·No text on this page.

·षष्टो (६) मणिः । ॥ श्रीः॥ फक्किकारत्नमञ्जूषा (सिद्धान्तकौमुदीस्थपङ्किव्याख्यानरूपा) व्याकरण-काव्यतीर्थ- पण्डित श्रीकनकलालशर्म ठक्कुर मैथिलेन विरचिता (स्त्रीप्रत्ययान्तः प्रथमो भागः) [ षष्ठावृत्तिः ] FVERE • .. प्रकाशक- श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम् बनारस। वि० सं० २००७] [सन् १९५० मूल्यम् २) सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ·मुद्रक- विद्याविलास प्रेल बनारस ।

·विषयानुक्रमाणिका पृ० १३ " " 9 2 १४ " " " " विषयाः संज्ञाप्रकरणे मुनित्यचिति सदुदीरिति विषयश्चाधिकारश्च ननु संज्ञा चेति अइउणित्यादि माहेश्वरामिति उमामन्त्या इतः लणसूत्रेऽकारश्चेति हकारादिष्वकार हलन्त्यमिति प्रत्याहारेष्वितां आदित्यतीति आये इति अर्वाङिति अतन्त्रमिति केति व इति स्थानां, येरा शतचक्रम् प्रक्रियादशायां अस्य चाष्टाध्यायीं त्रिपाद्यामपीति अत्राण परेण ऐ औजिति नाज्झलौ परिभाषाप्रकरणे अष्टाभ्य औशिल्यादौ अच्सन्धौ। स्थानत आन्तर्यात् पृ० । विषयाः इति धकारस्य १ द्वित्वविकल्पाच्चत्वारि २ सुद्ध्युपास्य इति धात्त्रंश इति ननु वा हतजग्धयोः ४ आदित्यो कान्त इत्यत्र २ छकाराहा तन्निमित्तस्यैव कानि सन्ति ६ तत्रान्तरतम्यादिति , पुरस्तादिति - अर्थवद्ग्रहणे इह पूर्वान्तवनावेन उपसर्गेणैव धातोराक्षेपे अचि किम् ऋति सवर्ण अतीति निवृत्तमिति व्यवस्थितविभाषया अथ प्रकृतिभावः नित्यमिति किमिति ननु अवङ् स्फोटायनस्था ह्रस्वविधिसामर्थ्यात् ९ चकारो न कर्तव्यः वकिमिति १० रामकृष्णावमू आसाते वत्वस्यासिद्धत्वात् ११ अर्थग्रहणम् हल्सन्धौ " " " १९ " " २० " " " २२-२३ टोः किम् २४ ·4.1 विषयानुक्रमणिका स्थानप्रयत्नाभ्यां कथं तहिं मदोदनाः अत्रावोषस्य पदस्थेति किम कुर्वन्तीत्यत्र १ ४०-४१ पृ० । विषयाः २५ अनसमासे किम् अजन्तपुंल्लिङ्गे अर्थवदिति २६-२७ पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे २७ प्रातिपदिकग्रहणे रुत्वविसर्गो २८ पुरस्तादिति सम्बुद्ध्याक्षिप्तस्य एग्रहणं किम् २९ पदव्यवायेऽपीति भवामि, भविष्यामीति २१ विधिरिति किम् ४३ " " " ४७ ३० सन्निपातेति बहुवचने किम् ४९ झलि किम् ३३ ननु सार्धमात्रालाईन ह व्युत्पत्तिपनेऽप्रत्ययस्येति ख्याआदेशेन येन नाममता दीर्घस्यायं तुक् विसर्गसन्धी अप्रत्ययस्य किस एकादेशशासनिक कृत्वोर्थे किन् साममिह कस्कादिग्विति कस्कादिषु भास्करः स्वादिसन्धौ स्वौजसमाडिति जश्त्वापवादः यत्वस्यापवादः उत्वं प्रति रुत्वं नासिद्ध शिवोऽयः अप्लुतात्किम् असन्धिः सौत्रः अशि किम् पदे किम् असुपि किम् अणः किम् पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि मनोरथः अकोः किम् " " ३१ जश्त्वमिति सस्य द्वित्वपक्ष ३३ सुपि चेति दीधी इण्कोः किम् विवृताऽघोषस्य ३४ आदेशप्रत्यययोः ' ३५ तदन्तस्यापीति तेन परमसर्वत्रेति ३७ अनेकालत्वात्सर्वदेशः ३८ उभशब्दो द्वित्वविशिष्टस्य " तस्येह पाठस्तु न च कप्रत्येनेष्टसिद्धिः ३९ उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति तस्माजस्ययजादेशस्य ५८ ग ·विषयानुक्रमणिका ३ पृ० " R " . ७३ " " तेनेह न, ६३ " विषयाः पृ० । विषयाः बहुब्रीहौ चिकीर्षिते ६९ धातुना संयोगस्य संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु कथं तर्हि दुर्धियो वृश्चिकभिया महासंज्ञाकरणेन को लुप्तं न स्थानिवत् समुदायस्यैवायं निषेधः दीर्घस्यापि ग्रहणात् नचैवं तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः सूत्रे नप्त्रादिग्रहणं पदाङ्गाधिकारे तस्य च ६१ परत्वात्तज्वद्भावे निर्दिश्यमानस्यादेशा कृत इत्यनयोरनुकरणे एकदेशविकृतमनन्यवत् दनु इना सह वर्तते वृत्तिनति ननु से शब्दाजसि इह पूर्वस्मादपीति ६२ शसा साहचर्यात् पूर्वत्रासिद्धेनेति ओतो णिदिति तस्य दोष इति हे भानो प्रभृतिग्रहणं प्रकारार्थम् अजन्तस्त्रीलिङ्गे यद्यप्यौकि एड्हस्वादिति धातोः किम् ६४ वृद्धिरेचि, रमायै शेषः किम् एकादेशस्य पूर्वान्तवत्त्वे ह्रस्वौ किम्, वातप्रम्ये ६५ दिङ्नामान्यन्तराले यूकिम् , मात्रे योत्तरेति दीर्घाकिम् , निष्कौशाम्बिः बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थम् प्रथमहल किम्, राजा ६६ / असंयुक्ता ये डलकाः शोभनः सखा सुसखेति ६७ । यत्केचिदाहुः आङ्गत्वात्तदन्तस्याप्यन यद्यपि जरसादेशस्य समुदायस्य सखिरूपत्वाभावात् गुणदीर्घोत्वानामपवादः परमः सखा यस्येति स्त्रियामित्यस्य त्रिचतुरो गौणत्वेऽपीति ६७-६८ स्वमोलका लुप्तत्वेनेति अनित्यत्वादिति ६८ रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन गौणत्वे तु नेतीति द्वरत्वे सत्याबिति वस्तुतस्तु प्रियत्रयाणाम् विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणं द्विपर्यन्तान किम् अस्वीति विति इह परत्वादाटा ६९ प्रधीशब्दस्येति अन्यन्तत्वान्न सुलोपः कथं तर्हि, हे सुन्न कुमारीति आरम्भसामर्थ्यादेव " " " ." " " " ७७ " " ७९ " " ·विषयानुक्रमणिका पृ० विषयाः पृ० ९० नचाल्लोपस्य स्थानिवावेन योगविभागसामर्थ्यात् यत्तु वृत्रन इत्यादौ " " इह दीघे कर्त्तव्ये विषयाः अजन्तक्लोने ननु अतोऽमिति एहस्वादिति हल्मात्रलोपः टेढुंतत्वादिति सन्निपातपरिभाषया परत्वाजरसि कृते वस्तुतस्तु प्रभृतिग्रहणं पहन्न इत्यत्र हि अत्र सन्निपातपरिभाषया न लुमतेत्यस्यानित्यत्वात् प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये वस्तुतस्तु परीणाम इति यकारस्य नेत्वम् अत एव ज्ञापकादन्त्यस्य अनञः किम् आ आदिति शतानि सहस्राणीति अष्टभ्य इति वक्तव्ये इह पूर्वस्मादपीति ८१-८२ " ९४ " " " उपदेशे किम् एकाचो धातोरिति झलीति निवृत्तम् व्यपदेशिवदावन ननु धुगिन्यादः छन्दस्येव ग्विरिति आदित्यधिकारात् नुम्विधिसामर्थ्यात् हे अनड्वन्निति अस्विधिन्वेन ननु णत्वापेक्षया " " . "३-८४ परिमृडिति ८४ राडिति पदान्तोपलक्षणम् ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री मपर्यन्तस्य किम इह दो लोपोन्मलोपः आद्यः शेपे लोपस्य भाविनः सुटो समस्यमाने ८६ .अपदादौ किम् स्थग्रहणात् नेह युधमत्पुत्रो ब्रवीति ५७ । एकतिङ वाक्यम् युक्तग्रहणादिति परम्परासम्बन्ध इह युष्मदस्मदोरादेशः सर्वदा रक्ष देव नः अच इति लोपविषये आन्तरतम्यात् अन्त्यबाधे " ९८ " गौणत्वे तु नुट ननु कमलशब्दात् " पत्वं कमल्षु ८८ । ७ अकचसहितस्याप्ययमादेशः नित्यत्वान् अशवचनं साकच्कार्थम् नलोपः राजेति न चाल्लोपः स्थानिवत् " . १०० ·विषयानुक्रमणिका ५ १०६ " " " " विपयाः इति पक्षे तु अदयडिति विष्वग्देवयोः किम् अप्रत्ययग्रहणं किम् तिरश्व इति पर नित्यं च नुमं धातोरप्यत्वन्तस्य उगिदचामिति सूत्रे कुत्वस्याऽसिद्धत्वात् पस्वादत्वात् प्रत्येकमिति व्याख्यानात् नुम् ग्रहणं नुमस्था० ततिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यामिति अन्तरङ्गोऽपीडागमः सान्तमहत इत्यत्र " " पृ० विषयाः गवाकशब्दस्य १०१ न चेह चयो द्वितीया अश्वाक्षिभूतानीति नित्यात्परादपि नुमः अध्यये यस्मात्सर्वा विभक्तिरिति १०२ कृयो मान्त अथ विहितविशेषणान्नेह यद्यप्यव्ययसंज्ञायां १०३ आग्रहणं व्यर्थम् लिङ्गत्यादि स्त्रोप्रत्यये अजाद्युक्तिींषो अजादिभिः स्त्रीत्वस्य १०४ | शूद्राचामहत्पूर्वा जातिः वन इति सामान्य ग्रहणम् १०१ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितः पञ्च, चतस्त्रः पूर्वस्य किम् , परस्य मा भूत् आतः किम् , सांकाश्यिकेति १०५ तदन्तविधिनैव सिद्धौ भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् एषाद्वा एतयोस्त्विति १०५ बहुव्रीहे पितपुंस्कत्वात् " " " ११३ " " " " हलन्तस्त्रीलिङ्गे निपातनादलोपषत्वम् विन्नन्तत्वात्कुत्वेन छोरिति चतस्त्र इति सर्वावदिति अमूभिरिति हलन्तनपुंसकलिङ्गे दत्वमिति उत्तरपदत्वे चेति रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वात् तदन्तस्यापि रुत्वरत्व इति इह हल्ङयादिलोपे तस्याऽसिदत्वात् असृजः पदान्ते कुत्वमिति यद्वा तश्चेति सूत्रे अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् शैषिके कपि तु " . १२० १०६ अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु १०० उपसर्जनत्वान्नेहेति वयमाणेत्यत्र ताच्छीलिके णेऽपीति अनपत्याधिकारस्थान १०८ तद्धितान्तत्वात्प्राति० षित्वसामर्थ्यात् १२२ " " " १२३ " " ·विषयानुक्रमणिका पृ० | विषयाः पृ० सर्वत्र लोहितादीति टापडीपोरपवादः परिमाणान्तात्तु क्षेत्रे किम् १३२ " ननु द्वौ पुरुषो " " " १३४ " १२४ ननु उत्सादिभ्यो अमत्रे हि स्त्रीविषयत्वात् गजवाची नागशब्दः १२६ बोतो गुणवचनात् १२६ यत्तु भाष्ये उतः किम् अक्तिन्नास्किम् कथं ब्रह्माणीति क्वचिन्न, धनक्रीतेति १२७ - अस्वाङ्गपूर्वपदावा उपसर्जनात्किम् १२% अद्वन्मूर्तिमत् आययोर्वत इल ओष्ठादीनाम्पञ्चानाम् १२१ इति शब्दः प्रकारे आकृतिग्रहणा स्वादिपर्यंदाला. उपचारादित १३. सहेते अच्छन्दोऽयं नृनरयोवृद्धिश्च लिङ्गविशिष्टपरिभाषयैव अनुपसर्जनादित्येवेति " ननु लाघवात् ननु ऊधसोनङ् स्त्रियां किम् अव्ययग्रहणाऽननुवृत्तेः ननु संज्ञाशब्दानां मामकग्रहणं नियमार्थम् गर्भिण्या जीवनकाय ननु पत्युनो अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थम अथ वृपलस्य पत्नीति सपूर्वस्य किमिति कुसिदशब्दो ह्रस्वमध्यो ज्येग्या च शहरमा पिशङ्गादुपसंख्यानम् छन्दसि क्नमेके अवदातशब्दस्तु लघावन्ते द्वयोश्च ननु पितामहीत्यादिरूप " " " " १३८ " " " १३९ " " ·श्रीविजयते फक्किकारत्नमञ्जूषा विश्वनाथं प्रणम्या स्वारका गुरुपदाधुजम् । फविकारस्नमञ्जूषा क्रियते छात्रलेतवे ॥१॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् । ग्रन्थादौ ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते च मङ्गलमाचरणीयमिति शिष्टाचारात् 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्याजि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषकाण्याप्मन्पुरुषाणि च भोतमश्च सिद्धार्थ कम सुः इत्याविनायनानाण्याच मङ्गलमवश्यं कर्तव्यमि- त्यवधार्य प्रत्यवायप्रशमनाय समुचितऋषियनमस्काररूपमङ्गलमारचयति-मुनित्रय- मिति : येन विना यदनुपपन्नं तत्तेजैवाक्षिप्यत, इति न्यायात् 'पीलोऽयं देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त' इत्यत्र यथा-भोजनं विना पीनत्वानुपपत्त्या रात्रिभोजनाक्षेपस्तथैव प्रकृते विरच्यत इति कर्मप्रत्ययान्तक्रियापदस्य कर्तारं विनाऽनुपपत्या मया भट्टोजि- दीक्षितेनेति तृतीयान्तकर्तृपदस्याक्षेपः। अत एव भट्टोजिदीक्षितकृतिरित्यादिः श्लोकः सङ्गच्छते। तथा च-मया भट्टोजिदीक्षितेनेयं वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी विरच्यते विविधगुणविशिष्टा क्रियत इत्यर्थः। किं कृत्वा मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुत्तीः परिभाव्य च तिरस्कृत बिचायेंत्यों वा। भटन्तीति मास्तानुज्जेतुं शीलमस्येति भट्टोजिरत्र पृषोदरादित्वेजोदो दकारलोपे जिधातोः विप तुगभावश्चागमशास्त्रस्यानित्यत्वात् । किंच उः शम्भुस्तस्माज्जातः उजो गणेशो वरो वा सोऽस्यास्तीति उजी भट्टश्चासाबुजी चेति भट्टोजी दीक्षणं दीक्षा दीक्ष धातोः 'गुरोश्व हलः' इत्यप्रत्ययः । दीक्षा सञ्जाता- ऽस्येति दीक्षितः 'तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतज्' इति सूत्रेणेतच् भट्ठोजीचासौ दीक्षितश्चेति विग्रहस्तैन । व्याक्रियन्ते व्युत्पायन्ते शब्दा अनेनेति व्याकरणं व्याङ्मू- वककृधातोः ‘करणाधिकरणयोश्च' इति करणे ल्युट् तस्य स्थाने 'युवोरलाको' इत्यनादेशः। व्याकरणमधीते विदन्ति वा वैयाकरणा इति विग्रहे 'तदधीते तद्वेद' ·२ फक्किकारत्नमञ्जूषायां- इत्यणि “न य्वाभ्याम्' इत्यादिजैजागमः । असेधीदिति सिद्धः सिद्धो निष्पन्नोऽन्तो निर्णयो येषां ते सिद्धान्ताः, यद्वा वादिप्रतिवादिभ्यां निर्णीतत्वेनाक्षेपरहिता अर्थाः सिद्धान्ताः, वैयाकरणानां सिद्धान्ता वैयाकरणसिद्धान्ताः। मोदनं मुद् ( मुद हर्षे ) भावे 'सम्पदादिभ्यश्च' इति कि कौ पृथिव्यां मुदानन्दो यस्मादसौ कुमुच्चन्द्रस्तस्येयं कौमुदी। 'तस्पेदम्' इत्यण् । 'टिड्ढाण' इति ली। वैयाकरणसिद्धान्तानां कौमुदीव चन्द्रिकेवेत्यर्थः । ननु 'नमः(१) स्वस्ति' इत्यनेन नमःशब्दयोगे चतुर्थीविधानेन मुनित्रयं नमस्कृत्येत्यनुपपन्नमिति चेन्न। 'उपपदविभक्तेः(२) कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति परिभाषया द्वितीयाया एव प्राबल्यबोधनेन तदुपपत्तेः । पदमाश्रित्योत्पन्ना विभक्तिरुप- पदविभक्तिः । क्रियामाश्रित्योत्सन्ना विभक्तिः कारकविभक्तिः । उत्कृष्टनिष्टं यत्स्वनिष्ठा- पकृष्टत्ववोधनं तदनुकूलो व्यापारो नमश्शब्दार्थः ॥ तदुक्तोति । सुजियानन्दुक्तीनियर्थः । रिलालविचात्यर्थः । धातू- नामनेकार्थत्वात् । अत्र ज्ञापन परौ भुवोऽवज्ञाने' इत्यत्रावज्ञानग्रहणमेव, तथाहि सर्वत्र परिसमभिन्याहारे भूधातोरवज्ञानार्थस्यैव सम्भवाद् व्यावाभावेन व्यर्थमवज्ञानग्रहणं ज्ञापयति धातूनामनेकार्थत्वमिति ज्ञापिते तु तस्मिन्नर्थे भूधातोरवज्ञानातिरिक्तार्थस्यापि सम्भवादन्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययव्यावृत्यर्थमवज्ञानग्रहणस्य सार्थज्यामिति । अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया' इति कोशप्रमाणेन परिसमभिव्याहारे भूधातोस्तिरस्का- (१) नमःस्वस्तीति--'नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंवषड्योगाच्च' इति सूत्र- स्वरूपम्। २) उपपदविभक्तरिति-इयं परिभाषा वाचनिक्येव नतु ज्ञापकसाध्या 'लन न दीयते' इति सूत्रभाष्यकैयटयोस्तथैवोपलम्भात् । ननु कृधात्वर्थफलान्वयविवक्षायां द्वितीयायाः, नमःशब्दार्थान्वयविवक्षायां चतुर्थ्याश्च प्रवृत्त्या भिन्नविषयादुक्तपरिभाषया द्वितीयाप्राबल्यबोधनमसङ्गतमिति चेन्न। नमःशब्दस्य निपातत्वेन द्योतकतया द्योतकवाचकसमभिव्याहारे विनिगमना- विरहेण विषयतायामुभयप्रयोज्यत्वस्य सिद्धान्ततया नमापदप्रयोज्यविषयतानिरू- पितविषयताप्रयोजकत्वेन तात्पर्यविषयीभूतात्प्रातिपदिकाच्चतुर्थीति सूत्रार्थेन कृधात्व- थंफलेऽन्वयविवक्षायामुभयोः प्राप्त्या तत्सङ्गतेरिति भावः। नच नमस्कृत्येत्यस्य समस्तत्वेन जहत्स्वार्थायां नमःपदपर्याप्तप्रयोजकतानिरूपितविषयताया अभावाच्च- तुर्थ्यप्रसक्तया तदवस्थ एवोक्तदोष इति वाच्यम् । 'जहत्स्वार्था तु तत्रैव रूढियंत्र विरोधिनी'इत्युक्तया रूडेयर्योगार्थविरोधित्व एव जहत्स्वार्थोपगमादित्यलम् ।

·सज्ञाप्रकरणम्। ३ रार्थत्वात्सरिभाओत्यस्य तिरस्कृत्येत्याभ्युपगमे तदुक्तीरित्यस्य प्राचामुक्तीस्तिरस्कृत्ये त्यों व्याख्येयः । उक्तकोशस्य तत्रोक्तानुपूर्वीविशिष्ट एव शक्तिप्राहकत्वेन घनन्ताय- न्तस्यैवानादरार्थबोधकत्वादिह विचारार्थकत्वे न कापि वाधा दृष्टिपथे पथिकायते इति केचित् ॥ इयं कौमुदी सिद्धान्तभूतसकलार्थप्रकाशजनिकेत्यर्थः । प्रन्यरूपाया अस्याः कौमुद्या अर्थप्रकाशकत्वधर्मेण चन्द्रिकया साम्यमिति भात्रः, इमिति प्रत्यक्षविषयकेने- दमानिर्देशो (१) भाविजोऽपि वस्तुनो बुद्धया विषयीकरणात् ॥ मन्ता वेदशास्त्रार्थतत्वाकान्तारो सुजयः मन्यातोः मनेरुच' इति मकारात्परा- कोकार इन् प्रत्ययश्च : अमोअयथा यहोति अर्थ त्रिशब्दात् 'संख्याया अवयवे नयम् इति तयम् द्वित्रिभ्यां तयल्यायबा' इत्ययच् सुनीला त्रयं मुनित्रयमिति विग्रहः॥ विषयश्चाधिकारश्च सम्बन्धश्च प्रयोजनम् । विनाऽनुवन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं जैव रास्यते, इत्यभियुक्तोक्तेर्वैयाकरणेत्यादिना(२)ऽनुवन्धचतुष्टयस्य ग्रन्थादावादश्यकत्वं प्रदर्शयति । तव विषप्रयोजनाधिकारिस्मन्य रूपन्दोध्यम् । तथा च वैयाकरणसि- हात्तशा विषयः । रोहागमलबलन्देहा' इत्यादिनाघ्योत्तमेव प्रयोजनम् (त्रैवर्णि- कत्वे सत्यधीतका व्यकोशादिः ) तजिज्ञामुरधिकारी, प्रतिपायप्रतिपादकभावः सम्बन्ध इति सूचितम् ॥ (३)मनु ‘सञ्ज्ञा च परिभाषा च' इत्यादिषड्विधसूत्रलक्षणस्य वृद्धैर्व्यवहृतत्वात् 'अइउम्' इत्यादीनां कथं सूत्रत्वमुपपन्नमिति चेन्न । एषामकारादिक्रमबोधकत्वेऽपि प्रत्याहारविधायकेज 'आदिरन्त्येन सहेता' इत्यनेनैकवाक्यत्वात् सज्ञासूत्रत्वे वाधका- भावेन तदुपपत्तेः, तथाहि-त्रादिरकारादिरन्त्येनेता सदृशेज णकारादिना सहोचार्यमाण आयन्ताक्षिप्ताला सज्ञेति भावः । एवं प्रत्याहारविधायकोक्तसूत्रेण सहकवाक्यतया , (१) भाविन इति-यथा भाविघटविषयेऽयं घटो भविष्यतीति व्यवहारस्तथेय- मिति निर्देशः। सत्कार्यवादसिद्धान्ताश्रयणाद्वेयमिति निर्देश इति भावः। उपमान- कौमुदीगतलिङ्गस्यारोपाद्ग्रन्थे स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽप्युपपद्यत एव । वुद्धिसत्तासमाविष्टस्य शाब्दबोधविषयत्वमिति सिद्धान्त इति भावः । (२) अनुबन्धचतुष्टयस्येति-ग्रन्थाध्ययनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वमनुबन्धसा- मान्यलक्षणम्। (३) ननु सब्ज्ञा चेति-'सज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च । अतिदेशो- ऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम्' इति स्वरूपम् ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- 'स्वौजसमौड् इत्यादीनामपि सुवादिसञ्ज्ञासूत्रत्वं स्वादिविधायकत्वञ्च बोध्यम् ॥ वस्तु- तस्तु पूर्वोक्तयुक्त्या सज्ञासूत्रत्वव्यवस्थापने परिभाषासूत्राणामपि विध्येकवाक्यतया विधिसूत्रत्वात्तिरतोऽकारः साधुरित्येवंक्रमेग साधुत्वविधानाद्विधित्वमेव युक्तमिति मिश्राः । 'अइउग्' इत्यादिचतुर्पा सूत्रेषु (१)सन्धिकार्य न भवति (२)संहिताया अविवक्ष- गात् । अकारादिवर्णेभ्यः (३)कारप्रत्ययः कुतोनेति नाऽऽशङ्कथम् (४)वाहुलकात् । ननु कथमकारादिवर्णेभ्यो न विभक्तिरिति चेन्न । (५)अनुकरणत्वात्(६)सौत्रत्वाचेति दिक् ॥ ननु चतुर्दशसूत्र्यामक्षरसमाम्नाय इति व्यवहारानुपपत्तिराम्जायसमाम्नायशब्दो बंद एव प्रसिद्धौ वेदश्चानादिरस्याश्च पाणिनिकृतत्वेज सादित्वादित्यत आह-माहेश्व राणोति । महेश्वरादागतानीति तदर्थः । महेश्वरप्रसादाल्लव्धानीति फलितम् । जबड़े- श्वरेण कृतानि जारि जनिकिता कतानि किदवानुर्विया अतिरेक न्। ञ्चास्याः श्रुतित्वेनोक्तव्यवहारोक्तिः उस तिकोना : अत्रमा कारनाम्ना- यमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिजये नम' इति शिक्षावचनम् । अत एव 'नृत्तावसाने नटराजराजो जलाद ढकां नव पञ्च [१४] वारम् । उद्धर्तकामः (१) सन्धिकार्यमिति-अकारेकारयोर्गुणस्तस्याऽयादेशः ऋकारस्य यण् । एकार- स्थाऽय् । ऐकारस्याऽऽयरूपसन्धिकार्यमित्यर्थः । (२) संहिताया अविवक्षणादिति । ननु 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपस- गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ इत्युक्त्या सुप्तिङ्चयरूपवाक्य एव संहिताया विवक्षाधीनत्वप्रतीत्या प्रकृते सुप्तिङ्चयरूपवाक्याभावात्कथमविवक्षेति चेदुच्यते यत्र कारकान्वितक्रियायाः प्रतीतिस्तत्रैव तादृशवाक्यत्वाङ्गीकारः। प्रकृते तु शक्तपदसमुदायस्य वाक्यपदेन ग्रहणम् । यथा गवित्ययमाहेत्यस्य वाक्यत्वात्समास- ग्रहणं निर्वय॑त्वोपपत्तिः। नचैतादृशवाक्यत्वस्य वाक्ये तुसेत्यत्र ग्रहणे चक्रतुरित्यत्र कदा. चिद्यणहितः प्रयोगोऽपि स्यादिति वाच्यम् । 'संहितैकपदे' इत्यनेन तत्र संहिताया नित्यत्वबोधनादिति। (३) कार प्रत्यय इति—'वर्णात्कार' इत्यनेनेति भावः । ()बाहुलकादिति । 'रोगाख्यायां ण्वुलू बहुलम्' इत्यतोऽनुवृत्तवहुलग्रहणसामर्थ्यादित्यर्थः । (५) अनुकरणत्वादिति-अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामनुकरणशक्त्याऽर्थबो- धकस्वरूपाऽर्थवत्त्वाभावेनाऽप्रातिपदिकत्वादिति भावः । (६)सौत्रत्वाच्चेति । अनुकार्या- नुकरणयोभदविवक्षायामनुकरणशब्दस्य शक्त्यार्थबोधकत्वरूपार्थवत्त्वेन प्रातिपदि- कत्वाद्विभक्त्यनुत्पत्तिरिति भावः।

·सज्ञाप्रकरणम्। सनकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवसूत्रजालम्' इति सङ्गच्छते। 'अत्र सर्वत्र सूत्रेषु अन्त्यं वर्णचतुर्दशम् ‘धात्वर्थं समुपदिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धये ॥ इति शिक्षाबचन मिति दिक् ॥ 'अइउण्' इत्यादि चतुर्दशसूत्रघटकाऽन्त्यचर्णे णकारादिभिरमादिसंज्ञोपपत्ती आह- एषामन्या इत इति ॥ जनु उरण रपरः' इत्यत्र नपरत्वसिद्ध्यर्थ रप्रत्याहारोपपत्तिरावश्यकी सा च ‘लम्' सूत्रस्थाकारस्येत्संज्ञां विना न सम्भवतीति तसिद्धिप्रकारं प्रदर्शयति-धरणसूत्रेऽकार- श्चेति । अत्र प्रमाणञ्च तुल्यास्य' सूत्रस्थं 'क्वचिदनन्त्येनापि प्रत्याहार' इति कैचटीय- व्याख्यानशालि 'लपरत्वं वक्ष्यामि'इति आध्यमेव । अतो लान्तस्य' इत्यत्र पाणिनित लकारखानानियोऽयं प्रत्याहारः । अन्यथा प्रत्याहारेणैव निर्वाहात्तत्र लकारोचारणं मेव व्यर्थं स्यात् । प्रफुल्त इत्यत्र रदाभ्याम् इत्यनेन निष्टातकारस्य नत्वाभावोs- नित्यत्वफलम्बोध्यमिति प्राञ्चः ।। नव्यास्तु ‘लण' सूत्रस्थाकारो नानुनासिकः, प्रत्याहारेणैव निर्वाहे पाणिनिकृतस्य 'अतोलान्त' इत्यत्र लकारोचारणस्य वैयापत्तः। अर्द्धमात्रालाघवाय यप्रत्याहारेणैव व्यवहारस्य समुचितत्वायणप्रत्याहाराश्रयणस्य वैयऱ्यांपत्तेश्च । 'याचारादप्रधानत्वा- ल्लोपश्च बलवत्तरः' इति भाष्योक्ततृतीयहेतोरब्यापकत्वापत्तेश्च । तथाहि, अनुबन्धाः प्रत्याहारजन्यबोधविषयत्वाभाववन्तः लोपशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वात् । प्रथमः पक्षो द्वितीयः साध्यस्तृतीयो हेतुः, पक्षतावच्छेदेन साध्ये हेतोः पक्षतावच्छेदक- व्यापकत्वनियमः प्रकृते लण' सूत्राकारस्यानुवन्धत्वेन पक्षत्वसत्त्वेऽपि पूर्वोक्तसाध्यस- त्वात् हलप्रत्याहारसिद्धेः प्रागच्पदार्थासिद्धयोपदेशेऽजित्यस्य वाक्यार्थाभावेन तस्येत्संज्ञा- लोपयोरभावाल्लोपरूपहेतोरसत्वेन तस्याऽव्यापकत्वापत्तिः तयोरभावे भाष्यकृता प्रत्याहा- रे(१)जातिग्रहणपक्षस्यैव सिद्धान्तितत्वेन हलप्रत्याहारे लणित्यकारप्रवेशात्तस्य हलत्वेन(२) स्त्रायस्वेत्यत्रानुनासिकपक्षेऽनुस्वारापत्तिः (३)सोऽस्तीत्यादौ सुलोपापत्तिश्च (१) जातिग्रहणपक्षस्यैवेति ननुहल्प्रत्याहारसिद्धेः प्राक् उपदेशेऽजित्यस्य वाक्या- थंबोधाऽभावेऽप्यणप्रत्याहारकाले लणित्यकारस्येत्संज्ञालोपाभ्यामपहारसम्भवेनाक्षरस- माम्नायिकानामेव ग्राहकशास्त्रेऽणपदेन ग्रहणेन साऽनुनासिकाकारस्याऽनपत्वात्तेन दीर्घस्यानुनासिकस्य न ग्रहणसम्भव इत्याशङ्कामुत्तरयति-जातिग्रहणपक्षस्यैवेति । (२)मामांस्त्रायस्वेति-माम् आन् त्रायस्वेति पदत्रयम् । अत्राऽऽनिति अनिते: विबन्तस्य सम्बुद्धौ रूपम् । जातिग्रहणपक्षाश्रयणेन दीर्घत्वानुनासिकत्वसमानाधिकर- णात्वावच्छिन्नस्य हल्वादिह दोषः। (३) ननूक्तस्थलीयदोषवारणाय ह्रस्वत्वनिरनुनासिकत्वसमानाधिकरणाच्वजा- अत्र मा मां " ·६ फकिकारत्नमञ्जूषा- स्यात् । तस्मादप्रामाणिकान्तस्यानुनासिकत्वन ऋतृवर्णयोः सावात् 'उरा रपरः' इत्यत्र लकारग्रहणमावश्यकमेवति बदन्तीति दिक् !! लनु हयवर इत्यदावकारोचारणेल तय हलवा त्या पूर्वोत्तस्य मा मात्राय- स्वेत्यत्रानुम्बारारतिस्पत्य लोऽस्तीत्यादी बलोपाधापत्तिरूपाय च दूषणस्य दु_रत्वमि- त्यत ग्राह-हकारादिष्वकार उच्चारणार्थ इति । अयम्भाव:-'न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनत्योचारणमपि भवति' इति भाव्यात्तस्योच्चारणार्थत्वमेव, त महणार्थचमिति, एषा ह्याचार्यस्य शैली लक्ष्यते यत्तुल्य जातीयास्नुल्यजातीवेधूपदिशति अचोऽक्षु हलो इल- ष्विति प्रत्याहारेऽनुबन्धानां कथमज्ग्रहणेषु नेति चात्तिकमाघ्याच तस्योचारणार्थत्व- मेवेति दिक् ॥ --- ननु वाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानस्य कारणत्वमपेक्षितमेवञ्च हलन्त्यम्' इत्यस्य वाक्या-- र्थवोधे हलपदार्थज्ञानमावश्यक तय 'श्रादित्येत सहेटा' इत्यस्य वाक्यार्थवोधमन्ना न सम्भवतीति दल वाश्या आदि ने पाया शितः, एवमादिरन्त्येनेत्यस्य वाक्यार्थवार्थ इपदार्थज्ञानमावश्यकं तच्च हलन्त्यसूत्रवाक्यार्थवो- धाधीनमित्युभयोर्वाक्यार्थबोधे उभयसूत्रवाक्यार्थबोधस्यापेक्षितत्वेन परस्परापेक्षितत्वरूपा- न्योन्याश्रयस्य प्रादुर्भावादेकस्यापि वावयार्थवोधो न स्यादन्योन्याश्रयाणि कार्याणि न प्रकल्पन्ते यथा-'जौनोवि बद्धा नेतरत्राणाय भवति' इति भाष्यादित्यावृत्या तम्परिहरति- हलन्त्यमिति । श्रावृत्यानयत्रस्य कवनात् पूर्वत्र सम्बन्धसामा ये षष्टया समासे हलसूत्रस्यान्त्यं यत्तदित्संज्ञमित्यर्थः । परत्र राहोः शिर इतिवदभेदे षष्टया समासे हल्रूपान्त्यमित्यर्थः । एवञ्च पूर्वहलन्त्यसूत्रवाक्यार्थबोधस्य जातत्वेनेत्पदार्थज्ञानस्य सुलभत्वादादिरन्त्येनेत्यस्य वाक्यार्थवोधे जाते हलपदार्थप्रसिद्धौ द्वितीयहलन्त्यसूत्र- वाक्यार्थबोधे कस्याप्यपेक्षाविरहात् नान्योन्याश्रयशङ्काकलङ्कलेशोऽपीति भावः । आवृत्ती 'न विभक्तौ' इति सूत्रमेव प्रमाणमन्यथा हलन्त्यमित्यस्य वाक्यार्थाऽनिष्पत्त्येत्त्वाप्रवृत्ती निषेधो व्यर्थ एवेति दिक् ॥ ननु रट्लानामिति वक्तव्ये रलयोरिति मूलोक्तिर्न युक्ता-टकारस्यापि मध्यवर्तित्वा- दित्याह-प्रत्याहारेवितां न ग्रहणमिति । अनुवन्धानां तत्र ग्रहणाभावे 'अतु- स्यवच्छिन्नस्यैव हल्वमास्तामित्यत आह-सोऽस्तीति । नच 'एतत्तदोः इति सूत्रारम्भसा- मादकारस्य हत्त्वाभावज्ञापनान्न दोषः । अन्यथा एष विष्णुः स शम्भुरित्यादौ हल: परत्वेन हल्ड्यादिसूत्रेणैव लोपसिद्धः सूत्रवैयर्थ्यस्य स्पष्टत्वादिति वाच्यम् । उकसू. प्रारम्भसामर्थ्याल्लणसूत्राऽकारस्यैवाऽनुनासिकत्वाप्रामाण्यज्ञापने लाघवादिति भावः ।

·सज्ञाप्रकरणम्। लासिक' इति निद्देश एच ज्ञापकः । तथा हि-ककारस्याप्यचप्रत्याहारमध्यगतत्वेन तत्वा- तस्मिन्निकारस्य यणि निर्देशासङ्गतिः ज्ञापिते तूतार्थ ककारस्याचवामावन यणोऽप्रान्त्यः निर्देशः : सूपपन्नः ! जकारविधानसामाधणोऽप्राप्तिरिति वाच्यम् । शाबर व सास- द्वाधकल्पनाऽक्षया प्रत्याहारेऽनुबन्धानां न अहमि यवत्वविधानस्य ज्ञापकत्व लाघ- बात । न च तत्र 'इकोऽसव शाकल्यस्य' इति प्रतिसावन जोत्तदोषोदय इति वाच्यम् । तस्य वैकल्पिक वन दोषस्य दुरित्वात् । प्रत्याहाऽनुकानां अनन्तति ज्ञाप- नात्प्राक् ककारेऽवस्य सत्वेन तस्मिन् भसंज्ञानवृत्तेश्च । न च वर्ग बाधित बाद 'यस्येति च इतकार लोरे यणोऽप्राप्त्या निदेशायणावः सिद्ध इति शेखरोक्तं कथं सात- मिति : हवाल्यादि पर यात्रामीति तासर्वस्योपलक्षकत्वं तस्य तात्पर्या- विति दिक जनु 'प्रत्याहारेऽतुबन्धानां कथमग्रहणेषु ग्रहणन्न' इति वातिके प्रत्याहारशब्दस्य वर्णसमाम्नाये प्रसिद्धया प्रत्याहारेब्वितामित्यनुपपन्नमित्याह-आदिन्त्येनेति । वार्तिके तादात्ताच्छव्यम्बोध्यम् । एवञ्च प्रत्याह्रिय ते वर्णा एकत्रीक्रियन्ते यत्रासौ प्रत्याहार इति योगडिमलाकृत्रिनन्यायाधीशल्य ग्रहणमिति भावः ॥ आये इति । अत्र नियाता आबुदात्ता' इत्यनेन निपातस्याऽऽकारस्यायुदात्त- त्वम् । यच्छब्दस्य तु प्रातिपदिकं फिट तस्यान्त उदात्त इत्यर्थकेन 'फिषोऽन्त उदात्त' इत्यनेजाऽन्तोदात्तत्वम् । जसः सुप्त्वात् ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ' इत्यनेनाऽनुदात्तत्वम् । एकारस्य उदात्तेन सहकादेश उदात्त इत्यर्थवेन, 'एकादेश उदात्तेनोदात्त' इत्यनेनोदात्तत्वम् ॥ अर्वाङिति । अभिमुखवाच्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिदम् 'फिषोऽन्त उदात्तः' इत्य- नेन तस्यान्त उदात्तः, प्रथमस्य यस्मिन्पदे यस्योदात्तः स्वरितो वा विधीयते तमेकमचं वर्जयित्वा शेषं तत्पदमनुदात्ताचकं स्यादित्यर्थकन, अनुदात्तं पदमेकवर्जम् ' इत्यनेना- नुदात्तत्वम् । अर्वन्तमञ्चतीत्यर्थे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् ॥ अतन्त्रमिति | स्वशास्त्रसङ्केतितरूपेण नार्थबोधजनकमित्यर्थः । किन्त्वर्द्धमात्रारू- पार्थबोधजनकमिति बोध्यम् । एचश्च दीर्घादावप्यर्द्धमात्राया एवोदात्तत्वमिति नागेशाः। दीक्षितास्तु-'एकाक्षरसमावेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः । तस्योदात्ततरोदात्तादर्द्धमात्रा- झुमेव वा' 1 इति प्रमाणबलेन दीर्धेऽप्यर्द्धस्यैवोदात्तत्वमित्यभ्युपगच्छन्ति उदात्तानुदात्त- योरेकस्मिन्समावेशे स्वरितो भवति तस्योदात्तापेक्षयोदात्ततराऽर्द्धमात्राऽर्द्धमेवोदात्तं वत्यु- क्तकारिकाऽर्थात् ॥

·- সাক্ষাত্তম আত্মা हस्त्रस्वरितोदाहरण-क्वेति । अत्र 'किमोऽत्' इत्यत् , 'क्वाति' इति क्वादेशे तित्वरितम्' इति स्वरितः, व इति । 'अनुदात्तं सर्चमपादादौ' इत्यनेन व इत्यस्याप- दादौ विद्यमानल्यानुदानत्यम् । दीर्घत्वरितोदाहरणम्-स्थानामिति, येरा इति । 'स्त्ररितो बाऽजुनाने वदादो' इत्यनेनैकारस्य स्वरितत्वम् । नतु लोदात्तस्वरितोदयम्' इत्यनेन निषेधे कथमेकारस्योक्तसूत्रेण स्वरितत्वमिति चेन्न (१) अनन्तरस्येति न्यायब- लेत 'उझतादनुदात्तत्य स्वरित' इत्यथैव तेज निषेधकरणात् ॥ स्वरितपरमुदाहरति-शतचक्रमिति । अहेरित्यर्थऽयः बृत्रस्थेत्यर्थः । जात्र गुणश्शनीयः 'छन्दसि वा वचनं प्राङ्गौ चड्युपधाया' इति वचनस्य जागरूकत्वात् 'उदात्तस्वरितयोः' इत्यनेन स्वरितत्वम् 'उदातयगो हल्पूर्वात्' इत्यनेन न सः छान्द- सत्यात् यच्छब्दस्य 'किषोऽन्त उदात' इत्यनेजान्तोदात्तत्वं तदेकादेशस्य वा स्वरि- तत्वमिति दिक् ॥ जनु दण्डाढकमित्यादौ संवृतस्य ह्रस्वाकारस्य विवृतेन दीर्घाकारेण सह प्रयल- भेदात् 'अकः सबणे दीर्घः' इति दीर्घो न स्यादित्यत आह-प्रक्रियादशायां तु विवृतमेवेति । साधनावस्थायां तस्य विवृतत्वं प्रतिज्ञेयमिति तदर्थः । एवञ्च तत्र दीर्घसिद्धिः सुलभेति भावः। 'ह्रस्वस्य प्रयोगे संवृत'मित्यत्र प्रमाणमाह-अ अ इति । 'मुपां सुलुग'इति विभक्तयोर्लुक् । श्राद्योऽकारो विवृतः परश्च संवृतः प्रयत्नभेदा- त्तत्र सन्धिर्नेति वोध्यम् ।। जनु 'अअ' इति सूत्रेणाकारस्य संवृतत्वविधाने दण्डाढकमित्यादौ कथं इत्याह-अस्य चाष्टाध्यायीमित्यादि । उक्तसूत्रस्य सम्पूर्णाष्टाध्याय्यामन्तिम- त्वेनासिद्धत्वादुक्तप्रयोगे दीर्घसिद्धिरिति भावः ॥ पूर्वत्रासिद्धमित्यस्याधिकारत्वे फलमाह-त्रिपाद्यामपोति। अस्य त्रैपादिकशा- स्त्रागामादिभूतस्याधिकारत्वं विना स्वोत्तरदेशगमनासम्भवेन त्रिपायामपि पूर्व प्रति पर- शास्त्रमसिद्धमित्यर्थालाभात्पूर्वपदेन सापादिकस्यैव ग्रहणेन गोधुङमानित्यत्र परत्वात्कृ- तेषु जश्त्वानुनासिकेषु भष्भावानापत्तिः, अधिकारत्वे तूक्तार्थलाभेज परयोरपि जश्त्वा- नुनासिकयोभष्भावदृष्टयाऽसिद्धत्वात्पूर्व भषभावे ततस्तावितीष्टसिद्धिः । वस्तुतस्तु घत्वे कृते 'मयः' इति वत्वात्तिर्दोषो बोध्यः। नच परत्वाजश्त्वानुनासिकत्वयोः कृतयोर्न वत्वप्राप्तिरिति वाच्यम् । 'विप्रतिषेधे परम्' इत्यस्य यथोद्देशत्वेन त्रिपाद्यामप्रवृत्त्या पूर्वमुक्तकार्यद्वयस्याप्रान्त्या वत्वस्यैव प्रवृत्तरिति भावः ॥ (१) अनन्तरस्येति-'अनन्तरस्य विधिभिवति प्रतिषेधो वेति' न्यायस्वरूपम् । दीर्घ ·सज्ञाप्रकरणम् । अनेन शास्त्रासिद्धत्वमेव विधीयते न कार्यासिद्धत्वम् । तथा सति अमू इति न सिद्ध्येत् । तथा हि-अद अौ इति स्थितौ परत्वात्कृतस्य मुत्वस्य सापादिककार्य- दृष्टयाऽसिद्धत्वेऽपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेजाकाराभावेन पररूपायनापत्तेः शास्त्रासिद्धत्वे बोक्तदोषः, अन्तरङ्गत्वात्प्राक्प्रवृत्ते शास्त्र एवानेलासिद्धत्ववोधनात्पूर्वं पररूपे ततो वृद्धौ ततो मुत्वे च रूपसिद्धिरिति दिक् ॥ जनु अण्प्रत्याहारस्य पूर्वणकारेण परणकारेण चोपपत्तिसम्भवादणुदित्सूत्रे परेण पूर्वेण वोक्तप्रत्याहारग्रहणमितिसन्देहप्रादुर्भाव सिद्धान्तमाह-अनाणपरेण रणकारे- णेति । 'ऋत उत्' इत्यत्र तवरकरणमुक्तार्थ ज्ञापकम्बोध्यन् । तथा हि-पूर्वणकारे- गोक्तप्रत्याहाराङ्गीकारे ऋकारल्यावानावादणुदित्सूत्रेण सवर्णग्राहकता प्रसत्तौ तद्वया- वृत्त्यर्थं तत्र कृतं तपरकरणं व्यर्थ सदुक्तार्थे ज्ञापकम् । परेण तदभ्युपगमे तु ऋकारस्या- एल्वेन ग्राहकशास्त्रप्रवृत्त्या प्राप्तसवर्णग्रहणव्यावृत्तवे तपरकरणस्य सार्थक्यमिति तदा- शयः ॥ वस्तुतस्तु नोक्तसूत्रघटकऋत इत्यत्र तपरकरणमुक्तार्थ ज्ञापकम् , तस्य तपरसू- श्रेण तृकारग्रहणार्थमात्रश्यकत्वात् । एवञ्च 'उत्' इत्यत्रत्य तपरकरणस्योक्तार्थ ज्ञापकत्वं बोध्यम् । तथाहि-चुरादिण्यन्तात्कृत संशब्दने इत्यस्माद्धातो ङि अचीकृतदित्यत्र दीर्घऋकारस्थाने ह्रस्व ऋकार एव यथा स्यादित्येतदर्थं तत्र तपरकरणं क्रियते, अत्र पूर्वणकारेणाऽणग्रहणे तु उद्देश्येन विधेयेन च ऋकारस्याऽणभिन्नत्वेन भिन्नकालस्या- ऽग्रहणान्न तस्य स्थानित्वस्य न वाऽऽदेशत्वस्य प्रसक्तिरिति व्यर्थमेव तत् , ज्ञापिते तूक्ताथै ऋकारस्याऽरत्वाद् ग्राहकशास्त्रेण सवर्णत्वबोधनाद्दी/देशापत्तिरिति तद्वयावृत्त्यर्थ तपरकरणं स्वाशे चरितार्थमिति भावः ॥ ननु कण्ठतालुस्थानिनोर्विवृतप्रयत्लवतोश्चैकार कारयोरेवं कण्ठोष्टस्थानिनोर्विवृत- प्रयलवतोश्चौकारौकारयोस्तुल्यत्वेन 'तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्' इत्यनेन परस्परं सावj स्यादित्याह-ऐ औजिति सूत्रारम्भसामर्थ्यादिति । उक्तवर्णद्वयस्य मिथः सव- र्णत्वे एकारेणकारस्यैवमोकारेणौकारस्य ग्रहणे सिद्धे पृथगै औजिति सूत्रं व्यर्थ सत्तयोः सवर्णाभावत्वं ज्ञापयतीति तदाशयः । 'एचोऽयवायावः' इत्यत्र प्रत्याहारार्थमुक्तसूत्रस्य चारितार्थमिति नाशङ्कनीयम् ‘एडोऽयवायाच' इति न्यासे 'स्थानेऽन्तरतम' इत्यनेनव निर्वाहसम्भवात् । नच वृद्धिरादैच' इत्यत्र प्रत्याहाराय तदिति वाच्यम् । अत्राप्येद्धि- त्येव पठितव्यं तत्र गुणसूत्रे च मिथः सवर्णसंज्ञावादिनये चतुर्णां ग्रहणेन दोषाभावात् ।

·फकिकारतमजूषायां- न च(१) जय्वाभ्याम्' इत्यत्र (२)तदर्थ (३)तदिति वाच्यम् । अवाप्पै औ इति स्वरू- पेग पाठकरणेच निर्वाहादियुक्तसूत्रस्योक्ताथै ज्ञापकर मुस्थमेव । (४)विवृततरविवृत- तमेति प्रयत्नद्वयेतेंडोरे चोश्च भेदप्रतिपादने तु मोक्तसूत्रस्य ययमिति दिक । जनु काठानिव विवृतप्रयत्नवत्वेन च तुल्यत्वादकारहकारयोः सवर्णसंज्ञायां विश्ववाभिरित्यादी हकारसवर्णाकारस्य होढः' इति ढवं कुतो नेति चोवम् । नाम- लाविति साबण्यप्रतिषेधात् । बचात्रादेन ह्रस्वस्येवाकारस्य ग्रहणं वर्णक्षमाम्नाये हि ह्रस्व एवाकारः पठितः, दीदिपाठन ब्रह्म न स्यात् । नचाच्पदे ग्रहणकशास्त्रप्रवृत्या दीर्वादीनां ग्रहणेज न जिषेधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । (५)प्रथमं वर्णानामुपदेश इत्यादि नामलात्रितिसूत्रभाष्योतवाक्यापरिसमाप्तिन्यायात् । 'अणुदित्' सूत्रवाक्यार्थबोधस्य 'नाज्मलावित्यतः प्रागनिष्पत्तरिति दीर्घाकारहकारयोः सावर्ण्यतिषेधो न स्यादितिक व्यन् । लाज्म नाहित्यत्रायः प्रागाकारस्य प्रश्लिष्टवादाजारसहितामाको सबका- निषेधादिति भावः । प्ररले माग कालावलका तिजमा । अन्यथाऽऽकारस्य हकारसर्णत्वेनेग्चात् 'आदेशप्रत्यययोरिति पत्चापत्या निर्देशासङ्गतिः । नन्वेवमति हे यियाश्सो हे पिपाश्सो इति भाष्यप्रयोगानुपपत्तिरुक्तरीत्या षत्वापत्तरिति चेन्न । उक्तभाध्यप्रयोगप्रामाण्येन तत्र प्लुताऽऽकारस्यापि प्रश्लेषेण तस्यापि हारेण सवर्ण-व- निषेधात् । ईषद्विवृतमूष्मणां विवृतं स्वरणनिति रीया साबण्यामावलुपपाय 'नाउझ- लाविति सूत्रं प्रत्याचल्यौ माव्यकार इति दिक् ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् । . (1) न वाभ्यामिति । 'न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् इति सूत्र- स्वरूपम् । (२) तदर्थमिति । ऐचप्रत्याहारार्थमित्यर्थः (३)तदिति । ऐ औजितिसूत्रमित्यर्थः । (४) विवृततरेति । एङो विवृततरप्रयत्नवत्त्वमैचश्च विवृततमप्रयत्नवत्वमित्येवं रूपेण तयोः प्रयत्नभेदात्सावाभावोपपत्तौ तदर्थमै औजिति सूत्रवैयर्थ्यद्वारा तयोः. सावाभावसाधनप्रयासो न करणीयः स्यादिति भावः । (६) प्रथममिति । पूर्व वर्णानामुपदेशस्तदुत्तरमित्संज्ञा तदुत्तरमादिरन्स्येनेति प्र- स्याहारसिद्धिस्तदुत्तरकाला सवर्णसंज्ञा तदुत्तरकालमणुदिति, एतेन सर्वेण समुदितेन अन्यत्र सवर्णानां ग्रहणम्भवति न स्वस्मिन्नापि स्वाङ्गे न चात्रेकारः शकारं गृहाती. त्वेसर्वमादिपदेन बोध्यम् ।

·, अच्सन्धिप्रकरणम् । अथ परिभाषाप्रकरणम् । बनु आदे:परस्य' इति परग्रहणघटितसूत्रकरणे योगविभागानीकारे च गौरव- बाहुल्येन तस्मादित्युत्तरस्यादेरि'त्येवन्यासः करणीय इति शङ्कोस्थितौ समाधत्ते-अष्टा- भ्य श्रोशित्यादाविति । अयमभिप्रायः, परग्रहणयोगविभागाकरणलाधवायोक्तन्यासा- भगमेऽष्टनशब्दानसि आत्वे अष्टा अस् इति स्थितौ अनेकाल शिदित्यनेल 'श्रादेः परस्य' इत्यस्य परत्वाद्वाधानावत्याऽऽदेरेवादेशापत्त्या विभक्तिसकारस्य तत्वे बिल, च कृतेऽष्टावितीष्टरूपस्य सिद्धिर्ल स्यात् । राद्धान्ते आदेः परस्ये त्यपेक्षया अनेकालू शिदित्यस्य परत्वादनेन तस्य वाधे जस ौशादेशे रूपमिष्टं सिद्धयतीति । नचोक्तन्या- सस्य अनेकाल शिदित्यतः प्राक् पाठे नोक्तदोषोोष इति वाच्यम् । तस्यादित्युत्तर- स्येतिवत् 'प्रादेः परस्ये त्यस्याप्यागमविषये प्रवृत्त्या आजसेरसुगि'त्यनेनाकारस्यासुगा- गमे परसकारस्य संयोगान्तलोपे पूर्वस्य रुत्वे विसर्गे च देवासः ब्राह्मणास इत्यसिद्धेः । नच तत्र 'असुटी ति न्यासे न दोष इति वाच्यम् 'अधक्षीरवृषलवणानामि'त्यनेनासुडाप- त्याऽश्वस्यतीत्यस्य सिद्धयतापत्तेः । नचात्र क्यचोऽसुविधाने न दोष इनि वाच्यम् । तथा सति 'क्यचि चे त्यनेन वस्त्र दुर्वारत्वात् । न च क्यव्यसुगितिन्यासे जोक्तदोष इति वाच्यम् । बहुलाघवाभावादिति सक्षेपः ॥ इति परिभाषाप्रकरणम् । अथ अच्सन्धिप्रकरणम् । ननु व्यक्तिपक्षे 'उच्चारित एव शब्दः प्रत्यायको नानुच्चरित' इत्यणुदित्सूत्रभा- प्योक्तेः वर्णसमाम्जाये ह्रस्वानामेव पाठादिकपदोपस्थाप्येकारादिभिर्दीर्घादीलामग्रहणा- सुधी उपास्य इत्यादौ 'इको यणचि' इति यणादेशोज स्यादतः प्रत्याहारग्रहणेषु तद्वा- च्यवाच्ये निरूढा लक्षणा बोध्या। प्रत्याहारवाच्याकारादिवाच्ये दीर्घादी लक्षणेति तदर्थः । अत्र प्रमाणम् 'दीर्घाजसि च' 'ल्वादिभ्य' इत्यादिनिर्देश एव । एवञ्चेक- पदेन षट्षष्टेग्रहणं यणपदेन च सप्ताजामिति न यथासङ्ख्यसम्भवः । नच लक्ष्यार्थ- बोधात्प्रागभाविनं शक्यार्थबोधमादाय यथासङ्ख्यमस्त्विति वाच्यम् । ऋकारलुकारयो- मिथः सवर्णत्वेन ताभ्यां प्रत्येक त्रिंशदुपस्थितौ लुवर्णस्थाने रेफस्य ऋवर्णस्थाने लुका- रस्य च प्रसङ्गापत्तेर्यथासङ्ख्यसूत्रेण निर्चाहो नास्ति, किन्तु 'स्थानेऽन्तरतम' इति सूत्रे- 0वेत्याशयेनाह-स्थानत आन्तादिति । जातिपक्षे यथासंख्यसूत्रेणापि निर्वाह ·- फकिकारत्नभ जूषायां- इति सष्टं स्थानेऽन्तरतम' इत्यत्र भाष्ये । (१)माध्यमात्रपरिभाषया यणा सवर्णग्रह- गाऽप्रसक्तयाऽनुजासिकस्थाने जिनुनासिक एक गणिति योद्धयम् । अत्युदित्सूत्रणा जातिपक्षेण गुणानामभेदकत्वेन च प्राप्तस्यापि सवर्णब्रहणल्योक्तपरिभाषया निषेधकरणा- दुगुणा अमेवा' इति पक्षेऽपि न यणा लवर्णग्रहणमिति दिक। जनु सुधी उपास्य इत्यत्र यणादेशे कृते 'अनचि च' इति धकारस्य द्वित्वन्न स्यायकारस्य स्थानिवत्वेलाचपरत्वादनचीति निषेधप्रवृत्तरिति चेन्न । अनल्विधाविति स्थानिवत्वनिषेधात् । तथाहि-'अनल्विधा'चित्यस्य द्विविधोऽर्थः-अल्वव्यायधर्माव- च्छिन्नस्थानितानिरूपितादेशतावर्मिकारोपप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताजिरूपकविधौ स्थानिबत्वन्नेत्येको जव्यमतसिद्धः। स्थान्यवयवाल्वृत्ती योऽल्वव्याप्यो धर्मस्तदाश्रय- विधी व स्थानिवदिति द्वितीयः प्राचीनसम्मतः । नच 'अचः परस्मिन्निति स्थाजिवत्त्वे- ऽपरत्वस्य तादवस्थ्येज कथं द्वित्वमिति वाच्यम् । 'न पदान्त' इति सूत्रेण धकारस्य द्विवंचने कर्तव्ये स्थानिकत्वस्य निषेधकरणादित्याशजाह-इति धारस्य द्वित्व- मिति । ननु सकारविसर्गाणां द्वित्वे कृतेऽधिकरूपस्य सम्भवाचत्वारीति कथनमयुक्त- मिति चेन्न । धकारयकारयोद्वित्वविकल्पाच्चत्वारीति ग्रन्थकर्तुराशयादित्याह-द्वित्व- विकल्पाच्चत्वारि रूपाणीति। नचान्तरङ्गद्वित्वदृष्ट्या बहिरङ्गयणोऽसिद्धत्वेन द्वित्वं दुर्लभमिति वाच्यम् । अन्तरङ्गपरिभाषायास्त्रिपाद्यामप्रवृत्तः । नच कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामपि तत्प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । एकतरपक्षण लक्ष्यसिद्धौ पक्षान्तरमवलम्ब्य दोषदानस्य भाष्ये क्वान्यदृष्टत्वात् । अत एव भाष्ये दध्यत्रेत्युदाहरणं 'यणो मयो द्वे वाच्ये इत्यस्य दत्तमित्याहुः प्राञ्चः । अन्तरङ्गपरिभाषया वाह ऊट' इति सूत्रस्थोट्य- हणज्ञायकसिद्धत्वात्सपादसप्ताध्यायीस्थत्वेन तदृष्ट्या त्रिपाद्या असिद्धत्वेन नात्र कार्यकालपक्षेऽपि तत्प्रवृत्तिः । अत एव तस्य दोषः संयोगादी'ति वार्तिकस्य साफ- त्यम् । अन्यथाऽन्तरङ्गसंयोगादिलोपदृष्ट्या वहिरङ्गयणादेरसिद्धत्वेनैव चक्री अत्रेत्यादि- सिद्धौ वार्तिकं स्पष्टमेव निष्फलं स्यादिति नव्याः ॥ सुद्धयुपास्य इति । ननु 'इकोऽसवणे शाकल्यस्येति प्रकृतिभावे कथं ? यणिति (१) भाव्यमानेति । 'भाव्यमानेन सवर्णानां न ग्रहणमिति परिभाषास्वरूपम् । अणुदित्सूत्रेऽप्रत्यय इत्यनेन सामर्थ्यात्सूत्रप्राप्तं जातिपक्षण प्राप्तं गुणाभेदकत्वेन च प्राप्त सवर्णग्रहणं विधीयमानेन न भवतीत्यर्थः। अप्रत्यय इति प्रतिषेध इमां परि- भाषां ज्ञापयति । ज्याद ईयस इत्येवान्तर्यतो दीर्धे सिद्ध ज्यादिति दीर्घोच्चारणमपि ज्ञापयतीति बोध्यम् । .

·अच्सन्धिप्रकरणम् । चेन । 'न समासे' इत्यनेन समासे तनिषेधात् । लच नित्यसमास एव तनिषेध इति वाच्यम् । भाष्यकृता नित्यग्रहणस्य प्रत्याख्यातत्वात् यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् । ननु ध्यायतेः सम्प्रसारणेन सुधी शब्दस्य निष्पन्नत्वात् 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्व- रूपापत्या सर्वथा यणो दुर्लभत्वमेव तत्रेति चेन्न । सम्प्रसारणपूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणमिति वातिकेज तदप्राप्तेः सम्प्रसारणस्थाजिकादेशस्यासम्प्रसारणत्वाच्चेति भावः ॥ ननु 'न भूसुधियोः' इति निषेधस्य जागरूकत्वात्सुद्ध्युपास्य इत्यत्र कथमिकों यणचीत्यस्य प्रवृत्तिरिति चेन्न । अन्तरङ्गत्वेन प्रत्यये परत एवोक्तनिषेवप्रवृत्तः । (१) अनन्तरस्येति न्यायेन 'एरनेकाच' 'प्रोः सुपी'त्यनयोरेव निषेधकरणाच्चेति दिक। धात्रंश इति । अत्र 'दीर्घादाचार्यागामि त्यनेन तकारस्य द्वित्वम् । यत्तूक्तसूत्रे अचार्यग्रहणस्य पूजार्थकत्वान्नित्य एव निषेध एवञ्च द्वित्वन्नेति तन्न, पूजार्थतायाः प्रामाणिकरनुक्तत्वात् । 'त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्ये'त्यत्र शाकटायजग्रहणस्यापि पूजार्थ- कत्वापत्तेश्च । नचेष्टापत्तिः। संस्कर्तति त्रिसकारपरकैयटहरदत्तादिग्रन्थविरोधात् । अत एव यात्वा रथमिति मन्त्रे तकारस्य द्वित्ववैकल्कित्वमुदाहृतम्भाष्ये । एवञ्च धात्रंश इत्यत्र द्वित्वन्न भवतीति कस्यचिदुक्तिरतीवालझतेति बोध्यम् । जच निषेधविकल्पे विधिविकल्पो भवतीत्यस्य फलितत्वादनचि चेति सूत्रेणेव सर्वत्र द्वित्वसिद्धौ व्यर्थ सूत्र- त्रयोपादानमिति वाच्यम् । मतभेदप्राप्तव्यवस्थासूचनार्थमावश्यकत्वादिति दिक् । ननु वा हतजग्धयो रिति व्यर्थं द्वित्वस्य 'अनचि चे'त्यनेलेव सिद्धत्वादिति चेन्न । पुत्रस्य द्वित्वं क्तान्ते चेद्वतजग्धयोरेवाक्रोश एवेति नियमार्थमावश्यकत्वात् । तत्फलंन्तु पुत्रवित्तीत्यादौ द्वित्वाभावरूपम्बोध्यम् । नच पुत्रहतीत्यादौ हतशब्दपरत्वाभावेन द्वित्वं न स्यादिति वाच्यम् । (२)लिङ्गविशिष्टपरिभाषया हतशब्दपरत्वेन द्वित्वप्रवृत्तेरिति भावः आदित्यो देवतेति । अदितेरादित्यस्य वाऽपत्यमादित्यः आदित्यशब्दाद्देवतार्थे 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्य' लति ण्यप्रत्ययः यस्येति चे'त्यकारलोपे 'हलो यमा- मिति यलोपे आदित्यमित्येकयकारं रूपं सिध्यतीति भावः ॥ (१)अनन्तरस्येति । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधोवेति न्यायस्वरूपम् । (२) लिङ्गविशिष्टपरिभाषयेति-'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' इति परिभापास्वरूपम् । सामान्यरूपेण विशेषेण वा प्रातिपदिकबोधकशब्दग्रहणे सति लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि तेन ग्रहणं बोध्यम् । अपिना केवलस्यापीति तदर्थः । समानाधिकरणाधिकारस्थे कुमारश्रमणादिभिरिति सूत्रे स्त्रीलिङ्गश्रमणादिभिश्च कुमा- रीशब्दस्यैव सामानाधिकरण्यं नतु कुमारशब्दस्येति व्यर्थः श्रमणादिशब्दो ज्ञापकः ।

·5.7 शक्षिकारन मजूषायां- अनुगम्यूतिरित्यादी लोपः शाकल्या त्यनेन हलि सर्वेषामित्यनेन वा बलोप: न्यादित्याह-धान्त इत्यत्रेति । अयम्भावः, लुतनिर्दिष्ट्रो चकार इति भाष्यात्सूत्रे 'लोपो व्योर्चली ति लोपेन वकारः प्रश्लिष्यते तस्य प्रश्लिष्टलुप्तवकारस्य वात्तिकेऽनुवृत्या यूतिशब्दे पर श्रूयमाणवकारान्त आदेशः स्यादिति तदर्थः सम्पन्नः । एवञ्च नोक्तप्रयोगे बकार लोनमक्तिः । लचगव्यं नाव्यमित्यादौ वलोपाभावाय सूत्रेऽतिप्रश्लेषस्यावश्यकत्व- मिति वाच्यम् । तत्र यकारे पूर्वस्य भत्वात्पदत्वाभावेन सुतरां लोपाप्राप्तेः । नच गव्य- मिच्छति गव्यतीत्यादौ लोपासावार्थमस्तु सूत्रे प्रश्लेष इति वाच्यम् । 'नः को इति नियमेन तत्र पदत्वासम्भवात् , एवं तर्हि वार्तिके एव प्रश्लेषफलमित्याशयेनाह- छकाराद्धति । नच 'लोपो व्योरिति सूत्रे वकारस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यातत्वाल्लो- पाप्राप्त्या प्रश्लेषो नावश्यक इति वाच्यम् । वलोपस्य लौकिकोदाहरणविषयत्वन्नास्तीति भाष्याभिप्रायवर्णनेजादोषात् । अत एव 'इको गुणेति'सूत्रे 'अतोलान्ते'त्यत्र लुप्तनि- दिष्टो वकार इति भाष्योक्तं सङ्गतमिति । नचैवं गव्यूती बकारीमानल्या चरितार्थत्वेन विष्णवे इत्यत्र (१)वकारलोपः कुतो नेति चेन्मैवम् । छन्दसि दृष्टस्यैवानुविधानेन गव्यू- तिरित्यत्र लोपाप्राप्त्या तत्रोच्चारणसामर्थ्यादेव लोपाप्राप्तेः । अश्वपरिमाणेऽपि गव्यूतौ न वलोपस्तस्य संज्ञाशब्दत्वेन संज्ञात्वभज्ञापत्तेः । संज्ञात्वमङ्गभियैव रघुनाथेति संज्ञाशब्दे नित्यमपि णत्वच्न भवतीति भावः ।। ननु (२)लव्यमित्यादी बान्तोगीयनेनैव वान्तादेशे सिद्ध धातोस्तन्निमित्तस्यैवेति सूत्रं व्यर्थमित्यभिप्रायेण शङ्कते-तनिमित्तस्यैवेति किमिति । अवयवद्वारा समुदाये प्रश्नः । अर्थात्सूत्रमेव किमर्थमिति प्रष्टुराशयः, समाधत्ते-पोयत इति । आपुर्वका- द्वजः कर्मणि लटि यकि सम्प्रसारणे पूर्वरूपे आङा सहाद्गुणे च रूपसिद्धिः । अत्र घातोरित्यस्याभावे 'वान्तोयीति वान्तादेशे स्पासिद्धिः, धातोरित्यस्य सत्त्वे तु न वान्तादेशप्राप्तिः यादौ प्रत्यये परे धातोरेचश्चेद्वान्तादेशस्तहि यादिप्रत्ययनिमित्तस्यैव धातोरेच इति नियमेन तव्यावृत्त । जन्तरगवान्तादेशदृष्टया बहिरङ्गगुणस्यासिद्धत्वेल वान्तादेशाप्राप्त्या नावश्यक तत्सूत्रमित्याह-औयत इति । वेञः कर्मणि लडि यकि सम्प्रसारणे पूर्वरूपे आडागमे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ रूपसिद्धिः । अत्र चान्तादेशे तदसिद्धिरिति कर्त्तव्यमेव सूत्रमिति भावः ॥ (१) वकारेति-'तस्य लोप' इति सूत्रेण । (२) लव्यमिति-लुनातेरचो यत् । 'सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणः । आदि- 'पदेनाऽवश्यलाव्यमित्यस्य संग्रहः । अत्र लुनातेः 'ओरावश्यके' इति ण्यत् ।

·अंच्सन्धिप्रकरणम् । ननु शब्दशास्त्रे पक्षद्वयं पदसंस्कारसक्षो वाक्यसंस्कारपक्षश्च । तत्र परवरनिरपे- शाणि पदानि संस्क्रियन्ते यत्रासौ पदसंस्कारपक्षः बाहुलकादधिकरणे घञ् । एवं वाक्या- सुप्तिङन्तचयरूपादुद्धृत्य पदानि संस्क्रियन्ते यत्रासौ वाक्यसंस्कारपक्षः । उत्तञ्च भाष्ये वाक्यादुदृत्य पदान्यन्वाख्यायन्त इति, तथा च-पदसंस्कारपक्षे 'कानि सन्ती'त्यनयोः पृथतिमन्नत्वात् 'अचः परस्मिन्नि'त्यस्याप्राप्त्या यणः शङ्का जोदयते । वाक्यसंस्कार- र तु कानि सन्तीति वाक्ये प्रक्रियाकमेण पूर्व किन शब्दस्तदुनरं जस् ततोऽसधातु- स्तदुत्तरं झोति किमः कादेशे जसः श्यादेशे नुमि दीर्घ च कानीत्यस्य सिद्धिः, अस् धातोः 'जसोरल्लोप' इत्यल्लोपे 'मोऽन्त' इति झेरन्तादेशे सन्तीत्यल्य सिद्धिः । एवञ्च स्थानिभूतादायूवत्वेन दृष्टकारस्य यथि कर्तव्येऽचः परस्मिन्निति स्थानिवत्वेना- काय सद्भावादस्यत्र यमः प्रततिः । जचात्र पक्षेऽपि विनिगमकाभावात्पूर्वं सन्तीत्येव संशाध्य पश्चात्कातीत्यस्य संसाधने इकारल्याचः पूर्वत्वेन दृष्टवाभावात्स्थालिवत्त्वाप्र- सक्त्या लोक्तदोष इति वाच्यम् । पूर्वोपस्थितनिमित्तरूपान्तरङ्गत्वमादायान्तरङ्गाणां पूर्व प्रवृत्तिरिति काजीत्यस्यैव प्राक् साधनादुक्तदोषस्य तादवस्थ्यादित्याशयेनाह–कानि सन्तोत्यादि । 'ज पदान्त' इति सूत्रेण पदान्तविधौ स्शनिवत्वनिषेधान्न यणाप- त्तिरूपो दोष इति भावः ॥ ननु उरण रपर' इत्यस्याद्गुण इत्यनेन सहकवाक्यत्वेना-बयादवर्णाटकारेऽचि परे पूर्वपरयोः स्थाने प्रसज्यमान एवं गुणोऽकारो परो भवतीत्यर्थे स्थान्यादेशयोरान्त- रतम्याभावादपरत्वाप्रवक्तौ कृष्णद्धिरित्यादि न सिद्ध्येदत आह-तत्रान्तरतम्या- दिति । अरित्यस्य रेफशिरस्कस्य रेफद्वारा ऋकारेण स्थानसाम्यादिति तदर्थः । एत- योरजान्तर्यमवान्तर्यमिति भाष्याच्च साम्यम्बोध्यम् । नच कृष्णार्द्धरित्यादौ पूर्वपरयोः स्थानित्वेज ऋकारस्यैव स्थानित्वाभावादपरत्वं न स्यादिति वाच्यम् । पूर्वपरयोरिति द्विचानिर्दे शेत्र सहितयोरवयवयोरेव स्थानित्वात् । उक्तं हि भाष्ये-यो हि उभयोः स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरतो व्यादेशमिति । अत एव द्वयोः स्थानिलोवादेशी मानूताभित्येकग्रहणं कृतम् । वस्तुतस्तु गुणरूपविधेयगतैकत्वसंख्याविवक्षणात्पूर्वपरयो- रुभयोरेकवाक्यतयैव विधेयान्वया दनयोः पूलयोः कटं कुर्षि'त्यादाविचोभयसम्बयेक- विधेयस्य प्रतीतेरेकग्रहणं स्पष्टार्थमित्यन्यत् । नच रलपराणामादेशालां विधाने सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् । श्राप ज्ञप्वामीत्' 'भृञामिदित्यादौ दोषापत्तेर्वारत्वादिति दिक् ॥ ननु अव एहीति स्थितौ पूर्वान्तवद्भावेनाऽऽत्वात् 'ओमाडोश्च' 'एत्येषत्यूठसु' 'एडि पररूपमित्येतेषु प्राप्तेपु वृद्धावकत्वादेखि पररूपमित्यस्य तथा बाधे बाध्यसा- ·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- मान्यचिन्ताश्रयणादोमाङोश्चेत्यस्यापि वाधः स्यादित्याह-पुरस्तादिति । “पुरस्ता- दपवादा अनन्तरान्विधीन्वाधन्ते नोत्तरानि"ति न्यायाकारः। अवश्यं स्वपरस्मिन्बाध- नीये प्रथमोपस्थितानन्तरवाधेल चारितार्थे पश्चादुपस्थितस्य परस्य बाधे माजाभावः, आकाङ्क्षाया निवृत्तर्विप्रतिषेधशास्त्रवाधे वीजाभावाच्चेत्येतस्य वीजम् । प्राग्वतिलोऽप- वादा अव्यवहितोत्तरवर्तितो विधीन्वाधन्ते न व्यवहितवत्तिल इति तदर्थः। तथा च प्रकृने एत्येधल्यूठस्वित्यनेन एङि पररूपमित्यस्यैव वाधो न त्वोमाडोश्चेत्यस्येति वृद्धे - धकत्वादडि पररूपमित्यस्य वाक्षेत्र लब्यावकाशायास्तस्याः सामर्थ्यविरहात्परेण (१) पररूपेण वाधादिति भावः । जनु प्रौड इत्यत्रेय प्रोडवानित्यत्राप्यूढशब्दपरत्वाद् वृद्धिः स्यादित्याशङ्कय सनायत्ते-अर्थवद्रहणे नाऽनर्थकस्येति । शाब्दिकनये वृत्तिविषये समुदायशक्त्य- ङ्गीकारेण भूतकालिकवहनकर्तृ रूपार्थस्योढवानिति समुदायवृत्तित्वाबूढक्त एकदेशस्वी ढस्यार्थवावकत्वाभावाल तरिम वृद्धिवक्ष्यमान कालावरिलायाऽर्थन बूटश- व्दावयवेऽचि परे तद्विधानादिति भावः । श्चति' सूत्रे राजेः पृथक् प्राजिग्रहणमत्र ज्ञापकम् । तथा हि परिभाषाऽभावेऽर्थवदनर्थकोभयविधराजशब्दस्य ग्रहणे बाधकामा- वाद् भ्राजौ राजेरपि सत्त्वेन राजिग्रहणेनैव भ्राजेरपि षत्वसिद्धौ व्यर्थं भ्राजिग्रहणमर्थ- वत्परिभाषां ज्ञापयतीति । न च भ्राजिग्रहणसत्त्वे फणादिराजिना साहचर्येण फणादेरेव भ्राजेर्ग्रहणात्पत्वं सिद्यति तदभावे राजिना कणादेस्तदतिरिक्तस्य च भ्राजतेहणापत्ती षत्वं स्यादिति फणादेोजेहणाय तदतिरिक्तस्य तस्याग्रहणाय च भ्राजिग्रहणस्यावश्य- कत्वेन तस्य ज्ञापकत्वमयुक्तमिति वाच्यम् । 'ब्रश्वादिसूत्रे' राज इति पाठकरणाहकारा- नुवन्धकस्य राजो षत्वविधाजसाहचर्यादुक्तानुबन्धकस्यैव फणादेोजतेर्ग्रहणात्पत्वे तदतिरिक्तधाजेः प्राक् ऋकारमनुवध्य ऋभ्राज इति पाठेन 'भ्राजभासेति' विकल्पस्य वाचिकत्वाहकारस्यात्मनेपदमात्रफलकत्वेन तत्स्थानेऽकारमनुवध्य भ्राज इति पाठेन वा राजिना तस्याग्रहणात्कुत्वे च विभ्राद् वित्रागिति रूपद्वयसाधुत्वस्य सुलभत्वेन भ्राजिग्रहणज्ञापकत्वस्य युक्तत्वादिति केचित् । वस्तुतस्तु ब्रश्वादिसाहचर्येण धातुसंज्ञ- कराजेर्ग्रहणेन न भ्राजघटकराजो ग्रहणं तस्य धातुसंज्ञकस्वाभावात् साहचर्य्यपरिभा- पाया अनित्यत्वेऽपि ऋकारानुबन्धकस्य राजतेर्ग्रहणेन भ्राजघटकराजशब्दस्योक्तानु- बन्धकत्वाभावादाजिनाऽस्य ग्रहणं न स्याहकारस्य समुदायानुवन्धत्वात् एवञ्च भ्राजि- (१) पररूपेणेति । ओमाङोश्चेति सूत्रविहितेनेत्यर्थः ।

·.. , अच्सन्धिप्रकरणम् । १७ ग्रहणस्यावश्यकत्वे परिभाषायां किं ज्ञापकमिति चेदत्र भाष्यतत्त्वविदः, उपस्थितार्थस्य शब्दं प्रति विशेषणत्वेनान्वयसम्भवे तत्यागे मानाभावोऽस्या ज्ञापकः । किञ्च स्वं रूपमिति सूत्रे स्वशब्देनाऽऽत्मीयवाचिलाऽर्यों गृह्यते रूपशब्देन स्वरूपं तेन तदुभयं शब्दस्य संज्ञीति सूत्रार्थः संपन्नः तत्रार्थों न विशेष्यस्तत्र शास्त्रीयकार्याऽसम्भवात्किन्तु शब्दस्य विशेषणम् , एवश्चार्थविशिष्टः शब्दः संज्ञीति फलितं तेनाऽर्थवसरिभाषा सिद्धेति भाष्ये स्पष्टमिति दिक् ।। ननु सरश्रुतेरन्यत्र चारितार्थ्येन प्र ऋच्छतीत्यत्र वृद्धौ कृतयां रसरस्वे च कृते पूर्वान्तवद्भावेन रेफस्य पदान्तत्वाश्रयणात्तस्य खरवसानयोरिति विसर्गः स्यादित्यत श्राद-इह पूर्वान्तवद्भावेन पदान्तरेफस्य न विसर्ग इति । अंत्र प्रमाण- माह-उभयथदिवति । अयम्भावः, यवेकादेशस्थले रेफस्य पदान्तत्वाश्रयणेन विसर्गः स्यात्तदा उभयवित्यादावपि तदापत्या निर्देशासङ्गतिस्स्यादित्येतन्निर्देशादुक्त- स्थले रेफस्य तत्वाश्रयणेज विसर्गों न भवतीति कल्पनादुक्तप्रयोगे न काप्यनुप-त्ति- रिति । न चोक्तनिर्देशे गुणस्य पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयाऽऽधितत्वावहिरङ्गत्वेनाऽसिद्धत्वा- ट्रेफाभावेन विसगों नेति वाच्यम् । विसर्गस्यापि रेफषकारात्मकवर्णद्वयाश्रितत्वेन बहिरङ्गत्वात् । न च गुणस्य परनिमित्तकवरूपबहिरङ्गत्वसत्वाद्विसर्गदृष्ट्याऽसिद्धत्वेन रेफाभावान्न विसर्ग इति वाच्यम् । उक्तरूपबहिरङ्गत्वस्योभयोस्तुल्यत्वादिति । वस्तुतस्तु नात्र (१)अहिरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिः सम्भावनीया त्रिपादीस्थेऽन्तरङ्ग कर्तव्ये कार्यकाल .क्षे- ऽप्युक्तपरिभाषाया अप्रवृत्तेः । अत एव 'उरण रसर' इति सूत्रे नाकुटो नार्कल्पिरि- त्यादौ रेफरय विसर्गाभावाय ( रेफस्य पूर्वान्तवत्वे विसर्जनीयप्रतिषेधो वक्तव्य ) इत्यपूर्ववचनमङ्गीचकार भगवाञ्च्छ्रीपतञ्जलिः, अन्यथा पहिरङ्गपरिभाषया विसर्ग दृष्टया वृद्धरसिद्धत्वेन विसर्गाप्राप्त्या भगवताऽङ्गीकृतमपूर्ववचनमसंगतं स्यादिति दिक् ॥ ननु (येन विना यदनुरपन्नं तत्तेनाक्षिप्यते ) यथाऽऽकृतिः पदार्थ इति न घटमा- नयेत्यादौ जातेरमूर्त्तत्वादानयनासम्भवेन जात्या व्यक्तराक्षेपस्तथोपसर्गसंज्ञा क्रियां (१) बहिरङ्गपरिभाषेति । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति परिभाषास्वरूपम् । अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकं च बहिरङ्गमसिद्धमित्यर्थः । 'वाह ऊट' एतस्सूत्र- स्थोठग्रहणज्ञापितेयं परिभाषा, इत्थं हि ज्ञापनप्रकारः, ऊठग्रहणाभावे सम्प्रसारणमात्र- विधानेन लघूपधगुगे वृद्धिरेचीति वृद्धौ विश्वौह इत्यादिसिद्धावठग्रहणं व्यर्थ सत्परि- भाषां ज्ञापयति ज्ञापितायामस्यां तु लघूपधगुणदृष्टया सम्प्रसारणस्यासिद्धवाल्लघू- पधगुणाप्राप्त्या वृद्ध्यभावेन रूपासिद्धेः स्वांशे चरितार्थमूग्रहणमिति बोध्यम् । २फ०म० ·फकिकारत्नमञ्जूषाया- किना जोरपद्यते इ युपसण कियाक्षेपः, किया च धात्वर्थस्तस्याश्चाक्षेपो न सम्भवतीति नाचिनो धातोरेवाक्षेपासिद्धे धाताविति व्यर्थमवल्याशा शङ्कते-उपसर्गणवेति । पुनर्बुद्धीति । योमथिलागलानाद् बुद्धिरेव न कदाचिदपि वृद्धयभाव इति भावः । नवोपसर्गेशानिधि पाती प्रगत ऋडूः ईः इत्यत्र प्रयोक्सवाद्धस्य ऋकारादि भारिपनत्वाच्च प्राप्तवृद्धिवारणायोपसर्गताप्रयोजकधातुत्वलाभार्थं तुग्रहणस्यावश्य- कत्वेन तस्य कथं पुनर्वृद्धिविधानार्थत्वमिति वाच्यम् ! प्रशब्दस्य गमनिरूपितोपसर्ग-वे- ऽपि अकारादिधातुनिरूपितोपसवाभावाद् वृद्धद्यप्राप्त्या धातुग्रहणस्योत्तार्थ वाक्षेतः । उक्तं हि यन्क्रियायुत्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युसर्गसंज्ञे भवत इति । न च लाघवादुप- सर्गपदं तिरस्कृत्य तत्स्थाने गतेरित्येवास्त्विति वाच्यम् । 'अच्छगत्यर्थवदेष्विति गतिसंज्ञत्वादच्छर्छतीत्यादौ वृद्ध्यापत्तेरिति दिक् ॥ तनु जाज्मलावि यमलोः लावनिषेधादकः स्वर्णस्याच एव प्रसिद्ध वेन सवर्णेऽन्येव दीर्थप्रवृत्तावचीति व्यर्थमवे अभिप्रायेण शङ्कते-अचि किमिति। पूर्व वर्णानामुपदेश इत्यादिभाष्योक्तरीत्या 'तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम्' 'नाज्मलावि'त्येताभ्यां प्राक् ग्रहणकशास्त्रस्यासिद्ध्या नाज्मलावित्यस्य वाक्यार्थबोधावसरेऽच्पदेन वर्णसमाम्ना- यस्थानां ह्रस्वाजामेव ग्रहणात्तेषामेव सवर्णसज्ञानिषेधेन दीर्घाणां हल्भिः सावर्ण्य स्यादे- वेत्याशयेनाह-कुमारी शेते । इति भावः । ननु अकः समः वा इत्यनेन ऋलएतयोद्धिमात्रिकयोविधानेलोपपत्तौ वार्तिक- ग्रं व्यर्थमिति चेन्न । दीर्घशब्देन विधीयमानापेक्षया वात्तिकद्वषेन विहितस्य विलक्ष- णत्वात् । किन्तद्वैलक्षण्यमिति दर्शयति-आयस्य मध्ये द्वौ रेफौ तयोरेका मात्राऽभि- तोज्भक्तेरपरा मात्रा, एवं द्वितीयस्य मधो द्वौ लकारौ तयोरेका मात्राऽभितोऽभक्तेर- परा मात्रा इत्थम्भूतयोः ऋलुवर्णयोरकः सचणे दीर्घ इत्यनेनोपपत्त्यभावाद्वार्तिकद्वयमाव- श्यकमित्यत आह-ऋति सवर्ण ऋ वेति । नच वार्तिकद्वयस्यावश्यकत्वेऽपि सञ्ज्ञाशब्दस्या मात्रिकत्वाति सवर्णे लोपो वेति न्यासेनेव सिद्धौ ऋकारविधानं निष्फ- लमिति वाच्यम् । लोपेल प्रयोगसिद्धावपि वार्तिकद्वयविहितविधेययोरजिष्पत्त्या ऋकार- विधानस्य साकल्यात् । 'तुल्यास्य'सूत्रस्थभाष्ये तु सूत्रेणव ऋकारद्वयस्य स्थाने रेफद्वय- वत्तारू,गुणकृता-ताण कदाचिद्रेफद्वयगर्भस्य, त्रिवृतत्वान्तर्येण कदाचिद्विवृतस्य, लकारे लकारबत्तान्तर्येण कदाचिद् द्विलकारस्य, कदाचिद्विवृतत्वसाम्येन रेफवत्तासाम्येन च ताह- शस्य ऋकारस्य च विधानेन विकल्पफलमाश्रित्य वार्तिकद्वयं प्रत्याख्यो। वार्तिकद्वय- विहितविधेययोरचत्वं तु अइउणसूत्रानन्तरं पाठाद्वोध्यमित्यलंम् । श्रभितोऽभक्त- ·अच्सन्धिप्रकरणम् । रिति । ए ओङ' सूत्रे भाष्ये यथा मातृणामियादौ णत्वायुपपत्तयेऽशोळ्यिमाणे वर्ग- कदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते इति पक्षे खट्वाभिमालाभिः वाचा तरतीत्यादौ प्राप्ताः नु - स्-द्वयलक्षणष्टनः 'दीर्घादिति तुगविधानसामर्थ्य-तारकरणसामर्थ-नौद्यच इति सूत्रस्थनौग्रहणसामथ्रभेदेन प्रतिभासमानेषु अवयवसहशत्वतन्त्रवर्णाश्रयकाथ्योभावना- पजेन बारिताः तथा प्रातर्ऋतमित्यत्र 'रोरी ति लोरस्य तदनुसार इत्यत्र 'तोली त्यस्य च वासमाधानकरणैन यत्तद्रेफाटारं भक्तिरिनि हयवरट सूत्रस्वभावमा च चात्तिकद्धयवि- धेययोः ऋतृवर्गयोरनितोऽभागस्य समुचितत्वमिति भावः । जनु अब स्फोटायनरत्यत्र (१)धाराप्रवाहन्यालातीत्यत्य सम्बन्ध आहोस्वित् मण्डलुल्याऽचीत्यस्येति शङ्खां समाते-अतीति निवृत्तमिति । इत्थं हि समा- धातुराशयः, 'प्लुतप्रगृह्या' इत्यत्र नित्यग्रहण किमर्थमिन्द्रे चेत्यारम्भसामदेिव नित्य- त्वलाभादिति भाध्योक्तमेव मण्डूकानुवृत्तौ ज्ञा कम् । अन्यथ गवेन्द्र इत्यादावत्यरत्याभा- चादवङोऽप्राप्त्या तदर्थं सूत्रस्यावश्यकत्वादारम्भसामर्यान्नित्यत्वलाभ इति भगवदुक्ति- रसङ्गता स्यात् । मण्डूकानुवृत्तिस्वीकारे पूर्वसूत्रेणव तु तत्रावसिद्धाचिन्ने चेत्यस्य वैय- थ्येन तत्सामानित्यत्वनाभसम्भवान्नित्यमिति किमिति तदुक्तेः सामञ्जस्यमेवेति । एतदुत्तरन्तु हरी एतावित्यादावयमेव प्रकृतिभावो यथा स्यादिति मूले एव स्फुट- मस्तीति दिक् । जनु गो अग्रमित्यादाविव गवाक्ष इत्यत्रापि प्रकृतिभावो दुर्वार इत्यत आह-व्यव- स्थितविभाषयेति । विगताऽवस्था विकल्परूरा जाताऽस्यामिति व्यवस्थिता सा चासौ विभाषा चेति व्यवस्थितत्रिभाषा तया नैमित्तिकप्रवृत्येत्यर्थः । विभाषारूपे विकल्प सामान्येन विधिनिषेधरूपांशद्वयमुपस्थितम् । प्रकृते विशेषविधिरूपा व्यवस्थिता, क्वचि- निषेधरूपा व्यवस्थिता, यथा क्वचिन्न पापेऽभिनिवेश इत्यादि तदुदाहरणं मूले एव वक्ष्यति । देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्विधिः । मिथस्तेन विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतस्तेन प्राण्यवयवे नेति शश्छोरित्यत्र भाष्ये स्पष्टमिति न गवाक्ष इत्यत्रोक्तदोषः (१) धाराप्रवाहेति--यथाऽविच्छिन्नेन धारा वहति तथाऽविच्छिन्नेन यत्किञ्चित्सू- त्रस्थपदानामुत्तरोत्तरं सूत्रान्तरेषु सम्बन्धो भवति । इयमेव धाराप्रवाहन्यायेनानुवृत्ति- रित्यभिधीयते । यथा मण्डूका उत्प्लुस्योत्प्लुत्य गच्छन्ति तथा सूत्रस्थपदान्यपि व्यव- धानेनोत्तरोत्तरं सूत्रान्तरेषु सम्बद्धानि भवन्तिामण्डूकोरप्लुतौ मध्ये कियत्स्थानं परित्या ज्योत्तरस्थानेन सम्बन्धो भवति । तथा सूत्रस्थपदानां मध्ये कियत्सूत्रं परित्यज्योत्तर- सूत्रसम्बन्धो भवति । इयमेव मण्डूकप्लुतिन्यायेनानुत्तिरित्यभिधीयते । ।

·अधिकारत्नमञ्जूषायां- 'अग्नी प्रेषणे परस्य चेनि वेगानीदन्नौन्विहर इत्यत्र प्राप्तप्लुतवारणाय तत्र वार्तिक- कृता कृतस्य बहुमणस्य प्रत्याव्यागय भाष्यकृत कृतेन 'विभाषा पृष्टप्रतिवचने हे'- रित्यत्र विभाषेति योगविभाोन विभाषेल्यस्य व्यवस्थित विसापात्वध्वजनात् । नच व्यव- स्थितविभाषीले नियात्राः सिद्धाविन्द्रे चेति व्यर्थमिति बाध्यन् । भाष्योत्तातिरिक्तानां व्यवस्थितात्रमाणामप्रामाणिकत्वबोधलाय तस्य सत्वादिति भावः । ननु लान्तः पादमव्यपरे' इत्थमेव सूत्रं लाघवाद्विधेयम् एतस्मान्चकारानुवृत्त्या गोशब्दस्य यत्प्राप्नोति तन्नति सर्वत्र विभाषा गोः' इत्यस्यार्थकरणेऽपि ल कृत्रिदोष इति चेन्न । तथा सति 'प्लुतप्रगृह्या अधि नित्यमित्यत्रापि नकारानुवृत्या चिरं प्लुतप्रगृह्ययोरेच निषेधेन दोषस्य दुर्वारत्वात् । एवञ्च 'प्रकृत्यान्तः पादमध्यपरे' इतसेच सूत्रपाठः समुचित इत्यत आह–अथ प्रकृतिभाव इति । जनु ‘प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यमि' येतटकप्लुतादिपदार्थज्ञानाय तत्सद्भाविधा- यकसूत्रानन्तरमेवोक्तसूत्राटस्य समुचितत्वात्तथाऽकररोज प्राचीनपठितेन्दे च नित्य- मित्यत्र नित्यग्रहणस्य प्रामादिकत्वज्ञानान्नित्यस्यानुवृत्त्यभावेऽपि वाग्रहणनिवृत्यैव नित्यत्वलाभात्लुतप्रगृह्या इत्यत्र जित्यग्रहणं व्यर्थमित्यत आह–नित्यमिति किमिति । अयम्भावः, नित्यग्रहणाभावे हरी ईशावित्यत्र लब्धावकाशस्य 'प्लुतप्रगृह्यात अचि नित्यमि'त्यस्य चक्रि अत्र' इत्यत्र सावकाशेन 'इकोऽसवर्ण शाकल्यस्य ह्रस्वश्वे- त्यनेन हरी एतात्रि वादावुनवाःकात वितिधेन परत्वाताधे विकल्वरूपो दोषः स्यात् । कृते तु नित्यग्रहणे नोक्तदोषः नित्यग्रहणसामतिरस्यापीकोऽसवर्ण इत्यस्य प्लुतप्रगृह्या इत्यनेन बाधादिति । नच प्रकृतिभावदृष्टया 'लुतत्वासिद्धत्वेन कथं प्रकृ. तिभाब इति वाच्यम् । प्रकृतिभावविधानसामर्थ्यातस्य सिद्धत्वकल्पनादिति दिक् । जनु अवङ स्फोटायनस्ये त्यतोऽचीत्यनुवृत्यैव सिद्धे 'लुतप्रगृह्या अचि नित्यमि'- त्यत्राचीति व्यर्थमिति चेन्न । तस्य सामर्थ्या:प्रत्यासत्त्या यस्मिन्नचि प्लुतप्रगृह्ययोः प्रकृतिभावस्तदनिमित्तकार्यस्यैव तेलाव इत्यर्थज्ञापनेन साफल्यात् तेन जानु उ अस्य रुजतीत्यादात्रुओ निपातस्य प्रगृह्यत्वेऽपि जानू अस्य रुजतीत्यत्र सवर्णदीर्घरूपसन्धि- भवत्येवेत्यलम् । ननु चकारेण प्रकृतिभावोऽनुकृष्यते तस्य च ह्रस्वविधानसामयनैव सिद्धिरित्यत आह-हस्वविधिसामा देवेति । नच ह्रस्व-यगोविधानसामर्थ्याद्विकल सिद्धि- रूपफलस्य सत्वेन ह्रस्वविवेः सफलत्वा मूलोक्तमसङ्गतमिति वाच्यम् (१)अपदान्तादौ (१) अपदान्तादाविति-गौय्या इत्यादावित्यर्थः ।

·२१ अचसन्धिप्रकरणम् । यणश्चारितार्थेज सामर्यविरहादुभयोर्विधानसामर्थ्याद्विकल्पासिद्धया ह्रस्वविधेयर्थ्यस्य स्पष्टत्वेन तस्मात्प्रकृतिभावसिद्धिः सुलभवेति भावः ॥ चकारो न कर्तव्य इति । इत्थं हि तत्खण्डनप्रकारः-प्रकृतिभावस्य चका- रेणानुकर्षणेऽपि तस्य चानुकृष्टत्वेन चानुकृष्टं नोत्तरत्रेति परिभाषाया 'ऋत्यक' इत्यत्र सम्बन्धाभावात्तदर्थं ह्रस्वविधानस्यावश्यक त्वमिति तेजैव प्रकृतिभावसिद्धौ तदनुकर्षणा- र्थश्चकारो व्यर्थ एवेति । 'अव्यो यथाभिप्रेताख्याने क्त्वाणमुलाविति' सूत्रे णमुल्न- हणमेवोक्तपरिभाषायां ज्ञापकं बोध्यम् । तथा हि परिभाषाऽसत्त्वे क्त्वा चेत्येव सूत्रसस्तु चकारेण स्वादुमि णमुनित्य तो णमुनाऽनुकर्षणादेव सिद्धौ तत्सूत्रस्थं णमुल्ग्रहणं व्यर्थ सज्ज्ञापयति चानुकृष्टं लोत्तरत्रेति ज्ञारितायामस्यां तु उत्तरत्र तिर्यच्यावर्ग' इत्या- दौ णमुलः सम्बन्धो न स्यातस्य चानुकृष्टत्वादिति तदर्थ णमुल्ग्रणमावश्यकमिति तस्य स्वांशे चारितार्थ्य जातमिति भावः। भाष्ये स्थितीमति । प्रकृतसूत्रस्थभाष्ये पूर्वोक्तो भावः स्थित इति तदर्यः । जनु ह्रस्वाभावपक्षे प्रकृतिभावाय चकारस्यावश्यकत्वेन चक्री अत्र चक्रि अत्र चक्रयति रूपत्रयसिद्धिरिति चेन्न । चकारस्य समुच्चायकत्वे तत्प्रत्याख्यान सरसष्य- विरोधात् । संहिताया अविवक्षयव त्वदुक्तरूपस्य निष्पत्तेश्च । चक्रयत्रेत्यत्र न स्कोः संयोगाद्योरिति लोपप्राप्तिः 'अचः परस्मिन्निति यणः स्थानिवत्त्वात् । न च 'पूर्वत्रा- सिद्ध न स्थानिवदिति शङ्कयः । तस्य दोषः संयोगादिलोलवणत्वेष्विति तन्नि- षेधात् । ननु ऋत्यक इति पृथक् पाठाकरणरूपलाघवादकोऽसवणे शाकल्यस्मेत्येव सूत्रमस्त्विति वाच्यम् । होत ऋकारो ब्रह्मर्षिरित्यादौ सवर्णार्थमनिगर्थञ्च तस्य पृथक् पाठावश्यकत्वादित्यलम् ॥ जनु अप्लुत इत्युक्ते प्लुतस्याध्याहार आवश्यकस्तथा च प्लुतोऽप्लुतो भवती- त्यर्थेनेव सिद्धौ चत्करणं व्यर्थमित्याशयेन शङ्कते-चत्किमिति । इत्थं हि समाधातु- राशयः, वद्ग्रहणसत्त्वे चन्द्रचन्मुखमित्यादौ मुखे चन्द्रगताऽऽहादकत्ववद् 'लुतेऽ लुत- गतसन्ध्यादिरूपकार्यमतिदिश्यते न तु प्लुतस्य निवृत्तिः क्रियतेऽतिदेशानां स्वभावात् . तथा च अग्नी इतीत्यादावनीति प्रेषणे परस्य चेत्येतद्विहितप्लुताश्रयः प्रकृतिभावः प्राप्नोति परञ्च प्लुतस्यासिद्धत्वादीदूदेद्विवचनमित्यनेन कृते प्रगृह्यत्वे तदाश्रये प्रकृ- तिभावेऽपि प्लुतः श्रूयेत वद्ग्रहणाभावै प्लुतो नेव भूषेत प्लुतस्याप्लुतत्वविधानादतो वग्रहणमावश्यकमिति । न च सत्यपि वद्ग्रहणे प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयणातलुतवन्नेत्य- र्थस्यैव सम्भव इति वाच्यम् । तदाश्रयणे गौरवात् । नचाप्लुतवदित्यत्र पर्युदासेऽनी ~ ·, फक्किकारत्नमञ्जूषायां- होत्यादौ प्रगृह्याश्रयं प्रकृतिभावं बाधित्वा परत्वादप्लुतवद्भावे दीर्घादिकं स्यादिति वाच्यम् । इतिशब्दसापेक्षाप्लुतवद्भावापेक्षया वर्णमात्रापेक्षप्रकृतिभावस्यान्तरङ्गत्वात् । नचाप्लुतवदित्यस्य प्लुतकार्य नेत्येवार्थः कुतो नेति वाच्यम् । शब्दमर्यादया तदला- भात् शब्दतः लुतेऽप्लुतसादृश्यविधाजस्यैव लाभात् । न च भाष्ये प्लुतकार्य नेत्य- थस्यैव दर्शलात्कथं तद्विरुद्धार्थस्वीकार इति वाच्यम् । तस्य फलितार्थाभिप्रायकत्वा- दिति दिन ॥ जनु क्लीवे स्त्रीलिङ्गे वा अम् प्रासाते इत्यत्र मुत्वस्यासिद्धत्वादेकारान्तत्वेन ईदूदे- इद्विवचनमित्यनेनैव प्रगृह्यत्व सिद्धऽदसोमादित्यस्य तदुदाहरणमयुक्तमित्याशङ्कय समा- धत्ते-रामकृष्णावमू प्रासाते इति । अयम्भावः, क्लीव-स्त्रीलिङ्गयोः प्रगृह्यत्वे लिति पुंलिङ्ग ज तेल प्रगृह्यत्वसिद्धिर्मुत्वस्यासिद्धत्वेन तत्रौकारान्तत्वात् । अदसोमा- दित्येतत्प्रति न मुत्वस्यासिद्धत्वम् आरमसामथ्यादिति । नामको परिकार भनिनावाचनानुस्वाव्यावृत्तिरूमल- द्वयस्य सत्त्वात्प्रकृते किमित्याकाङ्क्षात्रामाह-वत्वस्यासिद्धत्वासानुस्वार इति । 'मय उओ वो वे'त्यस्य पादिकत्वादनुस्वारदृष्टयाऽसिद्धत्वेन हल्परत्वाभावादनुस्वा- राप्राप्तिः । (१) अन्यथा इको यणचीत्यस्यानन्तरमस्य पाठेन यणोऽनुवृत्यैव सिद्ध वत्वविधानस्य चैयर्थं स्यात् । वस्तुतस्तु ल त्रिाद्यां पाठस्यानुस्वारामावः फलं किन्तु वत्वस्यासिद्धत्वानुवारको दिन परे प्रात: प्रत्यङवकरोदित्यादौ मुसिद्धिरूपं तत् , अनुस्वारवारणन्तु (२) सन्निपातपरिभाषयव सिद्धमिति भावः ॥ ननु 'ईदूतौ सप्तमी'त्येवं लाघवात्सूत्रमस्तु सप्तम्याः प्रत्ययत्वेन (३) प्रत्ययग्रहण- परिभाषया तदन्तविधानादीदूदन्तं यत्सप्तम्यन्तं तत्प्रगृह्यसंज्ञमित्यर्थेनैव 'सोमो गौरी (१) अन्यथेति । वत्वविधानस्य प्रकृतिभावमात्रबाधनार्थत्वे । (२) सन्निपातपरिभाषयेति । 'सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परि- भाषास्वरूपम् ।हयोः सम्बन्धः सन्निपातस्तल्लक्षणजायमानो विधिः स्वातिरिक्तसम्ब- न्धविघातकशास्त्रेऽनिमित्तं भवतीत्यर्थः। प्रकृते किमु उक्तमित्यनयोः उकाराव्यवहि- तोत्तरत्वरूपोऽजव्यवहितपूर्वस्वरूपश्च सम्बन्ध एव सन्निपातस्तल्लक्षणजायमानो वत्वविधिः स्वातिरिक्तसम्बन्धविघातकेऽनुस्वारे निमित्तं न स्यादित्थमनुस्वारवार- णमवधेयम्। (३) प्रत्ययग्रहणेति । 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इति परिभाषास्वरूपम् । प्रत्ययग्रहणे शास्त्रे प्रत्ययबोधकं पदं विशेष्यान्तरासत्वे तदादिवि- शेष्यमादाय तदन्तोपस्थापकमिति तदर्थः।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । २३ अधिश्रित' इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेन सप्तम्यन्तत्वात् प्रगृह्यत्वे सिद्धेऽर्थग्रहणं व्यर्थमित्या- शयेन शङ्कते-अर्थग्रहणं किमिति । इत्थं समाधातुराशयः, अर्थग्रहणाभावे (१) संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्तीत्यजया परिभाषया तदन्तविधिनिषेधादीदूदेद्- द्विवचनमितिवदीदूदन्ताया सप्तमीत्यर्थापत्तावेकादेशस्य परादिवद्भावात्सप्तमीत्वेन ययी आस्ते इयादावेव प्रगृह्यसंज्ञा स्यात्सोमो गौरी अधिश्रित इत्यादौ सप्तम्या लुकापहारे- पाभावात्सा न स्यादिति तदर्थमावश्यकमर्थग्रहणमिति । न च ययीत्यादेवभिधाना- किश्चेकाराशे चारितायेंप्यूकारांशे वैयर्यस्य सद्भावेन सूत्रारम्भसानयात् ईदूतौ सप्तमी प्रगृह्यम् अदस एच द्विवचन मिति लघुभूनन्यासेजैव निर्वाहे गुरुभूतन्यासकरणार संज्ञाविधादित्यस्या अप्रवृत्तौ तदन्तविधिसत्वे ईदूदन्तं यत्सप्तम्यन्तमित्यर्थे 'सोमो गौरी अधिश्रित' इत्यत्र प्रगृह्यत्वे सिद्ध व्यर्थमेवार्थग्रहणमिति वाच्यम् । तस्य सामर्थ्यात्सप्त. भ्यर्थमात्रबोधकत्वे एवेदूदन्तस्य संज्ञा यथा स्यान्न तदधिकार्थबोधकत्वे इत्यर्थज्ञापनेन साफल्यात् । तेन 'वाप्यामश्वो वाप्यश्व' इत्यत्र न प्रगृह्यसंज्ञा । अत्र वापीशब्दस्य वापीनिष्टाधिकरणतानिरूपिताधेयताश्रयवोधकवेन सप्तम्यर्थमात्रवृत्तिस्वाभावादित्येवाह मूले-वृत्तावर्थान्तरेफ्सक्रान्ते मा भूदिति । तथा चायं निष्कर्षः कृत्तद्धितस- मासैकशेष सजायन्तधातुरूपायां वृत्ताववयवान्वितसमुदायार्थोपसर्जने सति प्रगृह्यसंज्ञा मा भूदिति । तत्र समासवृत्तिमुदाहरति-वाण्यश्व इति। अत्र सुप्सुपेत्यनेन संज्ञा- यामित्यनेन वा समासः । 'समर्थः पदविधिरि ति सूत्रात्' वृत्तौ विशिष्टविषयकशक्त्यै- कोपस्थितिजनकत्वरूप एकार्थीभावः स्वीक्रियते स च राजपुरुष इतिवृत्तावेव न तु वाक्ये 'राज्ञः पुरुष' इत्यत्र, वाक्ये पृथगानि पदानि वृत्तावेकार्थाजीति समर्थसूत्रभाष्यात् । एवञ्च 'वाप्यश्व' इत्यादौ अवयवार्थसंवलितसमुदायेन वाप्यधिकरणकद्रव्यरूपार्थ एव समुचित इति । अर्थग्रहणसामर्थ्यात् आधेयासंसृष्टाधारबोधकलं समभिव्याहतपदान्त- राजन्वयित्वतो स्थितिविषयत्वरूपं वा सप्तम्यर्थपर्यवसन्नत्वं बोधयति । बाप्यश्व इत्य- त्राधेयेऽश्वरूपे द्रव्ये सप्तम्यर्थस्यावारस्य संसृष्टत्वेन प्रगृह्यसंज्ञा न भवति 'सोमो गौरी अधिश्रित' इत्यत्राधेये सोमे सप्तम्यर्थयाधिकरणरूपस्यासंसृष्टत्वेन भवत्येव प्रगृह्यसंज्ञा । न च कारकाणां क्रियान्वयसिद्धान्तात् अधिश्रयणक्रियायां गौरीपदबोध्याधिकरणत्वस्य (१) संज्ञाविधाविति । संज्ञाविधायकशाचे प्रत्ययबोधकं पदं तदन्तबोधकं नेत्यर्थः । सुप्तिङन्तं पदमित्यत्रान्तग्रहणमस्यां ज्ञापकम् । तथा हि, सुपस्तिश्च प्रत्ययत्वात्प्रत्य- यग्रहणपरिभाषया तदादिपदोपस्थापने तदन्तविधिना मूलोक्तार्थलाभे व्यर्थमन्तग्रहणं परिभाषां ज्ञापयति ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- विशेषणत्वेनान्वयादाधारस्य कुतो नाधेयसंसृष्टत्वमिति वाच्यम् । समुदायार्थमन्तरा यस्यावयवार्थस्य जो स्थितिस्तस्यैवात्रोक्तलक्षणकोटिप्रविष्टका भावविषयत्वात् । अत्र तु अवयवार्थस्य पार्थक्यताप्युरस्थितिरित्यदोषादित्यलम् । 'अल्पाच्तरमिति सौत्रप्रयोगेण (सिद्धमनच्चादिति वार्तिकप्रयोगेण "कयमनच्त्वमिति भाष्यप्रयोगेण च वृत्तिघट- कायदे पदान्तकार्यस्य तत्सन्निधानेन श्चुत्वस्य चाभावकल्पनादच्सन्धिरित्यत्र न कुत्वा- घाशकाकलङ्कलेशोऽनीति भावः ।। इत्यच्सन्धिप्रकरणम् ॥ अथ हल्सन्धिप्रकरणम् | ननु (१)वरसारान्वितार्थकपदानां सहैव प्रवृत्तिनिवृत्तिश्च भवतीत्यर्थिकाया (२) 'एक- योगानेद्दिष्टानां सह चा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति' परिभाषायाः सद्भावेन 'न पदान्ता- होरनामि त्यस्मात्प्रावर्तितः स तु दिल्यानटोनुकृया पदान्तलपकार-टवाकरयोः स्तोः दुत्य मानक उभारलेच लम्चात्ततः अन्य दुत्वनिषे- धस्येष्टत्वादतिप्रसङ्गाभावेन सूत्रे टोरिति व्यथमेवेत्याशयेन शङ्कते-टोः किमिति । नैवं सर्वत्रेति समाधत्ते-सर्पिष्टममिति । अत्र 'हस्वात्तादौ तद्धिते' इत्यनेन विहितस्य षत्वस्यासिद्धत्वेन जश्त्वाप्रवृत्तौ पदान्तषकारादपि ष्टुत्वनिषेधापत्तेरावश्यकमेव सूत्रे टोर्ग्रहणमिति तदाशयः । यदा (३)क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते इतिपरिभाषया ष्टुनेत्येकदेशस्य टोरित्यस्यैवानुवृत्त्या किञ्च ष्टुनेत्यसमस्तमेव तस्मादपि टोरेवानुवृत्त्या पदान्तादृवर्गादित्यर्थस्यैव लाभात्सर्पिष्टममित्यादौ न दोष इत्युच्यते तदः मारतु टोहणमिति दिक् ॥ (१) परस्परान्वितार्थकपदानामिति । स्वप्रयोज्यविषयतया साक्षात्परम्परया वा निरूपिता या विषयता तत्प्रयोजकानां पदानां युगपत्प्रवृत्तिनिवृत्ती भवत इत्यर्थः । (२) एकयोगेति । अत्र ज्ञापकं तु 'ईदूदेद्विवचन मित्यत्र ईदूदित्येतन्मात्रानुचू- स्यैव सिद्धावेकाराननुवृत्यर्थं क्रियमाणम् 'अदसो मादित्यत्र माद्ग्रहणमेव, ज्ञापिता. यान्त्वस्यां तत्रैकारानुवृत्तिनिरासाय माद्ग्रहणं चरितार्थम् । लिङ्सिचावित्यतः सिज्महणानुवृत्यैव सिद्धौ ‘हनः सिच' इत्यत्र सिज्ग्रहणञ्च ज्ञापकं बोध्यम् (३) क्वचिदंकेति । 'एकयोगनिर्दिष्टानां क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते' इति परिभा- पास्वरूपम् । अत्र ज्ञापकं तु 'दामहायनान्ताच्चेति सूत्रे सख्यादेरिति वक्तव्यमि. तिवार्तिकप्रत्याख्यानपरभाष्यमेव, तत्र 'संख्याऽव्ययादेस बित्यत एकदेशस्यापि संख्यादेरित्यनुवृत्या प्रत्याख्यातं वार्तिकम् , एतत्परिभाषाऽसत्त्वेऽव्ययस्याननुवृत्तये संख्यादेरित्यस्याप्यननुवृत्तः प्रत्याख्यानमसङ्गतं स्यादिति ।

·हल्सन्धिप्रकरणम् । २५ . जनु ‘स्थानेऽन्तरतम' 'उरण रपर' इति संहिता गठस्तत्र प्रथमान्तपाठपक्षे आदेशस्यान्तरतमो यः स्थानी तत्रैव षष्टी उपसंहर्तव्या यत्रच षष्टी तत्रैवादेश इति सूत्रार्थेज प्रकृतिनियम्यते तथा च स्थाजिनामन्तरतम आदेशो भवतीत्यर्थस्य फलितत्वात् (१) यत्रानेकविधमान्तयं तत्र स्थानत प्रान्तयं बलीय' इति परिभाषयाऽन्यान्तर्यापे- क्षया स्थानकृतान्तर्यस्य बलवत्वबोधनेन चतुर्मुख इत्यादौ मूर्द्धस्थानजन्यरेफस्थानेऽ- न्याऽऽदेशापेक्षया मूर्द्धस्थानजन्यत्वसमानाधिकरणनासिकास्थारजन्यत्वेन सादृश्यात्ता- दृशणकाररूपोऽनुनासिकः स्यादित्याशङ्कां सप्तम्यन्तपाठेल जिराचष्टे-स्थानप्रयत्ना- भ्यामिति । अयम्भावः, सप्तभ्यन्तपाठपक्षे आदेशानां ऽन्तरतमास्तत्र षष्टी यत्र षष्ठी तत्रादेशा भवन्तीति सूत्रार्थनादेशो जियम्यते तथा च आदेशानामन्तरतमे स्थानिनि सति आदेशो भवतीत्यर्थस्य फलितत्वेन ताल्लादिस्थाजजन्यत्वसमाजाधिकरणनासिकास्थान- जन्यत्ववतां जमङणनालामादेशभूतानामनुनासिकानां विधेः स्थानप्रयत्नोमयान्तरतम्येन स्पर्श षण्णाम् एतन्मुरारिरित्यादौ चरितार्थतया चतुर्मुख इत्यत्र स्थानमात्रेणान्तर्यवति रेफे न प्रवृत्तिः । नच सप्तम्यन्तपाठपक्षे आदेशानां यणामर्द्धमात्रिकत्वेन तेषां मात्रा- द्वयन्यूनकालिकास्त्ररूपान्तरतम्येन स्थानिजोऽपि मात्रिकहस्वस्यैव समुचितत्वात्तत्र यणश्च- रितार्थतया दीर्घ यणादेशाप्राप्त्या सप्तम्यन्तठस्य भाष्यकृता दूषितत्वेन चतुर्मुख इत्यत्रोक्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । 'अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण' इत्यतः परसव- घटकसवर्णपदापकर्षणेन सवर्णोऽनुनासिको भवतीत्यर्थे रेफस्य सावाभावादनुना- सिकाप्राप्तः 'रेफोष्मणां सवर्णा न सन्तीति' भाष्यात् । अत एव ‘स्वर्नयति प्रातर्नयती- त्यादौ' नानुनासिकः । नचैवमपि व्यक्ति पक्षे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपालवाङ्गीकारात् चतुर्मुख एतल्लक्ष्यविषयस्य 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वे'त्यस्याचारितार्थ्यात्तत्रत्योक्तदोषस्तद- वस्थ एवेति वाच्यम् । लक्ष्यानुरोधाज्जातिपक्षाश्रयणेन लक्ष्यत्वजातेरैक्यादेतल्लक्ष्यवि- (१) यत्रानेकविधमान्तर्यमिति । स्थानार्थगुणप्रमाणकृताऽऽन्तर्यमध्ये स्थानकृता- न्तर्यस्यैव बलवत्वमित्यर्थबोधिकेयं परिभाषा । इत्थमस्याः सिद्धिप्रकारः, स्थानेन्तरतम इति सूत्रे अन्तरतम इत्येकं वाक्यं पूर्व पठनीयं स्थाने इत्यपरं तत्र पूर्वस्मिन्वाक्ये स्थाने इत्यनुवर्तते प्रसङ्ग इति तस्याः, तथा च प्रसङ्गे सति सहशतमो भवतीत्यर्थः । द्वितीय स्थाने इति वाक्ये पूर्ववाक्यादनुवृत्तं स्थाने इति अन्तरतम इति च पदद्वयम- नुवर्तते । सूत्रस्थं स्थाने इति स्थानेनेत्यर्थकम् तथा च प्रसङ्ग सति स्थानेन स्थानघटित- धर्मेण सदृशतमो भवतीत्यर्थः । पूर्ववाक्येनैव स्थानघटितधर्मेण सदृशस्यापि विधान- सम्भवाद्वयर्थमिदं द्वितीयवाक्यं स्थानेनैव सहशतमो भवतीति नियमार्थ तथा च फलितैवेयं परिभाषा यत्रानेकविधमान्तर्यमिति । .

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- षयकल्याप्युक्तसूत्रस्य चरितार्थत्वेनादोषात् । वस्तुतस्तु व्यक्तिपक्षेऽपि नैव दोषः ताह- शव्यक्तौ चरितार्थस्योक्तशास्त्रस्यैतद्व्यक्तिविषयत्वेनानुपप्लवादिति ॥ ननु ककुमन्त इत्यत्र प्रत्यये भाषायामित्यनेन कुतो जानुनासिक इत्यभिप्रायेण शकते-कथन्तहाँति । समाधानमाह-दकारनिपातनादिति । अयम्भावः, तत्रानुनासिकस्येष्टत्ये प्रक्रियालाघवाय गुणेऽनुनासिकविशिष्ट एव पठितव्ये प्रकृतिप्रत्य- यविशिष्टपाठसामर्थ्यात्तदभावकल्पनेन जानुनासिकः । किञ्च 'यचि भन्तसौ मत्वर्थे' इति- संहितापाठे तकारात्प्राक् चत्वेन दकारप्रश्लेषाद्भत्वेन पदत्वाभावादनुनासिकस्य न प्राप्तिः पदान्तस्यैव यरस्तेनानुनासिकत्वविधानादिति । तसाविति द्विवचनोपपत्तिस्तु, तसयोद्वन्द्वोत्तरं दकारेण सहेतरेतरयोगाद्वोध्या । दकारेण समाहारद्वन्द्वोत्तरं सकारेण सहेतरेतरयोगेन तत्र द्विवचनं नोपपादनीयं सकारस्याल्याच्तरत्वेल तस्य पूर्व- नितापत्तरित्यलम् ।। ननु उग वानियत्र तस्मानितुनाशक श्रादेः परमो बनेन सकारस्थान प्राप्तेषु 'उदः स्थास्तम्लीः पूर्वस्य तद्विहितदकारसवर्णषु त-थ-देषु युगपदे- कस्थानिकानेकादेशासम्भवात्तेषाम्मध्ये क इहादेशः स्यादिति सन्देहोत्थितौ समाधान- माह-अत्राघोषस्येति । अयम्भावः । सकार-थकारयोर्दन्तस्थानजन्यत्वेन विवार- श्वासा-घोष-महाप्राण प्रयत्नवत्वेन च सादृश्यात् 'स्थानेऽन्तरतम' इत्यनेन सकारस्थाने श्रकार एवादेशी जातः तय भोति लाने दकारस्य खरि चेति चत्वं उत्थान- मिति सिद्धध्यति। लोपामावाक्षे न थस्य चर्वम् । तस्य चत्वदृष्टयाऽसिद्धत्वात् । एवञ्च थकारद्वयघटितमुक्तरूपम्पोध्यम् । (१)हलो यमामिति सूत्रोक्तभाष्यसम्मताटाध्यायीपाठे तु थस्यासिद्धत्वाभावेन चर्वम्भवत्येव । अत एव (उत्पूर्वस्कन्दे रोगे उपसंख्यानम् उत्क- न्दो रोग ) इति भाष्यं सङ्गच्छते। न चोक्तसूत्रीयभाष्यरीत्या थस्य सिद्धत्वकल्पनाच- त्वोपपादने लो राभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवगमित्यादिमूलोकस्यासङ्गतिरूपदोषप्रादुर्भाव इति वाच्यम् । प्राचामनुरोधेन तदित्यदोषात् । न च 'झलो मली'त्यनेन सलोपे उक्तप्रयोगसिद्धौ सूत्रमिदं व्यर्थमिति वाच्यम् । फलादौ प्रत्यये तेल लोग इत्यर्थज्ञापनेन तस्य चारितार्थ्यादिति ॥ ननु ‘मोऽनुस्वार' इत्यस्य मकारस्यानुस्वारः स्याज्मलीत्यर्थनव 'हरिं वन्दे' इत्या- ( १ )हलो यमामिति । एतत्सूत्रोक्तभाष्यसम्मतपाठक्रमस्तु-अनुस्वारस्य ययि, वा पदा, तोलिं, उदःस्था, झयो हो, शश्लोटि, एतत्पसूत्र्यनन्तरं झलां जश् , अभ्यासे चर्च, खरि च, वावसाने, अणोऽप्रगृह्यस्येति । .

·हल्सन्धिप्रकरणम् । २७ दावनुस्वारसिद्धावलं पदग्रहणेनेत्याशयेन शङ्कते--पदस्येति किमिति । अयम्भावः, तत्र सूत्रे पदग्रहणाभावेऽपदान्तमकारस्याप्यनुस्वारापत्तिरतस्तद्ग्रहणमावश्यकम् । नचापदान्तमकारस्याप्यनेनैवानुस्वारस्येष्टत्वे यशांसीत्यादावपि तेनैव तत्सिद्धौ 'नश्चा- पदान्तस्य मली'त्यस्य सामर्थ्यादपदान्तमस्य चेदनुस्वारस्तर्हि मल्येवेति नियमार्थ. कत्वेनोक्तस्थलीयदोषत्र्यावृत्ती व्यर्थमेव पदग्रहणमिति वाच्यम् । तस्य 'नश्च' 'शि तुगि'- त्यादावुत्तरत्रार्थत्वेन साफल्यादिति ॥ ननु कुर्वन्तीत्यत्र 'रषाभ्यामित्यनेन णत्वं कुतो नेत्याशङ्कय समाधत्ते-कुन्ती- त्यत्रेति । कृो लटि तत्स्थाने झो, 'तनादिकृअभ्य उरि त्यनेन उप्रत्यये 'सार्वधातु- कार्द्धधातुकयोरि'त्यनेन गुणे 'अतउत्सार्वधातुके' इत्यनेनोदादेशे 'झोऽन्त' इत्यनेल झेरन्तादेशे यगादेशे च कृते प्राप्तस्योक्तणत्वविधायकशास्त्रस्य नश्वापदान्तस्येत्येत- दृष्टयासिद्धचात्पूर्व कृतेऽनुस्वारे तस्य 'अनुस्वारस्य ययी'त्यनेन नकारे परसवर्णे तस्य णत्वदृष्टयाऽसिद्धत्वान्नकाराभावेज न णत्वप्राप्तिरिति भावः ॥ सम् स्कर्त्तत्यत्र 'समः सुटी'ति समो मकारस्य रुत्वे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्पति पाक्षिकाऽनुनासिके, तदभाव अनुनासिकासार इति अनुस्वारे च कृते 'खरवसाजयोरि'- ति विसर्गे तस्य (संपुकानामिति सत्वे संस्स्कर्ता संस्स्कता इति सकारद्वयघटितं रूप- द्वयम् “समो वा लोपमेके” इति भाष्येण सकारस्य पाक्षिके लोपे तस्यापि रुप्रकरण- स्थत्वेनाऽनुस्वाराऽनुनासिकाभ्यामेकसकारघटित रूपद्वयं सँस्कर्ता, संस्कर्तेति । न च लोपपक्ष एव द्वित्वेन द्विसकारकरूपसिद्धावलं 'समः सुटी'त्यनेनेत्यत आह-त्रिसका- रमपीति । सकारत्रयघटितरूपसिद्ध्यर्थमावश्यकन्तदिति भावः । न च स्कोरिति सलोपः कुतो नेति वाच्यम् । “समो वा लोपमेक' एतद्विहितसलोपस्यासिद्धत्वेन तस्य संयोगादित्वाभावात् । ननु अनुस्वारस्यानच्त्वेन ततः परस्य सकारस्य द्वित्वासम्भवा- दनुस्वारपो कथं त्रिसकारकरूपसिद्धिरित्यत आह–अनुस्वारविसर्गेत्यादि । द्वित्वपक्षे अयोगवाहाजाभट्सपसंख्यानं शर्पु वेति (१)हयवरट्सूत्रभाष्योक्तेरनुस्वारस्या- प्यच्वात्ततः परस्य सकारस्य द्वित्वे सस्स्स्कर्ता संस्स्स्कर्तेति त्रिसकारकं रूपं सिद्धयति । न चानुस्वारादीनामच्त्वे हरि स्मरेत् , हरिः कर्ता, रामः पातु' इत्यादौ (२)यमाद्या- (१)-यवरेति । तत्र हि भाष्ये इमे अयोगवाहा न क्वचिदुपदिश्यन्ते श्रूयन्ते च । तेषां कार्यार्थ उपदेशः कर्त्तव्यः। के पुनरयोगवाहा विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानी- यानुस्वारयमाः । एषां क्वोपदेशः कर्त्तव्य इत्युक्त्वा अयोगबाहानामित्यायुक्तम् । ( २ ) यणाद्यापत्तिरिति । यणाद्यापत्तिरित्यत्रादिपदेन सवर्णदी? बोध्यः ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- पत्तिरिति वाच्यम् । यणादिदृष्टया विसर्गादीनां त्रिपादीस्थत्वेनासिद्धत्वादिति भावः । अनुनासिकपक्षे त्रीणि । त्रीणि चानुस्वारपक्षे । एवं कृत्वा षड्रूपाणि। अनुनासिकपक्षे रूपत्रयघटकककारस्य शरः खय' इति द्वित्वे षट् । अनुस्वारपक्षे चानुस्वारस्य कका- रस्य च द्वित्वे द्वादश इत्थं कृत्वाऽष्टादश रूपाणि । एषां तकारस्य 'अचो रहाभ्यामिति बित्वे (यणो मयो द्वे) इति वचनान्तरेण च द्वित्वे 'एकतं द्वितं त्रितमिति चतुष्पञ्चा- शद्रूपाणि । 'अणोऽप्रगृह्यस्येति बैंकल्पिकानुनासिकविधानादष्टोत्तरशतरूपाणि बोध्या- नीत्यलम् ॥ व्युत्पत्तिपक्षेऽप्रत्ययस्येति षत्वपर्युदासादिति। अयम्भावः, पुम् कोकिल इति स्थितौ 'पुमः खय्यम्परे' इत्यनेन रुत्वे उक्तसूत्रद्वयेन अनुनासिकेऽनुस्वारे च विसर्ग व्युत्पत्तिपक्षे पूनो डुम्सुन्नित्यौणादिकसूत्रेण निष्पत्त्या प्रकृतिप्रत्ययविभागज्ञाना- दप्रत्ययस्येतिपर्युदासादिदुदुपधस्येत्यस्याप्राप्त्या ४क पयोः प्राप्तौ ( संयुकानामि )ति सत्त्वम् । अन्शुमतिपक्षे प्रकृति-प्रत्ययविभागज्ञानामावदुक्तपश्रृंदालामाल्याऽनुनासिक- पक्षे इदुदुपधस्येति प्राप्तषत्वमनुस्वारपक्षे च तेन व्यवधानादुदुपधत्वाभावात्षत्वाप्राप्त्या प्राप्तौक पौ च बाधित्वा सत्त्वमेवेति । पुस्कोकिल इति सिद्धयतीति । ननु चक्षिडो ल्युटि “ख्शादिरयमादेश” इति प्रकृतसूत्रस्थभाष्यात् 'चक्षिकः ख्याञ्' इत्यनेन ख्शाआदेशे ‘शस्य योवे'त्यनेन शस्य यत्वे तस्यासिद्धप्रकरणस्थविधा- यकशास्त्रानन्तरपाठेल 'पुमः खय्यम्परे' इत्येतदृष्ट याऽसिद्धत्वादम्परकत्वाभावेनोक्त- सूत्राप्राप्त्या व रुत्वमित्याशयेनाह-ख्याआदेशे न, पुंख्यानमिति। नच ( वर्जनाऽर्थेशनयोश्च ) इति निषेधात्कथमादेश इति वाच्यसू । ( बहुलन्तएण्यन्नवधक- गात्रविचक्षणाजिराद्यर्थेष्वि )ति वार्तिकस्थबहुलग्रहणादुक्तनिषेधाप्रवृत्त्याऽऽदेशस्य सौल- भ्यादिति भावः ॥ येन नाप्राप्ताविति । येन नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवतीति न्यायाकारः (१)यत्कर्तृकादश्यप्राप्तौ यस्य विधरारम्भः स तस्य बाधक इति तदर्थः । तथा च, विसर्जनीयस्य स एतत्कर्तृकावश्यप्राप्तौ 'कुप्वोक पौ चेत्येतस्य विधेरारम्भात्तस्यैवानेन वाधो न तु शपरे विसर्जनीय इत्यस्य तद्विषो एतत्कर्तृकावश्य- (१) यत्कर्तृकांत । विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मावच्छि- नोदेश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण बाध इति फलितम् । उत्सर्गशास्त्राप्राप्तियोग्येऽचा- रिताय ह्यपवादशास्त्रस्य बाधकत्वे बीजम् । शास्त्रं स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकव्यापक- धर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकस्य शास्त्रस्य बाधकमिति ततोऽपि फलितम् ।

·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । क प्राप्तेरभावात् । न च खरवसा नयोरित्येतद्विहितविसर्गस्य कुप्वोक- पो चेत्येत- दृष्टयाऽसिद्धत्वातस्य सत्वमेव शर्परे विसर्जनीय इत्येतद्विहितविसर्गस्य तु कपो दुर्वाराविति वाच्यम् । शपर इति सूत्रस्य कुप्पोरित्यत्रानुवृत्त्या शर्परयोः कुप्वोः पयोरपवादो विसर्गस्य विसर्ग इति वाक्यभेदेन व्याख्यानेजादोषात् । तेन वासः क्षोममित्यादौ विसर्ग एव न सत्वमिति दिक ॥ ननु 'उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयाजिति परिभाषया तस्मिन्नित्यतः तस्मादित्युत्तरस्त्यस्य प्रावल्यवोधनात्तदुपस्थित्या दीर्घादिति पञ्चम्या छ इति सतम्याः षष्टीप्रकल्पनेन दीर्वात्तरीभूतस्य छस्य तुगित्यर्थे छस्य तुगागमे छकारोपरि चकारश्र- वणा रत्तिदुर्वारेत्याशङ्का समाधत्ते-दोर्घस्यायं तुगिति । उक्तरीत्या छकाररय तुगागमे सेनासुराच्छामेति निर्देशासङ्गतिः स्यादत उक्तज्ञापकाद्वयाख्यानाच दीर्धादि- ति षष्टयर्थे पञ्चमी एवञ्च दीर्घस्येव तुग भवति न तु छस्येति नोक्तदोष इति भावः ।। इति हल्सन्धिप्रकरणम् ॥ अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् । अप्रत्ययस्य किमिति । तदभावेऽग्निः करोतीत्यादौ प्रत्ययसम्वन्धिविसर्गस्य षत्वापत्तिरतस्तद्ग्रहणमावश्यकम् । न च विसर्गे प्रत्ययत्वं स्थानिवद्भावेन लभ्यं (१)तच्च न सम्भवति स्थानिवत्सूत्रदृष्टया विसर्गविधायकस्य त्रिपादीस्थत्वेनासिद्धतया पदान्तत्वाभावात्प्रत्ययत्वाभावाच्च विसर्गषत्वयोर्भावाभावयोरुपपादनस्याशक्यत्वादप्रत्य- यग्रहणस्योक्तप्रत्युदाहरणदानमयुक्तमिति वाच्यम् । अप्रत्ययग्रहणसामर्थ्याद्वतिघटिताति- देशानां त्रिमायामपि प्रवृत्तिरिति ज्ञापनेन स्थानिवत्सूत्रस्य त्रिपायां प्रवृत्त्या प्रत्ययत्वस्य सुलभत्वेन प्रत्युदाहरणदानस्य युक्तत्वादिति तत्र षत्वव्यावृत्तयेऽप्रत्ययग्रहणमावश्यकमि- ति । न च दायातोर्डप्रत्ययेन निष्पन्नत्वात् दुःकरोतीत्यादौ प्रत्ययसम्बन्धिविसर्गस्य षत्वाभावायाप्रत्ययग्रहणस्य साफल्याज्ज्ञापकत्वमयुक्तमिति वाच्यम् । तथा सति द्विवच- नादिग्रहस्यवोक्तार्थ ज्ञापकत्वादिति भावः । ननु इदुदु वधस्त्यनेन मातुः कृपेत्यत्र पर्द स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते—एका. देशशास्त्रनिमित्तकस्येति । एकादेशशास्त्रं 'ऋत उदिति तन्निमित्तकस्य विसर्ग- स्य न षत्वमित्यर्थः । प्रमाणश्चात्र कस्कादिगणे भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठः अन्यथाऽनेनैव षत्वे सिद्ध तत्रोक्तशब्दपाठस्य वेयर्थ्यं स्यात् । नच ऋत उदित्यनेन कृते एकादेशे (१)तच्चेति । प्रत्ययत्वम्चेत्यर्थः ।

·- फक्किकारत्नमञ्जूषायां- सरत्वे च मातुरित्यस्य निष्पन्नत्वादेकादेशनिमित्तकत्वं रेफस्यैव न तु विसर्गस्येति कथं निषेध इति वाच्यम् । एकादेशनिमित्तलिमित्तकस्य न षत्वमिति तदर्थेनादोषात् । नच 'पत्वतुकोरसिद्ध' इत्यस्य सत्त्वेन षत्वे कर्तव्ये एकादेशस्यासिद्धत्वान्न षत्वमिति बाच्यात् । ( पदान्तपदायोरेवैकादेशोऽसिद्धो नान्यत्रे )ति वार्तिकेनोक्तदोषाभावात् । (१) अन्यथा शकहूचित्यत्र षत्वं न स्यात् षत्वतुकोरित्यनेन षत्वे कर्तव्ये सम्प्रसारणा- च्चेति पूर्वरूपैकादेशस्यासिद्धत्वेनाऽकारेण व्यवधानात् । उक्तवार्तिकोदाहरणन्तु कोऽसिचत् सोऽसिचदिति भावः ।। ननु सुजन्तद्वि-त्रिशब्दसाहचर्येण सुजन्तस्यैव चतुश्शब्दस्य ग्रहणात्तस्यैव बत्ववैकल्पिकत्वेन चतुष्कमाल इत्यत्रत्यचतुश्शब्दस्य सुजन्तत्वाभावेन दोषाभावात्कृ- योऽर्थग्रहणं व्यर्थमित्यत अाह-कृत्वोऽर्थे किमिति । समाधानमाह-चतुष्कपार इति । अयम्भावः, व्यर्थ सज्ञापयति कृत्योऽर्थग्रहणं (२)साहचर्यपरिभाषानिति : एवञ्च मुजतातिरक्तस्वाति अतुशब्दस्य बकरियायलायत्तिरतत्तहानश्यक- मिति । 'दीधीवेवीटामि'त्यत्र धानुसाहचर्यप्यागमस्येटो ग्रहणमुक्तारिभाषाऽजित्यत्वफलं बोध्यमिति दिक ॥ जनु 'इमुसोः सामर्थ्य' अत्र सूत्रे सामर्थ्यपदेने का भावस्य ग्रहणात्सर्पिष्करोती- त्यादौ तदभावादुनासूत्राप्रवत्ताविबुदुग्धति जिम्यमेव पर्व परमसपिःकुण्डिकेत्यादा- वेकार्थीभावरूपसमासेऽप्येतत्प्रवृत्त्या वैकल्पिकषत्वञ्च स्यादित्यत आह-सामर्थ्यमिह व्यपेक्षेति । इहैव न त्वन्यत्रेति तदर्थः । “पूर्वयोगे सामर्थ्य व्यपेक्षारूरम् न चात्र व्यपेक्षासामर्थ्यमि"युत्तरसूत्रे भाष्योक्तेः । न च परमसर्पिःकुण्डिकेत्यादौ नित्यं समास. इति षत्वात्तिरिति वाच्यम् । अनुत्तरपदस्थस्यति निषेधात् । व्यपेक्षा च पृथगर्थानां पदातामाकाशादिवशाद्यः परस्सरसम्बन्धः सा । स्वार्थपर्यवसायिनां पदाना-. मेकार्थोपस्थितिजज़कत्वमेकार्थीभावरूपसामर्थ्यम् । व्यपेक्षारूपसामर्थ्यग्रहणे नित्यं समासेऽत्र सूत्रे समासग्रहणमेव प्रमाणम् । अन्यथा सामर्यग्रहणानुवर्तनादेकार्थीभावस्य समासरूपत्वेन समासलामे तद्ग्रहणं व्यर्थमेवेति दिक् । ननु अतः कृकमी'त्यनेनैव सत्वसिद्धौ कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दपाठो व्यर्थ इत्यत आह-कस्कादिष्विति । व्यपेक्षाविरहे.पोति । अाजय सर्पिः कुण्डिका (१) अन्यथेति। उक्तवार्त्तिकानङ्गीकारे । साहचर्यपरिभाषांत । 'सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणमिति तत्स्वरूपम् ।

·ov स्वादिसन्धिप्रकरणम् । तिष्टस्वित्यादौ । व्यपेक्षायामिति । इदं सर्पिः कुण्डिकाया इत्यादौ । यत्तु उत्तर :- दस्थत्वेऽपि परमसर्पिः कुण्डिकाया इत्यत्रत्यषत्वार्थः कस्कादिषु पाठ इत्याहुस्तन्न : नित्यं समास इत्यत्रानुत्तरपदग्रहणवयऱ्यांपत्तेः । अव्युत्पत्तिपक्षे इदुदुपधस्पेत्यनेज सिद्धेश्च, "प्रातिपदिकविज्ञालाच भगवतः पाणिनेः सिद्धमिति भाष्येणाव्युत्पत्तिपक्षस्यैवाङ्गीकारा- देतस्मियोऽपि न दोष इति भावः । जनु अतः कृकमीत्यत्र तपरकरणेज भास्कर इत्यत्र सर्व ल यादत आह- कस्कादिषु भास्कर इति । इति विसर्गसन्धिः । अथ स्वादिमन्धिप्रकरणम् । जनु स्वौजसमौडि'त्यत्र गुस्थाने रुरेव विधेयः सर्वत्र सकारस्थाने रुत्वस्यैव विधा- नेन प्रक्रियागौरवात् । तस्मात् वाजसित्येव सूत्रं न्याय्यमिति यत्तदयुक्तमिति वलय- नाह-स्वौजसमौडिति सुप्रत्यये कृते शिवस् अर्घ्य इति स्थित इति । अयम्भावः, तथा सति उत्वविधानस्य शिवोऽर्य इत्यादौ चारितार्ये यशोऽनेत्यादावुत्वं प्रति रुत्वस्था- सिद्धवन यशोऽत्याद्यसिद्धयापत्तिरिति मात्रः । (१) ननु स्वौजसमौडि'त्यत्र स्थाने रुरेव विधेयः । सर्वत्र सकारस्थाने रुत्व- स्यैव विधानेन प्रक्रियागौरवात् । नचैवं 'सुपि चे'त्यस्य स्थाने 'रुपि चेति सूत्रस्य कर्त्त- व्यतापत्तौ राम इत्यादौ दीर्घापत्तिरिति वाच्यम् । 'पथिमथ्यभुक्षामात्' इत्यनेन दीर्वाकारविधालसामर्थेन 'प्रत्ययः' 'परश्चे'त्यादिनिर्देशेन च प्रथमैकवचने दी? नेति ज्ञापनेनादोषात् । एवञ्च वाजसि'त्येव सूत्रं न्याय्यमिति यत्तदयुक्तमिति ध्वनयन्नाह-स्वौजसमौडिति सुप्रत्यये कृते शिवल् अर्च्य इति स्थित इति । अयमेतदभिप्रायः, ( २ ) तथासति ( ३) उत्वविधानस्य रुविधानवा- दिमंत शिवोऽर्ग इत्यादौ चारितायें यशोऽत्र पयोऽत्रेत्यादावुत्वं प्रति रुत्व- स्यासिद्धत्वादुत्वानावनोलायोगासिद्धिरास्येत । नचाऽप्लुताद्ग्रहणसामर्थ्यादुत्वे , (१) नन्विति । इदं सक्षेपतः पूर्व व्यायातमपि पुनर्विशदरूपेण व्याख्यायते। (२) तथासतीति । स्प्रत्ययस्याङ्गीकारे सतीत्यर्थः । (३. उत्वविधानस्येति । अयम्भावः, शिवोऽयं इत्यादौ रुप्रत्ययस्य सापादिकत्वे- नोत्वदृष्टया नासिद्भत्वमिति न दोषः, यशोऽनेत्यादौ तु सुप्रत्ययस्य 'स्वमोनपुंसका- दिति लुक प्रकृतिसकारस्य ‘ससजुषोरुरिति रुत्वे तस्य च त्रैपादिकत्वादुत्वदृष्टयाs. सिद्धत्वेनोवानापत्तिर्दोषो बोध्यः ।

·. फक्किकारत्नमञ्जूषायां- कर्त्तये रुत्वस्यासिद्धत्वाभावकल्पनान्नोक्तप्रयोगासिः, इतरथा (१) एहि सुश्रीत ३ স্বৰ स्नाहीत्यादावुत्वदृष्टया रुत्वस्यासिद्धत्वेनोत्वाप्राप्त्या प्लुताकारात्तरीभृतस्य रोरुत्वाभावाय कृतस्याप्लुताद्ग्रहणस्य स्पष्टमेव वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । (२)देव- दत्ता ३ गतो ग्रामान् किमित्यादौ 'अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः' एतद्विहितप्लुतविषये प्लुताकारात्तरस्य प्रत्ययभूतस्य रोरुत्वाभावाय तस्य चारितार्यन ज्ञा कत्वासम्भवात् । नचात इत्यत्र तारकरणसामर्थ्यादुक्तकल्पनान्नोक्तदोषः, अन्यथा देवा अत्रेत्यादौ जसः सकारस्य रुत्वे तस्योत्वदृष्टया सिद्धत्वेन दीर्धाकारातरस्य रोरभावादेवोत्वव्यावृत्तौ तदर्थं तारकरणं निष्प्रयोजनमिति वाच्यम् । विश्वमा अत्रेत्यादौ दीर्घात्तरस्य प्रत्यय- भूतस्य रोरुत्वव्यावृत्तये तपरकरणस्यावश्यकत्वात् । न च रूपरात्रिरथन्तरध्विति वाक्ति- कारम्भसामादुत्तार्थः कल्ायतामेवञ्च लोक्तदोषः, अन्यथा रुत्वस्यासिद्धत्वादुत्वाप्रात्या वार्तिकस्य सत्त्वेऽसत्वे वा अहो रूपमित्यादेरनुपपत्त्या स्पष्ट भेव तत्र्यर्थमिति वाच्यम् । अहः-अहोभ्यामित्यादौ नलोदृष्टया रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वातनलोडव्यानुवर्थ कृता- यामहन्निति सूत्रावृत्तौ ज्ञापकत्वेन चारितार्थ्यात् । सामर्थ्यविरहेण (३) इह ज्ञापकत्वस्य वक्तुमशक्यतया अहन् शब्दात्परस्य रोरुत्वे कर्तव्ये नासिद्धिरिति विशेषापेक्षज्ञापनेन वार्तिकस्य चरितार्थत्वे प्रमाणाभावात्सामान्यापेक्षज्ञापनस्य वक्तुमशक्यतया वा तत्रत्यो दोषस्तदवस्थ एव तस्मादर्वाचीलाभिप्रेतन्यासो नाङ्गीकार्य इति । यत्तु अत इत्यत्र तपर- करणादित्याय मित्याला ः चिदित्यन्तं, तन्न । तपर करणस्य पूर्व प्रदर्शि- तप्रयोगे चारितार्थ्यात् यच एतु जात ३ रत्र स्नासि किमित्यादावप्लुताद्ग्रहणं चरि. तार्थ, तदपि न । ज्ञाधातोर्जनधातोर्वा तृचि ज्ञाजनोज ति जादेशस्य 'जनसनखलां सन्मने रित्यात्वस्य चाप्राप्त्योक्तप्रयोगस्य सर्वथाऽनुपपत्तः । पूर्वसूत्रेण शिति जादे- शस्य, उत्तरसूत्रेण झलादौ सनि मतादौ किति चात्वस्य च विधानेनोक्तनिमित्ताभा- वात् । यद्यपि जनधातोः क्तप्रत्यये जातशब्दस्य निष्पत्तिस्तथापि रेफघटित उक्तप्रयो- गोऽसाधु रेव, प्लुतश्रवणादुत्वाप्राप्त्या यत्वयलोपयोर्दुरित्वात् । एवञ्च जात ३ अत्रे- त्येव साधुरित्यलम् । ननु यत्र यत्र पदान्तसकारस्तत्र सर्वत्र जश्त्वप्राप्तौ रुत्वविधानं व्यर्थमेव स्यादि- त्याशयेनाह-जश्तापवाद इति । वाध्यविशेषचि ताश्रयणे येन नाप्राप्ति न्यान (१) एहति । सुश्रोतस इति कस्यचित्संज्ञा 'दूराद्धृते चेति प्लुतः । (२) देवदत्तेति । नेदं जसि रूप किन्तु प्रथमैकवचन एव-दीर्घाकारश्रवणन्तु प्लुत्येति बोध्यम् । (३) इहेति । उत्वं प्रति रुत्ववासिमित्यत्रेत्यर्थः ।

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । सत्वं जश्त्वस्य बाधकमिति भावः । वाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणे तु श्रेयानित्यादौ संयो- गान्तलोपानापत्तिः। तथाहि, जश्त्वशास्त्रदृष्टया रुत्वशास्त्रस्यासिद्धत्वाभावाय स्वशान्ने पूर्वत्रासिद्धमित्यस्यानुपस्थितौ रुत्वस्य सिद्धत्वात्परत्वात्संयोगान्तलोपं बाधित्वा रुत्वे यणः प्रतिषेधादमलन्तत्वाच्च संयोगान्तलोपाप्राप्त्या तदनापत्तिः । अतः पूर्वपक्ष एवं युक्तः, अत्र च पक्षे, न तत्र संयोगान्तलोपानापत्तिः । रुत्वशास्ने पूर्वत्रासिद्धमित्यु- पस्थिते पूर्व प्रति परमसिद्धमिति तेन बोधनाद्रुत्वशास्त्रापेक्षया संयोगान्तलोपस्य पूर्व- त्वादेतदृष्टया रुत्वस्यासिद्धत्वेन ग्रहणेनापि सिद्धौ सर्वथा तत्र तदनुपस्थिती नड्र- कानुवृत्तौ च बीजाभाव इत्युत्तराशयः । ननु उत्वदृष्टया यत्वस्यासिद्धत्वेन कृतेऽप्युत्वे तस्य स्थानिवद्भावाद्रुत्वबद्धया यत्वं स्यादित्याहयत्वस्यापवाद इति । अयम्भावः, तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थे सति कृते च तस्मिञ्चारितार्यमिति तक्रन्यायमूलक येन नाप्राप्ति न्यायस्य बाधबीजम् । तथा च उत्सर्गशास्त्रस्य भो . भगो अघो इत्यस्याप्राप्तियोग्यस्थलेऽचारितार्थेनात्वेन यत्वस्य तेन न्यायेन बाये न पुनर्यत्वप्राप्तिः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डि- न्यायेत्यत्र यथा तक्रदानेन दधिदानवाघे न पुनर्दधिदानं तद्वदिति दिक् ॥ ननु उत्वविधायकशास्त्रस्य सापादिकत्वेन तदृष्टया रुत्वस्यासिद्धत्वादुत्वं न स्यादित्यत आह-उत्वं प्रति रुवं नासिद्धं रुत्वमनूद्योत्वविधेः सामर्थ्या- दिति । यथेवं तर्हि उत्वविधानं व्यर्थमेव स्यादिति सामर्थ्यादसिद्धत्वाभावकल्पनान्न दोष इति भावः । नच त्रिपाद्यां रोः सुपी'त्यस्याने अत उरति' इति सूत्राठेनैवा- सिद्धत्वाभावोपपत्तावलमेतेन सामर्थ्याश्रयणप्रयासेनेति वाच्यम् । तथा सति, उत्वस्या- सिद्धत्वेन गुणप्रसक्तथा शिवोऽय॑ इत्यायसिद्धथापत्तेः । मनोरथ इत्यत्र रोरीति लोपा- पत्तश्चेति दिक् । शिवोऽर्च्य इति । ननु शिव उ अर्घ्य इति स्थितौ प्राप्त 'श्राद्गुण' इति गुण बाधित्वा प्राप्ते 'प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घ पश्चात्तस्य 'नादिची'त्यनेन बाघेऽपि (१)भ्र- टावसरन्यायस्य जागरूकत्वात्पुनर्गुणो न स्यादिति चेन्न । 'तौ सत्' नियोद्धयौ नदे इत्यादिनिर्देशेजोकन्यायस्यात्रानाश्रयणेन गुणप्रवृत्तेः सुलभत्वात् । देवदत्तहन्तृहतन्या- यस्य तु नात्र प्रवृत्तिः । देवदत्ते हते सति तद्धन्तुहनने न पुनर्देवदत्तोज्जीवनमित्युक्त- न्यायार्थात् । देवदत्तहननप्रसक्तयज्ञदत्तजने त्वस्त्येव देवदत्तोज्जीवनम् , प्रकृते न हन- (१) भ्रष्टावसरेति । यस्यावसरो भ्रष्टः स पुनर्न प्रवर्तते इति न्यायस्वरूपम् । ३फ० म० ·C फक्किकारत्नमञ्जूषायां- नस्थानीया वृद्धिहन्तुः पूर्वसवर्णदीर्घस्य लक्ष्ये प्रवृत्तिः, किन्तु हननोयमसजातीयं प्रस- क्तिमात्रं प्रसक्तस्य बाधे बाध्योज्जीवने न बाधकमिति भावः । ननु अतः परस्य रोरुत्वं स्यादप्लुतेऽतीत्यर्थकेन 'अतो रोरप्लुते' इयतैव सूत्रेण शिवोऽर्च्य इत्यादावुत्वसिद्धौ व्यर्थमेवाप्लुताद्ग्रहणमित्याशयेन शहते-अप्लुतात्कि- मिति । समाधत्ते-एहि सुस्रोत ३ अत्र स्नाहीति । अयम्भावः, तदभावे उत्तप्रयोगे प्लुताकारात्परस्यापि रोरुत्वापत्तिरतस्तद्ग्रहणम् । नचात इत्यत्र तपरकर- गात् 'तपरस्तत्कालस्ये त्यानेन तपरसमकालिकह्रस्वस्यैव प्रहणात्प्लुतस्याग्रहरोज तस्मण- सरस्य रोरतः परत्वाभावादेव तत्रोत्वव्यावृत्तावप्लुताम्रर्ण सर्वथा व्यर्थ डेवेत्ति वाच्यम् । उत्वदृष्टया प्लुतस्यासिद्धत्वादतः परत्वस्य सद्भावेन प्राप्तोत्वव्यावृत्तये तस्य सार्थक्यात् । ननु प्लुतस्योत्वदृष्टयाऽसिद्धत्वेनातः परत्वस्य सद्भावात्कृतेऽप्यप्लुताद्- अहणे तत्रोत्वापत्तिस्तदवस्थैवेत्यत आह-अप्लुतादिति विशेषणे तु तत्स्वर- मर्थ्यानासिद्धत्वमिति ! सति तु तस्मिन प्रतियोगित्वेन ब्लुतस्याश्रयणसामर्थ्या- दसिद्धत्वं नेति तदर्थः । तत्सत्त्वेऽप्यसिद्धत्वे सर्वथा तद्वैयर्थं स्यादिति भावः । नचात इत्यत्र तपरकरणसामर्थ्यादेवोक्तस्थलीयोक्तदोषोद्धारसम्भवात्तदर्थं कृतमप्लुताद्ग्रहणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । देवा अत्रेत्यादौ दीर्घाकारात्परस्य रोरुत्ववारणाय तपरकरणस्य चरितार्थत्वेन सय विरहात्तादृशकल्पनायास्तेल सर्तमशक्यतया तदर्थमावश्यकत्वेन तस्य साफल्यात् ! तस्मादप्लुतादित्यनेनैवोक्तकल्पना कर्तुं शक्यते न तपरकरणेनेति तग्रहणमावश्यकं सति तस्मिन् सामर्थ्यान्नासिद्धत्वमिति न तत्र दोषः, अग्रहणे तु प्लुतस्योत्वं प्रत्यसिद्धत्वात्स्यादेव दोष इति निष्कर्षः। नचाप्लुताद्ग्रहणज्ञापितस्योत्वे प्लुतस्यासिद्धत्वन्नेत्यस्याभ्युपगमे 'दूराद्भूते चेति प्लुतस्य 'गुरोरनृत' इति 'लुतस्य चोत्वदृष्टया सिद्धत्वेन परत्वात्प्लुते पूर्वत्र रोरप्लुतपरत्वाभावात्परत्र चाप्लुतात्परत्वा- भाचात् 'अतो रोरि'त्यस्याप्राप्त्या पयस्यटति पयोददातीत्यर्थे आगच्छ हे पयोऽस्ट श्रागच्छ हे पयो३देत्यादावुत्वानापत्तिरिति वाच्यम् । एकपदस्थवर्णद्वयापेक्षमन्तरङ्ग- मुत्वं प्रति वाक्यसम्पादकपदान्तरापेक्षबहिरङ्गप्लुतस्यासिद्धत्वेनोत्वोपपत्तेः । अन्तरङ्ग- त्वात्प्रागुत्वे ततः प्लुते च नोक्तदोषावकाशः, अन्यथा शङ्कादलीयोक्तरीत्या तत्रोत्वं नैव स्यादिति भावः। नचोक्तपरिभाषायास्सापादिकत्वेनैतदृष्टया त्रैपादिकस्य प्लुत- स्यासिद्धत्वात्कथं तत्प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । स्वदृष्टथा विद्यमानस्य परं प्रत्यविद्यमानत्व- प्रतिपादनवत् परिभाषादृष्टया प्लुतस्याऽसिद्धत्वेपि तया तदसिद्धत्वप्रतिपादनस्य कर्तुं शक्यत्वात् । न च त्रिपायां तत्प्रवृत्तौ नेयं त्रिपायां प्रवर्तत इति सिद्धान्तविरोध इति ·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । चाच्यम् । त्रैपादिकाऽन्तरजस्यासिद्धत्वे तु प्रतिपायाभावात्प्रतिपादनासम्भवेन तद- प्रवृत्तेः । यत्रान्तरङ्गशास्त्रं सापादिकं त्रैपादिकं च बहिरङ्गशास्त्र तत्रान्तरङ्गशाले परि- भाषा प्रवर्तते । परिभाषादृष्टया तस्य सिद्धत्वेन प्रतिपाद्यस्य सत्वात् । यत्रत्वन्तरम- शास्त्रं पादिकं तत्रान्तरङ्गशास्त्रे रिभाषा न प्रवर्तते । तादृशान्तरङ्गशास्त्रस्यासिद्ध- त्वेन प्रतिपायाभावादित्युत्तराशयः। ननु प्रतियोगित्वेन ग्लुतस्याश्रयणसामर्थ्यात् (१) उभयविधासिद्धत्वस्य बाधोऽस्त्विति चेन्न । आश्रयणसामथैन । येन नाप्रति न्यायेन प्रत्यक्षत्वात्पूर्वत्रासिद्धत्वस्यैव बाधो न त्वन्तरङ्गपरिभाषया बोध्यासिद्धत्वस्यापि नानाभा- चात् । नवोक्तपरिभाषया प्रागुत्वे ततः प्लुते च सुस्रोत ३ इत्यत्रैवोत्वापत्तिप्रदर्शनस्यै- बौचित्येन पोऽश्ट् पयो३देत्यादौ तया तदनापत्तिप्रदर्शनमनुचितमिति वाच्यम् । तत्रान्तरङ्गत्वात्प्लुतस्यैव प्रवृत्त्योत्वाप्राप्त्या तदनापत्तेरिहप्रदर्शनस्यैवौचित्यात् । तथा हि, एकमात्रसापेक्षत्वेन प्लुतोऽन्तरङ्गः, भिन्नवाक्यस्थाकारसापेक्षत्वादुत्वं बहिरङ्गमित्यलम् । असन्धिः सौत्र इति । सूत्रे कृतः सौत्रः 'कृतलन्धक्रीतकुशलाः' इत्यण् । भगो अघोशब्दयोरोकारस्याकारस्य च पूर्वरूपात्मकः सन्धिः सौत्रत्वान्नेति तदर्थः । मोल भगोस् अघोसू इति सान्तानां वा रान्तानामनुकरो तु यत्त्व-चलोपयोद्धाश्त्वा- तत्रासन्धिाय्य एवेति भावः । नच सान्ताऽनुकरणेनैव यत्त्व-यलोपाभ्यां सन्ध्यभा- वोपपत्तावलं रान्तानुकरणेनेति वाच्यम् । 'विभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चावस्येति वार्तिकनिष्पन्नानां भवदादिप्रकृतिकानां भोशब्दादीनामपि ग्रहणाय रान्तानुकरणस्या- वश्यकत्वादिति बोध्यम् । ननु विसर्ग-यत्त्वयोः प्राप्तयोर्यत्वस्य विसर्गदृष्टयाऽसिद्धत्वेन स एव स्यानतु यत्त्वमिति तद्वथावृत्त्यर्थमशग्रहणं व्यर्थमेवेत्यभिप्रेत्य शङ्कते-अशि किमिति । तनि- राचष्टे-देवाः सन्तीति । अयम्भावः, अशप्रहणाभावे अवर्णपूर्वकरोः सत्त्वेन तत्र यत्वापत्तिरतस्तत् सति च तस्मिन्नशपरत्वाभावान्न तदापत्तिः । नच यत्त्वस्यासिद्धत्वेन विसर्ग एव न तदिति न दोष इति वाच्यम् । यत्त्वस्य विसर्गदृष्टयाऽसिद्धत्वेन तल्ला- मेऽपि तस्य स्थानिवत्वेन रुत्वबुद्धया यत्वप्रवृत्ती दोषस्य दुर्वारत्वात् । नच विसर्गेऽति. देशेन रुत्वानयनासम्भवो रेफस्यैव विसर्गस्थानित्वात्। एवं च रत्वस्यैवातिदेशस्तथाचा- ऽनल्विधावित्यस्य स्थानिसम्बन्ध्यल्मात्रवृत्तिधर्माश्रयोद्देश्यताकविधौ न स्थानिवत्वमि- त्यर्थं विसर्गस्थानिसम्बन्ध्यरेफमात्रवृत्तिरत्वधर्माश्रयोद्देश्यकयत्त्वविधेः कर्तव्यत्वेन (१)उभयेति । पूर्वत्रासिद्धत्वस्य परिभाषाबोध्या सिद्धत्वस्य चेत्यर्थः ।

·फकिकारत्नमंजूषायां- स्थानिवत्त्वनिषेधान्न दोष इति वाच्यम् । रोरिति समुदायरूपस्याश्रयणैन रत्वस्याल्मा- वृत्तित्वादनल्विधाविति निषेधाप्रवृत्त्या स्थानिवत्वस्य सुलभत्वेन दोषस्य तादव- स्यात् । विसर्गस्थानिनि रेफे रत्व-रुत्वोभयधर्मस्य सत्वादतिदेशेन यथेच्छयाऽतिदेष्टुं शक्यत्वात्वातिदेशे कर्तव्ये निषेधाप्रवृत्तिरित्युत्तराशय इति (१) प्राञ्चः। (२)नव्यास्तु स्ववृत्यत्त्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नस्थानितानिरूपितादेशतावद्धर्मिकारोपप्रकारीभूतधर्माव- च्छिन्नोद्देश्यताकै कार्य न स्थानिवत्त्वमित्यर्थः, तथा च स्वपदेन स्थानी गृह्यते स च रेफस्तवृत्ती योऽल्त्वव्याप्यो धर्मः स च रत्वं तदवच्छिन्ना स्थानिता रेफनिष्टा तन्निरूपितादेशतावान् विसर्गः स धर्मी यस्य एतादृशो य आरोपप्रकारीभूतो धर्मः स च रत्वं रुत्वञ्च तदवच्छिन्नो रेफो शब्दश्च तन्निष्टोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रये य. त्त्वरूपे कार्ये कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिषेधाद्देवाः सन्तीत्यादौ दोषाभावेनास्याऽशमहण- प्रत्युदाहरणत्वासम्भवात् । छन्दःसु पयास्वित्यादायुक्तबोधस्य स्पष्टत्वादेतदेव तस्त्रत्यु- दाहरणम्बोध्यम् । तत्र हि ते सुधि इति विसर्गस्य समानी राब्दस्तवृतिस्वस्य रुशब्देऽपि सत्त्वादरुत्वव्याप्यधर्मत्वाभावेन रुत्वावच्छिन्नस्थानिताया अल्त्वव्याप्यधर्माव- छिन्नत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्तावतिदेशेन रुत्वबुद्धया तत्त्वापत्तेर्दुरितया प्रत्युदाहरणत्वो- पपत्तिरिति तद्भावः । यदि च 'रोः सुपी'त्यत्रापि र षष्टयन्तस्यानुवृत्तौ रोयों रेफ- स्तत्व विसई इत्यः स्वाचिनस्थानितया अलकन्याप्यधर्मावच्छिनत्वेनोक्तनिषेध- प्रवृत्त्योक्तस्थलीयदोषव्यावृत्तिस्तहिं (३) अदृष्टार्थमश्ग्रहणमित्याहुः । नच परिष्कृतार्थ- स्वीकारे 'ग्रहोऽलिटी'त्यत्र दीर्घशब्देनाऽचोविधानात् 'अचश्चेति परिभाषोपस्थितावि- टो चोदीर्घ इत्यर्थे अच्त्वावच्छिन्नस्थानिताया अलत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नत्वेन तादृशस्था- नितानिरूपितादेशतावान् अग्रहीदित्यत्राग्रहीस् इत् इति स्थिती सकारात्पूर्वो दीर्घ ईका- रस्तद्धर्मिकारोपप्रकारीभूतो धर्म इंट्त्वं तदवच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वं स- लोपस्येत्यनल्विधाविति निषेधादिट्त्वस्याजतिदेशेन सलोनानुपपत्त्याऽग्रहीदिति न सिद्- धेदिति वाच्यम् । (४)तत्रापि अजभिन्नेटत्वावच्छिन्नस्यैव स्थानित्वात्ताशधर्मस्याल्त्व- व्याप्यत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्त्या स्थानिवत्वेनेट्वाऽऽजयनात्सलोपे तदुपपत्तेः । नचोक्ता- थस्वीकारे हे रामेत्यादौ सम्बुद्ध्यवयवस्य हलः सस्य लोपे तद्वृत्तिसुप्त्वस्यालधर्म- (१) प्राञ्च इति । दीक्षितादयः। (२) नव्या त्वति नागेशप्रभृतयः । (३) अदृष्टार्थमिति । अदृष्टोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तत् अदृष्टार्थम् पारायणादौ पुण्य-- जननप्रयोजनकमित्यर्थः। (७)तत्रापीति । अहोऽलिटीत्यनापीत्यर्थः।

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । त्वात्स्थानिवत्वनिषेधे कथं पदत्वमिति बाच्यम् । (१)आनुमानिकादेशस्य रामेत्यस्य स्थानिवत्वात्सुबन्तत्वस्य तत्प्रयुक्तकार्यस्य वा लाभेन तदुपपत्तेरिति दिक् । ननु उनः पदत्वस्याव्यभिचरितत्वेन पदे इति तद्विशेषणं व्यर्थमित्यत आह-पदे किमिति। तदुत्तरयति-तन्त्रयुतमिति । इत्थं तदाशयः, पदे इत्यस्याग्रहणे तन्त्रय् (२)उत्तमिति स्थितौ उलपरत्वावलोपात्तिरतस्तद्ग्रहणं सति च तस्मिन् उन्- परत्वेऽपि तस्य पदत्वाभावान्न तदापतिः । नच लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया चादिपठि- तप्रतिपदोक्तस्यैवाऽत्र सूत्रे उनो ग्रहणेन सम्प्रसारणनिष्पन्नस्य लाक्षमिकरन्द तस्याग्रह- णात्तत्रयोक्तदोषयावृत्तौ व्यर्थमेव तद्विशेषगमिति वाच्यम् । उत्तरार्थत्वेन तस्य बारि- तार्थ्यात् । तथाहि, 'मो ह्रस्वादची त्यत्र ‘उनि च पदे' इत्यतः पदें ग्रहणमनुवर्त्य ह्रस्वासरो यो छन् तदन्तं यत्सदं तस्मात्सरस्याजादेः पदस्य डमुडिति व्याख्यानेज पर- मदण्डिनावित्यादौ न मुट् आवित्यस्य पदत्वाभावादिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु पदे ग्रह- णस्योत्तरसूत्रेऽपि नोपयोगः । तत्र पदस्त्यनुवृत्त्यैव निर्वाहात् । तदनुवृत्तौ ह्रस्वा- त्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो ङमुडित्यर्थे उत्तरपदे चेति प्रत्ययलक्षण- विषेधात्परमदण्डिन्नित्यस्यान्तर्वतिविभक्त्या पदस्थासम्भवान्डभन्तपदात्परस्याचोऽभा- वेनैव मुटोऽप्रसक्तेरित्युत्तराशयः। यदि माषकुम्भवापेनेत्यादौ ‘पदव्यवायेऽपी'ति निषेधसिद्धये उत्तरपदस्य कार्यित्व एव उक्तवार्तिकेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेध इत्युच्येत तर्हि तत्र प्राप्तङमुनिवृत्तये प्राचीनव्याख्यानमेव शरणम् इति युक्तमेव पदेग्रहणमुत्तरार्थमिति कथनम् । जनु हलि सर्वेषाम्' इत्यत्र पदेग्रहणमनुवर्त्य हलादौ पदे इत्यर्थलामे वृक्ष- वक्ष्यामित्यादौ न नित्यवलोपः । किन्तु लोपः शाकल्यस्येति वैकल्पिक एव स इति पदेग्रहणस्य प्रयोजनमस्तीति चेन्न । हलि सर्वेषामित्यत्र वकारस्याननुवृत्याऽनेन लोपा- प्राप्त्या वैकल्पिक एव लोपे पदेग्रहणस्य निष्प्रयोजनस्वादित्यलम् । . (१) आनुमानिकेति । अनुमानासिद्ध आनुमानिकः । एष चानुमानिकस्थान्या- देशभावः शब्दानित्यत्ववारणाय स्वीकृतः। एतत्स्वरूपन्तु तद्बुद्धिप्रसंगे एतद्बुद्धिः कर्तव्येति । प्रकृते हे राम इति बुद्धिः कर्तव्येति । अथवा हे रामस इत्युच्च रणप्रसङ्गे उक्तानुशासनबलात् हे राम इत्युच्चारणीयम् । अथवा हे रामस् इत्यस्य स्थाने हे राम इत्यादेशः, एतद्रूप आनुमानिकस्थान्यादेशभावः । तथा च रामेत्यादेशस्य स्थानी रामस् इति तद्वृत्तिसुबन्तत्वस्य स्थानिवद्भावेनादेशे सुलभतया पदत्वं निरावाधमे- वेति भावः। (२) उतमितीति । वेजः क्तप्रत्यये सम्प्रसारणे रूपं सिद्ध्यति ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- मनु रोऽसुपि' इत्यत्रापिग्रहणाऽभावे तस्य सुप्यपि प्रवृत्यापत्तावहन्सूत्रस्य वैयर्थेन सामर्थ्यादुक्तसूत्रस्य सुपि न प्रवृत्तिरिति कल्पनादसुप्येव तत्प्रवृत्ती व्यर्थमेव तद्भहणमित्यभिप्रायकः पूर्वपक्षः प्रादुर्भवति-असुपि किमिति । तं समाधत्ते- अहोभ्यामिति । अयम्भावः, ( १ )तथा सति, अहः, अहोभ्यामित्यादौ नकारस्य रेफादेशे तस्य नलोपदृष्टयाऽसिद्धत्वेन प्राप्तनलोपव्यावृत्त्यर्थमावृत्तेरावश्यकत्वेन तद- थमहन्सूत्रस्यावश्यकत्वादनेनोक्तकल्पनायाः कर्तुमशक्यत्वेन रोऽसुपीत्यस्य सुप्यपि प्रवृत्तावुक्तप्रयोगासिद्ध्यापत्तिरित्यावश्यकमेव सूत्रे तद्ग्रहणमित्यलम् । ननु सूत्रे दीर्घपदश्रवणात् 'अचश्चेति परिभाषोपस्थितावच एव दीर्घविधाना-- सिद्धौ व्यर्थमेवाएग्रहणमित्यत आह–अणः किमिति । प्रत्युदाहरति-तृढः वृढः इति । वृहू हू धातुभ्यां क्तप्रत्यये ऊदित्त्वेन वेटकत्वात् 'यस्य विभाषा' इति निष्टाया इग्निषेधे दत्य बत्न टुत्व-ढलोपेषु कृते निकाल्ने अन्योः ऋाका- त्वेन दीर्घापत्तिरतस्तप्रहगं कृतं कृते व ललकारवादालावानीजापत्तिः । न च परणकारेणाऽणो प्रहणे सत्यपि तस्मिन् तत्रत्योक्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । अत्र पूर्वेणैवाणप्रहणस्य सिद्धान्तितत्वात् । अन्यथोक्तरीत्यैव सिद्धौ स्पष्टमेवाणग्रहणस्य. वैयर्यमिति भावः ॥ ननु 'इलोस' साधणार तिमिति पोयोपस्थित्यैव पूर्वस्येत्यर्थ ला- भादिष्टसिद्धौ सूत्रे पूर्वस्येति व्यर्थमेवेत्याशङ्कां समाधत्ते-पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थमिति । पूर्वग्रहणासत्त्वे 'अलुगुत्तरपदे' इत्यत उत्तरपदोप- स्थितौ ठूलोपनिमित्तयोरुत्तरपदस्थढरेफयोः परयोः पूर्वस्याऽणो दीर्घ इत्यर्थे अजर्धा, लीढ इत्यादौ दीर्घानापत्तिः, उत्तरपदस्थढरेफपरकत्वाभावादुत्तरपदशब्दस्य समासचर- मावयवे रूढत्वात् । नचाणग्रहणसामर्थ्यादेव तत्र दीर्घ इति वाच्यम् । आतृढ श्रावृद्ध इत्यादौ दीर्घव्यावृत्यर्थत्वेन तस्य चरितार्थत्वात् । ननु सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव दीर्घो- ऽस्त्विति चेन्न । नीरक्त दूरक्तं मित्यादौ तस्य सावकाशत्वात् । न च ठूलोपादेस्टेंपादि- कत्वेनासिद्धत्वाद्दी;प्राप्त्या तत्र सूत्रसावकाशत्वप्रदर्शनमसङ्गतमिति वाच्यम् । सूत्राः रम्भसामर्थ्यादेवासिद्धत्त्वस्य बाधेन दीर्घप्रवृत्तिसुलभतया सावकाशत्वप्रदर्शनस्य युक्तत्वात् । इत्यावश्यकेन पूर्वग्रहणेन सामर्थ्यादुत्तरपदानुपस्थितौ न कश्चिद्दोष इति भावः ॥ (१) तथा सतीति । असुपीत्यस्याभावेऽहन्सूत्रविषये रोऽसुपीति सूत्रे प्रवृत्ते. सतीत्यर्थः।

·. स्वादिसन्धिप्रकरणम् । मनोरथ इति । मनस् स्थ इति स्थितौ सकारस्य रुत्वे कृते प्राप्तयोरुत्वलो- पयोर्मध्ये कः स्यादिति सन्देहस्य जातत्वादाह-विप्रतिषेधे परं कामिति । कर्म- व्यतिहारे विद्यमानाद्विप्रतिपूर्वकात्सेधतेलि निष्पन्नस्य विप्रतिषेधशब्दस्य परस्परवि- रोधरूपोऽर्थः । (१)नित्यान्तरङ्गापवादभिन्नोऽस्य सूत्रस्य विषय इत्यभिप्रेत्योक्तार्थकवि- प्रतिषेधशब्दस्य पर्यवसितमाह- (२)तुल्यवलविरोध इति । तस्मिन् सति परं कार्यमिति तेन बाधिते देवो हसतीत्यादौ सावकाशस्य 'हशिचे त्यस्य पुना रमते इत्यादौ लब्धावकाशेन 'रोरी ति लोपेन परत्वाद्वाधे प्राप्ते 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यनेनौवटया लोप- स्यासिद्धत्वबोधनात्सिद्धासिद्धयोरसमानबलवत्त्वेन विप्रतिषेधशास्त्राप्रवृत्या बाधकामा- वादुत्वमेवेति तत्सिद्धिः, तदुक्तं, 'पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्येति । 'पूर्वत्रासिद्धमि'त्यत्र शास्त्रासिद्धत्वमुत कार्यासिद्धत्वमिति तत्रैव निरूपितमिति तत एवाऽवसेयमिति भावः ॥ ननु साकच्कयोरेतत्तदोः शब्दान्तरत्वेन तद्विषये सूत्राप्राप्त्याऽतिप्रसङ्गाभावाद- कोरिति व्यर्थमित्यभिप्रेत्य शङ्कते-अकोः किमिति । समाधत्ते-एषको रुद्र इति । अकोरित्यनेलेव सामर्थ्यात् तन्मध्यपतितन्यायस्य ज्ञापनादकञ्चिशिष्टयोस्तयोरेतत्त- च्छब्दाभ्यां प्रहणात्तत्र प्राप्तसुलोपव्यावृत्यर्थन्तदावश्यकमिति भावः ॥ ननु नोभावोऽर्थस्तत्र प्रतियोगिनस्तच्छब्दस्य विशेषणत्वेन पूर्वपदार्थस्याऽभा- वरूपस्य प्राधान्यादुत्तरपदार्थस्योक्तविशेषणस्याप्राधान्येनोपसर्जनत्वात् 'त्यदादीनामः' इत्यस्याप्रवृत्या हल्ल्यादिलोपस्य दुर्वारतया नसमासे तच्छब्दात्परस्य सोर्लोपव्या- वृत्त्यर्थमनसमासग्रहणं व्यर्थमित्यभिप्रायकः सन्देहो जागर्ति-अनअसमासे किमिति । एतद्ग्रहणेनैव सामर्थ्यान्नसमासे उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यमिति ज्ञापना- त्यदायत्वस्य प्रवृत्या हल्ङयादिलोपाप्राप्तौ तच्छब्दात्परस्य सोर्लोपवारणार्थमनस- मासग्रहणमावश्यकमित्थ मनसि निधाय सन्देहं व्यावर्त्तयति-असः शिव इति । नम्तत्पुरुषे उत्तरपदार्थप्रधानत्वाकल्पनात् अतौ स्त इत्यत्र द्विवचनस्य, अत्वं भवसी- त्यादौ पुरुषव्यवस्थायाध नोपपत्तिः । उक्तकल्पनादेव, उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष इति प्रवादः सङ्गच्छते इति भावः ॥ इति फक्किकारत्नमञ्जूषायां स्वादिसन्धिः ॥ इति पश्चसन्धिप्रकरणम् ॥ - (१) नित्यान्तरङ्गेति । नित्यस्यावश्यकतयाऽन्तरङ्गस्य ज्ञापकत्वादिनाऽपवादस्य वचनप्रामाण्याद्वाधकत्वे निश्चिते तद्भिन्नोऽस्य विषय इत्याह-नित्येत्यादि । (२)तुल्यबलेति । स्वांशे स्वांशे लब्धावकाशयोरेकत्र युगपत्प्राप्तिरूपः सः ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- अथ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । अर्थवदिति । अत्र सूत्रेऽर्थवत्वम् एतत्संज्ञाफलभूतविभक्तीतरसमभिव्याहारा- नपेक्षया लोकेऽर्थविषय वोधजनकत्वमिति नव्याः । . प्राचीनास्तु-अर्थवत्सूत्रे सर्वप्रसिद्धसाधारणं वृत्तिमत्त्वमेवार्थवत्त्वम् । अयमाशयः, वृत्तिज्ञालाधीनोपस्थितिप्रयोज्यवोधजनकत्वेन तात्पर्यविषयत्वम् । अत एव रामादिघटक- रेफादेोधाजननेऽपि रामादेव प्रातिपदिकत्वोपपत्तिः । ननु पर्युदासेनाऽर्थवस्वलामेऽर्थ- वग्रहणं व्यमिति चेन्न ? उत्तरार्थत्वात् । न चेहकरणं व्यर्थमिति वाच्यम् । इह - किञ्चित्तपो' इति न्यावेनाऽर्थवत्त्वेनैव सादृश्यग्रहणे प्रमाणान्वेषणप्रयासक्लेशनिवृत्तिरूप- फलेज साफल्यात् । प्रत्ययेष्यतिव्याप्तिवारण तु अप्रत्ययपदावृत्त्योत्तरसूत्रघटकतद्धितग्र- हणबोधितया सुव्यक्तमेव । नचैतदेव गौरवं दूषणमितिवाच्यम् । नवीनोक्तार्थवत्त्व- लक्षणपरिष्कारप्रकारप्रयासबाहुल्यापेक्षयाऽस्य लघुत्वात् । इत्तरसूत्रे एका भावपर्याप्स्य- धिकरणत्वमेवार्थवत्वमित्याहुः।। ननु पाचक औपगव इत्यादौ प्रत्ययान्तत्वेन. प्रत्ययान्तपर्युदासेन निषेधात्पूर्व- सूत्रेण प्रातिपदिकत्वाप्रसक्तौ तदर्थमुत्तरसूत्रे कृत्तद्धितोपॅहणावश्यकत्वेऽपि समासे राज- पुरुष इत्यादौ (१)प्रत्ययग्रहणपरिभाषया बसन्तस्येव स्वन्तस्यैव च प्रत्ययान्ततदादित्व- बोधनात्समुदायस्थ मा तनादिभिल्वेन पूवमेव तसिद्धौ समासग्रहणं व्यर्थम् । नच राज्ञः कुमारी राजकुमारीत्यादावन्तरङ्गत्वेन हल्ड्यादिलोपेऽनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदा- दिनियमाभावाददतदादावपि तदादित्वारोपाद्राजन् ङस् कुमारीत्यस्य प्रत्ययान्त- तदादित्वात्पूर्वसूत्रेण प्रातिपदिकत्वसिद्धथा तदर्थं समासग्रहणं विभ्यर्थमिति वाच्यम् (२) (अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्वाधते) इति परिभाषया श्रूयमाणसुपा समासे राजन् (१) प्रत्ययग्रहणपरिभाषयेति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति परिभाषास्वरूपम् । यस्मात्प्रत्ययविधिरितिसूत्रे यस्मात्प्रत्ययविधिस्त- दादीत्येको योगः प्रत्यये इत्यपरो योगः। गृह्यमाणे उपतिष्ठते इति शेषः । तथाच प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्युपतिष्ठते इति तदाद्यन्तसिद्धिः । तद. न्तांशसिद्धिस्तु विशेष्यान्तरासत्त्वे शब्दरूपविशेष्यमादाय येन विधिरित्यनेनैव । अत एवोक्तपरिभाषा लक्ष्यते इति बोध्यम् । (२) अन्तरङ्गानपीति । 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति सूत्रमस्यां ज्ञापकं तथाहि, त्वत्कृतमित्यादौ लुगपेक्षयान्तरङ्गत्वाद्विभक्तिनिमित्तकेन त्वमावेकवचने इत्यनेनैव त्वादेशसिद्धावुत्तरप्रत्यये परे त्वादेशविधानार्थमुक्कसूत्रं व्यर्थ सत्परिभाषां ज्ञापयति । तव ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । : उस कुमारी सु. इत्यस्याप्रत्ययान्ततदादित्वेन पूर्वसूत्रेणैव प्रातिपदिकत्वसिद्धौ समा- सग्रहणवैयर्थ्यस्य तादवस्थ्यात् । नच शक्ति-लक्षणा-व्यञ्जनाऽन्यतमत्वेनार्थबोधजनक- त्वमर्थवत्त्वमिति स्वीकाराच्छशशृङ्गमित्यादौ तदभावात्प्रातिपदिकत्वाप्राप्तौ तदर्थ समा- सप्रहणं विध्यर्थमिति वाच्यम् । तत्रापि बौद्धार्थशक्तिस्वीकारात्सद्भासिद्धयर्थमेव समासग्रहणमित्यत आह-पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध समासग्रहणं नियमार्थमिति । पूर्वभागः पदमिति । स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्थिवत्तदमिति तदर्थः । तेज गवित्ययमा- हेत्याद्यनुकरणशब्दे गो इत्यस्यासुबन्तत्वेऽपि स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्थिवत्वरूपपदत्वसत्त्वा- नियमफलोपपत्तिः। इति शब्दपरत्वाभावे अपिशब्दवलेन तत्परत्वे च अनुकरणञ्चा- नितिपरमि'त्यनेनानुकरणत्वबोधनात्तस्यापि स्वातव्येण प्रयोगार्हत्वात् । पूर्वभागः पदमिति उत्तरस्तु प्रत्ययो नेत्यस्याप्युपलक्षणम् । तेन जन्मवानित्यादौ प्रातिपदिक- स्वसिद्धिः अन्यथा 'स्वादिष्वि'त्यनेन पूर्वभागस्य पदत्वात्सा न स्यान्नियमेन तद्वद्या- वृत्तः । नच तत्र तद्धितग्रहणसामर्थ्यादेव प्रातिपदिकत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य भाजव इत्यादौ. चारितार्थ्यात् तत्र पूर्वभागस्य भत्वं न तु पदत्वम् । नचैवमयमि- यानित्यादिसमुदायस्य प्रातिपदिकत्वं स्यादेव पूर्वभागस्य पदत्वेष्युत्तरस्य प्रत्ययत्वा- दनेन नियमेन वारयितुमशक्यत्वादिति स्पष्टं मनोरमायाम् । वस्तुतस्तु पूर्व इत्य- नेनाक्षिप्तः परोपि स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्थिवानेवं गृह्यते तेन पुत्रकाम्यादौ न दोष इति भावः। ननु ज्ञापकस्य स्वांशे चारितायं फलमन्यत्रेत्यस्य प्रसिद्धत्वात्समास- ग्रहणस्य ज्ञायकत्वं न स्यादुक्तज्ञापनोत्तरं तस्य स्वांशे चारितार्थ्याभावादिति चेन्न । 'यावता विना नोपपत्तिस्तावत्सर्वं ज्ञापयतीति न्यायेन पूर्वसूत्रे पूर्वभागपद्घटितस- रातातिरिक्तार्थवत एव ग्रहणमिति सङ्कोचेन समासे वाक्ये च पूर्वसूत्रेण प्रातिप- दिकसञ्ज्ञाया अप्राप्तौ समासे संज्ञासिद्धये समासग्रहणस्य स्वांशे चारितार्थ्यात् । यत्र सङ्घातेत्यादिमूलोक्तो न नियमाकारः किन्तु साजात्यप्रदर्शनमात्रम् । तदा- कारस्तु व्यर्थीभूतशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकव्यापकं वैयर्थ्यप्रयोजकशास्त्रीयोद्देश्यता- वच्छेदकव्याप्यं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नातिरिक्तत्वेन वैयर्थ्यप्रयोजकशास्त्रीयोद्देश्यता- वच्छेदकावच्छिन्ने सङ्कोच इत्येव तथा च प्रकृते, व्यर्थीभूतसमासग्रहणरूपशास्त्रीयो- देश्यतावच्छेदकसमाससंज्ञकार्थवत्त्वव्याप्यं यद्रूपं पूर्वभागपदघटितसङ्घातत्वं तद्रूपा- पुत्रस्त्वत्पुत्र इत्यादौ तवममादिवाधनाथं ज्ञापकीभूतोक्तसूत्रस्य चारितार्थं तु अत्रा- नुवृत्तस्य मपर्यन्तग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वं बोध्यम् । 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादा' इति न्यायेन मपर्यन्तस्यैवादेशसिद्धौ व्यर्था सती मपर्यन्तानुवृत्तिः परिभाषाज्ञापिकेति भावः। .

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- वच्छिन्नातिरिक्तत्वेन वैयर्थ्यप्रयोजकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नेऽर्थवति सोच इति दिक् । ननु रमा गौरीत्यादौ (१) प्रातिपदिकग्रहण' इति परिभाषयैव प्रातिपदिकपदेन झ्यावन्तल्यापि ग्रहणात्स्वादिसिद्धौ ‘ल्या प्रातिपदिकादिति सूत्रे ह्यावग्रहणं व्यर्थमि- लाशयेन शङ्कते—प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापीत्यादि । इत्थं हि समाधातुरभिप्रायः, उक्तसूत्रे ह्या ग्रहणाभावे, आर्यशब्दाढ़ापः प्रागन्तरङ्गत्वात्कनि ततष्टापि आर्यकेत्यवस्थायामात्स्थानिकाकाराभावात् 'उदीचामि'त्यस्याप्राप्तौ 'प्रत्ययत्थे'- ति नित्यमित्वे धार्यिकत्येकमेव रूपम् । एवं लोहितशब्दान्डीपः प्रागन्तरङ्गत्वा- त्कनि ततष्टापि लोहितकेत्यवस्थायां तोपधत्वाभावेन वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो न' इत्यस्याप्राप्तौ 'प्रत्ययस्थेति नित्यमित्वे' लोहितिकेत्येकमेव रूपन्नतु आयिका आर्यका लोहिनिका लोहितिकेति झ्यावग्रहणमावश्यकम् , कृते यावग्रहयो तु तत्सामर्था- ताभ्यां प्राहक तद्धितीत्सत्तिरित्यर्थज्ञापनेन च्यावन्तादेव तद्धितोत्पत्तायुक्तरूपसिद्धि- रिति । सूत्रे यावग्रहणं स्त्रीप्रत्ययमात्रोपलक्षणमर्थात्स्त्रीप्रत्ययमानं तद्धितोत्पत्तेः प्राग्भवतीति फलितम् । तेन ब्रह्मबन्धृतरा युवतितरेत्यादि सिद्धिः, अन्यथा स्त्रीप्रत्य- यात्प्राक् तद्धितोत्पत्तावुक्तप्रयोगोपपत्तिर्न स्यात् । (२)अत्र वयोवाचके वैकल्पिकजा- तित्वस्य स्वीकाराज्जातेश्चेति निषेधेन न पुंवत्वम् । तद्धितोऽपि व्याख्यानात्समासा- न्ततिप्रत्ययाद्यतिरिक्त एव गृथते तेन युवतिः, बहुगोमत्केति सिद्धम् । अन्यथा तिप्र- त्ययात्कपश्च प्राङ्गीपि यूनस्तिः बहुगोमतिकेति स्यादिति प्राञ्चः । नागेशास्तु अत्य- न्तस्वार्थिकानां सुबुत्सत्तेः पूर्वमेवोत्पत्तिमङ्गीकृत्य 'लोहिताल्लिङ्गबाधनंवेति वार्तिकेन लोहिनिका लोहितिकेतिरूपद्वयम्प्रतिपाय आर्यिकत्येकमेव रूपमुक्तवन्तः । नागेशो- तिरियमयुक्ता युक्ता वेति स्वयमूहनीया। वस्तुतस्तु स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्ख्याकारकेति पञ्चविधप्रातिपदिकार्थप्रयुक्तकार्याणां क्रमनियमः प्रथमं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन जाति- बोधः, ततो धर्मित्वेन प्रधानत्वाल्लिङ्गादिभिरपेक्षितत्वाच व्यक्तिबोधः, ततः स्वमात्रापे- क्षत्वाल्लिङ्गबोधः, ततो विजातीयक्रियापेक्षकारकापेक्षया सजातीयपदार्थापेक्षसङ्ख्यायाः प्रथममुपस्थितत्वेन सङ्ख्याबोधः ततः कारकरूपविभक्त्यर्थापेक्षया कारकबोधः ततो लिङ्गकार्योत्तरमेव तद्धितोत्पत्तिरिति नोक्तप्रयोगाणामनुपपत्तिरिति केचित् । उदीचा- (१) प्रातिपदिकग्रहणेति । 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्याऽपिग्रहण मितिस्वरूपम (.) अत्रेति । युवतितरेत्यत्रेत्यर्थः ।

·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । मित्यारम्भसामथ्यांनोक्तफलसिद्धिः । आर्येव प्रतिकृतेत्यथै आर्थिकत्यत्र 'इवेति प्रतिकृताविति कनः प्राक टापि तत्र सूत्रस्य चारितार्थ्यादित्यलम् ॥ ननु रामशब्दात्सौ तस्य रुत्वे राम रु इति स्थितौ 'उपदेशेऽजनुनासिक इदि'त्ये- तदृष्टया रुत्वस्यासिद्धत्वादुकारस्येत्संज्ञालोपयोरभावेन, स्थानिवत्त्वस्य त्रिवाद्यामप्रवृत्या रेफान्तस्य सुप्तिङन्तमिति पदत्वाभावेन च विसगों न स्यादिति चेन्न । 'न मुने' इत्यत्र नेतियोगं विभज्यासिद्धनेति व्याख्यानाद्रुत्वस्योक्तसूत्रदृष्टयाऽसिद्धत्वाभावादुकारस्येत्वे लोपे च रेफस्य स्थानिवत्त्वेन विसर्गस्य सुलभत्वादित्याशयेनाह-रुत्वविसीविति। 'ससजुषोरुरिति रुत्वे 'खरवसानयोरिति विसर्गे च राम इति सिद्धमिति भावः ॥ ननु 'अतो गुणे' इत्यस्य सकलदीर्घवाधकत्वेन राम इत्यादौ 'प्रथमयोरिति पूर्व- सवर्णदीर्घो न स्यादित्याशङ्कयाऽपवादविषयबाध्यविशेषचिन्तापक्षमूलन्यायेन समाधत्ते- पुरस्तादिति । (१) ( पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानि ) ति न्या- याकारः । प्राग्वर्तिनोऽपवादा अनन्तरान् सनिकृष्टान् विधीनेव बाधन्ते नोत्तरान् । अन- न्तरापेक्षया व्यवहितानिति तदर्थः । तथा च 'अतो गुणै' इति सूत्रं सवर्णदीर्घमेव बाधते नतु पूर्वसवर्णदीमिति न दोष इति भावः, अयं न्यायो 'लादिची'तीज्हणेन ज्ञापितः, तथाहि रामानित्यादौ निषेधाभावाय सूत्रे तहणम् पररूपेण दीर्घबाघे हि तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति दिक् ॥ ननु (येन विना यदनुपपन्नं तत्तेनाक्षिप्यते) यथा पीनोऽयं देवदत्तो दिवा न भुले इत्यदौ पीनत्वानुपपत्त्या रात्रिभोजनस्याक्षेपस्तद्वदर्श विना सम्बुद्धयनुपपत्त्या तया त- स्याक्षेपस्तथा च 'येन यस्याक्षेपस्तस्य तत्रैवान्वयः' इति न्यायादङ्गस्य सम्बुद्धिविशेष- णत्वमेव न्याय्यम् । (२) 'श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयानि ति न्यायात् एङहस्व- योहल्विशेषणत्वमेव न्याय्यम् । तथाहि अङ्गात्परा या सम्बुद्धिस्तदवयवो यो हल सच लुप्यते एहस्वाभ्यां परतश्चेदिति सूत्रार्थः समुचितस्तं विहायाऽन्यथा सूत्रार्थवर्णजम- नुचितमित्याह-सम्बुद्धयाक्षिप्तस्येति । अयमाशयः, तथा सति हे कतरदित्यत्राऽशF- सरोभूताया अदिति सम्बुद्धेरवयवस्य हलस्तकाररूपस्य लोप आपयेत, अतो लक्ष्यानुरो- (१)पुरस्तादिति । अवश्यं स्वपरस्मिन्बाधनीये प्रथमोपस्थितानन्तरबाधेन चारि- तार्थे पश्चादुपस्थितस्य ततः परस्य बाधे मानाभावः, आकाङ्क्षाया निवृत्तेविप्रतिषेध- शास्त्रबाधे मानाभावाच्चेति परिभाषायां बीजम् । (१)श्रुतानुमितयोरिति । श्रुतेनैव सम्बन्धो नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः । प्रकरणादितः श्रुतेर्बलवत्वात् इति भावः ।

·, फक्किकारत्नमजूषायां- थात् 'श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान्' इतिन्यायं तिरस्कृत्य, एहस्वयोरनुमित- स्याऽप्यङ्गस्य विशेषणत्वमभ्युपेयम् । एवञ्च ह्रस्वान्ताङ्गात्परत्वाभावेन न तत्र सम्बुद्धि- लोपः । नचाङ्गात्परा या सम्बुद्धिस्तदवयवो यो हल स च लुप्यते सा च सम्बुद्धिरेह- स्वाभ्यां परीभूता चेदित्यर्थे अदिति सम्बुद्धहस्वात्परत्वाभावेनैव तत्रत्यातिव्याप्तिदोष- व्यावृतिसम्भवे एहस्वयोरनुमिताङ्गविशेषणत्वे किम्फलमित्यत आह-हे कुलेति। उक्तार्थस्वीकारेऽत्राव्याप्तिदोषापत्तिः, तथाहि,अत्र स्वमोर्नपुंसकादि'त्यतः प्राक् परत्वात् 'अतोऽमिति सोरमादेशे 'अनि पूर्व' इति पूर्वरूपत्वे उभयत प्राश्रयणेऽन्तादिवद्भावा- प्रवृत्या तदभ्युपगमेऽपि ह्रस्वसम्बुद्धयोः पौर्वापर्यव्यवहारासम्भवेन ताद्प्यस्याऽतिदेष्टु- मशक्यत्वेन च सम्बुद्धेः ह्रस्वान्ताङ्गात्परत्वाभावात्तल्लोपो न स्यात् । अतोऽन्याक्षिप्तस्या:- चन्यत्रान्वयः, अर्थादेहस्वयोरङ्गविशेषणत्वमङ्गीकार्य तथा सति मूलोक्तार्थसम्पन्नत्वेन लोपोपपत्तिः सुलभा । जच (१) 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' इति न्यायेन मकारे सम्वुद्धि- त्वानयनात्तस्य कुत्यकारान्ताङ्गात्परत्वेन न लोपाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् । अद्धविकारे- ाधिकविकारे च तत्प्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । उक्तपरिमाणनिष्ठत्वादेकवचनसज्ञा-सम्बु- द्धिसङ्घयोरुक्तन्यायेन लब्धुमशक्यत्वाच । नच मकारस्य स्थानिवत्वेन तत्र सम्बुद्धित्वं सुलभमिति वाच्यम् । तस्यादेशत्वाभावात् । न च सिद्धान्ते, सम्बुद्धित्वस्य सकार मात्र- निष्टत्वेन स्थानिभूतालधर्मत्वादनल्विधाविति निषेधप्रवृत्त्या स्थानिवत्वाभावेनाऽमः सम्बुद्धित्वाभावेन कथम्मकारे सम्बुद्धयवयवत्वमिति वाच्यम् । सुप्सझायाः सुशब्द- त्तित्वादेकवचनसञ्ज्ञायास्तदुपस्थाप्ये जायमानत्वेन विशिष्टे सत्वात्सम्बुद्धिसझायामित्स- झोकारविशिष्टस्यैवोद्देश्यत्वेन तस्याऽल्विधित्वाभावात्स्थानिवत्वेनाऽमि सम्बुद्धित्वलामेन मकारे तदवयवत्वस्याक्षतत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु-सम्बुद्धिः प्रत्यय, इति (२) प्रत्यय- अहण' परिभाषया तदादिपदोपस्थितिः स चेह योग्यतया पञ्चम्यन्तस्तं विशेष्यभूतमादाय तत्र विशेषणीभूताभ्यामेहस्वाभ्यां येन विधिरित्यनेन तदन्तविधौ एकन्ततदादेह्रस्वान्त- (1) एकदेशविकृतमिति । प्राग्दीग्यत इति सूत्रभाष्योक्तिरेवास्या ज्ञापिका। तत्र हि दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छब्दानुकरणमिदमित्यभिधाय किमर्थ विकृतनिर्देश एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा एकदेशविकृतमनन्यवदित्युक्तमिति । लोकन्याय- सिद्धोऽयं न्यायः-यथा छिन्नपुच्छे शुनि श्वत्वन्यवहारस्तथा विकृतावयवेष्वविकृतत्व- व्यवहारः । एकदेशविकृतं यत्तद् अन्यवन्न भवतीत्यर्थः । (२)प्रत्ययग्रहणेति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति परिभाषास्वरूपम्।

·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । तदादेश्च परस्य सम्बुद्धेरवयवस्य हलो लोप इत्यर्थे न कुत्राप्यव्याप्त्यतिव्याप्तिदोष इति वदन्ति । खण्डयन्ति च प्राचीनाभिमतमझाक्षेपं, तथाहि, 'पीनोऽयं देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादौ दिवाभोजनाभावादनुपपन्नस्य पीनत्वस्योपपत्तये यथा रात्रिभोजनाक्षेप उपयोगी न तथा प्रकृतेऽजाक्षेपः सम्बुद्धेरिति फलाभावान(१)तया तस्याक्षेपः समुचितः। किञ्च सम्बुद्धथुत्पत्तावङ्गस्यापेक्षितत्वेऽपि तज्ज्ञाने तदनपेक्षितत्वेन शास्त्रे तदाक्षेपे माना- भावः । अङ्गाक्षेपाभावादेव अङ्गस्येति सूत्रेऽङ्ग स्थाने प्रत्यय इत्यधिकारः कार्य इति पक्ष प्राकरोदित्यादावुपसर्गात्पूर्वमडादिः स्यादिति शङ्कायां 'प्रत्ययग्रहणपरिभाषया' समाहित भाष्यकृता नत्वङ्गाक्षेपेणेति दिक् । ननुगुण-सम्बुद्धिलोपयोः प्राप्तयोः परनिमित्तापेक्षाद्गुणात्प्रागन्तरङ्गत्वेन सम्बुद्धिलोपे ततः प्रत्ययलक्षणेन सम्बुद्धिपरत्वाद्गुणे रूपसिद्धिः । सेप्रभृतीनामनभिधानान्न दोषः, सत्यभिधाने एग्रहणेनैव सिद्धौ प्रत्याहाराश्रयणं व्यर्थमित्यभिप्रायेग शङ्कते-एग्रहणं किमिति । समाधत्ते-हे हरे, हे विष्णो इति । इत्थमाशयः, अत्र हि, परत्वान्नि- त्यत्वाचेत्यत्र चकारेणानवकाशत्वसङ्ग्रहः तथा च अनवकाशत्वात्पूर्वं गुणे कृते सम्बु- बिलोपो न स्यादत एग्रहणम् । नचैडमहणसत्ये(२) सन्निपात परिभाषया कथं लोप इति वाच्यम् । गुणात्सम्बुद्धेरिति वक्तव्ये एहस्वग्रहणसामर्थ्यादुक्तपरिभाषाया अप्रवृ. त्तिकल्पनात् । अत एव हे लक्ष्मि इत्यादौ सम्बुद्धिलोपः । मूलोक्तं परत्वादिति समा- धानमभ्युच्चयः ततोऽपि बलवतो नित्यत्वादिति समाधानस्य सत्त्वात् । इदमपि समाधा- नमयुक्तम् अन्तरङ्गत्वेन कृतायाश्शङ्काया नित्यत्वेन समाधानस्यासङ्गतेस्ततोऽप्यन्तरङ्गस्यैव (३)बलीयस्त्वादित्यलम् । ननु (४)पर्याणद्धमित्यत्रोपसर्गादसमासेऽपीति णत्वे सिद्धे सूत्रे आग्रहणं व्यर्थ- मित्यत आह-पदव्यवायेऽपीति । नुम्ग्रहणमनुस्वारोपलक्षणार्थमिति । तेन तुंहणं श्रृंहणमित्यादौ णत्वसिद्धिः । प्रेन्वनमित्यादौ न णत्वम् । अनुस्वाराव्यवाया- त्तदप्राप्तेः नुम्ग्रहणस्यानुस्वारोपलक्षकत्वे हि तद्वयवधाने एव णत्वं यथा स्यानतु तद- व्यवधान इति भावः । अयोगवाहानामिति । अविद्यमानो वर्णसमाम्नाये योगो येषा- न्तेऽयोगाः । वाहयन्ति प्रयोग निर्वाहयन्ति थे ते वाहाः अयोगाश्च ते वाहाः अयोगवाहाः (१)तयति । सम्बुद्धयेत्यर्थः । २)सन्निपातेति । सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधातस्येति परिभाषास्वरूपम्। (३) बलीयस्त्वादिति । तदुक्तं पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरं बलीय इति । (४) पर्याणमिति । परिआङ् पूर्वात् ण धातोः । प्रत्यये रूपम् ।।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां-- अनुपदिष्टत्वे उपदिष्टैरगृहीतत्वे च सति श्रूयमाणा इत्यर्थः, ते चानुस्वारविसर्गजिह्वामूली- योपध्मानीययमास्तेषामट्सूपदेशादुर केणेत्यादौ विसर्गव्यवधाने णत्वसिद्धिः । भवामि-भविष्यामीति।भूधातोर्लटि लुटि च रूपम् । तदादिग्रहणाभावेऽत्रातो दीर्घो यनीति दीों न स्यात् । भवतेः शमिपोर्विधानेन तस्मिन् भू इत्यस्यैवाङ्गत्वात्त- त्य वादन्तत्वाभावात्सूत्राप्राप्तेः । न च सूत्रारम्भसामर्थ्यात्तत्र दीर्य इति वाच्यम् । चिकी- पोमीत्यादौ तस्य सावकाशत्वादिति तत्र दीर्घाय तदादिग्रहणमावश्यकम् , एवं करोमी- त्यादौ गुणार्थमपि तदादिग्रहणमिति भावः । विधिरिति किम् । (१)स्त्री इयतोति । अयम्भावः, इदम्शब्दावतुपि तस्य घत्वे 'आयनेयी'त्यनेन तस्येयादेशे इयदिति इदंकिमो रीशूकी ति इदम ईशादेश तन्य यस्येति लोपे उगित्वान्डीपि इयतीति सिद्धम्' तस्य स्त्रीशब्दसमभिव्याहारे स्त्री इयतीत्यवस्थायां विधिग्रहणाभावे यस्मात्प्रत्ययः परस्तस्मिन्तदङ्गसंज्ञमित्यर्थे इयत्प्रत्ययस्य जीशब्दात्परत्नेन तल्लिन् स्त्रीशब्दस्याङ्गसंज्ञायां स्त्रिया इत्यनेनेयापत्तिः, कृते विधि- प्रहणे इयत् प्रत्यये परे स्त्रीशब्दस्य नाङ्गत्वं त्रीशब्दादियतोऽविधानात् अतो विधि- ग्रहणं कर्तव्यम् । नच कृतेऽपि विधिग्रहणे स्त्रीरूपस्याऽस्येयङ् स्यादजादौ प्रत्यय इत्यर्थे स्त्रीशब्दस्य सुनिरूपिताऽङ्गत्वविशिष्टत्वादुक्तापत्तेस्तादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् प्रत्यासत्याऽजादिप्रत्ययनिरूपिताऽङ्गत्वविशिष्टस्य स्त्रीशब्दस्येयङित्यर्थेनोक्तापत्तरयोगात् । न च यस्येति लोपस्थानीयत्वेनासिद्धत्वान्न तत्रेयङापत्तिरूपदोष इति वाच्यम् । 'यस्येति चेति लोपापेक्षया 'स्त्रिया' इत्यस्याधिकस्य स्त्रीशब्दस्यापेक्षत्वात्समानाश्रयत्वाभावे- नासिद्धत्वाप्राप्तेः। समानाश्रयत्वश्च असिद्धत्वाश्रयशास्त्रसम्बन्धिनिमित्तसमुदायान्यूना- नतिरिक्ताश्रयकत्वम् । नच 'वाम् शसो रित्युत्तरसूत्रसाहचर्यास्त्रिया इति सूत्रस्यापि अजादिसुप्येव प्रवृत्त्या न दोष इति वाच्यम् । सूत्राऽन्तरसाहचर्यस्य भाष्ये क्वाप्यदृष्ट- स्वेन दोषस्य तादवस्थ्यात् । (२) किश्च भनक्तीत्यादौ 'श्रतो दीर्घो यनीति दीर्घा- पत्तिर्द्वारा स्नमि परे भशब्दस्याङ्गसंज्ञत्वात् । न च तत्र 'भूसुचोस्तिडी'त्यतस्तिकोऽ- नुवृत्त्याऽदन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात्तिङि सार्वधातुक इत्यर्थे नमः सार्वधातुकत्वेऽपि तित्वा- भावादीर्घाऽप्राप्त्या न कश्चिद्दोष इति वाच्यम् । (३) तथा सति ज्ञाजनोर्नेति सूत्र- (१) स्त्रीति । स्त्यायतेईटि डिवाहिलोपे टित्वान्टीपि च रूपम् । (२) किञ्चेति । सूत्रान्तरसाहचर्यग्रहणस्य भाष्याइष्टस्वेऽपि यथाकथञ्चित्तदभ्यु- पगमे दोषाभावाद्विधिग्रहणमकिश्चिरकरमित्यभिप्रेत्य दोषान्तरमाह-किश्चेति । (३)तथा सतीति । उक्तदीर्घविधायके तिडः सम्बन्धे सतीत्यर्थः ।

·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । स्थभाष्यविरोधस्य दुरित्वात् । तत्र हि जविधानेऽपि अतो दीर्घो यनीति दीर्पण जानातीत्यादेरुपपत्तौ दीर्घविधानं व्यर्थं सज्ज्ञापयति (१) 'अनवृतौ पुनर्वृत्तावविधिरिती- त्युक्तम् । तत्र तिकोऽनुवृत्तौ स्पष्ट एव भाष्यविरोधः। किञ्च भनक्तीत्यादौ दोषव्या- वृत्तावपि, अभनगमनगित्यत्र दोषो दुर्वार एव अकचि परेऽजसंज्ञायाम् 'अल्लोपोऽन' इति लोपप्रवृत्तेः । नचाल्लोपोऽनो नाके इति न्यासकरणेन दोषाभावाद्विधिग्रहणं विफल- मेवेति वाच्यम् । वारि औ इत्यत्रेकोऽचीति नुम्वारणार्थत्वेन तस्य साफल्यात् । तथा हि, अशब्दस्य औ विभक्तौ वृद्धिरेचीति वृद्धौ, औ इति रूपम् तस्य वारिशब्दसम- भिव्याहारे वारि औ इत्यत्र परादिवद्भावेन तत्र सुप्त्वात् प्रत्ययत्वाच तस्मिन्वारीत्य- स्याङ्गसंज्ञायां नुमः प्राप्तिरिति । नचेकोऽचीत्यत्र सुपः सम्बन्धेनैव सिद्धौ विभक्तिग्रह- णस्याऽनतिदिष्टविभक्तिग्रहणार्थत्वेन प्रकृतेऽतथात्वान्नदोष इति वाच्यम् । सर्वत्रानेका- नेककल्पनापेक्षया विधिग्रहणकरणस्यैव लघीयस्त्वादिति दिक् ॥ प्रत्यये किम् । प्रत्ययविशिष्टस्य ततोऽष्यधिकस्य वा मा भूदिति । श्रयम्भावः, प्रत्ययग्रहणाभावे तद्विशिष्टस्याऽङ्गत्वेन रामाभ्यामित्यादौ दीर्घानापत्तिस्त- स्याङ्गत्वेऽमहन्तत्वाभावेन यादिसुबनिमित्तपरकस्वाभावेन च सूत्राऽप्राप्तेः । नचाङ्गा- वयवस्यातो दीर्घ इत्यर्थं सूत्रप्राप्त्या दीर्घसौलभ्येन न कश्चिदुक्तस्थलीयो दोष इति वाच्यम् । राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इत्यादौ 'न लुमतेति निषेधेन पूर्वपदे प्रत्ययलक्षण- नाऽन्ततिविभल्याभदत्वात् 'न लोप'सूत्रेण पदान्तनकारस्यैव लोपविधानेन नलो- पापपत्तेः, अतः प्रत्ययग्रहणमावश्यक सति च तस्मिन् न तत्रोक्तदोषः, अङ्गाक्षिप्त- प्रत्यये परतः कार्ये कर्तव्य एवोक्तनिषेधप्रवृत्ताविह विशिष्टे पदत्वस्य कर्तव्यत्वेनाऽतथा- त्वानिषेधाप्रवृत्योक्तरीत्या पदत्वस्य सुलभत्वात् । नच (२)न लुमता तस्मिन्निति (१) अङ्गवृत्ताविति । अङ्ग अङ्गाधिकारे वृत्तं निष्पन्नं यत्कार्य तस्मिन्सति पुन- रन्यस्याऽऽद्भकार्यस्य वृत्तौ प्रवृत्तावविधानं भवति इति तदर्थः। एषा च परिभाषा जादेशे दीर्घविधानेन ज्ञापिता, तत्प्रकारश्च मूल एव स्पष्टीकृतः । ज्यादादीयस इत्या- द्विधानेनापि ज्ञापिता तस्प्रकारश्चेस्थम् । ज्याददीयस इत्येवास्तु सूत्रम् ईयस ईकार- लोपेनाकृत्सार्व इति दीर्धेण च सिद्धे व्यर्थमाद्विधानं परिभाषाज्ञापकम् । ज्यायःशब्दा- पण्यन्तात्विपि णिलोप-यलोपयोः, पुनस्तस्माणिजन्तात्विपि पुकि निष्पञ्चात् ज्याप- शब्दादीयसुनि ज्यापायानिति सिद्धयर्थमाद्विधानस्य चारितार्थ्यमिति नाभिधेयम् । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यादेतदनभिधानात् । णिलोपस्य स्थानिवरवादातोप्राप्तेश्चेति बोध्यम् । (२)न लुमता तस्मिन्निति । लुमता शब्देन लुप्ते तस्मिन् (प्रत्यये) परतो यत्पूर्वस्य कार्य तन्नेति तदर्थः । .

·फकिकारत्नमञ्जूषायां-- न्यासकरणेनैव दोषवारणसम्भवे तदर्थं प्रत्ययग्रहणकरणन्निष्फलमेवेति वाच्यम् । 'उर- दित्येतद्विहिताऽत्वस्य प्रत्ययनिमित्तकत्वाभावेन 'अचः परस्मिन्नि'त्यस्याऽप्रवृत्याऽकारे सम्प्रसारणत्वालाभेन 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणमिति निषेधाप्रवृत्ती वनश्चेत्यत्र वकारस्य सम्प्रसारणापत्तेः। कृते प्रत्ययग्रहणे तु उरदत्वस्याऽाक्षिप्तप्रत्ययनिमित्त- करवेग स्थानिवत्वेनाऽकारे सम्प्रसारणत्वान्न सम्प्रसारण इति निषेधप्रवृत्तेर्न दोषः । नव सम्प्रसारणपदस्य तत्स्थानिके लाक्षणिकत्वान दोष इति वाच्यम् । देवदत्त ओद- नमाक्षीदित्यादौ देवदत्तादिशब्दोत्तरसुपं निमित्तीकृत्य लुपर्यन्तस्याङ्गत्वात्तस्य लुकू- परत्वेन देवात्पूर्वमप्यडापत्तेः, अङ्गसंज्ञायाः प्रत्ययनिमित्तकत्वाभावेन लुङादिनिरूपि- ताङ्गस्येत्यर्थस्य दुर्लभत्वादिति प्रत्ययग्रहणमावश्यकमेवेति दिक् ॥ सन्निपातेति । 'सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधातस्य' इति परिभाषास्व- रूपम् । सन्निपातः संश्लेषः लक्षणं निमित्तं यस्य स सन्निपातलक्षणों विधिः सन्निपातं यो विहन्ति स तद्विघातस्तस्यानिमित्तम्भवतीत्यर्थः । सन्निपातं निमित्तीकृत्य जायमानो विधिः स्वातिरिक्तसम्बन्धविघातके शास्त्रे निमित्तं नेति फलितम् । अजीव्यविरोधो न न्याय्य इत्येतन्मूलिकेयं परिभाषा । यथा पितुरुत्पन्नः पुत्रः पितरं न हन्ति, तद्वदुपजी. वकविधिः स्वोपजीव्यविधेर्विघातको न भवति, एवञ्च प्रकृते रामायेत्यत्राऽकारान्तसन्नि- पातेन जायमानो यादेशो दीर्घे निमित्तीभूयाकारान्तसन्निपातविघातको न स्यात्परि- भाषाविरोधादित्थं दी भावभाशय तदनित्यत्वेन समाधत्ते-कष्टायेति । न च रामायेत्यत्र यत्रादित्वसापेक्षदीर्घादेशस्य बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वेन सन्निपातविधाताभावा- दुक्तपरिभाषाऽप्रवृत्तावनित्यत्वाभ्युपगमो विफल इति वाच्यम् । परिभाषया (१)दीर्घ- स्यासिद्धत्वबोधनेन सन्निपातविघाताभावेऽपि वास्तविकतद्विघातस्य जायमानतया सन्नि- पातपरिभाषाप्रवृत्तेदुर्वारत्वात् । किश्च बहिरङ्ग परिभाषयाऽन्तरङ्गे कर्तव्ये बहिरङ्गासिद्ध- त्वस्यव बोधनं क्रियते न तु बहिरङ्गशास्त्रे प्रवृत्ते तदसिद्धत्वप्रतिपादनमनीति सनिमात- विधातस्य परिभाषया दीर्घस्याऽसिद्धत्वप्रतिपादनद्वारा दूरीकर्तुमशक्यतया विघातस्य स्पष्टत्वेन सन्निपात.रिभाषाप्रवृत्तेरनित्यत्वं विना वारणोपायस्यादृष्टत्वात् । नचाऽजि- त्यताप्रयोजक जिद्दशस्य 'अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीघेणेवो पत्तौ तत्र. ज्ञारकत्वं तस्य कथमिति वाच्यम् । तस्यापि सन्निपातपरिभाषयाऽप्रवृत्तः। अनित्यत्वे तु सर्व सूप- (१) परिभाषयति । अन्तरङ्गपरिभाषयेत्यर्थः। .

·अनन्त पुंजिकरण पटनिति भावः। (अ)किशोनदीविधायकशावत्यादिति पयुवालेजायेव प्रवृत्ति- रिति दिकू। बहुवचने किमिति । इत्यमेतदभिप्रायः, 'वहुवचने मल्यदि त्यत्र बहुम्वन- ग्रहणाभावे राम इत्यादौ नेत्वारत्तिदोषः । 'प्रत्ययः-परश्चेत्यादिनिर्देशन बुदैन सम्बुद्धरे तावतैव सूत्रेण सिद्ध ह्रस्वग्रहणेन च सावेचन भवतीति कल्पनात् । न च तसावे रामस्येत्यत्रोक्तदोषो दुरि एवेति वाच्यम् । 'बालिङसामिना स्या' इत्यनेन इसः स्थानेऽस्यं विधाय पररूपे कृते रूपसिद्धावदोषात् । नचोक्तसूत्रधा कुलोऽस्यविधाने इदम्शब्दान्ङसि निष्पन्नस्य अस्येति रूपस्य सिद्धिर्नस्याद्धलादित्वाभावेन हलिलोया- प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । 'प्रापि लोप इति न्यासेल 'टोसोरनक' इति न्यासेन च विषय- विनागादुक्तलोपोपपत्तौ रूपसिद्धेः । न च रामाभ्यामित्यत्रत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । सुपि- चेत्यस्यारम्भसामर्थ्यादेवोक्तदोषस्य निवृत्तेः । नचोक्तसूत्रस्य रामायेत्यत्र दीर्घविधानेन साफल्यात्सामर्थ्यादित्युक्तिरतीवासङ्गतेति वाच्यम् ! 'डेरय' इति सूत्रकरणादकारोच्चा- रणसामर्थेन पररूपस्य बाधाहीणैवोक्तप्रयोगस्योपपत्तौ सूत्रवैवर्यस्य स्पष्टतया साम- ादित्युत्तेः सुसङ्गतेः । एवञ्च वहुवचनग्रहणाभावे कुत्राप्यदोषान्नादरणीयन्तदिति प्रष्टु- राकूतम् । रामेष्वित्यादावेत्वविधाजस्य चरितार्थतया रामाभ्यामित्यादाविव रामेश्य इत्या- दावयेत्वं बाधित्वा दीर्धापत्तिरतस्तत्करगमावश्यकं कृते च तस्मिन् सामादत्वमेव न दीर्घ इति न कापि शङ्काकलङ्गकणिकेति सक्षेपः । ननु 'वहुवचने मल्येदित्यत्र झल्ग्रहणाकरणे 'उतो वृद्धिलुकि हली'त्यतो हली- त्यस्यानुवृत्त्या बहुवचने हलादावेव ते त्वविधानात्प्रथमाबहुवचने रामा इत्यादौ दोषा- भावेन झल्ग्रहणमनावश्यकमेवेति शङ्कोत्थितौ समाधत्ते-झलि किम् । रामाणामि- ति । अयम्भावः, झलग्रहणाभावे हलादौ बहुवचने सुप्येत्वमित्यर्थे रामाणामित्यत्रत्वा- पत्तिरतस्तदावश्यकम् । न च सन्निपातपरिभाषाविरोधान्न तत्रोक्तापत्तिरिति वाच्यम् । झलग्रहणसामर्थ्यादेत्वविषये सन्निपातपरिभाषाऽप्रवृत्तिकल्पनेन तत्र तदापत्तेस्तादव- स्थ्यात् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थं मलग्रहणं कर्त्तव्यमेव, कृते च तस्मिन्न दोषो जकारस्य झल्त्वाभावात् । एत्वे सन्निपातपरिभाषाऽप्रवृत्तरेव, 'श्रदः सर्वेषामित्यादि निर्देशसङ्ग- तिरित्यलम् (१) किन्चेति । ननु क्षीयाजीयादित्यादावपि सन्निपातपरिभाषाविरोधादीर्घा. प्राप्स्या सूत्रवैयर्थेन सामर्थ्यात्परिभाषाबाधेनाकृदिति दीर्घेणैव निर्देशोपपत्तावनित्यत्वे नासौ ज्ञापक इत्यरुचेराह-किञ्चेति। ४फ० म० ·फविकारत्नमञ्जूषा--- जनु सार्धमात्रालाववाय बहुवचने मलीक्' इत्येवास्तु सूत्रमिति चेन्न । तथा सति ओसिचे'त्यत्रेकोऽनुवृत्या प्रोसि परै आकारस्येगागमः स्यादित्यर्थ ज्ञानयोरित्यादा 'इकोऽचि विभक्ताविति नुमापत्तेः । जचान्तरजस्वात् 'आद्गुण' इत्यनेन गुणे जाते इगन्तत्वाभावादेव नुमोऽप्रातिरिति वाच्यम् ! (१) वार्णादाङ्ग बलीयः' इति न्यायेन प्राङ्- नुम एक प्रवृत्तः । न च समाननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्वे एवोत्तन्यायप्रवृत्यङ्गीकारा- प्रकृते नुम्गुणविधायकयोरसमाननिमितमत्वेनोक्तन्यायस्याविषयत्वेनाऽप्रवृत्याऽन्तरङ्ग- त्वाद्गुणे नुमोऽप्राप्त्या न दोष इति वाच्यम् । आङ्ग-वार्णयोः समानकायित्वे एव तत्प्रवृत्तः सिद्धान्तितत्वादिहाभयास्तमानकायित्वान्यायवृत्या दोषस्य तादवस्थ्यात् । प्राक् प्रदर्शितो न्यायप्रवृत्तिविषयो नैव समीचीनः, तथा सति दीर्घवृद्धयोरसमाननिमित्त- कत्वेन न्यायाप्रवृत्या इयाय, इषेत्यादेरसियापत्तेः । सिद्धान्ते तु द्वित्वे कृतेऽन्तरज- सवर्णदीर्घस्य न्यावेनैव वाधाबृद्धौ रूपं सिद्वयतीति भावः । वहुवचने झलीट' इति न्यासे तु बहुवचने मनीति सप्तम्या अवरितार्थ-वाजालादौ वहुवचने सुमित इदि- त्यर्थ आद्यन्तौ दकितावि'त्यनेन टिकार्यस्याऽऽयवयवत्वविधानादकारात्प्रागिटि रामेभ्यो रामेत्रित्यायसिद्धयारत्तेः । न च यत्तदेतेभ्य' इत्यादिनिर्देशात्सप्तमी निर्दिष्टपदानां षष्टय- न्तत्वकल्पनमत इति षष्ठयन्तस्य च पञ्चम्यन्तत्वं सप्तमीनिर्देशश्च (२) 'यस्मिन्वि- , (१), बार्शी । अदिनिमितकार्य बलवद्वतीत्यर्थः । तथा व ववव्यायधर्मावच्छिन्नोद्देश्यककार्यादङ्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यक कार्य बलव. दिति फलितम् । अत्र ज्ञापकं तु अभ्यासस्याऽसवगंऽत्रत्याऽसवर्णग्रहणमेव, तथाहि परिभाषाऽसद्भा- वे ईयतुरित्यादावन्तरङ्गेन सवदीर्धेगेयङो बाधादुक्तरूपसिद्धौ व्यर्थमसवर्णग्रहणं परिभाषां ज्ञापयति । अपवादत्वात्प्राप्नेयव्यावृत्यर्थमसवर्णग्रहणस्य चरितार्थत्वे ज्ञापकत्वं न सम्भवतीति नाऽऽशझ्यम् । तस्य येन नाप्राप्तिन्यायेनेयीत्यादिसकल- लक्ष्यप्राप्तयणपवादत्वस्यव निर्णयात् । इति प्राञ्चः। नव्यमते तु अभ्यासस्याऽसवणे इति सम्पूर्णसूत्रमेवास्यां ज्ञापकम् इयाय, इयेषे- प्यादावियविधानार्थं सूत्रस्यावश्यकत्वे ज्ञापकत्वमसम्भवीति नाशङ्कथम् । तत्र सूत्र- सरवेऽपि पूर्वप्रवृत्तगुणवृद्धयोर्विचनेऽचोति रूपातिदेशेनापहाराद्वित्वे कृते पुनः प्राप्त गुणवृद्धोधिनं विधायाऽन्तरङ्गत्वात्सवर्गदोर्धापत्तेः । इति व्यर्थीभूतं सूत्रं परिभाषां ज्ञापयति ज्ञापितायां तु तस्यां सवर्णदोर्यापेक्षया गुणवृद्धयोरेव प्राबल्यात्सूत्रं सार्थक मिति भावः। (२) यस्मिन्निति । यस्मिन्विधिस्तदादावल्पाहणे इति परिभाषास्वरूपम् । यस्मि- ·अजन्तलिङ्गमा धिरिति परिभाषाप्रवृत्तिसम्पादकत्वाचरितार्थत्तथा व नालाबक्कास्ट का इशाराम इत्यर्थे न दोषस्तत्रेति वाच्यम् । तथा सति एल्य इत्यादी हलिला : गा इत्यादौ सम्बुडिलोपानापत्तेश्च । 'सम्बुद्धौ त्योटोऽनुवृत्त्या तेन तद्विधानातान गरी तस्य च नवमीसमासेन स्थानिवद्भावात 'एहस्वादि त्यत्वाप्राप्तेर्व्यवधानात् 'हल्ल्याशि- त्यायामातश्चेत्यलं पल्लवितेन । सुपि किम् । पवध्वमिति । अयम्भावः, सुपित्रणामाने पचवमित्यत्र भला- दिबहुवचने ध्वमि परे एत्वापत्तिः। नच 'बहुवचने स्भ्येदिति न्याल तक दोष इति वाच्यम् । तथा सति(१) सङ्कसीरनित्यत्र सकारादिबहुवचने तदारत्तेः । न च सादिसा- हगि सकारादिवहुवचनस्यापि सुष्प्रत्ययस्यैव ग्रहणादुक्तप्रयोगे दोषाभावाद्वयर्थमेव तद्हणमिति वाच्यम् । पट्वी, मृद्रीत्यादौ गुणाऽभावाय 'धेर्डि ती त्यत्रानुवृत्यर्थत्वेन तस्य साकस्यात् । नच डीपः स्थाने टीप इति न्यासेन नोक्तस्थले कश्चिद्घोष इति वाच्य- म् । सर्वत्रानेकाऽनेककल्पनापेक्षया सुविग्रहणकरण एव लाघवादिति दिक् ॥ जस्त्वमिति । अयम्भावः (२) येन नाप्राप्ति' न्यायेन अवसाने विधीयमानस्य बलत्व पदान्तजरवारवादत्वात्प्रागेव चत्वं ततो जश्त्वमिति ! जश्चोत्तरं चत्वोपन्या- सस्तु न युक्त उक्तयुक्तः । अत एव जश्त्वमिति प्रतीकमुपादाय वाधित्वैति शेष इत्युक्तं नागेशेन न तु जश्त्वोत्तरं चत्वमुकमिति सक्षेपः ॥ ननु रामस्येत्यत्र 'अनचि चे'त्यनेन सकारस्य द्वित्वे तस्य खरिचेति चत्वें तका- रश्रवणात्तिस्यादित्याशङ्का निराकरोति-सस्य द्वित्वपत्ते खरिचेति चत्व षयान्तरतम्यात्सस्य स एव न तु तकारोऽल्पप्राणतया प्रयत्नभेदादिति । सकारस्योक्तसूत्रेण चर्वेऽपि स्थानेऽन्तरतम' इत्यत्रत्यतम ग्रहणात्स्थानप्रयत्नाभ्याम- न्तरतमे वादेशेन भाव्यमिति बोधनादन्तस्थानजन्यत्वसमानाधिकरणविवृतत्वाऽऽभ्य- बल्ग्रहणे विशेषणीभूते यो विधिरारभ्यते स तदलादी बोध्यः। अल्मात्रवृत्तिविषयता- प्रयोजके सप्तम्यन्ते विशेषणताप्रयोजके पदे यो विधिः स तदलादौ बोद्धव्य इति यावत् । इयं परिभाषा वाचनिक्येव न तु ज्ञापकसाध्या भाष्ये वचनरूपेणैवैषा पठिता नत्वत्र ज्ञापकमुपन्यस्तमिति भावः । ज्ञापकजिज्ञासा चेदुच्यते अत्र न ल्यपीति सूत्रं ज्ञापक- म् । तथाहि परिभाषाऽसत्त्वे प्रदायेत्यादौ तदन्तविधौ हलन्तकिस्प्रत्ययपरत्वाभावादेवे- स्वाप्राप्त्या तद्वयावृत्यर्थमुक्तसूत्रं नर्थ सत्परिभाषाज्ञापकम् । (१) सङ्गसीरनिति । सम्पूर्वकालमधातोः 'समो गमृच्छिभ्यामित्यात्मने पदे आ- शीर्लिङि बहुवचने रूपम् । (२) येन नाप्राप्तीति । येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्य. ते स तस्य बाधको भवतीति न्यायस्वरूपम् ।

·फकिकारतमजूषायां- न्तरप्रयत्नवत्वसमानाधिकरण-महाप्राणरूपबाह्यप्रयत्नवतः सकारस्य स्थाने ताइश सकार एवाऽऽदेशो जातो ननु तकारस्तल्य सकारेण समानस्थानिकत्वेऽपि स्पृष्टरूपा ऽऽभ्यन्तरप्रयलबत्तया अल्मप्राणरूपबाह्यप्रयत्लबत्तया च तेल मेदादिति भावः । स्थान प्रयत्नाभ्यानस्तस्तल्ययाऽऽश्रयणे प्रमाणमाह-अत एव सः सीति तादेश परस्य झंत । उभाभ्यामाऽऽन्तरतम्यस्याऽजाश्रयणे खरिचेति चत्वेनैव (१)वत्स्य तीत्यादिसिद्धौ ‘सःस्यार्द्धधातुके' इत्यस्य वैययं स्यादिति तद्भावः । नचोक्तसूत्रसत्त्वे वत्स्यतीत्यादौ 'चयो द्वितीने ति वात्तिनेन द्वितीयादेशे पक्षे थकारघटितं रूपं सिद्धयति तन्नेदानीं स्यात् खरिचेति चवस्योक्तवार्तिकदृष्टयाऽसिद्धत्वेनाऽऽदेशाप्राप्तरिति तदर्थ- मुक्तसूत्रस्यावश्यकत्वेन ज्ञापकत्वं कथमिति वाच्यम् । 'न मुने' इत्यत्र नेति योगविभा- गेन क्वचिदसिद्धत्वन्नेति कल्पनात्खरिचेति चर्वेऽपि थकारघटितरूपसिद्धौ वाधकाभावा- त्सूत्रवयर्थ्यस्य स्पष्टतयोक्तार्थे ज्ञापकत्वसम्भवादित्यलम् । ननु रामशब्दादामि तस्य नुडागमे राम नामिति स्थितौ 'नामीति' सूत्रापेक्षया 'सुपिचे'त्यस्य परत्वेन दीर्घ ऽपि नामाऽव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टाऽजन्तत्वरूपोद्देश्यत्वस- त्वात् (२) पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिः' इतिन्यायेन नामीत्यस्य प्रवृत्तिसम्भवेन कृताकृतप्र- सङ्गित्वरूपनित्यत्वस्य सद्भावादनेनैव दी| न तु तेन परत्वापेक्षया नित्यत्वस्य बलव- वान , एतच मूलोक्तशङ्कासमाधानप्रयासो विफल इति चेन्न । (३) शब्दान्तरस्य प्राप्नु- आननिरनित्यः' इति न्यायेन जानीत्यस्य नित्यत्वविघातात् । न च एकदेशविकृतम- नन्यवत्' इत्यनेन न तस्य नित्यत्वहानिरिति वाच्यम् । तस्य न्यायस्य 'शब्दान्तरस्ये- तिन्यायविषये प्रवृत्तेरनडीकारात् । अन्यथाऽस्य न्यायस्य सर्वथा वैयापत्तेरिति भावः । नच नामशब्दमुच्चार्य दीर्घविधानात्प्रतिपदोक्तत्वेन नामीत्यस्यैव प्राक् प्रवृत्ति- रिति वाच्यम् । प्रतिपदोक्तस्यापि निरवकाशत्वे सत्येव बलवत्त्वादस्याऽतथात्वेन प्राक्- प्रवृत्तेरसम्भवात् । न च नामीत्यस्याऽन्तरणत्वात्तथा प्रवृत्तिरस्त्विति वाच्यम् । उभयो- म्त्व-सुप्त्वनिमित्तकत्वेजाऽन्तरङ्गत्व-बहिरङ्गत्वेषु कस्याप्यलाभेन परत्वात्सुपिचे- (१) वत्स्यतोति । वस् धातोर्चुटि रूपम् । (२) पर्जन्यवदिति । पर्जन्यो यथा जले स्थले च वर्षति तथा लक्षणमपि प्रवृत्त- शास्त्रेऽप्रवृत्तशास्त्रे च प्रयोगे प्रवर्तत इति तदर्थः । (३) शब्दान्तरस्येति । एषा च परिभाषा 'शदेः शित' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टा वच- नरूपेण पठितेत्यर्थः। तत्र हि न्यविशतेत्यत्र विकरणे कृते विकरणान्तस्याश्ट् अकृते विकरणे धातुमात्रस्याऽट इत्यडनित्य इत्युक्तम् ।

·अनन्तलिङ्गकए व दोसिद्धौ ‘जामीति सूत्रोपन्यासो न युक्त इत्याराशय कमावते-सुपि बेति दी? यद्यपि परस्तथापीत्यादि। अस्यायम्भावः, सनिशातपरिभावितकालपि चेति सूत्रस्य ने प्रवृत्तिः । नामीत्यस्य प्रत्तौ तु जोतपरिभाषाविरोधः, भारतान- र्यात् ! उपि चेत्यस्य तु न सामयम् , रामाभ्वामित्यादौ तस्य सावकाशत्वात् , कामोत्यस्य तु कुत्राऽप्यवकाशामावादारम्भसामथ्यालरिभाषाशय इति । न च कती- नामित्यत्र 'ह्रस्वनद्यागो नुडि'त्यतः परत्वात् षट्चतुभ्यश्चति नविन षट्त्वस्य सत्त्वात्सन्निपातविधाताभावेनोक्तपरिभाषाप्राप्त्या नामीत्यस्य चारिताचनिति नाचम् । नोकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति न्यापेन 'कर्नामी'सेव सिद्धे सामान्यसूत्र- वैवल्य सत्यादिति । केचित्तु, प्रारम्भसामादित्यस्य न तिसृचतसृ' इति निषे- धारम्भसामोदित्याशयं वर्णयन्ति, तेषामयमभिप्रायः, यदि नामि सूत्रविषयेऽपि सन्नि- पातपरिभाषा प्रवर्तत तदा तयैव तिसृणामित्यत्रापि दीर्घव्यावृत्तिसिद्धौ निषेधकरणस्य स्पष्टमेव वैययं स्यात् (१)एतदारम्भसामादुक्तपरिभाषाया(२) स्तद्विषये प्रवृत्तिकल्पने तु तिसूगामित्यत्र नामीत्यनेल प्राप्तदीर्घच्यावृत्त्यर्थं निषेधशास्त्रं स्वांशे चरितार्थ्य जात- मिति दिक ननु 'आदेशप्रत्यययोरि'त्यत्रेणकोरग्रहणे प्रातिपदिकाल्परीभूतो य आदेशरूपः प्रत्ययावयवश्व सकारस्तस्य मूर्द्धन्यादेश इत्यर्थे प्रथमैकवचने राम इत्यत्रापि सोस्तदा- पत्तिः, तत्सत्त्वे तु न तत्रोक्तापत्तिलेशोऽनि सोरिण-कुभ्यां परत्वाभावादेवञ्च राम इत्येव प्रत्युदाहर्त्तव्यं रामत्येति प्रत्युदाहरणन्नानन्दसन्दोहजनकमिति चेन्न । षत्वविधायकशा- स्त्रस्य रुत्वविसौं प्रत्यसिद्धत्वेनचोक्तप्रयोगीयदोषत्र्यावृत्तौ प्रथमैकवचनस्य प्रत्युदाहर- णायोग्यत्वात्षष्टयेकवचनस्यैव तद्योग्यत्वमित्याशयेनाऽऽशय समाधत्ते-इणको किम् । रामस्येति । अत्र, षत्वशास्त्रे तदग्रहणे तदापत्तिः स्यादिति तद्ग्रहणम् । न च 'टाइली'ति सूत्रेण ष्यविधानस्यैव समुचितत्वे सकारोच्चारणसामर्थ्यादेव तत्र दोषाभावादिणकोर्ग्रहणं मास्तु । एवञ्च रामस्येत्यत्र सकारोच्चारणसामर्थ्य नैव तदभावा- द्व्यर्थमेवेण्कोर्ग्रहणमिति वाच्यम् । विश्वपास्वित्यादौ षत्वव्यावृत्त्यर्थं तस्याऽऽवश्यक- त्वात् । एवञ्चेदमेव प्रत्युदाहरणम्बोध्यम् । न च षुवितिवक्तव्ये सुविति सकारोचारण- सामर्थ्याच तत्र दोष इति वाच्यम् । लिटत्सु धुस्वित्यादौ 'डासि धुद्धि'त्यनेन धुटो विधानाय सकारोच्चारणस्याऽऽवश्यकत्वेन षुविति वक्तुमशक्यतया विश्वपास्वित्यादावु- (..) एतदिति । न तिसृ चतस्त्रिति निषेधारम्भसामादित्यर्थः । (२) तद्विषय इति । नामीति दीर्घविषये इत्यर्थः ।

·O फक्किकारनपञ्जूषायां- कदे षस्व दुरुद्धरत्वात् । एतदर्थमावस्यकमेव तद्ग्रहणमिति भावः । विवृताऽघोषस्येति । विश्रुतत्वाऽऽभ्यन्तरप्रमत्त्वतोऽघोषरूपवाहप्रयतवतच सकारस्य स्थाने उत्तप्रवनयवानेत्र बकार इति तदर्थः । विधुतल्य तस्य तादृश एव एतावन्मात्रोली ऋकारेऽतिप्रसास्तस्यानि विवृतं स्वराणामित्युक्तरीत्या विकृतप्रयत्नवत्त्वा- तोऽोष इत्युक्तम् । अघोषनेत्युच्यमाने ठकारेऽतिप्रसङ्गः स्यादिति विकृतमित्युक्तम् । ताश एव ष इति । तादृशः एकादेशो भबति लान्य इति तदर्थः ! ल च दधि- सेच इत्यादौ, सुवुत्पतेः प्राक पासे प्राप्तषत्वच्यावृत्यर्थ पदादादिः पदादिरिति पञ्च- मीसमासस्य भाले उक्तत्वामेधित्यत्राति स्वादिष्विति रामेत्यल्प पदत्वेन 'सात्वदायो- रिति निषेधः स्वात् । नत्र पचमेन तदा व्यर्थमिति वाच्यम् । करिष्यतीत्यादौ तस्य सावकाशत्वादिति वाच्यम् । स्वादिष्विति पदसञ्ज्ञामाश्रित्योक्तनिषेधो न प्रवर्त्तत इति सातिग्रहणेन ज्ञापजानिषेधाप्रवृत्तरित्यलम् ॥ ननु 'इकोरि'त्यधिकारसूत्रस्यैव विधिसूत्रत्वाभ्युपगमे इणकुभ्यां परस्य सस्य मूर्द्धन्यादेश इत्यर्थे सर्वत्र षत्वसिद्धौ कुत्राऽपि दोषाभावाद् व्यर्थमेव सूत्रमिद- मित्याशयेनाशङ्कते-आदेशप्रत्यययोः किमिति । उत्तरयति-सुपीः सुपिला- विति । अयमाशयः, रुखविसर्गविधायकशास्त्रद्वयदृष्टया षत्वस्यासिद्धत्वादेव पूर्वत्र पलव्यानिकितिहिनी कामाला त्रासावे यत्वापत्तिारेति तदाब- श्याम् । न सांसबसिबसीलामि'मतदारम्भसामर्थ्यात् धातोः सकारस्य षत्वं चेदेतेषामेवेति नियमाश्रयणेज न तत्र तदारत्तिरिति व्यर्थमेव तद्ग्रहणमिति बाच्या बहुलदशानुरोधेन प्रकृते विपरीतनियमवाधनार्थमादेशप्रत्यययोर्ग्रहणस्याव- श्यकत्वादिति सक्षेपः ॥ ननु ‘सर्वादीनीति सूत्रे प्रमाणाभावे शब्दस्वरूपाध्याहारस्थ कर्तुमशवयत्वात- दितरविशेष्यवाचकः दाभावाच्च तदन्तविध्यभावे सर्वावन्तस्य सर्वनामसञ्ज्ञाऽप्राप्तौ तां साधयितुमाह-तदन्तस्यापीयं सशति । अत्र प्रमाणमाह-द्वन्द्वे चेति । श्रयम्भावः, समुदायस्यैवायं निषेधो नावयवानामित्यग्रे वक्ष्यति, एवञ्च समुदाये सज्ञायास्तदन्तविधि विना प्राप्त्यभावाद् व्यर्थ निषेधसूत्रं ज्ञापयति साधन्तस्यापि सर्वनामसंज्ञा भवतीति स च तदन्तविधिविशेष्यवाचकपदाभावाद्भवितुन्जार्हति, अतः शब्दस्वरूपाध्याहार आवश्यकः सति च तस्मिन् तदन्तविधौ सर्वाद्यन्तस्य सर्वनामत्वे निषेधसूत्रस्य स्वांशे चारितार्थ्यं परमसर्वस्मै इत्यादिलक्ष्यसिद्धिश्चेति सर्वमुपपन्नमिति । न च अश्व उभौ चेति द्वन्द्वे गुणे कृते प्रोभावित्यत्र परादिवद्भावेन प्राप्तसर्वनाम- .

·अजन्तलिजाकर संज्ञानिषेधार्थ मुक्तसूत्रत्यावश्यकत्वेन ज्ञारकर कथानति वाच्यम् । सन्ततिविज्ञान- कतापरभाष्य प्रानानोत.प्रयोगानभिधानात् । न च तदतविधेमा कि बीत- राणामित्याव्यस्य सर्वनामसंज्ञको न भवतीत्य निषेधार्थ स्त्रमाद वाच्यम् । अवयवमात्रेण कुत्साविवक्षाया अभावेन सर्यवामप्रकृतिकसुवन्तात्तदर्थगतक- वेदक्षायामकजित्यर्थकस्य 'व्यय-सर्वनाम्जनजित्यस्थाप्राप्तरिति दिक् ॥ ननु पदाधिकार्याधिकारि च कार्य सूत्रोपात्तर सोनालान्त च भवती त्यर्थकस्य पदाङ्गाधिकार तस्य तदन्तस्य चे त्यस्य सत्त्वात्तदन्तविधि विद मान- सर्वस्मै इत्यादिसिद्धौ तदन्तसंज्ञायाः किम्मलमित्याह तेन परमलत मलिलि । परनसत्यस्य गणे पाटालावाल्र्वनामसंज्ञकत्वाभावेन त्रलायुत्पत्तिन स्यात् तदन्तविधौ तु सर्वाद्यन्तस्यापि तत्त्वेन सुलम एव बलादिरिति भावः । न चात्र प्रातिपदिकादित्यस्याऽनुवृत्त्या सर्वनाम्नस्तद्विशेषणत्वेन तदन्तविधिसिद्धौ ज्ञापकादिना पुनस्तदाश्रयणप्रयासो विफल एवेति वाच्यम् । समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध इति तन्निषेधेन झापकनूलकतवन्तविध्याश्रयणस्यावश्यकत्वात् । न च परमसर्वत्रेत्यत्रावयव- लिष्टसर्वनामविना मलितः प्रागैव लादितिहास मेतेन तदर्थवादेनेति वाच्यम् । सर्वनामप्रकृतिकसुवन्तात् बलादयो भवन्तीति तद्विधायक सूत्रार्थ परमसति समुदा- यस्यैव सुवन्तत्वात् 'द्वन्द्वे चेति प्रथमार्थे सप्तमीति समुदाय एच संज्ञानिषेधपर्यवसानं नाऽवयवे, अन्यथा वर्णाश्रमेतराणामित्यादौ सुडापत्तिः सर्वार्थवाचकसर्वावन्तत्वेन समुदायस्य सज्ञासौलन्यात् । अवयवस्य सज्ञानिषेधेऽपि समुदायस्य सर्वार्थवाचक- सर्वाद्यन्तत्वेन सुलभैव सज्ञेति दिक् ।। ननु 'अनेकाशित्सर्वस्येत्येतद्धटकशिद्ग्रहणेन ज्ञापित्या (१) नानुवन्धकृतमने- कारत्वमिति परिभाषया तु इत्यत्रानुवन्धकृतानेकाल्त्वाभाववोधनवत्प्रकृते श्यादेश- स्यापि तया तथा वोधनेन मूलोक्तमतीवासमञ्जसम्' सर्वादेशेन विना शित्वस्यासम्भ- वेन शित्वात्सर्वादेश इत्यति वक्तुमशक्यमिति चेन्न । इत्संज्ञावत्त्वमनुबन्धत्वमिति प्राचीनाभिमतानुवन्धत्वाङ्गीकारेण प्रकृते शकारस्य तत्त्वाभावादुक्तपरिभाषाऽप्रवृत्या:- नेकाल्त्वस्याक्षतत्वेन मूलोक्तस्य समञ्जसत्वादित्याशयेलाह-अनेकाल्वात्सर्वोदेश (१) नानुबन्धकृतमिति । अत्र शिद्ग्रहणं ज्ञापक तथा हि परिभाषाऽभावेऽनुबन्ध. कृतानेकाल्त्वस्य ग्रहणादनेकाल्वादेव सर्वादेशसिद्धौ व्यथं शिद्ग्रहणं परिभाषां ज्ञाप- यति, ज्ञापितायामस्यां तु अनुबन्धकृतानेकाल्त्वस्याग्रहणात्सर्वादेशाय शिद्ग्रहणं स्वांशे चरितार्थमिति भावः।

·, फकिकारत्नमञ्जूषायां--- इति । अयम्भावः, यथा तिषः स्थाने डाण लौ सर्वादेशौ भवतः, आदेश विधानोत्तर- मतिदेशेन प्रत्ययत्वमाश्रित्य डकारणकारयोरित्संज्ञा प्रवर्तते न तु ततः प्राक् प्रत्यय- स्वाभावेनेत्वविधेरप्रातः, तदानीमीत्संशकत्वाभावेन 'नाऽनुवन्धकृतमनेकास्त्वमिति परिभाषाप्रत्याऽनेकालवस्याशतत्वात् । तथेहापि विधानात् प्रागनेकास्त्वस्य सत्वात् , अणस्तृ इत्यादौ तु विधानात्प्रागेवेत्संज्ञाप्रवृत्त्या ऋकारस्याऽनुवन्धत्वेन तद्रहितस्य तकारमात्रस्याऽनेकाल्वाभावान्न सब देश इति चः! नव्यास्तु, इत्संज्ञायोग्यत्वमनुवन्धत्वमित्य युगच्छन्ति तन्मते शकारस्येत्सज्ञा- योग्यत्वेनाऽनुवन्धत्वारिभाषयाऽनेकाल्वाभाववोधनान्मूलोक्तासनत्या शित्त्वात्स देश इत्येवोचितन् , इत्संज्ञायोग्यशकारवत्वमेवैतन्मते शित्वसित्यलम् । जनु उनशब्दस्य नित्यद्विवचनान्तत्वं 'उभादुदात्तो नित्यम्' उभशब्दस्य सर्व- नामत्वे कोऽर्थ इति सूत्रकार-भाष्यकारप्रयोगविरोध इति चेन्च ! अर्थपरस्यैवोक्तश- ब्दस्य नित्यद्विवचनान्तर = स्वरूपाजुकरणपरत्य तस्येत्यभ्युपगतेरित्याशयेनाह मूले-उभशब्दो द्वित्वविशिष्टत्य वाचक इति । उभश्चासौ शब्दश्चेति विग्रहः, अत्र शब्देत्यस्य पूर्वनिपातो नाऽऽशकीयः, व्याप्य-व्यापकयोर्मध्ये व्याप्य. स्यैव पूर्वनिपातो न तु शब्देत्यस्येति भावः । स्वार्थ-द्रव्य-लिङ्ग-संख्या-कारके ति पद्धविधप्रतिनदिकार्थना सिद्धान्तसिद्धत्वेन द्वित्वविशिष्टस्य वाचक इत्यस्य द्वित्वसं- त्याप्रकारकसंख्येयविशेष्यकाभिधायीत्यर्थः । ननु पञ्चविधप्रातिपदिकार्थस्य सिद्धा- न्तितस्वात्प्रकृत्यैव सकलार्थबोधस्योपपत्तौ विभक्तेः, 'द्वयेकयोर्द्विवचनकवचने' इत्यादेश्व नरर्थक्यापत्तिरिति चेन्न । विभक्तेद्योतकत्वेन सूत्रस्य च नियमार्थत्वेन सार्थक्या- दित्याशयेनाह-अत एवेति । द्वित्वविशिष्टत्यस्य प्रकृतार्थत्वादेवेत्यर्थः, अनन्विता- र्थकविभक्तिकल्पनापेक्षयाऽनुवादकविभक्तरेव न्याय्यत्वादाह-नित्यं द्विवचनान्त इति । द्विवचनान्त एवेति तदर्थः । ननु स्मायादिसर्वनामकार्याणामेकवचने बहुवचने च विधानदर्शनादुभशब्दस्य गणे पाठो विफल एव, न च सर्वनाम्जस्तृतीया चेति सूत्रेण उभाभ्यां हेतुभ्याम् , उभ- योहत्वोरिति षष्टी तृतीया च तत्फलमिति वाच्यम् । निमित्त-कारण-हेतुषु सर्वासां प्रायदर्शन मिति ‘हेताविति सूत्रभाष्योक्तवार्तिकेनैव तयोर्गतार्थत्वात् । न चोक्त- चार्तिकस्य सर्वनाम्नस्तृतीया चेति सूत्रे चार्तिककृता पठितत्वेन तस्य सर्वनाम्न एव सर्वविभक्तिप्रापकत्वं नत्वन्यस्पेति वाच्यम् । भाये हेताविति सूत्रे तद्वात्तिकस्य पठित- त्वात् । एवञ्चोक्तरीत्या गणपाठकलस्य सिद्धत्वादिहोभशब्दपाठो व्यर्थ एवेत्याशडक्य ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । समाधत्ते-तस्येह पाठस्तु उभकावित्यकजर्थ इति । गणपाटन तस्य सर्वना- मत्वात् 'अव्यय-सर्वनाम्नामकजिति भावः । ननु कप्रत्ययेनापीष्टरूपस्य सिद्धौ गणेऽकजर्थ उभशब्दस्य पाठो व्यर्थः, न चार- कचि कृते स्वरे विशेष इति वाच्यम् । प्रत्ययस्वरचित्स्वराभ्यामन्तोदात्तस्यैव सत्त्वेनाs- विशेषात् । अकचि कप्रत्यये वा कृतेऽन्तोदात्तस्वरस्यैव विधानमिति न कश्चिद्विशेष इति भावः । न च सुवन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति सिद्धान्तादकचि तत्प्रयुतमन्तोदालत्वमुभकाभ्या- मित्यादौ सुवन्तस्य, के तु प्रकृतेस्तदिति स्पष्ट एव विशेष इति वाच्यम् । तद्धिनविधी प्रातिपदिकादित्यधिकारात्तस्यैव प्रकृतित्वेनाऽविशेषात् । प्रातिपदिकमेवाऽकचः प्रकृतिः, सच 'अव्ययपर्वजाम्नामिति न्यायवलेन सुवन्तात्परो भवतीत्यन्यदेतत् , 'ओकार- सकार-भकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकजिति' न्यायेन युष्मदस्मद्विषये तु सुवन्त- स्यैवाऽकचः प्रकृतित्वं तस्यैव टेः प्रागकजित्यबसेयम् । जचाऽकचि (१) तन्मयपतित'- न्यायेनोभशब्दग्रहणेन तस्य ग्रहणादुभकाववयवौ यस्येत्यर्थं उभादुदात्तो नित्यम्' इत्य- यचि उनकय इति रूपं, क.प्रत्यये तु तादृशं रूपन्नेति विशेष इति वाच्यम् । कश्चेदानी काऽकचोविशेष इति 'सर्बादीनीति सूत्रस्थभाष्यप्रामाल ताशरूपानभिधाते. विशे- षाभावादित्याशयेनाशङ्कते-न च कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिरिति । समाधत्ते-द्विवच- नपरत्वाऽभावेनेति । टेः पूर्वमकचो जायमानतया 'तन्मध्यपतित'न्या नोभग्रहणे- नाकविशिष्टस्य ग्रहणादुभशब्दस्याकचो न द्विवचनपरत्वविघातः, कप्रत्ययस्य तु प्राति- पदिकात्परत्र जायमानतया व्यवधायकत्वेन तस्य द्विवचनपरस्वविघातकत्वं स्लष्टमेव, एवञ्च यथा उभशब्दात्स्वार्थे त्रलि तसि च परेऽयच् भवति तथा प्रकृते कप्रत्ययेऽपि स स्यादिति समाधातुरभिप्रायः । दृष्टान्तेऽयचः प्रसङ्गं प्रदर्शयति-उमादात्तो जित्यमिति सूत्रं विभज्यते, तत्र उभादुदात्त इत्येको योगः, अत्र योगेऽस्वरितत्वेन 'द्वित्रिभ्यामि'- त्यतो वेत्यस्य नाऽनुवृत्तिः, ततः अवयववृत्तेः संख्यावाचिन उभयशव्दादवयविन्यर्थेऽयच स्यात् , उभयो मणिः, ततो नित्यम्' उभशब्दावृत्तिविषो स्वार्थे नित्यमयच् स्यादिति उभयत उभयत्रेति सिद्धम् । ननु वृत्तिविषये स्वार्थे नित्यमयच् भवतीत्यस्यो- (१) तन्मध्यपिततेति । 'तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते' इति स्वरूपम् । 'नेदम- दसोरकोरिति सूत्रेऽकोरिति निषेधोऽस्या ज्ञापकः । तथा हि, एतदभावेऽकविशिष्टे- दमदश्शब्दत्वाभावादेव ताभ्यामुत्तरस्य भिस ऐस्त्वाप्राप्त्या तव्यावृत्यर्थमकोरिति निषेधो व्यर्थः सन्नुक्तमथं ज्ञापयति, ज्ञापिते त्वस्मिन्नर्थेऽकज्विशिष्टयोरिदमदसोरिदम- दश्शब्दाभ्यां ग्रहणात्तदुत्तरस्य भिस ऐस्त्ववारणार्थमुक्तनिषेधश्चरितार्थ इति भावः । , ·দাজ্জাল सावन कृतेऽप्यकचि बुवार एवाऽयजिति चेन्न ! योगविभागस्प्रेष्टसिद्धयर्थत्वेन उभौ साभ्यासस्येति लिद्देशेन च यत्र न द्विवचनश्रवणं तत्रैवाऽयच न तु वृत्तिवेपने इति सदाशयात् । न च द्विवचनावाभावेऽयच नेष्ट इत्यत्र जिम्प्रमाणमिति वाच्छन् ! वक्ष्यमवाट प्रमागत्वात् । इत्याह-उभयोऽन्योति ! स्वार्थिकाऽयजन्त जसमा सोऽन्यत्र द्विवचलपरत्वाभावे प्रयुज्यते न तु द्विवचने । यत्रोमशब्दानुत्पन्नद्विव- वनस्य लुका नाऽपहारस्ततोऽन्यत्राजिति बानियाः। इत्थं कृत्वाऽकजथः सर्वादि- गणे उभशब्दपाठः किन, भानु प्रत्याख्यात उलयशब्दसाठा, 'स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितोऽविशिष्ट भवन्तीति केऽप्यन्तरेग द्विवचनं द्विवचनपलसत्वादयचोऽप्रवृत्तेः । अत एव उभयोरुभौ उनीमावित्यादौ नायच् वल् तसिश्च विभक्त्यन्तस्य स्वार्थे विहित इति तत्तत्कारकशत्तिप्रधानावेवेति तयोदित्वसंख्याप्रकारकसख्येयविशेष्यक- बोधकत्वरूपं द्विवचनेनिउपयशव्देलोलशब्दग्रहणवदार्तिके कृत्रिमाकृत्रिमयोरुभयो- द्विवचनयोलिपल 'उभयोऽन्यत्रेति वार्तिकस्योमयों मणिरुभये देवमनुध्या इत्येकवचनवहुवचनयोरेव भाष्योदाहरणादुभयशब्दस्य तद्धितश्चेति लक्षणेज प्राप्ताऽव्ययसंज्ञावारणाय 'तसिला- दयः' इति परिगणनाचोभयशब्दस्य द्विवचने रूपस्याऽभिधानमित्यतो नास्त्युभयशव्दस्य द्विवदा निति का उदाहरणमनादरणीयमिति माध्योक्तवचनेन पचतिरूपम् , पचति- कल्पनियादावव्ययत्वचारणाय परिगणनस्य चारितार्थ्यादस्य द्विवचने रूपाभावे विनिग- मकामावादस्तीति हरदत्त इति भावः। न उभयशव्दाजसि उभय जसिति स्थितौ तयपस्थानिकाऽयजादेशस्य स्थानिव- त्वेन तस्य तयप्प्रत्ययान्तत्वात् 'प्रथमचरमेति विकल्पसज्ञा दुर्वारेत्यत आह- तस्माज्जस्ययजादेशस्येति । अयम्भावः-विकल्पसज्ञाया विभक्तिसापेक्षत्वेन बहि- रङ्गत्वम् , नित्यसञ्ज्ञायास्तु तन्निरपेक्षत्वेनाऽन्तरङ्गत्वान्नित्यसझाया एव प्रवृत्तिरिति न दोषः । न च नित्यसञ्ज्ञायाः सर्वार्थबोधकत्वरूपार्थस्य निमित्तत्वेन बहिरङ्गत्वमिति वाच्यम् । तादृशार्थस्योभयत्रापि निमित्तत्वात् । अर्थकृतबहिरङ्गत्वस्याजाश्रयणाच्चेति प्राञ्चः। नव्यास्तु भाष्येऽयचः प्रत्ययान्तरत्वेन स्थानिवत्त्वं दुर्लभम् । किञ्च 'प्रथम- चरमेति विकल्पविधायकशास्त्रस्य पक्षेऽभावबोधकत्वेन निषेधे तातर्यात् (१) निषेधाश्च (१) निषेधाश्च बलीयांस इति । अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि बलवन्त इत्यर्थः । विध्यु- न्मूलनाय प्रवृतिरस्या बीजम् । एतत्परिभाषासत्वादेव द्वन्द्वे च विभाषा जसीति चरितार्थम्।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । क्लीयांसः' इति परिभाषया विकल्पसज्ञाया एक प्राप्तिः, किट युगपत्प्राप्यसम्भवान 'अन्तरङ्गं वलीयः' इत्यस्थ नेह विषया, सज्ञानामन्योऽयं बाध्यबाधकमानो लाल्नीति प्रातिपदिकसज्ञासमकालमेव सर्वनामसज्ञाप्रवृत्तिः । अत एव सर्वनाम्नो विहितत्के शीभावोपपत्तिः। किञ्चाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽपि समाधानमसमञ्जसम् । अन्तरङ्गे कृते वहिरजासिद्धत्ववोधनस्याऽनया कमशक्यत्वात् । तलाइनोत्तरीत्या यथोदेशपक्षायण- स्यैवौचित्यादित्याहुरिति दिक् । ननु न बहुव्रीहाविति सूत्रे बहुव्रीहावित्यत्र विषयसप्तमी तेन बहुव्रीविदेशीइत्य- र्थस्तत्फलितमाह-बहुव्रीहौ चिकीषित इति। विषयसप्तभ्याश्रयणे किम्फलाम- ल्याह-त्वक पिता यस्येति । अयनासबा, वहुव्रीहौ सर्वनामसज्ञा नेत्यर्थस्वीकारे युष्मद् सु पितृ स्वित्यलौकिकविग्रहवाको समासात्प्रागन्तरङ्गत्वादकचि समासे कृते सर्व- नामसज्ञानिषेधे कृतेऽनि जातस्याऽकचो निवृत्तिर्न स्यायथाऽतिभवकानित्यत्र, तथा सति सुपो लुकि मपर्यन्तस्य 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति त्वादेशे 'नघृतश्चेति समादात्कपि त्वकवितृक इत्यापयेत, न चाऽनव्यूह रिभाषया समासोत्तरं सर्वनामसज्ञानिषेधेज निमित्तविघातस्य मानानत्वात्राका लागि जातस्यादि कल्याऽनया मित्र- त्तिस्स्यादिति वाच्यम् । तस्य अनित्यत्वादसत्त्वाचोलापत्त वारत्वात् । विषयसतम्या उक्ता- र्थस्वीकारे तु युष्मद् सु इत्यवस्थायामेव वहुव्रीहेश्चिकीर्षितत्वात्सर्वनामसज्ञानिषेधेनाऽ- कचोऽप्रकृत्या काप्रत्यो युष्मत्क मु पितृ स्विति स्थितौ समासादिकार्ये कृते त्वत्कपितृक इत्यादिसिद्धिः जन साधारस्तु, 'अकच स्वरौ तु कर्तचौ प्रत्यक्षं मुक्तसंश- अमित्युक्तेस्त्वकपितृको मनाक इत्येव रूपे इष्टारति कृत्वा प्रत्याचख्यावेतत्सूत्रम् । ननु सूत्रकार-भाष्यकारमतेन निषेध-विधिरूपत्वाद्विकलात्यचौविन प्रत्यारूपानमयु- क्तमित्याशङ्कय समाधत्ते-यथोलर मुनोनयनिति। सूत्रकारापेक्षया वार्तिककारस्यैतदपेक्षया भाष्यकारस्य प्रामाण्यम् , एवञ्च प्रकृते भाष्यकारोक्तप्रकार एव ज्यायानिति बोध्यम् : अत्र प्रमाणञ्च, 'धिन्विकृण्ब्योर चेति सूत्रेऽकारविधानमेव, तथा हि तत्र लोरस्यानुवृत्तौ बज विवि न धातुलोत्र आर्द्धधातुके' इत्यनेज निषेधात् गुणाभावेन धिनोतीत्यादिसिद्धावकारविधानं व्यर्थ सज्ञापयति-यथोत्तरं मुनीनामिति । ज्ञापित च तस्मिन् , उक्तनिषेधसूत्रस्य भाष्यकृता प्रत्याख्पातत्वेन गुणा- भावार्थं तत्राऽकारविधानस्यावश्यकत्वेन स्वांशे चारितार्य जातमिति दिक् । ननु सर्वनामसज्ञविधानमविशेषात्सर्यत्र स्यादत आह-'सञ्ज्ञोपसर्जन भू- तास्तु न सर्वादयः' सञ्ज्ञाभूता उपसर्जजीभूताश्च ये सन्ति ते सर्वनामसज्ञका , ·शक्षिकारापञ्जूषायां- जभवन्तीत्यर्थः । यथा, अत्यचित्सर्व इति नाम तस्य चतुर्थंकवचने प्रकृतिकार्तिकेल सर्वनामसज्ञानिषेधारकार्यस्या मावेज सर्वाय देहीटरेव नतु सर्वस्मै, एवमुपसर्जनत्वे, यथा, सर्वमतिकान्तोऽतिसर्वस्तस्य चतुर्येकवचने उक्तरीत्या स्मायादिकार्यामाबा- , उत्तवातिकप्रत्याख्यानप्रकारमाह-महासज्ञाकरणेन तदनुगुणानामेव गणे सन्निवेशादिति । अयम्भाव, लक्षरं हि संज्ञाकरणमिति भाग्येण टि-घु- मसावत् स इति सर्व इति वा पारसंज्ञाकरणादेवटसिद्धौ सर्वनामेति महासज्ञा- करणसामादन्वर्थमियं सझेति विज्ञायते सर्वेषां नाम सर्वजामेति तथा च, स्वप्रबृ- तिलिमित्तसमाजाधिकरणकृत्स्नधर्माश्रयवाचकत्वरूपसर्वार्थवाचकत्वविशिष्टानामेव गणे पाठत्तिमामेव सूत्रेऽनुकरणत्वावश्यकत्वेन सज्ञाविधानमितरेषां गणेऽाठादनुकरण- स्वासम्भवेन न तेषां सज्ञाविधानम् एवञ्च सोसर्जनीभूतानां गरो पाठाभावाद- सर्वजामत्वेज स्मायादेः सज्ञाकार्यस्याऽडादेरन्तर्गणकार्यस्य चाऽप्रसक्त्या तद्वयावृत्त्य- र्थमुक्तवार्तिकं निष्प्रयोजनमेवेति दिक् । ननु अकचस्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्ग मुक्तसंशयमिति माध्योक्त्या प्रकरणविषयस्म- रणादेतत्प्रकरणस्थसप्तमीनां प्रथमार्थकत्वं, तया च, 'द्वन्द्वे चे'त्यत्र प्रथमार्थे सप्तमी द्वन्द्वः सर्वनामसज्ञको ज भवतीति तदर्थः, तत्र द्वन्द्वशब्दस्य समुदाये शक्त्या समुदाय- स्यैव सज्ञानिषेधो जाऽवयवस्य । नचास्येव तन्निषेधोऽस्तु समुदायस्य मास्त्विति वाच्यम् । तथा सति वक्ष्यमाणदोषापत्तेः । तथा हि अवयवमात्रस्य सज्ञानिषेधे तु सर्वार्थवाचकसर्वावन्तत्वेन समुदायस्य सज्ञायां वाधकाभावात्तेन वर्णाश्रमेतराणामि- त्यत्र सुडापत्तिः, अवयवस्य निषेधेऽीि सर्वार्थवाचकसर्वावन्तत्वस्यानपायेन तत्प्राप्तेः सुलभत्वात् । न च व्यपदेशिवद्भावादवयवस्य द्वन्द्वे विद्यमानत्वात्समुदायस्य च निषेधो भवत्विति वाच्यम् । सत्येवमवयवस्य निषेधे फलाभावात् । एवञ्च पूर्वोक्तप्रकार एव युक्त इत्याशयेनाह-समुदायस्यैवायं निषेध इति । जनु समुदायस्यैव सज्ञानिषेधस्योक्तत्वादवयवस्य तन्निषेधाभावात्तस्य तत्त्वेन सर्व- नामान्ताङ्गात्परस्यामः सुडित्यर्थ प्रकृते सुटो दुर्वारत्वमित्यभिप्रायेणाशङ्कते-नवैवं तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्ग इति । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति तद्विधायकशा- स्त्रस्य व्याख्याजकरणेन प्रकृते आमः समुदायविहितत्वादवयवमात्रात्सर्वनाम्नोऽविहित- त्वेन नोक्तापत्तिलेशोऽपीति भावः । नचाऽवयवस्य सर्वनामत्वादकजापत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम् । अवयवमात्रेण कुत्सार्थाप्रतीतौ तदप्राप्तेरिति दिक ।

·। अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ननु जराशब्दस्य जरसादेशविधानेन निर्जरशब्दस्य न स्यादित्यत आह-(१) पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य चेति । पदमङ्गश्च विशेष्यं विशेषणेज च तद- न्तविधिरित्येतत्सिद्धमिदम् । नन्वेवं निर्जरसमुदायस्यवादेशापत्तिरित्यत आह (२)नि- दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति ॥ ननु सूत्रे जराशब्दोपादानान्निर्जरघटकजरशब्दस्य जराशब्दत्वाभावादादेशो न स्यादित्यत आह--एकदेशविकृतमनन्यवदिति ॥ वृत्तिकृतेति । वृत्तिकृता-यत्केषाश्चिन्मतमुक्तं निर्जरसिन् निर्जरसादिति तेषा- मयमाशयः-'विप्रतिषेधे परमिति सूत्रे परशब्द इष्टवाची, तत्कार्यञ्च पूर्वविप्रतिषेधेन विभक्त्यादेशः, भाष्यकृताऽस्यैव सिद्धान्तितत्वात् , तथाहि, 'जराया जरसन्यतरस्या- मिति सूत्रे भाष्येऽजरांसीत्यत्र नुम्-जरसोः प्राप्तयोविप्रतिषेधेन जरसित्युक्तं तद्विभ- तयादेशस्येष्टकार्यत्वे सत्येव सङ्गच्छते, अन्यथा भवद्रीत्या शीभावात्प्रागेव जरसः प्रवृत्तौ तदानीं सर्वनामस्थानाभावान्नुमोऽप्राप्त्या तेन सह विप्रतिषेधविचारस्य भगवता कृतस्य स्पष्टैवासङ्गतिः स्यात् , मन्नये तु जरसः प्राक् शीभावे जाते तस्य सर्वनामस्थानत्वेन तुमः प्रसक्तावनेन जरतो विप्रतिषेचविचारो भाष्यकृत्कृतः सङ्गत एव, एवञ्च प्रकृते विभक्त्यादेश-जरसादेशयोः प्राप्तौ पूर्व पूर्वविप्रतिषेधेन विभक्त्यादेशे कृते तत एसि कर्तव्ये ऐस्करणस्य, अदादेशे कर्तव्ये आत्करणस्य च (३) सन्निपात'परिभा- षाऽजित्यत्वे विनिगमकत्वात्तदप्रवृत्तौ जरसि निर्जरसिन् निर्जरसादितिरूपं निर्वाधमेवेति, तन्मतःऽनुयायिनोऽत्रमेवाहुः, परमेतद्भाष्यविरुद्धम् , तथा हि-भाष्यकृता 'बहुवचने झल्येत्' 'श्रोसि च' 'आडि च' 'आपः सम्बुद्धौ चेति क्रमेण सूत्रपाठमङ्गीकृत्याऽऽडि परे एत्वमित्यर्थेन रामेण, अकारोच्चारणसामर्थ्यात्पररूपस्य वाधे दीर्पण रामादिति चोपाद्याऽऽति दीर्घोच्चारणमिने इकारोच्चारणञ्च प्रत्याख्यातम् । उक्तरूपस्येष्टत्वे तु अति- ()पदानाधिकार इति । पदाधिकारीयमङ्गाधिकारीयञ्च कार्यतस्य सूत्रोपात्तस- जातीयस्य तदन्तस्य सूत्रोमाससजातीयान्तस्य च भवतीत्यर्थः । (२) निद्दिश्यमानस्येति । अत्र पष्टीस्थाने योगेति सूत्रं प्रमाणम् । तथा हि, षष्ठी स्थाने योगेति सूत्रमावर्तते तत्र द्वितीयस्थायमर्थः, षष्ठीत्यस्य प्रत्ययग्रहणपरिभाषया षष्ठयन्तमित्यर्थः, निर्दिश्यमानमिति पदस्याध्याहारः, तथा च षड्यन्तं निर्दिश्यमानं स्थाननिरूपितसम्बन्धेन युज्यते सूत्रे निर्दिश्यमानस्थोच्चार्यमाणस्य षष्ठयन्तस्य कार्यासम्भवेन तरसजातीयं गृह्यते, अतः सिद्धं निर्दिश्यमानस्येति । (३) सन्निपातेति । सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परिभाषा- स्वरूपम्। . .

·साकारत्नमधायां- अरिति भवितव्यं सन्निपातपरिभावति भाव्यात् प्रत्याख्यानपरभाष्याच विरोधः स्यात्। तदुक्तं फलैक्ये प्रत्याख्यान सम्भवति न तु मतभेद इति, प्राश्विभक्त्यादेशे इकारोचार- गसत्वे जिर्जरसित इदानी लिनरेग, एवमाति दीपों वागतद्भावे जिर्जरसात् अधुजा जिजरसहि नदेवात्रत्याख्यानासन्नवेश विरोधस्य स्पष्टत्वादुपेक्ष्यं तन्मतमिति कः । जच नकारोच्चारणप्रत्याख्याने अनेनेत्यत्र हलि लोपापत्तिवारेति वाच्यम् । 'टौसोरनक' 'श्रापि लोप' इति सूत्रधारोत्तपतरक्षावात् । किञ्च, 'अनाप्यक' इति सूत्रे, अ इति नपुंसकनि नकारे श्रापि च परे अनादेश इत्यर्थ विशिष्य नकारे:- नादेश विधानसामर्यादुक्तलोपस्य बाधादिति दिक् ।। नह (१)प्रत्येषिषन्नित्यादौ पररूपस्य स्थानिवद्भावादकारव्यवधानद्वारा जुसभावा- याऽऽवश्यकेन 'अचः परस्मिन्नित्यत्र पूर्वविधावित्यस्याऽऽवृत्त्या लब्धेन पञ्चमीसमासेन दोष्ण इत्यत्राऽकारलोपस्य स्थानिवद्भावेन व्यवधाजानकारस्य पकाराऽव्यवहितोत्तरल्या. भावेन णत्वं न स्यादित्याशङ्कय अमायत्ते-इह पूर्वस्मादपोति । उक्तरीत्या स्थानि- चंत्त्वादकारव्यवधाने तु ‘अटकुप्वाङ नुमि'त्यनेन तत्र णत्वमिति वोध्यम् । किञ्च (२) प्रविगणय्येति भाष्योदाहरणसिद्धये पञ्चमीसमासस्याऽनित्यत्वाऽभ्युपगमे तु, 'रषाभ्या- मित्यनेनैव णत्वं सुलभमिति न कश्चिद्दोषः, तदनित्यत्वे च पूर्वोक्तभाध्योदाहरणमेव माजम् , अन्यथाऽल्लोपस्य स्थाजिकत्वेनाऽभारव्यमानालघु पूर्वकत्वाऽभावेज ल्यपि लघु- पूर्वादिति औरयादेशो न स्यात् , अत एव हे गौरित्यत्र वृद्धः स्थानिवत्वेन सम्बुद्धि- लोपो नेत्यभिप्रायेणाह- इति पनेविति। अनित्यत्वसूचक एव तु शब्दः प्रयुक्त इति भावः। पूर्वत्रासिद्धेनेति । अतिदेशशास्त्रदृष्टया त्रैपादिकशास्त्रस्यासिद्धत्वान्न्यायसिद्धोऽ- यम् । तत्फलन्तु वतिघटितानामतिदेशान्तरागां त्रिपायामपि प्रवृत्तिरूपम् । तेषान्तत्र प्रवृत्तिस्वीकारादेव, अमी, क्षीरपेरणेत्यादौ मीत्वणत्वं भवतः, अन्यथाऽतिदेशदृष्टया मी- स्वणत्वयोरेंपादिकत्वेनाऽसिद्धत्वात्तौ न स्याताम् । अत्रैकारस्यादःशब्दसम्बन्धित्वं पे इत्यस्यैकाजुत्तरपदत्वञ्चान्तवद्भावाधीजमिति भावः ॥ तस्य दोष इति । वाचनिझमेवेदन्नतु ज्ञायकसिद्धम् । न च 'न मुने' इति सूत्रे ने इति योगविभागेन ज्ञापितमस्तु तद्वावनिककथनमयुक्तमिति वाच्यम् । भाष्ये योग वि- (१) प्रत्यैषिषन्निति । प्रतिपूर्वकादिषय॑न्ताल्लुङि प्रथमपुरुषबहुवचने रूपम् । २) प्रविगणय्येति । प्र-विपूर्वकागणयतेः क्तो ल्यपि रूपम् ।

·AN , अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम्। भागस्यादर्शनेन ज्ञापकसिद्धत्वस्यासम्भवात् । अत एव वात्तिककृता सिद्धकाण्डमारवं 'न लोपः सुबि'ति सूत्रञ्च सूत्रकृता कृतम् । अस्योदाहरणानि च, चऋयत्र-जिगात्य- ते-माषवपनीत्यादीनि वोध्यानीति दिक् ।। ननु भाष्ये ककुच्च दोश्चेति द्वन्द्वे प्रातिपदिकत्वेन औ विभक्तौ ‘पद्दन्निति सूत्रेण, आवित्यस्य शसादित्वाभावादोषन्नादेशो न स्यादत आह-प्रभृतिग्रहणं प्रकारार्थ- मिति । प्रकारो भेदसादृश्यं, तच, साधारणधर्मसम्बन्धप्रयोज्य, साधारणधर्मत्त्वञ्चोप- मानोपमेयोभयवृत्ति, उपमानत्वञ्च साधारणधर्मवत्वेनेषदितरपरिच्छेदकत्वम् , उपमेय- त्वमप्येवमेव, तथा च, साधारणधर्मस्य सुप्त्वस्य स्वादौ शसादौ च वृत्तित्वात्तेनैव साह. श्यग्रहणन्न तु शब्दत्वेनेति वोध्यम् । सुप्त्वेन सादृश्यग्रहणे ककुद्दोषणीति भाष्यप्रयोग एव माजन् , तथा हि, शसप्रतिष्वित्युच्यतेऽशस्प्रभृतिष्वपि दृश्यते ककुद्दोषगी याचते महादेव इत्युक्तम्भाष्ये, तेन सुप्त्वेनैव सादृश्यग्रहणे भाष्यकृत्तात्पर्यम् । अत एव 'हृद- यस्य हल्लेखयदण्लासेषु' 'वा शोकष्यन्न रोगेष्वि'ति सूत्रद्वयं सङ्गच्छते, अन्यथा, शब्द- स्वेन सादृश्यग्रहणेनैव हल्लेखः, हृच्छोक इत्यायुपपत्तायुक्तसूत्रद्वयस्य वैययं स्यात् । न च नुदे सादृश्यग्रहणे स्वादावपि सर्वत्र पनायादेशापत्तिरिति वाच्यम् । सुप्रभृति- वित्यस्य वक्तव्यत्वे शस्प्रभृतिष्वति कथनात्वचिदेवाऽन्यत्र तद्विधानात् । एवञ्चावि- त्यस्य स्वरूपेण शसभिन्नत्वं सुप्त्वेन तत्सादृश्यञ्च, ततस्तस्मिन्परे दोषन्नादेशे ककुद्दोष- णीति सिद्धम् । फलञ्च, 'पदङघ्रिश्चरणोऽस्त्रियां' 'स्वान्तं हृन्मानसं मन' इत्यादौ 'न लुमते'त्यत्माऽजित्यत्वात्प्रत्यय लक्षणेनाऽन्तर्वत्तिविभक्त्या मुप्परत्वेन पादशब्दस्य पदा- देशो हृदयस्य हृद्भावश्च सूपपन्न इति दिक् ।। ननु विश्वपाशब्दस्य प्रथमा-द्वितीययोर्द्विवचने प्राप्तपूर्वसवर्णदीर्घस्य 'नादिची'त्य- नेज निधेधाजसि सत्यनि तस्मिन्नदोषाच्चेष्टरूपसिद्धौ ‘दीर्घाजसि चेति सूत्रं व्यर्थमित्या- शङ्कय समाधत्ते-यद्यष्योङि नादिचीत्येव सिद्धिमिति । अयम्भावः, उक्तसूत्रा- भावे गौर्यो गौर्य इत्यादौ नादिचीत्यस्य प्राप्त्या निषेधाभावात्पूर्वसवर्णत्वेऽनिष्टरूपापत्ति- रिति तन्निषेधार्थमावश्यक दीवाजसि चेति सूत्रमिति । न च 'यूस्याख्यौ नदी, वा- दिभ्यः' इत्यादिनिदेशादिकप्रत्याहाराऽचप्रत्याहारयोरेव निरूढलक्षणाङ्गीकारादीर्घस्या- च्वाभावेज गौर्यावित्यादौ पूर्वसवर्णदीर्घाऽप्रसक्त्या निषेधसूत्रं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । एतन्निषेधसामर्थ्यादेवेगज्भिन्न प्रत्याहारेष्वप्युक्तलक्षणास्वीकारात् । अत एव, शसि गौरी- रित्यादौ पूर्वसवर्णदीसिद्धिः, अन्यथोक्तरीत्या न स्यात् । केचित्तु प्रथमयोः पूर्वसवर्ण- दीर्घ' इत्यस्याऽनन्तरं दीर्घाच्छस्थेव पूर्वसवर्णदीर्घ इत्यर्थकदीर्घाच्छसीत्येव सूत्रकरणा- ·m फकिकारत्नमपायां- चाराकरणेज नेत्यस्याननुवर्त्तनेन च लाघवमित्याहुः । केचिच्च शसि पूर्वसवर्णदीर्थ- दीर्घादेवेति विपरीतजियमवारणाय 'नन्पे' 'कानामेडिते' इत्यायनुसन्धाने ज्ञानगौरवा- यथोक्तन्यास एव युक्तियुक्त इति वदन्तीति दिक् । 'प्रातः' इत्येव सूत्रमस्तु लोपानुवृत्तावाकारान्तं यदङ्ग भं तस्य लोप इत्यर्थं विधा इत्यादिसिद्धौ धातोरिति व्यर्थमित्याशयेन शङ्कते-धातोकिमिति । समा- धत्ते-हाहानिति । अत्र्युसन्नमिदम् , 'हाहा हूहूश्चैवमाद्या' इत्यमरोक्तेः । अत्राऽऽका- रलोपेनेष्टप्रयोगाजा तिरिति तदर्थमावश्यकं धातुग्रहणं तस्य सत्वे धातुल्वाभावाच तत्राऽऽकारलोपः। जचाऽस्य हेति कष्टं जहातीति व्युत्पत्त्या क्रियाशब्दत्वाल्लोपस्येष्टत्वे प्रत्युदाहरणदानमयुक्तमिति वाच्यम् । तथा सति सानित्यस्येव प्रत्युदाहरणत्वात् । अकारो वासुदेवस्तेन सह वर्तन्त इति सास्तान सानिति तदुपपत्तेरिति प्राञ्चः । नव्यास्तु-'क्त्वः, श्नः' इत्यादिसौत्रप्रयोगोपपत्तये वार्तिककृतोपन्यस्तस्य 'आतो नायः' इति वात्तिकस्य आतो धातो रित्यत्राऽऽत इति योगविभाजक्तसौत्रप्र- योगोपपत्तिं विधाय भगवता प्रत्याख्याजकरणादुक्तप्रत्युदाहरणप्रयोगस्याभिधाने तु लोप- स्येष्टापत्तिरेव । न चैवं व्यावाभावेन सूत्रे धातुग्रहणमेव तदा व्यर्थमिति वाच्यम् । श्रावन्तनिवृत्त्यर्थं तस्याऽऽवश्यकत्वेन सार्थक्यात् । नचाऽऽकारान्तेभ्य आचारविपि तदन्ताकर्तृविपि तत्र लोपार्थमस्तु धातोर्ग्रहणमिति वाच्यम् । ताशप्रयोगस्याऽजभि- धानादित्यलम् । ननु नित्यस्त्रीलिङ्गयोर्दीर्घदूदन्तयोः 'यूस्त्र्याख्यौ नदी'त्यनेन नदीत्वविधानं, दीर्घ- दूदन्तयोः स्त्रीलिङ्गयोह्रस्वेदुदन्तयोः 'ङिति ह्रस्वश्धे'त्यनेन वैकल्पिकन्तद्विधानं प्रकृतेऽपि यू-हस्वपदयोरनुवर्त्तनात्सामान्यतस्तत्र घिसंज्ञा विधानादिष्टरूपोपपत्तौ शेषग्रहणं व्यर्थ- मित्यभिप्रायेण शङ्कते-शेषः किमिति । उत्तरयति-मत्यै इति । अयमभिप्रायः- अत्र नदीसंज्ञापक्षे घित्वात् 'प्राणनद्याः' इत्याटि गुणाऽवादेशयोर्नेष्टरूपसिद्धिरिति समा- धातुरभिप्रायः, वस्तुतस्तु पुल्लिङ्गे नपुंसके च सावकाशाया घिसंज्ञायाः परत्वादपवादत्वाच नदीसंज्ञया बाधेन तदप्राप्तौ शेषप्रहणं व्यर्थ, न च गवां पत्यै स्त्रिय इत्यादौ नदीसंज्ञाया- स्सावकाशत्वादपवादत्वासम्भवेन घित्वस्य तया बाधानारत्तौ प्राप्तदोषव्यावृत्यर्थं शेषप्र- हणमावश्यकमिति वाच्यम् । 'नोकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति भाष्यात् 'पतिः स्त्रियामि'त्यनेनैवोक्तप्रयोगसिद्धौ सामान्यसूत्रस्य वैयर्थंनाऽभवादत्वाद्वाधे तद्वैयर्थ्यस्य स्पष्टत्वात् इत्याशयेनाह–एकसंशाधिकारासिद्ध शेषग्रहणं स्पष्टार्थमिति । अधिकारश्च 'कडाराः कर्मधारयः' इत्येतदवधिक एतत्पर्यन्तमेवाधिकारस्य बुद्धिविषय- - ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । त्वात् । नचै पुरुष-परस्मैपदसंज्ञयोरेका समावेशानापत्तिरतात्तिश्च गुरु-जदीसंज्ञयो- लघु-घिसंज्ञयोश्चैकत्र समावेशस्येति वाव्यर। पूर्वत्र गलुतमो बेति ज्ञानादेव तदुद- पत्तेः । परत्र वर्णस्य लघु-गुरुसंज्ञे, तदन्तस्य च घि-जदीसंज्ञ इति भिन्नाऽवधिसत्वेन समावेशादित्यलम् ॥ स्वौ किम् । वातप्रमथे । ह्रस्वग्रहण करणे यू इत्यानुवृत्तौ दीर्घयोरेव घित्व- विधानाद्धस्वयोरप्राप्त्या मूलोक्तप्रत्युदाहरणासङ्गतिः । न च शेषो व्यसखी त्यत्राऽसखी- ति पर्युदासकरणात् 'पतिः समास एवे त्यस्यारम्भसामर्थ्याच ह्रस्वयोरेव चितवं न दीर्घ- योरिति न दोष इति वाच्यम् । इच्छाश्यजन्तात्सखीयतेः विपि निधन्ने सखीः, पती- रित्यत्र पिल्लाभावाय तयोश्चारितार्थ्यात् । न च अच्च बेः' इत्याद्यारम्भसामर्थ्याद्भस्व- योरेव तत्स्यादिति वाच्यम् । अनेककष्ट :ल्पनाऽपेक्षया ह्रस्वग्रहणकरणस्यैव लषीयस्त्वा- दिति भावः ॥ ननु 'डिति ह्रस्वश्चे'त्यतोऽनुवृत्तेन ह्रस्वग्रहणेनैव समीहितरूपोपपत्तौ प्रकृतसूत्रे यूग्रहणमनावश्यकमेवेत्यत आह-यू किम् । मात्र इति । अयम्भावः, यूग्रहणाभावे उक्तप्रयोगे चित्वेन गुणा त्या नेष्टरूपासिद्धिरिति तत्र घिचाभावार्थमावस्यक तत् । न 'ऋतोडी'त्यारम्भसामर्थ्यादन्तेभ्यो गुणश्चेन्डावेवेति नियमाश्रयणात्प्रकृते दोषाभावेन परिच्छेतृवाचिमातृशब्दस्य तृतीयकवचने घित्वे नात्वाऽऽपत्या मात्रेत्येव प्रत्युदाहरणं युक्तमिति वाच्यम् । उक्तगुणविधायकशास्त्रस्य यूग्रहणाऽनुवृत्तावेव तात्पर्यग्राहकत्वादित्य- लमतिविस्तरेण ।। दीकिम् । निष्कौशाम्बिः । अतिखट्स इति । अस्थायम्भावः, कौशा- म्ब्या निष्क्रान्तः, खट्दामतिक्रान्त इति विग्रहे पूर्वत्र “निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" इत्यनेन, परत्र च "अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थ द्वितीयया" इत्यनेन समासे गोस्त्रियोरिति हस्वे उक्तप्रयोगद्वयसिद्धिः । अत्र दीर्घादित्यस्याग्रहणे स्थानिवत्वेन ब्यावन्तत्वात्ततः परस्य सोलापापत्तिः। न च समस्तस्य ड्याबन्तत्वाभावेन न तत्र दोषः। न च स्त्रीप्रत्यये न तदादिनियम इति वाच्यम् । अनुपसर्जने तदभावेऽप्युपसर्जने तत्सत्वे वाधकाभावात् । अन्यथाऽतिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यत्र ष्यङन्तपूर्वपदलक्षणसम्प्रसारणापत्तदुरित्वादिति वाच्यम् । उत्तरपदस्य ड्याबन्तत्वेन सोस्ततः परत्वेन दीर्घग्रहणाऽभावे सुलोपस्य दु- निवारत्वात् । न च ङयाग्रहणस्य विहितविशेषणत्वाभ्युपगमे न तत्रोक्तापत्तिलेशोऽपीति वाच्यम् । तस्य विहितचिशेषणत्वानङ्गीकारेण दोषस्य तादवस्थ्यात् । न च ङयाग्रहणस्य परविशेषणत्वे आत्मनो गङ्गामिच्छति गङ्गीयति ततः क्विपि, अलोपे यलोपे च गङ्गीरि- ५फ०म० ·६६ फकिकारत्नमजूषायां- त्यत्रकारे स्थानिवद्भावादावन्तत्वेज दीर्घत्वस्य स्वाश्रयत्वेन च सुलोपापत्तिः । न चाल्लो- पस्य स्थानिवत्वेन लोरापः परत्वाभावान्न दोष इति वाच्यम् "को लुप्तं न स्थानिवदि"ति स्थानिवत्त्वनिषेधादिति वाच्यम् । डी ई श्रा प्राविति प्रश्लेषेण दीर्वग्रहणस्य प्रत्याख्या- तत्वादिहाऽऽहमस्याऽऽपोऽभावेजोत्तापत्तरयोगादिति दिक् । ननु हल्डयाविति सूत्रे पूर्वहलग्रहणाभावेऽपि दीघ भूतान्यावन्तात्परस्य सोर्लोप इत्यर्थेनैव सकलेष्टसिद्धिः, न च तदभाव लिट्धुगित्यादौ सुलोपालापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र 'संयोगान्तस्य लोप इत्यनेनैव तदुश्पत एवञ्च व्यर्थमेव तद्ग्रहणमित्याशयेनाऽऽ- शङ्कते-प्रथमहल किमिति । समाधत्ते-राजेति । अयम्भावः, अत्र संयोगान्तलो- पस्याऽसिद्धल बलोपानात्तायुक्तरूपाऽसिद्धिरिति तद्ग्रहणमावश्यक तस्मिन् सति प्रकृतसूत्रेण सुलोपेऽस्य जलोपदृष्टयाऽसिद्धत्वाऽभावेन नलोपे रूपसिद्धिरिति । न च । डिसम्बुद्धयोरिति सूत्रस्थसम्बुद्धिग्रहणेन नलोपे कर्त्तव्ये संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वा- भावज्ञापनान्न दोषः, अन्यथा सम्बुद्धौ हे राजन्नित्यत्राप्युक्तलोपस्यासिद्धत्वेन जलोपाs- प्राप्त्या तदर्थ कृतस्य सम्बुद्धिग्रहणस्य स्पष्टमेव वैयर्यमिति वाच्यम् । क्लीबे हे ब्रह्म- नित्यत्र 'स्वमोनपुंसकादिति सो कि तदृष्टया नलोपस्य सिद्धत्वेन प्राप्तनलोपव्याय- त्यर्थ सम्बुद्धिग्रहणस्याऽऽवश्यकत्वेन सार्थक्यात् । न च “सम्बुद्धौ नपुंसकानां नलोपो ऋावाच्यः" इति वार्तिकेनैवोक्तप्रयोगसिद्धौ सम्वृद्धिग्रहणस्य युक्तमेव ज्ञायकत्वमिति वा- नायित्रादि पापः च सापकसाजात्यादुक्तज्ञापनस्य सम्बुद्धिकियात्वाभ्युनगमेन नियमानाऽऽकान्तत्वात्संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावाड- भावेन नोक्तदोषस्य सम्भव इति वाच्यम् । लक्ष्याऽनुरोधेन सामान्याऽपेक्षस्य ज्ञापनस्य सम्भवे विशेषापेक्षस्य तस्य त्याज्यत्वात् । एवञ्च सामान्याऽपेक्षनियमेन न राजेत्यत्र नलोपाऽनुपपत्तिः । न चैवं गोमानित्यत्राऽपि नलोपो दुर्वार एवेति वाच्यम् । ज्ञापकसा- जात्येन यत्र जकारविभक्त्योरानन्तयं तद्विषयकोऽयन्नियम इत्यभ्युपगमेन प्रकृते तकार- व्यवधानानकारविभवस्योरानन्तर्याऽभावेनाऽदोषात् । एवञ्च पुनर्व्यर्थमेव हलग्रहणमिति चेदुच्यते, तदभावेऽभिनोऽत्रेत्यत्र संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वेन "सिपि दधेति रुत्वाला- पत्तिः, सति तु तस्मिन्ननेन लोपेऽस्य रुत्वदृष्टया सिद्धत्वान्न तदनुपपत्तिः। न च रोरुत्वे कर्तव्ये न संयोगान्तलोपोऽसिद्ध इत्यर्थकेन "संयोगान्तलोपो रोरुत्वे" इति वार्तिकेवा- ऽभिनोऽत्रेत्यत्र संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाभावेन दोषाऽभावाद्व्यर्थन्तदिति वाच्यम् । अबिभर्भवान् , अजागर्भवानित्यत्र नलोपाऽनुपपत्तिवारणाय तदावश्यकत्वात् । तस्मादा- वश्यकं हल्ग्रहणम् । तदुक्तम्-"संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपाऽऽदिन सिद्धयति । रात्तु तेनैव लोपः स्याद्धलस्तस्माद्विधीयते" ॥ इति ।

·Arpora अजन्तलिङ्गप्रकरण ६७ न च रात्सत्त्य ति सूत्रे तकारस्थाऽपि प्रश्लेषेण तत्र लोपोपपत्तवकिचित्तरमेव तद्ग्रहणमिति वाच्यम् । प्रश्लेषे प्रमाणाऽभावेन तदुपपत्यर्थं तस्य साकल्मात् । प्रह- घाऽभ्युपगमे अवतदित्यत्र तलोपारत्तेश्चेति दिक् ॥ नदु शोभनः सखेति विग्रहे राजाहः सखिभ्य इति टचि सुसख इत्येवं रूपस्य नन्दमतत्वे सुसखेति रूपोल्लेखस्य कथं सङ्गतिरिति चेन्मेवम् । 'न पूजनादिति निषेधेन टचोऽप्रवृत्तरित्यत आह-शोभनः सखा सुसखेति । एक्लतिशक्तिः सखाऽतिसखेत्यत्रापि टचोऽप्रवृत्तिरिति वोध्यम् ।। जनु 'अनङ सावित्यादौ सखिशब्दस्य ग्रहणात्तस्यैवाऽनङादिकार्य स्यान्न तु सुस- खिशब्दस्य तत्र तस्याऽग्रहणादित्याशङ्कय समाधत्ते-श्राङ्गत्वात्तदन्तस्याऽप्य- नङिति । अनादिकार्यस्याऽङ्गाधिकारीयत्वेनाऽस्येत्यधिकारेण तं प्रति सखिशद्वस्य विशेषणत्वात् 'येन विधिस्तदन्तस्येति तदन्तविधौ सखिशब्दान्तस्यानहित्यर्थे सुसखि- शब्देऽप्यनकादिकार्यस्य सौलभ्यमेवेति भावः । नचैवं सखिशब्दस्यैवाऽजडादिकार्य न स्यात्केवलस्य तस्य सखिशब्दान्तत्वाऽभावादिति वाच्यम् । केवले तस्मिन् व्यपदेशि- वद्भावेन तत्तत्कार्यप्रवृत्तरित्यलम् ।। ननु 'शेषोऽध्यसखी तिसूत्रेऽसमर्थसमासादिदोषभिया प्रसज्यप्रतिषेधीयस्य नञोऽग्रहणेन पर्युदासस्य ग्रहणात्तस्य च सदृशग्राहित्वेन सखिसादृश्यञ्च समुदायस्य नास्तीत्यभिप्रायेगाऽऽचष्टे-समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादित्यादि । एतस्या इत्थमाशयं वर्णयति नागेशः, तथा हि-यसखीत्यस्य सखिभिन्नावयवयोरिदुतोपित्व- मिति वर्णसंज्ञापतेऽर्थः, सखिभिन्नावयचौ याविकारोकारौ तदन्तयोपित्वमिति तद- न्तसंज्ञापक्षे चार्थः, । तथा च समुदायस्य सुसखीत्यत्र सखिभिन्नत्वात्सुलभैव घिसं- ज्ञा । भाष्यकृन्मते तु प्रकृते घिसंज्ञा नैव लभ्यते सखिशब्दस्य तदवयवे लक्षणया सख्यवयवभिन्नयोरिदुतोस्तदन्तयोर्वा पित्वमित्यर्थे सुसखिघटकेकारस्य सख्यवयव- त्वेन तद्भिन्नत्वाभावात्सूत्राऽप्रवृत्तेरिति दिक् ॥ जनु परमश्वासौ सखा चेति विग्रहे पूजार्थस्याऽगम्यमानत्वेन 'न पूजनादिति निषेधाऽप्रवृत्त्या 'राजाहः सखिभ्य' इति टच दुर्वार इत्याशङ्कय समाधत्ते-परमः सखा यस्येति विग्रह इति । तत्पुरुषे टचः प्रवृत्तिरयन्तु बहुव्रीहिरिति नोक्ता- यत्तिलेश इति भावः ॥ ननु परमः सखा यस्येति बहुव्रीही प्राचीनमतसिद्धस्येतरपदार्थनिष्टविशेष्यता- ·फकिकारत्नमञ्जूषायां- -- ६८ निरूपितप्रकारताप्रयोजकत्वरूपगौणत्वस्य सत्त्वात् (१) गौणमुख्य न्यायप्रवृत्त्या कथम- नादिकार्यप्रवृत्तिरिति सन्देहस्य प्रादुर्भावे तं वारयति-गौणत्वेऽपीति । यथा गौसेऽदि पवाऽचारिशदे भवत्यनादिस्तद्वदिहातीति भावः । न च शङ्कादली- योजन्यायस्य वारस्य सत्त्वादनकादिकार्यन्न स्यादिति वाच्यम् । प्रकृते वक्ष्यमाण- गौगावाभावादुक्तन्यायाप्रवृत्तेः । अप्रसिद्धत्वगौणलाक्षणिकत्वोभयविधस्यैव गौणत्वस्या- भ्युपगमात् । किञ्चोक्तन्यायस्य पदकार्यविषयकत्वेन स्त्रीत्वानिमित्तकत्वे सति सुचि- भक्तयनिमित्तकत्वरूपपदकार्यत्वाभावात्तदप्रवृत्तेश्च । प्राचीनोक्तं लक्षणं तूपसर्जनस्य न तु गौणत्वस्येति न तादृशगौणत्वस्येह ग्रहणमित्यलम् ॥ ननु 'सख्यशिश्वीति भाषायामिति कीषन्तेऽपि सखीशब्दे (२) लिङ्गविशिष्ट' परि- भाषया सखिशब्दकार्यस्याऽजडादेरापत्तेरित्यत आह-अनित्यत्वादिति । अनित्यत्वे प्रमाणञ्च, 'शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतोमरयष्टिघटघटीग्रहणेष्विति वात्तिके घटशव्दाथक घंटीग्रहणमेवेति । ननु वाधकाभावादविशेषेणोपसर्जनेऽपि त्रयादेशः स्यादित्यत आह-गौणत्वे तु नेतीति । नोपसर्जन इति तदर्थः,। 'आमि सर्वनाम्न' इत्यस्य यथाऽनुपसर्जने एव प्रवृतिस्तत्साहचर्यादस्यानि तत्रैवेति भावः । ननु दयावाविना सूत्रान्तरल्य सार्याश्रयणे दृढतरप्रमाणञ्च नास्ती- लोह-वस्तुतस्तु वियत्रयाणामिति । न च गौणमुख्यन्यायस्य तु जाग- रूकत्वात्कथमत्र त्रयादेश इति वाच्यम् । अप्रसिद्धत्वगौणलाक्षणिकत्वरूपान्यतररूप- गौणत्वाभावात्तदप्रवृत्तः । अत एव वार्तिककृतोपसर्जनानां सर्वनामदनिषेध पार- ब्धः। अन्यथोक्तन्यायेनैवोपसर्जनानां सर्वनामत्वनिषेधसिद्धौ तन्निषेधवचनस्य वार्ति- ककृता कृतस्य स्पष्टमेव वैयर्थ्यं स्यात् । किञ्च तस्य पदकार्यविषयकत्वेनात्र तत्त्वा- भावादप्रवृत्तरित्यलम् ॥ जनु ठुष्मदस्मदोविशेषविहितैरात्वयत्वलोपैधेिन किमः कादेशविधानेन चाऽत्वा- प्राप्त्या दोषाऽभावाद्विपर्यन्तग्रहणं व्यर्थमित्यभिप्राण शङ्कते-द्विपर्यन्तानां कि- (१) गौण-मुख्येति । गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति तत्स्वरूपम् । गौण- मुख्ययोरर्थयोमध्ये मुख्य एवार्थे कार्यसम्प्रत्ययः, मुख्यार्थबोधक एव शब्दे कार्यप्र- वृत्तिरित्यर्थः । अर्थवग्रहणपरिभाषाया विशिष्टरूपोपादान एव प्रवृत्या तदङ्गत्वेनास्या अपि तत्रैव प्रवृत्तिरुचितेत्येव बीजम् । (२) लिङ्गविशिष्टेति । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणमिति परिभाषास्वरूपम् ।

·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । मिति । समाधत्ते-भवानिति । अचम्भावः, भवत्सु इति स्थिती तकारस्याऽत्वे 'अतो गुणे' इति पररूपे 'उगिदचामिति नुमि सर्वनामस्थाने चा:बुद्धाविति दीघे 'हल्यानिति सुलोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे भवेति रूपार- त्तिः। किञ्च घिनुणन्ते शमी शमिजावित्यादौ नुमोऽभावाय झलग्रहणस्याऽपकर्षणादु- शिमलन्तस्यैव नुम्विधानेन प्रकृते स्थानिवत्वेनोगित्वेऽपि जन्तत्वाऽभावान्नुमोऽप्रा- 'त्या रूपासिद्धिः, अतस्तदावश्यकं सति च तस्मिन्न तत्प्रातिरिति न कश्चिदोषः । ननु त्यदादितः प्रागेव भवच्छब्दस्य पाठकरणान्न प्रागप्रदर्शितलक्ष्यासिद्धिरित्यत आह- -भवन्ताविति । त्यदादितः पूर्वं भवच्छब्दस्य पाठे 'त्यदादीनां मिथः सहोत्तौ चत्तरं तच्छिष्यते' इत्यनेन भवच्छब्दस्य शेषापत्तिरतो यथोक्तपाठ एव समादरणीयः, तथा सति पूर्वप्रदर्शितदोषापत्तिर्दुरिवेति द्विपर्यन्तग्रहणं कर्त्तव्यमे- वेति दिक् ॥ ननु बहुश्रेयसीशब्दान्डौ तस्याऽऽमि बहुश्रेयसी आमिति स्थितौ ‘ह्रस्वनद्यापो नुडि'ति नुडारत्तिारेति शङ्का समाधत्ते-इह परत्वादिति । आट-नुटोः प्रासयोः परत्वादाटा दुटो बाधेन न दुः। जचाऽऽटा नुटो वाऽपि वाधके प्रवृत्ते बाध्यस्य नुटः प्राप्त्या स स्यादिति वाच्यम् । (१) सकृद्गति'न्यायेन बाधे पुनबौं- ध्याप्रवृत्तेः । नचाआवादो नुगदीर्घत्वस्येति 'दीर्घोऽकित' इति सूत्रस्थभाष्यादागमा- ऽऽदेशयोरपि बाध्यबाधकभावाऽभ्युपगमेन निरवकाशेनामाऽऽटो बाधे पुनराटोऽप्राप्त्या नुटा सहाऽऽट: विप्रतिषेधविचारासङ्गतिः सर्वथैवेति वाच्यम् । जिरवकाशरूपापवाद- शास्त्रप्रवृत्त्युत्तरमुत्सर्गशास्त्रप्रवृत्तौ बाधकाऽभावेनोक्तदोषाऽजवकाशादिति भावः ॥ ननु 'लक्षेमुट् चे'त्यौणादिक ई प्रत्यये लक्ष्मीशब्दस्य निष्पन्नत्वात् , हल्यावि'- त्यस्याऽप्राप्तिरित्याशयेनाह–अङयन्तत्वान्न सुलोपः, अतिलक्ष्मीरिति । कृदिकारादक्तिनः' इति लीषि तु सुलोप इष्ट एव, अत एव, लक्ष्मी लक्ष्मीहरिप्रिये- त्युपपन्न मित्यलम् । कुमारीति । नन्वत्र क्यचोऽकारस्य स्थानिवद्भावादचपरकत्वेन यणापत्तिर्दुर्वारा, (१) सकृद्गतीति । सकृद्तौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्वाधितमेवेति तत्स्वरूपम् । विप्रतिषेधे सति सकृत् यदाधितं तत् गतौ प्राप्तौ सत्यामपि बाधितमेव न प्रवर्तत इत्यर्थः । उभयरूपेण पूर्वशास्त्रे संकोच इति यावत् । तत्र क्वचिच्चरितार्थयोरेकस्मि- न्युगपदुभयोः कार्ययोरसम्भवेन बाधकाभावात्पर्यायेण तृजादिवच्छास्त्रद्वयप्रसङ्गे निय- माथं विप्रतिषेधसूत्रमिति सकृद्गतिन्यायसिद्धिः ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- न च पदान्तविधौ तनिषेध इति वाच्यम् : 'नः क्ये' इत्यनेन लान्तस्यैव पदत्वविधा- नादिहातथात्वेन निषेधाऽप्रवृत्तेः । न च को लुतं च स्थाजिवदि'त्यनेन स्थानिवत्व- निषेधान यमापत्तिरिति वाच्यम् । 'सधुर्गोमान् पदत्वञ्च को लुप्तमिति दर्शनादित्य- भियुक्नव्यवहारवसेनेतेष्वेव को लुप्तन्न स्थानिवदित्यस्य प्रवृत्तरिति चेन्न । लुनि रित्या- दिसायोदाहरणोपपत्त्यर्थमन्यत्राऽप्युक्तनिषेधप्रवृत्त्यङ्गीकारादिति भावः ॥ ननु अचि श्नु धात्वि'ति सूत्रादनुवृत्तस्य धातुपदस्याऽऽवृत्योभयोचिशेषणत्व- मङ्गस्य संयोगस्य च तत्र संयोगविशेषणत्वे फलमाह-धातुना संयोगस्य विशे- षणादिति । तस्याङ्गविशेषणत्वफलन्तु हरि, हरी हरीजित्यादिसिद्धिः, अन्यथाऽङ्गस्य धात्ववयवसंयोगपूर्वभिन्नवर्णान्तत्वेन प्रध्यं प्रध्य इत्यादाविव पूर्वरू पूर्वसवर्णदीर्घञ्च बाधित्वा यणापत्तिः स्यात् । यदि चाऽसंयोगपूर्वस्येत्यस्य धात्ववयवसंयोगभिन्नपूर्व इत्य- र्थस्तभिन्नस्य च धात्ववयवस्येव ग्रहणं तदा नोक्तस्थले दोषः, अत एव च उदिवावि- त्यादौ न दोष इति मावः ॥ ननु गतिकारकेतरपूर्वपदकस्यैव यणो निषेधात्तत्पूर्वपदस्य तूक्तकार्यस्येष्टत्वेन दुर्धियो वृश्चिकभिय इत्यादौ गतिकारकपूर्वत्वेन कुतो न यगित्याशङ्कते-कथन्तहीति । समाधत्ते-दुःस्थिता धीर्येषामिति। दुरित्यस्य दुःशब्दोपात्तदुष्टत्वस्येत्यर्थः। धीशब्द प्रतीत्यत्म बीशा तो यर्थः । यतिकार का इस्वल्य यस्य धातोर्वाच्यया क्रियया युक्ता इत्यर्थः । एवञ्च यद्धातुपाच्यक्रियया युक्ताः प्रादयस्तद्धातुवाच्यक्रियाम्प्रत्येव तेषां गतित्त्वमिति फलितम् । तथा च प्रकृते दुरित्यस्य स्थितिकियाम्प्रत्येव गतित्वेन धीश- ब्दार्थम्प्रति तत्वाभावान्न पूर्वत्र यणापत्तिः । एवं बुद्धिकृतमपादानत्वमादाय “ध्रुवमपा- येऽपादानमि'त्यनेनैवेधसिद्धिमासाद्य 'भीत्राऽर्थानामि'त्यस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यातत्वेना- ऽसत्त्वात्तादृशाऽपादानत्वाऽविवक्षणेन कारकपूर्वत्वाभावात्परत्राऽपि नोक्ताऽऽपत्तिः, तत्र सम्बन्धसामान्ये षष्ठया समासः, अथवा वृश्चिकसम्बन्धिनी भीः वृश्चिकभीरित्युत्तरपद- लोपसमासो बोध्य इति भावः ॥ ननु सखायमिच्छति सखीयति ततः क्विपि 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे 'लोपो व्योर्व- ली'ति यलोपे च सखीरित्यस्य सिद्धिः, न च यलोपस्य स्थानिवत्वेन स न स्यादिति वाच्यम् । यलोपे तनिषेधात् । न च 'वेरपृक्त' इत्यनेन क्विनि लोपे वलपरत्वाभावेन यलोप एव कथमिति वाच्यम् । उक्तसूत्रविहितलोपात्प्राग्वलि लोपस्यवेष्टत्वात् । नचा- ऽल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादच्परत्वेन ‘एरनेकाच' इति यणादेशो दुर्वारः, नचाऽन्तर्वतिन्या विभक्त्या सखिशब्दस्य पदत्वेन 'न पदान्ते'ति सूत्रेण पदान्तविधौ यणि कर्तव्ये , ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ७१ स्थानिवत्त्वनिषेधान्नोत्तापत्तिलेशोऽपीति वाच्यम् । 'नः क्ये' इति लियमेन क्वचित् नान्तस्यैव पदत्वादिहोक्तनिषेधाऽप्रवृत्या स्थानिवत्वस्य दुरितयोत्तापत्तेस्ताइवस्थ्यात् परपदस्थाऽजादेशस्यैव तेन स्थानिवत्वनिषेधाच्च । न चाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽन्तरले अघि कर्तव्ये विवपेक्षत्वेन बहिरङ्गक्यसम्बन्धियलोपस्थाऽसिद्धत्वेन स्थानिवत्त्वनिषेधमन्तरा- ऽप्युक्तदोषो न स्यादिति वाच्यम् । उक्तपरिभाषाया अनित्यत्वेन दोषस्य दुरुद्धरत्वा- दित्यत आह-कौ लुप्तं न स्थानिवदिति । लुप्तमिति नपुंसके भाव क्तः' लोप इत्यर्थः । गोमत्यतेः विपि गोमानिति भाष्योक्तेरेतदपि क्वचित्स्वीकर्तव्यम् । सार्वत्रि- कन्तु क्वौ विधि प्रति न स्थाजिवदित्येवेति दिक। जनु ‘खत्यादिति सूत्रे प्रयोगस्थस्य विकृतस्याऽनुकरणेनाऽविशेषाद्धस्व-दीर्घयो- रुभयोर्ग्रहणमित्याशयेनाह-दीर्वस्यापि ग्रहणात्ख्यत्यादित्युत्वमिति । लुनिरित्यादेः 'ल्वादिभ्यश्च' पचो वः' 'शुषः कः' 'प्रस्त्योऽन्यतरस्यामित्येते सूत्रविहितेषु नत्व-वत्व-कत्व-मत्वेषु ततः क्यचि अल्लोपे यलोपे च सिद्धिः ॥ ननु व्युत्पत्तिपक्षे तृन्नन्तत्वात्तृजन्तत्वाद्वा दीर्घ सिद्धे नत्रादिग्रहणं व्यर्थमित्यत -सूत्रे नत्रादिग्रहणं नियमार्थमिति । तथा चायं नियमः, उगादिनिष्पन्नानां तृन्तृच्प्रत्ययान्तानां संज्ञाशब्दानां दीर्घश्चेन्नप्त्रादीनामेवेति, तेनाऽन्येषामुणादिनिष्प- नानां संज्ञाशब्दार्ना पितृमातृप्रभृतीनां नेति, नेष्ट्रादीनामप्युणादिनिष्पन्नत्वादिरूपहेतोः सत्त्वेन दीर्घसिद्धिः । अव्युत्पत्तिपक्षे तु नप्त्रादिग्रहणस्य विध्यर्थत्वमेव, अत्र पक्षे पितृ- मातृप्रभृतीनामत्र सूत्रे पाठाऽभावादेव दीर्घशानिरासः । ननु उद्गातृशब्दस्यौणा- दिकतृप्रत्ययान्तत्वेऽपि नियमेन व्यावृत्त्या दीक़ न स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-भाष्य- प्रयोगादिति । उद्गातार इति समर्थसूत्रस्थभाष्यप्रयोगादित्यर्थः, एवञ्चोगातृशब्द- स्योणादिषु निष्पत्तिरप्रामाणिकेति भावः । केचित्तु उद्गातृशब्दस्यौणादिकत्वमङ्गीकृत्य भाष्यप्रयोगवलेनैव दीर्घमभिलष्यन्तीति तन्न, भाष्यकृताऽन्यप्रयोगस्योदाहरणत्वेन दाने- ऽप्यस्य भाष्यप्रयोगत्वाभावादिति दिक ॥ ननु क्रोष्ट आमिति स्थितौ नुट्-तृज्वद्भावयोः प्राप्तयोः 'विप्रतिषेधे पर कार्य- मिति सूत्रवलेन तृजेव स्यात् । न च तृजपेक्षया नुटो नित्यत्वादेष एव स्यादिति वाच्यम् । कृते तृज्वभाव 'सन्निपात'परिभाषया नुटोऽप्राप्तया तस्य नित्यत्वाऽभावात् ! एवञ्च परत्वात्पाक्षिकतृजापत्तिारवेत्याशयेनाऽऽशङ्कते-परत्वात्तज्वद्भावे प्राप्त इति । समाधत्ते-"नुमचिरेति” । नुम-चिर-तृज्वद्भावान्बाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेन नुडेव भवतीति तदर्थः । नुटा नुमादिबाधस्य फलानि वारीणाम्, तिसृणाम् , क्रोनामि- ·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- त्यादौ नुम्रभावतृज्वभावाऽभावरूपाणि बोध्यानि। नच 'अचिर ऋतः' इत्यस्याश्चादत्वेन वाध्यसामान्यचिन्ताऽऽश्रयो स्वविषये प्रातस्य सर्वस्याऽपि बाधकत्वम् अत एव गुणदी- घोत्वानामयवाद इति सङ्गच्छते । एवञ्च विशेषाऽपदेशेन नुटोऽपि वाधादुत्सर्गाऽजवाद- योरसमानदलवा वन विप्रतिषेधविचारोऽसात इति वाच्यम् । एतदंशे 'न तिस्' इति ज्ञापजवलेल नुट न तु विप्रतिषेधेनेति तृज्वत्सूत्रे भाष्योक्तेः । एवन्तहि नुम्-तृत्वद्- भ्यामित्येव सुवचमिति भावः । ननु दीर्घऋकारान्तदीर्घतृकारान्तयोः प्रायः प्रयोगाऽभावादनुकरणशब्दं निरूपयति- कृत इत्यनयोरनुकरणे विति । 'यत्तदेतेभ्यः परिमाणे” इतिसूत्रे एतेभ्य इत्यत्र त्यदायत्वकरणादनुकरणस्य प्रकृतिवत्त्वमित्येतत्सिद्धमाह-प्रकृतिवदनुकरण- मिति । अनुकरणस्य शब्दमात्रोचारणे तात्पर्यविषयत्वादनुकार्यशब्दस्वरूपमात्र बोधक- त्वम् । प्रकृत्याऽनुकार्येण तुल्यं वर्तते इति तदर्थः । तत्रैवैकशेषाऽदर्शनात्क्षिय इत्यादी धात्वनुकरणे विभक्तिकरणाच्च वैकल्पिकत्वमित्यत आह-वैकल्पिकाऽतिदेशादि- ति । (१)अनुकरणस्याऽनुकार्यशब्दरूपार्थेनार्थवत्त्वात्प्रातिपदिकत्वेन ततः सुबुत्पत्तिः सुलभा । नचैवं 'भू सत्तायामि'त्यादावपि विभक्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । एतन्निर्देशादेव क्वचिदनुकरणाद्विभक्त्यनुत्पत्तेरपि स्वीकारात् । 'झलां जश् मशी'त्यादौ जश्त्वाभा- वाद्गनिमय कालस्यैदानुकरणादानुकार्यस्वरूपल्याविकृतत्वाय न वलोप इत्यलम् । ननु इना सह पते इति निग्रह तेज सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीही 'वोपसर्ज- नस्ये त्यनेन सहस्य सभावे 'आद्गुणः' इति गुणे से इति सिद्धयति, अत्रैकादेशस्य पूर्वान्तवत्वादत्र्ययत्वेन सुपो लुक् दुर्वार इति चेन्न । अव्ययमिति महासंज्ञाया अन्वर्थ- स्वादुपसर्जनेऽव्ययत्वाऽभावेनाऽदोषात् । न चैवमपि सह इ इति स्थितावन्तरङ्गत्वाद्गुणे एकादेशस्य परादिवद्भावे सहशब्दाभावात्पूर्वान्तवद्भावे तु सहशब्दस्योत्तरपदत्वाऽभा- वादुभयत आश्रयणेऽन्तादिवद्भावस्याऽनिष्टत्वाच सहशब्दस्य सादेश एव न स्यात्किञ्च सादेशात्प्रागन्तरङ्गत्वाद्गुणै ततः सादेशेऽदन्तत्वस्येव सम्भवादेकारान्तत्वाऽभावेन नोक्तापत्तिलेशोऽपीति वाच्यम् । 'नेन्द्रस्य परस्ये'त्युत्तरपदवृद्धिप्रतिषेधेन प्राक् पूर्वोत्तर- (१) अनुकरणस्येति । अनुकार्यानुकरणयोर्भेदेऽनुकरणेन बोधार्थशक्तः स्वीकर्तव्य- त्वाच्छक्तिमावरूपार्थवत्वेनैव सर्वमुपपन्नम् । अत एव 'भुवो वुगिरत्यादेः सङ्गतिः । तयोरभेदे तु, अनुकार्यनिरूपितशक्त्यैवाऽनुकरणेनाऽपि बोधो भवतीत्यनुकरणस्य शक्तिमस्वरूपार्थववाऽभावेनाऽप्रातिपदिकत्वान्न विभक्त्युत्पत्तिः अत एव, भू सत्ताया- मित्यादि सङ्गतमिति तदाशयः॥

·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ७३ पदनिमित्तक कार्य तत एकादेश इति सामान्याऽपेक्षज्ञापनादेकादेशात्प्राक सादेशे तदुत्तरमेकादेशे पूर्वप्रदर्शिताऽऽपत्तेत्तादवस्थ्यात् । एवञ्च प्रागुक्तसमाधानेनैव दोषया. वृत्तिरित्यवसेयम् ॥ ननु से शब्दाजसि से असिरि स्थातावकारस्य पूर्वान्तवद्भावेन पदान्तत्वादया- देशं वाधित्वा 'एङः पदान्तादति' इति पूर्वरूपाऽऽपत्तिरिति चेन्न । अस्य 'थासः से' 'ईशः से' अत्रत्य सेशब्दाऽनुकरणत्वादेकारस्य पदान्तत्वाऽभावेनोक्तापत्तेरभावा- दिति भावः ॥ ननु ओकारान्तात्तद्धितस्य शसोऽसम्भवात्सुप एव तस्य सम्भव इत्याशयेनाह- शसा (१) साहचर्यादिति । कैयटस्तु तद्धितस्यापि शसः सत्त्वात्तेनाऽपि साहचर्य- ग्रहणस्य कर्तुं शक्यत्वेन शसा साहचर्यादमः सुप एव ग्रहणे किं विनिगमकमिति सन्दिह्याऽचीत्यधिकारादजादिशपः सुप एव सम्भवो न तु तद्धितस्येति तदाशयमभि- हितवान् , तेन, अचिनवम् , असुनवमित्यादावमिपरे नात्वापत्तिर्दोषः। चिनोतेः, सुनोतेश्च लडि, मध्धे च्लौ लकारस्थानिकस्य मिपः 'तस्थस्थमिपामि'त्यमादेशे उवहि चोत्तप्रयोगद्वयोपपत्तिरिति भावः ॥ ननु गो अमिति स्थितावमः सर्वनामस्थानत्वेन 'गोतो गिदिति णिद्वद्भावे, श्रात्वात्प्राक्यरत्वाद्वृद्धिः स्यादिति चेन्न । अनवकाशेनाऽऽत्वेन वृद्धर्बाधादित्यत आह-श्रोतो णिदिति वाच्यमिति । गोतो णिदित्यत्र गकारस्याऽविवक्षितत्वेन लब्धमिदम् , तेन चित्रगुरित्यत्र नोक्तदोषः, अङ्गाधिकारे तदन्तविधेः सत्त्वेन गोशब्दा- तात्परस्य सर्वनामस्थानस्य णिद्भाव इत्यर्थं प्रकृते स्थानिवत्त्वाद्गोशब्दान्तत्वेन दोषः स्पष्ट एव, उक्तवचनाऽङ्गीकारे तु चित्रगुरित्यादावोकारान्तत्वाऽभावादल्विधौ स्थानिव- त्वनिषेधाच न दोष इति प्राञ्चः। नव्यास्तु-गोतो णिदिति सूत्रे भाष्ये गकारस्य प्रत्याख्यानादुक्तवचनस्याऽस- म्भवः । न चैवं चित्रगुरित्यादौ दोषस्य तादवस्थ्यमिति वाच्यम् । गोः पूर्वणित्वाऽत्व- स्वरेषु स्थानिवत्त्वप्रतिषेधेन गोशब्दाऽभावनवाऽदोषात् । न च हे चित्रगो इत्यादौ दोष एवेति वाच्यम् । (२) लक्षणप्रतिपदोक्त' परिभाषयवाऽत्रत्यदोषस्य व्यावृत्तेः। नचोक्ता (१) साहचर्यादिति । सहचरितासहचरितयोमध्ये सहचरितस्यैव ग्रहणमिति परिभाषयेत्यर्थः। (२) लक्षणप्रतिपदोक्तेति । • लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणमिति तत्स्वरूपम् । लाक्षणिकप्रतिपदोक्तशब्दयोमध्ये तत्तच्छब्दानुवादविहितरूपप्रतिप्रदोक्त ·- फविकारत्नमलषायां- सूत्रपटकगकारस्य विवक्षितत्वेन गोशब्दात्परस्य सर्वनामस्थानस्यैव णिद्वद्भावविधानेन प्रकृतेऽतथात्वेन सुद्यौरितिक स्यादिति बाच्छन् । 'योः सर्वनामस्थाने णित्वं वक्तव्य- मिति ‘ौतोऽमरासोरिति सूत्रभाष्योक्तवात्तिकेजैव निर्वाहादित्याहुरिति दिक् ।। जनु उत्तरीत्या लधे 'श्रोतो णिदिति वचने' विहितविशेषणाऽभ्युपगमे ओकारा- तादेहितस्य सर्वनामस्थानस्य णिद्वद्भाव इति व्याख्यानान्नाऽलक्ष्यदोष इत्यत आह- तेनेह न हे भानो इति। नन्वत्र सम्बुद्धौ शाकल्यस्येति सूत्रारम्भलामोन्न णिद्वभावापत्तिरित्यत आह-हे भानव इति ! इत्यजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ । अथ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ननु सम्बुद्धौ प्रतिपदोक्तत्वेन शीघ्रोपस्थितकत्वाद्धड्यादिलोपात्प्रागेवत्वे तत्र दीर्घाऽऽकारप्रश्लेषेण स्थानिवत्त्वाऽप्राप्त्या तेन लोपाऽप्राप्तावने व लोपसम्भव इत्यत आह-एहस्वादिति। न च (१) सन्निपात'परिभाषाबलात्सम्बुद्धिनिमित्तीकृत्य जायमानस्त्वस्य सम्बुद्धिलोपनिमित्तकत्वाऽभावेन लोपो न स्यादिति वाच्यम् । तस्या (२)अनित्यत्वेनाऽत्राऽप्रवृत्त्या सम्बुद्धिलोपे बाधाऽभावादिति भावः । ननु रमाय इत्यादौ यत्केनचिदुक्तं 'आटश्चेति वृद्धिरिति तन्न याट्-स्याटोष्टकार- स्थ समुदाया बाकावेदाऽऽशामावादुक्तसूत्रप्रवृत्त्यसम्भवादित्यत आह- 'वृद्धिति साथै इति। ननु आवन्तस्य गणे पाठाऽभावादसर्वनामत्वेन सर्वासामित्यादौ सुण न स्यादित्या- ऽऽशङ्कच समाधते-एकादेशस्य पूर्वाऽन्तवत्त्वेन ग्रहणादिति । एकादेशपूर्व- स्थानिघटितसमुदायवृत्तिसर्वनामत्वस्यकादेशविशिष्टेऽतिदेशेनाऽऽबन्तस्य सर्वजामत्वात्सुलभ एव सुडितिभावः । एवं सर्वस्यामित्यत्राऽपि बोध्यम् । नचोक्तरीत्या- ऽऽवन्तस्य सर्वनामत्वेऽप्येकादेशनिष्पन्नस्याऽऽप्त्वाभावादावन्तत्वमेव न स्यात् । अत एव, खटवेत्यादौ परादिवद्भावेनाऽऽत्वमाश्रित्याऽऽबन्तत्वाद्धल्याविति सोलापः स्यैव ग्रहणं शीघ्रोपस्थितिकत्वान्नतु लाक्षणिकस्य, तस्य लक्षणानुसन्धानपूर्वकत्वेन विलम्बोपस्थितिकस्वात् शीघ्रोपस्थितिकत्वं विलम्बोपस्थितिकत्वञ्चैतत्परिभाषाबीजम्। 'भुवश्च महाव्याहृतेरिति सूत्रे महान्याहृतिग्रहणादनित्या चेयम् । (१) सन्निपातेति। सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति स्वरूपम् । उपजीव्यविरोधो न न्याय्य इति न्यायमूलैषा । (२) अनित्यत्वेनेति । अनित्यत्वे प्रमाणञ्च, 'कष्टाय क्रमणे, न यासयो रित्यादिनिर्देश एवेति बोध्यम् । सर्वत्यस्य ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । प्रकृते उभयत आश्रयणेऽन्तादिवत्वाऽभावात्तरादिवद्भावेनाऽऽबन्तत्वमानेतुमशक्य- मिति वाच्यम् । उभयत आश्रयणे नान्तादिवदित्यस्य सिद्धान्तिभाष्यसम्मतत्वाभावा- त्परादिवद्भावेनाप्त्वाश्रयणादावन्तत्वस्य सुलभतया सर्वं सूपपन्नमित्यलम् ॥ नु तत्तच्छब्दाऽनुवादेन विहितत्वरूपप्रतिपदोक्त वस्य समासे सत्त्वाच्छीघ्रोए- स्थितिकत्वेन तस्यैव ग्रहणं, द्वितीयस्य तु विलम्बोपस्थितिकत्वाद्ग्रहणं न स्यादित्याह- "दिङनामाऽन्यन्तराले इति (१) प्रदिपदोक्तदिक्समासस्य ग्रहणान्नेहेति ॥ योत्तरेति। यत्तच्छब्दाभ्यामुद्देश्य-विधेयत्वप्रतीत्या योत्तरात्वप्रकारकाज्ञान- विशेष्या सा प्रसिद्धपूर्वा यस्या इति तदर्थः । तथा च, गुणवाचकत्वादुत्तराशब्दस्य पूर्वजिपातो वोध्यः॥ जनु उक्तप्रतिपदोक्तसमासस्य वहुव्रीहित्वादेव वहुव्रीहिलामे सूत्रे तद्ग्रहणं व्यर्थ- मित्याशङ्कायामाह-बहुव्रीहिग्रहणं स्पष्टार्थमिति ॥ ननु 'अम्बार्थनद्योर्हस्वः' इति सूत्रभाष्येऽम्बार्थ द्वयक्षरं यदीति पाठेन द्वथच्काऽम्वा- र्थकस्यैव ह्रस्व इति नियममाश्रित्य "डलकवतां ह्रस्वो ने"त्यस्य प्रत्याख्यातत्वात्फलभे- दाऽभावाय सामान्यतोऽपि वार्तिकमसंयुलविषयकम्, अन्यथा, वार्तिकसत्वेऽक्केऽल्ले प्रत्याख्याने अक्क, अल्ल, इति फलभेदः स्पष्ट एवेत्याशयेलाह-असंयुक्ता ये डलका- स्तद्वतां ह्रस्वो नेति । द्वयक्षरं यदीत्यस्याऽऽङ्गत्वाद्धक्षराम्बार्थकान्तस्याऽपि ह्रस्व इत्यर्थे जगदम्बेत्यादौ न ह्रस्वाऽनापत्तिरिति दिक् ॥ यत्केचिदाहुमू लोक्तरीरया जरसादेशात्प्राक् विभक्त्यादेशस्येष्टत्वेनाऽऽदौ श्यादेश विधायेनातोरिकारदीर्घोच्चारणसामाजरसि कर्तव्ये सन्निपातपरिभाषाया अप्रवृत्त्या जरसादेशे जरसीतिरूपमिति तद्विरुद्धम्, उत्तपरिभाषाऽनित्यत्वज्ञापकप्रत्याख्यानपर- भाष्यादिति तेषामुक्तिनिर्मूलिकैवेति भावः ॥ ननु जरसादेशविभक्त्यादेशयोर्युगपत्प्राप्तौ परत्वाजरसि तस्य स्थानिवद्भावेना- ऽऽवन्तत्वमाश्रित्य 'श्रौङ आपः' इत्यादिमूलोक्तपञ्चसूत्रीविहितस्तैस्तैः कार्यभवितव्य- तथा नस-निश्-पृत्स्वपीतीत्थं सन्दिह्याह-यद्यपि जरसादेशस्येति । अत्रा- उल्विधौ स्थानिवद्भावाऽप्रवृत्त्याऽऽवन्तत्वाऽभावानोक्तकार्याणि भवन्तीति । नचाप्त्वम- ल मात्रवृत्ति नह्याबन्तत्वन्तथेति प्रकृतेऽतिदेशादन्त्यस्याऽऽश्रयणे उक्तनिषेधाऽप्रवृत्या स्थानिवत्वस्य दुर्वारत्वादुक्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । सकलापघटितसूत्रेषु श्रा (१) प्रतिपदोक्तदिक्समासस्य ग्रहणादिति । लक्षण-प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणमिति परिभाषयेति भावः ।

·फकिकारत्नमन्जूषायां- विति प्रश्लेषादारूपस्यैवाओ ग्रहणादिहाऽतिदेशेनाऽरूपत्वाऽलाभेनाऽक्षतेरिति भावः । हल्झ्यादिसूत्रेदश्वमाऽऽरूपस्याऽप ईरूपस्य ङीत्यस्य प्रश्लेषेण ग्रहणादतिखटवो निष्कौशाम्बिरित्यादेः सिद्धिमत्वा दीर्घग्रहणं प्रत्याख्यातम् । नच प्रश्लेषेणाऽऽरूपस्या- यो ग्रहणेऽन्यतिखटवायेत्यत्र श्रूयमाणाऽऽकारेऽतिदेशेनाऽऽप्त्वमालीय याडा भाव्य- लिति वाच्यम् । 'याडार इति सूत्रस्याऽऽपः सामानाधिकरण्याऽनुरोधेनाऽधिकृतमङ्गस्येति पदं पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्य असर्जननीप्रत्यये तदादिनियमे प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदादिपदमुपस्थाप्य, आवन्ततदायभिन्नादङ्गात्परस्य हितो याट् स्यादित्यर्थे यदावन्तत- दादि खट्वेति न तदङ्गं यदङ्गमतिखट्वेति न तदावन्ततदादिरिति सूत्राऽप्राप्त्या याटो- ऽप्राप्तेरिति भावः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषयाऽऽबन्तस्य प्रहणे तेनाऽङ्गविशेषणाद्वितीयत- दन्तविधानाच्चावन्तान्तं यदङ्गमित्यर्थेऽतिखट्वा पेत्यत्र तदवस्थैव याडापत्तिरिति वाच्य- म् । अङ्गस्य विशेषणत्वेनाऽङ्गाभिन्नं यदाबन्ततदादि ततः परस्येत्यर्थस्यैव सम्भवेनोला- पत्तेरयोगात् । न च त्रीप्रत्ययमात्रे शास्त्रीयोपसर्जनत्वाभावात्कथमत्र तदादिविधिरिति वाच्यम् । शास्त्रीयोपसर्जनत्वाऽभावेऽपि लौकिकोपसर्जनत्वस्य सत्वात् अस्यैव च ग्रह- णात्पूर्वोक्तस्य तस्य स्त्रीप्रत्ययमात्रेऽसम्भवात् । न च स्त्रीप्रत्ययान्ते शास्त्रीयोसर्जनत्व- मस्तीति वाच्यम् । तत्र तत्सत्वेऽपि तेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदादिनियमाऽप्रसक्तेः । लौकिकोपसर्जनत्वञ्च-स्वान्तपर्याप्तशक्तिनिरूपकाऽर्थनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकार- तानिरूपितस्त्रीत्वनिष्टाऽवच्छेदकताप्रयोजकत्वम् , इत्थमेतत्समन्वयप्रकारः, तथा हि, स्वपदेन स्त्रीप्रत्ययस्य ग्रहणं तदन्तमतिखटवेति तत्सर्याप्ता शक्तिः स्त्रीत्वविशिष्टखटवाक- मकाऽतिक्रमणकर्तृत्वावच्छिन्ननिरूपिता तन्निरूपकोऽर्थः स्त्रीत्वविशिष्टखट्वाकर्मकाऽतिक्र- मणकर्तृत्वरूपस्तन्निष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारता अतिखट्वनिष्टा तन्निरूपितस्त्रीत्वनिष्टाऽ- वच्छेदकताप्रयोजकत्वं स्त्रीप्रत्ययस्यास्तीति लक्षणसमन्वयः । (१) नव्यास्तु-आका- रस्य लाक्षणिकत्वेन खट्वाय इत्यादौ न याडिति स्पष्टम्भाष्ये । न च सूत्रस्य निशायै इत्यादौ चारितार्यन खट्वाय इत्यत्र याट् न स्यादिति वाच्यम् । लक्षणप्रवृत्तिं विना यस्य रूपस्य न सम्भवस्तस्यैव लाक्षणिकस्य लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाविषयत्वादिति बदन्तीत्यलम् ॥ गुणदीर्घोत्वानामपवाद इति । अयम्भावः, अस्ति हि शास्त्रे पक्षद्वयम् बाध्य- विशेषचिन्ता बाध्यसामान्यचिन्ता चेति, तत्र मद्विषये ये ये प्राप्तास्तेषामन्यतमो बाध्य इत्याद्यपक्षस्वरूपम् , मद्विषये ययत्प्राप्तं तत्सर्वं वाध्यमिति द्वितीयपक्षस्वरूपम् । प्रकृते (१)नव्यास्त्विति । शेखरकाराः। ..

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ७७ द्वितीयपक्षाऽऽश्रयणे तस्य (१) मध्येऽपवादाः” इति न्यायेन दीपोत्वयोरेचाऽपवादत्वं स्यान तु गुणस्पेति जास्येहाऽऽश्रयणम् , अस्य च पक्षद्वयस्य जाति-व्यक्तिपक्षवल्लक्ष्या- ऽनुरोधाद्वयवस्था । न च रादेशस्य प्रियतिस्त्रेत्यादौ सावकाशत्वादपवादकत्वं कथमिति वाच्यम् । यणा गतार्थत्वात् । एवञ्च रादेशेन तिलास्तिष्टन्तीत्यत्र 'जसि चेति गुणस्य, तित्रः पश्यन्तीत्यत्र 'प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घस्य, प्रियतिस्रः स्वमित्यत्र 'ऋत उदि'- त्युत्वस्य वाध इत्यलम् ॥ ननु स्त्रियामित्यस्य सामीप्यादङ्गत्रिचतुरोध विशेषणत्वसम्भवस्तत्राऽङ्गाविशेषणत्वे स्त्रियां वर्तमानं यत् त्रिशब्दान्तं चतुःशब्दान्तञ्चाङ्गं तदवयवयोनिर्दिश्यमानयोः त्रि- चतुशव्दयोस्तिस-चतस्रादेश इत्यथै प्रियास्त्रयस्त्रीणि वा यस्येति विग्रहे प्रियत्रिरित्यत्र त्रिशब्दान्ताङ्गस्य स्त्रियां वर्तमानत्वेन तिस्रादेशापत्तिः त्रिचतुरोविशेषगत्वे तूक्तविग्रहे तयोः स्त्रियां वर्तमानत्वाभावान्नोक्तापत्तिः । प्रमाणञ्चात्र 'श्रुताऽनुमितयोः श्रुतसम्वन्धो बलवानिति न्याय एवेत्याशयेनाह-स्त्रियामित्यस्य त्रिचतुरोविशेषणत्वा- नेहेति ॥ बनु प्रियास्तिनो यस्य तत्कुत्तमिति विग्रहे त्रिशब्दस्य नियां विद्यमानत्वेन तिस्रा. देशे प्रियत्रीति रूपन्न स्यादित्यत आह–स्वमोलुका लुप्तत्वेनेति । अयन्नावः, प्रियत्रिशब्दात्तरस्य सोः 'स्वमोनपुंसकादिति लुकि तस्य 'न लुमताऽङ्गस्येति निषेवात् प्रत्ययलक्षणाऽभावेन विभक्तिपरत्वाऽभावान्न तिस्रादेश इति उक्तनिषेधसूत्र- स्याऽनित्यत्वे तु प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिपरत्वात्तिस्रादेशे प्रियतिस्त्रिति रूपं सम्भवत्येव, एतदनित्यत्वे प्रमाणन्तु 'इकोऽचि विभक्तावि'त्यत्राऽचिग्रहणमेव, तथा हि, अजादिभि- नविभक्तिपरतो नुमोऽभावाय सूत्रे तद्ग्रहणं परञ्च भ्या-भ्यसादिषु सत्यति नुमि 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपे विकृतरूपाऽभावाद्व्यर्थमचिग्रहणं ज्ञापयति 'न लुमताऽङ्गस्येति सूत्रमनित्यमिति । न च 'न ङि सम्बुद्धयोरिति निषेधेन सम्बुद्धौ नलोपाऽसम्भवातत्र नुमापत्तित्र्यावृत्यर्थमचीत्यस्याऽऽवश्यकत्वमिति वाच्यम् । सम्बुद्धे- लुका लुप्तत्वेन विभक्तिपरकत्वाऽभावादेव तत्र नुमोऽप्रवृत्तेः । न च तत्राऽपि प्रत्ययल- क्षणेन विभक्तिपरत्वसम्भवात्प्राप्तनुम्च्यावृत्यर्थं तदावश्यकमिति वाच्यम् । 'ल लुमता- ऽङ्गस्ये त्यस्याऽनित्यत्वं विना प्रत्ययलक्षणाऽप्रवृत्तेः । नचोत्तरार्थत्वेन ज्ञापकत्वन्तस्य न (१) मध्येऽपवादा इति । मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् इति तत्स्व- रूपम् । मध्यवर्तिनोऽपवादाः पूर्वोपस्थितान् विधीनेव बाधन्ते न तु पश्चादुपस्थितान् विधीनित्यर्थः । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकांचयमस्या बीजम् ॥

·मा ककिकारनमञ्जूषायां- त्याशित वाच्यम् । तथा सति लाघवात्तस्यैव कर्तव्ये इह करणे वैयर्थ्यस्य स्पष्टत्वेन ज्ञापनत्वस्य युक्तत्वात् । एवञ्चास्योक्तनिषेधशास्त्रत्याऽनित्यत्वज्ञापनात्सम्बुद्धौ नुम्यावृ- त्यर्थमावश्यकत्वेन स्वाशे चारितार्थ्यमिति भावः । न चाऽनित्यत्वस्य सम्बुद्धिगुणमात्र. विषयत्वे कार्य प्रकृते निर्वाह इति वाच्यम् । लक्ष्याऽनुरोधात्वचिदन्यत्रापि तदभ्युप- गमेने प्रतिद्धेः । अत एव-कैयटेनाऽपि मूलोक्तरूपद्वयमङ्गीकृतमिति दिक । रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुमिति । प्रियतिसृणी प्रियतिसृणीति भाष्योदाहर- शमेवाऽत्र प्रमाणम् । अथ वा 'न तिस चतस्त्रिति ज्ञापकात्सामान्यतो नाऽऽगमविषये रादेशप्रवृत्तिः, अत एव प्रियतिसृणामित्यत्र नुट , अन्यथा, रादेशे हस्वान्तत्वाऽभावात्स न स्यादिति भावः । जनु द्विशब्दादौ विभक्तिसमभिव्याहारे द्विौ इति स्थितौ 'त्यदादीनामः' इत्य- स्व टापि और आपः' इति श्यादेशे गुणे द्वे इति सिद्धयति, अत्र 'सन्निपात' परिमा- षया विभक्तिसभिपातेज जायमानस्याऽत्वत्य टाद्वारा विभक्तिविवाते निमित्तत्वाऽभा- वेन टापोऽप्रवृत्या नेष्टरूपस्य सिद्धिरिति चेन्न । 'न यासयोरि'ति निर्देशेनोक्तपरिभा- षाया अप्रवृत्तेः । नचाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽन्तरङ्गटापदृष्टया बहिरङ्गाऽसिद्धत्वाहाव् न स्यादिति वाच्यम् । अस्या अप्युक्तनिर्देशेनैवाऽनित्यत्वात् । न च ( अङ्गवृत्त ) परि- भाषया टाव नेति वाच्यम् । 'द्वयोरेकस्य निर्धारणे' इत्यत्रैवनिर्देशेन तदनित्यत्वेना- प्रवृत्तेः। एवञ्च बाधकाऽभावादुक्तरीत्या रूपसिद्धिरित्याशयेनाह-द्वेरत्वेसत्याबिति । विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाऽग्रहणमिति । विभक्तिनिमित्तके कार्य कर्तव्ये लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्य ग्रहणन्नेति तदर्थः । अत्र(१) घटघटी ग्रहणेन लिङ्गविशि- परिभाषाऽनित्यत्वमेव मूलमिति भावः ॥ ननु ह्रस्ववाक्येऽप्यस्त्रीत्यस्य सम्वन्धात् त्रिशब्दावयवभिन्नहस्वेवर्णान्तस्य नदी- संज्ञेत्यर्थे कथमतिस्त्रिय इत्यत्र नदीसंज्ञाप्राप्तिरित्याशयेनाह-त्रास्त्रीति विति। अत्र हेतुमाह-तत्सम्बद्धस्यैवाऽनुवृत्तेरिति । इयवङस्थानिसम्बद्धस्यैवाऽनुवृत्तरित्यर्थः। अस्त्रीत्यत्र न प्रसज्यप्रतिषेधो वाक्यमेदाद्या रत्तेः । ननु इयङ्वस्थानावित्यनेनाऽपि ह्रस्वस्य निषेधः कुतो नेत्याशङ्कय समाधत्ते-दीर्घस्यैवाऽयं निषेधो न तु हस्वस्येति । तत्र ह्रस्वपदाऽभावादिति भावः ।। (१) घटघटीति । 'शक्तिलागलाऽङ्कुश तोमर-यष्टि-घट-घटीग्रहणेषूपसंख्यानमिति वार्तिके घटशब्दादेव लिङ्गविशिष्टपरिभाषया घटीशब्दस्यापि ग्रहणसिद्धौ पृथक्कृतं घटीग्रहणमेवोकपरिभाषाऽनित्यश्वसाधकमिति निष्कर्षः ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ७६ प्रधीशब्दस्येति । वृत्तिकारादीनाम्मते प्रधीशब्दस्य नदीसंज्ञाविधौ पदान्तरं विनाऽपि स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वम् । अत एव, आध्यै प्रध्ये ब्राह्मण्ये इति (१) भाष्यं सङ्गच्छे । अन्यथा कैयोक्तनित्यस्त्रीत्वाभावात्तदसतं स्यात् । अतः स्वीवि- षयावेव यौ यू नित्यमिति भाष्ये एवकारो भिन्नक्रमः, नित्यमेवेत्यस्य पदान्तरं विना- त्यर्थः । उक्तभाष्यप्रयोगे न बहुव्रीहिः कवापत्तेः, किन्तु प्राध्यायति प्रकृष्टं ध्याय- तीति व्युत्पत्तिः, अस्याञ्च व्युत्पत्तौ लिङ्गान्तराजभिधायकत्वाऽसम्भवेन नित्यत्रीत्वा- ऽभावादुक्तभाष्यप्रयोगाऽनुपपत्तिः, एवञ्चोक्तव्युत्पत्तिकस्य सुधीशब्दस्य लक्ष्मीशब्दव- देव रूपम्, वृत्तिकारायुक्तनित्यस्त्रीत्वादिति भावः । वस्तुतस्तूक्तभाष्यप्रयोगे बहुबी- हिरेच, कप्तु न वृत्तेः प्राग यस्य नदीत्वं तदुत्तरपदकादेव कपो विधानात् ऋत्साह- चर्यात् । ततश्च नित्यपदस्य स्वारसिकाऽर्थत्यागेऽतिविप्रकृष्टाऽर्थपरत्वे प्रमाणाऽभावेज लिङ्गान्तराऽनभिधायकत्वं नित्यस्त्रीत्वमित्येव युक्तमिति केयटमतम् । अस्मिंश्च मते नित्यस्त्रीत्वाऽभावेन पुंवदेव रूपमित्यलम् ॥ ननु भ्रूशब्दस्योवङ्स्थानित्वेन समुदायस्याऽपि तत्स्थानित्वात् 'नेयकुवङि'ति निषेधेन नदीत्वाऽप्राप्त्या सम्बोधने ह्रस्व:वन्न स्वादित्यभिप्रायेणाऽऽशकते-कथं तर्हि, सुभ्र इति । समाधत्ते-प्रमाद एवेति । अनवधानरूप एव प्रमादः । स च काव्ये पुष्टिकरत्वेन गुण एवेति बहवः (२) । 'नघटितमनित्यमिति परिभाषया निषेधशास्त्राऽनित्यत्ववोधनान्नात्र कश्चिद्दोष इति केचित् ॥ ननु 'रषाभ्यां जो गः समानपदे' इत्यतो णकारानुवृत्यैव सिद्धौ ‘एकाजुत्तरपदे ण' इत्यत्र णग्रहणं व्यर्थम् । न च वा भावकरणयोरि'त्यस्माद्वाग्रहणाऽनुवृत्त्यर्थमस्तु तदिति वाच्यम् । आरम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्त्रसिद्धः । अन्यथा 'प्रातिपदिकान्त- नुम्विभक्तिषु चेत्येव सिद्धौ तस्य स्पष्टमेव वैययं स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-प्रारम्भ- सामर्थ्यादेव नित्यत्वसिद्धौ णग्रहणं स्पष्टार्थमिति ॥ 'न तिसूचतस्त्रि'ति जामि दीर्घत्वप्रतिषेधज्ञापकेन डीवभावोपपत्तौ स्वस्रादिगणे तिस-चतस्रोः पाठो विफल एवेति 'कृन्मेजन्त' इत्यत्र कैयटः । इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ हे (१) भाष्यमिति । आध्यै प्रध्यै ब्राह्मण्य, इत्यत्र नदीसंज्ञानिषेधमाशङ्कय यत्र नदी. कार्याश्रयेऽङ्गे बाधकाम्बाधितेयादिस्थितिस्तत्रैव निषेध इति समाधानपरभाष्यमित्यर्थः (२) नवटितमिति । एषा च परिभाषा भाष्ये न दृश्यते ।

·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- अथ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । जनु अतोऽमि'त्यत्र लाघचाय मित्येव छेद इति चेन्न । तथा सति ज्ञानमित्यत्र 'मुपि चे ति दीर्वायत्तेः । न च सन्निपात'परिभाषयैव तत्र दीर्घव्यावृत्तिद्वितीयकवचने च 'यादेः परत्येति आदेरादेशेऽन्त्यमकारस्य संयोगान्तलोपे रूपमिष्टं सिद्धयत्येवेति वाच्यम् । सत्येवं हे ज्ञानेत्यादौ सम्वुद्धिलोपाजापत्तेः। प्रत्ययलोपेन मकारनिमित्तकप्रकृ- तिप्रत्ययसन्निपातविघातस्य जायमानत्वात् । परत्र संयोगान्तस्य फल एव लोप इति व्याख्यानेन लोपाऽजापत्तेः । अतो जाऽत्र मितिच्छेदः किन्त्वमित्येव, अमितिच्छेदस्य सूत्रकाराऽभिप्रायविषयत्वादेव, ज्ञानेत्यादौ मलोपाऽर्थं हे कतरदित्यत्र सम्बुद्धयलोपाऽर्थ- नाडाक्षेपव्यधिकरणान्वयहल्पदानुवृत्तय आस्थिता भाष्ये न तु मितिच्छेद उक्त इति भाष्यविरुद्धकल्पना नाभ्युपगन्तव्येति दिक् ।। ननु हे ज्ञान सु इति स्थितीपरत्वालबुद्धिलोपं वाधित्वा सोरमादेशे 'अघि पूर्व' इति पूर्वरूपत्वं च जाते सम्बुद्धेबान्ताशावरत्वाऽभावेल लोपोज स्यादिति चेन्न । पूर्वाऽन्तवद्भावेनेकादेशविशिष्टेऽङ्गत्वसत्त्वात् । न चैवमपि पूर्वरूपत्वेनाऽमोऽ- कारस्याऽपहारात्सम्बुद्धेरझात्परत्वाऽसम्भवेन लोपो न स्यादिति वाच्यम् । अमोऽकार- स्याऽपहारेऽयुक्तरीत्या तद्विशिष्टेऽत्वसत्त्वाद्धस्वान्ताङ्गात्परो यः सम्वुझ्यवयवो हलित्यर्थकरणेन सम्बुद्धेरङ्गात्परत्वाऽभावेऽपि तदवयवस्य हलो मकारस्य तथात्वेन लोपस्य सुलभत्वादित्याशयेनाऽऽह-एहस्वादिति हल्मात्रलोप इति ।। ननु अद्डादेशस्थानेऽदादेशेन दादेशेनाऽपि वा हे कतरदित्यस्योपपत्तौ डित्करणं- व्यर्थमित्याशङ्कथ समाधत्ते- टेलृप्तत्वादिति । अयम्भावः, अदादेशे 'प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घाऽऽपत्तिः, दादेशे तु ह्रस्वात्परत्वेन ‘एडह्रस्वादिति सम्बुद्धिलोपापत्तिश्च स्यादिति डित्करणमावश्यकम् , कृते तु तस्मिन्प्रकृत्यकारस्य लोपे न दीर्घ-लोपयोराप- त्तिरिति दिक ॥ ननु अजरशब्दात्सुप्रत्यये तस्याऽमादेशेऽजर अमिति स्थितावजादिपरत्वाज्जरसा- देशः स्यादिति सन्देहे समाधानेमाह-सन्निपातपरिभाषया न जरसिति । आकारान्तसन्निपातेन जायमानस्याऽमादेशस्य जरसाऽऽदेशद्वारोक्तसन्निपातविघातकत्व- नोचितमुपजीव्यविरोधात् जरसादेशेन स्पष्ट एव सन्निपातविघात इति भावः । ननु अजरशब्दाज्जसि तस्य श्यादेशेऽजरइ इति स्थितौ नुम्-जरसादेशयोः प्राप्तौ कतरस्य प्रवृत्तिरिति सन्देहस्य जायमानत्वादाह-परत्वाजरसि कृते झलन्त- त्वान्नुमिति । 'विप्रतिषेध'सूत्रे परशब्दस्येष्टबाचित्-मिष्टकार्यत्वञ्च पूर्वविप्रतिषेधेन ·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । विभक्त्यादेशस्यवेत्येतत्सर्व निर्जरशब्दे प्रागुपपादितमेवेत्यलमत्र तदुपपादने- नेति दिक् ।। वस्तुतस्तु प्रभृतिग्रहणं प्रकारार्थमिति । अयम्भावः, 'पद्दन्न' इति सूत्रे प्रभृतिग्रहणं प्रकारार्थम् , प्रकारश्च भेदसादृश्यम् , सादृश्यञ्च, तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो धर्मवत्त्वम् । तथा च, शसादिभिन्ने शसादिसदृशे प्रत्यये पदाधादेश इत्यर्थः सम्पन्नः। शसादिसादृश्यं सुप्त्वेनैव प्राह्यं न तु पदत्वेन तथा सति 'हृद- यस्य हल्लेखे'त्यादेयऱ्यांपत्तेः । शसादिपरत्वञ्च न लुमते'त्यस्याऽनित्यत्वाद्वोध्यम् । एवं व्याख्यानेन मांसपचन्या उखाया इति भाष्यप्रयोगे उसपरत्वेन मासशब्दस्य मांसि- त्यादेशोपपत्तिः सुलभैवेति । न च लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुकाममनसोरपि । समो वा हिततयोमासस्य पचिल्युड्घञोः ॥ इत्यनेनैव सिद्धावलं प्रकारार्थप्रभृतिग्रहणेनेति वाच्यम् । ल्युडन्त उत्तरपदे तेन विधानादयस्मयादिगणे पाठेन 'अयस्मयादीनि छन्दसि' इति भसज्ञया पदसज्ञावाल पचनस्योत्तरपदत्वाऽभावात्तदप्रवृत्तरिति दिक् । ननु 'पद्दन्न' इति सूत्रे 'शीर्षश्छन्दसी'त्यतश्छन्दोग्रहणाऽनुवृत्त्या छन्दस्येव पदायादेशप्राप्तौ लोके पदाद्यादेशः कथमिति चेन्न । माद्भिश्शरद्भिर्दुरोदरन्तवेत्यस्य सिद्धयर्थं 'अपो भिरि त्यत्र 'मासश्छन्दसी ति वार्तिकेन छन्दोग्रहणाऽनुवृत्यावश्यक- त्वादत्रत्यछन्दोग्रहणानुवर्त्तनेनैव पदन्न इत्यत्रापि छन्दसि विधानलामे तत्र शीर्षश्छन्द- सीत्यऽतोनुवृत्तं छन्दोग्रहणं व्यर्थं सज्ज्ञापयति लोकेऽपि क्वचिरपदायादेशा भवन्तीति ज्ञापनेन सिद्धरित्याशयेन पङ्क्तिमिमामवतारयति-पद्दन्न इत्यत्र हि छन्दसीत्यनु- बर्तितं तथापीत्यादि। ननु श्रियं पाति यत्कुलमिति विग्रहे श्रीपशब्दाच्चतुर्थंकवचने यि डकार- स्येत्वे लोपे च 'य' इति यादेशे 'सुपि चेति दीर्घ श्रीपायेति सिद्धयति । अत्र यकारे पूर्वस्य भत्वात् 'आतो धातोः' इत्यकारलोपः कुतो नेति चेन्न । सन्निपातप- रिभाषाविरोधात् । तथा हि, अत्वजातीयमुपजीव्य जायमानस्य यादेशस्य भस- ज्ञाद्वारा तज्जातीयाऽऽकारविधातनिमित्तत्वं न स्यादुपजीव्यविरोधात् । उपजीव्य- विरोधो न न्याय्य इत्युक्तत्वात् । न च रामायेत्यत्र सुपि चेति दीर्घार्थमुक्तपरिभाषाऽ- नित्यत्वाऽभ्युपगमादिहाऽपि तदप्रवृत्तिरेव स्यादिति वाच्यम् । कष्टायेति निर्देशेन दीर्घ ६फ०म० ·TI झिकारतमञ्जूषायां- सदप्रवृत्तावपि लो तप्रयतवनुयायवाहित्यभिप्रायेणाह-अत्र सनिपातपरि- भाषया श्रातो छोरित्याहारलोपो नेति । ललु बारिशब्दात्सम्बुद्धयेकवचने सौ जस्य एक ह्रस्वादिति लोपे तस्य प्रत्यय- लोन प्रकृतेः परत्वात् हस्वस्य गुणः' इति प्राप्तगुणस्य न लुमताङ्गस्येति निषेधे हे वा- रीत्येव न तु हे वारे इति, तथा च ते रोहे यु इति भाष्योदाहरणासङ्गत्यापत्ति?- वारैति पूर्वपक्षप्रादुर्भावे समाते-ल तुमलेल्यस्थाऽनित्यत्वादिति । अयम्भावः, अस्याऽनित्यत्वे 'इकोऽचि विमनावित्वाऽचिग्रहणमेव ज्ञापकम् तथा हि, हलादौ नुमभात्रायेव सूत्रे तनहग स च नुनभावस्तग्रहणं विनाऽप्युपपन्नः, हलदौ सत्यपि नुमि लोपेन तद्यावृत्तेः । न च सम्बुद्धौ ‘न डिसम्बुद्धयोरिति निषेधेन नलोपा- भावान्न कारश्रवणापत्तिवारणामचीत्यत्यावर गायकवन भवतीति वाच्यम् । न लुमतेति निषेधस्य जागरूकत्वात्मत्यय लक्षणा मादेन विभक्तिपरकामाबादेव तत्र नुमोऽप्राप्त्या तद्वयावृत्त्यर्थं कृतस्याऽचीत्यस्य वैययन ज्ञापकत्लत्य मुस्थत्वात् । न चोत्तराऽर्थत्वेन तस्य ज्ञापकत्वासम्भव एवेति वाच्यम् । लाघवात्तत्रैव कर्त्तमुचितत्वेनेह को यय॑स्य स्पष्टत्वात् । एवञ्चोक्तजिषेधसूत्रस्याऽनित्यत्वेऽचिग्रहणस्य ज्ञापकत्वं नेत्र : सभाक, अनिता हे सामा प्रत्यय नक्षणेन सम्बुद्धिपरत्वाद्गुणे है की इन्यपि साधु सत्ये प्रयासमन्तरेणोक्तभाष्यप्रयोगोपतिरित्यलं पल्लवितेन । ननु भाषितपुंस्ऋत्यस्य भाषितः पुमान्धेन शब्देनेत्यर्थकरणेऽनादिशब्दे तत्सत्त्वे- ऽपि पीलुशब्देनाऽपि पुंसो भाषितत्वात्तत्र पुंवद्भावातिप्रसङ्गो दुर्वारस्तस्माद्भाषितः पुमान्यस्मिन्प्रवृत्तिनिमित्तरूपेऽथे इति वहुव्रीहिः । प्रत्यासत्या भाषणक्रियया स्वकर- गत्वेनाक्षिप्तशब्दश्च क्लीबेन समाजाऽनुपूर्वीकः समानाऽर्थश्च गृह्यते, ततोऽर्शादि- त्वादचि भाषितस्क इति, तत्कलितमाह-प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये इति । तत्त्वञ्च वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितीयप्रकारताश्रयत्वम् एकस्मिन्प्रवृत्तिनि- मित्त भाषितपुंस्कस्य शब्दस्य पुंचद्भाव इति तदर्थः । यस्य शब्दस्यं पुनपुंसक- योरेकप्रवृत्तिनिमित्तं तस्य पुंवत्त्वमिति पर्यवसितोऽर्थः । तथा च, अनादिशब्दस्य पुंसि क्लीवे चाऽऽरोपिताऽऽदित्वं प्रवृत्तिनिमित्तमेकमेवेति भवत्येव पुंवत्वम् । पीलुशब्दस्य तु वृक्षे वृक्षत्वव्याप्यजातिः प्रवृत्तिनिमित्तं फले फलत्वव्याप्यजातिः प्रवृत्तिनिमित्तमित्युभयत्रैकजातेस्तत्वाऽभावेन न पुंवत्त्वमित्यभिप्रेत्याह-पीलुने अत्र न पुंवत् प्रवृत्तिनिमित्तभेदादिति ।

·मुलाचुंलिङ्गप्रकरणम् । ननु प्ररि श्रामिति स्थितावच्परत्वेन प्राप्तमं बाधित्वा जुमाचरे ति बुद्धि ततो हल्परत्वात् 'एदेशविकृत' न्यायेन रायो हलील्यात्वे प्राणामिति हाव। अस्यायम्लाया, अनलिमितीमूतहत्वीयनशिपातो दीगावर विनाश्य इति सन्निपात- परिसपाका अविघयत्वेनाऽकृत्याऽऽये भावाशुतनकोतरूपं सामान्यतो उभिने उक्तापरिभाषाया अबुलेरिति तद्भावः । नव मागविल्या जामीत्यनेन नुगनिमित्तहस्त्रसचिवालविवातत्यावश्यं जायमानत्वादुलपरिभाषाऽविषय सत्र चेति दीधै कामुतालिाषाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् : जामीति वीज नित्यत्वात् मुनि चेति दीर्थच नायनात्यावश्चास्वेनोपरिलाधव तदत्रवृत्तिकल्लादिति । परमेत- शायः न इचत्र पाला पटविशेबारेक्ष्यः, तत्र हि श्चमः शका- रोधारणाऽभावे जान लो इति न्यासे यज्ञानामित्यत्र दालोपयोः प्राप्तौ परवान्चलोप इत्युक्तं भाष्ये । सामान्यापेक्षज्ञापने तु नलोपापेक्षया सुपि चेति दीर्घस्य परत्वादस्यैव प्रवृत्तौ तदसतं स्यादिति नामीति दीर्घ कर्तव्य एवोक्तपरिजापाऽनित्यत्वं नान्यत्रेत्य- रुचेः, कामेति जिदशेनाऽनिध्यायाः सन्दिपातमरिलाषायाः सुदि ति दीर्घप्रवृत्ति- स्पनेति सामान्यतः हा प्रवृत्तिकल्पजायां ज किमपि विनिगमकमित्यरचेवाह- बस्तुतस्तु, प्ररीणामिति । इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः । अश हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ननु 'दादेर्धातोर्घः' इत्यत्र भाष्ये धुगित्यत्र ढत्वमाशझ्याऽग्वादत्वेन समाधाय, अथवा एवं वक्ष्यामि होढोऽदादेरिति ततो धातोर्थ' इति दादेरिति वर्तते नेति निवृत्तमित्युक्तम् । एवञ्चाऽदादिधातुहकारस्य ढत्वविधानेनेच दादिधातुहकारस्य चत्व- सिद्धौ भाष्यकृताऽनुवृत्तस्य दादिपदस्योत्तरयोगे फलान्तराऽभावेन सामर्थ्याहादिपद- मौपदेशिकदादित्ववदुपलक्षकमित्यभिप्राण फलिताऽर्थमाह-उपदेशे इति । न च दादिभिन्नधातुहकारस्य ढत्वमित्यर्थकस्य होटोऽदादेरितिन्यासत्याऽभ्युपगमे ध्रुडित्यादौ दादित्वेन तद्भिन्नत्वाऽभावाड्ढत्वानापत्तिरिति वाच्यम् । 'वा द्रुहमुहेति सूत्रे वा- ग्रहणस्य समुच्चयार्थकत्वेन ढस्याऽनुवृत्तौ तद्विधानेनाऽदोषात् । न चैवमपि दादित्वेन दामलिडित्यत्र ढत्वन्न स्यादादिभिन्नधातुहस्यैव तद्विधाजादिति वाच्यम् । उत्तरयोगे दादिपदस्यौपदेशिकदादित्ववत एव ग्रहणेन पूर्वयोगेऽप्यर्थाऽधिकाराऽनुरोधात्ताशस्य- वाऽदादिघटकदादिपदस्य ग्रहणेन तदुपपत्तेः । उक्तव्याख्यानलब्धोपदेशपदग्रहणेन ·फहिकारत्नमञ्जूषायां-- किम्फलमित्याह-उपदेशे क्रिलिति । (१)अव्याप्त्यतिव्याप्तिदोषव्यावृत्त्यर्थमावश्य- कमुपदेशपदम् । तथा हि, अधोगित्यत्राऽडागमे दादित्वाऽभावाद्धत्वं नेत्यव्याप्तिः, दा- मलिडित्यत्र दादित्वेन घत्वं स्यादित्यतिव्याप्तिरिति भावः ।। ननु सम्भवति सामानाधिकरपे वैयधिकरण्यमन्याय्यमिति सिद्धान्तः, तथा च लाघवात्सामानाधिकरण्यान्वयस्याऽभ्युपगमे एकापो यो धातुझ्षन्तस्तदवयवस्य वशो भषित्यर्थे गर्द्धवित्यादौ भषभावो न स्यात्तस्याऽनेकाच्त्वादिति वैयधिकरण्याऽन्वय एव युक्त इत्याशयेलाह-एकाचो धातोरिति । झलीलि निवृत्तम् । स्वोर्ग्रहणसामादिति। न च धुग्भ्यां धुदिन- त्यादौ भाष्भावार्थं झलीत्यस्यावश्यकत्वेन मूलोक्तमसमीचीनमिति वाच्यम् । पदान्ते इत्येव तत्र तदुपपत्तेः । न च बुबुधिध्वे इत्यत्र भाष्भावनिवृत्त्यर्थ ध्वमो झलीति विशेषणस्याऽऽवश्यकत्वेन निवृत्तमित्युक्तिरसङ्गतेति वाच्यम् । इटो ध्वमवयवत्त्वाऽभावेऽपि भभावनिमित्तध्वशब्दानवयत्वादेकाच-ध्वशब्दयोरिटा ब्यवधानेन स्वत एव भष्भावाs- प्राप्त्या दोषाऽभावेन झलीति विशेषणस्यानावश्यकत्वेन मूलोक्तस्य सुसङ्गतेरिति भावः । ननु दुहेर्घत्वे धात्ववयवमेकात्रूपं द्रु इति उघिति च तत्राऽऽद्यो न झषन्तोऽन्त्ये न वश दुधिति तु जाऽवयव इति भावो न स्यादित्यत आह-(२)व्यपदेशिव- द्भावेनेति । एकस्मिन्नसहाये व्यपदेशिना मुख्यव्यवहारवता तुल्यो मुख्यो व्यपदेशो व्यवहारो भवतीति तदर्थः । ननु धुगित्यादेः प्रातिपदिकत्वाद्धातुत्वाऽभावेन तत्कार्य भष्भावो न स्यादिति चेन्न । 'अत्वसन्तस्य चाऽधातोरि ति सूत्रेऽधातोरिति निषेधसामर्थनाऽप्रधानक्रिया- वाचकस्यापि धातुत्वबाधनेन तदुपपत्तेः । न च (३) धातोरुच्यमानं कार्य तत्प्रत्यये' इति परिभाषया धातुशब्दमुच्चार्य विहितप्रत्यये एव तत्कार्यविधानादिहाऽतथात्वेन धातु- कार्यन्न स्यादिति वाच्यम् । भष्भावस्य धातुकार्यस्य पदान्तनिमित्तत्वेन प्रत्ययनिमित्त- त्वाऽभावादुक्तपरिभाषाऽप्रवृत्तेः। प्रत्यये परे धातोरुच्यमानं कार्य धातुशब्दमुच्चार्य (१) व्याप्तीति । लक्ष्ये लक्षणाऽगमनमव्याप्तिः । अलक्ष्ये लक्षणगमनम- तिव्याप्तिः। (२)व्यपदेशिवदिति । 'व्यपदेशिवदावोऽप्रातिपदिकेने ति परिभाषास्वरूपम् । पूर्वासपूर्वादिनिरित्येकयोग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्या ज्ञापकम् । (३) धातोरिति । धातोरुच्यमानं यत्कायं तत् धातुविहिते प्रत्यये भवतीत्यर्थः । अत्र भ्रौणहत्ये तस्वविधानमस्या ज्ञापकम् ।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । विहितप्रत्यये एव भवतीति परिभाषाऽर्थ इति भावः । अत एव 'नश्छमप्रशानिति सूत्रेप्रशान्ग्रहणं चरितार्थम् , अन्यथा ‘मो नो धातोरि'त्यत्राप्युक्तपरिभाषाप्रवृत्ती नत्वाप्राप्त्या रुत्वासम्भवेन तद्वयावृत्त्यर्थन्तद्ग्रहणं व्यर्थमेव स्यात् । न चोक्तपरिभाषा- प्रवृत्तौ मुधियावित्यादावियङन स्यादावित्यस्य धातुसंशब्दनेन निहितप्रत्ययत्वाभावा- दिति वाच्यम् । वस्तुत इयकोऽङ्गस्यवोच्यमानत्वेत धातोरभावेनोक्तपरिभाषाऽप्रवृत्ते- रिति भावः ॥ ननु वहश्चति सूत्रे 'छन्दसि सहः' इत्यंतश्छन्दोग्रहणाऽनुवृत्त्या वहेरपि छन्द- स्येच विविधानेन लोके विश्ववाहशब्दस्य कथं प्रयोग इत्यत आह छन्दस्येव विरिति पक्षे तुणिजन्तादिजिति । णिजन्ताद्विश्वशब्दपूर्वकाद्वाहेविचि णिलोपे लोकेऽपि विश्ववाहशब्दप्रयोग उपपन्न इति भावः । न चाक-भसंज्ञाऽऽक्षिप्तप्रत्ययेन वाहो विशेषगादजादिप्रत्ययपरकाऽव्यवहितपूर्वस्य वाहः सम्प्रसारणमित्यर्थे णिलोपस्य स्थानिवत्वेन व्यवधानात्सम्प्रसारणं न स्यादिति वाच्यम् । विचः क्विपोपलक्षकत्वेन क्वौ लुप्त न स्थानिवदिति स्थानिवत्त्वनिषेधेनाऽदोषात्। न चोक्तस्थानिवत्त्वनिषेधवच- नस्य सङ्कुचितविषयत्वेन क्वौ विधि प्रति न स्थानिवदित्यस्य विपशब्दसंशब्दनेन विहि- तविधावेव प्रवृत्त्यभ्युपगमेन वच्यादिभ्यो विहिते किति सम्प्रसारणमिति 'वचिसुपी'- त्यस्य व्याख्यानेन णिजन्तात्विपोऽविहतत्वेन निषेधाऽप्राप्त्या स्थानिवत्त्वस्य दुर्वारत्वा- द्वयवधानेन सम्प्रसारणं न स्यादिति वाच्यम् । 'विभाषा पूर्वाह्न 'ति सूत्रे भाष्ये प्रष्टौह अागतं प्रष्टवाप्यमिति लौकिकविग्रहवाक्ये प्रष्टौह इति प्रयोगदर्शनेन लोकेऽपि क्वचि- विरिति कल्पनेनोक्तापत्तेरयोगादिति दिक ।। ननु सामान्यविहितस्य व्यापकविषयताकस्याऽऽमोऽपेक्षया नुमो विशेषविहितत्वेन व्याप्यविषयकत्वात्तक्रन्यायमूलकेन(१) 'येननाप्राप्ति'न्यायेन नुमाऽऽमो बाघे पुनरामो- प्राप्त्याऽनड्वानिति, एवं सम्बोधने नुमाऽमो बाधेन हे अनड्वन्निति च नोपपद्यतेत्या- शङ्कय समाधत्ते-आदित्यधिकारादिति । 'आच्छीनद्योर्नुमि'त्यतस्तदनुवर्तनाद- नड्डशब्दाऽन्त्यावर्णात्परो नुमित्यर्थेऽम उपजीव्यत्वान्न ततः प्राङ् नुमः प्राप्तिरिति न कश्चिद्दोषः, उपजीव्योपजीकयोर्बाध्यबाधकभावो न भवति, यथा पितुरुत्पन्नः पुत्रः पितरं न हन्यात् एवं पिता पुत्रं न हन्यादिति भावः ॥ ननु अनड्वानित्यत्र नकारस्य दत्वं कुतो नेत्याशङ्कय समाधत्ते-नुम्विधिसा- (१) यैन नेति । "येन नाप्राप्ते यो विधिरारम्यते स तस्य बाधको भवतीति न्यायस्वरूपम्।

·पालिकालमजूषाया... मयाबजुरिति इति । विवाजसामाजिकतेनैव जुना सर्वत्र सवि- तत्र्यन्न तु वितेन, अन्यथा विशालय नैरर्थक्यापतेः । वारस्य दत्वेऽश्यमेव दुलो विकृतम्याति कहलनितिनावः द व विधान सामान्मोत्वचारोऽनना- नेत्राति सवानातिरिति वाच्यम् । तत्रोपदेशवैयामा विधि पदेशोऽनर्धकः स विधिर्वाध्यते या विधेनिमित्तं जासौ वाध्यते इति। दत्वं प्रति नुम्बिधेलर्थकत्वेन नुमा काम र अति सुनो निमित्तत्वेन न तेन तत्वबाध इति भावः ॥ हे बाद नत्र सम्बुडिलोऽयं प्राले बारम्बादमोऽवाद- जाने सन्बुद्धिलोपनालेतद्विदले सम्वृद्धिलोगों न स्यात् । न च विषयदे बाध्य- वाधकमावाऽावेज लोकदोष इति माकन । विषय भेदेऽप्यन्चिादेशस्य नुवादत्व- मिति सहमे मा शिक्षितत्वादिति च । प्रत्यायलोपविधायमानः प्रत्ययाऽनुत्पत्तरे. वाऽन्वाख्यानेलाऽपवादत्वस्यकलानिति मात्रः ॥ ननु सुशोरित्यत्र स्थाजिवत्वेन सोर्हलः परत्वाद्धयानिति लोपो दुर्वार इति सन्देहं निवर्तयति-अल्शियत्वेन स्थानिवद्भावाइल्डयाबिति सुलोपो नतिधिनिया पचनीसमासत्याऽऽश्रयणादलः परस्य विधौ न स्थाविवदित्यर्थे मालिकति : : ना गवाया द्वित्वस्य परत्वेन पूर्वं द्वित्वे ततो णत्वे णत्वं द्वित्वमिति मूलो- क्तमयुक्तमिति चेन ! 'पूर्वाऽशिद्धनित्यनेन पूर्वत्र कर्तव्ये परस्याऽसिद्धत्ववोधनाष्ण- त्वदृष्ट्या विश्वस्याऽतिबरले प्राक गत्बल्यंत्र प्रवृत्तेः, न च (१) पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे' इति परिभाषया द्वित्वमिन्ने कार्य कर्तव्ये उक्तशास्त्रप्रवृत्तनिणीतत्वेन प्रकृते द्वित्वस्यैव कर्त्त- व्यत्वात्तदप्रवृत्तौ परस्वाद्वित्वे प्राक् प्रदर्शितदोषस्य तादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । संय- न्तेत्यत्र त्रियकारकरूपसिद्धयर्थमावश्यकेन 'द्वित्वे परसवर्णत्वं सिद्धं वक्तव्यम्' इति चात्तिकेनोक्तारिभाषाया वर्णद्वित्वेऽप्रवृत्तिकल्पनात्, अन्यथा द्वित्वं प्रत्युक्तपरिभाषया पूर्वनेत्यस्याप्राप्तौ परसवर्णस्य सिद्धत्वेन द्वित्वे कृते भाष्योक्तप्रयोगोपपत्तायुक्तवार्तिकं स्पष्टमेव व्यर्थं स्यादेवञ्च द्वित्वे कर्तव्येऽपि पूर्वनाऽसिद्धमित्यस्य प्रवृत्तौ द्वित्वस्याऽसिद्ध- त्वेन णत्वस्यैव प्रवृत्तावुक्तदोषाऽभावात् । न च वाक् वाक् इति भाष्योदाहरणोपपत्तये (१) पूर्वत्रासिद्धीयमिति । द्विवभिन्ने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धमित्यर्थः । पूर्वत्रासि- मित्यधिकारभवं शास्त्रमस्या लिङ्गम् । यत्र च सिद्धत्वासिद्धत्वयोः फले विशेषस्तत्रै- बास्याःप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । PAK ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकार वर्णद्वित्वेऽयुक्तपरिभाषाप्रवृत्तिरावश्यकी, अन्यथा पूर्ववेत्यनेन चा गानय द्विवे- ऽन्त्यस्य च पूर्वत्र गश्रवणापत्तिः। न च सहि चायने वंगस्य चत्वेन ताकि वाच्यम् : अत्रानचत्वस्यासिद्धत्वेन वरत्वाऽ: वानीऽप्राप्त्या गचणाऽऽत्तदुधी- रत्वात् । नच कस्य द्वित्वेऽप्यवसाचे कई बाइवानकारे शशि परे पूर्वस्य जश्त्वे उकरीत्येव च ऽसावाद्यश्रवणं दुरि मिति का मुन' इतिवपूर्वना- ऽसिद्धीयमित्यस दिल्ये कृतेऽपि प्रत्यासया द्वित्वाऽऽअसत्य काय जदयो- त्यर्थेऽबनाना चाऽविवाऽभावेज भरवानावापूर्वककार जमावामा यः गश्रवणाऽऽ तिरूपोषान्य दिलयात्तेः एवञ्च प्रकृतप्रन्थस्य कथं सालरिति चेन्न ! द्वित्वे जतपति- हिवनयमित ने बुक रिलाषाकार ऐन द्वित्वात्प्राण वे ततो द्वित्वे तत्सतरिति भावः । बनु षट्-चतुर्ग्यश्चेति सूत्रे(१) 'गौणमुख्य न्यायेन मुख्यार्थवाचकचतुशब्द- स्यैव ग्रहणात्प्रियचतुर् शब्दस्य गौणत्वेनाऽग्रहणान्नुण न स्यादित्याशयेनाऽऽह- गौराल्ने नेता शत! केपित ने वहुवचन निर्देश सामर्थ्याद्वहुत्वार्थ- कस्यैव चतुर शव्दल ग्रहगादेकालाधनाकार बस्याऽनहरणे नम नति वदन्ति तन्न, बहुवचननिर्देशस्य लाघवाथ-वेन तस्मादुक्तकल्लायाः कत्तु मशक्य- स्त्रादित्यलम् । ननु कमलशब्दात्तत्करोति तदाऽऽचष्टे इति णिचि,इष्टबद्धावेन टिल्लोपे ततः कर्तरि विपि 'गैरनिटीति णिलोपे ततः प्रातिपदिकत्वेन सोरुलत्तौ तस्य 'हल्याविति लोपे कमलिति सिद्धयति, अत्र अचः परस्मिन्नित्यत्र पञ्चमोसमासाश्रयगादल्लोप-णिले पयोः स्थानिवत्वेन सोहलपरत्वाऽभावाल्लोपो न स्यादिति चेन्न । पूर्वत्राऽसिद्धे तनिषेधेनाऽ- दोषादिति भावः । वस्तुतस्तु “ल हि पदान्ताः परेऽणः सन्ति, ननु चायमस्ति कर्तृ हत्रिति लणसूत्रस्य भाष्यात् 'भो-भगो' इति सूत्रस्थभाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वेन वृक्षव कम- लित्यादेरनभिधानमेवोचितनिति दिक् । ननु कमलशब्दात्सप्तमोवहुवचने सुपि पूर्वोत्तरीत्या अल्लोप-णिलोपयोः स्थानिव- त्वेल व्यवधानात्षत्वाऽनाऽऽपत्तिरिति चेन्न । पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानिवदिति तन्निषेधेन तदुपपत्तेरित्याशयेनाऽऽह-पत्वं कमलिष्यति । ननु 'त्यदादीनामः' इत्यस्मात्यदादेरित्यनुवर्त्य त्यदादीलामिमः अः स्यादित्य- नैवेष्टसिद्धौ ‘किमः कः' इत्यत्र ककारोच्चारणं विफलम् । न च त्यदादिप्रयुक्तकार्यस्य (१) गौणमुख्येति । गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति तत्स्वरूपम् ।

·फकिकारत्नमञ्जूषायां- द्विपर्यन्तानामेवेष्टत्वेन किमस्तद्वहिर्भूतत्वादिष्टप्रयोगो नोपपयेतेति वाच्यम् । द्वेः प्राक् किमः पाठेनैवोपपत्तेः। न च इम इत्यस्य षष्टीनिदिष्टत्वादलोऽन्त्यपरिभाषोपस्थिताय- न्त्यस्यादेशापत्तिरिति वाच्यम् । नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरित्यनेन तन्निषेधात् । न च द्वेः प्राक् किमः पाठाऽभ्युपगमे स च कश्चेत्येकशेषे किमः शेषापत्तिरिति वाच्यम् । साकच्कादेशविधानपरभाष्यप्रामाण्येनैकशेषे त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामिति नियमस्य वाधात् तादृशप्रयोगानभिधानाच्च । न च 'कुतिहोरि त्याय) किमः ककारोच्चा- रणमन्यथेमः कादेशे कद्वयश्रवणापत्तिरिति वाच्यम् । तत्राप्युतिहोरिति न्यासेनैव निर्वाहात् । न च क्वातीत्यर्थं ककारोच्चारणमन्यथोक्तदोषाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । तत्र बातीतिन्यासेनैवादोषात । एवञ्च व्यर्थमेव ककारोच्चारणमित्याशङ्का समाधत्ते- अकसहितस्याऽव्ययमादेश इति । व्यर्थं ककारोच्चारणं ज्ञापयति साक- कस्य किमः कादेश इति, अन्यथाऽकविशिष्टस्य तस्येम आदेशे कक इत्यापयेत यथा त्यसो तु साकच्कस्याऽपि तस्य (१)तन्मध्यपतित' न्यायेन किम्शब्दत्वात्सुलभ एवादेश इति भावः । न च भिन्धकीत्यत्राऽकचि धित्व न प्राप्नोति निर्दिश्यमान- परिभाषयेत्याशङ्कयाऽन्तरङ्गत्वाद्वित्वे ततोऽकजिति भाष्यात्साकच्कस्य निर्दिश्यमान- स्वाऽभानाशवान्यासेऽपि कथमादेश इति वाच्यम् । 'किमः क' इत्यस्याऽऽवृत्त्या एकेनाऽकनहितस्य द्वितीयेन साककस्यादेश इति कैयटोक्तसमाधानेनाऽऽदेशस्य सौलभ्यादिति भावः । वस्तुतस्तु अकचि धित्वं न प्राप्नोतीति भाष्यस्य अकचरक्षर्क वित्वं न प्राप्नोति, निद्दिश्यमानपरिभाषया सम्पूर्णस्य स्यादित्याशयः, अत एव 'अनाऽप्यक' इत्यत्राऽकोरिति चरितार्थम् , अन्यथा तन्मध्यपतितन्यायगृहीतस्यानिर्दि- श्यमात्वेनवादेशाप्राप्तौ तस्य स्पष्टमेव वैयर्यमित्यलम् । ननु इद ए इति स्थितौ स्मायाऽऽदेशात्परत्वादनादेशे(२) 'सकृद्गति' न्यायेन पुनः स्मायादेशो न स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-नित्यत्वान्ङः स्मै इति । (३)कृ- ताऽकृतप्रसजिनो विधेनित्यत्वेन स्मायादेशस्याऽनादेशे कृतेऽकृते च प्राप्त्या नित्य- त्वादनादेशं बाधित्वा स्मायादेश एव जातः । न चाऽनादेशस्याऽप्युक्तरूपनित्यत्वस्य सत्त्वादयमेव कुतो नेति वाच्यम् । लक्ष्याऽनुरोधेन बाधकाऽवाधितकृताकृतप्रसङ्गित्व- (१)तन्मध्यपतितेति । तन्मध्यपतितस्तग्रहणेन गृह्यते इति तत्स्वरूपम् । (२) सकृद्भतीति । सकृद्दती विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्बाधिमेवेति स्वरूपम् । (३) कृताकृतेति । तदुक्तं-कचिस्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यतेति ।

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । रूपनित्यत्वस्याऽभ्युपगमात् । 'अनाऽप्यक' इत्यस्य 'हलि लोप' इत्यनेन बाधेनाs- तथात्वादिति भावः ॥ ननु अनुदात्तत्वविधानेनैव त्यदायत्वे हलि लोपेनाऽऽभ्यामित्यादि समीहितरूपो- पपत्तावलमश्विधानेनेत्याशङ्कय समाधत्ते-अश्वचनं साकच्कार्थमिति । शित्त्वा- दकविशिष्टस्याऽऽदेश इति भावः। न च 'त्यदादीनाम' इत्येतद्विहिताऽकारस्याऽ- कारविधानसामर्थ्यादेव स देशत्वसिद्धौ शित्करणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । अकार- विधानसामर्थ्यात्सर्वादेशवत्सुपि चेति दीर्घाऽभावस्यापि ज्ञापनसम्भवात् । एवञ्च स्पर्थमेवाऽशग्रहणमिति भावः। केचित्तु अनुदात्तत्वार्थमेवाऽकारविधानमिति सन्दे- हव्यावृत्त्यर्थमश्ग्रहणमिति वदन्ति । वस्तु तस्तु अ अ इति प्रश्लेषादकारद्वयविधान- सामर्थ्यात्सर्वाऽऽदेशत्वसिद्धावग्रहणं व्यर्थमेवेति बोध्यम् ॥ नलोपः, राजेति। ननु राजानित्यस्य प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्पदत्वेऽपि तेनैव प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वादप्रत्यय इति निषेधेन प्रातिपदिकत्वाऽभावान्नलोपो न स्यात्प्रातिपदिकसंज्ञक यत्तदं तदन्तनकारत्यैव लोपविधानादिति चेन्न । अप्रत्यय इत्यत्र पर्युदासात्प्रत्ययान्तभिन्नस्य प्रत्ययान्तसदृशस्य प्रातिपदिकत्वमित्यर्थे यथोद्देश- पक्षे प्राकृतां प्रातिपदिकसंज्ञामादाय नलोपोपपत्तेः । न च कार्यकालपक्षे तादवः- स्थ्यमेवोक्तदोषस्येति वाच्यम् । व्यवस्थितपक्षद्वयमध्ये एकतरपक्षण लक्ष्यसिद्धावि- तरपक्षेण दोषदालस्य भाष्ये क्वाऽप्यनुपन्यासात् । न चाऽप्रत्यय इत्यत्र प्रसज्यप्रति- षेधाऽऽश्रयणे प्रत्यायान्नस्य प्रातिपदिकत्वाऽविधानादत्र पक्षे लोपेनैव जातनिवृत्तेरपि वक्तुं शक्यत्वेनोक्तदोषो दुर्वार एवेति वाच्यम् । 'न डि सम्बुद्धयोरिति निषेध- सामथ्यात्प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वमादाय न निषेधप्रवृत्तिरिति ज्ञापनेनाऽदोषा- दिति भावः ॥ ननु राजञ्छब्दाच्छशि लशक्वेति शस्त्त्वे 'यचि भमिति भत्वे 'अल्लोपोऽनः' इत्यल्लोपे राजन् असित्यवस्थायाम् 'अचः परस्मिन्नि'त्यत्र पञ्चमीसमासाऽश्रयणादल्लो- पस्य स्थानिवत्वेन व्यवधानाच्चुत्वाऽप्राप्तौ राज्ञ इति न सिद्धयदित्यत आह-नचा- ल्लोप: स्थानिवदिति । पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानिकदिति स्थानिवत्त्वनिषेधान्न चुत्वाऽ- नाऽऽपत्तिरिति भावः । न च षष्टाऽध्यायस्थ 'वाह अठि'ति सूत्रस्योठाहणेन ज्ञापित- -याऽन्तरजापरिभाषयाऽन्तरङ्गे श्चुत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गाऽलोपस्याऽसिद्धत्वबोधनात्पूर्वोक्त- स्य श्चुत्वाऽनाऽऽत्तिरूपदोषस्य तादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । यथोद्देशपचे उक्तपरि- भाषाम्प्रति श्चुत्वविधायकशास्त्रस्याऽसिद्धत्वादन्तरङ्गशास्त्राऽभावेन प्रतिपाद्याऽभावात्प- ·सविनर नहरमा निलायाऽवृतेः, तब श्चुत्वे कम यानि अवाधानका प्रतिबन्ध सल्मालम्वादुतायो- गोपपत्तिः सुलमेव । नच कार्यकालपक्षे विधिशासादो साथि परिजमानार्थ- गादस्या सजाया गायत्यादिमा प्रत्यन्तरङ्गशास्त्राऽसिद्धाकामावेज परिमाणात बाबासाहोगस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । एकतरप वक्ष्यसिद्धौ पक्षा- उन्तरमबलन्थ्य क्षेषाजस्य भाष्ये कायाऽश्रयणात् । वस्तुतस्तु कारालपक्षेऽ- प्युक्तमरिलाषाऽप्रवृत्तेशतत्वाच्योति निक लनु प्रतिदिवन शब्दाच्छाति शम्मेवे भत्ते अल्लोपे प्रतिदिवन अत् इति स्वितो पञ्चमीसमाजाश्रमणाचः परनिमिति स्थानियस्वादिकाल्योपचायाऽऽभावालि नि दीकाली प्रतिदीन इतीष्टरूपस्य सिद्धिर्ज स्यादिति सन्देहे जाते समाशज- माह-कादमध्य स्थानियवासिल्लि ! 'न पदान्त' सूत्रेण दीविधौ वर्तको स्थानिक स्वलिनी योगद्धिः । जबान्तरपनिभाषया तरी कनको बहिरङ्गाल्नोस्याऽसिद्धत्वन पूर्वोत्तदोपय तादवस्थ्यमिति वाच्यम् । यथोद्देशप याधीमुक्तपरिभाषाम्प्रति दीर्घस्याऽसिद्धलादन्तरङ्गाऽभावेज प्रतिपायल्याऽसत्वालरिभा- षाया अप्राप्तेरिति भावः ।। नमुना इत्यत्र (१) अन्तरस्येति न्यारेन 'अत्पूर्वस्येतस्य 'हन्तेरियेत्येतद्वाधक- त्वेन निर्णीतत्वात् एकाजुत्तरपदे इत्यनेन प्राप्तणत्ववारणाऽसम्भवाष्णत्वं दुरिमेवे- त्याशङ्कायामाह-योगविभागसामादिति । हन्तेरत्यूर्वस्येत्येकेनैव योगेज णत्व- सिद्धौ पृथग्योगकरणसामर्यादुक्तन्यायं बाधित्वाऽत्पूर्वस्येत्यनेनाऽत्र प्रवृत्तियोग्यणत्व- विधायकशास्त्रमात्रस्य वाधान्न णत्वम् । नचाऽकारस्य लोपेऽत्पूर्वयाऽभावात्कथं निषेध इति वाच्यम् । पूर्वस्माद्विधिरिति पञ्चमीसमासाऽऽश्रयणात्स्थानिवत्त्वेन निषेधप्राप्तः मुलभत्वात् । नवाऽल्लोषस्य स्थानिवत्वेन कुत्वं कथमिति वाच्यम् । नकारे परे कुत्व- विधानसामादल्लोगस्य स्थानिवत्वाऽभाववोधनादिति भावः ॥ यत्त वृत्रध्न इत्यादौ वैकल्पिक णत्व माधवेनोक्तमिति । अस्याऽयम- भिप्रायः, भसंज्ञायामल्लोपेऽस्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाऽभावादुत्तरपदस्याऽनच्त्वात् 'एका- जुत्तरपदे' इत्यस्याऽप्राप्त्या प्रातिपदिकान्तनुम्बिभक्तिषु चे त्यस्य प्रवृत्तौ रूपद्वयमिति- तद्भाविरुद्धमिति । 'कुव्यवाये हादेशे णत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः' किम्प्रयोजनं वृत्रनः, सुन्नः, प्राघानि, हन्तेरत्पूर्वस्येत्यत्पूर्वग्रहणं न कर्त्तव्यम्भवतीति भाष्य उक्तम् । भाष्य- (१) अनस्तरस्येति । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति न्यायस्वरूपम् । , ·हलन्तपुंडिङ्ग वार्त्तिकयोर्णत्वाऽभावे लायेण णत्वे तु स्पष्ट एव विरोध इति भावः । स च सूत्रसार प्रघनाघन इत्यत्र णत्वं तदसत्वे तन्न स्यादिति वाच्यम् । अत्यूर्वग्रहणस्य हस्थानिक कवर्गाऽभावबद्धन्तेरुपलक्षणत्वेनाऽशेषान : अन एक योगविनागमूलकवात्तिके प्रत्या ख्यातेऽपि फलभेदो नेति दिक। ननु मघवन्शब्दात्ती मात्रा बहुजमिन कारक बादेश अनिदचामिति नुमि 'हल्याविति सुलो संयोगान्त तितकारलोनशान्निति स्थिती संयोगा- न्तलोपस्याऽसिद्धत्वेज जान्तत्वाऽभावादीयों के स्वादिलाशय समाचते-ह हो कर्तव्ये इति । मघा बहुलमेतरल दुरुग्रहक्षेत्र की कर्तव्ये संयोगातलो लासिद्ध इति समाइलो पाने मलाऋतुरभिप्रायः । बहुलमहास्याऽने- कार्थकत्वेन विपरीतलियनवाति सम्बनाते मूनोत्सलियत एक कल्पनीय इत्यन्न प्रमा दर्शयितुमाह-तथा च श्वन्नुवनित्यादि। अयम्भावः, उक्तसूत्रेण महधातो. कन्प्रत्ययाऽवुगाऽऽगमघजानितलेन मघवा मघवानावित्यादि. धनार्थकमघशा- न्मतुनि सकारल्क बकायो ' अलि ही नपत्रान् मचन्तावित्यादि । द्विविधममित्थं संताय वा बहुलनिति का प्रत्याख्याकान् । एक बहुलग्रहणेनाऽसिद्धात्वाऽभावस्याऽकल्पनादारमले सघाद प्रत्याख्याने सघवाजिति फल- भेदस्य स्पष्टत्वेन प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात् , “फलेक्ये प्रत्याख्यानं सम्भवति न तु फलभेद'' इति भाष्यम् । तथा च बहुलमहररोज तथा कल्पनीयं यथा फलभेदो न स्यात् । अत एव (१) अर्बणस्तृ-मघोनश्चेति श्लोकवार्तिक सङ्गच्छते। अनेल चं मघ- वन्शब्दस्य लोकेऽनभिधानं बोध्यन् । बहुलग्रहणेल तथा कल्लानायां प्रमाणान्त कविप्रयोगं दर्शयितुमाह-हविर्जक्षितीत्यादि। जनु 'हः सम्प्रसारणमित्यतः सम्प्रसारमावस्यैव सिद्धावेतत्सूत्रस्थसम्प्रसा- रणपदस्य सामोत्सम्प्रसारणमात्रनिषेधकत्वेन दूरस्थस्याऽपि 'श्वयुवे' त्यस्य व्यथो लिटी'त्यस्य च निषेकः लचन सम्प्रसार सम्प्रसारणमित्यतः सम्प्रसारणपदस्य 'व्यथो लिटी'त्यत्राऽनुवृत्त्या व्यथि-व्याधिप्रतिधातौ चरितार्थत्वेज यून इत्यत्र प्राक्- कृतस्य सवर्णदीर्घरूपैकादेशस्याऽचः परस्मिन्निति स्थानिवत्वादुकारेण व्यवधानात्सम्प्र- सारणपरत्वाऽभावेन निषेधो न स्यादिति वाच्यम् । व्यथोऽभ्यासस्य सम्प्रसारणं स्यान्न तु यकारस्वेत्यर्थ केन “व्यथो लिटि न य” इति न्यासेनैव सिद्धौ सम्प्रसारणग्रहणस्य (१) अवणस्तृमघोनश्चेति । 'अर्वणस्तृमघोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि तत् । मतुवा न्योर्विधानाच्च छन्दस्युभयदर्शनात् ॥ इति श्लोकवार्तिकस्वरूपम् । .

·फकिकारत्नमञ्जूषायां- यून इत्यत्र यकारस्य सम्प्रसारणनिषेधकत्वेनैव चारितार्थ्यस्य वक्तव्यत्वेन व्यवधानेs- तनिषेधप्रवृत्तेरङ्गीकारात् 'यूनस्तिरिति निर्देशाच्चेत्याऽऽशयेनाह-इति यका- रस्य नेत्वमिति । न च कार्यकालपक्षे श्वयुवेत्यत्रोपस्थितस्येग्यणः सम्प्रसारणमित्यस्य पदैकवाक्यतयाऽन्वो भसंज्ञानिमित्तस्य यणाऽन्वयेन यकारा-यजादि-कप्रत्ययावधि- स्वाय-सर्वनामस्थानपरकाऽव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टस्य यणः सम्प्रसारणमित्यर्थे (१) 'येन नाव्यवधान'न्यापेन पूर्वस्य सम्प्रसारणाऽप्राप्त्या व्यर्थमेव सूत्रमिदमिति वाच्यम् । उक्त- पक्षेऽपि सज्ञासूत्राणां वाक्यभेदेनैव सम्बन्धस्योक्तत्वेन सम्प्रसारणविधायकेषु यण इत्यस्याऽसत्वेन निमित्तस्य यणाऽजन्वयेनाऽदोषात् । अत्रैतनिषेधशास्त्रमपि ज्ञापक बोध्यम् । ननु यून इत्यत्र सकृत्प्रवृत्त्येवोभयोः सम्प्रसारण जाते निषेधो व्यर्थः, किञ्चोका- रस्य दीर्धे कृतेऽजल्बिधाविति निषेधेज स्थानिवत्वाप्राप्त्या सम्प्रसारणपरत्वेन निषेध- शास्त्रप्राप्तिरेव न, किञ्च लदो लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते' इति न्यायेन वकारस्य सम्प्रसा- रणविधानेन चरितार्थस्य श्वयुवेत्यस्य पुनरप्राप्तिबोधनेन निषेधशास्त्रं सर्वथा व्यर्थमेवे- त्याशङ्कय समाधत्ते-अत एव ज्ञापकादन्त्यस्य यणः पूर्व सम्प्रसारणमिति । एतस्मादेव ज्ञापकादीर्घस्याऽपि स्थानिवत्वेन सम्प्रसारणपरत्वे निषेधः सुलभः, एतदार- म्भसामादचः परस्मिन्नितिस्थानिवत्वेन न व्यवधानशङ्कालेशोऽति । न च (२) लक्ष्ये लक्षण' न्यागेन पूर्वस्याऽप्राप्तौ व्यर्थमेवैतन्निषेधशास्त्रमिति वाच्यम् । कार्याश्रयवर्णभेदेन लक्ष्यभेदादुक्तन्यायस्याऽविषयत्वेनाऽप्रवृत्त्या तस्याऽऽवश्यकत्वात् । यमुद्दिश्य पूर्व प्रवृ- त्तिस्तमुद्दिश्यैव पुनः प्रवृत्तौ तन्न्यायविषयत्वादिति भावः ॥ ननु अनमः किमित्यस्य सूत्रेऽसावितिपर्युदासेन सावप्राप्तावनति प्रत्युदाहरणमनु- पपन्नमिति चेन्न । तस्य यज्वन्शब्दसदृशोऽनर्वन् शब्दो व्यावर्त्य इत्यत्र तात्पर्यादित्या. शयेनाह-अनः किम् । अनवेति ॥ ननु पथिमथ्यभुक्षामादिति सूत्रे आदित्यत्र निरनुनासिकाऽऽकारोच्चारणेऽपि तपरसूत्रस्याऽनणीव विधीयमानेऽपि प्रत्यभ्युपगमेन सवर्णग्रहणान्नकारस्याऽऽन्तरत- म्यादनुनासिकः स्यात् । न च तारस्तत्कालस्त्यत्राणुदित्सूत्रादप्रत्ययपदाऽनुवृत्त्या - विधीयमाज एव तत्प्रवृत्या न कश्चिद्दोष इति वाच्यम् । तत्राऽप्रत्ययपदाऽनुवृत्तौ विनि- (१) येन नान्यवधानेति । 'येन नाऽध्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि इति स्वरूपम् । २) लक्ष्ये लक्षणन्यायेनेति । 'लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते' इति न्यायाकारः।

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम्। गमनाविरहेण दोषस्य तादवस्थ्यादित्याशङ्कथ समाधत्ते-आ आदिति प्रश्लेषेति । अत्र प्रश्लेषेणाऽऽकारद्वयविधानात्सर्वाऽऽदेशत्वं नाऽऽशनीयम् , विशेष्य-विशेषण- भावेनाऽन्वयादनेकाल्त्वाऽभावात् । प्रश्लेषेण शुद्धाया एवाऽऽव्यक्तेविधान्नाऽनुनासिकः। न च 'भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं ने ति परिभाषया सवर्णग्रहणनिषेधाोषाऽभावेन प्रश्लेषो नावश्यक इति वाच्यम् । भाग्यमानोऽण सवर्णान् न गृह्णातीत्येव पाठादतोऽ एत्वाऽभावान्निषेधाप्राप्त्या सवर्णग्रहणस्य दुर्वारत्वेन तद्वयावृत्तो प्रश्लेषस्याऽऽव- श्यकत्वादिति प्राञ्चः। वस्तुतस्तु भाष्ये ऽग्रहितायां एवोक्तपरिभाषयाः पाठेजा. ऽस्या गुणाऽभेदकत्वेन जातिपक्षणाऽणु दित्सूत्रेण तपरस्त्रेण च प्राप्तसवर्णग्रह- णस्य निषेधकत्वेनाऽदोषात् । अनुनासिकाऽऽकारविधानस्यवेष्टत्वे प्रक्रियालाघवाय तथैवोच्चारणीये निरनुनासिकाऽऽकारविधानेन शुद्धाऽऽव्यक्तैरेव विधानमित्युक्तत्वा- च्चेति भावः ॥ शतानि सहस्त्राणीति । ननु शतानीत्यनुपपन्नं 'विंशत्याद्याः सदैकरवे' इत्य- नुशासनादिति चेन्न । एकशेषेणाऽनेकशतबोधतात्पर्यकत्वात् । न च कृते नुमि नान्त- त्वेन षट्त्वाद्विभक्ते गिति वाच्यम् । सर्वनामसंस्थानसन्निपातेन कृतस्य नुमस्तस्यन्नि- पातविघातकलुगुपपादकत्वेन षट्संज्ञाया अपि सर्वनामस्थानसन्निपातविघातकत्वेन 'सन्निपात' परिभाषया तदनिमित्तत्वबोधनात् । कुम्भकारेभ्यो नगरकारेभ्य इत्यत्राऽ- व्ययसंज्ञावारणपरभाष्यप्रामाण्यात्परम्परासन्निपातविघातकेऽप्युक्तपरिभाषाप्रवृत्तिस्वीका- दिति भावः ॥ ननु 'रायो हली'त्यतो हलीत्यस्याऽपकर्षाद्धलादावात्वविधानेनाष्टावित्यत्राऽऽत्वन्न स्यादित्यत आह–अष्टभ्य इति वक्तव्य इति। आत्वस्य लक्षणवशसम्पन्नत्वे हि वैकल्पिकत्वेन लाघवाद्धस्वघटित एव निर्देष्टव्ये कृताऽऽत्वाऽनुकरणं ज्ञापयति क्वचि- दजादावप्यात्वमिति भावः। दीर्घान्तादष्टनः पराऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्तेत्यर्थके 'अष्टनो दीर्घादिति सूत्रे दीर्घग्रहणं ज्ञापयति वैकल्पिकमिदमात्वमिति, तथाहि, दीर्घा- ऽन्तादेवाऽष्टनः परस्या असर्वनामस्थानविभक्तेरुदात्तत्वाय दीर्घग्रहणं तिष्टति,आत्वस्य नित्यत्वे तु दीर्घग्रहणाऽभावेऽनि ह्रस्वन्तादष्टनः परस्या उक्तविभक्तेरुदात्तत्वाऽप्राप्त्या दीर्घग्रहणं स्पष्टमेव व्यर्थं स्यादिति दिक् ॥ ननु प्रियष्टन शब्दाच्छसि शस्यत्वे लोपे च कृते भत्त्वेऽल्लोपे प्रियाष्टन् अस इति स्थितौ टकारयोगे नकारस्य ष्टुत्वं कुतो नेत्यत आह–इह पूर्वस्मादपीति । 'अचः परस्मिन्निति सूत्रे पूर्वविधावित्यत्र पूर्वस्माद्विधिः पूर्वविधिरिति पञ्चमीसमासाऽऽश्रयणा- ·हमञ्जूषायां- रजापल्य पथानिवद्भावादकारण व्यवधानात् तुत्वन्नेति । न च पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानि बदिति स्थानिवत्वनिषेधावुत्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । संयोगादिलोप-लत्वण- वैषु विधि कर्ततवचनस्य न प्रवृत्तिरित्यर्थकैन तस्य दोषःसंयोगादिलोप-लत्व- मो. इति वात्तिन गले कर्तये तदप्रवृत्तिबोधनेनादोषात् । न च तस्य दोष इति जाति के प्रतिपदोक्तणकारस्यैव ग्रहणं न तु लाक्षणिकस्य ष्टुत्वनिष्पन्नस्यति वाच्यम् । तत्र तादृशणकारग्रहणे प्रमाणाादा ! नूईन्यपदावर्तनेनैव सिद्धौ रपाभ्यामित्यत्र- त्यणकारस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यात चेन प्रतिपदोक्तत्वाऽलाभाच्चेति भावः। ननु रषाभ्यामित्येतदारम्भसामर्थ्यात्पञ्चमीसमासल्याऽनित्यत्वेन स्थानिवत्वाऽभावात्ष्टुत्वाप- त्तिवेत्यत आह-कार्यकालपत इति। कार्येण हेतुना काल्यते स्वसन्निधि प्राप्यते इति कार्यकालपक्षशब्दार्थः । अत्र पक्षे स्वप्रदेशे विधिशास्त्रेण कार्यहेतोरप- कृष्टयाः परिभाषायाः पृथगेत्र अश्यार्थबशेषों भवति न तु विधिशास्त्रेण सहेति विवेकः । एवञ्च प्रकृते त्वविधायकशास्त्रेणाऽन्तरजापरिभाषाऽपकर्षणात्तया तस्या- ऽन्तरङ्गत्ववोधनेन तत्र कर्तव्ये तदपेक्षया बहिरङ्गस्याऽल्लोपस्याऽसिद्धत्वान्न ष्टुत्व- मिति दिक॥ जनु 'युजेरसमासे' इत्यनेनाऽसमास एव नुमो विधानेन सोपपदै बोः कुरिति कुवेच सिद्धत्वारिकनि विति च न मिशेष इत्यात बाह-नेरुषपदायुजे विनिति ॥ जनु सृजिशोभल्यमकितीति सूत्रे "रज्जुसृडभ्यामिति भाष्यप्रयोगात्काम्यच सूत्रे "उज्यटकाम्यती"ति प्रयोगाच 'विन्प्रत्ययस्य कुः' इति कुत्वन्नेत्याशयेनाऽऽह- इह सृजियज्योः कुत्वन्नेति क्लीबे वक्ष्यत इति । परिमृडिति। नन्वत्र ‘मृजेव॒द्धिरि ति कुतो न वृद्धिरिति चेन्न । उक्तसूत्रेण धातुविहितप्रत्यये परे वृद्धविधानेन धातोरुच्यमान कार्य तत्प्रत्यये' इति परिभाषयाऽत्र सुनिमितकवृद्धरप्राप्तेः । न च विनों धातीविहितत्वेन तन्निमित्तिका वृद्धिqारवैति वाच्यम् । 'किति चेति निषेधातन्निमित्तिकाया अपि वृद्धरप्राप्तेरिति दिक् ॥ ननु विश्वस्य वसुरराटोः' इत्यनेन वसुशब्दे राशब्दे च परे दीर्घविधानादेतद्- दृष्टया षत्वादीनामसिद्धत्वादाटशब्दपरत्वाऽभावेन दीयों न स्यादित्यत आह-राडि- ति पदान्तोपलतणमिति । राडित्यस्य पदा-तोपलक्षकत्वेन पदान्तराजशब्दे परे दीर्घ इत्यस्य फलितत्वान्न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । न चोक्तसूत्रेण वसुशब्दे दीर्घ- विधानात् 'आदित्यविश्ववसव इत्यमरश्लोके कुतो न दीर्घ इति वाच्यम् । तत्र सूने ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । 'नरे सज्ञायामित्यतः सादाऽकर्षणेन ज्ञायामेव तद्विधानादित्यलम् । ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री इत्यत्र मपर्यन्तस्य त्वाहादेशयोः कृतयोलोवेन दकारनिवृत्ती त्व अम् , अह अमित्यवस्थायां परमपि पूर्वरूपं वाधित्वाऽपरनिमित्तकत्वेनाऽन्तरङ्ग- स्वाहा स्यात् । न च युष्मदस्मदोरलिङ्गवास्त्रियां विहितस्य टापोऽग्राप्तिरेवेति वाच्यम् 'शि-शी-लग-नुम्विधिभ्यो युष्मदस्मदोमित्याऽऽदेशाः पूर्वविप्रतिषेधेने ति वार्तिकप्रामापन तयोलिङ्गवत्वप्रतीरिति चेन्न। शेष इति पञ्चई जनमी तथा च मपर्यन्ताच्छेपस्याऽदश्शब्दस्य लोप इत्यर्थेऽद इत्यस्य लोपेनाऽदन्तत्वाऽभावादुत्ताऽऽ- पत्तेरयोगात् । अन्यथा आत्वयत्वयोरपवादत्वेन तन्निमित्तेतरविभक्तावेच लोपप्रसक्ती शहाय वैश्य जाति भावः । वस्तुतस्तु अन्त्यलोपपक्ष एव सिद्धान्तः, अत एव लबाऽऽदेशो हलादिरस्तीति 'युष्मदस्मदोरनादेशे' इति सूत्रस्थभाष्योक्तिः सङ्गच्छते । एतेनाऽभ्यमादेशस्त्रैव न्याय्यत्वमुक्तम् । तथा च प्रकृते टावापत्तिस्तदव स्थेवेति चेदुच्यते, अन्तरङ्ग रिभाषया टापा प्रागन्तरङ्गत्वादतो गुणे इत्यस्येव प्रवृत्ति- रिति न ता तिरिति दिक। ननु मुकादमच्छब्दाच प्रमाद्वितीययोर्दिवचने औ तत्व हे प्रश्नोरन्' इत्यमि 'युचाऽऽचौ द्विवचने' इति क्रमेण युवाऽऽवादेशे युवाम् आवामित्यनयोर्मपर्य- न्ताऽधिकारं विनाऽपि सिद्धौ व्यर्थऽमेवाऽधिकारसूत्रमित्याऽऽशयेनाऽऽशकते-मपर्यन्त- स्य किमिति । समाधत्ते-साकचकस्य भाभूदिति । अधिकारसूत्राऽभावेऽक- ज्विशिष्टस्यापि युष्मदोऽल्लदश्चाऽऽदेशे युचकामाऽऽवकामित्यलयोसिद्धिरियाऽऽवश्यक तदिति भवः । ननु ‘ोकारसकारमकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकनन्यत्र तु सुब- न्तस्य टेः प्रागि'त्यस्य स्वयकेत्यादिसिद्धो वक्ष्यमाणत्वादिहाऽकचः प्रागादेशे ततः सुचन्तस्य टेः पूर्वमकवि कृते. प्रयोगाद्वयसिद्धिः सुलभैवेति नेदमधिकारसूत्रस्य प्रयो- जनमित्यरुचेराहरव्या, स्मेति । अत्रोक्ताऽधिकारसूत्राऽभावे समुदायस्याऽऽदेशे 'योऽची'त्यनेनाऽकारस्य यत्वे नेष्टप्रयोगसिद्धिरित्याऽऽवश्यकन्तदिति भावः । नन्वत्रा- ऽप्यजादौ विभक्तावकारस्यैत्वमित्यर्यकेन अच्य शति न्यासेनेवोक्तप्रयोगोपपत्तौ व्यर्थ- मेव तदित्यरुचेराह—युवकाभ्याम् । श्रावकाभ्यामिति । अत्रोक्तनियमवलेना- ऽन्तरङ्गत्वात्सर्वनाम्नष्टः प्रागकचि ततश्चाऽऽदेशे जोक्तप्रयोगसिद्धिरिति तदाऽऽव- श्यकमिति दिल्॥ ननु अन्त्यलोपपक्षे जसोऽमादेशेऽपि तस्य स्थानिवद्भावेन जसवुद्धया जस-शीति. श्यादेशो दुर्वार इत्याऽ शङ्कते-~-इह शेषे लोपोऽन्त्यलाप इति पते जसः शी ·al , फकिकारत्नमजूषायां प्राप्त इति । समायत्ते- अङ्गकार्य कृते पुननाङ्गकार्यमिति न भवतीति । अयम्भावः, ‘अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावदिधिः' इति परिभाषास्वरूपम् । अङ्गेऽझाविकारे वृत्तं निष्पन्नं य कार्य तस्मिन्सति पुनरन्यस्याङ्गकार्यस्य वृत्तौ प्रवृत्तावविधानं भवतीत्यर्थः, तथा च, अनाऽधिकारवृत्ते कार्येऽमि सति पुनरन्यस्यानाधिकारवृत्तकार्यस्य श्यादेशस्य न विधानमिति न दोषः । इयं परिभाषा ज्यादादीयस' इत्याद्विधानेन ज्ञापिता, अन्यथेकार- लोपेन 'अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घेण च ज्यायानिति सिद्धावाद्विधानं स्पष्टमेव व्यर्थ स्यात् । ननु 'द्वयोरि'त्यादिनिर्देशेनोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वात्किञ्चाऽङ्गोद्देश्यके कार्य पुनरोद्देश्यक कार्यन्नेत्यर्थकरणादुक्तपरिभाषाप्रवृत्तेः। किञ्चाऽस्या लक्ष्ये. सिद्धयर्थम्भाधे क्वाप्यनाश्रयणाच श्याऽऽदेशाऽऽपत्तिस्तदवस्थैवेत्यत आह-उ प्रथमयोरिति । हे प्रथमयोरम् शसो नेति संहितापाठ इति भावः, नातस्संयोगा- न्तलोपे झल्ग्रहणाऽनुवृत्याऽपि दोषः। वस्तुतस्तु न प्रश्लेषेणाऽनि निर्वाहस्तस्य भाष्येऽदर्शनादेवञ्च 'सन्निपात परिभाषयेवोक्ताऽऽअत्तिवारणमिति न कश्चिदोष इति दिक। जनु भ्यसो भ्यमिति सूत्र भाष्येभ्यम् अभ्यमाऽऽदेश इति सन्देहे यदि भ्य- माऽऽदेशस्तदा 'शेषे लोप' । इत्यन्तलोपे एत्वं प्रप्नोति, अथाऽभ्यमादेशः शेषे लोप- ष्टिलोप इत्यन्तस्योदातनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोतीत्युक्त्वा यथेच्छसि तथास्वित्वत्युक्तन्तदाह- श्राद्यः शेषे लोपरशाऽन्त्यलोपत्व एवेति । अत्र पक्षे नैत्वमाशङ्कनीयम् , अङ्ग- वृत्तपरिभाषयेव तद्वारणात् । अस्या अनित्यत्वे तु सन्निपातपरिभाषये वैत्वं वारणीयम् । अभ्यमाऽऽदेशस्तु टिलोपपने-अन्त्यलोपपक्षे च साधुन तु कश्चिद्दोषः । नचाऽन्त्य- लोपपक्षेऽकारोच्चारणसामर्थ्यात्पररूर बावित्वा सवर्णदीर्घाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । अकारोच्चारणस्यैत्वनिवृत्या चारितार्थेन सामर्थ्यविरहात्पररूपाऽबाधेन परत्वाद- स्यैव प्रवृत्तेः । नचाऽवृत्तपरिभाषयेच दीर्घव्यावृत्तावभ्यमित्यत्राऽकारोच्चारणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तस्योक्तपरिभाषाऽनित्यत्वज्ञापनार्थत्वेन साफल्यात् । नचाऽन्त्यलोपपत्रे 'एकाऽदेश उदात्तेनोदात्त' इत्यनेन युष्मभ्यमित्यत्र युष्मोत्तराऽकारस्योदात्तत्वं टिलो- पपक्षे तु, अभ्यमोऽनुदात्तत्वेन युष्मोत्तराऽकारस्याऽनुदात्तत्वमिति फलभेद' इति वाच्यम्। यत्राऽनुदात्ते वर्णे परे उदात्तो लुप्यते स वर्ण उदात्त इत्यर्थकेन अनुदात्तस्य च यत्रो- दात्तलोप' इत्यनेन तस्योदात्तत्वस्यैव विधानेन फलभेदाऽभावादिति दिक् ॥ लनु आकमाऽऽदेशात्पूर्वमनादेशत्वेन यत्वस्य प्राप्त्या 'शेषे लोप' इत्यस्य यत्व निमित्ततरनिमित्ताऽपेक्षितत्वेनाऽन्त्यलोपाऽप्राप्ताववर्णान्तत्वाऽभावाऽभावात्सुडागमाऽप्र- सक्तया साम इति ससुटकनिर्देशो व्यर्थः सूत्राऽसङ्गतिश्चेत्याऽऽशङ्कय सामधत्ते- -- ·। हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । भाविनः सुटो निवृत्त्यर्थ ससुटकनिर्देश इति । आकमि शेषे लोपे कृतेऽकारान्तत्वा प्राप्तस्येत्यर्थः । अयम्भावः, यथाऽऽर्द्धधातुकविषये अस्तेभूरि त्यनेल भूप्रयोगोऽस्तेरप्रयोगो बोध्यते, एवं सामः प्रसङ्ग आकमित्यनेन सुडामोरत्यन्तम- प्रयोगो बोभ्यते, ययपि आम्दशायां साम इति स्थानिनोऽसत्वेन प्रकृताऽदे- शाऽन्या यत्वेऽन्त्यलोवाऽप्राप्तो मुटोऽसम्भवेन सर्वथा साम इति स्थानिस्वरूपाऽसि- द्धिरेव, तथापि भाविनं सुटं निवर्तयितुं ससुटकनिर्देशसामादाम्येव लान्त्वाऽऽरोपेणो- तस्थानिस्वरूपस्य सिद्धत्वादादेशप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वेन साम्स्वस्यैवाऽऽनयनान्न त्वाम्ल- स्येति न मुडागमाऽऽपत्तिरिति । यत्तु साम इत्यत्र तन्त्रेणाऽऽमोऽपि सत्त्वात्तस्य पूर्व- माकनि ततोऽन्यलोपेऽकारान्तत्वात्सुटि तस्याऽप्याकमि न काऽप्यनुपपत्तिरिति । के- चित्तन । तन्त्राऽऽजाश्रयणे गौरवात् । केचिच 'श्राम आकमित्येव सिद्ध सकारोच्चा- रणं व्यर्थमिति सन्देहे पतिमिमामवतारयन्ति-भाविनः सुटो निवृत्त्यर्थमिति । आकमः स्थानिवद्भावादाम्बुद्धौ प्राप्तसुटो व्यावृत्यर्थमुक्तनिर्देशः, साम प्राकमादेशे तु स्थानिवत्वेन साम्त्वमेव नाऽऽस्त्वमिति न कश्चिद्दोषः। वस्तुतः 'श्रामो डाकमि'- ति न्यासे आमः स्थाने डाकम्विधानाड्डित्वाहिलोवेनेष्टसिद्धावलमेतदायासनेति । कमि दी| चारणव्यर्थमकारोचारणसामयेन पररूपस्य बाधादिति चेन्न । अकारो- चारणस्यैत्वनिवृत्त्या चरितार्थस्वादित्यलम् ॥ 'युवावौ द्विवचने' 'त्वमावेकवचने' इति सूत्रद्वयेऽपि द्विवचनेकवचनशब्दयोरर्थ- परत्वं न तु प्रत्ययपरत्वमिति तत्फलं प्रदर्शयति-समस्यमान इत्यादिना । येक- त्वचाचिनीति। द्वित्वैकत्वविशिष्टवाचित्रीत्यर्थः । समासार्थ इति । मुख्यविशेष्य- मित्यर्थः । अन्यसङ्ख्यश्चेति । युष्मदायर्थगतसङ्ख्येतरसङ्ख्यायुत्तश्चेदित्यर्थः ॥ ननु ‘युष्मदस्मदोः षष्टीचतुर्थी'इति सूत्रेऽपदादावित्यधिकारो व्यर्थः, पदात्परयोयु- कमदस्मदोः षष्यादिविशिष्टयोर्वांनावित्याऽऽदेशौ स्त इत्यर्थेनेच सिद्धरित्याशयेन शङ्क- ते-अपदादौ किमिति । समाधत्ते-वेदैरशेषैरिति । उक्तसूत्रेऽपदादावित्यस्या- ऽभावेऽत्र पूर्वाऽन्तवद्भावेजेकाऽऽदेशस्य पूर्वरदत्वादेकदेशविकृतन्यायेन स्मानित्यस्य द्वितीयाऽन्ताऽस्मच्छब्दत्वादादेशः स्यात् तत्सत्त्वे तु नोक्तदोषोऽपदादावविद्यमानत्वा- दिति भावः । आदेशे सति नः कृष्णः सर्वदाऽवरिवति पादादित्वाऽपत्त्योपजीव्यवि- रोधान्नादेश इति केचित् स्मानित्यस्याऽपादादौ विद्यमानत्वादादेशः, सत्या- देशेऽआदादित्वस्य विधातः पादादित्वस्य चाऽऽपत्तिरिति स्पष्ट एवोपजीव्यविरोध इति दिक ॥ ७फ० म० ·- फक्किकारत्नमञ्जूषायां- ननूक्तरीत्या षष्टयाद्यन्तानामेवादेशा भविष्यन्ति स्थग्रहणं व्यर्थमिति सन्दे- हादाह-स्थग्रहणाच्छ्रयमाणविभक्तिकयोरेवेति । স্বপ্ন स्थशब्दोऽहानी वर्तते, यथा- 'समये तिष्ठ सुग्रीव ! मा वालिपथमन्वगाः । नायं सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः' ।। इति रामायणश्लोके समयं ना हासीरित्यर्थः स्थाधातुरिति ॥ स्थग्रहणस्य फलमाह-नेह युष्मत्पुबो ब्रवीतीति । अत्र विभक्तरश्रवणा- नाऽऽदेशः प्रत्ययलक्षगोजाऽपि नादेशापत्तिः । अनेन विभक्तिबुद्धावपि वस्तुतस्तद- भावात् । स्थग्रहणसामर्थ्यांद्वस्तुतस्तत्सत्त्वे एवाऽऽदेशविधानादिति भावः । एकति- उवाक्यमिति। तिरूपदेन तिङन्तं गृह्यते । एकं तिङन्तं यस्येति बहुव्रीहिः । एक- तिङन्तघटितं वाक्यमित्यर्थः । तेन पचतीत्येतन्मात्रत्य न वावरत्वम् । इदं स्वशाने कार्योपयोरपेकवाक्यत्वलक्षणं, तेन न पश्य मृगो धावतीत्यादावव्याप्तिः । वस्तुतस्तु एकतिङन्तार्थनिष्टमुख्यविशेष्यताकबोधजनकं वाक्यमिति तल्लक्षणम् । अत एव पश्य मृगो धावति पचति भवतीत्यांदेश्चैकवाक्यत्वसिद्धिः। अत एव 'तिङतिङः' साऽतिङिति पर्युदासस्य सार्थक्यम् । लौकिकवाक्यत्वञ्च-'सुप्तिन्तचयो वामिनावा सानिशा कमीगो । तत्र वा शब्दश्चेदर्थे, कारकाऽन्वित- क्रिया चेद्वोयेति शेषः, तथा च कारकान्वितक्रियाबोधकसुबन्तचयस्तथा तिङन्तचय- स्तथा सुप्तिङन्तचयश्च वाक्यमित्यर्थ इत्यलम् ॥ ननु तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यामि'त्यादिवत् 'न चवाहाहैवैः' इति तृतीयानिर्देशे- नैव सिद्धौ युक्तग्रहणं व्यर्थमित्यत आह—युक्तग्रहणमिति । साक्षाद्योग इति । युष्मदस्मदर्थगतसमुच्चयादिद्योतकत्वे इत्यर्थः । परम्परासम्बन्धेति । स्वार्थाश्र- यान्वयान्वयित्वादिरूपे इत्यर्थः । यत्र युष्मदस्मदर्थगतान् समुच्चयादीन् चादयो द्योत- यन्ति तदा चादिभिः सहार्थद्वारा युष्मदस्मदोः साक्षायोगस्तत्राऽयं निषेधः यत्रतादृशो योगो न तत्र नायं निषेध इति भावः ॥ परम्परासम्बन्धेऽव्ययं निषेध इति । 'न चचाहाहैव युक्त' इति सूत्रस्थ- युक्तग्रहणसामर्थ्याज्ज्ञा'यते साक्षायोग एवाऽयं निषेधो न तु परम्परासम्बन्धेऽभीति, पश्यारित्यत्र तु युक्तग्रहणाऽभावेनोक्तज्ञापनासम्भवात्परम्परासम्बन्धेऽप्येतन्निषेधप्रवृ- त्तिरिति भावः ॥ इह युष्मदस्मदोरादेशस्तिङन्तनिधात आमन्त्रितनिघातश्च नेति ।

·. हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम्। अग्ने । तव देवास्मान्पाहीत्यादौ सम्बोधनपदस्याऽऽमन्त्रितसद्भाविधानेनाऽविद्यमान- वद्भावालदासरत्वाऽभावे न युष्मदस्मदोरादेशः ! एवमग्ने ! नयेत्यादौ तिडातडः' इति तिङन्तनिघातो न । अग्न इन्द्र, अग्ने ! वरुणेत्यादौ च 'आमन्त्रितस्य च' इत्या- मन्त्रितनिघातो नेति विवेकः ॥ ननु सर्वदा रक्ष देव ! न इत्यत्र देवेति · सम्बोधनस्याऽऽलन्त्रितसज्ञाविधानाद- विद्यमानवद्भावेल पदावरत्वाऽभावादस्मदो नसादेशी न स्यादित्याशय नायत्त- सर्वदा रक्ष देव ! न इत्यत्र त्विति । उक्तरीत्या देवेत्यस्याऽविद्यमानवद्भावेऽपि रक्षःशब्दमाश्रित्याऽऽदेशो बोध्य इति भावः । एवं इमं मे गङ्गे ! यमुने ! इति लन्ने सम्बोधनपदानामविद्यमानवद्भावेनाऽऽदेशाऽप्राप्त्या मे शब्दाऽऽश्रयणादा- देश इति दिक॥ ननु प्रति अच् अस् इति स्थितौ यणलोपयोः प्राप्तौ बहिर्भूतनिमित्तकत्वेन बहि- रङ्गलोपाऽपेक्षयाऽन्तरङ्गत्वाधणाऽऽदेशः स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते--अच इति लोप विषयेऽनन्तरङ्गोऽपीति। अयम्भावः, बहिरङ्गशास्त्रेणाऽन्तरङ्गशास्त्रनिमित्तविनाशे पश्चात्सम्भाविते पूर्वमन्तरङ्गशास्त्रं न प्रवर्तते इत्यर्थिकया (१) अकृतव्यूह' परिभाष- याऽन्तरङ्गस्य यणोऽप्राप्त्या लोपे दीर्घ च कृते इष्टरूपसिद्धिः । नचोक्तपरिभाषाया भाष्येऽसत्त्वादुक्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । एतदभावे लुप्ताऽकारनकारेऽञ्चतौ परेऽन्तरङ्गशास्त्रस्य न प्रवृत्तिरित्यर्थकेन 'चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति भाष्यो- क्तवार्तिकेजैवोक्तदोषाऽयोगादिति दिक् ॥ श्रान्तरतम्यादिति। सूत्रे उपदे ह्रस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वे ध्यन्तत्वाद्ध- स्वस्य पूर्वजिपाते सवर्णदीर्धे नपुंसकह्रस्वत्वम् । तेजोभयोHहणमिति प्राञ्चः । वस्तुतो नेतद्युक्तम् उस् ऊस् इति द्वन्द्वे सुलोपे घ्यन्तत्वाद्धस्वस्य पूर्वनिपाते नपुंसकह्रस्व- सवर्णदीर्घयोः प्राप्तौ दीर्घस्य शब्दाऽन्तरप्राप्त्याऽजित्यत्वेन नित्यत्वादपरनिमित्तकत्वे- नाऽन्तरङ्गत्वाच्च ह्रस्वत्वे ततः सवर्णदीर्घत्वे उ इति रूपाऽनुपपत्तः । अत एव 'ऊका- लोमस्वदीर्घप्लुतः' इत्यत्र उकाल इति न कृतम् । तस्मात् 'दिव उत्' 'ऋतः उदि’- (१) अकृतव्यूहेति । 'अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः' इति परिभाषास्वरूपम् । अत्र ज्ञापकं 'समर्थानां प्रथमाद्वेति सूत्रे समर्थानामिति, तथा हि कृतदीर्धेभ्यः सूस्थिता- दिभ्यः प्रत्ययोत्पत्यर्थमेव तद्ग्रहणम्, परिभाषाऽसत्वे तु अनन्तरङ्गत्वाहीधै कृत एव प्रत्ययोत्पत्तिरिति व्यथं तदग्रहणं परिभाषां ज्ञापयतीति ।

·फकिकारत्नमञ्जूषायां- त्यत्र च तपरकरणेन ज्ञापितया 'भाग्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृह्णाति' इति परि- भाषया सिद्धिोध्या ।। ननु ‘ध्यकः सम्प्रसारणमि'त्यत्र भाष्ये 'अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्येति परि- भाषा पठिता । अन्त्यसदेशाऽजन्त्यसदेशयोरेकप्रयोर्गे युगपत्प्राप्तावन्त्यसदेशस्यैव भव- तीति तदर्थः । अनन्त्यविकार इति तत्र लिङ्गम् । तामर्थतः पठति-अन्त्यवाध इति । अन्यथा 'णो न' इत्यादि शास्त्र नेतेत्यादावेव प्रवर्तत न तु नमतीत्यादाविति भावः । अन्त्यस्य वाधे कार्याप्राप्तावित्यर्थः -अन्त्यसदेशस्येति । अन्त्येन समानो देशो यस्येत्यर्थः । तत्त्वञ्च, अन्त्यवर्णतद्वर्णयोरितराव्यवधानम् । तथा च (१)चलीक्लृप्यते इत्यादौ ऋकारान्तर्गतरेफस्योत्तराजभागेन व्यवधानादन्त्यसदेशत्वा- ऽभावेन जैतत्परिभाषाप्रवृत्तिः । (२)अत एव 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणमिति सूत्रो- दाहरणस्य विद्ध इत्यादेनया परिभाषया नपिद्धिः, (३)अत एवोक्तनिषेधसूत्र सफल- मन्यथा (४) विद्ध इत्यत्र तत्परिभापयवाऽन्त्यसदेशस्य यकारस्येव कार्यप्राप्तौ वकार- स्याऽप्राप्त्या तनिषेधार्थं व्यर्थमेवोक्तसूत्रमिति । न च नेतस्याः परिभाषायाः प्रयो- जनानीति न सम्प्रसारण इति सूत्रस्थभाष्यादेतत्परिभाषाया अभावबोधनात्तत्स्वीकारे नाविरोधो दुर्वार इति वाच्यम् । एतत्सूत्रसाध्यानि विद्ध इत्यादीन्युदाहरणानि बतलानामा प्रयोजन न्युनायवर्णनेन विरोधपरिहारादिति भावः ॥ ननु 'अदसोऽसे दुदोमः' इति सूत्रेऽसेरित्यस्य यस्य यकारस्य स्थाने अः सोऽसिस्तस्यासेरिति व्याख्यानात्यदादीजामत्वविषय एव मुत्वप्राप्तिरित्याशयेनाऽऽह- इति पक्षे तु अदद्रयङिति । अत्र तन्त्रेणाऽर्थद्वये सूत्रतात्पर्य तत्र लक्ष्याऽनुरो- धाद्वयवस्था । अत्र प्रमाणमाह-उक्तञ्च, अदसोऽद्रेरित्यादि । लत्ववदिति । यथा चलीक्लृप्यते इत्यत्र 'कृपो रो लः' इत्यनेन रीगृकारयोरुभयोर्लत्वं भवति तथैवे- त्यर्थः । अत्रादमुयकिति रूपवादिमतं युक्तम् , उक्तरीत्या लत्वे 'अन्त्यबाधेऽन्त्यसदेश- स्ये त्यस्याऽप्रवृत्तावीह तदप्रवृत्तौ विनिगमकाऽभावात् । अत एव प्रकृतसूत्रे भाष्ये 'अदसो नोऽद्रेरिति वार्तिकप्रत्याख्यानायाऽथवाऽसेरिति पक्ष प्रतिपाद्य यद्यवममुमुय- डिति न सिद्धयति अदयूडिति प्राप्नोति । अदमुयडिति भवितव्यम् , अनन्त्यविकारेऽ- (१) चलीलप्यत इति । अन्त्यसदेशत्वलक्षणे इतराव्यवधाननिवेशस्य फलमिदम् ।। (२) अत एवेति । इतराज्यवधाननिवेशादेवेत्यर्थः । (३) अत एवेति । अनया तदुदाहरणाऽसिद्धेरेवेत्यर्थः । (४) विद्ध इति । व्यध् धातोः क्तप्रत्यये 'अहिज्येति सम्प्रसारणे रूपम् ।

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । १०१ न्त्यसदेशस त्युक्तम् । अत्रेति प्राप्जोतीत्युक्त्या च तत्र मुत्वाघटितरूपेऽसम्मतिः प्रद- शिता । इति भवितव्यमित्यनेन पृथङ मुत्वमिति पक्षसम्मत्यभावो दशितः । इति भवितव्यमित्युक्त्या च तत्र शव्देऽप्रयुक्तत्वं सूचितमित्यलम् ॥ विश्वगदेवयोः किमिति । चकारस्याऽप्युपलक्षणमिदम्, चेन सर्वनाम्नः परामर्शात् । तथा च सूत्रे तयोरग्रहणेऽन्यशब्दस्यापि टेन्द्रयादेशाऽऽपनावश्वाचीति ब स्यादित्याशयेन प्रत्युदाहरति-अश्वाचीति । ननु उत्तरपदाधिकारादञ्चुरूपे उत्तरपदे विष्वग्देवशब्दयोष्टेरद्रयाऽऽदेश इत्यर्थे विष्वगञ्चनमित्यादिव्यावृत्तौ व्यर्थमेवाऽप्रत्ययग्रहणमित्यारा नाऽऽशङ्कते-अप्रत्यय- ग्रहणं किमिति । समाधत्ते-विवागञ्चन मिति। अयम्भावः, व्यर्थमप्रत्ययग्रहणं वासयति धातुग्रहणे तदादिविधिरिति । तेनाऽचादायुत्तरपदेद्रयादेश इत्यर्थ विध्वग- ञ्चनमित्यत्राऽऽदेशाऽऽपत्तिरित्याऽऽवश्यकमप्रत्ययग्रहणमिति स्वांशे चरितार्थं जातम् । ज्ञापनफलञ्च 'अतः कृकमी ति सूत्रे तदादिविधौ करोत्यादावुत्तरपदे सत्त्वसिद्धिरित्यत आह-तेनायस्कार इत्यादि । अन्यथा, अतः कृ इत्यत्र 'लित्यं समास' इत्यतोऽ वृत्तेन समासत्रहणेजोत्तरपदाऽऽनपेऽपि कृधातुरूपे उत्तरपदे इत्यार्थाऽऽपत्तावयस्- कृदित्यादावेव सत्त्वं स्यान्नत्वयस्कार इत्यादाविति दिक् ।। तिरश्च इति । नन्वत्र श्चुत्वे कर्त्तव्येऽन्लोपस्य स्थानित्वेनाऽकारेण व्यव- धानात् श्चुत्वं न स्यादिति चेन्न । पूर्वत्राऽसिद्धीये तनिषेधादिति भावः । ननु 'विप्रतिषेधशास्त्रवलेन पूर्वस्मात्परं बलवत्' ततोऽपि नित्यं कृताऽकृतप्रस- नित्वात्, तथा च धीमत्सु इति स्थितौ नुम्दीघयोः प्राप्तौ परत्वान्नित्यत्वाच्च दीर्घ बाधित्वा नुमि कृते दीर्घो न स्यादुपधात्वाऽभावादित्याशङ्कां समाधत्ते-परं नित्यं च नुमं बाधित्वा वचनसामर्थ्यांदादौ दीर्घ इति । वाक्यार्थवोधकाले विरोधा- ऽभावादुपधापदसम्बन्धे कृते सामर्थ्यात्पूर्वं दीर्घप्रवृत्तिरेव कल्प्यत इति भावः । ननु एकानुबन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकग्रहणमिति परिभाषयाऽतुपदेन मतुपोऽ- ग्रहणाद्धीमानित्यादौ 'अत्वसन्तस्ये ति दीर्थो न स्यात् । न च सूत्राऽऽरम्भसामर्थ्या- दीर्घः स्यादेवेति वाच्यम् । अनुजासिकोकारविशिष्टे भवतुशब्दे सूत्रस्य चारितार्थ्या- दिति चेन्न । पकारस्य समुदायाऽनुबन्धत्वेऽप्यतुमात्रस्य द्वथनुबन्धाऽभावात् । अतु इति लुप्तषष्टयन्तं पृथक् पदं तथाचाऽधातोरित्यसन्तस्यैव विशेषणं नत्वत्वन्तस्य, तु शब्दादित्यभिप्रायेणाह-धातोरण्यत्वन्तस्य दीर्घ इति ॥ जनु उगिदचा मिति सूत्रेऽधातोरित्यस्य सत्वेन धातोर्नुमोऽप्राप्त्या क्यजन्तादि- ·फकिकारत्नमञ्जूषायां- गोमच्छब्दस्य धातुत्वाऽभावान्नुम्न स्यादित्यत आह-उगिचामिति सूत्रेऽज ग्रहणं नियमार्थमिति । अयमाशयः, अञ्चलेगित्वादेव नुमि सिद्धेऽजग्रहणसाम- या॑द्धातोश्चेदुगिरकार्य तञ्चितेरेवेति नियमादन्यधातोर्नुमोऽप्राप्त्या तद्यावृत्त्यर्थ कृतमधातुग्रहणं व्यर्थं सज्ज्ञापयति अधातुभूतपूर्वस्याऽपि नुम्भवतीति तेन गोमतः सम्प्रति धातुत्वाऽभावेऽपि भूतपूर्वधातुमादाय नुम्सिद्धिरिति । न च पूजाऽर्थकस्य नुम्नेति नियमसम्पादनायाऽचतेश्चेत्रलोपिन एवेति नियमकरणादज्यहणस्य चारिता- प्यनोक्ताऽर्थे ज्ञापकत्वन्न सम्भवतीति वाच्यम् । अचामित्यत्र नलोपस्याऽविवक्षितत्वेन सामान्याऽपेक्षनियमस्यैवौचित्यात् । अजग्रहणकृतस्य धातोश्चेदुगिरकार्यमिति लिय- मस्य फलं तु उखास्रत् , पर्णध्वदित्यादौ नुम्-डीपोरभावरूपमिति दिक ।। ननु तादृश् इति स्थितौ जिशादिशब्दे ऋत्विगादिशब्दे च चरितार्थयोः 'वश्चेति' 'क्विन्प्रत्ययस्येति सूत्रयोः परत्वाक्विन्प्रत्यस्येति कुत्वशास्त्रे प्राप्ते पूर्वनाऽसिद्धमित्यनेन षत्वविधायकशास्त्रदृष्टया कुत्वविधायकशास्त्रस्याऽसिद्धत्वप्रतिपादनात्षत्वमेवेत्याऽऽशये- नाह-कुत्वस्याऽसिद्धत्वाद्मश्चेति ष इति ॥ ननु 'विन्प्रत्ययस्य कुरि'त्यस्य स्थाने 'कुः किन्यत' इति न्यासेन इष्ट इत्यध्या- हारेण व बहुव्रीहिफलोपपत्तौ तदर्थं कृतस्य प्रत्ययग्रहणस्यान्यपदार्थांशे वीप्सागर्भ- बहुव्रीहिलानाऽवे. प्रमिला लक्षणोषजवात्तादृशादिक्विन्नन्तविषयस्य लक्षणस्य कुत्वविधायकस्याऽचरितार्थत्वेन षत्वापवादत्वात्कुत्वमेवेत्यभिप्रेत्याह-षत्वाऽपवाद- त्वात्कुत्वेनेति । खकार इति। अवोष-महाप्राणसाम्यादिति भावः । कैयट इति । क्विन्प्रत्ययस्य कुरित्येतत्सूत्रस्थकैयट इत्यर्थः । जश्त्वं प्रति कुत्वस्यासि- द्धत्वादिति । न च कुत्वस्य जश्त्वस्याऽप्यपवादत्वेन कथं मूलोक्तसङ्गतिरिति वाच्यम् । कुत्वस्य शस्थानिकजश्त्वस्यैवाऽवादत्वं न तु खकारस्थानिकस्याऽपोत्य- दोषात् । वस्तुतस्तु प्रत्ययग्रहणस्य वहुव्रीहिमात्रफलकत्वस्यैच भाष्यकृतोक्तत्वाच्चि- न्त्यमिदम् । तस्माद् ऋत्विगित्यायंशे चरितार्थस्य कुत्वस्य न जश्त्वापवादत्वं युक्त- मिति तन्मत इति वदता सूचितमित्यलम् ॥ ननु 'नुम्विसर्जनीयशळचायेऽपीति सूत्रेण नुमादिव्यवहितसकारस्य षत्वविधाना- निस्वेत्यत्र नुम्शा व्यवहितप्रत्ययभूतसकारस्थानिकषत्वस्य दुर्वारत्वात्तन्निवृत्त्यर्थ कृतस्य 'निसेः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति वार्तिकस्य प्रत्याख्यानं विधाय योगविभागात्सि- द्धम् , तद्यथा नुम्व्यवाये शर्व्यवाये इति स तर्हि योगविभागः कर्त्तव्यो न कर्त्तव्यो व्यवायशब्दस्य प्रत्येक परिसमाप्तत्वात्प्रत्येकव्यवधान एव षत्वं न त्वनेकव्यवधान इति ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । भाष्यकृतोक्तत्वानोक्तस्थले षत्वाऽऽपत्तिरूपदोष इत्येतदेवाह-प्रत्येकमिति व्याख्या- नादनेकव्यवधाने न षत्वं निस्स्वेति ॥ ननु सपषीत्यादौ षत्वप्राप्तिकाले नुमोऽसत्वात्षत्वाऽर्थं नुम्ग्रहणस्याऽनुस्वारोपल- क्षणाऽर्थत्वमित्यवश्याऽऽश्रयणादनुस्वारस्य शत्वेनैव गतार्थत्वान्नुम्ग्रहणं निष्फलमेवेति चेन्न । अनुस्वारव्यवधाने षत्वं चेन्नुम् स्थानिकाऽनुस्वारेणैव व्यवधान इति नियमार्थ- त्वेन साफल्यात् । अत एव मस्थानिकाऽनुस्वारव्यवधाने पुंस्वित्यादौ न षत्वाऽऽत्ति- रित्याऽऽशयेनाह-जुम्ग्रहणं नुम्स्थानिकाऽनुस्वारोपलक्षणार्थमिति । तक्षिरतिभ्यां ण्यन्ताभ्यामिति । णिजन्तात् तक्षधातोः रक्षधातोश्च विप्न- त्ययः। किपः सर्वापहारः, प्रत्ययलक्षणेन तस्मिन् णिलोये कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वे तष सु रक्ष सु इति स्थितौ स्कोः संयोगायोरन्ते चेति न संयोगादिलोपप्राप्तिः, 'अचः परिस्मिन्पूर्व विधावि'त्यनेन विपि लुप्तस्य णिचः स्थानिवद्भावेन णिचा व्यवधानेन झल्परकत्वाभावात् । न च पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्यनेन णिलोपस्य स्थानिवद्भाव- जिषेधान्न संयोगादिलोपानुपात्तिरिति वाच्यम् । संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु पूर्वत्रा- सिद्धे न स्थानिवदित्यस्याप्रवृत्यकलोमानुजयत्तेस्तादवस्यात् । एचच्च संयोगान्तलोप एव भवतीति भावः । ननु पदसंस्कारपक्षे सेवस असिति स्थितौ पूर्वोपस्थितिनिमित्तकत्वेनाऽन्तरङ्गत्वा- दिटि न सम्प्रसारणप्राप्तिरित्यत आह–अन्तरङ्गोऽपोडागमः सम्प्रसारणविषये न प्रवर्तत इति । अयम्भावः, इटो निमित्तस्य चलादित्वस्य सम्प्रसारणेन विनाश- भावित्वात् 'अकृतव्यूह' परिभाषया न पूर्वमिटः प्राप्तिरिति प्राञ्चः। नव्यास्तु, पदावधिकेऽन्वाख्याने सेद्वस् असिति स्थिताविट्सम्प्रसारणयोः प्राप्तौ प्रतिपद्विधि- त्वेन शीघ्रोरस्थितिकत्वात्पूर्व सम्प्रसारणे वलादित्वाऽभावादिटोऽप्राप्त्या सेदुष इत्या- दिसिद्धायुक्त परिभाषा निष्फलैव । लक्ष्याऽनुरोधात्पदाऽवधिकाऽन्वाख्यानपक्ष एवाऽत्रे- त्याहुरिति दिक ॥ सान्तमहत इत्यत्र सान्तसंयोगोऽपि प्रातिपदिकस्यैव गृह्यते न तु धातोः, महच्छब्दसाहचर्यादिति। न च महत्यतेः क्विपि महतोऽपि धातुत्वस्य सम्भवात्कथमेतत्साहचर्यात्तथा ग्रहणमिति वाच्यम् । विपि कृते महतो धातुत्वेऽपि तस्यौपदेशिकचातुत्वाऽसम्भवेन साहचर्यादौपदेशिकधातुभिन्नसान्तसंयोगस्य ग्रहण- मित्याशयात् । ननु 'अनङ सावि'त्यस्य स्थाने सोडैति न्यासेनैव सिद्धावनविधानसामर्थ्यात्क- ·- फक्किकारतमञ्जूषायां- चिदन्यतोऽप्यल भवनीति ज्ञापनादुशलश्शब्दस्य सम्बुद्धौ तत्सिद्धिरिति प्राचस्तत्फ- लितमाह-अस्य सम्बुद्धावित्यादि । वस्तुतस्तूक्तन्यासाऽभ्युपगमे पुरुदंसेत्यत्र सो देशे दिलोये 'सान्तमहत' इति दीर्घाऽऽपत्तिः । न च 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति रिलायया 'अङ्गवृत्त' परिभाषया का नोक्तापत्तिरिति वाच्यम् । उभयोरेकस्या श्राप भाष्येऽजाऽऽश्रयणात् , एवञ्च वार्तिकमिदमपूर्वमेवेति भावः ॥ इति हलन्तल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ अथ हलन्तन्त्रीलिङ्गपकरणम् । निपातनादलोपषत्वं इति । पूर्वपदान्तस्य लोपो धातोः सस्य षत्वमि- त्यर्थः । नच 'आदेशप्रत्यययोरि'त्यनेनैव षत्वे सिद्ध लिपातनात्षत्वविधानमनावश्यक- मिति वाच्यम् । पदादादिः पदादिरिति पञ्चमीसमालपो सात्पदाधोरियनेन तन्निषे. धादिति भावः ॥ किन्नन्तत्वात्कुत्वेन हस्य घ इति । कैयटादिमते षत्वस्येव ढत्वस्यापि कुत्वेन बाधादिति तदाशयः । उष्णिगञ्च्विति निर्देशात्कुत्वस्य जश्वेनाऽसिद्धत्वं स्वरीत्या तु उनका इनि बोध्यम् ॥ ओरिति दिन और इौरो अभि रूपम् । नचाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽन्तरङ्गे यणि कर्तव्य बहिरङ्गस्यौत्वस्याऽसिद्धत्वादच्परत्वाऽऽभावाद्यणादेशो न स्यादिति वाच्यम् । अजनिष्टान्याऽऽनन्तर्यनिमित्तके कार्य कर्तव्ये न बहिरङ्गत्वप्रयुक्ताऽसिद्धत्वस्य प्राप्तिरित्यर्थिकया (१) नाऽजानन्तर्य बहिष्ट्वप्रक्तृप्तिः' इति परिभाषयोक्तपरिभाषाबाधे- नाऽप्रवृत्तेः । एवञ्च यणदृष्टयौत्वस्याऽसिद्धत्वाभावान्नोक्तरूपोपपत्तौ किमपि प्रतिबन्धक- मिति भावः ॥ चतन इति । ननु 'चतुरनड्डहोरामुदात्तः' इत्यनेन कुतो नाऽऽमिति चेन्न । 'विप्रतिषेध'सूत्रेणाऽऽमोऽपेक्षया चतस्राऽऽदेशस्य परत्वबोधनेन परत्वादामं बाधित्वा चतस्राऽऽदेशस्यैव प्रवृत्तेः । न च कृते चतस्राऽऽदेशे कुतो नाऽऽमिति वाच्यम् । (१) नाजानन्तर्य इति। अत्र षत्वतुकोरसिद्ध इति सूत्रस्थं तुरग्रहणं ज्ञापकम् , तथा हि परिभाषासत्वे अधीत्य प्रेत्येत्यादौ समासोत्तरं ल्यप्रवृत्या पूर्व समासे जाते संहिताया नित्यस्वाल्ल्यबुत्पत्तिपर्यन्तमप्यसंहितयाऽवस्थानासम्भवादेकादेशे त्यपि तुगपेक्षया पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्भवात्तुक सिद्धी सूत्रस्थं तुम्ग्रहणं व्यर्थं सत्परिभाषां ज्ञापयतीति ।

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । १०५ 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्वाधितमेव' इत्यनया परिभाषया पुनरामोऽप्राप्ते- रिति भावः ॥ सर्वावदिति । जन्वत्र पुंवद्भावः कुतो नेति चेन्न । सर्वाशब्दत्ववदिति तद- र्थात् । शब्दपरस्य कदाऽपि सर्वनामत्वाऽभावात् 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भाव' इत्यस्य न प्रवृत्तिरिति भावः । अभूभिरिति । अदन्तत्वाऽभावादेत्वाऽभावेन ‘एत ईदित्यस्याऽप्रवृत्तौ मुत्वमे- वेति भावः ॥ इति हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ।। अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । दत्वमिति । ननु 'वसुत्रंस्विति सूत्रेजहशब्दस्यैवोपादाजात्स्वजड्डशब्दस्य दत्वं न स्यादिति चेन्न । तस्याऽङ्गाधिकारस्थत्वेन तदन्तेऽपि प्रवृत्तेः । एवमानत्वादा- मोऽपि तदन्ते प्रवृत्तिरिति बोध्यमिति भावः ।। ननु राजपुरुष इत्यत्र यथा प्रत्ययलक्षणेन पूर्वपदस्य पदत्वान्नलोपादिकार्यं भवति तद्वद्विमलदिवीत्यत्राऽपि प्रत्ययलक्षणेनाऽन्तर्वतिनी विभक्तिमाश्रित्योत्तरपदस्य दिव इत्यस्य पदत्वेन 'दिव उदि'त्युत्त्वं स्यादित्याशङ्कायामाह-उत्तरपदत्वे चेति । 'उत्तरपदत्वे चाऽपदादिविधौ प्रतिषेधः' इति वात्तिकस्वरूपम् । तत्रोत्तरेति लुप्त- षष्ठ्यन्तं पृथक् पदम् । तच लक्षणयोत्तरपदपरम् । प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारीभूतो भाव इति नियमेन पदत्व इत्यस्य पदसज्ञायामित्यर्थः प्राचीनमते, नव्यमते तु पद- त्वप्रयुक्ते कार्य इत्यर्थः। तथा च, उत्तरपदस्य पदत्वप्रयुक्ते कार्ने कर्त्तव्ये लुमता -लुप्ते प्रत्ययलक्षणन्नेति प्रथमखण्डार्थः । तेन विमलदिवीत्यादात्रुत्वं, परमवाचेत्यादौ कुत्वं, सुधियावित्यादौ शाकलहस्वत्वञ्च न । किमविशेषेणाऽयं निषेधो नेत्याह- अपदादिविधाविति। न पदादिविधिरपदादिविधिः, पदादिविधिश्चाऽत्र प्रति- पदोक्तत्वात्सायदाचोरित्व, पदादिविधौ त्वयं निषेधो न प्रवर्तत इति द्वितीय- खण्डाऽर्थः। एतत्फलं पृच्छति-अपदादिविधौ किमिति । एतदंशासत्वे दधिसेचावित्यादौ सेचरूपोत्तरपदस्य पदत्वप्रयुक्तकार्यस्य कुत्वस्य कर्त्तव्यत्वान्नि- षेधप्रवृत्त्या प्रत्ययलक्षणप्रतिषधेन पदत्वाऽभावात्सात्पदायोरिति निषेधाऽप्राप्त्या षत्वा- ऽऽपत्तिस्तदंशसत्वे तु षत्वरूपपदादिविधेः कर्तव्यत्वादुक्तनिषेधाऽप्रवृत्त्या प्रत्ययल- क्षणेन पदत्वस्य सुलभत्वात्सालदायोरित्यस्य प्रवृत्त्या न तदापत्तिरिति तत्फलमिति भावः । पदादिविधिश्च सात्पदायोरित्येवेत्युक्तन्तत्फलं परमबुधावित्यादौ भष्भावो नेति । n ·जूषायां अयं निषेध उत्तरपदस्य कार्यित्व एव प्रवर्तत इति । (१)अत एव माधकुम्भवापेनेत्यत्र 'पदव्यवायेऽसीति षत्वनिषेधः सिद्धयति । (२)अन्यथा जष्टीतत्पुरुषीयकुम्भेत्युत्तरपदस्य पदत्वे कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात्तस्य पदत्वाऽभाव।दुक्तनिषेधो दुर्लभः स्यात् । कायित्वनिवेश तु तादृशकुम्भरूपोत्तरपदस्य पदत्वप्रयुक्तकार्यस्याऽकर्तव्यत्वान्निषेधाऽप्रा- त्या प्रत्ययलक्षणेन तस्य पदत्वेन निषेधः मुलभ एव । न च कायित्वनिवेशे पूर्वद- ण्डिप्रिय इति त्रिपदबहुव्रीहाववाऽन्तरतत्पुरुषोयोत्तरपदस्य दण्डिनः पदत्वप्रयुक्तनलो- पाऽऽदिकार्यस्य कर्तव्यत्वानिवप्रवृत्त्या प्रत्ययलक्षगप्रतिषेधेन पदत्वाभावानलोपाऽs- दिकार्यं न स्यादिति वाच्यम् । उत्तरपदशब्देन मध्यमपदत्वाऽजाक्रान्तोत्तरपदस्य ग्रहणेन दण्डिनो मध्यमपदत्वाऽऽकान्तत्वान्निषेधाऽयोगेन पदत्वात्तत्प्रयुक्तकार्यस्य सुलभत्वादिति दिक् ॥ ननु अहः, अहोभ्यामित्यादौ 'रोऽमुपि' 'अहन्' इत्यनयोरचारितार्थेनाऽपवाद- रूपत्वान्नलोपसूत्रस्य वाध एवेति चेन्न । नलोपोत्तरमुक्तसूत्रद्वयस्य चारितार्थेनाऽपवा- दत्वाऽसम्भवात् । असम्भवे सत्येवाऽपवादत्वं सम्भवतीत्युक्तत्वात् । एवञ्च नलोपदृष्टया रत्व-रुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपो दुरि एवेत्याशयेनाह-रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्न- लो प्राप्त इति । न च नलोपे जाते हकारोत्तराऽऽकारस्य रत्वे रुत्वे चा कृते विशेषामाबादन्यता विधानेन चोपत्तावुभयोरत्व-रुत्वयोविधाजसामर्थ्यान्नकारस्य लोपो न त्यादिति वाच्यम् । सम्वुद्धौ ‘न डिसम्बुद्धयोरिति नलोपप्रतिषेधेनाऽऽहर्गच्छेत्या- दावुत्वाऽभावेन दीर्घाहो निदात्यादावुत्वसम्पादनेन चोभयोश्चारितार्थेन सामर्थ्यविर- हामलोपवाधे मानाऽभावात् । न च नकारोच्चारणसामर्थ्यलब्धेन नकारान्ताऽनुकरणेन नान्तस्याऽहन्शब्दस्य रुरिति व्याख्यानान्नलोपो न स्यादिति वाच्यम् । दीर्घाहो निदाघे- त्यादौ प्रवृत्त्या भ्यामादौ व्यावृत्त्या च नकारोच्चारणस्य चरितार्थत्वेन सामर्थ्यविरहादुक्त व्याख्यानाऽसम्भवेन जलोपवाधकत्वाऽसम्भवादिति भावः। आवृत्त्येति । अहन् सूत्रस्याऽऽवृत्त्या सूत्रद्वयस्य जायमानत्वादेकेन रुत्वविधानमपरेण नलोपवाध इति भावः । आवृत्तौ 'रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्' इति वार्तिकमेव प्रमाणमन्यथा नलोपेऽकारस्य रेफाऽऽदेशेनेच सिद्धौ वार्तिकमिदं व्यर्थमेवेति । न च सम्बुद्धिविषये 'न डिसम्बुद्धयोरिति निषेधेन नलोपाऽभावात्तत्राऽस्य चारितार्थेन ज्ञापकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम । “सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति भाष्येण सम्बुद्धिविषयेऽपि (१) अत एवात। उत्तरपदस्य कायित्व एव निषेधप्रवृत्तेरेवेत्यर्थः । (२) अन्यथेति । कार्यिस्वनिवेशाऽभावे इत्यर्थः ।

·. हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । १०७ नलोपस्य प्राप्तिमात्रेण रत्वरुत्वयो येन नाप्राप्ति'न्यायेन तदपवादत्वादुक्तवार्तिकस्य वैयर्थेन ज्ञापकत्वसम्भवात् । अत एव "अपवादो रुलोपं बाधिष्यत' इत्युक्तम्भाष्ये इति दिक्॥ ननु अहन्सूत्रे पदाधिकारात्तं प्रत्यहनशब्दस्य विशेषणत्वेन 'येन विधिरि'त्यनेन तदन्तविधावहन्शब्दान्तस्याऽपि रुरित्यर्थे दी_हन्शब्देऽपि रुत्वमित्यत आह- तदन्तस्थापि रुत्वरत्व इति । न च (१) ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधि - स्ति' इति परिभाषया तदन्तविधिनिषेधात्कथमत्र तदन्तविधिरिति वाच्यम् । उक्तपरि- भाषायाः प्रत्ययविधिविषयकत्वेनाऽत्राऽप्रवृत्तेः । न च तदन्तेऽपि रुत्वविधानादीर्घा- ऽहावित्यादाव यन्ततिविभक्त्या पदत्वाद्रत्वाऽऽअत्तिरिति वाच्यम् । उत्तरपदत्वे चेति निषेधेनाऽपदत्वादुक्ताऽऽत्तरयोगादिति भावः ।। इह हल्ङ्यादिलोप इति । दीर्घनिमित्तस्य सोहल्या दिसूत्रेण पश्चाद्विनाशस- म्भवात् 'अकृतव्यूह' परिभाषया दीर्घात्प्राक् हल्ङ्यादिलोप एवेति भावः । वस्तुतस्तु सोलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणेन सुबुद्ध्या दीर्घनिमित्तस्य सोचिनाशाऽभावादुक्तपरिभाषाऽप्र- वृत्तस्तस्या अनित्यत्वादलत्त्वाच परत्वाद्दी एव, अत एव परत्वादुरधादीर्घ इत्युक्तिः सङ्गच्छत इत्यलम् ॥ तस्याऽसिद्धत्वान्तान्तलक्षण उपधादीर्घ इति । ननु रुत्वात्प्राक् परत्वादी- घप्रवृत्तौ कथं मूलोक्तसङ्गतिरिति चेन्न । 'अकृतव्यूह' परिभाषया ततः पूर्वं दीर्घाsप्र. वृत्तेः । न च तस्या असत्त्वादुक्ताऽऽपत्तिस्तदवस्थैवेति वाच्यम् । उक्तपरिभाषाऽसत्त्वा- ऽभ्युपगमे हल्ल्यादि लोपात्प्राक परत्वादीर्घस्यैव प्रवृत्तावेतत्संक्त्यसंगतेः स्पष्टत्वा- दिति भावः । असृजः पदान्ते कुत्वमिति । अयम्भावः, असृजशब्दस्य पदान्तविषये कुत्वं भवति । यद्यपीह किप्प्रत्ययो न तु क्विन् तथापि कुत्वमेव, 'किन्प्रत्ययस्य कुरित्यत्र क्विन्यतः कुरिति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणसामयेनाऽत्र वीप्सागर्भवहुव्रीहिलाभस्तथा च यस्मा- (१) ग्रहणवतेति । ग्रहणवत्प्रातिपदिकप्रयोज्यं तदन्तकर्मकं ग्रहणं नेति तदर्थः । ग्रहणवत्प्रातिपदिकप्रयोज्यं तदन्ते विधानन्न भवतीति यावत् । अत्र ज्ञापकं सपूर्वा- च्चेति सूत्रमेव, तथा हि पूर्वादिनिरित्यत्र तदन्तविधिना पूर्वशब्दान्तादिनिरित्यर्थे स- पूर्वादपि पूर्वशब्दादिनिप्रत्ययोपपत्तौ पृथक् सपूर्वाच्चेति सुत्रं व्यर्थं सत्परिभाषा ज्ञापयति, ज्ञापितायामश्यां तु परिभाषया तदन्तविधिनिषेधात्सपूर्वात्पूर्वशब्दात् पूर्वा.. दिनिरित्यनेन प्रत्ययानुपपत्तो तदर्थ सपूर्वाच्चेति सूत्रं स्वांशे चरितार्थमिति भावः।

·int - शक्किकारत्नमञ्जूषायां- श्यावियन् दृष्टस्तस्य तस्य कुवं भवतीति पलितोऽर्थः, अ.श्च समित्यत्र सृजेः क्विनो विधानादगत्यत्र विषप्रत्ययेऽपि कुचप्राप्तः । नवं विश्वडित्यत्राऽपि कुत्वाऽऽपत्ति- रिति वाच्यः । जिशोभल्यमकिति' इति सूत्रे रज्जुस्टडम्यामिति भाष्यप्रयोगाद- व्यायाम गर्ने कुराऽभावबोधनादुक्तप्रयोगीयाऽऽपत्त्यसम्भवात् । उक्तभाध्यप्रयोगेणाऽव्य- सर्वपदे कुत्वं च वोन्यते इत्यपि वोध्यम् । ननु पचविधायकसूत्रे सृजमृजयजेति विशिष्यग्रहणात्षत्वस्य कुत्वाऽपवादस्वात्यत्वल्या प्राप्तिर्न तु कुत्वस्पेत्यरुचे राह-बद्धात्र- श्चेति सूत्र इति। अनेन पदान्ते षत्वं विधीयते, षत्वं तु कुत्वाऽपवादः, सृजः क्वि'प्रत्ययाऽन्तस्य षत्वमेवोचितम् , स्रगिति तु ऋत्विमित्यादिना निपातनाद्वो- : । अयमभिप्रायः, निपातनं नाम 'अन्यादृशे प्रयोगे प्राप्तऽन्यादृशप्रयोगकरणम्' । निपातनेनाऽपवादशास्त्राऽप्रवृत्तिमात्रं वोध्यते । कुत्वं तु सूत्रेणैवेति बोध्यम् । असृगिति तु अस्यतेरीणाऽऽदिकेज रिचप्रत्ययेन बोध्यम् । ननु वेभिद्यतेः विपि अल्लोये च कृते वेभिदिति रूपम् , तस्माजसि तस्य शौ तस्य सर्वजामस्थानत्वेन तस्मिञ्झलन्तलक्षणो नुम् दुर्वार इति चेन्न । अल्लोपस्य स्थानिवत्वेनाऽकलन्तत्वादित्याशयेनाह-अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादझलन्तत्त्वान्न नुमिति । न चाजन्तलक्षणो नुमेव कुतो नेति वाच्यम् । अजन्तलक्षणे नुमि कर्तव्ये स्थानिवत्त्वाऽप्राप्तेः । स्वविधौ स्थानिवद्भावो न भवतीति भाष्योक्तेः । न च 'क्वौ लुप्तं न स्थाजिवत्' इति स्थानिवत्त्वनिषेधाज्झलन्तलक्षणनुमाऽऽपत्तिस्तददस्थैवेति वाच्यम् । उक्तनिषेधवचनस्याऽसार्वत्रिकत्वेनेहाऽप्रवृत्तेः क्वौ विधि प्रति न स्थानिवदित्येव सार्व- 'त्रिकमिति भावः ॥ जायन्ते नव सौ, तथाऽमि च नव, भ्यांभिसभ्यसां सङ्गमे षटसंख्यानि, तथैव सुप्यथ जसि, त्रीण्येच तद्वच्छसि । चत्वार्यन्यवचःसु, कस्य विबुधाः शब्दस्य रूपाणि त- जानन्तु प्रतिभाऽस्ति चेन्निगदितुं षाग्मासिकोऽत्राऽवधिः ॥ इति प्राचीनस्य तार्किकस्य प्रश्ने तदनुसारेणैव श्लोकद्वयेनोत्तरमाह-(१)गवा- कशब्दस्येति ॥ ननु गवाकशब्दस्य सप्तमीबहुवचने सुपि 'खरि चेति चर्वन ककारे तस्य 'चयो (1) गवाक्शब्दस्य रूपाणि क्लीवेऽर्चागतिभेदतः । असन्ध्यवपुर्वरूपैनघाs. धिकशतं मतम् ॥ स्वमसुपसु नव षड् भादौ षट्के स्युस्त्रीणि जरशसोः । चत्वारि शेषे दशके रूपाणीति बिभावय ॥ इति श्लोकद्वयम् ।

·अव्ययप्रकरणम् । द्वितीया' इत्यनेन खकारे षड्पाणि स्युरिति चेन्न । चत्वस्याऽसिद्धत्वेजोक्तवार्त्तिका:- प्रवृत्तरित्याशयेनाह-न चेह चयो द्वितीया इति पक्ष इत्यादि । कुपक्षे तु जश्त्वदृष्टया कुकोऽसिद्धत्वाजश्त्वाऽप्राप्त्या द्वितीयाऽऽदेशे रूपत्रयवृद्धिर्भवत्येवेति भावः। अश्वाक्षिभूतानीति । सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः । तथा हि, सौ नवानाम- न्त्यस्य 'अनचि चेति द्वित्वे अष्टादश। औद्धि चतुर्णा मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । जशि अद्वित्वेऽणोऽप्रगृह्यस्येत्यनुनासिकत्वे च द्वादश । सङ्कलनया सप्तत्रिंशत् । एवं द्वितीयायामपि विभक्तौ सप्तत्रिंशत् । तथा च सङ्कलनया चतुःसप्ततिः। टावि- भक्तौ चतुर्णा मधे पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त। तेषां च सप्तानामनुनासिकवि- कल्पे चतुर्दश । सङ्कलनयाऽष्टाशीतिः । भ्यामि षटसु रूपेषु भकारात्पूर्वस्य द्वित्वे कृते द्वादश । तेषामपि 'यणो मयः' इति यद्वित्वे चतुर्विशतिः । तेषामपि मकारस्य द्वित्वेऽष्टचत्वारिंशत् । सङ्कलनया षट्त्रिंशदधिकशतम् । भिसि चतुर्विंशतिः । भका- रात्पूर्वस्य विसर्गस्य द्वित्वे सङ्कलनया षष्टयुत्तरशतम् । हे-सि-इस-श्रोस्-आम्- डि-ओस् एतेषु अकार-विसर्ग-मकाराणां द्वित्वे, अणोऽप्रगृह्यस्येत्यनुनासिके च यथा- लभवनटादीनि रूपाणि । भ्याम्भ्यसोः, 'अनचि च' यणो मयो रे वाच्ये' इति द्वित्वे, अष्टचत्वारिंशत् । सुपि पूर्वोक्तयथासम्भवकार्ये षडधिकनवतिः रूपाणीति स्वय- मूहनीयमिति ॥ लनु मुष्ठ आपो यस्मिन् सरसि इति विग्रहे स्वपशव्दाजसि प्राप्तयोर्नुम्दीर्घ- योर्मध्ये यद्यपि परत्नान्नित्यत्वाच नुम एव प्राप्तिस्तथापि प्रतिपदोक्तत्वान्नुमं बाधित्वा दीर्घस्यैव प्रवृत्तिरित्याशयेनाह-नित्यात्परादपि नुमः प्रागित्यादि । “प्रतिपदो- क्तत्वं निरवकाशत्वे सत्येव वाघप्रयोजकम्" इति भाष्यान्निरवकाशरूप्रतिपदोक्तत्वपक्ष दीर्घस्याऽतथात्वेन नुमेव न तु दीर्घ इति बोध्यम् ।। पिपठिषीत्यत्र नुमभावोपपादनप्रकारो बेभिदीत्यत्र प्रदर्शित एवेत्यलमत्र तत्प्रदर्श- नेनेति दिक् ॥ इति हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।। अथ अव्ययप्रकरणम् । यस्मात्सर्वा विभक्तिरिति । वचनत्रयात्मिका विभक्तिरिति तदर्थः। नोत्प- यत इति । किन्त्वेकवचनाऽऽस्मिकैव विभक्तिरुत्पद्यत इत्यर्थः । जनु स्वादिविधायक- शास्त्रस्य द्वयेकयोद्विवचनैकवचने' इत्यादिसङ्ख्याबोधकः 'प्रातिपदिकाऽर्थलिङ्गपरिमा- णे'त्यादिकारकबोधकैश्च सहैकवाक्यतया सुपां विधानमिति पक्षेऽव्ययाऽर्थे सङ्कयाकार- ·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- अयोरभावाद्विभक्तचनुत्पत्यकवचनोत्सत्तरप्यसम्भवः । नचाव्ययाद्विभक्त्यनुत्पत्तौ 'अव्य- यादाप्सुपः' इत्यस्यैव वैयर्यमिति वाच्यम् । उक्तज्ञापकाऽऽश्रयणादव्ययाद्विभवत्युत्पत्ति- कल्पने तु सर्वासामपि विभक्त्युत्पत्तिसम्भवात् । किञ्च (१)विहितानां नियम इति पक्षे. ऽपि सर्वेषु शातिपदिकार्थकर्मावर्थेषु प्रथमादिविभक्तीनां विधेयत्वात् (२) प्रधानप्रत्यया- नुरोज गुणभूतप्रकृतिभेदकल्पनात्सर्वविभक्त्युत्पत्तौ लोपेनैव जातस्य निवृत्तिः तन्नि- वृत्ता च कल्पितस्य गुणभूतप्रकृतिभेदस्वरूपस्य स्वत एव निवृत्तावेकवचनस्याऽयसम्भ- वात् । नियमो द्विविधोऽर्थनियमः प्रत्ययनियमश्च । तत्र प्रकृतार्थाऽपेक्षसामान्याऽपेक्ष- भेदेन प्रत्ययनियमोऽपि द्विविधः । तत्र (३)कर्माऽद्यर्थयोग्यप्रातिपदिकाच्चेद्विभक्तिस्तदा द्वितीय : कर्मादिरहिते कर्मादियोग्यप्रादिपदिकाऽर्थे प्रातिपदिकात्प्रथमवेत्यादिरनि- नियमः । अस्मिन्पक्षे विभक्तीनाम् (४ अनियतत्वादन्ययेभ्यः सर्वासां सप्तानामपि विभ- तीनां लाभः कर्माद्यर्थयोग्यप्रातिपदिकाच्चेद्वितीया तदा कर्मण्येव न तु करणादौ । कर्मादियोग्ये कर्मादिरहितप्रातिपदिकार्थे एव प्रथमा ज तु कर्मादौ । सङ्घयावदर्थयोग्य प्रातिपदिकादेकत्वाऽऽदावेवैकवचनादि न तु द्वित्वादावित्यादिः प्रकृतार्थापेक्षनियमः । अस्मिन्नपि पचे विभक्तीनामनियतत्वेनाऽव्ययेभ्यः सर्वविभक्तिलाभः । अथ प्रातिपदिका- च्चेद् द्वितीया तदा कर्मण्येव नान्यत्र । प्रातिपदिकाच्चे प्रथमा तदा मात्रग्रहणात्पर्युदा- सन्यासेज कर्नादियोग्ये तद्रहितप्रातिपदिकार्थ एवेत्यादिः सामान्यापेक्षा प्रत्ययनियम- स्तदा जाव्ययेभ्यो विभत्युत्पत्तिरिति चेन्न । विभक्तिविधाबुद्देश्यतावच्छेदकाऽवच्छि- नादेकवचनमित्यर्थकेन 'एकवचनमि'त्येतावतैव सूत्रेणाऽभीष्टसिद्धावेकग्रहणेन सामर्थ्या- देकत्ववत्यपि भवत्येकवचन मिति ज्ञाप्यते । न चैवं द्वित्वबहुत्वयोरप्येकवचनाऽऽपत्ति- (१) विहितानामिति । ननु 'स्वौजसि त्यादिसामान्यसूत्रेण विहितानां सर्वासां विभक्तीनां कर्मणि द्वितीयेत्यादि सूत्रण नियमः क्रियते इति पक्षे 'तद्धितश्चाऽसर्व- विभक्तिरित्यस्योपपत्तिर्भविष्यतीत्यत आह-किञ्च विहितानामिति पक्षेऽपीति ॥ (२) प्रधानेति । नन्वेकस्मात्प्रातिपदिकात्सर्वेषां प्रत्ययानां विधानमेवाऽनुपपन्नं प्रत्ययविधौ निर्दिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकाऽव्यवधानेनैवोत्पत्तिर्भवति अव्यवधानश्चैक- त्रैव सम्भवति न तु सर्वत्रेति चेन्न । प्रकृतिभेदकल्पनेन तत्तत्प्रकृतिपरत्वस्य तत्र तत्र प्रत्यये सम्भवादित्यत आह-प्रधानप्रत्ययाऽनुरोधेनेत्यादि । (३) कर्माद्यर्थयोग्येति । कर्मणि द्वितीयैवेति नियमेन यत्र कर्मादिसम्भवस्तत्रैवाs- न्यासां विभक्तीनां निवृत्तिसम्पादनात्प्रत्यासत्या कर्माद्यर्थयोग्यत्वस्य लाभः ॥ (४) अनियतत्वादिति । अव्ययानां कर्माद्यर्थयोग्यत्वाऽभावेन तत्तदर्थविभक्त्य- न्तरव्यवच्छेदेन नियतान्ततद्विभकीनामनियमादित्यर्थः ।

·अव्ययप्रकरणम् । अन्यथा रिति वाव्यम् । तत्र द्विवचन-बहुवचनयोस्तद्वाधकत्वात् । एवञ्चालिङ्गसंख्येभ्योऽव्यये- भ्यश्चैकवचनस्य सुलभत्वात् । द्विवचनाऽऽदिविधायकयोबिहुग्रहणसामर्थ्यादेकत्वाऽ- भावेऽप्येकवचनप्रवृत्तिरिति भावः । द्वित्वबहुत्वयोर्दिवचनबहुवचनयोर्विधानादर्थादेकवच. नमित्येतद्वचनं विनाऽपि द्वित्वाद्यभावे कर्मादावेकवचनस्य सिद्धत्वेन सामर्थ्यादुक्तवचन स्याऽप्राप्तप्रापणार्थत्वेन कर्माद्यभावेऽपि प्रवृत्त्या विनिगमनाविरहात्सर्वविभक्त्येकवचनम- व्ययेभ्य इति बोध्यम् । अत एव 'अव्यायादाप्सुप' इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणं चरितार्थ तृतीया-सप्तम्योरिति च चरितार्थमित्यलम् ॥ कृद्यो मान्त इति । मान्त इति न कृदन्तविशेषणं किन्वेजन्त एव, श्रुत्या मान्तत्वात्प्रत्ययलक्षणेन कृदन्तत्वाच्चानेन सूत्रेणेवाव्ययत्वे सिद्धे गणे प्रशाम्- शब्दपाठस्य चैयर्याऽऽत्तः । अत एव प्रतामौ लवमाचक्षाणौ लौरित्यत्र नाऽव्ययत्वा- ऽतिप्रसङ्गः । न च कृदन्तस्यैजन्तविशेषगत्वे आधये हे आधे इत्यत्र गुणे कुम्भकारेभ्य इत्यत्वे च कृते कृत एजन्तत्वादत्र्ययसज्ञा दुर्वारा । नचाऽव्ययसझाया अन्तरङ्ग- स्वेन तदृष्टया बहिरङ्गगुणाऽऽदेरसिद्धत्वान्नोक्ताऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । सञ्ज्ञायाः कार्याऽर्थत्वेन सज्ञाकार्यस्य बहिरङ्गत्वेन सज्ञाया अपि वहिरकत्वादुक्ताऽऽत्तस्तादव- स्थ्यात् । न च लिङ्गसंख्याधजन्वयिन एवाऽव्ययसञ्जाविधानादुक्तप्रयोगाणां लिङ्गस- जयाद्यन्वयित्वेन नाऽव्ययसझारत्तिरिति वाच्यम् । अव्ययीभावादाविव लिङ्गसङ्ख्या- धन्वयित्वेऽप्यापत्तरिति वाच्यम् । सन्निपातपरिभाषयाऽव्ययसञ्ज्ञानाधात् । लुक एव सन्निपातविघातकत्वादव्ययसज्ञायास्तदविघातकत्वेन परिभाषायास्तद्वाधकत्वं न स्यादिति वाच्यम् । अनया सन्निपातविघातकशास्त्रस्येव सन्निपातविघातकशास्त्रप्रवृ- त्तिनिमित्तातिदेशसञ्ज्ञानामपि निवृत्तेरभ्युपगन्तव्यत्वात् । साक्षात्परम्परया वा स्वस- निपातविघातकस्य स्वयमनिमित्तमिति परिभाषाऽर्थः । परम्परया सन्निप्रतिविघाते परि- भाषाऽप्रवृत्त्यभ्युपगमे तु उपादास्तेत्यत्र कित्त्वाऽऽपत्येत्वापत्तिः। एंज्विषयसन्निपातनि- मित्तकात्वीयविषयत्वरूपसन्निपातविघातस्य 'क्छिति चे'त्यस्य परिभाषया निवृत्तावपि कित्त्वस्य परिभाषयाऽनिवृत्तरिति भावः ॥ ननु उच्चैरतिक्रान्तावत्युच्चेसावित्यादौ उच्चरित्यव्च्यापरस्य सुपो लुङ् माभू- दिति हेतोविहितविशेषणमित्यत आह-अथ विहितविशेषणान्नेहेति । अङ्गस- ज्ञाया विहितत्वांशप्रवेशेज नियनिकरिताविशेषणादित्यर्थः । आप-सुप्भ्या- माक्षिप्तस्याऽङ्गस्य प्रत्ययाऽज्ययस्यत्येव ग्रहणमिति तदाशयः । तेन कुम्भकारेभ्य इत्यादौ सन्निपातपरिभाषयाऽव्ययसज्ञानिवृत्तिद्वारा लुग्निवृत्तिपरभाष्येण न विरोधः । न च ·- कांककारत्नमञ्जूषायां-- ननु विहितविशेषणेऽप्येष दोषः, अव्ययसञ्जाविधौ प्रयोजनं सर्वजामाऽव्ययसाया- मिति भाष्यातदन्तविधिसत्वेनाऽत्युच्चैस इति समुदायस्याऽप्युक्तसञ्ज्ञाया दुरित्वादिति चेन्न । अव्ययमिति महालज्ञाकरणसामालिङ्गसङ्ख्यायन्वययोग्यस्यैव सञ्जाविधाने- नेह समुदायस्य तदसत्वादित्यत आह-यद्यष्यव्ययसंज्ञायां तदन्तविधिरस्ति तथापि न गौण इति। स्वरादीनामितरविशेषणत्वरूपगौणत्वसत्वे तदन्तस्य लिङ्ग- सङ्ख्यायन्वये बायकाभावादिति भावः । वस्तुतस्तु अब प्रधानाऽप्रधानन्यायेन सर्वना. मसंज्ञासाहचर्येण च प्रसिद्धान्तरङ्गपदान्तराऽजपेक्षादुपसर्जनीभूतस्यैव लिङ्गसंख्याद्यनन्व- यिनोऽर्थस्य ग्रहणान्न समुदायस्य नाऽप्यवयवस्य सञ्ज्ञा । अत एव, सर्वनामसज्ञासूत्र- स्थोसिजनप्रतिषेधाऽनुवृत्त्याऽत्युच्चैसावित्यादावव्ययत्वाऽभावं प्रतिपाद्योपसर्जनप्रतिषेध- प्रत्याख्यानप्रकारेोवेहाऽपि तत्प्रत्याख्यानमुक्तम्भाष्ये। एवञ्चाऽव्ययात्परत्वस्याऽप्य- भावाद्विहितविशेषणमङ्गाक्षेपश्च व्यर्थ एवेति । न चोच्चरी, उच्चैराभ्यामित्यादावव्यय- संज्ञावारणाय तदस्त्विति वाच्यम् । तादृशप्रयोगाऽनभिधानादिति दिक ।। ननु अव्ययानामलिङ्गत्वेन टापश्च स्त्रियां विधानादत्र्ययादविहितत्वेन व्यर्थमाव- ग्रहणमित्याह-श्रावग्रहणं व्यर्थमलिङ्गत्वादिति ॥ ननु इदं सदृशं त्रिष्विति विरुद्धमत आह-लिङ्गेत्यादि । यथोपक्रमोपसंहाराभ्यां ब्रह्मप्रतिपादिकाया अप्यस्याः श्रुतेर्भाष्यप्रामाण्यादत्रोसंहारस्तथा लिङ्गायभावपरताऽपीति भावः । तत्र विभक्ति-वचनशब्दो कारक-सङ्खयाऽभावपरौ, न तु प्रत्ययपरौ तथा सत्य- न्यतरवैयारत्तेः ।। इति अव्ययप्रकरणम् । अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । जनु प्रत्ययविधौ तदन्तविधिनिषेधारवादभूतेन 'उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्' इत्यनेन तद- न्तलाभादकारान्तशब्दवाच्यस्नपत्वे द्योत्येटा वित्यर्थेऽजादीनामप्यकारान्तत्वस्याऽव्यभि- चरितत्वादत इयतैव सिद्ध व्यर्थमजोदिग्रहणं तत्राऽकारान्तशब्दग्रहणं वेति पूर्व पक्षस्य जायमानत्वादुत्तरमाह-अजायुक्तिोंषो डीपश्च वाधनायेति । अजादेरुक्तिरजा- दावुक्तिरिति चार्थः, 'येन नाप्राप्ति न्यायेत बास्यूसामान्यचिन्ताश्रयणाद्यथाक्रमं जाति- लक्षणवयोलक्षणप्राप्तयोझैष्-डीपोर्बाधः दिपाहणाभावे अथवा तत्राका- रान्तग्रहणाऽभावे च न क्रुच्चादिहलन्तशब्देषु टोनार कुचानालमेत उष्णिह- ककुभौ देवबिशावित्यादिप्रयोगेण तेषामप्यकारान्तत्वादेव वदुपपत्त। एवञ्च तदभाबे ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ११३ , अजवजातिविशिष्ट स्त्रीत्यर्थवेऽजेत्यत्र 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधादिति डीवापत्तिः, प्रथ- मवयोविशिष्टा स्त्रीत्यर्थके वालेत्यत्र च 'वयसि प्रथम' इति शीयापत्तिश्च जुळत न च टाबेव कुतो नेति वाच्यम् । टावपेक्षया जातिलक्षणडीयो वयोलक्षणडीपञ्च परत्वात् । अतस्तया इत्यर्थमजादिग्रहणं, कृते च तत्त्मिन् सामयपरस्याप्युक्तडीषो डीपश्च साथै टापि न कश्चिद्दोषः । 'स्त्रियामि'त्यधिकारात 'श्रीत्वे धोत्ये टाविति सूत्रार्थः, तत्र स्त्रीत्वञ्च प्रत्यासत्त्याऽजादिवाच्यमेव । वागादिशब्देषु अन्य दिशामिस्त्रीत्ववोधनेन प्रत्ययवाच्यमित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य चकोर्नस- कादित्यादि सूत्रस्वर साच्च । अत एच व्यावक्रोशीत्यत्र कर्नव्यतिहारे णच् स्त्रिया- मिति पचि व स्त्रियामि' त्याने च डीप सिद्धिः, न च 'प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्य- वार्थस्यैव प्राधान्यम्' इति व्युत्पत्तेः सत्त्वात् स्त्रीत्वस्य प्रधानत्वेन प्रकृतिवाध्यत्वं न स्यादिति वाच्यम् । उक्तव्युत्पत्तेर्यत्र प्रत्ययस्य वाचकत्वं तद्विषयकत्वेनेहाप्र- वृत्तरित्यलम् ।। ननु प्रत्ययविधौ पञ्चम्या युत्तत्या पञ्चमीनिर्देशमङ्गीकृत्य तरय प्रातिपदिकादि- त्यनन सामानाधिकरण्येन तदन्त विधादसायन्तप्रातिपदिकम्यष्टावित्यर्थ एव युक्तस्तं विहाय षष्ठयन्ततया व्याख्यानेनाऽजादीनां स्त्रीत्वविशेषणतया मूलोत्तार्थोपगमो विफल एवेति चेदत आह-अजादिभिः स्त्रीस्वय विशेषणान्नेहेति । पञ्चाजीति । पञ्चानामजानां समाहार इत्यर्थे 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चेति समासे विभक्त्यो कि 'सङ्खयापूर्वो द्विगुरि'ति द्विगुसंज्ञायाम् 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रिवामिष्टः' इति स्त्रीत्वे 'द्विगोः' इति सूत्रेण डीषि पञ्चाजीति सिद्धथति, अजादीनां स्त्रीत्वाभावे अजा: दिभ्यष्टाप् स्त्रीत्वे द्योत्ये इत्यर्थे पश्चाजशब्दाडीपं बाधित्वा टाप् स्यात् । न च पञ्चाजशब्दो नाजादिगणे पठितः, पठितवाऽजशब्दो नहि तदर्थगतं स्त्रीत्वमस्ति येन ततधार स्यादिति समुदायादवयवाच्च टापोऽप्रसक्तिरेवेति वाच्यम् । अमहत्पूर्व- ग्रहणेनाऽनुपसर्जनाधिकारेण च तदन्तविधिज्ञापनेनाऽजायन्तेभ्यष्टाबित्यर्थे टाप्रसक्ते- करत्वात् । न चैवमपि स्त्रियामिति श्रुतत्वादेवाऽजादिविशेषणं स्यात् ततश्चोक्ताऽऽप- त्यसम्भवे षष्ठयन्ततयां व्याख्यानमनुपयुक्तमेवेति वाच्यम् । अनुपसर्जनाधिका- रेण तदन्तग्रहणस्येव स्त्रियामित्यस्य तदन्तविशेषणताया अपि ज्ञापनात् । एवाऽतिसुत्वरीत्यादिसिद्धिः इह तु षष्ट्यन्तत्या व्याख्यानसामर्थ्यादेव गृह्ययाणविशेष- णत्वम्, पञ्चाजशब्दवाच्यस्याऽजशब्दवाच्यत्वेऽप्यजादिमात्रवाच्यत्वस्य विवक्षितत्वान्नेह टाबिति भावः। अत ८ फ०म० ·फक्किकारत्नमञ्जूषायां- शूद्रा चाऽमहत्पूर्ण जातिरिति । अत्र शूद्रा चेत्येको योगः, अमहत्पूर्वी जातिरित्यपरो योगः, तत्र पूर्वयोगे जातेरित्यनुकर्षात् शूद्रशब्दष्टपं लभते जातिश्चेद्वा- चोति वायोऽर्थः, स्त्रीत्वं तु प्रत्यासत्या शूदाशब्दार्थसमवेतमेव गृह्यते, तथा च, शूद्र- शब्दार्थसमवेते स्त्रीत्वे द्योत्ये जातिवाचकाच्छूद्रशब्दाचप्रत्ययः स्यादिति फलितोऽर्थः, तथा च पञ्चानां शुदाणां समाहारः पञ्च गृही, अत्र समाहारनिष्टस्त्रीत्वस्य शूद्रशब्दार्थ- समवेतत्वाभावान टार, मुदस्य स्त्रो शूदोत्यत्र तु जातिवाचकत्वाभावान्न टापू जाति- मात्रप्रवृत्तिनिमित्तकस्यैव जातिवाचकत्वात् , इह तु शूदशब्दसम्बन्धित्वं प्रवृत्तिनिमित्त नतु शुदत्वम् । न चेह शूदशब्दस्य सम्बन्धिनि लक्षणया बोधकस्य लाक्षणिकत्वरूप- गौगतया (१) गौग मुख्य' न्यायेन टागो वारणमिति वाच्यम् । पदकार्य एवोक्तन्याय- प्रवृत्तेः । विभक्तिनिमित्तकत्वे सति स्त्रीत्वाऽनिमित्तकत्वं हि पदकार्यत्वम्, टापः स्त्रीत्व- निमित्तकत्वेन तत्वायोगात् ।। अमहत्पूर्वाजातिरिति द्वितीययोगस्य महत्पूर्वकश्शूद्रशब्दष्टापं न लभते जाति- श्वेद्वाच्येत्यर्थः । महाशूद्रोति । आभीरजातिवाचकान्महाशूदशब्दादुक्तयोगेन टापो सिवाजातिलक्षणे डीषि सिद्ध यतीति फजम् । ननु आभीरजातिवाचकमहाशूद्रघटक- को हामि को वापि नदर्भय ही पतित अशान्महाशशब्दाच्च भारमानावया कि इति वैन । स्त्रीप्रत्यो तदन्तविधिर्भवती- त्यर्थज्ञापनेन शूदशब्दान्ताहावित्यर्थे महाशूदशब्दाप्राप्तस्य टामो निषेधेन साफल्यात् । जम्वेवमपि (२) अर्थवद्ग्रहण' परिभाषयाऽर्थवच्छूद्रशब्दान्तादेव टार स्यात् इह तु महारादशब्दोऽर्थवानतु तदवयवः शूदशब्द इति पुनस्तदवस्थमेव टापोऽप्रसक्त्या निषेधयर्यमिति चेन्न । शुदत्वाऽऽरोपेण महाशूद्रशब्दस्याऽऽभीरे प्रयोगाच्छूद्रश- ब्दस्याऽर्थवत्वासयात् । प्रतिपादितञ्चैतच्छेखरे । न च महाशूद्रशब्दस्य जाति- वाचकत्वाऽव्यभिचारेणोत्तरयोगे जातिरिति व्यर्थम् । महती शूद्रेत्यर्थे तु समासात्प्रागे- वाऽन्तरङ्गत्वाहापि महादेत्येवेति वाव्यम् । मृगक्षीर-कुक्कुटाण्डमित्यत्रेव पूर्व स्त्रीत्व- स्याऽविवक्षया टापोऽप्रसत्या शूद्रशब्दस्य महच्छब्देन समासे निष्पन्नस्य महाशूद्रश- ब्दस्य जातिवाचकत्वाभावेन निषेधाऽप्रात्या महाशूदेत्येव भवति, जातिग्रहणाभावे टापो निषेधाजातिलक्षणडीषि उक्तरूपानुपपत्तेः । न च जातिवाचकत्वाऽभावे ङीषोऽप्यसम्भव इति वाच्यम् । शूद्रशब्दस्य जातिवाचकत्वेन तदन्तान्डोषो दुर्वारत्वादिति भावः । (१)गौणमुख्यति । 'गौण-मुख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्ययः' इति तस्वरूपम् । (२) अर्थवद्ग्रहणेति । 'अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणमिति परिभाषास्वरूपम्॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्। नमु वनो र चशत सूत्रे वन इति निरनुवन्धकस्य ग्रहणेन तदनुबन्धकमहतो नाऽतदनुबन्धकग्रहणमिति परिभाषाया अप्रवृत्तिरित्याशयेनाह-वन इति सामा. न्यग्रहणनिति। बहु बिनो र चेत्यनेन वन्नन्तप्रातिपदिका लादिवित्रानेऽप्यतिधीवरीत्यादौ वन्न- तस्वाभावान्डीप् न स्यादित्यत आह-प्रत्ययग्रहणे यस्मात विहितस्तदादे- सतदन्तस्य ग्रहणमिति । एतसिद्धिप्रकारश्चेत्थम्, तथा हि यस्मात्प्रत्ययविधिस्त- दादि प्रत्यये इति योगविभागः, गृह्यमाणे, उपतिष्टते, इति च शेषः, तथा चाऽयम प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्युपतिष्टते इति तदाद्यशसिद्धिः, तदन्तां- शस्य सिद्धिस्तु वन्नन्तेति विशेषणं प्रातिपदिकमिति विशेष्यञ्चादाय येन विधिरि- त्य'नेनैवेति, देवदत्तश्चिकीर्षतीत्यादौ देवदत्तादेः सन्नन्तत्वप्रयुक्तकार्याभाव एतक लम्बोध्यम् । न च ग्रहणवेते'ति निषेधात्कथमिह तदन्तविधिरिति वाच्यम् । अनु- पसर्जनाधिकाराऽमहत्पूर्वग्रहणाभ्यामिह प्रकरणे तदन्तविधेपिनात् । वन इत्यस्य प्रातिपदिकत्वाभावेन निषेधायोगाच्चेत्यलम् ॥ ननु अनन्तरस्य विधिळ भवति प्रतिषेधो वा' इति न्यायेन न घट स्वता- दिभ्यः' इत्यनेनाऽव्यवहितडीप एव निषेधः स्यान्जतु ङीप-टापोरिति चेन्न । 'स्त्रियां यत्प्राप्तं तन्ने ति व्याख्यानेनोभयो निषेधादित्याशयेनाह-पञ्च, चतस्त्र इत्यादि । अयम्भावः, पञ्चेत्यत्र नलोपे तस्य षट्संज्ञां प्रत्यसिद्धत्वान्नान्तत्वेन षट्सज्ञायां 'न षट्स्त्रनादिभ्य' इति निषेधे न टाविति, इदमसिद्धत्वोपवर्णनं कार्य- कालपक्षे एव न तु यथोद्देशपने अत्र च पक्षे पञ्चन्निति नान्तं जायमानषट- स्वस्यैकदेशविकृतन्यायेनाऽदन्तेऽति पुलमत्वात् । नचोक्तान्यायस्य स्थानिवत्सूत्रे उपसंख्यानादस्विधौ प्रवृत्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । षट्वस्याऽल्धर्मत्वाऽभावात्तदा- श्रयविधीनामपि तत्त्वाभावेन निषेधाऽप्रात्या न्यायप्रवृत्तौ बाधकाऽभावात् । नचाऽन्त- रङ्गपरिभाषयैवाऽन्तरङ्गे टापि कर्त्तये बहिरङ्गनलोपस्यासिद्धत्वेन नान्तत्वात्षट्वेन नि- षेधोपपत्तौ मूलोक्तप्रयासस्य वैफल्यमिति वाच्यम् । परिभाषायां सज्ञाकृतवहिर- ङ्गत्वाऽनाश्रयणेन तदप्रवृत्त्या मूलोक्तप्रयासस्य साफल्यात् । न च 'न लोपः सुप्स्व- रेति सूत्रे सज्ञापदेन घिसज्ञाग्रहणात प्रति नलोपाऽसिद्धत्वेन 'द्वन्द्वे घी'त्यस्या- प्रात्या विनिगमनाविरहात्पर्यायेणोभयोः पूर्वप्रयोगे दत्तदण्डिनौ दण्डिदत्ताविति भा- ध्योदाहरणोपपत्तिः, न च द्वन्द्वै घीति पूर्वपदत्वे नलोपे च सति पित्वं पित्वे च पूर्वप्रयोग इति परस्परापेक्षारूपान्योन्याश्रयदोषापत्तिरिति वाच्यम् । यस्य पूर्वप- ·- फविकारत्नमञ्जूषायां दत्वे धित्वं भावि तत्पूर्व प्रयोज्यमिति तत्सूत्रार्थकरणादयोऽन्याश्रयापत्तेरभावात् । तथा च तत्र घिसज्ञाया एव ग्रहणे षटसज्ञा प्रति नलोपासिद्धत्वाऽनापत्ती घटस्वाभावाचिका प्रायोक्तदोषस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । निषेधशास्त्रस्य त्रियां यत्प्राप्नोति तन्नेति भाष्यसिद्धान्तभूतार्थाश्रयणबलेन भूतपूर्वषटत्वमादाय निषेधेनाs- दोषादिति दिक् ॥ ननु 'प्रत्ययस्थात्कादिति सूत्रे पूर्वस्येत्यस्याभावे पञ्चमी–सप्तमीभ्यां निर्देशात् 'तस्मादित्युत्तरस्य' 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्ये'त्यनयोः प्राप्तौ (१) उभयनिर्देशे पञ्च- मीनिर्देशो बलीयान्' अनया 'तस्मादिति परिभाषोपस्थित्या प्रत्ययस्थककारादव्यव- हितपरस्यऽकारस्येत्वमित्यर्थे कटुकेत्यत्र कटक आ इति स्थितावन्तरनत्वात्प्राप्तमपि सवर्णदीर्घ (२) वार्णादाङ्गं बलीयः' इत्यनया परिभाषया (३) येन नाप्राप्ति' न्यायेन. अपवादत्वाच्च बाधित्वेत्वापत्तिरतस्तदावश्यकम् । न च सर्विका कारिकेत्यादावेव परस्येत्वापत्तिवारणाय तदावश्यकत्वे कटुकेति प्रत्युदाहरणोपन्यासो न युक्त इति वाच्यम् । इहाऽदिति तपरकरणादद्ग्रहणाच्च तस्मादिति परिभाषावाघेऽपि न सर्वथा वाधः, परांशबाधेनैवोपपत्तावव्यवहितांशबाधे मानाभावस्तथा च प्रत्ययस्थककाराऽव्य- लन्याऽन इत्वमित्यर्थे पूर्वपरयोः प्राप्तौ पूर्वस्यैवेत्यर्थस्याऽनुनासिक इत्यादि- लद्दाको विकेन । एकच युक्त एवं कटुवेति प्रत्युदाहरणोप- न्यास इत्याशवाह-पूर्वस्थ किम्। परस्य माभूत्कटुकेति । केचित्तु 'प्रत्य- यस्य की ति न्यासमङ्गीकृत्य पूर्वस्येति खण्डयन्ति, तेषामयमाशयः' तथा न्यासे सप्त- मीनिर्देशात्तस्मिन्नितीति परिभाषोपस्थितौ प्रत्ययस्थककारादव्यचहितपूर्वस्याऽत इदित्य- थे परस्याऽकारस्येत्वाऽप्राप्तौ कटुकेत्यत्र दोषाभावादलन्तद्ग्रहणेनेति ॥ प्रातः किम् । साङ्काश्यिकेति । ननु स्त्रीबोधकाऽकारस्येत्वमिति 'उदीचा- मिति सूत्रस्यार्थेऽकारस्य स्त्रीप्रत्ययावयवत्वेऽप्यस्त्रीबोधकत्वेन न तत्वापत्तिरिति चेन्न । सङ्काशेन निवृत्तं नगरं साङ्काश्यम् ‘सङ्काशादिभ्यो ण्यः' इत्यनेन ण्यप्रत्यये तत्र भवेति (१) उभयनिर्देश इति । पञ्चमीनिर्देशस्याऽनवकाशस्वमस्याः प्रवृत्तौ बीजम् । उभयनिर्देशस्य चारितायेऽपि पञ्चमीनिदेशस्य परत्वश्च तत्प्रवृत्तौ बीजम् । (२) वार्णादाङ्गमिति । वर्णत्वाऽवच्छिन्नोद्देश्यककार्यापेक्षयाजोद्देश्यककार्यस्य बलवस्वमित्यर्थः। (३) येन नाप्राप्तीति । 'येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाघको भवति इति तत्स्वरूपम् ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । विग्रहे 'धन्वयोपवादिति बुझि तस्याऽकादेशे साङ्काश्यिकेल्यत्र स्त्रीप्रत्ययाऽवयवाड- कारस्येत्वमिति सूत्रस्याऽर्थकरणे दोषस्य तादवस्थ्यात् । न च स्थाने अणस्च सद्भावादवयवपटवभावेन न दोष इति वाच्यम् । भाष्यकृता तस्य प्रत्याख्यात- त्वात् । न च साक्षाद्विधेयविशेषणे चरितार्थानां बोलाषागां विधेयविशेषणविशेषणे न प्रवृत्तिरित्यर्थक (१) विधौ परिभाषोपतिष्टते जाऽनुवादे' इत्येतत्परिभाषाज्ञापनार्थ स्थानेग्रहणस्याऽऽवश्यकत्वेन कथं भाष्यकृता त प्रत्याख्यातमिति बच्चन। एताए- रिभाषाया अपि भाष्येऽदर्शनात् । एतस्या असत्यादेव 'उरण रपरः' इत्यत्र 'उना- त्तयणो हत्पूर्वादि'त्यत्र व स्थानार्थलाभः (२)अन्यथा तया 'षष्टी स्थाने योगा' इत्यस्या अपत्तियोचलात्तत्र स्थानार्थलाभो न स्यात् । न च (३) प्रतिनदोक्त' परिभाषया स्त्रियां विहितस्य स्त्रीप्रत्ययस्येव ग्रहणात् (४)भवार्थविहितस्य स्त्रीप्रत्ययल्य स्त्रियामविहितत्वे- नाऽग्रहणान्न दोष इति वाच्यम् । सूत्रे विशेष्यरूपेण स्त्रीप्रत्ययस्यानुच्चारणादुक्तपरि- भाषाया अप्रवृत्तेः । प्रतिपदोक्तत्वञ्च - यस्मिन्पदे परिभाषाप्रवर्तनीया तत्पदवृत्त्यानु- पूर्व्यवच्छिन्नसाक्षाद्विधेयतोद्देश्यताऽन्यतरविषयताप्रयोजकपदघटितशास्त्रत्वमित्यलम् ॥ ननु सूत्र जपूर्वगामित्वक सत्वं नागां मन्त्र-माह-जा-ज्ञा द्वा-स्वेत्येतेषा- मात इदित्यर्थस्य भस्रायन्तानामेषामात इदित्येतत्फलितत्वेन च (५) पदाङ्गाऽधिकारे तस्य च तदन्तस्य चेति तदन्तविधिनैव लाभानपूर्वाणामिति व्यर्थमित्याशयेनाह- तदन्तविधिनैव सिद्धौ नपूर्वाणामपति स्पष्टार्थमिति ॥ ननु सूत्रे भस्त्राशब्दस्येत्वार्थ ग्रहणन्तच्चाऽनुपसर्जनानुक्तशव्दादुत्तरसूत्रेणैव सिद्ध- मितीह व्यर्थन्तद्ग्रहणमित्यत आह-भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थमिति। एवञ्चाऽनुप- सर्जने आदाचार्याणामित्यात्वम्भवत्येव । बचानेनोक्तसूत्रस्य बाधे कथन्तेनाऽऽत्वमिति (.)विधामिति । परिभाषाणामवश्यप्राप्तपरम्पराधिकपरम्परया विधेयोपकारक- त्वं न भवतीत्यर्थः। परिभाषायाः प्रधानीभूतविधेयोपकारके सम्पादनीये यावती परम्पराऽवश्यप्राप्ता ततोऽधिकपरम्परा यत्र शास्त्रे विधेयोपकारके तत्र शास्त्रे परिभाषा न प्रवर्तते इति यावत् । (२) अन्यथेति । एतत्परिभाषासद्भावे इत्यर्थः । (३) प्रतिपदोक्तेति । 'लक्षण-प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणमिति' परि- भाषास्वरूपम् । (४) भावति । तत्र भवेति विग्रहे जातो वुज प्रत्ययः स्त्रियमाहेति तस्य स्त्रीप्र- त्ययत्वं परमासौ स्न्यधिकारे विहित इति भावः। (५) पदाङ्गेति । पदाधिकार्यङ्गाधिकारि ध कार्य सूत्रोपात्तसजातीयस्य सूत्रोपा- तसजातीयान्तस्य च भवतीत्यर्थः ।

·N ta - . फकिकारत्नमञ्जूषायां- वाच्याम् । उपसर्जनेऽस्य चारितार्थेन वाधे मानाभावात् । अन्यस्येति। अनुपसर्जल- स्वेत्यर्थः । उत्तरसूत्रेणेति । 'अभाषितपुंकाचे'त्यनेनेत्यर्थः ॥ ननु न सु एतद् सु इत्यवस्थायामकचि कृते वा ततः पूर्वमेव नभूतत्पुरुषसमासे कृते ततोऽकवि अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधते' इति न्यायेनान्तरङ्गात्यदायत्वा- प्राक् विभक्त्यो कि पुनर्विशिष्टात्सुपि त्यदायत्वे पररूपत्वे च कृते टापि, अनेषकेति सिद्धयति । अत्र टापः सुपः परत्वादनुप इति प्रतिषेधान्नेत्वमित्यत आह-एषा द्वा. एतयोस्तु सपूर्वयोर्लेम रित्यादि । ननु 'अभाषितपुंस्काचे'त्यस्य न भाषितः पुमान्येन शब्देन सोऽभाषितपुंस्कस्त- स्माद्विहिताऽऽस्थानिकल्याऽत इद्वेत्यर्थस्तत्र विहितविशेषणस्य फलमाह-बहुव्रोहे- भौषितपुंस्कत्वात्ततो विहितस्य नित्यमिति । अयम्भावः, अविद्यमाना खट्वा यस्या इति चिग्रहे 'शेषाद्विभाषेति समासान्तको वैकल्पिकत्वेन तदभावपक्ष 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्ये'त्युपसर्जनह्रस्वेऽखट्वशब्दाहापि सुपि प्रज्ञाताद के सुब्लुकि 'कणः' इति हस्वे पुनष्टापि अभाषितपुंस्काद्विहिताऽऽकारस्थानिकाऽकारस्थाऽभावा- देव तद्विकल्पाप्राप्तौ प्रत्ययस्थेति नित्यमेवेत्वम् । परविशेषणत्वाऽभ्युपगमे तु श्रात्स्थानिकाऽकारस्याऽभाषितपुंस्कखट्वशब्दात्परत्वेन वैकल्पिकेत्त्वाऽऽपत्तिरूपदोषः , शषि विकास अयम्भावः, न खट्वा स्विति स्थितौ कपि सुब्लुकि प्रत्यत्रलोन भागद्वयस्य सुवन्तत्वात्समाससञ्ज्ञायां 'समासान्ता' इति शास्त्र- बलेज कवन्तस्यैव समासत्वादुपसर्जलस्त्रीप्रत्ययान्तसमासरूपप्रातिपदिकाऽभावात् 'गोस्त्रि- योरिति ह्रस्वत्वाऽभावेन केण' इति प्राप्तहस्वत्वस्य 'न कपीति निषेधेन 'आपोऽन्यत- रस्यामिति ह्रस्वे कपः प्राग्वतिखटवशब्दात्परस्याऽऽपोऽभाषितघुस्काद्विहितत्वेन तत्स्थानिकाऽकारस्य वैकल्पिवेत्वेऽखट्विका, अखट्वके ति, ह्रस्वाऽभावे तु अखट्वाकेति त्रिविधं रूपं निर्बाधमेवेत्यलम् ॥ अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधि ज्ञापयतीति। नन्वयमेवेत्यनुवपन्नं शूद्रा- चाऽमहत्पूर्वा जातिरित्येतद्धटकाऽमहत्पूर्वग्रहणस्याऽपीह तदन्तविधिज्ञापकत्वादिति चेन्न । एक्शब्दस्याऽप्यर्थकत्वेनाऽदोषात् । शङ्खः पाण्डुरेवेत्यस्य यथा शङ्खः पाण्डर- पीत्यर्थस्तथाऽयमेवेत्यस्याऽयमपीत्यर्थो बोध्यः । नचाऽनड़वानिवाऽऽचरति अनड्डहति. ततः कर्तृक्विबन्तादनड्डह् शब्दात् 'षिद्गौरादिभ्यश्चेति डीषो वारणायानुपसर्जनाऽऽधि- कारस्याऽऽवश्यकत्वात्तदन्तविधिज्ञापकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । तदन्तविधिज्ञापक- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । तापरभाष्यप्रामाण्यादाचारक्विवन्तप्रकृतिककर्तृविवन्तानामन भिधानेन ज्ञापकत्वस्य सुस्थ- स्वात् । न च पञ्च स्त्रीगोव्यक्तयो धनानि यस्य स पञ्चगवधन इत्यत्र पञ्चगवेत्यस्योपस- र्जनत्वेन तत्र टीवनिवृत्त्यर्थन्तस्य चरितार्थत्वेन कथं ज्ञापकत्वमिति वाच्यम् । अर्थव- सूत्रोक्तस्य ‘एतत्सज्ञाफलभूतविभत्तीतरसमभिव्याहाराऽजपेक्षया लोकेऽर्थविषयको- धनकत्व' रूपाऽर्थवत्त्वस्याऽभावेल टजन्तस्य प्रातिपदिकत्वाऽभावेन डीपोऽप्रसक्तेः । प्राचीनमतेऽपि स्वपर्याप्तत्व-स्वप्रयोज्यबोधजनकत्वप्रकारकवतात्पर्यायविशेष्यताप- र्याप्त्यधिकरणत्वैतदुभयसम्बन्धेन शत्ति.विशिष्टत्वरूपाऽर्थवत्त्वस्य पञ्चगन्यत्राऽसत्वेन तदप्रसक्तः। नचाऽऽशिलिना प्रोक्तमधीते या सा प्राविशला ब्राह्मणीत्यत्र अव्न्या- वृत्त्यर्थमुपसर्जनाधिकारस्य चारितार्थ्यमिति वाच्यम् । प्रोत्ताऽर्थकस्याऽणः स्त्रियामवर्त- नेन तदप्राप्तः । नचाऽयंत्रर्थकाऽनिमित्तको ङीप् तु दुर्वार एवेति वाच्यम् । तस्य लुप्तत्वेन तन्निमित्तकस्य डीपोऽप्रसक्तेः। न च प्रत्ययलक्षणेन तत्सत्ता सुलभैवेति वाच्यम् । अण्योऽकार इति व्याख्यानेन वर्णाऽऽश्रये प्रत्ययलक्षणाऽभावात् । नचाऽध्ये- त्रर्थगतस्त्रीत्वमादाय प्रोक्ताऽनिमित्तको डीप स्यादिति वाच्यम् । स्त्रियामित्यस्य गृह्य- माणविशेषणत्वेन प्रोक्ताऽणोऽध्येत्रर्थगतस्त्रीत्वेऽविद्यमानत्वेन तदप्राप्तेः। अत एव काशकृत्स्निप्रोक्तां मीमांसामधीते काशकृत्स्ना ब्राणीत्यत्राऽपि न डी । न च त्रोचा- र्थगतस्त्रीत्वमादाय पुनर्जीप कुतो नेति वाच्यम् । लक्ष्ये लक्षणन्यायस्य जागरूकत्वात् । तस्मादनुपसर्जनाऽधिकारस्य बहुकुरुचरेत्येव व्यावय॑म् । तत्र तदन्तविधिं विना प्राप्ति- रेव नेति तदन्तविधिज्ञापनमावश्यकमेव, सति तु तस्मिन् विशेष्यत्वादनुपसर्जनाऽधिका- रसामर्थ्याच्च स्त्रियामिति प्रातिपदिकविशेषणमेव । स्त्रियामित्यस्य प्रातिपदिकविशेषण- त्वादेव धीवानमतिकान्ताऽतिधीवरीति सिद्धम् (१) एवञ्च आपिशला ब्राह्मणीत्यप्यस्यैव व्यावर्त्यम् । अनुपसर्जनादिति च सामर्थ्याद्गृह्यमाणविशेषणमेव, (२) अन्यथाऽधिका- रसूत्रं व्यर्शमेव स्याद्भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरिति न्यायादतो गुणः कृतात्म- संस्कारः प्रधानमनुरुध्यते इति न्यायाद् गृह्यमाणविशेषणत्वमेव तस्येति भावः । तदन्त- विधिफलन्तु कौम्भकारेयसिद्धिः । अन्यथा कुम्भकार्या अपत्यमिति विग्रहेपि केचल- कारीशब्दादपि स्त्रीप्रत्ययान्तत्वात् 'स्त्रीभ्यो दगि ति ढगाऽपत्त्या कुम्भकारेय इत्या- पद्येत । नचैकार्थीभावरूपसामर्थ्यस्य समुदायवृत्तित्वेनैकदेशाऽवृत्तित्वात्तस्मात्तद्धितोत्प- (१) एवञ्चेति । 'अनुपसर्जनादिति सूत्रे कृते चेत्यर्थः । (२) अन्यथेति । 'अनुपसर्जनादित्यस्यापि प्रातिपदिकविशेषणत्वे इत्यर्थः ।

·१२० फकिकारत्नमञ्जूषाया- तिर्न स्यादिति वाच्यम् । तद्धतार्थोत्तरसदसमाहारे चे'त्यनेनोत्तरपदे समासविधानसा- मादपर्याप्त्याऽप्लेकार्थीभावमादाय वृत्तः स्वीकारात् । न च (१) कृद्महणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रह गमिति परिभाषया समुदायादेव डीबुत्पत्या तस्मादेव च ढाक न काऽप्यनुपात्तिरिति वाच्यम् । उक्तपरिभाषायाः कृन्मात्रग्रहण एवं प्रवृत्तेः स्वीकारा- दित्यलम् ॥ ननु ‘टिड्ढाणमिति सूत्रेऽनुपसर्जनादित्यधिकारादतुपसर्जनं यहिदायन्तं तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततो जीवित्यर्थे बहवः कुरुचरा यल्यामिति बहुत्रीहौ कुरु चरश- व्दस्याऽन्यपदार्थ विशेषणत्वेनोपसर्जनत्वान्न तद्घटितबहुकुरुचरशब्दान्डीपः प्रसक्ति- रित्याशयेनाऽऽह-उपसर्जनत्वान्नेह बहुकुरुचरेति । न च 'समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' इत्यनेन तदन्तविधिनिषेधाटिद्रवं यत्प्रातिपदिकमित्यर्थस्यैव सम्भवेन नोक्त- स्थलीयोक्तापत्तिः । वचोक्तार्थस्वीकारे कुरुचरशब्दस्याऽपि टिप्रातिपदिकत्वाऽना- वान्डीयोऽप्रसक्त्या कुरुचरीत्यपि न स्यादिति वाच्यम् । 'अवयवेऽचरितार्था अनुबन्धाः समुदायोपकारका भवन्तीति न्यायात्कुरुचरघटकचरेत्यत्राऽनुवन्धस्याऽचरितार्थत्वेन कुरुचरेति समुदाये टित्त्वस्य बोधनात् । नचोक्तन्यायेन बहुकुरुचरेति समुदायस्याऽऽपि हालेन्तादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । यं समुदायं यो न व्य भिचरति स नमोकार को महान वस्य व्यभिचारात्तत्राऽऽपत्तेरसम्भ- वादिति वाच्यम् । अनुपसर्जनाऽधिकारेण स्त्रीप्रत्यये तदन्तविधिज्ञापनात्तत्र चोक्ततद- न्तविधिनिषेधकवात्तिकाऽप्रवृत्तेश्च ज्ञापनात् । नचोक्ताधिकारेण तदन्तविधिज्ञापनेपि बहुकुरुचरेति समुदापेऽनुपसर्जनत्वस्यैव सत्त्वान्डीपो दुर्वारत्वेन कथमेतदनुपसर्जना:- घिकारव्यावर्त्यमिति वाच्यम् । (२)तेनैव सामर्थ्याद्गृह्यमाणविशेषणत्वस्यापि 'ज्ञापना- त्तस्य' गृह्यमाणविशेषणत्वात्समुदायस्याऽनुपसर्जनत्वेऽपि गृह्यमाणस्य कुरुचरेत्यस्योप- सर्जनत्वेन व्यावर्त्यत्वसम्भवात् । नचाऽनुपसर्जनादित्यस्य गृह्यमाणविशेषणत्वेपि 'स्त्रियामित्यस्याऽपि' गृह्यमाणविशेषणत्वात्तस्य च स्त्रियामविद्यमानत्वेन दोषाऽभावात्कथं (१) कृद्ग्रहण इति । अत्र गतिरनन्तर इति सूत्रेऽनन्तरग्रहणं प्रमाणम् । तथा हि, अभ्युद्धृतमित्याहावभेः प्रकृतिस्वराऽभावायाऽनन्तरग्रहणं तिष्ठति, परं प्रत्यय. ग्रहणपरिभाषयोद्धृतस्य कान्तत्वाभावादेवाभेः प्रकृतिस्वराप्राप्तौ तदर्थ कृतमनन्तर ग्रहणं व्यथं सत्परिभाषां ज्ञापयति, ज्ञापितायावस्यामनयोतस्य कान्तस्वात्तस्मि- नभेः प्राप्तस्य प्रकृतिस्वरस्य वारणार्थमनन्तरग्रहणं स्वांशे चरितार्थ मिति भावः । (२)तेनेवैति । अनुपसर्जनाधिकारेणैवेत्यर्थः ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । व्यावर्त्यमिति वाच्यम् । 'अनुपसर्जनादि'त्येतत्सामर्थ्यात्स्त्रियामित्यस्य तदन्तविशेषण त्वज्ञापनादिति भावः ॥ जनु अ॒धातोलृटि तत्स्थाने शानचि स्यप्रत्यये वच्यादेशे मुगागमे चकारस्य कुत्वे सकारस्य षत्वे कषोर्योगे वक्ष्यमाजशब्दाहापि णत्वे सति वक्ष्यमाणेति सिद्धम् । श्राऽत्र लुटष्टित्वोगित्वयोः स्थानिवद्भावेजाऽऽदेशभूते शानचि सुलभत्वाहापं वाघित्वा (१)ङीषा भवितव्यम् । नचाऽनल्बिधाविति निषेधात्स्थानिवद्भावाप्राप्त्या टियोगित्व- योरजतिदेशेन नोक्ताऽऽत्तिलेशोऽपीति वाच्यम् । 'न ल्यपी ति ज्ञानकात् ( अनुवन्ध- कार्ये ) इत्पदघटिताऽलमात्रवृत्तिधर्मघटितधर्मावच्छिन्नोद्देश्यता के कार्येऽजल्विधाविति निषेधाऽप्रवृत्तिज्ञापन्नात् । (२)अन्यथा प्रथाय, प्रदायेत्यादायनल्विधाविति निषेधेन कवावृत्तिकित्वस्याऽनतिदेशात् 'धुमास्थागापे'तीत्वाऽप्राप्त्या तनिषेधार्थ 'न ल्यपी'- त्यस्य स्पष्टमेव वैययं स्यात् । (३) अंत एव रमायामित्यादौ परत्वात् 'रामित्यामि कृते स्थानिवद्भावेनाऽऽमो डित्वात् 'याडामः' इति याडागमस्य सिद्धिरित्याशयेनाss. ह-वक्ष्यमाणेत्यत्र टित्यागित्वाच्च ङोष्प्राप्त इति । समाधत्ते-यासुटो डित्वेनेति । अयम्भावः, 'यानुन् पररनेर दातो हिच्ने नि सूक्रेग लिङ्गादेशतिवा- दीनां यासुडागमस्य ङित्त्वं विधीयते परमेतद्विफलं लिङ्गतरित्वस्य स्थानिवद्भावेन तत्स्थानिकादेशे सुलभत्वात् (४) यदागम' परिभाषया यासुविशिष्टऽप्यतिदेशात् । एचञ्चोक्तसूत्रविहितं वित्वं व्यथं सज्ज्ञापयति लाऽऽश्रयमनुवन्धकार्य नादेशानामिति । लकारवृत्तीत्पदघटिताऽल्मात्रवृत्तिधर्माऽतिदेशेऽजल्विधाविति निषेधः प्रवर्तत एवेति तदर्थः । तथा च प्रकृतेऽजल्विधाविति निषेधात्विोगित्वयोरनतिदेशान्न तत्प्रयुक्तोक्ता- ऽऽपत्तिरिति । ननु ‘सार्वधातुकमपिदिति सूत्रेऽपिदिति योग विभज्य तत्र 'गाङ्कुटा- दिभ्यो णिनिकदि'त्यतो डिद्ग्रहणमनुवत्योभयोरावृत्तिं कृत्वाऽपिदिति प्रसज्यप्रतिषेध- श्चाश्रित्य 'ङिच्च पिन्न भवती'त्युक्तम्भाध्ये, अत एव ब्रूतादित्यत्र 'ब्रुव इट्' इतीण न भवति तथा च रुयात् स्तुयादित्यादावुक्तभाष्यात्तदुभयोस्समावेशाऽसम्भवात्साक्षात्पित्वे- (१) डोषेति । 'टिड्ढाणजिति' 'उगितश्चेति सूत्राभ्यामित्यर्थः । (२) अन्यथेति । अनुबन्धकायेंऽप्यनल्विधाविति निषेधप्रवृत्तावित्यर्थः । (३) अत एवेति । न ल्यपीति ज्ञापकेनाऽनुबन्धकार्येऽनल्विधाविति निषेधाऽप्र- वृत्तेरेवेत्यर्थः। (४) यदागमेति । 'यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्गृहणेन गृह्यन्ते' इति परिभाषा- स्वरूपम् । अत्र 'नेटि', 'गेरनिटीतिसूत्रेऽनिटीति च ज्ञापकम् । , ·रुक्किकारहन बायां- तदेशिकडिववाश गुणनिधाऽनुपपत्त्या गुणनिषेधाय डिस्वविधालय साफल्में लाऽऽश्रयेति वचनज्ञाननाऽसल्भवावक्ष्यमाणेश्यत्र दोषस्तदवस्थ एवेत्यरुन्चेराह-श्न: शानचः शिक्षानिकि शाजधि शिवस्य सार्वधातुकलापिदिति हित्वेन शिति 'ति निषेधेन दुशाण, नुपागोत्यादी गुणाभावः प्रयोजनम् , तञ्च तत्र शित्करणमन्त मालिशित्वस्य स्थाविवभावादानचि सुलभत्वादुक्तरीत्योपपन्नमेवेति व्यर्थं शानचि शित्वं ज्ञापयति क्वचिदनुबन्धकायऽप्यनल्विधाविति निषेधः प्रवर्तत इति । तथा च तेन ज्ञापितार्थन 'न ल्यपीति ज्ञापिताऽर्थवाधेलन डीपत्तिः स च बाधो न सार्वत्रिक इति तत्र क्वचिदित्युक्तम् । न च शाजचः शित्वस्य भाष्ये प्रत्याख्यातत्वादुक्ताऽर्थे तस्य ज्ञापकत्वाऽसम्भवेन कथमत्र डीवभाव इति वाच्यम् । सत्यभिधाने वक्ष्यमाणेत्यस्या- ऽजादौ पाठेन तदुपपत्तेः। टायो ढीवादेर्वाधकत्वान्न डीविति भावः । 'न मुने' इति सूत्रे टायामादेश इति भाष्यप्रयोगादजादेस्त्वाकृतिगणत्वेन न कश्चिद्विवाद इति दिक् ॥ ननु चुरा शीलमस्या इति विग्रहे 'शील' 'छत्रादिभ्य' इतिशोऽणत्वाऽभावेन 'टिड्ढाणजित्यस्याऽप्राप्त्या डीवभावेन चौरीति डोवन्तप्रयोगो न स्यादित्याशङ्कया, समाधत्ते-ताच्छीलिके योऽपाति । उक्तसूत्रेण णप्रत्यये कृतेऽणपरत्वाऽभावादेव 'अन' इति प्रकृतिभावस्याऽप्राप्त्या 'नस्तद्धिते' इति टिलोपेनैव कार्म इति सिद्धावन इस बातं ताच्छील्येऽर्थे कार्म इति निातनं व्यर्थं सज्ज्ञापयति अणि सति सका तलाक योगाऽसिद्धिरूपदोषाऽवकाश इति भावः। उत्तज्ञापन ताच्छीलिकेत्यस्य फलं तदस्यां प्रहरणमिति विहितणान्ते दाण्डेत्यादौ कीवभावरूपम् , " इत्यस्य फलं पुष्पाण्याहरति तच्छीला पुष्पाहरेत्यचप्रत्ययान्ते जीवभावरूपमिति बोध्यम् ।। ननु 'प्राचां फ तद्धित' इत्यत्र यञ् एवाऽनुवृत्यर्थ 'टिड्ढाणमिति सूत्रात्पृथक 'यञश्चेति योगविभागः कृतस्तत्र वार्तिककारेणाऽपत्यग्रहणं कर्त्तव्यमिति यद्यपि पठितं तथापि तदपत्याधिकारपरं तादृशश्च गर्गादिभ्यो यनिति विहित एव तदन्तादेव व डीप नाऽन्यस्मादित्याशयेनाह-अनपत्याधिकारस्थान लोबिति । अपत्याधिकारस्थभिन्नादित्यर्थः। अपत्यार्थभिन्नादपस्यार्थेऽप्यपत्याधिकारस्थभिन्नाच न हीबिति पर्यवसितोऽर्थः । तथा च द्वीपे भवा द्वैप्येत्यत्र न डोप् । तत्र 'द्वीपादनुसमुद्र यम्' इति विहितयको भवार्थकत्वेनाऽात्यार्थभिन्नत्वात् । एवं देवस्याऽपत्यं दैव्येत्यत्राऽपि न ङीप् , अत्र 'देवायत्रज्ञाविति विहितस्य यनः प्राग्दीत्यतीयत्वेनाऽपत्याऽधिकार- वहिर्भूतत्वात् । 'तेन दीव्यतीत्यतः प्राग्येऽपत्यादयोऽर्थास्तवास्य यओ विधानं नत्व- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १२३ पत्याधिकार इति भावः । नचोक्तस्याऽपत्यग्रहणं कर्त्तव्यमिति वार्तिकस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यातत्वात्कथमुक्तकल्लनेति वाच्यम् । उक्तयोगविभागाऽकारप्रश्लेषादिकरणात् 'यत्रश्चे'त्यत्राऽपत्याधिकारस्थस्यैव यमो ग्रहणमिति भाष्यकारव्याख्यानाचोक्तार्थकस्प- नाऽसम्भवादित्यलम् ॥ ननु षित्वविधानसामर्थ्यादेव प्रातिपदिकत्वाऽभावेऽपि डीसिद्धौ ‘प्राचां कतद्धित' इत्यत्र तद्धितग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्कय समाधत्ते-तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्व- मिति । अयम्भावः, अत्र सूत्रे तद्धितग्रहणे कृते सति प्रत्ययस्य तद्धितसज्ञाविधा- नेन तदन्तस्य प्रातिपदिकत्वात् 'षिगौरादिभ्य' इति डीसिद्धिः । तद्ग्रहणे तु ज स्यात् । लचोक्त डीविधायकशास्त्रे प्रातिपदिकविशेषणे सति तद्धितग्रहणस्याऽऽवश्य- कत्वम्भवति परमुक्तविशेषगस्यैव तत्र फलाऽभावाद्वैफल्यमिति वाच्यम् । (१)तस्य त्रपा क्षमा भृजेत्यादौ धातोः षित्वान्ङीषव्यावृत्यर्थत्वेन साफल्यात् । एवञ्च प्रातिपदि- कत्वाऽथं तद्धितग्रहणमावश्यकमेव परमेतदयुक्तम्, त्रपा क्षमेत्यादौ धातोः पित्वस्याङ्- प्रत्ययसम्पादनाचारितार्थेन सामर्थ्यविरहात्तत्र डीषोऽप्राप्त्या तदर्थ डीष्विधायकशास्त्रे प्रतिदिकविशेषणस्याऽनावश्यकत्वेन तद्धितग्रहणम्याऽप्यनावश्यक वात् । न च गार्य- शब्दात्म्फप्रत्यये कृते योऽकारस्य 'यस्येति चेति लोपार्थ तद्धितग्रहणमस्त्विति वाच्यम् । सवर्णदीर्घेणाऽपि रूपसिद्धेः । एवञ्च व्यर्थीभूतं तद्धितग्रहणं ज्ञापयति क्वचिदि- अन्तादपि ष्फो भवतीति तेज 'आसुरेरुपसङ्ख्यानम्' इति वचनं सिद्धम् । तद्धितग्रहण- ज्ञापितार्थफलितमेवैतद्वचनं नाऽपूर्वमिति दिक् । ननु एफप्रत्ययस्य स्त्रियामेव विधाजादुक्तार्थानामिति न्यायेन पुलस्तदर्थ खीष न स्यादिति प्रादुर्भूतं पूर्वपक्षं निराकरोति-षित्वसामर्थ्याम्फेणोक्तेऽपीत्यादिना । अयम्भावः, षित्वविधानसामर्थ्यादुतन्यायबाधेन एफप्रत्ययस्य स्त्रियां विधाने न कश्चि- प्रतिबन्धक इति । वस्तुतस्तु पञ्चकं प्रातिपदिकाऽर्थ इति सिद्धान्तसम्मते पक्षे प्रत्य- यानां योतकत्वस्यैव युक्तत्त्वात् । तथा च योतकविषये नोत्तार्थानामप्रयोग इति न्याय- प्रवृत्तिः । अत एव 'द्विर्बद्धं सुबद्धमिति न्यायवलेन व्यतिलुनीते इत्यादौ द्योतकसमु. वयस्य दर्शनम् । एतद्विषये उक्तन्यायाप्रवृत्ताविदं षित्वमपि ज्ञापकमन्यथा स्पष्टमेवे- तस्य वैयर्थ्यं स्यात् । अत एव, अक्ष्णा काण इति प्रयोगो ‘येनाङ्गविकार' इति सूत्र- भाष्योक्तः सङ्गच्छते । अन्यथा काणशब्दस्याऽक्षिगतविकारवाचकत्वेन तदुपादानादे- (१)तस्येति । प्रातिपदिकविशेषणस्येत्यर्थः ।

·अनिकारत्नमवायां- वाददगो लामे पुनरशिशब्दप्रयोगस्योकन्या पेनाऽप्राप्त्याऽक्ष्णा काण इति प्रयोग श्व न स्यादित्यला महंतादति। सर्वत्रेत्यस्य सर्वेषाम्मते इत्यर्थस्तेन नित्यत्वलाभ- स्ता हितादिभ्यो यान्तेभ्यः कतशब्दान्तेभ्यश्च यजन्तेभ्यो नित्यं एफप्रत्ययः स्यात् । लौहित्यायनी, कात्यायनीति । लौहित्यशब्दात्कात्यशब्दाच प्रत्यये तस्या- ऽऽयनादेश षित्वान्डीषि तसिद्धिः। नन्वत्र प्राचामित्यस्य निवृत्त्यैव नित्यत्वसिद्धी तदर्थ कृतं सर्वत्रग्रहणं व्यर्थमेवेति चेन्न । तस्य 'प्राचां फतद्धित' इत्यत्राऽपकर्षणेन वाधकविषऽपि प्राचामित्यस्य प्रवृत्तिसम्पादनेन सार्थक्यात् । उक्तसूत्रस्य वाधकविष- येऽपि प्रवृत्यभ्युपगमेन, आवट्यायनीत्यत्र 'पावट्याच्चेति चापं वाधित्वा प्राचां मते एफप्रत्यय एव । न च चापोऽपवादत्वात् तेन फप्रत्ययवाधे कथमसाविति वाच्यम् । दीचाम्मते डीवबाधनेन चाश्चारितार्थ्यात् । 'प्राचां ' इत्यत्र सर्वत्रणाचामो डीपबाधकत्वमेव नत्वनन्तरष्कवाधकत्वम् । चापि कृते न फप्राप्तिरत इत्यधिकारा. दित्यनम् ।। टाप ङीषोरपवाद इति । 'कौरव्य-माण्डूकाभ्यां चे'त्येतद्विहितः प्रत्यय- स्तयोर्वाधक इत्यर्थः । 'जातेरस्त्री'ति सूत्रेण योपधभिन्नाजातिवाचकान्डीषविधानान्को- रव्यशब्दस्य जातिवाचकत्वेऽपि योषधभिन्नत्वाऽनावादुत्तसूत्रविहितडीषाऽप्राप्त्या तस्मा- टाप मण्डूकशब्दस्य जातिवाचकत्वाद्योपवभिन्नत्वा च डीषिति विवेकः । टाप -डीपो- रित्येव पाठो यद्यपि प्रायो दृश्यते तथापि डीविति लेखकप्रमाद एव, अथवा परिभाषि- कस्य पुत्र-पौत्रप्रभृतिगोत्रस्यैव जातित्वेन न डोषिति मतान्तरेण तादृशः पाठ उप- पाद्य इति । कौरव्यसाहचर्यान्मण्डूकशब्दोऽप्यपत्यप्रत्यान्त एवात्र गृह्यते । तेन मण्डूकस्येयं भार्येत्यर्थे 'तस्येदमि' त्यगन्तस्य माण्डूकशब्दस्याऽग्रहणात् यद्यसौ 'कूप- माण्डूकी'ति भट्टिप्रयोगोपपत्तिरिति दिक् ॥ परिमाणान्तात्तु-व्याढकोति । ननु न तद्धितलुकीत्येव सिद्धे सूत्रेपरिमाण- ग्रहणं, व्यर्थमिति चेन्न । अपरिमाणग्रहणाऽभावे आढकस्य परिमाणत्वेन तदन्तादपि जीनिषेधाऽऽपत्या याढकीत्यस्याऽसिद्धयापत्तेः । न च परिमाणान्तान्डीनिषेधाऽ- भावाय सूत्रेभरिमाणग्रहणकरणादेव द्विविस्तेत्यादेरपरिमागान्तत्वात्ततोऽपि लीपनिषे- धसिद्धौ बिस्तादिग्रहणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । आचितशब्दस्य पीमाणत्वेन ततो लीप- निषेधाऽनापत्या तस्मादपि निषेधायाऽऽचितशब्दग्रहणस्याऽऽवश्यकत्वात् । न चाप- रिमाणाऽऽचिताभ्यान्न तद्धितलुकीत्येतावतैव सूत्रेण बिस्त-कम्बल्ययोरुन्मानत्वादपरि- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १२५ माणत्वेन तदन्ताभ्यामपि निषेधसिद्धौ सूत्रे तयोर्महणं सष्टमेव व्यर्थमिति वाच्यम् । उन्मानान्तान्डीनिषेधश्चेत्तर्हि विस्त-कम्बल्यशब्दान्तादेवेति नियमार्थत्वेन सार्थ- क्यात् । एवञ्च सूत्रे बिस्त-कम्वल्यशब्दान्तभिन्नत्वेन सङ्कोचाद्विस्त-कम्बल्यशब्दा- न्तभिन्नादपरिमाणान्तादाचितशब्दान्ताच द्विगोर्न डीवित्यर्थेऽपरिमाणाऽचिताभ्यान्न तद्धि- तलुकीति योगेन विस्त-कम्वल्यशब्दान्ताभ्यां डीनिषेधानाऽपत्त्या तदर्थं तयो- हणस्याऽऽवश्यकत्वेन स्वांश चारितार्थं जातम् । फलञ्च नियमस्य द्विनिष्कीत्यत्र हीन्निषेधाऽभावः । अत्र सूत्रे परिमाणशव्देन- 'उर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं सु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात् संख्या वाह्या तु सर्वतः ॥ इति पारिभाषिकस्य परिमाणस्य ग्रहणात् द्विवर्षे भूता-द्वाभ्यां शताभ्यां कीतेत्यर्थ द्विवर्षा, द्विशतेत्यादौ, तिर्यामाने द्विहस्ता भित्तिरित्यादौ च निषेधसिद्धिरिति । 'अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धिते' इत्येवास्तु सूत्र मास्तु च तत्र लुग्ग्रहण द्विगोरित्यस्याऽनुवृत्तिः, तद्वितपदस्य तद्धितार्थपरत्वम् , तथा च तद्धितार्थे विद्यमानो यो परिमागान्तो द्विगुस्ततो डीव नेत्यर्थे समाहारे पञ्चाश्वीत्यादिद्विगौ न निषेधः पञ्चा- श्वेत्यपरिमाणान्तद्विगोस्तद्धितार्थेऽविद्यमानत्वादिति केचित्तन्न । अपरिमाणायन्तावि- गोर्यस्तद्धितस्तदन्तान्डीब् नेत्यर्थस्यापि सम्भवादभ्यर्द्धका पणिकी, अध्यर्द्धसाहस्री वडवेत्यत्राऽपि निषेधप्रसक्तः । अत्र च 'विभाषा कार्षापणसहस्राभ्यामि' ति विकल्पेन लुग्विधानं लुगभावपक्षे चोक्तरूपम् , तत्र निषेधो दुर्वारस्तस्माल्लुग्ग्रहणं कर्त्तव्यम् , कृते च तस्मिन्न दोषस्तद्धितलुकि सत्येव निषेधविधानादिति दिक् ।। ननु परिमाणशब्दस्य परितः सर्वतः आरोहतः परिणाहतच मीयते येन तत्परि- माणमित्यर्थस्तथा च षोडशहस्तप्रमाणदण्डवाचककाण्डशब्दस्याऽऽयाममात्रपरिच्छेद- कत्वात्प्रमाणत्वेनाऽपरिमाणवादने व तदन्तादपि हीनिषेधसिद्धौ ‘काण्डान्तात्क्षेत्रे' इति निषेधसूत्र व्यर्थमिति चेन्न । तस्य काण्डान्ताद्विगोटन्निषेधश्चेत्क्षेत्रे एवेति निय- मार्थकत्वेन सार्थक्यात् । एवञ्च द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिरित्यत्रैव निषेधो न तु द्विकाण्डी रज्जुरित्यत्रापि इह काण्डस्य क्षेत्रेऽविद्यमानत्वादित्याशयेन प्रत्युदाहरति-क्षेत्रे किम् , द्विकाण्डी रज्जुरिति । निषेधस्य पूर्व सूत्रेण सिद्ध- त्वादेतत्सूत्रारम्भफलमपीह दीबेवेति योध्यमिति भावः ।। ननु द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्या इत्यर्थे प्रमाणशब्दस्याऽपरिमाणत्वादपरिमाणाचितेत्य- नेनैव निषेधसिद्धौ ‘पुरुषात्प्रमाणे ति सूत्रं व्यर्थमिति चेन्न । पुरुषस्योर्ध्वाधरदिगव- ·फक्किकारतमञ्जूषायां- स्थितवस्तुमात्रपरिच्छेदकत्वेजोमानत्वादुन्मानान्तानां चेन्निषेधस्तर्हि विस्तायन्तादेवे- ति नियमादुक्तसूत निवाऽप्राप्तौ द्विगोरिति प्राप्तनित्यडी बाधित्वा वैकल्पिकको- विधानादानश्यकत्वेन सार्थक्यात् । अत्र सूत्रे प्रमाणशब्दो जायामपरिच्छेदकवाची किन्नु परिच्छेदकमात्रपरः प्रमाणशब्दस्य परिच्छेदकमात्रपरत्वादेव, पुरुषविशेषणत्वं तस्य संगच्छते । प्रमाणशब्दस्याऽऽयामपरिच्छेदकवाचित्वे तु पुरुषस्याऽऽयामपरिच्छे- दकत्वाभावात्तद्विशेषणत्वं तस्य सङ्गतं न स्यात् । जातिवचनस्याऽपि पुरुषशब्दस्य परिच्छेदकवाचिस्वं पञ्चारनिः पुरुषः' इति शूल्वसूत्रादत्र प्रमाण इति विशेषणाल्लोक- व्यवहाराच्चेति वोध्यम् ॥ ननु लाघवात् 'ऊधसोऽजद्धि' त्यस्य स्थाने अधसो न इत्थमेव सूत्रकरणस्य समु- चिनत्वेऽनविधानं व्यर्थमेवेति चेन्न । तस्य धनुषश्चे'त्युत्तरार्थत्वेन सार्थक्यात् । अन्य- थाऽमरत्वाऽभावायगोजापत्या शाई धन्वेति प्रयोगो लोपपतेति केचित् । केचि- च, अनविधानस्येहार्थमन्यवाश्यकत्वमेव, अन्यथाऽस्यानो लाक्षणिकत्वेन “लक्षण- प्रतिपदोक्त" परिभाषया तदग्रहणात् 'अल्लोपोजः' इत्यस्याऽप्राप्त्या कुण्डोनीति प्रयोगो न सिध्येदित्याहुस्तन्न । एतत्सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादुक्तपरिभाषाया अल्लोपोऽन इत्येत- द्विषयेऽप्रवृत्तेः॥ ननु ऊधसोजङिति पृथक बो बिहाय बहुबाहेरूधसो ङीष्' 'नश्चे' त्येवाऽस्तु सूत्रम्, 'अनङश्चेति वा समासान्तेषु 'ऊधसोऽजत्येिव च पठ्यतामिति चेन्न । तथा सति समासान्तकपो वैकल्लिकत्वेन तदभावपक्षे लब्धाऽत्रकाशस्योक्तसूत्रस्य कपा वाधा- ऽऽपत्तेः। धनुषोऽनकिति यथा न्यासे तु, अनङः समासान्तत्वेन शेषत्वाऽभावान्न कबा- पत्तिरिति भावः ॥ ननु ऊधसोऽनङ्' 'बहुव्रीहेरूवसो कोष' इति सूत्रद्वये स्त्रियामित्यधिकाराभावे कुण्डमिबोधो यस्य धेनूजां समूहस्वेत्यर्थके कुण्डोधो धैनुकमिति प्रयोगेऽनङ् डीपोरा- पत्तिः । तदधिकारे तु स्त्रीत्वरूपाऽर्थस्य तत्राऽगम्यमानत्वेन न तयोरापत्तिरित्यभिप्रायेण प्रत्युदाहरति-स्त्रियां किम् । कुण्डोधो धेनुकमिति । तत्र हेतुमाह-तद्विधौ स्त्रियामित्युपसंख्यानादिति । उक्तकार्यद्वयविधायकशास्त्रद्रये स्त्रियामित्यस्याऽधि- कारात्स्त्रीत्वरूपार्थे गम्यमाने सत्येव तद्विधानादिति तदर्थः । ननु 'दामहायनान्ताच्चेति' सूत्रे "संख्याऽव्ययादेकीपू' इत्यस्मादव्ययप्रहणस्या- ऽस्वरितत्वेन भाष्यकृताऽजनुवर्तितत्वादुद्दामेत्यत्रोक्तसूत्राऽप्राप्त्या डाय-डी-निषेधेषु प्राप्तेषु बहुराज्ञीवद्रूपत्रयं भवत्येवेत्यत आह–अव्ययग्रहणाऽननुवृत्तेरुदामा वड- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १२७ वेत्यत्र डान्निषेधावपि पक्षे स्त इति । अग्निा अन उपक्षेत्ति औरच संग्रहः, नचोक्तशब्दघटकाऽनोऽनर्थकत्वेन कथमन उपत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् । “अलिन- स्मन्ग्रहणान्वर्थवता चानर्थकेन तदन्तविधि प्रयोजयन्तीति परिभाषयाऽन्ग्रहणेऽजर्थक- स्थापि तस्य ग्रहणादिति भावः ॥ ननु संज्ञाशब्दानां नियताऽऽनुपूर्वीकत्वेनाऽनादित्वाच्छन्दसि दृष्टत्यैवाऽनुविधाना- तत्र च कीवभावविशिष्टस्य प्रयोगासम्भवात्ताशप्रयोगस्य च 'अनस्येव सिद्धी 'नित्यं संज्ञाछन्दसोरिति सूत्रं व्यमिति चेन्न। 'केवल-मामक-भागधेयेस्तुतार्थत्वेन सार्थक्यात् । नचोत्तरार्थं कृतस्य नित्यं संज्ञा-छन्दसोरित्यस्याऽऽरम्भसामर्थ्यादेव नित्य- त्वत्तानेऽनत्यानन्यग्रहणं विफलमेवेति वाच्यम् । उत्तरसूत्रे विकल्पाननुवृत्यर्थत्वेन साफल्यादिति भावः। ननु ममेयमित्यर्थेऽस्मच्छब्दात् 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्चे'त्यनेनाऽणि तवक- ममकावेकवचने' इति ममकाऽऽदेशै आयचो वृद्धौ मामकेत्यस्याऽण्णन्तत्वादेव डोपि सिद्धे 'केवल-मामक-भागधेयेति सूत्रस्थं मामकग्रहणं व्यर्थमेवेति चेन्न। अण्णन्तान्मा- मकशब्दाद्यदि डोर स्यात्तर्हि संज्ञा-छन्दसोरेवेति नियमार्थत्वेन सार्थयादित्यत आह- मामकग्रहणं नियमार्थमिति। नचाऽनेन मामकशब्दान्छीप एव विधानात्"मामक- नरकयोस्पसंख्यानम्' इत्यत्र मामकग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । मां मातीति मामः माम कायतीति मामिकेत्यत्रेत्वविधानार्थं तद्ग्रहणस्य सार्थक्यात् । नचाऽत्रापि केवल- मामकेत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् । भागधेयशब्दसाहचर्येण तद्धितान्तस्यैव मामकशब्द- स्यात्र ग्रहणात् । नियमस्य व्यावlमाह तेन लोकेऽसंज्ञायां मामिकेति । न च मामक-नरकयोरितिवात्तिकाऽऽरम्भसामर्थ्यान्डीवभावकसनेन कथं मामिकेत्यस्य नियमव्यावय॑त्वमिति वाच्यम् । उक्तवार्तिकस्याऽऽप्परत्वाऽभावेऽपीत्वविधानेन चरिता- र्थत्वात्सामर्थ्यविरहेण ङीबभावस्य कल्पयितुमशक्यतया डोयो दुरित्वेनोक्तप्रयोगस्य नियमव्यावत्यत्वस्य सुलभत्वादिति भावः ॥ ननु तदस्याऽस्त्यस्मिन्निति मतुविति सूत्रस्य तदिति प्रथमान्तात् षष्टयर्थे सप्त- म्यर्थे चाऽस्तिना सामाजाधिकरण्ये सति मतुप्स्यादित्यर्थऽस्तीत्यत्र तिर्थका सह प्रथमान्तस्याऽभेदान्वयेन प्रथमान्तान्मतुर सिद्धयति, तथा च, अन्तरस्त्यस्यां गर्भ इति विग्रहे मध्ये इत्यर्थकस्याऽन्तःशब्दस्याऽधिकरणशक्तिप्रधानत्वादस्तिसामानाधिकरण्या- ऽभावान्मतुप् न स्यात् । लचोक्तमतुविधायकसूत्रेऽस्तिग्रहणस्याऽस्तिसामानाधिकर- प्याऽभावेनाऽस्तिशब्दान्मतुब्विधानार्थत्वादुक्तप्रयोगे मतुप सुलभ एवेति वाच्यम् । तेन ·१२ ककिकारत्नमञ्जूषायां- प्रथमान्तादेव मतुपो विधानात् । अत एवाऽस्तिना सामानाधिकरण्याऽभावादनातो मतुप निपात्यते इति भाष्योवतं सङ्गच्छते। एवञ्चोक्तरीत्या प्रकृते मतुप नैव स्यादि- त्याशङ्का समाचते-गाभग्यां जीवद्भर्तृकायां च प्रकृतिभागौ निपात्येते इति। नुक्सक्दिोगन मतुपो विधानं वत्वं तु मादुपधायाश्च मतोवोऽयचादिभ्यः' इत्यनेनैव सिद्धिमिति भावः।. ननु ‘पत्युनों यज्ञसंयोगे' इति सूने संयोगपदं सम्बन्धोपलक्षणमित्यत आह- यज्ञेन सम्बन्ध इति । शिया इत्यर्थः । यद्यपि पतिशब्दः पुंल्लिङ्गस्तथापि स्ववाच्या कर्तृकयज्ञफलनिरूपितविलक्षणसम्बन्धो यदा स्त्रियां विवक्षितस्तदा पुंवाचकोऽपि तका- रोत्तरेकारस्थानिकलकारघटितोऽयमेव पतिशब्दः स्वपूर्वत्वसम्बन्धेन डीविशिष्टः स्वभावास्त्रियाम्प्रवर्तत इति तदाशयः । सम्बन्धश्च यज्ञफलप्रतियोगिकैश्वर्यवत्वन्तदाह- तत्कर्तृकयज्ञस्य फलभोक्त्रीति । ननु ‘पत्युनों यज्ञसंयोगे' इत्यत्राऽधिकृतस्याऽनुपसर्जनादित्याय प्रत्युरिति षष्ठ्य- न्तेन सामानाऽधिकरण्याऽनुरोधात् षष्टयन्तत्वकल्पनादनुपसर्जनस्य पत्युरिति तत्स. म्बन्धिलोऽनुपसर्जनस्येत्यस्य 'पूतक्रतोरि'त्युत्तरार्थं 'विभाषा सपूर्वस्ये'त्यत्राऽनुवृत्ता- बपि न पत्युविशेषणत्वं किन्तु पतिशब्दाऽन्तस्येत्याशयेनाह-अनुपसर्जनस्येती- पति न पत्युविशेषणं किन्तु नतोति ! सपूर्वस्येत्यत्र मावि बावज पूर्वाऽवयवररत्वं तत्र वतिशब्दस्य विद्यमालपूर्वावयवत्वासम्भवाद्वयभिचाराच्च सामर्थ्यात् “ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्त- विधिर्नास्तीति प्रतिषेधं बाधित्वा पतिशब्देन तदन्तस्य ग्रहणात्केवलस्य पतिशब्दस्या- ऽत्राऽभावात्सपूर्वविशेषणसद्भावात्कथमनुपसर्जनस्येति केवलपतिशब्दस्य विशेषणम्भ- वितुमर्हतीति भावः । अनुपसर्जनस्येत्यस्य तदन्तविशेषणत्वे फलमाह-तेन बहुव्री- हावपीति । दृढः पतिर्यस्या इति विग्रहे पत्यन्तस्याऽनुपसर्जनत्वाद्विकल्पेन नकारे दृढपत्नी दृडपतिरितिरूपद्वयसिद्धिः अनुपसर्जनस्येत्यस्य पत्युर्विशेषणत्वे तूक्तविग्रहे पतिशब्दस्योपसर्जनत्वाद्रूपद्वयं न सिद्धयेत् । बहवो वृषलपतयो यस्या इति कर्मधार- योत्तरपदबहुव्रीही पतिशब्दान्तस्य वृषलपतीत्यस्योपसर्जनत्वात्तत्राऽतिप्रसङ्गवारणायेहा- ऽप्यनुपसर्जन पदसम्बन्ध इत्यन्ये। (१) इदमुपसर्जनस्योपलक्षणम् , अतः पतिमति- कान्ताऽतिपत्नीति सिद्धमिति भावः ।। ननु 'विभाषा सपूर्वस्ये'त्यत्र सहशब्दस्य विद्यमानाऽवयववाचित्वेन विद्यमानावयव- (१) इदमिति । बहुव्रीहावपीतीत्यर्थः ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १२६ पूर्वस्व पतिशब्दान्तप्रातिपदिकस्य नत्वमित्यर्थे समास एवास्य प्रवृत्तिः स्याद्वाक्ये न स्यात् । न च ‘पन्युनों यज्ञसंयोगे' इत्यनेन वृषलस्य पत्तीति वाक्येऽपि सुलभ एवा- देश इति वाच्यम् । तत्रापि यज्ञसंयोगे इत्यस्य सत्त्वाद् वृषलत्वेन यज्ञसंयोगाऽभावा- दस्याऽप्यप्रवृत्तेरित्याशयेनाशङ्कते-अथ वृषलस्य पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेदिति । समाधत्ते-पत्नीव पत्नीत्युपचारादिति । अग्निसाक्षिकपाणिग्रहणा- श्रयणादित्यर्थः । यज्ञफलप्रतियोगिकैश्वर्यवत्त्वस्याऽऽरोपादिति केचित् । वृषलस्त्रियां बहुधर्माचरणदर्शनादियं वृषलस्य पत्ती वशिष्ठस्य वेति लोकप्रवाद इत्यन्ये । नन्वेवं यज्ञसंयोग इति व्यावाऽभावाद्व्यर्थमित्याशङ्कय समाधानान्तरमाह- यद्वेति । वस्तुतस्तु, आचार क्विवन्तप्रकृतिककर्तृक्विपि दृढप्रमाणाऽसत्त्वादियं प्रौढोक्तिः । पूर्वसूत्रे यज्ञसंयोगे इत्यत्य तु वृषलस्य पतिः स्त्रीत्यस्य साधनेन सार्थक्य- मिति भावः ॥ ननु 'विभाषा सपूर्वस्ये'त्यत्र पत्युरित्यस्य प्रातिपदिकविशेषगत्वेन येन विधिरि ति तदन्तविधौ पतिशब्दान्तस्येत्यर्थे दृढपत्नीत्यादिसिद्धाववयववाची पूर्वशब्दः किमर्थ इत्यारानाऽऽशङ्कते-सपूर्वस्य किमिति ! प्रत्युदाहरणमुखेज समाचते-गवां पतिः स्त्रीति । अयम्भावः, तदभावे केवलस्यापि पतिशब्दस्य व्यपदेशिवद्भावेन पतिशब्दा- न्तत्वादुक्तस्थलेऽतिप्रसङ्गः स्यादिति तदावश्यकं सति तु तस्मिन् गवामित्यस्य पूर्व सत्वेऽपि तस्य पतिशब्दाऽवयवत्वाऽभावान्नाऽतिप्रसङ्ग इति । वस्तुतस्तु, व्यपदेशि- बद्भावोऽप्रातिपदिकेनेति निषेधेन केवलपतिशब्दस्य तदन्तत्वाऽभावात्सूत्राऽप्राप्त्या दोषाऽभावात्सपूर्वस्येति व्यर्थमेवेति दिक् ॥ ननु ‘वृषाकप्यग्नीति सूत्रे भाष्ये वृत्तौ च वृषाकप्यर्थमुदात्तग्रहणमन्यथा 'तघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुरि ति मध्योदात्तापत्तरित्युक्तम् । कुसिदशब्दस्य दीर्घमध्यत्वे तु कुसिदार्थमप्युदात्तग्रहणस्य वक्तव्यत्वात्तदनुक्त्या ह्रस्वमध्यत्वमेवोक्तशब्दस्य, न तु दीर्घमध्यत्वमित्यत आह-कुसिदशब्दो हस्वमध्यो न तु दीर्घमध्य इति ॥ ननु 'वर्णादनुदात्त'ति सूत्रेऽधिकृतस्याऽनुपसर्जनादित्यस्य “श्रुतानुमितयोरि"ति न्यावेन गृह्यमाणविशेषणत्वात् त्रीण्येतान्यस्या इति बहुव्रीहावेतशब्दस्याऽन्यपदार्थे विशेषणत्वेनोपसर्जनत्वान्टीनत्वे न स्यातामित्याशङ्कय समाधत्ते-ज्येण्या च शलल्येतीति । अयम्भावः, लक्ष्यानुरोधेनोक्तन्यायं बाधिस्वोक्ताधिकारस्य तद- न्तविशेषणत्वमेवोचितम् । तथा च, तत्रैतशब्दस्योपसर्जनत्वेऽपि तदन्तस्याऽनु- पसर्जनत्वान्न कीन्नत्वयोः किमपि प्रतिबन्धकमिति । अत एव गृथसूत्रवृत्तिकृता ६ फ०म० ·फक्किकारत्नमन्जूषायां- नारायणेनोक्तप्रयोगे वहुव्रीहिं कृत्वा डीनत्वमित्युक्तमिति प्राञ्चः । नव्यास्तु- 'उपमानानी ति सूत्रस्थभाष्यस्वरसात् 'टिड्ढाणनिति सूत्रेऽनुपसर्जनादित्यस्य गृह्यमा- णविशेषणत्यस्यैव क्लुप्तत्वेनेहाऽपि तस्य गृह्यमाणविशेषणत्वमेवोचितम् । अत एव कुम्भकपालं लोलितमिवेति विग्रहे कुम्भकपाललोहिनीत्यत्र लोहितशब्दस्योपसर्जन- वाद्वर्णादनुदात्तादित्यनेनाऽनुपसर्जनलक्षण ईकारो न प्राप्नोतीत्याशङ्कितमुपमाजानीति सूत्रे भाष्ये । एवञ्च त्रिषु स्थानेषु एनी येणीति सिमित्याहुरिति दिक् ।। ननु अन्यतो डीषिति सूत्रेण तकारोपवभिन्नाद्वर्णवाचिनोऽनुदात्तान्तात्पातिपदिकात् डीपविधानेन पिशङ्गशब्दस्य 'लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुरि'त्यनेन मध्योदात्तत्वाच्छे- षस्य 'अनुदात्तं पदमेकवर्जमि'त्यनेनाऽनुदात्तत्वविधानादुक्तशब्दस्यानुदात्ताऽन्तत्वात्त. स्मान्कीषि प्राप्ते डीबर्थं वार्तिकमवतारयति-पिशङ्गादुपसंख्यानमिति । वर्णवा- चिनः पिशङ्गशब्दान्छीप स्यादिति तदर्थः, स च डीप न नित्यः किन्तु वैकल्पिक इति पिशङ्गेति रूपद्वयसिद्धिः । न च वीष्विधानेनैवोपपत्तौ तं विहाय ही विधाने को विशेष इति वाच्यम् । स्वरे विशेषादिति भावः ॥ छन्दसि क्नमेक इति । 'वर्णादनुदात्तातोपधात्तो न' इत्यनेन, असित-पलित- पोतकारस्य प्राप्नं जत्वं बाधित्वा क्नमादेशं तत्सन्नियोगेन डीपं चेच्छन्त्येके आचाया इत्यर्थः । अत्र छन्दशीयुक्त्या लाभापा क्नमादेशस्य भाष्यासम्मतत्वात्तत्र गतो गणस्तूर्णमसिक्निकानामित्यादयः प्रयोगाः प्रामादिका एवेति प्राश्चः। वस्तु- तस्तु, छन्दस्यके इत्यन्वयात् छन्दस्वैके क्नमादेशमिच्छन्ति । भाषायामयीति पर्यवसितोऽर्थः, तथा च नोक्तप्रयोगे काऽप्यनुपपत्तिः। अत्रैकग्रहणमेव प्रमाणमन्यथा भाष्यकारो नैकग्रहणं कुर्यादित्याहुरिति भावः ॥ ननु अवपूर्वकार्दै शोधने इत्यस्माद्धातोः क्तप्रत्यये आदेच उपदेशेऽशिती'त्यात्वे निष्पन्नस्याऽवदातशब्दस्य विशुद्धवाचित्वेन वर्णवाचित्वाऽभावाद्वर्णादनुदात्तादिति डीपोऽप्राप्त्या टाबेवेत्यत आह-अवदातशब्दस्तु न वर्णवाची किन्तु विशु- वाची। तेन अवदातेत्येवेति । न च 'अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽ- र्जुन' इत्यमरकोशेऽवदातशब्दस्य वर्णवाचित्वदर्शनात्तत्र डीपो दुरित्वेन कथमवदात इत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्रापि विशुद्धत्वसाधादवदातशब्दप्रवृत्तिसम्भवादिति भावः।। लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुरिति । अन्ते नाम एकस्मिन् लघौ द्वयोलघ्वो- श्व परतो बह्वषो बहच्कस्य गुरुरुदात्त इत्यर्थः ॥ . ननु पितामहीत्यादिरूपसिद्धयर्थ 'पितृव्य-मातुल-मातामहे'ति सूत्रस्थस्य अन्ये तु ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । "मातरि षिच्चेति वचनस्याऽऽवश्यकत्वेन तेनैव पित्वविधानातल्लक्षगडोषि मातामही- यस्याप्युपपत्तौ गौरादिधूक्तशब्दपाठो व्यर्थीभूय ज्ञापयति षिल्लक्षणो डीपनित्य इति तेन दश्यतेऽनेन दंष्ट्रेत्यादौ दंशेः ष्ट्रनि नषित्वप्रयुक्तङीषा पत्तिः किन्तु टावेवेति भावः ।। ननु उत्सादिभ्योऽञ्' इत्यनेन तत्र भव इत्यथै जनपदशब्दादनि तल्लक्षणीपि च ते जानपदीत्यस्य सिद्धौ सूत्रे तद्ग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न । डीपा रूपोपपत्तावपि डोप्यायुदात्तत्वे प्राप्तेऽन्तोदात्तत्वार्थमिहाऽपि तदावश्यकत्वात् । जानपदी वृत्तिः, जनपदभवाऽनुच्छेया जीविकेत्यर्थः । अमत्रे हि स्त्रीविषयत्वादिति । कमण्डलुरूपे इत्यर्थः । 'कुण्डी कमण्डली जारात्पतिवत्नी उत्तः उमानिति विश्वकोशात्कमण्डलुवाच्ये कुण्डशब्दो नित्यस्त्रीलिज इति भावः । यदि तु 'पिठरे तु न ना कुण्ड'मिति विश्वकोशे नपुंसकत्वमप्युक्तं पिठरा- ऽमत्रशब्दौ पर्यायौ पिठरं स्थाल्युखा कुण्ड'मित्यमरे नपुंसकत्वमात्रोक्तिरेकदेशाऽनुवाद इत्युच्यते तदाऽनेकविधसंस्थानेषु अमत्रेषु कुण्डव्यवहारेण कुण्डत्वे जातित्वाऽभावाद- प्राप्तो डी) विधीयते न तु नियम्यते । एवञ्च स्त्रीविषयत्वादिति जातित्वाऽभावादित्य- स्योपलक्षणं बोध्यमिति बहवः । अन्ये तु कमण्डलुसंस्थानल्याऽनुगतत्वात्तद्रूपामत्र चाचिनो जातित्वस्य सत्त्वाजातेरस्त्रीत्येव कीषः सिद्धौ सूत्रमिदं नियमार्थमेवेत्याहुः । अमृते जारजायां कुण्डेत्येव । गोणी आवपनं चेदिति । आवपने च नित्यस्त्रीत्वा- दप्राप्तस्य डोषो विधानम् ! आवफ्नमिति सामान्ये नपुंसकम् । ननु गजवाचकनागशब्दस्य जातिवचनत्वेन 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधादि'त्येव कीषि सिद्ध व्यर्थमेवाऽत्र सूत्रे तद्ग्रहणमित्याशङ्कय समाधत्ते-गजवाची नागशब्द इत्या- दिना। कस्यांचित् स्त्रियां स्थौल्यगुणदर्शनादारोप्य तत्र नागत्वमियं नागीति प्रयुक्त तस्यैकव्यक्तिमात्रवृत्तित्वेन जातित्वाभावाजातेरिति ङीषोऽप्राप्त्या तदर्थमिह नागग्रहण- मावश्यकम् । नचारोपितनागत्वविशिष्टस्त्रीबोधकनागशब्दस्य "गौणत्वेन "गौणमुख्य" न्यायेन तस्यात्राऽग्रहणान्न ङीषः प्राप्तिरिति व्यर्थमेव तद्ग्रहणमिति वाच्यम् । मुख्य- नागशब्दाजातेरित्येव डोषः सिद्धावेतत्सूत्रस्थनागशब्दस्य गौणे हीविधानेनैव चारि- तार्थ्यात् । किञ्चोक्तन्यायस्य पदकार्यविषयकत्वेनेहाप्रवृत्तः। विधित्वाऽनुरोधादस्य सूत्रस्य गौणेऽपि प्रवृत्तश्चेति भावः । ननु मुख्यनागशब्दाजातेरित्येव गौणनागशब्दाच्चैतत्सूत्रे- णैव कीषि सिद्धे सूत्रे स्थौल्यग्रहणं किमर्थमित्याशङ्कय समाधत्ते-सर्पवाची नाग- शन्दस्विति। दैर्ध्यगुणविशिष्टां काञ्चिस्त्रियमवलोक्य नागत्वं तत्राऽऽरोप्येयं स्त्री ।

·-- ककिकारत्नमञ्जूषायां- जागा सर्पिपीति प्रयुक्त ततो डीयावृत्तये सूत्रे स्थौल्यग्रणमिति । एवञ्च गौणजाग- शब्दस्यैवैतत्सूत्रोदाहरणव प्रत्युदाहरणत्वञ्चेति भावः ।। वोतो गुलाबचनात् । अत्र सूत्रे गुणवचनशब्देन समस्त-कृदन्त-तद्धितान्त- सर्वनाम-जाति-संख्या-संज्ञाशब्दाऽतिरित्तानां शब्दानां ग्रहणम् । न च गुणवचन- शब्देनेदृशानां ग्रहणे किम्प्रमाणमिति वाच्यम् । 'आकडारादेका संज्ञा' इत्येतत्सूत्रस्थ- भाष्यस्यैव प्रमाणत्वात् । उक्त सूत्रस्थभाव्यपालोचनेन तादृशशब्दानामेवोक्तसंज्ञाला- भात् । तत्र हि प्रातिपदिकमात्रस्य गुणवचनसंज्ञाम्प्रतिपाद्याऽग्रे तद्वाधकत्वेनैताः संज्ञाः क्रमेण पठिताः । गुणवचनेत्यन्वर्थसंज्ञया गुणोपसर्जनगुणिवाचकानामेव तादृशानां गुण- वचनसंज्ञति ज रूपादीनां ग्रहणम् । तत्र जातिपदेनाऽऽकृतिग्रहणद्रव्यवृत्तिजातिवाचका- नामेव ग्रहणादिति दिक् । यत्तु-भाष्ये अत्र सूत्रे गुणवचनशब्देन । सत्त्वे निविशतेऽति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाऽक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ इति गृह्यते तन्न, एतद्भाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वात् । इत्थमुक्तकारिकाव्याख्या ! तथा हि-सम्मान निसियाले मवैति, यो गुणी अयमात्रसमवेत इत्यर्थः । एतेन सत्तामाकृतिः । ताहि द्रव्य वर्तते किन्तु द्रव्यगुणकर्मसु । ननु द्रव्ये एव इव्यत्वं तत्राऽतिव्याप्तिरित्याह-अपैतीति । अपगच्छतीत्यर्थः । अर्थात्सत्त्वादेवा पगच्छतीति यावत् । यथा पीततायां जातायां फलादेर्नीलताऽपति न तथा द्रव्यत्वं द्रव्यादपैति । नन्वेवमपि गोत्वं गोषु वर्त्तते, अश्वाश्चाऽपति तत्राऽतिव्याप्तिरित्यत आह-पृथग्जातिषु दृश्यत इति । गोत्वं हि द्रव्यत्वाऽवान्तरनानाजातिषु न दृश्यते गुणस्तु दृश्यते । यथा, अत्रे दृष्टा नीलता तृणादिष्वपि दृश्यते एतेन सकलजा- तेर्व्यवच्छेदः । एवं तर्हि कर्म द्रव्ये वर्तते ततोऽति पृथग्जातिषु दृश्यते चेति तत्राऽ- तिव्याप्तिरित्यत आह-प्राधेयश्चाक्रियाजश्चति । उत्पाद्याऽनुत्पाद्य इति तदर्थः । उत्पाद्यो यथा घटादेः पाकजो रूपादिः, अनुत्पाद्यो यथा, आकाशादेर्महत्वादिः । किया तु सर्वाऽप्युत्पाद्यैव न जित्येति तस्या द्वैविध्याऽभावाद् गुणत्वाऽभावः । नन्वेवमपि द्रव्यस्य गुणत्वं प्राप्नोति, अवय विद्रव्यं ह्यवयवद्रव्ये निविशते, असम- वायिकारणसंयोगनिवृत्तौ विनाशात्ततोऽपौति, भिन्नजातिषु हस्तपादादिषु च दृश्यते । द्विविधं च भवति । नित्यानित्यभेदेन निरवयवस्यात्मपरमाकादेर्नित्यत्वात्तदव : " , ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । चविद्रव्यस्य तु घटादेरनित्यत्वादत आह-असत्वप्रकृतिरिति । अयस्व- भाव इत्यर्थः। ननु गुणवाचिनो वा डीषित्यर्थेनैव मृद्वी मृदुरित्यादिसिद्धौ ‘चोतो गुणवचनादि'- त्यत्रोत इति व्यर्थमित्यभिप्रेत्य शङ्कते-उतः किमिति । समाधत्ते-शुचिरिति । शुचे?णादिके किदिनि तत्सिद्धिः । अयम्भावः, सूने तदग्रहणे शुचिरित्यादौ ङीषा- पत्तिः । न च तत्रोत इत्यस्यासत्त्वेऽजायतष्टाबित्यस्मादत इत्यल्ट सम्वन्धेनोदाहरणस्यै- वाऽसिद्ध या प्रत्युदाहरणदानमसङ्गतमिति वाच्यम् । एवं सति खरुरित्यादी डोषोऽ- प्राप्त्या तद्वयावर्तक "खरुसंयोगोपधान्ने ति वार्तिकाऽऽरम्भसामर्थ्यादुक्तसूत्रादत इत्यस्याऽसम्बन्धेनोदाहरणसिद्धौ बाधकाऽभावात्प्रत्युदाहरणदानस्य सङ्गतत्वात् । नचो- तप्रत्युदाहरणे "कृदिकाराजिनः" इति ङीष इष्टापत्तौ कथं तस्य प्रत्युदाहरणत्वमिति वाच्यम् । तथा सति शुक्लेत्यस्यैव प्रत्युदाहरणत्वात् । नचाऽत्राऽपि “खरुसंयोगोप- धादि"ति निषेधान्नोक्ताऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । खरुसाहचर्या दुकारान्तसंयोगोपधादेव तेन निषेधेन तत्राऽऽत्तर्दुर्वारत्वात् । न च साहचर्यपरिभाषाया अनित्यत्वादुकारान्तसंयोगो- पादेव लेल जिषेध इत्यस्य वक्तुमशक्यतया वात्तिकस्य सामान्यार्थकरनी शुक्लेत्यत्र दोषाभावाद्वयर्थन्तद्ग्रहणमिति वाच्यम् । तथा सति पीतेत्यत्र ङीष्वारणाय तदावश्यक- त्वादिति दिक् ॥ अक्तिनात्किम् । अजननिरिति । ननु सर्वतोऽक्तिन्नादिति गणसूत्रेऽक्ति- न्नादिति किमर्थम् , समुदायद्वाराऽवयवे प्रश्नः, अर्थादर्थग्रहणं किमर्थमिति प्रष्टुरभि- प्रायः । न च तदभावेऽजननिरित्यत्र डीधापत्तिरिति वाच्यम् । अक्तिन्ग्रहणसामर्थ्या- देव तत्र दोषोद्धारसम्भवात् । नचाक्तिन्ग्रहणाभावे तिन्नन्तादपि ङीषापत्तिस्तद्वयाव- त्यर्थ तस्याऽऽवश्यकत्वेन सामर्थ्यविरहात्तेन कथमुक्तस्थलीयदोषोद्धारसम्भव इति वाच्यम् । एवं सति बह्वादिगणे पद्धतिशब्दपाठस्य वैयर्थ्यापत्तः । एवञ्च व्यर्थमक्तिन्य- हणं झापयति इकारान्तायदि ङीष् स्यात्तर्हि क्तिन्नन्तभिन्नादेवेति । एतनियमबलादेव पद्धतिशब्दपाठो गणे चरितार्थः । तथा च तिनन्तभिन्नत्वेनाजननिरित्यत्र डी स्यादि- त्यर्थग्रहणमावश्यकम् । सति तु तस्मिन् क्तिन्नन्तभिन्नत्वेपि तदर्थष्फप्रत्ययान्ततया नोक्ता- ऽऽपत्तिलेशोऽपीति भावः ।। ननु सूत्रे ब्रह्मनशब्दस्याऽग्रहणादानुगनुपपत्त्या ब्रह्माणीति न स्यादित्याशये- नाशङ्कते-कथं ब्रह्माणीति । उत्तरयति-ब्रह्माणमानयतीत्यादिना । ण्यन्तात् 'श्रन प्राणने' इत्यस्मात्कर्मण्यणि 'णेरनिटिं' इति णिलोपे 'टिड्ढाणमिति ·- फविकारत्नमञ्जूषायां- डोदि 'पूर्वपदात्संज्ञायामिति णत्वे च ब्रह्माणीति रूपसिद्धिरिति भावः । नचा. ऽऽनुकि दीपोंच्चारणं ज्ञापयति क्वचिदन्यत्राऽप्यानुग्भवतीति ब्रह्माणीतिरूपसिद्धौ मूलोक्तप्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् । आकारोच्चारणाऽभावे पररूपापते दुर्वा- रत्वेन तयावृत्यर्थ दीर्घोच्चारणस्याऽऽवश्यकत्वात्सामर्थ्यचिरहेणोक्तकल्पनाऽस- म्भवेन मूलोक्तप्रयासस्य सार्थक्यात् । चाऽकारोच्चारणसामर्थ्यान्न पररूपाऽऽपत्ति- रिति वाच्यम् । 'अल्लोपोऽनः' इति लोपवारणायाऽकारोचारणस्याऽऽवश्यकत्वात्तेन पररूपबाधाऽसम्भवात् । न च(१) “लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्" इति परिभाषया प्रकृत्यकारघटितस्याऽस्याजो लाक्षणिकत्वेनाऽग्रहणान्न लोपप्राप्तिरिति वाच्यम् । 'बहुवीहेरूवसो ङीष्' इत्येतत्सूत्रस्थभाष्यादल्लोपोऽन इत्येतद्विषये प्रति- पदोक्तपरिभाषाया अप्रवृत्तः । न च नकारमात्र विधानेनैवोपपत्तावागमलिङ्गककारो- च्चारणसामादेव लोपो नेति वाच्यम् । 'न संयोगाद्वमन्तात्' इति निषेधेन लोपा- ऽप्राप्त्या शर्वाणीत्यत्र ककारोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् । एवञ्च लोपव्यावृत्त्यर्थमका- रोचारणस्याऽऽवश्यकत्वात्तत्सामात्सररूपवाधनाऽसम्भवेन तद्वारणाय दीर्घोच्चार- णस्य सत्त्वात्तेनोक्तकल्पनायाः कर्तुमशक्यत्वादुक्तप्रयोगाऽनुपपत्या युक्त एव मूलोक्त- प्रत्यास इति दिक् ॥ ननु "गतिकारकोपपतानां कृति : सह समासवचनम्" इति परिभाषासत्त्वा- सुबुत्पत्तेः प्रागेव समासे तदानोमदन्तत्वेन 'क्रीतात्करणपूर्वादि'त्यनेन छीष् न स्या- दित्याशङ्कय समाधत्ते कचिन्न, धनकोतेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलमि'त्येत- सूत्रस्थबहुलग्रहणेलोक्तपरिभाषाऽनित्यत्वज्ञापनात्वचित्सुबुत्पत्त्यनन्तरमपि समास इत्य- न्तरगत्वात्समासात्प्रागेव टापि ततः समासे करणपूर्वत्वेऽप्यदन्तत्वाऽभावान्नोक्ताऽs- पत्तिरिति समाधातुराशयः। अन्ये तु, उक्तपरिभाषाऽनित्यत्वस्य कर्तृकरण इति सूत्रे भाष्ये बहुलग्रहणफलत्वेनाऽनुक्तत्वात् हृदिस्थ इत्यादौ षत्वाऽभावाय 'अम्बा- म्बे'ति सूत्रे गवादिग्रहणस्यापि नियमार्थमावश्यकत्वादुक्तपरिभाषाऽनित्यत्वाऽभावा- दुक्तप्रयोगोपपत्तये सत्यभिधानेऽजादित्वााबिति वदन्तीत्यलम् ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदादा। न स्वाङ्गमस्वाङ्गं पूर्वञ्च तत्पदं पूर्वपदं अस्वामञ्च तत्पूर्वपदञ्च, अस्वागपूर्वपदं तस्मादस्वाङ्गपूर्वपदादिति कर्मधारयः, अस्वाभूतात्पूर्व- पदात्परं यत् कान्तं तदन्तबहुव्रीहेर्वा डीषिति तदर्थः । नन्वत्र कर्मधारयाऽऽश्रयणे (१) लक्षणेति । लाक्षणिकमित्यर्थः । लक्षणेन निष्पनं लाक्षणिकम् । तत्तच्छब्दानु- वादेन विहितत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३५. किम्प्रमाणमिति चेन्न । उत्तरसूत्रस्थभाष्यस्यैव प्रमाणत्वात् । तथा हि, उत्तरसूत्रे भाध्ये कल्याणपाणिपादेत्यादौ, डीवारणाय 'अस्वाङ्गपूर्वपदादित्यनुवर्त्य कर्मधारया- ऽऽश्रयणादिहाऽपि तथैवोचितम् । कल्याणपाणिपादेत्यादौ यदुपसर्जनं पाणिपादेति समुदायो नाऽसौ स्वाङ्ग, स्वाङ्गसमुदायस्य स्वाङ्गशब्देनाऽग्रहणात् , यच्च स्वान पादेति न तदस्वाङ्गपूर्वपदात्परमिति न तत्र डोषित्युक्तम् । नचाऽस्वाङ्गपूर्वपदादित्यत्र कर्मधारयाऽऽश्रयणेऽस्वाजादित्येव सिद्धेऽत्र सूत्रे पूर्वपदादिति व्यर्थमेवेति वाच्यम् । उत्तरसूत्रेऽनुवृत्यर्थत्वेन सार्थक्यात् । उत्तरसूत्रे तादृशाऽर्थाऽऽश्रयणेन करमुखीत्या- दयः प्रयोगा असाधव एवेति । अस्वाङ्गपूर्वपदेत्यत्रापि जातिपूर्वपदादित्यस्य सम्ब- न्धः । अन्यथा वहुनादीनामस्वाङ्गत्वेन तत्पूर्वके विकल्पस्य दुर्धारत्वात् । तत्सम्बन्धे सत्येव समाननिमित्तकत्वलामेन नित्यशास्त्रवाधकत्वमिति भावः ।। उपसर्जनास्किम् । शिखेति । अयम्भावः ‘स्वाङ्गाच्चे तिसूत्रे उपसर्जन- ग्रहणाऽभावेऽनुपसर्जनाऽधिकारेणाऽनुपसर्जनादपि डीषापत्त्या शिखेति न स्यादित्याव- श्यकन्तत् सति तस्मिन् तस्योपसर्जनत्वाऽभावान्न तदापत्तिः । न च कल्याणपा- णिपादेत्यादौ डीवारणाय, अस्वाङ्गपूर्वपदा'त्यनुवर्तनात्पर्युदासाऽऽश्रयणेन स्वाङ्ग- भिन्नपूर्वपदात्स्वानान्डोषित्यर्थे शिखेत्यादौ पूर्वपदत्वाऽभावान्ङीषोऽप्राप्त्या कथमिदं प्रत्युदाहरणमिति वाच्यम् । एवं सति शोभना शिखा सुशिखेत्यस्यैव प्रत्युदाहरण- त्वात् । यत्तु उपसर्जनादित्यस्याऽभावेऽनुपसर्जनाऽधिकारात्सूत्रस्यैव वैयर्थ्यमि- त्याहुः केचित्तन्न, 'बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तादि'त्यत्र बहुव्रीहिग्रहणसामर्थ्यादनुपसर्जनाधि- कारानुवृत्तेः । नागेशादयस्तु शिखेत्येव प्रत्युदाहरणं शोभनेत्यादि सुशिखान्तं प्रक्षिप्तः पाठः विशिष्टेऽनदन्तत्वेन सूत्राऽप्राप्तेः। यत्तु भाष्येऽशिखेत्येव प्रत्युदा- हरणं तस्याऽप्येकदेश एव तात्पर्यमित्याहुः । न च "उपसञ्जनिष्यमाणनिमित्तो- ऽप्यपवाद उपसञ्जातनिमित्तमप्युत्सर्ग बाधते' इति परिभाषया प्राक्टापोऽप्राप्त्या युक्तमेव सुशिखेत्यादिप्रत्युदाहरणमिति वाच्यम् । अपवादशास्त्रप्रवृत्तिमन्तरा यत्रोत्सर्ग- शास्त्रस्य न प्रवृत्तिस्तत्रैव तत्प्रवृत्तेः। यथा दधतीत्यादौ, नाऽत्र तथा अपवादशास्त्रप्र- वृत्तिमन्तराऽपि टापः प्रवृत्तरित्यलम् ॥ ननु "स्वाङ्गाच्चेति सूत्रे स्वाङ्गपदेन स्वमङ्ग स्वाङ्गमिति विवक्षिते सुमुखा शालेत्यत्रापि डीषापत्तिः स्यान्मुखस्य शालाङ्गत्वात् , सुकेशी रथ्येत्यत्र च न स्या- स्केशानां रथ्याऽगत्वाऽभावादित्याह–स्वाङ्गं त्रिधेति । क्रमेणोदाहरति-अद्रव.

·पाकिकारतमजूपायां- मिति । अद्रवत्वे सति भूतिमत्वमिति तल्लक्षणं पर्यवसितम् । एवञ्च सुस्वदेत्यादौ मूर्तिमत्वेऽपि लक्ष घटकावरूपविशेषणाविशिष्टतया स्वागत्वाऽभावात्सूत्राऽप्रा- त्या न हो। सुज्ञानेत्याशवत्वेऽपि सूतिमत्त्वाऽभावान्न ङीषु । ननु सुमुखा शालेमान' औष स्मादित्याह-प्राणिस्थामविकारजमिति । प्राणिस्थत्वे सति विकारजमिलायमिति लक्षण बोध्यन् । एवञ्चोक्तप्रयोगे मुखस्य विकारजभिन्नत्वेऽपि प्राणिस्थत्वाभावात् सुशोत्या प्राणिस्थत्वेऽपि विकारजाऽन्यत्वाऽभावान्न डीम् । तनु सुकेशी स्टपेत्यत्र केशस्येदानी प्राणिस्थत्वाऽभावात्पूर्वलक्षणेन सिद्धिर्न स्यादि- त्याह-अतत्स्थं तत्र दृष्टश्चेति । सम्प्रति प्राणिस्थत्वाऽभावेऽपि प्राणिनि दृष्टं यत्तदपि स्वाङ्गमिति तदर्थः । एवञ्च केशस्य सम्प्रति प्राणिस्थत्वाऽभावेऽपि प्राणिनि दृष्ट-. त्वात्तत्र ङीसिद्धिः । ननु प्रतिमादिगतस्तनस्य प्राणिनि कदाऽप्यदृष्टत्वात्सुस्तनी प्रति- मेत्यत्र ङीष् न स्यादित्याह-तेन चेत्तत्तथायुतामति । अप्राणिनोऽनि यदि बाङ्ग तेन तज्जातीयेन वस्तुना प्राणी यथा सम्बद्धस्तथाऽप्राणी सम्बद्धश्चेत्तदपि स्वामिति तदर्थः । एवञ्चोक्तप्रयोगे न काऽप्यनुपपत्तिरिति दिछ । ननु ‘स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधादि'त्यनेनैव विकल्पडीविधानात् तुङ्गला- सिती, तुइनाटिति रूपद्वयोरपत्तौ 'नासिकोदरौष्टजवादन्तकर्णशृङ्गाच्चे'त्यत्र जासि- कोदरप्रहणम्यानित्यत आहे. कायोर्महालक्षणे निषेधो बाध्यते। पुर- स्तादपवादन्यायादिति । अयम्भावः, नासिकोदरग्रहणाऽभावे नोक्तद्विविधरूपो- पपत्तिः, पूर्वसूत्रप्राप्तस्य ङीषो 'न क्रोडादिवह्वचः' इत्यनेन निषेधात् । नासिकोदर- प्रहणे कृते तु सामर्थ्यादुक्तनिषेधस्य प्रतिषेधेन रूपद्वयोपपत्तिः सुलभैवेति । न च नासिकोदरप्रहणसामर्थ्याद्ववज्तक्षणनिषेधप्रतिषेधवद् सहनजित्यस्यापि प्रतिषेधेन सह नासिकेत्यादिप्रयोगो न स्यादिति वाच्यम् । “पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान्" इति परिभाषया बह्वज्लक्षणनिषेधस्यैव प्रतिषेधेन सहनजित्यस्याऽप्रतिषे- धात् । पूर्वोपस्थितबाधेन चरितार्थे पश्चादुपस्थितबाधे मानाऽभावः, आकांक्षाऽभाव- श्वेत्येतस्योक्तपरिभाषायां बीजत्वादिति दिक् ॥ ननु ओष्टायंशे डीनिषेधत्वावच्छिन्नबाधकत्वे सहनञित्यस्याऽपि बाधः स्या- दित्याशङ्का समाधत्ते-ओष्ठादीनाम्पश्चानामसंयोगोपचादित्यादिना। अयं भावः, "मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान्" इति न्यायेनौष्टादिपञ्चानामसंयो- गोपधादिति की निषेधस्यैव वाधकत्वन्न तु सहनजित्यस्यापीत्यलम् । निपातानामनेकार्थत्वादाह-इति शब्दः प्रकार इति । अयम्भावः, इतिशब्द- ·, स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३७ स्य प्रकारार्थकत्वे सूत्रे भाषायामिति नाऽऽवश्यकम् । न च भाषायामित्यस्याऽब्रहरी छन्दस्यपि ङीषु स्यादिति वाच्यम् । 'दिक्पूर्वपदान्छी' इत्यत्राऽस्वरितत्वाच्छन्नसोल्य- स्याऽसम्वन्वेनेहापि तदसम्बन्धसिद्धेरिति प्राञ्चः॥ नव्यास्तु 'दिक्पूर्वपदान्ङीष्' 'वाहः' इतिसूत्रद्वये छन्दसीत्यनुवर्तत एव लोकवन्तोदात्तमेव, एवञ्च 'सख्यशिश्वी ति सूत्रे छन्दसीत्यस्य निवृत्यर्थ भाषा- ग्रहणमावश्यकम् । इति शब्दश्चाऽर्थे तेन छन्दस्यपीत्याहुः इचिदिति । (१)छ- न्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वेन सखा सप्तपदी भवेति सिद्धं क्वचिदायुदात्तत्वन्तु छान्दसत्वादिति भावः ।। ननु भिन्नेष्वभिन्नाऽभिधानप्रत्ययनिमित्तं जातिः, नित्यमेकमनेकाऽनुगतं सामा- न्यमिति च शुक्लादिगुणस्यैकत्वनित्यत्वपक्षे तत्राऽतिव्याप्तं, जननेन प्राप्यते सा जातिरिति च युवत्वादावव्याप्तमित्यत आह-आकृतिग्रहणा जातिरिति । श्राकृ- तिरवयवसन्निवेशविशेषः, गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणं, करणे स्युट , सामान्ये नपुंसकम् । प्राकृतिग्रहणं यस्याः सा आकृतिग्रहणा, आकृतिज्ञानजन्यज्ञानविषया जातिरित्यर्थः । एकत्र गां दृष्ट्वा तदवयवसन्निवेशविशेषदर्शनेनाऽन्यस्यामपि व्यक्ताविथं गौरिति बुद्धेः सुलभत्वाद्गोत्वं जातिः । तदाह-अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येति । न च बालायव- स्थामेदभिन्नानेकदेहवृत्तिदेवदत्तत्वादेराकृतिव्यङ्गत्वेन तत्र जातित्त्वमतिव्याप्तमिति वा. च्यम् । समानकालिकाऽनेकव्यक्तिवृत्त्यनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येति तदर्थकरणेनाऽदोषात् । अवस्थामेदेऽपि तद्भेदाप्रतीतेश्च स एवायमिति प्रतीतेश्च तज्जातीयोऽयमित्यप्र- तीतेश्च । अत एवेन्द्रत्वादिकं न जातिः। न च पञ्चेन्द्रोपाख्यानादेः पुराणादौ प्रसिद्ध.. त्वादिन्द्रत्वादेर्जातित्वे को बाध इति वाच्यम् । अनेकेषां पञ्चेन्द्रोपाख्यानादिभिः समका- लिकत्वेऽपि सर्वेषां संस्थानस्यैकत्वे मानाऽभावात् । न च दुर्गा अपर्णेत्यादौ ङीष् कुतो नेति वाच्यम् । स्त्रीविषयत्वादपि ङीषोऽप्रवृत्तः । एवं जलसमीपस्थलविशेषदर्शनेन ज्ञात-- त्वात्तस्त्वमपि जातिः । नन्वेवं वृषलत्वादीनां जातित्वं न स्यात् । वृषलादेरवयवसं- स्थानस्य ब्राह्मणादेरविशिष्टत्वेन तस्या प्राकृतिग्रहणत्वाऽभावात्किन्तु साक्षादुपदेशगम्या. सेत्यत आह-लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्यातनि होति । लिङ्गाना- मिति कर्मणि षष्टी या सर्वाणि लिङ्गानि न भजति साऽपि जातिरिति प्रथमदलस्यार्थः । न च सर्वशब्दस्य लिङ्गाऽपेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यात्कथं ण्विसमासाविति वाच्यम् । भाष्यप्रा- माण्यात् । आख्यातमाख्यानमुपदेशः । सकृदाख्यातेन निर्माह्या ज्ञानगोचरीभूता जाति- (१) छन्दसीति । तदुक्तं सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते ।

·फकिकारत्नमञ्जूषायां- रिति द्वितीयदलस्यार्थः। एतेल मूलोक्तमर्थ समायातं विद्धि, तच्च असर्वलिङ्गत्वे सत्ये- कस्यां व्यक्तावित्यादि अयं वृषल इत्युपदिष्टे तत्पित्रादौ पुत्रादौ च कथनं विनैव वृक्ष- लत्वज्ञानमुपपद्यते । नन्वेताभ्यामप्यौपगवी कठीत्यादेरसंग्रहोऽनुगतसंस्थानव्यङ्गयत्वा- ऽभावात्सर्वलिङ्गत्वाच्चत्यत आह-गोत्रञ्च चरणैः सहेति । अपत्यप्रत्ययान्तः, चकारात् शाखाऽध्येतृवाची च शब्दो जातिकार्य लभते इत्यर्थः ! जातिकार्यञ्च ङीष् पुंवत्वादि । अत्र शास्त्रीयगोत्रस्यैव प्रहणमिति भावः ॥ ननु अलावूरिति भाष्योदाहरणादुत इत्यस्याऽसम्बन्धात्कथमुकारान्तत्वलाभ इत्यत आह-रज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य इति । स च पर्युदासः सदृशमाहीति तदा- शयः । नचाऽलावूशब्दादूविधाने किम्फलमिति वाच्यम् । 'नोधात्वोरिति विभ- स्युदात्तत्वप्रतिषेधस्यैव तत्कलत्वात् । न च प्रथमान्तद्वितीयान्तोदाहरणं विहाय तृती- यान्तोदाहरणप्रदर्शनमसातमिति वाच्यम् । तत्रोक्तप्रयोजनस्याऽसम्भवात् । ऊधात्वो- र्यणः परे शसादय उदात्ता न स्युरिति तदर्थः । ऊङि कारोचारणस्येदमेव प्रयोजनम् । अन्यथा यवाग्वेत्यादावपि निषेधाऽऽपत्तिः स्यात् । न च रूपाणां सवर्णदीर्घेणैव सिद्धा. वृद्धि दीर्घोच्चारणं व्यर्थमिति वाच्यम् । दीर्घोच्चारणस्य प्रश्लेषेणोकारद्वयविधानद्वारा अवन्धुरियात्रिीहौ परवनिवृत्यर्थत्वेल सार्थच्यात् ! 7 च चरित्येतत्सिद्धयर्थं दीचोंबाणवावस्यकत्वात्याय सहयर्यनाशङ्कितनिति वाच्यम् । उक्तरूपस्य श्वशुरः श्वश्र्वेतिनिदेशादेव सिद्धेरिति भावः ॥ उपचारादिति । शफशब्दप्रवृत्तिलिमित्तस्योरूपदार्थे आरोपादित्यर्थः । एवञ्च समासस्योपमाजोपमेयाभावाऽबोधकत्वान्न पूर्वसूत्रप्राप्तिः। शफशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताऽऽ- रोपे चोपमानोपमेयभावो निमित्तमित्यन्यदिति भावः । ननु सर्वस्योरुमत्त्वेन तत्समभिव्याहारे सहशब्दप्रयोगस्य व्यर्थत्वात्सहोरूरिति प्रयोगस्यैवाऽभावात् “सहितसहाभ्यां चे"ति वार्तिके सहशब्दग्रहणं व्यर्थमित्यत आह- सहेते इति । रतिश्रममिति शेषः । सहौ विद्यमानावूरू यस्या इत्यर्थ इति कयटः। अतिरमणीयाविति तदभिप्रायः कमलानि कमलानीतिवदित्यलम् ॥ ननु छन्दसि संज्ञायामसंज्ञायां च कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसी' त्यनेनैवोङः सिद्धौ 'संज्ञायामि'दं सूत्रं किमर्थमित्यत आह -श्रच्छन्दोऽर्थ वचनमिति । लोके नाग- मातुः संज्ञायां कद्रूरिति सिद्धयर्थं वचनमिदमिति भावः ।। नृ-नरयोवृद्धिश्चेति । ननु नारीत्यस्य नृशब्दात् श्राद्यवो वृद्धया ऋन्नेभ्य' इति लोपा च नारीत्यस्य च पुंयोगलक्षणङीषा सिद्धौ वार्तिके नरग्रहणं व्यर्थमिति ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३६ चेन्न । नरत्वजातिमात्रप्रतिपादनेच्छायां नरीत्यस्य व्यावृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यात् । न च नरशब्देऽचद्वयस्य सत्त्वात्कस्य वृद्धिरिति न शक्यम् । लक्ष्याऽनुसारादादेरेवाऽचो वृद्ध. रिति भावः ।। ननु 'यूनस्तिरित्येतद्विहिततिप्रत्ययस्य तद्धितसंज्ञाविधाजस्य प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धि- रेव फलं सा चोक्तसंज्ञा “लिङ्गविशिष्ट' परिभाषयेच सिद्धति व्यर्थमुक्तसूत्रे तद्धिताऽधि- कार इत्यत आह-लिङ्गविशिष्टपरिभाषयैव सिद्ध इत्यादि । न च तद्धिता:- धिकारस्योत्तरार्थत्वेन तत्रैवाधिकारस्य कर्तुमुचितत्वादिह करणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । उक्तपरिभाषाऽनित्यत्वज्ञापनार्थत्वेनेह करणस्य सार्थक्यादिति भावः ।। जनु यूनस्तिरित्यनेन युवन्शब्दात्तिप्रत्ययविधानेन बहुयुवेत्यत्राऽपि तिप्रत्ययो दुर्वार इत्याशक्याह-अनुपसर्जनादित्येवेति । अयम्भावः, उक्तसूत्रेऽनुपसर्ज- नादेव युवनशब्दात्तिप्रत्ययविधानेनोक्तप्रयोगघटक्युचन्शब्दस्य बहवो 'युवानो यस्या- मिति बहुवीहावन्यपदार्थविशेषणत्वेनोपसर्जनत्वान्न तस्मात्तिप्रत्ययः किन्तु 'ऋन्नेभ्यो डीप' इत्यनेन प्राप्तस्य नान्तलक्षणडीपः। 'अनो बहुव्रीहेः' इति निषेधे डाबेवेति । ननु 'युवतीकरनिर्मित' दधीति प्रयोगोऽनुपपन्न इत्यत आह-यौतेः शत्रन्तान्डीपि बोध्यमिति दिक् ॥ इति स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । 00000 इति ठक्कुरोपनामकश्रीकनकलालशर्मण कृतौ फक्किकारत्न- मञ्जूषायां स्त्रीप्रत्ययान्तः प्रथमखण्डः समाप्तः ।। ज्येष्टेऽसितेऽर्चितविधौ दिवसे तदीये एषा कृतिर्मम सुपूर्तिमगादनल्पा । वाराणसीपुरपतेरपि चान्नपूर्णादेव्या अजस्रकृपया नगरे तदीये ॥१॥ कृतिरेषा मम श्रीश्रीभवानीविश्वनाथयोः । कण्ठे समर्पिता भूयान्नित्यं प्रीतिकरी तयोः ।। २ ॥ अस्याधिकाराः किल पुस्तकस्य मुहुर्मुहुर्मुद्रणकादयश्च । प्रकाशकाधोनकृता हि सर्वे नान्यस्य कस्यापि जनस्य सन्ति ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·व्याकरणाचार्य पण्डित गोपालशास्त्री नेने कृत मध्यमा चारों खण्ड के परीक्षोपयोगी-रूपालेखनप्रकार- पतिलेखनप्रकार आदि परिशिष्ट विभूषित सिद्धान्तकौमुदी-बालमनोरमा । इस संस्करण में-सिद्धान्तकौमुदी के जिन २ विषयों की व्याख्या बालमनोरमा टीका में स्पष्टतया प्रतिपादन किया है उन्हीं विषयों को तत्त्वबोधिनी आदि टीकाओं में पिष्ट-पेषण मात्र किया है। इसलिये हमारे योग्य विद्वान् सम्पादक ने अन्य सभी टीकाओं की गलोचना कर जो कुछ अंश जटिल एवं प्राच्य नव्य मत से विवादग्रस्त परीक्षो. पयोगी अवशिष्ट थे ग्रन्थ के अन्त में प्रयोगसाधन-पंक्तिप्रकाशनशैलो के रूप में दिखा दिये हैं जिससे “एक पन्थ दो काज" अर्थात् परीक्षा के लेखनशैलो का ज्ञान भी विद्यार्थी जान जायगे और केवा कण्ठस्थ करने पर परोक्षा-महार्णव को भी अनायास से पार करेंगे था व्यर्थ अन्य अन्य टीकात्रों के कष्ट से इस विकट परिस्थिति में अर्थ भार से बच जायगे । द्वितोय संस्करण । मूल्य कारकान्त प्रथम भाग ३) समासादि द्विरुक्तान्त द्वि० भाग ३) भ्वाद्यादि चुराधन्त तृ? भाग ३) प्यन्तादि समाप्त्यन्त च० भाग ५) पूर्वार्द्ध ६) उत्तरार्द्ध ८) सम्पूर्ण १४) साहित्यदर्पण-लक्ष्मीटीका 'लक्ष्मी' नामक टीका तथा टिप्पणी विभूषित । आजतक की प्रकाशित सभी टीकायें इसमें गतार्थ हो चुकी है । काशी के सुप्रसिद्ध साहित्यके प्रकाण्ड विद्वान् साहित्यरत्नाकर श्रीमान: ताराचरण जो भट्टाचार्य के तत्वावधान में इस सुविस्तृत टीका की रचना की गयी है। म०म० हरिहर कृपालु जी द्विवेदी, म० म० गोपीनाथ जी कविराजी म०म० नारायण शास्त्री जी खिस्ते, साहित्यरत्नाकर पं० महादेव शास्त्री मैथिल कवि पं० बद्रीनाथ झा, जयपुर के भट्ट मथुरानाथ शास्त्री प्रमृति भारत के बड़े २ उद्भट विद्वानों ने प्रशंसापत्रों में मुक्तकंठ मे इस टीका की 'प्रशंसा की है जो कि पुस्तक में प्रकाशित है। [का. १४५] १२) प्राप्तिस्थानम्-श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम् , बनारस सिटो। १

·No text on this page.