Library
The Danadipika With Tha Bhavabodhini Hindi Commentary
Front matter
No text on this page.
THE BARIDAS SANSKRIT SERIES 55. THE DĀ NADIPIKĀ With the- BHAVABODHINI HINDI COMMENTARY By Pandit S'ri Sadama Mis'ra edited by the 39 uthor. PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DÂS HARIDAS GUPTA 11.6 Chowkhamba Sanskrit Series Office. Benares City 1936.
( All Rights Reserved by the Publisher )
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
BENARES.
Printed at the Vidya Vilas Press, Benares,
1936,
*श्री: *. * हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला * ५५ (द्वादशमासान्नादिदानप्रयोगात्मिका) भावबोधिनीभाषासहिता - श्रीदानदीपिका श्रीमदूराजकुमारवंशावतंसराजर्षिश्रीशशिधरसिंहदेववर्ममहोदयस्याज्ञ- या साहाय्येन च काशीस्थश्रीहाराणचन्द्रशास्त्रिचरणाना- मन्तेवासिना रायबरेलीमण्डलान्तर्गतटिकारीराज. धानीस्थश्रीचन्द्रभानुपाठशालाप्रधानाध्याप- केनोकराजभवनेऽनुष्ठेयदेवपितृकार्येषु प्राप्ताचायेकेण पण्डितश्रीसुदामामिश्र- शास्त्रिणा निम्मिता संशोधिता च - प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। सं० १९९३ वै. [ सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकताः ।]
प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय
बनारस सिटी।
Dialisa समर्पणम् वेदध्वानविधूयमानदुरितः- श्रद्धाविशुद्धाध्वरो, न्यायव्याकृतिसांख्ययोगकविता- वेदान्तसिद्धान्तवित् । धैय्यौदार्यगभीरतामृदुलताऽऽ- चाराादनानागुणो, गौरीशङ्करशमशुक्लविबुधा- विभ्राजते भारते ॥ तं गुरुं हृदयेध्यात्वाऽनिशं शम्भुस्वरूपिणम् । समर्पये शशिधरस्तन्मुदे दीपिकामिमाम् ।। aci काशीस्थसर्वमान्यविदुषां सम्मतयः । * श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । आधिकाशि श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्य्यदार्शनिकसार्वभौम- साहित्यदर्शनाद्याचार्य्यन्यायरत्नतर्करत्न- गोस्वामिदामोदरशास्त्री "विहार जनपदान्तर्गत "मुजफ्फरपुर प्रान्तीयलालगञ्जवास्तव्येन वा- राणसेयराजकीयविद्याऽऽलयतोऽवाप्त"व्याकरणशास्त्रि पदवीकेन पण्डितश्री- सुदाममिश्रेण मदीयच्छात्र"महामहोपाध्यायकविचक्रवर्तिसुकुलश्रीदेवीप्रसाद- शर्मतो धर्मशास्त्रादिकमधीत्य, स्वालङ्कर्मीणतया "रायबरेली पत्तनस्थायां "टिकारी राजस्याभिरूपग- ह्यरूपस्यानेकगुणशेवधेः श्रीशशिधरसिंहदेववर्मणः पाठशालायामध्यापकेषु लब्धप्राधान्येन स्मृतिशास्त्रपरिशीलनपटिमन्यधिगतिनोक्तराजभवनेऽनुष्ठेय- धर्मसंपृक्तयावत्कार्येषु प्राप्ताचार्य्यकेण निर्मितं “दानदीपिका निबन्धमवेक्ष्य; प्रमोमुद्यमानमानसः संभावयश्च सत्स्वपि दानसंबद्धविवेच्यविषयकानेकपु. स्तकेषु मासभेदात् प्रधानत्वेन दातव्यानभेदव्यवस्थापनायामस्यैवेदंप्रथ- -मतां, कामयमानश्च जगदीश्वरानुकम्पयेतो लोकानां फलेप्रहिता, निर्मातार चेदृगुपकृतिनिबन्धनसुकृतौपयिक सर्वपथीनं क्षेममनुभव॑श्विरमेष जीवतादि- त्याशिषाऽभिनन्दयति । इति शम् । । युक्त देशान्तःपातिरायवरेलीमण्डलान्तर्गतटिकारीभूमिपतिश्रीशशिधर- सिंहदेवमहोदयस्याज्ञया साहाय्येन च तदाश्रितपण्डितेन मदीयान्तेवासिना * प्रन्थाकारबर्द्धनेन सर्वेषां विदुषां सम्मतिं प्रकाशयितुमक्षमः । केवलं तेषां हस्ताक्षराणि प्रकाश्यन्ते, इति पाठकमहानुभावैर्बोद्धव्यम् ।
( २ ) श्रीसुदामामिश्रेण निर्मिता दानदीपिका मया समवलोकिता। समीचीनेयं दीपिका सुप्रचारिता चेद् भवेत्तदाऽऽस्तिकजनानां परमोपकाराय परमानन्दाय च भविष्यतीति मन्यते- काशीस्थो- श्रीहाराणचन्द्रभट्टाचार्यः । ( वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहावि- द्यालयाध्यापकमहोदयः ।) श्रीविद्याधरशर्ममिश्रः-( "वेदाचार्यः” काशीस्थहिन्दूविश्ववि- द्यालयधर्मविभागप्रिन्सिपलमहोदयः।) श्रीगोपालशास्त्री नेने-( काशीस्थराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालया- ध्यापकमहोदयः।) श्रीमदनमोहनशास्त्री- ( काशीस्थमारवाडिसंस्कृतमहाविद्यालया- ध्यक्षमहोदयः।) श्रीनारायणशास्त्री खिस्ते-( “साहित्याचार्य:, “साहित्यवा- रिधिः” काशीस्थराजकीयसरस्वतीभवनोपाध्यक्षमहोदयः ।) श्रीगणेशदीक्षितजाऊजिभट्टः-(काशीस्थसाङ्गवेदविद्यालययजुर्वे- दाध्यापकमहोदयः ।) पं० श्रीत्रिभुवननाथमिश्रः-( "व्याकरणसाहित्यमीमांसाऽऽचा- यः" काशीस्थगोयनकामहाविद्यालयाध्यापकमहोदयः।) पं० श्रीशिवबालकशुक्ल:-( काशीस्थजोखीराममटरूमलगोयनका- महाविद्यालयाध्यापकमहोदयः ।) श्रुतिस्मृतिपुराणादिधर्मशास्त्रप्रमाणालङ्कृतस्य दानदीपिकाग्रन्थस्य प्रश- सनीया सरणिः। अनेन धान्यदानादिषु सर्वेषामुपकारो भविष्यतीति धर्म- परायणैः संग्राह्यः। शु० गौरीशंकरशास्त्री- राजगुरु टेकारीराज्य।
प्रस्तावना। सन्तु किलानेकधा सप्रणामं धन्यवादाः परमात्मपरब्रह्मणे श्रीमन्नारायणाय, येन दयार्द्रचेतसा संसाराणवनिमग्नानां कामक्रो- धाद्यतिक्रूरमकरादिभिभूयो भूयोऽभ्यवह्रियमाणान्तःकरणाङ्गानां मोहादिबृहत्तरतरङ्गपरिचालनपरिक्लिश्यमानमानवानामुपकृतिकृते स्वाज्ञारूपाश्चत्वारो वेदाः प्रादुर्भावयामासिरे, यत एव च पुराणा- दीनामप्याविर्भाव इति । ततश्च परश्शताः सन्तु धन्यवादा महर्षि प्रवराय परमदयोदयाय श्रीवादरायणाय, येन महात्मना कालक- लोपनतबुद्धिह्रासालस्यादिभिर्वेदार्थज्ञानतद्बोधितकर्मानुष्ठानासम. नामल्पीयःप्रयासैर्भवाब्धिमुत्तितीषूणां श्वोवसीयाय भगवदव- तारादिसच्चरितसद्धर्मप्रपूरितानि सत्कथागुम्फितान्यष्टादशपुराणानि महाभारतादीतिहासा अन्येऽपि स्मृतिग्रन्थाः प्राणायिषत । तत्र च दानधर्म-राजधर्म-भागवतधर्मा-द्यनेकधर्मव्याख्यानावसरे सत्य- शौच-दया-दाना-त्मकचतुष्पदो धर्मो व्याख्यातः, स एव दरीध- ति धरित्रीम् । एतर्हि कलिजाधर्मवशात्पदत्रयभङ्गे दानमेवावशिष्टम् , 'दानमेकं कलौ युगे' इत्युक्तेः । दोषनिधौ कलौ “कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्" अर्थात् कुशलानि पुण्यानि आशु सङ्कल्प- मात्रेण फलन्ति, इतराणि पापानि आशु न सिद्ध्यन्ति, यतस्तानि कृतान्येव सिद्ध्यन्ति न तु सङ्कल्पितमात्राणीति पाराशर्यपादा आहुः श्रीभागवते । अतो येन केन प्रकारेण दत्तं दानं कल्याणकृद् भवति श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-"यज्ञदानतपःकम्मै न त्याज्यं नियतस्य संन्यास: कर्मणो नोपपद्यते ॥ कर्म- णैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कमजा ॥” इत्यादि श्रीभगवदुक्तेश्चातुराश्रम्ये एवं । कायमेव तत् ।
( २ ) चातुर्वर्थेऽपि यज्ञदानतपःकर्मणो नोपेक्षणीयताऽस्ति, 'पावनानि मनीषिणाम्' इत्युक्त्वा सर्वेषां पावनत्वात् । किन्तु इयानेव भेदः- ब्रह्मचारिगृहिभ्यां तु लोकस्य स्वस्य चोपकारार्थ सकामत्वेन तथे- तरैर्लोकसङ्ग्रहार्थ निष्कामत्वेन एतान्याचरितव्यानि । एतत्कम त्रितयमध्यवर्ति दानपदं देहलीदीपकन्यायेन उभयोर्यज्ञतपसोः फल. दायकमपीति सोसूच्यते । तथाऽत्र कलौ विशेषतयाऽन्यमहर्षिम- तानुसारेण दानमेव सर्वश्रेयस्करम्। यज्ञतपसोर्विषये मतभेदेऽपि नात्र मतभेदः, यवनानां गुरुण्डानां पारसीकानामार्याणामनार्याणां केषामपीति निर्विवादम्। परस्वत्वोत्पत्त्यन्तो द्रव्यत्यागो दानपदार्थः। बहुविधाभिर्दान- मुक्तम् , तत्रान्नदानमाहात्म्यं सर्वदानमतिशाशय्यते । यथोक्तं श्रीकृ- Sणचन्द्रेणैव युधिष्ठिरं प्रति भविष्योत्तरे-"अन्नमेव परं दानं सत्यवाक्यं परं पदम् । बुद्धिश्चार्थात्परो लाभः सन्तोषः परमं सुख- म् ॥” इत्यादि बहुशो वर्णनादन्नदानस्यैव माहात्म्यप्राचुर्यम् । प्रत्य- क्षेऽपि यथा मुखे निक्षिप्तं रत्नहेमादि प्राणधारणं न करोति, किन्तु जग्धं सदन्नमेव लोकान्पाति । गीतायाम्-अन्नाद् भवन्ति भूतानीति प्रतिपादनान्निखिलदानमूर्द्धन्यभागेऽन्नदानमेव वरीवर्ति, चरीकति च सकलकामनासिद्धिमिति समन्ततः प्रसिद्धमेव । किमनल्पजल्पनेन, प्रकृतमनुसरामः-मेषमकरसङ्क्रान्त्योस्त. दानुकूल्येन वैशाखमाघमासयोयेवोत्थसक्तुकृसरान्नदानं यथोपल- भ्यते, तथाऽवशिष्टासु दशसु संक्रान्तिषु मास्सु च प्रतिमासं पृथ. क्पृथक्कानि कान्यन्नानि देयानीति निर्णयवचनं निर्णयसिन्धुधर्म- सिन्धुमदनपारिजातहेमाद्रयादिनिबन्धग्रन्थेषु नासाद्यते, शिष्टोपदि- ष्टवचनानि पुण्यकालात्मकानि तु संप्राप्यन्ते । परं च तत्तत्पुण्यका- लौपयिकान्नदानं सिद्धान्तितं नाधिगम्यते । अतः समस्तवैदिकधर्मा. वलम्बिजनेहितप्रपूरणाय तदूनतादोषनिवारणाय एकत्रैव मासपर- कविहितान्नदानोचितस्मार्तवचनलाभाय च शास्त्रविचारचारुचरित- सौशील्यौदााद्यनेकसदगुणार्जितयशोधवलीकृतदिङमण्डलक्षात्र.
(३) धर्मरक्षणकदक्षाणामवधप्रान्तगतरायबरेलीमण्डलान्ततिटिकारी- राज्याधिपश्रीमत्कान्हकुलतिलकसंस्कृतप्राकृताङ्लयवनभाषामर्मज्ञ- कवित्वशक्तिसम्पन्नश्रौतस्मातकर्मानुष्ठानपरायणाध्यात्मिकतत्वप- रिशीलनपरविद्वत्प्रियश्रीशशिधरसिंहबहादुरमहोदयानां द्रव्यप्रदा. नादिविविधसत्कारकरणैतद्ग्रन्थप्रकाशनप्रोत्साहनातवचनगवेषणा- रूपसाहाय्येन काशीस्थराजकीयप्रधानविद्यालयीयाशेषशास्त्राध्यापक भट्टाचार्यश्रीहाराणचन्द्रशास्त्रिणामन्तेवासिविहारप्रान्तान्तर्गतमुजफ्फ- रपुरमण्डलस्थलालगंजवास्तव्यटिकारीराजधानीस्थश्रीचन्द्रभानुपा- ठशालामुख्याध्यापकस्मार्तक्रियाकुशलश्रीसुदामामिश्रशास्त्रिभिर्निम्मिता वेदपुराणादिसम्मताऽसौ दानदीपिका नूनं विज्ञजनमानसानि आह्वा- दयिष्यतीति भक्तेष्टपूरणपटु श्रीहरि मूर्ना प्रणमन् विरमति- श्रीमतां विपश्चितां वशंवद, दामोदरशुक्ला टेकारीराज्यान्तःपात्यठेहाग्रामवास्तव्यः ।
। भूमिका । "दानमेकं कलौ युगे” महर्षि पराशरके इस वचनसे कलियुगमें वा- श्रमधर्मानुयायी मनुष्यमात्रके लिये दान मुख्य कहा गया है। वह दान बहुत प्रकार का है, पर उनमें अन्नदान सर्वोपरि है। स्कन्दपुराणमें व्यास जी ने कहा है-“अन्नं प्रजापतिः साक्षादन्नं विष्णुः शिवः खयम् । तस्मा- दन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥” अर्थात् अन्न साक्षात् ब्रह्मा-विष्णु- शिव-रूप है, इसलिये अन्नदानके समान दूसरा दान न हुआ और न होगा। इसीतरह "अन्नं वै प्राणाः"-"अन्नदानादसूनिष्क्रीणाति” अर्थात् अन्न प्राण ही है, जो अन्नदान करता है मानो वह प्राणदान ही करता है इत्यादि श्रुति स्मृति पुराणादि के परिशीलन से अन्नदान का महत्व, सब दानों से अधिक विदित होता है । यह अन्नदान ब्राह्मण से लेकर चांडाल 'तक को दिया जा सकता है। हमलोगों के सौभाग्य से इस पवित्र भारतवर्ष में बहुत प्रकार के अन्न उत्पन्न होते हैं। किन्तु उनमें जव कि सत्तू और खिचड़ी, ये दो ही अन्न-मेष मकर की संक्रान्ति तदनुसार वैशाख माघ महीने में-शास्त्रतः प्रचलित है । अवशिष्ट दश महीने में शास्त्रानुसार किस किस अन्न का दान करना चाहिये, ऐसी जिज्ञासा अन्नदानके महत्व जानने वाले प्रत्येक पुरुषों के हृदय में हो सकती है । प्राचीन निबन्ध-ग्रन्थों में मेष मकर की तरह सभी मासमें, भिन्न भिन्न अन्नके दानका वचन उपलब्ध नही होता। अतः श्रुति स्मृति पुराण आदि धर्मग्रन्थों की एकवाक्यता और काशीस्थ सर्वमान्य विद्वानों की अमूल्य सम्मति से यह "दानदीपिका" नाम का ग्रन्थरत्न आप विज्ञजनों के सम्मुख उपस्थित किया जा रहा इसमें बारहो महीने में बारह प्रकार के अन्न के दान का निर्देश है। प्रमाणापेक्षी पुरुषों के संतोषके लिये प्रत्येक मास में मूलवचन, दानका संकल्प- ।
भूमिका । २ वाक्य, दानमन्त्र और सभी मासके दानोपयोगी संक्षिप्त दानविधि वैशाख के आरंभ में लिख दी गई है। इसमें अन्नदानके अतिरिक्त-औषधदान, पुस्त- कदान और गोपरिचर्या आदि उपयुक्त विषय भी दिये गये हैं । सर्व साधा- रणके उपयोगके लिये टिप्पणी सहित मूलग्रन्थ की सरल भाषाटीका कर देना उचित समझा है। टिप्पणी का भाव भाषाटीकामें [] ऐसे कोष्ठ के भीतर है । सम्भव है टीका लिखने में आर्ष वचनोंका जहाँ तहाँ भावापहरण हुआ हो, इस महाअपराध पर सहृदय विज्ञजन क्षमा प्रदान करेगें । अन्तमें-टेकारीराज्याधीश श्रीमान् राजकुमारवंशावतंस परमो- दार राजर्षि श्रीशशिधर सिंह देव महोदयको शतशः धन्यवाद है, जिनके हृदय में "श्री' की महती अनुकंपासे इस विषयकी न्यूनताकी सर्वप्रथम स्कूर्ति हुई और जिन्होंने मुझे अनेक प्रकारकी सहायतासे उत्साहित किया । मैं गुरुवर्यों एवं विद्वानोंके चरणसरोरुह में नतमस्तक हो रहा हूं, जिन्होंने अपनी अमूल्य सम्मतिसे धार्मिक जनताके समक्ष इस ग्रन्थरत्न को रखने का साहस प्रदान किया है। विद्याविलास प्रेस" के अधिपति श्रीमान् बाबू जयकृष्णदासजी, ब्रजजीवनदासजी और सर्वप्रिय कृष्णदासजी को सधन्य- बाद शुभाशीर्वाद देता हूं, जिन्होंने अपने अपने अधिकृत कार्यों में आलस्य त्याग कर शीघ्र ही इस ग्रन्थ का प्रकाशन करके सद्गृहस्थों का परमोपकार किया है । आशा है धार्मिक जनता इसे आदर की दृष्टि से देखेगी। दोष-दर्शकों के प्रति निवेदन है कि शुद्धिपत्रिका देने पर भी भ्रम या छपते समय मात्रा आदि के टूट जाने से जो अशुद्धियां रह गई हों, उसे अपनाते हुये इस परिश्रम को सफल करेगें । इति शम् । कृपाभाजन- श्रीसुदामामिश्र। १ श्रीदानदीपिकास्थसंक्षिप्तविषयानुक्रमः। पं० १ ५ २७ ५ २८ ow ६ ३० १ ३ १४ विषयाः पं० । विषयाः पृ० ग्रन्थकर्तुमङ्गला- ब्राह्मणलक्षणम् चरणम पात्रलक्षणम् दानमाहात्म्यकथनम् १३ । ब्राह्मणब्रुवलक्षणम् सर्वेषु दानेषु अन्नोदका- अब्राह्मणब्राह्मणाक्रिय- दिदानस्य वैशिष्टयकथनम् ३ योर्लक्षणम् दानानां षडधिष्ठानानि ११ ३ | दुर्ब्राह्मणलक्षणम् २८ तत्र धर्मदानलक्षणम् ११ वृषलीलक्षणम् दानस्वरूपवर्णनम् १२ ३ | श्रोत्रियलक्षणम् दानानां षड् विपाकाः आचार्यादीनां लक्षाणम् २९ १४ ३ तत्र तेषां व्याख्यानम् आत्मविल्लक्षणम् दानानां षडङ्गानि १६ श्रद्धाविवेचनम् तत्र दातुविषे वनम् १९ देयवस्तुविवेचनम् प्रसङ्गाटिप्पण्यां शुद्र- देशविवेचनम् कर्मनिर्देशः १९ १७ | कालविवेचनम् अस्यापद्धर्मः वैश्यकम्माणि १९ २१ | दानविधौ प्रतिग्रहीत- अस्यापद्धर्माः १९ २३ कृत्यम् क्षत्रियकर्म २० १३ | धान्यादिमानम् अस्यापद्धर्मः १६ | दक्षिणाप्रमाणम् ब्राह्मणकम्माणि २२ द्वादशमासान्नदानाव- अस्यापद्धर्माः तरणम् १ १ १९ | दानविधौ दातृ कृत्यम् ४० ६ २० २४ ६ ( २ ) पं० १ ७ १ १ ४ ७४ १ विषयाः पृ० मेषे वैशाखे यवा- त्थसक्तुदानं जल- दानं च १२ वैशाखमासप्रसङ्गेन सक- लमासोपयोगी संक्षिप्त- दानविधिः वैशाख्यां व्यजनदानम् ५५ एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि मेषे वैशाखे तीर्थम् ज्येष्ठे चीनकदान वृक्षाय जलदानं च ५७ ज्यैष्ठयामुपानद्दानम् एतन्मासदानोपयोगोनि मूलवचनानि ६९ वृषे ज्येष्ठे तीर्थम् ६० मिथुने आषाढे मसू. रदानमामलकफ- लदानं च ६१ आषाढयां सकपूरचन्द- नदानं पुस्तकदानं च ६२ एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि मिथुने आषा तीर्थम् ६५ कर्के श्रावणे प्रियङ्गु- दानं शाकदानं च ६५ विषयाः श्रावण्या पान्थपरिचर्या यज्ञोपवीतदानं च ११ एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि कर्के श्रावणे तीर्थम् ७१ २ सिंहे भाडे मिष्टपाय- सदानं मधुदानं च प्रौष्ठपद्यां छत्रदानम् ७३ ९ एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि सिंहे भाद्रे तीर्थम् कन्यायामाश्विने तिलदानं घृतदानं च आश्विन्यामौषधदानम् ७५ १ १० एतन्मासदानोपयोगीनि e मूलवचनानि १२ कन्यायामाश्विने तीर्थम् ७७ तुलायां कार्तिके चणकदानं गो- ग्रासदानं गोपरिचर्याच. ८ दीपावल्यां कार्तिक्यां च दीपदानम् एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि तुलायो कार्तिके तीर्थम् ८२ वृश्चिके मार्गशीर्ष माषदा- नं लवणदानं च ७४ द ३ ६ ६ ८२ ( ३ ) ८४ १ ६ . e विषयाः पं० विषयाः पृ० प. मार्गशीया कापासिक- फाल्गुन्यामासनदान वस्त्रदानम् शयनदानं वा ९४ १ एतन्मासदानोपयोगीनि एतन्मासदानोपयोगीनि मूलवचनानि मूलवचनानि ९४ १२ वृश्चिके मार्गशीर्षे तीर्थम् ८५ १ | कुम्भे फाल्गुने तीर्थम् ९५ .९ धनुषि पौषे नीवारदानं मीने चैत्रे गोधूमदानमा- गुडदानं च ५ म्रफलदानं च ९६ पौष्यां कम्बलदान चैत्र्यां जलपात्रदान मर्णवस्त्रदानं वा भाण्डदानं वा एतन्मासदानोपयोगीनि एतन्मासदानोपयोगीनि मलवचनानि मलवचनानि ९८ धनुषि पौषे तीर्थम् मीने चैत्रे तीर्थम् १०० १ मकर माधे सोपस्करकसर पुरुषोत्तमे मास्यपूप- दानं ताम्बूलदानं च ८८ ९ दानम् १०० दर्श माध्यां वाऽमनोन्धन- एतन्मासदानोपयोगीनि दानम् मूलवचनानि १०१ १ एतन्मासदानोपयोगीनि १०३ मूलवचनानि १२ / अपुत्रतादोषप्रशमनो- मको माघे तीर्थानि १२ पाय: १०५ कुम्भे फाल्गुने व्रीहिदानं उपसंहारः १०६ गोभ्यो जलतृणदानं च ६३ ५ ग्रन्थसमातिः १०७ ८७ १ १ ८८ ar ४ दानात्मकवतानि - ६ २ cc धान्यादिदातृभ्यः शुभाऽऽशंसनम् । राक्षे शुभाशीर्वचनम् ।
पं. . १८ ८ दानदीपिकायाः शुद्धिपत्रिका। अशुद्धिः शुद्धिः धृ० सन्यासियों संन्यासियों दशः देशः यदाश्वर यदीश्वर १३ यथोक्त यथोक्त १४. सर्वलोकेषु १६ (३) क्षत्रिये (१) क्षत्रिये २० (४) ब्राह्मणे (२) ब्राह्मणे ५ १२ से लोकेषु १ " १३ २० १ " " २० २२ क(५)लम् फ(१)लम् २२ ९ " २२ २१ ब्रह्मवीज २८ २ २ द्वादशा १३ निष् योजनम् ४२ १० भविष्य धान्यमानम् ४६ ४६ ४६ ५ ब्रह्मबीज द्वादशी निष्प्रयोजनम् (ग)भविष्य. धान्यादिमानम् धान्यादि का यत्तद् स्त्वभिमतं क्षीण सिंह शुक्लाष्टमी धान्य का १३ ४८ १३ १३ यत्त स्त्वभितं क्षाण सिह शुल्काष्टमी ७४ ८० * श्री: * ॥ श्रीशः शरणम् ॥ अथ 48. श्रीदानदीपिका- जयति मजुलमङ्गलकारिणी, भगवती भवभीतिनिवारिणी। महिषमुख्यमहासुरमारिणी, विदितविन्ध्यगिरीन्द्रविहारिणी ॥१॥ नान्नदानात्परं दानमिति शास्त्रनिदर्शिका । दाऽनदाननिपुणा साऽन्नपूर्णा प्रसीदतु ॥२॥ कि कि धान्यं प्रयच्छेम मास्सु चैत्रादिषु क्रमात । एतनिर्णयसम्बद्धां कुरुते दानदीपिकाम् ॥३॥ तत्रादौ दानमाहात्म्यम । (क) ऋग्वेदे- उच्चादिवि दक्षिणावन्तो अस्थुः मंजुल मङ्गल मूल मुनि मानित महित महान । महिषमर्दिनी मातु पद बन्दौं मुद मन मान ।। दान माहात्म्य । (क) ऋग्वेद-दान देने वाले स्वर्ग में निवास करते हैं।
दानदीपिकायाम्- - - (ख) सामवेदोपनिषदि- दानेन सर्वान्कामानवाप्नोति । (ग) शतपथश्रुतौ- दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ (घ) यम:- यतीनां तु शमो धर्मस्त्वनाहारो वनौकसाम् । दानमेव गृहस्थानां शुश्रूषा ब्रह्मचारिणाम् ॥ (ङ) मात्स्ये- दानमेव परो धर्मो दानमेव परं तपः । न हि दानात्परतरमिह लोके परत्र च ॥ (च) अगस्त्य:- गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥ (ख) सामवेदोपनिषद-दान से सब मनोरथ पूर्ण होता है । (ग) शतपथश्रुति-दान से सुखी, वृद्धों की सेवा से मेधावी और अहिं- सा से आयुष्मान होता है-ऐसा महर्षि लोग कहते हैं । (घ) यम- सन्यासियों की शान्ति, वानप्रस्थों का अनाहार अर्थात् उपवास, गृहस्थों का दान और ब्रह्मचारियों की गुरु-सेवा ही परमधर्म है। (ङ) मत्स्यपुराण-दान ही परम धर्म और परम तप है, इस लोक और पर लोक में दान से बढकर दूसरा कार्य नहीं है । (च) अगस्त्य-गाय, ब्राह्मण, वेद, सती, सत्यवादी, निर्लोभी और दानी अनोदकादिदानवैशिष्टयम् । ३ ms- SNORINA (छ) पाराशरः- तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ इति दानमाहात्म्यम् ॥ अथ सर्वेषु दानेषु अन्नोदकादिदानस्य वैशिष्टयम् । (क) तदाह, हारीत:- आपो ददत्तृषमभिजयत्यात्मानं च निष्क्रीणाति । अन्नदानादरनिष्क्रीणाति अनवाननादोऽनपतिश्च भवति॥ (ख) विष्णुः- मधुघृततैलदानेनारोग्यमौषधमदाने च । लवणदानेन लावण्यं धान्यप्रदानेन तुष्टिः ।। सस्यदानेन च तथा इन्धनदानेन दीप्तानिर्भवति समामे सज्जयमामोति ॥ ये सात, पृथ्वी को धारण किये हैं । (छ) पाराशर का कहना है में त्रेता में ज्ञान, द्वापर में यज्ञ और कलियुग में दान मुख्य है। इति दान माहात्म्य । सब दानों में अन्न जल आदि दान की विशेषता । (क) उसे हारीत कहते हैं कि जलदाता प्यास को जीतता है मानो आत्मा को ही देता है, अन्नदाता मानो प्राणों को ही देता है और वह अन्न का स्वामी होता है। (ख) विष्णु-शहद, घी, तेल और औषध के दान से आरोग्य, नमक के दान से सौन्दर्य, यव आदि धान्य के दान से तुष्टि, धान तथा लकड़ी के दान से Tatat. कि सत्य युग तप, दानदीपिकायाम्- en '-.".-...- (ग ) मनु:- वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चतुरुत्तमम् ।। (घ ) विष्णुधर्मोचरे- बीहीणां सस्यजातानां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात् । यवदानेन नरः शक्रलोके महीयते ॥ तथा गोधूमदानेन वसूनां लोकमाप्नुयात् । प्रियो भवति लोकस्य प्रियङ्गु यः प्रयच्छति ॥ ददाति यस्तु श्यामाकं प्रीताः स्युस्तस्य देवताः । मुद्गदः शक्रलोकं तु यमलोकं तु माषदः ॥ यथेष्टलोकमाप्नोति तिलदानान्न संशयः । पष्टिकानप्रदानेन लोकं नैर्ऋतिकं ल(१)भेत् ॥ सचीनचणकं दत्वा लोकं वारुणमाप्नुयात् । जठराग्नि तेज होती है, अर्थात् अग्निमांद्य नही होता एवं युद्ध में विजय पाता है । (ग) मनु-जलदाता तृप्ति, अन्नदाता परम सुख, तिलदाता इच्छानुकूल संतान और दीपदाता उत्तम नेत्र पाता है। (घ) विष्णुधर्मोत्तर-दाता खेत में लगे धान्यों के दान से स्व- र्ग और यवदान से इन्द्रलोक में पूजित होता है, वैसे ही गेंहू के दान से वसुओं का लोक पाता है । जो काकुन देता है वह संसार (१)लभेदिति परस्मैपदमनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्। तथा च परिभाषास्वरूपं परिभाषेन्दुशेखरे-'अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदम- नित्यम्' इति । अनित्यत्वे मानं तु चक्षिको उित्करणमेव । वृत्तभङ्गमया- दिति तु नाशङ्कयम्, ऋषेः शब्ददारिद्रयसूचकतया न्यूनत्वापादनादिति दिक् । -
अनोदकादिदानवैशिष्टयम् ।
MORE
mun
NINrFN
वायव्यं च ममुराणि राजमाषाणि धानदम् ॥
अन्येषां शमीधान्यानां दानास्वर्गमवाप्नुयात् ।
इक्षुमृद्वीकयोर्दानात्परं सौभाग्यमाप्नुयात् ।।
अन्येषां शूकधान्यानां प्रदाने नियतो नरः ।
स्वर्गलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥
पकानदानं फलदं नृलोके शुष्कानमुक्तं हि तथैव यस्मात् ।
यजन्ति यज्ञैर्हि ततो द्विजेन्द्रास्तस्माशु तत्पुण्यतमं प्रदिष्टम्।।
(ङ) स्कान्दे-
सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् ।
सद्यः प्रीतिकर दिव्यं बलबुद्धिविवर्द्धनम् ॥
का प्रिय होता है। जो सांवा देता है उस पर देवता प्रसन्न होते
हैं । मूंग देने वाला इन्द्रलोक, उड़द देने वाला यमलोक और
तिल देने वाला अपने इष्टलोक को पाता है। साठी के दान
से नितिलोक, चीना के सहित चना अर्थात् चीना (धान्य वि-
शेष ) और चना के दान से वरुणलोक, मसूर के
लोक और बोड़े के दान से कुबेरलोक को पाता है । फली वाले
(मटर आदि ) अन्य धान्य के दान से स्वर्ग, ईख और मुनक्के के
दान से परम-सौभाग्य, बाली से पैदा होने वाले अन्य धान्य के
दान से स्वर्ग पाता है, इसमें कोई संशय नही है । इस लोक में
पकाये हुये अन्न का दान सब फल को देने वाला है, वैसे ही सूखा
( कच्चा) अन्न भी सर्व फल-प्रद है। क्यों कि उससे द्विजराज
लोग यज्ञ करते हैं, इस लिये पक्कान से आमान्न विशेष पुण्यवाला
कहा गया है। (क) स्कन्दपुराण-अन्न का दान सब दानों में श्रेष्ठ है,
क्यों कि वह शीघ्र प्रसन्न करने वाला सौन्दर्य, बल और बुद्धि
से वायु-
दानदीपिकायाम्-
नान्नदानसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
अन्नाद्भवन्ति भूतानि म्रियन्ते तदभावतः ॥
गर्भस्था जायमानाश्च बाला वृद्धाश्च मध्यमाः ।
आहारमभिकान्ति देवदानवतापसाः ॥
तुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।
तस्यान्नौषधयोगेन प्रतीकारः प्रकीर्तितः ॥
अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः ।
तस्मादनप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत् ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ।
स्थितिस्तस्यानपानाभ्यामतस्तत्सर्वसाधनम् ।।
अन्नं प्रजापतिः साक्षादन्नं विष्णुः शिवः स्वयम् ।
तस्मादनसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥
को बढाने वाला है। अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं और अन्न न
मिलने से मर जाते हैं, इस लिये तीनों लोक में अन्न दान के
समान दूसरा दान नही है । गर्भ में रहने वाला, माता के उदर से
पैदा होने वाला, बालक, तरुण, देवता, दानव और तपस्वी सभी
आहार की इच्छा करते हैं । सब रोगों में भूख प्रधान रोग है, उसे
अन्न रूपी औषध से दूर करना चाहिये । अन्नदाता प्राणदाता कहा
गया है और प्राणदाता सब कुछ देने वाला है, इस लिये अन्न के
दान से सब दान का फल मिलता है। धर्म काम और मोक्ष की सा-
धना शरीर से ही होती है, और शरीर की स्थिति अन्न जल से है,
इसलिये अन्न जल सब का साधन करने वाला है । अन्न साक्षात्
प्रजापति ब्रह्मा-विष्णु-शिव रूप है, इसलिये उस के दान के
अन्नोदकादिदानवैशिष्टयम् । - - (च) भविष्ये- अन्नदानात्परं दानं न श्रुतं न परीक्षितम् । यतो वदन्ति श्रुतयः अन्नं ब्रह्मेति निश्चितम् ।। (छ) श्रीदेवीभागवते- अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । नात्र पात्रविचारोऽस्ति न कालनियमस्तथा ॥ (ज) विष्णुधर्मोत्तरे- न च देशः परीक्ष्योऽत्र देयमन्नं सदैव तत् । (म) भविष्ये- दारापत्यगृहादीनि वासोऽलङ्कारभूषणम् । असह्यं चानश्नतस्तु सह्यं मुक्तवतो ध्रुवम् ।। तस्मादनसमं दानं न भूतं न भविष्यति । यथा(१)विभवदातव्यं तस्मादन्नं द्विजातये ॥ समान दूसरा दान न हुआ न होगा । (च) भविष्यपुराण-अन्नदान से बढकर दूसरा दान न सुना गया और न परीक्षा किया गया है, क्यों कि श्रुतियों ने अन्न को ब्रह्म ही निश्चित किया है । (छ) देवी भागवत-अन्न दान से परे दूसरा दान न हुआ है न होगा, अन्नदान में पात्र और समय का कोई नियम नही है। (ज) विष्णुधर्मोत्तर- अन्नदान में देश की परीक्षा नही है, उसे सदा देना चाहिये । (झ) भविष्यपुराण-भूखे को स्त्री, पुत्र, घर वस्त्र और आभूषणादि अच्छा नहीं लगता, अन्न पाने वालों को ही ये सब बातें अच्छी लगती हैं, इससे अन्नदान से बढकर दूसरा दान नहीं है, वित्त के (१) यथाविभवदातव्यमित्यत्र सुप्सुपेति समासो बोध्या
दानदीपिकायाम्-
( ब ) नन्दिपुराणे-
अपि कीटपतङ्गानां शुनां चाण्डालयौनिनाम् ।
दत्वाऽनं लोकमाप्नोति प्राजापत्यं समासतः ॥
बान्धवेभ्योऽतिथिभ्योऽन्नं मित्रेभ्यश्च प्रयच्छताम् ।
दीनान्धकृपणानां च स्वर्गः स्यादन्नदायिनाम् ।।
(ट) व्यास:-
पुष्करिण्यस्तथा वाप्यो देवताऽऽयतनानि च ।
अन्नदानमथारामाः पूर्तमित्यभिधीयते ॥
(ठ) ब्रह्माण्डपुराणे-
पकान्नानि करम्भं च मिष्टान्नघृतशर्कराः ।
कुसरा मधुपर्कं च पयः पायसमेव च ।
स्निग्धमुष्णं च यो दद्याज्ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥
( 3 ) भविष्ये-
ताम्बूलं यो नरो दद्यात्मत्यहं नियमान्वितः ।
अनुसार द्विजाति (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य) को अन्न देना चाहिये।
(ब) नन्दिपुराण-दाता कीट, पतंग, कुत्ते और चांडाल जातियों को
भी अन्न देकर कम से कम ब्रह्मलोक पाता है। बांधव, अतिथि,
मित्र, धनहीन, अन्धे और कृपण को अन्न देने से दाता को स्वर्ग
होता है । (ट) व्यास पोखरा, बावली, मन्दिर, अन्न-दान और
वृक्षवाटिका ये पूर्त कहाते हैं । (ठ) ब्रह्मांडपुराण-पक्कान्न (पूड़ी
आदि) दधि मिला मिठाई, घी, शक्कर, खिचड़ी, मधुपर्क
( दधि-मधु-घृत मिला हुआ) दूध और खीर जो मृदु और
गरमागरम देता है, वह ज्योतिष्टोम-याग का फल पाता है । (ड)
सत्तर
- SANSKRIT VID अन्नोदकादिदानवैशिष्टयम् । देवेभ्योऽथ द्विजातिभ्यो महाभाग्यं समश्नुते ॥ (ढ) वहिपुराणे- अन्नं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः । दानं विभवतो दत्वा नराः स्वयन्ति धम्मिणः ॥ (ण) विष्णुधर्मोत्तरे- अन्नदाने न कर्तव्यं पात्रापेक्षणमण्वपि । सदोषेऽपि तु निर्दोष सगुणेऽपि गुणावहम् ।। (त) पद्मपुराणे- अन्नदः पुरुषो लोके प्राणदाता स्मृतो बुधैः । चैत्रवैशाख्योरि इन्धनं पौषमाघयोः स्वकाले पुण्यफलदमन्नं सर्वत्र सर्वक ( थ ) हेमाद्रौ, मनु:- कपिलाकोटिदानस्य यत्पुण्यं हि विधीयते। LIBRARY भविष्यपुराण-जो प्रतिदिन नियम से देवता, द्विजाति (बाह्मण- क्षत्रिय-वैश्य ) को पान देता है, वह भाग्यवान् हाता है। (ढ) वह्निपुराण हे ऋषियों ! अन्न, कन्द, मूल, फल, शाक और जलपात्र के धनानुसार दान से धार्मिक-मनुष्य स्वर्ग को जाते हैं। (ग) वि. ष्णुधर्मोत्तर-अन्नदान में पात्र का विचार थोड़ा भी न करना चाहिये, क्यों कि वह दान दोष सहित भी निर्दोष और गुण-युत भी गुण देने वाला है। (त) पद्मपुराण-विद्वानों ने संसार में अ- न्नदाता को प्राणदाता कहा है, चैत वैशाख में जल और में लकड़ी का दान अपने मास ही में पुण्य-दायक है, कितु अन्न- दान तो सदा और सर्वत्र पुण्य फल देने वाला है। (थ) मनु-करो- TIRUPATI. DR. पूस माघ १० दानदीपिकायाम्- - ~~~ - - तत्पुण्यफलमाप्नोति पानीयं यः प्रयच्छति ॥ (द) नन्दिपुराणे- योऽपि कश्चित्तृषार्ताय जलपानं प्रयच्छति । स नित्यतृप्तो भवति स्वर्गे युगशतं नरः॥ (घ) बृहत्पाराशरीये- यो द्विजान्पाययेत्तोयमन्यानपि पिपासुकान् । प्रपाश्च भावयेद् ग्रीष्मे देवलोकमवाप्नुयात् ॥ (न) महाभारते- प्रपाश्च कार्या दानार्थ नित्यं तु द्विजसत्तम । स दुर्गविषमं कृच्छ न कदाचिदवाप्नुते ॥ (प) भविष्योत्तरे- प्रपा दातुमशक्तेन विशेषाद्धर्ममीप्सुना । उद(१)कुम्भं प्रदातव्यं प्रत्यहं तु द्विजातये ॥ उदकुम्भप्रदानेऽपि ह्यशक्तो यः पुमान्भवेत् । डों कपिला गाय के दान से जो पुण्य होता है, वह संपूणे फल केवल जलदान करने से ही प्राप्त हो जाता है । (द) नन्दिपुराण- जो कोई प्यासे को जल देता है, वह सैकड़ों युग तक स्वर्ग में नि- त्य तृप्त रहता है। (ध) बृहत्पाराशर-जो प्यासे ब्राह्मणों तथा अ- न्य प्यासे प्राणियों को भी जल पिलवाता है, गर्मी के दिनों में पौशाला बनवाता है, उसे देवलोक मिलता है । (न) महाभारत- हे द्विज! प्रतिदिन जलदानके लिये पौशाला बनवाना चाहिये, इस से उसे कभी कोई कठिनाई या कष्ट नही होता। (प) भविष्य (१) अन लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वादिति क्लीबत्वमार्ष वा बोध्यम् । - दानषडधिष्ठानानि । तेनाश्वत्थतरोर्मूलं सेच्यं तत्फलकाङ्गिणा ॥ इत्यन्नोदकादिदानवैशिष्टयम् ॥ - अथ दानानां षडधिष्ठानानि । ( क ) हैमाद्रौ, देवल:- धर्ममर्थ च कामं च ब्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते ॥ तत्र धर्मदानं च- पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं त्यागबुद्धया यद्धर्मदानं तदुच्यते ।। पुराण-पौशाला देने में असमर्थ पुरुष को उस धर्म की इच्छा से प्रति दिन जल से भरे हुये घड़े ब्राह्मण को देना चाहिये। जो पुरुष जलकुंभ देने में भी असमर्थ हो तो उसको घटदान के फल से पीपल वृक्ष सीचना चाहिये । इति अन्नोदकादि दान वैशिष्टय। दान के छ स्थान । (क) देवल-धर्म, अर्थ, काम, लज्जा, हर्ष और भय ये छ दान के स्थान हैं । बिना किसी अर्थ के केवल त्यागबुद्धि से सुपात्र को जो दान दिया जाय उसे 'धर्मदान' कहते हैं। इसी तरह किसी प्रयोजन से जो दिया जाय उसे 'अर्थदान', स्त्री आदिके प्रसंगसे जो दिया जाय उसे 'कामदान', सभा में याचक से मांगने पर लजा कर जो दिया जाय उसे 'ब्रीडादान', पुत्र के जन्म आदि प्रिय कार्य को सुनकर जो दिया जाय उसे 'हर्षदान' और डरकर दुःख देने की इच्छा
१२
दानदीपिकायाम्--
अवशिष्टानि पञ्च अर्थकामबीडाहर्षभयानि स्पष्टानि ।
इति दानाधिष्ठानानि ॥
अथ दानस्वरूपम् ।
( क ) हेमाद्रौ, देवल:-
ध्रुवमाजसिक काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात् ।
वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वयते बुधैः ।।
प्रपारामतडागादि सर्वकामफलं ध्रुवम् ।
तदाजनिकमित्याहुदर्दीयते यदिने दिने ।
अपत्यविजयश्वर्यस्त्रीबालार्थ यदिष्यते ।
इच्छासंस्थं तु तदानं काम्यमित्यभिधीयते ॥
कालापेक्ष क्रियापेक्षमर्थापेक्षमिति स्मृतम् ।
त्रिधा नैमित्तिकं प्रोक्तं सहोम होमवर्जितम् ।।
वाले को जो दिया जाय उसे 'भयदान'कहते हैं। इति दानाधिष्ठान।
दान का स्वरूप ।
( क ) देवल-विद्वानोंने ध्रुव, आजनिक, काम्य और नैमि-
त्तिक ये चार प्रकार के वैदिक-दान कहे हैं। पौशाला, वृक्षवाटि-
का और तालाव आदि कार्य 'ध्रुव' कहलाता है, जो प्रतिदिन दिया
जाय उसे 'आजनिक' कहते हैं। पुत्र, विजय, ऐश्वर्य, और स्त्री आदि
के लिये जो इच्छानुसार दिया जाय उसे 'काम्य' कहते हैं। काल, क्रि.
या और द्रव्य की अपेक्षा जिसमें हो उसे 'नैमित्तिक' दान कहते हैं,
इस नैमित्तिक-दान में होम करना न करना दोनों पक्ष है।