·PREFACE Venkatamakhin ranks high among the writers on Carnatic Music. The system of 72 Melas which is the bedrock on which the science of modern South Indian Music is built is his creation. His work called the Chaturdandi Prakasika has turned Carnatic Music into the channel in which it now flows. It is therefore un. questionably the most important of the authorities in the science of Music at the present day. The history of Music as a fine art dates back to the Vedas. Gandharva Vidya is one of the Upavedas and was specially cultivated in connection with Samagana. Jadeed, tradition has it that Brahma evolved Music out of the Samaveda. And from very early times several writers have devoted themselves to cultivatiog the theory of Music. Bharata is the most important of these writers and there were several others of eminence, many of whose works are extant even now in part. It is from these writers that we get some of our fundamental concepts such as Svaras, Srutis, Vadins, Samvadins and so forth. Apart from this, their practical importance at the present day is not considerable. The modern Ragas, the Melas and Janyas aud the modern types of composition are ·ji PREFACE later evolutions though possibly they had their origin in those days. The medieval history of Music, so to say, begios with Sarngadeva. His work, Sangita Ratnakara, forms a bridge between the ancient and modern periods. On the one hand, his work is a digest of ancient theory; and on the other, it has the beginnings of the modern Raga. system. Though the ancestors of Sarngadeva belonged to Kashmir, his family had for two generations settled in Doulatabad in the. Deccan, He took special pains to acquaint himself with the South Indian Ragas which deals with in his work. The writers who came after Sarngadeva in the Karnataka country are numero nerous-Vidyaranya, Ramamatya, Somanatha, Govinda Dikshita and several others. They give the Lakshanas of many Ragas which are current even now, and some of these Lakshagas are useful as guides to us even at the present day. But the more interesting portion of their works is where they seek to give a scientific background to the Ragas. They group Ragas into Melas ánd Janyas. The number of Melas range from 15 in Vidyaranga to 20 in Ramamatya. But their classification is empirical and not based on any principle. It is only when we come to Venkatamakhin that we have for the first time a system based on science. He classified the Melas according to their Svaras.. Their number was determined by the possible number of combinations, sabject to certain limitations, of the several Svaras, and thus the namber of 72 was obtained. Taco, ho grouped ·PREFACR the various Janya Ragas under the several Melas suitably to their Svarts.. Simple as it might now appear, it was left to Veokatamakhin .to propound this. Chaturdandi Prakasika wbich evolved this scheme was written about 1620 A.D. Thereafter this scheme of Melas has ruled unchallenged, and at the present day it is generally accepted and followed. Among writers who dealt with South Indian Music after Venkatamakhin, special mention must be made of King Talajaji .of Tanjore. He wrote his work called Sangita Saramrita about 1735 A.D. He closely follows Venkatamakhin and one reads with interest his observation what the Melas formulated by Venkatamakhia remained obscure and tbat therefore he would deal only with the Melas and Ragas which were in actual practice in his own time. Indeed Venkatrriakhin himself says that only 19 Melas were actually in ose in his time, and that the other Melas had been formulated by him only for scientific .completeness, and to provide for Desiya Ragas and Ragas which might be invented in future (Chatūr, Chap 4, stanzas 82 to 86). He himself had invented Simharaya. His system would ecable musicians of genius to evolve new melodies and it did. Shortly after the time of King Tula. jaji, there were born those three great composers who are regarded as the Trinity of South Jadian Music-Tyagay. -ya, Muttasvami Dikshita, and Syama Sastrio. The former two, in particular, bave in their immortal melodies composed in the neiv Melas of Venkatamakhio, established oot merely ·iv PRÉFACE the soupdoess of Venkata makhin's system but have rendered it a matter of scientific necessity of our presentday Music. It is no longer an academic problem. That is why some attempts recently made, as for example by the late Mr. Ponousyami Pillai of, Madura, to. question the necessity for 72 Melas bave failed to succeed, because we cannot afford to lose the divine melodies. of Sri Tyagayya and Sri Muttusvami Dikshita is the Ragas sought to be eliminated. Thus we see that Venkatamakhin is the Papini of of modern Carpatic Music and bis Chaturdandi Prakasika is indispensable to every student thereof. It must be a matter for surprise that this work should not have been published before. There are several reasons which have contributed to this result. All the great scientific treatises down to the time of King Tulajaji of Tanjore were written in Sanskrit and with the decay of Sanskrit knowledge, an exact koowledge of the science also waned. It is difficult to explain bow otherwise the works of Ahobala, Ramamatya, Somanatba, Govinda Dikshita, Venkatamakhir, Tulajaji and others remained unknown to the music-knowing public, except by name, until quite recently. It is only now that the Music Academy has been ablc to publish in the pages of its Joumal, the Sangita Sudha of Govinda Dikshita with the aid of practically one manuscript. There is only one manuscript of Sangita Saramritx of King Tulajaji and that too sorcewhat incomplete and it is yet to be published. Likewise We have a single manuscript of the Chaturdandi Prakasika ·PREPACE y incomplete towards its end, and the present edition is based thereon. Secondly, it should not be forgotten that the primary attraction of Music lies in its practice and after the lyrical sweetness of Tyagayya, the classic majesty of Dikshita and the rhythmic concord of Syama Sastrin, the study of the science as such must have been considerably neglected. We know that till recently most of the professionals stopped with acquiring Svara.joana and did not care to acquire a knowledge of the science and did not possess any notion of the history of the science of Music. Before the days of printing, knowledge of the science was confined to 'Sishya Paramparas'. The public at large knew the names of the ordinary Ragas and put all the other Ragas under a comprehensive group called 'Apurva Ragas. They knew the songs but they bad no knowledge of the science unless they were Sanskrit scholars. The 'Sishya-pramparas' were jealously preserving the secrets entrosted to them. Sri Tyagayya and Sri Muttusyami Dikshita cultivated the system of Venkatamakhia. In the line of Muttusvami Dikshita, Subbarama Dikshita, his adopted son, himself a composer of no mean attainments and well versed in the science, produced bis Sangita Sampradaya Pradarsini, & monuknental work based on the tradition of Venkatamakbio. It is that family that has preserved the only manuscript of the Chaturdandi Prakasika that is now available and it is on that version that the present edition is based.

·PREEACE Mr. Bhatkhande of Poona was able to copy fror the above manuscript in the possession of Subbarama Dikshita at Ettayapuram, a few chapters and printed them for private circulation only. Now, by the kindness of Brahmasri Muttusvami Dikshita of Ettaya. puram, the son of Subbarama Dikshita and the present representative of the Dikshita line, we are in a position to place the work before the public. Venkatamakhin wrote two works on Music, One is the Chaturdandi Prakasika and the other deals with Raga Lakshana. In the Chaturdandi Prakasika, we find the funda mental principles enunciated but their practical application was explained in another treatise dealing specially with Ragas and their Lakshanas. In this latter work, Yenkatamakhin gave his nomenclature of the 72 Melas and classified the Janya Ragas under the several Melas. He illustrated them by a number of Lakshana Gitas, some of which are printed in the Sangita Sampradaya Pradarsini. No publication of the Chaturdandi Prakasika can give ao adequate idea of the contribution of Venkatamakbin to South Indian Music unless the Raga Lakshana and the Laksbana Gitas are also printed and made available to the public. We have accordingly issued in a supplemeat the Raga Lakshana. We intend publishing the Lakshana Gitas io a separate volume låter. On the life and contri .bution. of Venkatamakhin, it 'is . proposed to write 'more fully in the second volume which will be issued „with a translation of the present work. We shall therein discuss in detail tho several questions arising on this worlu 3 ·PREFACE vii We cannot conclude this preface without expressing our deep sense of gratitude to Brahmasri Muttusvami Dikshita of Ettayapuram for having given us his manuscript of the Chaturdandi Prakasika for publication; to Mr. V. Raghavan, BA (Hons.), whose enthusiastic research in Music Literature is responsible for clearing many knotty problems, for his kind suggestions with reference to the Chaturdapdi Prakasika and to Mr. K. S. Visvanatha Sastri, Jl. Hony. Secretary of the Music Academy, for seeing the matter through the press.

·विषयसूचिका
१. वीणाप्रकरणम्
श्रुति
२.
१७-२२
स्पर
२२-३५
५, मेल
३६-..
"
५५-६५
६.
आलाप
७.
ठाय
गीत
६९-७४
प्रवन्ध
१०. अनुवन्धः (रागलक्षणम्)
1--17

·॥श्री॥
चतुर्दण्डीमकाशिका।
चीणाप्रकरणम् ।
चतुर्णा पुरुषार्थानां त्यागं यस्मात्करांत्यतः ।
त्यागराज इति ख्यातं सोमास्कन्दमुपास्महे ॥१॥
संगीतशास्त्र विततं समालोज्य धिया स्वयम ।
विधत्ते चेङ्कटमखी चतुर्दण्डीप्रकाशिकाम् ॥२॥
अस्यां वाग्गेयकारकसंजीवनसुधानिधौ ।
आद्यं चीणाप्रकरणं श्रुतिप्रकरणं ततः ॥३॥
'स्वरप्रकरणपश्चान्मेलप्रकरणं ततः।
ततो रागप्रकरणालापप्रकरणे क्रमात् ॥४॥
ठायप्रकरणं चाथ गीतप्रकरणं ततः ।
प्रपन्धानां प्रकरणं तालप्रकरणं ततः॥५॥
दशप्रकरणोपेता कृतिविद्वदलंकृतिः।
तत्रापि प्रथमोद्दिष्टं चीणालक्षणमुच्यते॥ ६॥
सा च वीणा त्रिभेदेति लक्षणशाः प्रचक्षते ।
शुद्धमेलाख्यवीणाऽऽद्या द्वितीया मध्यमेलका ॥७॥
तृतीया रघुनाथेन्द्रमेलवीणा प्रफीतिता।
प्रत्येकमेतास्तिनोऽपि यीणाः स्युद्विविधा मताः॥ ८॥
एकैफरागसंयन्धिस्वराणां मेलने यया ।
मध्ये तारे च सा त्वेकरागमेलाभिधा स्मृता ॥९॥

·२
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
मध्ये तारे च सकलै स्वरयुक्ता तु या भवेत् ।
सा सर्वरागमेलाख्या वीणेति स्मर्यते परा ॥ १०॥
मध्यमेलाख्यवीणायां तृतीयो भेद इप्यते ।
पूर्वतन्त्रीत्रयं त्यक्त्वा पड्जयुक्तां चतुर्थिकाम् ॥ ११ ॥
तन्वी विस्थानसारीभियोजयेत्सैकतन्त्रिका ।
किंचिद्दीर्घः प्रवालः स्थादस्यां त्रिस्थानशुद्धये ॥ १२ ॥
तत्रादौ शुद्धमेलाख्यवीणाया लक्ष्म चक्ष्महे ।
लक्ष्यक्षेन प्रचोणेन निर्मितायां तु शिल्पिना ॥ १३ ॥
वीणायामुपरिस्थाने चतुस्तन्त्रीः प्रसारयेत् ।
पित्तलारचिते चाद्यद्वितीये लोहजे परे ॥ १४ ॥
पायोपरिस्थतन्त्रीणां चामे चतसृणामपि ।
आद्यायां मन्द्रपजाण्यं स्वरं तन्त्र्यां नियोजयेत् ॥ १५ ॥
ततः पञ्चमनामानं द्वितीयायां निवेशयेत् ।
तृतीयायां तन्त्रिकायां मध्यपड्जं निवेशयेत् ॥ १६ ॥
मध्यमप्यमनामानं तुरीयायां निवेशयेत् ।
तिरुणां पार्वतन्त्रीणां स्वरयोजनमुच्यते ॥ १७ ॥
आद्या टीप्यभिधा तारपड्जतुल्यभ्यनिर्भयेत् ।
हितीया तन्धिका क्षेपा मध्यपञ्चमसंमिता ॥ १८॥
हनीया मध्यपइजेन संमिता शाल्लिकाभिधा ।
तिएणामपि चैतामा थुतिसंशा प्रकीर्तिता ॥ १९ ॥
पर्यषां संनियशोऽथ यक्ष्यते लक्ष्यसंमतः ।
मेरोः पुरस्तात्पर्याणि पट् मामेण निवेशयेत् ॥ २० ॥
पदमु तेप्याघया तन्न्या मन्द्रपाइजाभिधानया।
प्रमेण शुभरिपमा गुरगांधारकस्तया ॥२१॥

·वीणाप्रकरणम् ।
साधारणाख्यगांधारो गांधारोऽन्तरसंशकः।
शुद्धमध्यमनामा च वरालीमध्यमस्तथा ॥ २२॥
इति स्वराः प्रजायन्ते तन्त्र्या चाथ द्वितीयया ।
मन्द्रपञ्चमनादिन्या पट्सु तेष्वेव पर्वसु ॥ २३ ॥
शुद्धश्च धैवतः शुद्धो नियादश्च ततः परम् ।
कैशिक्याख्यनियादश्च काकल्याख्यनिषादकः ॥ २४॥
पड्जर्षभौ च जायन्ते व्यकमेते स्वराः क्रमात् ।
मध्यपड्जनिनादिन्या तन्त्र्या चाथ तृतीयया ॥ २५ ॥
सर्वेष्वेतेपु ये जातास्तान्स्वरान्कथयाम्यहम् ।
शुद्धावृपभगांधारौ तथा साधारणाभिधः ॥ २६ ॥
गांधारोऽन्तरसंशश्च शुद्धमध्यम एव च ।
वरालीमध्यमश्चेति जायन्ते क्रमशः स्वराः॥ २७ ॥
मध्यमध्यमनादिन्या तव्या चाथ तुरीयया ।
पट्सु पर्वसु चैतेषु स्वरान्समभिदध्महे ॥२८॥
वरालीमध्यमः पूर्वः पञ्चमः शुद्धधैवतः।
ततः शुद्धनिपादश्च कैशिक्याख्यनिपादकः ॥ २९ ॥
काकल्याख्यनिषादश्चेत्येते स्युः क्रमशः स्वराः।
अस्यां तुरीयतन्त्र्यां यः काकली पाठपर्वजः ॥ ३० ॥
तदने सप्त पर्वाणि यथायोगं निवेशयेत् ।
तेषां प्रचाले दीर्घाणि प्रीणि पर्वाणि विन्यसेत् ॥ ३१॥
सरिगाख्यास्त्रयस्तत्र प्रजायन्ते स्वराः फ्रमात् ।
पीठे हस्यानि पर्वाणि चत्वारि विनिवेशयेत् ॥ ३२॥
एतेपु मपधन्याख्याश्चत्वारः स्युः स्वराः क्रमात् ।.
शुद्धमध्यमदं हस्वं पर्व पीठे यथा भवेत् ॥ ३३ ॥

·४
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
तथा मवाले पीठं च चैणिकैर्विनिवेश्यताम् ।
एक सर्वोत्तरं हस्वं पर्व पीठे निवेशयेत् ॥ ३४॥
तत्रातितारपड्जाख्यो द्वाविंशोऽपि स्वरो भवेत् ।
लक्ष्यगुहाते सोऽयं रकिलामैकलोमतः ॥ ३५ ॥
शुद्धमेलाख्यवीणायामेतत्पष्टिके पुनः ।
द्वौ पड्जौ पञ्चमश्चेति ध्रुवं पर्ववयं सदा ॥ ३६॥
अन्यानि
पत्र पर्वाणि तत्तद्रागानुसारतः ।
क्रमाद्रिगमधन्याख्यस्वरोत्पादनसिद्धये ॥ ३७ ॥
उत्पाद्योत्पाद्य वेश्यानि यथायोग विचक्षणः ।
सर्वाण्याहत्य दोघोणि नव हस्यानि पद्य च ॥ ३८॥
करागमेलाण्यवीणेयं सति जायते ।
अस्यां तुरीयतन्त्र्यां यः काफली पठपर्वजः ॥ ३९ ॥
तदग्ने शुद्धविरतस्यराणां द्वादशात्मनाम् ।
सिद्धप द्वादश पर्याणि विनिवेश्यानिधेणिकः॥ ४०॥
अतिताराएपपड्जाय हस्वं चान्यत्प्रयोदशम् ।
तेषु प्रयाले दोर्याणि पच पर्वाणि विन्यसेत् ॥ ४१ ॥
मष्ट पर्वाणि पीठे तु स्वानि विनिवेशयेत् ।
अस्पां दीर्याणि पर्याणि मिलिरकादशामयन् ॥ ४२ ॥
गोदस्थानि पाणि ममजायन्त न तु ।
सत्मरागमेलाम्ययाणे मति जापते ॥४३॥
लभिनयं शुरमेलयोपा भेवढयान्यिता ।
पलस्पामेय योणायां म्बरापामशयिते ॥४४॥
निरूपपामः म्यानानि पराम्प्रेधा विभरपर
गत्रीपरि मिगलानां गुयाम चतगृणामपि ॥४॥

·वीणाप्रकरणम् ।
आद्यया मन्द्रपङ्जाख्यतन्त्र्या तावञ्चतु स्वराः।
संग्राहाः पजरिपभो तथा गांधारमध्यमौ ॥४६॥
पञ्चमाधान गृह्यन्ते तस्यां जाता अपि स्वराः।
मन्द्रपञ्चमनामा यो द्वितीयायां निवेशितः ॥४७॥
तस्यां त्रयः स्वरा ग्राह्याः पञ्चमो धैवतश्च निः।
पड्जादयो न गृह्यन्ते जाता अपि ततः परम् ॥ ४६॥
तदेवं मन्द्र के स्थाने स्वराः सप्त प्रदर्शिताः।
अथ मध्यस्थानके तु तृतीयायां प्रयः स्वराः ॥४९॥
तुरीयायां तु चत्वारः सत्येवं स्थानगाः स्वराः ।
तत्र स्युमध्यपड्जायां मध्यपड्जादयस्त्रयः॥ ५० ॥
जाता अपि न गृह्यन्ते तदूर्व स्थानसिद्धये ।
मध्यमध्यमनादिन्यां तुरीयायामपि स्वराः ॥५१ ॥
चत्वार एव गृान्ते मपधन्यभिधाः स्वराः।
मध्यस्थानगता एवं स्वराः सप्त प्रदर्शिताः ॥५२॥
तस्यामेव तुरीयायां मध्यस्थाननिपादतः।
‘मने पड्जादयः सप्त तारस्थानगताः स्वराः ॥ ५३॥
संग्राह्या इति सप्तोक्तास्तारस्थानगताः स्वराः।
तन्मन्द्रमध्यतारास्यस्थानानां तितये स्वराः॥५४॥
प्रतिस्थानं सप्त सत्येकर्विशतिरीरिताः।
द्वाविंशमतिताराख्यं चतुर्थमपि पड्जकम् ॥ ५५॥
लक्ष्यज्ञाः परिगृहन्ति रक्तिलाभैकलोमतः।
स्थानप्रसङ्गे बैकाररामो यभ्राम तद्यथा ॥५६॥
उपरिस्थचतुस्तन्त्रीप्वाधायां विनिवेशिते।
अनुमन्द्राण्यषड्जेऽस्मिन्स्वराः सरिंगमाभिधाः ॥ ५७ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाय चत्वारः समुपादेयास्त्वनुमन्द्रास्यपञ्चमः । द्वितीयायां निवेश्योऽत्र पधनीति यः स्वराः ॥ ५८॥ ग्राधास्ततोऽनुमन्द्राख्यस्थानगाः सप्त दर्शिताः । स्वरास्तन्त्र्यां तृतीयायां मन्द्रपजो निवेश्यते ॥ ५९॥ तस्यां सरिगनामानः संगृह्यन्ते त्रयः स्वराः ! तुरीयायां तन्त्रिकायां निवेदयो मन्द्रमध्यमः ॥ ६० ॥ तस्यां तु मपधन्याख्याः संगृह्यन्ते चतुःस्वराः। मन्द्रस्थानस्यराः सप्त तदेयं दर्शिता इति ॥ ६१ ॥ नैतत्संगच्छते मन्द्रमध्यताराभिधानि दि । मिस्थानानीति सफलसांगीतिकमतस्थितिः॥१२॥ आधाद्वितीययोस्तव्योः स्वराः सप्त त्वयेरिताः। अनुमन्द्राभिधे स्थाने तृतीयकतुरीययोः ॥ ६३ ॥ मन्द्रस्थानगताः सप्त स्वराध परिकल्पिताः। तत्पुरोपर्तिनः सात स्वरास्तावदमी पुनः॥ ६४ ॥ मध्यस्थानगताः किपा नारस्थानगता उत। न तापदापस्तारास्पस्थानमामसरतः॥६५॥ नहितीयोऽपि मभ्याएयस्यानामाये फयं पुनः । सारस्थानं मनायेतानुपनीतपियाहपत् ॥ ६६ ॥ तस्मादम्मामिरनापरीतिः स्थानपिमान । मन्दादिप्यनुमन्दादिव्यपदारस्तु लौकिकः ॥ १७ ॥ गतानुगतिफम्यापाज्ञाग्निमाचयिवृम्भितः । मशिने गुरमेलीमा लश्यानुगारमः ॥६॥ मायत मध्यमेनपापामा मया। नाम्याचा गुपदापपमेन गुना पदि१...

·७
.
वीणाप्रकरणम् ।
'द्वितीया मन्द्रपड्जेन तन्त्रिका चेत्समन्विता।
मन्द्रपञ्चमसंयुक्ता तृतीया यदि तन्त्रिका ॥ ७० ॥
तुरोया मध्यपड्जेन तन्त्रिका चेत्समन्विता।
तदा भवेन्मध्यमेलवीणा पावें वितन्त्रिका ॥ ७॥
तिरुणां पार्श्वतन्त्रीणां वक्ष्येऽथ स्वरयोजनम् ।
आया टीप्यमिधा तारषड्जतुल्यध्वनिर्मवेत् ॥ ७२ ॥
'द्वितीया तंत्रिका झेया मध्यपञ्चमसंमिता।
तृतीया मध्यपड्जेन संमिता झल्लिकाभिधा ॥ ७३ ॥
इत्येवं मध्यमेलाण्यवादिनस्वरयोजनम् ।
अथास्याः पर्वसंदेशं वक्ष्ये लक्ष्यफसंमतम् ॥ ७ ॥
मेरोः पुरस्तात्पर्याणि पडस्यामपि विन्यसेत् ।
तन्त्रीचतुष्टये चैवं प्रत्येकं पट्सु प्रर्यसु ॥७५ ॥
ये स्वराः संप्रसूयन्ते क्रमशस्तान्प्रचक्ष्महे ।
आवतन्याऽनुमन्द्राख्यपञ्चमाचितया कमात् ॥ ७६ ॥
गुद्धश्च धैयतः शुद्धो निपादश्च ततः परम् ।
कैशिक्यास्यनिपादध काफल्यास्यनिपादकः ॥ ७७ ॥
पड्जमौ च जायन्ते पट्स पर्वमु पट मामात् ।
तन्या द्वितीयया मन्द्रपजर्जितया पुनः ॥ ७८ ॥
गुध रिपमः शुद्धगांधाराख्यः स्यास्ततः।
साधारणाख्यगांधारी गांधारोऽन्तरमंसफः। ७९
शुद्धमभ्यमनामा च परालीमध्यमस्तनः।
फमादमी पट् स्वराः स्युः पटमु तेप्येय पर्यम् ॥ ८॥
मन्द्रपदमशोमिन्या तन्त्र्या घाय हतीयया ।
शुश धैयतःशुद्धनिषाद ततः परम् ॥ ८॥

·८
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
कैशिक्याख्यनिपादश्च काकल्याख्यनिषादकः ।
पड्जः शुद्धर्पभश्चेति स्वराः पट्सु च पर्वसु ॥ ८२ ॥
तन्व्या तुरीयया मध्यपड्जर्जितया पुनः ।
शुद्धश्च रिपमः शुद्धगांधाराख्यः स्वरस्ततः ॥ ८३ ॥
साधारणाख्यगांधारो गांधारोऽन्तरसंघकः।
शुद्धमध्यमनामा च वरालीमध्यमस्ततः॥ ८४॥
एते स्वराः प्रजायन्ते पटाख तेप्येव पर्वसु ।
परालीमध्यमस्याने त्रीणि पर्वाणि विन्यसेत् ॥ ८५ ॥
पर्यनु त्रिपुचैते तु तन्न्या तावत्तुरीयया ।
क्रमेण संप्रसूयन्ले पवनीति त्रयः स्वराः॥८६॥
तदूर्य सप्त पर्वाणि विनिवेश्यानि तेप्यथ ।
आद्यं तु दीर्घपर्व स्यात्मवाले तारपड्जाम् ॥ ८७ ।।
रिगादिषट्स्वरोत्पत्त्यै हत्वपर्चाणि पट् पुनः ।
पीठे संवेशनीयानि तदने गये सममम् ॥ ८॥
अतिताराख्यपड्जस्प स्थितये विनिवेशयेत् ।
शुद्धर्पमकरंहस्थ पर्य पीठे यथा भवेत् ॥ ८९ ॥
तथा प्रयाले पीठं च वैणिकैपिनिययनाम् ।
मेरोः परस्तावत्पर्य सममं पदमाभिधम् ॥ १० ॥
अनेन सह जातानि पर्याप्येकादश प्रमात् ।
पतेषु तारपद्मातितारपहजागपपर्वणी ॥११॥
दे पर्यणी पधमयोधत्वारि स्यु(यागिदि.।
अन्यानि मा पर्याणि तरानागानुमाग्नः ॥१२॥
उरपाचोरपाय पेयानि समलम्यामिलंगे।
अम्पां दीपांणि पानिमाम्यानि गमग ॥९॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
सप्त प्राधाः सरिंगमपधनीति क्रमादमी ।
मध्यस्थानगता एते सप्त संदर्शिताः स्वराः॥१०६॥
प्रवालस्थान्तिमस्थूलपर्यप्रभृतिषु स्वराः।
प्राद्याः षड्जादयः सप्त पीठस्थहस्वपर्वसु ॥ १०७ ॥
तारस्थानगता एवं स्वराः सप्त निदर्शिताः।
एकविंशतिरित्युक्ताः स्वराः स्थानत्रये स्फुटम् ॥ १०८॥
एतेषु मन्द्रपड्जस्य ये स्वराः स्युरधस्तनाः।
तेऽनुमन्द्राभिषस्थानस्वरा इति विनिर्णयः ॥ १०९॥
येऽतितारस्थपड्जस्य स्वरस्याग्रे व्यवस्थिताः ।
तेऽतितारस्परा क्षेया इति सर्व समजलम् ॥ ११ ॥
अत्रापि स्थानगणने रामो वभ्राम तद्यथा ।
तन्त्रीराधाऽनुमन्द्राख्यपञ्चमेन युता यदि ॥ १११ ॥
द्वितीया मन्द्रपड्जेन तन्त्रिका संयुता यदि ।
मन्द्रपञ्चमसंयुक्ता इंतीया तन्त्रिका यदि ॥ ११२ ॥
तुरीया मन्द्रपड्जेन तन्त्रिका चेत्समन्विता।
तदा भवेन्मध्यमेलवीणेत्येतदसंगतम् ॥ ११३ ॥
द्वितीयायां तन्धिकायां मन्द्रपाड्जो निवेशितः ।
पुनः कथं तुरीयायां मन्द्रपड्जो निवेश्यते ॥ ११४ ॥
उद्योधतरनादिन्यश्चतस्रः खलु तन्त्रिकाः ।
द्वितीयतुर्ययोस्तामु दयोस्तन्त्रिकयोरपि ॥ ११ ॥
मन्द्रपड्जाभिधर स्वरस्य विनिवेशनम्।
अयुत्तमिति नैतत्कि पशुपालोऽपि घुध्यते ॥ ११६ ॥
तस्मादस्माभियोग पत्मनेय विचक्षणः ।
शातय्यं मध्यमेलायां तन्त्रीपु स्थायोजनम् ॥ १२७ ॥

·वीणाप्रकरणम् ।
स्थानत्रयस्वराचोक्तवर्मना त्वेकविंशतिः।
एकविंशतिसंख्याकस्वरेष्वेतेषु वादकैः ॥ ११८ ॥
गायकैश्च चतुर्दण्ड्यां ग्राह्याः सप्तदशैव तु ।
तथा हि वादकाः सप्त मध्यस्थानगतान्स्वरान् ॥ ११९ ॥
तारस्थानगतान्सप्त पड्जमप्यतितारगम् ।
घनी च मन्द्रस्थानस्थावे सप्तदश स्वरान् ॥ १२० ॥
समादाय चतुर्दण्डीवादन कुर्वतेऽखिलाः।
अयं च सारणीमागों वैणिकैः परिकल्पितः॥ १२१ ॥
मध्यस्थानस्थयोर्धन्योर्मध्ये त्वन्यतरः स्वरः।
गृह्यते सारणीमार्गे चतुर्दण्डीप्रसिद्धये ॥ १२२ ॥
प्रायशस्तेन संजाताः पोडशैव स्वराः खलु ।
तथाऽपि मन्द्रस्थानस्थधन्यायस्वरयोर्द्वयोः ॥ १२३ ।।
कचित्कचिदुपादानात्स्वराः सप्तदशेरिताः।
गायफास्तु स्वरान्सप्त मन्द्रस्थानसमुद्भवान् ।। १२४ ॥
मध्यस्थानस्वरान्सप्त तारपड्जं तथा परम् ।
धनी चैवानुमन्द्रस्थावेवं सप्तदश स्वरान् ॥ १२५ ॥
समादाय चतुर्दण्डीगानं सर्वेऽपि कुर्वते ।
अनापि चानुमन्द्रस्थधन्यारयस्वरयोद्धयोः ॥ १२६ ॥
सारणीमार्गसंयन्धी स्वरोऽन्यतर ईरितः।
काचित्कतामभिप्रेत्य स्वराः सप्तदशेरिताः ॥ १२७॥
एतेपामग्रतो ये स्युः स्वरा ये चाप्यधस्तनाः।
कचिद्गीतप्रबन्धादो पश्यन्ते ते स्वराः खलु ॥ १२८॥
सत्पुनः संप्रदायझेस्तानप्पाचैरनाहतम् ।
यपेयं मयतारास्यस्थानगैरेय तु स्वरः॥ १२९ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां निर्वाहः स्याश्चतुर्दण्ड्यां मन्द्रस्थानं वृथा भवेत् । इत्याशङ्कयैव मन्द्राख्यस्थानसाफल्यसिद्धये ॥ १३० ॥ पकसारणिमार्गोऽयं चैणिकैः परिगृहाते। पकसारणिमार्गस्तु लक्ष्यतामिति चेच्छृणु ॥ १३१ ॥ शुद्धमेलाण्यवीणायां पकसारणिवमनि । ये गृह्यन्ते विकल्पेन तान्स्वरानमिद्धमहे ॥ १३२ ॥ मन्द्रस्थानजुपां सप्तस्वराणां गणनाविधौ । आद्यतन्त्र्या ग्रहीतव्याः स्वराः सरिंगमाभिधाः ॥ १३३॥ चत्वार एव पड्जाधाः पञ्चमादिर्न गृह्यते । पक्कसारणिमार्ग तु तया तन्त्र्याऽऽद्यया पुनः ।। १३४ ॥ विकल्पेन ग्रहीतव्यः पञ्चमः शुद्धधैवतः। अथ द्वितीयया मन्द्रपञ्चमस्वरयुक्तया ॥ १३५ ॥ ग्राह्याः पधनिनामानः स्वरा न सरिंगादयः। पकसारणिमार्गे तु तया तन्त्र्या द्वितीयया ॥ १३६ ॥ उपादेया विकल्पेन मध्यस्थानसमुद्भवाः। पड्जः शुद्धर्षभश्चैव शुद्धगांधार इत्यपि ॥ १३७ ।। तन्त्र्या रतीयया चाथ मध्यपजेन युक्तया । मध्यस्थागस्वराणां तु गणने सरिगाभिधाः ॥ १३८ ॥ प्रय एय स्वरा पाह्या ग पुनर्मध्यमादयः । पफसारणिमार्गे तु तया तन्त्र्या तृतीयया ॥ १३९ ॥. शुद्धमध्यमसंसश्च यरालीमध्यमस्तया। पक्षमश्चेति संप्राद्या विफल्पेन प्रयः स्वराः ॥ १४०॥ मध्यस्थानसमुद्भूता इत्यस्मामिबिनिधितम् । शुभमेलास्ययीणायां पसारणियमनि ॥ १४ ॥ .

·.
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
चेन्वयाच्युतभूपालरघुनाथनृपाकिते।
अस्मत्तातकृते गृन्थे प्रोक्तं श्लोकाल लियामि तान् ॥ १५४ ॥
'पूर्वोक्तवीणाद्वय एव मध्य-
मेलाख्यवीणा खलु या च तस्याम् ।
तन्त्री समेतश्रुतिपञ्चमांच
तथैव मन्द्रस्थितपञ्चमा च ।।
तथाऽऽद्यतन्त्रीमपि पञ्चमेना-
नुमन्द्रपूण विराजमानाम् ।
विधाय तितोऽपि समाननादा-
स्तन्त्री सहाधस्तनमध्यमेन ।
आद्यं स्वरं पञ्चममेव कृत्वा
वाघेत घोणा यदि वैणिकेन ।
पपाऽच्युतश्रीरघुनाथभूप-
मेलाख्यवीणा कथिता तृतीया ।"
आद्यं स्वरं पञ्चममित्यस्यार्थः कथ्यते मया ।
मध्यमेलाख्यवीणास्थं मध्यपड्जाभिधं स्वरम् ॥ १५५ ॥
आयं केवलसारिण्या जातं कृत्वाऽथ पधमम् ।
वादयेत तदा मध्यमेलवीणास्थमध्यमः ॥ १५६ ॥
रघुनायेन्द्रयीणायां पड्जा संपद्यते ततः ।
तथाऽपि वादनं कुर्युर्वीणायां पैणिका इति ॥ १५७ ॥
यत्सर्वरागमेलैकरागमेलेति चेरितम् ।
द्वैविध्य मध्यमेलायामस्यामपि तदूाताम् ॥ १५८ ॥
तदेव रघुनाथेन्द्रमेलवीणा निमपिता ।
एवं शियिधयीणानां स्यरूपं व निरूपितम् ॥ १५९ ॥

·घीणाप्रकरणम् । अथास्मत्कल्पितं वीणाद्वयं संदर्शयामहे । निरूपितायां वीणायामुपरि द्वे प्रसारयेत् ॥ १६० ॥ तन्त्रिके पित्तलमयी त्याचा लोहमयी परा। आद्यायां तन्त्रिकायां तु मन्द्रपड्ज प्रयोजयेत् ॥ १६१ ॥ तस्यां सरिगनामानः संगृह्यन्ते त्रयः स्वराः। तन्त्रिकायां द्वितीयस्यां योजयेन्मन्द्रमध्यमम् ॥ १६२ ॥ तन्त्रीरियं द्वितीयैव शिष्टेखिस्थानपर्वभिः । योजनीया भवेन्मन्द्रवरालीमध्यमादिभिः ॥ १६३ ॥ एपा द्वितन्तिका वीणा वेङ्कटाध्वरिकल्पिता। एकतन्त्र्याख्यवीणायां यादृशं पूर्वमीरितम् ॥ १६४ ॥ परिमाणं प्रवालस्य तादृशं चात्र कीर्तितम् । पूर्वयच्छतितन्त्रीपु स्वरसंयोजनादिकम् ॥ १६५ ॥ अस्यामेव द्वितन्त्र्याख्यवीणायामुपरिस्थयोः । तन्त्र्योः प्रथमतन्त्र्यां हि मन्द्रपड्जो निवेशितः ॥ १६६ ॥ तस्यां सरिगमाभिख्याञ्गृणुयाम चतुःस्वरान् । तन्त्रिकायां द्वितीयस्यां योजयेन्मन्द्रपञ्चमम् ॥ १६७ ॥ द्रष्टव्यमवशिष्टं तु पूर्ववत्सर्वमन च । द्वितन्त्रिका च वीणैवं चेङ्कटास्वरिकल्पिता ॥ १६८ ॥ तदेवमेकतन्त्र्येका द्वितन्त्र्यौ द्वे ततः परम् । शुद्धमेलाह्वयैकाऽथ मध्यमेलाभिधा परा ॥ १६९ ।। तृतीया रघुनाथेन्द्रमेलाख्या परिकीर्तिता। आहत्य पड्विधा वीणा जाता सामान्यतः पुनः ॥ १७० ॥ तत्सर्वरागमेलैकरागमेलत्वभेदतः। प्रत्येक द्विविधा तस्माद्वीणा द्वादश कीर्तिताः ॥ १७१।

·पुनः। चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां एकतन्मीद्वितन्त्र्यादिव्यवहारस्त्वसौ ऊर्ध्वतन्त्रीरपेक्ष्यय न तिन्नः श्रुतितन्त्रिकाः ॥ १७२ ॥ द्वादशेति कथं भेदाः स्फुटं निर्धार्यते त्वया। शुद्धमेलामध्यमेलारघुनाथेन्द्रमेलकाः ॥ १७३ ॥ इति वीणात्रयेऽप्यस्मिन्मन्द्रपञ्चमसंगताः। तन्त्रिकाः सन्ति यास्तिनस्तासु मन्द्रस्थमध्यमाम् ॥ १७४।। निवेश्य वीणात्रितयं शक्यं कल्पयितुं पुनः । तिरुणामपि घीणानां भवेदत्रयं पुनः ॥ १७ ॥ सर्वरागैकरागत्यमेदस्यैयाथ योजने। पड़ वीणा साकमेताभिभवन्त्यष्टादशेति चेत् ॥ १७६ ॥ सत्यमेवं भवन्त्येताः पड़ घीणाः स्युन रक्तिदाः। ततो योणा द्वादशैपेत्यस्माकं जयदुन्दुभिः ॥ १७७॥ द्वादशस्यपि वीणामु भियन्ते याः सपरि। तन्त्रिफास्तासु सर्वामु चतुःश्रुतिफ़तां गताः ॥ १७८ ॥ निवेश्यन्ते स्पराः पद्मगुरामध्यमपवमाः । नापर संमयन्य विनिवेशयितुं स्पराः। तपात्ये नेय लभ्यत स्थानवितयसंमयः ।। १७९ ॥ इति श्रीमदद्वैतयिघाचार्यसामिचित्यसयतामुपातिगर- सामिचित्याशवाजपपयाजिगोपिन्ददीक्षितनागमा. म्पिापरहितीयनन्दनस्य तानिचित्यमरमानुरा. जियनारायणदीक्षिनाग्यपत्तिानुभस्याच्युत- पिपराययभूपालीरितम्य पटवरदाधि- সব ধূমী মারামামায় पीनासकर गंपूर्णम् ।

·द्वितीय श्रुतिप्रकरणम् ।
आद्यप्रकरणे वीणा सप्रपञ्च निरूपिता ।
तत्तन्त्रीपु निरुप्यन्ते श्रुतयोऽथ विभागशः ॥ १ ॥
श्रुति म भवेन्नादविशेषः स्वरकारणम् ।
ननु नास्ति स्वरश्रुत्योर्मेंदो नादैकरूपयोः ॥ २ ॥
विद्यते परिणामत्यपरिणामित्वसंभवः
अस्ति मेदस्तयोर्यद्वत्स्वर्णटकिरीटयोः ॥३॥
द्वाविंशतिरिति प्रोक्ताः श्रुतयो भरतादिभिः।
ताश्च वीणाप्रसिद्धेषु मुस्पटं विभजामहे ॥४॥
स्वरेषु मुद्धविकृतभेदाभ्यां द्वादशात्मनु ।
तथा हि शुद्धरियभे श्रुतय स्तिस्र ईरिताः ॥५॥
ततोऽपि शुद्धगांधारे श्रुती द्वे समुदाहृते ।
चतरः श्रुतयः शुद्धमध्यमे समुदाहृताः ॥ ६॥
स्यात्साधारणगांधारस्तस्याद्यां शुतिमाश्रितः ।
तस्यैव समुपादाय द्विनीयकतृतीयके ॥ ७ ॥
थुती द्विश्रुतिकः प्रोक्तो गांधारोऽन्तरनामकः ।
दत्या साधारणामयाय गांधारायादिमां श्रुतिम् ॥ ८॥
द्वितीयां व तीयां चान्तरगांधारसंझिने ।
तत्रैकश्रुतिका जाना मध्यमोऽयं चतुश्रुतिः ॥९॥
चतस्रः श्रुनयः प्रोक्ताः पवमे गीतयेदिभिः ।
आदायाद्यां द्विनीयां च एतीयामपि तच्छु निम् ॥ १० ॥
घरालीमध्यमः प्रोतः श्रुतिप्रयसमन्धितः ।
बरालीमध्यमाय निथुनीर्द या तु पञ्चमः॥ ११ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाय
श्रुत्यैकया युतो जाती भवन्नपि चतुःश्रुतिः ।
तिम्नः सांगीतिकः प्रोक्ताः श्रुतयः शुद्धधैवते ॥ १२ ॥
स्वरे शुद्धनिपादास्ये हे श्रुती समुदाहृते ।
चतनः श्रुतयः पजे तस्यादायादिमां श्रुतिम् ॥ १३ ॥
कैशिफ्याख्यनियादोऽयमेकश्रुतिरुदाहृतः ।
द्वितीयकतृतीयाभ्यां तच्छृतिभ्यां समन्वितः ॥ १४ ॥
फाकल्याख्यनियादोऽयं द्विश्रुतिः कथ्यते बुधैः ।
तत्कैशिकनिषादाय श्रुतिर्मकां श्रुतिद्वयीम् ॥ १५ ॥
काकल्यै च प्रदायाते पड्ज एकश्रुतिः स्वयम् ।
द्वाविंशतिर्विभज्यैवं श्रुतयो दर्शिता मया ॥ १६ ॥
ता पताः थुतिवीणायां प्रकाशन्ते पृथक्तया ।
श्रुतिवीणाप्रकारस्तु वर्ण्यतामिति चेत्तथा ॥ १७ ॥
मध्यमेलाख्यवीणायां तत्स्वरूपं निरूप्यते ।
विहाय शुद्धमेलाख्यां वीणां किमिति कथ्यते ॥ १८ ॥
मध्यमेलाख्यवीणायां श्रुतिवीणेति तच्छृणु ।
शुद्धमेलास्यवीणायां श्रुतिवीणानिरूपणम् ।। १९ ॥
मन्द्रस्थानेऽथ या मध्ये तारस्थानेऽथ या भवेत् ।
न तावन्मन्द्रके स्थाने श्रुतिवीणानिरूपणम् ।। २० ॥
युज्यते तत्र सकलस्वराणामप्यसंभवात् ।
न होकतन्त्र्युपारदा दृश्यन्ते द्वादश स्वराः ॥ २१ ॥
शुद्धमेलाख्यवीणायो मन्द्रस्थानेऽत एव हि ।
मध्यस्थानेऽपि युक्तं न श्रुतिवीणानिरूपणम् ॥ २२॥
तारस्थाने त्वेकतन्त्र्यारूढाः स्यु दश स्थराः।
तथाऽपि पर्यणां तत्र क्षेत्रसंकोचतः पुनः ॥ २३ ॥

·श्रुतिप्रकरणम् ।
नावकाशोऽस्ति तन्मध्ये श्रुतियोजकपर्वणाम् ।
तदेवं शुद्धमेलायां श्रुतिवीणाऽतिदुर्घटा ॥ २४ ॥
तथैव रघुनाथेन्द्रयीणायामपि दुर्घटा।
परं तु मध्यमेलास्यवीणायां सुगमा भवेत् ॥ २५॥
श्रुतिवीणा ततोऽस्माभिस्तस्यामेव प्रदश्यते ।
मध्यमेलास्यवीणायां मध्यस्थानस्यपर्वसु ॥ २६ ॥
द्वादशस्वपि चैतेपु श्रुतिव्य सकपर्वणाम् ।
विनिवेशक्रमं घूमः श्रुतिमेदैकयोधकम् ॥ २७ ॥
मेरूपफण्ठगं शुद्धभक्षेत्रान्तरं विधा ।
विभज्यर्पभपादौ दृश्यमान विनाऽन्तरं ॥२८॥
पर्वद्वयनिवेशे स्युस्तिस्रोऽपि श्रुतयः स्फुटाः।
शुद्धर्षभे तथा शुद्धगांधारक्षेत्रकं द्विधा ॥ २९ ॥
विभज्याथ यथावस्थं पर्व गांधारभासकम् ।
व्यपेक्ष्य मध्ये पकं यदा परिनिवेश्यत ॥ ३०॥
गांधारस्य तदानीं स्थाच्छुतिद्वयमतिस्टम् ।
मध्यमस्य स्वरस्योक्ताश्चतस्रःश्रुतयः स्फुटाः॥३१॥
तत्र साधारणे स्पष्टा गांधारे श्रुतिरेकिका ।
अन्तराण्यानगांधारक्षेचं वेधा विभज्य तु ॥ ३२॥
एकस्य पर्वणी मध्ये तयोर्यदि निवेशनम् ।
जायतेऽन्तरगांधार ध्रुतिद्वयमतिस्फुटम् ॥ ३३ ॥
मध्यमेथतिरेफे ति स्पएं थुतिरतुण्यम् ।
चतुभुतिः पक्षमोऽस्य थुतिमयमुपाश्रितः ॥ ३४ ॥
यरालीमध्यमः पूर्वमाख्यातं रग्लु तथा ।
परालीमध्यम प्रेधा विभपाय पपास्पितम् ॥ ३५॥

·२०
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
परालीमध्यमं पर्व व्यपेक्ष्य तु तदन्तरे ।
पर्वद्वयनिवेशे स्याच्छ्रुतिद्वयमतिस्फुटम् ॥ ३६ ॥
श्रुतिरेका स्फुटा स्वस्मिमिलित्वा तेन पञ्चमे ।
चतस्रः श्रुतयः स्पष्टा धैवतस्त्रिश्रुतियथा ॥ ३७॥
विभज्य त्रिविधं शुद्धधैवतक्षेत्रमप्यथ ।
दृग्गोवरीभवच्छुद्धधैवतद्योति पर्व तत् ॥ ३८॥
हित्वा पर्वद्वयन्यासे श्रुतित्रयमतिस्फुटम् ।
क्षेत्र शुद्धनिपादस्य विभज्य द्विविधं तथा ॥ ३९ ॥
दृष्टं शुद्धनिषादस्य पर्व हित्वा तदन्तरे ।
यो पर्व तर्हि स्याच्छुतिद्वयमतिस्फुटम् ॥ ४० ॥
चतसः श्रुतयः पजे प्रागुक्ताः खलु तद्यथा ।
कैशिक्याख्यनिषादे हि तस्यैका दृश्यते श्रुतिः ॥४१॥
काकल्याख्यनिषादं तु द्वेधाकृत्य तदन्तरे।
जायते पर्वविन्यासे स्पष्टं तस्य श्रुतिव्यम् ॥ ४२ ॥
स्वस्यैका श्रुतिराहत्य पड्जे श्रुतिचतुष्टयम् ।
इत्येवं मध्यमेलायां श्रुतिवीणाप्रकारतः ॥ ४३ ॥
द्वाविंशतिश्रुतीनां च विभागक्रम ईरितः ।
गन्याधं पड्जमुत्सृज्य रिपभादितया त्वया ॥४॥
किमर्थं श्रुतिवीणार्थ पर्वन्यासः प्रदर्शितः ।
उच्यते नास्ति पड्जस्य पर्व यस्मादयं पुनः ॥ ४५ ॥
जातः केवलसारण्या पर्यस्पर्शनमन्तरा ।
न शफ्याः श्रुतयो पोर्बु स्थरे पर्वविनारते ॥ ४६॥
शेयास्ताः बलु पान्तः श्रुतिपर्वनिवेशनात् ।
तम्मादायमपि त्याया पड्ज पर्यविवर्जितम् ॥ ४७ ॥

·थुतिप्रकरणम् । २१ रिपभादितया प्रोक्तं श्रुतिपर्यनिवेशनम् । यदि पङ्जादिमत्वेन श्रुतिघीणाप्रदर्शनम् ॥ ४८॥ अपेक्षित स्यात्कस्यापि तदुपायः प्रकाश्यते । मध्यमेलास्यवीणायां श्रुतिवीणाप्रकाशनम् । ४९॥ कर्तु पड्जादिमन्वेन ब्रह्मणाऽपि न शक्यते ।। न कितन्त्र्युपारूढाः स्वरा द्वादश मन्द्रकै ॥५०॥ स्थाने स्युर्मध्यमेलायां तारस्थाने तु यद्यपि । सन्त्येकतन्त्र्युपारूढाः स्वराः सर्वेऽपि किं पुनः ॥५१॥ तत्रत्यपर्वणां तायक्षेत्रसंकोचतः पुनः। नावकाशोऽस्ति तन्मध्ये श्रुतिक्षापकपर्वणाम् ।। ५२ ॥ रिपभादितया तस्माद्दीपु द्वादशस्वपि । पर्वसु श्रुतिवीणेयं वेङ्कटाचरिणरिता ॥ ५३ ॥ ततः पड्जादिमत्वेन श्रुतिवीणाप्रकाशनम् । शुद्धमेलास्यवीणायां तारस्थाने कथंचन ॥ ५४॥ नारपनादिमत्वेन तदायश्रुतिशालिनम् । आरभ्य कैशिकीसंशनिपादं द्वादशस्वपि ॥ ५५ ॥ स्वरेषु पूर्वमित्येव श्रुतिपर्वाणि विन्यसेत् । अवापि क्षेत्रसंकोचान्मद्यमेतन रोचते ॥५६॥ भासते श्रुतिरित्यादि स्वरालीत्रिपुटादिषु । अहमेव श्रुती देत्याह गोपालनायकः । अद्यमभृति नाः सर्वे श्रुतीर्जानन्तु पण्डिताः ॥ ५७ ॥ इति श्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्निचित्य सर्वतोमुखातिरात्र- माग्निचित्याप्तवाजपेयया जिगोविन्ददीक्षितनागमा- म्बिकापरद्वितीयनन्दनस्य साग्निचित्यसर्यक्रतुया- १

·२३
स्वरप्रकरणम् ।
एवमेते स्वराः पञ्च विकृता इति निर्णयः ।
आहत्य शुद्धविकृताः स्वरा द्वादश कीर्तिताः ॥९॥
स्वरेषु द्वादशस्वेषु केपामप्येकरूपता ।
द्वैरूप्यमपि केपांचित्केयांचित्तु त्रिरूपता ॥ १० ॥
तथा हि शुद्धरिषभशुद्धधैवतयोः पुनः ।
त्रिनिश्रुत्येकभावेन सर्वदाऽप्येकरूपता ॥ ११ ॥
यदा तु शुद्धगांधारो गांधारत्वं प्रपद्यते ।
तदा द्विश्रुतिको ज्ञेयो मुखारीरागके यथा ॥ १२ ॥
यदा स एव जायेत रिषभस्तु तदा पुनः ।
पञ्चश्रुतिरिति शेयः श्रीरागोऽत्र निदर्शनम् ॥ १३ ॥
एवं शुद्धनिपादस्य निपादत्वं यदा भवेत् ।
तदा द्विश्रुतिकत्वं स्यान्मुखार्य निदर्शनम् ॥ १४ ॥
स एव यदि जायेत धैवतस्तु तदा पुनः ।
पञ्चश्रुतिरिति ज्ञेयः शंकरामरणे यथा ॥ १५ ॥
तदेवं शुद्धगांधारनिपादौ द्वौ द्विरूपिणौ।।
साधारणाख्यगांधार शुद्धर्षभयुतो यदि ॥ १६ ॥
तदा मिश्रुतिको ज्ञेयो भूपालोऽत्र निदर्शनम् ।
तस्यैव पञ्चश्रुतिना रिषभेणान्ययो यदि ॥ १७ ॥
तदैकश्रुतिता शेया श्रीरागोऽत्र निदर्शनम् ।
यदा रिपभसंशोऽयं तदा पट्श्रुतिको भवेत् ॥१८॥
अनोदाहरणं नाट एवमस्य त्रिरूपता ।
कैशिक्याख्यनिषादस्य शुद्धधैवतसंगमे ॥ १९ ॥
विधुतित्वमिति ज्ञेयं भैरव्यंत्र निदर्शनम् ।
तस्यैव पञ्चश्रुतिकधैयतेनान्वयो यदि ॥ २० ॥

·२४
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
तदैकश्रुतिकत्वं स्याच्छीरागोऽत्र निदर्शनम् ।
स एव धैवतश्चेत्स्यात्पश्रुतिर्नाटके यथा ॥ २१ ॥
इति साधारणाख्यानो गांधारः कैशिकाभिधः ।
निपादश्चेत्युभावेतौ त्रित्रिरूपाविति स्थितिः ॥ २२ ॥
गांधारस्यान्तराज्यस्य यदा शुद्धर्पभान्वयः।
तदा पञ्चश्रुतित्वं स्यादागे गौलादिके यथा ॥ २३ ॥
तस्यैव पञ्चश्रुतिकरिपमेणान्वयो यदा ।
तदा निश्रुतिकत्वं स्याच्छंकराभरणे यथा ॥ २४ ॥
स एव द्विश्रुतिःयः पश्रुत्युपमसंगमे ।
यथा नाटाभिधे राग इति तस्य विरूपता ॥ २५ ॥
काफल्याख्यनिपादस्य शुद्धधैवतसंगमे ।
पघथुतिकता शेया यथा गौलादिके पुनः ॥ २६ ॥
स एव पञ्चथुतिकधैवतेनान्वितो यदि ।
तदा विश्रुतिको शेयः शंकरागरणे यथा ॥ २७ ॥
तस्यैय धैयतेन स्यापदि पश्रुतिनाऽन्ययः ।
तदा निश्रुतिका स्यादागे नाटाभिधे यथा ॥ २८ ॥
स्त्यन्तरागयगांधारकाकल्याएपनिादयोः ।
प्रत्येकं त्रितिरूपत्यमस्माभिरूपयर्णितम् ॥ २९ ॥
यदा तु मध्यमःगुदगुदगांधारसंगतः:
तदा तुम्युतियो मुगायंत्र निदर्शनम् ॥ ३०॥
गाधारणागपगांधारमंयुनाधेप्स एप दि।
तदा त्रिनिको योगगे धारागके यथा ॥३॥
स पयाग्नरगांधारयोग त्यफनिमयेन् ।
गोलादिषु पचा रागरिमन्यतम्प निरुपता ॥ ३६॥

·२५
स्वरप्रकरणम् ।
एवं पड्जस्य शुद्धेन निपादेन सहान्वये ।
चतुःश्रुतिकता शेया मुखार्यत्र निदर्शनम् ॥ ३३ ॥
स एव कै शिकीनामनिपादेनान्वितो यदि ।
तदा निश्रुतिरित्यत्र श्रीरागः स्यानिदर्शनम् ॥ ३४॥
तस्यैव काकलीनाम्ना निपादेनान्वयो यदि ।
तदैकश्रुतिकत्वं स्याद्रागे गौलादिके यथा ॥ ३५ ॥
इत्युक्तं वित्रिरूपत्वं शुद्धमध्यमपड्जयोः ।
वरालीमध्यमस्याथ शुद्धगांधारसंगमे ॥ ३६॥
सप्तश्रुतित्वमित्यर्थे वराल्येव निदर्शनम् ।
तस्य साधारणाख्येन गांधारेण यदाऽन्वयः ॥ ३७॥
तदा पश्रुतिता पन्तुवराल्यादिषु दृश्यते ।
स एवान्तरगांधारसंवन्धी चेच्छतुम्थुतिः ॥ ३८ ॥
अनोदाहरणं रागः शुद्धरामक्रियाभिधः।
वरालीमध्यमस्यैवं त्रैरूप्यमुपपादितम् ॥ ३९ ॥
यदा तु पञ्चमः शुद्धमध्यमेन समन्वितः ।
तदा चतु:श्रुतिर्शयो मुखायंत्र निदर्शनम् ॥ ४० ॥
स एवैकश्रुतियुक्तो बरालीमध्यमेन चेत् ।
इति द्वैरूप्यमस्माभिः पञ्चमस्य भकल्पितम् ॥४१॥
तदेवं शुद्धरिपभशुद्धधैवतयोः पृथक् ।
एकैकरूपता शुद्धगांधारकनिपादयोः ॥ ४२ ॥
तथैव पञ्चमस्यापि द्वैरूप्यं पृथगीरितम् ।
साधारणाख्यगांधारकैशिफ्याक्यनिपादयोः ॥ ४३ ॥
अन्तराभिधगांधारकाकल्याएयनिपादयोः ।
मध्यमस्यापि पड्जस्य बरालोमायमस्य च ॥४४॥

·२६
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
प्रत्येकं त्रित्रिरूपत्वमस्माभिरूपवर्णितम् ।
नन्येतदेकरूपादिवर्णने किं फलं तव ॥ ४५ ॥
चतुश्चतुरितिश्लोकपालोचनया यतः ।
मुखारिमेलमालस्थाः शुद्धाः सर्वे स्वराः स्थिताः ॥ ४६ ॥
न तु तद्वयतिरिक्तानां मेलानामेकससतौ।
प्रतिमेलं च नियताः सप्तस्वरगता अपि ॥४७॥
अस्माभिः कल्पयिष्यन्ते मेलाश्चाग्रे द्विसप्ततिः ।
ततः सकलमेलस्थसर्वस्वरजुषामपि ॥ ४८ ॥
द्वाविंशतिश्रुतीनां च विभागाय मया कृतम् ।
ऐकरूपयद्विरूपत्वनिरूपत्वनिरूपणम् ॥ ४९ ॥
नम्वास्तामैकरूप्यादिवर्णनस्य प्रयोजनम् ।
पाडवौडवरागेपु वय॑न्ते ये स्वराः पुनः ॥ ५० ॥
तदाश्रयश्रुतीनां किं त्यागः किं वोत्तरान्वयः।
अत्रेदमुत्तरं घूमो वर्जनीयस्वराश्रयाः ॥५१॥
धुंतयो नैव वय॑न्ते न च यान्त्युत्तरस्यरान् ।
किं तु पय॑स्वरप्वेवान्वधस्तिष्ठन्ति ताः पुनः ॥५२॥
संभवन्त्युपयोगिन्यः श्रुतीनां गणनाक्रमे ।
प्रतिमेलं च यत्सप्तनियतस्वरसिद्धये ॥ ५३॥
द्वाविंशतिश्रुतीनामप्यवश्यंभाव इप्यते ।
यद्येचं पाडयत्या दिव्यवस्था नैव संभवेत् ॥ ५४॥
तदा सर्वेऽपि रागाः स्युः संपूर्णा एव फेवलम् ।
अध संगीतशास्त्रार्थरहस्यमिदमुच्यते ॥ ५५ ॥
यीणावादनगानादिसमये जितान्स्यरान ।
समुत्प्लुत्य समुत्प्लुत्य पादयन्त्येय यादकाः ॥५६॥

·२७
.
स्वरप्रकरणम् ।
गायन्ति गायकाचाथो इति वादिव्यवस्थितिः ।
सर्वदा पाडवे त्याज्यस्वराणां परिवर्जने ॥ ५७ ॥
तदुत्तरस्वराणां तु जननं नैव संभवेत् ।
पूर्वपूर्वस्वराभावे कथं कार्यः समुद्भवः ॥५८ ॥
स्वराणां घटते तावदुत्तरोत्तरभाविनाम् ।
एवं निरूपिताः शुद्धा विकृताश्च स्वराः स्फुटम् ॥ ५९ ॥
अथ स्वरसमूहात्मनामलक्षणमुच्यते ।
ग्रामवद् ग्राम इत्येवमुपचारो विवक्षितः ॥ ६ ॥
यथा जनसमूहस्य लोके ग्राम इति प्रथा ।
तथा स्वरसमूहोऽत्र ग्राम इत्युपचर्यते ॥ ६१ ॥
केवलस्थरवृन्दस्य ग्रामत्वे कथिते सति ।
गामानयेत्यादिचाक्येष्वतिव्याप्तिर्भवेदतः ॥ १२॥
मुर्छनाशुद्धकूटाख्यतानाद्याश्रय इत्यपि ।
देयं स्वरसमूहस्य विशेषणमिति स्थितिः ॥ ६३ ॥
स च प्रामस्त्रिधा तत्र स्यात्पड्जग्राम आदिमः ।
मध्यमनामनामाऽथ गांधारग्रामसंशकः ॥ ६४॥
प्रयाणामपि चैतेषां कमाल्लक्षणमुच्यते ।
पड्जग्रामः पञ्चमे स्वचतुर्थश्रुतिसंस्थिते ॥ १५ ॥
स्वोपान्त्यश्रुतिसंस्थेऽस्मिन्मध्यमग्राम इप्यते ।
रिमयोः थुतिमेकैकां गांधारश्चेत्समाधितः॥६६॥
पथुर्ति धो निपादस्तु धश्रुति सश्रुति धितः ।
गांधारग्राममावष्टे तदा तं नारदो भुनिः ॥ १७ ॥
प्रामप्येतेपु गांधारग्रामो नास्ति महीतले।
स्वर्गलोके परमिति सपामेय संमतम् ॥ ६८॥

·मूछनाः सप्त ससेति वटाध्यारिफल्पितम् । एकैकरागमात्राभिव्यक्तिसंपादकस्तु यः ॥ ७९ ॥ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां अस्मामिमध्यमग्रामोऽप्यसत्प्राय इतीर्यते । तथा दिमध्यमप्रामे निश्रुतिः पञ्चमः खलु ! ६९ ॥ परालीमध्यमी जातः स पुनर्लक्ष्यमार्गतः । मग्रमादिप्रभृतिपु मध्यमग्रामजन्मसु ॥ ७० ॥ रागेपु दृश्यते नेय घरालीमध्यमस्ततः । अयुक्ती मध्यमग्रामो लक्ष्यमार्गविरोधतः ॥ ७॥ पक पन ततः पहनग्राम इत्यवधार्यते । प्रामाण्यवभूनोऽथ मूछादिनिरूप्यते ॥ ७२ ॥ मामारस्वराणां सतानामारोहश्चावरोहणम् । मूत्युच्यते तास्तु प्रतिमेलं च सप्तधा ॥ ७३ ॥ तथा हि पहजमारभ्य निपादान्ताधिरोहणात् । .निपादादिपु पङ्जान्तावरीहान्मूर्च्छनाऽऽदिमा ॥ ४ ॥ एवं रिषममारभ्य पजान्तमधिरोहणात् । पजादि रिषमान्त चाचरोदेण द्वितीयका ॥७५ ॥ एवमेय समुग्नेयं गांधारादिस्वरेप्यापि । प्रतिस्परं तावदेकका मूछना भवेत् ॥ ७६ ॥ आदत्य यक्ष्यमाणेषु द्विसप्ततिविधेष्यपि। सप्तस्यरसमूहात्ममेलेषु प्रतिमेलकम् ॥ ७ ॥ निरुप्यतेऽधुना तानः स्वरविस्तारलक्षणः । तानो द्विधा शुद्धतानः फूटतान इत्ति कमात् । स शुद्धतान इत्युक्त फूटतानः स उच्यते। यस्तु रागवयस्फूर्तिसाधारणतया

·स्वरप्रकरणम् ।
अथ स्वरपरिकारानलंकारान्प्रचक्ष्महे ।
ते च त्रिपष्टिरुदिताः शाहदेवेन सूरिणा ॥ ८१ ॥
न ते पुनर्लक्ष्यमार्गे लक्ष्यन्ते कुत्रचित्ततः ।
अष्टौ प्रसिद्धालंकारा लक्ष्यन्ते तन झोम्पटः ॥ ८२ ॥
ध्रुवो मठ्यो रूपकश्च झम्पा त्रिपुट एव च ।
-अठतालैकतालौ चेत्यष्टालरुतयः स्मृताः ॥ ८३ ॥
अथैतेषां क्रमेणैय लक्षणं प्रतिपाद्यते ।
झोम्पटाख्येन तालेन निवद्धो झोम्पटः स्मृतः ॥ ४॥
तत्र झोम्पटताले द्विद्वयारो द्वौ द्रुतौ ततः ।
लघुरेकः परिक्षेयश्चतुरक्षरसंमितः ॥ ८॥
आहत्याप्टाक्षरमितो झोम्पटः स्याद् द्विमात्रकः ।
सरि, गम, पधनिस: सनि, धप, मगरिस.
अथ धुवाख्यालंकारो द्वितीयः प्रतिपाद्यते ॥ ८६॥
ध्रुवतालेन संवद्धो धुवालंकार उच्यते ।
भुक्तालः पुनधा नाट्यदण्डीध्रुवस्तथा ॥ ८ ॥
वीणावाद्यधुवश्चेति नाट्यदण्टीध्रुवे लघुः।
चतुरक्षरवानादौ गुरुः पश्चादशाक्षरः ॥ ८८
वीणावाद्यध्रुवे त्यादौ लघू छौ चतुरक्षरौ।
ततः पडक्षरोचारसंमितो लघुशेखरः॥ ८९ ॥
चतुर्दशाक्षरमिताबाहत्यैतावुभौ भुवौ ।
ध्रुययोरनयोस्तावनास्पदण्डीध्रुवः परम् ॥ ९०॥
प्रामाणिकः शाखदृष्टः स एव भुवि पैणिकैः।
यीणायां याचते रकिलामाद्धातुप्रयान्यितः ॥ ११॥

·३०
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
सरिंगमगरि, सरिगरि, सरिगम, रिंगमपमग,
रिगमग, रिगमप.
अलंकारस्तृतीयोऽथ लक्ष्यते मठ्यनामकः ।
मध्यतालनिबद्धो यः स मध्य इति कीर्तितः॥९॥
मध्यताले
दुतावादायक्षरद्वयसंगितः।
ततो लघू द्वौ विज्ञयो चतुरक्षरस मितौ॥९३ ॥
आहत्य मध्यतालोऽयं दशाक्षरमितः स्मृतः।
सरि, गरिसरि, सरिगम: रिग, मगरिग, रिगमप.
रूपकाख्यश्चतुर्थश्चालंकारः प्रतिपाद्यते ॥९४ ॥
बद्धो रूपकतालेन रूपकः परिकीर्तितः
आदौ द्रुतो लघुः पश्चात्ताले रूपकनामके ॥ ९५ ॥
तेन रूपकनामाऽयं विज्ञातव्यः पडक्षरः ।
सरि, सरिगम, रिग, रिगमप.
अलंकारोऽथ झम्पाख्यः पञ्चमः प्रतिपाद्यते ।। ९६ ॥
झम्पातालेन संयुक्तो झम्पालंकार उच्यते ।
झम्पातालो द्विधा नाट्यवीणयोः परिदृश्यते ॥ ९७ ॥
तत्र स्यानाट्यसम्पायामादौ तावदणुद्रुतः ।
एकाक्षरमितः पश्चाद् द्रुतो द्वधक्षरसंमितः ॥९८॥
ततः सप्ताक्षरीकालसंमितो लघुशेखरः।
वाग्गेयकारझम्पायां विरामान्तद्रुतो मतः ॥ ९९ ॥
त्र्यक्षरः स परं सताक्षरोचारणसंमितः।
लघुशेखरनामैको झम्पातालाघुभाविमौ ॥ १० ॥
दशलध्वक्षरोधारमंमितापिति निर्णयः।
अनयोरुमयो ट्यझम्पा प्रामाणिकी स्मृता ॥ १० ॥

·३१
स्वरप्रकरणम् ।
तामेव रकिलाभेन कृत्वा धातुत्रयान्विताम् ।
वीणायां पादयन्तीह वैणिका इति निर्णयः ॥ १०२॥
सरिगसरिसरि, ग, मा; रिगमरिगरिंग, म, पा.
पष्ठोऽथ त्रिपुटो नामालंकारःमतिपाद्यते।
त्रिपुटास्येन तालेन निवद्धत्रिपुटः स्मृतः ॥ १०३ ॥
त्रिपुटे द्वौ द्रुतावादौ पृयन्वयक्षरसमितौ ।
विरामान्तद्रुतः पश्चादक्षरप्रयसमितः ॥ १०४ ॥
आहत्य त्रिपुटस्तालो हयः सप्ताक्षरीमितः ।
सरि, गस, रिंगम, रिग, मरि, गमप.
निरूप्यतेऽठतालाख्योऽलंकारः सप्तमोऽधुना ॥ १०५ ॥
अठतालेन संयुक्तमठतालं प्रचक्षते ।
अठताले द्रुतौ द्विद्वाक्षरकालावुमौ स्मृतौ ॥ १०६ ।।
पञ्चपञ्चाक्षरमितो लघू द्वौ तदनन्तरम् ।
चतुर्दशाक्षरीकालो जातस्तेनाटतालकः ॥ १० ॥
सरि, इग, असारिंग, यमामा रिग, सम,
अरीगम, अपापा.
अष्टमः स्फुटमेयाथालंकारः प्रतिपाद्यते ।
एकतालेन युकत्वादेकतालः प्रकीर्तितः १०८॥
एकद्रुतेनैकताल एकतालस्य लक्षणम् ।
लक्ष्ये त्यिदानीमेताहगेकतालो न रक्किदः ॥ १०९ ॥
इत्येक्तालस्थानेऽस्मियादितालो निशितः ।
मादिताले त्येलघुधतुरक्षरसंमितः॥ ११०॥
एषमायलंकारा लक्षिता लश्यसंमताः।
एतान्धुपादिकान्सप्त तालान्सूलादिसंघकान् ॥ १११॥

·३५ स्वरप्रकरणम् । एवं संवादिलक्ष्मोतं विवादी लक्ष्यतेऽधुना । एकश्रुत्यन्तरितता ययोस्तु स्वरयोर्द्वयोः ॥ १४८॥ तयोमियो विवादित्यमेवं सर्वत्र कल्पयेत् । रिगौ धनी च शुद्धेपु स्वरौ स्यातां विवादिनौ ॥ १४९ ॥ साधारणान्तरो चैव कैशिकीकाफलीस्वरौ । मियो विवादिनी शेयो विकृतेपु स्वरेप्यपि ॥ १५० ।। विवादिवादिसंवादिभिन्नाः स्युरनुवादिनः । चतुर्विधस्यरेवेषु चादी राजा प्रकीर्त्यते ॥ १५१ ॥ संवादी त्यानुसारित्यादस्यामात्यो विधीयते । वियादी विपरीतत्वाद्धीरैरुतो रिपूपमः। १५२॥ स्वरूपमर्दन तेन प्रयोगे स्याद्विवादिनः। स्वरूपमर्दनाभावे गीतरतिर्न लभ्यते ॥ १५३ ।। शत्रपमर्दने हि स्याद्राक्ष लोके प्रकाशनम् । नृपामात्यानुसारित्वादनुवादी तु भृत्यवत् ॥ १५४ ॥ इति श्रीमदद्वैतविद्याचार्यसानिचित्यसर्वतोमुसातिरात्र- साग्निचित्याप्तयाजपेययाजिगोविन्ददीक्षितनागमा- विकायरद्वितीयनन्दनस्य माग्निचित्य सर्वमतुया- जियशनारायणदीक्षिताव्यवदितानुजस्याच्युत- विजयराघयभूपालप्रेरितस्य वेटेश्वरदीशि- तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां कृतीय स्परप्रकरणे संपूर्णम् ।

·चतुर्थ मेलप्रकरणम् । तृतीयस्मिन्प्रकरणे स्वराः सम्यनिरूपिताः । अथ प्रकरणे तुर्ये कुर्वे मेलनिरूपणम् ॥ १॥ पजस्वरस्य पुरतश्चत्वारः क्रमशः स्वराः। रियभाख्यानका केचिद्गांधाराख्यानकाच ते ॥२॥ तनाद्यो नैव गांधारश्चतुथों रिपभो न हि । रिपभावपि गांधारौ द्वितीयकहतीयकौ ॥३॥ द्वितीयं वा चतुर्थ घा व्यपेक्ष्य स्यात्तृतीयकः । रिपमाख्यः स एव स्याद्गांधारोऽपेक्ष्य चादिमम् ॥ ४॥ तृतीयो रिषभाख्यानधतुर्थापेक्षया भवेत् । स दिव्यपेक्ष्य गांधारः प्रथमं या द्वितीयकम् ॥ ५ ॥ एवं च सति निप्पन्नं द्वितीयकतृतीययोः । गांधारत्वं च रिपभभूयमित्येव निर्णयः ॥६॥ तस्मादाय द्वितीयो व तृतीयधर्षमा मताः । तेप्यायो गोलरिपमः धीरागरिपभः परः ॥७॥ तृतीयो नाटरिपम इति लक्ष्यविदां मतम् । आधः शुमपंमः पधश्रुतिरुपमसंनका ॥८॥ द्वितीयश्च कृतीयः पश्रुतिकर्षम उच्यते । लक्षणशर्मयोकास्ते पयो ररिगसंशकाः ॥९॥ द्वितीय रतीयश्य चतुर्यध प्रयः स्यराः। स्युगीधारालेप्यायो लक्ष्ययेदिमिः ॥१०॥ प्रोको मुगारिगांधारो दितीयो भैरयोयुतः । गांधारोऽप हनीयस्तु गोलगांधार उच्यते ॥११॥ सामान्यतः

·मेलप्रकरणम् ।
लक्षणस्तु तेप्याद्यः शुद्धगांधार उच्यते ।
साधारणाख्यगांधारो द्वितीयः परिकीर्तितः॥ १२ ॥
तृतीयोऽन्तरगांधार इत्यहं तु वदामि तान् ।
क्रमाद्गगिगुनाम्नस्त्रीन्मेलनस्तारसिद्धये ॥ १३ ॥
एवं च पड्जात्पुरतो निवसत्सु चतुर्वपि ।
स्वरेषु प्रथमादित्रितयं रिषभनामकम् ॥ १४ ॥
गांधाराख्यं द्वितीयादित्रयमित्येव निर्णयः ।
चतुर्येतेषु जातस्य ररिर्वाख्यानशालिनः ॥ १५॥
गांधारतितयस्यापि पूर्वाङ्गाख्या मया कृता।
कय द्वितीयो रिपमो गांधारः प्रथमो भवेत् ॥ १६ ॥
कथं तृतीयो रिपमो गांधारः स्याद् द्वितीयकः ।
विरुद्धत्वात्तुरङ्गत्वगोत्वयोरिव सर्वथा ॥ १७ ॥
कथं स्याद्रिपमत्येन गांधारत्वस्य संगतिः।
किं च स्वरेपु चतुर्पु रिपभो द्वौ परावुभौ ॥ १८॥
गांधाराविति युक्तं स्यात्तत्कथं रिषभात्रयः।
गांधाराखय इत्युक्तमिति चेदन पच्म्यहम् ॥ १९ ॥
विरुद्ध नर्पमत्वं च गांधारत्वमुभे इमे। .
किंतु सापेक्षको धर्मों स्यातामेकत्र तेन तौ ॥ २० ॥
यथा चत्वार एकस्य तनुजाः सर्व एव हि ।
ज्येष्ठा अपि कनिष्ठाः स्युस्तत्र चाद्यस्तु नानुजः ॥ २१ ॥
न चतुर्थः पूर्वजः स्याद् द्विरूपावितरायुभो।
हतीयं या चतुर्य या व्यपेक्ष्य स्याद् द्वितीयकः ॥ २२॥
पुषी ज्येष्ठः स पय स्यात्कनिष्ठोऽपेक्ष्य चादिमम् ।
द्वितीयो ज्येष्ठतायुक्तधतुर्यापेक्षया भवेत् ॥ २३ ॥

·८ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां स एवावरजोऽपेक्ष्य प्रथमं च द्वितीयकम् । प्रथमाधास्त्रयस्तस्माधथा ज्येष्ठा भवन्त्यमी ॥ २४ ॥ द्वितीयाद्यास्त्रयः पुत्राः कनीयांसो यथाऽभवन् । एवं त्रयोऽन रिपभा ज्येष्ठकल्पा भवन्त्यमी ॥२५॥ कनिष्ठकल्पा गांधारास्त्रयोऽप्यत्र भवन्त्यमी। चतुर्वेषु स्वरेष्वेतौ द्वितीयकतृतीयको ॥ २६ ॥ रिपभावपि गांधारौ स्यातां तस्मात्समलसम् । तदूर्चे पर्वणि भवन्पञ्चमे शुद्धमध्यमः ॥ २७ ॥ मसंशको मया प्रोक्तस्तदूर्चे पर्वणि स्थितः। षष्ठे वरालीरागस्य कुणः प्रतिभासनम् ॥ २८॥ द्वितीयो मध्यमः प्रोक्तो मिसंशः स मया कृतः । सप्तमे पर्वणि घसन्पञ्चमः स्यात्पसंज्ञकः ॥ २९ ॥ पवमस्य पुरस्तात्स्युश्चत्वारः ममशः स्वराः। धैवताश्च निपादाम्ध निपादस्त नादिमः ॥ ३०॥ न चतुर्थो धैवतः स्याद् द्विरूपापितरायुभो । धैयतों च निपादौ च कथ्येते शाखकोविदः ॥ ३१ ॥ छतीय वा चतुर्य या व्यपेक्ष्य स्याद् द्वितीयफः। धेयताख्यः म एव स्याग्निपादोऽपेक्ष्य चादिमम् ॥ ३२॥ एतीयो धैवताण्यानचतुर्थापेक्षया भयेत् । स पपारितीयं या व्यपेक्ष्य स्थानिपादकः ॥ ३३ ॥ एवं च सति निप्प द्वितीयकवतीययोः। धेयतत्यं निपादत्यमुमयोपमयोः पृषक ॥ ३४ ॥ तस्मादापद्धितीपौ च एतीपदापि धपता। गोलयत गापा म्यारपरः धौरागपतः ॥ ३५॥ .

·मेलप्रकरणम् ।
३९
तृतीयस्तत्र नाटस्य धैवतो लक्ष्यविन्मते ।
शुद्धधैवत आद्योऽन्यः पञ्चश्रुतिकधैवतः ॥ ३६॥
तृतीयो लक्षणः पश्रुतिको धैवतः स्मृतः ।
अस्मन्मते त्रयस्ते स्युः क्रमाद्धधिधुसंशकाः ॥ ३७॥
द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थश्च स्वरास्त्रयः।
सामान्यतो निपादाः स्युस्तेप्वाद्यो लक्ष्यवेदिनाम् ॥ ३८॥
मते मुखारिरागस्य निपादोऽथ द्वितीयकः।
प्रोक्तो निपादो भैरख्या गौलरागनिपादकः ॥ ३९ ॥
तृतीयो लक्षणशानां मते तेषु प्रकीर्तितः।
आद्यः शुद्धनिपादोऽन्यः कैशिक्याख्यनिपादकः ॥ ४०॥
स्यात्काकलीनिषादोऽन्यस्तृतीयः परिकीर्तितः ।
पते त्रयो मया तूताः क्रमाननिनुसंज्ञकाः॥४१॥
एवं च पञ्चमाऽथ निवसत्सु चतुर्वपि।
स्वरेषु प्रथमादित्रितयं धैवतनामकम् ॥ ४२ ॥
निपादाख्यं द्वितीयादित्रयमित्येव निर्णयः ।
चतुप्तेषु जातस्य धधिध्वाख्यानशालिनः ॥ ४३ ॥
निषादत्रितयस्यापि ननिन्याख्यानशालिनः।
उत्तराताभिधा प्रोका मेलपस्तारसिद्धये ॥४४॥
शङ्का चैव समाधानमुभयं पूर्ववद्येत् ।
मेलो नाम स को घेति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते ॥ ४५ ॥
नियमेनैव संग्रायः पड्जस्तत्पुरतःमात् ।
विद्यमानेषु चतुर्पु स्वरप्यन्यतरावुभौ ॥ ४६
तप्रर्षभः पूर्वमयो गांधारस्त्यनुजो भयेत् ।
द्वयोर्मध्यमयोरेका संग्राहो मध्यमो भवेत् ॥ ४७ ॥

·४०
चतुदंण्डीप्रकाशिकाय
नियमेन हि संग्राह्यः पञ्चमस्तत्पुरः स्थिताः ।
स्वराः क्रमेण चत्वारस्तेषु चान्यतरावुभौ ॥ ४८॥
संग्राह्यः पूर्वजातोऽत्र धैवतः परिकीर्तितः।
पश्चायो निषादः स्यादिति सप्त स्वराश्च ये ॥ ४९॥
तेषां च मेलन मेलो गीतविद्भिः प्रकीर्तितः।
भेदा द्विसप्ततिस्तस्य भवन्त्यस्माभिरीरिताः ॥ ५० ॥
येनोपायेन मेलास्ते द्विसततिरिति स्फुटाः।
तमुपायं प्रवक्ष्यामि लक्ष्यसुखवुद्धये ॥५१॥
रगौरगी रगू चैव रिगी रिग रुगू तथा।
पडू मेदा इति पूर्या द्रव्यं गीतकोचिदैः ॥ ५२ ॥
धनौ धनी धनु चैव धिनी धिन धुनू तया ।
उत्तराङ्गेऽपि पड़ भेदा द्रष्टव्या गीतकोपिदैः ॥ ५३॥
पूर्वागतपड्भेदाः पजाद्याः स्युः पृथक्पृथक् ।'
उत्तराङ्गस्थपभेदाः पद्यमाद्याः पृथक्पृथक् ॥ ५४॥
आधः पूर्यानगो मेद उत्तरास्थितैः फ्रमात् ।
योज्यते यदि पड्भेदैः पपमेला: संभवन्त्यतः ॥ ५५ ॥
पूर्वाह्नस्य द्वितीयोऽपि भेदस्तेनेच यत्मना ।
संयोज्यते यदि तदा पामेलाः संमवन्त्यतः ॥५६॥
एवं एतीयो भेदोऽपि पण्मेलोत्पादको भवेत् ।
चतुर्थोऽपि तथैव स्यात्पद्यमोऽप्येयमेव हि ॥ ५७ ॥
पयं पष्टोऽपि वियः पप्मेलोत्पत्तिकारणम् ।
पूर्यागमेदानां पण्णामपि पृथपत्यम् ॥ ५८ ॥
उत्सराङ्गास्थितेः पइमि देः संयोजने एते ।
परमेलप्रकारेण मेला पशिदागताः ॥ ५९॥

·मेलप्रकरणम् । पतिशम्मेलकेष्वेषु प्रतिमेलं च मध्यमः। मसंझो यदि मध्ये स्यात्पूर्वमेलामिधास्तदा ।। ६० ॥ एतेप्येव तु पशिन्मेलेपु प्रतिमेलकम् । मसंज्ञमध्यमस्थाने मिसंज्ञो यदि मध्यमः॥६१ ॥ निवेश्यते तदा तेषां भवेदुत्तरमेलता । इत्यस्माभिः - समुन्नीता जाता मेला द्विसप्ततिः॥ २॥ ननु त्यक्त्या मसंशं तु केवल मध्यम पुनः । मिसंशकस्य तत्स्थाने मध्यमस्य निवेशनात् ॥ ३ ॥ त एवं पूर्वमेलाः किं भवन्त्युत्तरमेलकाः । इति चोक्त सदृष्टान्तं परिहारं प्रचक्ष्महे ॥ ६४ ॥ कटाहसंभृतं क्षीरं केचलं दधिचिन्दुना । यथा संयोगमासाद्य दधिमायं प्रपद्यते ॥६५॥ तथैव पूर्वमेलास्ते मध्यमेन मिसंशिना । केवलेनापि संयुक्का भजन्त्युत्तरमेलताम् ॥ ६६ ॥ द्विसप्ततेश्च मेलानां प्रस्तारं लक्षयेऽधुना । पट् पतीविलिखेत्पूर्व पण्मेलोत्पत्तिसिद्धये ॥ ६ ॥ एफैकस्यां पङ्क्तिकायां सप्त सप्त गृहालें लिखेत् । चतुप्फमेकमेवं च सति निप्पद्यते पुनः ॥ ६॥ तर्ययैकादशान्यानि चतुष्काणि लिममात् । चतुप्फाणि तदेतानि जातानि द्वादश स्फुटम् ॥ १९॥ द्वादशस्यपि चैतेषु चतुप्फेपु स्थिता गृहाः। सप्त सप्तहितेप्याचद्धितीयकवतीयकाः॥७॥ गृदाः पूर्वाहसंयुकाः कर्तव्या रति निर्णयः। पवमा मध पटाय सप्तमाघ गृपास्तया ॥१ ·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां उत्तराङ्गेण संयुक्ताः कर्तव्या इति निर्णयः । चतुर्थाः पूर्वमेलेषु मसंज्ञेन युता गृहाः ॥७२॥ त एवोचरमेलेपु मिसंक्षेन युता मताः । ततश्च द्वादशस्वेषु चतुष्केपूक्तवर्मना ॥ ७३ ॥ जाताः प्रतिचतुष्कं च षट्पण्मलप्रकारतः। मेला द्विसप्ततिः श्रीमविटाध्यरिकल्पिताः ॥ ७४॥ तदेवमनया रीत्या मेलानां च द्विसप्ततिः । स्फुटप्रबुद्धयेऽस्माभिः स्वरेषु द्वादशस्वपि ॥ ७५ ॥ रगौरिगीत्येवमाद्यः संकेतः परिकल्पितः। तत्संकेतप्रकारेण स्परेषु द्वादशस्वपि ॥ ७६॥ सप्त सप्त समादाय प्रतिमेलमपि स्वरान् । विद्याद् द्विसप्तर्ति मेलानुक्तप्रस्तारवर्मना ॥ ७७ ॥ अय विज्ञाय तस्येन मेलान्द्वघधिकसप्ततिम् । तेषां प्रयोगसमये रगौरिगीति मत्रतः ॥७८॥ संकेतो नैय संग्राह्यः किं तु पूर्वप्रसिद्धया। प्यपद्वार: सरिगमपधनीत्येव संशया ॥ ७९ ॥ दिसप्ततेय मेलानां कर्तव्य इनि निर्णयः। ननु द्विसप्ततिमेला भवता परिकल्पिताः ॥ ८० ॥ प्रसिद्धाः पुनरेतेषु मेलाः फतिचिदेय दि। उपन्ते न तु मयेऽपि तेन सत्करपनं पृथा ॥ ८१ ॥ परपनागौरयन्यापादिनि चेदिरमुच्यते । मनन्ताः पटु देशाम्नदेशस्या मपि मानपा ८२॥ तेपु सांगीतिगवायचगंगीनफोयिदे। ये फरशयिप्यमाणाध कारप्पमानाप फपिता ॥३॥ .

·४३ मेलप्रकरणम् । अस्मदादिमिरमाता ये च शास्त्रैकगोचराः। ये च देशीयरागास्तद्रागसामान्यमेलकाः ॥ ४॥ येन पन्तुवरात्याख्यकल्याणिप्रमुखा अपि । नानादेशीयरामास्तद्रागसामान्यमेलकान् ॥ ५॥ संग्रहीतुं समुन्नीता पते मेला द्विसप्ततिः । ततश्चैतेषु वैयर्थ्यशडा किंकारणं भवेत् ।। ८६ ॥ न हि संघटते वृत्तरताकरनिरूपिते । तत्र प्रस्तारलब्धानां वृत्तानां निकुरुम्यके ॥ ७ ॥ अस्मदादिप्रसिद्धान्यवृत्तवैपर्थ्यशंसनम् । न हि संघटते तालमस्तारजनिते पुनः ।। ८८ ॥ तालजाले प्रसिद्धान्यतालवैपर्यशंसनम् । यदि कश्चिन्मदुग्नीतमेलेभ्यस्तद्विसप्ततः ॥ ८ न्यून पाऽप्यधिकं याऽपि प्रसिद्ध दशस्वरैः। कल्पयेन्मेलनं तहि ममायासो वृथा भवेत् ।। ९०॥ न हि तत्यल्पने फाललोचनाऽपि प्रगल्भते । तस्माधयेकपधारावर्णाः स्युर्मातकामिपाः ॥ ९ ॥ नहीयन्ते न घर्धन्ते तथा मेला द्विसप्ततिः । एवं सामान्यतो मेलाः प्रोक्ता सधिकसप्ततिः ॥ १२॥ अर्यतेप्येच ये मेला लक्ष्यवर्मनि विश्रुताः। तेप्यई कतिचिन्मेलाले लश्यलक्षणसंगतान् ॥ ९३ । प्रतिमेलमपि स्पष्टं थुनी पिशति तथा । लसणं यक्ष्यते पधादुरशस्तापवादितः॥ ९४॥ पूर्वोकमलप्रस्तारः प्रमेण मि.पतेऽधुना। मादिमा सयंमेलानां मुगारीमन रयते ॥१५॥ .

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाय
मेल: सामवराल्याख्यरागस्यातः परं मतः।
ततो भूपालमेलोऽथ हेज्जुजीमेल ईरितः ।। ९६ ॥
वसन्तभैरवीमेलो गोलमेलस्ततः परम् ।
भैरवीमेल आहा मेला श्रीरागमेलकः ॥ ९७ ॥
काम्मोजिमेलो मेलोऽथ शंकराभरणस्य च ।
सामन्तमेलो देशाक्षीमेलो नाटस्य मेलकः ॥२८॥
मेला शुद्धवराल्याख्परागस्यातः परं मतः ।
मेल: पन्तुरराल्याश्च शुद्धरामक्रियायुतः ॥ ९९ ॥
मेलः सिंहरवाख्योऽस्मदएरागस्य मेलकः ।
कल्याणीरागमेलचेस्याहत्यकोनविंशतिः ।। १०० ॥
अस्मदादिप्रसिद्धानां देशमेदभचारिणाम् ।
उच्चाबचानां रागाणां मेलस्तावद् द्विसप्ततौ ॥ १०१॥
मेलेषु पूर्वमुक्केषु शारीरानुगुणत्वतः।
घुद्धिमभिः समुन्नेया इति सर्व समजसम् ॥ १०२॥
या सामन्तरागोऽयं श्रीरागमेलके गतः।
रागप्रकरणे प्रमो रागान्मेलविशेषजान ॥ १०३ ॥
उद्दिष्टानां तु मेलानामधुना लक्ष्म वक्ष्महे ।
प्रतिमेलमपि स्पष्टं श्रुनीद्वाविंशति तथा ॥ १०४ ॥
शुद्धः सप्तम्बरैर्युक्तो मुखारीमेल उच्यते।
चतुश्चतुश्चतुश्चैव पङ्जमध्यमपञ्चमाः ॥ १० ॥
छेद निषादगांधारी त्रिस्त्री रिपमधयतो।
इत्यस्य श्रुतयः पूर्वद्वाविंशतिरुदाहताः ॥ १०६ ॥
पूर्वोकमेलास्तार मेदोऽयं प्रथमो मतः ।
रति मुपारोमेला ॥१॥

·मेलप्रकरणन् ।
पड्जः शुद्धाश्च रिगमाः शुद्धौ पञ्चमधैवतौ ॥ १०७ ॥
निपादः काकली नामेत्येतर्युक्तः स्वरैस्तु यः।
मेल:
:: सामवराल्याख्यरागस्यायमुदाहृतः ॥ १०८॥
पड्ज पकर्षभे तिस्त्र द्वे गे व मपयाः पृथक् ।
चतच चतस्त्रश्च धे निम्नः पच नौ स्मृताः ॥ १०॥
इत्यस्य श्रुतयां झेया द्वाविंशतिरिति स्फुटम् ।
पूर्वोक्तमेलप्रस्तार भेदोऽयं स्यातृतीयकः ॥ १० ॥
इति सामवरालीमलः ॥२॥
पड्जः शुद्धर्षभः साधारणगांधार एव च ।
गुद्धाश्च मपधा झेया: कैशिक्याख्यो निपादकः॥ ११ ॥
एभिः सतस्वरैर्युक्तः प्रोक्तो भूपालमेलकः ।
तिम्रस्तिस्रश्च तिम्रश्च तिस्रः सरिगमाश्रयाः॥ ११२॥
चतन्नः पञ्चमे तिस्रो धैवते तिम्र एवं नौ ।
इत्यस्य श्रुतयो क्षेया द्वाविंशतिरिति स्फुटम् ॥ ११३ ॥
पूर्वोक्तमेलमस्नारे जातो भेदोऽयमएमः ।
इति भूपालमेलः ॥ ३॥
गांधारोऽन्नरनामाऽन्ये स्वराः मुद्धाः प्रकीर्तिताः। ११४ ।
पनायनम्बरमभूतो हेज्जुजीमेल ईरितः।
पड्जे व निम्र ऋग्मे तिम्रो गे पक्ष मायने ॥ ११५॥
एका स्थात्पे चतन्त्रः म्युधैं निमोनिशदके।
इत्यम्य थतयो रोया दायिगतिरिति फुटम् ॥ ११६ ॥

·४६
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
अयं त्रयोदशो मेदो मेलप्रस्तारके भवेत् ।
इति हेज्जुजिमेलः ॥५॥
पड्जः शुद्धपभश्चैव गांधारोऽन्तरसंशकः ॥ ११७ ॥
शुद्धाश्च मपधाः कैशिफ्यभिधानो निपादकः।
वसन्तभैरवीमेल: स्वरैरेतैः समुत्थितः ॥ ११८ ।।
षड्जे तिनस्तु रिपो तिम्रो गे पञ्च मध्यमे ।
एकैव पे चतस्रः स्युस्तिस्रस्तिनो धनिश्रिताः ॥ ११९ ।।
• इत्यस्य श्रुतयो ज्ञेया द्वावितिरिति स्फुटम् ।
अयं च मेलप्रतारे ज्ञेयो भेदश्चतुर्दशः॥ १२०॥
इति वसन्तभैरवीमेलः ॥५॥
पड्जः शुर्पमश्चैव गांधारोऽन्तरसंशकः।
मपधाख्याः स्वराः शुद्धा फाकल्याख्यनिपादकः॥ १२१॥
एतायत्स्वरसंभूतो गोलमेलः प्रकीर्तितः ।
एका पड्जे तु रिपमे तिसो गे पञ्च मध्यमे ॥ १२२ ।।
एकैय से चतस्रः स्युस्तिस्रो धे पच नौ मताः ।
इत्यस्य श्रुतयो क्षेया मार्विशतिरिति स्फुटम् ॥ १२३ ॥
अयं पचदशी भेदो गेलमस्तारके स्मृतः।
इति गोलमेलः ॥ ६॥
पहजच पधभुतिकर्पभः साधारणारयः ॥ १२४ ॥
गांधारी मध्यमः गुयः पठमा गुरधैयतः ।
कैशिफ्यारयनिगदधेरयेतापत्स्यरसंभयः ॥ १२५॥

·१७
मेलप्रकरणम् ।
भैरवी नाम रागः स्यादिति मेलसमादयः।
पड्जे तिम्न पञ्चका गे तिस्रो मध्यमे ॥ १२६ ॥
चतसूः पे धे च तिनी निषादे निसू एव च ।
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिविंशतिरुदीरिताः॥ १२७ ॥
विंशभेदकसंभूतो मेलप्रम्नारके स्मृतः ।
इति भैरवीमेलः ॥७॥
पड्जश्च पञ्चश्रुतिको रिषभश्च तथा परः ॥ १२८ ।।
साधारणाख्यगांधारः शुद्धाश्च मपधास्तथा ।
काकल्याख्यनिषादश्चेत्याहरीमेलके स्वराः ॥ १२९ ॥
एका पड्जेऽथ रिपभे पञ्च गे वेकिका मता।
तिसूश्चतसो मपयोर्धे तिसूः पञ्च नौ स्मृताः॥ १३०॥
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिाविंशतिरुदाहृताः।
भेदोऽयमेकविंशोऽस्मन्मेलनस्तारके स्मृतः ॥ १३१ ॥
इत्याहरीमेलः ॥८॥
पड्नश्च पञ्चश्रुतिकरिषमाख्यः स्वरः परः ।
साधारणाख्यगांधारः शुद्धौ मध्यमपञ्चमौ ॥ १३२ ॥
चतुम्थुतिधैवतश्च कैशिफ्याख्यनिषादकः।
पतैः सप्तस्वरैतिः श्रीरागस्य तु मेलकः ॥ १३३ ॥
तिसः पड्जेऽथ रिपमे पञ्च गे त्येकिकैव मे ।
तिसूः पे तु चतसः स्युर्धे पञ्चैकैच नौ स्मृताः ॥ १३४ ॥

·४८
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिद्वाविंशतिरुदाहताः।
अयं द्वाविंशको भेदो मेलप्रस्तारके भवेत् ॥ १३५ ।।
इति श्रीरागमेलः॥९॥
पड्जोऽथ पञ्चथुतिको रिषभोऽन्तरसंवकः ।
गांधारश्च मपौ शुद्धौ पञ्चश्रुतिकधैवतः ॥ १३६ ॥
कैशिफ्याख्यनिवादश्च काम्भोजीमेलके स्वराः ।
पड्जे तिसूस्तु रिपमे पञ्च तिरस्तु गे स्मृताः ॥ १३७ ॥
पकैव मे चतसूः पे धे पञ्चैका निपादके ।
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिःविशतिरुदीरिताः॥ १३८॥
भष्टाविंशस्त्वयं मेदो मेलमस्तारके स्मृतः।
इति काम्भोजीमेलः ॥१०॥
पजयपधभुतिको रिपभयान्तरामिधः ॥ १३९॥
गांधारस्तु मपो शुद्धौ पवथुतिकधैयतः।
काफल्यापयनिपादश्वेत्येतापत्स्यरसंमयः ॥ १४० ॥
शंफरामरणाण्यानरागराजस्य मेलकः।
पज एफपमे पध तिम्रो गे त्येकिफेय मे ॥ १४१॥
चतनः
पद्य धेच निगदे तिसू पय घ।
त्यस्य श्रुतयोऽस्मामिपिशतिरदाहताः ॥ १४२ ।।
पफोनत्रिशमेदोऽयं मेलप्रसारके स्मृतः ।
रतिकरामरणमेलः ॥ १९॥

·४९
मेलमकरणम् ।
पड्जः पञ्चधुतिधाथ रिपभोऽन्तरनामकः ॥ १४३ ।।
गांधारश्च मपौ शुद्धौ पश्रुतिर्धवतस्तथा।
काफल्यास्यनिषादश्च स्वराः सामन्तमेलके ॥ १४४ ॥
पड्ज एकर्षभे पञ्च तिस्रो गे चैकिका च मे।
चतस्रः पञ्चमे धे तु पट् तथा द्वौ निपादके ।। १४५ ॥
इत्यस्य धुतयोऽस्माभिःविंशतिरुदीरिताः ।
पूर्वोकमेलप्रस्तारे त्रिंशभेदोऽयमुच्यते ॥ १५६ ॥
इति सामन्त मेलः ॥ १२ ॥
पड्जा पट्श्रुतिको नाम रिषभोऽन्तरसंशकः।
गांधारस्तु मपौ शुद्धौ पञ्चश्रुतिकधैवतः ॥ १४७ ॥
काफल्याख्यानपादश्चेत्येतावत्स्वरसंभवः ।
देशाक्षी नाम रागः स्यादिति मेलसमालयः ॥ १४८॥
एका पड्जे च रिपमे पड़ गे द्वे चैकिका च मे ।
चतस्रः पे पञ्च धेच निपादे तिन एव च ॥ १४९ ॥
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिर्विशतिरुदीरिताः।
पञ्चत्रिशकभेदोऽयं मेलप्रस्तारके स्मृतः ॥ १५० ॥
इति देशाक्षीमेलः ॥ १३ ॥
पड्जः षट्श्रुतिको नाम रिपभोऽन्तरसंज्ञकः ।
गांधारस्तु मपौ शुद्धौ पट्श्रुतिधैंवतः स्वरः॥ १५१॥
काकल्याख्यनिपादश्चेत्येतावत्स्वरसंभवः।
नाटामिधानरागः स्यादिति मेलसमायः ॥ १५२ ॥

·५०
चतुदण्डोप्रकाशिकाया
एका पड्जे च रिपभे पड़ गे द्वे चैकिका च मे ।
चतस्रः पञ्चमे धे च पट् तथा द्वे निपादके ॥ १५३ ॥
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिर्विशतिरुदीरिताः ।
पशिभेदसंभूतो मेलप्रस्तारके स्मृतः ॥ १५४ ॥
इति नाटमेलः ॥१४॥
बरालीमध्यमश्वाथ काकल्याख्यनिपादकः।
शेषाः शुद्धस्वराः शुद्धवरालीमेलसंक्षकः ॥ १५५ ॥
'एकपमे तिम्रो गांधारे द्वे च सप्त मे ।
एकैच पञ्चमे तिम्रो धैयते पच नौ स्मृताः ॥ १५६ ॥
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिर्विशतिरदीरिताः ।
एकोनचत्वारिंशोऽयं मेलप्रस्तारके स्मृतः ॥ १५७ ॥
इति शुद्धयरालीमेलः ॥ १५॥
पङ्जः गुदर्पमः साधारणगांधारसंक्षकः।
यरालीमध्यमधेय शुद्धी पचमधैयती ॥ १५८ ॥
फाकल्याएपनिपादधे येतापत्स्यरसमयः ।
मेला पन्तुयराल्याल्यो रागध परिकीर्तितः ॥ १५९ ॥
पहन एकरमे निम्नस्तिनों गे मध्यमे तु पट् ।
पहमे रोकिका तिम्रो धेयो पक्ष नो स्मृताः ॥ १६०॥
पम्प धुनपोऽस्मामि पिततिरदामनाः।
मेलमस्तारकै पक्षयस्याम्गिाऽपमुप्पते ॥ १६..॥
इति पन्तुयरालोमेला ॥१६॥

·-
मेलप्रकरणम् ।
पड्जा शुन्दर्षभश्चैव गांधारोऽन्तरनामकः।
वरालीमध्यमश्चाथ शुद्धौ पञ्चमधैवतौ ॥ १६२ ॥
काकल्याख्यनिषादश्चेत्येतत्सतस्वरोदितः ।
शुद्धरामक्रियाख्यानरागमेलोऽयमुच्यते ॥ १६३ ॥
पड्ज एकमे तिम्रो गांधारे पञ्च मध्यमे ।
चतस्रः पञ्चमे त्वेका धे तिम्रः पञ्च नौ स्मृताः ॥ १६४ ॥
इत्यस्य श्रुतयोऽस्माभिर्वाविंशतिरुदाहृताः।
भेदोऽयमेकपञ्चाशो मेलमस्तारके स्मृतः ॥ १६५ ॥
इति शुद्धरामक्रियामेलः ॥ १७ ॥
-
.
पड्जस्वरश्च रिषभः पञ्चथुतिसमन्वितः ।
साधारणाख्यगांधारो घरालीमध्यमस्तथा ॥ १६६॥
शुद्धश्च पञ्चमश्चैव पञ्चश्रुतिकधैयतः ।
कैशिक्याख्यनिपादश्चेत्येतत्सतस्वरोदितः ॥ १६७ ॥
मेलः सिंहरवे रागे घेङ्कटाध्यरिकल्पिते ।
पड्जे तिस्रोऽथ रिषभे पञ्च गे वेकिकैय मे ॥ १६८॥
पडेय पञ्चमे त्येका धे पचव नौ स्मृताः।
इत्यस्य श्रुनयः प्रोक्ता मया द्वाविंशतिः स्फुटम् ॥ १६९ ॥
भेदोऽयमपञ्चाशो मेलमस्तार प्यते ।
इति सिंहरवमेलः॥१८॥
पड्जस्यरस रिपमा पचभुतिसमन्यितः ॥ १७ ॥
गांधारोऽन्तरसंशध परालीमायमस्तथा ।
शुद्ध पक्षमः पठधुतिको धैयतस्तथा ॥ १७॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
काकल्याख्यनिषादश्व कल्याणीमेलके स्वराः।
पड्ज एकप मे पञ्च गांधारे तिन एव मे ॥ १७२ ॥
चतस्रः पञ्चमे त्वेका पञ्चधे तिन एच नौ ।
इन्यस्य श्रुतयोऽस्माभिर्वाविंशतिरुदीरिताः ॥ १७३ ।।
पञ्चपतिमी भेदी मेलप्रस्तारके स्मृतः।
इति कल्याणीमेलः ॥ १० ॥
अस्माभिर्दर्शिता इत्य लक्ष्यलक्षणसंगताः ॥ १७४ ॥
एकोनविंशतिर्मला: संप्रति प्रचरन्ति ये।
अथेदानी विचार्यन्ते रामामात्येन लक्षितरः॥ १७ ॥
मेलमकरणे मेलाः स्वरमेलकलानिधी।
तथा दिविशति मेलानाहरोमो विमूढधीः ॥ १७६ ॥
युज्यते तत्कथं वेति तत्पृच्छामो वयं पुनः ।
त्यदुक्तरीत्या सारङ्गनाटकेदारगौलयोः ॥ १७७ ॥ .
संपातमेकमेल मेला स्युपिशतिः कथम् ।
मनु विशतिमेलानां मध्ये पचदशस्वपि ॥ १७८ ॥
मेलेषु पञ्चमेलानामन्तीयस्त्ययेरितः।
अन्यस्य पुनरन्यस्मिनान्तर्मायो भविष्यति ॥ १७९ ॥
अन्तरारुपानगांधारकाकल्यापानिपादयोः ।
स्थाने प्रतिनिधित्वेन संगृहोते यदा स्परौ ॥ १८० ।।
घ्युतमध्यमगांधारच्युतरजनिगदको ।
तदा पिातिमेलानां मध्ये पाठदशस्यपि ॥ १८ ॥
मेलेपु पठमेलानामन्नर्मायस्ययेरितः।
मारनाटदारगौलमेलायपि य॥ १.२॥

·मेलप्रकरणम् । 'अविशेषेण भवता संग्राह्यत्वे सधर्मको। च्युतमध्यमगांधारच्युतपड्जनिपादकौ ।। १८३ ॥ अन्यस्य पुनरन्यस्मिन्नन्त यो भवेत्तदा । ततो विंशतिमेलोक्तिव्याघातोऽयं दुरुत्तरः ॥ १८ ॥ मेलानां विंशतेोनि लक्ष्माण्युक्तानि हि त्वया । तानि सर्वाणि दृश्यन्ते विरुद्धान्येव केवलम् ॥ १८५ ॥ तन स्थालोपुलाकाख्यन्यायेन कतिचित्पुनः । लक्षणानि प्रदर्यन्ते राम येष्वेध मोहितः॥ १८६ ॥ न हि तान्यन शक्यन्ते दूषणानि त्ययेरिते। प्रन्ये गणयितुं दोषसहस्रमथने मया ॥ १८७ ॥ तथा हि भैरवीरागः शंकराभरणस्तथा । गौडिरागश्च कथितास्त्वया श्रीरागमेलजाः ॥ १८८॥ तत्कथं भैरवी शुद्धधैवतेनान्विता खलु । शंकरामरणो रागोऽन्तरगांधारवांस्तथा ॥ १८९ ॥ सकाकलीनिषादश्च गौडीरागस्त्वयं पुनः ! "जातो मालवगौलाण्परागमेलादिसंस्थितः ॥ १९ ॥ रागाणां पुनरेतेषां जन्म श्रीरागमेलतः। कथं विकत्थसे राम राम राम तव भ्रमः॥१९१ ।। यश्चोतं भवता शुद्धरामक्रीरागमेलतः । पाडीरागाददेश्याख्यरागजन्म भवेदिति ॥ १९२ ॥ तद्दोषघातये राम रामस्मरणमातनु । पाडयादेशिरागौ च प्रसिद्धो गोलमेलजो ॥ १९३ ॥ -यदप्यावेदिता राम राम बुद्धिविरामसा । "देशाक्षीमेल पर कैशिषयाएपनिगदकम् । १९४ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां प्राप्य कन्नडगौलः स्यागौलस्यातिमृपावहा । कर्णाटगौलः धीरागमेलोद्भबनतो न किम् ॥ १९५ ॥ यञ्च कन्नडगौलस्य मेले समुपजायते । घण्टारव इति प्रोक्तं पातकेनामुना पुनः॥ १९६ ॥ सत्यं न मोक्ष्यसे राम रामसेतुं गतोऽपि था। भैरवीमेलसंभूतो रागो घण्टारवः खलु ॥ १९७ ।। यदप्युक्तं त्यया नादरामक्रीरागमेलके । साधारणाख्यगांधार: संग्राह्य इति तत्वतः ॥ १९८॥ अपूर्ववयकारत्यमाघेश्यति राम ते । नादराममियामेलगांधारोऽप्यन्तराभिधः ॥ १९९ ॥ यो रीतिगोलायरागमेलस्य लक्षणम् । शुद्धाः सरिगमाः पच पवधुतिकधैवतः ॥२०॥ कैशिफ्यायनिापदधेत्रात राममियस्तथा । मेरपीरागमेलोत्यो रीतिगोलः प्रकीयंते ॥ २०१॥ शुदर्पमध गांधारः पवश्रुतिकधैयतः। पथ केदारगोलाख्यरागमेलस्य लक्षणे ।। २०२॥ संप्रायम्युसपहजाण्यानिपाद इति कल्पितम् । तत्र स्पानेऽनु शोचामि तय रामाभिधां पुनः ॥ २०३ ॥ फेशियाण्यनिणदो दि मेले फेदारगोलक। पदप्युनं व्यपा राम देशुन्नीरागमेलो । २०४॥ फाकन्यागानिशम्नु मंमाता इति तत्पुनः । भनिनु पतलस्मिन्मे सनिगदफा २०५॥ गृति निगिनोदयांदकपदरपि । ययाम मयता राम फाम्मोजोमसनमा २०६॥

·रागप्रकरणम् ।
गनी अन्तरकाकल्यौ रिधौ पञ्चश्रुती तथा ।
शेषाः शुद्धाश्च समपाः काम्भोजीमेलके विति ॥ २०७ ।।
तत्तावत्तव गीतशबहिष्कार्यत्वसाधनम् ।
काम्भोजीरागमेलस्य कैशिक्याख्यानपादकः ॥ २०८ ॥
इति नो वेत्ति किं वीणावादिनां गृहदास्यपि ।
तस्माद्वैकाररामोकान्मेलान्विश्वस्य वैणिकैः।
कान्तारकूपे वेष्टव्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ॥ २०९ ॥
इति श्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्निचित्यसर्वतोमुखातिरात्र-
साग्निचित्याप्तवाजपेययाजिगोविन्ददीक्षितनागमा-
म्बिकावरद्वितीयनन्दनस्य साग्निचित्य सर्वक्रतुया-
जियशनारायणदीक्षिताज्यवहितानुजस्याच्युत-
विजयराघवभूपालप्रेरितस्य वेङ्कटेश्वरदीक्षि-
तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
चतुर्थ मेलप्रकरणं संपूर्णम् ।
पञ्चमं रागप्रकरणम् ।
तुर्यप्रकरणे मेलाः सप्रपञ्चमुदीरिताः।
अथ मेलोद्भवा रागा लक्ष्यन्ते नातिविस्तरम् ॥ १॥
रजयन्ति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः ।
भवन्ति ते मतनाथैःप्रापितास्तानि च मात् ॥ २॥
लक्षणानि दशोकानि लक्ष्यन्ते तायदादितः।
प्रहांशौ मन्द्रतारौ च न्यासापन्यासको तथा ॥३॥

·चतुर्वण्डीप्रकाशिकायां
अथ संन्यासविन्यासौ यहुत्वं चाल्पता तथा ।
लक्षणानि दशैतानि रागाणां मुनयोऽनुवन् ॥ ४ ॥
दशानामपि चैतेषां क्रमालक्षणमुच्यते ।
येनादौ गीयते गोतं स्वरेण स भवेद् ग्रहः ॥५॥
बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ।
अंशस्वरस्त्वसावेच जीवस्वर इति स्मृतः ॥६॥
नीचैः स्वरेण यदानं स मन्द्रस्वर उच्यते ।
उच्चैः स्वरेण यद्गानं स तारस्वर उच्यते ॥ ७ ॥
न्यासस्वरः स कथितो येन गीतं समाप्यते ।
भयान्तरसमातियो रागस्यापि तनोति सः॥ ८॥
अपन्यासः स्मृती न्यासस्त्वात्यन्तिकसमाप्तिकृत् ।
इति भेदो मन्यासापन्यासस्वरयोध्योः ॥९॥
संन्यासो नाम गीताधखण्डमागसमाप्तिसत् ।
गीतखण्डाद्यायययस्यान्ते तिष्ठति स स्वरः ॥ १० ॥
चिन्यास एतौ संन्यासयिन्यासी भरतादिभिः ।
अन्तर्भूताचपन्यासस्वर एयेति कीर्तितौ ॥ ११ ॥
अलधनं तथाऽभ्यासो यदुत्वं द्विविधं मतम् ।
स्वरस्यास्पर्शनं यत्र लयन तन कीर्तितम् ॥ १२ ॥
साफल्येन स्यरस्पर्शस्त्यलयनमिति स्मृतम् ।
यदेफस्य स्थरस्यैयरन्तर्येण याऽय पा ॥ १३॥
ध्ययधानेन या भूयो भूयोऽप्युशारणं दि तत् ।
अभ्यास इति शंसन्ति पत्यं विविधं ततः॥१४॥
मत्सत्यं च विधा प्रांतामनभ्यासाए लायनात् ।
पूर्योकाभ्यासरादित्यमनम्पासः प्रकीर्तितः ॥१५॥

·रागमकरणम् । पूर्वोकालघगामायो लधनं परिकीर्तितम् । लक्षणानि दशाप्ये लसितानि मया स्फुटम् ॥ १६ ॥ मधेतल्सपारामानुदिशामि मायदम् । रागास्तायविधा मरताचपदीरिताः ॥ १७ ॥ भामरागाधोपरागा रागा भाषाविमापिका। सधयान्तरमाणापा रामास्यास्ततः परम् ॥ १८॥ मापामाणि मियामाणि धुपालानीति च फ्रमात् । दशस्येतेषु रामेषु प्रामरागादयः पुनः॥ १९ ॥ रागास्यन्तरमापान्ता मार्गरागा मयन्ति पट् । ततो गन्धर्यलोकेन प्रयोज्यास्ते ध्यपस्थिताः॥२०॥ तस्मादागाहमापातक्रियाझोपासंशिताः । रागायत्यार पचैते देशीरागाः प्रकीर्तिताः॥२१॥ तत्र रसाकरमन्ये शादेयेन धीमता। चतुःपटप धिर्फ रागशतद्वयमुदीरितम् ॥ २२ ॥ लक्ष्यन्ते ते न पुवापि लक्ष्ययमनि संप्रति । ततः प्रसिद्धिवैधुर्यात्यपत्या रागांस्तु तान्पुनः ॥ २३ ॥ सयंत्र लक्ष्यमार्गेऽत्र संप्रति प्रचरन्ति ये। तानस्मत्परमाचार्यतानप्पार्थसमुद्धृतान् ॥ २५ ॥ रागाभिरूपयिष्यामि लक्ष्यलक्षणसंमतान् । प्रहांशन्यासमन्दादिव्यवस्था तेषु यद्यपि । २५ ॥ देशीत्यात्सर्यरागेषु नैकान्तेन प्रवर्तते । तथाऽपि लक्ष्यमाथित्य गानलक्ष्मानुसृत्य च ॥ २६ ॥ पगाणां लक्षणं मासंप्रति प्रवरन्ति ये। निरूप्यमाणरागाणां षड्जाविक्रमतो वे ॥ २७॥ ,

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
लिस्यन्ते पञ्चमिः पथै रागाः षड्जमहस्वरा
नाटः सौराष्टसारङ्गनाटौ शुद्धवसन्तकः ॥ २८ ॥
गुण्डक्रिया मेचबोलिनादरामक्रियस्तथा ।
घराली ललिता पाडिरागः सालगभैरवी॥ २९ ॥
श्रीरागारमिधन्यासिशंकरामरणाभिधा।
रागा विन्दोलभूपालहिन्दोलाघवसन्तकाः ॥ ३०॥
आहामरिसामन्ता वसन्ताधा च भैरवी।
हेज्जुडिलिवधीष शुद्धरामक्रिया तथा ॥ ३१ ॥
काम्मोजीच मुखारी च देवगान्धारिका तया ।
नागम्यनिः सामरागस्तथा सामवरालिका ॥३२॥
एकतिरादिमे रागा: पहलन्यासप्रहांशकाः।
गुर्जरी मिन्नषड्जश्व रेवगुप्तिस्त्रयोऽप्यमी ॥३३॥
रिन्यासांशमाः प्रोका मतामरतादिभिः।
नारायणास्पदेशाक्षी देशाशीराम पव ॥ ३४॥
नारायण्यय कर्णाटो बहालमेति विश्रुताः ।
इमे रागास्तु चत्वारो गन्यासांरामहाः स्मृताः ॥ ३५॥
जयन्तसेनी यहुली मायमादिरिमे त्रयः।
ममहा मायमन्यासा मांशका परिकीर्तिताः॥ ३६॥
मारपाली चेय सापेरी पन्यासांशमहे उमे।
रागो मासहरी घण्टारयो पेलापली तया ॥ ३७॥
भैरयो चेति पत्यारो घम्यासांशमा स्मृताः।
गोरकेदारगोलो मोजापागोलाभिषस्तया ॥ ३८॥
रीतिगौला पूर्णगोलो गोलो मायपणामिपा ।
रागारगोलपसा गोला इमे पुनः॥३९॥

·रागप्रकरणम् । निषादग्रहनिन्यासनिषादांशाः प्रकीर्तिताः । चतुःपञ्चाशदुद्दिष्टा इति रागा ग्रहादिमिः॥ ४० ॥ मथैतेषां झमालक्ष्म लक्ष्यलक्षणसंगतम् । नाटो भाषाकरागोऽत्र वादी पड्जः स्वरोमतः॥४१॥ संघादी पञ्चमो शेयो गनी प्रोक्तो विधादिनौ । अनुवादि रिधद्वन्द्व चायं सायं प्रगीयते ॥ ४२ ॥ अवरोहे निधगरिवर्जमेनं प्रचक्षते। संपूर्णरागवैध संमतो गानवेदिनाम् ॥ ४३ ॥ सौराष्ट्ररागो मेलम्य गौलस्याभ्युदयः परः। संपूर्णश्चैप घादी च पड्जःसंवादिनौ मपौ ॥४४॥ निषादयानुवादीह रिधो द्वो व विवादिनौ । सर्वघेलासु गातव्यः ख्यातः संगीतवेदिमिः ॥ ४५ ॥ सारनाटःसंपूर्णः संभूतो गोलमेलतः । अस्यापि च भवेद्वादी पजःसंवादिनौ मपौ॥ ४६॥ विवादिनौ गनी चानुवादिनी धैवतर्पमौ । सायं चायं प्रागातव्यः संगीताम्बुधिपारगैः॥४७॥ रागः शुद्धवसन्ताख्यो रागाह्नो गीयते प्रगे। शंकराभरणाख्यातरागमेलसमुद्भवः॥४८॥ आह यैकाररामस्त्वारोहे पञ्चमवर्जनात् । पाडवत्वं न तद् युक्तं यस्मादस्यावरोहणात् ॥ ४२ ॥ आरोहेऽपि प्रयोगोऽस्ति तस्मात्संपूर्णरागता । दिनस्य चरमे यामे गीतः सोऽयं शुभावहः ॥५०॥ गुण्डक्रिया गोलमेलजाता संपूर्णतामता। नादरामक्रियारागः संपूर्णस्वरसंगतः ॥५१॥ *-

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाय
गेयः सायाह्नसमये गोलमेलसमुद्भवः।
वरालिरागः संपूर्णो चादी षड्जोऽथ कथ्यते ॥५२॥
संवादिनौ मपौ क्षेयौ गनी चैव विवादिनौ।
रिपभो हनुवादी स्यात्सर्वदाऽप्येष गीयते ॥ १३ ॥
गगे प्रगेया ललिता पवर्जा गोलमेलजा।
पाडीरागो गोलमेलप्रभूतः पाडवो मतः॥ ५४ ॥
गलोपश्चरमे यामे दिनस्य परिगीयते ।
श्रीरागमेलसंभूतो रागः सालगभैरवी ॥ ५५ ॥
संपूर्णस्वरसंयुका यामे गेया तुरीयके !
श्रीरागः परिपूर्णोऽपि गवयोः स्थानयजितः॥५६॥
गेयः सायाहसमये सर्वसंपत्प्रदायका ।
आरभीनामको रागःसंपूर्णस्वरसंगतः ॥ ५७ ॥
मेलस्त्यस्य स एव स्पाच्छकपमरणः स्वयम् ।
धन्यासिरागो रागानी जातः श्रीरागमेलतः ॥ ५८ ॥
रिधलोपादीयोऽयं प्रातर्गातःगुमपदः ।
शंकरामरणो रागः पूर्णः सायं प्रगीयते ॥ ५९ ॥
दिन्दोलसंशको रागो भैरयोमेरसंभवः ।
ओडयो रिधलोपेन सर्यकालेषु गीयते ॥ ६०॥
भूपाला मातोप भीडयो मनिनाम् ।
पप रागारागेपु गणितारिणा ॥ ६ ॥
माहरीमेलजा पूनों हिन्दीलायसन्तकः ।
संपूर्णत्पादरीराग परमपद्यमको मामात् ॥ १२॥
पासिंयादिलो रागनी चेय विवादिनौ ।
अनुयादिस्वरो यो रिपो सायं प्रगीयते ॥ १३ ॥

·रागप्रकरणम् ।
आमेरिरागः पूर्णोऽयमाहरोमेलसंभवः ।
सामन्तरागः पूर्णोऽत्र यादिसंघादिनौ सपौ । ६४ ॥
विवादिनौ निगावन्ये स्वराः स्युरनुवादिनः ।
शंकरामरणच्छायः सायमेष प्रगीयते ॥६५॥
वसन्तभैरवीरागः संपूर्णोऽप्यल्पपञ्चमः ।
प्रातर्गातव्य इत्येवं ख्यातो घातात्मजन्मना ॥ ६६ ॥
हेजुजिरागः संपूर्णी यामेऽटो गीयतेऽन्तिमे ।
पाडवो मालवश्रीः स्याद्रागामृपभोज्झितः ॥ ६७ ॥
मेलः श्रीरागमेलस्य सर्वकालेषु गीयते ।
संपूर्णः शुद्धरामझो वादी पड़ जोऽत कथ्यते ॥ ६८॥
संघादी पञ्चमः प्रोक्तो गनी चैव विवादिनौ ।
अनुवादि रिघद्वन्द्धं गेयं सायं प्रगीयते ॥ १९ ॥
क्रियाङ्गरागोऽयमिति भरताद्यैरुदीरितम् ।
काम्भोजिरागः संपूर्णोऽप्यारोहे मनिवक्रितः ॥ ७० ॥
सायं संगीयते सोऽयं संगीतागमपारगैः ।
मुखारिरागः संपूर्णों वादिसंवादिनाविह ॥७१॥
सपो विवादिनौ त्वत्र गनी चैवानुवादिनौ ।
रिधाविति च योद्धव्यं गातव्यः सर्वदाऽप्ययम् ॥ ७२॥
संपूर्णो देवगान्धारीरागः श्रीरागमेलजः ।
गातव्यः प्रातरेवैप नागध्यनिरथोच्यते ॥ ७३ ॥
संपूर्णरागो रागानं शंकरामरणोत्थितः।
शंकरामरणान्मेलात्संभूतः सामरागकः ॥ ७४ ॥
संपूर्णः सततं गेयो मन्द्रमध्यमभूषितः ।
रागः सामपराल्याख्यः सामवेदसमुमयः॥५॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाया संपर्णो गीयते नित्यमित्येकशिदिरिताः । रागाः सलक्षणाः सम्यरूपड्जन्यासग्रहांशकाः ॥ ७६ ॥ अथर्षममहार्णा निरागाणां लक्ष्म चश्महे । संपूणों गुर्जरीरागो रागाङ्गो गोलमेलजः ॥ ७ ॥ प्रगे प्रगेयः कथितस्त्ववरोहे धवर्जितः। भिनषड्जाख्यरागोऽयं जातो भुपालमेलतः ॥७८ ॥ संपूर्णः प्रथमे यामे दिनत्य परिगीयते। रेवगुतिस्तु हेज्जुजि गेलोत्यो मनिवर्जनात् ॥ ७९ ॥ औडवश्वरमे यामे दिवसस्यैप गीयते । चत्वारोऽथ निरूप्यन्ते रागा गान्धारकमहाः ॥ ८॥ नारायणायदेशाक्षिा संपूर्णो गीयते प्रगे। शंकरामरणाख्यानरागमेलसमुद्भवः ॥ ८॥ संपूर्ण एव देशाक्षीरागः प्रात. प्रगीयते । मेलो नारायणीरागः शंकरामरणोदितः ।। ८२ ॥ संपूर्णस्त्वेष गातव्यः प्रातः संगीतकोविदैः। रागः कर्णाटयझालो भाषा गोलमेलजः ॥ ८ ॥ प्रातःकालेपु गातव्यः पाडवोऽयं निर्जितः। सर्वदाऽप्येष गातव्यो गीतः शुमरक्तिदः॥ ८४ ।। मन्यासांशग्रहा रागा निरूप्यन्ते प्रयोऽधुना। जयन्तसेनाण्यरागो जातः श्रीरागमेलतः॥ ८५ रिवर्जितः पाडयोऽयं सायंकाले प्रगीयते । मध्यमादिस्तु रागारागः श्रीरागमेलजः ॥ ८६ ।। रिघलोपादौडयोऽयं सायंकाले प्रगीयते। रकिरेतस्य रागस्प मुरल्या हश्यतेऽधिका 100

·रागप्रकरणम् ।
बहुली गोलमेलोत्थो रागो मध्यमवर्जनात् ।
पाडवो गीयते सोऽयं सायंकाले विचक्षणः ८८॥
पन्यासांशप्रहौ रागौ निरूप्येते मयाऽधुना ।
निगलोपादौडवोऽयमान्धालीराग ईरितः ॥ ८९ ॥
मेलः श्रीरागमेलस्य कथ्यते गीतवेदिभिः ।
गोलमेलसमुद्भूतः सावेरीराग ईरितः ॥९० ॥
आरोहे गनिलोपोऽयं प्रातीतो विचक्षणः ।
निरूप्यन्तेऽधुना रागाश्चत्वारो धैयतग्रहाः ॥९१ ॥
ख्याता मलहरी गोलमेलजाता निलोपतः।
पाडवत्वं गता प्राततिव्या गीतकोविदः ॥९२॥
घण्टारवाख्यरागस्तु भैरवीमेलसंभवः ।
संपूर्णस्वरसंयुक्तः सर्वकालेषु गीयते ॥ ९३ ॥
चेलावली तु भापाझं जातः श्रीरागमेलतः।
संपूर्णमावं भजते प्रभाते चैप गीयते ॥ ९४ ॥
सायाह्नरागः संपूर्णस्तूपाङ्ग भैरवी स्मृतः।
वादी पड्जोऽत्र संवादी पञ्चमः स्याद्विवादिनौ ॥१५॥
स्वरौ निपादगांधारी रिधौ चैवानुवादिनौ।
निरूप्यन्ते सत रागा निन्यासांशग्रहा मया ॥ ९६ ॥
गौलस्तु पाडवो रागो रागाझं धैवतोज्झितः।
वादिसंवादिनावत रिगौ शभ्वत्मगीयते ॥ ९७॥
केदारगौल: संपूर्णः काम्मोजीमेलसंभवः ।
गेयोऽसौ सुतरां रतिदायको गायकोत्तमैः ॥९८॥
उपाङ्गराग इत्येवमूविरे भरतादयः।
गोलमेलोगवश्छायागौल: संपूर्णतां गतः ॥ ९९ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां रीतिगौलाण्यरागस्तु भैरवीमेलसंभवः । संपूर्णक्षेप गातव्यः सोऽयं संगीतकोविदैः ॥ १० ॥ पूर्वगौलस्य मेलः स्थाछुद्धगौलश्च यः स्मृतः। संपूर्णश्चैप गातव्यः सायाहे गीतकीविदैः ॥ १०१ ॥ नारायणायगौलस्तु संपूर्णः परिकीर्तितः। केदारगौलमेलोरथः सायाइने स्वेप गीयते ॥ १०२ ।। रागः कन्नडगौलोऽयं जातः श्रीरागमेलतः। संपूर्णोऽपि कदाचित्स्यादारो हे त्यक्तमध्यमः ॥ १०३ ।। राग सिंहरयो नाम पड्जन्यासग्रहांशकः । सोऽयमस्माभिरुनीतः संपूर्णो गीयते सदा ॥ १०४॥ लक्षिताः पञ्चपञ्चाशदिति रागाः स्फुटं मया । गीतठायमवन्या हितानप्पार्य: प्रचतिताः।। १०५॥ देशीयरागाः कल्याणीप्रमुखाः सन्ति कोटिशः। गीतठायप्रवन्धेषु नैते योग्याः कदाचन ॥ १०६ ॥ फल्याणिरागः संपूर्ण भारोदे मनियर्जितः। गीतप्रयन्धायोग्योऽपि तुरुप्फाणामतिप्रियः ॥ १०७॥ रागः पन्तुयराल्याण्यः संपूर्ण पामरप्रियः । गीतठायमयन्यानां दूराद् दृरतरः स्मृतः ॥ १०८ ॥ एवं प्रकारेगामेया रागा देशसमुन्याः । मानन्नपात्संकराय नास्मामिलक्षिताः पृथः ।। १०९ ।। इति श्रीमतविधाचार्यसानिधित्यसयतामुपातिरात्र- सामिचिस्पातपाजपेपयाजिगोपिन्ददाशितनागमा. म्पियापरहितोपनादनस्य सातिचिन्यसयंपनुपा. जियानारापणदीक्षितापपदितानुमस्याप्युत- F-----

·आलापप्रकरणम् ।
विजयराघवभूपालप्रेरितस्य येवटेश्वरदीक्षि-
तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
पञ्चम रागप्रकरणं संपूर्णम् ।
षष्ठमालापप्रकरणम् ।
एवं रागप्रकरणे रागाः सम्य निरूपिताः ।
अथालापप्रकरणे तेपामालाप उच्यते ॥१॥
तत्रालापेषु सर्वप्राप्यादावाक्षिप्तिका स्मृता ।
आक्षिप्तिकैच लोकेऽस्मिन्नायमिति गीयते ॥२॥
पीनत्वेन यथाऽऽक्षिप्त स्वनिर्वाहाय भोजनम् ।
रागेणापि तथाऽऽक्षिसेत्यादापाक्षितिका मता ॥३॥
आक्षिप्तिकानन्तरं तु कर्तव्या रागवर्धनी ।
इयमेव जनलोके यद्यपित्यभिधीयते ॥४॥
यस्मादाक्षिप्तिकोद्भूतं रागं वर्धयते स्फुटम् ।
तस्मादाख्यायते रागवर्धनीत्यभिधानतः ॥५॥
रागवर्धन्यसावेव प्रोका करणमित्यपि ।
ततो विदारी गातव्या लोके मुकायिसंक्षिता ॥ ६॥
आद्यद्वितीययो रागपर्धन्योरछेदकत्वतः ।
विदारीति यदन्त्येवमुत्तरत्रापि योज्यताम् ॥ ७॥
अनन्तरं समुद्रेया द्वितीया रागयधनी।
तस्या एव च लोकेऽस्मिन्छेधा यहपिति प्रथा ॥८॥
तद्विदारी द्वितीयाऽय हतीया रागयर्धनी।
वृत्तीया तद्धिदारी च कर्तव्या तदनन्तरम् ॥ ९॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
सेयं तृतीयिका रागवर्धनी तद्विदारिका ।
विकल्पेन क्वचित्स्यातां न स्यातां या क्वचिवचित् ॥ १०
ततः स्थायी भवेत्चत्र स्थायिशब्दार्थ उच्यते ।
यत्रोपवेश्यते तानः स्वरे स्थायी स कथ्यते ॥ ११ ॥
तत्रादौ मध्यषड्जाख्यः स्थायी तलक्ष्म चक्ष्महे ।
मध्यपड्ज समारभ्य तारपड्जावधि क्रमात् ॥ १२ ॥
भवन्त्यष्टौ स्वरा रागे संपूर्ण सप्त पाडवे ।
औडवे पट् क्रमात्तेपामारोहः कमतः पुनः॥ १३ ॥
एकैकस्य स्वरस्यैषां तानद्वितयसंख्यया ।
मध्यपड्जादितारान्तस्वरेष्वष्टस्वपि स्मृताः॥ १४ ॥
पष्ट ताना मध्यषड्जन्यासवन्तो भवन्त्यमी।
तानद्वयं स्वरे यस्मिन्गीयते तत्पुरस्थिताः ॥ १५ ॥
न संग्राहाः स्वराः किं तु स्वाधास्थाने गतेप्यपि।
आमन्द्रर्पभमारोहावरोहकमतः स्यरान् ॥ १६ ॥
यथायोग समादाय विन्यस्येन्मध्यपड्सके।
अवरोदेऽप्येवमेव विशेषस्तु प्रदर्श्यते ॥ १७ ॥
तानद्वयं तारपड्जे गोत्या तारनिपादके ।
तानदयं यदा गायत्तस्मिसयसरे पुनः॥ १८॥
न संस्पृशेदेयमेय पञ्चमे मध्यमे तया ।
गांधारर्षमयोर्मध्यपड्जेऽपि च पृथक्पृथक् ॥ १९ ॥
तानदये गीपमाने स्पृशेनाधस्तनस्वरान् ।
तदेपमपरोहे तु प्राधा नाघस्तनाः स्यराः॥२०॥
मारोदे त्वनिमा नैप स्वरा प्राहा रवि स्थितिः।
मत्रारोहेऽपरोहे चोमो तानो प्रतिस्परम् ॥२१॥

·। बालापप्रकरणम् । तयोरादिमताने तु न कार्यों निष्क्रमः स्वरे किंतु स्वरस्पर्शमात्र ततः स्थाने द्वितीयके ॥ २२॥ क्षणमात्र स्वरे स्थित्या पश्चात्तानं समापयेत् । नियमोऽयं मध्यपड्जस्थायिमाने प्रकीर्तितः ॥ २३ ॥ तदेवं मध्यपड्जाख्या स्थायी समनुवर्णितः । एवं मध्यनियादाण्यस्वरादामन्द्रपड्जकम् ।। २४ ।। सप्त स्वराः संभवन्ति तेषु सप्तस्वरेप्यपि । निधपायाः स्वरा ये ये सहन्तेऽवस्थिति पृथक् ॥ २५ ॥ तान्सरान्स्थायिनः कृत्या पक्षादारोहमार्गतः । तत्तत्स्यरापेक्षयाऽष्टौ स्वरा प्राधा यथाममम् ॥ २६ ॥ तयं विधमानांस्तु स्परांस्तांय संस्पृशेत् । एवं मन्द्रस्यरेष्वेवारोदे तानचतुष्टयम् ॥ २७ ॥ अवरोहे चतुस्तानान्गीतस्थापिस्परेप्यय । न्यासः कर्तव्य इत्येय संप्रदायः प्रदर्शितः ॥२८॥ समाप्येवं स्थायिविधि पुर्यात्तदनुपर्तनम् । यधनीमेप लोकेऽस्मिसाहुर्मकारिणी जनाः ॥ २९॥ यधंन्याध भन्मन्द्रपड्जे तापबुपमामः । म्यासस्तु मध्यपहजेऽप गनुपी रागयधनी ॥३०॥ ततस्तदनुसारेण चतुर्थी स्यादिदारिफा । साभारत सर्परागेपदालापलक्षणम् ॥ ३१॥ तानपाएतपधारादागाला मारकम् । मालापलक्षणमिद सश्यतां मयकोयिः ॥ २२॥ इति धीमपिपापापंसानिपिरपमपंतागुणातिरार. सारिदिपारपासपेपपाशिगोपिम्पदी शितनागमा-

·चतुदण्डीप्रकाशिकाया
म्बिकावरद्वितीयनन्दनस्य साग्निचित्य सर्वक्रतुया-
जियशनारायणदीक्षिनाज्यवाहितानुजस्याच्युत-
विजयराघवभूपालप्रेरितस्य वेङ्कटेश्वरदीक्षि-
तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
पाठमालापप्रकरणं संपूर्णम् ।
सप्तमं ठायप्रकरणम् ।
एवं पटप्रकरणे प्रोत्तमालापलक्षणम् ।
सप्तमेऽथ प्रकरणे ठायलक्षणमुच्यते ॥१॥
तत्तद्रागानुसारेण यत्र कुत्रापि च स्वरे ।
स्थित्या स्वरं तमेवाथ स्थायिन परिकल्प्य च ॥२॥
तत्पुरोवर्तिपु चतुःस्वरेष्वथ यथाक्रमम् ।
तत्तद्रागानुसारेणारोहे तानचतुष्टयम् ॥ ३ ॥
भयरोद तथा तानचतुष्टयमिति प्रामात् ।
गीत्वा तानाष्टकं पश्चादारभ्य स्थायिन स्थरम् ॥ ४॥
यदुक्तं फश्चिदाकल्प्य विन्यस्येन्मन्द्रपद्जके।
स्थायिस्थितस्य तस्यैय यापस्यामि यते ॥५॥
लोके भकारिणीत्येयं संशा मुक्तायिका ततः ।
टायमामान्यलक्ष्मेदं चेकटाभ्यरिणादितम् ॥ ६॥
परमो गुगरस्मा नानप्पाचार्यशेग्नरः ।
सयपामपि रागाणातल्लमानुसारनः ।
टायाप्रकरपयामास लक्ष्यमस्य तदेय सः॥७॥

·गीतप्रकरणम् ।
इति श्रीमदद्वैतविद्याचार्यसाग्निचित्यसर्वतोमुखातिरात्र-
साग्निचित्याप्तवाजपेययाजिगोविन्ददीक्षितनागमा-
यिकावरद्वितीयनन्दनस्य साग्निचित्यसर्वक्रतुया-
जियशनारायणदीक्षिताव्यवहितानुजस्याच्युत-
विजयराघवभूपालप्रेरितस्य वेदेवघरदीक्षि-
तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
सप्तमं ठायप्रकरण संपूर्णम् ।
अष्टमं गीतप्रकरणम् ।
एवं ठायप्रकरणे ठायाः सम्य निरूपिताः ।
अष्टमेऽथ प्रकरणे गीतजातं निरूप्यते ॥१॥
ननु गीयत इत्येवं व्युत्पत्त्याऽऽलापठाययोः ।
प्रवन्धानां च गीतत्वमस्ति तत्किं निरूप्यते ॥ २॥
इति चेदुच्यते गीतशब्दोऽयं योगतः पुनः ।
प्रबन्धालापठायानां वाचक: स्यात्तथाऽप्यसो॥३॥
रूढया सालगसूडाख्यगीतमेदैकवाचकः।
अतः सालगडाख्यं गीतमत्र निरूप्यते ॥४॥
तत्र सालगसूडेति शब्दस्यार्थः प्रदर्श्यते ।
सूड इत्येप देशीयशब्दो गीतकवाचफः ॥ ५॥
स च सूडो द्विधा शुद्धश्छायालग इति क्रमात् ।
तत्र धूमः प्रकरणे शुद्धसूडोऽभिधास्यते ॥६॥
अथ च्छायालगः सूडपछाया नाम समानता।
शुद्धच्छाया शुद्धसाम्य तां छापां लगतीत्ययम् ॥ ७॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां गच्छतीति पतस्तस्माच्छायालग इति स्मृतः । छायालगेति शब्दाप्रभंशः सालग इत्ययम् ॥ ८॥ शुद्धत्व चान शास्त्रोकनियमेन समन्वयः। एवं सालगडेति शब्दस्यार्थः प्रदर्शितः ॥९॥ सच सालगसूडाख्यो ध्रुवादिः ससधा मतः । आद्यो ध्रुवस्ततो मट्ठा प्रतिमहो निसारुका ॥१०॥ अहतालस्तती रास एकतालीति व कमात् । तत्रापि प्रथमोदिएध्रुवलक्षणमुच्यते ॥ ११ ॥ मादौ खण्डवयं कार्य भिन्नमात्वेकधातुकम् । तत्खण्डद्यमुग्राहो विज्ञेयस्तदनन्तरम् ॥ १२ ॥ उद्धाहस्थरता किंचिदुपस्थरसमन्वितम् । मण्ड कुर्यादिद,खण्डप्रय विगैयमिष्यते ॥ १३॥ ततो द्विखण्ड मामोगः स्तुत्यनामादितः स्मृतः। उश्वस्वरै कसपटा स्यादामोरा इति केचन ॥ १४ ॥ उद्मावस्याघखण्डे व न्यासा यत्र स तु ध्रुषः। तं च ध्रुवे वयष्टविध पदन्ति भरतादयः॥ १५.॥ एकादशाक्षरात्मण्डादेकै काक्षरयधितः । खण्ड(चा प्रयटपिधाः पर्षिशत्यक्षरापधि ॥ १६ ॥ जयन्तः शेखरोत्सादौ ततो मधुरनिर्मली। फुन्तला कोमलचारो नन्दनचन्द्रशेखरः ॥ १७ ॥ कामदो विजयाश्यप कंवों जयमाला। तिलको ललितति संशास्तेषां भामादिमाः ॥ १८॥ मादितालेग गृहारे जयन्तो गीयते बुधैः। शेखरो गीयते धीरे रसे निसायतालतः॥ १९ ॥ . -

·गीतप्रकरणम् ।
'उत्साहः प्रतिमन हास्ये तालेन गीयते:
मधुरो भोगदो गेयः करुणे हयलीलया ॥२०॥
क्रीडातालेन शृङ्गारे गीयते निर्मलो धुवः ।
लघुशेखरतालेन कुन्तलो गीयतेऽद्भुते ॥ २१ ॥
केरलो विप्रलम्मे च झोम्पतालेन गीयते ।
हर्पदो गीयते चारो वीरे निःसारुतालतः॥ २२॥
नन्दनो वीरशृङ्गारे त्वेकतालेन गीयते ।
चीरे हास्ये च शृङ्गारे प्रतिमझेन गीयते ॥ २३ ॥
अभीष्टफलदः श्रोतृगातॄणां चन्द्रशेखरः ।
प्रतिमट्रेन शृङ्गारे गातव्यः कामदध्रुवः ॥ २४ ॥
हास्ये द्वितीयतालेन गायन्ति विजयध्रुवम् ।
कंदर्पो हास्यशृङ्गारकरणेबादितालतः ॥ २५ ॥
कोडातालेन शृङ्गारे गातव्यो जयमङ्गलः !
तिलको चीरशृङ्गारे त्वेकताल्या प्रगीयते ॥ २६ ॥
प्रतिमद्देन शृङ्गारे गीयते ललितध्रुवः ।
स्याद्वर्णनियमः सर्वखण्डे खण्डद्वये यथा ॥ २७ ॥
इति ध्रुवं निरूप्याथ मठ्ठलक्षणमुच्यते ।
यतिद्वयं वैकयतिर्यत्रोद्माहाख्यखण्डके ॥ २८ ॥
धुघखण्डं ततस्तञ्च द्विवारं गेय इप्यते ।
तद् गीत्वा ध्रुवमागत्य चाभोगो गीयते सरुत् ॥ २९ ।।
धुये न्यासस्ततः प्रोक्तः स महो मतालकः ।
जयप्रियो मालश्च सुन्दरो पल्लमस्तथा ॥ ३०॥
कलापः कमलम्धेति पट् मेदा मट्टके मता।
पद्भफारो मतालस्तेन गीतिश्च विद्यते ॥३१॥

·७२
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
धीरे जयप्रियो गेयो महेन जगणात्मना ।
आद्यन्तयोर्लधुर्मध्ये गुरुवेजगणः स्मृतः॥ ३२ ॥
गेयो भगणमन गृहारे महलाभिधः ।
आदी गुरुलंघुरन्द्रं पश्चाचगणः स्मृतः ॥ ३३ ॥
युक्तः सगणमहेन शृङ्गारे सुन्दरो मतः।
'मादौ लघुद्वयं चान्त गुरुश्चेत्सगणो मतः ॥ ३४॥
झयो रगणमठेन बल्लभः करुणे रसे।
आद्यन्तयोर्गुरुर्मध्ये लघुश्चेद्रगणो मतः॥ ३५ ॥
विरामान्तेन नगणी मतालेन गीयते।
हास्य रसे कलापाख्यः कमलस्त्वद्भुते रसे ॥ ३६॥
विरामान्तद्रुतद्वन्द्वोपरि लज्वात्तमहतः ।
नगणस्त्रिलघुः प्रोक्त इति मठो निरूपितः ॥ ३७ ॥
अथोद्देशकमेणैव प्रतिमहो निरूप्यते ।
मद्रवप्रतिमट्टस्य लक्ष्मोनाहादिके मतम् ॥ ३८॥
प्रतिमहाभिधस्तालविशेषोऽत्र प्रकीर्तितः ।
प्रतिमश्चतुर्धा स्यादमरस्तारसंशितः ॥ ३९॥
विचारः कुन्तनामा चेत्येतेषां लक्षणं बुवे ।
अमरो गुरुणैकेन शृङ्गारे गीयते रसे ॥ ४० ॥
घिरामान्तद्रुतद्वन्दालघुद्धन्द्वेन गीयते।
ताराण्यः प्रतिमहोऽसौ रसयोवीररौद्रयोः ॥ ४९ ।।
लघुपयाद्विरामान्ताद्विवारः करणे भवेत् ।
विराममध्यकलघुत्रयात्कुन्तोऽद्भुते स्मृतः ॥ ४२ ॥
प्रतिमह निरूप्यैवं निःसारोलक्षणं घुये।
पद्धा निःसारतालेन निसागरिति कीर्तिता ॥४३॥

·गीतप्रकरणम् ।
वैकुन्दानन्दकान्तारसमरा वान्तिस्तथा ।
विशालश्चेति निःसारुगीतभेदाः पडीरिताः ॥४४॥
द्रुतद्वन्द्वोपरि लघुद्वन्द्वाद्वैकुन्द उच्यते ।
भवेदानन्द आनन्दो विरामान्तद्रुतद्वयात् ॥ ४५ ॥
विप्रलम्भे तु कान्तारो लघुना गुरुणा स्मृतः।
लघुद्वयाद्विरामान्तात्समरो नाम कीर्तितः ॥ ४६॥
लघुद्याइतइन्द्वाद्वाञ्छितः कथ्यते बुधैः ।
लघुद्रुतद्वये पुनर्लघुभिः स्थाद्विशालकः ॥४७॥
निःसारुक निरूप्यैवमट्टतालोऽभिधीयते ।
अट्टतालेन संयुक्तमतालं प्रचक्षते ॥४८॥
निःशङ्कः शसशीलौ च चारोऽथ मकरन्दकः ।
विजयश्चेति पड् भेदानदृताले प्रचक्षते ॥ ४९ ॥
लगुरुभ्यां द्रुतद्वन्द्वान्निःशङ्को विस्मये भवेत् ।
लघोर्दुतद्वयेन स्याच्छवः शृङ्गारवीरयोः ॥ ५० ॥
शान्ते शोलो विरामान्ताहतद्वन्द्वालधुर्भवेत् ।
दूतद्वन्द्वोपरि लघुगुरुभ्यां बार इरितः॥५१॥
मकरन्दो द्रुतद्वन्द्वानन्तरं गुरुणा स्मृतः ।
विजयस्तु द्रुतद्वन्द्वानन्तरं लघुना स्मृतः ॥ ५२ ॥
इत्यताल: कथितो रासकोऽथ निरूप्यते ।
निवद्धोरासतालेन रासकः स चतुर्विधः ॥ ५३ ।।
विनोदो वरदो नन्दः कम्युफश्चेत्यनुक्रमात् ।
आलापान्ताद् ध्रुवपदाद्विनोदः कौतुके स्मृतः॥ ५४॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकाय ध्रुषादालापमध्यात्तु वरदो देवतास्मृतौ । खण्डमा द्विखण्डस्योग्राहस्यालापनिर्मितम् ॥ ५५ ॥ यस्यासौ रासको नन्दो गीयतेऽद्भुत एव सः। आलापादेर्भुवपदात्कम्बुजः करुणे भवेत् ॥ ५६ ॥ सर्वेपुरासकेप्येषु द्विखण्डोद्ग्राहकल्पना । इत्युक्त्वा रासकं गीतमेकताली निरूप्यते ॥ ५७ ॥ एकताली भवेदेकताल्या सा च विधा स्मृता। रमा च चन्द्रिका तद्विपुलेत्यथ लक्षणम् ॥५८॥ सद्वियतिरदशाहोऽन्तरस्त्यक्षरनिर्मितः। यस्यामसौ रमा नाम प्रथमो भेद इष्यते ॥ ५९॥ उदाहो द्विदलो यस्यामालापरचितोऽन्तरः। एकताली चन्द्रिका सा द्वितीयो भेद इप्यते ॥ ६॥ आलापपूर्वकोनाहा विपुलाख्यैकतालिका । आलापो गमकालप्तिरक्षर जिता मता। सप्तसालगसूडानामिति लक्षणमीरितम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमददैतविद्याचार्यसामिचित्यसर्वतोमुखातिराय- साग्निचित्याप्तवाजपेययाजिगोविन्ददीक्षितनागमा- स्थिकावरद्वितीयनन्दनस्य सामिचित्यसर्वक्रतुया- जियशनारायणदीक्षिताव्यवहितानुजस्याच्युत- विजयराघवभूपालप्रेरितस्य घेङ्कटेश्वरदीक्षि- तस्य कृतौ चतुर्दण्डीप्रकाशिफायां गीतप्रकरणं संपूर्णम् ।

·प्रवन्धप्रकरणम् ।
एवं गीतप्रकरणे गीत सम्यङ् निरूपितम् ।
नवमेऽथ प्रकरणे प्रबन्धोऽयं निरूप्यते ॥१॥
ननु प्रवध्यत इति व्युत्पत्या नास्ति भिन्नता।
गीतप्रवन्धयोस्तस्मात्पृथक्प्रकरणं वृथा ॥२॥
उच्यते पड्भिरङ्गैश्च चतुर्भिर्घातुभिश्च यः।
नियद्धः स्वरसंदर्भस्तस्मिन्नेव हि भूरिशः ॥३॥
प्रवन्ध इति लोकानां व्यवहारो निरीक्ष्यते ।
अतःप्रवन्धशब्दोऽत्र निरूढः पङ्कजादिवत् ॥ ४॥
गीतप्रवन्धयोरेवं भेदो यदि न कल्प्यते ।
कुतः सिध्येचतुर्दण्डी कुतो गोपालनायकः॥५॥
भयुक्तं तु चतुर्दण्डीत्यतो गीतप्रवन्धयो।
मेदात्पृथक्करणं प्रवन्धार्थ प्रवर्तते ॥ ६ ॥
निवद्धः पड्मिरलैश्च चतुर्मिर्धातुमिश्च यः ।
स्वरोधः स प्रयन्धः स्यादित्युक्तं तत्र कानि तु ॥७॥
पडङ्गानीति चेद्रमः स्वरश्च विख्दं पदम् ।
तेनका पाटतालों चेत्येतान्यङ्गानि पट् पुनः॥ ८॥
प्रवन्धस्यागिनो क्षेयान्यन्यद्गलाकरे स्फुटम् ।
तत्र स्वरास्तु पड्जाद्याः शब्दा ध्वन्यात्मका इति ॥९॥
स्वरप्रकरणे प्रोक्तं प्रयन्धाङ्गस्वरास्त्विह ।
सरिगाद्याः सप्त वर्णाः पड्जादिभ्वनिवाचकाः॥ १०॥
स्वराभिव्यक्तिसंयुक्ताः स्वरशन्देन कीर्तिताः । ।
संबुद्धधम्तपदैरेष नेतुर्यदुपयध्यते ॥ ११ ॥

·.
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
वर्णन धैर्यशीर्यादेविरुदं नाम तन्मतम् ।
क्रियाकारकसंवन्धरूपेण यदि वध्यते ॥ १२॥
तदेव धैर्यशौर्यादेवर्णन तत्पदं स्मृतम् ।
अतो न संकराशङ्का विरुदस्य पदस्य च ॥ १३ ॥
तेनको नाम तेनेति शब्दस्य विकृतिभवेत् ।
चिस्तत्वं च भाण्डीरभाषयाऽस्य समागतम् ॥ १४ ॥
सोऽयं तेनेति शब्दश्च तच्छब्दोपनिवन्धनः ।
तच्छन्दश्च भवेनित्यकल्याणब्रह्मवाचकः॥१५॥
ॐ तत्सदिति निर्देशात्तस्वमस्यादिवाक्यतः ।
तथा च यत्प्रवन्धेपु तेन तेनेति दृश्यते ॥ १६ ॥
तस्यायमर्थस्तेनाय ब्रह्मणा मङ्गलात्मना ।
प्रवन्धे लक्षित इति पाटो वाद्याक्षरोत्करः ॥ १७ ॥
रुद्रवीणासमुद्भताः पाटास्तकतनादयः।
शङ्खादिमुखवाद्योत्थाः पाटास्थुलथुगादयः ॥ १८ ॥
उरोवायभवाः पाटा धितधितकिणादयः ।
पवमन्येऽपि विज्ञेयाः पाटा लक्ष्यानुसारतः ॥ १९ ॥
तालस्तालप्रकरणे समपञ्चोऽभिधास्यते ।
इत्यनानि पहुक्तानि निरूप्यन्तेऽथ धातवः ॥२०॥
धातु म प्रबन्धस्यावयवः स चतुर्विधः।
उद्गाहः प्रथमस्तत्र ततो मेलापकध्रुवौ ॥ २१॥
आभोगश्चेत्यथैतेषां कमाल्लक्षणमुच्यते ।
प्रबन्धस्यादिमो भाग उद्भादः परिकीर्तितः ॥ २२ ॥
मादावुद्हते गीतमनेनारभ्यते यतः;
मियोमेलनहेतुत्वादुगाइभुवयोईयोः ॥ २३ ॥

·७७ प्रबन्धप्रकरणम् । मेलापकः प्रवन्धस्य द्वितीयो भाग उच्यते । भुवत्वावसंशस्तु तृतीयोऽवयवः स्मृतः ॥ २४ ॥ प्रवन्धस्य यदाभोग परिपूर्ति करोति तत् । आमोगः स प्रवन्धस्य तुरीयावयवः स्मृतः ॥ २५ ॥ ध्रुवाभोगान्तरे जातो यतस्तेनान्तराभिधः । पञ्चमोऽप्यपरो धातुर्यद्यप्यस्ति तथाऽप्यसौ ॥ २६ ॥ गीतेप्वेय पर हएस्त्रिखण्डेवेव तेप्यापि। उपयुक्ताःप्रवन्धस्य चत्वारो धातवस्ततः॥ २७ ॥ पड लक्षितरित्थ चतुभिर्धातुभिश्च यः। 'निवद्धः स्वरसंदर्भः स प्रबन्ध इति स्थितम् ॥ २८ ॥ स च पञ्चविधः प्रोक्तो मेदिनीजातिमानथ । आनन्दिनीजातिमांश्च दीपनीजातिमांस्तथा ॥ २९ ॥ भावनीजातिमांश्वाथ तारावल्याख्यजातिमान् । तत्र स्वरादिमिः पड्मिर युक्ता तु मेदिनी ॥ ३०॥ 'अङ्गपञ्चकसंयुक्ता जातिरानन्दिनी स्मृता। चतुरङ्गयुता जातिर्दीपनीति प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥ अङ्गत्रयवती जातिराख्याता भावनी बुधैः । जातिरङ्गद्वयोपेता तारावल्यभिधीयते ॥ ३२॥ एकाइसंगता जातिर्न निबन्धेषु विद्यते । पताभिर्जातिभिर्युका ये प्रयन्धास्तु पञ्चभिः ॥ ३३ ॥ ते तत्तजातिमत्संज्ञां भजन्तीति व्यवस्थितिः। परित्यक्ताङ्गनामानि पञ्चाङ्गाद्यासु जातिषु ॥ ३४ ॥ तत्तजातिप्रवन्धानां लक्षणेपु प्रचक्ष्महे। 'पुनः प्रयन्धस्त्रियिधो मतमाघैरुदीरितः॥३५॥ .

·चतुईण्डीप्रकाशिकायां
द्विधातुकस्मिधातुक्ष चतुर्धातुरिति कमात् ।
अब सांगीतिहरेषा परिभाषाऽवधार्यताम् ॥ ३६ ॥
प्रवन्धमात्र उदाहधुवौ द्वौ नियतौ स्मृतौ ।
विनोदाई प्रबन्धस्यारम्भ पच न संभवेत् ॥ ३७॥
ध्रुवत्यमेव नास्त्येतद्धवस्य च विवर्जने ।
एवं स्थिते प्रवन्धोऽयं द्विधातुरिति यत्र तु ॥ ३८॥
तत्रोद्राहध्रुवौ ग्राघौ मेलापाभोगवर्जनात् ।
अयोच्यते चतुर्धातुः प्रबन्ध इति यत्र तु ॥ ३९ ॥
तत्रोद्भाहायो ग्राह्याश्चत्वारोऽपि च धातवः ।
यत्र तूतं प्रवन्धोऽयं त्रिधातुरिति तत्र किम् ॥ ४० ॥
मेलापकस्य संत्याग आभोगस्येति संशयः।
भवत्येव तथाऽप्यो प्रवन्धेषु त्रिधातुषु ॥ ४२ ॥
विनाऽऽभोग प्रयन्धस्य विधातोः काप्यदर्शनात् ।
त्यागो मेलापकस्यैव वेदितव्यस्त्रिधातुपु ॥ ४२ ॥
संप्रदायोऽधुना कश्चित्प्रवन्धेपु प्रदृश्यते ।
इह प्रवन्धा ये युक्ताः पृथगाभोगधातुना ॥ १३ ॥
तेप्वाभोग द्विधा रुत्वा पूर्वार्ध तालर्जितम् ।
आलापरूपं कार्य तल्लोके वाक्यामितीर्यते ॥४४॥
द्वितीयाधं तालयुक्तं कर्तव्यमिति निर्णयः।
तत्राचार्धे प्रवन्धस्य गातुश्चाण्यां प्रयोजयेत् ॥ ३५॥
द्वितीयाधं तु वर्ण्यस्य नामधेयमिति स्थितिः ।
आलापधातोः सर्वत्र स्वरूपमिदमेव हि ॥ ४६ ॥
लक्ष्ये विवानों कैयाडभयन्धादिषु केचित् ।
आमोगा वर्तमाना ये तेंवेदोकप्रकारतः ॥ ३७॥

·७२ प्रयन्धप्रकरणम् । “आलापखण्डानालापरूपखण्डत्व मिप्यते । ‘त सर्वत्र कर्तव्य प्रबन्धाभोगधातुषु ॥ १८ ॥ पुनः प्रयन्धो निर्युक्तानियुकत्वेन च द्विधा । 'निर्युक्तः स भवेच्छन्दस्तालरागादिकस्य यः ॥ ४९ ॥ नियमेनोपवद्धः स्यात्तस्यैव नियम विना । निवद्धः स्यादनियुक्तश्छन्दस्तालादिकस्य च : ५० ॥ 'नियमस्त्वमुफेनैव च्छन्दसा त्वमुनैव च । तालेनामुकरागेणाप्यनयैव च भापया ॥५१॥ . प्रवन्धोऽयं निवद्धः स्यादित्येवंरूप उच्यते । एवं नियमराहित्यमेवानियम ईरितः ॥५२॥ तत्र तावत्प्रवन्धानां द्विधातुत्वं त्रिधातुता। 'नियुक्तत्वं तदन्यत्वं तत्तलक्ष्म तु वक्ष्यते ॥ ५३ ॥ इदानी तु प्रयन्धानां लक्षणं वक्तुमादितः। मेदिन्यादिक्रमेणैव तत्तजातिमतोऽपि च ॥ ५४॥ प्रवन्धानुद्दिशाम्यत्र प्रबन्धसुखबुद्धये । धीर: श्रीविलासश्च पञ्चभगिरतः परम् ॥५५॥ पञ्चाननोमातिलको फरण सिंहलीलकः। मेदिनीजातिमन्तोऽमी प्रयन्धाः सप्त कीर्तिताः ॥ ५६ ॥ पश्चतालेश्वरो वर्णस्वरो यस्त्यभिधानकः । विजयस्त्रिपदास्यश्च ततो हरविलासकः ॥ ५७ ॥ चतुर्मुखः परडी श्रीवर्धनो हर्षवर्धनः । आनन्दिनीजातिमन्तःप्रयन्धा दश कीर्तिताःn५८० सुदर्शनः स्वराय त्रिभरिश्चैध फन्दुकः। पदन घेति पवैते दीपनीसातिसंयुताः॥ ५९॥ .

·चतुर्दण्डीप्रकाशिफायां वों गधं ततः कन्दः फैपाडश्चाङ्कचारिणी । वर्तन्यार्या च गाथा च ततः शांचपदा स्मृतः ॥ ६० ।। कलहंसस्तोटकश्च हंसलीलश्चतुप्पदो। वीरश्रीमङ्गलाचारो दण्डकश्चेत्यमी पुनः ॥ ६१ ॥ द्वधष्ट प्रवन्धा उद्दिष्टा भाचनीजातिसंगताः। एला ढेकी झोम्बडश्च लम्भरालफतालिकाः ॥ १२॥ चक्रवाक स्वरार्थश्च मातृका ध्वनिकुहिनी । त्रिपदी पट्पदी चैव शम्पटश्चचरी तथा ॥ ६३ ॥ चर्या च राड्डी चैव धवलो मङ्गलस्तथा। ओवी लोली ढोल्लरी च दन्ती द्वाविंश इत्यमी ॥ ६४॥ तारावलीजातिमन्तः प्रबन्धाः परिकीर्तिताः। इत्येकजातिमन्तोऽमी प्रबन्धाः पष्टिरीरिताः॥६५॥ अथ प्रबन्धाः कीय॑न्ते जातिद्वयसमन्विताः। हयलीलेति च तथा गजलीलेत्युभावपि ॥ ६६ ॥ तारावलोदीपनीभ्यां समेताविति निर्णयः । द्विपदी च द्विपथको वृत्तं चेति त्रयस्त्वमी ॥६७ ॥ प्रवन्धा भावनीतारावलोजातिद्वयान्विताः। घटनामा प्रवन्धस्तु दीपनीभावनीयुतः॥ ६८॥ इति द्विजातिमन्तोऽमी षट् प्रवन्धाः प्रकीर्तिताः । तालार्णवस्तथा रागकदम्यश्चेत्युमौ स्मृतौ ॥ ६९ ॥ मेदिनीप्रमुखाभिश्च पञ्चभिर्जातिभिर्युतो। अथोद्दिष्टप्रयन्धानां क्रमालक्षणमुच्यते ॥७॥ श्रीरसस्य प्रयन्यस्य चतस्रः खण्डिकाः स्मृताः । प्रतिखण्डिकमेकैको रागस्तालन धान्छितः॥७१ .

·प्रबन्धप्रकरणम् । प्रतिखण्डिकमप्यन्ते प्रयोज्य नियमात्पदम् । तदन्यानि स्वरादीनि पञ्चाङ्गान्यैच्छिकक्रमात् ।। ७२ ॥ प्रयोज्यान्यत्र चाद्याध प्रतिखण्डिकमस्ति यत् । स उद्गाहो द्वितीयाधं ध्रुव इत्येप निर्णयः ॥७३॥ न स्तो मेलापकामोगावाभोगविरहेऽपि च । तुरीयायाः खण्डिकाया अन्ते नामाङ्कन पदैः ॥ ७४॥ गाहनेतप्रवन्धानां कार्य तेन द्विधातुकः । प्रवन्धोऽयं भवेच्छन्दस्तालाधनियमेन च ॥७५ ॥ निवद्धत्वादनियुक्त इति धीरगलक्षणम् । श्रीविलासप्रवन्धस्य कर्तव्याः पञ्च खण्डिकाः॥७६ ॥ प्रतिसण्डिकमेकैको रागस्तालश्च याञ्छितः। प्रतिसण्डिकमप्यन्ते प्रयोकव्याः स्वराः परम् ॥ ७७॥ ऐच्छिकेन क्रमेणैव योज्यं शिष्टाङ्गपञ्चकम् । द्विधानुवादिक सर्व श्रीरगयदिति स्थितिः ॥ ७८n पञ्चमनियन्धस्य सण्डिके द्वे प्रकल्पयेत् । प्रतिसण्डिकमेकैको रागस्लालश्च याञ्छितः ॥ ७९ ॥ तेनकोऽन्ते प्रयोक्तव्यः प्रतिसण्डिकमन तु । शिष्टमन्यत्परिमेयं धीरकाण्यप्रयन्धवत् ॥ ८ ॥ पचमगिरसापेय द्वयोः गण्डिकयोः पृथए । अन्ते पदान्धित म्यासेत्तदा पवाननी भयेत् ।। ८१॥ अन्यत्पूर्वपदुग्नेयमयीमानिलामिय। प्रपन्धे पण्डिफास्तिनः फर्सया:प्रतिमण्डिकम् ॥ ८२ रागस्तालस्तफैको यान्छितः प्रनिगडिकम् । मन्ते नु वियद योग्यमन्यनलियनन् ।। ८३ ॥

·८२
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
थीरगाद्यास्तु पचोमातिलकान्ता इमे स्मृताः ।
पड्भिर.निवद्धत्वान्मेदिनीजातिसंगताः ॥ ८४ ॥
अथोद्देशकमप्राप्तं करणं लक्ष्यते स्फुटम् ।
इटस्वरे प्रवन्धस्यारम्भो मोक्षोंशकस्वरे ।। ८५॥
रासस्तालो द्रुतास्यस्तु लय एतैः समेतता ।
ज्ञेय करणसामान्यलक्ष्म सञ्चाटधा मतम् ।। ८६ ॥
स्वराय पाटपूर्वं च यन्धाधं च पदादिमम् ।
तेनाधं विरुदाधं च चित्राचं मिश्रपूर्वकम् ॥ १७॥
एतेषां लक्षणान्यष्टकरणानां क्रमाद्रुषे ।
यत्रोद्ाहध्रुवौ सान्द्रस्वरबद्धौ पदैः पुनः ॥ ८८ ॥
आमोगः स्याद्गातृनेतृप्रपन्धास्यचिह्नितः ।
तंतु स्वराद्यकरणं तद्वदन्यायपि स्फुटम् ॥ ८९ ॥
किं तूगाइधुवस्थाने तेषां भेदोऽस्ति तद् दुवे ।
स्यात्पाटकरण बद्धं हस्तपाटयुतैः स्वरैः॥९० ॥
क्रमव्यत्यासभेदेन तदपि द्विविधं स्मृतम् ।
आदौ स्वरास्ततो हस्तपाटश्चेत्कम उच्यते ॥ ९१ ॥
प्रथमं हस्तपाटोऽथ स्वराश्चेत्तदुदीरितम् ।
व्यत्यासपाटकरण मतगभरतादिभिः॥९२ ॥
स्वरैर्मुरजपाटैश्च यघोड्राहधुवायुभो।
क्रमेणोपनियध्येते तद्वन्धकरण विदुः ॥२३॥
स्वरैः पदैचिरच्येते यत्रोद्गाहध्रुयो क्रमात् ।
तदा पदाधं करणं मम्यन्ते गीतकोविदाः ॥१४॥
यत्रोद्भाहा स्वरैर्यद्धस्तेनकैस्तु ध्रुवो भवेत् ।
तत्तेनकरण नाम प्रयन्धं परिचक्षते ॥ ९५॥

·८३ प्रवन्धप्रकरणम्। स्वरैश्च विल्दैः स्यातां यत्रोद्राहध्रुवौ कमात् । विरुदाद्यं तदा प्रोक्तं करणं लक्ष्यकोपिदैः ॥ ९६ ॥ स्वरैश्च हस्तपाटैश्च यत्रोद्गाहो विरच्यते । पाटर्मुरजसंभृतैः पदैश्च स्थादथ ध्रुवः ॥९७ ॥ तचित्रकरणं नाम प्रयन्धं सूरयो विदुः । स्वरैः पाटैस्तेनकैश्च यत्रोद्गाहो निवध्यते ॥ ९८॥ तैरेव चेद्धवोऽपि स्यात्तन्मिश्रकरणं विदुः । ननु चित्रस्य मिश्रस्य को भेद इति चेच्छृणु ॥ १९ ॥ तिलतण्डुलपजातो मिथोऽचयबसंकरः । चित्रत्व मिश्रता नाम मवेक्षीराम्युनोरिव ॥ १०॥ मियोऽवयवसांकर्यमिति भेदस्तयोईयोः । निरूपितानि फरणान्येचं नवविधान्यपि ॥ १०१॥ व्यत्यासपाटकरणप्रयन्धेन सह स्फुटम् । नवैतानि त्रिधातुत्वात्प्रत्येक कालमेदतः ॥ १०२॥ मङ्गलारम्भकाचास्याविशेषैः सप्तविंशतिः । इत्युक्त शाहिणा तत्तु व्यामोहकप्रयोजनम् । १०३ ॥ नियुक्तोऽयं प्रयन्धः स्यात्तालस्य नियमो यतः। य मादिताल इत्युक्त एकन लघुना युनः ॥ १०४ ॥ रासताल इति प्रोतःस पयाति निर्णयः । मेलापकस्य यिरदास्त्रिधातुरिनि कीर्तितः॥ १०५॥ स्परादीनां पडतानां फरजेपु नयस्यपि । पायज नियिष्टत्याम्मेदिनीशानिमानपम् ॥ १०६॥ • सपोदेरामामाप्तः सिंदनीटो निरूप्यते। स्परः पाटेश पिस्दन्नमय प्रमेन च ॥ १०७

·८४
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
चिरच्यते सिंहलीलनाना तालेन स स्मृतः।
प्रबन्धः सिंहलीलाण्यः सिंहलोले द्रुतास्त्रयः ॥ १०८ ॥
आद्यन्तयोर्लघूपतास्त्वत्र च स्वरपाटकैः ।
उद्गाहं कल्पयेद्धातुं विरुदैस्तेनकै वम् ।। १०९ ॥
पदैः कुर्यादथाभोग तेनाय स्यात्मिधातुकः ।
नियुक्तस्तालनियमादझै पड्भिः स्वरादिभिः ॥ ११० ॥
नियद्धत्वाभवत्येप मेदिनीजातिसंगतः।
तदेवं मेदिनीजातिप्रवन्धाः सप्त लक्षिताः।१११ ।।
आनन्दिनीजातिमतामथोद्दिष्टः पुरा हि यः ।
पञ्चतालेश्वरो नाम प्रवन्धः स निरूप्यते ॥ ११२ ॥
अतालः प्रथम रागांलापः स्यात्तदनन्तरम् ।
परस्परं भिन्नधातुमातुकं पदपञ्चकम् ॥ ११३ ॥
चञ्चत्पुटास्यतालेन युक्तं द्विघ्यमिप्यते ।
अन्ते प्रतिपदं चञ्चत्पुरनैव समन्वितान् ।। ११४ ॥
स्वरानैच्छिकपाटांश्च क्रमेण परिकल्पयेत् ।
पञ्चमस्य पदस्यान्ते पूर्व पाटास्ततः स्वराः ॥ ११५ ॥
गेया इति ततस्तत्र व्युत्क्रमः स्वरपाटयोः ।
एचविधानां पञ्चानां पदानां समनन्तरम् ।। ११६ ॥
चञ्चत्पुटस्य तालस्यैवावृत्तद्वयमानतः।
पाटैः पटहसंभूतैरन्तरं परिकल्पयेत् ॥ ११७ ॥
ततश्चाचपुटाख्यानतालेन पदपञ्चकम् ।
परस्पर मिनधातुयुक्तं द्विगैयमिप्यते ॥ ११८॥
अन्ते प्रतिपदं चाचपुटेनैव युतान्स्वरान् ।
पाटांध पूर्ववद्गायेत्पञ्चमस्य पदस्य तु ॥ ११९ ॥

·प्रवन्धप्रकरणम् । अन्ते स्वराणां पाटानां व्युत्क्रमः पूर्ववद्भवेत् । ततश्चाचपुटस्यैव त्वावृत्तद्वयमानतः ॥ १२० ॥ हौडकपाटैः कलयेदन्तरं तदनन्तरम् । पपितापुत्रकाख्येन तालेन पदपञ्चकम् ॥ १२१ ॥ पूर्ववद्चयेदन्ते तथा प्रतिपदं स्वराः । पाटाश्च क्रमतो गेयाः पपितापुत्रकान्विताः ॥ १२२ ॥ पञ्चमस्य पदस्यान्ते पूर्ववद्वयुत्क्रमस्तयोः । पपितापुत्रकस्यायं तालस्यावृत्तयुग्मतः ॥ १२३ ॥ अन्तरं शहसंभूतैः पाटेविरचयेत्ततः। संपक्केष्टाकतालेन पट् पदानि प्रकल्पयेत् ॥ १२४ ॥ द्विर्गानं च मिथोमिन्नधातुत्यादि व पूर्ववत् । पूर्वरथ प्रतिपदमन्ते स्युः स्वरपाटकाः ॥ १२५ ॥ पाटेर्मुरजसंभूतैरन्तरं परिकल्पयेत् । तत उद्घतालेनाभोग द्रुतलयान्वितम् ॥ १२६ ॥ गाहनेहमयन्धाख्याभूपितं परिकल्पयेत् । अनामोगे द्रुतलयाण्यानादन्येषु धातुपु ॥ १२७ ।। मप्यो विलम्यितो चा स्पालय इत्ययगम्यताम् । यामोगान्ते च फुधात तेन तदनन्तरम् ॥ १२८ ॥ प्रपन्धादिस्थितालापे मोक्ष एवं विधस्तु यः। पवतालेश्वरो नाम सोऽयमन्यर्यसंसकः ॥ १२९ ॥ सच देधा पोररमे गीतो योरायतारफः। शखरे रसे गीतः हारतिलकः स्मृतः ॥ १३०॥ तालप्रकरणे यसत्पुटादिलशापिप्यते । तापप्रतिताल यदापमस्ति पददयम् ॥ १३१ ।

·, चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां उदाहः स तदन्यानि पदानि स्याद्धचस्ततः अनन्तरस्तदामोगश्चतुर्धातुरयं ततः ॥ १३ ॥ नन्वन्तरस्य नियमो गीतेप्वेव पुरोदितः। सत्यं वचनसामर्थ्यात्प्रवन्धेवपि कुत्रचित् ॥ १३३ ।। भविष्यत्यन्तरो विद्या निपादस्थपतेरिव । तालानां नियमाञ्चैव नियुक्त इति कीर्यते ॥ १३४ ॥ पञ्चाको विरुदाभावादानन्दिन्याख्यजातिमान् । अथ वर्णस्वर मी यत्र स्यादैच्छिका क्रमः ॥ १३५ ।। स्वराणामपि पाटानां पदानां तेनकस्य च । तेनके च भवेन्माक्षस वर्णस्वर उच्यते ॥ १३६ ॥ चतुर्धा स स्थरस्यादी विभ्यासः प्रथमो भवेत् । पाटानामादिविन्यासो द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ १३७ ॥" पदानामादिविन्यासातृतीयो भेद उच्यते । तेनानामादिविन्यासाश्चतुर्थो भेद इप्यते ॥ १३८ ॥ एकस्मिन्नादिविन्यस्ले स्वरादिपु चतुयेपि । तदन्येषां प्रयाणां स्थादिन्यानो पानिछतकमात् ।। १३९ ११ भत्र स्वरादिपु द्वाभ्यामुगाद परिकल्पयेत् । शाभ्यां ध्रुयमथामांग पदः कुर्यादतस्त्ययम् ॥ १४०॥ स्थानिधातुरनिर्युतस्तालापनियमात्मकः पधातो पिरुदामावादानन्दिन्यापपजातिमान् ॥ १४१॥ व यस्तुप्रयन्धस्य पादाम्नायप्रकल्पयेत् । तेप्याचेच पीप ध प य पृथपश्यम् ॥ १४२ ॥ पफलघुपांण्यमात्रा पवदश स्मृताः । हितीपनुर्पयोरमधाममा द्वारा कीर्तिताः१४॥

·प्रवन्धप्रकरणम् । पतेपु पञ्चपादेप्वप्याद्यं पादद्वयं पुनः। प्रथमाघे स्मृतं तच्च स्वरपाठान्तमिप्यते ॥ १४४ ॥ शिष्टं पादनयं प्रोक्तमपरार्धमिदं पुनः । कर्तव्यं स्वरतेनान्तं ततो दोधकनामकम् ॥ १४५॥ वृत्तं कुर्यात्तु तल्लक्ष्म च्छन्दःशास्त्रे निरूपितम् । 'दोधकवृत्तमिदं भमभा गौ' इदमेयास्य वृत्तस्य लक्ष्मीदाहरणं तथा ॥ १४६॥ अत्रोदाहस्तेनकान्तमर्धद्वयमथ ध्रुवः । दोधकः स्यादथामागस्तनात्तोऽय विधातुकः ॥ १४७ ॥ तालादिनियमामायादनियुक्तश्च पञ्चभिः। अरविरुदैयोगादानन्दिन्यारयजातिमान् ॥ १४८ ॥ विजयारयप्रयन्यस्य लक्षणं त्यथ चमहे । सेनैः स्वरैर्य उद्गाहे ध्रुवे पाटैः पदैरपि ॥ १४९ ॥ पदान्तरथामागे गेयो विजयतालतः। विजयास्यस्थिधातुः स नियुक्ती नियतत्वतः ॥ १५० ॥ पचाही विरुदाभावादानन्दिन्यास्यजातिमान् । त्रिपदास्यप्रयन्धस्य लक्ष्म सम्यक्प्रचक्ष्महे ॥ १५ ॥ यत्र पार्टमयेदेकः पादोऽथ यिदः परः । स्थरैन्यस्तु सोऽन्यर्थसंशस्तिपदाड्ययः । १५२ ॥ अभायपाद उट्टाहो द्वितीयस्तु धुपः स्मृतः । मामोगस्तु पदैः कार्यस्ततोऽप्येप विधातुफः ॥ २५३ ।। मनियुक्तच तालादेशस्या नियमत्यतः। पचास्तेनकामायादानन्दिन्याग्यमातिमान् ॥ १५४ । मोहरविलासस्प लदान लक्ष्यममतम् । पदेष पिरदेरापः पण्डो पत्र प्रकल्प्यते । १५५॥ .

·८८ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां पाटैद्वितीयखण्डोऽथ तेनकैस्तु तृतीयकः। सोऽयं हरविलासाख्यः प्रबन्धः परिकीर्त्यते ॥ १५६॥ अनाद्यखण्ड उगाहो द्वितीयकतृतीयको । ध्रुवः पदान्तः कार्य आभोगोऽतस्त्रिधातुकः ॥ १५७ ॥ तालादिनियमाभावादनिर्युक्तश्च कीर्तितः। पञ्चाश्च स्वराभावादानन्दिन्याख्यजातिमान् ॥ १५८ ॥ चतुर्मुखप्रयन्धस्य लक्ष्म सम्यक्प्रचक्ष्महे । यत्र तु स्थायिवर्णेन स्वरैरेकोऽनिरिप्यते ॥ १५९ ॥ ततस्त्यागेहिवर्णन पाटेरधिद्वितीयफः। ततोऽवरोहिवर्णेन पदैरधिस्तृतीयकः ॥ १६० ॥ ततः संचारियर्णेन तेनैरप्रिस्तुरीयफः। उद्गाहे च समाप्तिः स्यात्स चतुर्मुख उच्यते ॥ १३१॥ उक्त स्थाय्यादिवर्णानां लक्ष्म रक्षाकरे स्फुटम् । गानमियोच्यते वर्णः सा चतुर्धा निरूपिता ॥ १६२ ।। स्थाय्यारोघवरोही च संचारीत्यध लक्षणम् । स्थित्या स्थित्या प्रयोगः स्यादेकफस्य स्वरस्य यः॥१३॥ स्थायी घर्णः स विज्ञेयः पराचन्ययनामको । पतत्समिश्रणाद्वर्ण संचारी तु भयेदिति ॥ १६४ ॥ अशापादद्वितयमुद्राइ इति फीत्यते । द्वितीय पादयुगलं भुपस्यभिधीयते ।। १३५ ।। पदान्तरः स्पादाभोगस्नेनोनोऽप विधानुकः । ताशारिनिपमामायादनियुंजय कीर्तितः ॥ १६६ ॥ पदाको विदामापादानन्दिन्याप्पजातिमा । पातिप्रायोऽप प्रपोपाय निrammar ·प्रवन्धप्रकरणम् । स्वरान्तविरुदैर्यस्याः प्रथमाधैं विरच्यते 1. पाटान्तैषिरुदै धैव द्वितीयाध निबध्यते ॥ १६८ यस्याध प्रतिपादं स्यादन्तेऽनुप्राससंभवः । उन्दसा पद्धडीनाम्ना युक्ता सा पद्धडी मता ॥ १६९ ॥ पद्धडीच्छन्दसो लक्ष्म च्छन्दःशास्त्रे निरूपितम् । "पोडश मात्राः पादे पादे यत्र मवन्ति निरस्तविवादे । पद्धडिका जगणेन वियुका चरमगुरुः सा सद्भिरिहोका। इदमेव च पद्धडशा उदाहरणलक्षणे ॥ १७० ॥ तपाद्यमर्धमुद्राहो द्वितीयाधं भुवः स्मृतः । आमोगध पदैः कार्यस्तेनायं स्यास्त्रिधातुकः ॥ १७१० निर्युक्तच यतशन्दोनियमोऽतेनफस्ततः। मानन्दिनीजातिमांचाप्यापचकसंगतः ॥ १७२ ॥ थप श्रीवर्धनो नाम प्रबन्धोऽय निरूप्यते। यत्रोद्गाहस्तु वियदैः पदैरपि मरममात् ॥ १७३ ॥ पदैः स्वरभुपः स्यात्स श्रीवर्धन उच्यते। पदान्तरिक्षामोगः कार्यस्तेन त्रिधातुकः ॥ १७ ॥ प्रबन्योऽयमनियुक्तस्तालादिनियमापिधेः । पधास्तेनकामायादानन्दिन्यापयजातिमान् ॥ १७५ ॥ भयोदेशमममाप्तो लक्ष्यते पंचधनः । पदेध पियस्मिन्नुमादो पिनियापते ॥ १७६ ॥ स्थरैः पार्ट प य स स्गगो पंवर्धनः ।

·प्रयन्धप्रकरणम् ।
घिमिरनिभिन्नालगृतीया भेद उच्यते ।
त्रिभित्तरन्वितत्याशतुर्थी भेद दप्यते ॥ १९ ॥
तथा देवप्रयस्नुत्या पक्षमा भेद उच्यते ।
एतेषु पञ्चभेदेपु योज्यं मामान्यलक्षणम् ॥ १९१ ॥
यथायोगमिहोनेय मुनाहादिविभाजनम् ।
आभोगध पदः कार्यम्त नायं स्याधिधातुकः ॥ १९२ ॥
छन्दस्तालादिनियमावेष निर्युक्त उच्यते ।
दीपनीजातिमांधापिलोपाद्विरुदते नयोः ॥ १९३ ॥
निरुप्यते फन्दुकोऽथ यत्राधचरणः पदैः।
पाटैद्वितीयचरणा विरुदैश्च तृतीयफः ॥ १९४ ॥
उद्गाहे च समामिश्च स फन्दुक इति स्मृतः ।
अघाद्यपादाद्वितयमुद्राह इति कथ्यते ॥ १९५॥
ध्रुवस्तृतीयपादे स्यात्पदैराभोगफल्पना ।
तत्विधातुरनिर्युक्तस्तालादिनियमो न यत् ॥ १९६ ॥
दीपनीजातिमांश्चापि स्वरतेनकघर्जनात् ।
निरूप्यतेऽथ बदनप्रवन्धस्येह लक्षणम् ॥ १९७ ॥
प्रवन्धोऽयं त्रिधा प्रोक्तस्तत्राद्यो वदनाभिधः।
अथोपचदनाभिरयः स्याद्वस्तुवदनाद्धयः ॥ १९८ ॥
प्रयाणामपि चैतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते ।
छगणौ पगणौ चैय दगणश्चेत्यमी त्रयः ॥ १९९ ।।
मात्रागणाः स्युः प्रथमे पाद उदाहसंशके।
ताडगेव द्वितीयानिः कर्तव्यो धुवसशकः ॥ २० ॥
विशेषस्त्वत्र चरणे स्वरपाटं प्रकल्पयेत् ।
पदान्तररथांभोग इत्येवं वदनं स्मृतम् ॥ २०१॥

·१० चतुर्दण्डीभकाशिकाय एवमानन्दिनीजातिप्रवन्धा दश वर्णिताः। अथ यो दीपनीजातिप्रवन्धेप्वपि पञ्च॥ १७८ ॥ सुदर्शनः पुरोहिष्टः स प्रवन्धो निरूप्यते । यत्रोद्ग्राहः पदैः तृप्तो निरुदैस्तेनकै वः ॥ १७९ ॥ पदान्तरैस्तथाऽऽभोगस्तं वदन्ति सुदर्शनम् । विधातुका प्रबन्धोऽयमनिर्युक्तस्तथैव च ॥ १८० ।। तालादिनियमाभावात्स्वरपाटविवर्जितैः अधभियंत्याहीपनीजातिमान्स्मृतः १८१ ॥ मयोच्यते स्वराकस्य प्रवन्धस्येह लक्षणम् । यनोद्मादः पदेन्दः स्वरेमलापकस्तथा ॥ १८२ ॥ शुषश्च पिरदेस्तत्र नूगाहे ताल.एफका । मेलापके तु यो सालो धुवे तोलास्वयः पुनः ॥ १८ ॥ स स्थराइति प्रोक्तो गातव्यो मालवधिया। आमोगः पूर्वपत्कार्यश्चतुर्थातुरसस्त्ययम् ॥ १८ ॥ नियुक्तो रागनियमात्पाटतेनकजितः । चतुरनियद्धत्यादीपनीजातिमान्स्गृतः ॥ १८ ॥ भयोच्यते निमायाण्यमयन्यस्येद लक्षणम् । स्परैः पाटेः पदेय फमेल थिनिषरता॥ १८६ ॥ सामान्यसदा तस्य सघ पधषिमा स्मृतः । मिमनिताले तु लपुरयं गुगरपोच्यते ॥ १० ॥ स्येलदापोपेतविमाहीताससंगतः। प्रिमरपाल्पाप्रपामा स्यारिस्पेको मेदतिः॥ १८८॥ बिममपान बदामामोदिया। पम्प समिति स्थाविति मेदी वित्तीयका १०

·-
प्रबन्धप्रकरणम् ।
तदप्युत्कलिका चैव चूर्णिका ललितं तथा।
वृत्तगन्धि च खण्डं च चित्रं चेत्यपि पड्विधम् ॥ २१ ॥
एतेषां रसमेदाश्च वर्णाश्चाप्यधिदेवताः।
नियता वृत्तिभेदाश्च गतिभेदा द्रुतादयः ॥ २१५ ॥
दैविध्यमभ्युपेतस्य पेणीमिश्रत्वमेदतः।
सर्व रत्नाकर प्रोक्तं तत्रत्यमवगम्यताम् ॥ २१६ ॥
फलतो न विशेषोऽस्तीत्यस्माभिस्तदुपेक्षितम् ।
अथ गद्यस्य रचनाप्रकारः प्रतिपाद्यते ॥ २१७॥
प्रणवाद्यमतालं च गमकै रचितैर्युतम् ।
युक्त स्थाय्यादिवर्णैश्च गायेत्पदकदम्बकम् ॥ २१८॥
ततःप्रवन्धनामाई यद्धमैच्छिकतालतः ।
अयान्तरानेकपदसमुदायात्मक तथा ॥ २१९ ॥
पदद्वयं निवनीयाद् द्विर्गेयं तत्पृथक्त्वतः ।
विलम्बितलयोपेत प्रयोग परिकल्पयेत् ॥ २२० ॥
ततो वाग्गेयकारस्य गायकस्य च नामनी ।
सताले विनिवनीयाद्विलम्वितलयान्विते ॥ २२१ ।।
पुनश्च द्रुतमानेन प्रयन्धः सकलोऽपि च ।
पूर्वोक्तेन क्रमेणैव गातव्यस्तदनन्तरम् ॥ २२२ ॥
पूर्वोजितपदद्वन्द्वे प्रथमस्य पदस्य तु ।
आदिमारभ्य तत्तालं विलम्बितलयान्वितम् ॥ २२३ ॥
एकवारं प्रयुज्याथ न्यास फुर्यादिति स्थितिः।
अत्राधमाग उद्गाहो शेयो यस्तालवर्जितः ॥ २२४ ॥
यस्तु तालेन सहितः पदद्वन्द्वात्मकः पृथक् ।
द्विर्गातव्यो द्वितीयः स मागस्तु ध्रुव उच्यते ॥ २२५॥

·। चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां घदने त्रितयेऽप्यन्यैः पदैराभोगकल्पनम् । पण्मात्रका स्याच्छगणः पगणः पञ्चमाघकः ॥ २०२॥ चतुर्माघस्तु चगणस्त्रिमात्रस्तगणः स्मृतः । दगणस्तु द्विमात्रः स्यादित्येतद्गणलक्षणम् ॥ २०३ ॥ त्रिधातुका प्रवन्धोऽयमनिर्युक्तस्तथैव च । हीनो विरुदतेनाभ्यां चतुरसमन्वितः ॥ २०४ ॥ दीपनीजातिमानेष भवतीत्यवधार्यताम् । तदेव दीपनीजातिप्रयन्धाः पञ्च लक्षिताः ॥ २०५॥ अथ द्वयष्टप्रयन्धेपु मायनीजातिभागिपु । वर्णः प्रथममुद्दिष्टो पर्यते तस्य लक्षणम् ॥ २०६॥ विरदैपिनियध्येते यत्रोद्राभुची पुनः । आमोगश्च पदैर्यत्र यश्च कर्णाटभाषया ॥ २०७॥ पर्णतालेन चोपेतः सवर्ण इति कथ्यते । विविधः स च वर्णाण्यतालनविध्यतः स्मृतः ॥ २०८ ॥ पर्णतालस्यधमिश्रचतुरथतया त्रिधा । प्रपथयणे लघुश्चैव द्रुतद्वन्दं लघुदयम् ॥ २०९ ॥ चतुष्काणि विरामान्तद्रुतानां त्रीण्यथ स्मृतः । गुगढुंताय मिथे पुनगुगलंपुः नः ॥ २१० ॥ गुगलपुतधेप गुगध चतुरथफे। विधानुमाप्रपन्धोऽयं नियमातालमाग्योः ॥ २११॥ नियुनारलालपिगदपदे मित्रमिः पुनः । परम्पेन परिपो मापनीजातिमानिति । २१२॥ भए गपापम्प कप्पोमा शुटम् । गरे माम स्नं दादीन परम्पकम् । २१३ ॥

·।
प्रवन्धप्रकरणम् ।
तदप्युत्कलिका चैव चूर्णिका ललितं तथा ।
वृत्तगन्धि च सण्डं च चित्रं चेत्यपि पड्विधम् ॥ २१ ॥
एतेषां रसमेदाश्च वर्णाश्चाप्यधिदेवताः ।
नियता वृत्तिभेदाश्च गतिमेदा द्रुतादयः ॥ २१५ ॥
दैविध्यमभ्युपेतस्य वेणीमिश्रत्य मेदतः।
सर्व रत्नाकरे प्रोक्तं तत्रत्यमवगम्यताम् ॥ २१६ ॥
फलतो न विशेषोऽस्तीत्यस्माभिस्तदुपेक्षितम् ।
अथ गद्यस्य रचनाप्रकार: प्रतिपाद्यते ॥ २१७ ॥
प्रणवाद्यमतालं च गमकै रचितैर्युतम् ।
युक्त स्थाय्यादिवर्णैश्व गाये पदकदम्बकम् ॥ २१८॥
ततःप्रवन्धनामाई यद्धमैच्छिकतालतः।
अवान्तरानेकपदसमुदायात्मकं तथा ॥ २१९ ॥
पदद्वयं निवनीयाद् द्विर्गय तत्पृथक्त्वतः ।
विलम्बितलयोपेतं प्रयोग परिकल्पयेत् ॥ २२० ॥
ततो वाग्गेयफारस्य गायकस्य च नामनी ।
सताले विनिवनीयाद्विलम्बितलयान्विते ॥ २२१॥
पुनश्च द्रुतमानेन प्रवन्धः सकलोऽपि च ।
पूर्वोक्तेन फ्रमेणैव गातव्यस्तदनन्तरम् ॥ २२२ ॥
पूर्वोर्जितपदद्वन्द्धे प्रथमस्य पदस्य तु ।
आदिमारभ्य तत्तालं विलम्पितलयान्वितम् ॥ २२३ ॥
एकवारं प्रयुज्याथ न्यास कुर्यादिति स्थितिः।
अप्राधभाग उद्भादो शेयो यस्तालयर्जितः॥ २२४ ॥
यस्तु तालेन सहितः पदद्वन्द्वात्मकः पृथक् ।
द्विर्गातव्यो द्वितीयः स भागस्तु ध्रुव उच्यते ॥ २२५ ॥

·प्रवन्धप्रकरणम्। विधातुका प्रबन्धोऽयं छन्दोनियमकीर्तनात् । नियुक्तः पाटविरुदपदैर स्थिभिर्युतः॥ २३६ ॥ भाषनीजातिमांश्चापि भवतीत्यवधार्यताम् । एकोनत्रिंशदाख्याताः कंदभेदास्तु शाङ्गिणा ॥ २३७ ॥ निरूप्यतेऽथ कैपाड प्रबन्धस्येह लक्षणम् । योग्राहो ध्रुवश्चैव पाटैरेव निबध्यते ॥ २३८ ॥ आमोगस्तु पदैर्यस्मिन्नुद्दाहे च समापनम् । स फैबाड इति प्रोकः करपाटप्रधानका ॥ २३९ ॥ प्रवन्धः फरपाटाख्यस्तदपभ्रंशनामतः। फैघाड इति लोकेऽस्मिन्सर्वत्र व्यवहारभाक् ॥ १४० ॥ सार्थकैरर्थहीनैश्च पाटैः स द्विविधो मतः । स शुद्धमिश्रितैः पाटैः शुद्धो मिश्र इति द्विधा ॥ २४१ शुद्धत्व नाम पारानां मुखवाद्याक्षरैः सह । अयुक्तत्व मिश्रता तु तैर्युक्तत्वमितीयते ॥ २४२॥ विधातुरप्पनियुक्तः पाटतालपदैस्त्रिमिः। अरुपनिवद्धत्वाद्भायनीजातिमांस्तथा ॥ २४३ ॥ यथाकचारिणी नाम प्रबन्धः प्रतिपाद्यते । यत्रोद्वाहध्रुवौ वीरौद्राख्यरससंयुतैः ॥ २४ ॥ विरुदैषिनियध्येते तालेनेटेन केनचित् । गारनेहप्रयन्याख्याविख्यापनमनोहरैः ॥ २४५॥ आमोगश्च पदैर्यस्यां कथिता साऽक्षचारिणी । विधातुकः प्रयन्धोऽयमनिर्युतय कीर्तितः ॥ २४६ ॥ मस्त्रिभिध विरुदपदतालनिवन्धनात् । भायनीजातिमांधापि मयेदताकरे पुनः २४७n -- ·६ चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां भेदाः पडङ्कचारिण्या वासवाद्या निरूपिताः । ते तत्रैवावगन्तव्या इति सर्व समजसम् ॥ २४८॥ निरूप्यतेऽथ वर्तन्याःप्रबन्धस्येह लक्षणम् । स्वराधकरणस्य प्राक्प्रवन्धस्य यदीरितम् ॥ २४९ ॥ लक्ष्मोद्ाहे ध्रुवे चैव निविडस्वरलता। आमोगे पदवद्धत्वं भवेदिति तथैव च ॥ २५०॥ वर्तन्यामपि विज्ञेय विशेषस्तु प्रदश्यते । स्वराधकरणे प्रोको रासत्तालो द्रुतोलयः ॥ २५१ ॥ घर्तन्यांतुन रासः स्याताल: किं चैच्छिको भवेत् । चिलम्यितलयश्याथ गाने रीतिः प्रदश्यते ॥ २५२ ॥ उद्गादं तु द्विरुनायेद् ध्रुवाभोगी सकृत्पुनः । ध्रुधे न्यासस्ततो यस्यां वर्तनी सा प्रकीर्तिता ॥ २५३ ।। विधातुका प्रवन्धोऽयमनियुक्तस्तथैव च । पदतालस्वरयोगात्त्यशोऽयं मापनीयुतः ॥ २५४ ॥ अथ लक्षणमार्यायाःप्रबन्धस्य निरूप्यते । आर्यावृत्तेन रचितामार्यामार्याः प्रचक्षते ॥ २५५ ॥ आर्यायत्तस्य धार्धान्ते चरणान्तेऽथ या स्यरा। प्रयोज्यास्तम चाचार्धमुद्राद परिकल्पयेत् ॥ २५६ ॥ सचद् निया गातम्य द्वितीयाधैं भपेन भुपः । रानु गये महारपधादामोग परिकल्पयेत् ॥ २५७ ॥ गावनेवमामामुद्घा म ममापयेत् । एमापधरप सदा परिपक्षते । २५०n ·२७ प्रवन्धप्रकरणम्। वृत्तरत्नाकरे प्रोक्तमार्यावृत्तस्य लक्षणम् । लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विपमे जः। पष्ठोऽयं नलघू या प्रथमेऽर्धे नियतमार्यायाः॥ पष्ठे द्वितीयलान न्ले परके मुखलाच स यतिपदनियमः। चरमऽधै पञ्चमके तस्मादिह भवति पष्ठो लः ॥ उदाहरणमप्येतदार्यावृत्तस्य संमतम् ॥ २५९ ॥ यस्यायमर्थ आर्यायाः प्रथमाधे प्रकीर्तिताः। गणाः सप्त गुराश्चैव विषमे जगणो न च ॥२६० ॥ पप्ठोऽय जगणः प्रानाम्तत्स्थाने नलघू च धा। नगणध लघुश्चेति जान लघुचतुष्टयम् ॥ २६१ ।। इत्यायांप्रथमाधस्य लक्षणं विशदीस्तम् । तदुचराधेऽपि गणाः सतैय च गुरुस्नया ॥ २६२ ।। फितु पछी गणस्तस्मिन्नेक पय लघुर्भयेत् । मआर्यावृत्ते चतुर्माना गया प्राहा रति स्थितिः ॥ २६३ ॥ आर्यामदास्तु लक्ष्म्याचा पट्यिशतिरुदाहताः । रसाफरे न तेल प्रसिसा इत्युपेक्षिताः॥ २६४ ॥ विधातुफः प्रयाधीऽयं छन्दोनियमपन्धनान् । निपुंगास्विमिरा पदतालम्पगन्मरः ॥ २६५ ॥ पन्यादयगम्तम्यो मापनीजानिमामिति । मए गाथामयम्धस्प स्परूपमभिधीयते । २६६ ॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां आर्यालक्षणमेवेदं गाथाया अपि लक्षणम् । किं त्वार्या संस्कृतपदैर्वद्धव्येति व्यवस्थितिः॥ २६७ ॥ गाथा तु प्राकृतपदैवव्येत्यनयोमिंदा । निर्युक्तत्वत्रिधातुत्वभावनीजातिशालिताः ॥ २६८ ॥ गाथायामिह विज्ञेयास्त्वार्यालक्ष्मातिदेशतः। अथ क्रौञ्चपदो नाम प्रबन्धः प्रतिपाद्यते ॥ २६९ ॥ यंत्रोद्ग्राहः स्वरैर्वद्धः पदैस्तु ध्रुव इष्यते । पदान्तरैस्तथाऽऽभोगो गातनामादिचिह्नितः ॥ २७० ॥ प्रतितालाख्यतालेन वक्ष्यमाणेन यो युतः। यचोग्राहधृतन्यासः स तु फ्रौञ्चपदः स्मृतः ॥ २७१ ॥ लघुद्रुतद्वयं चैव प्रतिताले प्रचक्षते । स व या फ्रोचपदनामवृत्तसमन्यितः ॥ २७२ ॥ तवृत्तरदितथेति तत्र शोधपदाभिधम् । वृक्ष कीरशमित्युके तल्लक्षणमुदीर्यते ॥ २७३ ॥ मादौ तु भगणः प्रोको मगणस्तदनन्तरम् । सगणो मगणचव पत्यारो नगणाम्नया ॥ २७४ ॥ गुरुख यत्र पन्ते चरणेषु चतुप्यपि । पृस मोवपद तत्स्वादस्योदादरण पुनः ।। २७५ ।। "या फपिलाक्षी पिछलफेशी फलिगचिग्नुदिनमनुनयफटिना दीर्घतरामिः स्थूलशिरामिः परिगृनयपुरनियकुटिलगतिः । आपराला निमकपोला लघुतरफुययुगपरिचितहदया सा परिहार्या शोधपदा स्त्री भुपमिः निरपभि सुगममिल्द- ·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां निवद्धत्वेन विज्ञेयो भावनीजातिमांस्तथा । .लक्षण तोटकस्याथ कथ्यते यः प्रयध्यते ॥ २८६ ॥ तोटकाख्येन वृत्तेन स तोटक इति स्मृतः । लक्ष्म तोटकवृत्तस्थ वृत्तरत्नाकरे स्फुटम् ॥ २८७ ॥ इह तोटकमम्युधिसैः कथितम्' अस्यायमर्थः सगणैश्चतुर्भिस्तोटकं स्मृतम् । इदमेवास्य लक्ष्यं च ज्ञेयमत्र च तोटकम् ॥ २८८ ॥ प्रयोज्याः प्रतिपादान्त स्वराः पूर्ववदन च । उग्राहः प्रथमाधं स्यादुत्तरार्धं ध्रुयः स्मृतः ॥ २८९ ॥ आभोगः पूर्ववत्कार्यस्तेनाय स्या स्त्रिधातुकः। निर्युको वृत्तनियमात्स्वरतालपदैस्त्रिभिः ॥ २९० ॥ अरुपनिवद्धत्वाद्भायनीजातिमांस्तथा । ईसलीलप्रयन्धस्य लक्षण प्रतिपाद्यते ॥ २९१ ॥ पदैर्यपाद्यपादः स्यात्पाटैरेय द्वितीयकः । ईसलीलाण्यतालेन युक्तोऽयं हेमलीलकः ॥ २९२ ॥ दसलीलाण्यताले च यगणश्च लघुगुंग। अनाधपाद उद्मादो द्वितीयस्तु ध्रुपः स्मृतः ॥ २९३ ॥ पदान्तरैस्तथाऽऽभागस्लेनाय म्यात्रिधातुकः । निर्युनस्तालनियमारपाटनालपदारमः ।। २९४ ॥ निमिरनियदत्यासायनीजानिमानपि । चतुष्पदीयोऽपलक्ष्यने लश्यमरः ॥ २९॥ पस्या दिनीयफे, पादे तुरंपादे गृथय । मपन्ति परमेयाका मात्रा पपारामि २९६ ॥

·प्रबन्धप्रकरणम् । प्रथमे च तृतीयेऽङ्यौ मात्राः पञ्चदशैव च । मिनार्थयमकोपेतं यस्यामर्धद्वयं भवेत् ॥ २९७ ॥ आद्यमध स्वरान्तं स्यात्तेनान्तं स्याद् द्वितीयकम् । तेनकन्याससंयुक्ता गेया कर्णाटभाषया ॥ २९८ ॥ तालेन रहिता सेयं चतुष्पद्यभिधीयते । अर्थ सत्यर्थभिन्नानां यांना या पुनःश्रुतिः ॥ २९९ ॥ यमकं तद्भवेदित्य यमकशाः प्रचक्षते । अध स्वरान्तमाद्यार्धमुग्राहं परिकल्पयेत् ॥ ३०॥ तेनकान्तं द्वितीयाध ध्रुवत्वेन प्रकल्पयेत् । आमोगः पूर्ववत्कार्यस्तेनार्य स्यास्प्रिधातुकः ॥ ३०१ ॥ मापानियमयुक्तरवानियुक्तश्च प्रकीर्तितः । पदतेनस्वरस्त्र्य चंडत्याद्भावनायुनः ॥ ३०२ ॥ निरुप्यतेऽय चीरधीप्रवन्धस्येद लक्षणम् । यत्रोद्ग्राहः पदेदो विम्दैन्तु धुयो भयेत् ॥ ३०३ ॥ पदान्तरेस्तयाऽऽभोगी चोरीरिति म स्मृतः । निधानुकः प्रयन्धोऽयमनियुगध कीर्तितः ॥ ३०४ ॥ नालाद्यनियमानालादाभ्यां पिदेन च। पसोऽयमययुग्भावनामानिमाम्नथा ॥ ३०॥ उच्यते महलाचारप्रयाधम्या रक्षणम् । यः शिपयारया गीतो निमारमसिना । २०६॥ मानन निपसोऽयं मालागार उप्यने । चियिधामनगपामा पचारमा चामयाममः। पावाले पाय पानि मायाम्नत्र गम्यग: रागानु शिजी माम मारागः प्रकीसिंगा ·प्रयन्धप्रकरणम् । तदेवं वर्णिता द्वयष्टप्रबन्धा भावनीयुताः। अथ द्वाविंशतिस्तारायलीजातिसमन्विताः ॥ ३१७ ॥ प्रयन्धाः पूर्वमुद्दिष्टास्तत्राप्यादौ प्रकीर्तितः। एलाप्रवन्धस्तस्येह लक्ष्म सम्यक्प्रचक्ष्महे ॥ ३१८॥ पलायास्तापदुद्माहे प्रयः पादाः प्रकीर्तिताः। तपाद्यपादे प्रथम द्वे सण्डे परिकल्पयेत् ॥ ३१९ ॥ तयोय पण्डयो_तुरेको मातुस्तु मिद्यते । धातु म स्परः प्रोक्तो मातुरक्षरमुच्यते ॥ ३२०॥ पतच सण्डयुगल सानुप्रासं प्रकल्पयेत् । पर्णसाम्यमनुमास इत्यनुमासलक्षणम् ॥ ३२१ ॥ ततः परं प्रयोगस्तु गमफालतिलक्षणः । फिचित्पदान्वितधान्ते फतव्यस्तदनन्तरम् ॥ ३२२ ॥ पल्लयास्यानि गेयानि पदानि पीणि तत्र च । माघे यिसम्यमानेन पीप दुनमानतः ॥ ३२३ ।। अत्र गण्डदर्य तारमपमं पदमुच्यते । तता पर प्रयोगो यस्मद् दितीपं पदं स्मृतम् ॥ ३२४ ॥ एनीय च चतुर्य प पधर्म य यथापामम् । पदानि पालयाण्यानि मपन्ति प्रीप्यतः पुनः॥ ३२५ ॥ पदानि पय मानानि मदतरपदवशम् । उमाप्रथमः पादों मपतीग्यपधापंताम् । ३२६॥ पनाममदापनाजेनर कपपेत् । दिलीपमपि पानी पद पवमानम् : २२७॥ मानिनोपयोगापारपरका । मानुग्गु मित्र पति मनापापा । ३२८६

·१०४
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
एवंलक्षण एव स्यात्तृतीयचरणोऽपि च ।
कि तु तत्र विशेषोऽस्ति कश्चित्तमभिध्महे ॥ ३२९ ।।
आदौ खण्डद्वयं गीत्वा सानुप्रासैकधातुकम् ।
ततः केवलसंवुद्धिपदैरन्ते समन्वितम् ॥ ३३० ॥
पूर्वपादद्वययुतमयोगापेक्षया पुनः ।
भिन्नधातुं प्रकुर्वीत प्रयोगमिति निर्णयः ॥ ३३१॥
सोमेश्वरादयस्त्वेके चतुर्धातुत्ववादिनः।
एतेपु द्वादशपदेष्येकादशपदात्मकम् ।। ३३२॥
उग्राहमुररीकृत्य पद द्वादशकं पुनः ।
आहुमलापकं तेन मतभेदोऽत्र विद्यते ॥ ३३३ ॥
एवमुद्राहमेलापौ निबध्य तदनन्तरम् ।
ध्रुवं घिरचयेत्सोऽपि त्रिपदात्मा प्रकीर्तितः ॥ ३३४॥
तत्राय च द्वितीयं च पदं स्यान्मध्यमानतः ।
निवद्ध धातुनैकेन मातुभेदयुतं तथा ॥ ३३५॥
तृतीयं तु पदं पूर्वपदाभ्यां भिन्नधातुकम् ।
स्याद्विलम्बितमानं च विष्वेतेषु पदेष्वपि ॥ ३३६ ॥
यत्र कुत्रापि कर्तव्य नेतनामाङ्कनं पुनः
पर्व ध्रुवे त्रीणि पदान्युगाहे द्वादशेति च ॥३३७ ।।
योगे पञ्चदशाभूवन्पदानीत्ययधार्यताम् ।
गातृप्रवन्धनामाङ्कमाभोगमथ कल्पयेत् ॥ ३३८ ॥
आभोगः सर्व एवैप पदमकमिति स्थितिः।
तस्मादलाप्रवन्धोऽयं जातो अबष्टपदात्मकः ॥ ३३९॥
एवंविध पुनीत्वा प्रवन्ध सर्वमप्यथ ।
न्यास कुर्याद् ध्रुव तालनियमस्यथ कथ्यते ॥ ३४०॥

·प्रबन्धप्रकरणम् । मद्वितीयकङ्कालप्रतितालेषु कश्चन । ताल एलाप्रवन्धेऽस्मिन्योजनीयो न चापरः ॥ ३४१ ॥ चतुर्णामपि तालानामेतेषां लक्षणं वे । स्वरप्रकरणे पूर्व मट्ठलक्षणमीरितम् ॥ ३४२ ॥ द्वितीयताले कथितं द्रुतद्वन्द्व लघुदयम् । उक्तश्चतुर्धा कङ्कालः पूर्णः खण्डः समोऽसमः ॥ ३४३ ॥ चतुर्भुती गलौ पूर्णः खण्डो दौ च गुरुद्वयम् । समो गुरू द्वौ लध्वन्तो विषमो लाद् गुरुद्वयम् ॥ ३४४ ॥ लो द्रुतौ प्रतितालः स्यादित्येवं ताललक्षणम् । इत्युक्तस्तालनियमः प्रयन्धेऽस्मिन्ग्रहस्त्विद ॥ ३४५ ॥ अतीतो याऽनागतो या भवेदिच्छानुसारतः। तधातीतग्रही नाम यत्र तालं विना पुरा ॥ ३४६ ॥ सरुद् गीत्वा तु गातव्य ताल गृहाति चेत्पुनः । तदाऽतीतमदः मोक्तोऽनागतमद उच्यते ॥ ३४७ ॥ या गीत विनवादी तालमादाय चेत्सकृत् । गेय गायति सोऽयं स्यादनागत इति प्रहः ॥ ३४८॥ परमेलामयन्धस्य प्रोक्तं सामान्यलक्षणम् । अन घासण्यानां पदानां नामदेयताः॥ ३४९ ।। उता रटाफर तनु योग्य तय यसताम् । निरुप्यन्ते पश प्राणा: प्रत्येलापदस्थिताः ॥ ३५०॥ समानो मधुरस सान्द्रः कान्तोदीलः समादितः। मनाम्यः मुमारध प्रसनोजस्पिनापिति । ३५१, परा प्राणाः समुरिस पशु स्युः पदेप्यापि । कर मनु ना मापाः पदेपु पर स्थिताः । ५२॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
संख्याविरोध इति चेदनेमभिधीयते ।
दयोस्त्रयाणामपिय पदानामेक एव चेत् ॥ ३५३ ॥
प्राणः संयोज्यते कुत्र विरोधेनावरोधनम् ।
तथाऽपि प्रथमे पादे प्रयोगात्मकमस्ति यत् ॥ ३५४ ॥
पदं द्वितीयं यदपि द्वितीयानो द्वितीयकम् ।
प्रयोगाख्यं पदं प्राणमेकमेत तयोर्द्वयोः ॥ ३५५ ॥
योजयेदेकधातुत्वात्समान नाम नामतः ।
तथा प्रथमपादस्थ यत्पल्लवपदत्रयम् ॥ ३५६ ॥
यध द्वितीयपादस्थं पल्लवाख्य पदत्रयम् ।
पण्णामप्येकधातुत्वात्नमेणैव द्वयोर्द्वयोः ॥ ३५७ ॥
मधुराख्य सान्द्रसंशं कान्ताख्यं चैव योजयेत् ।
तथा पादत्रयस्थानां द्विखण्डात्मत्वमेयुपाम् ॥ ३५८ ॥
पदानामेकधातुत्वात्त्रयाणामपि तेवतः।
पक पय पुनः प्राणो दीप्तसंशः प्रकीर्तितः ॥ ३५९ ॥
पदेप्धेफादशस्वेचं पञ्च माणास्तु योजिताः।
एतेपु द्वादशायेषु पञ्चस्वथ यथाक्रमम् ॥ ३६० ॥
समाहिताग्राम्यमुखान्प्राणान्पश्चापि योजयेत् ।
एपमेलाप्रयन्धस्य दयटसंख्यपदेष्यपि ॥ ३६१ ॥
प्राणा दश घसन्तीति कल्लिनाथेन दर्शितम् ।
फर्थ लक्षणमेतेषां प्राणानामभिधीयते ॥ ३६२॥
अल्पाक्षरोऽल्पस्यरब्ध समान इति कथ्यते ।
अयं प्राणी भयत्यापनितीयानिगयोध्योः ॥ ३६३ ॥
प्रयोगात्मफयोयोग्यः पदयोरत पय हि ।
अल्पाक्षरत्यमेतस्य प्रयोगाथयणाम्पेत् ॥ ३६४॥

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
प्राणोऽयं कान्तनामाऽऽधद्वितीयचरणस्थयोः।
अन्त्ययोः पल्लवाख्यानपदयोर्विनियुज्यते ॥ ३७७ ॥
दीसनादो भवेद्दीप्तनामा प्राणस्तु पञ्चमः।
स्वरस्य दीप्तता नाम परिपूर्तिरिति स्मृता ॥ ३७८ ॥
अयमद्धिप्रयेष्वेपु द्विखण्डात्मसु च त्रिपु।
पदेपु योजनीयः स्यादित्याहुर्गीतकोविदाः ॥ ३७९ ॥
समाहिताख्यो यः प्राणः पष्ठस्तस्य तु लक्षणम् ।
स्थायिवर्णनिविष्टत्वमस्य तात्पर्यमुच्यते ।। ३८० ॥
तृतीयस्य तु पादस्य प्रयोगात्मकमस्ति यत् ।
पदमाद्यद्वितीयातिप्रयोगाभ्यां विलक्षणम् ।। ३८१ ॥
तत्रोचितस्वरांस्तारस्थायित्वेन प्रकल्प्य च ।
कृतायां गमफालप्तौ स्थायिस्थ: स्यात्समाहितः ॥ ३८२ ॥
अथाग्राम्याभिधःप्राणः सप्तमस्तस्य लक्षणम् ।
अक्षराणां स्वराणामप्यावृत्याऽनाम्य उच्यते ॥ ३८३ ॥
स्वराक्षपणामावृत्तिश्चक्रयालबदुच्यते ।
प्राणोऽयं ध्रुवखण्डस्य प्रथमे योज्यतां पदे ॥ ३८४ ॥
प्रसन्नो नाम नवमःप्राणस्तस्य तु लक्षणम् ।
यत्र तावत्पदानां स्थाज्झटित्यर्थप्रयोधनम् ॥ ३८५ ॥
विविक्तरूपता मन्द्रस्थानादीनां स्वरायलेः ।
प्रसन्नो नवमःप्राणः कथितो भरतादिभिः ॥ ३८६ ॥
ओजस्वी नाम दशमःप्राणस्तस्य तु लक्षणम् ।
यस्मिन्समासभूयस्त्वं स ओजस्वीति कथ्यते ॥ ३ ॥
कर्तव्यं तच्च भूयस्त्वं तानेषु च पदेषु च ।
अयमामोगरूपेऽन्त्ये विनियोज्यः पदे स्मृतः ॥ ३८८॥

·प्रवन्धप्रकरणम् । “एवमेलामवन्धस्य द्वघसंख्यपदेष्वपि । निरूपिता दश प्राणा योजनीया इति स्थितिः ॥ ३८९ ।। नो चेत्प्रवन्धपुरुषो निष्प्राणः किमु शोभते । तस्माद्वाग्गेयकारेण यथा प्राणा दशाप्यमी ॥ ३९० ॥ एलापदनिविष्टाः स्युस्तथा यत्नो विधीयताम् । तागेय भवत्येला कर्तुतुश्च सौख्यदा ॥ ३९१ ॥ नो चेदनिष्टदेत्युक्तं मतङ्गेन महात्मना । एलैय लक्षिता सेयं चतुर्धा परिकीर्तिता ॥ ३९२ ॥ गणेलाऽऽद्याऽथ मानला वर्णलाऽय ततः परम् । देशला चेति तपादौ गणलायास्तु लक्षणम् ॥ ३९३ ॥ यक्तं गणा निरुप्यन्ते समूहो गण उच्यते । सच द्वधा वर्णगणी माघागण इति प्रमात् ॥ ३९४ ॥ वर्णोऽपि द्विविधः प्रोक्तो गुगलघुरिति कमात् । समानुस्वारसंयुक्तो विमर्गेण समन्धितः । ३९५॥ म्यअनान्तस्तया दी? युक्ताक्षरपरस्नया । पों यः स गुरुहेयस्तदन्यो लघुरुच्यते ॥ ३२६ ॥ सानुस्यारो यथा पंग छमित्यादिफो गुमः । सयिमों यथा फागत्यादिगुगगच्यते ॥ ३९७ ॥ प्पानान्तस्तदित्यत्र तयों गुरुगण्यते । दीपः कारगदिको पर्णो युकासरपरी यया ॥ ३९८॥ गोपत्र सत्येर पनों गुगरिति स्मृतः । पादास्तस्यो मधुर्यो पिकल्पेन गुमाये ॥ ३९९ गुमिमात्रको रोयों नपुः म्याफमात्रकः । ऋगलपुलेल्या परमेन गुलियो १०॥

·.
चतुर्दण्डीप्रकाशिकायाँ
जिह्वामूलीययोगे घाऽप्युपध्मानीयसंगतौ ।
रहयोगे लघुर्वर्णो विकल्पेन गुरुर्भवेत् ॥ ४०१ ॥
तेन युक्तपरत्वोत्यगुरुत्वस्यापवादनम् ।
यथा-"तरुण सर्पपशाक
नवोदन पिच्छिलानि च दधीनि ।
अल्पव्ययेन सुन्दरि
ग्राम्यसनो मृण्मइनाति॥
अन तावत्सुन्दरीति पदे रीत्येतदक्षरम् ॥ ४०२ ।।
युक्ताक्षरपरत्वेऽपिलध्येव भवति ध्रुवम् ।
ए ओ ई हिं तु चत्वारो दीर्घत्वेऽपि विकल्पतः ॥ ४०३ ।।
लघवः स्युः पदान्तस्थाःप्राकृतादिग्विति स्थितिः।
पदमध्येऽप्यपभ्रंशे है हे ए मो इमित्यमी ॥ ४०४ ॥
पञ्च वर्णा विकल्पेन लघवः स्युरिति स्थितिः।
सानुस्वारत्वसंप्राप्त गुरुत्वमिह वाध्यते ॥ ४०५॥
एवं निरूपिता वर्णास्तादृग्वर्णत्रय पुनः ।
उको वर्णगणः सोऽपि भवत्यष्टविधो यथा ॥ ४०६॥
मगणो यगणश्चैव रगणः सगणस्तथा ।
तगणो जगणवाथ भगणो नगणस्ततः॥४०७॥
एवमष्टौ गणास्तत्र मगणस्त्रिगुय॑था।
कामाक्षीत्यादि यगणस्वरूपमथ कथ्यते ॥ ४०८॥
आदौ लघुर्गुरुद्वन्द्वमन्ते घेद्यगणो भवेत् ।
भवानीत्यत्र दृष्टान्तोरगणोऽथ निरूप्यते ॥४०॥
आद्यन्तयोर्गुरुर्मध्ये लघुधेद्रगणो यथा ।
अम्बिकेत्यादि सगणस्वरूपमय कथ्यते ॥ ४१० ॥

·प्रयन्धप्रकरणम् । आदौ लघुद्वयं पश्चाद् गुरुश्चेत्सगणो यथा । गिरिजा नगजेत्यादि तगणोऽथ निरूप्यते ॥४११ ॥ आदौ गुरुद्वयं पश्चालघुश्चेत्तगणो यथा । गौरीशेत्यादि जगणस्वरूपमथ कथ्यते ॥ ४१२ ॥ आचन्तयोलधुर्मध्ये गुरवेज्जगणो यथा । महेशेत्यादि तदनु भगणः प्रतिपाद्यते ॥ ४१३ ॥ गुरुरादौ लघुद्वन्द्वमन्ते चेद्भगणो यथा । शंकरेत्यादि नगणः स्मृतः सर्यलघुर्यथा ॥ ४१४ ॥ गिरिशेत्येवमष्टौ च गणाः सम्यङ् निरूपिताः। अथैयां देयता भूमिजलाग्निमस्तोऽम्वरम् ॥ ४१५ ॥ सूर्यचन्द्रौ तथा स्वर्गः क्रमादेषां फलानि तु । श्रीवृद्धिनिधनस्थानभ्रंशनिर्धनताराजः॥ ४१६ ॥ कीर्तिमायुश्श शंसन्ति च्छन्दशास्त्रविशारदाः । तस्मात्स्यस्य च पर्यस्य राजादेव मुगार्थिना ॥ ४१७ ॥ नित्यं पाग्यकारेण मगणो यगणस्तथा । मगणी नगणधेति गणाधत्यार एघ दि॥ ४१८॥ प्रयांकप्पाः प्रपन्धादी नान्य इत्यपधार्यताम् । दिहमाघमुक्तमत्रान्य पृत्तरताफरे स्फुटम् ॥ ४१९॥ अकारापटपमानामुच्यते देयतादिकम् । सोमो मोमो पुपोजोयः शुमा सोरी रयिस्लमः॥ ४२०॥ प्रमादकपटागांतपयशानां च देयताः । परस्परा सकारापा मवर्ग:परिकीर्तितः ४२१३ कादिपर्णा सुटाः पव पयस्तु परोपों। पपीतापपदा पापांति निपः।४२२,

·चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां
वर्गाणां स्युः फलान्येपामायुः कीतिरसद्वधयः ।
संपत्सुभगता कीर्तिमान्य मृत्युश्च शून्यता ॥ ४२३ ॥
प्रयोगे श्लोकगीतादौ स्तुत्यस्योक्तानि सूरिभिः ।
एवं वर्णगणाःप्रोक्ता वक्ष्ये माथागणानथ ॥ ४२४ ।।
मात्रा कला लघुलश्शेत्येते पर्यायवाचकाः ।
ते च पञ्चविधाः प्रोक्ताश्छगणः पगणस्ततः॥ ४२५ ॥
चगणस्तगणश्चैव दगणधेत्यनुक्रमात् ।
पण्मावश्छगणस्तत्र यथा गिरिशतनय ॥ ४२६ ।।
पगणः पञ्चमानाकः स यथा गजवदन ।
चतुर्माबस्तु चगणो यथा पुरहरेत्ययम् ॥ ४२७ ।।
विमानस्तगणः प्रोक्तो गिरिशेति निदर्शनम् ।
दगणस्तु द्विमात्रः स्याद्यथा हरशिवादिकः ॥ ४२८॥
अथान्येऽपि निरूप्यन्ते गणा मात्रागणाभिधाः ।
अत्युक्ता चैव मध्या च प्रतिष्ठा चेति विभुताः ॥ ४२९ ॥
छन्दोविशेषास्तेषां च च्छन्दशास्त्रोक्तामात्रकाः।
प्रस्तारे ये गणा जाता वृत्तभेदोपपादकाः ॥ ४३०॥
मात्रागणा इति प्रोफास्ते गणा भरतादिभिः।
अत्युक्तायास्तु चत्वारो मेदास्तत्र प्रकीर्तिताः॥४३१॥
चत्वारश्चापि ते मेदा शेया रतिगणा इति ।
कि तु तत्र लपूर्वा ये तेप्वादापधिको लघुः॥ ४३२॥
एवं मध्याभया भेदा अष्टौ कामगणाः स्मृताः।
तत्कामगणा भेदाः प्रतिष्ठायास्तु पोडश ॥ ४३३ ॥
एवं निरूपिता पर्णगणा मात्रागणास्तथा।
तापर्णगणपंखा गणला परिकीर्तिता॥ ४३४॥

·प्रबन्धप्रकरणम्।
सा भवेत्रिविधा शुद्धा संकीर्णा विकृता तथा !
शुद्धा चतुर्विधा नादावती हंसापती तथा ॥ ४३५ ।।
नन्दावती च भद्रावत्येतासां लक्ष्म कथ्यते:
पञ्चमिभंगणैरन्ते नगणेन समन्वितैः ॥ ४३६ ॥
मगणाद्यैवर्णगणैर्वद्धा नादावती स्मृता ।
गणानां नियमस्त्वाद्यपादे खण्डदये परम् ॥ ४३७ ॥
ततः परं त्विच्छयैव प्रयोकव्या गणा इह ।
अस्यां टकाभिधी रागो महतालश्व कीर्तितः ॥ ४३८॥
अथ हंसावी चूमो यस्यां खण्डद्वयं पुनः ।
पञ्चभी रगणैरन्ने सगणेन युतैर्भवेत् ॥ ४३९ ॥
द्वितीयतालहिन्दोलरागाभ्यां सहितोऽप्ययम् ।
इंसावती गणानां च नियमोऽवापि पूर्ववत् ॥ ४४०॥
पदे खण्डद्वये शेयस्ततो नन्दायती दुवे ।
पञ्चभिस्तगणरन्ते जगणेन समन्वितः ॥ ४४१॥
यस्याः पण्डद्वयं सेयं नन्दायत्यभिधीयते ।
तालोऽत्र प्रतितालाख्यो रागी मालयकैशिफः॥ ४४२॥
गणानां नियमचार पदे मण्डद्वये परम् ।
अथ मद्रावतीमा यस्यां राण्डव्य पुनः॥ ४४३५
पतमिर्मगणैरन्ते यगणेन युतैर्मयेत् ।
इति मद्रापती तस्पां तालः कदालनामकः ॥ ४४४ ॥
रागस्नु फकुमो नाम गणानां नियमोऽत्र ।
द्रष्टव्यः पूर्वयन्मुसगपला इति यषिताः॥ ४४५ ॥
चतरप्यपि चेतासु गलामु पुरोदितम् ।
पलायाधसामान्यतया योज्यमिप्यते ॥ ४६॥

·. चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां विशेषमात्रमत्रोक सकीर्णविकृताः पुनः । एलास्तु बहुशः सन्ति मताधागमोदिताः॥ ४४७ ॥ श्रीमता शाईदेवेन संक्षिप्योकास्तु ताः पुनः । इदानीं नैव लक्ष्ये ता लक्ष्यन्तेऽपि कुत्रचित् ॥ ४४८॥ इत्यस्माभिर्विसृज्यैता मात्रैला प्रतिपाद्यते । मात्रागणैर्या च्छगणपगणाद्यैनिवध्यते ॥ ४४९ ॥ सा मात्रैला तु तद्भेदा बहुधा मतभेदतः । तत्र विस्तरसंत्रस्तरस्माभिरिह कथ्यते ॥ ४५० ॥ रतिरेखामिधानका माला पार्वतीमता । तस्यां तावरिनपादात्मन्युग्राहे प्रथमानिगाः ॥ ४५१ ॥ मात्रास्त्वेकादशैव स्युस्तथैवानौ द्वितीयके । एकादशैव मात्राः स्युस्तृतीये तु दश स्मृताः ॥ ४५२ ॥ रतिलेखेति तामाह श्रीमहेश्वरवल्लभा। मात्रैलेल्थ निगदिता वर्षेलाऽध निरूप्यते ॥ ४५३ ॥ गणानामपि मात्राणां नियमेन विनय या । विभज्यते सा वर्णेला चतुविशतिधा च सा ॥ ४५ ॥ पडक्षरानिखण्डादेरेकोनत्रिशदक्षरम् । यावदेकैकवृद्धाः स्युश्चतुविशतिरत्र तु ॥ ४५५ ॥ महद्वितीयफनालप्रतितालेषु कश्चन । तालः स्यादिति वर्णला धर्णिताऽथ निरूप्यते ॥ ४५६ ॥ देशैला देशमाषामिनिबद्धाः परिकीर्तिताः। कर्णाटलाटगोडान्भद्रविडानां प्रमेदतः ॥ ४५७ ॥ साच पचपिधा मोक्ता तत्र कर्णाटभाषया । निषद्धा पा भवेदेषा कर्णाटेलेति कथ्यते ॥ ४५८ ॥ ...

·प्रवन्धप्रकरणम् । लाटमापानिवद्धा तु लाटैला परिकीर्तिता। गौड़भाषाविरचिता गौडैला समुदाहृता ॥ ४५९ ॥ आन्धमापानिवद्धाः स्युरान्फ्रेलाः समुदीरिताः । 'द्राविडया मापया पद्धा द्राविडलेति कथ्यते ॥ ४६०॥ पलाप्रवन्धसामान्यलक्षणं यदुदाहृतम् । तल्लक्षणयुतैबैला यद्धा देशीयभापया ॥ ४६१ ॥ देशैलापदवाच्यत्वं भजतीत्यवधार्यताम् । कर्णाटेलाऽऽदिमध्यान्तवर्णानुप्रासमासुरा । ४६२ ॥ अन्त्यमासा तु लाटी स्याद् भूयो रसविराजिता। गमकासनिर्मुक्ता गौडी त्वेकरसा मता ॥ ४६३ ॥ नानाप्रयोगरागांशरसमायोत्कटाऽऽन्धिका । भूरिमावरसोत्कर्षा द्राविडी प्रासर्जिता ॥ ४६४ ॥ इत्यमेलाऽन संक्षिप्य प्रोक्ता लक्ष्यसंमता। पलानां त्रिशती प्रोक्ता पट्पञ्चाशत्समन्विता ॥ ४६५ ॥ नियुकोऽयं प्रयन्धः स्यात्तालादिनियमो यतः। त्रिधातुर्वा चतुर्धातुर्मेलापकविकल्पतः ॥ ४६६ ॥ पदतालागयुगलयद्धस्तारावलीयुतः। अयोद्देशक्रमप्राप्तडवीलक्षणमुच्यते ॥ ४६७ ॥ यत्रोद्मादस्य पूर्वाध द्विचार परिगीयते । उत्तराध सराव प्रयोगात्मा ततः परम् ॥ ४६८॥ मेलापकः स तु मन मयदा विकल्पतः। पतापुद्मादमेलापौ तालेन रदितौ स्मृतो ॥ ४६९ ॥ अथ या देखिफातालकालान्यतरान्यितो। पिलम्बितलयो पेय कर्तव्यापिति निर्णयः॥४७०n ·। चतुर्दण्डीप्रकाशिकायां लयान्तरेऽन्यतालेन ध्रुवाभोगौ ततस्तु तौ ध्रुवस्त्रिखण्डस्तत्राद्ये खण्डे द्वे समधातुके ॥ ४७१॥ तृतीय भिन्नधातु स्याद् द्वि यस्तादृशो ध्रुवः । आमोगोऽथ सकृद्रेयः प्रवन्ध सकलं पुनः ॥ ४७२॥ गीत्वा भवेद् ध्रुवे न्यासो यस्यां सा ढेकिका स्मृता। रगणो ढेविका कैश्चिदेपा प्रोक्ता तथा जनैः ॥ ४७३ ॥ देङ्कितालस्य लक्ष्मेदं कङ्कालस्य तु लक्षणम् । उक्तश्चतुर्धा कङ्कालः पूर्णः खण्डः समोऽसमः ॥ ४७४ ॥ चतुर्दुती गलौ पूर्णः खण्डो दो च गुरुद्वयम् । समो गुरू द्वौ लघ्वन्तौ विपमो लाद् गुरुद्वयम् ॥ ४७५ ॥ चतुर्घा ढेविका मुक्तावली स्याद् वृत्तवन्धिनी । युग्मिनी वृत्तमाला च तत्र वृत्तं न विद्यते ॥ ४७६ ॥ यस्यां मुक्तावली सा स्याद् वृत्तं यत्रैकमेव चेत् । सा वृत्तवन्धिनी यस्यां दे वृत्ते सा तु युग्मिनी ॥ ४७७ ॥ बहुनि यत्र वृत्तानि वृत्तमाला तु सा भवेत् । विधा तिस्रो द्वितीयाद्या वर्णिका गणिका तथा ॥ ४७८॥ मात्रिका वर्णवृत्तर्गणर्मात्रिकैरपि । दशापि स्युः पुनस्त्रेधा समालंकरणा तथा ॥ ४७९ ।। विषमालंकृतिश्चिधालतिर्लक्षणानि तु । समाऽलंकारसंख्या च चिपमा मिश्रिता प्रमात् ॥ ४८० ॥ नियुक्तोऽयं प्रयन्धः स्याच्छन्दस्तालादियन्त्रणात् । निधातुर्या चतुर्धातुर्मेलापफयिकल्पतः। पदतालायुगलबस्तारावलीयुतः ॥ ४८१ ॥ पतापानेवाऽयं अन्य उपलब्धः ।

·अनुबन्धः 1 3 11 10 नटामरणरागध 12 अथ रागारागाणां नामान्युच्यन्त आदितः । कनकाम्बरिरागः स्यात्फेनद्युतिरतः परम् ॥ १॥ गानसामवराली च भानुमत्याख्यरागकः । मनोरखनिकारागस्तनुकीर्तिस्ततः परम् ॥ २ ॥ सेनाग्रणीजनतोडिः स्याद् धुनीमिक्षपड्जकः। गध कोकिलारय एव च ॥३॥ पावती ततो गेयदेजजीराग एव च। पाटीवसन्तभैरव्या मायामालवगौलकः ॥ ४॥ स्यात्तोयगपाहिन्याछायावती ततः परम् । अपशुखमालयी स्थाशकारभ्रमरीति च ॥५॥ नारीरीतिगोलरागः किरणापलिरागका। धीरागः स्याद् गौरिषलायली पोरयसन्तकः ६, स्थायरायतिकारागस्तरहिणी ततः परम् । सौरसेनाप्यरागोऽपरिकदारगोलकः . 16 17 19 १ ·29 30 31 32 33 34 35 36 शंकराभरणो धीरो नागाभरणमेव च । फलावती रागचूडामणिगङ्गातरङ्गिणी ॥ ८ ॥ भोगच्छायानाटशैलदेशाक्षी चलनाटकः । एते पूर्वागरागाः स्युरुत्तराङ्गानथो धूवे ॥९॥ सौगन्धिनी जगन्मोहनाऽय धालियरालिका। 37 38 39 42 नभोमणिः कुम्मिनों च रवि किया तथैव च ॥१०॥ 45 48 47 48 49 52 53 54 55 56 57 गीर्वाणी व भवानी च शैवपन्तुषरालिकाः। स्तयराजोऽथ सौवीरारागो जीवन्तिका.तथा ॥ ११ ॥ 51 घयलाको नामदेशी काशिरामक्रिया तथा । रमामनोहरीरागो गमफक्रियरागकः ।। १२ ।। घशायती शामला प चामरा च सुमपुतिः । देशिसिरियो धामपती निपपरागकः ॥.१३ ॥ स्यादतः कुन्तलो रागो रतिप्रिया ततः परम् । गीतमियाम्पापरयो शान्तकस्यापिरागका १४ ॥ परङ्गिपिंगतानमवणे जोतिरागका पोतपवमगर मासामनिरता परम् ॥१५॥ 58 co C1 62 ८० CO

·71
72.
..
कुसुमाकररागोऽथ रसमजरिरागकः ।
उपाङ्गरागा उच्यन्ते तत्तन्मेलसमुद्भवाः ॥ १६ ॥
गानसामवराल्यास्तु मेले पूर्ववरालिका।
भिन्नपञ्चमरागश्चेति रागद्वयमीरितम् ॥ १७ ॥
जनतोडीरागमेले रागो नागवरालिका।
भाषाङ्गरागः पुनागवरालीराग ईरितः॥१८॥ .
धुनिभिन्नपड्जमेले रागो मोहननाटकः ।
भूपालश्चोदयरविचन्द्रिका च प्रकीर्तिताः ॥ १९॥
वसन्तभैरवीमेले जातो ललितपञ्चमः ।
मायामालवगौलस्य मेले सालगनाटकः ॥ २० ॥
छायागौलोऽथ माइल्यकैशिकी मेघरजनी ।
गुम्मकाम्भोजिटको च नादरामक्रिया तथा ।। २१ ।।
पाडी व रेचगुप्तिः कन्नडबङ्गालगोलको।
ललितो गुर्जरी गुण्डक्रिया मलहरीति च ॥ २२ ॥
घौल्याईदेशिकारागायथ भापागमुच्यते ।
सौराष्ट्रः पौरपी गौलीपन्तुर्मास्यरागकः ॥२३॥
साधेरी चाथ मालवपचमः पूर्णपनमः ।
मार्गदेशी रामकली फर्जौरी वसन्तकः ॥ २४ ॥
घेगवाहिनिमेले तु भापा भैरवोऽजनि।
नारीरीतिगार मेले जातो हिन्दोलरागफः ॥ २५ ॥
नागगांधारिफाऽऽनन्दभैरयो तदनन्तरम् ।
घण्टारयो मार्गदिन्दोलो दिन्दोलपसन्तकः॥ २६ ॥

·आमेरी चेत्युपाङ्गानि त्वथ भाषागलक्षणाः ।
भैरट्याइरिधन्याशीगोपिकाद्यवसन्तकाः ॥ २७ ॥
अथ श्रीरागमेले तु मणिरङ्गस्ततः परम् ।
स्यात्सालगभैरवी च शुद्धन्याशिरागकः ॥ २८॥
रागः कन्नडगौलश्च शुद्धदेशी ततः परम् ।
देवगांधारिकामालवश्रीरेत उपाणकाः ।। २९ ।।
भापागाः श्रीरजनी च कापीरागो हुशानिका ।
घृन्दावनी सैन्धविकाऽथ माधवमनोहरी ॥३०॥
स्थान्मध्यमावती देवमनोहरी ततः परम् ।
नाटफुरक्षिरागचे(न्येते भाषाङ्गलक्षणाः ॥ ३१ ॥
हरिकेदारगीलस्य मैले तु यलईसकः ।
रागोऽथ माहुरी देवक्रियाऽऽन्याली च रागकाः ॥ ३२॥
छायातरगिणीनारायणगौलायरागको ।
नटनारायाणीरागोऽप्पथ मापारमुच्यते ॥ ३३ ॥
मापारागाः काम्भोजी कानडेशमनोदरी ।
सुररथ येरकुलकाम्मोज्याठाण इत्यपि ॥ ३४ ॥
नीलाम्बरी (1) चेत्येते हिरागा मालक्षणा।
शंकरामरणे मेले जाता रागाः पुरक्षिका ॥३५॥
नारायणी चारमीच रागाशुद्धयसन्तकः।
स्थानारायणदेशाक्षी सामाचे पूर्यगोलकः ॥ ३६॥
मागप्पनिधायुपातान्यय भागलक्षणाः।
पिसादुरी गरयाय रागः पूर्णचन्द्रिका ॥ ३७॥
सारम्पतमनोहारी केदार नपरोका।
शेयपातुपरालेर मिथुरामकिपा तया ॥ ३८॥

·अथ रामक्रियामेले कुमुदक्रियदीपकौ।
शान्तकल्याणिमेले तु यन्नाकल्याणिमोहने ॥ ३९ ॥
घनरागा नाटगौलौ घराली यौलिरेव च ।
श्रीराग आरभिश्चैव मालवश्रीस्ततः परम् ॥ ४०॥
रीतिगौलोऽष्ट रागास्ते धनरागाः प्रकीर्तिताः ।
भैरवी केदारगौलः कल्याणी च ततः परम् ॥४१॥
काम्भोजी तोडशेरुकुलकाम्भोजीराग एव च ।
पुनागो गडः शंकरामरणस्तथैव च ॥४२॥
पन्तुवराली बिलहरी चाथ नवरोजुका।
मध्यमावतिधन्याशी सौराष्ट्रिकाऽपि मोहना ॥ ४३ ।।
शुद्धसावेरिसावेयानन्दभैरव आहरी।
घण्टारवः कन्नडश्च नीलाम्बरी मुखारिका ॥४४ ॥
नाटकुरजिसारङ्गो हुशानी गौलिपन्तुका ।
गुम्मकाम्मोजिभूपालरागो महलकैशिकी ।। ४५ ॥
मलारिदेवगांधारी नादरामक्रिया तथा ।
असावेरीपूर्षिगौरीसैन्धव्योरतिरागका ॥४६॥
सूरटी दरुयारश्च नायकी यमुना च सा ।
पृा फल्याण्यठाणानी वृन्दावनी जुजापती ॥४७॥
देवगान्धारिफरजुरामफलपथ शाहना ।
भैरपश्च यसन्त गौरी तोडी पियासु च ॥४८॥
इम्योरश्च यलावलुघनासरिमलाहकाः।
ककुमो माधिपूर्वी चेत्येते देशीपरागकाः ॥ ४९ ॥

·१. कनकाम्बरिरागोऽसावारोहे गनिवर्जितः ।
निवाः सर्वकालेषु गीयते गायकोत्तमैः॥
शुद्धखरो मुखारिश्चाप्यारोहे गनिर्जितः ।.
संपूर्णः सग्रहोपेतः सर्वकालेषु गीयते ॥१॥
शुद्धसावेरिकारागः पञ्चमनहसंयुतः।
निग़लोपादौहुवोऽयं सायंकाले प्रगीयते ॥२॥
२. रागः फेनधुतिः सग्रहश्वारोहे गवर्जितः ।
निवकः सर्वकालेषु गीयते लक्ष्यकोविदः॥
३. संपूर्णा सग्रहा सामवराली सार्वकालिको ।
पूर्णा पूर्वघराली स्यादारोह गनिजिता।
पड्जनहा सर्वकाले गीयते गायकोत्तमैः॥१॥
मिनपञ्चमरागोऽयमारोहे 2 धवर्जितः ।
पड्जमहः सर्वकाले गीयते गायकोत्तमैः॥२॥
४. पड्जमदा भानुमती संपूर्णा सार्वकालिकी॥
मनोरमनिका पूर्णा सप्रदा सार्यकालिको।
अपरोदे गयका स्वादेयं गायन्ति गायकाः ॥
६. अपरोहे घयामधेचनुकोतिस्तु समतः।
पहजप्रहः सर्वकाले गीयते गायकोत्तमः ॥
७. सेनाप्रणीरित्यारोदे मधयक्रस्तु रागकः ।
सप्रहः सर्पकालेपु गीयते गायकोचमः।
८ तोमि पड्मप्रदः पूर्णः सायंकाले प्रगीयते ॥
भारोपापरोध पपा सायंकालिकी।
पद्मनहति विझया रागो मागपालिका ॥ १॥

·मन्द्रप निषादोर्ध्वधैवतान्तप्रमाणका ।
स्यात्'नागवरालिस्तु सग्रहा सार्वकालिकी ॥२॥
असावेर्याख्यरागण्याप्यारोहे गनिवर्जितः
संपूर्णः सग्रहोपेतः सर्वकालेषु गीयते ॥ ३॥
भिन्नपड्जाख्यरागोऽयमृपभग्रहसंयुतः।
संपूर्णः प्रथमे यामे दिनस्य परिगीयते ।।
आरोहे चाहिं च धवक्रा रिपभच्युतिः ।
भीयरे सर्वकालेषु मोहनानाटकाभिधा॥१॥
भूपाला सग्रहोपेत औडवो.मनिवर्जितः।
प्रातःकालेषु गातव्यः सर्वसंपत्प्रदायकः ॥२॥
रिधत्यक्तोदयरविचन्द्रिका त्वौडवी मता ॥३॥
१०. नटामरणरागः स्यादारोहे रिपमोज्झितः
मारोहे चाधरोहे च घवः सार्वकालिकः ।
११. कोकिलारषा संपूर्ण आरोहे च गवर्जितः।
समहः सर्वकालेषु गीयते गायकोचमा
१२. आरोहे स्याद्रूपवती गधनीवर्जिता क्रमात् ।
अवरोहे घयका स्याद्रिवज्या सार्यकालिकी।
१३. जिजिरागः संपूर्ण मारोहे च निर्जितः ।
मध्यममइसंयुक्तः सायंकाले अंगीयते।
१४. घसन्तभैरवीरागः संपूर्णः स्पल्पपधमः।
पजग्रंहसमायुका सायंकाले प्रगीयते ।
ललितः पञ्चमः पूर्णः पहजप्रहसमन्वितः ।
आरोहे रिपयन्यः स्यात्सर्यकालेषु गीयते ॥ १॥

·१५. पर्णो मालवगौलाख्यः सग्रहो गीयते सदा ॥ सालङ्गनाटः संपूर्ण आरोहे गनिवर्जितः । पड्जनहान्वितः सायंसंध्याकाले प्रगीयते ॥१॥ छायागौलश्च संपूर्ण आरोहे गनिवर्जितः । निपादग्रहसंयुक्तः सायंकाले प्रगीयते ॥ २॥ च्युतपञ्चमसंयुका वक्रारोहाऽवरोहणे । संपूर्णा सग्रहोपेता सा स्यान्मङ्गलकैरिकी ॥३॥ औडवी पधवज्या रिवका स्यादवरोहणे। पड्जग्रहेण संयुक्ता गातव्या मेघरजनो ॥ ४॥ मेचयौलिस्तु संपूर्णा चारोहे मनिवर्जिता। पड्जग्रहसमायुका गेया गायकसत्तमः॥५॥ पाडयटमरागः स त्यारोहे व रियर्जितः। अपरोनिपज्य स्यारसमदो गीयते सदा। माऽप्यपरोद च चिरस्थायल्पपधमः ॥ ६॥ नादरामप्रिया पूर्ण सायं गेया दिसमदा ॥७॥ पादिः पहलमही यधपतस्तु गतिः। पाडपः प्रागेयो गान्धर्यफोपिदे-n मौदुषो रेयगुमिस्तु रिप्रहो मनिपर्जिता। दिनस्य परमे यामे गेयो गापफमतमः १९. रागा कमांरपरामः पात्यो गमहान्यता निपन्यः मातग्ट्रेप मारो गच्युतः कपि-१० गौसस्नु पापी रागी निमापनोनित सारा परिमांपादनकालेपु गीपने ११॥

·ललिता साहा प्रोतगैया पञ्चमवर्जिता ॥ १२॥ संपूर्णा गुर्जरी प्रातीयते रिप्रदान्विता ॥ १३ ॥ गुण्डक्रिया सग्रहोऽयमयरोहेल्पधैवतः । संपूर्णः पूर्वयामे तु गातव्यो गायकोत्तमैः ।। १४ ।। भवेन्मलहरीरागोनिच्युतो धैवतग्रहः । पाडयो गीयते प्रातरारोहे तु गवर्जितः ॥ १५॥ समहो धौलिरागस्तु श्रीदो मध्यमवर्जितः। तुरीययामे गेयः स्यादारोदे तु निर्जितः ॥ १६ ॥ आदेशी मवेत्पूर्णा सनदा सार्यकालिकी ॥ १७ ॥ पद्जमहा देघरसी चौदुयी रिगर्जिता ॥१८॥ सौराष्ट्ररागा संपूर्णः सप्रहः सार्यकालिकः । पवधुतिपतस्तु कचिरस्थाने भयुज्यते ॥ १९ ॥ पूधिराग संपूर्णः सप्रदः सार्यकालिकः ॥ २० ॥ समदो गोलिपातुः स धारोदे गधर्जितः । संपर्णः सर्यकाले गीयते गायकोत्तमः ॥२१॥ रिपज्य मारो पूर्णो मारयस्तु ससप्रदः । गीयते सर्पकालेषु गानतत्वपिशारदेः॥ २२ ॥ सापेरिरागः पूर्णोऽपमारोगनियर्जितः । गनी त्रिविभूती लक्ष्य फचिढ़ायन्ति गायकाः ॥ २३ ॥ पर्यात स्वादारोद पूलो मालपपल्समः । पहलमहसमापुषः मपंफालेपु गीयते ॥२४॥ नियम: ममदापत पाटपः पवमः ॥२५॥ निदो पति पत्र मापमोपमतां गतः । परयो समापना मार्गानिमारगृणा : २१ " ·. । रागो रामकली क्षेया धारोह मनिवर्जिता पड्जनहा तु संपूर्णा प्रातःकालेषु गीयते ॥ २७ ॥ फरजूरागः संपूर्णः सग्रहः सार्वकालिकः ॥२८॥ गौरीरागः सग्रहोऽयं सायंकाले प्रगीयते। च्युतपञ्चमसंयोज्यो गीयते गायकोत्तमः ॥ २९॥ वसन्तरागः संपूर्णश्च्युतपञ्चमसंयुतः। आरोहे तु गवक्रः स्याद्रिवज्यों गीयते सदा ॥३०॥ १६. गेया पड्जग्रहोपेता संपूर्णा वेगवाहिनी । भैरयः सग्रहः पूर्णः प्रातःकाले प्रगीयते ॥१॥ १७. छायावती स्थादारोहे पयज सार्वकालिकी॥ १८ शुद्धमालविरागस्तु संपूर्णो धधैवतः । १९. झंकारभ्रमरीराग आरोहे तु निर्जितः । गीयते सर्यकालेषु गानशास्त्रविशारदः ॥ २०. निग्रदो रीतिगौलाण्य भारोहे तु धवर्जितः। संपूर्णचप गातव्यः सापा गीतकोविदः ॥ हिन्दोलस्त्यौडयो रागः पञ्चमर्पभर्जितः । पड्जप्रदेण संयुको गातव्यः सर्वदा युधः ॥१॥ संपूर्ण नागगांधारी दारोदे च गयजिता पड्जप्रदा सर्यकाले गेया गायकसत्तमः ॥२॥ यारो रिपमं स्थपत्या धयकं च समाधिता। संपूर्णा सग्रहोपना मयेदानन्दभरयो ॥३॥ घण्टारयस्तु संपूर्णः सायं गेराध घमा ॥४॥ मार्गदिन्दोलराग पादारोघ रियमिः । अपरा निरापपों रियो प्रहपाक ५॥

·. स्याद्धिन्दोलवसन्तस्तु रिपमेण हि वर्जितः । आरोहणे निवर्यः स्यादवराहे निवतिः॥६॥ आमेरी सग्रहा पूर्ण स्वादाराहे निवर्जिता ॥७॥ नवरतविलासस्तु निवर्यः पाडवो मतः ॥ ८॥ संपूर्णो भैरवीरागः सायंकाले प्रगीयते । पञ्चश्रुतिर्धवतोऽन कचित्स्थाने प्रयुज्यते ॥९॥ आहिरी सातु संपूर्णा समदा थोपरखनी। गीतोकमेलमार्गेण पाणयामे प्रगीयते ॥ १०॥ धन्याशिरागः संपूर्ण थारोह रिघर्जितः। गानतत्त्वार्थविनिःस प्रातःकाले प्रगीयते ॥ ११ ॥ स्थागोपिकायसन्ताण्या पूर्णः पङ्जनहान्वितः । बारादे तु धयमः स्यादवरोई रियमितः ॥ १२ ॥ मानिरागस्तु मंपूर्णः सप्रवी गीयते सदा ॥ १३ ॥ :-मुगार्याख्यः स रागः स्यादारोह गनिर्जितः। संपूर्ण: मप्रदोपेतः मयंकालेषु गीयते ॥ १४ ॥ २१. किरणापलिसागस्नु संपूर्णः सप्रदायितः । पपमः रयगांधारमारो धायरोदणे । धमपोर्यमतां एग्या मर्यकालेपु गीयते ॥ २२. धीरागः सप्रादः पूर्णधारो शाल्पयतः। अपरों गयमः स्यात्माप गपगुमायद मपिरगुः महातः बायोग्य पतिः। गरिता म्पादांगोद मपंगापु गीपले १० मपूजी गप्रमोना पारो पाता। दिनम्य पर पामशालामेरपी२.

·रागो रामकली शेया घारोह मनिवर्जिता ।
पजनहा तु संपूर्णा प्रातःकालेपु गीयते ॥ २७ ॥
फरजूरागः संपूर्णः सग्रहः सार्वकालिकः ॥ २८॥
गौरीरागः सग्रहोऽयं सायंकाले प्रगीयते ।
च्युतपञ्चमसंयोज्यो गीयते गायकोत्तमः॥२९॥
वसन्तरागः संपूर्णश्च्युतपञ्चमसंयुतः ।
आरोहे तु गवः स्याद्रिवज्यों गीयते सदा ॥ ३०॥
१६. गेया षड्जग्रहोपेता संपूर्णा वेगवादिनी ।
भैरवः सग्रहः पूर्णः प्रातःकाले प्रगीयते ॥१॥
१७. छायावती स्यादारोहे पवा सार्वकालिकी ॥
१८. शुद्धमालविरागस्तु संपूर्णो वक्रधैवतः ।
१९. झंकारभ्रमरोराग आरोहे तु निवर्जितः ।
गीयते सर्वकालेषु गानशास्त्रविशारदः ॥
२०. निग्रहो रीतिगौलाख्य आरोहे तु धवर्जितः ।
संपूर्णश्चैप गातव्यः साया गीतकोविदः ॥
हिन्दोलस्त्वौडचो रागः पञ्चममर्जितः ।
पड्जग्रहेण संयुक्तो गातव्यः सर्वदा बुधैः ॥ १॥
संपूर्णा नागगांधारी ह्यारोहे च गजिता ।
पड्जनहा सर्वकाले गेया गायकसत्तमः ॥२॥
मारोह रिपमं त्यक्त्वा धवक्रं च समाश्रिता ।
संपूर्णा सग्रहोपेता मदानन्दभैरवी ॥३॥
घण्टारवस्तु संपूर्णः सायं गेयश्च धग्रहः ॥४॥
मार्गदिन्दोलरागः स्यादारोहे च रिधर्जितः ।
अपरोदे निपापज्यों रिवको प्रहपड्नकः ॥ ५॥

·स्याद्धिन्दोलवसन्तस्तु रिपभेण हि वर्जितः । आरोहणे निवज्यः स्यादयरोहे निवक्रितः॥६॥ आमेरो सग्रहा पूर्णा स्यादारोहे नियजिता ॥७॥ नवरतविलासस्तु निवळः पाडवो मतः ॥ ८॥ संपूर्णो भैरवीरागः सायंकाले प्रगीयते । पञ्चश्रुतिधैवतोऽन फचित्स्थाने प्रयुज्यते ॥९॥ माहिरो सातु संपूर्णा सग्रहा थोत्ररजनी। गीताकमेलमार्गेण वाणयामे प्रगीयते ॥ १०॥ धन्याशिरागः संपूर्ण आरोह रिधर्जितः । गानतत्वार्थविनिःस प्रातःकाले प्रगीयते ॥ ११॥ स्थागोपिकायसन्तास्यः पूर्णः पड्जमदान्यितः। मारोदे तु धयफः स्थायरो रिपफ्रितः ॥ १२॥ मासिरागस्तु संपूर्णः साहो गीयते सदा ॥ १३ ॥ मुगण्यः स रागः स्यादारोह गनिवर्जितः। संपूर्ण समझोपेतः सर्वकालेपु गीयते ॥१४॥ २१. किरणापलिसागस्तु संपूर्णः सप्रदाचितः। पयम त्यागांधारमारोह घायरोदणे । धमयोपंगासां एरया सर्पकालेपु गीयते ॥ २२. पौरागः सप्रदः पूर्णधारोदे यास्पधैयतः। मपरी: गयमा स्पारमाप गेयः शुमायदः । मपिरहगुः ममदास पाध्योऽयं पतिः गजितः म्यादारोद महापु गीयते :१॥ गंपूनां मप्रदोषका पारो पपपसिता। निय गरम पामया मालमेरपी२॥

·18
भातगैया रित्यक्ता शुद्धधन्याशिका स्मृता!
षड्जमहसमायुक्तौडवीति च निगवते ॥३॥
रागः कभड गौलोऽयं निषादग्रहसयुतः।
अवरोहे धवयंः स्यात्सायाह्नपु प्रगीयते ॥४॥
षड्जग्रहः शुद्धदेशी त्वारोह च गवर्जितः।
पूर्णो धपक आरोहेऽप्यवरोहे पचक्रितः॥५॥
संपूर्णा देवगांधारी पड्जग्रहसमन्विता ।
रिधवका तथाऽऽरोहे प्रातःकाले च गीयते ॥६॥
रिवर्जिता मालवधीरारोहे तु धर्जिता ।
षड्जमहा पाडवी च सर्वयामेषु गीयते ॥ ७ ॥
श्रीरअनी पाडवी च पा सार्वकालिकी ॥ ८॥
कापिरागश्च संपूर्ण सग्रहः सार्वकालिकः ॥ ९॥
हुशानिरागः संपूर्णः सग्रहः सार्वकालिकः ॥ १०॥
वृन्दावनी स्वौडवी च सग्रहा गधर्जिता ॥ ११ ॥
सैन्धवी सपहा पूर्णा चारोहे तु धक्रिता ॥ १२ ॥
संपूर्णा समहोपेता चारोहे तु धवकिता ।
पवर्जिताऽधरोहे च स्यान्माधवमनोहरी ॥१३॥
मध्यमादिस्तु रागोऽयं मध्यमग्रइसंयुतः।
गधलोपादौडयः स्यात्सायंकाले च गीयते ॥ १४ ॥
गजिता पांडवोऽयं रागो देवमनोहरी।
आरोहे चापरोहे च धधक समहान्वितः ॥१५॥
पूर्णो रुद्रप्रियारांगधापरोहे घर्जितः ॥ १९॥
दरवारश्च सैपूणो लक्ष्यमार्गेण गीयते ॥ १७॥
सोहनारागस्तु पूर्णः पहजमहसमन्यितः।
मारोहे तु पपक्रय गीयते लेश्यवेदिमिः ॥१८॥

·-
संपूणों नायकीरागः षड्जग्रहसमन्वितः।
लक्ष्यमार्गानुसारेण गीयते सार्चकालिकः॥ १९ ॥
२३. रागो वेलावलियो हारोहे गनिवर्जितः।
धैवतग्रहसंयुक्तः प्रातःकाले प्रगीयते ॥
२४. रागो धीरवसन्ताख्यो गवज्यों वधैवतः।
अवरोहे धवर्यः स्यात्संपूर्णः सार्वकालिकः ॥
२५. पूर्णः शरावतीराग आरोहे रिगवर्जितः।
सग्रहः सर्वकालेषु गीयते गायकोत्तमैः॥
२६. पूर्णस्तरङ्गिणीराग आरोहे रिगयर्जितः ।
अयरोहे पनिधरिंगमागरिसंयुतः ।
गीयते सर्वकालेषु सग्रहश्चोच्यते बुधैः ॥
२७. सौरसेनाभिघो रागस्त्ववरोहे रिचर्जितः ।
संपूर्णः सर्वकालेपु गीयते सग्रहोऽपि च ॥
२८. केदारगौलः संपूर्णस्त्यारोहे गधर्जितः।
निषादग्रसंयुक्तः सायंकाले प्रगीयते ॥
घलहंसाख्यरागोऽयमारोहे च नियजितः।
सग्रहः सर्वफालेपु गीयते गायकोत्तमैः ॥ १॥
संपूर्णो माहुरीराग आरोहे गनियर्जितः ।
पड्जमहसमायुक्तः सर्पकालेषु गीय ॥२॥
देवक्रिया चौडधी स्याद्गनियाऽथ सप्रदा ॥३॥
आरोहे चावरोहे च धयाऽन्धालिका गता ॥४॥
संपूर्ण समदोपता गेया च्छायातर गिणी ॥५॥
स्यानारायणगोलस्तु संपूणों निप्रहान्यितः ।
मारोहे गधययय चिन्याला द्विपते कचित् ॥६॥
नटनारायणीरागधारोदे दिगजितः ।
नियज्य: पाश्यस्तु स्थानीयते सतत पुषैः ॥७॥

·काम्मोजिरागः संपूर्णश्चारोहे गनिवर्जितः ॥ ८ ॥ कन्नडारागः संपूर्णश्वारोहे रिपमा क्वचित् ॥९॥ पजनहा च संपूर्णा भवेदीशमनोहरी ॥ १० ॥ सूरटो राग आरोहे गधौ त्यक्त्या प्रगीयते ॥ ११ ॥ मारोहे गनिवय॑श्व सग्रहः सार्वकालिकः। स्यादेरुकुलकाम्भोजीराग इत्युच्यते बुधैः ॥ १२ ॥ अठाणारागः संपूर्णः सग्रहः सार्वकालिकः ॥ १३ ॥ परिवाऽवरोहे तु रागो नाटकुरसिका। पजग्रहसमायुक्ता गीयते लक्ष्यवेदिभिः॥ १४ ॥ जुजावन्त्याख्यरागश्च संपूर्णः सग्रहान्वितः। लक्ष्यमार्गानुसारेण गीयते गानवेदिभिः॥ १५॥ २९. शंकराभरणं पूर्ण साय गेय च सग्रहम् ॥ कुरजिरागःसंपूर्ण आरोहे तु धर्जितः । अधरोहे धवक्रः स्यात्सर्वकालेपु गीयते ॥ १ ॥ पूर्णों नारायणीरागो गग्रहः प्रातरिष्यते ॥२॥ आरभिः सर्वदा गेय आरोहे गनिवर्जितः। क्वचिदारोदसंयुक्तनिपादो निग्रहो भवेत् ॥ ३ ॥ शुद्धो बसन्तरागोऽयं संपूर्णः सार्वकालिकः॥४॥ संपूर्णः सन्नहो नारायणदेशाक्षिरागकः ॥ ५॥ पड्जग्राहो निवर्त्यः स्यादारोदे च गयर्जितः। सामराग इति ख्यातः सर्यकालेषु गीयते ॥६॥ आरोह पूर्वगोलस्तु गवयः सार्यकालिकः ॥७॥ आरोदे धकरिषमो धरियमोऽधरोहणे। नागध्धन्याख्यरागोऽयं समदः सार्चकालिकः ॥८॥ औडयो मधयय॑त्यासम्यनिरिहप्यते ॥ ९॥ .

·+ भारोहे मध्यमे धरः कचिद्योगो निपादकः। विलाहुरीरागगत्या सर्वकालेषु गीयते ॥१०॥ रिवाऽऽरोहे संपूर्णा घेगडा सार्वकालिकी ॥ ११ ॥ रागः पूर्णचन्द्रिकाल्या संपूर्णः सग्रहोऽपि च । अवरोहे धवर्यः स्याद्वका सार्वकालिकः ॥ १२ ॥ त्यक्तपञ्चमकाऽऽरोहे सारस्वतमनोहरी । अवरोहे रिवका स्यात्सग्रहा सार्वकालिकी ।। १३ ॥ केदारः पाडवो रागो धैवतस्वरजितः । मारोहे वक्रगांधारः पड्जग्रहसमन्वितः॥ १४ ॥ नवरोजुः पूर्णरागः पड्जमहसमन्वितः । पपयोरन्तरे बुद्धया गातव्यो लक्ष्यकोविदः ॥ १५॥ . नीलाम्वर्याख्यरागस्तु संपूर्णो धधैवतः । अवरोहे रिवकच गीयते लक्ष्यवेदिभिः ॥ १६ ॥ ३०. नागाभरणरागोऽसमारोहे घमधैवतः । अवरोहे घपर्यः स्यात्समहः सार्वकालिकः॥ सामन्तरागः संपूर्ण आरोहे घमधैवतः । पजमहसमायुक्तः सर्वकालेषु गीयते ॥१॥ ३१. पूर्णः कलायतीराग यारोहे तु नियजितः। भयरोहे गवामा स्यायो गायफसत्तमैः ।। ३२. मारोदे त्यक्तगांधारोघवयंचायरोहणे। रिपज्य: सग्रहो रागचूडामणिरिहेप्यते ॥ ३३. गलातरहिणारागो धरियकोऽयरोहणे॥ ३४. त्यसंधयत आरोदे धयमाधापरोहणे। गवर्यः सनदः पूर्णरछायानाटो हि गीयते ॥ ३५. शैलदेशासिरागः स्यादारोदे रिनियजितः। भयरोदे गयज्यश प्रातःकाले प्रगीपते ॥

·५५. निवाऽऽरोहणे पूर्णा शामला सार्वकालिको॥ ५६. चामरा पूर्णरागः स्यात्सग्रहा सार्वकालिकी॥ ५७. सग्रहा सर्वकालेपु गातव्या च सुमद्युतिः ॥ ५८. देशिसिंहरवः पूर्णः सर्वकाले प्रगीयते ॥ ५९. धामवत्यथ संपूर्णा सग्रहा सार्यकालिको। ६०. अवरोहे धवः स निपयो राग इप्यते ॥ ६१. निपादवर्य आरोहे कुन्तलः सग्रहान्वितः ॥ ६२. रतिप्रिया च संपूर्णा समहा सार्वकालिकी॥ ६३. गीतप्रिया सुसंपूर्णा सग्रहा सार्वकालिकी। ६४. भूपावती सदा गेया सग्रहा गायकोत्तमैः॥ ६५. शान्तकल्याणिरागश्च सर्वकाले प्रगीयते ॥ औदुवो मोहना रागः सग्रहः सार्वकालिकः॥१॥ यमुनाकल्याणिरागः संपूर्णः साहान्वित ॥२॥ सायं गेयस्तु सारङ्गःगुदमध्यमगान्धितः ॥ ३॥ ६६. चतुरनिणिरागः स्यादवरोहे धर्जितः ॥ रिघवा तु गातल्या घोडम्यमृतवपिणी ॥१॥ ६७. निवज्योऽऽरोहणे गेया पवरोहे गवर्जिता। संतानमारी नाम सर्वकाले प्रगीयते । ६८. जोतिरागवायरोहे रिवयःसार्यपालिका ६९. धौतपचमरागः स्यादपरोदे रियमितः॥ ७०. अपरोहे रिपमा च गेया नासामणिः सदा । ७१. भयरोहे रिपक्रः स्पात्सप्रहः फुसुमाकर ७२. रिघपयोऽऽघरोदे तु रागाही रसमञ्जरी ॥ 07 ·३६. नाटः षड्जग्रहोपेतोऽवरोहे गवर्जितः। ३७. सौगन्धिनीतु संपूर्णा चारोहे गनिवर्जिता। ३८. जगन्मोहनरागोऽयं सग्रहः सार्वकालकः॥ ३९. पूर्णा वराली सततं गीयते सग्रहान्विता ॥ ४०. नमोमणिस्तु संपूर्णा चारोहे रिधक्रिता॥ ४१. आरोहे रिधवकः स्यादवरोहे धजितः । संपूर्णः कुम्भिनीरागः सर्वकालेषु गीयते ॥ ४२. मारोदे रिधवक्रश्च धवय॑श्चावरोहणे । पूर्णो रविकियारागः सग्रहः सार्वकालिकः॥ ४३. निवाऽऽरोहणे पूर्णा गीर्वाणी सार्वकालिकी ४४. अवकाऽऽरोहणे पूर्णा भवानी सार्वकालिकी n ४५. पूर्णा पन्तुवराल्याख्या पड्जग्रहसमन्विता ॥ सिन्धुरामक्रियारागो एवरोहे रिक्रितः ॥ १॥ ४६. आरोहे गनिवय॑श्च परिधीनोऽपरोहणे । संपूर्णः स्तवराजोऽयं सर्पकाले प्रगीयते ॥ ४७. सोपोरस्त्वधरोहे हि पपर्यः सार्वकालिकः ।। ४८. जीपन्तिकाऽवरोहे तु धया सार्यकालिकी॥ ४९. भारोहे घपलामस्तु निवर्यः सार्यकालिकः॥ ५०. संपूर्णो नामदेश्याख्यः पहजमहसमन्वितः।। ५१. काशिरामनियारागः संपूर्णः सप्रदायितः। मम्पादकाले गातम्य भारोह रियमितः॥ ५२. रमायनोहरी पूर्ण सर्पफालेपु गीयते ॥ ५३. गमफरिपरागोऽय सयंकाले प्रगीपते। ५४. पूर्णा यशपतीरागस्त्ययरोहे पवर्जित ·२५. निवाऽऽरोहणे पूर्णा शामला सार्वकालिकी॥ ५६. चामरा पूर्णरागः स्यात्सग्रहा सार्वकालिकी। ५७. सग्रहा सर्वकालेषु गातव्या च सुमद्युतिः ॥ ५८. देशिसिंहरवः पूर्णः सर्वकाले प्रगीयते॥ ५९. धामवत्यथ संपूर्णा सग्रहा सार्वकालिको॥ ६०. अवरोहे घवर्यः स निपयो राग इप्यते ॥ ६१. निपादवयं आरोहे कुन्तलः सग्रहान्वितः॥ ६२. रतिप्रिया च संपूर्णा सग्रहा सार्वकालिको । ६३. गीतप्रिया सुसंपूर्णा सग्रहा सार्वकालिकी। ६४. भूपावती सदा गेया सग्रहा गायकोत्तमैः। ६५. शान्तकल्याणिरागच सर्वकाले प्रगीयते । औची मोहनो रागः सम्हः सार्वकालिकः॥१॥ यमुनाफल्याणिरागः संपूर्णः सग्रहान्वितः ॥२॥ सायं गेयस्तु सारङ्गः शुद्धमध्यमगान्वितः॥३॥ ६६. चतुरक्षिणिरागः स्यादवरोहे धर्जितः।। रिघयज्या तु गातव्या छोडव्यमृतवपिणी ॥१॥ ६७. निवाऽऽरोहणे गेया ह्यवरोहे गवर्जिता। संतानमधरी नाम सर्वकाले प्रगीयते । ६८. जोतिरागधापरोहे रियर्यः सार्यकालिकः॥ ६९. धौतपञ्चमरागः स्यादयरोदे रियमितः। ७०. अपरोहे रिपमा च गेया नासामणिः सदा ॥ ७१. अयरोहे रिय: स्यात्सप्रदः कुसुमाकरः। ७२. रिघयज्योऽऽपरोदे तु रागालो रसमञ्जरी।