·- ऋग्वेदका सुबोध भाष्य- ऋषि दर्शन [१] मधुच्छन्दा १)रु. [२] मेधातिथि २) रु. [३] शुनःशेष १) रु. [४] हिरण्यस्तूप १) रु. [५] कण्व २) रु. [६] सव्य १) रु. [७] नोधा १) रु. [८] पराशर १) रु. [९] गोतम २) रु. [१०] कुत्ल २) रु. [११] त्रित १५) रु. [१२] संवनन ।।) रु, [१३] हिरण्यगर्भ ॥) रु. [१४] नारायण १)रु. [१५] वृहस्पति १) रु. [१६] वागाम्भृणी ऋषिका १) रु. [१७] विश्वकर्मा १॥) रु. [१८] सप्तऋषि ।) रु. ऋग्वेदानुक्रमणी, ऋगर्थदीपिका मू. ४) रु. डा. व्य. 11) रु. ऋग्वेदके अग्निसूक्त ऋग्वेदके अग्निसूक्तोंका मनन । मू. २) रु. डा. व्य. ॥) यजुर्वेदका सुबोध भाष्य अध्याय १ श्रेष्ठतम कर्मका आदेश १॥) रु. ३६ सच्ची शांतीका सच्चा उपाय १॥) ४० आत्मज्ञान-ईशोपनिषद् २), ३२ एक ईश्वरकी उपासना अर्थात् पुरुषमेध १॥), शतपथ-बोधामृत शतपथ के बोध-वचनोंका संग्रह । मू. 1) डा. व्य. १) केन उपनिषद् म. १०) रु. डा. व्य.) मंत्री- स्वाध्यायमण्डल, 'किल्ला-पारडी (जि. सूरत)

·अंक १४
संस्कृत-पाठ-माला।
(संस्कृत-भाषाका अध्ययन करनेका सुगम उपाय)
चतुर्दश भाग ।
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर,
अध्यक्ष - स्वाध्यायमंडल, साहित्यवाचस्पति
सप्तमवार
संवत् २००७, शक १८७२, सन १९५१

·दशम गणके क्रियापद
इसके पूर्व पुस्तकमें प्रथम-गणके क्रियापद दिये हैं। सब क्रियापदोंमें
प्रथम और दशम-गणके क्रियापद संख्या अधिक और विशेष उपयोगके
हैं । इसलिये पूर्व पुस्तकमें प्रथम गणके क्रियापद कहनेके पश्चात् इस
पुस्तकमें दशम-गणके क्रियापद बताये जाते हैं।
यदि पाठक इन दो गोंके क्रियापदोंका ठीक ठीक अध्ययन करेंगे, तो
आवश्यक सब क्रियापदोंका ज्ञान उनको हो सकता है । आशा है कि इतना
अभ्यास करके संस्कृत-मंदिरमें पाठक प्रविष्ट हो जायेंगे।
जितने धातु इन दो गणोंमें हैं उतनेही लगभग अन्य आठ गणोंमें हैं।
इसलिये प्रथम और दशम इन दो गणोंके धातुओंका अध्ययन होनेसे आधा
क्रियापद संग्रह पाठकोंके पास हो जायगा । यदि पाठक इनका योग्य रीतिसे
उपयोग करेंगे तो उनका बहुत लाभ हो सकता है।
स्वाध्याय-मण्डल
आनंदाश्रम'
किल्ला-पारडी( जि. सूरत
।
लेखक
श्रीपाद दामोदर सातवलेकर
मुद्रक और प्रकाशक-व. श्री. सातवलेकर बी. ए.
भारत-मुद्रणालय, 'आनंदाश्रम ' किल्ला-पारडी (जि. सूरत )

·ॐ
संस्कृत-पाठ-माला।
चतुर्दशो भागः।
पाठ १
अ
दशमगणके धातु।
प्रथमगणके धातुओंके समानही सुगम रीतिसे
दशम
गणके धातुओंके
रूप होते हैं। प्रथम गणके धातुओंको धातु और प्रत्ययके मध्यमें जहां
लगता है वहां दशम गणके धातु और प्रत्ययमें "अय" लगता
। इतना ही मुख्य भेद है । प्रायः शेष रूप समान रीतिसे ही होते हैं।
उदाहरण के लिये रूप देखिये-
पत्" (गिरना ) यह धातु प्रथम और दशम गणमें है। इसलिये
इसके रूप यहां बताये जाते हैं-
पत् ' (गिरना)
प्रथमगण।
दशमगण।
१ पतति
पतयति।
२ पतिता
पतयिता।
३ पतिष्यति
पतयिष्यति ।
mam

·(४) प्रथम गण १ पपात - S - How- प्रथम गणके धातुओंको जहां "अ" नहीं लगता वहांके रूपोंमें कोई विशेष भेद नहीं होता, केवल लिट् ( भूत-काल ) के रूपोंमें थोडासा भेद है। देखिये- दशम गण पतयाञ्चकार अब पाठकोंकी सुगमताके लिये हम दशमगणके रूप देते हैं- पत्" धातु (गिरना) (वर्तमान काल) परस्मैपदके रूप- १ पतयति, पतयतः, पतयन्ति। २ पतयसि, पतयथः, पतयथ । ३ पतयामि, पतयावः, पतयामः । आत्मनेपदके रूप- १ पतयते, पतयेते, पतयन्ते । २ पतयसे, पतयेथे पतयध्वे । ३ पतये, पतयावहे, पतयामहे । इसी धातुके रूप और भी निम्न प्रकार होते हैं- परस्मैपदमें- १ पातयति, पातयतः, पातयन्ति । तथा आत्मनेपदमें- १ पातयते, पातयेते, पातयन्ते । " के स्थानपर इसी प्रकार समझ कर करने योग्य हैं । पुनः दूसरे धातुके रूप देखिये- चुर् ” ( चुराना) १ लट् ( वर्तमान) परस्मैपदके रूप-- १ चोरयति, चोरयतः, चोरयन्ति । ३ चोरयसि, चोरयथः, चोरयथ । ३ चोरयामि, चोरयावः, चोरयामः । आत्मनेपदके रूप-- १ चोरयते, चोरयेते, चोरयन्ते । २ चोरयसे, चोरयेथे, चोरयध्वे । ३ चोरये, चोरयावहे, चोरयामहे । ma ". " अन्य रूप - ·(५) -- " तड्" ( ताडन करना) २ लङ् ( अनद्यतन-भूत ) परस्मैपदके रूप- १ अताडयत्, मताडयताम्, अताडयन् । २ अताडयः, अताडयतम्, अताडयत । ३ अताडयम्, अताडयाव, अताडयाम । आत्मनेपदके रूप- १ अताडयत, अताडयेताम्, अताडयन्त ।२ मताडयथाः, अताडयेथाम्, अताडयध्वम् । ३ अताडये, अताडयावहि, अताडयामहि । भू" (विचार करना) ३ लोट् ( आज्ञार्थ ) परस्मैपदके रूप- १ भावयतु, भावयताम्, भावयन्तु।२ भावय, भावयतम्, भावयत । ३ भावयानि, भावयाव, भावयाम । आत्मनेपदके रूप- १ भावयताम्, भावयेताम्, भावयन्ताम् । २ भावयस्व, भावयेथाम् भावयध्वम् । ३ भावये, भावयावहै, भावयामहै । इस प्रकार रूप होते हैं । इस दशम गणमें केवल परस्मैपदके धातु बहुधा नहीं हैं, थोडेसे आत्मनेपदके हैं और शेष धातु उभय-पदके हैं। इन उभय-पदके धातुओंके रूप परस्मैपद और आत्मनेपदके रूपोंके समान होते हैं जैसे कि ऊपर दिये हैं। लिट् ( अनद्यतन परोक्ष-भूत ) के रूप दशम गणके धातुओंके अतिसुगम हैं, क्योंकि, धातुका रूप इस प्रकार बनता है. चुर् " (चुराना) परस्मैपद। आत्मनेपद। चोरयामास चोरयामास चोरयाम्बभूव चोरयाम्बभूव चोरयाञ्चकार | चोरयाञ्चके Home ·- ma - अर्थात् " आस, बभूव, चकार बभूव, चकार " ये रूप लगाकर रूप बनते हैं। हरएक धातुके इसी प्रकार रूप होने के कारण ये रूप बनाना अति सुगम है- परस्मैपदके रूप- १ चकार, चक्रतुः, चक्रुः । २ चकर्थ, चक्रथुः, चक्र । ३ चकार (चकर ), चकृव, चक्रम। आत्मनेपदके रूप- १ चके, चक्राते, चक्रिरे । २ चकृषे, चक्राथे, चकृट्वे । ३ चक्रे, चकृवहे, चकृमहे। ये रूप किसी धातुके आगे लगकर लिट्के रूप होते हैं जैसे- १ चोरयांचकार, चोरयांचक्रतुः, चोरयांचक्रुः । इत्यादि । सभी धातुओंके विषयमें प्रायः यही नियम है। अब यहां कुछ धातु देते हैं- दशम गणके धातु उभय--पद अध् = पाप करना । अधयति, अघयते । अधयांचकार-चके । अघयिता, अघयिष्यति, अधयिष्यते । अंक चिन्ह करना । अकयति, कयते । अकयांचकार-चके । अंक- यिता, अंकयिष्यति, अंकयिष्यते । अंग = चिन्ह करना । अंगयति, अंगयते । इत्यादि। অস্থ = अंधा होना । अंधयति, अंधयते । अधयांचकार-चक्रे । अधयिता अंधयिष्यति। रोग होना। मामयति-ते। आमयांचकार-चक्रे ! आमयिता। आमयिष्यति। अर्क = स्तुति करना । अर्कयति-ते। अर्कयांचकार-चक्रे । अर्कयिता। पूजा करना। अर्धयति-ते। अर्चयांचकार-चक्रे । अयिता। अयिष्यति-ते। । । अम् - । । अध् -

·(७)
।
-
अर्च = पूजा करना । अर्चयति-ते । अर्चयांचकार-चके। (पूर्ववत् )
अर्ह = पूजा करना। अर्हयति-ते। अईयांचकार-चके। अहयिता।
अहयिष्यति-ते।
अवधीर = अपमान करना। अवधीरयति-ते | अवधीरयांचकार-चके।
अवधारयिता। अवधीरयिष्यति-ते।
अंश् = विभाग करना। अंशयति-ते । अंशयांचकार-चके । अंशयिता।
अंशयिष्यति-ते।
इस स्थानमें धातु, उसका अर्थ, पश्चात् ( लट ) वर्तमान कालका रूप,
पश्चात् (लिट् ) अनद्यतन भूतकालका रूप,आगे (लुट् ) अनद्यतन भविष्यके
रूप और पश्चात् ( लट् ) भविष्यके रूप दिये हैं। इससे पाठक स्वयं रूप
बना सकते हैं-
संस्कृत-वाचन-पाठः।
१ स वस्त्रं अंकयति । स किं अंकयांचक्रे १ अहं न किमपि
अंकयांचके। त्वं कदा तत् अंकयिष्यसि ?
२ किमर्थ स अघयति । यदा ल अधयांचकार तदा त्वया कि
कृतम् ? वयं न अघयांचकृम ।।
३ ते सर्वे सूर्य अर्कयांचक्रुः । ईश्वरं सर्वेऽपि अर्कयिष्यन्ति ।
कः तत्र अर्कयिष्यति? कथं स अर्कयिष्यति ? कः एवं अर्कयते।
४त्वं देवं अर्चय । अहमपि परमात्मानं मनसा एव अर्चयामि ।
यदा स तं अर्चयांचकार तदा त्वया किं कृतम् ?
५ सदा दुष्टः मनुष्यः सत्पुरुषं अवधीरयति।
इस प्रकार पाठक वाक्य बना सकते हैं और अपना अभ्यास बढ़ा सकते
। थोडेसे विचारपूर्वक यत्न करनेसे पाठकोंको बहुत वाक्य बनानेकी शक्ति
यहां प्राप्त हो सकती है।

·(८) पाठ २ = प्राप्त dear शब्दार्थ विपाकः परिणाम विवासन = शहरसे निकालना उपस्थितः अयशः = अकीर्ति सांप्रतं % अब निवर्तयिष्यामि = वापस लाऊँगा नृशंस अनुत्तमं = सबसे उत्तम इच्छाकी पूर्तिसे युक्त मोक्षयित्वा = बंधनसे छोडकर द्रोणी = पात्र आसांचके = बैठ गया बीजं = बीज छिन्धि = छेदन कर प्रकीर्यन्ते = फेकी या बोयी जाती हैं स्नुषा = बहु त्वरमाणः = शीघ्रता करनेवाला स्तैन्यं = चोरी एकैकशः एकएकसे सैन्धवः सिंधुदेशका अनुजाने = माज्ञा देता हूं दारहरण = स्त्री चुराना वनौकाः = वनमें घर करनेवाले भ्वा = कुत्ता विप्रवासः शहरसे बाहर करना उपायनं : भेंट अक्लिष्ट = कष्टरहित सप्तरात्र = सात रात्री धातु तुमुल - बडा उप-स्था = उपस्थित होना आलयं = मंदिर सं-त्यज् = फेंकना उपाघ्राय - सूंधकर अप-नी = दूर ले जाना अत्यगात् = गया आ-नी आख्याहि आ-ख्या = कहना पश्चिमं संदेशं = अंतिम निवेदन वि-लप् = रोना + शुनः = कुत्ते ·(९) रोता हुआ नि-वृत् ! विलपन् = सेता आ-घ्रा - सूंघना प्रष्टुं = पूछनेके लिये उप-क्रम् - प्रारंभ करना उपचक्रमे प्रारंभ किया - वापस होना परदारा= परस्त्री मुच् - मुक्त करना हे कौसल्ये ! तस्यैव मम कर्मणोऽयं विपाक उपस्थितः। तस्य मुनेः शापकारणादद्यैव मे मरणं आगतमिति मन्ये । अद्याहं पुत्रशोकेन जीवितं संत्यक्ष्यामि । सांप्रतमेवाहं चक्षुभ्यो न पश्यामि त्वामपि । अतः, हे कौसल्ये ! त्वं इस्तेन मां स्पृश। मया रामे योग्यं आचरणं न कृतम् । यत्तु रामेण कृतं तत्त शोभनमेव । अतस्तस्य रामस्य शोको मम प्राणाञ्छोषयति । क्षीणतैलो दीप इव मम हृदयं शाम्यति। हा राम ! हा राम ! सुत कुत्र गतोऽसि । अत्र त्वां न पश्यामि । हा कौसल्ये ! हा सुमित्रे ! इति विलपन राजा दशरथः प्राणान् जहौ। दशरथे नृपे एवं शान्ते कौसल्या मूच्छिता भूत्वा भुवि निपतिता । तां तथा पतितां दृष्ट्वा सर्व नरेन्द्रस्य भवनं रोदनमयं बभूव । गतप्रभं राज्ञः दशरथस्य मुखमवलोक्य कौसल्या कैकेयीमब्रवीत्-'नृशंसे ! कैकेयी ! सकामा अव । अकंटकं राज्यं भुक्ष्व । अहं तु अत ऊर्ध्वं जीवितुमपि नोत्सहे। का खलु भर्तारं परित्यज्य जीवितुमिच्छेत् ? कैकेय्या अद्य राघवाणां कुलं हतम् । न रामो जानाति मां अद्यैव विधवां जाताम् । साहं गमिष्यामि पतिलोकमद्यैव । प्रवेक्ष्यामि वा अग्निम् ।' नृपतेः शरीरमेवालिंगयन्ती कौसल्या सेवकास्ततः स्थानात् दूर अपनिन्युः । राज्ञः शरीरं तैलद्रोण्यां संवेश्य ते तस्य सर्वाणि कर्माणि चक्रुः । व्यतीतायां तु रजन्यां द्विजात्यो राजसभा ईयुस्तन्त्र श्रेष्ठं राजपुरोहितं वसिष्ठं चोचुः । ऋषय ऊचुः- ' अद्यैव कश्चित् राजा इक्ष्वाकूणां विधीयताम् । अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात् । भराजके जनपदे पर्जन्योऽपि न वर्षति ।

·(१०) । न च केनापि बीजानि प्रकीर्यन्ते । पुत्रः पितुर्वशेन वर्तते, नापि भार्या स्वा- मिनः वशे भवति । अराजके जनपदे मत्स्या इव जनाः परस्परं भक्षयन्ति । नरेन्द्रो हिराष्ट्रस्य धर्मरक्षकः। अतः अयैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।' वसिष्ठ उवाच- 'अहो! वयं किं समीक्षामहे ? शोकं त्यक्त्वा मम शास- नागरतः शीघ्र दूतसहाय्येनानीयताम् । हे दूत ! त्वं भरतं प्रति त्वरमाणो याहि । कथय च तं पुरोहितः त्वां कुशलं प्राह । आगच्छ च शीघ्रमिति । तस्मै च पितरं मृतं, रामं च वने गतं, मा कथय।' तथा भाज्ञप्ता दूता ययुः । यथाऽऽदिष्टं च भरतमूचुः। वस्त्राण्याभरणानि भर- ताय तस्य मातुलाय च ददुः । भरतोऽपि तत्सर्वं स्वीकृत्य सर्वेषां कुशलमेकै- कशः पप्रच्छ । दूतैः प्रेरितो भरतो मातामहमुवाच — राजन् ! गच्छामि पितुः सकाशमिति । ' तं शिरसि आघ्राय मातामह उवाच- 'गच्छ तात ! अनु- जाने त्वाम् । सुप्रजा त्वया कैकेयी । मदर्थे सर्वेषां कुशलं ब्रूयाः ' इति ! एवं सत्कृत्य राजा कैनेयः भरताय बहु धनं ददौ । अंते- पुरेऽतिसंवृद्धान् महाकायाञ् शुनश्चोपायनं ददौ । शत्रनसहितः भरत- स्ततो रथमानह्य ययौ । सप्तराजदूर्ध्व सालवनं प्राप्यायोध्यामरुणोदय- समये ददर्श । पुरुषव्याघ्रः अयोध्यां पुरी दृष्ट्वा सारथिनमब्रवीत्- 'नाहं अयोध्यायाः तुमुलं शब्दं शृणोमि । उद्यानानि यथापूर्वाणि प्रफुल्लानि न दृश्यन्ते । सूत! कथय कथमेतत् ? मे बंधुषु कुशलं वर्तते वा न ?' एवं दुःखातों भरतो अयोध्यां प्रविवेश । पितुरालये पितरमपश्यन, मातुरालये मातरं द्रष्टुं जगाम । तं समुपाघ्राय कैकेयी कुशलं पप्रच्छ । भरतः सर्व कथयामास । मातरं पप्रच्छ च 'किमति राजानं न पश्यामि ' इति । कैकेयी कथयामास- या सर्वेषां भूतानां गतिस्तां गतिं ते पिता गतः इति । श्रुत्वैव तद्भरतो भूमौ निषपात । उवाच च ताम् । केन ब्याधिना राजाऽत्यगात् ? रामोऽपि कुन गतः तच्छीघ्रमाख्याहि । पितैव हि ज्येष्ठो भ्राता धर्म जानतः भार्यस्य । तथा पितुः पश्चिमं संदेशं श्रोतुमिच्छामि।' १ , ·(११) ७ एवं पृष्टा कैकेयी यथाभूतमकथयत् । यथा ' हा राम, हा सीते, हा लक्ष्मणेति, विलपन् राजा परलोकं गतः । लक्ष्मणानुचरो रामोऽपि सीतया सह वनं गतः ।' श्रुत्वैतत् भरतः पुनः प्रष्टुमुपचक्रमे । 'कञ्चिद्रामेण ब्राह्मण- धनं न हृतम् ? कञ्चिन्न विहिलितोऽपापः ? न वा कच्चित्परदारानभिमन्यते येन विवासितः ? ' इति। कैकेयी तमुवाच-अभिषेचनमिह रामस्य श्रुत्वा तव पिता मया याचितः राज्यं त्वदर्थं भवतु, रामस्य च वने विवासनं भवत्विति ।' श्रुत्वैतत्संतप्तो भरतस्तां तदोवाच । ' राजानं मृत्युवशं रामं च तापसं कृत्वा त्वया मे दुःखमेव संवर्धितम् । त्वं कुलस्य कालरात्रिरेव प्रत्यक्षं संजाता । कथं तव ईदृशी पापमयी बुद्धिः समुत्पन्ना? अस्मिन् जीवलोके त्वयाऽहं अयशः प्रापितः । एष इदानी गमिष्यामि रामं प्रति निवर्तयिष्यामि च तं भ्रातरं वनात् ।' मातरं इत्युक्त्वा कैकेयीभवनात्कौसल्यागारं सशत्रुलो भरतःप्राप्तः । - पाठ ३ पाठकोंकी सुविधाके लिये दशमगणके धातुओंके कुछ रूप यहां देते हैं- लिट् ( अनद्यतन परोक्षभूत) इड्” ( स्तुति करना) परस्मैपद- १ ईडयांचकार, ईडयांचऋतु:, इंडयांचक्रुः । २ ईडयांचकर्थ, ईडयांचक्रथुः, इंडयांचक्र । ३ ईडयांचकार ( चकर), ईडयांचव, ईडयांचकृम । आत्मनेपद- १ इंडयांचक्रे, ईडयांचक्राते, ईडयांचक्रिरे। २ ईडयांचकृषे, ईडयां- चक्राथे, ईडयांचकृट्वे । ३ ईडयांचके, ईडयांचकवहे, ईडयांचकृमहे । इस रीतिसे दशमगणके धातुओंके रूप होते हैं। इसी प्रकार निम्न- लिखित रूप लगकर भी होते हैं-.

·(१२) MARA . - । - .१ आस, आसतुः, मासुः । २ भासिथ, मासथुः, आस । ३ मास, आसिव, भासिम । इन रूपोंसे निम्नप्रकार रूप होते हैं- १ ईडयामास, ईडयामासतुः, ईडयामासुः । २ ईडयांमासिथ, ईडया-- मासथुः, ईडयामास । ३ ईडयामास, ईडयामासिव, इंडयामासिम। इस प्रकार पाठक दो पद्धतियोंसे (लिट् ) अनद्यतन परोक्षभूतके रूप बना सकते हैं। अब निम्नलिखित धातु देखिये- दशमगणके उभयपदी धातु । आंदोल् = डोलना । आंदोलयति-ते । आंदोलयांचकार-चके। आंदोलयिता। आंदोलयिष्यति-ते । आप = प्राप्त होना । आपयति-ते । आपयांचकार-चक्रे । आपयिता । आपयिष्यति-ते। ईड् स्तुति करना । ईडयति-ते। ईडयांचकार-चक्रे । ईडयिता। ईडयिष्यति-ते। ऊन् = न्यून होना। जनयति-ते । ऊनयांचकार-चके। ऊनयिता। ऊनयिष्यति-ते। ऊ = बलिष्ठ होना। बलिष्ठ होना। ऊर्जयति-ते। ओलण्ड् = उलंघना । ओलण्डयति-ते । कथ् %= कथन करना । कथयति-ते। क = काटना । कर्तयति-ते। कल् 3 जाना, गिनना । कलयति-ते । काल = समय गिनना। कालयति-ते। कित् % रहना । केतयति-ते । कुंट = वेष्टन करना। कुंठयति-ते। बोलना। कोपयति-ते। कुमार् % = खेलना । कुमारयति-ते । । - Rm ·(१३) कृप् = समर्थ होना । कल्पयति-ते। क्लप -3 | कल्पयति-ते। कृत् = कथन करना । कीर्तयति-ते । केत् - बुलाना । केतयति-ते। आक्रन्द् रोना। आक्रन्दयति-ते। यहांके कई धातुओंके एक वर्तमान कालके ही रूप दिये हैं इस स्थानपर तथा आगे भी अन्यरूप पूर्ववत् पाठक बना सकते हैं। केतयति-ते। ईडयांचकार-चके। इस प्रकार संक्षिप्त रूप दिये हैं। इसका अर्थ- (परस्मै० ) केतयति, (आत्मने० ) केतयते । ( परस्मै० ) ईडयांचकार, (आत्मने.) ईडयांचने । इस प्रकार रूप होते हैं यह भाव समझना चाहिये। यदि इस संकेतको ध्यानमें रखेंगे तो प्रायः किसी भी स्थान पर पाठकोंको कोई कठिनता नहीं रहेगी। संस्कृत-वाक्यानि । १ वीरः ऊर्जयति । कः तदा ऊर्जयांचकार । स किमर्थ ऊर्ज- यिष्यति।त सर्वे नैव ऊर्जयन्ति । २ इदानी बालकः आनंदयति । सर्वेऽपि बालकाः एवं आक्रंद- यन्ति । कदा ते सर्वे आक्रंदयांचक्रुः ? ३ यदा ते कतयिष्यन्ति तदा त्वं किं करिष्यसि ? कथं ते कर्तयांचक्रुः ? किमर्थ ते एवं कर्तयांचक्रुः ? ४ त्वं कथय यत् त्वया तदानीं तत्र श्रुतम् । रामचंद्रः स्वकीयां कथां कथयांचकार । स न कथयिष्यति । अब थोडे धातु देखिये- दशम-गणके उभयपद धातु । क्षप् - प्रेरणा करना। क्षपयति-ते। क्षल् = धोना । क्षालयति-ते । खण्ड टुकडे करना। खण्डयति-ते। - 3- ·(१४) । । गण -गिनना। गणयति-ते । गर्जु गर्जना करना । गर्जयति-ते । (प्रथमगण-गर्जति ) गई = निंदा करना | गईयति-ते । गवेष् - इंढना। गवेषयति-ते । अवगुण्ठ वेष्टन करना । अवगुंठयति-ते। गुण - गुणना । गुणयति-ते। ग्रन्थ् 3 बांधना, संबंध जोडना । ग्रंथयति-ते। ग्रस् = निगल लेना। ग्रासयति-ते। ग्राम् = निमन्त्रण देना । ग्रामयति-ते। घट् = इकट्ठा करना । घटयति-ते। घण्ट् = शब्द करना । घण्टयति-ते । चण्ड् = कोप करना । चण्डयति-ते । चर्च - चबाना । चर्वयति-ते चल् = चलाना। चालयति-ते । चित्र चिन्न करना । चित्रयति-ते । चिन्त् = चिन्तन करना। चिन्तयति-ते । चिन्ह = चिन्ह करना। चिन्हयति-ते । चुद् = प्रेरणा करना । चोदयति-ते । चुम्ब् = हिंसा करना । चुम्बयति-ते । संस्कृत-वाक्यानि। १ अहं वस्त्राणि अत्रैव प्रक्षालयामि । ते सर्वे कदा स्वकीयानि वस्त्राणि प्रक्षालयांचक्रुः । यः पुरुषः वस्त्रं प्रक्षालयिष्यति स एव अन्न आगच्छतु । २ त्वं किं खण्डयास ? त्वं तत्काष्ठं केन शस्त्रेण खण्डयसि । कः तत् अख- ण्डयत् ? यदि त्वं खण्डयितुं इच्छसि तर्हि काष्ठं खण्डय। वयं तत् नैव खण्डयांचकृम ३ स रूप्यकान् गणयति । अहं रूप्यकान् अगणयम् । विश्वामित्रः सर्व गणयांचकार। ।

·(१५)
४ मेघः आकाशे गर्जति । कदा मेघाः गर्जन्ति । यदा वृष्टिसमयः
आगच्छति तदा एव मेघाः भाकाशे गर्जन्ति । सर्वे मेघाः गर्जयांचक्रुः ।
५ चित्रकारः सुंदरं चित्रं चित्रयति । कस्य चित्रं सः चित्रयति ? यदा
तञ्चित्रं चित्रितं भविष्यति तदा स किं करिष्यति ?
६ मनुष्यः अझं चयति । यथा स चर्वयति तथैव त्वं चर्वय । सर्वे अपि
चर्वयन्ति ।
पाठक इस रीतिसे पूर्वोक्त धातुओंके रूप बनाकर वाक्य बनावें और
अपना अभ्यास बढावें।
।
पाठ४
धनंजयश्च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम् ।
भृत्यवत्प्रणतस्तस्थौ देवराजसमीपतः॥ ८॥
" तेजस्वी तेजोयुक्तः धनंजयः अर्जुनः च पुरंदरं शत्रुनगरविध्वंसकं इंद्र
प्रणिपत्य प्रणम्य देवराजसमीपतः इंद्रस्य समीपं एव भृत्यवत् दाससमानं
प्रणतः नम्रः भूत्वा तस्थौ स्थितवान्।"
आघ्राय तं महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
धनंजयमभिप्रेक्ष्य विनतिं स्थितमन्तिके ॥ १०॥
जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तमकल्मषम् ।
हर्षेण महताऽऽविष्टः फाल्गुनस्याथ दर्शनात् ॥ ११॥
महातेजाः अतितेजाः कुन्तीपुत्रः कुंतीनंदनः युधिष्ठिरः तं देवराजस्य
इंद्रस्य अंतिके समीपभागे एव स्थितं विनीतं ननं जटिलं प्रशस्ताभिः जटाभिः
युक्तं, तपोयुक्तं तपसा युक्तं, अकल्मषं पापरहितं तं धनंजयं अर्जुन अभिप्रेक्ष्य
अवलोक्य, तं अर्जुनं आघ्राय च तस्य गन्धं माघ्राय च अथ फाल्गुनस्य
दर्शनात् महता हर्षेण आविष्टः युक्तः अभूत् ।"
वभूव परमप्रीतो देवराजं च पूजयन् ।
तं तथाऽदीनमनसं राजानं हर्षसंप्लुतम् ॥ १२ ॥

·(१६)
.
।
उवाच वचनं धीमान्देवराजः पुरंदरः।
त्वमिमां पृथिवीं राजन्प्रशासिष्यसि, पांडव ।
स्वस्ति प्राप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराश्रमम् ॥ १३ ॥
"(सः युधिष्ठिरः) देवराज इंद्रं च पूजयन् पूजयित्वा परमप्रीतो बभूव ।
तं राजानं धर्मराजानं हर्षसंप्लुतं हर्षयुक्तं तथा अदीनमनसं दीनमनोभाव.
नहितं युधिष्ठिरं धीमान् पुरंदरः शत्रुनगरभेत्ता देवराजः इंद्रः इदं वचन
अब्रवीत् । हे पांडव ! हे धर्मराज! हे राजन् ! त्वं इमां पृथिवीं प्रशासि-
व्यसि राष्ट्रस्य शासनं करिष्यसि । हे कौन्तेय ! कुंतीनंदन ! धर्मराज ! पुनः
काम्यक आश्रमं स्वस्ति प्राप्नुहि ।"
अस्त्राणि लब्धानि च पांडवेन सर्वाणि मत्तः प्रयतेन राजन् ।
कृतप्रियश्चास्मि धनंजयेन जेतुं न शक्यस्त्रिभिरेष लोकैः ॥१४॥
(म. भारत. वन, २६६)
हे राजन् ! मत्तः मलकाशात् पांडवेन पंडुनंदनेन अर्जुनेन सर्वाणि
अखिलानि अस्त्राणि प्राप्तानि । धनंजयेन अर्जुनेन अहं कृतप्रियः अस्मि ।
तेन मम अतीव प्रियं कार्य कृतं इति अभिप्रायः । अतः एष अर्जुनः त्रिभिः
लोकैः जेतुं न शक्यः । एवं सर्वत्र विजयी एव संजातः॥"
अब इलके अध्ययनके पश्चात् पाठक निम्नलिखित श्लोक पढ़ें--
युधिष्ठिर उवाच-कस्मिन्रामः कुले जातः किं वीर्यः किं पराक्रमः ।
रावणः कस्य पुत्रो वा किं वैरं तस्य तेन ह ॥४॥
एतन्मे भगवन्सर्व सम्यगाख्यातुमर्हसि ।
श्रोतुमिच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ५ ॥
मार्कंडेय उवाच- अजो नामावदाजा महानिक्ष्वाकुवंशजः ।
तस्य पुत्रो दशरथः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्छुचिः ॥ ६॥
अभवंस्तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकोविदाः ।
रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्च महाबलः ॥७॥

·(१७) रामस्य माता कौलल्या कैकेयी भरतस्य तु । सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नी सुमित्रायाः परंतपौ ॥ ८॥ (म, भा. वन. भ. २७४) युधिष्ठिर उवाच- कस्मिन्कुले रामो जातः स किं वीर्यः ? किं पराक्रमः? रावणो वा कस्य पुत्रः ? तस्य रावणस्य तेन रामेण सह किं निमित्तं वैरम् ? ॥४॥ हे भगवन् ! एतत् सर्व में सम्यक् आख्यातुं अर्हसि । आक्लिष्टकर्मणा रामस्य चरितं श्रोतुमिच्छामि ॥ ५॥ मार्कंडेय उवाच- इक्ष्वाकुवंशजः अजो नाम महान् राजा अभवत् । तस्य पुत्रः दशरथः शश्वत् निरन्तर स्वाध्यायवान् स्वाध्याययुक्तः शुचिः पवित्रः ॥ ६॥ तस्य दशरथस्य धर्मार्थ- कोविदाः उत्वारः पुत्राः अभवन् । रान-क्ष्मण-शत्रुधनाः महाबलः भरतब ॥७॥ रामस्य साना बोलल्या, भरतस्य तु माता कैकेयी, सुमित्रायाः सुतौ परन्तपो शत्रुतापकी लक्ष्मण-शत्रुन्नी हो एव अभवताम् । ततो गौः लमभवत्पृधाया पृथिवीपते । शुक्ले दशोत्तरे पक्षे तारापतिरिवाम्बरे ॥ १ ॥ सा बांधवभवाद् बाला गर्भ तं विनिगृहति । धारयामास सुश्रोणी न चैनां वुवुधे जनः ॥ २ ॥ न हि तां वेद नार्यन्या काचिद्धात्रेयिकामृते । कन्यापुरगतां वालां निपुणां परिरक्षणे ॥ ३ ॥ ततः कालेन सा गर्भ सुधुवे वरवर्णिनी। कन्येव तस्य देवस्य प्रलादादारप्रभम् ॥ ४ ॥ (म, भा, बन, स. ३०८) हे पृथिवीपते । ततः पृथायाः कुन्त्याः गर्भः समभवत् । अम्बरे आकाशे दशोत्तरे शुक्ल पक्षे तारापतिः चंद्रः इव ॥१॥ सा बाला सुश्रोणी कन्या कुन्ती बांधवभयात् विनिगृहति गूढं गुप्तं यथा भवति तथा कृत्वा रक्षन्ती तं गर्भ धारयामास । जनः एनां च न बुबुधे न ज्ञातवान् । कन्यापुरगतां परिरक्षणे निपुणां बालां धात्रेयिकांशले धात्री विहाय काचित् काऽपि अन्या २ (सं. पा. मा. भा. १४)

·(१८)
नारी भन्या स्त्री तां न वेद न ज्ञातवान् । ततः ऊर्ध्व कालेन समयेन सा
वरवर्णिनी उत्तमवर्णयुक्ता कुन्ती तस्य देवस्य प्रसादात् अमरप्रभं देवसदृशं
गर्भ पुत्रं कन्या एव सुषुवे उत्पादितवती ।
कर्ण उवाच - भगवन्तमहं भक्तो यथा मां वेत्थ गोपते ।
तथा परमतिग्मांशो नास्त्यदेयं कथं चन ॥१॥
न मे दारा न मे पुत्रा न चान्यदैवतं दिवि।
तथेष्टा वै सदा भक्त्या यथा त्वं गोपते मम ॥२॥
इष्टानां च महात्मानो भक्तानां च न संशयः ।
कुर्वन्ति भक्तिमिष्टां च जानीषे त्वं च भास्कर ॥ ३ ॥
इष्टो भक्तश्च मे कर्णो न चान्यदैवतं दिवि।
जानीत इति वै कृत्वा भगवानाह मद्धितम् ॥४॥
भूयश्च शिरसा याचे प्रसाद्य च पुनः पुनः
इति ब्रवीमि तिग्मांशो त्वं तु ने क्षन्तुमर्हसि ॥५॥
(म० भा० वन० ३०२)
हे परमतिग्मांशो अति तीक्ष्ण किरण हे गोपते पृथ्वीपते सूर्य ! यथा मां
त्वं वेत्थ जानासि तथा एव अहं भगवन्तं त्वां भक्तः अस्मि । अतः कथं चन
किंचिदपि अदेयं दातुं अयोग्यं नास्ति ॥ १॥ हे गोपते ! हे सूर्य ! यथा
त्वं मम भक्त्या सदा इष्टः असि तथा अन्यत् दिवि दैवतं न, न मे पुत्राः न
च मे दाराः स्त्रियः इष्टाः सन्ति ॥२॥ हे भास्कर सूर्य ! महात्मानः
सजनाः इष्टानां च भक्तानां च इष्टां भाक्तं कुर्वान्त इति त्वं जानीषे, मम
संशयः न ॥३॥ कर्णः मे इष्टः भक्तः च तस्य अन्यत् दैवतं दिवि नास्ति
इति कृत्वा एव भगवान् मद्धितं मन हितं आह ॥ ४ ॥ अतः पुनः पुनः
शिरसा प्रसाध याचे याचामि, इति एवं ब्रवीमि । हे तिग्मांशो!
त्वं मे तत् भाषणं क्षन्तुं अईसि योग्योऽसि ॥ ५ ॥

·( १९)
पाठ ५
पुनः इस पाठमें कई धातुओंके रूप बनाये जाते हैं, पाठक इनकी भोर
विशेष ध्यान दें-
(१) चूर्ण = चूरण करना।
(लट् ) वर्तमानकालके रूप ( परस्मैपद )
१ चूर्णयति, चूर्णयतः चूर्णयन्ति । २ चूर्णयसि, चूर्णयथः, चूर्णयथ ।
३ चूर्णयामि, चूर्णयावः, चूर्णयामः ॥
( आत्मनेपद)
१ चूर्णयते, चूर्णयेते, चूर्णयन्ते । २ चूर्णयसे, चूर्णयेथे, चूर्णयध्वे। ३ चूर्णये,
चूर्णयावहे , चूर्णयामहे ॥
(२) छिद्र = छेद करना ।
(लङ्) अनधतनभूत ( परस्मैपद)
१मच्छिद्रयत्, अच्छिद्रयताम्, अच्छिद्रयन् । २ मच्छिद्रयः, अच्छिद्रयतम् ,
अच्छिद्यत । ३ अच्छिद्रयम्, अच्छिद्रयाव, अच्छिद्रयाम ॥
(आत्मनेपद)
१ अच्छिद्रयत्, अच्छिद्रयेताम्, अच्छिद्रयन्त । २ मच्छिद्रयथाः, अच्छि-
येथाम्, मच्छिद्रयध्वम् । ३ अच्छिद्रये, अच्छिद्रयावहि, अच्छिद्यामहि ।
(३) आ-ज्ञा% आज्ञा करना
(लोट् ) आज्ञार्थ । ( परस्मैपद)
१ भाज्ञापयतु, आज्ञापयताम्, आज्ञापयन्तु । २आज्ञापयः, आज्ञापयतम्,
आज्ञापयत । ३ आज्ञापयानि, आज्ञापयाव, आज्ञापयाम ॥
(आत्मनेपद)
१ भाज्ञापयताम्, आज्ञापयेताम्, माज्ञापयन्ताम्। २ आज्ञापयस्व,
माज्ञापयेथाम्, आज्ञापयध्वम् । ३ आज्ञापये, आशापयावहै, आज्ञापयामहै ।
(४) तुल् = तोलना।
(लिङ्) विध्यर्थ ( परस्मैपद)
१ तोलयेत्, तोलयेताम्, तोलयेयुः । २ तोलयेः, तोलयेतम्, तोलयेत ।

·(२०) १ ३ तोलयेयम्, तोलयेव, तोलयेम । ( आत्मनेपद) १ तोलयेत, तोलयेयाताम्, तोलयेरन् । २ तोलयेथाः, तोलयेयाथाम्, तोलयेध्वम् । ३ तोलयेय, तोलयेवहि, तोलयेमहि ॥ (५) दुःख दुःख देना। (लिट् ) अनद्यतन-परोक्षभूत । ( परस्मैपद ) १ दुःखयांचकार, दुःखयांचक्रतुः, दुःखयांचक्रुः । २ दुःखयांचकर्थ, दुःखयांचक्रथुः, दुःखयांचक्र । ३ दुःखयांचकार ( चकर), दुःखयांचव दुःखांचकृम ॥ ( आत्मनेपद) १ दुःखयांचक्रे, दुःखयांचक्राते, दुःखयांचक्रिरे। २ दुःखयांचकृषे, दुःखयां चक्राथे, दुखयांचकृट्वे । ३ दुःलयांचक्रे, दुःखयांचवहे, दुःखमांचकमहे । (६) तिज् = तेज करना। (लट् ) भविष्यकाल ( परस्मैपद । १ तेजयिष्यति, तेजयिष्यतः, तेजयिष्यन्ति । २ लेजयिष्यति, तेजयिष्यथाः, तेजयिष्यथ । ३ तेजयिष्यामि, तेजयिष्यावः, तेजयिष्यामः। (आत्मनेपद १ तेजयिष्यते, तेययिष्येते, तेजयिष्यन्ते । २ तेजयिष्यले, तेजयिजेथे, तेजयिष्यध्वे,।३ तेजयिष्ये, तेजयिष्यावहे, तेजयिष्यामहे। पाठक इस रीति रूप बनावें। दशमगण उभयपद धातु चूर्ण = चूरण करना । चूर्णयति ते । छद् = आच्छादन करना । छादयति-ते । छन्द - ढांपना । छन्दयति-ते । छर्ट्स = वमन करना । छर्दयति-ते । छिद् % छिद्र करना। छिद्रयति-ते । छिद् = छेदन करना।छेदयति-ते । क * ·(२१) , जुष् = संतुष्ट होना । जोषयति-ते। जू = बढा होना । जारयति-ते । झप् जानना। ज्ञपयतिन्ते । आ-ज्ञा = आज्ञा करना। आज्ञापयति-ते । तड् = ताडन करना । ताडयति-ते। तप् = तपाना । तापयति-ते । तर्क - विचार करना । तर्कयति-ते। तर्ज निंदा करना। तर्जयति-ते। तिज = तेज करना । तेजयति-ते। तिल् = तेल लगाना : तेलयति-ते। तुल् - तोलना । तोलयति-ते। प् = तृप्त होना । तर्पयति-ते। = विरोध करना । त्रासयति-ते। दण्ड = दण्ड देना । दण्डयति-ते! दुःख = दुःख देना । दुःखयति-ते। संस्कृत-वाक्यानि। १ वैद्यस्य मृत्यः वनस्पतिमूलानि चूर्णयति । क एवं चूर्णयांवकार ? वयं न चूर्णयामहे । कौ चूर्णयिष्येते ? २ अहं एवं तर्कयामि । त्वं किं न तर्कयसि ? तौ द्वौ अपि पुरुषो तर्क- विष्यतः । त्वं तर्कय । स तर्कयतु । ३ वैश्यः धान्यं कदा तोलयिष्यति ? यदि सान तोलयिष्यति तहि त्वं तोलयस्व । यदि त्वं अपि न तोलयिष्यसि तईि अहं तोलयिष्यामि । ४ कथं स कीटः एतत् काठ छिद्रयति । कुन छिद्रयति । यदा त्वं पश्यसि तदा स कीटः न छिद्रयति। ५ आज्ञापय तव भृत्यं यत् स मम गृहं प्रति न आगच्छतु त्वं किमर्थ मां एवं आज्ञापयसि ? यदा स नृपः अत्र मागमिष्यति तदा एव समाज्ञापयिष्यति । ।

·( २२) Maa ६ सः भद्रः पुरुषः पितृन्, देवान्, अतिथीन् च तर्पयति । यदा स तान् सर्वान् तर्पयांचकार तदा तेऽपि तृप्ताः सन्तः स्वं स्थानं गताः। ७ काष्ठकारः काष्ठं शस्त्रेण छेदयति । यदि सः तत् छेदयिष्यति तर्हि त्वं तत्र गच्छ, पश्य च तं यदि स छेत्तुं इच्छति वा न । ८ वीरः पुरुषः खड्गं तेजयति । नापितः क्षुरं तेजयति । ज्ञानी पुरुषः वाचं तेजयति । ९ यदि त्वं जोषयसि । तर्हि सः तत्र गच्छतु । त्वं किमर्थं तं जोषयितुं इच्छसि ? पाठक इस प्रकार वाक्य करें और अभ्यास बढावें । अब निम्नलिखित धातुओंका अभ्यास कीजिये- दशमगण उभयपद धातु दुल् = हिलाना । दोलयति-ते। धू = हिलाना । धूनयति-ते; धावयति-ते । दुधाव, धूनयांचकार- चके । धूनयिता, धविता। धूनयिष्यति-ते । धविध्यति-ते। धृ= धारण करना। धारयति-ते । धृष् = अपमान करना। धर्षयति-ते। ध्वन् - शब्द करना । ध्वनयति-ते । नट् - बोलना । नाटयीत-ते। नद् शब्द करना । नादयति-ते। निवास = ढांपना । निवासयति-ते । पक्ष् = स्वीकार करना । पक्षयति-ते। पञ्च = विवेचन करना। पञ्चयति-ते । पट् = बोलना । पटयति-ते। गिरना । पतयीत-ते । = समाप्त करना । पारयति-ते । पिण्ड् इकठ्ठा करना । पिण्डयति-ते। पीड् = पीडा करना । पीडयति-ते । । पत् - ·(२३) । पुष् = पुष्ट करना। पोषयति-ते पुज् = पूजा करना । पूजयति-ते। पुर् = भरना । पूरयति-ते। पूर्ण = पूर्ण करना । पूर्णयति-ते। पाल् = पालन करना । पालयति-ते। संस्कृत-वाक्यानि । १ राजा राष्ट्रं धारयति । मनुष्यः प्राणं धारयति । देही देहं धारयति । वृक्षाः पुष्पाणि धारयन्ति । २ विज्ञानी पुरुषः शास्त्र सिद्धान्तं प्रपञ्चति । कः एवं प्रपञ्चयितुं शक्नोति ? स्वं किं न प्रपञ्चयसे? ३ स चोरः नदी पारयते । तौ पुरुषो नदी पारयितुं न शक्नुतः । पाठ- शालायाः सर्वेऽपि बालकाः नदी पारयिष्यन्ति नात्र संशयः। ४ जलेन तत् पात्रं पूरय । अहं इदानीं तत्पात्रं जलेन नैव पूरयामि । श्वः वा परश्वः वा पूरयिष्यामि । कः तत् पात्रं अपूरयत् । ५ यथा त्वं तं पुरुषं पीडयसि तथा स त्वां नैव पीडयति । त्वं किमर्थं तं एवं पीडयसि ? स कंपीडयांचकार । ६ ते पुरुषाः ताः स्त्रियः धर्षयांचक्रिरे । कः एवं स्त्री धर्षयेत् । किमर्थं त्वं तां अधर्षयः ? यः एवं स्त्री धर्षयति स राजपुरुषैः दण्ड्यते । ७ वायुः वृक्षं कथं दोलयति, पश्य। त्वं तं किमर्थं आंदोलयसि ? यदि त्वं वृक्षं एवं दोलयसि तईि वृक्षात् सर्वाणि फलानि पतिष्यन्ति । ८ त्वं एवं किमर्थं पिष्टं पिण्डयसि ? अपूप-निर्माणाय अहं एवं पिष्टं पिण्डयामि । कः अपूपान् करिष्यति ? पाठक इस प्रकार वाक्य बनावें और अपनी बोलचालकी तैयारी करें। इस प्रकारके अभ्याससे पाठक शीघ्रही संस्कृतमें बातचीत कर सकते हैं।

·(२४)
पाठ६
(म० भा० वन० अ० ६५ )
बृहदश्व उवाच - सा तच्छुत्वाऽनवधांगी सार्थवाहवचस्तदा।
जगाम सह तेनैव साथैन पतिलालसा ॥१॥
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे।
तडागं सर्वतो भद्रं पन्नसौगन्धिकं महत् ॥ २ ॥
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ।
बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् ॥ ३ ॥
निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सशीतलम् ।
सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः ॥ ४॥
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् ।
उवास सार्थः सुमहान्वेलामालाद्य पश्चिमाम् ॥५॥
बृहदश्व उवाच-सा अनवधांगी सुंदरशरीरावयवा दमयन्ती तदा तत्
सार्थवाहवचः श्रुत्वा तस्य वणिजः भाषणं श्रुत्वा सा पतिलालसा दमयन्ती
तेन एव सार्थेन वणिजां समूहेन सह जगाम भने गतवती ॥ १॥ अथ
अनंतरं बहुतिथे बहुदिने काले समय व्यतीत बहुकालानंतरं, महति दारुणे
बने सर्वतोभद्रं सर्वतः कल्याणं पद्मसौगन्धिकं पद्मानां कमलानां सुगंधिना
युक्तं महत् तडागं कासारम् ॥ २ ॥ रम्यं, प्रभूतयवसेन्धनं बहुतृणकाष्ठयुक्तं
नानापक्षिनिषेवितं अनेकैः पक्षिमिः सेवितं वणिजः ददृशुः ॥ ३ ॥ निर्मल-
स्वादुसलिलं निर्मलमधुरजलयुक्तं मनोहारि मनोहरं सुशीतलं अतिशीतलं
तडागं दृष्ट्वा ते सुपरिश्रान्तवाहाः अतिपरिश्रान्तवाहनाः तत्र एव निवेशाय
मनः दधुः ॥ ४॥ सार्थवाहस्य मुख्यस्य वणिजः संमते संमत्या उत्तमं वैनं
विविशुः प्रविष्टाः । तत्र पश्चिमा वेलां आसाद्य स सुमहान् सार्थः उवास
तत्रैव निवासं चकार ॥ ५ ॥

·(२५)
अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा।
सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत् ॥६॥
पानीयार्थ गिरिनदी मदप्रस्रवणाविलाम्।
अथापश्यत सार्थ तं सार्थजान्सुबहून्गजान् ॥७॥
ते तान्याम्यगजान्दृष्ट्वा सर्वे वनगजास्तदा।
समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटाः ॥८॥
तेषामापततां वेगः करिणां दुःसहोऽभवत् ।
नगाग्रादिव शीर्णानां शृंगाणां पततां क्षितौ ॥९॥
स्पन्दतामापि नागानां मार्गानष्टा वनोद्भवाः।
मार्ग संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थनुत्तमम् ॥ १० ॥
तेतं ममर्दुः सहसा चेष्टमाले महोतले।
हाहाकारं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः ॥१॥
अथ निःशब्दस्तिमिते शब्दरहिते स्तब्धे शांते वा अर्धरानसमये मध्य .
रात्रसमये तदा परिश्रान्ते साथै सुते सति तत्र हस्तियूथं हात्तनां गजान
यूथं आगमत् आगतम् ॥ ६॥ सहप्रत्रवणाविला मदनावकलुषितां गिरि-
नदी पानी यार्थं जलपानार्थ तत् हस्तियूथं आगमत् । अथ तत् गजयूथं
सार्थजान् सार्थगतान तुबहून् गजान् त साथै च तत्र अपश्यत ॥ ७ ॥ तदा
ते सर्वे मदोत्कटाः वनगजाः तान् ग्राम्यगजान् दृष्ट्वा तान् जिवांसन्तः
हिंसितुमिच्छन्तः वेगेन समाद्रवन्त तेषां उपरि अभ्यधावन्त ॥ ८ ॥ तेषां
आपततां आक्रमणकारिणां गणानां वेगः दुःलहः सहनाय अयोग्यः अभवत् ।
नगाग्रात् पर्वताग्रात् शीर्णानां भिन्नानां अतएव क्षिती भूम्यां पततां श्रृंगाणां
वेगः यथा दुःसहः भवति तथा स तेषां वेगः दुःसहः अभवत् ॥ ९ ॥ नागानां
हस्तिनां स्पन्दतां धावतां वनोद्भवाः वने उद्भूताः मार्गाः नष्टाः नाशं प्राप्ताः ।
पशिन्याः कमलिन्याः सकाशे मार्ग संरुध्य उत्तम साथ संसुप्त आसीत् ॥१०॥
ते सर्वे वनगजाः तं महीतले चेष्टमानं यतमानं साथ ममर्दुः। शरणार्थिनः
सार्थिकाः वणिजः हाहाकार प्रमुञ्चन्तः कुर्वन्तः ॥ ११ ॥

·(२६)
वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा बहवोऽभवन् ।
केचिदन्तैः करैः केचित्केचित्पद्धयां हता गजैः॥ १२ ॥
निहतोष्ट्राश्वबहुलाः पदातिजनसंकुलाः ।
भयादाघावमानाश्च परस्परहतास्तदा ॥१३ ॥
घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले।
वृक्षेष्वारुह्य संरब्धा पतिता विषमेषु च ॥ १४ ॥
एवं प्रकारैबहुभिदैवेनाक्रम्य हस्तिभिः ।
राजन्विनिहतं सर्व समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥ १५ ॥
आरावः सुमहांश्चालीत्त्रैलोक्यभयकारकः ।
एषोऽग्निरुत्थितः कष्टस्नायध्वं धावताधुना ॥१६॥
रत्नराशिर्विशीर्णोऽयं गृह्णीध्वं किं प्रधावत।
सामान्यमेतद् द्रविणं न मिथ्या वचनं मम ॥ १७ ।।
बहवः मनुष्याः वनगुल्मान् वनस्थितान् वृक्षस्तंभान् धावन्तः निद्रान्धा
अभवन् । केचिद् मनुष्या दन्तैः करैः शुण्डाभिः केचिद् पद्भ्यां गजैः हताः
॥ १२ ॥ निहतोष्ट्राश्वबहुलाः बहुलाः उष्ट्राः अश्वाः च निहताः, पदातिजन-
संकुलाः पदातिजनाः संकुलिताः, भयात् आधावमानाः च तदा परस्परहताः
परस्पराघातेनैव हताः ॥१३॥ ते मनुष्याः घोरान नादान् विमुञ्चन्तः धरणीतले
निपेतुः । वृक्षेषु आरुह्य संरब्धाः संभ्रान्ताः विषमेषु विषमस्थानेषु पतिताः॥१४॥
एवं बहुभिः प्रकारैः हस्तिभिः देवेन दैवप्रेरणेन आक्रम्य, हे राजन् ! सर्व
समृद्धं धनयुक्तं सार्थमंडलं विनिहतं विशेषेण नाशितम् ॥ १५ ॥ तदा तत्र
त्रैलोक्यमयकारकः सुमहान् बारावः कोलाहल शब्द आसीत् । एषः कष्टः
कष्टप्रदः अग्निः उत्थितः उत्पन्नः, त्रायवं, रक्षध्वं, अधुना धावत ।। १६ ।।
अयं रत्नराशिः रत्नानां राशिः विशीर्णः पतितः तं गृह्णीध्वं, किं प्रधावत ।
एतत् द्रविणं सामान्यं साधारणं उभयोः समं वर्तते, मास्मिन् विषये मम
वचनं मिथ्या न ॥ १७ ॥

·(२७) पवमेवाभिभाषन्तो विद्रवन्ति भयत्तदा। पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सकातराः ॥ १८ ॥ तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये। दमयन्ती च बुबुधे भयसंत्रस्तमानसा ॥ १९॥ अपश्यद्वैशसं तत्र सर्वलोकभयंकरम्। अदृष्टपूर्व तद् दृष्ट्वा बाला पद्मनिभेक्षणा ॥ २० ॥ तदा एवं एवं अभिभाषन्तः भयात् विद्वन्ति । हे सकातराः सभयाः जनाः ! पुनः एव अभिधास्यामि कथयिष्यामि, चिन्तयध्वं विचारयध्वम् ॥ १८॥ तस्मिन् दारुणे भयंकरे जनसंक्षये जनानां नाशे तथा वर्तमाने सति भयसंत्रस्तमानसा मयेन त्रस्तमानसा दमयन्ती बुबुधे जागृति प्राला ।। १९ ।। तत्र सर्वलोकभयंकरं सर्वलोकभयावह वैशसं क्लेशं अपश्यत् पद्मनिभेक्षणा कमलसदृशलोचना बाला दमयन्ती तत् अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा भयभीता ।। २० ॥ पाठ ७ १(लट् ) वर्तमानकाल परस्मैपद-१ भक्षयति, भक्षयतः, भक्षयन्ति। २ भक्षयसि, भक्षयथः, भक्षयथ । ३ भक्षयामि, भक्षयावः, भक्षयामः ।। ( आत्मनेपद) = भक्षयते, भक्षयेते, भक्षयन्ते । २ भक्षयसे, भक्ष. येथे, भक्षयध्वे । ३ भक्षये, भक्षयावहे, भक्षयामहे । २(लिट्) अनद्यतन परोक्ष-भूतकाल परस्मैपद = १ भक्षयांचकार, भक्षयांचक्रतुः, भक्षयांचक्रुः । २ भक्षयांचकर्थ, भक्षयांचक्रथुः, भक्षयांचक्र।३ भक्षयांचकार-चकर, भक्षयांचकृव, भक्षयांचकृम। ( आत्मनेपद) = १ भक्षयांचक्रे, भक्षयांचक्राते, भक्षयांचक्रिरे । २ भक्षयांचकृषे, मक्षयांचक्राथे, भक्षयांचकृट्वे ।३ भक्षयांचक्रे, भक्षयांचकृवहे, भक्षयांचकृमहे ।

·(२८) - [सूचना- यहां " भक्षयां" के पश्चात् " आल, बभूव" आदिरूप लग- कर भी रूप होते हैं । इस विषयमें पूर्वस्थलमें लिखा ही है। ३ (लुट् ) अनद्यतन-भविष्यकाल-परस्मैपद = १ भक्षयिता, भक्षयितारौ, भक्षयितारः। २ भक्षयितासि, भक्षयितास्थः, भक्ष- यितास्थ । ३ भक्षयितास्मि, भक्षयितास्वः, भक्षयितास्मः । (आत्मनेपद) = १ भक्षयिता, भक्षयितारौ, भक्षयितारः । २ भक्षायतासे, भक्षयितासाथे, भक्षयिताध्वे । ३ भक्षयिताहे, भक्षयितास्वहे, भक्षयितास्महे । ४ (लट् ) भविष्यकाल-परस्मैपद = १ भक्षयिष्यति, भक्षयिष्यतः, भक्षयिष्यन्ति । २ भक्षयिष्यसि, भक्षयिष्यथः, भक्षयिष्यथ । ३ भक्षयिष्यामि, भक्षयिष्यावः भक्षयिष्यामः ॥ ( आत्मनेपद) = १ भक्षयिष्यते, भक्षयिष्येते, भक्षयिष्यन्ते। २ भक्षयिष्यसे, भक्षयियेथे, भक्षयिष्यध्वे।३ भक्षयिष्ये, भक्षयिष्या- वहे, भक्षयिष्यामहे। ५ (लेट ) इसका प्रयोग वेदमेंही होता है। ६(लोट ) आशीर्वाद-परस्मैपद = १ भक्षयनु- भक्षयतात्, भक्षय- ताम्, भक्षयन्तु। २ अक्षय-भक्षयतात्, भक्षयतम्, भक्षयत । भक्ष- यानि, भक्षयाव, भक्षयाम । (अत्मनेपद = १ भक्षयताम्, भक्षयेताम् , भक्षयन्ताम् । २ भक्ष- यस्व, भक्षयेथाम्, भक्षयध्वम् । ३ भक्षय, भक्षयाव है, भक्षयामहै। ७ (लङ्) अनद्यतन-भूतकाल-परस्मैपद -१ अभक्षयत्, अभक्ष- यताम्, अमक्षयन् । २ अभक्षयः, अमक्षयतम्, अभक्षयत। ३. अभक्षयम्, अभक्षयाव, अभक्षयाम । ( आत्मनेपद) = १ अभक्षयत, अभक्षयेताम, अभक्षयन्त । २ अभ- क्षयथाः, अमक्षयेथाम्, अभक्षयध्वम् । ३ अभक्षये, अभक्षयावहि, अभक्षयामहि। ,

·(२९)
Jamuna
८ (लिङ्) विध्यर्थ-परस्मैपद = १ भक्षयेत्, भक्षयेताम्, भक्षयेयुः
२ भक्षयः, भक्षयेतम्, भक्षयेत। ३ भक्षयेयम्, भक्षयेव, भक्षयेम!
(आत्मनेपद) = १ भक्षयेत, भक्षयेयाताम्, भक्षयेरन् । २ भक्षयेथाः
भक्षयेयाथाम् , भक्षयध्वम् । ३ भक्षयेय, भक्षयेवहि, भक्षयमहि ।
अव दशमगणके देखिये-
दशमगण उभयपद धातु।
प्रथ् = प्रख्यात होना । प्रथयति-ते। प्रथयांचकार ।
प्री = संतुष्ट होना । प्रीणयति-ते । प्रीणयांचकार ।
बथ
बांधना। बाधयति-ते। बाधयांचकार ।
बंधू
बंधयति-ते। बंधयांचकार ।
भक्ष् = खाना । भक्षयति-ते। अक्षयांचकार ।
भू - विचार करना । भावयति-ते । भावयांचकार ?
= अलंकार धारण करना। भषयति-ते । भूषयांचकार ।
मण्ड भूषित करना । मण्डयति-ते। मण्डयांचकार ।
मन्त्र = विचार करना । मंत्रयति-ते मंत्रांचकार !
मड् = पूजा करना। महयति-ते सहांचकार ।
मान् = सम्मान करना । सानयति-ते। मानयांचकार ।
मार्ग ढूंढना । मार्गयति-ते। मार्गयांचकार ।
मार्च = शुद्ध करना । मार्जयति-ते। मायांचकार ।
मिथ् = मिश्रण करना। मिश्रयति-ते। मिश्रमांचकार ।
= मुक्त करना । मोचयति-ते । मोचयांचकार ।
मूत्र - मूतना। मूत्रयति-ते । सूत्रयांचकार ।
= शुद्ध करना ! मार्जयति-ते । मायांचकार ।
मुष् = सहन करना । मर्षयति-ते मर्षयांचकार ।
यंत्र = बंधन करना। यंत्रयति-ते। यंत्रयांचकार ।
।

·(३०) यम् = बांधना । यमयति-ते । यमयांचकार । युज् = योजना करना । योजयति-ते । योजयांचकार । रच = रचना करना। रचयति-ते । रचयांचकार । रस् = रस लेना । रसयति-ते । रसयांचकार । संस्कृत वाक्यानि। १ विश्वामित्रः ग्रन्थं रचयति । कः एतत् अरचयत् ? यः एवं अरचयत् स इदानी कुत्रः गतः? २ मृत्यः प्रभातसमये मम स्थान मार्जयति। ते सर्वे दासाः तत्र न मार्जयांचक्रुः । त्वं च माजयिष्यसि किम् ? ३ यथा अश्वः मूत्रयति तथा श्वा न मूत्रयति । हस्ती प्रभूतं मूत्रयति । परन्तु मत्स्या न मूत्रयन्ति । ४ मनुष्यः स्वदेहं अलंकारैः भूषयति । ज्ञानी पुरुषः एवं न भूषयति तस्य विद्या एव अलंकारः भवति । ५ इदानी कः अचं भक्षयति ? यः भक्षायितुं न इच्छति स इतः स्थानात् दूरं गच्छतु । ६ रामः प्रजां प्रीणयांचकार । युधिष्ठिरः अपि सर्वाणि मित्राणि अग्रीणयत् । किं त्वं तथा प्रीणयिष्यसि ? ७ सर्वाणि अपि भैषज्यानि तस्मिन् पाने मिश्रय । त्वं तत् सर्व मिश्रयितुं समर्थः असि वा न ? कदा ते वैद्याः भैषज्यानि मिश्रयांचक्रुः ? ८ राजा प्रीत्या सर्वान दासान् अद्य वा श्वो वा मोचयिष्यति । ते राज- पुरुषाः तान् सर्वान् मोचयांचक्रुः ? पाठक इस प्रकार वाक्य बनावें और धातुओंका उपयोग करनेका अभ्यास बढावें ·(३१) । पाठ८ तन्न स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा भरतशत्रुतौ रुरुदतुः । कौसल्याऽपि भरत- शत्रुघ्नौ दृष्ट्वा रुदती प्राह । हे भरत ! इदं ते निष्कण्टकं राज्यं प्राप्तम् । तव माता कैकेयी मां अपि तत्रैव प्रस्थापयितुं इच्छति यन्त्र कमलनेत्रो रामो गतः। त्वं वा तत्र नय यत्र रामः अस्ति। कौसल्यया एवमुक्तो भरतः कौसल्यायाश्चरणयोः पपात उवाच च । आर्य ! त्वं रामचन्द्रे मे विपुलां प्रीति जानास्येव । अजानन्तं निरपराधिनं मां किं एवं गईसे ? तदा भरतं कौसल्याऽब्रवीत् । ते आत्मा धर्मान चलितः । वत्स ! त्वं सत्यप्रतिज्ञोऽसि । अतः सतां लोकान् अवाप्स्यसि । इत्युक्त्वा भ्रातृवत्सलं भरतं समीपं आनीय आलिंग्य च प्रभूतं सरोद। एवं तयोविलपतोः शोकेन सा रात्रिजंगामा एवं शोकसन्तप्तं भरतं वसिष्ठ ऋषिः उवाच । अलं शोकेन । नरपते: दशरथस्य उत्तमं संयानं कुरु । तस्य वसिष्ठस्य भाज्ञया धर्मज्ञो भरतो राज्ञः प्रेतकृत्यानि सर्वाण्यपि कारयामास । "क्व गतोऽसि तात मां कौसल्यांच. त्यक्त्वा" इत्युक्त्वा भरतशत्रुघ्नौ विलेपतुः । वसिहस्तु तावुत्थाप्याह । “ युवयोः पितुः प्रेतस्य त्रयोदशोऽयं दिवसः । अतः शोकं त्यक्त्वा स्वानि कार्याणि कर्तुं उत्तिष्ठतम् ।" इति । अथ चतुर्दशे दिवले राजकर्मचारिणः समेत्य भरतमब्रुवन् अस्माकं राजा भव" इति । तच्छ्रुत्वा भरत उवाच- " हे जनाः। एतत् आभिषेचनिकं गृहीत्वा रामहेतोः अहं वनं गमिष्यामि । राम एव नः राजा भवतु ।" इति । रामदर्शनेच्छया शीघ्रमेव भरतः प्रययौ । तस्याग्रतो मन्त्रिणः प्रययुः । सकैकेय्यश्च सर्वा अपि मातरः तान् एव अनुजग्मुः । यदा ते सर्वे शृंगवेरपुर गंगातीरं च प्राप्ताः तदा तत्र गुह आगत्याब्रवीत् । “ भरत ! धन्योऽसि त्वं यत् अयत्नादागतं राज्यं अपि त्यक्तुं इच्छसि रामहतोः।” इति । तदा त्वं अद्य . ।

·(३२) । " - भरतेन परिपृष्टो गुहोऽकथयत् "एतादिगुदीमूलं तृणं च, यत्र रामलक्ष्मणौ शयितौ।" इति । भरत आह- " हा हतोऽस्मि । सभार्यो रामो मम कृते ईदृशीं तृणशय्यां अधिशेते, अहमपि अद्यप्रभृति भूमौ तृणेषु एवं शयिष्ये फल- मूलाशनो भूत्वा जटाचीराणि च तथैव धारयामि यथा रामो धारयति।" इति। दाशैः गंगां संतीर्य भरतो वनं प्रययौ। ततो भरद्वाजाश्रमं गत्वा नरश्रेष्ठो भरतः क्रोशादेव सर्व जर्ने अवस्थाप्य वलिष्ठेनैव च केवलन सह भरद्वाज प्रणनाम । अनामयं च ते परस्परं पप्रच्छुः । भरद्वाजस्तु भरतमुवाच-"राज्यं खलु प्रशासतस्तव इहागमने किं कार्यम् ? आचश्व सर्वम् । नाहि मे मनः शुध्यति । तच्छ्रुत्वा भरत उवाच हतोऽस्मि, यदि भगवानपि एवं मां मन्यते न ममेष्टं मातुर्वचनं, नापि तदहं आददे। अयोध्यामेव प्रतिनेतुं रामं प्रलादयितुमहमागतोऽस्मि!" भरद्वाजस्ततो भरतमुवाच- "युक्तमेवैतत्त्वाय राधववंशजे। अयं ते भ्राता रामश्चित्रकूटे वसति । तं श्व: गन्ताऽसि ।" ससैन्यः सपरिवारस्तां रजनी वत्र न्युप्य भ्रातृवत्सलो भरतो चित्रकूटप्रदेश प्राप्तः । लक्ष्मणस्तु भरतसैन्यशब्दं श्रुत्वा अब्रवीत्- “ व्यक्तं, कैकेय्याः सुतो भरतः मावां हन्तुं ससैन्य भनाभ्येति । अतः वध्य एव हि सः ।" इति । तं परिसांत्व्य राम आह- " भरतं हत्वा किं करिष्यामि, पितुः शासनान्मया, वन एव वस्तव्यम् । अहं तु मन्ये भरतः मां अयोध्यां नेतुं मां द्रष्टुं वा आगतः । अतः त्वया स निष्ठुरं न वाच्यः । " इति । रामसंदर्शनाय उत्सुको भरतः स्वसैन्यं शैलस्य अधस्तात् एव संस्थाप्य, भातः मे शीघ्रं मानयेति गुरुं वसिष्ठ उक्त्वा, स्वयं अग्रे भूत्वा जगाम । गिरिशिखरं गत्वा तत्र रामं जटाजिनधरं चीरवासमं दृष्ट्वा तमभ्यधावत तस्य पादयोः पपात च “आर्य " इत्युक्त्वा पुनः किंचिदपि वक्तुं न शशाक । तं मूर्धिन आघ्राव, भरतं अंक आरोग्य तं सादरं पर्यपृच्छत्- " हे सत्यपराक्रम ! पितुः शुश्रूषले कञ्चित्, किं निमित्तं राज्यं हित्वा इमं देशं प्रस्थितोऽसि ?"

·भरतस्ततो राममुवाच- "आर्य ! पुत्रशोकेन पीडितः तातः स्वर्ग गतः । नरके पतिष्यति मे जननी । दालभूतस्य में प्रसाद कतुमईसि । अद्यैव राज्ये अभिषिच्यस्व । एतदर्थ हि सर्वा मातरः प्रजाश्चानुप्रासाः प्राप्नुहि राज्यं कुरु व अस्मान् सर्वान् सकामानिति ।" सबाष्प एव भरतो रामस्य पादौ जग्राह । तदा राम उवाच- “मद्विधः सत्यवतः राज्यहतोः पापं कथं आचरेत् न सुक्ष्ममपि पश्यामि त्वयि दोषम् । नापि जननीमर्हसि बिगर्हितुम् । समाविष्टोऽस्मि मातापितृभ्यां वनं गच्छेति । कथं ततोऽन्यत्समाचरे । त्वया एव प्राप्तव्यं राज्यम् । दण्डकारण्ये पुनर्मया वस्तव्यम् । पित्रा दत्तं राज्य त्वमुपभोक्तुमर्हसि । अहं तु दुर्जातः यस्य शोकेन पिता मृतः । हे पितः ! कुत्र गतोऽसि ! सीते! हा मृतोऽस्मि । हे लक्ष्मण ! स्वामिदानी पितृही- नोऽसि ।" एवं दीर्घमाक्रोशं कृत्वा रामो लक्ष्मणमुवाच । तातस्य अलकियाथ गमिष्यामि।' इति । शब्दार्थ रजनी रुदती रोनेवाली व्युष्य = रहकर निष्कंटक - कांटोंसे रहित परिसाव्य - शांत करके विपुल बहुत निष्ठुर - क्रूरता के साथ अवाप्स्यसि = प्राप्त करेगा विलपन् रोनेवाला अधस्तात् - नीचे संयान अग्रे भूत्वा - भागे होकर आभिषेचनिक अभिषेकके संबन्धी चीरवासस् 3 वल्कलधारी अनुजग्मुः = पीछे गये मद्विधः = मेरे समान इंगुदीमूलं = इंगुदी वृक्षका मूल सूक्ष्म वृक्षका मूल सूक्ष्म - थोडा भी शयितः विगर्हितुं निंदा करनेके लिये दाश = धीवर लोग वस्तव्य कोश = कोस, दो मील दुर्जातः अशुभ जन्मवाला अनामय = नीरोगिता আঙ্গীয় कोलाहल ३ (सं. पा, मा. भा. १४) रुद: रोना - रात्री %3D शैल = पहाड - सोया हुआ -- - COM ·(३४) धातु। । । - पाठ ९ दशमगणके उभयपदी रिच = विभक करना। रेचयति-ते । रेचयांचकार । लक्ष = ध्यान देना । लक्षयति-ते । लक्षयांचकार । लंघ = उल्लंघन करना। लंघयति-ते । लंघयांचकार । लोक = प्रकाशना ।लोकयति-ते । लोकयांचकार । वच् = बोलना । वाचयति-ते । वाचयांचकार । वर् = इच्छा करना । वरयति-ते । वरयांचकार । वर्ण - वर्णन करना, रंग देना। वर्णयति-ते । वर्णयांचकार । वर्ष - वर्धन करना। वर्धयति-ते । वर्धयांचकार । वस् = निवास करना । वासयति-ते। वासयांचकार । विडम्ब मखौल करना। बिडम्बयति-ते । बिडम्बयांचकार । वृ = भावरणे । वारयति-ते । वारयांचकार । वृज् = दूर करना । वर्जयति-ते वर्जयांचकार । व्यय -व्यय करना । व्यययति-ते । व्यययांचकार । शिष् = शेष रहनाः। शेषयति-ते। शेषयांचकार । श्लिष् भालिंगन देना। शेषयति-ते। शेषयांचकार । सद् - प्राप्त होना । सादयति-ते । सादयांचकार । सान्त्व = शांति करना । सान्त्वयति-ते । सान्स्चयांचकार । साम् = शांत करना। सामयति-ते । सामयांचकार । सुख = सुख देना। सुखयति-ते । सुखयांचकार । स्तन् = शब्द करना । स्तनयति-ते । स्तनयांचकार । स्तेन् = चोरी करना । स्तेनयति-ते । स्तेनयांचकार । संस्कृत वाक्यानि । १स नैव लक्षयति । तौ कथं लक्षयतः १ ते सर्वेऽपि सर्वदा लक्षयन्ति । भई लक्षयिष्ये । भावां लक्षयिष्यावहे । वयं सर्वेऽपि न लक्षयिष्यामहे ।। ।

·(३५) ? २ स हनुमान् इदानी महासागरं लंधयति । कः एवं नदी मलंघयत् । यूयं कदा सागरं लंधयिष्यथ ? ३ महं न लोकयामि । त्वं विलोकयिष्यसि किम् ? कः तदा लोकांचकार ? मम पुत्राः विलोकयांचक्रुः । ४ पुत्राः इदानी पुस्तकानि वाचयन्ति किम् ? के मनुष्याः पुस्तकानि वाचयितुं न शक्नुवन्ति ? ये वाचांचक्रुः ते कुत्र गता ? ५ चित्रकारः चित्रं वर्णयति । कवयः काव्येषु नायकान् वर्णयन्ति । त्वं कि अवर्णयः सवर्णयांचकार । ६ धीरः पुरुषः तं सान्त्वयति । तथा तवं सान्त्वयसि तथा सन सान्त्वयितुं शक्नोति । तं परिसान्त्वय इदानीम् । ७ पुरुषः स्त्री सुखयति । मित्रं मित्रं मुख्यति । ते पुत्रान् सुखयांचक्रुः । त्वं के असुखयः ८ मेघः आकाशे स्तनयति । मेघाः आकाशे स्तनयांचः । स किमर्थ एवं स्तनयति ९ चोर तत्र स्तेनयति । कः एवं सत्र अस्तेनयत् ? यः स्तेनयति सः स्तेन इति कथ्यते। १० पुरुषः स्त्री वरयति । स्त्री पुरुष भवरयत् ।के पुरुषाः वरयांचः ? दशमगण उभयपद धातु । स्तोम् 3 प्रशंसा करना । स्तोमयति-ते । स्तोमयांचकार । स्निह स्नेह करना । स्नेहयति-ते । स्नेहयांचकार । स्पृह इच्छा करना । स्पृहयति-ते । स्पृहयांचकार । स्फुद = फटना । स्फोटयति-ते । स्फोटयांचकार । स्वद् - रुचि लेना । स्वदयति-ते । स्वदयांचकार । हिंस- हिंसा करना । सियति-ते । हिंसयांचकार। , । - MAR ।

·(३६)
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ ऋत्विक देवतां स्तोमयति । यजमानः स्तोमयांचकार ।
२ अहं मोदकान् स्वादयामि । का रसं अस्वादयत् ?
३ नरः पशून् हिंसयति । सिंहः हस्तिनं हिंसयति ।
पाठक इस प्रकार वाक्य करें और अपना अभ्यास बढावें । यदि पाठक
इतने दशमगणके धातुओंको स्मरण करेंगे अथवा ध्यानमें धारण करेंगे, तो
उनको संस्कृत भाषा अतिशीघ्र भा जायगी। क्योंकि धातुओंको यथावत्
जाननेसे ही संस्कृत में सुगमतापूर्वक प्रवेश हो सकता है ।
ये दशमगण उभयपदके धातु दिये हैं। दशमगणमें प्रायः केवल
परस्मैपदी धातु नहीं हैं । उभयपदमें परस्मैपद और आत्मनेपदके रूप होते
हैं। परंतु केवल आत्मनेपदी थोडेसे हैं उनमें से कई यहां दिये जाते हैं-
open
-
।
दशमगण आत्मनेपदके धातु ।
अर्थ = मांगना । अर्थयते । अर्थयांचके । अर्थयिता। अर्थयिष्यते ।
कुत्स्- निंदा करना । कुत्सयते । कुत्सयांचके। कुत्सयिता । कुत्सायिष्यते ।
गंध् = हिंसा करना । गंधयते । गंधयांचक्रे । गंधयिता।
गर्व = धमंड करना । गर्वयते । गर्वयांचक्रे । गर्वयिता । गर्वयिष्यते ।
चित् = विचार करना । चेतयते । चेतयांचके ।
तर्ज
= निंदा करना । तर्जयते । तर्जयांचके ।
श्रुट् = टूटना, काटना। नोटयते । ब्रोटयांचके।
दंश् = काटना, दंश करना । दंशयते । दंशयांचके ।
दंस् %D काटना, दंश करना । दसयते । दसयांचके ।
भर्त्स = निंदा करना । भर्सयते । भर्ल्सयांचने
मृग् = ढूंढना । मृगयते । मृगयांचक्रे ।
-

·(३७)
।
यक्ष - पूजा करना । यक्षयते । यक्षयांचके।
वीर = वीर्यवान होना । वीरयते। वीरयांचके।
संग्राम् = युद्ध करना । संग्रामयते । संग्रामयांचके।
इनके रूप केवल आत्मनेपदके रूपोंके समान ही होते हैं। आत्मनेपदके
रूप पूर्व पाठोंमें दिये ही हैं अब इनके रूप बनाकर वाक्य कीजिये-
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ भिक्षुकः धनं प्रार्थयते । त्वं किं न प्रार्थयसे ? अहं भर्थये । स तद्
अर्थयांचके । ते अर्थयांचकिरे।
२ वीरः गर्वयते । वीरपुरुषौ गर्वयिष्यते । त्वं एवं मा गर्वय । यूयं
गर्बयांचकृट्वे ।
३ त्वं चेतयसे । सर्वे चेतयिष्यन्ते । स चेतयांचकार ।
४ सर्पः मनुष्यं दंशयते । सर्पा मनुष्यान् दंशयिष्यन्ते ।
५ राजा राजपुरुषान् भर्सयते। क एन एवं भर्ल्सयेत् ।
६ राजा वने व्यानं मृगयते । त्वं मृगयसे किम् ।
७ यः वीरयते स एव वीरः भवति ।
८ सर्वे पुरुषाः पानिपतनगरे संग्रामयांचः ।
९ त्वं गंधयिध्यसे चेत् ताई स किं करिष्यति ?
१० भ्रातरः परस्परं कुत्सयांचः।
इस प्रकार वाक्य बनाकर उनकाबोलने में उपयोग करें और अपना अभ्यास
बहावें।

·(३८) पाठ१० एवं शोचतां तेषां रामभरतादीनां रजनी न्यवर्तत । प्रभाते भरतो रामचन्द्रं सुहृन्मध्ये उपविष्टमनवीत् । 'मे माता कैकेयी स्वया सान्विता। राज्यं च मह्यं दत्तम् । तदेव राज्यं तुभ्यमहं ददामि । अकंटकं मुंश्व राज्यम्' इति । रामस्तु तदा भरतं समाश्वासयत् । राम उवाच-" न आत्मनः कामचारो हि पुरुषः। किंतु अनीश्वरः। सर्वेऽपि निचयाः क्षयान्ताः । संयोगा वियोगान्ताः । मरणान्तं च जीवितम् । अतस्त्वं स्वस्थो भव। अयोध्या गच्छ, शोक त्यज । यथा पित्रा नियुक्तोऽसि तथा कुरु । अहमपि पुण्यकर्मणा तेनैव पित्रा यत्र नियुक्तोऽस्मि तत्रैवा- स्यार्यस्य शासनं करिष्यामि उभयोरपि आवयोः स पिता मान्य एव ।" भरत उवाच-- "हे सत्यप्रतिज्ञ राम ! मयि प्रोषिते तत् अनिष्टं पा क्षुद्रया मात्रा कृतम् । बद्धोऽस्मि धर्मबंधेन तेन इमां मातरं पापकारिणी न हन्मि । तातं च न परिगर्दै स अस्माकं दैवतम् । को हि धर्मज्ञ ईश कुर्यात् ? स्त्रियः प्रियचिकीर्षकः अन्तकाले हि पुरुषाः मुह्यन्ति इति श्रुतम् । तत्प्रत्यक्षीकृतमत्र । प्रायताम् भवान् सर्वान् । क्व च भरण्यं क्व च क्षात्रं । क्व जटा: क्व च प्रजापालनम् । महं हि भवतः बालः ज्ञानेन स्थानेन जन्मना च सोऽहं भवति तिष्ठति कथं भूमि पालयिष्यामि! मां किल्बि- पादक्ष । नोचे गवता साधं अहमपि गमिष्यामि वनम् । " इति । एतच्छ्रुत्वा लक्ष्मणाग्रजो रामः पुनः प्रत्युवाच -- हे भ्रातः ! पुरा किल तव पित्रा देवासुरसंग्रामे तव जनन्यै द्वौ वरौ दत्तौ । ताभ्यां वराभ्यां सातव माता तव राज्यं मम प्रवाजनं अयाचत । सोऽहं पितुः सत्यवादे स्थितः भवानपि पितरं सत्यवादिनं कर्तुमर्हति । सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः । भूमिः कीर्तिः यशो लक्ष्मीः सत्यमेव समनुवर्तन्ते । सत्यमेव ततो भजेत् । मम जीवता पित्रा यावक्रीतं, आहितं, क्रीतं वा तगरतेन मया वा न शक्य लोपयितुम् । अहं पुनः वनात् भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह यदा प्रत्यागतो भविष्यामि तदा पृथिव्याः पतिर्भविष्यामि ।" इति ।

·(३९) - पुनः भ्रातुः पादयोर्निपत्य भृशं प्रार्थयामास भरतः । अहमेकस्तु सुमहद्राज्यं नोसहे रक्षितुं त्वं हि शक्तः लोकस्य परिपालने।" इति । रामः पुनरुवाच- " हे भरत ! लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयात् हिमवान् वा पर्वतः हिमं त्यजेत्, सागरो वा वेलामतीयात्, न त्वहं प्रतिज्ञां त्यजेयम् । " इति । भरतेनापि प्रतिज्ञातम् । स आह च- " आर्य ! देहि तव पादुके, एते हि सर्वराज्यस्य योगक्षेमं विधास्यतः" इति । तदा रामस्तथा कृत्वा पादुके भरताय प्रायच्छत् । सोऽपि पादुके संप्रगम्भ " चतुर्दश वर्षाण्यहं जटाचीरधारी वसिष्यामि नगराद् बहिः, आगमनं तव आकांक्षन्, ते पादुकयोः उपरि राज्यतंत्रं न्यस्यामि । संपूर्ण हि चतुर्दशे वर्षेऽहनि यदि न द्रक्ष्यामि त्वां हुताशनमेव प्रवेक्ष्यामि ।" इति। तथेति रामः प्रतिज्ञाय सादर शत्रुघ्नं भरतं च परिवज्य उवाच- " रक्ष मातरं कैकेयीम्, मा तां प्रति रोषं कुरु । " इति । इत्युक्त्वा अश्रुपरीताक्षः रामः भ्रातरं भरतं विसर्ज। भरतोऽपि राघवं प्रदक्षिणं चकार । संपरिगृह्य पादुके च स अयोध्या माजगाम । ततो मातृः अयोध्यायां निक्षिप्य भरतोऽब्रवीत्- " अहं नंदिग्रामे गमिष्यामि" ततो मंत्रिणामनुमते भरतो मुनिवेषधरो नंदिग्रामेऽवसत् । भभिषिच्य तत्रार्यपादुके सर्वदा तदधीनो राज्यं कारयामास । सर्वेषु भरतादिषु अपयातेषु सलक्ष्मणो रामचंद्रस्तन वासं नारोचयत् । ततो मुनिभिरभ्यनुज्ञातो रामचंद्रः सभायः वनं प्रविवेश । दण्डकारण्यं प्रविश्य तु रामस्तापसाश्रममंडलं ददर्श । तत्रत्यास्तापसा: सिद्धाश्च तान् रामचंद्रादीन् यथान्यायं तर्पयामासुः। कृतातिथ्यास्तु ते मुनीनामंत्र्य वनमेवान्वगाहन्त । रामलक्ष्मणौ तन्त्र भैरवं पुरुषाद विरोधं नाम राक्षसं ददशतुः । अपक्रम्य वैदेही विराधोऽब्रवीत् । “ भविष्यति ·(४०) - %3D ममेयं भार्या । रुधिरं च युवयोः पास्यामि " इति। रामलक्ष्मणौ तु ततो दीक्ष शरवर्षे ववर्षतुः । सौमित्रिः सव्यं रामोऽपि तस्य दक्षिणं बाहुं बभञ्ज । रामबाणेन विद्धः विराधः भूमौ पपात, ममार च। एवं विराधं राक्षसं हत्वा ते शरभंगस्याश्रमं अभिजग्मुः। शरभंगोऽपि रामस्य भातिथ्यं यथायोग्यं चकार । शब्दार्थ शोचत् शोक करनेवाला भजेत् = सेवा की जाय रजनी = रात्री विक्रीत = बिका, विक्रीत किया सुहृद् = मित्र आहित सान्वित = शांत किया क्रीत = खरीद लिया अकंटक = निष्कंटक, दुःखरहित भृशम् = पुनः समाश्वासयत् = धीरज दिया अपेयात् = चली जाय कामचार: == मन माना व्यवहार हिमवत् हिमालय पर्वत क्षयान्तम् = नाश जिसके अंतमें है हिमम् = बर्फ स्वस्थ = शांत वेला = लीमा नियुक्त = प्रेरित अतीयात् - उल्लंघन करे शासन - माज्ञा पादुका - खडावें पोषित - प्रवासमें गया प्रायच्छत् = दिया गई - निंदा करना (धातु) संप्रणम्य - नमन करके प्रियचिकीर्षुः - प्रिय करनेवाला आकांक्षन् - इच्छा करता हुआ प्रत्यक्षीकृत - प्रत्यक्ष किया हुताशन = अनि त्रायताम् = रक्षण करे परिष्वज्य = मालिंगन देकर किल्बिष रोषः सत्यवाद = सत्यवचन अश्रुपरिताक्षः = बांसुओंसे जिसके अनुवर्तते = पीछे चलता है मांख भरे हैं। - = क्रोध

·(४१)
विसर्ज छोड दिया मंडलम् = समूह
प्रदक्षिणम् = प्रदक्षिणा आमंत्र्य = बुलाकर
अपयात = गत, गए हुए भैरव = भयंकर
वासः = रहना
पुरुषाद - मनुष्य-भक्षक
अरोचयत् = पसंद हुआ सौमित्रिः = लक्ष्मण
अभ्यनुज्ञात = भाज्ञा किया हुआ
समासाः।
१ रामभरतादयः = रामश्र भरतश्च रामभरतो । राममरती आदी
येषां ते रामभरतादयः।
२ सुहृन्मध्यम % सुहृदां मध्यं।
३ अकंटकम् = न विद्यन्ते कंटकाः यस्मिन् तत् ।
४ कामचारः = कामं यथा स्यात् तथा चरति ।
५ अवीश्वरः % नः ईश्वरः ।
६ क्षयान्तः = क्षयः भन्ते यस्य ।
७ मरणान्तम् = मरणं अन्ते यस्य ।
८स्वस्थ: स्वस्मिन् स्थितः।
९ पुयण्कर्मन्
पुण्यं कर्म यस्य ।
१० सत्यप्रतिक्षः = सत्या प्रतिज्ञा यस्य ।
११ धर्मशः = धर्म जानाति इति ।
१२ प्रजापालनम् = प्रजानां पालनम् ।

·(१२) पाठ११ (महाभारत वनपर्व भ०९४) वामदेव उवाच- अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः । जघन्यमाहुर्विजय युद्धेन च नराधिपः॥१॥ न चाप्यलब्ध लिप्सेत भूले नातिदृढे सति। नहि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विधीयते ॥२॥ यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः। सतुष्टपुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ ३ ॥ यस्य योधाः सुसंतुष्टाः सान्विताः सूपधास्थिताः। अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः॥४॥ बामदेव उवाच- वसुधाधिपः पृथिवीपतिः भयुद्ध नव युद्धेन विना हव विजय वर्धयेत् जयं सम्पादयेत् । हे नराधिष, राजन, युद्धन विजयं युद्ध द्वारा प्राप्तं विजयं जघन्यं निकृष्टं माहुः कथयन्ति ॥ १ ॥ तथा मूले अतिहढे न सति, निर्बल राज्यशासने सति, अलब्धं अप्राप्यं न लिप्सेत् न इच्छेत् । हि यस्मात्कारणात दुर्बल मूलस्य अशक्त मूलस्य राज्ञः नरपतेः लामः न विधीयते न भवति ॥३॥ यस्य नराधिपस्य जनपदः प्रजासमूहः स्फीतः संमृद्धिं गतः, संयप्रियराजक: संपन्नाश्च प्रियाश्च राज्यशासकाः यस्य सः, सन्तुष्टपुष्टसचिवः सन्तुष्टाश्च पुष्टाश्च मन्त्रिणा यस्य सः, पार्थिवः राजा ' भवति ॥३॥ यस्य राज्ञः योधाः सैनिकाः सुसंतुष्टाः सम्यग तुष्टाः सन्विताः सुखिताः सूपधास्थिताः सम्यग परीक्षिताः भवन्ति, स पार्थिवः धराधिपः अल्पेनापि लघुनापि दण्डन महीं प्रथिवीं जयति ॥४॥. .

·(४३)
पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ ५
प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमि धनान्युत ॥ ६७
भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ ७ ॥
तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग् वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ ८॥
नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिम्नतः ।
क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ ९ ॥
Mm
यस्य पार्थिवस्य पौरजानपदाः पुरवासिनः प्रजाच भूतेषु प्राणिमात्रेषु
दयालवः दयावन्तः, सधना धनेन सहिता धान्यवन्तश्च धान्ययुक्ताश्च भवन्ति
सः पार्थिवः 'दृढमूलः' मन्तव्यः ॥ ५॥ यदा राजा आत्मनः स्वस्य मधिकं
विशेष प्रतापकालं प्रभावसमयं मन्येत अवबुध्येत, तदा मेधावी बुद्धिमान्
( स राजा) परभूमि परेषां भूमि, उत तथा धनानि द्रव्याणि लिप्सेत
इच्छेत् ॥ ६ ॥ भोगेषु उदयमानस्य वर्धमानस्य, च तथा भूतेषु प्राणिषु
दयावतः करुणाशीलस्य, स्वरमाणस्य कर्म शीघ्र सम्पादयतः, रक्षितात्मनः
आत्मरक्षायां समर्थस्य राज्ञ एव विषयः राष्ट्र वर्धते वृद्धि प्राप्नोति ।
यः सम्यक् वर्तमानेषु विद्यमानेषु स्वेषु भात्मीयजनेषु मिथ्या प्रवर्तते भाचरते
स आत्मानं एवं तक्षेत् यथा वनं भरण्यं परशुना तक्षेत् ॥ ८॥ नित्यं सर्वदा
भनिध्नतः राज्ञः भाईसकस्य पृथिवीपतेः द्विषन्तः शत्रवः नैव हीयन्ते न
न्यूनाः भवन्ति, यः क्रोधं निहन्तुं नियन्तुं वेद जानाति तस्य द्वेष्टा देषकर्ता
न विद्यते नैव भवति ॥ ९॥

·(४४)
यदायजनावद्विष्टं कर्म तन्नाचरेत् बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥१०॥
नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥११॥
इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये सम्प्रतिष्ठते ॥१२॥
भीष्म उवाच- इत्युक्तो वामदेवेन सर्व तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वस्त्वमप्येतो लोको जेता न संशयः ॥१॥
यत् कर्म कार्य आर्यजनविद्विष्टं श्रेष्ठपुरुषैः निदितं मस्ति तत् कर्म
दुधः बुद्धिमान् राजा न भाचरेत् न कुर्यात् । थरकल्याण अभिध्यायेत् येन
कमणा मङ्गलं स्यात् तत्र मात्मानं नियोजयेत् ॥१०॥ यो राजा नरपतिः
कृत्यशेषेण कर्तव्यपालनेन सुखानि भनुनुभूषति अनुभवितुं इच्छति तं
राजानं अन्ये नैव अवजानन्ति तस्य अवज्ञा नैव कुर्वन्ति ॥ ११॥ यः
महीपतिः या राजा मनुष्येषु प्रजासु इदं वृत्तं व्यवहार वर्तते भाचरते
स राजा उभौ लोको मयलोकं स्वर्ग च विनिर्जित्य विजय सम्प्रतिष्ठते
सर्वथा साफल्यं प्राप्नोति ॥ १२॥ भीष्म उवाच-ऋषिना वामदवन इत्युक्त
इत्थं उपदिष्टः नृपः वसुमना नाम नृपतिः तत्सर्वं कृतवान् । त्वमधि (
युधिष्ठिर, त्वमपि ) तथा तद्वत् कुर्वन् एतौ उभौ जेता भविष्यषि, न संशयः
अस्मिन् विषये संशयो नास्ति ॥ १३ ॥

·१
वेद-प्रवेश
( मरुद्देवताका मन्त्रसंग्रह)
'वेदप्रवेश' परीक्षाकी पाठविधि, ५०० मन्त्रोंकी पढाई । इसमें भी उपर्युक्त
प्रकार मत्र, अन्वय, अर्थ, भावार्थ और टिप्पणी है । मू. ५) रु.डा.व्य. १) रु.
आश्विनौ-देवताका मंत्रसंग्रह
इसमें भी मंत्र, पद, अन्वय, अर्थ, भावार्थ और टिप्पणी, आदि हैं। इसम
६८९ मंत्र हैं । मूल्य ५ ) रु. डा. व्य. १ ) रु.
वेदपरिचय
(भाग १-२-३)
'वेदपरिचय' परीक्षाके लिये ये पुस्तक तैयार किये हैं। ये ग्रन्थ
इतने सुबोध, सुपाठ्य और आसान बनाये हैं कि इनसे अधिक सुबोध
पाठविधि होही नहीं सकती । सर्वसाधारण स्त्रीपुरुष भी अपना थोडासा
नियत समय इस कार्य के लिये प्रतिदिन देंगे, तो ४.५ वर्षोंमें वे वेदज्ञ हो
सकते हैं। इन तीन भागोंमें ३०० वेद-मंत्र हैं।
इनमें मंत्र, उसके पद, अन्वय, अर्थ, प्रत्येक पदका अर्थ, भावार्थ,
मन्त्रका बोध, प्रत्येक पदके विशेष अर्थ, मन्त्रके पाठभेद, उनका अर्थ यह
दिया है। प्रथम भाग मू. १॥ ); द्वितीय भाग मू. १॥); तृतीय भाग
मू. २) रु.
वेदका स्वयं-शिक्षक, भाग १.२
जो पाठक प्रतिदिन आधा घंटा इसके अध्ययन के लिये देंगे, उनका प्रवेश वेदके
मंदिर में सुगमतासे हो सकता है । इसके दो भाग हैं। प्रत्येक भागका मू. १॥ रु.
।।)
मन्त्री- स्वाध्याय मण्डल, 'आनंदाश्रम' किल्ला-पारडी, ( सूरत )
.
.
.
-
तथा ड़ा.व्य.

·महाभारत
आर्योंके विजयका प्राचीन इतिहास
इसमें
मूल
संस्कृत श्लोक और हिंदी भाषा टीका है। इस
प्रकार सम्पूर्ण महाभारत तैयार था, परन्तु अब आदि,
सभा और अनुशासन ये ३ पर्व भेज सकते हैं। इनका
मू. १७॥) रु. और डा. व्यय ३१.) रु. है । आप म. आर्डरसे
मूल्य
भेज दें। आपसे रुपया आतेही सब पुस्तकें आपको
To Pay रेलपार्सलद्वारा भेजेंगे, जिससे आपको पुस्तक
सुरक्षित पहुचेंगे। आर्डर भेजते समय अपने रेल्वेस्टेशनका
नाम अवश्य लिखें।
१ आदिपर्व
मूल्य ७) डा. व्य. १)
२ सभापर्व
३॥) ॥)
३ अनुशासनपर्व
११)
महाभारतकी समालोचना
इसके दो भाग हैं । प्रत्येक भागका मू.) डा. व्य. 1)
उपनिषद्
१ कठोपनिषद्
मूल्य १॥) डा. व्य. ॥)
२ प्रश्न-उपनिषद् छप रहा है ।
।
SHASSESASSES
स्वाध्याय-मण्डल, किल्ला-पारडी (जि. सूरत)

·No text on this page.