·दि भाभा.ग्रन्थमाला-२४
ऋग्वेदः
पदपाठेन च यथोपलम्भं स्कन्दस्वाम्युद्गीथीये भाप्ये, वेङ्कटमाधवीया
व्याख्या, सायणभाष्यानुसारिणी मुद्गलीया वृत्तिर् इत्येतेश्च
पाठविमझेपयिकैः पाठभेदादिटिप्पणश्च संयोज्य
भीमदेवः, अमरनाथः, के. एस्. रामस्वामिशास्त्री, पीताम्बरदत्त
इत्येषां सायुज्यभाजा
विश्ववन्धुना
संपादितः
तत्र चाऽयं
नवममण्डलादितो दशममण्डलस्य १-४५ सूक्तान्तः
६ष्ठो भागः
होशिआरपुरम्
विश्वेश्वरानन्द-वैदिकशोध संस्थानम्
२०२१ वि.

·सर्वेऽधिकाराः सुरक्षिताः
प्रथम संस्करणम्, २०२१ पि.
प्रकाशकृत् विश्वेश्वरानन्द-चैदिक शोध संस्थानम् ,
साधु-आश्रम (प गृ), होशिआरपुरम् (पं , भारतम्)।
All Rights Reseried
FIRST EDITION, 1964
Publishers
Vishveshvaranand Vedic Research Institute,
Sadhu Ashram (PO ), Hoshiarpur (Pb India)
as
Prepared and Published under the Patronage
of the
Government of India in the erstwhile Ministry of Scientific
Research and Cultural Affairs, the Government
of Panjab the University Grants Commission,
the
University of Panjab, the Dayanand
Anglo-Vedic College Management, New
Delhi and the Trusts and Charities
of Shri Vishva
Bandhu,
Shri Moolchand Khairaitiram
and
other
donors.

·अथ
ऋग्वेदे सभाष्ये
नवममण्डलादितो दशममण्डलस्य १-४५ सूक्तान्तः
षष्ठो भागः

·अथ ऋग्वेदे सभाप्ये नवमं मण्डलम् वेवट० नवम मण्डलं सर्व पावमा सौम्यम् । त एवं ऋषयः भपश्यन् । भहीनकादसत्राणां पावमानपु सर्वाण्येव सूक्तानि पृथग् विनियुक्तानि । तत्सदहोऽनुगुणैः प्रकृतिभिः प्रत्ययैः देवताभिः छन्दोभिः विन्यासैश्च युक्तानि । तदिदं सर्व शाटायनके अवगन्तव्यम् इति । 'मधुच्छन्दा वैश्वामित्र ऋषि । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । स्वादिष्ठया मर्दिष्ठया पर्वस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतः ।। १ ।। स्वादिष्ठया । मदिष्ठया । पर्वस्व । सोम । धारया । इन्द्राय । पातवे । सुतः ॥ १ ॥ घेङ्कट० मधुच्छन्दा कपि । स्वादुतमया' भत्यन्तमादयिभ्या क्षर' सोम! त्वम् धारया इन्दाय पातुम् अभियुतः॥॥ रक्षोहा विश्वचर्पणिरभि योनिमोहतम् । द्रुणा सधस्थमासदत् ॥ २ ॥ रक्षःऽहा। विश्वऽचर्षणिः । अभि। योनिम् । अयं ऽहतम् । दुणा। सुधऽस्थम् । आ। असदत् ॥ २ ॥ घेङ्कट० रक्षसां हन्ता सर्वस्य 'दृष्टा अमि आ मीदति' भभिषवस्थान हिरण्येन हतम् । "हिरण्यपाभिरभिषुणोति' इति हि ब्राह्मणम् । द्रोणकर शेन सह स्व स्थानम् भामीदति । यदा अधिपवणफलकाभ्यां सह इति ॥२॥ वरिवोधातमो भव मंहिष्ठो घृत्रहन्तमः । पर्पि राधो मघोनाम् ॥ ३ ॥ परिय ऽधातमः । भव । महिष्ठः । वृत्रहन्नम । पार्ष । राधः । मघोनाम् ॥ ३ ॥ येट. मत्यन्त धनस्य दाता भव' दातृतमः महन्तम', प्रयरठ धनम् भाटगानाम् स्पभूतम्' भरमभ्यं चेति ॥३॥ अभ्यर्प महाना देवानी वीतिमन्धंसा । अभि वा मुत अः ॥ ४ ॥ अभि । अर्प । महानाम् । देवानाम् । वीतिम् । अन्धसा । अभि । वाम् । उत । अः ॥ ४ ॥ 1.1. नास्ति मूको. २. पप निगमः पा. (११,१). ३. या विमा. ५.खदिम. ६.१. 'शा दिम'....ि 4.मि. म.

·ऋग्वेदे सभाध्यै [अ६, ७, य १६. अभिगान् च परम् वेवट० अभि गच्छ रसात्मकेन भनेन सद महताम् देवानाम् यज्ञम् । असच अभि गमयेति ॥४॥ । स्वामच्छो चरामसि तदिदर्थ दिवेदिवे । इन्दो लेन आशसः ।।५।। स्वाम् । अच्छे । चरामसि। तत् । इत् । अर्थम्। दिवेऽदिवे। इन्दो इति । इति । न । आऽशर्स || वेङ्कट त्वाम् प्रति वय चराम । तत् एवं अन्वहम् अस्माक कार्यम् । इन्दो! स्यपि मम्माकम् माशसनानि ॥५॥ 'इति पठाष्टके सप्तमाध्याये पोडशो वर्ग 11 पुनाति ते परिस्रुतं सोमं सूर्यस्य दुहिता । वारण शवता तना ॥ ६ ॥ पुनाति । ते । परिऽनुतम् । सोमम् । मयस्य । दुहिता । चारेण । शव॑ता । तना ॥ ६॥ वेड्सट० ते क्षरन्तम् सोमम् सूर्यस्य दुहिता पुनाति'। अत्र वाजसनेयकम् - 'श्रद्धा वै सूर्यस्य दुहिता । श्रद्धा होन पुनाति' (सु. माश १२,७,३,११) इति। वारमयेन देन वस्रेण । 'वारेन हि सोम पुनन्ति' (तु माश १२,७,३,११) इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ तमीमवीः समर्थ आ गृभ्णन्ति योषणो दर्श । स्पसारः पार्यं दिवि ॥ ७ ॥ तम् । ईम् ! अण्वी ' सऽमर्ये । आ । गृभ्णन्ति । योपण । दश । स्वसार । पौर्य । दिवि ||७|| घेङ्कट० तम् एनम् अङ्गुलय समनुष्ये यज्ञे आ गृह्णन्ति दश स्त्रिय *सौत्ये अहि॥७॥ स्वय सरन्त्य तमा हिन्वन्त्यगुवो धर्मन्ति बाकुरं दृतिम् । विधातु वारणं मधु ॥ ८ ॥ तम्। ईम् । हिन्वन्ति । अग्रु'( धर्मन्ति । बाकरम् । दृर्तिम् । त्रिधातु । वारणम् । मधु ॥ ८ ॥ पेट० तम् एनं प्रेरयन्ति अद्गुलय , धर्मान्त' यापुरम् रतिम् भास्करम् । भासमान तिसराम् भशुम् अभिवन्तीत्यर्थ । तत् इदम् मधु निधातु भवति शणा वारकम् । द्रोणकलश माधवनीय पूतभृत् इति विधातव ॥८॥ अभीइममन्यो उत श्रीणन्ति धेनवः शिशुम् । सोममिन्द्रीय पातरे ॥९॥ अभि । इमम् । अन्यो । उत । श्राणन्ति । धेनव । शिशुम् । सोमम् । इन्द्राय । पात ॥९॥ बेटा अमि श्रीणन्ति एनम् शिशुम् गाक महन्तव्या सोमम् इन्द्रस्य पातुम् ॥ ९॥ १. देवतानाम् वि. २२ नास्ति मूको. 'ता दि. ६ नुत्ये नाद दि'', स्युस्ये विवि वि. ३ नास्ति मूको ७ नास्ति वि'. तु निघ २,५ ·नवमं मण्डलम् । सू 1, में १.] अस्येदिन्द्रो मद्देष्या विश्वा वृत्राणि जिप्तते । शूरॊ मधा च मंहते ।। १० ।। अस्य। इत् । इन्द्रः । मदेषु । आ । विश्वा । वृत्राणि । जिघ्नते । शूरैः । मधा ! च । मंहते ॥१०॥ येङ्कट० अस्य एव इन्द्रः मदेषु विश्वान् शत्रून् हन्ति । शूरः शृणाते: । धनानि च प्रयच्छति ॥१०॥ "इति पटाष्टके सप्तमाध्याय सप्तदशो वर्गः ॥ [२] "मेधातिथि: काय ऋषिः। पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । पर्वस्व देवबीरति पवित्रं सोम रह्यो । इन्द्रमिन्दो वृपा विश ॥ १ ॥ पर्वस्व । देवऽवीः । अति । पवित्रम् । सोम । रह्यो । इन्द्रम् । इन्दो इति । वृपा आ। विश ॥१॥ वेङ्कट० मेधातिथिः। योऽहनि बहिष्पवमानम् । अति क्षर' देवकामः पवित्रम् सोम! वेगेन । भय इन्द्रम् इन्दो!" वृपा आ विश॥ ॥ आ वच्यस्व महि प्सरो पेन्दो द्युम्नवत्तमः । आ योनि धर्णसिः संदः ॥२॥ आ।वन्यस्व । महिं । प्सरः। वृपा। इन्दो इति । द्युम्नवत्ऽतमः।आ। योनिम्। धर्णसिः। सदः ॥२॥ वेङ्कट० आ गमय महत् पानीयान्धः धृपा इन्दो! यशस्वितमः, आ सीद च स्थानम् धर्ता ॥ २॥ अधुक्षत प्रियं मधु धारा सुतस्य॑ वेधसः । अपो वसिष्ट सुक्रतुः ॥ ३ ॥ अधुक्षत । प्रियम् । मधु । धारा । सुतस्य॑ । वेधसः । अपः । वसिष्ट । सुऽक्रतुः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० दुग्धै प्रियम् मधु अभिपुतस्य विधानुः सोमस्य धारा। सोऽयं सोमः वसतीवरी: भाच्छादयति मुक्रतुः ॥३॥ महान्तं त्वा महीरन्वापो अर्पन्ति सिन्धवः । यद्गोभिर्वासयिष्यसै ॥ ४ ॥ महान्तम् । ला । महीः । अनु । आपः । अर्पन्ति । सिन्धयः। यत् । गोभिः। वासयिष्यसै ॥४॥ पेट० महान्तम् स्वा महत्यः आपः अनु गच्छन्ति स्यन्दमानाः, यदा वं यज्ञे गोविकारैः माच्छादयिष्यसे ॥४॥ समुद्रो अप्सु मामृजे विष्टम्भो धरुणो दिवः । सोमः पुषिौ अस्मयुः ॥५॥ समुद्रः । अपुऽसु । ममृजे । विष्टम्भः । धुरुणः। दियः । सोमः । परित्र ! अस्मऽयुः ॥ ५ ॥ । - १. र मूको, २. भृणोमि. ३. नि वि. १.१. नास्ति मूको, १. 'मम् मूको... मो मूको. ८.ला वि.

·२९४६ विदेसमान्य [म ६, म , २ १८. धेट० ० समुद्रः समुदयापस्माद् रस इति (तु. या २,१०)। म. भामु मृग्य विमः धयां दिवः । सोम परिने घ अभिपिप्यते भहमरकामा ॥ ५॥ "इत्ति पठाटके सप्तमाध्याय अष्टादशो घर्गः ॥ अचिक्रदद् घृपा हारेर्महान् मित्रो न दर्शतः । सं सूर्यण रोचते ॥ ६ ॥ अचिक्रदत् । वृपा । हरिः । महान् । मित्रः । न । दुर्शतः । सम् । सूर्यण ! रोचते ॥ ६ ॥ पेट० शब्दं करोति या परिसवर्णः महान् सखा इय दर्शनीयः, यः सम् रोचते सूर्येण विधि सह इति ॥६॥ । गिरस्त इन्द ओज॑सा मर्मुज्यन्तै अपस्युयः । याभिर्मदाय शुम्भसे ॥ ७ ॥ गिरः। ते । इन्दो इति । ओज॑सा । मर्मज्यन्तै । अपत्युपः । याभिः । मदाय । शुम्भसे ॥ ७ ॥ १० स्तुतयः त इन्दो। बलेन शोध्यन्ते कर्मेच्छो' स्वभूताः, याभिः त्वम् मदाय क्षरन् भल क्रियसै ॥ ७॥ तं त्वा माय धृष्वय उ लोककृत्नुमीमहे । तब प्रशस्तयो महीः ।। ८ ।। तम् । वा । मदाय । घृष्यये । इति । लोकऽकृत्तुम् । ईमहे । तवे । प्रऽशस्तयः । महीः ||८|| वेड्यूट० 'तम् त्वा' मदाय शत्रूणां घर्षणशीलाय उत्तमस्य लोकस्य' कतारम् याचामहे । तव प्रशंसा: महत्यः ॥m अस्मभ्य॑मिन्दविन्द्रयुर्मध्वः पयस्व धारया । पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव ॥९॥ अस्मभ्यम् । इन्दो इति । इन्द्रऽयु. । मर्घः । पवस्व । धार॑या । पर्जन्यः । वृष्टिमान्ऽइव ॥ ९ ॥ बेङ्कट० अस्मभ्यम् इन्दो! स्वम् इन्द्रकाम. मध्वः पवस्व धारया पर्जन्यः श्रृष्टिमान् इव ॥ ९॥ गोपा इन्दो नृपा अस्यश्वसा घाजसा उत । आत्मा यज्ञस्य॑ पूर्व्यः ॥ १० ॥ गोऽसाः । इन्दो इति । नृऽसा.। असि । अश्वऽसाः । वाजऽसाः । उत । आत्मा । यज्ञस्य । पूर्व्यः । घेस्ट० गवादीनां दाता भवसि त्वम् इन्दो। यज्ञस्य भारमभूत "इति षष्टाष्टके ससमाध्याये एकोनविंशो वर्ग:'। - प्रतः ॥१.॥ १. नाम्ति मूको. २. ममृज्यो वि' ममन्यते विर ३. तस्मात्कमः विभ' ४-४, नारित मूको. ५. सभा. ६. च्छो वि', 'मिः वि. ७.७, नास्ति वि., व वा वि', मको. ९. नास्ति भूको... मध दिमा ८. धर्ष ·सू, मैं १] नवर्म मण्डलम् [३] साजिगतिः शुनाशेपः, कृत्रिमो वैश्वामित्रो देवरात ऋषिः। पवमानः सोमो देवता। गायत्री उन्दा एष देवो अमर्त्यः पर्णवीरिव दीयति । अभि द्रोणान्यासदम् ॥ १ ॥ एषः । देवः । अमर्त्यः । पर्णवी:ऽइव । दीयति । अभि । द्रोणानि । आऽसदम् ॥ १ ॥ वेङ्कट० शुनश्शेपः। दशमे अहनि बहिप्पवमानम् । एषः देवः अमर्त्यः पक्षी इव गच्छति यज्ञेषु द्रोणकलशान् रक्ष्यीकृत्य भासनाय ॥ १ ॥ एप देवो विपा कृतोऽति॒ हरसि धावति । पर्वमानो अदाभ्यः ॥ २ ॥ एषः । देवः । विपा' । कृतः । अति । हरीसि । धावति । पर्वमानः । अदाभ्यः ॥ २ ॥ वेङ्कट० एषः देवः अड्गुल्या कृतः अति धावति शत्रून् पवमानः अहिंसितः ॥ २ ॥ ए॒ष देवो विपन्युभिः पर्वमान ऋतायुभिः । हरिर्वाजाय मृज्यते ॥ ३ ॥ एपः । देवः । विपन्युऽभिः । पर्वमानः । ऋतयुऽभिः । हरिः । वाजाय । मृज्यते ॥ ३ ॥ घेवट० एषः देवः स्तोतृभिः पवमानः यज्ञकामैः अश्व इव सद्मामार्थम् मृज्यते ॥ ३ ॥ एप विश्वानि वार्या शूरो यन्निव सत्वभिः । पर्वमानः सिपासति ॥ ४ ॥ एषः । विश्वानि । वार्या । शूरः । यन् इव । सन्ऽभिः । पर्वमानः । सिसासति ॥ ४ ॥ घेवट० एरः विश्वानि धनानि शूरः गच्छन् इव बलैः पवमानः सम्भक्तुमिच्छति ॥ ५ ॥ एप देवो स्थर्यति पर्वमानो दशस्यति । आविष्कृणोति वग्नुम् ।। ५ ।। 'एषः । देवः । रथयति । पर्वमानः । दशस्यति । आविः । कृणोति । वग्वनुम् ।। ५ ।। धेट० एषः देवः रथं कामयते पवमानः, प्रयच्छति च अभिमतम्, प्रकटयति च अभिपमाणः । शब्दम् ॥ ५॥ इति पष्ठाष्टके सप्तमाध्याये विंशो वर्ग:॥ एप विगैरभिष्टुंनोऽपो देवो वि गाहते । दधद्रनानि दाशुपै ॥ ६ ॥ एषः । विरैः । अभिऽस्तुतः । अपः । देवः । वि । गाहते । दर्धत् । रानि । दाशुषे ॥ ६ ॥ घेवट. १० एषः विगैः अभिष्टुतः' वसतीवरी: देवः वि गाहते दपत् रत्नानि यजमानाय ॥ ६॥ 1-1. नाम्नि मूको. २. लकी'म'. ३. भगुलिनाम (रु. निघ २,५). ४. गुको. ५. पानि विमा ६.६, निगमो निर्वचनं च या. (६,२९). ७. मतिश्तः वि'म.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [भ६, ७, च २१. २९४८ - एप दिवं वि धावति तिरो रजासि धार॑या । पर्वमानः कनिक्रदत् ।। ७ ।। एपः । दिवम् । वि । धावति । तिरः । रजोसि । धारया । पर्वमानः । कनिक्रदत् ॥ ७ ॥ वेङ्कट० एषः अज्ञात् दिवम् प्रति रवि धावतिः तिरस्कुर्वन् लोकान् धारया पवमानः शब्द दुर्धन् ।॥ ७ ॥ एप दिवं व्यासरत् तिरो रजांस्यस्पेतः । पर्वमानः स्वध्वरः ॥ ८॥ एषः । दिवम् । वि । आ । असरत् । तिरः । रजोसि । अस्मृतः । पर्वमानः । सुऽअध्वरः ॥८॥ वेङ्कट० 'एषः दिवम्' प्रति वि सरति तिरस्कुर्वन् रजासि अहिंसित:' पवमानः सुयज्ञः ॥ ८ ॥ एष प्रत्तेन जन्मना देवो दे॒वेभ्यः सुतः । हरिः पवित्रे अर्पति ॥ ९ ॥ एपः । प्र॒त्नेन । जन्मना । देवः । देवेभ्यः । सुतः । हरिः । पवित्रै । अर्पति ॥ ९ ॥ वेवर एषः पुराणेन जन्मना देवः देवार्थम् अभिपुतो' हरितवर्ण: पवित्रे गच्छति ॥ ९ ॥ ए॒ष उ स्य पुरुबतो जलानो जनयन्निषः । धारया पवते सुतः ॥ १० ॥ एषः । ऊँ इति । स्यः। पुरुऽव्रतः। जज्ञानः । जनयन् । इपः । धारया । पवते । सुतः ॥ १० ॥ घेङ्कट सः एषः बहुकर्मा जायमानः जनयन् भन्नानि धारया पवते अभिपुतः ॥ १० ॥ इति षष्ठाटके सप्तमाध्याये एकविंशो वर्ग: ॥ .. [४] पहिरण्यस्तूप भागिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । सनी च सोम जेपि च पर्वमान महि अवः । अर्था नो वस्यसस्कृधि ॥ १ ॥ सन । च । सोम । जेधि । च । पर्वमान । महि । श्रवः । अर्थ । नः । वस्य॑सः । कृधि ॥१॥ घेगुर. हिरण्यस्तूपः । भज च सोम, जय च पवमान महत् अग्नम् । अथ भस्मान्" प्रेयसः पृषि॥॥ सना ज्योतिः सना स्व विश्वा च सोम सौभगा । अर्था नो वस्पंसस्कृधि ॥२॥ मन 1 ज्योति । सन 1 स्वः 1 विश्वा । च । सोम । सौभंगा । अर्थ । नः । वस्य॑सः । कृधि ।।२।। पेट. १० प्रपत्र ज्योतिः, प्रयर ' स्वगंम् , विधानि च सोम! सौभाग्यानि ॥२॥ - १.१. मास्ति मुफो. ६.माणिनि'. २.२. नास्ति विम'. ३. महिन म'. १. ता वि'म. ५. ] .. अश्माकम् वि. ८. अयमे मूको. ९. नास्ति मूको.

·नवम मण्डलम् म् ४, म ३] सना दर्तमुत ऋतुमर्प सोम मृधौ जहि । अर्था नो वस्य॑सस्कृधि ॥ ३ ॥ सन । दक्षम् । उत । ऋतुम् । अप । सोम । मृर्ध । जहि । अर्थ । न । वस्य॑स । कृधि ॥३॥ पेङ्कट० सन बलम्, अपि च प्रज्ञानम् । अप' उहि च सोम । शन् ॥ ३॥ पीतारः पुनीतन सोममिन्द्राय पातरे । अर्था नो वस्य॑सस्कृधि ॥ ४ ॥ परितार । पुनीतन । सोमम् । इन्द्राय । पात । अर्थ । न । वस्य॑स । कृधि ।। ४ ।। घेङ्कट० हे अभिपोतार | अभिपुणुत' सोमम् इन्द्राय पातवे ॥४॥ त्वं सूर्य न आ भज तव क्रत्वा तवोतिभिः । अर्था नो वस्य॑सस्कृधि ॥५॥ त्वम् । सूर्ये । न । आ । भज । त । का । तव । ऊतिऽभि । अर्थ । न । वस्य॑स । कृधि ॥५॥ पेङ्कट त्वम् सूर्ये भस्मान् प्रापय तव प्रज्ञया तव रक्षणै च ॥ ५ ॥ "इति पटाष्टके सप्तमाध्याये द्वाविंशो वर्ग' - तव कत्वा तवोतिभियोक् पश्येम सूर्यम् । अर्था नो वस्य॑सस्कृधि ॥ ६ ॥ तवं । नत्तो । त । ऊतिऽभि । ज्योक् । पश्येम । सूर्यम् । अर्थ । न । वस्य॑स । कृधि ॥६॥ घेङ्कट० तव प्रज्ञानेन तव अन्तभि च चिरम् पश्येम' सूर्यम् ॥ ६ ॥ अभ्यर्प स्वायुध सोम विबर्हस रयिम् । अर्था नो वस्यमस्कृधि ॥ ७॥ अभि । अर्थ । सुऽआयुध । सोम । द्विऽहंसम् । रयिम् । अर्थ । न । वस्यस । कृधि ॥ ७ ॥ पेट० अभि गमय शोभनायुध मोम ! यो स्थानयो परिवृद्ध' दिव्य पार्थिव घ रयिम् ॥ ७ ॥ अभ्य पनिपच्युतो रयिं समत्सु सासहिः । अर्था नो वस्यमस्कृधि ॥ ८॥ अभि । अर्घ । अनेपऽच्युत । रयिम् । सुमतऽहुँ । ससहि । अर्थ । न । वस्य॑स । कृधि ॥८॥ येइट० अभि गरठ अनपच्युत * मायुभि रयिम् सहमामेषु भभिभविता ॥८॥ त्या यज्ञैरवीधन् पर्वमान विधर्मणि | अर्धा नो वस्यसस्कृधि ॥ ९ ॥ वाम् । यज्ञै । आधिन् । पर्वमान । विऽधर्मणि । अर्थ । न । वस्यस । कृधि ॥ ९ ॥ येङ्कट त्वाम् यो भग्धपन् परमान! विधारणाधम् भारमन ॥ ९ ॥ 'मा मूको ५.जयम् २ मूको. ३. मास्ति विमा .. मास्ति मो. • मनात मूको. ५. तार दि.

·ग्वेदे सभाष्ये [ अ६, अ५ व १३. रयिं नश्चित्रमश्विनमिन्दौ विश्वायुमा भर । अथो नो बस्यसस्कृधि ॥ १० ॥ रयिम् । न । चित्रम् । अश्चिनम्। इन्दो इति। विश्वऽआयुम् । आ । भर । अर्थ । न ।यस्य॑स । कृधि ॥१०॥ येङ्कट० रयिम् न चिनम् भश्ववन्तम् इन्दो! सर्वगामिनम् आ हर इति ॥ १०॥ इति पष्ठाष्टके सप्तमाध्याय योविंशो वर्ग . उन्द, । - - [५] काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषि । भाप्रीसूक्तम् (आद्याया इध्म समिद्धोऽग्निया देवता, द्वितीयस्यास्तनूनपात् , तृतीयस्या इळ, चतुर्पा बर्हि , पञ्चम्पा देवीद्वार , पष्टया उपासानता, सप्तम्या दैव्यो होतारौ प्रवेतसौ, अष्टम्यास्तिस्रो देव्य सरस्व- तीभारत्य., नवम्यास्त्वष्टा, दशम्या वनस्पति , एकादश्या स्वाहाकृतय)। गायत्री अन्त्याश्चतस्रोऽनुष्टुभ'। समिद्धो विश्वतस्पतिः पर्वमानो वि राजति । प्रीणन् वृपा कनिक्रदत् ॥ १ ॥ समऽईद्ध । विश्वत । पति । पर्वमान । नि । राजति । प्रीणन् । वृपो । कनिक्रदत् ॥ १ ॥ थेट० काश्यप असित दवरो वा । सदीस सर्वत स्वामी पवमान सोम वि राजति मीणयन्' वर्षिता शब्द कुर्वन् । आप्रीवत्सोमस्य स्तुति ॥1॥ तनूनपात् पर्वमानः शृङ्गे शिशानो अर्पति । अन्तरिक्षेण रार॑जत् ॥ २ ॥ तनुनपात् । पर्वमान । शृहे इति । शिशांन । अर्पति । अन्तरिक्षण । रारंजत् ॥ २ ॥ घेवट० भपा पौन सोमो भवति । अन्याऽशवो जायन्ते, तत सोमो जायते । स शृङ्गे तीक्ष्णीकुर्वन् गच्छति अतरिक्षेण गच्छन् द्रोणकलश प्रति। 'द्वाभ्यां धाराभ्याम् आमायण' गृति' (तु मैं ४,६ ) इत्युनम् ॥ २॥ ईळेन्यः पर्वमानो रयिर्वि राजति घुमान् । मधोर्धाराभिरोजसा ॥ ३ ॥ वय । पर्वमान । रयि । वि । राजति । युऽमान् । मधौ । धाराभि । ओजसा ॥ ३ ॥ पेट० इंदा पवमान दाता वि राजति दीप्तिमान् उदकस्य धाराभि सह बलेन क्षरन् ॥ ३ ॥ चर्हिः प्राचीनमोजसा पवमानः स्तृणन् हारः । दे॒वेषु देव इयते ॥ ४ ॥ बर्हि । प्राचीनम् । ओज॑सा । पर्वमान । स्तृणन् । हरि । देवेषु । देव । ईयते ॥ ४ ॥ । 1. 'मन्तम् मूको. २२. नास्ति मूको ३. सवि'म. ५. तिम् मि. ६. भयोगको मूको, ७. सायग्रहणम् भूको. १. प्रियन् वि', प्रीयन् मा. .

·सू५, मं ५ नवमं मण्डलम् । - वेङ्कट० बर्हिः प्राचीनामम् बलेन यज्ञे स्तृणन् हरितवर्णः' देवः पवमानः देवेषु गच्छति । स्तृणन् म्तारयन्' इति ॥ ४॥ उदातर्जिहते बृहद् द्वारौ दे॒वीहिरण्ययीः । पर्वमानेन सुए॒ताः ॥ ५ ॥ उत् । आतैः' । जिहते । बृहत् । द्वारः । देवीः । हिरण्ययीः । पर्वमानेन । सुऽस्तुताः ॥५॥ वेङ्कट० उद् गच्छन्ति दिग्भ्यः महतोभ्यः द्वारा देव्या हिरण्मय्यः पवमानेन मोमेन सह सुष्टुताः ॥५॥ 'इति पठाष्टके सप्तमाध्याये चतुर्विंशो वर्गः ॥ सुशिल्पे बृहती मही पर्वमानो वृषण्यति । नक्तोपासा न दर्शते ॥ ६ ॥ सुशिल्पे इति सुऽशिल्पे । बृहती इति। मही इति । पर्वमानः । वृषण्पति । नक्तोषसा । न। दर्शते इति ॥६॥ वेङ्कट० शोभनरूपे परिबृढे महत्यौ पवमानः कामयते नक्तोषसौ' सम्प्रति दर्शनीये ॥ ६ ॥ उभा देवा नृचक्षसा होतारा दैव्या हुवे । पर्वमान इन्द्रो वृपा ॥ ७ ॥ उभा । देवा । नृऽचक्षसा । होतारा । दैव्यो । हुवे । पर्वमानः । इन्द्रः । वृपा ॥ ७ ॥ वेङ्कट० उभी देवौ मनुष्याणां दृष्टारौ महम् हुवे दैव्यौ होतारी। पवमानः भवति यज्ञ दीप्तः सोमः वृषा। तन यागार्थ' ह्वानम् इति ॥ ७ ॥ भारती पर्वमानस्य सरस्वतीळा मही । इमं नो यज्ञमा र्गमन् तिस्रो दे॒वीः सुपेशंसः ॥ ८ ॥ भारती। पर्वमानस्य । सरस्वती। इळो । मही । इमम् । नः । यज्ञम् । आ । गमन् । तिनः । देवीः । सुऽपेशंसः ॥ ८ ॥ वेङ्कट० सोमस्य सम्बन्धिनम् अस्माकम् अमुम् यज्ञम् सुरूपाः तिस्रः देव्यः आ गच्छन्तु ॥ ८ ॥ स्वाभांगोपां पुरुषाधानमा हुवे। इन्दुरिन्द्रो वृपा हरिः पर्वमानः प्रजापतिः ॥९॥ स्वष्टारम् । अप्रऽजाम् । गोपाम् । पुर.ऽयावानम् । आ । हुवे । इन्दुः । इन्द्रः । वृर्षा । हरिः । पर्वमानः । प्रजापतिः ॥ ९ ॥ येइट० वटारम् भजातम् गोपायितारम् पुरोगतारम् आ हुये । इन्दुः स्वामी वर्षिता हरितवर्ण: पवमानः भवति। प्रजानां पालयिता ॥ ९॥ 1. नास्ति मूको. २. धारयन् वि तारयन् वि. ३. दिङ्नाम (तु. निघ १,६). ५. ताम् वि, सावि. ५-५, नास्ति मूको, ६. 'पहले वि. .. पासा विशामी बिम. ८.६ मूको. १. यज्ञाय म. १०. गोप' विम. ११. भवसिदौत सोमः पूषा तन-1 विभ. १२. जानो विमा. -...-.-.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [भ ६, ७, २५ रनस्पति परमान मध्वा समन्धि धारया । सहस्रपल्शं हरितं भ्राज॑मानं हिरण्ययम् ॥ १० ॥ वनस्पतिम् । पवमान । मया । सम् । अग्धि । धारया । सहस्रऽवलशम् । हरितम् । भ्राजमानम् । हिरण्यय॑म् ॥ १० ॥ घेड्यूट० वनस्पातम् देवम् पवमान ! मधुना 'सम् अधि धारामयेन' सहस्त्रशाख' हरितवर्णम् धानमानम् हिरण्मयवर्णम् ॥ १० ॥ विश्वे देवाः स्वाहाकृति पर्वमानस्या गत । वायुर्वृहस्पतिः सूर्योऽग्निरिन्द्रः सजोप॑सः ।। ११ ।। विश्वे । देवा । स्वाहाऽकृतिम् । पर्वमानस्य । आ । गत । वायु । बृहस्पति । सूर्य । अग्नि । इन्द्र । सऽजोपम ॥ ११ ॥ येच० हे विश्व देवा ! स्वाहाकृतिम् सोमस्य आ गच्छत वाम्बादय सङ्गता ॥1॥ 'इति पहाटके सप्तमाध्याये परविको वर्ग। A - [६] 'काइयोऽमितो देवरो वा सपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द मन्द्रयाँ सोम धारया वृपा परस्त्र देवयुः । अव्यो वारेजस्मयुः ॥ १॥ मु द्रयो । सोम । धारया । वृषो । पत्रस्व । देवऽयु । अ०य । वारेषु । अस्मऽयु ॥ १ ॥ बेहद मश्या सोम! धारया पृषा त्वम् पवस्व देवकाम अवे बारेषु दशापविन्ने भात्काम ॥३॥ अभि त्यं मधु ममिन्दरिन्द्र इति क्षर । अभि वाजिनो अवतः ॥ २ ॥ आम! त्यम् । मधम् । मदम् । इन्दो इति । इन्द्र । इति । क्षर। अभि । वाजिन । अर्वत ॥२॥ घेङ्कट० अभि क्षर' त मदहेतुम् मदम् इन्दो। स्यम् इद्र पाता इति कृत्वा। अभि क्षर च बळवतः मधान् भस्मभ्यम् ॥ २ ॥ अभि त्यं पूर्य मद मुवानो अर्प पवित्र आ । अभि पाजमुत श्रवः ॥ ३ ॥ मि। यम् । पूर्व्यम् । मर्दम् । सुवान । अर्पी परित्र। आ। अभि वाजेम् । उत। श्रौ ॥३॥ . समदलिदिभ'. २ सारा' विम',धार वि'. ३. 'ख वि'म'. १. नास्ति गुफो. मास्ति मूको. . रक्ष वि. वि. १ त विमा.

·नवमं मण्डलम् म् ६, मै] वेङ्कट० पूर्व्यम्' प्रक्षम्' अभि अर्थ तम् मदम् सूयमान.' पवित्र। अभि अर्ष अलम् मपि च ससम् ॥ ३॥ अ दृप्सास इन्दव आपो न बतासरन् । पुनाना इन्द्रमाशत ॥ ४ ॥ अन् । द्रप्सासः । इन्दवः । आपः । न । प्रऽवता । असरन् । पुनानाः । इन्द्रम् । आशत ॥ ४ ॥ वेङ्कट० द्रुतगतयः इन्दवः भापः इव प्रवर्णन अनुगच्छन्ति । पुनानाः इन्द्रम् व्याप्नुवन्तु ॥ ४ ॥ यमत्यमिव वाजिन मृजन्ति योपणो दर्श । वने क्रीळन्तमत्यविम् ।। ५ ।। यम् । अत्यम्ऽश्व । वाजिनम् । मृजन्ति । योर्पणः । दर्श' । वने। क्रोळन्तम् । अतिऽअविम् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० यम् अश्वम् इव बलिनम् परिचरन्ति अगुलयः दश वने क्रीडन्तम् अतिदशापवित्रम् ॥ ५ ॥ 'इति पष्ठाष्टके सप्तमाध्याये पड्विंशो वर्ग: ॥ सुतम् सम् सूत्र तं गोभिपण रसं मदीय देववीतये । सुतं भराय सं सृज ।। ६ ।। तम् । गोभिः । वृषणम् । रसम् । मदाय । देवऽत्रीतये । सुतम् । भराय ! सम् । सुज ॥ ६॥ वेङ्कट० तम् गोविकारः वर्पितारं देवम् रसम् देवानाम् मदाय पानाय च समामाय ॥ देवो देवाय धारयेन्द्राय पवते सुतः । पयो यदस्य पीपयत् ।। ७ ।। देवः । देवाय । धारया । इन्द्राय । पवने । सुतः । पर्यः । यत् । अस्य । पीपर्यत् ॥ ७ ॥ घेङ्कट० देवः देवाय धारया इन्द्राय पवते अभिपुतः, यत् अस्य सोमस्य इन्द्रम्" पयः माया- यितवत्॥७॥ आत्मा यज्ञस्य रंह्या सुष्वाणः पवते सुतः । प्रलं नि पाति काव्यम् ॥ ८॥ आत्मा । यज्ञस्य॑ । रह्यो । सुस्वानः । पवते । सुतः । प्र॒त्नम् । नि । पाति । काव्य॑म् ॥ ८ ॥ वेदट० यज्ञस्य अस्त्र शारमभूत: वेगेन कामान् प्रेरयन् पवते भभिपुत:१२ सोमः । प्रनम् च मात्मनः कवित्वम् मभिरक्षति ॥८॥ एवा पुनान इन्द्रयुर्मदै मदिष्ठ वीतये । गुहा चिद्दधिपे गिरः ॥९॥ ..म् वि. ५. 'तनतयः विमा ..भि. 'न्दः कि वि' ५. 'म विम २. नास्ति मूको. ३. मदम् प्रत्नम् मूको. ४. 'न विम'; 'नं वि. ७. विवि'. ८-८. नास्ति मूको, ९. वा वि'. १. तान् वि', 'तवान् मावि, १२ अतिवि१ नमः ·ऋग्वेद सभाध्ये [भ६, अ५ व २५. एव । पुनान । इन्द्रशु । मदम् । मदिष्ठ । यातये । गुहा । चित् । दधिषे । गिर ॥९॥ घेङ्कट० एव क्षरन् इन्द्रकाम मदम् मदिष्ट' पानाय गुहायां च करोपि शब्दान् अभि- पववेलायाम् उपरथेषु ॥ ९ ॥ 'इति पष्ठाष्टके सप्तमाध्याय सप्तविंशो वर्ग' ॥ । जानात [७] "काश्यपोऽसितो देवरो का मपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द असुग्रमिन्दवः पृथा धर्मन्नृतस्य सुश्रियः । विद्वाना अस्य योजनम् ॥ १ ॥ असृग्रम् । इन्दव । पृथा । धर्मन् । ऋतस्य । सुऽश्रियं । निदाना । अस्य । योजनम् ॥ १ ॥ वेङ्कट० नवमेऽहनि वहिष्पवमानम् । सृज्यन्ते' सोमा हविधानात् पथा कर्मणि यज्ञस्य शोभनश्रयणा भस्य इन्द्रस्य योजनम् इति ॥३॥ प्र धारा मधौ अग्रियो महीरपो वि गाहते । इविईविष्षु चन्द्यः ॥ २ ॥ 'प्र । धारा । मघ । अप्रिय । मही । अप । वि । गाहते। हवि । हविष्णु । व च ॥ २ ॥ वेङ्कट (1) पतन्ति' धारा सोमस्य मुरया (१) । महान्ति उदकानि वसतीवरी "वि गाहते" हवि सोम हविपा मध्ये वय ॥२॥ प्र युजो वाचो अग्रियो वृपा चक्रद्धने । सद्माभि सत्यो अध्वरः ।। ३ ॥ प्रा युज । वाच । अग्निय । वृषो । अ । चक्रदत् । वनै । समं । अभि । सत्य । अपर ॥३॥ घेधुर० प्र करोति युक्ता वाच मुख्य । तदवाह-वृपा सोम अव प्रन्दति उदके यज्ञगृह प्रति सत्य हिंसारर्मित ॥३॥ परि यत् काव्या कपिर्नेम्णा बसानो अति । सर्वाजी सिपामति ॥ ४ ॥ १। यत् । काया । यपि । नृभ्णा । यनि । अपति । स्वं । वाजी। सिसासति ॥ ४ ॥ घट० परि गरजति यदा काय्यानि कवि मोतृणा धनानि भाच्छादयन्", तदानी स्वर्ग' वाजी सम्मान मिष्ठति ॥ । - परमानो अभि स्पृधो पिशो राजेर सीदति । यदीपृष्यन्ति वेधसः ॥ ५ ॥ २ मिन २ दिष्ट विभा ३ 'मिष्टुरव' विमा ४१. नास्ति मूको हो 3,1८,३,९९,३,६ . 'तप विभ. ८ *नि विगाहने मूको ९ वदन की. १. वि' में, पिता nि'. " 'गेम वि'मा नाति वि'.

·नवम मण्डलम् सूम] पमान 1 अभि । स्पृध 1 पिर्श । राजाय । सीदति । यत् । ईम् । अण्वन्ति । वेधर्स ॥५॥ वेङ्कट० पवमान अभि नि सीदति स्पर्धमानान् शन्, यथा राजा मनुष्यान् अभिनिषीदति, यदा एन प्रेरयन्ति कार कर्मणाम् ॥५॥ इति पठाटके सप्तमाध्याय अष्टाविंशो वर्ग। । अव्यो वारे पर प्रियो हरिवनेषु सीदति । रेभो वनुष्यते मती ।। ६ ।। अव्य । वारे । परि । प्रिय । हार । वनैषु । सीदति । रेभ । बनुष्यते । मती ॥ ६ ॥ घेवट० अवे वारे' परि नि सीदति प्रिय हरितवर्ण उदकेषु सम्पृक्त । शब्द कुर्वन् स्तुत्या सेव्यते ॥६॥ स वायुमिन्द्रमश्विना साकं मर्दैन गच्छति । रणा यो अस्य धर्मभिः ॥ ७ ॥ स । वायुम् । इन्द्रम् । अश्विनी । साकम् । मदेन । गच्छति । रणं । य । अस्य । धर्मऽभि ॥७॥ वेङ्कट. स वारवादीन् सह मदेन गच्छति, य. यजमान अस्य सोमस्य कर्मभि रमते ॥ ७ ॥ आ मित्रावरुणा भग मध। परन्त ऊर्मयः । विद्वाना अस्य शक्मभिः ॥ ८ ॥ आ। मित्रावरुणा । भर्गम् । मर्घ । पवन्ते । ऊभय । विदाना । अस्य । शमऽभि ॥ ८ ॥ येवट० मित्रादीन् प्रति मव' ऊर्मय आ पवन्ते । अस्य सोमस्य एन सोमं जानन्त जना मुखै सगच्छन्ते ॥ ८॥ अस्मभ्य रोदसी रयिं मध्वो वाजस्य सातये । श्रवो वसूनि सं जितम् ॥ ९ ॥ अस्मभ्यम् । रोदसी इति । रयिम् । म । वाजस्य । सातये । श्र । वसूनि । सम् । जितम् ।। घेङ्कट० अम्मभ्यम् हे द्यावापृथिव्यौ। धनम् मादयितु भन्नस्य सोमात्मकस्य धनानि च सम् जयतम् इति ॥ ९॥ इति पछाट के सप्तमाध्याय एकोनतिशो वर्ग ॥ राभाय अस [८] काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । एते सोमा अभि प्रियमिन्द्रस्य कार्ममक्षरन् । वर्धन्तो अस्य वीर्यम् ॥१॥ " मास्ति को - 14 घि'भ. २ उदकनाम तु (निघ १,११) ३ दिन ५ मा विग', संतति ६ 'मरय मुरी मूको. ७० जना स मुको. ८८ अन्न धनानिय मूको.

·मावदे सभाये [अ६, भ७८ ३०. पते । सोमा । अभि । प्रियम् । इन्द्रस्य । कार्मम् । अक्षरन् । वर्धन्त । अस्य । वीर्यम् ॥ १ ॥ येङ्कट० एते सोमा अभि अक्षरन् प्रियम् इन्द्रम्य कामम् वर्धयन्त अस्य वीर्यम् ॥ १॥ पुनानासश्चमूपढ़ो गच्छन्तो वायुमश्चिना । ते नौ धान्तु सुवीर्यम् ॥ २ ॥ पुनानास । चमऽसद । गत 1 थायुम् । अश्विना । ते । न । धान्तु । मुनीयम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० अभिपूयमाणा चमसेषु सीदन्त गच्छन्तः वायुम्' अश्विनी ध ते न यच्छन्तु मुवीर्यम् ॥२॥ इन्द्रस्य सोम राधसे पुनानो हादि चोदय । ऋतस्य योनिमासदम् ॥ ३ ।। इन्द्रस्य । सोम् । राधसे । । पुनान । हादि । चोदय । ऋतस्य । योनिम् । आऽसदैम् ॥ ३ ॥ बेङ्कट० इन्द्रस्य सोम सराधनाय अभिपूपमाण अभिर पितम् चोदय, यक्षस्य स्थानं यथा इन्द्र भासीदति ॥३॥ मृजन्ति त्या दश क्षिपो हिन्वन्ति सप्त धीतयः । अनु विप्रा अमादिपुः ॥ ४ ॥ मृजन्ति । या । दर्श । क्षिप । हिन्वन्ति । सप्त । धतिय । अर्नु । विप्रा । अमादिषु ॥ ४ ॥ घेङ्कट नन्ति त्वाम् दश अगुलय । प्रीणपन्ति त्याम् सप्त होगा। त्वा मेधाविन अनु मादयन्ति ॥॥ देवेभ्यस्त्वा मदाय कं सृजानमति मेप्यः । सं गोभिंसियामसि ॥ ५ ॥ देवेभ्यं । या । मदाय । कम् । सृजानम् । अति । मेयं । सम् । गोभि । वासयामसि ॥ ५ । बेट० देवानाम् मदाय त्वाम् भवेलोमानि "कम् उदक (तु निघ १,१२) अति सृजानम् सम् वासयाम गये ॥ ५॥ "इति षष्टाष्टके सप्तमाध्याये किंशो वर्ग ॥ पुनानः कलशेषा वखाण्यरुपो हरिः । परि गव्यान्यव्यत ॥ ६ ॥ नान । कुलशेषु । आ । वस्त्राणि । अरुप । हरि । परि । गानि । अव्यत ॥६॥ ट० प्यमान कलशेषु निषिच्यमान वस्त्राणि भारोचमान हरितवर्ण परि भाच्छादयति गव्यानि दभ्यादीनि मिश्रणानि ! तानि अस्य वासासीव इति ॥ ६ ॥ मघोन आ पंपस्त नो जहि विश्वा अप द्विपः । इन्दो सायमा रिंश ॥ ७ ॥ 1. मुवीर्यम् भर २ वा विमा ६ न बिमा .. नास्ति मूको. ३ "म मूको. ४. यदा दिनभर ८ कुशलेषु मूको. ५. तु. निघ २,५ ·। सू , म ] नवम मण्डलम् २९५७ मघोर्न । आ। परस्स। न । जहि । विश्ा । अप। द्विप । इन्दो इति । सायम् ।आ। विश ॥७॥ बेट० धनवतः भस्मान् प्रति आ पवस्व । अप जहि विश्वान् द्वेष्टन् । इन्दो। सखायम् इन्दम् आ विश ॥ ७॥ वृष्टिं दिवः परि सर द्युम्नं पृथिव्या अधि । सो नः सोम पृत्सु धाः ॥ ८ ॥ वृष्टिम् । दिव । परि । सप । द्युम्नम् । पृथिव्या । अधि। सह ।न । सोम । पृत्ऽसु । धा ॥८॥ वेङ्कट दृष्टिम् युरोकात् परि स्रव, भन्न च पृथिव्या उत्थापय। बलम् भस्माकम् 'हे सोम ! सङ्ग्रामेपु धेहि ॥ ८॥ नृचक्षसं त्वा वयमिन्द्रपीतं स्वर्विदम् । भक्षीमहि प्रजामिषम् ॥९॥ नृऽचक्षसम् । या । वयम् । इन्द्रेऽपीतम् । स्व ऽचिदम् । भक्षीमहि । प्रजाम् । इपम् ॥९॥ बेङ्कट. • नृणा द्रष्टारम् त्वा वयम् इन्द्रपीतम् सर्वज्ञम् पिवन्त ' भनेम प्रनाम् भलं च ॥९॥ इति षष्टाष्टके सप्तमाध्याये एकत्रिंशो वर्ग" - [९] 'काश्यपोऽसितो देवरो वा ऋषि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । परि मिया दिवः कविर्वयासि नुप्त्योर्हितः । सुवानो याति कुविक्रतुः ॥१॥ परि । प्रिया । दिव । कति । यांसि । नुप्त्यौ । हित । सुनान । याति । कवितु ॥ १॥ घेवट० चतुर्थेऽहनि भावे। परि याति प्रियाणि घरोकस्य कवि वासि इति प्राण 'येना अतिथय पर्वतानां क्युभ (तेबा ३,७,९,१) इति मन्त्र । अधिषवणफ्रकयो. निहित अभिपूयमाण क्रान्तप्रज्ञ ॥॥ अप्र क्षयाय पन्य से जाय जुष्टौ अद्रुहै । वीत्यर्प चनिष्ठया ॥ २ ॥ प्रऽ । क्षयाय । पन्यसे । जनाय । जुष्टं । अहै । बीती । अर्थ । चनिष्टया ॥ २ ॥ वेट अप तव निवासभूताय भत्यन्त स्तोत्रे जनाय पर्याप्त भद्रोग्ने भक्षणाय नमरत्तमया भाह। " धारया ॥१॥ स सूनुर्मातरा शुचिर्जातो जाते अरोचयत् । महान् मही प्रतापूर्धा ॥ ३ ॥ खाम् वि. ५ ' मूको 1.1 नास्ति मूको २ देहिमा. ३ वटा ५ रुम मूको. ७. नियुन. 'ि, निष्ठा भ, ता.

·२९५० भरग्वेदै सभाष्ये [अ६, ७, व ३२. स । सूनु । मातरी। शुचि । जात । जाते इति । अरोचयत् । महान् । महो दति। मृतऽर्धा ॥ ३ ॥ वेङ्कट० स पुन र भात्मनो मातरी द्यावापि यो शुचि जात ' जाते जनयियो रोचति महान् महत्यो यज्ञस्य वर्धयिन्यौ ॥३॥ स सप्त धीतिभिर्डितो नद्यो अजिन्वद्रुहः । या एकमसिं वावृधुः ॥ ४ ॥ स । सप्त। धीतिऽभि । हित । नयं । अजिन्वत् । अनुहं । या । एकम् । अहिमधु ॥ ४ ॥ वेङ्कट० स सप्त 'नदी द्रोहवर्जिता' भड्गुलीभि हित प्रीणयति, या 'एनम् एकम् भक्षीणम् वर्धयन्ति ॥४॥ ता अभि सन्तमस्तृत महे युपानमा दधुः । इन्दुमिन्द्र तव व्रते ॥ ५ ॥ ता । अभि । सन्तम् । अस्तृतम् । महे | युगानम् । आ । ध । इन्दुम् । इन्द्र । त । ते ॥५॥ बेङ्कट० अष्ट्गुत्य अभि आ दधु सन्तम् अहिंसितम् महते कर्मणे युवानम् सोमं हे इन्द्र! तव , । कर्मणि ॥ ५॥ 'इति पठाटके सप्तमाध्याय द्वात्रिंशो वर्ग' ॥ अभि बहिरमर्त्यः सप्त पश्यति वाहिः । क्रिषिदेवीरतर्पयत् ।। ६ ॥ अभि । वह्नि । अमर्त्य । सुप्त । पश्यति । याहि । क्रिवि । देवी । अतर्पयत् ॥ ६ ॥ वेङ्कट० अभि पश्यति बोढा' अमर्त्यः सप्त नदी अत्यधैं घोटा। सोऽयम् विवि १० (तु निघ ३,२३ ) देवी नदी तर्पयति ॥ ६ ॥ । कृप अवा कल्पेषु नः पुमस्तमांसि सोम योध्यो । तानि पुनान जङ्घनः ॥ ७ ॥ अर्थ । कल्पेषु । न । पुम् । तासि । सोम । योध्यो । तानि । पुनान । जघन ॥ ७ ॥ वेङ्कट० ० रक्ष अस्मान् करपनीयेषु अहस्सु हे पुम ।। तासि सोम! य व योधनीयानि युध्यसि, रक्षासि तानि पुनान। विनाशय ॥७॥ नू नव्यसे नवीयसे सूक्ताय साधया पृथः । प्रत्नपद्रौचया रुचः ॥ ८ ॥ नु । नव्यसे । नवीयसे । सुऽउक्ताय । साधय । पृथ । प्रत्नऽवत् । रोचय । रुच ॥ ८॥ -- 1-1 सुपुत्र विभ. २ 'तौ वि. ३ त वि. १, तु निघ २,५ ५५ नी भव' विभ'. ६-६. एकमेनम् वि. ७ 'मा' मूको ८८. नास्ति मूको, ९ वोल्हा वि. १०-१० सेय को भ... नास्ति विर, पाभ ·नवमं मण्डलम् सू ९, में ९] १९५९ बेङ्कट० क्षिप्रं नव्याय स्तुत्याय अस्माकम् सूक्ताय अभिगच्छ मार्गान् । प्रसवत् यथापुरम् रोचय स्वा दीप्ती: ॥८॥ पर्वमान महि श्रवो गामश्वै रासि वीरवत् । सना मेधां सना स्वः ॥९॥ पर्वमान । महि । श्रवः । गाम् । अश्वम् । रासि । वीरऽवत् । सन । मेधाम् । सन । स्वरिति स्वः ॥ वेङ्कट० पवमान! महन् भन्नम् पुत्रयुक्तम् गाम् अधम् प्रयच्छसि, स त्वं प्रयच्छ मेधाम्', प्रयच्छ सर्वम् इति ॥९॥ 'इति पठाष्टके सप्तमाध्याये त्रयस्त्रिशो वर्ग: ॥ [१०] काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्द.'। प्र स्वानासो रथो वावन्तो न आवस्यवः । सोमासो गये अंक्रमुः ॥१॥ प्र । स्थानासः । राः इव । अवन्तः । न । श्रवस्यवः । सोमासः । राये । अक्रमः ॥ १ ॥ घेङ्कट० सप्तमे अनि बहिप्पवमाने । प्र अरुमुः। स्वनन्तः रथाः इव अधाः इव च शत्रुभ्यः ममिच्छन्तः सोमाः यजमानानां धनाय ॥ १ ॥ हिन्वानासो रथा इव दधन्विरे गर्भस्त्योः । भरोसः कारिणामिव ॥ २ ॥ हिन्वानासः । रयो.ऽइय । दधन्विरे । गर्भस्यो । भरोसः । कारिणाम् इव ॥ २ ॥ पेकर गच्छन्त: १५ प सी पासो धियात भाराः इय भारयादाना इस्तयोः ॥ ३ ॥ राजानो न प्रशस्तिभिः सोमासो गोभिरखते । युजो न मुप्त धातुभिः ॥३॥ राजानः । न । प्रशस्तिऽभिः । सोम/स. । गोभि । अजने । यज्ञः। न । सप्त । धानुभिः ॥ ३ ॥ पेङ्कट राजानः इव प्रास्तामिः स्तुतियारिमः सोमाः गोभिः अज्यन्ते, यत इच च सप्तमि. धातृभिः ॥३॥ पार सुवानास इन्दवो मदाय वहां गिरा । मुता अन्ति धारया ॥ ४ ॥ परि । सुवानार्स । इन्दवः । मदाय । बहा । गिरा । सुताः । अर्पन्ति । धारया ॥ ४ ॥ घेट० परितः गच्छन्ति अभिषयमाणाः इन्दवः मदाय महत्या गिरा भभिपुताः धारया ॥ ४ ॥ । 1. 'गांत विभा. २. 'प्तिम् नि', 'रवि', 'लिभ'. ३. मेथी मेधा दि. ५-१. मास्ति मूको. ५.५, प्रत्रम विभप्रामु वि. ६. याहुनाम (गु.निष २,४), विभ'. ८. यते शिम ९. शमि. वि.

·२९६. ऋग्वेदै सभाध्य [६, ७, 4 . आपानासौ विवस्वतो जनन्त उपसो भनम् । सूरा अण्वं हि तन्वंतं ।। ५ ।। आपानास । विस्वत । जनन्त । उपस । भगेम् । गरी । अपम् । नि । त-पते ॥५॥ पेट० बापानभूता इन्द्रय जनयन्त उपस शोभाम् सरन्त सोमा शम्दम् पुति ॥ ५ ॥ इति षष्ठाटके सप्तमाध्याये चतुस्बिशो वर्ग' अप द्वारा मतीनां प्रता ऋणपन्ति कारवः । घृष्णो हरेस आयः ॥ ६ ॥ अपं । द्वारी । मतीनाम् । प्रना । प्रति । कार । वृणं । हरमे । भायः ॥ ६ ॥ वेङ्कर० विवृण्वन्ति यज्ञस्य द्वाराणि स्तुतीनाम् कार ऋत्विज प्रया सोमस्य माहतार (2) मनुष्या ॥६॥ समीचीनास आसते होतोरः सप्तर्जामयः । पदमेकस्य पिप्र॑तः ।। ७ ॥ समाईचीनास । आसते । होतार । सप्तऽजामय 1 पदम् । एरस्य । पित ॥ ७ ॥ घेङ्कट० समीचीना उपविशन्ति होतार सप्तजामिसरा स्थानम् एकस्य' सोमस्य' पूरयन्त । होतार' होतका ॥॥ नाभा नाभि न आ द॑दे॒ चक्षुश्चित् सूर्ये सचा । कोरफ्त्यमा दुहे ॥ ८॥ नाभी नामिम् । न । आ । ददे । चक्षु । चित् । सूर्य । सर्चा । कुवे । अपत्यम् । आ । दुहे ।। वेड्यूट० अस्माकम् नाभिम् सोम नाभी भहम् आ ददे। चा भस्माकम् सूर्ये सगत भवति पीतसोमानाम् । क्वे ' सोमस्य अपत्यम् भशुम् आ दुहे ॥ ८ ॥ अभि प्रिया विस्पदमध्वर्युभिर्गुहा हितम् । सूरः पश्यति चर्वासा ।। ९॥ अभि । प्रिया । दिव । पदम् । अधर्युऽभि । गुहा । हितम् । सूरै । पश्यति । चक्षसा ॥९॥ पेट० अभि पश्यति' दीसस्य भारमन प्रियम् पदम् सोमम् अध्वर्युभि गुहायाम् निहितम् सुवीर्य इन्द्र चक्षुपा॥९॥ इति षडाष्टक सप्तमाध्याये पत्रिशो वर्ग ॥ । काश्यपोऽसितो देवरो वा ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द उपास्मै गायता नरः पर्वमानायेन्दवे । अमि देवाँ इयक्षते ॥ १॥ " नास्ति मूको. २ हतार वि ३ तस्य वि. ४ नास्ति मूको, ६ तपे विभा - 'ति वि''. ८ "पो विभ', 'प वि'. ५ नास्ति कि ·सू१०, मैं.] मदम मण्डलम् उप । अस्मै । गायत । नरः । पर्वमानाय । इन्दवे । अभि । देवान् । इयक्षते ॥ १ ॥ घेङ्कट० उप गायत अस्मै नरः। पवमानाय' इन्दवे आभिमुख्येन देवान् यष्टुमिच्छते ॥ १॥ अभि ते मधुना पयोऽर्थर्वाणो अशिश्रयुः । देवं देवार्य देवयु ॥२॥ अभि । ते । मधुना ! पर्य । अर्थर्वाण । अशिश्रय । देयम् । देवाय । देवऽयु ॥ २ ॥ वेङ्कट० 'अभि अशिश्रयु तब रसम् मधुना गव्येन पयसा अथर्वाण अपय देवनशीलम् इन्द्राय देवकामम् ॥ २॥ स नः परस्य॒ शं गवे शं जनाय शमते । शं राजन्नोपंधीभ्यः ॥ ३ ॥ स । न । परस्य । शम् । गर्ने । शम् । जाय । शम् । अते । शम् । राजन् । ओषधीभ्य ॥ ३ ॥ घेङ्कट० स भस्माफ गवादिभ्य सुखम् पवस्व इति ॥ ३ ॥ बुभ्रवे नु स्वतवसेऽरुणाय दिविस्पृशे । सोमाय गाथमर्चत ॥ ४ ॥ बुभ्र । नु । स्वऽतरसे । अरुणाय । दिविऽस्पृशै । सोमाय । गाथम् । अर्चत ॥ ४ ॥ वेङ्कट० बभ्रुवर्णाय क्षिप्रं स्वबलाय अरणवर्णाय दिव स्पृशते सोमाय वाचम् उच्चारयत ॥ ४ ॥ हस्तच्युतेभिरदिभिः सुतं मोमै पुनीतन । मावा धावता मधु ॥ ५ ॥ हस्तऽच्युतेभिः । अऽिभि । सुतम् । सोमम् । पुनीतन । मधौ । आ । धावत । मधु ॥ ५ ॥ वेङ्कट० हस्तप्रत्युत प्रावभि अभियुवम् सोमम् पविने' पुनीतन । मधी सोमे प्रक्षिपत गम्यम् मधु ॥५॥ "इति पष्ठाष्टके सप्तमाध्याये पतिशो वर्ग"" नममेदुपं सदित दुध्नेदाभि श्रीणीतन । इन्दुमिन्द्रं दधातन ।। ६ ।। नमसा । इत् । उप । सीदत । दृध्ना । इत् । अभि । श्रीणीतन । इन्दुम् । इन्द्र। धातन ॥ ६ ॥ बेङ्कट० नमसा एव सोमम् उस सौदत, दना च अभि श्रीगीत । अथ इन्दुम् इन्द्र धत्त ॥ ६ ॥ अमित्रहा पिचर्पणिः परस्य सोम शं गर्व । देवेभ्यो अनुकामकृत् ॥ ७ ॥ अमित्रऽहा । विऽचर्पणि । पर्वस्व । सोम । शम् । गौ । देवय । अनुकामऽकत् ॥ ७ ॥ घेङ्कट० ममित्राणा हन्ता विद्रष्टा पवस्व सोम शम् गवे देवेभ्य अभिरपितस्य कतां ॥ ॥ ३ पवते विमा "रपमिवमा विभ'. २२. नास्ति विम', ममिशिन' वि. ५१ नास्ति मूको. ५ सोमेश्य दिम ·शायदे सभाध्ये [ 02. इन्द्राय सोम पातचे माप परि पिच्यसे । मनचिन्म सस्पतिः ॥ ८॥ इन्द्राय । सोम । पातथे । मर्दाय । परि । सिच्यसे 1 मनःऽचित् । मनसः । पतिः ॥ ८ ॥ घेर्ट० इन्द्रस्य सोम । पानाय मदाय च त्वं परितः पायेषु सित्यगे' मनसो ज्ञाता मनराः पतिः॥८॥ पर्वमान सुवीर्य रयिं सौम रिरीहि नः । इन्द्रविन्द्रेण नो युजा ॥ ९ ॥ पर्वमान ! सुऽवीर्यम् । यिम् । सोम । रिरीहि । नः । इन्दो इति । इन्द्रेण । नः । युजा ॥२॥ घेवट० पवमान! गुवीर्यम् रयिम् सोम ! देहि भस्मभ्यम् इन्दो! स्यम् इन्द्रेण सहायेन ॥ ९ ॥ 'इति पटाष्टके सप्तमाध्यापे सप्तप्रिंशो वर्गः ॥ [१२] काश्यपोऽलितो देवलो चामपिः। पपमानः सोमो देवता। गायत्री पन्द:: सोर्मा असृग्रमिन्दवः सुता तस्य सादने । इन्द्राय मधुमत्तमाः ॥१॥ सोमाः । असृमम् । इन्देयः । मुताः । तस्य । सदने । इन्द्राय । मधुमत्तमाः ॥ १ ॥ घेङ्कट० सोमा 'भप्रम्' नव' नवमेऽहनि बहिप्पयमागम् , उत्तरं च । सोमाः सृज्यन्ते' इन्द : मुता. यज्ञस्य रुदने इन्द्राधम् मधुमत्तमाः ॥1॥ अभि विना अनूषत गावौ वृत्सं न मातरः । इन्द्रं सोमस्य पीतये ॥ २ ॥ अभि । विप्रो. । अनूपत । गाः । वत्सम् । न । मातरः । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ॥ २ ॥ घेवट अभि शब्दयन्ति' मेधाविनः गावः इव वत्मम् प्रति मातरः इन्द्रम् सोमस्य पानाय ॥२॥ मदच्युत् क्षेति सादने सिन्धोरूर्मा विपश्चित् । सोमो गौरी अधि श्रितः ॥३॥ मदऽच्युत् । क्षेति । सदने। सिन्धौः । ऊर्मा । विष ऽचित् । सोमः । गौरी इति । अधि । श्रितः ।। वेट० मादकम्य रसम्य स्यावयिता निवसति स्थाने । तदेवाह --सिन्धोः ऊौं वसतीवरीपुर' विपश्चित् सोम. गौर्याम् अधि श्रितः । गौरी इति माध्यमिकां वाचमाह (तु निघ १,११,५,५)॥३॥ दिवो नार्भा विचक्षुणोऽन्यो बारे महीयते । सोमो यः सुक्रतुः कविः ॥ ४॥ ..'च्यते मूको. २. "तिम विभ'. ३.३. नास्ति मूको. ४.४. अस्ग्रवच्च वि', 'ग्रनवरचर्चम् घि, 'ग्रन्नवच्च क्ष, ५. अजन्त विभ'; सृजन्ने वि'. ६. सुना विभ ७. सने विभ'. ८ सदापय वि. १०. "री. गिरी विम ।

·५ नवमं मण्डलम् दिन । नाभा । विऽचक्षण । अव्य । वारे । महीयते । सोमं । य । सुऽऋतु । कवि ॥ ४ ॥ बेडुट० अन्तरिक्षस्य नाभिभूते विचक्षण अवे वाले पूज्यते पूयमान स्तूयते सोम , य १ सुप्रज्ञ A हात ॥ ४ ॥ यः सोमः कलशेष्याँ अन्तः पवित्र आर्हितः । तमिन्दुः पारै पस्त्रजे ॥५॥ य । सोम । कुशेषु । आ । अतरिति । पनि । आऽहित । तम् । इन्दु । परि । सस्वजे ।। वेङ्कट० य सोम क शेयु आस्ते, य च पवित्रस्य अन्त आहित , तम् स्वाशभूतम् इन्दु देव भनुप्रविशति ॥ ५॥ इति षष्ठाष्टके सप्तमाध्याये अष्टात्रिंशो वर्ग॥ प्र पामिन्दुरिष्यति समुद्रस्याधि विष्टर्पि । जिन्वन् कोशै मधुश्चुतम् ॥ ६ ॥ प्र । वाचम् । इर्दु । इप्यति । समुद्रस्य । अधि । विष्टपि । जिन्वन् । काशम् । मधुऽश्चुतम् ।। घेङ्कट० प्रेरयति सोम वाचम् अतरिक्षस्य विष्टब्धे स्थाने प्रीणयन् मेघम् मधुन व्यावकम् इति ॥ ६॥ नित्यस्तोटो बनस्पति(नामन्तः सवः । हिन्वानो मानुपा युगा ।। ७ ।। नित्यऽस्तोत्र । वनस्पति । धानाम् । अ तरिति । सब ऽदुर्घ । हिन्वान । मानुषा । युगा ||७|| येवट० सन्ततस्तोत्र बनाना पारयिता कर्मणाम् अत अमृतस्य दोग्धा प्रोणयन् 'मानुपाणि महानि महीनकाहारमकानि' इति ॥ ७॥ अभि प्रिया दिवस्पदा सोर्मों हिन्वानो अति । विस्य धारया कविः ॥ ८॥ अभि । प्रिया । दिव ! पदा । सोमं । हिन्धान । अर्पति । प्रिंस्य ! धारया ! कवि ॥ ८॥ घेट अभि अति प्रियाणि स्थानानि अन्तरिक्षात् सोम प्रेर्षमाण मेधाविनः धारया कान्त ॥ ८ ॥ आ पवमान धारय रपि सहस्रपर्चसम् । अस्मे ईन्दो स्वाभुम् ॥९॥ आ। परमान । धारय । रयिम् । सहस्रऽपर्चसम् । अस्मे इति । इन्दो इति । सुआभुवम् ॥९॥ . वम् विमा ५५. नास्ति ..शवि'म. २ य सामय वि'म'. ३ म मूको भूको १६. ज्यादा मावि, . का माहानि भ' ·२९६४ प्राग्वेदे सभाध्ये [अ, अ५,५१९. घेङ्कट आ धारय पवमान! रयिम् यहुदीप्तिम् ममामु इन्दो! शोभना भयनम् इति ॥ ९ ॥ इति पटाष्टके सप्तमा याये एसोनचत्वारिशो गं.॥ भारमजो वेवटी यस्य गोविन्दरादनन्तरम्'। पठस्य सामाध्यामिति व्याण्यत् स माधवः ।। इति वेवटमाधवाचार्यविरचिते ऋसंहिताप्याख्याने पाठाटक सप्तमोऽध्यायः॥ इति मग्येदे सभाप्ये षष्ठाटके सप्तमोऽध्यायः ॥ 1.1 नास्ति मूको. २. २• वि'.

·सू.१३] नवमं मण्डलम् अथ अष्टमोऽध्यायः। वेट 'सोमः पुनानो अर्पति' व्याचिख्यासति माधवः । भवसानेषु वक्तव्यम् भादितः सम्प्रदर्शयन् ॥१॥ तत्र मवसानानि भस्यदन्तवस्तर प्रायेणार्थानुरूपतः। द्विपदैकपदा ऋचः॥२॥ अर्धवान्तरः कश्चिद् वाक्यार्थ: पर्यवस्यति । बहीवृक्षु विशेपं 'त न विजानन्त्यपण्डिताः ॥३॥ पादयोमुख्ययोः' 'पड्त्या एकार्थः पर्यवस्थितः । निपु चान्यस्ततस्तासु द्वावुक्त्वा त्रीनथो वदेत् ॥ ४ ॥ यनान्यथावसान' स्यात् तत्रार्थोऽपि च तादृशः । पुरउपिणा सर्वासु पादो मुख्यस्तथाविधः ॥ ५ ॥ धुक्षत "भरद्वाजाया 'हतैरिव० तेऽवृकमस्तु द्विता" सुख्यम्"। शुकमुश्चरत् । *१२ 'तच हित 'वृक्षानिन्मे अभिपित्वे अगरणुः ॥ ६ ॥ चतुप्पदासु पा। मध्येऽवसान त्रिभिस्समस्तैरपरैः शंसंनिभिरायः५ 'अधीन्वत्र एती पदैः स्थात् विभिरवारैश्च ॥७॥ 'इन्दो मदाय वाधे'' 'नकिष्टं कर्मणा नशत्' अवस्येत् पादयोरत्र मुख्ययोः कचिदन्यथा ॥८॥ १. प्रच्यामा विम'; अर्धम वि. २. चोवा हिम ३. ' मूको. ४-४. ता अपिज वि''. ५. पद ३झम, ६-६, एकोऽर्थः वैरभ. ७. न्यथोपसा विभ'. ८.पुर उभिगक्सु च वि भ'; पुन उष्णीषु वि. ९.९. 'आवY (पि भ) शिवपिना वि''६,४८,१३. 1.. विदवतेरि विमा. ११.६,४,१८. १२. १७,६६,१६. १३. ३८,४,२१. ११. एता: विभ'. १६. ऋ १०,९३,१५. ७.४१,८१,. १८. ऋ८,७०,३. १५. भपस्वेन विभ. वि.

·ऋग्वेदे रामाध्ये [11, 1. निर्दिया मिनीमागि" नियु पादेययस्यति । पट्पदायाच मध्ये स्याद् योया पयस्यति ॥५॥ 'स क्षपः परि पायजे" नि यो पा पृणयत" । निदर्शनमयो दर्शयामास तत्र सोनयः ॥ ..॥ 'सुपुमा यातनदिगिः'', 'दि यो मागदे । 'प्रो प्वर पुरोरथम्" इति सप्तपदा इमाः ॥1॥ एषु मगोप्यवस्यन्ति द्वाभ्यां धापां ततः पाम् । पादपु त्रिध्ववस्थान चतुषि र पुति ॥ १२॥ ग्यस्यां हादसा विधा नदि वी यायामदे" । द्वयोः परसु वाऽवस्येत्" सा 'प्रो प्वमै पुरोम्" ॥ ॥ स हि शों न माईतम्"१ निषु पूर्वमयस्यति । द्वायुषरवा श्रीनयो घूमाद् भी पादा भवन्ति ते ॥ १४ ॥ पादे पादे समाप्यन्त प्रायेणार्या मवातरा। विरोपिऽक्षरतः पादः 'हमें में पक्षण युधि' ॥१५॥ "ध्रुधीम इव परण पाई मुल्ये "समस्यय । यमिस्पस्य" पादान्तः शुधीस्योति भीमफः ॥ १६॥ मग्निमी" पुरोहित यस्यत्यर्थसंस्थितिः। पदा तदोदाहरणं सनदं प्रदर्शयत् ॥ १७ ॥ यदि यज्ञस्य देवोऽपिरिति तत्राध इप्यते । प्रतिपादमर्थभेदात् तदा नेपा निदर्शनम् ॥ १८॥ १. ऋ१०,१३४,७. २. वस्थितिः विभ3 वस्थितः वि'. ३. ऋ८,४१,३. ४.८, ६. १८,४०,२. ७. ऋ१०,१३३,१. ८. सुपु वि. १. " वि. १०. पापस्य विश्ल'; चापयेत् वि'. ११.११,१२७,६. १२ १,२५,१९, १५.१३. सुधीमई विधिमा वि. १४.१४, यमवम् यभव विभ', यवम् वि. वेभ. १६. तथा वि'. १५ मीले ·सू.१३, में 1] नवम मण्डलम् ०९६७ 'भयाप्यर्थ. स्वभावेन' न पादेषु व्यवस्यति । 'तेने मित्रावरुणो विशात् सन निदर्शनम् ॥ १९ ॥ सम्योधनादात्तत्वम्' न रश्यते। ऋतावृधपद प्रतीयते ॥ २०॥ प्राप्त तस्माद् भविराम इदमयावगन्तव्यम् भवधानविर्जित । यावन्ति शक्नुपाद वक्तुम् भप्राणमेव 'मानवः ॥२१॥ सावद्विरक्षररथः प्रायेण प्रतिपाद्यते। गायध्यादिजगत्यन्तम् भप्राणन्नेव' भापते ।। २२।। उच्चारयति मानव । 'भयाप्यतिजगत्यादिम् भरधानपरोऽप्राणन्' सप्तक चतुरत्तरम् ॥ २३॥ महता प्रणिधानेन यत्नेन महताऽपि च। "उत्तम सप्तक प्राहुरत्कृत्यन्तमिति स्थिति लौकिकार्थस्वभादेन सप्तकानां यथाक्रमम्। घेदे भूमान् प्रयोगोऽभूद् भरपोऽयाल्पतरोऽपि च ॥ २५ ॥ इतिरछन्दस्सु पत्तव्यम् मध्यायादिषु दर्शितम् । भस्माभिरष्टके पछे जानतद् रिमुध्यते ॥ २६ ॥ इति"। [१३] काश्यपोऽमितो दवरो वा ऋपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री पद"। सोमः पुनानो अति महस्रधारी अयंविः । वायोरिन्द्रस्य निष्कृतम् ॥ १ ॥ सोम । पुनान । अर्षति । सहनऽधार । अतिऽअपि । गयो । इन्द्रस्य । न ऽकृतम् ॥ १ ॥ वेड्यूट० भसित सहस्रधार दशापवित्रमतिगच्छन् । वायो इन्द्रस्य च पानाय संस्कृत पात्रम् ॥1॥ । सोम । सोम पुनान गच्छति ११. स्व.वि २. नास्ति मूको. ३. ऋ१,२,८. ४ बाधा विभ', 'बाप वि'. ६ पापं तु वि' म', नास्ति वि'. ७ देर वि.२ भ ८.८. अथा जग विअधा . जग ..त्यु •वार' ९, अवसानपरोप्राणान् विम'. १०.१० नास्ति वि. ११ नास्ति वि', इति कारिका भ' १२-१२. नास्ति मूको. १४. "म मूको. नास्ति वि'. १६. 'मधित विभ', 'मग्गिन्मान् वि. .

·ग्वेदे मभाध्ये [4, H1. २९६८ पर्वमानमवस्यवो विप्रेमभि प्र गोयत । सुवाणं दे॒ववीतपे ॥ २ ॥ पमानम् । अवस्या । विप्रम् । अभि । प्र । गायत । सुस्थानम् । देवऽवीतये ॥ २ ॥ बेट० पवमानम् हे रक्षणकामा । मेधाविनम् अभि' गायत' मभिपूपमाणम् देवपानाप ॥ ॥ पन्ते चार्जमातये सोमाः सहस्रपाजसः । गृणाना देववीतये ॥ ३ ॥ पर्यन्ते । वाजेऽसातये । सोमा । सहस्रंऽपाजस । गृणाना । देवऽवीतये ॥ ३ ॥ घेङ्कट० 'क्षरन्ति अमराभाय' गामा महुवा स्तपमाना यज्ञायम् ॥३॥ इन नो घार्जमातये पर्वस्त्र बृहतीरिपः । घुमदिन्दो सुवीर्यम् ॥ ४ ॥ जुन ! न । वाजेऽसातये । पर्वस्व । बृहती । इयं । पुऽमत । इन्दो इति । सुऽवीर्यम् ॥ ४ ॥ घेङ्कट० भपि च भस्माकम् अनलाभाय परम्व महती. इष पारा दीप्तिमत् 11 मुवीर्यम् । अपि वा भायुध' वाजसाति" ॥४॥ ते नः सहस्रिण रयिं पर्यन्तामा सुवीयम् । सुवाना देवास इन्दवः ॥५॥ ते । न । सहस्रिणम् । यिम् । पन्ताम् । आ । सुऽवीर्यम् । सुवाना । देवास । इन्दव ॥५॥ वेवट० ते न ' सहस्रसङ्यम् धनम् आ पव ताम् पुवीर्यम् च अभिपूपमाणा' देवा इन्दव ॥५॥ र इति पहाटके भष्टमाप्याये प्रथमो वर्ग.॥ अत्यो हियाना न हेभिरम॒ग्रं वाजसातये । वि वारमव्यमाशवः ॥६॥ अत्यो । हियाना । न । हेतृऽभि । असृग्रम् । बाजेऽसातये । वि । पारम् । अन्यम् । आशव ॥६॥ घेङ्कट० अश्वा प्रेयमाणा इव प्रेरकै वि अतिसृज्यन्ते" पवित्रम् मुदाय सोमा ॥६॥ वाया अर्पन्तीन्देवोऽभि वत्सं न धेनवः । दधन्विरे गर्भस्त्योः ॥ ७ ॥ आश्रा । अन्ति । इन्दय । अभि । वत्सम । न । धनः । विरे । गर्भस्त्यो ॥ ७ ॥ बेङ्कट० शब्दमरिण गच्छन्ति वत्सम् इव धेनव", ध्रियन्ते च बाहो ॥ ७॥ जुध इन्द्राय मत्मरः पर्वमान फनिक्रदत् । विश्वा अप द्विषो जहि ।।८।। जुष्टं । इन्द्राय । म सर । पर्वमान । कनिक्रदत् । विश्वा । अप । द्विर्ष । जहि ॥ ८ ॥ । । - । १२ 1 °क्षका मूको २२ प्रियागत विभ ३१ मनरा वि में, तिम्न वि ५. वत्व विभ 1. ध वि', धंभ . 'साति वि', 'सानि भर मूको ९ णान् विभ १०. नास्ति मूको 1. 'सनवि १२ देव दिम','व वि.येन विमा ·सू1, मं] नवम मण्डलम् घट० पर्याप्तः इन्द्राय सोमः। हे पवमान! शम्दं कुर्वन् विश्वाः दिपः अप जहि ॥ ८ ॥ अपमन्तो अराणः पर्वमानाः स्वदृशः । योनोवृतस्य सीदत ॥ ९ ॥ अपऽनन्तः । अरोन्गः । पर्वमानाः । स्व:ऽदशः । योनौ । ऋतस्य । सीदत ॥ ९ ॥ बेङ्कट० अपघ्नन्तः मदातन् पवमाना! सर्वस्य द्रष्टारः यशस्य स्थाने सौदत ॥ ९॥ 'इति पहाटके भष्टमाध्याये द्वितीयो वर्ग:। [१४] 'काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषिः । पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । परि प्रासिध्यदत् कविः सिन्धोरूविधि श्रितः । कारं बिभ्रत् पुरुस्पृहम् ।।१।। परि । प्रा असिस्यदत् । कविः। सिन्धौः। ऊौं । अधि । श्रितः । कारम् । बिभ्रत् । पुरुऽस्पृहम् ।। पेट० परि प्रस्यन्दते कविः मेधावी सिन्धोः ऊमौं अधि श्रितः शब्दम् धारयन् बहुभिः स्पृहणीयम् ॥१॥ गिरा यही सन्धयः पञ्च वाता अपस्यवः । परिष्कृण्वन्ति धर्णसिम् ॥ २ ॥ गिरा । यदि । सऽवन्धवः । पञ्च । माताः । अपस्यवः । परिऽकृण्वन्ति । धर्णसिम् ॥ २ ॥ धेङ्कट० स्मुला यदि एनं समानधनाः पञ्च जनाः कर्मेन्छवः अलङ्कुर्वन्ति धारकम् । उत्तरत्र सम्बन्धः॥२॥ आदस्य शुष्मिणो रसे विश्वे देवा अमत्सत । यदी गोभिर्वसायते ॥ ३ ॥ आत् । अस्य । शुध्मिणः । रस । विश्वे । देवाः । अमत्सत । यदि । गोभिः । वसायते ॥३॥ घेद० भनन्तरम् अस्य बलिन. रपे विश्वे देवाः माघन्ति, यदि गोविकारः छाद्यते ॥३॥ निरिणानो वि धावति जहच्छाणि तान्वा । अत्रा सं जिनते युजा ॥ ४ ॥ निरिणानः । वि । धावति । जहत् । शर्याणि । तान्या । अत्रै । सम् । जिघ्नते । युजा ॥ ४ ॥ येङ्कट० दशापवित्रादधः गच्छन् विविधम् धावति विसृजन् वस्त्रसम्बन्धीनि' शर्याणि द्वाराणि । मय अत्र आहूत: संस्तुन्या भागतो भवति सहायेन इन्द्रेण इति ॥४॥ नप्तीभिर्यों विवस्वतः शुभ्रो न मायुजे युवा । गाः कृण्वानो न निर्णिजम् ।। ५ ॥ १. नास्ति मूको. . नः मूको. २.२. मास्ति मुको. .. तु. १९१८ र १,११५५ef ५. माभूत: विम... सखावे' विम.

·प्रायदे सभाध्ये [म.भ.,. नप्तीभि । य । विवस्वत । शुभ्र । न । ममजे । युयो । गाः । कृण्यान. । न । नि.ऽनिजम् ॥ ५ ॥ यहट० परिचरत' हस्ताजाताभिः पौग्रस्थानीयाभि. भगुरिभिः यः स्मृरपरी शोभमान 'भश्व इव' युवा, गोधिकारान् कुर्वन् भारमनो रूपम् इति ॥५॥ "इति पहाटके भष्टमाध्याये तृतीयो यर्ग' ॥ अति श्रुिती तिरश्वतो गल्या जिगात्यव्यो । बग्नुमिर्ति यं विदे ॥ ६ ॥ अति । श्रिती । तिरश्वता । गव्या । जिगाति । अया। नुम् । इयति । यम् । निदे ॥ ६ ॥ वेङ्कट० मशुभ्य अति गच्छति श्रयणा) तिरश्चीनं गम्यानि धयणानि प्रति । 'मगुरया मभिपूयमाण ' शब्दम्' घ प्रेरयति, यम् अह शब्द जानामि शृणोमि" इति ॥६॥ अभि क्षिपः समग्मत मर्जयन्तीरिपस्पतिम् । पृष्ठा गृभ्णत याजिनः ।। ७ ।। अभि । क्षिप। सम् । अग्मत । मर्जयन्तो । इप. । पतिम् । पुष्ठा । गृभ्णत । याजिन ॥ ७ ॥ येङ्कट० अभि सम् गच्छन्तेर अगुलयः अभिमृशन्त्य " भधानाम् पतिम् सोमम् । ता सोमस्य पृशनि स्पृशन्ति अभिपवाय ॥७॥ परत 1 परि दिव्यानि मर्मुशद् विश्वानि सोम पार्थिवा । यसनि याह्यस्मयुः ।। ८ ।। परि । दिव्यानि । मर्मुशत् । विश्वानि । सोम । पार्थिया । वर्मूनि । याहि । अस्मऽयु ॥ ८ ॥ वेङ्कट० दिव्यानि पार्थिवानि च सर्वाणि वसनि परि स्पृशन् सोम! भस्मत्काम इति पहाटके अष्टमाध्याये चतुर्थों वर्ग १५ गच्छ॥८॥ ५ 'काश्यपोऽमितो देवलो वा ऋषिः । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द एप धिया यात्यण्व्या शूरो रथेभिराशुभिः । गच्छन्निन्द्रस्य निष्कृतम् ॥ १ ॥ एष । धिया। याति । अव्या' । शूर ।रभि । आशुऽभि ।गर्छन् । इन्द्रस्य। नि ऽकृतम् ॥१॥ वेङ्कट० एष कर्मणा गच्छति अगुल्याऽभिपुत हुत "सन् शूर ५ रथे सीएम इन्द्रस्य स्थान दिवम् इति ॥१॥ - गच्छन् 1. रिहर विभ'. २. शोमन वि'. ३.३. 'श्रम विभ', ४ नोवि विम. ५.५ नास्ति मूको १ अगुरिनाम (तु निघ २,५). ७. 'गाति विभ', ८.८. स्पमि वि. १ तु. निघ ११ १. णोति मूको !! छे वि'म'. १२. 'श्यन्त विमहिमशवन्य भ'. १३.1. सोऽस्म वि. ५.पूयमाणा वि', १५.५, सञ्चर वि', सचूरै ब', सज्ञारो वि', १६, 'घम्स', ·सू १५, मं २] नवमं मण्डलम् २९७१ -- - एप पुरू धियायते वृहते देवतातये । यत्रामृतांस आसते ॥ २ ॥ एपः । पुरु । धियाऽयते । बृहते । देवऽतातये । यत्र । अमृतासः । आसते ॥ २ ॥ वेङ्कट० एष:' सोमः' बहु कर्म इच्छति महते यज्ञाय, यत्र देवाः वसन्ति ॥ २ ॥ एप हितो वि नीयतेऽन्तः शुभ्रावता पृथा । यदी तुञ्जन्ति भूगयः ॥ ३ ॥ एषः । हितः । वि । नीयते । अन्तरिति । शुभ्रऽवता । पृथा । यदि । तुञ्जन्ति । भूर्णयः ॥ ३ ॥ बेङ्कट० एषः 'पात्रेषु निहितः हविर्धानादाहवनीय प्रति विविधम्' नीयते हविधानाऽऽहवनीययोः अन्तः शोभावता मार्गण, यदि एनं देवेभ्यः प्रयच्छन्ति हरणशीला ऋत्विजः ॥ ३ ॥ एप शृङ्गाणि दोधुंवच्छिशीते यूथ्योई वृर्पा । नृम्णा दर्घान ओज॑सा ॥ ४ ॥ एषः । शृङ्गाणि । दोधुंवत् । शिशीते । यूयः । वृषो । नृम्णा । दधानः । ओज॑सा ॥ ४ ॥ घेट० एषः शृङ्गाणि कम्पयन्' निश्यति यूथभवः वृषा धनानि प्रयच्छन्' बलेन ॥ ४ ॥ एप रुक्मिभिरीयते वाजी शुभेभिरंशुभिः । पतिः सिन्धूनां भवन् ॥ ५ ॥ एपः । रुक्मिऽभिः । ईयते । वाजी । शुभ्रभिः। अंशुभिः। पतिः। सिन्धूनाम् । भवन् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० एपः मरुद्भिः सह गच्छति वाजी शोभमानैः अंशुभिः युक्तः पतिः सिन्धूनाम् भवन् ॥५॥ एप वसूनि पिढना परुपा यायवाँ अति । अब शादपु गच्छति ॥ ६॥ एषः । वमूनि । पिन्दना । परुषा । ययिऽवान् । अति । अव । शादेषु । गच्छति ॥ ६ ॥ वेङ्कट. एपः माच्छादकानि पीडनानि रक्षांसि पया' अति' गच्छन् अव गच्छति' शारानीयेषु रक्षस्सु ॥६॥ एतं मृजन्ति मय॑मुप द्रोणेवायवः । प्रचक्राणं महीरिपः ॥ ७ ॥ पृतम् । मृजन्ति । मज्यम् । उप । द्रोणेषु । आयवः । प्रऽचक्राणम् । महीः । इधः ॥ ७ ॥ येवट० एतम् उप मृजन्ति मार्जनीयम् दोणकलशेषु मनुष्या. प्रकुर्वाणम् महान्ति ममानि ॥ ७ ॥ एतमु त्यं दश क्षिपो मृजन्ति सप्त धीतयः । स्वायुधं मुदिन्तमम् ॥ ८ ॥ ए॒तम् । इति । त्यम् । दर्शा क्षिपः। मृजन्ति । सप्त धीतयः । मुऽआयुधम् । मदिन्ऽतमम् ॥ ८ ॥ १. कम एषः मूको. २. नास्ति मूको. ३.३. हितः पातु म. विम', 'यन वि. ६.६. रुधानि विभ'. ७. पृष्छन् विम'. दोप, ९,१४, प्रभृ. पलापु). १. अप मूको. १०. मति वि. ४. ...पि पि'. ५. यतः भः। (न. मो मम्प्रे ८ ·[...५ १९७२ खायुधम् मादयितरामम् । अम्बरेमभाष्य घेवट० तम् इमम् दश महान्य परिचरम्ति गत घ मस्थित मृनि' परिधरणकमा इति ॥ ८॥ 'इति पटाप्टक अष्टमाध्याये पामो वर्ग। [१६] 'काश्यपोऽसिता देवरो या अपि । पयमान मोमो देवता । गायत्री छन्द'। प्र ते सोतार ओण्यो रमं माय घृपये । सगों न तक्त्येतशः ॥ १ ॥ प्र। ते। सोतारं । ओण्यो । रसम् । मदाय । घृष्र्वये । सगै । न । तक्ति । एतश ॥१॥ घेट० प्र स्थापयन्ति तव रसम् अभिपोतार पायाधिग्यो. रस देवाना ध मनुष्याणां च' मदाय शाणा घर्षणशीलाय । स च अभिप्यमान ' रम मध इच विगृष्ट गति क्रत्वा दक्षस्य रथ्यमपो पानमन्धसा । गोपाम' मश्चिम ।। २ ॥ क ना दक्षस्य । रयम् । अपः । वसांनम् । अ-धंसा । गोऽसाम् । अव्यैषु । सश्चिम ॥ २ ॥ येइट० दक्षस्य कर्मणा प्राणस नतारम् 'उदकानि भाग्यादयन्तम् अन्धमा अयणामेन सह गवाम्' दातारम् अडगुलीपु सयोजमाम ॥२॥ - अनप्तमप्सु दुप्पर सोम पपित आ सृज । पुनीहीन्द्राय पातये ॥३॥ अनंतम् । अप्ऽसु । दुस्तरम् । सोमम् । पवित्र। आ। सृज । पुनीहि । इन्द्राय । पातये ॥ ३ ॥ वेङ्कट शत्रुभि अनाप्तम् मान्तरिक्ष्यासु अग्मु स्थितम् दुस्तरम्' सोमम् पवित्र मा सृज। तदेवाह- पुनौह इन्द्रस्य पानार्थम् इति ॥ ३ ॥ प्र पुनानस्य चेतसा सोमः परिन अर्पति । क्रत्वा सधस्यमामदत् ॥ ४॥ प्र। पुनानस्य । चैतसा । सौम । परिन । अर्षति । कन्वा । सघऽर्थम् । आ । अमहत् ॥ ४ ॥ येवट० प्र गछति पूयमानस्य "श पवित्र चेतसा बुद्धिपूर्वम् अभिपूयमाणस्य। वदेवाह - मोम पवित्र अर्पति इति । सोऽय प्रशानेम मीयमान सस्थानम् आ सीदति ॥४॥ प्रत्ला नमोभिरिन्देव इन्द्र सोमा असक्षत । महे भराय कारिणः ॥ ५ ॥ प्र । ता । नम ऽभि । इन्दव । इन्द्र । सोमा । असक्षत । मह । भराय । कारिणे ॥ ५ ॥ - ३.नास्ति मूको 1. अजि मूको २२ नास्ति मूको ५ *भिभूय' मूको ५५ कम याच्छा ६ भगवान् शि', भगवान् भगवान् म ८ 'ताम् भूको ९. द्रष्टार वि', द्रष्टर' वि १०१. अशप विभ " अति चेतसा बुद्धिपूर्वममिप्यमागस्य मूको ·नवम मण्डलम् बेट० प्रभसूनन् त्वाम् भग्नै सह इन्द! दीप्ता सोमा महते सयामाय करणशीला ॥५॥ पुनानो रूपे अव्यये विश्वा अर्पन्नभि श्रियः । शुगे न गोप॑ तिष्ठति ॥ ६ ॥ पुनान । रूपे । अव्यये । विश्वा । अन् । अभि । श्रियः । शूर । न । गो। तिप्रति ॥ ६ ॥ पेट० पूयमान वस्त्र अविमये विश्वा श्रिय अभि गमयन् शूर इव गोषु युद्धार्थ प्रविष्ट तिष्ठति ॥ ६॥ दिवो न सानु पिप्यूपी धारां सुतस्य वेधसः । वृथा पवित्रे अर्पति ।। ७ ।। दिन । न । सार्नु । पिप्युषी । धारी । सुतस्य । वेधसे । वृथा । परिौ । अर्पति ॥ ७ ॥ येङ्कट० धुलोकात् इव समुच्छ्रितमुदकम् वृद्धा सोमस्य धारा मनायामेन पवने सुतस्य गच्छति ।।७॥ त्वं सौम विपश्चितं तना पुनान आयुषु । अन्यो पारं वि धामसि ॥ ८ ॥ यम् । सोम । पिप ऽचितम् । तनो । पुनान । आयुएँ । अव्यं । पारम् । पि। धावसि ॥ ८ ॥ पेट० त्वम् सोम ! मनुष्याणा मध्ये पम्प्रेण पूयमान विपश्यतम् रक्षसि । तथा भवे याल ध' - विधायसि ॥८॥ इति षष्टाष्टक भएमाध्याये पटो वर्ग॥ [१७] 'काश्यपोऽसितो देवरो पा ऋषि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । प्र निम्ननेव सिन्धो मन्तौ वृत्राणि भूर्णयः । सोमा असृग्रमाशवः ॥ १ ॥ प्र। निम्नेऽइन । मिन्धर । मन्तै । वृत्राणि । भूर्णय । सोमा । असमम् । आश ॥ १ ॥ पर्ट १० प्र गच्छन्ति निम्नेन इव सिधव नत' शवन् क्षिप्रा मोमा घ्याप्ता॥1॥ अभि सुवानास इन्दवो वृष्टयः पृथिवीमिव । इन्द्रं सोमांसो अक्षरन् ॥ २ ॥ अभि । सुगनास 1 इन्दैन । वृष्टय । पृथिवीम् इव । इन्द्रम् । सोमांस । अपरन् ॥ २ ॥ पेट० इयम् अभि अक्षरन्' सूयमाना' इन्दव पृश्न इव पृथिवीम् सोमा ॥२॥ अत्यभिमत्सरो मढ़ः सोमः पवित्र अर्पति । विमन् रक्षामि देवयुः ॥ ३ ॥ . 'मा , ति मि. २ मास्ति वि. ३३ नास्विको ४ नम् विमा विमा वि. . लाम् विम .. रित मूको ८ तूर विभ ·परम्वदे गभाग्य (अ६, अव.. अतिऽमि. । मत्सर । मद । मोमः । परिन । अर्पति । विडमन् । रक्षांसि । देवड्युः ॥ ३ ॥ घेवट० प्रद्ध' मदनशीला मद से मा परिये गति लिनन् राक्षसान देवरागः ॥ ३ ॥ आ कलशेषु धावति पवित्रे परि पिच्यते । उपधैर्यजे' वर्धते ॥ ४ ॥ आ। कलशेषु । धाति । परिन। परि । सिष्यते । उक्थैः । यज्ञेषु । यर्धन ॥ ४ ॥ बेहुट० आ धावति द्रोणकर शेषु पवित्रे परिसियत यात्रा र यज्ञेषु यते ॥ ४ ॥ अति त्री सौम रोचना रोहन् न जिसे दिवम् । हष्णन्न्सूर्य न चौदयः ॥५॥ अति । त्री। सोम। रोचना। रोहन् । न।भ्राजसे। दिवंम् । ष्णन् । सूर्यम् । ना चोदयः ॥ ५ ॥ बेडर० श्रीन् रोकान् भनि रोहन ए सोम! त्वं सुरोकम् भ्राजगे प्रकाशपसि। राया गप्छन् सूर्यम् च चोदयसि ॥ ५॥ अभि विप्र अनूपत मूर्धन् यज्ञस्य कारवः । दानायक्षसि प्रियम् ॥ ६ ॥ अभि । विप्रो । अनुपत । मुर्धन् । यज्ञस्य । कारवः । दानाः । चक्षमि । प्रियम् ॥ ६ ॥ येट० अभि स्तुवन्ति विप्रा मूर्धन् यज्ञस्य कतारः धानाः तेजलि सोमे श्रियम् ॥ तमु स्वा वाजिनं नरौ धीभिर्विो अवस्ययः । मृजन्ति देवतातये ॥ ७ ॥ सम् । ॐ इति । त्वा । वाजिनम् । नर. 1 धीभिः । विप्राः । अवस्याः । मृजन्ति । देवऽतातये ।। येड्यूट. तम् उ त्वा वाजिनम् मनुष्या. धर्मभि विप्राः रक्षणेप्सव.' गोषयन्ति यमाय ॥७॥ मोर्धारामर्नु क्षर तीवः सुधस्यमासंदः । चारुमताय पीतये ॥ ८ ॥ गधौ । धाराम । अनु । क्षर । तीन । सुधऽस्यम् । आ । असद. । चारः । ऋताय । पीन् । घेङ्कट० मधो धाराम् "अनु क्षर तीवरसस्त्वम् स्थानम् आ सीद चार. त्वं यज्ञार्थ पानाय' इति ॥ ४॥ 'इति पठाटके अएमाध्याये सप्तमो वर्ग । - [१८] काश्यपोऽसिप्तो देवरो वा अपि । पवमान. सोमो देवता । गायत्री उन्द। परि सुवानो गिरिष्ठाः पवित्रे सोमो अक्षाः । मदेषु सर्वधा असि ॥ १ ॥ १. 'म विभा. विभारतीसरस्वं वि'. २. यस विभ', नास्ति वि. ३ नास्ति मूको. ५. पादाय वि', पास्य मा. ६-६. नास्ति मुको. 'गी प्रसर ·म् १८,२] नयन मरल - परि । नुवानः1 गिरिऽन्याः । पवित्र ! मो. ! अक्षारिति । मदेव । मा. । अनि ॥ १ ॥ येथट० पर अरति म्यमान प्रावयु स्थित पवित्र मोम. 1 म स्लाषु मय धाता नवमि मादक 10 त्रं विग्रन्त्र कृत्रिमधु प्र ज्ञातमन्यतः । मधु नबंधा अनि ॥२॥ वन । विप्रः। त्वम । कृषि मई। प्र । जातम् । अन्नामदेव नवधा । अमि ॥२॥ पकट० बम् मेघावी, त्वम् कान्न, म च प्रयच्छसि बातम् मटा'... तत्र विश्च मनोमो देवानः पीतिमांगन । मदेषु नर्वधा अनि ॥ ३ ॥ तव । विश्वे । मुनापन । देवासः । पोतिन् । आगत । मछु । मर्वया । अमि ॥ ३ ॥ घंटङ्क व मदेवाः मद्वाः प्राप्नुवन पानन् ॥ ३ ॥ आ यो विधानि वार्या वनि हम्नयोधे । मदेषु मघा अमि ॥ १ ॥ आ । यः । विवानि । वाया । वसूनि । हम्नी. 1 दरे । मटे । बा । अनि ॥ 2 ॥ पेट० मा दधाति यः सबांति बानीयानि धनानि इस्तयोः टोनु ?" य हम रोदनी मही सं मात दोहने । मदेषु सर्वधा अभि |॥ ५ ॥ यः।इम इति रोटमा इनिम्झिी इति मन् । मातरोडा दोहते। मदेषु । ऽधाः । अमि ॥ ५ ॥ येट. या इमे पााधियो महन्यो मन् दोस्त, यथा एकः दम्मो' है मातरी ति ५ ॥ परि यो गेसी डम मयो बाजेमिरपति । मदेपु मधा असि ॥ ६ ॥ परि। यः गेनी इति । टमेदनि । मय. 1 बामि । अनि । मदेव वधाः । अमि ॥ ६ ॥ येट० य भ द्यावापृयित्री मरः म पर गच्छति ॥ ६॥ म शुष्मी कुलगुम्वा ए॒नाना अचिक्रदन् । मषु नर्बधा अनि ॥७॥ सः । शप्नी । लौ । आ । इनान. । अविदत् । म्यु। मध्वाः । अनि ॥ ७ ॥ येट० म दग्यान कशेषु तपमान मादं करोति.. 'दि पाष्टके मटमान्याये मटमा दर्ग.. - ३.३. नाति पनि + 1. मन 'ि, अव में, अन् नि', ११. नाम्नि मूको.

·ऋग्देदे रामाप्ये [अ६, अ.८, य. । [१९] काश्यपोऽसितो देवरी या अपि । पपगान मोमो देवता । गायत्री छन्द। यत् सौम चित्रमुक्ध्य दिव्यं पार्थियं वसं 1 तन्नः पुनान आ भर ॥ १ ॥ पत्। सोम। चिनम्। उक्भ्यम् । दिव्यम् । पार्थियम् । गहुँ । तत् । न । पुनान | आ1 भर ॥१॥ बेट० यत् सोम ! चायनीयम् ' प्रशस्यम् दिव्यम् पार्थिव च 'धनम्, तत् । न पूयमानः आ दर ॥ 1 ॥ युवं हि स्थः सर्पती इन्द्रश्च सोम गोपंती । ईशाना पिंप्यतं धियः ॥२॥ युगम् । हि । स्थ । स्व पती इति व ऽपती । इन्द्र । च । सोम । गोपती इति गोडपती । ईशाना । पिप्यतम् । धिये ॥ २ ॥ पेङ्कट० "युवम् हि स्थ सस्य स्वामिनी, इन्द्र त्वम् च है सोम!' गर्वा च स्वामिनी । ती अस्माकम् ईश्वरी भाप्यायपतम् कर्माणि ॥२॥ वृपा पुनान आयुपु स्तनयनधि हिपि । हरिः सन् योनिमासदत् ॥ ३ ॥ वृपा । पुनान । आयुर्छ । स्तनयन् । अधि । बहिर्षि । हरि । सन् । योनिम् । आ । असदत् ॥३॥ येवट० वर्पिता पूयमान मनुष्येषु शब्द कुर्वन् अधि यर्हिषि हरितवणं आ सीदति । सन् स्थानम् ॥ ३॥ अविशन्त धीतयों वृषभस्याधि रेतसि । सूनोत्सस्य मातरः ॥ ४ ॥ अावश त । धीतयं । वृषभस्य । अधि । रेतसि । सुनो । (सरयं । मातरं ॥ ४ ॥ पेट० भभि काम कुर्वन्ति धीयमाना वसतीवयं वृषभस्य रेतसि । सोम कामयन्त इत्यर्थ । सदेवाह -आत्मना सूतस्य व सस्य सोमस्य रेताम अवावश त' मातर भाप इति ॥५॥ कुपिद् वृषण्यन्तीभ्यः पुनानो गर्भमादधत् । याः शुक्र दुहृते पर्यः ॥ ५ ॥ कुवित् । वृषण्यन्तीम्प । पुनान । गर्भम् । आऽदर्धत् । या । शुक्रम् । दुहते । प५ ॥ ५ ॥ घेङ्कट० अत्यन्त वृषणम् आत्मानम् इच्छन्तीभ्य वसतीवरीभ्य" पूयमान सोम गर्भम् भाधत्ते । या ५ वसतीवों भृत्वा 'दीप्तम् पय दुहते इति ॥५॥ उप शिक्षापतस्थुपो भयममा धेहि शत्रुपु । पर्वमान विदा रयिम् ॥ ६ ॥ 1. नास्ति भूको २ पाय मूबा है नारित वि'' ५ सूयदि ६ हरिख विभ' १. अप मूको वि अ,नाति वि. नास्ति वि'अ', ४४ गुरितम् वि ७७ कु. थ वि अपाव को 1. नास्ति वि', यम'. ८ ·नवमं मण्डलम् १९७७ सू ९, म ] उप । शिक्ष । अपऽतस्थुपः । भियमम् । आ । धेहि । शत्रुषु । पर्वमान । निदा । रयिम् ॥६॥ बेट० 'समीपे कुर विमुसान असङ्गतान् , भयम् च आ धेहि शत्रुघु पवमान! तेपा धनम् च विन्द इति ॥ ६॥ नि शत्रौः मोम वृष्ण्यं नि शुष्मं नि वयस्तिर । दुरे वो सतो अन्ति वा ॥ ७ ॥ नि । शत्रौ । सोम । वृष्ण्यम् । नि । शुष्मम् । नि । वयं । तिर । दृरे । 1 । सत । ग॥ घेवट० विनाशय' मोम! शो. यलम् तेज भवम् च दूरे वा मन्तिके वा विद्यमानम्य ॥७॥ "इति पष्ठाष्टके अष्टमाध्याय नवमो वर्ग' । । अन्ति। ॥ [२०] "काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायत्री प्न्द । प्र कपिर्देवीतयेऽव्यो वारेभिरर्पति | माहान् विश्वा अभि स्पृधः ॥ १ ॥ प्र । कविः । देवीतये । अन्य. ! वारैमि. । अर्पति । सद्दान् । विश्वा । अभि । स्पृधं ॥१॥ घड्ट प्र गच्छति कवि यज्ञाय अवेः पारम्य 'भभिभवन् । सर्वान् शत्रून् । । । म हि मा जरितम्य आ वाजं गोमन्तमिन्वति ! पर्वमानः सहस्रिणम् ॥ २ ॥ स । हि । स्म । जरितृऽभ्य॑ । आ। पार्जम् । गोऽम॑न्तम् । इति । पमान । सहस्रिणम् ॥२॥ बेङ्कट० स हि खलु स्तोतृम्य अन्न गोमत्' प्रेरयति पवमान सहस्रसहस्यम् ॥ २ ॥ परि विश्वानि चैतसा मृशसे पसे मती । स नः सोम श्री विदः ॥ ३ ॥ पार । विश्वानि । चेतसा । मुझसे । पसे । मृतौ । स । न । सोम । श्रय । विद ॥ ३ ॥ पेट० परि मृशसि विश्वानि धनानि चेतसा, क्षरमि च स्तुत्या सह । स अचम् देदि ॥ ३॥ अभ्यर्प बृहद्यशौ मुयायो ध्रुवं रयिम् । इष स्तोत्रम्य आ भर ॥ ४ ॥ अभि । अर्थ । वृहत् । यर्श 1 मघत्ऽभ्य । भवम् । रयिम् । इपम् । स्तोतृऽम्य । आ । मर ॥४॥ घेङ्कट० 'अभि गमय महतीम् कीर्तिम् हविष्मय 'ध्रुवम् च रयिम् । इपम् च स्तोमृभ्य आ भर ॥४॥ लं रानैव मुव्रतो गिरः सोमा विवेशिय । पुनानो वह अद्भुत ॥ ५ ॥ भस्मभ्यम् सोम। ५५ माम... 11. गृहितम् मूको. २. 'साय वि' ३. विभ ४. नाम्नि मूगो. वि'. । पर दिम' ६-६. त्रुटितम् वि. . 'रति वि'म.

·ऋग्वेद सभाध्ये [, अय.. त्वम् । राजोऽदय । सुऽवत । गिरे । सोम । आ । विशिय । पनान । यो । अद्भत ॥ ५ ॥ वेङ्कटक त्वम् राना इव' मुकमी स्तुती मोम। आदिशसि पूपमान 'वो.' महन!' ॥ ॥ स पहिरप्सु दुष्टरों मृज्यानो गर्भस्त्योः । सोमश्वमूर्षु सीदति ॥ ६ ॥ स । वदि । अप्ऽसु । दुस्तर । मृज्यमान । गर्भस्त्यो । सोमः । चमू । सौदति ॥ ६ ॥ घेहद० स वोदा अन्तरिक्ष स्थित दुस्तर शोपमानः बाहुम्पाम् सोमः यापु सीदति ॥ ५॥ क्रीमसो न मैहयुः परि सोम गच्छसि । दर्धन स्तोत्रे सुपीयम् ॥ ७ ॥ जीर्छ । मुख । न । महयु । पवित्रम् । सोम ! गामि । दर्धत् | स्तोरे । सऽीयम् ॥ ७ ॥ वेङ्कट० 'मीनिशील दाता इव दानमिग्छन् पवित्रम् गोम! मति-गच्छगि प्रयन् ।' स्तोम शोभन वीयम् इति ॥५॥ "इति पटाष्टके अष्टमाध्याप दशमो धर्ग'। [२१] "काश्यपोऽसितो देवलो या ऋषि । पवमान सोमो देवस।। गायत्रो छ। एते धान्तिीन्दवः सोमा इन्द्रय घृषयः । मत्सरासः स्वर्निर्दः ॥ १ ॥ एते । धापन्ति । इन्दय । सोमा । इन्द्राय । पृथ्वय । मसरास । स्पऽपिद ॥१॥ घेङ्कटः एते धावति दीप्ता सोमा इन्द्राय घर्षणशीरा' मादयितार स्वलोकस्य सम्भपितार. ॥१॥ प्रवृण्वन्तौ अभियुजः सुष्प्रये वरिवोविदः । स्वयं स्तोत्रे वयस्कृतः ॥ २ ॥ प्रऽपृण्वन्त । अभिऽयुज । सुस्वये । परिय ऽविदं । स्वयम् । स्तोत्र । वय वृत ॥ २ ॥ घेकर० सुन्धान विकृण्वन्त शणाम् 'अभियोनार सुस्वयां यजमानाय भलस्य एम्भयितार. भवन्ति, स्वयम् एव स्तोत्र अवस्य कतार ॥२॥ वृथा क्रीन्त इन्दवः सुधस्थमम्येकमित् । सिन्धोरूर्मा व्यक्षरन् ॥ ३ ॥ वृथा । क्रोळ-त । इन्दव । सधऽस्थम् । अभि । एकम् । इत् । सिन्धो । ऊर्मा । रि। अक्षरम् ॥ वेङ्कट अनायासेन चीडन्त इन्दव एकम् सधस्थम् अभि भक्षरन् । सिन्धो अौं बसतीवरीषु वि अक्षरन् इति ॥३॥ व विप २२ वोडम् वि वोदम् म. ४४. नास्ति मूको ५ धष वि', ६६. अमि ७ सधस्त्वम् वि. ८, को वि', उवों का वि' । 'प्रयच्छ वि', 'प्रयच्चय वि'. । मृधिये वि. * नास्ति वि', ·नवम मण्डलम् २९७९ अस्मभ्यम् न - - सू २१, में ४] एते विश्वानि वार्या पर्वमानास आशत । हिता न सप्तयो रथें ॥ ४ ॥ एते । विश्वानि । पायौं । पर्वमानास | आशत । हिता । न । सप्तय । रथै ॥ ४ ॥ बेङ्कट० एते विश्वानि वरणीयानि धनानि 'पूयमाना व्याप्नुवन् । नियुक्ता इव अश्वा रथे ॥४॥ आस्मिन् पिशङ्गमिन्दवो दधाता वेनमादिशै । यो अस्मभ्यमरावा ।। ५ ।। आ । अस्मिन् । पिशङ्गम् । इन्दव । दधात । वेनम् । आऽदिशै 1 य । अस्मभ्यम् । अरोगा ।। वेङ्कट० आ दधात अस्मिन् ' पुरुषे बहुरूपम् इन्दव ! कामम् आदिशे"", य प्रयच्छति । सातकामो हि प्रयच्छति ॥ ५ ॥ ऋभुर्न रथ्यं नवं दाता केतमादिशे । शुक्राः पवध्वमर्णसा ॥ ६ ॥ ऋभु । न । रथ्यम् । नवम् । दधात । केतम् । आऽदिशे । शुक्रा । पध्वम् । अणेसा ॥६॥ बेट० उर भातीति ऋभु (तु या ११,१५) स्वामी रथस्य । 'स यथा रथस नतार सारथिम् नवम्' अन आधत्ते, तथा अस्मिन् प्रज्ञानम् माधत्त आदिशे । 'प्रयच्छति । दीसा पत्रध्वम् उदकेन ॥६॥ एत ऊ त्ये श्रीपशन् काष्ठौ वाजिनौ अक्रत । सतः प्रासाविपुर्मतिम् ।। ७ ॥ ए॒ते । ऊँ इति । त्ये । अवीवशन् । काष्ठोम् । वाजिन । अत । सत ।प्र। असाविषु । मतिम् ॥ घेङ्कट० "त इमे यज्ञ कामयन्ते' । कान्त्वा च वासस्थानम् १" वाग्नि' भकृण्वन् द्रोणकलशान् । सत्त च प्र असाविषु स्तोत्रम् अपि वा युद्धिम् । 'त्व सोमासि सत्पति. (ऋ १९१,५) इति उक्तम् ॥ ७॥ "इति पठाटक भष्टमाध्याय एकादशो वर्ग" [२२] "काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋषि । पवमान सोमो दवता । गायत्री छन्द एते सोमांस आशवो था इव प्र वाजिनः । सगीः सृष्टा अहेपत ॥ १ ॥ एते । सोमास । आश । रयो ऽइव | प्र। वाजिन । सगी । सृष्टा । अहेपत ॥ १ ॥ वेङ्कट० एते सोमा ५ शीघ्रा रथा इव प्र हेपन्त "वरचन्त मश्वा इव च विमष्टा इति ॥५॥ य अस्मभ्यम् न । 1 । - ॥ " १. पूय." t न्या. विर + ममिनि म'. २-२ गुटितम् वि', अस्मिन् माद' विम. ३. नु. ३ र ६,४५,१४. ४ नानि मूको ५, भन्न मूको. १. 'तरामः विर .. ममि वि. ८. भो दिएर ९.९ नास्ति वि १०.10. 11. काना मूको १२, वाचस्था वि" वाच .. १३. पति विमा I. नास्तिमूको म. १७ १'वि, १८-१८ ने दि.

·प्राग्वेद सभाणे [ भग १२. । । ए॒ते वार्ता योरवः पर्जन्यस्यैव वृष्टयः 1 अमेरिव भ्रमा पृथा ॥ २ ॥ एते। यातो ऽश्य । उर । पर्जन्यस्यऽइन । पृष्टये । अग्नेऽई । भ्रमा । पृथा ॥ २ ॥ पेट० एले याताः इव महान्त पर्जन्यस्य इव च पृष्टयः अमे. इय च भ्रमा. मनायामेन निरसरनित ॥२॥ एते पुता विपथितः सोमासो दध्याशिरः। विपा च्यानशूधियः ॥ ३ ॥ एते । पूता । विऽचित. । सोमांस । दधिsआशिर । दिपा । पि । आनशः । चियं. ॥ ३ ॥ घटक एत पूताः प्राज्ञा सोमा दधिमिश्रणा' प्रजानेन वि भानगु कर्माणि ॥ ३ ॥ एते मृष्टा अमाः ससृपांसो न शश्रमुः । इय॑क्षन्तः पृथो रजः ॥ ४ ॥ एते । मृष्टा । अमर्या । ससुमार्स । न । शश्रम । इय॑क्षन्त । पुष । रज. ॥ ४ ॥ येस्ट० एते 'परिण मृष्टाः अमृता हविधानात् सरन्त' न श्राम्यति दातुमिरह: मागान लोकान् च स्तोतृणाम् ॥ ४॥ एते पृष्ठानि रोदसोवियन्तो व्यनिशुः । उतेदभुत्तमं रजः ॥ ५ ॥ एते । पृष्ठानि । रोदसी । विऽप्रयन्ते । वि । आनशु । उत । इदम् । उतऽतमम् । रज ||५|| घेवट० "एत पृष्टानि" द्यायाधिव्यो विविध प्रपन्त वि भाप्नुवन्ति, पि' घ लोकम् ॥ ५॥ तन्तु तन्वानमुत्तममर्नु प्रयतै आशत । उतेदमुत्तमाय्यंम् ॥ ६ ॥ तन्तुम् । तन्वानम् । उत्ऽतमम् । अनु । पृरत । आशत । उत । इदम् । उत्तमाय्य॑म् ॥ ६ ॥ येट० ० यज्ञम् त वानम् सोमम् उत्तमम् अनु आशत अध स्थिता । अपि च इदम् उत्तमाय्यम्। र अन्वश्नुते । पृथिव्या अन्तरिक्षण च उत्तमीकृतम् उत्तमाय्यम् इति ॥६॥ लं सौम पणिभ्य आ वसु गव्यानि धारयः । तृतं तन्तुमचिक्रदः ॥ ७ ॥ वम् । सोम । पणिऽभ्य । आ । वहुँ । गव्योनि । धारय । ततम् । तन्तुम् । अचिक्रद ॥ ७ ॥ घेट० त्वम् सोम! गोहितानि वसूनि माहृत्य धारयसि, 'यतम् प्रति मनुस्यूतम् - इमम् उत्तमम् पणिभ्य शब्दच अकार्षी १० 'इति षष्ठाटके भष्टमाध्याये द्वादशो वर्ग। तं वि'. २ मिमिणा वि'. तो वि. ५ नास्तिविक शता अवि चे .. उत्तमार्यम् वि. 1-1 चेत् वि. ७ अनुअने दिए, अ आते अ'. ८. मायम् विम', 'माय्य वि. १०. कार्षीत् विभ', मका दिन १४. मास्ति दि. + 'मार्यम् दिम'. ९९, नास्ति मूको ·सू २३, म १] नवम मण्डरम् २९८१ 1 [२३] काश्यपोऽसितो देवलो वा ऋपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द। मोमा असृग्रमाशवो मधोमदस्य धारया । अभि विश्वानि काव्या ॥ १ ॥ सोमा । असनम् । आश । मधे । मदस्य । धारया । अभि । विश्वानि । कायां ॥ १ ॥ वेङ्कट. सोमा सूज्यन्ते आशव मदकरस्य मधो धारया 'रक्षीकृत्य सर्वाणि स्तोत्राणि ॥1॥ अनु प्रतास आययः पदं नीयो अक्रमुः । रुचे जनन्त सूर्यम् ॥ २॥ अनु । प्रत्नास । आय । पदम् । नतीय । अक्रमु । रचे । जन-त । सूर्यम् ॥ २ ॥ रेङ्कट० प्रला केचिद् अधा नपतरम्' पदम् अनु क्रमन्त इति पतत सोमान् आह । ते दीप्त्यै च कुर्वन्ति सूर्यम् इति ॥ २ ॥ आ पवमान नो भरायर्यो अदाशुपो गर्यम् । कृधि प्रजातीरिपः ॥ ३ ॥ आ । पवमान । न । भर । अर्थ । अदाशुष । गर्यम् । कृधि । प्रजाऽती । इप ॥ ३ ॥ वेङ्कट आ भर पवमान! भस्मभ्यम् "अरे अप्रयच्छत गृहम् , कुर च प्रजावन्ति भन्नानि ॥३॥ अभि सोमांस आयवः पान्ते मद्यं मदम् । अभि कोश मधुश्चुतम् ॥ ४ ॥ अभि । सोमांस आय । पर्वते । मद्यम् । मदम् । अभि । कोशम् । मधुऽश्चुतम् ॥ ४ ॥ पेङ्कट. अभि पवते 'सोमा गच्छन्त मदकर रसम् । अभि परन्ते कोशम्। मधुच्यावकम् Rit रसम्' माह इति ॥४॥ सोमो अर्पति धर्णसिर्दधान इन्द्रियं रसम् । सुवीरों अभिशस्तिपाः ॥ ५ ॥ सौम । अर्पति । धर्णसि । दान । इन्द्रियम् । रसम् । सऽीर । अभिशस्तिऽपा ॥ ५ ॥ घेङ्कट० सोम पवते धारयिता कुर्घन्- 'इन्द्रस्य प्रियकरम् ' रसम् मुवर अभिशस्ते पाता ॥५॥ इन्द्राय सोम पवसे दे॒वेभ्यः सधमाद्यः । इन्दो वाजे सिपाससि ॥ ६ ॥ इन्द्राय । मोम । पसे । देवेभ्य | सधऽमार्च । इन्दो इति । नाजम् । सिप्साससि ॥ ६ ॥ घेवट. १० द्राय सोम ! पवसे देवेभ्य च सधमादहेतु ५ । ददो!१२ त्वम् भनम् दातुमिच्छसि ॥६॥ १ नास्ति मूका २ स्पृश्यन्त मर ५५ मेरे वि', मेरे प्र'वि' ६६ सोमम् विभ ७ मन् वि ८ वान्त वि ९९ 'प्रिवि भ वि. १२ वि', द्रम, दो वि. पि ४४ श्रुटितम् धि शम् विभ * अथाश्याव विमा १०.१० नास्ति विम' ".सदमा ·- २९८२ ऋग्वेदे गमाये [भ6,44, १३० अस्य पीत्वा मदानामिन्द्रो वृायंप्रति । जपान जपनच्च नु ॥ ७ ॥ अस्य । पीया मदानाम् । इन्द्र । वाणि । अप्रति । जधान ! जघनत् । च । न ॥ ७ ॥ घेवट० 'मदाराणा मध्ये भमुम् का इन्द्र शमन् अप्रतिगतोऽन्ये । जपान, इन्तु र क्षिप्रम् इति ॥७॥ 'इति पठाएर भएमाध्याये प्रयोदशो वर्ग २ [२४] काश्यप ऽसितो देवलो या मपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छद। प्र सोमासो अधन्विपुः पर्वमानास इन्दवः । श्रीणाना अप्सु मृजत ॥ १॥ प्र । सोमांस । अधन्विषु । पर्वमानास । इन्देव । श्राणाना । अप्ऽसु । मृजत ॥ १॥ घेङ्कट० प्र गच्छन्ति सोमा पूयमाना दीप्ता । गोभि श्रीयमाणा वसतीवरीपु च मृग्य ते ॥१॥ अभि गावौ अधन्विपुरापो न तो युतीः । पुनाना इन्द्रमाशत ॥ २ ॥ अभि । गा । अधन्विषु । आपै । न । प्रऽत्रता । यती । पुनाना । इन्द्रम् । आशत ॥ २ ॥ चेवट० अभि गच्छन्ति गमनशी इव' इदव आप इव प्रवणन गट त्य । "पूयमाना च इदम् व्यामुवन्ति ॥२॥ प्रपमान धन्यसि सोमेन्द्रीय पातवे । नृभिर्यतो वि नीयसे ॥३॥ प्र । पमान । धन्वसि । सोमे । इन्द्राय । पातो । नृऽमि । यत । वि । नीयसे ॥ ३ ॥ घेङ्कट० " गच्छसि पवमान ! पानाय नृभि व गृहीत , विनीयग घ हरिर्धानात् ॥३॥ त्व सौम नृमादनः पर्वस्व चर्पणीसहै । सस्नियों अनुमायः ॥ ४ ॥ चम् । साम । नृऽमादेन । पवस्त्र । चर्पणिऽसहे । सस्नि । य । अनुऽमार्च ॥ ४ ॥ वेङ्कटवम् सोम। पवस्व चषणीनाम् अभिभविन इन्द्राय, स्तोतव्यः ॥४॥ इन्दो यददिभिः सुतः पविौ परिधावसि । अमिन्द्रस्य धाम्नै ॥ ५ ॥ सोम नृणा मदयिता शुद्ध य लि वि मिमिगत विभ + हतुं वि' विमा यछन्ति वि. ५ अवि ५ मदन' विमा ८८ ९ वषणीयानाम् वि' २१ नास्ति को ३ यच्छति ६ नारित विस .७ नास्ति ·-- 1 । सू २४, मं नवेम मण्डल २९४६ इन्दो इति । यत् । अदिऽभिः । सुतः । पवित्रम् । परिऽधासि । अरम् । इन्द्रस्य । धान ॥५॥ घेट० इन्दो।' यदा त्वं मारभिः सुतः पवित्रम् परिधावसि, तदा पयांतं भवमि इन्द्रस्य शरीराय॥ ५॥ पर्वस्व वृत्रहन्तमोक्थेभिरनुमायः । शुचिः पावको अद्भुतः ॥ ६ ॥ पर्वस्व वृत्रहन्तम । उक्थेभिः । अनऽमायः । शुचिः । पावकः । अद्भुतः ॥ ६ ॥ वेट० निगदमिद्धा ॥ ६॥ शुचिः पावक उच्यते सोमः सुतस्य मध्वः । देवावीरघशंसहा ॥ ७ ॥ शुचिः। पावकः । उच्यते । सोमः । सुतस्य । मयः । देवऽअवीः । अघशंसऽहा ॥ ७ ॥ येछूट. निर्मल: शोधकः उच्यते सोमः अभिपुतस्य मधोः' सयधीति अंशुभ्यः मुतं सोममाह । सोऽयं देवानामविता रक्षसां हन्ता इति ॥ ॥ "इति पटाष्टके मष्टमाध्याये चतुर्दशो वर्ग:'। पषस्व [२५] "हच्युत भागरस्य अपिः। पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । पर्वस्व दक्षसाधनो देवेभ्यः पतिये हरे । ममों वायवे मदः ॥ १॥ पर्वस्व । दक्षऽसाधनः । देवेभ्यः । पीतये । हरे। मरुत्ऽभ्यः । वायवै । मदः ॥ १ ॥ पेड्डट० इटच्युत भागस्त्यः । घलख साधयित्ता देवपानार्य है हरितवर्ण! मरुभ्यः वायवे च मदकरः ॥१॥ मान विधा हितो नि योनि कानिादर । Mणा सामुमा विश ॥ २ ॥ पर्वमान । धिया । हितः । अभि । योनिम् । कनिफदत् । धर्मणा । वायुम् । आ । विश ॥ २ ॥ वेङ्कट० पवमान! भगुल्या इत: अभि विश स्थानम् शब्दं कुर्वन् । एतदेवाह- कर्मणा यायुम् आ विश इति । वायुः वायव्यं 'पात्रम् इति ॥ २॥ सं देवैः शोभते वृपा कविर्योनावधि मियः । वृत्रहा देववीतमः ॥ ३ ॥ सम् । देवैः । शोभते । वृर्पा । कविः । योनौ । अधि । प्रियः । वृत्रहा। देवऽवीतमः ॥ ३ ॥ । । । ३.३.६ ४-४. गास्ति को. इन्द्रस्य नि'. २. मेधाः वि. ६-६. श्रुटितम् वि. ५-५. ...ता वि'.

·१९८४ ऋग्दे गमाध्ये (41,1८,१५. घट० वैः सह सोमत पा रविः स्थान मधिमन् प्रियः गिग्राणोता देयान भरपात पामयमानः विश्वा रूपाण्याविशन् पुनानो याति हर्यतः । यत्रामृतास आमते ॥ ४ ॥ विौ । रूपाणि । आऽविशन् । पुनानः । याति । हर्यतः । यत्र । अमृतामः । आसने ॥ ४ ॥ घेहट० सर्वाणि रूपाणि आविशन प्यमानः गजति कमनीयः, यम देपाः आगने ॥ ४ ॥ अरुपो जनयन् गिरः सोमः पवत आयुपम् । इन्द्रं गच्छन् कवितुः ॥ ५ ॥ अरुषः । जनयन् । गिरः । सोमः । पवते । आयुषक् । इन्द्रम् । गर्छन् । कृषिऽनुः ।। ५ ॥ वेङ्कट० 'भारोचमानः जनयन् दाबान् सोमः पयते भनुपनम् इन्द्रम्' गान् प्रान्तप्रतः ॥ ५॥ आ पवस्त्र मदिन्तम पवित्रं धारया कवे । अर्कस्य योनिमासदम् ॥ ६ ॥ आ। पवस्व । मदिनऽतम । पवित्रम् ! धारया । कये । अकस्य । योनिम् । आऽसदंग ॥ ६ ॥ पेङ्कट० भाभिमुग्येन पवस्व मादयितृतम! पवित्रम् भतीरय' धारया पये! भयनीयम्य इमभ्य स्थानम् प्राप्तुम् ॥ ६ ॥ 'इति षष्टाष्टके भष्टमाध्याये पादशो वर्ग: । [२६] 'इस्मवादो दार्टच्युत ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायनी गन्दः । तममृक्षन्त वाजिनमुपस्थे अदिनेरपि । विप्रासो अण्व्या पिया ॥ १ ॥ तम् । अम्क्षन्त । वाजिनम् । उपऽस्थै । आदितः । अधि । विप्रासः । अण्यो । धिया ॥ १ ॥ पेङ्कट० इध्मबाहो' 'दादच्युतः । तम् परिमृजन्ति भश्वम् पृधिम्याः उपस्थे विप्राः मगुल्या ॥.॥ सूक्ष्मपा तं गावो अभ्यनूपत सहस्रधारक्षितम् । इन्दु धर्तारमा दिवः ॥ २ ॥ तम । गावं । अभि । अनुषत । सहस्रऽधारम् । अक्षितम् । इन्दुम् । धरिम् । आ। दिवः ।। वेड्सट० तम् शब्दाः अभि स्तुवन्ति बहुधारम्' अक्षीणम् इन्दुम् धर्तारम् स्वर्गस्य" ।। १-१. ग्रुटितम् वि'. २. 'मानम् वि. अ. ३. भछ वि. वि. ६-६, नारित मूको. .. दावा विभ'. ८-८. दार्दन्यु वि. विभ. ९. धारणम् वि', १., "न्दुः विम. 1. नास्ति' ४... आ... वि. .. अभीत्य दा(x-य ·नवम मण्डलम् २६, में] तं वेधां मेधाहयन् पर्वमानमधेि द्यावं । धर्णसिं भूरिधायसम् ।। ३ ।। तम् । वेधाम् । मेधयां । अान् । पर्वमानम् । अधि । पनि । भसिम् । भूरिऽधायसम् ॥ ३॥ वेङ्करः तम् विधातारम् मेधया प्रक्षिण्यन्ति पवमानम् घुलोक प्रति धारयितारम् यहूना घारम् ॥३॥ तर्मयन् भुरिजौर्धिया संवसानं विवस्वतः । पति वाचो अदाभ्यम् ॥ ४ ॥ तम् । अन् । भुरिजौ । धिया । सम्ऽवसानम् । निस्वत । पतिम् । वाच । अदाभ्यम् ।। येतट० तम्' अहिण्वन्ति' बाहो अगुल्या सह वसन्तम्' परिचरन्त पतिम् वात भर्हिस्यम् ॥ ४ ॥ तं सानामधिं जामयो हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । हर्यतं भूरिचद मम् ॥ ५ ॥ तम् । सानौ । अपि । जामय ( हरिम् । हिन्वन्ति । अऽिभि । हर्यतम् । भूरिऽचक्षसम् ॥ ५ ॥ येट० 'तम् समुछूिते देशे महगुस्य हरितवर्णम् प्रेरयन्ति ग्रापभि कमनीयम् बहो द्रष्टारम् ॥ ५ ॥ तं त्वा हिन्वन्ति वेधसः पर्वमान गिराधम् । इन्दविन्द्राय मत्सरम् ।। ६ ।। तम् । त्वा । हिन्वन्ति । वेधस । पर्वमान । गिराऽवृधम् । इन्दो इति । इन्द्राय । मत्सरम् ॥ ६ ॥ बेङ्कट० तम् त्या प्रेरयन्ति विधातार पवमान ! स्तुत्या वृद्धम् इन्दुम् इन्दा! इद्राय मदकरम् ॥ ६ ॥ 'इति पटाष्टके भष्टमाध्याये पोडशो वर्ग' [२७] 'नमेध भागिरस पि । पत्रमान सोमो दवता। गायत्री छ । एप कविरभिष्टुतः पवित्रे अधि तोशते । पुनानो मनप सिधः ॥ १ ॥ एष । कति । अभिऽस्तुत । पवित्रे । अधि । तोशते । पुनान । नन् । अपं । निर्ध ॥१॥ वेड्र० नृमेध । एष कवि अभिष्टुत पवित्र प्यते। तोशति ' वधकर्मसु पठित (तु निघ २,१९) पीडनकमा । पूयमान अप' नन् राक्षसान् ॥1॥ एष इन्द्राय वायवै स्वर्जित् परि पिच्यते । पवित्र दक्षसाधनः ॥ २ ॥ पुष । इन्द्राय । वायवे । स्व ऽजित् । परि । सिच्यते । पत्रिौ । दक्षऽसाधन ॥ २ ॥ १.नास्ति वि. २ नास्ति विमा नास्ति मूको . अब विमा, भपि वि', ३ प्रहिण्वन् वि. 46. नास्ति मूको वि', भ'. ५५ सप्रति अनोगति वि', तो गति वान् वि ७ ९.

·। जाग्वेद समाप [म. घेड्डट० एए. इन्द्राय यागवे सर्वस्य नेता पर गिम्यते पावणे दरमाधनः ॥॥ एप नृभिषि नीयते दिवो मुर्धा पा सुतः । सोमो चर्नेषु विश्वविद ॥ ३ ॥ एषः । नृऽभिः । वि । नीयते । दिवः । मुर्धा । वृषा । सतः । सोमः। यने । विसऽपित् ॥३॥ घेवट० एष नृभि विविधम् नीयते पुशेक्स्स मूधयान. पा 'मभित्ता सीम:' पाये सर्यज्ञ७३॥ एप गव्युरंचिकात् पर्वमानो हिरण्यपुः । इन्दुः समाजिदस्तृतः ॥ ४ ॥ एष । गन्यु । अचिठत् । पमान. 1 हिरण्ययुः । इन्दः । सत्राजित् । अरतुनः॥ ५ ॥ वेट्ट० एष गा इच्छन् शन्द करोति पवमान. हिरण्य च छन्' उभयम् मामिछन्' पात्रुभ्य इन्दुः महतो जेता महिसितः॥१॥ एप सूर्पण हासते पर्वमानो अधि पनि । पपि मत्सरी मदः ॥ ५ ॥ एषः । सूर्येण । हासते । पर्वमान { अधि । यदि । पवित्र । मत्सरः । मदः ॥ ५ ॥ यङ्करः एष सूर्येण स्पायरो पवमान• अन्तरिक्ष पवित्र मन्मरः सोमः ॥५॥ एष शुष्म्यसिष्यदढन्तरिक्षे वृपा हरिः । पुनान इन्दुरिन्द्रमा ॥ ६ ॥ एप । शुष्मी । असिष्यदत् । अन्तारक्षे । वृपा । हरिः । पुनानः । इन्दुः । इन्द्रम् । आ ॥६॥ घेवट० एष बलवान स्यन्दते* अन्तरिक्ष वृषा हरिः पूयमानः इन्दुः इन्द्रम् च अभिगछति ॥ ६॥ 'इति पाटके भटमास्याये सप्तदशो पर्ग." - [२८] 'प्रियमेध आहिरस ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री धन्द। एष वाजी हितो नृभिर्विश्वविन्म सस्पतिः । अव्यो वारं वि धारति ॥१॥ एष 1 वाजी । हित । नृऽमि । विश्वऽवित् । मनस । पति । अव्य । वारम् । वि। धावति ।। घेङ्कट प्रियमेध । एष वाजी हित नृभि सर्ववित् मनस. पाता दशापविनम्" विधावति ॥ ॥ एप पवित्रे अक्षरत् सोमो देवेभ्यः सुतः । विश्वा धामान्याविशन् ॥ २ ॥ दुग्धम् मा १. स्थान विस्थाने मो. २२. 'पुन तत् सोम विम', 'पुत सोम वि'. ४१. चैत्सन् वि भर ५. इत् वि. ६. मरासर मूको. ८. 'छनीति में, ९९. नास्ति मूको. १०.विशा' भूको, ३ दिग्धम् वि' ५. 'दति मूको.

·नवम मण्डम् १९८७ सू २८, में ३] एप । पवित्र । अक्षरत् । सोम । देवेभ्य । सुत । विश्वा । धामानि । आऽविशन् ॥ २ ॥ घेवट० एष पवित्र क्षरति' साम दवायम् अभिपुत विश्वानि देवशरीराणि आविशन्' ॥२॥ एष देवः शुभायतेऽधि योनारमर्त्यः । वृहा देवपीतमः ।। ३ ।। एष । देव. । शुभायते । अधि । योनौ । अमर्त्य । वृत्रहा । देवऽौतम ॥ ३ ॥ घेवट० एष देव राजते स्थाने अमर्त्य हा 'अत्यन्त देवकाम ' ॥ ३ ॥ एप वृषा कनिक्रदद् दशमि मितिः । अभि द्रोणानि धावति ॥ ४ ॥ एष । वृपा । कनिऋदत् । दशऽमि । जामिऽमि । यत । अभि । द्रोणानि । धावति ॥ ४ ॥ घेङ्कट० एष वृषा' शब्द कुर्वन् दशभि भड्गुलीभि* सयत अभि धावति द्रोणकलशान् ॥ ४ ॥ एप सूर्यमरोचयत् पर्वमानो पिचर्षणिः । विश्वा धामानि विश्ववित् ॥ ५॥ एष । सूर्यम् । अरोचयत् । परमान । विचर्षणि । विश्वा । धामानि । विश्वऽनित् ॥ ५ ॥ घेङ्कट० एप' सूर्यम् रोचयति पवमान विद्रष्टा सर्वाणि च तेनासि विश्ववित् ॥ ५ ॥ एप शुष्म्पदाभ्यः सोमः पुनानो अति । देवावीरघशसहा ॥ ६ ॥ एष । शुष्मी । अभ्यि । सौम । पुनान । अर्पति । देवऽअवी । अघशसऽहा ॥ ६ ॥ घेवट० निगदसिद्धा ॥ ६ ॥ 'इति षष्टाष्टक भष्टमाध्याय अष्टादशो वर्ग। - । - । [२९] 'नृमध मागिरस ऋषिः। पवमान सामो दवता। गायत्री गन्द। प्रास्य धारो अक्षरन् घृष्णः सुतस्यौजसा ! दे॒वाँ अर्नु प्रभूपतः ॥ १ ॥ प्र । अस्य । धारां । अक्षरन् । वृष्ण । सुतस्य । ओज॑सा । देवान् । अनु । प्रऽभूषत ॥ १ ॥ घेड्डट० प्र अक्षरन् अस्य धारा वृष्ण अभिषुतस्य ग्रलन देवान् प्रभवितुम् इच्छत सप्ति मृजन्ति वेधौ गृणन्तः कारवों गिरा । ज्योति ज्ञानमुक्थ्य॑म् ॥ २ ॥ १६ "क्षरति पवित्र म', 'भक्षरति दिन २. शत् वि. भ. ३ राजा तत विभ' ४५ तदेवि ५५ नास्ति विमा ६ मङ्गुलीमि विभ' ७ नास्तिवि ८ शाद मूको ९९ नास्ति मूको १. विष्ण वि', विण म. १. नन विभ १२. प्रतिम मुको ५ विभ ·२१८0 । भाग्य समाये [म ,भय १९. सप्तिम् । मजन्ति । वेधसः । गृणन्तः । कारयः । गिरा । ज्योतिः। जज्ञानम् । ठायम् ॥ २ ॥ घेङ्कट० भश्वम् मृजन्ति वेधसः स्तुवन्त: यारपः' स्तुत्या ज्योति: जायमानम् प्रशस्यम् । 'अयं हि ज्योतियन् सोमः' (नु. माश ५,१,२,१.) इति ॥१॥ सुपहां सोम तानि ते पुनानार्य प्रभूवसो । यी समुद्रमुक्थ्यम् ॥ ३ ॥ मुऽसहो । सोम । तानि । ते । पुनानार्य । प्रभवसो इति प्रभुऽयसो। वर्ध । मगुदम् । उकश्यम् ॥ ३ ॥ येङ्कट० शोभनाऽभिभवानि तानि जामि तर म्यमानस्य प्रभूतधन! गोम! यचंय' द्रोणकलशम् प्रशस्यं पूरय इति ॥३॥ विश्वा यसनि संजयन् पर्वस्त्र सोम धारया । इनु उपासि मध्यक् ॥ ४ ॥ विश्वा । वमूनि । सम्ऽजयन् । पर्वस्य । सोम। धारया । अनु । पांसि । सध्यक् ।। ४ ।। घेकर० सर्वाणि वसनि संजयन्। पयस्य सोम! धारया, प्रेरय च देण्याणि सह ॥ ४ ॥ रक्षा सु नो अररुपः स्वनात् समस्य कस्य॑ चित् । निदो यत्रं मुमुन्महे ॥ ५ ॥ रक्षं । सु । नः । अरुपः । खनात् । समस्य । कस्य । चित् । निदः । यत्र । मुमुन्गहै ॥ ५ ॥ वेवर रक्ष मसान् भप्रयच्छतः शब्दात् सर्वस्य यस्य कम्य चिन मपि निन्दायाः। यस्मिन् रक्षणे सति मुमुत्महे ॥५॥ एन्दो पार्थिवं रपि ढिच्यं पवस्त्र धारपा । घुमन्तं शुष्ममा भर ॥ ६ ॥ आ। इन्दो इति । पार्थिवम् । यिम् । दिव्यम् । पयस्य ! धारपा । घुमन्तम् । शुभम् । आ ।भर ॥६॥ घेवट आ परस्त्र इन्दो | दिव्यम् पार्थिवम् घ धनम् धारया, दीतिमत् यलम् च आ हर ॥५॥ "इति षष्ठाष्टके भष्टमाध्याये एकोनविंशो वर्ग: ॥ । [३०] पविन्दुराभिरस ऋषिः । पदमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । प्र धारो अस्य शुष्मिणो वृथा पवित्र अक्षरन् । पुनानो वाचमिष्यति ॥ १ ॥ प्र । धारीः । अस्य । शुष्मिणे । वृथा । पत्रिने । अक्षरन् । पुनानः। वाचम् । इष्यति ॥ १॥ वेङ्कट ० बिन्दुः । अक्षरन् अस्य बलवतः धारा अनायासेन पवित्र पूयमान' वारम् प्रेरयति ॥३॥ २. तारख मको, ३. ता विभ. ५. 'यन् वि'. ५. °4 विभ'. ६. 'यमि ७. "त मूको. ६.दान मूको. ९. मुम्च् हे मूको. १०, भार वि'. 13.11. नास्ति मूको. १२. इन्दुः विम', विन्दः वि. १३. :चित्रम. १५, 'यतीत्यर्थः भा.

·नवमं मण्डलम् सू३., मैं ३] ३९८१ इन्दुहियानः सोभिर्मुज्यमानः :: कनिक्रदत् । इयर्ति वग्नुमिन्द्रियम् ॥ २ ॥ इन्दु । हियान । सोऽमि । मृज्यमान । कनिक्रदत् । इयति । यग्नुम् । इन्द्रियम् ।। २ ।। घेड्यूट० इन्दु प्रेर्यमाण संतृभिः शोध्यमान शब्द कुर्वन् प्रेरयति शब्दम् इन्द्रस्य प्रियकरम् ॥२॥ आ नः शुष्मै नृपालुं वीरवन्तं पुरुस्पृहम् । पर्वस्त्र सोम धारया ॥ ३ ॥ आ । न । शुष्मम् । नृऽमह्यम् । वीरऽन्तम् । पुरऽस्पृहम् । पर्वस्व । सोम । धारया ॥ ३ ॥ घेङ्कट० पवस्व 'भस्माक यलम् नृणामभिभायुकम् पुप्रयुक्तम् बहुभि स्पृहणीयम् सोम । धारया ॥३॥ प्र सोमो अति धारया पर्वमानो असिष्यदत् । अभि द्रोणान्यासदम् ।। ४ ।। प्र । सोम । अति । धार॑या । पमान । असिस्यदत् । अभि । द्रोणानि । आऽसदम् ॥ ४ ॥ येड्सट० प्रस्यन्दत सोम धारया पूयमान द्रोणकरशान्' प्रति आसदनाय ।। ४ ।। अप्सु त्वा मधुमत्तम हरि हिन्वन्त्यदिभिः । इन्दनिन्द्राय पीतये ॥ ५ ॥ अप्सु । त्वा । मधुमत्तमम् । हरिम् । हिन्वन्ति । अदिऽभि । इन्द्रो इति । इन्द्राय । पीतये ।। घेङ्कट० वसतीवरीषु त्वाम् मधुमत्तमम् हरिम् प्रेरयन्ति प्रावभि इन्दो।' इन्द्रस्य पानाय ॥ ५ ॥ सुनोता मधुमत्तम सोममिन्द्रीय बुज्रिणें । चारुं शर्धाय मत्सरम् ॥ ६ ॥ सुनोत । मधुमत्ऽतमम् । सोमम् । इ द्राय । वजिणे । चारुम् । शीय । मत्सरम् ॥ ६ ॥ पेङ्कट० सुनोत सुनुत' मधुरसम् सोमम् इन्द्राय वनिणे चारुम् धरवते मदकरम् ॥ ६ ॥ "इति पहाटके भष्टमाध्याये विंशो वर्ग ॥ । [३१] 'गोतमो राहूगण ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । प्र सोमासः स्वाध्य पर्वमानासो अक्रमुः। रयिं कृण्वन्ति चेतनम् ॥ १ ॥ प्र । सोमास । सुऽआय । पर्वमानास । अक्रमु । रयिम् । कृष्यन्ति । चेतनम् ॥ १ ॥ पेट० गोतम । प्रअरमु सोमा सुरुर्माण' पूयमाना", धनम् च कुर्वन्ति प्रमापनम् ॥१॥ १. स्तो' विमा २२. मात्मान दले वि. ६. वत मूको १०. पूरयम्त वि' म'. प्रज्ञानम् विम शात् मूको ८ म वि. ४ "इम् मूको. १ सतवमण वि. ५ नास्ति वि. नास्ति मूको.

·[समग. सप्तिम् । मृजन्ति । वेधस. । गृणन्तः । कारयः । गिरा । ज्योतिः । जनानम् । ठायम् ॥ २ ॥ येड्यूट ० अश्वम् मृजन्ति वेधमः स्नुयनराः' पारयः' स्तुत्या' ज्योतिः जायमानम् प्रास्यम् । 'अयं हि ज्योतिर्यत् सोमः' (सु. माश ५,१,२,१०) इति ॥१॥ सुपहा सोम तानि ते पुनानार्य प्रभूवसो । यी समुद्रमुफ्थ्यम् ।। ३ ।। सुऽसहा । सोम। तानि । ते । पुनानाय । प्रभवसौ इति प्रभुऽयसो। वर्ध । समुद्रम् । उक्भ्यंग, ॥३॥ वेङ्कट० शोभनाऽभिभवानि तानि तेजासि ता सूयमानस्य प्रभूतधन! गोम। यय द्रोणकसराम् प्रशस्यं पूरय इति ॥ ३ ॥ विश्वा पनि संजयन् पर्वस्व सोम धारया । हुनु द्वैपांसि सध्यक् ।। ४ ।। विश्व । वम॑नि । सम्ऽजयेन् । पर्वस्य । सौम । धारया । इनु । द्वेषांसि । सध्यक् ॥ ४ ॥ पेङ्कट० सर्वाणि वसूनि संजयन्' पवस्व सोम! धारया, प्रेरया च द्वेप्यागि सह ॥ ४ ॥ रक्षा सु नो अर्ररुपः स्वनात् समस्य कस्य चित् । निदो यत्र मुमुन्महे ॥ ५ ॥ रक्ष । सु । नः । अररुपः । वनात् । समस्य । कस्य । चित् । निदः । यत्र । मुमच्गहै ॥ ५ ॥ येवट० रक्ष भस्मान् अप्रयच्छतः' शब्दशत् सर्वस्य यस्य कस्य चिन भपि निन्दायाः। यस्मिन् रक्षणे सति मुमुत्महे ॥५॥ एन्दो पार्थिव रयिं दिव्यं पंचस्व धारया । घुमन्तं शुष्ममा भर ॥ ६ ॥ आ । इन्दो इति । पार्थिवम् । रयिम्। दिव्यम् । पपरव । धारया । घुमन्तम् । शुष्मम् । आ । भर ।।६।। पेङ्कट आ परस्त्र इन्दो | दिव्यम् पार्थिवम् च धनम् धारया, दीप्तिमत् परम् च आ हर' ॥१॥ "इति षडाटके भष्टमाध्याये एकोनविंशो वर्ग." ॥ - । समिन्दुराङ्गिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । प्र धारी अस्य शुष्मिणो वृथा पवित्र अक्षरन् । पुनानो वाचमिष्यति ॥ १ ॥ प्र । धारा । अस्य । शुष्मिण । वृथा । पवित्रै । अक्षरन् । पुनानः। वार्चम् | इप्यति ॥ १ ॥ घेङ्कट० बिन्दुः । प्र अक्षरन् अस्य बलवतः धारा अनायासेन पवित्र । प्यमान, वाचम् प्रेरयति ॥३॥ - अ'. १. वि. २. तारव मूको, ३. 'ता विभ'. ४. 'यन् वि'. ५. यत् वि' अ', ७. 'त मूको. ८.मान् मूको. ९. मुच्छेदे मूको. ... भार वि'. 11-11. नास्ति मूको, १२. इन्दुः विभ', पिन्द्रः वि. १३. 'त्रः वि', 'भ'. १४. 'यतीत्यर्थः मा.

·नवम मण्डलम् सू३., मैं ३] ૨૮૨ इन्दुहियानः सोभिज्यमानः कनिक्रदत् । इयति बग्नुमिन्द्रियम् ॥ २ ॥ इन्दु । हियान । सोऽभि । मृश्यमान । कनिक्रदत् । इयर्ति । वग्नुम् । इन्दियम् ॥ २ ॥ घेवट० इन्दु प्रेर्यमाण सतृभिः शोभ्यमान शब्दं कुर्वन् प्रेरयति शब्दम् इन्द्रस्य प्रियकरम् ॥२॥ आ नः शुष्मं नृपा_ वीरचन्तं पुरुस्पृहम् । पर्वस्य सोम धारया ॥ ३॥ आ । न. । सुष्मम् । नृऽसह्यम् । वीरऽन्तम् । पुरुऽस्पृहम् । पर्वस्व । सोम । धारया ॥ ३ ॥ चेङ्कट आ पवस्व 'भस्माक परम्' नृणामभिभावुकम् पुनयुक्तम् बहुभि स्पृहणीयम् सोम ! धारया ॥३॥ प्र सोमो अति धारया परमानो आसिष्यद । अभि द्रोणान्यासदम् ॥ ४॥ प्र । सोमं । अति । धारया । पर्वमान । असिस्यदत् । अभि । द्रोणानि । आऽमदम् ।। ४ ।। घेङ्कट० प्र स्यन्दत सोम धारया पूयमान द्रोणालशान्' प्रति आसदनाय ॥ ४ ॥ अप्सु त्वा मधुमत्तम हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥ ५ ॥ अप्ऽसु । या । मधुमत्ऽतमम् । हरिम् । हिन्वन्ति । अदिऽभि । इन्द्रो इति । इन्द्राय । पीतये ।। घेवट० वसतीवरीषु त्वाम् मधुमत्तमम् हरिम् प्रेरयन्ति प्रावभि इन्दो।' इन्द्रस्य पानाय ॥ ५॥ सुनोता मधुमत्तमं सोमुमिन्द्राय वनिणे। चार शर्धाय मत्सरम् ॥ ६ ॥ सुनोत । मधुमत्ऽतमम् । सोमम् । इन्द्राय । जिणे । चारम् । शर्धाय । मत्सरम् ॥ ६ ॥ पेङ्कट सुनोत सुनुत" मधुरसम् सोमम् इन्द्राय वनिणे चारुम् परवते' मदकरम् ॥ ६ ॥ "इति पष्टाटके भटमाध्याये विंशो वर्ग ॥ । । - [३१] "गोतमो राहगण ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । प्र सोमांसः स्वाध्य पर्वमानामो अक्रमुः। रयिं कृण्वन्ति चेतनम् ॥ १ ॥ प्र । सोमास । सुऽआध्य । पर्यमानास । अत्रम । रयिम् । कृष्पन्ति । चेतनम् || १ || येट० गोतम प्र अमु सीमा सुकर्माण पूयमाना, धनम् च कुर्वन्ति प्रजापनम् ॥१॥ -- १.स्तो वि' २-२. म त्मानं बरै वि'अ'. ५ नास्ति वि. ६. वत मूको ७७ नास्ति मूको, १०. पूरयम्त विभ'. " प्रज्ञानम् विमा ३ शात् मूको ८ म वि' म', ४ 'इम् मूक. ९ साबमण वि', ·। .. दे सभाष्ये (8, 10,4.. १९९० दिवस्पृथिव्या अधि भन्दो घुम्नवर्धनः । भवा वाजानां पतिः ॥ २ ॥ दियः । पृथिव्याः । अधि । भय । इन्दो इति । घुम्नऽवर्धनः । भव । याजीनाम् । पतिः ॥२॥ पेट० चापाधिन्यो.' भव इन्दो! मनस्य यधंकः । भव घम् भमानाम् पतिः ॥ २॥ तुभ्यं वाता अभिप्रियस्तुभ्यमपन्ति सिन्धयः । सोम वर्धन्ति ते मईः ॥ ३ ॥ तुभ्यम् । वाताः । अभिऽप्रियः । तुभ्यम् । अर्पन्ति । सिन्धयः । सोम। यधन्ति । ते । महः ॥३॥ येवट० तुभ्यम् धाता' भभितपंथितारः । त्वदधमेव गठन्ति नघः। गोम! 'उभये ते' तर महावम् वर्धयन्ति ॥३॥ आ प्यायस्व समैतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य संगथे ॥ ४ ॥ आ। प्यायस्व । सम् । पतु । ते । विश्वतः । सोम । वृर्ण्यम् । भव । वाजस्य । मुम्ऽगये ॥ ४ ॥ येवट० गतेति (१,९१,१६)॥ ॥ तुभ्यं गावौ घृतं पयो बभौ दुदुहे अक्षितम् । वर्षिष्ठे अधि सावि ॥ ५ ॥ तुभ्यम् । गावः । घृतम् । पर्यः । बभ्रो इति । दुदुहे । अक्षितम् । वर्षिष्टे । अधि । सानवि ॥५॥ वेङ्कट० तुभ्यम् गावः घृतम् पयः च हे बभ्रुवर्ण!' दुदुहे भक्षीणम्' पृद्धत्तम समुष्ट्रिते स्थिताय इति ॥ ५ ॥ स्वायुधस्य॑ ते सतो भुवनस्य पते वयम् । इन्दौ सखित्वमुदमसि ॥ ६ ॥ सुऽआयुधस्य । ते । सतः । भुवनस्य । पते । वयम् । इन्दो इति । मखिज्वम् । उमसि ॥६॥ येङ्कट० स्वायुधस्य एव ते सतः हे भुवनस्य पते! वयम् इन्दो! सखित्वम् कामयामहे ॥६॥ 'इति पहाटके भटमाध्याये एकविंशो वर्ग: ॥ - । - [३२] 'इयावाश्व भात्रेय अपिः। पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । प्र सोमासो मदच्युतः अवसे नो मघोनः । सुता विदथै अक्रमुः ॥ १ ॥ प्र । सोमासः । माऽच्युतः । श्रवसे । नः । मघोनः । सुताः । विदथै । अक्रमुः ॥ १ ॥ घेङ्कट० श्यावावः । प्र अकमुः सोमा मदं क्षरन्त: प्रवसे मम हविष्मतः सुताः यज्ञे ॥ १ ॥ आदी वितस्य योर्पणो हरि हिन्वत्यद्रिभिः । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥ २ ॥ 1. 'व्या त्रि''. २. पाता विभ', पाताः वि. वि' पय वि. ५. ण मूको ६.६. नास्ति मूको. ३.३. उभोति मूको. ४.४. बलश्वपथुः' ७. श्वाश्च म'. ८. सोमो वि' अ.

·२९९१ - - इन्दुम् इन्द्राय । - सू ३., मैं३] नवमं मण्डलम् आत । ईम् । त्रितस्य । योर्पणः । हरिम् । हिन्वन्ति । अद्रिऽभि । इन्दुम् । इन्द्राय । पीतये ॥२॥ वेङ्कट० किञ्च एनम् रितस्य स्षेः अगुलयः हरिम् प्रेरयन्ति ग्रावभि पानार्थम्, इति त्रित यजमानं दृष्ट्वा वदति श्यावाच ॥२॥ आदी हंसो यर्था गणं विश्वस्यावीवशन्मतिम् । अत्यो न गोभिरज्यते ॥ ३ ॥ आत् । ईम् । हुसः। यर्था । गुणम् । विश्वस्य । अवीवशत् । मतिम् । अत्य । न । गोभिः । अज्यते । येङ्कट० किञ्च भयम् मनुष्यगणम् । यथा हंस' वश नयति शब्देन, तथा विश्वस्य बुद्धिम् वशं नयति सोम. अश्व इच शीघ्रग ५ पयोभि. अज्यते ॥ ३ ॥ उभे सोमावचाकशन मृगो न तक्तो अर्पसि । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥ ४ ॥ उभे इति । सोम । अवऽचाकशत् । मृग । न । ततः । अर्षसि । सीदन्। ऋतस्य॑ । योनिम् । आ॥ वेङ्कट० द्यावापृथिव्यौ सोम!' अवेक्षमाण * मृग. इव गच्छसि गोमि तक्तः यज्ञस स्थानम् आ सीदन"॥५॥ अभि गावो अनूपत योपो जारमिव प्रियम् । अर्गन्नाजि या हितम् ॥ ५ ॥ अभि । गा.। अनूषत । योषो । जारम्ऽईव । प्रियम् । "अर्गन् । आजिम् । यो" । हितम् ॥ बेहट० अभि स्तुवन्ति त्वां शब्दा' योषा जारम् इव प्रियम् सोमम् । सोमम् गच्छन्ति आजिम् यथा कश्चित् मित्रम् भभिगच्छति ॥ ५॥ अस्मे धेहि घुमघौ मघवश्यश्च मह्यं च । सनि मेधामुत श्रवः ॥ ६ ॥ अस्मे इति । धेहि । शुऽमत् । यश । मधत्ऽभ्य । च ।मर्थम् । च । सनिम् । मेधाम् । उत। अब । पेड्र० भस्मभ्यम् धेहि २ दौतम् अन्तम् "हविष्मय च, मद्यम् च॥ धनम् प्रशाम्, भपि घ कीर्तिम् इति ॥ ६॥ "इति पठाएके अष्टमा याये द्वाविंशो यग" ॥ पनित माश्य ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्दः। प्र सोमांसो विपश्चितोऽपां न यन्त्यूमयः । वनानि महिपा ॥ १ ॥ १ सोम विभ'. रेता विमा, 1.1. एनकिंचम २. 'ग वि', णो मा. ३. हमोम वि. ५. शीघ्रम् वि. 1. नास्ति मूको. ७. भपेश मूको. ८ ति मूरो. तत वि'. 10. 'दत् वि. 1. तु. ४,४,७५,४४.६.४६. १३.१३. हरिश्मन् ...वि'म', 'मत्स्योष मनशविर ..1४. मारित मूको. १२. दि.

·प्रायदे सभाष्ये [अ६,८,१२३० प्र । सोमासः । विप:ऽचितः । अपाम् । न । यन्ति । ऊर्मयः । वनानि । महिपाःऽस्य ॥१॥ इट० ग्रितः। प्र गच्छन्ति' सोमा: मेधाविनः अपाम् इय ऊर्मयः । यथा यनानि मदिपाः भभिसरन्ति । वनानि' उदकानि ॥१॥ अभि द्रोणानि बभ्रवः शुक्रा मृतस्य धारया । वाजं गोमन्तमक्षरन् ।। २ ॥ अभि । द्रोणानि । युभ्रवः । शुभाः । ऋतस्य । धारया । वार्जम् । गोऽन्तम् । अक्षरन् ॥ २ ॥ पेट० अभि द्रवन्ति' द्रोणकलशान् सोमाः यध्रुवर्णाः' दीमाः उदकस्य धारया। पजमानानाम् भच गोमत्' अभिक्षरन्ति ॥२॥ सुता इन्द्राय वायवे वरुणाय मुरुग्यः । सोमा अन्ति विष्पावे ॥ ३ ॥ सुताः । इन्द्राय । वायवै 1 वरुणाय । मरुत्ऽभ्यः । सोमाः । अर्पन्ति । विष्णवे ॥ ३ ॥ वेङ्कट निगदसिद्धा ॥३॥ ति॒िस्रो वाच उदौरते गावो मिमन्ति धेनवः । हरिरेति कनिक्रदत् ।। ४ ।। तिस्रः । वाचः । उत् । इरते । गाः । मिमन्ति । धेनवः । हरिः । एति । कनिनादत् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० ऋग्यजुःसामलक्षणाः' 'तिस्रः वाचः ऋत्विजः प्रेरयन्ति । गावः घ शब्दायन्ते धेनवः माशिरस्य दोग्ध्यः। सोमः च गच्छति सान्दं कुर्वन् ॥ ४ ॥ अभि ब्रह्मौरनपत यहीतस्य मातरः । मज्यन्तै दिवः शिशुम् ।। ५ ।। अभि । ब्रह्मीः । अनुपत । यह्वीः । ऋतस्य । मातरः । मर्मज्यन्तै । दिवः । शिशुम् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० ब्राह्मणप्रेरिता वाच: अभि स्तुवन्ति महत्यः यज्ञस्य मातृभूताः शोधयन्ति प दिवः मूनुम् ॥५॥ रायः समुद्रांश्चतुरोऽस्मभ्य सोम विश्वतः । आ प॑वस्त्र सहस्रिणः ॥ ६ ॥ रायः । समुद्रान् । चतुर. । अस्मभ्यम् । सोम । विश्वतः । आ । परस्त्र । सहस्रिणः ॥ ६ ॥ घट० धनस्य पूर्णान् चतुर: समुद्रान् अस्मभ्यम् सोम! सर्वतः आ पवस्व बहुमस्याकान् इति महत् धनम् भाशास्ते ॥६॥ इति पटाष्टके अष्टमाध्याये नयोविंशो वर्ग:।। १. यच्छ' मूको. ६. गोभिः भ. 11.11. नास्ति मूको. २. 'म मूको. ३. मास्ति मूको. ४. क्षरन्ति .वि. ५. 'शात मूको, ८-८. नास्ति भ. ९. समुद्रात् ' विभ'. १०. गो वि.

·सू३४, म १] नवम मण्डलम् २९९३ । - [३४] त्रित भाप्त्य ऋपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । प्र सुवानो धारया तनेन्दुर्हिन्वानो अर्पति । रुजद् दृळ्हा व्योज॑सा ॥१॥ प्र । सुवान । धारया । तना । इन्दु । हिचान । अर्षति । रुजत् । दळहा । वि | ओज॑सा ॥ वेङ्कट० प्र गच्छति धारया पवित्रेण इन्दु प्रेर्यमाण विश्लययन् दृढानि अपि पुराणि बलेन । नुमभाव छान्दस ॥१॥ सुत इन्द्राय वायवे वरुणाय मुरुयः । सोमो अर्पति विणवे २॥ सुत । इन्द्राय । वायवै । वरुणाय । मरुत्ऽभ्य । सोमं । अर्षति । विर्णन ॥२॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा ॥ २॥ घृपाणं वृपमियतं सुन्वन्ति सोममद्रिभिः । दुहन्ति शक्मना पयः ।। ३ ॥ वृषाणम् । वृषऽभि । यतम् । सुन्वन्ति । सोमम् । अदिऽभि । दुहन्ति । शर्मना । पर्य ॥३॥ घेवट० पृषाणम्' सोमम् वृषभि प्रावमि नियतम् अभि पुण्वन्ति । दुहन्ति कर्मणा सोमस्य पय ॥३॥ भुत् नितस्य मर्यो भुवादिन्द्राय मत्सरः । सं रूपैरज्यते हारैः ।। ४ ।। भुव॑त् । त्रुितस्य॑ । मयं । भुव॑त् । इन्द्राय । मत्सर । सम् । रूपै । अज्यते । हरि ॥ ४ ॥ घेङ्कट० भवति नितस्य" माष्टव्य , भवति च सम् अग्यते च दध्यादिभि हरितवर्ण ॥४॥ अभीमृतस्य विष्टपै दुहते पृश्निमातरः । चारु प्रियतमं हरिः ॥ ५॥ अभि । ईम् । ऋतस्य । विष्टपम् । दुहते । पृश्निऽमातर । चार । मियऽतमम् । हरि ॥ ५ ॥ येङ्कट० अभि दुहन्ति एन यज्ञस्य स्थानम् मरुत चारु प्रियतमम् हवि । मरुतो वृष्टया' ईशते, यतो सोमो नायते ॥५॥ समैनुमढुंता इमा गिरौ अर्पन्ति सस्रुतः । धेनवर्वाश्री पीवशत् ॥ ६ ॥ सम् । एनम् । अर्हता । हमा । गिर । अर्थन्ति । सऽ त । धेनू । वाथ । अर्वायशत् ॥६|| ६ । इन्द्राय मदकर , 1.1 नास्ति मूको. २ विक्षयं मूको. ३-३ लेन पुराशि म'. १ नास्ति'भ' ५ मारित मूको... भमिनि .. 'म्य विमा. ८ पार वि. ९ ममि रिमा ·अग्येदे सभाण [अभय ३४. पेट० राम् गरछन्ते एनम् भवुटिला।' इमा: गिरः मरम्पः : स्गुनी पाशमी' सोमः कामयरो ॥६॥ 'इति पहाट के भष्टमाध्यापे पाविशी वर्गः ॥ 'प्रभूयमुरारिस मारिः। पयमान. सोमो देयता। गायत्री छन्दः । आ नः पवस्त्र धारया पर्वमान रयिं पृथुम् । यया ज्योतिर्विदासि नः ॥१॥ आ। नः । पयस्य । धारया । पर्वमान | रयिम् । पृथुम् । यो । ज्योतिः । विदासि । नः ॥१॥ धेट० प्रभूवसुः । आ पवस्व अस्माकम् धारया पवमान} रयिम् विस्तीर्णम् , यया धारया भस्मान ज्योतिः लम्भयसि ॥१॥ इन्दौ समुद्रमोहय पर्वस्त्र विश्वभेजय । रापो धुर्ता न ओजसा |॥ २ ॥ इन्दो इति । समुद्रम्ऽ लय । पर्वस्व । विश्वम्ऽएजय । रायः । धर्ता । नः । ओजेसा ॥ २ ॥ घेङ्कट० इन्दो। त्वम् उदकस्य प्रेरक ! विश्वस्य च कम्पयितः! धनत्य धर्ता भव मरमाकं बलेन ॥२॥ त्वया वीरेण वीरवोऽभि प्याम पृतन्यतः । क्षरांणो अभि वार्यम् ॥ ३ ॥ त्वयो । वीरेण । वीरऽयः । अभि । स्याम । पृतन्यतः । क्षरं । नः । अभि । वार्यम् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० स्वया वीरेण हे वीरवन् ! अभि भवेम शत्रून् । अभि क्षर" अस्माकं धनम् ॥ ३॥ प्र वाजमिन्दुरिष्यति सिसिन् वाजसा ऋषिः । बृता विद्वान आयुधा ॥ ४ ॥ प्र । वाजेम् । इन्दुः । इम्यति । सिसांसन् । वाजऽसाः । ऋषिः । व्रता । विद्वानः । आयुधा ॥ घेङ्कट० प्र इंश्यति अग्नम् इन्दुः सम्भवतुमिन्छन् स्तोतन् भसस्य दाता दष्टा कर्माणि भायुधानि च जानने ॥४॥ तं गीर्भिबीचमीलयं पूनानं वासयामसि । सोमं जनस्य गोपतिम् ॥ ५॥ तम् । गी:ऽभिः । वाचम्ऽलयम् । पुनानम् । वासयामसि । सोमम् । जनस्य । गोऽपतिम् ॥५|| १. यन वि'. २. कु. विश'. ३. नास्ति मूको. ४. "ला विम' ५. "म मूको. ६. 'से स्तुतीः मूको, ७.७. नास्ति मूको. ८. प्रभूतवसु विभ'. ९-९. नास्ति वि. प्रेरयिता मा. 10. वन विभ ३. रक्ष विभ', ·नवमं मण्डरम् . सू ३५, में] येङ्कट० तम् गोभि भिवोचम् । स्तुतिगन्तारम् (१), पूयमानम् गोभि वासयाम सोमम् जनस्य गयां पालयितारम् ॥५॥ विश्वो यस्य व्रते जनो दाधार धर्मणस्पतेः । पुनानस्य प्रभूवमोः ॥ ६ ॥ विश्व । यस्य । वृते । जन । दाधार । धर्मण । पते । पुनानस्य । प्रभुऽसो ॥ ६ ॥ बेङ्कट० विश्व यस्य कर्मणि जन प्रियते कर्मण पते । पूयमानस्य प्रभूतधनस्य, त गीभि' भवोचम् इति ॥ ६ ॥ इति पष्ठाटके भष्टमाध्याये पञ्चविशो वर्ग'॥ । [३६] प्रभुवसुरागिरस मपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । असर्जि रथ्यो यथा पुचि चुम्योः सुतः । कार्मन् बाजी न्यक्रमीत् ॥ १॥ असजि । रर्थ्य । यथा । पवित्रै । चुम्यो । सुत । कार्मन् । वाजी । नि । अमीत् ॥ १ ॥ घेङ्कट० विसृष्ट भश्व इव पवित्र अधिपवणफलकयो सुत काम युद्ध भवति इतरेतर कृपन्तीति । तस्मिन् अश्व' नि अकमीत् इति सोममाह ।। 1 ॥ स वह्निः सोम जाविः पर्वस्त्र देववीरति । अभि कोशै मधुश्चुतम् ॥ २ ॥ स । यहि । सोम । जागृति । पर्वस्व ] देवऽवी ! अति । अभि । कोशम् । मधुऽश्चुतम् ॥ पेङ्कट० स वोढा सोम! जागरणशील मधुश्चुतम् कोशम् दशापविनम् अतीत्य अभि पवस्व देवकाम ० ॥२॥ स नो ज्योतीपि पूर्व्य पर्वमान वि रोचय । क्रत्वे दक्षाय नो हिनु ॥ ३ ॥ स । न । ज्योतीपि । पूर्व्य । पर्वमान । वि । रोचप । क्रन्चै । दक्षाय । न । हिनु ॥ ३ ॥ घेवट० स भस्माकम् ज्योतीपि प्रन' पवमान! वि रोचय दिव्यानि, कर्मणे घराय घ अस्मान् प्रेरय ॥३॥ शुम्भमान मतायुभिर्मुज्यमानो गर्भस्त्योः । पर्वते वारे अव्यये ॥ ४ ॥ शुम्भमान । तयुऽभि । मृज्यमान । गर्भस्त्यो । पर्वते । वारे । अव्यये ॥ ४ ॥ । ... स्तौतिगमको । वें, अन्यत्र क्र (९,१०१,६) याच प्रेरयितेत्याह । २ 'यामाम विमा ३ ते विम', पाले वि'. ४.४. दिनक्ति वि'. ५.५ नास्ति मूको ६ विविध मूको ..सि. निम'. ८. नास्ति मूको. ९ अशा मूको *म मको 11.11. मास्ति विमर ·- काम्वेदे रामाय [अभ.८, ३१. वेङ्कट० भर इक्रियमाण यज्ञकामै मृज्यमान पाहुभ्याम् पवते यार' भविमय ॥ ४ ॥ स दिशा दाशुषे वसु सोमो दिव्यानि पार्थिया । पातामान्तरिया ॥ ५ ॥ स 1 दिसा । दाशुषे । वर्मु । सोमं । दिव्यानि । पार्थिया । पताम् । आ 1 अन्तरिक्ष्या ॥५॥ येवट० निगद सिद्धा ॥५॥ आ दिपस्पृष्ठमश्वयुगव्ययुः सौम रोहसि । वीरयुः शेयसस्पते ॥ ६ ॥ आ। दिय । पृष्ठम् । असऽयु । गव्यऽयु । सोम । रोहसि । वीरऽयु । शुस । पते ॥ ६ ॥ घेङ्कट. हे शवसः पते ! सोम!! स्तोतृणाम् एतान् भश्वादोन्' इछन् दिव पृष्टम् आरोदगि इति । ६॥ 'इति पहाट के अष्टमाध्याये पदिशो यगं'। - [३७] रहूगण मागिरस ऋषि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । स सुतः पीतये पृपा सोमः पवित्र अर्पति । निनन् रक्षांसि देवयुः ॥ १॥ स । सुत । पीतये । वृपा । सोम । पूपि । अपति । विऽनन् । रक्षांसि । देवऽयु ॥ १ ॥ येङ्कट रहूगण । म सुत पीतये वृषा सोम पवित्रै गच्छति' विनन् रक्षासि देवकाम ॥१॥ स पवित्र विचक्षुणो हरिरपति धर्णसिः । अभि योनि कनिक्रदद् ॥ २ ॥ स । पवित्र । विऽचक्षण । हरि । अर्पति । धर्णसि । अभि । योनिम् । कनिम्दत ॥ २ ॥ वेङ्कट० स' पवित्रे अभिपूयमाण द्रोणकर शम् प्रति गच्छति इति ॥२॥ स वाजी रोचना दिवः पर्वमानो वि धारति । रक्षोहा बारेमव्ययम् ॥ ३ ॥ स । वाजी । रोचना । दिघ । पर्वमान । नि। धाति । रक्षा हा । पारम् । अव्ययम् ॥ ३ ॥ येड्सट० स वाजी धुलोकस्य रोचन पवमान वि धावति रक्षसा हन्ता देशापविनम् ॥ ३ ॥ स गितस्याधि सानवि पर्वमानो अरोचयत् । जामिभिः सूर्य सह ॥४॥ स । त्रितस्य । अधि । सानवि । पत्रमान । अरोचयत् । जामिऽभि । सूर्यम् । सह ॥ ४ ॥ घेङ्कट० स त्रितस्य यज्ञे पवमान भरोचयत्" भन्यै तेजोभि सह सूर्यम् ॥ ४॥ -- - रवि २ अपियम विन अपिमय वित ५ नास्ति भूको ३-६ तु. ऋ९,१७, ७ निधन् वि ३८,६१६,११ प्रभू १. आरो" मुको, ३३ नास्ति मूको ८ इत्यर्थ वि. ९ मु ऋ९,२५,२, ५. एतत वि ·२९९७ धनस्य लम्भक ३ सोम सू ३७,५] नवम मण्डम् स हा वृपां सुतो वरिवोविददाम्यः । सोमो वाजमिवासरत् ।। ५ ॥ स । वृत्रऽहा । वृपा । सुत । वरित ऽवित् । अदाभ्य । सोमं । वाज॑म्ऽइव । असुरत् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० स वृत्रहा मृषा सुत अहिंसित युद्धम् इव द्रोणपरशान् अभिसरति ॥ ५॥ स देवः कविनैपितोऽभि द्रोणानि धावति । इन्दुरिन्द्राय मुंहना ॥ ६ ॥ स देव । कविना । इपित । अभि । द्रोणानि । धारति । इन्दु । इन्द्राय । महना ॥ ६ ॥ चवट० स देव अध्वर्युणा प्रेरित द्रोणकर शान् अभि धावति' इन्दु. इन्द्राय महान् इति ॥ ६ ॥ इति षष्ठाष्टके अष्टमाध्याये सप्तविंशो वर्ग । गायत्री छन्द ५ [३८] रहूगण भागिरस मपि । पवमान सोमो देवता। एप उ स्य वृपा रथोऽव्यो चारैभिरर्पति । गच्छन् वा सहस्रिणम् ॥१॥ एष । ॐ इति । स्य । वृपा । रथ । अन्य । वारैभि । अर्षति । गच्छन् । वार्जम् । सहस्रिणम् ॥ घेङ्कट० स एष वर्षिता रथ अवे वालेभ्य गच्छति गच्छन् युद्धम् भनेकपुरपम् इति सस्तव ॥१॥ एतं त्र्तिस्य योपणो हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । इन्दुमिन्द्रोय पीतये ॥ २ ॥ एतम् । त्रितस्य । योषण । हरिम् । हिन्वन्ति । अद्रिऽभि । इन्दुम् । इन्द्राय । पीतये ॥२॥ वेट० एतम् त्रितस्य अड्गुरय हरितवर्णम् प्रेरयन्ति प्रावमि इन्दुम् इन्दस्य पानार्थम् ॥ २ ॥ एतं त्वं हरितो दर्श मर्मुज्यन्तै अपस्युः । याभिर्मदीप शुम्भवे ॥३॥ एतम् । त्यम् । हरित । दश । मर्मज्यन्तै । अपस्यु । यामि । माय । शुम्भते ॥३॥ पेट० तम् एतम् शोधयन्ति शोध्यते ॥३॥ एप स्य मानुपीना श्येनो न विक्षु सीदति । गच्छन्नारो न योपितम् ॥ ४ ॥ एप । स्य । मानुषीषु । आ । श्येन । न । विक्षु । सीदति । गर्छन् । जार । न । योषितम् ।। - दश भड्गुलय कर्म इच्छन्त्य याभि मदाय . १. न विभवि. ५५. मास्ति ...पवि'म'. २. 'त मूको ३ प्रोगान् मूको मूको, ६ भगुरिनाम (सु. निघ २,५).

·भ । १९९८ मगदै सभाध्ये [.अ., य २८ पेट्वट० स' एप म गेषु विभु येन दय शीघ्रम् भागस्य सादति, गछन् नार इय योपितम् ॥ ४॥ एप स्य मघो रसोऽयं चष्टे दिवः शिशुः । य इन्दुरमाविंशत् ।। ५ ॥ एप । स्य । मद्य रस 1 अ।चटे। दिन । शिशु । य । इन्दु । पारम् । आ। अपिशत् ॥५॥ घेङ्गट० 'स एए' मीमित रस पश्यति दिव मनु , यदु दशापवित्रम् आ विसति ॥५॥ एप स्य पीतये सुतो हरिरपति धर्णसिः । क्रन्दन् योनिमभि प्रियम् ॥ ६ ॥ एप । स्य । पीतये । सुत । हरि । अमेति । धर्णसि । मदन् । योनिम् । अभि । प्रियम् ।। वेङ्कट० स एप पीतये मुत हरि गच्छति धारयिता शब्द कुर्वन् प्रियम् द्रोणम् प्रति ॥६॥ 'इति पटाप्टके भष्टमाध्याये भष्टाविंशो वर्ग॥ - [३९] "यह मतिरादिरस पि । पवमाम सोमो देवता । गापग्री छ । आशुरैप बृहन्मते परि प्रियेण धाम्ना । या देवा इति अन् ।। १ ।। आशु । अर्प । बृहतऽमते । परि । प्रियेण । धानो । यत्र । देवा । इति । अन् ॥ १॥ वेङ्कट० घृहन्मतिरागिरस । शीघ्र परित सव महामते! प्रियेण शरीरण धारपा यत्र दवा तत्र मया गराच्यम् इति ध्रुवन् ॥ १॥ परिष्कृण्वननिष्कृत जाय यातयन्निषः । वृष्टिं दिवः परि सब ।। २ ।। परिऽकृष्यन् । अनि ऽकृतम् । जनाय । यातयन् । इपं । वृष्टिम् । द्विव । परि । सव ॥ २ ॥ घेहट. सधन असस्कृत स्थानम् जनाय निर्गमयन् अन्नानि वृष्टिम् दिव परि घर ॥२॥ सुत एति पवित्र आ स्विर्षि दधान ओजसा । विचक्षाणो विरोचयन् ॥३॥ सत । एति । पवित्ने । आ । निषिम् । दर्धान । ओज॑सा । विश्चक्षाण । विsरोचर्यन् ।। ३ ॥ बेङ्कट० अभिपुत सन् एति दशापविने दीप्तिम् दधान वगेन विविधं पश्यन् देवान् च विरोधयन् ॥३॥ अय स यो दिवस्परि रघुपामा पवित्र आ। सिन्धौरूमा व्यक्षरत् ॥ ४ ॥ . नास्ति वि २२ एप स्य वि वत विभ'. ३ अपप' पित ४१ नास्ति मूको मूको ५ प्लम् ·सू ३९, मं] नवमं मण्डलम् अयम् । सः । य: । दिवः । परि । रघुऽयामा । पवित्रै । आ । सिन्धौः । ऊर्मा। वि । अक्षरत् ॥ वेङ्कट० अयम् सः यः दिवः लघुगमनः पवित्रे निपिच्यमानः जलस्य सङ्घाते' वि अक्षरत् ॥ ४॥ आविवासन परावतो अर्थो अविर्तः सुतः । इन्द्राय सिच्यते मधु ॥ ५ ॥ आऽविर्वासन् । पराऽवतः । अथो इति । अर्वाऽवतः । सुतः । इन्द्राय । सिच्यते । मधु ॥ ५ ॥ वेङ्कट० परिचरन् दूरस्थान् समीपस्थान् च यत्नेन' सुतः सोमः इन्द्राय सिच्यते मधुसदृशः ॥ ५ ॥ समीचीना अनूपत हरि हिन्वन्त्यदिभिः । योनावृतस्य॑ सीदत ॥ ६ ॥ समऽर्डचीनाः । अनुषत । हरिम् । हिन्वन्ति । अदिऽभिः । योनौ । ऋतस्य । सीदत ॥ ६ ॥ वेङ्कटः सङ्गता. स्तुवन्ति । हरितवर्णम् गमयन्ति प्रावभिः । तम् इमं 'पातुं यज्ञे' निधीदत ॥ ६ ॥ इति पटाप्टके अष्टमाध्याये एकोनविंशो वर्ग:५॥ - [४०] ५वृहन्मतिरागिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता ! गायत्री छन्दः । पुनानो अक्रमीभि विश्वा मृधो विचर्षणिः । शुम्भन्ति विप्रे धीतिभिः ॥ १ ॥ पुनानः । अक्रमीत् । अभि । विश्वोः । मृधः । विऽचर्षणिः । शुम्भन्ति । विनम् । धीतिभिः ॥१॥ घेङ्कट० पूयमानः भभि अक्रमीत् सर्वान् शत्रून् विद्रष्टा । तम् इमं मेधाविनम् शोधयन्ति भड्गुलीभिः॥१॥ आ योनिमणो हुद्गमदिन्द्रं वृपा सुतः । ध्रुचे सदसि सीदति ।। २ ॥ आ। योनिम् । अरुणः । रुहत् । गमत् । इन्द्रम् । वृषो । सुतः । ध्रुवे । सदसि । सीदति ॥२॥ घेङ्कट आ रोहति' स्थानम् भरणवणः', गच्छति । इन्द्रम् या मभिपुतः, निश्चले घ स्थाने सीदति ॥ नू नो रयिं महामिन्दोऽस्मभ्यं सोम विश्वतः । आ पवस्व सहस्रिणम् ॥ ३ ॥ नु । नः। रयिम् । महाम् । इन्दो इति । अस्मभ्यम् । सौम् । विश्वतः । आ । पवस्य । सहस्रिणम् ।। वेङ्कट० क्षिप्रम् अस्मभ्यम् रयिम् महान्तम् हे दीप्त! भनेकसख्यम् भा पवस्व सोम। सर्वतः । नः इति पूरणम् इति ॥३॥ - १. तो भूको, २. येथेन दि; यतेन म; यन वि'. ३. पति मूको. ... नास्तिथि: ५.५. नास्ति मूको. ६. ति दिदिम'. ७. हरितवर्ण वि.

·ऋग्वेद मभाध्ये [अ६, 11, य.. विश्मा सोम पवमान द्युम्नानीन्दवा भर । बिदाः सहस्रिणारिप ॥ ४ ॥ विश्वा । सोम । परमान । घुम्नानि । इन्दौ इति । आ । भर । विदा । सदसिणी । ४५. ॥ ४ ॥ घेवट० विश्वानि सोम! पवमान !' महानि इन्दो। आ भर | भय' पहुसण्यकानि भवानि ॥ ४ ॥ स नः पुनान आ भर रयिं स्तोत्रे सुवीर्यम् । जरितुर्वर्धया गिरः ॥ ५ ॥ स । न । पुनान । आ । भर । पिम् । स्तोरे । तुवीर्यम् । जरितु । वर्धय । गिरे ॥५॥ येट्ट० स मा पूयमान आ भर' रयिम् स्तोत्र मुवीर्यम् । स्तोतु मर्धय च स्तुती मभिमत. दानेन इति ॥ ५॥ पुनान इन्दवा भर सोम द्विहस रयिम् । पन्निन्दो न उक्थ्यम् ॥ ६ ॥ पुनान ।ह-दो इति। आ1 भर सोम 1 विनहंसम् । रयिम् । पन् । इन्दो इति 1 1 1 उपध्यम ।। घेइट० पुनान दीप्त! आ भर सोम! द्वयो स्थानयो परिवृढम् धनम् दिम्प पार्थिव ध पर्षित । दो। अस्मभ्य प्रशस्वम् इति ॥ ६ ॥ इति पष्ठाटके अष्टमाध्याये प्रिमो वा ५॥ कृष्णाम् [४] "मेध्यातिथि काण्व ऋषि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द प्र ये गावो न भूर्णयस्त्वेपा अयासो अक्रमुः । मन्तः कृष्णामप त्वचम् ॥ १॥ प्र । ये । गाई । न । भूर्णय । येषा । अयास । अमु । पन्त ! कृष्णाम् । अप । वचम् ।। घेवट. मेध्यातिथि । प्र अक्मु ये गाय इव क्षिप्रा दीप्ता गमनशीला अप' नन्त स्वचम् । कृष्णा स्वम् रक्ष । स्वचि' सरणकमी 1॥ सुवितस्य मनामहेऽति सेतु दुराव्यम् । साहांसो दस्युमग्रतम् ॥ २ ॥ सुपितस्य । मनामहे । अति । सेतुम् । टु ऽआव्यम् । मुहास । दस्युम् । अव्रतम् ॥ २ ॥ वेङ्कट. शोभनस्य सोमस्य रक्ष विषय बन्धनम् "दुर्गम् अति'' दस्युम् अकर्माणम् ॥२॥ शृण्ये वृष्टेरिंग स्वनः पर्वमानस्य शुष्मिणः । चरन्ति विद्युतौ दिवि ।। ३ ।। शृण्वे । वृष्टे ऽईछ । स्वन । पर्वमानस्य । शुष्मिण । चरन्ति । विऽयुत । दिनि ॥ ३ ॥ १ नास्ति वि* पचमान सि भय विश्रा ३ रयानि भाविक क्ष ५. नास्ति मूको. ५ मेवि, ७ अपाप विमा ८. कृष्णाम् मूको भूको १. १० मिति मूको स्तुम अभिभवन्त ४ 'रत वि. ९ स्वपि ·नवमं मण्डलम् सू४१, मं] वेड्कर० श्रूयते वृष्टे इब शब्दः पवमानस्य बलिन , चरन्ति च दीप्तय अन्तरिक्ष । आ पवस्व महीमिपं गोमंदिन्दो हिरण्यवत् । अावद्वाजक्त् सुतः ॥ ४ ॥ आ। पपस्त्र । महीम् । इर्धम् । गोऽमत् । इन्दो इति । हिरण्यऽवत् । अश्वत् । वाजेऽवत् । सुत ॥४॥ चेङ्कट० गवादियुक्तम् महत् भन्नम् 'इन्दो। सुत.' आ पवस्व इति ॥ ४ ॥ स पंचस्व विचर्पण आ मही रोदसी पृण । उपाः सूर्यो न रश्मिभिः ॥ ५॥ स । परस्त्र ! त्रिऽचर्षणे । आ । मही इति । रोदसी इति । पृण । उपा' । सूर्य । न । दिमऽभिः । वेङ्कट० म पवस्व विद्रष्ट.!', महत्यौ द्यावापृथिव्यौ आ पूरय, यथा उपसम् सूर्य ररिममि भापूरयति । महर्वचन उपशब्द ॥ ५ ॥ परि पः शर्मयन्त्या धारया सोम विश्वतः । सरी रसेन विष्टपम् ।। ६ ॥ पार । न । शर्मऽयन्त्यो । धारया । सोम । विश्वत । सर । रसाऽईन । विष्टपम् ॥ ६ ॥ येट० परि सर भस्मान् सुखयन्त्या धारया सोम! सर्वत नही इव स्थान प्रपनम् ॥ ६॥ इति षष्ठाष्टके अष्टमाध्याय एकत्रिंशो वग मारवादयन् मन्त्री [४] मेध्यातिथि काण्व ऋपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । जनयन रोचुना दियो जनय॑न्न॒प्सु सूर्यम् । वसानो गा अपो हरिः ॥ १ ॥ जनयन् । रोचना । दिव । जनन् । अप्ऽसु । सूर्यम् । यसान । गा । अप । हरि ॥१॥ पेट० जनयन् दिव नक्षत्राणि, जनयन् भन्तरिक्षे च सूर्यम् , हरितवर्ण ॥५॥ एप प्रत्तेन मन्मना देवो देवेभ्यस्पार । धारीया परते सुतः ॥ २ ॥ एपः । प्रत्नेन । मन्मना । देव. । देवेम्यं । परि । धारया । पत्ते । सुत ॥२॥ येङ्कट० अय पुराणेन स्तोत्रेण युक्त देव देवेभ्यः सुत वावधानाय तूईये पन्ति वार्जसातये । सोमाः सहस्रपानमः ॥ ३ ॥ । धारया परित. पचत ॥२॥ नास्ति मूको. ३. "म् मि. १. 'सा सि.बि. १. 'मम् विमा ५ पूरमको 1. मार विमा.

·ऋग्वेदे रामाध्ये [t,1, १२ यथधानार्य । तूईये । पर्वते । वाजसातये । सोमा । सहस्रऽपाजस ॥ ३ ॥ बेट० वर्धमानाय क्षिप्राय क्षरन्ति युद्धाय सोमा सहसरेगा ॥३॥ दुहानः प्रत्नमित् पर्यः पवित्रे परि पिच्यते । क्रन्दन देवाँ अजीजनत् ॥ ४ ॥ दुहान । प्रनम् । इत् । पर्य । पवित्र । परि । सिच्यते । तदन् । देवान् । अजीजनत् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० दुहान प्रलम् रसम् पविग्रे परि सिच्यते । अन्दन् देवान्' ५ जनयति' स्वामी ॥४॥ अभि पिनानि वार्याभि देनॉ प्रेतायुधः । सोमः पुनानो अर्पति ॥ ५॥ पोनि । वायाँ । अभि । देवान् । ऋतऽवृध । सोमं । पुनान । अर्पति ॥५॥ बेट० विश्वानि धनानि देवान् च यशस्य वधंकान् रक्षीकृस्य सोम पूयमान गछति ॥ ५ ॥ गोमन्नः सोम परिवदशावद्वार्जन सुतः । पर्वस्व वृहतीरिपः ॥ ६ ॥ गोऽमंत्। न । सोम। वीरऽव॑त् । अश्वेऽवत्। वाजेऽवत् । सुत । पस्य । बृहती । इयं ॥ ६ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा इति ॥ ६ ॥ 'इति षडाष्टके भएमाध्याये द्वारिंशो धर्म अभि । - [४३] 'मेध्यातिथि काण्व ऋषि । पवमान सोमो देववा। गायत्री छन्दः। यो अत्य इव मृज्यते गोभिर्मदाय हर्यतः । तं गीर्भिासयामसि ॥ १ ॥ य । अत्य इव । मृश्यते । गोभि । मदाय । हर्यत । तम् । गी ऽभि । वासयामसि ॥ १ ॥ येवट. य अश्व इव पाणिमि मृज्यत गोविकारै मदार्थम् कान्त , तम् स्तुतिभि वासयाम " ॥३॥ त नो विश्नो अव॒स्युवो गिरः शुम्भान्ति पूर्वथा । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥ २ ॥ तम् । न । विश्वा । अस्युव । गिरं । शुम्भन्ति । पुऽर्था । इन्दुम् । इन्द्राय । पीतये ॥२॥ पेट सम् अस्माक सर्वा रक्षणमिच्छन्त्य स्तुतय अलङ्कुर्वन्ति प्रला इव इन्दुम् इद्राय पातुम् ॥ ३॥ पुनानो याति हर्यतः सोमो गीर्भिः परिष्कृतः । पिप्रम्य मेध्यातिथेः ।। ३ ।। वा भूको २ "यित्रीम् वि' भ', 'यतिम् वि. ३ मस' मूको. ४. देवानि पि', देवानि अ. ५५ नास्ति वि ६ 'न्ति र ७७. नास्ति सूको. ८ पणि वि. ९ 'मि मादयाम विभ'. १. 'म विभा ११ "न विभ, ·सू ४३, मं ४] नवमं मण्डलमू ३.०३ - पुनानः । याति । हर्यतः । सोमः । गोऽभिः । परिऽकृतः । विप्रस्य । मध्यऽअतिथेः ॥ ३॥ वेङ्कट० पूयमानः याति स्पृहणीय. सोमः 'विप्रस्य मेध्यातियः' गीर्भिः भलकृतः मदार्थम् इति ॥ ३॥ पर्वमान विदा रयिमस्मभ्यं सोम सुश्रियम् । इन्दो सहस्रवर्चसम् ॥ ४ ॥ पर्वमान । विदाः । रयिम् | अस्मभ्यम् । सोम । सुऽश्रियम् । इन्दो इति । सहस्रऽवर्चसम् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० पवमान! देहि रयिम् अस्मभ्यम् सोम ! कान्तम् इन्दो! बहुदीप्तिम् ॥ ४ ॥ इन्दुरत्यो न वाजमृत् कनिक्रन्ति पवित्र आ । यदक्षारति देव॒युः ।। ५ ।। इन्दुः । अत्यः । न । वाजऽमृत् । कनिक्रन्ति । पवित्र । आ। यत् । अक्षाः । अति । देवऽयु. ।। घेङ्कट० इन्दुः भश्व इव सड्यामसूत् शब्दं करोति पवित्रे यदा अति क्षरति देवकामः ॥ ५ ॥ पर्वस्व वाजसातये विप॒स्य गृणतो वृधे । सोम रास्व सुवीर्यम् ॥ ६ ॥ पर्वस्व । वाज॑ऽसातये । विप्रस्य । गृणतः । वृधे । सोमै । रास्वं । सुऽवीर्यम् ॥ ६ ॥ घेङ्कट० पवस्व अन्नदानाय, विप्रस्य स्तुवतः वर्धनाय च । सोम! देहि सुवीर्यम् इति ॥ ६ ॥ 'इति पष्ठाष्टके अष्टमाध्याये यस्त्रिशो वर्ग: गर्थदीपिका सेयं पष्ठोऽयमष्टकः । कर्ता श्रीवेङ्कटाऽऽयस्य तनयो इति वैङ्कटमाधवाचार्यविरचिते सक्संहिताब्याख्याने पष्ठाष्टकेऽष्टमोऽध्याय. ॥ । तथा माधवादयः॥ इति ऋग्वेदे सभाप्ये पप्पाष्टके अष्टमोऽध्यायः॥ 1.1. नास्ति मूको २. 'पम् विभ', ·३००४ प्रादे समाध्य [अम,. येट. अथ सप्तमाऽटके प्रथमोऽध्यायः। सप्तमोऽथाष्टकस्तरिमनध्यायादिषु पक्ष्यते। पतिशिदिह घतव्य देवतारयस्ति मधे ॥1॥ तपोधिशेपयुक्ताना युगेध्यम्येषु देवसा" भासन् ऋषीणा प्रत्यक्षा.' प्रभायिनिधैयुंगा * ॥ २ ॥ भागोपाल विप्रथिता प्रसिद्धि मिह शैकिकीम् । देयतास्तित्वविषया तन्मूला कायो विदु ॥३॥ मन्यार्थयादैननु च देवता सम्प्रदर्शिता । सेय प्रसिद्धिस्सन्मूल से च न स्वार्थतस्परा ॥४॥ "मन यूमोऽविगीतेयम् । मतम्शेषु दश्यते । प्रत्यक्षमूलेय पद्वा मन्याश्च सरपरा ॥५॥ तत यथाशब्दमिह प्रीताश्चेतना ददत्यभिमतानर्थान् इति वस्तु केचिदीश्वराः। च चुज्यते ॥ ६॥ कि वैदिकवाक्यानि तेपु स्तुतिश्च सत्य सहशानीह लौकिक । स्वरूपादवगम्यते ॥ ७॥ च कन्याकुब्ने" "देवदत्तम् उदार दृष्टवानहम्" । धन याचस्व तर पुन्न' वच सत्यमिद मतम् ॥।॥ प्रयच्छति स सर्वेभ्य प्रतीक्ष्यास्ते च भिक्षुकान् । न च कुध्यति कम्मैचिद् इति श्रद्धापनं भवेत् ॥ ९ ॥ एव मन्त्रार्थवादेषु सन्ति सत्यानि कानिचित् । भाक्तानि कानिचित् सन्ति तानि जानन्ति पण्डिता ॥१०॥ १. वृचे विम. २ 'वता विभ. ३. 'त्यक्षा वि', 'त्यक्ष अ. ४. ता विम'. ५. प्रशस्तिमिह सभ. ६६. केचन विभऋभ. ७७. इय कारिका सतम्या कारिकाया भने पूर्वार्धात्तरार्धविपर्ययण म' + अमो तेयम् पि. ++ वायतत्परा विभ ९. रूपादाव' भ. १०. का यकु ३ऋभ (तु. औंध सस्करणम् । 11-११. देवदत्तमु भ'. १२. यम् विप ५ "मितम् वि'. १४ श्रुटितम् वि. ८. तेकेषु विर ·सू ४४, म १] नवमं मण्डलम् रिश्चात्यन्तमसत्यैश्च अपौरुषेयतादीनि यदि मृगयन्ते श्रद्धापयेदिह। पण्डिताः ॥1॥ न कन्याकुन्जे' देवदत्तः कनक सम्प्रयच्छति । जनयामास यं बन्ध्या सोऽनाप्तो वचनाद्भवेत् ॥ १२ ॥ धर्मस्य देवतानाच व्यासेन द्रौपदीमते। अस्तित्वं हेतुभिः प्रोक्तं नेमोऽद्राक्षीच्छचीपतिम् ॥ १३ ॥ 'नेन्द्रो अस्तीति२ नेमैन कथिते स्वयमागतः । 'अयमस्मी(स्मि" इत्युवाचेन्द्रो वसिष्ठश्च ददर्श तम् ॥ १४ ॥ किञ्चैक ददृशुमन्त्रान् 'कया शुभा सवयसः । 'एना वयं पर्यसे( °सा" इति पश्यामस्तन परार्थकम् ॥ १५ ॥ तार्किन्वपि चेच्छन्ति केचिन्मन्त्रार्थवादयोः। पराऽपि यथार्थत्वं पुराणानि ततोऽभवन् ॥ १६॥ यजुषामिव पाराय॑म् ऋचामपि नानाविधैभिप्रायचो महर्षिभिः ॥१७॥ यदा पश्यत्युचः सर्वा न तदा हेतुमिच्छति । बुद्धिमान् देवतास्तित्वे सूर्यश्वेदेति सर्वदा ॥ १८॥ इति ॥ नेप्यते । दृष्टा [४४ ] भयास्य आशिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । पण इन्दो महे तने ऊर्मि न बिभ्रदर्षसि । अभि दे॒वाँ अयास्यः ॥१॥ प्र । नः । इन्दो इति । महे । तनै । ऊर्मिम् । न । बिभ्रत । अर्पसि । अभि । देवान् । अयास्यः ।। येङ्कट० भयास्य भागिरमः" । प्र गच्छसि अस्मारम्" इन्दो! धनाय महते ऊर्मिम् इदानीम् विभ्रन् । अयाम्यः च भयम् अभि" गच्छति देवान् ॥१॥ मृती जुष्टो धिया हितः सोमो हिन्चे परावति । विप्रेस्य धारीया कविः ॥ २ ॥ । विभ'. १. कान्या ऋभ (तु भौध-संस्करणम् )। २. र८,...,३. ३.दुपिते दि. ५ १८,००,४. १. किन्चो नि'; किन्तद् विम'. ७.५,1, एनारिन विभ'. ९. ३,३३,४ १०.... 'म परिस रपम् विवि'. ११.सपिपि विग'. १२.१२ नास्ति मूको. १३. भावधि वि' भवानि म' १५. भारमा मूको. १५ भरि मि.

·ग्वेदे माराप्ये [म 1,44 मती । जुष्ट । धिया । हित । सोम । हिन्वे । पराऽप्रति । विप्रस्य । धारया । कति ॥ २ ॥ घेट० जुष्टः स्तुत्या सेवित प्रणा निहित सोम प्रेयते पविनाद दूरे देशे विस्य यशे धारया कवि ॥२॥ अयं देवेषु जाविः सुत एति पवित्र आ । मोमो याति विचर्षणिः ॥ ३ ॥ अयम् । दे॒वेषु । जागृति । सुन । एति । परिन । आ । सौम । याति । विऽचणि ॥३॥ पेङ्कट० अयम् देवाधम् जागरणशील मुक्त गच्छनि पवित्रे। 'पवनाय सोम ' याति विद्रया ॥ ३ ॥ स नः परस्य वाजयुश्चक्राणश्चारुमधुरम् । यहिमाँ आ विधासति ॥ ४ ॥ स । न । परस्त्र । वाजऽयु । चाण । चारम् । अध्वरम् । बुर्हि गान् । आ । विवासति ॥ ४ ॥ पेटक स पवस्व भन्नमिच्छन् कुवांण कल्याणम् यज्ञम् । अयम् यहिष्मान् ऋत्यिक त्वां परिचरति ॥४॥ स नो भगाय वायवे विप्रेमीरः सदार्थधः । सोमो देवेष्णा यमत् ॥ ५ ॥ स. । न । भगाय । थायौ । विप्रेऽनार । सदाऽव॒ध । सोम । देवेषु । आ । यमत् ॥ ५ ॥ पेङ्कट० स भस्माकम् भगाय वायवे च 'प्रेरित विगै सदावृद्धो भवन्' सोम देवपु स्थित धनम् - आ प्रयच्छतु॥॥ स नो अद्य बसुत्नये ऋतुविद्गातुविर्तमः । पाज जेपि श्रयो बृहत् ॥ ६ ॥ सः । न । अद्य । वसुंत्तये । ऋतऽवित् । गातुवित्तम । वार्जम् । जेपि । श्रय । बृहत् ॥ ६ ॥ बेट० स अस्माकम् अथ घसुदानाय तो सम्भक भत्यात मार्ग जानन प्रयणीयम् महत् ॥६॥ "इति सप्तमायके प्रथमाध्याये प्रथमो वर्ग* ॥ भनम् जय' [४५] 'भयास्य शागिरस कपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द" । स पवस्व मदाय क नृचक्षा देरवीतये । इन्द्रविन्द्राय पीतये ॥ १॥ स । पवस्व । माय । म । नृऽचा । देवऽत्रीतये । इन्दो इति । इन्द्राय । पीतये ॥ १॥ , नास्ति वि' २. मान सोम विभा लभकोग्य तम्मार्ग विलमरोत्यन्तमार्ग विभ ७. नास्ति मूको ३.३ तविष मूको ५ ममत् मूको ६६ जान नजय वि', जाननिय वि' भ' ·सू४५, मै २] नवम मण्डलम् ३.०७ - बेङ्कट० स पवस्व मदार्थम् नृणा द्रष्टा 'यज्ञाय इन्दो। इन्द्रस्य पातुम् ॥ ॥ स नो अभि इत्यं त्वमिन्द्राय तोशसे । देगान्त्सखिभ्य आ वरम् ॥ २ ॥ स । नः । अर्प । अभि । दुत्यम् । त्वम् । इन्द्राय । तोशसे । देवान् । सखिंऽभ्य । आ । वरम् ।। वेङ्कट० स अस्माकम् अभि गच्छ दूत्यम्, त्वम् इन्द्राय पीडयस । स त्वम् देवान् सखिभ्य अस्मभ्यम् आ याच धनमिति ॥२॥ उत त्यामरुणं वयं गोभिरज्मो माय कम् । पि नौ राये दुरौ वृधि ॥ ३॥ उत । वाम् । अरुणम् । वयम् । गोमि । अज्म । मदाय । कम् । वि । न । राये । दुरै । वृधि ।। बेङ्कट० अपि च त्वाम् अरुणवर्णम् वयम् गोविकारै वासयाम मदार्थम् । स त्वम् अस्माक धनाय द्वाराणि विवृतानि कुरु ॥ ३॥ अत्यू पचित्रमक्रमीद् वाजी धुरं न यामनि । इन्दुर्देवेषु पत्यते ॥ ४ ॥ अति । ऊँ इति । पवित्रम् । अझमीत् । वाजी । धुरम् । न । यामनि । इन्दु । देवेषु । पत्यते ॥४॥ वेङ्कट० पवित्रम् अति अक्मीत् अश्व इव रथधुरम् गमने । इदु देवेषु गच्छति ॥ ४ ॥ समी सखायो अस्वरन् वने क्रीळन्तमत्यविम् । इन्दु नावा अनूपत ॥ ५ ॥ सम् ।ईमिति । सोय । अस्वरन् । वने। क्रोळन्तम् । अतिऽअतिम् । इन्दुम् । नावा । अनुपत ॥५॥ येङ्कट० सम् स्तुवन्ति एनम् सखाय उदके क्रीडन्तम् अतिक्रान्तदशापवित्रम् इन्दुम् चाच भस्तुवन् ॥ ५॥ तयां पवस्व धारया यां पीतो विचक्षसे । इन्दौ स्तोत्रे सुर्यम् ॥ ६ ॥ तया । पपस्व । धारया । ययो । पीत । विऽचक्षसे । इन्टो इति । स्तात्रे । सुऽवीर्यम् ॥ ६ ॥ पेङ्कट० तया पवस्व धारया, यया पीत १ विचक्षणाय इन्दो! स्तोत्रै सुवीर्यम् प्रयच्छसीति' ॥६॥ 'इति सप्ताटके प्रथमाध्याये द्वितीयो वर्ग' [४६] 'भयास्य भागिरस ऋषि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द, अग्रन् देवपीतयेऽत्यासः कृत्व्या इव । क्षरन्तः पर्वतावृधः ॥ १ ॥ असंपन् । देवीतये । अत्यास । कृयो ऽइव । क्षरन्त । पर्यतऽवृधं ॥१॥ ॥ । विन्द्र विभ १६ 'गायोमी विम २ तुम ९,१०,५ ७. नोति मूको ३ नास्ति वि'. ८८. नास्ति मूको ५ चिता मूको ·कम्बदे सभाध्यै । (1,41. घेसट० मृज्यन्ते यज्ञाय भवाः पमण्या: स क्षरता प्राभिवn पछेषु पा TIM परिष्कृतास इन्दयो योपैव पियावती । वायुं सोमा असक्षत ।। २ ॥ परिऽतामः ! इन्दवः । योगाऽश्य । पियंऽवती । थायुम । सोमाः । अमभन ॥ २ ॥ बेबाट अलताः इन्दयः अन्यका इव पितृमती' वायुम् प्रति गन्ति गोगा ॥२॥ एते सोमास इन्दवः प्रयस्वन्तश्चम् सताः । इन्द्र वर्धन्ति कमभिः ।। ३ ।। ते । सोमासः । इन्दवः । प्रयस्वन्तः 1 चम् इति । सुताः । इन्द्रम् । वर्धन्ति । कर्मऽभिः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० एते मोमाः दोसाः हरिमन्तः भधिषयणफरकयोः मुताः इन्यम् पयन्ति वर्मभिः ॥ ३ ॥ आ धावता सुहस्त्यः शुक्रा गुम्णीत मन्धिना । गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ।।४।। आ । धावत । सुऽहस्त्यः । शुक्रा । गम्गीत । मन्यिो । 'गोभिः । श्रीणीत । मत्सरम्' ॥ ४ ॥ पेट० आ गच्छत हे शोभनास्ता ऋत्विजः!, शुक्रम् घ गृहीत ग्रहम् मन्धिना मह, गोभिः श्रीणीत सोमम् ॥ ४॥ स पवस्त्र धनंजय प्रयन्ता राधेसो महः । अस्मभ्य सोम गातुवित् ।। ५ ।। स. 1 पवस्त्र । धनम् जय । पृऽयन्ता । राधसः । महः । अस्मभ्यम् । सौम । गातुऽवित् ॥ ५ ॥ चेट० सः पवस्व हे धनानां नेता प्रदाता धनस्य महतः अस्मभ्यम् सोम! मार्गस्य लम्भकः ॥५॥ एतं मृजन्ति मज्य पर्वमान दश क्षिपः । इन्द्रोय मत्सरं मदम् ॥ ६ ॥ एतम् । मृजन्ति । मज्यम् । पर्वमानम् । दर्श । क्षिपः । इन्द्राय । मत्सरम् । मदम् ॥ ६ ॥ घेवट० एतम्' मृजन्ति मार्जनीयम् पवमानम् दश भगुलया इन्द्रस्य सोमम् इति ॥ ६॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये नृतीयो वर्ग'॥ - - । - पानाप मदकरम [४७] 'कविर्भार्गव ऋषिः । पत्रमान: सोमो देवता । गायत्री छन्दः । अया सोमः सुकृत्ययो महचिभ्यवर्धत । मन्द्वान उद्देषायते ।। १ ।। अया । सोमः । सुऽकृत्ययो । महः । चित् । अभि । अवर्धत । मन्दानः । उत् । तृपऽयते ॥१॥ १-१ या वि'' २. पवित्रमती विभ, पवितम वि'. ३.३. या २,५द्र. ४. सोममिति स. .. राममा विलम्भकम् वि'; लम्मा . ६ एन स. ७. मर्म मूको. ८. नास्ति मूको.

·नवमं मण्डलम् सू ४७, म २] वेङ्कट० कविर्भार्गवः। अनया सोमः शोभनया कियया महतो देयान् प्रति अभि अवर्धत, मोदमानः ऋपभ इवाचरति ॥ ॥ कृतानीदस्य का चतन्ते दस्युतहणा । ऋणा च धृष्णुश्चयते ।। २ ।। कृतानि । इत् । अस्य । कयौं । चेतन्ते । दस्युऽतहेगा । ऋणा । च । धृष्णुः । चयते ॥ २॥ वेङ्कट० कृतानि अस्य कर्माणि ज्ञायन्ते भसुराणां हिसकानि। सोऽयं यजमानानाम् ऋणानि च एष्टः चातयति कामप्रदानेन ॥२॥ आत् सोम इन्द्रियो रसो यः सहस्रसा मुंवत् । उक्थं यदस्य जायते ।। ३ ।। आत् । सोमः । इन्द्रियः । रसः । वनः । सस्रऽसाः । भवत् । उक्थम् । यत् । अस्य । जायते ॥ चेङ्कट० अस्य इन्द्रस्य शस्त्रम् यदा प्रादुर्भवति, अनन्तरम् सोमः इन्द्रस्य प्रियकरः रसः बलवान् वजः सहस्रस्य दाता भवति ॥ ३॥ । स्वयं कविर्विधर्तरि विप्राय रत्नमिच्छति । यदी मर्पज्यते धियः ।। ४ ॥ स्वयम् । कविः । विऽधरें । विप्राय । रत्नम् । इच्छति । यदि । मर्मज्यते । धियः ॥ ४ ॥ वेङ्कट० रवयम् एच मेधाविने विधातरि इन्हें सोमः रत्नम् इच्छति, यदि अयं शोध्यते भगुलीभिः ॥ ४ ॥ सिपासतू रयीणां वाजेचर्यतामिव । भरेषु जिम्युमिसि ॥ ५ ॥ सिसासर्तुः । रयीणाम् । वाजेषु । अवतामऽइय । भरेषु । जिग्युपाम् । असि ॥ ५ ॥ येसट० सङ्ग्रामेषु शत्रून् जयताम् धनानाम् सिपासतुः भवसि, जयदय. समामेषु प्रविशताम् अश्वानां घास प्रयच्छन्तीति ॥ ५॥ "इति सप्तमारके प्रथमाध्याय चतुर्थों वर्गः ॥ २ प्रयच्छमित यथा [४८] कविभार्गव ऋषिः। पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । तं त्वां नृम्णानि विनंतं सधस्थेषु महो दिवः । चार सुकृत्यये महे ॥ १ ॥ तम् । त्वा । नृम्णानि । विभ्रतम् । संघऽस्य५ । महः । दिवः । चारुम् । सुऽकृत्यया । ईमहे ॥१॥ १. नास्ति मूको. २. जयाय मूको. ३. धनि दिम. .. नीति वि. ५.५. नास्ति मूवो.

·म्वेदे गभाष्य [भ १, ५. घेष्टः तम् त्वां धनानि धारयन्तम् महरयाः दियः स्थानेषु स्थितम् पल्याणम् सोमनपा किपया याचामहे ॥१॥ संयक्तधृष्णुमुक्थ्य महामहिवतं मर्दम् । शतं पुरौ रुरुक्षणिम् ॥ २ ॥ संयुक्तऽधृष्णुम् 1 उक्थ्यम् । महाऽमहिनतम् । मर्दम् । शतम् । पुरः । रुरुक्षणिम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० धनं संछिनष्टशत्रुम्' प्रशस्यम् महारुर्माणम् मदम् पहूनि पुराणि पण रिनासयनराम् । ईमहे इति सम्बन्धः ॥२॥ अतस्त्वा रयिमुभि राजानं मुक्रतो दिवः । सुपर्णो अव्यथिभैरत् ।। ३ ॥ अतः । स्वा ( रयिम् । अभि । राजानम् । सस्तो इति सुऽकतो । दियः । सुऽपर्णः । अन्यधिः । भरत् ।। वेङ्कट० अतः दिवः त्वां धनम् प्रति राजानम् सुप्रश! पनः म्पपारहितः भाहरदिति ॥ ३ ॥ विश्वस्मा इत् स्वदृशे साधारणं रज़स्तुरम् । गोपामृतस्य विभैरव ।। ४ ॥ विश्वस्मै । इत् । स्वः। दृशे । साधारणम् । रजःऽतुरम् । गोपाम् । ऋतस्य । विः । भात् ||४|| बेकर० सर्वस्मै देवाय साधारणम् उदकस्य प्रेरकम् गोपायितारम्' यशस्य श्येन:* भारत् ॥ ४ ॥ अर्धा हिन्वान इन्द्रियं ज्यायो महित्वानशे । अभिप्टिकृद्विचर्षणिः ॥ ५॥ अर्ध । हिन्वानः । इन्द्रियम् । ज्यार्यः । महिऽत्वम् । आनशे । अभिष्टिऽकृत् । विऽचर्षणिः ।।५।। घेङ्कट० भथ प्रेरयन् यलम् प्रशस्यतरम् महत्वम् प्रामेति यजमानानामभीष्टस्य का विद्रष्टेति ॥५॥ इति सप्तमाएके प्रथमाध्याये पञ्चमो वर्ग:॥ [४९] 'कविर्भागव ऋषिः पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । पर्वस्व वृष्टिमा सु नोऽपामूमि दिवस्परि । अयक्ष्मा श्रृंडतीरिपः ॥ १ ॥ पर्वस्व । वृष्टिम् । आ । सु । नः । अपाम् । कर्मिम् । ढिवः । परि । अयक्ष्माः । बृहतीः । इपः ।। बेट० *आ पवस्त पृष्ठिम्' दिवः अस्माकं सुष्टु । 'तदेवाह-अपाम् ऊर्मिम् दिवः पयस्वैति, यक्ष्मरहितानि महान्ति चाऽनानि ॥ १ ॥ 1.1. नास्ति मूको. २. नास्ति वि. ३. छिन्नधृष्टशस्त्र वि. ४. मणिम् अपि वा मंहनीयबहकर्माण वि'. ५. तु. ऋ४,२६,७. ६. गोपयि विमा ७.७. विश्वं वृष्टिम् मा विभ, ९.९. वावाम् वि', 'वा भवाम् विभ'. १०. रहितानि विभ. 4. सुष्टु दिनमा ·सू४९, म २] नवम मण्डलम् ३०११ - तयां पवस्त्र धारया यया गाव इहागमैन् । जन्यास उप नो गृहम् ॥ २ ॥ तया । परस्व । धारया । यया । गा । इह । आऽगमन् । जन्याम । उप । न । गृहम् ॥२॥ वेड्यूट. तया पवस्व धारया यया गाव इह' उप आगच्छन्ति' शत्रुजनपदभवा मदीयम् गृहम् ॥२॥ घृतं पवस्व धारया यज्ञेपु देवगीतमः। अस्मभ्यं वृष्टिमा पर ॥ ३ ॥ घृतम् । पवस्व । धारया । यज्ञेषु । देवऽवीतम । अस्मभ्यम् । वृष्टिम् । आ 1 पर ॥ ३ ॥ घेङ्कट० उदकम् पवस्व धारया यज्ञेषु अत्यन्त देवकाम । अस्मभ्यम् वृष्टिम् च स न ऊर्ने व्यव्ययं पवित्र धाव धारया। देवासः शृणवन् हि कम् ॥ ४ ॥ स । न । ऊर्जे । नि । अव्ययम् । पवित्रम् । धान । धार॑या । देवास शृणन् । हि । कम् ।। वेङ्कट० स भस्माकम् भन्नाय अविमयम्' पवित्रम् वि धाव धारया। आ पवस्व ॥३॥ . दगा शृण्वन्तु तव शब्दम् ॥ ४ ॥ पर्वमानो असिष्यद्रक्षास्यपुजङ्घनत् । प्रत्ननोचयन् रुचः ॥५॥ पमान । असिस्यदत् । रक्षांसि । अपऽजङ्घनत् । प्रत्नऽवत् । रोचयन् । रुचं ॥ ५ ॥ वेङ्कट० पवमान स्थन्दते रक्षासिर अपनन् भात्मीया दीप्ती पुराण इव च रोचयन ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये षष्ठो वर्ग॥ [५०] 'उचथ्य आशिरस ऋपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । उत् ते शुष्मांस ईरते सिन्धोरूमरिच स्तनः । वाणस्य चोदया पविम् ॥ १ ॥ उत् । ते । शुष्मास । ईरते । सिधो । ऊर्मे ऽईव । स्पन । वाणस्य । चोदय । पुरिम् ॥ १ ॥ धेङ्कट० उचथ्य भागिरस । उत् गच्छन्ति तव घेगा, यया समुद्रस्य उमें ' स्खन उद्रति । स उम् इपो विसृष्टाया शब्दम् प्रेरय ॥१॥ प्रसो त उदारते तिस्रो वाचा मखस्युः। यदव्य एपि सानपि ।। २ ।। प्रऽसने । ते । उत् । ईरते । तिस । वाच । मखस्यु । यत् । अन्ये । एवि । सानति ॥२॥ व म'. २. पति मूको ६. नास्ति मूको. ३३ मनायादय विमा " देवा देवा विभ'. पारनाम (निष १,११) ८ कर्मय मा. ५ पुनरुतम् विमा ९ °नि ·३.१२ यदा व । - - - ऋग्वदे गभाध्ये [अभ:, व.. बेट० प्रमव ते उत् गच्छनिस चो यपि सामानि ध यज्ञमिररतो पतमानस्य । समुछूिते पवित्रे भविमये गएसि ॥ २ ॥ अव्यो बारे परि प्रियं हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । पर्वमानं मधुश्चुतम् ॥ ३ ॥ अव्यं । चारै । परि । प्रियम् । हरिम् । हिन्यन्ति । अदिऽभि । पर्वमानम् | मधुऽश्चुतम् ॥ ३॥ येट० अये वारे परि प्रेरयन्ति प्रियम् हरिम् प्रावभि अभिपुराम् परमानम् मधुरसस्य ध्यायकम् ॥३॥ आ परस्त्र मदिन्तम पपि धारया करे । अस्य योनिमामदम् ।। ४ ॥ आ। पवस्त्र । मदिन्ऽतम । त्रियम् । धारया । को । अस्य । योनिम् । आऽमदम् ॥ ४ ॥ घेङ्कट० गता (ऋर ९,०५,६ ) ॥ ४ ॥ स पंस मदिन्तम गोभिरजानो अक्तुभिः । इन्दुपिन्द्राय पीतये ॥ ५ ॥ स ! परस्य । मदिन्ऽतम । गोभि । अञ्जान । अक्तुऽभि । इन्दो इति । इन्द्राय । पाये ॥ ५ ॥ येङ्कट० निगदव्याख्याता ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय सप्तमो वर्ग। - [५१] 'उध्य आशिरस पि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । अपर्यो अद्रिभिः सुतं सोमं पवित्र आ सृज । पुनीहीन्द्रीय पातवे ॥ १ ॥ अर्यो इति । अद्रिऽभि । सतम् । सोमम् । पवित्रै । आ । सृज । पुनीहि । इन्द्राय । पातौ ॥ १॥ वेङ्कट० अध्वर्यो! अद्रिभि सुतम् सोमम् पविग्ने आ सूज इति । एतदेवाह-पुनीदि इति । दिवः पीयूपमुत्तमं सोममिन्द्राय वज्रिणे । सुनोता मधुमत्तमम् ॥ २॥ दिन । पायूपम् । उत्तमम् । सोमम् । इ द्रोय । निणै । सुनौते । मधुमत्ऽतमम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० दिव पीयूपम् दिवो रसम् उत्तमम् इति ॥ २॥ तव त्य इन्दो अन्धसो देवा मधोपनते । पर्वमानस्य मरुतः ॥ ३ ॥ त । त्ये । इन्दो इति । अन्धस । देवा । मधो । वि । अश्नुते । पर्वमानस्य । मरुते ॥ ३ ॥ - , व्यारयेति विभ'. २२. नास्ति मूको ·नवमं मण्टलम् ३०१३ मरुतः च॥३॥ - सू ५५, ] वेङ्कट तव मदकरम् अन्नम् इमे देवाः वि आनुवन्ति पूयमानस्य त्वं हि सौम वर्धयन्त्सुतो माय भूपये । वृषरस्तोतारमूनये ॥ ४ ॥ खम् । हि । सोम । वर्धय॑न् । सुतः । माय । भूर्णये। वृषन् । स्तोतारम् । ऊतये ॥ ४ ॥ बेडुट० त्वम् हि सोम वर्धयन् भभिपुतः, मदाय क्षिप्राय पन ! स्तोतारम् रक्षणाय चाभिगच्छसि ॥४॥ अयं विचक्षण पवित्रं धारया सुतः । अभि वाजमुत श्रयः ॥ ५ ॥ अभि । अर्प । विऽचक्षण । पवित्रम् । धारया । सुतः । अभि । वाजम् । उत । श्रयः ॥ ५ ॥ पेट० अभि गच्छ विद्रष्टः! पवित्रम् धारया अभिपुतः, अस्माकम् अन्नम् कीर्तिम् अभि क्षर ॥५॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय अष्टमो वर्ग.॥ बलम् अवेन [५२] उचध्य मागिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । परि द्युक्षः सनद्रयिभरद्वाज नो अन्धसा । सुवानो अर्ष पवित्र आ ॥ १ ॥ परि । चुक्षः । सनत्रैयिः । मरेत् । वाम् । नः । अन्धसा । मुयानः । अप । पवित्रै । आ॥ घेङ्कट० परि हरतु दीप्तो दीयमानधनः भस्माकम् सद अभिपूयमाणः क्षर पविरे ॥1॥ तव प्रोभिरभिरव्यो बारे परि प्रियः । सहस्रधारो यात् तना ॥ २ ॥ तवे । प्रत्नभिः । अर्घऽभिः । अव्यः । वोरै । परि । प्रियः । सहस्रऽधारः । यात् । तना ॥२॥ येङ्कट० तव प्रस्नैः मार्गः दशापविन परि गच्छति प्रियः बहुभारः रिष्तृतः सारः ॥ २ ॥ चरुन यस्तमीइन्वयेन्दो न दानमीडय । वुधैर्वधरनवीहय ॥ ३ ॥ चरः । न । यः । तम् । ईलय । 'इन्दो इति । न । दानम् । ईद्वय' । पधैः । वधस्नो इति वधऽनो। इसय ॥ ३ ॥ येसट० चयः इव 'पूर्णौदन यः भवति' रसः तम् इंद्राय, इन्दो। इदानीम् दानम् । ईदगयर प्राणां प्रहारः महियमाण! ॥३॥ ४-५. लक्ष्यो भनि 1.1. नास्ति मूको. २. हि तमि'म'. ३.३. सु. १,१२८,५. दिम'. ४.५. इन्दरमीण विमा 'देवमोहमय वि. नास्ति को ·। जनानाम् । ३०१४ सम्वेदे सभाध्ये [७, अ १व. नि शुष्म॑मिन्दवेषां पुरुहूत जर्नानाम् । यो अस्माँ आदिदेशति ॥ ४ ॥ नि । शुष्मम् । इन्दो इति । एषाम् । पुरुऽहूत । जनानाम् । यः । अस्मान् । आऽदिदेशति ॥ १ ॥ येङ्कट० भ्याकुर बलम् एपामू पुरुहूता यद् बलम् भस्मान् बाधाम् भादयति ॥ ४॥ शतं न इन्द ऊतिभिः सहस्र वा शुचीनाम् । पर्वस्व मंडयद्रयिः ॥ ५ ॥ शतम् । नः । इन्दो इति । कृतिऽभिः । सहस्रम् । था। शुचीनाम् । पर्वस्व । महयत्ऽयिः ॥५॥ वेङ्कट० भस्माकं रक्षणाय इन्दो! शुचीनाम् सोमानाम् शतम् सहस्रम् वा पवस्व पदीयमानधनः ॥५॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये नवमो वर्ग: [५३] 'भवत्सारः काश्यप ऋपिः । पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्दः । उत् ते शुष्मासो अस्थू रक्षौ भिन्दन्तौ अद्रिवः । नुदस्व याः परिस्पृधः ॥१॥ उत् । ते । शुष्मासः । अस्थः । रक्षः । भिन्दन्तः । अद्रिवः । नुदस्वं । याः । परिऽस्पृधः ॥१॥ घेङ्कट० अवत्सारः । तव वेगाः उत् तिष्ठन्ति रक्षः भिन्दन्तः प्रावयम् !। याधस्व येऽस्मान् - परिवाधन्ते ॥१॥ - - अया निजनिरोसा रथसृङ्गे धने हिते। स्तवा अविभ्युपा दृदा ॥ २ ॥ अया । निऽग्निः । ओज॑सा { २५ऽसङ्गे । धनै । हिते । स्तवै । अविभ्युपा । हृदा ॥ २ ॥ येड्ट त्वम् भनेन शत्रून् बलेन हननशीलः । तं त्वाम् अस्मदीयानां रधानां सङ्गे धने च पात्रुपु निहित स्तौमि अभीतेन मनसा युक्तः ॥ २ ॥ अस्य बृतानि नापे पर्वमानस्य दूढया । हज यस्त्वा पृतन्यति ॥ ३ ॥ अस्य । तानि । न । आऽधृप । पर्वमानस्य । दुःऽध्या । रुज । यः । त्वा । पृतन्यति ॥ ३ ॥ पेडट० अस्य कर्माणि भाधर्षयितुम् भशयानि पवमानस्य दुर्बुदिना राक्षसेन । बाधस्व यः त्यां योद्धमिराति ॥ ३॥ तं हिन्वन्ति मदच्युतं हरि नदीपुं वाजिनम् । इन्दुमिन्द्राय मत्सरम् ॥ ४ ॥ तम् । हिन्वन्ति । मुदऽच्युतम् । हरिम् । नदी । वाजिनम् । इन्दुम् । इन्द्राय । मत्सरम् ॥ ४॥ - .."ति गुप्म दि'म';"नि शुष्मः वि. २.२. नास्ति भूको, ३. 'वेला मूको.

·नवम मण्डलम् सू ५४, म ] वेङ्कट० तम् प्रेरयन्ति मदस्य च्यावकम् हरिम्' यसतोचरीषु बलिनम् इन्दुम् इन्द्राय मदकरम् ॥ ४ ॥ 'इति सप्तमाएके प्रथमाध्याये दशमो वर्ग'॥ ३ [५४] भवरसार काश्यप मपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द । अस्य प्रनामनु द्युतै शुक्र दुदुहे अह्रयः । पर्यः सहस्रसामृपिम् ॥ १॥ अस्य । प्रनाम् । अन् । द्युतम् । 'शुक्रम् । दुदुहे । अहय । पर्य' । सहस्रऽसाम् । ऋषिम् ॥१॥ बेङ्कट० अस्य प्रत्नाम् योतमाना एताम् रसम् अनु दुहन्ति कवय पातच्य सहस्रस्य दातारम् द्रष्टारम्॥1॥ अयं सूर्य डवोपगयं सरॉसि धावति । सप्त प्रवत आ दिवम् ॥ २ ॥ अयम् । सूर्य ऽइव । उपऽदृक् । अयम् । ससि । धावति । सुप्त । पृऽवतं । आ। दिवम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० अयम् सूर्य इव उपदया। अयम् सरासि धावति इत्यहोरानाभिप्रायम् । 'एक्या प्रतिधाऽपिरत्' (ऋ८,७५,४) इत्युक्तम् । सप्त च नदी आ तिष्ठति च दिवम् ॥ २॥ अयं विश्वानि तिष्ठति पुनानो भुवनोपरि । सोमो देवो न सूर्यः ॥ ३ ॥ अयम् । विश्वानि । तिप्रति । पुनान ( भुना । उपरि । सोम । देव । न । सूर्यं ॥ ३ ॥ वेङ्कट० पूयमान अयम्' विश्वानि भुवनानि उपरि तिष्ठति सोम देव इव सूर्य ॥ ३ ॥ पर णो देवीतये वाजा अपसि गोमतः । पुनान इन्दविन्द्रयुः ॥ ४ ॥ परि । न । देवऽवीतये । वाजान् । अर्षसि । गोऽमत । पुनान । इन्द्रो इति । इन्द्रयु |॥ ४ ॥ घेङ्कट० परि क्षर भस्माक यज्ञाय भङ्गानि गोयुक्तानि पूयमानः इन्दो! स्वम् इन्द्रकाम ॥ ४ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय एकादशो वर्ग ॥ - [५५] गवत्सार काश्यप ऋषि । पवमान सोमो देवता गायत्री छन्द" ययवं नो अन्धंसा पुष्टंपृष्टं पार सन । सोम विश्वा च सौभंगा ॥ १ ॥ यमऽयवम् । न । अन्धमा ! पुरम्ऽपृष्टम् । परि । सत्र । साम । विश्व 1 च । मोगा ॥१॥ . २२ नान्ति मूको नारस नास्ति अ 'न स्वम् म ·। ऋग्वेदे सभाष्ये [1114,4११. वेङ्कट० सोम । धारया सर्वदा अस्माकम् यवम् पुष्टम् परि स्रव विश्वानि च धनानि ॥1॥ इन्दो यथा तव स्तवो या ते जातमन्धसः । नि हिपि प्रिये संदः ॥२॥ इन्टो इति । यथा । तव । स्तन । यो । ते । जातम् । अन्धस । नि । बर्हिषि । प्रिये । सह. ॥२॥ वेङ्कट० इन्दो! यथा तव स्तवः भवति, यथा वा तुभ्य हविषो जननम् , उभयं कर्तुम् अस्मिन् नि पीद वर्हिषि प्रिये ॥२॥ उत नौ गोविदश्ववित् पर्वस्व सोमान्धसा । मक्षूर्तमेभिरहेभिः ॥ ३ ॥ इत । न । गोऽवित् । अश्वऽवित् । पर्वस्त्र । सोम । अन्धेसा । माऽमेभि । अहऽभि. ॥३॥ वेङ्कट० अपि च अस्माक गोद अश्वदश्च पवस्व सोम! धारया शीघ्रतमै महोभि हेतुभि.'। सूक्तमिद पञ्चमेऽहनि बहिप्पवमाने विनियुक्तम् ॥ ३ ॥ यो जिनात न जीर्यते हन्ति शत्रुमभीत्य । स पवस्व सहस्रजित् ॥ ४ ॥ घ । जिनाति । न । जीयते । हन्ति ! शत्रुम् । अभिऽइत्य । स । पवस्व । सहस्रऽजित् ॥४॥ येवर० य हिनम्ति शत्रून्, न च जीयते' शत्रुभि । हन्ति च शत्रुम्' स्वयमभ्येत्य। भय प्रत्यक्ष । पवस्व सहस्रस्य जेत ॥४॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये द्वादशो वर्ग' ! स [५६] "भवत्सार काश्यप ऋपि । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्द पार सोम ऋतं वृहदाशुः पवित्रै अर्पति । विप्नन् रक्षांसि देवयुः ॥ १ ॥ परि । सोम । ऋतम् । बृहत् । आशु । पवित्रे । अर्पति । विऽनन् । रक्षासि । देवऽयु ॥ १ ॥ येवट० परि गमयति' सोम भनम् महद् आशु पवित्रे विप्रन् रक्षांसि देवकाम ॥1॥ यत् सोमो वाजमपति शतं धारी अपस्युः । इन्द्रस्य सख्यमाविशन् ॥ २ ॥ यत् । सोम । वार्जम् । अपति । शतम् । धारा । अपस्युब । इन्द्रस्य । सरयम् । आऽविशन् ।। पेट० यदा सौम भनम् गमयति शतम् सोमधारा सा प्रश्यति ॥२॥ कौरउन्ती* इन्द्रस्य सख्यम् आविशन् । उत्तरस्यों सम्बन्ध, जीयते मूको १. नास्तिविक ३ नास्ति विमा cfda'. .. तरपति मूको, चरि ५५ मास्ति भूगो.

·सू१६, म ३] नवौ मण्डलम् २०१७ अभि त्वा योर्पणो दर्श जारं न कन्याभूपत । मृज्यसै सोम सातये ॥ ३ ॥ अभि । त्वा । योर्पण । दर्श । जारम् । न । कन्या । अनुपत । मृज्यसै । सोम । सातये ॥३॥ घेङ्कट० 'त्वाम् अभिशब्दायन्ते दश भङ्गुल्य , यथा कन्या जारम् अभिशब्दायते। ताभिस्त्वम् मुज्यस सोम । धनलाभाय ॥३॥ त्वमिन्द्राय विष्णो स्वादुरिन्दो परि स्रप । नृन्त्स्तोतॄन् पाखंहसः ॥ ४ ॥ त्वम् । इन्द्राय । विष्णवे । स्वादु । इन्दो इति । पर । स्रव । नृन् । स्तोतॄन् । पाहि । अर्हस । वेड्यूट० निगदसिद्धा ॥ ४ ॥ इति सलमाष्टके प्रथमाध्याये त्रयोदशो वर्ग ॥ ३ [५७] भवत्सार काश्यप ऋषि । पवमान• सोमो देवता । गायत्री छन्द । प्र ते धारी असश्रतो दियो न यन्ति वृष्टयः । अच्छा बाजै सहनिर्णम् ।। १ ।। प्र । है । धारी । असश्चनं । दिव । न । यन्ति । वृष्टयं । अच्छे । वाज॑म् । सहस्रिणम् ॥१॥ घेङ्कट० प्र यन्ति तव यथा दिव यन्ति बहुसख्यम् अन्नम् धारा नि सङ्गा, वृष्टय प्रति॥ अभि प्रियाणि काव्या विश्वा चक्षाणो अर्पति । हरिस्तुजान आयुधा ॥ २ ॥ अभि । प्रियाणि । काल्यो । विश्वा । चाण । अर्षति । हरि । तुजान । आयुधा ॥ २ ॥ घेवट० अभि गच्छति प्रियाणि कर्माणि सर्वाण्येव पश्यन् हरितवर्ण प्रेरयन् भायुधानि ॥ २ ॥ म मर्मजात आयुभिरिभो गजैव सुनतः । श्येनो न वंसं पीदति ॥३॥ स । मर्मजान । आयुऽभि । इभ । राजाऽइन । सुव्रत । इयेन । न । वसु । सीदति ॥ ३ ॥ वेकर० स शोध्यमानो मनुष्यै गतभय' राजा इव मुकर्मा श्येन इव च भागत्य उदकेषु सीदति ॥३॥ स नो विश्वा दिवो वसूतो पृथिव्या अधि । पुनान ईन्दना भर ।। ४ ।। स । न । विश्वौ । दिव । वसु । उतो इति । पृथिव्या । अधि । पुनान । इन्दो इति । आ 1 भर || -1 महिलाम', मदिदि', २. भाषेन्दो मूको. ३१. नास्ति मूको. ४ जनायो विम'.

·३.10 ऋग्वेद सभा में [ भ७, अ१,६१४. वेङ्कट० स अस्माक विश्वानि दिव्यानि वसूनि पार्थिवानि च पूयमान सोम! आ हर ॥ ४ ॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय चतुर्दशो वर्ग। - [५८] 'अवत्सार काश्यप ऋषिः । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द तरत् स मुन्दी धापति धारी सुतस्यान्धसः । तत् स मन्दी धावति ॥ १ ॥ तरत् । स । मन्दी । धावति । धारी । सुतस्य । अन्धस । तरत् । स । मन्दी । धावति ॥१॥ घेङ्कट० स्तोतॄन् तारयन् स हर्षक सोम पवते । तदेवाह • धारा सुतस्य सोमस्य पवते' इति । नुमभावश्छान्दस ॥॥ उसा वैद वर्मनां मतस्य देव्यवसः । तत् स मन्दी धापति ॥ २ ॥ उना । वेद । वसूनाम् । मतस्य । देवी । अस । तरत् । स । मन्दी । धावति ॥ २ ॥ घेङ्कट० १० वसूनाम् उत्सरणशीला देवी सोमधारा मर्तम् रक्षितु जानाति ॥ ३ ॥ ध्वयोः पुरुषन्त्योरा सहस्राणि दद्महे । तरत् स मन्दी धावति ॥ ३ ॥ ध्वस्रयो । पुरुऽसन्त्यौ । आ । सहस्राणि । दद्महे । तरत् । स । मन्दी । धावति ॥ ३ ॥ घेवट० ध्वस्रश्च पुरपन्तिश्च कौचित् तयो वयं धनानाम् सहस्राणि आ दद्महे । 'तत्रोत्तम प्रतिगृहीतम्' असाकमस्त्विति सोमस्य स्तव । यथाऽवत्सार एतयो' धनानि प्रतिजग्राह एव' तरन्तपुरमीळहौ च प्रतिजगृहतु । तत्र शाटयायनकम् -'भय ह वै तरन्तपुरुमीळही वैददश्वी ध्वनयो पुरुषन्त्योहु प्रतिगृह्य गरगिराविव मेनाते। तो ह' स्मागु या सात प्रतिममृशात । तावकामयेतामसात नाविदं सात स्यादात्तमिवैव न प्रतिगृहीतमिति । तावेतच्चतुचमपश्यताम् । तन प्रत्यताम् ततो वै तयोरसात सातमभवत् । "आत्तमिवेव न प्रतिगृहीतम् । स य प्रतिगृह्य कामयेत' (जैमि ३,१३९ ।तु ता १३,५,१२]) इत्यादि ॥ ३ ॥ आ ययौस्त्रिशतं तनो सहस्राणि च दद्महे । तरत् स मन्दी धावति ॥ ४ ॥ आ: ययौ । त्रिंशतम् । तनौ । सहस्राणि । च । दद्महे । तरत् । स । मन्दी । धावति ।। ४ ।। वेङ्कट० आ दद्महे ययो विंशतम् वस्त्राणि सहस्राणि च गवाम् मन्दीर तत् अप्रतिगृहीत भवरिवति । यद्वा दुरितेभ्य उत्तीर्णो भवति, स दुरितेभ्यो धावति चेति ॥ ४ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये पञ्चदशो वर्ग'। " नास्ति मूको २ मयं या (१३,६)द्र ३. पवन मूको. १. शीला वि', -५ 'चम प्र मूको १. तयो प्रपते तदेवाह धाराम तस्य सोमस्य परत इति । नुमगाव मूको. . नास्ति मूको. ८ म. ९ नास्ति वि ... 'वैव. प्रति विभ'. 1. वयो विम. ११. माइन् विम', मदि वि'. १३. चेति भाव विमा. पग्णशीन विमा.

·सू ५९, म १] नवम मण्डलम् ३०१९ [५] क्षवत्सार काश्यप ऋषि । पवमानः सोमो देवता। गायत्री छन्द । पर्वस्त्र गोजिर्दश्वजिबिश्वजित् सोम रण्यजित् । प्र॒जावुद्रलमा भर ॥ १ ॥ पर्वस्व । गोऽजित् । अऽजित् । विश्वऽजित् । सोम । रण्यऽजित् । प्रजाऽवत् । रनम् । आ । भर ॥ चेङ्कट० पवस्व गवादीना जेता। रमणीय धन रण्यम् । प्रजावत् च धनम् अस्मभ्यम् आ हर' ॥१॥ पस्वाद्भथो अदाभ्यः परसौषधीभ्यः । पर्पस धिपणाभ्यः ॥२॥ पर्वस्त्र । अत्ऽभ्य । अदाभ्य । पर्वस्व । ओषधीभ्य । परस्य । धिषणाभ्यः ॥ २ ॥ घेङ्कट० वसतीवरीभ्य अंशुभ्य प्रावभ्यश्च पवस्व इति ॥ २ ॥ सं सौम परमानो विश्वानि दुरिता तर । कविः सीद नि बुर्हिपिं ॥ ३ ॥ त्यम् । सोम । पर्वमान । विश्वानि । दु ऽहता । तर । कपि । सौद । नि । हिपि ॥ ३ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा ॥३॥ पर्वमान स्वविदो जाय॑मानोऽभवो महान् । इन्दो विश्वा अभीदसि ॥ ४ ॥ पमान । । निद 1 जायमान । अभय । महान् । इन्दो इति । विश्वान् । अभि । इत् । असि ।। वेङ्कट० पवमान! 'सर्वम् प्रयच्छ यजमानस्य, प्रादुर्भवन् भवसि महनीय । इन्दो! सर्वांश्च शत्रून । - । अभिभवसि ॥४॥ इति सप्तमाटके प्रथमाध्याये पोडशो वर्ग [६.] अवत्सार काश्यप ऋपि । पवमान सोमो देवता । गायत्री छन्द प्र गायत्रेण गायत्त पर्वमानं पिचर्पणिम् । इन्दु सहस्रचक्षसम् ॥१॥ प्र । गायत्रेण । गायत । पर्वमानम् । विऽचर्षणिम् । इन्दुम् । सहस्रऽचक्षसम् ॥ १ ॥ येङ्कट० प्र गायत गायत्रेण साना पवमानम् विद्रटारम् इदुम् बहुदर्शनम् ॥ १॥ तं वां सहस्रचक्षसमौ सहस्रभर्णसम् । अति पारंमपारिपुः ॥ २ ॥ तम् । त्या । सहस्रऽचक्षसम् । अथो इति । सहस्रऽभर्णसम् । अति । वारम् । अपारिषु ॥२॥ । -1 नास्ति मूको. २ भर वि. ३३. संत्रय ·३.२० ऋग्वेदे सभाष्ये [७, १, व १५. वेङ्कट० तम् त्वा बहुदर्शनम् अपि च बहुभरणम् अस्वितः 'वालम् अति पाययन्ति ॥ २॥ अति वारान् पर्वमानो असिष्यदत् कलशा अभि धावति । इन्द्रस्य हार्याविशन् ।। अति । वारांन् । पर्वमानः । असिस्यदत् । कलान् । अभि । धावति । इन्द्रस्य । हार्दैि । आऽविशन् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० बालान् अति स्यन्दते पवमानः, द्रोणानि च अभि धावति इन्द्रस्य हृदयम् आ विशन् ॥३॥ इन्द्रस्य सोम राधसे शं पयस्व विचर्षणे । प्रजावुद्रेत आ भर ॥ ४ ॥ इन्द्रस्य । सोम । राधसे । शम् | पवस्व । विऽचर्षणे । प्रजाऽवत् । रेतः । आ । भर ॥ ४ ॥ घेवट. 'इन्द्रस्य सोम ! राधनाय' सुखकरम् रसम् पवस्व चिद्रष्टः!, अस्माकं च प्रजायुक्तम् रेतः आहर॥४॥ "इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय सप्तदशो वर्ग: ॥ [६१] "भमहायुरागिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायत्री छन्दः । अया चीती परि सब यस्तै इन्दो मद्देष्वा । अवाहन नवतीनवं ॥ १ ॥ अया। बीती । परि । स्रव । यः । ते । इन्दौ इति । मदेषु । आ । अवऽअर्हन् । नवतीः । नवं ॥१॥ ट० अमहीयुरागिरसः। अनेन रसैन भक्षणाय परि स्रव । यः ते इन्दो! रसः मदेषु नवतीः नव च शत्रुपुरी: अवाऽहन् । अमुं हि पीत्वा मत्तः पुरी:' जघान इन्द्र इति ॥१॥ पुरः सद्य इत्याधिये दिवोदासाय शम्बरम् । अधु त्यं तुर्वशं यदुम् ॥ २॥ पुरः । सद्यः । इत्याऽधिये । दियःऽदासाय ! शम्बेरम् । अर्ध । त्यम् । तुवंशम् । यदुम् ॥२॥ येट० पुराणि अवाहन एकस्मिन्नेव भति सत्यकर्मणे दिवोदासाय शम्धरम् च दिवोदासशध्रु पुराणां स्वामिनम् । 'दिवोदासं शम्बरहत्य भावतम्' (१,११२,१४ ) इत्युक्तम् । तुवंशम् यदुम् च तस्मै वशमनय इति ॥२॥ अथ तम् परि णो अश्वमश्वविद्गोमंदिन्दो हिरण्यवत् । क्षरो सहस्रिणीरिषः ॥ ३ ॥ पार । नः । अश्वम् । अस्वऽवित् । गोऽमत् । इन्टो इति । हिरण्यऽयत् । क्षरं । सहस्रिणीः। इषः ॥३॥ - 11. दालमोपयन्ति दि'; बालमवोपयन्ति वालमिति वापयति वि. ... नास्ति भूको. ५. पुरी मूको, २.२. धनाय निभ ·नवमं मण्डलम् धनं च। सू ६१, मं ४] ३०२१ घेड्यूट० परि क्षर भस्माकम् अश्वम् भश्वस्य लम्भक. गवादियुक्तं परि क्षर च' बहूनि अन्नानि ॥३॥ पर्वमानस्य ते वयं पवित्रमभ्युन्दतः । सखित्वमा वृणीमहे ॥ ४ ॥ पर्वमानस्य । ते । वयम् । पवित्रम् । अभिऽउन्दतः । सखिऽत्वम् । आ । वृणीमहे || ४ || घेङ्कट० क्षरतः ते वयम् पवित्रम् च अभिकेदयतः सखित्वम् आ वृणीमहे ॥ ४ ॥ ये ते पवित्रमूर्मयोऽभिक्षरन्ति धार॑या । तेभिः सोम मृळय ॥ ५ ॥ ये । ते । पवित्रम् । ऊर्मयः । अभिऽक्षरन्ति । धारया । तेभिः । नः । सोम । मुळय ॥ ५ ॥ वेड्ट. ये ते ऊर्मयः पविनम्र अभिक्षरन्ति धारया, तैः अस्मान् सोम! सुखय ॥ ५॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये अष्टादशो वर्ग.॥ स नः पुनान आ भर रयिं वीरवतीमियम् । ईशानः सोम विश्वतः ॥ ६ ॥ सः । नः । पनानः । आ । भर् । रयिम् । वीरऽवतीम् । इषम् । ईशानः । सोम । विश्वतः ॥६॥ वेङ्कट० निगदसिद्वा ॥ ६ ॥ एतमु त्यं दश क्षिपो मृजन्ति सिन्धुमातरम् । समादित्येभिरख्यत ॥ ७ ॥ एत्तम् । ऊँ इति । त्यम् । दर्श । क्षिपः । मृजन्ति । सिन्धुऽमातरम् । सम् । आदित्येभिः। अख्यत । वेङ्कट० तम् इमम् दश अगुलयः मृजन्ति, यस्य सिन्धवो मातरो भवन्ति । सोऽयम् भादित्यैः सम् गच्छते॥७॥ समिन्द्रेणोत वायुना सुत ऐति पवित्र आ । सं सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ ८॥ सम् । इन्द्रेण । उत । वायुनो । सुत. । एति । पवित्रै । आ । सम् । सूर्यस्य । रश्मिभिः ॥८॥ घेङ्कट० मुतः अयम् इन्द्रादिभिः सम् गछत इति ॥ ८ ॥ स नो भगाय चाय पूष्णे पयस्व मधुमान् । चारुमित्रे वरुणे च ॥ ९ ॥ सः । नः । भगाय । वायवै । पुणे । पवस्व । मधुऽमान् । चारः । मित्रे । वरु॑णे । च ॥ ९ ॥ घे,४० स: नः भगाद्यर्थम्' पवश्व मधुरसः कल्याणः मित्रापरणा घेति ॥ ९ ॥ - - २.१. नास्ति मूको. ३. भागा- यममाम् वि. १. नास्ति'. 'जा वि.

·३०२२ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ१, व १९. उच्चा ते जातमन्धसो दिवि पद् भूम्या देदे । उग्रं शर्म महि श्रवः ॥ १० ॥ उच्चा। ते । जातम् । अन्धसः । दिवि । सत् । भूमिः । आ । ददे । उनम् । महि । श्रवः ॥ येवट० उपरि त्वदीयस्य अन्धसः रसस्य जन्म । दिवि च सत् तदन्धः भूमिः आ दत्ते भूमिटेरा- दीयते उद्गुणम् सुखम् महय अग्नम् ॥ १० ॥ इति सप्तमायके प्रथमाध्याय एकोनविंशो वर्ग:॥ -- एना विश्वान्युर्य आ द्युम्नानि मानुपाणाम् । सिपासन्तो वनामहे ॥ ११ ॥ एना ! विश्वानि । अर्थः । आ । घुम्नानि । मानुपाणाम् । सिसासन्तः । वनामहे ॥ ११ ॥ चेट. अनेन सोमैन विश्वानि अभिगच्छन्तो वयम् अन्नानि मानुपाणाम् सम्भवतुमिच्छन्तः भजामहे ॥११॥ स न इन्द्राय यज्यवे वरुणाय मरुयः । वरिवोचित पारै सब ॥ १२ ॥ सः । नः । इन्द्राय । यय॑ये । बरुणाय । मरुतऽभ्यः । परिवःऽवित् । परि । स्रव ॥ १२ ॥ वेङ्कट० स. अस्माकम् इन्द्राय यष्टव्याय वरुणाय मरुद्रय च परि प्रब धनस्य लम्भकः ॥ १२ ॥ उपो पु जातम॒प्तुरं गोभि ङ्गं परिष्कृतम् । इन्दु देवा अयासिपुः ॥ १३ ॥ उपो इति । सु । जातम् । अप्ऽतुरम् । गोभिः । भृङ्गम् । परैऽकृतम् । इन्दुम् । देवाः । अयासिषः ।। बेहट० उप भागच्छन्तिर जातम् घसतीवरीभिः प्रेरितम् गोविकारः अलङ्कृतम् मजकं शत्रूणाम् इन्दुम् देवाः ॥ ३॥ । तमिर्धन्तु नो गिरौ वत्सं संशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हुटुंसनिः॥ १४ ॥ तम् । इत् । वर्धन्तु । नः । गिरैः । वत्सम् । संशिर्श्वरी:ऽइन । यः । इन्द्रस्य । हृदम्ऽसनिः । घेङ्कट० "तम् एव धंपन्तु नः गिरः वत्सम् इव वृद्धपयस्का.' मातरः, यः 'सोमः इन्द्रस्य' हुदंसनिः भवति हृदयस्य सम्भतेति ॥१४॥ । अपी णः सोम शं गत्रै धुक्षस्व पिप्युपीमिपंम् । वर्धा समुद्रमुक्थ्यम् ॥ १५ ॥ अपं । न । सोम । गम 1 गदै । वक्षस्य पिप्युपाम । इपम् । वर्ष । समुद्रम् । उकर्ण्यम् ॥१५॥ 1-1 नानि को. २. ग° दि ३. 'विराग. विभ'. परका विरपयरका- विभ', ६.६. इन्द्रः सोमस्य वि. ५-५, नास्ति वि''. ५ दव ·नवमं मण्डलम् ३.२३ घेङ्कट० क्षर अस्माकम् सोम ! सुखम् गवे, धुक्षस्व च वृद्धम् अन्नम् । वर्धय च उदकम् प्रशस्यम् ॥ १५ ॥ इति सक्षमाष्टके प्रथमाध्याये विंशो वर्ग:। । - पर्वमानो अजीजनद् विश्चित्रं न तन्यतुम् । ज्योतिर्वैश्वानरं बृहत् ।। १६ ॥ पर्वमानः । अजीजनत् । दिवः । चित्रम् । न । तन्यतुम् । ज्योतिः । वैश्वानरम् । बृहत् ॥१६॥ येङ्कट० पवमानः अजीजनत् महद् चैश्वानराख्यम् ज्योतिः दिवः चित्रम् इव अशनिम् ॥ १६ ॥ पर्वमानस्य ते रसो मदो राजन्नदुच्छुनः । वि वारमव्यमर्पति ॥ १७ ॥ पर्वमानस्य । ते । रसः । मदः । राजन् । अदच्छुनः । वि । वारम् । अव्यम् । अर्पति ॥ १७ ॥ वेड्यूट० पवमानस्य ते रसः मदकरः राजन्! रक्षोवर्जित:' अपिगच्छति वालम् अविमयम् ॥ १७ ॥ पर्वमान रसस्तव दक्षो वि राजति घुमान् । ज्योतिर्विश्वं स्वदेशे ॥ १८ ॥ पर्वमान । रसः । तव । दक्षः । वि । राजति । युऽमान् । ज्योतिः । विश्वम् । स्वः । दृशे ॥१८॥ घेङ्कट० पवमान ! तव रसः वृद्धः वि राजति दीहिमान् । ज्योतिः च च्यातम् सर्वम् करोति दर्शनाय ॥१८॥ यस्तै मदो वरेण्यस्तेना पवस्वान्धसा । देवावीरपशंसहा ॥ १९ ॥ यः । ते । मदः । वरेण्यः । तेन । पवस्व । अन्धेसा । देवऽअवीः । अधशंसऽहा ॥ १९ ॥ येट्ट० यः ते मदः वरणीयः, तेन क्षर भदनीयेन देवकामः रक्षोहा ॥९॥ नाभित्रमैमित्रियं सस्निजि दिवेदिवे । गोपा उ अश्वसा असि ॥ २० ॥ जनिः । वृत्रम् । अमित्रियम् । सन्निः । वार्जम् । दिवेऽदिये । गोऽसाः । ॐ इति । अवऽसा । असि || वेङ्कट हन्ता उपद्रवम् भमित्रभवम् सम्भक्ता सट्मामम् भन्वहम् गवाम् अश्वानां च दाना भवसि ॥ २०॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय एकविंशो धर्ग:" संमिश्लो अपो भव सृपस्थाभिर्न धेनुभिः । मादन्छयेनो न योनिमा ॥२१॥ सम्ऽमिश्ल. अरुपः । भव । सऽउपस्थाभिः । न । धेनुऽभिः । सीदन् । श्येनः । न । योनिम् । आ । 1. नासिक. १. रसिंरक्षिो वस्तिम'. ३. मास्ति। .. मोरपि. ना-10८ ·३०२४ ऋग्वेदै सभाध्ये [७, अ१, व २२. वेङ्कट० संमिश्रः स्वम् आरोचमानः भव सूपस्थाभिः' इदानीम् धेनुभिः श्येनः इय शीघ्रमागरण स्थानम् आ सीदन्॥२७॥ स पवस्व य आविथेन्द्र वृत्राय हन्तवे । वजिवांस महीरपः ।। २२ ॥ सः । पवस्व । यः । आविध । इन्द्रम् । वृत्राय । हन्तवे : वनिऽवांसम् । मही: । अपः ॥ २२ ॥ वेङ्कट० स: पवस्व, यः त्वम् अरक्षः इन्दम् 'वृनं हन्तुम् निरन्धानम् महान्ति उदकानि ॥ २२ ॥ सुवीरांसो वयं धना जयेम सोम मीढ्वः । पुनानो वर्ध नो गिरः ॥ २३ ॥ सुऽवीरासः । वयम् । धना । जयैम ! सोम । मीट्वः । पुनानः । वर्ध । नः । गिरः ।। २३ ।। वेङ्कट० सुपुत्राः वयम् धनानि जयेम सोम! सेक्तः। पुनानः वर्धय अस्माकं स्तुतीः ॥ २३ ॥ त्वोतासस्तवावमा स्याम वन्वन्त आमुरैः । सोम व्रतेपु जागृहि ॥ २४ ॥ स्वाऽऊलासः । तव । अवसा । स्याम । वन्वन्तः । आऽमुरः । सोम । व्रतेषु । जागृहि ॥ २४ ॥ घेवट त्वया' रक्षिताः तव रक्षणेन स्याम शत्रून् भनमानाः तेषाम् अभिमारकाः । सोम। कर्मसु - अस्माकम् जागृहि ॥२४॥ अपमन् पवते मृधोऽप सोमो अराव्णः । गच्छन्निन्द्रस्य निष्कृतम् ॥ २५ ॥ अपऽऽनन् । पवते । मृधः । अप । सोमः । अराव्णः । गच्छन् । इन्द्रस्य । निःऽकृतम् ॥ २५ ॥ घेड्डट० शबून अपनन् पवते सोमः भदातश्च गच्छन् इन्द्रस्य स्थानम् ॥ २५ ॥ 'इति सप्तमारके प्रथमाध्याये द्वाविंशो वर्ग: ॥ महो नौ राय आ भर पर्वमान जही मृर्धः । रास्वेन्दो वीरवद्यशः ॥ २६ ॥ महः । नः । रायः । आ । भर । पर्वमान । जहि । मृधः । रास्व । इन्दो इति । परिऽवत् । यशः ॥ घेङ्कट० महान्ति धनानि अस्माकम् आ दर' पत्रमान! । जहि शत्रुन् । देहि इन्दो।१° पुनयुक्ताम् कीर्तिम् ॥ २६॥ न त्या शतं चन हुतो राधो दिसन्तमा मिनन् । यत् पुनानो मखस्यसै ॥२७॥ 1. स्थानाभिःनिअर २. ५ वि. वि". ५. तवया मूको. ६. न स्याम भूको, १. मरशिप ...न्द्रस्य मूको ३. नास्ति वि'. ४.४. महन्तारं म; वहनत ७. 'मिनार निभा 6.८. नास्ति भूको.

·नवमं मण्डलम् सू६१, में २८] न । या । शतम् । चन । हुतं. ! राधे । दिसन्तम् । आ। मिनन् । यत् । पुनान. । मखस्यसै॥ वेङ्कट० न (वा बहवोऽपि हिंसका धन दिसम्तम् आ हिंसन्ति, यदा स्वं पूयमान दातुमिच्छसि ॥ २७ ॥ पर्वस्वेन्दो वृपा सुतः कृधी नौ यशसो जनै । विश्वा अप द्विपो जहि ॥ २८ ॥ पर्वस्व । इन्दो इति । वृषो । सुत । कृधि । न । यशस । जनै । विश्वा । अप । द्विर्ष । जहि ।। वेङ्कट० पवरव इन्दो! वृषा लम्पुितः, कुरु भस्मान् यशस्विन जनपदेषु, अप जहि च सर्वान । शत्रून् ॥ २॥ - अस्य ते सख्ये वयं तवेन्दो द्युम्न उत्तमे । सासह्याम पृतन्यतः ।। २९ ।। अस्य । ते 1 सख्ये । वयम् । तव । इन्दो इति । घुम्ने । उत्ऽतमे । ससह्याम । पृतन्यत ॥२९॥ घेङ्कट० अस्य तव सरये सति वयम् इन्दो! त्वदीये उत्तमे अने' भवेम, अभिभवेम' च शत्रून् ॥२९॥ या ते भीमान्पायुधा तिम्मानि सन्ति धूर्वणे । रक्षा समस्य नो निदः ॥३०॥ या। ते । भीमानि । आयुधा । तिग्मानि । सन्ति । धूर्वणे । रक्ष । समस्य । न । निद ॥३०॥ वेड्यूट० भीमानि" यानि ते भयङ्कराणि भायुधानि तीक्ष्णानि सन्ति वधार्थम्, तैरायुधै भरमान रक्ष सर्वस्य शनोनिन्दाया. ॥ ३०॥ "इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये प्रयोविशो वर्ग"" ५ - [२] 'जमदग्निर्भार्गव सपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द एते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रैमाशवः । विश्वान्यभि सौभगा ॥१॥ एते । असृमम् । इन्दव । तिर । पवित्रम् | आश । विश्वानि । अभि । सौभगा ॥ १ ॥ घेङ्कट. जमदग्निर्भार्गव । एते सूज्यन्ते सोमा तिर पवित्रम् शीघ्रा विश्वानि धनानि अभि ॥ १ ॥ विप्नन्तौ दुरिता पुरु सुगा तोकार्य वाजिनः । तनां कृण्वन्तो अवते ॥ २ ॥ विऽनन्त । दुता । पुरु । सुऽगा । तोकार्य । वाजिन । तना । कृण्वन । अते ॥ २ ॥ 1 ३ खेम वि', हवामहे भ'. १. नास्ति'. १. दीप्समूको, ५५, नास्ति मूको ·, ऋग्वेद सभाष्ये [अ, 1,7 २४. वेङ्कट० विघ्नन्त र दुरितानि यहूनि, सुखानि च पुत्राय यलवरत. धनानि कृण्वन्तः अश्वाय च ॥ २ ॥ कृण्वन्तो वरिवो गवेऽभ्यन्ति सुष्टुतिम् । इलामस्मभ्यं संयतम् ॥ ३ ॥ कृण्यन्तै । वरिव । गौ । अभि । अर्पन्ति । सुऽस्तुतिम् । इळाम् । अस्मभ्यम् । सम्ऽयतम् ॥३॥ वेङ्कट० कृण्वन्तः धनम् गदै अभि गच्छन्ति महीयाम् मुष्टुतिम् भन्नं च अस्मभ्यम्' कुर्वन्तः यत् भन्नम् अस्मान् सयच्छति ॥ ३ ॥ असोव्यंशुमायाप्सु दक्षौ गिरिष्ठाः । श्येनो न योनिमासदत् ॥ ४ ॥ असावि । अशु । मदाय । अप्ऽसु । दक्ष । गिरिऽस्थाः । श्येनः। न । योनिम् । आ । असदत् ॥ बेट० ४० सुतः अंशुः मदाथै वसतीवरीषु प्रदः पर्वते जातः । श्वेनः इव च आ सीदति ॥ ४॥ । शुभ्रमन्यौ देवातमप्सु धूतो नृभिः सुतः । स्वदन्ति गावः पयोभिः ॥ ५ ॥ शुभ्रम् । अन्धः । देवऽवातम् । अपऽसु। धूतः । नृऽभिः । सुतः । स्वदन्ति। गाव. । पर्यःऽभिः ।। वेड्कर० शोभनम् भनम् देवैः प्रार्थितम् स्वदयन्ति पशवः भाशिरैः । सोऽय सोमो वसतीवरीषु धूत.' ऋतिरिक्ष अभियुतः ॥ ५॥ 'इति सप्तमाटके प्रथमाध्याये चतुर्विशी वर्ग.॥ आदीम, न हेतारोऽशशुभन्नमृताय । मध्वो रसै सधमादै ॥६॥ आत् । ईम् । अवम् । न । हेार. । अशूशुभन् । अमृताय ! मध्य । रसम् । सधमादै ॥ ६ ॥ चेङ्कट० अनन्तरम् अश्वम् इच प्रेरका शोभयन्ति अमरणाय सोमस्य रसम् यते ॥ ६ ॥ यास्ते धारा मधुश्चुतोऽग्रमिन्द कृतये । ताभिः पवित्र मासदः ॥ ७ ॥ या। ते। धारा । मध्ऽश्चुतः । अग्रम् इन्दो इति । ऊतयै । ताभिः । पवित्रम् । आ । असदः ।। येर याः ते धारा मधुनश्नोतयिष्य मृज्यन्ते सोम! रक्षणाय', तामि आ सीद ॥७॥ सो अर्मेन्द्राय पीतये तिरो रोमाण्यव्पयो । सीदन् योना वनेष्या ॥ ८॥ स्वम् पविनम् १. भविम' विम'. मूको ६. यदि २. भायन्तं भ. ३. अस्मभ्य म'. ४. धुनः मूको. ५५. नारित ·- सू ६२,९ नवम मण्डलम् ३०२७ स । अर्घ । इन्द्राय । पीतये । तिर । रोमाणि । अव्यया । सीदन् । योना । वनेषु । आ ॥८॥ वेङ्कट० स क्षर इन्द्रस्य पानाय तिर कुर्वन् अश्मियानि वालानि, सीदन् स्थाने पात्रेषु ॥८॥ त्वमिन्दो परि सव स्वादिष्ठो अगिरोभ्यः । वरिवोविद् घृतं पयः ॥ ९॥ त्वम् । इन्दी इति । परि । सत् । स्वादिष्ठ । अहिर ऽभ्य । वरिष ऽपित् । धृतम् । पर्य ॥ ९ ॥ वेड्यूट० त्वम् इन्दो। परि स्रव स्वादुतम अङ्गिरसामर्थाय धनस्य लम्भक घृतम् पय अयं विचर्षणिर्हितः पर्वमानः स चैतति । हिन्वान आप्य वृहत् ।। १० ।। अयम् । विचर्षणि । हित । पर्वमान । स । चैतति । हिन्वान ! आप्यम् । बृहत् ॥ १० ॥ वेङ्कट. अयम् विद्रष्टा पानेषु हित पवमान । स ज्ञायते प्रेरयन् अप्सु भवम् महदसम् ॥ १० ॥ 'इति ससमाष्टके प्रथमाध्याये पञ्चविंशो वर्ग'॥ एप वृपा पंवतः पर्वमानो अशस्तिहा | करनि दाशुपै ॥ ११ ॥ एप 1 वृपा । वृषऽवत । पमान । अशस्तिऽडा । करत् । वसृनि । दाशुषे ॥ ११ ॥ वेङ्कट० एष वृषा वृपकर्मा पवमान 'रक्षोहा करोति धनानि' यजमानाय ॥१॥ आ प॑वस सहस्रिण रयिं गोमन्तमश्विनम् । पुरुश्चन्द्रं पुरुस्टहम् ॥ १२ ॥ आ। पत्रस्व । सहनिर्णम् । रयिम् । गोऽमन्तम् । अश्विनम् । पुरुऽचन्द्रम् । पुरुऽस्पृहम् ॥ १२ ॥ बेङ्कट आ पवस्व बहुसङ्यम् रयिम् गवाश्वयुक्तम् बहुना हर्षकम् स्पृहणीयम्' चेति ॥ १२ ॥ एप स्य परि पिच्यते मर्मुज्यमान आयुभिः । उरुगायः कविक्रतुः ॥ १३ ॥ एष । स्य । परि । सिच्यते । मर्मुज्यमान । आयुऽभि । उठगाय । कविऽकंतु ॥ १३ ॥ घेङ्कट० स एष परि मियत शोभ्यमान मनुष्य यहुस्तुति ' क्रान्तप्रज्ञ ॥ ३ ॥ सहस्रोतिः शतामघो विमानो रजसः कृषिः । इन्द्राय परते मदः ॥ १४ ॥ सहस्रऽऊति । शतऽमघ । निऽमान : रजस । कति । इन्द्राय । पवते । मदं ॥ १४ ॥ येड्यूट० सहस्ररक्षण 'शतधन निर्माता लोकस्य कवि इन्द्रस्य पवते सोम ॥ १४ ॥ । - ४ शास्ति'. . नास्ति मूको २२. रोहारका निधनानि विमा ३ 'णीय वि' ५ शोच्यमान विमा ६ 'ति वि', 'स्तुतिमि बिम .. 'सरस वि ·३०२८ । ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ१, ३ २६. गिग जात ह स्तुत इन्दुरिन्द्राय धीयते । विर्योना वम॒ताविव ।। १५ ।। गिरा । जात. । हह । स्तुतः । इन्दुः । इन्दाय । धीयते । विः । योना । यसतोऽइव ॥ १५ ॥ वेङ्कट० स्तुत्या स्तुतः जातः इन्दुः इह इन्द्राय नि-धीयते पक्षी इव स्थाने स्ववासे' ॥ १५॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये षड्विंशो वर्ग' ॥ पर्वमानः सुतो नृभिः सोमो बाजमिवासरत् । चम्पु शमनासदम् ॥ १६ ॥ पर्वमानः । सुतः । नृऽभिः । सोमः । वाजम् इव । असरत् । चमूर्छ । शर्मना । आऽसदम् ।१६। वेङ्कट० पवमानः भभिपुतः नृभिः सोमः युद्धम् इव स्थानं सरति चमूषु बलेन आसत्तुम् ॥१६॥ तं त्रिपृष्ठे त्रिवन्धुरे रथै युञ्जन्ति यातवे । ऋषीणां सप्त धीतिभिः ॥ १७॥ तम् । त्रिऽपृष्ठे । त्रिऽबन्धुरे । रथे । युनन्ति । यातये । ऋषीणाम् । सप्त। धीतिऽभिः ॥ १७ ॥ बेङ्कट० तम् त्रिषवणपृष्ठे निवेदवन्धुरे यज्ञरथे युञ्जन्ति ऋत्विज्ञः देवान् प्रति गन्तुम् ऋषीणाम् सप्तभिः छन्दोभिः ॥ १७ ॥ । । तं सौतारो धनस्पृतमाशुं वाजाय यातवे । हरि हिनोत वाजिनम् ॥ १८ ॥ तम् । सोतारः । धनऽस्पृतम् । आशुम् । वाजाय । यातये । हरिम् । हिनोत । वाजिनम् ॥ १८ ॥ बेङ्कटः तम् हे मोतारः धनस्य स्प्रष्टारम् शीघ्रम् समामं गन्तुम् अश्वम् प्रेरयत बलिनम् ॥१८॥ आविशन् कलश सुतो विश्वा अपन्नभि श्रियः । शूरो न गोषु तिष्ठति ॥१९॥ आऽविशन् । कुलशम् । सुत । विश्वाः । अन् । अभि । श्रियः । शूरैः । न । गोषु । तिष्ठति ॥ १९ ॥ घेङ्कट आविशन् कलशम् सुतः विश्वाः च श्रियः अमि-गमयन् शूरः इव शमणाम् गोयु निष्ठति ॥ १९॥ - आ त इन्दो मदाय के पयो दुहन्त्यायवः । देवा देवेभ्यो मधु ॥ २० ॥ आ। ते । इन्दो इति । मदाय । कम् । पर्यः । दुहन्ति । आयवः । देवाः । देवेभ्यः । मधु ॥ २० ॥ येङ्कट आ दुइन्ति ते इन्दोः! मदार्थम् पयः भायव. मनुष्या: स्सोतारो देवेभ्यो मधुभूतम् ॥२०॥ 'इति सप्तमाटके प्रथमाध्याये सप्तविंशो वर्ग:॥ १. स्वासे वि'; साचा वि', सवामे भर भरयोमनुष्याः मा २.२. नास्ति मूको. ३-३. वयो मनुष्याः वि', ·नेव मण्डलम् - - । । -- सू. ६२, मं २१ ३.२९ आ नः सोमै पवित्र आ सृजता मधुमत्तमम् । दे॒वेभ्यो देवश्रुत्तमम् ॥ २१ ।। आ । नः । सोमम् । पवित्रै। आ । सृजन । मधुमत्ऽतमम् । देवेभ्यः । देवश्रुत्तमम् ॥ २१ ॥ घेङ्कट आ सृजत अस्माकम् सोमम् पवित्र मधुमत्तमम् देवेभ्यः योऽत्यन्तं श्रूयते देवैरिति ॥ २॥ एते सोमा असृक्षत गृणानाः श्रवसे महे । मदिन्तमस्य धारया ॥ २२ ॥ एते । सोमाः । असृक्षत । गृणानाः। श्रवसे । महे । मदिन्ऽतमस्य । धारया ॥ २२ ॥ वेङ्कट० एते सोमाः सृज्यन्ते स्तूयमानाः महते अन्नाय मादयितृतमस्य रसस्य धारया इति ॥२२॥ अभि गव्यानि वीतये नृम्णा पुनानो अर्पसि । सनद्वाजः परि स्रय ॥ २३ ॥ अभि । गन्यांनि । बातये । नृम्णा । पुनानः । अर्षसि । सुनत्ऽवाजः । परि । सव ॥ २३ ॥ वेकर अभि अर्पसि' रक्षणाय' पूयमानः स्वम् गव्यानि धनानि । स त्वं दीयमानामः परि सव ॥२३॥ उत नो गोमतीरिपो विश्वा अर्प परिष्टुभः । गृणानो जमदग्निना ॥ २४ ॥ उत । नः । गोऽभतीः । इयः । विश्वा. । अर्प । परिऽस्तुभः । गृणानः। जमत्ऽअग्निना ॥ २४ ॥ चेङ्कट० अपि च अस्माकं गोमन्ति भन्नानि 'सर्वाणि अर्प परितः स्तोतव्यानि स्तूयमान: मया ॥२४॥ पर्वस्व वाचो अंग्रियः सोम चित्राभिरूतिभिः । अभि विश्वानि काव्या ॥२५॥ पर्वस्व । वाचः । अप्रियः। सोम । चित्राभिः । ऊतिऽभिः। अभि । विश्वानि । काव्या ॥ २५॥ घेट० मुख्यः स्वम् सोम! स्तुतीः प्रति पवस्व' पूजनीयैः सह रक्षणैः । तदेवाह-अभि पवस्व सर्वाणि स्तोत्राणीति ॥ २५॥ "इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये महाविंशो वर्ग.॥ त्वं समुद्रियाँ अपोऽग्रियो वाच ईश्यन् । पर्वस्व विश्वमेजय ॥ २६ ॥ त्यम् । समद्रियोः । अपः । अग्रियः । वाचः । श्यन् । पर्वस्व । विश्वम्ऽजय ॥ २६ ॥ घेकट० स्वम् भान्तरिक्षाणि 'उदकानि मुख्यः' याचः' प्रेरयन् पवस्व । यः "म घलयति स विश्वमेजय इति ॥ २१ ॥ तुम्येमा भुवना को महिम्ने सौम तस्थिरे । तुभ्यमपन्ति सिन्धवः ॥ २७ ।। - - 1 १ 1. य नि'. २. रक्षाय पि', भ. ३३. 'पारित. मको. ५... नाहित मूको ६-६. कानिमुख्या गि'; अभिमुल्यो नि': 'काभिमुम्सेम'. यः वि. ८.८.५ मि. पचम्म मूको. ७. वारम् ' ' ·ऋग्वेद सभाध्ये [अ, 9, व २९ तुभ्यं । इमा । भुना। को। महिम्मे ! सोम । तस्थिरे । तुभ्यम् । अर्पन्ति । सिन्धव ॥ २७ ॥ वेट० तुभ्यम् इमानि भुवनानि क्थे। महिने सोम। तिष्ठन्ति, त्याम् एव पुरस्तुर्वन्ति । तुभ्यम् एवं गच्छन्ति नद्य त्वदाज्ञामनुपालयस्य इति ॥ २७ ॥ प्र ते दियो न वृष्टयो धारा यन्त्यसश्चतः । अभि शुक्रामुपस्तिरम् ॥ २८ ॥ प्र। ते। दिन । न। वृष्टय । धारी । यन्ति । असश्चत । अभि । शुभाम् । उपऽस्तिरम् ॥२८॥ वेड्यूट० प्र यन्ति तव धारा दिव इव वृष्टय असगा शुक्रवर्णाम् उपस्तिरम् अभि इति । शुरु भव्य निर्मित पवित्रमाह उपस्तीर्यमाणमिति ॥ २८ ॥ इन्द्रायेन्दु पुनीतनोग्रं दक्षाय साधनम् । ईशानं वीतिरोधसम् ॥ २९ ॥ इन्द्रोय । इन्दुम् । पनीतन । उनम् । दक्षाय । साधनम् । ईशानम् । वीतिरोधसम् ॥ २९ ॥ बेकर० इन्द्राय इन्दुम् पुनीतन उद्गृणम् बरस्य साधकम् ईश्वरम् दत्तधनम् ॥ २९ ॥ पमान ऋतः कविः सोमः पवित्र मासदत् । दर्धत् स्तोत्रे सुवीर्यम् ॥ ३० ॥ पर्वमान । ऋत । कृवि । सोमं । पवित्रम् । आ । असढत् । दधत् । स्तोत्रे । सुऽनीयम् ॥३०॥ घेङ्कट० पवमान ! 'सत्यः कवि. सोम' पवित्रम् आ सीदति प्रयच्छन् स्तोरे सुवीर्यम् ॥ ३० ॥ "इति सप्तमाटके प्रथमाध्याय एकोनविंशो वर्ग' - ॥ [३] निधुदि काश्यप ऋषि । पत्रमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । आ पर्वस्व सहस्रिण रयिं सौम सुवीर्यम् । अस्मे श्रयासि धारय ॥ १ ॥ आ। पुषस्व । सहनिर्णम् । रयिम् । सोम । सुऽवीर्यम् । अस्मे इति । श्रासि । धारय ॥ १ ॥ पेट० निधुधिकाश्यप । आ पवस्व' बहुसट्रयम् रयिम् सोम! सुवीर्यम् । अस्मासु भज्ञानि घ स्थापय ॥1॥ इपमूर्ज च पिन्वस इन्द्राय मत्सरिन्तमः । चमूपा नि पोदसि ॥ २ ॥ इर्षम् । ऊर्जम् । च । पिन्यसे । इन्द्राय । मसरिन्ऽतम | चमू । आ । नि । सीदास ॥ २ ॥ पेट० भनम् रमम् च क्षरमि' दद्राय अत्यन्त मादयिनृतम । चमसेषु च आ' नि मादमि ॥२॥ . *मन विभा २२ सयाव जिभ' ३ सोम नि''. ४५. नास्ति मूको, .. ' मी. ६ नामित विभ'. . सम सिं. ८. क्षर धि'म'. ९.९, मा विमा.

·। म् ६३, म ३] नवम मण्डलम् सुत इन्द्राय विष्णवे सोमः कलशै अक्षरत् । मधुमॉ अस्तु वायवै ॥ ३ ॥ सुत । इन्द्राय । विष्णरे । सोम । कलशै । अक्षरत् । मधुडमान् । अस्तु । वायवे ।। ३ ।। येवट० इन्द्राय विष्णवे मुत सोम कलश क्षरति । सोऽय रसवान् अस्तु वायवे चेति ॥ ३ ॥ एते असृग्रमाशवोऽति हरांसि बुभ्रः । सोमा मृतस्य धारया ॥ ४ ॥ एते । असनम् । आशर्व । अति । ह्ररासि । बभ्र । सोमा । मृतस्य । धारया ॥ ४ ॥ घेङ्कट० एते सृज्यन्ते शीघ्रा , अति' गच्छन्ति च बाधकानि रक्षासि बभ्रुवर्णा सोमा धारया इति ॥ ४ ॥ इन्द्रं वर्धन्तो अप्तुरः कृष्णन्तो विश्वमार्यम् । अपनन्तो अराव्णः ॥ ५ ॥ इन्द्रम् । वर्धन्त । अप्ऽतुरं । कृण्वन्त । विश्वम् । आर्यम् । अपऽनन्त । अराव्ण ॥ ५ ॥ वेङ्कट० इदम् वर्धयन्त उदकस्य प्रेरका कुर्वन्त सर्वम् कल्याण कर्म अिपघ्नत भदातॄन् ।' ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये त्रिंशो वर्ग। 1 - उदकस्य 1 - । - सुता अनु स्वमा रजोऽभ्यन्ति वनः । इन्द्रं गच्छन्त इन्दवः ॥ ६ ॥ सुता । अनु । स्वम् । आ । रज । अभि । अर्षन्ति । वध । इन्द्रम् । गच्छन्त । इन्दव ॥६॥ बेङ्कट० सुता स्वम् स्थानम् प्रति अभि अन्ति बभ्रव इन्द्रम् आ गच्छत्त सोमा ॥ ६ ॥ अया परस्त्र धारया यया सूर्यमरौचयः । हिन्वानो मानुपीरपः ॥ ७ ॥ अया । पवस्व । धारया । ययो । मूर्यम् । अरौचय । हिन्वान । मानुषी । अप ॥ ७ ॥ बेसट० भनया' पवस्व धारया यया सूर्यम् अरोचय प्रेरयन् मनुष्यहितानि उदकानि ॥ ७ ॥ अयुक्त सूर एतशं परमानो मनावधि । अन्तरिक्षेण यातवे ॥ ८ ॥ अयुक्त । सूर । एतशम् । पर्वमान ] मुनौ । अधि । अन्तरिक्षण , यातच ॥ ८ ॥ बेकद० युक्ते सूर्यस्य भश्वम् पवमान मनुष्येषु अतरिक्षण गन्तुम् ॥ ८ ॥ उत त्या हारतो दश सूरी अयुक्त यातने । इन्दुरिन्द्र इति चुरन् ॥ ९ ॥ . विण्यो मूको २ ममि वि'. ३ 'यति वि' वि. +-1 भवनन्तोकातन् विन' ५-६. नास्ति मूको. . ४ सन् विप ५५ नास्ति तु निघ १,४.

·३०३२ ऋग्वेदे सभाष्ये [ अ ७, 1, ३१. उत । त्याः । हरितः । दर्श । सरैः । अयुक्त । यातये । इन्दुः । इन्द्रः । इति । ब्रुवन् ॥ ९ ॥ बेङ्कट० मपि च 'ताः दश' दिश: 'सूर्यस्य युनक्ति' गमनाय इन्दुः इन्द्रः इति ब्रुवन् ॥ ९ ॥ परीतो वायवे सुतं गिर इन्द्राय मत्सरम् । अव्यो वारेषु सिञ्चत ।। १० ॥ परि । इतः । वायवे । सुतम् । गिरः । इन्द्राय । मत्सरम् । अव्यः । वारैष । सिञ्चत ॥ १० ॥ बेङ्कट० हे स्तोतार.! इतः वायवे अभिपुतम् इन्द्राय वालेषु परि - च मदकरम् भवे. सिञ्चत ।। १०॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय एकत्रिंशो वर्ग:'। पर्वमान विदा रयिमस्मभ्यं सोम दुष्परम् । यो दुणाशौ वनुष्यता ।। ११ ।। पर्वमान । दाः । यिम् । अस्मभ्यम् । सोम । दुस्तरम् । यः । दुःऽनशः । वनुष्यता ॥११ ॥ पेट० पवमान! देहि रयिम् अस्मभ्यम् सोम! शत्रुभिः दुस्तरम् , यः रयिः' नाशयितुम शक्यः द्विसित्रा॥११॥ अभ्यर्ष समिण रयिं गोमन्तमश्विनम् । अभि चार्जमुत श्रवः ।। १२ ।। अभि । अर्प । सहस्रिणम् । रयिम् । गोऽमन्तम् । अभिनम् । अभि । वार्जम् । उत । श्रवः घेङ्कट० अभि गमय बहुसदस्यम् रयिम् गवाश्वयुनम् । अभि अर्प यलम् भपिच ॥ अग्नम् ॥ १२॥ । मोमो देवो न सूर्योऽद्रिभिः पवते सुतः । दधानः कलशे रसम् ।। १३ ।। सोमः । देवः । न । मूर्य: । अद्रिऽभिः । पवते । सुतः । दधानः । कलशै । रसम् ॥ १३ ॥ येड्र० सोमः देवः इव सूर्यः रोचमानः प्रावभिः भभिषुतः पवते दधानः कलशे रसम् ॥ १॥ एते धामान्यायी शुक्रा ऋतस्य धारया । वाजं गोमन्तमक्षरन् ॥ १४ ॥ एते । धामानि । आयौं । शुक्राः । अनस्य । धारया । वार्जम् । गोऽमन्तम् । अक्षरन् ॥ १४ ॥ बेट. एते गृहान् प्रति भार्याणां स्वभूतान् सोमा उदकस्य धारया पशुमत् भन्नम् क्षरन्ति ॥१४॥ 1-1. तारा विवादशाभ', २ २. स्यानक्ति मूको ३३. नास्ति मूको. १. राय मूको. ५ निमिता विहिसिना विभ. १. गरा च युतम् वि. ७. हा मूको. ८. अर्याण विमा भाग शि. ९. 'भूमान को. १.. 'तुम् विम'. ॥ इति विम'रक्षन्ति वि.

·नवम मण्डलम् सू ६३, म १५] सुता इन्द्राय जिणे सोमासो दध्याशिरः । पवित्रमत्यक्षरन् ।। १५ ॥ सुता. । इन्द्राय । निणे । सोमास । दधिऽआशिर । पवित्रम् । अति । अक्षरन् ॥ १५ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा ॥ १ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये द्वात्रिंशो वर्ग' ॥ 1 तव प्र सौम मधुमत्तमो राये अप पचित्र आ । मदो यो देववीतमः ॥ १६ ॥ प्र । सोम । मधुमत्तम । राये । अर्ष । पवित्रै । आ । मद । य । देवत्रीतम ॥ १६ ॥ वेङ्कट० प्र आ अर्थ सोम। मधुमत्तम धनाय पविने' रस अत्यन्त देवकामो भवति तमिति ॥१६॥ तमी मृजन्त्यायवो हरि नदी वाजिनम् । इन्दुमिन्द्रीय मत्सरम् ।। १७ ॥ तम् । ईमिति । मृजन्ति। आयर्व । हरिम् । नदीई। वाजिनम् । इन्दुम् । इन्द्राय । मत्सरम् ॥१७॥ मार्जयन्ति' मनुष्या हरिम् वसतीवरीषु बलिनम् इन्दुम् वेङ्कट० तम् एन मदकरम् ॥१७॥ आ पनस्व हिरण्यवदश्चावत् सोम वीरवत् । वार्जु गोमन्तमा भर ॥१८॥ आ। परस्त्र । हिरण्यऽरत् । अर्थाऽवत् । सोम । वीरऽत् । वार्जम् । गोऽमन्तम् । आ । भर ॥ घेङ्कट आ पवस्व हिरण्यादियुक्त धनम् । आ हर च गोयुक्तम् अन्नमिति ॥ १८ ॥ परि नाजे न वाजयुमन्यो वारेपु सिञ्चत । इन्द्राय मधुमत्तमम् ।। १९ ।। परि । वाजे । न । राजऽयुम् । अव्य ! वारेषु । सिञ्चत । इन्द्राय । मधुमत्तमम् ॥ १९ ॥ बेट० परि सिनत युद्ध इव युद्धकामम् भव्य वालेषु इन्द्राय मधुमत्तमम् सोमम् ॥ १९॥ करि मृजन्ति मय धीभिर्विा अवस्यवः । वृपा कनिक्रदर्पति ॥ २० ॥ कविम् । मृजन्ति । मज्यम् । धीभि । विप्रो । अवस्य । वृर्पा । कनिकत् । अर्थति ॥ २० ॥ पेट० कविम् मृजन्ति मार्जनीयम् महगुलीभि* मेधाविन रक्षणकामा । स हा शब्द कुर्वन् गच्छति ॥ २०॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याय प्रयस्त्रिशो वर्ग। ३ नास्ति वि". ४ मा मूको. १.१. नास्ति मूको, ३-२ नाय योधनाय पवियो भर ५. मा दिए. १. युद्धम् विमा ७. 'डानिमि ·ऋग्वेदे सभाध्ये {अ अ १, व ३४. - - - वृषणं धीभिरप्तरं सोममृतस्य धारया । मृती विप्राः समस्वरन् ।॥ २१ ॥ वृर्पणम् । धीभिः । अप्ऽतुरम् । सोमम् । तस्य । धारया । मती । विप्राः । सम् । अस्वरन् । बेङ्कट० १० वृषणम् अड्गुलीभिः अपां प्रेरकम् सोमम् उदकस्य धारया स्तुत्या च मेधाविनः प्रेरयन्ति ॥२॥ पर्वस्व देवायुपगिन्द्र गच्छतु ते मदः । वायुमा रौह धर्मणा ॥ २२ ॥ पर्वस्त्र । देव । आयुषक् । इन्द्रम् । गच्छतु । ते । मदः । वायुम् । आ । रोह | धर्मणा ॥२२॥ वेङ्कट० पास्य देव । अनुपक्तम् इन्द्रम् गच्छतु तव मदः । वायुम् च आ रोह धारण रसेन ॥ २२ ॥ पर्वमान नि तोशसे र िसौम अवाय्पम् । प्रियः समुद्रमा विश ॥ २३ ॥ पर्वमान । नि । तोशसे । रयिम् । सोम । श्रृवायम् । प्रियः । समुद्रम् । आ। विश ॥ २३ ॥ वेवट० पवमान! सोम ! रयिम् श्रवणीयम् 'नि पीडयसि' शत्रूणाम् । स त्वम् प्रियः सन् द्रोणक- लशम् आ विश ॥२३॥ अपनन् पैवसे मृर्धः क्रतुवित् सौम मत्सरः । नुदस्वादेवयुं जनम् ॥ २४ ॥ अपऽनन् । पबसे । मृधः । ऋतुऽवित् । सोम । मत्सरः । नुदस्य । अदैवऽयुम् । जनम् ॥२४॥ वेङ्कट० अपनन्' पबसे शत्रून् प्रज्ञानं प्रयच्छन् सोम! मदकरः । स त्वम् नुदस्व' भदेवकामम् जनम् ॥ ३४॥ पव॑माना असृक्षत सोमाः शुक्रास इन्दवः । अभि विश्वानि काव्या ॥ २५ ॥ पर्वमानाः असूक्षत। सोमाः । शुक्रासः । इन्दवः । अभि । विश्वानि । काव्या ॥ २५ ॥ येड्यूट० पवमानाः सृज्यन्ते सोमाः उज्वला.' दीप्ताः सर्वाणि स्तोत्राणि अभि ॥ २५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये चतुस्त्रिशो वर्ग: पर्वमानास आशः शुभ्रा अंग्रमिन्दवः । मन्तो विश्वा अप द्विपः ॥ २६ ॥ पर्वमानासः । आश. । शुभ्राः । असृप्रम् । इन्द॑वः । मन्तः । विश्वाः । अयं । द्विषः ॥ २६ ॥ पेङ्कट० पवमानाः शीघ्राः शोभमानाः सूज्यन्ते दीप्ताः अपनन्तः सर्वान् शान् ॥ २६ ॥ ..'गुलिभि: म. २.१. नि-पीटपति वि''. ५. सान् वि. १.६. नास्ति मूको, ३. नास्ति वि, ५, दवा वि'.

·नवम मण्डलम् ३०३५ सू ६३, म २७] परमाना दिवस्पर्युन्तरिक्षादसूक्षत । पृथिव्या अधि साचि ।। २७ ।। पर्वमाना । दिव । परि ! अन्तरिक्षात् । असक्षत । पृथिव्या । अधि । सानति ॥ २७ ॥ घेङ्कट० 'पवमाना दिव अन्तरिक्षात्' च सृज्याते पृथिव्या समुच्छ्तेि देवयजने ॥ २७ ॥ पुनानः सौम धारयेन्दो विश्वा अप निर्धः । जहि रक्षांसि सुक्रतो ॥ २८॥ पुनान । साम । धारया । इन्दो इति। विश्वा (अप निर्ध । जहि । रक्षासि। सुरनो इति सुक्रतो ॥२८॥ पेड्कट० पुनान सोम! धारया इन्दो! सर्वान् द्वेष्टून् अप जहि, रक्षासि च सुकर्मन् ' ॥ २८ ॥ अपनन्त्सोम रक्षसोऽभ्यर्प कनिक्रदत् । धुमन्तं शुष्म॑मुत्तमम् ॥ २९ ॥ अपऽनन् । सोम । रक्षस । अभि । अर्थ । कर्निरदत् । ऽमन्तम् । शुष्मम् । उत्ऽतमम् ॥२९॥ वेङ्कट. अपनन् सोम! रक्षासि अभि पवस्त्र शब्द कुर्वन् दीप्तिमद् बलम् उत्तमम् ॥ २९ ॥ अस्मे वसूनि धारय सोम दिव्यानि पाथिया । इन्दो विश्वानि वायर्या ॥३०॥ अस्मे इति । वसूनि । धारय । सोमं । दिव्यानि 1 पार्थिया । इन्दो इति। विश्वानि । वायीं ॥ ३० ॥ घेङ्कट० भस्मासु उभयानि वसूनि धारय इदो! विश्वानि च वरणीयानि ॥ ३० ॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये पञ्चत्रिशो वर्ग ॥ । -- 1 [६४] 'कश्यपो मारीच सपि । पवमान सोमो देवता। गायत्री छन्द । वृषा सोम धुमाँ असि वृपा देव धूपंत्रतः । वृपा धर्माणि दधिषे ॥१॥ वृषो । सोम । शुमान् । असि । वृषा । देव । वृषऽत्रत । वृष । धर्माणि । दधिषे ॥ १ ॥ बेटङ्क० कश्यप 1 वृषा सोम! दीप्तिमान् भवसि, वृषा देव! वर्षणशीलकमा । सपा स्व कमांणि धारयसि ॥१॥ कृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो धृपा वनं वृषा मदः । सत्यं धूपन् पेदसि ॥ २ ॥ वृष्ण । ते । वृष्य॑म् । शौ । वृषा । वनम् । वृषा । मदं । सत्यम् । वृषन् । वृपा । इत् । असि ।। येट० वर्षितु ते वर्षणीयम् बलम् , वर्षणशील र भजनम्, वृषा च मदकर , म है वर्पित ! त्वम् वृषा एव भवसि ॥२॥ । सत्यम् पद २ देवननो वि'वजन में' ५.३ नाम्नि मूको १.वपकमा 1.1 'मानोतर विमा ५-५, षे चकर विमा वि ·ऋग्वेदै साभाध्ये [अ५, १, व ३६. । । अश्वो न चक्रदो वृपा सं गा ईन्दो समर्वतः । वि नौ राये दुरौ वृधि ॥ ३ ॥ अश्व । न । चक्रद । वृा। सम् । गाः। इन्दो इति । सम् । अर्थतः । वि । नः । राये । दुरः । वृधि ।। वेङ्कट० ३श्वः इव क्रन्दसे वृषा सम् प्रयच्छ भस्मभ्यम् गाः अश्वांश्च इन्दो!। विवृतानि कुरु द्वाराणि अस्माक धनायेति ॥ ३ ॥ असृक्षत प्र वाजिनौ गव्या सोमासो अश्वया । शुक्रासौ बीयाशवः ॥ ४ ॥ असूक्षत । प्र । वाजिन । गव्या । सोमास । अश्वऽया । शुक्रास. । वीर या । आशवः ॥ ४ ॥ चवट० प्र सृज्यन्ते' वाजिनः सोमा गवाश्वेच्छया उज्ज्वला. शीघ्रा. वीरेन्छया' च ॥ ४ ॥ शुम्भाना ऋतायुभिर्मुज्यमाना गर्भस्त्योः । पन्त वारे अव्यय ॥ ५ ॥ शुम्भमाना । ऋतयुभिः । मृज्यमाना । गर्भस्त्यो. । पन्ते । वोरै । अव्यये ॥ ५ ॥ घेङ्कट० भरद्रियमाणा यज्ञकामैः मृज्यमाना च बाहुभ्याम् पवन्ते पचिन ॥ " || "इति सप्तमाटके प्रथमाध्याय पत्रिंशो वर्ग.' । ते विश्वा दाशुषे वसु सोमा दिव्यानि पार्थिवा । पर्यन्तामान्तरिक्ष्या ॥ ६ ॥ ते । विश्वा । दाशुषे । वसु । सोमा. । दिव्यानि । पार्थिवा । पन्ताम् । आ । अन्तरिक्ष्या ||६|| घेङ्कट से विश्वानि यजमानाय वसूनि सोमा आ पवन्ताम् दिव्यानि पार्थिवानि अन्तरिक्ष्याणि च ॥ ६ ॥ पर्वमानस्य विश्वविद प्र ते सर्गी असृक्षत । सूर्यस्येव न रश्मयः ॥ ७ ॥ पर्वमानस्य । विश्ऽवित् । प्र । ते । सीः । असृक्षत । सूर्यस्यऽइन । न । रश्मयः ॥ ७ ॥ घेङ्कट० पवमानस्य हे विश्ववित्! प्र सृज्यन्ते' तव सर्गाः धारा.' मृज्यमानाः' सूर्यस्य इव । रदमय ॥७॥ केतुं कृण्वन् द्विवस्पर विश्वा रूपाम्यसि । समुद्रः सौम पिन्वमे ॥ ८ ॥ केतुम् । कृण्वन् । दियः । परि । विश्वा । रूपा । अभि ! अर्षसि । समुद्रः । सोम । पिन्वसे ॥८|| पगुट० प्रज्ञानम् कृण्वन् दिव.. मर्वाणि रूपाणि अभि पवसे प्रयच्छसि नानाविधानि धनानि । यस्माद् रसा समुद्भवन्ति स समुद्र । स त्वम् सोम! पवसे ॥८॥ हिन्यानो वाचमिष्यसि पर्वमान निधर्मणि । अान् देवो न सूर्यः ॥ ९ ॥ १. द्रष्टा वि'म'. २. अर' विम'. ३. विरेच्छया विभ'वीरय वि. मूको. ५. मापने मूको... भारा मूको. ७. °माना मूको, .. इत्र को. ९. नास्ति विम'. ४.५, नास्ति ·नवम मण्डरम् - ८ सू ६४, म १.] हिन्यान । वाचम् । इप्यसि । पर्वमान । विऽधर्मणि । अान् । देव । न ! सूर्यं ॥९॥ बेवट० प्रर्यमाण वाचम् प्रेरयसि पवमान ! विधारके यज्ञे । सोम" न्यम्मी (1) देव इव सूर्य ॥९॥ इन्दुः पपिष्ट चेतनः प्रियः कवीनां मती। सृजदर्श रीरिव ॥ १० ॥ इन्दु । पविष्ट ! चेतन । प्रिय । कानाम् । मती 1 सृजत् । अश्वम् । ग्यौ ऽईन ॥ १० ॥ पेट्वट० इन्दु अपवत प्रज्ञापन प्रिय क्वीनाम् स्तोत्रेण। सृजति ऊर्मिम् अश्वम् इव रथीं ॥१०॥ "इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये सप्तत्रिंशो वर्ग ॥ ऊर्मिर्यस्तै पवित्र आ देवानीः पर्यक्षरत् । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥ ११ ॥ ऊर्मि । य । ते । पवित्रे । आ । देवऽअत्री । परिऽअक्षरत् । सीदन् । ऋतस्य । योनिम् । आ॥ वेङ्कट० ऊर्मि य त पवित्रे देवकाम पर्यक्षरत् आ सीदन् यज्ञस्य स्थानम् । 'पूर्वत्र सम्बन्ध स नो अर्थ परित्र आ मदो यो देवगीतमः । इन्दरिन्द्राय पीतये ॥ १२ ॥ स । न । अर्थ । पवित्र । आ । मर्द य । देवप्रीतम । इदो इति । इद्रीय । पीतये ॥१२॥ पवस्त्र पावने मदकर भवसि देवकाम इन्दो। इद्राय पानाय ॥ १२॥ इपे पवस्त्र धारया मृज्यमानो मनीषिभिः । इन्दो चामि गा इहि ॥ १३ ॥ हये । पस्व । धारया । मृज्यमान । मनीषिऽभि । इन्दो इति । रुचा । अभि । गा । इहि ॥१३॥ वेट० भलाय पवस्व धारया 'मृज्यमान ऋत्विग्भि , इन्दो! रोचमानेन अन्धसा' अभि गग्छ गा गोभि धितो. भवेति ॥३॥ पुनानो परिवस्कृभ्यूज जाय गिर्वणः । हरै सृजान आशिरम् ॥ १४ ॥ पुनान । परिव । कृधि । ऊर्जम् । जनाय । गिर्वण । हरॆ । सृजान । आऽशिरम् ॥ १४ ॥ वेङ्कट० प्यमान धनम् "कुरु भन्मच जनाय गीर्भिर्वननीय हरितवर्ण। विसृज्यमान आशिरम्।। । य पेट्वट० स न प्रति ॥१४॥ पुनानो देवीतय इन्द्रस्य याहि नितम् । द्युतानो वाजिर्पितः ॥ १५ ॥ पुनान । देवऽपीतये । इन्द्रस्य । याहि । नि वृतम् । द्युतान । वाजिऽभि । यत ॥ १५ ॥ । २ विधायक सिम ३ या ६ नास्ति वि 1. मति वि.म. १२१२ कुल नन ७७ नास्ति मूको १ सपा को २,३१. नै ३,२५,६ ऋदन इति पामे . सोमं मको ५. अववत वि' भवता वि'म'. पूर्वस० दि. ९ 'मानापमा दिप १०.मति मको वि', ५ भारि मूको.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ १, व ३८. वेवट० प्यमान यज्ञाय इन्द्रस्य गच्छ स्थानम् दीप्यमान बलिभि सगृहीत ॥ ५॥ इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये अष्टाविंशो वर्ग'॥ - - रक्ष चास्माक प्र हिन्वानास इन्टवोऽच्छी समुद्रमाशवः । धिया जूता असृक्षत ॥ १६ ॥ प्र । हिन्यानास । इन्दैव । अच्छे । समुद्रम् । आश । धिया । जूता । असृक्षत |॥ १६ ॥ बेङ्कट प्र असक्षत्त प्रेर्यमाणा इन्दव अन्तरिक्ष प्रति आशव अगुल्या कृष्ा ॥ १६ ॥ मजानार्स आययो वृथा समुद्रमिन्दवः । अग्मन्नृतस्प योनिमा ॥ १७ ॥ मजानास । आयो । वृथा । समुद्रम् । इन्दर । अग्मन् । ऋतस्य । योनिम् । आ ॥ १७ ॥ घेङ्कट मर्मज्यमाना गन्तार अनायासेन समुद्रम् प्रति गच्छन्ति इन्दव । तदेवाह-- अग्मन्' इति । गच्छन्ति उदकस्य स्थानम् अन्तरिक्षमिति ॥ १७ ॥ परि णो याह्यस्मयुर्विश्वा वसन्योज॑सा । पाहि नः शर्म वीरत् ॥ १८ ॥ परि । न । याहि । अस्मऽयु । विश्वो । वसृनि । ओज॑सा । पाहि। न । शर्म । वीरऽवत् ॥१८॥ येट० परि गच्छ भस्माकम् भस्मत्काम विश्वानि धनानि बलन रक्षार्थम् । गृहम् वीरयुक्तम् ॥१८॥ मिमात बहिरेतशः पदं य॒जान ऋकभिः । प्र यत् संमुद्र आर्हितः ॥ १९ ॥ मिर्माति । वहि । एतश । पदम् । युज़ान । ऋकऽभि । प्र । यत् । समुद्रे । आऽहित ॥१९॥ घेवट० शब्द करोति वहनशील कश्चिद् अश्व पदम् निदधद् यझे स्तोतृभि स्तोत्रभवणार्धमागच्छन् ', यदा स उदके प्र आहित भवति ॥ १९॥ आ यद्योनि हिरण्यय॑माशुक्रतस्य सीदति । जहात्पप्रचेतसः ।। २० ॥ आ। यत् । योनिम् । हिरण्ययम् । आशु । ऋतस्य । सीदति । जहाति । अप्रेऽचेतस ॥२०॥ पेट० यज्ञस्य हिरण्मयम् योनिम् । 'हिरण्यपाणिर भिषुणोति" इत्युक्तम् । आ सीदति यदा आणु तदानी विसृजति अप्रचेतस । नाभिगच्छति अस्तोतृणा यज्ञमिति ॥ २० ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये एकोनचत्वारिंशो वर्ग.'। अभि वेना अनूपतैयक्षन्ति प्रचेतसः । मज्जन्त्यविचेतसः ॥ २१ ॥ अभि । येना । अनुपत । इय॑क्षन्ति । प्रचेतस । मजन्ति । अविऽचेतस ॥ २१ ॥ - ६ । 1.1. नातिमूको. २. ममृस्य मूको. ३.३. "देवारमन्निति विम', 'देवानामनिति वि'. ५. ' को ५. गिनिरिए वि. ६. मदि'भ', भाशु वि.

·नवमं मण्डलम् - - सू ६४, म २२ घेङ्कट० अभि स्तुवन्ति कान्ताः, यष्टुं घेच्छन्ति सुमतयः, निममन्ति विपरीताः ॥ २ ॥ इन्द्रायेन्दो मुरुत्वत पर्वस्व मधुमत्तमः । तस्य योनिमासदम् ।। २२ ।। इन्द्राय । इन्दो इनि । मरुत्वते । पर्वस्व । मधुमत्ऽतमः । ऋतस्य । योनिम् । आऽसदम् ॥२२॥ वेङ्कट० मरुत्वत इन्द्राय इन्दो! पवस्व मधुमत्तमः यज्ञस्य स्थानम् भास तुम्' ॥ २२ ॥ तं त्वा वि वचोविदः परिष्कृण्वन्ति वेधसः । सं त्वा मृजन्त्यायवः ॥२३॥ तम् । त्वा । विप्रा । वचःऽविदः । पार । कृण्वन्ति ! वेधसः । सम् । त्वा ! मृजन्ति । आयवः ।। बेट० तम् त्वा मेधाविनः स्तोतारः मलम् कृण्वन्ति कर्तारः। सम् मृजन्ति त्वा मनुष्याः ॥२३॥ रसै ते मित्रो अर्यमा पिन्ति वरुणः कये । पर्वमानस्य मुरुतः ॥ २४ ॥ रसम् । ते । मित्रः । अर्थमा । पिबन्ति । वरुणः । कवे । पर्वमानस्य । मरुतः ॥ २४ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा ॥ २४॥ त्वं सौम विपश्चित पुनानो वाचमिष्यसि । इन्दो सहस्रभर्णसम् ॥ २५ ॥ त्वम् । सोम । विपःऽचितम् । पुनानः । बार्चम् । इष्यसि । इन्दौ इति । सहस्रऽभर्णसम् ॥२५॥ वेङ्कट त्वम् सोम ! प्रज्ञापयित्रीम् पूयमानः वाचम् प्रेरयसि अपि च बहुभरण्यम् ॥ २५ ॥ 'इति सलमाटके प्रथमाध्माये चत्वारिंशो वर्ग.॥ उतो सहस्रभर्णसं वाचं सोम मखस्युवम् । पुनान इन्दवा भर ॥ २६ ॥ उतो इति । सहनऽभर्णसम् । वाचम् । सोम । मखस्युवम् । पुनान. । इन्दो इति । आ । भर ॥२६॥ येङ्कट० "मपि च बहुभरणाम्' वाचम् सोम! धनकामाम् पूयमानः इन्दो! आ भर ॥ २६ ॥ पुनान इन्दयेषां पुरुहूत जनानाम् । प्रियः समुद्रमा विश . २७ ॥ पुनानः ! इन्दो इति । एषाम् । पुरुऽहूत । जनानाम् । प्रियः । समुद्रम् । आ । विश ॥ २७ ॥ पेट० पूयमानः इन्दो। एषाम् पुरुहूत ! जनानाम् प्रियः सन् द्रोणकलशम् आ यिश ॥२०॥ दविद्युतत्या रुचा परिष्टोभन्त्या कृपा सोमाः शुक्रा गांशिरः ॥ २८ ॥ दविधुतत्या । ऊचा । परिऽस्तोभन्त्या । कृपा । सोमाः । शुक्राः । मोऽआंगिरः ॥ २८ ॥ .. भुमरणम् वि मारणान् वि. ३.३. नास्ति मूको, ...नास्तिम'. १. 'सक्तुम् मूको. ५. इन्दो पू' मूको.

·३.४० ऋग्वेदै सभाष्ये [अ ७, अ५, व. धारया ज्वलन्तः चेकट० द्योतमानया रुचा परितः शब्दायमानया युक्ताः सोमाः गवाशिरः ॥ २८॥ हिन्यानो हेभियंत आ वाजे वाज्यक्रमीत् । सीदन्तो वनुपौ यथा ॥ २९ ।। हिन्वानः । हेतृऽभिः । यतः । आ । वार्जम् । बाजी । अक्रमीत् । सीदन्तः । वनुषः । यथा ।। घेङ्कट० प्रेर्यमाण प्रेरकैः संयतः आ कामति वाजम् वाजी, यथा युद्ध प्रविशन्तः हन्तारः ॥ २९ ॥ ऋधक् सौम स्वस्तये संजग्मानो दिवः कविः । पर्वस्व सूर्यो दृशे ।। ३० ।। ऋधक् । सोम । स्वस्तये । सम्ऽजग्मानः । दिव. । कविः । पर्वस्व । सूर्यः । दृशे ॥ ३० ॥ वेवट. • ऋद्धः सोम! स्वस्तये साच्छमानः दिवः क्रान्तः पवस्व सुवीर्यः' दर्शनायेति ॥ ३० ॥ 'इति सप्तमाष्टके प्रथमाध्याये एकचत्वारिंशो वर्गः ॥ सप्तमस्याष्टकस्याधमध्याय व्याकरोदिति । जाता वसिष्टस्य मुले सुन्दरी यमजीजनत् ॥ इति वेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते ऋक्संहितान्याख्याने सप्तमाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ इति प्राग्वेदे सभाप्ये सप्तमाप्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ १. प. वि.२.२. मास्ति मूको.

·मदम मण्डलम् ३०४१ येटर अथ द्वितीयोऽध्यायः । 'हिन्वन्ति सूरम्" अध्यायं व्याचिख्यासति माधवः । प्रत्यक्षदेवेषु वक्तव्य सम्प्रदश्यते ॥ १॥ तन प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सत्प्रवादैविजानीमो द्विविधास्तन वैविध्यमिह देवताः । वैदिकैः ॥ २ ॥ भतिशयुश्च सूर्यश्च मरुतः पृथिवी तथा। आपो रात्रिरुपा गावः 'प्रत्यक्षः कर्मभिस्स्तुताः ॥ ३ ॥ स्तूयन्ते च परोक्षैश्च 'श्रुत्तर्ण सप्रथस्तमम् । 'अग्निहोता कृविकतु:', 'वायो तवं प्रपृञ्चती' ॥ ४ ॥ 'सरस्वती च मन्युश्च सोम ओषधयः पितुः । अपरोक्ष. स्तुतः कायः परोक्षाच भवन्ति ते ॥५॥ तंत्र प्रत्यक्षकार्याणां सर्वधाऽयम्भवे सति । परोक्षप्ववान्तव्यम्। भग्न्यादिग्विति निश्चयः॥६॥ 'के टो नर: श्रेष्ठतमा सूक्तेऽस्मिन्बहवो गुणाः परोक्षा मरुतामुक्तः प्रत्यक्षा बहुशः स्तुताः ॥७॥ प्रत्यक्षाश्च परोक्षाणां महिमान इति स्थितिः । तेषु "ते सनिदधति भवन्त्यपि च तन्मयाः॥८॥ देवतातस्वविज्ञान महता तपसा भवेत् । शकते किं तदस्माभिः याथातथ्येन भापिनुम् ॥ ९॥ इति। 'भृगुवारुणिमदलिभार्गो वा ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । गायग्री छन्दः। हिन्यन्ति सूरमुस्रयः स्वसारो जामयस्पतिम् । महामिन्दु महीयुर्वः ॥ १ ॥ है, मर्मम् वि १,१,५. १. स्थिते विमम, २०२, माहित वि'. 11 वापरो. शि. + १५, १०,१४.tk 11. नारित. 1 नप ग° मि. * प्रा ५,11,1. ५.५. ते सनि दम से विदा' वि'. ६.१. नारित गूको ·ऋग्वेद सभाध्ये [भ७, म २,११. हिन्वन्ति । सूरम् ! उस्रयः । स्वसौरः । जामयः । पतिम् । महाम् । इन्दुम् । महायुर्वः ॥ १ ॥ येङ्कट० वारणि गुर्भागयो वा जमदग्निः । प्रेश्यन्ति सुवीर्यम् भद्गुलयः एकस्मात् पाणेरुपक्षाः गन्भ्यः पतिम् महान्तम् इन्दुम् कामयमाना. | ॥ पर्वमान रुचारुचा देवो दे॒वेभ्यस्पार । विश्वा वसून्या विश ॥ २॥ पर्वमान । रुचाऽरुचा । देवः । देवेभ्यः परि । विभो । वसूनि । आ । विश ॥ २ ॥ वेङ्कट० पवमान! सर्वेण तेजसा देवः देवानां सकाशात् अस्माकं विश्वानि धनानि प्रापय ॥ २ ॥ आ पवमान सुष्टुतिं वृष्टिं देवेभ्यो दुर्वः । हुपे पवस्व संयतम् ॥ ३ ।। आ । पबमान । सुऽस्तुतिम् । वृष्टिम् । देवेभ्यः । दुवः । इपे 1 पवस्व । सम्ऽयतम् ॥ ३ ॥ वेङ्कट आ पवस्व पवमान! शोभनस्तुतिकाम् वृष्टिम् देवानां' परिचरणाय असाथै ध भस्माकम् , या भस्मान् सद्गच्छति वृष्टिः ॥ ३ ॥ वृपा ह्यसि भानुनो घुमन्तै त्वा हवामहे । पर्वमान स्वाध्यः ॥ ४ ॥ वृषो । हि । असि । भानुना । घुमन्तम् । त्वा । हवामहे । पर्वमान । सुऽआध्यः ॥ ४ ॥ बेङ्कट० वर्षिता हि भवसि । तेजसा दीप्तिमन्तम् त्वा हवामहे पवमान ! सुकर्माणः ॥ ५ ॥ आ प॑वस्त्र सुवीर्य मन्दमानः स्वायुध । हो विन्वा गहि ॥ ५ ॥ आ। पवस्व । सुवीर्यम् । मन्दमानः । सुऽआयुध । इहो इति । सु । इन्दो इति । आ । गहि ॥ ५ ॥ चेवट० आ पवस्व अस्माकम् सुवीर्यम् मोदमानः स्वायुध ! । इह इन्दो! आ गछ ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये प्रथमो वर्ग:'। । । - - यद्भिः परिपिच्यसै मृज्यमानो गर्भस्त्योः । द्रुणां सधस्थमश्नुपे ॥ ६ ॥ यत् । अत्ऽभिः । परिऽसिच्यौ । मृज्यमानः । गभस्त्योः । द्रुणां । सधऽस्थम् । अश्नुप ॥ ६ ॥ येङ्कट० यत् स्वम् अद्भिः परिपिच्यसे मृज्यमानः बाहुभ्याम् , तदानी पात्रेण गृह्यमाणः स्थानम् प्राप्नोपि ॥६॥ प्र सोमाय व्यश्ववत् पर्वमानाय गायत । मुहे सहस्रचक्षसे ॥ ७ ॥ प्र। सोमाय । व्युइवऽवत् । पर्वमानाय । गायत् । महे । सहस्रऽचक्षसे ॥ ७ ॥ ३. 'मान वि. ४.१, नास्ति मूको. विम'. ५.५. नास्ति ·सू ६५, म ८] नवम मण्डलम् वेङ्कट० प्र गायत 'सोमाय व्यश्ववत् । म्यश्व' नाम ऋषि । पवमानाय महसे सहयदर्शनाय ॥ ७ ॥ यस्य वर्ण मधुश्चुतं हरि हिन्वन्त्यदिभिः । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥ ८॥ यस्य । वर्णम् । मधुश्चुतम् । हरिम् । हिन्वन्ति । अदिऽभि । इन्दुम् । इन्द्राय । पतिथे ॥८॥ वेङ्कटः यस्य शत्रूणाम् वारकम् ' मधुरसस्य च्यावकम् पशु हरितवर्णम् हिन्वन्ति प्रावभि' दीप्तम् इन्द्रस पानाय ॥८॥ तस्य ते वाजिनौ व्यं विश्वा धनानि जिग्युपः । सखित्वमा घृणीमहे ॥९॥ तस्य॑ । ते । वाजिन । वयम् । विश्वा । धनानि । जिग्युपं । सखिऽयम् । आ । वृणीमहे ॥९॥ वेङ्कट० तस्य ते बलिन वयम् विश्वानि धनानि जितवत सखित्वम् आ वृणीमहे ॥ ९ ॥ कृपा यवस्व धारया मरुत्वते च मत्सरः । विश्वा दान ओजेसा ॥१०॥ वृषा । परस्त्र । धारया । मरुत्वन । च । मत्सर । विश्वा । दान । ओज॑सा ॥ १० ॥ वेङ्कट० पा पवस्व धारया महत्त्वते इन्द्राय मादन विश्वानि धनानि प्रयच्छन् बलेन ॥ १० ॥ "इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये द्वितीयो वर्ग'॥ तं त्वा धुरिमोण्यो: पर्वमान स्वदशम् । हिन्दे गाजेषु वाजिनम् ॥ ११ ॥ तम् । त्या ! धुरिम् । ओण्यो । पर्वमान । स्य ऽदृशम् । हिन्वे । वाजेपु । वाजिनम् ॥ ११ ॥ पेट्वट० तम् त्वा धर्तारम् द्यावापृथियो । सर्वस्य दधारम् प्रेरयामि समामेषु बलिनम् ॥१॥ अया चित्तो विपानया हारः पवस्व धारया । युजं वाजेपु चोदय ॥ १२ ॥ जया चित्त । विपा । अना। हरि । एक्स्प । पारया । गुजम् । शाजेए । जोदय ॥ १२॥ येड्र० अनया गच्छन्त्याऽगुल्या ज्ञात हरि पवस्व धारया, ससायम् च सइमामेषु चोदय ॥३२॥ आ न इन्दो महीमिपं पांस विश्वदर्शतः । अस्मभ्यं सोम गातुवित् ॥१३ ॥ आ। न । इन्दो इति । मुहीम् । इयम् । पर्वस्व । विश्वऽदर्शत । अस्मभ्यम् । सोम । गातऽवित् ॥ येङ्कट आ पवस्व भस्मभ्यम् इन्दो! महद् मन्नम् विश्वस्य दर्शनीय, अम्मभ्यम् सोम। मार्गम्य पवमाना दाता ॥३॥ 1 सोमाय •यश्न वापसो वि', सोमा अर्य प बघ्यायो विमोमा भायं 7 यसो म. २. परके मूको ४. मारित दिनभर ५५ नास्ति मूको ., पियो दिम. ३ न्यायम वि'म' ·३०४४ ऋग्वदे सभाष्ये [भ ७, १२, व ३. आ कलशा अनूपतेन्दो धाराभिरोजसा । एन्द्रस्य पीतये विश ॥ १४ ॥ आ । कलशा. ! अनुपत । इन्दो इति। धाराभिः । ओज॑सा । आ । इन्द्रस्य । पीतये । विश ॥१४॥ घेङ्कट० भाभिमुख्यन स्त्यन्ते' कलशाः । इन्दो! धाराभिः बलेन त्वं कल शान् इन्द्रस्य पानाय 'आ विश' ॥१४॥ यस्य ते मद्यं रसै ती दुहन्त्यदिभिः । स पवस्वाभिमातिहा ॥ १५ ॥ यस्य । ते । मर्थम् । रसम् । तीत्रम् । दुहन्ति । अदिऽभिः। सः । पवस्त्र । अभिमातिऽहा ॥१५॥ वेङ्कट० यस्य ते मदकरम् रसम् तीवम् दुहन्ति प्रायभिः, सः पवस्व शत्रूणां हन्ता ॥ १५ ॥ इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये तृतीयो वर्गः ॥ राजा मेधामिरीयते पर्वमानो मनायधि । अन्तरिक्षण यातये ॥ १६ ॥ राजा । मेधाभिः । ईयते । पर्वमानः । मनौ । अधि । अन्तरिक्षण । यातये ॥ १६ ॥ बेङ्कट० राजा सोमः मेधाभिः सह गच्छति 'पवमानः अधि यजमाने अन्तरिक्षण' द्रोणकलशं प्रति यातुम् ॥ १६॥ आ ने इन्दो शतग्विन गवां पोपं स्वश्व्यम् । यहा भगत्तिमूतये ॥ १७ ॥ आ । नः । इन्दो इति । शतऽग्विनम् । गाम् । पोषम् । सुऽअश्व्यम् । वह । भगत्तिम् । ऊतये ॥ घेङ्कट आ वह भस्माकम् इन्दो ! बहीभिः गोभिर्युक्तम् गवाम् पोपम् शोभनाश्वसङ्घयुकम्, धनदानम् च रक्षणायेति ॥ १०॥ । - आ नः सोम सहो जुवौं रूपं न वर्चसे भर । सुवाणो देवीतये ॥ १८ ॥ आ। नः । सोम । सहः । जुवः । रूपम् । न । वर्चसे । भर । सस्वानः । देवऽवीतये ॥ १८ ॥ वेङ्कट आ भर सोम! अस्माकं बलम् वेगम् च तथा रूपम् च वर्चसे सूयमानः देवपानाय ॥१८॥ अपी सोम द्युमतमोऽभि द्रोणानि रोरुवत् । सीदञ्छयेनो न योनिमा ॥१९॥ अर्ष । सोम । घुमतऽतमः । अभि । द्रोणानि । रोरेवत् । सीदन् । श्ये॒नः । न । यौनिम् । आ ॥ घेएट० अर्ष सोम दीप्ततमः द्रोणकरशान् रक्षीकृत्य शब्दं कुर्वन् आ सीदन् यिनः इव स्थानम् ॥१९॥ १. नूपो मूको. २... विश वि'; अमित म'. ३.३. 'मानेतियममानेन्त वि', मानो यजमानोऽन्तरिदिन १. बलिमिः वि'भ', ५. सः विम.

·नवमं मण्डलम् । सू ६५, मं ३० अप्सा इन्द्राय वायवे वरुणाय मुरुयः । सोमो अर्पति विष्णवे ॥ २० ॥ अप्साः । इन्द्राय । वायवै । वरणाय । मरुत्ऽभ्य. । सोमः । अर्पति । विर्णवे ॥ २० ॥ वेङ्कट० भपा सम्भक्ता' सोमः एतेभ्यः पवते ॥ २० ॥ *इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये चतुर्थों वर्ग ॥ इप तोकार्य नो दधढस्मम् सोम विश्वतः । आ प॑वस सहस्रिणंम् ।। २१ ॥ इर्षम् । तोकार्य । नः । दधत् । अस्मभ्यम् । सोम । विश्वत । आ । पस् । सहस्रिणम् ॥२१॥ पङ्कट० भनम् पुनाय भस्माक प्रयच्छन् अस्मभ्यम् च सोम ! विश्वतः आ पवस्व सहस्रिणम् रयिम् ॥२॥ ये सोमामः परावति ये अविति सुन्विरे । ये वादः शर्यणावति ॥ २२ ॥ ये । सोमासः । पराऽवति । ये । अर्वाऽवति । सुन्तिरे । ये । वा । अदः । शर्यणाऽवति ॥२२॥ वेङ्कट. ये मोमास दूरे सुन्विरे ये वा भन्तिके सुता ये वा अस्मिन् शर्यणावति' सरसि ॥ २२ ॥ य आर्जीकेषु कृत्वसु ये मध्ये पस्त्यानाम् । ये वा जनैपु पञ्चसु ।। २३ ।। ये। आज केषु । कृत्वऽसु । ये । मध्य । पुस्त्यानाम् । ये । वा । जनेषु । पञ्चऽसु ॥ २३ ॥ वेङ्कट० 'ये आजीकेषु कृत्वसु । भार्जीका कृत्वानश्च नाम 'देशा । ये वा नदीनाम् मध्ये, ये वा जनेषु पञ्चसु ॥ २३॥ ते नौ वृष्टिं विस्पार पर्यन्तामा सुवीर्यम् । सुवाना देवास इन्दवः ॥ २४ ॥ ते । नः । वृष्टिम् । दिव. । परि । पर्यन्ताम् । आ । सुऽवीर्यम् । समानाः । देवास. । इन्दवः ।। येङ्कट० ते भस्माकम् भन्तरिक्षात् आ पबन्ताम् वृष्टिम् मुवीर्यम् च सूयमाना देवा. इन्दव ॥ २ ॥ पर्वते हर्यतो हरिगुणानो जमदग्निना । हिन्वानो गोरधिं त्वचि ।। २५ ॥ पर्वते । हर्यत । हरि । गृणानः । जमत्ऽअग्निना । हिन्वान. । गो. । अधि । त्वचि ॥ २५ ॥ घेड्यूट. पवते श्रद्धेय हरितवर्णः स्त्यमान जमदमिना प्रेयमाण गो. त्वचि ॥ २५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये पञ्चमो वर्ग.॥ प्र शुक्रासौं वयोजुवों हिन्वानासो न सप्तयः । श्रीणाना अ॒प्सु मृजत ॥२६॥ - । ३. जर्यगापति वि',जयणावति भ'. १.१, येवा २-२ नास्ति मूको .. भक्ता विभ'. देव: विभ ·- पवस्व अनया धारया॥२७॥ ऋग्वेद सभाये [अ५, अ६ प्र । शुक्रास । वय ऽजुर्व । हिन्वानास । न । सतय । श्रीणाना । अप्ऽसु । मृजत ॥२६॥ घेवट० प्रमृज्य ते शुक्रा भन्न प्रेरयन्त प्रेयमाणा इव भश्वा गोभिः श्रीयमाणा ! वसतीवरीषु ॥२६॥ तं त्वां सुतेप्वाभुमो हिन्विरे देवतातये । स पंचस्वानयो रुचा ।। २७ ।। तम् । वा । सुतेषु । आऽभुवं । हिन्विरे । देवऽतातये । स । पजस्व । अनयो । रुचा ॥२७॥ वेड्वट० तम् वा यज्ञेषु ऋत्विज अभिपुष्वन्ति देवेभ्य । स आ ते दक्ष मयोभुवं वह्निमद्या घृणीमहे । पान्तमा पुरुस्पृहम् ।। २८ ।। आ। ते । दक्षम् । मय ऽभुषम् । पहिम् । अद्य । वृणीमहे । पा-तम् । आ । पुरऽस्पृहम् ॥२८॥ वेङ्कट आ वृणीमहे अद्य तब दक्षम् बरम् सुम्मस्य भावयितारम् वोढारम् रक्षन्तम् बहुभि स्पृणीयम् ॥२८॥ आ मुन्द्रमा वरेण्यमा पिपमा मनीषिणम् । पान्तमा पुरुस्पृहम् ।। २९ ।। आ । मुन्द्रम् । आ । वरेण्यम् । आ । विप्रम् । आ । मनीपिणम् । पान्तम् । आ । पुरऽस्पृहम् ।। वेङ्कट० आ वृणीमहे मदकरम् वरणीयम् मेधाग्निम् प्राशामिति ॥ २९ ॥ आ रयिमा सुचेतुनमा सुक्रतो तनूष्पा । पान्तमा पुरुस्पृहम् ॥ ३० ॥ आ। रयिम् । आ। सुऽचेतुनम् । आ । सस्तो इति सुक्रतो । तन् । आ।पान्तम् । आ । पुरुऽस्पृहम् ।। चेहट आ चूणीमहे धनम् सुज्ञानम् च हे सुप्रज्ञ। आ वृणीमहे पुत्रार्थमिति ॥३०॥ 'इति सप्तमाटके द्वितीयाध्याये पष्ठो वर्ग। ३ पवमान शत वैखानसा अषय । सोमो देवता, एकोनविश्याकविंश्यग्तानाम् अनि पवमान । गायत्री उन्द, भष्टादशी अनुष्टुप् । पर्वस्व विश्वचर्पणेऽमि विश्वानि काव्या । सखा ससिंम्य ईव्यः ॥ १ ॥ पर्वत । विश्वऽचर्षणे 1 अभि । विश्वानि । काव्या । सो । सखिऽभ्य । ईट्ये ॥ १ ॥ येङ्कट० रत वैखानसा । पवस्व हे सर्वस्य द्रष्ट ! सर्वाणि स्तोत्राणि रक्षीकृत्य सखा सखिभ्य स्तोतम्य ॥ ताम्यां विश्वस्य सजसि ये पंचमान धामनी । प्रतीची सौम तस्थतः ॥ २ ॥ - - - १. 'माणान्ना विमा.. २ मास्ति दि. ३१. नास्ति मूको.

·३०४७ नवम मण्डलम् सू६६, म३] ताभ्याम् । विश्वस्य । राजसि । ये इति । पत्रमान । धामनी इति । प्रतीची इति । सोम । तस्यतु । घेङ्कट० ताभ्याम् विश्वस्य राजसि ये पवमान! धामनी इति पूर्वपक्षापरपक्षाभिप्रायमित्याहु । स्वाम् अभिमुखे ते सोम! तस्थतु ॥२॥ परि धामानि यानि ते वं सौमासि विश्वतः । पर्वमान ऋतुभिः करे ॥ ३ ॥ परि । धामानि । यानि । ते । त्वम् । सोम । असि । विश्वत । पर्वमान । ऋतुऽमि । करे ॥ बेङ्कट० परि भवन्ति धामानि यानि त्वदीयानीत्यहोराताभिप्रायम्, तानि त्वम् सोम। भवसि सर्वत पवमान! कार क्वे ॥३॥ पर्वस्त्र जनयन्निपोऽभि विश्वानि वायी । सखा सखिभ्य ऊतये ।। ४ ।। पर्वस्व । जनयन् । इपं । अभि । विश्वानि । वायीं । सो । सखिंऽभ्य । ऊतये ॥ ४ ॥ वेङ्कट० पवस्त्र जनयन् भन्नानि विश्वानि काव्यानि अभि सखा सखिभ्यः रक्षणाय ॥ ४ ॥ त शुक्रासौ अर्चयो दिवस्पृष्ठे वि तन्वते । पवित्र सोम धामभिः ॥ ५॥ तन । शुक्रास । अर्चय 1 दिव । पृष्ठे । वि । तन्वते । पवित्रम् । सोम । धाऽभि ॥ ५॥ वेङ्कट० तव ज्वलन्त रश्मय आदित्यस्य पृष्ठे वि तन्वते उदकम् सोम ! तेमोभि ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये सप्तमो वर्ग ॥ - । । तवे सप्त सिन्धवः प्रशिष सोम सिस्रते । तुभ्यं धापन्ति धेनवः ॥ ६ ॥ सर्व । हमे । सप्त । सिन्धन । प्रऽशिपम् । सोम । सिनते । तुभ्यम् । धानम्ति । धेनवं ॥ ६॥ घेङ्कट० तव इमा सप्त नद्य प्रशासनम् सोम! अभिसरन्ति'। तुभ्यम् एवं धावन्ति धनव. भाशिरं प्रयच्छन्त्य ॥ ६ ॥ प्र सोम याहि धार॑या सुत इन्द्राय मत्सरः । दानो अक्षिति श्रयः ॥ ७ ॥ प्र । सोम । याहि । धारया । सुत । इन्द्राय । मत्सर । दधान । अक्षिति । श्री ॥ ७ ॥ घेङ्कट० प्र याहि सोम! धारया अभिपुत इन्द्राय मदकर ' "प्रयच्छन् भक्षीणम्' व अग्नम् ॥ ७ ॥ समु वा धीभिरस्वरन् हिन्वतीः सप्त जामयः । विप्रमाजा विवस्वतः ॥ ८ ॥ सम् । ऊँ इति। त्या। धीभि । अस्वरन् । हिवती । सप्त । जामयं । विनम् । आजा। विवस्वत ॥८॥ ३. 'सरति विम', 'मिमति वि , 'परपक्षमित्याहु विम'. २२ नास्ति मूको. १ कर वि' भ', ५५ प्रस्कन्नशौर्ण वि', प्रसन्न क्षीण मर ३.१८१ ·३०४८ ऋग्वेदे मभाष्ये [अ, व , घेकर त्वाम् भगुलीभि सम्प्रेरयन्ति प्रेरयन्त्य' सप्त नद्य मेधाविनम् माजी सहपये' यज्ञे यनमानस्य ॥८॥ । मृजन्ति त्वा समग्रुचोऽव्य जीरावधि पणि । रेभो यदज्यसे ने ॥ ९ ॥ मृजन्ति । वा । सम् । अनु । अ०य । जीरौ । अधि । स्वनि । रेभ । यत् । अज्यसै । वने ॥ ९ ॥ वेट० मम् मृजन्ति त्वाम् अहगुरु य भविमये क्षिप्रे शब्दापमाने पवित्रे, शब्दायमान यदा स्वम् अज्यस उदके ॥ ९ ॥ - पर्वमानस्य ते कवे वाजिन्सी असृक्षत । अवन्तो न अवस्यवः ॥ १० ॥ पर्वमानस्य । ते । को । पाजिन् । सर्गी । असक्षत । अन्त । न । अस्य ॥ १० ॥ येङ्कट० पवमानस्य त क्वे! परवन् ! भारा सृज्यन्ते अश्वा इच अनमिनमाना ॥ ..॥ इति सप्तमाष्टक द्वितीयाध्याये अष्टमो वर्ग५॥ अच्छा कोश मधुश्चुतमस्य वारै अव्यये । अविशन्त धीतयः ॥ ११ ॥ अच्छे । कोशम् । मधुऽश्रुतम् । असंग्रम् । वोरै । अव्यय । अविशन्त । धीतये ॥ ११ ॥ पेङ्कट. अभिसृज्यन्ते मधुच्युतम् कोशमू कलश प्रति सोमा पक्नेि । कामयन्ते व तान् अहगुलय ॥१॥ अन्छा समुद्रमिन्द्रवोऽस्तं गावो न धेनवः । अग्मन्नृतस्य योनिमा ।। १२ ।। अच्छे। समुद्रम् । इन्देव । अस्तम् । गा ।म। धेनौ । अग्मन् । ऋतस्य । योनिम्। आ॥ १२ ॥ वेङ्कट. अभिगच्छन्ति द्रोणकल शम् प्रति इ दव । गृहम् इव गाव धेनव , यज्ञस्य स्थानम् आ गच्छन्तीति ॥१२॥ प्रणं इन्दो मुहे रण आपो अर्षन्ति सिन्धवः । यद्गोभिर्वासयिष्यसे ।। १३ ।। प्र । न । इन्दो इति । मुहे । रणे । आफ् । अर्षन्ति । सिन्धन । यत्। गोभि वासयिष्यसै ॥ १३ ॥ पेवर प्रगच्छन्ति अस्माकम् इन्दो! महते रणाय स्यन्दमाना आप इति वसतीवर्यभिप्रायम् । पदा स्व गोविकार वासयिष्यसे ॥१३॥ अस्य ते सरये चयमियक्षन्तस्त्वोतयः । इन्दौ सखित्वमुश्मसि ।। १४ ।। ला वि' २ सप्रेरय त में म. ५५ नास्ति मूको. ६ भुइस्युर वि. ३ सखे वि', सधे वि', सधे भ' ४ पबन्ते वि ·नवम मण्डलम् सू ६६, में 1५] अस्य । ते । मुख्य । व्यम् । इय॑क्षन्त । लाऽऊतय । इन्दो इति । सखिऽत्वम् । उपमसि ॥ १४ ॥ येट० अम्य ते 'सख्ये वयम् यष्टुमिच्छन्त त्वायत्तरक्षणा २ इन्दो ! सखि वम् एव कामयामहे ॥ १४ ॥ आ प॑वस्व गर्विष्टये मुहे सौम नृचक्षसे । एन्द्रस्य जठरे विश ॥ १५ ॥ आ ) उस्म । गोऽइष्टये । महे । सोम । नृऽचक्षसे । आ । इन्द्रस्य । जठरै । विश ॥ १५ ॥ येङ्कट० आ पयस्व गवाम् अन्वेष्टे महते सोम! नृणा द्रष्टे इन्द्राय । आ विश'॥१५॥ 'इति सप्तमाएके द्वितीयाध्याय नवमो वर्ग अथ इन्दम्य जटरम् ॥ महॉ अप्ति सोम ज्येष्ठ उग्राणामिन्द ओजिष्ठः । युध्वा सञ्चजिगेथ ॥१६॥ महान् । असि।सोम। ज्येष्ठं । उग्राणाम् । इन्दो इति। ओजिष्ठ ! युर्धा। सन् । शश्व॑त् । जिगेय ॥१६॥ घेङ्कट० महान् असि सोम। प्रशस्य उद्गुर्णानाम् इन्दो! त्वम् ओनिष्ठ । स त्वम् युवा सन् सर्वदा जयसि ॥१६॥ य उग्रेभ्यश्चिदोजीयारैभ्यश्चिच्रृतरः। भूरिदा पश्चिन्महीयान् ।। १७ ।। य । उग्रेभ्य । चित् । आजर्जीयान् । शूरेभ्य । चित् । शूरैऽनर । भूरिऽदा-पं । चित् । महीयान ।। घेङ्कट० य उप्रेभ्य भपि उग्रतर शूरभ्य च शूरतर बहुदातृभ्योऽपि दातृतम वं सौम सूर एस्तोकस्य साता तनूनाम् । वृणीमहे सख्यायं वृणीमहे युज्याय ।१८। स्वम् । सोम । सूरै ।आ। इ । तोकस्य । साता। तन्नाम्। वृणीमहे । सुख्यार्य । वृणीमहे । युज्याय ।१८। बेङ्कट त्वम् "सोम! सुर्वीय आ पवसे भमानि पुत्रस्य दादा पात्राणाम् च। त त्वाम् ।" पृणामहे १. ॥ १७ ॥ मख्याय साहाय्याय च ॥१८॥ अग्न आपि पनस आ सुमो मिपं च नः । आरे गांधस्त्र दुन्छनाम् ।। १९ ।। अर्ने । आषि । पवसे । आ । सुव । ऊर्जम् । इयम् । च । न । आरे । वाधस्त्र । दुछुनाम् ।। पेट० भने। त्वम् आयूपि पवस्व, आ मुव रसम् भनम् च न , दूरे बाधस्व "च्छुनाम् । दुन्छुनेति॥ रक्षोनामति ॥ ९R विभ'. १. वयं सल्ये भर. २ तदायत विभ ३. इष्टुम् विष्टा वि. ५५, नाति मूको । भवामि वि. ८. बुदा मूको.. 'दाद दानतम विमा यो विराम .." सूर्यवीय १३ वा विमा ५ तुम्छमूको.

·- ऋग्वेदे सभाष्ये [अ , अ २, व १०. अग्निपिः पर्वमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महाग़यम् ॥ २० ॥ अग्नि । ऋषि । पर्वमान । पाञ्चजन्य । पुर ऽहित । तम् । ईमहे । महाऽगयम् ॥ २० ॥ वेङ्कट० अग्नि द्रष्टा पवमान पञ्चजनहित ' पुरोहित । तम् त्वा' याचामहे महागृहम् ॥ २० ॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये दशमो धर्ग' । अग्ने पर्वस्व स्वां अस्मे वर्चः सुनीयम् । दधयि मयि पोपम् ॥ २१ ॥ अग्ने । परस । सुअा । अस्मे इति । वर्च ।सुवीर्यम् । दधत् । रयिम् । मयि । पोष॑म् ॥२१॥ घेवट अग्ने। पवस्व शोभनकर्मा अस्माकम् वर्च सुवीर्यम् स्थापयन् मयि धनम् पोषम् । ममि ' पवमानो यत् सोम' इति ॥ २१ ॥ पर्वमानो अति निधोऽभ्यर्पति सुष्टुतिम् । सरो न विश्वदर्शतः ।। २२ ॥ पर्वमान । अति । स्निध । अभि । अर्पति । सुऽस्तुतिम् । सूरै । न । विश्वऽदर्शत ॥ २२ ॥ वेङ्कट० पवमान अति गच्छति शत्रून् , अभि गच्छति सुष्टुतिम् , सूर्य इव विश्वस्य द्रष्टा ॥ २२ ॥ स मर्मजान आयुभिः प्रय॑स्वान् प्रर्यसे डितः । इन्दुरत्यौ विचक्षणः ॥ २३ ॥ स । म जान | आयुऽभि । प्रय॑स्वान् । प्रर्यसे। हित । इन्दु । अन्ये । ऽचक्षण ॥ २३ ॥ येड्डट० स मर्मज्यमान ' मनुष्य असवान् अन्नाय हित इन्दु सतत गन्ता" विद्रष्टा ॥ २३ ॥ पर्वमान मृतं बृहच्छुक्रं ज्योतिरजीजनत् । कृष्णा तमांसि जीनत् ॥ २४ ॥ पर्वमान । ऋतम् । बृहत् । शुक्रम् । ज्योति । अजीजनत् । कृष्णा । तमांसि। जर्धनत् ॥२४॥ घेष्ट्वट. पवमान सत्यम्" महत् ज्वलत् । ज्योति अनौजनत् कृष्णानि" तमांसि विनाशयन्१५ ॥ २४ ॥ पर्वमानस्य जनतो हरैश्चन्द्रा असूक्षत । जीरा अजिरशोचिषः ॥२५॥ पर्वमानस्य । जन्नत । हेरे । चन्द्रा । असृक्षत । जीरा । अजिरऽशोचिष ॥ २५ ॥ घेवट० पवमानस्य तमासि विनाशयत हरितवर्णस्य हादिका धारा सूज्यन्ते क्षिप्रा - १० गमनशी- रतेजस ॥२५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये एकादशो वर्ग'॥ 1. "दित मूको. २. तयो वि. ३३. नास्ति मूको ५ मही वि. वि. इ. मय विभ. ५५. धननपोषम् ७ सोमम् में. ८-८ समृज्य' विमा ९.९, अनपानानाय वि'म', प्रम्नराननाय वि. १०. खेदु विम. ११. वा विपक्ष'. १२. मह भूको. १४ रुट नि वि' म. १३. नारित वि. १५. यतिभा ·सू६६, म २६ ] नवम मण्डलम् 456 ५१. पर्वमानो स्थीतमः शुभेभिः शुभ्रशस्तमः । हरिश्चन्द्रो मरुद्गणः ॥ २६ ॥ पर्वमान । रथिऽतम । शभ्रेमि । शुभ्रश sतम । हरिश्चन्द्र । मरत्ऽगंण ॥ २६ ॥ घेङ्कट० पवमान रथोतम शोभायुक्तेभ्योऽपि अत्यन्त शोभावान् हरितदीप्ति. मरतो यस्य गण सहायभूत' ॥ २६ ॥ पर्वमानो व्यश्नवगुश्मिभिर्वाजसातमः । दधत् स्तोरे सुवीर्यम् ॥ २७ ॥ पर्वमान । वि । अश्नवत् । रश्मिऽमि । वाजऽसातम । दधत् । स्तोत्रे । सुवीर्यम् ॥ २७ ॥ वेङ्कट० पवमान वि मामोति मिभि सह अत्यन्तमन्नस्य दाता प्रयच्छन्। स्तोत्रे सुवीर्यम् ॥२७॥ प्र सुंधान इन्दुरक्षाः पवित्रमत्यव्ययम् । पुनान इन्दुरिन्द्रमा ॥ २८ ॥ प्रासुवान । इन्दु । अक्षारिति । पवित्रम् । अति । अव्ययम् । पुनान । इन्दु । इन्द्रम् । आ ॥२८|| घेङ्कट० 'सूयमान इन्दु प्रक्षरति पवित्रम् अति भव्ययम् । पुनान इन्दु इन्द्रम् आ विशनि' ॥२८॥ एप सोमो अधि त्वचि गौ क्रीळत्यद्रिभिः । इन्द्रं मदाय जोहुरत् ॥ २९ ॥ एप । सोम । अधि । चि । गाम् । क्रीळति । अदिऽभि । इ द्रम् । मदाय । जोढवत् ॥२९॥ वेङ्कट० एष सोम गवाम् त्वचि क्रीडति प्रावभि , इन्द्रम् मदार्थम् भृशमायन् ॥ २९ ॥ यस्य ते घुम्नवत् पयः पर्वमानाभृतं दिवः । तेन नो मृळ जीवसे ।। ३० ॥ यस्य॑ ! ते । द्युम्नत् । पर्य । पर्वमान । आऽमृतम् । दिन । तेन । न । मूळ । जीवसे ३०॥ वेङ्कट० यस्य ते अग्नयुक्तम् पय पवमान। दिव इयेनेनाऽऽहृतम् तन भस्मान् सुखय जीवनायेति ॥३०॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याय द्वादशी वर्ग'॥ । । . . [६७] १-३ भरद्वाजो पाईस्पत्य ऋपि , ४-६ कश्यपो मारीच ,७९ गोतमो राहूगण , 10.1 अधि भैौम , ३.५ विश्वामिग्रा गायिन १६-१८ जमदनिर्भार्गव , ९२१ वसिष्ठो मैत्रावरणि, २२३२ पवित्र मानिरसो वा वसिष्ठो वा उभौ वा । पवमानः सोमो दवता, १०.१२ पूषा वा, २३ २७ पवमानोऽग्नि , २५ पवमाम सविता वा, २६ पवमा नाग्निसवितार, ७ विश्व देवा वा, ३. ३२ पावमान्यायेता । गायत्री छन्द, १६१८ नित्यद्विपदा गायत्री, ३. पुरणिक, २७,३१,३२, मनुष्टुप । त्वं सोमासि धारयुमन्द्र ओजिष्ठो अघरे । पर्वस्व मंहययिः ॥१॥ पवमान - नास्ति वि. २.२ नास्ति विनम्न वि + भयम् विम १. 'पदवि It दिवश्पनाह' वि', विश्वननाद' .. नास्ति मूको. २-३ नास्ति दिन पवमानेन विम, परमान परमानन वि.

·ऋग्वदेसभाध्ये [२, व १३ त्यम् । सोम । असि । धारयु ! मन्द्र । ओजिष्ठ । अवरे । पर्वस्व । महयत्ऽयि ॥ १ ॥ बेट० भरद्वान कश्यपो गोतम अति विश्वामितो जमदग्नि. वसिष्ठ इति क्रमेण तृचानामृषय । शिष्टस्याङ्गिरस पवितो नाम वसिष्टो वा उभी वेत्युक्तम् । त्वम् सोम! असि धाराकाम मन्द्र' बलवत्तम यज्ञे पवस्व प्रदीयमानधन ॥ ॥ त्वं सुतो नृमादनो दधन्वान् मत्स॒रिन्तमः । इन्द्राय सूरिरन्धसा ।। २ ।। चम् । सुत । नृऽमादन । दधन्वान् । मत्सरिनऽनम । इन्द्राय । सूरि । अन्धेसा ॥ २ ॥ घेङ्कट त्वम् मुत नृमादन धारयन् अत्यन्त मदकर इन्द्रस्य प्राज्ञ भन्नेन ॥ २॥ वं सुवाणो अद्रिभिरभ्यर्प कनिक्रदत् । घुमन्तं शुष्म॑मुत्तमम् ॥ ३ ॥ यम् । सुस्वान । अदिऽभि । अभि । अर्थ । कनिकदत् । घुऽमन्तम् । शुष्मम् । उत्ऽतमम् ।। पेङ्कट त्वम् सूयमान ग्रावभि अभि अर्थ शब्द कुर्वन् दीप्तिमद् यलम् उत्तमम् ॥ ३ ॥ इन्दुर्हिन्वानो अर्पति तिरो वाराण्यव्यया । हरिजिमचिक्रदत् ॥ ४ ॥ इन्दु । हिन्लान । अर्पति । तिर । वाराणि । अव्ययो । हरि । वार्जम् । अचिक्रदत् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० इन्दु अभिपूयमाण तिरः गच्छति अवे वालानि । सोऽयम् हरि मनम् शन्दयति ॥ ५॥ इन्दो व्यव्यमर्पसि वि श्रवासि वि सौभंगा । वि वाजान्त्सोम गोमतः ॥ ५ ॥ इन्दो इति । वि । अव्यम् । अर्यसि । पि । श्रवासि । वि । सौभगा । वि । वाजान् । सोम । मोऽमत ॥ बैङ्कट० 'इन्दो! वि असि भविमय पवित्रम् , वि अपंसि। भझानि च धनानि, तथा सोम! बलानि पशुमन्ति॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये प्रयोदशो वर्ग'। - आ न इन्दो शतमिन रयिं गोमन्तमश्विनम् । भरा सोम सहस्रिणम् ॥ ६ ॥ आ । न । इन्दो इति । शतऽग्निनम् । यिम् । गोऽमन्तम् । अश्विनम् । भर { सोम । सह निर्णम् ॥६॥ घेट 'आ हर भस्मभ्यम् इन्यो। बहुपशुम् रयिम् प्रशस्तपशुम् अश्वयुक्तम् सहस्रसङ्ख्यम् * ॥६॥ पर्वमानास इन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः । इन्द्रं यामभिराशत ॥७॥ . भार' वि २. का भूको ३ गौ मूको 1. 'मान शि', 'मानधन विमा नास्ति वि 5 'नौष मूको. + मिति विभ. ९९ नास्ति मूको. ७७ ४ धार' विमा ८८. मास्ति वि.. ५ म दो मको t-1 सिम ·ननम मण्डलम् सू६५, मं] ३०५३ पर्वमानासः । इन्दवः । तिरः । पवित्रम् | आशवः । इन्द्रम् । यामेभिः । आशत ॥ ७ ॥ वेट० तिरः कृत्य' पवित्रम् परन्तः२ इन्दवः शीघ्राः इन्द्रम् गमनैः न्याप्नुवन्ति ॥ ७ ॥ ककुहः सोम्यो रस इन्दुरिन्द्राय पूर्व्यः । आयुः पवत आयर्वे ॥ ८ ॥ ककुहः । सोम्यः । रसः । इन्दुः । इन्द्राय । पूर्व्यः । आयुः । पवते । आयर्वे ॥ ८ ॥ घेङ्कट० समुच्छ्रितः सोमभवः रसः। सोऽयम् इन्दुः इन्द्राय प्रलः गन्ता पवते गन्ने ॥ ८ ॥ हिन्वन्ति सूरमुस्रयः पर्वमानं मधुश्चुतम् । अभि गिरा समस्वरन् ॥ ९॥ हिन्वन्ति । सूरम् । उम्रयः । पर्वमानम् । मधुऽश्चुतम् । अभि ! गिरा । सम् । अस्वरन् ॥९॥ वेङ्कट० प्रेरयन्ति सुवीर्यम् अद्गुलयः पवमानम् मधुच्युतम् । तमेनम् अभि स्तुवन्ति स्तुत्या स्तोतारः ॥९॥ अविता नो अजाश्वः पूपा यामनियामनि । आ भक्षत् कन्यासु नः ॥ १० ॥ अविता । नः । अजऽअश्वः । पूषा । यामनियामनि । आ । भक्षत् । कन्यासु । नः ॥ १० ॥ घेवट० रक्षिता भस्माकं भवतु अजाश्वः पूषा सस्मिन् गमन । भभिमतासु सोम! त्वां पीत्वेति। यद्धा पौष्णस्तृचः ॥ १० ॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये चतुर्दशो वर्ग:॥ । । प्रापयतु चास्मान् कन्यामु अयं सोमः कपर्दिने घृतं न पवते मधु । आ मक्ष कन्यासु नः ॥ ११ ॥ अयम् । सोमः । कपर्दिने । घृतम् । न । पवते । मधु । आ । भक्षत् । कन्यासु । नः ॥ ११ ॥ घेङ्कट० अयम् सोमः कल्याणकपर्दाय पूष्णे पवते धृतम् इव मादकम् ॥ १॥ अयं त आणे सुतो घृतं न पवते शुचि । आ मक्षत् कन्यासु नः ॥ १२ ॥ अयम् । ते । आधुणे । सुतः । घृतम् । न । पयते । शुचि । आ । भक्षत् । कुन्यासु । नः ॥१२॥ वेट० निगदसिदा ॥ १२॥ वाचो जन्तुः कवीनां पर्वस्व सोम धार॑या । देवेपु रत्नधा असि ॥ १३ ॥ वाच. । जन्तुः । कवीनाम् । पर्वस्त्र । सोम । धारया । देवेषु । ररनऽधाः । असि ॥ १३ ॥ येङ्कट० वाचः जनपिता क्वीनाम् पवस्व मोम! धारया। देवेषु त्वं रतस्य दाता भवसि । - १. नास्ति वि. १. रक्षत वि. १. नास्ति मूको.

·- भग्वेद सभाध्ये [अ५, अ, व १५. आ कुलशेपु धावति श्येनो धर्म वि गोहते । अभि द्रोणा कनिक्रदत् ॥ १४ ॥ आ । कुलशेषु । धावति । श्ये॒नः । वम | वि । गाहते । अभि । द्रोणो । कनिऋदत् ॥ १४ ॥ बेड्डट० आ धावति द्रोणकलशेषु कश्चित् । श्येनः कुलायम् प्रविशति । अभि गच्छति च द्रोणानि' शब्दं कुर्वन् ॥ ११ ॥ परि प्र सौम ने रसोऽसर्जि कलशै सुतः । श्ये॒नो न शक्तो अर्पति ॥ १५ ॥ परि । प्र ! सोम । ते । रसः । असर्जि । कलशै । सुतः । श्ये॒नः । न । तुक्तः । अर्पति ॥ १५॥ वेड्यूट. परि प्र सृज्यते' कलशे सोम! तव सुतः रसः, श्येनः इव गमनशीलः गच्छति । तकतिः गतिकर्मेति' (तु. निघ २,१४) ॥५॥ इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याय पञ्चदशो वर्ग: ॥ पर्वस्व सोम मन्दयनिन्द्राय मधुमत्तमः ॥ १६ ॥ पवस्व । सोम । मन्दयन् । इन्द्राय । मधुमत्ऽतमः ॥ १६ ।। पेङ्कट० पवस्व सोम! हर्षयन् इन्द्राय मधुमत्तमः । तिस्रो नित्यद्विपदाः ॥ १६ ॥ असृग्रन् देवीतये वाजयन्तो स्था इव ॥ १७ ॥ असृग्रन् । देवऽवीतये । वाजऽयन्तः । रथाःऽइव ॥ १७ ॥ घेवट० सूज्यन्ते देवपानाय भामिच्छमाना इव रथाः ।। १७ ॥ ते सुतासौ मदिन्तमाः शुक्रा वायुमसृक्षत ॥ १८ ॥ ते । सुतास. । मुदिन्ऽतमाः । शुक्राः । वायुम् । असृक्षत ॥ १८ ॥ येवट० ते सुता सोमाः मादयितारः ज्वलन्त' शब्दं सृजन्ति, वायुम् एव वा ॥ १८ ॥ ग्राव्णा तुन्नो अभिष्टुतः पवित्र सोम गच्छसि । दधत् स्तोत्रे सुवीर्यम् ॥ १९ ।। प्राणां । तुन्न । अभिऽस्तुत । पवित्रम् । सोम । गच्छसि । दर्धत् । स्तोत्रे ! सुऽवीर्यम् ॥१९॥ घेङ्कट० प्राटणा' अभिपीडित अभिष्टुत.' पवित्रम् सोम! गच्छसि प्रयच्छन् स्तोत्रे सुर्वीर्यम् ।। १९ ।। एष तुनो अभिष्टुंतः पवित्रमति गाहते । रक्षोहा वारेमव्ययम् ॥ २० ॥ १. द्रोणकलशानि वि', २. परिसज्य वि'; परिप्रसाय' वि. ३. ग्रुटितम् विभ'. ५, गरिकम्मोति दि'. ५.५, नास्ति मको. ६. सुते वि. ७. 'लन्ति स. ८. नास्ति वि'. "भियुतः मूको, ... ' विभ.

·सू.६७, में २१] नवम मैग्डम् एप 1 तुन्न । अभिऽस्तुत । पवित्रम् । अति । गाइते । क्ष हा । चार । अव्ययम् ॥ २० ॥ वेड्ट० निगदसिद्धा ॥ २० ॥ इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये पोडशो वग। यत तदवाह-य पोता स यदन्ति यच दरके भयं विन्दति मामिह । पर्वमान वि तज्जहि ॥ २१ ॥ अति । यत् । च । दूरके । भयम् । विदति। माम् । हह । पर्वमान । वि । तत् । जहि ।। रेङ्कट० 'यत् अन्तिक' यत् च दूरे भयम् विददि माम् इह, पवमान । तद् वि नहि ॥ २१ ।। पर्वमानः सो अद्य नः पपित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु नः ॥ २२ ॥ पर्वमान । स । अद्य । न । पवित्रेण । विऽचर्षणि । य पोता । स । पुनातु । न ॥२२॥ वेट० पवमान स अद्य अस्मान् पविण' तेनसा पुनातु विद्रष्टा । पुनातु न इति ॥ २२ ॥ यत् ते पवित्रमर्चिष्यग्ने तितमन्तरा । ब्रह्म तेन पुनीहि नः ॥ २३ ॥ यत् । ते । पवित्रम् । अचिपि । अग्ने । विऽततम् । अन्त । आ । ब्रह्म । तेन । पुनीहि । न || वेङ्कट० पञ्च भाग्नेय्य । यत् ते शोधकम् तेजसि अत विततम् अग्ने !, तेन भस्मरछरीरम् पुनीहि ॥२३॥ यत् ते पवित्रमर्चिवदग्ने तेन पुनीहि नः । ब्रह्मसवैः पुंनीहि नः ॥ २४ ॥ यत् । ते । पवित्रम् । अर्चिऽवत् । अग्ने । तेनं । पुर्नाहि । न । ब्रह्मऽसौ । पुनीहि । न ॥२४॥ येङ्कट० यत् त शोधकम् तेजस्यत् तेन अमे। तेम पुनीहि भस्मान् प्रामणानामभिषवैश्च ॥ २४ ॥ उभाभ्यो देव सवितः पवित्रेण सरेन च । मा पुनीहि विश्वतः ॥ २५ ॥ उभाभ्याम् । देव । सवितरिति । परित्रेण । सपन । च । माम् । पुनीहि । विश्वत ॥ २५ ॥ पेट्वट० उभाभ्याम् दव! सवित ! पवित्रण भात्मीयन तेजसा सोमस्य सवेन च माम् पुनीहि सर्वत । २५॥ इति मप्तमाष्टक द्वितीया याये सप्तदशो वग॥ - विभिष्य देव मविपिः सोम धामभिः । अग्ने दक्षैः पुनीहि नः ॥ २६ ॥ मिऽभि 1 यम् । दव । सति । वर्षिष्ठे । सोम । धामऽभि । अ# । दई । पुनीहि । न ॥ ३ मूको. १ नियों वि'', नेय्य " नास्ति मूको, २२ नास्ति हिम वि' ५५ नास्ति दि. ६. भस्मन् विमा ·, - ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, * ३, व १८. बेङ्कट० त्रिभिः त्वम् देव। प्रेरक! अग्ने वृद्धतमैः सोम! शरीरैः अग्निवायुसूर्यः वृद्धः अस्मान पुनीहि ॥ २६ ॥ पुनन्तु मां देवजनाः पुनन्तु वसवो धिया । विश्वे देवाः पुनीत मा जातवेदः पुनीहि मा ॥ २७ ॥ पुनन्तु । माम् । देवऽजनाः । पुनन्तुं । वसवः । धिया । विश्व । देवाः । पुनीत । मा । जातऽवेदः । पुनीहि । मा ।। २७ ॥ बेट० देवजनाः यजमाना:' यद्वा देवविशः इति । भवशिष्टं स्पष्टम् ॥ २७ ॥ प्र प्यायस्व प्रस्यन्दस्व सोम विश्वेभिरंशुभिः । दे॒वेभ्य॑ उत्तम हुयिः ॥ २८ ॥ प्र । प्यायस्व । प्र । स्यन्दस्त्र । सोभ । विश्वेभिः । अंशुभिः । देवेभ्यः । उत्ऽतमम् । हविः ।। घेवट० प्र वर्धय प्र स्यन्दस्व च मोम! विश्वैः अंशुभिः देवेभ्यः उत्तमम् हवि. ॥ २८ ॥ उप प्रियं पनिप्नत युवानमाहुतीवृधम् । अर्गन्म विभ्रतो नमः ॥ २९ ॥ उप । प्रियम् । पनिप्नतम् । युवानम् । आहुतिऽवृधम । अर्गन्म । बिभ्रतः । नमः ॥ २९ ।। येवट. 'उप गच्छम प्रियम्' शब्दयन्तम् युवानम् माहुत्या वृद्धम् धारयन्त नमस्कारम् ॥ २९ ॥ अलाय्यस्य परशुर्ननाश तमा पनस्व देव सोम | आयुं चिंदेव देव सोम ॥३०॥ अलाव्यस्य । परशुः । ननाश । तम् । आ । पवस्व । देव । सोम । आग्युम् । चित् । एव । देय । सोम ॥ ३० ॥ पेट भभिगध्यतः शत्रोः परशुः तम् एव नाशयतु, नास्मान् अपापान् । आ पवस्व देव! सोमाभाहन्तारमय देव! सोम! प्राधस्व, नास्मानिति ।। ३० ॥ यः पविमानीरध्यैत्यपिभिः संभृतं रसम् । सर्व स पूतमश्नाति स्वदिन मातरिश्चना ॥ ३१ ॥ यः । पात्रमानी । अधिएति । ऋविऽभिः । ममऽभृतम् । रमम् । मम् । स । पूनम् । अस्नाति । स्यदितम् । मातरिश्वना ॥ ३१ ॥ पट. यः पाबमानीः अध्यति, ऋषिभि मधुन्दप्रभृतिमि. संगनम् वेदरमम्' गर्यम् सः पूनम् एवं भानाति नामध्यम् । स्वाशनात् प्रागेद मातरिश्वना पविग्रेण सदितम् ॥ ३०॥ । 1.नास्ति विम'. ५.नास्ति'. २२. गरम पियम् विभ. १. सम्मा' गूको. ४. स.वि.

·३०५७ सू ६५, म ३२] नवम मण्डलम् पाबमानीयों अध्येत्यपिभिः संभृतं रसम् । तस्मै सरसती दुहे क्षीरं सर्पिमधूदकम् ।। ३२ ॥ पाबमानी । य । अविऽएति । ऋषिऽभि । समऽमृतम् । रसम् । तस्मै । सरस्वती । दहे । क्षीरम् । सर्पि । मधु । उदकम् ॥ ३२ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्वा ॥ ३२ ॥ इति ससमाष्टके द्वितीयाध्याय भष्टादशो वग ॥ - सोमा, गाव भारन्दन । [६८] चरसप्रिर्भालन्दन ऋपि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्द , दशमी त्रिष्टुप । प्रदेवमच्छा मधुमन्त इन्दमोऽसिष्यदन्त गाव आ न धेनः । बर्हिपदौ पचनान्त ऊधभिः परिस्रुतमुस्रियां निर्णिजे धिरे ॥१॥ प्र । देवम् । अच्छ । मधुम-त । इन्दव । असिस्यदन्त | गा । आ । न । धेन । बर्हिऽसद । वचनाऽन्त । ऊर्धऽभि । परिऽस्रुतम् । उत्रियो । नि ऽनिजम् । धिरे ॥ १ ॥ येङ्कट० वत्सपि प्र स्यन्दन्ते' दवम् इन्द्र प्रति मधुमत पयस्विन्य , बर्हिषि सीदन्त शब्दवन्त'। ऊधभि परिस्रुतम् सोमरस पयोभूत शुद्ध गावो धारयन्तीति ॥ १॥ स रोरुपदभि पूर्वी अचिक्रददुपारुहः श्रृथयन्त्स्वादते हरिः । तरः पवित्र परियन्नुरु जयो नि शर्याणि दधते देव आ परम् ॥ २॥ स । रोस्वत् । अभि । पूर्वी । अचिहत् । उपऽआरहे । श्रृथयन् । स्वादते । हरि । तिर । पवित्रम् । परिऽयन् । उर । जय । नि । शर्याणि । दधते । देव । आ । परम् ॥२ शब्द कुर्वन् आभ कन्दते मुरया स्तुती, कि उपारोहणशीला' भोषधी सम्र श्लथयन् स्वाट्करोति फलिनी. कुर्वन् हरि , तिर नृत्य पवित्रम् परिगच्छन् महा त करोति, "नि करोति शरेण इन्तभ्यानि', यामानानाम् आ प्रयच्छति धनम् देव ॥२॥ गि यो ममे यम्यां संयती मदः सारधा पय॑सा पिन्दर्शिता । मही अपारे रजसी विदिदभित्र जन्नक्षितं पाज़ आ दंदे ॥ ३ ॥ पेट० स वग १, सोममय दि ५ भवागत " नास्ति मूको. २ न्दते मूको ६६ नास्ति वि' गल' निभ', भ'.

·- - -- ऋग्वेदे सभाध्ये [ अ५, भ., व १९, पि! य । ममे । यम्यो । सयती इति सम्ऽयुती । मद । साकम्ऽवृधौ । पय॑सा । पियत् । अक्षिता । मही इति । अपारे इति । रजसी इति। निवेदित् । अभिऽवजेन् । अक्षितम् । पाज. ! आ। ददे ॥ वेङ्कट० वि ममे य रसो युगलभूते' परस्पर सङ्गच्छमाने द्यावापृथिव्यौ, साक वृद्ध पयसा सिञ्चति अक्षीणे। महत्यौ अपर्यन्ते द्यावापृथिव्यौ विविच्य तेजसा ज्ञापयन् क्षभिगच्छन् भक्षीण बलम् आ देदे ॥३॥ स मातरो विचरन् वाजयन्नपः प्र मेधिरः स्वधा पिन्वते पदम् । अंशुर्यवैन पिपिशे यतो नृभिः सं जामिभिनसते रक्षते शिरः ॥ ४ ॥ स । मातरां । निऽचरन् । वाजयन् । अप । न । मेधिर । स्वधयां । पिन्वते । पुदम् । अशु । यवैन । पिपिशे । यत ! नृऽभि । सम् । जामिऽभि । नमते । रक्षते । शिरै ॥४॥ येङ्कट० स द्यावापृथिध्यावन्तरेण चरन् प्रेरयन् उदकानि, स्वधया प्रपिन्वते मेधिर. प्राज्ञ भाप्याययति स्थानम् । सोम यवन माच्छाद्यते सयत ऋत्विरिभ । यवसक्तुभि श्रीयत इति । सोऽयम् जामिभि सङ्गच्छते भड्गुलिभिः । शीण च भूत रक्षति ॥ ४ ॥ सं दक्षण मनसा जायते कवितस्य गर्भो निहितो यमा पुरः । यूनो हु सन्ता प्रथमं पि जैज्ञतुर्गुहा हितं जनिम नेममुद्यतम् ॥ ५ ॥ सम् । दक्षण । मनसा ! जायते । कवि । ऋतस्य । गर्भ. । निऽहित । यमा । पुर । यूनो । हु । सन्तौ । प्रथमम् । नि । जज्ञतु । गुहाँ । हितम् । जनिम । नर्मम् । उत्ऽयंतम् ।। घेयूट० प्रदन मनसा सह सम् जायत कवि । सोम उदकस्य गर्भ देवैर्यमनेन परस्तात् अन्तरिक्ष निहित । युवानावेव भवन्तौ जननकाले वि जायते सोम सूर्यश्च । तयोश्च जन्म गुहाया निहित भवति । तयो मधे च उद्यतम् भवति प्रकाशम् । अति सूर्य. प्रादुर्भवति रात्री चन्द्रमा इति ॥ .॥ "इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याय एकोनविंशो वर्ग.॥ मन्द्रस्य रूपं विनिदुर्मनीषिणः श्येनो यदन्धो अभैरत् परावतः । तं मर्जयन्त सुध नदीयाँ उशन्तमशुं परियन्तमृग्मियम् ॥ ६ ॥ मन्द्रस्य । रूपम् । विविद । मनीषिर्ण । स्पेन । यत् । अन्धे । अभैरत् । पराऽवत । तम् । मर्जपन्त । सुऽवृधम् । नदी । आ । उशन्तम् । अशुम् । परिऽयन्तम् । ऋग्मियम् ॥ ६ ॥ 1. युगभूने वि २ जी विमा ३. यजमानेन वि. १.४. नास्ति मूको, ·नवम मण्डलम् . । ६८, मं] चकट० सोमस्य रूपम् जानन्ति मनीषिण । श्येन यत् अयम् भाजहार दूरात् , तम् शोधयन्ति मुष्ठ वर्धयमानम् चसतीवरीषु कामयमानम् देवान् अशुम् परितो गच्छन्तम् स्तुत्यम् ॥ ६ ॥ त्यां मजन्ति दश योर्पणः सुतं सोम मर्षिभिर्मतिभिधीतिभिर्हितम् । अव्यो वारेभिरुत देवहूतिभिभिर्यतो वाजमा दर्षि सातये ॥ ७ ॥ वाम् । मृजन्ति । दश । योषण । सुतम् । सोमं । ऋषिऽभि । मतिऽभि । धीतिऽमि 1 हितम् । अयं । वारैभि । उत । देवहूतिऽभि । नृऽभि । यत । पार्जम् । आ । दर्षि । सातये ॥७॥ येङ्कट त्वाम् मृनन्ति दश अङगुल्य अभिघुतम् सोम। ऋषिभि स्तुतिभि कर्मभिश्च निहितम् । अवेर्वालै अपि च स्तुतिमि मनुष्यै सयत स्वम् भन्नम् विवृत करोपि दानाय ॥ ७ ॥ परिप्रयन्त वय्यै सुपंसद सोमै मनीपा अभ्यनूपत स्तुभः । यो धारया मधुमा ऊर्मिणा दिव इयर्ति वाचे रयिपाळमर्त्यः ॥ ८ ॥ परिऽयन्तम् । बम् । सुऽससदम् । सोमम् । मनीपा । अभि । अनुपत । स्तुभ । य । धारया ! मधुऽमान् । ऊर्मिणा । दिन । इयति । वाचम् । रयिपाट् । अमर्थ ॥ ८ ॥ वेङ्कट० परिगच्छन्तम् काम्यम् शोभनससदनम् सोमम् स्तुतय अभि स्तुवन्ति मनस ईशिश्य । य धारया मधुमान् दिव पवते' उदोन 'सह, स' प्रेरयति वाचम् शत्रुधनानाम् अभिभविता - अमर्त्य ॥८॥ । अयं दिव इयति विश्वमा रजः सोमः पुनानः कलशेषु सीदति । अद्भिगोभिर्मन्यते अद्रिभिः सुतः पुनान इन्दुरिनौ विदत् प्रियम् ॥ ९ ॥ अयम् । दिन । इयति । विश्वम् । आ । रज । सोम । पुनान । कलशेषु । सदिति । अत्ऽभि । गोमि । मन्यते । अद्रिऽभि । सुत । पुनान । इन्दु । वरिय । विदत् । प्रियम् ॥ चेवट० अयम् दिव' प्रेरयति विश्वम् उदकम् । सोम पूयमान क्लशेषु सादात । सोऽयम् अद्धि गोविकारश्च मृज्यते ग्रावभि सुत । स पूयमान इन्दु धन प्रयच्छति प्रियम् ॥९॥ एवा नः सोम परिपिच्यमानो वयो दधच्चितम पवस । अद्वेष द्यावापृथिवी हुँचेस देवा धुत्त रयिमस्मे सुपीरम् ॥१०॥ एव । न । सोम । परिऽसिच्यमान । पय॑ । दधत् । चित्रऽतमम् । परस्म । अद्वेपे इति । द्यावापृथिवी इति । हुवेम । देवा । धत्त । रयिम् । अस्मे इति । सुऽवीरम् ॥ १०॥ ३ नास्ति विमा ४ नास्ति मूको. पत वि. २-२ सह वि. सहसा भ'. ६. पशुभिश्च मूको, ५. तु या ४,१९ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, अ., व २.. वेङ्कट० एवम् न सोमा परिषिच्यमान भन्नम् प्रयच्छन् चित्रतमम् पचस्व । द्वेषरहिते द्यावापृथिव्यो मायाम । देवा । च धत्त भस्मासु रथिम् सुपीयमिति ॥ १०॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये विशो वर्ग' ॥ [६९] रहिरण्यरतूप भागिरम पि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्द , नवमीदशम्यौ त्रिष्टुभौ । इपुर्न धन्वन् प्रति धीयते मतिर्वत्सो न मातुरुप सङ्घर्धनि । उरुधारेव दुहे अग्रे आयत्यस्य व्रतेप्पपि सोम इष्यते ॥१॥ इधू । न । धन्वन् । प्रति । धीयते । मति । वत्म । न । मातु । उप : सर्जि । ऊधनि । उरुधाराऽइव | दुहे । अप्रै। आऽयुती । अस्य । व्रते । अपि । सोमं । इष्यते ॥ १ ॥ वेङ्कट हिरण्यस्तूप । शर इव धनुपि प्रति धीयते स्तुति इन्द्रे। वास इथ मातु उप सृज्यत ऊधनि । सोऽयम् इन्द्र कामाम् दुग्धे, यथा बहुधारा' गौ 'वत्सस्य अप्रै' गच्छन्ती पयो दुग्धे । किंच अस्य यज्ञेषु भयम् सोम च प्रेयते ॥ १॥ -- - 1 . उपौ मतिः पृच्यते सिच्यते मधु मन्द्राजनी चोदते अन्तरासनि । पर्वमानः संतुनिः प्रेध्नतामिव मधुमान् दृप्सः परि वारमर्पति ॥ २ ॥ उपो इति । मुति । पृथ्यतै । सिध्यते । मधु । मन्द्रऽअर्जनी । चोदते । अन्त । आमनि । पमान । सम्ऽतनि । प्रघ्नताम्ऽई । मधुमान् । द्रप्स । परि । बारम् । अर्पति ॥ २ ॥ येङ्कट० उप पृच्यते स्तुति , सिच्यते च सोम , मदस्य प्रेरयित्री सोमधारा प्रेयः इन्द्रस्य आस्थे । पवमान इषु इच योधानाम्' मधुमान् द्रवणशील विसृज्य गति पवित्रम् ॥ २॥ अव्य वधुयुः पवते परि त्वचि श्रृथ्नीते नसीरदित मतं यत्ते । हरिरकान् यजतः संपतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥ ३ ॥ अव्यै । वऽयु । पयते । परि । त्वचि । श्रृग्नीते ! नप्ती । अदित । ऋतम् । यते । हरि । आन् । यजत । मम्ऽयत । मदै । नुम्णा । शिशान । महिप । न । शोभते ॥ ३ ॥ घेङ्कट० भवे त्वरि सोम परि पवत । प्रथयति भोषधी मंजाता यजमानाय । सोमो घोषधी. । 1.1. नास्ति मूको मूको. ६. योपताना २. निहितधारा विक ७ इनय मूको ३.३. साये वि. ४ दृश्यते मुको ५, बज्यो ·नवमं मण्डले - - १६९, ४ ] नामले निषिञ्चति रेतः। हरिः कामति यष्टव्यः सगृहीतः । मोमः बलानि तीक्ष्णीकुर्वन् महिषः इव शोभते ॥ ३ ॥ उक्षा मिमाति प्रति यन्ति धेनवों दे॒वस्य॑ दे॒वीरुपं यन्ति निष्कृतम् । अत्यंक्रमीदर्जुनं वारमव्ययमत्कं न निक्तं परि सोमो अव्यत ॥ ४ ॥ उक्षा । मिमाति । प्रति । यन्ति । धेनवः । देवस्य । देवीः । उप । यन्ति । निःऽकृतम् । अति । अक्रमीत् । अर्जुनम् । वारम् । अव्ययम् । अस्कम् । न । निक्तम् । परि । सोमः । अव्यत ।। वेट० वृषभः शब्दायते, तं च प्रति यन्ति धेनव , देवस्य देव्यः उम गच्छन्ति निष्कृतम् स्थानमिति । मोमस्तुतीचाह-योऽयम् अति कामति श्वेतम् पवित्रम् । फिंच भयं कवचम् इव उज्ज्वलम् ध्रयणानि परि व्ययति' ॥१॥ अमृक्तेन रुशता वाससा हरिरमो निर्णिजानः परि व्यत । दिवस्पृष्ठं बर्हणां निर्णिजे कृतोप॒स्तरणं चम्बोर्नभस्मयम् ॥ ५ ॥ अर्मुक्तेन । रुर्शता । वाससा । हरिः । अमर्त्यः । नि.ऽनिजान । परि । व्यत । दिवः । पृष्टम् । बर्हां । नि:ऽनिजे । कृत । उपऽस्तरणम् । चम्बोः । नभस्मयम् ॥ ५॥ वेङ्कट० भनिर्णिक्तेनापि स्वतश्शुलेन बाससा कैनचित् हरिः अमर्त्यः उदकैन शोध्यमानः भाच्छादनं करोति 'शुक्ल पय भाच्छादयति' । सोऽयम् दिव पृष्टम् भादित्यं वहणया' निणेजनाय करोति । स हि दीप्त्या सर्व निर्णेनेक्ति'। तदेवाह - उपस्तरणम् द्यावापृथियोः आदित्यमयम् करोतीति । तस्य तेजो दिवं च पृथिवीं चोपस्तृणाति ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये एकविंशो वर्ग ॥ सूर्यस्येव रश्मयो द्रावयित्नवी मत्सरासः प्रसुपः साकीरते । तन्तु ततं परि सर्गास आशवो नन्द्रादृते पवते धाम किं चन ॥६॥ मूर्यस्यऽइव । रहमय. । द्रवयित्नवः । मत्सरास । प्रऽसुपः । सोकम् । इरते। तन्तुम । ततम् । परि । सर्गास । आशब । न । इन्द्रोत् । ऋते । पयते । धाम । किम् | चन ।। येङ्कट सूर्यस्य इव रदमयः द्रवणशीला मदकरा प्रस्वापका शत्रूणाम् भपि वा पातृगाम् साकम् सोऽयं सोमः इन्द्रात् ऋते न गच्छन्ति । वस्त्रम् ततम् परि गच्छन्ति मृज्यमाना सोमाः। अन्यत् किजिद्देवशरीरं रक्षीकृत्य पवते । 'अयाडग्नेः प्रिया धामानि' ( मा २१,४७) इति मन्त्रः ॥६॥ । - - १-१. नास्ति वि. ८. देवः विम. १ अयति म'. २ तु ऋ९,७१,१,८६,१४. ३. अतिक्तेन विम'; अनिन्निक्ते दि. ५ तु वैप १,२२८२ m; बहणार घि'. ६.६. मा विम'. ७. नेति भूको. ९-९. नास्ति मूको.

·1 - - ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ २, व २२० मिन्धौरिय प्रवणे निम्न आशवो वृपच्युता मदासो गातुमाशत । शं नौ निवेशे द्विपढ़े चतुष्पढेऽस्मे बाजाः सौम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥ ७ ॥ सिन्धौ ऽइव । प्राणे । निम्ने । आश । वृषऽच्युता । मदास 1 गातुम् । आशत । शम् । न । निऽशे । द्विपदै । चतु ऽपदे । अस्मे इति । गाजर्जा । सोम । तिष्ठन्तु । कृष्टयं ॥ वेङ्कट० प्रगच्छति' उदक यत्र तत् प्रवणम् । तस्मिन् सिन्यो प्रवणे निन्ने इव 'आशवः । भाशव भाप । मत्विग्मि सुता' सोमा गमन प्रामुवन्ति । सुखम् अस्माक निर्गमने द्विपदे चतुष्पदे घ कुरु। अस्मासु अन्नानि तिष्ठ-तु सोम! मनुष्याश्च ॥ ७ ॥ आ नः पवस्व वसुमृद्धिरण्यवदश्वायुद्गोमधमत् सुवीर्यम् । यूयं हि सौम पितरो मम स्थन दिवो मूर्धानः प्रस्थिता वयस्कृतः ।। ८ ।। आ । न । पवस्व । वसुंऽमत् । हिरण्यऽवत् । अवऽवत् । गोऽमत् । यवऽमत् । सुनीयम् । यूयम् । हि । सोम । पितरं । मम । स्थन । दिव । मुर्धान । प्रऽस्थिता । वय ऽकृत ॥ ८ ॥ वेङ्कट० आ पवस्व अस्मभ्य वस्वादियुक्त धनम् । पूयम् हि सोम1 पितर. मम भवथ । मङ्गिरस पितरस्तेपामधिप सोम । दिव उच्छिता सर्वदा प्रस्थिना अन्नस्य कर्तार ॥८॥ एते सोमाः पर्वमानास इन्द्रं रथा इव॒ प्र ययुः सातिमच्छ । सुताः पवित्रमति यन्त्यव्य हित्वी वृत्रिं हरितो वृष्टिमच्छ ॥ ९ ॥ एते । सोमा । पर्वमानास । इन्द्रम् । रा ऽइव । प्र । ययु । सातिम् । अछ । सुता । परिम् । अति । यन्ति । अव्य॑म् । हित्वी । त्रिम् । हरित । वृष्टिम् । अच्छे ॥९|| पेट० एते सोमा पवमाना इन्द्रम् रथा इव प्र गच्छन्ति युद्ध प्रति। सुता पविनम् अति' गच्छन्ति च अव्यम् । तेऽमी' हित्वा जराम् अश्वा गच्छन्ति वृष्टिम् गमपितुम् ॥९॥ इन्दरिन्द्रीय बृहते पंचस्व सुमृलीको अनव॒द्यो रिशादाः । भरा चन्द्राणि गृणते नमूनि द्यावापृथिवी प्रावतं नः ॥ १० ॥ इन्दा इति । इन्द्राय । बृहते । पस्त्र । सुऽल का । अनवद्य । रिशादी । भर । चन्द्राणि । गृणते । मंनि । देव । पावापृथिवी इति । प्र । अवतम् । न ॥ १० ॥ । , प्रयच्चरित मूको. २२ भाशा इव शाव वि' भ', आशा स्व भाशव वि. ३. श्युता वि'म'. ५. वहन्ति विभ' ६ भधि वि'म. .. चायमि वि. १.२ मि. ८. मिया ·सू., मं] नवमं मण्डलम् वेङ्कट० इन्दो! इन्द्राय' महते पवस्व सुखयिता भयरहित रिशताम सिता। देहि हादकानि स्तुवते वसूनि । देवैः सह हे द्यावापृथिवी! युवां च प्र रक्षतम् अस्मानिति ॥ १०॥ इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये द्वाविंशो वर्ग' ॥ - [७०] रेणुर्वैश्वामित्र मपि । पवमान सोमो देवता। जगती छन्द , दशमी निष्टुप् । निरस्मै सप्त धेनवो दुदुहे सत्यामाशिरं पूर्थे व्योमनि । चत्वार्यन्या भुवनानि निर्णिजे चारूणि चक्रे यहुतैरवर्धत ॥ १ ॥ त्रि । अस्मै । सप्त । धेनवैः । दुदुहे । सत्याम् । आऽशिरम् । पूर्थे । विऽओमनि । चत्वारि । अन्या । भुवनानि । नि ऽनिजे । चारूणि । चक्रे । यस् । ऋतै । अर्धत ॥१॥ वेङ्कट० रेणुवैश्वामित्र । एकविंशति धेनव सोमाय दुहते सत्याम् आशिरम् प्रले व्योमनि स्थिता । यद्वा द्वादश मासा पञ्चर्तव य इमे लोका असावादित्य एकविंश' (ते ५,४,१२,२ )। तै सधैं सह गोषु पय उत्पाद्यते । चत्वारि च अन्यानि उदकानि वसतीवरीस्तिस्रश्चैकधना निणेजनाय क्रयाणानि क्रोति, यदाऽय यसै वर्धते ॥१॥ । वेड्ट० स स भिक्षमाणो अमृतस्य चारुण उभे धावा काव्यना विशेश्रथे । तेजिंष्ठा अपो महना परि व्यत यदी देवस्य श्रवसा सदो विदुः ॥ २ ॥ स । भिक्षमाण । अमृतस्य । चारण । उभे इति । द्यावा । काव्येन । वि । शनथे । तेजिष्ठा । अप । महना । परि । व्यत । यदि । देवस्य । श्रवसा । सदै । बिदु ॥ २ ॥ चारु उदकम् याच्यमान उभे द्यावापृथिव्यौ कविकर्मणा' वि श्रथयति विवृते' करोति प्रत्ननोदकेन यज्ञनिमित्तेन । दीप्ततमानि उदकानि वर्षणार्थं महत्त्वेन भाच्छादयति । यदि देवस्य सोमस्य स्थानम् मत्विजो हविषा युक्ता यागार्थ लभन्ते ॥२॥ ते अस्य सन्तु केतयोऽमृत्यूयोऽदाम्यासो जनुपी उभे अर्नु । येभिर्नेम्णा च दे॒व्या च पुनत आदिद्राजानं मना अगृभ्णत ॥ ३ ॥ ते । अस्य । सन्तु । केन । अमृत्यम् । अदाभ्यास । जनुपी इति । उभे इति । अनु । येभि । नृम्णा । च । देव्या । च । पुनते । आत् । इत् । राजानम् । मनना । अगृभ्णत ॥३॥ ३ वर्भगा वि'म. १. विने मूको. - नास्ति मूको. २. बहते कि 21८३ ·रश्मयः भमारका ऋग्वेदे गभाध्ये [भ७, भर, १.२३. बेट० ते अस्य भहिंस्या' स्थावरं जामं च लक्षीरप मत रक्षन्तु, यः कंतुभिरयं बलानि देवाहीणि च भसानि प्रेरयति । भभिपयानम्तरमेव राजानम् स्तपः परिगृहन्ति ॥३॥ स मुज्यमानो दशभिः सुकर्मभिः प्र मध्यमासु मात्प प्रमे सर्चा । तानि पानो अमृतस्य चारुण उभे नृचक्षा अनुं पश्यते विशौ ॥ ४ ॥ स. । मृज्यमानः । दशऽभिः । सुकमऽभिः । प्र । मध्यमा । मातृy । प्रमे । सर्चा । तानि । पान । अमृतस्य । चारुणः । उभे इति । नृऽचाः । अनु । पश्यते । विशी ॥ ४ ॥ वेङ्कट० सः मृश्यमानः भगुलिभिः मुभि प्र तिते मध्यमामु अन्तरिक्ष्यास्थासु होकान् प्रमानुम् भपा सहायः। कर्माणि रक्षन् उदकस्य यस्याणम्प 'वृष्टयर्थ धर्म रक्षतु । उमे' "विशी अनु पश्यति' मनुष्यान् देयांश्च अन्तरिक्षण गान नृणां द्रष्टा ॥४॥ स ममजान इन्द्रियाय धायस ओभे अन्ता रोदमी हप्ते हितः । कृपा शुष्मण बाधते वि दुर्मतीरादेर्दिशानः शर्यहेच शुरुधः ॥ ५॥ सः। मर्मजानः। इन्द्रियाय । धार्यसे । आ । उभे इति । अन्तरिति । रोदसी इति । हर्पते । हितः । वृषो । शुष्म॑ण । बाधते । वि। दु.ऽमतीः । आऽदैदिशानः । शर्यहाऽईव । शुरुधः ।। ५ ।। वेङ्कट० स. मृज्यमान. इन्द्रस्य इन्द्रयाय जगतो धारकाय चावापृथियोरुभयोः अन्त• हितः गच्छति । सोऽयम् पा यरेन विवाधते दुर्मती आदेदिशान. मादयन् योद्धा इस प्रतिमटान् । शुचा परान ल्धन्ति ते दुर्मतय ॥ ५॥ "इति सप्तमाटके द्वितीयाध्यापे प्रयोविंशो वर्ग: ॥ स मातरा न ददृशान उत्रियो नानददेति मुरुतामिव स्वनः । जानन्नृतं प्रथमं यत् स्वर्णरं प्रशस्तये कमवृणीत सुक्रतुः ॥ ६ ॥ स । मातरी । न । दद्देशानः । उन्नियः । नानदत् । एति । मरुताम्ऽइव । स्वनः । जानन् । ऋतम् । प्रथमम् । यत् । स्त्र ऽनरम् । प्रऽस्तिये । कम् । अवीत । मुऽक्रतुः ।। घेवट० सः मातरौ पश्यन इत्र वत्म । उखेति गोनाम । शब्दं कुर्वन् एनि मरूनाम् दव च स्चनः पावापृथियोदर्शननायमेतीति । मातरा इति द्विवचनम् । जानन उदकम् मुख्यम् यत् उदक १. अहि वि. पति भ'; विशामनुप वि'. २-२ नाम्नि वि 1 रक्षन्तु वि. स. ३-३. विश्व वनुप वि', विश्वानु- ४. मृणा देवानां वि. ५५. नास्ति मूको. ६ नास्ति वि', ·सू. ७० में ] नवमं मण्डलम् सर्वमनुष्यम् भवति । सर्वे हि मनुष्या उदके सङ्गच्छन्ते । प्रशंसार्थम् 'स: कम्। मनुष्यं वृणोरो सुकर्मा ॥ ६॥ रुपति भीमो वृपभस्तविष्यया शृङ्गे शिशांनो हरिणी विचक्षणः । आ योनि सोमः सुकृतं नि पादति गव्ययी त्वम्भवति निर्णिगव्ययीं ॥ ७ ॥ वति । भीमः । वृषभः । तविष्यया । शृङ्ग्रे इति । शिशानः । हरिणी इति । विऽचक्षणः । आ। योनिम् । सोमः । सुऽकृतम् । नि । सीदति । गुव्ययीं । त्वक् । भवति । निःऽनिक । अव्ययी ।। वेङ्कट० शब्दायते भीमः वृषभ. बरेच्छया शृङ्गे तीक्ष्णीकुर्वन् हरितवणे विद्रष्टा । योनिम् आ नि सीदति सोमः सुसंस्कृतम् । तस्य निर्णेक्नी' गव्या त्वक् भवति । आनहुहे हि चमणि अभिषत्रः । एवम् भविमयी च । तद्धि पवित्र' भवति ॥ ७ ॥ शुचिः पुनानस्तन्वमरेपसमव्ये हरियधाविष्ट सानवि । जुष्टौ मित्राय वरुणाय वायवे विधातु मधु क्रियते सुकर्मभिः ॥ ८ ॥ शुचिः । पुनानः । तन्वम् । अरेपसम् । अव्य । हरिः । नि । अधाविष्ट । सानवि । जुष्टः । मित्राय । वरुणाय । वायवै । त्रिऽधातु । मधु । क्रियते । सुकमऽभिः ॥ ८ ॥ वेङ्कट० शुचिः शोधयन् भात्मीयं शरीरम् अरेपसम् हरितवर्ण: सोमः भविमये समुच्छ्रितं पवित्रे पनि धीयते । पर्याप्त:५ मिनादिभ्यः त्रिसन्धानम् मधु क्रियते ऋत्विग्भिः। दना पयसा संस्पृष्टः सोमः त्रिधातु मधु भवति ॥ ८॥ पर्वस्त्र सोम देववीतये वृषेन्द्रस्य हादि सोमधानमा विश । पुरा नौ बाधाद् दुरिताति पारय क्षेत्रविद्धि दिश आहो विपृच्छते ॥९॥ पवस्व । सोम । देवऽवीतये । वृर्षा । इन्द्रस्य । हादि । सोमऽधानम् । आ । विश । पुरा । नः । बाधात् । दुःऽहता । अति । पारय । क्षेत्रऽवित् । हि । दिशः । आहे ! विऽपृच्छ्रते ॥ बेट० पवस्व सोम! देवपानाय यश । भथ इन्द्रस्य प्रियम् सोमनिधानं पात्रम् आ विश । पुरा भस्मान्' बाधाया. दुरितानि अति पारय । मागतो हि मार्गान् ते' विपृच्छते । त्वम् अस्मान् रक्षेति ॥९॥ हितो न सप्तभि वाजपेन्द्रस्येन्दो जठरमा पवस्व । नावा न सिन्धुमति पर्पि विद्धाञ्छो न युध्यन्नव नो निदः स्पः ॥१०॥ तथा 1-1. व भ म विर २. निर्गती वि' भनिणेश्रो वि'. ३. "वित्र पग्निशमम् '. ५. 'वतीत्यर्यः भा. ५.५, नारित वि. ६, मस्मान् मूको. ७.७. झोषि वि'म'; गतिमि कृति वि. ८. नास्ति दि.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ अ २, व २४, हित । न । सप्ति । अभि । याजम् । अर्प । इन्द्रस्य । इन्दो इति । जठरम् । आ । परस्य । नापा । न । सिन्धुम् । अति । पर्षि । विद्वान् । शूर । न ! युध्यन् । । न । निद, स्परिति स्प ।। वेड्डट० प्रहित अश्व इव सडग्रामम् द्रोणकर शम् भभि भर्प । इन्द्रस्य इन्दो! जररम् प्रति आ पवस्त्र । इन्द्रस्य जठरो द्रोणकलश । नावा इव सिन्धुम् अस्मान् अतिपारय जानन्। शूरः इव युध्यन् भस्मान् अव पारय शमोरिति ॥१०॥ *इति सप्तमाटके द्वितीयाध्याय चतुर्विंशो वर्ग.' ॥ [१] पभो वैश्वामित्र ऋषि । पवमानः सोमो देवता। जगती छन्द, नवमी निष्टुप् । आ दक्षिणा सृज्यते शुष्म्याइ सदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृधिः । हरिरोपशं कृणुते नभस्पर्य उपस्तिरै चम्बोइब्रह्म निर्णिजे ॥ १॥ आ । दक्षिगा । सध्यते । शुष्मी । आऽमदम् । वेति । द्रुहः । रक्षस । पाति । जापि । हरि । ओपशम् । कृगते । नभै । पय । उपऽस्तिरै । चम्यौ । ब्रह्म । नि ऽनिजै ॥ १ ॥ वेट स्पभो वैश्वामित्र । ऋत्विाभ्यः दक्षिणा वि सृज्यते । सोमश्च बलवान् आस्थानम् प्रविशति गच्छति च । 'द्रोग्धु राक्षसान् च रक्षति जागरणशील । हरितवर्ण धारकम् । करोति मादित्यस्य उदकम् । उपस्तरणाय पावापृथिव्यो भादित्य' करोति निर्णजनाय च। 'मादित्यो हि द्यावापृथिव्यो स्वतेजसोपस्तृणाति निणेनक्ति च। अपि' 'चान्तरिक्षमुदकाधार कराति । ब्रह्मेति च उदकनामेति ॥ ॥ प्र कृष्टिहे शूप एति रोरुपदसुर्य) वर्ण नि रिणीते अस्य तम् । जाति वृत्रिं पितुरैति निष्कृतमुपगुतै कृणुते निर्णिजं तना ।। २ ।। प्र । कृष्टिहाऽईन ! शूप । एति । रोवत् । असुपैम् । वर्णम् । नि । रिणीते । अस्य । तम् | जहाँति । वृत्रिम् । पितु । एति । नि ऽकृतम् । उपऽगुतम् । कृणुते । नि ऽनिर्जम् । तनः ॥२॥ येड्यूट० प्र एति योद्धा इव मनुष्याणा हत्ता बलवान् शब्द कुर्वन् , असुराणा बाधकम् वर्णम् च तम् निर्गमयति, जहाति नराम्, पितु एति स्थान दिवम् , उपगतम् च करोति भात्मीय रूपम् पवित्रे ॥२॥ अद्रिभिः सुतः पत्ते गर्भस्त्योपायते नर्भसा वेपते मती । स मोदते नसते साधते गिरा नैनिक्ते अप्सु यजते परीमणि ॥ ३ ॥ । अस्य मात्मनः 1. सिन्धु विम. २ यजमानम् मूको ३.३. अपवारय मूको. ४. नास्ति मुको ५ 'राक्षमाश्च वि' भ', दोग्धन् साक्षमाश पि'. ६. वारक विम'. ७. 'दिराम वि. ८.८ नास्ति ९९. नास्ति वि. १०. सु. निघ १,१२ (तु. पत्रस्य मूको.).

·.. सू७१, मं] नवमं मण्डलम् अदिऽभिः । सुतः । पते । गर्भस्त्योः । वृषऽयते । नर्भसा । वैत । मती । सः । मोदते । नसते । साधते । गिरा । मेनिक्ते । अप्ऽसु । यज॑ते । परमणि ॥ ३ ॥ येड्यूट० बाहुभ्याम् प्रावभिध भभिपुतः 'पवते । वृपा इवाचरति । गच्छति चान्तरिक्षण । स्तुत्या सः मोदते। संश्लिष्टश्च भवति । साधयति ध स्तुत्या अभिलपितम् । निर्णनेक्ति चारमानम् उदकेषु । पूजयति च देवान् उपद्रवाणाम् भतिवारणार्थम् इति ॥ ३ ॥ परि घुक्षं सहसः पर्वतावृधं मयः सिश्चन्ति हर्म्यस्य॑ सुक्षणिम् । आ यस्मिन् गावः सुहुताढ़ ऊधनि मूर्धञ्छीणन्त्यग्रियं बरीमभिः ॥ ४ ॥ परि । घुक्षम् । सहसः । पर्वतऽवृधम् । मयः । सिञ्चन्ति । हर्म्यस्य । सक्षणिम् । आ । यस्मिन् । गावः । सुहृत्ऽअदः । ऊधनि । मूर्धन् । श्रीणन्ति । अम्रियम् । वरीमऽभिः ॥४॥ चेङ्कट० परि सिञ्चन्ति दीप्तम् बलार्थम् पर्वतेषु वृद्धम् उदकानि यज्ञगृहस्य सेचनशीलं सोमम् । आ श्रीणन्ति' यस्मिन् रसत्य धारके उच्छूिते पशवः सुतस्य हविपोऽत्तारः मुख्य पयः उरुत्वैः ॥४॥ समी रथं न भुरिजोरहेपत दश स्वसारो अदितेरुपस्थ आ । जिगादुप जयति गोरपीच्य पदं यदस्य मृतथा अजीजनन् ॥ ५॥ सम् । ईमिति । रर्थम् । न । भुरिजोः । अहेषत । दर्श । स्वसरिः । अदितः । उपऽस्थे । आ । जिगात् । उप । जयति । गोः । अपीच्यम् । पदम् । यत् । अस्य । मताः । अजीजनन् ||५}} चेट० सम् प्रेरयन्ति एनम् रथम् इव बाबी दश भगुलयः अदितेः उपस्थे । सोऽयं गच्छति उप गच्छति च गोः अन्तर्हितम् पयः, यदा 'सोमस्य स्थानम् ननयन्ति' मतुथाः स्तोतारः ॥५॥ इति सप्तमाष्ट के द्वितीयाध्याये पञ्चविंशो वर्ग:॥ - श्यना न योनि सदनं धिया कृतं हिरण्यय॑मासद देव एति । ए रिणन्ति चर्हिषि प्रियं गिरावो न देवाँ अप्यति यज्ञियः ॥ ६॥ श्ये॒नः । न । योनिम् । सर्दनम् । धिया । कृतम् । हिरण्यय॑म् । आऽसदम् । देवः । आ। पति । आ । मिति ! रिणन्ति । बहिपि । प्रियम् । गिरा । अश्वः । न । देवान् । अपि । एति । यज्ञिय ॥ वेङ्कट० श्येनः इव कुलायम् कर्मणा कृतम् सदनम् हिरण्मयम् भासत्तुम् देवः आ गच्छतीति । तमेनं प्रेरयन्ति बहिषि प्रियम् स्तुत्या। सोऽयम् अश्वः इव भाशुः देवान् अपि एति यष्टन्यः ॥ ६ ॥ 1.1. नास्ति वि'. २. भणन्ति वि', श्रीणयन्ति वि' ' ३.३. नास्ति मूको, ·भव: सुपतन: अव पश्यति पृथिवीम् सोमः परि पश्यति प्रशानन जाता. हरि मृजन्त्यरुपो न युज्यते सं धेनुभिः कलशे सोमो अज्यते । स्वदे सभाध्ये परा व्यक्तो अरुपो दिवः कविर्घा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि । पर। । विऽअक्तः । अरुपः । दिवः । कविः । वृष । त्रिऽपृष्टः । अनविष्ट । गाः । अभि। वेङ्कट० परा गच्छति स्पष्टः भारोचमानः अन्तरिक्षात् कविः । सहस्रणीतियतिः परायती रेभो न पूर्वीरुपसो वि राजति ।। ७॥ सहस्रऽनीतिः । यतिः । पराऽपतिः । रेभः । न । पूर्वीः । उपसः । वि । राजति ।। ७ ॥ 'वृषभः निपृष्टः शब्दायते गाः' अभि। ग्रीण्यस्य सवनानि पृष्टानि | सहस्रनयनः भागन्ता परागन्ता या, सोऽयं बबीः उपसः विराजति शब्दायमानः स्तोता इति ॥७॥ । स्वधया दैव्यं जन सं सुष्टुती नसते सं गोअंग्रया ॥ ८॥ अप्साः । याति । स्वधयो । दैव्यम् । जनम् । सम् । सुऽस्तुती । नसते । सम् । गोऽअग्रया ॥८॥ उदकस्य दाता अयम् अन्नेन गच्छति 'देव्यम् जनम् । सोऽयम्' सम् गच्छते सुष्टुत्या, [म, अ २, व पवित्रात् पवत इति करना तत्र नि-सेधति शवन् । त्वपं रूपं कृणुते वो अस्य स यत्राशयत् समृता सेधति निधः । अप्सा योति त्वेषम् । रूपम् । कृणते । वणैः । अस्य । स. । यत्र । अर्शयत् । सम्ऽकता । सेति । विधः। वेड्कूट० दीप्तम् रूपम् कृणुते वारकः' अस्य रश्मिः । स यत्र शेते युद्धे सम् गच्छते च गोमुसया वाचा। यया वाचा पशून याचते, तया सगछत इति ॥ ८ ॥ उक्षेब यूथा परियन्नरावीदधि विपरिधित सूर्यस्य । दिव्यः सुपर्णोऽयं चक्षत क्षां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९॥ तक्षाऽईव ! यूथा । परिऽयन् । अरावीत् । अधि । विपीः । अधित । सूर्यस्य । दिव्यः । सुऽपर्णः । अव । चक्षत । क्षाम् । सोमः । परि । कर्तुना । पश्यते । जाः ॥ ९ ॥ घेङ्कट० ऋषभः इव गोयूथानि परिगच्छन् शब्दायते । अधि' दधाति च दीप्तीः सूर्यस्य । दिदि "इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये पदिशो वर्ग." || [७२] हरिमन्त भागिरस ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । जगती छन्दः११ ! । प्रजाः ॥९॥ उद्वाचमारयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कति चित् परिप्रियः ।। १ ।। 1.1. वृषा वि'. २.२. नास्ति दि. ३. 4 मूको. वि, 'ता देने नेमिस्टन'. ६-१. देश्य न विभ, देय न वि. ९. सोम मि'; मा. मि. ... "ता विवि ४. पारसः मूको. ५.५. 'ता यदन्ने नमिच्छति ७. नास्ति वि. 1-11. नास्ति म ८. नास्ति ·नवमै मण्डसम सू ७२, म २] हरिम् । मृजन्ति । अरुप । न । युज्यते । सम् । धेनुऽभि । कशै । सोम । अज्यते । उत् । वाचम् । यति । हिन्वते । मती । पुरुऽस्तुतस्य । कति । चित् । परिऽप्रियं ॥ १ ॥ घेवट० हरिमन्त मागिरस | हरिम् मृजति । सोऽय गमनशीलरोऽश्व ' इव युज्यते । सम् अज्यते च गोविकारे कलशे स्थित सोम , उद् गमयति शन्दम्, प्रेयते च स्तुत्या। मोऽय पहुस्तुते स्तोतु यिन्ति धनानि प्रयरउसि परिप्रिय ॥१॥ साक बंदन्ति बहयो मनीपिण इन्द्रस्य सोम जठरे याटुहुः । यदी मजन्ति सुगंभस्तयो नरः सनीळाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥ २ ॥ साकम् । बदन्ति । नहर्व । मनीषिणं । इन्द्रस्य । सोर्मम् । जठरे । यत् । आऽदुहु । यदि । मृजन्ति । सुभिस्तय । नरं । सऽनीळाभि । दशऽभि । वाम्य॑म् । मधु ॥ २ ॥ पेट्वट० साकम् मन्त्रान् वदन्ति यहव स्तोतार, इद्रस्य' ठरे' द्रोणारशे' यदा सोमम् दुहन्ति । यदि एतम् अभिपुण्वन्ति शोभनबाहुका मनुष्या भगुरीमि दशभि काम्यम् मदकरम् इति ।। २ ॥ अरममाणो अत्यति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो सम् । अन्वस्मै जोपमभरद्विनंगसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेति जामिभिः ।। ३ ।। अरममाण । अति । एति ! गा । अभि । सूर्यस्य । प्रियम् । दुहितु । तिर । रयम् । अनु । अस्मै । जोपम् । अमरत् । विनम्ऽगस । सम् । द्वयामि । स्वसृऽभि । क्षेति । जामिऽभि ।। पेट्वट० भनुचरन् आत गछति श्रयणानि रक्षीकृत्य । सूर्यस्य दुहितु उपसश्च पियम्' रवम् तिर करोति । शब्दायन् अनु भरति च अस्मै पर्याप्त स्तोत्रम् 'स्तोता। कात स्तोत्र गृणातीति विनZम स्तोतोक्त इत्याहु । सोऽपम् सम् गच्छते द्वयौभि अङ्गुरीभि बन्धुभि उभाभ्यां पाणिभ्याम् उत्पन्नामि ॥३॥ नृधूतो अद्रिपुतो चर्हिषि प्रियः पति॒र्गनौ दिव इन्दुमत्वियः । पुरैधिवान् मर्नुपो यज्ञसार्धनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥ ४ ॥ नृऽधूत । अदिऽसुत । बहिर्षि । प्रिय । पति । गाम् । प्रऽदिव' । इन्दु । मुस्वियं । पुरधिमान् । मनुष । यज्ञऽसाधन । शुचि । धिया । पवते । सोम । इन्द्र । ते ॥ ४ ॥ वेङ्कट० मनुष्यश्शोधित ग्रावभिरभिघुतो यज्ञ प्रिय पात - मवाम् पुराण मोम स्तौ ज्ञात . नास्ति त्रि' २ नास्ति मूको ३ कनशे कि ४ एतद भषु मूको ५ तु निघ २,५. ६ ६ स्तोता रात स्तोतगणा' वि'' स्तोगणा' वि . तु निघ३०७ ८ 'धुत मूको ·३०. ऋग्वेद सभ ष्ये [१७, अ, ब २७ । प्रज्ञावान् मनुष्यस्य' यज्ञसाधन शुचि धारया पवते सोमः इन्द्र । तुभ्यम् ॥ ४ ॥ नृवाहुभ्यां चोदतो धारया सुतोऽनुप्वधं पवते सोम इन्द्र ते । आमाः ऋतन्त्समरध्वरे मतीर्न द्रुपच्चम्बोरासंदृद्धारः ॥ ५ ॥ नृबाऽभ्यम् । चोदतः । धारया । सुत । अनुऽधम् । पयते । सोमं । इन्द्र । ते । आ। अप्रा । कतून् । सम् । अजै । अधरे । मती । । । न । दुऽसत् । चनौ ।आ। असदत् । हरि ॥ पेवट. ० मनुष्यबाहुभ्याम् प्रेरित धारया अभिपुत तव बलार्थम् अन्नाय वा पवते सोम इन्द्र! तुभ्यम्। स त्वम् आ पूरयसि कर्माणि । सम् जयसि यज्ञे मती अभिमन्यमानान् भनून् । सोऽय गन्ता पक्षी इव द्रुमे सीदन् भधिषवणफ्लकयो आ सीदति हरितवर्ण' ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये सप्तविशो वर्ग॥ - -- सम् यन्ति अंशुं दुहन्ति स्तुनयन्तमक्षितं कविं कवयोऽपसों मनीषिणः । समी गावौ मतयो यन्ति संयत ऋतस्य योना सर्दने पुनर्भुवः ॥ ६ ॥ अशुम् । दुहन्ति । स्तनयन्तम् । अक्षितम् । कुपिम् । कार्य । अपस । मनीषिण । सम् । ईमिति । गा । मतय । यन्ति । सम्ऽयन । ऋतस्य । योना । सर्दने । पुन ऽभु ॥ ६ ॥ पेङ्कट० सोमम् दुहन्ति स्तनयन्तम् भक्षीणम् कविम् कान्ता कर्मवन्त बुद्धिमन्त । चैन पशव स्तुतयश्च सङ्गता यजस्योत्पत्तिभूते' स्थाने पुन पुनर्भवत्यः ॥ ६ ॥ नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोईऽपामूमौ सिन्धुवन्तरुक्षितः । इन्द्रस्य वजों घृपभो विभूसुः सोमो हुदे पंरते चारु मत्सरः ॥ ७ ॥ नाभा । पृथिव्या । धरण । मह । दिव । अपाम् । ऊो । सिन्धुषु । अन्त । उक्षित । इन्द्रस्य । बजे । वृषभ । विभुऽव॑सु । सोम । हृदे । परते । चार । मत्सर ॥ ७ ॥ पेङ्कट उछूिते पृथिव्याः स्थाने महत्या दिव धर्ता नदीषु अपाम् सबै निहित अन्तरिक्षस्था- नामां मध्ये वर्तमानः, इन्द्रस्य बरकर यर्पिता व्याप्तधन सोम १० सुखाय पवते करयाणम् मदकर ॥७॥ स तू पवस्व परि पार्थिवं रजः स्तोत्र शिक्षेन्नाधून्वते च सुक्रतो । मा नो निर्भागसुनः मादनस्पृशौ रयिं पिशङ्ग बहुलं वसीमहि ॥ ८ ॥ ..तु या ६,१३. २ मनु वि'. ३३. नास्ति वि. ४. नास्ति विभ' ६६ नास्ति मूको कन्ता जिम'. ८ भूत वि. ९ नास्ति पि. मूको. " पर विभ'. १. सोम ·नम मण्डरम् -- स ७२, में ] म ।तु । परस्य । परि पार्डियम ! रज । स्तोत्रे । शिक्षन् । आऽधुन्वते । च ! सस्तो इति सुऽक्रतो। मा । न । नि. । भाक् । वसुन. । स्दनऽस्पृशे । यिम् । पिशङ्गम । बहुलम् | वसीमहि ॥८॥ बेदर० स. क्षिप्रम् पवस्व पार्थिवम् लोकं रक्षीकृत्य स्तोरे प्रयच्छन भशुभि त्याम् आ धूयते च। 'तरेन चतुराभुनोति' (आरौ १२,५,२) इति सूनम् । 'सुप्रज्ञ! मा भस्मान् नि भाक्षी ' धनात् , येन वसुना गृहान पुत्रादीन् स्पृशन्ति तस्मात् । रयिम् नानारूपम् महान्तम् क्षाच्छादयेम ॥ ८ ॥ आ तू न इन्दो शनद्वात्वश्व्यं सहस्रदातु पशुमद्धिरण्यवत् । उप मास्व वृहती रेवतीरिपोऽधि स्तोत्रस्य परमान नो गहि ॥ ९ ॥ आ । तु । न । इन्दो इति । शतऽदातु । अन्यम् । सहस्रऽदातु ! पशऽमत् । हिरण्यऽवत् । उप । मास्त्र । वृहती. । रेवती । इयं । अधि । स्तोत्रस्य । पपमान । न. । गहि ॥ ९ ॥ चेटर ० आ प्रयच्छ क्षिप्रम् अस्मभ्यम् इन्दो। बहुदानम् भवहित धनम् सहस्रदानम् पशुहिरण्य- युक्तम् च । उप कुरु वृहितानि पशुमन्ति अनानि । अभिगच्छ पत्रमान । भस्माक स्तोत्रं श्रोतुमिति ॥ इति सप्तमाएके द्वितीयाध्याये अष्टाधिशो वर्ग:॥ । [७३] 'पवित्र मागिरम ऋपि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्दः । सक्के दृप्सस्य धर्मतः समस्तरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः । बीन्स मो असुरश्चक्र आर. सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् ॥ १ ॥ सके। गुप्तस्य । धर्मत । सम् । अस्वरन् । तस्य । योनौ । सम् । अरन्त । नाभयः त्रीन्। स । मूर्ध्न । असुंर । चक्र । आऽर# । सत्यस्य । ना । सुकृतम् । अपीपरन् ।। १ ।। वेङ्कट० पवित्र भागिरस । यज्ञस्य सूक्षस्थानीये' भभिपूयमागस्य अशर सम् गच्छन्ते । तदेवाह- यज्ञस्य स्थान गम् गच्छन्ते नद्धार सोमरसा इति । स बलवान् सोम तीन समुच्छ्रितान्। लोकान् मनुप्यादीनाम् आरम्भणाय कराति । सत्यभूतस्य तस्य' सोमस्य चतस्त्र. नावः सन्ति, ता पारयन्ति यजमानमिति ॥1॥ सम्यक् सम्यश्चौ महिषा अहपत सिन्धौरविधि वेना अंगीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अङमित् प्रियामिन्द्रस्य तन्मवीवृधन् ॥ २ ॥ - १. रामनो वि. २-२, ज्ञमस्मानिभाझी विम', जमस्मानिमाक्षी दि. ४. सक स्वानि यज्ञे विपक्ष'. ५. नास्ति वि'. ६. पर वि. मूको मा ४ ·। ३.७३ ऋग्वेदे सभाष्ये [भ, अ., व९ सम्यक् । सम्यञ्च । महिषा । अहेषत ! सिन्धौ । ऊर्मी । अधि । वेना । अनीविपन् । मौ । धाराभि । जनयन्त । अर्कम् । इत् । प्रियाम् । इन्द्रस्य । तन्वम् । अवीवृधन् ॥ २ ॥ येङ्कट० सम्यक् सम्यश्च महान्त ऋत्विज्ञ सोमं प्रेरयन्ति । सिन्धो ऊर्मी वसतीवरीपु कान्ता त्विज. सोम वेपयन्ति। सोमस्य धाराभि जनयन्त' मन्त्रम् प्रियाम् इन्द्रस्य तनुम्' वर्धयन्ति ॥ २ ॥ पवित्रपन्तः परि वाचमासते पितैपी प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥ ३ ॥ पवित्रऽवन्त । परि । पाचम् । आसते । पिता । एषाम् । प्रत्न । अभि । रक्षति । व्रतम् । मह । समुद्रम् । वरुण । तिर । दधे । धीरी । इत् । शेक । धरुणेषु । आऽरभम् ॥ ३ ॥ घेङ्कट० शोधकेन रश्मिना युक्ता सोमस्य रश्मय माध्यमिकाम् वाचम् सोमे स्थिता परि उपविशन्ति । पिता च एषाम् सोम पुराण अभि रक्षति कर्म प्रकाशनात्मकम् । सोऽय सोम ते महद् अन्तरिक्षम् "तिर दधे अन्तर्दधाति । तमिम सोम प्राज्ञा एव शक्नुवन्ति उदकेषु वसतीवरीपु आरब्धुम् ॥३॥ सहस्रधारेऽव ते समस्वरन् दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिपन्ति भूर्णयः पदेपंदे पाशिनः सन्ति सेतनः ॥ ४ ॥ सहस्रऽधारे । अ । ते । सम् । अस्वरन् । दिर । नाकै । मधुऽजिह्वा । असश्चत । अभ्यं । स्पर्श । न । नि । मिपन्ति । भूर्णय । पदेऽदे । पाशिन । सन्ति । सेतन ॥ ४ ॥ पेट्वट० बहूदकधारेऽ तरिक्ष वर्तमाना ते रश्मय पृथिवीं 'प्रति सम् गच्छन्ते । दिव उच्छ्रिते देश यतमाना मध्वमा । सोमतेजसामग्रेभ्यो हि मधूत्पन्न भवति । सङ्गवर्जिता । सेमस्य चारभूता 'रश्मय न नि मिषन्ति । क्षिप्रा "स्थानस्थाने पाशयुक्ता भवन्ति अन्धका पापकृतामिति ॥ ४ ॥ पितुर्मातरध्या ये समस्वरन्नृचा शोच॑न्तः संदहन्तो अनुतान् । इन्ट्रद्विष्टामर्प धमन्ति मायया त्वमसिक्नी भूमनो दियस्परि ॥५॥ पितु । मातु । अधि । आ। ये। सम्ऽअस्वरन् । ऋचा । शोचन्त । सम्ऽदहन्त । अवतान् । इन्द्रऽद्विष्टाम् । अप । धमन्ति । माययो । त्वचम् । असिनीम् । भूमन । दिव । परि ॥ ५ ॥ आच्छादक -- । , क्रान्ता मूको २. पारमि वि. ३. जय त वि. ४ मन्य वि'. तस विभ' ... थे.तस्तदक्षा' दि. ८८ प्रतिगच्यात विमा. ...10. 'स्नेयुके दि. ५ विधाम् वि. ९.९ यने वि.

·५.३, म नवम मण्डलम् पेङ्कट० पावापृथिवीभ्याम् ये प्रादुर्भूता स्तुत्या सरन्त सदहन्त भयजमानान् , ते इददिष्टाम् भवन्ति प्रज्ञया कृष्णाम् त्वचम् रक्ष, दिव घ गृथिव्याश्च ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये पफोनपिंशो वर्ग ॥ - - प्रनान्मानादध्या ये समस्वरञ्छ्लोकयन्त्रासो र सस्य मन्तवः । अपानक्षामा बधिरा अहासत ऋतस्य पन्या न तरन्ति दुष्कृतः ॥ ६ ॥ प्र नात् । मानात् । अधि । आ । ये । सम्ऽअस्वरन् । इलोकेऽयन्त्रास । रभसरय । मन्ता । अमे। अनुक्षास । बधिरा । अहासत । ऋतस्य । पन्याम् । न । तरन्ति 1 दु ऽकृत ॥ ६ ॥ घेङ्कटः प्रमात् अन्तरिक्षात् ये सह गन्ति स्तुतिनियमना वेगम् अभिमन्यमाना, तान् भनक्षा यधिरा च परित्यजन्ति, न तु प्राज्ञा तदेवाह-सत्यस्य मार्गभूतम् एपा गणम् न तरति दुष्कृत इति ॥६॥ महस्रधारे वितते पवित्र आ पाच पुनन्ति कवयों मनीषिणः । मुद्रास एपामिपिरासौ अद्रुहः स्पशः स्वञ्चः सुदृशौ नृचक्षसः ॥ ७ ॥ महाऽधारे । विऽनते । पवित्र । आ । वाचम् । पुनन्ति । कुवयं । मनीपिणे । रुदास । एषाम् । इपिरास । अगुहे । स्पर्श । सुऽअञ्च । सुऽदर्श । नृऽचक्षस ॥ ७ ॥ पेङ्कट० यहुधारे विस्तृते सोमे वर्तमाना' माध्यमिकाम् वाचम्' शोधयन्ति' फ्रान्तकमाण सेपाम् च गमनशीला द्रोहवर्जिता सुदर्शना प्राज्ञा । चारा भवन्ति स्वञ्चना एपाम् मरुत नृणा द्रष्टार ॥७॥ ऋतस्य गोपा न दर्भाय सुक्रतुस्त्री प पवित्रा दृद्यन्तरा दधे । विद्वान्त्स विश्वा भुवनाभि पश्यत्यवाजुष्टान् विध्यति कर्ते अवतान् ॥ ८॥ ऋतस्य । गोपा । न । दर्भाय । सुऽक्रतु । श्री । स । पवित्रा ! हृदि । अन्त । आ । दधे । विद्वान् । स । विश्वा । भुवना । अभि। पश्यति । अव । अर्जुष्टान् । विध्यति । कुर्ते । अवतान् ॥ ८ ॥ थेट० यज्ञस्य गोपयिता न दम्भितुं शक्यते रक्षोभि सुकर्मा । 'किं च स ग्रीणि पवित्राणि ' हृदयस्य अन्त निधत्ते । स्वस्मिन् सङ्गमयति । अग्नि वायु सूर्य इति तानि पवित्राणि । विद्वान् स विश्वानिभुवनानि अभि पश्यति । अप विध्यति च भप्रियान् भयजमानान् कतें' इति ॥ ८ ॥ ११ जमानात वि' मनानात विभ २२ नास्ति मूको ३ अनाक्षा विभ', अनक्ष वि. ४ नास्ति विम' बहुधार वि'. ५ "मानाना मूको ६ नास्ति वि' ७ प्रेरयन्ति विभ'. ८ कमणा वि'म', कर्मण वि किचित् विभ' १. नास्ति वि " तु ऋ ११२१, १३ .

·--- ३०४ ऋग्वेदे सभाष्ये [म ५ अ २, ३ ३०. ऋतस्य तन्तुर्विततः पवित्र आ जिह्वाया अग्ने वरुणस्य मायया । धीरांश्चित् तत् मुमिनक्षन्त आशुतात्रो कर्तमव पदात्यप्रभुः ॥ ९ ॥ ऋतस्य । तन्तु । विऽतत । पवित्र। आ। जिहायो । अग्रे। वरुणस्य । माययो । धीरो. । चित् । तत् । सम्ऽइनक्षन्न । आशन । अत्र । कर्तम् । अब । पदाति । अप्रैऽभुः ।। चेङ्कट० यज्ञस्य तनिता विस्तृत अन्तरिक्ष वरुणस्य जिह्वाया. अग्रे कर्मणा। वरणस्य जिह्वाने तद्यदापो नाम यासु सोमो वसतीति' । धीराः एव तत् पद समापनुमन्यो गरछन्ति । नक्षतिर्गतिकी (तु. निघ २,१४ ) । यः पुन कर्मणि अपभु' भवति संऽयम् अस्मिन्नेर रोके नरके पतति, नोपरि गच्छति ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाएके द्वितीयाध्याये त्रिंशो वर्ग' ॥ ६ [७४] 'कक्षीवान् दैर्घतमस सपि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्द , भष्टमी निष्टुप् । शिशुन जातोऽयं चक्रवने सश्यद्वाज्यरूपः सिपामति । दिया रेतसा सचते पयोवृधा तमीमहे सुमती शर्म सप्रथः ॥१॥ शिशु । न । जात । अब 1 चन्दत् । वनै । स्व. । यत् । बाजी । अरुप । सिसासति । ट्वि । रेतसा । सचते । पय ऽवृधा । तम् । ईमहे । सुऽमती । शर्म । सऽप्रथ ॥ १ ॥ वेङ्कट० कक्षीवान् । शिशुः इव जात अव क्रन्दति उदके, स्वगं रोकम् यदा अयम् भवः गमनशील सम्भक्तुमिच्छति । सोऽय तुलोकाद् उदकेन सह आगच्छति गवामोपधीना च क्षीरस्य वर्धकेन । तम् याचामहे शोभनया स्तुत्या गृहम् सवंत पृथुतमम् ॥1॥ दिवो यः स्कम्भो धरुणः स्वातत आपूर्णो अंशुः पर्येति विश्वतः । सेमे मही रोदसी यक्षदाता समीचीन दाधार समिपः कविः ॥ २॥ दिव । य । स्कम्भ । धरुण । सुऽआतत । आऽपूर्ण. । अंशु । परिऽएति । विश्वत । स 1 मे इति । मही इति । रोदसी इति । यतत् । आऽवृता । समीचीने इति सम्ऽचीने । दाधार । सम् । इप। अनि ॥२॥ घट० दिव विष्टम्भ य मुष्टु वितत. सम्पूर्ण. अशुः परिगच्छति सर्वत., स इमें महत्या द्यावाधियो कर्मणा यजति । म सङ्गते धारयति । सोऽयम् सम् प्रयच्छतु मनानि कवि ॥२॥ । धारक १. दिज्वाला विभ'. २. "बामग्र मूको. ५. प्रभु मूको, ६.६, नास्ति मूको, ३. को मूको. ५. सती विस, सीरी: अ'.

·नवमं मण्डलम् -- । - - सू ७४, मैं ३] महि प्सरः सुतं सोम्यं मधूर्वी गव्यूँतिरदितेन॒तं यते । ईशे यो वृष्टेरित उसियो वृपापां नेता य इतऊतिग्मियः ॥ ३ ॥ महि । सरः । सुऽकृतम् । सोम्यम् । मधु । उौ । गन्यूति. 1 अदितेः । ऋतम् । यते । ईशें । यः । वृष्टः । इतः । उस्त्रियः । वृषो । अपाम् । नेता । यः । इतःऽऊति. । ऋग्मियः ॥३॥ घट० महत् पानीयम् मुटतम् सोममयम् मधु विस्तीर्णश्च मार्ग पृथिव्याः भवति यज्ञम् सद्गच्छते । ईश्वरो भवति यः पृष्टः इमं लोकं प्रत्यापतन्त्या, गोहितः पा अपाम् नेता य. इत. गच्छन् स्तोतन्य , तस्य पानीयम् इति ॥ ३ ॥ आत्मन्वन्नी दुह्यते घृतं पर्य ऋतस्य नाभिरमृतं वि जायते । ममीचीनाः सुदानवः प्रीणन्ति तं नरौ हितमय मेहन्ति पेरवः । ४ ॥ आ मन्ऽवत् । नभः । दह्यते । घृतम् । पर्यः । तस्य । नाभि. ! अमृतम् । वि । जायते । सम्ऽईचीना. । सुऽदानवः । श्रीणन्ति । तम् । नरैः । हितम् । अर्थ । मेहन्ति । पेरवः ॥ ४ ॥ येवट० सारवत् घृतम् पयः च नमसः दुह्यने । यज्ञस्य बन्धकम् उदकम् च प्रादुर्भवति । तम् इम सोम सङ्गताः यजमाना. तर्पयन्ति । नेतारः रक्षका पार्थिवमुदकम् रश्मय. अव वर्षन्ति इति ॥ ४॥ अरावीदंशुः सर्चमान ऊर्मिणा देवाव्यं मर्नुपे पिन्वति त्वचम् । दाति गर्भमदितेरुपस्थ आ येन तोकं च तनयं च धार्महे ॥ ५ ॥ अरांचीत् । अशुः । सर्चमान. । ऊर्मिणा । देवऽअव्यम् । मर्नुपे । पिन्वति । वचम् । दधाति । गर्भम् । अदितेः । उपऽस्थे । आ । येन । तोकम् । च । तनयम् । च । धामहे ॥५॥ बेट० रौति सोमः सङ्गच्छमानः उदकन, देवाना रक्षिकाम् धात्मनः त्वचम् मनुष्याय क्षरति । दधाति गर्भम् अदिते उपस्थे ओषधीषु, येन गर्भण वयं पुरम् पौनम् च धारयामः ॥ ५ ॥ इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये एकत्रिंशो वर्गः ॥ सहस्रधारेऽव ता असश्चतस्तृतीय सन्तु रजसि प्रजावतीः । चतसो नाभो निहिता अबो ढियो हविर्भरन्त्यमृत घृतश्रुतः ॥ ६ ॥ महस्रऽधारे । अव । ता । असश्चतं । तृतीय । सन्तु । रजसि । प्रजाऽवती. । चतस. १. । नाभं । निऽहिता । अब । दिव । हवि । भरन्ति । अमृतम् । घृतऽश्चुत ॥ ६ ॥ । २.२. नास्ति मूको. 1... सोग च मार्ग वि' अ.

·२०७६ ऋग्वेद सभाध्ये [अ५, म १, व ३२ चवट० यहूदकधारे तृतीये लोके वर्तमानाः असताः अव सन्तु पृथिव्याम् पतन्तु उत्पादिताः । -चतस्रः दीप्तयः दिवः अधस्तात् निहिताः 'हविः भरन्ति' देवानाम्, मोषधीषु च अमृतम् उदकस्य च्यायिभ्यः ॥६॥ कास्ता इत्याह श्वेतं रूपं कृणुते यत् सिपांसति सोमो मीढ्वाँ असुरी बंद भूम॑नः । धिया शी सचते सेमभि प्रवद् विस्कन्धिमव दर्पदुद्रिणम् ॥ ७ ॥ श्वेतम् । रूपम् । कृणुते । यत् । सिसासति । सोम. । मीढ्वान् । असुर. । वेद । भूमनः । धिया । शमी । सचते । स. । ईम् । अभि । प्रऽवत् । दिवः । कवन्धम् । अव । दर्षत् । उद्रिणम् ॥ वेङ्कट. "वेतम् रूपम् करोति, यदा सम्भवतुमिच्छति । भागते हि श्वेतवणे सोमे समीपस्थानां श्वेत रूपं भवति तत्तेजसानुरक्षितानाम् । सोमः सेक्ता प्राज्ञः प्रयच्छति बहुधनम् । सोऽयं प्रज्ञानेन कर्माणि अभि सेवते उत्कृष्टानि । मन्तरिक्षाध मेघम् अव दारयति विवृत्तद्वारं करोति उदकवन्तम् इति ॥.॥ । । अर्ध श्वेतं कलशं गोभिरक्त कार्मन्ना वाज्यक्रमीत् ससवान् । आ हिन्विरे मनसा देवयन्तः कक्षीयते शतहिमाय गोनाम् ॥ ८ ॥ अधे । श्वेतम् । कलशम् । गोभिः । अक्तम् । कामन् । आ । वाजी । अक्रीत् । समऽयान् । आ। हिन्विरे । मनसा । देवऽयन्तः । कक्षीयते । शतऽहिमाय । गोनाम् ॥ ८ ॥ चेङ्कट सम्प्रति सोमससर्गात् श्वेतम् द्रोणवलशम् उदकैः सम्पृक्तम् । कार्मशब्द: काठावचन , यां योद्धार भाजि धावन्तो गन्तुमिच्छन्ति । काष्ठायाम् आ क्रमसे" कश्चिद् भवः युद्धं भजनिति । द्रोणकलशे पततीत्यर्थः। भाभिमुख्येन प्रेरयन्ति मनसा देवयन्तः ऋत्विज', कक्षीवते बहुगमनाय मोमश्च पशूनिति ॥ ८॥ अद्भिः सौम पचानस्य॑ ते रसोऽव्यो वारं वि पर्वमान धावति । स मृज्यमानः कविभिर्मदिन्तम स्वदस्वेन्द्रीय पवमान पीतये ॥ ९ ॥ अत्ऽभिः । सोम । पचानस्य । ते । रसः । अव्यः । पारम् । वि । पवमान । धावति । स । मृज्यमानः । कविऽभि । मदिन्ऽतम । स्वद॑स्व । इन्द्राय । पवमान । पीतये ॥ ९ ॥ - - १. पाउ पुनरक्तः वि. २. 'प्रजा दि'',तप्रज्ञा वि. ३. कान्दया दिम, कस्ता वि. ४. *मर घि', 'मरण म', 'भवन्ति वि. ५-५. खेतरूपं मूको. ६. नास्ति वि. .. नुरहितावि' म', 'नु रजिता दि. ८. कार्य शम वि' म', कामशम वि. ९. पारन्तो वि' भारपन्नोभ'. १.. मेन विमा ·नवम मण्डलम् ७५, .] बेङ्कट अनि सोम!! सम्पृश्यमानस्य' तब पवमान! भये वालम् विधायति । स स्वम् मृज्यमान कविमि हे मादयितृतम! प्रियरसो भव इन्द्रस्य पयमान ! पानार्थम् ॥ ९ ॥ 'इति सप्तमाष्टके द्वितीयाध्याये द्वात्रिंशो वः ॥ - - . [७५] कविभांगव अपि । पवमान सोमो देवता । जगती एन्द । अभि प्रियाणि पयते चनौहितो नामानि यही अधि येषु वर्धते । आ सूर्यस्य वृहतो बृहन्नधि रथं विष्व॑श्चमरुहद्विचक्षणः ॥ १ ॥ अभि । प्रियाणि । पपते । चने ऽहित । नामानि । यह । अधि । येषु । वर्धते । आ । सूर्यस्य । बृहत । बृहन् । अधि । रथम् । विष्व॑श्चम् । अरुहत् । विऽचक्षण ॥ १ ॥ पेलूट० कविर्गिय । अभि पवते प्रियाणि उदकानि चनसे हित , महान् येषु भन्सरिक्ष्येषु क्षयम् अधि वर्धते । भपा' मध्ये सोमो यसति । आ रोहति सूर्यस्य महत. महान उपरि रथम् विश्वग्गमन विद्रटा 'सोम इति ॥१॥ ऋतस्य जिह्वा परते मधु प्रियं वक्ता पतिर्धियो अस्या अदाभ्यः । दधाति पुत्रः पित्रोरपीच्यं नाम तृतीयमधिं रोचने दिवः ॥ २ ॥ ऋतस्य । जिहा । पवते । मधु । प्रियम् । वक्ता । पति । धिय । अस्या । अदाभ्य । दधाति । पुत्र । पित्रो । अपीच्यम् । नाम । तृतीयम् । अधि । रोचने । दिव ॥ २ ॥ जिद्धास्थानीय प्रियम् मधु क्षरति कर्मण पालयिता 'रक्षाभिहिसितुमशक्य । तन धारयति पुत्र यजमान मातापित्रो अन्तहितम् यत् नाम । तो न जानीतो नामकरणलायाम् । तत् तृतीयम् नाम दिव रोचने सोमे अधि धारयतीति। 'सोमयाजीति तृतीयमस्य नाम' इति बौधायन. (तु. बौधायनीय-गृह्यशपसूत्रम् १,११,४-७) ॥ २ ॥ अब द्युतानः कुलशा अचिक्रदन्नृभिर्येमानः कोश आ हिरण्यये । अभीमृतस्य दोहना अन्पताधि त्रिपृष्ठ उपसो पि राजति ॥३॥ अर्थ । तान ! कुलशान् । अचिक्रदत् । नृऽभि । येमान । कोशे । आ । हिरण्यये । अभि । ईम् । ऋतस्य । दोहना । अनूषत । अधि । त्रिऽपृष्ठ । उपस । वि । राजति ॥ ३ ॥ बेङ्कट. यज्ञस्य शब्दकृत् अस्य 1.1 नास्ति विम पृथ्यमा वि. ३३. नास्ति मूको. १. बतते कि ५ वा मूको. ६. विश्वगाम दि'; विश्वगागमन म. ... भवति वि. ८-८. शपसूत्र वि'म'. ९. 'रमेती मूको.

·-- ३०७८ भग्वदे सभाष्ये [अ५, अ., च ३३. बेङ्कट० अव अन्दति दीप्यमान द्रोणलशान् प्रति । मरिचरिम नियम्यमान हिरण्मये कोशे अधिपरणचर्मणि आ परते। तस्य हिरण्मयत्वम् 'हिरण्यपाणिरभिपुणोति' इति हिरण्य- सम्बन्धात् । तम् अभि स्तुवन्ति सत्यभूतस्य अस्य दोग्धार मत्विज । 'ग्रावाणो व सा ऋत्विको दुहा-त' (त ६,२,११,४) इति ब्राह्मणम् । सोऽयम् निपृष्ट निपवणपृष्ट भहानि प्रकाशयति ॥ ३ ॥ अदिभिः सुतो मतिभिश्वनौहितः प्ररोचयन् रोदेसी मातरा शुचिः । रोमाण्यव्या समया नि धावति मोर्धारा पिचमाना दिवेदिरे ॥ ४ ॥ अदिऽभि । सुत । मतिऽभि । चने हित । प्रोचयेन । रोदसी इति । मातरी । शुचि । रोमाणि । अन्यो । समयौ । सि । धाति । मधौ । धारा । पिचमाना । दिवेऽदिने ॥ ४ ॥ वेड्वट० ग्राभि मुत स्तोतृभि चनसे हित प्ररोचयन् द्यावापृथियो निर्माग्यो शुचि रोमाणि शस्मियानि' समया एव धावति । सोमस्य धारर त पवते पवमाना- रहदीसनेविति ॥ ४ ॥ परि सोम प्र धन्या स्वस्तये नृभिः पुनानो अभि वासयाशिरम् । ये ते मदो आहुनसो विहायसस्तेभिरिन्द्र चोदय दातवे मघम् ॥ ५ ॥ परि । सोम् । प्र । धन्न । स्वस्त । नृऽभि । पुनान । अभि । नासय । आऽशिरम् | ये । ते । मर्दा । आहनस । विहायस । तमि । इन्द्रम् । चोदय । दातवे । मघम् ॥ ५ ॥ वेवट० परि प्र गच्छ' सोम! अविनाशाय । नृाभ पूममा भाच्छादय च आशिरम् । ये ते मदा शत्रूणामाभिमुरयेन हन्तार । 'वचनवन्त " इति यास्क (४,५)। महान्त तै इन्द्रम् प्रेरय दातुम् धनम् इति ॥५॥ 'इति सप्तमाप्टके द्वितीयाध्याये उयस्त्रिशो वर्ग ॥ व्याख्यद् द्वितीयमध्याय सप्तमस्याष्टकम्य स । मित्रावरणयाश मातुर्यस्य समुद्भव ॥ इति वटमाधराचार्यविरचिते अक्महिताच्याख्यान सप्तमाष्टके द्वितीयोऽध्याय ॥ - इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाएके द्वितीयोध्यायः॥ . द्रोणानि दिम', दोगकलानि दि'. ३ अपिमयानि मूको. ३ 'वमानासह नि'', मानावाइन् ५५ परिपत विमा ५. वचनेत विम', पाचनर ता वि', ६१.नास्सि मूको. 1 ·सू) नवम मण्डलम् वेङ्कट वाच्य 'अथ तृतीयोऽध्यायः । 'धर्ता दिवः पवते'ऽय' च्याचिख्यासति माधवः । भश्रूयमाणदेवेषु मन्त्रेषु दर्शयन् ॥ ३॥ ऋषियस्य गुणान् ग्रूते यस्माचार्थमभीप्सति। निवेशयति यन्नाम तामाहुस्तस्य देवताम् ॥ २॥ 'अग्निमीळे पुरोहितम्", 'वायवा याहि दर्शन"। 'इन्द्रमिद् गाथिनों वृहत् 'सूर्य आत्मे(स्मा इ)ति ता ऋच. ॥३॥ "श्रुतेऽपि नाम्न्यतात्पर्ये'• न१ सा भवति देवता। दानस्तुतिपु हटानि निदर्शनम् ॥ ४॥ 'अहनने पैजवुनग्य दानम्, 'मुद्रमिदं रुशमा अग्ने अन्"। 'आसङ्गो अग्ने दशभिः सुहः', 'बृहदस्म वय॒ इन्द्रों दधाति ॥५॥ 'आ पुत्रा अमे" इत्यत्र तथाशिः सम्प्रकीर्तितः । मण्डले पावमाने तु" यहव. कीर्तितास्तथा ॥ ६ ॥ नामान्यत्र भदृष्टे नाम्नि सूनेन देवताया विनिश्चय । ""सुरूपकुत्नुम्' इत्याद्या रथस्वत्र निदर्शनम् ॥ ७ ॥ पद्यन्यदेवते" सूक्ते देवतानाम पश्यति । नियात् प्रकृतायां तत् 'तार्वश्विना भाहता ॥ ८॥ वैश्वदेवेषु सूकेषु देवतां देवतागुण । प्रातिस्तिकेषु सूने पु हैजानन्ति पण्डिता.॥९॥ 'बभ्ररेको वदत्याद्या सौम्यामेयी तदुत्तरा। स्वाष्ट्री चन्द्री च रौद्री ५ पौणी वैष्णयमाश्विनी ॥ १० ॥ ८ 1.1. मीरस्तु करभाष्ये समाके तृतीयोध्यायः प्रारभ्यते भा. २.२. परते वि' भ' धेशमा ३. ममीमत : 'मीपति वि'. , तमाम विभ. १,२,१. ७. झाधिन दि'; 'दाधिनो भर १. ९ .१,११५. १०.१० मरे विनाप्यार वि' भरे दिन म्यवासये थ. 11. नास्ति दि. १२. १७,१८,२१. ८,१,३३ १५ ऋ१,१२५,२. १६.१,६४,11.10.1७. मन्ये विभः १८. संप्रकीर्तिता दि. १९१९. नास्ति दिम. [R१४,. २.. यवरम. २.१,१.१,४. २२. ऋ८,२९,. २८५ मन्य वि'.

·३.८० काचन देवता। ऋग्वेदे सभाध्ये [भ, भ३," मवमी मैत्रावरण्यक दामी चातिसस्तव । सांसु दवतानाम द्विपदासु न इयते ॥11॥ यया ग्राझणशक्याना नास्ति तथैव नास्ति कपोचित् 'चतुर्रा चद् ददमानात् । ॥ ११ ॥ 'भस्वप्नस्य निर्विदे र कृषनित् फाल आशितम्। दुरुक्तनि दा वियते चतुरश्चिरप्रसङ्गत ॥1॥ 'अ५ स्वप्नस्य निर्वदे' कदर्यो नि द्यतेऽनया । "कृषन्नित् फाट आशितम्" दानमेपा प्रशसति ॥ १४॥ अन्यवस्था प्र जायते सूक्तमानेयमुच्यत । तत्रायाभिश्चतसृमिर्' जरात्मीया प्रदर्शिता ॥ १५॥ भ (ययाऽग्नि श्मशानस्थ 'कोळन्नो रग्म आ भुव"। आमेयरवन्तु सूक्तस्य मनस्यने समागमात् ॥ ११॥ जीणों धनि श्मशानऽनिर्धक्ष्यतीति भयान्वित । प्रदर्शयत्यवस्था ता तुष्टावाग्नि तथा त्यया ॥१७॥ 'श सदहिर्१० इद सूक्तम् पद सत्र प्रसङ्गत । स्मार्तोऽर्थ कथ्यत कश्चिद् सम्म्या द्वाभ्या महर्षिणा" ॥१८॥ करोति पुत्रिका नारी यथा दुहितर तथा । तस्यो सिञ्चति रेतश्च तच्छासदिति कीर्तितम् ॥९॥ रिक्थस्या दुहितुर्दान नचि प्रतिषिध्यत। तस्यां चैव यवीर्यास भ्रातर ज्येष्ठवत् सुतम् ॥ २० ॥ बृहता सूक्तमैन्द्र मिद विदु । तत्रानुशास्ति कुशिकान् 'उप प्रते(त" इति कौशिक ॥ २१ ॥ विश्वामित्रो ददास्मिन् सूक नानाविधा ऋच । नानाविधरभिप्राय सन्ति। दक्षता ॥ २२ ॥ १ 'इपिवता यासु नप २ ३११२०,१० ३ १०,११, ४ नास्ति मूको तसभि' वि'' ७ ऋ५,१९५ ८ शयन वि दि • ग्नयया' म', Paमया' वि 1. ३३,३१, । नास्ति मशासदिति दि" स्व विभ १५ सन्त वि. १९ नास्विवि ९९ 'ग्निमया' .

·३०८१ सू ५६, म.] नवम मण्डलम् पदन्ति चात्मकमांणि 'प्राता रक्षे प्रातरिवा" । 'नादमतो निरये(या" इति तादृशः सन्ति चापरा ॥ १५ ॥ शौनकस्तर वदति सूक्ते यस्मि नृचः स्थिताः । देवतामाश्रयन्ते ता. स्तुतां सूक्तन तामिति ॥ १४ ॥ हरि । सृजान । रस । [७६] *फविर्भार्गव मवि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्द । धर्ता दिवः पवते कृल्यो रसो दक्षौ देवानामनुमायो नृभिः । हरिः सृजानो अत्यो न सत्वभिथा पाजासि कृणुते नदीप्वा ॥१॥ धर्ता । दिव । पवते । कृत्यं । रस । दक्ष । देवानाम् । अनुऽमार्य । नृऽभि । अत्य । न । सत्वेऽभि । वृथा । पाजासि । कृणते । नदी । आ ॥ १ ॥ वेङ्कट० कवि । धर्ता५ अन्तरिक्षात् पवते यजमाने कर्तव्य सोमो वर्धनीय देवार्थ स्तोतव्य मनुष्य । हरितवर्ण सृज्यमान अश्व इव सादिभि' अनायासेन वेगान् भास्मीयान् कुरुत वसतीवरीपु निर्गच्छतीति ॥१॥ शरो न पत्त आयुधा गर्भस्त्योः स्वः सिसिन् रथिरो गर्विष्टिषु । इन्द्रस्य शुष्ममारयन्नपुस्युभिरिन्दुर्हिन्वानो अज्यते मनीपिभिः ॥ २ ॥ पूरै । न । धत्ते । आयुधा । गर्भस्त्यो । स्वरिति स्व । सिसासन् । रपिर । गोऽष्टिषु । इन्द्रस्य । शुष्मम् । श्यन् । अपस्युमि । इन्दु । हिन्वान । अज्यते । मनीषिऽमि ॥ २ ॥ पेट० "युद्ध प्रविशन् शूर इव आयुधानि धारयति वादो स्वर्गम् ' सम्भवतुमिच्छन् रथवाम् दिवसागमनेषु । इन्द्रस्य बलम् प्रेरयन् कर्मेच्छुभि इन्दु प्रेर्यमाणो गोभि अज्यते प्रावै ॥२॥ इन्द्रस्य सोम पर्वमान ऊर्मिणा तविष्यमाणो जठरेपा विंश । प्रणः पिन्य विद्युदभ्रेव रोदसी धिया न वाजाँ उप मास शव॑तः ।। ३ ।। इन्द्रस्य । सोम । परमान । ऊर्मिणो । तमिष्यमाण । जठरेषु । आ। विश ! प्रा न । पिन्न। तिऽधुत् । अभ्राऽईव । रोदमी इति । धिया। न । वार्नान् । उप।मासि । शत ॥३॥ .. पहा मूको ..१,१२५,' २ ४,१,२. ३ 'शा मुको. १५. नास्ति को नास्ति वि • साविमि दि ८८ प्रविश • सुधा विभा . सामूको. ६३,५, नास्ति विर ·- ग्वेदे सभाध्ये [२७, २३, व.. येट० इन्द्रस्य सोम! पवमान धारया वधिण्यमाण जठरेषु आ विश । 'प्रधुन भस्माकं पावापृथियो, यथा विद्यत् अाणि दोध । कर्मणा इदानीम् अस्माकम् उप' कुरु बहूनि भन्नानि ॥३॥ विश्वस्य राजा परते स्वदर्श मुतस्य धीतिमृपिपाळेगीवशत् । यः सूर्यस्यासिरेण मृज्यतै पिता म॑तीनामसंमष्टकाव्यः ॥ ४ ॥ विश्वस्य । राजा । पवते । स्सु दश । ऋतस्य । धीतिम् । ऋषिपाट । अवीवशत् । य । सूर्यस्य । असिरेण 1 मृज्यते । पिता । मतीनाम् । अर्समष्टऽकाव्य ॥ ४ ॥ बेट्स ट० सर्वस्य राना पवते स्वदेश इन्द्रस्य पानाय । इन्द्रस्य' कर्म यज्ञम् ऋषिपाद काममचे, म रूपीनभिभवति । 'ब्रह्मा देवानां पदयी कीनाम्' (ऋ९,१६) इति मन्त्र । सूर्यस्य उत्क्षपकेण तेजसा शोध्यते पालयिता स्त्रोतृपयाम् भन्यै कविमि अव्यातक ११ ४ ॥ वृपैर यूथा परि कोशमर्पस्य॒पामुपम्थै घृषभः कनिक्रदत् । म इन्द्रीय परसे मत्सरिन्तमो यथा जेपाम समिथे त्योतयः ॥ ५ ॥ वृषोऽइन । युया । परि । मार्शम । अर्पसि । अपाम् । उपऽस्थै । वृषभ । कनिक्रदत् । स । इन्द्राय । परसे । म सरिन्ऽतम । या । जेमि । सम्ऽथे । नाऽऊतय ॥ ५ ॥ वेट० वृषभ इव यूथानि परि गच्छति कलशम् अपाम् उपस्थे अन्तरिक्ष यर्षिता शब्द स त्वम् इद्राय पवसे' अत्यन्त मदयिता। यथा जयेम सङ्ग्रामे शतु स्वया रक्षिता , तथा पवसे इति ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये प्रथमो वर्ग॥ । य कुर्वन् । [७७] कविभोगव अपि । पवमान सोमो दवता। जगसी छन्द गुप प्र को मधुमाँ अचिक्रददिन्द्रस्य जो वपुपो यपुटरः । अभीमृतस्य सुदुघौ घृतश्चुतौ गश्रा अपन्ति पर्यसेर धेनवः ॥ १ ॥ एन । प्र । कोशे । मधुडमान् । आचेवदत् । इद्रस्य । वन । वपुष । वपु ऽतर । अभि । ईम् । ऋतस्य । सुऽदुर्गा 1 घृतप्रचुन । गश्रा । अन्ति । पय॑साऽइय । धेन ॥१॥ " पवारमा विमा प्रयुवाम्मासि मरने ११. मास्ति मृका, २ पा वि. १.१ पान वि.

·नवमं मण्डलम् Fu, मैं ] ३०८३ पेट० अय प्रकर्पण शब्दायते कलशे मधुरसः स्यन्दमान इन्द्रस्य चलकर पीजाना यतु भन्यस्माद् अत्यन्तं वप्ता । सोमो योषधीषु गर्भम् भावपति । तम्यारय सत्यस्य' ममि गच्छम्ति धारा. सुदोहा' उदकस्य निर्गमयिभ्य शब्दायमाना , यथा पयसा युक्ता धेनव भागच्छन्ति ॥१॥ - . - स पूर्व्यः पंरते यं दिवस्परि श्येनो मथायदिपितस्तिरो रजः । स मध्व आ युवते वेर्विजान इत् कृशानोरस्तुर्मनसाह बिभ्युषा ॥२॥ स । पूर्व्य । परते ! यम् । दिव । परि । इयेन । मथायत् । इपित । तिर । रजे । स ।म ।आ। यवते । वैजिान । इत् । कशानो । अस्तु । मनसा । अहे। विभ्युषा ॥ २ ॥ वेङ्कट० स प्रन क्षरति, यम् सोम युरोकात् श्येन 'परि भमभात् मात्रा' प्रेपित । तिर -कुर्वन् तृतीय लोक श्येन मधूनि आ युवते पृथक्करोति दिव चरन् कृशानो सोमपारात् शराणां क्षेप्तु भीतेन एव मनसा सहेति ॥ २ ॥ ते नः पूर्वीस उपरास इन्देवो महे वाजाय धन्वन्तु गोमते । ईक्षेण्यासो अहोई न चारवो ब्रह्मब्रह्म ये जुनुपुर्दविहविः ॥ ३ ॥ । न । पूर्वीस । उपरास । इन्दन । महे । वाजाय । धन्वन्तु । गोऽमत । ईक्षेण्यास । अह्म । न । चारव । ब्रह्मऽब्रह्म । ये । जजषु । हवि ऽहवि ॥ ३ ॥ वेङ्कट० ते न प्रत्ना ग्रावभि सूयमाना महते पशुमते भन्नाय निर्गच्छन्तु दर्शनीया स्त्रिय इव चारच । 'अहि . भाहननाद् (तु या २,१७) इत्युक्तम् । आदन्ति' हि स्त्री पुमा समिति। ये सर्व स्तोत्र सर्व च हवि सेनन्ते ॥३॥ अयं नौ विद्वान् वनबद्वनुष्यत इन्दुः सत्राचा मनसा पुरुष्टुतः । इनस्य यः सदने गर्भमादधे गौमुरुब्जमध्यपैति वजम् ॥ ४ ॥ अयम् । न । विद्वान् । वनात् । वनुष्यत । इन्दु । सत्राचा । मनसा । पुरुऽस्तुन । हुनस्य । य । सदन । गर्भम् । आधे । गाम् । उसब्जम् । अभि । अप॑ति । व्रजम् ॥ ४ ॥ पेङ्कट० अयम् अस्माक हन्तु विद्वान् हन्तुमिच्छत शत्रून् इन्दु मनसा बहुभि भयम् ईश्वरस्याग्न सदनै थाबासस्याने ओपधीपु गर्भम् भाधत्ते पृथिन्या वा। सोऽय शत्रुभिरपहृताना गवाम् उरण : पयसो जनकम् ग्रजम् अभि गच्छति भाजिहीर्षु ॥ १ ॥ इन्दव । - यहचता स्तुत, य ४५.भिदि माणसा २ सन्दोहा म. ६ १. तस्य दि. ३-३. पयवाना मात्रा वि'; पयवनात्मात्रा भर नास्ति विभ' राहनादित्युक्त वि', हि राहननादिस्युक्तं वि', नास्ति अ' उरूण. वि'.

·प्राग्वेदे सभाध्ये [av, भ,११ चक्रिर्दिवः परते कृत्यो रसौ महाँ अदयो वरुणो हुरुग्यते । असानि मित्रो वृजनैपु यज्ञियोऽत्यो न युथे पयुः कनिक्रदत् ॥ ५ ॥ चक्रि । दिव । पाते । कृल्य । रस । महान् । अदब्ध ! वरुण । हुरुम् । यते । असांवि । मित्र । वृजनेषु । यज्ञियं । अत्य । न । यूथे । उपऽयु. । कनिकदत् ॥ ५ ॥ पेङ्कट० कर्ता कामान् दिव पवते कर्मण्य रस महान् महिंसित वारक.' कुटिलम् गछते जनाय अभिपुत मिनभूत उपद्रवेषु यष्टव्य भश्व इव यडयायूथे वृषभ शब्द फुशिति ॥ ५ ॥ 'इति ससमाप्टके तृतीयाध्याय द्वितीयो वर्ग। [७८] फविभार्गव ऋषि । पवमान सोमो देवता। जगती छन्दः । प्र राजा बाचै जनयनसिष्यददपो वसानो अभि गा ईयक्षति । गृभ्णाति रिप्रमविरस्य तान्या शुद्धो देवानामुप॑ याति निष्कृतम् ॥ १ ॥ प्र । राजो । वाचम् । जनयन् । असिस्यदत् । अप । यान । अभि । गा 1 पृथक्षति गृभ्णाति । रिप्रम् । अपि । अस्य ! तान्ना । शुद्ध । देवानाम् । उप । याति । नि ऽकृतम् ॥ पेङ्कट० प्र स्यन्दते राजा वाचम् जनयन् । यसतीवरी भाच्छादयन् अभि गच्छति स्तुती । तस्यास्य भविमयन वस्त्रेण रिप्रम् गृहाति पूयमानस्य तृणादिक निरणदि । अथ स शुद्ध देवानाम् उपगमति स्थानम् ॥ १॥ इन्द्राय सोम पर पिच्यसे नृभिर्नृचक्षा कृर्मिः कविरज्यसे वनै । पूर्वीर्हि ते स्रुतयः सन्ति यात सहममश्वा हर्रयश्चमूपदः ॥ २ ॥ इन्द्राय । सोम । परि । सिच्यसे । नृऽभि 1 नृऽचक्षो । ऊर्मि । कुवि । अज्यसे । वने । पूर्वा । हि । ते । तय । सन्ति । यातये । सहस्रम् । अश्वा । हरेम । चमूऽसद ॥ २ ॥ वेङ्कट० इन्द्राय सोम। परि सिच्यसे स्विम्भि नृणा द्रष्टा । प्रेमाण कवि प्रेयसे उदके । बक्षय हि ते घुनय सन्ति यातुम् । सहस्रम् च अश्वा हरणकुशला चमसेषु सीदतस्तव सन्तीति ॥१॥ समुद्रिया अप्सरसौ मनीपिणमासींना अन्तरभि सोममक्षरन् । ताई हिन्वन्ति हर्म्यस्य सक्षाणं याचन्ते सुम्नं पर्वमानमक्षितम् ॥ ३ ॥ .. घारक मूको. १. बदायूधे अ', वडवायू वि. ५. मारित विभा ३३ नारित मुको. १. स्तुतिः को.

·नवम मण्डलम् सू ५८, म ४] समुद्रियोः । अप्सरसः । मनीषिणम् । आसींनाः । अन्तः । अभि । सोमम् । अक्षरन् । ताः । ईम् । हिन्वन्ति । हर्म्यस्य । सक्षणिम् । याचन्ते । सुन्नम् । पर्वमानम् । अक्षितम् ॥ ३ ॥ वेड्स ट० अन्तरिक्ष्याः काश्चित् अप्सरसः मनीषिणम् यज्ञस्य अन्तः आसीनाः अभि परन्ति मभिपूयमाणम् सोमम् । वसतीदयः ताः एनं प्रेरयन्ति यज्ञगृहस्य सेचनशीलम् । मय ऋस्विजः तं सुखम् याचन्ते पवमानम् अक्षीणम् ॥ ३ ॥ गोजिन्नः सोमो रजिद्धिरण्यजित् स्वर्जिब्जिद पवते सहस्रजित् । यं देवासश्चक्रिरे पीतये मदं स्वादिष्ठं दुप्ममरुणं मयोभुवम् ॥ ४ ॥ गोऽजित् । नः । सोमः । रयऽजित् । हिरण्यऽजित् । स्वःऽजित् । अप्ऽजित् । पवते । सहस्रऽजित् । यम् । देवासः । चक्रिरे । पीतये । मर्दम् । स्वादिष्टम् । द्रुप्सम् । अरुणम् । मयाऽभुवम् ॥ ४ ॥ पेङ्कट० स्वरिति सुखमुच्यते, स्वर्गों वा। अस्माकं गवादीनां जेता सोमः पवते, यम् देवाः भकुर्वन् पानाय मदकरम् स्वाद्रुतमम् द्रवणशीलम् भरुणवर्णम् सुसस्य भावयितारम् ॥ ४ ॥ एतानि सोम पर्वमानो अस्मयुः सत्यानि कृण्वन् द्रविणान्यर्पसि । जहि शत्रुमन्तिके दृरके च य उवीं गव्यूतमभयं च नस्कृधि ॥ ५॥ एतानि । सोम । पर्वमानः । अस्मऽयुः । सत्यानि कृण्वन् । द्रविणानि । अर्यसि जहि । शत्रुम् । अन्तिक । दूरके । च । यः । वर्वाम् । गव्यूंतिम् । अभयम् । च । नः । कृधि ।। वेङ्कट० एतानि सोम! पवमान भस्मरकामः सत्यानि कुर्वन् धनानि पवसे। स त्वम् मन्ति 'दूरके च यः शत्रुः, सं हि । विस्तीर्णम् मार्गम् अभयम् च मामाकं पूर्विसि ॥ ५॥ इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये तृतीयो धर्गः ॥ 'कविर्भार्गव ऋषिः । पवमान सोमो देवता। जगती छन्द.॥ अचोदसों नो धन्वन्त्विन्दवः प्र सुवानासो वृहदिवेषु हरयः । विच नर्शन न इषो अरांतयोऽर्यो नेशन्त सनिपन्त नो धियः ॥ १॥ अचोदसं. । नः । धन्वन्तु । इन्दव । प्र । सवानासः । वृहत् दिवेषु । हर्रयः । वि । च । नर्शन् । नः । इपः । अरातयः । अर्थः । नशन्त । सनिपन्त । नः । भियः ॥ १ ॥ । । ३.१. माहित मुको. १. के दिन २.१. रेच 'वि'म.

·- प्र यच्छतु इन्दव -- - ऋग्वेदै सभाध्ये [अ५, अ३, व वेड्यूट० चोदनारहिता अप्रेरिता भस्माकम् सूयमाना वृहद्दिवार जेषु हरितवा । वि नश्यन्तु च भस्माकम् भन्नस्य अदातार । अपि च ते भरय नश्यन्तु, भनन्ता च भस्मदीयानि कर्माणीति ॥॥ प्रणौ धन्वन्त्विन्दवो मदच्युतो धना या येभिरवतो जुनीमसि । तिरो मतस्य कस्य चित् परिदृतिं वयं धनानि विश्वा भरेमहि ॥ २ ॥ प्र । न । धन्वन्तु । इन्दन । मदऽच्युत धना । वा ! येमि । अनंत । जनीमसि । तिर । मतस्य । कस्य । चित् । परिऽहृतिम् । वयम् । धनानि । विश्वर्धा । भरेमहि ॥ २ ॥ घेङ्कट० प्र अर्पन्तु अस्माकम् इन्दच मदस्य प्रेरका । अथ' धनानि वा वय यैरिन्दुभि. शनो प्राप्नुम । तिर कुर्वन्त मर्यस्य कस्य चित् अपि परियाधाम् वयम् धनानि सर्वदा विभृयाम ॥ २॥ उत स्वस्या अरांत्या अरिर्हि प उतान्यस्या अत्या घृको हि पः । धन्वन् न तृष्णा समरीत तॉ अभि सोम जहि पवमान दुराध्यः ॥ ३ ॥ उत । स्वस्या । अरोत्या । अरि । हि । स । उत । अन्यस्यां । अरा या । वृक । हि। स । धन् । न । तृष्णा । सम् । अरीत । तान् । अभि । सोम । जहि । परमान । दु ऽआय ॥३॥ येङ्कट पि च सः सोम स्वाराति शत्रुम् अभिगच्छति । तथान्यमपि यजमानस्य शत्रु बाधितेति । भरातिशब्द स्त्रीलिङ्गोपि दृष्ट । स्वरस्त्वन्यताप्यकार दृश्यते- 'नारातयस्तमिद स्वस्ति' ( २,३८,९) इति । प्रत्यक्ष 'उत्तरोऽधं । तान् निरुदक इव दशे गत तृष्णा सम अभि प्रामोतु । सोम! जाह पवमान! दुर्बुद्धीनिति ॥ ३ ॥ दिवि ते नाभा परमो य आढदे पृथिव्यास्तै रुरुहुः सानवि क्षिपः । अयस्त्वा यप्सति गोरधि त्वच्याप्सु त्वा हस्तैर्दुदुहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥ दिवि । ते । नाभा । परम । य । आऽदे । पृथिव्या । ते । हरहु । सानपि । क्षिप । अन्य । या । बप्सति । गो । अधि । वाचे ! अप्ऽमु । ता । हस्तै । दह । मनीषिणं ।। येङ्कट० दिव सब समुच्छ्तेि देशे स वर्तत भश उत्तम , य हविरादत्ते पृथिव्या । ने रोहन्ति ममुस्ट्रिते देश क्षिप्ता अशव स्वाम् अधिषवणचर्मणि ग्रावाणो भक्षयन्ति । अप्मु स्याम् हस्त दुइम्ति अस्विज ॥ ४ ॥ एगा त इन्दो सुम्मै सुपेशसं रसै तुञ्जन्ति प्रथमा अभियियः । निदैनिदं परमान नि तारिप आविस्ते शुष्मौ भातु प्रियो मदः ॥ ५॥ । । .. - ..दार मूको २ नास्ति धि'. ५ पाते दि. उत्तरोऽपस्नात दिम ३.१ 'नुवन्तिरतुवंतो वि १ मारित दिम ·नवम मण्डलम् सू८०, म.] एव ।ते ।इन्दो इति। सुऽयम् । सुऽपेशंसम् । रसम् । तञ्जन्ति । प्रथमा । अभिऽश्रियं । निदम्ऽनिदम् । पत्रमान । नि । तारिप । आवि । ते । शुष्मं । भवत । प्रिय ! मदं ॥५॥ वेङ्कट० एव तव इन्दो! शोभनभवनम् सुरूपम् रसम्' प्रेरयन्ति प्रथममेव त्वाम् अभिनयन्तो प्राशण । स त्वम् पवमान! सर्व शत्रु विनाशय । आव भवतु तव शत्रूणा शोषर प्रिय रस ।५|| इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये चतुर्थो वर्ग ॥ - [८] 'वसुभारद्वात ऋषि । पवमान सोमो देवता। जगती छन्द । सोमस्य धारा पवते नृचक्षस ऋतेन देवान् हरते दिवस्पारे । वृहस्पते पथैना वि दिद्युते समुद्रासो न सनानि विव्यचुः ।। १ ॥ सोमस्य । धारा । पवते । नृऽचक्षस । ऋतेन । दे॒वान् । हफ्ते । दिव । परि । वृहस्पते । रवयेन । पि । विद्युते । समुद्रास । न । सानानि । विव्यचु ॥ १ ॥ घेङ्कट० यसुभारद्वान, सोमस्य धारा पवते नृणा द्रष्टु । सोऽय यज्ञेन देवान् हवते युरोकात् । सऽयम् वृहस्पत शब्देन सह वि द्योतते । “यदा वषद वृहस्पति शब्द' कराति । तेनानेन सोमेन व्याप्तानि सानानि यज्ञ व्याप्नुवन्ति उदधय इव पृथिवीमिति ॥ १॥ य या वाजिन्नुघ्न्या अभ्यनूपताऽयोहत योनिमा रोहसि धुमान् । मघोनामायुः प्रतिरन् महि श्रव इन्द्राय सोम पासे घृपा मदः ॥ २ ॥ यम् । या ।वानिन् । अघ्न्या । अभि । अनुपत। अय॑ ऽहतम् । योनिम्।आ। रोहसि। घुमान् । मघोनाम् । आयु । प्रऽतिरन् । महि । श्री । इन्द्राय । सोम । पवसे । वृपा । मदं ॥ २ ॥ बेङ्कट० यम् त्या बलवन् ।। गाव अभि स्तुवन्ति । त्वय्यागते यश भाशिरार्थं स्थिताइशन्दायन्ते । स त्व हिरण्मयेग पाणिना हतम् स्थानम् आ रोदसि दीप्तिमान् । स व हविष्मताम् आयु वर्धयम् महत् च भनम् इदाय सोम ! पवस दर्पिता मदकर । भन्या इति ॥२॥ एन्द्रस्य कुक्षा परते मदिन्तम ऊर्ज वसानः श्रबसे सुमङ्गलः । प्रत्यर् स विश्वा भुपनाभि पप्रथे कोळन् हरिरत्यः स्यन्दते पृपा ॥३॥ आ । इन्द्रस्य । कुक्षा । पाते । मदिन्ऽतम । ऊर्जम् । यसान । असे । सुरुमग । प्रत्यड् । स । विश्वा । भुवना । अभि । पप्रथ । गाळन् । हरि । अत्य । स्यदते । वृपा ॥३॥ । यहा महन्तम्या ग्राह्मणा - - बया ५ प'िम', , रय वि. पारम्भान् वि. २२ नास्ति मूको ५.५ रितम् दिमा ३ बमुमा वि. १. मू.

·३.४४ ऋग्वेद सभाध्ये [अम, य५. वेड्र० आ पवते इन्द्रस्य उदरे मदिन्तम रसम् आच्छादयन् भन्नार्थम् मुमाल । स भयं दिव्युदित' सर्वाणि भुवनानि प्रत्यागच्छन्। अभि प्रथते। क्रीडन् हरिः भतनशीलः स्यन्दत वर्पिता ॥ ३ ॥ तं त्वा देवेभ्यो मधुमत्तमं नरः सहस्रधारं दुहते दश क्षिपः । नृभिः सोम प्रच्युतो ग्राभिः सुतो विश्वान् दे॒वाँ आ पवस्ना सहस्रजित् ॥ ४ ॥ तम् । वा । देवेभ्य ! मधुमत्ऽतमम् । नरै । सहस्रऽधारम् | दुहते । दर्श । शिप । ऽभि । सोम । प्रऽच्युत । ग्राऽभि । सुत । विश्र्वान् । दे॒वान् । आ । परस्य । सहस्रऽजित् ।। चेङ्कट० 'तम् त्वा देवेभ्य• मधुमत्तमम् मनुष्या सहस्रवारम् दुहते, दश च भगुल य । मृभि सोम! प्रेरित प्रादभि अभिपुत विश्वान् देवान् आ पवस्व हे सहस्रस्य जेत ॥४॥ तं त्वो हस्तिनो मधुमन्तमद्रिभिर्दुहन्त्य॒प्सु धृपभं दश क्षिपः । इन्द्र सोम मादयन् दैव्यं जन सिन्धौरिवोमिः पर्वमानो अर्पसि ॥ ५ ॥ तम् । त्वा । हस्तिनं । मधुऽमन्तम् । अदिऽभि : दुहन्ति । अप्ऽसु । वृषभम् । दश । शिप । इन्द्रेम् । सोम । मादयन् । दैव्य॑म् । जनम् । सिन्धौ ऽइव । ऊर्मि 1 पर्वमानः । ॐ पसि ॥ ५ ॥ पेङ्कट० तम् स्वा' सुहस्तस्य मधुमन्तम् प्रावभि दुहन्ति उदकेषु वृषभम् दश भगुष्प । शिर स्परम् ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाऽध्याये पश्चमो वर्ग'। [८१] मुभारद्वाज ऋषि । पवमान सोमो देवता । जगती ठन्द., पञ्चमी सिष्ट्रप्'। प्र सोमस्य पर्वमानस्योर्मय इन्द्रस्य यन्ति जठर सुपेशसः । दना यदीमुनीता यशसा गाँ दानाय शूर॑मुदमन्दिपुः सुताः ॥ १ ॥ प्र । सोमस्य । पर्वमानस्य । ऊर्मयं । इन्द्रस्य । यन्ति । जठरम् । सुऽपेशंस । दमा ! यत् । ईम् । उत्ऽनीता । यशसा । गाम् । दानाय । शूरम् । उत्ऽअमन्दिषु । सुता ।। पेट. प्र यन्ति सोमस्य पवमानस्म ऊर्मय इन्द्रस्य जठरम् सुरूपा । यदाऽमी गाम् यशसा" पना मह उसीता यतमानानां धनप्रदानाय शूरम् इन्द्रम् उन्मादपन्ति' मुना ॥१॥ १. मदिन्तरो मि. २ दिन्युदय वि' ३. प्रसंग वि. ४३ वा तम' ५ मधु. मत. ५.६. देवानभिपवार दि. स्वा विम'. १९ नारित मूको. • पमसाम. 11. बनाना किसान दिएम. . मन्दन्ति दि. .

·३०८९ स् ८१, २] नाम मण्डलम् । - - प्रयच्छ अच्छा हि सोमः कलशाँ असिष्यढदत्यो न बोळ्हा रघुबर्तनिपा । अर्था देवानामुभयस्य जन्मनो विद्वॉ अश्नोत्यमुतं इतश्च यत् ॥ २ ॥ अच्छे । हि । सोम । कलशान् । असस्यदत् । अत्य । न । वोळ्हा । रघुवर्तनि । वृर्षा । अर्थ । देवानाम् । उभय॑स्य । जन्मन । विद्वान् । अस्नोति । अमुर्त । इत । च । यत् ॥२॥ चेष्टट० ० करशान् अभि' हि स्यन्दते सोम अत्य इव वोळ्हा रघुगमन वृषा। अथ' देवानाम उभयविधम् जातम् जानन् व्याप्नोति, यदिव भागच्छति यत् च पृथिव्या देवजातम् इति ॥ १॥ आ नः सोम पर्वमानः किरा वस्सिन्दो भी मघवा रार्धसो महः । शिक्षा वयोधो बसवे सु चेतुना मा नो गय॑मारे अस्मत् परां सिचः ॥ ३ ॥ आ । न । सोम । पर्वमान । किर | वसु । इन्दो इति । भव । मघऽा। राधस । मह । शिक्ष । वय ऽध । वसवे । सु । चेतुना । मा । न । गर्यम् । आरे । अस्मत् । परी । सिच ॥ घेदुट० आ विक्षिप अस्माकम् सोम। पवमान 'धनम् इन्दो! भव धनवान् महतो धनस्य दाता। अन्नस्य धाता परिचरत 'कल्याण प्रज्ञानेन । मा परा सिच धनम् अस्मत्त दूर इति ॥३॥ आ नः पूपा पर्वमानः सुरातयो मित्रो गच्छन्तु वरुणः सजोपसः । घृहस्पतिमरुतो वायुरथिना त्वष्टा सविता सुयमा सरसती ॥ ४ ॥ आ । न । पुपा । पर्वमान । सुऽरातयं । मित्र ! गच्छन्तु । वरुण । सऽजोपस । बृहस्पति । मरत । वायु । अश्विनौ । त्वष्टा । सविता । सुऽयमा । सरस्वती ॥ १ ॥ वेङ्कट० आ गच्छन्तु अस्माकम् एते सुदाना सङ्गता , सरस्वती च' या शेभननिप्रदेवि ॥१॥ उभे द्यावापृथिवी विश्वमिन्ने अर्थमा देवो अदितिर्विधाता । भगो नृशस उर्वतरित विश्वे देवाः पर्वमानं जुपन्त ॥ ५ ॥ उभे इति । चापृथिवी इति। विश्वमिन्ये इति नितम्ऽन्ये । अर्थमा। देर । अदिति । विधाता। मग । नृऽशस । उरु । अ तरिक्षम् । विधै । देवा । पर्वमानम् । जुपत ॥ ५ ॥ घेवट० उभ धावापृथिव्यौ सर्वव्यापियो, मर्यमप्रभृतय, भग च नृभि शसनीय , विस्तीर्ण भतारक्षम्, सर्वे च दवा परमानम् सेवन्त ॥ ५॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये पठो वर्ग. । ... , मी वि'. २.भया वि. १३ मास्ति सानैमा मारितरिम' •• मारित मूको.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, भ. । - । [८२] सुभारद्वारा रपि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्दः, पञ्चमी निष्टुप् । असाप सोमो अरुपरे वृपा हरी राजेर दस्मो अभि गा अंचिक्रदत् । पुनानो वारं पथैत्यव्यय श्येनो योनि घृतवन्तमासदम् ॥ १॥ अमाथि । सोम । अस्प । वृपो । हरि । राजोऽइव । दुस्म । अभि । गा । अचिक्रदत् । पुनान । वारम् । परि । एति । अव्ययम् । श्येन । न । योनिम् । घृतऽ तम । आऽसदम् ॥१॥ घेवट० अभिपुत सौम भारोचमान 'पा हरितवर्ण राजेव दर्शनीय । सोऽयम् उदकानि अभि शब्द करोति। पूयमानश्च बारम् परि गच्छति अविमयम् । श्येन इव स्थानम् उदयन्तम् भासत्तु पयते ॥.॥ विधस्या पर्यपि माहिनुमत्यो न मृष्टो अभि वाजमर्पसि । अपसेर्धन् दुरिता सौम मृळय घृतं वसानः परि यासि निर्णिजम् ॥ २ ॥ कति । वेधस्या । पार। एपि । माहिनम् । अत्यै । न । मृष्ट । अभि । वाम् । अर्पसि । अपऽसधैन् । दु ता । सम 1 मृळय । घृतम् । वसांन । पार । यासि । नि ऽनिजम् ॥ २ ॥ घेवट० कवि त्व विधानकामनया परि गच्छसि महनीय पवित्रम् । अय इब परिपृष्टः अभि गच्छसि समामम् । स त्वम् अपसेधन् दुरितानि सोम। सुसप । निर्णजन पवित्रम् ॥ २॥ पर्जन्यः पिता महिपस्य पूर्णिनो नाभी पृथिव्या गिरिपु क्षय दधे । स्मसार आगो अभि गा उतान्त्सिं ग्रावभिनसते बीते अध्वरे ॥ ३॥ पर्जन्य । पिता । महिपस्य । पूर्णिन । नाभा । पृथिव्या । गिरिए । क्षयम् । दधे । स्वसौर । आप । अभि । गा । उत । असरन् । सम् । प्राऽभि । नसते । वीते । अध्वरे ॥३॥ बेङ्कटः पर्जन्य जनक महतो रतायत सोमस्य । सोऽयम् पृथिव्या गामी हविर्धाने या प्रावमु निवास करोति । तमिमम् भडगुलय आप पशव च अभि सरन्ति । सोऽयं सगते प्रावभि कान्त' यज्ञे ॥३॥ जायेव पत्यावधि शेव महसे पाया गर्भ शृणुहि प्रीमि ते । अन्तर्माणीपु प्र चरा सु जीवसेऽनिन्यो वृजनै सोम जागृहि ॥ ४ ॥ उदकम् वसान परि गरछसि 1.1. नास्ति मूको, २. माना मूका. भ'. ६. प्रान्ते विभा ३. नास्ति वि. ४. न इमम् वि. ५. परत ·नवन मण्डलम् सू ८३, म ५] जायाऽइव । पत्यौ । अधि । शैवै । महसे । पाया । गर्भ । शृणुहि । श्रामि । ते । अन्त । वाणीषु । प्र । चर । सु । जीवसे । अनिन्द्य । वृजर्ने । सोम । जागृहि ॥ ४ ॥ वेङ्कट० यथा जाया पत्यो सुखं प्रयच्छति, एव प्रयच्छसि सुखं यजमाने। हे पजाया शृणुहि' स्तुतीयो. तुभ्यम् अहम् ब्रवीमि । पनिर्गतिकमा । पत्रा पृथिवीत्याहु । अपि वा माध्यमिका वाक् पन्ना । स व स्तुतीना मध्ये सुष्ठ प्रचर जीवनाय । प्रशस्य स्य शत्रुबले सोम ! जागृहि ॥४॥ यथा पूर्वभ्यः शतसा अमृध्रः सहस्रसाः पर्यया वार्जमिन्दो । एवा पवस्त्र सुविताय नव्य॑मे तवं व्रतमन्नापः सचन्ते ॥ ५ ॥ यो । पूर्वभ्य । शतऽसा । अमृध्र ! सहस्रऽसा । परिऽअर्या । वाज॑म् । इन्दो इस । एव । पवस्व । सुविताय । नव्य॑से । तव । तम् । अनु । आफ् । सचन्ते ॥ ५ ॥ घेवट० यथा पूवभ्य ऋपिभ्य शतसहस्रयोर्दाता आहिस्य पर्यगच्छ सग्राम प्रति इन्नो1, सथा सम्प्रति च पवस्व नवतराय अभ्युदयाय । तव कर्म उदकानि अनु सेवन्ते इति ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये सप्तमो वर्ग ॥ । [८३] 'पवित्र मागिरस ऋषि । पवमान सोमो दवता । जगती छन्द'। पवित्र ते मिततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पथपि विश्वतः । अतप्ततनून तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत् समशित ॥ १ ॥ पवित्रम् । ते । विऽनतम् । ब्रह्मग । पते । प्रभु । गााणि । परि । एपि । विश्वत । अप्तिऽतन । न । तत् । आम । अश्नुते । शतास । इत् । वर्हन्त । तत् । सम् । आशत ।। वेड्सट० पवित्र । 'पवित्रम् ते विस्तृत तेजा हे ग्राह्मणाना स्वामिन् । प्रभु त्व पावृणाम् भजानि पीयमान सर्वतो व्याप्नोपि। विविधैस्तपोविशषै "अतप्तत्नू, भत' एवं आम न तत् अश्नुते। पविन तपसा शृता एवं यज्ञम् वहन्त तत् प्राप्नुवन्ति ॥1॥ तपोप्पवित्रं विततं दिवस्पदे शोच॑न्तो अस्य तन्तवो व्यस्थिरन् । अन्त्यस्य पीतारमाशो दियस्पृष्ठमधिं तिष्ठन्ति चेतसा ॥२॥ अपक - ३.३ पवित्र विपरित्रवि ...तरेत शु वि' म'. २.२ नास्ति मूको. वि'म' ·1 । २०१२ अमवेद सभाम्मे [७, १३, व तपौ । पवित्रम् । विऽततम् । दिव । पदै । शोचत । अस्य । तन्तर । वि ) अस्थिरन् । अवन्ति । अस्य । पतितारम् । आश । दिन । पृष्ठम् । अधि । तिष्ठन्ति । चेतसा ॥ २ ॥ घेड्यूट० शत्रणा तापयितु सोमस्य पवित्रम् तेज अन्तरिक्षस्य उच्छ्वेि स्थाने विततम्' । ज्यरत अस्य पवित्रस्य तन्तव विविध गच्छन्ति। रक्षन्ति अस्य पवित्रस्य सम्बन्धिनो ध्याता . रश्मयो यज्ञेय सोम पुनाति तम् । दिव च पृष्टम् अधि तिष्ठन्ति मनुष्यान् प्रज्ञापयन्ठ ॥ २ ॥ अरुचदुपसः पृश्निरग्रिय उक्षा विभर्ति भुननानि वाजयुः । मायापिनी ममिरे अस्य माययो नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः ।। ३ ।। अरुचत् । उपस 1 पृश्नि । अप्रिय । उक्षा । बिभर्ति । मुनानि । वाज यु । मायाऽविन । ममिरे । अस्य । माययो । नृऽचक्षम । पितर । गर्भम् । आ । दधु ॥ ३ ॥ वेङ्कट० किं च भयमादित्यरूपो रोचयति उपस पृश्निवर्ण मुरय सेता। विभति च भुवनानि उदकेन वृटन प्रजानाम् भन्न मि छन् । प्रज्ञावन्त निर्मितपन्त अस्य प्रज्ञानेन। नृणां नटार पातारो देवा गर्मम् माहितव त ओषधीविति । यद्वा अगिरस पितर हेन प्रणोता नगद् उत्पादितयन्त इति ॥ ३ ॥ गन्धर्व इत्था पदस्य रक्षति पाति देवाना जनिमान्यद्भुतः । गृभ्णाति रिपुं निधयां निधापतिः सुकृत्तमा मधुनो भृक्षमाशत ॥ ४ ॥ गन्धर्व । त्या । पदम् । अस्य | रक्षति । पाति । देवानाम् । जनिमानि । अद्भुत । गुम्णाति । रिपुम् । निऽधयो । निधाऽप॑ति । सकृत्ऽतमा । मधुन । भक्षम् । आशत ॥ ४ ॥ घेङ्कट० उदकाना स्तुतीना वा धारक आदि य अस्य सोमस्य स्थानम् समुत्र रक्षति । सोऽय समो रक्षति देवजातानि। दवानित्यर्थ । महान् । किंच सय पान रिपुम् गृहाधि पाशपति । तरयास्य मधुन भक्षम् पुण्यकृत प्राप्नुवन्ति ॥ ४॥ हरिहविष्मो महि सम दैव्यं नमो वसानः परि यास्यध्वरम् । राजा पवित्ररथो वाजमारुहः महाभृष्टिर्जयसि श्रौ चूहत् ॥ ५ ॥ इयि । विष्म 1 महिं । सभे । दैव्यम् । नभै । वसान । परि । याति । अध्वरम् । राजा । पवित्रेऽरथ ! वार्जम् । आ । अरुड । सुदनऽभृष्टि । जयसि । श्रौ । बृहत् ॥५॥ घेङ्कट० हवि राम दरयुदकन ममी (त निघ १,१२) मघत्त । उदकम् हे उदकवन्! महत् सदनम् - तितो विवितत वि'. २. प्रामावि ३ यर्थः मूको १३. बत: उदयपुर ·सू ८४ में) भवर्म मण्डलम् देवानाम् । नभतियाप्तिको । व्याप्ठम् वसान परि गच्छसि पक्षम् । राजा पवित्ररथ समामम् भा रोहसि बहुभ्रशन , जयसि च महद् मन्नम् ॥५॥ "इति ससमाष्टक सृतीयाध्याय भष्टमो धर्ग' - - [८४] 'चाच्य. प्रजापतिषि । पवमान सोमो देवता। सगती हद पर्यस्त देवमादनो विचर्पणिरप्सा इन्द्राय वरुणाय वायवे । कृधी नौ अद्य वरिवः स्वस्तिमदुरुक्षितौ गृणीहि दैव्यं जनम् ॥१॥ पर्वस्त्र । देवमादन । विऽचर्पणि । अप्सा । इन्दाय । वरुणाय । वायौ । कृधि । न । अद्य । वरिख । स्वस्तिऽमत् । उरऽक्षितौ । गृणीहि । दैव्य॑म् । जनम् ॥ १ ॥ पेवट० प्रजापतिर्वाच्यः । पवस्व देवाना मदयिता' विद्रष्टा उदकस्य दाता कर्मणो या सम्मका इ-दादिभ्य । कुरु च भस्माकम् अद्य धनम् भविनाशम् । विस्तायो यज्ञभूमौ देव्यम् जनम् भाभि-गृणीहि । गृणाति शब्दकर्मा । यथाभिपवशब्द श्रुत्वा देवा भागच्छन्ति तथा गृणीहीति ॥." आ यस्तस्थौ भुनान्यमत्यो विश्वानि सोमः परि तान्यति । कृपन्संघृत विचूतमभिष्टय इन्दुः सिपक्त्युषसं न सूर्यः ॥ २ ॥ आ। य । तस्थौ । भुवनानि । अमर्त्य । विश्वानि । सोमं । परि । तानि । अर्पति । कृप्वन् । सम्ऽचूतम् । विऽवृतम् । अभिष्टये । इन्दु । सिमक्ति । उपसम् । न । सूर्य ॥ २ ॥ पेट० आ तिष्ठति य सोमो लोकान् अमर्त्य , स तानि विश्वानि सोम परि गाति । सोऽयं वन सम्बदम् * शभिविमुक्तम् भभियागाय इदु सेवते 'उपसम् इव सूर्य ॥२॥ आ यो गोभिः सृज्यत ओषधीप्पा देगाना सुन्न इपयन्नुपानसुः । आ विद्युता परते धारया सुत इन्द्रं सोमो मादयन् दैव्यं जनम् ॥ ३ ॥ आ । य । गोमि । सृज्यते । ओषधीषु । आ । देवानाम् । मुम्ने । इपर्यन् । उप॑ऽसु । आ। विऽद्युतौ । पुरते । धारया । सुत । इन्द्रम् । सोम । मादयन् । दैव्यम् । जनम् ॥ ३ ॥ 1 - - . .. - २.२. मारित मूको १. नभाति मृफो. .. सेम मि. ३. माम. . 'गालि को ५ र ८. सोमन वि. ९.९. सामिर भा ·ऋग्वेद सभक्ष्य [अ, अवर. पेट्र० आ मुज्यते रश्मिभि य' ओषधीषु देवानाम् सुखार्थ देवले के प्रति गच्छन् उपगतधन' भारभ्य । सोऽयम् आ पवते भभिपुतो विद्योतमानया धारया सोम इन्द्रम् देव्यम् जनम्' मादयन् इति ॥३॥ याचम् एष स्य सोमः परते सहस्रजिद्धिन्वानो वाचमिपिरामपर्वधम् । इन्दुः समुद्रमुर्दियति वायुभिरेन्द्रस्य हादि कलशैषु सीदति ॥ ४ ॥ एष । स्य । सोम । पयते । सहस्रऽजित् । हिन्वान ! वाचम् । इपिराम् । उप ऽबुधम् । इन्दु । समुद्रम् । उत् । इयर्ति । वायुऽभि । आ । इन्द्रस्य । हादि । कलशेषु ! सीदति ॥४॥ बेङ्कट० स सोम पवते सहस्रस्य जेता प्रेरयन्। मत्विजा गमनशीलराम् उपसि प्रबुद्धाम् । सोऽयम् इदु उद्यन् समुद्रम् उत् गमयति मारुतै । आ सीदति इन्द्रस्य नियरम् अन्ध कलशेपु ॥४॥ अभि त्यं गावः पयसा पयोधं सोम श्रीणन्ति मतिभिः स्वर्विदम् । वनंजयः परते कृत्व्या रसो निः कविः काव्यना स्वर्चनाः ॥ ५ ॥ अभि । यम् । गा 1 पय॑सा । पय ऽवृधम् । सोमम् । श्रीणन्ति । मतिऽभि । स्व ऽचिर्दम् । धनम्ऽजय । परते । कृव्य । रस । चिन । कवि । काव्यैन । स्व ऽचना ॥५॥ घेङ्कट० अभि श्रीगन्ति तम् गाव आत्मीयेन पयसा पयसो वर्धकम् सोमम् , स्तुतिमि य सर्वे स्तुत सोम' धनाना जेता पवते कर्मण्य मेधानी कवि कर्मणा सर्वान्न ॥५॥ "इति सप्तमायके तृतीयाध्याय नवमो वर्ग"॥ प्रयच्छति । , [८५] नो भार्ग अपि । पवमान सोमो देवता । जगती छन्द , एकादशीद्वादश्यो निष्टुभौ । इन्द्राय सोम सुप॒तः परि स्वापामीना भवतु रक्षमा मुह । मा ते रसंस्य मत्सत यागिनो द्रणिस्वन्त दृह सन्विन्देवः ॥ १ ॥ इन्द्राय । सोम । सुत । परि । सब । अप । अमीना । भवतु । रक्षसा । सह । माते । रसव । मस्त । पापिन । विगस्वत । इह । सुन्तु । इन्दव ॥ १ ॥ । १ मा 'ि. २. किम. १३. सोमन्यन्जन वि. ५. प्ररयर मूको. । योयदि • भर्थ विमा "पुरनि भ. ... मारित मूको .. नास्ति दि. ९ सोनं मूको, ·नवमं मण्डलमें र ८५, मैं २] वेङ्कट० वेनो भार्गवः । इन्द्राय सोम!' सुपुतः परि सव । 'अप भवतु अमीवा' रोगः रक्षसा सद । मा तब रसं पीत्वा माद्यन्तु सत्येनानृतेन च युक्ताः । धनवन्तः अस्मिन्यज्ञे भवस्तु इन्दवः ॥५॥ । अस्मान्त्समर्ये पंचमान चोदय दक्षों देवानामसि हि प्रियो मदः । जहि शत्रूरभ्या भन्दनायतः पिबेन्द्र सोम॒मव॑ नो मृधो जहि ॥ २ ॥ भस्मान् । सऽमर्थे । पवमान । चोदय । दक्षः । देवानाम् । असि । हि । प्रियः । मदः । जहि । शत्रून् । अभि । आ । भन्दनाऽयुतः । पित्र । इन्द्र । सोमम् । अब । नः । मृधः । जहि ।। वेङ्कट अस्मान् सङ्ग्रामे पवमान!' चोदय । समर्थः हि देवानाम् भवसि त्वम् प्रियः मदः। है इन्द्र! त्वम् शत्रून् जहि । अभि आ गच्छ च स्तुतीरिच्छत.। पिब इन्द्र! सोमम् । अव जहि भस्माकम् मृधः इति ॥२॥ अदब्ध इन्दो पबसे मदिन्तम आत्मेन्द्रस्य भवसि धासिरुत्तमः । अभि स्वरन्ति बहवों मनीपिणो राजानमस्य भुवनस्य निंसते ॥ ३ ॥ अदब्धः । इन्दो इति । पवसे । मदिन्ऽतमः । आत्मा । इन्द्रस्य । भवसि । धासि. । उत्तमः । अभि । स्वरन्ति । बहवः । मनीषिणः । राजानम् । अस्य । भुवनस्य । निमते ॥३॥ येङ्कट० अहिसितः इन्दो। पवसे मादयितृतम. । "उत्तमम् । तं त्वाम् अभि रतुवन्ति सोमम् बहवः स्तोतारः अस्य भुवनस्य राजानम्, गच्छन्ति चति ॥३॥ सहस्रणीथः शतधारो अद्भुत इन्द्रायेन्दुः पवते काम्यं मधु । जयन् क्षेत्रमय जयन्नप उरुं नौ गातुं कृणु सोम मीढ्वः ॥ ४ ॥ सहस्रऽनीयः । शतऽधार. । अद्भुत. । इन्द्राय । इन्दुः । पुरते । कार्यम् । मधु । जयन् । क्षेत्रन् । अभि । अर्प । जयन् । अपः । उलम् । न । गातुम् । कृणु । सोम । मौदाः ॥ येङ्कट० पहुनयन. बहुधार. महान् इन्द्राय इन्दुः पवते कमनीयम् मधु । जयन क्षेत्रम् अभि गए। जयम् उदकानि विस्तीर्णम् भस्माक मार्गम् पुरु सोम! सेकः॥४॥ कनिकदद कलशे गोमिरज्यसे व्यव्यय समया बारमर्पसि । मर्मुज्यमानो अत्यो न सानसिरिन्द्रस्य सोम जठरे समक्षरः ॥ ५ ॥ आत्मा च भवसि इन्द्रस्य अन्नम् १. सोमः दिम'. २०२. रितम् वि. ५. मिमिति वि'; तिरिछन भर १. मरमाक मूको. म. 4. सायन वि. १. सेल बिम'; सकः वि. ३. भस्मात् मूको. .. माने वि. ..७. उतपन्न वि', उच्यत लिए, ग्वा .

·ऋग्वदै सभाध्ये [अ५,2,410 कनिक्रदत् । कलशे । गोभिः । अज्यसे । वि । अव्ययम् । समया । वारम् । अर्षसि । मर्मज्यमान । अत्य' । न । सानसिः । इन्द्रस्य । सोम । जठरै । सम् । अक्षरः॥ ५॥ वेङ्कट० शब्द कुर्वन् कलशे स्थित गोभिः अज्यसे'। वि गच्छसि च भवेर्वालम् सममा समीपे । पाणिना सम्मृज्यमान' अश्व इव सम्भजनशीलः इन्द्रस्य सोम! जठरे सम् भरसि ॥ ५११ - स्वादुः पवस्त्र दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतुनाम्ने । स्वादुमित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमाँ अाम्यः ॥ ६ ॥ स्वादु. । पत्रस्य । दिव्याय । जन्मने । स्वादुः । इन्द्राय । सुहवीतुऽनान्ने । स्वादु । मित्राय । वरणाय ! वायवे । बृहस्पतये । मधुऽमान् । अदाभ्यः ॥ ६ ॥ पड्कट० स्वादुः दिवि जाताय देवगणाय पवस्व'. स्वादुः इन्द्राय च स्वादान नामयाय, स्वादु. मित्रादिम्यश्च मधुरस हिस्य ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याय दशमो वर्गः ॥ अत्यै मृजन्ति कलशे दश क्षिपः प्र विप्राणां मतयो वाच ईरते । पर्वमाना अभ्यन्ति सुष्टतिमेन्द्र विशन्ति मदिरास इन्दवः ॥ ७॥ अश्यम् । मृजन्ति । कुलशें । दर्श । क्षिपं । प्र । विप्राणाम् ! मतयं । वाच । ईरते । पर्वमाना । अभि । अर्पन्ति । सुऽस्तुतिम् । आ । इन्द्रम् । विशन्ति । मदिरासः । इन्दव. ॥ ७ ॥ घेवर. भश्वम् एनम् मृजन्ति कल्शे वर्तमानम् दश भगुल य । म ईरयन्ति विप्राणाम् मध्ये तोवार स्तुती । "पवमाना अभि गच्छन्ति' सुष्टुतिम् । आ विशन्ति च इन्द्रम् मदकरा सोमा. ॥७॥ पबमाले अध्यक्ष सुचीपमुली गति महि शभ सुप्रथः । माकिनों अस्य परिपूतिरीशतेन्दो जयेम त्वया धनधनम् ॥ ८॥ पर्ममान । अभि । अर्प । मुनीर्यम् । उर्वीम् । गव्य॒तिम् । महि । शर्म । सऽप्रर्थ । माकिं । न । अस्य । परिऽभूतिः । ईशत । इन्दो इति । जयेम । त्वया । धनमऽधनम् ॥ ८ ॥ । - - . कशेषु विम'. २.२ भिज्यसे ta', गोमिरज्यते विस'. ३. ममय वि', ५.५. विजय १. नास्ति विमा. ७.०, नास्ति मूको. ८. मित्राणां विम'. ९.९. सोटरी. नि', लातारस्तुती विम', 1..1.. 'मानोमिएनि ', १. सुष्टुतीम् विम', ·मषम मण्डलम् ३.९७ राजा येट. 'पवमान त्वम् अभि गमय सुवीर्यम् विस्तीर्णम् गोमागम् महश्च गृहमा सर्वत पृथुतमम् । मा कश्चिद् अस्माकम् अस्य कर्मण परिप्ररको हिंसाया ईश्वरो भवतु । दो! जयेम त्वया सर्व धनम् ॥ ८ ॥ अधि द्यामस्थाद् वृपभो विचक्षणोऽरुरुचद् वि डिवो रोचना कषिः । राजा पुचिमत्यति रोरुद् दिवः पीयप दुहते नृचक्षसः ॥ ९ ॥ अधि । धाम् । अस्यात् । वृषभ । विचक्षण । अरुचत् । वि। दिव । रोचना । कवि । राज । पवित्रम् । अनि । एति । रोरुवत् । द्विव ! पीयूपम् । दुहते । नृऽचक्षस ॥९॥ वेङ्कट० अधि तिष्ठति द्याम् वृषभ विद्रष्टा । वि रोचयति च दिव नक्षनादीनि कवि । पवित्रम् च अति गच्छति शब्दायमान । दिव सार रसम् दुहने नृणा दृष्टार सोमा ॥९॥ दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतो वेना दुहन्त्युक्षणं गिरिष्ठाम् । अप्सु द्रुप्स वावृधानं समुद्र आ सिन्धोरूर्मा मधुमन्तं पवित्र आ ॥ १० ॥ दिव । नाके । मधुऽजिह्वा । असश्चत । वेना । दुहन्ति । उक्षणम् । गिरिऽस्थाम् । अप्ऽसु । द्रप्सम् । ववृधानम् । समुद्र । आ । सिन्धौ । ऊर्मा । मधुऽमन्तम् । पवित्र ! आ ॥ घेङ्कट० दिव उच्छूिते देशे वर्तमानम् मधुरबाचोऽमी वेननामधेया' स्यय अप्ससक्षा शीघ्रमभिपुण्यन्त. सेक्तारम् पर्वते स्थितम् दुहन्तु । अप्मु उदकषु द्रप्सम् वर्धमानम् ' आ दुहन्ति दोणकलशे । सिन्धो उदकस्य ऊमा मधुमन्तम् सोमम् 'पविने आ सिजनीति॥१॥ नाके सुपर्णमुपपप्तिवास गिरो वेनानामकृपन्त पूर्वीः । शिशु रिहन्ति मृतयः पनिमतं हिरण्यय शकुनं क्षामणि स्थाम् ॥ ११ ॥ नाके। सऽपूर्णम् । उपपतिनासेम् । गिरे । वनानाम् । अपन्त । पुती । शिशुम् । रिहन्ति । मतयं । पनिप्नतम् । हिरण्यय॑म् । शुकुनम् । क्षामणि । स्याम् ॥ ११ ॥ पेट० दिव सुपतनम् उपपतन्तम् ' गिर वेनानाम् अस्माकम् अभिष्टुवन्ति बदर । शिन् लिदन्ति स्तुतय शन्दायन्तम् हिरण्मयम् पक्षिणम् पृथिव्याम् स्थितम् ॥ कुषों गन्धयों अधि नाकै अस्थाद् निश्ची रूपा प्रतिवाणो अस्य । भानुः शुक्रेण भोचिपा व्यपान प्रारुरुन्द्रोदसी मारा शुचिः ॥ १२ ॥ . घननामरेम वि. १. नास्तिम. नास्ति nि २ मधुशासि १. सनामयादि, मनासोरामा .. वमन वि. ५-५. पवित्रमानिमि.. दि.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [.,.. ऊर्ध्व । गन्धर्व । अधि । नाके । अस्थात् । विश्वौ । रूपा । प्रतिऽचक्षाण । अस्य । भानु । शुक्रेण । शोचिषो । पि । अद्यौत् । प्र । अरूरचत् । रोदेसी इति । मातरी । शुचि ॥ बङ्कट उध्व रश्मीना धारयिता भादित्ये (तु या २,१४ ) अधि तिष्ठति । विश्वानि' रूपाणि प्रतिपश्यन् अस्य गन्धर्वस्य भानु ज्वरता तेजसा विद्योतते । प्ररोचयति यावापृथियो निर्मा यो शुचि । भानु सोम' ॥ १२ ॥ “इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये एकादशो वाम २ ४ [८६] "दशानाम् भकृष्टा माषा ऋषयः, एकादश्यादिविंश्यन्तानां सिकता निवावरी, एकविंश्यादि रिश्यन्तान पृश्नयोऽजा , एकत्रिंश्यादिचत्वारिंश्यन्तानाम् अकृष्टभाषादयस्त्रय , एकचत्वारिश्यादिपश्चचत्वारिंश्यन्ताना भौमोऽति , अन्त्याना तिरुणां गृत्समद शौनक । पवमान सोमो देवता। जगती छन्द । अत आशवः पवमान धीजवो मदा अर्पन्ति रघुजा इव त्मना । दिव्याः सुपर्णा मधुमन्त इन्दयो मदिन्तमासः परि कोशमासते ॥१॥ प्र । ते । आशौ । पवमान । धीऽज । मर्दा । अर्पन्ति । रघुजा इव । त्मना । दिव्या । सुऽपर्णा । मधुऽमन्त । इन्दव । मदिन्ऽतमास । परि । कोशम् । आसते ॥ १ ॥ घेङ्कट० मा कात्यायन.--' तेऽष्टाचत्वारिंशदृषिगणा दशर्चा अकृष्टा माषा. प्रथमे, सिकता निवावरी द्वितीये, पृश्नयोऽजास्तृतीये, त्रयश्चतुथे, आट पञ्चा त्या गृत्समद " (१२,९,८६) इति । प्रगच्छन्ति तव व्यासा पवमान! मनसा तुल्यवेगा मदा रघुजा इव भात्मनैव । घोरवाजाता युवानोऽश्वा लघुजा । दिव्या सुपतना मधुमन्त इन्दव मादयितृतमा परि उपविशन्ति करशम् इति ॥. प्र ते मदोसो मदिरास आशवोऽक्षत रथ्पासो यथा पृथक् । धेनुन वत्सं पय॑साभि वृजिणमिन्द्रमिन्दवो मधुमन्त ऊर्मयः ॥ २॥ प्र । ते । मदास । मदिरास । आश । असृक्षत । रथ्योस । यथा । पृथक् । धेनु । न । वत्सम् । पर्यसा । अभि । वजिर्णम् । इन्द्रम् । इ-देव । मधुऽमन्त । ऊर्मयं ॥२॥ पेट्वट० प्र सूज्यन्ते तव मदा अश्वा इव पृथक् । धेनु व वत्सम् पयसा भभि गच्छन्ति चघ्रिणम् इन्दम् इन्दव मधुमन्त ऊर्मय सोमा मदकरा व्याता ॥ २॥ , विश्वा मूको १. भानु मूको ३ चयदिति वि. ५. नास्ति', सोम वि', सोमो पापनि वि ५५, नास्ति मको, यति विम .. युवानो विभ, ·नवम मण्डलम् २.९९ - अत्यो न हियानो अभि वाजमर्प सर्वित् कोर्श दिवो अद्रिमातरम् । भूषा परित्रे अधि सानौ अव्यये सोमः पुनान इन्द्रियाय धाय॑से ॥३॥ अस्य 1 न । हियान । अभि । वाजम् । अर्घ । स पित् । कोशम् । दिव । अदिऽमातरम् । वृषो । पवित्रै । अधि । सानौ । अव्ययै । सोम । पुनान । इन्द्रियाय । घायसे ॥ ३ ॥ घकट० अश्व इव प्रेर्यमाण अभि गळ युद्धम् सर्ववित् कलशम् च युरोकाद् मेघमातरम् । शिष्ट स्पमिति ॥ ३ ॥ प्रत आश्विनीः पवमान धीजुनौ दिव्या असृग्रन् पर्यसा धरीमणि । प्रान्त:पयः स्थाविरीरसृक्षत ये त्वा मृजन्त्य॒षिपाण वेधसः ॥ ४ ॥ प्र । ते । आश्विना । पत्रमान । धीऽजु । दिव्या । असृग्रन् । पर्यसा । ध मणि । प्र । अन्त । ऋषय । स्थाविरी । असृक्षत । ये । त्वा । मृजन्ति । ऋषिऽसान । वेधस ॥ ४ ॥ पङ्कट० प्र सृज्याते तव पवमान! व्याप्ता वैगवस्यो धारा दिव पवन्त्य पयसा युक्ता धारके द्रोणकलशे। ये त्वाम् ऋषय मृजन्ति सोम' ऋपिभि' सम्भक्त विधातार , ते स्थायिरी प्र सृजन्ति । स्थविधा स्थाविर्य इति ॥ ४ ॥ विश्वा धामानि विश्वचक्ष शर्मसः प्रभोस्ते सतः परि यन्ति केतवः । व्यानशिः पवसे सोम धर्मभिः पतिर्विश्वस्य भुनस्य राजसि ॥ ५॥ विश्वा । धामानि । विश्ऽचक्ष । वस । प्रभो । ते । सत । परि । यन्ति । केतवे । विऽआनशि । पत्रसे । सोम । धर्मऽभि । पति । विश्वस्य । भुवनस्य । राजसि ॥ ५ ॥ पेट० विश्वानि देवशरीराणि हे विश्वस्य द्रष्ट ।। महान्त प्रभो तव सत परि गरठन्ति रश्मय । म्यापनशील त्वम् पवस धाराभि पति इति सटम् ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये द्वादशो पर्ग। उभयतः पर्वमानस्य रश्मयो भुवस्य मतः परि यन्ति केतवः । यदी पवित्रै अधि मृज्यते हरिः सत्ता नि योना कुलशेंषु सीदति ॥ ६ ॥ उभयते । पर्वमानस्य । दमयं । ध्रुवस्य । सत । परि । यन्ति । देता । पदि । पवित्र । अधि । मृज्यते । हारे । सत्ता । नि । योना । कलशे५ । सीदति ॥ ६॥ धारा 1 नास्ति वि. २. ऋषष वि. ६ स्थाविरि विस्थाविरी वि. . स्थानिय nि स्पापिय विमायावी यं विप ५ द्रष्टा वि', टारो म', वि. ११ मारित मूको, ·ऋग्वेदे सभाध्ये भ,भ ३,५१, घेङ्कट उभयत इतश्चामुतश्च पवमानस्य रश्मय निश्चलस्य सत परि गच्छन्ति प्रज्ञापका । यदि अयम् पविन भूज्यते हरितवर्ण । सोऽय सदनशीर नि सीदति स्थाने कशेपु ॥ ६॥ यज्ञस्य केतुः परते सम्पुरः सोमो देवानामुप॑ याति निष्कृतम् । सहस्रधारः परि कोशमर्पति वृषो पवित्रमत्यति रोरुवत् ॥ ७ ॥ यज्ञस्य । केतु । पवते । सऽअपर । सोम । देवानाम् । उप । याति । नि मृतम् । सहस्रऽधार । परि । कोशम् । अर्पति । वृषा । परित्रम् । अति । एति । रोवत् ॥ ७॥ वेयूट० यज्ञस्य कतुभूत पवते सुयज्ञ सोम देवानाम् उप' गच्छति स्थानम्। सहस्रधार परि गच्छति कोशम् प्रति । वृषा पवित्रम् अति गच्छति शब्द कुर्वन् ॥ ७ ॥ राजा समुद्र नधोई वि गौहतेऽपामूमि संचते सिन्धुपु श्रुितः । अध्यस्थात् सानु पर्वमानो अव्ययं नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवः ॥ ८ ॥ राजा । समुद्रम् । न । कि । गाहते । अपाम् । ऊर्मिम् । सचते । सिधुषु । श्रित । अधि । अस्यात् । सार्नु । पर्वमान । अव्ययम् । नाभा । पृथिव्या । धरण । मह । दिव ।। घेङ्कट० राजा अन्तरिक्षम् उदकानि च वि गाहते । अपाम् ऊर्मिम् सेवते सिन्धुषु निषण्ण । सोऽयम् अधि तिष्ठति भविमयम् समुच्छित पवित्रम् पृथिव्या नाभौ धती महल्या दिव ॥८॥ दियो न सानु स्तनयन्नचिक्रदद् द्यौरच यस्य पृथिवी च धर्मभिः । इन्द्रस्य मुख्य परते विधिवत् सोमः पुनानः कुलशैषु सीदति ॥ ९॥ द्विय । न । सानु । रतनयन् । अचिदत् । यौ । च । यस्य॑ । पृथिवी । च । धर्मऽभि । इन्द्रस्य । सख्यम् । पर्वते । निऽदित् । सोम । पुनान । कुलशेषु । सीदति ॥ ९ ॥ येङ्कट० दिव इव समुच्छ्रित स्थान मेघाधिष्ठितम् स्तनित शब्द कुर्वन् मन्दति । यावापृथिव्यो यस्य धर्मभि धार्यते । स इद्रस्य सरयम् विशेषेण विन्दन् पवते । सोम सीदति ॥९॥ - - पूयमान कलश ज्योतिर्यज्ञस्य॑ परते मधु प्रियं पिता देवानौ जनिता विभूवसुः । दाति रत्नै स्वधयौरपीच्य मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रसः ॥ १० ॥ पोति 1 यज्ञस्य । परते। मधु । प्रियम् । पिता । देवानाम् । जनिता । निमुऽवम् । दर्धाति । रतम् । स्यधयो । अपीच्यम् । मदिन्नम । मत्सर । इद्रिय । रस ॥ १० ॥ । - तद् दिम २ मपि विमा ३ 'घाचितिपि' मुफो.

·भू , में) मण्डलम् वेङ्कट० पोतमानम् यज्ञसम्यन्धि प्रियम् मधु पवते. पालयिता देवानाम् जनयिका प्रभूतधन । भाति रतम् पावापृथियो. अन्तर्हितम् मदिन्तमः सोमः इन्द्रजुष्ट रसः ॥ १० ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याय त्रयोदशो वर्ग,॥ - अभिनन्दन कलश वाज्यर्पति पतिर्दिवः शतर्धारो विचक्षणः । हरिमित्रस्य सदनेषु सीदति मर्मजानोऽविभिः सिन्धुभिर्वृपा ॥ ११ ॥ श्रमिऽकन्दन् । कलशम् । वाजी। अति । पति 1 दिव । शतऽधार ! मिऽचक्षण । हरि । मित्रस्य । सदनेषु । सीदति । मर्मुजान । अविऽभि । सिन्धुऽभिः । वृपा ॥ ११ ॥ घेङ्कट० अभिनन्दन क्लशम् वाजी गच्छति पति. घुलोकस्य शतधार विष्टा । हरि मजमानस्य सदनेषु सीदते शोध्यमान पवित्र, उदकै च धृपा ॥ १३ ॥ अग्रे सिन्धूनां पर्वमानो अर्पत्यग्रे वाचो अग्रियो गोपु गच्छति । अग्रे वाजस्य भजते महाधनं स्वायुधः सोभिः पूयते वृपा ॥ १२ ॥ अ । सिन्धूनाम् । पर्वमान ! अर्षति । अप्रै । वाच । अमिय । गोधू । गछति । भने । वाजस्य । भजते । महाऽधनम् । सुऽआयुध । सौतृऽभि । पूयते । वृपा ॥ १२ ॥ मेकट. ० स्यन्दमानानामुदकानाम् अग्रे पवमान" गच्छति, अग्रे माध्यमिकाया. वाच , भने ध रश्मि गच्छति, अग्रे बलस्य भजते युद्धम् । स्वायुध सोऽय यज्ञऽभिषोतृभि.' पूयते वषा ॥१॥ अयं मताञ्छिकुनो या हितोऽध्ये ससार पर्वमान ऊर्मिणां । तव क्रत्वा रोदसी अन्तरा कवे शुचिर्धिया पंचते सोम इन्द्र ते ॥ १३ ॥ अयम् । मतऽान् । शकुन । यया । हितः । अव्यै । ससार । पर्वमान । जर्मिणा । तव । क्रत्वा । रोदसी इति । अन्तरा । को ! शुचि. । धिया । परते । सोमं । उन्द । ते ॥१३॥ बेट० अयम् स्तुतिमान्, यथा शधुन , प्रेर्यमाण पवित्र सरति धारया। तब कर्मणा इन्द्र। धागपृथियो मध्य कव! सोम पवते । शुचि धारकंग पवते सोम इन्द्र ! तुभ्यमेवेति ॥३॥ द्रापि वसानो यजतो दिविस्पृशमन्तरिक्षप्रा भुवनेपर्पितः । स्वजलानो नसाम्यक्रमीच प्रलमस्य पितरमा विसति ॥ १४ ॥ - १.३. नास्ति मूको, 1. मारिव नि''. , 1. पिरत वि. २. तत्र वि'म' सनम'. ५. पझेभिगेमि. २, पजेमिः स्तोतमि घिम.

·३१.६ ऋग्वेदै सभाध्ये भ७, ३,१५. द्रापिम् । वसानः । यजतः । दिविऽस्पृशम् । अन्तरिक्षऽप्राः । मुर्वनेषु । अर्पितः । स्वः । जज्ञानः । नर्भसा । अभि । अक्रमीत् । प्रनम् । अस्य । पितरम् । आ । विवासति ॥१४॥ वेङ्कटः कवचम् अच्छादयन् तेजसा दिवः स्पष्टारम्' यष्टव्यः अन्तरिक्षस्य पूरयिता उदकेषु अर्पितः उदकम् जनयन् नभसा अभि' कामति । प्रत्नम् घ अस्य उदकस्य पितरम् इन्द्रम् परिचरति हविर्भूत: ॥१४॥ सो अस्य विशे महि शर्म यच्छति यो अस्य धाम प्रथमं व्यनिशे । पदं यदस्य परमे व्योमन्यतो विश्वा अभि सं याति संयतः ॥ १५ ॥ सः । अस्य । विशे । महि । शमै । यच्छति । यः । अस्य । धाम । प्रथमम् । विऽआनशे । पदम् । यत् । अस्य । परमे । विऽऔमनि । अतः। विश्वाः । अभि । सम् । याति । सम्ऽयतः ।। घेङ्कट० "सः सोमः अस्य इन्द्रस्य निवेशार्थ महत् सुखम् प्रयच्छति, यः अस्य धाम प्रथमम् न्यानोति । पदम् यत् अस्य सोमस्य परमे व्योनि, ततः स्थानात् सोऽयं सर्वान् समामाम् भनि सम् गच्छति ॥ १५॥ "इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याय चतुर्दशो वर्ग: । - . प्रो अयामीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृतं सखा सख्युर्न प्र मिनाति संगिरम् । मर्यइव युवतिभिः समर्पति सोमः कलश शतांना प्रथा ॥ १६ ॥ प्रो इति । अयासीत् । इन्दुः । इन्द्रस्य। निःऽकृतम् । सखा । सख्युः । न ।प्र। मिनाति । सम्ऽगिरम् । मपं.ऽइव । युवतिऽभिः । सम् । अर्घति । सोमः । कलशै । शतऽयान्ना । पृथा ! १६ ।। पेङ्कट० प्रगति इन्दुः इन्द्रस्य स्थानम् । सखा सख्युः इन्द्रस्य न प्रहिनस्ति सहिरम् इदम् । मर्यः' इव युवतिभिः सम् गच्छते सोमः" कलशे शतयानेन" मार्गेण पवमानेन" करिति 10m प्र यो धियों मन्द्रयुवा विपन्युर्वः पन॒स्युर्वः संवर्सनेष्वक्रमुः । सोम मनीपा अभ्यन्पत स्तुभोऽभि धेनवः पर्यसमशिश्रयुः ॥ १७ प्र । यः । धियः । मन्द्रऽयुवैः । विपन्युवे । पनस्युवः । सम्ऽवसनेषु । अक्रमुः । सोमम् । मनीपाः । अभि । अनुषत । स्तुभः । अभि । धेनवः । पय॑सा । ईम् ।अशिश्रयः ॥१७॥ 1. स्पटाई को १.हिदि'. ३. भूतं विभ. १-४. सोमस्य ससोमस्पेन्द्रस्य वि सोमस्य सोमपेन्द्रस्य वि. ५. शुटितम् विम. 1. नास्ति विम. .-७. नास्ति भूको. .. मति विप्रयरान्ति वि. ९.९. उदमभ्यं विउदरमय्य विम'. ... स्म विमा सोम दि. 11. पाने दिम'. ११. परमान विमा.

·नवी मण्डलम् सू८६, म १८] घेङ्कट० सह प्रक्रमन्ते युष्माकं ध्यातार' मदकर' शब्दं कामयमानाः स्तोतारः स्तुति कामयमाना यज्ञगृहेषु । सोमम् मनम ईश्वराः अभि-टुवन्ति स्तोतारः। तमिमं सोमम् धनव घ पयसा अभि श्रीणन्ति ॥ १७ ॥ - । । आ नः सोम संयत पिप्युषीमिमिन्दो पर्वस्त्र पर्वमानो अषिधम् । या नो दोहते त्रिरहन्नसंश्चुषी क्षुमद्वाज॑वन्मधुमत् सुवीर्यम् ॥ १८ ॥ आ। नः । सोम ! मम्ऽयनम् । पिप्युपाम् । इपम् । इन्दो इति। पवस्व । पर्वमानः । असियम् । या। नः । दोहते। त्रिः। अहन् । असंरचुपी। क्षुऽमत् । वाजेऽवत् । मधुऽमत् । सुऽवीर्यम् ।। १८ ॥ वेङ्कट० पदम्ब अस्माकं सहगृहीतम् वृद्धम् मनम् इन्दो! पवमान त्वम् अक्षीणम् । या अस्माकं क्षरति अह्न 'त्रिपु सवनेषु अप्रतिबन्धा' शब्दबलयुनम् मधुयुक्तम् च सुवीर्यम्,' ताम् इपमिति ॥ १८॥ वृपो मतीनां पवने विचक्षणः सोमो अहः प्रतरीतोपसौ दिवः । काणा मिन्धूनां कुलशी अवीवशदिन्द्रस्य हा विशन मनीपिभिः ॥ १९ ॥ वृर्षा । मतीनाम् । पुरते । विऽचक्षण । सोम. । अहं. ! प्रऽतरीता । उपस । दिवः । काणा । सिन्धूनाम् । कुठशान् । अभीत्रशत् । इन्द्रस्य । हादि। आऽगिन् । मनीषिभिः ॥१९॥ वेङ्कट० वर्षिता स्तोतृणाम् पयले बिद्रष्टा मोमः अह उपमः दिव १ प्रवईपिता। ती उदकानाम् कलशान् कामयते इन्द्रम्य हृदयम् आश्शिन धाराभिः ॥ १९॥ मनीपिभिः पवते पूर्यः कृषिभिर्यतः परि कोशी अचिक्रदत् । त्रितस्य नाम जनयन् मधु क्षरदिन्द्रस्य वायोः सख्याय कनवे ।। २० ।। मनीषिभिः । पत्रने । पूर्व्यः । कतिः । नृभिः । यतः । परि । कोशान् । अचिक्रदत् । त्रिनस्य । नाम । जनयन् । मधु । क्षात् । इन्द्रस्य । गायोः । सख्याय । कारे ॥ २० ॥ पेट० धाराभिः पयते प्रस कविः। तृभिः परिगृहीत. कोशान लक्षीस्य कन्दति । पोऽयं निस्थानस्येन्द्रस्य उदम् जनयन *निती वा यजमान. । इन्दम्य वायोः च' सरुपम् कर्तुम् ॥ २०॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये पचदशो वर्गः ॥ । - मधु क्षरति। ... निरसंबने। प्रति' ..तु. निए १,१२. 1. मायाचि'. २. मधुकरे शि'म' ३.तु निर३,... पिनतिरस, शिम ५, प्रीता रिपिता ७.७. पारितो मूको. ८ मास्तिवि ९.९. नास्ति मूको.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ,416 अयं पुनान उपसो वि रौचयट्यं सिन्धुभ्यो अभवदु लोककृत् । अयं त्रिः सप्त दुदुहान आशिरं सोमो हदे पवते चारु मत्सरः ॥ २१ ॥ अयम् । पुनान । उपस । नि। रोचयत् । अयम् । सिन्धुऽभ्य | अभात् । ऊँ इति । लोककृत् । अयम् । त्रि । सप्त । दुदहान । आऽशिरम् । सोम । हृदे । पुरते । चारु । मत्सर ॥२१॥ घेङ्कट. ० अयम् पवमान उषस वि रोचयति। अयम् सिन्धुभ्य जायते लोकस्य कती। अयम् त्रि' सप्त एकविंशति गा आशिरम् दुदुहान रविमुखेन सोम हृदयस्य मदकर पवते ॥२१॥ कल्याणम् - - पर्वस्त्र सोम दिव्येषु धार्मसु सृजान इन्दो कलशे पवित्र आ । सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतः सूर्यमारोहयो दिवि ॥ २२ ॥ पर्वस्व । सोम । दिव्येषु । धामऽसु । सृजान । इन्द्रो इति । कलशै । पवित्र । आ । सीदन् । इन्द्रस्य । जठरे। कनिक्रदत् । नृऽमि । यत । सूर्यम् । आ । अरोहय । दिवि ॥२२॥ ट्वट० पवस्व सोम! दिव्येषु स्थानेषु' सृज्यमान., इन्दो! कलशे पवित्र च सीदन् इन्द्रस्य जठरे शब्द युर्वन् मस्विरिभ यत सूर्यम् आ अरोहय दिवि इति ॥ २२ ॥ अदिभिः सुतः परसे पवित्र आँ इन्दविन्द्रस्य जठरेप्चाविशन् । यं नृचक्षा अभयो विचक्षण सोम गोत्रमझिरोभ्योऽपृणोरपं ॥ २३ ।। अद्रिऽभि । सुत । पवसे । पवित्रै । आ । इन्दो इति । इन्द्रस्य । जठरेप । आऽविशन् । त्वम् । नृऽचक्षा । अभन । निऽचक्षण । सोम । गोत्रम् । अङ्गिर ऽभ्प । अणो । अर्थ ॥२३॥ येवट० मावभि सुत पवसे' पवित्र इदो! इन्द्रस्य नठरेषु आविशन् । त्वम् मृणो द्रष्टा विद्रष्ट । मोम! मेघम् अङ्गिरसामर्थाय "अप अपृणो' त्या सौम पर्वमानं स्वाध्योऽनु पिप्रासो अमदन्नवस्पर्वः । त्यां सुपर्ण आभरद् द्विवस्परीन्दो विश्वाभिर्मतिभिः परिष्कृतम् ॥ २४ ॥ त्वाम् । सोम । पर्वमानम् । सुऽआध्य । अनु । विप्रोस । अमदन् । अवस्यवं । वाम् । सुऽपर्ण । आ । अभरत् । दिव ।पार (इन्दो इति। विश्वाभि । मुतिऽभि परिऽकृतम् ॥२४॥ । अभव ॥२३॥ १ 1. नास्ति मा. भागो वि'. नास्ति वि. पका मूका. ५. मबाणो विमा ·नवम मण्डलम ११०५ त्वाम् श्येन सू८६, म २५] चेङ्कट ० त्वाम् सोम! पवमानम् सुकर्माण अभि स्तुवन्ति मेधाविन रक्षणकामा । भाहृतवान् घुरोकाद् इदो । विश्वाभि स्तुतिभि भलड्कृतम् ॥ ४ ॥ अव्य पुनानं पर वार ऊर्मिणा हरि नान्ते अमि सप्त धेनवः । अपामुपस्थे अध्यायः कषिमृतस्य योनां महिषा अहेपत ॥ २५ ॥ अव्यै । पनानम् । परि । वारै । ऊर्मिणा । हरिम् । नाते । अमि । सप्त । धेन । अपाम् । उपऽस्थे । अपि । आयव । कृषिम् । मतस्य । योना । महिषा । अहेपत ॥ २५ ।। वेङ्कट० भवाले धारया परित पवमानम् हरितवर्णम् ' अभि गच्छन्ति सप्त नय । मन्तरिक्ष मनुष्या कविम् उदके मदान्त प्ररयन्ति ॥ २५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये पोटशो वर्ग ॥ - ३ इन्दु अत्य इन्दुः पुनानो अति गाहते मृधो विश्वानि कृण्वन्सुपानि यज्यये । गाः कृण्वानो निर्णिजे हर्यतः कविरत्यो न क्रीळन् परि वारमर्पति ॥ २६ ॥ पुनान । अति । गाहते । मृर्ध । विश्वानि । कृप्यन् । सुऽपयोनि । यज्यो । गा । कृण्वान । नि ऽनिजेम्। हर्यत । कवि । अत्यं । न । क्रीळन् । पार । वारम् । अर्षति ।। वेड्कर० इन्दु पूयमान अति गाहते शनून विश्वानि स्थानानि कृण्वन् सुमार्गाणि यजमानाय । पशून् कृण्वान मात्मनो रूपम् कान्तः' ववि इव क्रीळन् परि गच्छति पवित्रम् ॥२६॥ अमश्चतः शतधारा अभित्रियो हरि नबन्तेऽच ता उदन्युः। क्षिपो मृजन्ति परि गोभिरावृतं तृतीय पृष्ठे अधि रोचने दियः ॥ २७ ॥ अपश्चन । शतऽधारा । अभिऽश्रियं । हरिम् । नवन्ते। अर्थ । ता । उदन्युव । क्षिप । मृजन । परि । गोभि । आऽवृतम् । तृतार्थे । पृष्ठे । अधि । रोचने । द्विव ॥२७॥ ऐकूट० अपङ्गता ता ' बहुधारा सूर्यस्य दीप्तय अभितः सोम प्रयरयो हरितवर्णम् अब सनरान्ति उदाकामा । भगुलय परि मृजन्ति सोम गोविकार आरतम् तृतीय स्थाने अधि' वर्तमानम्, यत् स्थानम् मादित्यो रोषयति ॥ २७ ॥ 1 - ५५ REAK ..पुगोवम् वि विभप्रस्ता म'. २ हरिवणे मूको. ३.३ नास्ति मूको. ५. रान्त र १. प्रयन्तो वि', .. दिम, पन्त - मास्ति ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अभव. तयेमाः प्रजा दिव्यस्य रेतसुस्त्वं विश्वस्य भुवनस्य राजसि । अर्थदं विश्व पवमान ते वशे त्यमिन्दो प्रथमो धमिधा असि ॥ २८ ॥ तो। मा । प्रज': । देव्यस्य । रेतन । त्वम् । विश्वस्य । भुवनस्य । राजामि । अर्थ । इदम् । विश्वम् । विमान । ते । पशै । त्यम् । इन्दो इति। प्रथम 1 धामऽधा । असि ॥ वेङ्कट० तव इमा. प्रजाः दिवि भवस्य रेतसः सकाशाजाता । त्वम् सर्वस्य भुवनस्य राजसि । अथ इदम् सर्वम् पवमान! चव वशे भवति । त्वम् इन्दो! प्रथम तेजसो धर्ता भवसि ॥२८॥ त्वं ममुद्रो असि विश्ववित् को तवेमाः पञ्च दिशो निधर्मणि । त्वं द्यां च पृथिवीं चाति जधिपे तव ज्योतीपि परमान सूर्यः ॥ २९ ॥ त्यम् । समुद्र । अति । विश्ऽपित् । को । तौ । हमा । पञ्च । प्रऽदिर्श.। विधर्मणि । लम् । द्याम् । च । पृथिवीम् । च । अति। जनिपे। त । ज्योतीपि । पत्रमान। सूर्यः ॥२९॥ वेडर० यस्मात् समुद्भवन्ति भाप स (तु. या २,१०) त्वम् अगि सर्वज्ञ कवे ।। तव इमा पञ्च प्रकृया दिश विधारणे तिष्ठन्ति । त्वम् द्यावापृथिव्यो अत्यन्तम् च बिर्षि। तब ज्योतीषि पवमान ! सूर्य. भाप्याययति ॥ २९ ॥ - सं पवित्रे रजमो विधर्मणि देवेभ्यः सोम परमान पृयसे । त्यामुशिजः प्रथमा अंगृभ्णत तुभ्यमा विश्वा भुनानि येमिरे ॥ ३० ॥ यम् । पृषिन्ने । रजस । विऽधर्मणि । देवेन्यं । सोम । पवमान । पुयसे । पाम् । उशिजे । प्रथमा । अगष्णन । तुभ्यं । इमा । विश्र्वा । भुवनानि । येमिरे ॥ ३० ॥ घेङ्कट त्वम् पवित्र रोकस्य विधारके' देवेभ्य सोम! पवमान ! पूयसे । त्वाम् अस्विजः मुख्या गृहन्ति । तुभ्यम् इमानि विश्वानि भूतानि नियच्छन्ति मात्मानम् ॥३०॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये सप्तदशो वर्ग: । प्ररेम एत्पति वारेमव्ययं वृपा वनेष्वव चक्रद्धरिः । सं धीतयो वावशाना अनूपत शिशु रिहन्ति मृतयः पनि मतम् ॥ ३१ ।। 1. स्यन पि'म. २. याचयति वि'अ', ५ पन वि' t.१. नारित मको १. रोम ४. पिधारके दिम', बिनारक ·नवम मण्डलम् । चक्रदत । हारे सू८६, मं३३] प्र । रेभ । एति । अति । वारम् । अव्ययम् । वृपा । वनेषु । अब सम् । धीनयं । शाना । अनपत । शिशुम् । रिहन्ति । मतय । पनिप्नतम् ॥ ३१ ॥ चेङ्कट० प्र अति ग छ ते' शब्द कुर्वन् 'वालम् भविश्यम्' । वृषा उदकेषु अव अन्दति हरि । सम् स्तुवन्ति ध्यातार रविज कामयमाना शिशुम् लिहन्ति स्तोतार शब्द कुर्वाणम् ॥३१॥ .. स सूर्यस्य रश्मिभिः परि व्यत तन्तु तन्वानस्तिं यथा विदे। नर्यन्नृतस्य प्रशिपो नीयमीः पतिर्जनीनामुप॑ याति निष्कृतम् ॥ ३२ ।। स । सूर्यस्य । रश्मिऽमि । परि । व्यत । तन्तुम् । सन्वान । त्रिवृतम् । यया । निदे। नयन् । ऋतस्य प्रशिप । नत्रीयसी ! पनि । जनीनाम् । उप । याति । नि ऽकृतम् ॥३२॥ वेङ्कट० सा सूर्यस्य मिाम परि वेष्टयत्ति भात्मानम् यज्ञम् तन्वान समनदै पा नितम्, यथा जानाति । नयन् सत्यस्य यनमानस्य प्रशासनानि* नवराणि मात्मान तस्याभिमत साधयन पनि जातानाम् उर या'त स्थानम् ॥ ३२॥ राजा सिन्धूनां पपने पतिर्दिव ऋतस्य याति पथिभिः कनिक्रदत् । सहस्रवारः परि पिच्यते हरिः पूनानो पाचै जनयन्नुविसुः ॥ ३३ ॥ राजा । सिन्धूनाम् । पाते । पनि । द्विव । ऋतस्य । याति । पुथिऽभि । कानिक्रदत् । सहस्रऽधार । परि । मिच्यते । हारे । पुनान । राचम् । जनयन् । उपऽनतु ॥ ३३ ॥ बेङ्कट० सि धूनाम् ' राना पवते । दिव यज्ञस्य याति मार्ग शब्द कुर्वन् । परि सिध्यने हर पूयमान वाचम् जनयन् उपगतधन ॥३३॥ पर्वमान मह्यो नि धारसि सरो न चित्रो अव्ययानि पव्यया । गर्भस्तिपूनो नृभिरदिभिः सुतो महे नाजाय धाय धमसि ॥ ३४ ॥ पर्यमान । महि । अर्ण । गि। धापसि । सूरै । न । चित्र । अव्ययानि । पव्यया । गर्भस्तित । नृभि । अदिभि । सुत । मुहे । वाजाय । धन्याय । धन्यामि ॥ ३४ ॥ वेङ्कट० पवमाम! महद् उदकम् वि धावसि सूप इत्र 'चायनीय भविमपानि पधिप्राणि । बाहुपूत । ऋविग्भि मावभिश्च अमित महते समामाय धनहिताय गरहसि ॥४॥ पति बहुधार - 1 १. यछ रि, प.Pra. गत दिश २.१. प्रतिपालमपिमवधि, प्रविबालमणिमय भ' ३ मास्ति सिम ५ प्रकाशा' विमा ५. मालाम पि' 'बानयाम वि. नास्ति ७. पाय-यो रमयनित विभर ८ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [१५, १३, १. इपमूर्ज परमानाम्यर्पसि श्येनो न धंसु कुलशेपु सीदसि । इन्द्राय मा मधो मदः सुतो दिवो विष्टम्भ उपमो विचक्षणः ।। ३५ ॥ इपम् । ऊर्जम् । परमान । अभि । अबसि । इयेन । न । वसु । कलशैषु । सीदसि । इन्द्राय । मा । मद्य । मद । सुतः । दिवः । पिष्टम्भः । उपऽम । विचक्षणः ॥ ३५ ॥ वेङ्कट० भन्नम् रसम् पवमान! अभि क्षरसि । श्येनः इव कुलायेषु कलशेषु सीदसि । इन्द्राय मदकरः मदहत मदः भभिपुत. धुरोकाय उपमीयमानः विष्टम्भः विद्रष्टा । 'स्थूणेव जना' उपमित्' (ऋ १,५९,१) इत्युक्तम् ॥ ३५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये अष्टादशो वर्ग'॥ । । - सप्त स्वमारो अभि मातरः शिशुं नवै जज्ञानं जेन्य विपश्चितम् । अपां गन्धर्व दिव्यं नृचक्षसं सोमं विश्वस्य भुवनस्य राजसै ॥ ३६ ॥ सप्त । स्वसौर । अभि । मातरं । शिशुम् । नवम् । जज्ञानम् । जेन्यम् । विप ऽचितम् । अपाम् । गर्यम् । दिव्यम् । नृऽचक्षसम् । सोमम् । विश्वस्य । भुवनस्य । राजसै ॥ ३६ ॥ वेष्ट० सप्त स्वयं सरन्त्य. अभि गच्छन्ति नद्यः शिशुम् नवमूर जायमानम्' जयशीलम् - विपश्चितम् अपाम् मध्ये वर्तमानम् गन्धर्वम् दिवि भवम् मृणां द्रष्टारम् सोमम् सर्वस्य भुवनस्य घिराजनार्थमिति ॥ ३६ ॥ ईशान इमा भुनानि वीर्य से युजान ईन्दा हरितः सुपर्यः । तास्त क्षरन्तु मधुमद् धृतं पयस्तव ते सौम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥ ३७ ।। ईशान । मा । भुनानि । वि । ईयसे । युजानः । इन्दो इति । हरितः । सुऽपण्यैः । ताः । ते । परन्तु । मधुऽमत् । घृतम् । पर्य । त । व्रते । सोम । तिष्ठन्तु । कृष्टयः ।। ३७ ।। घर० ईश्वरो भवन् इमानि भुवनानि मध्येन गच्छति योजयन् इन्दो। रथे अश्वाः ना सब स्वभूता क्षरन्तु मधुमत् घृतम् पर.छ। तव कमणि सोम। तिष्ठन्तु मनुष्याः ॥३७॥ सं नृचक्षी असि सोम विश्वतः पर्वमान घृपभ ता वि धावसि । म नः पवस्व वसुमद्धिरण्यपद् वयं स्याम भुवनेषु जीवसै ॥ ३८ ॥ .. - । । । सुपतनाः। 1. गनान् मको. २२, मास्ति मूको, १. सायमन विभनयमान वि. ३ स्वरं वि. ५. 'प:स्वति विम'. .. मनाशील वि'.

·नवम मण्डलम् स ८६ में ३९] स्वम् । नृऽचक्षा । असि । सोम । विश्वत । पर्वमान । वृषभ । ता । पि । धागसि । स । न । पररव । वसुऽमत् । हिरण्यऽअत् । वयम् ! स्याम् । मुनेषु । जीवसे ॥ ३८ ॥ बेङ्कट० त्वम् नृणा द्रष्टा भवसि 'सर्वेषु भुवनेषु साम।। पवमान! विषम! ता अपच धासि । स न पवस्व वसुहिरण्ययुक्त धनम् । वयम् स्याम भुवनेषु एषु जीवित प्रभव । गोविद पंचस्व वसुपिद्धिरण्यविद् रेतोधा ईन्दो भुनेपक्तिः । लं सुपीरो असि सोम विश्ववित् तं त्वा चित्रा उप गिरेम आंसते ॥ ३९ ।। गोऽवित् । पत्रस्त्र । वसुऽवित् । हिरण्यऽवित् । रेत ऽधा । इन्दो इति । भुव॑नषु । अर्पित । त्वम् । सुऽवीर । असि । सोम । विश्वऽपित् । तम । या । विप्रो । उप । गिरा । इमे । आस्ते ॥ वेङ्कट० गवादीना वेत्ता पवस्व रेतसो धाता ओषधीनाम् इन्दो। त्वम् उदकेषु आरत । (३म् सुवीर असि सोम। सर्वस्य दाता । तम् त्वाम् इमे विप्रा स्तुत्या उप आमते ॥ ३९॥ उन्मध्व ऊर्मिर्वनना अतिष्ठिपदपो वसांनो महिपो नि गाहत । राजो पचित्ररथो वाजमारुहन सहस्रभृष्टिर्जयत श्री बृहत् ॥ ४० ॥ उत् । मर्च । ऊमि । बननी । अतिथिपत् । अप ! वसान । महिष । वि। माहते । राजा । पवित्ररथ । वार्जम् । आ। अरुहत् । सहस्रऽमृष्टि । जयति । श्र । वृहत् ॥ ४० ॥ ये एट० विगाहते। जयति च माद् ० उत् स्थापयति मध्ध कामि 'वननीया वाच । उदक नि आमादयन् महा। राजा पविनरथ सोम सहप्रामम् आ रोहति। यहुभ्रशन मखम् ॥ ४०॥ "इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये एकोनविंशो वर्ग ॥ स भन्दना उर्दियति प्रजातीविश्वायुविश्वाः सुभरा अहदिवि । ब्रह्म प्रजायिमश्वपस्त्यं पात ईन्द्रविन्द्रमस्मभ्यं याचतात् ॥ ४१ ॥ स । भन्दनाः । उत् । इयर्ति । प्रजाऽवती । विश्वऽआयु । विश्वौ । सुऽभरी । अहे ऽदिवि । बी । प्रजाऽत् । रयिम् । अपस्त्यम । पीत । इन्दो इति । इन्द्रम् 1 अस्मभ्यम् । यावतत् ॥ ३ मास्ठि मूछो 1.1 नास्ति वि. tt on मा मुका। न मुको, १. नास्ति जि. ४.४. बनीया याचा वि'. ५-५ नास्ति मूको.

·ऋग्वेदे मभाध्ये [अ५, १३, वे: 'सः स्तुती: प्रेरयति प्रजाभिः स्तोतृभियुक्ताः सर्वस्य गन्ता सार 'सुन्छु द्वियमाणा अहोरात्रयो । अन्नम् प्रजायुक्तम् रयिम् च व्यासगृहम् पीतः त्वम् इन्द्रेण इन्हो! तम् इन्द्रम् अस्मभ्यम् याचतात् ॥ ४ ॥ । सो अग्रे अह्रां हरिहयतो मदः प्र चेतसा चेतयते अनु द्युभिः । द्वा जना यातयन्नन्तरीयत नरा च शंसं दैव्यं च तरि ॥ ४२ ॥ स.। अz । अहाम् । हरिः । हुर्यतः । मदः । प्र । चेतसा । चेतयते । अनु । हऽभिः । द्वा । जना । यातयन् । अन्तः 1 ईयते । नराशंसम । च । देव्यम् । च । तरि ।। ४२ ।। बेङ्कट० सः मुखे अहाम् हरिः कान्त: मदः अनु प्रज्ञायते मनुष्याणाम् चैतमा दीप्तिभिः । द्वौ जनी देव्यं मनुष्यं च कार्यपु प्रेरयन् द्यावापृथिव्योः अन्त.' गायति । सोऽयं नरः शंसनीयम् देव्यम्'च रयिं धारके यजमाने प्रयच्छति ॥ १२ ॥ अञ्जते व्यञ्जते समजते क्रतुं रिहन्ति मधुनाभ्यञ्जते । सिन्धौरुच्छ्वासे पतय॑न्तमुक्षण हिरण्यपावाः पशुमासु गृभ्णते ।। ४३ ॥ अञ्ज । वि । अञ्जते । सम् । अञ्जते । ऋतुम् । रिहन्ति । मधुना । अभि । अञ्जते । सिन्धौः । उत्ऽशासे । पुतयन्तम् । उक्षणम् । हिरण्यावाः । पशुम् । आसु । गृभ्णते ॥४३॥ वेङ्कट० मोमम् अञ्जन, विविध च अझने, सह च अजते। "गोभिः श्रीणन्तीत्यर्थ । तं देवाः कर्तारं सोमम् आस्वादयन्ति, मधुरेण च गव्येन अभि अनते । मिन्धोः समुच्छूिते देशे गच्छन्तम् सेकारम् हिरण्येन सह पुनन्तः दृष्टारं सोमम् आमु वसतीवरीषु गृह्णन्ति ॥ ४३ ॥ विपश्चित पर्वमानाय गायत मही न धारात्यन्धौ अर्पति । अहिर्न जूर्णामति सर्पति त्वचमत्यो न क्रीनसदृपा हरिः ॥ ४४ ॥ विपःऽचितै । पर्वमानाय । गायत । मही । न । धारा । अति । अन्धः । अर्पति । अहिः । न । जुर्णाम् । अति । सर्पति। त्वचम् । अन्यः । न । क्रीळन् । असरत् । वृषां। हरः ।। पेट मेधाविने । पवमानाय स्तुतिम् उच्चारयत । महती इन वर्षधारा अति गछति अनं सोमारमकम् । सोऽयं सेम पविग्रम् अति सर्पति, यथा जीर्णाम् त्वचम् 'अहिः भतिसर्पति र कीळन्। सरति वृथा हरितवर्ण. ॥ ५॥ । - । भवः इव 1.1. नास्ति' .. सर्व वि, सगं बिम'. ३.३. मनिपमायाम् नि'. . पवकार 'ि यावत् वि. ५.५ इकिनो वि' परिकान्तो छ', ६ देव्य विदेश्य . .. "पिम्पा वि. ८. गृटितम् नि' भ. ९ देयम् विभ'. १०.१०. गोमियी विगोभिः मंगासीय विभ'. 11. मेधाविनी मूको. १२.१२. मभिर-िसति वि'; अभिमसित म'; भारविसनि वि. कॉन् दिमा ·३१११ सू६, मं ४५] नवी मण्डलम् अग्रेगो राजाप्यस्तविष्यते विमानो अह्नां भुवनेष्यर्पितः । हरिश्रुतस्नुः सुदृशीको अर्णवो ज्योतरिथः पवते राय ओक्यः ॥ ४५ ॥ अग्रेऽग । राजा । अयं । तविष्यते । विमान । अहाम् । भुनेषु । अर्पित । हरि । घृतऽस्नु । सुऽदृशौक । अर्णव । ज्योति ऽरैय । पुरते । राये । ओक्य ॥ ४५ ॥ वेङ्कट० अमे गच्छन् राजा अप्सु संस्कृत तविष्यते वर्धिध्यते पूर्वपक्षषु विनिर्माता दिवसानाम् उदकेषु अर्पित । हरितवर्ण प्रसृतधृतः' शोभनदर्शन: उदकवान् ज्योतीरथ पवते धनार्थम् गृहहित ॥४५॥ इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये विंशो वर्ग'॥ ययु ॥४६॥ सोम । अमर्जि स्कुम्भो दिव उद्यतो मदः परि विधातुर्भुनान्यपति । अंशुं रिहन्ति मृत्तयः पनि मतं गिरा यदि निर्णिजमुग्मिणौ ययुः ।। ४६ ।। असजि । स्कुम्भ । दिव । उत्ऽयंत । मद । परि । त्रिऽधातु । भुव॑नानि । अर्पति । अशुम् । रिहन्ति । मतय । पनि मतम् । गिरा । यदि । नि ऽनिजम् । ऋग्मिण येङ्कट० सृज्यते स्कम्भपिता द्युलोकस्य उद्यत परि गच्छति विधातु सोम भुवनानि । द्रोणकलश भाधननीय' पूतभूदिति धातव । तमिमम् अंशुम् लिहन्ति पूनका शब्दापमानम् । स्तुत्या यदि एन' निाणेकम् स्तोतार ऋत्विन गच्छन्ति, लिहन्ति सदा यजमानास्तमिति ॥१६॥ प्र ते धारा अत्यपानि मेष्यः पुनानस्य संयतो यन्ति रहयः । यद्गोभिरिन्दो चौः समन्यस आ सुवानः सौम कलशेषु सीदसि ॥४७॥ प्रा। ते । धारी । अति । अण्वानि । मेष्ये । पुनानस्य । सम्ऽयत । यन्ति । रहय । यत् । गोमि । इन्दो इति । चम्यो । सम्ऽअज्यमै । आ । सुनान । सोम। कलशेषु । सीदास ॥४७॥ बेट० प्र अति गच्छन्ति तब धारा 'मेध्य भवे ' सूक्ष्माणि लोमानि प्यमानस्य सङ्गृह्यमाणस्य रहणशीला'। यदा उदकै इदो। स्वम् भधिषवणफरक्यो माभिमुख्येन समग्य से, सतत मीदसि सूयमान स्वम् मोम! क्लशेषु ॥ ७॥ पर्वस्व सोम ऋतुविन्न उक्थ्योऽन्यो वारे पारे धाव मधु प्रियम् । जहि विश्वान् सक्षम इन्दो अत्रिणों बृहदेम विदथें मुधीराः ॥ ४८ ॥ - ४ , प्रस्तस विभ', पसा वि. २२. नास्ति को ३ म्यानि मूको चि'म' मा पि. ५. पन मूको. १६ मामबारे विभ'. .. रीजरिए ·। ग्वेदे सभाध्ये अ५, अ ३, व २१ पर्वस्व ! सोम । ऋतुऽवित् । न । उक्थ्ये । अव्य । वारै ! परि । धाव । मधु । प्रियम् | जहि । विश्वान् । रक्षस । इन्दो इति । अत्रिण । बृहत् । वदेम । बिदथै । सुऽपारी ॥४८॥ बेङ्कट० पवस्व सोम! कर्मणो लम्भयिता अस्माकम् प्रशस्य । पवित्रे परिक्षर प्रियम् मधु । अहि विदवान् राक्षसान् इन्दो। भदनशीलान् ॥ १८ ॥ इति सप्तमायके तृतीयाध्याये एकविंशो पर्ग' ॥ । । अभि अर्प [८७] उशना काव्य ऋषि । पवमान सोमो देवता । त्रिष्टुप् छन्द । प्र तु देव परि को नि पीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्प । अश्वं न त्वां वाजिन मर्जयन्तोऽन्छो वीं रशनाभिनयन्ति ॥ १ ॥ प्र । तु । द्रव । परि । कोशम् । नि । सीद । नृऽभि 1 पुनान । अभि । वाजम् । अर्ष । अश्वम् । न । वा । वाजिनम् । मर्जयन्त । अच्छे । बर्हि । रशनाभि । नयन्ति ॥ १ ॥ वेट० उशना । प्र द्रव शीघ्रम्, परि नि सीद च दणकलशम् नृमि पूयमान , सडप्रामम् । अश्वम् इव त्वा बलिनम् मर्जयन्त यज्ञ प्रति नयन्ति अङ्गुलीमि' ॥१॥ स्वायुधः पवते देव इन्दुरशस्तिहा वृजनं रक्षमाणः । पिता देवानां जनता सुदक्षौ पिष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्याः ॥ २ ॥ सुऽआयुध । पाते । देव । इन्दु । अशस्तिऽहा । वृजनम् । रक्षमाण । पिता । देवानाम् । जनिता । सुऽदक्ष । विष्टम्भ । दिव । धरुण । पथिव्या ॥ २ ॥ वेड्डट० शोभनायुध पवते देव इन्दु रक्षोहा यजमानानामुपद्रवम् रक्षमाण पारयिता जनक देवानाम् मुवर धारयिता' दिव धारक च पृथिव्या ॥ २ ॥ पिर्विप्रः पुरएता जनानामृभुधीरे उशना काव्येन । स चिंद्विवेद निहित यदांसामपीच्य? गुह्यं नाम गोनाम् ॥ ३ ॥ ऋषि । पिन । पुर एता । जनानाम् । ऋभु । धार । उशना । काव्यैन । स । चित । विद । निऽहितम् । यत् । आसाम् । अपीच्यम् । गुह्यम् । नाम । गोनाम् ॥३॥ येवट० द्रष्टा मधाबी पुरएता जनानाम् महान पृष्ट' । - । भयम् उशना करिस्पेन अय रमत १. नास्ति मूका विट भ म वि. २ नु निघ२,", मटमिमि भ'. ३ पालयिता विभ' ·म् ८५, मैं ] नवमं मण्डलम् ३.१३ निहितम् यत् साम् गवाम् भन्तहितम् गुह्यम् उदक पयोरक्षणमिति ॥ ३॥ एष स्य ते मधुमॉ इन्द्र सोमो वृषा वृष्णे पार पवित्रे अक्षाः । सहस्रसाः शेतसा भूरिदावा शश्वत्तमं वहिरा वाज्यस्थात् ॥ ४ ॥ एप । स्य । ते । मधुऽमान् । इन्द्र । सोम । वृषा । वृष्ण । परि । पवित्र । अक्षारिति । सहस्रऽसा ( शतऽसा । भूरिऽदावा । शश्वत्ऽतमम् । बर्हि । आ । वाजी । अस्थात् ॥ ४ ॥ बेङ्कट स एप तुभ्यम् मधुमान् इन्द्र! सोम वृषा वृष्णे' परि क्षरति पवित्र । महन्त्रस्य दाता शतस्य च भपि च भूरेदीता नित्यम् यज्ञम् आ तिष्ठति बलवानिति ॥ ४ ॥ एते सोमा अभि गच्या सहस्रा महे वाजायामृताय श्रवॉसि । पपिभिः पर्वमाना अमृगञ्छ्यस्यवो न पृतनाजो अत्याः ॥ ५ ॥ पते । सोमा ! अभि । गया । सहन । महे । वाजाय । अमृताय । श्रासि । पपिभि । पर्वमाना । असृमन् । श्रयस्यय । न । पृतनाज. । अयां ॥ ५ ॥ घड्यूट० एते सोमा मृज्य-ते गव्यानि' सहस्राणि महत्ते' बलाय अमृतस्याय च भवान्याशिराणि लक्षीकृत्य पविन्नै पूयमाना अत्रकामा इव सेनाना जेतार अश्वा ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये द्वाविंशो वर्ग' ॥ परि हि मा पुरुहतो जनानां विश्वासरोजना पुयमानः । अथा भैर श्येनभृत प्रयांसि रयिं तुञ्जानो अमि याजमर्प ॥ ६ ॥ परि हि ! स्म । पुरुष्टुत । जनानाम् । विया । असरत् । मोर्जना। पुयान । अर्थ । आ । भर । श्येनऽभूत् । प्रयांसि । रयिम् । तुओन । अभि । वार्जम् । अर्थ ॥ ६ ॥ वेङ्कट० परि पसरत् हि स्म यहुभिराहूत.' जनानाम् विश्वानि भोजनानि पृयमान । सम्प्रति च 'आ हर हे 'दिव इयेनेनाहत सोम । ममानि रयिम् प्रयच्छन् अभि गच्छ समामम् ॥ ६ ॥ एष सुवानः परि सोमः पवित्रे सगों न सृष्टो अदधावृदी । तिग्मे शिशांनो माहपो न शृङ्गे गा गव्यन्नभि शूरो न सत्वां ॥७॥ १. नास्ति वि. ५५. 'नागामपरते मूको नाना विमा २. मृणे विभ, पण वि'. १६. नाति मूको. ..सुमिता वि ४. गनम्बानि मूको 4.८. बाहर विमर १.९. दिवश्य ·३११४ ऋग्वेदे सभाष्य [अ५, म ३, २३. । एप । सुवान । पारे । सोमं । पवि । संगै । न । सृष्ट । अदधावत् । अर्वा । तिग्मे इति । शिशान । महिष । न । शृङ्गे इति । गा । गव्यन् । अभि। शूर । न । सत्वा ॥७॥ चेङ्कट० एष सूयमान ' परि धावति सोम पवित्रे भश्व इव विसृष्ट गमनशीर । 'तिम्मे भूल' तीक्ष्णीकुदन् महिप इव गा इच्छंच शूर इव अभि गच्छति युद्ध सदनशील ॥ ७ ॥ एपा ययौ परमादन्तरद्रेः कूचित् सतीचे गा विवेद । दिवो न विद्युत् स्त॒नय॑न्त्यः सोमस्य ते परत इन्द्र धारी ॥ ८ ॥ एषा । आ । ययौ । परमात् । अन्त । अझै । कूऽचित् । सती । ऊ । गा । विवेद । दिव । न । विद्युत् । स्तनयन्ती । अत्रै । सोमस्य । ते। पवते । इन्द्र । धारा ॥ ८ ॥ बेङ्कट० एपा आ जगाम उच्छ्तिात्स्थानात् । अपि च पणीनाम् अद्रे भन्त कूचित्" कुहचित् गूढे देशे धर्तमाना ऊर्वे गा बन्धवती। यत्र पणिभिरपहृता गावो निहिता तद् ऊर्वम् । दिव इव विद्युत् स्तनितशब्द कुर्वती' अप्रै उत्पादिता सोमस्य ते पवते 'इन्द्र! धारा पानाय ॥4॥ उत स्म राशि परि यासि गोनामिन्द्रेण सोम सरथ पुनानः । पूर्वीरिपो बृहतीऑरदानो शिक्षा शचीवस्तव ता उप॒ष्टुत् ॥ ९ ॥ उत । स्म । राशिम । परि । यासि । गोनाम् । इन्द्रेण । सोम । सऽरथम् । पुनान । पूर्वी । इषं । बृहती । जीरदानो इति जीरऽदानो । शिक्षं । शचीऽव । तव । ता । उपऽस्तुत् ॥९॥ येतट० अपि च खलु सङ्घम् परि गच्छसि गवाम् इन्द्रण सोम! एक रथमास्थाय पूयमान । बहूनि भसानि वृहन्ति' सिप्रदान' प्रयच्छ प्रज्ञावन् । "तव तानि उपस्तूयमान ११ त्वमिति ॥१॥ "इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये प्रयोविंशो धर्म १२ - [८८] "उशना काव्य ऋपि । पवमान सोमो देवता। बिष्टुप् छन्द अयं सोम इन्द्र तुभ्य मुन्वे तुभ्यं पवत त्वमस्य पाहि । वं ह यं चकृपे र वृप इन्, मदाय युज्याय सोमम् ॥१॥ न परिगति म'. २.२. निमगृङ्ग मूको. ३ नास्ति वि. ४. वर्णनाम् मूको. ५. चित् म. ६ को जिम्वों विमा. . स्कन्दिर' विम ८. कुवैती विसन्ति '. ५न्दमाराम वि. १०.न्ति दि', तिम', यानि वि. 11. पदाय विमत सन्द'. ११९. नास्तिमूको.

·नवमं मण्डलम् सू८८, २] अयम् । सोमः । इन्द्र । तुभ्यम् । सुन्वे । तुभ्यम् । पवते । त्वम् । अस्य । पाहि । त्वम् । ह । यम् । चकृषे । त्वम् । ववृषे । इन्दुम् । मदाय । युज्याय । सोमम् ॥ १ ॥ बेङ्कट० अयम् सोमः इन्द्र! तुभ्यम् अभिपूयते, तुभ्यम् एष पवते, त्वम् एव ममुं पिब । त्वम् खलु यम् कृतवानसि, ये त्वम् वृतवानसि दीप्तं मदाय सहायाय, सोमम् वं वा पिवेति ॥1॥ - - स ई रथो न {रिपाळयोजि महः पुरूणि सातये वसूनि । आदी विश्वा नहुष्याणि जाता स्वीता वन ऊर्ध्वा नवन्त ॥ २ ॥ सः । ईम्। रथः । न । भुरिषाट् । अयोजि । महः । पुरूणि । सातये । वसूनि । आत् । ईम् । विश्वा । नहुयाणि । जाता । स्वःऽसाता । वर्ने । ऊर्चा | नवन्त ॥ २ ॥ वेङ्कट० सः अयम् रयः इव युज्यते भूरे रस्य सोढा महान् बहूनि धनानि दातुम् । भनन्तरमेव पुनं सर्वाणि मनुष्यजातानि' युद्धे वननीये उन्मुखानि सङ्गच्छन्तीति ॥ २ ॥ वायुर्न यो नियुत्वा इष्टयामा नासत्येव हव आ शंभविष्ठः । विश्वारो द्रविणोदाई त्मन् पूपर्व धीजवनोऽसि सोम ॥ ३ ॥ वायुः । न । यः । नियुत्वान् । इष्टऽयामा । नासत्याऽइव । हवै । आ । शम्ऽभविष्ठः । विश्वऽवारः। द्रविणोदाःऽईव । त्मन् । पूषाऽईच । धीऽजवनः । असि । सोम ॥ ३ ॥ वेङ्कट० वायुः इव यः नियुत्वान् । नियुतो दायोरश्वा' । अभिलपितागमनः अश्विनी इव च आ-क्षाने मत्यन्तं सुखस्य भावयिता विश्वैवरणीयः द्रविणोदाः इव भात्मनि यस्त्वं भवसि, स त्वम् पूषा इव कर्मणां प्रवर्तयिता भवसि सोम। ॥३॥ इन्द्रो न यो महा कर्माणि चक्रिर्डन्ता वृत्राणामसि सोम पूर्भित् । पैद्वो न हि त्वमहिनाम्नां हन्ता विश्वस्यासि सोम दस्योः ॥ ४ ॥ इन्द्रः । न । यः । महा । कर्माणि । चक्रिः । हन्ता । वृत्राणाम् । असि । सोम । पुःऽभित् । पैदः । न । हि । त्वम् । अहिंऽनाम्नाम् । हुन्ता । विश्वस्य । असि । सोम । दस्योः ॥ ४ घेङ्कट० इन्द्रः इव यः महान्ति कर्माणि ताच्छील्येन करोषि, स त्वम् हन्ता पत्राणाम् भवसि सोम! पुरा भेत्ता हस्ता भश्व.' इव रत्वम् अहिनानाम् ' मदसि । यो माम विदाहन्ता इन्ता भवसि विश्वस्य सोम। दस्योः ॥४॥ भवति । १. या वित २. मवो मसाः दिपायो मला: हिमा १. भेदा दि'; मोय. १. तु. निघ १,१४. ५-५ महिना वि' ममहीनामा दिए १. भवमि दिम ·- 1 ऋग्वेदै सभाध्ये [अ, ३ व २४ अग्निर्न यो वन आ सृज्यमानो वृथा पाजांसि कृणुते नदीपु । जनो न युवा महन उपन्दिरियति सोमः पर्वमान ऊर्मिम् ॥ ५ ॥ अग्निः । नः । यः । बने । आ । सृज्यमानः । वृथा । पाजौसि । कृणुते । नदीषु । जनः । न । युवा ! महतः । उपब्दिः । इयति । सोमः । पर्वमानः । ऊर्मिम् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० अग्निः इव यः अरण्ये वि-सृज्यमानः अनायासेन बलानि कुरुते नदीषु अन्तरिक्ष्यासु । जन: इव युद्धस्य कर्ता महतः शत्रोः शब्दापयिता प्रेरयति सोमः पवमानः कर्मिम् ॥ ५ ॥ एते सोमा अति वाराण्यव्यो दिव्या न कोशांसो अभ्रवः । वृथा समुद्रं सिन्धवो न नीचीः सुतासो अभि कलशी असृग्रन् ।॥ ६ ॥ एते । सोमाः । अति । वाराणि । अव्यो । दिव्याः । न । कोशासः । अभ्रऽवर्षाः । वृथा । समुद्रम् । सिन्धवः । न । नीचीः । सुतासः । अभि । कलशान् । असृग्रन् ॥ ६ ॥ वेड्यूट० एते सोमाः 'अति गच्छन्ति' वालानि भविमयानि दिव्यानि इव उदकानि अभैर्वृष्यमाणानि । मनापालेन समुद्रम् नघः इच नीचीनामाः सुताः क्लशान् अभि सृजन्ति गच्छन्तीति ॥ ६ ॥ शुष्मी श| न मारुतं पवस्वानभिशस्ता दिव्या यथा पिट् । आपो न मक्ष सुमतिभवा नः सहस्राप्माः पृतनापान यज्ञः ॥ ७ ॥ शुष्मी । शर्धः । न । मारुतम् । पयस्व । अनभिऽशस्ता । दिव्या । या । विट् । आपः । न । मुक्षु । सुऽमतिः । भव । नः । सहस्रऽअप्साः । पृतनापाट् । न । यज्ञः ॥ ७ ॥ येड्यूट. 'वेगवान् मारुतम् इव शर्धः पवस्व, भनिन्दिताः दिव्या' यथा बिट् पवते । 'मरुतो वे 'देवानां विशः" (से २,२,५,७) इति ब्राह्मणम् । न च तां निन्दन्ति केचन । क्षिप्रं पवमानस्त्वम् अस्माकम् सुमतिः भव यहुरूपः पृतनानामभिमविता इन्द्रः इव यष्टम्य ॥७॥ राजो नु ते वरुणस्य बृतानि वृहद्भीरं तव सोम धाम । शुचिष्ट्वमसि प्रियो न मित्रो दक्षाय्यो अर्यमवासि सोम ॥८॥ राईः । । । । । वरुणस्य । बृतानि । वृहत् । गभीरम् । तव । सोम । र्धाम । शुचिः । त्वम् । असि । मियः । न । मित्रः । दक्षाय्यः । अर्यमाऽइव । असि । सोम ॥ ८॥ आप: इव । १. मोम मूको. २. कमी दिम', 11. 'गति विममिगपति वि. ५-५.नयामा. ५. रितम् विम... देवानामगि मिस शिवि. .. नारित म.

·३५१७ सू८५, मैं ] नवमं मण्डलम् येङ्कट० इय गतेति (ऋ १,९१,३ इ.)॥ ॥ 'इति सप्तमाटके तृतीयाऽध्याये चतुर्विशो वर्ग। । 'उशना काव्य ऋषि । पवमान सोमो देवता। त्रिष्टुप् छन्द । प्रो स्य वह्निः पथ्याभिरस्यान् दिवो न वृष्टिः पर्वमानो अक्षाः । सहस्रधारो असदन्यस्मे मातुरुपस्थे वन आ च मोमः ॥ १॥ प्रो इति । स्य । वह्नि । पृथ्यांभि । अस्यान् । दिव । न । वृष्टि । पर्वमान । अक्षारिति सहस्रऽधार । असदत् । नि । अस्मे इति । मातु । उपऽस्यै । वने । आ । च । सोम ॥१॥ वेङ्कट० प्र स्यन्दते स एव वोढा मागें । दिव इव वृष्टि पवमान क्षरति। सोऽय यहुधार भस्मासु नि पीदति । पृथिव्याश्च उपस्थे वने द्रोणकलशे च आ सीदतु मोम ॥1॥ राजा सिन्धूनामासिष्ट वास मुतस्य नावमारुहृद् रजिष्ठाम् । अ॒प्सु द्रुप्सो वावृधे श्येनजूतो दुह है पिता दुह ई पितुर्जाम् ॥ २ ॥ राजा । सिन्धूनाम् । अवसिष्ट । वास । ऋतस्य । नावम् । आ । अरुहत । रजिष्ठाम् । अप्ऽसु । तृप्स । वधे । स्पेनऽजत । दुहे । ईम् । पिता । दुहे । ईम । पितु । जाम् ॥ २ ॥ येङ्कट० राता सिन्धूनाम् आच्छादयति वास अयणम् । यज्ञस्य नावम् ऋजुतमाम् आ रोहति । सोऽयम् दप्स वसतीवरीषु वर्धते। श्यनेन दिव माहत तमिमम् पितु धुलोकाद् जातम् स पिता दोग्धि भभिमत रसमिति ॥ २॥ सिंह नसन्त मघौ अयासं हरिमपं दिवो अस्य पतिम् । शूरों युत्सु प्रथमः पृच्छते गा अस्य चक्षुसा परि पात्युक्षा ॥ ३ ॥ सिंहम् । नसन्त । मघ । अयासम् । हरिम् । अल्पम् । दिव । अस्य । पतिम् । शूरै । युत्ऽसु । प्रथम । पृच्छते । गा । अस्य । चक्षसा । परि । पाति । उक्षा ॥ ३ ॥ वेड्यूट० सिंहसदृशम् एन प्रामुवन्ति उदकस्य गन्तारम्' हरितवर्णम् भारोचमानम् अस्य दिव पतिम् । मोऽय शूर युद्धेषु मुख्य सन पणिभिरपदता गाव' इति । अस्य तेजमा - । । #गता पार रक्षति उभा इन्द्र ॥३॥ ३ रमन विभ... 'या वि. ५५ नास्ति " नारित मूका, २. मार्गे पि भा ६. हतार वि' भ. ७ पृष्ठ मूका. दिम.

·३११८ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ ", अ ३, व २५. मधुपृष्ठं घोरमयासमश्च॒ रथे युञ्जन्त्युरुचक्र ऋष्वम् । स्वसार ई जामयौ मर्जयन्ति सांभयो वाजिनमूर्जयन्ति ॥ ४ ॥ मधुऽपृष्टम । घोरम् । अयासम् । अवम् । रौं । युञ्जन्ति । उरुऽचक्रे । ऋष्यम् । स्वसार । ईम् । जामय । मर्जयन्ति । सऽनाभय । वाजिनम् । ऊर्जयन्ति ॥ ४ ॥ वेट्वट० मधुयुक्तपृष्ठम् घोरम् गमनशीलम् अश्वम् रथे युआन्ति महाचक्रे दर्शनीयम् । समिमम् एकस्मात् पाणेरुत्पन्ना अगुलय मर्जयन्ति । तदेवाह - अगुल्यो बलिन सोम परिन कुर्वन्तीति ॥॥ चतत्र ई घृतदुईः सचन्ते समाने अन्तर्धरुणे निपत्ताः । ता ईमपन्ति नर्ममा पुनानास्ता है विश्वतः परि पन्ति पूर्वीः ॥ ५ ॥ चतन्त्र । ईम् । घृतऽदुई । सचन्ते । समाने । अन्त । धरुणे । निऽसत्ता. । ता । ईम् । अर्षन्ति । नममा । पुनाना । ता । ईम् । विश्वत । परि । सन्ति । पूर्वी ॥ ५॥ वेङ्कट० चतन्त्र एन घृतस्य दोग्भ्यो गाय सेवन्ते समाने धारकेऽन्तरिक्षे अन्त निषण्णा । ता एन गच्छन्ति हविषा शोधयन्त्य । ता पुन सर्वत परि भवन्ति प्रना ॥५॥ विष्टम्भो दिवो घरुणः पृथिव्या विश्वा उत क्षितयो हस्तै अस्य । असत् त उत्सौ गृणते नियुत्वान् मघौ अंशुः पवत इन्द्रियार्य ॥ ६ ॥ विष्टम्भ । यि । धरुणं । पृथिव्या । विश्ो । उत । चितये । हस्ते । अस्य । असत् । ते । उत्स । गृणते । नियुत्वान् । मध्वं । अंशु । पर्वत । इन्द्रियार्य ॥ ६ ॥ घेङ्कट. 'सोमो दिव विष्टनाति, धारयति च पृथिवीम्, सर्वा भपि च प्रजा अस्य हस्ते भवन्ति । सोऽय भवति तुभ्यम् स्तुवते अश्ववान । उत्सर त्यस्मात् कामा इति। सोऽयम् मध्व पवते इन्द्रियं जनयितुम् । 'अशु शमष्टमात्रो भवति इति यास्क (२,५) ॥ ६॥ चन्वन्नातो अभि देव तिमिन्द्राय सोम घृत्रहा पंवस्त्र । शुग्धि महः पुरुचन्द्रस्य॑ गयः सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥ ७ ॥ वन्वन् । अर्थात । अभि । देवऽतिम् । इन्द्राय । सोम । वृत्रऽहा । पवस्व । शन्धि । मह । पुरुश्चन्द्रस्य । राय । मुऽार्यस्य । पतंय । स्याम ॥ ७ ॥ उत्स उत्स . - १. नाग्नि दिन २-२. नास्ति मि |मा मूको. + प्रश्ना मूकी 21 अपहले मको ५ उत्सरस्परमत भ', 'नवामान वि". ५ कामान् वि' भ. मावि. ७ मदिर ३.३ नास्ति वि. १. मो विमय ·सू ९०, में ] नवमं मण्डेलम् वेङ्कट० सम्भजन्' शत्रुभिरनभिगत अभि गच्छ यज्ञम् । इन्द्राय सोम! पत्रहा पवस्व' । देहि महद् बहुभि. स्पृहणीयं धनम् । सुवीर्यस्य धनस्य वयम् पतय. स्याम इति ॥ ७ ॥ 'इति सप्तमाष्टमे तृतीयाध्याये पञ्चविंशो वर्ग: ॥ . [९०] वसिष्ठो मैत्रावरुणिमपि । पवमान सोमो देवता। त्रिष्टुप् छन्द। प्र हिन्वानो जनिता रोदस्यो रयो न वाजै सनिष्यन्नयासीत् । इन्द्रं गच्छन्नायुधा संशिशानो विश्वा वसु हस्तयोरादधानः ॥ १॥ प्र । हिन्वानः । जनिता । रोदस्यो । रथ । न । वार्जम् । सनिष्यन् । अयासीत् । इन्द्रम् । गच्छन् । आयुधा । सम्ऽशिशान । विश्वा । वसु । हस्तयोः । आऽदधानः ॥ १ ॥ वेङ्कट० वसिष्ट । प्र गच्छति प्रेर्यमाण जनयिता द्यावापृथिव्यो' रथ इव युद्धम् सनिष्यन्, इन्द्रम् गच्छन्, भायुधानि च तीक्ष्णीकुर्वन्, विश्वानि च धनानि स्तोतृणाम् हस्तयो• आदधानः ॥ १॥ अभि त्रिपृष्ठं वृषणं क्योधामाङ्गपाणामवावशन्त वाणीः । वना वसानो वरुणो न सिन्धून् वि रत्नधा दयते वार्याणि ॥ २ ॥ अभि । त्रिऽपृष्ठम् । वृषणम् । वय ऽधाम् । आङ्गुषाणाम् । अभावशन्त । वाणी । वना । बसान. । वरुणः। न । सिन्धून् । वि । रत्नऽधा । दयते । वार्याणि ॥ २ ।। वेङ्कट० अभि कामयन्ते त्रिपृष्ठम् त्रिपवणम् वृषणम् भन्नस्य दातारम् स्तोतॄणाम् स्तुतयः । उदकानि भाच्छादयन् वरुणः इव सिन्धून विविध प्रयच्छति' रवाना दाता वरणीयानि धनानि ॥२॥ शूरग्रामः सर्ववीरः सहावाञ्जता पवस्व सनिता धनानि । तिग्मायुधः क्षिप्रधन्वा समत्स्वपोळ्हः साह्वान् पृतनासु शन् ॥ ३ ॥ शूरऽग्रामः । सर्वेऽवीर । सहावान् । जता । पुषस्व । सनिता । धनानि । तिग्मऽआयुधः । क्षिप्रऽधन्वा । समत्सु । अपाळ्ह । सहान् । पृतनासु । शत्रून् ॥ ३ ॥ पेङ्कटः शूराणा' वीराणां सहो यस्य विद्यते सः शूरपाम ! सर्व वीराव मस्य भवन्ति । सहनयान् जता पवस्व सम्भक्ता शत्रुधनानि तिग्मायुध क्षिप्रधनुष्क युद्धेषु भसोढा भभिभवन् सेनासु शत्रुन् ॥३॥ उरुगव्यूतिरभयानि कृण्मन्समीचीने आ पास्वा पुरंधी । अपः सिषासन्नुपसः स्वर्गाः स चिक्रदो महो अस्मभ्यं वाजान् ॥ ४ ॥ ३.१. नास्ति मूका. १. 'व्यो वि' ६. गोमको. । २. नास्ति वि. १. पवस्ववान संम' वि. ५. प्रगदिम ·- । ३१२० ऋग्वेद सभाध्य [भ७, अ ३, वे २६ उरुऽगव्यूति । अभयानि । कृण्वन् । समीचीने इति सम्ऽईचीने। आ। पस्य । पुरंन्धी इति पुरम्ऽधी । अप । सिसासन् । उपस । स्व । गा । सम् । चिक्रद । मह । अस्मभ्यम् । वाजान् ॥४॥ वेङ्कट० विस्तीर्णमार्ग अभयानि स्तोतृणाम् कृण्वन्' सहते च द्यावापृथिव्यौ कुर्वन् आ पवस्व । अन्तरिक्षम् सम्भक्तुमिच्छन् उपम भादित्यम् रश्मीश्च सम् क्रन्दस महान्ति भन्नानि अस्मभ्यम् इति ॥ ४ ॥ मसि सोम वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम् । मसि श| मारुतं ममि देवान् मत्सि महामिन्द्रमिन्दो मदाय ॥ ५॥ मसि । सोम । वरुणम् । मसि । मित्रम् । मत्सि। इन्द्रम् । इन्दो इति । पवमान । विष्णुम् । मसि । शर्ध । मारतम् । मसि । देवान् । मत्सि ! महाम् । इन्द्रम् । इन्दो इति । मदाय ।। वेङ्कट० तर्पय वरणादीनिति' ॥५॥ एवा राजैव ऋतुमाँ अमैन विश्वा घनिषद् दुरिता पवस्व । इन्दौ सूक्ताय वर्चसे क्यों धा यूयं पात स्वस्तिभिः सर्दा नः ॥ ६ ॥ एव । राजोऽइय । क्रतुऽमान् । अमैन । विश्वौ 1 घनिघ्नत् । दु ऽइता । पुषस्व । इन्दो इति । सुऽउक्ताय । वर्चसे । वयं । धा । यूयम् । पात । स्वस्तिऽभि । सर्दा । न. ॥६॥ चेहट० एवम् राजा इव फर्मवान् बलेन विश्वानि दुरितानि विनाशयन् पवस्व । इन्दो। सूक्ताय भस्माकम् वचसे समिष्कृत्यर्थम् भन्न धहि । यूयम् इति गतम्' (७,६५,१०,६८,९ प्रभृ )। "इति सप्तमाष्टके तृतीयाध्याये षड्विंशो वर्ग' ॥ व्याख्यत्तृतीयमध्यायं सप्तमस्याष्टकस्य स । कुण्डिनस्य कुले जाता माताऽभूधस्य सुन्दरी ॥ ६ ॥ । । इति घेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते ऋक्सहिताव्याख्याने सप्तमाष्टके तृतीयोध्याय ॥ इति ऋग्वेदे सभाध्ये सप्तमाष्टके तृतीयोध्यायः॥ 1. पूर्वन् मा. २. 'शादी' मूको ३ नास्ति वि .. ४. नास्ति मूको ·३१२१ सू.] मवर्म मण्डलम् पेट. अथ चतुर्थोऽध्यायः । 'असर्जि बक्का रथ्ये' इति म्याचिख्यासति माधव. । अश्वाद्योपधिपर्यते। देवगणे वदन् ॥ ॥ वाच्य कश्चन। भश्वाकृतिर्दधिक्रावा दिवि देवोऽस्ति ततोऽश्वाः प्रादुरभवंस्तत्वमारोप्य' ते २ स्तुताः॥२॥ ऋपेगूत्समदस्यान भासीदिन्द्रः कपिजलः। तुष्टाव तमृपिज्ञात्वा स सूताभ्याम् 'कनिक्रदत् ॥ ३ ॥ मण्डूकानामथाक्षाणां सन्ति प्राणां च' देवताः। 'यो वः सेनानीमहुतः", "प्र वो प्रावाणः सविता ॥४॥ स्तूयन्तेऽचेतना केचिदिह देवरधिष्ठिता.। शकुनिर्दुघणश्चेति तत्र विदि निदर्शनम् ॥५॥ स्तूयन्ते यज्ञसंयोगादपि धान्ये रथादयः। अथापि युद्धसंयोगाद् रथादीनां स्तुतिर्भवेत् ॥६॥ 'अहावनंदता हुते", 'ओषधयः सर्वदन्ते"। इत्यपामोषधीनां 'देवता सम्प्रदर्शिताः ॥७॥ अग्न्यादयः सन्निहिताः सर्वदा लौकिकेत्रपि। यमन संवादे" सोऽयमर्थ उदीरितः॥८॥ यम्या न सर्वे चेतना देवा नापि सर्वे भचेतनाः । इति वादविजानीमो मन्त्रवाह्मणगोचर ॥९॥ देवतात्वेन दर्शिता । सानाहुश्चेतनान् देवान् भवन्त्यन्ये स्वचेतना ॥३॥ इतिहासपुराणैर्ये २. 'स्तत्वमा विस्तत्वामा वि. २.ऋ२,४१,. -t. सोमो प्रावाण काय. विम. १०,१५,१. ९.९. 'वता शिंता विमा १०. सम्पाते विम १. मश्वाघौषधि वि'म', बैंमा ५. प्राणा'. ५. १०,३४,११ ७. शौ ३,१३,. ८. १०,९५,२२. 1. मरन्स्वन्ये दिम ·३१२२ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ४, १. अन वाजसनेयकम् -- न वा अत्र देवताऽस्त्यनुयाजेषु' देव वर्हि इति तत्र नाग्निर्नेन्द्रो' न सोम' (माश १,८,२,०५) इत्यादि । पठामश्च 'धौभूमिरापो हृदय चन्दाग्नियमानिला । रानि सध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञा। सर्वदेहिनाम् ॥ (मनु ८,८७ ) इति । [९१] कश्यपो मारीच मपि । पवमान सोमो देवता । त्रिष्टुप् छन्द । अमर्जि बक्वा रथ्ये यथाजी धिया मनोता प्रथमो मनीपी । दश स्वसारो अधि सानो अव्येऽजन्ति वह्नि सदनान्यच्छे ॥१॥ असजि । यो । रथ्ये । यथा । आजौ । धिया । मनोता । प्रथम ! मनीपी । दर्श । स्पसार । अधि । सानौ । अव्ये । अन्ति । वह्निम् । सदनानि । अच्छ॥१॥ वेङ्कट० कश्यप । सृज्यत्ते शब्दापमान , यथा स्थाई सङ्ग्रामे रथ सृज्यते, अगुल्या प्रथम मनोता । यस्मिन् दवाना मनांसि प्रातानि । प्राज्ञ दश अहगुल्य भविमये अधि' समुच्छित प्रेरयन्ति वोढारं सोमम् यज्ञगृहेन्विति ॥१॥ कविभि बीती जनस्य दिव्यस्य कुव्यैरधि सुवानो नहुष्यभिरिन्दुः । प्र यो नृभिरमृतो मत्यभिर्मम॑जानोऽनिभिर्गोभिरद्भिः ॥ २ ॥ वीती । जनस्य । दिव्यस्य॑ । कुव्यै । अधि । सवान । नहुयेभि । इन्दु । प्र। य । नृऽभि । अमृत । मत्यभि । मर्मजान । अविऽमि । गोऽभि । अत्ऽभि ॥ २ ॥ पेट्वट. भक्षणाय दैन्यस्य जनस्य अघि गच्छति यज्ञ मनुष्य सूयमान इन्दु । यज्ञम् अमृत नेतृभि. मत्य शोध्यमान पवित्रः भधिषवणचर्मणा वसतीवरीभिश्च ॥२॥ घृपा घृष्णे रोरुपदंशुरस्मै पर्वमानो रुशदीर्ते पयो गोः । सहस्रमको पथिभिर्वचोविर्दध्यस्माभिः मरो अपि याति ॥ ३ ॥ यूपी । वृष्णे । रारत् । अशु । अस्मै । पर्वमान । रुशेत् । ति । पर्य । गो । महसम् । षौ । पृथिऽभि । वच ऽचित् । अपरमऽभि । सूरै । अयम् । ति । याति ॥३॥ प्रगति' य । नो वा अन्दाजे वास देवता विम २२ सन्नाभिने वि. ४ नास्तिम, जम ५. मारित मूका ६ ने मूको . प्रेता विभ'. ...म'. १. नास्ति मूछो. !, मध्ये विभ ३ वृत्तिशा वि. ८. परि मूको. .

·नवौ मण्डलम् सू११, म] वेङ्कट० पा इन्द्राय शब्दायमान सोम अस्मै प्यमान वेतम् गो पय गच्छति आशिरम् । बहुभिमागै स्तोनवान् स्तुते ज्ञाता ध्वसनवर्जितै सुवीर्य सोम सूक्ष्मच्छिन्द्र पवित्रम् मतीत्य गछति ॥ ३ ॥ रुजा दृव्हा चिदृक्षसः सदामि पुनान ईन्द ऊर्णहि वि वाजान् । वृथोपरिष्टात् तुजता वधेन ये अन्ति दूरादुंपनायमैपाम् ॥ ४ ।' रुज । दृळ्हा । चित् । रक्षस । सर्दासि । पनान । रन्दो इति । ऊर्णहि । वि । वाजान् । वृश्च । उपरिष्टात् । तुजता । वधेन । ये । अन्ति । दुरात् । उपऽनायम् । पाम् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० विनाशय दृढान्यपि रक्षम स्थानानि । पूयमानस्त्वम् इन्दो! 'व ऊर्णहि' भग्नानि । 'वृश्च उपरिष्टात् सिकेन भायुधन ये अन्ति' दूराद् वा गच्छन्ति एषाम् राक्षसानाम् उपनेतार स्वामिनम् इति ॥ ४॥ स प्रत्नुवन्नव्य॑से विश्ववार सूक्तार्य पृथः कृणुहि प्राचः । ये दुष्पहासो वनुपा बृहन्तस्ताँस्तै अश्याम पुरुकृत् पुरुशो ॥ ५ ॥ स । प्रत्नऽवत् । नव्यसे । विश्ऽवार । सुऽउक्ताय । पृथ । कृणहि । प्रार्च । ये । दु ऽसहास । वनुषा । वृहन्त । तान् । ते । अश्याम । पुरुऽकृत् । पुरुक्षो इति पुरुऽक्षो ।। पुराणाय इच नववराय विश्वैर्वरणीय" कुरु प्राचीनान् मान्- मामपि शोभन स्तुतिकाय । ये सोढुमशक्या रक्षसा' हिंसया युक्ता महान्त , 'तान् त्वदीयान् मशान वयम् अस्याम यज्ञे हे बहुकर्मन् । बहुशब्द' एवा पुनानो अपः सर्गा अस्मभ्य तोका तनयानि भरि । शं नः क्षेत्रमुरु ज्योतीषि सोम ज्योड्नः सूर्य दृशय रिरीहि ॥ ६ ॥ एव । पुनान । अप । स्वं । गा । अस्मभ्यम् । तोका । तनयानि । भूरि । शम् । न । क्षेत्रम् | उरु । ज्योतीपि । सोम । ज्योक् । न । सूर्यम् । दृश्य । जिरीहि ॥ ६ ॥ चेट० एव पूयमान सोम ! खम् अम्मभ्यम् प्रयच्छ भन्तरिक्षम् दिवम्" पृथिवीम् पुमान् पोन्नाथ पहून् मुखकरम् क्षेत्रम् विस्तीर्णानि च" ज्योतीपि घिर इष्टुम् सूर्यम् घ॥६॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याय प्रथमो वर्ग ५ चेङ्कट० स ११० ॥५॥ 11 १. अधीय विमा ५ जीया कि 'ि, यां सदीयान् भ. २५१३. नास्ति मूको २ श्रुरितम् विमा ६. प्राचीनम् म. 'द वि ३३ रिश्वोपरियाधिस कन मूका ५ भनितो राक्षमा वि ९९ स्वस्तिरीयन् 1. ख दिया. १२ नारित मि. ८ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, म, व. । [९२] 'कश्यपो मारीच मपि । पवमान सोमो देवता । त्रिष्टुप् छन्द ।। परि सुवानो हरिरंशुः पवित्रे रथो न सर्जि सनय हियानः । आपृच्छ्लोकमिन्द्रियं पूयमानः प्रति देवॉ अंजुपत प्रयोभिः ॥ १॥ परि । सान । हारे । अशु । पित्रै । रथ । न । सर्जि । सनये । हियान । आप॑त् । श्लोकम् । इन्द्रियम् । पुयानः । प्रति । देवान् । अजुपत । प्रय॑ ऽभि ॥ १ ॥ वेङ्कट. परि सृज्यते' सूयमान. हरि सोम पविने रय इव धनार्थ प्रेर्यमाण । आप्नोति च स्तुतिम् 'इन्द्रियम् ६-द्रनिमित्ताम् पूयमान । प्रति सेवते च देवान् भन्ने ॥१॥ अच्छा नृचक्षा असरत् पपित्रे नाम दधानः कविरस्य योनौ । सीढन् हातैव सदने चमूमग्मन्नृपयः सप्त विप्राः ॥ २ ॥ अच्छे । नृऽचा । असरत । पवित्रै । नाम । दधान । कपि । अस्य । योनौ । सीदन् । होतोऽइव । सदन । चमूषु । उप । ईम् । अग्मन् । ऋषय । सप्त । विप्रो ॥२॥ घेवट० अभिसरति' नृणा द्रष्टा पवित्रे उदकम् धारयन् कवि अस्य मात्मन' स्थाने पवित्रे सीदन् होता इव यज्ञे चमूषु । तदर्थ सरति । तमिमम् उप गच्छन्ति अषय भरद्वाज कश्यपो गौतमोऽनिर्विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठ इति ॥ २ ॥ सप्त मेधाविन .. प्र सुमेधा गौतुपिद्विश्वदेवः सोमः पुनानः सदै एति नित्यम् । मुवृद्विश्वैपु काव्यैपु रन्तानु जनान् यतते पञ्च धीरः ॥ ३ ॥ प्र । सुरुमेधा । गातुऽवित् । विश्वऽदैव । सोम । पुनान । सदं । एति । नित्य॑म् । मुवत् । विश्वैः । काव्येषु । न्तो। अर्नु । जनान् । यतते । पञ्च । धीरे ॥ ३ ॥ घेवट० प्र गच्छति सुप्रज्ञ व्याप्तदेव सोम स्थानम् नित्यम् । भवति च विश्वेषु 'स्तोत्रेषु रन्ता। सोऽयम् अनु गच्छति धीर पञ्च जनान् ॥३॥ तव त्ये सौम पवमान निण्ये विश्वे देवास्वयं एकादृशासः । दर्श स्वधाभिरधि सानो अव्य मुजन्ति त्या नद्यः सप्त यह्वीः ॥ ४ ॥ ७ पूयमान 1.1. नास्ति मूको. २. मृग्यो नि'. ३३ 'यनिमि विद्रियनिमित्ता वि'मा १. म मनि विम. ५. पवित्रम् विप १ मारमन विभ'. विमा ९९ वेषु च रस्ता वि'. मान वि. ८. नास्ति ·नवम मण्डलम् - सप्त महत्यः ॥ ४ ॥ सू११, मं५] ३१२५ तव । त्ये । सोम । पवमान । निण्य ! विश्वे । देवाः । त्रयः । एकादशासैः । दर्श । स्वधाभिः ! अधि । सानौ । अव्यै मृजन्ति । त्वा । नद्यः । सप्त । यहीः ॥ ४ ॥ वेङ्कट० तव ममी सोम! पवमान ! अन्तहिते स्थाने वर्तन्ते विश्वे देवाः ग्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्याः । दश भड्गुल्य. वां जलैः पवित्र' शोधयन्ति, त्वा नद्यः च तन्नु सत्यं पर्वमानस्यास्तु यत्र विश्व कारवः सनसन्त । ज्योतिर्यदढे अकृणोदु लोकं प्रावन्मनु दस्य॑वे करभीकम् ॥ ५ ॥ तत् । नु सत्यम् । पर्वमानस्य । अस्तु । यत्र । विधै ! कारव. । सम्ऽनसन्त । ज्योतिः। यत् । अहै । अकृणोत् । ऊँ इति । लोकम् ।प्र। आवत् । मर्नुम् । दस्य॑वे । कः। अभीकम् ॥ वेङ्कट० तत्' स्थानं सत्यभूतम् पवमानस्य अस्माकम् अस्तु, या सर्व स्तोतारः सङ्गच्छन्ते । यत् मस्य ज्योतिः दिवसाय प्रकाशं करोति, तज्ज्योति. प्र आवत' मनुम् राजानम्, दस्यवे च अभिगन्तारम् भकार्षीत् ॥ ५ ॥ परि समेव पशुमान्ति होता राजा न सत्यः समितीरियानः । सोमः पुनानः कुलशा अयासीन सीदन्मृगो न महिपो वनेषु ॥ ६ ॥ परि । सम्रऽइव । पशुऽमन्ति । होता । राजा । न । सत्यः । सम्ऽईतीः । इयानः । सोमः । पुनान । कुलान् । अयासीत् । सौदन् । मुगः । न । महिषः । वनेषु ॥ ६ ॥ वेङ्कट० यथा पशुमत. यज्ञगृहान् होता परि याति, यया वा राजा सत्यकर्मा समामान्' तथा सोमः पूयमानः परि याति कलशान् वनेषु' उदकेषु सीदन् महिपाल्यः - गरउन्, मृगः इव ॥६॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये द्वितीयो वर्ग:। [९३] "मोधा गौतम अपिः । पवमानः सोमो देवता । त्रिष्टुप् छन्दः । साकमुक्षौ मर्जयन्त स्वसारो दश धीरस्य धीतयो धनुत्रीः । हरिः पर्याः सूर्यस्य द्रोण ननक्षे अत्यो न बाजी ॥१॥ साकम्ऽउक्षः । मर्जयन्त । स्वसारः । दर्श। धीरस्य । धीतयः । धनुत्रीः । हरिः । परि ! अद्वात् । जाः । सूर्यस्य । द्रोणम् । ननक्षे । अन्यः । न । याजी ॥ १ ॥ । ५. मापद विभ'. ५. "मार विमर .. बरे. मूको. २. 2. मूको. ३. नास्ति वि. ६.1 करायवने विम' ..७. नास्ति मूको.

·३१६ वेदे सभाध्ये । अ, अ४, व ३. घट्वट० नोधा । 'सह सिञ्चन्त्य ' शोधयन्ति अङ्गुलय सोमम् । दश अगुलय धीरस्य सोमस्य प्रेरयिश्य । हरि परि द्राति' सूर्यस्य जाया दिश, द्रोणकर शम् व्यामोति भतनशील इव अश्व ॥१॥ सं मातृभिन शिशुविशानो वृां दधन्ने पुरुषारौं अद्भिः । मर्यो न योपामि निष्कृतं यन्सं गच्छते कलश स्त्रियाभिः ॥ २ ॥ सम् । मातृऽभि । न । शिशु । वावशान । वृपा । दधन्ने । पुरुऽनारं । अत्ऽभि । मर्य । न । यार्पाम् । अभि । नि ऽकृतम् । यन् । सम् । गच्छते । कुठशे । उनियामि ॥२॥ वेवट० सम् धार्यत, मातृमि इव पुत्र , कामयमान वृषा बहुभिर्वरणीय वसतीवरीभि । मर्य इव जायाम् अभि गच्छन् निष्कृतम् स्थानम् सम् गच्छते कठशे अद्भि ॥२॥ उत प्र पिप्प ऊपरघ्न्याथा इन्दुर्धाराभिः सचते सुमेवाः । मुर्धान गावः पय॑सा चमूभि श्रीणन्ति वसुभिर्न निक्तैः ॥ ३ ॥ उत । प्र । पिप्ये । ऊर्ध । अन्योया । इन्दु । धाराभि । सचते । सऽमेधा । मूर्धानम् । गा । पय॑सा । चमूर्षु । अभि । श्रीणन्ति । वसुऽभि । न । निक्कै ॥ ३ ॥ रेट० अपि च प्र आप्याययति ऊध गो सोम ओषधीषु प्रविश्य । सोऽयम् इदु मुमेधा धाराभि सङ्ग छते। सुप्रज्ञम् इमम् गाव चमूषु स्थितम् उछितम् पयसा अभि श्रीणन्ति वस्] इव नित, ॥३॥ । सनी देनेमिः परमान देन्दौ रयिमुश्विन वाशानः । रथिरायतांमुशती पुरैधिरस्मयगा द्वारने वसूनाम् ॥ ४ ॥ स 1 न । वेभि । परमान। रद । इन्दो इति । रयिम् । अश्विनम् । वामशान । रथिरायाम् । उशता । पुरम्ऽधि । अस्मयक् । आ । दावने । बसूनाम् ॥ ४ ॥ घट० स भस्मभ्य दवे सह परमान! प्रयच्छ इदो। रयिम् अश्वयुक्तम् 'कामयमान । रथिराय- ताम् रथवान् रथिर 'तद्वदाचरताम् कामयमाना सब बुद्धि भस्मदभिमुखी आगच्छतु वसूनाम् दानाय ॥ ४ ॥ नू नौ रयिमुपै मास्व नृपन्तै पुनानो वाताप्य विश्वचन्द्रम् । प्र वन्दितुरिन्दो तार्यायुः प्रातर्मत धियावसुर्जगम्यात् ॥ ५ ॥ " सह सिंच सिश वि'. रावि'. ५, रवि मुको २. वत्ति विभ. ३ यावयति पि'भ' "मानी ·३१२७ ] १.९४, नवम मण्डल नु । न । रयिम् । उप । मास्त्र । नृऽन्तम् । पुनान ! वाताप्यम् । विश्वऽचंन्द्रम् । प्र । उन्दितु । इन्दो इति । तारि । आयु । प्रात । मझु । धियाऽसु । जगम्यात् ॥ ५ ॥ वेट० क्षिप्रम् अस्मभ्यम् रयिम् उप कुरु मनुष्यैर्युक्तम् पूयमान उदकम् च सपा हादरम् । प्र तारे वर्धितम् अस्तु इन्दो।२ स्तोतु आयु । प्रात इति गतम् (१ १,५८९,५०५,८, ८०,१० प्रमृ.) ॥ ५॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये तृतीयो वर्ग' ॥ ३ .. अधि [९४] 'कण्यो घौर मपि । पवमान सोमो देवता। त्रिष्टुप् छन्द । अधि यदस्मिन् वाजिनीव शुभः स्पर्वन्ते धियः सून निर्शः । अपो घृणानः पंरते कवीयन् बृजं न पशुननाय मन्म ॥ १ ॥ । यत् । अस्मिन् । गाजिनिऽइव । शुभं । स्पर्धन्ते । धियं । मूर्य । न । विश । अप । शृणान । परते । कविऽयन् । जम् । न । पशुऽवर्धनाय । मन्म ॥ १ ॥ बेङ्कट० कण्व । अघि स्पर्धन्ते अहमहमिकयोपतिष्ठन्ति यदा अस्मिन् सोमे अश्वे इव भरद्वारा अगुल्य ' सूर्ये इव च उदिते रश्मय , तदानीम् भय सोम उदकानि आच्छादयन् पवत कवित्वम् माचरन् यथा गवाम् वनम् मननीय योद्धव्य रक्षितव्यम् पशूना वर्धनाय गाप परिपक्त इति ॥३॥ द्विता व्यूपन्नमृतस्य धार्म स्वढेि भुनानि प्रथन्त । धियः पिन्वानाः समरे न गा मतायन्तीरभि नाथ इन्दुम् ॥२॥ द्विता । निऽकर्णन् । अमृतस्य । धार्म । स्व.ऽविदै । भुवनानि ! प्रथत । धिर्य । पियाना । स्वसंरे । न । गाई । तऽयन्ती । अभि । वाये । इन्दुम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० उदकस्य स्थानम् अन्तरिक्षम् सोमो द्वैधम् व्यूव॑न् मध्येन गच्छति । तसै सर्वज्ञाय भुवनानि विस्तीर्णानि भवन्ति । रश्मीना सञ्चरणार्थ तमिमम् इन्दुम् घिय वाच यशमिष्टन्त्य अभि शब्दायन्ते,' यथा पय क्षर त्य गाव गोष्ठे वत्सानिति ॥२॥ परि यत् कविः काव्या भरते शूरो न रयो भुवनानि विश्वा । देवेषु यशो माय भूपन् दक्षाय रायः पुरुभूपु नव्यः ॥ ३ ।। १ तारित 1. ध उन वि'. मूको, ६ सस्वरा वि. २२ बधिमनियम्दो वित १३. मास्ति मूको ७. शदापयम्ते विमा ·.१३८ रघ भवदे सभाष्य [अ, अY, 4. परि ! यत् । कवि । काव्यो । भरते । शूर । न । रथं । भुवनानि । नियो । ट्वे । यर्श । मर्ताय । भूपन् । दक्षाय | राय । पुरुऽभूए । नव्य ॥ ३ ॥ घेङ्कट० पार गच्छति यदा' कविकर्माणि' कवि सोम', शत्रूणा बाधक यथा सामाभि- काणि भूतानि परियाति तद्वत्, तदा देवेषु स्थितम् 'धनम् माय' भावयितुमिच्छन् धनस्य वृद्धयर्थं बहुषु यज्ञभवनपुः स्तोतव्य भवति ॥ ३॥ श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसांना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिया मितद्रौं ॥ ४ ॥ श्रिये । जात । श्रिये । आ । नि । इयाय । श्रियम् । वयं । जरितृऽभ्य । दधाति । श्रियम् । वसांना. ! अमत्ऽत्यम् । आयन् । भन्ति । सत्या । सम्ऽ था। मितऽदौ ॥ ४ ॥ वेङ्कट० दिये जात सोम भ्यर्थमेव' अशुभ्य भाभिमुख्येन निर गच्छति । निर्गतश्च स श्रियम् जीवितम् च स्तोतृभ्य दधाति । ताम् श्रियम् घसाना जरितारो न नियन्ते । भवन्ति सत्यानि युद्धानि मितगमने सोमे । न पराजीयन्त इति ॥ ४ ॥ उपमूर्जमभ्यपश्विं गामुरु ज्योतिः कृणुहि मत्सि दे॒वान् । विश्वानि हि सुपट्टा तानि तुभ्यं पर्वमान बाधसे मोम शत्रून् ॥ ५ ॥ ३पम । ऊर्जम् । अभि । अर्प । अश्वम् । गाम् । उरु । ज्योति । कृणुहि । मन्ति । दे॒वान् । विश्वानि । हि । सुऽसहो । तानि । तुभ्यम् | परमान । बाधसे । सोम । शत्रून् ॥ ५ ॥ ङ्कट० अन्नम् रसम् अभि गमय, गाम् अश्वम् च । उरु "च ज्योति कृणुहि । तय च देवान् । विश्वानि हितानि रक्षासि तव सोम। अनायासेनाऽभिभवितु शक्यानि । पवमान बाधसे सोम! शनून इति ॥ ५॥ Pइति सप्तमाएके चतुर्थाध्याये चतुर्थी वर्ग १२ - । 1 ॥ [९५] "प्रस्कण्य काण्व ऋषि । पवमान सोमो देवता त्रिष्टुप् छन्दः । कनिक्रन्ति हरिरा सृज्यमानः मीढन् वनस्य जठरै पुनानः । नृभिर्यतः कृणुत निर्णिजं गा अतौ मतीर्जनयत स्वधाभि ॥१॥ १. यथा ' २. कवि कमाणि विस ३ सोम को. १-४ धनमत्ता वि', धनमाय दिए ५. यज्ञाइवनेषु विम'. थियममें विभ'. ७ निर्गतश्च विमा स, भातनि वि ९ परिजीयत वि', परागीयत वि. १.१० जो कृ विभ'. बिम. १२.१२. नास्ति मूको, ८. ददाति वि' १३. नायासेनानी ·मपम मालम् । सू९५, २] कनिक्रन्ति । हरि । आ । सृज्यान । सीदैन् । वनस्य । जठरे । पुनान । नृऽभि । यत । कृणते । नि ऽनिजम् । गा । अतं । मती । जनयत । स्वधामि ॥ १ ॥ चेहट प्रस्कण्व । शब्दायते हरि सृज्यमान । आकार पूरण । सोदन कलशस्य जठरे पूयमान । ऋत्विरिभ करोति क्षात्मनो रूपम् गा पय भाच्छादयन् । भस्मै सोमाय स्तुती स्तोतारा जनयत इविभि सह ॥१॥ यत । हरिः सृजानः पथ्यामृतस्येयति वाचमरितेत्र नाम् । देवो देवानां गुह्यानि नामाविष्कृणोति पर्हिषि प्रधाचे ॥२॥ हरि । सृजान । पथ्याम् । ऋतस्य॑ । इयति । वार्चम् । अरिताऽईछ । नार्वम् । देव । देवानाम् । गुह्यानि । नाम । आवि । कृणोति । बर्हिषि । प्राचै ॥२॥ वेङ्कट० हरि' सृज्यमान यज्ञस्य पथि भवाम् प्रेरयति वाचम् , यथा नाविक प्रेरयनि नावम् । देव देवानाम् गुह्यानि शरीराणि आवि करोति पशे प्रब वे स्तोने ॥ २ ॥ अपामिदूर्मयस्ततुराणाः प्र मनीषा ईरते सोममच्छ । नमस्यन्तीरुपं च यन्ति सं चा चे निशन्त्युशतीरुशन्तम् ॥ ३॥ अपाम्ऽईव । इत् । ऊमर्य । तराणा । प्र । मनीषा । ईरते । सोमम् । अच्छे ! नमस्यन्ती । उप । च । यन्ति । सम् । च । आ । च । विशन्ति । उशती । उशन्तम् ॥३॥ वेङ्कट० अपाम् इव ऊर्मय प्र ईरयन्ति स्तुती सोमम् प्रति । पूजयन्त्य वा सोमम् उप यन्ति, सम् च यन्ति, तत तं मर्मजान महिपं न सानोवंशं दुहन्त्युक्षण गिरिष्ठाम् । तं बारशानं मुतयः सचन्ते वितो निभर्ति वरुणं समुद्रे ॥ ४ ॥ तम् । मर्मजानम् । महिषम् । न । सानौ । अशुम् । दुहन्ति । उक्षणम् | गिरिऽस्थाम् | तम् । वावशानम् । मतये । सचन्ते । त्रित । बिभर्ति । वरुणम् । समुद्दे ॥ १ ॥ घेङ्कट. तम् परिचर्यमाणम् महिषम् इव सानी वर्तमानम् अशुम् दुहन्ति सेक्तारम् प्रावसु स्थितम् । तम् कामयमानम् स्तुतयः सेवन्ते । त्रिस्थान “इन्द्र एनम् विभर्ति वारक' शबणाम् भन्तरिक्ष el स्वरमाणा आ विशन्ति च कामयमाना कामयमानम् ॥ ३॥ १. पूज्यमान विमा २. स्तुति मूको. ३. सोति म ४. इरि मूको. ५, अमो वि''. १. 'मरण विभ', 'माण वि'. ७, पूरनत विप, पूरपन्य विमा स्त्रिस्पान वि लिम्यान ९ मारक विभ'. ८ वि.

·ऋग्वेद सभाप्ये [अ५, ४, ५. इप्यन् वाचमुपयुक्तेव होतुः पुनान इन्दो वि ष्यो मनीपाम् । इन्द्रश्च यत् क्षय॑यः सौभगाय सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥ ५ ॥ इय॑न् । वाचम् । उपनक्ताऽईच । होर्तुः । पुनानः । इन्दो इति । वि । स्य । मनीपाम् । इन्द्रः । च । यत् । क्षय॑थः । सौभगाय । सुवीर्यस्य । पतयः । स्याम ॥ ५ ॥ बेङ्कट० प्रेरयन् वाचम् उपवक्ता इव होतुः अध्वर्युः प्रतिगरं कुर्वन् प्यमानः 'इन्दो! बद्धो बुद्धि विमुञ्च कुरु धनप्रदानाभिमुखीम्। इन्द्रः च त्वं च 'यदा सह क्षयथः, तदा' वयम् मुवीर्यस्य धनस्य पतयः स्पाम ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये पञ्चमो वर्ग.॥ । [९६] "देवोदामि प्रतर्दन ऋषिः । पवमानः सोमो देवता । त्रिष्टुप् छन्दः । प्र सेनानीः शूरो अग्रे रथीनां गव्यन्नति हपते अस्य सेना । भद्रान् कृण्वन्निन्द्रहवान्त्सखिभ्य आ सोमो वस्खा रभसानि दत्ते ॥ १ ॥ प्र । सेनानीः । शूरैः । अz । रानाम् ! गव्यन् । एति । हर्षते । अस्य । सेना भद्रान् । कृश्यन् । इन्द्रऽहवान् । सखिंऽभ्यः ! आ । सोमः । वस्त्रां । रभसानि । दत्ते ॥ १ ॥ वेङ्कट० प्रतदनो दैवोदासिः । प्र एति सेनानीः शूरः रथानाम् अग्रे गा इच्छन् । हृष्यति च अस्य सेना । भद्रान् कृषन् इन्द्रस्य हवान् यजमानेभ्यः आ दत्ते सोम• वस्त्राणि पयासि वेगनिमि- त्तानि इन्द्रस्य ॥१॥ समस्य हारे हरयो मृजन्त्यश्वहयैरनिशितं नमोभिः । आ तिष्ठति रथुमिन्द्रस्य सखो विद्वाँ एंना सुमति यात्यच्छ ॥ २ ॥ सम् । अस्य । हरिम् । हर॑यः । मृजन्ति । अश्वऽयैः । अनिऽशितम् । नम ऽभिः । आ। तिष्ठति । रथम् । इन्द्रस्य । सर्खा । विद्वान् । एन । सुऽमतिम् । याति । अच्छे ॥ २ ॥ बेट० अम्य हरिम् ' सम् मृजन्ति सोमस्य हरितवर्णमंशुम् अङ्गुलय. अरिवजो वा । सोऽयं सोमो ग्यातहये. मसंस्कृतमयुर नामक आ तिष्ठति भात्मीयं पवित्ररथम् इन्द्रस्य "सोमः। मथ" प्राज्ञः भनेन रथेन सुष्टुति स्तोतारम् अभिगच्छति ॥ २॥ सखा 1-1. दो बसो बद्धो विभ', वो बभा वि. २. धनप्रधानाभिमुखीम् वि', धनप्रधानाभिमुखम् अ'. ३.३. यदान्वहक्षयः वि', यदा समक्षयः वि' भ १. सदा च अ. ५. "म इत्यर्थः . मूषो. ७. देशोदरासि हि देवोदामी: वि. ८. क्यामि मूको ९ नास्ति वि. "यदि'. १२. मसपुचमसंस्कृत म'. १३. तिपनि मूको. १४.१४. सोमोस वि. १५.१५, प्रोनन विभ; प्राोनीने वि. ६.६. नास्ति १.-10. नास्ति ·नवमं मण्डलम् स नो देव देवाते पवस्व महे सोम प्सरस इन्द्रपानः । कृण्वन्नपो वर्पयन् यामुतेमामुरोरा नौ वरिवस्या पुनानः ॥ ३ ॥ सः । नः । देव । देवऽनाते । पत्रस्य । महे । सोम । प्सरसे । इन्द्रऽपानः । कृण्वन् । अपः । वर्पयन् । द्याम् । उत । इमाम् । उरोः । आ। नः । वरिवस्य । पुनानः ॥३॥ वेङ्कट० सः अस्माकम् देव। यज्ञे पवस्व महते सोम! पानाय इन्द्रस्य पातव्यः 'कृण्वन् उदकानि धारापृथिव्यौ च वर्षयन् । 'भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यमय' (ऋ १,१६४,५१) इत्येवमभिप्रायम् । विस्तीणीदन्तरिक्षाद् आ गच्छन् अस्मान् परिचर पूयमानः ॥ ३॥ अजीतयेऽहतये पवस्व स्वस्तये सर्वातये बृहते । तर्दशन्ति विश्व इमे सांयस्तदहं वैश्मि पवमान सोम ॥ ४ ॥ अजीतये । अहंतये । पयस्व । स्वस्तये । सर्वऽतातये । बृहते । तत् । उशन्ति । विश्वै । इमे । सखायः । तत् | अहम् । बश्मि । पवमान । सोम ॥ ४ ॥ घेङ्कट० यथा वयं शत्रुभिरजिता भवेम तथा भहतार्थम्' पवस्व अविनाशाय महते यज्ञाय। तन् त्वदीय रक्षणम् इच्छन्ति विश्व इमे मदीयाः सखायः। तत् एव अहम् च कामये पवमान ! सोमा॥४॥ सोमः पवते जनिता म॑तीनां निता दियो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्ने जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णों ॥५॥ सोमः । पवते । जनिता । मतीनाम् । जनिता । दिवः । जनिता । पृथिव्याः । जनिता । अग्नेः । जनिता । सूर्यस्य । जनिता । इन्द्रस्य । जनिता । उत । विष्णोः ॥५॥ घेपर सोमः क्षति जीयता बुद्धयादीनामिति ॥ ५ ॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये पष्ठो वर्गः ।। ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिर्विप्राणां महिपो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिबनानां सोमः पवित्रमत्यति रेभन् ॥ ६ ॥ ब्रह्मा । देवानाम् । पदवीः । कुवीनाम् । ऋषिः । विप्राणाम् । महिषः । मृगाणाम् । श्येनः । गृध्राणाम् । स्वऽधितिः । वनानाम् । सोमः । पवित्रम् । अति । एति ] रेभन् ॥ ६ ॥ -- २. मास्तार नको. ३. नास्ति मि 11. कृण्वयुदकानि 'भावन्नुदकानि वि. ४. नास्ति मूको, ·ऋग्वेदे सभाध्ये [म, अ४,६५. वेङ्कट० सोम देवानाम् ऋत्विजाम् ब्रह्मा, क्वीनाम् पदवी । पदामि स्खलितानि' यो गमयति' स पदवी । मधाविनाम् ऋषि । य परोक्ष पश्यति तम् ऋपिमाहु । भयम् मृगाणाम् महिष. भवति, गृध्राणाम् श्येन , छेदकानाम् स्वधिति । एवप्रभाव सोम पवित्रम् मति' गच्छति शब्दायमान 1 अत । प्रावीविपट्टाच ऊर्मि न सिन्धुगिरः सोमः पर्वमानो मनीपाः । अन्तः पश्यन् वृजनेमावराण्या तिष्ठति वृषभो गोएं जानन् ।। ७ ॥ प्र । अवीविपत् । वाच । ऊर्मिम् । न । सिन्धु । गिर । सोम 1 पर्वमान । मनीषा । अन्तरिति । पश्यन् । वृजना । इमा । अबराणि । आ । तिष्ठति । वृषभ । गोषु । जानन् ॥७॥ घट० 'प्र वेपयति' शब्दस्य सद्धम् इव सिन्धु गिर सोम पवमान ' मनस ईप्सिता 'हृदयनमा । पश्यन् बलानि इमानि दुर्बलैारयितुमशक्यानि आ तिष्ठति वृषभ महान गा 'जयाय जानन् । परबररानि प्रविशतीत्यर्थ ॥७॥ स मंत्सरः पृत्सु वन्वन्नपातः सहस्ररेता अभि वाजमर्प । इन्द्रायेन्दो पर्वमानो मनीष्यं शोरूमिमीरय गा इपुण्यन् ॥ ८ ॥ स । मत्सर । पृत्ऽसु । व वन् । अति । सहस्रऽरेता । अभि । वाजम् । अर्घ । इन्द्राय । इन्दो इति । पर्वमान । मनीषी । अशो । ऊर्मिम् । ईरय । गा । इपण्यन् ॥ ८ ॥ पेट० 'स मदकर ' समामेपुर' प्रविशन् अन्यैर्गन्तुमशक्य सहस्ररेताः अभि गच्छ बर शत्रूणाम् । इद्राय इदो! पवमान मनीषी त्वम् अशो ऊमिम् प्रेरय शब्दान् इपण्यन् ॥ ८॥ परि मियः कलशे देवात इन्द्राय सोमो रण्यो मदाय । सहस्रधारः शताज इन्दुर्वाजी न सप्तिः समैना जिगाति ॥ ९ ॥ परि । प्रिय । कुलशै । देवति । इन्द्राय ! सोम । रण्यं । मदाय । सहस्रऽधार । शतऽपोज । इन्दु । वाजी । न । सन्ति । समना । जिगाति ।। ९ ॥ येवट० परि गच्छति प्रिय कशे देवैरभिगत इन्द्राय सोम रमणीय मदार्थम् सहस्रधार बहुपल इदु परगन् इव अश्व सङप्रामे ॥१॥ स पुर्यों वसुविजायमानो मृजानो अप्सु दुदुहानो अद्रौं । अभिशस्तिपा भुनस्य राजा विदद् गातुं ब्रह्मणे पूयमानः ॥ १० ॥ - ५५ प्रेरपति १. रसलनानि नि', एलतानि भ. २ गमयन्ति मुको ३३ भषि विमा ५'न महिषा वि ६ ईशिती विम', शौरति वि'. ७. नास्ति वि. मानन् विमामफागना दिए ९९ समाकर विभा, • मामेषु विम. ८८ जवाब ·३१३३ सूर, नर्वेमं मण्डलम् सः । पूर्व्यः । वसुऽवित् । जार्यमानः । मृजानः । अप्ऽसु । टुहानः । अद्रौ । अभिशस्तिपाः । मुवनस्य । राजा । विदत् । गातुम् । ब्रह्मणे । पूयमानः ॥ १० ॥ घेकर० सः मनः धनानां सम्भकः मृज्यमानः उदकेषु दुह्यमानः 'भभिपवमाणि अभिशस्तः परिरक्षक भुवनस्य राजा प्रयच्छति मार्गम् यजमानेभ्यः कर्मार्थम् पूयमानः ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुपाध्याये सप्तमो वर्ग: ॥ जायमानः स्वया हि नः पितरः सोम पूर्व कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । बन्वन्नवातः परिधीरपोर्ण चीरेभिरश्वैर्मघवा भवा नः ॥ ११ ॥ त्वया । हि । नः । पितरः । सोम । पूर्व । कर्माणि । चक्रुः । पवमान । धीराः वन्वन् । अवांतः । परिऽधीन् । अर्प । ऊर्ण । वीरेभिः । अश्वैः । मघवा । भव । नः ॥ ११ ॥ चेट त्वया हि भस्माकम् पितरः सोम! पूर्व अनिरस. कर्माणि चः पवमान ! रक्षांसि 'सम्भजन तैरनभिगो रक्षासि अप अणुहि । वीरः अश्वैः च सह मघवा स्वम् भस्माकम् माझा.. भव।.॥ यथायथा मनवे बयोधा अमित्रहा बरिगोविद्धविष्मान् । एवा पंवस्त्र द्रविणं दान इन्द्रे सं तिष्ठ जनयायुधानि ॥ १२ ॥ यो । अपवयाः । मनवे । वयःऽधाः । अमित्रऽहा । परिव ऽवित् । हविष्मान् । एव । पवस्व । द्रविणम् । दानः । इन्द्रे । सम् । तिष्ठ । जनयं । आयुधानि ॥ १२ ॥ घेङ्कट० यथा अपवधाः मनवे राज्ञे भलस्य धाता, अमित्राणां हन्ता, धनस्स दाता, पुरोगशा- दिभियुक्तः, एवम् पवस्व धनम् प्रयाउन् , इन्द्रे च सम्यक् तिष्ठ, प्रकाशय- स्पदीयानि आयुधानि ॥१२॥ पर्वस्व सोम मधुमाँ ऋतावापो बसानो अधि सानो अव्य । अव द्रोणानि घृतान्ति सीद मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः ॥ १३ ॥ स्वस्य । सोम । मधुपुमान् । तऽवा । अपः । वसानः । अधि । सानौ । अव्य । अर्व । द्रोणानि । घृतऽव॑न्ति । सौद । मदिन्ऽनमः । मत्सरः । इन्द्रऽपानः ॥ १३ ॥ धेट. पवस्व सोम ! मधुरा यज्ञवान् उदकानि माच्छादयन् पवित्रे। अब सोद कलशान् उदकयतः अत्यन्तं मदकरः मदः इन्द्रस्य पातभ्यः॥३॥ 1 1.1. मा-यामिशरलेः पि, पापभिशले वि', 'प्राध्यमियरले. २.१. समजतर मि; सभेजन्तर वि. श्रुटितम् विम; मौलिक २-२. नास्ति मूको. ५. दाता दि'मा. ५-१.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, ४, व शतधार पवस्व। सहस्रस्य दाता भन्जकाम वृष्टिं दिवः शतधारः पवस्त्र सहनसा वाजयुर्वेरीतौ । सं सिन्धुभिः कलशै वावशानः समुसियाभिः प्रतिरन् न आयुः ॥ १४ ॥ वृष्टिम् । दिव । शतऽधार । पवस्त्र । सहस्रऽसा । वाजऽयु । देवऽत्रीतौ । सम् । सिन्धुऽभि । कलशै । वावशान । सम् । उनियाभि । प्रतिरन् । न । आयु ॥ १४ ॥ वेड्र० वृष्टिम् दिव यजमानानां यने करशे सम गच्छस्व सि धुभि कामयमान तथा गोभिश्च वर्धयन् अस्माकम् आयु ॥४॥ एप स्य सोमो मतिभिः पुनानोऽत्यो न वाजी तरतीदरातीः । पयो न दुग्धमदितेरिपिरमुवि गातुः सुयमो न वोळ्हा ॥ १५ ॥ एप स्य । सोम । मतिऽभि, । पुनान । अत्य । न ! वाजी । तरैति । इत् । अरांती । अदित । इषिरम् । उरुऽईव । गातु । सुऽयम । न । वोळहो ॥ १५ ॥ घेङ्कट० एष सोम पूजकै पूयमान भतनशील अश्व इव तरति एव' शबून , पय इव दुग्धम् पशो अन्वेषणीयम्, विस्तीण इव च मार्ग समाश्रयणीय , नियन्तु शक्यः इव च भव ॥१५॥ 'इति सप्तमाटके चतुर्थाध्याये मष्टमो वर्ग॥ स्वायुधः सोभिः पूयमानोऽभ्यप गुह्यं चारु नाम । अभि वाजं सप्तिरिय अवस्याऽमि वायुमभि गा देव सोम ॥ १६ ॥ सुऽआयुध । सोऽभि । पूयमान । अभि । अर्थ । गुह्यम् । चार । नाम । अभि । पाजम् । सप्ति ऽइन । श्रयस्या । अभि । वायुम् । अभि । गा । देव । सोम ॥ १६ ॥ घेवट० स्वायुध सातृभि ' पूयमान ५ स्तुतिभि सह अभि गमय गुहाया निहितम् चार त्वदीय शरीर रसात्मकम् । अभि भर्ष च भन्नम् अश्व इव अनेच्छायाम् भस्मदीयायाम् अभि प्राणम् अभि च पशून् देव! सोम!" ॥६॥ पर्य ।न । दुग्धम् । . ३ शिशु जतानं हर्यतं मृजन्ति शुम्भन्ति वहि मरुतो गणेन । कविर्गीभिः काव्यना कविः सन्मोमः पवित्रमत्यति रेमन् ॥१७॥ शिशुम् । जनानम् । हर्यतम् । मृजन्ति । शुम्भन्ति । वहिम् । मुरुतं । गणेन । कति । गी ऽभि । काव्यैन । कवि । सन् । सोम । पवित्रम् । अति । एति । रेभन् ॥ १७ ॥ . एव विभ'. २ साश्रयणीयो विभः समाभणीयो वि. ३०३. नास्ति मूको, ४, स्नोषि मि'. ५. *मानोति वि'म'. ६. पान्ने दिम .. सोम मूको, ·सू ९६, म १८] नवम मण्डलम् वेङ्कटः शिशुम् जायमानम् स्पृहणीयम् बोधयन्ति । मरुत चैनमात्मीयेन गणेन वहिम् भरर्वन्ति । सोऽय कविकर्मगैव कवि सन् सोम पविनम् आत गच्छत्ति शब्दायमान ॥१७॥ ऋषिमना य ऋपिकृत् म्वोः सहस्रणीयः पढ़वीः कवीनाम् । तृतीयं धाम महिषः सिामन्त्सामा विराजमर्नु राजति ष्टुप् ।। १८ ।। ऋपिऽमना । य । ऋषिऽकृत् । स्व ऽसा । सहस्रऽनीय । पदऽरी । कवीनाम् । तृतीयम् । धाम ! महिप । सिस' सन् । सोम 1 विराजम् । अनु । रानति । स्तुप् ॥ १८ ॥ वेङ्कट० दशवमनस्क य दर्शनस्य कती सर्वस्य सम्भता 'बहुनय पदाना निधाता क्वीनाम् । सोऽयम् तृतीयम् स्थानम् महान् सम्भवतुमिच्छन् सोम विराजन्तम् इन्द्रम् अनु राजति स्तूयमान ॥१८॥ . . चमूपच्छ्येनः शकुनो विभृत्या गोविन्दुप्स आयुधानि विभ्रत् । अपामूमि सर्चमानः समुद्रं तुरीयं धार्म महिपो विक्ति ॥ १९ ॥ चमूऽसत् । श्येन । शकुन । विऽभयो । गोऽविन्दु । द्रप्स । आयुधानि । विभ्रत् । अपाम् । जमिम् । सर्वमान । समुद्रम् । तुरीयम् । धाम । महिप । विपक्ति ॥ १९ ॥ बेङ्कट० चमसेषु सीदन अयम् इथेन शक्त विहरणशील गवा लम्भक द्रवणशील आयुधानि धारयन अपाम् प्रेरकमन्तरिक्ष सामो न तुरीयम् स्थानम् महान् सेवते । सूर्याकस्योपरि चन्द्रमको लेक इति 'यम पृथिव्या अ धपात समावतु अग्नि xxx वायु xxx आदित्य xxx चन्द्रमा नक्षताणाम्' ( त ३,४,५,१) इत्यादिमन्नै ज्ञायते । इति ॥ १९॥ मयों न शुभ्रस्तन्य मृजनोऽत्यो न सुचा सनये धनानाम् । घुर यूथा परि कोशमर्पन् कनिकदच्चम्बोरा निपेश ।। २० ।। मर्य । न । शुभ्र । तु वम् । मृजान । अयं । न । हत्या । सनथे । धनानाम् । वृषोऽश्व यूथा । परि । कोशम् । अन् । कनिक्रदत् । चुम्यो । आ । विवेश ॥ २० ॥ पेङ्कट० मनुष्य' इव शुभ्र शरीरम् शोधयन्, अय इष च सरणील रामाय धनानाम्, वृषभ इव च' गोयथानि पात्रम् परि गच्छन् शन्द कुर्वन् मधिपरणालकपी 'इति सप्तमाके चतुर्याध्याय नवमी वर्ग आविशति ॥२०॥ १. 'मित मूको कवि कम व विभ ३ मधि वि' ३.१ "नयनशा दिम. ५ इविणशील दि. 4. मारिव • इसिमले वि. मूको.

·। त्वम् मत्विग्भि ऋग्वेदे सभाध्ये [अ ७, अ, व पवस्वेन्दो पर्वमानो महौभिः कनिक्रदत् परि वाराण्यर्प । क्रीळञ्चम्बो ईरा विश पूपमान इन्द्र ते रमौ मदिरो ममत्तु ॥ २१ ॥ पर्वस्व । इन्दो इति । पर्वमान । महे ऽभि । कनिकदत् । परि । बाराणि । अर्ष । कं केन् । चम्मौ । आ । विश | घूयमान । इन्द्रम् । ते । रर्स । मदिर । ममत्तु ॥ २१ ॥ वेङ्कट० इन्दो! पूयमान शब्द कुर्वन् परि गच्छ भवेर्वासानि। क्रीळन् भधिषवणफरकयो. आ विश पूयमान । इन्द्रम् ते रस मदकर मदयतु ॥ २१ ॥ प्रास्य धारा बृहृतीरसृग्रन्नक्तो गोमिः कलशॉ आ विवेश । सामं कृण्मन्सामन्यों विपश्चित् क्रन्दन्नेत्यभि सख्युन जामिम् ।। २२ ॥ प्र । अस्य । धारा । बृहती । असनन् । अक्त । गोभि । कलशान् । आ । विवेश । साम । कृण्वन् । सामन्यं । विप ऽचित् । क्रन्दन् । एति । अभि ! सख्यु । न । जामिम् ॥२२॥ येङ्कट० प्र 'सृज्याते अस्य धारा महत्य । सोऽय ग-2 अक्त कलशान् आ विशति । सोऽयम् साम' कृ वन् सामगान कुशल इति मुशब्द सोममाह । विपश्चिन् कदन् अभि गच्छति चमसम्', यथा सम्प्यु नायाम्' इतरोऽभिगच्छन्ति । यथा 'आगधिता परिगधिता' (ऋ११०६,६) इतीन्द्र स्पनयस्य जामामुवाचति (नु बृदे ३,१५० ) ॥ २२॥ अपननैषि परमान शत्रून् प्रियां न जारो अभिगीत इन्दुः । मीदन् वनेषु शकुनो न पत्वा सोमः पुनानः फुलशेषु सत्ता ॥ २३ ॥ अपऽनन् । "पि । पुमान । शत्रून् । प्रियाम् । न ! जार । अभिऽगीत । इन्दु । सीदन् । वनेषु । शफन । न । पर्वा । सोम । पुनान । कुलशेषु । सत्ता ॥ २३ ॥ वेङ्कट० अपनन् एपि पवमान ! शत्रून् , प्रियाम् इव असतीम् नार , स्तोतृभि अभिष्टुत स्वम् इन्दु । सौरन वृक्षे शकुन इव पतनशीर मोम पूयमान कलशेषु निषगो भवति ॥ २१ ॥ आ ते रुचः पर्वमानस्य मोम यो यन्ति सुदुघाः सुधाराः । हरिरानीतः पुरुषारो अवचिक्रदत् कलशे देवयूनाम् ॥ २४ ॥ आ 1ते । रुर्च । पर्वमानस्य । सोम । योपोऽइन । यन्ति । सुऽदुचा । सुऽधारा । हरि । आऽनीत 1 पुरुऽवार । अप्ऽसु । अचिक्रदत । करशें । देवऽयूनाम् ॥ २४ ॥ -- । मास्ति वि. । भवों को. २.. मारित वि', ३. सोम विम', पपू बिचम्म'. ५. जापानम्मर वि' जपान पर विभ... भवाति वि. ., चर्म वि ·स्.५, म नवम मण्डपम् पङ्कट आ यन्ति ते रुच पवमानस्य सोम! स्त्री इव' सुदुघा सुधारा पतन्ति धारा । हरितवर्ण आनीत पुरुवार वसतीवरीषु क्रन्दते च कल्शे यजमानानाम् इति ॥ २४ ॥ *इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याय दशमो वर्ग वृषगण, १०-१२ - वासिष्टो मन्यु, [९७] १-३ मैत्रावरुणिर्वसिष्ठ सपि, ४-६ वासिष्ठ इन्दप्रमति , ७९ वासिष्टो १३.१५ वासिष्ठ उपमन्यु, १६१८ वासिष्ठो व्याघ्रपात, १९११ वासिष्ठ शक्ति, २०२६ वासिष्ठ कर्णश्रुत्, २५..७ वासिहो मुळीक , २८-३० वासिष्टो वसुक्र , ३१ ४४ पराशर शाक्त्य, ४५५८ कुत्स आगिरस । पवमान सामो देवता। त्रिष्टुप छन्द । अस्य प्रेपा हेमना पूयमानो यो देवेभिः समपृक्त रमम् । मुतः पवित्र पर्यंत रेभन् मितेव सम्र पशुमान्ति होता ॥ १ ॥ अस्य । प्रेषा 1 हेमना । पूयमान । देव । देवेभि । सम् । अपृक्त । रसम् । सुत । पवित्रम् । परि । एति । रेभन् । मिताऽईन । सनं । पशुऽमन्ति । होता ॥ १ ॥ बेङ्कट कमेण तृचानाम् ऋषीन् दर्शयति शौनक प्रेया' बसिष्ठस्य वासिष्टास्तु नवापरे। इदप्रमतिरेवायस्तता मन्युश्चेवोपमन्युश्च कर्णधु मूळीर वसुमोऽथ चतुर्दशत्रते (1) कुस सूचशेष मपि स्मृत ।" (नु भ२,९,९७) इति ॥ सोमस्य प्रेरकेण हिरण्येन पूयमान अशु देव देव भात्मीयरसम् सम् पयति । पवित्रम् परि गच्छति शब्दायमान निमितान् इव यमगृहान यद्धपान होता ॥1॥ भद्रा वस्त्रां समन्याई वसानो महान् कुपिर्निरचनानि शंमैन् । आ बच्चस चम्बो प्यानो पिचक्षुणो जागृपिवीतौ ॥ २ ॥ भद्रा । वस्त्रो । सम यो । यमान । महान् । करि । निधनाने । शसन् । आ। बध्यस्य । चुम्यो । पूयमान । विचक्षण । जागृषि । देवsीतौ ॥ २ ॥ 'अस्य पगण पर ॥ व्याप्रपाच्छत्तिव पराशर ॥ मुत ५. नाहित दि. १, सोमारतीता भ'. १ शास्ति म.. ३ वर्गमि' मति वर्गा वि. ५५, नास्ति मूका. ६ गुटितम् विम', ·विदे सभाप्ये [१५, अ५,41. घेङ्कट० भद्राणि वस्त्राणि तेजांसि समामाहाणि च वसानः महान् कविः भाभिमुख्येन "वक्तग्यानि शंसन् आ विश' चम्वोः' पूयमानः विचक्षणः जागरणशीलः यज्ञ ॥ २॥ समु प्रियो मृज्यते सानो अव्य यशस्तरो यशसां क्षैतो अस्मे । अभि स्वर धन्वा पूयमानो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ ३ ॥ सम् । ॐ इति । प्रियः । मृज्यते । सानौ । अव्य । यश ऽतर. । य॒शसाम् । क्षैतः । अस्मे इति । अभि । स्वर । धन्य । पूयमानः । युयम् । पात । स्वस्तिऽभिः । सदा । नः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० सम् मृज्यते' प्रियः समुच्छूिते पवित्रे यशस्थितमः' यशस्विनाम् क्षिति प्राप्तः भस्मदर्थम् अभि शब्धय अन्तरिक्षे पूयमानः। यूयम् इति गतम् ( ७,१,२०) ॥ ३ ॥ प्र गायताभ्यर्चाम देवान्त्सोमै हिनोत महते धनाय | स्वादुः पवाते अति बारमव्यमा सौदाति कलशे देवयुनः ॥ ४ ॥ प्र । गायत । अभि । अर्चाम । देवान् । सोमम् । हिनौत । महते । धनाय । स्वादुः । पाते । अति । वारम् । अव्यम् । आ । सीदाति । कलशम् । देवऽयुः। नः ॥ ४ ॥ घेङ्कट० प्र गायत, अभि पर्चत देवान् , सोमम् प्रेरयत महद्धनं प्राप्तुम् । स्वादुः सोमः अति पवते पवित्रम् , आ सीदति च पात्रम् देवकामः सोमः अस्मदीयः ॥ ४॥ इन्दुर्देवानामु मुख्यमायन्त्गृहस्रधारः पवते माय । नृभिः स्तानो अनु धाम पूर्वमगुन्निन्द्र महते सौभगाय ॥ ५ ॥ इन्दुः । देवानाम् । उप । सख्यम् । आऽयन् । सहस्रऽधारः । पचने । मदाय । नृऽभिः । स्तानः । अनु । धाम । पूर्वम् । अर्गन् । इन्द्रम् । महते । सौभगाय ॥५॥ घेवट० इन्दुः देवानाम् उप मागच्छन् “ सख्यम सहस्रधारः पवते मदार्थम् । कृभिः स्तूयमानः प्रत्नम् धाम अनु गच्छति । तदेवाह- गच्छति इन्दम् महते अभ्युदयायेति ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाएके चतुर्थाध्याये एकादशी वर्ग: ॥ स्तु ये राये हरिरी पूनान इन्द्रं मदी गच्छतु ते मराय । देवयाहि सरयं राधो अच्छी यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ ६ ॥ । चमेनानि 1. नास्ति विभ'. २.२. न्यानीति निशंसनापि विभ', 'च्यानि तित्रापि वि. १. 'मचाः वि. १-५, समृायते मूको. ५. यशस्वनिमो वि. ६, मचाय वि'; अर्चय मा मन वि... दीदम् दिम'. , ग मूको, ९... नास्ति मूको, ·मचम मण्डलम् सू ९७, में "J स्तोत्रे । राये । हारैः । अर्प । पुनानः । इन्द्रम् । मदः । गच्छतु । ते । भराय । देवैः । याहि । सऽरथम् । राधः । अच्छे । यूयम् । पात । स्वस्तिभिः । सदा । नः ॥ ६ ॥ चेङ्कट० स्तोत्रे क्रियमाणे धनार्थम् हरिः अर्थ पूयमानः । इन्द्रम् मदः तब गच्छतु सड्मामार्थम् । देवः भागच्छ समानं रथमास्थाय अस्माकं धनार्थमिति ॥ ६॥ प्र कायमुशनैव ब्रुवाणो देवो देवानां जनिमा विवक्ति । महिवतः शुचिंबन्धुः पावकः पदा वराहो अति रेभन् ॥ ७॥ प्र । काव्यम् । उशनाऽइव । ब्रुवाणः । देवः । देवानाम् । जनिम । विवक्ति । महिऽवतः । शुचिऽबन्धुः । पावकः । पदा । वराहः । अभि । एति । रेमन् ॥ ७ ॥ चेकट० प्र प्रवीति अयमृषिः उशना इव स्तोत्रम् ब्रुवाणः लोता देवानाम् जन्मानि । महाकमा दीप्तबन्धुः शोधक स्थानानि अभि गच्छति शन्दं कुर्वन् वराहः' बराहारः (तु. या ५,४ ) सोमः । पहर पादेन शब्दं कुर्वन् कश्चन वराह इति ॥७॥ प्रसासंस्तुपले मन्युमच्छामादस्तं पंगणा अयासुः । आशूऽयं) पर्वमानं सखायो दुर्मर्प साकं प्र वदन्ति वाणम् ॥ ८ ॥ प्र । हसासः । तृपलम् । मन्युम् । अच्छे । अमात् । अस्तम् । वृषऽगणाः । अयासः । आङ्गप्यम् । पर्वमानम् । सखायः । दुःऽमर्पम् । साकम् । प्र । वदन्ति । वाणम् ॥ ८ ॥ घेङ्कट० प्र यान्ति शग्रुभिहन्यमाना. हंसरूपाः वा क्षिप्रकारिणम् अभिमन्तारं सोमं प्रति भयाद् पशगृहम् अमी वृषगणाः । स्तोत्राहम् पवमानम् सखायः दुर्मर्षम् शगुभिर्दुर्धरम् यज्ञे सह स्तुवन्ति शब्दायमानम् ॥८॥ स रहत उरुगायस्य जूति घृथा क्रीमन्तं मिमते न गावः । परीणसं कृणुते तिग्मङ्गो दिवा हरिर्दश नक्तमृजः ॥ ९॥ सः । रहते । उरुगायस्य । जुतिम् । वृथा । क्रीळन्तम् । मिमते । न । गार्वः । परीणसम् । कृणुते । तिग्मऽर्थः। दिवा । हरिः । ददृशे। नक्तम् । जुन ॥ ९ ॥ बेट० सः वेगं करोति उरगमनस्याऽऽदित्यस्य वेगितां गति प्रति । तम् मनायामेन गतम् मन्ये गातारः न परिच्छिन्दन्ति । स महसेजः कुरते तीक्ष्णगृहः । सोऽयम् भन्तरिसे दिवा हरितवर्णः दयते, रात्री ऋ: अजुगामी विस्पष्ट इति' ॥९॥ - - 1.1. काम्पविरशेन वि'. २-२. परातरः विम'. 1.1. भरगाहति म'. १. स्वोर दि'' स्वर दि. ५, 'मिम्मरं वि... कनु विम'; चि. ७. नास्ति निम'.

·३१४. ऋग्वेदे सभाष्ये [अ ७, अ ४, २१२ इन्दुर्वाजी पवते गोन्यौघा इन्द्रे सोमः सह इन्वन् मदाय । हन्ति रक्षो बाधते पर्यरीतीरिवः कृण्वन् वृजनस्य राजा ॥ १० ॥ इन्दु । बाजी । पवते । गोऽन्योधाः । इन्द्रे । सोमः । सह । इन्वन् । मदाय । हन्ति । रक्षः । बाधते । पार । अतः । वरिवः । कृण्वन् । वृजनस्य । राजा ॥ १० ॥ वेङ्कट० २० इन्दुः वाजी पवते गमनशीलनिचीनापरससद्धात इन्द्र सोमः चलकर रसम् प्रेरयन् मदार्थम् । हन्ति रक्षः, परि वाधते च शत्रुम् , धनम् कृण्वन् बलस्य ईशिता ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये द्वादशो वर्गः ॥ अध धारया मध्या पृचानस्तिरो रोम पवते अदिदुग्धः । इन्दुरिन्द्रस्य सख्यं जुपाणो देवो देवस्य मत्सरो भदाय ॥ ११ ॥ अर्ध । धारया । मया । पृचानः । तिरः । रोम । पत्ते । अदिऽदुग्धः । इन्दुः । इन्द्रस्य । सख्यम् । जपाणः । देवः । देवस्य । मत्सरः । मदाय ॥ ११ ॥ वेङ्कट० इन्दु. धारया' मधुना सम्पर्चयन् देवान् पवित्रं तिरस् कुर्वन् पवते ग्रावदुग्धः । इन्द्रस्य सख्यम् सेवमानः देवः देवस्य मदकरः मदार्थम् पवते ॥११॥ अभि प्रियाणि पवते पुनानो देवो दे॒वान्त्स्वेन रसैन इन्दुर्धर्माण्यतुथा बसानो दश क्षिपो अन्यत सानो अव्यै ॥ १२ ॥ अभि । प्रियाणि । पवते । पुनानः । देवः । देवान् । स्वेन । रमैन । पृश्चन् । इन्दुः । धर्माणि । ऋतुऽथा । वसानः । दर्श । क्षिपः । अव्यत । सानौ । अव्ये ॥ १२ ॥ येट० प्रियाणि अभि पवते प्यमानः देवः देवान् स्वेन रसेन सम् - पृञ्चन् इन्दुः धारकाणि तेजांसि कालेषु माच्छादयन् । तमिमं दश अड्गुलयः समुच्छूिते पवित्र गमयन्ति, गच्छन्ति वा तत्र पूयमानमिति ॥ १२॥ पुञ्चन् । -- घृपा शो! अभिकनिकद्गा नदय॑न्नेति पृथिवीमत द्याम् । इन्द्रस्पेव वग्नुरा भृण्य आजौ प्रचेतयनपति वाचमेमाम् ॥ १३ ॥ वृर्पा । शोणः । अभिऽकानिक्रदत् । गाः । नदयन् । एति । पृथिवीम् । मृत । द्याम् । इन्द्रस्यऽइव । वनः । आ । शुण्ये । आजौ । प्रऽचेतयन् । अर्थति । वाचम् । आ । इमाम् ॥१३॥ बेट. या शोणवर्णः अभिशब्दायमान, पशून् सन्दमुत्पादयन् गच्छति पृथिवीम् भपिच - 1-1. नास्ति मृको, २.२. नास्ति वि;"धार वि', अदुधरा पार• म'. विभा'त पवनति वि. १. नास्ति वि. ५. नास्ति विम', ६. सम्माशिम्दायमानः बिम'. ३. 'निपवने ·नवम मण्डलमू २१४१ सू १५,मं १४] द्याम् । तस्य च शब्द सङ्ग्रामे इन्द्रस्य इव' शब्द शृयते। प्रज्ञापयन् गमयति' इमाम् वाचम् उच्चै शब्दायत इति ॥ १३ ॥ रमाय्यः पयसा पिन्नमान ईरयन्नेपि मधुमन्तमशुम् । पर्वमानः संतनिर्मपि कृष्पन्निन्द्राय सोम परिपच्यमानः ॥ १४ ॥ रसायं । पयसा । पिन्यमान । ईरयन् । एपि । मधुऽमन्तम् । अशुम् । पर्वमान । सम्ऽतनिम् । एघि । कृष्यन् । इन्द्राय । सोम । परिऽसिच्यमान ॥ १४ ॥ वेङ्कट० आस्वाद्य पयसा क्षरन प्रेरयन् गच्छसि' मधुमन्तम् अशुम् । 'अशु' शमष्टमानो भवात' इति यास्क (२,५)। 'सोमरस उक्त । पवमान सन्तनिम्" सन्तता धाराम् कृण्वन् एपि इन्द्राय सोम। परिपिच्यमान ॥१४॥ एवा पवस्व मदिरो मदायोदय़ाभस्यै नमर्यन् वधस्तैः । परि वर्ण भरमाणो रुशन्तं गव्यु! अर्प परि सोम सिक्तः ॥ १५ ॥ एन । पपस्व । मदिर । माय । उदऽग्रामस्य । नुमय॑न् । वधऽस्तै । परि । वर्णम् । भरमाण । शन्तम् । गव्यु । न । अर्प । परि । सोम । सिक्त ॥ १५॥ वेङ्कटः एवम् पवस्व मदकर मदार्थम् उदकग्राहिणम्' मेघम् प्रवीकुर्वन् श्रायुधै" । श्वेत परितो बिभ्राण गा इच्छन् अस्माकम् परि अर्प पवित्र सिक्त ॥१५॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये प्रयोदशो वग १५ । जुट्नी ने इन्दो सुपा सुगान्युरौ परस्त्र वरियांसि कृष्णन् । घने विग्दुरितानि विनन्नधि प्णुना धन्व सानो अव्य ॥ १६ ॥ जुष्ट्वी । न । इन्दो इति । सुऽपा । सऽगानि । उरौ । परस्त्र । वरिवासि । कृण्वन् । घनाऽईव । विष्व । दुतानि 1 विऽनन् । अधेि । स्नुना । धन्न । मानौं । अव्य ।। १६ ।। वेङ्कट० प्रीतो भूत्वा भस्माकम् "इ दो' सुपथानि मुगमनानि च करश पवस्व । कूटेन इव रोहम् विष्वग् दुरितानि "विघ्नन् अधि गच्छ समुक्ति पविग्रे 1 धनानि कृप्यन् विस्तीर्णे धारासद्धेन ॥ १६॥ "स स्नुना सवता इनि दिक्ष' २. गनया-न वि'', गमयाति वि ३. आस्वाघ विम'. ४. मशि अभ ५ नास्ति वि''. ६. रसयुक्त वि'म'. .. सनति वि', सन्तनि म'. ८ सस्मुना जिस ९ एमीनि मूको १० उदग्राहिण वि. " 'युध मूको. १२.०१. परिया वि'म', पवि. १३.१३. नारित मूको. १५१४ इन्दोन्नाथानि दि. १५. सुगमानि वि 1. विधि १७.10 स मुना विस सना म, स्तुदता दि'. .

·३१४२ ऋग्वेद सभाष्य [भ, म. वृष्टिं नौ अर्प दिव्यां जिगत्नुमिानती शंगयीं जीरदानुम् । स्तुर बीता धन्ना पिचिन्वन् बन्धुरिमा अपराँ इन्दो वायून् ॥ १७ ॥ वृष्टिम् । न । अर्ष । दिव्याम् । जिग नुम् । इळोऽवतीम् । शम्ऽगयींम् । जीरऽदानुम् । स्तुकोऽइन । बीता। धन्य । ऽिचिन्वन् । बन्धून् । इमान् । अवरान् इन्दो इति । वायून् ॥१७॥ रेङ्कट० पृष्टिम् न गमय दिवि भवाम् गमनशोलाम् भन्नवतीम् सुखस्य निवासभूताम् क्षिप्रदानाम् । स्तुकशब्दश्चापत्यवचन । अपत्यानि इव कारानि विचिन्वन् गरछ' बन्धून इमान् भस्मान् पार्थिवान् इन्दो। त्वाम् ' अभिगच्छत ॥ १७ ॥ । ग्रन्धि न पि ष्य ग्रथितं पुनान ऋजु च गातुं वृजिनं च सोम । अत्यो न हो हरिरा सृजानो मर्यो देव धन्व पुस्त्यांगन् ॥ १८ ॥ प्रथिम् । न । नि । स्य । प्रथितम् । पुनान । ऋजुम् । च । गातुम् । वृजिनम् । च । सोम । अत्यं । न । न । हारे । आ । सृजान । मयै । देव । धन्य । पस्त्यऽवान् ॥ १८ ॥ येङ्कट० प्रधितम्' माम् "वि मुज्ञ तत' प्रन्धिम् इव पूयमान । ऋजुम् च मार्गम् बलम् च सोम। भश्व इव क्रन्दसि हरि सृज्यमान । मनुष्यहित मारको वा' शत्रूणाम् देव! मा दहि। गच्छ गृहवान् ॥१८॥ । । 1 - जुष्टो माय देवात इन्दो परि ष्णुना धन्य सानो अव्ये । सहस्रधारः सुरभिरर्दव्धः परि सब वाजसातौ नृपये ॥ १९ ॥ जुष्टं । मदाय । देवऽताते । इन्दो इति । परि । स्नुनौ । धन्य । सानौ । अव्ये सहस्सऽधार । सुरभि । अदब्ध । परि । म्रव । वाजेऽसातौ । नृऽसहीं ॥ १९ ॥ पेट० पयांत मदाय यो त्वम् इदो। परि गच्छ सवता धारातन समुच्छ्रिते पवित्र । बहुधार सुगन्धि महिंसित परि सव भन्नामानिमित्ते युद्धे ॥ १९॥ अरश्मानो येऽथा अयुक्ता अत्यासो न संसृजानास आजौ । एते शुक्रासौ धन्यन्ति सोमा देवासस्ताँ उप याता पियध्यै ॥ २० ॥ अरमानं । ये । अरषा । अयुता । अास । न । ससृजानास | आजी । एते । शुमास । धन्ति । सोमा । देवास । तान् । उप । यात । पिर्यध्यै ॥ २० ॥ , गरएन् वि'. २. वम मूको '. ५ मास्ति विम' ३ मपि दिए १. मुनमतः वि', मुशन म' विमुत्रत .

·स् ७,१] नवम मण्डलम ३१४३ वेङ्कट रश्मिवर्जिता रथवनिता च अयुत्ता च ये अश्वा इव सृज्यमाना युद्धे भवन्ति, एते वसन्त गच्छन्ति मोमा । हे देवा । तान् उप भागच्छत पानायेति ॥ २० ॥ इति सप्तमाष्टके चतुर्धाध्याये चतुर्दशो वर्ग। . - ४ अम्मभ्यम् एगा न इन्दो अभि देवाति परि स्रव नभो अर्णश्चमू' । सोमो अस्मभ्यं काम्य बृहन्त रयिं ददातु चीरन्तमुग्रम् ।। २१ ।। एच । न । --दो इति । अभि । देवऽतिम् । परि । म्रत्र । नभः । अर्ण । चमूषु । सोम । अस्मभ्यम् । काम्यम् । गृहन्तम् । रयिम् । ददातु । वीरऽन्तम् । उग्रम् ॥ २१ ॥ बेङ्कट० एवम् भस्माकम् इन्दो! 'यज्ञम् प्रति परि यव दिव उदकम् चमसेषु । सोम इति स्पष्टम् ॥ २१ ॥ तक्षयदी मनसो वे तो वाग् ज्येष्ठस्य वा धर्मणि क्षोरनीके । आदीमायन् वरमा वावशाना जुष्टं पति कुलशे गाव इन्दुम् ।। २२ ।। तक्षत् । यदि । मनस । वेनंत । वाक् । ज्येष्ठस्य । वा । धर्मणि । क्षो । अनीके । आत् । ईम् । आयन् । वरम । आ । वारशाना । जुष्टम् । पतिम् । कलशै । गाव । इन्दुम् ॥ वेङ्कट० सस्करोति यदि एनम् मनस कामयमानस्य कृते स्तोतु वाक्, यथा श्रेष्ठस्प रानादे धारक योगक्षेमविषय क्मोहिश्य शायमानस्य मुखत जानपदिरस्य वाक् श्रेष्ठ स्तौति । अनन्तरमव एनम् आ गच्छत्ति वरणीयम् कामयमाना पर्याप्तम् पतिम् कलशे स्थितम् गाव. इन्दुम् इति ॥ २२ ॥ प्रदानुदो दिव्यो दानुपिन्न ऋतमृताय परते सुमेधाः । धर्मा भुवनन्यस्य राजा प्र राश्मिभिर्दशभिर्भारि भूम ॥ २३ ॥ प्र । दानुऽद । दिध्य । दानऽपि य । ऋतम् । ऋताय । पाते । सुऽमेधा । धर्मा । भवत् । गृजन्यस्य । राजा । प्र । रामऽभि । दृशऽभिः । भारि । भूम ॥ २३ ॥ घेङ्कट० १० प्र पवते दातृणां दाता दिव्य दातृभ्य कामानां क्षारयिता 'सस्यभूतं रस' सत्यभूताय इन्द्राय सुमन । धारयिता भवति बरसदस्य সি भगुलीमि स्थितस्य राजा। प्रधार्यतेच अत्यन्तमिति ॥ २३ ॥ ३-३, नास्ति दि. नारित भ'. १. ज्वलयन्तो वि,जलने अ'. २२. नामित मूको, ४ सोवि'. ५..वि'म'. ६६ तरस पि'भ'.

·ऋग्वेदे सभाप्ये [अ५, ४, व १५० पवित्रेभिः पर्वमानो नृचक्षा राजा देवानामुत मानाम् । हिता मुंवद्रायपती रयीणामृतं भरत् सुभृतं चाविन्दुः ।। २४ ।। पवित्रभि । पर्वमान । नृऽचक्षा । राजा । देवानाम् । उत । मयानाम् । द्विता ! भवत् । यिऽपति. । रोणाम् । ऋतम् । भरत् । सुऽभृतम् । चारु । इन्दु ॥ २४ ॥ बेट० पवित्रं पूयमान नृणां द्रष्टा राजा उभयेषा देवमनुष्याणां द्विधा भवति देवे' मनुष्येषु च' धनाना पति । सोऽयम् उदकम् विभर्ति सुसम्भृतम् स्याणम् इन्दु ॥ २४ ॥ अवी इव श्रबसे सातिमच्छेन्द्रस्य वायोरभि वीतिमर्प । स नः सहस्रा बृहतीरिपो दा भवो सोम द्रविणोवित् पुनानः । ॥ २५ ॥ अधीन्ऽइन । श्रस । सातिम् । अच्छे । इन्द्रस्य । वायोः । अभि । बीतिम् । अर्थ । स. । नः । सहस्रो । बृहती । इ । दा । भने । सोम । द्रविण ऽवित् । पुनानः ॥ २५ ॥ वेङ्कट० अश्व. इव युद्ध अन्नार्थम् त्वम् अस्माकर धनराम प्रति इन्द्रस्य वायो पानम् अभि गच्छ । स. त्वं बहूनि वृहितानि अन्नानि अस्मभ्यं प्रयच्छ । भव सोम! धनस्य दाता पुनान ॥ २५ ॥ इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये पञ्चदशो वर्ग देवाच्यो नः परिपच्यमानाः क्षय सुवीरै धन्वन्तु सोमाः । आयज्यवः सुमति विश्वारा होतारो न दिवियो मन्द्रतमाः ॥ २६ ॥ देवऽअव्य । न । परिऽसिच्यानाः । क्षयम् । मुनीरम् । धन्वन्तु । सोमाः । आऽयन्य । सुऽमतिम् । निवारा । होतार । न । दिमिऽयज. । मन्द्रऽतमा. ॥ २६ ॥ घेवट० देवानां सर्पयितार परित - पात्रेषु सिच्यमाना गृहम् सुपुत्रम् प्रेरयन्तु सोमा शाभिमुग्येन प्रयन्त, मुमनिम् विश्ववारा होतार, इव दिविस्थितान् देवान् यजन्ता शब्देन नः मन्दतमा. ॥ २६॥ एवा देव देवतति पास मुहं मोप मरसे देवपानः । महश्विद्धि मसि हिताः समर्षे कृधि सुष्टाने रोदसी पुनानः ॥ २७ ॥ एष । देव । देवःतात । पारय । महे । सोम । सर्रमे । देवपानः । मह. । चित् । हि । स्मसि । हिता.। सऽमर्थे । कृधि । सुस्थाने इति सुऽरयाने। रोदसी इति। पुनानः।। 1. पु अपि चमि. मुमो. १.६. माविरको. २, नास्ति दि नमि ३. स्मान् वि. १. धन राशि''. ८. पतितः वि पये वि', पाने म.

·नवमं मण्डलम् सू९७, म २८] ३१४५ बेङ्कट० एवम् देव ! यज्ञे पचस्व महते पानाय सोम! देवानां पातव्य । महतोऽपि शोः अभिम बतारो भवेम प्ररिता सङ्ग्रामे । कृषि चास्माफ द्यावापियो शोभनावामस्थाने पूयमान ॥ २७ ॥ . अश्वो न दो पंभिर्युजानः मिहो न भीमो मनमो जीयान् । अर्वाचीनः पथिभिर्ये रजिष्ठा आ पस मौमनम ने इन्दो ॥ २८ ॥ अश्वः । न । ऋ । वृषऽभि । युजान । सिंह । न ! भीम । मर्नस । जनीयान् । अर्वाचीन । पथिऽभि । ये । रजिष्टा । आ । पत्रस्य । सौमनसम् । न । न्दो इति ॥ वेट० अश्व इच अन्दसि विग्भि युज्यमान' सिह इव भपि वेगव- तर अभिमुखैमार्ग । ये मार्गा भवन्ति नरयन्तमृजवस्तै । आ पवाव मिनसन् भस्माकम् इन्दो।' ॥२८॥ शतं धारी देवजोता असृग्रन्त्सहस्रमेनाः कवयो मृजन्ति । इन्दौ मुनित्रै ढिर आ पंचस्स पुरएतानि महतो धनम्य ॥ २९ ।। शतम् । धारा । देवोता ! असग्रन् । सहस्रम् । एना । काय । मृजन्ति । इन्दो इति । सनित्रम् । दिव । आ । परस्य । पुर ऽरता । अति । महत । धनस्य ॥ २९ ॥ वेङ्कट० शतम् धारा देवार्थ प्रादुर्भूता सृज्यन्ते । क्वय. शोभयन्ति । इन्दो! भननसाधन पुत्रादीना धनम् अन्तरिक्षात् आ यवम्ब । पुरोगन्ता भवसि महत भीम मनस ३ सहस्रम् एना धारा धनस्य ।।२९।। । दिनो न सी असमग्रमदां राजा न मिप्र मिनानि धीरः । पितुर्न पुत्रः क्रतुभिर्यतान आ पंस विशे अस्या अौतिम् ॥ ३० ॥ दिय । न । सगी । अमसृनम् । अहाम् । राजा । न । मित्रम् । प्र। मिनाति । धीर । पितु । न । पुत्र । क्रतुंऽभि । यतान । आ । पुत्रस्य । विशे । अस्यै । अनीतिम ॥ ३० ॥ बेट० सई यथा मादित्यस्य अहाम सम्बन्धिनो रश्मयो विमृज्य-त, तद्वत् मोमस्य धारा विज्यन्ते। सोऽयम् राजा 'सोम न हिनस्ति मित्रम् प्राज्ञ । रितु इव पुष मंभि आ पवस्व अम्यै विशे अपराभवम् । यथा न परारिता भवन्ति तथा कुरिति ॥३०॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये पोडशो शा॥ यत्तमान 1. मन्दन् दि'म'. २. यममान विभा युज्यमाना वि . ६ ६. सोमान्त्र वि', स मेन अ', मोनोन दि शिवारामा वि. ८. नास्ति मूका १४ नास्ति .. विटेवराभव 'िम', ·स रवेदे सभाध्ये [अ५, अ ४, व १७. प्र ते धारा मधुमतीरसृग्रन् वारान् यत् पूतो अत्येप्यव्यान् । पर्वमान पसे धाम गोनों जवानः सूर्यमपिन्चो अर्कैः ॥ ३१ ॥ प्र । ते । धारी । मधुऽमती । अस्मन् । वारांन् । यत् । पुत । अतिऽपि । अव्यया॑न् । पमान | पसे । धाम। गोनाम | जज्ञान । सपम् । अपिन्छ । अ॥ ३१ ॥ घेवट० प्र सूज्यन्ते' तघ मधुमत्य धारा, वारान् यदा पूत त्वम् अधिगच्छसि भविमयान् । पवमान! पवसे धारक पयो लक्षीकृत्य गवाम् । जायमान त्वम् सूर्यम् पूरयसि स्वतेजो. मिरचनीयै ॥ ३॥ कनिकदनु पन्थामृतस्य शुको पि भास्य॒मृतम्य धाम । स इन्द्रीय पर्वसे मत्सरचान् हिन्यानो वाच मतिभिः कवीनाम् ।। ३२ ।। कनिरदत् । अर्नु । पन्थाम् । ऋतस्य॑ । शुक्र । वि । भासि । अमृतस्य । धाम । इन्द्रय । परसे । मत्सरान् । हिन्वान । वार्चम् । मतिऽभि । कीनाम् ॥ ३२ ॥ येङ्कट० यज्ञस्य मार्गम् अनु शब्दायते अभिपूयमाण । शुक्ल त्वं राजसे “भमरणस्य स्थानभूत । स सम् इन्द्राय पवसे रसगन् प्रेरयन् वाचम् स्तुतिभि सह' स्तोतॄणाम् ॥ ३२ ॥ दिव्यः सुपर्णोs चक्षि सोम पिन्वन् धाराः कर्मणा देवीतौ । एन्दो विश कलश सोपधान क्रन्दन्निहि सूर्यस्योप रश्मिम् ।। ३३ ।। दिव्य । सुऽपर्ण । अव । चति । सोम । पिन्व॑न् । धार! । कर्मणा । देवऽवीतौ । आ । इन्दो इति । विश । कलशम् । सोमऽधानम् । क्र दैन् । दहि । सूर्यस्य । उप ! रश्मिम् ॥ वेट० दिवि भव दिव्य ' सुपतन भधस्तात् पश्य मोम । क्षरन् धारा कर्मणा यज्ञे। आ विश ५ो। क्लशम् सोमनिधानम् । मदन उप गच्छ सूर्यस्य रामम् इति ॥ ३३ ॥ तिम्रो बाचं ईरयति प्र वहितस्य धीतिं ब्रह्मणो मनीपाम् । गायौ यन्ति गोपति पृच्छमाना. सोम यन्ति मतयो चापशानाः ॥ ३४ ॥ तिस्र । वाच । ईश्यति । प्र । यहि । ऋतस्य । धीतिम् । ब्रह्मण । मनीपाम् । गाई । यन्ति । गोऽतिम् । पृछाना । सोमम् । यन्ति । मतय । वापशाना ॥ ३४ ॥ रेट ऋग्यनुस्सामलक्षणा प्रईरयति यजमान । यज्ञस्य धारयिनीम् ब्रह्मण "तिन याच' १. सुज ने वि. ५५ 'मरणरमान'म'. २२ बटा वा वि. ३. मयोत वि" . खतेनोभिचनीये वि'. १. नास्ति वि. मि. ८. नास्ति दिमा. ९... नास्ति भर ·नवमं मण्डलम् सू ९५, में ३५] ३१४७ सोमस्य मनस ईशित्री कल्याणी वाचम् प्रेरयति च । गाव च गच्छन्ति गोपतिम् सोम पृच्छन्त्य । सोमम् यन्ति स्तात्तारश्च कामयमाना ॥ ३४ ॥ कामयमाना, सोपं गायो धेनौ चापशानाः सोमं विप्रा मतिभिः पृच्छमानाः । सोमः सुतः पूयते अज्यमानः सोमे अर्कास्ष्टुिभः सं नरन्ते ।। ३५ ।। सोमम् । गाई । धेन । वावशाना । मोमम् । निग्रो । मतिऽमि । पृष्ठमाना । सोम । सुत । पूयते । अज्यमान । सौम । अर्का । टिऽस्तुभं । सम् । नान्ते ॥ ३५ ॥ वेङ्कट सोमम् गाव धेनव सोमम् मेधाधिन स्तुतिभि पृष्ठन्तो भवन्ति । सोम सुत पूयते गोभि अज्यमान । सोमे मन्त्रा मिष्टुपा एत सम् गछन्ते अस्माभि क्रियमाणा' ॥ ३५॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याय सप्तदशो वर्ग ॥ एवा नः सोम परिपिच्यमान आ परस्त्र पूयमानः स्वस्ति । इन्द्रमा विश बृहता रमेण वर्धया वाचे जनया पुरैधिम् ।। ३६ ॥ प्य । न । सोम । परिऽसिच्यमान । आ । पपरर पूयमान । स्वस्ति । इन्द्रम् । आ । विश । बृहना । खेण । वर्धय । वाचम् । जनयं । पुरंम्ऽधिम ॥ ३६ ।। बेट० एवम् न सोम! परिपिच्यमान आ पवस्व पवित्र पूयमान अविनाशम् । "इन्द्रम् चापि आ) विश' महता शब्देन । वर्धय च' वाचम् , जनय च प्रज्ञानम् ॥ ३६ ॥ आ जागृतिप्रैि मृता मतीनां सोमः पुनानो अमदच्चमूयु । सर्पन्ति यं मिथुनासो निकामा अर्धययो रथिरामः मुहस्ताः ॥ ३७ ॥ आ। जागृषि । विप्र । ता । मतीनाम् । सोर्म । पुनान । असदत् । चमूर्षु । सन्ति । यम् । मिथुनास । निऽामा । अधर्य । रनिरास । सुऽहस्ता ॥ ३७ ॥ चेष्ट. आ सीदति जागरणशील ज्ञाता सत्याना स्तुतीनाम् साम पूयमान चमसेपु, स्पृशान्ति यम् 'सद्गता नितरा'कामयमाना अध्वर्यव नेतार सुस्ता ॥ ३७॥ स पुनान उप सूरे न धातोभे अमा रोदसी पिप आमः। प्रिया चिद्यस्य प्रिय॒सास ऊती स तू धन कारिणे न प्र यमत् ॥ ३८ ॥ , प्रियमा वि', 'माण वि'. २.२. नास्ति मूको. ३ ए वि. ४ विना पिनासम् विभ', विनाश नि'. ५-५. नास्ति कि'. + नान्ति मूको १. नास्ति विभ' प्रस्थान विमा ८. सौद वि. १९. संपच्छान तानिरा विम'. .

·३१४८ ऋग्वेदे सभाध्ये [अम ४, १८ स । पनान । उप । सूरे। न । धाता |आ। उभे इति । अप्रा । रोदसी इति । वि! स । आरित्यार । प्रिया। चित् । यस्य । प्रि सास । ऊती । स । तु । धनम् । वारिणे । न । प्र यमत् ।।३८|| ० स. पूयमान उप गच्छति इ दे, यथा सूर्ये सवत्सर । आ पूरयति च उभे घावाधिव्यौ । 'तेजसा वि णाति च म । यस्य प्रियस्य दातु सोमम्य प्रिया धारा रक्षणाय भवति, ग क्षिप्रम् अस्मभ्यम् धनम् प्र यच्छतु भृतकाय इच भृतिम् ॥ ३०॥ , स वर्पिता वर्धनः पूयमानः सोमो मीना अभि नो ज्योतिपापीत् । येना नः पूर्वं पितरः पज्ञाः सुर्विदौ अभि गा आदिमुष्णन् ॥ ३९ ॥ स । वर्धिता । वन । पूयमान । मोम । माद्वान् । अभि । न । ज्योतिषा । आवात् । येन । न । पूर्व । पितरं । पदऽज्ञा । स्त्र ऽविद । अभि । गा । अद्रिम् । उष्णन् ।। ३९ ॥ वेङ्कट० स वर्षिता वर्धमान' सोम सेक्ता अभि रक्षतु अस्मान् तेजसा, यन अस्माकम् पूर्व पितर पणिभिरपहृताना गवाम् पदशा सर्वज्ञा' शिलोचयम् पशून् अभि उष्णन् । उपिरिह मुष्णातिना समानमति ॥ ३९ ॥ पूयमान । अक्रोन्समुद्रः ग्रंथमे निर्धमजनयन् प्रजा भुनस्य राजा । घृपा पनि अधि सानो अव्ये बृहत् सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ ४० ॥ अान् । समद्र । प्रथमे । विऽधर्मन् । जनयन् । प्र॒ऽजा ! भुनस्य । राजा । वृपा । पवित्र । अधि । सानौं । अव्य । बृहत् । सोमं । वृधे । सुवान । इदु ॥ ४० ॥ चेङ्कट० प्रामति समुद्र , यस्मादाप समुद्भवन्ति । प्रथम विधारके अन्तरिक्ष जनयन् प्रजा भुवनस्य राजा। स ऽयम् वृषा भरिमये पविने तमुछूित अत्यन्त वर्धते सूयमान सोम दीप्त not इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये भष्टादशी वर्ग। महत् तत् सोमो महिपचकारापा यद्गर्भोऽणीत देवान् । अदधादिन्द्रे पर्वमान ओजोऽजनयत् सूर्ये ज्योतिरिन्दुः ॥ ४१ ॥ महत् । तत् । साम । महिष । चकार । अपाम् । यत् । गर्भ । अवृणीत । दे॒वान् । अदधात् । इन्दै । पवमान । आज । अर्जनयत् । सूर्य । ज्याति । इन्दु ॥ ११ ॥ घेहट० महन् तत् सोम महान् भरोस, अपाम् गर्भ यत् अयम् अणीत देवान् । अदधात ध इदे पवमान यम् । अजनयत् च सूर्ये ज्योति इदु ॥1॥ , मे समिणोति च समो यस्य वि'वसनमा किन २ बरथिना वि मि' बम्मा. वि. १. नास्ति मूको नास्ति वि ६६ नास्ति मूको शिरो पा वि. ३ वमान अकोपा U .

·नवम मण्डलम् । सू ९७, मै ४२] मत्सि वायुमिष्टये राधसे च मल्सि मित्रावरुणा पूयमानः । मत्मि श| मारुत मत्सि देवान् मनिस द्यावापृथिरी देव सोम ॥ ४२ ॥ मरिस । वायुम् । इष्टयै । राधसे । च । मसि । मित्रावरुणा । पूयमानः । मसि । शवः । मारुतम् । मरिस । देवान् । मरिस । द्यावापृथिवी इति । देव । सोम ॥ ४२ ॥ वेट० वारयादीन् तर्पयसि भन्नाय धनाय चेति' ॥ ४२ ॥ ऋजुः पवस्व वृजिनस्य हन्तापामीवां वार्धमानो मृधश्च । अभिश्रीणन् पयः पयसाभि गोनामिन्द्रस्य त्वं तब व्यं सखायः॥ १३ ॥ ऋजु । पवस्व । वृजिनस्य । हन्ता । अयं । अमीवाम् । वार्धमानः । मृधः । च । अभिऽश्रीणन । पर्यः । पर्यसा । अभि। गोनाम् । इन्द्रस्य । त्वम् । तर्य । वयम् । सखोय. ॥४३॥ वेङ्कट० जुगमन. १वस्व उपद्रवस्य हन्ता अपने बाधमानः रक्षः शन्न च अस्मदीयान् । अभिश्रीगन् । भारमीयं रसम् गवाम् पयसा अमि गरछसि 1 इन्द्रस्य त्वम् असि सखा, तव वयम् ससाय. ॥४३॥ - । पवमान मध्वः सूदै पवम्व वम्ब उत्स वीरं च आ पंपन्या भगं च । टोन्द्राय पर्वमान इन्दो रयिं । : आ पंवस्या समुद्रात् ।। ४४ ॥ मर्म । रुदम् । पत्रम्य । वर्म । उन्सम् । बीरम् । । न । आ । पत्रस्य । भगम् । च । स्पदस । इन्द्राय । पत्रमान । इन्दो इति । यिम् । च । नः । आ । परम्प । समुद्रात् ॥४४॥ पटमध्व. 'घनीभूतं रमम् धनस्य उत्स्यन्द कम् वीरम् च अस्मभ्यम् आ पवस्व, धनम् च। रचितो भव इदिाय । इन्दो! रयिम् च अस्मभ्यम् आ परस्त्र अन्तरिक्षान् ॥ ४॥ सोमः सुतो धारयात्यो न हित्वा मिन्धर्न निम्नमभि वाज्यक्षाः । आ योनि बन्यममदव पुनानः समिन्दुगोभिरसरन् समाद्भिः॥४५॥ मोम । सुत । वाया । अस्य । न ! हियो । मिथु । न । निम्नम् । अभि । वाजी । अक्षारित । आ। योनिम् । बन्यम् । अमदत् । पनान । सम् । इन्दु । गामि । अमरत् । सम् । अत्ाभ । बेट. सोम सुत धारया टाच इव गन्ता सि यु इव च निमम् अभि क्षति आ सीदति स्थानम् वृक्षभयम् पुनान. । सोऽयम् सम् सरति सहटत भयणः वसतीग्रामि ॥४५॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्याध्याय एकोनपिशो वर्ग:॥ वर रान् । ५. १९मार गिर १. चेत्यर्थ. भ. २. भव मूको. ३. 'बिन विभा. सह भ. ६.६. भूतर विभ' ..०, नास्ति मूको.

·ऋग्वेदे गभाष्य (४,५२.. एप स्य ते परत इन्द्र सोम॑श्चमपु धीरे उगते तबम्वान् । स्वर्चक्षा रथिरः मृत्यशुष्मः कामो न यो देवयतामसर्जि ॥ ४६ ॥ एष. । स्यः । ते । पयते । इन्द्र । सोमः । चमू । धीरैः । उशते । तस्वान् । स्व ऽचक्षाः । रथिरः । सत्यऽशुष्मः । कामः । न । यः । देवऽयताम् ! असर्जि ॥ ४६॥ पेट० सः' एप. ते परते इन्द्र। सोमः चमूषु प्राज्ञः' कामयमानाय धेगवान्। सर्वदर्शनः रथयान सत्ययल: वामः च यः पनमानानां सृष्टः ॥ १६ ॥ । - एप प्रतेन वयसा पुनानस्तिरो वपीसि दुहितुर्दधानः । वसानः शर्म विधरूथमप्सु होतेय याति समनपु रेभन् ॥ ४७ ॥ एषः । प्रत्नेन । वयंसा । पुनानः । तिरः । वसि । दुहितुः । दधानः । वसानः । शर्म । त्रिऽवलंयम् । अप्ऽसु । होतोऽइव । याति । समनेषु । रेभन् ॥ ४७ ॥ वेङ्कट० एपः प्रतेन भन्नेन पूयमान भन्सात्मिकया धारया क्षरन , तिरस्-कुर्वन् पृथिव्याः रूपाणि, "स्वतेजसाऽऽच्छादयन् विस्यम्' गृहम् यज्ञमण्डपम् आमु५ स्थित होता इव याति सद्धेषु शब्दायमानः ॥ ५७ ।। नू नस्त्वं रयिरो देव सोम परि सय चम्योः पूषमानः । अप्सु स्वादिष्ठो मधुमाँ ऋताचा देवो न यः संयिता सत्यमन्मा ।। ४८ ।। नु । न । लम् । रथिर । देव । सोम ! पार । सप । चम्बो. । पूयमानः । अप्ऽसु । स्वादिष्ठ. । मधुऽमान् । अता । देवः । न । यः । सविता । सत्यऽमन्मा ॥ १८ ॥ पेङ्क० क्षिप्रम् नः* त्वम् रथवान् ‘देव। सोम!' परि सब भधिषवणफलकयोः पूयमानः घसती. वरीपु स्वादुतम, मधुमान् यजवान् देवः इव यः सविता सत्यस्तुतिकः ॥ १८॥ अभि वायुं बीत्या गृणानोऽभि मित्रावरुणा पूयमानः । अभी नर धीजवनं रथेष्ठामभीन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ॥ ४९ ॥ अभि । वायुम् । बीती । अर्प । गृणान. । अभि । मित्रावरुणा । पूयमानः । अमि । नरम् । धीऽजनम् । रथेऽस्याम् । अभि । इन्द्रम् । वृषणम् । वज्रऽबाहुम् ॥ ४९॥ 1-1. नास्ति वि. २. प्राज्ञ वि. "दयन्निवरूथ वि. ५.५. यज्ञ मनु विभ'. वि'. ९, मधुनमान् भूको. ३. नास्ति विभा. ४-४. दयन्तिवली विभ'; ६. स्तुनो घर. ७. नास्ति भ'. ८-८. देवोमो ·सू ९७, में ५० नवमं मण्डलम् गच्छ वेङ्कट० अभि गच्छ वायुम् पानाय स्तूयमानः। अभि गच्छ मिनापरुणौ च पूयमानः । अमि ३ नरम् बुद्धया समं वेगं कुर्वाणम् रथे स्थितम् इत्यश्विनावुनौ' मन्यन्ते । अभि इति स्पष्टम् ॥१९॥ अभि वनां सुरसनान्यपाभि घेनः सुदुर्घाः पूयमानः । अभि चन्द्रा भतवे नो हिर॑ण्याभ्यश्वान् रथिनौ देव सोम ॥ ५० ॥ अभि । वस्त्रो ! सुऽवसनानि । अर्थ । अभि । धेनुः । सुऽदुधौः । पूयमानः । अभि । चन्द्रा । भतवे । नः । हिरण्या । अभि । अश्वोन् । रथिनः । देव । सोम ॥ ५० ॥ येड्यूट० अभि गमय अस्माकं सुपरिधानानि वनाणि, अभि' च धेनः सुदुधाः पूयमानः, अभि' च हादकानि हिरण्यानि भरण्यानि भरणाय भस्माकम् , अश्वान् रथवतः देव! मोम। ॥५०॥ "इति सप्तमाष्टके चतुर्याध्याये विंशो वर्ग: ॥ अभि च अभी नौ अर्प दिव्या वर्सन्यभि विश्वा पार्थिवा पूयमानः । अभि येन द्रविणमश्नामाऽभ्यर्पियं जमदग्निवत्रः ॥ ५१ ॥ अभि । नः । अर्प । दिव्या । वनि । अभि । विश्वा । पार्थिवा ! पूयमानः । अभि । येन । द्रविणम् । अनाम । अभि । आयम् । जमदग्निऽवत् । नः ॥ ५१ ॥ घेवट० अस्माकम् उभयानि धनानि अभि अर्थ । तथा येन वयं धनम् अनवाम तद् अभि भर्ष । किंच अभि भर्ष स्पीणां योग्यं धनम् जमदग्नेरिव अस्माकमपि । यद्वा यथा जमदमत्र स्वादुतमः, एवम् अस्माकमपि स्वादुतमं मनं कुर्विति कुत्सः प्रार्ययते ।। ५ ।। अया पत्रा पवस्वैना वर्मनि माँचत्व इन्दो सरस प्रर्धन्य । अनश्चिदत्रु वातो न जूतः पुंहमेघश्चित् तकवे नरै दाद ।। ५२ ॥ अया। पवा । पवस्त्र । एना । वसूनि । माश्चत्वें । इन्दो इति । सरसि । प्र । धन्न । अनः । चित् । अत्रं । वातः । न । जुतः । पुरुऽमेधः । चित् । तको । नरम् । दात् ।। ५२ ।। येट० अनया पवमानया धारया पषस्व एनानि धनानि । मभिमन्यमानानां घातके' उदके स्वम् इन्दो! प्रगच्छ। घन. भादिश्यः मस्मिन् सोमे पूपमाने वातः इव गित: बहुयतः इन्द्रय । ताति.' गतिकर्मसु पठितः" । सोममभिगरते मचं नेता पत्रम् प्रपरन्तु ॥ ५२ ॥ १. 'नाती विम, 'नाको वि. २. अपि वि. १. मपि मि. १.५. नास्ति मूको. पानानि मूको. ५. 'मन्त्र मूको. ७. वैर १,१४७५c. ८. पाद वि. ९. तगतिः । मततिः वि. ..तु.निष २,४.

·३१५३ -- - स्वदे समाध्य [अ५,१४, व २१. उत ने एना व्या पस्याधि श्रुते श्रृवाय्पस्य तीर्थे । पष्टिं सहसा गुजो बसनि वृक्षं न पकं धूनवद्राय ॥ ५३ ॥ उत । न । एना । पृया । पत्रस्त । अधि 1 ते । अवार्यस्य । तीर्थे । पष्टिम् । सहसा । नगतः । यसूनि । वृक्षम् । न 1 पृफम् । धुनबत् । रणाय ।। ५३ ॥ धेट० प्रविध स्मारम् मनया घाापा पवाय धरणीपम्य सोमस्य तब श्रृंत पादस्य स्थाने यते । सोऽयं सम्रा हन्ता पटिम् सहरसाणि वरानि' वृक्षम् इव परफलम् अम्मा सणा जमार्यम् भकम्पयदिति ॥५॥ महीरो अस्य अपनाम शूपे. मार्थत्वे. वा. पर्शने. वा वर्धत्रे । अस्थापयन्निगुतः नयापामित्रों अपाचितो अचेतः ॥ ५४ ।। महि । हमें इति । अस्य । वृषनाम । शुषे इति । माँयये । या । पृर्शन । या 1 वर्धने इति । अस्योपर 1 निगुतः । स्नेहयत् । च । अप। अमित्रान् । अप । अचितः। अच । इतः ॥५४॥ घेहर० मदनी मे अस्य सोमस्य सुसो पणनमने, राणा वर्षणं गयूगां नमनम् , म क्रियमाणे युदे' भपि या रूपानसाध्ये पाहुयुद्धे राणा हिंसनशीले भवतः । सोऽयम् अपापयर शग्न. नेहयत् । प्रेदन प्रात्रावणम् । अब प्रत्यक्ष:-अप गमप भगिनान अप गमय अचितः अनिग्धान्इतः अस्मरसकाशादिति ॥ ५५ ॥ सं श्री पवित्रा विततान्येष्यन्वेक धावसि धूयमानः । असि भगो असि दात्रस्य दातासि मया मघवैद्भय इन्दो ॥ ५५ ॥ सम् । श्री ! पृथित्रा विसतानि । एपि । अ 1 एकम् । धावति । पुपमानः । असि । भगे. । असि । दानस्य । दाता । असि । गुवया । मधऽम्यः । इन्दो इति ॥ ५५ ॥ बेट० "सम् एपि त्रीणि पवित्राणि" विनतानि मरिम् यायुग सूर्य घ। अनु धासि प एक्म् भाविकम् पूयमानः। असि भजनीयः। असि च धनस्य मामेभ्यो भनवनयः त्वम् इन्दो॥५५॥ पति सप्तमायके चतुर्धा याये एकम्तिो पोस . । दाता। असि च धनवान् .. प १५.d, द. २. ययणीयस्य विभा. १.नास्ति वि. ५. (समालन विकसनशीले दि. ६. भा " वि' भावन् अभवत दि. ५-७ शुटितम् वि १. सदय वि', यत् सेक्ष्य वि. २.स्नेहण बिसहय वि 10-..देग ऋयामित्रा- नवगामयवाचिती निविम'; भवगमय दि 1-11. समयस्त्रिीणि विम'. १२. पवित्रा विथ'. 14.1३. नास्ति की.

·९७, में ५६] नवमं मण्डलम् एप विश्वचित् पयते मनीपी सोमो विश्वस्य भुवनस्य राजर्जा । द्रप्साँ ईरयन् विदथैबिन्दुर्वि वारमव्य समयाति याति ॥ ५६ ॥ , एपः । विश्वऽवित् । पवते । मनाषी । सोमः । विश्वस्य । भुवनस्य ( राजा। द्रप्सान् । ईरयन् । विदथेषु । इन्दुः । वि । बारम् । अव्यम् । समयो । अति । याति ॥५६॥ घेवट० एषः सर्वज्ञः पवते मेधावी सोमः विश्वस्य भुवनस्य राजा। द्रप्सान् प्रेरयम् यज्ञेषु इन्दु. वि अति याति भविमयम् वालम् समया इति ॥ ५६ ॥ इन्दै रिहन्ति महिपा अदब्धाः पदे रॅमन्ति कवयो न गृधाः । हिन्वन्ति धीरा दशभिः क्षिपाभिः समञ्जते रूपमपां रसैन ॥ ५७ ॥ इन्दुम् । रिहन्ति । महिषाः । अदब्धाः । पदे । रेभन्ति । कवयः । न । गृध्राः । हिन्वन्ति । धीराः । दशऽभिः । क्षिपाभिः । सम् । अञ्जते । रूपम् । अपाम् । रसैन । ५७ ।। वेङ्कट० इन्दुम् भास्वादयन्ति महान्तः अहिंसिताः' । सस्थास्य धारास्थाने शब्दायन्ते यथा धनम- भिकाङ्क्षमाणाः कवयः स्तुवन्तः शब्दायन्ते । तमिमं प्रेरयन्ति स्विजा दशभिः भगुलीभिः, सम् अञ्जते घ सोमस्य रूपम् अंशुम् अपाम् रसेन ॥ ५७ ॥ त्ययो वर्ष पर्वमानेन सोम भरे कृतं पि चिनुयाम शश्वत् । तनों मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥ ५८ ॥ त्वया । वयम् । पर्वमानेन । सोम । भरे । कृतम् । वि । चिनुयाम । शर्धत् । तत् । नः । मित्रः । वरुणः 1 ममहन्ताम् । अदिति: । सिन्धुः । पृथिवी उत । यौः ॥ ५८ ॥ घेङ्कट त्वया वयम् पवमानेन सोम! सहप्रामे बहु कर्तव्यम् वि चिनुयाम । तत् नः (१,९४,11) इति गतम् ॥ ५८॥ इति सामाष्टके चतुर्थाध्याये द्वाविंशो वर्ग.॥ [१८] अम्बरीपो वागिरः, अनिश्वा भारद्वाज ऋषी। पवमानः सोमो देवता। मनुष्टुप् छन्दः, एकादशी हसी अभि नो वाजसातमं रयिमर्प पुरुस्पृहम् । इन्दो सहस्रमणसं तुविद्युम्नं विम्वासईम् ॥१॥ १.रसिताराम'. २. शान्ते वि'म. ५.३. मास्ति मुभो.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [भY, २३. । अभि । नः । वाजऽसातमम् । रयिम् । अर्थ । पुरुऽस्पृहम् । इन्दो इति । सहस्रऽभर्णसम् । तुविऽद्युम्नम् । विम्यऽसहम् ॥ १॥ घेवट० "अम्यरोष ऋजिया च द्वौ सूक्तम् अभि नः' सह" (सु. श्रम २,९,१८) इति शौनकः । अमि अर्थ भस्माकम् अत्यन्त परप्रदम् रयिम् यहुभिः स्पृहणीयम् इन्दो! यहुभरणम् बहसम् महतोऽभिमविवारम् ॥1॥ परि प्य सुवानो अव्ययं रये न वर्माव्यत । इन्दुरभि द्रुणां हितो हियानो धाभिरक्षाः ॥ २ ॥ परि । स्यः । सुवानः । अव्ययम् । रथे । न । धर्म । अव्यत । इन्दुः । अभि । गुणा । हितः । द्वियानः । धाराभि. । अक्षारिति ॥२॥ वेङ्कट० परि यस्तै सूयमानः' पवियम्, यथा रथे स्थितः फापं परिग्ययति । सोऽयम् इन्दुः अभि हितः द्रोणकलशेन प्रेयमाणः धाराभिः क्षरति ॥ २ ॥ परि य मुंवानो अक्षा इन्दुरव्ये मदच्युतः । धारा य ऊों अध्वरे भ्राजा नैतिं गव्ययुः ॥ ३ ॥ परि । स्यः । सुवानः । अक्षारिति । इन्दुः । अव्य । मदऽच्युतः । धारा । यः । ऊर्घः । अपरे । भ्राजा । न । एति । गव्यऽयुः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० स एप सूयमानः परि क्षरति इन्दुः पवित्रे मर्दैन प्रेरितः । धारया यः कर्षः यो *भ्राजमानया इव दीत्या गरति गोकामः ॥ ३॥ स हि त्वं देव शश्वते बसु मर्ताय दाशुपै । इन्दौ सहस्रिण रयिं शतात्मानं विवाससि ॥ ४ ॥ सः । हि । त्वम् । देव । शश्वते । वहुँ । मतीय । दाशुपै । इन्दो इति । सहषिर्णम् । रयिम् । शतऽआत्मानम् । विवाससि ॥ ४ ॥ वेङ्कट० सः हि त्वम् देव। बहवे धनम् माय यजमानायर प्रयच्छसि । तया सति इन्दो। मझे सहस्रसख्यम् रयिम् बहुरूपम् प्रेरय ॥४॥ वयं ते अस्य वृत्रहन् वसो वस्वः पुरुस्पृहः । नि नेदिष्ठतमा इपः स्याम सुनस्याभिगो ॥ ५ ॥ 1. तोऽतिमविवि २. पूयमानः विभ'. ३. सूयमानः वि अस्यमानः वि', एक वि' अ. ५. याजनानि य. वि''. ६. 'छति मूको ४-१. भ्राजमान ·नवमं मण्डलम् । सू१८,६] ययम् । ते । अस्य । वृत्रऽन् । वसो इति । यस्वः । पुरुऽस्पृहः । नि । नदिएऽतमाः । ५ः । स्याम । सुन्नस्य । अभिगो इत्यधिऽगो ॥ ५ ॥ घेट० वयम् ते अस्य शत्रुहन्! वासयितः! धनस्य बहुभिः स्पृहणीयस्य मन्तिहतमाः नितराम् स्याम भयस्य सुरस्य च हे अमृतगमन! ॥ ५॥ द्वियं पञ्च स्वयशसं स्वसारो अदिसंहतम् । नियमिन्द्रस्य काम्य प्रस्नापर्यन्त्यूमिणम् ॥ ६ ॥ द्विः । यम् । पञ्च । स्वऽयशसम् । स्वसौरः । अदिऽसहतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्यम् । प्रऽस्नापर्यन्ति । ऊर्मिणम् ॥ ६ ॥ वेड्ट० यम् दश स्वमार: स्वभूतयशसम् प्रावभिः संहतम् प्रियम् इन्दस्य काम्यम् वसतीवरीभिः प्रलापयन्ति धाराभिः युक्तम् । उत्तरत्र सम्पन्धः ॥६॥ 'इति सप्तमाष्टके धनुर्याध्याये प्रयोविंशो वर्ग:'। । । परि त्यं हर्यंत हरि वन पुनन्ति वारेण । यो देवान् विश्वाँ इत् परि मदैन मुह गच्छति ॥ ७ ॥ परि । त्यम् । हर्यतम् । हरिम् । बभ्रुम् । पुनन्ति । वारण । यः । देवान् । विश्वान् । इत् । परि । मदैन । सह । गच्छति ॥ ७ ॥ वेङ्कट० परि पुनन्ति तं स्पृहणीयम् हरितवर्णम् ध्रुवर्णम् च मालेन, यः देवान् विश्वान् एवं मादकेन सह परि गच्छति ॥ ७॥ अस्य वो घबसा पान्तौ दक्षसाधनम् । श्रवो वृहद् दधे स्वर्ण हर्यतः ॥ ८ ॥ अस्य । वः। हि। अर्वसा। पान्तः । दक्षऽसाधनम् । यः । सुरिपुं । श्रवः । बृहत् । दुधे । स्वः । न । हुर्यतः ॥ ८ ॥ बेङ्कट० अस्य यूयं हि रक्षणेन पिबन्तो भवथ बलस्य "साधनं रसम्, यः भयम् सूरिषु महद् अन्नम् स्थापयति मादित्यः इत्र स्पृहणीयः॥ ८॥ से यौ यज्ञेषु मानवी इन्दुर्जेनिष्ट रोदसी। देवो देवी गिरिष्ठा अधन् तं तुविश्वणि ॥९॥ य; सूरिपु । 1. स्वतार मूको, २. सङ्ग विम'. रस वि. ३३. नास्ति मूको. * नभ्रूवर्ण मुको. ५-५. न ·ऋग्नेदे सभाध्ये [अ५, ४,३ २४. सः । वाम् । यज्ञेषु । मानधी इति । इन्दुः । जनिष्ट । रोदसी इति । देवः । देवी इति । गिरिऽस्याः । अधन् । तम् । तविऽस्वनि ॥ ९ ॥ येङ्कट० सः वाम् यज्ञेषु हे मानग्यो! इन्दुः अजायत चावापृथियो!। देवः देन्यौ! प्रारम स्थितः । तम् जातम् प्रावभिः अन्धन् भनन्' पहुस्सने उपरे यज्ञे घेति ॥ ९ ॥ इन्द्राय सोम पातये त्रप्ने परि पिच्यसे । न च दक्षिणावते देवार्य सदनासदै ॥१०॥ इन्द्राय। सोम।पातवे । वृऽने । परि । सिष्यसे । नरै। च।दक्षिणाऽवते । देवाय । सदनऽसदै ॥१०॥ येङ्कट० इन्द्रस्य सोम! पानार्थम् प्रग्ने परि सिच्यसे मनुष्याय च दक्षिण' प्रयरछते देवार्यम् यज्ञगृहे सीदते ॥ १० ॥ ते प्रलासो व्युटिए सोमाः पवित्र अक्षरन् । अपप्रोयन्तः सनुत(रचितः प्रातस्ता अप्रचेतसः ॥ ११ ॥ ते । प्रत्नासः । विऽउष्टिषु । सोमाः । पवित्रं । अक्षरन् । अपोधन्तः । सनुतः । हुरचितः । प्रातरिति । तान् । अप्रैऽचेतसः ॥ ११ ॥ घेङ्कट० ते मलाः उपस: म्युच्छनेषु सोमाः पविग्रे क्षरन्ति अपप्रोयन्तः अन्तहिसान् स्तेनान् (तु. निघ ३,२४ ) प्रातः एव तान् अप्रज्ञान् । अपप्रोथनं 'वाचा अपप्रेरणमिति ॥1॥ तं सखायः पुरोरुचे यूयं वयं च सूरयः । अश्याम वाजगन्ध्यं सनेम वाजपस्त्यम् ॥ १२ ॥ तम् । सखायः । पुरऽरुचम् । यूयम् । ययम् । च । सूरयः । "अझ्याम । वाजेऽगन्थ्यम् । सनेम । वाजेऽपत्यम् ॥ १२ ॥ घेङ्कट० तम् है सखायः! पुरतो रोचमानम् यूयम् वयम् च प्राज्ञाः अश्नीयाम' परकरगन्धम् , भजेमहि च बरकरपतनमिति ॥१२॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये चतुर्विशो वर्ग:'। [९९] "रेभसूनू काश्यपी अपी। पवमानः सोमो देवता। मनुष्टुप् छन्दः, प्रथमा बृहती। आ हैर्यतार्य धृष्णवे धनुस्तन्वन्ति पौंस्यम् । शुक्रां यन्त्यसुराय निर्णिजै विपामग्रे महीयुवः ॥ १ ॥ . 1. धनन् वि'; अनवि', सघ्नन् भ', २.दक्षिणाः वि. ३. यज्ञे गृहे वि'अ', ४-१ चा च नेवि च पो' वि. ५-५. निगमो निरुक्तिश्च या ५,१५. ६. मनो विभ, अमीर विष ७०. नास्ति मूको.

·सू १९, में २] नवौ मण्डलम् आ । इयंताय । धृष्णवै । धनुः । तन्वन्ति । पीस्यम् । शुक्राम् । व्यन्ति । असुराय । निःऽनिजम् । विपाम् । अप्रै 1 महीयुवः ॥ १ ॥ घेट० रेभसून काश्यपो! आ तन्वन्ति धनुः 'धनुपि ज्या' कुर्वन्ति स्पृहणीयाय धृष्णवे सोमाय पुंस्त्वस्य घोतकमिति सोमस्य धाराविसधि वितन्यमानं पवित्रमाह। तदेवोक्तम्-शुक्लवर्णाम् वितम्यन्ति यलिने सोमाय निर्णिजम् , यया सोमो निर्णिज्यते, पवित्रम्' मेधाविनाम् अमे देवानाम् अविना पूजाकामाः ॥1॥ अध नपा परिष्कृतो वाजा अभि प्र गाहते । यदी विवस्वतो धियो हरि हिन्वन्ति यातये ॥ २ ॥ अर्ध । क्षपा । परिऽकृतः । वाजान् । अभि । प्र । गाहते । यदि । विवस्वतः । धियः । हारम् । हिन्वन्ति । यातये ॥ २ ॥ घेङ्कट० अथ क्षपायां क्षपयिध्या सेनापाम् अलङ्कृतः सोमः बलानि अभि प्र गच्छति । यदि एनं यजमानस्य भङ्गुलयः हरिम् प्रेरयन्ति गमनाय ॥२॥ तमस्य मर्जयामास मदो य ईन्द्रपातमः । यं गावे आसभिर्दधुः पुरा नूनं च सूरयः ॥ ३ ॥ तम् । अस्य । मर्जयामसि । मदः । यः । इन्द्र पातमः । यम् । गाः । आसऽभिः । धुः । पुरा । नुनम् । च । सूरयः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० तम् सोमस्य रस शोधयामः, मदः यः इन्द्रेणाऽत्यन्तं पातन्या, मास्यैः भारयन्ति । पुरा ध सम्प्रति च स्तोतारः पिबन्ति भास्यरिति ॥३॥ तं गाया पुराण्या पुनानमभ्यनूपत । उतो कंपन्त तियो देवानां नाम विभ्रती ॥४॥ तम् । गाया । पुराण्या । पुनानम् । अभि । अनुफ्त । उतो इति । कृपन्त । पीतयः । देवानाम् । नाम । बिभ्रतीः ॥ ४ ॥ वेङ्कट० तम् वाधा प्रलया पूयमानम् अभि स्तुवन्ति । अपि छ कल्पयन्ति भगुलयः देवार्थम नमनम् विप्राणाः ॥४॥ यम् गाव: गन्तार: 1-1. धनुज्यम् वि. २.२. 'ज्यते वितन्नन्ति पवित्रम् मूको. ३. 'कृता विम', 'कृत वि. १. यति वि', यच्छन्ति वि. ५. सोतारः मूको. १. प्रत्नाय वि. ७. नास्ति दि. ८.नास्ति विमा.

·भाग्य सभाध्य [भ, भम २५. तमुक्षमाणमुव्यये बारे पुनन्ति धर्णसिम् । दूतं न पूर्वचित्तय आ शांसते मनीषिणः ॥ ५॥ तम् । उक्षमाणम् । अन्यौं । चोर । पुनन्ति । धर्णसिम् । दूतम् । न । पूर्वऽचित्तये । आ। शासते। मनीपिणः ॥ ५ ॥ घेट० तम् सिच्यमानम् पयिने पुनन्ति धारकम् । समिमम् दूतम् इव परेषां पूर्व मेव' प्रशापनाय मर्थयन्ते मेधाविनो पजमानाः ॥ ५॥ "इति सप्तमाएके चतुर्थ ध्याये पशिो वर्गः ॥ स पुनानो मदिन्तमः सोम॑श्चमूपु सीदति । पशौ न रेते आदधत् पर्तिर्वचस्यते धियः ॥ ६ ॥ सः। पुनानः । मदिन्ऽतमः । सोमः । चर्प । सीदति । पृशौ । न । रेतः । आऽदर्धत् । पतिः । यचस्यते । धियः ॥ ६ ॥ घेवट० सः पूयमानः अत्यन्तं मदयिता सोमः चमूपु सीदति । पशौ इव रेतः आदधत् अपमः पतिः स्तूयते कर्मणः ॥६॥ स म॑ज्यते सुकर्मभिवो दे॒वेभ्यः सुतः । विदे यासु सददिमहीरपो चि गाहते ॥ ७ ॥ सः। मृज्यते । सुकमऽभिः । देवः । देवेभ्यः। सुतः । विदे । यत् । आसु । सम्ऽददिः । महीः । अपः । वि । गाहते ॥ ७ ॥ बेङ्कट० सः मृज्यते सुकर्मभिः देवः देवार्थम् सुतः । ज्ञायते यत् आसु प्रजासु सम्यग् धनस्य दाता, सदानी महतीः अप: वि गाहते वसतीवरीः ॥७॥ सुत इन्दो पवित्र आ नृभितो वि नीयसे । इन्द्राय मत्सरितमश्चमूचा नि पौदसि ॥८॥ सुतः । इन्दो इति । पवित्रै । आ। नृऽभिः । यतः । वि । नीयसे । इन्द्राय । मत्सरिन्ऽतमः । चमूर्छ । आ । नि । सीदसि ॥ ८ ॥ घेङ्कर० निगदसिदेसि ॥ ८॥ 'इति सप्तमाष्टके चतुर्थाध्याये पड्विंशो वर्ग: .. पूर्वमिव विभा. १.२. नास्ति मूको. ३. कर्मणा विमा ·सू.१००, म १] नवमं मण्डलम् [ १०० रेभसून काश्यपारपी। पवमान सोमो देवता । अनुष्टुप् छन्द । अभी नवन्ते अद्रुहः प्रियमिन्द्रस्य काम्य॑म् । वत्सं न पूर्व आयुनि जातं रिहन्ति मातरः।।१।। अभि । नवन्ते । अगुहे. । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्य॑म् । वृत्तम् । न । पूर्व । आयुनि । जातम् । रिहन्ति । मातरः ॥ १ ॥ पेट्ङ्कट० यथा प्रथमे 'श्यसि पत्सम् मातरः जातम् लिहन्ति, तथा सोमम् इन्द्रस्य मियम् कमनीयम् भद्रोहा. घसतीवर्यः अभि गच्छन्ति॥१॥ पुनान इन्दया भर सोम द्विनहंस रयिम् । सं चानि पुष्पामि विश्वानि दाशुषों गृहे ॥२॥ पुनान । इन्दो इति । आ । भर । सोमं । द्विऽवई सम् । रयिम् । सम् । वसूनि । पुष्यसि । विश्वानि । दाशुपं । गृहे ॥ २ ॥ बेङ्कट० 'प्यमान इन्दो! आ भर सोमा यो स्थानयो । परिवणशीलम् धनम् । त्वम् दि धनानि पुष्यमि विश्वानि यजमानस्य गृहे ॥ २ ॥ त्वं धियं मनोयुज सृजा वृष्टिं न तन्यतुः । सं वसूनि पार्थिना दिव्या च सोम पुष्यमि ।। ३ ।। यम् । धिर्यम् । मन ऽयुजम् । सृज । वृष्टिम् । न । तन्यतु । त्वम् । यमनि । पार्थिा । दिव्या । च । सोम । पुष्यसि ॥ ३ ॥ घेष्ट त्वम् धाराम् मनोवेगाम् सूज वृष्टिम् इव तन्यतु.। शिष्ट सटमिति ॥३॥ परि ते जिग्युपो यथा धारा मुतस्य धारति । रहमाणा व्यपयं वार वाजी सानसिः ॥ ४ ।। परि । ते। जिायुपं । यथा । धरा । सुतस्य । धाति । रहमाणा । वि। अव्ययम् । वरम् । वाजीऽव । सानसि ॥ ४ ॥ वेङ्कट० वि परि धावत अव्ययम् वारम्' जेतु इव अधः शगां सम्मननशील व वेग कुर्वाणा धारा इति ॥ ४ ॥ ३३ नास्ति वि जस्थान दिम १. वल " नास्ति मुको, २-२. नास्ति वि. विभ', 'एन् वि'. ४-५, शील स्तव कि ·ऋग्वेदे सभाष्ये [म.भ, २५ क्रत्वे दक्षीय नः को पर्वस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतो मित्राय वरुणाय च ॥ ५ ॥ ऋत्ये। दक्षाय । नः। कवे । पर्वस्व । सोम । धारया । इन्द्राय । पातवे । सुतः। मित्राय । वरुणाय । च ॥ ५ ॥ घेवट० ले प्रशनाय च यलाय घ भस्माकम् को!। शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५॥ 'इवि सप्तमायके चतुर्थाध्याय सप्तविंशो वः ॥ पर्वस्व वाजसातमः पवित्रे धारया सुतः । इन्द्राय सोम विष्णवे देवेभ्यो मधुमत्तमः ॥ ६ ॥ पर्वस्व । वाजऽसातमः । पवित्र । धारया । सुतः । इन्द्राय । सोम । विष्णवे । देवेभ्यः । मधुमत् ऽतमः ॥ ६ ॥ घेवट० मिगदसिद्धा ॥ ६॥ त्वां रिहन्ति मातरो हरि पवित्र अद्रुहः । वत्सं जातं न धेनवः पर्वमान विधर्मणि ॥ ७ ॥ त्वाम् । रिहन्ति । मातरः । हरिम् । पवित्रे । अदहः । वृत्सम् । जातम् । न । धेनवः । पर्वमान । विऽधर्मणि ॥ ७॥ बेङ्कट० घसतीवयः त्वाम् लिहन्ति विधर्मणि यज्ञे इति ॥ ७॥ पर्वमान महि अवश्चिभिर्यासि रश्मिभिः । शर्धन् तमांसि जिनमे विश्वानि दाशुपौ गृहे ॥ ८ ॥ पर्वमान । महि । श्रयः । चित्रेभिः । यामि । रश्मिऽभिः । शर्थन् । तमांसि । जिनसे । विश्वानि । दाशुषः । गृहे ॥ ८ ॥ घेङ्कट० पयमान ! महत् श्रवणीयम् भन्तरिक्षम् चित्रैः रश्मिभिः परि-यासि। शिष्टं समिति ॥ ८ ॥ त्वं द्या चे महिव्रत पृथिवीं चाति जझिपे । प्रति द्वापिममुश्चथाः पर्वमान महित्वना ॥ ९ ॥ च । महिऽवत । पृथिवीम् । च । अति । जभ्रिषे । प्रति । दापिम् । अभश्चयाः । पर्वमान । महिऽयना ॥ ९॥ स्वम् । द्याम् 1-1. नास्ति मुको, ·मपम मण्डलम् सू...] घेङ्कट त्वम् पावापृथियो भरयन्तं बिभर्षि महामन्!, प्रति मुसि च कवचम् पवमान ! महावेन युक्तः इति ॥ ९॥ "इति सप्तमाष्टक चतुर्थाध्याय मष्टाविंशो वर्ग.. व्यायचतुर्थमध्याय सप्तमस्याष्टकस्य सः । भवगोरकुले यस्य मानुरासीत् समुद्भवः ।। इति वेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते ऋक्संहिताव्याख्याने सलमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः । इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाएके चतुर्थोऽध्यायः॥ 1. नास्ति विभ', २-२. नास्ति मूको.

·शायदे समाप्ये [, अ५,५१ वेड्ट. रान समस्ता सामन्तम्या मकार अथ पञ्चमोऽध्याय. 'पुरोजिती वो अन्धरा।' व्याधिपासत माधरः। मयाजदतावादी याम्य सम्प्रदर्शयन् ॥ ॥ भवन्तीहोभये देवाः दुशास्तथा। सूर्यः सोमो देवगुरभीमः सौम्योऽभिागंयो ॥ २ ॥ कहाणां सपा यशः प्रचोदितः। मौमाय नवसाल पुरोडाश' इति श्रुतिः ॥ ३ ॥ पटकाम्येरितो धन हवीपि दक्षिणाय घ भुरमुभिः ॥४॥ भवन्ति प्रय रम्य काम समन्विताः। विभाजस्ततस्तेषां पट मन्या न फरिपताः ॥ ५॥ धुतिमामान्यतस्ते पां याज्याचरफमात्। 'अमिधा(धी", 'उ) घुयायामे", 'प्रपं. शुक्रा" घोदिताः ॥ ६ ॥ श्रुतिसामान्यतः प्रीताः घागारकादयः। अङ्गारकस्य घ.मेश्व समाना प्रकृतियतः ॥०॥ तथैव देवो यः कश्चित् भाप्रीसूक्तेषु कीत्यते । सात्पर्य समिदादीनां कीर्तनेव्यिति अचेतनान् इज्यमानान्" भनिरंट्वेदमुक्तवान् । "याजान्ने अन्याजान"" सर्वान् " दत्तेति देवताः ॥९॥ एवं हुतभागग्निः प्रयाजेविति तमेव माग यषटकारात् ध्येयं यस्ककुलोद्भव."on स्वनानेयतां स्पष्ट पुनराधानगोधरात् । ब्राह्मणादवगच्छामस्तदिदं ब्राह्मणं शृणु ॥७॥ तन निर्णयः॥८॥ च मन्यते । १. नास्ति वि', प्रो: सक्षमेऽरक पञ्चमोऽ याय आरभ्यन अध्यायार्थ प्रतिपादिका कारिका भ', २. प्रयावदेवणनादौ सम. ३. कठराम्येष्टितो वि', कठकान्य प्टिको विभ. १. ज्यापुरोरूवः वि; जया."चर विभो. ६. सर १५,०४. ८. चोदिता ९ 'रश्च वि; कश्चा वि', १. प्रकृति ... विस'; प्रकृतिधनिः वि'. १. इज्यायमान् वि. १२-१२. प्रयाजाम भनुयाजा: वेम, । ऋ १०,५१,८. १३. सवां विभऋअ. १४. यारक वि', 'लोद्भव विभ. वि''.

·शतको ह सू१०१, मं] नवौ मण्डलम् 'नानामेयं पुनराधेये कुर्यात् । यदनाग्नेयर पुनरधेिय' पुर्यात् । त्यृद्ध मेव' रत् । अनाप्नेयं वा एतत्' कियते । यत्समि रस्सनूनगरातमिडो यहि जति' (तंत्रा १,३,१,२,३ ) इति । সাবানা स्पष्ट याज्यास्वदर्शनात् । भनानेयप्रवाद ऽयम् इति यास्कस्य दर्शनम् ॥ १२॥ वं यज्ञेषु देवेषु भागमी परे। इत्यादिक शतपथे प्रयाजा ऋतुदेवताः ॥३॥ उक्ताः 'प्रवेशितोऽभिश्च तेवृतुध्धिति दर्शनम् । वसन्तमृतूनामिति तेन कुर्मोऽनुमन्त्रणम् ॥ ११॥ भत्र वाजसनेयकम् - "स , समिधो यजति । वसन्तो वै समित् xxx॥ अथ तनूनातं यजति । प्रोमो वै 'तनूनपात् । प्रोमो ह्यासा' प्रजानो तनूस्तपति' (मारा १.५,३,९-१० तु. काश २, ५,1,-८) इति । ननु १"च द्विप्रकृतय." स्पयमेवेतिर केचन । स्वतन्त्रा देवतास्तेषाम् आमेयत्वं कथं भवेत् ॥ १५ ॥ तन मन्ततः श्रूयते-'स होवाचाग्नियन्मा प्रथम यजध्ये क मम ततो भागः स्यादिति । होचुः देवाः। न त्वामायतनाच्च्यवयेमेति । तातूनग्निरुपमन्त्रयाश्चक्रे', इत्युक्त्वाऽन्तत आह -'स एषोऽग्निः ऋतुष्वन्वाभक्तः। स वा ओषधीः पचति इमा ऋतः पचन्तीति' (तु. काश २,५,३,४-५)। तत्परैः परिहारोऽत्र वृद्धांच्या भस्माकं परिहारोऽत्र शीघ्रं न प्रत्यभादिति ॥१३॥ या प्रयत्नतः। [१०१] १.३ अन्धीगुः श्यावाधिः, ५.६ ययाति हुषा, ७०९ नहुषो मानवः, १०.१२ मनुः सांवरणः, १३.१६ वैश्वामित्रो वाच्यो वा प्रजापतिपित। पवमानः सोमो देवता । अनुष्टुप् छन्दः, द्वितीयातृतीये गायन्यो। पुरोर्जिती वो अन्धसः सुताय मादयित्नवे । अप श्वान श्नथिष्टन सखायो दीर्घजिह्वयम् ।। १ ।। 1. यहामेष बैंभ, यदनाग्नेये वि'अ'. २. नास्ति विभ'. ३. पूर्वमेव विमा वृद्धमेव घि' वेंशन, १. तन ऋष ५.५. काश २.५,३, (तु. माश १,६,1,1) यशे कारा माश, मास १,६,१७ काश २,५,३. ७-७. नास्ति दि. ८.८, नारित वि' ९. यदि वि॥ १.१०. यदाः प्रभूतय वि'; या प्रभृतय वि'; यदा प्रायः मर ११. मेवेह वि. १२, नास्वि चममा १३, न प्रवि. १. ता तत वि'. १५. 'वामरत . १६-१६. नारित मूको.

·। - प्राग्वेदे सभाध्ये [, म ५ व.. पुरःऽजिती । यः। अन्धसः । सुताय । मारिन । ॐ श्वानम् । इनथिष्टन । सखायः । दीर्घऽजियम् ॥ १ ॥ घेङ्कट० कात्यायन. - पुरोजिती पोडशान्धीगुः श्यावास्वियंयाति हुपो नहुपो मानको मनुः सावरण इति तृचाः । शये प्रजापतिः' (२९,१.१) इति । पुरःस्थितजयस्य मदनीयस्थ सोमस्य यूप सुताय मदकराय दीन्दिम् श्वानम् अप इनथिटन' हे ससायः । यथा राक्षसाः सुतं सोमं म रिहन्ति तथा कुरुतेति ॥ १॥ यो धारया पावको परिप्रस्यन्दते सुतः । इन्दुरश्वो न करव्यः ॥ २ ॥ यः । धारया । पाक्कयो । परिऽप्रस्यन्दते । सुतः । इन्दुः । अश्वः । न । कृल्यः ॥ २ ॥ चेङ्कट० यः धारया शोधयिष्या परिप्रस्यन्दते भभिपुतः इन्दुः अवः इव कर्मण्य ॥२॥ तं दुरोप भी नरः सोमै विश्वाच्या बिया । यज्ञं हिन्वन्त्यद्रिभिः ।। ३ ।। तम् । दुरोपम् । अभि । नरैः । सोमम् । विश्वाच्या । धिया । य॒ज्ञम् । हिन्यन्ति । अदिऽभिः ॥३॥ वेङ्कट० तम् दुदंदम् भभि प्रेरयन्ति अस्विनः सोमम् सर्वान् कामान् अनिश्या' धिया यष्टव्यम् मावभिः ॥ ३ ॥ सुतासो मधुमत्तमाः सोमा इन्द्राय मन्दिनः । पवित्रवन्तो अक्षरन् देवान् गच्छन्तु वो मदाः ॥ ४ ॥ सुतासः । मधुमतऽतमाः । सोमाः । इन्द्राय । मन्दिनः । पवित्रऽवन्तः । अक्षरन् । देवान् । गच्छन्तु । यः । मदाः ॥ ४ ॥ घड्र० सुता' मधुमत्तमाः सोमाः इन्द्रस्य मदकराः पवित्रवन्तः क्षरन्ति । देवान् गच्छन्तु युग्माकं रसाः इति प्रत्यक्षः ॥ ४ ॥ इन्दुरिन्द्रीय परत इति देवासौ अब्रुवन् । वाचस्पतिर्मखस्यते विश्वस्येशान ओजसा ॥ ५॥ इन्दुः । इन्द्राय । पवते । इति । देवासः । अब्रुयन् । वाचः । पतिः । मखस्यते । विश्वस्य । ईशानः । ओजसा ॥ ५॥ घेङ्कट० इन्दुः इन्द्रार्थम् पवते इति स्तोतारः वदन्ति । तदानीम् अयम् वाचस्पतिः सोमः पूजामिच्छति विश्वस्य ईशानः बलेन ॥५॥ "इति सहमाष्टके पञ्चमाध्याये प्रथमो धर्ग:" १, नविष्टन मूको. ४... नास्ति मूको. भवन्त्या विम'; अन्वन्य वि. ३. सोम विम'; सोम वि.

·नवम मण्डलम् ६.1, मैं सहस्रधारः पवते समुद्रो वाचमीव॒यः । सोमः पती रयीणां सखेन्द्रस्य दिवेदिवे ॥६॥ सहसंऽधारः । पते । समदः। पाचम्लयः । सोमः । पतिः। रयीणाम् । सखा । इन्द्रस्य । दिवेऽदिवे ॥ ६ ॥ वेङ्कट० बहुभारः पवते, पस्मात् समुद्रवन्ति 'रसाः, या बाचं प्रेरमादि। सोमः इति स्पष्टम्॥६॥ अयं पुपा विर्भगः सोमः पुनानो अति ! पतिर्विश्वस्य भूमनो व्यख्यद्रोदसी उभे ॥ ७ ॥ अयम् । पूषा ! रुपिः । भगः । सोमः । पुनानः । अर्पति । पतिः । विश्वस्य । भूमनः । वि । अख्यत् । रोदेसी इति । उभे इति ॥ ७ ॥ घेङ्कट० अयम् पोषक: भजनीयः रयिः धनहेतुः सोमः पूयमानः गम्छति । पतिः विश्वस्य भूतस्य प्रकाशयति धावापृथिव्यौ उभे ॥७॥ समु मिया अनूपत गावो मदाय घृष्षयः । सोमांसः कृण्वते पृथः पर्वमानाम इन्दवः ॥ ८॥ सम् । ऊँ इति । प्रियाः । अनुयत । गावः । माय । घृष्ययः । सोमासः । कृयते । पयः । पर्वमानासः । इन्दवः ॥ ८ ॥ वेङ्कट० सम् स्तुवन्ति प्रियाः वाचः सोमस्य मदार्थम् परस्परं स्पर्धमानाः । सोमाः कृण्वन्ति मार्गान पूयमानाः दीहा. ॥८॥ य ओर्जिष्ठम्तमा भर पर्वमान वाय्यम् । यः पञ्च चर्पणीरभि रयिं येन पामहै ॥ ९ ॥ यः । ओजिष्ठः । तम् । आ । भर । पर्वमान । श्रयाय्यम् । यः । पञ्च । चर्पणीः । अभि । रयिम् । येन । वामहै ॥ ९ ॥ वेड्डर. य. मोजस्वितम रसः, तम् आ भर परमान! श्रवणीयम्, यः पय चर्षणी.' अभि तिष्ठति, धनम् च येन पनामदे ॥ ९॥ सोमाः परन्तु इन्दोऽस्मम्मै गातुवित्तमाः । मित्राः सुवाना अरेपर्सः स्वाध्यः स्तुर्विदः ॥ १० ॥ + ३. यस्मात् गते विरमा २... रया यश्च वि'ब': रमन दि'. ३. भोलिस्थितमो वि" मोजिस्पिरतमो . १. एबमानं मूको. ५. वर्षीः मूको... वनामो विमः ·ऋग्वेदे रामाध्ये [७,१५,१२. सोमाः । परन्ते । इन्दवः । अस्मभ्यम् । गावितऽतमाः । मित्राः । सुवानाः । अपसः । सुऽआयः । स्वःऽविदः ॥ १० ॥ घेङ्कट० सोमा. पवन्ते दीप्ता अरमभ्यम् अतिशयेन मागस्य सम्मका: ससाय: सूयमानाः अपापाः शोभनाऽऽध्याना सज्ञाः ॥१०॥ "इति सप्तमारके पसमाध्याये द्विवीयो धर्गः ॥ । सुष्वाणासो व्यदिभिधिताना गोरधिं वचि । इपमस्मभ्यमभितः समस्वरन् वसुविदः ॥ ११ ॥ सुऽस्वानासः । वि । अऽिभिः । चितानाः । गोः । अधि । स्वचि । इपम् । अस्मभ्यम् । अमितः । सम् । अस्वरन् । वसऽविदः ॥ ११ ॥ धेट स्पमाना: विविधम् सम् स्वरन्ति प्रायभिः ायमानाः अधिपवणधर्मणि असम् अस्मभ्यम् अभितः धनस्य रम्भा ॥१॥ एते पूता विपश्चितः सोमामो दध्याशिरः । सूर्यासो न दर्शतासो जिगलयो ध्रुवा धृते ।। १२ ।। एते । पूताः । त्रिपःऽचितः । सोमासः । दधिऽआशिरः । सूर्यासः । न । दर्शतासः । जिगनवः । ध्रुवाः । धुते ॥ १२ ॥ वेङ्कट० एते पूताः मेधाचिन: सोमाः दधिनिधणाः सूपीः इव दरानीपाभान्ति गमनशीला: ध्रुवा. उदके ॥ १२॥ प्र सुन्वानस्यान्धमो मतों न त तद्वचः । अपु श्वान मराधस इता मुखं न भृगकः ॥ १३ ॥ प्र । सुन्वानरय । अन्धसः । मतः । न । वृत । तत् । वचः अप: श्वानम् । राधसम् । हत । मखम् । न। मृगव ॥ १३ ॥ यङ्कट० सूयमानस्य सोमस्य तत् वचन घोपम् "मारक. स्वा' न प्रवृत न भजताम् । तथा वानम् त संराधकर्मरहितम् अप हत, यथा पुरा मखम्' भपराद्वम् "भृगव. अपहतकात,"॥ १३॥ । - १. सहाया. अ'. २. स्तुप' वि'. ३. शोभमानाः बिम'; शोमनाधाना वि. ४-५. नास्ति भूको... तूयमाना मको. ६ स्वत वि'; नास्ति विभ. ७.७. कमारकश्व वि' मारकरघा विस'. १. मसरापक वि. ९. मघम् मूको. १०.१०. इतवन्तः वि', 'वो वहत्तवन्त विभ', ·सू १०१, म १४] नवम मण्डम आ जामिरकै अव्यत भुजे न पुत्र ओण्योः । सरज्जारो न योषणां वरो न योनिमामदम् ॥ १४ ॥ आ । जामि । अक्के । अव्यत । भुजे । न । पुन । ओण्यो । सरत् । जार । न । योर्पणाम् । वर । न । योनिम् । आऽसदम् ॥ १४ ॥ घेङ्कट आ 'बध्यते बधु सोम माच्छादके पविग्ने यथा रक्षकयो मातापितो मुझे पुत्र । सोऽय सरति जार इव असतीम्, वर इव च कन्याम्, स्व स्थानम् भासत्तु कलशम् ॥ १४ ॥ स वीरो दक्षसाधनो वि यस्तस्तम्भ रोदसी । हरिः पवित्र अव्यत वेधा न योनिमासदम् ।। १५ ॥ स । वीर । दक्षऽसाधन । वि । य । तुस्तम्भ । रोदसी इति । हरि । पवित्रै । अन्यत । वेधाः । न । यानिम् । आऽसदम् ॥ १५ ॥ वेड्यूट० स वीर बलसाधन भवति, य वि अस्तन्नात् द्यावापृथिव्यौ। हरितवर्ण पविने बध्यते विधाता इव गृहस्य स्थानम् मासत्तुम् ॥ १५ ॥ अव्यो वारेमिः पवते सोमो गव्ये अधि त्वचि । कनिकद्वृषा हरिरिन्द्रस्याम्यति निष्कृतम् ॥ १६ ॥ अव्य । वारेभि । पाते । सोम । गव्यै । अधि । वचि । कनिक्रदत् । वृपो । हरि । इन्द्रस्य । अभि । एति । नि.ऽकृतम् ॥ १६ ॥ वेङ्कट० भवे वालेभ्य पक्ते सोम गव्ये 'च धर्मणि' । शब्दायमान वृषा हरि गच्छति स्थानम् ॥ १६ ॥ "इति सप्तमाटके पञ्चमाध्याये तृतीयो वर्ग:'। इद्रस्य अभि » [१०२] "त्रित भापत्य मषि । पवमान सोमो देवता । उष्णिक छद। ऋाणा शिशुमहीनो हि बन्नृतस्य दीधितिम् । मिश्या परि मिया मुंवदध द्विता ॥१॥ काणा । शिशु । महीना र । हिन्यन् । मृतस्य । दीधितिम् । विश्वा । परि । प्रिया । भवत् । अर्ध । द्विता ॥ १ ॥ 1-1 नेवधर अ'. १. सातु मूको. ३३ नव व रमगि वि. ४४ नारिष मूको ·३१६८ प्राग्वेदे सभाध्ये [अ५, ५, ४. चेङ्कट० मितः । कुर्वाणो यज्ञम् अपाम् शिशुः प्रेरयन् यस्य धारक स्वरसम् विश्वानि प्रियाणि परि भवति । भपि च द्वधं भवति दिवि च पृधियां च यतंत इति ॥ ॥ उप वितस्य पाप्योरिभक्त यद् गुहां पदम् । यशस्य॑ सुप्त धामभिर प्रियम् ॥२॥ उप। वितस्य । पाप्यौः । अभक्त । यत् । गुहा । पदम् । यज्ञस्य । सप्त । धामऽभिः । अर्ध । प्रियम् ॥ २ ॥ कूट० सोमो' 'यदा उप अभक्त मम वितस्य पायोः' भधिषवणफरकयोः पदम् स्थानम् गुहायां हविधान, मनन्तरम् यज्ञस्य सप्तभिः धारकंदछन्दोभिः' प्रियम् सोमम् अभिष्टुवन्ति । अपि वा सप्तभिरुदकः भभिपुण्यन्ति ॥ २॥ त्रीणि वि॒ितस्य धारया पृष्ठेश्वरया पिम् । मिमीते अस्य॒ योर्जना बि सुक्रतुः ॥३॥ त्रीणि । व॒ितस्य । धारया । पृष्ठे । आ । इय । यिम् । मिर्माते । अस्य । योजना। वि । सुऽक्रतुः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० तौगि सवनानि रितस्य धारया सोम! धारय' 1 पृष्ठेषु च मामसु आ गमप दातारम् इन्द्रम् । अस्य इन्द्रस्य योजनानि स्तोत्राणि घिमिमीते सुमशः स्ततिति ॥ ३ ॥ जज्ञानं सप्त मातरी वेधार्मशासत थिये । अयं ध्रुवो रयीणां चित यत् ॥ ४ ॥ जज्ञानम् । सप्त । मातरः । वेधाम् । अशासन । श्रिये । अयम् । ध्रुवः । राणाम् । चिकैत । यत् ।। वेङ्कट० जायमानम् सप्त 'मातरः नद्यः छन्दांसि वा विधातारं सोमम् अनुशासति श्रियोऽर्थम्। यजमानानाम् , यस्मान् अयम् सोमः ध्रुषः जानाति धनानि ॥ ४ ॥ अस्य ते सजोप॑सो विश्वे देवासो अद्रुहः । स्पार्दा भवन्ति रन्तयो जुपन्त यत् ।।५।। अस्य । व्रते। सुऽजोस. ! विश्वे । देवासः । अदुईः । स्पाहर्हाः । भवन्ति । रन्तयः । जुषन्त । यत् ||५|| वेङ्कट० सोमस्य व्रते सगता विश्वे देवाः द्रोहवर्जिताः स्पृहणीयाः भवन्ति, रन्तारः सुतम् यत् एनं सेवन्ते ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके पक्षमाध्याये चतुर्थी वर्ग." ॥ यमी गर्भमृतावृधौ दृशे चारुमजीजनन् । कुवि मंहिष्ठमध्वरे पुस्पृहम् ॥ ६ ॥ .. सोमस्य सो वि'. २.२. यहोवामत वि अ', दयोपामक्त वि'. ३. बाटो वि'; चायोः अ'; वादष्टयोः वि'. धारक शरदो दि'अ'; धारकै छ दोभि वि'. ५, भारया वि'' ६. नास्ति वि'. ७. ज्ञानं वि'. 1-6. नास्ति वि. जश्रियाथै मृको. + जानात मृको. ९.९ नास्ति वि'. रान्तरः विम. १०.९०, नास्ति भूको, ·नवमं मण्डलम् सू. १०२, मं] यम् ।मिति गर्भम् । मृतऽवृध। दृशे । चारुम् । अजीजनन् । कविम् । महिष्ठम् । अघरे । पुरुऽस्पृहम् ॥ वेङ्कट० 'यम् एनं गर्भभूतम् यज्ञस्य वर्धयिध्य भाप: 'अजीजनन् दर्शनाय सर्वेषाम् चारुम् क्रान्तप्रज्ञम् मंहिष्टम् यज्ञे बहुभिः स्पृहणीयम् । पूर्वत्र सम्बन्धः ॥ ६ ॥ समीचीने अभि त्मना यही ऋतस्य मातरी । तन्वाना यज्ञमानुपग्यदेजते ॥ ७ ॥ समीचीन इति सम्ऽईचाने । अभि । त्मना । यही इति । तस्य । मातरी । तन्याना । यज्ञम् । आनुपक् । यत् । अञ्जते ॥ ७ ॥ वेट० सङ्गते द्यावापृथिव्यौ अभि गच्छति स्वयमेव महत्यौ यज्ञस्य निर्माज्यौ। यज्ञम् तन्वानाः अध्वर्यवः यत् भनुधक्तम् । वसतीवरीभि अञ्जते सोममिति ॥ ॥ कत्या शुक्रमिक्षामगोरप वजं दिवः । हिन्नन्नृतस्य दीविति प्राध्वरे ।। ८ ॥ का शुभि । अक्षऽभि । ऋणोः। अप। जम् । वि. हिन्बन्। ऋतस्य । दीधितिम् । प्र। अध्वरे ।। वेट० कर्मणा ज्वलनि अरिवाइनुवानः तेजोभि. अन्धकारखजम्' 'अप ऋणोति अन्तरिक्षात् प्रेरयन् यज्ञस्य धारक रसम् यज्ञे ॥८॥ 'इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्यायै पञ्चमो वर्ग' । । - [१०३] 'द्वित आपल्य अपि । पवमानः सोमो देवता । उगिक छन्द प्र पुनानाय वेधसे सोमाय वच उद्यतम् । भृति न मरा मतिभिर्जुजोपते ॥१॥ प्रापुनानाय वेधमसोमाय । वचं उत्ऽय॑तम् । भृतिम् ।न । भर । मतिऽभिः । जुजोषते ॥१॥ वेट दित भाप्त्य । प्रभा पूयमानाय विधात्रे सोमाय वचः उद्युक्तम्, "भूतकाय इव मृतिम, स्तुतिभि प्रीयमाणाय ॥1॥ परि वाराण्यव्यया गोभिरज्जानो अति । त्री पधस्था पुनानः कृणुने हरिः ।। परि । चाराणि । अव्यया । गोमि अजान अर्पति । त्री। सुपरयो । पुनान । कृपले । हर ॥२॥ बेटा परि गति पवित्र गोविक रे भज्यमान । श्रीणि स्थानानि पूयमानः करोति हरितवर्ग द्रोणारगम् भानीय पूतभृतमिति ॥ २ ॥ -- -1.नास्ति'. २.२. 'नन् नाय दर्श'म. ३ मास्ति मूको. .. साविमा ५. मास्यो मूको, ६ भारमर्क वि. .. कौनसम् शि, 'कामसम्म ८-८. भात दिम ९.१. नारित हो. ...... क. मि. ". पूनममिति मागमा म, ·सम्वेदे सभाध्ये [अ५,१५, प. परि कोश मधुश्चुतमव्यये चार अर्पति । अभि वाणीऋषीणां सप्त पत ॥३॥ परि । कोशम् । मधुऽश्चुतम्। अव्यये । चारै अर्पति । अभि । वाणी । ऋषीणाम 1 सप्त । नूषत ॥३॥ वेङ्कट० परि गमयति कोशम् मधुइच्युतम् आत्मीय रस पवित्र । तम् अभि स्तुवन्ति वीणाम् सप्त छन्दासि ॥३॥ परिणेता मतीना विश्वदेवो अदाभ्यः । सोमः पुनानश्चमौर्षिशद्धारैः ॥ ४ ॥ पार । नेता । मतीनाम्। विश्वऽदेव । अदाम्य । सोमं । पुनान । चम्यौ । त्रिशत् । हरि ॥ ४ ॥ वेङ्कर० परि विशति नेता स्तुतीनाम् मदेव माहिसित सोम पूयमान अधिपरणपर कयो हरि ॥४॥ परि दैवीरर्नु स्वधा इन्द्रेण याहि सरथम् । पुनानो वापद्वापद्धिरमः ॥ ५ ॥ परि। देवौं । अनु । स्वधा । इन्द्रेण । याहि । सऽरथम् । पुनान । वाघत् । माघऽभि । अमर्त्य ।। घेङ्कट० परि याहि दैानि यानि अनु देवसेना इद्रेण सरथम् पूयमान उह्यमान ऋत्विग्मि अमर्त्य ॥ ५॥ परि सप्तिन वाजयुर्देवो दे॒वेभ्यः सुतः। व्यानशिः पर्वमानो नि धारति ॥६॥ परि । सप्ति । न। वाजऽयु । देव । टनेभ्य॑ । सुत । विऽआनशि । पर्वमान । नि । धापति ॥६॥ वेङ्कट० पारे विधावति मश्व इव युद्धमि छन् देव' देवार्थम् सुत व्यापी पवमानः ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पजमाध्याय पछो वर्ग'॥ . [१०४ ] 'पर्वतमारदी काग्वी, काश्यप्यो शिखण्डिन्यावप्सरसौ वा ऋषी। पवमान सोमो देवता । उष्णिक छन्द' । सोय आ नि पीदत पुनानाय प्र गोयत । शिशुं न यज्ञैः परि भूपत श्रिये ॥१॥ सोय । आ । नि । सीदत । पुनानाय । प्र । गायत । शिशुम् । न । यज्ञै । परि । भूपत । थिये ।। वेङ्कट० पर्वतनारदो। हे सखाय ! आ नि सोदत । अथ पूयमानाय प्रकर्षण गायत। शिशुम् इब अलङ्कार अभिपुतम् यज्ञे इविभिमिश्रण अस्ट् कुरुत शोभनार्धम् ॥ १ ॥ समी वत्सं न मातृभिः सृजा गय॒सार्धनम् । देवाव्यं मदमुभि द्विशवसम् ।२। सम् । ईमिति । वृत्तम् । न । मातृऽभि । सृजत । गयऽसाधनम् । देवऽअव्यम् । मदम् । अभि । द्विसम् ॥२॥ । । नास्ति दिन २२. नास्ति मूको ३३ रिति अ' ·। । सू १०४, मैं ३] नवमं मण्डलम् बेङ्कट. अभि सम् सृजत एनं वसतीवरीभिः वत्सम् इव मातृभिः गृहस्य साधकम् देवानां रक्षकम् मदम् द्विगुणमेव गमयत्ति' बलामिति ॥२॥ पुनाता दक्षसाधनं यथा शीय वीतये । यथा मित्राय वरुणाय शंतमः ॥ ३ ॥ पुनात । दक्षऽसाधनम् । यर्था । शर्धाय । बीत । या । मित्राय । वरुणाय । शम्ऽर्तनः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० पुनीत बलस्य साधकम् यथा असौ वेगार्थम् पानाय भवति, यथा वा मित्रावरुणयोः सुखकरः॥३॥ अस्मभ्यं त्या वसुविमभि चाणारनपत । गोभिंटे वर्णमभि वासयामसि ॥ ४ ॥ अस्मभ्यम् । त्वा । वसुऽविदम् । अभि । वाणीः । अन्धत । गोभिः। ते । वर्णम् । अभि । वासयामसि ।। वेङ्कट० अस्मभ्यम् त्वा धनत्य दातारम् अभि स्तुवन्ति चाच: "भस्मदीयाः। ते वयं तव वर्णम् गोविकारः अभि वासयामः ॥ ४॥ स नो मदानां पन इन्दौ देवप्सरा असि । सदैव सख्य गातुवित्तमो भव ।।५।। सः । नः । मदानाम् । पते । इन्दो इति । देवऽप्सराः । असि । सख्यै। गातुवित्तमः । भत्र ॥ ५ ॥ वेङ्कट० सः अस्माकम् हे मदानाम् रसानां स्वामिन् ! इन्दो! दीप्तरूपः भवसि । स त्वम् सखा इव सख्ये अत्यन्त मार्गस्य लम्मकः भव' ॥५॥ सनैमि कृष्य स्मदा रक्षसं कं चिंत्रिर्णम् । अपार्दै द्वयुमंहों युयोधि नः ॥६॥ सनैमि । कृधेि । अस्मत् । आ । रक्षसम् । कम् । चित् । अत्रिणम् । अप । अदैवम् । द्युम् । अहः । युयोधि । नः ॥ ६ ॥ बेङ्कर पुराणम् सरूपम् कुरु स्मामु । अपि च राक्षसम् वम् चित् अपि भदन लम् अप युयोधि अदेवम् द्वयाविनं सत्यानृतयुक्तम् पापम् च भस्म त इति ॥६॥ 'इति ससमाष्टके पञ्चमाध्याये सप्तमो वर्ग: ॥ । सोऽइव । [१०५] 'पर्वतनारदी काण्वी ऋपी। पवमान. सोमो देवता। इणिक् छन्दः। तं वः सखायो मदाय पुनानमभि गोयत । शिशुं न यज्ञैः स्वदयन्त गूतिभिः ॥१॥ ५. मार. 1.1. दिगुणेवगमिनि वि. २. धारक लि. कान वि. ६. सर्व विभ', मनः वि', .. भम्ययनशील विम'. १.१. दीयाने वि ८-८. नास्ति मूको.

·मद प्राग्वेदे सभाष्ये [अभ७,५८. तम् । च । सखाय । मदाय ।पुनानम्। अभि । गायन । शिशुम् । न। यह । स्वदयन्न । गुर्तिऽभि ॥१॥ येङ्कट० तम् यूयम् ससाय ! मदार्थ पूयमानम् अभि गायत । समिमम् शिगुम् इव भएका स्वादकुन्ति मिश्रण स्तुतिभिश्च ॥३॥ सं वत्सईन मातृभिरिन्दुर्हिन्वानो अज्यते । देवानीमदों मतिभिः परिष्कृतः ॥२॥ सम्। बस ऽईय। मातृऽभि । इन्दु । हिन्यान । अज्यते । देवऽअनी मद ।मतिऽभि । परिऽकृत ॥२॥ पेट० गम् अग्यते वग इव' मातृभि यसतीवरीभि इदु. प्रेयमाण देवाना रक्षक स्तुतिभि भरकृत ॥ २ ॥ अयं दक्षाय साधनोऽयं शीय वीतये । अयं दे॒वेभ्यो मधुमत्तमः सुतः ॥३॥ अयम् । दक्षाय । साधन । अयम् । शर्धाय । वीतये । अयम् । देवेभ्य॑ । मधुमत्तम । सुत ॥ वेङ्कट. अयम् बलाय साधनीय । अयम् वेगाथं भक्षणीयः । अयम् इति स्पष्टम् ॥३॥ गोमन इन्दो अश्वनत् सुतः सुंदक्ष धन्य । शुचि ते वर्णमधि गोषु दीधरम् ।४। गोऽमत् । न । इन्दो इति । अश्वत् । सुत । सुऽदक्ष । धन्न । शुचिम् । ते । वर्णम् । अधि । गाएँ । दोधरम् ॥ ४ ॥ वेङ्कट० गवाश्वयुनम् भस्माकम् इन्दो! मुतः सुबल' पवस्व । शुचिम् तव वर्णम् रसम्' अधि धारयामि गव्येषु ॥ ४॥ स नौ हरीणा पत इन्दौ देवप्संरस्तमः । सव सख्ये नो रुचे भव ॥ ५ ॥ स । न । हरीणाम् । पढे। इन्दो इति । देवसर ऽनम । सोऽइव | सख्ये | नये । रुचे । भन । ५॥ वेङ्कट. स अस्माक हे हरितवर्णाना पशूना' स्वामिन् । इदो! देवप्सरस्तम सखा इव सरये नृहित - रुचे भव ॥५॥ सनैमि समस्मदा अदैवं कं चिंतिणम् । साहाँ इन्दो परि बाधो अप द्वयुम् ॥६॥ सनैमि । लम् । अस्मत् । आ । अदेयम् । कम् । चित् । अत्रिर्णम् । सह्वान् । इ दो इति । परि | बाध । अप। द्वयुम् ॥ ६ ॥ वेङ्कर पुराण सरयम् चम् भस्मासु कुरु । तथा भदेवनशीलम् कम् चित् भपि अदनशीलम्' भस्मत्त अप 'युयाधि । अभिभवन् इन्दो “ परि जहि बाधमानान , अप युयोधि च द्वयाविनमिति ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पक्षमाध्याये भष्टमो वर्ग ५ ५.नास्ति 'म वि. २ इव च ध', ३ शासनीय वि'' १. स्पष्टमिति अ' ३ अशूना मूको ७ अययनशीलम् विम ८. सुयो यहि मन तो दो वि.अ. ९९ नास्ति मूको ·३१७३ नवमं मण्डलम् सू. १०६, म १] [१०६] 'भाद्यानां तिसृणां दशम्यादिचतुर्दश्यन्तानां च भग्निश्चाक्षुष मपि , चतुर्थ्यादिषष्ठयन्ताना चक्षुर्माना, सप्तम्यादि नवम्यन्तानां मनुराप्रूवः । पवमान सोमो देवता । उष्णिक छन्द। इन्द्रमच्छ सुता इमे वृर्पण यन्तु हरयः । श्रुष्टी जाताम इन्दवः स्वर्पिदः ॥ १ ॥ इन्द्रम् । अच्छे। सुताः। हमे। वृषणम् । यन्तु । हरयः। श्रृष्टी । जातास ! इ-दर. । स्व ऽपिदै ॥१॥ वेङ्कट० भग्निशानुपश्चक्षुर्मानवो मनुराप्सव इति त्रीस्तृचान् अपश्यन् , अपशिष्टं पुनरग्नि । इन्दम् भभि यन्तु मुता• इमे हरितवर्णा वृपणम् क्षिप्रम् जाता सोमा सर्वज्ञा ॥१॥ अयं भराय सा सिरिन्द्रीय पवते सुतः । सोमो जैत्रस्य चेतति या विदे ॥२॥ अयम् । भराय । सानसिः । इन्द्राय । पवते । सुत. । साम । जैत्रस्य । चेतति । यथा । विदे ।। वेङ्कट० 'अयम् सङ्ग्रामाय भजनीयः इन्द्राय पवते अभिषुत । सोम. जयशीलमिन्द्रम् जानाति, यथा इन्द्रो लोकै ज्ञात ॥२॥ अस्येदिन्द्रो मद्देषा ग्राभं गृभ्णीत सानसिम् । वन च वृषणं भरत् समप्सुजित् ।३। अस्य । इत् । इन्द्र । मदेषु । आ । प्राभम् । गुम्गीत । सानुसिम् । वज्रम् । च । वृषणम् । भरत् । सम् । अप्सुऽजित् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० सोमस्यैवा इन्द्र मदेषु सम्भजनीयम् धनुः गृह्णाति । वनम् च वर्पितारम् सम् बिभर्तिमा उदकार्थे वृत्रस्य जता ॥३॥ प्रधन्या सोम जाविरिन्द्रायेन्दो परि सब । घुमन्तं शुष्पमा भरा सुर्दिम् ॥४॥ प्र । धन्य । सोम । जागृवि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सन। द्युऽमन्तम् । शुष्मम् । आ। भर । स्व ऽनिर्दम् ॥ ४ ॥ वेङ्कट प्रक्षर सोम! जागरणशील । इन्द्राय इन्दो! परि सव । प्रदीसिमस्' च यहम् आ हर' सर्वस्य रम्भकम् ॥ ४॥ इन्द्राय वृषणं महूँ पर्वस विश्वदर्शतः । सहस्रयामा पथिकृविचक्षणः ॥५॥ इन्द्राय । वृषणम् । मदम् । पर्वस्व । विश्वऽदर्शत । सहस्रऽयामा । पथिऽकृत् । विऽचक्षण ॥५॥ । मोमस्येव दीलिपि १.नास्ति मुक'. २.२. नाति वि. । जान मूको. ३.३. नास्ति वि. + मन्देषु मूको. विवि मूको ५.४. यदि ५. परितः वि'म. का वि'. ८ ·३१४ प्रावेदै सभाष्य [अ५, भ", य. घवट० ' द्राय पर्पितारम् मदम् पवस्व सर्वस्या दर्शनीय बहुमागं पथि विदा ॥५॥ "इति सप्तमाएक पक्षमाध्याय नवमी पग॥ अस्मभ्यं गातुपितमो द्वैम्यो मधुमत्तमः । सहस्र याहि पथिभिः कनिक्रदत् ॥६॥ अस्मभ्यम् । गातपित्तम । देवेभ्य । मधुमत्तम । सहस्रम् । याहि। पुषिऽभि । यनिक्रदत् ।। वेङ्कट० अस्मभ्यम् मार्गस्य 'अत्यन्त सम्भक । देवेभ्य घ स्वादुतम यहुभि पथिभिः याहि शब्द कुवन् ॥ ६॥ - । कलशम् रसवान सोमा त पर्वस देवीतय इन्दो धाराभिरोज॑सा । आ कलशं मधुमान्त्सोम नः सदः ॥७॥ पर्वस्वावऽवीतये । इदो इति । धाभि । ओज॑सा । आ । कुशम् । मधुऽमान् । सोम । न । सः ॥ घेङ्कट० पयख देवाना भक्षणाय इन्दो धारामि पल्लैन । आ सीद घ भस्मदीयम् ॥ ७॥ तवं दृप्सा उदप्रुत इन्द्रं मदाय वावृधुः । त्वा देवासो अमृताय कं पंपुः ॥८॥ । गुप्ता । उदऽ त । इ =म् । मदाय । वधु । त्वाम् । देवास । अमृताय । कम् । पपु ॥८॥ वेङ्कटः 'तव द्रिप्सा उदको प्रति गच्छत इद्रम् मदाय वर्धयन्ति । पाम् देवा भमराधम् सुसकरम् पिबन्ति ॥८॥ आ नः सुतास इन्दवः पुनाना धावता रयिम् । वृष्टिद्यावो रीत्यापः स्वर्विदः ॥९॥ आ। न । सतास ! इन्दव । पुनाना । धावत। रयिम् । दृष्टिऽान । रीतिऽआप । स्व ऽनिदै ॥९॥ वेङ्कट० *आ गमयत अस्मभ्य हे सुता ! इदच " पूयमाना यूयम् रयिम् । वृष्टिमती द्यौ यै यिते रीत्यप्का च पृथिवी' त तथोक्ता । द्वितीयमामन्त्रितम् । सर्वज्ञा ॥ ९ ॥ सोमः पुनान ऊर्मिणाव्यो वार पि धोनति । अग्रे वाचः पर्वमानः कनिक्रदत् ।१०। साम । पुनाम । ऊर्मिणा । अव्य । वारम् । चि । धावति । अप्रै । वाच । पर्वमान । कनिक्रदत् ।। बेङ्कट० सोम पूयमान धारया पवित्रम् वि धावति अग्रे स्तोत्रस्य प्यमान शन्द कुर्धन् ॥10॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याय दशमो वर्ग' ॥ धीभिहिन्वन्ति काजिनं वने क्रीळन्त॒मय॑पिम् । अभि त्रिपृष्ठं मतयः समस्वरन् ॥११॥ " नास्ति भर । मदयितार विर + सर्वत्र वि' 'मार्ग वि. २२ नास्ति को ३३ य तर मूको ४४ नास्ति वि ५५ नास्ति वि tfeम'दुर मूको * पिबनि मुको १६ क्रियतरित्यपि का च पृथिवी मूको, ·३१७५ सू१०६, मै १२] नवमं मण्डलम् धीभिः । हिन्वन्ति । वाजिनम् । वनै । क्रीळन्तम् । अतिऽअविम् । अभि । त्रिऽपृष्टम् । मतयः । सम् । अस्वरन् ॥ ११ ॥ वेङ्कट० भगुलीभिः प्रेरयन्ति वाजिनम् उदके क्रीडन्तम् अतिक्रान्तपपित्रम् । अभि सम् स्वरन्ति स्तुतयः निपृष्टम् , यः स्पृशति नीणि पात्राणि सवनानि वेति ॥११॥ असर्जि कलौ अभि मीळ्हे सप्तर्न बाजयुः । पुनानो वाचै जनयनसिष्यदत् ॥१२॥ असजि । कलशान् ।अभि। मीळ्हे । सहिः। न वाजऽयुः। पुनानः। वाचम् । जनयन् । असिस्यदत् ।। पेङ्कट० सृज्यते कलशेपु समामे अश्वः इव अन्नमिच्छन् पूयमानः वाचम् जनयन्' स्यन्दते ॥ १२ ॥ पर्वते हर्यतो हरिरनि हरांसि रह्यो । अभ्यर्पन्तस्तोतभ्यो वीरवद्यशः ॥ १३ ॥ पर्वते।हर्यतः हरिः अति । हरीसि। रह्यो । अभिऽअर्थन् । स्तातृऽभ्यः । वीरऽवत् । यशः ॥ १३ ॥ घेङ्कट० पवते स्पृहणीय. हरितवणं. अति गच्छति कुटिलानि वेगेन अभिगमयन् स्तोतृभ्यः "पुत्रयुक्तम् यशः ॥ १३॥ अया पवस्व देवयुर्मधोर्धारी असृक्षत । रेभन् पवित्रं पपि विश्वतः ॥ १४ ॥ अया 1 पवम्व । देवऽयुः । मौः । धाराः । असृक्षत । रेभन् । पवित्रम् । परि । एपि । विश्वतः ॥१४॥ वेङ्कट. "भनया धारया पवस्व देवकामः । सोमस्य धाराः सृज्यन्ते। शब्द कुर्वन् पवित्रम् परि गच्छसि सर्वतः ॥१४॥ 'इति सप्तमाटके पबमाध्याये एकादशो वर्ग:॥ - । [१०७] 'सप्तर्षय अपयः ( भारद्वाजो वाईस्पत्यः, २ कश्यपो मारीचः, ३ गोतमा राहगणः, ४ भौमोऽत्रिः, ५ विश्वामित्रो गायिनः, ६ जमदनिभार्गवः, ७ मैनावरणिसिष्ठः ) पवमानः सोमो देवता । प्रगाथा (33,५,६,८,९,१०,११,११,१७ वृदयः, २,५,७,१३,१३,१५,१८ सोहत्यः) सृतीया पोदशीच द्विपदा विराट्, १९.९६ प्रगाथाः (=रिपमा यहत्यः, समाः सवोरहत्यः)।' परीतो विश्चता सुतं सोमो य उत्तम दृषिः । दधन्नों यो नर्यो अप्स्वन्तरा सुपाय सोममदिभिः ॥ १॥ ३. मनवत् दिम जनसम्म वि. १. 'कन्तमनिकनपरि मृको, १.१. मातिदि. ५. गति दिम' यविभ. ६.६, मास्ति मो.

·सरदेसभाध्ये 31 ७, १५, १२. । । - मुराय अध्वर्युः, परि । इतः । सिञ्चत । सुतम् । सोमः । यः । उत्ऽतमम् । हविः । दधन्वान् । यः । नयः । अप्ऽसु । अन्तः । आ । सुसाध । सोमम् । अद्रिभिः ॥ १ ॥ घेङ्कट० सप्तर्षयः । इतः परि सिन्धत अभिपुतम् । यः मोमः भवति उत्तमम् हविः, याच मनुष्यहित. घससीवरीपु भन्तरिक्षे या गच्छन् भवति, सम् सोमम् प्रारभिः त परिचिन्चतेति ॥१॥ नूनं पुनानोऽविभिः परि स्रवादव्यः सुरभितरः । सुते चित् त्वाप्सु मैदामो अन्धसा श्रीणन्तो गोभिरुत्तरम् ॥ २ ॥ नुनम् । पुनानः । अविऽभिः । पारि । स्रव । अदब्धः । सुरभिम्ऽनरः । सुते । चित् । ना । अप्ऽसु । मदामः । अन्धसा 1 श्रीणन्तः । गोभिः । उत्ऽतरम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० इदानीम् पूयमानः पवित्रैः परि व महिसितः अत्यन्तं 'सुगन्धिः । भभिपुते' सति स्याम् अप्मु संसृष्टं स्तुमः सक्तुभिः गन्यैश्च श्रीणन्तः उद्गततरम् ॥ २ ॥ परि सुवानश्चक्षसे देवमादनः क्रतुरिन्दुविचक्षणः ॥ ३ ॥ पारे । सुवानः । चक्षसे । देवऽमार्दनः । क्रतुः । इन्दुः । बिऽचक्षणः ॥ ३ ॥ बेङ्कट० परि सयति सूयमान दर्शनाय देवानां सर्पयिया कर्ता इन्दुः विद्रष्टा । सेयं द्विपंदति ॥ ३॥ पुनानः सौम धारयापो बसानो अर्पसि । आ रत्नधा योनिमृतस्य सीढस्युत्सौ देव हिरण्ययः ॥ ४ ॥ पुनानः । सौम । धारया । अपः । वसानः । अर्पसि । आ । रत्नऽधाः । योनिम् । ऋतस्य । सीदति । उसः । देव । हिरण्ययः ॥ ४ ॥ चेकर पूयमान स्वम् सोम! धारया उदयानि बाच्छादयन् गच्छति । आ सीदसि रत्नानां दाता "यज्ञस्य स्थानम् । उत्मः त्वम् देव! हिरण्मय. हिरण्योत्पत्तिस्थानमिति ॥ ५ ॥ दुहान ऊदिव्यं मधु प्रिय प्रत्नं सधस्यमासदत् । आपृच्छय धरुण वाज्यपति नृभियूं तो विचक्षणः ॥ ५ ॥ दुहानः । ऊध । दिव्यम् । मधु । प्रियम् । प्रत्नम् । सधऽस्थम् । आ । असदत् । आऽपृच्छ्यम् । धरुणम् । वाजो । अर्पति । नृऽभिः । धृत. । विऽचक्षण. ॥ ५ ॥ १.1 मुगन्धिरहितषु रे विभ'; मिमिरमिपुते वि' १.१. स्यास्थान विप. २. मेम पूर्व विम. ... मूको, ·सू..७, मं] नवम मण्डलम् ३१७७ घेङ्कट० दिवि भवम् ऊध प्रियम् मधु दुहान' प्रलम् स्थानम् आ सीदति अन्तरिक्षम् । भाप्रष्टव्यम् धारकम् यनमानम् भन्नवान् अभिगच्छति सोम ऋत्विग्भि अभिपुत विद्रष्टा ॥५॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याय द्वादशो वर्ग॥ - पुनानः सौम जागृविरव्यो वारे परि ग्रियः । त्व विप्रो अयोऽगिरस्तमो मध्यां यज्ञं मिमिक्ष नः ॥ ६ ॥ पुनान । सोम । जागृति । अयं । वारे। परि। प्रिय । त्वम् । चिन । अभत्र । अगिर ऽतम । मा । यज्ञम् । मिमिक्ष । न ॥ ६ ॥ बेङ्कट० पुनान सोम! जागरूक भवेरे परि क्षरसि प्रिय । त्वम् अङ्गिरसा 'वरिष्ठ नेता' पितृणाम् अभव मेधावी। स त्वम् अस्मदीयम् यज्ञम् भात्मीयन मधुना मिमिक्ष इति । मिहि सेचनका॥ ६॥ सोमो मीट्वान् पंरते गातुवित्तम मपिर्मियो विचक्षणः । त्वं कपिरंभगो देववीतम आ सूर्य रोहयो दिति ॥ ७ ॥ सोम । मीढ्वान् । पत्रते । मातुवित्ऽतम । ऋषि । विप्र । विऽचक्षण । त्वम् । कपि । अभव । देवऽत्रीतम । आ । सूर्यम् । रोहय । दिति ॥ ७ ॥ वेङ्कट० सोम सेक्ता पवते अत्यन्त मार्गस्य रम्मक ऋषि मेधावी विद्वष्टा । त्वम् कवि अभव । अत्यन्त देवकाम । सूर्यम् अपि आ रोहय दिवि इति ॥७॥ सोम उ पुवाणः सोभिरधि प्णुभिरवीनाम् । अश्वयेव हरितो याति धारया मन्द्रयो याति धारया ॥ ८ ॥ सोम । ऊँ इति । सुवान । सोतृऽभि । अ । स्नुऽभि । अवीनाम् । अश्वयाऽदय । हरिती । याति । धारया । मद्रयो । यति । धारया ॥ ८ ॥ वेङ्कट० सोम सूयमान सोमि अधि' यानि अवीनाम् समुन्द्रित पवित्र बयया' इत्र हरितवर्णया धारया मइया इति ॥८॥ अनूपे गोमान् गोभिरक्षाः सोमा॑ दुग्धाभिरक्षाः । समुद्रं न सवरणान्यग्मन् मन्दी मदाय तोशते ॥ ९ ॥ । । महान विहान वि'अ'. ५ अत्यात वि', अत्यन्त वि' म. माया दिए. २ 'ऐति भ. ३.३. नास्ति मूको. ११. 'टता दि'. ६ अमि वि. बन्दबा दि. ८ मया वि'', ·-- ऋग्वेदे सभाध्ये [अम५, ११. अनूपे । गोऽगान् । गोभि 1 अक्षारिति' । सोम । दुग्धाभि । 3 क्षारिति । समद्रम् । न । समऽरणानि । अग्मन् । मन्दी । मदाय । तोशते ॥ ९ ॥ पट. अनूप निम्ने देशे गोमान् सोम गोभि क्षति पात्मनो मिश्रणाधम् दुग्धाभि सह। समुद्र इस उदानि द्रोणकर सवरणीयानि भन्यासि गरन्ति । मदकरमदाय सोम मभिपूयते । तोशतिबंधकर्मेति ॥ ९॥ आ सौम सुरानो अदिभिस्तिरो वाराण्पच्यया । जनो न पुरि चमौर्षिशुद्धः सो वनैपु दधिपे ॥ १० ॥ आ। सोम । सुवान । अद्भिऽभि । तिर । वाराणि । अव्यया । जन । न । पुरि । चम्मौ । विशत् । हरि । सदं । बनेषु । दक्षिय ॥ १० ॥ घेङ्कट आ पयस सोम सूयमान त्व मारभि तिरस् कुयेन् पविनम् । हारतवर्ण सोमः चम्यो विशति जन इय पुरे । स स्वम् सर काटेषु फरोपि पानेविति॥१०॥ 'इति सप्तमाटके पशमाध्याये प्रयादशो वर्ग। - स मामृजे तिरो अण्णानि मष्यो मीळहे सप्तिन वाजयुः । अनुमायुः पर्वमानो मनीषिभिः सोमो विभिनकभिः ॥ ११ ॥ स । ममजे । तिर । अण्णानि । मेयं । महे । सप्ति । न । वाजऽयु । अनुऽमार्य । पर्वमान । मनीषिभि । साम । पिभि । ऋर्फऽभि ॥ ११ ॥ वेङ्कट० स मृज्यते तिरस्-कुर्वन् भनि रोमाणि भवे सट्मामे इव भश्व 'मनकामः भनुमोदनीय' पवमान मनीषिभि सोम मेधाविमि स्तुतिमद्धि" । प्र सोम देवीतये सिन्धुन पिंपे अर्गमा । अंशोः पयसा मदिरो न जाविरच्छा कोश मधुश्चुतम् ।। १२ ।। प्र। साम । देवऽवीतय । सिधु । न । पिप्ये । अर्णसा । अशो । पयसा । मदिर । न । जागृवि । अछ । कोशम् । मधुऽश्चुतम् ॥ १२ ॥ बेहट० प्रप्यायसे सोम ! देवपानाय, यथा सिधु उदकन प्रघ्यायते । स व मदकर 'सुरादि इव' 'जागरणशील' अशो' पयसा रसन भागति कलशम् मयुन व्युतमिति ॥२॥ १. ममूत वि', , यदिइ एकतर वोभपर या कैश्चिदभियुक्त क्षियते रूपमिदमिष्टम् (तु. या ५,३) तत् पदपाठविरोधात प्रकरणविराधाचोपक्ष्यम्। २ चात्रावात वि'. ३३. नास्ति भूको मम यी वि', ममृज्यते ॥ ५ मनि वि'अ ६ ६. 'काम नुमादनीय वि', 'कामोनुमोदनीय वि' ७ स्तुतिभि विमा ८. सुराभिरिव दि', मुरामरिक वि शीलों का वि', शीनाजो मि'. ..बु वि ·नवमं मण्डलम ३१७९ सू १०७, में १३ आ हेर्यतो अर्जुने अरकै अव्यत प्रियः सुनुर्न मज्यः । तभी हिन्वन्त्युपसो यथा रथ नदीपा गर्भस्त्योः॥ १३ ॥ आ । हर्यत । अर्जुने । अस्कै । अन्यत । प्रिय । सूनु । न ! मय । तम् । ईम् । हिन्वन्ति । अपस । यथां । रयम् । नदी! । आ । गर्भस्त्यो ॥ १३ ॥ घेङ्कट० मा अन्यत मनरूपे पवित्र स्पृहणीय प्रिय सूनु इव माननीय । तम् हम प्रेरयन्ति, वेगवन्त' 'इव रथम् ' सङ्ग्रामेषु, वसतीवरीयु बाह्वो अगुल्य इति ॥ १३ ॥ अभि सोमास आयवः पन्ते मद्यं मर्दम । समुद्रस्याधि विष्टपि मनीपिणौ मत्सरासः स्वर्षिदः ॥ १४ ॥ अभि । सोमास । आयय । पन्ते । मद्यम् । मदम् । समुद्रस्य । अधि । विष्टपि । मनोपिणं । मत्सरास । स्य ऽपिदै ॥ १४ ॥ बेङ्कट० अभि पपन्त' निर्गमयन्ति सोमा गमनशीला मदकरम् मदम् भारिपत्य अधि विष्टपि उरिने पवित्र मनस ईशितार• मदकरा • स्वगत्य लम्भका '11॥ तरन् समुद्रं पर्वमान ऊर्मिणा राजा द्वेन नातं बृहत् । अपमित्रस्य वरुणस्य धर्मणा प्र हिन्वान ऋत बृहत् ।। १५ ।। तरत् । समुद्रम् । पर्वमान । ऊर्मिणा । राजा । देव ! ऋतम् । बृहत् । अपत् । मित्रस्य । वरुणस्य । धर्मणा । प्र । हिन्लान । ऋतम् । बृहत् ॥ १५ ॥ येट तरति समुद्रम् पवमान धारया राजा दव भत्यन्त सत्यभूत '। प्रगति मित्रावरुणयो धारणाय प्रेयमाण'" ॥१५॥ इति सप्तमाष्टकै पञ्चमाध्याय चतुर्दशो वर्ग। । । 1 नृभिमानो हर्यतो विचक्षुणो राजा दे॒वः समुद्रियः ॥ १६ ॥ नृऽभि । येमान । हर्यत । विऽचक्षण । राजा । देव । समुद्रिये ॥ १६ ॥ येट० ऋविभि विद्रष्टा रारा देव भम्तरिक्षभव" । नियम्यमान स्पृहणीय उत्तरम सम्बन्ध येमग1 दि २-२ बान्नरम् वि',इव व वि. ३ पवन्ति वि. विभ', कग नि' सम्मका दि अ', सम्भका वि' ६ नास्ति विम', . भूत दिर . नासित मको. ९ भारमा वि', पर्यभाग 'माग विम. 11.11. नास्ति मूको १२ 'रिक्ष र अ.

·- - ३१८० प्राग्वेदे सभाष्ये [अ५, ५५, १५. इन्द्राय पवते मनः सोमो मुरुत्वते सुतः । महस्रधारो अत्यव्यमर्पति तमी मृजन्त्यायवः ॥ १७ ॥ इन्द्राय । पयते । मदः । सोमः । मुरुत्वते । सुतः । सहस्रधारः । अति । अव्यम् । अर्पति । तम् । इमिति । मृजन्ति । आयर्थः ॥ १७ ॥ येङ्कट० इन्द्राय पवते मदकर १ सोमः मरुत्वते थभिपुतः । सहस्रधारः अति गच्छति पवित्रम् । तम् इमं शोधयन्ति प्रत्विजः ॥ १७ ॥ पुनानश्चमू जनयन् मुनि कविः मोमो देवपु रण्यति । अपो वसानः परि गोभिरुतरः सीदन् वनप्वव्यत ॥ १८ ॥ पुनानः । चम् इति । जनन् । मतिम् । कविः । सोमः । देवेषु । रण्यति । अपः । वसोन. । परि । गोभिः । उत्ऽतर. । सीदैन् । वनेषु । अन्यत ॥ १८ ॥ घेङ्कट० मभिपूयमाण. चम्बो' जनयन् स्तुतिम् मेधावी सोमः देवेषु रमते । उदकानि भाच्छादयन् परि वीयते' गोविकार उद्गततरः सीदन् पात्रेषु ॥ १८ ॥ तथाई सौम रारण मुख्य इन्दो दिवेदिवे । पुरूणि बभ्रो नि चरन्ति मामय परिधीरनि ताँ ईहि ॥ १९ ॥ तव । अहम् । सौम् । ररण । सख्ये । इन्दो इति । दिवेऽदिवे । पुरूणि । बभ्रो इति । नि । चरन्ति । माम् । अव । परिऽधीन् । अति । तान् । इहि ॥ १९ ॥ घेङ्कट० तव अहम् सोम! रमे सरये इन्दो! अन्वहम् । यहूनि रक्षांसि पध्रुवर्ण!' माम् नि अव चरन्ति । तान् परिधीन् त्वम् अति गच्छति ॥ १९॥ उताहं नक्तमुत सौम ते दिवा सख्याय बभ्र उनि । घृणा तप॑न्तमति सूर्य परः शकुना ईव पप्तिम ॥ २० ॥ उत । अहम् । नक्तम् । उत । सोम । ते । दिवा । मुख्यार्य । बभ्री इति । ऊधनि । घृणा । तपन्तम् । अति । सूर्यम् । परः । शकुना ऽइव । पप्तिम ॥ २० ॥ येङ्कट० अपि च अहोरानयोः तव सख्यार्थम् अहम् "वभ्रो। रमे• ऊधनि समीपे। ते वयं दीप्या । १. 'कर मूको. २. अमिपुत वि', 'त: सोम वि'. ३. चमोः वि', चद्वोः वि'; चद्वयोः भ'. १. पीयो मूको. ५. उद्गीया गततरः वि' '; उद् गतरः वि. ६. में वि', रमते भ'. बभूवर्ण . ८. मा मूको. ९. गच्छति वि. १०.१०. नास्ति भ. f ग्रुटितम् वि. ७. बभुमग वि';

·स् १०७, मं२१] नवम मण्ड ३१८१ तपन्तम् अति पतेम' परस्तात् २ स्थितम् सूर्यम् शकुना इव तत्र स्थित त्वा प्राप्तुमिति ॥२०॥ सप्तमाएक पञ्चमाध्याये पञ्चदशो वग। 1 पवमान! पूर्यमान मृज्यमानः सुहस्त्य समुद्रे वाचमिन्चसि । रयिं पिशङ्ग बहुलं पुरुस्पृहुं पमानाम्यसि ॥ २१ ॥ मृज्यमान । सुऽस्त्य । समुद्रे । वाचम् । इन्यसि । रयिम् । पिशङ्गम् । बहुलम् । पुरुऽस्पृहम् । पर्वमान । अभि । अर्पसि ॥ २१ ॥ वेङ्कट० शोध्यमान व शोभनाङ्गुलिक' अन्तरिक्ष वाचम् प्रेरयसि । रपिम् हिरण्यै पिशङ्गवर्णम् बहुलम् बहुभि स्पृहणीयम् पवमान! स्तोतु अमि क्षरसि ॥२१॥ मृजानो पारे परमानो अव्यये वृपा चक्रहो पर्ने । देवानी सोम परमान निष्कृतं गोमिरजानो अर्पसि ॥ २२ ॥ मृजान । वारै । पर्वमान । अव्यये । वृपा । अब । चत्रद । वनै । देवानाम् । सोम । पवमान । नि ऽकृतम् । गोभि । अजान । अर्थसि ॥ २२ ॥ वेङ्कट० मृश्यमान पवित्र वर्पिता अव क्रन्दसि उदके। देवानाम् सोम ! निकृतम् स्थानम् गच्यै मज्यमान गच्छसि ॥ २२ ॥ पर्वस्व वानसातयेऽभि विश्वानि काया । त्वं समुद्रं प्रथमो वि धारयो देवेभ्यः सोम मत्सरः ।। २३ ॥ पर्वस्व । वार्जसातये । अभि । विश्वानि त्वम् । समुद्रम् । प्रथम । पि । धारय । देवेभ्य॑ । सोम । म सर ॥ २३ ।। बेङ्कट० पवस्व भन्नलाभाय विधान स्तोत्राणि अभि । त्वम् अन्तरिक्षम् प्रथम वि धारयसि दवानाम् सोमा मदर स तू पवस्त्र परि पार्थिव रजौ दिव्या च सोम धर्मभिः । त्ला विप्रासो पुतिभिर्विचक्षण शुभ्र हिन्यन्ति धीतिभिः ॥ २४ ॥ स । तु । पुषस्व । परि । पार्थिनम् । रज । दिव्या । च । सोम । धर्मऽभि । वाम् । विप्रास । मनिऽभि । विऽचरण । शुभ्रन । हिन्वन्ति । धीतिऽभि ॥ २४ ॥ । काव्यो । ॥ २३॥ 'कर १.मतीवत विम'. २. युटितम् वि', नास्ति भर ३३ नास्ति मूको ४ शोधना मृग्यमा वि' मृश्यमान विभ' अन्नगमानि वि' म', 'सामायि विप ५ मूको.

·रजासि धारक प्राग्वेदे सभाध्ये [भ७, अ५, व १६. घेवट० स क्षिप्रम् पवस्प पार्थिवम् लोक प्रति दिव्यानि भपि च सोम! अर्मिभि । त्वाम् विप्रा स्तुतिमि विदष्ट ! शुभ्रम् प्रेरपति भगुठिमिथ' ॥ २४ ॥ पर्वमाना असृक्षत पत्रिमति धारया । मुरुत्वन्तो मत्सरा इन्द्रिया हा मेधामभि प्रयोसि च ॥ २५ ॥ पर्वमाना । अमक्षत । पवित्रम् । अति । धारया । मरुर्वत । मत्सरा । इन्द्रिया । हो । मेधाम् । अभि । प्रयोसि । च ॥ २५ ॥ चेङ्कट० पवमाना पवित्रम् अति सृज्य ते धारया मरन्द्रियुक्ता मदकरा इन्द्र मेधाम मसानि च प्रति उमय फतुमिति ॥ २५॥ . गन्तार अपो वसानः परि कोशमर्पतीन्दुहियानः सोभिः । जनयज्योतिर्मन्दना अपीवशद् गाः कृण्वानो न निर्णिजम् ॥ २६ ॥ अप । वसान । परि । कोशम् । अर्पति । इन्दु । हियान । सोतृऽभि । जनयन् । ज्याति । मदनौ । अवीशत् । गा । कृण्वान । न । नि ऽनिजेम् ॥ २६ ॥ घेङ्कट० उदकानि भाग्छादयन् करश प्रति गति इदु प्रेयमाण सोतृभि'। सोऽय दीहिम् जनयन् स्तुती कामयत गव्यानि कृण्वन् भात्मनो रूपम् । न इति पूरणमिति ॥ २६ ॥ 'इति सप्तमारक पचमाध्याय पोडशो वर्ग। [१०८] ५३ गोरिवीति शात्त्य , ३,१४१६ शक्तिवाशिष्ठ, ४. ऊरराशिरस, ६७ जिवा भारद्वाज ८९ ऊर्ध्वसद्मा आशिरस , ... कृतयशा माहिरस, १२ १३ रणन्चयो राजर्षिपि । पत्रमान सोमा देवता । काकुभ प्रगाथ (= विपमा ककुभ , समा सतावृइत्य ), ३ यवमध्या गायत्री मन्द। पर्वम्व मधुमत्तम इन्द्राय सोम क्रतुवित्तमो मदः । महि धुक्षतमो मदः ॥ १ ॥ पर्वस्व । मधुमत्ऽतम । इ द्राय । सोम । ऋतुवित्तम । मदं 1 महि । वृक्षऽनम । मदं ॥१॥ वेङ्कट० कात्यायन'--' पवस्व पोळश' गरिवीतिद्वपृच' शत्तिरेकामूरजिश्वोर्ध्वसद्मा पृतयशा प्रणश्चय इयुषयो द्वचास्तिम्न शाक्त (अ २,९,१०८) इति । ho - . १ अडगुलीभि' वि २ रा मकरो विर ३ नास्ति विभ १ नास्ति वि' ५ स्तुति मको ६६ नास्ति को ८ शौरिवीतिविन विभ', गौरिवीतिद्धृत वि ९ शक्तिएकामूरूमाजश्वो विभ, कन-जिश्वोच्वं वि', वन मूको ·नवम मण्डलम् सू१०८, २] ३१८३ इन्द्राय सोम! अत्यन्त प्रज्ञाया लम्भक मदकर महान् अत्यन्तदीप्ततम ॥१॥ यस्य ते पीत्वा वृषभो वृषायतेऽस्य पीता स्वर्विदः । स सुप्रकैतो अभ्यक्रमीदिपोऽच्छा वाज नैशिः ॥ २ ॥ पर्य । ते ! पीत्वा । वृषभ । वृषऽयते । अस्य । पीता । स्व ऽविद । स । सुऽप्रकैत । अभि । अक्रमीत् । इप । अच्छे । वाजम् । न । एतश ॥२॥ घेङ्कट० या त्वाम् पीत्वा इन्द्र वृषभ' इवाचरति । अस्य 'तब पाने' 'कामानां वर्षक" सर्वविद ५ स सुप्रज्ञ इन्द्र अभि कामति शचूणामनानि, भश्व यथा अभिगच्छति समाममिति ॥२॥ त्वं ह्या देव्या पर्वमान जनिमानि धुमत्तमः । अमृतत्वार्य घोपर्यः ॥ ३ ॥ त्वम् । हि । अङ्ग । दैव्या । पर्वमान । जनिमानि । धुमत्तम । अमृतऽत्वार्य । घोषय ॥ ३ ॥ बेछूट० त्वम् हि क्षिाम् देवसम्बन्धीनि जनिमानि। देवानित्यर्थ । पवमान! दीसतम' तेषाम् अमृतत्वाय शब्दायसे ॥३॥ येना नखो दृध्य पोर्णते येन विश्राम आपिरे । देवानी सुम्ने अमृतस्य चारुणो येन श्रास्यानशुः ॥ ४ ॥ येन । नवऽग्व । दृध्यड् । अपऽऊर्णते । येन । विप्रास । आपिरे । देवानाम् । सुम्ने । अमृतस्य । चारण । येन । श्रयसि । आनशु ॥ ४ ॥ वेष्टयेन सोमेन नवग्व भगिरा दध्य पणिभिरपहृतानां गवां द्वारम् अपोणुते। यन घ तन्मुखा सर्वेऽङ्गिरस "तेरपहता गा भाप्नुवन् । । देवानाम् सुख यज्ञेन सजाते सति उदकस्य पल्याणस्य सम्बन्धीनि, यन च अमानि आनशु यजमाना । पूर्वत्र सम्बन्ध ॥४॥ एप स्य धारया सुतोऽव्यो वारेभिः परते मदिन्तमः । क्रीळन्नर्मिरपानि ॥५॥ एष । स्य | धारया। सुत । अयं । वारेभि । परते। मदिन्ऽतम । क्रीळन् । ऊर्मि । अपाम्ऽईव ॥५॥ घेड्यूट० एष धारया अभिपुत पवित्रात् पयते मादयितृतम' मळन्" अपाम् इव कमि ॥ ५ ॥ पति सप्तमाटक पम्चमाभ्याये सप्तदशो ॥ १ त वि'म'. २ प वि'म', परम वि. ३३. तप याते विम'.तब पारे वि. ११ मा मुको ५ सर्वन विम. ६ दी वि'म' • १ सवि', 'सम'. ८.८ तानामासु च विमा १. मदवि दि'म'. १०. कीडन् विम 12-11. नास्ति मूको. भानुवन् वि.

·पहेन गाः, अरवेदेमभाध्ये [भ७, , १८. य स्त्रिया अप्यो अन्तरश्मनो निर्गा अकृन्तदोजसा । अभि व्रज तनिषे गन्यमश्व्य वर्मी धृष्णया रुज ॥ ६ ॥ यः । इनियोः 1 अप्योः । अन्नः । अस्मनः । निः । गाः । अन्तत् ! ओजसा । अभि । व्रजम् । तत्निथे । गन्यम् । अव्यम् । धर्माऽईव । धृष्णो इति । आ 1 रुज ॥ ६ ॥ बेङ्कट० 'यः उत्सरणशीला: अन्तरिक्ष स्था' अन्तः मेघान भरपहरप निहिता: निः अन्तत् स स्वम् मसुरैरपद्दतम् 'गव्यम् अश्व्यम् च प्रजम् अभि तनिषे परिभवति । स स्पं फरची इस शूरः भूष्णो! आ रुज ममुरान् ॥६॥ आ सौता परि पिचता न स्तोममप्तरं रजन्तुरम् । वनक्रशमुदतम् ॥ ७॥ आ। सोत । परि । सिञ्चत । अवम् । न । स्तोमम् । अप्ऽतुरम् । रजःऽतुरम् । धनऽक्षम् । उदऽमृतम् ॥ ७ ॥ बेगुट० अभिपुणुत' सोमम् परि सियत भवम् इव स्तोतम्यम् अपां तेजसा च प्रेरकम् उदरानो कपकम् उदके प्लवमान मति ॥ ७॥ सहस्रधारं घृपभं पयोवृध प्रियं देवाय जन्मने । ऋतेन य ऋतजातो विवावृधे राजा देव ऋतं वृहत् ॥ ८ ॥ सहस्रऽधारम् । वृषभम् । पयःऽवृधम् । प्रियम् । देवाय । जन्मने । तेन । यः । ऋतऽजातः । विश्वयुधे । राजा । देवः । ऋतम् । बृहत् ॥ ८ ॥ बेङ्कट सहस्रधारम् वर्षकम्' उदकानां धंकम् प्रियम् देवजातेः उदकेन यः उदकामातः विवर्धते राजा देवः सत्यभूतः महान् , तम् आ सोत इति ॥८॥ अभि द्युम्नं बृहद्यश इपस्पते दिदीहि देव देवयुः । वि कोशै मध्यमं युव ॥९॥ अभि । झुम्नम् । बृहत् । । यशः । इपः । पते । दिदीहि । देव । देवऽयुः । वि । कोशम् । मध्यमम् । युत्र ।। वेङ्कट. अभि प्रयच्छ द्योतमानम् महद् मलम् हे अनस्य पते! देव! देवकाम. त्वम् वि गमय च मन्तरिक्ष्य मेघम् ॥ ९॥ आ चच्यस्त्र सुदक्ष चम्बोः सुतो विशां वहिन विश्पतिः । वृष्टिं दिवः पवस्व रीतिमुपां जिन्वा गविष्टये धियः ।। १० ।। 1-1. यदु सरण विम'; यत्सरण वि. २. रिक्षास्था वि', ६.३. गव्यश्व्यम् वि', गन्यमयं यं विभ'. १. मभिषिणुच हिर ५.५, परिचर सिञ्चत वि' परि च सिञ्चत वि' भ'. ६. वृषभम् वि', ·नवमै मण्डलम् १.८, मैं ] ३१८५ आ । बच्यस्य । सुऽदक्ष । चम्वौ । सुत । विशाम् । वहि । न । विश्पति । वृष्टिम् । दिव । परस्व । रीतिम् । अपाम् । जिन् । गोऽइष्टये । धियं ॥ १० ॥ घेङ्कट आ पवस्व सुबल। फरकयो अभिपुत विशाम् इव वोटा पति राजा । वृष्यमाणाम् अपाम् रीतम् दिवं पवस्व । पूरय यजमानाय कर्माणि ॥१०॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये अष्टादशो घर्ग। । एतमु त्यं मदच्युत सहस्रधारं वृषभं दिवो दुहुः । विश्वा वसनि विभ्रतम् ॥११॥ ए॒तम् । ऊँ इति । त्यम् । मदऽच्युतम् । सहस्रऽधारम् । वृषभम्। दि । दुह । विश्वा । वसूनि । विभ्रतम् ॥ घेड्यूट० १० एतम् इमम् मदस्य प्रेरकम् बहुधारम् वृषभम् ऋत्विज (तु. ते ६,२,११,४ ) दुहन्ति सर्वाणि धनानि धारयन्तम् ॥ १॥ वृपा नि जज्ञे जनयन्नमर्त्यः प्रतपज्योतिपा तमः । स सुष्टुतः कविमिनिर्णिज दधे विधात्वस्य दंससा ॥ १२ ॥ धृषो । नि । जज्ञे । जनयन् । अमर्य । प्रऽतपन् । ज्योतिषा तम । स । सुऽस्तुत । कुविऽमि 1 नि ऽनिर्जम् । दधे । त्रिऽधातु । अस्य । दसैसा ॥ १२ ॥ वेङ्कट० वृषण वि जायते जनयन् ज्योति अमर्य प्रतपन् ज्यो तथा तम । स सुष्टुत मेधाविभि धारयति मिश्रण गव्यम् । त्रिधातु कम यज्ञारयम् अस्य कमणा' ध्रियत ॥ १२ ॥ स सुन्वे यो वरना यो रायामानेता य इळांनाम् । सोमो यः सुक्षितीनाम् ॥१३॥ स ।सुने। य ।वनाम् ।य । रायाम् । आऽनेता । य । इलानाम् । सोम । य । सुऽक्षितीनाम् ॥ पेट स अभिपुत य' वसूनाम् य च गवाम् आनेता', य च असानाम् सोम , सुनिवासानां गृहाणाम् मानेतेति ॥ ३॥ यस्य न इन्द्रः पिवाद्यस्य मरुतो यस्य वार्यमणा भगः । आ येन मित्रावरुणा करीमह एन्दमसे महे ॥ १४ ॥ पस्य । न । इदै । पिात् । यस्य । मुरुन । यस्य । वा । अर्थमा । भने । आ। येन । मित्रावरुणा । रामहे । आ । इद्रम् । अवस । महे ॥ १४ ॥ य ध ५ मानव वि, मानपिना 1.1 नास्ति मुको २ कर्माणि विमा ३ नास्ति विमा मामानयता वि ५. भानशेति विमानयतातिमा ·भग, मेन पा । ऋग्वेद सभाष्ये (म, म, १९ पेट० यस्य भस्माकम् इन्द्र पियति, यस्य च मान , यस्य च अर्थमणा सह मिनावरणी अभिमुखीवुमंहे, येन पाइदम् महते रक्षणाय आ परामहे इति ॥ १४ ॥ इन्द्राय सोम पातये नृभिर्यतः सायुधो मदिन्तमः । पर्वस्व मधुमत्तमः ॥ १५ ॥ इन्द्राय । सोम । पातये । नृऽभि । यत.। सुऽआयुध । मदिन्तम । पर्यस्य । मधुमत्ऽनम ॥१५॥ वेङ्कट० इन्द्रस्य सोम ।' पानाय ऋत्विग्भि यत. शोभनायुध मादयितृतम पवस्व मधुमत्तम ॥१५॥ इन्द्रस्य हादि सोमधानमा विश समुद्रमिव मिन्धयः । जुष्टो मित्राय वरुणाय वायवै दिवो विष्टम्भ उत्तमः ॥ १६ ॥ इन्द्रस्य । हादि । सोमऽधानम् । आ । विश । समुदमऽई । सिन्धर । जुष्टं । मित्राय । वरुणाय । वायवै। दिव । विष्टम्भ । उत्तम ॥ १६ ॥ वेङ्कट० इन्द्रस्य हृदयम् मा विश सोम!' सोमनिधानम् समुदम् इव सिधव पयांह मियादिम्य पुलाकस्य धारक स्वम् उत्तम ॥१६॥ 'इति सप्तमाएके पक्षमाध्याय एकोनविंशो वर्ग:॥ [१९] "ममयो धिष्ण्या ऐश्वरय अपय । पवमान सोमो देवता । द्विपदा विराट् छन्द । परि प्रधन्नेन्द्रीय सोम स्वादुर्भित्रार्य पृष्ण भगाय ॥१॥ परि । प्र । धन्व । इन्द्राय । सोम । स्वादु । मित्राय । पुणे । भगाय ॥ १ ॥ वेङ्कट० शौनक -"धिष्ण्या नामानय — सूक्तं परी(R' इ)त्येश्वरयो विदु" इति । तदिद कैपदम् । परि प्र घर इन्द्रादिभ्य स्वादुरस स्वमिति ॥ ॥ इन्द्रस्ते सोम सुतस्य पेयाः क्रत्वे दाय विश्वे च दे॒वाः ॥ २॥ इन्द्र । ते । सोम । सुतस्य । पेया । ऋौ । दक्षाय । विश्व । च । देवा. ॥ २ ॥ वेङ्कट० तव सुतम् प्रज्ञानाय बाय च ममी पिबन्तीति ॥२॥ एवामृताय महे क्षयाय स शुक्रो अप दिव्यः पीयूपः ॥ ३ ॥ । ' या वि'. २ नास्ति वि'' ३. नास्ति वि. दि'अ', मत्तम वि ६१ नास्ति मृको. . .. शौन विमा करम २,९,१०९. १ नास्ति वि. ५. हम ८-८. नामन वि.

·३१८७ नवमं मण्डलम् - सू१.९, ४] एव । अमृताय । महे । क्षयाय । सः । शुक्रः । अर्घ । दिव्यः । पीयूषः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० एवम् अमृतत्वाय महते च निवासाय सः त्वं दीप्सः पवस्व 'दिव्यः पातम्यः ॥३॥ पर्वस्त्र सोम महान्समुद्रः पिता देवानां विश्वाभि धाम ॥ ४ ॥ पवस्व । सोम । महान् । समुद्रः । पिता । देवानाम् । विश्वा । अभि । धाम ॥ ४ ॥ वेङ्कट० पवस्व सोम! महान् त्वं समुन्दनः पिता देवानाम् विश्वानि शरीरागि अभि ॥ ४ ॥ शुक्रः पवस्व दे॒वेभ्यः सोम दिवे पृथिव्यै शं च प्र॒जायै ॥ ५ ॥ शुक्रः। पवस्व । देवेभ्यः । सोम । दिवे । पृथिव्यै । शम् । च । प्रऽजायै ॥ ५ ॥ वेङ्कट० दीप्तः पवस्व देवार्थम् सोम! द्यावापृथिव्योः 'प्रजाभ्यश्च शम् च कुर्विति' ॥ ५ ॥ दिवो धुर्तासि शुक्रः पीयूपः सत्ये विधर्मन् वाजी प॑वस्व ॥ ६ ॥ दिवः । धर्ता । असि । शुक्र । पीयूषः । सत्ये । विऽधर्मन् । वाजी । पत्रस्य ॥ ६ ॥ बेङ्कट० दिवः धारकः असि 'दीतः पातव्यः । स स्वं सत्यभूते अस्मिन् विधर्मिणि यज्ञे वाजी पवस्व ॥६॥ पर्वस्व सोम धुम्नी सुधारो महामवीन मर्नु पूर्व्यः ॥ ७ ॥ पर्वस्व । सोम । द्युम्नो । सुऽधारः । महाम् । अनिाम् । अर्नु । पूर्वः ॥ ७ ॥ वेङ्कट पवस्व सोम ! भनवान् सुधारः महताम् अवीनाम् रोम्णां सकाशाद् अनुक्रमेण प्रतः॥०॥ नृभिमानी जज्ञानः पुतः क्षद्विश्वानि मन्द्रः सर्विद ॥ ८॥ नृऽभिः । येमानः । जज्ञानः । पुतः । क्षरत् । विश्वानि । मन्द्रः । स्वऽवित् ॥ ८ ॥ वेड्यूट० प्रविग्भिः नियम्यमान. जायमानः पूनः क्षरति विश्वानि धनानि मोदमान. सर्वज्ञः ॥ ८॥ इन्दुः पुनानः प्रजामुराणः करद्विश्वानि द्रविणानि नः ॥९॥ इन्दुः । पनानः । प्रऽजाम् । उराणः । करत् । विश्वानि । द्रविणानि । न ॥९॥ पेङ्कट० इन्दु.' पूयमानः प्रनाम् उरुकृर्वाण. करोतु विश्वानि च दविगानि भरमाकम् ॥ ९॥ 1 ., दिव्य पातम्य विमा २. विश्वावि वि''. ३.३. ' म्याच वि'; १. विम', ति वि. ५. नास्ति भर ६.1. ' पाडव्य वि'' ७.न अति दिम. ८. मोहनः मूहो. ९. नास्ति वि''. १०. करोति वि'म'.

·३१८८ ऋग्वेदे समाये [अ५, ५, १२.. पर्वस्व सोम ऋत्वे दक्षायाश्यो न निक्तो बाजी धनाय ।। १०॥ पर्वस्व । सोम् । कतै । दक्षाय । अर्श । न । निक्त । याजी । धनोय ॥ १० ॥ वेङ्कट० पवस्व सोम! प्रशनाय पलाय अश्व इव भनिनिणित घेगवान् धनाधम् ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टके पशमाभ्याये विंशो वर्ग। । तं ते सोतारो रस मदीय पुनन्ति सोम महे द्युम्नाय ॥ ११ ॥ तम् । ते । सोतार । रसम् । मदाय । पुनन्ति । सोमम् । महे । घुम्नाय ॥ ११ ॥ वेङ्कट० 'तम् तव रसम् सोतारः पुनन्ति मदार्थम् । तदेवोतम्-पुनन्ति सोमम् महो असायेति ॥ शिशु जज्ञानं हरि मृजन्ति पित्रे सोम देवम्य इन्दुम् ।। १२ ॥ शिशुम् । जुज्ञानम् । हरिम् । मृजन्ति ! पवित्र । सोमम् । देवेभ्य । इन्दुम् ।। १२ ॥ घेङ्कट. "हरितवर्णम् मृजन्ति पवित्र सोमम् देवायम्। दीप्तम् ॥ १२ ॥ इन्दुः परिष्ट चार्मदीयापामुपस्य कविर्भगोय ॥ १३ ॥ इन्दु । पविष्ट । चार । मदाय । अपाम् । उपऽस्थे । कवि । भगोय ॥ १३ ॥ वेट० इन्दु पवते चारु । मदार्थम् अपाम् उपस्थानेऽन्तरिक्ष कवि धनार्थम् च ॥३॥ विभर्ति चापिन्द्रम्य नाम येन विश्वानि वृता जधान ॥ १४ ॥ बिभर्ति । चारुं । इन्द्रस्य । नाम । यन । विश्वानि । वृत्रा । जघाने ॥ १४ ॥ येड्यूट० धारयति कल्याणम् इन्द्रस्य शरीरम् , येन शरीरेण विश्वानि नाणि हन्ति ॥ ४ ॥ पिर्यन्त्यस्य विश्वे देवामा गाभिः श्रीतस्य नृभिः सुतस्यै ॥ १५ ॥ पिबन्ति । अस्य । विश् । टेवास । गोभि । श्रीतस्य । नृऽभि । सुतस्यै ॥ १५ ॥ बेङ्कट० पिबति अमुम् सर्वे देवा गन्यै प्रितम् ऋत्विग्भि सुतम् ॥ १५॥ प्रसुवानो अक्षाः महस्रधारस्तिरः पवित्रं वि वारमव्यम् ॥ १६ ॥ प्र । सुवान । अक्षारिति । सहनऽधार । तिर । पवित्रम् । वि । वारम् । अव्यम् ॥ १६ ॥ -- मिटितो वि', "निहितो म', 'निर्णितो वि', २.२, नास्ति को पुनक्ति मूको १५ नास्ति वि'. tदेव थे विम ५५ नास्ति दि मास्ति विम'. ७. "नि धनानि वि', ८, अमुत् वि', अस्य भ , भमु वि. ३३ नास्ति वि. 1 चारू मृको, ·नवमं मण्डलम् सू १०९, में 10] घेङ्कट० प्रवि क्षरति सूयमान बहुधार. तिरस्-कुर्वन् पवित्रम् ॥ १६ ॥ स वाज्यक्षाः सहस्ररेता अद्भिजानो गोभिः श्रीणानः ॥ १७ ॥ स । वाजी । अक्षारिति । सहस्ररेता । अतऽभि । मृजान । गोमि । श्रीशान ॥ १७ ॥ घेङ्कट० स वाजी क्षरति बहुरेतस्क वसतीवरीभि मृज्यमान गव्यै श्रियमाण ॥ १७ ॥ प्र सौम याहीन्द्रस्य कुक्षा नृभिर्येमानो अद्रिभिः सुतः ॥ १८ ॥ प्र । सोम । याहि । इन्द्रस्य । कुक्षा । नृऽभि । येमान । अद्रिऽभि । सुत ॥ १८ ॥ घेङ्कट० प्र याहि सोम ! कुक्षौ इन्द्रस्य भूभि. नियम्यमान प्रावमि अभिपुत ॥१८॥ असजि बाजी निरः पवित्रमिन्द्राय सोमः सहस्रधारः ॥ १९ ॥ असर्जि । वाजी । तिर । पवित्रम् । इन्द्राय | सोम । सहस्रऽधार ॥ १९ ॥ घेड्यूट० सृज्यते वानी तिर पवित्रम् इन्दाय सोम बहुधार ॥ १९ ॥ अञ्जन्त्येन मध्वो रमेनेन्द्रीय घृष्ण इन्दु मदाय ॥ २० ॥ अञ्जन्ति । एनम् । म । रसैन । इन्द्राय । वृष्ण । इन्दुम् । मदाय ॥ २० ॥ चेङ्कट० अञ्जन्ति एनम् सोम मधुन रसेन गव्येन इन्द्रार्थमिति ॥ २० ॥ देरम्यस्त्वा पृथा पार्जमेऽपो बसान हरि मृजन्ति ॥ २१ ॥ दे॒वेभ्य । ता । वृथा । पाज॑से । अप । वनिम् । हरिम् । मृजन्ति ॥ २१ ॥ घेङ्कट० देवानाम् त्वाम्' बलार्थम् अनायासेन उदकानि माच्छादयन्तम् हरिम् मृजन्ति ॥ २१ ॥ इन्दुरिन्द्राय तोशने नि तौशते श्रीणन्नुग्रो रिणन्नुपः ॥ २२ ॥ इन्दु । इन्द्राय । तोशते । नि । तोशते । श्रीणन् । उग्र । रणन् । अप ॥ २२ ॥ बेछूट० इन्दु इन्द्रायम् हन्यते' नि हन्यत च श्रियमाणो गव्य उग्र प्रेरयन् उदकानीति ॥ २२ ॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये एकविंशो वर्ग [११०] 'भ्यरणस्वृष्ण प्रसदम्यु पौरस्यश्च अपी। पवमानः सोमो देवता। भावास्विस पिपीरिकमध्या भनुष्टुभ, सम्स्यास्तिस्रो विराज, शिष्टा अहस्य' प' पु प्र धन्य वाजसातये परि वृनाणि सक्षणिः । द्विपस्तरध्या ऋणया ने ईयसे ॥१॥ । । - । वा वि' ३. भरमकमना वि.. १. निहन्यो कि'. १. "ति विशेष म'. ५५ नास्ति मूको, ·। शन् सहनशीलः। ऋग्वेदे सभाध्ये [भ७, अ५, व २.. परि । ऊँ इति । सु । प्र । धन्व । वाजेऽसातथे । परि । वृत्राणि । सक्षाणः । द्विपः । तरध्यै । ऋणयाः । नः । ईयसे ॥ १ ॥ घेङ्कट० ध्यरुणप्रसदम्यू' । परि प्र' गच्छ सुष्टु अग्नलाभाय । परि गच्छ वदेवोक्तम् - द्विषः तत्तुंम् ऋणानो यापयिता स्वम् अस्माकम् परिगसीति ॥ ३ ॥ अनु हि त्वा सुतं सौम मदामसि महे समर्यराज्ये। धाजी अभि पवमान प्र गोहसे ॥ २ ॥ अनु । हि । त्वा । सुतम् । सोम । मदामसि । मुहे । समर्थ राज्यै । वाजान् । अभि । पत्रमान । प्र । गाहसे ॥२॥ वेड्कर० हे सोम! सुतम् त्वाम् वयम् अनु हि स्तुमः। स त्वं महति समर्यराज्ये' समनुष्य त्वदीय राज्यम् अनुपालयितुं शत्रुबलानि पवमान! "अभि प्र गाहसे' इति ॥ २ ॥ अजीजनो हि पवमान सूर्य विधारे शक्मना पर्यः । गोजीरया रहमाणः पुरंध्या ॥ ३ ॥ अजीजन. । हि । प्यमान । सूर्यम् । विऽधारै । शर्मना । पर्यः । गोऽजरिया । रहेमाणः । पुरंम्ऽल्पा ॥ ३ ॥ घेङ्कट० अजीजनः हि स्वम् पवमान! सूर्यम् पयसो विधारके अन्तरिक्ष घलेन स्तोतॄणां प्रेरितपशुकेन प्रज्ञानेन' युक्तः वेग कुर्वनिति ॥ ३ ॥ अजीजनो अमृत मर्येषां ऋतस्य धमन्नमृतस्य चारुणः । सामरो बाज़मच्छा सानिध्यदत् ।। ४ ।। अजीजनः अमृत । मषु । आ। मृतस्य । धर्मन् | अमृतस्य । चारणः । सदी । असर. । वार्जम् । अच्छे । सनिस्यदत् ॥ ४ ॥ बेङ्कट० अनी जन स्वम् अमृत! मर्येषु सूर्यम् उदकस धारके अमृतस्य कल्याणस्य अन्तरिक्षे । सदा च सरसि सङ्मामम् अभि भजन् ॥ ४॥ अभ्यभि हि असा ततार्दपोत्सं न कं चिजनपानमक्षितम् । शर्थाभिर्न भरमाणो गर्भस्त्योः ॥ ५ ॥ । । १. त्रियरुगविभा. २. नास्ति वि'. ३. तत्तम् विम'. १. समराज्य वि'समर- व्य विम'. ५. 'यं मया वि. ६.६. मभिप्रागस वि', मभिश्याइस विम' .. प्रज्ञेन भा. ८. नास्ति ·सू ११०, मं] नवमं मण्डलम् ३१९१ अभिऽअभि । हि । श्रवसा । ततर्दिथ । उत्सम् । न । कम् । चित् । जनऽपानम् । अक्षितम् । शाभिः । न । भरैमाणः । गर्भस्त्योः ॥ ५ ॥ घङ्कट० भभि हि तृण्णवान्' असि अन्नार्थम् मेघम् उत्सम् इव कम् चन यस्मिन् जना उदकं पिबन्ति अक्षीणम् तम् , यथा बाह्वोः मट्गुलीभिः उदकं सम्मरन् । अभितृणत्ति कश्चिदिति ॥ ५ ॥ आदी के चित् पश्य॑मानास आप्य वसुरुचौ दिव्या अभ्य॑नूषत । वारं न दे॒वः सविता व्यूर्णते ॥ ६ ॥ आत् । ईम् । के । चित् । पश्य॑मानासः । आप्यम् । वसुऽरुचः । दिव्याः। अभि । अनुपत । वारम् । न । देवः । सविता । वि। ऊर्णते ॥ ६ ॥ वेङ्कट० अनन्तरम् एनम् के चित् पश्यन्तः बन्धुम् वमुरुचः नाम दिव्याः अभि अस्तुवन् । वारकम् अन्धकारम् देवः सविता न वि ऊर्गुते नापगमयति, तत एनम् अस्तुवन्निति ॥ ६ ॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये द्वाविंशो वर्ग: ॥ - त्वे सोम प्रथमा वृक्तवहिपो महे वाजाय श्रवसे धियं दधुः । स त्वं नो वीर वीयर्याय चोदय ॥ ७ ॥ वे इति । सोम । प्रथमाः । वृक्तऽव॒र्हिषः । महे । वाजाय । श्रवसे । धिय॑म् । दधुः । सः । त्वम् । नः । धीर । वीर्याय । चोदय ॥ ७ ॥ वेङ्कट त्वयि सोम! प्रनाः यजमानाः महते बलाय मन्नाय च बुद्धिम् । विन्यदधुः । सः त्वम् अस्मानपि वीर। सङ्ग्रामे वीर्याय चौदय ॥ ७॥ दिवः पीयूष पूयं यदुक्थ्य महो गाहार्दिव आ निरंधुक्षत । इन्द्रमभि जायमानं समस्वरन् ॥ ८॥ दिवः । पीयूपम् । पुर्व्यम् । यत् । उक्य॑म् । महः । गाहात् । दिवः । आ । नि. । अवक्षन । इन्द्रम् । अभि । जाय॑मानम् । सम् । अस्वरन् ॥ ८ ॥ घेवट० दिवः पीयूषम् प्रश्नम् यत् प्रशस्यम् वद् महत. 'गहनात् दिवः कवयः निः दुहन्ति । दुग्धम् इन्द्रम् प्रति जायमानम् सम् स्तुवन्तीति ॥ ८R ३.संदर' वि. ५. किन्चि. ७. न्यदधुः वि. ८-८. नास्ति १. तान् वि'; तगवान् विभ. २. तु. निघ २,५; या ५,४. ५-५. नास्ति मूको. ६. बन्धु विबन्धु म'; बुषि वि. विमा. ९-१. दहनादिव विरमदहनादिक्षः वि.

·- अम्वेदे सभाध्ये [भ ,थ, व २३, अध यदिमे विमान रोदसी इमा च विश्वा भुवनाभि मज्मना । यूथे न निष्ठा पभो वि तिष्ठसे ॥ ९ ॥ अध । यत् । हमे इति । परमान । रोदसी इति । इमा । च । विश्वौ । भुना । अभि । मज्मना । युथे । न । नि.ऽस्था । वृषभ । वि। तिष्ठसे ॥ ९ ॥ वेड्यूट० सम्प्रति यत् पवनान! इमे चावापृथिम्यो इमानि च विश्वानि भूतानि अभि तिमि पलेन । स त्वं तथा पुर्यन् यूथे इव निष्ठितः यूपम• तानि यूथानि भुवनानि वि लिष्टसे ॥ ९ ॥ सोमः पुनानो अव्यये वारे शिशु क्रोळन् पर्वमानो अक्षाः । सहस्रधारः शताज इन्दुः ॥ १० ॥ सोम । पुनानः । अव्यये । वोरै । शिशुः । न । कीर्छन् । पर्वमानः । अक्षारिति सहस्रऽधार । शतऽनाजः । इन्दु ॥ १० ॥ घेङ्कट० सोम पुनान ! पवित्र शिशु इव कोळन्' पवमान. क्षरति बहुधारः बहुक्ल दीप्त ॥१०॥ एप पुनानो मधुमाँ ऋतायेन्द्रायेन्दुः परते स्वादुर्मिः। वाजमनिवरिवोवियोधाः ॥११॥ एष. । पुनान । मधुऽमान् । ऋतsो । इन्द्राय । इन्दुः । पाते । स्यादुः । ऊर्मिः । वाजऽसनि । यरिवःऽवित् । वय ऽधा ॥ ११ ॥ बेङ्कट० एष पूयमान मधुमान् यज्ञवान् इन्द्राय इन्दुः पवते स्वादुरसः अभिः धारासधः अन्नस्य दाता धनस्य रम्भा आयुषो दातेति ॥११॥ स पवस्व सहमानः पृतन्यून्त्सेधन् रक्षांस्यप दुर्गाणि । स्वायुधः सासवान्सौम शत्रून् ।। १२ ।। स । पवस्व । सहमान! पृतन्यून् । सेधन् । रक्षासि 1 अपं । दु.गहानि । मुऽआयुध । ससह्वान् । सोम । शत्रून् ॥ १२ ॥ वेङ्कट० स पवस्व अभिभवन् सङ्ग्रामकामान् अप सेधन् रक्षांसि दुर्गाणि दुर्वले 'शोभनायुधः भाभिभवन् । सोम! शत्रून् इति ॥ १२ ।। इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये प्रयोविंशो वर्ग' ॥ [१११] मनानत पारुच्छेपिरपि । पवमान सोमो देवता । अत्यष्टिश्छन्द । अया रुचा हरिंण्या पुनानो विश्वा द्वेपासि तरति स्वयुग्मभिः सूरो न स्वयुग्वभिः । 1. पूयमान वि. २ बीडन् वि'अ'. ३. नास्ति वि. ४-१, वो हिम. वि. ५-५, नास्ति मूको.

·नवमं मण्डलम् विश्वानि य १११, म १] धारी सुतस्य॑ रोचते पुनानो अरुपो हरिः। विश्वा यद्रूषा परियायुक्तमिः सप्तास्येभिर्मतभिः ॥ १ अया । रचा । हरिण्या। पुनान । विश्वौ । उपासि। तरति। स्वयुग्ऽभि ।सूर । न । स्वयुग्वऽभि । धारा । सतस्य 1 रोचते । पुनान । अरुष । हरि । निश्र्था । यत् । रूपा । परिऽयाति । ऋकऽमि । सप्तास्येभि । मृतऽभि ॥१॥ वेङ्कट० अनानत पारुच्छेपि । भनया धारया हरितवर्णया पूयमान सर्वाणि इष्टणि' रक्षासि तरति, स्त्रय युक्त रश्मिभि सूर्य इव तमासि। धारा अभिपुतस्य रोचते। पूयमानो भवति आरोचमान हरितवर्ण । रूपाणि नक्षत्राणि परिगच्छति रसाहरणशीरे ५ सर्पणशीलास्यै तेजोमि ॥ ॥ त्वं त्यत् पणीना विदो वसु सं मामिमर्जयस स आ दम मुतस्य धीतिभिर्दमै । पुरानो न साम तद् यत्रा रणन्ति धीतयः । निधातुभिररुपीभिर्वयो दधे रोचमानो वयो दधे ॥ २॥ स्वम्। त्यत्। पणीनाम् । विद | वसु। सम्। मातृमि । मर्जयसि। स्। आ । दमै। तस्य । धीतिमि । दमै । पराऽवत । न । साम । तत् । यत्र । रणन्ति । धीतये । विधाऽभि । अरुंपीभि । वयं । दधे । रोचमान । र्य । दधे ॥ २ ॥ वेङ्कट त्वम् त्यत्' पणिभिरपहृतम् वसु गत्रात्मकम् अविद । सम् च शोध्यते वसतीवरीभि यज्ञस्य धानीमि स्व दमे यज्ञ । दूरादिव' साम तत् श्रूयते इति घोषाभिप्रायम्, यस्मिन् शब्दे रमन्ते धतार यजपाना । सोऽय सम त्रयाणा लोकाना धानीभि भारोचमानाभि दीप्तिभि अन्नम् प्रयच्छति रोचमान १ ॥२॥ पूर्वामर्नु प्रदिशै याति चेकितत् सं रश्मिभिर्यतते दर्शतो रथो दैव्यो दर्शतो रथः । अग्मन्नुक्थानि पौंस्येन्द्र जैत्राय हर्पयन् । वज्रेश्च यद्भवथो अनपच्युता समत्स्वनंपच्युता ॥३॥ पूर्वीम्। अर्नु । प्रऽदिशैम्। याति । चेकितत् । मम् । मिभि । यतते । दर्शत ।रर्थ । देव्य । दर्शत । रथ । अग्मन् । उक्थानि । पोस्यो । इन्द्रम् । क्षेत्रीय । हर्षयन् । बजे ।। यत् । मय । अनपऽच्युता । समतऽहुँ । अनपऽच्युता ॥ ३ ॥ तव , हरिवण विभ. २. स्तोतृगि वि' अदानि दि ३ इग्विणों वि. খৰিশি কি'', ५ रसहरण'' ६ नास्ति वि. . नास्ति म', सन् वि. ८ स्पोमि दि'अ',मिFि ९ दूरमा िव मूको, १., मीरयष मो. नास्तिम'.

·ऋग्वेदे समाप्ये [म, भ,घ २४. वेड्सट० पूर्वाम् प्रदिशम् प्राचीम् अनु याति जानन् दिशम् । सम् गरछते च सूर्यस्प रस्मिभिः दर्शनीय तव रथ देवेपु भयः । गच्छन्ति उस्थानि पुंस्त्वावहानि इन्दम् जयार्थम् हर्पयन्ति । सथा' तस्य वन च तमिन्द्र गच्छति, यदा' सोम! त्व ५ इन्द्रश्च भवः' शमि भनपच्युतो समामेष्विति ॥ ३॥ “इति सप्समाष्टके परमाध्याये चतुर्विशो घर्ग'॥ [११२] "शिशुरागिरस ऋषिः। पवमान सोमो देवता । पतिश्छन्द । नानानं वा उं नो धियो नि तानि जनानाम् । तक्षा रिष्टं रुतं भिषम् ब्रह्मा सुन्वन्तमिच्छ्तीन्द्रीयेन्दो पर सव ॥१॥ नानानम् । वै । ऊँ इति । न । धियं । नि । व्रतानि । जनानाम् । तक्षा । रिष्टम् । सृतम् । भिषक् । ब्रह्मा । सुन्वन्तम् । इच्छति।इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ॥ वेङ्कट० शिशुरागिरस । नानाजातीयकानि खलु अस्माकम् कर्माणि, तथा अन्येषामपि जनानाम् विविधानि भवन्ति । तक्षा रिष्टम् तक्षणम् इच्छति, रुतम् भिषा, सुव तम् ब्राह्मण इति । परिस्रवत सोमस्य भजामित्वाय मनसो विनोदन कुर्ववाह - इन्द्राय इति ॥1॥ जरतीभिरोपंधीभिः पर्णेभिः शकुनानाम् । कार्मारो अश्म॑भिर्युभिहिरण्यवन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ २ ॥ जरतीऽभि । ओषधीभि । पर्णेभि । शनानाम् । कारि ।। अश्म॑ऽभि । घुऽभि । हिरण्यऽवन्तम् । इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति। परि । मन ॥ पेड्डट० जीर्णाभि ओषधीभि इपव क्रियन्ते पर्णेश्च शकुनानाम् इपूणा पक्षभूतै । कार्मार शिलाभि दीप्ताभि इधूणा तेजनार्थाभि हिरण्यवन्तम् इच्छति । हिरण्यवतो ह्यपेक्षा इषुभिरिति ॥ २॥ कारुरहं ततो भिषगुपलपक्षिणी नना । नानाधियो वसूयवोऽनु गा ईर तस्थिमैन्द्रायेन्दो परैि स्रव ॥ ३ ॥ कारु । अहम् । तत । भिषक् । उपलऽप्रक्षिी । नना । नानाऽघिय । वसुऽयव । अर्नु । गाऽईछ । तस्थिम । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥३॥ अयस्कार १ यथा वि'. २ यथा वि मा. ३ भवथ भूको, ४.४. नास्ति भूको. ६ यामि वि', नास्ति भ' ७. कार वि'अ', कामार वि'. ८ शिलाभिश्च वि'. ५, रिष्टम् वि.

·नवमं मण्डलम् - सू ११२, मं४] वेङ्कट. यास्कः (६,५-६)- "उपलप्रक्षिणी । उपलेषु प्रक्षिणोति । उपलप्रक्षेपिणी वा।xxx। 'कारुरहम्'। काररहमस्मि । कर्ता स्तोमानाम् । ततो भिषक् । तत इति सन्ताननाम । पितुर्वा पुनस्य वा । उपलप्रक्षिणी सक्तुकारिका । नना नमतेः। माता वा दुहिता वा। नानाधियो नानाकर्माणः । वसूयवो वसुकामाः। अन्वास्थिताः स्मो गाव इव लोकम्" इति ॥ ३ ॥ अश्वो वोळ्हा सुखं रथ हसनामुपमन्त्रिणः । शेपो रोमण्वन्तौ भेदौ वारिन्मण्डक इच्छतीन्द्रायेन्दो पर सब ॥ ४ ॥ अश्वः । वोळां । सुखम् । रथम् । हसनाम् । उपऽमन्त्रिणः शेपः । रोमण्ऽवन्तौ । भेदौ । वाः । इत् । मण्डूकः । इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ।। बेङ्कट० अश्वः "वहन् सुखम् कल्याणम् रथम् इच्छति, हमनाम् वाचम् उपमन्त्रणवन्तो नर्मसचिवाः, शेपः इति स्पष्टम् ॥ ४ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये पञ्चविंशो वर्ग.' ॥ [११३] 'कश्यपो मारीच अपि. । पवमानः सोमो देवता । पङ्क्तिश्छन्दः । शर्यणाति सोममिन्द्रः पिबतु वृत्रहा । वलं दान आत्मनि करिष्यन् वीर्य महदिन्द्रायेन्दो परि सब ॥१॥ शर्यणाऽवति । सोमम् । इन्द्रः । पिबतु । वृत्रहा। बलम् । दानः । आत्मनि । करिष्यन् । वीर्यम् । महत् । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । म्रव ॥१॥ वेङ्कट० कश्यपः । 'शर्यणावद्ध वै नाम कुरुक्षेत्रस्य जघनार्थे सरः' ( तु. जैना ३,६४ ) तत्र सोमम् इन्द्रः पिबतु वनहा। बलम् इति स्पष्टम् ॥ १ ॥ आ प॑वस्त्र दिशां पत आर्जीकात् सोम मीढ्वः । ऋतवाकेन सत्येन श्रद्धया तपसा सुत इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ २॥ आ । पवस्त्र । दिशाम् । पते । आर्जीकात् । सोम । मीढ्वः । ऋतऽवाकेन । सत्येन । श्रद्धां । तप॑सा । सुतः । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ २ ॥ वेङ्कट० आ पवस्व हे दिशाम् पते 1 आकिात् ऋजोः अकुटिलात् पविग्रान्' सोम! संत! नवाकेन ऋतस्य वचनेन सत्येन च। सत्यर्तयोः अल्पो भेदः । श्रद्धया तपसा च• युक्त दीक्षितः भभिपुतः ॥ २॥ । - - 1.1.नास्ति विम'. २. वास भिषक् वि''. १. नास्ति वि'. ४. नास्ति मूको. ५-५. वरमुद्वार विवहन समाई वि', ६.६. नास्ति मूको. ७. वर्ष वि'. ८. भाजाकोर वि'; आजितात विभ' ९. "त्रान् विभ'. नामित विमा ·ऋग्वेद सभाप्ये [म , अ५, व २६. पर्जन्यवृद्ध महिपं तं सूर्यस्य दुहितार्भरत् । तं गन्धर्षाः प्रत्यगृभ्णन् तं सोमे रसमादधुरिन्द्रायेन्दो परि सब ॥ ३ ॥ पर्जन्येऽवृद्धम् । महिपम् । तम् । सूर्यस्य । दुहिता । आ । अभरत् । तम् । गन्धर्वाः। प्रति । अगृभ्णन् । तम्। सौभा रसम् । आ। अदधः इन्द्राय । इन्दो इति। परि सय ॥ बेङ्कट० पर्जन्ययुद्धम् महान्तम् तम् सूर्यस्य दुहिता हतयती'। 'श्रद्धा व सूर्यस्य दुहिता' (माश १२, ५,३,१) इति वाजसनेयकम् । तम् दिन माहियमाणम् गन्धर्वाः प्रति-गृहीतवन्तः। प्रति. गृहीतं च तम् रसम् सोमे प्रत्याशी' आ अदधुः ॥३॥ ऋतं वदन्नृतद्युम्न सत्यं वदन्त्सत्यकर्मन् । श्रद्धां वदेन्सोम राजन् धात्रा सौम परिष्कृत इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ ४ ॥ ऋतम् । वर्दन् । ऋतऽद्युम्न । सत्यम् । यदन् । सत्यऽकर्मन् । श्रद्धाम् । वदन् । सोम । राजन् । धात्रा। सोम। परिऽकृतः । इन्द्रीय इन्दो इति। परि । स्रव ॥ ४ ॥ घेवट० पातम् वदन् प्रतेन' द्योतमान ! सत्यम् वदन् 'सत्यकर्मन् ! श्रद्धाम् यजमानानाम् मात्मनोऽपेक्षिताम् वदन' सोम! राजन्! यजमानेन सोम! अलकृतः ॥ ४ ॥ सत्यमुग्रस्य बृहतः सं स्रवन्ति संस्रवाः । सं यन्ति रसिनो रसोः पुनानो ब्रह्मणा हर इन्द्रायेन्दो परि सब ॥ ५ ॥ सत्यम्ऽउग्रस्य । वृहतः । सम् । सन्ति । सम्ऽस्रवाः । सम् । यन्ति । सिनः । रसाः । पुनानः । ब्रह्मणा । हरे । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ॥ ५ ॥ घेङ्कट० उद्गृर्णसत्यस्य महतः सोमस्य सम् सवन्ति 'संस्रवाः, सम् यन्ति च रसवतः रसाः । पूयमानः ब्राह्मणेन मन्त्रेण वा त्वं हरितवर्ण ! इति ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये पड्विंशो वर्ग:'। यन ब्रह्मा पवमान छन्दस्यां वाचं वदन् । ग्राव्णा सोमै महीयते सोमनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ ६ ॥ यत्र । ब्रह्मा । पत्रमान । छन्दस्याम् । वाचम् । वदन् । प्राव्णो । सोमै । महीयते । सोमैन । आऽनन्दम् । जनयन् । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ १. वृतवती वि. .. 'क्षाशे अ. ३. तेन न वि. सत्यस्य भ'. ६-६. नास्ति वि'. । संलवा वि'; संम्नवं अ'. ८. नास्ति वि. ९-९. नास्ति मूको. ५.४. नास्ति वि. ५. उद्गुणरूपस्य रसरतो वि रमेवगतो ७. रमावतो वि';

·नवम मण्डलम् ३१९७ - सू११३, म ] वेङ्कट० यत्र ब्राह्मण पवमान! छन्दसे हिता उन्दस्कृताम्' वाचम् वदन् अभिषवग्राणा युक्त सोमे देव पूज्यते, सोमेन देवानाम् आनन्दम् 'जनयन् तत्र' इन्द्राय इन्दो ! परि सव इति ॥ ६ ॥ यत्र ज्योतिरजनं यस्मिलेलोके सहितम् । तस्मिन् मा धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्द्रो पर सव ।। ७ ।। यत्रं । ज्योति । अजस्रम् । यस्मिन् । लोक । स्व । हितम् । तस्मिन् । माम् । धेहि । पवमान । अमृतै । लोके । अक्षिते । इन्द्राय । टन्टो इति । पार। सत्र ॥ घेवट० यन लोके अजस्रम् ज्योति , यस्मिन् च लोके स्त्र आदित्याख्य ज्योति निहितम्, तस्मिन् इति स्पष्टम् ॥ ७ ॥ यत्र राजा वैवस्वतो यावरोधन दिवः । यामूर्यहृतीरापस्तत्र मापमृत कृधीन्द्रायेन्दो पार स्रम ॥ ८ ॥ यत्र । राजा । वैवस्वत । यत्र । अऽरोधनम् । दिव । यत्र । अम् । यहती । आप । तत्र । माम् । अमृतम् । कृधि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ० यत्र राना भवति चैवस्वत , यत्र च भवरणद्धि भादित्यो भूतानि प्रवेशयति, यत्र च अमू आर तिष्ठन्ति, तर इति ॥ ८॥ यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके विदिने दिवः । लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृत कृधीन्द्रायेन्दो पारि स्रव ॥ ९ ॥ पत्र । अनुऽकामम् । चरणम् | त्रिऽनाके । त्रिदिवे । वि । लोका । यत्र । ज्योतिष्मन्त । तत्र । माम् । अमृतम् । कृधि । इन्द्राय ।इन्दो इति। परि। सम ॥९॥ बेट० या कामानुगुणम् चरणम् तृतीय नाके नृतीयस्या दिवि भादित्यस्य, यव घ रोका ज्योति- युक्ताः ॥ ९॥ यत्र कामा निझामाश्च या अनस्य॑ विष्टपम् । स्वधा च यत्र तृप्तिश्च तन माममृत कृधीन्द्रायेन्दो पारै सर ॥१०॥ यत्र | कामी । निऽकामा । च । यत्र । नस्य । मिष्टपम् । स्वधा । च । यत्र । तृप्ति ! च । तत्र । माम् ।अमृतम् । कृधि । इन्दाय । ह दो इति । परि। सत्र ॥ घट० यत्र कामा च निकामा च विद्य-ते, यत्र च महत मादित्यस्य स्थानम्, भनम् च यम सृप्ति च इति ॥१०॥ महत्य १. नास्ति वि. २२. अनय तत्र वि जनपन्ने म जनय-तत्व वि ३ कामानुकारण वि. १. मारित वि.

·३३९० ऋग्वेदे सभाध्ये यत्रानन्दाश्च मोदश्चि मुदः प्रमुद आसते । कामस्य याप्ताः कामास्ता माममृत कृधीन्द्रायेन्दो परि सर ॥ ११ ।। यत्रं । आऽनन्दा । च । मोदी । च । मुदं । प्रमुदं । आसते । कामस्य । यत्र । आप्ता । कार्मा । तत्र । माम् । अमृतम् । कृधि ।इन्द्राय । इदो इति । पर। सर ॥ घेतट० भानन्दादीना सूक्ष्मो भेद । से या आसते, या च पामस्य देवस्य सये कामा आमा भयन्ति ॥१॥ इति सप्तमाएक पक्षमाध्याये सप्तविंशो या [११४] कश्यपो मारीच अपि पघमाना सोमो देवता । पतिपद ॥ य इन्दोः पर्वमानस्यानु धामान्यक्रमीत् । तमाहुः सुप्रजा इति यस्तै सोमाविधन्मन इन्द्रायेन्दो पर सव ॥१॥ य । इन्दौ । पर्वमानस्य । अनु । धामानि । अमीत् । तम् । आहु । सुऽप्रजा इति । य । ते । सोम । अधित् । मन । इन्द्राय । इन्दो इति। परि। सम॥ घेङ्कट० य इदो पवमानस्य स्थानानि अनु कामति । तम् आहु शोभनप्रजननोऽयम् इति । कल्याणजननमाहु । य ते सोम। करोति स्वदधम्' मन , यदा त्वदीय मन परिचरति ॥ १॥ ऋपै मन्त्रकृता स्तोमैः कश्यपोद्वर्धयन् गिरः । सोम नमस्य राजानं यो जज्ञे वीरुधा पतिरिन्द्रायेन्दो पार सर ।। २ ॥ ऋ । मन्त्रऽकृताम् । स्तोमै । कश्यप । उत्प्रर्धयन् । गिरे । सोमम् । नमस्य । राजानम् । य । जज्ञे । वीरुधाम् । पति । इन्द्राय । इन्दो इति। परि । सत्र ॥२॥ वेङ्कट० ऋषे! कश्यप। मप्रकृताम् ऋषीणाम् स्तोम उपर्युपरि वर्धयन् वाच स्तुतिरूपा सोमम् जात' पति वीरुधाम् ॥२॥ । पूजय राजानम्, य सप्त दिशो नानासूर्याः सप्त होतार मृत्विजः । देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभि रक्ष न इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ ३ ॥ सप्त । दिश । नानोऽसूर्या । सस । होतार । ऋत्विज । देवा । आदित्या । ये । सप्त। तेभि । सोम । अभि । रक्ष । न । इद्राय । इन्दो इति। परि। स्रव ॥ 1. नास्ति मूको २ तदर्थ वि. ३ दि वि. ४ चरति वि. ५ राज वि.

·सू ११४, ४ ४] नवमं मण्डलम् घेङ्कट० सप्त दिशः भवन्ति । नानासूर्याः इति ऋत्वभिप्रायमाहुः । 'नानालिझत्वाद् तूनां नानासूर्यत्वम्' (तैआ १,५,६) । सप्त ध होतारः वषट्कारः ऋत्विजः तथा देवा अदितः पुग्राः सप्त । 'अटी पुत्रासो अदिते.' ( १०,५२,८) इत्यत्रोक्ताः । तैः सर्वैः सोम ! अस्मान् अभि रक्ष इति ॥ ३ ॥ यत् ते राजकृतं हविस्तेन सोमाभि रक्ष नः । अरातीवा मा नस्तारीन्मो च नः किं चनाममदिन्द्रायेन्दो पार स्रव ॥४॥ यत् । ते । राजन् । शृतम् । हविः । तेन । सोम । अभि । रक्ष । नः अरातिऽवा | मा। नः । तारीत् । मो इति । च । नः । किम्। चुन। आममत् । इन्द्राय। इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ४ ॥ वेङ्कट० यत् ते राजन् ! सोम! भृतम् हविः, तन सोम ! भस्मान् अभि रक्ष । मा अस्मान भरातित्ववान शत्रुः वधीत् । मा एव अस्माकम् किचिदपि अरातीवा हिंसीद् इति ॥ ४ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पचमाध्याये भष्टाविंशो वर्ग.॥ - इति ऋग्वेदे सभाष्ये नवमं मण्डलं समाप्तम् ॥ ४.इत्यमिप्रायः १. नास्ति वि' म. २. कविग्मिः प्राय वि'म'; ऋतिमिः प्राय वि. ३. ते भ'. थ. ५-५. नास्ति मूको. ऋ-४०० ·अथ ऋग्वेदे सभाष्ये दशमं मण्डलम् [१] मित आपत्य अपिः। अग्निदेवता। त्रिष्टुप् छन्दः । अग्रे वृहन्नुपसामू? अस्थानिर्जन्यान् तमसो ज्योति॒पागात् । अमिर्भानुना रुशता स्वङ्ग आ जातो विश्वा सान्यप्राः ॥१॥ अप्रै। बृहन् । उपसाम् । ऊर्ध्वः । अस्थात् । निःऽजगन्यान् । तमसः । ज्योतिपा। आ । अगात् । अग्निः । भानुना । रुर्शता । सुऽअङ्गः । आ । जातः । विश्र्वा । सानि । अप्राः ॥ १ ॥ वेङ्कट० 'मत्र वाजसनेयकम्' '--"'अग्रे वृहन्नुपसामूर्बो अस्थात्' इति । अग्रे ह्येष बृहन्नुपसामूर्व- स्तिष्ठति निर्जगन्वान् तमसो ज्योतिषागात्' इति निर्जगन्वान् वा एप' 'रात्र्यै तमसोऽद्वा' ज्योतिपति 'अनिर्भानुना रुशता स्वगः' इति । अग्निर्वा एष भानुना रुशता स्वतः आ जातो विश्वा समान्यप्राः' इति । इमे वै लोका विश्वा समानि, तानेप जात आपूरयति' (माश ६, ७,३,१०) इति ॥३॥ स जातो गर्भो असि रोदस्योरग्ने चारुर्विभृत औषधीषु । चित्रः शिशुः परि तमास्य॒क्तून् प्र मातृभ्यो अधि कनिकदद्गाः ॥ २ ॥ सः । जातः । गर्भः । असि । रोदस्योः । अग्ने । चारुः । विभृतः । ओषधीषु । चित्रः । शिशुः । परि । तमांसि | अक्तून् । प्र ! मातृऽभ्यः । अधि ! कनिक्रदत् । गाः ।।२।। वेङ्कट० सः त्वं पावापृथिव्योः गर्भ:' जात. भवसि अग्ने ! कल्याण: विविधं, हियमाण: शोषधीषु । चित्रवर्ण. शिश: अग्नि.' परि' भवति तांसि रात्रीश्च । स चायम् ओषधीभ्यश्च शब्दं कुर्वन प्रगच्छति प्रजायत इति ॥ ३॥ विष्णुरित्था परमर्मस्य विद्वाजातो बृहन्नभि पाति तृतीर्यम् । आसा यदस्य पयो अत स्वं सचेतसो अभ्यर्चन्त्पत्र ॥ ३ ॥ । - 1-1. नास्ति भूको. २.२. नास्ति भ. ३.३. 'वेष विभ''वानेष वि. ५. मे मूको. ६. 'मैं विभ.. ७. 'ग्नि मूको. ८. पर वि' पर विभ'. यच्छ मूको, ४-४. रात्रैस्तम मूको. ९-९ नारित वि'.

·- - २२०१ सू १, मं ४] दशम मण्डलम् विष्णुः । इत्था । परमम् । अस्य । विद्वान् । जातः । बृहन् । अभि । पाति । तृतीयम् । आसा । यत् । अस्य । पर्यः । अर्कोत । स्वम् । सऽचैतसः । अभि । अर्चन्ति । अत्र ॥ ३ ॥ चेवट० विष्णुः भमुत्र उत्तमम्' अस्य अमे:' जानन् प्रादुर्भूतः महान् अभि रक्षति' तृतीयम् भग्नं दिविष्ठम् । भास्येन पदा अस्य अमे: स्वभूतम् उदकम् मारमीयं कुर्वन्ति याचन्ते, सदानीम् एकमनसो भूत्वा एनम् अमि-टुवन्ति अस्मिन् लोके स्थिताः ॥३॥ अतै उ त्वा पितुभृतो जनित्रीरन्नावृधं प्रति चरन्त्यनैः । ता ई प्रत्यपि पुनरन्यरूपा असि त्वं विक्षु मार्नुपीपु होता ॥ ४ ॥ अतः । ॐ इति । त्या । पितुऽभृतः । जनित्रीः । अन्नऽवृधम् । प्रति । चरन्ति । अन्नैः । ताः । ईम् । प्रति । एपि । पुनः । अन्यऽरूपाः । असि । त्वम् । विक्षु । मानुपीपु । होता ॥४॥ घेड्यूट० भस्मादेव' कारणात् त्वाम् मनस्य भय: जनयित्र्यः परि चरन्ति भग्नस्य वर्धकम् अन्नः । ताः १एना. स्वम्" प्रति गच्छसि, पुनः अपि अन्यरूपा." जीर्णाः दावभूतः । भवसि च त्वम् मानुषीषु विक्षु होता। 'देवो ह्येष सन् मत्र्येपु' (ते ६,४,५.६ ) इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ होतारं चित्ररथमध्वरस्य यज्ञस्य॑यज्ञस्य केतुं रुन्तिम् । प्रत्यधि देवस्यदेवस्य मह्ना श्रिया त्वग्निमतिथिं जनानाम् ॥ ५ ॥ होतारम् । चित्रऽयम् । अध्वरस्य । यज्ञस्य॑ऽयज्ञस्य । केतुम् । शन्तम् । प्रतिऽअधिम् । देवस्य॑ऽदेवस्य । महा । श्रिया । तु । अग्निम् । अतिथिम् । जनानाम् ॥ ५ ॥ वेड्सट० अध्वरस्य होतारम् चित्ररथम् सर्वस्य यज्ञस्य पताकास्थानीयम् १२ श्वेतम् सर्वेषां देवानाम् अर्थ प्रति भवन्तम्॥ महत्वेन" । 'यत् सर्वेषाममिन्द्रः५ प्रति' (तै ५४,८,३) इति ब्राह्मणम् । निया ध्यर्धम्।। स्तुमः जनानाम् अतिथिम् अग्निम् । तु इति पूरणमिति ॥५॥ स तु वस्त्राण्यघ पेशनानि वसानो अग्निर्नामा पृथिव्याः । अरुपो जातः पद इायाः पुरोहितो राजन् यक्षीह देवान् ॥ ६ ॥ स. । तु । वस्त्राणि । अर्ध । पेशनानि । वसानः । अग्निः । नाभा । पृथिव्याः । अरुप. । जात । पदे । इळायाः । पुरःऽहितः । राजन् । यक्षि । हह । दे॒वान् ॥ ६ घेड्डट० सः तु तेजांसि अपि च तेषां तेजसा कार्यशौक्ल्यादीनि "रूपाणि भाच्छादयन् अग्निः" .. 'तम् मूको. २. भग्रे मूको. ३. घर मूको. ४. धाम वि', 'टाम् अ'. ५.पव मन विभ... अवादे वि'. ७ ‘णस्यां मूको. ८. नास्ति विम'; उम् वि'. विभ. १०-10. एतदस्त्व विभ', एनस्त्वा वि'. 1. 'पा मूको, १२. वाकास्था वि", वाम'. २३.न्त भूको. ११. 'वेन मूको. १५. द्रवि. १६. श्रिय विमा १७.१०. ०दय वि. A

·१२०२
ऋग्वेदे सभाध्ये
[अभ५, २९.
पृथिव्याः नाभी' उत्तरवेद्याम् भारोचमानः जातः इडायाः' पदे उत्तरनाभौ स त्वं
पुरोनिहितः राजन्!' यज्ञ भस्मिन् यज्ञे देवान् ॥ ६ ॥
आ हि द्यावापृथिवी अग्न उभे सौ पुत्रो न मातरा ततन्थ ।
प्र याह्यच्छौशतो यविष्ठाथा वह सहस्येह दे॒वान् ॥ ७ ॥
आ। हि । द्यावापृथिवी इति । अग्ने । उभे इति । सदा । पुत्रः । न । मातरो । ततन्य ।
प्र । याहि । अच्छे । उशतः । यविष्ठ । अर्थ । आ । वह । सहस्य । हह । दे॒वान् ॥ ७ ॥
वेङ्कट० यथा पुत्रः मातापितरौ क्षीणो धनैः तनोति, तथा त्वम् यावापृथिवी आ ततन्य उभे
सदा ते नोभिः । स त्वम् प्र याहि युवतम! कामयमानान् भस्मात् 'भभि क्षमत' सन् आ
वह "सहसः पुत्र! अन्न देवान् ॥ ७॥
"इति सप्तमाष्टके पश्चमाध्याये एकोनविंशो वर्ग: ॥
-
१
-
[२]
पत्रित मात्य अपिः । अग्निदेवता । त्रिष्टुप् छन्द
पिप्रीहि देवा उशतो यविष्ठ विद्वाँ ऋतुपते यज़ेह ।
ये दैया ऋत्विजस्तभिरने त्वं होतॄणामस्यायंजिष्ठः ॥ १ ॥
पिप्रीहि । देवान् । उशतः । यविष्ठ । विद्वान् । ऋतून् । ऋतऽपते । यज । हह ।
ये । दैव्याः । ऋत्विजः । तेभिः । अग्ने । त्वम् । होतृणाम् । असि । आऽयंजिष्ठः ॥ १॥
चङ्कट० प्रीणय देवान् कामयमानान् यविष्ठ! जानन् यागकालान् देवानाम् कालपते १० यज तान् इह ।
ये देवेषु भवा , अग्निहोताश्विनाध्वर्युः' (मै १,९,१) इत्यन्न निदर्शिताः" ऋत्विजः,,
सह अने।
यज । त्वम् होतृणाम् असि आयष्टतमः इति ॥ ३ ॥
वेपि होत्रमुत पोत्रं जनानां मन्धातासि द्रविणोदा ऋतावा ।
स्वाहा वयं कृणवामा हवीपि देवो दे॒वान् यजत्वग्निरर्हन् ॥ २ ॥
वेषि । होत्रम् । उत । पोत्रम् । जर
मन्धाता
द्रविणःऽदाः । ऋतऽवा ।
स्वाहा । वयम् ! कृणवाम । हवी
1.
। अर्हन् ॥ २॥

·। सू, 11 दशम मण्डरम् २२०३ पेट कामयसि होयम् अपि च पोत्रम् पज़मानार्थम् । मेधारी च भवसि धनप्रदाता सत्य- यान् । हवींषि क्यम् देवेभ्य स्वाहा कुर्म । तत्र देय देवार यजतु अमिः यननयोग्य ॥२॥ आ देवानामपि पन्थामगन्म यच्छन म तदनु प्रपोळ्हुम् । अग्निविद्वान्त्स यजाद सेदु होता सो अपरान्स मृतून कल्पयाति ॥ ३ ॥ आ। देवानाम् । अव । पन्याम् । गम् । यत् । शक्काम । तत् । अन् । प्रऽवोळ्हुम् । अमिविद्वान् । स [यजात् । स इत् । इति । होतो ! म । अपरान् । स । ऋतून् । यल्पयाति ॥ चेट्ट० देवानाम् पायानम् येन देवान् प्राप्नोति, समपि मा अगम । तत्र प्रविष्टा इत्ययं । यत् पपम् मनुधानम् सानुम , तत् भनुम्मेण मरोदुम् । अथ' रा 'अति विद्वान् त न्यान यात दवान् । स एव' मनुष्याणाम् होता 1 स पुष यज्ञान यज्ञकाल कर प्रयत' ॥३॥ यही वयं प्रमिनाम वृतानि विदुपा देवा आदुिष्टरासः । अमिष्टद्विश्वमा पृणाति विद्वान् येभिर्देवाँ ऋतुभिः कल्पयाति ।। ४ ।। यत् । ३ । वयम् । प्रऽमिना । बुतानि । निदुपाम् । देवा । अजिंदु ऽनरास । अग्नि । तत् । विश्वम् । आ । पृणाति । विद्वान् । येमि । देवान् । ऋतुऽभि । कल्पयाति ॥४॥ वेद० या व पयम् प्रदिसिसवन्त कर्माणि जानताम् हे देवा ! "मत्यन्तमजागन्त वयम्' भवरसु जानरसु नित्यनैमित्तिकानि विलोपितवन्त । अग्नि तर ऊन सर्वम् आ पूरयतु जानन्यै देवान का यागयोग्य" कल्पयति ॥ ४ ॥ यत् पात्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मपीसः । अग्निष्टदोता ऋतुविद्विजानन् यजिष्टो देवॉ तुशो यजाति ।। ५ ।। यत् । पाकऽत्रा । मनसा । दुीनऽदक्षा । न । यज्ञस्य । मन्यते । मर्यास । अग्नि । तत् । होता । ऋतुऽपित् । विऽजानन् । यजिष्ठ । देवान् । ऋतऽश । यजाति ॥ ५ ॥ पेट० यत् दीनबला १२ मानुपेण पक्तव्येनार अल्पेन मनसा यज्ञस्य न जानन्ति, तत् अनि होता "कर्म विज्ञानन्'* कर्मविद् यष्टतम देवान् स्वेस्वे काले यजतु ॥ ५ ॥ विश्वैपा ह्यध्वराणामनीकं चित्र केतुं जनिता त्वां जजान । स आ यजस्य नपतीरनु क्षाः स्पार्हा इपा क्षुमतीविश्वज॑न्याः ।। ६ ।। ११ मनुष्या १. वोढम् वि. २ नास्ति वि ३३ अनिविद्वान् विम'. ४ एष विक्ष' वि' ६ “यत विम ७ व वि' अ', नास्ति वि ८ विकोपाव वि १ जान चि' 110 कालयोग्य वि. ११., यमीन विभ', यीन वि ध्यामा मूको मूको.१ "नि बिम', १५१५ नास्ति वि. १६ यततु विभ' १३ वक्त ·। १ ३०४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ५, व ३.. विश्वेषाम् । हि । अधराणाम् । अनीकम् । चितम् । वेतुम् । जनिता । त्या । जजान । स । आ । यजस्व । नृऽपती । अनु । क्षा । स्पार्दा । इर्ष । क्षुऽमती । मिवऽनन्या ॥६॥ घेड्डट० विश्वेषाम् हि यज्ञानाम् मुखम् चित्रम् प्रज्ञापहम् जनयिता त्वाम् जजान । स त्वम् अनु आ प्रयच्छ' दासादियुक्ता भूमी' स्पृहणीयानि च भन्नानि शब्दवन्ति प्रसिद्धानि सर्वजनहितानि ॥६॥ यं त्वा द्यावापृथिनी यं वापस्त्वष्टा ये लो सुजनमा जजाने । पन्थामनु प्रविद्वान् पितृपाण धुमदग्ने समिधानो वि भाहि ॥ ७ ॥ यम् । त्वा । द्यावापृथिवी इति । यम् । या । आप । त्वष्टा । यम् । स्वा । सुऽजनिमा । जजान । पन्याम् । अर्नु । प्रऽविद्वान् । पितृऽयानम् । घुऽमत् । आने । सम्ऽधान । वि। भाहि ॥७॥ घेवट० यम् त्वा प्रयो' लोका. भनीजनन् , यम् च त्वाम् त्वष्टा शोभनजनन', स त्व पन्थानम् अनु प्रजानन् पितृयानम् , येन मनुष्या पितॄन् प्रति गच्छन्ति', दीप्तियुक्तम् भन्ने! समिध्यमान वि भाहि ॥ ७ ॥ "इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये त्रिंशो वर्ग.' [३] 'त्रित आप्त्य मपि । भग्निर्देवता । त्रिष्टुप् छन्द । इनो राजन्नतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमॉ अदर्शि । चिकिति भौति भासा हतासिक्नीमेत रुशतीमपाजेन् ॥ १ ॥ हुन । राजन् । अति । सम्ऽईद्ध । रौ । दक्षाय । सुसुऽमान् । अदर्शि । चिकित् । वि । भाति । भासा । बृहता । असिनीम् । एति । रुशतीम् । अपऽअजन् ॥१॥ वेङ्कट० ईश्वर राजन्! गन्ता समिध्यमान रौद्र दुरुपसर्प वृद्धयर्थम् मनुष्याणा शोभनप्रसव दृश्यते । वि भाति तेजसा महता। रात्रिम् च गच्छति श्वेताम् १२ दीप्तिम्" विसृजन ॥१॥ कृष्णा यदेनीमुभि वर्षसा भूज्जनयन् योपो वृहतः पितुर्जाम् । ऊर्ष भानुं सूर्यस्य स्तभायन् दिगो वसुभिरतिर्षि भांति ॥ २ ॥ प्राज्ञ - १ नास्ति दिन २.२ "मसा प्रच्छा विस' ३. दसामियु वि. १. 'मि मूको ५ प्रवि ६ 'न जन् वि'', 'नजन वि. ७. प्रयतिग' वि', प्रयन्निग अ. ८८ नास्ति मूको .. जन् यमरन् विभ, जन् यम वि'. १..प्र.वि. ११. तिम् वि'अ'. विमा १२. "ता १३ निजाम् विभ'.

·३२.५ . सू३, मै ३] दशमं मण्डलम् कृष्णाम् । यत् । एनीम् । अभि । वर्षसा । भूत् । जनयन् । योपाम् । वृहत । पितु । जाम् । ऊर्धम् । भानुम् । सूर्यस्य । स्तभायन् । दिव । वसुंऽभि । अरति । वि । भाति ॥ २ ॥ वेङ्कट० कृष्णवर्णाम् यदा राति' गच्छन्तीम् आत्मीयेन रूपेण अभि भवति जनयन्' उपसम् महत' पितु आदित्याद् जायमानाम्', तदानीम् भात्मीयस्ते जोभि सन्धुक्षणसमर्थै ५ सूर्यस्य भानुम् उत्तम्भयन् दिव वासयितृभिस्तेजोभि गन्ता अग्नि वि भाति ॥ २ ॥ भद्रो भद्रया सर्चमान आगात् स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात् । सुप्रकेतैर्युभिरग्निर्वितिष्ठन् रुशंद्भिर्वगैरभि रामम॑स्थात् ॥ ३ ॥ भद्र । भद्रयो । सर्चमान । आ । अगात् । स्वसारम् । जार । अभि । एति । पश्चात् । सुऽप्रकेतै । युऽभि । अग्नि । प्रतिष्ठन् । शत्ऽभि । वणे । अभि । रामम् । अस्थात् ॥३॥ वेङ्कट० भजनीय भजनीयया उपसा सव्यमान आ जगाम । स्वसारम् उपसम्" भागता जरयिता अग्नि पश्चात् अभि गच्छति। सुप्रज्ञान. तेजोभि अग्नि सर्वतो गच्छन् श्वेतै भात्मीयवारकै- स्तेजोभि कृष्ण तज अभि तिष्ठति ॥३॥ अस्य यामासो बृहतो न बग्नूनिन्धाना अग्नेः सख्युः शिवस्य । ईव्यस्य॒ वृष्णो वृहतः सासो भामासो याम॑न्नक्तश्चिकित्रे ॥ ४ ॥ अस्य । यामास । बृहत । न । वग्नून् । इन्धाना । अग्ने । सख्यु । शिवस्य । ईड्य॑स्य । वृष्ण. । बृहत । सुऽआर्स । भामात । याम॑न् । अक्तन । चिकित्रे ॥ ४ ॥ घेङ्कट० अस्य रश्मय महान्त न बाधन्ते स्तोतॄन् दीप्यमाना । अग्ने स्तोतव्यस्य वर्षितु महत शोभनास्या रश्मय गमने तमासि अान्त १० प्रज्ञायन्ते ॥ ४॥ सख्यु. कल्याणस्य स्वना न यस्य भामासः पन्ते रोचमानस्य बृहतः सुदिवः । ज्येष्ठेभिर्य स्तेजिष्ठैः क्रीमद्भिवषिष्ठेभिर्भानुभक्षति द्याम् ॥ ५ ॥ स्वना । न । यस्य । भामास । पन्ते । रोचमानस्य । बृहत ! सुऽदिव । ज्येष्ठेभि । य । तेजिष्ठे । तीळमत्ऽभि । वर्षिष्टेभि । भानुऽभि । नक्षति । द्याम् ॥ ५ ॥ घड्वट० स्वनन्त " मरत इव यस्य रश्मय सर्वत पवन्ते रोचमानस्य बृहत १२ सुदीले प्रशस्तै तेज- स्वितम कीडनवनि चरनि वृद्धतमै भानुभि य व्यामोति५ दिवम् । उत्तरत्र सम्बन्ध ॥५॥ १. रात्रीम् वि. २. जनवम् वि ३ त विम', १ °न विभ ५. 'ण स.वि. ६ उपभ्नवन् वि स्तम्भ विभ'. ७ उपसमारम् वि'अ' 4. मूको. ९ 'ना यस्या विम', स्य वि. १०. 'न मूको. .. स्वनिलो विम'. १२. दुयत विभ'. १३. 'प्त वि', 'प्सा वि १४ यस्ते वि. १५. •प्नोतीति विभ'.

·1 ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ५, व ३२. तनूत्यजैव तस्करा वर्ग रशनाभिर्दशभिरम्यधीताम् । इयं ते अग्ने नव्य॑सी मनीपा युक्ष्वा रथं न शुचयद्भिरङ्गैः ॥ ६ ॥ तनृत्योऽइव । तस्करा । वर्गु इति । रशनाभिः । दशऽभिः । अभि । अधीताम् । इयम् । ते । अग्ने । नव्य॑सी । मनीषा । युव । रथम् । न । शुचयत्ऽभिः । अङ्गैः ॥ ६ ॥ वेङ्कट० शरीरत्यजौ इव सृष्टी तरकरौ' अरण्यगौ पथिकम् अङ्गुलीभिः दशभिः' मम वाहू" त्वाम् अग्ने ! यक्षीतः । इयम् ते अग्ने! नवतरा स्तुतिः । योजय रथम् इव अश्वैः आत्मानम् भास्मीयैः अझैः दीसः तेजोभिः ॥ ६ ॥ ब्रह्म च ते जातवेदो नमश्चेयं च मीः समिद्वर्धनी भूत् । रक्षा णो अग्ने तनेयानि तोका रक्षोत नस्तन्वोई अप्रयुच्छन् ॥ ७ ॥ मी । च । ते । जातवेदः । नम: { च । इयम् । च । गीः । सर्दम् । इत् । वर्धनी । भूत् । रक्ष । नः । अग्ने । तनयानि ! तोका । रक्ष 1 उत । नः । तन्वः । अप्रेऽयुच्छन् ॥ ७ ॥ वेङ्कट० भनम् च ते जातवेदः! नमस्कारः च इयम् च" स्तुतिः सदैव वर्धनी भवतु । रक्ष अस्माकम् अने। पुत्रान् पौत्रांश्च । रक्ष अपि च अस्माकम् अङ्गानि अप्रमाद्यन् ॥ ७॥ इति सप्तमाटके पचमाध्याये द्वात्रिंशो वर्ग: ॥ [५] 'त्रित भाप्त्य ऋपि। अग्निदेवता । बिष्टुप् छन्दः । एका समुद्रो धरुणो रयीणामस्मद्धृदो भूषिजन्मा वि चष्टे । सिषक्त्यूधर्निण्योरुपस्थ उत्सस्य मध्ये निहितं पदं वेः ।। १॥ एकः । समुद्रः । धुरुर्णः । यीणाम् । अस्मत् । हृदः । भूरिऽजन्मा । वि । चष्टे । सिसक्ति । ऊधः । निण्योः । उपऽस्य । उत्सस्य । मध्य । निऽहितम् । पदम् । वेरिति वैः ॥१॥ येवट० यस्माद् वनानि समुद्रयन्ति "उदकानि या सः एकः धर्ता रयीणाम् भस्माकम् हृदयानि ममिलपितानिप बहुजनन.९ वि पश्यति । सोऽयम् अन्तर्हितस्यारतरिक्षस्य उपस्थे वर्तमानम्। " संवते । तत्पस्या उदकाधारस्य मध्ये निहितम् "मपाम् पदम् गरछ माध्यमिकम् ॥r रपंच या. (३,४)द, २. तरतरी भ'. ३. पविक' दि. १.यताभिः वि' म. ५ वाम विभ निर ... 'ही. विम'. ७, मास्ति चि'भ'. ८ "पर मूको. ९.९ नास्ति मको. ... ना मूको... उदरागानि पि'; उदाराम पानि भ. १२. जनो को. मूको. ११ ९ मुफो. ११.स्य २६६ वि. भाररस म'. 10.30. भामम् विम'.

·दशम मण्डलम् सू५, म २] ३२.९ समानं नीलं वृषणो वसानाः सं जग्मिरे महिषा अबतीभिः । अतस्य पदं कनयो नि पान्ति गुहा नामानि दधिरे पराणि ॥२॥ समानम् । नीळम् । वृषण । वसांना ! सम् । जग्मिरे । महिषा । अतीमि । ऋतस्य । पदम् । करय । नि । पान्ति । गुहाँ । नामानि । दधिरे । परीणि ॥ २ ॥ वेङ्कट० एकम् स्थानम् वृषण मरत भाच्छादयन्त सम् गच्छन्ते महान्त बडवाभि ' ते। ऋतस्य पदम् उदकावासम् अग्निम् कवय नितरा रक्षन्ति, गुहायाम् उदकानि धारयन्ति दिव्यानि ॥२॥ ऋतायिनी मायिनी सं दधाते मत्वा शिरों जज्ञतुर्वर्धयन्ती । विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य॑ कश्चित् तन्तुं मनसा वियन्तः ॥ ३ ॥ ऋतयिनी इत्य॒तऽयिनी । मायिनी इति । सम् ।धाते इति। मित्वा । शिशुम्। जझतु । वर्धयन्ती इति। विश्वस्य । नाभिम् । चरत । ध्रुवस्य । कुवे । चित् । तन्तुम् । मनसा । विऽयन्त ॥ ३ ॥ वेङ्कट० सत्यवत्यौ कर्मवत्यौ द्यावापृथिव्यौ सम् धारयत । इमम् भग्निम् मित्वा शिशुम् अज्ञतु वर्धयिभ्यो सम्परिच्छिद्यार्धम' जनयामासत्तु ' पुत्रमिव पितरौ। विश्वस्य नाभिभूतम् जगमस्थ स्थावरस्य च कवे समे ततुम् वैश्वानरारयम् मनसा विविध गच्छन्तों मनुष्या सुखेन युज्यन्त इति शेप ॥३॥ मतस्य हि वर्तनयः सुजातमिपो वाजाय प्रदियः सचन्ते । अधीवास रोदसी बावसाने घृतैरनै वृधाते मधूनाम् ॥ ४॥ ऋतस्य । हि । वर्तनयं । सुऽजातम् । इर्थ । वाजाय । प्रऽदिवे । सचन्ते । अधीनासम् । रोदसी इति । ववसाने इति । घृते । अन्नै । वधाते इति । मधूनाम् ॥ ४ ॥ उद्गीथ० 'घृतानानाम् अवयवभूत' स्वाशलक्षण । तस्माद् वयमपि श्रेयोऽर्थम् अभिम् भाराधयाम ॥ ४॥ घेङ्कटयज्ञस्य हि प्रवर्तना १० मुजातम् भग्निम् इच्छत १ बरार्थम् प्रसा सेवन्ते । अपि धार अधीवासम् भोपधीनक्षत्रादिरूपम्" वावसाने द्यावापृथिव्यो धृतै अन्नै १५ च भनि अधंयत उदकाना कार्य ॥४॥ । मृष्टाना ..न विभ. २ बद्धवादि विस'. ३. जन्तु मूको ४ रिजिमार्यमय वि', समम्परिछ. स्याधम वि', रिनित्यायमय ब. ५ जयाममत वि', जयामा 'ि, नास्ति भ ६, नाति वि.. ७. मो जानन दिश'. ८ [मधूना] मृविर ९.९, वानां नामाववि' म. • • वि. 11.11. 'तम निविच्छतो वि', 'तमितिमिरातो वि. १२. वा विम ३. अमूको, १४ धिरू विम'. १५ अग्नै वि, 'नेमा ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ५, ६ ३१ २ अस्य शुष्मांसो ददृशानवेर्जेहेमानस्य सनयन् नियुद्भिः । लेभिर्यो रुद्भिर्देवतमो नि रेभद्भिरतिर्भात विमा ॥ ६ ॥ अस्य । शुष्मास । ददृशानऽप॑वे । जेहमानस्य । स्वनयन् । नियुत्ऽमि । प्रत्नभि । य । शत्ऽभि । देवऽतम । वि। रेभत्ऽभि । अति । भाति । विऽभ्वा ॥ ६ ॥ वेङ्कट० अस्य शोपका रश्मय दृश्यमानायुधस्य गच्छत शब्दाय' वायुभिस्सयुक्ता , प्रत य श्वेत । देवतम गन्ता वि भाति शब्दायमानै महान् ॥ ६ ॥ स आ वक्षि महि न आ चे सत्सि दिवस्मृथिव्योररतियुक्त्योः । अग्निः सुतुकः सुतुकैभिरश्वै रभस्सी रभस्वा एह गम्याः ॥ ७ ॥ स । आ । वुक्षि । महिं । न । आ । च सरिस । दिव ऽपृथिव्यो । अरति । युवत्यो । अग्नि । सुऽतुक । सुऽतुभि । अश्वै । रभस्वत्ऽभि । रभस्वान् । आ । इह । गम्या ॥७॥ वेङ्कट० स (वम् भा वह महत देवान् अस्माकम् । त्वम् च आ सीद द्यावापृथिव्यो गन्त। युवत्यो , अग्नि सुगम सुगमै अश्वै गवद्भि वेगवान् इह आ गच्छ ॥ ७ ॥ "इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याय एकत्रिंशो वर्ग ॥ । [४] "त्रित भाप्त्य अपि । मनिर्देवता। त्रिष्टुप् छ द । प्रते यक्षि प्र ते इयर्मि मन्म भुवो यथा चन्यो नो हवैषु । धन्वन्निव प्रपा असि स्वमग्न इयक्षवै पूरा प्रत्न राजन् ॥ १ ॥ प्र ते । यक्षि । प्र । ते । इयर्मि । मम । भुवं । यथा । वन्य । न । हर्वेषु । धन्चन्ऽइन । प्रऽपा । असि । त्वम् । अग्ने । इयक्षवै । पूरा । प्रत्न । राजन् ॥ १ ॥ वेङ्कट० प्र यच्छामि तुभ्यम् इवि , प्रस्यामि च स्तुतिम्, भवसि यथा सन्निहित स्व पन्दितन्य द्वानेषु । स त्वम् “धन्वनि इव' प्रपा' असि अने! यजमानाय मनुप्याय प्रल ! राजन्! ॥ १ ॥ यं त्वा जनासो अभि संचरन्ति गा उष्णमिव बज यविष्ठ । दूतो देवानामसि मयानामन्तर्महाँश्चरसि रोचनेने ।। २ ।। यम् । त्वा । जनास 1 अभि । सम्ऽचरन्ति । गा । उष्णम्ऽईव 1 व्रजम् । यविष्ठ । दूत । देवानाम् । असि । मत्यानाम् । अन्त । महान् । चरसि । रोचनेन ॥ २ ॥ । तो दिम २ २ दि. ३ 'ते विम'. १. मास्ति विभ'. म' ... तु मूको .. नास्ति मूको. ८८. 'वन्न्ति वि. ९ प्रथा को ५. व वि' ·। सू४, में ३] दशम मण्डम ३२.. चेहट० यम् त्वा जना अभि सङ्गच्छन्ति गाव ' इव वर्षामु उप्यम् प्रनम् यविष्ट!, सत्य देवगनु• प्पाणाम् दूत भयसि (तु या५,१)। पावापृधिन्यो अत महान् चरसि हविरादाय अन्तरिक्षण ॥२॥ शिशुं न त्वा जेन्यं वर्धयन्ती माता निभर्ति सचनुस्यमाना । धनोरधि प्रवता यासि हर्यजिगीपमे पशुश्विासृष्टः ॥३॥ शिशुम् । न । न्वा । जन्यम् । वर्वयन्ती ! माता । निभर्ति । सचनस्यमाना । धनौ । अधि । प्राता । यासि । हयन् । जिगीपसे । पशु ऽइव । अऽसृष्ट ॥ ३ ॥ घेङ्कट० पुत्रम् इव घ' त्वा जयशीलम् वर्धयती पृथिवी विभर्ति सचनस्यमाना। सचनशब्द कण्वादि । त्वत्सम्पर्कमिन्ती । स त्वम् भस्मिल्यो' भन्तरिक्षात् प्रवणेन मार्गण यासि, कामयमान गच्छसि च हविरादाय पशु इच अवसृष्ट ॥३॥ मूरा अमूर न वयं चिकित्यो महित्वमग्ने त्यमुग बिसे । शय वनिश्चरति जिह्वयादन् रेरिहते युवतिं विश्पतिः सन् ॥ ४ ॥ मुरा । अमर । न । वयम् । चिकित । महिऽवम् । अग्ने । लम् । अङ्ग । बिरसे। शय । नत्रि । चरति । जिह्वया । अदन् । रेरिह्यते । युपतिम् । विश्पति । सन् ॥ ४॥ बेवट० ० मूढा वयम् भमूढ' प्रज्ञा न जानीम तव माहात्म्यम् । अग्न!' त्वम् एव जानासि । शेते जीर्ण ओषधिसङ्घ ५। अथ चरति अग्नि " जिह्वया त भक्षयन् । मास्वादयति पृथिवीं जीणोपधिका विशा स्वामी सन् भनि ॥ ४ ॥ "तत्र महत्व । - कृचिजायते सनयासु नव्यो वनै तस्थौ पलितो धूमकेतुः । अस्नातापो वृषभो न प्रति सचेतमो यं प्रणयन्त मीः ॥५॥ कूऽचित् । जायते । सनयासु । नव्य॑ । यने । तस्थौ । पलित । धूमऽफेतु । अस्नाता । आपै । वृषभ । न । प्र । वेति । सऽचेतस । यम् । प्रऽनयंत । मर्ता ॥ ५ ॥ वेङ्कट० कचित्५ प्रदशे जायत पुराणीपु जीर्णासु ओषधीषु नवतर । सोऽय स्नानमकुर्वन् अपेक्षितस्नान "उदकानि प्र गच्छति वृषभ इव भरण्यमध्यस्थानि, सचेतस यम् मनुष्या हविर्मि प्रणय त ॥ ५॥ । अथ सर्वस्मिन्नरण्य तिति १. धेत धूमप्रज्ञान ५ को मूको २ नास्ति नि १०. नास्तिविक १५ कुत्र च वि, , न वि अ', गा वि' ३ कवानि मूको ४ गत मूको ६ 'g विक्ष ७७ या (६८)प्यारयान द्र ८ हा मूको ९ नास्ति मूको थिवी भूको ११ नि इति १२ अद्र मूका १६ राश्री नि १८.१८ 'कात्प्रनिग दिर, कात्यनिर्ग' भ, उप्र विभ' ·३२१० ऋग्वेदे सभाध्ये [भ, अ५, व ३३० सप्त समृररुपीर्षावशानो विद्वान् मध्व उर्जाभारा दृशे कम् । अन्तर्यमे अन्तरिक्षे पुराजा इच्छन् वत्रिमविदत् पूपणस्य ॥५॥ 'सप्त । स्वसृ. । अघी । वावशान '। विद्वान् । मद्य । उत् । जभार । दृशे । कम् । अन्त । यमे । अन्तरिक्षे । पराऽजा । इच्छन् । वृत्रिम् । अविदत् । पुषणस्यै ॥ ५ ॥ उद्गीथ० सप्त विह्वा ज्वालारया 'काली कराली' (मुउ १,२,४ ) इत्येवमाद्या स्वसृ भगिनी- भूता तदग्नेतित्वात् । स्वयसारिणीर्वा अरुपी भारोचना ३ शब्द्यमान । स्तोतृभिहूंयमान इत्यर्थ । विद्वान् 'सर्वविद् भग्नि' मध्व मधुस्वादस्य मृष्टस्य हविप । पूर्ण इति शप । उत् जभार ऊ हरति दृशे दर्शनाय सर्वस्य । उद्धत्य च यत् तत्र इविपि कम् उदकम् । रसीभूत हविरित्यर्थ । मध्ये येमे नियच्छति स्थापयति । कस्यान्तर्येमे । अतरिक्ष भामाशे स्थितस्य पूष्ण । कुत एतदवगम्यते । रगन्ते तस्य श्रवणात् आहुत्याधारत्वाच । पुराना पूर्वम् आदिसगै प्रजापते जात । किमर्थम् धादित्यस्य मन्त. येम। इच्छन् कर्तुं कामयमान । किम् । वत्रिम् रूपम् । कीदृशम् । साम ध्याद् दीप्तम् । कस्य । पूषणस्य पूष्ण । तय दीप्त रूपम् अविदत् विन्दति । तेन च वीरसन दीप्तरूप पूपाऽवश्य भवतीत्यर्थ । वावशान वावश्यमान अत्यर्थ तत् अन्त । अथ 'मूर्ग भुवो भवति नक्तमग्निस्तत सूर्यो जायते प्रातस्यन्' ( १०,८८,६) इति मन्त्रान्तरे दर्शनाद् आदित्यात्मना यदा अग्नि स्तूयते तदा एवमर्थयोजना कार्या- सप्त रश्मीन् स्वय सर्तृन्' भारोचनान् कामयमान स्तूयमान स्तोतृभि विद्वान् अनि मध्व उदकस्य भौमस्य पूर्णान् उदकेवलायाम् अवं हरति आदित्यात्मना स्थित दर्शनाय प्रकाशनाय सर्वस्य । हत्वा च उदक द्यावापृयिव्यो मध्ये स नियच्छति भन्तरिक्षे विद्युदात्मना स्थित्वा । इग्छन् रूपम् लभत वषासु पूष्ण सकाशात् स्वभूतम् घेङ्कट० सप्त स्वसू मादित्यदीप्ती' मारोचमाना. कामयमान विद्वान् समुद्रोदकाद् उद्धतवान् सर्वेपामेव दर्शनाथम् । कम् इति पूरणम् । अत च ता नियमितवान् अन्तरिक्षे प्रल , रूपम् च प्रायच्छत् । पूष्ण अस्या पृथिव्या पृश्निवर्णम् प्रायच्छदिति ॥ ५॥ ॥५n . सप्त मर्यादाः कुपयस्ततक्षुस्तासामेकामिद यहुरो गात् । आयोहँ स्कम्भ उपमस्य नीळे पृथा विसर्गे धरुणेपु तस्थौ ॥ ६ ॥ "सप्त । मर्यादौ । कवर्य । तनक्षु । तासौम् । एकोम् । इत् । अभि । अहुर । गात् । आयो । ६ । सम्भ । उपऽमस्य ! नीळे । पृथाम् । विऽसर्गे । धरुणेषु । तस्यौ ॥ ६ ॥ 1. निगमोऽय या (५,१) ३ "रिणी का विभ, ३ मारोचमाना वि. ४५. सर्वजानि वि', सर्व. मेनाग्नि मनि', त्रुटितम् वि ५ सीन् मूको. ६ स्थान् दौषि विस्यदीप्ति वि' गाको ८ दानाम् मूका ९ छन् वि' में प्रयच्छन् वि. ..... या. (६,२५) व्याख्यातम् ।

·सू५, म.] दशम मण्डलम् ३२११ उद्गीथ सप्त मर्यादा व्यवस्थिता भरड्यनीया 'स्तेय तल्पारोहण' ब्रह्महत्या भ्रूणहत्यां सुरापान दुष्कृतस्य कर्मण पुन पुन सेवा पातवेऽनृतोद्यम्' (या ६,२७) इति । क्वय मेधाविन । कश्य हिरण्यगर्भप्रभृतय. मेधापिन । ततक्षु 'तक्षति करोतिकर्मा' ( या ४,१९)। कृतवन्त । तासाम् मर्यादाना मध्ये एकाम् इत् इत्-शब्द अप्यथे। एकामपि मर्यादाम् अभि गच्छति अहुर अंहस्वान् पापवान् भवति । आयो' यस्तु भग्न्यनुप्रहाणाम् ह स्कम्भभूत भवति । स्कम्भवदाश्रयभूतो भवतीत्यर्थ । परजापि उपमस्य सर्वस्व जगत उपनिमानु अग्ने नीके स्थाने अग्निलोकारये पयाम् वृष्टिलक्षणानाम् अपाम् उदकानाम् विसर्गे विसनने अन्तरिक्ष धरुणेषु उदकेषु मेघौदरागतेपु विद्युदात्मना वा तस्थौ तिष्ठति ॥ ६ ॥ वेङ्कट० कामजेभ्य' क्रोधजेम्यशोद्धृता 'पानम् अक्षा' स्त्रियो मृगया' दण्टपारुष्य वापारप्यम् भयंदूपणम् (तु. मम्मृ ७,४८,५०) इति राप्त मर्यादा कवयः कृतवन्त । तासाम् एकाम् एव पापवान् अभि गच्छति पुरुष । तस्य मनुप्यस्य उत्तम्भक भनि “ समीपभूतस्य नीळ पथाम्!" रश्मीनाम् विस, भन्तरितमध्ये उदकेपु तिष्ठति । पापयुक्तस्थापि अधिस्तत उत्तम्भनो" भवतीति ॥ ६ ॥ - असच्च सर्च परमे व्योमनू दक्षस्य जन्मन्नदितेरुपस्थे । अग्निहे नः प्रथमजा मतस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ॥७॥ असत् । च । सत् । च । परमे । विऽओमन् । दक्षस्य । जन्मन् । अदिते । उपऽस्य । अग्नि । ह । न । प्रथमऽजा । ऋतस्य । पूर्व । आयुनि । वृषभ । च । धेनु ॥ ७ ॥ उनीथ० भरात् च भव्याकृत वस्तु सत् च व्याकृतम् परमे व्योमन् व्योमनि कारणात्मना भाकाशे स्थितम् सत् सर्वमग्निरेब, मन्मूलत्वाद् यागस्य, यागमूलत्वात् च सर्वस्य । प्रभापते जन्मन् जन्मनि उत्पत्ती निमित्तम् अग्नि एव । उक्तेनैव न्यायेन अदित पृथिव्या उपस्थे उपस्थाने उपरि अतिरेव स्थित आधिपत्येन । मात्र एतावत्यर्थ ५। यूपभव धेनु च मन्यत् च सर्व प्रन्यम् शस्माकम् अग्नि एव भवति तदात्मत्वात्। तत्कार्यकत्वाद्वा॥॥ वेङ्कट० दिक्प्रमाणादिरूपम् असत् सत् च परमे स्थाने जातम् मादित्यस्य जन्मनि अदिते उपस्थे । तस्य सर्वस्व प्रथममेव जात अस्माकम् अयम् अग्नि । तस्मिन् काले अपम च मासीत् धेनु च । , गुरुतसा मूको. २ नास्ति मूको ३. 'त्यम्य दिम.. ४. "क्षा मूको मृगया विपक्ष ६. पापमान विभ, पावलाम् वि. ०प० दि'. 4 'ग्नि विभा. ९ मीरम् वि', भीर भूवि. पायो नौ वि' , पायो नौ कि १२. चाव भाग्नि विभ. उक्त भवन मुको १५-१५. मन फिवित् रितम् भाति १६ सदा (आमि.) तृवात् मूको, 10 तत्कायें . मूको १८ मानिस विम', १९ व १४ ·३२१२ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, म ५ व ३३. दक्षम् उत्पादकम् 'अध्यतिष्ठद् अदितिम् च उत्पादयित्रीमिति ॥ ७ ॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमाध्याये त्रयस्त्रिंशो वर्ग.२ ॥ व्याख्यत् पञ्चममध्याय यज्ञनारायणकुले यस्य सप्तमस्थाष्टकस्य मातुः समुद्भव ॥३॥ इति वेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते स्वसंहिताब्याख्याने सप्तमाष्टके पञ्चमोऽध्याय । इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाष्टके पञ्चमोध्यायः॥ 1. 'मस्पतिष्टददिति विमपतिरादिति वि. २-२. नास्ति मूको. ३. यस्य नारा मूको, १. मानुत् दि'.

·सू६] दशम मण्डलम् . वक्तव्य तत अथ पष्ठोऽध्याय । चेङ्कट 'अय स यस्या(स्य' भ)थाध्याय व्याचिख्यासति माधव । देवाना यज्ञसम्बन्धे सम्प्रदर्शयन् ॥१॥ प्रत्तेन' हविषा वर्तन्ते दिवि देवता । प्रत्तैरिह वय यथा' वामहे जलै ॥२॥ 'समानमेतदुदकमुच्चैत्यवः चाहमि"। इतीममर्थं प्रोवाच 'दीर्घतमा मामतेय ॥ ३ ॥ ब्राह्मण भवति - 'इत प्रदान दवा उपजीवन्ति, xxx अमुत प्रदान" मनुष्या' (तै ३,२,९,७) इति । 'सहयज्ञा प्रना प्रजापति'। इतीय भगवद्गीता ग्रूतेऽधमिममञ्जसा ॥४॥ इतिहासपुराणेषु ननु रोका प्रदर्शिता । उद्यानभवनोपेता सर्वकामसमन्विता ॥५॥ १२देवासुराणा युद्ध च पश्वनादिनिमित्तकम् । 'किमिच्छन्ती सृरमे(मा.१३ इ)ति पणिभि पशवो हृता ॥ ६ ॥ अशावतारा देवाना सन्तीति कवयो विदु। नानाविधाश्च ते लोकान् अधितिष्ठन्ति पार्थिवान् ॥७॥ सृष्ट्वा पुरोवाच सप्तद्वीपा वसुमती मध्ये मेरुश्च तिष्ठति । अर्वाग्धिमवतोऽस्माभिर् मनुष्याश्यतेऽधुना ॥८॥ यजन्ते त इमे देवास्तेषु लोकेप्ववस्थिता । वैदिकाश्च पुराकल्पास्तन्मूलान् कवयो विदुः॥९॥ देवा यष्टारो यष्टव्याश्च तथाऽभवन् । अशावतारैर्यष्टारो यष्टव्यास्तु दिवि स्थिता ॥१०॥ एवं च विभ' वि. 1. उत विम', उत वि'. २ प्रनेन मूको ६ चयर विमा १०. 'जीव्यति मूको " 'तर दि' १.८,1,सार' विभ'. १४ पाणिराक दि. १०. तामि'. ३ प्ररने मूको ४. म मूको. ५. तथा ८८ दीर्घमा...मि'म'. ९ कमजान १२१२ रेवानाम पुरणा वि'. १३ व १०, १५ मम १६. वो दिन दि. भ'.

·३२१४ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, ६, व.. तञ्च आप्तकामाः स्विद्' इत्यस्मिन् यदुवाच पतञ्जलिः । निदाने बोदव्यम् इममर्थमभीप्सुभिः ॥3॥ एकः किमिन्द्रो देवाश्च उताहो वहवोऽभवन् । बहवः सन्ति सर्वे चर सहशा नामकर्मभिः ॥ १२ ॥ जनतायां 'जनतायामिन्द्रः ब्राह्मणमाह यज्ञेष्वेकस्य बहुपु न शक्या युगपद्गतिः ॥ १३ ॥ भित्र ब्राह्मणम्- 'एकैको वै जनतायामिन्द्रः । 'एक वा एताविन्द्रमभिसंसुनुतः । यो द्वी ससुनुतः (तैत्रा १,४,६,१) इति । भत्र घूम एक एवं सर्वस्य जगतः प्रभुः। बहुविन्द्रः सन्निधत्ते यज्ञेषु युगपद्विभुः॥ १४ ॥ बहवो महिमानोऽस्य सन्ति योगेन °साधिताः। भार्यासु सौभरिरिया यज्ञेध्वेपु गच्छति ॥ १५॥ 'नाना हि त्वा हवमानाः प्रधाना.१२ संप्रदर्शिताः । 'आ त इन्द्र महिमानम्, 'अरै त इन्द्र कुक्षये ॥ १६ ॥ महिनोऽस्तित्वमेताभ्याम् १५ भवगच्छन्ति वैदिकाः । 'प्रिया धामान्ययाडग्निः इति चाधीमहे वयम् ॥ १७॥ शाटगायनकम् -- 'कुत्मश्च लुशश्वेन्द्रं व्यहृयताम्' इत्युक्त्वाऽऽ६ ."तावन्तरातिष्टत् । तावब्रवीत् । अंशमाइरताम् । आत्मना वामन्यतरस्य पास्यामि" । महिनाऽन्यतरस्य' (जैव्रा १,२२८) इत्यादि । [६] २०त्रित माप्त्य ऋषिः। भग्निर्देवता । त्रिष्टुप् छन्दः । अयं स यस्य शर्मन्नबौभिनेरेधते जरिताभिष्टौ । ज्येभिर्यो भानुभिपूणां पर्येति परियीतो विभावो ॥ १ ॥ १. निसू २,३:२०, काम विम'. ०२. ते सर्वे वि. ३. माम' विन. ४. ई मूको; तंत्रा १, ५. 'पस्थितिः दि'. ६.६. नास्ति वि. ७. मिन्द्रं मूको. ८. नुन वि' भ. निअ. १०.१०. नाधिनादायांसु सौहरि इव विम'. । सोमरि' विधमम. ... १,१०२,५. १२. पानानि. १३. ८,६५,४. १४.८,९२,०४. १५. दिनोरित वि': हिमानोस्ति° भा १६. अरग मि. १७. आश्री १,,. १८. मायोम' विभ'. १९.१९. तिछन्ता- कवीशुमारधामन्मयो मन्यतरस्या पा' दि. भा. + अ ामा कम; मारुहरेथाम् नि'. * भारम्या पावन'ि. २०-२०. नास्ति मूको.

·॥ स य सू ६, म २] देशर्म मण्डल अयम् । स । यस्य । शर्मन् । अब ऽभि । अग्ने । एधते । जरिता । अभिष्टौं । ज्येष्ठेभि । य । भानुऽभि । ऋषणाम् । परिऽएति । परिऽनीत । विभाऽवा ॥ १ ॥ उद्गीथ० अयम् स भग्नि अस्माभिराहूत यस्य यागार्थस्य' भग्ने अभिष्टौ याग कृते सति शर्मन् शरणे अबोमि रक्षाभि जरिता एधते वर्धते । य अग्नि ऋणाम् सूर्यरश्मीनाम् ज्येष्ठेमि भानुभि' प्रशस्ताभि वृद्धाभिर्वा दीप्तिभि परेवीत परित परिवष्ठित पति सर्वतो गच्छति । यत्रयत गन्तव्य तत्रतत्र अप्रतिहतगति गच्छतीत्यर्थ । विभावा विधिदीति ॥१॥ चकट. नित । अयम् यस्य सुखे रक्षण आने वर्धते जारता हि इयायाम् । प्रशस्तै । ' तेजोभि० रश्मीनाम् परिवृत परिगच्छति दीप्तिमानिति ॥ ३॥ यो भानुभिर्विभानो विभात्यग्निर्देवेभिमताराजेस्रः । आ यो विवाय मुख्या सखिभ्योऽपरिहृतो अत्यो न सप्तिः ॥ २ ॥ य । भानुऽमि । विभाऽवा । विभाति । अग्नि । देवेभि । तऽ । अर्जस । आ। य । विनाय । मुख्या । सखिऽभ्य 1 अपरिऽहृत । अत्य । न । सहि ॥ २ ॥ उद्गीथ० य च भग्निा विभावा विविधदीप्ति ऋतावा च सत्यवान् उदकवान् यज्ञवान् वा अजन अनुपक्षीणोऽहिसितो वा । केनचिदनभिभूत इत्यर्थ । भानुभि दवभि दीप्तिभि दानादिगुणयुक्ताभि स्तुत्याभि प्रतिगन्तीभिवा विभाति विविध दीप्यते । य यश्च आ विवाय भाभिमुरयेन गच्छति सख्या सख्यानि सखिभि कर्तव्यानि हविर्वहनादीनि कर्माणि । कतुमिति शेष । कस्यार्थाय । सखिभ्य सखिभूताना यजमानानाम् अर्थाय । कथ गच्छति । अपरिहत अपरिहिंसित. । अपरिश्रान्त इत्यर्थ । किमिव । अत्य न भश्व इव । कोदशोऽश्व । सप्ति सदा सर्पणसमर्थ । यथा मोऽश्वोऽपरिश्रान्तो गच्छति, एव सोऽयम् अग्नि असाभिराहूतो यागार्थमिति पूर्ववद् वाक्य- परिसमाप्ति कार्या ॥२॥ वेङ्कट० य दीक्षिभि दीप्तिमान्" विभाति अग्नि द्योतमाने यज्ञवान् अनन्न । आगच्छति य. सखिभि कर्तव्यानि कर्माणि सखिय अनुधातुम् अकुटिल १२ शतनशील "इच भव॥२॥ ईशे यो विश्वस्या देवीतरीशै विश्वायुरुषसो व्युष्टौ । आ यस्मिन् मना हुवींष्यमारिष्टरथः स्कुनाति भूपैः ॥ ३ ॥ ईशै । य । विश्वस्या । देवऽवाते । ईशै । विश्वऽआयु । उपस । विऽऽष्टौ आ । यस्मिन् । मना । हबीपि । 3 मौ । अरिष्टऽरय । स्कुनाति । शुषे ॥ ३ ॥ - सततगमनस- १. योगा. वि. २३ रेमि (भि विभ' ) तमिवामिवां को. ३. 'दीत मूको. ५ ससे विमा ६ वर्धयत मृको. हिज्या मूको. 4..: विमा .. जोहि वि. 'पमा विभ', विमान् वि'. १२. कु विमा ६. वनशीला विम'. . "वम् विम'.

·उपस ॥ - ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ६,. उद्गीथ० य चाऽग्नि ईश ईष्टे विश्वस्या वस्या देववीते देवाशनस्य हविप । ईशे ईष्टे च य विश्वायु सर्वत्राप्रतिहतगमन सर्वजीवनो वा उपस व्युष्टी विवासने । आदित्यात्मना स्थित सन् मग्नि उदयेन उपस विवासयति इत्यत एवमुच्यत । यस्मिन् च अग्नौ महिसितयज्ञस्थ भसुरराक्षसादिशबरे मना मननीयात हवापि आ स्कन्नाति ॥ ३ ॥ बेहट० ईष्टे य सर्वस्य यज्ञस्य, ईष्टे सर्वगमन व्युष्टौ अति । यस्मिन् च अग्नौ मननीयानि हवींषि भाजुह्वानो यजमान अहिंसितस्थ ' हिनस्ति' शत्रून् आत्मबलै ॥३॥ शूपेभिवृधो जुपाणो अवॉ अच्छा रघुपत्या जिगाति । मन्द्रो होता स जुह्वाई यजिष्ठः संमिश्लो अग्निरा जिंघर्ति दे॒वान् ॥ ४ ॥ शुषेभि । वृध । जुपाण । अर्के । देवान् । अच्छ । रघऽपत्वा । जिगाति । मन्द्र । होता । स । जुह्वा । यजिष्ठ । सम्ऽमिश्ल 1 अग्नि । आ । जिधर्ति । देवान् ।। ४ ।। उद्गीथ० सोऽग्नि उक्तलक्षण शूणेभि बरे हविलक्षणे । बलनिमित्तैहविर्भिरित्यर्थ । वृध वर्धित सन् जुषाण सेव्यमानश्च अवै मन्त्रै यज्वमि स्तुतिभि शस्त्रैश्चत्यर्थ । देवान् अग्नेन अच्छ आप्तुम् रघुरत्वा रघुपतन शीघ्रगमन जिगाति गच्छति । गत्वा चाहूय अनन्तरम् मद्र स्तुत्य होता होमकारी यत्रिष्ट यष्ट्टतम सम्मिाल सम्मिश्र सम्प्रयुक्त सबै गुणै दवैर्वा जुह्वारयेन पात्रेण हवि आ जिपति भाक्षारयति देवान् प्रति । हवि दवेभ्यो ददातीत्यर्थ ॥ ४॥ वेड्यूट० स बलै वर्धित सेव्यमान मनै 'वान् अभि गच्छति' रघुगमन । म द्र सारया होमसाधनभूनया यष्टतम मम्मिश्र | सहत' अग्नि आ जुहोति देवान् ॥ ४ ॥ तमुसामिन्द न रेजमानमग्निं गीर्भिर्नमोभिरा कृणुधम् । आ य विमो मुतिभिंगुणन्ति जातवेदस जुहूं सुहानाम् ॥ ५ ॥ तम् । साम् । इन्द्रभ । न । रेजमानम् । अग्निम् । गा ऽभि । नर्म ऽभि । आ । कृणुध्वम् । आ। यम् । विप्रास । मतिऽभि । गृणन्ति । जातऽपैदसम् । जुम् । सहानाम् ॥ ५॥ उद्गीथ० यम् जातवदसम् जुह्वम् थाहातार दातार वा मनुष्यादियानाम् अथवा सहानाम् शत्रूणामभि भवितणा सहायाना वा देगना यागायम् आह्वातारम् विपास मेधाविन स्तोतार मतिभि हनुतिभि आ गृणा त घादरण स्तुवन्ति । तम् अग्निम् उन्नाम् भागानाम् उत्याविण दातारम् रेजमानम् ज्वालरात्मना कम्पमान वा इदम् इव गौर्मि स्तुतिभि नमोम मृणुध्वम् भस्मदभिमुख यूयमपि कुरत" हे ऋत्विन । हाता स जुह्वा - असेच आ ॥५॥ 1.17 पश्च'म पु मूको २ ट वि. ३ ने वि. ४ मनिहित वि. नम्तन ति वि ६ "मृष वि', 'वर्ष वि', ७ भनिगति वि! मक मूको. ११ समि जगत विर विनि', 'मम' 1. एइ वि" १. कुरु म वि. ८ ·सू, मं] दशर्म मण्डलम् ३२१७ घेड्कट० तम् उत्सरणशीलम् इन्द्रम् इव कम्पमानम् अग्निम् स्तुतिभि नमस्कारैश्च आ कृणुध्वम् । आ स्तुवन्ति' यम्' विनाः स्तुतिभि जातवेदसम् होतारम् अभिभवितृणा देवानाम् इति ॥ ५॥ सं यस्मिन् विश्वा वसूनि जग्मुर्गाजे नाश्वाः सप्तीपन्त एवैः । अस्मे ऊतीरिन्द्रवातनमा आचीना अग्न आ कृणुष्व ॥ ६ ॥ सम् । यस्मिन् । निश्वा ! वसृनि । जग्मु. । वाजे । न । अश्वो । सप्तिऽनन्तः । एवै । अस्मे इति । ऊती । इन्द्रवातSTमा । अर्वाचीना । अग्ने । आ । कृणुष्व ॥ ६ ॥ उद्गीथ० यस्मिन् स्वय्यग्नौ सम् जग्मु ' सगतानि । स्वत्वेनावस्थितानीत्यर्थ । विश्वा सर्वाणि वसूनि धनानि वाजेन अनेन बरेन वा सह अश्वाश्च यस्मिस्त्वय्यनौ स्वत्वेनावस्थिता । कीदृशा सप्तीवन्त सर्पणवन्त । सततगमनसमा इत्यर्थ । एवं कामै सधै सहिता । स त्व हे इन्द्र। परमेश्वर' अमे! अस्मे अस्माकमर्थाय ऊती । कीदृश । वाततमा दुईमत्वं भतिदुष्मापा इत्यर्थ । अर्वाचीना भागचना अस्मदभिमुखा आकृणुष्य भादरेण कुरु। सर्वान् कामानस्मभ्य देहीत्यर्थ ॥ ६ ॥ बेटः सम् गतानि यस्मिन् विश्वानि धनानि समामे इब अवा सर्पणवन्त गमनै । स वम् अस्मासु रक्षणानि अत्यन्तम् इन्द्रेणाभिगतानि भभिमुखानि अग्ने! आ कृणुष्व ॥६॥ अश्वा । गततमा । -- अधा ह्यने मला निपद्या सद्यो अज्ञानो हव्यो बभूथ । तं ते देवासो अनु केर्तमायन्नावर्धन्त प्रथमास ऊमाः ॥ ७ ॥ अर्ध । हि । अग्ने । महा । निऽसद्य । मुद्य । जज्ञान । हव्यं । बभूयं । तम् । ते। देवास । अर्नु । कतम् । आयन् । अर्ध । अपर्धन्त । प्रथमास । ऊमा ॥ ७ ॥ उद्गीथ अब इति हनिर्देशे। हि इति प्रतिनिर्देशे । अथ यस्मात् हे अनमहावेन स्वैन निपद्य उपविश्य वैद्यन्ते जज्ञान सल्यामव वेरायाम् हव्य हवनाई थाहुतिप्रक्षपाई बभूथ मवसि । वि तस्मात् । तम् ते तव स्वभूनम् केतम् प्रज्ञान ज्वालाम अनु आयन् हामार्थम् अनुगच्छन्ति । दीप्ते त्वयि हवीपि उहतीत्यर्थ । देवास हविषो दातार: ऋत्विग्यजमाना । अध भनन्तरम् अवधत वर्धन्ते च । पुनादिवृद्धया युज्यन्ते प्रत्यर्थ । प्रथमास क्रियाभिजनविद्यादिगुणेश' भवन्तीति शेष । ऊमा त्वया रक्षितासत ॥ ७॥ पेट. भय हि अग्ने ! महत्वेन उपविश्य सद्य प्रादुर्भवन् भावातम्य भभव । वाश तब प्रज्ञानम् अनु जायमान ज्वलन् सद्य , मनु वि २ नुपन्ति वि. ३. याम् वि. ५. 'विना विम'; विमान् वि. ५ नास्ति वि. ६ नास्ति मूको ७ पलभ'. ८. 'यामिज वि".

·३२१० ऋग्वेदे सभाप्ये [अ५, अ६, व १. ४ प्रथमा नाम पितर इति ॥ ७ ॥ भगच्छन्' देवा । अथ अवर्धन्त त्वया' प्रोणिता' "इति सप्तमाष्टके पाध्याये प्रथमो वर्ग। - यथा [७] पत्रित माप्त्य ऋषि । भग्निर्देवता । त्रिष्टुप् छन्द स्वस्ति नो दियो अंग्ने पृथिव्या विश्वायुधेहि यजथाय देव । सचेमहि तव दस्म प्रतैिरुसृष्या रुभिर्देव शंसैः ॥ १॥ स्वस्ति । न । दिव । अग्ने । पृथिव्या । विश्वऽआयु । धेहि । य॒जाय । देव । सचेमहि । त । दस्म । प्रऽकेतै । उरुष्य । न । उरुऽमि । देव । शसै ॥ १ ॥ उद्गीथ० स्वन्ति अविनाशम् अस्मभ्यम् दिव सकाशात पृथिव्या च । धुपृथिव्यन्तरित- निवासिभ्यस्सकाशादित्यर्थ । कीदृश स्वस्ति । उच्यते-विश्वायु सर्वानसहितम् । हे अग्ने। देव। धेहि । किमर्थम् । यजथाय दवयागार्थम् । सर्वोपद्वरहितास्सर्वान्जयुक्ताश्च 'सन्त देवान् यजेमहि तथाऽस्मान् कुर्विति वाक्यार्थ । किञ्च सचेमहि सेवेमहि आराधयेम त्वा सदा इत्येतद् भाशास्महे वयम् । कन। उरुभि बहुभि शर्स स्तुतिभि । एतज्ज्ञात्वा हे दस्म । देव! तव स्वभूते प्रकेत' प्रज्ञान' पाल नोपायपरिज्ञाने उरुष्य रक्ष न अस्मान् ॥ ॥ वेङ्कट भविनाशम् अस्मभ्यम् द्यावापृथिव्यो अमे! सर्वान्नम् प्रयच्छ यज्ञार्थम् देव ।। संसृष्टा भवेम तव दर्शनीय प्रज्ञाने । रक्ष अस्मान् उहभि हे देव ! शसनीय प्रत इति ॥1॥ इमा अंमे मतयस्तुभ्यं जाता गोभिरश्वैरभि गुणन्ति राधः । यदा ते मो अनु भोगुमानजसो दानो मतिभिः सुजात ॥ २ ॥ हुमा । अग्ने । मतय 1 तुम्यम् । जाता । गोभि । अवे । अभि । गृणन्ति । रार्ध । यदा । ते । मते । अनु । भागम् । आनट् । वसो इति । दर्धान । मतिऽभि । सुऽजात ॥२॥ उद्गीथ० हे अने! इमा मतय स्तुतय तुझ्यन स्वदर्थम् नाता भस्मदादिस्तोतृमुखात्" उत्पना । उच्चरिता इत्यथ । गोभि अव च सहितम् राध धन हिरण्यादिकम् अभि गृणति अभिष्टुवन्ति महो शोभनम् अस्मदनुरूपमिति प्रशसन्ति । कदा। उच्यत-- यदा यस्मिन् काल ते तव स्वकम् भोगम् भोगाई धनम् मत भस्मदादिको मनुष्य अनु आनट् स्वत्तो दानानन्तरं प्रामोति । एभते तदत्यर्थ । एतद् ज्ञात्वा हे वमो1 प्रशस्य! वसुमन् ! वा "सर्वस्य वसुभूत वा स्वेन - । , छ नि'', 'गच्छन् वि. २. त्वाचा वि'. ३. प्रणीता मूको ४. 'मा प्रीता भ'. .५ नास्ति भूको ६-६. सतम्तया मूको ७ नास्ति को ८ नैरुरुप्य रक्ष मको. ९ वा.. विभ', सावि. ... नास्ति विष " दारिस्तो म वि धनमर्थ भवि'. २५ सब मूको.

·वा सुजात। दशमं मण्डलम् तेजसा सर्वस्वाच्छादयित. सुजन्मन् ! शोभनकर्माधमुत्पन्न ! वा धान. अस्मभ्यं ददत् मतिभि स्तुतिमि । त्वया दत्त धन स्थापयेति शेष । भस्मत्स्तुत्यनुरूपम् असभ्यं धन देहीत्यभिप्रायः ॥ २ ॥ घेङ्कट० ० इमाः अमे! स्तुतय त्वदर्थम् जाता: गोभि अवैः च सह त्वया स्तोतृभ्यो दीयमानं धनम् अभि स्तुवन्ति । थदा स्वत्त मयः धिनम् अवामोति, तदानी वामयित !' शोभनजनन!' स्वं स्तूयसे स्तुतिभि प्रयच्छन् धनानीति ॥२॥ अग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमग्निं भ्रातर समित् सायम् । अग्नेरनीकं बृहतः संपर्यं दिवि शुक्रं यजतं सूर्यस्य ॥ ३ ॥ अग्निम् । मन्ये । पितरम् । अग्निम् । आपिम् । अग्निम् । भ्रातरम् । सदम् । इत् । सायम् । अग्ने. 1 अनीकम् । वृहत. । सपर्यम् । दिवि । शुकम् । यजतम् । सूर्यस्य ॥ ३ ॥ उद्गीथ० अग्निम् मन्ये जानेऽहम् पितरम्, तत्कार्यकर्तृत्वादिति । उत्तरत्राप्ययमेव' न्यायः । अग्निम् एवं आपिम् च ज्ञातिम् अत्रोतव्यतिरिक्ता मात्रादिका मन्य । अग्निम् एव भ्रातरम् च मन्ये । सदम् इत् सदैव सर्वकालमेर भविसवादिनम् सखायम् च मन्ये । अमे भमे स्वभूतम् अनीकम् मुखम् माहवनीयाख्यम् । वृहत. महत अनन्न गुणस्य सपर्यम् परिचरामि अभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुतिमि हविभिश्च भाराधयामि । किमिव । दिवि शुकम् 'यजतम् एतद्दिविस्य शुक्रं शोचिष्मद् दीतिमत् यजतम् यष्टव्यम् सूर्यस्य सम्बन्धि यथाऽभिप्रेतार्थसिद्धये कश्चिदाराधयति एवम् ॥३॥ बेङ्कट० भह जाने पितरम् अग्निम् एव भ्रातरम् सदैव ससायम् । अनेः ज्वालासङ्घम् महत परिचरामि दिवि स्थिवम्" ज्वलन्तम् यएव्यम् सुवीर्यस्य ॥ ३ ॥ सिध्रा अग्ने धियो अस्मे सन्त्री कार्यसे दम आ नित्यहोता । ऋताया स रोहिदेश्वः पुरुक्षुर्युभिरस्मा अहभिर्वा ममस्तु ॥ ४ ॥ सिध्रा । अग्ने । धियं. । अस्मे इति । सर्नुत्री । यम् । वायसे । दमे । आ । नित्य होला । ऋतऽत्रा । स । रोहितऽश्व । पुरुऽभु । युऽभि । अस्मै । अहंऽभि । वामम् । अस्तु ॥४॥ उद्गीथ० है । सिध्रा सिद्धा निष्पन्ना धियः "प्रज्ञाकार्या स्तुतयः" अस्मे भस्माकम् सम्बन्धिन्य सनुनी सम्भकम्य. तव त्वदर्थमस्मामि स्तुनय कृता इति ज्ञापितमित्यभिप्राय । यम् माम् प्रायसे पालयसि कर्मवैगुण्यात् । यस्य मम कम सगुण करोपीत्यर्थः । दमे आ "यगृहे मर्यादयावस्थित " नित्यहोता सततं होमकारी देवानामा दाता वा सन् । सः महतव - - . दधत् म बि २ "ता निम', याना वि ३.३ सनम्मोति विम', ४. वामन वि. ५. 'मजन दि'म'जनन बि. . प्रपत्रमेव नि', ८८ यज ममता मूको. ९. राति मूको ... सायम् दि. ".'त वितर १.१२. 'कायरतु मको. १३. सम कय वि", संमत वि', मभक्तप म. १४.१५. रियो मायाम.

·३२२० ऋग्वेदे सभाष्ये [अ७, अ६, व २ प्रसादात् स्वरसायुज्य गतस्सन् ऋतावा यज्ञवान् सत्यवान् उदकवान् वा स्यामिति शेप । रोहिदश्व रोहित्सज्ञकाश्वपाश्च स्याम् । पुरुक्षु बहनश्च बहुस्तुतिशब्दश्च वा स्याम् । किञ्च युभि दीप्तै अहमि अहोभि. सामात् कतिपयैरपि अस्मै मह्यम् वामम् वननीय फल दृष्टमष्ट वा अस्तु ॥४॥ वेङ्कट निष्पलानि अन! कर्माणि मह्यम् सम्भातृणि', यम् मनुष्य माम् २ वायसे गृहे वर्तमान सर्वदा' देवाना ह्वाता। यज्ञवान् स से हेदश्व बहुस्तुति दीठेषु भहस्सु पननीय हवि अस्मै भवतु, दीप्तेभ्य वा अहोभ्य ॥४॥ . धुभिहित मित्रमिव प्रयोग प्रतमृत्रिमध्वरस्य जारम् । बाहुभ्यामग्निमाययोऽजनन्त विक्षु होतारं न्यसादयन्त ॥ ५॥ ऽमि । हितम् । मित्रम्ऽइव । प्रऽयोगम् । प्रत्नम् । ऋत्विजम् । अपरस्य । जारम् । बाहुऽभ्याम् । अग्निम् । आयौ । अजनन्त । विक्षु । होतारम् । नि। असादयन्त ॥ ५ ॥ उद्गीथ यत्तदोरध्याहार. क्रियते पूर्वोत्तरयोमायो । य त्वामप्निम् हितम् मित्रमिव प्रयोगम् हितकारिण सिग्धमित्र सर्वकार्येषु प्रयोक्तव्यम् प्रनम् पुराणम्। ऋविजम् 'अमि देवाना होतासीत्' (ऐवा ३,१४) इति वचनात् । अथवा सतातौ देवाना यष्टारम् । अध्वरस्य यज्ञस्य जारम् जरयितार परिसमापयितारम् वाहुभ्याम् आयव मनुष्या "त्विग्यजमाना शुभि भहोभिश्च । दिवस वित्यर्थ । 'अजन त जनितव त । विक्षु विशो मनुष्यास्तदाकारेषु । देवेषु इत्यर्थ । होतारम् आह्वातारम् । नि असादय त नियमेन सादितवन्तश्च । देवाना यागार्थमाहातार निरूपितब-तश्चेत्यर्ध ॥५॥ घेङ्कट. स्तिमितम् (१) दौराहितम् मित्रमिव कार्येषु प्रयोक्तव्यम् प्रनम् ऋविनम् अध्वरस्य जरयितार समापयितारम् बाहुभ्याम् अमिम् आयव जनयन्ति", मनुष्येषु होतारम् स्थापयन्ति" चेति ॥५॥ स्वयं यजस दिवि देव देवान् किं ते पाकः कृणवृदप्रचेताः । यथायज अतुभिर्देव देवानेगा यजस्त्र तन्दै सुजात ॥ ६ ॥ स्मयम् । यजस्य । दिति । देव । देवान् । किम् । ते । पाक । कृणवत् । अऽचेता । ययो । अयंज । ऋतुऽमि । देव । देवान् । एव । यजस्त्र । तन्वम् । सुऽजात ॥ ६ ॥ उदीय स त्य हे देव' अ! भात्मनेघ यजस्व दिवि दीप्तिमति वेदिस्थान स्थितान् देवान् । ७ , म यि' .', 'भातृ वि. २, नास्ति म. ३ त्राय विम', भयसे वि. विरमा ५ नास्सि वि. ६. पाय विभ', दामोभ्या वि. •47मानामनुपा हो भवि', मानो nि. ८.८. नास्ति भूको. ९. स्मितम् अ', नास्ति वि', १०. नास्ति वि. विसमा १२ चैत्य अ'. १.स्वाप' ·२७, में दशम मण्डलम् ३२.1 मानुपहोत्रा 'देवयागं मा कार्षीः । यतः ते तव सम्बन्धि देवयागर्म किन् कृणवत् करोति पाकः पत्तव्यमनः अपचताः अप्रज्ञानो मानुयो होता । त्वयाऽनधिष्ठितो न किञ्चिदपि' जानातीत्यर्थः। किञ्च यथा येन प्रकारेण अयजः यजलि स्वम् देव! तुभिः मतुदेवतामिः सद यागकालवा देवान् , एव एवम् यजस्व तन्वम् । स्वमात्मानमित्यर्थः । हे सुजात! शोभनजन्मन् ! शोभनदेवयागकमार्थमुत्पन्न ! वा ॥ ६ ॥ वेड्सट० स्वयम् एव यजस्व दिवि स्थितान् देव!' देवान् । 'किम् त करोति पक्तव्यप्रज्ञः। अप्रचेताः मनुष्यः । यथा त्वम् अयजः अन्यान् देवान् स्वेपुस्यु' कालेपु, तथा भात्मानमपि यजस्व सुजात! इति ॥ ६ ॥ भवा नो अग्रेऽवितोत गोपा भवा वयस्कृदुत नौ वयोधाः । रास्वा च नः सुमहो हव्यदाति त्रास्त्रोत नस्तन्वो अप्रयुच्छन् ॥ ७ ॥ भव । नः । अग्ने । अविता । उत । गोपाः ! भर्व । ययःऽकृत् । उत । न. । वयःऽधाः । च । नः । सुऽमहः । हुव्यऽदांतिम् । वास्व । उत । नः । तन्त्रः । अप्रेऽयुच्छन् ॥७॥ उद्गीथ० हे अमे! नः अस्माकम् अविता भव दृष्टभयेभ्यो रक्षिता भूयास्त्वम् । उत मपि च गोपाः अदृष्टभयेभ्यः गोप्ता भूयाः । भव वयस्कृत् वयसाऽत्र जीवितं लक्ष्यते"। जीवितस्य च समग्रस्य का भूयाः । उत न. वयोवाः वयसोऽन्नस्य च दाता भूयाः। रास्व च देहि घ देवेभ्यः नः भस्माकम् स्वभूताम् हव्यदातिम् हविषो दाति हे सुमहः । सुष्टु महन् ! "सुपूज्य! वा। त्रास्व पालय उत अपि च नः अस्माकं स्वभूताः तन्वः शरीराणि अप्रयुच्छन् - अप्रमाद्यन ॥७॥ वेङ्कट० भव अस्माकम् अग्ने। रक्षकः अपि च गोपायिता" परेभ्यः प्रबलेभ्यः। भव अन्नस्य" कर्ता भरिच५ अन्नस्य दाता। देहि च अस्मभ्यम् सुपूजन! "यज्ञम्, वायरय अपि" च अस्माकम् शरीराणि अप्रमाद्यन् ॥७॥ “इति सप्तमाष्टके पठाध्याये द्वितीयो वर्ग:"॥ [८] "विशिरास्वाष्ट झपिः । अग्निदेवता, अन्त्यानां तिसृणाम् इन्द्रः। त्रिष्टुप् छन्द.. प्र केतुना वृहता यात्यग्निरा रोदसी पभो रौरवीति । दिवश्विदन्ती उपमा उदानळपामुपस्थे महिपो बंवर्ध ॥ १ ॥ १... 'यागमाकापीः मूको, २. तर मूको. ३. वा वि' म. ५. वम् विम. ५.५. कितव पि'म'. ६. वि. ७. धम् विम ८. या विभ'. ९. रवैषु वि अ', स्वपि. १०. गोरि को. १. वश्य मूको. १२.१२. मुजराम'; माजया चि, साजयराम वि'. १३ प.दि'म'. 10.1 मानन्ध विपन्नस्सी'. १५. विभ'. 1. यज्ञातापि मि. १७. दाप विम'. 14-14. नास्ति मको.

·। । ऋग्वेद सभाध्ये [ अ, अ६, व ३. प्र । केतुन! । बृहता । याति । अग्नि । आ । रोद॑सी इति । वृषभ । रोरवीति । दिव । चित् । अन्तान् । उपऽमान् । उत् । आनट् । अपाम् । उपऽस्थे । महिष । ववर्ध ।। उद्गीथ० उत्तर सूक्त 'प्र केतुना' इति नवर्च स्वास्त्रिशिरा ददर्श । अस्याधाभि पद्मि भिरEि तुष्टाव । भात्मनस्त्राणार्थमन्त्येन तृचैनेन्द्रमभितुष्टार । स्वप्ना-ते' लि- "अभवत् स हि देवाना पुरोधा प्रियकाम्यया । अमुराणां स्वसु पुनास्त्रशिरा विश्वरूपधृक् ।। तमृदिर प्रहित विन्द्रो देवेषु बुबुधे अमुरे । सोऽस्य वज्रेण तान्याशु शिरासि नीण्यथाच्छिदत् ॥ तस्य यत् सोमपान तु मुख सोऽभूत् कपिजल । क्लविक सुरापानम् अन्नाद तित्तिरोऽभवत् ॥ वागभ्यवदत् तीवा ब्रह्मदाऽसि शतक्रतो।। प्रपन्न हतवान् यस्माद् विश्वरूप पराङ्मुखम् ॥ तमभ्य पञ्चत् सूक्तन ऋषिर् 'आप" इति स्वयम् । सिन्धुद्वीपोऽपनुत्त्यर्थ तस्यालीलस्य पाप्मन ॥" (दै ६,१४-१५३) वेतुना प्रज्ञानेन बृहता महता सर्ववस्तुविषयेण युक्त इति प्रयाति प्रगच्छति अप्ति ।क। आ रोदसी मात्र प्रत्यर्थे। द्यावापृथिव्यौ प्रति गत्वा पभ इव रोरवीति देवयागकारे पृथिव्याम् अत्यथं शब्द करोति । देवाह्वानकाले दिव अन्तान् भवसानान् उपमान सनिकृष्टाव प्रदेशान् ज्वालरात्मना आदित्यात्मना वा स्थित उत् आनट ऊर्ध्व च्याप्नोति ॥ ५ ॥ वेङ्कट निशिरास्त्वाष्ट्र १ । प्र गच्छति रश्मिना महता अग्नि १२ द्यावापृथिव्यौ। "प्रति । रोरवीति" च१५ वृषभ । सेऽयम् दिव अन्तान् "समीपाश्च उत् च्यानोति। अपाम् उपस्थाने अन्तरिक्ष महान्" वर्धत ॥१॥ मुमोद गौ यूपभः ककुमानसमा वत्सः शिमीवॉ अरावीत् । स देवतात्युचतानि कृण्वन्त्स्वेषु क्षयेषु प्रथमो जिगाति ॥ २ ॥ मुमोद । गर्भ । वृषभ । ककुत्ऽमान् । असमा । वत्स । शिमीऽवान् । अरावीत् । स | देवताति । उत्ऽयंतानि । कृण्वन् । स्वेषु । क्षयेषु । प्रथम । जिगाति ॥ २॥ शेप । १ १. सन्ते मूको. २ तले ददर्श मूको. ३ प्रहिं मूको, विषैः मूको ५ त्रीणि चिपिरदे म वि" त्रीणि बिच्छेद वि ६. 'रिश्वभून दे ७. माझी मृदे. . यव मुको ९ १०,९. १. चतुर्थपादस्य म्याण्या नास्ति । 1. 'रा स्वाष्टम् विम', 'पस्वारम् पि" १२ नि वि १३.'च्या विमा १५.१४ पतिरोबीति वि', पतिरोषावि म', 1५ दिम. 10 चाया' वि', प्या'' १७ भि.

·सूक्ष्म देशर्म मण्डलम् उद्गीथ० योनि मुमोद मोदते सततम् भाप्तकामत्वात् । वृषभ इव च ककुमान् अग्निविद्युदादित्यात्मना स्थित. भाहवनीयाद्याधारमेघमण्डले उन्नतत्वसामान्यात् पिता, ककुद्माश्च ज्वालाभि तद्वदुन- ताभि । अप्रेमा प्रशस्तश्च । वत्स. च नतोपतो सायप्रातराहुत्युपजीवनात् । उनश्चायमों मन्त्रान्तरे- 'नक्तोपासा समनसा रिस्पे' (ऋ १,११३,३ ), "नक्तोपासा वर्णमामेम्याने धापयेते शिशुमेक समीची' (ऋ १,५६,५) इति । शिमीवान् इविवहनदेवाबानादिकर्मवाच अरावी देवाह्वानादिशब्द करोति' । अग्नि देवताति यज्ञे उद्यतानि उद्यमान् कर्मार्थमुत्साहान् कृण्वन् कुर्वन् स्वेषु भात्मीयेषु क्षयेषु निवासेपु भाहवनीयाद्याधारेषु स्थित प्रथम सर्वस्मादन्यस्माद् यागसाधनात् पूर्वम् जिगाति गच्छति कर्म प्रति। यागकर्मणि व्याप्रियत इत्यर्थ ॥२॥ वेङ्कट० मोदते' द्यावापृथिव्यो ५ गर्भ क्कुमान् उच्छ्रिततेजस्क बन्धकवजित वत्स कर्मव शब्दायते यज्ञ उद्यमनानि कृण्वन् आत्मीयेपु' स्थानेषु प्रथम गच्छति ॥२॥ सप्रयाजन स ८ पभ आ यो मूर्धानं पित्रोध न्यध्वरे दधिरे सूरो अर्णः । अस्य पत्मन्नरुपीरश्वयुध्ना ऋतस्य योनौ तन्नो जुषन्त ॥३॥ आ। य । मूर्धानम् । पित्रो । अब्ध । नि । अछरे । दधिरे । सूरै । अर्ण । अस्य॑ । पत्म॑न् । अरुषी । अश्वऽबुना । ऋतस्य॑ । योनौ । तन्वं । जपन्त ॥ ३ ।। उद्गीथ० य अग्नि मूर्धानम् मूर्धवत् प्रधानभूतम् अग्निमन्थनप्रदेशम् पिनो अग्नेमांतापितृभूतयो भरण्योरवयवम् आ अरब्ध माडीपदथे । रभिहिंसार्थ । ईपद्धिनस्ति । निमन्थनकाले दाहेन"" दग्धुं समर्थोऽपि सन् न दहतीत्यर्थों । वा य च अग्निम् अध्वरे यज्ञे नि दधिरे नियमेन धारयन्ति यष्टार । यश्चाग्नि सूर सूर्य । अप्पेकस्य सत अग्निविद्युदादित्यात्मनाऽमेरवाभिधावस्थानात् । अर्ण भत्ती च गन्ता च हविरादाय देवान् प्रति सर्वत्र वा। तस्य अस्य भग्ने स्वभूता तन्व मूर्तय अमिविद्युदादित्यलक्षणा ज्वालालक्षणा वा आहवनीयादिरक्षणा वा। कीदृश्य । अरुपी रोचमा अश्बुना भशनबन्धना । "हविराहाराकस्थिता इत्यर्थ "जुषन्त सेवन्ते । भक्षयन्ति सर्वयजमानहवींषि इत्यर्थः । कावस्थिता सेवन्ते । उच्यते-ऋतस्य यज्ञस्य सम्बन्धिनि योनौ स्थान वेद्यारये। किंगुणविशिष्टे । पत्मन् पत्मनिरपतन्ति गच्छन्ति उपविशन्त्यत्र देवता इति परम" तन्न देवताऽऽसन । वेदिस्थान इत्यर्थ । अथवा तन्य इति द्वितीयान्तमेतत् । यथोक्ता मूर्ती सेवन्ते सर्वे यजमाना स्तुतिभिई विभिश्च ॥३॥ पेङ्कट० पावापृथिव्यो मूर्धानम् स्यतेजोभिः आ रभते । तस्य" सुचीर्यस्य गमनस्वभाव जो यशेपु 1.1 नास्ति मूको. १. तु .१,१०,१३. ४ मुमोद पि'. ५ नास्ति मूको. ७. 'म दि'. ८ °स विम ९. नास्तिथि १.१०. मालोहेन भवि'. 11-11. "हारावस्थी य म वि सि इत्य. सि. १२-१२. पदमन् पद्मनि म वि'. ५ पदस म वि. १४- तम्य मि. १५. म वि.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [भ७,६,43. कवय नि दधिरे । अस्य पतने यनासौ पतति तस्मिन् आरोचमाना व्यासान्तरिक्षा' यज्ञे तनू सेवन्ते विद्वास ॥ ३ ॥ उपउँपो हि सो अग्रमेपि त्वं यमयोरभवो बिभावा । मुताय सप्त दधिषे पदानि जनयन् मित्रं तन्वेई सायै ॥ ४ ॥ उष ऽपि । हि । वसो इति । अग्रम् । एपि । त्वम् । यमयौ । अभव । विभाऽत्रो । ऋताय । सप्त । दधिप । पदानि । जनयन् । मित्रम् । तन्वै । स्त्रायै ॥ ४ ॥ उद्गीथ० उप इति पश्यर्थसम्बोधनविभक्तिरेपा । उपशब्दन चार सामर्थ्यात् सायप्रातस्समध्ये उच्यते । हे वसो! स्वेन ज्योतिषा सर्वस्वाच्छादयित । वसुमन् । वा सर्वस्य चसुभूत वा प्रशस्य वा भग्ने' उपस सायसन्ध्याया । उपस प्रातस्सन्ध्यायाच अग्रम् पूर्वम् हि यस्मात् एपि गच्छसि व्याप्रियमाण । त्वम् "यमयो युग्मयो. परस्परवियुक्तयोरहोराश्रयो विभावा दाप्तिमान् अभव भवसि । ऋताय यज्ञार्थम् सप्त पदानि सप्तसङ्ख्याकानि धिष्ण्यादिस्थानानि दविपे धारयति मित्रम् आदित्यम् जनयन् उत्पादपन् । एकस्मादादित्यात् (१) । तवे स्वाय पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । तन्य स्वाया स्वस्माच्छरीरात् । अग्ने ' "आदित्यजन्म 'मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्तत सूया जायत प्रातस्यन्' ( १०,८८,६), 'स्वोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्किभी रोदसिप्राम् । तमू अकृण्वन् त्रेधा भुवे स ओपधी पचति विश्वरूपा' (ऋ१०,८८,१.) इत्यादिपु° श्रूयते ॥ ४ ॥ बेट. सर्वस्या एव उपस त्वम् अग्रम् एपि वासयित । त्वम् अहोरातयो अभव दीप्तिमान् । यज्ञार्थम् धारयसि सप्त स्थानानि अतून जनयन् " मिनम् देवम् स्वस्तात् शरीरात्" ॥ ४ ॥ भुवश्चक्षुर्मह ऋतस्य गोपा भुवो वरुणो यदृताय वेपि भुगौ अपां नपाजातवेदो भुमो दूतो यस्य॑ हुव्यं जुजोपः ॥ ५ ॥ भुर्व । चक्षु । मह । ऋतस्य । गोपा । भु । वरुण । यत् । ऋताय । वेर्षि । भु । अपाम् । नपात् । जातऽवेद । भुनै । दूत । यस्य । हुव्यम् । जुजौप ॥ ५ ॥ उहीथ भुव भवसि । चथु । कस्य । मह महत ऋतस्य यज्ञस्य। गोपा गोपयिता च । भुव भवसि च त्वमेव वरुण आदित्य । यत् यदा सताय उदकार्य भीमरसलक्षण- स्योदकस्यादानार्थ पृथिवीं प्रति वेषि गच्छसि तदा। भवसि च त्वमेव अपाम् कदा। भुव 1 व दि. २ 'ति वि' म', । तमसि र वि''. च्या ता विस'. ५ यज्ञेन विभ'. ६. विप्रियमाण मूको ७७ यमयो मूको, पूर्ति सायणानुसारिणी द्र ६.न्वेभ वि. ९ नारित मूको एप भाप्यारा १०१६ मन्त्रभाष्ये रेखकप्रमादात् सनिविष्टस्तत इक्षात । " हब विभी १२. वासयान: वि. १३ विनि'विर १५. 'नान् विम'. १५. तनपतम् विभ १६. रवि' ·सू, मैं ] दशमं मण्डलम् ३२२५ यजमानस्य वृष्टिलक्षणानाम् अपाम् नपात् मेघ । कथम् । अद्भ्यो हि मेयो जायते, मेघात् त्व विद्युदरूपो जायसे। हे जातवेद । भुव भासि च दूत त्वमेव । कस्य । यस्य हवि जुजोष सेवसे भक्षयसि तस्य ॥५॥ वेङ्कट० भवसि प्रकाशक सूर्य । महतो यज्ञस्य गोपायिता भुव, वरण यदा यज्ञाय मागच्छसि । भवसि 'च अपाम् नपात् जातप्रज्ञ। भुव दूत तस्य, यस्य हव्यम् सेवसे ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याये तृतीयो वर्ग' ४ चा . ॥ भुगौ यज्ञस्य रज॑सश्च नेता यत्रो नियुद्भिः सर्चसे शिवाभिः । दिपि मूर्धानं दधिपे स्वां जिह्वामने चकृपे हव्यवाहम् ।। ६ ।। भुव । यज्ञस्य । रजस । च । नेता । य । नियुत्ऽभि । सर्चसे । शिवाभि । दिवि । मूर्धानम् । दधिपे । स्व ऽसाम् । जिह्वाम् । अग्ने ! चकृये । हव्यऽपाहम् ॥ ६॥ उद्गीथः भुव भवसि त्वम् यज्ञस्य रजस च नता प्रापयिता इतो रोकात् । 'अग्निर्वा इतो दृष्टि समीरयति' ( या ७,२४ [ तु तैस २,४,१०,२, काठ ११,००, मैं २,४,८1) इति श्रुते । नेता । उच्यते- यत्र यस्मिन्नन्तरिक्ष लोके नियुद्भि शिवाभि नियुत्सज्ञकाभिरश्वजातिभि सख्यादिमि सम्बद्ध वायुम् सबसे हविपोदकेन च सेवसे तत्रान्तरिक्ष नेताऽसि । दिवि द्युलोके च मूर्धानम् शिरोवत् प्रधानभूतम् दधिषे हविर्नयनद्वारेण धारयसि । कम् । वर्षाम् स्वरिति चौरुच्यते । दिव सनितार सम्भक्तारमादित्यम् । जिह्वास्थानीया च ज्वालाम् । हे अमे! करोपि हव्यवाहम् हविषा वोदीम् ॥ ६ ॥ यस्मिन् काले वायुभि सङ्गच्छसें' दिवि च भादित्यात्मना मूर्धानम् करोपि सर्वस्य सम्भक्तारम् । ज्वालाम् च अने। करोपि हविपा वोढ़ीम् ॥ ६ ॥ अस्प वितः ऋतुना पने अन्तरिच्छन् धीति पितुरेवैः परस्य । सचस्यमानः पित्रोरुपस्थे जामि ब्रुवाण आयुधानि वेति ॥ ७ ॥ अस्य । त्रित । कतुना । वने । अन्त । इच्छन् । धीतिम्। पितु । एयै । परस्य । सचस्यमांन । पित्रो । उपऽस्थै 1 जामि । बाण । आयुधानि । वेति ॥ ७ ॥ उद्गीथ अतिहास त्रितमृषिमनुचरमिन्द्र किलोवाच । मायुधानि वेरिस त्वम् । निशिरसो वधे मे साहाय्य कुर्विति । स एवमुक्तस्त्रितो यज्ञे भाग वो स्ववीयवृद्धयर्थम् । तस्मै पाणि वेङ्कट. भुव यज्ञस्य उदकस्य नेता कल्याण । .. । 1-1 समेकस्य मूको. २. भव विभ. ६६ चाय वा नवा विम', चानतान् वि. मूको. ९ मह सबमे वि. .. नास्ति वि ३ व वि ५. 'ण मूको. भात वि', मत भ', भू वि. ५. यज्ञय वि. ८-८. नास्ति ·ऋग्वेदे समाध्ये [अ५ अ६, व. प्रक्षालनार्थमुदकं यज्ञभागं च इन्द्रो दत्तवान् । तेन यज्ञभागेन वृद्धवीर्यनित इन्द्रेण सहितः त्रिशिरसा सह युद्धा तं हत्वा तस्य स्वभूता गा भाजहार । स पुनरुज्जीवितो बहुतरं बलं प्राप्येन्द्रमयोधयत् । तं वज्रेण निर्भिजवानिन्द्रः, स पराड्मुसीकृतः । तस्य त्रीणि शिरांसि चिच्छेद वनेणेन्द्रो महान्तं शत्रुजयनिमित्तं सिंहनाद कुर्वमिति । एतद्भावि वस्तु स्वमान्तेऽनेन तृन ददर्श । यस्बैलोक्यस्याधिपतिः तस्य अस्य इन्द्रस्य ऋतुना त्रिशिरसो मम वधे साहाय्यकरणकर्मणा निमित्तेन एवैः कामैर्यज्ञभागेच्छाभिश्च चौद्यमानस्थित ऋषिरिन्द्रस्य सखा वने वृतवान् प्रार्थितवान् किलर अन्त: मध्ये । कस्य । सामाद्यज्ञस्य । इच्छन् धीति दत्ति भागम् । कुत इच्छन् । पितुः सर्वस्य जगतः पातुः। परस्य प्रकृष्टस्येन्द्रस्य सकाशात् । लब्धेन च सेन यज्ञभागेन भलेन' सचस्यमानः सेव्यमानः सर्वयजमान. पिनोः सर्वस्य मातापितृभूतयोावा. पृथियोः उपस्थे समीपे सामाधने । जामि योग्यमिन्द्रस्यानुरूपं सामात् "तोत्रम् ब्रुवाणः उच्चारयन् बित: आयुधानि स्वकीयानि वेति त्रिशिरसो मम वधार्थमागच्छति ॥ ७ ॥ वेङ्कट० तृचोऽन्त्य ऐन्द्रः । अस्य इन्द्रस्य कर्मणा साहाय्यरूपेण' अन्तः इच्छन् धारणम् परस्य पालयितुः इन्द्रस्य रक्षणः क्षात्मनः सचनं चेच्छन् द्यावापृथिव्योः उपस्थे भात्मनः स्वभूतस्य जामि स्तोत्रम्' ब्रुवाणः उदकानि गच्छति । यथोत्तरत्युदकैः पूर्णात्कूपात त्रिता तथा प्रवृद्धोदकर तं" कूपमिन्द्रश्वकारेति ॥७॥ स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रपित आप्त्यो अभ्ययुध्यत् । त्रिशीणि सप्तरश्मि जघन्वान्त्वाष्ट्रस्य चिन्निः ससृजे त्रितो गाः ॥ ८ ॥ सः । पित्र्याणि । आयुधानि । विद्वान् । इन्द्रेऽइषितः ! आप्यः । अभि । अयुध्यत् । त्रिऽशीर्षाणम् । सप्तऽश्मिम् । जघन्वान् । स्वाष्ट्रस्य । चित् । निः । ससृजे । त्रितः । गाः ॥८॥ उद्गीथ. मया स्वमे दृष्टः सः एव पूर्वोक्त त्रिव. पित्र्याणि पितान किलाग्निरुच्यते सर्वस्य । स तानि पियाण्यामेवानि आयुधानि विद्वान् शगुवधाय प्रयोक्तुं संहतञ्च जानन् इन्द्रेषितः इन्द्रेण त्रिशिरसा सह युद्धार्थ प्रेषितः सन् आफ्यः आप्तपुत्र. अभि अयुध्यत् भाभिमुख्येम युद्धवान् सम्प्रहृतवान् फिल विशीर्षाणम् निशिरस माम् सप्तरश्मिम् शत्रुनियमनाथ सप्तप्रप्रदहस्तम् । अथवा सप्तरहिमरादित्य , तत्सशस्तम्" रश्मियनियन्त्रितसप्तच्छन्दस्कर चा। भभियुध्य च जघन्वान् हतवान् किल । सामर्थ्यात् सम्मूयित कृतवानित्यर्थः । कृत्वा च त्वाष्ट्रस्य चित् १. नास्ति मूको. २. गाव मूको, ३. किल सप्नान्ते विकिल वामन्ते म वि. वि". ५-५. नास्ति मूको पूर्ति: सायणानुसारिणी द. ६. द्रवि''. . रूपेण मृको, ८. नास्ति शि. ५. स्वम् विभ'; म् वि'. १०. इच्छति वि'. 1. पा वि. १२. तत् वि'; वितत् बि'; नित भ मूको. १३. 'कवि', १४. नास्ति'. १५. रूप' वि. ११. सर्व ह मूको. १७. प १,६१५. भा तः पुत्रः म वि'; ममः पुत्रः वि. १८. युद्ध मूको. १९. 'मीन मूको. २०. "निरा मुको. २१. कमको. २२. 'विमश्रित' मूको.

·- सू, मै] दशमं मण्डलम् ३२२७ चिदप्यर्थे । स्वष्टुः पुत्रस्य मम चान्यस्य वाऽसुरस्य स्वभूता गाः निः ससृजे निस्सृष्टवान् किल । निष्कालित्तवानित्यर्थः ॥८॥ वेङ्कट० सः दिव्यानि उदकानि लभमान इन्द्रेण कूपात् प्रेषितः आप्त्यः त्रितः त्वाष्ट्र माम्' भयुध्यत् । मथ इन्द्रेण सह त्रिशिरस्कम् सप्तरदिमम्' माम् जघन्वान् । वाष्ट्रस्य त्रिशिरसः अन्तर्निहिताः गाः निः ससृजे त्रितः। गाः पशूनिति ॥ ८॥ भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजोऽवाभिनव सत्पतिर्मन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचक्राणस्वीणि शीर्पा परां वर्क् ॥ ९॥ भूरि । इत् । इन्द्रः । उत्ऽइनक्षन्तम् । आजः । अव । अभिनत् । सत्ऽपतिः । मन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य । चित् । विश्वरूपस्य । गोनाम्। आऽचक्राणः । त्रीणि । शीर्या । परी । वर्गिति वर्क् ।। उदीथ० सम्मूयं संज्ञा प्रतिलभ्य उत्थाय युद्धार्थम् भूरि इत् बद्विव । पूर्वतुल्यम् अतिरिक्तं वेत्यर्थः । ओजः वलम् उदिनक्षन्तम् व्याप्नुवन्तम्, कुर्वन्तमित्यर्थः । मन्यमानम् शूरं बलवन्तं वा मारमानं चिन्तयन्तम् । अथवा मन्यतिर्दीप्तिका क्रोधकर्मा वा (तु. निघ २,६१३)। दीप्यमान ध्यन्तं वा। अथवा 'मन्यते' (निघ ३,१४) इत्यर्चतिकर्मसु पाठात् । इन्द्रं स्तुवन्तं मां स्वाष्टम् सत्पतिः सतां पाता शोभनो वा त्रैलोक्यस्य स्वामी अब अभिनत् चक्रेण विदारितवान् किल । विदार्य च त्वाष्ट्रस्य चित् चिच्छब्द. किलार्थे । स्वष्टुः पुत्रस्य मम किल विश्वरूपस्य । गोनाम् गवां, स्वामिनः इति शेषः। आचागः आकारादिशब्दं कुर्वनित्यर्थ.। श्रीणि शीपाणि शिरांसि परा व परामुखस्य वृक्णवान् किल। ईदृशं भावि वस्तु स्वमान्ते दृष्टवान् भनेन तृचेन विश्वरूपः ॥ ९॥ घेङ्कट० बहु बलम् उद्वयाप्नुवानम् इन्द्रः अब अभिनत्० त्रिशिरसम्" सतां पति: अभिमन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य अपि च विश्वरूपस्य स्वभूता गा आत्माभिमुखीकुर्वन् त्रीणि शीर्षाणि परा व चिच्छेद ॥९॥ "इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याय चतुर्थी वर्ग: [९] "त्रिशिरास्वाष्ट्रः, सिन्धुद्वीप भाम्बरीपो वा ऋषिः। भापो देवता। गायत्री पजमी वर्धमाना गायत्री, सप्तमी प्रतिष्ठा गायत्री, भष्टमीनवम्यो अनुष्टुभो। आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता ने ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ १ ॥ आपः । हि । स्य। मयःऽभुवः । ताः । नः । ऊर्जे । दधातन । महे । रणाय । चक्षसे :१॥ ॥ । १. निदान मूको. २. आफ्नः विभ'. ३. मम् विभ'. ४. समि'म'. ५. निशिरतम् ६. प्रस्तादिम वि''; नरश्मि वि. ७. मन् मूकी. ८. दवियर्थः वि', कुरियर्थ. म वि. ९.प्नुपस्या धानन् वि. १०.१०. भवाहिनः वि' म'; अवामिनः नि' ..ARA.वि. १२.दमा विम'. १३.१३. परावर विम'; परार दि. 13.11. नास्ति मको.

·३००८ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ६, व ५. उद्गीथ० एतसिश्व वस्तुनि भाविनि वा भूते वा सति इन्द्रस्य ब्रह्महत्त्यापनोदनमुत्तम' सूक्तम् 'भापो हि छ।' इत्यब्दवत्य खैरिक्या सह दशर्च स्वाष्ट्रनिशिरा भाम्बरीप सिन्धुद्वीपो वा ददर्श । हे आप । या यूय मानपानसम्यग्जरणादिना प्रकारेण सर्वस्य जगत मयोभुव स्थ सुसस्य भावयियो भवथ, ता न अस्मान् कर्जे अनाय दधातन धत्त अन्नप्राप्तियोग्यानरमान् कुरुत । अन्नमस्मभ्यम् दत्तत्यर्थ । मह महते च रणाय रमणीयाय चक्षसे दर्शनाय ज्ञानाय । ज्ञानप्राप्तियोग्याश्चाऽस्मान् कुरतेत्यर्थ । महत्त्व ज्ञानस्य सर्वविषयत्वात् । स्वर्गापवर्गरमणीयफल प्राप्तिश्च रमणीयत्व ज्ञानस्य ॥१॥ वेङ्कट० "आपो हि' सि धुद्वीपो वाऽऽम्वरीप" (अ२,००,९) इति । तत्र वृहद्दवता (६,१५२ १५३)- 'त 'वागभ्यवदद् ब्राह्मी ब्रह्महाऽसि शतक्रतो । प्रपन्न हतवान् यस्माद् विश्वस्प पराड्मुखम् ॥ तमभ्यपिश्चत् सूक्तेन पिर' 'आप' इति रवयम् । सिन्धुद्वीपोऽपनुत्त्यर्थः तस्याऽश्लीलस्य' पाप्मन ॥” इति । आप ! हि स्थ सुखस्य भावयित्र्य ता भस्मान् भन्नाय धत्त, महते" च रमणीयदर्शनाय ॥३॥ यो वः शिनतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥ २ ॥ य । व । शिवऽतम । रस । तस्य । भाजयत । इह । न । उशती ईव । भातर ॥२॥ उद्गीथ० य व युप्माक स्वभूत शिवतम अतिशयेन शिव सुख रस गुणो मृष्टः स्वादुर्ब- लारोग्यकरश्च३, तस्य रसस्यैकदेश त वा रसम् भानयत सेवयत न अस्मिन् लोके । उशती यथा उशती हार्दन युक्ता ॥२॥ वेङ्कट० य" " मुखतम रसा, तम् भाजयत इह अस्मान् कामयमाना इव मातर सुत रसम् ॥ ॥ तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्नथ । आपो जनयया च नः ॥ ३ ॥ तस्म । अरम् । गमाम । व । यस्य । क्षयाय । जिन्वय । आपै । जनयथ । च । न ॥ ३ ॥ उद्गीथ० तस्मै पापाय शनवे वा तस्य पापस्य शत्रावाऽर्थाय "व युप्मान् अरम् शीघ्रम् गमाम" गमयाम यस्य पापस्य "शत्रोवा क्षयाय विनाशाय जिवध प्रीणयथ । सथार "आप! जनयथ । पुत्रपौत्रादिवृद्धिजनने० प्रयोजयथेत्यर्थ । न अस्मान् ॥ ३ ॥ किमिव । इव मातर कामयमाना स्तन्यरस मातर परेण - 1 पा भने सति भ, वा भूते सति विप मन सनि वि। २ मुत्तर विष ३ "म्मग् कर' विस ४५ पाद तीवा विभ' ५ यत्व दिल', नस्त्व वि'. ६ कृ. विमा ८ नुस्य मूको ९ तस्याशिष्टस्य वितस्या च टिस्य वि' १०.1. 'सानाविभ' १२ नु या (९,२७) व्याख्यानम् । १५ स्वालबला विर नास्ति विम'. १५१५८ १६ तमको 1010 नास्ति भूका ; पर्ति सायणानुसारिणी १८१८ रो- १९ तस्य यथा मूको २० २०. आप xxxकादि म विष, माप [पुत्र पौ] प्रादि वि' १. ग्मिर विभ. ". महते बार मूका .

·सू , म ४] दशमं मण्डलम् ३२२९ बेङ्कट० तदुद्दिश्य पर्याप्त युष्मान गच्छाम , यस्य अन्नस्य निवासाय' यूयम् ओषधी तर्पयथ । "हे आप ! भस्मान् जनयर्थ सपुगान् कुरुत रसानुप्रदानादिति ॥३॥ चा शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभि संपन्तु नः ।। ४ ।। शम् । न । देवी । अभिष्टये । आप । भवन्तु । पीतये । शम् । यो । अभि । सपन्तु । न ।४। उद्गीथ० शम् सुसम् न अस्माकम् भवतु पापापनोदनद्वारेण देवी देव्य आप | अभिय्ये अभ्येपणाय च भवन्तु । प्रार्थितम) यच्छन्तु चेत्यर्थ । अथवा अभिष्टये यागाय यज्ञागभावाय भवन्त्वित्यर्थ । पीतये पानाय च भवन्तु । मानपानादिनियाभिनिवृत्तये चाव्यवच्छेदेन भवन्त्वित्यर्थ । किञ्च शम् शमनम् उत्पन्नाना रोगाणामुपशमश्च यो यावनच पृथग्भावम् उत्पत्स्यमानाना भयानाम् अपनयनञ्च । कुर्वत्यः इति शष । न अस्माकम् अभि उपरि स्रवन्तु पावनाथ सिच्यमाना ॥४॥ पेङ्कट. सुखम् अस्माक भवतु । दल्य आप हि यागार्थम् भव तु, पानाय च । तथा शम्* च यो च अमि सवन्तु, शमनम् उत्पन्नाना रोगाणा यापनमनुत्पन्नाना' पृथग्भाव चति ॥ ४ ॥ पापस्य ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्चर्पीनाम् । अपो याचामि भेफ्रजम् ॥ ५ ॥ ईशाना । वार्याणाम् । शयन्ती । चर्पणीनाम् । अप । याचामि । भैपजम् ॥ ५ ॥ उद्गीथ० ईशाना ईश्वरा वार्याणाम् वारिप्रभवाना ब्रीहियवादीना वरणीयानाम् क्षय ती ईश्वरा निवासयित्रीवा विशिष्टा गति गमयित्रीति चर्षणीनाम् मनुष्याणाम् अप उदकानि' याचामि भेषजम् 'भेपनम्' (निघ ३,६) इति सुखनाम । घ्याधे वा अपनोदक वस्तु । सदई प्रार्यये ।। बेङ्कट० ईशाना "धनानाम् निवसती मनुष्यार्थम् अप याचामि भेषनम् इति ॥ ५॥ अप्सु मे सोमो अवपीढन्तर्विश्वानि भेजा । अग्निं च विश्वशैभुवम् ।। ६ ॥ अपऽसु । मे । सोमं । अनीत् । अन्त । विश्वानि । भेषजा । अग्निम् । च । विश्वऽशम्भुवम् ॥६॥ घकट० पूर्व (१,२३ २० ) गता इति ॥ ६ ॥ आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वेई मम । ज्योग् च सूर्य दृशे ॥ ७ ॥ आप । पृणीन । भेषजम् । वयम् । तन् । मर्म । ज्योक् । च । सुर्यम् । दृशे ॥ ७ ॥ .. तमु विभ'. २ दिवा' विम'. ३ 'पियथा विमा १४ नारिन ५ बियामि नि वि'. कुर्व य मूको ७. गन् मूको ८८ नामया' विम' ९९ रुप मूको 1010. पननिवसन्निने मनु विम', 'सन्दी ·। ऋग्वेद सभाध्य [ अ५, ६, ७. घेङ्कट पूर्व ( १,२३,२१) गता इति ॥ ७ ॥ इदमापः प्र वहत यत् किं च दुरितं मयि । यद्बाहमभिदुद्रोह या शेप उतानृतम् ॥ ८ ॥ इदम् । आप । प्र । वहत । यत् । किम् । च । दु ऽइतम् । मयि । यत् । वा । अहम् । अभिऽद्रोहे । यत् । वा । शेपे । उत ! अनृतम् ॥ ८ ॥ घेङ्कटः पूर्व (१,२३,२२) गता इति ॥ ८ ॥ आपो अद्यान्नचारिणं रसैन समंगस्महि । पर्यस्वानग्न आ गहि तं मा सं सृज वर्चसा ।।९।। आप । अध । अर्नु । अचारिपम् । रसैन । सम् । अगस्महि । पय॑स्वान् । अग्ने । आ । गहि । तम् । मा । सम् । सृज । वर्चसा ॥ ९ ॥ घेङ्कट० पूर्व ( ऋ १,२३,२३ ) गता इति ॥ ९ ॥ सपीस्तदंपसो दिया नक्तं च समुपी। वरेण्यक्रतूरहमा देवीरवसे हुवे ॥ १० ॥ उद्गीथ० अब्देवत्या सैलिक्येषा। सनुषी स्रवणशीला निम्नानुसारिण्य तदपस तदेव स्रवणशीलत्वं निम्नानुसारित्वम् अप कर्म यासा ताः दिवा नक्तम् च अहनि रात्रौ च सनुषी घरेण्यकतू स्नानपानपावनादिवरणीयकर्मण' अहम् देवी अप आ हुवे आह्वयामि मात्मानो रक्षणाय तर्पणार्थ वा ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टके षष्टाध्याये पञ्चमो धर्ग अवस [१० 'नवमीवानामयुजा पप्ठ्याश्च वैवस्वती यमी ऋषिका, यमो देवता। पष्टीवांना युजां नवम्याश्च विश्वतो यम मपि , यमी देवता। त्रिष्टुप् छन्द , ग्रयोदशी विराट्रस्थाना । ओ चित् सायं सख्या वृत्यां तिरः पुरू चिंदर्णवं जगन्वान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥ १ ॥ ओ इति । चित् । सायम् । सरया । यवत्याम् । तिर । पुरु । चित । अर्णवम् । जगन्वान । पितु । नपातम् । आ । दुधीत । बेधा । अधि । क्षमि । प्रातरम् । दीध्यान. ॥ १ ॥ 1 1. 'कर्माण मूको. २-२. नास्ति मूको.

·- सू.१०, मैं ] दशमं मण्डलम् उद्गीथ० उत्तरं यमयम्योः संवादसूक्तम् 'ओ चित्' इति चतुर्दशचम् । संवादेषु तु सर्वेषु स ऋषिर्यस्य वाक्यम् तत् । उच्यते तेन वाक्येन था सा स्याद्देवता तत्र। मोतिहासमाचक्षते - यमी किल यमं समुद्रस्य मध्ये कञ्चिदवान्तरद्वीपं रम्यं रमणाय नीत्वा कामितवती। स च यमस्ता भगिनीत्वात् प्रत्यास्यालवानिति । यमीवचनमतत् । ओ इत्ययन्निपात भाडुपसर्गस्यार्थे, ववृत्यामित्यनेन च क्रियापदेन सम्बध्यते। चिन्निपातः पूनार्थे । चिन् पूजितमिष्टं श्रेष्ठं वेत्यर्थः। सखायम् गर्भवासादारभ्य सखिभूतं यमम् सध्या सख्याय, स्त्रीपुरुषसम्पर्कजनितमिनराय इत्यर्थः । आ वत्याम् मावतयामि । आभिमुख्येन स्थित्वा लजां परित्यज्य सम्भोग करोमीत्यर्थः । तिरः अन्तर्हितम् मन्यजनाप्रकाशं विजनम् पुरु चित् बहु विस्तीर्णञ्चैत्यर्थः । अवम् समुद्रैकदेशम् भवान्वरद्वीपम् जगन्धान गतवती सती। धर्मस्य त्वरिता गतिरित्यनेन न्यायेन कामस्यापि त्वरितगतित्वात् । भपि च भविष्यतः पुत्रस्य पितुः तवाय नपातम् अपत्यं गर्भलक्षणम् । कीदृशम् । प्रतरम् सर्वगुणोपेतमित्यर्थः । आ दधीत भादधातु' विधाता । गर्भाधान हि तस्याधिकार इत्येवमुच्यते । उक्त मन्त्रान्तरे गर्भाधानादिकर्तृत्वम् - 'विष्णुयोनि कल्पयतु रूपाणि सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते॥' (१०,१८४,१) इति । क आदधातु । उच्यते । अनि क्षमि अघि पृथिव्यां मानुरुरि, उदर इत्यर्थः। किं कुर्वनादधातु गर्भम् । 'दीयानः ध्यायन् दम्पती इत्यावयोरनुरूपताम् । भावयोरनुरूपापत्यजननार्थ' रत्यर्थ सम्बन्धं करोस्वित्यर्थः॥१॥ वेङ्कट० वैवस्वतयोयमयम्योः संवादः। आ ववृत्याम् ससायम् ‘यमम् अहम्' सख्याय । विस्तीर्णम् मेघम् समुई वा अन्तर्धानार्थम् गरछन् पितुः विवस्वत. पोत्रम् मयि आ दधातुर विधाता पमः पृथिव्याम् अत्यन्तं दीप्यमानः तस्या अधिपतिः ॥ न ते सखा सख्यं श्येतत् सलक्ष्मा यद् विपुरूपा भवानि । महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तारै उर्विया परि ख्यन् ॥ २॥ न । ते । मां । सख्यम् । वष्टि । एतत् । सऽटक्ष्मा । यत् । विपुऽरूपा । भवाति । महः । पुत्रासः । असुरस्य । वीराः । दिवः । धारः । उर्विया । परि । ख्यन् ॥ २ ॥ उद्गीथ० यम्यैवमुक्त स्वात्मान" "परोक्षीकृत्य यमः प्रत्युवाच ते सव यम्याः ससा" गर्भवासलक्षणेन" सखिभूतो यमः सरयम् ससित्वं यावयोक्तं स्त्रीपुरपसम्परलक्षणम् एतन् न वष्टि त्वष्टा पिंशन। आ 1. तत मृको. २. तंत्रतिहास' भवि. ३. समीम वि. १. सर्म मुफो. वि': दर "२६ नादिपन को. .७. नास्ति नको. ८. रूपमा वि. ९.१ पमई विमा. .. संस्था विभ'. १३.१२. पौनमर्याधान् वि', 'मर्याधातु नि. ११. निवि', 'तो गर, १५. मामानं मूको. १६.10. परोसी एव:मूहो, १७, नसा मूको, १८. न गर्भ मूहो. १९, मसो' nि.

·ताच अठग्वेद सभाध्ये [अ५, अ६, ६ . न कामयते नेच्छति । कस्मात् कारणात् । यत् यस्मात् सलक्ष्मा समानलक्षणा एकयोनि- जत्वलक्षणा विपुरूपा भगिनी भवाति भवति' । यमो भवती समानयोनिजत्वाद् यस्मान्मे भगिनी भवसि स्व तस्मात् त्वा न कामयेऽहमित्यर्थ । 'ओ वित् सखाय सख्या वस्त्याम्', 'पितुनपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतर दीव्यान' ( १०,१०,१) इत्यनयोर्वचनपोयुक्त प्रतिवचन 'न ते 'सखा' इत्यादि । इदानीम् 'तिर पुरू चिदर्णवम् जगवान्' इत्यस्य प्रतिषचनमाह---मह महत असुरस्य प्राणवत प्रज्ञावतो या पुत्रास पुनभूता इन्द्रादय लोवपाला । कीदृशा । वीरा' 'वीरो वीरयत्यमित्रान् । वेतेर्वा स्याद्गति- कर्मणो वीरयतर्वा' (या १,५) इति निर्वचनाद् विविधमोरयितार शत्रूणाम् दिव धर्तार । उरु विस्तीर्ण विजनञ्चाऽवान्तरद्वीप गूढसम्भोगस्थान स्वयाऽभिप्रेतम् परि रयन् सर्वत भव्यवधानेन पश्यन्ति । तस्मादन न कश्चिद् दुप्कर क्रियमाण पश्यतीत्येतन्मा मस्थास्त्वम् । उक्तञ्च मनुना- 'मन्यन्त वै पापत्तो न कश्चित् पश्यत्तीति न । देवा प्रपश्यन्ति खश्चैवान्तरपूरुष' ॥ (मस्म ८,८५) इति ॥२॥ वेङ्कट० यमस्य वचनम् । न तब सखा सरयम् एतत् कामयते, यस्मादियः समानरान्छना एकपितृकत्वाद' विषमरूपा भैथुनाऽयोग्या भवति । महत पुनाः बरवतो रुद्रस्य वीरा युरोकस्य" धार 'उरव माम् परि चक्षते न कर्तव्यमिति वदन्ति सर्वत्र सन्निहिता ॥ २ ॥ उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित् त्यजसं मय॑स्य । नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्युः पतिस्तन्वमा विविश्याः ।। ३ ॥ शन्ति । । । ते । अमृतास । एतत् । एकस्य । चित् । त्यजसम् । मत्य॑स्य । नि । ते । मन । मनसि । धायि । अस्मे इति । जन्यु । पति । तन्वम् । आ । निविश्या ॥३॥ उद्गीथ० एव प्रत्याख्याता" प्रत्युवाच यमी । । इति निपातोऽप्यर्थेऽत्र । ये अमृतास देवा प्रजापत्यादय ते भपि उशन्ति कामयन्ते यदगम्यत्वेन त्वयाऽभिप्रेतम् एतत् त्यजसम् त्यज्यते परस्मै प्रदीयत इति त्यस दुहितृभगिन्यादिनीजात शारनेणाऽगम्यत्वेनोक्तम् एकस्य चित् भर्त्यस्य एकस्यापि मनुष्यस्य प्रापत्यादेदुहितृत्वभगिनीत्वादित्वेन सम्बन्धि । दुहितृत्वभगिनीत्वादिना सम्बन्धेन स्वसम्बन्ध्यपि सदित्यर्थ । यत प्रतापत्यादयोऽपि देवा स्वदुहितभगिन्यादिस्त्रीजात त्यजस विशेपेण वामयन्ते भत मन मनसि अस्मे अस्माक सम्बन्धिनि नि धायि निधीयताम् मम चित्तमनुचित्त त अस्तु । मह स्वा कामये "त्वमपि मा कामयस्त्यर्थ । जन्यु न्युरिति लुप्तोपमम् । जन्युरिव यथा जनयिता प्रजापति पतिर्भूत्वा स्वदुहितुस्त- न्यमाविष्टघान् सम्भागेन, एवं त्वमपि पति भूत्वा मम तन्वम् शरीर सम्भोगेन भा विविश्या 7 तव यमस्य माविश ॥३॥ . . भवति वि", मवाति मूका ..२. सयुदय मूको. ३.५ वीरा दीश भ दि. ५, पवन नविभ'. ६ सम 1 जनेक पवित्र का वि' म', RI-लाएनवितृकावा' वि'. ., भविभा 4-6 मोमाम विभ'. ९ ति पनि बिम. १०. ता शि' म'. 1. रया बायको विप्रयास्यायी ममि. १२.१२. समार', मामपि वि".

·दशम मण्डलम् मन 1 नाता सत्य सू१०, म ४] ३२३३ वेङ्कट० कामयन्त खलु ते देवा । एतत् एकस्य मर्त्यस्य पुत्रस त्यजसम् उत्सर्गम् , अनुमन्यन्ते' इत्यर्थ । तथा सति तव अस्माकम् मनसि निधीयताम् एकमनसौ' भवाव । जनयिता पुनस्य “पतिस्त्र भवन् मम शरीरम् विश। यम्या वचनामिति ॥ ३॥ न यत् पुरा चकमा कई नूनमृता वदन्तो अनृतं रपेम । गन्धों अस्सप्यो च योपा सा नो नाभिः परमं जामि तन्नौ ॥ ४ ॥ न । यत् । पुरा । चकुम । कत् । ह । नूनम् । ऋता । वदन्त । अतम् । रपेम । गन्धर्व । अप्ऽसु । अप्या च। योपा । सा । न । नाभि । परमम् । जामि । तत् । नौ ॥ उद्गीथ० यम आह - यत् अगम्यागमनम् पुरा पूर्व प्रजापति कृतवान् तजोविशेपेण युक्तत्वात्, वयम् न चकृम न कुर्म अपरदौर्बल्यात् । कत् शब्द कदत्यस्यार्थे । 'बद्ध नूनम् कधप्रिय ( १,३८,१) इति यथा । ह निपातो वानिपातार्थे । नूनम् इति पदपूरणो निश्चयार्थों वा। निश्चयेन वदत ब्रुवन्त सन्त अनृतम् असत्यम् रपेम वदेम उदितवन्तो वयम् । कदाचिपीत्यर्थ । भगम्यागमन न कुर्म इति निश्चितमेतत् । नानृत घूम इत्यभिप्राय । किञ्च गधर्व गवा रश्मीनाम् उदकाना वा रश्मिभिराहताना मण्डले धारयिताऽऽदित्य असु आप' (निघ १३) इत्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्षे भाकाशे । स्थित इति शेष सप्तमीश्रुते । अप्या अहिस्सस्कृता । अप्पू दत्ता इत्यर्थ । योषा च स्त्री सरण्यूश्च । त्वष्टुर्दुहितार्थ । सा न द्विवचनस्य स्थान व्यत्ययेनेद बहुवचनम् । नौ आवयो नाभि महन तदुभयमावयोर्वन्धन शरीरसहननहेतु । तावावयो मातापितरौ इत्यर्थ । तत किमुच्यत । परमम् उत्कृष्टम् उभयकुल विशुद्धम् तत् जामि जन्माभिजने नौ भावग्रो अभिजनवताशा- गम्यागमनमनन्यरूपत्वादयुक्त कर्तुम् । तस्मादतन करोमीत्यभिप्राय ॥ ४ ॥ वेङ्कट. यत् पुरा कृतवन्त तत् कथम् इदानी कुर्म । इत पूर्व सत्यानि एव वदन्त कमिदानीम् अनृतम् घूम । गन्धर्व आदित्य अन्तरिक्षे स्थित तत्र स्थिता तद्भायर्या च सा इयम् आवयो नाभि उत्पत्तिस्थानम् । तदेवोक्तम्-परत्र स्थितम् एतत् भावयो। जामि बान्धवस्थानमिति । वस्मादयुक्तमिदमिति ॥ ४ ॥ गर्भ नु नौ जनिता दंपती कवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः । नकिरस्य प्रमिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य एथिवी उत यौः ॥ ५ ॥ गर्भ । नु । नौ । जनिता । दम्पती इति दम्पती । क । देव । (पष्टो । सविता । विश्वऽरूप । नकि । अस्य । प्र । मिनन्ति । व्रतानि । वेद । नौ । अस्य । पृथिवी । उत । घौ ॥ ५ ॥ - ७ 1. नास्ति वि. २ एकदा विमा ३. मन्यस्य विस, मत्स्य वि. ४ - वित ५. स वि'मा . यनोम् वि', नियताम् वित एकमनसो विम', पनमनमा वि. . स्व मम वि', स्वमम' म'. ९ न त वि. .. १ विम'. "वणे कि वि', सदापयो वि.

·३०३४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, ६, व ६, उद्दीथ० 'गर्भे नु नौ नु निपात एवार्थ । गर्भ' एव । गर्भावस्थायामेवेत्यर्थ । भावाम् दम्पती जायापती क कृतवान् । एकोदरे सहवासस्य वत्कृतत्वात् । अनिता सर्वस्य जनयिता देव त्यष्टा प्रजापति सविता सवस्य प्रसविता। शुभाशुभस्याऽभ्यनुज्ञातेत्यर्थ । विश्वरूप सर्वात्मक इत्यर्थः । यत एवमत नकि न केचित् ५ मिनात प्रसिन्ति रोपयन्ति अस्य प्रजापते व्रतानि कर्माणि यदनेन प्रजापतिना कृत शुभमशुभ वा तत् प्रमाणम् अवश्य कर्तव्यम् । तस्माद् गभावस्थायामेवाऽऽवयो प्रजापतिवृते दम्पतित्वे सति सम्भोग कुर्वित्यभिप्राय । किञ्च वेद जानाति नौ भावयो अस्य द्वितीयार्थे पष्ठवपा। इद दम्पतित्व मातुरुदरे सहवास जनितम् पृथिवी उत अपि च द्यौ त्रयोऽपि लोका. जानन्ति । नैतद् गृहितु शक्यत इत्यभिप्राय ॥५॥ वेङ्कट० यम्यास्ति' । गर्भ 'एव भावाम् जनयिता प्रजापति दम्पती चकार देव त्वष्टा प्रसविता सर्वस्य नानाविधागा रूपाणा कर्ता 'सहस्रयुगलभूतौ अवासयत् । न केचित् अस्य प्रजापते ' प्र हिंसन्ति प्रतानि । वद भावयो इद वचन साक्षिभूता' द्यौ च पृथिवी च ॥ ५ ॥ "इति सप्तमाष्टक पाध्याये पो वर्ग:॥ । । - को अस्य वेद प्रथमस्याहः क ई ददर्श क इह प्र वोचत् । वृहन्मित्रस्य॒ वरुणस्य धाम कर्दु बन आहनो वीच्या नृन् ॥ ६ ॥ क । अस्य । वेद । प्रथमस्य । अह । क । ईम् । ददर्श । कः । ह । प्र । वोचत् । बृहत् । मित्रस्य॑ । वरुणस्य । धार्म । कत् । ऊँ इति । अव । आहुन । बोयो । नून् ॥ ६ ॥ उद्गीथ० क वेद को जानाति अनुमानेन अस्य एतत् । द्वितीयास्थान व्यत्ययेन पठ्येपा। एतदगम्यागमनम् प्रथमस्य अह्न सम्बन्धि । प्रथमेऽहनि यत् क्रियते तदनुमानमाश्रित्य न कश्चिदपि ज्ञातुं शमोतीत्यर्थ । क ईम् को वा ददर्श प्रत्यक्षत पश्यति । न कश्चिदपीत्यर्थ । दृष्ट क्थश्चिद् एकैन । कनचिद् भावाभ्या नियमाण मैथुन तत्२ क इह लोके प्र वोचत् प्रवीति प्रख्यापयति । न कश्विदपीत्यर्थ । मिनारुणी जानीत यत् वृहत् महत् मिनस्य वरुणस्य च धाम जन्म अभिनन । अभिजनवता वाचकवर परव्यसन प्रति भयुक्त मिति । "प्रज्ञात नापि तौ" प्रत्यक्षत पश्यत । अथ दृष्ट कथचिनापि प्रख्यापयत इत्यभिप्राय । एवमवस्थिते वस्तुनि क्त् उ ध्रव कच्छब्दोऽत्र किशब्दार्थे । उम्दा पाशब्दार्थे । कि या प्रयोपि त्वम् हे आहन ! भावन्त ! मर्यादया हिंमित । धाच्या वीच्यादिनरक नून् मनुष्यान् । स्वतशुभाशुभकर्मापेक्षया मनुष्यादिप्राणिमा नरकपातनेन म्वर्गप्रापणेन पा निग्रहानुग्रहयो कर्त ' इत्यर्थ ॥ ६ ॥ अथ अथ पश्यत ५-५. एव 1.1. नास्ति दि". २. नास्ति मूको, ३ यदने वि. ४ निम्न वि'' मूको. ६६. 'तो विभ', 'तीवास' वि. .. ते वि. ८. बाद विमा. ९ साडीभू' म. १..1.. मास्ति मूको 1. देतेन वि. १२.१२ °माणमथन वि", 'माण मथन भवि', "सावर मूको. १५1१. प्रगतनापि मूको, १५ पश्मति भूको १६. प्रत्याख्याय मूबी.

·यमस्य तव सू १., म.] दशमं मण्डलम् ३२३५ घेवट० कः इदम् जानाति प्रथमम् भाहननम् इतरतरसङ्गमम् । कः एतत् पश्यति । कः वा प्र वक्ति। महदिदं मित्रावरुणयोः स्थानम् अहोरात्रात्मकम् । तत्र आहन्तः! कथं प्रवीपि । सर्वस्यास्य व्यञ्जना व्याप्ता नरः सन्तीति ॥ ६ ॥ यमस्य मा यम्यं काम आर्गन्समाने योमौ सहशेव्याय । जायेव पत्यै तन्त्र रिरिच्यां वि चिट्टहेव रथ्यैव चक्रा ॥ ७॥ यमस्य । मा । यय॑म् । कामः । आ । अगन् । समाने । योनौ । सहऽशेय्याय । जायाऽईव । पत्यै । तन्त्रम् । रिरिच्याम् । वि । चित् । वृहेच । रोऽइव । चक्रा ॥ ७ ॥ उद्गीथ० यत एवम् अतो निर्विचारम् । कामः इच्छा मा 'माम् यम्यम् यमी प्रति आ अगन् आगच्छतु। ममोपरि व यमस्य सम्भोगेच्छा जायतामित्यर्थः। किमर्थम् । उच्यते--समाने एकशब्दपयायोऽत्र समानशब्दः । 'समानवन्धू' (१,११३,०), 'समानस्सन्नुभी लोपावनु सञ्चरति' (वृउ ४, ३, ७) इति च यथा । समान एकस्मिन् योनी सम्भोगस्थाने शय्याख्ये सहशेय्याय सहशयनाय । अनन्तरञ्च पूर्णमनोरथा सती जाया इव पल्ले यथा भार्या पत्युराय परया 'प्रीत्या योगात्' विम्रब्धा सती स्वं शरीरं रतिकाले प्रकाशयति, एवम् तन्वम् शरीरमात्मीयम् रिरिच्याम् रतिकाले तवाह प्रकाशयेयमित्यर्थः । किञ्च वि चित् गृहेव चिनिपात. पदपूरणः । वि वृहेव । वृह उद्यमने । धमार्थकामान् "विविधमुद्यच्छाव । आसन्मानुष्ठानेन१२ उरिक्षपाव इत्यर्थः । किमिव । रथ्या इव चक्रा यथा रथस्यावयवभूते चके रथमुरिक्षपतः एवम् ॥ ७॥ वेङ्कटक यमविषय १५ अभिलापः यमीम्५ मा आ' जगाम । ममाने स्थान एकस्मिन् शयने सहशयनाय तस्मा अहम् “जाया इत्र प ये१८ भात्मीयं शरीरं पृथक् करोमि प्रयच्छामि । तथा "सति मात्राम् वि बृहेब । इतरेतरसंश्लोपो० विवईः । यया रथ्यचक्राणि" वि२ वृदन्ति ॥७॥ यम माहोत्तराभिस्तिसभिरनन्तरामि.- न तिष्ठन्ति न नि मिपन्त्येते देवानां स्पर्श इह ये चरन्ति । अन्येन महिनो याहि तूयं तेन वि धूह रथ्यैव चना ॥ ८ ॥ न । तिष्ठन्ति । न । नि । मिपन्ति । एते । देवानाम् । स्पर्शः । इह । ये । चरन्ति । "अन्येन । मत् । आहनः 1 याहि । तूयम् । तेन । वि । वृहु । रथ्योऽइव । चक्रा ॥ ८ ॥ । - - १. जाति वि. २-२ ममाइनम् विपक्ष ३. पास विमति वि. ४ महद वि. मनहदिदं नि'. ५. 'इतत् विमा ६. वैप १,२९,६८a द्र. ७. मा वि. ८-८. मयि यम्या मूको. ९-९, नोयोगात् मि. १०. स्व व मूको. १. दिकाले मूको. १२.१२. प्रसारम म वि', "माव. भवस' वि". २३. उपक्षि मुको. १४. पोको विभ. १५. यमि मूको. १६. मां दिम १७. नास्तिमूको. १८.१८. जायच म्यात्ये वि''. १९-१९ सभ्यधादि'म'. २०. "ए विम'. २. रथ्ययारताभि २१. नि विमा २३-२३. निर्वचनमर्थश्च या ५,२६.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ६, ७. तिष्ठन्ति । उद्गीथ० एतत् त्वया न मन्तव्यं न कश्चित् पश्यतीति । न क्षणमानमपि चरणव्यापारविरहिताः न च नि मिपन्ति प्रमादरहिता । प्रयत्नेन यो यत् करोति शुभमशुभ वा, तत् सतत निरीक्षन्ते चेत्यर्थ । एते देवानाम् स्वभूता स्पश चरा 'अहश्च रानिश्चोभे सध्ये' (तु. मस्मृ ८,८६) इत्येवमादयो मनुना निर्दिष्टा. इह लोके ये चरन्ति इतश्चेतश्च कृताकृतप्रत्यवेक्षणार्थम् परिभ्रमन्ति। एतत् ज्ञात्वा मया सह प्रच्छनपापकरणचिन्ता परित्यज्य मत् मन अन्येन स्वदनुरूपेण आहन• असभ्यभाषणेन मम भादन्त्रि। दुखयिनि' याहि तूयम् क्षिप्रम् । गत्वा च तेन सह वि धृह 'उद्यच्छ आसन्नानुष्टानेनोरिक्षप' धर्मार्थकामान् । किमिव । रथ्या इव चक्रा यथा रथस्यावयवभूते चक्रे रथमुद्यच्छत एवम् ॥८॥ मैथुन गच्छ घेङ्कट० न क्वचित् तिष्ठन्ति, न च नि मिषन्ति एते देवानाम् चरा', इह ये घरन्ति । तथा सति' मत्त ६ अन्येन आहन । माहन्तिा युवते। याहि क्षिप्रम् । तेन सङ्गच्छत्व श्थ्या इव चक्रम् ॥ ८॥ रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत् सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् । दिया पृथिव्या मिथुना सर्वन्धू यमीर्यमस्य बिभृयादामि ॥ ९ ॥ रात्रीमि । अस्मै । अहऽभि । दशस्येत् । सूर्यस्य । चक्षु । मुई । उत् । मिमीयात् । दिवा । पृथिव्या । मिथुना । सर्वन्ध इति सर्व धू । यमी । यमस्य । बिभूयात् । अामि ॥९॥ उद्गीथ० किच स्पश सामान्यनोक्ता विशेषत उच्य ते। रानीभि सह महोभिश्च सह दिवा च सह पृथिव्या च सह मिथुनाववियुक्तौ उभौ सन्ध्याकालौ समानबन्धू समान एको धन्धुर्कातिरादित्यो "जनकत्वाद् ययो ४ ताभ्या च सह अमं लोकाय शुभाशुभकारिणे दशस्येत् दाशति ददाति । क । सामध्याल्लोकपालजन । किं ददाति । सामथ्यात् कृताकृत. प्रत्यवेक्षणाय दृष्टिम् सूर्यस्य च सम्बन्धि चक्षुः मुहु उत् मिमीयात् प्रतिक्षणम् उन्मिनोति चोत्करोति । तत्परिनत्तीत्यर्थ । एतत् ज्ञात्वा यमी विभूयात् यमी धारयतु । पतित्व परिगृह्णात्वित्यर्थ । मम अजामि अभ्रातरमित्यर्थ । एतदुक्त भवति-महं ताबदयोग्य एव पतित्वेन परिग्रहीतु तय भ्रातृत्वात् । भ्रातृत्वनाभ्युपगत. सोऽप्ययोग्य इत्यभिप्राय ॥९॥ येवट० महोरानयो अम्मै यमाय कल्पित "भाग यझे यजमानः प्रयच्छतु" सूर्यस्य च भस्मै चक्षु १२ कम्। यमस्य योऽपि मया - १. प्रयतो न मूको २. सन्तत म दि. ३.३. 'मस (छ म विm) मानुष्ठानो' मूको. . मा.वि. ५. मनिदिम'. ६.मित विम. ७ अन्य न विभ', मन्यन दि. ८. 'न मूको. १ यामि मि. १०.10. रथ्ययेच वि'म', रम्पयेव वि. १. क्रमम् विमा १२. रात्रिमि म वि १३.१३. "व्यानयुपी मुको. 11-11. वादायो.वि. १५. 'चना दिए १९.२ परि• fa', त परि 10.10. 'ग' मि. १८. 'नमि'.

·देशम मण्डलम् सू.,मै. तेज' मुहुर्मुहुः अन्वहम् उदेतु' । द्यावापृथिवीभ्यां सह मिथुनौ अहोरात्रे मह्यम् सबन्धू भवेताम्। इयम् यमीः सर्वार्थम् यमस्य विभतुं अनामित्वम् अभार्यात्वमिति ॥ ९॥ आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि । उप पर्वहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मत् ॥ १० ॥ आ। ध । ता । गच्छान् । उत्ऽतरा । युगानि । यत्र । जामयः । कृणव॑न् । अजामि । उप । बहि । वृषभाय । बाहुम् । अन्यम् । इच्छुस्य । सुऽभो । पतिम् । मत् ॥ १० ॥ उद्गीथ० घ इति पदपूरणो निपातः । आ गच्छन् भागमिष्यन्ति ता तानि उत्तरा उत्तराणि युगानि कालाः कलियुगान्ते । नेदानीम् वर्तते इत्यभिप्रायः । येपु कालेषु भगिन्या कृणवन् करिष्यन्ति अजामि जामि. भर्तृत्वेन नास्ति यस्य तदजामि भगिन्या भयोग्य मैथुनर क्षणं कर्म । एतज्ज्ञात्वा उप वहि बिभत्तभकारस्य छान्दसोऽयं बकारः । शय्यास्थस्य समीपे धारय बाहुम् आत्मीयम् वृषभाय यस्तव योनौ रेतो वर्षति तस्यार्थीय, तं परिष्वक्तुमित्यर्थः। तच अन्यम् इच्छस्व कामयस्व हे सुभगे! पतिम् मत् मत्तः। अहमयोग्यस्तव भ्रातृत्वादित्ययः॥ १०॥ वेङ्कट आ गच्छन्तु ते उत्तरे मम दिवसाः, यत्र जामयः'' स्वसारः करिष्यन्ति अजामि३ भया-ध- वभार्यात्वम् । तथा सति उपबईणं कुरु भन्यस्मै यूने आत्मीयम्५ याहुम् । अन्यम् इच्छस्व सुभगे! पतिम् मत्त. ॥१०॥ "इति सप्तमाटके पटाध्याये सप्तमो वर्ग :॥ यन जामयः . किं भासद्यदनाथं भर्वाति किंमु स्वसा यनितिर्निगच्छात् । काममूता बढेतिपामि तन्वा मे तन्वं सं पिंपृग्धि ॥ ११ ॥ किम् ।भ्राता । असत् । यत् । अनाथम् । भौति। किम् । ॐ इति स्वस । यत् । निःऽतिः । निऽगच्छत् । कामऽभूता ! बहु । एतत् । पामि ! तन्वा । मे । तन्न् । सम् । पिपग्धि ।।११।। उद्गीथ० यम्याह। लुप्तसप्तमीविभक्तिकयच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । किम् सः भवति । न भवतीत्यभिप्रायः, "यत् यस्मिन् भ्रातरि सति स्वस्रादिकम् अनाथम् भवाति भवति । तथा किम् सा स्वसा भगिनी भवति", यत् यस्यां भगिन्यां सत्यां प्रातरम् भ्राता असत् .. अछन् मु° वि'म'. २. "ति वि', पावापृथिवी विद्यावाथिवीभ्या ' ... 'वि'म'. ४. मि मूको, ५-५. बहवः जामित्वमदायाँ' वि ६. ज.मि मृको. .. पर मूको. 4. गिर्य या (४,२.)न्याण्यातचरा द्र. १. विभ'त वि १०. गम यत्र यः वि't मृको. १२. परिभ्यसिविभ, करिष्यायः वि. १३. भजाम्यम् वि'': सम्या वि'. ११.दाभव' विमा बान्ध वि. १५.१५. भूमारमी वि'' यूयन मा. वि. १६.10. नास्ति मूको.

·ऋग्वेद सभाध्ये अ५, ६, व ८. नित्रात दुखम् निगच्छात् नियमन गच्छति प्रामोति । 'भ्रातृभगिन्योश्च परस्परं प्रीतिर्येन कैनचिदुपायेनापश्य कार्यत्यभिप्राय । काममूता काममोहिता सती, अथा मूड बन्धने, कामेन बद्धा गृहीता वशीकृता सती बहु नाना रपामि प्रलपामि । एतत् ज्ञात्वा तन्वा स्वशरीरेण मे मम तनुम् शरीरम् सम् पिग्धि सम्पर्चय सम्भोगेन सश्लेषय', सम्भुव मामित्यर्थ ॥ ११ ॥ वेड्यूट० किम् स भ्राता भवति, यत् यस्य "स्वस्रादि नाथरहित' भवति । किम् वा सा स्वसा भवति, यदि उपद्रव अस्य अभिगच्छति। सति भ्रातरि सा अहम् काममूद्धिता' बहु एतत् विलपामि । शरीरेण शरीर मदीयम् सम् पर्चय ॥१॥ A - तन्वा कस्मात् कारणात् । यत एतज्ज्ञात्वा मत् मत्त न वा उ ते तन्वा तन्व! सं पपृच्यां पापमाहुर्यः ससारं निगच्छत् । अन्येन मत् प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्टयेतत् ॥ १२ ॥ न।वै । ऊँ इति। ते। तन्वा । तन्यम् । सम् । पपच्याम् । पापम् | आहु । य । स्वसौरम् । निऽगछात् । अन्येन । मत् । प्रऽमुदं । कल्पयस्व । न । ते । भ्राता । सुऽभगे । यष्टि । एतत् ॥ १२ ॥ उद्गीथ यम आह । न वै निपात एवार्थे । उ निपात पदपूरण । नैव ते तव तन्वम् शरीरम् आत्मीयम् सम् पपृच्याम् सम्पर्चयामि सम्भोगेन सश्लेषयामि, नैवाह त्वा सम्भोक्तुमिच्छामीत्यर्थ । पापम् पापकारिण त पुरुषम् आहु वदन्ति शिष्टा, य स्वसारम् भगिनीम् निगच्छात् नियमेनोपगच्छति सम्भुक्त इत्यर्थ । अन्यन अन्यतरेण त्वद्योग्येन पुरुषेण सह प्रमुद्र प्रहर्षान् सम्भोगल क्षणान कल्पयस्व समर्थय निर्वतयेत्यर्थ । ते तव भ्राता हे सुभगे। न वष्टि न कामयते ने छति कर्तुम् एतत् । मैथुन (वया सह नेच्छामीत्यर्थ ॥ १२ ॥ वेड्यूट न खलु तव शरीरेण मदीय शरीरम् सम् पर्चयामि । पापम् तम् आहु य स्वसारम् निगच्छति । तथा सति मत्त अयेन प्रमोदनानि कल्पयस्व । न ते भ्राता सुभगे! कामयते 'त्वदुक्तम् एतत् ॥ १२॥ बतो तासि यम नै ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या फिल त्वा कश्यप युक्तं परि पजात लिघुजेर वृक्षम् ॥ १३ ॥ बत । बत । अति । यम । न । एव । ते । मन । हृदयम् । च । अपिदाम् । अन्या । किल । स्याम् । कक्ष्याऽइव । युक्तम् । परि । स्वजाते । लिवुजाऽइव । वृक्षम् ॥ १३ ॥ उद्गीथ० यमी यम कामयमाना सेन प्रत्याख्याता सती सेप्य तमाह । यत इति निपाता . 1.1. भ्राता भगि यो परस्पर म वि', भ्रागमगियात परस्पर वि २ मूभ म वि. भनि ४१. काहीना का काहित विभ' ५ कारम् वि', 'कामच्छिना दिए विम'. . तद विभ'. ८ नास्ति वि. ९९ "दुत्तमैतत् वि', 'इत्तमस्तत् भ'. ६. मास्ति ·सु १०, १४ दशम मण्डल खेदानुकम्पयो । बत खिको दुर्बल यत अनुकम्प्यश्च असि भवसि त्व है यम! न एव-शब्द समुच्चये । न च ते तव मन , मनोगत सङ्कल्पमित्यर्थ । हृदयम् च बुद्धिगतम् अध्यनसायचेत्यर्थ । अविदाम विजानीम केन कारणन दुर्बल इति, अथवा ज्ञात तव दौर्बल्यकारणम् । किम् । उच्यते-मत्त अन्या काचित् स्त्री क्लि त्वाम् शय्यागत रतिकाले परि स्वजाते परिष्वक्ष्यते । किमिव । क्या इव युक्तम् यथा कक्ष्या रज्जुरात्मना युक्त सम्बद्ध गाढमश्व परिष्वजते, एवम् लिबुजा इव वृक्षम् यथा च लिबुजा वल्ली वृक्ष गाढ परिश्वते, तद्वञ्च अन्यस्या कस्पामपि स्त्रियाम् भासक्तत्वात् दुर्बरोऽसि । अत एव च मा परिवक्तु नेच्छसीत्यभिप्राय ॥ १३ ॥' । वेङ्कट० यत बलादतीतो' दुर्वल यत असि यम!। बतेति निपात खेदानुकम्पयो', 'न एव' ते मन हृदयम् च जानीम" । अन्या क्लि त्वाम् परिप्वक्ष्यते' कक्ष्या इव युक्तम् अश्वम् । 'लिवुना लीयते व्रततिर्भवतीति विभजन्तीति' ( या ६,२८) सा इव च वृक्षम् इति ॥ १३॥ अन्यमू पु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि पजाते लिवुजेर वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्प संविदं सुभद्राम् ॥ १४ ॥ अन्यम् । ॐ इति । सु । त्वम् । यमि । अन्य । ऊँ इति । त्वाम् । परि स्वजाते। लिवुजाऽइव | वृक्षम्। तस्य । वा । त्वम् । मनै । इच्छ । स । वा । तर । अर्ध । कणव । सम्ऽनिर्दम् । सुऽभद्राम् ॥१४॥ उद्गीथ० सेयमेवमुक्ते यम प्रत्याचक्षाण प्रत्युवाच । अयम् उ सु उशब्द एवशब्दार्थे । सुशब्दोऽभि- पूजितार्थे । अन्यमवाऽभिपूजित कञ्चित् वद्योग्य पुरपञ्च यमि ! हयमिव परिष्वाक्ष्यसे रिबुना इव वृक्षम् पततिरिव वृक्षम् , न मा भ्रातृत्वकारणनाऽयोग्यत्वात् । अन्य उ अन्यश्च त्वद्योग्य एव खाम् परि रवजाते परिप्वक्ष्यते । नाऽह परिबने भ्रातृत्वात् । तस्य वा वाशब्द समुच्चयार्थे । तस्य च स्वद्योग्यस्य मन चित्तम् भात्मीयम् इच्छ, वशे कर्तुमिति शेष । तस्य च त्व वशतिनी' १"स वा. तव स च पुरुषस्तर वशरती । भववित्यनुवर्तते। अध अथ परस्परवशम् कृणुष्व कुरु तेन सह मविदम् परस्परसम्भोगमुखसवित्तिम् मुभाम् सुकल्याणीम् , इहलोकपरल।काऽविरोधिनीमित्यर्थ ॥ १४ ॥ वेङ्कट० अन्यम् एव त्वम् यमि! परिष्वक्ष्यस", अन्य च त्वाम् परिष्वक्ष्यते २ लिवुजा इव वृक्षम् । तथा सति३ तस्य वा त्वम् मन इच्छ, "स वा" त्य इरछतु मन । कृणुष्व तेन संविदम् कल्याणीमिति" "इति सप्तमाष्टके एठाभ्याये भष्टमो वर्ग भवेत्यर्थ । ॥१४॥ , परिववते विपरिष्वश्यते भ वि. १ परिपक्नु मूको ३. १३शीशी चों था. ६,२५,१९,३४ इत्यत्र यक. व्याख्यातं द्र १. निनो पि', "दलितो. ५. वा मूको. ६.६ ममनेव वि', यमना'. नानाम अ', जानोम दिन ८. सदयो विम ९ वरिनीव दि. ... सामूको पध्यिक्ष्यसे निप, परिपक्ष्यसे भ'. १२. परिभ्या पि, परिश्वत्यो म. १३ सिवि''. १४ नास्ति विभ'. १५. मि. विभ'. नास्ति मूको. ७ ·३०४० ऋग्वेदै सभाध्ये [१७, अ६,41. . [११] 'भागि ई विधान मपि । अग्निर्देवता । जगती छन्द , अन्त्यास्तिस्रस्त्रिष्टुभ'। वृपा घृष्ण दुदुहे दोहसा दिवः पयासि यह्वो अदितेरदाभ्यः । विश्व स चैद वरुणो यो धिया स यज्ञियो यजतु यज्ञियो ऋतून् ॥१॥ वृषो । वृष्णे । दुदुहे । दोहंसा । दिन । पयोसि । यह । अदिते । अदाभ्य । विश्वम् । स । वेद । वरुण । यथा ! धिया । स । यज्ञिय । यजतु । यज्ञियान् । ऋतून् ॥१॥ उद्गीथ० वृषा चर्षिता' माहुत्याधारत्वेन प्रणाडिकया' वृष्टेदांता अग्नि घृष्णे यज्ञद्वारेण स्तुतीना हविषा वृष्टश्च वर्षितुर्यजमानस्याऽर्थाय दुदुहे दोग्धि पूरयति प्रक्षारयति । कथम् । दोहसा दोहनेन महता प्रक्षारणेन । कुत.। दिव सकाशात् । पयासि उदकानि वृष्टिरक्षणानि । कीशोऽग्नि दुहे। यह महान् अदाभ्य• भहिंस्यश्च। कीदृशस्य यजमानस्यार्थाय दुदुहे । अदितेः अक्षीणयागक्रियस्य । किञ्च विश्वम् सर्वम् स अग्नि वेद जानाति । किमिव । वरुण यथा भादित्य इव । केन वेद। धिया प्रज्ञया आत्माऽनुरूपया। ईदृशोऽग्नि । सः यज्ञिय यहाई । यजतु पूजयतु यज्ञियान् यज्ञान् िऋतून् देवतात्मकान् ॥१॥ वेङ्कट. माणि ' हविर्धान । अग्नि' । वर्पिता भग्नि यजमानाय दोहनसाधनेन दोन्धि मदीनामा दिव उदकानि महान् अहिंसित । भयमग्नि विश्वम् वेदितव्य वेत्ति प्रज्ञानेन, यथा वरुण प्रचेता वत्ति । स यज्ञिय • यजतु यज्ञियेषु कालेविति ॥१॥ स 1 रपद्गन्धर्षीरप्यो च योर्पणा नदस्य नादे पर पातु मे मनः । इष्टस्य मध्ये अदितिनि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठः प्रथमो वि वोचति ॥ २ ॥ रपत् । गर्मी । अया । च । योषणा | नुदस्य । नादै । परि । पात । मे ! मने । दृष्टस्य । मध्यै । अदिति । नि । धातु । न । भ्राता । न । ज्येष्ठ । प्रथम । पि । वोचति ॥२॥ उद्गीथ० रपत्" रप रप व्यक्तायो वाचि । रपितवती अग्निगुणान् व्यक्तमुक्तवती मनरसमागमयोगात् । गन्धर्वी वाक् स्तुतिलक्षणा अप्या च अनि संस्कृता च योषणा स्त्री माहुतिलक्षणा । भग्नि सम्यक् तर्पितवतीति शेष । नदस्य 'नद' (निघ ३१६) इति स्तोतृमाम । म्तोतुर्मम सम्बन्धिनी। एतत् ज्ञात्वा "इदानीमपि नादे शब्दे" स्तुतिलक्षणे सम्यकर्तग्यत्वेन निमित्तभूते परि पातु घलस्वाद् इतश्वतश्च गच्छत् स्वस्थानस्थापनेन" सर्वतो रक्षत्वमि मे मम स्वभूतम् . 1.1.नास्ति मूको २ वर्षिका वि" ३ प्रणापिकया वि. ४. इसाधनेन वि', धनेन म. ५५. महरा मूको. १ मास्ति विभ; मा वि'. ७. 'न मूको ८ भगि वि', मारिउ वि'. परमानाय धनेन विभ'. १. 'ये शिम. " नास्ति भवि'. १२.१२. 'नीशम्दे किनारे भवि १५ मन मूको १४ सम्पानानेन भरि' स्वम्यापनेन वि', स्वस्थानमनेन यि'.

·सू ११, म३] दशमं मण्डलम् ३२४१ मनः, येनाऽइ समाहितमतिर्भूत्वा सम्यक् स्तुति करोमीत्यभिप्राय । किञ्चान्यत् । इष्टस्य यज्ञस्य मध्ये अदिति अदीनोऽग्नि नि धातु धनदानेन श्रद्धाजननेन च नित्य स्थापयतु न. अस्मान् । किञ्च भ्राता अपि न अस्माक सम्बन्धी ज्येष्ठ प्रथम सर्वप्रयोजनेषु प्रधान वि वोचति यन्मयोक्त तदेव विशेषेण वक्ति। एतदुक्त भवति- अहमेव न केवलम् , सर्व एव भस्मत्कृतीनो देवयागप्रिय इति ॥२॥ वेङ्कट० वदतु अग्निगुणान् गन्धर्वस्य खो भारती अन्तरिक्ष्या सरस्वती च। खोतु सोने परि पातु च मम मन भारती सरस्वती च। अथ अभिरपितस्य मध्ये अदिति. देवी नि धातु भस्मान् । भ्राता' अस्मान् ज्येष्ठ मुरय. अधिववीतु ॥ २॥ । उपा: सो चिन्नु भद्रा क्षुमती यशस्वत्युपा उगम मनवे स्वर्वती । यामुशन्मुशतामनु ऋतुमग्निं होतारं विदर्थाय जीर्जनन् ॥ ३ ॥ सो इति । चित् । नु । भद्रा । क्षऽमती । यशस्वती । उपा । उवास । मन । स्व ऽवती । यत् । ईम् । शन्तम् । उशताम् । अन् । कर्तुम् । अग्निम् । होतारम् । विदयाय । जीजनन् ।। उद्गीथ. या पूर्वप्वपि कालेषु अमियागार्यमुदितवती, सा एव नु क्षिरम् भदा कल्याणी क्षुमती 'क्षु शब्दे'। स्तुतिशब्दवती स्तुतिमतीत्यर्थ , अथवा प्रातरुत्थितपक्षिमनुष्यादिशब्दवती यशस्वता कातिमती धनवती वा उवाम उपितवतीत्यर्थ । किमर्थम् । मनवे सर्वस्य मन्त्रज्ञानुरमेयोगार्थमित्यर्थ । स्वर्वती आदित्यवती । एनम् उशन्तम् स्तुति हविश्व कामयमानम् उशताम् यष्टु कामयमानाना यज्वना सम्बन्धिनम् अग्निम् होतारम् भादातारम् स्पेन' होमका- रिण वा अनु कम् यज्ञाय यागार्थ जीजनन् जनितवन्त प्रज्वारितवन्त मविग्यजमाना , तदादितवतीति सम्बन्ध ॥३॥ घेट सा उ एव खलु मननीया शब्दवती अमवती उपा म्युच्छतु मनुष्याप मादिरपवती। यदि एनम् अग्नि कामयमानम् कामयमानाना यनमानानाम् कर्माधम् जनयन्ति । तदेवोक्तम्'- अमिम् होतारम् पज्ञाधम् जनयन्तीति ॥ ३॥ अध त्वं द्रुप्स विम्ब पिचक्षणं पिराभरदिपितः श्येनो अध्वरे । यदी विौं वृणते दस्ममाया अग्निं होतीरमध धीरजायत ॥ ४ ॥ अर्ध । त्यम् । द्रुप्सम् । विश्वम्। विचक्षणम् । पि । आ। अभरत् । इपित । श्येन । अध्वरे । पदि । विश । वृणते । दस्मम् । आयौ । अग्निम् । होतारम् । अर्ध । धी । अजायत ॥ ४ ॥ उद्गीथ० अध भय भनन्तरम् त्वम् योऽसौ हपते यग्वभिर्देवतायं तम् द्रप्सम् 'नात्यल्पम् नातिबहुल' विदथाय १. स्पेन को, १. वाता भि'. २. भस्नियोगा वि तमति म वि, 'हमत वि. १. तदेमको ५-५ दायरामी मूको.

·भवन् । मेधाविन वा यदा स्तूयमान प्रशस्यम् अस प्रयच्छन् स. ऋग्वेदे सभाम्ये [म, भव.. सोमम् विभ्वम् महान्तम् विचक्षणम् विविध द्रष्टार सर्वस्य वि पक्षी आ अभरत् आहृतवान् इपित प्रेषितोऽमिना श्येन अध्वरे यज्ञ। किञ्च यदि यदा विश मनुष्या वृणते प्रार्थयन्ते दस्सम् दर्शनीय शत्रूणामुपक्षपयितार वा । कीदृश मनुध्या । आर्या अभिगमनीयं त' ग्रुवन्त , यजमाना इत्यर्थ । अग्निम् होतारम् होतृपदार्थकारिणम्' भादातार वा देवानाम् । अध अथ धो कर्म इतिकर्तव्यता अजायत जायते, प्रवर्तत इत्यर्थं ॥ ४ ॥ वेङ्कट० अग्निना प्रेपितः अनन्तरं "सोमम् पानीयम् महान्तम् विद्रष्टारम् पक्षी श्येन आ हृतवान् "यज्ञे। यदि दर्शनीयम् 'अग्निम् आर्या' मनुण्या यज्ञे होतारम् गुणते । अथ जायते कर्म प्रतायत इति ॥ ४॥ सदासि रण्वो यवसेव पुष्यंते होत्राभिरग्ने मर्नुपः स्वध्वरः । चिस्य वा यच्छशमान उक्थ्य वाजै ससवॉ उपयासि भूरिभिः ॥ ५ ॥ सदा । असि । रण्व । यवसाऽइव । पुष्यते । होनाभि । अग्ने । मनु । सुऽअध्वर । विप्रेस्य । न । यत् । शशमान । उक्थ्यम् । वाम् । ससऽवान् । उपऽयासि । भूरिऽभिः ॥५|| उद्गीथ० सदा सततम् असि भवसि रण्व रमणीय किमिव । इन पुष्यते यथा यवसानि हरिततृणयवादिधासा पुष्यत स्वपुष्टिं कुर्वतो इस्त्यश्वगोमहिप्यादिचतुष्पदस्य रमणीया प्रीतिकरा सदा भवन्ति । किञ्च होनाभि 'होत्रा' (निघ ३,१७) इति यज्ञनाम । यज्ञ हे अग्ने! मनुष मनुष्यस्य सर्वस्य यज्वन स्वभूते स्वध्वर सुयज्ञ , मनुष्यसम्बन्धिनां यज्ञाना स्विष्टकृता गुणकारी भूयिष्ठभागू भवेत्यर्थ । किञ्च विप्रस्य चा मेधाविन " यत् यस्य यजमानस्य वा स्वभूतम् उक्थ्यम् स्तोत्रम् शशमान प्रशसन् वाजम् हविरक्षणमनम् ससघान सम्भजमानश्च उपयासि उपगच्छसि भूरिभि । बहुभिर्देवैश्च सह ॥ ५॥ घेङ्कट० सदा भवसि रमणीयः यसानि इव१२ उदकैई विमि त्वा पोषयते भात्विज्य १६ अमे १४ मनुष्यस्य सुमख प्रदानार्थम् उपगच्छसि बहुभि भन्नै तदा च भवसि रमणीय "इति सप्तमाष्टके पष्टाध्याये नवमो वर्ग ५॥ । प यवसा - १५ १८ उदीरय पितरा जार आ भगमियक्षति हयुत्तो वृत्त ईप्यति निक्ति वह्निः स्पस्यतै मुसस्तविष्यते असुरो वेपते मती ॥ ६ ॥ १ 'नीया मा मूको २. होत्रा पदा' दि. ३. वि. ४५. सोपानीय मूको ५ तोऽग्मिना इश्यन्तेऽधिक मूको ६६. यशवदश' रि', यज्ञाय दशम'. ७७ अग्निकाया वि', अनिकायमा . इति या पर्थ मो. ९ महिपादिभ वि १०. मेधाविन विश, मेधावि भ दे'. "" नास्ति मूको १२. सान् वि'अ'. १३ आविम्य विमर,भारिचरे वि'. मुका १५ गुमयों मूको ११. न वि. 'मान वि', प्रशस '. . ११. अमे १८'य . जिम'.

·दशम मण्डलम् अथवा जार: आ उत् । ईश्य । पितरो । जारः । आ । भर्गम् । इय॑क्षति । हर्यतः । हृत्तः । इध्यति । विक्ति । वह्निः । सुऽअपस्यते । मखः । तविष्यते । असुरः । वेपते । मती ॥ ६ ॥ उद्गीथ० उत् ईरय उद्गमय त्वम् , आत्मज्योतिरिति शेषः। पितरा 'पिता मात्रा' (पा १,२,५०) इत्येकोपविज्ञानात सर्वप्राणिनां मातापितृभूते द्यावापृषिध्यो, प्रतीति शेषः। मादित्यादिज्योतिःपु उद्गमनस्य च प्रकाशनस्य च सम्बन्धदर्शनात् उद्गमनप्रकाशनं लक्ष्यते । प्रकाशयोभे भपि द्यावापृथिव्यौ, सुष्ठु ज्वालयेत्यर्थः । किमिव । भगम् साकारोऽत्रोपमार्थः। राननक्षत्रादिज्योतिदीप्तीनाञ्च जरयितृत्वात् जार. मादित्यः सवितृशन्द- घायो' शुस्थान. । स यथा भगमादित्यं स्थानमेवोक्तरावस्थम् भजनीयं वा स्वज्योतिः' भौम वा पारदारिक "एत्र वा । भगोऽपि स्त्रीभगः । यथा जारः 'पारदारिकः । इयक्षति यजमानो देवान् हर्यतः यागं कामयमानान् हत्तः हृदयेन इष्यति इपिरयं गत्यर्थः शुद्धोऽप्यध्युपसर्गपूर्वोऽत्र दृष्टग्यः । मधीप्यति अधिगच्छति, देवस्वभावमित्यर्थः । विवक्ति विवाति शत्ररक्षणाः स्तुती: वहि वोढा स्तुतीनां देवान् प्रति प्रापयिता होता । खपस्यते शोमनच स्वर्म कर्तुमिच्छति मखः मखशब्दाद् यज्ञनान्नः तत् करोतीति णिच् , प्यातादचि कृते मस इति यज्ञकार्यध्वर्युरच्यते । तविष्यते । तवतिद्धयर्थः। स चायान्तीतण्यर्थसनर्थश्च द्रष्टव्यः । तुतावयिपति" च स्तोत्रलक्षणाः स्तुती वर्धयितुझेरछति इत्यर्थः । अमुरः प्राणवान् प्रज्ञावान् वा उद्गाता । वेपते 'दुवेप कम्पने' । उत्पन्ने च य २ ऋत्विकर्गवैगुण्ये प्रायश्चित्तकारित्वात् कर्मवैगुण्योत्पत्तेविभ्यत् कम्पते च मती मत्या वुद्धया । कः । सामान् ब्रह्मा। यतो यसमानः सर्वविजश्व स्वस्वं कर्म कर्नुमिच्छन्ति, त्वदुद्गमनमन्तरेण न शक्यते कर्तुम्, भत उद्गमयेत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कट० प्रेरय आभिमुख्येन" द्याशथिव्यो धनम् स्तोता भवन् । जारः जरतेः स्तुतिकर्मणः । यष्टुमि- च्छति देवान् स्पृहणीयः अनि । हृदयेनैव तत्कर्तुमिच्छति । प्रवीति चामिलपित बोढाऽतिः । शोभनकर्म क्तुमिच्छते" यजमानाय महनीय.० वर्धयिष्यते। सोऽनिः३ बरवान् रम्पते। स्तोतारं प्रति भागच्छति च स्तुत्येति ॥ ६ ॥ यस्तै अग्ने सुमति मा अक्षत् सहसः सूनो अति स प्रशृण्वे । इप दानो वहमानो अश्वैरा स धुमाँ अम॑वान् भूपति घुन् ॥ ७ ॥ तच्च 1... या. (३,१६) व्याख्यातं द्र. २ उचालित्यर्थः वि. ३. 'वा मूको. ४. ज्योतिः दि. ५-५. नास्ति अ. नास्ति मूको. ६.६. "रिकनो मूको. ७. देवास्यम' वि देवासम' म वि. ८. ववक्ष मूको. ९ स्तुनीनं वि'; स्तुतीन् वि', स्तुती भ. 10. वि वि", 'दी म वि'. तुतापयिषति वि", तुत पमिषति अ, कृता ? वयिति वि. १२. पन्ने वि', चाल्ने विच... वि'. १३. 'हन्त विहन्तं भ. वयुधामन वि, वचनन' भवि' १५. ख्य विम'. १६ -यो''भ'. १७. निवि'; विमा १८. इन वि. १९. क्तु शेते वि'म'. २. गईगा यो विम'; वहने यो वि. २. वरिष्यते विम', प्यमे वि. २२. समविभ, 'वि'. २३. कम्पने वि'म'.

·- २२४४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, भ६, व १०. यः । ते । अग्ने । सुऽमतिम् । मतः । अक्षत् । सहसः । सुनो इति । अति । सः । प्र । शृण्वे । इपम् । दधानः । वहमानः । अश्वैः । आ । सः । द्युऽमान् । अमऽवान् । भूपति । यून् ।। ७ ।। उद्गीथ० यः ते तव स्वभूतां हे अमे! सुमतिम् शोभनां स्तोतृगां यट्टणाञ्चानुपाहिकां बुद्धिम् मत. मनुष्य. स्तोत्राख्यो यष्ट्राख्यश्च अक्षत् मनोति । स्तुतिभिई विभिश्च त्वामनुग्रहशीलं परिचरतीत्यर्थः । हे सहसः सूनो! बलस्य पुत्र! सः मनुप्यः अति शृण्व श्रूयते सालो- कानतीत्य प्रकर्षेण श्रूयते इपम् अन्नम् दधान, इष्टान्यर्थिभ्यो ददत् वहमानः उपमानश्च' 'अश्वैः। उत्तरकालम् देवो भूत्वा गुमान् गुस्थानवान् दीप्तिमान् वा अमवान् भात्मवांश्च वाधिकार प्रति यसवान् वेत्यर्थः । भूषति भवति । कियन्तं कालम् । उच्यते--आ यून् 'धुः' इत्यहनाम ( तु. निघ १.)। भाचन्द्रामित्यर्थः ॥ ७ ॥ चेङ्कट० यः तव अग्ने ! मुमतिम् 'मनुष्यः अश्नुते बलस्य' पुन!, सः अत्यन्तम् 'प्र स्तूयते । मन्नम्' धारयन् उह्यमानः अश्वैः अभिभवति सः दीप्तिमान् बलवान् दीक्षान् शत्रूनिति ॥७॥ यद॑ग्न एपा समितिर्भवाति देवी देवेर्षु यजता यजत्र । रत्नो च यद्विभासि स्वधायो भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात् ॥ ८॥ यत् । आने । एषा । सम्ऽइतिः । भवति । देवी । देवेषु । यजता । यजत्र । रत्ना । च । यत् । विऽभासि । स्वधाऽय: । भागम् । नः । अत्र । वसुऽमन्तम् । वीतात् ॥८॥ उद्गीथ० यत् यदा तु अमे! अस्मत्कृता समितिः स्तुतिसङ्गतिराहुतिसङ्गतिश्च भवाति देवी दीप्ता गुणैः । छ । उच्यते – देवेषु । कोदृशेषु । यजता यजतेपु यष्टव्येषु । देवाः यष्टव्या अस्माभिः स्तूयन्ते इज्यन्ते चेत्यर्थः। हे यजन! यष्टव्य!। रला रत्नानि च धनानि यत् यदा विभजासि स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश्च विभजसि' हे खधावः१० हविरमवन् ! भागम् अंशम् नः भस्मान् प्रति अत्र काले, तदेत्यर्थः । वमुमन्तम् धनवन्त नानाधनावयवं सर्वकार्यनिवर्तन- क्षममित्यर्थः । वीतात् 'तुयोस्तातङ्हाशिष्यन्यतरस्याम्' (पा ७, १, ३५) इति इस्थानेऽन तातङ् । अन्ततिण्यर्थ श्वान द्रष्टव्यः। वायय गमयास्सम्यं देहीत्यर्थः ॥ ८॥ वेड्ट० यदा" अग्ने! एपा समितिः भवति देवी देवेषु यष्टव्यपु यष्टव्य !२, यदा" सगच्छन्ते देवाः, यदा व रमणीयानि धनानि "तोतृभ्यो विभजसि वळवन्!", तदानीम् अस्माकमपि यहुवसुम्" भागम् अंश प्रयच्छेति ॥८॥ एका 1. नास्ति मको. १. शाद'म विटान्' भ. २. उधामा अदि. ३ मतोत्तर मूको. ५-५. 'प्यो...मि. ६.६. स्तूयो धारयतेन्नम् मूको. .. नास्ति मूको. ८. व(प. विम्या ९. विमजासि भूको. वय मूको. 1. यदि १२. य-या को २३. या मूको. १४. नास्ति वि. १५. ठते वि''. १६. 'याभिधाप्न वि', 10.10. 'भ्यो • वि; 'यो ददाति मा. १८. यहवाम् मि'; गावसु म बक्सम् वि.

·- । सू ११, में दशमं मण्डलम् श्रुधी नो अग्ने सदने सुधस्थै युक्षा रथममृतस्य द्रवित्नुम् । आ नौ वह रोदसी देवपुत्रे मार्किनानाम भूरिह स्याः ॥९॥ श्रुधि । न । अग्ने । सदने । सघऽस्यै । युश्च । रयम् । अमृतस्य । वित्नुम् । आ। न । वह । रोदसी इति। देवपुत्रे इति देवपुगे । माकि । देवानाम् । अप। भू । । स्या ॥ उद्गीथ हे अमे! श्रुधि शृगु न अस्माकम् वचन मिति शेष । क स्थित । उच्यते-सदने स्थाने वेद्याख्ये। कीदशे। स र सहस्थाने सदेवसाधारणस्थाने । कतमद्वचनम्। उच्यते-- युव आवा' दवान् प्रति गमनाय युझव रथम् भारमीयम् । कीदृशम् । अमृतस्य देवपानस्य मधुन द्रवि नुम् द्रावयितार' युट्क्ष्य रथम् । तेन गत्वा च न भस्माक यज्ञ प्रति आ वह प्रापय रोदसी द्यावापृधिम्यो देवपुत्रे देवस्य प्रतापते दुहितरौ । माफि मा च कश्चित् देवानां मध्ये एकोऽपि देव अप भू. भपभविता स्यात् । अस्मद्यज्ञादपगन्ता' स्यात्। निरवशेषान् देवानाढयस्वेत्यर्थ । त्वमपि घ इह मस्मिन् यज्ञे अस्मदीये सदा सनिहित स्या. भव' ।। ९ ।। वेङ्कटः शृणु मम्माकम् अमे! सहस्थाने गृहे । योनय रथम् उदकस्य दायकम् । 'आ वह च अस्माकम् द्यावापृथिव्यौ ययोर्देवा' पुना"। मा च अप" भू त्वम् देवानाम् सकाशात्, इहैव भव ॥९॥ "इति सप्तमाष्टके पष्टाध्याये दशमो वर्ग २ ॥ [१२] १२आदिई विर्धान मपि । अग्निर्देवता। त्रिष्टुप् छन्द धाग ह क्षामा प्रथमे ऋतेनाभिश्रावे भरतः सत्यवाचा । देवो यन्मतान् यजाय कृष्मन्त्सीयुद्धोतो प्रत्यड स्नमसुं यन् ॥ १ ॥ द्यान क्षामा । प्रथमे इति । ऋतेन । अभिऽश्रा । भवत । सत्यऽवार्चा । देव ! यत् । मर्मान् । य॒जाय । कृप्यन् । सीदत् । होता । प्रत्यड् । स्वम् । असुंम् । यन् ।। उद्गीथ ह शब्दोऽत्र पादपूरण । द्यावा क्षामा द्यावाक्षामे द्यावापृथिव्यौ प्रथमे पिण्डाधाराण्डक- पाराभिमानित्वात् सृष्टी पूर्व जात इत्यर्थ , प्रधाने वा। ऋतेन तन्निवासिना देवजनन सहेत्ययं । अभिभावे भाभिमुख्येन" श्रूयते इत्यभिश्रावस्तन" भवत सामीप्यरक्षणा च सप्तम्येषा, गावश्चरन्तीति यथा। भाद्वानश्रवणादस्मद्यज्ञमभि रोडयेऽत्र रट् । गङ्गाया १ तमद' वि २ आहान् मृको, ३ द्रहितार मूको, ४ किंचित् भवि rat वि. ६ मवत् म्वत् भवि', भवन् वि. ७ द्रावरम् वि. ८८ आर विम १. विमा " यदि अ', अब वि' १२१२ नास्ति मुको. १३ म निस्व गूको. १५. मुरयोन मूको १५ मिमान्त' भ विt ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, अ६, व ११. यातामित्यर्थः । कीदृश्यो धागपृथिव्यौ । सत्यबाचा सत्यवाची भवितथवचने, सत्यवादिन्यारित्यर्थः । कदा अभिभावे भवतः । उच्यते-- दव अग्नि यत् यदा मान् मनुष्यान् यजथाय देवयागाय कृण्वन् कुर्वन् प्रेरयन् संदत् निषीदति वेद्याम् होता देवानामाह्वाता प्रत्यङ् देवान् प्रत्यञ्चिता आह्वानार्थम् स्वम् भात्मीयम् असुम् प्राण ज्वारालक्षण सर्वार्थदर्शनरक्षणम् यन् प्राधवांश्च । तदा प्राप्ते अलधागकाले देषान् यायाधिचीप्रमुखान् अग्निराह्वयतीत्यर्थः ॥१॥ यङ्कट० द्यावाभूमी मुख्ये यज्ञार्थ स्तुतिपु' श्रवणयोग्ये देशे भवतः सत्यस्तुतिके, देवः यदा अग्निः मनुष्यान् यज्ञार्थम् कृण्वन् निषीदति होता अभिमुखम् 'स्वम् बलम् गच्छन् ५ इति द्यावापृथिवी यष्टुमिच्छन् अग्निं सूक्तेन स्तौति ॥ १॥ स्वम् स्तुत्यच देवो दे॒वान् परिभूतेन वहां नो हव्यं प्रथमाश्चकित्वान् । धूमकेतुः समिधा भाजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान् ।। २ ।। देव । देवान् । परिऽभूः । तेन । वह । न । हव्यम् । प्रथमः । चिकित्वान् । धुमऽकेतु । सम्ऽइधर्धा । भा ऽजीक । मन्द्र । होता । नित्यः । वाचा | यजीयान् ॥ २ ॥ उद्गीथ० य त्वम् देव देवान् परिभू देवाना परिग्रहीता भाद्वानहविनयनद्वारेण, ऋतेन यज्ञेन सह वह प्रापय नः भस्माकम् हव्यमू हवि प्रथम यागसाधनानां पूर्व प्रधानो 'चा चिकित्वान् ज्ञातवांश्च धूमकेत. धूमस्य कर्ता च धूमपताको वा धूमज्ञानोपायश्च समिधा समिन्धनेन सन्दीपनेन भाऋजीक ऋजुदीप्तिकः, ऊर्ध्वज्यरन इत्यर्थ , मन्द्र होता आह्वाता च देवानाम् नित्यः ध्रुवः वाचा यजीयान् अतिशयेन यष्टा च ॥ २॥ वेड्यूट• देव देवान् परिभवन् यज्ञेन सदा अस्माकम् हव्यम् वह प्रथम जानन् धूमप्रज्ञान समिन्धनेन' भाऋत्रीकः१० अजुदीप्तिः मोदन होता नित्य साग्देवस्यामृतं यदी गोरतो जातासौं धारयन्त उर्वी । विश्वे देवा अनु तत् ते यजुर्गुर्दुहे यदेनौ दिव्यं घृतं वाः ॥ ३ ॥ स्वावृक् । देवस्य । अमृतम् । यदि । गो । अत । जातासः । धारयन्ते । उर्वी इति विश्वे देवा ।अन् । तत् । ते । यर्जु.।गु । दुहे । यत् । एनी । दिव्यम् । घृतम् । वारिति वाः ॥३॥ उद्गीथ० यदि यद्यपि गोः पृथिव्या. अत. अस्याः सकाशात् जातासः जाता उत्पा:, अस्यां पृथिव्यां भवा, पृथिवीलोकनिवासिनो यजमाना इत्यर्थः, धारयन्ते हविषा स्थिति कुर्वन्तो वाचा अतिशयेन यष्टा ॥२॥ १. आइ नममानम्मदधर्माधिपता' मूको. २. 'भूमि विभ'. ३. श्रुति वि, अति ग', नुतिश्रु ' या विभ. सबलाग वि. । मारित वि. * °न्नीन् विग'. १-६. पाधि वा चिकि.वि. . नास्ति मूको ८. 'ज्ञानेन वि. ९. 'धन. वि', 'न मा. " श्रुटितम् मि.

·, १२, मंY दशम मण्डलम् ३२४७ विभ्रति उवा पावापृथियो। सकरजगत स्थिति कुन्तीत्यर्थ । तथापि स्वावृक् स्वार्जन हविराधारस्वात् सस्कर्तृत्वाद् नेतृत्वाच स्व दत्तिवेत्यर्थः। देवस्य तबा• अमृतम् देवाना' हविरित्यर्थ । इविपा त्वमेव जगत् पुष्णासि', 'मान्य कश्चिदित्य'। सर्व देवा वृष्टिमदानद्वारेण पुष्णन्तीति चेत्, न, यतः विश्व देवा. अनु गुः भगभावार्थम् मनुगरन्ति । तत् तदा ते तव सम्पन्धि, स्वत्पदानकर्तृकमित्यर्थ । यजु यज्ञम् दुहे दोग्धि प्रक्षरसि । यत् यदा वा एनी एतवा शुद्धवरूपा वा माहुति स्तुतिश्च त्वयि हुता कृता च सती दिव्यम् दिवि भवम् धृतम् ' क्षरणदीप्यो'क्षरत् दीप्त वा, मादित्यमण्डले भवमित्यर्थ वा वारि वृष्टयुदकम् । अतस्त्वमेव सस्काराहुत्याभारादिद्वारण जगता स्थिति करोपीत्यर्थ ॥३॥ वेङ्कट० स्वावनम् भग्ने उदकम् यदि तेजसा उत्पद्यते, अस्माद् उदकाद् जाता ओपधयो द्यावा- पृथिव्यौ धारयन्ति । सर्वे" स्तोतार तत् तव दानम् अनु गायन्ति । दोन्धि यत् श्वेता दीप्ति५ दिवि भवम् क्षरद् उदकमिति ॥३॥ अर्चामि वां वर्धायापौ घृतस्नू द्यावाभूमी शृणुतं रोदसी मे । अहा यद् द्यानोऽसुनीतिमयन् मा नो अब पितरां शिशीताम् ॥ ४ ॥ अामि। वाम् । य(य। अप । घृतस्नु इति घृतऽरन्। चाभूमी इति । शृणुतम् । रोदसी इति । मे । अहो । यत् । धावं । असुऽनीतिम् । अयन् । मघा । न । अ । पितरी । शिशीताम् ॥४॥ उद्गीथ० हे अग्ने वर्धाय प्रज्वरय", प्रोत्सर्पयेत्ययं , अप कर्म । भग्निना कर्मणि प्रोत्सर्पिते अग्निप्रसादेन चाभ्यनुज्ञाते च अर्चामि 'ऋच स्तुती' । स्तामि५ वाम् युवां हे धृतरनू ! वृष्टयुदकस्य प्रसावित्र्यो । द्यावाभूमी! यावापृपिन्यो । एतग्ज्ञात्वा मम, स्तुतीरिति शेष । भृणुतम् हे रोदसी • द्यावापृथिव्यौ। कस्मादेव प्रवीमि । यत् यस्मात् अहा "महरिति अन" सामाद् अहोरानसाध्य कर्मोच्यते । सप्तम्येकवचनस्य च भा आदेश । अहानि अहोरानसाध्ये कर्मणि अग्निना प्रोत्सर्पिते सति द्याव सामयात् पृथिव्यश्च असुनीतिम् ममुरिति प्रज्ञा । तया परिसमाहिं नीयत इत्यसुनीतिरत स्तुतिरुच्यते। ता श्रोतुम् अयन् गच्छन्ति, अत एव प्रवीमि । श्रुत्वा च स्तुतिम् अग्निसाध्य कर्मणि तदनु ज्ञानेन मध्वा धृष्टयुदकेन न थमाकम् अन लोके वा, वर्तमानम् इति शेष, पितरा सर्वस्य मातापितृभूते द्यावापृथिव्यौ शिशीताम् 'शो तन्करणे' इत्यस्यैतद्रूपम् । 'शिशीते भृङ्गे' (ऋ५ २,७) इति यथा। तनूकरणेन चात्र सहकारो लक्ष्यते । सानपानाचमनसस्यनिष्पादनादिसस्कारेण सस्कुरुतामित्यर्थ ॥ ४ ॥ - ५ ३. देवाच विष २ पृष्ण वि" ', पूष्णा भ, पुष्णा वि. ३३ नाया का विर परिण प्रदानद्वारेण वि" टिद्वारेण भ क मूको ६ रति मूको परवामि' मूको. ८ क वि. ९ रिते विर १० पति वि. ११. ध विर १२, गान' विभ'. १४. प्रज्वल वि. १५ स्तोम मूको. १६. स्तुतिरि० मूको १७ १७. मारित्व भ १८ 'मनस्यनिषा मूको १ ·३२४० ऋग्वेद सभाष्ये [अ५, अ६, व ११. रेङ्कट० अर्वामि वाम् । स्तौमि युवयो वृद्धयर्थम् कर्म। हे घृतप्रसाविण्यौ द्यावापृथिव्यो" शृणुतम् सरोधयि यो प्रजाना मदीय स्तोत्रम् । अहस्सु येषु युवयो स्तोतार असुनीतिम गच्छन्ति नियन्ते, तेषु इदानीं मधुना अस्मान् द्यावापृथिव्यौ सस्कुरताम् । इति साहचर्याद् अनयो स्तुति' ॥४॥ - यत् कि वा कि सिन्नो राजा जगृह कदस्याति व्रतं चकमा को वि वेद । मित्रश्चिद्धि मा जुहुराणो देवाञ्छ्लोको न यातामपि चाजो अस्ति ॥ ५॥ किम् । स्वित् । न । रार्जा । जगृहे । कत् । अस्य । अति । व्रतम् । चकुम । क ! वि । वेद । मित्र । चित् । हि । स्म । जुहराण । देवान् । श्लोक 1न । याताम् । अपि । वार्ज । अस्ति । उद्गीथ० किम् स्वित् स्विच्छन्दो वितकार्थे । किं वा न अस्माक स्वभूतानि हवीपि स्तुतीश्व राजा सर्वस्य स्वामी दीप्तो वाऽग्नि जगृहे परिगृह्णीयात्, परिचरणवैगुण्यात् । अस्प अग्नवंत कर्म परिचरणाख्यम् अति चकम 'अति मु इत्यभिपूनितार्थे (या १,३)। अभिपूनितम् वेङ्कट० किम् खित् अस्माकम्। राना गृह्णाति । कि वा वयम् अस्य प्रीणन कर्म नाऽनुतिष्ठाम: निस नैमित्तिक या । क एतत् । वेत्ति, ना कश्चिच्छतोऽद्य विद्यमान ज्ञातुम् । अस्माकम् मित्र हि भग्निर्विद्यते देवाना वा । भस्मदीया" स्तुतिश्च देवान् अभिगच्छतु। अस्माकम् अस्ति अपि च हविश्व । को व्रतविलोपप्रसङ्ग इति ॥ ५॥ १ इति सप्तमाष्टके पष्टाध्याये एकादशो वग दुर्मन्यतामृतस्य नाम सलक्ष्मा यद् पिपुरूपा भाति । य॒मस्य॒ यो मनते सुमन्त्वग्ने तमृष्य पाधप्रयुच्छन् ॥ ६ ॥ दुऽमन्तु । अ । अमृतस्य । नामं । सऽलक्ष्मा । यत् । विपुऽरूपा । भाति । यमस्य । य । मनरत । सुऽम तुं । अग्ने । तम् । ऋष्व ! पाहि । अप्रेऽयुच्छ्न् ॥ ६ ॥ वेट० दुर्वचनम् अस्मिन् कर्मणि' कृत अमृतस्य यमस्य नामधेप भवति, यत् अस्मै सरमा वियुरूपा १५ । . १-१ नास्ति वि + यच्चामि विभ "स्य वि', रम' ३ प्रस्थाविण्यो वि', धनप्राविण्यो . नास्ति निर ५ शृणु वि' शृगुता वि. ६ सयोध' विरोधयि ध्यो वि ७ विषयेषु मा ८ अधुनौनिम् वि' अधुनीतिम् भ,अमुनीति वि' ९ वहम्मु वि' पानगि दानी वि * भारतम् वि'. १... नास्ति विभ' कि यर वि + एन वि तिवि ६ यदि १२ हरिश वि व तत्र वि. ११ जरिलो. वि विवाहिर भद्रामा'. १४१५ नास्ति को म' पसमि १५ नास्ति वि 0031 मुका ·सू १२, म.] दशर्म मालम् ससा भाग्यो' भवेत् । तत्तु न तथा इति यमस्य राश: 'यः स्नोति मुवचनं नाम, अग्ने। तम् दर्शनीय! रक्ष अप्रमाद्यन् ॥ ६॥ यस्मिन् देवा विदथै मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते । सूर्य ज्योतिरदधुर्मास्यक्तून् परि द्योतनि चरतो असा ।। ७ ।। यस्मिन् । देवाः । निदर्थे । मादयन्ते । विवस्वतः । सदने । धारयन्तै । सय । ज्योतिः । अदधुः । मासि । आतून् । परि । द्योतनिम् । चरतः । अर्जना ।। ७ ॥ घेहट 'यस्मिन् भनो सति देवाः यज्ञे माधन्ति', 'यस्मिश्च सति' मृता मनुष्याः कर्मफलम् उप. भुभानाः विवस्वतः 'सदने घर्तन्ते' यथासुसम् , येन चामिना सूर्ये महास्यम् ज्योतिः अदधुः, चन्द्रमसि घ• राम्रो, तो चन्द्रसूर्यो तम् योतनिम्१२ घोसमानम् भनि माध्यमिकम् परि चरतः सन्ततगमनौ॥॥॥ । । यस्मिन् देवा मन्मनि संचरन्त्यपीच्ये न वयमस्य विद्म । मित्रो नो अत्रादितिरनागान्त्सविता देवो वरुणाय वोचत् ॥ ८ ॥ यस्मिन् । देवाः । मन्मनि । सम्ऽचरन्ति । अपाच्य । न । वयम् । अस्य । विद्म । मित्रः । नः । अत्रै । अदितिः । अनागान् । सविता । देवः । वरुणाय । वोचत् ॥ ८ ॥ घेट० यस्मिन् देवाः स्वोतम्ये वरणे संचरन्ति", हम् अन्तर्हिते स्थाने स्थितम् समे!" न वयम् जानीमः । तस्मिन् स्थाने स्थिताय तस्मै वरुणाय मित्रादयः'' असान् अपापान् धुवन्तु ॥ ८॥ श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युवा रथममृतस्य द्रवित्नुम् । आ नौ वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामपं भूरिह स्याः ॥९॥ श्रुधि । नः । अग्ने । सर्दने । सधऽस्र्थे । युक्ष्व । रर्थम् । अमृतस्य । वित्नुम् । आ। नः । बहु । रोदसी इति । देवपुत्रे इति देवऽपुत्रे । मार्किः । देवानाम् । अप । भूः। इह । स्याः ।। 1-1. साहायया वि', सहाया अ'. २. अमवेश् वि. ३३. यास्तुति. विम'. अननी वि. ५.४. यस्मि- ५. प्रमा' वि. ६-६. 'श्वास' दि. ७. मृत्वा विभ ८. 'पयुज वि. ९. सनेदने वतै विस'. १..पवि'म. वि', भ, "त्रिः वि. १२. धोनम् विर अ' नास्ति वि. १३. सतत वि. १४. रती मूको. १५. अन्ने वि. १६. वरुणा विभ'. १७. दयः विमा ·[अ५, ६, व १२० ३२५० ऋग्वेदे सभाष्य वेङ्कट० नवममन्त्र पूर्वसूक्त (१०,११,९) व्याख्यात ॥९॥ 'इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याये द्वादशो वर्ग' [१३] भागिह विर्धान , विवस्वानादित्यो वा मपि । हविर्धाने देवता । त्रिष्टुप् छन्द , पञ्चमी जगती। युजे वां ब्रह्म पुर्य नमोभिर्वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ १ ॥ युज । वाम् । ब्रह्म । पूर्व्यम् । नमै ऽभि । नि । श्लोक । एतु । पृथ्योऽइव । सूरे । शृण्वन्तुं । विश्व । अमृतस्य । पुत्रा । आ । ये । धामानि । दिव्यानि । तस्थु ॥ १ ॥ बेट० विवस्वानादित्य २ । हविर्धानदेवतम् । युचयो वहनार्थम् प्रत्नम् ब्रह्म युनज्मि नमस्कार । ब्राह्मणा वा| "एते देवा' युञ्जते यद्धविर्धाने' इत्युक्तम् । युवयो शब्द वि एतु निगच्छत अडकुरो' यथा, प्राज्ञस्य निर्गरछति वाम् अपि वा यथा । युद्ध सरतो वीरस्य मार्गेण यथा बाब्द उत्तिष्ठति, तथा उत्तिष्टतु । त शब्दम् शृण्व तु सर्वे पुत्रा प्रजापतेः, आतिष्ठन्ति ये दिव्यानि स्थानानि ॥१॥ . यमे ईव यतमाने यदैत प्र वो भरन् मानुपा देवयन्तः । आ सौदत स्वमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवमिन्दवे नः ॥ २ ॥ यमे इवेति यमेऽइव । यतमाने इति। यत् । ऐतम् ।प्र। वाम् । भरन् । मानुषा । देवऽयन्त । आ। सीदतम् । स्वम् । ऊँ इति । लोकम् । विने इति । स्वासस्थे इति सुऽआसस्थे । भवतम् । इन्द॑वे । न । उद्गीथ० यमे इव सुसदृशे यतमान गमनहविर्धारणादिस्वाधिकारकर्मणि' कृतवती परस्परण सनमाने या यत् यदा ऐतम् गतवती स्थो युवा हविर्घानस्थान प्रति, तदा वाम् युवाम् हविर्धानशकटे द्वे भपि प्र भरन् प्रभृतव तो", हविधान प्रति आहृतवन्त इत्यर्थ , मनुष्या मत्विजश्व यजमाना दवय त देवान् यष्टुमिच्छन्त सन्त । एतद् ज्ञात्वा आ सीदतम् निपीदत स्वस्वस्थाने तिष्ठतमित्यर्थ । उ-कार पदपूरण । स्वम् भात्मीयम् लोकम् स्थान हविर्धान- विदाने असाधारणत्वेन जानती मासाद्य ध स्वासस्थे सुस्थाने स्वासने भवतम् इदवे न अस्माकमिन्दाराय ॥२॥ यत्न गृहाख्यम् १. नास्ति मूको. २-२ 'त्य दिम'; 'स्वादिस्य वि'. देव विम. ५ मकुरो मूको. नास्ति वि'. वि. ५५धारणादिरवारिकारकम न मूको .. प्रमवन्तो मूको. नास्ति वि . ८ नास्ति मूको. ९. गमन ·- सू१३, मै ३] दशम मण्डलम् येट० यमे इव अपत्ये समान व्याप्रियमाणे यन् युवा गच्च्या, तेन प्र भरन्ति' वाम् मनुप्या देवयामाः। आ निपीदतम् म्यम् एवं स्थानं जानतो । शोभनाऽऽसने च भवतम् सोमाप अस्माकम् । 'यमे इस घेते यतमाने प्रयाहुगित ' (ऐना १,२९) इत्युक्तम् ॥ २॥ पञ्च पदानि रुपो अन्नरोई चतुष्पढीमन्यैमि व्रतेन । अक्षरेण प्रति मिम एतामृतस्य नाभावधि सं पुनामि ॥ ३ ॥ पञ्च । पदानि । रुपः । अनु । अरोहम् । चतु ऽपदीम् । अनु । एमि । तेन । अक्षरैण । प्रति । मिमे । ए॒ताम् । तस्य॑ । नाभी । अधि । सम् । पुनामि ॥ ३ ॥ उद्गीथ० पञ्च पासङ्ख्याकानि पदानि पदितृणि स्थितिहेतुत्वेन देवान् प्रति गतृणि । कानि । हवींषि धानासोमपशुपुरोसाशाज्याख्यानि । रूप यष्टणां स्वर्गमारोपयितुर्यज्ञस्याङ्गत्वेन सम्बन्धीनि अनु अरोहम् युवपो. स्वासनभवनानन्तरम्' मारोहामि, भवत्करणेन करोमीत्यर्थः । चतुष्पदीम् इति च्छन्दसामुपलक्षणम् । चतुर्मि पादयुक्तानि बिष्टुवादिच्छन्दासि चेत्यर्थ । अनु एमि अनुगच्छामि यतेन प्रयोगकर्मणा, यथाकालं प्रयुनग्मीत्यर्थ । अक्षरेण घ प्रणवाख्येन प्रति मिमे प्रतिगरप्रिया' निमिमे निवतयामि एताम् प्रत्युपस्थिताम् । किञ्च ऋतस्य नाभी अधि सम् पुनामि अधिशब्दमुतिसामान नामाविति पध्यर्थे सप्सम्येषा । तस्य यस्य प्रधानाङ्गत्वेन हेतुना नाभिभूताया वेद्या अधि उपरि सम्पुनामि संशोधयामि। दशापवित्रेण सोमञ्च संस्करोमीत्यर्थ ॥३॥ वेकर. 'गावापृथिवी वै देवानाम् हविर्धान भवत '(तु.ऐ १,२९) । तग्नेयं पृथिव्या स्तुविदिभूताया। पच्च पदानि रोपयिश्या १९ पृथिव्या १२ प्रवर्तमानाभ्या हविर्धानाम्याम् महम् अनु रोहामि । तानि च पञ्च पदानि 'माऽसि मुब्रह्मण्ये!" तस्यास्ते पृथिवीपाद (तेव्रा ३,५,७,१२-१३) इति वेदिविमाने दर्शितानि इति । चतुष्पदीम् भूमिम् अनु गच्छामि व्रतेन अक्षरेण वेदै १५ परिच्छिनमि। एना सत्यस्य नहने यज्ञ शोधयामि मन्नण विमानसाधनेनेति॥३॥ देवेभ्यः कर्मवृणीत मृत्यु प्रजायै कममृतं नाणीत । बृहस्पति यज्ञमकृष्यत ऋषि मियां यमस्तन्न प्रारिरचीत् ॥ ४ ॥ दे॒वेभ्यं । कम् । अग्रणीत । मृत्युम् । प्रऽजायै । कम् । अमृतम् । न । अवृणीत । बृहस्पतिम् । यज्ञम् । अकृण्वत । ऋषिम् । प्रियाम् । यम । तन्वम् । प्र । आरेचीत् ॥ ४ ॥ १ के मूको ७ य इमे वि' २ समान यज्ञे वि. ३ दरवि ५. 'युरोना शारयानि मूको ६ स्वासनाम* अविर "क्रिया वि. ८. निमिमे मूको ९ एका भ वि. ... "तिभूतया विभ', भूनाया वि'. ११.व्य विश्र १२. व्या वि १३ नास्ति वि १४ ये मूको. दिति विभ', दिमि वि' १६ नास्ति विम', वेदे वि. टन वि'', छिनमि वि'. १८. ति अभिप्राय भ'. १७ ·३२५२ प्राग्वेदे सभाध्ये [अ, ३. उद्गीथ० किञ्च देवेभ्य देवानाम् कम् स्वपुरुषम् मृत्युम् मारपितार विनायकम् अपृणीत घृणीते प्रार्थयते प्रयुट्ने यमः। हविर्धारणप्रियाया' प्रतायां सत्या देवाना स्थिते मवश्यं. भाविस्वान कन्चिदपि स्वपुरष देवाना विनाशकं निरूपयति पम इत्यर्थः । प्रजायै प्रजा. याश्च मनुप्यादिकाया दवन्यतिरिक्ताया यम् या अमृतम् स्वपुरपम् अमृतम् ममारकम् भविनाशकम् न अणीत न पृणीते न प्राथयो, पूर्वोक्तेनैव प्रसारण सस्य स्थितेरवश्य- भावित्वात् । 'किं च बृहस्पतिम् ऋषिम् अपिसान' सर्वगुणोपेतमित्यर्थ । यसम् अकृण्वत कुर्वन्ति भत्यिग्यजमाना । किश प्रियाम् तन्वम् इष्टम् शरीरम् यम प्र अरिरेचीत् अनेकार्थत्वाद् धातना रिचिरन परिहाराय द्रष्टव्यः । प्ररेचयति परिहरति, फर्मवैगुण्यजनित- दोपाभावाद् अस्माकजीवितं नापहरतीत्यर्थ ॥ ४ ॥ घेङ्कट० दवेभ्य• निगारितगन् मृत्युम् । "मांश्च अभयान् अकरोत् । बृहस्पतिम् ध यष्टव्यम् भकरोत् प्रापिम् । प्रियाम् च तन्वम् पृथिवीम् यम' प्र भरिरचीत् मकरोद् विस्तीपोंम् । को पूरणी ॥४॥ सप्त क्षरन्ति शिर्शने मरुत्वते पिने पुत्रासो अप्य॑वीनतन्नृतम् । उभे इदस्योभयस्य राजत उभे यतेते मर्यस्य पुष्यतः ॥ ५ ॥ सप्त । क्षरन्ति । शिर्शये । मरत्वते । पिरे । पुत्रास । अपि । अवीवतन् । ऋतम् | उभे इति । इत् । अस्य । उभयस्य । राजत । उभे इति । यतेते इति । उभयस्य । पुष्यत् ॥५॥ उद्गीथ० सप्त छन्दासि क्षरन्ति, स्तुतिमिति शेप , शिशवे शिशो शसनीयस्य सोमस्य हविर्धानशकटयो" सुखासनीभूतस्य मरुवते मरत्वत मरदि ऋत्विग्भिः सप्तभि स्तोतृभिश्च युक्तस्येत्यर्थ । पिन पितु ऋत्विजा सस्य वा जनकत्वात् पितृभूतस्येत्यर्थ । सोमस्य पुजा अपि सोमस्य पुरभूता मत्विजोऽपि अवीवतन् गमयन्ति स्तुतिरूपम् , सद्गुणग्राहिणी स्तुति कुर्व-तीत्यर्थ । उत्तरोऽर्धर्च परोक्षत्वाद् भिन्न वाक्यम् । किं बहुनोक्तेन । उभे इत् इच्छब्द एवार्थे । उभे एवं हविर्धाने नान्यत् अस्य देवनातस्य मयंजातस्य राजत ईशाते । तदधीनत्वादविधारणस्य हविरधीनत्वाचोभयस्य स्थिते उभे एवं हविर्धाने यतते कर्मानुष्ठान प्रयत्नञ्च कुरुत । तदधीनत्वाद्धविधारणस्य हवि प्रधानत्वाच्च कर्मानुष्ठानस्य उभयस्य देवजातस्य मस्य॑जातस्य च पुष्यत हविर्धारणद्वारा पुष्टिं च कुरुत इत्यर्थ ॥ ५ ॥ १२ पुत्रास अपि भतम् सत्य उभयस्य . हविर्धादेव यतिरिक्तया हवि' मूको. २-२ क वा स्ववृहत्यृषिसदृश भवि', क वा स्वबृहत्य (त्य [पति ] वि) ऋषिसदृश विष ३. रित द्वा वि', 'रित दा अ', "रितवा वि' ४-४, मत्यश्चिोमया वि' म', प्रजायमनुष्येभ्यो मरण निवारितवानकरोत् वि'. ५ नास्ति विरो ६ स्वम् वि'अ', तत्वम् वि. ७ म वि. 4 भारीवित वि. अकरो दि'अ १०. कामौ वि' अ', क्रमौ वि. 11. नस्य शक मूको १२. पुत्रास मूको. १३ भूत वा वि', भूता वा वि, भूत अवि. १४. नास्ति भ विर १ ९ - ·दशमं मण्दरम् सू १४, में ३०५१ चेङ्कट० सप्त क्षरन्ति नद्य शिशवे हे वरणाय 'मरुद्भिर्युताय 'यस्य ते सप्तसिन्धय' (८, ६,१) इत्युक्तम् । 'भो शिशुर्मानृतमावन्न' (मा १०, ७) इति मन्त्र । पिन दिवे पुत्रास मनुप्या ऋतम् अपि गमयन्ति । 'अतिगतिकर्मा" इति यास्क (१०,२०)। उभे पायाधिग्यो अस्प उभयस्य देवमनुप्यात्मकाय राजत । उभेच प्रयत्न करत देवमनुष्यार्थम् । उमय' चासोदक' पुष्यत इति । 'वृहति यज्ञम् अकृण्वत' (११०, १३, ४) इत्यादि प्रासनिकम्" इति ॥ ५॥ "इति सप्तमारके पाध्याये प्रयोदशो वर्ग [१४] "वैवस्वतो यम अपि । यमो देवता, ६ मन्दिर पिनभृगुसोमा , ७-९ लिङ्गोकदेवता पितरो पा, १०.१२ श्वानी । त्रिष्टुप् छन्द, १३, ११, १६ मनुष्टुभ , ५ वृहती, परेयिवांस प्रवतो महीरर्नु बहुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् । वैवस्वतं संगमनं जनाना यम राजानं हविषा दुवस्य ॥ १ ॥ परेयिनासम् । पृऽजत । मही । अनु । बहुऽभ्य । पन्याम् । अनुऽपस्पशानम् । वैवस्वतम् । सम्ऽगमनम् । जनानाम् । य॒मम् । राजानम् । हवि । दुवस्य ॥ १ ॥ उद्गीथ. उत्तर सूक्तम् भारभ्यते । परेयिवासमिति घोडशच यमदैवत यमो चैवस्वतो ददर्श । परेयिवासम् उपसर्गव्यन्ययोऽग्न सामात् कार्य । लिद चार वर्तमाने । पर्यागच्छम्तम् लोकपालत्वात् कृतातप्रत्यवक्षणार्यम् । प्रयत इत्यतन्मन्नपद द्वितीयाबहुवचनान्तम् । यास्कमहपिणा (१०,२०) भत्र वाक्यार्थसामान्याद् दवतिर्यग्जातिविशेषायम्' उद्वतो निवत इत्यध्याह १५ । प्रवत प्रगता धर्मादिसर्वपुरुषार्थसम्बन्धात् प्रकृष्टगा मनुष्यजातीरित्यर्थ ५ 1 उद्दत उद्गताच देवजाती सर्वतोगतत्वाञ्च निवत तिर्यग्नावी मही अनु प्रति" इत्यर्थ । बहुभ्य पठ्यर्थे चतुथ्यपा। बहूनामपरिमितानामतेषामेव प्राणिनाम् पयाम पन्थान मागं शुभाशुभमप्रवृत्तिलक्षण वा अनुपस्पशानम् अनुर्निशब्दस्य स्थाने । स्पशिबन्धनार्थ । निबध्नन्तम्", शुभाशुभकर्म प्रतिरक्षणमार्ग निरूपयन्तमित्यर्थ , जीविवलक्षणमार्ग निराधातमित्यर्थ । वैवस्वतम् विवस्वत पुनम् सङ्गमनम् स्वर्ग प्रति सम्यगमयितारम् जनानाम् यमम् राजानम् सर्वस्यश्वरम् हविषा दुवस्यर परिचर हे मदीयान्तरात्मन् । यजमान। वा ॥1॥ , वाम् मूको २२ कोयमस्य विभ' ग्यजस्य वि', ३ नास्ति मूको ४, पति मूको ५ नास्ति विमा ६ उमयम् मूको. ७. ध्याम रात छि', श्याम राजात मा च प्रयन कुरुनो देवमनुश्यार्थम् उमयम् विम' ९ चानोद वि.. १. 'क मूको - नास्ति मूको १२ नास्तिविक १३ १३ गाव मे मात्र मूको मध्यारूतम मूको १६. "जातिरित्य भवि, जातरित्य. वि. १७. गतवा च बहुभ्योमिता अनु- प्रमिति मूको, पशान स्वस्थाने वि", "गानस्य भवि' बिवनन्नम् स वि", विरघ्नतम् वि २०. जीविल मूको २१ निरुध्यन्त मूको २२. दुयस विषय १४१४ 'सामन्दे व मूका १९ ·। ३२५४ ऋग्वेद सभाप्ये [अ५,६,१४. घेङ्कट० यमो वैवस्वतः । परागतं दूरगताः पृथिवी:' अनु दूरे स्थितम् । यास्कः (१०,२०) तु माह- 'पर्यागतवन्तम्' इति । पहुभ्यः मृतेभ्यः पन्थानं गमनमार्गम् भवगच्छन्तम् । स्पृशतिज्ञानरमा। वैवस्वतम् सामनम् जनानाम् यस्मिन् मृताः सनयन्ते सम् यमम् राजानम् ' हविषा परिचर । 'दुवस्यतिराप्नोतिकर्मा' इति यास्कः ( १०,२०)॥1॥ यमो नौ गातुं प्रथमो विवेद नैपा गयूतिरपभवा । यत्रो नः पूर्व पितरः परेयुरेना जंज्ञानाः पथ्याई अनु स्वाः ॥ २ ॥ पमः । नः । गातुम् । प्रपमः । विवेद । न । एपा । गम्यूतिः । अपऽभर्तये । ऊँ इति । यत्र । नः । पूर्व । पितरः । पराऽईयुः । एना । जज्ञानाः । पाः । अनु । स्वाः ॥ २ ॥ उद्गीथ० नः अस्माकं प्रजानाम् गातुम् शुभाशुभकर्मनिमित्तां सुगति दुगंति च प्रथमः भन्यस्मात् सर्वस्मात् ज्ञातुः पूर्वम् विवेद जानाति । एषा गव्यूतिः 'पा या शुभाशुभकमजनितसुगति- दुर्गतिश्च न अपभत अतिशयज्ञानयोगाद् यमस्य न केनचिदपहतमपनतुं स्वविज्ञानेनाभिभवितुं शक्यत इत्यर्थः। फिञ्च यत्र यस्मिन् स्वर्ग नः अस्माकम् पूर्व पितरः पितामहादयः परेयुः माप्तकामत्वात् स्वपुत्रदाराननवेक्षमाणा. पराङ्मुखा गताः एना अनेन यज्ञेन हेतुना अज्ञानाः संस्कारद्वारेण "पुनजायमानाः पथ्याः संकोणमुखा' आहुतीः स्तुतीश्च स्थाः स्वभूताः भनु माहुतिसंस्कारानन्तर संस्कृताः सन्त इत्यर्थः। तदप्यस्मपितृगतिस्थाने यम जानाति नान्य इति पूर्वोक्तं सर्वम् ॥२॥ वेङ्कट० यमः अस्माकं मृतानाम् भने स्थितो मार्गम् जानातु । न एप मार्गः परिहतुं शक्य. अवश्य मृतेन गन्तव्य यत्र भस्माकम् पूर्वे पितरः परता. अनेन मार्गण गण्टन्तो जाताः । सर्वे पथ्या. "भूमीः अनु गच्छन्ति, प्रातिस्विकै. कर्मफलैः यासु निवसन्ति ॥ २॥ एव तत्वतो स्वा." . मातली कुव्यैर्यमो अङ्गिरोभिहस्पतिकभिर्वावृधानः । याँश्च देवा वावृधुर्ये च दे॒वान्तस्वाहान्ये स्वधयान्ये मंदन्ति ॥ ३ ॥ मातली । कन्यैः । यम. । अङ्गिर ऽभिः । बृहस्पतिः । ऋकऽभिः । ववधानः । यान् । च । देवा. । ववधुः । ये । च । दे॒वान् । स्वाहा । अन्ये । स्वधर्या । अन्ये । मदन्ति ॥३॥ उद्गीथ० मातली सारथिरिन्द्रस्य कय्य. कन्यनामभिः पितृभि. सह वाधानः सर्वप्रधानया वृद्ध्या वर्धमान भास्ते, यमप्रसादादिति वाक्यशेषः । च अङ्गिरोभि. सह सदा वर्धमान भाम्ते । धृहस्पतिः ऋक्वभिः ऋबानो देवविशेषा । वाभिमध्यमस्थानर्देवगणे सह सदा वावृधानो यमः , धीम् वि. २. अनुग' वि. ३ दृताः वि', दृता वि', ४ गजानरम् वि. ५. गातुः भवि'. ६६. एष य. भवि'. ७.७. मानाः स्सरिकरिमसुखा मुको. १०, नास्ति वि'. ११. स्वा मूको. १२-१२, भूमी नुगमति विम'. ८ पूर्वातं? वि.

·दशमं मण्डलम् स् १४, मं] ३२५५ पर्धमान भास्ते यमप्रसादात् । किश यान् च पितॄन् देवाः वधुः वर्धयन्ति स्वनोपकारण, ये च पितरः देवान् स्वेनोपकारेण वर्धयन्ति । यच्छन्दसंबन्धात् तच्छन्दोऽध्याहार्यः । तेषां पितृणां मध्ये एके पितरः साहा मदन्ति स्वाहाकारमदानेन हविषा तृप्यन्ति यमेन सह । सधया अन्ये मदन्ति स्वधाकारप्रदानेन इविपके रुप्यन्ति यमेन सह ॥ ३ ॥ वेङ्कट० मातलोप्रभृतयः पितृणां नेतारः कम्यप्रभृतिः' सह वर्धन्ते गणशः । तत्र यान् इमान् देवाः "पितृयज्ञेन भवर्धयन्', ये च ममी' यशेन देवान् , तेषु देवाः स्वाहाकारेण मायन्ति, स्वधाकारेण पितरः॥३॥ इमं यम प्रस्तुरमा हि सीदाङ्गिरोभिः पिराभिः संविदानः । आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्वेना राजन् विपा मादयस्व ॥ ४ ॥ इमम् । यम । मुऽस्तरम् । आ । हि । सौदे । अगिरःऽभिः । पितृऽभिः । सम्ऽविदानः । आ । वा । मन्त्राः । कविऽशस्ताः । यहन्तु । एना । राजन् । हविषा । मादयस्व ॥ ४ ॥ उद्गीथ० इमम् हे यम! प्रस्तरम् अस्मदीयवेदिस्तरणदर्भासन' प्रति आ हि सौद हीति पदपुरणः । उपवेष्टुमागच्छ । किं कुर्वन् । उच्यते-अहिरोभिः भनिरोनामभि. स्तृिभिः 'सह संविदान.' पथि विनोदनार्य विचिवाः कयाः कुर्वमित्यर्थ.। मागच्यन्ते च सन्द त्वां स्तुतिमन्ना कविशस्ताः मेधाविभिः झात्विरिभः प्रयुक्ता.' आ वहन्तु श्रोतव्यत्वेन निमित्तभूताः प्रापयन्तु । भागस्य च भस्मद्यज्ञे 'एना एतेन हविषा राजन् ! मादयस्व तर्पयाऽऽत्मानं तृप्य वा ॥ ४ ॥ घेड्यूट. इमम् हे यम! प्रस्तरम् आ हि' सीद अगिरोभिः पितृभिः सद्गतः बस्मिन् स्वाम् "आ वहन्तु" मन्त्राः कविभिा शस्ता.। भनेन राजन् ! हविषा माय ॥४॥ - अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियभिषम वैरूपैरिह मादयस्व । विवस्वन्तं हुवे यः पिता तेऽस्मिन् यज्ञे वर्हिष्या निपर्व ।। ५ ।। अहिरःऽभिः । आ । गहि । यज्ञियेभिः । यम । वैरूपैः । इह । मादयस्थ । विवस्वन्तम् । हुवे । यः । पिता । ते । अस्मिन् । यज्ञे । बहिचि । आ । निऽसद्य ॥ ५ ॥ उद्गीथ० अङ्गिरोभिः सह आ गच्छ यज्ञियेभिः यज्ञाः यज्ञसम्पादिभिवा यम्! वरूपैः विरूपा एवं धैरूपाः । बहुरूपैरित्यर्थः । भागस्य च इह अस्मद्यज्ञे मादयस्व तर्पयाऽऽत्मान तृप्य वा। ते तव १. माक विभ'. २.२. जेदापयन् वि', 'जे धावयद अ'. ३.३. चामि वि'; घात्मीम' १. व विभ'. ५. 'गगासन मूको. ६-६. सहन् अवि'', सह [स]- वि', ७. नास्ति मूको. ८-८ नास्ति मूको. ९. नास्ति वि'. १०. संशत विभ'. 1-11. आपन्नु विम १२.न्त्रा १३. माद विमा. विम'.

·३२५६ ऋग्वेदे समाध्ये [अ, ब, १४. यः पिता । समिरयध्याहार्य यदिति सामध्यांत। 'तम् विवरसन्तम् हुये भादयामि। तेन घाऽऽहून सह अस्मिन् यज्ञे पहिषि येदिस्तरणे आ निपद्य मर्यादयोपविश्य हविपा मादयस्वेत्यर्थः ॥ ॥ वेङ्कट० अहिरोभिः आ गच्छ यज्ञाः' विरूपकुलजातः । मस्मिन् । यो मादयस्व'। विवस्वन्तम् । हुवे। यः पिता ते अस्मिन् यज्ञे यहिपि निपद्य माधति इति ॥५॥ इति ससमाष्टके पटाध्याये चतुर्दशो गं.॥ , वा वा स्याम अदिरसो नः पितरो नबम्वा अर्थर्वाणो भृगवः मोम्यासः । तेपो वयं सुमतौ यजियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ ६ ॥ अगिरसः । नः । पितरः । नर्वऽग्याः । अयणिः । मृर्गवः । सोम्योस । तेपाम् । वयम् । सुऽमतौ । यज्ञियानाम् । अपि । भद्रे । सौमनसे । स्याम ॥ ६ ॥ उद्गीथ अहिरस: ये वा तिर न भस्माकम् । पितरः कोसा। नवम्या: मासे पितृयज्ञ पतिते नवा गति नवा मनसो गतिरमिरापः येषाम् । मृगवः च सोम्यासः सोमसम्पादिन.'। तेषाम् सर्वेपामेव वयम् मुमती शोभनायाम् भनुम्राह्यबुदो यज्ञियानाम् यज्ञाणो यक्षसम्पादिनां अपि भद्रे भन्दनीये भाजनयति सौमनसे सौमनस्य प्रीतायित्यर्थ , भवेमैत्याशास्महे यमप्रसादादिति योज्यम् तद्देवतत्वाऽविघाताय मन्यस्य ॥ ६ ॥ वेवट० अनिरसः अस्माकम् पितरः नवग्वा । ये नवसु' मा सु सनादुदतिछन्' से नवग्वा." यास्क ( ११,१९) तु आह– 'नवगतयो नवनीतगतयो" वा" इति । अथर्वाण' मृगव च सोमसम्पादिन. ५, तपाम् वयम् कल्याग्यो मतो यज्ञियानाम् अपि चैपाम् भद्रे भन्दनीये स्तुत्ये भजनीये च कल्याण मनसि स्याम ॥६॥ प्रेहि प्रेहिं पुथिभिः पूर्येभिर्यो नः पूर्व पितरः परयुः । उभा राजाना स्वधया मदन्ता यमं पश्यासि वरुणं च देवम् ॥ ७ ॥ प्र । इहि । प्र । इहि । पयिऽभि । पुर्येभिः । यत्रं । न. । पू । पितरः । पराऽईयु । उभा । राजाना । स्वधा । मदन्ता । यमम् । पश्यासि । वरुणम् । च । देवम् ॥ ७ ॥ । 1.1. नास्ति मूको. २. हैं. हे वि'', ज्ञाहे वि. ३. विन् वि'; निन् भ. 4. वन विभ'; "स्वत वि' ६. नास्ति वि. ५. स्वादिन विभ'. अन्धपात 'प्रेहि प्रेहि' इति सप्तममन्त्रस्य प्रतीकमपहाय । ९ मु दि. (ष्ट अ) विम'. नवा विभ', नवम वि'. बनग वि''. १४ श्च विसर १५. 'नः च वि''. १६. 'या विभ. विम',म्य मः वि. ४. जे वा अ. ८. इत परं १० दत्रा दुनिषु १३. नपनिग १० नास्ति विथ'.

·सू १४, मैं ] दशम मण्डलम् ३२५७ घेवट० प्र गच्छ प्र गच्छ मार्गः प्रौः यत्र' मामाकम् पूर्व पितरः परेवाः । उभी राजानी स्वधया' माद्यन्ती यमम् पश्य वक्षणम् च उन देवम् ॥ ७ ॥ सं गच्छस्त्र पितृभिः सं यमेनेटापूतेने परमे व्योमन् । हित्वायविद्यं पुनरस्तमेहि सं गच्छस्व तन्वा सुवाः ॥ ८॥ सम् । गच्छस्व । पितृऽभिः । सम् । यमेन । हुणाऽपूर्तेन । परमे । विऽओमन् । हित्वार्य । अवद्यम् । पुनः । अस्तम् । आ । इहि । सम् । गच्छस्व ।। तन्यो । सुऽवचर्चाः ॥ ८ ॥ येङ्कट० सम् गच्छस्व पितृभिः मृतैः, सम् च यमेन, तथा अर्जितेन इटापूर्तेन च, परमे स्थाने । त्यत्वा पापम् पुन. "च अस्तम् शरीरम् आ गच्छ । सम् गच्छस्व भङ्गैः सुदीप्तिः ॥ ८॥ अपेत वीत वि च सर्पतातोऽस्मा एतं पितरौ लोकमक्रन् । अहौभिरद्भिरक्तुभिव्यक्तं यमो ददात्यवसानमस्मै ॥९॥ अर्प । इत । वि । इतु । वि । च । सर्पत । अतः । अस्मै । एतम् । पितरः । लोकम् । अन् । अहंऽभिः । अत्ऽभिः । अक्तुभिः । विऽअक्तम् 1 यम. । ददाति । अवऽसानम् । अस्मै ॥९॥ घेड्यूट अफ गच्छत वि गरछत विच सर्पत भस्माद्देशात् । रक्षांसि पिशाचाच अस्मै एतत् पितरः स्थानम् अकुर्वन् अहोरात्रैः उदकैश्च विशेषेणाऽक्तं विभक्ताऽहोरात्रम् उदकवत् । प्रयच्छति' भवसानम् अस्मै यमः, न त्वेनम् अनुदके' भन्धकारे प्रक्षिपतु ॥९॥ अति द्रव सारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौ शत्रलौ साधुना पुथा । अर्धा पितॄन्त्सुविदवा उपैहि यमेन ये संधमादं मदन्ति ॥ १० ॥ अति । द्रव । सारमेयौ । श्वानौं । चतुःऽअक्षौ । शबलौं । साधुनो । पृथा । अर्थ । पितॄन् । सुऽविदवान् । उप । इहि । युमैन । ये । सधऽमादम् । मदन्ति ॥ १० ॥ वेङ्कट० ०अति गच्छ सरमाया.९ पुत्रौ श्वानौ चतुरक्षौ शबलवर्णी साधुना मार्गेण । अथ पितृन् सुधनान् उप गच्छ, यमेन ये' पितरः सहमादम् मदन्ति ॥१०॥ "इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याये पञ्चदशो वर्ग: - - - १७ । ॥ १.इति विभ'. २. सुधया विम'. ३. जितेन मूको. ४. चात्येश मूको. ५. सर्वना म'. ६-६. "शाचासै विभ'. ७. स्थानम् वि'अ'. ८.च्छ विम', उस वि. ९-१. वेन"नु. विभ १.... अपिग' विमपिगच्छतु अ. 11. 'या वि'अ'. १२. नास्ति विम'. १३. मादन्ति वि. १४-१४, नास्ति मूको, ·२०५८ भग्वेदे सभाष्ये [भR... यौ ते श्वानी यम रसितारौ चतुरक्षौ पथिरक्षी नृचक्षसौ । ताभ्यामेनं परि देहि राजन्तस्वस्ति चास्मा अनमीयं च धेहि ॥ ११ ॥ यौ। ते । श्वानौ । पम । रक्षिता । चतुःऽअक्षौ । पपिरक्षी इति पपिऽरक्षी । नृऽचक्षसौ । ताभ्याम् । एनम् । परि । देहि । राजन् । स्वस्ति । च । अस्मै । अनमीवम् । च । धेहि ॥११॥ वेङ्कट. यौ ते वानी यम! गोपापिसारौ' चतुरक्षौ पुरस्य मार्गस्य रक्षको नृणां प्रष्टारी, ताभ्याम् एनम परि धेदि राजन् !, अविनाशम् च अरमै फुरु, तथा अमीवारहित स्थानम् च इति ॥1॥ उरूणसासुतुपा उदुम्बलौ यमस्य दुतौ चरतो जना अर्नु । तावस्मस्य शये सूर्याय पुर्नतामसुमोह भद्रम् ॥ १२ ॥ उरुऽनुसौ । असऽतृपी । उदुम्बलौ । यमस्य । दुती । चरतः । जनान् । अनु । तो । अस्मभ्यम् । दृशयै । सूर्याय । पुनः । दाताम् । असुंम् । अद्य । इह । भद्रम् ॥ १२ ।। बेङ्कट विस्तीर्णनासिको प्राणिनाम् भसुभिा तृप्तौ विस्तीर्णवलौ यमस्य दूतौ जनान् अनु चरतः। तो भस्मभ्यम् दर्शनाय सूर्यस्य अद्य शरीरम् मास्थितेभ्यः पुनः अपि अमुम् दत्ताम्" मस्मिन्छरीरे भजनीयम् ॥ १२॥ यमाय सोमै सुनुत यमाय जुहुता हविः । यम है यज्ञो गच्छत्यमितो अरकृतः॥ १३ ॥ यमाय । सोमम् । सुनुत । यमार्य । जहुत । हविः । यमम् । हु । यज्ञः। गच्छति । अग्निऽदूतः। अम्ऽकृतः ॥ १३ ॥ वेङ्कट० निगदसिद्धा ॥ ३॥ यमाय घृतवद्धविर्नुहोत प्रच तिष्ठत । स नो देवेष्वा यमद् दीर्घमायुः प्र जीवसे ॥ १४ ॥ यमाय । धृतऽवत् । हवि. । जुहोत । प्र । च । तिष्ठत । स । न. । देवेषु । आ । यमत् । दीर्घम् । आयुः। प्र । जीवसै ॥ १४ ॥ 1. गोपा. वि' म', २. की रक्षस्य विभ'. अ', दत्त वि. ५. परमच्छ वि. ३. भद्यम् वि' भन्यम् वि. १. कान ·सू १४, में १५] दशमं मण्डलम् ३२५९ घेवट० यमाय तयुक्तम् हविः जुहुत्त । प्रतिष्ठत च हविधानात् । सः अस्माकम् देवानां मध्ये आ यच्छति' दीयम् भसम् प्र-जीवनाय ॥१४॥ यमाय मधुमत्तमं राज्ञे हुव्यं जुहोतन । इदं नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पधिकृनः ॥ १५ ॥ युमार्य । मधुमत्तमम् । राई । हव्यम् । जोतन । इदम् । नमः । ऋर्षिऽभ्यः । पूर्वऽजेभ्यः । पूर्वेभ्यः । पृधिकृत्ऽभ्यः ॥ १५ ॥ घेङ्कट० यमाय राजे मधुमत्तमम् हव्यम् जुहुत । इदम् नमः ऋषिभ्यः तदनुचरेभ्यः पूर्वजेभ्यः पधिकृयः च मृतानाम् ॥ १५५ त्रिकद्रुकेभिः पतति पॉरेकमिद् बृहत् । विष्टुब् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता ॥ १६ ।। त्रिऽद्रुकेभिः । पतति । षट् । उवीः । एकम् । इत् । बृहत् । त्रिऽस्तु । गायत्री । छन्दांसि । सर्वा । ता । यमे । आऽहिता ॥ १६ ॥ वेङ्कट अभिप्लश्ध्य पूर्वेः 'सिभिः ज्योतिर्गौरायुभिः सिकदुकम् । तान् त्रिकदुकान उद्दिश्य' पति "पट् उर्वीः एकम् बृहत् इति यममाह । 'योश्च पृथिवी 'चाहश्च रात्रिश्चापवौषधयश्च" (आत्रौ १,२,१) इति पडुर्यः। सैष्टुभादीनि छन्दांसि सर्वाणि तमिस्त्रैष्टुभे यमे माहितानि । सूक्तमिदं यमेन मनुष्या दृष्टम्, यथा सूर्यया मनुष्याणां विवाहमन्ना दृष्टाः। आत्मदेवता तस्मिन् पष्ठी, लिङ्गोक्तदेवताः परास्तिस्रः, तिषश्च श्वभ्याम् अन्या याम्य इति ॥ १६ ।। 'इति सप्तमाष्टके पठाध्याय षोडशो वर्गः ॥ [१५] सो यामायन ऋषिः । पितरो देवता। त्रिष्टुप् छन्दः, एकादशी जगती'। उदीरतामवर उत् परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नौऽजन्तु पितरो हवेषु ।। १ ।।" 2.1. घृत..वि' भ' २. गच्छति मूको. ४. उदम् वि. विम'. ६.६. पूर्वत्रिभि...त्रिकद्रुका "मूको. ७.७. पन्मिन्धीपरेकं वि', पन्दर्विः वि . ... च रात्रिश्चाव श्चौष' वि', चाश्चावनौष विभा. ९-९, नास्ति मूको. १.. या. ( १२, १८) व्याख्यातचराद्र ·- . ३२६० ऋग्वेदे समाप्ये [ भव उत् । ईरताम् । अवरे । उत् । परासः । उत् । मध्यमा । पितर । सौम्यास । असुम् । ये । ईयु । अवृका । ऋतऽज्ञा । ते । न । अन्तु । पितर । हर्येषु ।। १ ।। वेङ्कट. यामायन शह । उत् तिष्ठन्तु अबरें 'उसिष्ठन्तु । परा! तिष्टन्तु" मध्यमा पितर सोमस. म्पादिन। प्राणम् ये 'गच्छन्तम् अनु ईयु अनमिना सत्यज्ञा । ते भस्मान् रक्षन्तु पितर हानेपु ॥१॥ इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास युः । ये पार्थिवे रजस्या निपत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥ २ ॥ इदम् । पितृऽभ्य । नम । अस्तु । अद्य । ये । पूर्वास ।ये । उपरास । ईयु । ये । पार्थिवे । रजसि । आ । निऽसत्ता । ये । वा । नूनम् । सुऽजनासु । विक्षु ॥ २ ॥ वेङ्कट० भयम् पितृभ्य नमस्कार अस्तु अद्य, ये पूर्वास मृता , पार्थिव लोक निषण्णा , ये वा पुरस्तात् सुवलासु विक्षु युद्धे हता ॥२॥ ये घोत्तमा गता, आहे पितॄन्त्सुविदवाँ अधित्मि नतिं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिपढ़ो ये स्वधा सुतस्य भजन्त पित्तस्त हहार्गमिष्ठाः ॥ ३ ॥ आ । अहम् । पितॄन् । सुऽविदान् । अपिसि । नपातम् । च । विऽक्रमणम् । च । विष्णौ. । बर्हिऽसदै । ये । स्वधयो । सुतस्य॑ । भर्जन्त । पित्व । ते । इह । आऽगमिष्ठा ॥ ३ ॥ वेङ्कट आ जानामि अहम् पितॄन् सुधनान् अपि च विष्णो नपातम् यमम्स, तस्य विक्रमणम् च । बहिषद "यज्वान य अन्नेन" सहामिपुत सोमम् मभजन्त । इह भाभिमुख्येनाऽतिशयेन गन्तारो भवन्तु ॥३॥ बर्हिपदः पितर ऊत्यांगिमा वो हव्या चकमा जुपयम् । त आ गतासा शंतीनाथा नः शं योररूपो दधात ॥ ४ ॥ ५ . यमा मूको २ अपरे विश्रा ३-३ वन्नु पारा वि'', नास्ति वि', १. तिछ' भूको. सोमा समवातिन दिनभर ६६. मपियुत्तरमम° वि . 'वि युनरनमि वि'. ५. सानेषु वि' . मी विमा नास्ति वि १०.१०. पार्थिवज्ञोके वि. । स्वोदकै विम'. 11. पितृणाम् वि'. धनान् वि', धनानि भर ३ यम् वि. १४-१४ द नन वि'अ', यमानो यनेन दिए ९ .

·सू१५, मं] दशमं मण्डलम् यहिऽसदः । पितरः । ऊती । अनि । इमा । यः । हव्या । चकृम । जुपर्वम् । ते । आ । गत । असा । शम्नमेन । अर्थ । नः । शम् । योः । अरपः । दुधात ॥ ४ ॥ घेट० है' यहिपदः । पितर ! रक्षणाय अभिमुसम् मागच्छरा । इमानि वः हव्यानि' चक्रम । तानि यूयं संवध्वम् । ते आ गयत' रक्षणेन सुसतमेन सह । अथ असभ्यम् शम् च यो. च पापरहित' प्रयच्छत॥४॥ उपहूताः पितरः सोम्यासों बहिष्येषु निधि प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह ध्रुवन्त्वधि चुबन्तु तेऽत्वस्मान् ॥ ५ ॥ उपऽहूताः । पितरः । सोम्यासः । बर्हिष्येषु । निऽधिषु । प्रिये । ते 1 आ 1 गमन्तु । ते । इह । श्रुधन्त । अधि । अनन्तु । ते । अवन्तु । अस्मान् ॥ ५ ॥ वेङ्कट उपहता. पितरः सोमाः यहि येषु "प्रियेषु स्थानेषु । ते आ गच्छन्तु, "ते इह शृण्वन्तु', ते अस्मान् अधि ब्रुवन्त, रक्षन्तु चेति ॥ ५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पठाध्याये सप्तदशो वर्ग:॥ आच्या जानु दक्षिणतो निपद्येमं यज्ञममि गृणीत विश्वे । मा हिसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥ ६ ॥ आऽअच्य । जार्नु । दक्षिणतः । निऽसर्व । इमम् । यज्ञम् । अभि । गुणीत । विश्व । मा । हिसिष्ट । पितरः । केन । चित् । नः । यत् । वः । आर्गः । पुरुपता । कर्राम ॥ ६ ॥ वेङ्कट० आत्मीयम् जानु आच्य दक्षिणतः उपविश्य अस्मदीयम् यज्ञम् अभि-प्टुत सर्वे। पितरः! मा हिसिष्ट च' अस्मान् केन चित् आगसा', "यत् व. वयम् आगः कुर्म... मनुष्यत्वेन मोहिता." ॥६॥ आसीनासो अरुणीनामुपस्थै रयिं धत्त दाशुषे माय । पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त होर्ज दधात ॥ ७ ॥ ..नास्ति वि. भव्या वि'अ'. ३. खेल्यम् वि. ५. वाप वि''; 'परा वि. ६-६, स्थान्धु प्रियेषु वि. ७-७. नास्ति वि. ९. भात्यामा वि'' १०.१०, यद्वोपमाग यः वि. 1. ताम् वि. ४. गत वि. ८८. नास्ति मृको.

·३२६२ दे सभाध्ये [अ, १६, १८. आसीनासः । अरुणीनाम् । उपऽस्य । रयिम् । धत्त । दाशुषे । मयीय । पुत्रेभ्यः । पितरः । तस्य । यस्वः । प्र । यच्छत । ते । इह । ऊर्जम् । दधात ॥ ७ ॥ येट० भासीनाः भरणवर्णानां माराणाम् उपस्थे रयिम् धात दाशुषे माय । पुरेभ्यः हे पितरः। तद् यसु प्रयच्छत । ते यूयम्' भसिन् ले.के भसम् धत्त ॥ ७ ॥ । ये नः पूर्व पितरः सोम्पासोऽभूहिरे सौमपीथं वसिष्ठाः । तेभिर्यमः सैरराणो हवींप्युशन्नुशद्भिः प्रतिकाममंत्तु ॥ ८ ॥ ये । नः । पूर्व । पितरः । सोम्यासः । अनुऽऊहिरे । सोमऽपीथम् । वसिष्ठाः । तेभिः । यमः । सम्ऽरराणः । हयापि । उशन् । उशत्ऽभिः । प्रतिऽकामम् । अत्तु ॥ ८ ॥ घेकर ये अस्माकम् पूर्व पितरः सोमाही. भारमान' प्रापयन्' सोमपीथम् वसीयांसः, ते 'यमा संरममाण: हवींषि कामयमानः कामयमानैः कामेकामे अत्तु' ne ॥ ये तातृपुर्दैवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोम॑तष्टासो अः । आग्ने याहि सुविदभिर्वा सत्यैः कव्यैः पितृभिर्धर्मसद्भिः ॥९॥ ये । ततपुः । देवऽत्रा । जेहमानाः । हात्राऽविदः । स्तोर्मऽतष्टासः । अर्कः । आ । अग्ने । याहि । सुऽविदभिः । अर्थाड् । सत्यैः । कुव्यैः । पितृभिः । धर्मसत्ऽभिः ॥९॥ वेङ्कट० ये तृष्यन्ति देवेषु गच्छन्तः यज्ञविदः तोतृभिः संस्कृता. स्तुतिभिः, अमे! तैः सुधनैः अभिमुखम् आ गच्छ सत्यकर्मभिः कन्यैः नाम पितृभिः यज्ञसद्भिः ॥ ९ ॥ ये सत्यासौ हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरथं दधानाः । आग्ने याहि सहस्र देववन्दैः परैः पूर्वः पितृभिमसद्भिः ॥ १० ॥ ये । सत्यासः । हविःऽअदः । हविःपाः । इन्द्रेण । देवैः । सऽरयम् । दानाः आ। अग्ने । याहि । सहस्रम् । देवऽवन्दैः । परैः । पूर्वः । पितृऽभिः । धर्मसत्ऽभिः ॥ १०॥ घेङ्कट० ये सत्यकर्माणो हविषोऽत्तारः सोमपाः इन्द्रेण "देवैः च समान रथं धारयन्तः, तर । । १. अनुणवाना वि', वणवर्णानां विवणनगांनी भ'. २. सूर्य वि. ३. अस्मानं वि', भस्मान् १. यत् वि' भर ५. 'यस्तः विभ'. ६.६. यमयं रम वि. ७. नास्ति वि', ये सेषु विम'. ८. 'द विम. ९. 'ता विस'; स स्तुता वि', १०. 'ख वि' म. 11-2१. देवेसन् मान विमा १२. नास्ति वि.

·। ...... - स् १५, ११] दशम मण्डलम् आ याहि अमे! यहुभिः देवरपि यन्दनीयः परः परतरैश्च पितृभिः प्रवर्यसदिः ॥ १० ॥ 'इति सप्तमाएके पछाध्याये अष्टादशो वर्ग: ॥ अमिप्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवीपि प्रय॑तानि यहिप्या रयिं सर्ववीरं दधातन ॥ ११ ॥ अग्निऽस्यात्ता. । पितरः । आ । इह । गछन । सदःऽसदः । सदत । सुऽप्रनीतयः । अत्त । हवीपि । प्रऽयंतानि । बहिपि । अर्थ । रयिम् । सर्वऽवीरम् । दधातन ॥ ११ ॥ उद्गीथ० रस्माभिः संस्कृतानि शुचीनि यहिंपि, भासादितानीति शेप. । अथ अनन्तरं घ रयिम् धनम् सर्ववीरम् संबंधारः पुनः पौग्नश्चोपेतम् दधातन दत्त अस्मभ्यम् ॥ ११॥ चकट 'य या अपज्यानो गृहमैधिनस्ते पितरोऽप्रिप्वात्ताः' (तैना १,६,९,६) इति ब्राह्मणम् । अमिवाताः पितरः इह मा गच्छन, "वत्र स्वं स्थानं प्रत्युपविशत हे सुप्रणयना!, भक्षयत हवींषि शुद्धानि यझे। अप धनं प्रयच्छत । तस्य सन्ति सवें वीराः ॥१५॥ त्वमन ईळितो जातवेदोऽवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नति त्वं देव प्रयता हवींपि ॥ १२ ॥ त्वम् । अग्ने । ईळितः । जातवेदः । अाट । हव्यानि । सुरभीणि । कृत्वी । प्र । अदाः । पितृऽभ्यः । स्वधया। ते । अक्षन् । अद्धि । त्वम् । देव । प्रऽयंता । हवींवि ॥१२॥ उद्गीथ हे अमे! जातवदः । उत्पन्नसर्वविषयवस्तुज्ञान! त्यम् अस्माभिः ईळितः स्तुतः अवाट् अढवानसि पितॄन प्रति प्रापितवानसि हव्यानि हवींपि सुरभीणि सुगन्धीनि कृत्वी कृत्वा । प्र अदाः प्रसाश्वासि पितृभ्यः । ते च पितरस्त्वया प्रत्सानि सधया अनेन हेतुना भन्नमेलद- स्माकमित्यभिप्रायेण अक्षन् अशितयन्त भक्षितवन्तः । अथेदानी कृतोपकारः सन् अद्धि भक्षय त्वम् हे देव। प्रयता प्रयतानि शुचीनि हवींषि ॥१२॥ येङ्कट त्वम् अमे। स्तुतः जातवेदः! ऊदवानसि हव्यानि सुगन्धीनि कृत्वा'। प्र अदा तानि । ते च त्वया प्रत्तया' स्वधया भशनं कृतवन्तः । अथ त्वम् इदानीम् अद्धि देव। प्रयतानि हवापि ॥ १२॥ ८ पितृभ्यः ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विझ याँ उंच न प्रविन । स्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्युइं सुकृतं जुपस्व ।। १३ ।। १. पद' वि २. इतरै वि. ३३. नास्ति मूको. ४-४. स स्वये स्वं वि ५. सप्रत्रणयनाः विर, सुप्रणयन वि', सुप्रणायनाः भ'. ६. असलो मूको. ७. वा नि ८. “दा विभ'. ९. पलया मूको, ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५,६,.. । - ये । च । इह । पितरं । ये । च । नाइहयान्। च । विम। यान् ।ऊँ इति । च । न । प्रऽग्रिम । त्वम् । वेत्थ । यति । ते । जातऽवेद । स्वधामि । यज्ञम् । सुऽकतम । जुषस्व ॥ १३ ॥ उनीथ ये च पितर इह भस्मत्समीपे वर्त से, ये घ इह ने सन्ति, यान् च पितृन् विन सनिकृष्टत्वाद् जानीमो ययम् , यान् उ च न यानपि च न प्रविन विप्रष्टरवाद् न विजानीमो वयम्, यति ते यत्सद्स्यायुताय ते पितर तान् सर्वान् यथोक्तान् त्यम् धेय स्वमेव जानासि हे जातवेद ! उत्पलसयंविषयवस्तुज्ञान! । यत एवम् मत तेपा यत्सग्य्यायुमाना पितृणाम् खधाभि भौतन्यत्वेन हेतुभूत इमम् यशम् सुकृतम् साधुकृतमपि गुणगिरनुष्ठितम् जुपख प्रीत्या परिगृहाण ॥१३॥ पेट्वट० ये च इह' पितर वर्तन्ते, ये च न' इह भवन्ति' अन्यग्र वर्तन्ते', यान् वय जानीम , यान् चा न प्रविन, तान् सर्वान् त्वम् जानासि, यावन्त ते भवन्ति । जातप्रज्ञा म त्वम् इदानी हर्भि मुकृतम् यज्ञम् सेवस्व ॥१३॥ ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधा मादयन्ते । तेभिः स्वराळसुनीतिमेतां यथावशं तन्नै कल्पयस्व ॥ १४ ॥ ये । अग्निदग्धा । ये । अनग्निऽदग्या । मध्य । दिन । स्वधा । मादय ते । तमि । स्वऽराट् । असुऽनातिम् । एताम् । यथाऽपशम् । तन्वम् । कल्ययस्व ॥ १४ ॥ उद्गीथ ये पितर अग्निदग्धा अग्निना दग्धाः अग्मिना भस्मीता श्मशानरम प्राप्ता इत्यर्थ , ये च अनग्निदग्धा श्मशानकर्म न मध्य दिव स्वधया भन्नेन स्वकमफलरक्षणेन मादय ते तृप्यन्ति, तमि ते पितृभि सह सम्भूय खराट् स्वकर्मफलोपभोगन दीप्यमान असुनीतिम् भसूना प्राणानां विषयेषु नेतार स्वभ गोपनयाय प्रवर्तयितारम् भस्मत्पिनन्तरात्मानम् एताम् तवम् एतद्देवताशरीरम् यथाभिलपितमित्यर्थ, समथयस्व ग्राहयस्वेत्यर्थ । अग्निरेव पूर्वोक्तो वदितव्य “पूर्वमन्त्रे सम्य प्रकृतत्वात् ॥१४॥ वेङ्कर ये अमिना दग्धा, अननदग्धा मध्ये अन्तरिक्षस्य स्थिता खधया माति, तै सह खराट रत्वम् इमाम् अमुनीतिम् देवताम् यथाकामम् भात्मीया च तनुम् क पयस्व ॥ १४ ॥ "इति सप्तमाष्टके षष्टाध्याय एकोनविंशो वर्ग प्राप्ता यथावशम् यथाकाम कल्पयख येच २ नास्ति वि ३३ हेवनि वि',इच भवति वि' १ प्रवि' ५ जप्रज्ञ चि जानन वि'. ६ नास्ति मूको ७ गाभयले मूको मनस्यमेप्रकृ वि", मन्त्र तस्य म । यम )प्र' भवि' नास्ति वि १०१० सुन ति वि'अ' 10 नास्ति मूको ·सू१६,म.] दशम मण्डलम् ३०६५ [१६] दमनो यामायन अपि । अग्निदेवता। ग्रिष्टुप् छन्द, अत्याश्चतस्रोऽनुप्डम'। मैनमग्ने वि देहो माभि शोचो मास्य त्वचे चिक्षिपो मा शरीरम् । यदा शृतं कृणमो जातवेदोऽथैमेन प्र हिणुतात् पितृभ्यः ॥ १ ॥ मा । एनम् । अग्ने । विदह ।मा। अभि। शोच । मा। अस्य वचम् । चिक्षिप । मा। शरीरम् । यदा । श्रृलम् । कृण । जातऽवेद । अयं । ईम् । एनम् । प्र । हिणुतात् । पितृऽभ्य ॥ १ ॥ उद्गीथ० मनममे' इति सूमम् चतुर्दशचम् भनिद्वतम् श्मशानकमणि विनियुक्तम् । यामायनो' दमनो ददर्श। पुरो प्रवीति ऋत्यिग् वा। एनम् अस्मरिपतरम् अस्मयाज्य वा प्रेतसस्कारार्थ त्वरयाहित हे अने! मा वि दह विविधदग्ध मा कापी, अनन्तरम् मा अभि शोच माऽभिसन्तप, अभिसन्तप्त भन्ददग्ध च मा कापीरित्यर्थ । 'मा अस्य वचम् चिक्षिप विक्षिप' । मा शरीरम् भस्य शरीरम् च मा विक्षिप। किन्तर्हि करवाणि। उच्यते-- यदा यस्मिन् काले धृतम् पक्क सुदग्धम् कृणव करिष्यसि हे जातवेद !, अथ ईम् तदैव एनम् प्रहिणुतान् प्रगमय पितृभ्य पितॄणा सकाश पिलाकमित्यर्थ ॥१॥ वेङ्कट० यामायनो दमन । मा एनम् अमे! वि दह मा च अभि शोच । मा अस्य ववम् चिक्षिप , मा च शरीरम् । यदा' एनम् भृतम् करोपि जातवेद 1, प्र ईरय पितृभ्य ॥1॥ शृतं यदा करसि जातवेदोऽथैमेन पार दत्तात् पितृभ्यः । यदा गच्छात्वसुनीतिमेतामा देवानां क्शनी नाति ॥२॥ श्रृतम् । यदा । करसि । जातऽवेद । अर्थ । ईम् । एनम् । पारे । दत्तात् । पितृभ्य । यदा । गच्छाति । असुऽनीतिम् । एताम् । अर्थ । देवानाम् । वशऽनी । भवाति ॥ २ ॥ उद्गीथ० भृतम् पक्काम् यदा करसि करिष्यसि ह जातवे।। अथ ईम् एनम् परि दत्तात् " परि देहि समर्पय पितृभ्य पितृलोक प्रापयेत्यर्थ । कस्मादेवमुच्यसे । यत यदा गच्छाति प्राप्नोति असुनीतिम् असूना प्राणाना देहान्तर नसार पितृपति यमम् एताम् च पितृताम् , अथ अनन्तरम् दवानाम् वशनी वशाना कामानाम् भात्मान प्रति नता भवाति भविष्य त, देवभोगाना भोक्ता सम्पत्स्थत इत्यर्थ ॥२॥ अथ एनम् मदन वि " नास्ति मूको ५ च वि' १० नास्ति मूको २ मा सन्ति तप मूको. ३. 'सन्नस वि. ४ मदन विम ६ यत् मूको अनेनम् वि. ८ शृणुतम् मूको ९ करोमि १. नास्ति म वि.

·३०६६ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ ७, अ, व २.. वेङ्कट० शृतम् यदा' करोपि जातप्रज्ञ!, अथ एनम् प्रयच्छ पितृभ्यः । यदा अयम् गच्छति असुनीतिम् देवताम् इमाम्, अथासौ देवानाम् मात्मीयानाम् इन्द्रियाणाम् शनीः' भवतु । यो वर्श नयति स वशनीः ॥३॥ । आत्मा तव गच्छ धर्मणा सूर्य चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोपंधीपु प्रति तिष्ठा शरीरैः ॥ ३ ॥ सूर्यम् । चक्षुः । गच्छतु । वार्तम् । आत्मा । द्याम् । च । गच्छ । पृथिवीम् । च । धर्मणा । अपः । वा । गच्छ । यदि । तत्र । ते । हितम् । ओषधीषु । प्रति । तिष्ठ । शरीरैः ॥ ३ ॥ उद्गीथ० सूर्यम् स्वकारणम् चक्षु, तव सम्बन्धि गच्छतु प्रामोतु । वातम् गच्छतु शरीरान्तर्गतो वायुः । भन्यानि च वागादीनीन्द्रियाण्यान्यादिदेवेषु स्वकारणेषु लीयन्ताम् प्रदर्शनार्थत्वात् सूर्यचक्षुर्वातात्मग्रहणस्य । द्याम् च चशब्दोऽत्र विकल्पार्थे । दिवं वा गच्छ प्राप्नुहि देवशरीरे स्वकर्मानुरूपं फलमुपभोक्तुम् । पृथिवीम् च पृथिवीं या सकर्मणा। अपः वा गच्छ 'आप.' (निघ १,३) इत्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्ष वा प्रामुहि । तत्र अन्तरिक्षे ते तव कर्मफलम् हितम् सुस्थापितम्। ओपवीपु प्रति तिष्ट शरीरैः बहुवचन- सामर्थात् शरीरावयवैरित्यर्थः । अथवा 'ओपधौर्लोमानि वनस्पतीन् केशा.' (वृउ ३,२,१३) इति वचनात् भोपधिवनस्पतिपु शरीरजलोमकेशात्मना प्रतितिष्ठत्यर्थः । भन्यदपि श्रुत्यन्तरे यद् दृष्टम् 'अप्सु लोहितं च रेतश्च' (वृउ ३,२,१३) इत्यादि, तत्सर्वमन्त्र द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० भस्य चक्षुः सूर्यम् गच्छतु, वातम् प्राण.' । द्याम् पृष्ठेन गच्छ, पृथिवीम् च धारकेण शरीरेण । अन्तरिक्षम् वा गच्छ, यदि तर ते निहित कर्म । अथ ओषधीषु गच्छ अङ्गैः ॥३॥ अजो भागस्तपसा तं तपस्व तं ते शोचिस्तपतु तं ते अर्चिः । यास्ते शिवास्तुन्वौ जातवेदस्ताभिर्वहैन सुकृामु लोकम् ॥ ४॥ अजः । भागः । तप॑सा । तम् । तपस्व । तम् । ते । शोचि. । तपत । तम् । ते । अधिः । याः। ते । शिवाः । तन्वः । जातऽवेदः । ताभिः। वह । एनम् । सुऽकृताम् । ऊँ इति । लोकम् ।। उहीथः यस्य यजमानस्य " अजः अनुत्पत्तिधर्मकः नित्यः अन्तरपुरुषलक्षण शरीरेन्द्रियादिभागस्य व्यतिरिक्तः तम् भागम् तरसा सन्तापेनाऽद्वारगतेन तपस्व सन्तापप । भागः १. पधा मूको. २.२. भमुनीति वि. ३. मिमाथमा वि मिमममा. वि. १. पानी विमाविशनी पि'. ५. स्वस्थापितम् मूको. १. पी लोमानि मुको. .. वनस्पति नको. ८. 'देशामन वि राखेन भरि'. ९. प्रणः वि. १७. 'प्रै. विम'. १९. मनन्तपु' भवि'. ". नास्ति ·सू१६, म ५] दशम मण्डलम् सस्कुर्वित्यर्थ । तम् ण्य भागम् ते तव शोधि तम् ते अषि अपि ज्नालालक्षण तपतु सस्करोतु । सस्कृत्य ध या ते तव शिवा मुसा प्रहलादिन्य तन्य मूतंय हे आतवेद 1, ताभि सनुभि यह प्रापय एनम् यजमानम् मुकृताम् शोभनकर्मकारिणा पितृणाम् लोकम् स्थानम् । उ इति एवायें मुस्ताम् एव रोकम् ॥ ४॥ पेट० 'अयम् अज तर भाग तम् तपसा तपरव' । तम् एव त शोधि तपतु, तम् एव ते अधि। याः त शिवा सनर भात' 'विराद प स्वराद च' (तैना १, १, ५, .) इत्यध्वर्युभिरानाता, तामि वह एनम् मुटनाम् एव रम् ॥ ४॥ . ४ केन हसुना। उच्यते- अब सन पुनरमे पितृभ्यो यस्त आहुतश्वरति स्वधाभिः । आयुर्वसान उप वेतु शेपः सं गच्छता तन्वा जातवेदः ॥ ५ ॥ । सूज । पुन । अग्ने । पितृऽभ्य । य । ते । आऽहुत । चरति । स्वधानि । आर्य । वसनि । उप । वेतु । शेर्प । सम् । गच्छनाम् । तो । जातऽवेद ॥ ५ ॥ उद्गीथ पुन हे अमे! अब हज देहि प्रेत पितृम्म । युप्माभि सह स्थानाधिकारभोगादिभि समानोऽयमिति समर्पयेत्यथ । कमवस्तानि । य ते तुभ्यम् आहुत 'हु “दानादनयो । सस्कारार्थ मर्यादया दत्त 'सन् चरति' गच्छति पितृन् प्रति । स्वधाभि भन्ने कर्मफरक्षण क्तव्यत्वन हेतुभूतै । सुकृतफरोपभोगार्थमित्यर्थ । तम् अवसृज । कि "आयु जोवनम् वसान आच्छादयन् , "सर्वगतन जीवनेनाऽभिष्ठित "सनित्यर्थ । उप चेतु कमंशपसमापनाय उपगरन्तु यज्ञम् शेष मस्थिलक्षण शरीरशेप' । उपगम्य च तव प्रसादात् । सम् गच्छताम् सयुज्यताम् तवा यज्ञशरीरण हे जातवेद ! ॥५॥ घेङ्कट० अव सृज एनम् भन्ने! पुन पितृभ्य , य त्वयि आहुत चरति स्वधाभि अस्माभिदत्ताभि । स पुत्राय आयु भाग्छादयन्" उप गच्छतु । पुन" सम् गच्छताम् च भात्मीयन शरीरण जातवेद ॥५॥५॥ "इति सप्तमादक पष्ठाध्याये विंशो वर्ग यत् ते कृष्णः शंकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः । अमिष्टद्विश्वादगद कृणोतु सोमश्च यो नौमणाँ आविवेश ॥ ६ ॥ ४ मयज विमर २ पवस्त दि ३ अचिभि विसर तरस विमा यथाइ वि. ' देवप्र म वि देह प्रवि 'त्यय । उप वैतु मूको ८ दानास्कार ( रा म वि ) ये मूको ९ संवरति मूको आबुरह म वि', आयु वि। 'तेनाजीवनामको १२ यतु विमा १३ च्छ विभ 'त्र विमा १५ ज्ञातवेद वि जातवर म' १६१६ नास्ति मूको ·उत वा ॥६॥ ३२६८ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ ७, अ६, व २१, यत् । ते । कृष्ण । शकुन । आऽतुतोद । पिपील । सर्प । उत ! वा । श्वापद । अग्नि । तत् । निस्ऽअत् । अगदम्। कृणोतु। सोम । च । य । ब्राह्मणान् । आऽविवेश ॥ ६ ॥ उद्गीथ० यत् अङ्गम् ते तव यजमानस्य सम्बन्धि कृष्ण शकुन काकारय आतुतोद ईपद् मया दया भाभिमुरयेन वा तुलवान् व्यथितवान् , पिपील पिपीलिका वा सर्प वा, मपि वा श्वापद श्वसृगारक, तत् मङ्गम् अमि विश्वात् विश्वस्यात्ता वेङ्कट० यत् अङ्ग राय काकादि' आतुतोद', तत् अङ्ग स सर्वस्यात्ता' अग्नि अगदम् करोतु, सोम च पीत य ब्राह्मणान् आविवेश ॥ ६॥ अग्नेर्म परि गोभिर्व्ययस्य स प्रोणुष्व पीवसा मेदसा च । नेत् त्वा धृष्णुर्हरसा जहँपाणो विधक्ष्यन् पर्यटोते ॥ ७ ॥ अग्ने । वर्म । परि । गोमि । व्ययस्व । सम् । प्र । ऊर्णव । पावसा । मेदसा । च । न । इत् । वा । धृष्णु । हरसा । जहषाण । दधृक् । निऽधक्ष्यन् । परिऽअङ्खयांते ॥ ७ ॥ वेङ्कट० "वपामा खध शिरोमुसम् प्रच्छादयद् अनर्म' (आय ४,३,१९) इति अग्न वम वारक तेजः परि व्ययस्व अङ्गैराच्छादय । सम् प्र छादया मासन मेदसा च । न एव स्वा धपणशीलोऽमि : तेनसा हृप्यन् $ धारक विधश्यन् पयत्यातेक। पर्यङ्घतिविस्तारकर्मेति ॥७॥ इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम् । एप यश्चमसो देवपानस्तस्मिन् देवा अमृतो मादयन्ते ॥ ८ ॥ इमम् । अग्ने । चमसम् । मा । वि । जिहर । प्रिय । देवानाम् । उत । सोम्यानाम् । एष । य । चमस । देवऽपान । तस्मिन् । देवा । अमृतो । मादय ते ॥ ८ ॥ वेङ्कट० “इमम् अमे! चमसम् प्रणीताप्रणयनम् । मा वि जिह्वर — दहनेन मा विश्लथय', य प्रिय देवानाम् अपि च पितृणाम् । एष य चमस देवाना सामपानसाधनम् , तास्मन् पतस्मिन् देवा अमृता माता॥८॥ . कुव्पादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्य वहतु प्रजानन् ॥ ९ ॥ ०७ . कारादि वि २ आतुर वि' ३ 'स्वार्ता विमा ४ अङ्गम् वि'अ'. ५ 'णाना वि* ६ विवेश विभ'. नास्ति वि । यत विमा 1 धपणस्तजाशीलो विम'. T'स विभ'. धृष्य वि'मा ६ क्षन् विमा पर्याने विमा ८८ नास्ति वि'. + पर्य विमा °न वि' ९ विशिय विम', विश्लषयः वि १०. नास्ति विमा " तु मूका ·दशम मण्डलम् स् १६, मैं. ऋन्यऽअदम् । अग्निम् । प्र । हिणोमि । दुरम् । यमराज्ञः । गच्छतु । रिप्रऽवाहः । दह । एव 1 अयम् । इतरः । जातऽवेदाः । देवेभ्यः । हव्यम् । यहतु। प्रऽजानन् ॥ ९ ॥ उद्गीथ० 'कच्यादम् मप्यम् भामिपं तस्याऽतारम्' अमिम् प्रहिणों मे हि गती'। प्रगमयामि दूरम् विप्रकृष्टदेश नीत्वा, दक्षिणस्यां दिशि चतुप्पयादी निरस्यामीत्यर्थः । निरस्तश्च समितः यमरास: पष्टीधुरीः सकासमिति शेषः । प्राणानां प्राणपते. सान्तरपुरुषस्य शरीरात् वियोगकरणसामान्यात् सत्कारवान्' यमराजस्य सकाशम् गच्छतु । ममानशीलव्यसनेषु सख्यम् । यत. रिप्रवाहः रिमं पापं तत्सरशस्य मृतशारीरस्य घोटा भस्मतां प्रापयितेत्यर्थः। इह एवं अस्मद्- गृहे एवायं म्यादात् इतरः भन्यो हम्ययाहनः जातदाः शान्तिकर्मार्थम् उपात्तः देवेभ्यः देवान प्रति हव्यम् भस्मस्प्रतम् बहतु प्रापयतु प्रजानन् देशकालकमांणि स्वाधिकारम्' मस्मद्भक्तवां वा विजानन् ॥ ९॥ वेङ्कट० भाहिताग्निमरण विनियुक्नेयम्, भोपासनोदासने द्वे। 'अयनम् क्रयाद्' य. पुरुपं दहति १० (काश २,१,४,३ ) इति पाहाणम्, तं गमयामि दूरम् यमराजकानन्यान्" देशान् इतः सगच्छतु" पापस्य" वोढा । इह एव अयम् तस्मात्' इतरः जातवेदाः देवानामनि.१५ देवेभ्यः हय्यम् वदतु" प्रजानन् विमानान." ॥९॥ यो अग्निः कव्या प्रविवेश चो गृहमिमं पश्यन्नितरं जातवेदसम् । तं हरामि पितृयज्ञाय देवं स धर्ममिन्त्रात् परमे सधस्थे ।। १० ।। यः । अग्नि । ऋव्यऽअत् । प्रऽविवेश । य: । गृहम् । इमम् । पश्यन् । इतरम् । जातऽवेदसम् । तम् । हरामि । पितृऽयज्ञाय । देवम् । सः । धर्मम् । इन्वात् । परमे । सधऽस्थें ॥ १० ॥ उद्गीथ० य: अमि. कन्यात् मांसाद प्रविवेश प्रविष्टवान् वः युष्माकम् गृहिणाम् गृहम, तम् फ्रयादम् देवम् हरामि बहिनिकालयामीत्यर्थः । किमर्थम् । पितृयज्ञाय इममानकमार्थमित्यर्थः । किं पश्यन् हरसीति चेत् । इमम् इतरम् जातवेदसम् हव्यवाहम् पश्यन् पालोचयन् । कैनाभिप्रायेण पश्यन् । धर्मम् यज्ञ शान्तिलक्षणम् इन्वात् 'इन्वतिाप्ती' (तु. निघ २,१८)। व्याप्नुयात् निर्वतयेत् परमे प्रकृष्टे मधस्थे सहस्थाने अस्मद्गृहे इत्यनेनाऽभिप्रायेण तं हरामीति सम्बन्धी कार्यः॥..॥ 1.1. नास्ति मूको. २. तम्मवान् वि कर्मत्वात् भ वि. ३. सकाशं समवि'. ४.स्वबोधि' मुको. ५. मरणे विभ. ६. सनी वि'; औरासनेदासनौ भ; वसनोदासने वि. ७. नास्ति वि'. ८. कैप विधीष म'. १०. न्ति विमा ११. दि. १२. न्तु वि. १५. पोवस्य वि. १४, तपाद विभ', तस्मित् वि. १५. 'ग्नि विभ. १६. भवतु विमा १७. विजायमान. मूको.

·३२७० ऋग्वेदे सभाध्ये [ अ५, ६, २१. वेङ्कटः य. अग्नि ऋव्यात् प्रविवेश युष्माकम् गृहम् , तम् अहम् हरामि पितृयज्ञाय देवम् इमम् जातवेदसम् अग्निम् हन्यवाहनम् इतरम् पश्यन् । तथा सति स क्रन्यात् प्रवयम्' प्रामोतु परमे स्थाने पितृभि धर्मपैः सह ॥ १० ॥ *इति सप्तमाष्टके षष्टाध्याये एकविंशो वर्ग' ॥ प्र कथयतु यो अग्निः व्यपाहनः पितृन् यादृनावृधः । प्रेटु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥ ११ ॥ य । अग्नि । कव्यऽवाहन । पितृन् । यक्षत् । ऋतऽवृध । प्र । इत् । ऊँ इति । हव्यानि । वोचति । देवेभ्य॑ । च । पितृऽभ्य. । आ ॥ ११ ॥ उद्गीथ० य अनि व्यवाहन क्रव्यस्य पिश्यस्य हविषो वोढा पितॄन् प्रति प्रापयिता पितॄन् यक्षत यजति ऋताध• ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा वर्धयितन , स हव्यानि हवींषि इमानि युष्मदर्थ मयाऽऽनीतानीति देवेभ्य च पितृभ्यः च । आ कार समुच्चयाथै (तु. या १,४)। "इत् उ* च पादपूरणौ ॥१॥ वेङ्कट० य अग्नि क्रन्यस्य वोढा पितॄन् यजति सत्येन वृद्धान् , प्र प्रवीतु हवींपि पितृयज्ञे देवेभ्य च पितृभ्यः च ॥१॥ उशन्तस्त्वा नि धीमयुशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत आ वह पितॄन् हविपे अचवे ॥ १२ ॥ उशन्त । त्वा । नि । धीमहि । उशन्त । सम् । इधीमहि । उशन् । उशत । आ । वह । पितॄन् । हवि । अत्तवे ॥ १२ ॥ स तेभ्य भस्मत्यत्तस्य उद्गीथ 'उशन्त खा स्वामग्निम् नि धीमहि निहितवन्तो वय कर्मार्थ स्थापितवन्त । कामयमाना 'सम् इधीमहि सन्दीपितयन्तश्च वय कर्मार्थम् । यत एवम् अत १०उशन् पिनागमन कामयमान "उशत भागन्तुकामान् पितॄन् आ वह भन्तिक प्रापय। किमर्थम् । हविषे हविष तवे सदनाय ॥२॥ घेवट० कामयमाना स्वाम् नि धीमहि, कामयमानाश्च सम् दीपयाम। त्वं च उशन् उशत. पितृन "आ वह" हवि भत्तुम्" ॥१२॥ 1.1 नास्ति वि. १. 'रत् विमा ३.वि. ४३. नास्ति मूको पनि विर ७.त्य विम'. ८.८ उशन्तमग्निनिधी मूको १९ मि(निम) भी (पी पि'महवि भरि'. उशन्त पिता ग' वि', उशन करिता गभ शिविर ..सदीयवाम विभ', सोपयाम दि'. १२ मुगत विभ, शत वि. हिम'. १३.२ भाइ पितम् 1. अमुम् विम', अस्तु वि.

·- सू १६, म १३] दशमं मण्डलम् ३२७१ यं त्वम॑ग्ने समदहस्तमु निर्वापया पुनः । कियाम्बत्र रोहतु पाकदुर्वा व्यकशा ॥ १३ ॥ यम् । त्वम् । अग्ने । सम्ऽअदेहः । तम् । ॐ इति । निः । वापय । पुनरिति । 'कियाम्बु । अन । रोहतु। पाकर्वा । विऽअल्कशा' ॥ १३ ॥ उद्गीथ० भस्थीन्यभ्युक्ष्य ग्रहणकालेऽग्निरच्यते। यम् अस्मत्पितरम् हे अने! समदहः सम्यग दग्धवानसि, तम् उ तमेवास्मत्पितरम् निः वापय उपशमय प्रह्लादय पुनः पश्चात् अस्थिमहणार्थ- मभ्युक्षणकाले । फिश तव प्रसादात् प्रह्लादकद्रव्यम् कियाम्बु अन रोहतु कियदप्यम्ब्वनास्तीति' किमपि युतं मिश्रितमम्बुनेति वा कियाम्यु शैवालम् । अत्रास्मिन् मत्पितृसंस्कारस्थाने रोहतु उत्पद्यताम्, पाकदूर्वा परिपक्षा वृद्धा दूर्वा चोत्पद्यताम् व्यल्पशा विविधस्तबका ॥ १३ ॥ पट० यम् त्वम् अमे! पुरा समदह, तम् एव पुनः निः वापय देशम् । तस्मिन् देशे कियाम्बु रोहतु । किपत्प्रमाणमुदकमिति येन बुद्धिर्भवति तं नलादिकं कियाम्बु भाहुः । दग्धेऽरण्ये या दूर्वा जायते सा चान रोहतु विविधशाखा" ॥ १३ ॥ । शीतके शीतिकावति हार्दिक हार्दिकावति । मण्डक्याई सु सं गम इमं स्वनिं हर्पय ॥ १४ ॥ शीतिके । शीतिकाऽवति । हादिके । हादिकाऽवति । मण्डुक्या । सु । सम् । गमः । इमम् । सु । अग्निम् । हर्पय ॥ १४ ॥ उद्गीथ० अग्निप्रसादात् त्वमपि हे शीतिके! यहून्यानि(?) सन्ततपृष्ठे ! शीतिकावति । शीतवति! इदिके 1 प्रह्लादयित्रि! हादिकावति! प्रह्लादनवति! मण्डूक्या अतिवृष्टिप्रियया' सु सम् इमम् अग्निम् भवत्यम् सु हर्षय सुष्टु हादय स्वसंयोगेन ॥ १५॥ चेट० शीतिके! "पृथिवि! शीतकैः क्षीरैः। तद्वति! हादिके! हादिकावति।" स्वम् मण्डूक्या सु सम् गच्छस्व । अथ तया सहिता इमम् अग्निम् सुष्ठु हर्षय इति ॥१४॥ "इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याये द्वाविंशो वर्ग:॥ गमः सुन्छु सङ्गच्छस्व । सगम्य च 1.1. तु. १०,१४२,५ शौ ६,१०६,.. २. 'दप्यंवत्रा विधा' दषम्मत्रा वि'. ३. नास्ति मूको. ४. शवालः वि. ५. मास्ति वि. ६.६. वासाहुः वि' भ', कियाम्बादु: वि. ७. धवशा वि. ८, प्रहाद मूको. ९. प्रिया मूको. 10-10. रिवीशौनिके दिम'; 'शीनिकैः वि. १. सारे विभ',क्षीर वि. १२ हादिकोवादि विभ', हादका वि'. १३.१३. नास्ति मूको.

·थापा, । ३२७२ ऋग्वेद सभाध्ये [अ., ६, व ३'. [१७] 'देवश्रवा यामायन ऋषिः। १-२ सरण्यूः देवता, ३-६ पूषा, ७.९ सरस्वती, ..,१४ ११-१३ भापः सोमो वा । त्रिष्टुप् छन्दः, त्रयोदशीचतुर्दश्यौ अनुष्टुभौ, त्रयोदशी पुरस्तावृहती वा। त्वष्टा दुहिने बहुतुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवनं समेति । यमस्य माता पर्युह्यमांना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥ १ ॥ त्वष्टा । दुहित्रे । बहुतुम् । कृणोति । इति । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । सम् । एति । यमस्य । माता । परिऽउह्यमाना । मह. । जाया । विवस्वत । ननाश ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तरं सूक्त 'स्वष्टा दुहिने' इति चतुर्दशच यामायनो देवश्रवा ददर्श। अस्याये रची सरप्यूदेवते । तत पराश्चतस्रः पीण्य । तत उत्तर तृच सारस्वतम् । अब्देवताश्चावशिष्टा'। त्वष्टा विश्वकर्मति पुराणे प्रसिद्ध । दुहिने पष्ठ पर्थे चतुर्थी । स्वस्या दुहितुः सरण्यूनाम्न्या: वहतम् वहनं विवाह करोति इति एतेन हेतुना सपरिवारार्थमिदम् विश्वम् सर्वम् भुवनम् भूतज्ञातम् सम् एति भूते स्ट् । समागमत् । सा च पर्युह्यमाना परीत्येप उदित्यस्य स्थाने, भूते लट् , उदूढा सती यमस्य यम्याश्च माता जननी सरण्यू. महः महतः विवम्वतः जाया भार्या तस्माद्विवस्वतो यमं च यमी च जनयित्वा ननाश सवर्णामन्यां प्रतिनिधाय माधं रूप कृत्वा उत्तरान् कुरून् प्रति नष्टा ॥१॥ येलूट. यामायनो देवश्रवा । वे सरण्यूदेवते, पौण्यश्चतम. सारस्वत्यस्तिस्रः, पञ्चाऽऽप्य', द्रप्सस्तिनः सौम्यो वा' (२,१०,७) इत्युक्तम् । अत्र बृहद्देवता- 'अभवद् मिथुन वष्टु सरण्यूनिशिरा. सह। स चे मरण्यू प्रायच्छन्' खयमेव विवस्वते ॥ त्यक्त्वाच . ततः सरपका जज्ञाते यमयम्यो विवस्वत.। तौर चाप्युभोर यमावेव ज्यायास्ताभ्यां तु वै यम ॥ सृष्ट्वा भर्नु परोक्ष तु सरण्यू सदृशी स्त्रियम् । निक्षिप्य मिथुन तस्याम् अश्वा भूचाऽश्वकमे ॥ अविज्ञानाद् विवस्वास्तु" तस्याम् अजनयन्मनुम् राजबिरभवत् सोऽपि विवम्वानिव तेजसा॥ २० । ८.गेसे 1-1. नास्ति मूको. २ सयौन'. ३. भव्देवता इयत स्रोऽवशिमको. ४ नास्ति मूको ५. 'मान्न मुफो. ६.६ रस्तधरण्यू विभ', 'वष्ट. स' वि. ७. यह वि' म', स वि. दि. ९. छन् विम'. १०. सरा दिया. १. ततो विम'. १२ पोभी वि. १६. दि. १५. यम वि',ग्य म्भ'. १५. दृष्ट्वा विभ'. १६. प्यु वि"; "प्यू भ'. १७. शे चि'. शाम 16. 'ना विमा. १९. 'स्तु एक रतदम्व• सद्भुवि उपजि वि. २०. जन वि'.

·सू०७ म] दशमं मण्डलम् - विशाय त्वपक्रान्ता सरप्यूमश्वरुपिणीम् । स्वाष्ट्री प्रति जगामा पानी भूदा सलक्षण । सरयूथ विवसन्त विदित्वा यहरिणम् । मेधुनायोपचक्राम at 'च तनाऽऽरोह' स ॥ ततस्तयोस्त वेगेन शुक्र तदपतद् भुवि उपाजिघ्रच' सा त्वधा त छुक गर्भकाम्यया ।। आघ्रातमानाच्छुकास्तु फुमारी सम्बभूवतु । नासत्यश्चैव दरश्च यो स्तुतावपिनाविति ॥' (यदे ६,१६२-७,६) इति । त्वष्टा दुहितु विवाह करोति इति इदम् सर्वभूतनावम् सम् भागछति । यमस्य माता पर्युसमाना महत विवस्वत जाया ननाश ॥ ॥ अपागूहन्नमृतां मत्यभ्यः कृत्वी सर्वर्णामददुर्विवस्वते । उताश्विनावमग्द्यत् तदासीदजहादु द्वा मिथुना संरण्यः ॥ २ ॥ अपं । अगृहन् । अमृताम् । मत्यम्य । कृत्वी । सऽवर्णाम् । अदद्, । विवस्वते । उत । अश्विनौ । अभरत् । यत् । तत् । आसीत् । अहात् । ऊँ इति । द्वा । मिथुना। सरण्य ॥२॥ उद्गीथ० अमृताम् अमृतधर्माण "ar त्वष्टुर्दुहितर सरण्यम् मत्यैन्य मनुष्येभ्य अप अगूहन भपगृहितवन्त सवृता कृतवन्त अपनीतवन्तो देवा । रूप कृतवतीमुत्तरेपु कुरुषु नाशितवन्त इत्ययं । कवी कृत्वा चान्याम् सवर्णाम् तत्सवाम् अददुः दत्तवन्त विश्वस्वते । सा च तेन सम्भक्ता सती उत भपि च अधिनौ अमरत् गर्भभूतौ स्वोदरे धारितवती, जनितवतीत्यर्थ । यत् तत् भावं रूपमस्या आसीत् भभूत् तन रूपेण अनहार । समुखये। त्यत्तवती विवस्वत एव सकाशे द्वौ मिथुनौ दुहितपुत्रौ यमीयमी सरण्यू ॥ २॥ वेङ्कट० अप अगूहन् देवा अमृताम् सरण्यूम् अपनीतवन्तो मनुष्येभ्य उत्तरान् " कुरुन् प्रति । कृत्वा ध सवर्णाम् अददु । विवस्वते । अपि च अधिनौ सा अश्वा यभार ! "विवस्वता त्यक्तम्" यत् रेत - शाश्व उ-कार वि'. १. खात्री वि', उष्टय दिवानी अ'. २ बाजि वि ३ 'श्वरक्षणम् विभ', 'चलक्षण ५. चात्रामारोह मूको. ५ सोगन मूको. ६. शुक्ल वि', 'क्लं वि'' ७. प्रति मूको ८.६ शुक्ल धि'अ', त छुक्ल वि. ९ दान्त वि' भ', 'क्ला तु वि. १०.कृता' विभ'. दुहि वि', तो इहि अवि. १२. इशुक्त वि. १५-१३ तासराण्युमरनी विमा १४. रास विअ','रान वि' १५ सचत्वाती दिम'. १६. ममृदु विम'. "१७ विवाद म्यम् वि.

·३२७४ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, अ६, ३ २३० भासीत् , ततो रेतस सरण्यू च द्वौ मिथुनौ अजहात् । मध्यम चारि माध्यमिका च वाचम् इति नैरुक्ता । "यमा च यमी चेत्यैतिहासिका (तु या १२१०)॥२॥ अथवा पुपा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः । स वैतेभ्यः परि ददत् पितृभ्योऽनिर्देवेभ्यः सुपिनियेभ्यः ॥ ३॥ पूपा । या । इत । च्यवयतु । प्र । विद्वान् । अनष्टऽपशु । भुवनस्य । गोपा । स । त्वा । एतेभ्य॑ । परि । ददत् । पितृऽभ्य । अग्नि । देवे । सुऽविदत्रियम्य ॥ ३ ॥ उद्गीथ० 'पूषा वा स्वाम् इत अस्मात् रोकात् प्र च्यावयतु प्रकर्षणोत्तम लोक गमयतु । कीदृश । विद्वान् भस्मद्भक्तता जानान' अनपशु भुवनस्य भूतजातस्य गोपा गोता रक्षिता । प्रच्याव्य च स एव पूषा स्वाम् एतेभ्य पितृलोकस्थेभ्य परि ददत् परिददातु पितृभ्य । स इत्युपरिष्टानिर्देक्ष्यमाणोऽग्निरच्यते । प्रच्यावित्त पूष्णा स अग्नि त्वाम् एतेभ्य परि ददातु पितृभ्यः देवेभ्य च सुविदनियभ्य * सुधनेभ्य ॥३॥ वेङ्कट० पूषा 'स्वा इत' प्रच्यावयतु विद्वान् यस्मिन् सति न नश्यन्ति पशव , सर्वेषा भूताना गेपायिता । स त्वाम् एतेभ्य पितृभ्य र परि ददातु । अग्नि च देवेभ्य सुधनेभ्य । निरुक्त (या ७,.) द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ आयुर्विश्वायुः परि पासति त्वा पूपा तो पातु प्रपंथे पुरस्तात् । यत्रासते सुकुतो यत्र ते ययुस्तत्र त्या दे॒वः सविता दधातु ॥ ४ ॥ आयु । विश्वऽआयु । परि । पासति । ला । पूषा । त्वा । पात । प्रऽपये । पुरस्तात् । यत्र । आसते । सऽकृत । यत्र । ते । ययु । तत्र । त्वा । देव । सविता । दधातु ॥ ४ ॥ उद्गीथ० आयु वायु वकारलोपेन, पर्यायान्तर वा। कीदृशो वायु । उच्यते-विधायु सर्वगत परि पासति परि पातु सर्वतो रक्षतु पूषाऽनुज्ञया वा त्वाम् प्रमीतयजमानम् । पूषा स्वयमेव "वा पातु रक्षतु प्रपधे प्रकृष्ट पथि स्वर्गमार्गे पुरस्तात्, स्थित इति शेष । यम आसते तिहन्ति सुकृत पुण्यकर्माण, यत्र वा त सुकृत ययु गता , तत्र स्थान त्वाम् देव सविता पूषाऽनुज्ञया दधातु स्थापयतु ॥ ४ ॥ घेङ्कट० आयु विश्वायु १२ सर्वस्य ग ता परि रक्षतु त्वाम् "पूषा च त्वाम् पातु प्रपथ" । पुरस्तात् स्थित उपक्रमणवेलायाम् एव अग्रतो मार्गस्य स्थित । सविता च त्वा सुक्रता लोक दधातु" इति ॥४॥ ३ तम् वि. ४ , . लो वि' २ नि विमा भय च यमित्य चत्यहासिका इति भ. यममन्न वित ५५ पूषा स्वेतत् भ विवि', श्रुटितम् वि' ६ प्रच्याच विष •दविनयभ्यः वि दतिवन्य विवि ८८ स्वतु भर गोपविना विरक्षा १. सवा स विम' " नास्ति विमा १२ वायु मूको १३३ नास्ति विभ' ११ प्रपते विपक्ष १५ दशाति विभ६ नास्ति वि अ. तु वि ·सू१७, में ५] दशमं मण्डलम् ३२७५ पेमा आशा अनु वेद सर्वाः सो अस्माँ अभयतमेन नेपत् । स्वस्तिदा आणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन् पुर एतु प्रजानन् ।। ५ ।। पुषा । इमा । आशा । अनु । वेद । सी । स । अस्मान् । अर्भयऽतमेन । नेषत् । स्वस्तिदा । आणि । सर्वेऽजीर. । अप्रैऽयुच्छन् । पुर । एतु । प्रऽजानन् ॥ ५ ॥ उद्गीथ० पूषा इमा प्राच्याद्या आशा दिश अनु वद भानुपूर्येण जानाति सर्वा क्षेम्यपथोपेता अक्षेम्यपथोपेताश्च। एवं सति पूपा अस्मान् प्रमीतो' यनमानो' प्रवीति पुनमुसेन रत्विड् मुसेन चा अभयतन भतिशयेन भयवर्जितन पथा नेपतु नयतु । कथम् । स्वस्तिदा अविनाशस्य दाता सन् । आणि आगतदीप्ति सर्ववीर सवै परिवारकवीरैरपेत अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् पुर एतु भसाक पुरस्ताद् गरछतु प्रजानन् अस्मद्भक्तो विनानन् ॥ ५ ॥ वेङ्कट० अनु वेत्ति । स इदानीम् अस्मान् अभयतमेन मार्गेण नियतु । अविनाशस्य दाता आगतदीसि सबै वीरैर्युक , अप्रमाद्यन् पुर एतु 'मार्गम् प्रजानन् ॥ ५॥ 'इति सप्तमायके पक्षाध्याये प्रयोविंशो वर्ग'n ४ ० पूपा इमा दिश सवा प्रकृष्ट प्रपथे पृथामजनिष्ट पूपा प्रपंथे दिवः प्रपंथे पृथिव्याः । उभे अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन् ॥ ६ ॥ प्रऽथ । पृथाम् । अजनिष्ट । पूपा । प्रऽपंथे । दिव । प्रऽपय । पृथिव्या । उभे इति । अभि। प्रियतमे इति प्रियऽतमे । सधस्थे इति सधऽस्यै ।आ। च । परी । च । चरति । प्रऽजानन् ॥६॥ उद्गीथ० अन्तरिक्षगमनसाधनभूतानाम्" पथाम् मध्ये य प्रकृष्ट पन्था तत्र प्रपथे अजनिष्ट जात , सुकृतिना सुगतिप्रापणार्थम् भवस्थित इत्यर्थ , पूषा देव । दिव च पथा मध्ये य पन्था तस्मिन् प्रपथे प्रकृष्टे पयि सुकृतिना सुगतिप्रापणार्थम् मननिष्ट । एवम् प्रपथे पृथिव्या वाजनिष्ट पूपर । यह ईशोऽसावत उभे द्यावापृथिव्यौ प्रियतमे सर्वम्येष्टतमे' सधस्थ सर्वस्य सहावस्थानभूते अभि प्रति आ चरति व परा चरति च । सुकृतिनाम् अस्मदादीना मुकृतफलोपभोगाधिष्ठानप्रदर्शनाथम् आगच्छति च पृथिवीं प्रति, परा गच्छति दिव प्रति । मननेद कर्म कृतम् अस्य कर्मण इदम् फलम् इति प्रजानन् । य ईश सोऽस्मान्१२ प्रकृप्टेन पथा नयतु सुकृतफलोपभोगायेत्याशीर्योज्या ॥ ६ ॥ बेङ्कट० मार्गाणाम् मुख प्रादुर्भवतु पूषा, एव" द्यावापृथिव्योश्च प्रवेशद्वारे। सोऽयम् पूषा उभे द्यावापृथिव्या आ चरति परा चरति च दिव पृथिव्या चरति पृथिव्या दिवम् प्रजानन् ।। ६॥ .. नास्ति अ २ प्रमिते विध ३. यजमाने भविष ५. नास्ति विम'. ५ मय मूको ६६ 'यत्यविशनाशस्य विर ७. 'यत् मूको, ८ 'गेमप्र विभ' ९९ नास्ति मूको १० "रिक्षे गम वि. 11. 'स्येषतमै मूको १२ 'स्मान् पति मूको १३ 'वन् विम' १५ वोयम् विमा १६ न्या विमा १. नास्ति वि विभ', एव वि ·३२७६ ऋग्वेदे सभाप्ये [अ५, ६, व २४. सरस्वती देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीमध्वरे तायमाने । सरस्वतीं सुकृतो अह्वयन्त सरस्वती दाशुषे वाय दात् ॥ ७ ॥ सरस्वतीम् । देवऽयन्तः । हवन्ते । सरस्वतीम् । अध्वरे । तायमाने । सरस्वतीम् । सुऽकृतः । अहृयन्त । सरस्वती । दाशुषे । वार्यम् । दात् ॥ ७ ॥ उद्गीथ० सरस्वतीम् मध्यमस्थानां देवताम् ' देवयन्तः देवान् यष्टुं स्तोतुं चेच्छन्तः हवन्ते भाह्वयन्ति कांगभावाय । सरस्वतीम् अवरे यझे तायमाने निवर्त्यमाने ह्वयन्ति कागभावार्थम् । सरस्वतीम् मुकृतः पुण्यफर्माणः पुण्यफलप्रदानाय अह्वयन्त आह्वयन्ति । यत एवम् अतः सरस्वती दाशुपे हवींषि दत्तवते यजमानाय मह्यम् वार्यम् वरणीयं कर्मफलम् दात् ददातु ॥ ७ ॥ वेङ्कट० सरस्वतीम् देवकामाः हवन्ते, सरस्वतीम् वितन्यमाने यज्ञे । सरस्वतीम् सुकर्माण.' द्वयन्ते । सरस्वती यजमानाय धनम् प्रयच्छति ॥७॥ सरसति या सरथ ययार्थ स्वधाभिर्देवि पितृभिर्मदन्ती । आसद्यास्मिन् बर्हिपि मादयस्वाऽनमीवा इप आ धैय॒स्मे ॥ ८ ॥ सरस्वति । या। सुप्रथम् । ययार्थ । स्वधाभिः । देवि । पितृऽभिः । मदन्ती । आऽसद्य । अस्मिन् । वर्हिषि । मादयस्व । अनमीवाः । इपः । आ । धेहि । अस्मे इति ॥ ८॥ उद्गीथ० है सरस्वति। देवि ! या त्वम् सरथम् क्रियाविशेषणमेतत् । पितृभिः सह समानेन रथेन ययाथ गच्छसि स्वधाभिः भन्नई विलक्षणैः मदन्ती तृप्यन्ती। सा त्वाम् आसद्य निषद्योपविश्य अस्मिन् वहिपि वेदिस्तरणे मादयस्व तर्पयात्मानं तृप्य वा। हविर्भिः तृप्ता च सती प्रत्युपकारार्थम् अनमीवाः भरोगा: भारोग्यजननीः इष अनानि मर्यादया यावदर्थ देहि अस्मे अस्मभ्यम् ॥ ८ ॥ घेवट. या स्थम् एकरथम् यासि स्वधाभिः देवि! सरस्वति! पितृभिः सह मायन्ती', सा स्वम् आसद्य अस्मिन् यज्ञे मादयस्व, रक्षोवर्जितानि च अनानि आ धेहि भस्मभ्यम् ॥ ८॥ आ धेहि सरस्वती यां पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञमभिनक्षमाणाः । सहस्रार्पमिळो अत्र भागं रायस्पोपं यजमानेषु धेहि ॥९॥ सरस्वतीम् । याम् । पितः । हवन्त । दक्षिणा । यज्ञम् । अभिऽनक्षमाणाः । सहस्रऽअर्घम् । इळ: । अत्रै । भागम् । रायः । पोपम् । यजमानेषु । धेहि ॥ ९ ॥ १. नास्ति वि. २. नारित वि. ५. 'न्ति वि. ६. 'म्मम् इति म. • ३. पितरमाने विम'. ५. रुपमाणो विमा ·सू १७, म १.] ३२७७ दशमं मण्डलम् उद्गीथ० सरस्वतीम् याम्' त्याम् पितरः हवन्ते भावयन्ति दक्षिणा हविरादिदानानि यज्ञम् वा मङ्गभावाय अभिनक्षमाणाः अभिगच्छन्तो व्याप्नुवन्तो वा। सा त्वम् सहस्राघम् बहुपूजनीय बहुत्वाद् मृष्टत्याच बहुभिः प्रशंसनीयम् उपयोज्यं वेत्यर्थः, इळः भलस्य भागम् अगम् मंशम् रायः धनस्य पोपम् पुष्टिस, बहुधनं चेत्यर्थः, अन इह अस्मिन् रोके कर्मणि वा वर्तमाने यजमानेषु भस्मासु धेहि धारय वा ॥ ९ ॥ वेङ्कट० सरस्वतीम्' याम्' पितरः माह्वयन्ति दक्षिणत: भागत्य यज्ञम् भभिव्याप्नुवानाः, सा त्वम् यहूनां पूजनीयम् भवस्य अन भागम् धनस्य च पोषम् यजमानेषु स्थापय ॥ ९ ॥ यथा अस्मान् आपो अस्मान् मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं वहन्ति दे॒वीरुदिदाम्यः शुचिरा पूत एमि ॥ १० ॥ आपः । अस्मान् । मातरः । शुन्धयन्तु । घृतेन । नः । घृतऽवः । पुनन्तु । विश्वम् । हि । रिप्रम् । प्रऽवहन्ति । देवीः । उत् । इत् । आभ्यः । शुचिः । आ । पूतः । एमि ।। उद्गीथ० सनेषु दशमेऽहन्यनया शुद्ध्ययं प्रोक्षणं क्रियते । आपः सर्वस्य मातरः मातृवदनुमाहिकाः अस्मान् शुन्धयन्तु प्रोक्षणेन शोधयन्तु । केनेव । उच्यते-घृतेन लुप्तोपममेतत् पदम् । घृतेनेव । घृतं सर्वस्य पावनं शुद्ध्यर्थ प्राशनोपदेशात् । तच्चाम्भोऽजायत' इति एवमुच्यते । धृतेन सर्व पुनन्ति । आपो घृतपञ्च घृतेन सर्वस्य पावयित्र्य. एवम् नः पापापनोदादेव शोधयन्तु। कस्मादेवं ग्रूमः। हि यस्मात् विश्वम् सर्वम् रिप्रम् पापम् प्रवहन्ति अपनयन्ति देवीः देव्य आप, भत एवं ग्रूमः। अनन्तरं च आभ्यः अपादानभूताभ्यः उत् स्वर्ग प्रत्यूचं गच्छामि शुचि सन् आ पूतः मर्यादया पूतः ॥१०॥ अस्मान् मातृस्थानीया' जगत. शुन्धयन्तु धृतेन प्रत्यक्षेणोदकेन, अस्मान् घृतेन च पुनन्तु । या घृतेन भन्यान् पुनन्ति ताः घृतप्वः । यद्वा गव्यमेव घृतम् । मन ग्राह्मणम्-"'धृतेन नो घृतप्व.५ पुनन्तु' इति । तद्वै सुपूतं यद् घृतेन पूयते" ( काश ४,१,२,७) इति । सर्वम् हि पापं पुरुषात् प्रवहन्ति देव्यः अपनयन्ति । 'तामु मई सातः भाभिमुख्येन उत् गच्छामि निर्मलाङ्गश्च पूतः च ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टकं षष्ठाध्याये चतुर्विंशो वर्गः ॥ वेङ्कट० आप द्रुप्सचस्कन्द प्रथमाँ अनु निमं च योनिमनु यच पूर्वः । समानं योनिमर्नु संचरन्तं दृप्स जुहोम्यनु सप्त होत्राः ॥ ११ ॥ दप्सः । चस्कन्द । प्रथमान् । अर्नु । द्यून् । डमम् । च । योनिम् । अर्नु । यः । च ! पूर्वः । समानम् । योनिम् । अनु । सम्ऽचरन्तम् । द्रुप्सम् । जुहोमि । अनु । सप्त । होत्रा. ॥ ११ ॥ ५. वृत 1. ती मूको. २. याम मूको ३. 'य वि'अ'. ४ शुद्ध' वि' भ'; शुन्धतु वि'. प मूको. ६-६. तात्वर्ष वि', तास्वयं भ'. ७. स्नान्माचरन् अ. ८-८. नास्ति मूको, ·३२७८ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ६, व २५ चस्कन्द उद्गीथ० अनयोत्तरया च सोमविग्रुपो जुहोति। अभिपूयमाणस्य सोमस्य द्रप्सः स्कनवान् गतवान् अन्यतोऽधिषवणचर्मण प्रथमान् अनु यून् प्रधानान् यागदिवसाश्च प्रति, इमम् च अपर सोमाभिपवनावर क्षणम् योनिम् सोमस्य स्थान कारणं वा अनु प्रति स्कसवान् । त सर्वप्रकारमपि समानम् साधारणम् योनिम् स्थानलक्षण स्थानमुक्तलक्षण वा सञ्चरन्तम् प्रतिगतमि त्यर्ध । द्रप्सम् सोमरस विगुड्लक्षणम् जुहोमि वचनव्यत्ययः कार्य । जुहुम । कथम् । अनु अनुपूर्व मित्यर्थ । कियन्तो जुहुम । सप्त' सप्तसङ्ख्याका विप्रुड्ढोमस्य' कर्तारः यजमानादय अध्वर्यु पुरोगा । अथवाऽन्यथा योजना क्रियते । हुत्वा च अनूपसर्गश्रुतिसयोगात् तथाप्रवृत्तिदर्शनात् च माहवनीयप्रदेशाद् भातीर्थदेशम् भनुलग्ना सर्पाम इति वाक्यशेष । कियन्तो वयम् अनुलग्ना साम । सप्त वयम् होत्रा विगुड्ढोमस्य कर्त्तार यजमानादय अध्वर्युपुरोगा n:॥ वेष्ट० सोमे स्थितस्योदकस्य सोमस्येव वा अत्र स्तुति । सोमे स्थित द्रप्स प्रथमान् पार्थिवान द्यून् दिवश्च अनुलक्षीकृत्य चस्कन्द । तदेवोक्तम् - इमम् च इति । अन' वाजसनेयकम् - 'असौ वा आदित्यो द्रप्स स दिव च पृथिवीं च स्कदत्यमूमिति 'इम च योनिमनु यश्च पूर्व' 'इतीम व लोकममु चेत्यतद् अथो यच्चेदमेत चीयते यच्चाद पूर्वमचीयतेति' 'समान योनिमनु सञ्चरन्तम्' इति समान ह्येप एत योनिमनु सञ्चरति 'द्रप्स जुहोम्यनु सप्त होत्रा' इति, असो वा आदिल्यो हप्सो दिश' सप्त होत्रा अमु तदादित्य दिक्ष प्रतिष्ठापयति" (माश ७,४,१,२०) इति ॥ १॥ - यस्तै दृप्सः स्कन्दति यस्तै अंशु/हुच्युतो धिपाया उपस्थात् । अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्राद तं ते जुहोमि मनमा वर्षट्कृतम् ॥ १२ ॥ य । ते । नुप्स । स्कन्दति । य । ते । अशु । बाहुऽच्युत । धिपाया । उपऽस्थात । अधर्यो । वा । परि । या । य । पवित्रात् । तम् । ते । जुहोमि । मनसा । वर्षऽवृतम् ॥१२॥ उद्गीथ० य ते तवाभिपूयमाणस्य सोमस्य द्रप्स रस स्कन्दति अधिपवणचर्मण अन्यत्र गच्छति । य च ते अशु रसादितर सोम स्कन्दति । अध्वर्युपाठात् 'प्रावच्युत' इत्यध्याहार्यम् । बाहुच्युत. इत्यस्य वा अध्वयोवो, इत्यनेन सम्बन्ध कार्य । प्रावच्युत अभिपबमवृत्तात् प्राण मन्युत । कुत्तोऽन्यत्र स्कन्दति। धिषणाया उपस्थात्' धिषणेप्ति अकारवकारलोपन लिङ्गवचनव्यत्ययेन च अधिपवणपर के उच्यते । धिपणयोरित्यधिपवणयो १० उपस्थात् उपगम्य यत्र तिष्ठति सोम स तयोरपस्थ , तस्मात्" । अधिपवणयो भवयवभूतात् सोमाऽवस्थानप्रदेशाद् अन्यतो गच्छतीत्यर्थ । अश्वर्या बाहुच्युत समसावध्वयुषासम्बद्धाभ्यार पाणिभ्या प्रच्युत सन् अन्यतो गच्छति । पवित्रान् । य सोम पूयमानो दशापविनाद् घा सर्वत स्कन्दति, तम् सोमम् ते तव परिदाय 1. नास्ति मूको .. विग्रहो' वि". ३ नुपल' विभ'. ४ देत मोक्तम् विम'. ५ तत्र नि'. ६-६. नि. विभ नास्ति को ८. वि''. . गाद उगम्य पर तिष्ठनि सोम मूको ... पयोरिस्पध्वर्युगलादधिष मूको. ११-21. 'पत्या। उपगम्य या विटति समः । स तयोरुपस्थाद ततः मूको १३.१२. अवयुस्मन् पातु मूको.

·सू१७, मे] दाम मण्डलम् ३२७९ सोमस्याऽवयवभूतम् जुहोमि भनौ प्रक्षिपामि । कथम् । मनसा सङ्कल्पमात्रेण । भाज्यहोम सोम- विमुद्दोम मनसा सन्धायेत्यर्थ । वपट्टतम् स्वाहाकारप्रदानेन प्रयोज्यहोमे सोमहोमसम्पादनाय मनसाऽभिसन्धानमात्रेण कृतवपद्कारश्चेत्यर्थ ॥ १२ ॥ घेवट० य ते सोम। इस स्कन्दति, य च ते अशु पाहुभ्या प्रच्युत भभिपवणफ्लकयो उपस्थात् स्कन्दति, अध्धयों पविनात् वा य गुप्स स्कन्दति, तम् ते जुहोमि मनसा वपट्कृतम् । स न वृथा' स्कन्दति इति ॥ १२॥ ३ . अवमश्च य, चय, धनाय भस्माक दृष्टाऽष्टफलाऽऽतय यस्तै द्रुप्सः स्कन्नो यस्तै अंशुवश्च यः परः सुचा। अयं दे॒वो बृहस्पतिः सं तं सिंञ्चतु राधसे ॥ १३ ॥ य । ते । दृप्स । स्कुन्न । य । ते । अशु । अप । च । य । पर । सुचा। अयम् । देव । बृहस्पति । सम् । तम् । सिञ्चतु । राधसे ॥ १३ ॥ उद्गीथ० य ते सव अभिपूयमाणस्य इप्सः रस स्कन्न गतोऽन्यनाधिपवणचर्मण, य च ते तव अशु रसाद् इतर रतारयव, अव च य स्वरपश्च य इत्यर्थ । पर प्रभूतश्व य इत्यर्थ । तम् उभयप्रकारम् भपि अयम् देव बृहस्पति त्रुचा होमपात्रण सम् सिञ्चतु सम्यक् क्षारयतु अनौ प्रक्षिपतु । किमर्थम् । राधसे इत्यर्थ ॥ १३॥ घेकर० य ते द्रप्स स्कन्न य च पशु घुचा गृहीत भवस्तात् स्कन्दते 'परम्ताद् वा अतिरिक्त , तम् अयम् वृहस्पति स्कन्नम् सम् सिञ्चतु धनार्थम् अस्माकम् । 'स्कन्ने हि' सोमे प्रजापश्चा. दिकमपि स्कसम् भवति, "तन्मा भूदिति ॥ १३॥ पर्यस्पतीरोपंधयुः पयसन्मामकं वचः । अपां पर्यस्वदित् पयस्तेन मा सह शुन्धत ।। १४ ।। पर्यस्वती । ओषधय । पयस्वत् । मामकम् । वच । अपाम् । पय॑स्वत् । इत् । पय । तेन । मा ! सह । शुन्धत ॥ १४ ॥ उद्गीथ० प्रत्यक्षकृतेयम् ऋक् । शुन्धतति मध्यमपुरुपबहुवचनन अपाम् भभिधानाद् भए सम्बोध्य कुमतेत्येतत् पदमध्याहियते। ह भाप । पयस्वती ओषधय पय १२उदकम् वृष्टिरक्षण युष्माकम् अवयवभूत तन तद्वती घृष्टियुक्ता भोपधी, कुरत इति शेष । किञ्च पयखत् पृष्टपाद्यु पकवत् प्राप्तप्रार्थितवृष्टयाादकमित्यर्थ । मामकम् मदीयम् वच वृष्टिप्रार्थनवचन वा कुरत । अपाम् ७ । 1. सधारय य मूको २ कृत पटक रस्य मुको ३ जनयु'वि' ५ धा विम ५ 'वस्था वि'' ६६ परस्वत्सा ७, ति मूको ८ उशना' विमा 10.10 नास्ति' " अन मूको १२ १२, उदब वृद्धिल वि॥ १३ प्रारयापि मि वि.

·३२८. ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ६, २५. वृष्टिलक्षणाना सम्बन्धि पय उदकं भूमिष्ठम् पयस्वत् वृष्टयुदक्सयुक्त यथाकार कुरुत । तेन च उदकेन सह मा माम् शुन्धत शोधयत सस्कुरुत ॥४॥ चेड्डट० पयस्वत्य ओषधय', पयस्वत् मामकम् च वचनम् । किं बहुना-यह किञ्चिद् अपाम् पयस रस , तत्सर्वम् पयस्वत् एव ससृष्टम् उदकेन । तेन सारेण सह माम् भवशुन्धतति । 'आपो अद्यान्वचारिष रसेन समगमहि" (ऋ १,२३,२.) इत्युक्तमिति ॥ १४ ॥ 'इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याये पञ्चविंशो वर्ग ॥ [१८] 'सकुसुको यामायन ऋषि । , ४ मृत्युर्देवता, ५ धाता, ६ त्वष्टा, ७ १४ पितृमेध , प्रजापति वा। त्रिष्टुप् छन्द, " प्रस्तारपदिक्त , १३ जगती, १४ अनुष्टुप् । परै मृत्यो अनु परेहि पन्था पस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रीमि मा नः प्र॒जां रीरिषो मोत वीरान् ॥१॥ परम् । मृत्यो इति । अनु । परी । इहि । पन्याम् । य । ते 1 स्व । इतर । देवऽयानात् । चक्षुष्मते । शुण्यते । ते । व्रीमि । मा । न । प्रऽजाम् । रिरिप । मा । उत । वीरान ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तर" सूक्त 'पर मृत्यो' इति चतुर्दशर्चम् यामायन सकुसुको ददर्श । तनाद्याश्चतस्रो मृत्युदेवता । पञ्चमी धातृदेवता । शेषा पितृमेधकर्मणि पठिता देवता प्रयोगवशात् झया । तत्रतत्र यथाकथञ्चित् शौनकैनालस्यनाशक्त्या वाऽनिरूपितत्वाद् भहमत्र येन मन्त्रेण यद् द्रव्यम् अभिधीयते प्राधान्येन तद् दव्य तस्य मन्त्रस्य देवतत्यनेन न्यायेनाऽ येन या ययाप्राप्त दवतामभिन्यायिष्यामि। 'हे मृत्यो। परम् भयम् पथाम् पन्थानम् अनु परा इहि परागच्छ, य पन्था ते तर स्व स्वकीय इतर अन्य देवयाना देवान् प्रति गमनमार्गात् । पितृयाण पथि स्थित जहि। भह तु देवयान पयि स्थित अतो मा माम् जिघांसीरित्यभिप्राय । न च केवल माम् । किं तहि। चक्षुष्मते पश्यते शृण्वते च सर्वम् । अप्रतिहतसवन्द्रियविज्ञानायेत्यर्थ । ते तुभ्य मृत्यवे जवीम कथयामि स्वाम् अभ्यर्थयामीत्यर्थ । किमु यते । न सम्माकम् प्रनाम् दुहितदौदिग्रादिकाम् मा रीरिष मा हिंसी । मा उन मा च पारान् पुत्रपौवादीन् पुसो हिंसी ॥2॥ पेट. सकुसुको पामायन । परम् मृत्यो। भनु प्रगच्छ पन्थानम्, य ते स्वभूत देवयानात् मन्य । न' यजमानात् परागच्छत्यर्थ"। चक्षुष्मते इति स्पष्टम् ॥ १॥" तासा पन्था . .. भोपय वि ओषधय विभा • मारकम् मूको ३ नास्ति वि' ४ आवशुपतनि मुको ५ समझीमद कि, समापिहिम', मनरसहि वि'. ६६ नास्ति मूक ७ परमित्यादि सूक्तपरभ्यने रिंभदिप ८ नारित मूको *पज्ञाना' भवि' या (१५)द्र तेराय: बिम', 'नार प्रगिदि .

·दशम मण्डलम् सू १८, में २] ३२८१ मृत्योः पदं योपर्यन्तो यदैत द्राधीय आयु: प्रतरं दधानाः । आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवत यज्ञियासः ।। २ ॥ मृत्योः । पदम् । योपर्यन्तः । यत् । ऐत । दाधीयः । आयुः । प्रऽतरम् । दधानाः । आऽप्यायमानाः । प्रऽजयो । धनैन । शुद्धाः । पुताः । भवत । यज्ञियासः ॥ २ ॥ उद्गीथ० मृलोः 'स्वभूतम् पदम् पद्यतेऽस्मिमिति पदं पितृयाणं तत्' योपयन्तः विमोहयन्तः, परि- पर्जयन्त इत्यर्थः । यन् यस्मात् एत' गतवन्तो यूयं देवयानेन पथा। यस्मान्मृत्योः स्वभूतं पितृयाणप्रापकं फर्म परित्यज्य देवयानापरकर्मणि दीर्घतरं प्रकृष्टतरं च म्याध्यादिरहितम् आयुः जीवितम् दधानाः धारयन्तः, प्रामुमन्त इत्यर्थः । आप्यायमानाः মঘমালা पुनपोग्रादिकया' धनेन च गवावहिरण्यादिकेन' जन्मान्तरसचित- दुरितक्षयात् शुद्धा भवत । वर्तमानजन्मार्जितदुरितक्षयात् । पूता भवत यूयम् है यहियासः! यज्ञसम्पादिनो यजमाना:! ॥२॥ वेङ्कट० मृत्योः गच्छत: पदम् अपुनरागमनार्थम् योपयन्तः' यत् गच्छय मृतस्य बन्धवः! दीर्घतरम् आयुः बारमनि प्रतरम् निदधानाः । तेन प्रजया धनेन च आप्यायमानाः शुद्धाः पूताः 'च भवत मत उत्तरं कामं यज्ञाहीः ॥२॥ प्रवृत्त प्रजया हमे जीवा वि मृतैराघवन्नभृद्भद्रा देवहूतिनों अद्य । प्राञ्चौ अगाम नृतये हाय द्राधीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥ ३ ॥ इमे । जीवाः । वि । मृतैः । आ । अववृत्रन् । अभूत् । भद्रा । देवऽहूतिः । नः । अद्य । प्राचः । अगाम । नृतयै । हाय । द्रा/यः । आयुः । प्रऽतरम् । दानाः ॥ ३ ॥ उद्गीथ० श्मशानकर्म कृत्वानन्तरम् 'इमे जीवाः वि मृतैरावत्रन्' इत्येतां पठन्तः सव्यं बाहु" प्रत्यावर्तमानाः प्रत्यग् भनवेक्षमाणा. व्रजन्ति । इमें मृतस्य सम्बन्धिनः जीवाः वयं पुत्रपौत्रादयः वि आ अवतन् प्रसव्यं व्यावृत्ताः, "संस्कृत्य क्षेमेण" पराङ्मुखीभूता इत्यर्थः। मृतैः पञ्चम्यर्थे नृतीया । इमें मृतेभ्य. पितृभ्यः व्यावृत्ताश्च । अभूत् भूता सुवृत्ता भद्रा कल्याणी क्षेमकारी देवहूतिः देवस्य यमस्य हूतिराह्वान यत्र सा देवहूति: श्मशानक्रिया पितृमेधाख्या। इदानीम् प्राचः प्राञ्चितार: प्रकृष्टया गत्या गन्तारो" भूत्वा अगाम गृहान् प्रति गच्छामो वयम् । किमर्थम् । नृतये 'नृती गात्रविक्षेपे'। स्वकर्मणि गात्रविक्षेपार्थम् , स्वकर्मानुष्टानायेत्यर्थः । हसाय हसनाय 1-1. स्वभूतपद अवि'. २. त मूको. ५. पुत्रलोलिकया मूको. ५. वा मूको. ६. गवा च हिर वि". ७. मोपरितदुरि मूको. ८.शप वि. ९. गोवयन्तः वि भ'; योषयन्ते वि'. १०, नास्ति वि. 1. बाहुः अविर १२. मन्यनपेक्षमाण: मूको, १३. नास्ति मको. १४-१४, सहधर्म: त्यक्षेमेग विक्ष, संस्कुर्मः ...क्षेमेण म विर. १५. इमा वि", इमा म वि. २६. सूतश्च मूको. ७. प्राञ्चिकारः वि. १८. गन्तारा दि.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, ६, व २६ च। हसनेन चान तत्पूर्वक्रीडा लक्ष्यते। पुत्रपौत्रादिभि सह क्रीडनाय चेत्यर्थ । दाघीय दीर्घतर प्रकृष्टतर च व्याध्यादिरहितम् आयु जीवितम् दधाना भात्मनि धारयन्त प्राप्नुवन्त इत्यर्थ ॥३॥ वेङ्कट० इमे जीवत मृत व्यावृत्ता। भवतु च अस्माकम् अद्य भद्र यज्ञ विसृष्टे । अत उत्तर वयम् प्राञ्च गच्छेम न प्रत्यञ्चो नृत्तहसनयोयथापूर्व दर्शनाय द्राधीय आयु प्रतरम् दधाना ॥३॥ इत पूर्वम् आशौचे इम जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषा नु गादपरो अर्थमे॒तम् । शुतं जीवन्तु शरदः पुरूचीरन्तर्मृत्युं दधता पर्वतेन ॥ ४ ॥ इमम् । जावेभ्य ( परिऽधिम् । दधामि । मा । एषाम् । नु । गात् । अपर । अर्थम् । एतम् । शतम् । जीवतु । शरदं । पुरूची । अ त । मृत्युम् । दधताम् । पर्वतेन ॥ ४ ॥ उद्गीथ० त्रिभिः पादः मध्यम परिधि परिदधाति शातिकमणि चतुर्थेन पादैनाऽश्मानम् उत्तरतोऽग्ने कृत्वा (तु आय ४६,९१०)। इमम् मध्यमम् परिधिम् जीवभ्य पठ्यर्थे चतुर्थी। मृत्योर्मध्य इत्यध्याहार्यम् । पुत्रपौत्रादिनीवाना मृत्योश्च मध्ये तिरस्करणार्थम् दधामि स्थापयामि । किमथम् । एषाम् मृताना पितृणाम् अथम् एतम् अतरथ गतिरिहोच्यते । मरणाख्याम् अपर अन्योऽपि पुत्रादिजीव क्षिप्रम् अप्राप्ते काले मा गात् मा प्रापत् इत्यनेन प्रयोजनन । सर्वथा पुत्रादिजीवा जीवतु' । कियन्त कालम् । शतम् शरद । कीदृशा । पुरूची बचना स्वकारातवैश्शीतोष्णवपादिभि अनुगता बहुभि प्राणिभि अनुगता वा अत दधताम् अन्तर्दधतु च अन्तर्हित च कुर्वन्तु मृयुम् । केन। पवतेन पाषाणेन ॥ ४ ॥ वेड्सट० इमम् जीवेभ्य रक्षार्थ मृत्यो परिधानम् दधामि । मा एपाम् नीवताम् । अत उत्तरम् अन्य इमम् भध्वानम् गात् । शतम् शरद जीव तु बवागमना । मृयुम् अत दधताम् शिलोचयेन"॥४॥ गतिमतr यशहान्यनुपूर्व भारन्ति पर्थ मुख मनुभिर्यन्ति साधु । यथा न पूर्वमपरो जात्यवा धोतरायूपि कल्पयैपाम् ॥ ५ ॥ या । अहानि । अनुऽपूर्वम् । भवन्ति । यर्था । ऋत । ऋतुऽभि । यति । साधु । यो । न । पूरम् । अपर । जहाति । एष । धात । आयूपि । कल्पय । एपाम् ॥ ५ ॥ उदीय० यथा येन प्रकारेण अहानि अहोरामाणि अनुपूर्वम् अनुक्रमण भवति परिवर्तते, यथा प ऋतुभि सह यन्ति गीत साधु शोभनम् अविपर्यासन, एवम् यथा भातव शरदादय . ता विभ' २ ' मूको ३ सुति मूको नागलेतो मूको. . दक्षा मूको ' रक्षगाः वि. माविमा "नास्ति वि १३ चयस्तेनम वि'म'. "देवारमान' मूको ९. उपरि . ५ नास्ति १०.जीवना ·सू१, दशम मण्डलम् ३२८३ 'पूर्वम् पूर्वकालीनम् अपर 'अर्याफ्कारीन अस्माकुशीन 'न जहाति न परित्यनति पूर्वमरणेन, एवम् मनेनोक्तन प्रकारेण हे धात:। आयूपि जीवितानि कपय समर्थय कुर एषाम् भस्मीनानाम् ॥५॥ घेङ्कट० यथा अहानि भतुममेण भवति, यथा वा प्रातव पौं ऋतुभि अनुपूर्वम् यन्ति साधु न यसन्तात् प्राग प्रीम , सधपाम् भायु रपय देव! अभयाय । यथा न पूर्वम् पितरम् अपर पुन जहाति, एवं विधात ! एपाम् कल्पय आयूपि ॥५॥ 'इति सप्तमाटके पटाध्याये पतिशो वर्ग ॥ ३ आ रोहतायुर्जरस घृणाना अनुपूर्व यतमाना यति छ । हह त्वष्टा सुजनमा सजोपो दीर्घमायुः करति जीवसै वः ॥ ६ ॥ आ। रोहत । आयु । जरसम् । वृणाना । अनुऽपूर्णम् । यतमाना । यति । स्थ । इह । त्वष्टा । सुऽजनिमा । सऽजोपी । दीर्घम् । आयु । करति । जीपसे । व ॥ ६ ॥ उद्गीथ० स्वष्टदेयतेयम् । त्वष्टेत्यनिवाग्वादिरयास्त्रयोऽप्युच्यन्ते । अन पुन श्मशानकर्मसम्बन्धाद् अनिरुध्यते। अनयाऽऽनदुहे चर्मण्यमात्यान् भारोहयति शान्तिकमणि (तु. आय ४,६,८)। अमात्यशब्देन स्वजन उच्यते। हे मृतस्य स्वजना । पुनपौनादय। मानदुहे चर्मणि जीवितम् नरसम् वृणाना शान्तिकांगभूतम् अग्निम् प्रार्थयमाना । एवञ्चारोहत-अनुपूर्वम् ज्यष्टक्रमेण वर्णानुक्रमेण वेत्यर्थ । यतमाना संयतमाना सम्पतमाना या परस्परेण सगच्छमाना वेत्यर्थ । यति स्थ यावन्तो भवथ यूय तावन्त सर्व एवेत्यर्थ । इह धर्मणि कर्मणि का मारूढाना च सताम् त्वष्टा भग्नि सुजनिमा शोभनजन्मा सजोषा समानप्रीति समानसेवनो' वा दीर्घम् आयु जीवितम् करति करोतु जीबसे चिरजीवनाय व युष्माकम् ॥ ६ ॥ बेङ्कट० आ रोहत आयु जराम् गुणाना 'यथाज्येष्ठ गच्छन्त शोभनननन भवद्धि सङ्गत दीर्घम् आयु करोतु जीवनाय युप्माकम् ॥१॥ आ रोहत आयु प्रयतमाना ८ ६ यावन्त १० भवथ। इह वटा इमा नारीरविधवाः सुपत्नीराजनेन सर्षिा सं विशन्तु । अनश्रवोऽनमीवाः सुरत्ना आ रोहन्तु जनयो योनिमग्रे ॥ ७ ॥ हमा । नारी । अविधवा । सुऽपत्नी । आऽअञ्जनेन । सर्पियो । सम् । विशतु । अनश्रव । अनमीया । सरना । आ । रोहन्तु । जनय । योनिम् । अग्रे ॥ ७ ॥ . 1-1 पूर्वकालीनम् भ वि७२ पूर्व कालोनम् वि. १-२ मक्कुिलीनोऽस्म कु वि", अवाक्कुलीन अ ३३. नास्ति मूको ४ देवते चेयम् भवि' ५ सम्पन् माना विर ६ सका मूको. ७ समामवेनो मूको ८ 'नाम् वि' म', वृणा वि. ९९ ज्येष्ठ गच्छयो वि' भर १०. नास्ति विर ·आजनन भाडू ता . ३२८४ ऋग्वेदे सभाष्य [अ७, अ६, २५. उद्गीथ० अनयची सर्पिपा भक्षिणी अञ्जाना नारी इसते श्मशानकमानन्तरम् (तु. भाग ४६,१२). इमा मृतस्य सम्बन्धिन्य नारी नार्य अविधवा जीवद्भर्तृका' मुपत्नी "शोभना भार्या ' असतीत्वादिदोपरहिता ईपदर्थे । ईपदानेन सर्पिपा घृतात्मकेनाऽक्षिणी स्वेस्थे, अडतवेति' शेष, सम् विश तु सवेशनमा सामर्थ्याद् गमनम् । श्मशानात् गृहान् प्रति गच्छत्त्वित्यर्थ । अनश्रय भश्रुवर्जिता अरदत्य इत्यर्थ । अनमीवा अरोगा मानसटु खवर्जिता इत्यर्थ । सुरला रिलम्' (निघ २,१.) इति धननाम । शोभनपरिधानादिधना , सुवैषा इत्यर्थ । आ रोहन्तु प्रविशन्वित्यर्थः । जनय न्त्यपत्यमिति जनयो नार्य योनिम् स्वगृहम् अग्रे प्रथम पुभ्यः ॥७॥ वेङ्कट० इमा नारी अविधवा शोभनपतिका आञ्जनेन अत्त नेत्रा ' सर्पिषा मृष्टसुसा सम् विश तु अश्रुवर्जिता अनमीवा सुरला" आ रोहन्तु जाया गृहम् भग्रत ॥ ७ ॥ जनय. उदीर्घ नार्यभि जीपलोकं गतासुमेतमुप शेप एहि । हस्तग्राभस्य दिधिपोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमुभि सं बभूथ ॥ ८ ॥ उत् । ईर्घ । नारि । अभि । जीवऽलोकम् । गतऽअसुम् । एतम् । उप। शेपे । आ। इहि । हस्तऽप्रामस्य । दिधिषो । तव । इदम् । पत्यु । जनिऽत्वम् । अभि । सम् । बभूथ ॥ ८ ॥ उद्गीथ० भनयचर्चा चितितो मृतस्य पनीमुत्थापयति देवर वयस्यो वा जरद्गृहदासो वा (तु आर ४,२,१८)। उत् ईर्व ईतिर्गत्यर्थ । उद्गच्छ उत्तिष्ठ चितित इत्यर्थ । हे नारि। मृतस्य पनि। उत्थाय च या त्वम् गतासुम् उत्तान्तप्राणम् एतम् पतिम् उप शेषे उपस्वपिषि एतस्य मृतस्य पत्यु' समीपे पार्चे निषद्य शेपे" इत्यर्थ । सा त्वम् जीवलोकम् अभि आ इहि जीवाना पुत्रपौत्रादीना लोक गृह प्रति भागच्छ । कमादेवमुच्यसे । यसात् हस्तग्राभस्य पाणिग्रहीतु दिधिषो गर्भाधातु सम्बन्धि इदम् जनि वम् जन्म, इमा देहेपूत्पत्तिं गतमित्यर्थ , अभि सम् बभूथ अभिसम्भूतासि त्वम् मध्यवसायमानेणैव । पतिलोक प्राप्तवती तस्मादेव प्रवीमीत्यर्थ ॥ ॥८॥ घेङ्कट० उपरि निपातिताया " पत्न्या उत्थापने विनियुक्तपा (तु आय ४,००८)। उत् तिष्ठ नारि ।"। जीवलोकम् प्रति गतासुम् एतम् पसि विश्व पुराणमनुपारयन्ती "उप शेषे हस्तग्राहस्य तर धारकस्य पत्यु गृहम् इदम् (व जायात्वम् अभि सम् वभूथ अनुसरणनिश्चयम् भकृया इति ॥ ८॥ स्थान यस्माख अस्य ..जीवमता अवि. २.२. शोमनमायाँ वि ३ अनने म वित १. अलेति वि पति म वि. ५ 'नेत्रा वि', 'नोत्रा विर ६. "न्ति विमा ७ रक्दा वि' ८. नास्ति मूको पते भ विभ १. स मूको. ". उपरि परिपातिनाया विमा. १२. श्री वि'भ',नरी वि. १३. नास्ति वि. १४ 'न्ति सिम',न्य वि. १५-१५ नास्ति विस ·सन्तः सू१८, मं] दशमं मण्डलम् ३२८५ धनुर्हस्तादादांनो मृतस्यास्मे क्षत्राय वर्चसे पाय । अत्रैव स्वमिह वयं सुमीरा विश्वाः स्पृधौ अभिमातीर्जयेम ॥ ९ ॥ धनुः । हस्तात् । आऽददानः । मृतस्य । अस्मे इति । क्षत्राय । वर्चसे । बलाय अत्र । एन । स्वम् । इह । वयम् । सुऽवीरा 1 विश्वा । स्पृधः । अभिऽमाती । जयेम ॥ ९ ॥ उद्गीथ मनपर्चा धनुरत्यापपति' प्रियश्चेद्यजमान (तु. आर ४, २, २०)। चितिस्थस्य मृतस्य हस्तान् धनुः आददानः । किमर्थम् । अस्मे भस्माकम् क्षनाय क्षरत्वाय प्रजापालनलक्षण- सनियत्वाय'। पर्ची ऐश्वर्यलक्षणदीप्तये च याय शारीराय च सेनारक्षणाय च । भाददान इति रक्षगाथै शानजन्तप्रयोगात् साकाङ्क्षत्वात् अवामीति शेपः। किं प्रवीमि । उच्यते । अन एव राष्ट्रे श्मशाने वा। सप्तमीनिर्देशात् स्थित्येति शेपः । त्वम् च यजमानः इह एव राष्ट्रे श्मशाने वा स्थित्वा वयम् मुवीराः शोभनपुनाश्च त्वदीया पुते सर्व वयम्' समुदिताः अनेन धनुषा विश्वाः सयाँ स्पृधः समिती. अभिमाती: जयेम भभिमवेमेत्याशास्महे ॥ ९ ॥ वेङ्कट० मृतस्य दम्तात् 'धनुः आददान.' अहं भवामि भसाफ क्षत्राद्यर्थम् । कथम् तानि त्वया नावकामेयुरिति । अर एवं त्वम् इह वयम् च सुपुत्रा भवन्तो विश्वान् शजून् अभिमन्यमानान् । जयेम ॥९॥ उप सर्प मातरं भूमिमेतामुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेाम् । ऊर्णनदा युवतिर्दक्षिणावत एपा त्या पातु निझतेपस्थात् ॥ १० ॥ उप । सर्प । मातरम् । भूमिम् । एताम् । उरुऽव्यर्चसम् । पृथिवीम् । सुऽशाम् । ऊर्णऽनदा. । युवति । दक्षिणाऽजते । एपा । या । पातु । नि.s#ने । उपांत् ॥ १० ॥ उद्गीथ० मत उत्तराश्चतस्र पृथिवीदेवता । अस्थिकुम्भम् अनया भूमौ निदधति (तु आर ४,५,१)। हे मस्थिकुम्भ! मस्माभिर्भूमौ निधीयमानस्त्वम् उप सर्प उपगच्छ अनुप्रविश मातरम् सर्वस्य मातृभूताम् भूमिम् एताम् उरुव्यचमम् पृथिवीम् सुशेवाम् विविधमञ्चन पूजन गमन वा व्यच तदुर विस्तीर्ण यस्या असाघुरुव्यचा, ताम् उरव्यचसं विस्तीर्णविविधपूजनगमनाञ्चत्यर्थ । पृथिवीम् विस्तीर्णाम् । सुशेवाम् मुसुखाम् । उपसर्पन्त' च सन्तम् ऊर्णनदा ऊणैव मृद्वी मुकुमारा युवतिः यौवनान्विता दक्षिणावते द्वितीयार्थे चतुर्येपा। दक्षिणायन्त दत्तदक्षिणम् 'त्वा मस्थिकुम्मरूपवन्त त्वाम् यजमानम् एषा पृथिवी पातु रक्षतु । कुतः । निर्जते मृत्युदेवताया उपस्थात् समीपस्थानान् ॥१०॥ भव । रोगय मूको. ... चत्मरुपस्था विस, रूपस्थापयति भवि' २ पालनक्षत्रिय मूको. ३ पा(पविभ') १. एवं वि. ५-५ 'धार विभ', 'नुदादान वि. ६६ विश्वा वित्र हि मन्द- मानान् वि. (4) अ', विश्वाच्छन्नमिमायमाना वि. ७ यन्त• अवि, पंयन्त वि मस्थिकुम्मरूपवन्तवा ('पवला वि") मूको.

·३२८६ ऋग्वेदे सभाष्ये [भ७, ६, व २५. वेङ्कट० कर्तेऽनया' कुम्भमवदध्युः (तु. आय ४,५,५)। उप सर्प मातृभूताम्' भूमिम् एताम् उरुन्यासिकाम् विस्तीर्णाम् सुसुखाम् । उणेव मृद्वीयम् युवतिः दानवते भवति । सा एषा त्वाम् रक्षतु नितेः सकाशात् ॥ १० ॥ ५इति सप्तमाष्टके पष्ठाध्याय सप्तविंशो वर्ग: ॥ तेन उच्छ्वंञ्चस्व पृथिवि मा नि बांधथाः सूपायनास्मै भव सूपवञ्चना ! माता पुत्रं या सिचाम्पेन भूम ऊर्णहि ॥ ११ ॥ उत् । श्वश्चस्व । पृथिवि । मा । नि । बाधथाः । सुऽउपायना । अस्मै । भव । सुऽउपवञ्चना । माता । पुत्रम् । या । सिचा । अभि । एनम् । भूमे । ऊर्गुहि ॥ ११ ॥ उद्गीथ० हे पृथिवि! 'उत् श्वश्वख अध्वंगतमेनं कुरु', मा नि बाधथाः मा सम्पीडयेत्यर्थः। किञ्च सूपायना सूपगमना सूपसपैत्यर्थः । अस्मै अस्यास्थिकुम्भस्यार्थाय भव स्वम् सूपवञ्चना 'वञ्च प्रलम्भने । प्रलम्भनं प्रतारणम् । चात्र तत्पूर्वकं प्रतिष्ठापनं लक्ष्यते । सूपप्रलम्भना सुप्रतिष्ठा चेत्यर्थः । किञ्च यथा माता पुत्रम् बालकं वस्त्रान्तेनाच्छादयति, एवम् एनम् अस्थिकुम्भ हे भूमे। अभि ऊर्गुहि भाभिमुख्येनाच्छादय ॥११॥ यङ्कट० कर्ते पांसूनवकिरति ( तु. आर ४,५,६)। उत बोजमिव एनम् उत् श्वञ्चस्व, मा अधस्तात् कृथाः । सूपचरा अस्मै भव सूपप्रलम्भा च । माता पुत्रम् यथा वस्त्रान्तेनाऽऽच्छादयति तथैव एनम् अभि-च्छादय भूमे!" ॥१॥ उच्छ्वञ्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्रं मित उप हि अयन्ताम् । ते गृहासौ घृतश्चुतौ भवन्तु विश्वाहास्मै शरणाः सन्त्वत्रं ॥ १२ ॥ उत्ऽश्वश्व॑माना । पृथिवी । सु । तिष्ठतु । सहस्रम् । मितः । उप । हि । श्रय॑न्ताम् । ते । गृहास. । घृतऽश्चुतः । भवन्तु । विश्वाहा । अस्मै । शरणाः । सन्तु । अत्रं ॥ १२ ॥ उद्गीथ० पासुभिः प्रच्छाद्योत्तरां पठति (तु. आग ४, ५, ७)। उत्-धश्चमाना ऊर्च गच्छन्ती अस्थिकुम्भमवष्टभ्यापीडयन्तीत्यर्थ. । पृथिवी सु तिष्ठतु सुप्रतिष्ठिता भवतु । किञ्च पार्थिवाः पांसवः सहस्रम् मित्तः सहस्रमिति तृतीयार्थे प्रथमा । मित इति च एकवचनम् । सहस्रेण सम्मिताः बहुसख्यायुक्ता भनन्ता इत्यर्थः । उप हि प्रयन्ताम् 1 हि-निपातः पादपूरणोऽन। उपश्रयन्ताम् अस्थिकुम्भमाश्रयन्तु सम्परिवार्य तिष्ठन्तु इत्यर्थः । कि ते पासवः अस्थिकुम्भस्य घृतश्चुतः घृतस्योदकस्य क्षारयितारः भवन्तु अस्थिकुम्भस्योपरि सवितारः भवन्वित्यर्थः" । किञ्च विश्वाहा सर्वदा अस्मै मस्यास्थिभूतस्य शरणाः सन्तु भाश्रयभूता भवन्तु अत्र अस्मिलोके ॥ १२॥ - । । बहुवचनस्य स्थाने गृहास: गृहभूताः सर्पिपो वा ..कवि''. २. माननाम् विभ. ३. एवाम् वि'. ५... नारित मूको. ६. वि. ७. भूमेः मुको. ८. रामेगा वि. ... मास्ति मूछो. 1. भान्तु भव' मूको. ४. निऋतेः मृको ९. क्षरिता' वि.

·दशमं मण्डलम् सू९८, १३] ३२८७ वेङ्कट० उत्थापयन्ती पृथिवी सु तिष्टतु सहस्रम् बीजानि उप श्रयन्ताम् एनम् । ते चास्मै गृहा भवन्तः मधुश्च्युतः सर्वदा भस्म भाश्रयभूताः भवन्तु अत्र ॥ १२ ॥ उत् ते स्तमामि पृथिवीं त्वत् परीम लोग निदधन्मो अहं रिपम् । एतां स्थूणां पितरौ धारयन्तु तेऽत्रा यमः सादना ते मिनोतु ॥ १३ ॥ उत् । ते । स्तनामि । पृथिवीम् त्वत् ।परि। मम् । लोगम् । निऽदधत् । मो इति । अहम् । रिपम् । एताम् । स्याम् । पितरः । धारयन्तु । ते । अत्रै । यमः । सदना । ते । मिनोतु ॥ १३ ॥ उद्गीथ० भनयाऽस्थिकुम्भं कपालेनाऽपिदधाति (तु. आर ४, ५, ८) 1 ते तवास्थिकुम्भस्यापि- धानत्वेन सम्बन्धिनीम् पृथिवीम् कपाललक्षणाम् उत् स्तनामि "टभि स्कभि' प्रतिबन्धे' । प्रतियनामि त्वत् परि पष्टयर्थेऽन पशमी। उपरिशब्दस्य च उकारलोप.। तवास्थिकुम्भस्य तवोपरि तव सम्बन्धिना कपालेन त्वामपिदधामीत्यर्थः। फिञ्च इमम् लोगम् लोप्टकपाललक्षणम् । निदधत् मस्थिकुम्भस्योपरि स्थापयन्' 'अहम् मो रिपम् मा हिंसि' केनचित् । किञ्च एताम् मया निहिताम् स्थूणाम् कपाललक्षणाम् पितरः प्रेता इतरे वा धारयन्तु निश्चला कुर्वन्तु ते वास्थिम्भरय सम्बन्धिनीम् । किश अन भस्यां भूमौ यमः पितृपतिः सदना द्वितीयेकाचनस्यायं छान्दस नाकारः। सदनं स्थानं ते तवास्थिकुम्भस्य मिनोतु परिच्छिनत्तु भनुजानात्वित्यर्थः ॥ १३ ॥ बेङ्कट० कुम्भं कपालेनाऽपिदधाति' (तु. आय ४,५,८)। उपरि तनामि भधःस्थितस्य' तव कपालेन पृथिवीम् । एतोपरि पृथिवीम् " तवोपरि इमम् लोगम् लोप्टम् ५ निदधत्" मो अहम् रिपम् । एताम् पृथिव्या भास्तीर्णाम् ५ स्थूणाम् पृथिव्या धारयित्रीम् पितरः धारयन्तु इति कपालाभिप्रायम् । अस्मिन् स्थाने तब "यमः स्थानानि करोतु ॥ १३ ॥ प्रतीचीने मामहनीयाः पर्णमित्रा दधुः । प्रतीची जनभा वाचमश्वे रशनयां यथा ॥ १४ ॥ प्रतीचीनै । माम् । अर्हनि । इध्याः । पूर्णम् इव । आ । दुवुः । प्रतीचीम् । जग्रभ । वाचम् । अश्वम् । रशनयो । यथा ॥ १४ ॥ उद्गीथ० प्रतीचीने प्रतिगते सम्प्राप्ते अहनि अस्थिसञ्चयनदिवसे माम् भस्थिकुम्भरूपं यजमानम् आ दधुः त्वयि भूमावाहितवन्तः पुत्रपौत्रादयोऽधिकृताः" । "किमिव माहितवन्तः" । इष्वा. १. 'यन्निव वि. २. पृथ्वी वि''. ३. एनाम् मूको. ४.४. स्तभि स्कमि विस्कमि स्फुभि भ दि. ५. लोह मूको. ६. लोटकेपा वि. स्थापयते मूको. ८.८. dिसीमम मूको. ९. नातिदधाति दिरअ'. १०.१०. .."तस्य वि' अ. 11.11. तपो पृथिवीम् विम', नास्ति वि'. १२. लोदम् वि' नास्ति वि'. १३. लोधम् मूको. १४. निधत् मूको. १५. 'स्तूर्णाम् विज्यातीर्णाम् म. १६. नास्ति विभ', स्थूणा वि'. १७.१७. यमस्थानानि वि दमन्धनानि वि. १८. 'दयोषिताः मूको. १९.१९. किमिहाभिहि मूको.

·किमिव । ३२८८ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ ७, अ६, व २८. पर्णम् इव यथा केचिदिषुकाराः इष्वाः सम्बन्धि पर्ण वाजाख्यं सुश्लिष्टम् इपावादधति', एवम् । एतज्ज्ञात्वा प्रतीचीम् त्वां प्रतिगतां प्रार्थनाद्वारेण त्वत्कर्णपथं प्राप्ताम् वाचम् प्रार्थनारूपाम् "एपा त्वा पातु नितेरुपस्थात्' (ऋ १०,१८,१०), 'उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि मा नि बाधथाः सूपायनास्मै भव सूपवश्वना' ( १०,१८,११) इत्यादिकाम् अधिकृतसत्काराम् ' जग्रभ गृहाण । अश्वम् रशनया रज्ज्वा यथा कश्चिद् गृह्णीयात् कर्तव्यत्त्वेन, मनसि कुवित्यर्थः । अथवा मृतस्य पुत्रो ब्रवीति । प्रतीचीने प्रतिगते भद्याहनि मां मृतस्य पुत्रम् भादधुः श्मशानकमणि कर्तव्ये महताऽऽदरेण श्लिष्टमाहितवन्तः अधिकृतवन्त: ऋत्विगादयः स्मृतिकारा' वा। किमिव आ दधु । इप्वाः सम्बन्धि पर्ण वाजाख्यं यथा केचिदिपुकारा. पणे सुश्लिष्टम् इषावादधति', एवम् । एतज्ज्ञात्वा हे पृथिवि ! प्रतीचीनम् प्रार्थनाद्वारेग त्वत्कर्णपथ प्राप्तां वाचम् प्रार्थनारूपाम् 'एपा त्वा पातु निरतरुपस्थात्', 'उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि म नि बाधथाः' इत्यादिकाम् जप्रभ गृहाण कर्वव्यत्वेन । किमिय। अश्वम् रशनया यथा कश्चिद् गृह्णाति, एवम् ॥ १४ ॥ घेङ्कट० 'सञ्चयनमूर्व दशम्याः कृष्णपक्षस्य' ( आग ४,५,१) इत्युक्तम् । अपचीयमानचन्द्रक" माम् अहनि समस्यन्त. ते इयाः पर्णमिव आ दधुः । वाचम् च मदभिमुखीमिमा जग्राह । भन्नेण संस्कृतो यथा समादाय स्वर्ग गच्छति, नत्ववधूय अवकाम्यति अवम् रशनया यथा इति । 'उन्दास्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति" एनोडं शकुन्ता इव जातपक्षा." ( वाध ६,१) इति स्मृतिः ॥ १४ ॥ "इति सक्षमाटके पाध्याये अष्टाविंशो वर्ग:२॥ व्याकरोत् पटमध्यायं सप्तमस्याष्टकस्य स. दुहिता भवगोलस्य मुन्दरी यमजीजनत् ॥ इति वेङ्कटाचार्यविरचिते अक्संहिताव्याख्याने सप्तमाष्टके षष्ठोऽध्यायः ।। इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाएके पष्ठोऽध्यायः ।। . 'दाति भवि". २. भविपुल मूको. ३. परिणतयन्तः वि. ५. रतिकारा भवि'. ५. 'दाति मदि'. परिवी भूको. ७. ' मूको. ८. माय स्वान्त दिम मससन्त वि. .. 'धीमर बिम', 'सीमर'. ...को. 11.11.नी तपश विम'. १२.१२. नाति भू. १.वि.म.

·१] दशम मण्डलम् ० अथ सप्तमोऽध्याय । घेट 'नि वर्तध्व मानु मात' ध्याधिख्यासति माधव । 'वस्वादिषु प्रवक्तव्यम्' मादित सम्प्रदर्शयन् ॥ १॥ वसवो रद्रा मादित्या. शाटगायनकदर्शिता'। छते माज्ञवल्क्येन शरकत्याय महर्षये ॥२॥ मन शाट्यायनकम् -- 'क्तमे वसव इति । अमिश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्ष चादित्यश्च द्योश्च चन्द्रमाय नक्षत्राणि चैते वसव । एतेषु हीदं सर्व वसु हितमिति । तस्माद्वसव इति । कतमे रुदा इति । दश पुरुषे प्राणा इति होवाच । आत्मैकादश ते यदोकामन्तो यन्ति अय रोदयन्ति । तस्माद् रुद्रा इति। क्तम आदित्या इति । द्वादश मासाः संवत्सर इति होवाच' (जत्रा २,७. [ तु. माश १२, ६, ३, ६.८ प्र.) इति । प्रोवाच वृहदारण्ये शाकरयायैव याज्ञवल्क्यस्तदथ ब्राह्मण शृणु ॥३॥ पृच्छते। वसून् अयं 'क्तमे वसव इति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्वाऽन्तरिक्ष चाऽऽदित्यश्च दौश्व चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते' वसव' (माश ११,६,३,६) इत्यादिक वाजसनेयिभ्य श्रोतव्यमिति । भरुणेनाम ऋषिभिर्वसवोऽन्ये' प्रदर्शिता भनिश्च जातवेदाश्च पठिता नामभिश्च रुद्रानपि पठन्त्यन्यान्' अरुणा गणश स्थितान् । ज्ञेयास्ते प्रभ्राजमाना भरणप्रक्रमक्रमात् ॥ ५॥ ये वा केचन सन्त्येते के एतेषा समन्वय । क्रमेण सवनेपूक्तो विविधाहाणे सह ॥ ६ ॥ प्रहैरिन्द्रादयोऽस्माभिरिज्यन्ते गृहदेवता । अन्येपु चेज्यमानेषु कथ वस्वादयो गता ॥ ७ ॥ वसुरुदादितिसुता इन्द्रेण सह सङ्गता। देवता तविशिष्टेन्द्र सवनानां प्रदर्शित ॥4॥ वस्वादयश्च बहुभिरन्यदेव समन्विता । अग्निवाय्वादयस्तेषु प्रधाना इति निर्णय ॥९॥ मिर्वसवोतन्य विम'. विम', सन्वेते वि 11. पवादियु क वि', पवस्वादिषु वक्त भ', वस्खादिविह वक्त वैऋभ, २. "ता वि'अ'. ३.३ पृच्छी वि'क्ष' ४. मे ते वि. ५५. छौश्वदमा मूको, ६ नास्ति वि ७ महर्षि- ८. 'ता विमा ९ "न्याद दि 1.. भ्राज' वि'क्ष' ", सञ्चत १२-१२ गैरिद ऋष.

·भूस्वेदे समाये [अ५, अ५, १. उत्तम श्रीणि शता नी सहारे बहवो हि प्रदर्शिता । इन्द्रद्वारेण सर्व च ते योपु समन्विता ॥१०॥ प्रतिरोक स्थितान् वृते ‘य देवासो दिवी (वि"इ)त्यपि । तेषु क प्रथमो वर्गों मध्यम क एवविधेषु मन्नेषु क्रियाकारकबोधनम् । शक्यतेऽनृषिभि कर्तुं न विविच्य प्रदर्शनम् ॥ १२॥ बहूनामिह क्रियाफारकदर्शनात् । भवत्यर्थोऽपि विस्पष्ट प्रयोक्तुरिव मन्त्राणा सनिधी ॥ १३॥ श्रय सङ्ख्यासमुद्देशे भूयान् भवति सराय। ब्राह्मणानि সমানি तदर्थेविति निर्णय ॥१४॥ य "एव च कथितेऽप्यर्थे नानादिग्भ्य समागता । पठन्ति चेद् ब्राह्मणानि तत एष विनिर्णय ॥१५॥ पठिता देवताध्याय त्रिपु स्थानेषु दवता । विद्यन्त स्तुत्यो याला वा एता यास्कदर्शिता ॥ १६ ॥ केचिद् वस्वादयस्तेषु प्राग्वाह्मणदर्शिता । प्रजापतिश्चाश्विनौ च बहिर्भूता इति स्थिति ॥ १७ ॥ अष्टौ वसव' इत्युक्त्वा यदतावत्त्वकीर्तनम् । तत्तु वस्वादिबाहुल्याद् उपेक्ष्यान्यत् कृत विदु ॥ १८ ॥ 'अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या एतावतो) वै देवा' (न मम्म ४, ५, ७, २) रोपम रिधोरण । २ तितु आणि xxx [१९] मथितो यामायन , भृगुवारुणिवा, भार्गवश्च्यवनो वा ऋषि । आपो गावो वा दवता, प्रथमाया उत्तरार्धस्य भग्नीपोमो । अनुष्टुप छन्द, पष्टी गायत्री । नि वर्तचं मार्नु गाताऽस्मान्सिपक्त रेवतीः । अनीपोमा पुनर्वसू अस्मे धारयतं रयिम् ॥१॥ , . ५. उच्यते ३,१, ..१,१३९," ३. 'म विभ ५ द्रवि', तत एव विनि' विभ ७. नास्ति विमा. 4 भिद्य वि'. १०. 'स्यस्योभ "यन्यात् विभ. :- नास्ति मूको. म. ९ नास्ति वि ·६९,म. दशम मण्डलम् नि । वर्तघम् । मा । अनु । गात । अस्मान् । सिसक्त । रेवती । अग्नीपोमा । पुनर्वसु इति पुन असू । अस्मे इति । धारयतम् । यिम् ॥ १ ॥ उद्गीथ 'उत्तर स्तम्' नि वर्तवम्' इस्पष्ट गोदेवतम् भन्देवत या भृगुवारणिर्भार्गवश्च्यवनो या यामायनो या मथितो ददर्श । आप हे गाव या यूयम् भन्यतो गच्छत्य नि यर्तध्वम् अस्मान् प्रति । मा अनु गात भस्मत्तोऽन्य पुरपम् । एतन्मयोन श्रुत्या अस्मार पुत्र सिषक्त वाहनदोहनम्नानपानादिद्वारेण सेवत हे रेवती ! नीहादिधनेन धनवस्य ।। त्रीह्यादिधनसहिता सेवध्यमित्यर्थ । हे अमापोमा! पुनर्वसू! पुन पुनर्वस्तारी' स्तोतॄणां यणाय बाच्छादयतारो' युवामपि अम्मे भस्मासु धारयतम् स्थापयतम् रयिम् धन गोरक्षणम् भम्रक्षण था। प्रीह्यादिधनसहितमिति सामथ्यात् पूर्ववयोज्यम् । एवम् अन्ना हद्देवतागराभिप्रायेण भतीपोमयो गुणभाव प्रधानभावो वा कल्प्य (तु दे ७,..)॥॥ येलूट. यामायनो मथित । तम् भाशौचात् । परित्यक्तनित्यनैमित्तिक परित्यज्याss' पशवो वाऽग्रामन् । स एतेन सूक्षेन पुनराद्वयति । नि पर्तध्वम् मा अनुक्रमेण गच्छत, अस्मान् सेवध्वम् पशुमत्य! धनवत्यः वा। हे मनीपोमो। पुनर्वस्! यो भपक्रान्तं वसु पुनः पुरषाय निय उथ , "तो मासु'० धारयतम् रयिम् ॥ ॥ . पुनरेना नि वर्तय पुनरेना न्या कुरु । इन्द्र एणा नि यच्छत्व॒ग्निरेना उपार्जतु ॥२॥ पुर्न । एना । नि । वर्तुय । पुन । एना । नि । आ । कुरु । इन्द्र । ना ! नि । यच्छतु । अग्नि । एना । उपऽआजतु ॥ २ ॥ उद्गीथ० मारमनवात्मान सम्प्रेपयति । हे मदीयान्तरात्मन् ' भन्यतो गच्छन्ती एना गा अपो वा वृष्टिरक्षण पुन नि दर्तप सदभिमुरी कुरु । निवर्य च. पुन. एना, मात्मायत्ता कुरु । सहायभूत एना नि यच्छतु त्वदा- करोतु । अग्नि च एना उपक्षिपतु" वा, उपयोग्या करोत्वित्यर्थ ॥ २॥ चङ्कर० एना पुन एव निवर्तय इन्द्र'। पुन एना नि. भा. कुरू नियता कुरु यत्ता उपाजतु उपगमयतु १५ अपक्रमिता त्वच अने। 'क्रामन् वि' " नास्ति श्र. २. स्वते ना व मूको ३. अशौचाइ वि ४ यजाव विथ', श्यनाप वि ५ 'कमत वि 'यन्ति विमा ८ पशुम यो मूको ९. यावन् वि १०. तावद् वि, प्ता व वि' व ' " उपक्षिपयनु वि १२ पुन पना मूको १३ अवकाता विम', भपकामता वि १४ पना वि. १५. नास्ति विस ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ ७, अ५, व. "नि आ कुरु' । अथ परोक्षमाह-इन्द्र एना भस्मासु नि यच्छतु । तदर्थम् अग्नि एनाः गच्छन्ती. दण्डादिना उपाजतु ॥ २॥ पुरता नि वर्तन्तामस्मिन् पुष्यन्तु गोपतौ । इहैवाग्ने नि धारयेह तिष्ठतु या रयिः ॥ ३ ॥ पुन । एता । नि । वर्तन्ताम् । अस्मिन् । पुष्यन्तु । गोऽपतौ । इह । एन । अग्ने । नि । धारय । रह ! तिष्ठतु । या । रयि. ॥ ३ ॥ उद्गीथ० पुन प्रति नि वर्तन्ताम् , मम भवन्त्वित्यर्थ । भूत्वा च अस्मिन् मयि गोमती गवा सानादिमतीनाम् भपा वा वृष्टिरक्षणाना स्वामिनि स्वत्वेन स्थित्वा नित्यम् पुष्यन्तु पुष्टा भवन्तु । पुष्टाश्च सती इह एव अस्मिन्नेव मयि गोपतो हे अग्न! नि धारय नियमेन इह एष मयि गोपती या रयि यदपि धन बीह्यादिक चापि गोसहित तिष्टतु ॥३॥ वेङ्कट० पुन एता नि वर्तन्ताम् , निवृत्ता च अस्मिन् गोपती भवन्तु पुष्टा । रयिम् नि धारय । इह तिष्टतु या रयि ॥३॥ एता मा स्थापय । इह एव अमे। यन्नियानं न्ययनं सज्ञानं यत् परायणम् । आवर्तनं निवर्तन यो गोपा अपि तं हुवे ॥ ४ ॥ यत् । निऽयानम् । निऽअयनम् । सम्ऽज्ञानम् । यत् । पराऽअय॑नम् । आऽप्रर्तनम् । निऽवर्तनम् । य । गोपा । अपि । तम् । हवे ॥ ४ ॥ उद्गीथ० "यत् नियानम् गवा नियान नियमेन यान्त्यत्रेति नियान स्थान गोष्ठाख्यम् । यच्छब्दयो- गात, तच्छन्दोऽध्याहार्य । हुव इति च क्रियापद सर्वतोऽनुपजन्यम् । तदपि हुवे माद्यामि । भादानमभिमुखीकरणम् । तेन चात्र तत्पूर्विका प्रार्थना रक्ष्यते । गोसहित प्रार्थय इत्यर्थ । न्ययनम् यदपि गवा चरित्र गताना नियमेन गृहप्राप्तिलक्षण तदपि प्रार्थये । यदपि गवाम् 'सज्ञानम् सम्यग् ज्ञायतेऽनेनेति सज्ञानम् शपलादिचिह्न नाम वा तदपि प्रार्थये । यत् अपि गवाम् परायणम् परागमन चरित्र धन प्रति गमन तदपि प्रार्थये । यदपि गवाम् आवर्तनम् यन धरितुम् इतश्वेतश्च प्रवर्तनं तदपि प्राधये। यदपि गवा' चरित्वा गृहान् प्रति निवर्तनम् तदपि प्राधये। य अपि गोपा गोपालक, तम् भरि हुवे प्रार्धये। सर्वगुणोपेता गा हत्यः ॥ ४॥ प्रार्थप ... या वि' म'न्यकुछ वि'. ५ 'सर' वि". ६. भारित भ. २. चरि दि. ३.नास्ति वि. ५४. नास्ति वि" ·सू १९, मं ५] दशर्म मण्डलम् ३२९३ वेड्यूट० यग्न नियान्ति' तत्' नियानम् पन्था.। या नियन्ति तत्' न्ययनम् । भरण्यम्। तस्मिन या सहयन्ते इतरेतरं जानन्त तत् सज्ञानम् । अथ तत धरणार्थ या पराचीना यन्ति तत् परायणम् । परित्या पत भावन्ते तत् आवर्तनम् । आयत्ता यम्मिन गोपा अभि- गच्छन्ति तत् निवर्तनम् । एवंविधेभ्यो यहुभ्य स्थानेभ्यः गा मा हुवे । य. चाऽऽमां गवाम् गोपा सम् अपि दयामि इति ॥ ४ ॥ अन्वे य उदान व्ययन य उदानट् परायणम् । आवर्तनं निपर्तनमपिं गोपा नि वर्तताम् ॥ ५ ॥ य । उत्ऽआनंट् । विऽअर्यनम् । य. । उत्ऽआनट् । पराऽअर्यनम् । आइतनम् । निवर्तनम् । अपि । गापा । नि । वर्तताम् ॥ ५ ॥ उद्गीथ य. गोपा उदान व्यामोति ध्ययनम् विविधगमनम्" गवा नष्टानाम् पणाम् इततश्च भ्रमणमित्यर्थ । य च गोपाल. उदान व्यामोति अनुभवति । किम् । परायणम् परागमनम् गोभि सहाट प्रति चारणाय गमनमित्यर्थ । यश्च गोपाल. आवर्तनम् अनुभवति गोभिश्चरन्तीभिश्वेतश्चेतश्च' भ्रमणमित्यर्थ । यश्चाटवीतो" गोभिः सहितो" गृहान् प्रति निवर्तनम् अनुभघति, स अपि गोपा गोपालो गोभि. सहितो'२ गृहान् प्रति नि वर्तताम् क्षेमेणाऽऽगच्छत्वित्यर्थः ॥५॥ वेङ्कट० यतो विविध गच्छन्ति तत् व्ययनम् । य" गोपा एतानि स्थानानि उद्यानोति', स गोपा गोभि सह अपि नि वर्तताम् ॥ ५ ॥ आ निरर्त नि वर्तय पुर्नर्न इन्द्र गा देहि । जीवाभिर्भुनजामहै ॥ ६ ॥ आ। निऽर्त । नि । वर्तय । पुन । न । इन्द्र । गा.। देहि । जीवामि । मनजामहै ॥ ६ ॥ उद्गीथ० आ निवत आ" इति भर्वागित्यर्थे । भवांग् अस्मदभिमुख निवर्तस्व ()" त्व है इन्द्र', अस्मदभिमुखो भवेत्यर्थ । भूत्वा चान्यसो गच्छन्ती नि वर्तय अस्मदभिमुखी कुरु । पश्चात् न भस्मभ्यम् है इन्द्र। गा देहि त्वम् । दत्ताभिश्च गोभि जीवाभि चिरञ्जीविनीभि सर्वश्रीवयन्तीमिया मुनजामहे देवपितृमनुप्यान् भस्माश्च सम्मोजम । सम्पुष्णीमेत्याशास्महे ॥ ६॥ । कृत्वा च पन ६. मा वि. .."याति वि. २ ते वि. ३. पन्यानम् वि. ५. तस्य विमा ५. 'यम् विमा ७ विविथ...न मूको ८ 'हामंत्री मूको. ९. मिरितश्चे विष 1. 'चार्मवी. भूको. , सह अवि, सदतो वि १२. सस्तो मूको. १३. मूको. १५. नास्ति वि. १५. यया विभ. १६. अति मूको १७. नास्ति मुको १८. विप इति चिन्त्यम् (तु वैप १.१८३१p. १९. जीविमि वि, 'जीवाभि म. २०. 'यतीवों वि ·३२९४ ऋग्वेद सभाध्ये [अ५, अ७१. वेङ्कट० यो निवर्तयति स निवर्तः । आ' नि वर्तय है निवर्त। अपगच्छन्ती• गाः। पुनः अस्मभ्यम् इन्द्र! गाः देहि । जीवाभिः गोभिः इन्द्र ! भुनजामहे ॥ ६ ॥ परि वो विश्वतो दध ऊर्जा घृतेन पय॑सा । ये देवाः के च यज्ञियास्ते रय्या सं सृजन्तु नः ॥ ७ ॥ परि । वः । विश्वतः । दधे । ऊर्जा । घृतेन । पय॑सा । ये । देवाः । के । च । यज्ञियाः । ते । रय्या । सम् । सृजन्तु । नः ॥ ७ ॥ उद्गीथ० वः युप्माक गवां सम्बन्धिना ऊर्जा अन्नेन हविक्षणेन घृतेन च पयसा च क्षीरेण च विश्वत विश्वान् सर्वान् देवपितृमनुष्यान् परि दधे सन्धारयामि पुष्णामि, नात्मानमेव केवलम् । एतज्ज्ञात्वा ये के च देवा' यज्ञियाः यज्ञसंवाहाः', ते रय्या धनेन गोलक्षणेन सम् सृजन्तु संयोजयन्तु न. अस्मान् । अनुग्रहवुद्धया स्वयमुपनमन्तीपु गोपु व्याघातं मा कार्परित्यर्थ. ॥७॥ वेदट हे देवाः! युष्मान् अहम् विश्वतः परि दधे दक्षा घृतेन पयसा च'। ये के-चन भवन्ति यज्ञाही देवाः, ते अस्मान् एया सम् सृजन्तु ॥ ७ ॥ आ निवर्तन चर्तय नि निवर्तन वर्तय । भूम्यावतस्रः पृदिशस्ताभ्य॑ एना नि वर्तय ॥ ८ ॥ आ। निऽवर्तन । वर्तय । नि। निऽवर्तन | वर्तय । भूम्याः । चतस्रः । प्रऽदिशः । ताभ्यः । एनाः । नि । वर्तय ॥ ८ ॥ उद्गीथ आ कारो वर्तयेत्यनेनाख्यातन सम्बन्धयितव्यः। हे 'मदीयकर्मात्मन् ! अभिमुखम् आ स्तुत्या यागेन च प्रसाद्योपनामयेत्यर्थः । यूयमपि हे गाव.! निवर्तन निवर्तध्वम्) प्रसद्योपनमतेत्यर्थ ११ किं च उपगम्य पश्चात् गोपाऽऽलम्भनकर्मक्षयाद् अपगच्छन्तीगी. पुनरपि स्तुन्या प्रसाद्य निवर्तय। अनिवर्तमानाश्च यूयमपि हे गाव. निवर्तन निवतध्वम् (१) पुनरपि प्रसद्योपनमतेत्यर्थ." । कुतो निवर्तयामि निवतीमहे चैति पृष्ट उच्यते-भूम्याः पृथिव्याः सम्बन्धिन्यो याः चतस्रः प्रदिशः प्रकृष्टा दिश प्राच्याद्याः ताभ्यः दिभ्यः एनाः गाः सर्वदिक्काः नि वर्तय । निवर्तध्वं" यूयमिति सामध्यादयाहार्यम् । भदेवतापक्षेऽपि सूनार्थों यथा घटते, तथा योजना कर्तच्या ॥८॥ वर्तय गा. प्रसाद्यमानाः यागेन च 1.1.नास्ति विभ'. २. युटितम् वि' में नास्ति वि'. ३. 'भ्य वि'अ'. म. ५. देवमनुष्यपितन् म वि'. ६. साहनि, सपहाः वि. ७ नास्ति विमा वि'. ९.५. कमात्माभिमु मूको. १०. निवर्तन निवर्तनं भवि, निवर्तन वि". ११. प्रमापो' मुको. १२. निवबर्ष म दि. १३. सामान्यादयारार्यम् म वि. ४. नास्ति 4. नास्ति ·३२९५ सू २०, म १] दशम मण्डलम् वेड्सट० सा पपा निगदव्याख्याता। इन्द्रो निवर्तन इति ॥ ८॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये प्रथमो वर्ग' ॥ [२०] 'एन्द्र प्राजापत्यो वा विमद , वासुको यसुकृद् वा मपि । अनिर्देवता । गायत्री छन्द प्रथमा एकपदा विराट, द्वितीया अनुष्टुप, नवमी विराट् , दशमी निष्टुप् । भद्रं नो अपि वातय मनः ॥१॥ भद्रम् । न । अपि । वातय । मन ॥१॥ उद्गीथ० उत्तर सूक्तम् 'भद्र न' इति दशाक्षरमेकपादयुक्त शान्लथ मनोदेवतम् । शान्तिकर्म देव , प्रजापतिर्वा' । ऐन्द्र प्रानापत्यो वा विमदो ददर्श । अनेन सूक्तेन शान्त्यर्थ यत्कर्म क्रियते जपलक्षण होमएक्षण वा तदुच्यते। हे शान्तिकर्म प्रजापते' वा भद्रम् कल्याणम् अनर्थशान्तिरक्षण धर्मार्थकामादिलक्षण च न अस्माक सम्बन्धि मन मनसाऽत्र मनमादिसर्वकरणानाम् भधिष्ठाता मोक्तृपुरुषो लक्ष्यत तस्य सुखदु खफल्सम्बन्धात् । मनभादिमर्वकरणानाम् अधिष्ठातार सुखदुस परस्य भोक्तार पुस्पमित्यर्थ । अपि वातय अपिरन धात्वथांनुवादी । गमय प्रापयेत्यर्थ ॥।॥ इति वनवासीविनिर्गताचार्यस्य उद्ीयस्य कृता ऋग्वेदभाप्ये चतुष्पञ्चाशोऽध्याय समाप्त ॥ सूक्त समासम्॥ वेङ्कट० विमद ऐन्द्र । भद्रम् अस्माकम् भागमय' मन । अग्निं तुष्टूपु' प्रार्थयते । भाग्नेयम् इद सूक्तमिति ॥1॥ अग्निमीळे भुजां यविष्ठं शामा मित्रं दुर्धरीतुम् । यस्य धर्मस्वरेनीः सपर्यन्ति मावरूधः ॥ २ ॥ अग्निम् ।ळे । भुजाम् | यविष्ठम् । शासा । मित्रम् । ऽधरीतुम् । यस्य । धर्मन् । स्त्र । एनी सपर्यत । मातु । ऊधं ॥ २ ॥ उद्गीथ० उत्तर' सूक्तमाग्नेयम् ऐन्द्र प्रानापरयो वा विमदो ददर्श । अग्निम् अहम् इळ 'ईड स्तुती'। स्तौमि । कोहशम् । भुनाम् हविर्भुजा दवाना मध्ये यविष्ठम् युवतमम्, भग्निहोनादिकार्थम् अहन्यहनि जायमानत्वाद् भतिशयेन युवानमित्यर्थ । अथवा भुजा भोक्तव्यानामाहुतीनां मिश्रयितृतमम् , इतरपा दवाना तन्मुखत्वाद् भतिशयनाऽत्तारमित्यर्थ । शासा अनुशासनेन हतुना मित्रम् यस्मात् इद कर्तव्यमिद म कर्तव्यमिति सर्वमनुशास्ति तस्मात् सर्वस्य निग्धभूतनत्यर्थ । दुर्धरीतुम् दुर्धर च दुर्निवार शत्रुभियुद्धकाले। अथवा प्रामदाह पनदाहे च। किञ्च यस्य भन्न सम्बधिनि धर्मन् कर्मणि अग्निहायादिके व सर्वदेवनात । । एकाधिका द्र ... नास्ति मूको २ वां । अब व तयति मूके. ३ इतोऽग्रे उद्गीथाचायाभिमता सूनसख्या 'यति विभ इष्टषु विस, तुष्टुवु भो ६ • भानयेमैन्द्रमिति सूक्तम् उत्त' भ ८ तदुखस्वाद मूको. नास्ति वि.

·३२९६ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अव दिवम् आदित्य वा एनी देवान् प्रतिगच्छन्त्य माहुतय सपर्यन्ति स्थितिकरणद्वारेण परिचरन्ति सेवन्ते । अथवा स्व सपर्यन्तीत्यनयो' सामानाधिकरण्यम् । स्वरिति चायमन सर्वपर्यायो निपात । स्व सर्व देवा एनी भारमान प्रतिगरणाय गन्तीराहुती' स्तुतीश्च सपर्यन्ति परिचरन्ति सवन्ते, उपजीवन्तीत्यर्थः । किमिव । मानु ऊध लुप्से पममेतत् । यथा मातुर्गों ऊध क्षीरोपसहारस्थान वत्सा उपजीवन्ति । एव तमनिमोळे इति सम्बन्ध कार्य ॥१॥ वेङ्कट० अग्निम् स्तौमि रक्षणा देवाना मध्ये युवतमम् शासितारम् असताम् अनुशासितार वा मित्रम् दुर्धरम् । यस्य व्रते सनी प्रजा गमनशीला पृथिव्या ऊर परिचरन्ति । वर्पत्यप्ति इति कर्षणादिकम् कुर्वन्ति ॥ २ ॥ यमासा कृपनीळं भासाकेतुं वर्धयन्ति । भ्राज॑ते श्रेणिंदन ॥ ३ ॥ यम् । आसा । कृपऽनीळम् । भासाऽकैतुम् । वर्धयन्ति । भ्राजते । श्रेणिऽदन् ॥ ३ ॥ उद्गीथ० यम् अग्निम् आसा उपासनेन स्तुतिभिह विभिश्च सेवनेन कृपनीळम् कर्मस्थानम् सर्वकर्माधारमित्यर्थ । भामाकतुम् ज्वारालक्षणम् एत दीप्तिपताकम् दीप्त कर्तार था। वर्धयन्तिः शरीरण वोर्येण च स्तोतारो पटारश्च । यच्छन्दश्रु तेस्तच्छन्दोऽध्याहार्य । सोऽग्नि भ्राजत दीप्यते' सर्वत्र कर्मार्थम् । कीदृश । अणिदन ज्वाराप्रद ॥॥ वेङ्कट० यम् भास्येन कल्पितस्थान दीतिरश्मिम्' वर्धयन्ति । स भ्राजते अयणशीलदन्त ॥ ३॥ अर्यो विशा गातुति प्र यदान दियो अन्तान् । कविरनं दीयानः ॥ ४ ॥ अर्य । विशाम् । गातु । एति । प्र। यत्। आनट् । दिव । अन्तान् । कवि । अभ्रम् । दीद्यान ।। उद्गीथ० अर्य स्वामी सर्वस्याग्नि विशाम् यजमानमनुष्याणा च गातु विशिष्टगतिरनि । किञ्च यत् यदा दीद्यान दीप्यमान एति ऊर्ध्व गच्छति, तदा प्र आनट प्रकर्षेश व्यामोति तेजसा । किम् । दिव गुलोकस्य अन्तान् पर्यन्तान् । काव मेधावी अभ्रम् भगान्तरिक्षोपलक्षणम् । अभ्रोपरक्षितम् अन्तरिक्ष व्यामोतीत्यर्थ ॥ ३ ॥ बेहट० स्वामी मनुष्याणाम् स्तोतव्य तदानीम् एति, प्राप्नोति यदा अन्तरिक्षस्य पर्यन्तान्' कवि अभ्रम् दीपयन् ॥ ४॥ जुपद्धव्या मानुपस्योर्धस्तस्थावृम्या यज्ञे । मिन्यन्त्सन पुर एति ॥ ५ ॥ जुपत् । हन्या । मानुपस्य । ऊर्ध । तस्यौ । ऋम्यो । यज्ञे । मन्वन् । सम । पुर । एति ॥५॥ - रषयन्तीत्यप न ये वि', 'एवयोः वि', 'अनयो विमा २. गुन्नी को ३ नास्ति मूको. १ दोसय वि' मूको. ६ दीतिर ग्नम् विभ, दीप्रशिमम् वि. शीलता विम. मोपल' मूको ९ पर्यस्तात् वि' म','न्तार वि. .

·सू२.,म.] ३३९७ दशम मण्डलम् उद्गीथ जुपन् सेयमान, भक्षयरित्यर्थ.। हव्या हवींषि मानुपस्य यजमानमनुष्यस्य स्वभूते यज्ञ ऊर्थ तस्थौ तिष्ठति ऊध्य ज्वलतीत्यर्थ ।। वेङ्कट० सेवमान ' हवींपि मनुष्यस्य उत्तिष्ठति दीप्तेन तेनसा सह यज्ञे। परिच्छिन्दन् यज्ञगृह वस्य' पुरस्तात् उत्तरवेद्याम् एति ॥ ५ ॥ स हि क्षेमो हविर्यजः श्रुष्टीदस्य गातुरेति । अग्निं देवा वाशीमन्तम् ॥ ६ ॥ स । हि । क्षेम । हपि । यज्ञ । श्रृष्टी। इत्। अस्य। गातु । एति । अग्निम् । देवा । वाशीऽमन्तम् ।। घेवट० स रक्षक हविप यज्ञ, तस्यैव गातु क्षिप्र देवान् एति स्तुतिशब्द, यस्मिन् य: अमिम् स्त्रोतार स्तुतिमन्तम् कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये द्वितीयो वर्ग' ॥ पव : ८ जातम् यज्ञासाई दुवं इपेऽग्निं पूर्वस्य शेवस्य । अद्रेः सूनुमायुमाहुः ॥ ७ ॥ यज्ञऽसहम्। दुवै । इपे । अग्निम् । पूर्वस्य। शेषस्य । अदें । सुनुम् । आयुम् । आहु ॥ ७ ॥ घेङ्कट० महत्तया यज्ञस्य मभिमवितृ धनम् इच्छामि। अमिम् पूरकस्य सुसय भश्मन गन्तव्यम् आहु । अप्ति सुसार्थम् उपगन्तन्य' इति ॥ ७॥ नरो ये के चास्मदा विश्वेत् ते वाम आ स्युः। अनि हपिपा वर्धन्तः ॥ ८ ॥ नरै ।ये । के । च । अस्मत् । आ। विश्वा । इत्।ते। वामे।आ। स्युरिति स्यु । अग्निम् । हविषा । वर्धत ॥ वेड्डट. ये वेचन मनुष्या भस्मत आ जाता सर्वे "एव ते धने आ भवेयु २ अग्निम् हविषा वर्धन्त १५ ॥८॥ कृष्णः श्वेतोऽस्पो यामो अस्य बन मन उत शोणो यशसान् । हिरण्यरूपं जनिता जजान ॥ ९ ॥ कृष्ण । श्वेत । अरुप । याम । अस्य । अन । ऋज । उत । शोण । यशस्वान् । हिरण्यऽरूपम् । जनिता । जजान ॥ ९ ॥ घेवट० अस्य रश्मि बहुवर्ण । अय महान् भन्नवान् " अजुगामी । तम् इम हिरण्यवर्ण जनयिता नयामास अग्निम् ॥९॥ १ इत परम् २०तमसूतस्यावशिष्टभाग २ तमसूनच लुप्त द्र २ भासे' वि १ ५५ नास्ति भूको ३ नास्ति वि अभिमत विभ ७ सनम् दि. वि'म'. १० नास्ति विमा ... एते मूको १२ इव' विम'. १४ मन्नदाम् मूको 'व्यम् ४ स्तुमत दिमा ८. आत्मन वि. १३ वर्धयन्तु विमा ·प्राग्वेदे सभाष्ये [अ अ व ३. एवा ते अग्ने विमदो मनीपासूों नपाद्मृतेभिः सजोपाः । गिर आ वक्षत् सुमतीरियान इपमूर्ज सुक्षिति विश्वमाभाः ॥ १० ॥ एव । ते । अग्ने । विऽमदः । मनीषाम् । ऊर्जः । नपात् । अमृतेभिः । सऽजोषाः । गिरः ।आ। वक्षत् । सुऽमतीः । इयानः । इषम् । ऊर्जम् । सुऽक्षितिम् । विश्वम् । आ । अभारित्यभाः ॥१०॥ वेङ्कट० एवम् ते अग्ने। विमदः स्तुतिम् हे अन्नस्य पुत्र! हविर्भिः सङ्गतः करोति । तदेवाऽऽह- स्तुती:२ आ वहति त्वदीयाः सुमती: अभिगच्छन् । तथा सति त्वम् अन्नम् रसम् शोभन- निवासम् च गृहम् सर्वम् च अन्यदपि आ हर ॥ १० ॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये तृतीयो वर्ग: ॥ . [२१ 'ऐन्द्रः प्राजापत्यो वा विमदः, वासुमो वसुकृद् वा ऋषिः । अग्निर्देवता । पास्तारपक्तिश्छन्दः । आग्निं न स्वक्तिभिर्होतारं त्वा वृणीमहे । यज्ञाय स्तीर्णवहिपे वि वो मदै शीरं पावकशोचिप विवक्षसे ॥ १ ॥ आ । अग्निम् । न । स्ववृक्तिऽभिः । होतारम् । त्वा । वृणीमहे । यज्ञाय । स्तीर्णऽवहिपे । वि। वः । मदै । शीरम् । पावकऽशोचिषम् । विवक्षसे ॥ १ ॥ घकट० त स्वभूते विमदे मयि स्तुतिरिय प्रवृत्ता इति सर्वथा भिन्नम् इदं वाक्यम् "वि वा मः' इति । यद्वा युप्माकं विशेषेण' मदार्थम् अमिं स्तौमि इति समीपस्थानाह। सर्वथा भिनं• वाक्यम् एव इति योद्धव्यम् । "आ वृणीमहे" अग्निम् वयं सम्प्रति स्तुतिभि. होतारम् त्वाम् यज्ञाय स्तीर्णवाईये अनुशायिनम् पात्रकदीप्तिम् । विवक्षसे इति च वाक्यम् । वहसि घोढव्य स्वमिति । मदग्नामधेयपुर यास्कः पठति "विवक्षसे' (निघ ३,३) इति ॥१॥ त्वामु ते स्वाभुवः शुम्भन्त्यश्वराधसः । वेति वापसेचनी वि वो मद् ऋाजीतिरग्न आहुतिर्विवक्षसे ॥ २॥ वाम् । ॐ इति । ते । सुऽआभुवः । शुम्भन्ति । अश्वऽराधसः । वेति । त्वाम् । उपऽसेचनी। वि । य: । मदै । ऋतिः । अग्ने । आऽहुतिः । विवक्षसे ॥२॥ - भिन्न - 1. मन्दस्य निमा २. ति: वि. १. वाम् वि. ४.४. दण्याइरर विम', ५.५. नास्ति मको. १. मारित सिमा .. स्तुनिमियर वि. ८. सर्वात वि. ९. पेवि'अ'. १०. मो. ... भाइरसीमोल विभानिमा मागीमरि वि. १२. महनाम' मूको.

·. व्याप्तधना सू. २१, मं३] दशम मण्डलम् घेङ्कट त्वाम् उ प्य ते शोभनाऽऽभवना शोधयन्ति | गच्छति उपसेचनी मनुगमना' अमे! आहुति ॥२॥ से धर्माण आसते जुहूमिः सिञ्चतीरिव । कृष्णा रूपाण्यर्जुना रि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धि विक्षसे ॥ ३ ॥ ने इति । धर्माण । आसन । जुभि । सिञ्चती ऽ । कृष्णा । सुपाणि । अर्जुना । वि। च । मदै । विश्वा । अधि । श्रियं । धिप । विक्षसे ॥३॥ रेट० त्वयि धारका रश्मय निवसन्ति । जुहूभि सिच्यमाना इव माहुतय कृष्णानि मनानि च तव रूपाणि तथा विश्वा त्रिय स्वशिरसि धारयसि ॥३॥ यमग्ने मन्य॑मे रयिं सहसापन्नमर्त्य । तमा नो नाजसातये नि वो मदे यज्ञेषु चित्रमा भरा विवक्षसे ॥ ४ ॥ यम् । अग्ने । मयसे 1 रयिम् । सहसाऽनन् । अमर्त्य । तम् । आ । न । वाजसातये । नि! य । मदै । यज्ञेषु । चित्रम् । आ । भर । विवक्षसे ॥४॥ वेङ्कट० यम् अमे! मन्यसे श्रद्दधासि रयिम् ‘बलवन् । अमर्य, तम् आ हर अस्मभ्यम् समामाय यस्यु क्रियमाणेषु चित्रम् ॥ ४ ॥ । अग्निर्जातो अथर्वणा विदद्विश्वानि काव्यो । भुत् दूतो विपस्तो कि वो मर्दै प्रियो यमस्य काम्यो विवक्षसे ॥ ५ ॥ अग्नि । जात । अर्थपणा । विदत् । विश्वानि । काव्या । भुगत् । दूत । विवस्वत । वि । यु । मर्दै । गिय । यमस्य । काम्यं । विवक्षसे ॥ ५ ॥ वेङ्कट० अग्नि पनित अथवणा वेत्ति विश्वानि कविकर्माणि, 'भवति च दूत नियन्तु हविषा कमनीय ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याय चतुर्थो चग यजमानस्य प्रिय . ॥ , शोभना वि', शोभना भ'. २२ नास्ति विम'. ३ अवसेचनी विला ४ ठगमन विभ', उजगमना वि' ५५ दतमचमतम् वि 'वनमत्तमतम् म वनमयनम् वि'. ६६ मानि + वि. नास्ति मूको ·। ऋग्वेदे सभाष्य [अ५, अ५, ५ त्वां यज्ञेपीळतेऽग्नै प्रयत्यध्वरे । त्वं वसूनि काम्या वि वो मदे विश्वा दधासि दाशुपे विवक्षसे ॥ ६ ॥ त्वाम् । यज्ञेषु । ईळते । अग्ने । प्रऽयति । अध्वरे । त्वम् । वसूनि । काम्यो । वि । व । मदै । विश्र्वा । दधासि ! दाशुषे । विक्षसे ॥ ६ ॥ रेङ्कट त्वाम् भासभेषु हविष्षु निष्टुवन्ति' अग्ने ! वर्तमाने' अध्वरे । त्वम् वसूनि कमनीयानि विश्वानि दधासि यतमानाय ॥ ६ ॥ त्या यज्ञेष्वृत्विजं चारुमग्ने नि पैदिरे । घृतप्रतीकं मनुपो वि वो मर्दै शुक्र चेतिष्ठमक्षभिर्विक्षसे ॥ ७ ॥ त्वाम् । यज्ञेषु । ऋत्विजम् । चारुम् । अग्ने । नि । सेदिरे । घृतऽप्रतीकम् । मनुप । वि । व । मर्दै । शुक्रम् । चेतिष्ठम् । अक्षऽभि । विवक्षसे ॥ ७ ॥ घेङ्कट त्वाम् यज्ञेषु काले' यष्टारम् चारुम् अग्ने! स्थापयन्ति उपविशति वा धृतपूर्णम् मनुष्या ज्वरन्तम् अतिशयेन ज्ञातार च्याप्त तेजोभि ॥७॥ अग्ने शुक्रेण शोचिपोरु प्रथयसे बृहत् । अभिक्रन्दन् धृपायसे पि वो मदे गर्भे दधासि जामिषु विक्षसे ॥ ८ ॥ अग्ने । शक्रेण । शोचिो । उरु । प्रथयसे । बृहत् । अभिऽक्रन्दन् । वृषऽयसे । पि । वृ । मदै । गर्भम् । दधासि । जामिए । विक्षसे ॥ ८ ॥ घेवट. अग्ने! "ज्वलता तेजसा' अत्यन्तम् विस्तीर्णो भवसि महान् । आभिमुरयन शब्द कुर्वन् वृष हवाऽऽचरसि । गर्भम् च दधासि ओषधीषु माध्यमिक ॥८॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये पञ्चमो वर्ग ॥ [२२] 'पेन्द्र प्राजापत्यो घा विमद, वामुक्रो वसुद्धा ऋपि । इन्द्रो देवता। पुरस्ताबृहती पञ्चमीससमीनवम्योऽनुष्टुभ पश्चदशी त्रिष्टुप । दुई श्रुत इन्दुः कस्मिन्नध जने मित्रो न श्रूयते । ऋषीणा वा यः क्षये गुहाँ वा चकृपे गिरा ॥ १ ॥ १. निरप' मूको, २. न विम'. ३ दधि विम स्वलना दिम'. १ कवि'म. ७.७ मास्ति मूको * काल्पु वि ५५. वेजम ·५.२२] दशमं मण्डलम् ३:०१ कुह । श्रुतः । इन्द्रः । कस्मिन् । अद्य । जनै । मित्रः । न । श्रूयते । ऋषीणाम् । या । यः । क्षयै । गुहां 1 या 1 चथे । गिरा ॥१॥ उद्गीथ० चये प्रथमस्य स्थानेऽयं मध्यमः । करोतेः क्रियासामान्यवधानत्वात् करोतिश्चान्न स्ततिक्रियायां वर्तते, अत्यर्थ स्तूयत इत्यर्थ , गिरा स्तुतिरक्षणया चाचा ध्रुतः विख्यातः । बुह क स्याने स्थितः अय श्रूयते । यस्मिन् वा यजमानजने इज्यत्वेन स्तुत्यत्वेन स्थितोऽद्य श्रूयते । किमिव । मित्रः न मित्र इव मादित्य इव, দ্বিগ্ন इव वेत्यर्थ ॥१॥ बेर० कुह श्रुत इन्द्रः। एतदेवाऽऽ'- कस्मिन् अब जने 'सखा इव' श्रूयते । यः ऋषीणाम् वा निकाले गुहायाम् वा भरण्ये वा माकृष्यते स्तुत्या ॥१॥ इह श्रुत इन्द्रौ अस्मे अध स्तवै वायूचीपमः । मित्रो न यो जनेष्वा यशश्चक्ने असाम्या ॥ २ ॥ हह । श्रुत । इन्द्रः । अस्मे इति । अद्य । 'स्तवे । यो । ऋचीपम । मित्र. । न । य । जनेषु । आ। यर्श । चक्रे । असामि । आ ॥ २ ॥ उद्गीथ० अगापि पूर्वोक्तन न्यायेनोत्तरोऽधर्ष पूर्व व्याख्येयः । यः इन्द्रः मिन न आदित्य इष निग्ध इव वा यजमानजनेषु वा स्निग्धजने "यशः अन्न' कीर्ति वा मा चके भाभि- मुख्येन करोति। की यश । असामि आ मर्यादया असमासम् अनन्तमित्यर्थ , सः इह विण्यात इन्द. अस्मे अस्माभि अध स्तूयवे वत्री वज्रायुध ऋचीपमः 'ऋच स्तुतौ । मचा स्तुत्या सम । 'ययाद इन्द्र ते शतं शतं भूमौरुत स्युः। खा वजिन्नसहनं सूर्या अनु न जातम रोदसी' (८,७०,५) इत्यादिकया स्तुत्यापि समानगुण इत्यर्थः ॥ २॥ वेड्र० इह अद्य भस्मासु श्रूयते इन्द्र., स्तूयते च वनी' स्तुत्या सम', सखा इव य स्तोतृपु मदम् करोति असाधारणम् ॥२॥ अस्मद्यः श्रुत स्तवे महो यस्पतिः शसो असाम्पा महो नृम्णस्यं तूतुजिः । भर्ता बर्जस्य धृष्णोः पिता पुत्रमिव प्रियम् ॥ ३ ॥ मह । यः । पतिः । शवस । असामि । आ । मह । नृम्णस्य । तुतुजि. । भर्ता । वज्रस्य । धृष्णो । पिता । पुत्रमऽईब । प्रियम् ॥ ३ ॥ 1. 'न्द्र को. २ देवाह वि'' ३.३. से विमा ४ ५ या (६,२३) व्याख्यानमपि . ५.५, यः मूको, ६. अतिस्तुत्या मूको, ७, "जिमको. . मम पूमो, ·३३.२ ऋग्वेदे सभाध्ये [म, अ७, २६. उद्गीथ० य इन्द्र मह महत शवस बरस्य सेनाख्यस्य पति स्वामी । कोश । असामि आ मर्यादया असमाप्त अनन्तगुण इत्यर्थ, मह महत नृम्णस्य शारीरस्य बलस्य' ॥ ३॥ देवट० महत य बलस्य पति असाधारण्येन भवति महत च धनस्या प्रेरक भर्ता बञस्य धर्षकस्य, सोऽस्मान् रत्ततु पिता पुत्रम् इव प्रियम् ॥ ३ ॥ .. । सुजान अध्वन युजानो अश्वा वातस्य धुनी देवो दे॒वस्य॑ वत्रियः । स्यन्तां पथा विरुक्मता सृजाना स्तोप्यध्वनः ॥ ४ ॥ युजान । अश्वो । वातस्य । धुनी इति । देव । देवस्य । वजिऽव । स्यन्तां । पृथा । विरुक्मता । सजान । स्तोषि । अर्चन ॥ ४ ॥ उद्गीथ० हे वज्रिव । वज्रिन्! इन्द्र यस्त्वम् देव , स त्वम् युजान स्वरथे युनन्' अश्वा अश्वी । कोशौ। वातस्य देवस्य धुनी बलेन' जवेन वा कम्पयितारौ अभिभवितारी, वातादपि शीघ्रतरी बलवत्तरी वेत्यर्थ । स्य ता गच्छन्ती पथा स्वर्गमार्गेण। कीदृशेन । विरुक्मता विराचनवता विविधदीप्तियुक्तेन । उत्पादयन् स्वस्थनेम्या रथमार्गान् । स्तोषि स्त्यसे सतत श्रेयोऽर्थिभि ॥ ४ ॥ वेङ्कट नियुअन् अश्वौ रथे 'चगेन वातस्य प्रेरको देव दीप्तस्य वनिन्। गच्छन्तौ मागंण विरोचनवता स्तूयसे युद्धे गमनमार्गान् उत्पादयन् ।। ४ ॥ तं त्या चिद्वातस्याश्वागा ऋजा त्मना वहध्यै । योर्देवो न मयॊ यन्ता नकिर्विदाय्यः ॥ ५ ।। त्वम् । त्या । चित् । वातस्य । अश्वा । आ । अगा । ऋजा । (मना । वह पै । पयो । देव । न । मत्य । यन्ता । नकि । निदाय्यं ॥५॥ उद्गीथ० यच्छब्दसम्बन्धादुनरोऽर्धचं पूर्व प्याख्यायते' , 'ययो अश्वयो' यन्ता गन्तु प्रवृत्तपोनियन्ता निवारपिता न देव न अपि मर्त्य मनुष्य नकि न कश्चित् विदाय्य वेत्ता, बलस्य 'जवस्य चेति' शेष । त्वम् हे इन्द्र' त्या चित् सावधि तादृशावपीत्यर्थ , वातस्य, बलेन जवेन च पुजाविति शेष, भारमीयापश्ची ऋजुगामिनी आ गरसि स्मना सारथिनिरपेक्ष इत्यर्थ । किमर्थम् भागच्छामि । उच्यते--वष्य यदनाय अभिप्रेतदेश प्रापणाय नियमनाय घेत्यर्थ ॥५॥ - अश्या ऋम्रा अगा आ ..इव परं भाग्य लुप्तम् २ स धारक म' ३ मयु जन मूको ५. 'ना मुके. वेगातस्य वि', वेगानस वि', पेगरस्य अ'. ७७ नास्ति वि' मियपोरयो वि. ९९ अरनामिति मूको. तस्य मूको ५, जलेन को. ८.८ योरबयो ·वेष्ट० त्वम् सू २२ में] दशम मण्डलम् तो वातस्य सम्पन्धिनो अश्वी अभिगच्छसि मजुगामिनी भात्मनैवात्मनो वहनार्थम् । ययोः त्वत्तः अन्यः देवः मनुष्यः वा सारथिः ज्ञातुम् अशक्य । एतदेवोत्तम् -यन्ता न कश्चिद् विशेय' इति ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये पहरे वर्ग.॥ अध ग्मन्तोशना पृच्छते वा कदा न आ गृहम् । आ जग्मथुः पराकाद् दिवश्च ग्मश्च मय॑म् ॥ ६ ॥ अर्ध । मन्ता । उशना । पृच्छने । वाम् । कत्ऽअर्या । न । आ । गृहम् । आ । जग्मयः । पराकात् । दिवः । च । ग्म । च । मत्यम् ॥ ६ ॥ उद्गीथ० यशे निवृत्त अध अनन्तरम् ग्मन्ता स्वस्थान प्रति गच्छन्तौ उशना द्वितीयार्थे प्रथमैपा, उशनस स्वत्सखं त्वां चेन्द्रम् वाम् युवां संवृत्तौ सन्तौ पृच्छते कृतार्थमात्मान मम्यमानः परितोपात् पृच्छति सवों यजमान - अनेनोच्यमानप्रकारेण दर्थी किमयों केनानार्थिनी सन्ती न. भस्माक स्वभूतम् आ गृहम् भाडर प्रतीत्यस्यार्थे, मय॑म् मर्त्यलोकं प्रति आ जम्मथु आगतवन्तौ स्थ पराकात् दूरात् । कुतो दूरात् । दिवः च ग्म च द्युतश्च पृथिवीतश्चेत्यर्थ । युवयो. कृतार्थत्वाद् इहागमनम् अस्मदनुग्रहार्थमेव न स्वार्थमिति ध्रुवन् पृच्छतीत्यर्थ ॥६॥ घेङ्कट० भय गच्छन्ती उशना वाम् पृच्छते स्म - -किंप्रयोजनाय भस्माकम् गृहम् आ जग्मथु दूरात् त्वम् च अग्नि. च। तदेवोक्तम् - द्यावापृथिव्यो सकाशात् किंप्रयोजनौ मळम् माम् भागमताम् इति ॥ ६ ॥ गृह प्रति । आ न इन्द्र पृक्षसेऽस्माकं ब्रह्मोद्यतम् । तत् त्वा याचामहेऽवः शुष्णं यद्धन्नमानुपम् ॥ ७ ॥ आ। न. । इन्द्र । पृक्षसे । अस्माकम् । ब्रह्म । उत्ऽयतम् । तत् । त्वा । याचामहे । अब । शुष्णम् । यत् । हन् । अानुपम् ॥ ७ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र ! आ पृक्षसे आइत्र मर्यादायाम् । मर्यादया, मा तृप्तेरित्यर्थः, सर्पचयाऽऽत्मना, भक्षयेत्यर्थ । अस्माकम् स्वभूतम् ब्रह्म भन्न हविराख्यम् न तृतीयार्थे पष्ठी चतुर्थी द्वितीया" वैषा। मस्माभिस्तुम्य दातुम् उद्यतम् उरिक्षत दत्तमित्यर्थ । भक्षितवन्त च सन्तं स्वाम् तत् याचामहे प्रार्थयामहे । अव. भलं रक्षण चा, यदुत्कृष्टमिति शेष, १० शुष्णम् बलश वि'. २ नवमनो विम'. ३. विषय वि. ४-४ नास्ति मूको. ५. निचे ६. 'न्यमानेन प्रविपक्ष ७. नास्ति विभ. ८. मागताम् मूको. ९ दाया विभ. १.. पक्ष्ये विभ १. न उद्यतम् वि'. १२, "तीय दिप १३. नास्ति वि. १३ 1 ·३३०४ ऋग्वेदे सभाष्ये [1 ", अ५, व ७. याचामहे, यत् हन् हन्ति अमानुपम् मानुपादन्य राक्षसादिकम् । बलञ्चोत्कृष्ट प्रार्थयामहे इत्यर्थ । अथवा न इत्येतद् अव इत्यनेन' सम्बध्यते । एव च योजना कर्नव्या- तत् त्वा याचामहे न अस्माकम् अव पारनम् । कीदृशम् । उच्यते-शुष्णम् शुष्णनामानम् यत् हन् इतवान् अमानुपम् मानुपादितरम् असुरमित्यर्थ । शुष्णमसुर हत्वा येन पालनेन त्रैलोक्य पालितवानसि, तत् पालनमस्माक त्वा याचामह इति वाक्यशेप ॥ ७ ॥ बेङ्कट आ पृच्छस्व अस्मान् इन्द्र । । अस्माकम् हवि उद्यतम् । तत् त्वाम् वयम् रक्षणार्थम् याचामहे, शुष्णम् असुर यस्मात् त्वम् इतवानसि ॥ ७ ॥ दस्यु न अज्ञाता। अयनन अमानुष त अकर्मा दस्युरभि नौ अमन्तुरन्यव्रतो अमानुपः । तं तस्यामित्रहन् वधासस्य दम्भय ॥ ८ ॥ अकर्मा । दस्यु । अभि । न । अमन्तु । अन्यऽव॑त । अमानुष । खम्। तस्य । अमित्र हुन् । घर्ध । दासस्य । दम्भव ॥ ८ ॥ उद्गीथ० अर्मा अविद्यमानकर्मा, निष्क्रिय इत्यर्थ , अस्माकम् अभि अमन्तु आभि- मुख्येन स्वरूपत अथवा भवोपसर्गस्य वकाररोपोडत द्रष्टव्य । अवमन्तु भवमन्ता परिभविता श्रुतिस्मृति विहितकर्मणोऽन्यकर्मा प्रतिषिद्धकर्मा मानुपादन्यो मनुष्यसत्यवहाराद् बाह्य , राक्षसवृत्तिरित्यर्थ । य ईदृश , तस्य दासस्य उपक्षपयितव्यस्य त्वम् हे अमित्रहन्! भक्तजनस्य शणा हन्त ! वध' हन्ता सन् दम्भय हिन्धि', तमिति शेष । अथवा 'वध' (निघ २,२०) इति वज्रनाम । तस्य वज्र दम्भय गमय, चनेण जहीत्यर्थ ॥८॥ घेवट० निष्क्रिय उपदपयिता' अभि भवति अस्मान् मस्तुति पविजातीयकर्मा असुर वम् तस्य दासस्य अमित्राणों हन्त आयुधम् 'दम्भय । दम्भन स्तम्भनम् ॥ ८ ॥ त्वं ने इन्द्र शूर शूरैरुत लोांसो बर्हणा । पुस्त्रा ते वि पूर्तयो नन्त क्षोणयों यथा ॥ ९ ॥ वम् । न । इन्द्र । शुर । शूरै । उत । त्वाऽऊतास । बर्हणा । पुरुऽत्रा । ते । वि । पूर्तर्य । नवन्त । क्षोणर्य । यथा ॥ ९ ॥ उद्गीय० त्वम् न अस्मान् है ! शर! शरै मरुदि सह, सामध्योत पालयेति शेप । उत भपि च लोतास स्वया उता रक्षिता सन्तो वयम् बर्हणा परिवृद्धन इप्सितार्थप्रदानेन ५ . १ न विम २ मिधिभि. ३ वर मूको ५५ दिया मम सर रिम',विजातीयकम म वि. ६. दरयदहन विभ', भयरमन शि'. वि. महि वि. . नास्ति .

·९ २२, में १.] दशम मण्डलम् स्वदीयेन तव प्रसादेन, युक्ता' स्यामेति शेप । कस्मादेव म । यस्मात् पुस्ता पुरुभ्यो बहुम्य स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश दत्ताः सत्य ते तव स्वभूता पूर्तय ईप्सितार्थप्रदानानि वि नवन्त विविध स्तुवन्ति वा हेतुकत्वेन । किमिव । क्षोणय यथा क्षोणिशब्दोऽत्र मनुष्य यएन । ऋरिवग्यजमानादिमनुष्या यथा त्वा स्तुवन्ति, एवम्। एतदुक्त भवति त्वत्तो सधधना सन्तो पयं स्वपा रक्ष्यमाणास्त्वां यज्ञेषु स्तुम, तस्मादस्मभ्य धम देहि रक्ष' याऽस्मानिति ॥ ९॥ वेङ्कट त्वम् भस्मान् इन्द्र शूर! शूरै महदि सद मपि च त्वया रक्षिता शणा परियईणायां भवेम समर्था । सव दानानि बहून् स्तोतून विविधम् आप्नुवन्ति, यथा भूमय विविधान् मनुष्यान् रक्षन्त्यो व्याप्नुवन्ति ॥९॥ आगच्छ। सं तान् गृहत्य चोदयो नृन् कार्पोणे शूर पजिवः । गुहा यी कवीनां विशा नक्षत्रशवसाम् ।। १० ।। यम् । तान् । वृत्रऽहत्य । चोदय । नन् । काणि । शुर । वनिन । गुहाँ । यदि । कीनाम् । विशाम् । नक्षत्रऽशवसाम् ॥ १० उद्दीधा हे इन्द्र' त्वम् तान् नराकारान्' मरुदादिदेवान् मरुतो वा केवलान् चोदय चोदयमि प्रेरयसि समामे । किमर्थम् । यत्रये वृत्रहननाय असुरवधाय शत्रुवधायेत्यर्थ । कीदृशे समामे । मसि कृपाण , तेन निवृत्त समाम कार्पण , तस्मिन् काणि समामे। हे शूर! वजिव । पत्रिन् । कदा चोदयसि । उच्यते-गुहा गूदानि गुण सवृतानि स्तोत्राणि यदि यदा, शृणोपि इति शेष , क्वीनाम् मेधाविनाम् विशाम् शान्तयादिमनुष्याणाम् नक्षत्रशवसाम् गुणग्रहणद्वारेण देवान् प्रति गातृस्तुतिमलानां स्वभूतानि स्तोत्राणि । नक्षत्रम् नक्षतेर्गतिकर्मण (तु या ३,२०)। 'शव' (निघ २,९) इति बलनाम ॥ १० ॥ घेङ्कट त्वम् तान् अमित्रान् सडग्रामे चोदयसि तब कृपाणस्य भास्के भूर! वनिन् ', गुदायाम भावासस्थान यदि गच्छन्ति स्तोतृणा मनुष्याणाम् आत्मनोऽरक्षकबलानाम् । यद् बल प्रायते। तत् नक्षत्रम् इति ॥१०॥ "इति सप्तमाएके सप्तमाध्याये सप्तमो वर्ग." ॥ . १ नक्षतात् मक्षु ता त इन्द्र दानामस आक्षाणे शूर वजिरः । यद्ध शुष्णस्य दुम्भयों जातं विश्व सयाभिः ॥ ११ ॥ .... "सादयु वि. २ किमिति मूको ३-३. 'वन्ति वि', 'वत्ये दि. मूको ५. समा वि. समर्थ विर ६ नरान् वि', नकारान् विष . नास्ति मूका ८ भम् राब मूको. १. दयस वि', दयसि विभ ० साभ्या मूको. " नास्ति वि. १२. नास्ति १३१३, नक्षत्रायते विला. 1.1 नास्ति मूको वि' ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ, अ५,३८ ता तानि , - - -यत् खलु मक्षु । ता । ते । इन्द्र । दानऽअमस । आक्षाणे' । शुर । बनिन । यत् । ह । शुष्णस्य । दम्भय । जातम् । विश्वम् । सयानऽभि ॥ ११ ॥ उद्गीथ० है इन्द्र! शूर! वज्रिव ! आक्षाणे योद्धृन् व्याप्नुवति' तैव्याप्यमाने वा त्वयि असाधारण- त्वेनाऽवस्थितानि मा क्षिप्राणि अविलम्बितानि क्षिप्रकरणे युक्तानीत्यर्थ , सामात् कर्माणि ते तव स्वभूतानि । कीदृशस्य । दानाप्नस दानकर्मण स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश्च सततम् अभीप्सितार्थप्रदातुरित्यर्थ । कानि तानि । उच्यते यत् ह हेति पदपूरण शुष्णस्य असुरस्य जातम् अपत्यम् विश्वम् सर्वम् दम्भय हिंसितवानसि क्षणेन सयावभि सहयातृभि सह। यान्येवमादीनि तव कर्माणि, तानि सर्वाग्यव क्षिप्रकरणे युक्तानि इत्यर्थ ॥ ११ ॥ वेदूट० शीघ्रम् तानि कर्माणि तव इन्द्र! दानकर्मण युद्धे कथयन्ति शूर। वनिन्। त्वम् शुष्ष्यस्य दम्भितवानसि' प्रादुर्भूत सर्वम् अपत्यम् मरुद्धि ' "सह । अपि वा शुष्णस्य दम्भित्त- वानसि सहायै सह इति ॥ ११ ॥ माकुध्यगिन्द्र शूर वसीरस्मे भूवन्नभिष्टयः । वयंवयं त आसा सुम्ने स्या॑म पत्रिवः ॥ १२ ।। मा । अध्यक् । इन्द्र । शुर । वस्वी । अस्मे इति । भुवन् । अभिष्टय । वयम्ऽवयम् । ते। आसाम् । सुन्ने । स्याम् । वजिऽव ॥ १२ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र। शूर! अस्मे अस्माक स्वभूता माभिमुख्येनेष्टय अभीच्छा ईप्सितार्थप्रार्थना वस्वी महत्य अकुध्यक् सामर्थ्यात् कुत्सिता , विफला इत्यर्थ , मा भूवन् । किं तर्हि । वयम् वयम् द्विवचनमिह स्वराप्रदर्शनार्थम् । ते तव प्रसादात् आसाम् इज्याना प्रार्थनाना वा जन्यत्वन सम्बन्धिनि सुन्ने सुखेऽवस्थिता शीघ्र घयम् स्याम । अभिष्टिजयन दृष्टादृष्टसुखेन सयुक्ता भवेमेत्याशास्मह इत्यर्थ, हे वजिव । ॥१२॥ येङ्कट० °मा कुत्सिताञ्चना. इद्र! शूर। प्रशस्ता भस्माकम् भवतु भभीज्या। वयमेव सर्वदा तव स्वभूतानाम् आसाम् अभीष्टीना सुखे स्याम वनिन्। ॥ १२ ॥ अस्मै ता त इन्द्र सन्तु सत्याहिंसन्तीरुपस्पृशः। विद्याम यासा भुजौ धेनूना न बनिनः ॥ १३ ।। अभिष्टय इज्या अथवा शीघ्र वय . वैप १,६१८1द्र २ च्याप्नुवन्ति वि' अ ३ तानि तानि मूको. ४. रति शीघ्र वि. ५ अमित विमभिहित भर ६ मनुष्य अ ७७ नास्ति विमा ८ घेप १,c. मनुभ्य३ विभाध्यक् सा, ९ जथे मूको १०. कुध्यतमा कुस्तिता बना विभ' मा बुरुतिधावनो दिए ..नास्ति वि.

·सू२२, में १४] दशम मण्डलम् ३३०७ अस्मे इति । ता । ते । इन्दु । सतु । सया । अहिंसन्ती । उपऽस्पृशे । विद्याम | यासाम् । भुज । धेनुनाम् न | पब्रिऽव ॥ १३ ॥ उनीथ० ता सत्या इत्युभयप्रापि प्रथमायहुयचनस्य छान्दस माहारादेश सन्वितिनिर्देशविशेषणत्वात्। अस्मे भस्माक स्वभूता ता: उपस्पृश उपगम्य स्पृशति गृह्णन्ति देवतागुणान् इत्युपस्पृश स्तुतय । ते तव प्रसादात् हे इन्द्र। स तु सत्या तव सद्गुणप्राहिण्य इत्यर्थः । अहिंसन्ती स्वाम् भाईसन्त्यश्च भवन्तु । बतिस्तुतित्याद्' भनुनयन्त्यश्च भवन्त्वित्यर्थ । विद्याम लप्स्यामहे वयम् यासाम् स्तुतीना जन्यत्वेन सम्बन्धिन भुज भोगान् दृष्टादृष्टान् । किमिव । धेनूनाम् न गवा सम्बन्धिन क्षीरादिभोगान् कश्चित् गोपतिर्यथा लभेत, एवम्, हे वनिव ! ॥ १३ ॥ घेवट० असामु तानि तव इन्द्र। सतु सत्यानि कर्माणि, तथा भस्मान् भहिंस-त्य उपरश च त्वदीया सन्तु। लभेमहि यासाम् भोगान् धेनूनाम् इव वनिन्। ॥ १३॥ अहस्ता यदपदी वर्धत क्षाः शचीभिर्वेद्यानाम् । शुष्णं पारै प्रदक्षिणिद् विश्वार्यवे नि शिश्नथः ॥ १४ ॥ अहस्ता । यत् । अपदी । वर्धत । क्षा । शचीभि । वेदानाम् । शुष्णम् । परि । प्रऽदक्षिणित् । विश्वऽआयवे । नि । शिश्नथ ॥ १४ ॥ उद्गीथ० अहस्ता हस्तवर्जिता अपदी पादवर्जिता अपुरुषविधा कर्मात्मलक्षणेत्यर्थ , क्षा पृथिवी यत् यदा वर्धत धनधान्यप्रजादिवृद्धया वृदा शचीभि कर्मभिवृष्टयादिभि वेद्यानाम् वेदित व्याना मध्यमस्थानदेवताना स्वत्प्रभृतीना सम्बन्धिभि , तदा शुष्णम् शुष्णनामानम् असुरम् परि प्रदक्षिणित् परिवेष्ट प्रदक्षिणम् विश्वायवे तादर्थे चतुर्येपा, सवत्राऽप्रतिहतगामिन चक्रवतिन भौवशेयस्य राज्ञोऽथाय नि शिश्नथ निगृह्य ताडितवानसि त्व हे इन्द्र ॥ १४ ॥ पेङ्कट० यत् शुष्णस्य छादनाथं हस्तपादवर्जिता काचित् पृथिवी कर्ममि असुराणा वेदितव्याना मायारूपै - शुष्णम् असुर परिप्रदक्षिण यदा वर्धत, सदानी ता वृथिवीं मायया उत्पादिताम् विश्वायवे मरुद्गणाय तत्र प्रवेशार्थम् नि शिश्नथ ॥१४॥ पिपापियदिन्द्र शूर सोमं मा रिपण्यो वसवान वसुः सन् । उत्त नायस्व गृणतो मुधोनो महश्च रायो रेवतस्कृधी नः ॥ १५ ॥ पिऽपिब । इत् । इन्द्र । शूर । सोमम् । मा । रिपण्य । वसवान । वसु । सन् । जुत । त्रायस्व । गृणत । मघोन । मह । च । राय । रेवत । कृधि । न ॥ १५ ॥ ४ मध्यम .. स्तुतिनिर्देशविशेषत्वान मूको मगस्थान विभ ५, परिवेश्य वि' भ. २ सस्तु वि शोध ३ लेमियामहे मूको ६ माशे मूको ७. वि. अ.

·ऋग्वेद सभाष्ये [अ, अ५, व. उद्गीथ पिव पिच 'यागकालरातिपातभयादतित्वरितस्य द्विवचनमेतत् । इत् इति पदपूरण । हे इन्द्र शूर! त्वद्यागकालातिपातो यावन्न भवति तावच्छीघ्र पिब सोमम् इत्यर्थ । मा रिषण्य यागका- लमतिपातयन् तजनितदोषेण मा हिंसी भस्मान् ह वसवान। वसुना धनेन वसुभिवा देवैस्तद्वन् । वसु सन् । प्रशस्तस्य तव सत' कमवैगुण्यकरणेन हिंसितुमयुक्तमित्यर्थः । उत नायव थपि च प्रमादजनितकर्मवैगुण्यदोषात् पालयास्मान्', गृणत स्तुवत मघोन हविर्धनेन धनवत कृधि कुरु न असान् ॥ १५॥ वेटः पिब एव इन्द्र। शूर! सोमम् । मा हिंसी हे वसूनाम् आनेत । वासयिता सन् । अपि च जायस्व स्तुवत हविप्मत । महान्ति च धनानि पशुमन्ति कुरु भस्माकम् इति ॥ १५ ॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये अष्टमो वर्ग। ४ । [२३] 'ऐ-द प्राजापत्यो वा विमद , वासुव्रो वसुकृद्वा मषि । इन्द्रो देवता । जगती छन्द , प्रथमासप्तम्यौ त्रिष्टुभौ, पञ्चमी भभिसारिणी। यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणं हरीणा रथ्य विव॑तानाम् । प्र श्मश्रु दोधुंवदूर्धा भूद् नि सेनाभिर्दयमानो वि राधसा ॥१॥ यजामहे । इन्द्रम् । वज्रऽदक्षिणम् । हरीणाम् । रथ्यम् । निऽव॑तानाम् । प्र । मथु । दोधुनत् । ऊर्भऽथा । भुत् । पि । सेनाभि । दयमान । वि। राधसा ॥ १ ॥ उद्गीथ० यजामह इत्येन्द्र सप्तचं विमद एव ददर्श। यजामहे वयम् इन्द्रम् । कीदृशम् । वज्रदक्षिणम् सतत शवधाय वज्रो दक्षिणे हस्ते यस्य त यज्रेणोत्साहिन वा । हरीणाम्' हरिसज्ञानाम् वित्रतानाम् रथवहनमेघहननादिविविधकर्मणा, स्वामिनमिति शेष । रथ्यम् रथस्य' नेतारमित्यध । अथवा हरीणा विव्रताना रथ्य रहयितारम् योष्ट तत्र गमथितार- मित्यर्थ । य इन्द्र श्मश्रु' प्र दोधुवत् प्रकम्पयति अत्यन्ताभिरच्या सोम पिबन् प्रचालयतीत्यर्थ । य इन्द्र ऊर्वथा भूत् ऊययेति थाऽग्र प्रकारवचनाभावात् स्वार्य उपमा था। 'तम् प्रतथा' (१५४४,१) इति यथा । तत्प्रत्यवेक्षणार्थम् ऊर्वश्च भवति, अथवा यथा राना कश्चिद् युद्धकारे योद्धप्रत्यवेक्षणार्यम् अवों भवति । कदा। सेनाभि मदादिस्वसेनाभि शगून् वि दयमान विविध हिंसन् । वि राधसा म्युपसर्गश्रुतिसामाद् दयमान इति क्रियापदम् मनुः घर्त्यम् । राधसेति द्वितीया तृतीया। राधो धन स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश्च विदयमानो ददत् भादरेणोयो भवति य इन्द्रः, त यजामह इति सम्बन्ध कार्य ॥1॥ च १. पागकालोऽनिपात: मवादपि मूको. २२. बस मूको. ३. पालनयाखान् विमा पालयत वि. १. सो विमा ५ 'न्त विभा. ६६. नास्ति मूको. .. नास्ति मूको विमानन मिस ९ रवस्य प वि. १. मथुयु वि""म; ममुष्ठ वि'. "तप्रायदे मो. ८ रपहन' ·- सू २३, म २] दाम मण्डरम् घेङ्कट० यजामहे इन्द्रम् ययुक्त दक्षिणहसम् अश्वानाम् नानाकर्मणाम् नेतारम् । सोऽयम् आत्मीयम् श्मश्रु धन्वान प्रादुरभवद्' ऊध विविध हिंसन् सेनाभि धनेन च शत्रून् ॥ १ ॥ हरी वस्य या पर्ने विदे वस्सिन्द्रो मधैर्मधा वृत्रहा मुंवत् । ऋभुर्वाज ऋभुक्षाः पत्यते शवोऽय क्ष्णौमि दासस्य नाम चित् ।। २ ।। हरी इति । नु । अस्य । या । यनै । विदे । वसु । इन्द्र. ! मधे । मघऽा । वृत्रऽहा । अत् । अमु । वाजे । ऋभुक्षा. । पत्यते । शौ । अर्थ । क्ष्णोमि । दासस्य । नाम । चित् ॥ २ ॥ उद्गीथ० अस्य इन्द्रस्य तौ यो हरी अश्वौ नु क्षिप्रम् विदे "विन्देते लभेते वसु धनम् रजीपर क्षणम् । क लभेते। वने वन्यते सम्भज्यते उपजीग्यते सर्वेणेति बन यज्ञ अटवी वा, तत्र। परछन्दश्रुतम्तच्छन्दोऽध्याहार्य । ताशाम्या हरिभ्या वृत्रहननसाधनभूताम्याम् इन्द्र. मधै धनै मघवा धनवान् हा तस्यासुरस्य मेघस्य वा हन्ता भुवत् भवति सदा। किच्च सभु इन्द्र उरु भाति उरु भवति वा । रूपं रूपं प्रतिस्पो यभूव' (*६,४५, 10) इति वचनाद् इद व्यापातम् । तेन बोदकेन भवति विद्युद्प , ऋतेन सह भवति वा । वान च इन्द्र । कथम् । वाजेनादेन बलेन वा तद्वान् । बानशब्दश्चान्तर्गौतमत्वर्थ । अथवा 'ऋभुमत वाजवन्तम् ' (३,५२,६ ) इति वचनाद् अभुमान् वानवानेत्यर्थ । मभुर्वाज इति सौधन्वनावुच्येते" (तु. या ११,१६)। प्रभुक्षा महाश्वेन्द्र ' अथवा उरुक्षयण ' उरारन्तरिक्ष क्षियति निवसतीति । किन पत्यते शव ईष्टे" चेन्द्रो महतो बलस्य । नाम चित् नमत्यनेनेति नाम शिर तदपि अव क्ष्णौमि निणांशयामि, किमुतान्यदङ्गम् । अथवा नामापि निर्णाशयामि इति किमुत शत्रुम् । अथवा भव क्ष्णौमि इत्यत्र पुरपव्यत्यय कार्य । य ईदृश इन्द्र , सोऽवक्ष्णोति दासस्य नामापीति पूर्ववद्योज्यम् ॥२॥ वेङ्कट० अश्वी यो अस्य सम्भजनाय भवतो वसुनो लाभाय, ताभ्या हरिभ्याम् मधै मघवा इन्द्र वृतहा भवतु । दोस बटवान् महान् इन्द्र शत्रूणा बल प्रति पतति। सहायन "अव हन्मि शत्रो शरीरम् अपि इति ॥ २ ॥ ताम्या दासरय शत्रो तबाहम् तेन यदा वजं हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः । आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाज॑स्य दीर्घश्रेयसस्पतिः ॥ ३ ॥ यदा । वनम् । हिरण्यम् । इन् । अर्थ । रयम् । हरी इति । यम् । अस्य । वहत । वि। सुरिऽभि । आ। तिष्ठति । मघौ । सनऽश्रुत । इन्द्र । वार्जस्य । दीर्घऽश्रवस । पति ॥ ३ ॥ लमो वि' .. 'पदवि २ प्राइम मूको ३ 'मि व वि', ५ नास्ति वि. ६. लभसे विभ - पचनामुल्ये (ध्य' विम) मूको ८. मह वि", मह' ९ क्षयन विभ १०.पनि वि "विभ १२. 'मुद्रात अन्यद वि. १३ पनि विपक्ष १४.१५ आहमि विभ', यहमि वि'.

·. ३३१० ऋग्वेद सभाष्ये [अ, अ७, व ९ उद्गीथ० यदा यस्मिन् काले वज्रम् हिरण्यम् हिरण्यमय हिरण्यमण्डित वेत्यर्थ, शनुप्राणानां हर्तार वा, शत्रुवधाय गृह्णाति इति शेप.। इत् इति पदपूरण । अथ तदा रथम् । कीदृशम् । हरी अन्धौ यम् रथम् अस्य इन्द्रस्य स्वभूतम् वि वहत यत्रेट गन्तुं तन विशेषेण' प्रापयत त रथम् सूरिमि स्तोतृभि कुत्सादिभि आ तिष्ठति भारोहति मघवान् धनवान् सनधत चिरप्रख्यात , निसर्गत एव जगति विदित इत्यर्थ , इन्द्र वाजस्य मनस्य बलस्य सौधन्वनस्य वा दीर्घश्रवस महाकीत पति पति' स्वामी' वा ॥३॥ वेङ्कट० यदा भायुधम् हिरण्मयम् अपि च रथम् इच्छन्ति स्तोतार शत्रुभिरभिभूता , यम्' रथम् अस्य स्वभूतम् ' अश्वी वि वहत स्तोतन् उद्दिश्य, तदा वज्रमादाम त रथ आ तिष्ठति मघवा सनातनश्रुत इद्र अवस्य दीर्घश्रवणस्य स्वामी ॥३॥ गत्वाथ सो चिन्नु वृष्टियूथ्याई स्वा सचा इन्द्रः श्मश्रुणि हरिताभि प्रुष्णुते । अब वेति सुक्षय सुते मधूदिद् धूनोति वातो यथा वनम् ॥ ४ ॥ सो इति । चित् । नु । वृष्टि । यूथ्यो ।स्या । सा ।इन्द्र । मश्रूणि । हरिता । अभि । पृष्णते। अब । वेति । सुऽक्षयम् । सुते । मधु । उत् । इत् । धुनोति । वात । या । धनम् ॥ ४ ॥ उद्गीथ० सो शब्द साशब्दपयांय । 'चित् इत्युपमार्थे । नु इति क्षिप्राऽर्थे । तच्छब्दश्रुतेयाग्यार्थयुक्तो यच्छब्दोऽज्याहार्य ' | या महावृष्टि सा यथा क्षिप्र सर्व युगपत् सिञ्चति, एवम् यूथ्या यूथानि धृन्दानि मरुदादिदेवगणरक्षणानि स्वा स्थानि सचा सह इन्द्र इमथूणि च स्वानि हरिता हरितवर्णन सोमेन अभि पुष्णुते भाभिमुख्यन स्थित्वा क्षिप्र सिञ्चति । सोम पाययति पियति चेत्यर्थ'। किञ्च अव वेति अभिगच्छति मुक्षयम् शोभन यज्ञगृहम् । सुत अभिपुते सति सोमे मधु सोमलक्षण, पीत्वा मत्त सन्निति शेप । उत् इत् उत् धूनोति उत्कम्पयति । किम् । सामथ्यांच्छरीरम् । किमिव । वात घेङ्कट० सा रष्टि सोमस्य यज्ञभागस्य स्वभूता सहायभूता इन्द्रस्य भवति । सोमवृष्टि सखा भस्य भवति । इद्र श्मभूणि हरितवर्णानि अभि कम्पयति । अव गच्छति सुनिवासम् सुते सति सोममयम् मधु, मथ तत्पीत्वा श्मशूणि उत् कम्पयति यथा वात वनम् ॥ ४॥ यो वाचा विवोचो मृध्रवाचः पुरू सहस्राशिंवा जघाने । तत्तदिदस्य पौस्यै गृणीमसि पितेव यस्तविषी वावृधे शवः ॥ ५ ॥ य । वाचा । विशाच । मृाच । पुरु । सहस्रा । अशिना । जधान । सतऽतत् । इत् । अस्य । पौत्यम् । गृणीमसि । पिताऽइव । य । तविपीम् । ववधे । श ॥५॥ यथा वनम् वृक्षसद्धातम् ॥४॥ . दिरण्मयम् वि. २ पेण तमि ३. वा मूको १ सस्वा विभ ५ यमको १. सभूत वि', समन भा. . दिवस्तस्य मि. ८ भय भागो दि परितः विन मृगो... मरि वि', वि.

·सू२३, मं] दशम मण्डलम् ३३११ उद्गीथ० य इन्द्र वाचा वाड्माण हुड्कारमाणैत्यर्थ , विवाच प्रनष्टपाच , कृत्येति शेप , मृध्रवाच मृदुवाचश्व शमन् , कृत्येति शेपः, पुरू यहूनि सहस्रा सहस्राणि अशिवा मसुखानि सर्वस्याऽसुखकराणीत्यर्थ , जघान हन्ति । य चेन्द्र पिता इव । उत्तर पाद पूर्व ब्याख्यायते । यथा पिता पुत्रस्य तविधीम् पर वर्धयति भनपानप्रदानेन, एव वृष्टिप्रदानदारेण सर्वस्य शव परम् वाधे वर्धयति । तस्य अस्य इन्द्रस्य स्वभूतम् तत्तत् पौंस्यम् बलम् , येनयेन परेन शत्रून् हन्ति तत्तत् पलमित्यर्थ, गृणीमसि स्तुमो वयम् ॥ ५॥ बेकरय. वाचा एव विविधपाच हिंसकवाचः १ शत्रून् पुरूणि सहस्राणि अशिवानि दन्ति । पिता इव य• तविषीम् सेनाम् भात्मीयां वर्धयति बरेन' । तत्तत् इद् अस्य पोस्यम् वय जगत स्तुमः॥ ५॥ . स्तोम त इन्द्र चिमदा अजीजनन्नपूर्य पुरुतमै सुदानवे । विद्मा यस्य भोजनमिनस्य यदा पशुं न गोपाः करामहे ॥ ६ ॥ स्तोम॑म् । ते । इन्ट । विऽमदा । अजीजनन् । अपूर्व्यम् । पुरुऽतमम् । सुऽदानवे । विन । हि । अस्य । भोजनम् । इनस्य । यत् । आ । पशुम् । न । गोपा । करामहे ॥ ६ ॥ उद्गीथ० स्तोमम् स्तुतिविशेषम् । कीदृशम् । अपूर्व्यम् अपूर्वम् अन्यैरकृतपूर्वम् उत्कृष्टमित्यर्थ , पुरुतमम् बहुतमम् भतिशयेन बहुभकारयुक्तश्चैत्यर्थ । हे इन्द्र! ते तुभ्यम् सुदानवे शोभनदानार्थाय विमदा अनीननन् । पूर्वोत्तरवाक्ययोरेकवाक्यतायै पुरुषव्यत्ययोऽत्र कर्तव्य । विमदनामानो' वय जनितवन्त कृतवन्त इत्यर्थ । कस्मात् कृतवन्त । उच्यते-विद्मा हि हि यस्मात् हे इन्द्र' इनस्य ईश्वरस्य अस्य तव यत् भोजनम् धनम् अस्ति, तद् वयम् विद्म जानीम । तस्मात् त्वदीय तद् धन प्रार्थयमाना वयम् त्वाम् आ रामहे भस्मदभिमुख कुर्म । इन्द्र धन प्रार्थयमाना अस्मदभिमुख कुर्म' इत्यर्थ । 'कथ कुर्म। सामाद् गोधेनु गोपा गोपालो दोहार्थम् भावयन् भभिमुस करोति, एवम् ॥ ६ ॥ वेङ्कट० स्तोमम् ते इन्द्र ! अमी विमदा अजीजनन् अपूर्व्यम् नूतनम् बहुतमम् च सुदानाय । जानीम हि यत् वयम् अस्य तव ईश्वरस्य महद्धनम् , तद् वय धनम् अस्मदभिमुख कुर्म पशुम् इव गोपाल ॥६॥ माकिन एना संख्या वि यौपुस्तव चेन्द्र विमुदस्य च ऋषः । विद्मा हि ते प्रमति देव जामिवढस्मे ते सन्तु सख्या शिवानि ॥७॥ माकि । न । एना । सख्या । वि । यौषु । त । च । इन्द्र | विऽमदस्य । च । धे विद्म । हि । ते । प्रऽमंतिम् । देव । जामिऽवत् । अस्मे इति । ते । सन्तु | सख्या । शिवानि ॥ पशुम् न गोपा यथा पशु १. नास्ति वि. २. विमदमाना क्ष, विषदमाना वि, विमझानो विषय ४४. वत दिम• इद्र धन प्रार्थ वुमं मूको, पूर्ति सायणानुसारिणी इ. ६. नास्ति वि. ३. तम्मन विण ५५. नास्ति विभ. ७ स्वयम् वि.. *४१४ ·तव तव च मम च - ग्वेदे सभाष्ये [भ७, अ, व. उद्गीथ माकि मा केचिदालच न अस्माकम् । अस्मदो द्वयोश्च' (पा १,२,५९) इति भत्र द्वयोबहु वचनम् । हे इन्द्र! मम च विमदस्य ऋपे भावयो 'एना एनानि' सरया सख्यानि स्तुत्यत्वस्तोतृत्वेज्यत्वयष्तृत्वरक्षणानि वि यौषु विमिनयेयु वियोजयेयु । भेद' कुर्वन्त सन्तो धनदानध्याघातकारणद्वारेण सख्यानि माऽपनयन्त्वित्यर्थ । हि यस्मात विम जानीमो वयम् ते तव प्रमतिम् प्रकृष्टा मतिम् अनुमाहिका बुद्धिम् । किमिव । जामिवत् 'जाम्यतिरक्नाम । वालिशस्य वा। समानजातीयस्य वा' (या ४,००) इति वचनादन जामिशब्देन समानजातीय उच्यते । यथा समानाद् एकरमाज्जातस्य भ्रातुर्भगिन्यामिव प्रकृष्टा वुद्धिं स्नेहयुक्ता जानाति कश्चित् , एवम् । कस्मात् । यस्माद् हे देव! अस्म अस्माक च ते तव च सन्तु भवन्तु सख्यानि शिवानि सुखानि मनपायानीत्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट० मा केचित् अस्माकम् एतानि सख्यानि विश्लिष्टानि कुर्वन्तु तव च इन्द्र ! विमदस्य च ऋषे मम । जानीम हि तव प्रमतिम् हे देव। पिनादेरिव । तथा सति अस्मे ते सन्तु सरयानि शिवानि इति ॥ ७॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये नवमो वर्ग [२४] 'ऐन्द्र प्राजापत्यो वा विमद , वासुको वसुकृद् वा अपि । इन्द्रो देवता, भन्त्याना तिसृणामश्विनी। आस्तारपक्तिश्छन्द , अन्यास्तिस्रोऽनुष्टुभ ' । इन्द्र सोममिमं पिं मधुमन्तं चमू सुतम् । अस्मे रयिं नि धारय वि वो मर्दै सहस्रिणे पुरूवसो विवक्षसे ॥ १ ॥ इन्द्र । सोमम् । इमम् । पत्र । मधुऽमन्तम् । चमू इति । सुतम् । अस्मै इति । रयिम् । नि। धारय । वि।व । मदे । सहनिर्णम् । पुरुसो इति पुरऽनसो । विवक्षसे ॥१॥ उद्गीथ० उत्तराणि च श्रीणि विमद एव ददर्श । अस्याद्यस्तृच ऐन्द्र, भाश्विन । हे इ! सोमम् इमम् अस्मत्प्रतम् पिब मधुमतम् मधुस्वादापेतम् चमू सप्तमी द्विवचनस्य लुगा द्रष्टव्य । चम्दो चमनसाधनयोरधिपवणफर क्योरित्यर्थ , मुतम् भभिघुतम् । पीत्वा च सामम् अस्मे भस्मासु रयिम् धनविशेषम् । काशम् । सहक्षिणम् सहस्रसङ्ख्यायुक्तम्, प्रभूतमित्यर्थः, नि धारय नियमेन स्थापय । किं निमित्तम् । वि व मदे युष्माक सर्वेषामेव देवानां विविध सोमजयमदै निमिसे। स्वइत्तेन धनेन यस्माद् वय युष्मदर्थ सोमयाग पुनरपि कुर्म , दम्माद् भस्मभ्यम् भनन्त धन देवीरयर्थ । हे पुरूवसो! पहुधा' । कस्मादेरमुच्यते । यरमाद पिवक्षम महान् भवसि स्वम् ॥ ॥ उत्तर १. मास्ति मूहो. २२ एता एतानि मूको वि''. . नाति मूको, ..क्यते विभ. ३ भर दि. अ पनि वि ५ मास्ति ·J दशर्म मण्डलम् सु २४, म. घेङ्कट० इन्द्र! सोमम् इमम् पिय मधुरसम् भधिषपणफ्रकयो। सुतम् । अस्मासु रयिम् स्थापय' पहुसष्ट्रयम् । विशेषेण युप्माक मादके बिमदे स्तुतिरिय प्रवृत्ता इति ॥ १ ॥ स्वा पझेभिस्क्थैरुप हव्यभिरीमहे । शचीपते शचीनां वि वो मदे श्रेष्ठं नो धेहि वार्य विवक्षसे ॥२॥ स्वाम् । यज्ञेभि । उक्य । उप । हुम्येभि । ईमहे । शचीपते । शचीनाम् । वि ! व 1 मदे । श्रेष्ठम् । नु । धेहि । वार्यम् । विवक्षसे ॥ २ ॥ उद्गीथः त्वाम् इन्द्रम् यशेभि सोमयागै उक्थै शस्त्रादिभि' स्तुतिभिश्चेत्यर्थ , हव्येभि हविर्यश्रेत्यर्थ, उप ईमहे नृतीयाश्रुतेरुपोपसर्गथुतेश्व उपाराध्य धन याचामह इत्यर्थ । याचितश्च सन् त्व हे शचीपते! शचीनाम् यागकर्मणा याचा वा स्तुतिलक्षणाना फलत्वेन' सम्बन्धिनम् श्रेष्टम् भविशयेन प्रशस्त गोहिरण्यादिक दृष्टम् वार्यम् वरणीय स्वगापवर्गादिकम् भाव न भस्मभ्यम् धेहि देहि । कदा ददानि । उच्यते--वि व मदे युप्माकं सर्वेषामेव देवाना विविधे विशिष्ट वा सोमनन्यमदे सति । कस्मादेवमुख्यसे । यस्माद् विवक्षसे महान् भवसि त्वम् ॥ २ ॥ वेङ्कट त्वाम् यह स्तुतिभि च उप याचामहे अभिलषित हविर्मिश्च । हे शचीनाम् शचीपते । श्रेष्ठम् अस्मभ्यम् धेहि धनम् ॥ २॥ यस्पतिर्वार्याणामसि रभ्रस्य चोदिता । इन्द्र स्तोतॄणामविता पि वो मर्दै द्विपो नः पाद्यंहमो विवक्षसे ॥ ३ ॥ य । पति । वार्याणाम् । असि । भ्रस्य । चोदिता । इन्द्र । स्तोतॄणाम् । अपिता । वि । व 1मर्दै । द्विप । न ! पाहि । अहंस । विक्षसे ॥ ३॥ उद्गीथ० हे इन्द्रा य त्वम् पति स्वामी वार्याणाम् वरणीयाना धनानाम् असि भवसि, रध्रस्य ससिद्धस्य सम्यकारिणो यजमानस्य कर्मसु चोदिता चोदयिता धनदानेन नियोक्ता भवसि, स्तोतृणाम् च भविता सर्वतो रक्षिना भवसि, स स्वम् वि व मद युष्माक सर्वेषामेव देवाना विविध विशिष्टे वा सोमा यमदे सति द्विष द्वेष्टु सकाशात् न अस्मान् पाहि रक्ष, पापाच पाहि । करमादेवमुच्यसे । यस्मात् विवक्षस महान् भवसि त्वम् ।। ३ ।। (व धनानाम् पति स्वामी भवसि, राधकस्य चोदिता इद!, स्तोतृणाम् रक्षक , सोऽस्मान् शो आहन्तु परिरक्ष ॥ ३ ॥ । अहस घेङ्कट० य , ५ विफल' भूको स्थापक विमा २ 'सरयम् मूको. ३ 'यागाशे विम ४. *दि वि सरिथत सम्बविभ , त्यो विभ 6 यज्ञेभि विवि ९ रक्षतु घि'अ', 'रदान दि.

·ऋग्वदे सभाध्ये [अ५, ७, १० युवं शंका मायाविना समीची निरमन्थतम् । विमदेन यदीळिता नासत्या निरमन्थतम् ॥ ४ ॥ युवम् । शक्रा । मायाऽविना । समीची इति सम्ऽर्डची । नि । अमन्यतम् । विऽमदेन यत् । ईळिना । नासत्या । नि ऽअमन्यतम् ॥ ४ ॥ उद्गीथ० युवम् युवा हे शका! शक्रो' समयौं' शत्रुवधादिकर्मकरणाय मायाविना प्रज्ञावन्ती च शबञ्चनकुशलौ वा समीची सगते परस्परेण सयुक्त अरणी नि अमन्यतम् निर्मथितवन्तौ । 'अश्विनावध्व!' (ऐना १,१८) इति ब्राह्मणेनोत्तत्त्वात् । कदा निर्मथितवन्तौ युवाम् । उच्यते- विमदेन मया यत् यदा ईळिता स्तुती नासत्या! नासत्यनामानी युवाम् , तदा' निरमन्थतम् निर्मथितवन्तौ स्थो युवाम् ॥ ४ ॥ घेङ्कट० तृष आश्विनोऽयम् । हे शक्तौ' प्रज्ञावन्तौ सगते अरणी' नि अमन्यतम् । एतदेवोक्तम्- विमदेन मया यदा स्तुतौ नासत्यौ। ममाग्निम् निरमन्यतम् , तदानी सङ्गती निरमन्यतम् इति ॥४॥ विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योर्निष्पतन्त्योः । नासत्यावब्रुवन् दे॒वाः पुनरा वहतादिति ॥ ५ ॥ विश्वे । देवा । अकुपन्त । सम्ऽच्यो । नि ऽपतन्त्यो । नासत्यौ । अब्रुवन् । देवा । पुन । आ । वहतात् । इति ॥ ५ ॥ उद्गीथ० विश्वे देवा सर्व देवा इन्द्रादय अकृपत' युवामश्विनी स्तुतवन्त । कदा। उच्यते-- समीच्यो निष्पतन्त्यो 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (पा २,३,३७ ) इत्येषा सप्तमी। सनतयो अग्निनिर्मन्थनकाले पररूपरेण सयुक्तयोररण्यो अग्निचूर्णरूपेण नीचैर्निष्पतात्यो । भरपयो । निष्पतनक्रियया स्तुतिक्रिया रक्ष्यते । यदा युवाम् भरणीभ्याम् भति निर्मथितवन्तौ, तदा विश्वे देवा युवा स्तुतवन्त इत्यर्थ । किञ्च नासत्यौ युवाम् अब्रुवन् उक्तवन्त देवा । किमिति। आ वहतात् इति पुन पुनरीदृशानि कर्माणि जगत्स्थितिहेतुभूतकर्माणि भाभिमुख्येन स्थित्वा यहतम् भन्त प्रापयत निवर्तयत कुरुतमित्यर्थ ॥५॥ घेवट० सर्व देवा मस्तुवन् सङ्गतयो भरण्यो भाभ्या प्रेयमाणयो निष्पतन्त्यो सत्यो । नासत्यौ भवन् देवा -पुन चायम् भन्नि आ वह्तात् हग्यम् इति ॥५॥ मधुमन्मे पुरायणं मधुमत् पुनरायनम् । ता नौ देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥६॥ . , नास्ति मूको रमानको मूहो. २ एणी मूको. १ अकृतवन्त वि. .. स्तुवन्तः मूको ५. वैतो.

·सू २५, में, दशमं मण्डलम् मधुऽमत् । मे। पराऽअय॑नम् । मधुऽमत् । पुनः । आऽअर्यनम् । ता । नः । देवा । देवतया । युवम् । मधुऽमत. । कृतम् ॥ ६ ॥ उदीथ० मधुमर मध्विति मन रसविशेष उच्यते तेन, घान सहता प्रीतिलंक्ष्यते । युक्यो प्रसादान्मधुमद्, भस्त्विति शेप । प्रीतियुक्तमस्त्वित्यर्थ । मे मम परायणम् परागमनम् , योगक्षमाययं गृहाद् यहिर्गमनमित्यर्थ । मधुमत् प्रीतियुक्तमेवास्तु पुन आयनम् गृहान्' प्रति भागमनमपि । फिश्च ता तो युवम् युवा सदा भत्तानामनुग्रहीतारी हे देवा! देवो' न भस्मान् मधुमत सदा प्रीतियुक्तान् कृतम् कुरतम् । केन । देवतया देवत्वेग, मणिमादि- देयतैश्वर्ययोगादित्ययं ॥ ६॥ बेट० १० मधुमत् मे यत् परायणम् अस्तु । तथा मधुमत् पुनः आयनम् । यत्र गच्छामि यत्र चाऽऽगच्छामि तदुभय मधुमद् भवतु । तो भस्मान् देवी देवत्वेन युवाम् मधुमत दुरुतम् ॥ ६॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याय दशमो वर्ग'॥ - [२५] ऐन्द्र प्राजापत्यो वा विमदः, वासुक्रो वसुकृद् वा ऋषि । सोमो देवता । भास्तारपङ्क्तिश्छन्द । भद्रं नो अपि वातय मनो दक्षुमुत ऋतुम् । अधा ते सख्ये अन्धसो रि वो मदे रणन् गावो न यवैसे विवक्षसे ॥१॥ भद्रम् । न । अपि । वातय । मन । दक्षम् । उत । क्रतुम् । अध । ते । सख्ये । अन्धस । पि । यु । मदें । रणन् । गार्व । न । यबसे । विक्षसे ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तर सौम्यमेकादशचम् । हे सोम' भदम् कल्याण शुभसकल्पलक्षणम् न संबन्धि मन वातय गमय' प्रापय, कुर्वित्यर्थे । 'दक्ष वृद्धी' अस्माकम् दक्ष वृद्ध सर्वव्यापिनमन्तरात्मानमपि भद शुभकारित्वलक्षण कुर्वित्यर्थ । उत कतुम् अस्माक बुद्धिमपि भद्र शुभाध्यवसायलक्षणं प्रापय, शुभाध्यवसायिन कुर्वित्यर्थ । एतस्मिन् यथोक्त सर्वस्मिन् कृते सति भय त तब सोमस्य सम्बन्धिनि सख्ये सखिकर्मणि स्तुत्यस्तोतृत्वेज्ययष्तृत्वलक्षणे' रणन् रमामहे, प्रीति कुर्म इत्यर्थ । किमि। स्वसे यथा गावो यबसे धासे रमन्ते प्रीति कुर्वन्ति, एवम् । किमर्थम् । त्वद्यागलक्षणे सख्ये वि व मदे सोमाख्यस्यानस जन्यत्वेन सम्बन्धिान युष्माक सर्वेषामेव अस्माक शुभसकरपमस्माक मन अपि दक्षम् गाव म अन्धस १. हात विभ ५.५ नास्ति भूको २. बुक्कै विभ. ६. न मूको. ३. नास्ति वि', य वि'. १. अस्मा विम'; मसाक ७. गमनाय मूको. ८ स मूको, ९ यचयष्ट' वि. मूको, ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ,व". देवाना विविध मदे निमित्त । कस्मात् एवमुच्यते । यस्मात् विवक्षसे महान् भवसि । महान्तश्वाऽभ्यर्थिता शूरा भवन्ति ॥ ३ ॥ बेलट० भद्रम् अस्माकम् भागमय मन प्राणम् च अन्नम् च, अपि वा बल प्रज्ञान च । तव सख्ये अद्यमानस्य स्तोतारो रमन्ताम्' गाव इव यवस' ॥1॥ अथ इदिस्पृशस्त आसते विश्वेषु सोम धार्मसु । अधा कामा डमे मम वि वो मढे वि तिष्ठन्ते वसूयवो विक्षसे ॥ २ ॥ हृदिऽस्पृशं । ते । आसते । विश्वेषु । सोम । धामऽसु । अर्ध । कामी | हमे । मम । पि । व । मदे । वि । तिष्ठन्ते । वसुऽयव । विवक्षसे ॥ २ ॥ उद्गीथ० सोम! ते तव हदिस्पृश हृदयस्य बुद्धे स्तुतिभि स्प्रटार' सन्त आसते विहन्ति मत्विजः विश्वेषु सर्वेषु धामसु स्वेषु स्थानेषु, स्तुवन्तस्तिष्ठन्ति इत्यर्थ । तेषु स्वस्थानेषु स्थित्वा वा स्तुवत्सु अध अथ कामा अभिलाषा इमे मम, हृदयादिति शेष, तिष्टन्त उत्तिष्ठन्ति । किंविशिष्टा । वसूयव वसुकामा धनमिच्छन्त । किमर्थम् । वि व मद युष्माक सर्वेपामेव देवाना सोमजन्यविविधमद निमित्ते । सोमयागार्थमित्यर्थ । 'कस्मात् देवस्तुत्या देवयागाथै धन प्राध्यते । यस्मात् विवक्षसे महान् त्व भवसि । महान्तश्च परेगितज्ञा भवन्ति अभ्यर्थिता. शूराश्च ॥२॥ वेड्कुट० हृदयस्पृश तव तिष्ठन्ति रसा विश्वेषु सोमा पारेषु । अथ कामा इमे मदीया निर्गच्छन्ति धनकामा धमम्प' देवेभ्य सोम हुत्वा इद च रभेयेति ॥ २ ॥ मृत वृतानि सोम ते प्राहं मिनामि पाक्यो । अध पितेव सूनवे बि वो मर्दै मुळा नौ अभि चिट्ठधाद्विवक्षसे ।। ३ ।। उस 1 व्रतानि । सोम । ते । प्र । अहम् । मिनामि ! पाक्यो । अर्थ । पिताऽईन । सुनवै । वि । य । मदै । मूळ । न । अभि । चित् । वृधात् । निक्षसे ॥३॥ उद्गीथ उत अपि च व्रतानि यागादिकर्माणि हे सोम ! ते त्वदर्थम् अहम् प्र मिनामि प्रदिनमि प्रकण करोमि. परिपक्या सर्वार्थदर्शिन्या प्रज्ञया । मेतत् । पाक्यानि परिनिष्ठितानि। स्वमपि अध अथ स्वद्यागकरणानन्तर परितुष्ट सन् मृळ सुखाय भवन अस्माकम् । अभि चित् वधात् माभिमुण्यन स्थित्वा शासवादियधाश, पाल्यासानिति शेप । किमिव । पिता इव सूनवे यथा पिता पुत्रस्यार्थाय स्वैरपाय सुसो भवति पारयति घ सर्वसाम् पुनम् , एवम् । किमर्थ सुखयानि पारयानि"घ स्वाम् । उच्यते---विवः मदे युप्माक मदा पाम्या अथवा व्रतविशेषण ४ 1. 'पयले विभ २. विवसत्रह विम ३ कमताम् वि', मन्ताम् वि', कामवाम् '. सो विमो. ५ मटार मूको, ६ स्तुवन् वि', स्तुवन् गुभि ७. चम' मूको दम्म देव देवरया लिम ९ मास्ति वि. ..... मि मूको 1. 'यामि मूको ८.

·सू. २५, मं] दशर्म मण्डल ३११७ सर्वपामेय देवानां विपिधे सोमजन्पमदे पुन पुनः कसंम्पत्वेन निमित्तभूते, यस्मात् स्या सुमुण्यमानः सुपाएपमान पुनःपुनः सोमपागं पुण्मयं करोमि इति, सम्मात् कारणात मां मुसप सर्वतः पालय चत्यर्थः । कस्मादयमुच्यस'। यस्मात् स्विक्षसे महान् भवति रमम् । महासभ भन्मान् मुखयन्ति पारयन्ति ॥३॥ पट० अपि च कर्माणि सोम। स्यदीयानि प्रहिनमि अहम् माला पाव्यप्रज्ञः । अथापि स्वं महम् "पिता इव सूनवे भव, 'मपि च सुखय' मरमान शनोः ॥ ३॥ 1 समु प्र यन्ति धीतयः सर्गीसोऽवताईन । कर्तु नः सोम जीवसे वि वो मर्दै धारयर्या चमसाईव विक्षसे ॥ ४ ॥ सम् । ऊँ इति । प्र । यन्ति । धीतयः । सगासः । अयुतान्ऽईव । कर्तुम् । नः । मोम । जीवस । वि । वः । मदे । धारय । चमसान्ऽय । विवक्षसे ॥ ४ ॥ उद्गीथ उ-कारः पदपूरणः । सम् प्र यन्ति सम्भूय प्रकृष्टया गत्या गरन्ति त्वां प्रति धीतय. मस्मदीया स्तुतयः । देवतागुणान् धारयन्ति गृहन्तीवि धीतयः स्तुतयः । किमिव सम्प्रयन्ति । "सर्गासः अवतार व विसग्यन्त उदकपानार्थम् भादानाय वेति सगां: गोसत्या घटिकासद्धा वा। 'अवतः' (निध ३,२३ ) इति यूपनाम । यथा सगा गोसडा घटिकासहा व उदकपानार्थम् भादानार्थ वा भवतान् फूपान् प्रति सम्भूय प्रकृष्टया गत्या गच्छन्ति, एवम् । एतज्ज्ञात्वा कनुम् यागकर्म प्रज्ञा या कर्तारं वा कर्मणाम् भारतरपुरुषम् नः भरमाकम् जीवसे चिरञ्जीवनाय हे सोम! धारय महताऽऽदरेण स्थापय मयि । किमिय। वि वः मदे चमसान् इव यथा युम्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधसोमजन्यमदे कर्तव्यत्वेन निमित्तभूते घमसानभ्वर्युत विधाने महता यनेन धारयति, एवम् । कस्मादेवमुच्यसे । यस्माद् विवक्षसे महान् भवसि त्वम् ॥ ४ ॥ घेङ्कट० सह एप प्रयन्ति मङ्गुलयः त्वां राजयः इव पूपान्"। स त्वं कर्म अस्माकम् जीवनाय धारय भापूरय चमसान इव ॥४॥ तव त्ये सौम शक्तिभिर्निकामासो व्य॒विरे । गृत्सस्य धीरास्तवसो वि वो मदै ब्रजं गोमन्तमुश्विनं विवक्षसे ॥५॥ तव । त्ये । सोम । शक्तिऽभिः । निऽकामासः । वि । ऋविरे । गत्सस्य । धीराः । तवसः । वि । वः । मदै । ब्रजम् । गोऽम॑न्तम् । अश्विनम् । विवक्षसे ॥ ५ ॥ 1. तस्मात् विभ. २. 'च्यते दि. ३. नास्ति मूको, ४. बाल वि'अ'; बल. वि. ५.७. मपि ते च विमपि च वि'. ६६. अभिरखर विर ७-७. सो सरस मूको. ८. प्रशिा भूको. ९ 'पुरुषः मूको. १०. इस्तेर विभ. 1. तुपात वि' भ; पात् वि', ·३३१० ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, अ७, १ तवस - उद्गीथ० हे सोम! तव गृत्सस्य मेधाविन महतोऽर्थाय ये मम यजमानस्य स्वभूता मस्विज निकामास दृष्टादृष्टफले नियतकामा धीरा मेधाविन , सम्यकारिण इत्यर्थ , 'त्ये ते शक्तिभि यागमभि सह वि ऋग्विर विविधा स्तुतीर्गमयन्ति प्रेरयन्ति कुर्वन्तीत्यर्थ एतज्ज्ञात्वा ब्रजम् प्रजन्त्यति ब्रजोगोष्टम् । मन्दुरा' चात्र सामादुच्यते, तम् गोमन्तम् गोसहितम् अश्विनम् अश्वसहित च अस्मभ्य देहि इति शेष । किमर्थम् । वि व मदे युष्माक सर्वेषामेव देवाना विविधे सोमजन्यमदे पुन कर्तव्यत्वेन निमित्तभूते । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मात् विवक्षसे महान् भवसि त्वम् ॥५॥ वेङ्कट० तव अमी सोम! अड्गुलिभि नितरा कमनीया रसा प्रेयन्ते । मेधाविन वृद्धस्य तव स्वभूतम् धीरा प्रजम् गोमन्तम् अश्ववन्तम् प्राप्नुवन्ति ॥ ५॥ “इति सतमाष्टके सप्तमाध्याय एकादशो वर्ग:५॥ अस्माक त्वम् । न उच्यते पशु नः सोम रक्षमि पुरुषा विष्टितं जगत् । समाकृणोपि जीवसे वि को मद्दे विश्वा सुपश्यन् भुवना विचक्षसे ।। ६ ॥ पुशुम् । न । सोम । रक्षसि । पुरुऽत्रा । विऽस्थितम् । जगत् । सम्ऽआकृणोपि । जीवसे । वि । ३ । मदै । विश्वो । सम्ऽपश्यन् । भुवना । विवक्षसे ॥ ६ ॥ उद्गीथ हे मोम। पशुम् देवयागार्थमुपाकृतम् न स्वभूतम् रक्षसि सर्वत पालयसि केवल पशुम् । किं तर्हि । पुरुवा यहुधा सुरनरतियंग्योन्यादिभावेन विष्ठितम् भवस्थितम् जगत् च पालय स सर्वत । किञ्च समायोपि समाकरोपि जगतो वृत्तिञ्च विदधासीत्यर्थ । किमर्थम् । जीवसे जीवनाय । कथ वृत्ति विदधासि । -विश्वा सपश्यन् भुवना सर्वाणि भूतानि सम पश्यन् यथाई विदधासीत्यर्थ । किमर्थमेतत् सर्वं यथोक्त करोपि । उच्यते -वि व मदे युप्माक सर्वेषामेव देवाना विविधहविर्जन्यतृप्त्यर्थम् । उक्तञ्च --- -"इत- प्रदान देवा उप जीवन्ति xxx अमुत प्रदान मनुष्या' (तै ३,२,९,५) इति । विवक्षसे महान् भवसि त्वम् । उचितञ्च महतामेतत् यथोनम् ॥६॥ घेङ्कट० पगुम् अस्माकम् सोम! रक्षसि बहुपु देशेषु स्थितम् अन्यञ्च जगमम् । स त्वम् भारमनि समाकृणोपि जीवयितु' विश्वानि भूतानि सह पश्यन् ॥ ६॥ त्वं नः सोम विश्वतो गोपा अदाभ्यो भव । सेघ राजन्नप निधो वि वो मढे मा नौ दुःशर्स ईशता विवक्षसे ॥ ७ ॥ त्वम । न । सोम । विश्वत । गोपा । अदाम्य । भन । सेधे । राजन् । अप । निर्ध । वि। 1 । म । मा । न । दु ऽशर्स । ईश्त । विर्वक्षसे ॥७॥ " रत्येरे मूको १. व मूको. ३.३ एमानिरा वि', ° मारा वि. ५.५ मास्ति मूको. ६. जीवितु वि'म'. प ·६ २५, मं] दशमं मण्डलम् उद्गीथ० हे सोम! यः त्वम् अदाभ्यः केनचिदप्यहिस्स. स त्वम् नः अस्माकम् विश्वतः सर्वतः गोपाः रक्षिता भव । किन्च हे राजन् ! सर्वस्य स्वामिन् ! अप सेध अपगमय भस्मत्तः अपनहि या निधः सेधितन् अस्माकमपक्षपपितॄन् हन्तन् वा । मा च नः अस्माकम् दुःशंसः दुश्चरिवानां विधमानानामविद्यमानाना सिता प्रख्यापयिता ईशत ईशिता मूत् । तव प्रसादादस्माकमपवत्ता मा भूत् कश्चिदित्यर्थः। किमर्थमेतत् सर्व प्रायसे। वि यः मदे युष्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधसोमजन्यतृप्त्यर्थम् । विवक्षसे महांश्च भवसि त्वम् । महत्वाध सर्वमध्यसे विविध विस्तिर्पसे चत्यर्थः ॥ ७॥ वेङ्कट. १० खम् भस्माकम् सोम! सर्वतः गोपायिता' भव । हिसित: अप सेध राजन् | उपक्षपयितॄन् । मा भस्माकम् ' दुःशंसः ईशिष्ट ॥७॥ वं नः सोम सुक्रतुयोधेयाय जागृहि । क्षेत्रवितरो मर्नुपी वि वो मर्दै द्रुहो नः पााहसो विवक्षसे ।। ८ ॥ खम् । नः । सोम । सुऽक्रतुः । वयःऽधेयाय । जागृहि । क्षेत्रवितऽतरः । मनुषः । वि । यः । मदै । द्रुहः । नः । पाहि । अंहसः । विवक्षसे ॥ ८ ॥ उद्गीथ० हे सोम! यः त्वम् मुक्तः सुप्रज्ञानः' सुकर्मा वा क्षेत्रवित्तरः "क्षि निवासगयोः' इत्यस्य क्षेत्रम् । क्षेत्रस्य स्थिरयुत्पत्तिप्रलयकालेषु जगतो निवासभूतस्य वा कारणात्मनोऽतिशयेन वेता च । स त्वम् नः अस्मभ्यम् वयोधेयाय अन्नधेयाय जागृहि यतस्वेत्यर्थः। किश मनुषः मनुप्यात् । कीडशात् । द्रुहः दोधुः सकाशान् नः अस्मान् पाहि रक्ष। अंहसः पापाच्च रक्ष। किमर्थमेवं प्राय॑से । विवः मदे युष्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधतोमादिहविर्जन्यतृपयर्थमित्यर्थः । विवक्षसे महांश्च भवसि ॥८॥ घेङ्कट० त्वम् अस्माकम् सोम। सुप्रज्ञः भन्नस्य दानार्थम्' जागृहि भत्यन्त क्षेत्रस्य लम्भक.। मनुष्यस्य शत्रोः अस्मान् रक्ष माइन्तुः ॥6॥ त्वं नौ वृत्रहन्तमन्द्रस्येन्दो शिवः सखो । यत् सी हवन्ते समिथे विवो मदे युध्यमानास्तोकसातौ विवक्षसे ॥९॥ त्वम् । नः । वृत्रहन्ऽतम । इन्द्रस्य । इन्दो इति । शियः । सो । यत् । सीम् । हबन्ते । सम्ऽड्थे । वि । व. । मदै । युयमानाः । तोकऽसातौ । विवक्षसे ॥९॥ उद्गीथ हे इन्दो। सोम! नहन्तम! वृनस्य शबोरतिशयेन हन्तः! यः त्वम् इन्द्रस्य शिवः सुखकरः स धम् नः मसाकम्, रक्षिता भवेति शेषः। कदा। यन् यदा मीम् सर्वत: हवन्ते माह्वयन्ति युद्धार्थमस्मान् शत्रवः युध्यमानाः सम्प्रदरन्तः सन्तः । क। समिथे सयामे सखा, १. समजतः वि' अ; सुबजारः वि. १. गोप' विम'. २. "सात् वि. ३. दुर्गमः मूको. ५. 'मार्य मूको. प. मके वि' म्मकोजस दि.

·- ३३२. ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ ७, व १२. कोशे । तोकसातौ । 'तोकम् ' (निघ २, २) इत्यपत्यनाम । 'घणु दाने' इत्यस्योत्तरम् । अपत्यमपि दीयते यत्र हितैरिति, तन, महतीत्यर्थे । तदा रक्षिता भव । कस्मिन्निमित्ते । वि व मदे युष्माक सर्वेषामेव देवाना विविधहविर्जन्यहर्षलक्षणे निमित्त । रक्षिता सन्तो' यस्माद् युप्माक याग करिष्याम, तस्मात् कारणात् अस्मान् रक्षेत्यर्थ । विवक्षमे महाश्च भवसि त्वम् । महता युक्त रक्षण कतुं भक्तानाम् ॥ ९ ॥ वेङ्कट० त्वम् अस्माकम् अतिशयेन वृत्रस्य इन्त 1 इन्द्रस्य इन्दो । शिव. सखा यत् इन्द्र सर्वत हवन्ते युद्धे युध्यमानाः पुत्रस्य भजनार्थ शत्रुगृहीत पुन रक्षितुम् ॥ ९ ॥ अयं घ स तुरो मढ़ इन्द्रस्य घर्धत प्रियः । अयं कक्षीवतो महो वि वो मर्दै मतिं विप्रस्य वर्धयद्विवक्षसे ॥ १० ॥ अयम् । घ । स । तुर । मद । इन्द्रस्य । वर्धत । प्रिय । अयम् । कक्षीवत । मह । नि ।। व । मदै । मतिम् । विप्रस्थ । वर्धयत् । विवक्षमे ॥१०॥ उद्गीथ० भत्र तच्छब्दश्रुतेरकवाक्यताय यग्छब्दोऽध्याहार्य । य सोम इन्द्रस्य अर्थाय वर्धत मूजवरपर्वतादिप्रदेशे वृद्ध प्रिय च इन्द्रस्य, अयम् घ सः "भयमेव स' सोमोऽस्माभिरभिपुत इन्द्रस्यार्थाय । कीदृश । तुर ५ सर्वकार्येषु त्वरणशील. क्षिप्रकारीत्यर्थ , मद मदकरश्चाय सोम । क्क्षीवत ऋप । कीदृशस्य । मह महत विप्रस्य मेधाविन मतिम् प्रज्ञाम् वर्धयत् चर्वितवान् । कस्मिन् सति । वि व मदे युप्माक सर्वेषामेव देवाना विशिष्टे सोमजन्यमदे सति । य एवमत अस्माक्मपि मतिं वर्धयत्विति शेष । उत्तर प्रत्यक्षकृतत्वात् भिन्न वाक्यम् । सोम' विवक्षसे महान् भवसि त्वम् ॥ १० ॥ वेङ्कट० अयम् खलु स क्षिप्र मदकर इद्रस्य वृद्धोऽभवत् प्रिय । कि च अयम् क्षीवत महत स्तुतिम् अवर्धयद् मेधाविम ॥ १.॥ . अयं विप्राय दाशुषे वानी इयर्ति गोम॑तः । अयं सप्तभ्य आ चरं वि वो मढे प्रान्धं श्रोणं च तारिद्विवक्षसे ॥ ११ ॥ अयम् । विप्राय । दाशुषे । वाजान् । इयति । गोऽमत । अयम् । सप्तऽभ्य ।आ।वरम् ।वि। । मदै।प्र।अन्धम् । श्रोणम् । च । तारिपत् । रिक्षसे ॥११॥ उनीथ० अयम् सोम विप्राय मेधाविने दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय भसानि गोपहितानि इयति गमयति ददातीत्यर्थः । किन अयम् एव सोम सप्तभ्या वातान् गोमत १. जयर' मूको २. सतो को. ३ भूनपर्व वि', मुजवपर्य' विम कसमेर वि". ५ नास्ति विम. ६. वर्षय विमा, वर्धयन् वि... सन मूको. ४४. "मेव सतो , ·सू३१, मं] दशमं मण्डलम् ३३२१ अत्विाम्य आ वरम् माइपसगश्रुतेईरतीति क्रियापदमध्याहायम् । भाहरति वर यनमानस्यार्थाय । घराssहरण दानम् , तस्य च तद्भावे भावात् । किवि व मदे युष्माक सर्वेषामेव देवाना विशिष्ट- सोमजन्यगदे सति प्रीतः सन् अधम् चक्षुषिकर मृर्षि दीर्घतमसम् भन्यं वा श्रोणम् च बधिरश्चेत्यर्थ, प्रतारिषत् सर्वप्रकारया वृद्धया प्रकर्षेण पर्धितयानित्यर्थ । प्रत्यक्षतत्वादेव पूर्ववदुत्तर भिन्न वाक्यम् । हे सोम विवक्षस महान् भवसि सर्वतरत्वम् त्वदधीनत्याजगस्थिते ॥1॥ घेवट० अयम् मेधाविने यतमानाप भन्नानि प्रेरयति पशुमन्ति । अयम् सप्तभ्य होनाभ्य आ प्रय यति धनम् प्रमतारीश अधम्' पगुम् च परावृजम् अपिम् ॥ १॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये द्वादशो वर्ग ॥ देवता। यस्मात् प्रयन्ति [२६] “ऐन्द्र प्राजापत्यो वा विमद, वासुको वसुकृद् वा ऋपि । पूषा अनुष्टुप प्रयमाचतायुणिहौ। प्र ह्यच्छो मनीपाः स्पार्हा यन्ति नियुतः । प्र दस्रा नियुथः पूषा अपिष्टु माहिनः ॥ १ ॥ प्र । हि । अच्छे । मनपा । स्पारे । यन्ति । निऽयुत । प्रा दस्रा । नियुत्ऽष । पूषा । अपिष्ट । माहिन ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तर सून नच पोष्णम् 'ऐन्द्रो विमदो वामुमो वा वसुकृद् ददर्श । हि गच्छन्ति। किमर्थम् । अच्छ गुणप्रहणद्वारेण पूपणमाप्तुम् । मनीषा वाच स्तुतिलक्षणा । कोदृश्य । पार्टी सर्वगुणोपेतत्वात स्पृहणीया । 'नियुत् नियमनाया नियोजनाद्वा' ( या ५,२८)। अस्माभिर्नियता नियुक्ती वा, उच्चारिका इत्यर्थ एतज्ज्ञात्वो- पकार प्रत्युपकारार्थम् दना "दसि दशनदर्शनयो'। दमितारी कर्मणामुपक्षपयित्तारी समापयितारी पनीयजमानौ प्र अविष्टु प्रयत्नन रक्षतु सवत पूषा । कीदृश । नियुद्रथ गमनाय सदा नियतरयो युक्तरथो वा माहिन महाश्च ॥1॥ वेङ्कट बमुहद् वासुक । प्रहि अभिभाच्छन्ति स्तुतय पूष्ण स्पृहणीया अश्वा । प्रकर्षण अवतु दर्शनीय भश्वयुक्तरथ' पूषा महान् अस्मान् इति ॥1॥ यस्य त्यन्महित्वं वाताप्यमयं जनः । पिन आ वैसद्धीतिभिश्चिकेत सुष्टुतीनाम् ॥२॥ यस्य । त्यत् । महिऽयम् । वाताप्यम् । अयम् । जन । विप्रे । आ । वसत् । धीतिऽमि । चिकैत । मुऽस्ततीनाम् ॥ २ ॥ . .. परहरणदानस्य मूको १ पकम् वि', पक्कम् वि. ७७ दसौदेसन २ तदधी जगस्थिते मुको ३३ तारिषत्या धम् बिर, अतरिष या धम् ५५ नास्ति मूको ६६. 'द्र पौण वासुको वम् मूको, ९ कै रथम् विमा. ८. 'कवि' ·सू२१, म ५] दशर्म मण्डरम् ३३३२३ प्रत्यधिर्यज्ञानामश्वहयो रानाम् । ऋषिः स यो महितो विप्रेस्य यारयत्ससः ॥५॥ प्रतिऽअधि । यज्ञानाम् । अस्पृहय । रयानाम् । ऋषि । स । य । मर्नु.ऽहित । रिप्रस्य ! यवयत्ऽसख ॥ ५॥ उद्गीथ० प्रयाध 'धु यदी' । प्रत्यर्धयिता धनदानेनाधंभागप्रतिपत्या' च सवर्धयिता यज्ञानाम् । प्रत्यर्थोऽस्यास्तीति प्रत्याधि । भवय हपतिर्गत्यर्थ । रथानाम् सम्बन्धिभिरश्वैगमनशील भश्वयुक्तेन रथेन सदा गातत्यर्थ । ऋषि द्रष्टा च सर्वस्य लोकपालत्वात् प्रत्यवेक्षिता पूपा, य । कीश मनुर्हित मनुष्यहित विप्रस्य मेधाविनश्च होत यावय सस पारयवासी' ससा चति । यावयिता' चापनेता उपद्रवाणा सखिभूतश्चेत्यर्थ ॥५॥ येकट० मधंभाक यज्ञानाम् अश्वाना' प्रेरको भवति रथसम्बन्धिना द्रष्टा सर्वस्य स मनुप्यम्यो हित ' मधाविन स्तोतु यवयासस शत्रूणा पृथक्कर्ता सखा ॥ ५ ॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये ग्रयोदशो वर्ग'॥ चत्यर्थ । - स य . आधीपमाणायाः पतिः शुचाांच शुचस्य॑ च । वासोवायोऽवीनामा वासांसि मम॑जत् ।।६।। आऽधीपमाणाया । पति । शुचायो । च । शुचस्य । च । वास नाय । अवीनाम् । आ । वासासि । मम॑जत् ॥ ६ ॥ उद्गीथ० आधीपमाणाया पति स्वात्मन्याधीयमानाया स्तुतेराहुते पति स्वामी शुचाया सर्वस्या दीप्ते च शुचस्य च दीप्तस्य च सर्वस्य पति पूषा वासोवाय अवीनाम् उरणाना सम्बन्धिना वाससा दशापवित्रादीनाज वाताच पूषा प्रकाशोणाभ्यामनुगृह्णन् वासांसि वस्त्राणि च रजकशोध्यानि आ ममृजत् मर्यादया शोधयति पूर्वोतनैव न्यायन ॥ ६ ॥ वेङ्कट० आत्मार्थम् ' आधीपमाणाया अजाया• अजस्य च स्वामी। सोऽयम् अवीनाम् रोमभिर्देवाना सोमपवनार्थम् वासांसि चयति । मपि च तानि शोधयन् भवति मृदुकुशलहस्त ॥ ६ ॥ हुनो वाजाना पतिरिनः पुष्टीना सखा । प्र श्मश्रु हर्यतो दूधोद् वि वृथा यो अदाभ्यः ॥ ७ ॥ इन । वाजानाम् । पति । इन । पुष्टीनाम् । सौ । प्र । ३मश्रु । हर्यत । दूधोत् । वि । वृथा । य । अदाभ्य ॥ ७ ॥ । ३ यवाश्चासौ मूको २ नास्ति मूको ४ यापयिता मूको ८ वना मूको १ दानेनाहभावप्रति मूको 'नाम् अथवा यज्ञाना संवर्धयित मूको ५ नास्ति वि. ६ अमितो वि . अहितो विर आ माध वि'अ' मा मरवन् वि' १० नास्ति वि ९ ·३३२४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ५,१४. उद्गीथ० य पूपा अदाभ्य अहिंस्य स इन ईश्वर सर्वस्य वाजानाम् च पति स्वामी इन ईश्वर पुष्टीनाम् सपा प्राणिनां पोषणाना करणे सखा सखीभूतश्च सर्वस्योपकारित्वात् । किञ्च हयंत कामयमानस्य 'भक्तत्वात् सुप्रतीकस्य यनमानस्य' पाठीश्रुते , स्वभूत सोम पिबनितिशेष । श्मश्रु वि वृथा 'प्र दूधोत्' अधूनोत् विविध प्रकर्षण भयत्नेन कम्पयति ॥ ७॥ घेवट. स्वामी अन्नानाम् पति इन पुष्टीनाम् ओषधीमा पुष्यमाणानाम् सखा श्मशूणि वि प्र कम्पयति मनायासेन, 'य हिंस्य परै ॥ ७ ॥ ३ - आ ते रथस्य पूपनजा धुरै वकृत्युः। विश्वस्यार्थिनः सो सनोजा अनपच्युतः ॥८॥ आ। ते : रथस्य । पूषन् । अजा । धुरम् । ववृत्यु । विश्वस्य । अनि । सखा । सन ऽजा । अनपऽच्युत ॥ ८ ॥ उद्गीथ० हे' पूषन्! यस्त्वम् विश्वस्य अर्थिन याचकस्य ससा ईप्सितार्थप्रदातृत्वात् सखिभूत सनोजा चिरजातश्च अनपच्युत स्वाधिकाराद् अनपगतश्च, तस्य ते तव स्वभूतस्य रथस्य धुरम् हे पूषन् । अजजातियुक्ता अश्वा आ वत्यु आवर्तयन्ति वहन्तीत्यर्थ ॥ ८ ॥ चकट० आ वर्तयन्ति तव रथस्य धुरम् अजा पूपन् । स त्वम् विश्वस्य अर्थिन सखा पुराजात अनपच्युत इति ॥८॥ अस्माकमूर्जा रथ पूपा अविष्टु माहनः । भुवद्वाजाना वृध इमं नः शृणवृद्धवम् ॥९॥ अस्माकम् । ऊर्जा । रथम् । पूपा । अपिष्टु । माहिन । भुव॑त् । वाजानाम् । वृधः । इमम् । न । शृणपत् । हव॑म् ।। ९ ।। उद्गीथ० अस्माकम् स्वभूतम् रयम् रहितार देवान्' प्रति परिसमातिं वा ग तार यज्ञम् हविधान- शटयो ऊर्जा स्वबरेनालेन रसेन वा हविरारयेन रब्धव्यत्वेन भोक्तव्यावन' निमित्त भूतेन पूषा अविष्टु भवतु रक्षतु माहिन महान् । भुवत् भवतु च ध वर्धयिता । तदधश इमम् न भस्माकम् शृणवत् शृणोतु हवम् भाद्वानम् ॥ ९ ॥ घेवट० अस्माकम् अग्ने रथम् पूपा रक्षतु महान् । भवतु अगाना वर्धक गणातु हवम् इति ॥९॥ "इति सप्तमाएके सप्तमाध्याये चतुर्दशो यर्ग १ वाजानाम् भक्षानाम् इमम् भस्माक ॥ 1-1 नारित वि २२. नास्ति विम',म घोर वि. ३. यत्नेन मूको 1'श्य विभ' ५ मा ते रथस सिसमको . 'वि मूको . भनाविम', . नारित वि". ९देवा विभ 1. नास्ति यि'. •न विमा. ५.४ नास्ति वि अपयुत वि. १२११ मास्ति ·सू २७, मैं ] दशमं मण्डलम् अथवा वचनाञ्च [२७] ऐन्द्रो घसुफ ऋषिः । इन्द्रो देवता । त्रिष्टुप् छन्दः । असत् सु में जरितः साभिगो यत् सुन्वते यजमानाय शिक्षम् । अनांशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता संत्युकृतं वृजिनायतमाभुम् ॥ १॥ असत् । सु । मे । जरितरिति । सः । अभिऽवेगः । यत् । सुन्वते । यजमानाय । शिक्षम् । अनाशीःऽदाम् । अहम् । अस्मि । प्रहन्ता । सत्यऽघृतम् । वृजिनऽयन्तम् | आभुम् ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तरं सूक्तम् 'असत् मु मे जरितः सः' इति चतुर्विशत्युचम् ऐन्द्रम् इन्द्रपुत्रो वसुक्रो ददर्श । वासुकेपु सूक्तेषु याहुल्येनेन्द्रस्यास्ति' स्तुतिः । स्तोतुमभ्युद्यते स्वपुत्रमृषि वसुकं सम्बोध्य स्वसामध्यं कथयतीन्द्रः, विशातदेवतास्वरूपो येन मुस स्तोप्यतीति । कार्यकारणयोरेकत्वोपचारात् 'आमा वै पुत्रनामासि' (माश १४, ९, ४, २६) इति इन्द्ररूपेणावस्थितो वमुक्र भारमानं स्तौति चित्, कचिद् इन्द्रं भेदेन । हे जरितः! स्तोतः! असत् भस्ति विद्यते ममेन्द्रस्य सु शोभन. भर्चितः सः अभिवेगः 'ओविजी भयचलनयोः'। अर्थनं प्रति मनसोऽभिचलनम् अभिगमनं वृत्तिविशेषः। यत् येन वेगेन मनोवृत्या मुन्वते मदर्थे सोमाभिपवं कुर्वते यजमानाय यज्वने शिक्षम् ददामि प्रार्थितमर्थम् । किच अनाशीम् माशी प्रार्थनोच्यतेऽन्यत्र । इह तु सामात् प्रार्थित हविरुच्यते । प्रार्थितहविर्मह्यमददतम् भधिकृतं पुरुषम् । अथवा आशीरिति सोमाभिश्रयणं दध्युच्यते । तस्याऽदातारम् असोमयानिनमित्यर्थः, अहम् अस्मि भवामि प्रहन्ता प्रकर्येण हिंसिता। सत्यधृतम् ध्वरतिहिंसाः । सत्यस्य च हिंसितारम् , अनृतवादिनश्चेत्यर्थः। वृजिनायन्तम् कुटिलं कर्तु- मिच्छन्तम् , परवञ्चनपरचेत्यर्थः, आभुम् महान्तमपि हिसिताऽस्म्यहम् ॥१॥ वेङ्कट० 'वसुक्र ऐन्द्रः । इन्द्रः । भवति "मे सुष्टु हे सर्वेषां भूतानां जरयित:! इन्द्र! सः अभिवेगः, येन' भभिवेगेन इन्द्रार्थम् सोमम् सुन्वते यजमानाय धनं प्रयच्छामि । किं च अहम् तब भाशिरस्याप्रदातारं सत्यस्य "हिंसकम् वृजिनम् भाचरन्तम् भाभवन्तम्" प्रहन्ता अस्मि प्रहन्मि तम् इति ॥१॥ यदीदहं युधये संनयान्यदेवयून् तन्वाई शुशुजानान् । अमा ते तुम्र वृषभं पंचानि तोत्रं सुतं पञ्चदशं नि पिंश्चम् ॥ २ ॥ यदि । इत् । अहम् । युधये । सम्ऽनयानि । अदेवऽयून् । तन्वा । शूशुजानान् । अमा । ते । तुम्रम् । वृषभम् । पचानि । तीयम् । सुतम् । पञ्चऽदृशम् । नि । सिञ्चम् ॥२॥ । ४. अर्जितः मूको. वि. 1-1. नास्ति मूको. २ भद्रस्याम वि' भ; 'न्द्रस्य वि. ३. स्तोतुमुघतं वि. ५, सोमाधिमा वि. ६.६ क्रमेणेन्द्र वि'', 'कमेगेन्द्रः ७-७. नास्ति ९, नास्ति वि सोम अ. 10-1.. "कवतम् विम १. मानु वि'; प्राप्नु भ'. ८. नः वि''.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ५, व १५ , तव यनमानस्य उद्गीथ इत् शब्द एवार्थ उत्तरार्धस्यादावशब्देन सह सम्बन्धयितव्य । यदि यदा अहम् युधये युदार्थम् सम्-नयानि अदेवयून देवान् यष्टुमनिच्छतो देवशत्रून् अयज्वन' तन्वा स्वशरीरेण शूशुजानान् शुचे वकारस्य जकारश्चान्दस । शोशुचानान् भात्मम्भरित्वात् पुष्टया दीप्त्या च युक्तान् पुष्टानित्यर्थ । तदा अहम् एवं मा आत्मना हेतुकर्तृत्वेन यजमान वा अधिष्ठाय ते स्वभूतम् तुम्रम् पीवानम् कृपभम् । 'धेनुपम इति श्रुते धनु गाम् पचानि मदर्थ 'पचामि । तीवम् बहुरसम् ' सुतम् अभिपुतम् पञ्चदशम् सोमम् । पूर्वपक्षापरपस- सम्बन्धिपञ्चदशसङ्ख्यायुक्ततिथिसम्बन्धेन पर्णवृद्धिहासयोगात्' पञ्चदश सोम , त च मदर्थमह नि सिंञ्चम् दशापवित्र द्रोणकरशे 'चमसपाने या सिञ्चामि प्रक्षिपामीत्यर्थ ॥२॥ वेट० यदि एव अहम् मया सह युद्धार्थम् सम्-नयानि' दूतै सङ्गमयानि अदेवकामान् शरीरेण वा 'साधून् बाधमानान् । शुजि हिंसाका । तदानीम् पुत्रादिभि' 'सहित तुभ्यम् इन्द्र प्रेरक यरिन पीवानम् वृषभम् पचानि तीवरसम् अभिपुतम् पञ्चदशम् कलशे सोम चं' निपिञ्चामि ॥ २॥ - नाहं तं यद य इति ब्रवीत्यदेवयून्समरणे जघन्वान् । यदामाख्यत् समरणमृघोवदादिद्ध मे चूपमा प्र ध्रुवन्ति ॥ ३॥ न । अहम् । तम् । वेद । य । इति । प्रवीति । अदॆवऽयून् । सम्ऽभरणे । जघन्वान् । यदा । अवऽअख्यत् । समऽअरणम् । ऋोयत् । आत्। इत् । ह । मे । वपमा । प्राब्रुवन्ति ॥ ३ ॥ उद्गीथ० मद्यतिरिम पुरपम् अहम् न वेद न जानामि, य पुरष इति एवम् प्रवीति वक्ति- अदेवयून् दयानकामयमानान् देवद्विषोऽसुरादीन् समरणे समामे जघन्वान् हतवान् महमिति । मत्तोऽन्य समाम शत्रणा हन्ता नास्तीत्यर्थ । किञ्च यदा यस्मिन् काल अवारयत् उत्तमस्य स्थाने प्रथम । यदा अवास्यम् भवाकृत्य न्यक्त्य" मृतवत् पश्यामि समरणम् सरमामम् । कीदृशम् । पावत् । द्वितीयाया लुगम द्रष्टव्य । मघापन्य हिंसावरत परस्परम् भतिपूरमित्यध । इत् ६ इति पदपूरणी। मे मम स्वभूतानिए यूपमा पभकर्माणि दसिपमस्येय शिान्तानि सवधयन्ति निर्भय चेष्टितानि प्र वनि प्रत्ययन्ति विद्वत्सष्ट्या वर्णयसि ॥३॥ बेगुट० न अदम् तम् इद्र मम पितरम् वेद, य इस्थम् प्रवीति । एतदेवाऽऽह-मदेवकामान् पुढे जप यान । कर प्रवीतीस्याह-भनन्तरमेय" तदीयौ मरियजो मम पृपभी भधी प्रत गुरम्ति इति ॥३॥ यदशातेषु जनेष्वामं विधै सतो मघांनो म आसन् । निनामि वेत् क्षेम आ सन्तमा, तंक्षिणां पते पाढगृय ॥ ४ ॥ आन् ... 1-1. पामोति प्रामको. २ • मको जि'. 1. समूह ..नि.. ३.1. 'गापास AM ५ भयम् वि. नास्ति " भूना गको. ११ माहित गफो.

·सू.७५] दशमं मण्डलम् यत् । अज्ञातेषु । वृजनैषु । आसम् । विश्वे । सुन । मघऽनान । मे । आसन् । जिनामि । वा । इत् । क्षेमे । आसन्तम् । आभुम् । प्र। तम् । क्षिणाम् । पते। पादप्रगृह्य ॥ ४ ॥ उद्गीथ० यत् यदा शरीरशमानबरत परिमाणतश्चाऽपरिझातेषु जनेषु सड्मामेषु आमम् उपरिक्षामि युद्धार्यमुपतिष्ठामीत्यर्थ, सदा विवे सर्वे मां प्रति माता मघवान हविर्धनेन तपोधनेन च धनवन्त ऋपय सत में ममेन्द्रस्य समीपे आसन् उपविशन्ति वीर्यद्ध्यर्थं मा स्तुवन्तस्ति धन्तीत्यर्थ । किन जिनामि वा जयाम्येव', नात्र सराय । इत्' इति पदपूरण । क्षेमे जगत्पारननिमित्त आ सन्तम् । माहाऽभीत्येतस्य स्थाने । सर्वमभिभवन्तमित्यर्थ । आभुम् महान्त शाम् । पस्तु मत्तो न्यून , तम् प्र क्षिणाम प्रहिनसि प्रक्षिपामि पर्वते गिरी पादगृह्य पादे गृहीत्वा ॥४॥ घेट्ट० :. यदा अहम् अज्ञातेषु मटिति उपस्थितेषु शत्रुयरेषु आसम, तदानीम् सत भरन्ति । इन्स्येव' त मम पालनीये राष्ट्रे भवन्तम् आभुम् शम् भाहन्तारम् 1, प्रहन्मि घटमिव तम् शिराया पादे गृहीत्वा ॥ ४ ॥ . . मम सर्व धनरन्त सहाया 1 न वा उ मां वृजनै वारयन्ते न परतासो यदहं मनस्य । मम स्वनात् कधुकर्णो भयात एवेदनु घुन् किरणः समैजात् ॥ ५ ॥ न ।वै । ऊँ इति । माम् । वृजने । वारयन्ते । न । पर्वतास । यत् । अहम् । मनस्ये । मम । स्वनात् । कृधुऽकर्ण । मयाते । एव । इत् । अनु । द्यून् । किरणं । सम् । एजात् ॥ ५ ॥ उद्गीथ न वै नैव माम् इन्द्रम् पूजने समामे युद्धार्थमुपस्थित सन्तम् वारयन्त निवारयितु शक्नुवन्ति शत्रव , न अपि पर्वताम हिमवदादयो गिरय अतिभारक्षमा'। यत् कर्म अहम् मनस्ये मनसा कर्तुमिच्छामि, तत् कर्म मनसापि "उदोद्धः चिन्तयितु न शक्नुवन्तीत्यर्थ । इन्द्रस्य स्वनात् स्तनितात् शब्दात् सहप्रामकाले हुडकारशब्दाद् वा कृधुर्ण नामाऽसुर अथवा धुको मन्दश्रवद्रियो बधिर स्थावरपिपीलिकत्तिकादिरपि भयाते बिभेति । किस एव इत् एवमेव धुकर्णवत् मम भयात् अनु यून् प्रतिदिनमित्य , किरण अन्तर्गौतमत्वर्थम् एतत्पदम्। किरणवान् रश्मिवान् मादित्य सम् एजात् सम्यक कम्पते चलति नियमन प्रयातीत्यर्थ ॥५॥ वेङ्कट० न खलु माम् युद्धे त्वदाय कचन वारयते गच्छन्ता, न अपि शिरोच्चयार गच्छन्त चारयन्ति शत्रून् प्रति, यदा अहम् मन हर माचरामि शीघ्र गच्छामि । किञ्च मम किन मम महतो न्यून , 'रशास्त्रास्त्र मूको २. जानाम्येव वि ३ नास्ति मूको ४ आनाडोत्य° वि ५५ महतो यूनवा वि'अ', तं वि ६ हमें विभ', हत्व दि ७७ नास्ति वि' 1 माहर सारम् वि. ८ विचारयत विभ, निवारयतु वि. ९ 'माक्षमा वि १०.१० उदोदुश्च विर भ, उदाहादतयि वि. 1-19 नियतेन प्रयमीपर्य विभ १२१२ नास्ति विभ. गच्छन् विप ·३३२० ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, ७, व १५. सिंहनादशब्दाद् हस्वकर्णो मदीयः शत्रु बिभेति। एवमेव अय दीप्तान शन् प्रति किरण: 'सम् कम्पते' इति मात्मानम् आह ॥ ५॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये पञ्चदशो वर्ग' ॥ भूतस्य पकस्य , दर्शल्य शृतपॉ अनिन्द्रान् पाहुक्षदः शरवे पत्य॑मानान् । घृप वा ये निनिदुः सखायमध्यू न्यैपु पपयों वकृत्युः ॥ ६ ॥ दर्शन् । नु । अत्रै । शृतऽपान् । अनिन्द्रान् । बाहुऽक्षदं । शरवे । पत्य॑मानान् । घृषुम् । वा । ये 1 निनिदु । सखोयम् । अधि । ऊँ इति । नु । एषु । पूवर्य । मृत्यु ॥ ६ ॥ उद्गीथ० दर्शन् अपश्यमह पुन दृष्टवानस्मीत्यर्थ , अत्र अस्मिक्षगति भृतपान् सोमादिकस्य हविष अपहृत्य पातॄन् अनिन्द्रान् इन्द्रेणेवरेण मया वर्जितान् भनीश्वरान् वा याहुक्षद महाबलत्याद् आयुधेन पिना बाहुभ्यामेव हिसितॄन् शरवे शर शर । तृतीया चतुर्थी । मदायेन शरेण नु क्षिप्रम् पत्यमानान् पात्यमानान्' असुरान् । किन्च घृषुम् वा समुच्चयार्थोऽत्र वाशब्द । महान्तञ्च माम् ये भसुरा निनिदु निन्दन्ति सखायम् भक्तानां सखियत् प्रियहितस्य कर्तारम् । अधि उ नु एषु अधीत्युपरिभावे । उ इति पदपूरण । नु इति क्षिप्रार्थ चवृत्य इत्यनेन सम्बन्धयितव्य । अधि एषाम् निन्दितॄणामुपरि पक्या 'पवि' (निध २,२१) इति वज्रनाम । बहुवचनसामाथ्याद् वज्रादीन्यायुधानीत्यर्थ । नु क्षिप्रम् ववृत्यु वर्तन्ते पतन्तीत्यर्थ ॥६॥ घेवट० पश्यामि भइम् इन्द्रम् भनीजानान् स्वयश्रित पय पिवत बाहुभि साधून शकलीकुर्वत हिंसाधम् अभिपतत । तेषु अधि क्षिप्रम् मदीयानि भायुधानि वर्तन्ते । किश अवघर्षणशील पाणाम् , ये वा निन्दन्ति सखायम् इन्द्रम् , तेषु च इति ॥ ६ ॥ अभूनोंक्षीर्यु आयुरानड् दर्पन्नु पूर्वो अपरो नु दर्पत् । दे परस्ते पार न भूतो को अस्य परे रजसो सिरे ॥ ७ ॥ अभू । ऊँ इति । औक्षी । वि । ऊँ इति । आर्यु । आनट् । दर्पत् । नु । पूर्व । अपर । नु । दर्पत् । द्वे इति । पुरस्ते इति । परि तम् । न । भूत । य । अस्य ! पारे । रजस । विवे ॥७॥ उद्गीथ० मध्यमपुरपेण प्रथमपुरुषेण च इन्द्रस्योच्यमानत्वादनयन्द्र म्तौति चमुक । औक्षी' । उ इत्ययम् एवार्थे । भौक्षीरिस्युदात्तत्वान्नामपदमेतत् । हे इन्द्र' अभूः भवसि स्वमेघ भौक्षी उशिता मेमा वृरे भरिना। वर्पिता स्वमेव भामि, मान्य इत्यर्थ । आनट् मध्यमपुरुषेण प्रशान्तस्वादेस्याश्यतायै युप्महम्देन समानार्थों भवच्छन्द अभूः र किन वि उ आयु ५ साम्पत मूको २१. नास्ति मूको ३ वैतु वैप १,१.६५n ५५ निर विभा रानि वि. १ थाशि दिन .. 'हि मुफो. पाम्यम नाव वि.

·भपि । सू १७, मं] दशम मण्डरम् सर्वग्र मानडित्यादौ परोक्षनिर्देशे प्रत्यक्षीकरणामेवाध्यादतन्यः। वि इति वैविध्ये । उ इति चार्थे । भायुरिति जीवितमुच्यते । 'आनट्' ( निघ २,१८) इति व्याप्तिकर्मा। विविधमायुर्भवानिन्द्र पामोति, मा महाभूतसम्प्लवाच्च जीवतीत्यर्थ । दर्पत् नु विदारणे। सध्यहुल लेटि' (पा ३१,३४)। नु इति क्षिप्रार्थे । शत्रु वनेण विदारयति च क्षिप्र भवानिन्द्र । पूर्व जगत स्थितरिन्द्राधीनत्वात् सर्वसाजगत पूर्जजातच भानिन्द्र इत्यर्थः । अपर नु दर्पन अपरशब्दोऽन्यवचन । नु इति प्रतिषेध । भन्यो न विदारयिता भवन्तम् इन्द्रम् , भवानव सर्व शत्रुजात दिनस्तीत्यर्थ । किश य भवान् इन्द्र अस्य रजस रैलोक्यस्य पारे परत परमसूक्ष्मवायुरूपेण समष्टिव्यष्टिष्टिकारणात्सना, स्थित्वति शप विवेय ज्यानोति सर्वत, तम् भवन्तमिन्द्रम् न परि भूत अभिभवितु न शक्नुत इत्यर्थ । के । सामाद् चावाधिज्यो। कीदृशौ । पवस्ते । 'पूङ गती इत्यस्य धातोरोणादिक अस्तप्रत्यय परत ॥७॥ घेवट० प्रादुर्भवसि एव, स्व काले सिसि च उदकेन पृथिवीम् । तदनन्तरम् भन्नम् च व्याप्त भवति । परोक्ष शेपः। सोऽयम् इन्द्र पूर्व' मेघ विदारयति, तथा अपर सर्वदा विदारयति । दे रजसी' तम् महान्तम् न परि भवत अस्य रजस पारे विवेष ग्यासो भर्वति अन्तरित इति ॥ ७॥ गायो यवं प्रयुता अर्यो अक्षन् ता अपश्यं सहगोपाश्चरन्तीः । हवा इदर्यो अभितः सायन् किपदासु स्वपतिश्छन्दयाते ॥ ८॥ गाव । यम् । प्रऽयुता । अर्य । अक्षन् । ता ! अपश्यम् । सहऽगोपा । चरन्ता । हो । इत् । अर्थ । अमित । सम् । आयन् । किर्यत् । आसु । स्वति । छदयाते ॥ ८ ॥ उद्गीथ० पयसि हीदं सर्व प्रतिष्ठित गब प्राणिति राम न' (माश १४, ४, ३,५) इति वचनात् स्थितिहेतुभूता या गाव "प्रयुता परस्परेण सहभूता' अर्थ स्वाधिकार प्रति यवम् मद्दृष्टिननितयत्रादिधासमित्यर्थ , अक्षन् अदति भक्षयन्तीति, "एवम्भूता ता गा सहगोपा गोपाल केन सहिता चरती घास भक्षयन्ती अहम् अपश्यम् पश्यामि' परया प्रीत्या। दश्यमानाच ता गाव हवा वाहनोहनार्थमाद्वानाहा । इत् इति पदपूरण । अर्थ स्वाधिकार प्रत्यागम्य ६ अमित सर्वत सर्वाभ्यो दिग्भ्य इत्यर्थ, सम् आयन समित्येकोभावे । एकोभूय यूथश आगच्छन्त्यहन्यहनि गृहान्' प्रति तृप्ता सत्य । आगतासु गोपु क्यित् अपि धीर यथास्वरूपम् स्वपति स्वासास्त्रासा गवा स्वामी छन्दयात दोग्धु कामयत मदर्थ दाग्धीत्यर्थ । इदाय गाव आशिरं दुदुह वनिणे मधु । यत् सीमुपह्वर विदत्' (१८,६९,६) इति वचनात् । 'अथवा स्वाधिकार प्रति गम्य यव मदृष्टिजनित यवायनम् प्रयुता प्रमिश्रिता परस्परेण सहभूता अझन् भात, ता गवाख्या महम् सर्वस्य जगत गन्य ६ या गाव प्रजा ब्राह्मणाद्या -१ यम् विभा. २२ इ विमा ३ रजनी मूको नास्ति मूको , पूचि सायणानुसारिणी ५५ आर्यस्याधि'मूको ६ प्रत्यगन्त्य विम. प्रत्यगन्य दि . ग्रहशन कि ८. या मूको ९१ अश्या या विम',भवावि..

·३३३० ऋग्वेदे सभाध्ये [ अ५, अ ७, व १६. भर्य सर्वस्य स्वामी अपश्यम्' परया प्रीत्या पश्यामि। सहगोपा प्रजापालकप्रजापतिना' सहित्ता चरन्ती मवृष्टिपनितयवाद्यस भक्षयन्ती ३ मया परया प्रीत्या दृश्यमानाच गोसज्ञा प्रजा आह्वातच्या । मत्परिचर्याध समर्पितत्वात् जीवितस्य', मामेवेश्वरम् भाराधयन्तीत्यर्थ । कियदपि स्तुतिजात हविर्भातञ्च भासु प्रजासु स्थित खपति मात्मीय पति प्रजापति छन्दयाते कामयते । प्रार्थनया चान तत्पूर्वको लाभो लक्ष्यते । अतिस्तोक लभत इत्यर्थ ॥ ८ ॥ वेङ्कट० गाव मदीयम् यवम् विमुक्ता शत्रो ' स्वभूता अक्षन् । अहम् ता 'पश्यामि गोपसहिता, " चरति रणेन शत्रूणा दातव्या सहाया । तत्र प्रविष्ट माम् अभित सम् आयन्ति"। तदानीम् आसु गवाम् स्वपति स्वामी मच्छत्रु कियत् छदयात किञ्चिदपि इच्छति" बरवान भयमाजगाम इति गोप्वाशा विसृजति ॥८॥ या स यद्वय यवसादो जनानामहं ययाद उर्वजे अन्तः । अा युक्तोऽपसातारमिच्छादो अयुक्तं युनजद्ववन्वान् ॥ ९ ॥ सम् । यत् । क्यम् । यवसऽअर्द । जनानाम् । अहम् । यवऽअद । उरुऽअप्रै । अन्तरिति । अने । युक्त । अवसातारम् । इच्छात् । अथा इति । अयुक्तम् । युनजत् । बब-वान् ॥ ९ ॥ उद्गीथ० 'पुरुष एवेद सर्वम्' (ऋ १०,९०,०), 'सर्व खविद ब्रह्म (छाउ ३१४,१) इत्यादि- वचनात् कारणात्मन सर्वात्मकत्वात् अहमेव सम्यग्ज्ञानयोगात् कारणात्मरूपेण सर्वात्मकी भूत्वा सर्वमन्न स्थावरजङ्गमरक्षण यद्यद् द्विपाच्चतुष्पादादिकच सर्वमुत्पादयामि इति कारणात्म रूपणात्मानमिन्द्र स्तौति । जनानाम् सवमाणिनाम् यत् अत्तव्य यबस यवाद्य सञ्च तस्य सर्वस यवसस्य यवाद्यन्नस्य च वयम् एव सम्यगत्तार । द्विपदचतुष्पदादिना कार्यरूपेण स्थितोऽहमेव कारणरूपेण स्थित्वा सर्वस्य यवादिकाम्नस्याऽत्ता । स्थित सन् भत्ता त्वम् । उरु विस्तारे। 'भज गतिक्षेपणयो। अन्तरिति च विस्तीर्णस्य जङ्गमस्य जगतो मध्य, स्थित सन् अत्ताऽस्मीत्यर्थ । 'अनेक्जमससिद्धस्ततो याति पर गतिम्' (गा ६,४५) इति वचनाद् मोक्षस्य दुष्प्रापत्वाद् अत्र अस्मिन्नेव जन्मनि अवसा तारम् ससारान्तस्य कीर मोक्ष गमयितार मामव इच्छात् भाराधयितुम् इच्छति । क । युक्त यागी । योगीन्द्र ण्व ससारसागरादुदत्ती मान्य इति परया भक्त्या योऽयमाराधयति यागेन, तमहमस्मिन्नव जमान ससाराद् मोचयामीत्यर्थ । अथो भपि च अयुक्तम् भयोगिनम्" युनजन् उत्तमस्य" स्थाने प्रथमोऽयम् । युनज्म्यात्मना, समाराद् मोघयामीत्यर्थ , सम्भनन् , भ६ यदि कामयेयमित्यर्थ ॥९॥ उच्यत-उरु अत्र अत मध्ययञ्चन यवन्वान् मभिचात मुका , मवश्य मूको २ प्रजायावन' वि', प्रजाचापन प्र. विम'. ३ मश्यात मूको ५. प्रनिषस्य मूको ६ वात्र मूको • वयम् मूको ८. शत्रो मूको 'तायवे वि'अ', 'तायये दि' मदित मूको १२ आपत्ति मूको १५ सानि मूको. १४ रवि विम १५ १५. स्थित्वा वि'. १९ दालीना मूको १८ समियर मूको १९ जनम्य ग मूको २. योगिने दि. २. उतपस्य मूको १७ विम्तारण ·सू २७, मै १०] दशम भण्डलम् ३३३१ चेहट० सम् गच्छन्ते' यदा गोभि. सस्यम् भादयन्तः' जनानाम् स्वभूतम् भन्ये', अहम् च यवम् भादयन् विस्तीर्ण क्षेने अन्त । तर कश्चित् पशुरस्मदीयो विमोचकम् इच्छति । अयो अयुक्तम् सस्यानि भक्षयन्तम् भात्मीयपशुं बझाति ॥ ९॥ - अत्रे१ मे मंससे सत्यमुक्तं द्विपाच्च यञ्चतुष्पात् संसृजानि । स्त्रीभिर्यो अत्र वृषणं पृतन्यादयुद्धो अस्य वि भजानि वेदः ॥ १० ॥ अत्र । इत् । ऊँ इति मे । मससे । सत्यम् । उक्तम्। हिऽपात् । च । यत्। चतु ऽपात्। सम्ऽसृजानि । स्त्रीभिः । यः । अत्रं । वृषणम् । पुतन्यात् । अयुद्ध । अस्य । वि । भजानि । वेद. ॥ १० ॥ उद्गीथ० अन इच्छब्द एवार्थः । सत्याग्दाच परो द्रष्टव्यः'। उ इति पदपूरण । अत्र अस्मिन् मे स्तोत्रे मंससे जानीहि त्वम् सत्यम् इत्° उत्तम् यथार्थमेव कथित मया, नार्थवादरूपेणाध्या- रोपितगुणम् एतत् स्तोत्रमित्यर्थ । किन्तत्" । द्विपात् च मनुष्यजातिकम् चतु पात् च गवादिकम् । सामाद् भन्यदपि बहुपादेकपादादिकं स्थावरजङ्गमम् यत् तत्र सर्वम् अहमेव ससृजानि उत्पादयानीति जानीहि त्वम् । किस स्त्रीभिः नीसदृशैः बल्पौरपनयवजिते. पुस्पै सह य पुरप शूरम्मन्य अत्र अस्मिन् जगति वृषणम् उदकं वृष्टेरायुधवृष्टेवा वर्षितार माम् , परित्यज्येति शेष, पृतन्यात पूतन्यति पृतना सह्याम युद्धं कर्तुमिच्छति, तस्य अस्य ईदृशस्य पुरुषस्य स्वभूतम् वेद धनम् अयुद्ध युद्धवर्जित. तेन तादृशेन पुरुषेण सह अयोद्धा सत्रह बलादपहत्य वि भजानि स्वसैनिकभ्यः स्तोतृभ्यो यष्तृभ्यश्च ददामीत्यर्थ ॥१०॥ वेङ्कट० मस्मिन्नर्थे एवं इन्द्र' मे त्वम् सत्यम् मन्यसे उक्तम् -- यत् भह सिहादीन् मनुष्यैः एकचारिण करोमि । किं च स्वस्त्रीभि." सहाय य नरो मद्राष्ट्रे निवसन् घुमांस पृतन्यति", तस्य पुसो युद्धम् अकुर्वन्नेव अह धनम् मादाय अभियोक्ने प्रयच्छामि ॥ १० ॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये पोडशो वर्ग" " यस्यानक्षा दुहिता जात्यास कस्ता विद्वाँ अभि मन्याते अन्धाम् । कतरो मेनिं प्रति तं मुंचाते य ई वहाते य ईवा बरेयात् ॥ ११ ॥ यस्य । अनुक्षा ! दुहिता । जानु । आस । क । ताम् । विद्वान् । अभि । मन्याते । अन्धाम् । कतर । मेनिम् । प्रति । तम् । मुचाते। य ईम् । वहाते । य । ईम् । वा । वरेऽयात् ॥११॥ - , •छे वि, च्छने वि. २. भादायम् मूको, ३ अन्या मूको १. भादापत् वि', भादाय म. ५. क्षेत्रम् विभ', क्षेत्रे क्षेत्रे वि'. 1. नास्ति विभ'. ७. रस्छन् मूको. ८. द्रष्टव्या वि. ९. नाति मूको. १०.इति विम 1. किन्चित मुको १२. यता वि". १३. न्यामिति मूको १४. स्वस्तिमि मूको. १५. ब्रतम्य विभ', प्रान्यति वि. १६.१६. नास्ति मूको.

·सत ऋग्वेदे समाये [अ, अब १७. उद्गीथ० यस्य ममेन्द्रस्य कारणात्मरूपेणावास्थितस्य अनक्षा अक्षिवर्जिता दर्शनहीना ४ चेतनत्यर्थ, दुहिता प्रकृत्यारया जातु आस सर्वमोक्षपक्षे महाप्रलये वा सामर्थ्याद् मय्येव लीना यदि भवति, तदा क पुरुषो मत्तोऽन्य ताम् अन्धाम् मम दुहितर प्रकृत्याख्या मय्यव तीनाम् विद्वान् सर्वज्ञ इत्यर्थ, अभि मन्यात मात्मन्याश्रयप्रदानेन को देवोऽभिपूजयति, यद्वा क्षीरोदकवद् मया सहकीभूता तामाभिमुरयेन को जानाति, भहमेव सर्वज्ञ' आत्मन्याश्रयप्रदानेनाऽभिपूनयामि । क्षीरोदकान्मया सहकीभूता तत्वतो जानामि, नान्य इत्यभिप्राय । किञ्च क्तर वा मत्तोऽन्य पुरुष मेनिम् वज्रम् तम् शतुम् प्रति मुचाते मुञ्चति । स्वयमेवमुत्थाप्यदानी प्रतिक्ति पुरुष ईम् एन शत्रु प्रति वहांत प्रतिवहति प्रामोति धनाथं गच्छति, य वा पुरुष ईम् एन शनुम् वरेयात् युद्धाय वरयितुमिच्छति, युद्ध प्रार्थयत इत्यर्थ , स चाहमेव, नान्य इत्यर्थ ॥१॥ येङ्कट० यस्य अक्षिवर्जिता दुहिता जातु कदाचिद् भवति जायते, स ताम् विद्वान् अभि मन्यते "अन्धाम् इय मम अस्तु क्तर। वा तस्य अन्तमनिरूपम् मारमशरीर प्रति मुञ्चति । य एना वहति, य वा एना वरयितुम् इच्छति इत्यादित्यम् अधिष्ठाय पार्थिव रसम् आददानम् इन्द्र बुवत इति ॥ ११ ॥ '-य क इति । कियती योपा मर्यतो वधूयोः परिप्रीता पन्यसा वाथैण । भद्रा वधूमपति यत् सुपेशाः स्वयं सा मित्रं बनुते जनै चित् ॥ १२ ॥ कियंती । योपो । मर्यत । वधूऽयो । परिऽप्रीता ! पन्य॑सा । वार्यण । भद्रा । वधू । भवति । यत् । सुऽपेशा । स्वयम् । सा । मित्रम् । वनुते । जने । चित् ॥१२॥ उद्गीथ० क्यिती पिरिमाणा योषा स्त्रीनाति मर्यत मनुष्यधर्मान् सम्भोगादिधर्मान् इच्छत पुरुषस्य वधूयो वधूकामस्य खोकामस्येत्यधं , परिणीता परितुष्टा भनुरका वशवर्तिनीत्यर्थ., पयसा स्तोत्रण वार्येण वरणीयेन शोभनेन सर्वगुणग्राहिणा, स्तुतस्यापि सत इति शेष , सर्वगुणोपेतस्यापि सत इत्यर्थ । मम पुनरीश्वरस्य सर्वात्मकस्य सर्वस्य नियन्तुरन्तर्यामिरूपेणा- पस्थितस्य इन्द्रस्य असाय स्त्री प्रकृत्यात्मिस' परिणीता' अनुरक्ता वशवर्तिनीत्यभिप्राय । किश १ भद्रा कल्याणी" सर्वगुणोपेता सुपेशा मुरूपा च भवति यत् या वधू नी द्रौपदीदमय- स्यादिका सा स्वयम् भारमनैव यम् मित्रम् निग्ध पतिम् अर्जुननकादिकम्" वनुते स्वमवरधर्मेण प्राधपते ने चित् वरजनमध्ये स्थितम्, स च वियमाणो वरनरः महमेवेत्यभिमाय , रूप प्रतिरूपो बभूव' (ऋ६,४७,१८) इति मन्त्रलिङ्गात् सर्वात्मकत्वात् ॥ १२॥ पेट० ताम् इमो वधूम् इच्छत मर्यत इन्द्रस्य सा योपा क्यिती। तयो मध्ये किया १. नास्ति मूको २२. मास्ति मूको पूर्ति सायणानुसारिणी द ३. यस्यचित मूको. ... नास्ति वि'. जर मूको ५. धर्मम् मूको १-६. सावेवस्ती वि सादेवतु विभ गयादिका मूको. .. परपीमा दिम ९ असती मूको 10-10. मद्राणी मूको. १. नन नवा विभ, 'जुन ममा कि ·सू२५, म १३ ] दशर्म मण्डलम् अन्तर इति अस्मिार्थे कियतीति' दृष्टम् । सम्प्रीता स्तोतव्येन वरणीयेन तेन सा इयम् अधूः सुरूपा यदा भजनीया भवति, तदा सा स्वयम् एवं मात्मनः मित्रम् पतिं भजते भने- कस्मिन् अपि जने भन्यम्मिन् स्थित तं सर्वम् अपहाय' ॥ १२॥ - पत्तो जंगार प्रत्यञ्चमत्ति शीर्णा शिः प्रति दधौ वरूथम् । आसीन ऊर्ध्वामुपर्सि क्षिणात न्यङ्गुत्तानामन्वैति भूमिम् ॥ १३ ॥ पत्तः । जगार । प्रत्यञ्चम् । अत्ति । शर्णाि । शिरैः । प्रति । दधौ । वरूयम् । आसीनः । ऊर्ध्वाम् । उपसि । क्षिणात । न्यड् । उत्तानाम् । अर्नु । एति । भूमिम् ॥ १३ ॥ उद्गीथ० अनया वसुक्रः स्तोतीन्द्रम् । अत्र सामध्याद् उदकनिर्देशप्रति निर्देशाथों द्वितीयान्तौ याच्छन्दा- वध्याहायों । यदुदकं भौमरसलक्षण मण्डले सम्भृतं परिपक्कं वा पत्तः पादैः रइम्याख्यः जगार जिगतिगिरतिकमां वा गृह्णातिकर्मा' वा (तु. या ६,०)। पृथिवीतो' मध्यस्थानम् इन्हें प्रति निगिरति गृह्णाति वाऽऽदित्यः, तदुदकम् इन्द्रः प्रत्यञ्चम् मात्मानं प्रत्यश्चितं गतम् अत्ति भक्षयति उपयुक्त स्वीकरोतीत्यर्थः । स्वीकृत्य च शीर्णा अन्तरिक्षलोकस्य शिरोभूतेन विद्युदात्मना स्थित्वा पृथिवीनिवासिनो लोकस्य शिरः प्रति दधौ निदधानि प्रतिक्षिपति वस्थम् वरणीयं वृष्टयुदकम् । न केवलं शिरः प्रतिनिदधाति । किं तर्हि । आसीन: उपविष्टः । क । उपसि उपस्थे (तु. या ६,६) स्वसमीपस्थानेऽन्तरिक्षे ऊर्वाम् अपि वृष्टिम् क्षिणाति "क्षि हिंसा- याम्'। हिनति क्षिपसीत्यर्थः । किञ्च न्यद नीचैरचितः सन्" वारयात्मना तिर्यग्गतिः समित्यर्थः, उत्तानाम् अनु एति भानुपूर्येण गरछत्ति भूमिम् । अथवा "तेनेन्द्रेण उक्षितञ्च सत् तद् वृष्टयुदकं न्यट् लिङ्गव्यत्ययोऽत्र कर्तव्यः । "म्यक् भौचरचितं सत्र उत्तानामन्वेति पया निम्नामन्वेति भनुगरछति भूमिम् । अथवा भादित्यात्मना द्रः स्तूयते। तदंशत्वाद् भादित्यस्य पादः रश्श्याख्यः भीमरत. लक्षणमुदकं गिरति गृह्णाति वाऽदित्यः। गृहीत्वा च प्रत्यनमात्मानं प्रतिगतम् मति भक्षयति स्वीकरोति मण्डले स्थापयतीत्यर्थः । भवस्थाप्य च परिपकः सन् वासु मासासु शीणी शिरस्थानीयन रदिमजालेन सर्वलोकस्य शिरः प्रति दधौ दधाति क्षिपतीत्यर्थः । वरूथम् परणीयं वृष्टयदकम् । किञ्च भाप्तीन उपरिः। क । उपसि उपस्थे (सु. या ६,६) स्वसमी पस्थान मण्डले दिवि चा जाम् स्वदीप्तिं रश्मिजाल लक्षणां क्षिणाति हिनस्ति भालोककरणाय व्यामोतीत्यर्थः। किन्य न्यद रमिजालरूपेण नीधिता गन्ता मन् उसानो भूमिमन्वेति भनुगपति तियंगू मधश्च सदिमजालेनाऽऽलोककरणाय म्यामोतीत्यर्थः ॥५ घेट. पत्तः उदकम् उदिति । अपि च प्रत्यमम् अभिमुसम्" "अ रसम् अस्ति । भारमीयेन 1. नारित वि. २. विस्य' Eि''. ३.३. मास्ति मि'. f नास्ति निभ. बी मको १, मामुक भूको. ५. परमारण्या विम; यायोध्या वि. १. गृहनि मूरो. .. विनीपतिः मूको. . नास्ति को .. तमुर मृको. ..... पारसन दिम, 21.11.ने. १२.१२. या नीवर कितासन को ११. सपा मूको. १४. उममम वि. १५.१५. बरसम् वि''. FARM' को.

·म्वदे सभाध्ये [अ५, ७, व १७. , । अच्छाय शीर्णा तेजसाम् अग्रेण तस्याः शिर प्रति सन्धत्ते वरणीयम् । भादित्यमण्डले आसीन कश्चिद् ऊर्ध्व ' तिष्ठति', कश्चिद् उपस्थ स्पृशति, कश्चिद् रश्मिभि न्य उत्तानाम् भूमिम् "अनु गच्छति इति । पूर्वयो रचो ५ अनयो उत्तरम् उक्तम् इति ॥ १३ ॥ बृहन्नच्छायो अपलाशो अर्मा तस्थौ माता विपितो अत्ति गर्भः । अन्यस्यां वत्स रिहती मिमाय को भुवा नि दधे धेनुरुधः ॥ १४ ॥ बृहन् । अछाय । अपलाश । अर्मा । तस्थौ । माता । विऽसित । अत्ति । गर्भ । अन्यस्यो । यत्सम् । रिहती । मिमाय । कयो । भुवा । नि । दधे । धेनुः । ऊध ॥ १४ ॥ उद्गीथ० विद्युदात्मनेन्द्र स्तूयते । बृहन् महाविद्यवृक्षरूप छायारहित तमोवर्जित इत्यर्थ अपलाश पर्णरहितश्च । अथवा भपलाश पराशदनवर्जित विनाशरहिस इत्यर्थ । अर्वा अर्ता सर्वग्रगामी वेत्यर्थ , तस्थौ तिष्ठति विषित विमुक्त निरालम्बन इत्यर्थ , "माता वृष्टिप्रदानद्वारण सर्वस्य जगतो निर्माता च अत्ति भक्षयति च हवींषि । अथवाऽदन चिनाशो रक्ष्यत । दुकृतो विनाशयति । गर्भ मेघस्य० गर्भभूतश्च । मनर्थाना गरिता था। किञ्च अन्यस्या अदित्यारयाया देवमातु सवत्सम् अपत्यमिन्द्र विद्युन्मयम् रिहती आस्वादयन्ती उपजीवयन्ती चधंयन्ती पूजयन्ती स्तुवती वा मिमाय निमिमीते वर्षासु मेघजाति । क्या भुवा "केनापि भावनाभिप्रायेण भक्त्या भयेन घेत्यर्थ । निदधे स्वोदरे निदधाति च धेनु 'धनुर्धयतेर्वा घिनोतेर्वा' (या ११,४२)। सर्वस्य वृष्टयुदक पाययिग्री वृष्टयुदकेन प्रीणयित्री वैत्यर्थ । ऊध उदकाधारत्वात् उदकस्थानीयम् इन्द्र विद्युटूपम् । अथवा आदित्यात्मनन्द्र स्तूयते तदशत्वाद् आदित्यस्य । वृदन् महान् समादित्यो वृक्ष छायारहित तमोरहित इत्यर्थ पर्णरहितश्च । पराशदनात् । "पराशदनरहितश्चेत्यर्थ भी भती सर्वत्रगामी लोक- गामी वेत्यर्थ, सस्थौ तिष्ठति च । कथम् । विपित विमुक्त निरालम्बन इत्यर्थ । माता निर्माता च सूर्यस्य वृष्टिद्वारण । अत्ति भक्षयति च हवीपि । अथवाऽदनेनान विनाशो रक्ष्यते । दुष्कृतो विनाशयतीत्यर्थ । गर्भभूतश्च दिव रोक्यान्तर्वर्तित्वात् । मधया "गर्भो गृभगृणात्यर्य, गिरत्यनानिति वा' ( या १०, २३)। भीमान् रमान रश्मिभि गृणाति गिरति वत्यर्थ । फिन्च अन्यस्या देवमातुरदित वत्सम् अपत्यम् आदित्य रिहन्ती स्वादयन्ती उपजीवयन्ती स्तुवती वा मिमाय निर्मिमीते, पूर्वस्या दिश्यहन्यहनि उत्पादयन्तीत्यर्थ । भुवा केनापि भावेन भक्त्या भयाद्वेत्यर्थ । नि दधे स्वोदरे अच्छाय "अपलाश अथवा पराश । कया ६ . .. कन्या मूको २. 'तिमूको. ३ काचिद मूको ४३ मधिगच्छति विभ', अनुगच्छति ७ अनयो नि'. वर्जिन विभ ७७. महामको . विनगश मूको. २ विभाग मूको .. मपम्प वि', मभ्यस्य वि', मध्यमस्य भ पवि', वाप' विम १३ रतुवनी मूको १४१४ केनाविभाषामि' भूको उपधा' विभ 'स्व' विम १७ 10 अथवाशो वर्ण विभ 16-1८ परागमन विभ १. परेप विभ. २०२१ गभी गृहस्पये मूको २०. गृहाति मूको २३ रतुरती मूको. १२-१२. वध नीमका ·६.२७, म १५] दशम मण्डलम् निदधाति च धनुरिव ऊध । अथवा घेनुस्थानीया द्यौरुदकस्याऽऽधारत्वात् क्षरितृत्वाद् उघ स्थानीयम् भादित्यम् ॥ ४ ॥ बेङ्कट० कम्याश्चित् पुर तस्या रसम् भत्ति । न स पृथिव्या' जातो वृक्ष , नापि गोजातो क इति पृच्छति बृहन् इति । मातु अपि महान् छायापरावर्जित गमनशीर सदा विमुक्त. कश्चित् गर्भ मातु पय अत्ति । माता च न कदाचित् सञ्चरति सर्वदा तिष्ठति । स इन्द्र इति उत्तरम् । किञ्ज अयस्या पृथिया वन्सम् इमम् अनिम्, अपि या स्थावरजङ्गम च वजिह्वया लिहन्ती काचित् शब्दायने माध्यमिका वाक । सा धेनु केन मागेण भात्मीयम् ऊध तस्मिन् वत्स नि दधाति । तनोत्तरम् इन्द्रेण इति । तदुक्तम् -'तस्य सा पयसाऽपिन्वतेळा' (ऋ३,५५,१३ ) इति ॥ १४ ॥ वत्स । सप्त सप्त वीरासौ अधरादुदायन्नष्टोत्तरात्तात् समंजग्मिरन् ते । ना पश्चाताद स्थिविमन्त आयुन् दश प्राक् सानु वि तिरन्त्यश्नः ॥ १५ ॥ सप्त । वीरास । अधरात् । उत् । आयन् । अष्ट । उत्तरात्तात् । सम् । अजग्मिरन् । ते । नरे । पश्चातात् । स्थितिऽमन्त । आयन् । दर्श । प्राक् । सार्नु । नि। तिरन्ति । अभ ॥१५॥ उद्गीथ० प्रजापत्यात्मनेन्द्र स्तूयते । ऋषयो विश्वामित्रादय वीरास प्रजापते पुत्रा अपरात् प्रतापतेरध कायात् उत् आयन् उत्पना इत्यर्थ'। अट ये वसव ते उत्तरात्तात उत्तरात् प्रदेशात् सम् अजग्मिरन् सञ्जज्ञिर इत्यर्थ । नव भृगव स्थिविमन्त स्थिति दलज़म्भा, तया चात्र कर्षणम् * उपलक्ष्यते, कृषिमन्त इत्यर्थ । पश्चातात् पृष्टत आयन् मागता उत्पना इत्यर्थ । दश अगिरस इति शेष, सानु समुच्छूित प्रदेशम् वि तिरति विवर्धयन्ति अश्न भशनवतो द्युलोकस्य ॥ १५ ॥ वेङ्कट० सप्त वीरा मरुत इन्द्रस्य दक्षिणार्धाद् उत् तिष्ठन्ति । अथ अष्ट उत्तरत सम् गच्छन्ते ते वीरा । अथ नव पश्चात् स्थिविमात आगच्छन्ति। अथ दश अस्य" प्राक् स्थिता समुच्छ्रिनम् उदकं तेजो पा वि तिरति इति मरतोऽस्य साक्षाग्य प्रतिदिशम् अर- स्थाय कुर्वन्ति । -सप्तर्षय बार खिल्या अष्टौ नव भूगो दश अद्विरस इति ॥५॥ इति सधमाके ससमाध्याये सप्तदशो वर्ग १ ८ पाक अग्रता उत्पन्ना. सन्त स्थानवन्त अपर आई- दशानामेक कपिलं समानं तं हिन्वन्ति कतवे पायीय । गर्भ माता सुर्धित वृक्षणासवैनन्तं तुपर्यन्ती विभर्ति ।। १६ ।। - प्रादेशत् ९ वीरास दि. . २ सय वि' ३ नास्ति विमा ४ दि इत्यर्थ मूको ६६ स्थिविहल अभायात्र मूको, पविरम ८ आगा मूको ... चार हा विम' 11. मस्य मूको १२ १२ नास्ति मूको ४१५ ·भन्न ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५, अ७, १८. दशानाम् । एकम् । कपिलम् । समानम् । तम् । हिन्वन्ति । ऋतवे । पायर्याय । गर्भम् । माता । सुऽधितम् । वृक्षणासु । अवैनन्तम् । तुपय॑न्ती । बिभर्ति ॥ १६ ॥ उद्गीथ० दशानाम् भगिरसा मध्ये एकम् प्रधानम् कपिलम् कपिरनामानम् ऋपिम् समानम् सामर्थेन तुरयम् । केन। सामात् प्रजापतिना। हिन्वन्तिशब्दात् पूर्वो यच्छब्दोऽध्याहार्यः, तच्छन्दश्च गर्भशब्दात् पूर्वो द्रष्टव्यः । यम् हिन्वन्ति गमयन्ति प्रेरयन्ति ते चाइगिरसोऽव शिष्टा । किमर्थम् । कतवे यज्ञादिजगत्प्रर्वतनकर्मणे प्रज्ञानाय वा सम्यग्ज्ञानलक्षणाय पार्याय पार प्रापणीयाय परिसमापयितव्याय यज्ञादिकर्मोपदेशनाय सम्यग्ज्ञानोपदेशनाय वेत्यर्थ । त प्रजापते गर्भम् माता प्रकृति सुधितम् सुहित सुस्थापित प्रजापतिना चक्षणासु 'वक्षणा' (निघ १,१३) इति नद्य उच्यन्ते । ताभिश्चान्न प्रकृतिस्था सूक्ष्मा आपो रक्ष्यन्ते । 'प्रकृतिस्थासु सूक्ष्मा- स्वपिस्वत्यर्थ । अवेन-तम् गर्भवासम् भकामयमानम् तुपयन्ती' सम्यक् ज्ञानादुपदेष्टुं योग्योऽपमिति प्रीता सती बिभर्ति धारयति प्रजापति नियोगात् ॥ १६ ॥ वेङ्कट० दशानाम् दिशाम् एकम् कपिलम् समानम् पतिम् तम् प्रेरयन्ति ते मरुत. कर्मणे पारभवाय । सस्थाप्य भयतम् गर्भम् भात्मीयेन रसेन सुसवृत्तम्' माता माध्यमिका वाग् अन्तरिक्ष्यासु नदीपु स्थिता" सन्तुप्यन्ती विभर्ति आत्मानम् भकामयमानम् इति ॥ १६ ॥ । पीवान मेषमैपचन्त वीरा न्युप्ता अक्षा अनु दीव आसन् । द्वा धर्नु घृहतीमुप्सन्तः पवित्रचन्ता चरतः पुनन्ता ॥ १७ ॥ पाानम् । मेपम् । अपचन्त । वीरा. । निता । अक्षा । अर्नु । दीवे । आसन् । द्वा । धम् । बृहृतीम् । अप्ऽसु । अन्तरिति । पपित्रेऽवन्ता । चरत । पुनन्ता ॥ १७ ।। उद्गीथ० पीवानम् स्थूल मेदोयुतम् मेषम् अपचन्न प्रजापतिरूपस्येन्द्रस्यार्थाय पचवन्त', पशुयाग कृतवन्त इत्यर्थ , वीरा अद्विरस । कि दीवे देवने न्युप्ता निक्षिप्ता सन्त अभा 'द्वयोरेकतरस्यानुगता" भवन्ति । एव प्रजापते अनु आमन् भनुगता भूता अगिरस । किय द्वा अगिरसामेव मध्ये वो कौचिद् अहिरसी धनुम् धनुश्ब्दोडत धनु शब्दपर्याय । धनशब्दपयायो वा। धनुर्यथा वधसाधनम् एवमज्ञानादिवधसाधनम् , धनवत्प्रीतिसाधन वा, कपिरमित्यर्थ । बृहतीम् 'वृह वृद्धी'। प्रनापत्यादशात् वर्धयित्री प्रकृतिम् । छ वर्धयित्रीम् । उच्यते- अप्सु भन्त. प्रकृतिस्थानो परमसूक्ष्माणाम् अपा मध्ये । पवित्रवता मन्त्र पविग्रमुच्यते । ध्यानमाधनप्रणवमन्तवन्तौ चरत परिचरत प्रजापत्यादेशात् माराधयत उत्मान मस्र्वन्तौ ॥१७॥ प्रजापते पुत्रा . पुनन्ता प्रणवध्यानेना ..: प्रतिस्य मुखदम सर स्वप्सि' मूको. २ जा तृप्ति विभ. ३. वाज-तम् वि''. . पि वि' नास्ति वि, स्थिता म'. ५ १P विभ. ६.६ विभू-मान वि''मया मान .. पायमयमानम् मूको. पत्य • मृको ९. नास्ति मूको 1. सम्यानुरागना ·नानागतय नम सू २७ मे १८] दशम मण्डलम् घड्ट० ते वीरा तसै' इन्द्राय पीवानम् मेषम् अपचन्त । अय परोक्षम् माह'–केचन अक्षाः देवनस्थान प्रति निक्षिप्ता आसन् इति । अन्तरिक्ष अपि ततो मरत आह । अथ द्वौ देवी तै सन्तर्पितो अन्तरिक्ष स्थिता काञ्चन धनुम् "केन शोधकेन रश्मिना युक्तौ पुनन्ती चरत इति इन्द्रवायू वदति माध्यमिका वाच शोधयन्तौ ।। १७ ।। नि क्रौशनासो विष्वश्च आयन् पाति नमो नहि पक्षदर्धः । अयं में देवः सविता तदाह वन्न इवनवत् सपिरनः ।। १८ ।। वि। क्रोशनास । विष्व॑श्च । आयन् । पाति । नेम । नहि । पक्षत् । अर्ध । अयम् । मे 1 देव । सविता । तत् । आह । द्रुअन्न । इत् । वनात् । सर्पि ऽअन्न ॥ १८ ॥ उद्गीथ० वि कोशनास प्रजापति पितर विविधमाद्वयन्त विष्वञ्च नानापूजना वा आयन् आगता प्रजापते सकाशात्पना इत्यर्थ । के। अङ्गिरस सर्वा प्रजा था। उत्पद्य पचाति प्रजापत्यय यज्ञेषु हवींषि पचति अङ्गिरसा सर्वप्रजाना वा अर्ध । नहि पक्षत् न पचति अर्थ । तदेत सर्व केन तब कथितमिति चत्, उच्यते--अयम् देव सविता सर्वस्य प्रसविताऽऽदित्य प्रजापतिर्वा मे मम तत् एतत् सर्व यथोक्तम् आह कथित वान् । किञ्च द्रवन्न इत् दान्न सपिरन च अग्निरपि वनवत् इविवहनद्वारण प्रजापति वनति सम्भजते ॥ १८ ॥ चेट्ट. ते क्रोशन्त नानादिक्का" विगच्छन्ति । क इत्याह पचाति इति। कश्चित् अर्ध इन्द्राय पक्तन्य पचति । नहि पचति अन्य' अर्धेपुर' वीरेषु अन्येषु वा मनुष्यपु। तदिदम् उक्तम् 'सप्त वीरास' ( १०,२७,१५) इत्यादिकम् । मह्यम् अयम् दव सविता आह । तथा दार्वन २ च धृतानोऽमि तत् कर्म भजत पचत् पत्तव्यम् तदपि सविता एव माह इति॥१८॥ अपश्यं ग्राम बहमानमारादचक्रया स्वधया वर्तमानम् । सिर्पक्त्य॒र्यः प्र युगा जाना सद्यः शिश्ना प्रमिनानो नवीयान् ॥ १९ ॥ अपश्यम् । ग्रामम् । बहमानम् । आरात् । अचक्रया । स्वधा । वर्तमानम् । सिसक्ति । अर्य । प्रायुगा । जनानाम् । सघ । शिक्षा । प्रऽमिनान । नीयान् ॥ १९ ॥ उद्गीथ० अपश्यम् भागमेनार्षेण वा ज्ञानेन साक्षाद्वा दृष्टवान् अहमस्मि यमुक्र प्रजापनिरूपमिन्द्रम् । किं कुर्वत हटवानस्मि उभ्यते । प्रामम् भूतसडातम् वहमानम् प्रापयन्तम् सृजातमित्यर्थ । । वि'. . १.नास्ति वि. २ आई विभा वि ३३ सोलन्तरि विमो. ४१ फेनरगाधन ५ पति विभ' ६ सरित्र सपि' को तानारिका मूको ८ मिनिम, विगरमिशि ९ अये वि'म. . नास्ति विम', " माम् विम १२ ' मूको. १३ तानो' विमानो' वि.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ ७, अव १८. कुतः। आरात् उपादानकारणात् प्रकृतितः इत्यर्थः । किञ्चान्यत् कुर्वन्तमपश्यम् । अचकया स्वधया अन्नेन वर्तमानम् आत्मस्थितिञ्च कुर्वन्तम् अपश्यम् तम् । उक्त मन्त्रान्तरे 'आनीदवातं स्वधया तदेकम् ( १०, १२९, २) इति । किञ्च प्रसिपक्ति प्रकर्पण सेवते अर्यः सर्वस्येश्वरः प्रजापतिः युगा युगानि यागकालान् यजमानजनानां कार्यत्वेन सम्बन्धिनः 1 किञ्च सद्यः समानेऽहनि शिश्ना शिश्नानि 'शिदनम् श्रथतेः' (या ४,१९) इति वचनात् भथितणि ताडयितृणि हिंसितृणि असुररक्षभादिशत्रवृन्दानि प्रमिनानः प्रकण हिंसन् नवीयान् शरीरेण बलपौरुषनयादिभिश्च नवतरः, भवतीति शेषः ॥ ११ ॥ वेङ्कट० 'अपश्यम् वीराणां सद्धम् गच्छन्तम् अहम् आरात् चक्ररहिवया रथिवर्जितया रथम् भात्मानो धारयन्त्या सेनया प्रत्यक्षं मारुतम् भागच्छन्तम् । प्र सेवते जनानाम् स्वामी मरुदणः अहोरात्राणि सद्यः एव भवयितव्यानि प्र-हिंसन् $ नवतरः ॥१९॥ २ एतौ मे गावौं प्रमरस्य युक्तौ मो पु प्र सैधीर्मुहुरिन्ममन्धि । आपश्चिदस्य वि नेशन्त्यर्थं सूरैश्च मुर्क उपरो बभूवान् ॥ २० ॥ एतौ । मे । गावौ । प्रऽमरस्य । युक्तौ । मो इति । सु । प्र । सेधीः । मुहुः । इत् । ममन्धि । आपः । चित् । अस्य । वि । नशन्ति । अर्थम् । सूरः । च । मर्कः । उपरः । बभूवान ॥२०॥ उद्गीथ कार्यकारणयोरेकत्वोपचारात् 'आत्मा वै पुत्रनामासि' (माश १४,९,४,२६) इति वचनाम्चेन्द्र- रूपेणाऽवस्थितस्य मे मम प्रमरस्य प्रकर्षण शत्रूणां मारयितुः स्वभूतो गावौ शत्रून् यशांश्च प्रति गन्तारी हरी युक्ती स्वगृहं प्रति गमनाय' नियुक्ती सु" सुष्टु अभि- पूजिती मो प्र सेधीः स्तुत्युपसंहारकरणेन' अस्मद्यज्ञान किं तर्हि । मुहुः इत् ममन्धि पुनःपुनरपीन्द्र स्तुहि हे मम भन्तरात्मलित्यर्थः । आप एव वृष्टिलक्षणाः अस्य इन्द्रस्य वि नन्ति भनेकार्थत्वाद्धातूनां नशतिरत्र प्राप्त्यर्थ । प्राप्नुवन्ति अर्थम् गतिम् । सूरः च सूर्यश्च प्रामोति इति। कीदृशः । मर्कः 'मृजू शुद्धौ' माजयिता' शोधयिता सर्वस्य उपरः बभूवान् उपरसदृशो "भवन् मेघ इव' शीघ्रगतिः समित्यर्थः । यस्माद् गच्छन् दुरापः, तस्माद् यावनाऽपैति यज्ञात् तावच्छीपुनरपि स्तुहीत्यर्थः ॥ २०॥ येड्ट. एतौ मम अश्वी शणां प्रमारयितु से नियुक्ती रथे । तत्र स्वम् इन्द्र! म. प्र सेधीः । साहाय्या मुहुर्मुहुः९ मदीयेन स्तोरोणारे मुदितो भव । भापः भपि देव्यः अस्य माऽपगमय । यतः आपः चित् +-+ प्रत्यक्ष मारनेः १. मस्येश्वरः मूको. २.२. नास्ति विभ'. + मनां मूको. मुको. हिन् को. ३ 'मना मूको. ४. नास्ति मूको. ५ प्रायुपसं• मूको. ६.६. ...यिता मनमे विभ भरनमेश वि'. ८. 'माप्नोति मूको. १. त विभ'; नारित वि. ......मेर मको... मुटः निम'. १२. स्तोत्रे वि'.

·सू २५, मं २१] दशमं मण्डलम् मम साहाय्यार्थ वि आप्नुवन्ति, सूर्यश्च शोधयिता मेघो भवन् । सूर्यस्य हि तेजासि भवन्ति मेघाः ॥ २० ॥ इति सप्तमाष्टके ससमाध्याये भष्टादशो वर्ग:॥ द्रव्यः। अयं यो वः पुरुधा विवृत्तोऽधः सूर्यस्य बृहतः पुरीपाद । श्रव इटेना परो अन्यदस्ति तदव्यथी जरिमाणस्तरन्ति ॥ २१ ॥ अयम् । यः । वर्जः । पुरुधा । विऽवृत्तः । अवः । सूर्यस्य । बृद्धृतः । पुरीपात् । श्रयः । इत् । एना । परः । अन्यत् । अस्ति । तत् । अन्यथी । जरिमाणः । तरन्ति ॥ २१ ॥ उद्गीथ० यः अयम् इन्द्रस्य स्वभूतः वः पुरुधा बहुधा अनेकप्रकारम् अग्रतः पृष्ठतः पार्श्वतो मध्यतः अधस्ता दुपरिधाच वृष्टयुदकप्रतिबन्धकाऽसुरमेघादिशत्रुशरीरेषु' विवृत्त. पतितः वृहतः पुरीषात् अवः अन्तरिक्षलोकस्य परस्तादादित्यमण्डले प्रवः इत् श्रवः' (निघ २, ७) इत्यन्ननाम । अनहेतुस्वाथान आदित्यमण्डलस्थम् उदकमुच्यते । इच्छब्दोऽप्यर्थे । तच्छन्दश्रुतेर्य- छब्दोऽध्याहार्यः । यदप्युदकं मेघोदरगतादुदकात् एना परः अन्यत् अस्ति तत् अपि अव्यथी व्यथारहिताः जरिमाणः 'प्रहर भगवो अहि वीरयस्व' (ऐना ३,२०) इति इन्द्रस्य स्तोतारो मध्यमस्थाना देवगणा मरुदादयः तरन्न तरतिरत्रान्तर्णीतण्यों वज्रघातमन्तरेणेन्द्रस्य प्रतापेनैवान्तरिक्षलोकं प्रति रश्मिभिरवतारयन्तीत्यर्थः । अथवा जरिमाण तमसां भौमानां च रसानां जरितारो रश्मयो वर्षास्ववतारयन्ति । एतदुक्तं भवति- मेघोदरगतमुदकं तत्प्रतिबन्धकान् शत्रून् वज्रेण हत्वा भूमौ पातयतीन्द्रः भादित्यमण्डलस्थमुदकं वज्रमन्तरेणाऽऽशयैव केवलया अन्तरिक्षलोकं प्रति रश्मिभिरवतारयतीति ॥ २॥ घेङ्कट० अयम् यः इन्द्रस्य वजः बहुधा इतस्ततः विच्छिन्नः मेघेषु इन्द्रधनुः भवस्तात् सूर्यस्य स्वभूतान् महतः पूरकात्' मण्डलाद् अस्य परस्तात् श्रवणीयम् अन्यत् भनम् अस्ति, तर भयं व्यथारहिता, स्तोतारः तरन्ति, जयन्ति आत्मीयं कुर्वन्ति इति । यदा श्रवणीयम् इन्द्राख्यम् अन्यत् तेजो विद्यते', तत्तेजो व्यथारहिता गरितारो दक्षिणाया माध्यमिका देवगणा: तरन्ति ॥ २१ ॥ वृक्षवृक्षे नियंता मीमयद्गस्तितो ययः प्र प॑तान् पूरुपादः । अथेदं विश्वं भुवनं भयात इन्द्रीय सुन्वदृपये च शिक्षत् ॥ २२ ॥ वृक्षेऽवृक्षे । निऽयता । मीमयुत् । गौः । ततः । वर्यः । प्र । पतान् । पुष्पऽअदः । अर्थ । इदम् । विश्वम् । भुवनम् 1 भयाते । इन्द्राय । सुन्यत् । ऋर्पये । च । शिक्षेत् ॥ २२ ॥ । 1.1. नास्ति ५. श्यन्तीनि वि. ९. नास्ति वि. २. 'दकार को. ३. मातमत्वयों मूको. ६. रवा विमा ७-७. अग्नत्रम् शिवम मा ५. पातयन्तीन्दः वि. ८. या विभ.

·ततः च ज्यात. वा ऋग्वेद सभाध्ये [अ५, अ, व १९. उद्गीथ० वृक्षे वृक्षे । 'अथापि ताद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्ति' (या २,५) इति वृक्षविकारो धनुरत्र वृक्ष इत्युच्यते । ऐश्वर्ययोगादिन्द्रस्य सड्मामकाले बहुबाहुस्थानकधनुट्वे सति वीप्तावचनमुपपद्यते । वृक्षेवृक्षे वृक्षविकारे धनुषिधनुषीन्द्रस्य स्वभूते नियता 'यमु बन्धने' निबद्धा आरोपिता सती मीमयत् 'मीमयतिः शब्दकर्मा' (या २,६)। शब्दं करोत्याकृप्यमाणा सती गौः 'अथापि ताद्धितेन कृरनवनिगमा भवन्ति । गव्या गोविकारस्नायुमयी ज्या गमयित्री वा शराणाम्। ततो शब्दकरणाद् अनन्तरम् वयः पक्षिसदृशाः गन्तारो वा इषनः प्र पतान् प्रपतन्ति शत्रून् प्रति । कीदृशा.। पुरुषादः शत्रुपुरुषाणामत्तारो मारयितार इत्यर्थः । अथ एतस्माच कारणात् इदम् विश्वम् सर्वम् भुवनम् भूतजातम् भयाते इन्द्रात् बिभेति इन्द्राय इन्द्रार्थम् सुन्बत् सोमाभिपवं कुर्वदपि ऋषये च शिक्षत ऋषिद्रष्टा कर्मणाम् ऋत्विक् तस्मै च दक्षिणां दददपि सोमयागं कुर्वदपि किमुता. न्यदित्यर्थः ॥ २२ ॥ चेङ्कट० आत्मधनुष इयं स्तुतिः। इन्द्रधनुष इति अपरे। वृक्षमयवृक्षमये' धनुपि सम्बद्धा गौ' गच्या ज्या शब्दं करोति । तस्मात् धनुष. पुस्पाणाम् अत्तारः पक्षिणः पतन्ति इषवः । एतस्मात् कारणात् सर्वम् इदम् भूतजातं बिभेति । विभ्यत् च इन्द्राय सोम सुनोति, मह्यम् च धनं प्रयच्छति इति ॥ २२ ॥ - देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन् कृन्तादेपामुपरा उदायन् । अयस्तपन्ति पृथिवीमनपा द्वा वृकं वहतः पुरीपम् ॥ २३ ॥ देवानाम् । माने । प्रथमा । अतिष्ठन् । कृन्तात् । एपाम् । उपराः । उत् । आयन् । त्रयः । तपन्ति । पृथिवीम् । अनुपाः । द्वा । बृबूकम् । वहतः । पुरीषम् ॥ २३ ॥ उनीथ० देवानाम् माने प्रथमाः अतिष्ठन् जगत्स्थितिहेतुभूतोदकाधारभूतत्वात् 'सर्वस्मात् पूर्व तावदेवैते सृष्टा इत्यर्थ । क एते। मेधा । कुत एतदवगम्यते। परस्मिन् पादे तेषामन्वादेशान, भाप्ये घ 'मेघा एव माध्यमिका देवगणाः' (तु. या. स्क च) इत्युक्तत्वात्। सृष्टानाञ्च सतामेषां मैघानां फन्तनात् इन्द्रवज्रेण विकर्तनात् छेदनात् उपरा उपरा मेघाः । तररब्देन आप उच्यन्ते । मेघस्था आप वृष्टिभावेन भूमौ पतिता इत्यर्थः । पतितामु च तास्यप्सु इन्द्रादेशान् पर्जन्यो वायुरादित्य इत्येते नयः वर्षशीतोष्ण तपन्ति सन्तापपन्ति पाचयन्तीत्यर्थ.. पृथिवीम् अन तास्थ्यात् ताच्छब्धम्, पृथिवीस्था भोषधीरित्यर्थ , अनूपाः" भानुप्र्यण वप्तारः प्रकरितार.९ प्रक्षेप्तार इत्ययः। पाचितासु चौषधीषु द्वाडो वारवादित्यो वृथकम् भूमिस्थमुदकम् वहतः आदित्यमण्डर प्रति वाहयतः । मादित्यो रश्मिभिराददानः । कीरशमुदकम् । पुरीपम् प्रीणयितृ पूरयित वा सर्वस्य, घहित्यर्थः । उत् आयत् तारस्थ्यादन उत्पमा वायुः शोषयन् 1. पनुश्मये वि. १. गो: मूको. ३.३. पतनि.तसाद वि'अ'. ५. धि विभ ६. नास्ति EिR. .. या. (२,२२) प्याएयातचरेयम् ऋग् द्र. वाय ते मको. ९. रत्युपता को. १०. नास्ति मको. 11. प्रहरितारः मूको. ५. विम'. ८...स ·- स २५, में २४] दशमं मण्डलम् अथवा देवानामिति निर्धारणे पटी निमाणमपि' वृष्टेहते। प्रथमशब्दोऽपि प्रधानवचन । तिष्टतिरपि व्यापारार्थ । 'राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स वान्धव' (हितोपदेश १,५३) इति यथा । देवाना मध्ये ये प्रथमा उत्कृष्टा मध्यमा देवगणा इन्द्रस्य स्वभूता मरुदादय ते माने वृष्टिनिमाणे दृष्टिजनने अतिष्ठन् व्याप्रियन्त इत्यर्थः । व्याप्रियमाणेषु तेषु कृन्तनात एपाम् ‘कर्तृकर्मणो कृति' (पा २,३,६५) इत्येवमेषा कर्तरि षष्टी । एभिमाध्यमिक देवगणैर्यत् कृत कृन्तर विकर्तन मेघाना छेदन तस्मात् 'हतो, यमादेवैर्विकृत्ता" तस्मात् कारणादित्यर्थ । मेघा । एतिरबान्तीतण्यर्थ । उद्गमयन्ति जनयन्ति । किम् । सामयाद पृष्टिलक्षणमुदकम् । जनित च तस्मिन् उदके त्रयस्तपन्तीत्यादिर आरमा उपरा तार्थ ॥ २३॥ - वेङ्कट० रश्मीनाम् परिच्छेदके अन्तरिक्षे माध्यमिका देवगणा तिष्ठन्ति । तेषा देवाना कृन्तनीयान् सन्तरिक्षात् । कृत हीदम् अन्तरिक्षम् ते देवै । उपरा मेघा' उत् तिष्ठन्ति । नय देवा पृथिवीम् तपन्ति अग्नि वायु सूर्यश्च क्रमेण अवस्थिता । द्वौ उदकम् बहत. पूरकम् पर्जन्य इन्द्र च। निरुक्तम् (२,२०) च द्रष्टव्यम् इति ॥ २३ ॥ सा ते जीपातुरुत तस्य विद्धि मा स्मैतागपं गृहः समर्ये । आविः सः कृणुते गृहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ।। २४ ।। सा । ते । जीवातु । उत । तस्य । विद्धि | मा । स्म । एतादृक् । अप । गृह । सऽमर्ये । 'आनि । स्वरिति स्त्र । कृणते। गूहते । बुसम् । स । पादु । अस्या नि ऽनिर्ज । न । मुच्यते । उद्गीथ० अभयाऽऽदित्यात्मनेन्द्र स्तूयत । सेति तच्छन्दश्रुतेरेकवाक्यताय यच्छन्द उत्तरस्मिसध- चऽध्याहार्य । यच्छब्दसम्बन्धाच स एवं पूर्व व्याख्येय । यश्मिरूपेण गत्या वृणुत प्रकटीकरोति स्व सर्व त्रैलोक्यम् मादित्य गूहते सवृणोति च, भादत्त चेत्यर्थ, बुसम् उदक भौमरसारयम् । स पादु पदनम् एतस्मै प्रयोननदयाय रश्मिद्वारेण गमनमित्यर्थ , अश्य निणित सर्वस्थ शोधधिरादित्यस्य स्वभूतेनादित्येन + कशमिदपि सुनते निवेदार श्रमेण पा परित्यज्यते। सा ते तव ममान्तरात्मन भीवातु जीविका, जीवनहेतु- रित्यर्थ, यत एवमत ते तस्य विद्धि तस्यास्याऽऽदित्यस्य उपकतुजांनीहि स्तुत्या यागेन च प्रत्युपकारम् । मा च स्म' अस्य मादित्यस्य स्वभवम् एतादृक् ताशम् उपकृतम् अप गृह अपसवृतमपनीत मा काीरित्यर्थ , समर्ये मृत्युना सह समामे वर्तमाने । प्राणिना हि सर्वदेव मृत्युना सह सडग्राम जीवस्येष्टत्वान्मृत्योश्व" तदपहाराय सदा प्रवर्तमानस्यात् ॥४॥ आव . १ निर्धारणवि' २ Y Z दि' मामा वि" ३ जनने मूगे. ५४. हेमार्यम्मदे- विर्ता वि', "मादेविकता विभ ५ मन्ततीपा वि', कृननीयान विर १. मेशा भूको. ७. पा. (५,१९) निर्वचन म्याख्यान द्र. ८ नदनम् वि, वदनम् दिमा ९.९ खनान्नान्ने नादि येन विस्वभौनान्नादिरवन विम .. अस मूको. १. रतस्पेट'सि', और शि', गवनस्तस्यैट विभ.

·ऋग्वेदे सभाध्ये [ अ ७, अ५, व १९ येङ्कट० तदुदकम् तव स्वभूत जीवकम् मनुष्याणाम् अपि। तद् अस्मभ्य प्रयच्छ । मा खलु एतादृक् जीवकम् उदकम् अप गूह' समनुप्ये अस्मिन् लोक । अथ परोक्षम् आह-सोऽयं सर्वम् आविष् करोति, गूहते उदकम् । स पाद' अस्य निर्गक्तु सम्प्रति न मुच्यत इति । भत्र निरुक्त (५१९) गूढ सूक्त निरूपणीयम् इति ॥ २४ ॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये एकोनविंशो वर्ग ॥ [२८] १ इन्द्रस्नुपा वसुक्रपत्नी झपिका, २,६,८,१०,१२ इन्द्र ऋषि ; ३,४,५,७,९,११ ऐन्द्रो वसुक्र ऋषि । २,६,८,१०,१२ ऐन्द्रो वसुक्रो देवता, १,३,४,५,७,९,११ इन्द्रो देवता । त्रिप्टुप् छन्द ' विश्वो ह्यन्यो अरिराजगाम ममेदह श्वशुरो ना जगाम । जक्षीयादाना उत सोमै पपीयात् स्वाशितः पुनरस्त जगायात् ॥ १ ॥ विश्व । हि । अन्य 1 आरे । आऽजगाम । मम । इत् । अहे । श्वशुर । न । आ । जगाम । जक्षीयात् । धाना । उत । सोमम् । पपीयात् । सुऽआशित । पुर्न । अस्तम् । जगायात् ॥१॥ उद्गीथ० उत्तर 'विश्वो इति द्वादशर्चमैन्द्र वसुक्र ददर्श । स्वयज्ञ' प्रति शीघ्रमनागच्छति वायौ वसुक्र इन्द्राय 'सोपालम्भ कथयति'। हे इन्द्र' तुभ्य कथयाम्यहम्-विव हि अस्य अन्य अरि आजगाम सर्व एवान्य ईश्वर कर्माङ्ग देवलक्षण यज्ञमागत । कस्तर्दि मागत । उच्यते-मम इत् अह श्वशुर ममैव वसुक्रस्य श्वशुरो वायु नागत । यद्यागच्छत् , जक्षीयात् भक्षयेत् अपि च सोमम् पपीयात् पिबेत् स्वाशित सुभोजित पिबत् । स्थाशित सुतृप्त पुन भूय अस्तम् स्वगृहम् जगायात् गच्छेत् । त्वञ्च सर्वेश्वरः तस्मात्तव भयेतीन्द्रस्य स्तुतिरेव जायते ॥१॥ ह्यन्य एव थाजगाम न आ जगाम धाना। उत । कधित इन्द्र श्वशुरो भवति । वेङ्कट० विश्व हि अय" निर्गन्ता आजगाम । मम एव वशुर कश्चित् न आ जगाम । स क इति वृद्धभ्य एवर अवगन्तव्यम्। यदि तु स्नुपाया वचनम् , सर्वेपूपस्थितेषु इन्द्रो भक्षयतु धाना , अपि च सोमम् पियतु । स्वाशित घ सन् १५ पुन स्वगृह गच्छतु ॥३॥ स रोरुपद् वृषभस्तिग्मभृङ्गो वर्मन् तस्यौ परिमन्ना पृथिव्याः । विश्वैप्वेनं वृजनैपु पामि यो मैं कुक्षी सुतसोमः पृणाति ॥ २ ॥ ५. मादि १ अपि च विभ. २. ताक् वि' ३. नास्ति वि ४-४. सवार मूको कम् विभ'. १ नास्ति मूको स यज्ञ मूको ८. वायो मूको. ९९, सोपलम्भ कगेय यति १० बम विभ 1-11. नास्ति' १२. नास्ति विर तद धनन् भ'. १५. तन् दिम सत् वि. १३ ति इदं वि' ·यजमान वृषभ उत्माहशृङ्ग १०८, म ३] दशम मण्डलम् स । रोवत् । वृषभ । तिग्मऽङ्ग । वर्मन् । तस्थौ । वरिमन् । आ । पृयिया । विश्वेषु । एनम् । वृजनेषु । गामि ! य । मे । कुक्षी इति । सुतऽसौम । पृणाति ॥ २ ॥ उद्गीथ० स रोरुवत् अत्यर्थ रुवन् ऋग्यजुस्सामलक्षण शब्द कुर्वमित्यर्थ । फिमिर । तिग्मशृङ्ग । लुप्तोपममेतत् । यथा गोप' तीक्ष्णशृङ्ग दर्पितो रुवन् नदंन् तिष्ठति, एवम् । अथवा टपमा यशब्दाभावादेतत्पदद्वय यतमानविशेषणम् । वृपभो वर्पिता यज्ञद्वारेणेति । तिामशृङ्ग 'तम्मम्' तनतेरुत्माहर्मण' (या १०, ६)। सस् तस्विग्गणैर्वा वर्मन् वर्षिणि मृदुतरे महति । कस्मिन् । सामर्थ्याद् यज्ञे सोमयागरक्षणे । वरिमन् चरिमणि विस्तीर्णे उरतरे वेदिस्थाने पृथिव्या अवयवभूते आ तस्यौ मयांदया तिष्ठति । मत्प्रसादात् सवत्सरे सोमयाजी ईदृग्भवतीत्यर्थ । किञ्च विश्वेषु सर्वेषु समामेवापत्सु पामि रक्षामि एनम् यजमानम् । कीदृशम् । य यतमान मे ममेन्द्रस्य स्वभूती कुक्षी मुतसोम कृतसोमाभिपव सन् पृणाात सोमैन पूरयति ॥ २ ॥ वेङ्कट० स इन्द्र शब्दायमान वर्पिता तीक्ष्णरश्मि वर्मन् तिष्ठति विस्तीण स्थान भन्तरिक्षस्य । वर्मन् शब्द' उतवचन स्थिरवचनो वा । सर्वेषु एनम् उपद्रवेपु रक्षामि, य मे कुक्षी मुतसोम. पूरयति इति मन्यमान । यदा स्थितिमद् इन्द्रवचनम् तदानीम् तस्थौर इत्युत्तमपुरुष ॥• ॥ अणिा ते मन्दिन इन्द्र तूयान्सुन्वन्ति सोमान् पिसि त्वमेपाम् । पचन्ति ते घृषभाँ असि तेषो पृषेण यन्मघवन् हुपमानः ।। ३ ।। अद्रिणा । ते । मन्दिन । इन्द्र । तूयान् । सुन्वन्ति । सोमान् । पिबसि । त्वम् । ९पाम् । पर्चन्ति । ते । वृषभान् । असि । तेषाम् । पृक्षेणं । यत् । मघऽन् । हुयमान ॥ ३ ॥ उद्गीथ अद्रिणा अभिपवप्राप्णा ते तवेन्द्रस्य मन्दिन स्तुत्यस्यार्थाय हे इद्र! तूयान् क्षिप्रान् अविर म्बितान् कर्मचैगुण्यनितेन प्रायश्चित्तेनाऽनतरितान् दशापरियाद्धोमपानाद्वा "क्षिप्रप्रक्षारिण इत्यर्थ", मोमान् मुन्वन्ति परया मक्त्याऽभिपुण्वन्ति य यजमाना तेषाम् एषाम् भस्मदादीना स्वभूतान् सोमान् पियसि सम्, नतरेषाम् । य च यजमाना त" स्वदर्य परया पचन्ति वृषभान् स्वभूतान् वृषभान् हविर्भूतान् असि भक्षयसि स्वम्, नेतरपाम् । कदा पियसि, भत्सि। उस्यते- यत् यदा हे मघवन् । प्रक्षेण मन होवायत्यन" निमितभूतेन हूयमान भूतले भावो भवसि सम्, तदत्ययं ॥३॥ - सपा भक्त्या १. गौर विभ २ तिग्मनजस्क विम ३ AREnो विम ४ जी को ५५ परिवगिपतर (वि') परिवारी पन त (विम) मुको विशमिनि . सग' विभ'. ८.१ मुफो ९ वर्ष मूको १.. 'म दिम' 'मम् क्षि " धम् वि''मर'. १२. 'रयो वि', 'रण्यो 'मि'म. १३ रोन विम, " हा मूको.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ७, ॐ ७ 4000 वेङ्कट० ग्रायणा ते मादयितॄन् इन्द्र।' क्षिप्रान् सुन्वन्ति सोमान् । त्वम् च पिबसि तान् । पचन्ति च ते वृषभान् । अत्सि ताश्च त्वम्, अनाथं यदा मघवन् ! यजमाने हूयसे ॥ ३ ॥ इदं सु में जरितरा चिकिद्धि प्रतीपं शाप नद्यो वहन्ति । पाशः सिंह प्रत्यश्चमत्साः क्रोटा चराहं निरतक्त कक्षात् ।। ४ ।। इदम् । सु । मे । जरित । आ । चिकिति ! प्रतिऽ पम् । शापम् । न । वहन्ति । 'लोपाश । सिंहम् । प्रत्यञ्चम् । अत्सारिति । क्रोष्टा । वराहम् । निः । अतक्त । कक्षात् ॥४॥ उद्गीथ० इदम् सामयम् मु शोभनम् अभिपूजितम् अतिशयितवदित्यर्थ , मे मम स्वभूत हे जरित । व आ चिकिद्धि मर्यादया जानीहि । कतदिदं सामयम् । उच्यते- यदि इच्छाम्यहम् , प्रतीपम् प्रतिकूल मित्यर्थः, शापम् उदकम् नद्य गङ्गाद्याः वहन्ति । किञ्च लोराश रट्कु सिंहम् प्रत्यञ्चम् वात्मान प्रतिगतम् अत्सा गच्छति वधाय। कोटा शृगालश्च वराहम् भतिशूर बरवन्त च सन्तम् नि अतत निर्गमयति बलान्निकालयति कक्षात् गहनदेशात् ॥ ४॥ वेङ्कट. 'अरिता गरिता दक्षिणाया' इति यास्क (नु या १,७)। इदम् सुष्टु मे जरित । आ चिकिद्धि इन्द्र-प्रतीपम् उदकम् नद्य वहन्ति तव पुने मयि इच्छति, लोपाश मृग लुप्यमान तृणम् अभाति इति । सोऽपि अभिमुखम् भागच्छन्तम् सिंहम् अभितो गच्छति, कोष्टा च मया प्रेरित प्रवलम् वराहम् कक्षे शयानम् नि गमयति ॥ ४॥ म्तोत। कथा त एतदहमा चिकेत गृसंस्य पास्तवसों मनीपाम् । त्वं नौ विद्वॉ ऋतुथा वि वोचो यमर्धे ते मघवन् क्षेम्या धूः ॥ ५ ॥ कथा । ते । एतत् । अहम् । आ । चिकेतम् । गृत्सस्य । पार्क । तबस । मनीषाम् । लम् । न । विद्वान् । ऋऽतथा । नि । योच । यम् । अर्धम् । ते । मघऽवन् । क्षेम्या ! धू ॥५॥ उदीथ० क्या कथ केन प्रकारेण ते तवेन्द्रस्य स्वभूतम् एतत् सामर्थ्यम् अहम् आ चिक्तम् मयांदया जानामि मेधाविन सर्वज्ञस्य पाक अविपक्षप्रज्ञ घृद्धस्य महत इत्यर्थ , मनीषाम् च स्तुतिञ्च, कर्तुमिति शेप । त्वम् एव न भस्मभ्यम् विद्वान् सर्वज्ञ तथा ऋतावृतो यथाकारम् क्रमेणेत्यर्थ, वि वोच विविध स्पष्ट विशेषण चा पुनरपि हि, यतो हे मघवन्! यम्" ते सव "अम् स्तुत्यस्यव' कुर्म । अस्माकम् क्षम्या क्षेमे भवा शरहिता वोदु शक्या स्तुति स्तुत्यवपदभेव रोशन कतुं शक्नुम मन्दबुद्धिन्वात् । स्वमेवारसभ्य स्वसामध्यं स्तुतिप्रकार पुनरपि कथयत्यर्थे ॥५॥ गृसस्य ८ तवस तवसस्य तस्मात्तव वय तस्मात् . नास्ति चि'म'. २ ती मूको. ३. वैष १,२०९४ ५ भविसापादि" ६ गहन देशा मूको. . नास्ति विप ...क्य मि. 1.11. स्तुयधमायः मूको, ५-४ या (५,३) निगम द्र. ८. मपिरगको. ९९ सद ·सू २८, मे] दशमं मण्डलम् वेङ्कट. ० एतत् इति क्रियाविशेषणम् । कथम् तव इदम् आ जानामि मेधाविन वृद्धस्य' पत्रव्यप्रज्ञः अहम् बुद्धिम् । त्वम् एव अस्माकम् विद्वान् कारे वि बहि, जगत यम् अर्धम् ते प्रति. भवति मयि पुने निहिता धू. मघवन् । इति ॥ ५॥ एवा हि मां तुमस वर्धयन्ति दिवश्चिन्मे वृहत उत्तरा धूः । पुरू सहस्रा नि शिंशामि साकर्मशत्रु हि मा जनिता जजान ॥६॥ एन । हि । माम् । तबसम् । वर्धयन्ति । दिव । चित् । मे । बृहत । उत्ऽतरा । धू । पुरु । सहस्रौ । नि । शिशामि । साकम् । अशत्रुम् । हि । मा । जनिता । जजाने ॥ ६ ॥ उद्गीथ० एव एवम् अनेनोक्तेन प्रकारेण हि यस्मात् माम् इन्द्रम् तवसम् महान्त स्तुतिभि स्तुवन्त. स्तोतार वर्धयन्ति, तस्मात् कारणात् दिवः चित् दिवोऽपि उत्तरा अधिका पराध्यां में ममेन्द्रस्य बृहत महत "धू उत्साहधू अथवा महती स्तुति उत्साहो' वा महान् रथो वा महानित्यर्थः । किञ्च पुरू पुरूणि च बहूनि सहला शत्रूणा सहसाणि नि शिशामि तनूकरोमि हिनस्मीत्यर्थ, साकम् सह युगपदित्यर्थ । कलात् । हि यस्मात् अशत्रुम् अविद्यमान शत्रु मामिन्द्रम् जनिता सर्वस्य जनयिता प्रजापतिः जजान जनितवान् ॥ ६ ॥ बेङ्कट० वृद्धम् वर्धयन्ति वन्दिनो झुलोकादपि महतो मम धूः उद्गततरा इति । बहूनि च शत्रूणा सहस्राणि सह हिनस्मि'। अशनुम् हि माम् जनिता जजान इति भाव 'इति ससमाष्टके ससमाध्याये विशो वर्ग.॥ . एवा हि मां बस जरुग्रं कर्मकर्मन् वृषणमिन्द्र देवाः । वधी वृत्रं धत्रैण मन्दसानोऽप बृज महिना दाशुषे वम् ॥ ७ ॥ एव । हि । माम् । तासम् । जनु । उग्रम् । कर्मन्ऽकर्मन् । वृषणम् । इन्द्र । देवा । वधीम् । वृत्रम् । वज्रेण । मन्दसान । अयं । ब्रजम् । महिना । दाशुषे । वम् ॥ ७ ॥ उद्गीथ० 'यस्मादेवमननोन प्रकारेण माम् त्वत्पुग्न वमुक त्वद्रूपणावस्थित सन्वम् तवसम् महान्तम् जज जानन्ति जनयन्ति वा उग्रम् प्ररम् असह्य वा कर्मन्-कर्मन् कर्मणि-कर्मणि अग्निहोत्रादौ प्रवधादौ वा पृपणम् वर्षिवार हे इन्द्र । देवा हविषां दातार• विग्यजमानाः मरदादयो वा देवगणा । भत मन्दसान महम् वज्रेण" वधी" हन्मि नम् अमुर मेध" या, दाशुषे ६वीपि दत्तवते यजमानाय । "किच महिना महावेन मुजम् मेघसमूहम् अप वम् अपायम् भपरणोमि ॥७॥ पेट. ए हिमाम य वृदम् जनितवन्त: उद्गूर्णम् सर्वस्मिन् कर्मणि वर्पितारम् इन्द्र दवा , , तदेव को २. मास्ति दि ३३. 'नोपका दिन ४.४ भरमारपाना मानी स्तुतीरुप्साहो मूको ५ नास्ति वि. ६. 'नप्ति वि' म', 'मि वि. • माहित चि". ८.८.नास्ति मूफो, ९ मप्रका वि' १०.1. नास्ति मूको, मा मनु म्यामोद (तु. ये.) गुको. १२. नास्ति मूको. १ शम् विनास्ति दिर, ·ऋग्वेद सभाध्ये [भ, ७, व २९ सोऽहं हन्मि मेघम् वज्रेप मोदमानः अप आवृणोमि च महत्त्वेन गवाम् प्रजम् तव प्रयच्छते यजमानाय ॥७॥ छत्वा च स्थापयन्त. 'तत् देवास आयन् परशूरचिभ्रन् बना वृश्चन्तौ अभि विड्भिरायन् । नि सुदधतो वक्षणासु यत्रा कृपाटमनु तद्दहन्ति ।। ८ ॥ देवासः । आयन् । परशून् । अबिभ्रन् । वर्ना । वृश्चन्त. । अभि । विभिः 1 आयन् । नि । सुऽयम् । दर्धतः । वृक्षणासु । यत्रं । कृपीटम् । अनु । तत् । दहन्ति ॥ ८ ॥ उद्गीथ० देवेन्द्रेण चोदिताः सन्तः देवासः मरुतो देवाः आयन् गच्छन्ति मेघवधाय, परशून् वज्रान् अबिश्नन् धारयन्ति च । मदादेशात् गत्वा वना लुप्तोपममेतत् पदम् । वनानीव' यथा वृक्षान् परशुभिः वृश्चन्तः केचित् गच्छन्ति, एवम् 'मेघ व... वृश्चन्तः विड्मि.' मरुदादिमाध्यमिका' देवगणा मनुष्यैः सह अभि आयन् मेघान् प्रति गच्छन्ति । किञ्च 'सुद्वम् सुष्टु द्रवित गन्तृ घृष्टयुदकम् वक्षणासु नदीपु नि' दधत निधारयन्तः निग्रमेन यत्र यस्मिन् मेघजाते कृपीटम् उदकम् (तु. निघ १,१०) अनु गच्छन्ति उपलभन्ते, मेघजातम् दहन्ति भस्मीकुर्चन्ति, वज्रयातेइचूर्णयन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ घेङ्कट० देवा गच्छन्ति, परशून् च धारयन्ति । उदकानि वृश्चन्तः अभि गच्छन्ति मरुद्भिः नियमेन स्थापयन्तः शोभनद्रवणम् उदकम् नदीषु । ते इमे यस्मिन् वृत्रे निगृढम् उदकं तिष्ठति, तत् रश्मिभिः दहन्ति उदकस्य निर्गमनार्थम् इति ॥८॥ शशः क्षुरं प्रत्यञ्च जगाराद्रि लोगेन व्यभेदमारात् । बृहन्तं चिहते रन्धयानि वयद्वत्सो पमं शूशुवानः ॥ ९ ॥ शश । क्षुरम् । प्रत्यञ्चम् । जगार । अद्रिम् । लेोगर्ने । वि । अभेदम् । आरात् । बृहन्तम् । चित् । ऋहते । रन्धयानि । वय॑त् । वत्सः । वृषभम् । शूशुवानः ॥९॥ उद्गीथ० शशः धुरम् लुप्तमत्वर्थतद्धितम् एतत्पदम् । पुरवन्तं दृढदीर्घतीक्ष्णनखं सिंहच्याघ्रादिकम् ", सरवत्वरमगमित्यर्थ." । प्रत्यञ्चम् वधायाऽऽत्मानं प्रतिगतम् जगार गिरति गृह्णाति वा मारणाय । किज अद्रिम् पर्वतं हिमबदादिकम् लोगेन लोप्टेन मृत्पिण्डेन वि अभेदम् विविधं भिनन्धि विदारयामि आरान् "दूरेऽपि स्थितमित्यर्थः । कि बृहन्तम् चित् महान्तमपि हस्त्यादिकं हते "हखकाय अल्पकाय५ (स. निघ ३,२) रघियानि ससाधयानि घशं गमयानि, यदीच्छानि । मत्प्रसादाच वयत् गच्छति वास युद्धाय वृषभम् प्रति शुशवान. ॥९॥ ४. विचः ८.८. तन्मशास्त ७ 1. “णोसि भ'; 'ति वि'. २. वनानि दि. ३-३, मेघने (प्रवि.). मूको. विम; वरिः दि". ५. दादि मूको, ६-६. नास्ति विभ. नास्ति मूको. विसम्मेघान विभ. ९. पनि मूको. ... रश्मिः दि''. १. वयं तदिविभ. १२. "मर वि" प्रादि विभ. १३. व मृग विभ. १४.१५, दूरे प्रस्थि मूको. ५. दत्ता पापाय नि'मा हम्बकालपाकाय वि".

·सू १८, १.] दशमं मण्डलम् ३३४७ वेङ्कट० मद्राष्ट्र वर्तमानः शशः व्याधेन विसृष्टम् धुरम् अभिमुखम् भागच्छन्तम् अत्ति । तथा इच्छन्नहं लोप्टेन शिलोचयम् वि भिनमि' दूरे स्थितम् । बृहन्तम् अपि पुरुषादिकं' हस्वाय वशं नयानि । गच्छति वत्सः वृपभम् वर्धमानवेगः ॥ ९॥ अवरद्ध. सुपर्ण इत्था नखमा सिंपायावरुद्धः परिपदं न सिंहः । निरुद्धचिन्महिपस्तावान् गोधा तस्मा अयथै कपडेतत् ॥ १० ॥ सुपर्णः । इत्था । नुखम् । आ । सिसाय । अवरुद्धः । परिऽपदम् । न । सिहः । निरुद्धः । चित् । महिषः । तावान् । गोधा । तस्मै । अयर्थम् । कर्षत् । एतत् ॥१०॥ उद्गीथ० सुपर्णः पक्षिराट् इत्था अमुत्र दिवि नखम् भात्मीयम् आ सिसाय भाऽवनात् भाबद्धवान् , इन्द्रार्थ सोमाहरणकाले दिवि पदम् इन्द्रप्रसादाद् न्यस्तबानित्यर्थः । किमिव । पारेण वृतः परिवेष्टितः सिंहः परिपदम् न परिपदमिव यथा पारस्य परि" सर्वतः पादमावनाति न्यस्यति, एवम् । किन्च निरुद्धः चित् चिदित्युपमा ( तु. या १,४)। यथा “पादे बद्ध्वा' केनापि निरुद्धो महिपः उदकाभावे तावान् भवति, एवमिन्द्रः सोमाभावे तृपावानभूत् । प्राक् सोमहरणात् तृपिताय चेन्द्राय तस्मै तादर्थ्यचतुर्येपा। तृषितस्य तस्येन्द्रस्यार्थाय गोधा गमयति वर्णानिति गौर्वागिन्द्रियम्, तत्र निहिता गोधा वाग् गायत्र्याख्या भयत्नेन अनायासेन लीलया वर्षत् आकृष्टवती दिवः सकाशाद् माहृतवतीत्यर्थः', एतत् सोमजातं मधु वा सोमलक्षणम् ॥१०॥ वेङ्कट० सुपर्णः भमुत्र अन्तरिक्षे वर्तमानः नखम् आत्मीय भक्षस्य जन्तोः हिंसायां प्रवृत्तम्। आ बध्नाति, संहरति । अपि "च अवरुद्धः" सिंह.१२ भात्मनः समीपे परिपद्यमानं द्विपादि न निरुद्धः च भवति महियः तावान् तृष्णावान हिंसारुचिः । कथम् इत्याह- गोधा महिपस्य बाधिका नखैः तस्मै महिपाय एतत् तर्पणम् अयथम् करोति यथा तथाऽनुतिष्ठेत् , तथा अप्रतः प्रादुर्भवति इति ॥१०॥ अयथम् हिनस्ति। तेभ्यो गोधा अयर्थ कर्पतये ब्रह्मणः प्रतिपीयन्त्यन्नैः । सिम उक्ष्णोऽवसृष्टा अदन्ति स्वयं बलानि तन्वः शृणानाः ॥ ११ ॥ तेभ्यः । गोधाः । अयर्थम् । कर्षत् । एतत् । ये । ब्रह्मणः । प्रतिऽपीयन्ति । अन्नैः । सिमः । उक्ष्णः । अवऽसृष्टान् । अदन्ति । स्वयम् । वानि । तन् । शृणानाः ॥ ११ ॥ - बौदिक वि'. १. वर्धमा विमा २. मिनि वि, मिन्नंमि वि''. ३. 'पात्मक वि'म १. वास्वाय नि''हरवा नि ५. 'गम् निम. ६. अवघ्न वि" मरज-भि. ७... परम्ज' विमरस्योपरि विम. ८.८ पान महा यि पादेन' वि'म. ९. माकृष्टव कि.... 'दम् विम'. 11-11. नावादवि'म'. १२. निहाविसदि विभ १३. "रिवर्षमान वि'म'; रिपपमानः वि. १४.गु वि'म'.

·३३४८ ऋग्वेदे सभाध्ये [अ५, ७,५२१. उद्गीथ तेभ्यः तेषा च देवानामृपीणा चार्थाय गोधा वाक् गायत्र्याख्या इन्द्रस्यार्थे देशात् अयथम् वर्षत् एतत्' इति व्याख्यातार्थम् ।। ये देवा रपयश्च ब्रह्मण परियृढस्य परिवृद्धस्य स्वभूत अन्नै सोमारयै , तृप्ता सन्त इति शेषः, प्रतिपीयन्ति प्रतिहिंसन्तीन्द्रेणाऽभ्यनुज्ञाता । किञ्च सिम सर्वान् उक्ष्ण वृषकान् अवसृष्टान् इन्द्रेण निसृष्टान् दचान् हविर्भूतान् यज्ञेषु अदन्ति भक्षयन्ति च स्वयम् आत्मनैव शत्रूणाम् बलानि सेनाक्षणानि वा तन्व शरीराणि च शृणाना हिंसन्त सोमे माहृते सति ॥ ११ ॥ वेस्ट तेभ्य च गोधा तत्कर्म अयथम् करोति । ये अमून् ब्राह्मणान् प्रतिहिंसन्ति दन्तै अदने वा । गूढत्वात् अर्थस्य गोधाशब्दात् सफार पदकारेण अस्थाम् रचि न लुप्तः । सीमाया अन्त अवसृष्टान् शत्रूणाम् उक्ष्ण तेपा सेनावरानि स्वयम् एव हिंसन्त मृगा अदान्त ॥३॥ तात्या तव क्षुद्रा .. ए॒ते शमौभिः सुशमी अभूवन् ये हिन्विरे तन्वर: सोम उक्थैः । नृपढन्नुप॑ नो माहि वाजान् दिवि अवौ दधिपे नाम वीरः ॥ १२ ॥ एते । शर्माभि । सुऽशमी । अभवन् । ये । हिन्निरे । तन्वं । सोम । उक्थै । नृऽवत् । वदन् । उप । न । माहि । वाजान् । दिवि । श्र. । दधिपे । नाम । वीर ॥ १२ ॥ उद्गीथ० एते देवघ्योदय शमीभि सोमयागकर्मभि मुशमी सुकर्माण अभूवन् भूता, ये हिन्विरे सगमयन्ति समर्चयन्ति वा तन्वः स्वशरीराणि सोमे सोमयागे उक्थै शस्ने । यस्त्वमीश स त्वम् नृवत् मनुष्यवत् वदन् इद मया युष्मभ्य दत्तमिति व्यक्ता वाचमुचारयन् न भरमभ्यम् उप माहि उपगम्य देहीत्यर्थ , वाजान् भन्नानि बलानि । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मात् दिवि युरोके श्रष दानपतिरिन्द्र इति कीर्तिम् दधिपे धारयसि, नाम च धारयसि वीर दानशूर इति ॥ १२॥ घेट० एते मंभि सुकर्माण अभूवन्', ये प्रेरयन्ति त्वदीयानि शरीराणि सोमे स्तुतिभि । मनुष्यवन प्रियम् वदन् उप कुरु अस्मभ्यम् महानि । त्वहि दिवि धारयसि धरणीयम् उदकम् वीर ॥१२॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये एकविंशो वगं'। . [२९] पन्द्रो वसुक्र अपि । इन्द्रो देवता। त्रिष्टुप् छन्द । पने न वा यो न्यधायि चाकन्छुचिवां स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः पुरुदिनैपु होतो नृणां नयों नृतमः क्षपान् ॥ १ ॥ म्यो गोम्य विभ ५ समावि, मृग् वि'. मारित मुको २ मास्ति मूको. ६. 'या मूको. ३ ख्यार्थम् मूको. स. नि. . पपकात् वि ८. अम' म'.

·. यथा। सू २९, मं] दशमं मण्डलम् वनै । न । वा । यः । नि । अधायि । चाकन् । शुचिः । वाम् । स्तोमः । भुरणौ । अजीगरिति । यस्य । इत् । इन्द्रः । पुरुऽदिनेषु । होता । नृणाम् । नयः । नृऽतमः । क्षपाऽवान् ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तरं सूक्तम् 'चने न वा यः' इति अष्टर्चमैन्द्रम् । वसुक्र एव तद् ददर्श। वने न वा यः चाकन्नित्याख्यातपदमेतत् , 'अग्निवस्थं मम तस्य चाकन्' (१,१४८,२) इति यच्छब्दसम्बन्धाञ्च तच्छन्द उत्तरे पादे अध्याहार्यः । यच्छब्देनान सामर्थ्यात् सोमो निर्दिश्यते । यः सोमः चाकन् इन्द्रेणात्मन. पानं कामयते। यच्छन्दश्रुतस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । स सोमो वने न वा नशब्दः सम्प्रत्यर्थे । बने बनविकारे वृक्षावयवे पात्रे द्रोणक- लशादौ च ध्रुवस्याल्यादौ वा मृन्मये नि अधायि निहितः इन्द्रार्थम् अस्माभिः स्थापितः । किन्च शुचिः शुद्धः सर्वदोषरहितः वाम् युवयोः पत्नीयजमानयोः स्वभूतः स्तोमः स्तुतिविशेषः हे भुरणौ। यज्ञेन सर्वस्य जगतः भत्तारौ ! स्वर्गन्तारौ !' वा कर्मानुष्ठानेन' अजीगः इन्द्रस्य गुणानशेषान् गृह्णाति । यस्य स्तोमस्य । इत् शब्दोऽनर्थकः । इन्द्रः पुरुदिनेषु बहुप्वहस्सु होता। 'ह्वयति' (निघ ३, ६४ ) इत्यर्चतिकर्मा । स्तोता नास्तीदृश' स्तोम" इति प्रशंसितेत्यर्थः, मां प्रति भयमागच्छतु मा गादन्यत इत्याहाता वा। स इन्द्रस्य गुणानशेपान् गृह्णातीति 'सम्बन्धः कार्यः । कीदृशः। नर्यः नृभ्यो हित:' नृणाम् मनुष्याणाम् नृतमः प्रकृष्टमनुष्यश्च क्षपावान् अतिराने ऋतौ यागानां स्तोतृणाञ्चाङ्गभूतया विशिष्टया रान्या तद्वांश्चैत्यर्थः। एवं शाकल्यपदाविरोधेनायमर्थः स्थापितः । इदानीं यास्कपदविधिनार्थ० उच्यते ( या ६,२८)-वृक्षे यथा वायः वेः पुत्रः पक्षी । पुत्रः क.। अनुपजातपक्षकः । नि अधायि मात्रा निहितः स्थापितः। तो चरित्वा भागच्छन्ती निरीचते तदागमनं कामयते । एवम् "इन्द्रः श्रोतुमागच्छतीतीन्द्रागमनम्। चाकन्र चायन् पश्यन् कामयमानो वा शुचिः शुद्धः सर्वदोषरहितः वाम् युवयोः स्वभूतः स्तोमः हे भुरणौ! अजीगः गुणग्रहणद्वारेणेन्द्रम् आगच्छन्तमेव१३ गृह्णाति । उत्तरोऽर्धः" समानार्थः पूर्वेण ॥॥ .येङ्कट० वृक्षे इव गच्छन् पक्षी निहितः इन्द्रं कामयमानः सोमः" पात्रपुर' “शुचिः च वाम् ११८ स्तोमः हे भरणशीलौ! इन्द्रकुरसौ! निर्गमयति । यस्य एव इन्द्रः पार्नन यहुपु दिनंषु शत्रूणाम् भादाता नृणाम् नृतम. निहितक्षपणावान्" भवति हिनस्ति शत्रून् इति । यास्क (६,२८) तु वायः इति पदम् एकं मन्यते, यदाह--'यन इव । वायो वेः पुत्रः । चायन्निति वा। कामयमान इति वा। वेति च य इति च चकार शाकल्यः । उदात्त त्वेवम् आयातमभविष्यत् । अमुसमाप्त- स्चार्थः' इति ॥१॥ -- १.तं विभ. २. कन्नित्यप विभ', 'कनिख्यतप वि', 'कत्रिघातप वि. ३. नास्ति गयो. १. रूग' मूको. 'डाने या मूको. ६. ताद: वि .. सोम को. ८.८.रः या कार्य: विभ. ९. दितं मूको. 10. 'पशारिरिना दिय 11-11. इन्द्रप्रोत्रमागरमोन्द्रागमनं मूको. १२. शचकन् गको. •eo मूको. १४. 'राई' मूको. १५. रम विम'. १६. सोमम् नि म' १०. नास्ति जि. १८.1८. नास्ति वि' भ. 1 वा वित १९. गवान् वि'.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ५, १९९० प्र ते अस्या उपसः प्रापरस्या नृतौ स्याम नृतमस्य नृणाम् । अनु त्रिशोकः शतमावन्नृन् कुत्सैन रथो यो असत् ससवान् ॥ २ ॥ प्र। ते । अस्या | उपस । प्र! अपरस्या । नृतौ। स्याम । नृऽतमस्य । नृणाम् अनु । त्रिऽशोक शतम् । आ । अवह त । नन् । कुत्सैन । रथं । य । असत् । ससवान् ॥ २ ॥ उद्गीथ अस्या धर्तमानाया उपस अपरस्या आगामिन्याश्च वा उपस नृतौ 'नृ नयने' । उदय- कार इत्यर्थ , ते इन्द्रस्य स्तुत्या यागेन चाऽऽराधने प्र स्याम प्रकर्षण भवेमेत्येतद्' आशास्महे वयम् । कीरशस्य । नृणाम् मध्ये नृतमस्य प्रकृष्टमनुप्यस्य । कस्मात् कारणात् स्तुत्या यागेन च तवाऽऽराधनम् भाशास्महे । यस्मात्वामिन्द्रमाराध्य तव प्रसादात् स रथ 'रब्ध इति शेष । य रथ असत् भवति ससवान् तव कुत्सस्य च सनिता सम्भक्ता सह वहनद्वारेण ससेविता । उक्तश्चाऽयमथा मन्त्रान्तर- 'यासि कुरसेन सरथमवस्यु' (४,१६,११) इति ॥ २॥ घेइट० प्रकर्षण स्याम तव अस्या प्र च परस्या नयने नृणाम् मृतमस्य सर्वेषु अहस्सु तव प्रणयने प्रभवेम । अनु आ अवहत् तेन रथेन त्रिशोक ऋषि आत्मीयान् बहून् सपीन" स्वर्ग लोकम्, कुत्सेन मषिणा युक्त य रथ अभूत् अन्नवान् इति ॥२ ।। २ उषस - । मद कतम कस्ते मद इन्द्र रन्त्यो भूद् दुरो गिरौ अभ्युयो वि धार । कद्वाहो अर्मागुपं मा मनीपा आ त्या शक्यामुपमं राधो अन्नैः ॥ ३॥ क । ते । मदं । इन्दु । रन्त्य । भूत् । दुर । गिर । अभि । उप्र । वि । धान । क्त् । वाई । अर्वाक् । उप । मा । मनीपा ।आ।त्वा ।शक्याम् । उपऽमम् । राध । अन्नै ॥ ३ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र! ते तव र य रमयिता प्रीतिकर क सोमजन्यो मद भूत भवति । कि तावद ईषद्मदस्तव प्रीतिजनको भवति, उत मध्यम, येन मदेन मत्त सन् त्वम् दुर यज्ञगृहद्वाराणि च गिर स्तुती च अभिप्रति उग्र क्रूरः भप्रसह्यो वा वि धाव रडर्थेऽय लोट् । यज्ञगृह गन्तु स्तुती श्रोतु च "विविध धावसि । तादृशमद योग्यसोमदानाभिप्रायेणाय प्रश्न । क्त् वाह अवाक् कदिति कदाशब्दपर्याय । बाह 'इत्येतेन नपुसकचाचिना' शब्देन इन्द्र प्रत्युह्यत इति सोम उच्यते । शाक् इति तद्विशेषणम् । । कदा सोम त्वत्प्रसादात् फलदानापास्मदभिमुख", भविष्यति इति शेष । किस कदा या सब प्रसादात् उप मा मनीया उपगमिष्यति" मा सर्वार्थदर्शिनी प्रज्ञा उत्त वा उत्तम, ५ किच . : भवामेत्य विम २-२ नास्ति विm. ३ 'मनु विमा १. नून् वि'. १६. स्तमिरमि च अमि वि', र तिरमि विम बाई मूको ८-८ विविध तादश विभ, विविधयामसि श° वि". ९९ रयतन पुसक वि, इत्य-तेन पुमक विष दानाय सस्वमुखो वि', मरमासनायास्वस मुसा भ. 11. गमिष्य दित वि, गमिष्यति द वि' म. १०. पल.

·सू २९,४] दशम मण्डलम् ३३५१ स्तुतिवां सर्वगुणमाहिणी। विज आ त्वा आडुपसर्गध्रुते तद्योग्यक्रियापदाध्याहार' । कदा वा माराध्य त्वाम् शक्याम् शकिरन गत्यर्थ । भन्ततिण्यर्थ । गमयेयम् उपमम् मदन्तिकम् । किम् । राध धनम् अन्नै ॥३॥ वेङ्कट० क से मद इद्र! रमयिता भवति। यज्ञद्वाराणि स्तुती च अभि गच्छ उद्गृण । कदा' त्वा त्वदीयोऽश्व' मा प्रति "उप हरति भभिमुख स्तुत्यर्थम् । शक्नुयाम् अह त्वाम् आ गमयामि अन्तिकम् धनार्थम् अन्नार्थम् च ॥३॥ मित्रा न सत्य ४ वान कर्दु द्युम्नमिन्द्र वातो नृन् कां धिया करसे कन्न आगन् । उरुगाय भृत्या अन्ने समस्य यदसन् मनीपाः ॥ ४ ॥ कत् । ऊँ इति । द्युम्नम् । इन्द्र । याऽवत । नृन् । कयां । धिया । करसे । कत् । न । आ। अगन् । मित्र । न । सत्य । उरुगाय । भृयै । अन्ने । समस्य । यत् । असन् । मनीषा उद्गीथ० कन् उ कदा वा द्युम्नम् अन्न हविलक्षणम् अस्मदीयम्, अत्सीति' शेप । हे इद्र! त्वावत त्वत्सदृशान् नृन् मनुप्यान् अस्मान् कया धिया कया अनुग्रहवुद्धया वरसे करिष्यसि । क्न कदा अस्मान् प्रति आगमिष्यसीत्यर्थ । हे उरुगाया बहुगते। बहूना भक्ताना' गतिभूत' इत्यर्थ , विस्तीर्णगते । वा, सर्वगतीनां मध्ये महागते । वत्यर्थ । किमिव किमर्थन। उच्यते -मिन मृत्यै यथा कश्चित् निग्ध अविसवादी भरणीय- योगक्षेमवहनाय" आपद्यागच्छन् परया प्रीत्या, एवम् । कस्मादेवमुच्यस कदा मा प्रत्यागमिप्यसि भरणायेति । यन् यस्मात् अन्ने माहारे शरीरस्थितिनिमित्त समस्य सवाऽस्मदादिकस्य प्राणिन असन् भवन्ति मनीपा प्रज्ञा भन्नाभिलाषलक्षणा"॥१॥ वेङ्कट० किम् भन्नम् इन्द्र! त्वत्सदृशान् मनुष्यान् 'भा गमयतिर। कन कर्मणा करोषि त्वम् अभिरपितम् अस्माकम् । कदा वा भस्मान आ गमिष्यसि। सखा इव सत्यका स्वम् उरकीते। भरणाय भवसि, अन्ने सर्वस्य स्तोतु यदा भर्वात बुद्धय ५ इति ॥५॥ आ अगन् न सत्य प्रेरय सूरो अर्थ न पारं ये अस्य काम जनिधाई ग्मन् । गिरश्च ये ते तुविजात पूर्वी र इन्द्र प्रतिशिक्षन्त्यनैः॥ ५ ॥ प्र । ईरय । सूरै । अर्थम् । न । पारम् । ये । अस्य । कामम् । जनिधाय । ग्मन् । । ये । ते । तुविजात । पूर्वी । नर । इन्द्र । प्रतिऽशिक्षन्ति । अन्नै ॥ ५ ॥ - गिर १ "रियारध्यादाय विभ, पदाणा वि, "क्रयापदपाशी' २ वदन्निविरोध मूको ३ सदा विमा खोयो वि' म', वडीयो यो दिन भसनि विम, पति दि. दना विम. 'मधिति विम ८. तलाव मूको ९ दाना वि भारणा भारणाय विर 1. मनाभि कि भन्नारस विम'. १२-१२ पनि मि, मापनपति विर. १३. भविभ. ७ ·३३५२ ऋग्वेदे सभाष्ये [ अ५, ७, व २२. उद्गीथ यच्छब्दसम्बन्धाद् द्वितीये पादे आरम्भः' । ये यजमाना अस्मदादयः अस्य तवेन्द्रस्य कामम् सोमपानेच्छाम् ग्मन् गमिरत्र शुद्धोऽपि विपूर्वी द्रष्टव्यः, भन्तीतण्यर्थश्च द्रष्टव्यः । विगमयन्ति प्रभूतसोमप्रदानेनापनयन्ति । किमिव । जनिधाः इव जनीनां जायानां सम्भोगकाले शरयासु धारयितारः पतयो यथा प्रभूतसम्भोगप्रदानेन मैथुनेच्छाम् अपनयन्ति, एवम् । गिरः च स्तुती. पूर्वीः अनादिकालप्रवृत्ता. अन्नैः पुरोडाशायः सह ये नरः मनुष्याः अस्मदादयो यजमाना. ते तुभ्यमिन्द्राय प्रतिशिक्षन्ति प्रतिकालं ददति. तान् सर्वान् अस्मदादीन् यजमानान हे इन्द्र ! तुविजात ! बहुभूत! 'रूपंरूप प्रतिरूपो बभूव' (६,४७,१८) इति वचनात सर्वात्मक! त्वम् प्रईरय प्रगमय पारम् संसारस्थान्त गन्तारं प्रगमय । किमिव । सूरः अर्थम् न यथा सूर्यः अर्थमत्तीरं संसारस्थान्तं गन्तारं योगिनम् अनुगृह्णन् अपवर्ग गमयति, एवम् । गतोऽयमर्थ उक्त एव उपनिषत्सु - 'सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यब्ययात्मा' (मुंउ १,१५) इत्येवमाद्यासु ॥ ५॥ वेङ्कट० गमय पारम् तेषां माम् , यथा सूर्यो धिक गन्तव्यं देशं गमयति । मम अभिलापम् प्रजापश्चादयः गच्छन्ति, यथा जायानां धारो युवानः ताः आ गच्छन्ति । तद्वत् स्तुती च ये ते बहुजनन! बह्वीः मनुष्याः इन्द्र! प्रतिप्रयच्छन्ति हविर्भिः सह, तांश्च पार गमय इति ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये द्वाविंशो वर्ग: ॥ दृष्टान्त- अस्य ये माने नु ते सुमिते इन्द्र पूर्वी द्यौर्मज्मा पृथिवी काव्येन । चराय ते घृतवन्तः सुतासः स्वान् भवन्तु पीतये मधूनि ॥ ६ ॥ मात्रे इति। नु ते। सुमिते इति सुऽमिते। इन्द्र । पूर्वी इति । द्यौः । मज्मना । पृथिवी । काव्यैन । वराय । ते । घृतवन्तः । स. । स्वान् । भवन्तु । पीतये । मधूनि ॥ ६ ॥ उद्गीथ० माने सर्वस्य निर्मान्यौ द्यावापृथिव्यौ पूर्वी अनादिकालप्रवृत्ते हे इन्द्र! ते तव स्वभूते. नु क्षिप्रम् मुमिते सुनिर्मिते । केन मम स्वभूते क्षिप्रं सुमिते। उच्यते- द्यौः मज्मना बलेन, पृथिवी पाव्येन कविकर्मणा मेधाविचेष्टितेन प्रज्ञयेत्यर्थ । यस्मादीदशेन महत्वेन युक्तः स्वम्, तल्लात् वराय श्रेष्ठाय ते तुभ्यमिन्द्राय धृतवन्तः अग्निमुख त्वां प्रति क्षरणवन्तो दीप्तिमन्तो वा संस्कृतत्वादाज्यसंयुक्ता वा मुतास अभिपुताः सोमा. स्वामन्० स्वशब्द अमेरयमनाम" देवानां स्वमग्न हविर्भागलक्षणं यस्मिन् "स स्यामा२ यज्ञः तस्मिन् स्वामनि" यज्ञे । अथवा स्वादुशब्दस्य उकारलोपो द्रष्टव्य । स्वादुमनि" मृष्टाने यज्ञे अस्मदीये भवन्तु भस्माभिर्दत्ताः५ । किमर्थम् । पीतये पानाय । मधूनि मधुररसान्यानि अपि हवींपि भदनाय दत्तानि भवन्तु ॥ ६ ॥ आत्मवचनः। १. तुभ्य विप्राय विभ. १. आरम्भे विभ. २. पूर्वी मूको. ३-३. 'डाशोधतन्ने मूको ५. विनिक नि'. ६. प्रगन्ति वि' मा. ७-७. नास्ति मूको. ८ स्वभूमौ वि", स्वभूना विभ. ९. स्वभौ मूको. 10. स्वारमन् मूको. ". भारमेश्य मूको. १२.१२. स्वस्वाशे विस्वस्वाचा वि' भ. (३. स्वरमान वि' यानि पि'. ...वनि मूको. १५१५. भवनमसा' मूको. मो. १७. भरतः मूको. १. अना ·३ सू२९, म.] दशम मण्डलम् वेड्यूट० निर्माग्यो ३ क्षिप्र त्ययेन्द्रेण सुष्टु निर्मिते प्रवे। तदेवाह-द्यावापृथिव्यौ तव शत्रूणां मजकन' कर्मणा निर्मिते इति । वरणीयाय तुभ्यम् वसतीवरीभि युक्ता अभिपुता र स्वदनार्यम् भवन्तु, पानाय तानि सुतानि, पानाय मधूनि इति ॥ ६॥ आ मध्वो अस्मा असिन्नम॑मिन्द्राय पूर्ण स हि सत्यराधाः । स वावृधे वरिमन्ना पृथिव्या अभि क्रत्वा नर्यः पास्यश्च ।। ७ ।। आ। म । अस्मै । असिचन् । अमंत्रम् । इन्द्राय । पूर्णम् । स । हि । सत्यराधा । स । ववृधे । परिमन् । आ । पृथिव्या । अभि । कयो । नर्थ । पौंस्यै । च ॥ ७ ॥ उद्गीथ० अस्मै इन्द्राय अस्येन्द्रस्यार्थम्' आ असिचन् आभिमुख्येन स्थित्वा परया सिक्तवन्त भनौ प्रक्षिसवन्त ऋत्विज मध्व मधुररसस्य सोमस्य पूर्णम् अमत्रम् ग्रहचमसादिकम् । कस्मात् सिक्तवन्त । हि यस्मान् स इन्द्र सत्यराधा सत्यधन यनमानेभ्यो दातव्यत्वेनावि सवादिधन इत्यर्थ । तन च पात्रेणाग्नौ सिक्तेन तृप्त सन् स इन्द्र नर्य नृभ्य हित ववृधे वृद्धवान् परिमन् परिम्णा शरीरस्योरत्वेन आ मयोदया प्रमाणेनेत्यर्थ । कस्य । पृथिव्या । त्वा कर्मणा च रसानुप्रदानवृत्रवधादिकन प्रज्ञया पौंस्य च बले -- भक्त्या वा अभिवृद्धवान् श्रेत्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट० सोमस्य पूर्णम् अमत्रम् आ सिचन् अम्मै इन्द्राय । स हि सत्यधन । स अभि वर्धते विस्तीर्ण स्थाने अन्तरिक्षय प्रज्ञानेन नृहित धीय च युक्त ॥ ७ ॥ . - व्यानळिन्द्रः पृतना' स्वोज़ा आस्मै यतन्ते सख्याय पूर्वीः । आ स्मा रथं न पृतनासु तिष्ठ यं भद्रया सुमत्या चोदासे ।। ८ ।। वि। आनट् । इन्दै । पृतना । सुऽओो । आ । अस्मै । यतते । सख्याय । पूर्वी । आ। स्म । रथम् । न । पृतनासु । तिष्ठ । पन् । मद्रयो । सुऽभया । पोदया। उद्गीथ० सर्वप्रकारया वृद्धया वृद्ध सन् इन्द्र स्वोना सुवर वि आनट व्यामोति पृतना समामान। भप्रविहन्यमान सहमामेषु शत्रु पतीत्यर्थ । किन पूर्वी पूर्वशब्दोऽत्र उत्कृष्टवाची । उत्कृष्टा शवसेना मप्रभव त्य ਮ+R मस्यद्रस्य मायाय सतिभावाय ससित्वरक्षणाय आ यत्तन सन्धि कर्तुमिचन्तीत्यर्थ । उत्तराधंच प्रत्यकृतत्वाद् मिस वाक्यम् । रम इति पदपरण । न शन्द पुरस्तात्" प्रयुक्तोऽपि पृतनाशब्दस्य सामध्यांदुप. माधप । अम्माज्ञ प्रत्यागन्नु त स्वस्थम् आ तिष्ट महतादरेण । । पृतनामु न । यथा समामे 1. भाजकेन विस, मसन मा २ मूको रद्रस्थाय वि, ५ प्रक्षिपन्न भूको. ६ मधुरस वि परसात् मको ३ तामूको . अमरयम अग्ने भस्मात् मूको. ८, 'नुन • .

·गम मावादाल मग, परम । म पम पान प्रश्नया immuslin पसाट प्रति चौदाग मि0 निगममा मामाभ्याय पानी गं." [20] बदस गना: 011-zing १ सम्मान, वम् रथं सन्दर मामा ३" मृदयान मग्यम् मम्बाई की कयर व HिI Hrent मवाद या दयना। बिष्टुप छन्दः। प्र! देवया । बर्मगे गानु । अरः। अमनमः । न । प्रऽयुक्तिः । उद्गीथ० उत्तरं मूकम् ' प्रया' इति पणनम्, अवरपम् पादरः कवपी ददर्श। प्र उपमा पतिना सम्बध्यते । देवत्रा इति मणिशेषणम्', प्रमणे इति तृतीयाय धनुर्थी । गावः इवि अभिभातुम् कम्येव वेगेन प्रगर मनगः न मनम प्रयुक्ति प्रयुक्त्या प्रयोगेश धासिम् महदनं सोमलक्षणम् मित्रस्य वष्णश्य भार्याप पृषप्रयगे विस्तीर्णजवाय महागतेरिन्द्रस्य सोमे समति दे मदीयकमारमन्! मध्वयों! येट० कप ऐलयः। प्रगच्छतु. देवाना मध्ये प्रमणे मदते देवाय स्तुतिः। सदेवाऽऽ६- अप: भभि गरनु स्मुतिः" शीघ्रम् यथा मनराः प्रयोग उद्योग." महतीम् मित्रावरुणयोः माया न्याया मुकर गदा गातुः देवान् भपो वा प्रति अरः यससीवधनालक्षणाः अच्छ प्रदेवप्रा प्रार्मण गावपा अच्छा मनमा न प्रयुक्ति । मही मित्रम्य रणस्य धामि वयम गरया मुवृक्तिम् ।। १ ।। मुहीम् । मित्रस्य । वरुणस्य । धामिम । पृथअर्थम । परध । मऽवृक्तिम् ॥ १ ॥ - सोम उच्यते गुणवृत्या, स्तुतिपक्षणेन ग्यमान नि । गमनशीलः सोमः " एतु' प्रामा देवी वेगेनेत्यर्थः। अथ' प्रतिगत च घार्थायेत्यर्थे , रीरध संसाधय संस्पर स्तुति च॥१॥ या महीन दानयोग्य दुम गुक्तिम् सुष्ट दोपैर्विवनितां १४ धारयित्रीम् अहोरात्रयोः स्तोतुः अमरणतुम्' उरवेगाय स्तुतिम् ॥ १॥ अध्वर्यवो हविष्मन्तो हि भूताच्छाप ईतोशतीरशन्तः । अव याथर्ट अणः सुपर्णस्तमास्यवर्मिमद्या सुहस्ताः ॥ २॥ माह्मणे स्तोतः! संसाधय १. इन्द्र वि. २. समको. ३.३. नास्ति मको. ६६. मिरागुम् पि' भ. ७.७. गे' वि", 'गेनावग' विभ. ४. अविशे मूको. ८. नास्ति मूको. १०. विभ'. 1. प. १२. 'ती: विअ. १३. 'गे वि.. विश'. ५.५. प्रेमूको. ९. अपः मूको. १४. मरण ·। वागभूता' इत गच्छत कामयमाना ५.३० म३] दशम मण्डलम् अधर्यप । हविष्मन्त । हि । भुत । अच्छे । अप । इत । उशती । उशन्त । अन । या । चष्टै । अरुण । सुऽपर्ण । तम् । आ । अस्य॒धम् । ऊर्मिम् । अद्य । सुऽहस्ता ॥२॥ उद्गीथ. हि इति पदपूरण । हे अध्वर्यव ! हविष्मन्त अभिपोतव्येन सोमलक्षणेन हविपा तद्वन्तो यूयम् भूत भवत, सोममभिपुणुतेत्यर्थ । तदर्थञ्च अच्छ भाप्नु ग्रहीतुम् अप सोमाभिष- एकधनार क्षणा उशती सोमाभिपवागभाव हे उशन्त ! सोमाभिषव कर्तुं कामयमाना। अप आप्तु गच्छतति सम्बन्ध कार्य । या मेघस्था अप अव चष्टे पश्यति अरुण रक्तवर्ण सुपूर्ण सुपतन सोम । तामि' सहाभिपुत च सन्तम् तम् ऊर्मिम् सोससद्धातम् अद्य आ सम्प्रति आभिमुरयेन अस्यध्वम् दशापवित्र प्रक्षिपत सुहस्ता !" शोभनकर्मकारित्वाद्वा सुवर्णेनाइल्ड्कृतत्वावा शोभना हस्ता यषा ते सुइस्ता अश्वयंव । तेषामिद सम्बोधनम् ॥ २ ॥ वेङ्कट० हे अध्वर्यव ! हविष्मन्त हि भवत । 'ता एव भभि गच्छत अप' कामयमाना हे उशत, भय पश्यति" या मरणवर्ण सुपतन सोम", तम् ऊर्मिम् माभिमुरयेन प्रक्षिात पात्र अद्य हे सुहस्ता ।। अहिंसामानाधिकरण्यालिङ्गवचनभेद १२ ॥२॥ । । - अप अर्यवोऽप इता समुद्रसपा नपति हरिपा यजघम् । स वौ ददर्मिमद्या सुपूतं तस्मै सोमं मधुमन्तं सुनोत ॥ ३ ॥ अर्यप । अप । रत । समुद्रम् । अपाम् । नपातम् । हविषा । यजध्वम् । स । च । ददत् । ऊर्मिम् । अद्य । सुतम् । तस्मै । सोमम् । मऽमन्तम् । सुनोत ।। उद्गीथ० है अध्वर्यव । एकधनारक्षणा, भाह मिति शेप, इत गच्छत यूयम् समुहम् समुदस्थानीयम् अक्षीण दक जराशयम् । इदानोमुत्तरोऽधों व्यारयायवे । पादो प्यारयेय । भार्थोऽय मम । जराशय प्रति गतेभ्य व युप्मभ्यम्", यस्यार्थाय सोमः पूयत" स भपा नपात् ददत् ददातु उर्मिम् अप्समूहम् अथ सम्प्रति मुपूतम् सुगुद्धम् । तेन घाऽप्ममूहेन सह तम्मै तदर्थम् अपानवर्थमित्यर्थ '५, सोमम् मधुमन्तम् मधुस्वादोपेतम् मुनोत भभिपुणुत यूपम्। अभिपुत्य च सन सोमायन हविषा अप्मु दिसेनाम् नपातम् मध्यम वृष्टिकर्मण्यधिकृत देवम् यनवम् यूय हे मवयंच ॥ ३ ॥ येट. अध्वर्यव । प्रति गछत, अपाम् आवासम् हविषा ययम्। पश्चात् द्वितीय अप अगम् नेपालम्च १. अगच्छ भाप्त गृहीत मूका २ 'म भिएतनागमता मूको ३ पामगार मूको. या भय दिया अप विभ, ५ मभि वि", भामि विभ ६.६ नास्ति मूकी पति सायणानुसारिणाद .. तदेव विभ',देव दि ८मर 1. सोमम् विमसेन १२ या समान विका' विमसमानारिran ५ शुभारम् मूको. ११. पूरयो मूको. १५ भपोनन्तमिवयं मृको १६. नि दि.

·अद्य तथा य अप्सु अतः ३३५६ ऋग्वेदे सभाध्ये [भ भ७, ३४. स युप्मभ्यम् प्रयच्छतु सुपूतम् हविष्यम् ऊर्मिम् । सति तस्मै देवाय सोमम् रसव-तम् सुनुत ॥ ३ ॥ यो अनिध्मो दीर्दयदप्सन्तयं विप्रोम ईळते अध्वरेपु । अपां नपान्मधुमतीपो दा याभिरिन्द्रौ वावृधे वीर्याय ॥ ४ ॥ य । अनिम । दादयत् । अप्ऽ । अत यम् । विप्रोस । ईळी । अपरेषु । अपाम् । नपात् । मधुऽमती । अप । दा यामि । इन्द्र । यधे । वीयीय ॥ ४ ॥ उद्गीथ० उत्तरार्धस्य प्रत्यक्षतत्वाद् एकवारयताय युप्मग्छन्देन समानायों भवद प्रथमेऽधऽध्या हार्य । भवान् अपा नपात् अनि म भनिन्धन दीदयत् दीप्यते मेघस्थानामपा मध्ये, यम् च भवन्तम् अपां नपातम् विपास मधाविन ऋत्विायजमाना ईळते स्तुवन्ति अध्वरेषु यज्ञेषु स व हे अपाम् नपात्। मधुमती मधुस्वादयुक्ता अप वृष्टिलक्षणा दा देहि भस्मभ्यम् , याभि सदभि वसतीचर्यकधनारूपाभि सोमन मिधिताभि इन्द्र ववृधे वर्धते वीर्याय वीरक्मण, वृत्रपधादिकार्य' कमित्यर्थ ॥ ४ ॥ धेङ्कट. य अग्नि काटवर्जित दीप्यत उदकेपु, यम् च मेधाविन स्तुवत यज्ञेषु, स त्वम् अपाम् नपात्। रसवती अप प्रयच्छ, याभि इन्द्र वर्धते वीरकर्मकरणार्थम् ॥ ४ ॥ याभिः सोमो मोदते हर्पते च कल्याणीभिर्युवतिभिर्न मर्यः । ता अधयों अपो अच्छा परैहि यदासिञ्चा ओपंधीभिः पुनीतात् ॥५॥ यामि । सोम । मोदते । हर्पते । च । कल्याणाभि । युवतिऽमि । न । मयं । ता । अधर्यो इति । अप । अच्छे । परी । इहि । यत् । आऽसिञ्चा । ओषधीभि । पुनीतात् ।। उद्गीथ० चतुर्थ पाद पूर्व व्यारयेय पश्चात् पादा व्यारयेया । यत् यदा आ सिञ्चा मर्यादया सिञ्चसि अधिषवणचमंस्थितस्य सोमस्याऽभिपूयमाणस्योपरि प्रक्षिपसि अप, यदा घ ओषवौमि पुनीतात् । ओषधिरत्र सोम उच्यते। बहुवचन चाऽवयवापेक्षम् । यदाच सामन सह दशापवित्रे पुनासि अप , तदा' याभि अनि वसतीवयेकधनारूपाभि सह सोम मोदते हृष्यति पुनरक्तपरिजिहीपैया अन्तर्णीतभृशार्थोऽन हृप्यतिद्रष्टव्य । अत्ययं हृष्यति च । किमिव । क्ल्याणाभि युवतिभि न मर्य यथा कमनीयाभि यौवना न्विताभि स्त्रीभि सह मनुष्य कश्चित् अत्यर्थ मोदत, एवम् । ता अच्छ भाप्तुम् वाहतुम् परा इहि जलाशय गच्छ स्व ह अध्वर्यो। ॥५॥ वेङ्कट. याभि सोम मुदितो भवति हृष्यति च कयणीभि युवतिभि" इव मनुष्य यथाक्रम प्रय - हर्षते च अप ता . २ या (१०,१९) व्यारयाता द्र ४ का मूको ५. किश्चिद मूको पत्र मूको ३ °चर्मस स्य वि', 'चमसास्य वि', °चमस स ६ मुनिता विभ', मृतो वि ७ 'तीमि वि' ·सू३०, मं] दशमं मण्डलम् अध्वयों। अपः प्राप्तुम् परा इहि । यदा आसिञ्चसि ओषधीः भाभिः, तदा त्वम् ओषधीभिः सह अभिषुताभिः अपश्च दशापवित्रे पुनीहि इति ॥ ५ ॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये चतुर्विंशो वर्गः ॥ एवेचूने युवतयो नमन्त यदींमुशन्नुशतीरेत्यच्छे । सं जानते मनसा सं चिकित्रेऽध्वर्ययो धिपणापंश्च देवीः ॥ ६ ॥ एव । इत् । यूनै । युवतयः । नमन्त । यत् । ईम् | उशन् । उशतीः । एति । अच्छे । सम् । जानते । मनसा । सम् । चिकित्रे । अर्यवं. राधषणां । आपः । च । देवीः ॥ ६ ॥ उद्गीथ० एव शब्दो नमन्त शब्दात् परो द्रष्टव्य. । इत् शब्दोऽय पदपूरणः। यूने भभिपवा- दिकर्मणाम् आत्मना सह मिश्रयित्रे कऽधर्यवे युवतयः सोमन सह मात्मनो मिश्रयिम्यो यौवनान्विता वा आपो वसतीवयकधनालक्षणाः नमन्त एव प्रह्वोभवन्त्येव उपनमन्त्येवेत्यर्थः । कदा। उच्यते - यत् यदा ईम् एनाः अपः' उशन् सोमाऽभिपवादिकर्म कर्नु कामयमानोऽध्वर्युः उशती: सोमेन सह मिश्रीभावम् अभिषादिकम् अङ्गभावञ्च कामयमानाः अच्छ भाप्तुम् माहर्तुम् एति गच्छति, तदा । कस्मात् कारणाद् उपनमन्ते । यस्मात् सम् जानते सम्यक् जागन्ति "मनसा विशिष्टया प्रज्ञया', सम् चिक्नेि सम्यक् पश्यन्ति च विशिष्टेन चक्षुपा स्वस्वम् भभिकारं परस्परोपकार च अवर्यवः विपणा वाक् स्तुतिलक्षणा आयः च देवीः देव्यः ॥ ६ ॥ वेङ्कट० एवम् एव सोमाय भाप: प्रवीभवन्ति, यदा एताः कामयमानः कामयमाना. अभिगच्छति। अधिपवणफलकायाम् अभिपवणप्रवृत्ताः अध्वर्यव. आप च देव्यः सम् जानते। संज्ञानम् इतरे- तरावगमः। भन्योऽन्यम् अवगच्छन्ति अन्योऽन्य ज्ञापयन्ते च ॥ ६ ॥ यो वो वृताभ्यो अकृणोदु लोकं यो वो मुह्या अभिशस्तेरसुंञ्चत् । तस्मा इन्द्राय मधुमन्तमूर्मि देवमादन प्रहिणोतनापः ॥ ७॥ यः । वः । वृताभ्यः । अकृणोत् । ऊँ इति । लोकम् । यः । यः । मह्या । अभिऽस्तिः । अर्मुश्चत् । तस्मै । इन्द्राय । मधुऽमन्तम् । ऊर्मिम् । देवमादनम् । प्र । हिणोतन । आपः ॥ ७ ॥ उद्गीथ० यः इन्द्रः व. युप्मभ्यम् अद्भ्य ताभ्यः मेघेनाऽऽमृताम्य वेष्टिताम्य । तादये चतुष्पा । युप्माकम् अपां मेधेन वेष्टितानामर्यायेत्यर्थः । अगोत् कृतवान् । उ इति पदपूरण । लोकम् मेघोदरानिर्गमनमार्गम्। अभिशस्त: मेघवेष्टनाऽभिईिमात • अमुञ्चत् मोचितवान्, तम्मै इन्दाय मधुमन्तम् मधुम्बादुयुक्तम् झम्ि - वः युप्मान् मद्या. महत्या: स्थान 1-1. नास्ति को २. भारः मूको. ३. नान मको. १ वदा मूको. ५-५, मानमविश्रिया ६ भाव मूको. भकामयमाना विम'. ८. 'नित विम' १ मेपोर भको १०. 'नामि रिसात: मूको. किया विभ.

·ऋग्वेरे सभाध्ये [अ५, ७, व २५ - मप्सवातम् देवमादनम् इन्द्रादिदेवाना सोमेन' सह मिश्रीभूय सर्पयितारम् प्र हिणोता प्रगमयत भस्मद्यज्ञ प्रत्यष्ट्गभावाय प्रस्थापयत यूय है आप ! ॥७॥ वेवट० य युष्मभ्यम् मेघेन परिवृताभ्य मकरोस् निर्गमनमार्गम् , य च युप्मान्' महत्या अभिशस्ते" माहत्याया अमुथन् । 'युवं सिरभिशस्तरयद्यात्' (ऐमा २,९) इत्युक्तम् । तस्मै इन्द्राय मधुम तम् ऊर्मिम् देवस्य इन्द्रस्य मादनम् प्र गमयत हे आप 1000 प्रास्मै हिनोत मधुमन्तमूमि गर्भो यो : सिन्धवो मच उत्सः । घृतपृष्ठमीड्यमध्यरेषापो रेवती । शृणुता हवं मे ॥ ८॥ प्र । अस्मै । हिनोत । मधुऽमन्तम् । ऊर्मिम् । गर्भ । य । । सिन्धव । मर्च । उर्स । घृतऽपृष्ठम् । ईडयम् । अपरे । आपै । रेवती । शृणुत । हर्वम् । मे ॥ ८ ॥ उद्गीथ० "यच्छब्दसम्मन्धाद् द्वितीयः पाद ५ पूर्व व्याख्पेय । गर्भ सार य: य युप्माक स्वभूत हे सिधव । स्यन्दनशीला । मिटरसस्य उत्सप्ता, यच्छब्दसम्बन्धात् 'तरछब्दोऽध्याहार्य । त गर्भम् मधुम तम् मधुस्वादोपेतम् ऊर्मिम् अप्सहयातम् घृतपृष्टम् घृतेनाज्यन स्पृष्टम् ईड्यम् स्तुत्यम् अवरषु यज्ञेपु ईदृश सार युस्मत्सम्बन्धिनम् अस् अस्यन्द्रस्यार्थाय प्र हिनात प्रगमयत प्रस्थापयत अमद्यज्ञ प्रत्यङ्गभावाप। हे आप । रेवती । भस्मभ्य युप्माभि दातव्यधनेन• दृष्टाऽएपल रक्षणेन तद्वत्य शृणुत हवम् माह्वानवचनमेत दित्यर्थ , मे मम स्वभूतम् ॥ ८॥ वेङ्कट० प्र हिशुत इन्द्राय अस्मै मधुमन्तम् ऊर्मिम् । गर्भभूत य युष्माकम् सिधव । उदकस्य उत्सभूतर, तम् उदकपृष्टम्१३ स्तोतव्यम् यज्ञेषु", कुरुत इति शेप । है आप | पशुमत्य शृणुत हवम् मदीयम् । यद्वा गर्भ "य मधुररसस्य उत्स तम् उदकपृष्ठम् अध्वरेषु स्तोतच्यम् ऊर्मिम् हिणुत इति ॥ ८॥ मध्व मधुन उत्स उत्स्यन्दन व" तं सिन्धयो मत्सरमिन्द्रुपानमूर्मि प्र हेत य उभे इयति । मदच्युतमौशानं नाजा परि द्वितन्तु विचरन्तमुत्सम् ।। ९ ।। तम् । सिन्धव । मत्सरम् । इन्द्रऽपानम् । ऊर्मिम् । प्र । हेत । य । उभे इति । इयति । मदऽच्युतम् । औशानम् । नभ ऽजाम् । परि । त्रिऽतन्तुम् । विचरन्तम् । उत्सम् ॥ ९ ॥ उद्गीथ० हे सिधव ! स्यन्दनशीला आप ! य उभे दृष्टादृष्टफल अस्मभ्य दातुम् इयर्ति ७ , नास्ति मूको २ शुडना वि', युनाक में ३ महामा निभ' ५५ प्रास्मे हिनो ३दसम्बधार द्वितये पादे मूको ६ उत्स्यन्दिन मूको पिता विम ८८ गर्भ मूको ९ नास्ति मूको १०. दानन्न मूको १२ उद्भुत निभा ६३ इष्ट वि', 'वृट मेघस्य भ'. १४ यज्ञे विभ' विमा 'स्ते मूको. उसिपिता विण, उत्स ११ १५1५ ययोम इद्र विमा ·सू३०, १.] दशर्म मण्डलम् ३३५९ गच्छति कमांडगभावं प्रतिपद्यते, तम् मसरम् मदयिवारम् इन्द्रादिदेवाना तर्पयितारम् इन्द्रस्य पान प्राधान्येने द्रेण पातव्यम् ऊर्मिम् उदकसह्यातम् प्र हेत प्रगमयत प्रेपयतास्मयज्ञ प्रत्यड्गभावाय मदच्युतम् मदस्य च्योतयितारम् उत्पादयितारमित्यर्थ , औशनम् सोमेन सह मिश्रीभवितु कामयमानम् नभोजाम् नभसि भाकाशे भन्तरिक्षे वृष्टिरूपेण जातम् परि सर्वत नितन्तुम् त्रयाणां सवनाना तनितार विस्तारपितारम् विचरन्तम् विविध यशपारेपु गच्चतम् उसम् उत्स्यन्दनम् उत्सप्तार' देवान् प्रत्यूर्व गन्तारमित्यर्थ ॥९॥ वेङ्कट० तम् है सिन्धव ! मदकरम् इन्द्रस्य पातव्यम् ऊर्मिम् प्रहिणुत । य उभे चावापृथिव्यौ प्रेरपति', तस्मा इन्द्राय अपि त शत्रुमदस्य च्यावकम् कामयमानाना हितम् उदकात् जातम् परि प्रेरयत' प्रयाणा लोकाना तनितारम् विचरन्तम् उदकानाम् उत्सम् ॥ ९॥ - किमिव । आवश्रुततीरघ नु द्विधारी गोप्युधो न नियवं चर॑न्तीः । पे जनित्री वनस्य पनीरपो बन्दस्व सवृधः सोनीः ॥ १० ॥ आऽवश्रुतती । अर्ध । नु । द्विऽधारी । गोपुऽयुध । न । निऽयवम् । चरन्ती । ऋपै । जनित्री । भुवनस्य । पनौ । अप । बन्दस्व । सऽवृध । सऽयौनी ॥ १० ॥ उद्गीथ० आवकृतती भावृत्ता' अस्मदभिमुखीभूता अध अथानन्तरम् नु क्षिप्रम् द्विधारा द्विशब्दोऽत्र अनेकत्वमात्रवचन । भनेकधारा इत्यर्थ । गोधुयुध न गोषु वृष्टिलक्षणासु अप्सु निमित्तभूतासु मेघेन सह युध्यत इति गोपुयुद् इन्द्र । तस्य यथा वृष्टिलक्षणा भाप अपर्यन्तधारा , एवम् । नियवम् निश्चयेन मिश्रणीय" सोम प्रति चरन्ती गच्छन्ती । नियवशब्देन यवलूनपादमुच्यते। लुप्तोपम चैतत् पदम् । घरतिरपि भक्षणार्थ । यथा यवलू- नपाद गाश्चरन्ती वन्दते कश्चित् , एव यवलूनपादस्थानीय सोम चरन्ती हेतुभावन सन्चूर्णयन्ती एकधना अप वदस्त प्रणम स्तुहि वा हे ऋषे। कर्मणा द्रष्ट कीशीरप । उच्यते-जनित्री जनयित्री । कस्य । भुवनस्य सर्वस्य लोकस्य । पनी पारयित्रीश्च सध सह सोमस्य वर्धयित्री सयोनी सोमेन सह समानस्थाना॥..॥ वेङ्कट० भावर्तमाना अपि च द्वयोर्लोकयो धारयित्री • गोनिमित्तम् युध्यमाना इव सेना भभिमुख सञ्चरन्ती स्वम् ऋषे जनयित्री | इव भुवनस्य पालयित्री सहवृद्धा सस्थाना वन्दस्व अथवा . यजमान त्वम् अप ॥१०॥ इति सप्तमाष्टके सप्तमाभ्याये पञ्चविंशो वर्ग १ उत्सतारं मूको गुको ६ गोषुयद् मूको १०. श्री विअ 'त्रिवि २३१३. नास्ति मूको. २. २ नि मूको ३ पीण मूको १ अधिववि ५ भावतः ७. मिश्रयणीय मूको ८ वर्धयितु मुको ९ समाम्तान मूको " ऋषे वि. १२१२ नास्ति वि. । श्री वि'म.

·स्तुत्याख्यम् सनये ऋग्वेदे सभाष्ये (म., ५, २६. हिनो नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् । ऋतस्य योगे वि प्यधमूधः श्रुष्टीरीभूतनास्मभ्यमापः ॥ ११ ॥ हिनीत । न । अधरम् । देवऽयज्या । हिनोतं । ब्रह्म । सनये । धनानाम् । तस्य । योगे । नि । स्यधम् । ऊधः । श्रृष्टोऽपरी. । भूतन । अस्मभ्यम् । आप. ॥११॥ उद्गीथ हिनोत समाप्तिं गमयत वर्धयत वा नः अस्माकम् अभ्यरम् यज्ञम् देवयज्या देवयज्यायै देवयागार्थमित्यर्थ । हिनोत गमयत घ परिसमाप्तिम् धधंयत या ब्रह्म लाभाय धनानाम् दृष्टाऽदष्टपर प्रात्यर्थमित्यर्थ । किन्च ऋतस्य यज्ञस्य योगे सम्बन्धे वर्तते यदिदम् ऊध ' अध स्थानीयम् अधिपवणचर्म तदेतत् प्रति वि स्यध्वम् विमुम्चतात्मानम्, सोम- रसेन सह मिश्राभूतेन रसेन पूरयतैतदित्यर्थः । अथवा अनुइझ्या युज्यत इति योगो हविर्धानशकटम् । सामीपिकं चेदमधिकरणम् , 'गङ्गाया गावश्चरन्ति' इति यथा। यज्ञस्य सर्वस्य हविर्धानशकटे सामीपिकाधिकरगभूते यदिदम् ऊध स्थानीयम् अधिपवणचर्म तदेतत् प्रति विमुञ्चतात्मानमित्यादि पूर्ववद्योज्यम् । एतच कुर्वत्य श्रुष्टीवरी सुसवत्य सुखकर्य भूतन भवत यूयम् अस्मभ्यम् हे आप 1॥1॥ वेङ्कट० प्रेरयत भस्माकम् यज्ञम् ' देवयागार्थम् । अप्सु हि यज्ञ श्रितः। सदेवाऽऽद-प्रेरयत कर्म धनानाम् । यज्ञेन युक्ता यूयम् मात्मीयम् ऊधा दि स्यध्वम् । सुखवस्य अस्मभ्यम् दे आप । ॥1॥ ७ राभाय । 1 । आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं विभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्प॒त्यस्य पत्नीः सरस्वती तद् गुणते वयौ धात् ॥ १२ ॥ आपै । रेवती. । क्षय॑थ । हि । वस्व । क्रतुम् । च । भद्रम् । विमथ । अमृतम् । च । राय । च । स्थ । सुऽअपत्यस्य । पनी 1 सरस्वती । तत् । गृणते । वय. । धात् ।। १२ ॥ उद्गीथ. हे आप ! रेवती ! धनवत्यः! क्षयर्थ ईशिध्वम् वस्व वसुनः धनस्य । कनुम् च कर्म च भद्रम् कल्याण सोमयागरक्षणम् विभृथ धारयथ पुष्णीथ वा अमृतम् भमरणधर्माणम् इन्द्रादिदेवम् च । राय धनस्य चास्मदीयस्य । कीदृशस्य । स्वपत्यस्य शोभनपुत्रसहितस्य"। पत्नी पालयिभ्य स्थ भवथ यूयम् । तस्मात् कारणात् सरस्वती वाक् स्तुतिरक्षणा पदग्नम् ५ उत्कृष्ट तत् धात् ददातु गृणते स्तुरते मह्यम् ॥ १२॥ वेड्यूट. "हे आप !" पशुमत्य । ईशिध्वे हि धनस्य५। कर्म च भजनीयम् धारयथ अमृतम् च । तत् वया १ या (६,२२) व्याख्यातेयमृग् द. २ नास्ति वि ३ नास्ति मूको, १. तदेव वि. . रमन म्ह विभ १ यज्ञ वि. "ज्ञ मूको. ८. 'यत्ये विभ', य यो वि'. 10-1.. अमृतवामरणवमणे मूको ११. पुत्रस्य सहि मूको. १२. तद मृको. वि. १४.१५ नास्ति धि'. १५. 'स्य च वि. क्षयत वि भ ३३ दधातु ·ददाम मालम् धनस्य च सुपुषस्य भवध पारमियः। गरवती सत् इदं सर्वम् गृणो मनम् मन्नम् मपण नदी इति ॥२॥ 1 प्रति यदापो अदृश्रमायतीर्घतं पाँसि विभंतीमधूनि । अध्वर्युभिर्मनसा संविदाना इन्द्राय सोमं सुपुतं भरन्तीः ।। १३ ॥ प्रति । यत् । आपः । अदृश्रम् । आऽयतीः । घृतम् । पयोसि । विभ्रतीः । मधुनि । अर्युऽभिः । मनसा । मम्ऽविदानाः । इन्द्राय । सोमम् । सुऽसुतम् । भरन्तीः ॥ १३ ॥ उद्गीथ० हे आपः। यत् 'गुपा सुलर' (पा ७,१,३९) इति द्वितीयावहुवचनस्याऽत्र लुक् । याः युष्मान् प्रति अदृशम् ममिमुखं दृष्टवागरम्यहम् आयतीः भरमपशं प्रत्यागच्छन्तीः अगमावाय पृतम् भाग्यं सोमयंसष्टम् पयासि उदकानि स्वावयवभूतानि मधून मधुसाशानि मृष्टरसानि विनती धारयन्तीः अध्वर्युभिः सह मनसा अन्तःकरणेन संविदानाः सम्भाषमाणाः इन्द्राय इन्द्रार्थम् सोमम् सुपुतम् मुष्टु सुवम् भरन्तीः हरन्ती: हेतुकतत्वेनास्मय प्रतिपादयन्तीः, ताः युप्मान् स्तौमि' प्रणमामि पेति शेषः ॥ १३ ॥ येङ्कट० प्रति पश्यामि यदा मत्समीपम् भागच्छन्ती: सरस्वत्याः धृतम् पयासि मधूनि घ धारयन्तीः । तद्धि' सर्व सरस्वत्या विद्यते । तदुक्तम्-- 'धृतं पयो दुदुहे नाहुषाय ( ७,९५,२) इति । अध्वर्युभिः मनसा सुयुतम् सोमम् भरन्तीः, तदानी सरस्वती' वयोऽधात् इति ॥ १३॥ एमा अग्मन् रेवतीर्जीवर्धन्या अर्ध्वर्यवः मादयता सखायः । नि पहिर्षि पत्तन सोम्यासोsगां नो संविदानासं एनाः ॥ १४ ।। आ। इमाः । अग्मन् । रेवतीः । जीवऽर्धन्याः । अर्ययः । सादयंत । सखायः । नि । बर्हिपि । धत्तन । सोम्यासः । अपाम् । नयां । सम्ऽविदानासः । एनाः ॥ १४ ॥ उद्गीथ० इमा: वसतीवर्यकधनारूपाः भाप: रेवती: धनवत्यः जीवधन्याः जीवनस्य जीवानां वा वर्धायिभ्यः प्रीणविग्यो वा आ आमन् भागता भस्मद्य प्रति भड्गमावाय। एतज्ज्ञास्या हे अध्वर्यचः। सादयत स्थापयत हे सखायः। सखिभूताः! समानाख्यानाः! वा तुल्यकर्मविषय. विज्ञाना! नेत्यर्थः। क सादयाम। उच्यते~वर्हिषि वेदिस्सरणे नि धचन नियमेन धारयत सगरमानाः इन्द्राय । 11. पशुपुत्रस्य बि'; च पुत्रस्य ध विम'. २. नास्ति वि. ५. नौमि विभ ५. "न्ति मूको. प. ती मूको ७..एनद्धि वि. ९. सरस्वती मूको. १०, पयोधा वि''; पयोयाम् वि'. ३. होमसष्ट मूको. ८.८. इवध मूको.

·सम्वेदे सभाध्ये [अ० २६. स्थापयत हे सोम्यासः! सोमसम्पादिनः! अपाम् नप्ता देवेन पृष्टयधिकारिणा सह संविदानास! सम्मन्त्रयमाणा 'एनाः भपः ॥॥ बेङ्कट० मागताः इमाः पशुमत्यः जीवधन्या: सीवन्तः सर्व एय धनाही यामा वयोक्ताः । हे भध्वर्यवः सखायः! 'ताः सादयत । तदेवाऽऽद-पहिपि नि पत्तन है सोमसम्पादिनः ! अपाम् नया संवादं कुर्वती. एताः ॥1॥ आग्मन्नाप उशतीहिरेदं न्यध्वरे असदन् देवयन्तीः । अध्वर्यवः सुनुतेन्द्राय सोमम दु वः सुशका देवय॒ज्या ।। १५ ।। आ 1 अग्मन् । आपः । उशतीः । बर्हिः । आ । इदम् । नि । अघरे । असदन् । देवऽयन्तीः । अर्यवः । सुनुत । इन्द्राय । सोमम् । अभूत् । ॐ इति । वः । सुऽशको । देवऽपज्या ॥१५॥ उद्गीथ० आ अग्मन् भागतवत्यः आपः वसतीवर्यकधनाण्याः उशतीः कामपमानाः। किम् । बर्हिः' हदम् वेदिस्तरणम् । भागत्य "याः अध्वरे' यझे मा नि असदन मांदया निषण्णा उपविष्टाः देवयन्तीः देवान् कामयमानाः सर्पयितुमिररत्य इत्यर्थः । पुतज्ज्ञात्वा हे अश्वर्यवः। मुनुत भभिपुणुत इन्द्राय इन्द्रायम् सोमम् । इदानीम् अपां प्रसादात् भभूत् भूता संवृत्ता या युष्माकम् सुशका सुप्छु शकनीया मयनसाध्या देवयज्या सोमनेन्द्रादिदेवयाग इत्यर्थः ॥ १५॥ घेवट० भागताः इदम् “यर्हिः । भागताच नि भसीदन् देवकामाः यज्ञे । हे अध्वर्यवः। सुनुत इन्द्राय सोमम् । मासीत् हि युप्माकम् कतुं सुशक्य. देवयज्ञः ॥ १५॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये पविंशो धर्ग'॥ आपः कामयमाना. [३१] 'ऐलषः कवप ऋषिः । विश्वे देवा देवता। ग्रिष्टुप् छन्दः । आ नौ देवानामुपं वेतु शंसो विश्वेभिस्तुरैरवसे यज॑त्रः । तेभिर्वयं सुपखायो भवेम तरन्तो विश्वा दुरिता स्याम ॥१॥ आ । नः । देवानाम् । उप । वेतु । शसं. । विश्वेभि तुरैः । अव॑से । यजत्रः। तेभिः । वयम् । सुऽसखायः । भोम । तरन्तः । विश्वा । दुःऽहता । स्याम ॥ १ ॥ 2.1. नो मापः मूको. ५.५, बर्दिश्च गताश्च वि''. भूको. २.२. नास्ति वि. ३. बहिरीव विभ. ६. शक्या मूको. ७. 'वज्ञा: विम', 'वयाज्ञ वि'. [.. यावर मूको. ८-८. नास्ति ·आ वेतु र ३, में २] दशम मण्डलम् उद्गीथ० उत्तरं सूक्तम् 'भा नो देवानाम्' इत्येकादश वैश्वदेवम् ऐलूषो ददर्श । नः उप भस्मान् उपागनु सम्मामोतु । किम् । देवानाम् विधेषां सम्बन्धी शंसः शंस इति कान्ति- कर्मा। शंसः कान्तिरिछा अभिप्रायः, अनुग्रहबुद्धिरित्यर्थः। कथमागच्छतु । विश्वेभिः तुरैः सवैः त्वरणैः शीघ्रमित्यर्थः। किमर्थमागच्छतु । अवसे अस्माकं रक्षणार्थम् । कीदृशः शंसः । यजन्नः यष्टव्यः पूजयितन्यः । किश्च तेभिः तैर्देवैः सखिभिः वयम् सुषखायः शोमनसखायः भवेम इत्याशासहे । सत्प्रसादाम तरन्तः अतिगण्ठन्तः विश्वा सर्वाणि दुरिता पापानि स्याम इत्येतदातास्महे वयम् ॥ १ ॥ पेङ्कट० उप आ गच्छतु अस्मान् स्तोतृणाम् सोराम्य इन्दः विश्वेभिः क्षिप्रैः मरदिः सह रक्षणार्थम् अस्माकं यतस्पः । तैः वयम् शोमनससायः भवेम। विधानि च दुरितानि तरन्तः प स्याम॥1॥ - परि चिन्मतों द्रविणं ममन्यादतस्य पथा नमसा विवासेत् । उत स्वेन क्रतुना सं वदेत श्रेयांसं दक्षु मनसा जगृभ्यात् ।। २ ।। परि । चित् । मतः । द्रविणम् । ममन्यात् । तस्य । पृथा । नमसा । आ । विवासेत् । उत । स्वनै । ऋतुना । सम् । वदेत । श्रेयांसम् । दक्षम् । मनसा । जगम्यात् ॥ २ ॥ सद्गीथ० विश्वेषां देवानां यागार्थम् परि चित् अप्रतिनिषिद्धान् सर्वतः मतः मनुष्योऽधिकृतः द्रविणम् धनम् ममन्यात् मन्यति: कान्तिकमी। कामयेत लब्धुमिच्छेत् । लब्ध्वा च धनम् ऋतस्य यज्ञस्य पथा यथोकेन मार्गेण विधिना नमसा हविरलेन आ विवासेत् परिचरेत् । परिचरणकाले च उत अपि स्वेन ब्रतुना मात्मीयेन विज्ञामेन मनसेत्यर्थः, सम् वदेत संवादोऽत्र सामर्थ्यात् ध्यानमुध्यते । हविहीरवा वषट्करिष्यन् विश्वान् देवान् मनसा ध्यायदित्ययः। विश्वेदेवानां' यागानन्तरञ्च सत्मसादात् श्रेयांसम् प्रशस्यतरम् दक्षम् वृद्ध सर्वग्यापिनम् मनसा ध्यानसाधनेनाऽन्तःकरणेन जगृभ्यात् अत्यर्थे गृह्णीयाद् ध्यायेत्, चलितज वश्वचिन्तयाऽऽत्मन्यत्र समादध्यादित्यर्थः ॥ २॥ वेङ्कट० मयं मनुष्यः देवानां प्रसादेन धनम् परि ममन्यात् आत्मीयबुदि धने करोतु । यज्ञस्य मार्गण गच्छन् भनेन देवांश्च परिचरतु" । अपि च भात्मीयेन प्रज्ञानेन शुश्रूषमाणैः "भन्यै. सम्भापर्ण१२ करोतु । श्रेयांसम् प्रवृद्धतपस्क' च अतिथिम् " मनसा गृह्णातु ॥१॥ अधायि धीतिरसंसृनमशास्तीर्थे न दस्ममुप॑ यन्त्यूाः। अभ्यानइम सुचितस्य शूर्प नवेदसो अमृतानामभूम ॥ ३ ॥ 1-1. 'प्राप्नोतुकं वि'; "प्राप्तोदकं विप्राप्नोलुतं अ'. २. गच्छा विम. १. सर्वा मूको. ५, 'महि विभ'. ६. नास्ति वि ७. अभिप्रतिदिभ. ९. विश्वेदेवा मूको. 10. वतथि' मूको.". 'चर लम् दिम'; 'चरन्तु वि: १३. संप्र. वि. १४. विविध ३. अभिग° मूको. ८. परिचरत को. १२... अ. दिम'.

·परम्पदे रामाध्ये [भ, भ., १२. अायि । धीति । असंसृतम् । अशा । तीर्थे । न । दस्मम् । उप । यन्ति । ऊर्माः अभि । आनइम । सुतिस्प । शुषम् । नवैदस । अमृतानाम् । अभम् ॥ ३ ॥ उद्गीथ अधायि निहिता स्थापिता प्रवर्तिताऽस्माकम् भौति देवयागनिया'। इदानीम् अरासपम् असमान सृष्टिम् उत्कृष्टनम्मानमित्यर्थः। यम्'। विश्वदेयसयम् । अंशाः हविर्भागा तीथेन (1) तीर्थदेशेन दरमम् सणामुपक्षपयितार दर्शनीय पा उप यन्ति रोडयन एट "ऐड धा। उपयन्तु उपगग्छन्तु म्बीभवन्त ऊमा भवितारः हपयितार । हप्ते च सति सर्वदेवगणे तत्प्रसादाद् वयम् अगि आनदम म्यानुयाम प्राप्नुयामेत्याशास्महे मुवितस्य मु इतस्य' मुगतस्य स्वर्गादिकस्य सुतस्य धा प्रनाया सम्बन्धि सूपम् धलं मुगरक्षण स्वगादिसुसम् थपरयसुख वेत्यर्थ । धि' नवेदस अमृतानाम् अभूम न न येत्ति वेश्यवंतस्मिनथे नवेदश्शन्द वैयाकरणा निपातयन्ति 'नभ्रानपानवेदानासत्या' (पा ६,३,७५) इति । न न येत्तारो येत्तार एव स्वरूपतो ज्ञातार एव वयम् अमृतानाम् भभूम भवेमेत्येतदाशास्महे ॥३॥ चेङ्कटः पिपासिते मयि देव धुद्धि' निहिता'। विसृष्टा च भस्मदीया अपाम् अशा । तीर्थे इव दर्शनीयम् माम् उप गच्छन्ति भापोऽपिन्य भभिप्राता कल्याणस्य कर्मण "सुखम् । हातार च देवानाम् अभूम ! 'नवेदा' (निघ ३,१५) इति मेधाविनामसु पटितम् इति ॥३॥ - नित्यश्चाकन्या स्वप॑तिर्दमूना यस्मा उ देवः सविता जजान । भगौ वा गोभिर्यमेमनज्यात् सो अस्मै चारुश्छदयदुत स्यात् ॥ ४ ॥ नित्यं । चाकन्यात् । स्वऽपति । दमूना । यस्मै । ऊँ इति । देव । सविता । जजाने । भग ।पा। गोभि । अर्थमा।ईम् । अनज्यात् । स ।अस्मै । चार । छदयत् । उत । स्यात् ॥ ४ ॥ उद्गीथ० नित्य. करपावस्थायी प्रजापति चाक्न्यान् कामयताम् । किम् । सामोत् दृष्टाफलम् । तस्मै दातुम् स्वपतिः स्वासा" प्रजाना स्वामी दमूना दममना वा दान्तमना वा (तु. या ४,४)। कस्मै । यस्मै यजमानाय मह्यम् देव सविता जनान जनितवान् । दृयाऽदृष्टफलं घ दातुम् छदयत् कामयतामित्येतदाशास्महे वयम् ॥ ४॥" वेड्सट० अजस्र कामयताम् अस्मान् धनपति दममना अग्नि । यस्य होमार्थ प्रात देव सविता प्रादुर्भवति, "तम् ईम् इमम् अग्निम्। भग अर्थमा वा गोभि अनक्ति रश्मिभि । "स भनि कल्याण अस्मै मह्य छन्दयतु उपच्छन्दयतु माम् , अपि च भवतु मद्गृह इति ॥ ४॥ ९ अपाम् विर १. "गवया मूको, २. किम् मूको ३ तदर्थेन मूको ४-४ लोड वा वि', कोच्चा विभ, ५ इत्यस्य मूको. ६ किम् मूको, .. "दिम् मृको ८. 'ताश्च वि वि', 'विन्य वि १-११. सुखविनार निभा चक यात् मूको. ५३. रनसा मूको. १४. मूको उत्तरार्धस्य व्याख्यानम् अपूर्ण द १५ सम् वि. १६-१६. तमिममग्निम् वि'म', तमिमग्नि वि. १५. नास्ति वि. 14-1८. नास्ति वि. १९ नास्ति वि''.

·दशमं मण्डरम् वाजाः ॥ ५ ॥ - सू३१, मं५] ३३६५ इयं सा भूया उपसामिव क्षा यद्ध क्षुमन्तः शव॑सा समार्यन् । अस्य स्तुतिं जरितुर्भिक्षमाणा आ नः शग्मास उप यन्तु यम् । सा । भया । उपसामऽइन । क्षा । यत् । है । क्षुऽमन्त । शसा । सम्ऽआयन् । अस्य । स्तुतिम् । जरितु । भिक्षमाणा । आ । न । शग्मास । उप॑ । यतु । वाजा ॥५॥ उद्गीथ० यत् 'सुपा मुउ' (पा ७,१,३९) इति द्वितीयकवचनस्य लुक् । ह इति पदपूरण । या स्तुर्ति यागक्रिया वा धुमत क्षुशदनाचमुच्यते शब्दो वा । हविरखेनाझवन्त सान्दवन्तो वा, स्तुतिमन्त कीर्तिमन्तो वेत्यर्थ । के । देवा सर्वे शवसा सर्वेण बल्न समायन् समागता सम्प्राप्ता । सा इयम भस्मदीया स्तुति पागनिया वा भूया पुरपव्यत्यय कार्य । भूयात्' भवतु । किम् । मामध्यार देवाना व्याया। किमिव । उपसाम् इव क्षा ययोपसां द्यावापृथिवी। एक देवप्रसादात् सगुणा भवतु, सगुणत्वाच देवा परया प्रीत्या भगभावमुपगच्छन्त्विस्य । अस्य मम रितु स्वभूताम् स्तुतिम् भिक्षमाणा श्रोतुमिच्छ त इत्यर्थ , न भस्मान् आ उप यन्तु मर्यादयापगच्छतु विशेषेण वाजा सुधन्वन पुत्रास्त्रयोऽपि ऋभु विभ्या वाज इत्यते। कीदृशा । शम्माम 'शग्मम्' (निघ ३,६) इति मुखनाम। सुया मुसक्रा सुखसेच्या वेत्यर्थ ॥५॥ बेङ्कट० सा इयम् स्तुति मम च' भवतु निवसताम् इव मनुष्याणा पृथिवी, यदा' खलु स्तुतिमन्तो देवा वेगन मयि समागच्छन्ति । अस्य मम स्तुतिम् स्तोतु याचमाना भस्मान् "उप आ गच्छन्तु शता सुखकरा वाना सौधन्वना ॥५॥ *इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये सप्तविंशो वर्ग"॥ याचमाना - अस्येदेपा सुमतिः पंप्रथानाभवत् पूर्ध्या भूमना गौः । अस्य सनीळा असुरस्य योनौ समान आ भरणे विभ्रंमाणाः ॥ ६ ॥ अस्य । इत् । एपा । सुऽमति । पप्रथाना । अभवत् । पूर्व्या । भूम॑ना । गौ । अस्य । सऽनीळा । असुरस्य | योनौ । समाने । आ । भरणे । विभ्रमाणा ॥६॥ इत् इच्छन्दोऽत्र उपमार्थे, पूच्यांशब्दाच परो द्रष्टव्य । अस्य यजमानस्य सुमनि सुस्तुति विस्वार्यमाणा अस्माभि क्रियमाणेत्यर्थ, अभवद् भूता सत्ता पूर्व्या इत् पूर्वकालोनेर। पूर्वस्मिन् काल यादृशी उस्कृष्टा स्तुतिरा- सीत् तादृशी इदानीमपि सातत्यर्थ । भूमना भूना बहुत्वेन च, युक्तेति शेष, सर्वदेवसम्बन्धित्वात् बढीव सजातेत्यर्थ , गौ सर्वान् देवान् प्रति गन्त्री च सघृत्तेत्यर्थ । एतज्ज्ञात्वा सर्वे देवा सनीळा उद्गीथ० अस्य स्वभूता एपा पप्रथाना अस्य मम यनमानस्य अमुरस्थ प्रज्ञावत समानस्थाना ४ यथा ' ५५ 'न्त विम', ८ पूर्वश' मूका . भूया मूको २. नास्ति वि ३ नास्ति विर उगच्छ तु वि ६ शक्ता को ७७ नास्ति मूको ·ऋग्वेदे समाय [अभ७, २८. स्वभूते योनी स्थाने यज्ञाख्ये घेद्याख्ये पा समाने सर्वदेवमाधारणे भरणे' सर्वस्य जगतो धारणसमर्थे पोपणसमर्थे च । आ इस्युपसर्गश्रुते गच्छन्स्यिति' शेष । कथम्भूता भागग्छन्तु । उध्यते-विभ्रमाणा टारटपरम् अस्मभ्य धारयन्तः, गृहीत्वेत्यर्थ ॥६॥ वेङ्कट० अस्य एव इन्द्रस्य एषा मुमति पप्रधाना भवति, यद् अभूत् प्रसा पृथिवी भूगा युक्ता । 'भप्रथयत इन्द्र पृथिवीम् ' (तु. माश ६,११,१५,) इति । अपि च अस्य स्थाने बरवत सनीळा सर्वपो साधारणे धारके भ्रममाणा भवन्ति मरत मन्तरिक्ष ॥६॥ . किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टताः । संतस्थाने अजरे इतऊती अहानि पूर्वीरूपसौ जरन्त ॥ ७ ।। किम्। स्वित्। वनम् । कः। ॐ इति। स । वृक्ष । आस । यत । यावापृथिवी इति । नि तितक्षु । सन्तस्थाने इति सम्ऽजस्थाने । अजरे इति। तऊंनी इतीत.ऽऊती । अहानि । पूर्वी । पर्स । जरन्त ॥ उद्गीथ० किम् वित् धनम् किम् पुन ठदुपादानकाष्ठ मृत्पिण्डस्थानीयम् । भस्य प्रभस्य "विवचनम् सामयात्' प्रधानमिति द्रष्टव्यम्, तस्योपादानकारणत्वात् । क उ स वृक्ष आस कश्च पुन स मूलकारण वृक्षः पृथिवीस्थानीय', यस्यावयव प्रधानम् उपादानकारणम् । अस्य प्रतिवचनं सामप्यांत परमात्मा, वस्य मूलकारणत्वात् । यन उपादानकारणाद् मूरकारणाथ द्यावापृथिवी निष्टतछ । तक्षति करोतिकर्मा निष्कृष्य कृतवन्तो देवा विश्वसृज । कोहश्यो घायाथियो। सन्तस्थाने सम्भूय स्थिते सुप्रतिष्ठिते' वेत्यर्थ , अजरे जरावर्जिते इतऊती इत एभ्य प्रकृतेम्यो देवेम्प अति भवन रक्षण ययोस्ते इराऊती 'देवरक्षिते इत्यर्थ । अथवा इतश्वेतश्च गतिवृद्धि- यो ययोस्ते इतऊती सर्वतो गते वृद्ध वैत्यर्थ । अहानि पूर्वी मनादिकालप्रवृत्ता च निष्टतक्षु देवा । एवं सामर्थ्ययुक्ता देवा , वान् स स्तोतार जरन्त स्तुवन्तीत्यर्थे ॥७॥ वेङ्कट० किम् स्वित् भरण्यम्, क यस्मिसरण्य स वृक्ष यस्माद वृक्षाद् इमे द्यावापृथियौ निष्टता । ते इमे द्यावापृथिव्यौ सह तिष्ठन्त्यो जरावर्जिते इतऊती । अस्माद् रक्षण ययो वृक्षात् से तथोक्त । महानि यह्वी च उपस । ते द्यावापृथिव्यौ स्तुपन्ति स्तोतार । ते कुरुत प्रादुर्भूत इति ॥ ७॥ नैताना परो अन्यदस्त्युक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति । त्वचे पवित्र कृणुत स्वधावान् यदी सूर्य न हरितो वहन्ति ॥ ८ ॥ उपस य वा वृक्ष स आस, जात. ! 'देवासा मूको २. भरण भरणे वि' अ' ३. आग मूको. ४१. 'वचनसाम' मूक. ५. स्थाय वि', 'स्थान वि 'वचनमानसभ्यस्तिो। सुप्रतिष्ठित वा इत्यथ । मजरे जरावजिते । तकनी इनएभ्य प्रकोभ्यो देवेभ्य ऊतौरवन रक्षण वयोस्ते इतऊती मूको ७ नास्ति मूको, ८ ऊती मूको. ९९ वेरक्षित वेत्यर्थः मूको.

·५३१, म.] दशर्म मण्डलम् ३३६५ न । एतावत् । एना। परः । अन्यत् । अस्ति । उक्षा । सः । द्यावापृथिवी इति । विभर्ति । त्वचम् । पवित्रम् । कृणुत । स्वधाऽवान् । यत् । ईम् । सूर्यम् । न । हरितः । वहन्ति ॥ ८ ॥ उद्गीथ० न एतावत् नैतावद् देवजातं सामथ्र्ययुक्तम् । फिन्तर्हि । एना एभ्यो देवेभ्यः परः उत्कृष्टः अन्यत् भन्यः हिरण्यगर्भः अस्ति उक्षा सेक्ता प्रजानां स्रष्टेत्यर्थः । सः हिरण्यगर्भः परमसूक्ष्मो वायुरूपो लिगात्मा अन्तरनुप्रविश्य द्यावापृथिवी विभर्ति धारयति । किञ्च त्वचम् पविनम मन्नं सन्मयोमात्मीयां स्वचं तनुमित्यर्थः, दीप्तं वा मन्त्रम् कृणुत करोति स्वधावान् । कदा करोति । यत् यदा ईम् इमाम्' स्वधम् सूर्यम् हरितः अश्वाः न वहन्ति, तदा 'देवमृष्टेः प्रागित्यर्थः ॥८॥ वेङ्कट० अस्य परस्तात् एतावत् प्रमाणम् अन्यत् भूतम् न अस्ति । सः सेक्ता द्यावापृथिव्यौ धारयति । सोऽयम् त्वचम् आत्मीयां दीप्तिम् पवित्रम् करोति 'यलवान् , यत् एनाम् हरयः' वहन्ति सूर्यम् इव तदीया भश्वाः ॥ ८॥ - - - स्तेगो न क्षामत्यति पृथ्वीं मिहं न वातो वि है वाति भूमं । मित्रो यत्र वरुणो अज्यानोऽग्निर्वने न व्यसृष्ट शोकम् ॥ ९ ॥ स्तेगः। न । क्षाम् । अति । एति ! पृथ्वीम् । मिहम् । न । वातः । वि । ह । वाति । भूमं । मित्रः । यत्र । वरुणः । अज्यमानः । अग्निः । वने । न । वि । असृष्ट । शोकम् ॥ ९ ॥ उद्गीथ० स्तेगः 'स्त्यै टयै शब्दसधातयोः' । रश्मिसघात भादित्यः क्षाम् पृथिवीम् पृथ्वीम् विस्तीर्णाम् न अति एति नातिगच्छति तेजसा समस्तां न व्यामोति । पृथिवी स्तूयते। मिहम् सर्वस्य सेक्नी वृष्टिम् वातः मध्यस्थानो देवो वृष्टिकर्मण्यधिकृतः न ह नैव वि वाति वातिरत्रान्ती- तण्यों द्रष्टव्यः। विविधं गमयति भूम भूना बहुत्वेन। सर्वा वृष्टिं न पातयत्यसामर्थ्यात्, सावशेषामेव पातयतीत्येवं वृष्टिः स्तूयते । अथवा स्तेगो 'रश्मिसयातरूप आदित्यः पृथिवीं नात्यति इति भादित्यः स्तूयते । एवं बातो वृष्टिं न विविधं गमयति भूमि प्रति सावशेष- मेव वर्षतीति वातः स्तूयते । यत्र प्रनापतौ मित्रः च वरुणः च ....... ॥ ९॥ येङ्कट० स्तेगः' नाम मण्डूकवद् वर्षासु प्रादुर्भवति । सः स्तेगः न विस्तीर्णाम् भूमिम् इतस्ततः अति० गच्छति । वृष्टिम्" च वातः न मध्ये गच्छति महतीम् । मित्रावरुणो तेजोभिः अज्यमानः दवाग्निः१२ भरण्ये इव विसृजतः५ "स्वं रश्मि यस्मिन्काले ग्रीष्मवसन्तयोः ॥ ९॥ 1-1. 'ताव मूको २. रम्म: मूको, ३.३. देविस्टेः प्रतीत्यत्यय विभ. १-४. वान्न- घेन ह° वि', 'वान्यभ्य ह° वि. ५. मां विभ'. ६. नाग मूको. .. सो मूको. ८.रूण मषिवि वि' भ', 'रूपमवि वि". ९. स्तोको वि. १०. अमि वि. ... वृष्टिः मूको. १२. देवा मूको. ३. 'तम् विभ', 'त वि. १४-1४. स रस्मीन वि ·३३६८ प्राग्वेदे सभाध्ये [भ७, अ, 4 २८. स्तरीयत् सूत सद्यो अज्यमाना व्यर्थिरव्यथीः कृणुत स्वगोपा । पुत्रो यत् पूर्वः पिनोनिष्ट शम्या गौर्जगार यब पृच्छान् ॥ १० ॥ स्तरी । यत् । सृत । सुघ । अज्यमाना | व्यर्थि । अव्ययी । कृणत । स्वगोपा । पुत्र । यत् । पूर्व । पिनो । जनिष्ट । शम्याम् । गो । जगार । यत् । । । पृष्ठान् ॥ १० ॥ वेदर० निवृत्तप्रसवा यदा पुन सूते, सदानीम् ण्य निपिच्यमानरेतस्या सा शणां प्यथपित्री स्वभूतरक्षणा व्यथारहिसा क्रोति प्रमा इति शमीम् भाइ । अमे जनयिनो पुत्र पदा प्रम अग्मि भरण्या जायते, तदानीम् इय पृथिवी फाञ्चित् शम्याम् उगिरति । शम्या शम्याम् उगिरति । शम्या शमी । इमाम् शमी' पृच्छति पियक्षय । शम्यागभांद् भवत्याद् भरण्यो भाहरणम् इति ॥१०॥ - उत कमै नृपदः पुत्राहरुत यागो धनमादत्त वाजी । प्र कृष्णाय रुर्शदपिन्व॒तोधतमा नरिस्मा अपीपेत् ॥ ११ ॥ जत । कपम् । नृऽसदै । पुत्रम् । आहु । उत । इयान । धनम् । आ । अदत्त । वाजी । प्र । कृष्णार्य । शत् । अपिन्वत । ऊध । ऋतम् । अ । नाकै । अस्मै । अपीपेत् ॥ ११ ॥ वेङ्कटअपि च क्ण्वम् अपिम् नृषद पुत्रम् आहु । स इयाववणं सन् भस्मात्' भने हविष्मान धनम् आ अदत्त । अपि च कृष्णवर्णाय नापदाय कण्वाय 'प्र अपिवत । तद्ध्यतिरिक्तोऽ यो न अस्मै फपवाय इत्थ यज्ञम् अवर्धयत् । 'युव श्यावाय रुशतीमदत्तम्' (ऋ १,११५) इत्युक्तम् ॥ ११॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये भष्टाविंशो वर्ग'॥ - अस्य अग्ने ऊध श्वेत रूपम् . [३२] 'कवष ऐल्प ऋपि । इन्द्रो दक्ता। नगती छन्द , अन्त्याश्चतस्रस्त्रिष्टुभ । प्रसु ग्मन्त धियसानस्य सक्षणि वरेमिरों अमि पु प्रसीदतः। अस्माकुमिन्द्रं उभयै जुजोपति यत् सोम्यस्यान्धसो चुबोधति ॥१॥ प्र । सु । ग्मता । धियसानस्य । सक्षणि । वरभि । वरान् । अभि । सु । प्रऽसीदंत । अस्माकम् । इद्र । उभयम् । जुजोपति । यत् । सोम्यस्य । अन्धस । बुबोधति । १ यथा वि'at २२ २मी मी वि''. ३३ यामशरी वि' यामशरीरं ' शम वि ४ प्रयति विक्ष स्मान् मूको ६ त्रुटितम् विसर, कम वि' प्रापिबन विभ', प्रपिन्वत मुको ८८ नास्ति मको ·सू ३२ में ] दशाम मण्डलम् घेवट० प्र नयति मम सुष्टु मम परा? सगच्छमानी पधूवरो' चिन्तयतः सचनार्थम् । अभि नयति च मुष्ठ प्रसीदतः कन्यादातुः वरान् मसदीयः परैः। अस्माकम् इन्द्रः उभयम् सेनते मानाय कुलम्, यदि सोममयम् भनम् सेवत इति ॥१॥ वीन्द्र यासि दिव्यानि रोचना वि पार्थिवानि रजसा पुरुष्टुत । ये त्वा वहन्ति मुद्दुरधराँ उप ते सु वन्वन्तु बम्बना अराधसः ॥२॥ वि । इन्द्र । यासि । दिव्यानि । रोचना । वि । पार्थिवानि । रजसा । पुरुऽस्तुत । ये । त्या । वहन्ति । मुद्दुः । अपरान् । उप । ते । सु । वन्वन्तु । वायनान् । अराधसः ॥ २ ॥ बेङ्कट० वि यासि इन्द्र! दिग्यान् लोकान् , अपि च पार्थिवान लोकान् बहुभिः स्तुत!। ये स्वाम् ' 'उप मा वहन्ति' मुहुः अध्वरान् प्रति, ते सुष्टु भजन्ता' वाचा 'भजमानान् अधनान् मसान् धनप्रदानार्थम् इति ॥ २॥ -- - तदिन्म छन्त्सद्व'पो वपुष्टरं पुत्रो यज्जाने पित्रोघीय॑ति । जाया पति वहति वग्नुनो सुमन पुंस इद् भद्रो वतुः परिष्कृतः ॥ ३ ॥ तत् । इत् । मे । छन्त्सत् । वपुषः । वपुःऽतरम् । पुत्रः । यत् । जानम्। पित्रोः । अधिऽइयति । जाया । पतिम् । वहति । वग्नुनो । सुऽमत् । पुंसः । इत् । भद्रः । वहतुः । परिऽकृतः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० तत्' एव'. मह्यम् इच्छतु वपुष्मतो धपुप्मत्तरम् अत्यन्तं सुरूपम्, पुत्रः यत् जननादागतं धनम् पित्रोः सकाशात् अधिगच्छति । जाया तिम् मात्मसमीपं प्रापयति शब्देन" कल्याणेन । पुंसः एव भजनीयः अर्थः संस्कृतः प्रदातव्यः जायायै । तदुक्तम् - 'सुभद्रमर्य भोजन विभर्पि' (८,१,३४) इति ॥ ३ ॥ । तदित् सधस्थमभि चारु दीधय गावो यच्छासन वतुं न धेनवः । माता यन्मन्तुयूंथस्य पाभि वाणस्य सप्तधातुरिज्जनः ॥ ४ ॥ तत् । इत् । सधऽस्थम् । अभि । चारु । दीधय । गायः । यत् । शासन् । यहतुम् । न । धेनवः । माता । यत् । मन्तुः । यूथस्य । पुर्या । अभि । वाणस्य॑ ! सप्तऽधातुः । इत् । जनः ॥ ४ ॥ सधस्थम् कल्याणम् अभि धारय अस्माकम् । यस्मिन् स्थाने धेनवः गावः । वेडट० तत् एव १. पर वि'अ'. २. पत्नीव' वि. ३. सपानार्थम् वि. ४. सन्धानार्थम् वि'. ५. वा वि. ६.६. उपाहयन्ति म'; नास्ति वि'. ७. ता मूको. ८-८. मम्माना धनान् विम'; मजमानानां ध. मजमानानधनन् वि'. .. एवं विम ". शन्द वि'अ' शब्दे वि. ९. सत् तत् वि.

·३३७. ऋग्वेदे समाप्ये [अ५, ७, व २९. वहतम् इदानीम् भनुशासति । येन उहते पुरषः स वहत । म पयो दधि घृतम् इत्यादिकमि- दानी भोक्तव्यम् इति प्रस्टयन्ति इत्यर्थ.। यस्मिन् च पुनसमूहस्य मुख्या सम्मन्तग्या माता अभि गच्छति, यथा वाणस्य भभिगच्छति सप्तधातु: जायमान स्वर ॥ ४ ॥ प्र वोऽा रिरिचे देव॒युष्पदमेकौ रुद्रेभिर्याति तुर्वणिः । जरा वा येवमृतेपु दावने परि व ऊमैम्यः सिञ्चता मधु ॥ ५ ॥ प्र । प । अच्छे । रिरिचे । देवऽयु । पदम् । एक । रुदेभिः। याति । तुणि । जरा । वा । येषु । अमृतेषु । दावने । परि । य. । ऊमैभ्यः। सिञ्चत 1 मधु ॥ ५ ॥ वेङ्कट० ' रिरिचे युष्माक स्थान प्रति' देवकाम होता। इन्द्र च एक. मरद्धिः सह याति क्षिप्रः। स्तुति. मपि येषु अमृतेषु धनप्रदानाय भवति, तेभ्यो रक्षितृभ्य परि सिञ्चत' यूय सोमम् इति ॥५॥ "इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये एकोनत्रिंशो वर्ग। निधीयमानमर्पगूळ्हमप्सु प्र में देवानी व्रतपा उवाच । इन्द्रौ विद्वाँ अनु हि त्या चचक्ष तेनाहमैग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥ ६ ॥ निऽधीयमानम् ! अपडगूळ्हम् । अप्ऽसु । प्र। मे । देवानाम् । व्रतऽपा । आच । इन्द्र । विद्वान् । अनु । हि । त्वा । चचः । तेन । अहम् । अग्ने । अर्नुऽशिष्ट । आ । अगाम् ।। वेङ्कट० मस्मिन् यज्ञ निधीयमानम् त्वाम् अप्सु अपगूळहम् सासु अपरोक्ष वर्तमानम् प्र उवाच मे देवानाम् कर्मणो रक्षक । तदेवाऽऽद -इन्द्र जानन् अमे! अनु हि त्वा चचक्ष । तेन अनुशिष्ट अहम् अग्ने! सत्र आ अगाम् इति कुरुश्रवणस्य यज्ञे निधीयमानम् मग्निम् माह इति ॥ ६॥ अववित् क्षेत्रविदं ह्यप्राट् स प्रति क्षेत्रविदानुशिष्टः । एतद्वै भद्रमनुशासनस्योत त्रुतिं विन्दत्यजसीनाम् ।। ७ ।। अक्षेत्रऽवित् । क्षेत्रऽविदम् । हि । अप्राट् । स । प्र । एति । क्षेत्रऽविदो । अनुऽशिष्ट । एतत् । वै । भद्रम् । अनुऽशासनस्य । उत । स्रुतिम् । विन्दति । अञ्जसीनाम् ॥ ७ ॥ उद्गीथ कल्याण कमनीय सामय॑म् अनुशासनस्य मार्गोपदेशस्य, उत' अपि च विदति लभते ॥७॥ - तिम् मार्ग 1-1. नास्ति वि. 11 'स्य • मिग वि. +-*मान स्वर वि' मा. ३ च भूका. ४.४ नास्ति मूको ५ असा मु वि. ६. गूदम् विम' ८ व अत मूको. २-२, नास्ति वि. ७ तासि विथ'.

·९ ३२, ] दशमं मण्डलम् घेङ्कट सेयम् अनुशासनस्तुति प्रासनिको । भग्नश क्षेनशम् हि पृच्छति । स च वदति गन्तव्यम् भनेन प्येति । स च तेन अनुशिष्ट प्र एति । तत् एतत् अनुशासनस्य भद्रत्वम् । अपि च अपनीनाम् भपा मार्गम्' पिपासित भनुशिष्टः एभवे ॥७॥ इति पदपूरण । अधेदु प्राणीदममनिमाहापीवृतो अधयन्मातुरूपः । एमैनमाप जरिमा युवानमहेछन् वसुः सुमना बभूव ॥ ८ ॥ अद्य । इत् । ऊँ इति । प्र । आनीत्। अर्ममन् । इमा। अहो । अपिऽवृत । अधयत् । मातु । ऊर्ध । आ । ईम् । एनम् । आप ! जरिमा ! युानम् । अहेळन् । वसु । सुमिना ! बभूव ॥ ८ ॥ उद्गीथ० महाभाग्ययोगात् सर्वात्मभावात् तद्धर्मस्वमापन इन्द्र स्तूयते । अद्य इत् अद्यैव । उ प्र आनीत् प्राणिति जीवति । स्वमायया कनचित् प्राणिरूपणाद्यैव जात सन् भद्यैव जीविश्या स्वेच्छया श्वोमरणेन युज्यत इत्यर्थ । अद्यग्रहणञ्च प्रदर्शनार्थम् । गर्भनावे तत्क्षण जीवति । हिरण्या त्मा मा महापरयाजीवति । एव सत्र यथाकाल योज्यम् । किशन नीवनमेव केवल मरण चा काला कुर्वन्ति सर्वभूतात्मकस्य इन्द्रस्य। किन्तर्हि । अममन् 'थम रोगे' । रोगच कुर्वन्ति इमा इमानि अहा महानि काला इत्यर्थ । किञ्च अपीड़त वाय्यादिसतिरोधार्य वस्त्रेणारादित' शिशुरूप इन्द्र अधयत् पिबति स्वस्या मातु देवमनुष्यादिसर्वनातिस्थाया स्वभूतम् ऊध उधस्थम् स्तन्यमित्यर्थ । किञ्च आ ईम् एनम् आय । ईमिति पदपूरण । एनमिन्द्र मर्यादया व्यामोति परिमा नराभाव जरत्यर्थ युवानम् तरण सन्तम् । कित अहळन् अकुध्यन् वसु शोभनबुद्धि प्रसन्नचित्तश्च पभूव भवति । देवादिभावे स्थित महाभाग्ययोगादर इन्द्रो यद्यप कामयत, वद् भवति तद्धर्मा वेति । समसार्थः । ८॥ पेङ्कट० अद्य एव अयम् अग्नि प्र आनीत् मथित । तदानीम् एव इमानि सौमिकामि महानि मन्यत नेतुम् । भपि च तजोभि परिवृत पिबति पृथिव्या सारम् । मामोति च एनम् स्तुति युवानम् । अक्रुध्यन् वासयिता अग्नि सुमना बभूव इति । ८॥ . प्रशस्त सुमना एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरुश्रण ददतो मघानि । दान इद्वौ मधरानः सो अस्त्वयं च सोमो हुदि य विममि ॥९॥ एतानि । भद्रा । कलश । क्रियाम । कुरुऽश्राण । ददत । मुघानि । दान । इत् । यु । मान । स । अस्तु । अयम् । च । सोम । हृदि । यम् । बिभर्मि ॥९॥ 1 १ क्षेत्रविद विध २ नास्ति वि' ३ असा मूको ४ विमा रमणन दिन ६ इज्यते वि. ७ बजेणान्छा मूको, ८. स्तनमि' मूको ९ प्रमुः वि', प्रया चिम १० प्रशस्य विभ " वितम् विम १२ थ्योगम् विस ३३ तमायति विय ·ऋग्वेदे सभाध्ये [अ ७, भ७,५३.. उद्गीथ० एतानि भद्रा भद्राणि करयाणानि शोभनानि प्रोग्राणि हवींषि फलाशयन' सर्वकाराधार' परिपूर्ण अथया फरास कलशयदुदयाधार! इत्ययं । अथवाऽन्वर्णीत मत्वर्थमेतत् पदम् । द्रोणरसवन् ! इन्द्र मियाम कृतवन्तो ययम् हे पुरुषवण! कुरव कत्यिज । कुरूणागृस्विजा स्वभूतानां स्तुतीनां श्रोतः। कस्याथांय कृतवन्तो घयम् । ददत मघानि स्तोतृभ्यो यष्टम्यश्च धनानि यच्छत तवे द्रस्यायांप'। एवम्शात्या प्रत्युपकारार्थम् दान इत् दातैव' भस्मभ्यम् इप्सितार्थानाम् व मघवान 1 इत्युभयग्र प्यत्येन यहुवचनम् । व तव स्वभूताना' हे मघवान ' मघन्। धनवन् । इन्द्र! । स' इति तरसते यरछब्दोऽध्याहार्य । यो दाता प्रियो वा भारमा स अस्तु भवतु । अयम् च सोम दाता, हदि तवेन्द्रस्य हृदये यम् सोमम् हेतुस्तॄत्वेनाहम् विभमि धारयामि ॥ ९॥ इति वनवासीविनिर्गताचार्योद्गीथस्य कृता ऋग्वेदभाध्ये पसपशाशोऽध्याय । शूलएक पातु यास्कायन ? n घेङ्कट० एतानि भानीयानि फर्माणि हे कर शकुर तात' क्रियाम राजन् । धनानि ऋत्विाभ्य । हे धनवन्त । युष्माक सर्वदा भरतु "दाता इन्द्र', तया अयम् च सोम , हृदये यम् पीतम् अहम् विमामि इति ॥ ९॥ 'इति सप्तमाष्टके सप्तमाध्याये निशो वग कालहा शकर कुक्ष्श्रवण। प्रयच्छत . ॥ सप्तमस्याप्टकस्येत्य माधव सुन्दरीसुत । व्यारयत् सप्तममध्यायम् इम श्रीवेकटात्मज ॥॥ इति वेङ्कटाचार्यविरचिते रसहिताच्यारयाने सधमाष्टके सप्तमोऽध्याय ॥ इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाष्टके सप्तमोऽध्यायः॥ दसेव मूको. १. स्याई वि. २ ५ तुकमवत' वि. ६ 'वासिविनिगरोतावाद्रिीयस्य मूको ९९ नास्ति मुको तद स्वभूत वि' ७-७. तथालेद्र विभ' ४ नास्ति मूको तदा वि.

·१] दशमं मण्डलम् ३३७३ घेवट० अय अष्टमोऽध्यायः । 'प्र मा युयुग्ने प्रयुजः' व्याचिख्यासति माधवः। यदात्मविषये वाच्य तदादी संप्रदर्शयन् ।। तिष्ठति। यथा वा एक एवं मदानात्मा बहुधाभूय यथा सोभरिरेका सन् बहुधा योगतोऽभवत् ॥ २॥ बहुधांशावतारेषु भगवानभूत् । इन्द्रो वाऽभूदु' यथा सय्यो धीरो वैकुण्ठ एव च ॥ ३ ॥ भत्र प्राह्मणानि--'प्रजापति सविता भूत्वा प्रजा असृजत । ता' विश्वकर्मा भूत्वा व्यमार्दयत् । तस्मिन् प्रजापतिर्वायुर्भूत्वाऽचरत्' (तु. तैना १,६,४,१) इति । तदेतद् दीर्घतमसा विस्पष्टभूपिणेरितम् । वदतीति 'इ)= मित्रम्” इति 'सुपर्णम्" इति तथा ॥ ४ ॥ जगद्व्यापारकरण तप्तद्रूपपरिग्रहात् । 'विश्वतश्चक्षुरि(क्षु." इ)त्याद्यास्तस्मासात्मपरा इति ॥५॥ चोपनिषत्सूक्ता परस्य ब्रह्मणो गुणा । सर्वथा संभव नेया ब्रह्माद्वारेति निश्चय ॥६॥ कवयः ब्रह्मैव विश्वक्रमक्ति विश्वस्य करणादिति। ब्रुवन्ति केचिद् ऐश्वयादिन्द्रमेव च ॥ ७ ॥ 'इन्द्रो मायाभिरि(भि" इत्यत्र न तथेच्छति शौनकः । नैव कात्यायनोऽप्याद नस्मानात्मपरा इति ॥८॥ 'युक्ता ह्यस्य(स्य"इ)ति चेन्द्रस्य हरय परिकीर्तिता । सन्ति ब्रह्मणस्तेऽश्वा नान्वादेश तदहति ॥९॥ निश्चरन्ति यथा लोहपिण्डात्ततात् स्फुलिङ्गका । सकाशान्महतस्तदद् मात्मानोऽन्ये विनिर्गता ॥१०॥ एप बहुधाभावो महतोऽस्माभिरीरित । भणयो जीवसंज्ञास्ते नानामफलैर्युता' ॥१॥ P २. सत्यो वि . तो वि"अ. ४. त विस'दत वि. ५. ऋ१,१६४,४६. ६. ऋ१०,१४,५. छ चपास ८. १०,८१,३. १० वेन्द्र वि ·" ३३७४ च्याप्य ऋग्वेदे सभाध्ये [अ., अ., य पायुर्यथा प्राणांस्विष्टत्येको यहूनिह । तथा महानिमान् जीयान् एकः सन्' च्याप्य तिष्ठति ॥ १२॥ पायकम् । पयसीव घृतं गृढम् व्याप्त नापत्रकरणास्त अरण्योरिव पश्यन्तीव मानवाः॥१३॥ ततो विनिर्गता जीवा अग्निनामिमिवात्मानं यकीभावयन्त्यमी। जानन्त्यन्येन्द्रियरपि ॥ १४ ॥ योगेश्वरेण सदिद याज्ञवल्क्येन भाषितम् । योगी मुक्तश्च सांसा' ज्ञानं त्यामोति' वेदनाम् ॥ १५॥ ग्रीव नित्यमस्माकं ततः सर्वमभूदिदम् । तदेव प्रलयेऽभ्येति समुद्रमिव निम्नगा ॥१६॥ मत्र महोपनिषत्-'महानव्यक्ते विलीयते । अव्यकमक्षरे विलीयते । अक्षरं तमसि पिलीयते । तमः परे देव एकीभवति' (सुवाउ २,२) इति । यतः सर्वमिदं भूत्वा महानात्मा व्यवस्थितः । तस्मादग्न्यादिविषयो वेदस्तत्र प्रतिष्टितः ॥१७॥ भनित्यत्ववादा जीवप्रकृतिगोचराः। भा महाप्रलयात्स्थानात् ते भाक्ता इति निश्चयः ॥१८॥ "पुरुष प्रकृति चैव विद्धयनादी उभावपि । इति त विशेपेण भगवानिह नित्यताम् ॥ १९॥ 'सदेव सोम्येदमप्र आसीद्।' इति च दृश्यते । प्रकृतिनित्यत्वं कविभिः कैश्विदीरितम् ॥ २० ॥ ततः रूपमात्मनः । अथैतदिति पृच्छामि किमनी 'यथाग्निरग्नौ प्रक्षिप्तः' इत्युक्तरुत वा जलम् ॥२१॥ व्याप्य वाऽवस्थितो वायुयद्वाऽऽकाशो भवेदिति । तं वयं न विजानीमः कथं ते विनिश्रितम् ॥ २२ ॥ स वि". २. सर्वाण विभ. ३. बाप्नोवि. ४. चेतनाम् वि. ५. ली' भूको. ६. 'त चि', "तम् मि''. ७. निन्यत्वषा' विम'. भक्ता विभ', ९. भागी १३,१९. १०-१०. नास्ति वि. 1 छोउ ६,२,१. * 'कृयनिय विम'. १ वाहस्थि विम'. ८ ·३३, में ] दशमं मण्डलम् पदव 'नानाभ्युपाया महपिभिस्तस्य प्रदिष्टा ना। महात्मनो क्रियता भवद्भि सेप्वागु यस नं हेतुवादविताऽऽरमलाम' ॥ २३ ॥ स्त्रासदस्यक, प्रगाथ - [३३] 'कवप ऐलूप ऋषिः। १ विश्वे देवा देवता, २, ३ इन्द्र, ४,५ कुरश्रवण- ६.९ उपगभ्रवा मिनातिथि । प्रथमा त्रिष्टुप्, द्वितीयातृतीये (3२ वृहती, ३ सतोवृहती), शिष्टा गापभ्य' । प्र मा युयुजे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूपणमन्तरेण । विश्वे देवासो अ५ मामरक्षन् दुःशासुरागादिति घोष आसीत् ॥ १ ॥ प्र । मा । युयुद्धे । प्रऽयुज । जनानाम् । वामि । स्म । पुषर्णम् । अन्तरेण । विश्वे । देवास । अर्ध । माम् । अरक्षन् । दुःऽशासु । आ । अगात् । इति । घोष । आसीत् ।। उद्गीथ० उत्तर सूक्त 'प्रमा, इति नव' वैश्वदेव कवषो ददर्श । मा माम् कवषम् प्र युयुजे दवयागकर्मणि प्रयुक्तवन्तो विश्वे देवा । कीदृशा । प्रयुन जगति "स्थित्यर्थं यागकर्मणि' धनदानेन प्रयोक्तार । केपाम् । जनानाम् यजमानानाम् । तेश्च देवयागकर्मणि प्रयुक्त सन् अहम् वहामि स्म 'स्मोत्तरे लङ्ग च' (पा ३,३,१७६) इति स्मशब्दयोगात् भूते लट् । ऊढवानस्मि प्रापितवानस्मि स्तुतीस्वापि च पूषणम् आदित्य प्रति । E स्थितो वहामि स्म । उच्यते- अन्तरेण मध्येन । कस्य । सामाद् भनीना देवाना द्यावापृथिव्योा। देवयागकर्मणि प्रयुज्य च विश्वे देवास सर्वे देवा अथ अथ माम् यजमान कवपाख्यम् अरक्षन् रक्षितवन्त । कुत । दुरशामु दुश्शासनात् शतोरसुरराक्षसादिकात् । रक्षितॄणा च तेपा देवानाम् घोप 'जहि जहि' इत्यादिशब्द सर्वस्य लोकस्य कर्णपथमागत सर्वेण श्रूयत इति एतत् आसीत् अभूद्वचनम् । एवमतीते काले मे सप्रसादा आसु ॥१॥ वेङ्कट० कवष । कात्यायन (ऋभ २,१०,३३)-'प्रमाद्या वैश्वदेव्यैन्द्र परा गायत्र्यो वे कुरुश्रवणस्य त्रासदस्ययस्य दानरतुति पराभिर्मृत मित्रातिथौ राज्ञि तस्नेहापिरुपमश्रवण पुत्रमस्य व्यशोकयत्' इति। मा प्रयुक्तवन्त कुरुश्रवण प्रति सर्वेषाम् जनानाम् प्रयोक्तारो देवा । पहामि स्म महम् पूषणम् मार्गे अध्वनां पति सखायम् । 'ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्वपत् आ अगात प्रगाथ २२. नास्ति मूको. ३ पञ्चर्चम् मूको. ६ नास्ति मूको. . नास्ति वि 11 महामनो न विभ'. ४४. त्यर्ययोग वित्यर्थयो म ५ तेषां मूको .

·। ऋग्वेद सभाध्ये [अ५, म८, व १, जनतामेष्यनिन्द्रामी' इत्युक्त्वा भाद-पौणं चरमगु निवपन्' (ते २,२,१४) इति । विश्व देवाः अथ माम् भवनि अरक्षन् । शासितुम् मशक्यः भयम् अपिः' आ गछति इति घोषः । मध्वनि भभूत् ॥१॥ सं मा तपन्त्यभितः सुपौरिव पर्शवः । नि बांधते अम॑तिर्नग्रता जसुर्न वैवीयते मतिः ॥ २ ॥ 'सम् । मा । तपन्ति । अभितः । सपनी:ऽस्य । पर्शवः' । नि । बाधते । अर्मतिः । नग्नता । जसुः । वैः । न । वेवीयते । मतिः ॥ २ ॥ उद्गीथ० इदानीं तु देवेप्वप्रसपु देवप्रसादाद् भपेतम् मा सम् तपन्ति भनाभावाद् भावल्यात्' कुशशयनाच दुःसयन्तीत्यर्थः, अभितः उभयत: उभयोरपि पायोरित्यर्थः, पशवः । किमिव सन्तापयन्ति । सप्लीः इव यथा सपल्यः समानभर्तृका. स्त्रियो भत्तार परस्परं पा सन्तापयन्ति, एवम् । किन नि याधते सम्पीटयति अमतिः भज्ञानं सार्थेषु सम्मोहः । नम्रता च निवाधते । ममतया चाऽत्र निर्धनत्वं लक्ष्यते । दारियं च मां सम्पीढयतीत्यर्थः, जसुः 'जसु ताडने । शताडनां च नियाधते । किश : न पक्षिण इव यथा पक्षिणो मनः कम्पते शाकुनिकन्याधा- दिभयात्', एवं 'मे मतिः' मनः घेवीयते ऽपते शग्रुभयात् ॥ २ ॥ घेकर माम् अभितः सम् तपन्ति मनशनात्', सपल्य' इव सपनी', पर्शवः । नि बाधते घ दारिद्याद्" भागता दुर्मतिः, वस्त्राभावाद् भागता नमता, उपक्षय.। पक्षी इव च कम्पते बुद्धिः ॥२॥ अशनाभावात् थागतश्य मूपो न शिश्ना व्यदन्ति माध्यः स्तोतारै ते शतक्रतो । सकृत् सु नौ मघवन्निन्द्र मृळपाधी पितेवं नो भव ॥ ३॥ 'मूर्पः । न । शिश्ना। वि । अदन्ति ! मा। आऽध्यः। स्तोतारम् । ते। शतकतो इति शतऽक्रतो ।' सकृत् । सु । नः । मघऽवन् । इन्द्र । मृळय । अर्ध । पिताऽइव । नः । भव ॥ ३ ॥ उद्गीथ० मूषो न शिदना स्नायतः स्नातेवा 'घनर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थम्' (पावा ३,३,५८) इति क." प्रत्ययः । छान्दसत्वात् सकारस्य शकारः । 'द्विवचनप्रकरणे कृनादीना के' पावा ६,१,१२) इति द्विवचनम् । 'बहुलं छन्दसि' (पा ७,४,५८) इति अभ्यासस्य इत्वम् । कोऽस्यार्थः । शिश्मा शिश्नानि सामा" वायितानि" सूत्राणि । तानि हि अनलिप्तत्त्वात् शौचाहा॑णि वेष्टि- ४. 1. ऋषिम् मूको. २. आभूत वि. ३.३. या (४,६)व्याख्यानं द्र. आवात्याव मूको. ५. 'कन्यपादि' वि. ६-६. प्रमति मूको. ७. अन्यदर्शनात् विम'. ८. 'न विभ' 'लय वि. ९. सुवति विभ',धपत्नीः वि. १०. 'यम् विभ. "-:.. शिदनापरो शिश्नोतः का वि', सरनापवशिस्नेति कः विभ'. १२.१२. नास्ति मूको. १३. पायीता विभ.

·सू३३, म] दशम मालम् ३३७७ सानि च सन्तुयायपन्ने । भथया लोके शिश्नम् प्रजनन प्रसिदम् । यत्सादृश्यायान पुच्छ शिभमुच्यते। यथा मूपिका यायिसानि' सूत्राणि भागन्धित्वात् स्वानि या पुच्छानि सैलभाण्डके घृतभाण्डके या प्रक्षिप्योत्तायं च विविध भक्षयन्ति, एवम् मा माम् असम्पद्यमाना' आभ्य माधयो यागभोगकामा वि विविधम् अति दु सपन्ति स्तोतारम् सन्तम् ते तर हे शतकतो! बहुकर्मन् । एतग्मात्मा सन् सततम् 7 मसान् हे मघवन् ! धनन् । इद्र! सु मुख्य ईप्सितार्थप्रदानेन सुठु मुसय। अध भय पिता इव प्रियहितयो न अस्माकम् भव ॥३॥ पेङ्कट० माम् आभ्यः विविधम् अदन्ति, यथा सूग्राणि मूपिका ममाति, स्तोतारम् ते शतकतो!। तया सति सकृत् सुषु धनवन्! | भस्मान् सुसय । अथ पिता इव च अस्माकम् भव इति ॥३॥ कुरुश्रणमावृणि राजानं त्रासदस्यनम् । मंहिष्ठं वाघताम्रर्पिः ॥ ४ ॥ कुरुऽश्रवणम् । आवणि । राजानम् । त्रासदस्ययम् । महिष्ठम् । वाघम् । ऋवि ॥ ४ ॥ उद्गीथ० इन्द्रादिदेवाभ्यनुज्ञया पुरुश्रवणम् कुरव ऋत्विज उच्यन्ते कर्मणां कर्तृवात् । तेषा स्तुतीना श्रोतारम्, सततयाजिनम् एतसामान वेत्यर्थ , आवृणि मर्यादया वृणोमि प्रार्थये देवयागायें धनम् राजानम् प्रासदस्यवम् असदस्यो पुनम् महिष्टम् अतिशयेन महित' दातार धनानाम् । केपामर्थाय । वापताम् वाघत कात्विन उच्यते। तेपामर्याय ऋपि क्धप ॥४॥ वेङ्कट० 'कुरुश्रवणम् भाभिमुख्येन' प्रार्थितवान् अस्लि धनम् राजानम् असदस्यो पुत्रम् अतिशयेन दातारम् अत्विजाम् ऋषि महमिति ॥ ॥ यस्य मा इरितो रथे तिस्रो वहन्ति साधुया । स्तौ सहस्रदक्षिणे ॥ ५ ॥ यस्य॑ । मा । हरित । रौ । तिन । वहन्ति । साधुऽया। स्त। सहस्रऽदक्षिणे ॥ ५ ॥ उद्गीथ० रब्ध्वा राजतो धनम् अनन्तर किं करोपीति चेत् । उच्यते-यस्य इत्यादित्य निदिश्यते हरित्सम्बन्धात् । यस्यादित्यस्य स्वभूता हरित तिल हरित्सज्ञका 'अश्वा त्रयो मध्यमा रथे नियुत्ता सन्त मा मा कवष यजमान प्रति वहति प्रापयन्त्यादित्यम् । कथ वहन्ति । साधुया प्रथमैकवचनस्य छान्दस या। क्रियाविशेषण चैतत् । साधु शाभनम् । स्तवै सौमि सहस्रदक्षिणे यहुदक्षिणे यज्ञे वाजपेयादौ ॥५॥ पर 'यस्य' इति सूक्तशेषे मृते मित्रातिथौ नृपे उपमश्रवस नेहाद् ऋषि शोकमपानुदद। मत ३ मसम्पा' मूको. ४ मम वि'अ'. ५ महिता ८८ वा तयोम मूको. ९ पनु मूको , शस्निग्ध मूको, २ पायि° विम ६६ नास्ति विप ७ हरिस' मूको विमर ·ऋग्वदेसभाध्ये [4, म ८.. चेकट० यस्य स्वभूसा तिन पश्वा रथे स्थितम् माम् यहन्ति सुप्राम् । महम् स्तवे पुरुश्रवण यहुदक्षिणे अस्मिन् यझे। इति प्रष्टिवाहिन' रथ परिगृह्याऽऽशास्॥ ५॥ 'इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याय प्रथमो यर्ग, भापमाणस्य प्रस्वादस मधुरा गिर ५ यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवसः पितुः । क्षेत्रं न रपमूचुपै ॥ ६ ॥ यस्य । प्रऽस्वादस । गिरं । उपमऽश्रवस । पितु । क्षेत्रम् । न । रण्यम् । ऊचुपै ॥ ६ ॥ उद्गीथ० 'यस्य प्रस्वादसो गिर' इत्यनेन सूक्तशेपभूतेन चतुमचेन वर्गण मृते देहान्तर गते सति मित्रातिधिनानि नृप राजनि उपमधयोनाग्नः मिग्रातिथे राज्ञ पुत्रस्य शोक स्नेहादेवापानुदद् अपनीतवानृपि कथप । यस्य ऊचुपे इत्यनयो सामानाधिकरण्याद् ऊचुपे इति पथ्यथें चतुर्थी । रिड बाय वर्तमाने 'छ दसि लुल्लन्टि' (पा ३,४,६) इति । यस्य मित्रातिथिनानो राज्ञ उपमश्रवस तव पितु ऋचुपे ध्रुवत प्रकणास्वाद्या इटा तेन तुल्यत्वसामध्यर्यात रण्वा रमणीया चित्तप्रीतिकरा इत्यर्थ । किमिव । क्षेत्रम् न रण्वम् यथा क्षेत्र नीलादिसस्य सम्पन्न रण्व रमणीय चित्तप्रीतिकरम् , एवम् । वाक्यार्थ- स्थापरिसमाप्तत्त्वाद् उत्तरया एकवाक्यता योग्या ॥६॥ घेङ्कट० यस्य प्रकर्षण स्वादयिभ्य' गिर • उपमश्रवस पितु मित्रातिथे , यथा रमणीयम् क्षेत्रम् दानार्थ सम्पनसस्य सेवमानाय दरिद्राय । स्वादस इत्युत्तरत्र सम्यन्ध ॥ ६ ॥ अधि पुत्रोपमश्रयो नपांन्मित्रातिरिहि । पितुष्टं अस्मि वन्दिता ।। ७॥ अधि । पुत्र । उपमऽश्रव । नात् । मित्रऽअतिथे । इहि । पितु । ते । अस्मि । वन्दिता ॥७॥ उद्गीथ० पुत्रेति प्रियवचनेन' सम्बोध्या उपमश्रवसम् ऋपिराह कवप । हे पुत्र! उपमधव । हे सनपात्। पुत्रकार मित्रातिथे मित्रातिथिनाम्नो राज्ञ अधि इहि अवगच्छ अवजानीहि । किम् । उच्यते---पितु ते अस्मि वन्दिता । पूर्वम्यासूचि यस्येति श्रुते तस्ये यध्याहार्यम् । तस्य पितु ते तब उपमश्रवस सम्बन्धिन अस्मि भवामि वन्दिता स्तोता पुरोहित ऋत्विम् वेत्यर्थ । एवं सति स्व चाहाच तुत्यशोकी। एतज्ज्ञात्वा मा शोक कार्षी । मह तव पितृस्थानीयो जीवामीत्यभिप्राय ॥७॥ वेङ्कट० हे पुन । उपमश्रव । मित्रातिथ नपात् ! अपातयित ।। माम् अधि गच्छ मत्समीपम् आगच्छ" । पितु तव अहम् अस्मि स्तोता। मह्य धन प्रयच्छ” इति ॥ ७ ॥ . ८ , पृष्टि मूको २ प्रतिगृ° वि. ३३ नास्ति मूको. ४ 'खाद्य मूको ख' मूको निर मूको सवणसरय विम', सपन्तस नय दि' योपमश्रव मूको ". पात् इत् प्राणानक वि. १२ १२ वाच्चा मूको १५ 'छति वि'अ', 'छत वित ९ ५. रण्व मूको. प्रियच वि. १३. 'त मूको ११. नास्ति विम'.

·दशमं मण्डलम् ३३, मैं ] यदीशीयामानामुत वा मयानाम् । जीवैदिन्मघवा मम ॥ ८॥ यत् । ईशीय । अमृतानाम् । उत । या । मयानाम् । जीत् । इत् । मघऽवा । मम ॥ ८ ॥ उद्गीथ० कि यदि ईशीय ईश्वरोऽई स्याम् अमृतानाम् देवानाम् उत वा मर्त्यानाम् मनुष्याणाम् । देवमनुप्यादिफस्य सर्वस्य मरणहेतोः निधारणे यद्यहं समर्थः स्यामित्यर्थः। ततः किम् । उच्यते-जीवेत् इत् प्राणान् धारयेदेव म म्रियेत एवेत्यर्थः, मघवा धनवानीश्वरो राजा मित्रातिथि. मम कवपस्य पुरोहितभूतस्य, याज्य इति शेपः ॥ ८॥ घेङ्कट० 'यदि. महम् ईश्वर स्याम् अमारकाणाम् अपि च मारकाणाम् +, जीरितोs भवेत् का धनान् राजा ममा भर्याय ॥ ८॥ न देवानामति व्रतं शतात्मा चन जीवति । तथा युजा वि वाहते ॥९॥ न । देवानाम् । अति । व्रतम् । शतऽआत्मा । चन । जीवति । तया । युजा ।.वि । यते ॥ ९ ॥ उद्गीथ० भन्यच 'कवपः कथयति'। देवानाम् ब्रह्मादीनाम् प्रतम् कर्म मर्यादाकरणलक्षणम् । अति भतीत्य, 'शतायुर्वं पुरुपः' (तंत्रा १,५,६,७) इति' देवैर्या मर्यादा कृता, तां स्वकर्मानुरूपां च 'उत्लड्ध्येत्यर्थः', शतात्मा चन यहुशरीरवीर्यमतिरपीत्यर्थः, वृत्ररावणादिकः न जीवति । यस्मात् तथा तेन प्रकारेण शतं वर्षाणि पुरपो जीवतीति स्वकर्मानुरूपञ्चेत्यनेन प्रकारेणेत्यर्थः । उत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणेन युज्यते इति युक् प्रजापतिः, तेन युजा प्रजापतिमा *वि वरते विवर्तित निर्मितम् जगदित्यर्थः। एतद् ज्ञात्वा मा शोक कार्षीः ॥ ९ ॥ येङ्कट० 'न देवानाम् अति कम्यते कर्म । शतसंवत्सरची कश्चित् जीवति अन्यः । तथा युजा सहायादिना वि वर्तते वियुक्तो भवति मृत इति ॥ ९ ।। 'इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये द्वितीयो वर्ग:॥ - कस्मात् । [३४] कवप ऐळूप , अक्षो मौजवान् वा मपि। १,७,९,१२ अक्षाः देवता, १३ कृषिः, २-६,८, १०,११,१४ अक्ष-कितव-मिन्दा। त्रिष्टुप् छन्दः, सप्तमी जगती। प्रावपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वतानाः । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविर्मयमच्छान् ॥ १॥ S जीवे वि'. + नामम वि'. Tमर वि. मूको. मूको. मूको. 1- नास्ति विमा. 1 वर वि. Tणाम् अपि च मारकाणाम् वि'. २-२. कवषकाथ्यत मूको. ३. 'दाकारलक्षणम् मूको. ४. नास्ति ५, 'दया मूको. ६.६. धन्यतेत्यर्थः विष, ड्घयतेत्यर्थः वि भ. विटने ८-८. नास्ति निस'. 1 'तयंव. वि. 'यान् दिना वि. ९९. नास्ति ·२३. ऋग्वेदे सभाष्ये [अ५,भव३. प्रावेपा । मा । बृहत । मादयन्ति । प्रवातेऽजा । इरिणे । वर्वृताना । सोमस्यऽइव । मौजऽतस्य । भक्ष । विऽभीर्दक । जागृपि । मह्यम् । अध्ठान् ॥ १ ॥ उद्गीथ० प्रावेपा प्रवेपिन प्रकम्पनशीरा भक्षा मा माम् बृहत महत रिमीतकस्य सम्बन्धिन फरत्वेन, फलानीत्यर्थ, मादयन्ति हर्पयन्ति प्रवातेजा प्रवरयात काले वर्षासु प्रवणे वा प्रदशे जाता इरिणे भास्पारे' यर्थताना घमाना । न च मनाग मादयन्ति। किं तर्हि । सोमस्य इव यथा सोमस्य मौजवतस्य भूतात्पर्वते जातस्य भक्ष पान यजमानादीन् 'भरयथं मादयति', एवम् विभीदक विभीदकविकार जागृवि विनयपराजययो पंशोकाम्या जागरणस्य कती मह्यम् द्वितीयार्थे चतुर्थी। माम् अच्छान् भन्ततिभृशार्थमेतद् द्रष्टव्यम् । अचच्छद अत्यथै मादयति । केन । सामयात् हर्पण ॥ ॥ येङ्कट० 'कात्यायन (२,१०,३४)- 'मौनवान् घाऽक्षोऽअकृषिप्रशसा चाक्षक्तिवनिन्दा च' इति । प्रवेपिण ।' माम् महत विभीतकस्य फलानि मादयत प्रवणे देशे जाता इरिणे वर्तमाना । इरिणो नूनम् अधिदवन भवति । सोमस्य इव मूजवति पर्यसे जातस्य भक्ष । सम्र हि उत्तम सोमो जायते । विभीतक नागरणस्य कर्ता कितवस्य मह्यम् उपच्छन्दन करोति इति । प्रशासति एनान् अनया, निन्दति उत्तराभि । यद्वा प्रवातेजा' प्रकृष्टवावे दशे स्थित आक्षिक युज्यमाना . - न मा मिमेथ न जिहीळ एपा शिया ससिम्य उत मद्यमासीत् । अक्षस्याहमकपरस्य हेतोरनुनतामपं जायामरोधम् ॥ २ ॥ न । मा । मिमेय । न । जिहीळे । एपा । शिवा । सखिऽभ्य । उत । मह्यम् । आसीत् । अक्षस्य । अहम् । एकपरस्य । देतो । अनुऽवताम् । अप । जायाम् । अरोधम् ।।२।। उद्गीथ० मा माम् न मिमैथ नाऽऽकुष्टवती सुशीलात्वात् ", न जिहीळे नापि लज्जापितवती सुचरितात्वात् , अथवा न चुबोध एपा कि शिवा सुखा भासनप्रदानपादप्रक्षालनादियाई प्रतिपत्त्या मुखकरीत्यर्थ , सखिभ्य सखिमूतेभ्य कितवादिभ्य केघर मम सखिभ्य एव सुखा, उत मपि मह्यम् आसीत् मुखा। एवं गुणविशिष्टा सतीम् अक्षरय एकपरस्थ प्रधानो पराजयप्रधानस्येत्यर्थ, एककृतायप्रधानस्य हतो कारणाद् अक्षकृतद्यूतन" निमित्तेनेत्यर्थ , अनुव्रताम् भनुगतकर्माणम् अनुकूलामित्यर्थ , जायाम् भार्याम् अहम् अप अरोधम् अपरोधितवान् भस्मि, वित्तनाशेन दुखिता कृतवानित्यर्थ ॥ २॥ मम जाया एक पर यस्य स एकपर सस्य एकपरस्य अथवा एकपरस्य २ इयमृग या (९,५) व्याख्याता न वि थे मद° विस ४ दक वि. मूको 1 प्रविवक्षिण दिए पक्ष विश्व १. युय्यमानान् विम', न्युपमाना वि १३. अक्षनित' मूको १४ भव विरम, एव वि भाप्सरे वि' ३ अ मप्सर वि' छादयति विभ ८ सोम सोम विथ'. " सुशीलावत्वात् मूको, १५ उपरो' मूको मझन् दिए ३३ यथमुद' ६६ नास्ति विसर ९ प्रवावजाता १२ कितवेभ्य वि ·सू ३४, म ३] दशमं मण्डलम् ३३८१ चेट न माम् आइष्टवती, न चुक्रोध' एपा, शिवा मदीयेभ्य. सखिभ्यः मह्यम् च प्राक् आसीत् । अक्षस्य अहम् एकारस्य यः परपुरुष' तत् प्रवणं करोति स तथोक्तः, तस्य हेतोः 'इत्यम् अनुमताम् जायाम् अहम् अप अरोधम् अक्षम्यासक्तः परित्यक्तवान् ॥ २॥ द्वेष्टि । श्वश्रूः देष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नोथितो विन्दते मर्दितारम् । अश्वस्पेव जस्तो वस्न्य॑स्य॒ नाहं विन्दामि कितवस्य भोगम् ॥ ३ ॥ अपं । जाया । ठणद्धि । न । नायितः । विन्दते । मर्दितारम् । अवस्यऽइव । जरतः । वस्न्यस्य । न । अहम् । विन्दामि । कितवस्य । भोगम् ॥ ३ ।। उद्गीथ० स्वधः अयोग्यत्वात् कितवं जामातरमपि सन्तम् द्वेष्टि निन्दतीत्यर्थः । जाया च अप रुणद्धि गृहे निरणद्धि रोकलजया अर्थहान्या भयाच । किश नाथितः ऋणमोक्षार्थ वृत्ययं च धनं याचमानः उपतप्तो वा क्षुधा कितवैर्वा सम्पीडित इत्यर्थः, न विन्दते न लभते माहितारम् धनदानेन सुखयितारम् । किंच अश्वस्य इव यथा अश्वस्य जरतः वृद्धस्य वस्न्यस्य धर्म मूल्यं तदईस्य वाहनभोग दौर्बल्यभयात् न लभते स्वामी, एवम् अहम् न विन्दामि नोपलभे न पश्यामीत्यर्थः, क्तिवस्य द्यूतकरस्य भोगम् कुटुम्बभरणभोगम् ॥ ३ ॥ पेङ्कट० देष्टि मां गृहगतम् श्वधूः । अप रुणद्धि जाया च । न याचमानः लभते सुखयितारम् । अश्वस्य इव वृद्धस्य विक्रेतव्यस्य वरस्न मुल्यम् तदहस्य, न लभे कितवस्य भोगम् बुद्ध्या विमृशानिति ॥३॥ अहम् । अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागूधद्वेदने वाज्यक्षः । पिता माता भ्रातर एनमार्न जानीमो नयंता वृद्ध तम् ॥ ४ ॥ अन्ये । जायाम् । परि । मृशन्ति । अस्य । यस्य॑ । अमृधत् । वेदने । वाजी । अक्षः । पिता । माता । भ्रातरः । एनम् । आहुः । न । जानीमः । नयंत । बुद्धम् । एतम् ॥ ४ ॥ उद्गीथ० अन्ये फितवाख्याः पुरुषाः जायाम् भार्याम् परि मृशन्ति संस्पृशन्ति, हस्तवस्त्रगलकेशान् गृहीत्वा भाकर्षन्तीत्यर्थः, द्रौपदीमिव दुश्शासन , अस्य मदादिकस्य कितवस्य स्वभूताम् । यस्य कितवस्य मदादिकस्य, स्वभूत धनम् इति शेषः, अगृधत् अभिकाङ्क्षति इच्छति', जेतुमिति शेषः। केच्छति जेतुम् । वेदने विदिलाभे। विन्दते लभते धनमस्मिन् कितवः “वाजी वैजनवान् वेगवान्।" इति वेदनम् भास्फारकम्', तस्मिन् वेदने धनकम्मने मास्फारे। . १. धुकोष विभ'. २. यम् वि. ३. पुरष वि. ४-१, इन्बमाप्रताम् विम ५. वसुमूलस्याहस्य वस्न मूको. १. चिकेतुः यस्य विस, विकोतव्यस्य वि'. .• बस्न मूको, ८. ते मूको. ९. आव' मूको. १०.१०. वाजिवेडिवेनवान् वि' भा; वाजिवनिवेगवान् वि.

·३३८२ ऋग्वेदे रामाध्ये [अ, ८, २ ३. लुण्ठनशीर इत्यर्थ , अक्षः देवनसाधन । किंचान्यत् । कितपस्य पिता माता भ्रातर च अत्यन्ताता भपि सन्त एनम् कित्ता मदादिक्म् न जानीम पयम् वस्याप्यय सम्बन्धीति आहु युवन्ति । धनापहारयत्वात् निर्दिण्णाः सन्तो नायम् अम्मदीयः इति पदन्तीत्यर्य । नयत हे कितवाः। 'यग्रेट तय प्रापयत यूय रज्ग्या यद्धम् सन्तम् एतम् कितवम् इत्ये पमाहुः ॥४॥ बेहट० अन्ये जायाम् अस्य फितवस्य परि मृशन्ति', यस्य घने परवान् अक्ष देव अभिवाक्षा करोति । पिनादय घ एनम् पदन्ति-न ययम् पनम् भस्मदीयम् जानीम , म्बगृहम नयत' यद्धम् एतम् इति ॥४॥ - यदादीध्ये न देविषाण्येभिः परायद्योऽ हीये सरिभ्यः । न्युप्ताश्च बभ्रवो वाचमत एमीदेपां निष्कृत जारिणीय ॥ ५ ॥ पत् । आऽदीये । न । दविपाणि । एभि । परायत्ऽभ्य । अ । होये । सखिम्य । निऽउप्ता । च । बभ्र । वाचम् । अन । 'एमि । इत् । एपाम् । नि ऽकृतम् । जारिणीऽइव ।। उद्गीथ० यत् यदा अझ पराजित हृतसर्वस्व संनिन्छ। आदीध्ये भाभिमुरयेन ध्यायामि इत्यर्थ -न दविषाणि पुनर्न देविष्यामि एमि भक्षे इति, सदा परायगय भास्पा' प्रति पराङ्मुख गच्छन्द्रय अव हीये अवगच्छामि' अपसामीत्यर्थ, सखिभ्य सखिभूतेभ्य । किंच न्युप्ता च यदित्यनुवर्तते । यदा च भास्पारे• कितवे प्रक्षिप्ता मन्त बभ्रव बभ्रुवर्णा अक्षा वाचम् भूम्यभिघातपरस्पराभिधातरक्षण शब्दम् अत कुर्वन्ति, तदा शब्द श्रुत्वा व्यसनेनाभिभूयमान सकल्प परित्यज्य एमि इत् गच्छाम्येव एपाम् भक्षाणा सम्बन्धिनम् भास्फारप्रदेशम् निष्कृतम् स तम् । किमिव सङ्कल्प परित्यज्य गजामि । जारिणी इव यथा नारिणी पारवती व्यभिचारिणी काचित् स्त्री व्यसनेनाभिभूयमाना स्वचारित्रमविगणय्य सडकेतस्थान गच्छति, एवम् ॥५॥ वेङ्कट० यदा अहम् आभिमुण्येन श्रीड, तदानीम् न दूपये" भक्ष न परितपामि । स्वयमेव सखिभ्य अहम् अव हित। भवामि, नाह प्रथमम् भक्षान् विसृजामि । पित्रादिभ्य भवधानम् । न्युप्ता च क्षक्षा वाचम् कुर्वन्ति । तेपाम् भक्षाणाम् निष्कृतम् स्थानम् अहम् आगच्छामि ५ एव नारिणी इव सङ्केतस्थानम् ॥ ५॥ १ इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याय तृतीयो धर्ग५॥ तस्य परागच्छद्भय १३ ९. अवसा . यत्रेषं तब मूको २. नास्ति वि. ३ ती मूको. ३. ते विम', गया वि' ५५ निगम एप या (१२,७) द्र ६ र्नि धम् मूको ७ दवि मूको ८. आरव' मूको 'वि', असोग विभ 1. भामने वि', भामरे विपक्ष ". दूय वि. १२ अवमाहित वि' ', अवम् मीन वि उना वि "क्षान् विम १६ १६. नास्ति मूको ·म ३, म] दशम मण्डलम् - समामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वाई शूशुजानः । अक्षासौ अस्य वि तिरन्ति काम प्रतिदीने दर्धत आ कृतानि ॥ ६ ॥ सभाम् । एति । किता । पृच्छमान । जेष्यामि । इति । तन्वा । शूशुजान । अक्षास । अस्य । नि । तिरन्ति 1 कामम् । प्रतिऽदीन्ने । दर्धत । आ । कृतानि ॥ ६ ॥ उद्गीथ० कितवसम्पन्धिनीम् सभाम् एात गच्छति दिनव । किं कुर्वन् एति । पृच्छमान हे कितव अस्ति परिपणितव्यमिति पृच्चरित्यर्थ 'केन भभिप्रायेण । अवश्यम् भद्याऽहम् जेष्यामि इति भनेनाभि तन्वा शरीरेण शशुजान छान्दस । शोशुचान दीप्यमानश्चेत्यर्थ । कितवस्य सभा गतस्य अपास मक्षा अस्य कितवस्य व तिरन्ति विविध हिंसन्ति कामम् देवनेच्छाम्। किं कुर्वन्त । प्रतिदीने प्रतिदेविने प्रतिकितवाय आ दधत भाभिमुख्येन मर्यादया वा दधत धारयन्त इत्यर्थ । किं धारयन्त कृतानि पराजयहेतून कृतद्वापरादीन् इत्यर्थ ॥६॥ वेङ्कट'समाम् एति कितव' पृछन् किमत्र मस्ति शक्त इति जेप्यामि इति शरीरेण दीप्यमान । अस्य कामम् वर्धयन्ति कितवाय प्रतिदविने' तजयार्थम् भाभिमुरयेन कृतानि दधत । कृतेषु शानिहितेषु भवति जय ॥ ६ ॥ नकार चकारस्याय प्रायेण । गुचरव वन अक्षा - - आकष्टार माक्रष्टारों अक्षास इदशिनौ नितोदिनों निकृत्लानस्तपैनास्तापयिष्णवः । कुमारदेष्णा जयंतः पुनर्हणो मध्वा संपृक्ताः कितमस्य वर्हणा ॥ ७ ॥ अक्षास । इत् । अड्कुशिन । निऽतोदिन । निकृत्वान । तपना । तापयिष्णय । कुमारऽदेष्णा । जयंत । पुन हन । मो । सम्ऽक्ता । किनवस्य । बर्हणा ॥ ७ ॥ उद्गीथ० अक्षा एव अकुशिन अडकुशवन्त , अहकुशव तो यथा पुष्रफलहस्तिशिर प्रभृतीनाम् । दुखयितारश्च भवन्ति एव द्यूतकारिणाम् दुखयितार श्वेत्यर्थ , नितोदिन 'तुद व्ययन। हेतुकर्तृत्वेन नियमेन न्यथयितार ' हस्तलगुडादिना ताडयितारश्च इत्यर्थ , निकृत्वान 'कृती छेदने । नियमेन खडगादिशस्त्रेण छत्तारश्वत्यर्य, तपना परायेन सन्तापयितारच तापयिष्णव सर्वस्वहारकत्वेन सर्वस्य कुटुम्बजनस्य स ताफ्नशीराश्चैत्यर्थ , कुमारदेष्णा धनदानद्वारेण कन्या कुमार इव देवनीया क्रीडनीया' इत्यर्थ । किन जयत धनाना जेतु कितवस्य पुनर्हण पुन केन। वहणा परिवर्हिणा परिवृद्धन बधेन सर्वस्वहरणरक्षणेन। कयम्भूताः पुनहन्तार । मध्वा मधुना क्षौद्रण विभीदकप्रभवेन सपृक्ता ससृष्टा प्रतिकितवेन देवनवेलायो प्रकाश सक्षिप्ता इत्यर्थ । एतत् परमरहस्यप्रकाशनीय कथितम् ॥७॥ अथवा दातारश्च । लम्भयन्त कुमाराणा पश्चात् हन्तारश्च। " 'तव्यति नित्य वि', 'तव्यति घृणीत विभ' २ वनेच्याना मूको ३३ किं वातयम् वि'मा किसया वि ४४ नास्ति विर ५ प्रतितीने मूको ६ 'तिमिरण' मूको . भाक' मुको ८ ब्यथिता' मूको ९ ऋगीया विभ, निनीया दि १.. विनीतक विभ. ४.1 ·३३८४ प्राग्वेदे सभाध्ये [अ७, ८, ४. वेङ्कट तीक्ष्णामः मशः । पिण्डितामो नितोदः । अक्षाः एव भयु शिनः नितोदिनः इति । पुरपस्य भाषणात् भाई- निकर्तनशीलाः, पराजये भारमनः तपनाः, विजये' परेषाम् तापयिष्णयः । कुमारतिः हर्पकर्मा । पंदाना, जयतः अपि पुनहन्तारः, मधुना सम्पृताः चेत् प्रतिकितवस्य परिवहणाय' भवन्ति ॥७॥ त्रिपञ्चाशः क्रीमति वा एषां देवव सविता सत्यधर्मा । उग्रस्य चिन्मन्यवे ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इत् कृणोति ।। ८ ।। विपश्चाशः । क्रीळति । प्रातः । एषाम् । दे॒वःऽईव । सयिता । सत्पऽधर्मा । उग्रस्य । चित् । मन्या । न । नमन्ते । राजो । चित् । एभ्यः । नमः । इत् । कृणोति ॥ ८॥ उद्गीथ त्रिपञ्चाशः न्यधिक्पनाशरसंण्योपेतः क्रीळति फ्रीडति भास्फारे' प्रातः सातः स्तुत्य "एषाम् अक्षाणां' सम्बन्धी । किमिव विहरति । देव. इद सविता सत्यधर्मा यथा देवः सविता सत्यकर्मा दिवि विहरति, एवम् असम्बन्धिसद्वातः । स्तुत्या चाक्षा एवाय' स्तूयन्ते । किश उप्रस्य चित् स्यापि' मन्यये पञ्चम्यर्थे चतुर्थीयम् । मन्योः क्रोधात्" न आ (2) नमन्ते वाभिमुख्येन मर्यादया घा न प्रदीभवन्ति न घशे यतन्ते अक्षाः। किश्श राजा चित् सर्वलोकनम्यो राजा एभ्यः भक्षेभ्यः नम. इत् कृणोति देवमवेलायां नमस्कारमेव करोति, नावमन्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कट० एषाम् अक्षाणाम् निपश्चाशः प्रातः जगति सञ्चरति । तावद्धिा अक्षराक्षिका दीव्यन्ति । "देव. इच" सविता सत्यधर्मा। ते ममी उप्रस्य भपि पुरुषस्य मन्यवे न नमन्ति । तमपि अयन्ति । राजा अवि" एभ्यः नमस्कारमेव करोति, न युद्धम् इति ॥ ८ ॥ नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते । दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ॥ ९ ॥ नीचा । वर्तन्ते । उपरि । स्फुरन्ति । अहस्तासः । हस्तऽवन्तम् । सहन्ते । दिव्याः । अङ्गाराः । इरिणे । निऽउताः । शीताः । सन्तः । हृदयम् । निः । दहन्ति ॥ ९॥ उद्गीथ "नीचा वर्तन्ते देवनकाले' क्षिप्ताः भूमौ नीवर्तमानाः लुटन्तः सन्त इत्यर्थः। उपरि स्फुरन्ति पराजयात् भीतानां धृतकराणां हृदयस्योपरि स्फुरन्तीव चलन्तीवेत्यर्थः। किंच अहस्तासः हस्तरहिता मपि सन्तः हस्तवन्तम् द्यूतकरम् सहन्ते पराजयकरणेन अभिभवन्त्यक्षाः। किन्च दिव्याः दिविभवाः, अप्राकृता इत्यर्थः, अङ्गाराः अक्षलक्षणाः इरिणे आस्फारे" समिन्धनरहिते न्युताः कितवैः प्रक्षिताः शीताः हिमस्पर्शी अपि सन्तः कितवान हृदयं पराजयजनित खेन नि: दहन्ति नियमेन भस्मीकुर्वन्ति इव ॥ ९ ॥ सन्तः १. दिन: वि नीतोदिन. वि. २. जये वि', ३. हर्षका विम'. ४. णावै वि. ५. मयत विभ, मान्तः वि. ६. आस्वरे मूको. ७-७. एषा समशाणा मूको. ८. सम्बन्धि मूको. १.. पि वा मूको. १. क्रोधा मूको. द्भिः निम् वि' ' स्तुतम् वि. १३.१२. नास्ति वि. १४. हि वि' १५-१५. वन मूको. १६. आरवरे मूको. १७. नास्ति वि' अ. २. एवा मूको.

·दशमं मण्डलम् ३ माता सू ३४ में १.] २३८५ वेड्यूट० स्थले नीचीना वर्तन्ते, उपरि च' स्फुरन्ति माक्षिकस्य हस्त आ निधातो । ते अमी हस्तवर्जिता हस्तवन्तम् अभिभवन्ति' भयुद्धेन । केचन अन्तरिक्ष्या अङ्गारा इरिणे देवने न्युप्यमाना शीता सन्त कस्यचिद् हृदयम् नि दहन्ति इति परोक्षम् भक्षान् माह ॥९॥ जाया तप्यते किनवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः कं स्वित् । मणावा निभ्युद्धनमिच्छमानोऽन्येपामस्तमुप नक्तमेति ॥ १० ॥ जाया । तप्यते । कितवस्य । हीना । माता । पुत्रस्य । चरत । के । स्वित् । ऋणऽना । बिम्य॑त् । धनम् । इच्छमान । अन्येषाम् । अस्तम् । उप 1 नक्तम् । एति ॥ १० ॥ उद्गीथ० जाया भार्या तप्यते वियोगजसन्तापम् अनुभवति' कितवस्य सम्बन्धिनी 'हीना 'मोहाक्' त्यागे'। त्यत्ता सती। च सन्तप्यते पुनस्य कितवाख्यस्य चरत क्व खित् भक्षपरितस्य निर्वेदात् छापि गच्छत सम्बन्धिनी। किन्च ऋणवा भक्षपराजयजनितणवान् सर्वत बिभ्यत् धनम् स्तेयानितम् इच्छमान. कामयमान अन्येषाम् ब्राह्मणादीनाम् अस्तम् गृहम् उप एति गच्छति नक्तम् रात्रौ ॥१॥ घेङ्कट० जाया तप्यते कितवस्य परित्यक्ता, माता च तप्यते । चित् चरत पुनस्य । यद्वा माता च अन्यत्र भवति । अपि च ऋणवान् उत्तमर्णात् विभ्यत् निर्धन धनम् इन्छन् । अयेषाम् गृहम् उप एति रात्रौ ॥१॥ 'इति सप्तमाष्टके भष्टमाभ्याये चतुर्थो वर्ग'॥ स्त्रियै दृष्ट्वार्य कितनं ततापान्येपा जायां सुकृतं च योनिम् । पूर्वाह्ने अश्वान् युयुजे हि बभ्रून्सो अग्नरन्तै यूपलः पंपाद ॥ ११ ॥ स्त्रियम् । दृष्ट्वाय । कितनम् । तताए । अन्येषाम् । जायाम् । सुऽकृतम् । च । योनिम् । पूर्वाहे । अश्वान् । युयुजे । हि । बभ्रून् । स । अग्ने । अन्तै । वृषठ । पपाद ॥ ११ ॥ उद्गीथ० स्त्रियम् अयेषाम् मनुष्याणाम् आयाम् जायाभूताम् दृष्टवाय सामथ्यात् सुखिता दृष्ट्वा सुकृतम् च सुसस्कृतं च योनिम् गृह दृष्टवा मज्जाया" दुखिता गृह चासस्कृतमिति कितवम् तताप फितवस्तप्यते इति । अत्र" प्रथमाऽर्थे द्वितीया"। वर्तमाने च लिट् । किञ्च पूर्वाहे आदित्योदयानन्तरमेवत्यर्थ , अश्वान् अश्वसदृशान् अश्वान् घृतकमवोढन्" इत्यर्थ , व्याप्त वा अक्षान् युयुजे युक्त द्यूतकर्मणि। हि इति पदपूरण । बभ्रून् बभ्रुवर्णान् अक्षान् । युक्रवा चतुर्थम् भरच अमे भनिसशस्याह्न अत अवसाने मस्ते मादित्यै स वृषल वृषरसहश १ 'वन्ती मूको . . १०. जाया . नास्ति वि २ भितपन्ति वि' ३ शिना मूको ५-५ ना हो वि', मोहाड विम ६ कितवस्य वि ... वर्षणवान् वि', व तुवान् दि ऋतवान् भ'. ८च्छमान विर ९९ नास्ति मूको. मन मूको, १२. तिीयायें १३ 'कमायो मको. १४. वाहकत् पितृन वि', वापितॄन् विभ १५, अह मूको. मको ·२३०६ ऋग्वेदे सभाम्ये [भ७, म ८,१५. पशास्त्रातिकमात् शूद्रसमा कितव पपाद तृट्क्षुत्पिपासादिय:। भानपृष्ठक टिग्रीवस्कन्धरष्टि रधोमुख जित शोकावे निमन शयनार्य भूमौ पतति । अधवा स पल शीतादित सन् रानावने समीपे पतति शयनार्थम् ॥1॥ वेङ्कट० स्त्रियम् रट्या कितवम् सपति अक्ष अयेषाम् जायाम् सस्कृतम्' च गृहम् । मसमान कर्तृकतायाम् ' भाप क्त्वाप्रत्यय । प्रात काले 'अश्वान् अभियुनक्ति वध्रुवर्णान् । स अमे अन्ते पृपल रात्री गगरकति ॥1॥ यो वः सेनानीमहतो गणस्य राजा नातस्य प्रथमो बभूव । तस्मै कृणोमि न धर्ना रुणमि दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि ॥ १२ ॥ य । व । सेनाऽनी । महत । गणस्य । राजा । वातस्य । प्रथम । बभूव । तस्मै । कृणोमि । न । धा । रुणमि । दर्श।अहम् । प्राची । तत् । मृतम् । पदामि ॥ १२ ॥ उद्गीथ० य अस व युप्माकमक्षाणाम् सेनानी । कस्य । महत गणस्य महाप्रभावस्य भक्षसद्धावस्य। राजा स्वामी च वातस्य तदीयसङ्घातस्य प्रथम पूर्व बभूव भवति । तस्मै अक्षाय कृणोमि करोमि, पूजामिति शेष । न धना रुणम नापि धनानि धारयामि, यदि भवन्ति तत्प्रभावात्, सतो ददामीत्यर्थ । दश प्राची दशवारान् दशकृत्व इत्यर्थ । तत् 'तादर्य चतुर्ध्या लुगत' द्रष्टव्य तस्मै तदर्थम् तदाराधनार्थमित्यर्थ , ऋतम् सत्यम् अहम् वदामि महदेतत् तप घूतकराणा यत् सत्यवचनम् । पुतज्ज्ञात्वा मम प्रसीदतु जयस्य कर्ता भवतु उक्तगुणोऽत्त इत्यभिप्राय ॥२॥ घेङ्कट० य युष्माकम् भक्षाणाम् महन गणस्य सेनानी बभूव, राजा व वातस्य' मुख्य । गणवातयो मल्पो भेद, तस्मै मह करोमि अलिम् । ऊर्ध्व ने महम् धनानि अक्षार्थम् रुणमि। तदेवाऽऽह-दश अहम् प्राची अगुली करोमि। तत् इदम् भद सत्यमेव ब्रवीमि इति ॥१२॥ अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित् कृपस वित्ते रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव त जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्यः ॥ १३ ॥ अझै । मा । दीव्य । कृषिम् । इत् । कृषस्व । पित्तै । रमस्य । बहु । म-यमान । तत्रं । गा । कितव । तत्र । जाया । तत् । मे । वि । चष्टे । सविता । अयम् । अर्थ ॥१३॥ उद्गीथ० अपिरात्मानम् अन्तरात्मकर्मात्मरूपण द्विधा विभज्य कर्मास्मान निवर्तयन् माह- हे क्ति। मम कर्मात्मन् । बहुप्रत्यवायदर्शनात् अक्ष मा दोव्य मा देवी । कृषिम् इत् - मत १. कृक्षुत्पि' वि', कृक्षुपिपासादित विभ २ सुस वि'. ३ अप्सनान विभ समानकतृकश्या दि. ४४ स्वामित्रनक्तिश्वभ्रूवि'' ५ दशवान् मूको ६६. 'थ्योत लगत्र वि', 'येलुगा वि' भ ७. नास्तिविक ८. व विभ', पवि ९. प्रातस्य वितिस्स वि', ... अन्तरामरूपण मूको धानस्य म'.

·३३८७ सू १४,४] दशम मणलम् न । रस्य कृषिमेव करें। विते धने म्यायोपाते रमत रति कुरु सन्तोपं भावय, किशनान्यापोपाते रातानिते, यहु मन्यमानः । कस्मात् कारणात् कृषिमित् कृपस्वेति प्रवीमि । यस्मात् तत्र कृषी कृप्यमाणायां सत्याम् गावः, भवरतीति शेषः। तर एव जाया भवति । तत् मे वि पटे, तदेव' मयं विविधम् माख्यातान् 'श्रुतिस्मृत्यागमसम्प्रदाय. करणः सर्वात्मा' सविता भादित्य इत्यर्थः', अयम् 'नभसि दर्शनगोचरतामापनः नः अर्यः सर्वस्येश्वरः ॥१३॥ पेङ्कट० अक्षः मा' दीव्यः। कृषिम् एव कृपरव । मात्मीये धने रमस्व तदेव बहु मन्यमानः । तम कृप्याम् गायः स्तिव!" सस्ति, तत्र जाया । तत् मे वि च? सविता अयम् ईश्वरः ॥३॥ मित्रं कृणुध्वं खलु मृळता नो मा नौ घोरेणं चरताभि धृष्णु । नि वो नु मन्युर्विशतामतिरन्यो भ्रूणां प्रसितौ वस्तु ॥ १४ ॥ मित्रम् । कृणुध्वम् । खलु । मुळ । नः । मा। नः । घोरेण । चरत । अभि । धृष्णु । नि । वः । नु । मन्युः । विशताम् । अरातिः। अन्यः। बभ्रुणाम् । प्रऽसितौ । नु । अस्तु ॥१४॥ उद्गीथ० मित्रम् स्निग्धम् कृणुध्वम् यूयम् अभि धृशु तृतीयाथै प्रथमैपा। मभिटप्णुना (?) सर्वायांनामभिविना, भपहारिणेत्यर्थः । "मा नः घोरेण चरत' सर्वार्थापहारित्वाद् घोरम् मक्षव्यसनम् अस्माकं मा कात्यर्थः। किं तर्हि करवाम | "उच्यते । सुखमसम्यमित्यर्थः । वः मन्युः नु नि विशताम् । मुद्धेषु च युप्मासु अस्मत्तः अन्यः अरातिः अमच्छनुः वभ्रणाम् बभ्रुवर्णानां युप्माकम् भक्षाणां सम्बन्धिन्या" प्रसिती प्रबन्धन "व्यसनलक्षणे नु क्षिप्रम् अस्तु भवतु । भन्यस्य भस्मच्छत्रोः अक्षव्यसनमस्तु, माऽस्माकमित्यर्थ.१३ ॥ १४ ॥ पेट० मैनीम् अस्मासु कृणुध्वम् । सुखयत अस्मान् । "मा अस्मान् घोरेण अमैत्र्या अभि चरत । पृष्टः५ शगुभूतो युष्माकम् मन्युः नि विशताम् विरमतु । अन्यः बभ्रुवर्णानां प्रबन्धने" नः मृळ्त कुरुत भषतु॥१४॥ "इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याय पञ्चमो वर्ग:'। [३५] 'लुशो धानाक ऋषिः। विश्वे देवा देवता। जगती छन्दः, प्रयोदशीचतुर्दश्यौ त्रिष्टुभौ । अवुधमु त्य इन्द्रवन्तो अग्नयो ज्योतिभरन्त उपसो व्युष्टिपु । मही द्यावापृथिवी चेततामपोऽद्या देवानामव आ घृणीमहे ॥१॥ नः मूको. .. तद्वैव मूको २-२. सम्प्रदानकरणसर्वात्मा मूको. ३-३. "दित्यर्य: मूको. ४.४. न भवसि दर्शनगोचररापन ५५. नास्ति वि. १. कित वि'अ', कितवः वि. ७.७. नास्ति मुको. ८. प्रहारवाद मूको. ९-९ माष्टेंस्य' मूको. ...... उच्याम सभ्यमित्याः मृको. 1.न्यान् को. १२.१२. क्षणेन मूको. १३. यः । इत्युग्वेदमाध्ये उद्गीथाचार्यको प्रमेति सूक्तं समाप्तम् विभ, ११.११. नास्ति वि' १५. सृष्टं विभ', धृष्ट वि. १६. बधू मूको. १७. मूको. - ·. ३३०० ऋग्वेदे सभाध्ये [भ, म. अर्बुध्रम् । ऊँ इति । त्यै । इन्द्रऽन्त । अग्नयं । ज्योति । भरन्त । उपस । विऽष्टिषु । मही इति । चाचापृथिवी इति । चेतताम् । अप.। अद्य । देवानाम् । अब । आ । वृणीमहे ॥१॥ उद्गीथ० उत्तर सूतम् अबुधम्' इति चतुर्दश वैश्वदेवम् धनाकस्य' पुनो धानाको लुगो ददर्श । अयुधम् उ त्ये। अयुधम् 'झोऽन्त ' (पा ७,१३) इति ' इत्यस्यान्तादेशे नकारस्प छान्दसो मकार अयुध्रन् युध्यन्ते स्वमधिकार हविवहनादिक कतरवेनावगष्यन्ति। उ इति पदपूरण । त्ये ते यजमानस्य, सम्युदयनि श्रेयसहेसव' इत्यध्याहार्यम्, इद्रवन्त यष्टम्येन इन्द्रादित्यादिदेवगणेन' तदन्त इत्यधी, अमयः माहवनीयादय भस्मदीया ज्योति रथदीप्ति ज्याला तणाम् भरन्त ऊर्च परन्त नपम्त इत्यर्थ, 'माका इति शेष । 'कदा । उपस व्युटिपु ग्युरचनेषु समसा विवासनकारेषु। किस मही महस्यौ दावापृथिवी चावापृथिग्यो चेतताम् जानीताम् । किम् । अप कर्म भस्मस्कांगमायादिस्वाधिकारयुक्तम् । ययमपिच अद्य अस्मिसहनि देवानाम् भस्मस्कमांगभूतानां प्रससाना सता सम्बन्धि अव तर्पण वा आ वृणीमहे भाभिमुख्येन मयांदया या प्रार्थयामहे देवान् ॥ १॥ घेङ्कट० "लुशो धानाक । प्रबुद्धा "भासन् अमीर इन्द्रवत अमय ज्योति धारयन्त उपस ब्युच्छने । महस्यो चावापृथिव्यौ जानीताम् कर्म । अव देवानाम् रक्षणम् धयम् आ वृणीमहे ॥१॥ रक्षण स्वर्गति विस्मृथिव्योरव आ घृणीमहे मातृन्सिन्धन पर्वताञ्छर्यणावतः । अनागास्त्वं सूर्यमुपासमीमहे भद्रं सोमः सुवानो अद्या कृणोतु नः ॥ २ ॥ द्विव पृथियो । अर्व । आ । वृणीमहे । मातृन् । सिन्धून् । पर्वतान् । शर्यणाऽव॑त । अनागा ऽत्वम् । सूर्यम् । उपसम् । ईमहे । भद्रम् । सोम । सुपान । अद्य । कृणोतु । न ॥२॥ उद्गीथ० दिवस्पृथिव्यो पावापृथिव्यो सम्बन्धि अब रक्षण तर्पण या आ गृणीमहे भाभिमुख्येन मयांदया या प्रार्थयामहे । मातॄन् सर्वस्य मातृन् सिधून सन्दितन् नदान् पर्वतान् च हिमवदादीन् शैलान् मघवत्त्वात् । कीदृशान् । शर्यणावत १४ "सर्वस्य सारभूतानित्यर्थ । भव मा घृणीमहे इत्यनुवर्तत । किंच अनागास्वम् कर्मवैगुण्यजनितापराधवर्जितत्वम् सूर्यम् उषसम् च ईमहे वयम् । किंच भद्रम् कल्याणम् सोम भभिपूयमाण अद्य अस्मिन् महनि कृणोतु करोतु अस्माकम् ॥ २॥ वेङ्कट० द्यावापृथियो पालनम् आ गृणीमह लोकस्य निर्मातॄन् सिन्धून् शिलोचयाच शर्यणावत मुबान न . लुशस्य मूको २ नास्ति मूको ३३. इत्यस्या ता मूको, ४ 'दयिनिनिश्रेय मूको. ५ 'दादिदेव' वि', द्रादित्येदव' विभ ६१. वाशष भूको ७. नास्ति मूको पूर्ति सायणानुसारिणी द्र "मावान् स्वाधिका' विम, माबत् इनि स्वाधिका वि'. ९. 'मांशम् मूको १०. सम्बन्धी मूको 11. शुशो धोनाक वि* अ', लुलो धनाक वि. १२.२ मि विभ,मासमी वि १३ मेघवात् मूको १. अदावत वि' अय्याम्बावत वि', अप्यम्बावत अ १५१५ सर्वस्यासारभू मूको ८ ·भद्रम् सोमः च ३५, म ३] दशमं मण्डलम् सरसा समीपवर्तिनः । सथा सूर्यम् उपसम् च सूयमानः अय' कृणोतु भस्माकम् ॥२॥ अनागास्वम् याचामहे । भस्मान् अनागसः द्यावा नो अद्य पृथिवी अनागसो मही येतां सुविताय मातरी । उपा उच्छन्त्यप वाधतामघं स्वस्त्यग्निं समिधानीमहे ॥ ३ ॥ पावा । नः । अद्य । पृथि॒वी इति । अनागसः । मुही इति । त्रायेताम् । सुविताय । मातरां । उपाः । उच्छन्ती । अप । बाधताम् । अधम् । स्वस्ति । अग्निम् । सम्ऽऽधानम् । ईमहे ॥३॥ उद्गीथ० द्यावा पृथिवी इति प्ययहितयोः सम्बन्धः । पावापृथिव्यो नः कर्मवैगुण्यजनितापराधवर्जितान् मही महत्यो प्रायेताम् सर्वसः पालयेताम् सुविताय सुगताय मातरा मातरी सर्वस्य मातृभूते । किंच उपाः उरउन्ती तमांसि विवासयन्ती अप याधताम् कर्मानभावं प्रतिपद्यमाना अपनयत्वस्माकम् अघम् पापम् । किञ्च स्वस्ति सर्वप्रकारमविनाशम् अग्निम् माहवनीयादिकम् समिधानम् कर्मार्थम् सम्यग् दीप्यमानम् ईमहे याचामहे वयम् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० धावापृथिव्यौ अस्मान् अद्य अपापान्' महत्यौ रक्षेताम् सुखार्थम् मातरौ । तथा उपाः अपि उच्छन्ती अप याधताम् पापम् । अविनाशम् अग्निम् समिधानम् याचामहे ॥ ३ ॥ स्वर्गप्राप्त्यर्थमित्यर्थः, । हुयं न उस्रा प्रथमा सुदेव्यै रेवत् सनिम्यौ रेवती व्युच्छतु । आरे मन्युं दुर्बिदस्य धीमहि स्वस्त्य निं समिधानीमहे ॥ ४ ॥ इयम् । नः । उता । प्रथमा । सुऽदेव्यम् । रेवत् । सनिऽभ्यः । विर्ती । वि । उच्छतु । आरे । मुन्युम् । दुःऽविदस्य । धीमहि । स्वस्ति । अग्निम् । समऽधानम् । ईमहे ॥ ४ ॥ उद्गीथ० इयम् उमा यजमानभोगानाम् भवश्यायानां देवयागानां च उत्नाविणी', कांगभावप्रतिपक्या करीत्यर्थः, प्रथमा देवयागकालानां पूर्वा सुदेव्यम् शोभनं देवयोग्यं च रेवत् दृष्टादृष्टफल- लक्षणेन अस्मभ्यं दातव्येन धनेन तद्वत् । किं तत् । सामर्थ्याद् हि प्रधानयागकालत्वम् । देवेभ्यो ददातीति शेषः । नः अस्मभ्यम् सनिभ्यः दृष्टादृष्टफल लाभार्थमित्यर्थः, रेवती धनवती वि उच्छतु तमांसि विवासयतु उपाः । किञ्च आरे अस्मत्तो दूरे मन्युम् क्रोधम् दुर्विदनस्य दुर्धनस्य म्याख्यातार्थोऽयं पादः । धीमहि । पुरुषस्य आदरार्थं च पुनः पुनर्वचनम् ॥ ४॥ आ मूको. ५. अमुवि. २. इति '. ६. उषा मुफो. 'नमग्निम् मूको. ५. अवाचान् विम'; माराव ७. उमा मूको. ८. मास्ति दिए ९-९. नास्ति मूको, वि'.

·ऋग्वेदे समाये [थ, 446 घेहट० इयम भस्मभ्यम् उपा मुख्या सुदेवानामईम् ' यि उच्छतु धमयुक्तम् च भनमानेम्पो धनवती। दूर ग्रोधम् ' दुधनस्य नि धीमहि इति ॥ ४ ॥ प्र याः सिस्रते सूर्यस्य रश्मिभिज्योतिर्भरन्तीरुषप्तो न्युष्टिषु । भद्रा नो अद्य श्रासे व्युच्छत स्वस्त्यनि समिधानीमहे ॥ ५ ॥ प्र । या । सिस्रते । सूर्यस्य । रमिऽभि । ज्योति । भरती 1 उपस । विष्टिषु । भद्रा । न । अद्य । श्रासे । त्रि । हुन । सुस्ति । अग्निम् । सम्ऽऽधानम् । ईमहे ॥ ५ ॥ उद्गीथ० या उपस प्रमित 'प्र इत्येतत् सम् इत्येतस्य स्थाने । सगछते सूर्यस्य रमिमि सह ज्योति दीप्तिम् भात्मीयाम् ' भरती भरररपो विक्षिपन्त्य इत्यर्थ', व्युटिपु वमा वियासनवेलासु, ता उपस भद्रा न कल्याण्या अस्माकम् अद्य प्रधानयागाहनि अवसे वीरपंथम् भक्षार्थ वा वि उच्छत परोक्षरूपेण प्रान्तत्वादन प्रथमस्प स्याने मध्यम । ग्युरन्तु तमांसि विवासयन्त । वयमपि प्रसादात् एन्धकीयो स्वस्ति अमिम् समिधानम् ईमहे ॥५॥ घेवट० प्र सिस्रते या सूर्यस्य रश्मिभि सह ज्योति भरती मात्मनो प्युरने, सा यूय भजनीया अस्माकम् अथ मनाय वि उच्छत ॥५॥ 'इति सप्तमाप्टक अष्टमाध्याय पष्ठी वगं'। उपसः अच सन्धधना उपस - अनमीवा उपस आ चरन्तु न उढनयो जिहता ज्योतिपा बृहत् । आयुक्षातामश्विना तूतुजि रथ स्वस्त्यग्निं समिधानमीमहे ॥ ६ ॥ अनमीवा । उपस । आ । चरन्तु । न । उत । अग्नय । जिहताम् । ज्योतिपा । बृहत् । अर्युक्षाताम् । अश्विनौ । तृतुजिम् । रयम् । स्वस्ति । अग्निम् । सम्ऽऽधानम् । ईमहे ॥ ६ ॥ उद्गीथ० अनमीवा अरोगा उपस आ चरतु मागच्छन्तु न अस्माकम्, कार्यमिति शेप । अमय च माहवनीयादय उत् निहताम् उच्छन्तु ज्योतिषा ज्वालालक्षणेन बृहत् नृतीयार्थे प्रथमैषा । लुग का तृतीयाया । बृहता । दवयागार्थमुज्ज्वलितेषु यतिपु आ(1) अयुक्षाताम् मादुपसर्गश्रुत (१) योग्यक्रियापदाध्याहार कार्य । भस्मद्यज्ञम् आगन्तु ' युवाम् अश्विनी तूतुजिम् क्षिप्र शीघ्रगमनम्" रथम् रासभाभ्याम् । दवयागे सन्निवृत्त स्वस्ति अमिम् समिधानम् ईमहे ॥६॥ वेङ्कट० अरोगा उपस आ चर तु अस्मान् । उत् गच्छन्तु च अग्नय' ज्योतिषा युक्ता । अश्विनी प क्षिप्रम् रथम् अयुक्षाताम् युङक्ताम्" ॥ ६ ॥ J वानाईम् वि' 'वानाय भ' 'वाना वि २ क्रोध मूको ३३ प्रेत्येव मूको मूको ५ मीयात मूको ६६ पयर्थ विरार पत्य भ, कल्याणा मूको. नास्ति मूको दरयु'वि' अ गच्छन्तु मूको शीप्रमाग मूको १३ भाग्नेय मूको १४ युवाम् वि यु ताम् वि', ग्रुटितम् भा ४ खानेन या मूको ७ ८ ·३३९१ दशमं मण्डलम् सू ३५, मं] असि । श्रेष्ठ नो अद्य सवितर्वरेण्यं भागमा सुंव स हि रत्नधा असि । रायो जनित्री धिषणामुप ब्रुवे स्वस्त्यग्निं संमिधानीमहे ॥ ७ ॥ श्रेष्टम् । नः । अद्य । सवितः । वरेण्यम् । मागम् । आ । सुत्र । सः 1 हि । रत्नऽधाः । रायः । जनित्रीम् । धिषणाम् । उप । ब्रुवे । स्वस्ति । अग्निम् । सम्ऽडधानम् । ईमहे ॥ ७ ॥ उद्गीथ० श्रेष्ठम् प्रशस्यतमम् नः अस्मदर्थम् अद्य हे सवितः! वरेण्यम् वरणीयं च भागम् भजनीय च देवमनुप्याद्युपभोगाई धनम् आ सुव अभ्यनुजानीहि, देहीत्यर्थः । कस्मादेवमुच्यते'। यस्त्वम् अस्माभिरथितः, सः त्वम् हि यस्मात् रतधाः असि धनानां दाता संविभक्ता भवसि सर्वस्मै। उक्त च मन्त्रान्तरे 'विभक्तारं हमामहे वसोश्चित्रस्य राधसः। सवितारं नृचक्षसम्' (ऋ १,२२,७ ) इति । इममेव मन्त्रमधिकृत्य ब्राह्मणमपि भवति अस्मिन्नेवार्थे- 'तदेष सविता विभक्ताभ्यः प्रजाभ्यो विभजत्यप्योषधिभ्योऽपि वनस्पतिभ्यः' (माश १०,२,६,५ ) इत्यादिकम् । रायः धनस्य जनितीम् जनयित्रीम् उत्पादयित्रीम्' धिषणाम् सर्वदेवस्तुतिलक्षणां वाचम् उप अवे उपगम्य प्रवीमि, धनम् उक्तलक्षणम् भस्मभ्यं देहीति । किञ्च स्वस्ति अग्निम् समिधानम् ईमहे ॥ ७॥ वेङ्कट० "श्रेष्ठम् भस्मभ्यम् अद्य सवितः! वरणीयम् भागम् आ मुव । सः हि त्वम् रत्नधाः भवसि । धनस्य जनयित्रीम् धिषणाम् देवीम् उप स्तौमि ॥७॥ - - - पिपतु मा तदृतस्य प्रधाचनं देवानां यन्मनुष्याई अम॑न्महि । विश्वा इदुस्राः स्पति सूर्यः स्वस्त्यनिं समिधानीमहे ॥ ८॥ पिपर्तु । मा । तत् । ऋतस्य । प्रऽवार्चनम् । देवानाम् । यत् । मनुष्याः । अन्महि । विश्वाः । इत् । उताः । स्पट् । उत् । एति । सूर्यः । स्वस्ति । अग्निम् । सम्डधानम् । ईमहे ।। उद्गीथ० पिपतु ईप्सितार्थसम्प्रदानेन' पालयतु मा माम् तत् अतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा यथाभूतस्य गुणगणस्य सम्बन्धि प्रवाचनम् प्रकणोग्यन्ते देवतागुणाः अनेनेति प्रवाचनं स्तोत्रम् देवानाम् स्वभूतार्थाय वा यत् स्तोत्रम् मनुष्याः यजमानमनुष्या वयम् अमन्महि कर्तुं ज्ञातवन्तः कृतवन्त इत्यर्थः। विधाः इत् सर्वा 'उन्नाः रश्मीन् भोगानाम् उत्साविणी: वा स्तुती: स्पद 'स्पश बन्धने' इत्यस्य वा 'स्पश प्रहणश्लेषणयोः' इत्यस्य 'वा कियन्तस्यैतद्पम् । भात्मनि यमन् गृहन् क्षेपयन् वा उत् एति उद्गच्छति सूर्यः । स च माम् ईप्सितार्यसम्प्रदानेन पालयतु इति योज्यम् । स्वस्ति अग्निम् ममिधानम् ईमहे ॥ ८॥ पेट पालयनु माम् तत् सत्यस्य प्रबंधनम्। देवानाम् , यत् मनुष्याः घूमः। सर्वाः एष उपसः म्यान वगच्छन् या उत् एति सूर्यः। तत् इदम् ममृतम् इति ॥८॥ ५. उमार' मूको. ५५. नास्ति दि. ८.८. वास् लियोगिययाडपम् भूको. 1.न विम'. १. यदि २. हि मूको. ३. सवा मूको ७०. प्रोः रश्मिम् भोनाना उमावि मूको. ९. पारयनु मा बारम विभा पार वि. ..1.. स्व वि. १. रवितासमुको. ४४ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [भ७,भ,.. अद्वेपो अद्य वर्हिपः स्तरीमाण ग्राणां योगे मन्मनः साध ईमहे । आदित्यानां शमणि स्था भुरण्यसि स्वस्त्यनि संमिधानीमहे ॥ ९ ॥ अद्वेषः । अघ । बर्हिषः । स्तरीमणि । प्राणाम् । योगै । मन्मनः । साथै 1 ईमहे । आदित्यानाम् । शर्मणि । स्थाः । भरण्यास । स्वस्ति । अग्निम् । समाधानम् । मिहे ॥९॥ उद्गीथ० अद्वेषः भद्वेष्टारः प्रीता वयं देवानाम् अत्यन्तभक्ताः सन्त इत्यर्थः, अद्य यहिपः येदिनरणस्य स्तरीमणि स्तरणे सति प्राणाम् घ योगे' मभिपवाथ सोमैन' मह संयोग सति मन्मनः मननीयस्य माधे माधने करणे च सति ईमहे ईप्सितमर्थ याचामह देवान्'। किस आदित्यानाम् स्वभूते शर्मणि गृहे मण्डलाये यिमानाख्ये या स्थाः तद्भावापाया "स्थाता सन् त्वम् है मदीयान्तरारमन ! भुरण्यसि भुरण्यतिगतिकर्मा ( तु. निघ २, १४ ) । लोयडन लट्। भुरण्य' स्तुतिभिरुपगच्छ भादित्यान् स्तुहीरपथः । किस म्वस्ति अग्निम् समिधानम् ईमहे ॥ ९॥ बेङ्कट० देपवर्जितान् अघ बर्हिषः स्तरणे ग्राव्णाम् च योगे भभिलषितस्य' साधके याचामद्दे आदित्यान् । तेषाम् आदित्यानाम् सुपे तिष्ठन् कर्तग्यान् विष गरसि वा स्तोतः! इति ॥ ९॥ आ नो वर्हिः संधमार्दै वृहद्दिवि दे॒वाँ ईळे सादयां सप्त होतॄन् । इन्द्र मित्रं वरुणं सातये भग स्वस्त्य निं समिधानमीमहे ।। १०॥ आ । नः । बर्हिः । सधsमादै । बृहत् । दिवि । देवान् । ईळे 1 सादयं । सप्त । होर्तृन् । इन्द्रम् । मित्रम् । वरुणम् । सातयै । भगम् । स्वस्ति । अग्निम् । समाधानम् । ईमहे ॥१०॥ उद्गीथ० मा इत्युपसर्गः सादयेत्यनेन क्रियापदेन सह सम्बन्धयितव्यः न अस्मार्क स्वभूतं वेदिस्तरणम् बर्हिः बृहत् 'देवान् आ मादय' त्वं हे भने । कुत एतत् । इहाय देव्यं जनं पहिरा सादया वसो' (१,४५,९) इत्येवमादिप्याग्नेयेषु मन्त्रेषु भग्नरच्यमान- स्वात् । किमर्थम् • आसादयानि । सधमादे सहमादनाय सहभूतानां हांय तर्पणायेत्यर्थः। दिवि दी च बर्हिषि त्वयाऽऽसादितांश्च देवान् अहम् ईळे स्तौमि सप्त सप्तसङ्ख्याकान् होतॄन च इन्द्रम् मित्रम् वरुणम् भगम् च भासादय । किमर्थं चासादयानि"। मातये सर्वार्थलाभाय । किञ्च स्वस्ति अग्निम् समिधानम् ईमहे ॥१०॥ पेङ्कट० भाभिमुख्येन स्तौमि अस्माकं यझे, बर्हिः इति यज्ञनाम, सह यन मदन्ति, बृहति स्वपुरुपान् भासादय । .. ' मूको. २. सोमो मूको. ३. पयं देवान् गूको. ४.४. स्त स्थाता स मूको. ५. तुरस्य मूको. १. भभिवर्षि वि', अहिषि' वि; महिषतस्य अ'. ७. त्यानाम् मूको मूको, ९. देवाना सा मूको. ... किमुत्थम मूको. ... दयन्ति किमर्थम् मूको. ८. नास्ति ·दशमं मण्डलम् सू ३५, मं ११] दी देवान् । सादय तत्र सप्त वषट्कर्तृन् । इन्द्रादींश्च स्तौमि धनलाभाय इति ॥१०॥ 'इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये सप्तमो वगं॥ त आदित्या आ गता सर्वतातये वृधे नौ यज्ञम॑वता सजोपसः । बृहस्पति पूपणमश्विना भगै स्वस्त्यग्निं समिधानीमहे ॥ ११ ॥ ते । आदित्याः । आ । गत । सर्वतोतये । वृधे । न. । यज्ञम् । अपत । सऽजोषस । बृहस्पतिम् । पूषणम् । अश्विना । भगम् । स्वस्ति । अग्निम् । सम्ऽधानम् । ईमहे ॥ ११ ॥ उद्गीथ० ते आदित्या.! आ गत भागच्छत । किमर्थम् । सर्वतातये 'सर्वदेवात्तातिल' (पा ४,४,१४२) इत्येवमय' स्वार्थिक तातिल प्रत्ययः । सर्वस्मै, अस्मभ्यं यज्ञागभावाय । अथवा तनोते ताति शब्द' यज्ञसन्ततिवचन । सर्वयज्ञस तानाय विस्ताराय निर्विनेन निर्वर्तनायेत्यर्थ । आगत्य च सर्वप्रकारया वृद्धया वर्धनाय न. भस्माकम् यज्ञम् अवत रक्षत यूयम् हे सजोषस । समानप्रीतय । समानसेवना ' । बृहस्पतिम् पूपणम् अश्विना भगम् च देवम् , म इति शेष । किञ्च स्वस्ति अमिम् समिधानम् ईमहे ॥१॥ घेङ्कट० ते आदित्या ! आ गच्छत यज्ञार्थम् । वर्धनाय अस्माकम् यज्ञम् प्रति गष्ठत हे सङ्गता !। वृहस्पत्यादींश्च अविनाश' याचामहे ॥१॥ सुप्रवाचनम् सुष्टु तन्नो देवा यच्छत सुप्रवाचनं छुर्दिरादित्याः सुभर नृपाय्य॑म् पश्चै तोकाय तनयाय जीवसे स्वस्त्य ग्निं समिधानीमहे ॥ १२ ॥ तत् । न । देवा । यच्छत । सुऽप्रवाचनम् । छर्दि । आदित्या । सुऽभरम् । नृऽपाय्य॑म् पश्चै । तोकार्य । तनयाय । जीवसे । स्वस्ति । अग्निम् । सम्ऽडधानम् । ईमहे ॥ १२ ॥ अस्मभ्य हे देवा । यच्छत शोभन प्रवचनाईम्, अत्यन्तशोभनमित्यर्थ, छर्दि गृह दे आदित्या 1 मुभरम सुन्छु धारयित सुखनिवास सुसमृद वेत्यर्थ , नृपाय्यम् नृणा पातृ रक्षित सुसगुप्त चेत्यर्थ । किमर्थम् । पर तोकाय तनयाय सर्वत्र पटवर्थे चतुर्थी । पशूना पुत्रस्य पौत्रस्य अपत्यस्य च सर्वस्य भस्मदादिकस्य जीवरी सुखजीवनाय । किंच स्वस्ति अमिम् समिधानम् ईमहे ॥ १२ ॥ चेट० तत्। न देवा !१. प्र यच्छत सुप्रवाचनम् छर्दि गृहम् आदियाः! सुपूर्णम् ॥ नृणा रक्षकम् पश्च पुत्राय पौत्राय च जीवनार्थमिति ॥१२॥ उद्गीथ० तत् न - 1. नाति मूको. २. इति हवमय मूको. ३. शई विमा ५. वचन विम'. ५. निवर्तना' मूको १. नास्ति विमात दि'. .. विनाश मको. ८. :सवानि व मूको १. नास्ति वि'.. 1.1. नास्ति वि. ते दिम " मुगर्भ विभ', सम्पूर्ण नि'.

·भाग्येदेसमाप्ये [म ८,५८. विश्व अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वनयः समिद्धाः । विश्वे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥ १३ ॥ विश्वै । अद्य । मरुत । विश्चै । ऊती । विधे । भवन्तु । अमय । सम्ऽईदा । विश्व । न । देवा । अर्थसा । आ । गमन्तु । विश्वम् । अस्तु । द्रविणम् । वाजे । अस्मे इति ।। उदीथ० विश्वे सचे अद्य अस्मिन् प्रधानयागदिवसे मस्त. विश्वे स मरगणसहिता' देवगणा रद्रादप ऊती ऊत्या भवनेन' रक्षणेन निमिसेन विश्वे देवा न अस्माकम् अवमा रक्षणेन निमित्तेन आ गम भागच्छन्तु टाटभपात् मम्माक मरक्षणाधम् । आगतेपुर देयेषु विश्व सर्वे अमय भाइवनीयादय समिद्धा सन्दीप्ता भवन्तु कर्भिम् । मनिपु देवयागे च नित्ते देवप्रसादात् विश्वम् सर्वम् अस्तु भवतु दविणम् धनम् वाज असच अस्मे भगमासु ॥ ३॥ घेवट० 'सर्वे अद्य महत व्यासा रक्षणाय भवन्तु। विवे भवन्तु अग्नय च समिद्धा । सर्वे भस्मान् देवा रक्षणेन आ गच्छन्तु । विश्वम् अस्तु धनम् मन्नम् च भस्मासु ॥ ३ ॥ यं देवासोऽथ चार्जसातौ यं त्रार्यध्वे यं पिपृथात्यहः । यो वौ गोपीथे न भयस्य बढ ते स्पाम देववीतये तुरासः ॥ १४ ॥ यम् । देवास । अवैध । वाजेऽसातौ । यम् । । नायचे । यम् । पिपृथ । अति । अह । य । व । गोऽपीथे । न । मयस्य । वेद । ते । स्याम । देवऽवीतये । तरास ॥ १४ ॥ उद्गीथ० यम् यजमान मनुष्यम् है देवास ! अवथ रक्षय वाजसातौ समामे, यम् च मनुष्यम् नायधे आधिच्याधिक्षुत्पिपासादिभयात् पार यथ, यम् च मनुष्यम् पिपृथ कामै य च मनमानो मनुष्य व युप्माक सम्बन्धिनि गोपाये सोमपाने, युष्मत्पीताऽवशिष्ट सोम पीत्वेत्यर्थ , न भयस्य वेद पष्ठीभुते स्तोकमपि न जानातीत्यर्थ , 'ते स्याम देववीतये तुरास ! ॥१४॥ वेङ्कट० यम् हे देवा । रक्षय' समामे, यम् शत्रो जायचे, यम् अति पारयथ महस, व रक्षणे न भयं वेत्ति, वय च ते श्याम यज्ञार्थम् हे क्षिप्रा ॥४॥ 'इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये भष्टमो वर्ग'॥ - - - पूरयथ अति अह अतिनीय पापम्, ससारभयस्थ य [३६] 'लुशो धानाक ऋषि । विश्व देवा देवता । जगती उन्द , अन्त्ये त्रिष्टुभौ । उपासानफ्ता वृहती सुपेशेसा द्यावाक्षामा वरुणो मित्रो अर्यमा । इन्द्र हुवे मरुतः पर्पता अप आदित्यान् द्यावापृथिवी अपः स्वः ॥ १ ॥ ७ महद्गणा सहवा मूको .. अनेन मूको ३३. पुनरक्तम् वि. सूक्तम् विभ ४४. इति अध्रामिति ५ 'क्षत वि ६ वा वि. भव विक्ष ८८ नास्ति मूको ·दशम मण्डलम् उपासानता सू३६, मं] उपसानको । बृहती इति । सुऽपेशंसा । द्यावाक्षामा । वरुणः । मित्रः । अर्यमा । इन्द्रम् । हुवे। मरुतः। पर्वतान् । अपः आदित्यान् । द्यावापृथिवी इति । अपः । स्वर रिति स्वः ॥१॥ उद्गीथ० उत्तरं सूक्तम् 'उपासानक्ता' इति चतुर्दशचं धानाको लुशो ददर्श । राज्युषसो बृहती बृहत्यौ सुपेशसा सुरूपे यावाक्षामा द्यावापृथिव्यौ च वरुणः मित्रः अर्यमा च, अस्मभ्यं यज्ञाड्गभावाय आगच्छन्त्विति शेषः । किश्च इन्दम् हुवे भाह्वयामि मरुतः पर्वतान् च अपः च पयांसि' आदित्यान् च । द्यावापृथिवी आदरार्थ पुनर्वचनम् । महताऽऽदरेण द्यावापृथिव्यौ चं भावयामि । अपः यागकर्म प्रति स्वः 'सर्वान् भन्यांश्च देवान् ॥ १॥ वेङ्कट० नक्तोपासौ बृहत्यौ सुरूपे' द्यावापृथिव्यौ मित्रावरुणौ अर्थमा च तान् इमान् इन्द्रम् च हयामि, मरुतः पर्वतान् अपः च, तथा आदित्यान् द्यावापृथिग्यो भातरिक्षम् सर्व च इति । पुनः द्यावापृथियोः ग्रहण पूरणार्थम् इति ॥१॥ योश्च नः पृथिवी च प्रचेतस ऋतावरी रक्षतामहसो रिपः । मा दुर्विदवा निऋतिर्न ईशत तद् देवानामवों अद्या वृणीमहे ॥ २ ॥ यौः । च । नः । पृथिवी । च । प्रऽचैतसा । ऋतरी इत्यृतऽवरी । रक्षताम् । अंहंसः । रिपः । मा । दुःऽव॒दत्रा । निःऽऋतिः । नः । ईशत । तत् । देवानाम् । अवः । अद्य । वृणीमहे ॥ २ ॥ उद्गीथ० यौः च पृथिवी च प्रचेतसा "प्रवृद्धप्रज्ञाने ऋतावरी' सत्यवत्यो उदकवत्यौ वा नः भस्मान् रक्षताम् पालयताम् अंहसः पापात्' रिषः हिंसितुश्च सकाशात् । किंच दुर्विदत्रा कुत्सितज्ञाना कुरा नितिः निमंतिम॑त्युदेवता नः अस्माकम् मा ईशत ईश्वरी मा भूत् । किंच 'यत् असाधारणम् तत् अवः रक्षणम् अन्नं वा देवानाम् देवतानां स्वभूतम् अद्य प्रधानयागानि वृणीमहे प्रार्ययामहे देवान् ॥ २ ॥ पेङ्कट० द्यौः च भामान् पृथिवी च सुमती यज्ञवत्यौ रक्षताम् भाहन्तुः शम्रोः। मा च कुत्सित- ज्ञाना दुर्बुद्धिः निईति.' इति (1) अस्माकम् ईशिष्ट । तत् देवानाम् रक्षणम् अय वृणीमहे ॥२॥ विश्वस्मान्नो अदितिः पात्वहसो माता मित्रस्य वरुणस्य रेवतः। स्वर्वज्ज्योतिरवृकं नशीमहि तद् देवानामयों अद्या घृणीमहे ॥ ३ ॥ विश्वस्मात् । न. । अदिति. । पातु । अहंसः । माता । मित्रस्य । वरुणस्य । रेवतः । स्वाऽवत् । ज्योतिः । अवकम् । नशीमहि । तत् । देवानाम् । अवः । अद्य । वृणीमहे ॥ ३ ॥ अस्मिन् परी विभ. ..पतन् विपतर वि''. २.२. सनिय व मूछो. ३. मुहरे दिम ज्ञानेनमः ५.५ अंमम्म बावन् मूको. ६.१. या स्वागे मूको. • त निवि', मास्ति''. ८.ति मा भ'; म् वि.

·रावेद भाष्ये [अ५, म. उद्गीथ० विश्वस्मात् सर्वस्मात् नः भस्मान् अदितिः पातु रक्षतु अंहसः पापात् माता जनयित्री'। कस्य । मिनस्य वरुणस्य रेवतः धनवतः, सामयाद् अन्यस्य प देवगणस्य माता। मियावरणयोः मातृत्वस्यपदेशोऽदितः' योग्यस्वाप्रियरवादिना केनापि सम्बन्धेनेति द्रष्टग्यम् । 'अदित्या देव्या पालितान सन्तो वयम् म्वर्वत् स्वरित्यग्र धोरुच्यते । घुमत् गुस्थानमित्यर्थः, ज्योतिः मादित्याख्यम् अकम् 'कुक वृक आदाने'। निजेन निरतिशयेन ऐश्वर्यण युक्तरवाद् अन्यतः कस्यचिदर्थस्य अनादातृ नशीमहि 'नश पलायने' पलायनं घ 'शीघ्र परामुखगमनम्। पराङ्मुसा गच्छेमेत्याशास्महे । किस तत् देवानाम् अवः अद्य वृणीमहे । भादराय पुनवंचनम् ॥३॥ वेट० विश्वस्मात् भस्मान अदितिः' रक्षतु पापात् माता मिग्रावरुणयोः धनवतोः । सर्वज्योति। वृकरहितम् प्रामुमः ॥ ३ ॥ - ग्रावा वदन्नप रक्षांसि सेधतु दुष्ष्वप्न्यं निति विश्वमत्रिणम् । आदित्यं शर्म मरुतोमशीमहि तद् देवानामवों अद्या घृणीमहे ॥ ४ ॥ प्रावो । वदन् । अप । रक्षासि । सेधतु । दुःऽस्वप्न्यम् । निःऽतिम् । विश्वम् । अत्रिणम् । आदित्यम् । शर्म । मरुताम् । अशीमहि । तत् । देवानाम् । अर्थः । अद्य । वृणीमहे ।। ४ ॥ उद्गीथ० प्रावा अभिपवमावा वदन् सोमाभिषवशन्दं कुर्वन् अप सेधत अपगमयतु रक्षासि यज्ञविध्वं- सकानि, दुःस्वप्न्यम्' दु:स्वः भवम् 'अनिष्टं च अपगमयतु, नितिम् मृत्युदेवतां च विश्वम् सर्व च अत्रिणम् भदनशीलं सरीसृपश्चापदप्रेतपिशाचादिकम् अपगमयतु । ग्राव्णा अपनीतेषु च तेषु निर्विन नियुत्ते यजे आदित्यम् भादित्यानां स्वभूतम् शर्म गृहं विमानाख्यम्' मरुताम् च स्वभूतम् अशीमहि प्राप्नुयामेत्याशास्महे। किस तत् इत्यादि व्याख्यातार्थम् ॥ ४॥ बेङ्कट. प्रावा अभिषवशन्द कुर्वन् अप सेधातु रक्षासि दुःस्वप्ननिमित्तम् निर्ऋतिम् विश्वम् च भदनशीलम्। मादित्यानां स्वभूतं सुखम् मरुताम् च अशीमहि ॥४॥ एन्द्रो वर्हिः सीदतु पिन्वतामिळा बृहस्पतिः सामभिक्को अर्चतु । सुप्रकेतं जीवसे मन्म धीमहि तद् देवानामवो अद्या घृणीमहे ॥ ५ ॥ आ । इन्द्र । बर्हिः । सीदतु । पिन्वताम् । इळां । बृहस्पतिः । सामऽभिः । ऋकः । अर्चतु । सुऽप्रकेतम् । जीवसे । मन्म 1 धीमहि । तत् । देवानाम् । अवः। अद्य । वृणीमहे ॥ ५ ॥ उन्नीथ० इन्द्रः अस्मदीयं वेदिस्तरणम् पहिः आ सीदतु कर्मागभावाय आगच्छतु । तश्च इन्द्रेण आसादितम्" बर्दिः पिन्वताम् वृष्टया सिञ्चतु इळा माध्यमिका याक् स्तनयित्नुलक्षणा । बृहस्पतिः .. जनयित् वि', जननौयित्री वि' अ, २. देशोतादिले: मूको. ३-३, आदित्या बदः मूको. नास्ति मूको. ५. 'ति मूको. ६. वाचाम् वि''. ७. दुःस्वप्नदुःस्वप्न्यं मूको. ८-८. अनिश्च भूको. ९. पीवानाख्यम् वि', पीनवानाख्यम् विभ'. १०. धनम् मूको.

·सू३६, मं ६] दशमं मण्डल घ इन्द्रस्य पुरोहित ऋक स्तुतिमान् प्रस्तोता वा सामभि गीयमानै तद्वन्तम् इन्द्र, तत्रोपविष्ट सर्वत्र वा पूजयतु प्रस्तोत्रात्मना स्थित सन् । वयमपि मुप्रक्तम् सुप्रज्ञानम् भक्लिष्टत्वात् सुप्रबोधम् जीवसे अस्माकम् इह परत्र च सुखनीवनाय मम मननीय स्तुति जातम् धीमहि इन्द्रस्य बुद्धौ निधीमहि स्थापयाम , स्तुम इत्यर्थ । किंच यद् असाधारणम् तत् अव रक्षणम् मन्न वा देवानाम् स्वभूतम् अद्य अस्मिन् प्रधानयागाहनि वृणीमहे प्रार्थयामहे ॥७॥ घेङ्कट० आ सीदतु इद्र यहि । पिवताम् इळा धन दुग्धाम् । बृहस्पति सामभि गीयमानै पूजयतु अस्मान् स्तुतिमान् । सुप्रज्ञानम् जीवनार्थम् मननीयम् धनम् नि धीमहि ॥ ५ ॥ *इति सप्तमाष्टक अष्टमाध्याये नवमो वर्ग' ॥ दिविस्पृशं यज्ञमस्मार्कमश्विना जीराधरं कृणुत सुम्नामिष्टय । प्राचीनरश्मिमाहृतं घृतेन तद् दे॒वानामवौं अद्या वृणीमहे ॥ ६ ॥ दिविऽस्पृशम् । य॒ज्ञम् । अस्माकम् । अश्विना । जीरऽघरम् । कृणुतम् । सुम्नम् । दृष्टय । प्राचीन रश्मिम् । आऽहुतम् । घृतेन । तत् । देवानाम् | अब । अध। वृणीमहे ॥ ६ ॥ उद्गीथ० दिविस्पृशम् दिवि स्प्रष्टार दिव प्रति गन्तारमित्यर्थ , यज्ञम् अस्माकम् स्वभूत हे अश्विनौ । जीराध्वरम् जीरमिति क्षिप्रनाम (तु निघ २,१५)। मध्वरमिति ध्वरति हिंसाकर्मा । नम् प्रतिपिद्धौ। क्षिप्र रक्षोभि अहिंसित चेत्यर्थ , कृणुतम् कुरुतम् मुम्नम् मुखम् इह परन घ सुखसाधनमित्यर्थ । किमर्थ कुरतम् । इष्टये देवयागार्थम् । प्राचीनरश्मिम् देवान् प्रति गतान प्रत्यरश्मिम् देवाभिमुखम् इत्यर्थ , आहुतम् मर्यादया यावदर्य हुतम् पृतेन भाग्येन । किंध तत् देवानाम् अव अद्य वृणीमहे ॥ ६॥ येइट० दिदि स्प्रष्टारम् यज्ञम् अस्माकम् अश्विनौ' पुरतम् । तथा क्षिा यनम् पृणुतम् सुखम् ध भभिरपितसिद्धयर्थम् । प्राचीनरश्मिम् च अग्निम् आहुतम्" घणुसम् पृतेन ॥ ६ ॥ उप ह्वये सुहवं मारुतं गणं पावकमृष्यं सरयाय शंशवम् । रायस्पोप सौश्रवसाय धीमहि तद् देवानामौ अद्या ऍणीमहे ॥ ७ ॥ टप 1 हये । सुऽहम् । मारुतम् । गुणम् । पारफम् । ऋष्यम् । सग्याय । शमऽमुतम् । राय । पोर्पम् । सौश्रवसायं । धीमहि । तत् । देवानाम् । अ । अघ। पृणीमहे ॥ ७ ॥ उहीय. उर छग उपगम्यादयामि - क्षम्मान प्रत मान नादानम् मानम् गगम् माता ९ २ मा मूको. ३. पूर्व मि. ४.४. नास्ति को १.वि मूको पवमानाई' मूगो ८ देशमुम्पनिमार .

·३३९८ म्वेद सभाध्ये [भ , अ ८ व १०. समूहम् पावकम् शोधयितारम् प्वम् महान्तम् । किमर्थम् । सरयाय स्तुत्यरवस्तोतृत्वेज्यत्व. यदृत्वलक्षणाय सरिभावाय । शभुवम् स्वगादिसुखस्य भावयितारम् राय धनस्य पोषम् पोष्टारम् । भागत च सन्तम् सौश्रवसाय शोमन श्रनो यस्य स सुश्रया सुकीर्ति स्वसो वा, तस्य भाव सोश्रवसम्, तस्म सौशवमाय सुकीर्तित्वाय स्वछत्वाय धीमहि भा' कर्मपरिसमासे धारयाम । किस तत् देवानाम् इति ग्याख्यातायं ॥.॥ पेट्वट० 'उप हये स्वाद्वानम् मारुतम् गणम् शोधकम् दर्शनीयम् सत्यसिद्धयर्थम् सुवस्य भावयितारम् । धनस्य छ' पोपम् 'मौनवसाय वपम्। धीमहि । सौयस कीर्ति ॥ ७ ॥ वेत्यर्थ, अपां पे जीवधन्यं भरामहे देवाव्य सुहबमध्यरश्रियम् । सुरश्मि सोममिन्द्रियं यमीमहि तद् दे॒वानामवो अद्या घृणीमहे ॥ ८ ॥ अपाम् । पेरुम् । जीवऽधन्यम् । भरामहे । देवऽअन्यम् । सुऽहम् । अघरऽश्रियम् । सुऽरश्मिम् । सोमम् । इन्द्रियम् । यमीमहि । तत् । देवानाम् । अ । अद्य । वृणीमहे ।। ८ ॥ उद्गीथ० अपाम् उदकाना' वसतीवर्यकधनारूपाणा वा भपाम् पेरुम् पातार पारयितार पूरयितार वा जीवधन्यम् जीवाना वर्धयितार प्रीयितार या भरामहे हराम पत्नीशालातो हविर्धान प्रति प्रापयाम द्युतो वा अस्मयज्ञ प्रति प्रापयाम देवाव्यम् देवान् प्रति माहारत्वेन' गन्तार देवाना प्रिय तर्पयितार वा मुहबम् स्वाहान मुस्तुतिं वा अध्वरश्रियम् यज्ञस्य विभूतिभूतम् भगभावप्रतिपत्त्याऽऽश्रयितार' वा मुरदिमम् शोभनाशुम् सोमम् ओषधिरूप देवतारूप च इन्द्रियम् वीर्यचन्तमित्यर्थ । प्रापित च सन्तम् यमामहि 'यमु बन्धने'। कर्मणि भात्मनि वा निबध्नीम धारयाम इत्यर्थ । किन तत् देवानाम् इत्यादि ॥८॥ पेट० अपाम् रक्षकम् जीवध यम् धन्या यस्मिन् जीवा तम् भरामहे देवानां तर्पयितारम् मुहवम् यज्ञश्रियम् । सुर दिमम् सोमम् याचामहे इन्द्रियम् ॥ ८ ॥ सनेम तत् सुसनिता सनि भियं जीवा जीवना अनागसः । ब्रह्मद्विपो विष्वगेनौ भरेरत तद् दे॒वानामवौ अद्या वृणीमहे ।। ९ ।। सनेम । तत् । सुऽसनिता । सनिलेऽभि । वयम् । जीवा । जीवsपुत्रा । अनागस । ब्रह्मऽद्विप 1 विष्वक् । एन । भरेरत । तत् । देवानाम् । अव । अद्य । वृणीमहे ॥ ९॥ उद्गीथ० सनेम स्तुत्या यागेन च सम्भजेमहि तत् देवजातम् मुसनिता शोभनेन सम्भजनेन परया भक्त्या इत्यर्थ , स नेवमि ऋत्विक्पुनपौत्रादिभि सह वयम् जीवा सुख जीवन्त १. नास्ति मूको, २-२. नास्ति वि'. ३. नास्ति विभ ५ आइ मूको ६ 'शयिता दिक्ष, ५-४ नास्ति वि. 1वयवम् ·अनागसः सू ३६, मै १.] देशर्म मण्डलम् इत्यर्थः, जीवपुत्राः सुखं जीवत्पुत्राश्वेत्यर्थः, कर्मवैगुण्यजनितापराधवर्जिताश्चेत्यर्थः । किश्च ब्रह्मद्विषः ब्राह्मणानाम् अस्माकं देवयागप्रवृत्तानां द्वेष्टारः अयज्वानः विष्वक् विषुशब्दो 'नानावाची । अञ्चतिरत्र गत्यर्थः । नानाऽश्चित अनेकधा विसर्तृ इत्यर्थः, एनः पापम् भरेरत 'दुभृत धारणपोषणयोः'। आत्मनि धारयन्तु पुष्णन्तु वेत्येतद् क्षाशास्महे वयम् । किञ्च तत् देवानाम् इत्यादि ॥९॥ वेड्यूट० भजेमहि तत् शोभनेन भजनन सनित्वभिः सम्भक्तृभिः पुत्रपौत्रैः सह वयम् जीवन्तः जीवपुत्राः च अपापाः । ये ग्राह्मणान् द्विषन्ति ते नानाञ्चनम् एनः धारयन्तु। यय रक्षणं सनेम इति ॥९॥ ये स्था मनोर्यज्ञियास्ते शृणोतन यद्वी देवा ईमहे तदातन । जैत्र क्रतु रयिमद्वीरवद्यशस्तद् देवानामवो अद्या घृणीमहे ॥ १० ॥ ये । स्थ । मनौ । यज्ञियाः । ते । शृणोतन । यत् । वः । देवाः । ईमहे । तत् । दातन । जैत्रम् । कर्तुम् । रयिमत् । वीरऽवत् । यशः। तत् । देवानाम् । अवैः । अद्य । वृणीमहे ॥ १० ॥ उद्गीथ० ये यूयम् स्थ भवथ मनोः मनुष्यस्य यज्ञियाः यज्ञाः' यज्ञसम्पादिनो पा, ते यूयम् शृणोतन शृणुत अस्मदीयां स्तुतिम् . इवीपि च भक्षयत सामात् । श्रुत्या भक्षयित्वा च यत् सुखसाधनं स्वर्गादिकं च यः युष्मान हे देवाः। ईमहे याचामहे, तत् सुखमाधनम् भरमभ्यम् ददातन' दत्त यूयम् । किश जैत्रम् सर्वार्थानां जेतारम् ऋतुम् कर्म श्रौतं स्मात घ प्रज्ञा पा रयिमत् धनसंयुक्तम् वीरवत् अपत्यसहितं च यशः, दत्तेत्यनुवर्यम् । किश तत् देवानाम् इत्यादि ॥१०॥ पेङ्कट० ये भवय मनुष्यस्य यज्ञियाः, ते' शृणुत । यत् वः देवाः। याचामदे, तत् प्रमण्यत जयशीलम् प्रज्ञानम् धनपुनयुक्तम् च यशः ॥ १०॥ 'इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याय दशमो वर्ग:'। । महद्य महतामा घृणीमहेऽवौ देवानां वृहतामनुर्वणाम् । यथा वसु वीरजात नामहे तद् दे॒वानामयो अद्या पृणीमहे ॥ ११ ॥ महत् । अप । महताम् । आ । वृणीमहे । अवः । देवानाम् । वृहताम् । अनर्पणाम् । यो । यसु । वीरऽजातम् । नामहे । तत् । देवानाम् । अयं. । अध। यूशीमटे ॥ ११ ॥ उदीप० महत् अपरिमितम् भय भस्मिनहनि मदनाम् अपरिमितगुगानो भूतम् भागोर ४. मनम् सिम'. .. 'मिः मूको. . नपा .... मानि। 1. नानापराया मको. ६. ५. परमूको. ९.९. मास्ति मूको.

·३४०. ऋग्वेदे सभाष्ये [१ ७, ८, व ११. मर्यादया याचदर्थ प्रार्थयामह अवः रक्षणम् असं वा देवानाम् गृहताम् ययसा वृद्धानां सृष्टिकाले' उत्पनत्वात् अनर्वणाम् 'मप्रस्तानाम् भाश्रिततया' मन्य प्रति अगतानां स्वतन्या- णामित्यर्थः। यथा वसु धनम् धीरजातम् अपत्यजातं च प्रति नशाम शीघ्र प्राप्नुपाम, तथा च देवाः कुर्वन्तु' इति शेषः। किश तद् देवानाम् इत्यादि ॥१॥ घेवट. ० महताम् आ गीमहे महत् रक्षणम् देवानाम् यूहितानाम् भरपृतानाम् , यथा धनम् भपत्यज्ञातम् च नशामहे ।। 1॥ । महो अमेः समिधानस्य शर्मण्यनांगा मित्र वरुणे स्वस्तये । श्रेष्ठ स्याम सवितुः सीमानि तद् देवानामवो अद्या घृणीमहे ॥ १२ ॥ महः । अग्नः । समाधानस्य । शर्मणि । अनागाः । मित्रे । यरुणे । स्वस्तये । श्रेष्टै । स्याम । सवितुः । सीमनि । तत् । देवानाम् । अवैः । अद्य । वृणीमहे ॥ १२ ॥ उद्गीथ० महः महतः अमेः समिधानस्य 'सम्यग् दीप्यमानस्य' स्वभूते सर्मणि गृहे विमानारपे ठे अतिशयन प्रास्ये स्याम भवेमेत्याशास्महे । अनागाः स्यामेत्यनेन सामानाधिकरण्याद् वचनम्यत्ययः। भनागसः फर्मवैगुण्यननितापराधर्मिता ययम् मित्र वरुणे पष्टय सप्तमी उभयत्र । मित्रस्य वरणस्य च शर्मणि श्रेष्ठ स्याम । किमर्थम् । स्वस्तये फ्ल्पान्तावस्थायित्व- रक्षणाय' भग्निाशिस्वाय । सवितुः सवीमनि प्रसवे अभ्यनुज्ञायां सत्यां देवन मविप्राऽभ्य- गुज्ञाता सन्तो वयमित्यर्थः । कि तत् देवानाम् इत्यादि ॥ १२ ॥ वेङ्कट० महतः अग्नेः समिध्यमानस्य सुखे स्थाम, भनागसश्च मिनावरणयोः अविनाशाधम् , छे स्याम सवितुः च प्रसवे ॥ १२ ॥ ये सवितुः सत्यसवस्य विश्वे मित्रस्य॑ ते वरुणस्य देवाः । ते सौभगं धीरवद्रोमदप्नो दधातन द्रविणं चित्रमस्मे ॥ १३ ।। ये । सवितुः । स यऽसवस्य । विश्वै । मित्रत्वं । व्रते । बरुगस्य । देवाः । ते । सौभगम् । धीरऽवत् । गोऽत् । अप्नं । दातन। द्रविणम् । चित्रम् । अस्मे इति ॥ १३ ॥ उदीथ० ये भवन्तः विश्वे देवाः सवितु. सत्यसवस्य अविसंवाद्यभ्यनुज्ञानस्य मित्रस्य वरुणस्य च व्रते कर्मणि अभ्यनुज्ञानलक्षण, वर्तन्त इति शेषः, ते यूयं हे देवाः! एतैः सवित्रादिभिः अभ्यनुज्ञाता सन्त, सौभगम् सुभगत्वम्' वीरवत् पुनादिमनुष्यसहितम् गोमत् गोसहितं च अप्रः कर्म च यज्ञरूपं वा दधातन धत्त, द्रविणम् धनं च चित्रम् अस्मे अस्मभ्यम् ॥ १३॥ . .. श्रृष्टि मूको २-२. अप्रत्यानायामाश्रिततया विभ', 'नाश्रित्यतया वि'. ३. कुर्वनि मूको. ३-४. पदीय वि', ...दीप्य विभ'. ५ यपोनव्य मूको. चर्मणि श्रेष्ठस्यामकमर्थम् मूको. ७. कल्पाक-पाव मूको. ८८. अपिसवाय मूको ९. गले मूको. १.. पूनादिमनुष्यादि' मूको.

·सू३६ मै १४] दशम मण्डलम् ३४०१ येङ्कट० ये सवितु सत्यप्रसवस्य विश्वे मित्रावरणयोश्च कर्मणि भवन्ति देवा , ते यूय सौभाग्यम्' वीरयुक्तम् पशुयुक्तम् च कर्म प्रयच्छत, द्रविणम् च पूजनीयम् अस्सम्यम् ॥ १३ ॥ सविता पश्चातात् सविता पुरस्तात् सवितोत्तरात्तात् सविताधरात्तात् । सविता नः सुवतु सर्वतांति सविता नौ रासतां दीर्घमायुः ॥ १४ ॥ सविता । पश्चातात् । सzिता । पुरस्तात् । सविता । उत्तरात्तात् । सविता । अधरात्तात् । सविता । न । सुस्त । सर्वऽतातिम् । सविता । न । रासताम् । दर्धिम् । आयु ॥ १४ ॥ उद्गीथ० सविता देव मादित्यानाम् अन्यतम पश्चातात् अस्माक पश्चिमत, स्थित इति शेष । सविता एव पुरस्तात् पूर्वतन स्थित । सविता एव उत्तरात्तात् उत्तरतश्च स्थित । सविता एव अधरात्तात् भधरतश्च स्थित । एवम् उपरिष्टात् दक्षिणतश्च स्थित । सविता न अस्माकम् सुक्तु अभ्यनुजानातु । किम् । सर्वतातिम् । सविता न रासताम् ददातु दीर्घम् आयु ॥ १४॥ येङ्कट० सर्वाभ्यो दिग्भ्य सविता अस्माकम् सर्वम् प्रसौतु । सविता न प्रयच्छतात् दीर्घम् आयु इति ॥ १४ ॥ इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याय एकादशो वर्ग॥ अस्मभ्यम् ३ - [३७] सौर्योऽभितपा मपि । सूर्यो देवता । जगती छन्द , दशमी त्रिगुप् । नौ मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तहृतं संपर्यत । दुरेशै दे॒वाताय केतवे दिवस्पुरगय सूर्याय शंसत ॥ १ ॥ नम । मित्रस्य । वरुणस्य । चक्षसे । मह । देवार्य । तत् । ऋतम् । सपर्यत । दुरेऽदशै । देवऽजाताय । केतवे । दिव । पुत्राय । सूर्याय । शसत ॥१॥ उद्गीथ० उत्तर सूकम् 'नमो मित्रस्य' इति द्वादशचं सौर्य सौर्योऽभितपा ददर्श। 'नम मित्रस्य' 'समानमर्तृकयो पूर्वकाले' (पा ३४,२१) इति वचनाद् भन्न कृरवेत्यभ्याहार्यम् । नमः कृत्वा । कस्मै । सामथ्यात् सूयाय । उत्तराश्च सवा सादर्यचतुर्य सपर्यत शससत्येताम्या क्रियापदाम्या सम्बन्धयितव्या । मित्रस्य वरुणस्य चक्षस नेहमयेन चधुपा द्रष्टे दवाय देवाय द्योतनारम काय, घृष्टयादिदानाद्वा। दूरदृश दूरे दृश्यमानाय दवनाताय देवात् प्रतापते सकाशाद् उत्पञ्चाय केतवे प्रशानसावाय दिवस्पुत्राय दिवि भह यहनि जायमानरबाप्त दिवस्पुत्रभूताप सूर्याय मूर्याख्याय* महाशब्दोऽन महाववचन । तज्दाते याम्दोऽध्याहापं । तत् ऋतम् सर्पयत ४ सूर्याय मूको ३.३. नास्ति मूको. 1. 'ध्य विमा. २ नास्ति वि. मूको. १. सपर्यतमत्र मुको ·३४०२ ऋग्वेदे सभाध्ये [भ , म८५. मातशब्दश्चात्र यज्ञवचन । सपर्यतिरपि परिचरणकर्मा। परिचरणेन चानानुष्ठान एक्ष्पते । यो महान् अपरिमितगुणो यज्ञ तम् भनुतिपत यूय हे ऋमिज ! इत्यर्थ । शस्त्राणि च शंसत । नमस्कारपूर्वक याग स्तुति च सूर्यस्य दुरतेत्यर्थ ॥१॥ बेट० अभिवपा सौय: । नम मियावरणयोः द्रष्टे' महते देवाय । तत् तम् कर्म पूजयत । दूरे सन्तमपि पश्यते देवेषु जाताय प्रज्ञापकाय दिव पुत्राय सूर्याय शसत स्तुतिम् ॥1॥ सा मी सत्योक्तिः परि पातु विश्वतो द्यावा च यत्र ततनन्नहानि च । विश्वमन्यानि विशते यदेति विश्वाहापो विश्वाहोदैति सूर्यः ।। २ ॥ सा । मा । सत्यऽउक्ति । परि । पातु । विश्वत । द्यावा । च । यत्र । ततनन् । अहानि । च । विश्वम् । अन्यत् । नि। विशते । यत् । एजति । विश्वाहा आपै ।विश्वाहा । उत्। एति। सूर्यं ॥२॥ उद्गीथ० सा, सूर्यस्य तनुरित्यध्याहार्यम् स्त्रीलिङ्गनिर्देशसामथ्यात् । मा माम् सत्योक्ति उच्यन्ते देवतागुणा अनया इत्युक्ति स्तुति । सा सत्या भविसवादिनी यस्या सा सत्योक्ति यपा- भूत गुणमाहिस्तुतिरित्यर्थ , परि पातु सरक्षतु विश्वत सर्वत्र', द्यावा च रश्मिलक्षणा दीप्ति महानि च यत्र यस्यां सूर्यमूतों ततनन् सतानि च विस्तीयांवस्थितानि इत्यर्थ । स्तुतिरेव केवला उत्तरार्धचै उपेता, नाशी । विश्वम् सर्वम् ' अ यन् अन्यद् भूत जातम् नि विशते विश्रमार्थम् उपविशति स्वपिति चेत्यर्थ, यत् भूतनातम् एजति गच्छति परिस्पन्दते । विश्वाहा सर्वदा आप सूर्यमण्डलस्था सर्वस्य व्यासारो वा उद्यन्ति । विश्वाहा सर्वदैव उत् एति ऊवं गच्छति सूर्यः श्रमाभावात् । आपश्च सूर्यश्च विधमा 'न निविशन्त' इत्यर्थ ॥२॥ वेङ्कट० सा• मा सत्योक्ति ५ परि रक्षतु सर्वत । द्यावापृथियो भहोरात्राणि च यस्मिन् देशे विततानि, सत्र स्थित सर्वम् अन्यत् भस्तमिते सूर्ये नि विशते, यत् कम्पते सर्वदा। भाप गच्छन्ति सर्वदा। उत् एति सूर्य । तदिद सत्यवचनम् इति ॥ २ ॥ रश्मय न ते अदैवः प्रदिवो नि चासते यदेतशेमिः पतरै स्थर्यसि । प्राचीमन्यदर्नु वर्तते रज उदन्येन ज्योतिपा यासि सूर्य ।। ३ ।। न ! ते । अदेव । प्रऽदिवे । नि । वासते । यत् । एतमि । पतरै । र्यसि । प्राचीनम् । अन्यत् । अर्नु । वर्तते । रज । उत् । अन्येन । ज्योतिपा । यासि । सूर्य ॥ ३ ॥ उद्गीथ० ते तव सूर्यस्य, समीप इति शेष , अदव देवादन्योऽसुरराक्षसादि । कीदृश , प्रदिव - यस्य मूको. २. नास्ति विम', द्रष्टे वि. ३ 'ध्याहार्य मूको ५ सिद्देश मूको ५ यत मूको ६ गतानि मूको ७ विस्तारि अवा मूको ८ सई सर्वम् मूको ९-१, निविशन्ते विभ', निनिविशन्ते वि. १०. स मूको. ११, सत्यस्योति वि १२. " विमा १३ कि मूको.

·सू३५, ४] दशमं मण्डलम् पुराणः चिरन्तनोऽपि भादिसर्गजः प्राजापत्योऽपि सन्नित्यर्थः । न नि वासते न निवसतिर मरणभयात् न तिष्टतीत्यर्थः । कदा। यत् यदा एतशेभिः अश्वैः आत्मीयैः हरित्संज्ञकै:२ पतरः पतनशीलः सह रथर्यसि मनवगतसंस्कारमेतत्पदम् । 'रथर्यतीति सिद्धस्तत्प्रेप्सुः। रथं कामयत इति वा' (या ६,२८) इति प्रच्छन्नावगमप्रदर्शनवाक्यम् । रथं हर्यसि रथीयसि इति वाऽवगमः, रथमिच्छसि योक्तुमित्यर्थः। किंचान्यत् चर प्राचीनम् प्रागञ्चितम् । प्राक्शब्दश्चात्र सामथ्यात् तिर्यगधोवचनः । तियंगधे मुखमित्यर्थः । अन्यत् रजः ज्योती रश्मिलक्षणं तव स्वभूतम् अनु वर्तते प्रदीपावित् भानुपूर्वी गच्छति । अन्येन ज्योतिषा रश्मिलक्षणेन उत् यासि ऊर्ध्व गच्छसि त्वं हे सूर्य।। कदम्बगोलकवत् तव मण्डलस्य अवस्था- मात् तिर्यगूलमधश्च स्वरश्मिजालेन व्यामोपीत्यर्थः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० न ते असुरो राक्षसो वा प्रस्नः कश्चित् समीपे नि वसति, यदा त्वम् एतशैः अश्वैः गमनं कामयसे । प्राचीनम् अन्यत् ज्योतिः उदकम् अनु वर्तते, अन्येन ज्योतिषा यासि सूर्य ! । यद्वा प्राचीनम् अन्यद् अनुवर्तते 'चन्द्राख्यं ज्योतिः', ततः त्वम् अन्येन सह उदेपीति ॥ ३ ॥ येन सूर्य ज्योतिषा बाधसे तमो जगच्च विश्वमुढ़ियपि भानुना । तेनास्मद्विश्वामनिरामनाहुतमपाीवामपं दुष्ष्वप्न्य सुव ॥ ४ ॥ येन । सूर्य । ज्योतिपा। वाधसे । तमः । जगत् । च । विश्वम् । उत्ऽयर्षि । भानुना । तेन । अस्मत् । विश्वाम् । अनिराम् । अनाहुतिम् । अप । अमीवाम् । अप।दुःऽस्वय॑म् । सुव ॥ ४ ॥ उद्गीथ० सूर्य। येन ज्योतिषा बाधसे रश्मिलक्षणेन बाधसे अभिभवसि तमः शार्वरं तिमिरम् , जगत् च संसारमण्डलं च विश्वम् सर्व प्रति उदियषि उद्गच्छसि भानुना, तेन ज्योतिषा अस्मत् भविद्यमानरतिम् अत्यन्ताप्रीति- भस्मत्तः विश्वाम् सर्वप्रकाराम् अनिराम् भनिरमणाम् अमीवाम् रोगजातिम् करीम् अनाहुतिम् अविद्यमाननाठराग्न्याहुतिं विशोषणकरीमित्यर्थः, अप सुव 'पू प्रेरणे'। अपप्रेरय अपगमय अपनाशयेत्यर्थः। दुःस्वप्न्यम् दुःस्वमभव च दोपम् अपसुव ॥ ४॥ घेकर० येन सूर्य। ज्योतिषा तमः बाधसे, येन च जगमम् सर्व स्वमनस्तम् उद्गमयसि भानुना, अप गमय इति॥४॥ तेन अस्मत्तः सर्वम् मधाभावम् भहोमम् रोगम् दुःश्वयम् च विश्वस्य हि प्रेषितो रक्षसि बृतमहैळयन्नुशरसि स्वधा अनु । यद्य त्वा सूर्योपत्रयामहे तं नौ देवा अनु मंसीरन ऋतुम् ॥ ५ ॥ । ५. 'मपमनु वि' ८. विशेषगरी 1. यवसति मको. २. हरिस मको. ३. व मको. १. जर मूको. वि'म'; दास्या ज्यो' वि. .. भनि रमागां मको. ९. करपार वि'. म'.

·। यश ३४.४ ऋग्वदे सभाष्ये [अ५,, ८११२. विश्वस्य । हि । प्रऽइपित । रक्षसि । व्रतम् । अहेळयन् । उत्ऽचरसि । स्वधा. अर्नु यत् । अघ । त्वा । सूर्य । उपनामहै । तम् । न । देवा । अनु । मसीरत । ऋतुम् ॥ ५ ॥ उद्गीथ० विश्वस्य सर्वस्य यजमानस्य हि यस्मात् प्रेपित. अभ्यर्थित इत्यर्थ, रक्षास विश्वसभ्य सकाशात् पालयसि । व्रतम् अहेळयन् अनुध्यन् उच्चरसि च खधाः अनु प्रातहों- माना पश्चात् , प्रातहोंमे निवृत्त इत्यर्थ । यत् यम्माच अद्य यागदिवसे त्या स्वाम् है सूर्य! उपद्रवामहे उपगम्य घूम. अभ्यर्थयामहे इत्यर्थ , तस्मात् अम्माकमपि' यज्ञ प्रातहोम र रक्षेत्यर्थ । तम् च मतुम् रक्ष । अर्थ मन यज्ञस्य प्रातहोमस्य च सम्बन्धि त्वया क्रियमाणम् देवा सर्व अनु मंसीरत त्वरप्रसादात् अनुमन्यन्ताम् अग्याघातेन वर्तन्ता अस्माक मित्यर्थ ॥५॥ वेङ्कट० सर्वस्य हि स्तुतिभि प्रेषित स्वम् रक्षसि कर्म। भोपयन च उद्गरसि हवींषि अनु। तथा सति यत् अय' त्वाम् सूर्य! उपयूमो याचामहे, तम् अस्माकम् देवा भनुमन्यन्ताम् ऋतुम् कर्मेति ॥५॥ वचः। - तं नो धााधिवी तन्नु आप इन्द्रः भृण्वन्तु मरुतो हवं वचः । मा शूनै भूम सूर्यस्य संदृशि भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि ॥ ६ ॥ तम् । न । द्यावापृथिवी इति । तत् । न । आपै । इन्द्रः । शृण्पन्तु । मरुतं । हव॑म् मा । शूनै । भूम । सूर्यस्य । सम्ऽदृर्शि । भद्रम् । जीवन्त । जरणाम् । अशीमहि ॥ ६ ॥ उद्गीथ० तम् नः अस्माकं स्वभूतम् हवम् आह्वानम् तत् च न वच स्तुतिलक्षण पावापृथिव्या आप च च मरुत च शृण्वन्तु सूर्येणाभ्यनुज्ञाता । किंच मा भूम वयम् । छ। शूने 'टुभोश्वि गतिवृद्धयो'। वृद्ध महति सामात् पापे दुखे घा तत्कायें । सूर्यस्य संदशि सदृष्टी अनुग्रहबुद्धौ वर्तमाना इत्यर्थ । किं तदि। भदम् कल्याण धर्म सुख वा तत्कार्यम् जीवन्तः वर्षशत प्राणान् धारयन्त जरणाम् जरा च शीमहि प्राप्नुयामेत्याशास्महे ॥ ६ ॥ घेङ्कट० तम् अस्माकम् हवम् तत् च स्तुतिवच धुप्रभृतय शृण्वन्तु । मा उपदवाय निर्धनत्वाय भवेम। सूर्यस्य सन्दर्शने करयाणम् जीवन्त चिरं जराम् अशीमहि भवेम इति ॥६॥ "इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये द्वादशो वर्ग.॥ अमृता विश्वाहां त्वा सुमनसः सुचक्षसः प्र॒जाव॑न्तो अनमीवा अनौगसः । उद्यन्त त्या मित्रमहो दिवे दिवे ज्योग्जीवाः प्रति पश्येम भूर्य ॥ ७ ॥ १. तस्मात् कमपि मूको. २५. यत् विभ', म यत् वि. १. रक्ष्ये रक्षायर्य: मूको. ३ अथ विभ, अर्थ वि'. ५. तु वि. ६. निबन्धनवाया विभ, निधनवाया वि. ७.७. नास्ति मूको.

·प्रनावन्त मनस्का भनागस अपापा सू ३७ म.] देशम मण्डलम् विश्वाहा । त्वा । सुऽमनस । सुऽचक्षस । पूजाऽन्त । अनमीवा । अनागस । उत्ऽयन्तम् । त्वा । मित्रऽमह । दिवेऽदिवे । ज्योक् । जीवा । प्रति । पश्येम । सूर्य ॥ ७ ॥ उद्गीथ० विवाहा सर्वदा त्वा त्वाम् यजेम वयमिति शेष । कीदृशा सन्त । सुमनस प्रीतियुक्त सुचक्षस सुशोभनचक्षुष पुत्रादिप्रनासहिताच अनमीत्रा भरोगाश्च कर्मवैगुण्यजनितापरावर्जिताश्च सन्त । किश दिवदिवे भहन्यहनि उद्य तम् उद्गच्छन्तम् त्वा त्वा हे मित्रमह ! मित्राणा यज्वना पूजयित १२ ज्योक चिरम् जीवा जीवन्त वयम् प्रति पश्यम प्रतिदिन पश्येमेत्याशास्महे वय हे सूर्य ! ॥७॥ वेङ्कट० सर्वदा त्वाम् सुमनस सुदर्शना प्रजावत अरोगा उद्यतम् त्वा हे मित्राणा पूजयित । भन्बह चिरम् जीवन्त प्रति पश्यम सूर्य । ॥ ७ ॥ महि ज्योतिर्विभ्रतं त्वा विचक्षण भास्यन्तं च पेचक्षुषे मयः । आरोहन्तं वृहतः पासुस्परि वयं जीवाः प्रति पश्येम सूर्य ॥ ८॥ महि । ज्योति । बिभ्रतम् । त्या । विऽचक्षण । भास्वन्तम् । चक्षुषेऽचक्षुपे । मयं । आऽरोहन्तम् । बृहत । पार्जस । परि । वयम् । जीवा । प्रति । पश्येम । सूर्य ॥ ८ ॥ उद्गीथ० "महि महत् ज्योति " रश्मिजाललक्षणम् विभ्रतम् त्वा वा हे विचक्षण! सर्वस्य विशेषदष्ट ! भास्वन्तम् रहिममत्या' दीप्त्या दीप्तिमन्त सर्वस्य प्राणिजनस्य चक्षुषेचक्षुषे मय सर्वार्थप्रकाशनद्वारेण सुखकरमित्यर्थ', आरोहन्तम् बृहत महत पाजस पाजस्विन परि समुद्रस्योपरि वयम् जीवा चिर जीवन्त प्रति प्रतिदिनम् पश्येम हे सूर्य। ॥ ८॥ वेङ्कट० महत् तेजो धारयतम् त्वाम् विष्ट । दीप्तिमन्त सर्वेभ्य आरोद तम्" महत समुद्रोदकाद् बलवत वयम् जीवन्त प्रति पश्येम सूर्य। ॥८॥ यस्य ते विश्वा भुवनानि केतुना प्रचुरते नि च विशन्तै अक्तुभिः । अनागास्त्वेन हरिकेश सूर्याऽद्वारा नो वस्य॑सावस्यसोदिहि ॥ ९ ॥ यस्य । ते । विश्वा । भुवनानि । केतुना । प्र । च । ईरते । नि । च । विशन्तै । अक्तुऽभि । अनागा ऽत्वेन । हरिऽकेश । सूर्य । अहोऽअहा । न । वस्य॑साऽपस्यसा । उत् । इहि ॥ ९ ॥ उद्गीथ० यस्य तव स्वभूतेन केतुना 'केतु ' ( निघ३,) इति "प्रज्ञानाम । तेन" चात्र तस्कारणमुप लक्ष्यते । सप्तम्यर्थे तृतीया। सर्वार्थप्रशानऽहनीत्यर्थ । विश्वा विश्वानि भुवनानि भूतजातानि" प्र च ईरते । मयस्कर बलवत , पश्यद्भ्य सुखकरम् . अनिवाश्च मुको २ पूजयित मत मूको ३ यम् विमा, रवि १. महिमग्योति मूको. ५ मिमिता को । नवकर' कि नमाविम . वाजस्पिन विभ ८ सस्यो- ९ मूको १. वनो विमा " सूर्यम् विम',' वि. ११ कप मूको ३n शानमतेन मूको १५ भूतानि वि'म परि को ·ऋग्वेदे सभाप्ये अ७, ८,६३. प्रचरन्ति स्वकर्मसु प्रयत-ते, नि विशन्ते च विधामाधम् म्पपन्ति घेत्ययं , अमित मनापि सप्तम्यर्थे तृतीया । भक्तुपु स्वकार्यासु राग्निवित्यर्थ । स स्वम् अनागारत्वेन अस्माक कर्मवैगुण्य- जनितापराधपतित्वेन हेतुना ह हरिवेश! भीमरसहरणम्बरश्मिकेश! या हे सूर्य। अहाऽदा वस्यसा-वस्यसा दियसेन वसुमत्तरेण, भम्मभ्य दातम्येन धनन अतिशयेन तद्वतावदया दिवसेन उपर क्षित सन् न भस्मभ्यम् , अतिशयन धन दातुमिति चोप, उत् इहि उद्गच्छ । भहन्यहनि उद्गच्छ, सम्यकारिभ्योऽस्मभ्यम् अहन्यहनि मतिशयन धन देहीत्यर्थ ॥९॥ पेङ्कट० यस्य ते सर्वाणि भुवनानि प्रज्ञानेन प्रच' गठन्ति अद्वि', पान विशते च रानिमि', अनागारवेन हरिकेश! सूर्य! 'अदाऽहा च यस्थसा-वस्पसा श्रेयस्करण भस्माकम् उत् इहि ॥९॥ स' स्वम् - शम्न प्रत्यय 1 यत् शम् शं नो भव चक्षमा शं नो अढा शं भानुना शं हिमा शं घृणेन । यथा शमध्वञ्छमसद् दुरोणे तत् सूर्य द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ १० ॥ शम् । न । भव । चक्षसा। शम् । न । अहो । शम् । भानुना । शम् । हिमा । शम् । घृणैन । या । शम् । अर्धन् । शम् । असत् । दुरोणे । तत् । सुर्य । द्रप्रिंणम् । धेहि । चित्रम् ॥१०॥ उद्गीथ० शम् सुखम् न अस्माकम् भव स्व कुरु इत्यर्थ । केन । चक्षसा दर्शनेन । अहा भवति सर्वत्रानुवर्त्यम् । सुखमग्माक कुर दिवसेन चेत्यर्थ । शम् नो भव भानुना रश्मिरक्षणेन दीप्त्या। शम् नो भव हिमा राण्या उदकेन चेत्यर्थ । शम् नो भव घृणेन च हिमक्षरणन' च इत्यर्थ । किय यथा प्रातिपदिकार्थेऽन्न प्रकारवचन सुखम् अध्वन् भध्वनि वर्तमानानाम् अस्माकम् , सुखमेवम् दुरोणे गृहेऽपि वर्तमानानाम् अस्माकम् असत् भवति। तत् हे सूर्य। द्रविणम् धनम् चिनम् विचित्रम् नानाजातिहस्त्यश्वरथपदाति गोहिरण्यवस्नधान्यादिकम् धेहि देह्यस्मभ्यम् ॥१०॥ वेङ्कट० शङ्कर भस्माकम् भव तेनसा, शम् न दिवसेन, शम् च रश्मिना, शम् च शैत्येन, शम् मौण्येन । यथा शम् मार्गे, शम् भवति गृहे, तत् सूर्य! धनम् देदि चित्रम् ॥१०॥ अस्माकं देवा उभयाय जन्मने शर्म यच्छत द्विपढ़े चतुष्पदे । अ॒दत् पिदुर्जयमानमाशितं तदस्मे श योररपो दधातन ॥ ११ ॥ अस्माकम् । देवा । उभयाय । जन्मने । शर्म । यच्छत । द्विपदै । चतु ऽपदे । अदत् । पिबत् । ऊर्जयमानम् । आर्शितम् । तत् । अस्मे इति । शम् । यो । अरूप । दधातन ॥ उद्गीथ है देवा ! अस्माकम् उभयाय द्विप्रकाराय जन्मने अन्तणींतमत्वर्थमेतत् । जन्मग्रहण चतरेषामपि प्राणिधर्माणा प्रदर्शनार्थम् । जन्मजरामरणादिदु खनिमित्तप्राणिधर्मवते शर्म - स्वभूताय व मूको २. अदि दिम ३३ हि वि* वि', निविशन्ति वि' ४ रात्री.वि'. विभ'. ६६ अमा च वि', भास्व अ', 'हा नाम वि'. ४. सहिम रक्षणे मूको , ·३४०७ - सू ३७, म १२] दशम मण्डलम् सुख व्याध्याद्यनिष्टासयोगरक्षण च सूर्यण अनुज्ञाता सन्तो दत्त यूयम् द्विपदे चतुष्पदे मनुष्यगवादिलक्षणाय । किञ्च अदत् मोदकादि कठिन' भक्षयत् , क्षीरोदकादि द्रध्य चान्वह' पियत् , ऊर्जयमानम् 'ऊर्ज बलप्राणनयो'। बसवन्तमिवात्मानमाचरत्' आशितम् 'दध्योदनादि भभिमतम्', भाशितवच तत् द्विपाचतुष्पाच कुरतैति शेष । किञ्च अस्मे भस्मभ्यम् शम् शमनम् उत्पन्नाना रोगाणामुपशमन चेत्यर्थ, यो यावन च पृथग्भाव च उत्पत्स्यमानै भयै भसम्बन्ध चैत्यर्थ (तु या ४,२१), अरप भपापत्व च दधातन दत्त" यूयम् ॥ १॥ वेङ्कट० अस्माकम् देवा ! उभयाय भूतनाताय सुखम् यच्छत, द्विपदे चतुष्पदे च । अदन् पिवत् ऊर्जयमानम् मुहितं च पुत्रादिक यथा भवति, तथा शम् च यो च अपापम् प्रयच्छत ॥1॥ यद्वौ देवाश्यकृम जिह्वा गुरु मनसो वा प्रयुती देवहेळनम् । अरावा यो नौ आभि दुच्छुनायते तस्मिन् तदेनौ वसवो नि धेतन ॥ १२ ॥ यत् । च । देवा । चकृम । जिह्वया । गुरु । मनस । वा । प्रऽयुती । देवऽहेळेनम् । अरावा । य । न । अभि । दुच्छनऽयते । तस्मिन् । तत् । एन । सत्र । नि । धेतन ॥१२॥ उद्गीथ० हे देवा ! यत् एतत् देवहळनम् व युप्माक देवाना हेडन क्रोधनम् चरम कृतवन्तो वयम् । केन । निह्वया जिह्वन्द्रियेण वाकसहितेनेत्यर्थ । अदनवदनव्यापारयो उभयव्यापार स्वात् गुरु महत् अभक्ष्यभक्षणानृतवदनादि° वाचिक्कर्मजनितम् मनम वा प्रयुती मनस प्रयुत्या वा प्रमिश्रणेन वा परद्रव्याभिध्यानानिष्टचिन्तावितथाभिनिवेशरक्षणेनर मानसेन वा कर्मणा यत् एन कृतवन्तो वयम् । अरावा भरणवान्१२ अर्ता या अस्माकम् भभिभवनार्थम् अस्मान् प्रति गमनवान् गता वा भूत्वा य अस्मच्छगु न अस्मान् अभि दु छुनायते उद्वजयतीत्यर्थ , तस्मिन् अस्य छनी तत् एन यदुक्तरक्षण पाप ह वसद ! भक्तान अभीप्सितार्थे आच्छादयितार नि धेतन निधत्त स्थापयत यूयम् । सूर्येण भनुज्ञाता सञ्चारयतेत्यर्थ ॥१२॥ वेङ्कट० यत् युप्मान् हे देवा ! कृतवन्त वाचा महत् पापम् मनस वा प्रयोगण देवक्रोधनम् अप्रयच्छन् , य असान् अभि दुग्छुनायते पापानि भस्मासु भाचरतिष, तस्मिन् भस्माभि कृतम् तत् एन हे वासयितार । देवा ! नि धेतन इति सूर्ये सनिविष्टाना देवाना स्तुति ॥ १२ ॥ "इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये योदशो वर्ग " [३८] "मुष्फवानिन्द्र ऋषि । इन्द्रो दवता। गती छन्द अस्मिन् न इन्द्र पृत्सुतौ यशस्वति शिमीवति क्रन्दसि प्राव सातये । यत्र गोपीता धृपितेषू खादिषु विष्वक् पतन्ति दियौ नृपायें ॥१॥ 1-1. मादर्शमोद'मुसो २ वाई को ३ मानमिवावरत यो ४१. पो. पनोमिमतम् दिम, दध्यायसनाभिमतम् वि. ५ नास्ति मूको यानि मूको भविम. ८. उर्जयमान विभ, उजयमानम् वि मममा मूको १. चरिमा वि. १२ मयवान् मूको. ३ 'न्ति विम'. १५-17 नास्ति मूको सन्त १४ ॥ . ६ ९ एनान् गूको ·३४०८ ऋग्वेदै सभाध्ये [अ, भ,41. - - भस्मान अस्मिन् । न । इन्द्र । पृत्सतौ । यशस्वति । शिर्माऽवति । कन्दसि । प्र । अव । सातये । यन्त्र । गोऽसांता । धृषितेषु । खादि । विष्व॑म् । पतन्ति । दिया । नृऽमहौ ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तर सूलम् 'मस्मिन इन्द्र' इति पन्चर्चमेन्द्रं मुप्पयानिन्द्रो ददर्श । हे इन्द्र! अस्मिन् पृत्सुती समामे । कीदृशे । यशपति यशो धन कीर्तिवा । हररयवादिधनवति शूरथोद्धादिसम्पन्न स्वात् कीर्तिमति या शिम वति परस्परमहरणकमवति मन्दसि मन्तादितमस्वयमेतत् । मन्द- म्वतीति' परस्पराद्वानवति रोदनवति' या न "प्र भय ययेन रक्ष। किमर्थम् । सातये लाभाय सम्भजनाय था, भस्माक धर्मार्थकामप्राप्तय इत्यर्थ । यत्र यस्मिन् समामे गोपाता गवा' सातये रामायेत्यर्थ, धूपितषु प्रगल्भेषु मभिभवितृपु गादिषु परस्पर भक्षयितृषु च योदृषु विष्वक् सर्वत पतन्ति दिद्यव वज्रपटायायुधानि । किमयं पतन्ति । नृपाहो नृणा योद्धृमनुष्याणाम् अभिभवनाय । तम्मिसम्मिन, समामे प्रारति सम्बन्धः कार्य: ॥ १॥ येङ्कट० ताण्डरकाच्छाट्यायनकात् (तु. ताबा ९,२,२२, जैया १,२२८ ) | अस्य सूमस्य मुकवान् इन्द्रो देवता, लुश सपिरिति प्रतिभाति । सूनस्थानि च अक्षराणि तथैव समीचीनानि । पपु इद कात्यायनेन उनम्-'मुष्कवान् इन्द्र ऋषिः केवल इन्द्रो देवता' (नु प्रअ २,६०,३८) इति तस्याभिप्रायो वृद्धेभ्योऽवगन्तव्य । अस्मिन् न इन्द्र' सङ्ग्रामे कोतिमति कर्मवति सिंहनादं करोपि, प्र रक्षसि च धनलाभाय, यस्मिन् रब्धपशुक सृष्टेषु समूणा खादकपु योद्धृषु इतस्तत पतन्ति भायुधानि नृणाम् भभिभावुके।।। स नः क्षुमन्तं सदने व्यूर्णहि गोअर्णसं रयिमिन्द्र अगाय्य॑म् । स्याम ने जयंतः शक्र मेदिनो या वयमुश्मसि तद्वसो कृधि ॥ २ ॥ स । न । भुऽमन्तम् । सद॑ने । वि । ऊर्णहि । गोऽअर्णसम् । रपिम् । इन्ट । श्रवाय॑म् । स्याम । ते । जयंत । शक । मेदिन । यया । यम् । उपमसि । तत् । यसो इति । कृधि ॥२॥ उद्गीथ० यस्त्वं भक्तानामनुग्राहक स त्व हे इन्द्र । सदने स्वगृहे, स्थितेभ्य इति शेप , सुमन्तम् शब्दवन्त पा गोअर्णसम् गाव अर्ण उदकमिव प्रवृन्दा यस्मिन् तम् श्रवाश्यम् श्रवणीयम् रयिम् धनम् वि ऊर्णहि विविधम् भाच्छादय, अनेकार्थत्वाद्धातूना विविध देहीत्यर्थ । भवेम चयम् मेदिन बलवन्त त तवेन्द्रस्य शत्रुम् यत मेदिन स्नेहवन्तो भक्तियुक्ता सदा वय तवोपरि भवेमेति भाशास्महे । कि बहुनोनेन । यथा प्राविपदिकार्थे प्रकारवचन प्रत्यय । यत् वयम् उपमसि कामयामहे, तत् स्व हे सो! पसुमन्' प्रशस्त! वा कृधि कुर, देह्यस्मभ्यमित्यर्थ ॥२॥ येवट० म न शब्दषन्तम् भावासे मानीय भवीवृधः यस्मिन् गाव उदकम् इव प्रद्धा' तम् रयिम् अजवन्त किञ्च स्याम प्रसादात् । अथवा , भन्तनात निक्ष २ कदसीति विक दस्वते ति वि' अ. ३. तरादन मूफो. निन मूको ५ न मूको १. भवेति विप्रयेति विमा 'दम् मूको. ४-१. प्राय- ·स् 14, मं३] दशम मालम् इन्द। श्रवणीयम् । स्याम' तब शत्रुम् जयत स्वभूता मेदसा युक्ता । यथा वयम् कामयामहे, तत् पापयित । भस्माक कुर ॥२॥ -- वा योग' उद्गीथ० य दास सुषहा सन्तु वेङ्कट० य यो नो दाम आर्यो वा पुरुष्टुतादेव इन्द्र युधये चिकैतति । अस्माभिष्टे सुपौः सन्तु शनवस्त्वया वयं तान् वनुयाम संगमे ॥ ३ ॥ य । न । दास । आर्य । 1 । पुरुऽस्तुत । अदेव । इन्द्र । युधये । चिकेतति । अस्माभि । ते । सुऽसहा । सन्तु । शव । त्वया । वयम् । तान् । वनुयाम । सम्ऽगमे ॥३॥ भकुलीन इत्य, आर्य वा कुलीनो वेत्ययं , अदेव देवादन्यो पिशाचासुरराक्षसादिक हे पुरुष्टुन! बहुस्तुत! इन्द्र! न अस्मान् युधये युद्धाय, कतुंमिति शेष, चिकेतति जानाति इच्छतीत्यर्थ । ते सर्वे शव अम्माभि तर प्रसादात् सुसाभिभवा भवन्तु । सुखेनाभिभूय च त्वया सहिता वयम् तान् शत्रून् उक्तलक्षणान् वनुयाम भनुहन्याम सझमे समाम ॥३॥ अस्मान् दास ५ कर्मकर शूद वर्गिक वा अदेव वा असुर' इन्द्र! योत्स्य इति बुध्यते । सर्वे शनव ते स्वभूतै अस्माभि स्वभिभवा भवन्तु । त्वया वयम् सहायेन तान्' हन्याम सङ्ग्रामे ॥ ३ ॥ यो श्रेभिर्हव्यो यश्च भूरिभिर्यो अभीकै वरिवोपिन्नुपाखें । तं विखादे सस्लिंमद्य श्रुतं नरश्चिमिन्द्रमवसे करामहे ॥ ४ ॥ य । दभ्रेमि । हव्यं । य । च । भूरिऽभि । य । अभीकै । परिव ऽवित् । नृऽसये तम् । विऽग्वादे । सनिम् । अद्य । श्रुतम् । नरम् । अश्चिम् । -न्द्रम् । अव॑से । करामहे ॥ ४ ॥ उद्गीथ. य दप्रेभि अल्प योद्धमि माह्वानाई, भूरिभि बहुभिरपि योद्धभिरावातव्य । किमर्थम् । नृपाझे नृणामभिभवनाय । अभीके सडप्रामे शत्रुसमीपे वा वरिवोवित् शत्रुधााना लब्धा परानित्य स्वीकर्ता, तम् इन्दम् सस्निम् मानसशुद्ध" सन्चेष्टयितार वा शत्रूणामायुधै अथवा सशोधयितार सञ्चेष्टयितार या वृष्टया सर्वस्य पृथिव्याद ध्रुतम् विख्यातम् नरम् नराकारम् अद्य अस्मिन् शनुभि सह युद्धदिवसे अर्वाञ्चम् करामहे अस्मदभिमुख दुर्म । किमर्थम् । "विखादे विविधखादे" "समाम अवसे' अस्माक रक्षणार्थम् ॥४॥ - - हव्य य च इन्द्र १. धाम विभ'. २-२ नास्ति वि. ३ य विभ. १. सहा वि', हा विभ ५ नास्ति वि. ६ नास्ति दिए 'राच मूका. ८. योत्स्यानि वि', बोस्यामि म', योध्यामि वि ९ वाम् विभ'. सास्नान सशुद्ध वि विभ, विधाखाकेद मूको १२-१२ भवसे सग्रामे मूको ·रघ्रस्य ३४१. ऋग्वेदे सभाष्ये [, म ८, ६ १४. वेङ्कट० यः स्वल्पै. बातम्या, यः च यहुभिः, 'यः च समामे 'नृणाम् अभिभावुके धनस्य सम्ममः, तम् पाणां विशेषेण भक्षक समामे' शुचिम् अद्य विश्रुतम् नेतारम् अभिमुसम् इन्द्रम् रक्षणाय कुर्मः ॥४॥ स्वज हि त्वामहमिन्द्र शुश्रयानानुदं पभ रभ्रचोद॑नम् । प्र मुंश्चस्व परि कुत्सादिहा गहि किमु त्वायांन मुष्कयौद्ध आंसते ।। ५ ।। स्वऽवृजम् । हि । त्वाम् । अहम् । इन्द्र शुश्रव । अननऽदम् । वृषभ । रध्रऽचोदनम् । प्रामुञ्चस्व । परि । कुरसात् । इह ।आ। गहि । किम् । इतित्याऽवान् । मुष्कयोः । बुद्धः । आसते ॥ उद्गीथ० अग्रेतिदासः छन्दोगमाह्मणे पठ्यते । कुरसश्च लुशश्च युगपदिन्द्रग माहूतवन्तौ स्वस्वं यज्ञ प्रत्यङ्गभावाय । मसित्वादिन्द्रः कृत्सं प्रति जगाम । सन गतं यशित्वात् कुत्सो वाशितनाण्डयोर यात्' तमिन्द्रं बद्धं सेप्य सदयं नाहान भपनयवाह' (तु. तांगा९,२,२२, जैना १,२२८ )। इन्द्र! वृषभ! वर्पितः! स्वजम् वयितार मोचयितारम् भात्मनो बन्धनेभ्यः हि यस्मात् स्वाम् अहम् शुश्रव श्रुतवानस्मि अनानुदम् भाभिमुण्येन मर्यादया वा नोदनं' कतुं प्रेरयितुं युद्धाद् अपनेतुमशक्यं च 'ध्रचोदनम् राधयितन्यस्य' चोदयितारं वशमानेतारं च, तस्माद्भात्मानम् भण्डयोवंदम् प्र मुशस्व विमुश परि सर्वतः कुत्यान, इह अस्मद्यशे आ गहि आगच्छ । किं वा स्वावान् स्वत्सदशोऽन्यः पश्चन मुक्योः वार्धाशतेन' बद्ध आसते बचमव्यत्ययः । भारते तिष्ठति । कश्चिदन्य ईशोऽस्ति त्वत्तो हीनसयो निर्लजश्वेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ वेङ्कट० स्वयमेव छत्तारम् हि त्वाम् अहम् इन्द्र! भश्रीपम् अनपेक्षितबलानुप्रदानं हे ऋषभ ! राधकस्य चोदकम् । स त्वम् आत्मानम् प्र मुञ्चम्ब, मथ कुत्सात् इह आ गच्छ। किम् उ त्वत्सदृशः कश्चित् मुष्कयो पद्धः भारते । अत्र शाट्यायनकम् "कुत्सश्च लशश्चन्दं व्ययताम् । स कुन्त्सस्य हृवम् आगच्छत् । तै शतेन वाधीभिराण्डयोरबनात्। त लुशोऽन्यवदन्-'यजं हि त्वामहमिन्द्र शुश्रवानानुदं वृषभ रध्रचोदनम् । प्र मुञ्चस्व परि कुत्सादिहागहि किमु त्वावान् मुष्कयोद्ध आसते' इति ताः सर्वाः संलुप्य लुशम् अभि प्राइवत्" (जैबा १,०८८) इति ॥ ५॥ १ इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये चतुर्दशो वर्ग:"॥ [३९] "काक्षीवती घोपा ऋषिः । अश्विनौ देवता । जगती छन्दः, चतुर्दशी त्रिष्टुप् । यो वां परिज्मा सुदश्विना रथो दोपामुपासो हव्यो हविष्म॑ता । शश्वत्तमासस्तमु वामिदं वयं पितुर्न नाम सुहवं हवामहे ॥ १ ॥ वि. २-२. नास्ति अ. ३. प्रश° मूको. मूको. ५. नो मृको. ४.४. सदीय नाहानयच्चाह ६. पारयि मूको. ७. वृद्धश मूको. ८. बन्धः मूको. १०-१०. नास्ति मूको. ९. वार्षि" मूको.

·३४११ दशमं मालम् सू३१, म २] य । वाम् । परिऽज्मा । सुऽवृत् । अश्विना । रथ । दोपाम् । उपस । हव्यं । हुविष्मता शश्वत्ऽतमासे । तम्। ॐ इति । वाम् । इदम् । व्यम् । पितु । न । नाम । सुऽहम् । हवामह ॥१॥ उनीथ० उत्तर सूमम् 'यो या परिज्मा' इति चतुर्दशचं पापा नाम ब्रह्मवादिनी कक्षीवतो दुहिता ददर्श । हे अधिना ! अश्विनी ! य रथ वाम् युवयो स्वभूत । कीदृश । परिज्मा सर्वतोगामी सुयत् शोभन यर्तिता गन्ता वा दोषाम् रात्रिं प्रति उपस च, रामावति चेत्यर्थ , हव्य भावातम्य । कन'। हविष्मता यजमानेन । तम् उ वाम् उ इति पदपूरण । त रथ युवयो स्वभूतम् मुवम् स्वादानम् शक्षामास अतिशयन नित्या चिरन्तना स्तोतार यष्टारश्च वयम् हवामह भस्मान प्रत्याहयाम । किमिव । इदम् पितु न प्रसिद्धमिद पितु' नाम वशमादिक (१) गृहीत्वा सुहवम् स्वाद्वान पितरम् भाह्नयति कश्चित् , एवम् ॥३॥ पेट्वट० पापा काक्षावती । य वाम् परितो गन्ता' सुवर्तन अश्विनौ। रथ भहोरात्रयो आह्वातन्य यनमानन, चिरन्तना वयम् तम् एव युवयो रथम् पितु इव स्वाह्वानम् इदम् नाम यथा लके नाम हवामहे ॥१॥ - । कमानभानाय। उपस धिय चोदय॑तं सूनृताः पिन्वत धियु उत् पुरंधीरीरयत तर्दुश्मसि । यशस भागं कृणुतं नो अश्विना सोमं न चारु मघत्सु नस्कृतम् ॥ २ ॥ चोदयतम् । सुनृता । पिन्वतम् । धियं । उत् । पुरम् ऽधी । ईयतम् । तत् । तमसि । यशसम् । भागम् । कृणुतम् । न । अश्विना । सोमम्। न । चारुम् । मघवत्ऽसु । न ।कृतम् ॥ २ ॥ उदीथ० चोदयतम् युवाम् सूनृता उपस उद्गमयतम् इत्यर्थ । पिवतम् सिञ्चत प्रक्षरत स्पयागकारकरणन कर्माङ्गभावाय प्रतिपत्त्या च प्रवर्तयतम्' इत्यर्थ , दवयागकमाणि । पुरधी पुरुधी यह्वी प्रज्ञाश्च भस्माक सत्यरमणाय उत् ईरयतम् उद्गमयतम् उत्पादयतम् दत्तमित्यर्थ । तत् एतत् त्रय यथोक्त युष्मत्तो वयम् उन्मसि कामयामहे । किञ्च यशसम् यशस्विन दत्तभुक्तफलत्वात् धनस्य, दानभोगजनितकीर्तिमन्तमित्यर्थ ', भागम धनम् अस्मदनुरूप कुरत दत्तमित्यर्थ , न अश्विनी किच सोमम् न यथा सोम दवतारूपम् ओषधिरूप च चारु शोभन प्रजापति मघव सु ईश्वरेषु कृतवान् , एव सौ न अस्माक देवेषु कृतम् कुरुतं युवाम्, स्वर्ग नयतमित्यय ॥२॥ चङ्कट० प्रेरयतम् वाच°। पूरयतम् कर्माणि । उत् इरयतम् च प्रज्ञा । यशस्विनम् भागम् कृणुतम् अस्माकम् अश्विनौ' । सोमम् इव कल्याणम् धनवत्सु भस्मान् कृणुतम् श्रद्धेयान् ॥ २॥ चारुम् अस्मभ्य तत् वय कामयामह । ४ पितुन मूका परिगन्ता वि ९ धन यत् मूको ३ भस्म मूको - वरम् मूको २ तन ८ धनमोम , वस्यय मूको मूको ६ प्रश्यतम् वि', प्रवयतयतम् विभ १. वाचम् विमा ·। भगत्व गती अधस्य ३४१२ ऋग्वदे सभाध्ये [अम,१५. अमाजुरचिद्भवथो युवं भगोऽनाशोविंदवितारापमस्र्य चित् । अन्धस्य चिन्नासत्या कुशस्य॑ चिद्युवामिाहुर्भिपा रुतस्य॑ चित् ॥ ३ ।। अमाऽजुर । चित् । भवथ । युगम् । भर्ग । अनाशो । चित् । अपितारी । अपमस्य । चित् । अन्धस्य । चित् । नासत्या । कृशस्य । चित् । युवाम् । इत् । आह भिषा रतस्य । चित् ॥ ३ ॥ उद्गीथ० अनेतिहासमाचक्षत - घोपा क्लि दुभंगत्वात् पत्या परित्यक्ता पितु कक्षीवत गृहे जरा गता सती सौभाग्यमश्विनी ययाचे। तस्या अश्विनी च तुष्टी स्वयमेव पतिदानायेति । तदतत् कक्षीवताऽप्युक्तम् - 'घोपाये चित् पितृपदे दुरोण पति यन्त्या अश्विना वदत्तम्' (१ ११७,७)। तदतदिह प्रथमे पादे कथ्यते 'समानुरश्चिद् भवयो युवं भग' इति । अमाजुर 'अमा' (निघ ३,४) इति गृहनाम । 'न वयोहानो'। चित्-छन्दोऽप्यर्थे । पितृगृहे जीर्णाया भपि सत्या मम घोपाया युवम् युयाम् भश्विनौ स्वयमय भग भवय । भूवे लट् । शोभन भगरूपण भात्मान रिपरिणमय मे पतिं दत्तवन्ती स्थ' इत्यर्थ । किच अनाशो चित् अवितारा अनुष्ठाननाशीनस्यापि अक्षिणकारिणोऽपि रक्षितारी युवा स्थ । अपमस्य निकृष्टस्य जात्यादिहीनस्यापि । अविसारावित्यनुवर्तते सर्वन्न । इत् चक्षुर्विकरस्य च सर्वस्य । हे नास यो! कृशस्य चित् दुर्घरस्य च सर्वस्य । किन युवाम् चित् युधामेव अश्विनी! आहु वदन्ति विद्वास बेदागमा वा भिपना भिषजी भेपनस्य कारी रुतस्य चित् रोगेण भातस्यापि, सर्वानुकम्पिनी युवाम् इत्यर्थ ॥ ३ ॥ वेङ्कट पितृगृहे सह' जीर्यन्त्या घोपाया टुर्भगाया युवाम् भग भवथ । 'घोषायै चित् पितृपदे दुरोणे (१,११५,७) इत्युक्तम् । अनशनस्य रक्षको अपमीयमानस्य च । नासत्यौ। कृशस्य च युवाम् एव आहु भिपनी रोगाद् रदतश्च ॥३॥ युवं च्यानं सनयं यथा रथ पुर्युवानं चराय तक्षथुः । निष्टौम्यमूहथुरद्भयपरि विश्वेत् ता वा सननेषु प्र॒वाच्या ॥ ४ ॥ 'युनम् । च्यानम् । सनयम् । यो । रथन् । पुन । युवानम् । चराय । तक्षथु ।' नि । तौत्र्यम् । ऊहथु । अत्ऽभ्य । परि । विश्वा । इत् । ता । वाम् । सानेषु । प्रश्नाच्या ।। उद्गीथ युवम् युवाम् अश्विनौ' च्यवानम् च्यवनमृपिम् सनयम् पुराण चिरन्तन जीणं सन्तम् , यथा रथम् कश्चित् पुन नव कराति, एवं पुन युवानम् तरणम् चरथाय चरणाय उपगमनाय सुकन्याया तक्षथु कृतवन्तौ स्थ । भय चतिहास शतपथे सुकन्याबाह्मणे (माश ४, १,५) पठाते । किं च तोऽयम् तुग्रस्य पुत्र भुज्यु नाम समुद्रमध्य विपननाव सखिभि परित्यक्तम् नि ऊहथु निरूद्धवन्तौ स्थ, उत्तारितवन्तौ इत्यर्थ , अद्भय सामुद्रीभ्य परि सर्वत । अयमपि इतिहास मग्वेदे पथ्यते - 'उत त्य भुज्युमश्विना सखायो मध्ये जहुर्दुरेवास समुद्रे । अन्धस्य चित् - . नुटितम् मूको, २ नास्ति वि. ३ नास्ति मूको रदतश्च विप ६.६ या (४,१९)न्याख्यातोऽयमर्च द्र रुतश्च विम .

·स३९, मै ५] दशमं मण्डलम् निरी पर्षदरावा यो युवायु' (७,६८,७) इत्येवमादिषु मन्त्रान्तरेषु । मथवा 'तुश्या (निष १,०) इत्युदकनाम । तत्समूह तोम्यम् । तद् निरूहथु मेघानिहतवन्तौ स्थ इत्यर्थ , भद्भ्यः परि अपां विचरन्तीनाम् उपरि मक्षीणायामेव पूर्ववृष्टगम् इत्यर्थ । विश्वा इत् ता वाम् यान्येवमादीनि कर्माणि साण्येव तानि युदयो कमांगि सवनेषु यज्ञपु प्रवाच्या प्रक्पण बचनाहागि ॥४॥ घेङ्कट० युवम् न्यवानम् ऋपि प्रत्नम् रधम् इव जीर्णम् पुन युवानम् चरणार्थम्' तक्षधु: तक्षति करोतिकमां (या ४, १९)। नि अाधु च तुमपुन भुज्यु समुदे। विश्वानि एव तानि युवयोः सवनेषु प्रवाच्यानि ॥ ४ ॥ अह पुराणा वा वीर्या प्रबेवा जनेऽयौ हासथुर्भिपा मयोभुवा । ता वां नु नव्यावसे करामहेऽयं नासत्या श्रदरियथा दधत् ॥ ५॥ पुराणा । वाम् । वीर्यो । प्र । प । जर्ने । अथो इति । ह । आसयु । भिषा । मय ऽभुवा । ता। पाम् । नु । नव्यौ । असे ! करामहे । अयम् । नामत्या। श्रत् । आरे । या । दधत् ।। उद्गीथ० पुराणा पुराणानि चिरन्तनानि भादिसर्गादारभ्य प्रवृत्तानीत्यर्थ , वाम् युवयो वीर्या वीर्याणि प्र व प्रकण प्रवीमि जने लोके । अथो ह आसथु स्वजन्मानन्तरमेव' बभूवथु भिषना देवाना भिपजो मयोभुवा शत्रु' प्रहरणद्वारेण सुखस्य भावपितारौ। ययोयुक्यो वीर्याणि प्रख्यापयामि ता वाम् तो युवाम् नव्यौ स्तुत्यौ अवसे हविषा युवयो तर्पणाय नु क्षिप्रम् करामहे मादानेन अस्मदभिमुखौ कुर्मः। कृत्वा हे नासत्यौ' यत् हवि श्रत् सत्य यथाचोदित हविषा स्तुतोना च करणम् अयम् अरि" ईश्वरो मजमान यथा येन प्रकारेण सम्यक् परया भक्त्या दधत् ददाति, तथा वयमपि" दध्मो युवाभ्यामित्यर्थ ॥ ५ ॥ वेङ्कट० प्रतानि युवयो वीर्याणि प्र ब्रवीमि जने । अथो बभूवथु ५ पुनर्युवा भिपजौ सुखस्य भावयि- तारी । तो वाम्१३ स्तुत्यौ रक्षणाय कुर्म , अयम् नासत्यौ। अरि गन्ता पति दध्याद् इति ॥ ५॥ "इति सप्तमाष्टक भष्टमाध्याये पञ्चदशो वर्ग यथा त् ॥ हुयं वामहे शृणुत मै अश्विना पुत्रायै पितरा मा शिक्षतम् । अनापिरज्ञा असजात्यामतिः पुरा तस्या अभिशस्तेरव स्पृतम् ॥ ६ ॥ .. ८ , तुश्य मूको २. मघानिहत मूको ३. रत.मूको १. चरक्षणा'. अ', 'द्रा वि' ६ •मातरमे मूको नास्ति मूको, करवामहे मूको. ९ कर्म मूको. यमपि मूको. " बभूव मूको १२ 'युवथु वि' २३. ना मूको १४-१५. नास्ति मूको.

·३ । ३४१४ अम्वेदे समाये [1,14, १६. यम् । वाम् । अहे । शृणुतम् । मे । अश्विना । पुत्रार्यऽश्व । पतरां ! मह्यम् । शिक्षतम् । अनापि ! अज्ञ असजात्या । अमेति । पुरा । तस्यो । अभिऽशस्तेः । अर्थ । स्पृतम् ॥६॥ उद्गीथ० इयम् अहं घोपा वाम् युवाम् भश्विनी अद्ध भादयामि । माहूयमानी च युवाम् शृणुतम् मे ममावानं हे अश्विना । अधिनी!। श्रुत्वा घ महाम् घोपाय शिक्षतम् दत्तम् ईप्सि- तमर्थम् । किमिव । पुत्राय इव मातापितरौ इप्सितमयं दत्त । अनापि भज्ञाति 'अज्ञा अकृतज्ञेत्यर्थ.' । असजास्या मसमानजातीया अमति भाना मन्दबुद्धिरित्यर्थ । भयवा ममति अन्याऽभिमानिनीत्यर्थः । तस्याः शत्रुजाते स्वभूताया तत्कर्तृकाया' इत्यर्थ, अभिशस्ते अभिहिमाया' पुरा पूर्वम् अर स्मृतम् मभयप्रदानासादनेन भाग्छादयतम् , पालयतमित्यर्थः ॥६॥ वेङ्कट० इयम् अहम् वाम् द्वयामि । शृणुतम् मदीयम् अश्विनौ!। पुत्राय इव पितरौ धनम् मह्यम् दत्तम् । अबन्धु भज्ञाति असजात्या भश्रद्धेया च भभिशनि यदा अस्मान् मागण्ठति, प्रागेव तस्याः 'अव पारयतम्' इति ॥ ६॥ मा । - युवं रथैन विदार्य शुन्ध्युवं न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योर्पणाम् । युब हवै वधिमत्या अंगच्छतं युवं सुपुतिं चक्रथुः पुरंधये ॥ ७ ॥ युगम् । रथैन । तिऽमदाय । शुन्युनम् । नि । ऊहयु. । पुऽमित्रस्य । योर्षणाम् । युवम् । हर्वम् । वर्धिऽमत्या । अगच्छतम् । युवम् । सुऽसुतिम् । चक्रथु । पुरम्ऽधये ॥ ७ ॥ उद्गीथ० अनेतिहासमाचक्षते-ऋपिर्विमद परिणीय महत्या विभूत्या युक्तो भायां स्वगृवं नेतुमिच्छन् अश्विनौ तुष्टाव । तस्य भार्यामश्विनी भागस्य सेनापरिवृतेन रथेन नीतवन्ती, गानास्मै प्रभूता दत्तवन्ताविति। तदेतत् कुत्सेनोक्तम् 'याभि पलीविमदाय न्यूहथुरा ध वा याभिररुणीरशिक्षतम्' (ऋ १,११२,१९) इति । युवम् युवाम् भश्विनौ स्वसेनापरि- वृतेन रथेन, मागत्येति शेष । विमदाय पष्टयर्थे चतुर्थी । विमदस्य शुन्ध्युवम् नाम भार्याम् “नि ऊहथु न्यूढवन्तो विमदस्य गृह प्रापितवन्तौ स्थ । पुरुमित्रस्य मित्र- शब्दोऽत्र प्रदर्शनार्थ । बहुमित्रस्वजनस्येत्यर्थ । योषणाम् स्त्रिय स्त्रीगुणोपेतामित्यर्थ । कि 'युवम् हवम्' अत्रेतिहास -वधिमती 'स्वय योद्धी' स्त्री। सा सग्राम शत्रुभि छिनहस्ता अश्विनी भाजुद्दाव तुष्टाव अश्विनी हिरण्मय हस्त ददतुरिति । तदेतत् कक्षीवता विस्तरणोक्तम् - 'अनोहवीनासत्या करा वो महे यामन् पुरुभुजा पुरधि । श्रुत तच्छासुरिव वधिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तम्' (१,११६,९३) इति । कक्षावतो' दुहिता घोषा सक्षिप्याह - युवम् युवामेव अश्विनौ! हवम् आह्वानं सामध्यांतू नाम - तस्या 1.1. भज्ञाती भजेत्यर्थ मूको. २. 'तास मूको भूको ५.५. अपारयम् विभ'. ६. नास्ति मूको. पूको. ९.९ स्वयोभी मूको. ३. 'नाया मूको. .. नौश्चारमै मुको. ४-१. अभिगतेसरमिद ८८. निरुहथुः निरूद ·३४१५ सू३९] दाम मण्डलम् स्तुति च वधिमत्याः । यध्रिमती नाम कन्या । शत्रुभिः सध्मामे छिन्नहस्तायाः स्त्रियाः स्वभूताम् ध्रुसवन्ताविति शेषः । अगच्छतम् प्रतिगतयन्तो युवां हिरण्मयहस्तं तस्यै दत्तवन्तौ स्थः। किश युवम् युवामेव मुघुतिम् 'सुप्रसयम् शोभनमैश्वर्यम्' चरथुः कृतवन्तो स्थः, दत्तवन्तावित्यर्थः, पुरन्धये बहुप्रज्ञायै वधिमत्यै ॥७॥ वेड्यूट० युवम् रथेन विमदाय कृपये गुन्ध्युयम् नाम नि ऊदधुः पुरुमित्रम्य दुहितरम्। 'यावर्भगाय विमदाय जायाम् (श १,११,१) इत्युसम् । युवम् हवम् वधिमत्याः च अगच्छतम् । 'भजोहवीसासत्या करा वाम्' (१,१६,१३) इत्युक्तम् । युवां सुप्रमवम्" चक्रथुः पुरन्धये वधिमस्यै ॥ ७॥ युवं विप्रस्य जरणामुपेयुपः पुनः कलेरकृणुतं युवतयः । युवं वन्दनमृश्यदादुपथुर्युवं सद्यो विश्पलामेतवे कृथः ॥ ८ ॥ युवम् । विप्रेस्य । जरणाम् । उपऽयुपः । पुनरिति । कलेः । अकृणुतम् । युवत् । वयः । युवम् । वन्दनम् । ऋश्यदात् । उत् । ऊपथः । युवम् । सद्यः । विश्पलाम् । एतवे । कृयः ॥ वेङ्कट० युवम् विप्रस्य जरणाम् उपगतवतः पुनः च कलिनानः अकृणुतम् युवत्वयुक्तम् वयः। युवम् वन्दनम् 'कूपे पतितं तस्मात् पात् उत् ऐरयतम् । युवाम् विश्पलाम् छिन्नजडाम् सद्यः गमनाय कृथः ॥4॥ युर्व है रेभं धूपणा गुहाँ हितमुदैरयतं ममृवांसमश्विना । युवमुबीसमुत तप्तमय ओम॑न्वन्तं चक्रथुः सप्तबधये ॥ ९ ॥ युवम् । ह । रेभम् । वृषणा । गुहाँ । हितम् । उत् । ऐरयतम् । ममृऽयांसम् । अश्विना । युवम् । वीसम् । उत । तप्तम् । अत्रये । ओमन्ऽवन्तम् । चक्रथः । सप्तऽवधये ॥ ९ ॥ उद्गीथ० •मनिकूटम् ततम् महता सन्तापेन युक्तम् अनये अत्रेरर्थाय ओमन्वन्तम् भवनवन्त वृष्टया निशमय्य' शीतम् चक्रथु. कृतवन्तौ स्थः', सप्तवध्ये च । अत्रेतिहास- माचक्षते- अश्वमेधो नाम भारतो राजा केनचिदपराधेन अपरा, सप्तवधिम् ऋषि रात्री काष्ठमय्यां मञ्जूषायां न्यधापयत् । स तत्र गर्भवद् दुःखं वसग्निर्विष्णः ततो गन्तुमिच्छन् अश्विनौ तुष्टाव । तमश्विनौ मञ्जूषाम् उद्धाटार ततोऽपनीय मञ्जूषां पूर्ववटितवन्तौ च, यथाऽश्वमेधो राजा न जानाति ( तु. बृदे ५,८०-८६)॥ ९ ॥ रक्षणवन्तं 1-1. ये स्त्रियः मूको, २-२. सुप्रसर्वश्च मूको ३. नास्ति दि. १. प्रसवि. ५.५. पेतित वि'; आमतीतितं भ', सेवति वि'. ६. अकृयः मको. ७. तु. १,११२,५,१५, ११६,१५. ८. मनौकुटं वि' भ; भरिक्ट वि. १. निनिश विम'; निविश' वि'. .. भरनो चि'. ". उद्धा मूको. २. दुध उदार्टि' दि'; अाटि' वि' भ. ०४२७ ·- सम्वेदे सभाध्ये [ अ५, म ८,१६. पेट्वट० युयम् ह रेभम् ऋषि वृष्णो' भमुरै गुहायाम् निहितम् उत् ऐरयतम् नियमाणम् अश्विनी । 'दश रानीरशिवेन' (१,११६,२४) इत्युमम् । युवाम् प्राचीसम् भपि घ* सप्तम् अश्रय भवनवन्तम् चमधुः सप्तवधये ॥ । 'हिमेनानिं घ्रसम्' (ऋ१,६८) इत्युत्तम्, 'वि निहाय वनस्पते' (५,७८,५) इति च ॥९॥ युवं श्वेतं पेदवेऽश्विनावे नाभिवोंजैनवती च वाजिनम् । चकृत्य ददधुवयसखं भगं न नृम्यो हव्य मयोभुवम् ॥ १० ॥ युवम् । खेतम् । पेदवै । अश्विना । अश्वम् । नवऽमि । याजै । नाती । च । वाजिनम् । चकृत्यम् । ददय । वयत्ऽससम् । भर्गम् । न । नृऽभ्यं. । हय॑म् । मय भुवम् ॥ १० ॥ उद्गीथ० युवम् युगम् श्वेतम् शुगम् पेदवे राज्ञे हे अश्विनी' अश्वम् नवमि नवसद्ण्याकै वाजेः भौ ब्रीहियवादिभि मारभूत सहिता नवती द्वितीयैकवचनस्य पूर्णसवर्णश्च । नवतिशब्दच सडख्येयवचनः वाजिशब्देन सम्बन्धयितम्य । वाजिनम् इति पहुवचनत्य स्थाने एरवचनं भवति। नवतिं वाजिनश्व नवतिसद्दण्यायुक्तान्, 'वाजिना नयतिमित्यर्थी', चर्कत्यम् मत्यर्थ सहप्रामाणा कतार छेत्तार सपूणा खुरदन्तायङ्गः ददा दत्तवन्ती स्थ द्रवयत्सखम् शत्रुसखीना विद्रावयितार शत्रुसैनाना स्फोटपितारमित्यर्थ , हव्यम् हव ममामो दानमावान' वा तदम्, मयोभुवम् कानुजयजनितसुखस्य भावयिसारम् । किमिव ददथु । भगम् न भ्य परिचारकमनुष्येभ्य कश्चिद् ईश्वरो ददाति, एवम् ॥ १०॥ घट० युवम् श्वेतवर्णम् पेये राई भश्विनौ । अधम् नवभि. भश्वे. नवत्या च सहित बरिनम् युद्धे पुन पुन कर्तव्यम् ददथु द्रावयरसखायम् । प्रतियोदार ससाय । भाग्यमिव मनुष्येभ्य ज्ञातव्यम् सुखस्य भावयितारम् ॥१॥ धन यथा "इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये पोडशो वर्ग॥ न तं रोजानावदिते कुतश्चन नांहो अश्नोति दुरितं नर्भियम् । यमश्विना सुहवा रुद्रवर्तनी पुरोरथं कृणुथः पत्न्या सह ॥ ११ ॥ न । तम् । राजानौ। अदिते। कुत । चन। न। अह । अश्नोति । दु ऽडतम् । नकि । भयम् । यम् । अश्विना । सुऽहवा । रुद्रवर्तनी इति रुद्रावर्तनी । पुर ऽरथम् । कृणुथ । पन्या । सह ।। उद्गीथ० तम स्तोतृजन यादृजन हे राजानौ। सर्वस्यश्वरौ दीप्तौ वा अदिते। वचनव्यत्ययेनेदम् अश्विनो सम्बोधनम् । हे अदिती। अदीनौ। अदीनाकारी! अनुपक्षीणो' कुत चन कुतश्चि दपि स्वसम्बन्धिनश्चैत्यर्थ , कुतश्चन अह पापम् न अग्नोति न व्याप्नोति । विच दुरितम् 1. धसम् विभ, ऋजीसम् वि. २. नास्ति विम'. ४. दान बहाना विपदान महन्न वि' भ. ५-५. नास्ति मको. ३३ वान्यानवीत्यर्थ मूको.

·। कृणुथ सह स्वययरे" । सू ३९, १२] दशम मण्डलम् pro कुतश्चन-नामोति शन्देन सह सम्पन्धनीयम् । नकि भयम् दुरितपापाभावादेव न' ससार- भयम् भाप्नोति । यम् स्तोतृजन यादृजन हे अश्विनौ ' गुहवा' स्वाहानी' सुष्टुती । वा रुद्रवर्तनी शब्दयद्वमवन्तौ! पुरोरयम् मनसोरयम् । रयग्रहणमग्र प्रदर्शनार्थम् ऐश्वर्यस्य । इस्त्यश्वरयादि- धनवन्तम् , इंश्वरमिरयर्थ , कृणुष कुरयो युवाम् प या सह पत्नीसहित यजमानमित्यर्थ । भयवा पन्या सहस्येतद्वचनम् अश्विविषयम् , परनी चाश्विनोरषा । यागकारत्वेन अश्विनो सम्भोगसामान्यात्' इसरया या। रथशब्देन च इविधानशस्टमुध्यते । य मनुष्य हविर्धानलक्षण पुरोरथ कुरथ । केन सह । उपसा पत्न्या सह ॥1॥ वेङ्कट० न तम् हे राजानो। अदित! कुत चित् भह प्राप्नोति । तदवाऽऽह- 'न अह ' व्याप्नोति, न दुरितम् न च भयम्, यम् भश्विनौ ।। स्वादानो' स्तोतृयुक्तमागौं' पुरस्तात् गच्छद्रयम् पल्या. इति ॥ आ तेन यात मनसो जवीयसा रथं यं वामभचक्रुर॑श्विना । यस्य योगें दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ॥ १२ ॥ आ । तेन । यातम् । मनस । जवीयसा । रथम् । यम् । वाम् । ऋभव । चकु । अश्विना । यस्य । योग । दहिता । जायते। दिव । उभे इति । अहनी इति । सुदिने इति सऽदिने। विवस्वत । उद्गीथ० आ यातम् भागरत युवाम् तेन रथेन मनस अपि सकाशात् नवीयसा जववत्तरण वेगवत्तरेण, रथम् यम् वाम युवयो"रथ यम् ऋभव " ऋभुर्विभ्वा वाज इत्येते त्रय सुधन्वन पुत्रा रथकारा चकु कृतवन्त हे अश्विनी' । यस्य च रथस्य "योगे सयोग यज्ञेन सह समागमे सति दिव दुहिता उपा जायते उत्पद्यते, विवस्वत मादित्यस्य सकाशात् उभे च अहनी अहोरात्र । कीदृशे। सुदिने शोभनप्रधानयागदिवसलक्षणे। यस्य रथस्य सहयोग सति जाते विवस्वत सकाशात् । तन रथेन आयातम् अस्मान् प्रति इति सम्बन्ध कार्य ॥ १२ ॥ वेड्यूट. आ यातम तेन मनस भपि वेगवत्तरेण, रथम यम युवयो ऋभव चनु अश्विनी', यस्य च५ रथस्य योगे दिव दुहिता उपा प्रादुर्भवति, यस्य च योगे विवस्वत अहोराने शोभन जायत इति ॥ १२॥ ता वर्तियाँतं जयुपा वि पर्यंतमपिन्चत शयवै धेनुमश्विना । वृकस्य चिद्वर्तिकासन्तास्याघुव शचीभिप्रेसिताममुश्चतम् ॥ १३ ॥ ता । वर्ति । यातम् । जयुषा । वि । पर्वतम् । अपिन्वनम् । शयवै । धनुम् । अश्विना । वृकस्य । चित् । वर्तिकाम् । अन्त । आस्यात् । युवम् । शचीभि । प्रसिताम् । अमञ्चतम् ॥ । - . चनशन्दन मूको २ नास्ति मूको ३ शब्दवद् भवति मूको सभोगमान्वात् मूका .५ नाहोय मूको ६ ना दिए • को मार्ग वि' ८ छ तर मूको. 'य. पत्या मूको स्वयं परम् विभ' रथाय ऋषयो भूत् मूका १३.१३ योगो सभोगो मूको १४ कृपन विभ १५ नास्ति विमा ·चटका ऋग्वेदे सभाध्ये [भ,भव. उनीथ० ता यावुत्त गुणो तो युवाम् 'यति इति' तृतीयार्थे प्रथमा। यत्या वर्तम्या रथमार्गेण वि यातम् पदर्थे भग्न रोट् । विविध गटया' । क्यम् । पांमु जयुषण शणा जना रन पर्वतम् मेघ प्रति वृष्टयर्थम् । किन भपिवतम् इत्यादि । भग्रेतिहासमाचक्षते-शयुनाम राजा प्रापिवा। सोऽधिनी परिचरणेन तुष्टावुवाच मम गौः अधेनु निवृतप्रसवा प्रयया । ता मे धेनु कुरुतमिति । तामस्मै धेनुमश्विनी चतुरिति । तदेता कक्षीवतोसम् -- 'युव धेनु शमवे नाधितायारिवतमश्विना पूर्याय' (प्रा १,११८,८), 'अधेनु दया स्तर्य विषताम- पिन्वत शयदे अश्विना गाम्' (१,११७,२०) इति च । सदेतदिहोग्यत-भपिन्वतम् सेचितवन्तौ स्थ "युवा गाम्' क्षारितय-तौ स्य इत्यर्थ, शयद धेनुम् शयोराय मधेनु' निवृत्तप्रसवा च गा धेर्नु रवा पयस प्रभूतदोग्ध्री कृतयन्ती स्थ इत्यर्थ , हे अश्विनी'। किश क्स्य चित् इत्यादि। अग्रेतिहासमाचक्षते-वर्तिका नाम शीघ्रा श्रमरहिता च, चवटी इत्यपभ्रशेन या प्रसिद्धा रोके । यस्या गच्छ त्या समुद्रमध्येऽपि 'महान दाद ' शृयत इति नाविका भाचक्षते । साम् शीघ्रगतित्वात् श्रमरहितत्याच फेचिपय प्रेषयाशा। तां गग्छन्ती को जग्राह । साऽश्विनावजुदाव"। भय तामश्विनी मोघयाम्चतुरिति । तदेतत् कक्षीवतोक्तम् 'अजोहवीददिना पतिका वामानो यत् सीममुञ्चतं वृक्स्य' (१,१५,१६) इति । "वस्य च आस्यात् मुखात् प्रसिताम् वर्तिकाम्" अमुचतम् मोचितवन्तो युवम् युषाम् । केन मोचितवन्तौ । शचीभि स्वाभि असाधारणाभि प्रज्ञाभि कर्मभि ॥३॥ वेट० तो मार्गम् वि यातम् जयशीरेन रथेन पर्वतम् प्रति । 'वि जयुषा रथ्या यात्मनिम्' (६,६२,७) इत्युक्तम् । अपि वतम् च शयव धेनुम् अधिनी।। तदुत्तम्-'युव धेनु शयवे' (ऋ १,११८.) इति । वृक्स्य च वर्तिकाम्" अन्त । आस्यात् युवम् प्रशाभि प्रसिताम्" अमुश्चतम् ॥ १३ ॥ एतं वा स्तोभमश्विनावकर्मातक्षाम भृगवो न रथम् । न्यमृक्षाम योपणा न मर्ये नित्यं न सूनुं तनयं दधानाः ॥ १४ ॥ एतम् । वाम् । स्तोमम् । अश्विनौ । अकर्म । अतक्षाम । भृगन । न । रथम् | नि । अमृक्षाम । योषणाम् । न । म । नित्यम् । न । सुनुम् । तनयम् । दधाना ॥ १४ ॥ उद्गीथ० एतम यथोक्तम् स्तोमम् स्तुतिम् वाम युवयो हे अश्विनौ। अकर्म कृतवन्तो वयम् । यथाकथञ्चित् अतक्षाम तक्षिरत्र सामर्थ्यात् सहकारार्थ । सम्यक कृतवन्त इत्यर्थ । भृगव ऋपय सस्कृत्य परथम् ईरितार" देवान् प्रति गन्तार नोम सम्यक कुर्वन्ति, एवम् । सस्कृत्य च नि अमृक्षाम नियमन शोधितवन्त , ततोऽप्यधिक पुनरपि सस्कृतवन्त अत न रथम यथा भृगव ५ . । वर्जिन मूको २ गत मूको ३ जता वि', जयता विभ प्रसवा मूको. ५५ युव य वि' अ, युव या वि' ६ यहि वि' देहि वि' अ ७ वृद्धस्य मुको ९९ महच्छब्द मूको १. 'रिति मूको " सोऽविनवाजुहतावताम् मूको १२.२ नास्ति मुको *म् अस्य विर १४ इसि' वि' अ' ग्रसितम् वि रथ इंहिता' वि'अ', रथ वि १९ अभषाम मूको, ८ पट्टा विमा ·दशमं मण्डलम् सू४०, मैं ] इत्यर्थ । किमिय। योपणाम् न मर्ये यथा केचित् भभ्यगोद्वर्तनमापनानुलेपनादिसस्कार. महताऽऽदरेण सरकुर्वन्ति स्त्रियं जायादिकाम् राश्यादिकाम् मर्ये पाठयर्थे सप्तम्येषा । मर्यस्य मनुष्यस्य, एवम् । कि कुर्वन्त. सन्तो वयं सस्कृतपन्तः । उच्यते-नित्यम् न सूनुम् तनयम् दधानाः यथा नित्य शाश्वतम् भौरस सूनुं पुन तनयं तनितारम् ऋणग्रयस्य विस्तारयितारम् मनुष्टातारं याचित् स्त्री स्वोदरे धारपति, एवं स्वहृदय स्तोम दधानाः धारयन्तो महताऽऽदरेण पोलोचयन्तः सन्त इत्यर्थः ॥ १४॥ पेट० एतम्' युवयोः स्तोमम् अधिनौ! कृतवन्तः। तदेवाऽऽE-- कृतवन्त भृगा इव रथम् । भव कर्मयोगात् भृगा उच्यन्ते, यद्वा रथकारा भृगवः । निमृष्टवन्त' स्तुति युवयोः । जायाम् इव मनुष्ये, नित्यम् इव सूनम् तनयम् औरसं पुत्र पितुरके, स्तोत्र युवयो. निदधानाः ॥१४॥ इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये सप्तदशो वर्ग .॥ - [४०] काक्षीवती घोषा ऋषिः। अश्विनौ देवता। जगती छन्दः'। रथं यान्तं कुह को है वां नरा प्रति घुमन्तै सुविताय भूपति । प्रातर्यावाणं विम्मै विशेविंशे वस्तौबस्तोहमानं धिया शमि ॥ १ ॥ रथम् । यान्तम् । कुह । क । हु । वाम् । नरा । प्रति । युऽमन्तम् । सुविताय । भूपति । प्रात ऽयावानम् । विऽभ्यम् । विशेऽविशे । वस्तौ ऽवस्तो । वहमानम् । धिया । शमि ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तरं सूक्तम् 'रथ यान्तम्' इति चतुर्दशचम् आश्विन घोपैव ददर्श । रथम् यान्तम् चिरागतावश्विनौ सोपालम्भमाह-हे नरा! नराकारौ! अश्विनौ । शूरौ | वा वाम् युवयो. स्वभूत रथम् याग यान्तम् इति सम्बन्ध कार्य । भस्मदीय यज्ञम् प्रति गच्छन्तम् कुह क्व यज्ञे कह देति पदपूरण । कोऽन्यो यजमान द्युमन्तम् दीप्तिमन्तम् सुविताय सुगताय स्वर्गप्राप्त्यर्थ- मित्यर्थ । भूपति अरकरोति मण्डयति, स्तुतिभिहविभिश्च पूजयतीत्यर्थ । धिया प्रज्ञया विशिष्टया, युक्त इति शेष, प्रातर्यावाणम् प्रात.प्रात यज्ञ प्रति गन्तारम् विभ्वम् विभु व्यापिनम् विशे-विशे मनुष्यस्यमनुष्यस्यार्थाय वस्तोर्-वस्तो. अहन्यहनि वहमानम् प्रापयन्तम् यत्र इष्ट तन्न युवा नेतारमित्यर्थ । रथपूजाद्वारेण ग्यवत एवात्र पूजोच्यत । एतदुक्त भवति-कस्मिन् यज्ञ क यजमानो युवा स्तुतिभि हविभिश्च पूजितवान् , येन अस्मद्यज्ञ चिरादागतौ स्थ इति शेष. ॥१॥ वेङ्कट० रथम् यान्तम् कस्मिन् देशे क खलु युवयो नरौ प्रति भूषयति अररोति दीप्तिमन्तम् यातार अन्य ४ निमु' मूको. ३. ऋभव विभ २. पवम् विभ'. १. राजादिकाम् मूको. ५.५. नास्ति भूको.

·- क ३४२० प्राग्वेदे समाध्ये [ भय14. अभ्युदयार्थम् प्रातयावाणम् सर्वेषु मनुष्येषु गन्तारम् मन्वह धन' प्रापपातम् क. कर्मणा स्तोत्रेण कर्मणिकर्मणि यज्ञे प्रतिभूपयति ॥ कुहे स्विद् दोपा कुह यस्तौरश्विना बुहाभिपित्तं करतः कुहोपतुः । को वो शयुवा विधवेन देवर मर्य न पोपो कृणुते सधस्थ आ ॥ २ ॥ कुहे । स्थित् । दोषा । कुह । यस्तौ । अश्विना । कुहै। अभिऽपितम् । करत ! कुई 1ऊपतु । क । वाम् । शयऽना । निधाऽइन । देवरम् । मर्यम् । न । योपा । कृणते । सधऽस्थें । आ॥२॥ उद्गीथ० पुर स्वित् दोपा रानी, भवथ इत्यस्याहार्यम् । कुह वस्तो• क्व घा दिवा भवथ युवा हे अश्विनौ'। कुह क्व वा अभिपिवम् अभिप्राप्तिम् करत. कुरथ । कुह कातुः क्व वा वसथ । यनमान वाम् युवाम् , शयुवा शयने विधवा इव दवरम् यथा मृतभनका स्त्री पत्यु भातरम् , मर्यम् न योपा यथा च सर्वमेव मनुष्य सर्वा स्त्री सम्भोगकाले आ कृणुते सम्भोगार्थम् मात्माभिमुख करोति, एवम् सधस्थे सहस्थाने यशे वेद्यास्ये परिचरणार्थम् भात्माभिमुख करोति परिचरतीत्यर्थ ॥२॥ वेङ्कट स्वित् ' रात्रौ भवथ ', दिवा अश्विनी'। मभिप्राप्तिं कुस्थ । वसथ' । क वाम् । शयने विधवा इव देवरम् (तु. या ३,१५), मनुष्यम् इव च योपा, आ-कुरते सहस्थाने ॥ २ ॥ प्रातर्जरेथे ज़रणेव कार्पया वस्तीर्वस्तोर्यजता गच्छ्यो गृहम् । कस्य॑ ध्वस्रा भयः कस्य॑ वा नरा राजपुत्रेव सनाव गच्छथः ॥ ३ ॥ प्रात ! जरेथे इति । जरणाऽइव । कार्पया । वस्तौ ऽस्तो । यजता । गच्छष । गृहम् कस्य । घना । भवथ । कस्य । वा । नरा । राजपुत्राऽईव | सना । अब । गच्छथ ॥ ३ ॥ उद्गीथ० प्रात उप काल जरेथे युवा स्तूयेथे यज्वभि । किमिव । इति वन्दिन वाणी कध्यते । यथा जरणो जीर्णों ऐश्वर्येण वृदौ ईश्वरौ राजानी प्रातरुत्था पकस्य वन्दिन कापया वाचा स्तूयेते, एवम् । किश्च वरतोवरतो अहन्यहनि 'यजता यष्टग्यो' यज्ञगृहम् गच्छथ यागनिवृत्यर्थम् । किञ्च हे नरा! शूरो। नराकारो' वा भश्विनौ' कस्य सम्बन्धिन ध्वसयितारी विनाशयितारी प्रतिगच्छथ युवाम् भय । दृष्टान्त सामर्थ्यात् शोभमानौ एश्वर्येण युक्ताविति शेष । किमिव । राजपुना इव ॥३॥ वेङ्कट० प्रात स्तूयेथे कुष्ठजीर्णयेव' कपिकुलजातया। अन्वह यष्टब्यौ गच्छथ गृहम् । सौ युवाम् जरणा इव कापया कापा - यज्वन कस्य वा यज्वन अशुभस्थ ध्वस्त्रा सवना सवन यज्ञम् अव गच्छथ भवथ युवाम् । १.नास्ति विभ' २. मसति वि. ३ या ( ३,१५) व्याख्यातेयमृग् द्र. ४ सर्वदेव मूको. ५ चित् वि', सित् वि अ ६ त वि','त वि' ७. 'त दिरअ', 'त वि' भ', 'त वि ९९ जायतो यष्टु मूको. १०. कुठाजी विभकुठजी वि. ८. 'त विर ·दशमं मण्डलम् सू४०,४] क्स्य पंसको भवथः। गरज्य:॥३॥ कम्य वा हे नेतारौ! राजपुत्रौ इव शोभमानौ सवनानि प्रति - युवां मृगे वारणा मृगण्यो दोपा वस्तौडविपा नि हयामहे । युवं होत्रामृतथा जुहते नरेपं जनाय वहथः शुभस्पती ॥ ४ ॥ युवाम् । मृगाऽइव । वारणा । मृगण्यवः । दोषा । वस्तौ । हविषा । नि । हयामहे । युवम् । होत्राम् । ऋतुऽया । जुहते । नरा । इपम् । जनाय । वहथः । शुभः । पती इति ॥ ४ ॥ उद्गीथ० युवाम् अश्विनी दोपा रात्री वस्तोः महनि च हविषा निमित्तेन हविर्भाक्तुमित्यर्थः, नि हयामहे नियमन आयामहे । किमिव । मृगा इव यथा मृगौ वारणा वारणो' हस्तिनौ मृगण्यव हस्तिमार्गणशीराः कवरग्राहका. कालग्रहणार्थ नियमेन माह्वयन्ति, एवम् । कस्मात् कारणात् हविर्भोक्तुं नियमेन 'भाहूयेथे युवाम् । उच्यते- यस्मात् युवम् युवाम् होताम् माहुतिम् ऋतुथा मतावृतो यथाकारम् जुहते युवयोरायानौ प्रक्षिपते जनाय यजमानाय हे नरौ! शूरौ! इषम् अन्नम् वय. दातु प्रापयथ , दत्य' इत्यर्थ , हे शुभ. पती! शुभस्य वृष्टयुदकस्य शोभनस्य वा स्वामिनी! ॥ ४ ॥ घेङ्कट० युवाम् शार्दूलो इव चारको मृगयवः रात्री भहनि च अभिमुखम् हयामहे ' हविषा । युवाम् आहुतिम् कालेकाले' जुद्धते हे नरौ ! अन्नम् जनाय वहथः उदकस्य पती! ॥ ४ ॥ युवां ह घोपा पर्यश्विना यती राज ऊचे दुहिता पृच्छे वा नरा । भूतं मे अह्न त भूतमुक्तवेऽश्वविते रथिने शक्तवते ॥ ५ ॥ युवाम् । हु । घोषो । परि । अश्विना । यती । राज्ञः। ऊचे । दुहिता । पृच्छे । वाम्। नरा । भूतम् । मे । अहे । उत । भूतम् । अक्तवै । अश्वऽनते । रथिने । शक्तम् । अर्यते ॥ ५ ॥ उद्गीथ० हे अश्विनी! युवाम् ह युवामेव परि यती हविर्भि अवगच्छन्ती परिचरन्ती सतीत्यर्थ., अहम् घोपा दीप्तस्य तपसेद्धस्य कक्षीवत दुहिता । भथवा लुप्तोपममेतत् पदम् । उपमानसामर्थ्याच साधारणगुणाध्याहारः कार्य । राज्ञो दुहितव प्रगल्भा ऊचे स्तुतिमि उत्त- वत्यस्मि स्तुतवतीत्यर्थ । स्तुत्वा च पृछे पृच्छामि वाम् युवाम् नरा! शूरौ।। प्रभेनान प्रार्थना लक्ष्यते प्रश्नपूर्वकत्वात् प्रार्थनाया । 'प्रार्थय इत्यर्थ । विज्ञाप्येदानी प्रार्थयते. भूतम् मे अढे उत भूतम् अक्कवे महरक्तुशब्देनात अहोरात्रनिर्वत्यं यागकर्म कथ्यते 'तादात् ताच्छन्दनि । तादध्य- चतुर्थी' चोभयन । भृतम् भवतम् युवाम् मे मम अह्वे सहनिवन्ययागकर्मणः भगभावायेत्यर्थः । ३ ददय मूको. ७ प्रयत्न मूको. ४. हयमाने विम ८८. पार्थनाय मूको. 1-1, खाणां मूको. २२. स्येथे यूयम् भूको. ५. काले विम', लोकाले वि'. ६ स्तुना मूको ९.९. ता•• सछम्देन चातुर्य चतुर्थी मूको.

·ऋग्वेदे सभाध्यै [ अ५,81,41. अपि भूतं भवतम् भक्तवे। मक्तुरिति राग्रिनाम । रानिनिवरयस्य च कर्मणः मनमायायेत्यर्थः । भनाभाषप्रतिपत्या च नित्ते याग ततः 'स्वर्गः । अस्वव रथिने भश्वरयवद्रष्टफलयुक्तायेत्यर्थः । अर्वते स्वगति गन्ने मां स्तोग्ने शक्तम् दातुं शक्नुतम् दत्तमित्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कट० युवाम् सलु घोपा अहम्' अश्विनौ! परितो गरछन्ती राज्ञः कक्षीवतः दुहिता ऊचे यदाऽमीभ्यः सलिहितेभ्य , पृश्यामि च वाम् नरी! वृशान् मनिहितान् कीसो अधिनी इति । तथा सप्ति भूतम् मे दिवसाय । भपि च भूतम् राम्य । तथा अश्ववते रथवत च अर्वते भ्रातृव्याय शक्ती भवतम् निरसने इति ॥ ५॥ "इति मप्तमाष्टके मष्टमाध्याये भष्टादशो यर्गः ॥ युवं कवी प्ठः पयश्विना रयं विशो न कुत्सौ जरितुर्नशायथः । युवोर्ड मक्षा पर्यश्विना मध्वासा भरत निष्कृतं न योर्पणा ॥ ६ ॥ युवम् । कवी इति । स्थः । परि । अश्विना । रथम् । विशः । न । कुत्सः। जरितुः । नशायथः । युवोः । हु । मक्षा । परि । अश्विना । मधु । आसा । भरत । नि:ऽकृतम् । न । योर्पणा ॥६॥ उद्गीथ० हे अश्विनी! युवम् युवाम् क्वी मेधाविनी प्रज्ञायन्ती स्थः परि सर्वसः, "सर्वस्मात् मेधाविनावित्यर्थः । अत एव च कारणात् विशः मनुष्यस्य जरितुः स्तोतुः' यश प्रति गमनाय रथम् स्वरथम् नशायथः मशतिः स्याधिका (सु. निघ २,१८)। ग्याप्नुयः । अधितिष्ठयो युवामित्यर्थः । किमिव । न युत्सः न शब्दोऽय पुरस्तादुपचारोऽपि सामर्थ्यात् उप- मार्थः । कुरस इव । कुत्सप्रहणाच साहचयादिन्द्रोऽपि गृह्यते । यथा इन्द्रः कुरसश्च स्वरथमधितिष्ठतः, एवम् । उक्तं च मन्त्रान्तरे कुरसस्य चन्द्रस्य सरथगमनम् -'यासि कुत्सेन सरथमवस्युः' (ऋ४,16,1१) इति । किश हे अश्विनौ! युवोः युवयोः अर्थाय उपदेशे वा मक्षा मक्षिका मधुकरी मधु आसा भास्येन मुखेन परि भरत सर्वतो हरति, सर्वोपधिरसभूतमेकरो- पसंहरतीत्यर्थ । किमिव । निष्कृतम् न योषणा यथा संस्कृतम् माहारं स्वयंहारिका स्त्री काचिद् एकत्र उपसंहरति, एवम् ॥ ६ ॥ घेङ्कट० युवम्" कवी "परितः भवथः रथम् अश्विनी!। अथ जरितः च सकाश तं रथं प्रापयथ , कुत्सः न "यधा कुरस. इन्द्रस्य" रथं मनुष्यान् प्रापयामास । युवयोः स्वभूतं खलु मक्षिका जातिः मधु भास्येन परि अभरत् , यथा निष्कृतम् मधु युवती विभर्ति भास्येन । "उत स्या वा मधुमन्मक्षिकाऽरपत्' (ऋ १,११९,१) इत्युक्तम् ॥ ६॥ 1-1. तत्स्वर्ग भवने मृको, अते अत्र मृको. २ अगम् विम' नास्ति वि'. ३. मी विभा. १. प्वात् विम'. ५. वा मूको. ६-६. नास्ति मूको. ७ .. सर्वास्मो मेधाविन्गमित्यर्थ. भूको. ८. स्तोतुस्स्तुतयो मूको, ९. व्याप्नुतः मको. १.. तो मूको. ११. स्तुतम् मूको. १२. युवाम् नि'. १३.१३. परित पयः वि'' परिभवतथा वि. १५-१४, नास्ति वि.

·सू ४०, मैं.] दशम मण्डलम् ३४२३ युर्व है भुज्यं युवमश्विना वशे युवं शिक्षारमुशनामुपारथुः । युवो रावा परि मुख्यमांसते युवोहमसा सुम्नमा चके ॥ ७ ॥ युगम् । ह । भुज्युम् । युगम् । असिना । वशम् । युगम् । शिक्षारम् । उशनाम् । उप। आरय । युवो. । रापा । परि । सख्यम् । आसते । युगो । अहम् । असा ! सुम्नम् । आ । चके ॥७॥ उद्गीथ० हे मधिनी! युवम् ह युवामेव भुज्युम् भुज्युनामानं तुमपुत्र समुद्र पिपलना सखिभि स्यतम् उत्तारयितुम् , युवम् वशम् युवामेव वश च राजान हस्तिबलेन शनुभि परातीयमान साहाय्य कतुं स्तुत्याऽऽहूतवन्त' प्रति तस्मिसेवाहनि, युवम् शिक्षारम् भनि शिक्षार , 'अनिम् शिपारम्' ( ८,५,२५) इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । युवामेव शिक्षारम् अत्रिम् भग्निकूटाद् उत्तारयितुम् , उशनाम् 'यश कान्ती' । कमनीया स्तुति' च श्रोतुम् , उप आरथु उपग- तवन्ती स्थ । भय च इतिहास' तत्प्रकारोऽपि' पुरस्तात् कुत्सेन (ऋ १,११२ ) कक्षीवता (१,१११) च प्रोक्त ५। एवम् च युवो युवयो सम्बन्धि सख्यम् सखित्वं स्तुत्यत्वस्तोतृत्वे. ज्यत्वयष्तृत्वलक्षणम् ररावा भासत इत्यनेन सामानाधिकरण्याद् भन' बहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन एकवचनम् । अत्यर्थ रातार स्तोतारश्च परि आसते अनुतिष्ठन्ति कुर्वन्तीत्यर्थ । अत उक्त गुणयोगात् अहम् घोषा युवयो देयत्वेन सम्बन्धि सुन्नम् दृष्टादृष्टसुखम् अवसा हविरसेन प्रार्थनहेतुना आ चके कामये प्रार्थये ॥.॥ वेड्यूट० युवाम् ह' भुज्युम् वशम् च रक्षणार्थम् उप गतवन्तौ शिजारम् उशनस' च । युयोः दाता यजमान परि उपास्ते भन्नेन' सायम् युवयो । अहम् रक्षणेन सुखम् कामये ॥ ७ ॥ - युवं है कृशं युवमंश्चिना शयुं युर्व विधन्तै विधामुरुष्यथः । युवं सनिभ्यः स्तनयन्तमश्विनाएं जमणुथः सप्तास्यम् ॥ ८ ॥ युवम् । ह । कृशम् । युवम् । अश्विना । शयुम् । युवम् । विधन्तम् । विधाम् । उहष्यथ । युगम् । सनिऽभ्य । स्तनयन्तम् । अश्विना । अप । व्रजम् । ऊर्णथ । सप्तऽस्यम् ॥ ८ ॥ उद्गीथ० युवम् ह युवामेव कृशम दुर्बलम् व्याधित च्याधिमुक्तिकरणेन", युवम युवामेव हे अश्विनौ! शयुम् नाम "राजान निवृत्तप्रसवाया गो धेनुत्वकरणेन", युवामेव विध तम् परिचरत सर्वमेव मनुष्यादिकम् विधवाम् च वधिमती नाम योद्धी स्त्रिय सडग्रामे शत्रुभिश्छिन्नहस्ताम् भनपत्या च हिरण्मयहस्तप्रदानेन पुत्रदानेन च उरुप्यथ उरुष्यतीति रक्षार्थ । भूते च लट । ईप्सितार्थसम्प्रदानेन परिरक्षितवन्तौ स्थ इत्यर्थ । युवम् युवामेव सनिभ्य तादध्ये चतुर्थेषा । , स्तु वामनवन्तं मूको २. स्तोत्र स्तुति मूको ३ 'हासश्च मूको ४ तप प्रका' वि' ५ प्रोक्तम् मुको ६ अस्य मूको . नास्ति विभ' ८ युवशम् विम', शम् वि'. सनस वि', अनुशासनम अ', उशम वि. १. नोन मूको ". नास्ति वि'. १२. व्याधियुक्त को वि', व्याधिमुक्तकम् विरा १३.१३ राजा तानि मूको १४. धेनुकरणवेन मको.

·ऋग्वेदे सभाग्य [अ५, ८, व १८. अपि भूतं भवतम् अक्तवे । भक्तुरिति राग्रिनाम | राग्रिनिवयस्य च कर्मणः भगभावायेत्ययः । अङ्गभावप्रतिपरया च नित्ते यागे तत. 'स्वर्ग । अश्ववने रथिने भइवरयवद्ष्टफलयुक्तायेत्ययः । अर्वते स्वर्गति गन्ने मझं स्तोत्रे शतम् दातुं शक्नुतम् दत्तमित्यर्थः ॥ ५ ॥ पेट० युवाम् खलु घोषा भहम्' मश्विनी! परितो गरछन्ती राज्ञः कक्षीवतः दुहिता ऊचे यदाऽमीभ्यः सन्निहितेभ्य , पृच्छामि च वाम् नरौ! यवान् सनिहितान् कीशी अश्विनी इति । तथा सति भूतम् मे दिवसाय भपि च भूतम् राम्यै । तया अथवते रथवते व अर्वते भ्रातृव्याय शक्ती भरतम् निरसने इति ॥५॥ 'इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये भष्टादशो वर्ग: ॥ . - । युवं कवी प्ठः पर्यश्विना रथं विशो न कुत्सौ जरितुनशायथः । युवोर्ड मक्षा पर्यश्विना मध्वासा भरत निष्कृतं न योर्पणा ॥ ६ ॥ युवम् । कवी इति । स्थः । परि । अश्विना । रथम् । विश । न । कुत्सः। जरितुः । नशायथः । युत्रो. । हु । मक्षा । परि । अश्विना । मधु । आसा । भरत । नि:ऽकृतम् । न । योषणा ॥ ६ ॥ उद्गीथ० हे अश्विनी! युवम् युवाम् वी मेधाविनी प्रज्ञामन्ती स्थः भवथः परि सर्वतः, "सर्वस्मात् मेधाविनावित्यर्थः । अत एव च कारणात् विशः मनुष्यस्य जरितुः स्तोतुः या प्रति गमनाय रथम् स्वरथम् नशायथः नशति. व्याप्तिकमा (तु. निघ २,१८)। व्याप्नुथः । अधितिष्ठयो० युवामित्यर्थः । किमिव । न कुत्स न शब्दोऽत्र पुरस्तादुपचारोऽपि सामर्थ्यात् उप- मार्थः । कुत्स इव । कुत्सग्रहणाच्च साहचर्यादिन्द्रोऽपि गृह्यते । यथा इन्द्रः कुत्सश्च स्वरथमधितिष्ठत एवम् । उक्तं च मन्त्रान्तरे कुत्सस्य चन्द्रस्य सरथगमनम् -'यासि कुत्सेन सरथमवस्युः' (ऋ४,१६,११) इति । किञ्च हे अश्विनौ! युवो युवयोः अर्थाय उपदेशे वा मक्षा मक्षिका मधुकरी मधु आस्येन मुखेन परि भरत सर्वतो हरति, सर्वोषधिरसभूतमेकनो- पसंहरतीत्यर्थ । किमिव । निष्कृतम् योषणा यथा संस्कृतम्। माहारं स्वयंहारिका स्त्री काचिद् एकत्र उपसहरति, एवम् ॥ ६ ॥ घेङ्कट० युवम् कवी "परित भवथः रथम् अश्विनी ! । अथ जरितुः च सकाश तं रथं प्रापयथ , कुत्स न "यथा कुत्स. इन्द्रस्य" रथ मनुष्यान् प्रापयामास । युवयोः स्वभूतं खलु मक्षिका जाति: मधु मास्येन परि अभरत् , यथा निष्कृतम् मधु युवती बिभर्ति भास्येन । "उत स्या वां मधुमन्मक्षिकाऽरपत्' (ऋ १,११९,९) इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ आसा - 1.1 तास्वर्ग भवने मुको, अबते अत्र मृको. २ अगम् वि'अ'; नास्ति वि. ३. मो विमा ४. पवाव विम'. ५. वा मूको ६.६. मास्ति मूको. ७ .. सस्मिो मेधाविन्गमित्यर्थ. मूको. .. स्तोतुरस्तुतयो मूको. ९. व्याप्नुतः मूको. १.. वो मूको. ११. स्तुतम् मूको. १२. युवाम् वि. १३-१३. परित पयः विपरिभवतपा वि. १५.१४. नास्ति वि.

·वधिमती नाम योद्धी स्त्रिय सडग्रामे शत्रुमिश्छिन्नहस्ताम् ३४२३ दशम मण्डलम् - सू ४०, मं] युवं है भुज्युं युवमश्विना वशे युनं शिञ्जारांमुशनामुपारधुः । युवो रावा परि सख्यमांसते युवोहमयसा सुम्ममा चके ॥ ७ ॥ युगम् । ह । भुज्युम् । युवम् । अविना । वर्शम् । युगम् । शिजारम् । उशनाम् । उप। आरधु । युयो । रोना । परि । सख्यम् । आसते । युगो । अहम् । असा । सुम्नम् । आ । चके ||७|| उद्गीथ० हे मधिनी! युवम् ह युवामेय भुज्युम् भुज्युनामान तुप्रपुन समुद्र विपराना ससिमि स्यनम् उत्तारयितुम् , युवम् वशम् युवामेव यश च राजान हस्तिबलेन शत्रुभि परानीयमान साहाय्य कतुं स्तुत्याऽऽहूतवन्त' प्रति तस्मिोवाहनि, यवम् शिभारम् भनि शिक्षार , 'अनिम् शिभारम्' (बर ८,५,२५) इति मन्यान्तरे दर्शनात् । युवामेय शिक्षारम् अनिम् भनिकन्टाद् उत्तारयितुम् , उसनाम् 'यश कान्ती' । कमनीया स्तुति च श्रोतुम्, उप आरथु उपग- तवन्तौ स्थ । भय च इतिहास' तत्प्रकारोऽपि' पुरस्तात् कुत्सेन (ऋ१,११२ ) कक्षीवता (१,१११) च प्रोक्त । एवम् च युवो युवयो सम्बन्धि सख्यम् सखित्वं स्तुत्यत्वस्तोतृत्वे- ज्यत्वयप्तृत्वलक्षणम् ररावा भासत इत्यनेन सामानाधिकरण्याद् भान' बहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन एकवचनम् । भत्यथं रातार स्तोतारश्च परि आसत भनुतिष्ठन्ति कुर्व तीत्यर्थ । मत उत्तगुणयोगात् अहम् घोपा युक्यो देयत्वेन सम्बन्धि मुम्नम् दृष्टादृष्टसुसम् अवसा हविरलेन प्रार्थनहेतुना आ चके कामये प्रार्थये ॥.॥ पेङ्कट० युवाम् ह' भुज्युम् षशम् च रक्षणार्थम् उप गतवन्तौ शिधारम् उशनस' च । युवो दाता यजमान परि उपास्ते अनेन" सरयम् युदयो । अहम् रक्षणेन सुखम् कामये ॥ ॥ युर्व है कृशं युवमश्विना शयुं युवं विधन्तै विधामुरुष्यथः । युवं सनिम्यः स्तनयन्तमश्विनाएं जमूर्तुथः सप्तास्यम् ॥ ८ ॥ युनम् । ह । कृशम् । युवम् । अश्विना । शयुम् । युवम् । विधन्तम् । विधाम् । उहष्यथ । युगम् । सनिऽभ्यं । स्तुनयन्तम् । अश्विना । अप । व्रजम् । ऊर्णय । सप्तऽस्यम् ॥ ८॥ उद्गीथ० युवम् ह युवामेव कृशम दुर्बलम् व्याधित व्याधिमुक्तिकरणेन", युवम् युवामेव हे अश्विनौ । शयुम् नाम "राजान निवृत्तप्रसवाया" गो धेनुत्वकरणेन", युवामेर विध तम् परिचरन्त सर्वमव मनुष्यादिकम् विधवाम् च मानपत्या च हिरण्मयहस्तप्रदानेन पुत्रदानेन च उरुष्यथ उरुष्यतीति रक्षार्थ । भूते च सदा ईप्सितार्थसम्प्रदानेन परिरक्षितवन्तौ स्थ इत्यर्थ । युवम् युवामेव सनिभ्य तादर्थे चतुयेंपा। । ४ तप प्रका' विनर ९.श १२. च्याषियुरको ५ प्रोक्तम् मूको १ स्तु-वामतब त मूको २ स्तोत्र स्तुति मूको ३ हासश्च मूको ६ इस्य मूको . नास्ति विमा ८ युवशम् वि' अ', शम् वि'. सनस वि', अनुशासनम अ', उशम वि. 'न्नोन मूको 1. नास्ति मि'. वि', व्याविमुक्तकम् विमा १३.३ राजा तानि' मूको १४. धेनुकरगत्वेन मूको. , ३८ ·ऋग्वेद सभाध्यै [अ५, अ ८,१९. सम्भक्तृणामाय स्तनयन्तम् गच्छन्त हे अश्विनी ! प्रजम् मेघम् अप उर्णय. भपाच्छादितयन्ती स्था, वृष्टिप्रदानाय वियतद्वार कृतयाती स्थ इत्यर्थ, सप्तास्यम् सप्तमुखं बहुद्वार चैत्यर्थः ॥ ८॥ घेङ्कट० युवाम् पलु फर्शितशरीरम् अपि या शनामानम् , युवम् अश्विना! शयुम् अपिम् युवाम् परिचरन्तम्, युवाम् मपतिको योपोच उपप्यथ । युवम् धनायम् शम्दयन्तम् मधिनौ। मेघम् अप उर्मुथ सर्पणशील द्वारम् ॥८॥ जनिष्ट योपा पतयत् कनीनको वि चाहन् वीरुधौ दसना अनु । आस्मै रीयन्ते निवनेव सिन्धवोऽस्मा अई भवति तत् पतित्वनम् ॥ ९ ॥ जनिष्ट । योपा । पुतयेत् । कनीनकः । वि । च । अरुहन् । वीरधः । दसनाः । अनु । आ। अस्मै । रीयन्ते । निवनाऽईन । सिन्धव । अस्मै । अहै । भाति । तत् । पतिऽवनम् ॥९॥ उद्गीथ० जनिष्ट योषा युप्माप्रसादाद् मह योपा स्त्री माता स्त्रीगुणोपेता सवृत्ता सुभगा भूते. त्यर्थ, यतः पतयत् पतति सम्भोगार्थ मत्सकाशं गछति नीनक. कन्याकामो मम कन्याया कामयिता मत्पति । किश युष्मत्प्रसादादेव विच अहहन् विरोहन्ति च उद्गच्छन्ति चेत्यर्थ , वीरुध. भोषधयः । कीदृश्य । दसना 'दसि दशनदर्शनयो'। उपयोगेन भपक्षपणीया दर्शनीया वा अनु पश्चात् । कस्य । सामाद् युष्मजनितवृष्टिकर्मण । अथवा दसना इति कर्माणि 'पृष्टिरक्षणानि भनु रक्षीकृत्य । कि अस्मै सिन्धव' भाप आ रीयन्ते आगच्छन्ति । किमिव । निवना इव यथा निवनन' निम्नेन प्रदेशेन समुद्र प्रति शीघ्रम् आगच्छन्ति नादकानि, एवम् । किश्च युप्मत्प्रसादादेव अस्मै अढे भर इति सप्तम्यर्थे चतुर्थी । मस्मिन् महानि, वर्तमाने काल इत्यर्थ , यन्मया प्रार्थितम् पतित्वनम् पतित्व पतिकर्म सम्भोगलक्षणम्, तत् भवति यादृश एव मया प्रार्थित , ताश एवेदानी सम्भोगो भवतीत्यर्थ ॥९॥ वेष्टट० जायताम् इयं घोषा योषा युवति । पततु' च तस्या' समीप कन्याकाम पति । तस्मै क्नीनकाय युवयो। कर्माणि लक्षीकृत्य विच रोहन्तु वीरुध । प्रवणन इव उदकानि अम्मै कनीनकाय ता वीरधो गच्छन्तु च'', भमुं च भजन्ताम् अपि च भरमै महन्तध्याय" भवतु तत् यौवनम् इति ॥ ९॥ । जीवं रुदन्ति वि मयन्ते अध्वरे दीर्घामनु प्रसितिं दीधियुर्नरः । वामं पितृभ्यो य इदं समेरिरे मयः पतिभ्यो जनयः परिप्पजै ॥ १० ॥ जीवम् । दन्ति । वि । मयन्ते । अध्वरे । दीर्घाम् । अर्नु । प्रऽसितिम् । दाधियु. । नर । वामम् । पितृऽभ्यं । ये । इदम् । सम्ऽएरिरे । मयं । पतिऽभ्य. । जनय । परिऽस्वजे ॥१०॥ । । स्मन् पति मूको २. उपेसमपेक्षमपणीमा मूको ३ पश्याम भूको आप मूको ५. नास्ति को ६ वनानिव मूको. पतन वि'अ'. ९ पि को 1. व विम'. 1. ठम् वि''. १२. आइ' मूको ५-४. पृष्टिलक्षणानि तस्मात् विभ'. ८ ·२२. जीवन्त प्रति भतार दन्ति जायाऽपि प्रयच्छति च यज्ञ दयानि पत्नय- सत्य ४ द्विवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । तत् तद्वस्तुतत्त्व सत्यम् उत मिथ्येति युवामेव प्रबृतम्। हे अश्विनी। अह तावद् अतिप्रणयात् दुखप्रत्ययत्वाद् एवमेतद् इति न श्रद्दधे इत्यभिप्राय । किं तद्वस्तु यस्य स्वरूप वय तत्त्वतो न नानीम । उच्यते-युवा ह यत् युवत्या क्षेति योनिषु ह इति पदपूरण । युवा यौवनान्वित तरणो मत्पति 'यदेतद् युवत्या'यौवनान्विताया मम सम्भोगार्थ निवसति गच्छति वेति । किमनेन सन्दिग्धेन वस्तुना स्फुट कुर्मों वयमेतत् । कथम्। उच्यते-प्रियोनियस्य प्रिया सेक्तु रतिन । इनिरन भूमार्थे द्रष्टव्य । बहुरेतस इत्यर्थे । गृहम् गृहमेव हे अश्विनी। तत् सहगमनम् उदमसि कामयामह वयम् । सू ४.,म] दशम मालम् ३४२५ उद्गीथ० युप्मरप्रसादादेव केचित् समामे भन्यत्र जीवम् प्राणान् धारयन्तम् अतिपलमपि शत्रुम् रुदन्ति रोदयन्ति दुसयनीरयर्थ । मन्ये विमय ते नियन्ति' कर्माणि अध्वरे यशे। म ये दोघांम् अतिमहतीम् प्रसितिम् जगस्थित्युत्पत्तिमरयाना प्रबन्धनकारणम् मात्माख्यम् अनु दौधियु भनुपूर्व शास्त्रोक्तन क्रमेण ध्यायन्ति चिन्तयन्ति सततम् नर मनुष्या। ये तु वामम् यननीयम् इदम् कय्यम् पितृभ्य समरिरे सम्प्रेरयन्ति सम्प्रापयन्तीत्यर्थ , तान् मय सम्भोगमुस पविभ्य प्रयरमन्त्य जनय जाया स्वर्गनारीलक्षणा परिष्वने प्रथमपुरप यहुवचनस्य स्थाने उत्तमपुरपैकवचनमेतत् । परिष्वजन्ते। सम्भोगकाले ते पितृलोकसुस स्त्रीसम्मोगजनिसादिकम् मनन्तरम् अनुभवन्तीत्यर्थ ॥१०॥ पेट्वट. 'जीवम् माशासते। जायानाम् । निवेशयन्ति ता यज्ञे। अपि च तासु' दीर्घाम् प्रसितिम् भुजयो प्रयन्धनम् अनु दधति पतय । धननीयम् अपत्यम् पितृभ्य ये इदम् सम्प्रेरयन्ति, तेभ्य पतिभ्य जाया' परिप्वगार्थम् सुरस कुर्वन्ति ॥ १० ॥ "इति सप्तमाष्टके मष्टमाध्याये एकोनविंशो वर्ग'॥ न तस्य विद्म तदु पु प्र वोचत युवा हु यधुंवत्याः क्षेति योनिषु । प्रियोस्रियस्य वृषमस्य ऐतिनों गृहं गमेमाश्विना तर्दुश्मसि ॥ ११ ॥ न। तस्य । विद्य। तत् । ऊँ इति । सु 13 । वोचत । युवा । ह। यत् । युवत्या । क्षेति । योनिषु । मिपऽउंनियस्य । वृषभस्य । रेतिन । गृहम् । गमेम । अश्विना । तत् । श्मसि ॥ ११ ॥ उद्गीथ० तस्य द्वितीये पादे वक्ष्यमाणस्य वस्तुन स्वरूपम् भतिप्रियत्वात् सत्यम् उतासत्यम्' इति तत्वम् न विन न नानीमो वयम् । तत् उ सु प्र वोचत उ सु इति पदपूरणौ। प्रयोचतेति च प्रियोस्रियस्य मम पत्यु उखिया सम्भोगानाम् उत्स्राविणी दानी यस्याह मयि रेतसो वपितु गमेम गच्छामो वय भोगार्थम् । प्रियोनियस्येति सिध्यति । येन सम्भोगप्रयोजनम् भवश्य मम स्वभूतेषु गृहपु क्षेति 'क्षि निवासगत्यो। वृषभस्य लुप्तोपममेतत् भथवा १ जायाम् वि. ८.८. तदेवत्याव' मूको निर्मचन्ते मूको, स्तासाम् वि ५.५. नास्ति मूको 1 °त विम' + यति विक्षर ३ धारयन्ति च वि ६. सत्यमृतसन्नम् मूको • प्रयाणात् मूको ·३४२६ जावेदेसमाये [म.भ... पदम् । प्रियोसियस्येव प्रिया इटा वरिखपा गौरपतिमा यस्य स प्रियोनियो पृप तस्य वृषभस्य रेति। प्रभूतरेतस समीप यथा गौरस्पतिता सम्भोगार्थ गच्छति, एय पतिगृह स्वयमेव गच्छामो वयम् । पदेय स्वय पतिगृहगमन कामयामहे यपम् अवश्यम् सम्भोगकारणत्वादित्यभिप्राय ॥1॥ वेड्सट० न तत् सुख घय जानीम । तयूय मुलु प्रयोषत । युवा ह यत् युपत्या . प्रतिवसति गृहेषु । प्रिययुक्त वृषभस्य रेतस्विन गृहम् गरम हे मश्विनी!। तत् वय पामयामहे गृहम् इति ॥१॥ आ योमगन्त्सुमति जिनीवसू न्यश्विना हुत्सु कामा अयंसत । अभूतं गोपा मिथुना शुभस्पती प्रिया अर्यम्णो दुर्गा अशीमहि ॥ १२ ॥ आ। वाम् । अगन् । सुऽमति । वाजिनीवसू इति वाजिनीऽवस्। नि। अविना । इत्ऽसु। कामा । अयसत । अभूतम् । गोपा । मियना । शुभ । पती इति । प्रिया । अर्थम्ण । दुर्यान् । अशीमहि ॥ उद्गीथ० आ वाम् अगन् याम् युयाम् अश्विनौ' भागठम् भागता शरणमुपपता मह घोषा सुमति सुस्तुति सती, शोभनया स्तुत्या स्तुवती सतीत्यर्थ, हे वाजिनीवसू ! वाजम् भर हविराज्य सद्वती स्तुति वादिनी, सावसु धन ययो सो पानिनीवसू इवि स्तुतिधनावित्यर्थ , हे अश्विनी । कस्मात् कारणाद् भह युवा शरणम् उपगतवती । यम्माद् मम हत्सु हृदयेषु कामा पतिसम्भोगेच्छा नि अयसत निबद्धा', अवस्थिता इत्यर्थ । तद् ज्ञात्वा अभूतम् भवतम् गोपा गोपितारौ मम हृदयदहनामाग्निशमन प्रति । सम्भोगकरणेन मा रक्षतमित्यर्थ, मिथुना मिधुनी परस्परण मिश्रितो सहितावित्यर्थ , हे शुभ पती! वृष्टयुदकस्य शोभनस्य था स्वामिनी' । किञ्च युप्मत्प्रसादात् प्रिया परयुरिटा सत्यो वयम् अर्यम्ण भर्यमन् शब्द श्वशुरवचन यम वरणमिति य वेद, यथा भयंम्ण श्वशुरस्य कामशयोः नियन्तु वा मम पत्यु स्वभूतान् दुर्यान् अशीमहि शीघ्र प्राप्नुयामेत्याशास्महे ॥ १२ ॥ घेङ्कट० मा गच्छतु वाम् सुमति हे अन्नवसू । नि यम्यन्ताम् च अस्मदीयेपु हृदयेषु कामाः अश्विनी'। भवतम् गोणयितारी मिशुतो उदकपी: प्रिया सत्या यस प्रदान मन्यु सुधार' अमिह ...॥ ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ धुत्त रयिं सहवीरं वचस्यौ । कृत तीर्थ सुप्रपाणं शुभस्पती स्थाणु पयेष्ठामपं दुर्मतिं हेतम् ॥ १३ ॥ ता। मदसाना । मर्नुघ । दरोणे । आ । धत्तम् । रयिम् । सहऽवीरम् । वचस्यौ । कृतम् । तीर्थम् । सुऽप्रपानम् । शुभ । पती इति । स्थाणुम् । पथेऽस्थाम् । अप । दु ऽमतिम् । हतम् ।। - उस्रियायोग उत्पत्तिका चूषोपयागस्य मूको, २. या विश' त्याम् वि' वि'. ४४ नि अयं सतत निबधा मूको ५ अयमन् मूका ६ वदि मूको. ८ नास्ति विर ९९ प्रदातु प्रत्युग्रहान् मूको. ३ प्रक्षिणोति ७ 'बु यज्ञेषु भ' ·- - दशर्म मण्डलम् ३४२७ उद्गीय० यो युयां मया सौभाग्य प्राणितो, तो युवाम् मन्दमाना धन्यमानौ मया स्तूयमानी मनुपः मनुष्यस्य मरपतेः स्वभूते दुरोणे गृहे आ धत्तम स्थापयतम् रयिम् सहवीरम् धनसरशी सपुत्रां माम्, घोपामित्यर्थः, माधाय परस्यवे पश्पर्य चतुर्थीयम् , वचस्यो यच इष्टता युष्म- दूधनकारिणो मत्पतेः इत्यर्थः, तिम् तम्, माम् उपभोग्यामिति नेपः । किमिव । तीर्थम् इव सुप्रपाणम् लुप्तोपममेतत् । मुसेन प्रपोयते उपमुग्यते मस्मिन् उदकमिति मुप्रपाणम् उपभोग्यम् , एवं हे शुभः पती! युष्मद्धनकारिणो मरपतेः उपभोग्यां मां कुरतमिति सम्बन्धः कार्यः। किश स्पायुम् इव पथेष्टाम् लुप्तोपममेसदपि। पथा स्थाणु वृक्षं सामध्यांत् शुष्क पयहां पथि स्थितम् भपहन्ति अपहिनम्ति अपगमयति वा कश्चित् , एवम् दुर्मतिम् सततम् असम्भोगेरहालक्षणां' कुत्सिता मरपरयुः युदिम् अप हतम् भपरमयतम् , मम सम्भोक्तारं कुरतमित्यर्थः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० तौ मोदमानौ मनुष्यगृह आ धतम रयिम् वीरसहितम् स्तुतिमिरछन्त्य माम् । कुरुतम् घ गच्छन्त्याः तीर्थम् पानाय सुप्रपाणम् शुभः पती!। स्याणम् च मार्गस्थम् अप हतम् दुर्बुद्धिम च परिपन्थिनम् ॥ १३॥ के स्विद्य कतमास्वश्विना विक्षु दसा मादयेते शुभस्पती । कई नि येमे कतमस्य जग्मतुर्विप्रस्य वा यज॑मानस्य वा गृहम् ॥ १४ ॥ के । स्वित् । अध । कुतमार्स । अश्विनी । विक्षु । दसा । मादयेते इति । शुभः । पती इति । कः । ईम् । नि । येमे । कतमस्य । जग्मतुः । विप्रेस्य । या । यज॑मानस्य । वा । गृहम् ॥१४॥ उद्गीथ० स्तुस्वा माहूतयोः अश्विनोः विलम्बमानयोः घोषा परउति-क्व खित वा स्थाने अश्विनी भय, सस्थिताविति शेषः, कतमासु वा विशु मनुष्यजाति ब्राह्मणादित्रिवर्णलक्षणासु अवस्थितावद्य दस्रा दस्रौ शत्रूणाम् उपक्षपयितारी दसनामानौ वा मादयेते हविभिः मारमानं तर्पयेते पती शोमनस्य उदकस्य वा स्वामिनी । कः ईम् नि येमे को नियति एतावश्विनी विधारयति । विप्रस्य वा विप्रो मेधावी। सामाद् भत्र स्तोतोच्यते । स्तोतुः वा यजमानस्य वा जग्मतुः गतवन्तौ ॥ ४॥ बेङ्कट० कस्मिन् जनपदे अव कतमासु च अश्विनी प्रजाम दर्शनीयो मादयेते स्वामिनी उदकस्य । कः एतौ नि यच्छति । कतमस्य' जग्मतु.३° स्तोतु " वा यजमानस्य वा गृहम् ॥ १४ ॥ इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये विंशो वर्ग.१२ [४१] "सुहस्त्यो घौपेय ऋषिः । अश्विनौ देवता । जगती छन्दः । समानमु त्यं पुरुहूतमुक्थ्यं? रथ त्रिचक्र सबना गनिग्मतम् । परिज्मानं विदथ्य सुवृक्तिभिर्वयं व्युष्टा उपसौं हवामहे ॥ १ ॥ १. नास्ति मूको. २. अधाय मूको. ३. च्छनः मूको. ४. सतत संभा' विभ. ५. ना मूको. ६. 'हम् विस. ७. परिवर्थिनम् वि. ८. वि. ९. *स्य वा वि. .. जगृहतुः विसजगृतः विप, ११, नास्ति वि'. १२-१२. नास्ति मूको. शुभ. क्तमस्थ ॥

·३४२८ - ननवेदे सभाष्ये हम", , व २१. समानम् । ऊँ इति । त्यम् । पुरऽहुतम् । उक्य॑म् । रयम् । निऽचक्रम् । सर्वना । गनिग्मतम् । परिऽऽमानम् । विदथ्यम् । सुवक्तिऽभि । त्र्यम् । पिऽउष्टी । उपस । हवामहे ॥१॥ उद्गीथ उत्तर सूक्त "समानमु त्यम्' इति तृचं घौपेय मुहस्त्यो ददर्श। हे अश्विनी! युवयो साधारणो' रथ । त्यम् तम्' समानम् साधारणम् । उ इति पदपूरण । पुरुहूतम् बहुभि पञ्चभिराहूतम् उक्थ्यम् प्रशस्यम् त्रिचकम् सवना 'सवनम्' (निघ ३,१७) इति यज़नाम । सर्व- यजमानाना यज्ञ प्रति गनिम्मतम् अत्यन्तम् गतरन्तम् परिज्मानम् सर्वतोगामिनम् विदध्यम् विदये यशे भवम् रथम् सुतिभि सुष्टु दोपै घजिताभि स्नुतिभि , स्तुत्येति शेष , घयम् हवामहे भाह्वयामोऽयास्मयज्ञ प्रति । कम्मिन् कारे। व्युटी उपस तमसा ग्युच्छनालायाम्, उदयकाल इत्यर्थ ॥१॥ घेङ्कट० सुइस्त्यो घौषेय ' । समानम् व तम् यहुभिराहूतम् प्रास्यम् रथम् विचक्रम् सपनाकी प्रति गच्छन्त परितो गन्तारम् यज्ञहितम् स्तुतिभि वयम् उपग व्युष्टी हवामहे ॥ १ ॥ प्रातयुज नासत्याधि तिष्ठथः प्रातर्यागाणं मधुवाहन रथम् । विशो येन गच्छथो यज्वरीनरा कीरेश्चिज्ञ होमन्तमश्विना ॥ २ ॥ प्रात ऽयुजम् । नासत्या । अधि । तिष्ठथ । प्रात ऽयाचानम् । मधुवाहनम् । रयम् । विश । येनं । गच्छेथ । यधरी । नरा । कारे । चित् । यज्ञम् । होर्तृऽमन्तम् । अश्विना ।। उद्गीथ० एतद् ज्ञात्वा प्रातयुतम् प्रात उप काले भवरात्मनो योक्तार' हे नासत्यौ। अधि तिष्ठथ लोडर्थेऽन लट्, अधितिष्ठतम् भारोहतम् रथम् प्रातर्यावाणम् प्रातरेव यातार यज्ञान प्रति गन्तार मधुवाहनम् मधुनो देवपानस्य अमृताख्यस्य चोदारम् । कुत एतत् । 'यो ह वा मधुनो दृतिराहितो रथचर्पणे। पियतमश्विना' ( (८५,१९) इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । भारुह्य च विश मनुष्यजाती यज्वरी यजनशीला प्रति येन रथेन गच्छथ शूरौ। नराकारौ वा, तेनैव रथेन कोर चित् स्तोतु मम सुइस्त्यस्यापि यज्ञम होतृमतम् प्रशसाया मतुवयम् । 'प्रशस्तहोतृत्विक्सम्पन्नमित्यर्थ । अथवा होमकार्यध्वर्युमन्तम्, प्राप्तयागकालमित्यर्थ । अथवा होतृशब्दन एतत्कार्यों होम उच्यते। होतृमन्त होमवन्त प्राक्षयागकार मित्येतदवोक्त भवति । गच्छतम् हे अश्विनी ॥२॥ वेङ्कट० प्रातयुज्यमानम् नासत्यौ। अधि तिष्ठथ प्रातर्ग-सारम् मधुनो वाहनम् रथम् । प्रजा येन गच्छथ' यजनशीला नेतारौ' स्तोतु च यज्ञम् ऋत्विग्भिः युक्तम् अश्विनौ ॥ २॥ तत युवा हेनरा •णयो दि ५ मनुष्यस्यापि चि २२ भत्यन्त मूको, ६६ 'मादि मूको. ३ घोषेय दि घोपय विभ' ४ यो वतार मूको. ७. कार्यमध्वम न भूको. ८. छत मूको ·सू ४१, मं३] दशम मण्डलम् अध्वर्यु वा मधुपाणिं सुहस्त्यमग्निर्ध वा धृतदक्षु दमूनसम् । विप्रेस्य वा यत् सर्वनानि गच्छथोऽत आ यतिं मधुपेयमश्विना ॥ ३ ॥ अपर्युम् । वा । मधुडपाणिम् । सुऽहस्त्य॑म् । अग्निधम् । वा । धृतऽदक्षम् । दमूनसम् । विप्रेस्य । वा । यत् । सर्वनानि । गच्छेय । अतं. । आ । यातम् । मऽपेर्यम् । अश्विना ॥३॥ उद्गीथ० अध्वर्युम् या अन्ययजमानावयु वा मधुपाणिम् दानायोद्यतसोमहस्तम् । सुहस्त्यम् इत्येतत् भायातम् इत्यनेन सह सम्बध्यते। अमिधम् या प्रत्यविशेषम् । कीदृशम् । धृतदक्षम् भाहितस्यकोत्साहम्' दमूनसम् दममनस या दान्तमनस वा विप्रस्य वा मेधाविनो वा सर्वस्य यजमानम्य सवनानि यज्ञान प्रति यत् यदि गन्छथः भूते रट्। गतवन्तौ स्थो युवाम् , अत सर्वत मुहस्त्यम् मां प्रति अप युवाम् । किमर्थम् । मधुपेयम् मध्विति सोम उच्यते, सोमं पातुमित्यर्थ । भथवा 'सोम पानाईम्', पातुमिति शेष , यातम् भागच्छत है अधिनी ॥३॥ वेड्डट० अवर्युम् वा सोमपाणिम्' माम्' सुहस्त्यम् अग्निधम् वा पृतवरम् दममनसम् आ यातम् । तदेवाह-यद्यपि वित्रस्य सवनानि गच्छथः, ततोऽस्माक पेयमधु भागरतम् अग्यस्य इति ॥३॥ 'इति सप्तमाटके अष्टमाध्याये एकविंशो वर्ग' ॥ [४२] 'कृष्ण भागिरस ऋपि । इन्द्रो देवता । त्रिष्टुप् छन्द अस्तैव सु प्रतरं लाय॒मस्य॒न् भूपन्निव प्र भरा स्तोममस्मै । वाचा विप्रास्तरत वाचमर्यो नि रामय जरितः सोम इन्द्रम् ॥ १ ॥ अस्ताऽइन । सु । प्रऽतरम् । लायम् । अस्य॑न् । भूपन्ऽइय । प्र । भर । स्तोमम् । अस्मै । वाचा । विप्रा । तरत । वाचम् । अर्य । नि । रमय ! जरितरिति । सोम । इन्द्रम् ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तराणि त्रीणि सूक्तानि 'भस्तेव मु प्रतरम्' 'भच्छा म इन्द्रम् 'भा याविन्द्र ' इत्यादीनि एकादश नि ऐन्द्राणि कृष्ण मागिरसो ददर्श । अस्तेव अस्ता इव यथा यस्ता क्षेता अत्यन्' धानुष्क सु प्रतरम् सुष्टु प्रवृद्धतरम् लायम् हृदयानुप्रवेशिन शर च भूषन् इव स्तोमम् भर. कारस्थानीय च स्तोमम् अस्मै अस्येन्द्रस्य अर्थाय प्र भर" प्रहर प्रापय त्व" हे ममान्तरात्मन् ! । यूयमपि हे विप्रा । मेधाविन । प्रविन वाचा स्तोत्ररक्षणया सह वाचम् शस्त्रलक्षणाम् , स्वर्गको वि', 'स्वन् कमें विभ ०२ सोमपा' मूको, ३ सापणम् वि' अ, सोमयानि ४ 'म् वा वि'. ५ वेव मुको ६६ नास्ति मूको. ७. भस्य मूको. ८. नास्ति मूको. ९. चालाकार' मूको १०. घर मूको ". या मूको. वि'.

·पेद सभाध्ये [अ५, ८, व २२. तरत: तरतिरत्र सामध्यदि उधारणार्थः । उच्चारयत अस्येन्द्रस्यार्थाय । कस्मादेवं प्रवीमि । यस्मात् सर्वस्तुतीनाम् इन्द्रः अर्थः स्वामी। त्वमपि है जरितः। स्तोत:! अवयों! मम भन्तरात्मन्! या नि रमय संस्कृतप्रभूतसोमप्रदाने' नियमेन रतिं कारय इन्द्रम् । क्य। सोमे सोमपाने इत्यर्थः ॥ १ ॥ वेड्सट० कृष्णः। इघु धनुषा संश्लिप्य शीघ्रम् सुष्टु अस्यन् योद्धा इव मलदुर्वन् इव भरद्वारम् प्र भर स्तोमम् इन्द्राय । वाचा भात्मीयया विप्रा । तरत यायम् शयोः, भभि रमय' स्तोत.! यज्ञे इन्द्रम् ॥१।। जारम् दोहेन गामुप शिक्षा सखायं प्र चौधय जरित रमिन्द्रम् । कोश न पूर्ण सुना न्यूटमा च्यावय भघदेयाय शूरम् ॥ २ ॥ दोहेन । गाम् । उप । शिक्ष । सायम् । प्र । बोधय । जरितः । जारम् । इन्द्रम् । कोशम् । न । पुर्णम् । वसुंना । निऽप्टम् । आ । च्यवय । मघऽदेयाय । शूरैम् ॥ २ ॥ उद्गीथ० द्वितीय पादे व्याख्यारम्भः क्रियते सुखार्थप्रतिपत्यर्थम्। हे जरितः। स्तोत:! मम कर्मात्मन् ! या प्रबोधय अवगमय स्तुती:, स्तुहीत्यर्थः । कम् । इन्द्रम् । कीदृशम् । अहल्याया "जारं वा, जरयितारं वा उपभोगानाम् उपभोत्तारमित्यर्थः । स्तुत्वा च दोहेन प्रपूरणेन च पयःप्रशारणेन परीक्ष्य बहुक्षीराम् गाम् उप शिक्ष शिक्षतिदर्दानार्थः । मन्तीतण्यर्थश्चान द्रष्टव्यः। उपशिक्षय प्रदापय मह्यम् भन्तरात्मरूपाय स्तोत्रे सखायम् सखिभूतम् इन्द्रम् । किन कोशम् न थथा को धनाधारतानकलशमञ्जूषापष्टयवरादिकम् पूर्णम् वमुना सुवर्णरता दिधनेन न्यृष्टम् 'ऋगतो' । नीचर्गतम् मधोमुसम् भाच्यावयति प्रच्यावयति' विरेचयति कश्चित् , एवम् शूरम् दानशूरम् इन्द्रम् आ च्यावय विरेचय भाण्डागारम् । किमर्थम् । मघदेयाय मा धनदानाय, प्रभूतं मां दापयेत्यर्थ: ॥ २॥ घेङ्कट० दोहनार्थम् उप शिक्ष वशं नय सखायम् गाम् इति इन्द्रम् भाह। स्तुतिभिः प्रबोधय स्तोतः! इन्द्रम् भूतानाम् जरयितारम् । पात्रम् इव उदकेन पूर्णम् वीचिभिः धनेन न्यूटम् अभिमुखं कुरु धनदानार्थम् शूरम् इन्द्रम् ॥ २ ॥ किमङ्ग त्या मघवन् भोजमाहुः शिशीहि मा शिशयं त्वां शृणोमि । अमस्वती मम धीरस्तु शक्र वसुविद भगमिन्द्रा भरा नः ॥ ३ ॥ किम् । अङ्ग । त्वा । मघवन् । भोजम् । आहुः । शिशीहि । मा । शिशयम् । त्वा । शृणोमि । अप्नस्वती । मम । धीः । अस्तु । शक । वसुऽविदम् । भर्गम् । इन्द्र । आ ! भर । नः ॥ ३ ॥ उद्गीथ० अङ्गेति सामान्याऽऽह्वानमुच्यते । अङ्ग ! मघवन् । हे धनवन् ! इन्द्र ! विम् त्वा भोजम् आहुः १. नास्ति मूको. २. संस्तुप्रभू वि. ३. 'मतरत वि''. मूको. ६. दोहार्यम् वि'. ७. ईति मूको. ८. जनयि विभ'. 1..1.. किन्च मूको. ४-४ जाराया मूको. ५. प्राच्या ९. घुट विन्युष्ट वि' यष्टभ'.

·२४२, मं४] दशमं मण्डलम् फिमय स्वां दातार यदन्ति श्रुतिस्मृतय विद्वांसो या, यदि न ददासीत्यध्याहार्यम् । तस्मात् शिवहि धनदानेन संस्फुर माम्, धनं मे देहीत्यर्थ । किश शिशयम् त्वा शृणोमि नित्यमेव घ सस्कारकमह स्वो शृणोमि भावारदजनेभ्य। मत त्वत्प्रसादासित्यमेव अप्नस्वती' सरकारयसीत्यर्थ , पागकर्मवती या देवयागवतीत्यर्थ, मम धी प्रशा अस्तु भवतु। भधवा मनस्वती' रपवती सगुणेत्यर्थः । मम धीः यागकर्म अस्तु देशका। किय वमुविदम् विदिशंभे। धनस्य रन्धारं रम्भयितारं वा प्रसवितार विसर्पिणमित्यर्थ', भगम् धनं गवादिक हे इन्द्र! आ भर भाहर न मस्मभ्यम् दानुमिति रोष , देहीत्यर्थ ॥३॥ बेट० सर्वे कथयन्ति त्वा स्तोतॄणां भोजकम् इन्द! मघवन् ! । किम् इति प्रभार्थीयम् माहुरेवेत्यस्मिन पर्यवस्यति । प्रागपि एम्-'क्मिा वा प्रत्यवतिक्रमिष्टा' (१,११८,३) इति । तया सति तीक्ष्णीकर माम् । शिशयम् हि त्वा शृणोमि स्तोतृणा सस्कारम् । फर्मवती मम बुद्धि अस्तु शा! । शत्रुधनस्य लम्भकम् भाग्यम् इन्द्र ! आ हर अस्माकम् ॥ ३ ॥ ८ वां जना ममसत्यविन्द्र संतस्थाना वि हयन्ते समीके । अवा युज कृणुते यो हविष्मान् नासुन्वता सख्यं वष्टि शुरः ॥ ४ ॥ त्वाम् । जनो । ममऽसत्येपू । इन्द्र । समऽतस्याना । वि। यन्ते । सम्ऽईके । अ । युजम् । कृणुते । य । हविष्मान् । न । अन्विता । सख्यम् । वृष्टि । शूरै ॥ ४ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र! त्वाम् योजना ममसत्येषु समामेषु सतस्थाना प्रत्यवतिष्टमाना वि द्वयन्ते विविधम् भावयन्ति सहायार्थम् समीके समामे । स अत्र मस्मिन् माहातृजनमध्ये समामे पा युजम् सहायम् इन्द्रम् कृणुते करोति, य हविष्मान् यजमान इत्यर्थ । कस्मात् । यस्मात् अमुन्वता तदर्थ सोमाभिपवम् मकुर्वता सह सख्यम् सखित्वम् , कर्तुमिति शेष न वष्टि न कामयते नेच्छति भवान् शूर इन्द्र ॥४॥ बेष्ट० त्वाम् जना ममसत्येषु युद्धेषु इन्द्र! वि हृयन्ते । तदेवाऽऽह'-- सह विष्टन्त विद्वयन्ते युद्ध इति । अस्मिवादाने सति इन्द्र त सखायम् कुरुते, य हविष्मान् भवति । न असुन्वता सख्यम् कामयते शूर ॥४॥ धनं न स्पन्द्र बहुलं यो अस्मै तीवान्त्सोमा आसुनोति॒ि प्रय॑स्वान् । तस्मै शत्रून्नसुतुकान् प्रातरहो नि स्वष्ट्रान् युबति हन्ति वृत्रम् ॥ ५ ॥ धनम् । न । स्पन्द्रम् । बहुलम् । य । अस्मै । तीव्रान् । सोमान् । आऽसुनोति । प्रय॑स्वान् । तस्मै । शत्रून् । सुऽतुकान् । प्रात । अह । नि । सुऽअष्ट्रान् । युवति । हन्ति । वृत्रम् ॥५॥ ५ रमाम् ३ अस्वमस्वती मूको. ४ विसर्प मूको 4. नास्ति मूको. ९ सद्दे मूको. विमा 1. आववृचनेभ्य मूको २. अवनी मृको ६ भर वि ७ 'कम् इति भ', ·३४३२ प्राग्वेदे समाप्ये [भ , म ८, २२. उद्गीथ० धनम् न धनमिय यथा धनं मुवर्णरजतादिकम् पन्द्रम् स्पृहणीय प्रार्थनीयम् महुलम् प्रभूतम् यः कश्चिदीवरः कस्मैचित् महामाह्मणादिकाय महते' दाएं संस्करोति, एवं राणीयान् प्रभूतांश्च यो यनमान:' अम्मै इन्द्राय दातुम् तवान् तीबरसान्। सोमान् आमुनोति मर्यादयाऽभिपुणोति संस्करोति प्रयखान् हविरक्षयान् मुत्या' सपनीयपुरोगासादिहविरमावा- नित्यर्थ.', तस्मै सदयं तस्य या शत्रून् । कीदृशान् । गुतवान् शोभनपुरसहितान् रवधान भष्ट्रा प्रतोद उच्यते । तेन घान भाषुधानं लक्ष्यते । म्यष्ट्रान् सुप्रतोदान् सोमनायुधामान् अपि सत इत्यर्थः । नि युवति गिमिश्यति पृथक्रोधीत्यर्थः। पृथक्टरय घ हन्ति हिनस्ति घूत्रम् शभुजातम् । कस्मिन् काले एतययो फरोति । प्रातः अहः प्रत्युपसि, दिवसस्य सम्बन्धिनि पूर्वाह्न एव, नाइव इत्यर्थः ॥५॥ पेङ्कट० धनम् इव स्पन्दनशीलं गवाश्चारमक दरिद्वाय यहुलम् यः अम्मै इन्द्राय तीमरसान्' सोमान् आमुनोति इविष्मान् , तस्मै प्रातः एव अहः शन् सुप्रेरणान् नि युयति शोभना- ष्ट्रायुधान्, हन्ति च उपद्रयं तदीयम् इति ॥ ५ ॥ १०इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये द्वाविंशो यः॥ धारयाम. यस्मिन् वयं देधिमा शंसमिन्द्रे यः शिश्रार्य मघवा काममस्मे । आराच्चित् सन् भयतामस्य शत्रुन्यस्मै धुम्ना जन्या नमन्ताम् ॥६॥ यस्मिन् । वयम् । दधिम । शंसम् । इन्द्रे । यः । शिश्राय । मघऽयं । कामम् । अस्मे इति । आरात् । चित् । सन् । भयताम् । अस्य । शत्रुः । नि । अस्मै । घुम्ना । जन्यो । नमन्ताम् ॥ उद्गीथ० यम्मिन् इन्द्रे वयम् दधिम भवस्थापयामः शमम् स्तुति धनप्रार्थनाभिप्राय था, यः च मघवा इन्द्रः शिश्राय 'धि सेवायाम्' । सेवते परया प्रीत्या गुणैरित्यर्थः, कामम् कमनीयं धनदानेन धनप्रार्थनाभिप्रायं वा अस्मे अस्माकं सम्बन्धिनम् , अस्य इन्द्रस्य प्रसादात् आरात् चित् सन् दूरेऽपि सन् भयताम् विभेतु शत्रुः भरमग्छः अस्मत्तः। किन तस्मै अस्मै इन्द्राय गुम्ना शुम्नानि हविरमानि जन्या जन्यानि अमजने भवानि भसदीया. नीत्यर्थः, नि नमन्ताम् भोज्यत्वेन प्रदीभवन्तु प्रियभोज्यानि भवन्त्वित्यर्थः ॥ ६ ॥ घेङ्कट० यस्मिन् वयम् निदधीमहि स्तुतिम् इन्द्रे, यः च यति धनवान् अभिलपितम् भस्मासु, अस्य शत्रुः दूर एव तिष्ठन् विभेतु, नि नमन्ताम् अस्मै इन्द्राय शत्रुजनपद- भवानि अनानि ॥६॥ तस्य आराच्छत्रुमपं बाधस्व दूरमुग्रो यः शम्बः पुरुहूत तेन । अस्मे धेहि यमुनोमंदिन्द्र कृधी धिय जरित्रे वाजरत्नाम् ॥७॥ । १. अहले मूको २. यच्छमानः मूको. ३. तीवादसरान् मूको. ४ कृपा मूको. सइशानिग्य मूको. ६. अदः मूको निराहावेत्याः मूको. ८. पवावादियुक्तम् भ'. मूफो....... नास्ति मूको ५.६विरन- ९. सात् ·। पुरुऽहत । 1 सू ४१, मै0] दशम मण्डलम् आरात् । शत्रुम् । अप । बाधस्व । दुरम् । उमः । यः । शबः तेने अस्मे इति । धेहि । यऽमत् । गोऽमत् । इन्द्र । कृधि । धिर्यम् । जरिये । वाजेऽरत्नाम् ||७|| उद्गीथ० आरात् भस्मरसमीपात् शत्रुम् मदीयम् अप बाधख अपगमय दूरम् । केन । उग्रः क्रूरः भसद्यो वा यः तव स्वभूतः शम्यः यन्त्रः बुन्तो वा तेन हे पुरुहूत!। किंच अस्से मस्मभ्यम् धेहि देहि यवमत् यवसहितम्' गोमत् गोसहितं च । किम् । सामर्थ्यात् अन्नम्। तच दधत् है इन्द्र! कृधि कुरु धियम् वाजरलाम् इदं यज्ञकर्म भन्नेन' रमणीयम् जरिने स्तोतुः ममार्याय ॥७॥ घेवट० समीपात् शत्रुम् अप याधस्व दूरम् । मन यास्कः (५,२४) -'शम्ब इति बनाम । शमयसेर्वा शातयते' इति । उद्गूर्णः यः वनः पुरुहूत! तेन । भरमासु नि-धेहि गोमत् यवमत् च धनम् इन्द्र! । कुरु कर्म स्तोत्रे रमणीयामम् ॥ ७॥ प्र यमुन्त पसवासो अग्मन् तीवाः सोमा बहुलान्तास इन्द्रम् । नाह दामान मघवा नि यसनि सुन्वते वहति भूरि वामम् ॥ ८ ॥ प्र । यम् । अन्तः । वृषऽसवासः । आमन् । तीत्राः । सोमाः । बहुलऽअन्तासः । इन्द्रम् । न । अहे । दामानम् । मधऽयो । नि । यसत् । नि । सुन्वते । वहति । भूरि । वामम् ॥ ८ ॥ उद्गीथ० यम् इन्द्रम् अन्तः मध्यतः प्र अग्मन् प्रकर्षण गरछन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । के। सोमाः । कीरशाः। वृषमवासः अनौ सोमस्य वर्पितृभिः मध्वर्युभिः अभिपुताः 'तीयाः तीवरसाः। बहुलान्तासः 'आजसेरसुक्' (पा ७,१,५०), बहुलादानम् अन्ते येभ्यः सकाशात् ते बहुलान्ताः, इह परत्र च दृष्टफलस्य अनन्तस्य दातार इत्यर्थः । सः मघवा इन्द्रः न अह नैव दामानम् किं तर्हि करोति । उच्यते । सुन्वते यजमानाय धनदानम् नि यसत् नियच्छति विधारयति । सोमाभिपवं कुर्वते यजमानाय नि वहति नियमेन प्रापयति ददातीत्यर्थः, भूरि बहु वामम् वननीयं धनम् ॥ ८॥ वेड्यूट० प्र गच्छन्ति यम् इन्द्रम् जठरे धृपाभिपुताः तीनाः सोमाः बहुलाप्राः प्रवेशवेलायाम् , सः मघवा दातारं यजमानम् न एव नि यच्छति, नि वहति सुन्वते यहु धनमिति ॥ ८॥ उत प्रहामतिदीव्या जयाति कृतं यच्छुप्ती विचिनोति काले । यो देवकामो न धना रुणद्धि समित् तं राया सृजति स्वधावान् ॥ ९॥ उत । प्रऽहाम् । अतिऽदीव्यं । जयाति । कृतम् । “यत् । श्ऽनी । विऽचिनोति । काले । यः । देवऽकामः । न । धना । रुणद्धि । सम् । इत् । तम् । राया । सृजति । स्वधाऽवान् ॥९॥ १. के मूको. २. यवसन्निहितम् विम' ३. किम् । मन्नम् वि. ४. बाजरस्ना...वि'मा ५. मनेन मूको, ६-६, वा रसाः वि' व रसाः विभ. .. वृष्णममि वि'म'; वृष्णाममि वि. 6.0. तु. १०,४३,५.

·पजमानस्य । उत - ३४३४ नावेदे पभाध्ये [भ८,५१३. उद्गीथ० किधान्यम् उपकार करोति इन्द्र. उच्यते अपि সাধু प्रपूर्वस्य इन्वेविटि' अनुनासिकस्यारये कृते द्वितीयकयघनान्तस्यैतद्पम् । प्रकर्षण इन्त्रीम् इपुम भनि शक्ति पा भारमीयाम् अतिदीव्य दोग्यसिरन गरपर्य । भतिरभिपूनितार्थे । मभिपूजितं गमयित्वा, ८ प्रहत्येत्यर्थ.', जयाति 'यजमानस्य यु जयसीन्द्र। फिंच कृतम् यत् ग्वनी विचिनोति गृहाति काले। पदित्या प्रकारयचनप्रश्ययो लुप्तो दष्टम्य । यथा 'कृतम् भयाना' मध्ये श्वनी कितवः विचिनोति परीक्ष्य गृहासीत्यर्थ । प्रयमिन्द्रो युद्धकाले यलयन्त शत्रु परीक्ष्य गृहाति पधार्यम् । किन य मनुष्य देवकाम. देवान् मोतुं यष्टुप कामयते, तस्याः यि धना स्वधनानि न रुणदि नावृणोति न धारयसीत्यर्थ । सम् इत् तम् राया सृजति स्वधावान् । इत् इति पदपूरण । एवार्थ वा । त देयकामम् मनुष्यम् राया धनेन समजत्येक सपोजयस्येवेत्यर्थ , स्वधावान् हविरमयान् इन्द्रः । भनवत्तया अत्यधयं रक्ष्यते । ईश्वर इत्यर्थ ॥९॥ बेङ्कट० अपि च प्रहन्तार प्रतिकितयम् अतिदीय्य' जयति । कृतम् यत् यूवकाले विचिनोति श्वनी किराव इस्तस्येप्वक्षेषु प्रागेव निधानात् पृतत्वम् भक्षाणा जानाति । यलवान् सम् एजति एव तम् धनेन भम्पभिचारेण, य. यजमान देवकाम न धनानि रुणद्धि ॥९॥ अथया तद्वद् इन्द्रव - गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यन क्षुधै पुरुहूत विश्वाम् । व्यं राजभिः प्रथमा धान्यस्माकैन वृजनैना जयेम ॥ १० ॥ गोभि । तरेम । अमेतिम् । दु ऽएाम् । यवैन । क्षुधम् । पुरुऽहुत । विश्वा॑म् । व्यम् । राजऽभि । प्रथमा । धनानि । अस्माकैन । वृजनैन । जयेम ॥ १० ॥ उद्गीथ० हे पुरुहूत | इन्द्र' तव प्रसादात् गोभिः। 'अधाप्यस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्ति' (या २,५) इति गोविकारे रसे गोशब्दोऽत्र वर्तते । गोभि क्षीरादिगोरसैरित्यर्थ , उदकैर्वा वृष्टिलक्षण तरेम भतिगच्छेम अपनये मेत्यर्थ , अमतिम् अविद्यमानमति प्रज्ञापहारिणी तृषमित्यर्थ , दुरेवाम् दुरवगमाम् यवेन क्षुधम् बुभुक्षाम् विश्वाम् विश्वा सर्वप्रकारानविषया मित्यर्थ । किंच वयम् राजभि प्रथमा प्रधानानि धनानि अस्माकेन भस्मदीयेन च घृजनेन बलेन जयेम प्राप्नुयाम ॥१०॥ घेङ्कट० पशुभि तरेम दुष्टागमना दारिद्यादागता दुर्बुद्धिम्, यवेन' च धम् पुरुहूत! ज्याप्ताम् । वयम् राजभि मुरयानि धनानि लभेमहि । भास्माकीनेन बरेन जयेम शत्रून् इति ॥ १०॥ । सह , हन्तेहिं वि', हन्तर्वि विमा. २. प्रभूत्ये' मूको ३-३ जायमानस्य शत्र अयाति इन्द्र मूको. ४४. क्तमायासा मूको. ५. आदीय वि भनिदीप्य वि'. ६ जनयति मूको ७. यदित्युत्नकाले विभ', यद्यतकाले वि ८. विश्वती विभ', श्वघ्न वि' ९ लवे विम', ज. वि. 'प्ता मूको ·३४३५ दशम मण्डलम् सू ४२ मे 11] बृहस्पतिनः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादायोः । इन्द्रः पुरस्तात मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥ ११ ॥ बृहस्पतिः । नः । परि । पातु । पश्चात् । उत । उत्ऽतरस्मात् । अर्धरात् । अघऽयोः । इन्द्रः । पुरस्तात् । उत । मध्यतः । नः । सखा । सखिऽभ्यः । वरिवः । कृणोतु ॥ ११ ॥ उद्गीथ० वृहस्पतिः वृहतो महतः पतिः इन्द्रः नः अस्मान् परि पातु परिरक्षतु पश्चात् भस्माकं पृष्ठतः स्थितादित्यर्थः, उत मपि उत्तररमात् अधरात् पुरस्तात् मध्यतः समीपतश्च स्थितादित्यर्थः, अघायोः मचं पापं पधादिलक्षणम् अस्माकं कत्तुं कामयमानादित्यर्थः । परिरक्ष्य च नः अस्माकम् सखा इन्द्रः सखिभ्यः ससिभूतेभ्यः अस्मभ्यम् वरिवः धनम् कृणोतु' करोतु, ददात्वित्यर्थः ॥1॥ वेङ्कट० सर्वाभ्यो दिग्भ्यो योऽघायुरागच्छति, ततोऽस्मान् इन्द्रावृहस्पती परि पाताम् । भपि च सखा इन्द्रः ससिभ्यः अस्मभ्यम् धनम् कृणोतु ॥७॥ "इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये प्रयोविंशो वर्ग:॥ । [४३] "कृष्ण मागिरस ऋषिः। इन्द्रो देवता। जगती छन्दः, अन्त्ये त्रिष्टुभौ । अच्छा म इन्द्र मतयः स्वर्विदः सुधीची विश्वा उशतीरन्पत । परि वजन्ते जनयो यथा पति मर्य न शुन्ध्यु मघोनमूतये ॥ १ ॥ अच्छे । मे । इन्द्रम् । मतयः । स्वःऽविदः । सधीचीः । विश्वाः । उशतीः । अनुपत । परि । स्वजन्ते । जनयः । यर्था । पतिम् । मर्यम् । न । शुन्थ्युम् । मघऽवानम् । ऊतये ॥ १ ॥ उद्गीथ० मच्छशब्दोऽन अभ्यर्थे भनूपतेत्यनेन च सम्दभ्यते । अच्छ अनूषत अभिष्टुवन्ति इन्दम् मे मम स्वभूताः मतयः। कीदृश्यः। खर्विदः स्वः-शब्दोऽत्र सर्वपर्यायः। सर्वगुणादिन्यः' प्रख्यापयिभ्य इत्यर्थः सध्रीचीः सहान्चनाः सहगमनाः सहपूजा वा विश्वाः सर्वप्रकाराः उशतीः इन्द्रं कामयमानाः। अभिष्टुत्य च परि स्वजन्ते ऊतये भवतिरत्र प्रीत्यर्थः। प्रीतये प्रीतिजननार्थमित्यर्थः ॥1॥ वेङ्कट० भभिष्टुवन्ति मम इन्द्रम् स्तुतयः सर्वस्य लम्भयिभ्यः सङ्गताः परि स्वजन्ते, जायाः यथा पतिम्', मर्यम् न मनुष्यम् इव च शुद्धम्, मघवानम् रक्षणा. याऽऽदयम् ॥३॥. न यो बुद्रिगप वेति मे मनस्त्वे इत् काम पुरुहूत शिश्रय । राजैव दस्म नि पदोऽधि वर्हिष्यस्मिन्त्सु सोमेऽवपानमस्तु ते ॥ २ ॥ 1. करोति वि.अ. २. ददातीत्यर्थः मूको. ३. स्न्द्र मूको. ४-१. नास्ति मूको. ५. 'गुणावेध: मूको. ६. सहनाः मूको. ७. 'त्या' मूको, ८. नास्ति वि'. ९. पति: मको. १०. उत्तरार्धर्चस्य कृते तु. १,६२,११,१८६५. व्याप्ता: कामयमानाः।

·ऋग्वेदे रामाध्ये [ , ८, १२४. न । घ । बुद्रिक । अपं । येति । मे । मनः । ये इति । इत् । कामम् । पुरुश्रुत । श्रिय । राजोऽइय । दस्म । नि। सदः अधि । यहि अस्मिन् । सु । सौ । अवमानम् । अस्तु । ते ॥ उद्गीथ० ५ इति पदपूरणः। यष्टिर त्यहामि परया भरपा मारणारेण रयां प्रत्याराधनाय गमनशीलमित्यर्थः, न भप पनि म पदाचिदपि अपगरणति स्या में मनः । किंप त्वे इन् त्यय्येव वामम् मोमप्रदानेरठां धनेश च पुरात। श्रिय स्थापयामीरप.। एतद् शात्या राजा इय यथा राजा सिंहामने निषीदति, एवं र हे दग्ग! गणाम् उपदापयितः। दर्शनीय! या इन्द्र! नि पीद उपस्ति अघि यदि दिमरणीय। उपरि निषण्णस्य च *सतः ते तय इन्द्रस्य अस्मिन् भरमदीय भूगोमें मुमरो' सोमे 'अरपानम् भवफसनाव' श्रद्धापतिहननात् सोमपानम् अस्तु भवतु ॥ २ ॥ येट० न सलु स्वदभिमुखम् स्वत: अप' गति मे मनः । स्वपि गुप अभिरूपिराम् पुरुहूत! महं स्थापयामि । 'राजा इय' दर्शनीयः!' भभि निपीद पक्षिपि । अस्मिन् सोमे मुघु अवपानम् अस्तु ते॥२॥ विषदिन्द्रो अर्मतेत क्षुधः स इट्टायो मघवा वस्व ईशते । तस्येदिमे प्रवणे सप्त सिन्धवो वयो वर्धन्ति घृषभस्य शुष्मिणः ॥ ३ ॥ विपुऽवृत् । इन्द्रः । अमतेः । उत । क्षुधः । सः । इत् । रायः । मघऽयो । यस्वः । ईशते । तस्य । इत् । हमे । प्रवणे । सप्त । सिन्धवः । वर्यः । वर्धन्ति । वृप॒भस्य । शुष्मिणः ॥ ३ ॥ उद्गीथ० 'भक्ताभक्तयोः विपुत् इन्द्रः। किश मघवा अमतेः अविद्यमानमः प्रज्ञापहारिण्या: क्षुधः पिपासायाः रायः धनस्य स्थावरलक्षणस्य वयः वसुनो धनस्य जगमलक्षणस्य ईशते व्यत्ययेने बहुवचनभेकवचनस्य स्थाने । ईष्टे । किंच तस्य इत् तस्यवेन्द्रस्य वृषभस्य वर्षितः शुष्मिणः बलवतः प्रसादात् स्वभूता वा इमे मप्त सप्तसल्याकाः सिन्धवः नद्यः गङ्गायाः प्रधानभूताः अम्बाचलेत्येवमाद्या या अन्तरिक्ष्याः प्रवणे निन्ने प्रदेशे स्थिताः सत्यः वयः उदकं" उदककर्म घा अग्नम् घीह्यादिकम् वर्धन्ति जातस्य अर्थाय ॥३॥ घेट० विष्वक्प्रवर्तकः भस्माकम् अमतेः भपि च सुधः। सः एव रायः धनवान् पासयितुः ईष्टे । तस्य एव इमे प्रवणे सप्त सिन्धवः नयः ससम् वर्धयन्ति वृषभस्य बलवतः ॥३॥ वयो न वृक्षं सुपलाशमासदन्त्सोमांस इन्द्र मन्दिनैश्चमूपदः । प्रेपामनीकं शवसा दविद्युतद्विदत् स्वमनवे ज्योतिरार्यम् ॥ ४ ॥ इन्द्रः 1-1. शिश्रवेत्यर्थः मूको. २-२. सस्ते मूको. ५. अमि मूको. ६.६. नारित वि. रिन्द्रः वि'; धुमिरिन्द्रः विभ, १०.खत्रमा मूको. मुको. १३. उदकमोदकं वि* म; उदक मदकर वि'. नीयः मूको ३. सुसंस्तुत वि. ४-४. अपानामकलनाव मूको. ८. पवमानम् वि. ९.९. भक्षामशयोविभि- ११. अन्तरियाः वि'; आन्न विम'. १२. पयः ११. मपि मतेः विसर ·दशम मण्डल ५ एवम् - वयं । न । वृक्षम् । सुऽपलाशम् । आ । असहन् । सोमांस । इन्द्रम् । मन्दिन । चमऽसद । प्र । एषाम् । अनौकम् । शमा । दवियुतत् । विदत् । स्व । मन । ज्योति आर्यम् ॥ ४॥ उद्गीथ० वृक्षम् वय न वय इव' यथा वय पक्षिण वृक्षम् मुपलाशम् शोभनपणंम् भासीदन्ति', सोमास मोमा मन्दिन तर्पयितार चमूपद भधिपवणचर्मणि घमसपानेपु वा सत्तार स्थातार इन्द्रम् आ अमदन भासीदन्ति अधितिष्ठन्ति पीता सन्त । अधिष्ठितवता च सताम् एषाम् भस्मत् सोमानाम् अनीकम् समूहः शवसा इन्द्रस्य यलेन शरीरवीर्यबुद्धिलक्षणेन उपलक्षित , बररूपेण विपरिणत समित्यर्थ, प्रदविनतत् प्रकर्षेण दीप्यते । पररपेण प्रदीप्तश्च सन् विपत् वेत्ति दातुं जानाति, ददातीत्यर्थ , स्व स्वर्गम् मनवे कार्यकारणयो एकरवोपचारात् मन कारणशब्देन कार्यमुग्यते। यजमानमनुप्यायेत्यर्थ । ज्योतिः तेजश्च ददाति आर्यम् भार्यस्य सर्वस्य जगत स्वामिन इन्द्रस्य स्वभूतमिन्द्रत्व च प्रापयतीत्यर्थ ॥४॥ येङ्कट० पक्षिण इव वृक्षम् सुपर्णम् आ असीदन् सोमा इद्रम् मदकरा चमससादिन । प्रद्योतते एषाम् सोमानाम् भनम् वगेन युक्तम् । प्रयच्छनु इन्द्र भादित्याख्यम् ज्योति मारमना प्रेर्यम् मनुष्येभ्य ॥४॥ कृतं न वनी वि चिनोति देवने संगं यन्मघवा सूर्य जय॑त् । न तत् ते अन्यो अनु वीर्य शकन्न पुराणो मघवन् नोत नूतनः ॥ ५॥ कृतम् । न । वऽनी । नि । चिनोति । देवने । सम्ऽवर्गम् । यत् । मघऽना । सूर्यम् ।जयत् । न । तत् । ते । अन्य । अनु । वीर्यम् । शकत् । न ! पुराण । मघऽयन् । न । उत । नूतन ॥ उद्गीथ० कृतम् न कृतमित्र यथा घृत नाम अयम् अयाना मध्ये ग्वनी कितव वि चिनोति परीक्ष्य' गृह्णातीत्यर्थ , दवने आस्पारे । एव भवानिन्द्र मवर्गम्" सम्यगपा वृष्टिलक्षणाना वर्जयितार मेघम् अन्तरिक्षे सर्वमेघाना मध्य परीक्ष्य गृहाति। कदा । यदा, मघवा भवानिन्द्र सूर्यम् आदित्य सार वा मेघम् अन्तरिक्ष स्थितर क्षारयतीत्यर्थ , जयत् जयति तदीयरसापहरणद्वारेण च वर्षास्वित्यर्थ । तत् ते तव स्वभूतम् वीर्यम् वीरकर्म मादित्यमेघनरलक्षण त्वत्त भविष्यत्कालीन त्वाम् अनुकतुं न अतीतकालीन शक्ष्यति, न पुराण नापि चिरन्तन अशकत् हे मघवन् ! इन्द्र', न उत नव वर्तमानकालीन शक्नोति ॥५॥ घेङ्कट० यथा दवने परस्वस्य हन्ता कितव कृतम् वि चिनोति, तथा त मृगयते सूर्यम्, यदा उच्यते-यत् न अनु शकत अन्य . नापि नूतन ५ समूहम् भयानामध्य ९ ." . १३ यया १.१ गव इव मूका २ पति मूको ३-३ वा सनार या तारा मूको ४ 'चितिष्ठवता मूको ६ मा याना वि'. अन्न या (५२२) द्र ८. अय मूको. परी दिए १. भास्तो मूको नास्ति को १२-१२ त नष्ट मूको वितश म.

·नग्येदे रामाध्ये [अम, ८ व २४ सम्छेत्तारम् मघवा सूर्यम् भजयत्' 1 "एतदय प्रत्यक्षम्' '-न तत् पदीयम् वीर्यम् भय मनुकतुं शहोति, न प्रय, न मपि नूतनः ॥ ५॥ इति सप्तमाष्टके भष्टमाध्याये चर्षितो यर्गा । गत्वा च जनानाम् यजमान विशैविशं मघवा पर्यशायत जनानां धेना अचाफैशट्टपा । यस्याह शुक्रः सर्वनेषु रण्यति स तीत्रैः सोमैः सहते पृतन्यतः ॥ ६ ॥ विशम्ऽविशम् । मघा । परि । अशायत । जनानाम् । धेनौ । अपञ्चाशत् । वृषा । यस्य । अहे । शक्र । सर्पनेषु । रण्यति । स । तीये । सोम । सहते । पृत-यत ॥ ६ ॥ उद्गीथ० विश विशम् मघवा इन्द्र सवान् जनान् परि अशायत पर्याप्नोति प्रतिगप्छतीत्यर्थ । यजमानजनाना स्वभूता धेना' माहुती ५ 'अयचाशत् सत्येना- भिपश्यति हूयमानलक्षणा ' 'सतस्ता भप्नो इष्ट्वा चानिमुसेन' प्रतीच्छतीत्यर्थ । अथवा धेनेति वाङ्नाम । दर्शनेन चान श्रवणमुच्यते । पाच स्तुती गणोतीत्यर्थ, वृषा धर्पिता इन्द्र । किन यस्य अह यस्यैव यजमानस्य स्वभूतेषु सवनेषु तृपित 'शक इन्द्र रण्यति तृप्तिनिमित्ता प्रीति क्रोति, स तीनै पटुरसै सोमे इन्द्रस्य तृप्तिनिमित्ता प्रीतिमुत्पाध तत्प्रसादात् सहते अभिभवति पृत यत समाम कर्तुमिच्छत स्वरानन् । ॥ वेङ्कट सर्वान् मनुष्यान् मघवा परि शेते जनानाम् 'स्तुती भवदीपयन्' वृपा । यस्य एवं राम सवनेषु रमते, स तीवै प्रदीयमानै " सोमै भभिभवति शान् ॥ ६ ॥ आपो न सिन्धुमभि यत् समक्षरन्त्सोमास इन्द्र कुल्या ईव हृदम् । वर्धन्ति पिता महों अस्य सादने यवं न वृष्टिर्दिव्येन दाना ॥ ७ ॥ आप । न । सिन्धुम् । अभि । यत् । सम्ऽअक्षरन् । सोमास । इन्द्रम् । कुल्या ऽईव । हृदम् । वर्धन्ति । विगे । मह । अस्य । सदने । यम् । न । वृष्टि । दिव्येन । दाना ॥ ७ ॥ उद्गीथ० आप न यथा भापो वृष्टिलक्षणा भूमौ पतिता सत्य. सिन्धुम् नदी प्रति गच्छन्ति, कुत्या इव हृदम् यथा च कुल्या शब्दकारिण प्रहादिन वा समुद्र प्रति गच्छन्ति, एवम् यत्" इन्दम् लिङ्गव्य त्यय कार्य । यम् इन्द्रम् अभि समक्षरन् भाभिमुख्येन सम्यक् क्षरन्ति गच्छन्ति सोमास सोमा । तस्य अस्य इन्द्रस्यार्थाय वर्धन्ति वर्धयन्ति विप्रा मेधाविन ऋविग्यजमाना । किम् । मह महत् पूजित वा हविर्जात च सदने स्थाने वेद्याख्ये, स्थिता इति शेष । किमिव - ४ घेना १. अजनयत् वि''. २.२. एनव प्रथान वि. अ. ३३ नास्ति मूको मूको ५ आहुति मूको ६५ अपचाकशत् स येनाभिपश्यति हूयमान बन्द मूको स्तस्तना अनादृटवा चानिमु' मूको ८ तृषिता मूको ९९ स्तुति रखदीरयन् वि' ', स्तुतिरपदीपयन् नि'. १. दीवि. " यम् मूको, १२ नास्ति मूको.

·स्वामिन इन्द्रस्य सू ४१, में ] दशमं मण्डलम् वर्धयन्ति । उच्यते -यवम् न वृष्टिः यथा यवं यदादि' सस्यं' वृष्टिः। कर्तरि कृत् । चर्षिता पर्जन्यः' दिव्येन दिविभवेन दानुना दानाईण वृष्टयादिकेन वर्धयति, एवम् ॥ ७॥ वेङ्कट. आपः इव समुद्रम् अभि' संक्षरन्ति यदा सोमाः इन्द्रम् कुत्याः इव च हृदम्', तदानीम् अस्य इन्द्रस्य वर्धयन्ति मेधाविनः महत्वम् पजे यवम् इव दृष्टिः दिवि भवेन दानेन वर्षणेनेति ॥ ७ ॥ वृपा न क्रुद्धः पतयुद्रजःस्वा यो अर्यपत्नीरकृणोदिमा अपः । स सुन्वते मघवा जीरदानवेऽविन्दज्ज्योतिर्मनवे हविष्म॑ते ॥ ८॥ वृषो । न । क्रुद्धः । पतयत् । रजःऽसु । आ । यः । अर्यऽपत्नीः । अकृणोत् । इमाः । अपः । सः । सुन्व॒ते । मघऽयो । जीरऽदानवे । अविन्दत् । ज्योतिः । मनवे । हविष्म॑ते ॥ ८ ॥ उद्गीथ० यच्छन्दो वाक्यद्वयेनापि सम्बन्धयितव्यः । यश न यथा गोवृपः ईयांलुत्वात् मुद्धः गोयूथेषु गच्छति प्रतिवृषभवधाय, एवम् यः इन्द्रः विद्युदयः क्रुद्धः पतयत् पतति गच्छति रजःसु उदकेषु मेघोदरगतेषु मेघवधाय । यश्वेन्द्रो मेधं हत्वा आ अकृणोत् भाकरोति इमं लोकं प्रति प्रक्षिपति अर्थपत्नीः भर्यस्य सर्वस्य जगतः पालयितव्या इमा वृष्टिलक्षणा अपः, सः मघवा इन्द्रः सुन्वते सोमाभिपवं कुर्वते जीरदानवे प्रायश्चित्ताध्यवसानेन क्षिप्रं हविषां दाने अविन्दत् लभते । लाभेनान तद्वेतुदान लक्ष्यते । ददातीत्यर्थः । किं ददाति। ज्योतिः तेजो देवत्वलक्षणम् । मनवे मनुष्याय हविष्मते यजमानाय ॥ ८ ॥ घेङ्कट० वृषभः इव क्रुद्धः पतति लोकेषु । यः देवपत्नी: आ अकृणोत् इमा: अपः दासपनी', सः मुन्वते मघवा क्षिप्रदानाय प्रायच्छत् ज्योतिः मनुष्याय हविष्मते इति ॥ ८ ॥ उजायतां परशुयोतिपा सह भूया ऋतस्य सुदुर्गा पुराणवत् । वि रोचतामरुपो भानुना शुचिः स्वर्ण शुक्रं शुशुचीत सत्पतिः ॥ ९ ॥ उत् । जायताम् । परशुः । ज्योतिपा । सह । भुयाः । ऋतस्य । सुऽदुर्घा । पुराणऽवत् | वि । रोचताम् । अरुषः । भानुना । शुचिः । स्वः । न । शुक्रम् । शशचीत । सत्ऽपतिः ॥९॥ उद्गीथ० भूयाः इति मध्यमपुरुषवचनश्रुतेः' प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य सम्वोधनपदम् अध्याहार्यम् । हे इन्द्र! तव परशुः वनः उत् जायताम् उत्साही भवतु, अस्मग्छत्रुवधे मेघवधे वा तव प्रसादाद् व्याप्रियतामित्यर्थः । केन सह । ज्योतिषा सह विद्युज्ज्योतीरूपेण त्वया सहेत्यर्थः । त्वमपि हे इन्द्र! भूया: भव ऋतस्य उदकस्य वृष्टिलक्षणस्य सुदुघा सुष्टु दोग्धा, अस्मदर्य वर्षितेत्यर्धः। कथम् । पुराणवन् चिरन्तनवत् । अतीतकाले यथा अस्मदर्थ सुष्टु वर्पिता अभूः त्वम्, एवम् इदानीमपि वर्पिता भवेत्यर्थः । अथवा पुराणवत् पुराणानामिब यया १. यवादि विभ. वि'; मतम् अ'; भ्रदम् दि', २ सम्यक् मूको. । यद्वयम् विम'. ३. वज्ञो मूको. ४. नारित विमा. ७. चनशम्भु विभ'.

·३४४० भग्वेदे रामाध्ये [म, भ, व २५. चिरन्तनानाम् मम्मत्पिप्रादीनाम् अर्थाय यर्पिता म त्वम्, एवम् मम्माकमपि यर्पिता भूया । किंच वि रोचताम् मुष्ठ प्रिय. सव भवत्वित्यर्थ , भरुष । भरपति भारोचनमर्णविषयवचन' गत्यर्थे या । भारोचनवर्ण देवान् प्रति गन्या या भम्मत्मोम भानुना म्यदीप्रया, युग इति शेष, शुचि शुद सुसस्कृत इत्यर्थ । किञ्च व न यथा भादिस्य शुभम् शोचिष्मद् दीप्तिमा शुशुचीत 'शोशुरयते भस्य दीप्यत इत्यर्थ । एयमस्य सोमस्य पीत्वा मत्पर्य दीप्यता भवानिन्द्र सरपति सतां पाता रक्षिता ॥ ९ ॥ 'गोभिष्टरेम' इत्यादिमन्यद्वय म्यारण्याताम् । वेवट० उत् जायताम् इन्द्रस्य बन्न ज्योतिषा मह । अथ तस्य भूयात् सत्मभूतम्य मुदुघा माध्य. मिका पार प्रल व कारे। विरोचताम् भारोचमा माना सरन् मादित्य इव । ज्वलन् अत्यन्तदीप्तो भवतु सतो पति ॥९॥ - गोभिष्टोमामतिं दुरेवां यौन क्षुधै पुरुहूत विश्वाम् । वयं राजभिः प्रथमा धान्यस्माकैन वृजनैना जयेम ॥ १० ॥ गोभि । तरेम । अतिम् । दुऽाम् । यौन । क्षुधम् । पुरुहूत । विश्वाम् । यम् । राजेऽभि । प्रथमा । धनानि । अस्मान । जनैन | जयेम ॥ १० ॥ [पूर्व (ऋ. १०,४२,१०) प्याख्याता । ] गृहस्पतिर्नः परि पातु पवादुतोरस्मादधरादघायोः । इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो परिवः कृणोतु ।। ११ ।। बृहस्पति । न । परि । पातु । पश्चात् । अत । उत्ऽतरस्मात् । अर्धरात् । अघऽयो । इन्द्र । पुरस्तात् । उत । मध्यत । न । सखा । सखिऽभ्य । वरिव । कृणोतु ॥ ११ ॥ [ पूर्व ( १०,४२,११) व्यारयाता।] "इति सप्तमारके अष्टमाध्याये पत्राविंशो वर्ग। [४४] "कृष्ण भागिरस ऋषि । इन्द्रो देवता । जगती छन्द , आद्यास्तिस्रोऽन्त्ये च त्रिष्टुम । आ यात्विन्द्रः स्वपतिर्मदाय यो धर्मणा तूतुजानस्तुविष्मान् । प्रत्वक्षाणो अति विश्वा महौस्यपारेणं महता वृष्ण्येन ॥ १ ॥ ३. नास्ति प्रीतय वि २२ भयुष अरुतिरारोच' वि. मूको. ४४ शोभ्यते दप्यते अत्यर्थ वि', शोच्यते विभ'. ..७. नास्ति मूको 1 *पि वि. नास्ति विर ५. अवमस्य मूको ६-१. प्रनक वि ·छु ४, मे २] दशमं मण्डलम् आ। यातु । इन्द्रः । स्वऽपतिः । माय । यः । धर्मणा বুবুলানঃ । तुविष्मान् । प्रत्यक्षाणः । अति । विश्वा । सहाँसि । अपारेण । महता । वृष्ण्यन ॥ १ ॥ उद्गीथ० यः इन्द्रः स्वपतिः स्वभक्तानां पालयिता तुविष्मान् यलनाम्नां प्रदर्शनार्थत्वाद् मर्याविरोधाच परयानित्यर्थः। अथवा 'तु यदी' इत्यस्य किसि प्रत्यये परतः गुणे प्रतिपिढे उवडादेशे' कृते सुपिरिति भवति रूपम् । सुवि प्रातिपदिकान्मतुप् । तुविष्मान् सर्वप्रकारवृद्धिमान् इत्यर्थः । अथवा मुविरिति बहुनास. मुविशब्दस्यापि' इंपदिकृतः पर्यायवचनो दसशब्दस्य कर्मनानो दंसःशब्दवत्' । मुविष्मान् बहुमान् यलपौरपप्रज्ञानीत्यैश्वर्यात् सर्वस्तुतिविषयबहुत्यवान् घेत्यर्थः । मदाय अति आ यातु सर्वान् भागमनप्रतिषन्धान प्राप्तीत्यास्मद्यज्ञ प्रत्यागच्छतु । कथम् । ततुजानः क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्रा स्वरमाण इत्यर्थः। केनाया। धर्मणा धारयिया रथेन । किं कुर्व- सायातु। प्रत्यक्षाणः प्रकर्पण तनूकुर्वन् उपक्षपयमित्यर्थः । विश्वा सर्वाणि सहासि शत्रु- पलानि । केन प्रत्यक्षाणः । अपारण अनन्तन शरीरेण महता च सेनालक्षणेन तृप्ण्येन सामादन परनामैतत् । बलेनेत्यर्थः ॥१॥ घेङ्कट आ यात इन्द्रः धमपतिः मदायम् , यः धारण त्वरमाण: वृद्धः प्रकर्षण तनूकुर्वन् अति' गच्छति विश्वानि बलानि पारवर्जितेन महता बलेन ॥१॥ सुष्ठामा रथः सुयमा हरी ते मम्यक्ष वो नृपत गर्भस्तौ । शीभै राजन्सुपथा यार्वाङ् वर्धाम ते पुपुपो वृष्ण्यानि ॥२॥ सुऽस्थामा । रथ । सुऽयमा । हरी इति । ते । मम्यक्षं । वज्रः । नृऽपते । गभस्तौ । शीभम् । राजन् । सुऽपया । आ । याहि । अर्वाड् । वर्धाम । ते । पपुषः । वृष्ण्यानि ॥ २ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र! सुष्टामा शोभनस्थामा सुगमन इत्यर्थः, रथः तव स्वभूतः सुयमा सुयमी, यदावित्यर्थः, हरी अश्वी ते तवैव स्वभूतौ । किञ्च नृपते! त्रैलोक्यस्य राजन् ! मनुष्यादिप्रजानां पातः! वा तव गभस्तौ गभस्तिः' ( निघ २,४ ) इति बाहुनाम । बाहुसम्बन्धाश्चात्र हस्तो रक्ष्यते, बाहुसम्बद्धे इस्त इत्यर्थः । मिम्यक्ष गच्छति (तु. निघ २,१४) सदा शध्रुवधाय तिष्टतीत्यर्थ, वज्र. च त्वदीयः । एतैः स्तुतिभिः कारणैः शोभम् शीघ्र हे राजन्! सर्वेश्वर! सुपथा शोभनेन वर्गमार्गेण आ याहि आगच्छ अर्वाड् अस्मदभिमुखम् । भागतस्य च सतः ते तव पपुषः सोमं पीतवतः सम्बन्धी नि वृष्ण्यानि बलानि शरीरवीर्यशौर्यबुद्धि- वृद्धिलक्षणानि वर्धाम स्तुतिभिः वर्धयाम इत्यर्थः ॥२॥ वेष्टर० शोभनावस्थानः तव रथः, सुयमौ च भश्वौ । संहतो भवति नृपते! तव' बादौ वजः। ४. अमि वि' ८, वाश्चौ वि. ३. शब्दोऽपि मूको. ३. दस मूको. ६. राज मूको. ७.७. वनाश्वौ वि वज्राश्व वि. १. उवर्णादेशे मूको. इति वि'. ५. परिव मूको. ९. श्रुटितम् विम ·३४४२ ऋग्वेदे सभागे [ ७, १८, २९. सथा सति शीघ्रम् राजन् ! मुफ्था आ याहि अभिमुसम् रग। वयाम राव सोमं पीसबर' पलानि ॥२॥ - इन्द्रवाह यज्ञ प्रस्यादातार एन्द्ववाहों नृपतिं वर्जनाहुमुग्रमुग्रासंस्तविपास एनम् । प्रत्वक्षसं धूपों सत्यशुप्मममस्मना संधमादौ वहन्तु ॥ ३ ॥ आ ! इन्द्रऽनाहः । नृऽपतिम् । वज्रऽनाइम् । उग्रम् । उप्रास । तपिपास । एनम् । प्रऽवक्षसम् । वृपभम् । सत्यशुप्मम् । आईम् । अस्मऽत्रा । सधऽमाद । यहन्तु ॥ ३ ॥ उद्गीथ० आ इन्द्रस्य योद्वार मम्मात्विज इस्य, नृपतिम् यजमानमनुष्याणा पातारम् पञयाहुम् शवधाय सदा गृहीतव ब्रहम्तम् उग्रम् परम् मप्रसझम् उग्रास "अन्ययजमानविग्भि सम्यक्कर्मानुष्ठानविज्ञानेन' मप्रसधा तविषाम 'शानकर्मसमुश्च- यकारित्वाद् दिव्यसर्वगुणोपेतत्वाध महान्त एनम् इन्द्रम् प्रवक्षसम् प्रकर्षण शग्रुपलानां तनूकर्तारम् पृषभम् वपितारम् सत्यशुष्मम् अविसवादियरम् ईम् भरमत्रा। इमिति पदपूरण । अस्मना अस्मान् प्रति सधमाद स्तुतिभि इविभिश्र सातयितारः आ पहन्त यागार्थम् ॥३॥ घेलूट० आ वहन्तु इन्द्रस्य चोदार मृपतिम् वप्रयाहुम् उद्गुणम् उमाः प्रवृद्धा एतम् प्रकर्पण तनूकतारम् वृषभम् सत्यबलम् अस्मासु सहमाद्यन्तः ॥३॥ एगा पति द्रोणसाचं सर्चेतसमूर्जः स्कुम्भं धरुण आ पायसे । ओजः कृष्व सं भाय त्वे अप्यसो यर्था केनिपानामिनो वृधे ॥ ४ ॥ एव । पतिम् । द्रोणऽसाचम् । सऽचैतसम् । ऊर्ज । स्कम्भम् । धरणे । आ । वृषऽयसे । ओज । कृष्व । सम् | गृभाय । त्वे इति । अपि । अस ! यर्था । केनिपानाम् । हुन । वृधे ।। उद्गीथ० एव एवम् उक्तेन प्रकारेण पतिम् सर्वस्य स्वामिनम् इन्द्रम् द्रोणसाचम् गुममयसोमपाताणा सवितारम् सचतसम् सप्रज्ञ सर्वज्ञमित्यर्थ , उर्ज स्कम्भम् 'उर्ज बलप्राणनयो'। बलस्य प्राणस्य या पीवनस्य स्कम्भभूतम् माघारमित्यर्थ , धरुणे सर्वस्य जगतो धारयिसरि यज्ञे आ रषायसे । रोडर्थेऽत्र लट । हविभिमर्यादया 'सेकुमिच्छ सर्पय' हे अध्वयों। तर्पयित्वा च ओज कृष्व बलम् इन्द्रस्य कुरु । सम् गृभाय पुनरपि यागार्थ सद्गृहाण वे अपि त्वमपि हे इन्द्र । यस्त्वम् इन सर्वस्येश्वर स त्वम् केनिपानाम् मेधाविनाम् ऋत्विजा (तु निघ ३,२५) यथा यथावत् सर्वप्रकारया बुद्धया वृध वर्धनाय "अस भव ॥ ४ ॥ वेङ्कट० एवम् पतिम् द्रोणकलशस्य सेवितारम् सर्वप्रज्ञम् बलस्य धारकम् धरुणे' आ सिसे जठरे । । - १ वन विभ'. २-२ अ य यजमानविग्मि का वि', भयो यजमानाभि सम्यक् कर्मा' दिक्ष ३३ समुच्चयकारिखादिव सर्व मूको. ४ 'तु मूको मित वयम् मूको. ६ अपि मस मूको. • यस्तम् मूको असमव मूको. ९, वदन्ति विम', वति वि. १०. सर्वज्ञप्र विभ', सप्रज्ञ वि' १. कर्मसि मूको, ५५ ८८ ·४४,५] दशम मण्डलम् सव परम् पुरव । सम् गृहाण चास्मानपि त्वयि, भवसि यथा स्व मेधाविनाम् अम्माक स्वामी वर्धनाय । विनिए" (निघ ३,१५) इति मेधाविनामसु पठितम्' इति ॥ ४ ॥ गमन्नस्मे बसून्या हि शंसिपं स्वाशिप भरमा याहि सोमिनः । त्वमीशिष सास्मिन्ना सत्सि वर्हियनाधृष्या तब पााणि धर्मणा ।। ५ ।। गर्मन् । अस्मै इति । वसूनि । आ । हि । शसिपम् । सुऽआशिर्षम् । भरैम् । आ। याहि । सोमिन । यम् । इशिपे। स । अस्मिन् । आ । ससि हिपि । अनाधृष्या । त। पात्राणि। धर्मणा ॥ ५ ॥ उद्गीथ० हे इन्द्र। त्वद्देयानि वसनि धनानि अस्मे भस्मान् प्रति आ गमन् आगच्छन्तु', अस्मभ्य धनानि देहीत्ययं । किन्च हि यस्मात् अहम् शसिपम् त्या स्तौमि, तस्मात् खाशियम् शोभना आशिषो पस्मिन् स वाशी, त स्वाशिषम् शोभनधनप्रार्थनायुक्तमित्यर्थ , भरम् सर्वस्य जगतो भतारं यज्ञ मम सोमिन सोमसम्पादिन स्वभूतम् आ याहि भागच्छ। भागत्य च त्वम् ईशिपे सर्वस्य, सः त्वम् अस्मिन् अस्मदीय वैदिस्तरण बहिपि आ सत्सि भासीद उपविश। उपविश्य च अनाधृष्या भसुररक्षोभि अभिभवितुमशक्यानि तव स्वभूतानि पात्राणि सोमपात्राणि धर्मणा पानकर्मणा, योजयेति शेष , पीत्वेत्यर्थ ॥५॥ बेङ्कट० १० गच्छन्तु मयि धनानि । आ शधिमम् हि त्वाम् अहम् स्वाशिपम् । यज्ञम् आ याहि सोमिन , त्वम् ईशिषे धनस्य । त्वम् आ सीद अस्मिन् बहिपि । तव सोमपात्राणि माधयितुम् अशक्यानि कर्मणा ॥ ५॥ "इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये षडविंशो वर्ग" ॥ य म - पृथक् प्रायन प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत अवस्यानि दुष्टरा। न ये शेकुर्यज्ञिया नावमारुहमीमेन ते न्यविशन्त कैपयः॥ ६ ॥ पृथक् । प्र । आयन् । प्रधमा । देवऽहतय । अण्यत । श्रयस्यानि । दुस्तरी । न । ये । शेकु । यज्ञियाम् । नार्वम् । आऽरुहम् । ईर्मा । एव । ते ! नि । अशित । कर्पय ।। उद्गीथ० ह इन्द्र तव प्रसादात् पृथक् पृथग्भूता' भन्यै सुकृतिभि सइत्यर्थ , प्र आयन् प्रकृष्टया गत्या गता स्वर्ग प्रासा इत्यर्थ, 'पूर्वे तव' देवहूतय दवाना यागार्थम् आह्वयितार यष्टार इत्यर्थ । कृतवन्तश्च श्रवस्यानि श्रवणाणि दुष्टरा दुरनुकराणि अन्य सुकृतिभि दुष्प्रापाणीत्यर्थ । किञ्च य न शकु नाSशक्नु वन् यज्ञियाम् यज्ञमयीम् नावम् आरहम् भारोदुम् यज्ञमनुष्ठातुमित्यर्थ , ते भयज्वान प्रधमा कतरि कृत् । किञ्च अकृण्वत . . १ कनिपात दि', कनपा वि. २ तु वाचिक निघ मूको. ३. आगतु मूको. १ स्वामिनम् वि'म', तसा मिनि वि ५ नास्ति विम'. ६ 'णाम् विभ', वि. ८ स्तुत वित ९.९ पूर्वर मूको १०. योगा मूको ११ तु या ५,२५, नुमरा मूको नास्ति मूको.

·३४४४ ऋग्वदे सभाध्ये [अ५, भव२५. तब ग्रोधात् ईर्मा एव ईरणेनैव' अधोगमनेनैव नि अविशन्त नीचैरविशन्त अधोगति गराा इत्यर्थ , केपय कपूया दुप्पया वा भपकर्माण इत्यर्थ ॥६॥ वेड्वट० पृथक र गच्छन्ति देवलोकान् प्रथना देवहूतय । ये देवानाद्वयन्ति । अकुर्वत श्रवणीयानि यशासि दुस्तराणि अन्यै , ये शक्नुवन्ति यज्ञियाम् नावम् पारोदुम् । 'अथ ये नाशानुवन् यज्ञियां नावमारोहम् , ईमव ने यविशन्त, इहैव ते न्यविशन्त, ऋणेनेय ते न्यविशन्त, अस्मिन्नव' लोक इति वा' (या ५,२५)। केश्य कुत्सितपूया शोधनीयकर्माण ॥ ६ ॥ ३ - । तव क्रोधात् ७ एवैवापागपरे सन्तु दृढयोऽया येपो दुर्युज आयुयुज्ने । इत्था ये प्रागुपरे सन्ति दागने पुरूणि यनं वयुनानि भोजना ॥ ७ ॥ एप । एव । अपोक् । अपरे । सतु । दुऽयं । अश्वा । येषाम् । दु ऽयुज । आऽयुयुने । इत्या । ये । प्रात् । उपरे । सन्ति । दानने । पुरुणि । यत्र । वयुनानि । भोजना ॥ ७ ॥ उद्गीथ० एव एव एवमेव यथोक्तप्रकारेण 'न ये शे' (ठ १०,४४,६) इत्यादिनैव प्रकारेणेत्यर्थ, ५अपाक वचनस्य व्यत्ययोऽत्र वर्तव्य । अपान अधोगतय इत्यर्थ , सन्तु भवन्तु अपर वर्तमानकारीना अपीत्यर्थः । के। दूढय दुर्धिय देवयाग प्रति कुत्सितमतय अयज्वाना इत्यथ । ये कीदृशा । येषाम् अयज्वना "स्वभूता अश्वा दुर्युज बलवस्वात् दुर्योनना अपि सन्त आ युयुधे भाभिमुरयेन युज्यन्ते रथेषु भृत्यै । ये ईश्वरा अपि सन्तो न यनन्ते तवेत्यर्थ । किञ्च इत्था अमुना पूर्वोक्तेन प्रकारेण 'पृथक् प्रायन्' (ऋ १०, ४४,६) इत्यादिनव प्रकारेणेत्यर्थ, ये उपरे तेऽपि, भपरे वर्तमानकालीना इत्यर्थ । प्राक सति । प्रागित्यत्र पूर्ववत् रिङ्गवचनव्यत्यय कार्य । सन्ति इत्यपि लोडथै लट् । प्राञ्च सन्तु प्रकृष्टगतयो भवन्तु । तव प्रसादात् स्वर्गगामिनो भवनिवत्यर्थ । के। यन येषु पुरुणि बहूनि वयुनानि गोनना प्रज्ञानानि धनानि च दावने दानाय देवेभ्यो हविदानार्थमवस्थितानि न भोगाथमवेत्यर्थ'। येऽपि वर्तमानकारीना देवयाजिन अस्मदादय, तेऽपि स्वर्गगामिनो भव ित्वत्यर्थ ॥ ७ ॥ बेट० ० एवम् एव अपाचीना ० "सन्तु अपरे, भस्मान् प्रति ये दुर्बुद्धय , अवा येषाम् दुयाजा प्रयला रयेप्वायुज्यन्ते । अथ भमुन स्वर्गे भवन्ति, ये पाक मरणाद् दवार दानाय भवन्ति उपरे अस्मिन् लोके, बहूनि यत्र कान्तानि भोजनानि विद्यते ॥ ७ ॥ गिरीर तान् रेज॑मानाँ अधारयद् द्यौः क्रन्ददन्तरिक्षाणि कोपयत् । समीचीने धिपणे वि मायति वृष्णः पीत्वा मदं उक्थानि शंसति ॥ ८ ॥ तव प्रसादात ३ 'वभूत' १ इंरक्षणेनैव वि', इक्षणेनैव वि', इंरक्षरनैव भ. २२ नास्ति नि'', प्रयच्छन्नि वि' मूको ५ °व ते मूको ५५ भपात गवच मूको ६ अश्वाच वि. ७-७. 'तान् अश्वान् मूको ८ वि मूको ९ मोगतार्थ मूको १. अवा' विभ'. ... सलमस्मक प्रतिमा विभ', प्रतिददा वि ·दशमं मण्डलम् जनः र ४४, मं] गिरीन् । अजान् । रेजमानान् । अधारयत् । चौः । ऋन्दत् । अन्तरिक्षाणि । कोपयत् । समीचीने इति सम्ऽईचीने । धिपणे इति ।वि। स्कमायति । वृष्णः। पीत्वा । मदै। उक्यानि । शंसति ।। उद्गीथ गिरीन् हिमवदादीन् मेघान् था। कोदशान् । अन्नान् भजनान्' भाकागामिन इत्यर्थः, रेजमानान् पक्षरछेदभयान भीतान् कम्पमानान् वा अधारयत् धारितवान् इन्द्रः पृथिव्याम् भन्तरिक्ष या निश्चलान् कृतयानित्यर्थः । धौ धुलोक: तमिवासी वा भरराक्षसेभ्यो भीतः सन् भादयति इन्द्रम् भारमनः परित्राणार्थम् । अन्तरिक्षाणि अना- लम्पानपि भन्तरिसलोकान् कोपयत् कोपयति सक्षोभयतीत्यर्थः । समीचीने परस्परं मद्गते धिपणे चावाधिय्यो वि स्कभायति स्तम्नाति अन्तरिक्षण। किन्च ऋणः यर्षितॄन् स्वोदकस्य मेकन सोमान् पीत्या मदे सति 'मत्तः समित्यर्थः,' उपधानि शस्त्राणि शंसति हेनुकर्मकर्तृत्येन शंसयति या होतारम् ॥ ८॥ बेट० मेघान् गमनशीलान् कम्पमानान् यः अधारयत्' । द्यौः भीता क्रन्दति । तथा' अन्त- रिक्षाणि कोपयत् । समीचीने चावापृथिव्यो अन्तरिक्षण वि रकमातिसोमम् पीत्वा मदे मति प्रशस्यानि वचनानि प्रवीति ॥८॥ इमं विभर्मि सुकृतं ते अकुशं येनारुजासि मघयञ्छफारुजः । अस्मिन्सु ते सर्वन अस्त्वोक्यं सुत दृष्टौ मघवन बोध्याभंगः ॥ ९ ॥ इमम् । विभर्मि सुऽकृतम् । ते । अकुशम् । येन । आऽरुजासि । मघऽयन् । शुफऽआरुजः । अस्मिन् । सु । ते । सर्वने । अस्तु । ओक्यम् । सुते । दृष्टौ । मघऽयन् । बोधि । आऽभगः ॥ उद्गीथः हे मघवन् ! येन अकुशेन आरजासि भाइ इषदथे । 'वशीकरणाम् ईषत् पीडयसी- त्यर्थः', शफारुजः फैः भाभिमुख्येन रोस्तून् परबलानां हन्तन् ऐरावतादीन् हस्तिनः, इमम्' अनुशम् सुकृतम् सुसंस्कृतम् ते तव वभूतम् महम् विभर्मि मदभिमुखं धारयामि यागा स्वामाह्वयमात्माभिमुखं करोमि । अधिष्टितररावतं गृहीण कुशं च त्वाम् अदं यागार्थम् आह्वया- मीत्यर्थः । एतद् ज्ञावा मागच्छ। मागतस्य च सत्ता ते तब इन्द्रस्य अस्मिन् भसदीये सु सबने नोमने पर्ने माध्यन्दिने वा सपने त्वगुक्त अरतु भवा ओक्यम् भोक एव ओक्यम् । स्वार्थे यत् । मोको निवासः वेदिलक्षणः । मागत्य वेद्याम् उपविशेत्यर्थः । उपविश्य च सुते भभिपुते सोमे इटौ तव मोमेन यागे च सति हे मघवन् ! बोधि वुध्यस्व स्तुती- रस्मदीया वित्यर्थः । श्रुत्वा च आभगः भाभक्ता भवान् अस्माक धनं दाने" भाभिमुख्यन साधिता१२ भव इत्यर्थ ॥९॥ गोभिष्टरम' इत्यादिमनदयं व्याख्यातार्थम् । १. अजाताम् मूको. ३-२, मत्तानित्यसन्नित्यर्थः वि'; मत्तानियसन्नित्यः विभ, ३. 'यन् मृको, ४. २ '. ५-५. विष्टभाम'. ६. प्रविश वि'. बचौसि अ. ८-८. वरणस्वमीपत ौडमनी यर्थः मूको. ९. नास्ति मूको. १०. सतः वि. १. दाने दानेन मूको सेधिता वि. १२. बोयिता वि ·३४४६ प्राग्वेदे सभाध्ये [अ५, अव २७. वेड्सट० इमम् विमि मुकृतम् ते अयुशम् इति स्तुतिमाह। येन भाभिमुण्येन रनसि स्तुत मघवन् । परपाम् अश्वान् शपय भारतम्सि। अम्मिा मपि म सबने भयम् तव निवास । सुतसोमे यो मघवन् ! पुध्यम्य स्तुती भाभजनीयः ॥९॥ । गोभिएरेमामतिं दुरेवा यवैन क्षुधै पुरुहुत विश्वाम् । वयं राजभिः प्रथमा धनान्यस्मान वृजनैना जयेम ॥ १० ॥ गोमि । तरेम । अमंतिम् । टु एपोम् । यौन । क्षुधम् । पुठऽहुत विश्वाम् वयम् । राजेऽभि । प्रथमा ।धनानि । अस्माकैन । जनैन । जयेम ॥ १० ॥ [पूर्व (१०,४२,१० ) व्याख्याता ] बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादयायोः । इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा ससिम्यो परिवः कृणोतु ॥ ११ ।। बृहस्पति । न । परि । पातु । पश्चात् । उत । उत्ऽतरस्मात् । अर्धरात् । अघऽयो । इन्द्र । पुरस्तात् । उत । मध्यत । न । सवा : सखिऽभ्य । वरिट । कृणोतु ॥ ११ ॥ [ पूर्व (१०,१२,११) व्याख्याता] *इति सप्तमाएके मष्टमापापे सतविंशो वर्ग, [४५] "वत्सप्रिभारन्दन ऋषि । मनिर्देवता। त्रिष्टुप् छन्द । विस्पर प्रथमं जज्ञे अग्निस्मद् द्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥ १ ॥ दिव । परि । प्रथमम् । जज्ञे । अग्नि । अस्मत् । द्वितीयम् । परि । जातऽपैदा । तृतीयम् । अप्ऽसु । नृऽमना । अजस्रम् । इन्धान । एनम् । जरते । सुऽआधी ॥ १ ॥ उद्गीथ० उत्तर सूक्तम् 'दिवस्परि' इति द्वादशम् आग्नेय भालन्दन वत्सनि ददर्श। दिव परि प्रथमम् धुलोकस्योपरि पूर्वम् जज्ञे अमि मादित्यात्मना । अस्मत् परि अस्माकमुपरि द्वितीयम् जात पार्थिवात्मना जातवदा उत्पन्न प्रज्ञानेऽग्नि । तृतीयम् असु 'आप' (निघ १, ) -- । जात 1-1 मश्वा वैर्य रुजति विम',°मश्व छहैय भरुजत वि'. ४-५. नास्ति मूको ५ प्री वि'. ६ नास्ति वि. 'य मूको २ सुते मूको ३ प्रथम पूर्व विभ ·दशम मण्डलम् इत्यन्तरिक्षनाम मन्तरिक्षे विद्युदात्मना जातोऽसि हमणा' नृषु मनुष्येषु अनुमादकत्वेन' भासक्तचित्तः । एवंरूपम् एनम् भग्निम् इन्धान• हरिभिः दीपयन् जरते स्तौति स्वाधी. सुप्रश, नेतर दुर्युद्धिः ॥।॥ वेङ्कट० वत्सपिभीलन्दन । मन पानसनेयकम् - -दिवस्परि प्रथम जज्ञे अग्नि' इति । प्राणो वै दिव प्राणादु या एष प्रथममजायत 'अस्मद् द्वितीय परि जातवेदा' इति यदेनमदो द्वितीय पुपविधो अजनयत् 'तृतीयमप्सु' इति यदेनमदस्तृतीयमद्भयोऽजनयद् 'नृमणा अजस्रम्' इति प्रजापति नृमणा अमिरजन्न 'इन्धान एनं जरते स्वाधी' इति यो वा एनमिन्धे स एन जनयते स्वाधी" (माश ६, ४३) इति ॥१॥ विमा ते अग्ने वेधा याणि विद्या ते धाम विभृता पुरुत्रा । विद्मा ते नाम परमं गुहा यद्विमा तमुत्सं यतै आजगन्थ ॥ २ ॥ विद्म । ते । आने । धा । याणि । विद्म । ते । धाम । विऽमृता । पुरुऽत्रा विम । ते । नाम । परमम् । गुहाँ । यत् । विद्म । तम् । उत्सम् । यतः । आऽजगन्ध ॥ २ ॥ उद्गीथ० अने। विद्म जानीमः वयम् ते तव स्वभूतानि नेधा त्रिपु स्थानेषु पृथिव्याम् अन्तरिक्ष दिवि च स्थितानि त्रयाणि जीणि रूपाणि अग्निवावादित्याख्यानि । विद्म जानीमच क्यम् ते तव धाम धामानि स्थानानि विमृता विभृतानि पुरुत्रा बहुधा बहूनि वा गाईपत्याइव- नीयान्वाहायपचनानि शामित्रानिधीयधिष्ण्याख्यानि । विद्म जानीमश्च वयम् ते तव नाम परमम् प्रकृष्टं प्रधानम् गुहा गूद सवृतम् अनितिम् अवंदविद्धि ' यविष्ठ इत्यादिकम् यत् वेदे प्रसिद्धम् । विद्म जानीमश्च वयम् तम् उत्सम् उत्स्यन्दयितारम् उत्पादयितार विकाराणाम् कारणात्मानम्, आजगन्थ भागतवानसि त्वम् उत्पन्नवानसीत्यर्थ । 'श्रुतिवचनाद् भण्दादिति केचित् ॥२॥ घेवट० अन्न पाजसनेयकम् - --- विद्या ते अग्ने त्रेधा प्रयागि' इति । अग्निर्वायुरादित्य एतानि हास्य तानि प्रेधा त्रयाणि विधा ते धाम विमृता पुरुता' इति यदिद बहुधा विहियते विधा ते नाम परम गुहा यद्' इति यविष्ठ इति वा अस्य तन्नाम परम गुहा 'विद्या तमुत्स यत आजगन्ध' इत्यापो वा उत्सोऽभ्यो वा एप प्रथममाजगाम" (माश ६,५४,४) इति ॥२॥ यत: - समुद्रे त्यां नृमणा असन्त चक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन् । तृतीय त्वा रजसि तस्थिवांसमपामुपस्थै महिपा अवर्धन् ॥ ३॥ समुद्रे । त्या । नृऽमनो । अप्ऽसु । अन्त । नृऽचक्षी । ईधे । दिव । अग्ने । ऊधन् । तृतीये । त्वा । रसि । तस्थिवासम् । अपाम् । उपऽस्र्थे । महिषा । अवर्धन् ॥ ३ ॥ १. अत्रयाह' मूको. २. बेद मूको. ३-३, नादण्डादिति विभ, निति वि.

·प्राग्वेदे सभाध्ये [ अम८,२८. अध स्थानीये उनीथ० समुदे महोदधौ स्वा त्वाम् अन्तर्गतम्। मनिम् नृमणाः नृषु मनुष्येषु अनुप्रासेषु भनुप्राहकस्येनाऽऽसामना पण अप्मु अन्त भपा मध्ये ईधे मन्दीपितवान् पाडवारमना स्थितम् । किश हे अमे। श्याम् नृचक्षा नृणा ताकृतप्रत्यवेक्षणार्थ द्रष्टा भादित्यश्च इंधे सन्दीपितवान् । क्व । दिव सम्पन्धिान' झपन् उधनि रसाधाररवाद् मादित्यमपहरे यो वा। किश तृतीये प्रयाणां प्ररणे रसि रोके अपाम् वृष्टिरक्षणाम् उपस्थे उपगम्य भासनस्थाने भन्तरिक्षे त्वा स्वाममिम् तस्थिवासम् स्थितवन्त विपुदृपम् महिषा महारत. स्तोतार माध्यमिका देवगणा मरदादय अवर्धन् भवर्धयन्त' स्तुतिभि ॥३॥ वेट० भन्न धानसनेयकम् - समुद्दे त्वा नृमणा अप्स्वन्त ' इति प्रजापति नृमणा अप्पु त्या प्रजापति- रित्येतद् 'नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन्' इति प्रजापति, नृवक्षा आपो दिव उघ तृतीय स्वा रजसि तस्थिवांसम्' इति यौ। तृतीय रज 'अपामुपस्थे महिपा अवर्धन्' इति प्राणा 4* महिपा दिवि त्वा प्राणा अवर्धनित्येतत्" (माश ६,७,४,५) इति ॥३॥ - अक्रन्दग्निः स्तनयनिव द्यौः क्षामा रोरहद् वीरुधः समुञ्जन् । सद्यो ज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुनी भात्यन्तः ॥ ४ ॥ अन्दत् । अग्नि । स्तनयनऽइव । यौ । क्षाम । रेरिहत् । वीरुधं । समऽअञ्जन् । सद्य । जज्ञान नि। हि ।ईम् । इद्ध ।अख्यत् । आ।रोदसी इति । भानुना। भाति । अन्तरिति ॥४॥ उद्गीथ० दायरूप स्तूयते । अकन्दत् अन्दनेन माहानेन भय शब्दमहाव लक्ष्यत । प्रन्दति महान्त शब्द करोतीत्यर्थ, अग्नि दावरूप । किमिव । स्तनयन् इव दो पथा स्तनयन् धौ दीप्तो वेद्यद्रूप पर्जन्य महान्त शब्द करोति, एवम् । किमन्यत् कुर्वन् तत् करोति । उच्यते-क्षाम क्षामायां पृथिव्याम् अटग्यामित्यर्थ, रेरिहत् भास्वादयन् वीरुध मोषधी समञ्जन् प्रदेशान्तरेण सहगन्छमानश्च, इतश्वेतश्च धावश्चेत्यर्थ । अथवा क्षामाम् भास्वादयन् सन्तपंयमित्यर्थ , वीरुधश्च सम्नक्षयन् सन्तापयन्नित्यर्थ । किञ्च समाने काले एकेन क्षणेनेत्यर्थ ", जज्ञान जायमान इद्ध दीप्त वि अरयत् दग्धव्य वस्तु विविध पश्यतीत्यर्थ । ईम् हि इति पदपूरणौ । किञ्च रोदसी अतः द्यावापृथिव्यौ अन्तरेण भानुना स्वदीप्त्या आ भाति मर्यादया दीप्यते ॥४॥ वेङ्कट० अन वाजसनेयकम् -'अझन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौ' इति क्रन्दतीवर हि पनन्य स्तनयन्" 'क्षामा रेरिद् वीरुध समजन्' इति क्षामा वै पर्नयो रेरियमाणो" वीरुध समनक्ति 'सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो भयद्' इति सद्यो वा एप जज्ञान इद सर्व विरयापयति 'भा रोदसी भानुना भात्यत' । , अन्तम् मूको २ सम्मधीनि मूको ३ हविषा मूको. १. 'यति मूको मुको. नृच वश विभ' • वैव मूको. ८. वक्ष्यते मूको ९. देवरूप मूको. रुपयन् सात मूको. ११ लक्षणेने मूको १२ नास्ति वि'. १३ नवती विभ', ऋन्दतीम वि. १५.४ 'यन्लिव धौ मूको. १५. क्षाम मूको १६ रेरु' मूको १०१०१प्र- ·दशमं मण्डलम् . । सू४५ ५] इतोमे वै द्यावापृथिवी रोदसी ते एष भानुनाऽऽभाति" (माश ६,५,३,२) इति वैद्युतस्य स्तुतिः, यद्वेय दावाग्ने,' स्तुतिरिति ॥४॥ श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः । वसुः सूनुः सहसो अ॒प्सु राजा वि भात्यय उपसामिधानः ॥ ५ ॥ श्रीणाम् । उत्ऽआर । धरुणं । रयीणाम् । मनीषाणाम् । अर्पण । सोमऽगोपा । वसु । सूनु । सहसः । अपऽसु । राजो । वि । भाति । अप्रै। उषसाम् । धानः ॥ ५ ॥ उद्गीथ० श्रीणाम् विभूतीनाम् उदारः उद्गमयिता दातेत्यर्थ । भधवा श्रीणा सेवनीयानां देवाना मध्ये उदारो दाता धनानाम् । भारेति प्रतोदाने निखातं तुदनसाधनं लोहमयमुच्यते । उता भारास्थानीया प्रार्थना यत. स उदार. परेगित ज्ञात्वा अप्रार्थित एव दाता । श्रयणीयाना देवाना मध्ये पराभिप्राय ज्ञात्वा अप्राधित एव धनाना दाता अमिरित्यर्थ । धरुणः धारपिता च रयोगाम, धनानाम्' ईश्वरश्चेत्यर्भ । न च स्वाभिमताना धनाना दाता । किं तर्हि । मनीषाणाम् मनसा अभीप्सितानाम् अर्थानाम् प्रार्पण प्रापयिता सोमगोपा सोमस्य *गोपायिता रक्ष' आदित्य । किञ्च वसु धनम् अग्नि• धनवदुपभोग्य इत्पर्य प्रशस्तो वा। माछादयिता वा सर्वस्य स्वतेजसा । सूनु. सहस बलस्थ पुन बलेन मध्यमानी जायते यस्मात् । अप्सु राजा सपा मध्ये दीपिता विद्युदात्मना । किच वि भाति विविध दीप्यते अप्रे उपरीत्यर्थ । कस्य । उपसाम् । इधान इध्यमानोऽग्निहोनार्थ ॥५॥ पट० श्रीणाम् उद्गमयिता धारक रयोगाम् भभिलपिताना सोमगोप्तृकः वासयिता सहस सूनु 'अप्यु स्थित राजा 'वि भाति उषमाम् अग्रे समिध्यमान ॥५॥ प्रापक विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपूणाज्जायमानः । थीळ चिदमिभिनत् परायञ्जना यदग्निमर्यजन्तु पश्च ॥ ६ ॥ रिझरय । केतु । भुतम्या । गर्भ ! आ ! गोदमी इति । अपपात ! जायमान.. वीळम् । चित् । अद्रिम् । अभिनत् । पराऽयन् । जना । यत् । अग्निम् । अर्यजन्त । पञ्च ॥६॥ उदीय० यमदसम्बन्धात् चतुर्थे पादे व्याख्याप्रारम्भ कार्य । प८ जना नियादपघमा' घी यत् पदा अमिम अयजन्त स्तुतिमि हविर्भिश्च पूजयन्ति र्मगा "कुर्वन्ति वा", सदा विथम्य मर्वस्य यज्ञस्य केनु का पताकास्थानीयो वा प्रज्ञाभूतो वा सर्वस्य भति भुवनम्य भूतजातस्य गर्भ गर्भभूतश्र अन्तर्वर्तित्वात् रोदसी पावापृथियो। आ अपृणा भरपति स्वतेजसा ..देवा' मको. २. जनानाम् मूको. ३. मृको. ४४ गोविना र मुको. ५. भारि . भ्य. मृको... रमणीयाम् वि', रमणीयम् म. ७... मास्ति विम'. ८८. रिमा विनिमय .. पम्चमा भको. ..... संनिस मूको. 1. अग्नि मूको....यो मूको.

·ऋग्वेदे सभाम्ये [सव २० जायमान चालारूपो भवनिमत्ययं । किश वोलुम् चित् इदमपि अद्विम् मेघे पर्वतं या भभिनत् भिनत्ति वेगेन परायन् इविरादाप देवान् प्रति गच्छन् ॥ १॥ घेङ्कट० विधस्य प्रज्ञापक उदकस्य गर्भ आ पूरयति पायाष्टचिन्यो जायमान , ठम् अपि मेघम् भिनत्ति परायन् परागच्छन्, यदा एनम् अग्निम् पच जनाः यजन्ते ॥ ६ ॥ 'इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये अधार्विशो वर्ग'॥ पावक आरण शिक पौवको अरतिः सुमेधा मतप्वनिरमृतो नि धोयि । इयर्ति धूमरुष भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिपा यामिनक्षन् ।। ७ ।। शिक् । पारक । अरति । सुऽमेधा । मर्तेषु । अग्नि । अमृत । नि । धायि । इयति । धुमम् । अरुषम् । भरिभ्रत् । उत् । शुक्रेण । शोचिपा । पाम् । इनक्षन् ॥ ७ ॥ उद्गीथ० उशिर 'पश कान्ती' इत्यस्य इजिप्रत्यये परत सम्प्रसारणे कृते उशिगिति भवति रूपम् । सर्वस्य कान्त फामयिता वा हविपा स्तुतीनाश मेधावी शोधयिता सर्वस्य भरति ' इविरादाय गन्ता च देवान् प्रति निर्भत्संयिता वा । भन माहुपमर्गो द्रष्टव्य भारति भारयिता या भूतानाम् सुमेधा सुमतिश्च मयेषु मनुष्येषु अग्नि अमृत नित्य नि धायि निहित स्थापितः प्रजापतिना कर्मार्थम् । निहितश्च सन् उत् इयर्ति धूमम् अरुषम् भारोचनवर्णम् भरिभ्रत् अत्यथं धारयन् जगत् । 'इतो वा अयमूर्य रेत सिञ्चति धूम साऽमुन वृष्टिर्भवति' (माश ७,४,२,२१ ) इति श्रुते । शुक्रेण शुकेन शोचिपा दीपया द्याम् दिवम् इनक्षन् गच्छन् च्याप्नुवन् वा ॥७॥ घेङ्कट० कामयमान शोधक गन्ता सुप्रज्ञ मरणधर्मसु अनि मनुष्येषु अमृत निहितः । सोऽय प्रेरयति धूमम् भारोचमान रूप धारयन् । उत् गच्छति शुक्रेण शोचिषा द्याम् व्याप्नुवन् ॥ ७ ॥ दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद् दुर्घमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतौ अभवृद्धोभिर्यदैन द्यौर्जनयत् सुरेताः ॥ ८ ॥ दृशान । रुक्म । उर्बिया । वि । अद्यौत् । दुऽमर्पम् । आयु 1 श्रिये । रुचान । अग्नि । अमृत । अभवत् । वय॑ ऽभि । यत् । एनम् । द्यौ । जनयत् । सुरेता ॥ ८॥ उद्गीथ० दृशान सर्वजनै दृश्यमान रुक्म रोचनशील उर्विया उरुप्रातिपदिकात् प्रथमैकवचनस्य छान्दसोऽयम् इयादेश । क्रियाविशेषण चैतत् दुर्मर्पम् इति च । उर्विया उरु दुर्म- दुरभिभव च वि भद्यौत्' विविध दीप्यत अग्नि आयु हविरादाय दवषु गन्ता । विस्तीर्ण १ यतन्ते भूको. २-२. नास्ति भूको. ३ निकप्रत्यये मूको. ४. मराति मूको, ५ भरति मूको ६. भारमन्नन् विम'. गधमणिषु वि'अ', मरणाधर्मियु वि'. ८. दुर्विषम् मूको ९. नास्ति मुको. ७ ·दशमं मण्डलम् सू४५,] कि व्यर्थ दीप्यमानो विविधं दीप्यते । न! किं तर्हि । प्रिये रुचान यजमानजनस्य दृष्टादृष्टयर्थ दीप्यमान । किज अग्नि अमृत अमरणधर्मा अभवत् भूत वयोभि हविरन्नै उपयुक्तै । कस्मात् कारणाद् अग्नि हविरग्नै अमृतो जात । उच्यते- यत् पस्मात् एनम् अग्निम् यौ जनयत् जनितवती सुरेताः शोभनबीजविशिष्टाभिनातबान्धवत्वादित्यर्थः । विशिष्टाभिजनवन्त 'एभिर्हि वहिभिर अमृतत्वहेतुहविरम् भदन्ति, नेतरे दुर्जातय । एवम् अत्र अभिजनेन अमृतत्वेन च भवनबलेन च अग्नि स्तूयते ॥ ८॥ ० दृश्यमान, रोचमान अत्यन्त वि द्योतते । "दुर्धरम् अस्य आयु ४ धिये च रोचते । सोऽयम् अग्नि अमृत अभवत् वयोभि भन्नैवनस्पतिभि । यत् एनम् प्राणो जनयति मादित्यो या सुरेतस्क ॥ ८॥ यस्तै अद्य कृणद्भद्रशोचेऽपुपं देर घृतवन्तमग्ने । प्रतं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यनिष्ठ ॥ ९ ॥ य । ते । अद्य । कृणवत् । मद्रऽशोचे । अपूपम् । देव । घृतऽन्तम् । अग्ने । प्र। तम् । नय । प्रऽतरम् । वस्य । अच्छे । अभि । सुन्नम् । देवभक्तम् । यविष्ठ ॥९॥ उद्गीथ० य मनुष्य अस्सदादिक ते तब अयाय अद्य अस्मिन्नहानि कृणवत् करोति हे भाशोने। कल्याणदीप्ते अपूपम् पुरोडाशम्, हवि निर्वपतीत्यर्थ , हे देव! पृतवन्तम् मभिधारणाज्येन तद्धन्त हे अने! तम् देवभक्तम् देवाना स्तुतिभि हविभिश्च सम्भक्तारम् सेवितारम् प्र नय प्रापय प्रतरम् प्रकृष्टतर स्वर्गदेशम् । किमर्थम् । वस्य अच्छ वसून्याप्तु' स्वधनानि प्राप्तम् अभि मुम्नम् भाभिमुख्येन सुख च प्राप्तुम् यविष्ट! युवन् । अयोग्यकर्मणा भात्मनोऽमियि- तृतमा दा॥९॥ बेङ्कट. य तुभ्यम् अद्य करोति कल्याणदीप्ते' पुरोदाशम् देव! धृतवन्तम् अग्ने !, तम् प्र नयाँ प्रकृष्टतरं वसीय प्रति, तथा अभि नय मुसम् देवाना भक्तम् इमम् यविष्ठ! ॥९॥ आ तं भेज सौअवमेघग्न उक्थउक्थ आ भज शुस्यमाने । प्रियः सूर्य मियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनढ्दुज्जनित्वैः ॥ १० ॥ आ । तम् । भज । सौश्रयसे । अग्ने । उक्थेऽउक्थे । आ । भज । शस्यमाने । प्रिय । सूर्य । प्रिय । अमा । भगति । उत् । जातेन भिनदैत् । उत् । जनित्यै ॥१०॥ उद्गीथ. ५' वाम मपकारी पजमान आ भन टिपलदानेन मपांदया संयत्र तम् एवं १. म्यत्यय मूको २.२. रमिति विपरि विमो. महात्रवेन मूने ४५. दुर्मरस्यायु वि दुरिमला दिम ५.५ त्यो चा विमारोपा मावि'. मूको ... नास्ति वि. जबत विमा + प्रसीय विमा . गनयन् मूहो, ·आ भज मासवस्व ऋग्धेटे सभाष्ये [भ, भय २९, सौश्रवसेषु शोभनानि अवांसि भन्नानि येषु यागकर्ममु तानि सोधवसानि रोपु सौश्रयसेषु यागकर्मसु क्रियमाणेपु हे अने!। उक्थे-उक्थै शहने-शस्त्रे च शस्यमाने रएफलदानेनैव । किव प्रियः सूर्ये सूर्यस्य भवाति भवतु तय प्रसादात् । प्रियः भनेः तव भवतु । लोड हट् । किंच उत् भिनदन् भिद्यता र्यादियद् विसर्परिवरपर्यः, जातेन जनित्वैः जनिष्यमाणैश्च पुग्रपोग्रादिभिः ॥ १॥ बेट आ भज तम् अमे! सौभ्रवसेषु सुनयोभियुक्तता कर्मसु । तथा उक्थे उक्थे आ भज शस्यमाने। सोऽयं खोता प्रियः भवतु सूर्ये, प्रियः घ भनौ । सोऽयम् जातेन पुत्रेण जनिध्यमाणः घ उत् मिनदत् वान् ॥ १०॥ त्यामग्ने यजमाना अनु न् विश्वा वसु दधिरे वार्याणि । त्वयां सह द्रविणमिच्छमाना जं गोमन्तमुशिजो वि क्युः ॥ ११ ।। त्याम् । अग्ने । यजमानाः । अनु । घुन् । विश्वा । वसु । दधिरे । वार्याणि । स्वर्या । सह । द्रविणम् । इच्छमानाः । व्रजम । गोऽमन्तम् । उशिजः । यि । वः ॥११॥ उद्गीथ० हे अमे! त्वाम् प्रति यजमानाः अनु घुन् प्रत्यहम् विश्वा सर्वाणि नानाजातीयानि पहपुरो- डाशाज्यादीनि वमु वसूनि धनानि हविलक्षणानि वार्याणि वरणीयानि दधिरे दधति धारयन्ति, त्वय्यनौ जुबतीत्ययः । हुत्वा च अनन्तरम् त्वया अग्निना सह द्रविणम् धनं स्वर्गसुखलक्षणम् भनुभवितुम् इच्छमानाः इच्छन्तः सन्तः प्रजम् प्रजितारं नभसि सदा गन्तारम् भादित्यम् गोमन्तम् रश्मिमन्तम् उशिजः मेधाविनो वि वः विकृण्वन्ति विवृतमण्डलद्वार' कुर्वन्ति अनुप्रवेशार्थम् , रश्मिमण्डलम्यतिरिक्तम् भान्तरपुरपम् अनुप्रविशन्तीत्यर्थः । ऐतिहासिकपक्षे उत्तरोऽर्धा व्यापायते भिन्नवाश्यत्वेन । किश त्वया भगिना सह द्रविणं धनं देवदविलक्षणम् असुरैरपहृतम् भविष्यमाणा' ब्रजं दुर्गपर्वतस्य गोएं गोमन्तं गोसहितम् उशिजः मेधाविनः । के। भङ्गिरस ऋषयः इन्दस्य सखायः वि वयुः असुरान् पराजित्य गोस्वीकरणार्य विवृतद्वारं कृतवन्त इत्यर्थः ॥ १॥ बेङ्कट० त्वाम् अग्ने! 'यजमानाः दिवसेपु विश्वानि वसूनि धारयन्ति रमणीयानि । स्वया सह असुरैरपहृतं गोधनम् इच्छमानाः गोमन्तम् व्रजम् देवाः वि वयुः ॥१॥ अस्ताव्यग्निरां सुशेवों वैश्वानर ऋपिभिः सोमंगोपाः । अद्रेपे द्यावापृथिवी ढुवेम देवो धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ।। १२ ।। अस्तावि । अग्नि । नराम् । सुऽशेय. । वैश्वानरः । ऋर्षिऽभिः । सोमऽगोपा' । अद्वेपे इति । द्यावापृथिवी इत्ति । हुवेम । देवाः । धुत्त । रयिम् । अस्मे इति । सुऽवीरम् ॥१२॥ यजमानाः अथवा । १.भग्न हे अश्व वि'म' २. नास्ति वि', मिद्यतोम वि'. ३-३. नास्ति वि'. 1 वोनिक्के' वि''. १. दधन्ति मुको. ५. सतीत्यर्थः वि. १. तमलद्वा मूको. ७. मन्वेश्यमा भूको. ८.८. 'मानानामुदकेषु मूको.

·सू ४५, मं १२] दशमं मण्डलम् उद्गीथ० अस्तावि स्तुतः अमिः नराम् मनुष्याणाम् सुशेवः बहूपकारित्वात् सुसुखः वैश्वानरः विश्वेषां नराणां नेता कर्मसु प्रवर्तयिता विश्वैर्वा नरैः यागार्थ नीयमानः विश्वानरस्य वा अपत्यमूतः ऋषिभिः भस्माभिः सोमगोपाः सोमस्य रक्षिता रक्षः भादित्यः । इदानी कृतकृत्याः सन्तो श्यम् अद्वेषे द्वैपरहिते भस्माकमुपरि परस्परतो वाऽद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम 'भादयामः नः श्रेयसे दृष्टादृष्टफलप्रदानायास्मभ्यम् । यूयमपि हे देवाः! कौन देवाः! अमिसहिताः धत्त दत्त रयिम् धनं दृष्टादृष्टफललक्षणम् अस्मै भस्मभ्यम् सुवीरम् सुपुत्रसहितम् ।। १२॥ इति यनवासीविनिर्गताचार्योद्रीयस्य कृतावृग्वेदभाष्ये पट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ वेङ्कट० स्तुतः अग्मिः मनुष्याणां सुसुखः वैश्वानरः ऋषिभिः अस्माभिः, यः सोमेन रक्ष्यते । द्वेपवर्जिते द्यावापृथिवी हुवेम । देवाः! यूयम् अपि नि-धत्त रयिम् भस्मासु सुपुत्रमिति ॥१२॥ "इति सप्तमाष्टके अष्टमाध्याये एकोनविशो वर्ग: ॥ ऋगर्थदीपिका चेयं सहमश्रायमष्टकः। कर्ता श्रीवेङ्कटार्यस्य तनयो माधवादयः ।। इति श्रीवेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते ऋक्संहिताव्याख्याने सप्तमाष्टक मष्टमोऽध्यायः ॥ इति ऋग्वेदे सभाप्ये सप्तमाएके अष्टमोध्यायः ॥ सप्तमोऽटकः समाप्तः ॥ 1. बायो मूको, २.२. दामानामय वि': वामनयर विभ. ३. तो वि'ग' ...... दि', 'मि. ५ मुरम विकास नि. ६... मारित मूको. ..वि ·शोधपत्रम् २९५७ २९६७ . " " " 'प्रभूवसु । ३.०४ पवसे " पृछे पढ्तो अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठ पङ्क्तो अशुद्धम् २९५६ ३ अष्ठा अष्टा ३०७४ ५ जिह्वाग्रे जिह्वानम् २९७ , आजि. आजी' २० पर्वमान पवमान १७ अभियमाणः मभिपूयमाण: ३०८१ १७ "युद्ध प्रवि पुद्धं प्रवि २९५० १९ ईळेन्यः ईलेन्यः | ३०८९ २. नृशंसः मुशंसः १५ द्यलोकस्य घुलोकस्य | ३०९३ १२ गृणीहीति गृणीहीति २२ २. नास्ति। २. नास्ति विर | ३०९७ २२ शब्दायन्तम् शब्दयन्तम् मुको. ३०९९ 1 °ण्यप्रति । °ण्यप्रति । २६ स्थापिर्य विभा १५ पवमान । पवमान। २३ मशि' अशि २९८१ १६ भादितः। मर्दिते.। ३१०३ १५ स्तोतृणाम् स्तोतृणाम् २९८९ " इन्द्रो इन्दो प्रवर्द्धयिता प्रवयिता ८ प्रभुवसु १६ पवसे २९९७ २३ म', "ति वि. . 1. 'न्दिताः 'न्दिता ३ बहुसख्य' बहुसङ्ख्य' २२ असोदा मसोटः १२ पठा पहा १२८ १. निर- निर: x ३१४२ ४ भवरान ३०२४ १८ परिऽवत् । वीरऽवन् । ३.४४ १७ सुऽमतिम् । सुऽमतिम् । ३०२५ ९ उत्तमे। उत्ऽतमे। १५ रश्मिम् रश्मिम् ५ गणानाः। गुणानाः। २. यन्ति गो. यन्ति गों १. 'मान १२ मुष्णातिना मुष्णातिना प्रियः ३.५० ९ भरण्याणि २ त्वायत्त त्वदायत्त' ३१५५ २६ सूयमानः वि. x २१ "दुच्छुनाम् । दुछुनाम्। प्रथम २३ २. सदायत्त' २. तदायत्त'विर अ. स,स्वायस दि. ४ समुद्र समुद्र ३०५० १७ सत्यम्" महत् सत्यम् महत्" ३१६९ , स्पृहम् पहम् २०५७ १३ शब्दवन्त.' शब्दवन्त ३ मंहिष्टम्' मंहिष्ठम् सोमरस सोमरसं' • "भृतकाय इ. भूतकापइव ३.५२ वर्धमान २५ 1.... 'कायेव x २. ईरते। दि'म'. २७ पुति । एति । १५विरः। तिरः। १८ शादायन् शष्ट्यन् २. 'छति ..xइत्येषिद-परागः पाटो नरः। भवरान् । " २५. मानः १८ प्रियः x १४ प्रथम १६ स" . " २ धधंयमानं " हरते । *पछसि ·II शोधपरम् सन्तिम् । ४ यौमी " " 'चरी सुक्षणि १ दुखम् " " सोमे । 'भृतिभिः " ८ . " पृष्ठे पत्तो अशुद्धम् शुद्धम २२ तपन्तम्। २ इति इति' ३१८७ " विधर्मिणि विधर्मणि २. उरुकुवाण: उरु कुर्वाण ३१८९ ४ ध्रिय श्रीय १९ धियः श्रीय २३ सक्षणि १५ अभि ऊर्मि १९३ १६ शोध्यते शोभ्यसे ३५९४ १६ जरतोऽभि जरतीभि ४ सोमै। ३१९९ ते तेन तेन ३२." १७ अर्थ अध १मित्व।। मित्या। ३२१५ ४ रक्षाभि रक्षाभि ५ दीप्तिभि दीप्तिभि' °वेष्टित 'घेष्टित ३२२२ ७ बुबुधे असुरै बुबुधेऽसुरै । २२ 'त्रमा 'प्रेमा २६ विबुधै विवुधै सुरै ३२२३ १९ अप्पकस्य अप्येकस्य ३२२४ २३ गोपयिता गोपायिता ૨૨૨૫ मेघ x २. जित त्रित ३२२७ ९°चक्राण. "चकाण । ૨૨૮ १५इद। ३२२९ १२ यापन यावन' २३ दशे दृशे २२३० १५ मारमानो आत्मनो ३२३२ ३ भवति' यमी भवति यमी भवती २६ चित्तमनुचित्त चित्तमनु चित्त ३०५ भवति वि, भवाति मूको '} ३२३४ १. 'सहस्रयुगलभूधौ प्रवासयत् पृष्ठे पत्नी अशुद्धम् शुद्धम् ३२३४ ३० ६-६. तो वि ६.६ सहस्त्रयुग स, तीवास. लभूती ('तोपि' मि. 1) यास मूको. ३२३५ योनी २१ यम उद्रीय यम ३२३७ २७ 'घरा ३२३८ ३२३९ १५ सुऽभद्राम् सुभद्राम् ३२५३ ७ ज्योतिदी' "ज्योतिदी १५ 'दुवे 'टुरेट ३२४४ २० अस्माकन् अस्मान् ३२४९ ७ यस्मिन 'यास्मिंश्च ३२५५ ५ 'भृति २३ यम्। यम ३२५६ सोम्योस । सोम्यास । ३२५७ १३ । रक्षासि रक्षासि पिशाचा पिशाचाश्च १४ प्रयच्छति प्रयच्छतु ३२५८ ३ वानी। श्वाना1 ९ शये दृशय ३२५९ २५ चरा 1 भवरे । उत्ति ३ अवरे उत्तिष्ट-तु। न्तु परा। परा'तिष्ठन्तु Jउत्तिष्टन्तु ३२६१ इह तेऽवत्व तेऽवन्त्य " ३२६५ तम् । " शुतम् । ३२६६ १४ सामर्थात् सामर्थ्यात् १६ त्वाम् ३२७७ २४ चतुर्विंशो चतुर्विंशो ३२८१ १४ मत उत्तर काम यज्ञाहा. यज्ञाी मत उत्तरय २८ १०.नास्ति वि'. वि',भत उत्तर काम य विभा ३२८४ ९मृष्टसुखा मृष्टमुसा 'चरी ५ शृतम् १९ श्रुतम् । त्वम् भवती। 7 . } भूतावासयन्