·॥ श्रीः ॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता ॥ सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-१६० १ " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकःस्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते। एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरण धर्म- शास्त्रसाहित्यपुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अन्ये च शास्त्रदृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ४ भारतवर्षीयैः, ब्रह्मदेशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकै- देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम्-मुद्राः ७ आणकाः८ ५ अन्यैर्देयं प्रतिस्तवकम् ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । (२) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० (३१ श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् । विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र- करणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारायण (वेदान्त)२ तीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाशसहितम् । सं० (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (६) भादृचिन्तामणिः । महामहोपाध्याय-1 श्रीगागाभट्ट विरचितः। तर्कपादः । ( मीमांसा) ૨

·श्रीः।
विश्वप्रकाशः
विदरश्रीमहेश्वरविरचितः
नमः सम्यक्सम्बुद्धाय ।।
स्तुवीमहि महामोहक्लेशान्तकभिषग्वरम् ।।
त्रैधातुकनिदानझं सर्वज्ञं दुःखहानये ॥१॥
कलाविलासान्मकरन्दबिन्दु-
मुद्रा विनिद्रे हृदयारविन्दे ॥
या कल्पयन्ती रमते कवीनां
देवी नमस्यामि सरस्वतीं ताम् ॥२॥
कवीन्द्रकुमुदानन्दकन्दोद्गमसुधाकरम् ॥
वाचस्पतिमतिस्पर्द्धिशेमुषीचन्द्रिकोज्ज्वलम् ॥३॥
क्षुभ्यत्क्षीराब्धिकल्लोलमालोल्लासियशःश्रियम् ॥
गुरुं वन्दे जगद्वन्धं गुणरत्नैकरोहणम् ॥ ४ ॥
श्रीसाहसाङ्कनृपतेरनवद्यवैद्य-
विद्यातरङ्गपदमद्वयमेव बिभ्रत् ॥
यश्चन्द्रचारुचरितो हरिचन्द्रनामा
स्वव्याख्यया चरकतन्त्रमलश्चकार ॥५॥
आसीदसीमवसुधाधिपवन्दनीये
तस्यान्वये सकलवैद्यकलावतंसः ।।
शक्रस्य दस्र इव गाधिपुराधिपस्य
श्रीकृष्ण इत्यमलकीर्तिलतावितानः॥६॥

·विश्वप्रकाशः। सङ्कल्पसम्भवदनल्पविकल्पजल्प- कल्पानलाकुलितवादिसहस्रसिन्धुः॥ तर्कत्रयत्रिनयनस्तनयो यदीयो दामोदरः समभवद्भिषजां वरेण्यः ॥७॥ तस्याभवत् सूनरुदारवाचो वाचस्पतिश्रीललनाविलासी ॥ सद्वैद्यविद्यानलिनीदिनेशः श्रीमहणः सत्कुमुदाकरेन्दुः ॥ ८ ॥ यभ्रातृजः सकलवैद्यकतत्त्वरत्न- रत्नाकरश्रियमवाप्य च केशवोऽभूत् ।। कीर्तेनिकेतनमनिन्द्यपदप्रमाण- वाक्यमपञ्चरचनाचतुराननश्रीः॥९॥ कृष्णस्य चाऽजनि मुतः स्मितपुण्डरीक- षण्डातपत्रपरभागयशःपरागः ॥ श्रीब्रह्म इत्यविकलात्ममुखारविन्द- सोल्लासलासितरसासरस्वतीकः ॥१०॥ तस्यात्मजः सरसकैरवकान्तकीर्तिः श्रीमान्महेश्वर इति प्रथितः कवीन्द्रः ॥ निःशेषवाङ्मयमहार्णवपारदृश्वा शब्दागमाम्बुरुहषण्डरविर्वभूव ॥ ११ ॥ यः साहसाङ्कचरितादिमहाप्रबन्ध निर्माणनैपुणगुणागतगौरवश्रीः॥ यो वैद्यकत्रयसरोजसरोजबन्धु- बन्धुः सतां सुकविकैरवकाननेन्दुः ॥ १२ ॥ इयं कृतिस्तस्य महेश्वरस्य ·विश्वप्रकाशः। वैदग्ध्यसिन्धोः पुरुषोत्तमानाम् ॥ देदीप्यतां हृत्कमलेषु नित्य- माकल्पमाकल्पितकौस्तुभश्रीः॥ १३ ॥ लब्धैः कथञ्चिदभिजातसुवर्णकार- लीलेन कोषवररत्नधिशब्दरत्नैः ।। विश्वप्रकाश इति काञ्चनबन्धशोभा विभ्रन्मयाऽत्र घटितो मुखखण्ड एषः॥ १४ ॥ क्षोणीश्वरोदीरितशब्दकोष- रत्नाकरालोडनलालसानाम् ॥ सेव्यः कथं नैष सुवर्णशैलो विश्वप्रकाशो विबुधाधिपानाम् ॥ १५ ॥ भोगीन्द्रकात्यायनसाहसाङ्क- वाचस्पतिव्याडिपुरःसराणाम् । सविश्वरूपामलमङ्गलानां शुभाङ्गगोपालितभागुराणाम् ॥ १६ ॥ कोषावकाशात् प्रकटप्रभाव- सम्भाविताऽनर्घ्यगुणः स एषः॥ सम्पादयनेष्यति वाञ्छितार्थान् कथं न चिन्तामणितां कवीनाम् ॥ १७ ॥ आ मित्रशैलचरमाचलमेकलाद्रि- कैलासभूमिवलयाद्यदिहास्ति किश्चित् ।। एकत्र सम्भृतमगोचरशब्दरत्न- मालोक्यतां तदखिलं सुधियः कवीन्द्राः ॥१८॥ यद्यस्ति वाङ्मयमहार्णवमन्थनेच्छा प्राप्तुं पदं फणिपतेर्यदि कौतुकं वः ।।

·४ विश्वप्रकाशः। विश्वप्रकाशमनिशं तदिमं निषेव्य सम्भाव्यतां परमशाब्दिकशेखरश्रीः ॥ १९ ॥ सतां पुस्तकसम्भारभारमोक्षः कृतो मया ॥ नामानुशासनमिदं सम्पूर्ण तन्वताऽद्भुतम् ॥ २० ॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्वर्णानुक्रमोज्ज्वलैः ॥ कान्तादिवर्ग नार्थसङ्ग्रहोऽयं वितन्यते ॥ २१ ॥ नानार्थः प्रथमान्तोऽत्र सर्वत्रादौ प्रदर्शितः ॥ सप्तम्यन्तेषु शब्देषु वर्तमानः सुनिश्चितः ॥ २२ ॥ दृष्टान्तेन सह कापि सप्तम्याधार एव च ॥ स्पष्टाय लिङ्गभेदाय काऽप्यत्र पुनरुक्तता ॥ २३ ॥ कैककम् ।। को ब्रह्मात्मानिलार्केषु शमने सर्वनानि च ॥ पावके च मयूरे च सुखशीर्षजलेषु कम् ॥ २४ ॥ कद्विकम् ॥ अकं पापे च दुःखे च शको राजन्यदेशयोः । वकस्तु वकपुष्पे स्यात् कहे श्रीदे च रक्षसि ॥ २५॥ शुको व्याससुते कीरे रावणस्य च मन्त्रिणि ॥ ग्रन्थिपणे शिरीषे च शुकं स्याच्छोणके कचित् ॥ २६ ॥ द्विकः काके च कोके च सृको बाणानिलोत्पले ॥ अर्कोऽर्कपणे स्फटिके रवौ ताने दिवस्पतौ ॥ २७ ॥ कर्कः कर्के राशिभेदे शुक्लाश्वे दर्पणे घटे । तर्कः कासावितर्कोहकर्मभेदेषु कीर्त्यते ॥ २८ ॥ श्लोको यशसि पद्ये च लोकस्तु भुवने जने ।। स्तोकोऽल्पे चातके तोकमपत्यपुत्रयोरपि ॥ २९ ॥ कोफश्चक्रे वृके ज्येष्ठयां खजूरीठमभेकयोः ॥

·विश्वप्रकाशः।
रोको दीप्तौ बिले रोकं नौकाक्रयणभेदयोः ॥ ३० ॥
बेको विदग्धे छेकश्च विश्वस्तमृगपक्षिणोः ॥
रेको विरेके शङ्कायां रेकः स्यादवमेऽपि च ॥ ३१ ॥
काकः स्याद्वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसर्पिणि ।
शिरोबक्षालिने मानविशेषदीपभेदयोः ॥ ३२ ॥
काका स्यात् काकनासायां काकोलीकाकजन्योः ॥
रक्ते कायां मलप्वाञ्च काकमाच्याश्च कीर्तिता ॥ ३३॥
काकं स्त्रीरतबन्धे स्यात् काकानामपि संहतौ ॥
पाकः शिशौ जरानिष्ठापचनक्लेदनेषु च ॥ ३४ ॥
शाको द्वीपान्तरे शक्तौ नृपद्रुमविशेषयोः॥
शाकं हरितके चापि नाकः स्वर्गान्तरिक्षयोः ॥ ३५ ॥
मूकोऽप्यवाङ्मतौ दीने शूकोऽनुक्रोशशृङ्गयोः ॥
भूकश्छिद्रे च काले च भेको मण्डूकमेघयोः ॥ ३६ ॥
एकन्तु केवलं श्रेष्ठ इतरस्मिंश्च वाच्यवत् ॥
शौकं शुकसमूहे च स्त्रीणाश्च करणान्तरे ॥ ३७॥
अङ्कः स्थानेऽन्तिके मन्तौ रूपकोत्सङ्गलक्ष्मसु ॥
नाटिकादिपरिच्छेदे चित्रयुद्धे च भूषणे ॥ ३८ ॥
कङ्कश्छद्मद्विजे ख्यातो लोहपृष्ठकृतान्तयोः ।
वङ्कः पर्याणभागे स्यान्नदीपात्रे च भङ्गुरे ॥ ३९ ॥
टङ्कः कपित्थभेदे स्यान्मानान्तरखनित्रयोः॥
कोपेऽसिकोशे जवायां टङ्कणे ग्रावदारणे ॥४०॥
रङ्कस्तु कृपणे मल्ले पङ्कः कईमपापयोः ॥
न्यकुर्मगे ऋषौ नाकुर्वामलूरे गिरौ मुनौ ॥ ४१ ॥
शङ्कः कीले शिवेऽस्त्रे च संख्यायादप्रभेदयोः ॥
कल्कः पापाशये पापे दम्भे विकिट्टयोरपि ॥ ४२ ॥

·६
विश्वप्रकाशः।
वल्कन्तु वल्कले खण्डे शल्कं शकलवल्कयोः॥
शुल्कं घट्टादिदेये स्याज्जामातुर्बन्धकेऽपि च ॥ ४३ ॥
निष्कमष्टाधिकस्वर्णशते दीनारकर्षयोः ॥
वक्षोऽलङ्करणे हेमपात्रे हेमपलेऽपि च ॥४४॥
मुष्कोऽण्डकोशे सङ्घाते मुष्को मोक्षे च पादपे ॥
किष्कुर्वितस्तौ हस्ते च प्रकोष्ठे कुत्सितेऽपि च ॥ ४५ ॥
त्रिकाकूपस्य नेमौ स्यात् त्रिकं पृष्ठाधरे त्रये ॥
लङ्का रक्षःपुरीशाखाशाकिनीकुलटासु च ॥ ४६ ॥
शङ्का त्रासे वितर्के च राका तु सरिदन्तरे ॥
कच्छूनवरजकन्यापूर्णेन्दुपूर्णिमासु च ॥४७॥
कत्रिकम् ॥
कनकं चम्पके स्वर्णे किंशुके नागकेशरे ॥
धुत्तूरे काञ्चनारे च कालीयेऽपि कचिन्मतम् ॥ ४८॥
करकस्तु करके स्याद्दाडिमे च कमण्डलौ ॥
पक्षिभेदे करे चापि करका च घनोपले ॥४९॥
नरको निरये दैत्ये सरकः सीधुभाजने ॥
अच्छिन्नाध्वगपतौ च सीधुपाने च सीधुनि ॥ ५० ॥
खनकश्चित्ततत्त्वज्ञे सन्धिचौरे च मूषिके ।
जनकः पितृराजॉयुतकं संशये युगे ॥ ५१ ॥
यौतके चलनाग्रे च स्त्रीवस्त्राञ्चलयुक्तयोः ॥
कृषकः कर्षके फाले रजको धावके शुके ॥ ५२ ॥
मधुको वन्दिभेदे स्याज्ज्येष्ठयाह्वे विहगान्तरे ।
मधुकं मधुपर्यों स्यादनुको निपुणाल्पयोः ॥ ५३ ॥
वसुकः शिवमल्ल्यां स्यादपणे च रोमके ॥
शिशुकः शिशुमारे स्याद्वालकोलूपिनोरपि ॥ ५४॥

·विश्वमकारा । ७ क्रमुकः पट्टिकालोधे भद्रे मुस्तकपूगयोः । फले कार्यासिकायाश्च क्रमुको ब्रह्मदारुणि ॥ ५५ ॥ बहुकः कर्कटेऽर्के च दात्यूहे जलखातके ॥ धनिकः साधुधन्याकधवेषु धनिका स्त्रियाम् ॥ ५६ ॥ प्रियकः पीतशाले स्यानीपे चित्रमृगेऽलिनि ॥ कुङ्कुमे च प्रियङ्गौ च पृथुकश्चिपिटे शिशौ ॥ ५७ ॥ यमकं यमजे शब्दालङ्कारे संयमेऽपि च ॥ मशकः कथ्यते क्षुद्ररोगजन्तुविशेषयोः॥५८॥ कुलकन्तु पटोले स्याच्छ्लोकसम्बन्धगुच्छके ॥ कुलकः स्यात् कुलश्रेष्ठे वल्मीके काकतिन्दुके ॥ ५९ ॥ तिलकं चित्रके प्राहुर्ललामे तिलकालके ॥ रोगविद्रुमभेदेषु लोम्नि सौवर्चलेऽपि च ॥ ६० ॥ कुलिको नागभेदे स्याद् द्रुभेदे कुलसत्तमे ॥ कुशिकः स्यान्मुनौ तैलशेषे सर्जाक्षवृक्षयोः ॥ ६१ ॥ चषकन्तु सुरापात्रे मधुमद्यप्रभेदयोः॥ चटकः कलविङ्के स्याचटका तत्स्यपत्ययोः॥ ६२ ।। कटकं वलये सानौ राजधानीनितम्बयोः ॥ सामुद्रलवणे दन्तमण्डले दन्तिनामपि ॥ ६३ ॥ कटुका कटुरोहिण्यां व्योषेऽपि कटुकं स्मृतम् ॥ चुलुकः प्रसुतौ भाण्डभेदे चुलुकवन्मतः ॥ ६४ ॥ पुलकः कृमिभेदे स्याद्गुच्छार्कमणिदोषयोः । गजान्नपिण्डे रोमाञ्चे हरिताले शिलान्तरे ॥६५॥ रुचकं मङ्गलद्रव्ये ग्रीवाभरणदन्तयोः।। उत्कटे बीजपूरे च सौवर्चलविडङ्गयोः ॥ ६६ ॥ रोचनायाश्च रुचकमश्वाभरणमाल्ययोः॥

·9
८
विश्वप्रकाशः।
क्षुरकः कोकिलाक्षे स्याद्गोक्षुरे तिलकद्रुमे ॥ ६७ ॥
कामुकः कमनेऽशोकपादपे चातिमुक्तके ॥
पातुकः पातयालौ स्यात् प्रपातजलहस्तिनोः ॥ ६८॥
आनकः पटहे भे- मृदङ्गे स्वनदम्बुदे ।
आढ़कं मानभेदे स्यात् तुव-माढ़की मता ॥ ६९ ॥
कारकः कर्तरि प्रोक्तः कांदावपि कारकम् ॥
चारकः पालकेऽश्वादेः स्यात् सञ्चारकबन्धयोः॥७०॥
तारकः कर्णधारे स्यादैत्ये च दृशि तारकम् ॥
कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकेति च ॥ ७१ ॥
वारकोऽश्वगतावश्वविशेषे च निषेधके ।
जाहको घोङमार्जारखट्वाकारुण्डिकासु च ॥ ७२ ॥
पावकोऽग्नौ सदाचारे वह्निमन्थे च चित्रके ॥
भल्लातके विडङ्गे च सायकः शरखड्गयोः ॥ ७३ ॥
नायको नेतरि श्रेष्ठे हारमध्यमणावपि ।
प्राणकः सत्त्वजातीये जीवकद्रुमवेलयोः ॥ ७४ ॥
जालकं कोरके मोक्तं कुलाये जालिनीफले ॥
आनाये दम्भभेदे च वस्त्रभेदे च जालिका ॥ ७५ ॥
वालकोऽग्रे शिशौ केशे वाजिवारणबालधौ ॥
अङ्गुलीयकहीवेरपारिहार्येषु वालकम् ॥ ७६ ॥
वार्द्धकं वृद्धसङ्घाते वृद्धत्वे वृद्धकर्माणि ॥
मामकं ममतायुक्ते मातुले मामकः स्मृतः ॥ ७७ ॥
याजको याजिनि ख्यातो याजको राजकुञ्जरे ॥
ग्राहको घातविहगे व्यालानाञ्च ग्रहीतरि ॥ ७८ ॥
दारको भेदकेऽपत्ये रात्रकं पञ्चराके ॥
येन वेश्यागृहे नीतो वत्सरस्तत्र रात्रकः ॥ ७९ ॥

·विश्वप्रकाशः। लासकोऽलसके लास्यकारिण्यपि मयूरके । शार्ककः शर्करापिण्डे दुग्धफेने च शार्ककः ॥ ८० ॥ हारकः कितवे चौरे गद्यविज्ञानभेदयोः।। स्थासकाख्या च चार्चिक्ये जलादेरपि बुबुदे ॥ ८१ ॥ द्रावकस्तु शिलाभेदे विदग्धे मोषकेऽपि च ।। भ्रामको जम्बुके धूर्ते सूर्यावर्ताश्मभेदयोः ॥ ८२ ॥ पिण्याकः सिहके हिङ्गो तिलचूर्णेऽपि कुङ्कुमे ॥ पिनाको हरकोदण्डे पांशुवर्षत्रिशूलयोः ॥ ८३ ॥ काकः कुकवाको स्यापीतमुस्तककोकयोः । क्षारकः पक्षिमत्स्यादिपिटके जालकेपि च ॥ ८४ ॥ पाटकः स्यान्महाकिष्कौ कटकान्तरवाद्ययोः ॥ अक्षादिचालने मूलद्रव्योपचयवेधसोः॥ ८५ ॥ * वराकः सङ्गरे शोच्ये पराको व्रतखड्गयोः ॥ पुलाकस्तुच्छधान्ये स्यात् सझेपे भक्तसिक्थके ॥ ८६ ॥ विपाकः कीर्त्यते स्वादौ परिणामे च दुर्गतौ ॥ विपाकः पचने स्वेदेऽप्यसत्कर्मफलेऽपि च ॥ ८७ ॥ लम्पाको लम्पटे देशे शिम्फाकः शफमूर्खयोः ॥ सम्पाकस्तार्किके धृष्टे सम्पाकश्चतुरङ्गुले ॥ ८८ ॥ मोचकः कदलीशिग्रुनिर्मोचकविरागिषु ।। पेचको गजलाङ्ग्लमूलपर्यन्तचूकयोः ॥ ८९ ॥ मेचको बर्हिचन्द्रे स्यान्मेचकः श्यामलेऽपि च ।। तिमिरे कृष्णवर्णे तु मेचकं वाच्यवद्भवेत् ॥ ९० ॥ सूचकः सीवनद्रव्ये बोधके वृषदंशके ॥ पिशुने शुनि काके च केचकः सेक्तृमेघयोः ॥ ९१ ॥ * अत्रादर्श एकाङ्कस्यानिर्देशात् त्रुटिः संभाव्यते । २ ·१० विश्वप्रकाशः। लोचको मांसपिण्डेस्यादक्षिण तारे च कङ्गुले । ललाटाभरणे स्त्रीणां कदलीनीलवस्त्रयोः ॥ ९२ ॥ निर्बुद्धौ कर्णपूरे च मौा भूश्लथचर्माणि ॥ मोदको हर्षके ज्ञेयः खाद्यभेदे च मोदकम् ॥ ९३ ॥ खोलकः पाकवल्मीकपूगकोषशिरस्त्रके । गोलको विधवापुढे जाराच माणिके गुडे ॥ ९४ ॥ कूपको गुणवृक्षे स्यात्तैलपात्रे कुकुन्दरे ॥ उदपाने चितायाञ्च कूपिकाऽम्भोगतोपले ॥ ९५ ॥ कूलकः कृमिशैले च प्रतीरस्तूपयोरपि । रूपकं नाटके धूर्ते काव्यालङ्करणे विदुः ॥ ९६ ॥ चूतकः कूपकेऽप्याने सूतकं रसजन्मनोः । लूनकः स्यात् पशौ भिन्ने शूचकः पावटे रसे ॥ ९७ ॥ कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशे गुमान्तरे । कीटकः कृमिभेदे स्यानिष्ठुरे कीटकोऽन्यवत् ॥ ९८ ॥ जीवकः पीतशाले स्यात् क्षपणे वृद्धजीविनि ॥ सेविनि पाणकेऽप्याहितुण्डिके पादपान्तरे ॥ ९९ ॥ आजीवे जीविकामाहुर्जीवन्त्यामपि कुत्रचित् ।। दीपकं वागलङ्कारे दीपको दीप्तिकारके ॥१०॥ चीरको धिक्रियालेखे पतझ्या चीरिका मता ॥ सेवकस्तु प्रसेवे स्यादनुजीविनि चान्यवत् ॥ १०१॥ अशोको वञ्जुले माने द्रुमनिःशोकयोर्मतः॥ अशोका कटुरोहिण्यामशोकं पादपे स्मृतम् ॥ १०२॥ आलोको दर्शने द्योते आलोको वन्दिभाषणे ॥ पेटकं पुस्तकादीनां मञ्जूषाणां कदम्बके ॥ १०३ ॥ हेरको बुद्धभेदे स्यान्महाकालगणेऽपि च ॥

·विश्वप्रकाशः। धेनुकं करणे स्त्रीणां धेनूनामपि संहतौ ॥ १०४ ॥ विवेकः स्याजलद्रोण्यां विचारेऽपि रहस्यपि ॥ गैरिकं कनके धातौ प्रसेकः सेचने च्युतौ ॥ १०५ ॥ वैजिके शिग्रुतैले च हेतौ सद्योऽङ्कुरेऽपि च । कोरकं कुड्मले विद्यात् ककोलकमृणालयोः ॥ १०६ ॥ कौतुकचाभिलाष स्यादुत्सवे नमहर्षयोः ॥ परम्परासमायातमङ्गले च कुतूहले ॥ १०७ ।। विवरे सूत्रगीतादिभोगकालेषु च स्मृतम् ॥ कौशिको नकुले व्यालग्राहे गुग्गुलुशक्रयोः ॥ १०८ ॥ विश्वामित्रे च कोशाग्योलूकयोरपि कौशिकः ॥ कौशिकी चण्डिकायाञ्च नदीभेदे च कौशिकी ॥ १०९ ॥ प्रतीकोऽवयवे प्रोक्तः प्रतिकूलविलोमयोः ।। भूतीकमपि भूनिम्बदीप्यकर्पूरकत्तृणे ॥ ११० ॥ अभीकः कामुके क्रूरे कवौ च भयवर्जिते । वल्मीको वामलूरे स्यान्मुनिरोगविशेषयोः ॥ १११ ॥ अनीकन्तु प्रिये प्रोक्तं व्यलीको नागरे स्मृतः ।। व्यलीकमप्रियाकार्ये वैलक्ष्येष्वपि पीडने ॥ ११२ ॥ नालीकं शरखण्डेऽब्जे नालीकः शरशल्ययोः ॥ अलीकमप्रिये प्रोक्तमलीकमनृतेऽपि च ॥ ११३ ॥ अनूकन्तु कुले शीलेऽप्यनूको गतजन्मनि ॥ उलूकः कुरविन्दे स्यात् पेचके जम्भमेदिनि ॥ ११४ ॥ शम्बूको गजकुम्भान्ते दैत्यभेदे च घोङ्गके ॥ बन्धूको बन्धुजीवे स्याद् बन्धूकः पीतशालके ॥ ११५ ॥ मण्डूकं बन्धुभेदेऽपि दर्दुरे शोणके विदुः ॥ मण्डूकपा मण्डूकी वर्णकश्चारणे स्मृतः ॥ ११६ ।।

·१२ विश्वप्रकाशः। विलेपने चन्दने च वर्णकं स्यादथार्भकः ॥ डिम्भे मूर्ख कृशे भ्रूणे वर्तकोऽश्वखुरे खगे ॥ ११७ ॥ पुष्पकं प्रीतिकानेत्ररोगयो रनकङ्कणे ॥ कुबेरस्य विमाने च काशीशे च रसाञ्जने ॥ ११८ ॥ लोहे कांस्ये मृदङ्गारशकट्यामपि पुष्पकम् ॥ पूर्णकः स्वर्णचूडे स्यानासाच्छिन्न्यान्तु पूर्णिका ॥११९।। दर्शकः स्यात् प्रतीहारे दर्शयितृप्रवीणयोः ॥ पद्मकं पद्मकाष्टेभबिन्दुजालकयोरपि ॥ १२० ।। दीप्यकञ्चाजमोदे स्याद्यवानीवर्हिचूड़योः ।। सस्यकः स्यान्मणौ खड़े नारिकेलस्य चान्तरे ॥ १२१ ॥ रक्तको म्लानबन्धूकरक्तवस्त्रानुरागिषु ॥ चित्रकः स्यात्तव्याघ्रभेदयोर्भेषजान्तरे ॥ १२२ ॥ वृश्चिकस्तु द्रुणे राशौ शूककीटे तथौषधे ॥ अंशुकं मूक्ष्मवस्त्रे स्याद्वस्त्रमात्रोत्तरीययोः ॥ १२३ ॥ अन्तिकं निकटे चुल्ल्यामन्तिका शीतलौषधे ॥ तथा ज्येष्ठभगिन्याञ्च नाट्योक्तौ कीर्त्यतेऽन्तिका ॥१२४॥ स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये चतुष्कगृहभेदयोः॥ पिष्टकस्य विकारे च स्वास्तिको रजतालिके ॥ १२५ ॥ कञ्चुको वारबाणे स्यान्निर्मोके कवचेऽपि ॥ वर्द्धापकगृहीताङ्गास्थितवस्त्रे च चोलके ॥ १२६ ॥ औषधौ कञ्चुकी चाथ वञ्चकः खलधूर्तयोः । जम्बूके गृहबभ्रौ च गुह्यकश्छेकनिघ्नयोः ॥ १२७ ॥ बन्धकः स्याद्विनिमये पुंश्चल्यां स्याच्च बन्धकी । गान्धिकं लेखके माहुः मुगन्धिव्यवहारिणि ॥ १२८ ॥ ग्रन्थिकं पिप्पलीमूले ग्रन्थिकं गुग्गुलुगुमे ।।

·विश्वप्रकाशः।
१३
माद्रये च करीरे च दैवज्ञे च प्रकीर्तितम् ॥ १२९ ॥
वाहिको देशभेदेऽश्वे वाहिकं धीरहिङ्गुनोः ॥
अनयोरपि वाह्रीको याज्ञिको याजके कुशे ॥ १३० ॥
वार्षिकं त्रायमाणे स्याद्वर्षाकालभवेऽन्यवत् ॥
खङ्गिको महिषीक्षीरे फेनसौनिकयोरपि ॥ १३१ ॥
आह्निकं दिननिर्व] भोजने नित्यकर्मणि ॥
गुण्डको मलिने धूलौ कलोक्तिस्नेहपात्रयोः ॥ १३२ ॥
गण्डकः खगिनि ख्यातः सङ्ख्याविद्याप्रभेदयोः ॥
अवच्छेदेऽन्तराये च गण्डकी सरिदन्तरे ॥ १३३ ।।
तण्डकः खञ्जने फेने समासप्रायवाचि च ॥
गृहदारौ तरुस्कन्धमायाबहुलयोरपि ॥ १३४ ॥
कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च कर्मस्थानकदोषयोः ।।
रोमाञ्चे च द्रुमाङ्गे च कण्टको मकरेऽपि च ॥ १३५ ॥
तक्षकः फणिभेदे च वर्द्धकिद्रुमभेदयोः ॥
पक्षकः पार्श्वमात्रे च पक्षद्वारे च पक्षकः ॥ १३६ ॥
शङ्खकं वलये कम्बौ शिरोरोगे च शङ्खकः ॥
नन्दको हरिखड़े स्याद्धर्षके कुलपालके ॥ १३७ ॥
शीतकः शीतकाले च मुस्थिते दीर्घसूत्रिणि ॥
उष्णकस्तु निदाघे स्यादातुरे क्षिप्रकारिणि ॥ १३८ ॥
दुच्छको गन्धकुट्यां स्याद्विहाराभ्यवकाशयोः ॥
दुन्दुकः शोणके क्रूरे क्षुल्लकः स्वल्पनीचयोः ॥१३९ ॥
पिष्टको नेत्ररोगे स्याद्धान्यादिचमसेऽपि च ।।
भस्मकं रोगभेदे स्याद्विडङ्गकलधौतयोः ॥ १४० ॥
तुम्बकः स्याद् बहुगुरुधूर्तायस्कान्तकामुके ।
जम्बुकः श्वापदे नीचे प्रतीचीदिक्पतावपि ॥ १४१ ॥

·विश्वप्रकाशः। d कार्मुकं वंशधनुषोः कर्मशक्ते तु वाच्यवत् ॥ निर्मोको मोक्षके व्योम्नि सन्नाहे सर्पकञ्चुके ॥ १४२ ॥ रुडुको वाद्यभेदे स्यादात्यूहे मदमत्तके ॥ तुरुष्कः सिहके म्लेच्छजातौ श्रीवासके कचित् ॥ १४३ ॥ इक्ष्वाकुः कटुतुम्ब्याश्च सूर्यवंशनृपेऽपि च ॥ कुण्ठाकुश्च दुराधर्षे दुःशीले च बिलेशये ॥ १४४ ॥ कुषाकुर्मर्कटे भानौ परोत्तापिनि पावके । दाकुर्दृश्चिके व्याघ्र चित्रके च सरीसृपे ॥ १४५ ॥ मृदाकुरनिले वजे दावाग्नौ प्रतिसूर्यके ॥ गोरङः पक्षिजातौ च भवेन्नमकवन्दिनोः ॥ १४६ ॥ त्रिशङ्कः शलभे राजविशेषे वृषदंशके ॥ पल्यको मञ्चपर्यटषीपर्यस्तिकासु च ॥ १४७ ॥ करङ्को मस्तके शस्यनारिकेलफलास्थिनि ॥ कलङ्कोऽङ्केऽपवादे च कालायसमलेऽपि च ॥ १४८ ॥ भालाङ्कः करपत्रे स्याच्छाकभेदे च रोहिते ॥ महालक्षणसम्पन्नपुरुषे कच्छपे हरे ॥ १४९ ॥ वृषाङ्कः शङ्करे साधौ भल्लातकमहोक्षयोः॥ मृगाङ्को मारुते चन्द्रे स्तबकः शुभ्रगुच्छयोः॥१५० ॥ आतङ्को रोगसन्तापशङ्कासु मुरजध्वनौ । पालङ्कः शल्लकीशाकभेदयोः प्राजिपक्षिणि ॥ १५१ ॥ अलर्को धवलार्के स्याद्योगोन्मादिनि कुक्कुरे ॥ उदर्क एण्यत्कालीये फले मदनकण्टके ॥ १५२ ॥ सम्पर्कः सरते पृक्तौ वितर्कः संशयोहयोः ॥ अम्बिका पार्वतीपाण्डुजनन्योरपि मातरि ॥ १५३ ॥ अन्धिका कैतवे मिश्रे सर्षप्यामपि कीर्त्यते ॥

·विश्वप्रकाशः।
१५
अम्लिका तिन्त्रिडीकाम्लोद्गारचाङ्गेरिकासु च ॥ १५४ ॥
यूयिकाऽम्लानके पुष्पविशेषेऽपि च युथिका ॥
राजिकापि च केदारे राजसर्षपरेखयोः ॥ १५५ ।।
रसिकापि रसालायां काञ्चीरसनयोरपि ।।
रुण्डिका द्वारपिण्ड्याञ्च दूतिकायां रणक्षितौ ॥ १५६ ॥
भूमिका रचनायां स्यान्मूर्त्यन्तरपरिग्रहे ।।
कर्णिका करिहस्ताने करमध्यागुलावपि ॥ १५७ ॥
क्रमुकादिच्छटांशे च कर्णिका कर्णभूषणे ।।
बीजकोशे सरोजस्य कुट्टन्यामपि कुत्रचित् ॥.१५८ ॥
कार्णका कथ्यतेऽत्यन्तं सूक्ष्मवस्त्वग्निमन्थयोः॥
गणिका यूथिकावेश्यातर्कारीकरिणीषु च ॥ १५९ ॥
गणकोऽपि च दैवज्ञे कारिकानटयोषिति ॥
कृतौ विवरणश्लोके यातनायाश्च कारिका ॥ १६० ।।
नापितादिकशिल्पेऽपि जालिका जालिनीफले ॥
भटानामश्मरचिताङ्गाक्षिण्याश्च जालिका ॥ १६१॥
गिरिसारे जलौकायामपि स्याद्विधवास्त्रियाम् ॥
जालिकः पुनरुद्दिष्टो ग्रामकूटे च धीवरे ॥ १६२ ॥
नीलिका नीलिनीक्षुद्ररोगशेफालिकास्वपि ॥
कालिका योगिनीभेदे कार्ये गौवें घनावलौ॥१६३॥
क्रमदेये वस्तुमूल्ये भूसरीनवमेघयोः ॥
पटोलशाखारोमालीमांसीकाकीषु कालिका ॥ १६४॥
तथा वृश्चिकपत्रेऽपि मालिका सरिदन्तरे ॥
अवेये पुष्पमालायां पक्षिमल्ले च मालिका ॥ १६५ ॥
बालिका वालुकाबालापिच्छोलाकर्णभूषणे ॥
तूलिका कथिता लेख्यकूर्षिकातूलशय्ययोः ॥ १६६ ॥

·१६ विश्वप्रकाशः। चूलिका नाटकस्याऽङ्गे कर्णमूले च दन्तिनाम् ॥ मल्लिका तृणशून्येऽपि मीनमृत्पात्रभेदयोः॥ १६७ ॥ मल्लिको हंसभेदे स्याज्झिल्लिका झिलिकापि च ॥ विलेपने मले झिल्ल्यामातपस्य रुचि स्मृता ॥ १६८ ॥ वालुका सिकतासु स्याद्वालुकन्त्वैलवालुके ॥ नग्निका तु कुमा- स्यादथ क्षपणवन्दिनोः ॥ १६९ ॥ नग्नको धेनुकाधेनौ स्त्रीकरेण्वोः प्रसूतयोः॥ रेणुकापि हरेणौ स्याज्जामदग्निस्त्रियामपि ॥ १७० ॥ जतुका जिनपत्रायां जतुकं हिङ्गुलाक्षयोः ॥ कूर्चिका सूचिकायाञ्च तूलिकायाञ्च कुइमले ॥ १७१ ॥ कवाटकुट्टके क्षीरविकृतावपि कूर्चिका ॥ मातृका धात्रिकामात्रोर्मात्रिकं करणेऽम्बरे ॥ १७२ ॥ पताका वैजयन्त्याञ्च सौभाग्येऽङ्के ध्वजेऽपि च ॥ स्यात् पुत्रिका पुत्तलिका दुहित्रोर्यावतूलिके ॥ १७३ ॥ पुत्रकः शरभे धूर्ते शैलवृक्षप्रभेदयोः॥ उष्ट्रिका मृत्तिकाभाण्डभेदेऽपि करभस्त्रियाम् ॥ १७४ ॥ डिम्बिका जलनिम्बे स्यान्मोणके कामुकस्त्रियाम् ॥ कामिका नीलिकायाश्च स्यमीको नाकुक्षयोः॥ १७५ ॥ दूषिका तूलिकायाञ्च दूषिका नेत्रयोर्मले ॥ अम्मिका चाङ्गुलीये स्याद्वस्त्रभङ्गतरङ्गयोः ॥ १७६ ।। तथोद्वाहुलकेपि स्यामिका मधुपध्वनौ ।। स्याच्छलाकापि मदनशारिकाशल्ययोः शला ॥१७७ ॥ छत्रपञ्जरकाष्ठयाञ्च शल्लकी पशुवृक्षयोः॥ नर्तकीलासिकायाञ्च करेण्वामपि नर्तकी ॥ १७८ ॥ नर्तकः केलके पोटगलचारणयो नटे ।।

·विश्वप्रकाशः। १७ चुलुकी शिशुमारेऽपि कुण्डीभेदे कुलान्तके ॥ १८०॥ चतुष्की मशके हऱ्यां चतुष्की यष्टिकान्तरे ।। कचतुष्कम् ॥ अलिमका पिके भेके मधुके पद्मकेशरे ॥ १८१ ।। भवेदलिपको भृङ्गे कोकिले रथहिण्डके ।। स्मृतः कुरवकः शोणाम्लानझिण्टीप्रभेदयोः ॥ १८२ ।। भवेन्मरुवकः पुष्पविशेषे मदनद्रुमे ।। वलाहको गिरौ मेघे दैत्यनागविशेषयोः ॥ १८३ ॥ भ्रमरको जले भृङ्गे गिरिजे चूर्णकुन्तले ॥ वराटकः स्थूलरज्जौ पद्मबीजे कपईके ॥ १८४ ॥ शृङ्गाटकं भवेद्वारिकण्टके च चतुष्पथे । गोकण्टको गोक्षुरके स्थपुटे च गवां खुरे ।। १८५ ।। आकल्पकस्तमोमोहग्रन्थीपूत्कलिकामुदोः ।। आक्षेपकोऽनिलव्याधौ व्याधे निन्दाकरेऽपि च ॥ १८६ ॥ प्रचलाकः शराघाते दन्दशूके भुजङ्गमे । वृन्दारकः सुरे श्रेष्ठे मनोज्ञे पुनरन्यवत् ॥ १८७ ॥ नियामकः कर्णधारे पोतवाहे नियन्तरि ॥ विनायकस्तु हेरम्बे तायें विज्ञे जिने गुरौ ॥ १८८॥ निश्चारकः पुरीषस्य क्षये स्वैरे समीरणे ॥ भट्टारकः सुरे राज्ञि कथितश्च तपोधने ॥ १८९ ॥ दासेरकः स्यात् करभे दासीपुत्रे च धीवरे ॥ अङ्गारकं कुजे विद्यादुल्मकांशे कुरुण्टके ॥ १९० ॥ अङ्गारिकेक्षुकाण्डे स्यात् कोरके किंशुकस्य च ॥ दलाढकस्तु कुन्दे स्यात् करिकर्णशिरीषयोः ॥ १९१ ॥ स्वयञ्जाततिले फेने खातके नागकेशरे ॥ ३

·१८
विश्वप्रकाशः।
वात्यायां प्रश्निकायाञ्च गैरिके च महत्तरे ॥ १९२ ॥
भवेत् पूर्णानकं पूर्णपात्रे पटहपात्रयोः ॥
प्रकीर्णकं ग्रन्थभेदे चामरे विस्तरे हये ॥ १९३॥
स्मृतः पुष्कलको गन्धमृगे क्षपणकीलयोः॥
कोशातकः कचे ज्यौस्निपटोलीघोषकेषु तु ॥ १९४ ॥
कोशातकी वाणिजके वाडवाग्नौ वणिज्यपि ॥
निर्ग्रन्थकः स्यात् क्षपणे निष्फलेऽप्यपरिच्छदे ॥ १९५॥
स्यादश्मन्तकमुद्धाने मालुकाच्छदनेऽपि च ॥
कदिल्लकस्तु पर्णासे वर्षाभूकारवेल्लयोः ॥ १९६ ।।
कपईको वराटे स्याज्जटाजूटेऽपि धूर्जटेः॥
गोमेदकं पीतमणौ काकोले पत्रकेऽपि च ॥ १९७ ॥
मण्डोदकश्चित्ररागे भवेदातपणेऽपि च ॥
शतानीको मुनर्भेदे वृद्धे चातखरालिकः ॥१९८ ॥
ग्रामणीभण्डभारावोपधानेषु प्रयुज्यते ॥
लेखनिको लेखहारे यः स्वहस्तं विलेखयेत् ॥ १९९ ॥
लेखेषु परहस्तेन तत्राप्येष प्रदर्शितः ॥
भवेन्मण्डलकं विम्बे कुष्ठभेदे च दर्पणे॥२०० ॥
पिप्पलकं स्तनन्ते मतं सीवनसूत्रके ।।
पिण्डीतकः स्यात्तगरे मदनद्रौ फणिज्यके ॥ २०१॥
त्रिवर्णकं गोक्षुरके त्रिफलायां कटुत्रिके ॥
शालाकः शृगालेऽपि सारमेये बलीमुखे ॥ २०२॥
कौलेयकः कुलश्रेष्ठे स्यादिन्द्रमहकामुके ।।
सुप्रतीकः शोभनाङ्गे भवेदीशानदिग्गजे ॥ २०३ ॥
जैवाहकः कृशे चन्द्रे भैषज्यायुष्मतोरपि ॥
रतार्दिकं स्यादिवसे सुखस्नानेऽष्टमङ्गले ॥ २०४ ॥

·विश्वप्रकाशः। वैनाशिकः स्यात् क्षणिके परतन्तोर्णनाभयोः ।। वैदेहको वाणिजके शूद्राद्वैश्यासुतेऽपि च ।। २०५ ॥ वितुन्नकन्तु धन्याके तथा झाण्टामलौषधौ ॥ गोकुणिकः केकरे स्यात् पङ्कस्थे गव्युपेक्षके ।। २०६ ॥ भार्याटिको भवेद्भार्या निजिते हरिणान्तरे ॥ कापटिकोऽन्यमर्मज्ञे छात्रस्याकादशासिनि ॥ २०७ ॥ कौक्कुटिको दाम्भिके स्याददूरप्रेरितेक्षणे ॥ लालाटिकः प्रभो वदर्शिन्याश्लेषणान्तरे ॥ २०८ ॥ कार्याक्षमेऽप्याकलितः शिलाटकः शिलाट्टयोः॥ कर्कोटकः स्यान्मालूरकाद्रवेयप्रभेदयोः ॥ २०९॥ वरण्टकस्तु मातङ्गवैद्यां यौवनकण्टके ।। संवर्तुलेऽप्याखनिकश्चौरे क्रोडे च मूषके ।। २१० ॥ वैतालिको बोधकरे खेटितालेऽप्युदीरितः ॥ तिक्तशाकस्तु खदिरे वरुणे पत्रसुन्दरे ॥ २११ ॥ मयूरकोऽप्यपामार्गे तुच्छके तु मयूरकम् ।। विशेषकः स्यात्तिलके विशेषावाहकेऽपि च ।। २१२ ॥ विदूषकश्चाटुपटौ परनिन्दाकरेऽपि च ॥ भवेत् सैकतिकं मातृयात्रामङ्गलसूत्रयोः ॥ २१३ ॥ तथा सन्यस्तसन्देहजीवक्षेपणकेष्वपि ॥ एडमूकः स्मृतोधीरैः शठे वाक्श्रुतिवर्जिते ॥ २१४ ॥ वर्तरूको नदीभेदे काकनीले जलावटे ॥ काकरूक उलूके स्यानिःस्वे स्त्रीजितदम्भयोः ॥ २१५ ॥ दिगम्बरे भीरुके च दन्दशूकोऽहिरक्षसोः॥ मुष्टेरुको वदान्येऽपि मिष्टाशिन्यतिथिद्विषि ॥ २१६॥ कुकवाकुर्मयूरेऽपि सरटे चरणायुधे ।।

·विश्वप्रकाशः।
राधरङ्कस्तु नासीरे शीकरे च धनोपले ॥ २१७॥
कलविङ्कः स्मृतो ग्रामचटकेऽपि कुलिङ्गके ।
सौगन्धिकन्तु कहारे पद्मरागे च कत्तृणे ॥ २१८ ॥
गन्धोपले गान्धिकेपि सौगन्धिक इति ध्वनिः॥
सोमवक्लस्तु धवलखदिरे खट्फलेअपि च ॥ २१९ ॥
भयानकः स्मृतो व्याघ्र सैहिकेयेऽपि भीषणे ।।
पुण्डरीकं सिताम्भोजे सितच्छत्रे च भेषजे ॥ २२० ॥
कोशकारान्तरे व्याने पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे ॥
जर्जरीकं बहुच्छिद्रे जर्जरीको जरातुरे ॥ २२१॥
चर्चरीको महाकाले केशविन्यासशाकयोः॥
तर्जरीकं वहिने स्यात्ततरीकश्च पारगे ॥ २२२ ॥
फर्फरीकश्च पेटे स्यात् फर्फरीकन्तु माईवे ॥
भवेदुत्कलिकोत्कण्ठाहेलासलिलवीचिषु ॥ २२३ ।।
शृगालिका शिवायां स्यात् त्रासादपि पलायने ॥
चण्डालिका किन्नरायामुमायामोषधीभिदि ॥ २२४ ॥
पाञ्चालिका भवेद्वस्त्रपुत्रिकागीतभेदयोः ।।
कनीनिका तारकेऽक्ष्णः स्यात् कनिष्ठाङ्गुलावपि ॥२२५॥
भवेद् गुणनिका नृत्ये शून्याङ्के पाठनिश्चितौ ॥
सन्तानिकांऽपि क्षीरादिसारे मकटजालके ॥ २२६ ॥
सन्दशिकाऽपि सूचुटीलोहयन्त्रविशेषयोः॥
सङ्घाटिका तु युग्मे स्यात् कुट्टनीघ्राणयोरपि ॥ २२७ ॥
जीवन्तिकाऽपि जीवाख्यशाकवन्दीगुडूचिषु ॥
विद्याद् बृहन्तिकाभिख्यामूरुवस्त्रप्रभेदयोः ॥ २२८ ॥
वकेरुका बलाकाभिद्वातवेल्लितशाखयोः ॥
स्मृता घरिका क्षुद्रघण्टिकाभ्रष्टधान्ययोः ॥ १२९ ॥

·विश्वप्रकाशः।
२१
वाद्यप्रभेदवादित्रे दण्डयोरापगान्तरे ॥
कपञ्चकम् ॥
स्यादाऽच्छुरितकं हासनखाघातप्रभेदयोः॥ २३० ॥
प्रतिसूर्यकमिच्छन्ति कृकलासोपसूर्ययोः ।।
अनेडमूकमिच्छन्ति वाक्यश्रुतिविवर्जिते ॥ २३१ ॥
राजपटस्य काचस्य गुडके काचवर्तिकः॥
गोजागरिकमित्याहुर्मङ्गले कण्टकारके ॥ २३२॥
स्यात्कृमिकण्टकश्चित्राविडङ्गोदुम्बरेषु च ॥
सुवसन्तक इत्येष वासन्त्यां मदनोत्सवे ॥ २३३ ।।
कक्षावेक्षकमिच्छन्ति शुद्धान्तोद्यानपालयोः ।
द्वारपाले कवौ षिङ्गे रङ्गाजीविन्यपि कचित् ॥ २३४ ॥
नागचारिक उद्दिष्टो राजकुञ्जरहस्तिपे ।।
गणस्थराजे गरुडे चित्रमेखलके कचित् ॥ २३५ ॥
स्याहीहिराजिकः कामलिकायां चीनधान्यके ॥
शीतचम्पकशब्दोऽयं स्यादातर्पणदीपयोः ॥ २३६ ॥
अन्धौ जलकरङ्कः स्यान्नालिकेरफलेऽम्बुदे ॥
शङ्के जललतायाञ्च कथ्यते जलवापिका ॥ २३७॥
काकचीरादिशफरमत्स्ययोः कटखादकः ॥
खादके काचकलशे बलिपुष्टे च जम्बुके ॥ २३८ ॥
स्याच्चिलनीलिका कण्ठीभेदे खद्योतविद्रुतोः ।।
स्यानवफलिका नव्ये नवजातरजास्त्रियाम् ॥ २३९ ॥
स्याच्छतपर्विकार्वावचयोरुपकारिका ।
विष्टभेदे गृहे राज्ञामुपकामपीष्यते ॥ २४० ॥
स्याद्यवहारिकालोकयात्रा सम्माजनीगुदे ।
स्यादेमपुष्पिका यूथ्यां चम्पके हेमपुष्पकः ॥ २४१ ॥

·२२ विश्वप्रकाशः। कषट्कम् ॥ लूतामर्कटकः पुत्र्यां नवमाल्यां प्लवङ्गमे ।। सिन्दूरतिलको नागे सिन्दूरतिलका स्त्रियाम् ॥ २४२ ।। वर्णविलोडकः श्लोके छायाहारिणि कुम्भिले ॥ मातुलपुत्रको धूर्त्तफले स्यान्मातुलात्मजे ॥ २४३ ॥ ग्राममद्गुरिका शृङ्यां ग्रामयुद्धे च कीर्त्यते ॥ स्यान्मदनशलाकाऽपि शा- कामोदयोषधौ ॥ २४४ ॥ इति कान्तवर्गः॥ खैककम् ॥ खमिन्द्रिये सुखे स्वर्गे शून्ये बिन्दौ विहायसि ॥ पुरे संवेदने क्षेत्रे कुलाहलफले कचित् ॥ १ ॥ खद्विकम् ॥ नखः कररहे शण्डे गन्धद्रव्ये नखं नखी ॥ मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि ॥ २ ॥ सुखं शर्मणि नाके च सुखा पुर्या प्रचेतसः ॥ शङ्खो निध्यन्तरे कम्बुललाटास्थिनखीषु च ॥ ३ ॥ रेखा स्यादल्पके छमिन्याम्भोगोल्लेखयोरपि ॥ लेखो लेख्ये सुरे लेखा लिपिराजिकयोर्मता ॥ मुखः सम्यग्मनोज्ञेऽपि साम्नः षट्प्रणयेष्वपि ॥ ४ ॥ शिखा शिफायां चूडायां ज्वालायामग्रमात्रके ॥ लागल्याश्चापि शाखायां चूडायाञ्च शिखाण्डनः॥५॥ सखा मित्रे सहाये च शाखापक्षान्तरे भुजे ॥ शाखा वेदविभागे च पादपाङ्गेऽन्तिकेऽपि च ॥६॥ प्रेला पर्यटने नृत्ये भवेदश्वगतावपि ॥ 9 ·विश्वप्रकाशः। २३ खडा गतिविशेषेऽपि शुकशिम्ब्याञ्च नर्त्तने ॥ ७ ॥ खत्रिकम् ॥ त्रिशिखं शेखरे विद्या स्त्रीलेखाराक्षसान्तरे॥ मुमुखं तार्क्ष्यतनये फणिभेदे च पण्डिते ॥८॥ दुर्मुखो नागराजेऽपि मुखरे वानराश्वयोः ॥ गोमुखं कुटिलागारे वाद्यभाण्डे च लेपके ॥ ९ ॥ प्रमुखः प्रथम श्रेष्ठे विशिखस्तोमरे शरे ।। रथ्यां खनियां विशिखा नलिकायामपि कचित् ॥ १०॥ विशाखस्तारके स्कन्दे विशाखाँ कटिल्लकें । मयूखस्त्विट्करज्वाले वैशाखो राधमन्थयोः ॥ ११ ॥ खचतुष्कम् ॥ अग्निमुखो द्विजे देवे भल्लाते चित्रके कचित् ।। पञ्चनखो गजे कर्मे शिलीमुखोऽलिबाणयोः ॥ १२ ॥ भवेद्याघ्रनखः कन्दगन्धद्रव्यविशेषयोः॥ महाशङ्खो नरास्थिन स्यानिधिसङ्ख्यामभेदयोः ॥ १३ ॥ इन्दुलेखाऽमृतासोमलताशशिकलासु च ।। शशिलेखा कलाभागे बाकुचीहत्तभेदयोः॥१४॥ अग्निशिखा लाङ्गलिक्यां कुङ्कुमेऽग्निशिखं मतम् ।। बद्धशिखा जटायां स्याद् बाले बद्धशिखो मतः ॥१५॥ खपञ्चकम् ॥ स्यान्मलिनमुखः प्रेते गोलानले खलेऽनले ॥ अथ शीतमयूखोऽपि शशाङ्कघनसारयोः ॥ १६ ॥ सर्वतोमुखमाख्यातमन्तरिक्षे च पाथसि ॥ विधिक्षेत्रज्ञरुद्रेषु कथितः सर्वतोमुखः ॥१७॥ इति खान्तवर्गः॥ है ·२४ विश्वप्रकाशः। गैककम् ॥ गौः स्वर्गे वृषभे रश्मौ बजे चन्द्रमसि स्मृतः ॥ अर्जुने नेत्रदिग्वाणभूवाग्वारिषु गौर्मता ॥१॥ गद्विकम् ॥ अगः शैले द्रुमे भानौ नगवत्पवनासने ॥ खगः सूर्ये ग्रहे देवे मार्गणे च विहङ्गमे ॥२॥ भगमैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानवैराग्ययोनिषु । यशोवीर्यप्रयत्नेच्छाश्रीधर्मरविमुक्तिषु ॥३॥ युगं हस्तचतुष्केऽपि रथसीराङ्गयोयुगः॥ युगं कृतादौ युगले वृद्धिनामौषधेऽपि च ॥४॥ मृगः पशौ कुरङ्गे च करिनक्षत्रभेदयोः ।। याज्ञायां मृगयायाञ्च मृगी स्याद्वनितान्तरे ॥५॥ भृगुः शुक्रे प्रपाते च जमदग्नौ पिनाकिनि । भागे रूपार्द्धके प्रोक्तो भागधेयैकदेशयोः ॥ ६॥ नागन्तु सीसके रङ्गे स्त्रीबन्धे करणान्तरे ॥ नागः पनगमातङ्गक्रूरचारिषु तोयदे ॥ ७ ॥ नागकेशरपुन्नागनागदन्तकमुस्तके ॥ देहानिलप्रभेदेऽथ श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः ॥ ८॥ रागोऽनुरक्तौ मात्सर्ये क्लेशादौ लोहितादिषु । गान्धारादौ नृपे रागस्त्यागो वजनदानयोः ॥९॥ भोगः सुखे धने चाहेः शरीरफणयोर्मतः॥ पालनेऽभ्यवहारे च निर्वेशे पण्ययोषिताम् ॥ १० ॥ योगोपूर्वार्थसम्पाप्तौ सङ्गतिध्यानयुक्तिषु ।। वपुस्थैर्ये प्रयोगे च विष्कम्भादिषु भेषजे ॥ ११ ॥ विश्रब्धघातिनि द्रव्योपायसनहनेष्वपि ।।

·विश्वप्रकाशः।
२५
कार्मणेऽपि च योगः स्याद्रोगः कुष्ठौषधे गदे ॥ १२ ॥
वेगो जवे प्रवाहे च महाकालफलेऽपि च ॥
पूगस्तु क्रमुके वृन्दे चङ्गः शोभनदक्षयोः ॥ १३ ॥
अङ्गं गात्रान्तिकोपायप्रतीकेष्वप्रधानके ॥
अङ्गा देशविशेषे स्युरङ्ग सम्वोधनेऽव्ययम् ॥ १४ ॥
इङ्गः स्यादद्भुते ज्ञाने जङ्गमेङ्गितयोरपि ।
टङ्गः कृपाणभेदे स्याज्जङ्घायाश्च खनित्रके ॥ १५ ॥
तुङ्गः पुन्नागनगयोस्तुङ्गः स्यादुन्नतेऽन्यवत् ॥
वर्वरानिशयोस्तुङ्गी तङ्गं सीसकरङ्गयोः ॥ १६ ॥
वङ्गः कार्पासवार्ताकदेशभेदेषु भाषितः ॥
लङ्गः सङ्गे च पिङ्गे च व्यङ्गो हीनाङ्गभेकयोः ॥१७॥
भङ्गस्तरङ्गे रुग्भेदे भेदे जयविपर्यये ॥
भङ्गा शणाख्यसस्येऽपि भृङ्गो धूम्याटषिङ्गयो ॥ १८ ॥
मधुव्रतेऽपि भृङ्गन्तु केशराजगुडत्वचोः ॥
रङ्गो रणे खले रागे नृत्ये रङ्गं त्रपुन्यपि ॥ १९ ॥
लिङ्ग चिह्नऽनुमानेऽपि साङ्खयोक्तप्रकृतावपि ।
शिवमूर्तिविशेषेऽपि मेहने च प्रचक्षते ॥ २० ॥
शृङ्गं प्रभुत्वे शिखरे चिह्ने क्रीडाम्बुयन्त्रके ।
विषाणोत्कर्षयोश्चाथ शृङ्गः स्यात्कूर्चशीर्षके ॥ २१ ॥
शृङ्गी विषायामृषभे स्वर्णमीनविशेषयोः॥
गाङ्गस्तु गङ्गासम्भूते भीष्मे शक्तिधरेऽपि च ॥ २२ ॥
पिङ्गः पिशङ्गे पिङ्गी तु शम्यां पिङ्गन्तु बालके ॥
रामटे नाडिकायाञ्च पिङ्गा गोरोचनोमयोः॥ २३ ॥
खड्गो गण्डकशृङ्गासिबुद्धभेदेषु गण्डके ।
दुर्गः स्याद् दुर्गमे दुर्गा गौरीनीलकयोरपि ॥ २४ ॥

·विश्वप्रकाशः।
सर्गस्तु निश्चयाध्यायमोहोत्साहात्मसृष्टिषु ॥
मार्गों मृगमदे मासमभेदेऽन्वेषणाध्वनोः ॥ २५ ॥
शार्ङ्ग कार्मुकमात्रेऽपि विष्णोरपि शरासने ॥
वल्गु छागे मनोज्ञे च वल्गुभाषितमन्यवत् ॥ २६ ॥
फल्गुः प्रोक्तो मले सारे निःसारे फल्गु वाच्यवत् ॥
शुङ्गी वटाम्रातकयोः पंर्कट्यामपि विश्रुता ॥ २७ ॥
गत्रिकम् ॥
पन्नगः पद्मकाष्ठे स्यात् पन्नगोऽपि भुजङ्गमे ।
प्लवगो वानरे भेके सारथौ चोष्णदीधितेः ॥ २८ ॥
जिह्मगो मन्दगे सर्प विहगश्चाग्रजे खगे।
सर्वगं सलिले ख्यातं सर्वगः शङ्करे विभौ ॥ २९ ॥
आभोगो वारुणच्छत्रे पूर्णतायत्नयोरपि ॥
आयोगो व्यापृतौ रोधगन्धमाल्योपहारयोः ॥ ३० ॥
अयोगो विधुरे कूटे विश्लेषे कठिनोद्यमे ॥
आशुगो मारुते वाणेऽप्युद्वेगं क्रमुकीफले ॥ ३१ ॥
उद्वेगोऽप्युबाहुलकोद्वेजनाकोद्गमेऽपि च ॥
सम्भोगः सुरते भोगे सम्भोगो जिनशासने ॥ ३२ ॥
परागः पुष्परजसि धूलीस्नानीययोरपि ॥
गिरिप्रभेदे विख्यातावुपरागे च चन्दने ॥ ३३ ॥
प्रयागस्तीर्थभेदे स्याद्यज्ञे शतमखाश्वयोः॥
प्रयोगः कार्मणे प्रोक्तः प्रयुक्तौ च निदर्शने ॥ ३४ ॥
वातिगः कथितो भण्ट्यां धातुवादिनि वातिगः॥
तडागस्तु जलाधारविशेषे कटकेऽपि च ॥ ३५ ॥
पुन्नागः पुरुषश्रेष्ठे पाण्डुनागे सितोत्पले ॥
जातीफले च पुन्नागो निसर्गः सर्गशीलयोः ॥३६॥

·. विश्वप्रकाशः। २७ विसर्गस्त्यागवदाने विसर्गो मलनिर्गमे ॥ विसर्जनीयेऽप्ययनप्रभेदेपि विभावसोः ॥ ३७॥ उत्सर्गो वजने त्यागे सामान्यन्यायदानयोः॥ त्रिवर्गो धर्मकामार्थे त्रिफलायां कटुत्रिके ॥ ३८॥ वृद्धिस्थानक्षये सत्त्वरजस्तमसि चेष्यते ॥ तातगुः क्षुद्रताते स्याज्जनयित्रीहितेऽपि च ॥ ३९ ॥ अनङ्गो मदनेऽनङ्गमाकाशमनसोः स्मृतम् ॥ मृदङ्गः पटहे घोषे भुजङ्गः षिङ्गसर्पयोः॥४०॥ पतङ्गः शलभे शालिप्रभेदे विहगे रवौ ॥ पतङ्गं पारदे कापि नरगन्तु वरण्डके ॥ ४१ ।। शेफे नरङ्गमप्याहु निषङ्गः सङ्गतूणयोः ॥ विडङ्गं कृमिघ्ने ख्यातं विडङ्गो नागरेऽन्यवत् ॥ ४२ ॥ कलिङ्गः पूतिकरजे धूम्याटे नीदन्तरे ॥ कलिङ्ग कौटजफले कलिङ्गा योषिति स्मृता ॥४३॥ अपाङ्गमङ्गहीने स्यान्नेत्रान्ते तिलकेऽपि च ॥ वराङ्ग योनिमातङ्गमस्तकेषु गुडत्वचि ॥ ४४ ॥ पत्राङ्गं पद्मके भूलै पत्राङ्गं रक्तचन्दने । रथाङ्गश्चक्रवाकेपि रथाङ्गश्चक्र इष्यते ॥ ४५ ॥ रक्ताङ्गं विद्रुमे भौमे विद्यात् कम्पिल्लधीरयोः । रक्ताङ्गश्चापि जीवन्त्यां मातङ्गः श्वपचे गजे ॥ ४६ ॥ कालिङ्गो भूमिकर्कारौ दन्तावलभुजङ्गयोः । कालिङ्गी राजकर्कट्यां धारङ्गः खडतीर्थयोः ॥ ४७ ॥ हेमाङ्गो द्रुहिणे तायें नारङ्गं पिप्पलीरसे ॥ नागरङ्गे विटे जन्तौ यमजेऽपि प्रकीर्तितम् ॥ ४८ ॥ सारङ्गश्चातके भृङ्गे कुरङ्गे च मतङ्गजे ॥

·२८ विश्वप्रकाशः। पक्षभेदे च सारङ्गः सारङ्गः शवलेऽन्यवत् ॥ ४९ ॥ प्रियङ्गुः फलिनीकङ्गुपिप्पलीराजिकामु च ॥ नीलामुः कृमिभेदे स्याद्भमरालीमुसारयोः ॥ ५० ॥ तुरङ्गी चाश्वगन्धायां तुरङ्गश्चित्तवाजिनोः ॥ चक्राही कटुरोहिण्यां चक्राङ्गो मानसौकसि ॥ ५१ ॥ गचतुष्कम् ॥ ईहामृगो के जन्तो प्रभेदे रूपकस्य च ॥ मल्लनागोऽभ्रमातङ्गे वात्स्यायनमुनावपि ॥ ५२ ॥ उपरागः परीवादे राहुग्रस्तार्कचन्द्रयोः । दुर्नये ग्रहकल्लोलेऽपवर्गस्त्यागमोक्षयोः ॥ ५३ ॥ क्रियावसानसाफल्येऽप्यपवर्गः प्रयुज्यते ॥ उपसर्गः स्मृतो रोगभेदोपप्लवयोरपि ॥ ५४॥ समायोगस्तु संयोगे समवाये प्रयोजने ॥ सम्पयोगं रते विद्यादन्विते कार्मणेऽपि च ॥ ५५ ॥ दीर्घाध्वगः शृङ्खलके लेखहारे तु भेद्यवत् ॥ आभिषङ्गस्तु शपथे स्यादाक्रोशे पराभवे ॥ ५६ ॥ छत्रभङ्गोऽपि वैधव्ये स्वातन्त्र्यनृपनाशयोः॥ कटभङ्गस्तु सस्यानां हस्तच्छेदे नृपात्यये ।। ५७ ॥ गपञ्चकम् ॥ कथाप्रसङ्गो वातूले विषवैद्ये च वाच्यवत् ॥ नाडीतरङ्गः काकोले हिण्डके रतहिण्डके ॥५८ ॥ इति गान्तवर्गः॥ * पैककम् ॥ घो घर्षरे च घण्टायां काञ्चिकाघातयोरपि ॥

·विश्वप्रकाशः। २९ घद्विकम् ॥ अधं तु व्यसने प्रोक्तमधं पातकदुःखयोः॥१॥ अर्घः पूजाविधौ मूल्येऽप्यङ्गिपादद्रुमूलयोः ॥ ओघो वृन्दे पयोवेगे द्रुतनृत्योपदेशयोः ॥२॥ ओघः परम्परायाञ्च मेघः स्यान्मुस्तके घने ॥ लघुर्मनोज्ञनिःसारागुरुषु प्रथितो लघु ॥३॥ कृष्णागुरुणि शीघ्र च स्पृक्कायाश्च स्मृता लघुः ॥ उद्धः स्यात्पावके हस्तपुटके देहजानिले ॥४॥ मोघाऽपि पाटलायां स्यान्मोघो निष्फलहीनयोः॥ मघा माघी च नक्षत्रे भेषजे च यथाक्रमम् ॥ ५ ॥ श्लाघा मता प्रशंसायां परिचाभिलाषयोः ॥ घत्रिकम् ॥ अनघो निर्मलापापमनोज्ञेष्वभिधेयवत् ॥ ६॥ पलिघः काचकलशघटप्राकारगोपुरे ॥ परिघो योगभेदे स्यान्मुद्गरेऽर्गलघातयोः ॥ ७॥ प्रतिघः प्रतिघाते च रोषे च प्रतिघो मतः॥ काचिघः काञ्चने प्रोक्तोऽन्नमण्डे मूषकेऽपि च ॥ ८ ॥ महाघस्तु महामूल्ये तथा लावकपक्षिणि ॥ निदाघो ग्रीष्मकाले स्यादुष्णस्वेदाम्बुनोरपि ॥९॥ उल्लाघस्तु शुचौ हृष्टे दक्षनीरोगयोरपि ॥ सौंघो गुरुवेगार्थसर्वसंहननार्थयोः ॥ अमोघः सफलेऽमोघा विडङ्गाभययोः स्मृता ॥१०॥ इति घान्तवर्गः॥

·३० विश्वप्रकाशः। चद्विकम् ॥ कचः केशे गुरोः पुत्रे बन्धे शुष्कत्रणे कचः॥ कचा करिण्यां काचस्तु मनौ शिक्ये मृदन्तरे ॥१॥ नेत्ररोगेऽपि नीचस्तु वामने पामरे स्मृतः ॥ मोचः शोभाअने प्रोक्तो मोचा शाल्मलिरम्भयोः॥२॥ पिचुस्तूले च कर्षे च कुष्ठरोगेऽसुरान्तरे ॥ भैरवस्य प्रभेदेऽपि पिचुः काऽपि प्रकीर्तितः॥३॥ कूर्ची विकत्यने मध्ये भ्रुवोः श्मश्रुणि कैतवे ।। क्रौञ्चः खगनगद्वीपप्रभेदेषु प्रयुज्यते ॥ ४ ॥ चञ्चो नलादिनिर्माणे चश्चा तु तृणपूरुषे ।। चञ्चुः पञ्चाङ्गुले त्रोट्यां गोनाडीकेऽपि पठ्यते ॥ ५॥ शुचिः शुद्धेऽनुपहते शृङ्गाराषाढयोः सिते ॥ ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्त्रिणि ॥ ६॥ रुचिर्मयूखे शोभायामभिष्वङ्गाभिलाषयोः ॥ वीचिः स्वल्पे तरङ्गे स्यादवकाशे सुखेऽपि च ॥७॥ सूची कराद्यभिनये नारीणां करणान्तरे ॥ सूची च सीवनद्रव्ये शचीऽन्द्राण्यां शतावरौ ॥ ८॥ काञ्ची स्यान्मेखलादाम्नि गुञ्जायां नीदन्तरे ॥ वचा स्यादुग्रगन्धायां सारिकायां शुके वचः॥९॥ अर्चा पूजा प्रतिमयोश्चर्चा स्थासकचिन्तयोः ॥ चर्चिकायाश्च रुक् शोभाकिरणेच्छासु चेष्यते ॥ १० ॥ त्वक् चर्मवल्कयो स्त्वाचे न्यङ् नीचे निम्नकार्ययोः । वाग वचने सरस्वत्यां भाषागीभरती यथा ॥ ११ ॥ चत्रिकम् ॥ कवचो गईभाण्डे स्यात् सन्नाहे पटहेऽपि च ॥

·विश्वप्रकाशः। विकचः क्षपणे केतुग्रहे च स्फुटितेऽन्यवत् ॥ १२ ॥ क्रकचः करपत्रे स्याद्रन्थिलाख्यद्गुमेऽपि च ॥ सङ्कोचमपि काश्मीरे सङ्कोचो मीनबन्धयोः ॥ १३ ॥ नाराचो लोहबाणे स्यान्नाराचो जलहस्तिनि ।। नाराच्येषणिकायाश्च सम्यक् सम्मतहृद्ययोः ॥ १४ ॥ प्रपञ्चः सञ्चये प्रोक्तो विस्तरे च प्रतारणे ॥ मरीचिः कृपणे दीप्ताषिभेदेऽपि दृश्यते ॥ १५ ॥ मारीचो रक्षसो भेदे ककोले याजके द्विजे ॥ मारीची देवताभेदे नमुचिः स्मरदैत्ययोः ॥ १६ ॥ कनीचिः पुष्पितलता गुञ्जयोः शकटेऽपि च ॥ अवीचिर्नरकानूोर्विपञ्ची केलिवीणयोः ॥१७॥ प्रागुदक्प्रत्यगित्येते दिग्देशे कालतोऽव्ययम् ॥ प्राच्योदीच्यप्रतीच्यानां वाचकं स्यादनव्ययम् ॥१८॥ चचतुष्कम् ॥ मलिम्लुचोऽनिले चौरे जलमूचि लौकसि ॥ शृङ्गाटे शिशुमारे च कङ्के शेटिझषेऽपि च ॥ १९ ॥ चपञ्चकम् ॥ रतनारीच इत्येष कथितो रतवल्लभे ॥ कुक्कुरे रतनारीचः सीत्कारे वरयोषिताम् ॥ २० ॥ इति चान्तवर्गः॥ छद्विकम् ॥ अच्छः स्फटिकभल्लूकनिर्मलेष्वच्छमव्ययम् ॥ आभिमुख्येऽथ कच्छः स्यादनूपे तुनकद्रुमे ॥१॥ नौकान्ते परिधानस्य पश्चादश्चलपल्लवे ॥

·३२ विश्वप्रकाशः। कच्छा तु चीरिकायाश्च वाराह्याश्च निगद्यते ॥२॥ स्याद् गुच्छः स्तबके स्तम्बे हारभेदकलापयोः॥ पुच्छः पाश्चात्यभागे स्याल्लाघुले पुच्छमिष्यते ॥ ३ ॥ म्लेच्छः पापतरे जातिभेदे स्यादपभाषिणि ॥ पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे मण्डे चाश्वपदामये ॥४॥ पतौ पूगच्छटाकोशमोचानिजयिनेषु च ॥ छचतुष्कम् ॥ पिच्छपुच्छे महाकच्छः समुद्रे च प्रचेतसि ॥ ५ ॥ इति छान्तवर्गः॥ जैककम् ।। जो जन्यां जातमात्रे च मृत्युञ्जये जनाईने ॥ जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्यां जवनेऽपि च ॥१॥ जद्विकम् ॥ कञ्जः केशे विरिश्चौ च कञ्जः पीयूषपद्मयोः ॥ अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते ॥ २ ॥ व्रजो गोष्ठाध्वन्देषु निजमात्मीयनित्ययोः ध्वज चिह्न पताकायां ध्वजः शौण्डिकशेफयोः॥३॥ खट्वाङ्गे च स्वजं रक्ते स्वजः प्रस्वेदपुत्रयोः ॥ द्विजो विप्रेऽण्डजे दन्ते भार्गीरेणुकयोजिा ॥ ४ ॥ बीजं रेतसि तत्त्वे च हेतावडरकारणे ॥ आधानेऽपि च सज्जः स्यात् सन्नद्धे सम्भृतेऽपि च॥५॥ वाजं घृतेऽपि यज्ञान्ने वाजो निःस्वनपक्षयोः॥ वाजं जले मुनौ वाजो व्याजः शाठ्यापदेशयोः ॥६॥ भुजः पाणौ च बाहौ च कुजः स्यानरकारयोः ॥

·विश्वप्रकाशः। ३३ अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे निचुले शङ्खपद्मयोः॥ ७ ॥ अब्जं स्यादथ कुब्जोऽपि न्युब्जः स्यात् पादपान्तरे ॥ न्युब्जन्तु कर्णरोगे स्यान्न्युजः प्रोक्तः कुशस्त्रुचि ॥ ८॥ अधोमुखे च कुब्जे च न्युब्जो वाच्यवदिष्यते ॥ आजिः समावनौ युद्ध रानिः स्यात् पतिरेफयोः ॥९॥ लाजाः स्युर्घष्टभान्येषु लाजः स्यादातण्डुले ॥ उशीरे लाजमुद्दिष्टं प्रजासन्तानलोकयोः ॥ १० ॥ गुञ्जाऽपि पटहे प्रोक्ता काकचिञ्च्यां कलध्वनौ ॥ गञ्जा खानौ सुरागेहे स्याद्भाण्डागाररीढ़योः ॥ ११ ॥ गञ्जः कुञ्जो निकुञ्जेऽपि हनौ दन्ते च दन्तिनाम् ॥ सञ्जः प्रजापतौ रुद्रे लञ्जः स्यात् पट्टकच्छयोः ॥ १२ ॥ भर्जा बले महोत्साहे खजा मन्थप्रहस्तयोः ॥ पिञ्जा तूले हरिद्रायां पिञ्जस्तु व्याकुलेऽन्यवत् ॥ १३ ॥ पिञ्जो बले चये पिजं रज्जुर्वेण्यां गुणे स्मृता ।। खजूंः कण्वाश्च कीटे च खरीपादपेऽपि च ।। मर्जूः स्याद्रजके शुद्धौ सर्वणिजवियुति ॥ १४ ॥ जत्रिकम् ॥ करजस्तु करछु स्यानखे व्याघ्रनखेपि ॥ कुटजो वृक्षभेदे स्यादगस्त्यद्रोणयोरपि ॥ १५ ॥ सहजस्तु निसर्गे स्यात् सहोत्थे पुनरन्यवत् ॥ नीरज कमले कुष्ठे जलज शङ्खपद्मयोः ॥ १६ ।। वलज गोक्षुरे क्षेत्रे सस्यसङ्गरयोरपि । वलजा वरयोषायां वसुमत्यामपि स्मृता ॥ १७ ॥ कारुजः शिल्पिनाचित्रे कलमे नागकेशरे॥ स्वयञ्जाततिले फेने वल्मीके गैरिकेऽपि च ॥ १८ ॥ उन .

·३४
विश्वप्रकाशः।
बाहुजः क्षत्रिये कीरे स्वयञ्जाततिलेऽपि च ॥
वनजो मुस्तके पझे वनजं वनजो गजे ॥ १९ ॥
वनजा मुद्गपाश्च वणिग् वाणिज्यजीविनि ॥
वणिक् करणभेदे च वणिज्यायामपीष्यते ॥ २० ॥
सामजस्तु गजे प्रोक्तः सामोत्थे पुनरन्यवत् ॥
भूमिजो नरकेऽङ्गारे सीतायामपि भूमिजा ॥ २१॥
गिरिजञ्चाभ्रके ख्यातं शिलाजतुसुगन्धयोः॥
लोहेऽपि गिरिजा गौरीमातुलुझ्योरुदीरिता ॥ २२ ॥
कम्बोजो हस्तिभेदे स्याच्छङ्घदेशविशेषयोः॥
अङ्गजं रुधिरेऽनङ्गपुत्रकेशमदेऽङ्गजः ॥ २३ ॥
काम्बोजस्तुरगे सोमवल्के पुन्नागपादपे ।
काम्बोजी मासपाच हिनुपर्ध्यामपि कचित् ॥ २४ ॥
अण्डजः कुकलासे स्यात् खगे मीने भुजङ्गमे ॥
कस्तूर्यामण्डजा प्रोक्ता परञ्जस्तैलयन्त्रके ॥ २५ ॥
फेने च करवाले च परञ्जः क्षुरिकाफले ॥
हिमजाऽपि शचीगौर्योमैनाके हिमजः स्मृतः ॥ २६ ॥
जचतुष्कम् ॥
जघन्यजोऽनुजे शूद्रे भारद्वाजः स्मृतो मुनौ ॥
द्रोणे च वनकार्पास्यां भारद्वाजी च कथ्यते ॥ २७ ॥
भारद्वाजो गुरोः पुत्रे व्याघ्राकाख्यविहङ्गमे ॥
काश्मीरजाख्याऽतिविषा कुष्ठकुङ्कुमपौष्करे ॥ २८ ॥
क्षीराब्धिजं तु सामुद्रलवणे मौक्तिके कचित् ।।
क्षीराब्धिजा श्रियां प्रोक्ता चन्द्रे क्षीराब्धिजो भवेत्॥२९॥
द्विजराजः शशधरे सुपर्णेऽनन्तभोगिनि ॥
धर्मराजो यमे बुद्ध धर्मराजो युधिष्ठिरे ॥३०॥

·विश्वप्रकाशः। ३५ राजराजः कुबेरेऽपि सार्वभौमे सुधाकरे ॥ भृङ्गराजस्तु मधुपे मार्कवे विहगान्तरे ॥ ३१ ॥ ग्रहराजो रवौ चन्द्रेऽप्यहिभुक्केकिताययोः॥ यक्षराट् त्र्यम्बकसखे मल्लानां रङ्गचत्वरे ॥ ३२ ॥ जपञ्चकम् ॥ मुनिभेषजमागस्त्ये हरीतक्याञ्च लङ्घने ॥ वृषभध्वजशब्दोऽसौ शङ्करे चार्हदन्तरे ॥ ३३ ॥ इति जान्तवर्गः॥ झद्विकम् ॥ झञ्झा ध्वनिविशेषेऽपि झञ्झाऽणुजलवर्षणे ॥ झञ्झा वाते तारवायौ नष्टेऽपि परिकीर्तिता ॥ १ ॥ इति झान्तवर्गः॥ जैककम् ॥ ज्ञो विरिञ्चे बुधे सौम्ये अद्विकम् ॥ चाज्ञस्तु जडमूर्खयोः॥ प्रज्ञा बुद्धौ पण्डितेऽपि प्रज्ञो वाच्यवदिष्यते ॥१॥ संज्ञा नामनि गायत्र्यां चेतनायां रविस्त्रियाम् ॥ अर्थसूचनिकायाश्च हस्तायैरपि कथ्यते ॥ २ ॥ अत्रिकम् ॥ सर्वज्ञः शङ्करे बुद्धे कृतज्ञः कुक्कुरेऽपि च ॥ दैवज्ञो गणकेऽपि स्यात् क्षेत्रज्ञश्छेक आत्मनि ॥ ३ ॥ इति बान्तवर्गः॥

·३६
विश्वप्रकाशः।
टद्विकम् ॥
कटः श्रोणी क्रियाकारे किलिओतिशये शवे ॥
समये गजगण्डे च पिप्पल्याञ्च कटी मता ॥१॥
खटोऽन्धकूपकफयोः प्रहारान्तरटङ्कयोः ॥
भटः पामरभेदे च वीरे च प्रगमे भटिः॥२॥
घटः समाधिभेदेभशिरःकूटकुटेषु च ॥
घटा घटनगोष्ठीभघटनासु च दृश्यते ॥ ३ ॥
कुटः कोटे घटे गेहे शिलाकुट्टकपूरुषे ।।
स्याच्छुटी कुम्भदास्याश्च सुरायाचित्रमुस्तके ॥४॥
पटः प्रियालवृक्षे च सुचेले च पुरस्कृतौ ॥
पटः प्रमादवचनदोषयोरप्युदाहृतः॥५॥
वटो गोले गुले भक्ष्ये वटो साम्यवराटयोः ॥
वटः कपर्दे न्यग्रोधे शुम्बरक्तिकयोर्वटी ॥ ६ ॥
विटोऽद्रौ लवणे पिने मूषके खदिरेऽपि च ॥
स्फुटो व्यक्ते प्रफुल्ले च व्याप्ते च कलितेऽन्यवत् ॥ ७॥
निर्भिन्नकर्कटीसस्ये पादस्फोटे स्फुटिर्मता ॥
कूटं यन्त्रेऽनृते राशौ निश्चले लोहमुद्गरे ॥ ८॥
मायाद्रिशृङ्गयोस्तुच्छे सीरावयवदम्भयोः ॥
पुरद्वारे च शंसन्ति लाटो देशेऽशुकेऽपि च ॥९॥
झाटो निकुञ्ज कान्तारे व्रणसम्माजनेऽपि च ॥
वटो वृतौ च मार्गेऽपि वाटी तु गृहनिष्कुटे ॥ १० ॥
चटुश्चाटी पिचण्डे च तिनामासनान्तरे ।।
कटुः सुगन्धे तीक्ष्णे स्यादकार्ये मक्षरे रसे ॥११॥
कटुः प्रियङ्गुकटुका राजिकास्वथ दूषणे ॥
कटु प्रोक्तं पटुस्तीक्ष्णे नीरोगे चतुरेऽन्यवत् ॥ १२ ॥

·विश्वप्रकाशः। पटुः पटोलपत्रेऽपि छत्रालवणयोः पटुः ॥ खेटः कफे ग्रामभेदे निन्दिते वसुनन्दके ॥ १३ ॥ अझै भक्ते च शुष्के च क्षौमेऽत्यर्थे गृहान्तरे ॥ पट्टः पेषणपाषाणे व्रणादीनाञ्च बन्धने ॥ १४ ॥ चतुष्पथे च राजादिशासनान्तरपीठयोः । पट्टी ललाटभूषायां पट्टी लाक्षाप्रसाधने ॥ १५ ॥ क्रुष्टश्च रोदने रावे कष्टं गहनकृच्छयोः ॥ इष्टमाशंसिते पूज्यतमे प्रियतमेऽन्यवत् ॥ १६ ॥ इष्टं संस्कारयोगे च यागे च क्रतुकर्मणि ॥ रिष्टं क्षेमाशुभाभावकृपाणेषु प्रचक्ष्यते ॥ १७ ॥ म्लिष्टमव्यक्तवाचि स्यान्म्लिष्टं म्लानेऽन्यवन्मतम् ।। दिष्टं दैवे च काले स्याद्दिष्टः सृष्टं तु निर्मिते ॥ १८ ॥ युक्तनिश्चितयोः प्राज्ये हृष्टो हृषितवन्मतः ॥ रोमाञ्चिते प्रहसिते जातदर्पे च विस्मिते ॥ १९ ॥ व्युष्टं दिने प्रभाते च फले पर्युषितेऽपि च ॥ त्वष्टा शिल्पिनि देवानां तथा वर्द्धकिसूर्ययोः॥ २० ॥ इष्टिः स्यादभिलाषेऽपि सङ्ग्रहश्लोकयागयोः ॥ विष्टिः कर्मकरे भद्रे प्रेषणे वेतनेऽपि च ॥ २१ ॥ दिष्टिः परीमाणमुदोदृष्टिर्विदर्शनाक्षिषु ॥ रिष्टिः खड़े समृद्धौ च कृष्टिः स्यात् कर्षणे बुधे ॥ २२ ॥ सृष्टिः स्वभावे निर्माणे पुष्टिर्टद्धौ च पोषणे ॥ यष्टिारलताशस्त्रभेदयोर्ध्वजदण्डके ॥ २३ ॥ भाण्ड्याञ्च मधुयष्टयाञ्च मुष्टिबद्धकरे पले ॥ व्युष्टिः स्याद् घर्षणे विष्णुक्रान्तास्पर्धाकिरिष्वपि ॥२४॥ जटालग्नकचे मूले प्लक्षमाक्षिकयोर्जटी ॥

·३८ विश्वप्रकाशः। सटा जटाकेशरयोः फटा च फणदम्भयोः ॥ २५ ॥ घोण्टा स्याद् बदरे पूगे घटीखण्डे च वाससः॥ परीक्षार्थतुलायाश्च घटः सूरिभिरिष्यते ॥ २६ ॥ पटिः पटविशेषेऽपि द्वाशुले कुष्टिकाद्रुमे ।। स्यात् कोटिरश्रौ चापाग्रे सङ्ख्याभेदप्रकर्षयोः ॥ २७ ॥ स्यात् त्रुटिः संशये लेशे सूक्ष्मैलाकालमानयोः ॥ नोटिः स्यात् कट्फले चञ्च्चा खगमीनविशेषयोः ॥२८॥ खाटिः किणे शवरथे खाटिरेकग्रहे स्मृता ॥ नटी हट्टविलासिन्यां शोणके नर्तके नटः ॥ २९ ॥ टत्रिकम् ॥ अवटः स्यात् खिले गर्ने कूपे कुहकजीविनि ॥ विकटः सुन्दरे प्रोक्तो विशालविकरालयोः ॥ ३० ॥ करटो गजगण्डे स्यात् कुसुम्भे निन्दजीविनि ॥ एकादशाहसार्दैऽपि दुर्दुरूढेऽपि वायसे ॥ ३१ ॥ करटो वाद्यभेदेऽपि निर्दटो निर्दये स्मृतः॥ परापवादसंरक्ते निबटो निष्प्रयोजने ॥ ३२ ॥ चिपिटः खाद्यभेदेऽपि चिपिटो विस्तृतेऽन्यवत् ॥ जकुटो यमले ख्यातो वार्ताककुसुमे शुनि ॥ ३३ ॥ निष्कुटस्तु गृहोद्याने केदारककपाटयोः ॥ हर्मुटः कच्छपे सूर्येऽप्युत्कटस्तीत्रमत्तयोः ॥ ३४ ॥ चर्पटः स्फारविपुलचपेटे पर्पटेऽपि च ॥ पर्पटः पिष्टविकृतौ पर्पटो भेषजान्तरे ॥ ३५ ॥ पिच्चटो नेत्ररोगे स्यात् पिच्चटं त्रपुसीसयोः॥ सम्पाट शिक्यभेदेऽपि धौताञ्जन्यामपि स्मृतम् ।। ३६ ॥ कटः करहाटे स्यात् पङ्कपङ्कारयोरपि । h

·विश्वप्रकाशः।
३९
कृपीटमुदरेनीरे कार्पटो जतुकार्यिणोः ॥ ३७॥
कुक्कुटस्ताम्रचूडे स्यात् कुक्कुभेऽग्निकणेऽपि च ॥
निषादशूद्रयोः पुत्रे तालमध्ये तु कुक्कुटम् ॥ ३८ ॥
रसो नस्यप्रभेदे स्यादुच्चटा दम्भचर्चयोः ।
केकटः श्रोणके विष्णावर्गटोऽन्तर्गले गले ॥ ३९ ॥
कर्कटः करणे स्त्रीणां राशिभेदे कुलीरयोः ॥
शाल्मलीफलवालुक्योः कर्कटी कर्कटः खगे॥४०॥
कीकटस्तुरगे निःस्वे देशभेदे मितम्पचे ॥
मोचाटः कृष्णजीरे स्याद्रम्भास्थ्नि मलयोद्भवे ॥४१॥
चक्राटो विषवैद्येऽपि धूर्त्तदीनारयोरपि ॥
वर्णाटो गायने चित्रकारे स्वीकृतजीविनि ॥ ४२ ॥
भावाटो भावके साधुनिवेशे कामुकेपि च ॥
शैलाटो देवले सिंहे शुक्लकाचकिरातयोः ॥ ४३ ॥
द्वोहाटः कथितो गाथामभेदे मृगलुब्धके ।
वैडालवृत्तिकेऽपि स्याद्धाराटश्चातकाश्वयोः ॥४४॥
मोरटस्तु भवेदिक्षुमूलाकोटप्रसूनयोः॥
सप्तरात्रात् परे क्षीरे मूर्विकायान्तु मोरटा ॥ ४५ ॥
वेकटः स्याद्वैकटिके तथा सञ्जातयौवने ॥
वेरटो मिश्रिते नीचे वेरटं बदरीफले ॥ ४६॥
त्रिकूटं सिन्धुलवणे त्रिकूटश्च सुवेलके ॥
भाकूटः कथ्यते मीनभेदे शैलान्तरेऽपि च ॥ ४७ ॥
अरिष्टः फेनिले निम्बे लशुने काककङ्कयोः॥
अरिष्टं सूतिकागारे तक्रे चिह्न शुभाशुभे ॥४८॥
संसृष्टं तद्गते विद्यात् संशुद्धे वसनादिना
अवटुः कथितो घाटा कूपगर्तेषु मूरिभिः॥४९॥

·विश्वप्रकाशः।
परीष्टिः परिचर्यायां प्राकाम्येऽपि गवेषणे ॥
वरटा हंसयोषायां गन्धोल्यां वरटाऽपि च ॥ ५० ॥
त्रिपुटा मल्लिकायाञ्च सूक्ष्मैलात्रितोरपि ॥
सतीलके च तीरे च त्रिपुटः समुदाहृतः ॥ ५१ ॥
बर्वटी वीहिभेदे स्याद्रघटीपण्ययोरपि ॥
पर्कटी नूतनफले पूगादेः प्लक्षपादपे ॥ ५२ ॥
मर्कटी वानरीशूकशिम्ब्योः स्यात् करजान्तरे ॥
मर्कटस्तूर्णनाभेऽपि कपो स्त्रीकरणेऽपि च ॥ ५३ ।।
कुरुण्टी दारुपुत्र्याञ्च कुरुण्टो झिण्टिकान्तरे ॥
चिरण्टी तु सुवासिन्यां स्याद्वितीयवयःस्त्रियाम् ॥ ५४॥
टचतुष्कम् ॥
श्रुतिकटः प्राञ्चलोहे प्रायश्चित्तभुजङ्गयोः॥
उच्चिङ्गटो मीनभेदे तथा कोपनपूरुषे ॥ ५५ ॥
कुटन्नटस्तु शोणाके कैवत्तौ मुस्तकेऽपि च ॥
स्यात् खअरीटः फलकासिधाराव्रतचारिणोः ॥ ५६ ॥
कुण्डकीटस्तु चार्वाकवचनाभिज्ञपूरुषे ॥
जारजब्राह्मणीपुत्रदासीकामुकयोरपि ॥ ५७ ॥
नारकीटोऽश्मकूटे स्यात् स्वदत्ताश्मविहन्तरि ॥
कार्यकूटस्तु कृपणोन्मत्तानर्थकरेष्वपि ॥५८ ॥
कामकूटस्तु वेश्यायाः प्रियविभ्रमयोर्मतः॥
चक्रवाटः क्रियारोहे पर्यन्ते च शिखातरौ ॥ ५९॥
वर्कराटः कटाक्षे स्यात् तरुणादित्यरोचिषि ॥
स्त्रीणां पयोधरोत्सङ्गकान्तदत्तनखेऽपि च ॥ ६० ॥
करहाटोऽब्जकन्दे स्यात् पुष्पवृक्षप्रभेदयोः॥
परपुष्टः परभृते परपुष्टाऽऽपणस्त्रियाम् ॥ ६१ ॥

·विश्वप्रकाशः। ४१ प्रतिकृष्टं मतं गुह्ये द्विरावृत्त्या च कर्षिते ॥ प्रतिकृष्टः प्रेषिते स्यात् प्रत्याख्याते च वाच्यवत् ॥ ६२ ॥ शिपिविष्टस्तु खलतौ शिवे दुश्चणि स्मृतः ॥ चतुःषष्टिर्बट्टचेऽपि चतुःषष्टिकलास्वपि ॥ ६३ ॥ स्याद्गाढमुष्टिः कृपणे कृपाणादिषु चेष्यते ॥ टपञ्चकम् ॥ अथ स्याद्दशनोच्छिष्टो निश्वासाधरचुम्बयोः ॥ ६४ ॥ इति दान्तवर्गः॥ उद्विकम् ॥ कठः स्वर ऋचाम्भेदे स्यात्तदध्येतृवेदिनोः ॥ मुनावपि हठो वारिपां स्यात् प्रसभेऽपि च ॥ १ ॥ शठो मध्यस्थपुरुषे शठो धुत्तूरधूर्तयोः ॥ शठोऽलसे च मूर्खे च कुण्ठो कर्मण्यमूर्खयोः ॥२॥ पाठः स्यात् पठने विद्धका पाठाऽपि पठ्यते ॥ कण्ठो गले संविधाने ध्वनौ मदनपादपे ॥ ३ ॥ वण्ठः स्यादकृतोद्वाहे खर्वे कुन्तायुधेऽपि च ॥ पृष्ठं चरमगात्रे स्यादेहस्यावयवान्तरे ॥ ४ ॥ कोष्ठः कुशूले चात्मीये कुक्षेरन्तहस्य च ॥ कुष्ठो रोगे सुगन्धे च गोष्ठं गोस्थानकेऽपि च ॥५॥ गोष्ठी सभायां संलापे दुष्ठः स्याद् दुर्बलेऽधमे ॥ प्रष्ठः श्रेष्ठाग्रयोरुक्तः प्रष्ठा चाण्डालिकौषधौ ॥ ६॥ ज्येष्ठः श्रेष्ठेतिवृद्धे च ज्येष्ठो मासान्तरेऽपि च ॥ गृहगोधक्षयोज्येष्ठा श्रेष्ठा वैश्रवणे वरे ॥७॥ काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमानप्रकर्षयोः ॥ ६

·४२
विश्वप्रकाशः।
स्यादिशि स्थानमात्रे च काष्ठमाख्यातमिन्धने ॥ ८॥
निष्ठा निष्पत्तिनाशान्तयाच्मानिर्वहणेषु च ॥
षष्ठी षण्णाश्च पूरण्यां कात्यायन्यामपीष्यते ॥ ९॥
उत्रिकम् ॥
कमठः कच्छपे भाण्डभेदे च कमठं मतम् ॥
जरठः कर्कशे पाण्डौ जरठः कठिनेऽन्यवत् ॥ १० ॥
नर्मठश्चूचुके पिङ्गे वैकुण्ठः कृष्णशक्रयोः ॥
श्रीकण्ठः खण्डपरशौ श्रीकण्ठः कुरुजाङ्गले ॥११॥
वरिष्ठः स्यादरुतरे प्रबरे तित्तिरावपि ॥
वरिष्ठं मरिचे ताने सादिष्ठोऽतिद्वार्ययोः ॥१२॥
अम्बष्ठो देशभेदेऽपि विप्राद्वैश्यासुतेऽपि च ॥
अम्बष्ठा चाम्ललोण्यां स्यात् पाठायूतिकयोरपि ॥ १३ ॥
कनिष्ठोऽल्पेऽनुजे यूनि कनिष्ठा दुर्बलाङ्गुलौ ॥
लधिष्ठोऽत्यल्पके भेलेऽप्यपष्ठुः कालवालयोः ॥ १४ ॥
प्रकोष्ठो विस्तृतकरे भूपकक्षान्तरेऽपि च ॥
कूर्परादधरे चापि प्रतिष्ठा स्थानमात्रके ॥ १५ ॥
गौरवे यागनिष्पत्तिचतुरक्षरपद्ययोः ॥
मकुष्ठो व्रीहिभेदे स्यान्मकुष्ठो मन्थरेऽन्यवत् ॥ १६ ॥
ठचतुष्कम् ॥
दन्तशठः स्याज्जम्बीरे कपित्थे कर्मरङ्गके ॥
नागरनेऽपि चाङ्गे- स्मृता दन्तशठा बुधैः ॥ १७ ॥
सूत्रकण्ठो द्विजे प्रोक्तः खञ्जरीटकपोतयोः ॥
हारिकण्ठः परभृते हारान्वितगलेऽपि च ॥ १८ ॥
कालकण्ठस्तु दात्यूहे कलविङ्के च खञ्जने ॥
सितापाङ्गे हरे पीते सारके नीलकण्ठवत् ॥ १९ ॥

·विश्वप्रकाशः
कलकण्ठः कलध्वाने हंसे पारावते पिके ॥
देवकाष्ठन्तु सरलदेवदारुमहीरुहोः॥ २० ॥
कालपृष्ठं भवेत् कर्णचापे कोदण्डमात्रके ॥
कालपृष्ठस्तु सारङ्गविशेषे कङ्कपक्षिणि ॥ २१ ॥
इति ठान्तवर्गः॥
डद्विकम् ॥
गुडः स्यानोलके हस्ते सन्नाहेक्षुविकारयोः॥
गुडा स्नुहीगुडिकयोर्गडो मीनान्तराययोः ॥१॥
जडो मूर्खे हिमग्रस्ते शूकशिम्ब्यां जडा मता ॥
गडुः पुष्टगुडे कुब्जे षडः पेयान्तरे भिदि ॥ २ ॥
व्याडो हिंस्रपशौ सपै ताडस्ताडनघोषयोः ॥
मुष्टिमेयतृणादौ च ताडी तालीदलद्रुमे ॥ ३ ॥
नीडं स्थाने कुलाये च सकारपूर्वकोऽन्तिके ॥
क्रोडः सूकरपातङ्गयोः क्रोडं क्रौडे च वक्षसि ॥४॥
चोडो देशविशेषे स्याचोडः प्रावरणान्तरे ॥
क्ष्वेडः कर्णामये ध्वाने गरले कुटिलेऽपि च ।। ५ ॥
लोहितार्कफले क्ष्वेडं घोषपुष्पे दुरासदे ॥
योधानां सिंहनादे तु वेडा स्याद्वंशशल्यके ॥ ६॥
अण्डं खगादिकोशे स्यान्मुष्के वीर्येऽपि च कचित् ।।
स्यात् खण्डः शकले चेक्षुविकारमणिदोषयोः॥७॥
गण्डः कपोले पिटके योगभेदे च गण्डके ॥
गण्डः प्रवीरे चिह्ने स्यादश्वभूषणबुद्बुदे ॥ ८ ॥
चण्डो दैत्यान्तरे तीव्र चण्डो दासे यमस्य च ।।
चण्डा धनहरीशङ्खपुष्प्योश्चण्डोऽतिकोपने ॥ ९॥

·४४ विश्वप्रकाशः। चण्डी कात्यायनीहिंस्राकोपनस्त्रीषु सम्मता ॥ पण्डं पद्मादिसङ्घाते खण्डः स्याद् गोपतावपि ॥ १० ॥ कुण्डं देवजलाधारे पिठरेऽथ कमण्डलौ ॥ कुण्डी कुण्डः स्मृतो जारात् पतिवत्नीसुतेऽपि च ॥११॥ दण्डी यमे मानभेदे लगुड़े दमसैन्ययोः ॥ व्यूहभेदे प्रकाण्डेऽश्वे कोणमन्थानयोरपि ॥ १२ ॥ अभिमाने ग्रहे दण्डश्चण्डांशोः पारिपाश्चिके ।। गौड़ः पामरजातौ च वृद्धनाभौ च वाच्यवत् ॥ १३ ॥ पिण्डं सान्द्रे बलं वोले गृहांशे जीवनायसोः॥ पिण्डो देहे जवापुष्पे निवापे सिहकेऽपि च ॥१४॥ पिण्डी स्यात्तगरेऽलाबुखर्जूरीभेदयोरपि । पण्डः षण्डे धियां पण्डा पाण्डुः कुन्तीपतौ सिते ॥ १५ ॥ मण्डं मस्तुनि शाके च मण्डः स्यात् सारपिच्छयोः॥ एरण्डे भूषणे चाथ मण्डा धात्र्यामुदीरिता ॥ १६ ॥ मुण्डो दैत्यान्तरे राहौ मूर्द्धमुण्डितयोरपि ॥ शौण्डो मत्तेऽपि विख्यातः शौण्डा पिप्पलिचर्ययोः॥१॥ काण्डं नाले तरुस्कन्धे बाणेऽवसरनीरयोः ॥ कुत्सिते रहसि स्तम्बे काण्डं गर्वेऽप्युदाहृतम् ॥ १८॥ भाण्डं भूषणमात्रेऽपि भाण्डं मूलवणिग्धने । नदीपात्रे तुरङ्गाणां भूषणे भाजनेऽपि च ॥ १९ ॥ इडा वाचिं गवि क्षोणाविडा च बुधयोषिति ॥ क्रीडा केलिप्रकारे स्यात् खेलावज्ञानयोरपि ॥ २०॥ चूडा शिखायां वलभौ चूडा बाहुविभूषणे । पीडा कृपाशिरोमालापमईसरलद्रुषु ॥ २१ ॥ नाडी नाले शिरागण्डर्वयोः स्याद्गुणान्तरे ॥

·विश्वप्रकाशः। नाडी पक्षणकालेऽपि चर्यायां कुहनस्य च २२ ॥ रण्डा मूषिकपर्णाञ्च रण्डा विधवयोषिति ॥ वण्डाऽपि पांसुलायां स्यादण्डो हस्तादिवजिते ॥ २३ ॥ शुण्डाऽपि जलहस्तिन्यां मदिराकरिहस्तयोः ॥ नलिन्यां वारयोषायां शुण्डस्तु मदनिर्झरे ॥ २४ ॥ डत्रिकम् ॥ गारुडं स्यान्मरकते विषशास्त्रेऽपि गारुडम् ।। द्राविडः स्याज्जानपदे वेधमुख्यकशङ्खयो ॥ २५ ॥ प्रचण्डो दुर्वहे श्वेतकरवीरे प्रतापिनि ॥ पिचण्डमुदरे विद्यात् पशोरवयवेऽपि च ॥ २६ ॥ तरण्डो बडिशीसूत्रबद्धवस्तुनि मेलके ॥ वरण्डोऽप्यन्तरावेदौ सन्दोहमुखरोगयोः॥ २७ ॥ पूत्यण्डो गन्धकीटेऽपि तथा गन्धमृगे स्मृतः ॥ मार्तण्डस्तपने क्रोडे शिखण्डो बर्हचूडयोः ॥ २८ ॥ प्रकाण्डो विटपे शस्ते मूलस्कन्धान्तरे तरोः ॥ कोदण्डो भूलतायां स्यादेशभेदे च कार्मुके ॥ २९ सरण्डः सरटे धूर्ते सरण्डो भूषणान्तरे ॥ मारुण्डोऽण्डे भुजङ्गीनां मार्गे गोमयमण्डले ॥ ३० ॥ करण्डो मधुकोशासिकारण्डवदलाढके ॥ कूष्माण्डो गणभेदे स्याद् भ्रूणे कारुकेऽपि च ॥ ३१ ॥ कूष्माण्डो चौषधीगौर्योर्भेरुण्डो भीमदर्शने ॥ भेरुण्डो देवताभेदे पक्षिणो भिदि चेष्यते ॥ ३२ ॥ वारुण्डः सेकपात्रे स्यान्मले दृकर्णयोरपि ॥ गणिस्थराजे वारुण्डी द्वारपिण्ड्यामुदीरिता ॥ ३३ ॥ तिन्तिडी भूरुहे कालदामे दैत्यान्तरेऽपि च ॥

·४६ विश्वप्रकाशः। तिन्तिडस्तिन्तिडी तु स्याच्चिञ्चाक्षाम्लयोरपि ॥ ३४ ॥ विचण्डा सारिकावर्त्तिखड्गधेनुषु कथ्यते ।। वितण्डा वादभेदे स्यात् कच्छीशाके शिलाह्वये ॥ ३५ ॥ वितण्डा करवीर्याश्च निर्गुण्डी सिन्दुवारके ॥ नीलशेफालिकायाञ्च करहाटेऽपि कुत्रचित् ॥ ३६॥ डचतुष्कम् ॥ भवेद्वातथुडो वात्या वामव्योतिशोणिते ॥ पिच्छिलस्फोटिकायाञ्च देवताडस्तु घोषके ॥ ३७॥ सैं हिकेयग्रहे चापि देवताडो हुताशने ॥ चक्रवाडोऽद्रिभेदे स्यान्चक्रवाडन्तु मण्डले ॥ ३८ ॥ जलरुण्डो जलावर्ते पयोरेणौ भुजङ्गमे ॥ अपोगण्डस्तु शिशुके विकलाङ्गेऽतिभीरुके ॥ ३९ ॥ इति डान्तवर्गः॥ ढद्विकम् ॥ दृढः स्थूले भृशे शक्ते प्रगाढेऽपि दृढो मतः ॥ बाढं दृढे प्रतिज्ञायां मूढस्तन्द्रितबालयोः ॥ १ ॥ गृढं रहसि गुह्ये च संवृते पुनरन्यवत् ॥ व्यूढः संहतविन्यस्तपृथुलेषु च भेद्यवत् ॥ २ ॥ षण्डो वर्षधरे क्लीवे गोपतौ बन्ध्यपूरुषे । वोढा स्याद्भारिते सूते सोढा मर्षणशक्तयोः ॥ ३॥ राढा सूक्ष्मे च शोभायां दाढा दंष्ट्राभिलाषयोः । मादिः पत्रादिभङ्गौ स्यान्माहिदैन्यप्रकाशने ॥ ४ ॥ ढत्रिकम् ॥ आषाढो वतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते ।।

·विश्वप्रकाशः।
४७
वारूढः शम्बलेऽपि स्याद्वस्त्राञ्चलकपाटयोः ॥५॥
पञ्जरे पावके वाथ प्ररूढो जडरे स्मृतः ॥
बद्धमूले विरूढस्तु सञ्जातेऽङ्कुरितेऽन्यवत् ॥ ६ ॥
समूढः पुञ्जिते भुग्ने सद्योजातेऽनुपप्लुते ॥
उदूढ ऊढे स्थूले स्यादुपोढो निकटोढयोः ॥ ७ ॥
निगूढो गर्हिते गुप्ते प्रमीढो मूत्रिते घने ।
संरूढोऽङ्कुरिते प्रौढे प्रगाढो दृढपृच्छयोः ॥ ८ ॥
अध्यूढा कृतसापत्न्यां नार्यामध्यूढ ईश्वरे ॥
ढचतुष्कम् ॥
अध्यारूढं समारूढेऽप्यधिक चाऽप्यऽभेद्यवत् ॥ ९ ॥
इति ढान्तवर्गः॥
णद्विकम् ॥
कणोऽतिमूक्ष्मे धान्यांशे कृष्णाजीरकणादिषु ॥
पणो वराटमाने स्यान्मूल्ये कार्षापणे ग्लहे ॥१॥
क्रय्यशाकटिकद्यूतव्यवहारे भृतौ धने ॥
गगः समूहे प्रथमे सङ्ख्यासैन्यप्रभेदयोः ॥ २॥
घ्राणं घाते च नासायां काणः काकैकचक्षुषोः ।
बाणः स्यात् केवले काण्डे काण्डावयवदैत्ययोः ॥३॥
बाणा झिण्ड्यां मता धीरैः शणी मासचतुष्टये ॥
कषणे करपत्रे च शाणी प्रावरणान्तरे ॥४॥
त्राणा तु त्रायमानायां रक्षिते रक्षणेऽपि च ॥
प्राणो हृन्मारुते बाले काव्यजीवेऽनिले बले ॥५॥
वाच्यवत् पूरिते प्राणं प्राणाश्चाऽमुषु कीर्तिताः॥
गुणं चापे च खड़े च द्रुणो दृश्चिकभृङ्गयोः॥६॥

·विश्वप्रकाशः। द्रुणी कच्छपिकायाञ्च जलद्रोण्यामुदाहृता ॥ द्रोणः कृपीपतौ कृष्णको स्यादाढकेऽपि च ॥७॥ आढवापचतुष्क(१) च द्रोणी स्यान्नीदन्तरे ।। द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिन्यां गवावासभुजि स्थितौ ॥८॥ मोणः शुष्कफले नक्रमाक्षिकाहिकरण्डयोः । कोणो वाद्यप्रभेदे स्यात् कोणोऽस्त्रे लगुडेऽर्कजे ॥९॥ वीणा वाद्यादिनोपायेऽप्येकदेशे गृहस्य च । शोणः श्योणाकनदयोः शोणः कोकनदच्छदे ॥१०॥ लोहिताश्वे कृशानौ च भ्रूणः स्त्रीगर्भडिम्भयोः । तीक्ष्णं सामुद्रलवणे विषलोहाग्निमुष्कके ॥ ११ ॥ तीक्ष्णः सारे च तिग्मात्मत्यागिनोर्वाच्यवद्भवेत् ॥ कर्णः पृथाज्येष्ठसुते सुवर्णालौ श्रुतावपि ॥ १२ ॥ जर्णश्चन्द्रे च वृक्षे च वर्णः काञ्चनयज्ञयोः॥ वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ रूपयशोऽक्षरे ॥ १३ ॥ विलेपने कथायाश्च वर्णः स्याद् गुणभेदयोः ।। पर्ण स्यात् किंशुके पत्रे शीर्ण तनुविशीर्णयोः ॥ १४ ॥ पूर्णः शब्दे समग्रे च पूरिते चापि वाच्यवत् ॥ चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे चूर्णा निवासयुक्तिषु ॥ १५ ॥ कीर्ण छन्ने परिक्षिप्ते हिंसिते कीर्णमिष्यते॥ जीर्ण पके पुराणे च दीर्ण दारितभीतयोः ॥ १६ ॥ उष्णः स्यादातपे ग्रीष्मे दक्षे कृष्णस्तु केशवे ॥ व्याप्तेऽर्जुने कोकिले च कृष्णं मरिचलोहयोः ॥ १७ ॥ कृष्णा तु द्रौपदीनीलीहारहरासु कथ्यते ॥ वाच्यवन्मेचके कृष्णे जिष्णुः शक्रे धनञ्जये ॥ १८ ॥ १ आदर्श, जाभुजापचतुष्क इति पाठः।

·विश्वप्रकाशः।
४९
जित्वरे चाथ विष्णुः स्यात् कृष्णेऽर्के वसुदैवते ॥
गेष्णुर्नटे गायने च देष्णुर्दातरि दुर्दमे ॥ १९ ॥
दृष्णिस्तु यादवे मेषे हाष्णः पाखण्डिचण्डयोः ।
पाणिः पाश्चात्यभागे स्यात् पादमूलोन्मदस्त्रियोः ॥ २० ॥
सेनापृष्ठे च कुम्भ्याञ्च तृष्णा लिप्सापिपासयोः॥
जर्णा मेषादिलोम्नि स्यादन्तरावर्तके ध्रुवोः॥ २१ ॥
मणिर्गोले मेहनाग्रे रत्ने चाजागलस्तने ।
अणिराणिवदक्षाग्रकीले स्यादस्तिसीमयोः ॥ २२ ॥
कुणिस्तुन्नकक्षेऽपि कुणिः स्यात् कुकरेऽन्यवत् ।।
झूणिः क्रमुकभेदेऽपि तुष्टदैवश्रुतावपि ॥ २३ ॥
श्रेणिः पङ्क्तौ सेकपात्रे श्रेणिः स्यात् कारसंहतौ ॥
वाणिः स्यादतिभारत्योर्वाणिर्मूल्ये बलाहके ॥ २४ ॥
वेणी कचस्य बन्धे स्यानदीनां मेलकेऽपि च ॥
देवताडे च तूणी तु नील्यां सूणौ निषङ्गके ॥ २५ ॥
घृणा जुगुप्साकृपयोः फाणिर्गुडकरम्बयोः ।।
श्राणा यवाग्वां पके तु श्राणं स्थूणाऽयसः स्मृता ॥२६॥
प्रतिमायां गृहस्तम्भे वीणा वल्लकिविद्युतोः ।
वेणुभूपान्तरे वंशे स्थाणुः कीले स्थिरे हरे ॥ २७ ॥
रेणुः पर्पटके धूल्यामल्पेऽणुर्चीहिसूक्ष्मयोः॥
णत्रिकम् ॥
अरुणो व्यक्तरागे स्यात् सन्ध्यारागेऽर्कसारथौ ॥२८॥
निःशब्दे कपिले कुष्ठे द्रव्ये वाच्यवदिष्यते ॥
अरुणाऽतिविशाश्यामामञ्जिष्ठात्रिवृतासु च ॥ २९ ॥
करुणस्तु रसे वृक्षे कृपायां करुणा मता ॥
वरुणः सम्मतो नीरे स्वलॊके परमेष्ठिनि ॥ ३० ॥

·विश्वप्रकाश वरुणस्तरभेदेऽप्सु प्रतीचीपतिसूर्ययोः ॥ वरणस्तिक्तशाकेऽपि प्राकारे वरणं वृतौ ॥ ३१ ।। तरुणः स्यानवे यूनि कुब्जपुष्पोरुबूकयोः ॥ चरणं वहचादौ स्यान्मूले गोत्रे पदेऽपि च ॥ ३२ ॥ चरणं भ्रमणेऽत्तौ च चरणं रासमध्वनौ ।। लवणो रसरक्षोऽब्धिभेदेषु लवणान्विते ॥ ३३ ॥ करणं साधनक्षेत्रकाचकायस्थकर्मसु । मीताङ्गहारसंवेशक्रियाभेदेन्द्रियेषु च ॥ ३४ ॥ बालवादौ च करणः स्मृतः शूद्राविशोः सुते ॥ जरणं जीरकाजाजिहिङ्गुसौवर्चलेष्वपि ॥ ३५ ॥ धरणं मानभेदेऽपि धारणे धरणीभुवि । रमणं स्यात् पटोलस्य मूलेऽपि रमणः प्रिये ॥ ३६॥ शरणं वधराक्षित्रोः शरणं रक्षणे गृहे ।। कत्सृणं तृणभेदेऽपि वारिपाञ्च कत्तृणम् ॥ ३७ ।। यन्त्रणं स्याभियमने बन्धने रक्षणेऽपि च ॥ प्रघणस्ताम्रकुम्भे स्यादलिन्दे लोहमुद्गरे ॥ ३८ ॥ द्रुघणो मुद्गरेऽपि स्याद् द्रुघणा च परश्वधे ॥ प्रवणः क्रमनिम्नोामायत्ते च चतुष्पथे ॥ ३९ ॥ प्रगुणेऽपि क्षणेऽपि स्यादीरणं शून्य ऊपरे ।। ग्रहणं तूपलब्धौ स्यादादरे ग्रहणं करे ॥४०॥ ग्रहोपरागस्वीकारबन्दिषु ग्रहणं मतम् ।। ईक्षणं दर्शने दृष्टौ प्रोक्षणं सेचने वधे ॥४१॥ लक्षणं नाम्नि चिह्वे च सौमित्रे चाऽपि लक्षणः ॥ लक्ष्मणं लाञ्छने नाम्नि रामभ्रातरि लक्ष्मणः ॥ ४२ ॥ लक्ष्मणौषधिसारस्योः सश्रीके चाभिधेयवत् ॥

·विश्वप्रकाशः।
दक्षिणः सरलावामपरच्छन्दानुवर्तिषु ॥ ४३ ॥
वाच्यवदाक्षिणावाची यज्ञदानप्रतिष्ठयोः ॥
द्रविणं काञ्चने वित्ते द्रविणञ्च पराक्रमे ॥४४॥
मसृणः कर्कशे स्निग्धे क्षुमायां ममृणा भवेत् ॥
ऊषणं मरिचे ख्यातं कणायामूषणा भवेत् ॥ ४५ ॥
धिषणस्त्रिदशाचार्ये धिषणा धियि सम्मता ॥
धर्षणं स्यात् परिभवे रतेऽसत्यां तु धर्षणी ॥ ४६॥
भीषणो दारुणे रुद्रे भीषणं सल्लकीरसे ॥
हरणं यौतुकद्रव्ये भुजेऽपि हरणं हृतौ ॥ ४७ ॥
हिरणं रेतसि स्वर्णे वराटे च हिरण्यवत् ॥
हरिणः स्यात् कुरङ्गेऽपि हरिणः पाण्डुरेऽन्यवत् ॥ ४८ ॥
हरिणी हरितायाश्च चारुस्त्रीवृत्तभेदयोः ॥
सुवर्णप्रतिमायाश्च हर्षणोऽक्षिरुगन्तरे ॥ ४९ ।।
हर्षके योगभेदे च श्राद्धदेवेऽपि कचित् ॥
श्रवणं स्याद् वृक्षभेदे श्रवणं श्रुतिकर्णयोः ॥५०॥
श्रावणो मासपापण्डे दध्याल्यां श्रावणी मता ॥
श्रमणो यतिभेदेऽपि श्रमणो निन्धजीविनि ॥ ५१ ॥
सुदर्शनामुण्डतिकामांसीषु श्रमणां विदुः ॥
कल्याणमक्षये स्वर्णे कल्याणं मङ्गलेऽपि च ॥ ५२ ।।
कृपाणोऽसौ कृपाणी तु छुरिकायां च कर्तरौ ।
सिंहाणं काचपात्रे च लोहनासिकयोर्मले ॥ ५३॥
पुराणं वाच्यवत् प्रत्ने पुराणं पञ्चलक्षणे ॥
प्रमाणं नित्यमर्यादासत्यवादिप्रमातृषु ॥ ५४ ॥
एकतायामियत्तायां हेतुशास्त्रेषु च स्मृतम् ॥
निर्याणं वानरापाङ्गदेशे मोक्षे च निर्गमे ॥ ५५ ॥

·विश्वप्रकाशः। निर्माणं निर्मिती सारे निर्माणञ्च समञ्जसे ॥ निर्वाणमस्तङ्गमने निर्वृतौ गजमज्जने ॥ ५६ ॥ अपवर्गे च कुर्वाणे भृत्यकारकयोरपि ॥ दौर्वाणं नष्टपणे स्याद् दूर्वायाः स्वरसेऽपि च ॥ ५७ ॥ वारणं प्रतिषेधे स्याद्वारणस्तु मतङ्गजे ॥ कारणं करणे हेतुबन्धयोरपि कारणम् ॥ ५८ ॥ कारणा यातनायाञ्च कृपणः कुत्सिते कुमौ । कार्मणं मन्त्रतन्त्रादियोजने कर्मकारके ॥ ५९ ॥ मार्गणं प्रार्थनेऽन्वेषे मार्गणो याचके सरे ॥ मत्कुणो निर्विषाणेभे निःश्मश्रुपुरुषेऽपि च ॥ ६० ॥ उद्देशे नारिकेले च धर्मणोऽहिशुभेदयोः॥ कोङ्कणो देशभेदे स्याच्छस्त्रभेदे तु कोङ्कणम् ॥ ६१॥ कङ्कणं शेखरे हस्तसूत्रमण्डनयोरपि ॥ पूरणः पूरके पिष्टभेदे पूरणमिष्यते ॥ ६२ ॥ पटारम्भकसूत्रे च शाल्मली पूरणी मता ॥ सुषेणः करमर्देऽपि विष्णुसुग्रीववैद्ययोः ।। ६३ ॥ रोषणः पारदे हेमघर्षणोपलयोस्तथा ।। रोषणेऽपि विषाणन्तु क्रोडद्विरददन्तयोः ॥ ६४ ॥ पशोः शृङ्गे विषाणा तु मेषशृङ्गयां प्रकीर्तिता ॥ करेणुर्गजहस्तिन्योः कर्णिकारेऽपि च कचित् ॥ ६५ ॥ हरेणुस्तु सतीले स्याद्रेणुकाकुलयोषितोः ॥ सुवर्ण स्वर्णमात्रे स्यात् सुवर्ण कर्षबिस्तयोः ॥ ६६ ॥ सुवर्णश्च सुवर्णालुकृष्णागुरुमखान्तरे । सुपर्णस्ताम्रचूडे स्याद्रुडे कृतमालके ॥ ६७ ॥ सुपर्णा. कमलिन्याञ्च सुपर्णा तार्क्ष्यमातरि ॥

·विश्वप्रकाशः। श्रीपर्णमग्निमन्थेऽब्जे श्रीपर्णी शाल्मलौ हठे ॥ ६८ ॥ दुर्वर्णश्च कुवर्णे स्याद्वास्तुके रजतेऽपि च ॥ पत्रोण धौतकोषेये पत्रोर्णः शोणकेऽपि च ॥ ६९ ॥ सङ्कीर्ण निचिते प्रोक्तमशुद्धे चापि भेद्यवत् ॥. ' गोकर्णोऽश्वतरे सर्प सारङ्गे प्रमथान्तरे ॥ ७० ॥ अङ्गुष्ठानामिकोन्माने गोकर्णी मूर्विकोषधौ ॥ अरणिर्वह्रिमन्थेऽपि स्मृतो निर्मन्थ्यदारुणि ।। ७१ ॥ तरणिस्तरणे भानौ कुमार्योषधिनौकयोः विपणिः पण्यवीथ्याश्च भवेदापणपण्ययोः ॥ ७२ ॥ प्रवेणिर्वेणिकुथयोः सरणिः पतिवर्त्मनोः॥ निःश्रोणिस्त्वधिरोहिण्यां खजूंरीपादपेऽपि च ॥७३ ॥ भरणी शोणके ऋक्षे भरणं वेतने भृतौ ॥ भ्रमणी कारुण्डिकायां क्रीडाद्यायामधीशितुः ।। ७४ ॥ ग्रामणी गिके पत्यो प्रधाने नापितेऽपि च ॥ ग्रामणी नीलिकायाञ्च ग्रामेयीपण्ययोषितोः॥ ७५ ॥ धारणी नाडिकायां स्याद्बुद्धोक्तमन्त्रभिद्यपि ॥ इन्द्राणी करणे स्त्रीणां पौलोमीसिन्धुवारयोः ॥ ७६ ॥ एषणी व्रणमार्गानुसारिण्याश्च तुलाभिदि ॥ क्षेपणी जालभेदे स्यानोकादण्डे च कथ्यते ॥ ७७॥ वारुणी गण्डदूर्वायां प्रतीचीसुरयोरपि ॥ सारणी स्वल्पसरिते प्रसारण्याञ्च सारणी ॥ ७८ ॥ सारणः स्यादतीसारे सचिवे रावणस्य च ।। काकिणी पणतुर्याशे' मानदण्डे च काकिणी ॥ ७९ ॥ कृष्णलैकवराट्योः स्यादुदमानांशकेऽपि च ॥ ब्राह्मणी पञ्जिकास्पृक्काद्विजपत्नीषु विश्रुता ॥ ८० ॥ .

·विश्वप्रकाशः।
विप्रे तु ब्राह्मणो वेदे ब्राह्मणं द्विजसंहतौ ॥
पक्षिणी पूर्णिमायां स्यात् पक्षिणी शाकिनीभिदि ॥८१॥
आगामिवर्तमानायुक्तायां निशि पक्षिणी ॥
रोहिणी कटुरोहिण्यां रोहिणी लोहितागवोः ॥ ८२ ॥
कण्ठरोगान्तरेभे च सोमवल्के च रोहिणी ॥
णचतुष्कम् ॥
आतर्पणश्च सौहित्ये विद्यादालिम्पनेऽपि च ॥ ८३ ॥
आथर्वणोऽप्यथर्वज्ञे ब्राह्मणेऽपि पुरोधसि ॥
आरोहणं स्यात् सोपाने समारोहे प्ररोहणे ॥ ८४ ॥
रक्तरेणुस्तु सिन्दूरे पलाशकालिकोद्गमे ।
उत्क्षेपणन्तु व्यजने धान्यमईनवस्तुनि ॥ ८५ ॥
उद्धरणं समुद्धारवान्तानोन्मूलनेष्वपि ॥
निगरणं भोजनेऽपि गले निगरणो मतः ॥ ८६ ॥
निःशरणं स्यान्मरणोपायनिर्याणमुक्तिषु ॥
संसरणं रणारम्भे पुरनिर्गमगोपुरे ॥ ८७ ॥
घण्टापथे च संसारेऽप्यसम्बाधचमूगतौ ॥
निस्तरणं स्यादुपाये निस्तारे निर्गमेऽपि च ॥ ८८ ॥
विदारणं रणे भेदे विडम्बे च विदारणम् ॥
निरूपणं स्यादालोके विचारे च निदर्शने ॥ ८९ ॥
नारायणोऽच्युतेऽभीरुगौर्योारायणीं विदुः॥
परायणमभीष्टे स्यात् तत्पराश्रययोरपि ।। ९० ॥
पारायणं समासङ्गे कात्स्न्र्ये पारगतावपि ॥
कार्षापणः कार्षिके स्यात् पणषोडशकेऽपि च ॥ ९१ ॥
कामगुणः स्मृतो रागे विषयाभोगयोरपि ॥
परीरणः स्यात् कमठे दण्डे च पट्टशाटके ॥ ९२ ॥

·विश्वप्रकाशः।
५५
समीरणः स्यात् पवने पथिके च फणिज्झके ।।
पर्वरीणस्तु पर्णस्य शिरायां द्यूतकम्बले ॥ ९३ ।।
पर्णवन्तरसेऽपि स्यात् पर्वरीणश्च पर्वणिं ॥
तण्डरीणः कीटमात्रे वर्वरे तण्डुलोदके ॥ ९४ ॥
मीनाम्रीणो दर्दुराने मीनाम्रीणश्व खञ्जने ॥
प्रवारणं निषेधे स्यात् काम्यदाने प्रवारणम् ।। ९५ ।।
जुहुराणोऽनलेऽध्वयौं रेरिहाणो हरेऽम्बरे ।।
देवमणिः शिवेऽश्वस्य कण्ठावर्ते च कौस्तुभे ॥ ९६ ॥
चूडामणिः शिरोरत्ने काकचिञ्चाफलेऽपि च ।।
परवाणिः स्मृतो धर्माध्यक्षवत्सरयोरपि ॥ ९७ ॥
शरवाणिः शरमुख पाण्डकये शरजीविनि ।।
लम्बकर्णः स्मृतः कोलपादपे छगलेऽपि च ।। ९८ ॥
रागचूर्णः स्मरे दन्तधावने रक्तवालुके ।।
हस्तिकर्णोऽरुबूके स्यात् पलाशगणभेदयोः ॥ ९९ ॥
चीर्णपर्णस्तु निम्बे स्यात् खजूरीभूरुहेऽपि च ॥
तैलपर्णी मलयजे श्रीवासे सिहकेऽपि च ॥१०० ॥
पीलुपी तु बिम्बायां मूर्वायामोषधीभिदि ॥
दाक्षायणी त्वपर्णायां रोहिण्यां तारकासु च ॥ १०१ ॥
पुष्करिणी सरोजिन्यां हस्तिन्याञ्च जलाशये ।।
शिखरिणी स्याद्रोमाल्यां रसालावृत्तभेदयोः ॥१०२॥
स्त्रीरत्ने मल्लिकायाञ्च प्रोक्ता शिखरिणी बुधैः ।।
अङ्गारिणी हसन्त्याच भास्करत्यक्तदिश्यपि ॥१०३ ॥
भवेद्वैतरणी नद्यां प्रेतानां यातुमातरि ॥
णपञ्चकम् ॥
अवग्रहणमित्याहुः प्रतिरोधेऽप्यनादरे ॥१०४ ॥

·विश्वप्रकाशः।
प्रविदारणमाख्यातं सङ्गरे च विदारणे ॥
अवतारणं भूतादिग्रहे वस्त्राश्चलेऽर्चने ॥ १०५ ॥
रोमहर्षणमित्येतद् रोमाञ्चेऽपि बिभीतके ॥
परिभाषणमालापे नियमे परिभाषणम् ॥ १०६ ॥
निन्दोपालम्भवचने परिभाषणमिष्यते ॥
मत्तवारणमिच्छन्ति दानक्लिन्नकटद्विपे ॥ १०७ ॥
महापासादवीथीनां वरण्डे चाप्यपाश्रये ॥
वातरायणमुन्मत्ते निष्प्रयोजनपूरुषे ॥ १०८॥
काण्डे च करपत्रे च कूटे च शरसङ्क्रमे ॥
मण्डूकपर्णोऽरलुके शोणके च कपीतने ॥ १०९॥
मण्डूकपर्णी मञ्जिष्ठाब्राह्मीगोजिह्वकासु च ॥
णषट्कम् ॥
दोहदलक्षणं गर्भे वयःसन्धौ च दृश्यते ॥
यौवनलक्षणाऽभिख्यालावण्ये च पयोधरे ॥ ११० ॥
इति णान्तवर्गः॥
-
तद्विकम् ॥
ततं विततवद्ध्याप्ते विस्तृते वाच्यवन्मतम् ॥
ततं वीणादिवाये च पवमाने ततः पुनः ॥१॥
इतं गते स्याद्विज्ञाते रतं सुरतगुह्ययोः ॥
इतमुञ्छशिले तोये दी सत्येभिपूजिते ॥२॥
कृतं युगेऽपि पर्याप्ते विहिते हिंसिते फले ॥
घृतमाज्ये प्रदीप्ते च सलिले च घृतं मतम् ॥ ३॥
मृतं स्याद्याचिते मृत्यौ मृत्युमत्यभिधेयवत् ॥
गतन्तु यात्राधिगते मतं पूजितसन्धिते ॥ ४ ॥

·विश्वप्रकाशः। ५७ धुतं त्यक्ते विधूते च धूतं कम्पितभत्सिते ॥ पूतं पवित्रे रटिते पूतञ्च बहुलीकृते ॥ ५ ॥ श्रुतं शास्त्रावधृतयोः पोतमोतप्रसूतयोः ॥ नतं स्याद्वाच्यवन्नने नतस्तगरपादपे ॥६॥ द्रुतं शीघ्र विलीने च विद्रावे चाभिधेयवत् ।। युतं हस्तचतुष्के स्यायुतं युक्ते युतं पृथक् ॥ ७॥ स्थितं भवेद्गत्यभावे सुप्रतिज्ञे सुनिश्चिते ॥ सितः समाप्ते धवले निबद्धज्ञातयोरपि ॥ ८ ॥ शितं शातश्च निशिते कशे शान्तश्च शर्मणि ॥ हितं धृते गते पथ्ये सुतः पार्थिवपुत्रयोः ॥ ९॥ प्लुतं तुरङ्गमगतौ प्लुतमाहुस्त्रिमात्रके ॥ प्रोतन्तु गुम्फिते वस्त्रे प्रेतो भूतान्तरे मृते ॥ १० ॥ सूतस्तु सारथौ तक्ष्णि प्रसूते प्रेरितेऽपि च ॥ क्षत्रियाद् ब्राह्मणीजेऽपि सूतः पारदबन्दिनोः ॥ ११ ॥ श्वेतं रूप्येऽन्यवच्छुक्ले श्वेतो द्वीपाद्रिभेदयोः ॥ श्वेता वराटिका काष्ठपाटलीशङ्खिनीषु च ॥१२॥ सत् प्रशस्ते विद्यमाने सत्याभिहितसाधुषु । सती पतीव्रतागौर्योरेतः कवूर आगते ॥ १३ ॥ तातोऽनुकम्प्ये जनके जातं जात्योघजन्मनु । पातः स्यात् पतने त्राते घातः काण्डप्रहारयोः ॥ १४ ॥ पोतः शिशौ वहिने च लते श्मश्रुणि चोरिते ॥ गीतन्तु शब्दिते गाने प्रीतं हृषितनर्मणोः ॥ १५ ॥ वीतश्चासारहस्त्यऽश्वे वीतमङ्कुशकर्मणि ॥ भीतं भये भययुते वाच्यवत् परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ भूतं मादौ पिशाचादौ न्याय्ये सत्योपमानयोः ॥

·५८
विश्वप्रकाशः।
भूतो देवल के प्राप्तत्तयोरभिधेयवत् ॥ १७ ॥
केतुश्रुतौ पताकायां ग्रहोत्पातारिलक्ष्मसु ।
सेतुरालौ च वरुणे क्रतुर्यज्ञे मुनर्भिदि ॥ १८ ॥
धातुः स्यादश्मविकृतौ विषयष्विन्द्रियेषु च ॥
भूवादिरसरक्तादिश्लेष्मादिवसुधादिषु ॥ १९ ॥
वर्त्तते धातुशब्दोऽयं विशेषादस्थिन गैरिके ॥
ऋतुः स्त्रीकुसुमे मासि वसन्तादिषु धारयोः ॥ २० ॥
गातुः पुंस्कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे रोषणेऽपि च ॥
मन्तुः स्यादपराधेऽपि मनुष्येऽपि प्रजापतौ ॥ २१ ॥
धूर्तः स्यात् खण्डलवणे खलधुत्तूरयोरपि ॥
पूर्तस्तु पूरिते छन्ने पूर्व खातादिकर्मणि ॥ २२ ॥
मृत मूर्तिमित प्रोक्तं मूर्छाले कठिनेऽपि च ॥
गतस्त्रिगर्तभेदे स्यादवटे च कुकुन्दरे ॥ २३ ॥
आप्तः सभ्ये च लब्धे च प्राप्तं वित्ते समञ्जसे ॥
व्याप्तं ख्याते समाक्रान्ते गुप्तं रक्षितगूढयोः ॥ २४ ॥
लिप्तं विषाप्ते गुप्ते च वाच्यवत् स्याद्विलेपिते ॥
दीप्तं निर्भासिते दग्धे वदन्ति ज्वलितेऽपि च ॥ २५ ॥
अस्तं क्षिप्ते गते प्रोक्तमस्तः पश्चिमभूधरे ॥
अस्तं ग्रासीकृतेऽपि स्याल्लुप्तवर्णपदोदिते ॥ २६ ॥
पुस्तन्तु पुस्तके लेख्यकर्मविज्ञानयोरपि ॥
शस्तं क्षेमे प्रशस्ते च व्यस्तं व्याप्ते च सङ्घले ॥२७॥
हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात् करेभकरयोरपि ॥
कचात्परः कलापार्थे सप्रकोष्ठे तताङ्गुलौ॥ २८ ॥
वित्तं ख्याते धने लब्धे वित्तं ज्ञाते विचारिते ॥
कृत्तन्तु चेष्टिते छिन्ने दत्तं विश्राणितेर्चिते ॥ २९ ॥

·विश्वप्रकाशः। .. वृत्तोऽतीते दृढे ख्याते वर्तुलेऽपि वृते मृते ॥ वाच्यवद्वर्त्तते वृत्तं चरित्रच्छन्दसोरपि ॥ ३० ॥ अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपेऽतिमनोहरे ॥ वृन्तं प्रसवबन्धे स्याटधाराकुचाग्रयोः ॥ ३१ ॥ दन्तो निकुञ्ज दशने दन्तः सानुनि कथ्यते ॥ दन्ती स्यादोषधीभेदे कान्तचेतसि गहरे ॥ ३२ ॥ कुन्तः प्राप्ते चण्डभावे क्षुद्रजन्तौ गवेधुके ॥ कुन्ती पाण्डुप्रियायाश्च शल्लक्यां गुग्गुलुद्रुमे ॥ ३३ ॥ कान्तोऽश्मनि गृहे चारौ कान्तानुफलिनीस्त्रियोः ।। शान्तो रसविशेषे स्यादतिभुक्तकदान्तयोः ॥ ३४ ॥ उक्तमेकाक्षरं छन्दस्युक्तं स्याद्भाषितेऽपि च ॥ शुक्तोऽम्ले परुषे पूते व्यक्तं स्फुटमनीषिणोः ॥ ३५ ॥ तिक्तो रसे मुगन्धे च तिक्तं पर्पटके स्मृतम् ॥ तिक्ता तु कटुरोहिण्यां रिक्तं काननशून्ययोः ॥ ३६ ॥ रक्तं स्यात् कुङ्कुमे ताने प्रचीनामलकेऽसृजि ॥ अनुरागिणि नील्यादिरञ्जिते लोहितेऽन्यवत् ॥ ३७॥ यन्ता हस्तिपके सूते वप्ता पितरि पावके । त्रेता युगेऽग्नित्रितये भर्ता स्वामिनि धारके ॥ ३८ ॥ शास्ता च शासके बुद्धे वक्ता वाग्मिनि पण्डिते ॥ मुक्ता तु मौक्तिके मुक्तः प्राप्तमुक्ते च मोचने ॥ ३९ ॥ क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियाजे प्रतीहारे च सारथौ ।। भुजिष्यतनये क्षत्ता नियुक्ते च प्रजासृजि ॥ ४०॥ धाता हिरण्यगर्भे स्यात् पालके त्वभिधेयवत् ॥ माता कात्याप्रमूगोषु ब्रह्मण्याद्यास्तु मातरः॥ ४१ ॥ लता ज्योतिष्मती स्पृक्का शाखावल्लीप्रियङ्गुषु ।

·६०
विश्वप्रकाशः।
लताकस्तूरिकायाञ्च माधवीदूर्वयोरपि ॥ ४२ ॥
लूता पिपीलिकायां स्यादूर्णनाभे गदान्तरे ॥
पीता स्मृता हरिद्रायां पीतं स्यागौरपीतयोः॥ ४३ ॥
सीता रामकलत्रे स्यात् तथा लागलपद्धतौ ।।
नभोनद्याश्च शीतस्तु वानीरबहुवारयोः ॥ ४४॥
शीतं हिमगुणे प्रोक्तं वाच्यवच्छीतलेऽलसे ॥
चिता च्छन्ने चुल्लिकायां चिता संहतिचिन्तयोः॥ ४५ ॥
वार्ता वातिङ्गणे वृत्तौ वार्ता कृष्यायुदन्तयोः ॥
वृत्तिमन्नीरजोर्वार्ता वार्त्तमारोग्यफल्गुनोः ॥ ४६ ॥
गतिर्मार्गे दशायांश्च ज्ञाने यात्राभ्युपाययोः॥
नाडीव्रणसरण्याञ्च मति-च्छास्मृतिष्वपि ॥ ४७ ।।
चितिः समूहे चिन्तायां दितिः स्यात् खण्डने दितौ ॥
पतिः प्रभौ गतौ मूले दृतिश्चर्मपुटे झषे ॥ ४८॥
यतिर्निकारे यतिनि पाठच्छेदक्रमे यतिः ॥
शितिः कृष्णे शितिर्भूर्जे भृतिर्भरणमूल्ययोः ॥ ४९ ॥
क्षितिर्निवासे मेदिन्यां स्थानमात्रेऽपि च क्षितिः ॥
धृतिर्योगान्तरे धैर्ये धारणाध्वरतुष्टिषु ॥ ५० ॥
श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽऽम्नाये वार्तायां श्रोत्रकर्मणि ॥
स्मृतिरिच्छाधियोधर्मसंहितायामपि स्मृतिः ॥ ५१ ॥
रतिः स्मरप्रियायाश्च रागे च रमणे रतिः ॥
ऋतिर्गतौ जुगुप्सायां स्पर्दामङ्गलयोरपि ॥ ५२ ॥
वृत्तिः स्यादरणे वाटे मृतिर्गगनमार्गयोः ॥
मितिर्मानेऽप्यवच्छेदे कृतिः करणहिंसयोः ॥ ५३ ।।
ईतिः प्रवासे डिम्बे स्यादतिवृष्ट्यादिषट्सु च ॥
वीतिर्गतौ च दीप्तौ च धावने प्रजनेशने ॥ ५४॥

·गीतिश्छन्दसि गाने च नीतिस्तु पापणे नये ॥ रीतिः प्रसारे स्यन्दे च लोहकिट्टारकूटयोः ॥ ५५ ॥ पीतिः पाने तुरङ्गे च भीतिः साध्वसकम्पयोः । प्रीतिर्योगान्तरे प्रेम्णि स्मरपत्नीप्रमोदयोः ॥५६ ॥ भूतिर्मातङ्गशृङ्गारे जातौ भस्मनि सम्पदि ॥ स्यूतिः सीवनसन्तत्योरूतिः स्यूतौ च रक्षणे ॥ ५७ ॥ हेतिः स्यादायुधे ज्वाले हेतिस्तरणितेजसि ॥ वृत्तिर्विवरणे जीव्ये कौशिक्यादिषु चेष्यते ॥ ५८ ॥ कृत्तिश्चर्मत्वचो भूजे कृत्तिकायाश्च कीर्त्तिता ॥ पत्तिः पदातौ गमने वीरसैन्यप्रभेदयोः॥५९ ।। वित्तिाने विचारे च लाभसम्भवयोरपि ॥ भित्तिः कुड्ये प्रदेशे च संविभागावकाशयोः ॥६० ॥ आप्तिः संवरणप्राप्त्योः प्राप्तिलाभे महोदये ॥ गुप्तिः कारागृहे प्रोक्ता भूगर्ते रक्षणे यमे ॥ ६१ ॥ सुप्तिः स्पर्शज्ञतायाश्च स्वापे विश्रम्भघातिनि । शान्तिः शमेऽपि कल्याणे कान्तिः शोभाभिलाषयोः॥२॥ जातिश्छन्दसि सामान्ये मालत्यां गोत्रजन्मनोः ॥ जातिर्जातीफले धान्यां चुल्लीकम्पिल्लयोरपि ॥ ६३॥ ज्ञातिः सगोत्रे पितरि व्याप्तिापनलम्भयोः ॥ सातिर्दानेऽवसाने च प्राप्तिः पूर्तिप्रदेशयोः ॥ ६४ ॥ वर्तिीपदशादीपगात्रानुलेपनीषु च ॥ वर्तिर्भेषजनिर्माणनयनाअनलेखयोः ॥ ६५ ॥ अर्तिः पीडाधनुष्कोव्योर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः । कीर्तिः प्रसादयशसोविस्तारे कईमेऽपि च ॥ ६६ ॥ भ्रान्तिर्मिथ्यामतौ ख्याता भ्रमणे चाऽनवस्थितौ ॥

·६२ विश्वप्रकाशः। नृतिः कुमौ नर्तने च सन्नः सरिति वर्त्मनि ॥ ६७ ॥ भक्तिविभागे सेवायां पतिौरवपाकयोः॥ मुक्तिः स्यान्मोचने मोक्षे युक्तिया॑ये च योजने ॥ ६८ ॥ पतिर्दशाक्षरच्छन्दोदशसङ्ख्यावलीष्वपि ॥ शक्तिले प्रभावादी शक्तिः प्रहरणान्तरे ॥ ६९॥ शुक्तिः कपालशकले नख्यश्वावर्त्तयोरपि ।। मुक्तास्फोटे च दुर्नामा शङ्खशङ्खनखेषु च ॥ ७० ॥ तत्रिकम् ॥ अमृतं यज्ञशेषे स्यात् पीयूषे सलिले घृते ॥ अयाचिते च मोक्षे च धन्वन्तरिसुपर्वणोः ॥७१ ॥ स्यादमृतोऽमृतापथ्यागुडूच्यामलकीषु च॥ अनृतं कृषावसत्येऽप्यजितः कमलापतौ ।। ७२ ॥ अनिजिते चाच्युतस्तु स्थिरे स्याद्गरुडध्वजे ॥ अर्दितं याचिते ज्ञेयं वातव्याधौ च हिसिते ॥ ७३ ।। अक्षतश्चापि लाजेषु तृतीयप्रकृतावपि ॥ अहिंसितेऽपि चापातस्तदात्वे पतनेऽपि च ॥ ७४ ॥ आघातं शिविते क्रान्तेऽप्याख्यातं भाषिते तिङि । आध्मातं पवनव्याधौ दग्धशब्दितयोरपि ।। ७५ ॥ आप्लुतः स्नातके स्नातेऽप्याहृतः सादरेऽर्चिते ।। आचितः शकटोन्मेये पलानामयुतद्वये ॥ ७६ ।। छन्नेऽपि सङ्गृहीते स्यादाहतन्तु मृषार्थके । आहतं गुणितेऽपि स्यात् ताडिते नामितेऽपि च ॥ ७७ ॥ स्यात् पुरातनवस्त्रे च नूतनवस्त्रे त्वाहतम् ।। आनों देशभेदे स्यान्नृत्यस्थाने जने रणे ॥ ७८ ॥ आवर्त आवर्तने स्याञ्चिन्तने चाम्भसाम्भ्रमे ।।

·विश्वप्रकाशः। ६३ संवतः प्रलये प्रोक्तो विभीतकतरावपि ॥ ७९ ॥ त्रिगर्तः स्याज्जनपदे त्रिगों गणितान्तरे ॥ भवेद् घर्षरिकायान्तु त्रिगर्ता कामुकस्त्रियाम् ॥ ८ ॥ विवर्तः समुदाये स्यादपवर्तननृत्ययोः ॥ उत्तप्तं शुष्कमासेऽपि सन्तप्ते च परिप्लवे ॥ ८१ ॥ उचितं प्रोक्तमभ्यस्ते मिते ज्ञाते समञ्जसे ॥ उद्वृत्तं स्यादुत्तुलिते परिमुक्तोज्झितेऽपि च ॥ ८२ ॥ उत्थितं वृद्धयुक्ते च प्रोद्यतोत्पन्नयोरपि । उषितं व्युषिते दग्धे मुषितं खण्डिते हृते ॥ ८३ ॥ उद्धातः कथ्यते पादस्खलने समुपक्रमे ॥ पवनाभ्यासयोगस्य कुम्भकादित्रयेपि च ॥ ८४ ॥ उत्तुङ्गे मुद्गरेऽपि स्यादुदितं प्रोक्त उद्गते ।। स्यादुच्छ्रितन्तु सञ्जाते समुन्नद्धपद्धयोः ॥ ४५ ॥ रजतं विशदे दन्तिदन्तयोस्तारहारयोः ॥ मुरतं स्यानिधुवने देवत्वे सुरता मता ॥ ८६ ॥ महतं विजिते क्षुण्णे संहतं संहते दृढे ॥ रसितन्तु सुवर्णादिखचिते स्तनिते रुते ॥ ८७ ॥ पलितं शैलजे तापे पाण्डुकशे च कईमे ॥ ललितं हारभेदे स्यादीप्सिते ललितेऽपि च ॥ ८८ ॥ स्खलितं चलिते भ्रंशे कलितं विदिताप्तयोः ।। ज्वलितं भास्वरे दग्धे त्वरितं प्रजवे द्रुते ॥ ८९ ॥ स्तिमितोऽचञ्चलक्लिने हसितं क्षिप्तदग्धयोः॥ मुहितोऽतिहिते तृप्ते मूञ्छितं सोच्छ्रये दृढे ॥ ९० ॥ हृषितं विस्मिते प्रीते प्रणते हृष्टरोमणि ॥ गजितो मत्तमातङ्गे गजितं जलदध्वनौ ॥ ९१ ॥ .

·४ विश्वप्रकाशः। वदितं प्रसुते च्छिन्ने पूरिते चापि वर्द्धितम् ॥ स्थापितं निश्चिते न्यस्ते चेङ्गितं गतिचेष्टयोः ॥९२ ॥ वेष्टितं रसके रुद्धे स्त्रीणाश्च करणान्तरे ।। भावितं वासिते प्राप्ते विदितं विदितार्थयोः ॥ ९३ ॥ वेल्लितं कुटिले प्रोक्तं वाच्यवद्विधृते प्लुते ॥ ग्रथितं गुम्फिताक्रान्तहिंसितेषु समीरितम् ॥ ९४ ॥ प्रथितं निर्जलोदश्वित्यालोडितनिघृष्टयोः ॥ प्रार्थितं याचिते शत्रुसंरुद्धेऽभिहितेऽपि च ॥ ९५ ॥ जृम्भितं करणे स्त्रीणामीहास्फुटितयोरपि ॥ क्रन्दितं ख्यातमाहाने क्रन्दितं रूदितेऽपि च ॥९६ ॥ मोक्षितं निहते क्षिप्ते वापितं मुण्डितं मतम् ।। बीजाकृते दंशितस्तु दुष्टचम्मितयोरपि ॥ ९७ ॥ क्षारितः साविते सारे. चाभिशस्ते च संशितः ॥ मुकृतश्च शुभे पुण्ये सुविधाने च वाच्यत् ॥ ९८ ॥ निकृतं विप्रलब्धे स्यान्नीचे विप्रकृतेऽपि च ॥ विकृतौ संस्कृतेऽपि स्याद् बीभत्से रोगितेऽपि च ॥ ९९ ॥ संस्कृतः कृत्रिमे शस्ते भूषिते भेद्यवन्मतः ॥ संस्कृतं लक्षणोपेता प्रभूतं प्राज्य उद्गते ॥ १०॥ प्रसृतः सप्रसारे स्याद्विनीते विगतेऽपि च । अर्द्धाञ्जलौ च प्रमृतं जवायां प्रसृता मता ॥ १०१ ।। सूनृतं मङ्गले सत्यपियकाचि च सूनृतम् ॥ प्रसूतं वाच्यवज्जाते प्रसूतं कुसुमेऽपि च ॥ १०२ ॥ विसतं ज्ञातसंहृष्टपतीतेष्वभिधेयवत् ॥ निर्मुक्तस्त्यक्तसङ्गे स्यान्मुक्तकञ्चुकभोगिनि ॥१०३ ॥ अव्यक्तः शङ्करे विष्णावव्यक्तं महदादिके।

·विश्वप्रकाशः।
आत्मन्यपि स्यादव्यक्तमस्फुटे चाभिधेयवत् ॥ १०४ ॥
विविक्तं स्यादसम्पृक्ते विवेकान्वितपूतयोः ॥
वाच्यवद्दर्शितो धीरैर्विविक्तं रहसि स्मृतम् ॥ १०५ ।।
रोहितं रुधिरे धीर ऋजुशक्रशरासने ॥
रोहितो मानमृगयो दे रोहितकद्रुते ॥ १०६ ॥
लोहितं कङ्कुमे रक्ते गोशीर्षे च कुचन्दने ॥
लोहितः स्यानदे भौमे वर्णभेदे तु वाच्यवत् ॥ १०७ ॥
कुटितं स्यादस्तपुटे पाटितस्यूतयोरपि ।
पीडितं बाधिते स्त्रीणां करणे चापि यन्त्रिते ॥ १०८ ॥
पिण्डितं गणिते सान्द्रे पण्डितः सल्लके कवौ ।।
हारीतः पक्षिभेदे स्यान्मुनिभेदेऽपि कैतवे ॥ १०९ ॥
प्रणीतः संस्कृते वह्नौ विहिते च प्रवेशिते ॥
निक्षिप्ते चोपसम्पन्ने प्रणीतो भेद्यवन्मतः ॥ ११० ॥
प्रतीतः सादरे ज्ञाते प्रख्यातः ख्यातहृष्टयोः ।।
वाच्यवत् स्यात् प्रमीतन्तु प्रोक्षितेऽपि मृतेऽपि च ॥१११॥
विनीतमुपनीते स्यादपनीते जितेन्द्रिये ॥
वाणिजे सुवहेऽश्वे च निभृते चाभिधेयवत् ॥ ११२ ॥
पृषतो हरिणे बिन्दौ पृषतश्चाश्वरोहिते ॥
भवेत् पृषदिव श्वेते बिन्दुयुक्ते तु वाच्यवत् ॥ ११३ ॥
भरतो वाद्यभेदेऽपि दौष्यन्तौ सञ्चरे नटे ।
रामानुजे च भरतस्तन्तुवायेऽपि च कचित् ॥ ११४ ॥
भारतं ग्रन्थभेदे स्याज्जम्बूद्वीपेऽपि भारतम् ॥
भारती तु सरस्वत्यां पक्षिणीवृत्तिभेदयोः ॥ ११५ ॥
दुर्जातं व्यसने प्रोक्तमसम्यग्जातवस्तुनि ॥
परेतो भूतभेदे स्यात् परेतो वाच्यवन्मृते ॥ ११६ ॥

·विश्वप्रकाशः। कपोतः पाराबते स्यात् कवकाख्यविहङ्गमे ॥ कापोतमञ्जनेऽपि स्यात् कपोतानाश्च संहतौ ॥ ११७ ॥ व्यायतं व्यापृते दीर्घे दृढे चातिशयेऽन्यवत् ॥ व्याघातो योगभेदे स्यादन्तरायपहारयोः ॥ ११८ ॥ सङ्घातः संहतौ घाते सङ्घातो नरकान्तरे ॥ रैवतस्तु सुवर्णालौ शैलभेदेऽपि शूलिनि ॥ ११९ ॥ स्यात् किरातस्तु भूनिम्बे म्लेच्छे चाल्पतनावपि । मन्दाकिन्यां किराती स्यात् कुहिन्यामपि दृश्यते ॥१२०॥ आस्फीतश्चार्कपणे स्यादास्फीतः कोविदारके । आस्फीता गिरिका स्यादनमल्ल्याञ्च विश्रुता ॥१२१॥ उदात्तः स्वरभेदे स्यात् काव्यालङ्कारहृद्ययोः ॥ उदात्तो दातृमहतोनिमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥ १२२ ॥ उन्मत्त उन्मादवति धुत्तूरमुचुकुन्दयोः ॥ पर्वतः शैलदेवर्षों प्रपातो निर्झरे भृगौ ॥ १२३ ॥ पर्याप्तन्तु यथेष्टे स्यात् तृप्तौ शक्ते निवारणे ॥ जीमूतः स्याद् धृतिकरे शक्रेऽद्रौ घोषके घने ॥ १२४ ॥ जीवातुर्जीविते भक्ते जीवातुर्जीवनौषधे ॥ एधतुः पुरुषे वह्नौ वाहेतुः पथिके वृषे ॥ १२५ ॥ विहस्तो विवले पण्डे पर्यस्तः पतिते हते ॥ आयस्तः स्तिमिते क्षिप्ते क्लेशिते कुपिते हते ॥ १२६ ॥ निरस्तः क्लोशितेषौ स्यान्निष्ठयूते त्वरितोदिते ॥ सन्त्यक्ते च प्रतिहते विश्वस्तो निभृते स्मृतः ॥ १२७ ॥ विश्वासयोगे विश्वस्तो विश्वस्ता विधवास्त्रियाम् ॥ निवातो दृढसन्नाहे वातान्ते चाश्रयेऽपि च ॥ १२८ ॥ अनन्तः शेषविष्ण्वोः स्यादनन्तः सुरवमनि ॥

·विश्वप्रकाशः ।
अनन्तश्चाप्यनवधौ वाच्यवत् समुदाहृतः ॥ १२९ ॥
अनन्ता शारिवादूविशल्यालाङ्गलीषु च ॥
अनन्ता हैमवत्याञ्च गुडूच्याञ्च निरूप्यते ॥ १३० ॥
शकुन्तः पक्षिभेदे स्याद्भासपक्षिविहङ्गयोः ।
दृष्टान्तः शास्त्र उभयोदाहरणे प्रकीर्तितः ॥ १३१ ॥
कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु ॥
निशान्तः कथितः शान्ते निशान्तं भवनोषसोः ॥ १३२॥
वृत्तान्तोऽवसरे भावकात्स्यवा विशेषयोः॥
वृत्तान्तः प्रक्रियायाञ्च कचिदेकान्तवाचकः ॥ १३३ ।।
उद्वान्तो निर्मदगजे समुद्गीर्णे च वाच्यवत् ॥
शुद्धान्तोऽन्तःपुरे राज्ञो रहःकक्षान्तरेऽपि च ॥ १३४ ॥
अस्वन्तमशुभे चुल्ल्यां मरणेऽनवधावपि ॥
क्षेत्रेऽपि कथ्यतेऽस्वन्तमुदन्तः साधुवार्तयोः ॥ १३५ ।।
जयन्तः शङ्करेऽपि स्याज्जयन्तः पाकशासनौ॥
जयन्ती पादपे गौर्यामिन्द्रपुत्रीपताकयोः ॥ १३६ ॥
गोदन्तो हरिताले स्यादंशिते हरितेऽपि च ।।
भासन्तः सुन्दराकारे भासन्तो भासपक्षिणि ॥ १३७ ॥
महद्राज्ये विशाले च महती वल्लकीभिदि ।
मरुद्देवे समीरे स्यादर्हन् पूज्ये जिनेऽपि च ॥ १३८ ॥
जगदाख्या स्मृता वाते विष्टपे जङ्गमेऽपि च ॥.
जगती भुवने मायां छन्दोभेदे जनेऽपि च ॥ १३९ ॥
पित्सन पिपतिषन्नेतौ पतनेच्छविहङ्गयोः॥
हरित् ककुभि वर्णे च तृणवाजिविशेषयोः ॥ १४० ॥
हरितेऽपि च दूर्वायां हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत् ॥
विद्युत् सौदामिनीसन्ध्योनिषभे त्वभिधेयवत् ॥ १४१ ॥

·विश्वप्रकाशः। गर्मुत सुवर्णलतयो रोहित सूर्यलताभिदोः ।। भूभृन्नरेन्द्र शैले च पतन् पातुकपक्षिणोः॥ १४२ ॥ कुर्वन् कर्मकरे भृत्ये स्यादर्वन् कुक्षितेऽन्यवत् ॥ अर्वती कुम्भदास्याश्च वाम्याञ्च परिकीर्तिता ॥ १४३॥ श्रीमांस्तिनकक्षे स्यान्मनोज्ञे धनकेऽपि च । धीमान वाचस्पतौ धीरे भास्वान् भास्वरसूर्ययोः ॥१४४॥ सुव्रता पुङ्खसन्दोह्यसुरभ्यां शोभनवते ॥ वाच्यवद्विद्वता क्षुद्ररोगे स्याद्विवृतं स्फुटे ॥१४५ ॥ वनिता जनितात्यर्थानुरागायाञ्च योषिति ॥ वनितं याचितेऽपि स्यादनितं शोचितेऽपि च ॥ १४६ ॥ जामाता वल्लभे सूर्यावर्तेऽपि दुहितुः पतौ ॥ विनेता देशिके राज्ञि विधाता वेधसि स्मरे ॥ १४७ ॥ विनता पिटकाभेदे विनता तायमातरि ॥ विनतः प्रणते भुग्ने शिक्षितेऽप्यभिधेयवत् ।। १४८ ॥ पञ्चता पञ्चभावे स्यात् पञ्चता मरणेऽपि च ।। विजाताख्या प्रस्तायां जनिते विकृतेऽपि च ॥१४९ ॥ सिकता वालुकायां स्युः सिकताऽप्यामयान्तरे । सिकतान्वितदेशे च शर्करायाञ्च कीर्तिता ॥ १५० ॥ वासिता करिणीनार्योर्वासितं सुरभीकृते ॥ ज्ञानमात्रे खगारावे वासितं वस्त्रवेष्टिते ॥ १५१ ॥ पिशिता मासिकायां स्यादामिषे पिशितं मतम् ॥ तृणताऽपि तृणत्वे स्यात्तृणता कार्मुकेऽपि च ॥ १५२ ।। द्विजातिरण्डजे वि श्रीपतिः मापतौ हरौ ।। गोपतिः शङ्करे षण्डे पार्थिवेऽपि विकतने ॥ १५३ ।। स्थपतिः शिल्पिभेदेऽपि स्थपतिः कञ्चुकिन्यपि ॥

·विश्वप्रकाशः।
जीवेष्टियाजके सूतेऽप्यमतिः कालचन्द्रयोः॥ १५४ ॥
अङ्कतिः स्यादग्निहोत्रे ज्वलनाम्बुजयोनिषु ॥
रमतिर्नायके स्वर्गेऽप्यहतिस्त्यागरागयोः ॥ १५५ ॥
नितिः स्यादलक्ष्म्याश्च दिक्पाले निरुपद्रवे ॥
अगस्तिर्वङ्गसेने स्यादगदस्तिः कुम्भसम्भवे ॥ १५६ ॥
गभस्तिः किरणे सूर्ये स्वाहायाश्च विलोक्यते ॥
सङ्गतिः सङ्गमे ज्ञाने सन्नतिः प्रणतो ध्वनौ ॥ १५७ ॥
आयतिः सङ्गमे दैर्ये प्रभावागामिकालयोः ।
आपत्तिः स्याद् बले स्नेहे वशित्वे वासरेऽपि च ॥१५८॥
मर्यादायां तथाऽऽपत्तिर्विपत्तिर्यातनापदोः॥
नियतिनियमे दैवे पद्धतिः पतिवफ्नोः ॥ १५९ ॥
सन्ततिः पतिविस्तारगोत्रेषु कविभिः स्मृता ॥
परम्पराभवेऽपि स्यात् सन्ततिः पुत्रकन्ययोः ॥ १६० ॥
सम्मतिः स्यादनुज्ञानेऽप्यभिलाषेऽपि सम्मतिः ॥
समितिः सगरे साम्ये सभायामपि सङ्गमे ॥ १६१ ॥
अदितिर्वसुधायां स्याददितिर्देवमातरि ।।
वसतिः स्यादवस्थाने यामिन्याञ्च निकेतने ॥ १६२ ॥
पक्षतिः पक्षमूले स्यात् पक्षतिः प्रतिपत्तिथौ ॥
उन्नतिस्तामंदारेषु समृद्धावृदयेऽपि च ।। १६३ ।।
प्रसूतिस्तनयोत्पत्तौ तथा दुहितरि स्मृता ॥
व्रततिर्विस्तृतौ वल्ल्यां वहतिः सचिवे गवि ॥ १६४ ॥
दुर्गतिर्नरके नैःस्वे विकृतिर्डिम्बरोगयोः ॥
निकृतिर्भर्त्सने क्षेपे वदन्ति शठशाठ्ययोः ॥ १६५ ॥
आकृतिः कथितारूपसामान्यवपुषोरपि ॥
प्रकृतिः सहजे योनावमात्ये परमात्मनि ॥ १६६ ॥

·विश्वप्रकाशः।
निर्वृत्तिः स्वस्थतायां स्यादस्तामनसौख्ययोः॥
मुनीतिः शोभननये सुनीतिध्रुवमातरि ॥ १६७ ॥
प्रवृत्तिः कथिता वृत्तौ प्रवाहोदन्तयोरपि ॥
विच्छित्तिरङ्गरागे स्याद्धावविच्छेदयोरपि ॥ १६८ ॥
संवित्तिः प्रतिपत्तौ स्यादविवादे जनस्य च ॥
आपत्तिः पापणे दोषे चासत्तिः सङ्घलाभयोः ॥ १६९ ॥
पर्याप्तिः स्यात् प्रकामेऽपि प्राप्तौ च परिरक्षणे ॥
समाप्तिश्थावसाने स्यात् समाप्तिश्च समर्थने ॥ १७० ॥
बृहती क्षुद्रवार्ताक्यां कण्टकार्याश्च वाचि च ।।
वारिधान्यां महत्याञ्च छन्दोवसनभेदयोः ॥ १७१ ॥
मालती जातियुक्तीज्योत्स्ना सरिदन्तरे ॥
काकमाच्यां विशालायां विभावर्यामपीष्यते ॥ १७२ ॥
भवती बाणभेदे स्यादन्यवद् वत्सदर्थयोः ।
रेवती हलिपत्न्यां स्यात् ताराभेदेऽपि मातृषु ॥ १७३ ॥
पार्वती शल्लकीदुर्गाज्रोपदीजीविनीषु च ॥
सवन्ती च द्रवन्ती च सरिदोषधिभेदयोः ॥ १७४॥
जीवन्ती जीविनीशम्योर्गुडूचीबन्दयोरपि ।
हसन्त्यकारधान्याञ्च मल्लिकाशाकिनीभिदोः॥ १७५ ॥
वासन्ती माधवीयूथ्योः पाटलायां क्रमेलके ॥
वासन्ती कोकिलेऽपि स्याद्वासन्तोऽविहिते विटे ॥ १७६ ॥
तचतुष्कम् ॥
भवेदवसितं ज्ञाते गतौ रुद्धावसानयोः ॥
अवदातं सिते पीते विशुद्ध प्रवरेऽपि च ॥ १७७ ॥
अवगीतन्तु निर्वादे मुहुईष्टे विगर्हिते ॥
अन्तर्गतं विस्मृते स्यान्मध्यप्राप्ते च कथ्यते ॥ १७८ ॥

·विश्वप्रकाशः । अङ्गारितं पलाशीयकलिकोद्गमदग्धयोः॥ अपातः स्वतन्त्रे स्यात् पिहिते चाऽप्यपावृतः ॥१७९॥ अत्याहितं महाभीतौ जीवनोपेक्षकर्मणि ॥ उपाहितोऽनलोत्पात आहिते चाप्युपाहितः ॥ १८० ॥ उपाकृतोऽध्वरहतपशूपद्रुतयोर्मतः ॥ उदास्थितः प्रतीहारेऽध्यक्षे च प्रणिधौ चरे ॥ १८१ ॥ अभिनीतो भवेन्न्याय्ये संस्कृतामर्षिणोरपि ॥ अभिजातः स्मृतो न्याय्ये कुलीनप्राप्तरूपयोः ॥ १८२ ॥ पारिजातः सुरतरौ मन्दारे पारिभद्रके ॥ भवेत्परिगतं लाभे प्रयाते वेष्टितेऽपि च ॥ १८३ ।। ख्यातं प्रणिहितं लब्धे विन्यस्ते च समाहिते ॥ भवेत् प्रतिहितोऽद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः ॥ १८४ ॥ उल्लिखितं समुत्कीर्णे वाच्यवच्च तनूकृते ॥ विद्यादुपचितं दिग्धे समृद्धे च समाहिते ॥ १८५ ॥ समुद्धतः समुद्गीर्णेऽप्यविनीते समुद्धतः॥ कुहरितं पिकालापे रटिते रतनिस्वने ॥ १८६ ।। भवेत् पल्लवितं लाक्षारक्ते सप्रसवे तते ॥ उज्जृम्भितन्तु चेष्टायामुत्फुल्ले चाभिधेयवत् ॥ १७ ॥ उद्घाहितमुपन्यस्ते बद्धग्राहितयोरपि ॥ निस्तुषितं निस्त्वचि स्याद्वजिते च लघूकृते ॥ १८८ ॥ ऐरावतोऽभ्रमातङ्गनारङ्गलिकुचाहिषु ॥ ऐरावतं महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासने ॥ १८९ ।। ऐरावती स्यात्तडिति सरिनेदेऽपि लक्ष्यते ॥ कलधौतं रूप्यहेनोः कलधौतं कलध्वनौ ॥ १९० ॥ दिवाभीतः कुम्भिले स्यादुलूके कुमुदाकरे ॥

·७२
विश्वप्रकाशः।
पाशुपतो वकपुष्पे पशुपत्यधिदैवते ॥ १९१ ॥
निष्कासितो निर्गमितेऽप्यूहिते धिक्कृतेऽपि च ॥
व्यतीपातो महोत्पाते योगभेदापयानयोः ॥ १९२ ॥
समाघातो वधे युद्धे परिघातोऽस्त्रघातयोः ॥
विनिपातोऽवपाते स्यादेवादिव्यसनेऽपि च ॥ १९३ ॥
समाहितः प्रतिज्ञाते समाधिस्थे यतात्मनि ॥
वाच्यवन्निहिते सिद्धे समाधाने समाहितम् ॥ १९४ ॥
नन्द्यावतः स्मृतो वेश्मप्रभेदे तगरद्रुमे ।।
परिवत्तों विनिमये कूर्मराजे पलायने ॥ १९५ ॥
अभियुक्तः परै रुद्ध तथा स्यादतितत्परे ।
अतिमुक्तस्तु वासन्त्यां तिनिशे निष्कलेऽपि च ॥ १९६ ॥
उपरक्तः सैंहिकेये तगृहे व्यसनातुरे ॥
सूर्यभक्तो बन्धुजीवे तथा भास्करपूजके ॥ १९७ ॥
नदीकान्तः समुद्रे स्यात् सिन्दुवारेऽपि हिज्जले ॥
नदीकान्ता स्मृता जम्बूकाकजङ्घालतासु च ॥ १९८ ॥
नागदन्तो द्विपरदे गृहानिर्गतदारुणि ॥
नागदन्ती तु कुम्भायां श्रीहस्तिन्यामपीष्यते ॥ १९९॥
पुष्पदन्तस्तु दिङ्नागे नागविद्याधरान्तरे ॥
चन्द्रकान्तोऽश्मभेदे स्याञ्चन्द्रकान्तश्च कैरवे ॥ २० ॥
वैजयन्तो गृहे शक्रमासादध्वजयोरपि ।
वैजयन्ती पताकायां जयन्तीवह्निमन्थयोः ॥ २०१॥
पुरस्कृतं स्वीकृताभिशस्तयोऽरभिधेयवत् ॥
अग्रे कृताभ्यर्चितयोः सिक्ते चापि पुरस्कृतम् ॥ २०२॥
अवध्वस्तं परित्यक्ते निन्दितेऽप्यवचूर्णिते ॥
धूमकेतुः स्मृतो वहावुत्पातप्रहभेदयोः ॥ २०३ ॥

·विश्वप्रकाशः। ७३ चित्रगुप्तः कृतान्ते स्याल्लेखके चास्य सम्मतः ॥ पञ्चगुप्तस्तु चार्वाकदर्शने कमऽपि च ॥ २०४ ॥ अधिक्षिप्तः प्रणिहिते तथा निर्भत्सितेऽपि च ॥ प्रतिक्षिप्तं प्रतिहते प्रेषिते च निराकृते ॥ २०५॥ आयुष्मान् योगभेदे स्यादायुष्मांश्चिरजीविनि ॥ विवस्वान् विबुधे भानौ भगवान् बुद्धपूज्ययोः ॥ २०६॥ द्वीपवान् सिन्धुनदयोपवत्यापगाभुवोः ॥ गरुत्मान् विहगे ताये सङ्ख्यावान् पण्डिते मिते ॥२०७॥ अंशुमान् भास्करे शालपामंशुमती मता ॥ अर्थपतिः कुबेरे स्यादीश्वरेऽर्थपतिस्तथा ॥ २०८ ॥ गृहपतिर्गृहस्थे स्यादत्याधाने च सत्रिणि ।। सेनापतिः कार्तिकेयेऽप्यनीकाधिकृतेऽपि च ॥ २०९॥ लक्ष्मीपतिर्वासुदेवे लवङ्गद्रुमपूगयोः ।। प्रजापतिर्विधौ भूपे हिमारातिः खगेऽनले ॥ २१० ॥ वनस्पतिक्षमात्रे विना पुष्पं फलद्रुमे ।। सदागतिः स्यात् पवने निर्वाणे च सदीश्वरे ॥ २११ ॥ दिवाकीर्तिस्तु चाण्डाले नापितोलूकयोरपि ॥ शतधृतिर्धातरीऽन्द्रे सुधामूतिर्मखे विधौ ॥ २१२ ॥ भवेदपचितिः पूजाक्षयहानिषु निष्कृतौ ॥ अनुमतिः स्यादूनेन्दुपूर्णिमाऽनुज्ञयोरपि ॥ २१३ ॥ प्रतिकृतिः प्रतीकारे प्रतिमायाश्च पूजने ॥ निराकृतिः प्रतिक्षेपेऽप्यस्वाध्यायेऽप्यनाकृतौ ॥ २१४ ॥ प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रवृत्तौ गौरवेऽपि च ॥ प्रागल्भ्ये च प्रबोधे च प्रतिपत्तिः प्रयुज्यते ॥ ११५ ॥ उपसत्तिः सङ्गमे च सेवायां प्रतिपादने ॥ १० ·७४ विश्वप्रकाशः। अभिशस्तिः स्मृता लोकापवादे प्रार्थनेऽपि च ॥ २१६ ॥ पारावती गोपगीतिलवलीलतयोर्मता ॥ पारावतः कलरवे शैले मर्कटतिन्दुके ॥ २१७ ॥ भोगवती भुजङ्गानां नगरीसरितोरपि ।। गन्धवती मुराभूम्योः पुरीयोजनगन्धयोः ॥ २१८ ॥ हैमवत्यऽभयास्वर्णक्षीर्योः श्वेतवचोमयोः ॥ चर्मण्वती नदीभेदे कदलीपादपेऽपि च ॥ २१९ ॥ कुमुदती कुमुदिन्यां कुशपत्न्यां कुमुदती ।। शुभ्रदन्ती सुदन्त्यां स्यात् पुष्पदन्तेभयोषिति ॥ २२० ॥ सरस्वती सरिद्भदे गोवाग्देवतयोगिरि ॥ स्त्रीरत्ने चापगायाञ्च सरस्वान् सिन्धुकेऽम्बुधौ ॥ २२१ ॥ रागमाताऽपि कुट्टन्यां स्मृता भूमिरुहामये ॥ प्रभूमिता क्लेशितायां सूर्यगन्तव्यदिश्यऽपि ॥ २२२ ॥ प्रव्रजिता तपस्विन्यां मुण्डीर्यामांसिकौषधौ ॥ ऋष्यप्रोक्ता शताचा शूकशिम्ब्यां बलाभिदि ॥ २२३ ।। कृष्णन्ता पाटलायां माषपाञ्च भाविता ॥ समुद्रान्ता तु कार्पासीस्पृक्कादुरालभासु च ॥ २२४ ॥ तपञ्चकम् ॥ स्यादऽवलोकितो बुद्धे प्रक्षिप्ते त्वविलोकितम् ॥ उपधूपित आसन्नमरणे परिधूपिते ॥ २२५ ॥ स्यादऽपराजितो विष्णौ श्रीकण्ठे चाऽपराजिता ॥ श्वेताजयन्तीदुर्गास्वनिजिते त्वऽभिधेयवत् ॥ २२६ ॥ गणाधिपतिविख्यातः शङ्करेऽपि गजानने ॥ यादसाम्पतिरम्भोधौ प्रतीचीदिक्पतावपि ॥ २२७ ॥ स्यात् पृथिवीपतिर्भूपे ऋषभाख्यौषधेऽपि च ॥

·.. विश्वप्रकाशः । मूर्दाभिषिक्तो भूपाले प्रधाने क्षत्रियेऽपि च ॥ २२८ ॥ वसन्तदूतश्चूते स्यात् पिकपञ्चमरागयोः ।। वसन्तदूती पाटल्यां प्रतीच्यामतिमुक्तके ॥ २२९ ॥ तषट्कम् ॥ अर्द्धपारावतश्चित्रकण्ठे तित्तिरपक्षिणि ॥ तसप्तकम् ॥ समुद्रनवनीताख्या पीयूषामृतरचिषोः ॥ २३० ॥ इति तान्तवर्गः॥ थद्विकम् ॥ रथः स्यात् स्यन्दने काये चरणे वेतसेऽपि च ।। कुथः प्रवेणीकुशयोः पीथोऽर्के पीथमम्भसि ॥१॥ कोथस्तु शठिते नेत्ररुग्भेदे मन्थनेऽपि च ॥ पोथोऽध्वगेऽश्वघोणायां कटीस्त्रीगर्भयोरपि ॥२॥ काथः स्याद् द्रवानिष्पाके दुःखव्यसनयोरपि । सिक्थं नील्यां मधूच्छिष्टे सिक्थ ओदनसम्भवे ॥ ३ ॥ पृथुपे कृष्णजीरे वाप्यां पृथु महत्यपि ।। दुःस्थः स्याद् दुर्गते मूर्खे प्रस्थः शिखरमानयोः ॥४॥ तुत्योऽनावञ्जने तुत्था नीलीसूक्ष्मैलयोरपि ॥ मन्थः साक्तवमन्थाननेत्रामयदिवाकरे ॥ ५ ॥ ग्रन्थो धने स्यात् सन्दर्भ द्वात्रिंशद्वर्णनिम्मितौ ।। ग्रन्थिः पर्वणि कौटिल्ये ग्रन्थिपणे गदान्तरे ॥६॥ अर्थः प्रकारे विषये वित्तकारणवस्तुषु । अभिधेयेऽपि शब्दानां निवृत्तौ च प्रयोजने ॥ ७ ॥ तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु ·---- विश्वप्रकाशः। अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजासु च विश्रुतम् ॥८॥ सार्थो वणिक्समूहे स्यादपि सङ्घातमात्रके ॥ पार्थस्तु ककुभे जिष्णौ गाथावाग्भेदवृत्तयोः ॥९॥ कन्था मृन्मयभित्तौ स्यात् कन्था प्रावरणान्तरे । आस्था चाऽलम्बनास्थानयत्नापेक्षासु कथ्यते ॥ १० ॥ संस्था स्थितौ चरे नाशे व्यक्तिसादृश्ययोरपि ॥ वीथी गृहाने पतौ च नाट्यरूपकवर्मनोः ॥ ११ ॥ यूथी पुष्पप्रभेदे स्यान्मागध्याञ्च कुरण्टके । यूथं तिर्यक्समूहे स्याहृन्दमात्रे च भाषितम् ॥ १२ ॥ थत्रिकम् ॥ मन्मथः कामचिन्तायां कपित्थे कुसुमायुधे ॥ उन्माथः कूटयन्त्रे स्यान्मारणे घातकेऽपि च ॥ १३ ॥ प्रमथोऽपि गणे प्रोक्तः पथ्यायां प्रमथा भवे ॥ निशीथोऽप्यर्द्धरात्रे स्यानिशीथो रात्रिमात्रके ॥ १४ ॥ विदियो योगिकृतिनोरुद्रथः शुनिकुक्कुटे । शमथः सचिवे शान्तौ दमथो दमदण्डयोः ॥ १५ ॥ वरूथो रथगुप्तौ स्यावरूथं चर्मवेश्मनोः ॥ अतिथिः कुशपुत्रेऽपि कोपे प्राघुणकेऽपि च ॥ १६ ॥ वमथुर्वमनेऽपि स्याद् गजस्य करशीकरे ॥ क्षवथुः कथितः काशे हिकायामपि दृश्यते ॥ १७ ॥ समर्थोऽपि हिते शक्ते सम्बद्धार्थेऽपि सम्मतः ॥ सिद्धार्थः शाक्यसिंहे स्यात् सिद्धार्थः सितसर्षपे ॥१८॥ कायस्थोऽपि नृजातेः स्यात् प्रभेदे परमात्मनि ॥ कायस्था तु हरीतक्यामामलक्याश्च दर्शिता ॥ १९ ॥ वयःस्थो वाच्यवानि.वयास्था शाल्मलीद्रुमे ॥

·विश्वप्रकाशः।
ब्राह्मीगुडूचीकाकोलीसूक्ष्मैलामलकीषु च ॥ २० ॥
अश्वत्यो गर्दभाण्डे स्यात् पिप्पले पूर्णिमातिथौ ॥
उपस्थो मेण्ढ़ उत्सङ्गे भगे पायौ च कथ्यते ॥ २१ ॥
निर्ग्रन्थो नग्नकेऽपि स्यानिःस्वबालिशयोरपि ।।
गोग्रन्थिस्तु करीषे स्याद् गोष्ठे गोजिढिकौषधे ॥ २२ ॥
अव्यथा तु हरीतक्यां पन्नगे निर्व्यथेऽपि च ॥
षड्यन्थाऽपि वचासिंह्योः षड्ग्रन्थोऽपि प्रकीर्त्यते ॥ २३ ॥
थचतुष्कम् ॥
चित्ररथः स्याद्गन्धर्वे रवौ विद्याधरान्तरे ॥
चतुष्पथश्चतुर्मार्गसङ्गमेऽपि द्विजेऽपि च ॥ २४ ॥
चानप्रस्थो मधूके स्यात् किंशुके चाश्रमान्तरे ॥
दशमीस्थं नष्टबीजे स्थविरेऽपि प्रचक्ष्यते ॥ २५ ॥
अनीकस्थो रणखले गजशिक्षाविचक्षणे ॥
राजरक्षिषु चिढ़े च वीरमईनकेऽपि च ॥ २६ ॥
भवेदितिकथा नष्टधर्मेऽपार्थे वचस्यऽपि ॥
अश्रद्धेयेऽप्युदरथिः समुद्रे च वियन्मणौ ॥ २७ ॥
इति थान्तवर्गः
दद्विकम् ॥
गदो भ्रातरि विष्णोः स्यादामयेऽप्यायुधे गदा ।।
नदः समुद्रे निनदे नदी तु सरिति स्मृता ॥१॥
मदो रेतसि कस्तू- गर्वे हर्षेभदानयोः ।।
मद्येऽपि मद आख्यातो मदी कृषकवस्तुनि ॥ २॥
पदं शब्दे च वाक्यं च व्यवसायापदेशयोः ॥
पादपचिह्नयोः स्थानत्राणयोरङ्कवस्तुनोः ॥३॥

·७८
विश्वप्रकाशः।
छदः पलाशे गरुति ग्रन्थिपर्णितमालयोः ॥
रदो विलेखने दन्ते भद्रं कल्याणशर्मणोः॥४॥
भेदो द्वैधे विशेष स्यादुपजापे विदारणे ॥
स्वेदस्तु स्वेदने धर्मे शादः कर्दमशस्ययोः ॥५॥
पादो ब्रने तुरीयांशे शैलपत्यन्तपर्वते ॥
चरणे च मयूखे च क्षोदो रजासि पेषणे ॥६॥
सूदस्तु सूपवत् सूपकारे च व्यञ्जनेऽपि च ॥
स्वादुमनोज्ञे मृष्टे च मृदुः स्यात् कोमलेऽखरे ॥७॥
अब्दः संवत्सरे मेघे गिरिभेदे च मुस्तके ॥
विन्दुर्दन्तच्छदेऽपि स्यात्तथा वेदितृविग्रुषोः ॥ ८ ॥
कुन्दश्चक्रभ्रमौ माध्ये निधिभेदे मुरद्विषि ॥
कन्दस्तु शूरणे शस्यमूले जलधरेऽपि च ॥९॥
मन्दः खले मन्दरते मूर्खे स्वैरेऽल्परागिणोः ।
अभाग्येऽपि च मातङ्गे गजजातिप्रभेदयोः ॥ १० ॥
छन्दो वशेऽप्यभिप्राये हृदाख्याचित्तबुक्कयोः ॥
वेदिरङ्गुलमुद्रायां बुधेऽलङ्कृतभूतले ॥ ११ ॥
अन्दुः स्याद् बन्धनद्रव्ये प्रभेदे भूषणस्य च ॥
नन्दिरानन्दने द्यूते प्रतीहारे हरस्य च ॥ १२ ॥
विदा ज्ञाने च बुद्धौ च धीदा कन्यामनीषयोः ।
निन्दाऽपवादे कुत्सायां नन्दा मणिकसम्पदोः ॥१३ ।।
दत्रिकम् ॥
धनदो दातरि श्रीदे जलदो मुस्तकेऽम्बुदे ॥
नलदं स्यात्पुष्परसे मांसिकोशीरयोरपि ॥ १४ ॥
प्रमदः सम्मदे मत्ते कामिन्यां प्रमदा मता ॥
विशदः पाण्डुरे व्यक्ते जीवदो वैद्यविद्विषोः ॥ १५ ॥

·विश्वप्रकाशः। ७ ९ अगदः कपिभेदे स्यात् केयूरेऽङ्गदमिष्यते ॥ अङ्गदा याम्यदिग्दन्तिहस्तिन्यां समुदाहृता ॥ १६ ॥ वरदोऽपि प्रसन्ने स्याद्वरदः शान्तचेतसि ॥ वरदाऽपि च कन्यायामामोदो गन्धहर्षयोः ॥ १७ ॥ नर्मदः केलिसचिवे नर्मदा सरिदन्तरे । क्षणदो गणके रात्रौ क्षणदा क्षणदञ्जले ॥ १८ ॥ कपईः खण्डपरशोर्जटाजूटे वराटके । आस्पदन्तु पदे कृत्ये निषादः श्वपचे स्वरे ॥ १९ ॥ प्रसादोऽनुग्रहे काव्यगुणस्वाथ्यप्रसक्तिषु ।। प्रसादः कथ्यते देवनरदेवनिवासयोः॥ २० ॥ शारदः पीतमुद्दे स्याच्छालीने प्रतिभे नवे ॥ वर्षेऽथ जलपिप्पल्यां सप्तपणे च शारदि ॥ २१॥ दारदो विषभेदे स्याद्धिङ्गुले पारदेऽपि च ॥ तोयदन्तु घृते प्रोक्तं तोयदो मुस्तकाब्दयोः ॥ २२ ॥ निर्वादः स्यात् परीवादपरिनिष्ठितवादयोः॥ अर्बुदो मांसकीले स्याद्दशकोटिषु चाऽर्बुदः ॥ २३ ॥ शैलेऽर्बुदोऽथ सम्भेदः स्फुटने सिन्धुसङ्गमे ॥ कुसीदं जीवने वृद्ध्या कुसीदश्च कुसीदिके ॥ २४ ॥ प्रणादस्तारशब्दे स्यात् प्रणादः श्रवणामये प्रहादः प्रमदे दैत्ये दायादे ज्ञातिपुत्रयोः ॥ २५ ॥ मेनादः ककिमार्जारच्छागलेषु समीरितः ।। गोविन्दो वासुदेवे स्याद्वाध्यक्षे बृहस्पतौ ॥ २६ ॥ आक्रन्दो दारुणरणे मित्रे त्रातरि रोदने ॥ माकन्दः सहकारे स्यान्माकन्द्यामलकीफले ॥ २७॥ अर्बेन्दुश्रन्द्रशकले गलहस्तनखाङ्कयोः ।।

·विश्वप्रकाशः। अर्वेन्दुः स्यादतिप्रौढे स्त्रीगुह्याङ्गुलियोजने ॥ २८ ॥ कर्णेन्दुरुक्षिप्तिकायां कर्णपाश्यामपीरिता ॥ स्यात् कौमुदः कार्तिकिके चन्द्रिकायाश्च कौमुदी ॥ २९ ॥ कुमुदं कैरवे रक्तपङ्कजे कुमुदः कपौ ॥ दैत्यान्तरे च दिङ्गागनागयोरपि कीर्तितः ॥ ३० ॥ कुमुदा कुम्भिगाम्भार्योः स्यात् कुमुत् कृपणेऽन्यवत् ।। कुमुदेऽपि कुमुत् प्रोक्तं कव्यां मांसाशिरक्षसोः ॥ ३१ ॥ ककुद्वत् ककुदं श्रेष्ठे वृषाङ्के राजलक्ष्मणि ॥ मुकुन्दः पुण्डरीकाक्षे रत्नभेदे च पारदे ॥ ३२॥ दरत् प्रपातेऽद्रिभवे शरत् संवत्सरे ऋतौ ॥ दृषत् पेषणपट्टे स्याद् दृशत्पाषाणमात्रके ॥ ३३ ॥ सम्पद्भूतौ गुणोत्कर्षे हारभेदेऽपि दृश्यते ॥ भासत् प्रभास्वरे मासे तरत् कारण्डवे प्लवे ॥ ३४॥ संविज्ज्ञाने प्रतिज्ञायां सङ्केताचारनामसु ॥ सम्भाषणे तोषणेऽपि क्रियाकारे च सगरे ॥ ३५ ॥ कामदा धेनुकायां स्याद्वाच्यवत् कामदोग्धरि ॥ सुनन्दा रोचनानार्योर्मर्यादाधारणे स्थिता ॥ ३६॥ दचतुष्कम् ॥ एकपदं स्यात्तत्काले पदव्यामेकपद्यपि ॥ चतुष्पदं स्यात् स्वीकारे गवाश्वादिपशुष्वपि ॥ ३७॥ भवेद्विष्णुपदाभिख्या क्षीरोदे गगनेऽम्बुजे । प्रोक्ता विष्णुपदी गङ्गासंक्रान्तिद्वारकासु च ॥ ३८॥ भवेजनपदो देशे जने जानपदोऽपि च ॥ प्रियंवदः खेचरे स्यात् प्रियवाचिषु वाच्यवत् ॥ ३९ ॥ अपवादस्तु निन्दायामाज्ञाविश्रम्भयोरपि ॥

·विश्वप्रकाशः। ८१ परिवादः कलङ्के स्याद्वीणावादनवस्तुनि ॥ ४० ॥ समर्यादः समीपे स्यान्मर्यादासहितेऽपि च ॥ पुटभेदो नदीवक्त्रे पतनातोधयोरपि ॥ ४१ ॥ अष्टापदं स्यात् कनके शारीणां फलकेऽपि च ॥ अष्टापदश्च शरभे चन्द्रमल्याञ्च मर्कटे ॥ ४२ ॥ मेघनादस्तु वरुणे रावणस्य सुतेऽपि च ॥ महानादः कुञ्जरे स्यार्पुकाब्जे शयानके ॥४३॥ भवेत् कोकनदं रक्तकैरवे रक्तपङ्कजे ॥ विशारदो बुधे धृष्टेऽभिमर्दो रणमन्थयोः ॥ ४४ ॥ पीठमर्दोऽतिधृष्टे स्यान्नाव्योक्तौ नायकप्रिये ॥ मुचुकुन्दो दुभेदे स्यान्मुनिदैत्यविशेषयोः ॥ ४५ ॥ कुरुविन्दस्तु मुस्तायां कुल्माषत्रीहिभेदयोः ॥ हिङ्गुले पद्मरागे स्यान्मुकुरे च समीरितः॥ ४६ ॥ अभिष्यन्दोऽतिद्धौ स्यादाश्रावेऽक्षिगदेशपि च ॥ कटुकन्दं विदुः शिग्रौ शृङ्गवेररसोनयोः ॥ ४७ ॥ तमोनुदनीन्द्रर्केषु प्रतिपत्तिथिसंविदोः ॥ शतइदा भवेद्वजे सौदामिन्याञ्च कीर्तिता ॥४८॥ दपश्चकम् ॥ सहस्रपादः कारण्डे मार्तण्डे यज्ञपूरुषे ॥ भवेदुपनिषद्धम् वेदान्तेऽपि रहस्यऽपि ॥ ४९ ॥ इति दान्तवर्गः॥ धद्विकम् ॥ राधो वैशाखमासे स्याद्राधा गोप्याश्च विद्युति ॥ विष्णुक्रान्तामलक्योश्च चित्रवेधे च धन्विनाम् ॥ १ ॥ ११ १ ·. ८२ विश्वप्रकाशः। गाधः स्थाने च लिप्सायां व्याधो मृगयुदुष्टयोः॥ मेधः क्रतुर्धियां मेधा मेधः स्यात् खलदारुणे ॥२॥ बुधः कवौ रौहिणेये मिद्धमालस्यनिद्रयोः । तथा चित्ताभिसंक्षेपे नद्धमुद्वृत्तबद्धयोः ॥ ३ ॥ सिद्धो व्यासादिषु ख्यातः सिद्धाः स्युर्दैवयोनिषु ॥ नित्ये प्रसिद्ध निष्पन्नेऽपीद्धमातप्तदीप्तयोः ॥ ४ ॥ ऋद्धं त्वतिसमृद्धे स्यात् सम्यग्वाते तु वाच्यवत् ॥ वृद्धन्तु शैलजे मूरिजीर्णरूढेषु भेद्यवत् ॥ ५॥ विद्धं स्याद्वेदिते क्षिप्ते सादृश्येऽपि निगद्यते ।। बुद्धो जिने च धीरे च सौम्ये च बुधितेऽपि च ॥ ६ ॥ अर्द्धः खण्डे समांशेऽर्द्ध लुब्धो मृगयुकासिणोः ।। अन्धं स्यात्तिमिरे दृष्टिहीनेऽन्धः समुदाहृतः ॥७॥ गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोः॥ स्कन्धः प्रकाण्डे सैन्यांशे बाहुमूलसमूहयोः ॥ ८॥ समीकनृपयोश्वाऽपि बन्धस्त्वाधौ च बन्धने ॥ दग्धं प्लुष्टेऽन्यवद्दग्धा स्थितार्कदिशि दर्शिता ॥९॥ दिग्धं विषाक्तवाणे स्यादिग्धं लिप्तार्थकेऽन्यवत् ।। दुग्धं प्रपूरणे क्षीरे मुग्धः सुन्दरमूढयोः ॥ १० ॥ मधु क्षौद्रे जले क्षीरे मद्ये पुष्परसे मधुः॥ दैत्ये चैत्रे वसन्ते च जीवाशाके मधुदुमे ॥ ११ ॥ विधुः शशाङ्के कर्पूरे हृषीकेशेऽपि राक्षसे । साधुर्वाधुपिके चारौ सज्जने चाभिधेयवत् ॥ १२ ॥ सिन्धुः समुद्रे नद्याञ्च नदे देशेभदानयोः बन्धुर्वन्धूकपुष्पे स्याद्वन्धुर्धातरि बान्धवे ॥ १३ ॥ आधिानसपीडायां प्रत्याशायाश्च बन्धके ।

·विश्वप्रकाशः। ८३ व्यसने चापधिष्ठाने व्याधिरामयवाक्ययोः ॥ १४ ॥ बोधिः समाधिभेदे स्याबोधिः पिप्पलपादपे ॥ सन्धिर्भेदे सुरुङ्गायां भगे सङ्घटनेऽपि च ॥ १५ ॥ अब्धिः समुद्रे सरसि सिद्धिनिष्पत्तियोगयोः । वृद्धिरानन्दने ऋद्धौ वर्द्धनेऽपि कलान्तरे ॥ १६ ॥ दोग्धा गोपालके वत्से कवौ वातॊपजीविनि ॥ विधा गजान्ने ऋद्धौ च प्रकारे वेतने विधौ ।। १७ ॥ गोधा तले निहाकायां बाधा दुःखनिषेधयोः ।। मुधाऽमृते स्नुहीमूर्वालेपगाङ्गेष्टिकासु च ॥ १८ ॥ सन्धा स्थितौ प्रतिज्ञायां श्रद्धा श्राद्धत्वकाङ्क्षयोः । स्पर्धा संघर्षणे साम्ये स्पर्द्धा क्रमसमुन्नतौ ॥ १९ ॥ वधूः स्नुषानवोढास्त्रीभार्यास्पृक्काङ्गनासु च ।। शव्याञ्च शारिवायां स्यात् मृधूर्बुद्धौ गुदेऽपि च ॥ २० ॥ धत्रिकम् ॥ विवधो वीवधश्चापि पर्याहारेऽध्वभारयोः ।। विबुधः पण्डिते देव सम्बाधः सङ्कटे भगे ॥ २१ ।। निषधः कठिने देशे तद्राजे च नगान्वरे ॥ संरोधो रोधने क्षेपे निरोधो रोधनाशयोः ॥२२॥ उत्सेधश्चोच्छ्रये काये दुर्विधो दुर्गते खले ।। विश्रब्धोऽऽनुद्भटेऽत्यर्थे शातविश्वस्तयोरपि ॥ २३ ॥ न्यग्रोधी व्यामवटयोन्यग्रोधश्च शमीतरौ । न्यग्रोधे वृषपाश्च मोहनाख्यौषधावपि ॥ २४ ॥ अगाधो विवरे स्थाने प्रसिद्धोऽलङ्कृतेऽपि च ॥ विख्यातेऽपि च सन्नद्धे वर्मितव्यूढयोरपि ॥ २५ ॥ आनदं बद्धमात्रे स्यादानद्धं मुरुजादिके ॥

·८४ विश्वप्रकाशः। आविद्धो वाच्यवज्ज्ञेयः कुटिले च पराहते ॥ २६ ॥ कबन्धस्तूदरे रक्षोविशेषेऽपि विधुन्तुदे ।। आवन्धो दृढबन्धे स्यात् प्रेमालङ्कारयोरपि ॥ २७ ॥ सुगन्धिः स्यादिष्टगन्धे सुगन्धि हरिवालुके । उपाधिर्धर्मचिन्तायां कैतवेऽपि विशेषणे ॥ २८ ॥ कुटुम्बव्यापृतेऽपि स्यादुपधिाधिचक्रयोः । परिधिर्यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ॥ २९ ॥ अवधिस्त्ववधाने स्यात् सीम्नि काले बिलेऽपि च ॥ समाधिनियमे ध्याने नीवाके च समर्थने ॥ ३० ॥ सनिधिः सन्निधानेऽपि भवेदिन्द्रयगोचरे ॥ संसिद्धिः सहजे सिद्धौ मदोग्रायामपि स्मृता ॥ ३१ ॥ प्रणिधिश्चरे याच्चायां वीरुटिपशाखयोः॥ मागधी पिप्पलीयूथ्योर्मागधो मगधोद्भवे ॥ ३२ ॥ वैश्यजक्षत्रियापुत्रे शुक्लजीरकवन्दिनोः ॥ धचतुष्कम् ॥ अवरोधस्तिरोधाने शुद्धान्ते राजवेश्मनि ॥ ३३ ॥ महौषधं शृङ्गवेरे विषायां लशुनेऽपि च ॥ परिव्याघो वेतसे स्यात् परिव्याधो द्रुमोत्पले ॥ ३४ ॥ अवष्टब्धमदूरे स्यादाक्रान्ते च विलम्बिते । समुन्नद्धः समुद्भूते पण्डितम्मन्यधृष्टयोः ॥ ३५ ॥ अनिरुद्ध उषानाथे चरे चानर्गलेऽन्यवत् ॥ अनुबन्धः प्रकृत्यादेर्दोषोत्पादे विनश्वरे ॥ ३६॥ मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रवृत्तस्य निवर्त्तने । अनुबन्धी च हिकायां तृष्णायामपि कथ्यते ॥ ३७॥ कालस्कन्धस्तमाले स्यात्तिन्दुके जीवकद्रुमे ।

·विश्वप्रकाशः। || आशाबन्धः समाश्वासे तथा मर्कटजालके ॥ ३८ ॥ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशे च द्विजन्मनाम् उग्रगन्धाजमोदायां वचायां छिक्ककौषधौ ॥ ३९ ॥ तीक्ष्णगन्धा वचायाश्च शिग्रुराजिकयोरपि ॥ इक्षुगन्धा कोकिलाक्षे क्रोष्ट्रयां काशे च गोक्षुरे ॥ ४० ॥ तृणगोधा चित्रकोले कुकलासे च लक्ष्यते ॥ उपलब्धिर्मती प्राप्ती ज्ञाने चापि प्रयुज्यते ॥ धपञ्चकम् ॥ योजनगन्धा कस्तू- सीतायां व्यासमातरि ॥ ४१ ।। इति धान्तवर्गः॥ नद्विकम् ।। इनः मूर्ये नृपे पत्यो धनं गोधनवित्तयोः ॥ जिनः स्यादतिदे च बुद्धे चाहति जित्वरे ॥१॥ जनो लोके महर्लोकात् परलोके च पामरे ॥ जनी सीमन्तिनीवध्वोरुत्पत्तौ च जनिर्मता ॥२॥ धनं स्यात् कांस्यतालादिवाद्यमध्यमनृत्ययोः॥ घनं सान्द्रे दृढे दाढयें विस्तारे लोहमुद्गरे ॥ ३ ॥ मेघमुस्तकयोश्चाऽपि वनं कानननीरयोः ॥ प्रवासे निलये चाऽपि वनं प्रस्रवणेऽपि च ॥४॥ वानं शुष्कफले शुष्के कटे सीवनकर्मणि ॥ जलसंम्रववातोर्मिसुरजागतिसौरभे ॥ ५॥ दानं गजमदे त्यागे पालनच्छेदशुद्धिषु ।। मानं प्रमाणे प्रस्थादौ मानश्चित्तोन्नतौ ग्रहे ॥ ६ ॥ यानं गती वाहनेऽपि पानं पीतौ च रक्षणे ॥

·विश्वप्रकाशः। स्त्यानं स्निग्धे प्रतिध्वाने घनत्वालस्ययोरपि ॥७॥ स्थानं स्थितौ च सादृश्ये सनिवेशावकाशयोः ।। युक्तार्थे करणार्थे च स्थाने स्यादव्ययं पुनः॥८॥ सूनं वाच्यवदूनेषु सूनं प्रसवपुष्पयोः । सूना पुत्र्यां वधस्थानगलशुण्डिकयोरपि ॥ ९॥ ऊनं हीने रणोद्याने स्यूनः किरणसूर्ययोः ॥ मीनो राश्यन्तरे मत्स्ये सीनोऽजगरमूर्खयोः ॥१०॥ चीनो मृगान्तरे तन्तुव्रीहिदेशांशुकान्तरे ॥ हीनं गोनयोर्म्युनमनयोरपि कीर्चितम् ॥ ११ ॥ कृत्स्नं कष्टे समस्ते च रस्नस्तक्षकचण्डयोः ॥ वस्नं स्याटेतने मूल्ये वसनद्रव्ययोरपि ॥ १२ ॥ स्वप्नः सुप्तस्य विज्ञाने स्वमः स्वापे च दर्शने ॥ बुनः शिफायां रुद्रे च रत्नं श्रेष्ठे मणावपि ॥ १३ ॥ नग्नोऽपि च क्षपणके विवस्त्रे चाऽभिधेयवत् ॥ लग्नं राश्युदये लग्नं सक्तलज्जितयोरपि ॥ १४ ॥ छन्न रहश्छादितयोः स्यादन्नं भुक्तभक्तयोः॥ भिन्नमन्यार्थवचने सङ्गते दारिते स्फुटे ॥१५॥ विनं ज्ञाते स्थितौ लब्धे छिन्नं भिन्ने तु वाच्यवत् ॥ छिनाऽमृतायां पुंश्चल्यामुन्नः क्लिन्ने च सूरते ॥ १६ ॥ चिहं ध्वजे पताकायां घुनं वित्ते पराक्रमे ॥ धनुःसंज्ञा पियालद्रौ राशिभेदे शरासने ॥१७॥ तनुः काये कृशे चाऽल्पे विरलेऽपि च वाच्यवत् ॥ हनुः प्रहरणे मृत्यौ कपोलावयवे गदे ॥ १८ ॥ हनुहट्टविलासिन्यां सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ सानुः शृङ्गे बुधे मार्गे वात्यायां पल्लवे नवे ॥ १९ ॥ . *

·विश्वप्रकाशः।
दानुर्दातरि विज्ञाते भानुः किरणमूर्ययोः ॥
धेनः समुद्रे नद्यान्तु धेनी स्योनः सिते खगे ॥ २० ॥
मुनिर्यमीङ्दीबुद्धपियालागस्ति किंशुके ॥
ज्यानिर्हानौ सवन्त्याञ्च योनिः स्यादाकरे भगे ॥ २१ ॥
ज्योत्स्नी पटोलिकायां स्याज्ज्योत्स्नायुक्तविभावरौ ।।
ज्योत्स्नी सचन्द्रनक्षत्ररात्रौ चन्द्रातपेऽपि च ॥ २२ ॥
रास्ना स्मृता भुजङ्गाक्ष्यामेलापाञ्च कथ्यते ॥
मृत्स्ना तु वरिकायां स्यान्मृत्सायामपि दृश्यते ॥ २३ ॥
गीना मूषिकयोषायां दुर्गते कातरेऽन्यवत् ॥
धानाभृष्टयवे प्रोक्ता धान्याकेभिनवोद्भिदि ॥ २४ ॥
नत्रिकम् ॥
अवनं रक्षणे प्रीतौ भवनं भाववेश्मनोः ।।
भुवनं विष्टपे मद्यां सलिलेऽपि वियत्यऽपि ॥ २५ ॥
सवनं यज्ञियस्नाने सोमनिर्दलनेऽपि च ॥
अयनं पथि भानोः स्यादुदग्दक्षिणतो गतौ ॥ २६ ॥
जयनं स्यात्तुरङ्गादिसन्नाहे विजयेऽपि च ॥
शयनं मुरते निद्राशय्ययोरपि भाषितम् ॥ २७ ॥
शमनं शान्तिवधयोः शमनः श्राद्धदैवते ॥
दशनः कवचे दन्ते दशनः शिखरेऽपि च ॥ २८ ॥
जघनश्च स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे कटीरके ॥
तपनस्तरणौ तापे भल्लाते नरकान्तरे ॥ २९ ॥
रसनं स्वादने ध्वाने रसना काश्चिजिह्वयोः॥
रसनश्चाऽपि रास्नायां वसनं छादनेंऽशुके ॥ ३० ॥
हसनश्च स्मृतं हासेऽङ्गारधान्यां हसन्यपि ॥
श्वसनो मारुते श्वासे श्वसनो मदनद्रुमे ॥ ३१॥

·८८ विश्वप्रकाशः। कदनं मईने पापे सदन मन्दिरे जले ।। मदनः स्मरधुत्तूरवसन्तद्रुमसिक्थके ॥ ३२ ।। दहनश्चित्रके वह्नौ भल्लाते दुष्टवेष्टिते ॥ गहनं गहने दुःखे विपिने कलिलेऽपि च ॥ ३३ ॥ स्तननं ध्वनिमात्रे स्यात् कुन्थने मेघगर्जिते ॥ निधनं स्यात् कुले नाशे प्रधनं दारणे रणे ॥३४॥ पवनाख्या कुलाले स्यात् पाकस्थानेऽपि मारुते ॥ निष्पावे चाथवपनं बीजाधानेऽपि मुण्डने ॥ ३५ ॥ दमनः कुसुमे वीरे वमनं छईनेऽईने ॥ स्यादाहृतौ च यमनं दुःखे चोपरतौ यमे ॥ ३६ ॥ कमुनः कामुके कामेऽभिरूपेऽशोकपादपे ॥ धमनोऽप्यनले भस्त्राध्यापक–रयोः स्मृता ॥ ३७॥ धमनी तु हरिद्रायां कन्धराशिरयोरपि ॥ मलनः पटवासे स्यान्मईने मलनं मतम् ॥ ३८ ॥ चलनं कम्पनं कम्पे कम्पे चलनकम्पनौ ।। चलनी वस्त्रघर्ष- वारिभेदेऽपि च कचित् ॥ ३९ ॥ सेचनं रक्षणे सेके नौकासेचनभाजने ॥ सेवनं सीवनोपास्त्योः संव्यानं छादनेंऽशुके ॥ ४० ॥ समानं सत्समैकेषु समानो नाभिमारुते ॥ शोभनो ग्रहयोगे स्याच्छोभनं सुन्दरेऽन्यवत् ॥ ४१ ॥ शासनं राजदत्तोा लेखाज्ञाशास्त्रशास्त्रिषु ॥ वासनं वसने वीरासने ज्ञाने च धूपने ॥ ४२ ॥ आसनं द्विरदस्कन्धे पीठे यात्रानिवर्तने । असनी पण्यवीथ्यां स्यादासनो जीवकद्रुमे ॥४३॥ स्पर्शनो मारुते स्पर्शधानयोः स्पर्शनं मतम् ।।

·विश्वप्रकाशः। ८९ दर्शनं नयनस्वामबुद्धिधर्मोपलब्धिषु ।। ४४ ॥ शास्त्रदर्पणयोश्चाऽपि दंशनं दंशवर्मणोः ॥ पिशुनं कुङ्कुमे क्रूरे सूचके चाभिधेयवत् ॥ ४५ ॥ पिशुनः कपिवक्के स्यात् स्पृक्कायां पिशुना मता ॥ शकुनश्च शुभाशंसानिमित्ते शकुनः खगे ॥ ४६॥ मिथुनो राशिभेदे स्यान्मिथुनं दम्पतीयुगे ॥ तलुनं पवने यूनि स्त्रियाश्च तलुनीं विदुः॥४७॥ तलिनं विरले स्तोके स्वच्छेऽपि तलिनं मतम् ।। मलिनं दूषिते कृष्णे ऋतुमत्यां मलिन्यऽपि ॥ ४८ ॥ कठिनं निष्ठुरे स्थाल्यां शर्करायां गुडस्य च ॥ कठिना काटिकायान्तु कठिनीति प्रयुज्यते ॥ ४९ ॥ पीतनं हरिताले स्यात् कुङ्कुमे पीतदारुणि ॥ आम्रातके पीतनश्च मैथुनं सङ्गते रते ॥ ५० ॥ केतनं लान्छने कार्षे गेहे चोपनिमन्त्रणे ॥ छईनोऽलम्बुषे निम्बे छईनं वमने तरे ॥ ५१ ॥ छेदनं कर्त्तने भेदे छदनं पक्षपत्रयोः ॥ रोदनं व्यथने तोत्रे रोदनं रोधनेऽश्रुणि ॥ ५२ ॥ अपानन्तु गुदे प्रोक्तमपानस्तस्य मारुते ॥ सन्तानं सन्ततौ गोत्रे स्यादपत्ये सुरद्रुमे ।। ५३ ॥ वितानो यज्ञविस्तारोल्लोचेषु क्रतुकर्मणि ।। वृत्तभेदावसरयोर्वितानं तुच्छमन्दयोः॥ ५४ ।। उत्तानं स्यादगम्भीरे तथा सुप्तोन्मुखेऽन्यवत् ।। आदनं ग्रहणे विद्यादलङ्कारे च वाजिनाम् ॥ ५५ ॥ निदानं कारणे रोगनिर्णये वत्सदामनि ॥ उद्यानं वनभेदे स्यानिःसृतेऽपि प्रयोजने ॥ ५६ ॥ ૧૨ ·९० विश्वप्रकाशः। अम्लानो झिण्टिकाभेदे वाच्यवनिर्मले स्मृतः ।। व्युत्थानं स्वैरकरणे विरोधाचरणेऽपि च ॥ ५७ ॥ उत्थानमुद्यमे तन्त्रे पौरुषे पुस्तके रणे ॥ अङ्गनोद्गमहर्षेषु मलवेगेऽपि कीर्तितम् ॥ ५८ ॥ संस्थानमाहृतौ मृत्यौ सन्निवेशे चतुष्पथे । धावनं प्रगमे शुद्धौ पृश्निपान्तु धावनी ॥ ५९ ।। पावनन्तु जले कृच्छ्रे पावकाध्माशयोर्विदुः ।। पावनः सिहके वह्नौ प्रायश्चित्ते च पावनम् ॥ ६०॥ वाच्यवत् पावयितरि हरीतक्यान्तु पावनी ॥ वामनो कोटवैकुण्ठखर्वदक्षिणदिग्गजे ॥ ६१ ॥ स्थापनं स्यात् पुंसवने समाधौ रोपणेऽपि च ॥ यापनं वर्त्तने कालक्षेपे निरसनेऽपि च ॥ ६२॥ युञ्जानः सारथौ विगै बुधानः पण्डिते गुरौ ॥ दृशानं ज्योतिषि प्रोक्तं दृशानश्च विरोचने ॥६३ ॥ जवनो देशभेदे स्याद्वेगवेगाधिकाश्वयोः ॥ जवन्योषधिभेदे स्याद्वाच्यवद्वेगिनि स्मृतः॥६४ ॥ जीवनं वर्त्तने नीरे पुत्रजीवे तु जीवनः ॥ जीवनी जीवना चेति जीवन्तीमेदयोः क्रमात् ॥ ६५ ॥ देवनं व्यवहारे स्याजिगीषाक्रीडयोरपि ॥ अक्षेषु देवनः प्रोक्तो वाच्यवद् वाग्मिविप्रयोः ॥ ६६ ॥ तेमनं व्याने क्लेदे तेमने चुल्लिकान्तरे ॥ सावनो यज्ञकान्ते यजमानप्रचेतसोः॥६७ ॥ विज्ञानं कर्मणे ज्ञाने प्रज्ञानं लाञ्छने धियि ॥ हायनोऽर्चिषि वर्षे च व्रीहिभेदे च हायनः ॥ ६८ ॥ फाल्गुनस्तु तपस्ये स्यात् पूर्णिमायान्तु फाल्गुनी ॥

·विश्वप्रकाशः।
९१
फाल्गुनः कथितः पार्थे नदीजे ककुभेऽपि च ॥ ६९ ॥
वेष्टनं कर्णशष्कुल्यामुष्णीषे परिवारणे ॥
गोस्तनो हारभेदे स्याद् द्राक्षायां गोस्तनीति च ॥ ७० ॥
कल्पनं कर्त्तने क्लुप्तौ सज्जनायान्तु कल्पना ॥
कर्त्तनं छेदने प्राहुर्नारीणां तूलसेवने ॥ ७१ ॥
लङ्घनन्तूपवासे स्यात् क्रमणे प्लवनेऽपि च ॥
मण्डनं स्यादलङ्कारेऽलङ्करिष्णुनि वाच्यवत् ॥ ७२ ॥
भण्डनं कवचे युद्धे खलीकारे च वर्तते ।।
मुण्डनं वपने त्राणे हिण्डिनं लेखने रते ॥ ७३ ॥
अङ्गनं प्राङ्गने याने कामिन्यामङ्गना मता ।।
गन्धनं सूचनोत्साहहिंसनेषु प्रकाशने ॥ ७४ ॥
नन्दनं वासवोद्याने नन्दनो हर्षके सुते॥
स्यन्दनन्तु मृतौ नीरे स्यन्दनस्तिनिशे रथे । ७५ ॥
क्रन्दन रोदने हाने चन्दनं मलयोद्भवे ।।
चन्दनः कपिभेदे स्यानदीभेदे तु चन्दनी ॥ ७६॥
वर्द्धनं छेदने वृद्धौ वारिधान्यान्तु वर्द्धनी ।।
व्यानं तेमने चिह्ने श्मश्रुण्यवयवेऽपि च ॥ ७७ ॥
रजनो रागरजने रञ्जनं रक्तचन्दने ।
गुजारोचनिकानीलीमाञ्जिष्ठासु च रञ्जनी ॥ ७८ ॥
अञ्जनं कज्जले चाङ्के सौवीरे च रसाञ्जने ॥
अञ्जनो दिग्गजे जेष्ठयामअनाऽप्यनिलस्त्रियाम् ॥ ७९ ॥
अननी लेपनायां स्याद् गृअनस्तु रसोनके ।
विषदिग्धपशोमासे गुञ्जनञ्च प्रकीर्तितम् ॥ ८० ॥
लेखनं छदने भूनें लिपिन्यासे च लेखनम् ।।
योजनञ्च चतुष्क्रोश्यां योगे च परमात्मनि ॥ ८१ ॥

·. ९२ विश्वप्रकाशः। गर्जनं निस्वने कोपे वजनं त्यागहिंसयोः ॥ मार्जनं कथितं माझे मार्जनो लोध्रशाखिनि ॥ ८२ ॥ सज्जनो वाच्यवत् साधौ सज्जनं घट्टगुल्मके ॥ सज्जना कल्पनायान्तु भाजनं योग्यपात्रयोः ॥ ८३॥ अर्जुनः ककुभे पार्थे कार्तवीर्य्यमयुरयोः ।। मातुरेकसुते च स्यादर्जुनो धवलेऽन्यवत् ॥ ८४ ॥ अर्जुनन्तु तृणे नेत्रगदे चाऽप्यार्जुनी गवि ॥ उषायां करतोयायां कुट्टन्यामपि च कचित् ॥ ८५॥ वृजिनं कल्मषे कशे वृजिनः कुटिलेऽन्यवत् ।। लाञ्छनं लक्षणे नाम्नि बन्धनं वधबन्धयोः ॥८६॥ जगग्नुरनौ जन्तौ च मेहनं मूत्रशिश्नयोः ॥ प्रसूनं वाच्यवज्जाते प्रसूनं फलपुष्पयोः ॥८७ ॥ कानीनः कन्यकाजाततनये व्यासकर्णयोः॥ काननं विपिने गेहे परमेष्ठिमुखेऽपि च ॥ ८८ ॥ काञ्चनः काञ्चनारे स्याच्चम्पके नागकेशरे ।। उदुम्बरे च पुन्नागे हरिद्रायाञ्च काञ्चनी ॥ ८९ ॥ काञ्चनं हेन्नि किञ्जल्के पुन्नागे काचभाजने ॥ गोलके चाथ शकुनिः सौबले करणे खगे ॥ ९०॥ रोचनो रक्तकहारे रोचनः कूटशाल्मलौ ॥ मङ्गल्येऽपि च गोपित्ते रोचना रुचिरस्त्रियाम् ॥ ९१ ॥ व्यसनन्त्वशुभे सक्तौ पानस्त्रीमृगयादिषु ॥ दैवानिष्टफले पापे विपत्तौ निष्फलोद्यमे ॥ ९२ ॥ उदानोऽप्युदरावते मरुत्सर्पविशेषयोः॥ उद्धानमुद्गते चुल्ल्यां विलग्नो मध्यलग्नयोः ॥ ९३ ॥ सन्धानं स्यादभिषवे तथा सङ्घटनेऽपि च ॥

·विश्वप्रकाशः।
९
३
राधनं राधने प्राप्तौ राधनं तोषणेऽपि च ॥ ९४ ।।
साधनं निर्वृतौ मेण्ढ़े सैन्ये सिद्धौ गतौ वधे ।।
उपाये मृतसंस्कारे दापनेऽनुगमे धने ॥१५॥
प्रधानः स्यान्महामात्ये प्रकृतौ परमात्मनि ॥
प्रज्ञायाश्च प्रधानं स्यादेकत्वेऽनुसदोत्तमे ॥ ९६ ॥
ग्रामीनो ग्रामसम्भूते ग्रामीनः शुनिवायसे ।
पाठीनो मीनभेदे स्यात् पाठके गुग्गुलुगुमे ॥ ९७ ॥
कौलीनः स्यात् कुलीनत्वे गुह्ये जन्ये कुकर्माणि ॥
कौशेयके विहङ्गादिपशूनां सङ्गरेऽपि च ॥ ९८॥
कौपीनं स्यादकार्ये च गुह्यचीरप्रदेशयोः ।
विक्लिन्नो जरया जीर्ण शीर्णे चाट्टै च वाच्यवत् ॥ ९९ ॥
आपन्नः सविपत्तौ स्यात् प्राप्ते वाच्यवदीरितः ॥
विपन्नः कथितो नष्टे विपन्नश्च भुजङ्गमे ।। १००॥
विच्छिन्नश्च समालब्धे विपन्ने कुटिलेऽन्यवत् ॥
सम्पन्नं साधिते प्रोक्तं सम्पत्तिसहितेऽन्यवत् ॥ १०१ ॥
तमोघ्नः सूर्यवहीन्दुबुद्धशङ्करविष्णुषु ।
विषनाख्या शिरीषे स्यात्रिवृताऽमृतयोरपि ॥ १०२ ॥
शिखी वहौ बलीव शरे केतुग्रहे द्रुमे ।।
केकिकुक्कुटयोश्चाऽथ शिखी चूडान्वितेऽन्यवत् ॥ १०३ ॥
शाखी स्यात् पादपे वेदे तुरुष्काख्यजनेऽपि च ॥
खड़ी खड्डायुधे गण्डे शृङ्गी नागट्ठमाद्रिषु ॥ १०४ ॥
चक्री कुलालवैकुण्ठे कोकाहिग्रामजालिषु ॥
धन्वी धनुर्धरे पार्थे विदग्धे ककुभद्रुमे ॥ १०५॥
कृती स्यात् पण्डिते योग्ये पाशी पाशधरेऽप्पतौ ।।
नन्दी हरप्रतीहारे गईभाण्डे वटद्रमे ॥ १०६ ॥

·विश्वप्रकाशः। नन्दिनी तु ननन्दायां धेन्वां सुरसरित्यपि ॥ रोही रोहितकेऽश्वत्थवटपादपयोरपि ॥ १०७ ॥ हली बले कृषीके स्यादली वृश्चिकभृङ्गयोः॥ वर्णी स्याल्लेखके चित्रकरेऽपि ब्रह्मचारिणि ॥ १०८॥ शिल्पी स्याद्वाच्यवत् कारौ नायिकायाञ्च शिल्पिनी ॥ कामी स्यात् कामुके चक्रवाके पारावतेऽपि च ॥ १०९ ॥ गोमी तु पाशके पूरौ वाग्मी वाचस्पतौ पटौ ॥ चर्मी फलकपाणौ स्यादूजे भृङ्गरटावपि ॥ ११० ॥ अर्थी स्याद्याचके यज्ञे सेवके च विवादिनि ॥ स्वामी प्रभो बिशाखे च रागी रक्ते च कामुके ॥ १११ ॥ । ध्वजी शैले रथे विप्रे भुजङ्गमतुरङ्गयोः॥ भोगी भुजङ्गमे राज्ञि ग्रामिण्यां नापितेऽपि च ॥ ११२ ॥ विहाय महिषीञ्चान्यराजयोषिति भोगिनी ॥ धुवा त्वभिनवे भानौ प्रेत्वा मरुति सारके ॥ ११३ ॥ राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशक्रयोः॥ अध्वा वर्त्मनि संस्थाने साश्रवस्कन्धकालयोः॥११४ ॥ धन्वा जङ्गलदेशे स्याद्धन्वचापे स्थलेऽपि च ॥ आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु ॥ ११५ ॥ प्रयत्ने चाऽप्यथ ग्रावा प्रस्तरे जलदे गिरौ ॥ ब्रह्माविरिश्चद्विजयोर्ऋत्विकचन्द्रार्कयोगयोः ॥ ११६ ॥ ब्रह्मप्रोक्तं तपोऽध्यात्मवेदज्ञानेषु मूरिभिः ।। अर्धा च कुक्षिते वाहे वृषा कर्णमहेन्द्रयोः ॥ ११७॥ युवा स्यात्तरुणे श्रेष्ठे निसर्गबलशालिनि ॥ पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावे लक्षणान्तरे ॥ ११८ ॥ दर्शपतिपदोः सन्धौ विषुवत्मभृतिष्वपि ।।

·विश्वप्रकाशः । ९५ भने स्वर्णे भृतौ भारे चर्म स्याद्वल्कलत्वचोः ॥ ११९ ॥ कर्म व्याप्ये क्रियायाञ्च वर्त्मनेत्रच्छदाध्वनोः ।। वर्म देहे प्रमाणातिसुन्दराकारयोरपि ॥ १२० ॥ सन स्यान्मन्दिरे नीरे छम साध्यापदेशयोः ।। धाम देहे गृहे रश्मौ स्थाने जन्मप्रभावयोः ॥ १२१ ॥ प्रेम नर्मणि च स्नेहे व्योम वारिविहायसोः॥ पक्ष्म सूत्रादिसूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि ॥ १२२ ।। लक्ष्मि चिह्न प्रधाने स्यादशनिः पविविद्युतोः॥ अरनिः कफणौ हस्ते सप्रकोष्ठतताङ्गुलौ ॥ १२३ ।। सेनानीः कार्तिकेये स्यात्तथा सेनापतावऽपि ॥ हादिनी वज्रतडितोः कामिनी भीरुवन्दयोः ॥ १२४ ॥ वाहिनी स्यात्तरङ्गिण्यां सेनासैन्यप्रभेदयोः ॥ वर्चनी तर्कुपिण्डे स्याद्वर्तनी मालने पथि ॥ १२५ ॥ बोधनी बोधपिप्पल्योर्बोधनं गन्धबोधने॥ वाणिनी नर्तकीमत्तविदग्धवनितासु च ॥ १२६ ॥ रजनी नीलिकालाक्षाहरिद्रायामिनीषु च ॥ नलिनी पद्मिनीपद्मव्योमसिन्धुसरोवरे ॥ १२७ ॥ नलिकायाश्च नलिनी नलिनं कमले जले ॥ मालिनी वृत्तभेदे स्यान्मालाकारस्त्रियामपि ॥ १२८॥ चम्पानग- गौर्याच मन्दाकिन्याञ्च मालिनी ॥ शङ्खिनी श्वेतपुन्नागे चौरपुष्प्यां वधृभिदि ॥ १२९ ॥ पद्मिनी स्त्रीविशेष स्यात् सरस्यामम्बुजेऽपि च ॥ हस्तिनी गजयोषायां नारीभेदे च हस्तिनी ॥ १३० ॥ सन्धिनी तु वृषाक्रान्ताकालदुग्धगवोः स्मृता ॥ भट्टिनी द्विजमार्यायां नाट्योक्तौ राजयोषिति ॥ १३१ ॥ .

·९६ विश्वप्रकाशः। रेचनी त्रितादन्ती गुडरोचनिकासु च ॥ अर्शोघ्नी तालमूल्यां स्यादर्शोघ्नः शूरणेऽपि च ॥ १३२ ॥ शतघ्नी शस्त्रभेदे स्याद् वृश्चिकाल्यां करञ्जके ॥ असिनी स्यादवृद्धान्तःपुरप्रेष्यस्त्रियां धुनौ ॥ १३३ ॥ सूचनाव्यधने दृष्टौ गन्धनेऽभिनयेऽपि च ॥ भावना लेपने ध्याने वेदना ज्ञानदुःखयोः ॥१३४ ॥ कुहना दम्भच-यामीालौ कुहनः पुनः ॥ पूतना राक्षसीभेदे हरीतक्याञ्च पूतना ॥ १३५ ।। पृतनानीकनीसेना चमूसैन्यान्तरेऽपि च ॥ चेतना संविदि मोक्ता वाच्यवत् प्राणिनि स्मृता ॥१३६॥ प्रसन्ना मदुरायाच प्रसादसहितेऽन्यवत् ॥ ललना नाडिकाभेदे जिह्वायां वरयोषिति ॥ श्लेष्मनी कथिता मल्ल्यां काम्पिल्लकफणिज्जयोः॥१३७॥ नचतुष्कम् ॥ महाधनं महामूल्ये सुवस्त्रे सिल्हकेपि च ॥ तपोधनस्तापसे स्यान्मुण्डीर्याश्च तपोधना ॥ १३८॥ आराधनं तोषणे स्यात् प्राप्तौ च पचनेऽपि च ॥ उपधानं विशेषे च गेडुके प्रणयेऽपि च ॥ १३९ ॥ प्राणिधानं प्रयत्ने स्यात् प्रवेशे च समाहितौ ॥ आयोधनं वधे युद्धेऽवलमो मध्यलग्नयोः ॥ १४० ॥ अभिजनः कुले ख्याती जन्मभूम्यां कुलध्वजे ॥ भवेत् पुण्यजनो यक्षे राक्षसे सज्जनेऽपि च ॥ १४१ ॥ विसर्जनं परित्यागे दाने सम्प्रेषणेऽपि च । पृथग्जनः स्मृतो नीचे मूर्खे चाऽथ प्रयोजने ॥ १४२ ॥ कायहेत्वोर्निधुवनं सुरते कम्पनेऽपि च ।।

·विश्वप्रकाशः।
९७
अनूचानो विनीते स्यात् साङ्गवेदविचक्षणे ॥ १४३ ॥
अपाचीनमवागर्थे विपर्यस्ते च वाच्यवत् ॥
प्रवचनं स्मृतं वेदे प्रकृष्टवचनेऽपि च ॥ १४४ ॥
वैरोचनस्तु सुगते बलिदैत्यार्कपुत्रयोः ॥
विरोचनोऽर्के दहने चन्द्रे प्रहादनन्दने ॥ १४५ ॥
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनेषु च ॥
अभिपन्नोऽपराध्येऽभिद्रुते ग्रस्ते विपद्गते ॥ १४६ ॥
प्रतिपन्नः स्मृतो धीरैर्विज्ञातेऽङ्गीकृतेऽपि च ॥
समापन्नं समासे स्यात् प्राप्ते क्लिष्टे वधेऽपि च ॥ १४७ ॥
भवेत् प्रजननं योनौ जन्मनि प्रगमेऽपि च ॥
आकलनं विवन्धे स्यादाकासापरिसङ्ख्ययोः ॥ १४८ ॥
सम्मूर्छनमभिव्याप्तौ सम्मूर्छामोहयोरपि ॥
निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे मतौ ॥ १४९ ॥
कपीतनं गईभाण्डशिरीषाम्रातकेषु च ।।
अश्वत्थे च समुत्थानमुद्यमे रोगनिर्णये ॥ १५० ।।
आच्छादनं सम्पिधाने स्मृतं वस्त्रे प्रवारणे ॥
राजादनं क्षीरिकायां प्रियाले किंशुकेऽपि च ॥ १५१ ॥
क्रौञ्चादनस्तु पिप्पल्यां चिञ्चोटकमृणालयोः॥
उत्सादनं समुल्लेखोद्वाहनोद्वर्त्तनेषु च ॥ १५२ ॥
वृक्षादनश्चलदले मधुक्षुद्रकुठारयोः ॥
वृक्षादनी स्मृता वन्दाविदारीगन्धयोरपि ॥ १५३ ॥
सदादानोऽभ्रमातङ्गे हेरम्बे गन्धहस्तिनि ॥
अवदानमितिवृत्ते कर्मखण्डनयोरपि ॥ १५४ ॥
कुचन्दनञ्च पत्राङ्गे द्रुभेदे रक्तचन्दने ॥
आस्कन्दनं तिरस्कारे रणे संशोषणेऽपि च ॥१५५ ॥

·९८ विश्वप्रकाशः। संवननं समालोचे वशीकारे प्रकीर्तितम् ॥ विहेठनन्तु हिंसायां मर्दने च विडम्बने ॥ १५६ ॥ जलाटनो लोहपृष्ठे जलौकायां जलाटनी ॥ प्रस्फोटनं भवेत् सूर्प ताडने च प्रकाशने ॥ १५७ ॥ उत्पतनं समुत्पत्तौ तथार्द्धगमनेऽपि च ॥ उद्वर्त्तनं सोत्पतनेऽप्यपावृत्तौ विलेपने ॥ १५८ ॥ समादानं समीचीनग्रहणे नित्यकर्मणि ॥ संयमनी व्रते पु- संयमनी यमस्य च ॥ १५९॥ निशमनं स्तुतौ दृष्टौ दृष्ट्यालोचे निशामनम् ॥ प्रतिमानं प्रतिच्छायागजदन्तान्तरालयोः ॥ १६० ॥ अभिमानः स्मृतो ज्ञाने वर्गे प्रणयहिंसयोः ॥ अधिष्ठानं पुरे चक्रे प्रभावेऽध्यासनेऽपि च ॥ १६१॥ वर्द्धमानः पुष्टिभेदे शरावैरण्डविष्णुषु ॥ मालुधानश्चित्रसर्प मालुधानी लतान्तरे ॥ १६२ ॥ प्रतियत्नस्तु संस्कारलिप्सोपग्रहणेषु च ॥ भवेदुदयनो वत्सराजेऽगस्त्यमुनावऽपि ॥ १६३ ॥ विहननं विघाते स्यात् पिञ्जने तूलधूनने ॥ संवाहनं वाहनेऽपि भारादेरङ्गमईने ॥ १६४ ॥ उद्वाहनं दिशीत्ये स्याद्रज्जावुद्वाहिनी मता ॥ महासेनो विशाखे स्यान्महासैन्यपतावपि ॥ १६५ ॥ रसायनं विडङ्गे स्याद्राजव्याधिजितौषधे ॥ रसायनः पक्षिराजे विषेऽपि च रसायनम् ॥ १६६ ॥ कात्यायनो वररुचौ गौर्या कात्यायनी मता ॥ काषायवस्वविधवाऽर्द्धजरत्यामपीष्यते ॥ १६७ ॥ सुदर्शनो हरेश्चक्रेऽमरावत्यां सुदर्शना ॥

·विश्वप्रकाशः।
९९
आज्ञायामोषधीभेदे मरुजम्ब्वां सुदर्शना ॥ १६८ ॥
निर्भर्त्सनं खलीकारेऽलक्त के च समापनम् ॥
परिच्छेदे समाप्तौ च समाधाने प्रमापणे ॥ १६९ ॥
अन्वासनं स्नेहवस्ताबुपास्तावनुशोचने ॥
उपासनं शराभ्यासे शुश्रूषायाञ्च हिंसने ॥ १७० ॥
निरसनं निरासे स्याद्धे निष्ठीवनेऽपि च ॥
निर्वासनं हिंसने च नगराबहिष्कृतौ ॥ १७१ ॥
आवेशनं शिल्पिगृहे भूतावेशप्रवेशयोः॥
सारसनं मेखलायामुरवे च तनुत्रिणाम् ।। १७२ ॥
महसनं भवेद्भङ्गे प्रहासाक्षेपयोरपि ॥
वारासनं वा सदने शूल्मपद्वारपालयोः ॥ १७३ ॥
घनाघनो घातुकमत्तदन्तिनो-
निरन्तरे वासववर्युकाब्दयोः ।
सनातनः शाश्वतकंसवैरिणोः
शिवे पितॄणामतिथौ मुनिश्चले ॥ १७४ ॥
सुयामुनो वत्सराजे प्रसादेऽभ्यन्तरेऽच्युते ॥
विस्मापनाख्या कुहके गन्धर्वनगरे स्मरे ॥ १७५ ॥
मुकर्मा ग्रहयोगे स्यात् सुकर्मा देवशिल्पिनि ।
दुर्नामाख्यातिगुदजदीर्घकोशिकयोरपि ॥ १७६ ॥
द्विजन्मा दशने विप्रे भूतात्मा पुद्गले विधौ ॥
आर्यमा सूर्यभक्तायां सूर्ये च पितृदैवते ॥ १७७ ॥
सुदामा भूधरे मेघे विश्वग्ज्ञाऽनलचन्द्रयोः ।
सुधन्वा प्रौढधानुष्क सुधन्वा विश्वकर्मणि ॥ १७८ ॥
वनश्वा गन्धमार्जारे बन्धकव्याघ्रयोरपि ॥
परिश्वा क्रतुकर्मज्ञे याज्ञिके परिचारके ॥ १७९ ॥

·विश्वप्रकाशः। अथर्वा ब्राह्मणे वेदे त्वऽथर्व परिकीर्तितम् ॥ सुपर्वा त्रिदशे वंशे शरे धूमेऽपि पर्वणि ॥ १८० ॥ ललाम च ललामञ्च लाञ्छनध्वजवाजिषु ॥ शृङ्गे प्रधाने भूषायां रम्ये बालधिपुण्ड्योः ॥ १८१॥ प्रभावे च कलापी तु प्लक्षबर्हिणयोरपि ॥ प्रत्यर्थी कथितः शत्रौ प्रत्यर्थी प्रतिवादिनि ॥ १८२ ॥ केशरी तुरगे सिंहे पुन्नागे नागकेशरे ।। शिखरी पादपे शैले तथाऽपामार्गकोट्टयोः ॥ १८३ ॥ शृङ्गारी तु मुवेशे स्यात् क्रमुके च मतङ्गजे ॥ विलासी भोगिनि व्याले पलाशी वृक्षरक्षसोः ॥ १८४ ॥ शिखण्डी तु मयूरे स्याद्वाणक्षत्रियभेदयोः ॥ कलापे चाऽथ गुञ्जायां यूथिकायां शिखण्डिनी ॥ १८५ ॥ विषयि त्विन्द्रिये ख्यातं वाच्यवद्विषयान्विते । व्यवायी कामपे द्रव्यविशेषे च समीरितः ॥ १८६॥ तपस्वी तापसे चानुकम्पके च तपस्विनी ॥ मांसिका कटुरोहिण्योस्तरस्वी वेगिर्रयोः ॥ १८७ ॥ लागली बलभद्रे स्यान्नारिकेले च लागली ॥ कुण्डली वरुणे केकिभोगिनोश्च सकुण्डले ॥ १८८ ॥ चोलकी तु करीरे स्यानारङ्गे किष्कुपर्वणि ॥ फलकी स्यादल्सिाख्यमत्स्ये फलकपाणिके ॥ १८९ ।। कञ्चुकी भुजगे पिङ्गे मल्ले जाङ्गलिकद्रुमे ।। सामयोनिस्तु सामोत्थे सामयोनिर्गजे विधौ ॥ १९० ॥ कुम्भयोनिरगस्त्ये स्यादर्जुनस्य गुरावपि ॥ आत्मयोनिर्विधौ कामे चित्रभानुः खगेऽनले ॥ १९१॥ महामुनिरगस्त्ये स्यादन्याकागस्त्ययोरपि ॥

·૨ . २ । -(७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० सं० (मीमांसा) (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञान- (वेदान्तः ) ६ भिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः) १ श्रीयामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् (१३) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दवोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुख- (वेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिपथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म०म० (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (२३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् । सं० ( मीमांसा) (१४) न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्ट- सोमेश्वरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । (वेदान्तः)२ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१६) मीमांसाबालप्रकाशः ( जैमिनीयद्वादशा- ऽध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनारायणात्मज ( मीमांसा )२ भट्टशङ्करविरचितः। (१७) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करभट्टकृतो मीमांसा- सारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीत- स्तत्कृतव्याख्यासमल कृतश्च । ( वेदान्त)३ (१०) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीकर्का- चायविरचितभाष्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् ( वेदान्तः ) (२१)श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण- विरचितया खण्डनफकिकाविभजनाख्यया व्या- ( वेदान्तः ) १३ ख्यया (विद्यासागरी ) ति प्रसिद्धया समेतम्। (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता । (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्यया- ऽवतराणिकया च सहितम् । १