·Reprint from the Journal of the Travancore Üniversüy Oricntal Manuscris. Library
No. 18
KAVIMANORANJAKACAMPU
OF
SĪTĀRÄMASŪRI
j'EFISITY
PUBLIQIIED BY
TIIU CURATOR,
TITE UNIVERSITY MANUSCRIPTS LIBRARY,
TRIVANDRUM.
TRIVANDRUM
PRINTED BY TIE FUPERINTENDENT, GOVERNMENT 'PRISA.
1950.
Prarc Kujite One Annas Ligh.

·No text on this page.

·KAVIMANORANJAKACAMPU
OF
SITÄRAMASŪRI
PUBLISHED BY
THE CURATOR,
THE UNIVERSITY MANUSCRIPTS LIBRARY.
TRIVANDRUM
TRIVANDRUM :
PRINTED
BY
TIE SUPERINTENDENT,
COVERINENT PRESA
1950.
DONATED TO
TTO CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·INTRODUCTION DUCTION The Karimanoranjaka is a kavya belonging to the claes of campūs which deal with the pilgrimage of some noteworthy person and the glory of the places visited, the best known work of tiis type being the Yātrā prabandha of Samarapung vadīksital. Th- work is divided into four ullasas and describes the birth, education and the pilgri. mange of a great bhā garata by name Sītārāma. From the account given about the hero in the beginning of the work, we are able to know that a Brahmin by name Šesādri belonging to the Srivatsa yotra and living in the village Ved::bhțnga in Kanchi undertook a long pilgri. mage and in the end settled at Pularnadai (921:50 atau)2 in the Tirunelveli (listrict; his son Venkatarāma married Sità, daughter of Sī drama; and to them was born Sītāräma, the hero of the work3. His education in Vedas and Sastras is then described. The rest of the first ullâ sa and the other three ullāsas itre devoted to the description of the pilgri. mage of the bero. The chief places visited are Nanguneri (6977947424 ), Tirukkuringudi (677), Cape Coinor in, (दुर्गास्थलम् ), Trivandruin (स्यानन्दरम )8, Varkalu (जनार्दनक्षेत्रम् ), 1 As instances of other works of this type mention may be made of l'ibucheinundaprubunulha of Vonkața kavi and Srutukirtivilā sacum pü of Süryanarayana (MSS. of both of which are available in the Govt. Oriental MSS, Library, Madras) and Mänarikramabhupalacarita of Vedantara manuja (MS. Trivandrum, No. 888). The last named work is in nine stubakas and describes the pilgrimage of Manavikraina, a Zamorin of Caliout, who visited Palani, Madura, Ramesvaram, Srirangam and other places. Its date is not known, but it does not appear to be vory early, and there is little of any historical interest in it. 2 pp. 12 - 13. 8 p. '14. p. 18. 5 p. 18. 8 p. 18. P. 19. 8 p. 20) 9 p. 21. - 7 .

·No text on this page.

·INTRODUCTION The Karimanoranjaka is a kavya belonging to the class of campīs which deal with the pilgriinage of some noteworthy person and the glory of the places visited, the best known work of this type being the Yātrā prabandha of Samarupung vadikşital. Th: work is divided juto four ullasas and describes the birth, education and the pilgrimage of a great bhā garata by nam« Sītārāma. From the account given about the hero in the begin. ning of the work, we are able to know that a Brahmin by niame Sepădri belonging to the Srivatsa yotra and living in the village Vedabhſnya in Kanchi undertook a long pilgrimage and in the end settled at Palamadai (97:10 Tita )2 in the Tirunelveli listrict; his son Venkutarāma married Sita, daughter of Sildrāma; and to them was born Sītārāma, the hero of the work3. His education in Vedas and Sastras is tben described. The rest of the first ullása and the other three ullā sas are devoted to the description of the pilgri. mage of the bero. The chief places visited are Nanguneri (@qar2474mm ), Tirukkuringudi (#7), Cape Coinorin, (FEATH)?, Trivandrun (79177972 )8, Varkala (Gateaàng), 1 As instances of other works of this type mention may be made of l’ibuchananda prubundha of Venkata kavi and Árutukirtivilisacani pu of Süryanārāyapa (MSS. of both of which are available in the Grovt. Oriental MSS. Library, Madras) and Männikramabhüpælacarita of Vedāntarāmānuja (MS. Trivandrum, No. 388). The last named work is in nine stubakas and describes the pilgrimage of Mauavikraina, a Zamorin of Caliout, who visited Palani, Madura, Ramosvaram, Srirangam and other places. Its date is not known, but it does not appear to be vory early, and there is little of any histori. cal interost in it. 2 pp. 12 - 13. & p. 14. 18. 5 p. 18. 6 p. 18. 7 P: 8 p-20 p. 81.

·39. iv KAVIMANORANJAKACAMPO Odupi (Coraviagra ) 10, 'Mukambi (tarifasigra ) 11, Ġo. kurna 12, Poona 18, Pandarpur (quet) 14, Panchavati 16, Samantapanchaka 18, Kurukshetra 17, Mathura18, Haridvar 19, Badarivatha 20, Kedaranatha 21, Nepal (E12467) 28, Mithila 43, Ayodhya 21, Sringivera 25, Chitrakuta 26, Bena. res 27, Gaya 28, Jagannatha 29, Bhadrachala 50, Kalahasti (141447coneguftus:) 31, Tirupati (1917) 32, Kauchipure 83 Sriranga 34, Madhura i 35, Setu 36, Rananatha 37, and Alwartirunagari (5666) 38. After the pilgrimage Sitārāma returned to Palamadai and narrated to his parents all his experiences during the journey He then visited Tiranelveli (Etilesar siyah) 40, Banatirtha 41 and Srivilliputtur (erfaraayaallgch ) 42 and finally settled at Thintiruperai (slar), near the famous Alwartirunagari in Tirunelveli District, being instructed to do so by sage Agastya and the River Tamra- (parni) in a dream 48. The work closes with an account of the religiou: activities of the hero at Sribera. Froin other sources we are able to know that this Sitarimaguru continued as a naisthikabrahmacarin throughout his life, that he was greatly responsible for the propagation of the Bhāgavata cult in the Southern districts and that though he was a Smarta by birth, his leanings were more towards the cult of Ramanuja. It is said that be took to 10 p. 22. 12 P. 24 14 p. 25. 16 p. 28. 18 P. 30. 20 p. 32. 29 p. 88. 24 p. 34, 26 p. 48. 28 p. 45. 80 p. 47 82 pp. 40 84 P. 65. 86 p. 68. 88 p. 70. 40 p. 74. P. 75. 11 p. 23, 13 p. 25. 15 p. 27. 17 P. 19 p. 31 21 p. 82. 23 p. 84. 25 p. 43. 27 p. 44. 29 p. 46. SI p. 48. 59. 83 P. 35 p. 67. 87 p. "69. 89 pp. 72-78. 41 p. 75. 48 P De 76 ·INTRODUCTION m saſnyāsa of the tridandi type in Sri Ramānuja's order, and passed away in about 1882 A, D. Most of his life was spent at Thentiruperai and he had disciples even at such distant places as Mysore. The author of this Campū is a namesake of the hero and from wbat he tells us abuut him in the work itself, w understand that he belonged to Garga gotra and was the son of Rāmakreņa44 and grandson of Raghunathasūri45. His father's maternal grandfather was a Venkațarāmasūri, tlie author of Rāmavila sa46. Among his teachers was one Rārug 47. From the descendants of the author we are able to know some more details about him. He was born at Tiruk. kurungudi in the Tirunelveli District in 1836 aud he was named 'STtārāma' after the bero of the work, as a result of whose blessing he was boru. He was well.versed in Vedas and Sāstius and was a great exponent of the Srimadbhāyavata. He was an upāsaka of Hayagriva and this is believed to have been respousible for his supreme talents in Bhaya. vata-pravacana. Besides this Kavimanoranjaka, he has also written a commentary on the Srutigãtã and in small prein named Srngäramañjari. He was popularly known as Rāmasvāni Sastrin of Tirukkurungudi and the guru Rama meu. tioned in the work is Kalladaikurichi Rama Sastri, the father of Chandrasekhara Sastri, the late Principal of the Mylapore Sanskrit College, Madras, He passed away in 1906. The late MM. Dr. T. Ginapati Sastri was a nephew and disciple of the author: The work, as is secu from the colophon at the end 48, was finished on 19th Visakha, 1045 M. E. (1870 A, D.) and the last versc: in it40 indicates by katapayadi votation the number of verges in it to be 333 (niatest) and the prose passages 166 (Pants). It shows the author is a fairly good poet but observing the poetic conventionis rather too closely. 44 p. 3. 48 pp. 28. 48 p. 80. 45 p. 2. 47 p. 3. 49 IV. 76, ·KAVIMANORANJAKACAMPO ând delighting in artificial conceits. He is particularly fond of descriptions - descriptions of cities like Sribera50, Tri. vaudrum51, Poong52, Benrage53, Tirumt 154, Kanchi63 aud Srirang.156, of rivers like Gang:57, seasons like spring58 and Suminurog etc. The work is also studded with stotras on the deities of the temples visited, those on Padmanābhabo and Srinivas:61 bing instances. The whole story of the Rāmāyana is beutifully summarised in the second ulla sa62. The author seems to be very partial in the usage of artifici. alities like sleş.7, virodhābhāsa anii yamaka. The present clition, is based on two manuscripts in this Library. The first is N.). 348, it palm-leaf manuscript written in Tamil grantha scrijit and procured from Nareri manı, Kutallur, Ma'alar, and the other, No. 12983, il paper manuscript written in Devanagari script, supplied by Sri T, K. Sustri, Electrical Mains Euginecl, Trivandrum, the grandson of the author of the work03. The laiter manu. script was available only after the matter was sent to the Pruss, and sincu no important variation in reading is Floriced, this variants have not been given in this edition. The author his also written it commentary on the work, and a manuscript of this is available in this Library, MS, No. 312, palm-leaf, procured from the same source as the first of the manuscripts of the work mentioned above. S. VENKITASUBRAMONIA IYBR. 55. 60. 50 pp. 3 - 8. 51 p. 19. -52 p. 25. 53 pp. 44 45. 54 pp. 52 55 pp. 59 56 pp. 65, 06. 57 p. 91. Pp. 49 - 52. 59 pp. 61, 62. 60 p. 19. 61 p. 68. 62 fr. 34 - 42. 03 We are indebted to Sri Sastri for also supplying us the information relating to the author of the work and the hero in addition to what is contained in the work itself.

·!! श्रीः।
सीतारामसूरिविरचिता
कविमनोरञ्जकचम्पूः।
लक्ष्मीधाम विशालनेत्रयुगलं त्वां नामि सीतापति
पद्मोद्भासितवक्षसं गुणनिधि श्रीवत्मसंशोभितम् ।
भक्ताभीष्टदमम्बुदाभमनि त्वत्पादनक्तीप्सया
तां मे देहि सरोरुहाघ्रियुगल! श्रीराम! राज्याधिप! ॥१॥
सीते! चिन्तितपूरणातिनिपुणैः कल्याणकधीक्षण-
रेनं तावकपादपङ्कजरसास्वादेकवद्धम्पृहम् ।
मातः। प्रापय कामितार्थनिवहं हंसासमाधिते !
नित्यं मद्विहितां नतिं त्वमुररीकृत्यादराद्भक्तिः ॥२॥
यत्पादाब्जप्रसृमरसुधापानव द्वादराणां
नृणां वाणी प्रबहति पुग्वायत्पापिया ।
शान्तस्तापो भवति भजतां रिक्ततासम्भवोऽयं
सीता सा मे कलयतु गिरां सम्पदा चाभिवृद्धिम् ॥ ३ ॥ .
दत्तादाण्याधिविश्य मे करुणया तं ते पिलासं वचः
पधैर्गद्यविमिश्रितैर्विरचितं हृद्यं बुधानां रसैः ।
युक्तं भावविशेषशोभितमहं त्वां भारती नौमि तो
वीणागानविलासलोलधिषणां वर्णस्वरूपां सदा ॥ ४ ॥

·सीतारामसूरिविरचिता
यत्संसेवनतो जयन्ति सुधियो विद्वत्सभायां जना
यत्सेवानिरतो हरौ भगवति प्रामोति भक्तिं दृढाम् ।
यत्सेवा विबुधेभ्य ईप्सितवरं दत्तेतरां तद्धि मे
सीतारामगुरोः पदाब्जयुगलं वाचां प्रायै भवेत् ॥ ५
कृष्णाध्वरीन्द्रः कुशलाय मेऽस्म-
स्कूटस्थसरिः कुतुकी स भूयात् ।
भेजुर्मखे यस्य च निर्जरेन्द्राः
पीयूषधिकारि हविः प्रजातम् ॥ ६ ॥
यदीयवाचालहरी सभायां
प्रचारकालेषु विजृम्भमाणा ।
पयोधिपूरोल्लसमानवीची-
प्रचारदोराहवसामिलाषा ॥७॥
अनादिवाणीधरणीधरं यं
बुधेश्वराबादरतो वदन्ति ।
पितामहो मे करुणावतारः
स सन्ततं कौतुकमातनोतु ॥ ८ ॥
विदां प्रसङ्गेषु वदन्ति यं वै
गिरां पति तं रघुनाथसूरिम् ।
समाश्रये यः प्रथितो रघूणां
नाथः स एवायमिति क्षमायाम् ॥ ९॥
मातामहोऽस्मत्पितुरेष धीमान्
शेषादिमानां वचसा रसज्ञः ।
शेषतरं तोषमहर्निशं स
पुष्णातु मे वेङ्कटरामसूरिः ॥ १० ॥

·कविमनोरञ्जफचम्पूः। आम्नायचूडारससेविसेवां चिकीर कृतिनस्तदीयान् । वन्दे तदीयेरितमादरेण कुर्वन्ति ये शेखरमेव नित्यम् ॥ ११ ॥ तातो मे सुचिरं जयी भवतु यः सबातचूडामणि- श्वेतो यस्य चकाम्त्यपारकरुणावाराशिपूरोक्सत् । धत्ते यः सुतरामनादिवचसामुत्तंससारे रति सोऽयं गर्गकुलाधिशीतकिरणः श्रीरामकृष्णाभिधः । क्षेमाय मे वेङ्कटरामसूरि- भूयात् स भूमा विलसन्मनीषः । यं सत्कवीन्द्रं कथयन्ति लोके यो निर्ममे रामविलासकादीन् ॥ १३ ॥ . भव्याय भूयान्मम कृष्णमूरि- र्योऽयं व्यतानीच्छुकभाष्यटीकाम् । अस्मद्गुरोः पादसरोजराज- ओतोमिलिन्दः परऋद्धितुष्टः ।। १४ ॥ अमन्दमोदं मम संविधत्तां शुकाभिधोऽस्मद्गुरुरेष नित्यम् । निरूढतत्तन्मततूल जातं यदुक्तिवात्या शिथिलीकरोति ॥ १५ ॥ निरपायवासदनीभवन् भवतु रामगुर्मम शर्मदः । फणिपालकजैमिनिगौतमो- दितवाचोम्बुधिवीचिविघर्षधीः ॥ १६ ।। मलयानिलसोदरीतटे विलसत्यशतसौषशालिनी।

·सीतारामसूरिविरचिता नगरी कमलालयातनोः शफरीभूषणपालितानिशम् ॥ १७ ॥ यदीयसौधप्रतिमा लसन्त्यो हस्तोल्लसत्काञ्चनपूर्णकुम्भाः । गीर्वाणराद्केलिवनद्रुमाणां स्वोषितः से चनिका विरेजुः ॥ १८ ॥ सुधामयान् सौधकृताधिवासान् समीक्ष्य यत्केसरिणो नितान्तम् । सुरद्विपो नूनमरातिभावा- दालानमुन्मूल्य पलायते स्म ॥ १९॥ साक्ष्य यत्सौषकृतान् पतत्रिणः सुपर्वराट्केलिवनाधिवासिनः । विहङ्गमाः स्वीयमनीषया ध्रुवं रागाद्रभूवुः परिरब्धमुन्सुकाः ।। २० । यदीयसौचालयसालभञ्जिका- विलासिनीनां प्रतिबिम्बमुल्लसत् । वियत्तटिन्यां ध्रुवयम्बरालया अमंसतामर्त्यवधूर्विगाहिनी ॥ २१ ॥ कान्ताङ्गसङ्गोत्सुककातरायः प्रासाददीव्यत्कमनीयमचाः । प्रसाधनन्यग्रंतया नितान्तं वातायनायातसुधागभस्तिम् ॥ २२ ॥ कराञ्चलेनाञ्जनलाग्छितेन य. त्सवीजनोदीषणसादरेक्षणा।।

·• ५
कविमनोरञ्जकचम्पूः ।
अर्वत स्फाटिकदर्पणभ्रमाद्
ध्रुवं समुद्धृत्य कलङ्कितं पुरा । २३ ।।
यञ्चन्द्रशालासु बिलासशालिन-
स्तारार्षिक निर्जरदीर्षिकाम्बुज ।
पत्वा सढङ्के विहनिभरानहो
पश्यन्ति मुग्धाः शमे सारस न ।। २४ ॥
यत्साधकूटेप्ववलम्बमाना
स्तारा विरेजुस्तरलेक्षणानाम् ।
आलोक्य वक्त्राणि निजेशभावा-
दृक्षाणि तानीज सभागतानि ॥ २५ ।'
उदग्रयत्स्फाटिकगोराग्रे
संवीक्ष्य सन्ताननगस्य बिम्बम् ।
इष्टार्थपूत्यै परिपूजयिष्यन
हासास्पदं कोऽपि गमालुलोके ॥ २६ ॥
सन्ध्यासु यत्सौधताधिवामा
तमोभयाद्यत्र सुधांशुचिम्चे ।
मुग्धाञ्जनैलाञ्छनमारचय्य
चित्रं ध्रुवं मोहमगाहतैका ॥ २७ ।।
यदीयसौधागविहारमाजो
मयूरराजो विरजोऽहि बुद्धया ।
तुदन्त्यमाधिपकेल्यटध्यां
लता लसत्पादपवेष्टमानाः ।। २८ ॥
पदीयसौधे विहति भजन्त-
चकोरपोता अवरुह्य तस्मात् ।
सुधामयूखस्य मयूखधारा:
पिबन्ति सातमहाप्रमोदाः ॥ २९ ॥

·६
४
सीतारामसारीवराचता
यदीयसौधाचलकूटवासाः
शुद्धान्तवर्गाः मुररावधभिः।
विभावनामेव भजन्त्यजत्रं
विलाससम्पदगुणतोऽतिरेकात् ॥ ३० ।।
अणूदरीणां मणयः प्रभेजुः
शिरगृहे यत्र बसन्त एव ।
फलानि भारादवलम्बमान
प्रकाण्डशाखामरपादपानाम् ॥ ३१ ॥
नारी सभां यनगरे विभान्ती
दृष्ट्वा सुधर्मा बत यौगिकार्थाम् ।
पापरीतेच सभामरी सा
रूढा वरीवर्ति महाबिलेऽस्मिन् ॥ ३२ ॥
यत्पचने राजति पादपानां
पुष्णेषु राजन्मकरन्दधाराम् ।
मत्वा दिवौकासरिदम्बुपूर
धर्तुं समायान इवेन्दुमौलिः ॥ ३३ ॥
प्रासादारविराजत्सु प्रदरेषु वियधुनी ।
यस्मिन् विसृत्वरी रेजे चन्द्राश्मस्यन्दिपूरवत् ।। ३४ ॥
यत्पत्तने केलिवनावनीरु-
डग्रीणशाखाग्रलसत्फलानि ।
सुपर्वरासौधशिरश्वकासत्-
सौवर्णकुम्भा इव संविरेजुः ॥ ३५ ॥
यत्पत्तनोद्यानसमुल्लसन्तो
रुन्धन्ति पृथ्वीमविमानमार्गम् ।
सज्ञातिवैरा इव भूरुहोऽमी
काण्डातिरेकेण विवृद्धसत्वाः ॥ ३६ ॥

·कविमनोरञ्जकपम्पूः ।
यस्मिन्नुपादाय फलानि पादपाः
शाखाग्रहस्तेषु दिदृक्षया विधोः ।।
स्वेषामधीशस्य कुटुम्बगंमुताः
संरेजिरे यान्त इवादरासि ॥ ३७॥
यत्पत्तनोद्भासितनालिकेरा
आदाय ताम्रासलिलं फलेषु ।
'तत्मोदरीस्वर्गसरिद्वराय
सन्दर्शयन्तो विलसन्ति नूनम् ॥ ३८ ॥
नूनं यदाराममहीरुहाणा-
मास्वाध गीर्वाणगणः फलानि ।
तत्याज सम्प्राप्य परामपूर्वां
तृप्तिं सुधामप्यतिलोभनीयाम् ॥ ३९ ॥
तुषारधरसोदरीभवदुदग्रसौधावली-
समुल्लसितभार्गवीतनुपुरे स तस्मिन् वसन् ।
सरोरुहनिवासिनीसहचरो विधत्तांतरां
समस्तकुशलानि मे मकरभूषणः सन्ततम् ॥ ४० ॥
विलोभनीया विविधैर्विलासैः
कथावधूटी विबुधेशसेव्या ।
गुरोः समाकर्षति मापकीनं
मनो विषण्णं स्वयमध चित्रम् ।। ४१ ।।
पीयूषपूरखिदशैकभोज्य
सेव्यो न सर्वैश्च जोपनीनः ।
पीत्वा तमाप्नोद्गलभेदमन्यो
भवेत्सुधा तम समाप्यनेन ॥ ४२ ॥

·सीतारामसृरिविरचिता पचालयेशस्तु सदानवारिः प्राचीनवैरी किल गौतमोऽयः । आस्ते प्रचेताथ सदा जडेशः सौमित्रिरग्रेऽपि सतां सरामा ।। ४६ ।। धर्मात्मजो भीमगुणप्रशंसी सुराधिनता शमन्युरासात् । स राजराजोऽभवदुअमित्रं खगाधिराजो हरिवद्भवैरः ॥ ४४ ॥ होरसोऽभून लानुकूलः पाश्चालिकामोगरतच नित्यम् । वल्मीकजन्मा मुनिसार्वभौमो समानुपङ्गं कलयन् ममिन्धे ।। ४५ ॥ कुम्भोद्भवस्तापसमूरिसेयोऽ- यं दक्षिणाशापरिपालकोऽभूत् । व्यासः श्रुतिशोऽपि पराशरस्य पादानुषझं कुरुते प्रसन्नः ॥ ४६ । अथ च चन्द्रमाः कलानिधिरपि कुवलयानन्ददोऽपि कमलालय- बैरितां कुरुते स्म, सर्वशशिरः कलयाम्बभूव वासं, दोषाकरश्च समभूत् । कुमुदाकरोऽपि राजसानुराग गां मनति स्म । कमलाकरोऽ- पि राजविरोधितां लभते । विवस्रष्टापि निधिः विश्वामित्रवरपदो बभूव । अर्जुनानुरक्तोऽपि देवकीतनयः अर्जुनोत्पाटनमादरतश्वकार नन्दनभङ्गं पत्रिवरेण कार कामास मानिनीनिमितं च । कृष्णानुरक्तोऽपि सकर्षणः हलाओण समुदित हुरोपं कृष्णाकर्षणमकरोत् । महावराहोऽपि दंष्ट्रकोटिविपाटितधात्रीतनुः । अथिसार्थप्रार्थितार्थविश्राणनबद्धकरणो- ऽपि तरणिसन्ततिमाश्रितोऽपि रधुनाथः परावर मार्गणोल्लासमखण्डयन सागरबन्धं सानन्दं चकार । कलानिधिमौलिरपि वितिभृदध्ययोऽपि भवानीवल्लभः हिमालयमाक्रामसि पदा लुब्धको बभूव दुर्वासाः समभूत् ।

·कविमनोरखाकचम्पूः ।
१
स्वायमावोऽपि मनुः कर्दमे किल कमनीयगुणां कन्यका प्रादाद ।
नहुपः खलु चक्रवर्त्यपि सुरालयाधीशतामचीकमत । हरिमेधसुतोऽपि
हरिः गजेन्द्रं विनोदयन् समुन्नतिमबाप । तापसेश्वरोऽपि च्यवनः
मुकन्यामचीकमत भोगाभिलाषया । भीमोऽपि हिमानीपरः कलयति
कीचकोल्लासम् । चन्दनभूपरोऽपि भुजङ्गपुङ्गवसंश्रितः खलु नितान्तम् ।
मान्धातृतनजोऽपि मुचुकन्दाग्रजः पुरुकुत्सो बभूव । जगत्माणोऽपि
समीरणः प्रथितः किल मातरिश्चेति । पुण्यश्लोकोऽपि नवचक्रवती
परमहंसं मरिचर्यापरं रचयांवमूव । कलानिधिकामधेनुकल्पकोत्पाद-
कोऽपि रत्नाकारः कलानिधिशेखरविषये समदाद्धालाहलं सकोलाह-
लम् । सुकृतरक्षणसमुद्भूत इति पुथुलाभिख्योऽपि पृथः वृषविरोध
चकार । जहनुमुनिकलशोद्भवावपि गहासागरपायिनावभूताम् ।
कविरपि समभूद् गुरुविद्वेषी । धीमत्तमोऽपि धिषणो धत्ते खलु कौशिक
पालनकौतूहलम् । चिरसन्धृतपातिव्रत्यापि पद्मालया सततं समभूत्प-
रपुरुषसङ्गाभिलाषिणी । भीममहीमहेन्द्रसम्भूतापि दमयन्ती नलविषये
वैक्लव्यशतमनुबभूवतराम् । कामक्ष्यपि विरूपाक्षमभजत कामाभि-
तसा । धर्मेकनिरतापि पुलोमजः गोवाभिदं भर्तारमचीकमत । तदित्य
नास्त्यस्मिन् गुरुवर्षे पुरातनेष्विव श्लेषभङ्गथापि दोषोत्पादनम् ।।
अयं तु-
प्राचीनहारेषु गुणस्य भर
राग रमेशस्य कथासुधायाम् ।
पाठक्षणे विग्रहमतृष्णा
व्याख्यानकालेषु बहुप्रकाराम् ॥ ४७ ।।
।
काव्येषु बन्ध प्रभयाकुलवं
गृधेशसम्पातिकथाप्रसङ्गे।
भुजङ्गसङ्गेष मुदं गिरीशे
प्राणिशायर तमा बिम् ॥ ४८ ॥

·सीतारामसूरिविरचिता
उपोषणे भासुरसस्वभङ्गं
रजःसमृद्धिं वरकेतकीषु ।
पळीमसत्वं चिकुरेषु यूनां
द्विजिहवान्छामहितुण्डिकेषु ॥ ४९ ॥
भवानुरागं धनदे प्रमोद
मध्वागमे सैष मिलिन्दवृन्दे ।
दुर्गाश्रयं दुर्बकमेदिनीशे
विनायकोपासकतां पृदाकौ ॥ ५० ॥
भरतवाञ्छा मनसः सरोरु-
ग्णिवासिनीकान्तपदारविन्दे ।
सर्वज्ञनिन्दामपि दक्षगाथा-
प्रसङ्गकाले न परत्र लेभे ॥५१॥
गद्यपद्यमयवाग्भिरिदानी
सन्मुदं हि रचयामि नितान्तम् ।
आर्यवर्यगुणदुग्धसरस्व-
द्वीचिरम्यनिलयायितचेताः ॥ ५२ ।।
दोषान् परित्यज्य गुणान् महान्तो
गृहीयुरस्मिन् रससारविज्ञाः ।
धाराधराः सैन्धवसिन्धुवन्धा-
वम्भो हि पीयूषसमं पिबन्ति ॥ ५३ ।।
भजताअडाशयविनिर्मितो (गुरो)-
विबुधेश्वरस्य रूपयापि मौलिताम् ।
भजति स्म सैष हि कलानिधिः स्वयं
स्वकरान् दिशासु सततं प्रचारमन् ॥ ५४॥

·कविमनोरमकचम्पूः । सारप्रधानो विबुधस्तु लोके मन्येत बालोद्भवतां न चास्य । पङ्कोद्भवत्वं मनुते मरातः पग्रस्य किं सौरभमेव रम्यम् ॥ ५५ ॥ हृष्यन्त्यसन्तो न हि चेदनेन तेनास्य को वा समभूनिकर्षः । पद्माकराणां प्रवदन्ति क वा दोषाकरानादरतोऽपकर्षम् ॥ ५६ ॥ असद्भिरस्मिन् पिहितेऽपि चास्य प्रकाशनेनैव भवेद्विरोधः । दिनाधिपे हस्ततलेन रुद्ध भवेत् किमेष प्रतिरुद्धभानुः ॥ ५७ ॥ प्राचीनकाव्येष्वपि सत्सु लोके मन्यं दधीरन् तमिमं महान्तः । सत्स्वापगाकोटिषु चन्द्रमौलि- र्धत्ते हि गङ्गां विबुधेशसङ्गात् ॥ ५८ ॥ प्राचीनसूक्तिरससङ्ग्रहनिर्मितापि किं नाद्रियेत विबुधैर्मम मूक्तिरेषा । नानाप्रसूनमधुलेशकृतं तु लोके माध्वीकमप्रितरसं रसिकास्त्यजेयुः ॥ ५९ ॥ स्फुटेतरार्थापि कवीन्द्ररक्ति भेजेत नूनं कमनीयभावम् । लभेत किं वा कलकण्ठवाणी न रम्यतां माधवभासमाना ।। ६०॥

·१२ सीतारामसूरिविरचिता स्वदेत काठिन्ययुतापि लोके कंचित्कवीनां कमनीयमुक्तिः । शिरीषद्वीरमणीयरूपा कचित्कुचेऽहं कठिना न किंवा ॥ ६१ ॥ क चिरन्तने सत्यपि काव्यरत्ने मुदं लभन्तां नितरां महान्तः । अनेन राजत्यपि तारसधे चकोरडिम्मा विधुनैव नूनम् ॥ ६२ ।। सीतारामगुरोधरित्रजलधिः काहं मनीषाल्पकः कैवं चेदपि तस्कृतौ गुरुकपा मां चोदयत्यद्भुता । तत्कामं मम पूरयन्तु गुरवः सीता ससीतो गिरां देवी तानहमाश्रये सुरनुतान् वाणीविलासाप्तये ।। ६३ ।। कात्रीमण्डलभूषणं श्रुतिमतीतीरेऽग्रहारो महान् . सोऽस्त्यद्यापि महोबसौधसहितो वाणीविलासास्पदम् । यत्रत्या निगमान्तनीरजपरिष्यन्दन्मरन्दद्विजा लोलम्बा इव यत्पिबन्ति सततं तद्वेदभृङ्गाभिधः ।। ६४॥ ग्रामेऽम्मिन्नवसत्पुरा द्विजवरः श्रीशेषशैलाभिधो यज्ञैः प्रीतिकदन्वहं रघुपतेः सोऽयं कदाचित्सुतैः । सत्रा तन्त्रचष्टयेषु निपुणैर्लक्ष्मीकलत्रान्वित- स्तीर्थस्नानविधौ चकार धिषणां विद्यातपःसम्भूतः ॥६५॥ स हि खलु परमभहाभागवतः शेषाद्रिराक्षावशाददारकर्मणो वरदस्य देवदेवस्य भीमादिभिरिव धर्मानुसारिभिः प्राणैरिव पञ्चभिः सहितः स्वहितरात्मजैराश्रितलोककलुषाचलकलिशमधिरुन वेङ्कटाचलं पत्र निमज्य पुनः पुनः स्वामिपुष्करिणीवारािण साजनपाप- ·. कविमनोरजकचम्पूः । १६ हारिणि दिनमणिदेदीप्यमानार्चपुण्ट्रपरिमण्डितनिटिलदेशः तुलसी- अणिमालिकोल्लसितवक्षस्थलः कमासनकामशासनंपाकशासनप्रभृति- पीयूषरसाशनसमुदायमौलिमाणशाणकोणकषणादिव तरुणारुणसारथि- भासमानचरणारुणनीरजराजमाननखरमणिगणघृणिभासितहरिदन्तरं पादावनतपारजनदिदृक्षयेव किश्चिदालश्चितपूर्वकार्य सीतापतिमिव सुग्रीवागदराजमानैः परिजनैः संसेव्यमानपादारविन्दं कटितटभासित- कनकाम्बरं तं भगवन्तमम्भोरुहवामिनीकान्तं संमेव्य नितान्तं सान्ते- वासिजनसन्ततिः परिसर एव तस्य सेवारसभरितो यामिनीमिमामनी- नयत॥ तदानी खलु सामोदं सरसोरहवासिनीनिवासनिदेशतः स हि देशतोऽस्मादधिगत्य रानायकनगरं कावेरीलहरीपरिकल्पितकाल्यो- चितक्रियाकलापः सुपर्णालङ्कृतमपि अपर्णालङ्कृतं चतुराननचातुर्य- धुर्यमभिदृश्य साश्चर्य विमानं रङ्गनापानं तत्र च वरपनगवरपर्यक- शायिनमभिवन्ध भगवन्तं तमनन्तगुणसरस्वन्तमनन्तरमधिगत्य सेतुं नितान्तमानन्दरसभरितान्त:करणः करुणारसवरुणायतनः तरुणी- सहिनः समुपेतस्तनयवरीणै रमायगुणैरवगाह्य तत्र पुनः पुनरम्भो- निधिं प्रसादैवि जालकोपेतैश्चम्भुग्रन्थैरिव स्त्वकावभामितैनिधिपति- निलयैरिव परिपुष्टव्यष्टिविशेषैः पादपप्रवरैरतिरमणीयं दशरथवद्रहुक्षेत्रैः राधेयवद्वदान्यैः रोहिणीकान्तवजैवातृकैः दिवाकरैरिव तमोनुद्भिः भूपालनिलयैरिव ललामोल्लसमानैः विप्रवरैरभिमण्डितमाससाद पय:- प्रणालीनगरम् ।। तत्र वेङ्कटरामेण सत्रा पुत्रेण कहिचित् । शेषाद्रिः श्रीधराकान्नमस्तावीन्मङ्गलेश्वरम् ॥ ६६ ।। आकर्ण्य सादरमुदारवचस्तदानीं श्रीशेन तथ्यवचसा कथितं महात्मा । धन्यीकता स्म भवता करुणार्णवेने- त्युक्त्वाथ तत्र नगरे स चिरं त्ववासीत् ।। ६७ ॥

·११. सीतारामसूरिविरचिता सीताभिधामथ स वेङ्कटरामनामा मानव्युमादितिसमां महिमोज्ज्वलाङ्गीम् । भूलोकदिव्यशुभमङ्गलदीपिका तां कान्तामुवाह निजतातनियोजनेन ॥ ६८ ॥ सीतारामतनूजया सह तया सीताख्यया साविकान् धर्मानागमचोदिताननुदिनं कुर्वन् यजन् सादरम् । सोऽसौ सद्गुणवारिधी रघुवरं कारुण्यपायोनिधि तस्यां सञ्जनयाम्बभूव सुधियः पुत्रांश्च पुत्रीस्ततः ॥६९ यातेषु हायनगणेषु कदाचिदेषा तोषादधत्त खलु वेङ्कटरामसूरेः । सीवाथ शेषधरभूषणभक्तिमान् यं वेदान्तसारगुरुमेनमथो विरेजे ॥ ७० ॥ कुम्ममासि भरणी श्रयत्यतः शीतभासि तरुणीमनन्तरम् । तारणाय धरणीसुपर्वणा- माविरास सहसा गुड़चमः ॥ ७१ ।। - तदा तु किल S लोकवान्धवमहोदयं ध्रुवं वीक्षितुं क्षितितलेऽथ नूतनम् । पूर्वमेव तरसारुणोदया- दाजगाम खत् मन्दमारुतः ॥ ७२॥ आजगाम सहसारुणोऽपि तद् बालकोदयनिरीक्षणाहतः । मित्रभावमुपजग्मुषां परं युक्तमेव भवतामिदं किल ॥ ७३ ।।

·१५ कविमनोरजकचम्पूः । अर्भकोदयमथाभकाम्बुदा वीक्ष्य सादरमुदारचेतसा । दिक्षु तत् प्रथयितुं क्षणेन किं कम्बुरम्यनिनदानकुर्वत ॥७४ ।। सत्कान्तबालोदयमिन्दुरादरा- दाभित्य हर्षादिव वृद्धिमन्वभूत् । नूनं तदीशस्य सदात्मजोऽयं लोकप्रसिद्ध खलु वृद्धिदायकम् ॥ ७५ ॥ . बाल एष भविता त्रयीपथे बादरायण इवापरः स्वयम् । इत्यमी हुतभुजस्त्रयः क्षणा- ज्जवलुर्बत घृताप्लुता इव ।। ७६ ॥ आशानिवारणगुरोरुदये नितान्त- माशाप्रसादमभजनिति तन्त्र चित्रम् । श्रीपादकान्तकमलं समुपाश्रिताना. मेकान्तमित्रमिति शत्रुरपीर्यते हि ॥ ७७॥ बत्सवंशकलशाब्धिमौक्तिकं बालक समभिवीक्ष्य तं जवात् । भापगाः समगमन् स्वनायक किं नु तत्सदृशमौक्तिकेन्छया ॥ ७८ ॥ द्विजराजसमृद्धिकारवेऽस्मिन् सुमनोमिः समये समभ्यहर्षि । प्रथिताः सुमनःप्रियकरा(स्ते). द्विजराजा इति विष्टपेषु नूनम् ।। ७९ ॥

·१६ सीतारामसूरिविरचिता सा दृष्ट्वा तनयस्य तस्य करयोश्चकाजरेखादिक तुष्टाभूज्जनकस्त दृष्टमनसा जातस्य जातक्रियाम् । विप्रैः साकमरुन्धतीवरशतानन्दायितः सादरं कुर्वन् स्वर्णगवायदच सहसा तेभ्यः समोदं तदा ।। ८० ॥ कलत्रमित्रेण ततः स्वपित्रा सरोति गोत्राविबुधैरकारि। बालो भविष्यद्गुरुरेष सीता- रामाभिधा तस्थ गुरोदिने किम् ।। ८१ ॥ अथ कदाचित् श्रीवत्सान्वक्दुग्धवारिधिकलानाथमावाल्याद्ध- रिचरणारविन्दगाथारसलोलं जननीपीतपीताम्बराद्भुतगाथामृत- स्तोमं पिबन्तं स्तन्यकैतवात् मूर्तिमन्तमिव मानवानन्दं नन्दनन्दन- मिव यशोदयालस्कृतं , पाणिनितन्त्रमित्र तपादोपेतं , न्यायसि- द्धान्तमिव प्रख्यातगुणविशेष , मीमांसाशास्त्रमिव धर्मजिज्ञासापरं , देदान्तमिव परतत्वनिर्णेतारं , ब्रहगणमिव बुधानुयानं , लक्ष्मणमिव सुमित्रानन्दनं, कैलासमिव शिवालयं, विनायकभिव दानभोगसम्पादितरामणीयकं, मानससर इव महारजतहंसकं , मेरु- गिरिमिव कनकमेखलं, नन्दालयमिवावदातगोकुलं, सत्कविकान्य- मिव सुवर्णभासुरं , नभोमण्डलमिव दर्शनीयहस्तश्रवणं, अनिरुदमिव श्रीकुमारभूषापरिमाण्डितं सीतारामाभिधमतिसुकमारं कुमारं मातापित्रा. दयो राजतनूजवत् आदरतो नितान्तमुपलालयांचक्रुः ॥ एवमेव यातेषु बहुषु दिवसेषु स जनको निखिलजनमनोरञ्जका विविधलिपिविशेषवैदुष्यशालिना कामाद्यमित्रवित्रासनवरासिना अनुदि- नमतिशायिवरविग्रहरुचिभासिना सरसीरुहवासिनीनिवासपदसारससे- विना समाश्रितजनपकेहभानुमाविना कुसुममालिना शेषासनचरण नलिनगाथारसमात्राभिलाषिणा प्रियभाषिणा वावद्कमदपरम्परापहारि णा मणिहारिणा मनीषिजनवाञ्छितविधाविशेषविश्राणनगीर्वाणतरुणा गुरुणा समुक्तिसमयरचितचौलोपनयनेन तेनात्मजेन क्षाराम्भोधिमि- लक्ष्मीकान्तेन, वृन्दारकलोकमिव मन्दारपादपेन, रजताबलमि - ·. कविमनोरञ्जकचम्पू । १७ उपानवातमिव वसन्तेन, प्रसवभरमिव सौरभेण, कल्याणधरणीधरमिव गीर्वाणतरङ्गिणीपूरेण, समर्थकविकाव्यमिवार्थान्तरन्यासेन, सरंस्त. लजमिव नीरजेन, प्रभातसमयमिव प्रभाकरेण, केदारकदम्बमिव धान्येन धन्यममन्यत वंशमात्मनः सोऽयम् ॥ एवं गच्छति काले स गुरुपुङ्गवः सनातनसरस्वतीप्रमुखकला- कलापपरिशीलनजनिताभिलाषः मृगेन्द्र इव गिरिकन्दरामिर्गम्य निजमन्दिरादानन्दरसतुन्दिलमानसः समाससाद गुरोः सदनम् ।। तदानीं तु समये समुचिते ररितोपनयनमधिगतविनयं तनयं वेङ्कटरामगुरोर्नयनोपहारमिवावनीसुराणां, सङ्केतितनिलयमिव निखिल- कलाविलासिनीनां, निग्रहमिव मनीषिजनमनीपाविशेषाणां, भागधेय- मिव शिष्यसन्तोरुद्वीक्ष्य प्रमोदभरपाथोनिधिमध्यमभ्यानिः अद- सीयमहिमसीमान्तनिर्धारणबद्धादरोऽपि अनधिगतमनोरथः तदीय- गुणगणबध्यमानमानसः स्वाभ्यस्तचतुस्तन्त्रसिद्धान्तनिर्धारणबद्धान्तः- करणानन्तान्तेवासिजनसंसेव्यमानः सेवमान मनमनोरञ्जकः स गुरुकु- अरः समभूदमै समुपदिदिक्षुराम्नायसार्थानन्यानपि तन्त्रार्थान् ॥ तदानीमेव देशिकवर्यादस्मादधिगतसर्वार्थ सतीर्थ्यगणसर्वार्थ- योधनसमर्थमनितरविचक्षणविक्षोभ्यम पुरयन्तमाक्षेपसार्थ निचयं स- माधानानां रचयन्तमत्यर्थ अधरीकृततन्त्रकदम्बसमुज्जम्भमाणमनीषि. जनधिषणाविशेषमेधाविलासभासमानतया कणचरणसमीरणचरणाग्रणी. प्रभृतिराद्धान्तप्रवर्तकतापसवातसमीभावमधिवहन्तमनिराकरणकरणस- श्यवारणमदवारणवरवेत्रैः कमनीयका मिनीकामनीयतमगात्रैः, चिरन्त- नमुक्तिसीमन्तिनीभाषितवशंवदवः, कामादिमविषवल्लीलवनलवित्रैः, साहित्यपद्मिनीपरितोषणमित्रा, कणचरणसमीरणचरणाग्रणीप्रभृतिसू- क्तिमौक्तिकनिकरप्रोतनसूत्रः, कलिमोहग्रहपटरसमुचाटनमन्त्रैः, वल्क- लवरनेत्रः संसारतरङ्गिणीरमणसन्तरणवरणीययानपात्रैः, चिरतरपरिशी- लितसच्छास्त्रैः छात्रैः सततमासेवितमभिवीक्ष्य तमेतमात्मजातं जाता- मोदः समजायत तातः स हि वेङ्कटरामा सरामः ।।

·१८ सीतारामसूरिविरचिता तदानीं तु. वेदवातविरुद्धमक्तितरुणीवेणीकपाणीभव- द्वाणीदुग्धारशिगीशशरणीभूतान्तरङ्गो गुरुः । कारुण्यार्णववानिकान्तरसदासञ्चारशीतीभव- स्वान्तः स्वां तिमातनोम्रिपथगासात्रामिपाद्रक्षणे ॥ ८२ ।। सरणभव योगीगीर्वाणगणपरिणायतमचरणारविन्दो देशिको- ऽस्मासुकृतसार्थ तमानसमर्थतमतीर्थतार्थसमवगाइनरचितास्थः प्र- स्थाय ततः ५५ः जालीपाराकात्य देवनायकस्थलं गगनाचलं पकतामर सरः लिलमनगाव मुहुर्मुहुः द्वादशोर्ध्वपुण्डप्रोल्लमितफा- लादिदेशः मालायित तोमोल्लसिले, भृगुगल इव सभृगौ, के स इव सविनायके, पवन इव प्रभारराजाने, धर्मपुत्र इव वि- लस, ६ ३२ लक्ष्मीभृति, पूर्मात्मज इव मार्कण्डेयमण्डिते, समरोत्सुकमण्ड निष्कालको, उधियितदीकरेन्द्र- भण्डलसिंहासन विराजमान, मालास लसितमुलीतिलोत्तमाभ्या- मप्तरोन्यामा ज्यान ६ जना यां, निजभक्तजनावन जागरूकं, गजाधिपसंसेवितमप्यराजाधिपसंतवित रमालालितमप्यरमालालितं, लोकनायकम यलोकनायक, गगनाचलनायकं यशोदानन्दनमिव सुदर्शनोपनकलिवानन्दमभिवन्य, च देवनायकमानन्दितमानस- स्तुष्टाव तमिष्टं भगवन्तम् ।। तदनन्तरं श्रीवत्सान्वयनन्दनवनसन्तानः सन्ततमाश्रितजनसन्ता- नः नन्दबृन्दारकवृन्दरघुनन्दनानन्दनसामन्दानन्दमनिन्दापदवीदवी- यान् धरान्दारकोशिकोऽस्मदेशिका अस्थाय ततो देवनायकस्थलादार्या- वर्तमिव सिन्धुसंराजमानमभिययो कुरुङ्गाभिधानं क्षेत्रम् ।। तदनन्तरमवगाय त्रिषषणं सिन्धुधुनी कृपासिन्धुर्मन्दरधरपादार- विन्दगाथामकरन्दसमास्वादनसन्तनिरतिशयानन्दो देशिकोऽस्माकं प्रभाकरसन्तानमिव सीतेशोल्लसमानमासाय भगवन्मन्दिरमाश्रितजन- बन्धुं लोकायंत्राणनधुरन्धरमाश्रितजनाचश्चलानन्दसन्दायिनं तुलसी- किनलिनोत्पलपछिकानबमालिकामभृतिप्रसूनवरमालाभिरुल्लासिन • iiiii .पानन कोटिनिकरायनं श्रीपूर्णनामानं निर.

·कविमनोरञ्जकचम्पूः। १९ ञ्जनं निर्विकल्प निरामयपप्रमेयं रमाप्रियं भगवन्तं तं सम्प्रणम्य पुनः पुनः संस्तूय सानन्दमुवाच तत्र कतिचित्कालम् ॥ : प्रस्थाय ततो गत्वाथ दुर्गास्थ लमबगाय तत्र पयोराशि शुभ. गुणराशिं हरिकथापारायणप्रवीणः वीणानिधीगागानविलोल मानस- कमलालालसमन्दिरमानसः स हि देगिकः मटकमटके यूरकाञ्ची- काश्चनाम्बरह रनूपुरपरिशोगिता, शोरगीसहित ना सनासिका- भरणरत्न वक्त्रेण विगजमानां पयजनमाञ्छ दामन्दामादपायित- पादारविन्दामभिवन्ध कन्यां कात्यायनी, न ज व संसवानो नानायतनानि नारायणरूप स्वाशिव शिलबननकास, कैला- समिव विलसच्छीकण्ठेश्वर, श्रीपुष्णागि सभा, जानिलरामित्र विलसबलं, श्रीरलामा ग्यालर कहा वहनदानेन पारावारेणेव वाहिनीपतिमा पर मालविलापनमालस- षट्पदेन मेदिनी दाया)रके परिपाल, निरमा जवानं सुरेन्द्राजन गोवृन्दोल्लसितं सरस्वन्तमिव गजशेखरलालि अश्वलांगुसन्धाररञ्जितं, भारतसमराङ्कामर अर्जुनमहारथोझालिजमावाच स्थान्दरपुरं पश्चा- प्सरसपरिकल्पितकाल्योचितक्रियाकलापः, अभशेतसुकौरवसन्यमिव गाङ्गेयकान्तं, त्रिदिवनगरमण्डनाकदम्बभित्र विचित्रवितानसम्प्राप्त स्वर्गभावमासाद्य मन्दिरमरविन्दनाभस्थ वृन्दारकर्म लिलालितपादार- विन्दं, वन्दारुजनवृन्दानन्दनमन्देतरप्रमोद, सेवासमागतसुरनरवरवये- मानगाथाशतं, प्रावृश्रियेव उत्तुङ्गपयोधरया पयोहमालयेव विलसद्धा- रया सुकीयॆव विनतानन्दनकलिनारया रमया संशोभितं दिवाकरयति- साक्षात्कृतं तं भगवन्तं सम्प्रणम्य पुनः पुनः तत्सन समस्तावीत् ॥ आदी वेदगणैरभिष्टःगुणो यो लोकनाथो हरिः सृष्ट्वाण्डं प्रथमं तदन्तरुदकं तस्मिन् विराडूपधृक् । शेते नाभिसरोजपत्रपुटके यस्यास्ति लोकत्रयं बन्देऽहं तमशेषसेवितपदं श्रीपद्मनाभं सदा ।। ८३ ॥ संसेव्य कल्याणगुणाम्बुराशि सीतापति श्रीनरसिंहमार्यः। सन्दर्शनसजातकुतूहल:

·- सीतारामहरिविरचिता भक्त्याथ संस्तूय च नन्दसूनुं नितान्तमानन्दितमानसोऽभूत् ॥ ८४ ॥ इत्थं व्यतीतेषु कतिपयदिवसेषु कदाचन स्वफाल्गुनोत्सवमहा- अभृथे खगपतिसमारूढः खड्गखेटधरसार्वभौमवरभासमानपुरोभागो भगवानम्भोरुहनामा समभिययावम्भोनिधिमवगाहितुं तदीयमहोत्सव- दर्शनसमानन्दितमानसोऽस्मदार्यश्च ।। नायः पङ्कजनाम एष नृहरिश्रीनन्दजाभ्यां युतः श्रीनारायणनामधेयगदितं वाच्यं जनानां श्रुतम् । अद्य स्पष्टयितुं महानवभृथव्याजानदीनां पतेः सनावम्भसि तेन नः सह गुरुस्वत्रैव सस्नावयम् ॥ ८५ ॥ तदनन्तरम्- नवद्विवादित्रगणेऽभिघुष्टे रथेमपत्यश्ववृतैः सहैतः । विहङ्गमेशत्रयभासमान- नृसिंहनन्दात्मजपद्मनाभैः ॥ ८६ ॥ प्रविवेश पुरीं पुनर्गुरुर्मे विविधैौक्तिकतोरणादिभिः । सफलैः कदलीधरारुहैश्च विलसन्ती च वरी मनोहराम् ॥ ८७ ॥ कतिचिद्वासरान् सोऽयमुवासात्र पुरोत्तमे । कुतुकी कञ्जनाभानिसरोरुहनिरीक्षणे ॥ ८८ ॥ इति सीतारामसूरिविरचिते कविमनो- रजके प्रथमोल्लासः ।

·कविमनोर कचम्पू: . . २१ अथ द्वितीयोक्लासः। अथ कदाचिद्देशिकोऽस्माकं सीतारामनामा दक्षिणमधुरापुरव- म्त्येन गोत्रादित्येन केनचिदौरस्यायितव यस्येन सत्रा सुत्रामपुरीतरङ्गि- ण्यवगाहनरचितास्थः प्रस्थाय पुगत् स्यानन्दरपुरात दुस्तरसंसारसागर- निमज्जज्जननोकायितपदपङ्कज आजगाम जनाईनक्षेत्रम् । तत्र खल. स्नात्वा चक्रसरोवरे च जलधौ श्रीरामबाणोदके कृत्वा राधवपूजनं स सुभैः स्थित्वा श्रुतिद्रुस्थले । अम्भोजासनसप्ततन्तुमवितुं कारुण्यपाथोनिधि- योऽसावाविरभूज्जनार्दनमयं संमेव्य तुष्टाव तम् ॥ १ ॥ तत्राथ भक्तप्रवरेन केनभित् सम्मानितस्तेन सह द्विजन्मना । अस्मद्गुरुः सद्गुणवाहिनीपतिः तत्पार्थसूतस्थलभाययो अनः ॥ २ ॥ तं पार्थसूतं स्वकृतैः स्तवैर्गुरुः संसेन्य संस्तूय निजष्टदायिनम् । तस्य प्रसादं समवाप्य भक्तित- स्तस्माद्ययौ क्षेत्रराणि तद्युतः ॥ ३ ॥ तदानीं खलु- यत्र यत्र गुरुरेष सञ्चरेत् तत्र तत्र निवसज्जनान्ययौ । भक्तिमार्गमुपदिश्य मोचयन् वीरुधोऽपि पदपद्मरेमिः ॥४॥ महाबिलं वीक्ष्य रखौ यियासौ तुलां गते हीण इवास्मदार्यम्।

·२२ सीतारामसूरिविरचिता स निस्तुलं सह्यमहीध्रराज महीजराजिं समगान्महात्मा ॥५॥ तदनु देशिकोऽयं पाञ्चालिकावदुल्लसन्कटकार्जुनं, पाञ्चालदेश- मिव द्रुपदविराजमानं, महादेवमिव हैमवतीसगुल्हसितं सगुहं च, विराटमहीपमिव सम्माप्तकी कान, पराशयीमद शाखासहस्र भासुरसारोल्लसितं, त्रिदशालयमिव सुर्यवंश, पाता भुवनमिव सुरसो- शामितं, श्रीरामचन्द्रमिव हरिवरशरणं, पञ्चास्यमिघ बहुकेसरं, सुदर्शनमिव विलसन्नेमिजातं, मेदिनीन्द्रनन्दनमियामोदितधात्रीसमाज, नभोमण्डलमिव जीमूतमण्डित, शामिन सन्धर्ववरसमिन्धमानं, मत्तमातङ्गमिव श्रीहरिजनीकान्तं, रति मदनानन्दिनं, इन्द्राणी। विहितवृषानन्दं, वाद्यसमुदायभित्र त पिर, निधिभेदमि ! महा- पद्म, पाणिनीयतन्त्रभिव विचित्रमनाच्य मयाचलं, तदनु तत्तटमासाद्य नक्षत्र इन विधुकान्ते , गौता इव जतानन्दयुते , नीला- म्नुद इव सोमोल्लमिते, रत्नसानाविव कनकालने, निशीथ इव सज्योतिःसहिते कावेरीभासमानभागमण्डलदेशे त्रिवेणीसङ्गमसवन- त्रयावगाहनाईकपिशजटानिचयः कृनियमिको स्वसदष्टरात्रम् ।। तद्राजा बहुमानितः सह ततस्तेनास्मदायस्त्रिभिः तत्कालागतविपराजियु महापुण्यश्च पृथ्वीसुरैः । यातो यादवभूधरं गुणनिधिं नारायणं सेवितुं श्रीमद्यादववंशदुग्धजलधेः सोऽनङ्कराकेश्वरम् ।। ६ ॥ - तदनन्तरम् - पतगपतिसमर्पितपयःपारावारपनगपर्यङ्कराजमानजलजनाभ- भासमाननानामणिवरशालिमौलिसमुल्लसितं, आश्रितजनसरस्वदा- लिङ्गनानन्दितापारकृपापगं, पतङ्गपतिमिव विनतानन्दनं, धर्मपुत्र- मिव फाल्गुनोत्सवानन्दिनं सम्प्रणम्य श्रीनारायणं तुष्टाव च सन्तुष्टः पुनः पुनः तमिष्टं भगवन्तम् ॥ श्रीनारायणसेवनप्रविलसत्स्वान्तोऽस्मदार्यो महान् तस्मात्तैर्द्विजपुङ्गवैः सह धरात् प्रस्थाय देवोत्तमम् ।

·कविमनोरञ्जकचम्पूः। २३ स्कन्दं क्रौञ्चकुलाचलेन्द्रभिदुरं कौमारधारानदी- तीरस्थं प्रथयौ प्रणम्य विविधं तं देशमालोकितुम् ॥ ७ ॥ राजीवराजन्मकरन्दपाना- दुन्मचभृङ्गावलिराजमानम् । वल्लीशवत् संश्रितनीलकण्ठं देशं ददर्श द्विपराजगजिम् ॥ ८॥ तदनु ऊर्जपूर्णिमायामासाद्य कतिचिदिने रजतपीठपुरमाश्रितवा- सल्याति यादाविभतमिह पुन मधुरायां मटकटकमकरकुण्डलकेयूर- काञ्चीसाचनाम्बगदिविभूषणविभूषितं, तुलसी कमलोत्पलमाल्लकामाल- तीचम्पकज तीप्रभृतिसुमनस्तातिसं सोभिनं करतूरीतिलकोल्लसमाननिटा. लं, उपकारागानिस मरोवरभिव लक्ष्मणाकान्तं, वृत्तमिव यति- रञ्जितं श्रीकृष्ण सेव्य भगतं. स्तुत्वा च विविधैः स्तवैः अनुदिन- मनवाच्छिन्नरवीनाभिः सोऽप्रमायिस्तोपास वासरान पञ्चदश ।। प्रस्थाय तस्मादसवमामा विप्रेचतुर्भिः माहितो महात्मा। कोटीश्वराव्यं बहुपुण्यलयं क्षेत्रं पुरारेभिवन्द्य यातः ॥ ९॥ तदनन्तरमतीत्य कुम्भकाशीं सरससारमचक्राह्वपरपुष्टकाककेकि भारद्वाजैः करिवरकोलादिनिश्च परिमण्डितमामाद्य कोलूराभिधदेवमनु- ग्रहलवमात्रेण मूकानपि पाण्डता विदधनी वेधोमुखसौधोल्लासिनी निखिलचुपजनाराधितपादपीठो मुखाम्बिका बहुकृत्वः समासिषेवे ।। ततोऽस्मदायवर्यस्तामायाँ संस्तूय नैकया । त्रिवासरमुवामात्र कुतूहलितमानसः ॥ १० ॥ प्रस्थाय तस्माद्गुणवारिधिर्गुरुः क्षेत्रप्रवेकं सह तैर्द्विजन्मभिः ।

·२४ सीतारामसूरिविरचिता गोकर्णसंझं तमयं ययौ महा- पुण्येन लभ्यं तपसां परं पदम् ॥ ११ ॥ गोकर्णमूर्ति गिरिजेष्टमेनं संसेव्य तुष्टांव गुरुः स तत्र । अभीष्टदं शिष्टजनेभ्य इष्टं हट रमेशस्य सुरेशजुष्टम् ॥ १२ ॥ का वा वर्णयितुं शक्त आदिगोकर्णमद्भुतम् । यत्र त्रिरात्रतपसा प्रत्यक्षीक्रियते शिवः ॥ १३ ॥ तदनन्तरं वारणसीपुरमिव शेखरीकृतगणोद्भासितं, चिन्तामणि- मिव चिन्तितप्रदं, स्वनायिकाश्लेषणसमामक्तेनेव तटिनीपतिना पुनः पुनः प्रसारिततरङ्गकरैरालिङ्गितगङ्गाधरमन्दिरप्राकारं, विविधविचित्र- गृहादिविराजितं क्षेत्रमालोक्य गोकणमुपेक्षितकोकूणदेशो देशिका सन्तार्य तरङ्गिणी घटापहारिणीं स्नातृजनमलापहारिणीमासाद्य मलापहारिलहरी दिशादशान्तावश्रान्तयशसं सम्प्राप्तातिविचित्रवच:- सिद्धिं निजवागनुवर्तिसम तार्थ महान्तं चिदम्बरमखीन्द्रमालक्ष्य तत्समर्पितवियिधोपहारः समाससाद मरीचिनामकनगरम् ।। तस्मान्मरीचिनगरादथ तत्र तास्का गत्वा पुरी न्यरसदेकदिनं ततोऽयम् । सादारनाम पुरमाप ततो ययौ सः श्रीमन्तराजनगरं बहुसौष्ठवाढयम् ॥ १४ ॥ सूर्यनारायणाभिख्ययज्वनो न्यवसद्गृहे । तत्राग्निहोत्रवीथिस्थे सोऽष्टरात्रं महात्मनः ॥ १५ ॥ वदानी खल तेषु सहागतेषु ·. . " १ कविमनोरञ्जकचम्पूः । यातावुभौ कोकणदर्शनेच्छया पूर्वागतो विप्रवरः स्विकां पुरीम्। यातो महानेष समं स वर्णिना वैराग्ययुक्तेन पुनापुरेऽवसत् ॥ १६ ॥ तदनु पयःपारावारेणेव सितांशुसुधोद्रासितेन , मन्दारपाद- पेनेव नन्दनालङ्कारेण , पश्यातीरेणेव मातङ्गधरेन्द्रभासुरेण , रविमा नेनेव तुरङ्गाजराजमानेन , मेदिनीश्वरेणेव सदामित्रराजसंस्पर्धिना, पुरुहूतेनेवं अनन्तामरलालितेन , त्रिदिवेनेव महारम्भोरुजारामरमण्यु- तमालङ्कृतेन , धनहालयेनेव विविधाक्षयकोशमासुरेण, यन्त्राकष्टोद. कशीतलसौधालन महामहस्रेण समुद्भासमानां, कौस्तुभेनेव कला. निधिसन्तानसोदरण , उत्तरदिगीगेनेव धनदेन , बलिचक्रवर्तिनेव काव्यगुरुणा , श्रीनाथनेव भारसमानेन , अम्भोनिधिनेव सुशोभन- क्रमकरण , बन्धविशेषणेव सर्वतोभद्रेण , तरणिसारथिनेव अरुणांशु केन , दुग्धाब्धि स्त्र मत्सन्तानसम्भवेन , पाकशासनेनेव विबुधाधिपेन, धीमन्थाचनमथ्यमानचतुप्त नदुग्धाम्भोधिसमुद्भूतज्ञानामृततृप्तेन, स- जनसस्वातेन समविष्टिता, मदनेनेव रतिकामुकेन , मानससरसेव सम हमालङ्कारेण , वृत्तलक्षणनेव चम्पकमालामञ्जुलेन, उपवनेनेव सदा लिकुचदीपता , रन्नसानुनेवोल्लसत्कनकमेखलेन , पार्थेनेव प्रियार्थ- सम्पादनभासदंशुकमणिहारिणा , सरोरुहेणेव नतारकान्तसंरजितेन , किष्किन्धानगरणेय तारापालकाननेन नगरमण्डनामण्डलेन परिमण्डिनां, वनमालामिन नन्दनीयस्यन्दनोपेतां , सुपर्वनगरीमिव सुमनोऽलङ्कृता, सत्कविराजिमिव सालङ्कारगोकुलां , युवतिमिव सुरतारम्भोचितां , मेदिनीन्द्रसंघट्टितपादपीठश्रीमन्तराजपरिपाल्यमानां पुनाभिधाना नगरी तामवलोक्य समन्ततः प्रस्थाय ननः सन्तारितभीमापगः मुनिवरैरिवोप- शमशीलैः, हरिचरणारविन्दगाथारसलाले तुलसीनलिनोऽत्पल. मालतीप्रभृतिसुमनःसमाराधितवासुदेवैः , मुनिमानससारमराजहंसस्य भक्तवात्सल्यातिश्यादिष्टकोपरि राजमानचरणारुणसारसस्य भगवतः सरसीरहवासिनीकान्तस्य नितान्तं सेवारसभरितान्तःकरणैः धरणी गीगिरणैः करणीकृतमाधगत्य पत्तन पण्डाभिधानमनुदिनमनवच्छिक . r

·२६
सीतारामसूरिविरचिता
नैयमिकः सादरमाराधितः सज्जनैरनुसवनमासेवमानो भगवन्तं तं
कमलाकान्तं मासमुंवास सहर्ष स हि महानुभावः ॥
काञ्च्यां गौतमवंशवारिधिविधुः सत्सेवनीयो गुरुः
श्रीमान् सद्गुणवारिशशिरवसद् गोपालकृष्णाभिधः ।
सीतारामपदाम्बुजार्चनपरो बाल्येऽपि भक्त्यैकया
त्रय्यां तत्र चतुष्टये च निपुणो मन्त्रार्थपारङ्गतः ॥ १७ ॥
तदनु कदाचिज्जानकीजानिचरणनीरजपरिपूजननिरतः सेवितु-
मवगाहितुं च गङ्गादिमहासरितो मन्दिराणि नारायणस्य प्रस्थितः स
काच्या अनुमोदनाद्वरदराजस्य समगानगरी गरीयसी क्रमशः पुना-
भिधानाम् ॥
अथागतं तं म निशाम्य मन्त्री
श्रीमन्तराजस्य महोपचारैः।
भाराध्य नारायणनामधेयो
गङ्गावगाहे विषाणां चकार ॥ १८ ॥
शताङ्गमातङ्गतुरङ्गपत्तिभि-
तः पुनापत्तनतोऽथ निर्ययौ।
समं धरानिर्जरराजिभिश्शनैः
सदेशिका सैष गुणार्णसां निधिः ॥ १९ ॥
नतः पुरी तामधिगत्य पण्डा
शिष्टांश्च मृष्टानघृतैः पयोभिः ।
विमान् स गोपालगुरुः सहस्रं
सम्भोजयामास सुधीः स एषः ॥ २० ॥
श्रीनारायणमन्त्रिणा सह गुरुगोपालकृष्णाभिधः
कृष्णं सेवितुमाययौ तदनु स श्रीविठ्ठलाख्यं तदा ।
सीतारामगुरूत्तमेन बहुधा नत्यादिभिः पूजित-
स्तस्मिन् मीतिमसौं चकार कृपया श्रीरामभक्तोत्तमे ॥२१॥

·2 . कविमनोरञ्जकचम्पूः। २७ नारायणदाम्भोजसेवकावपि तत्र तो। नारायणाराभ्यमानावूषतुर्दिवसत्रयम् ॥ २२ ॥ ततो ययौ पञ्चवटीं सदेशिको गुरुः स नारायणमन्त्रिसंयुता ! सुरेशसिद्धेशनिषेवितां मदा सपुण्यपृथ्वीरुहसंविराजिताम् ॥ २३ ।। तत्रत्यमायामयहेमरङ्क- संशिक्षणस्थानविलोकनेन । संस्मारितश्रीरघुवर्यगाथ- स्तन्मन्दिरं प्राप गुरुः सहायः ॥ २४ ॥ ब्रह्मप्रार्थनयार्यमान्वयभवं सीतासमेतं पितु र्वार्तापालकमङ्गदाभयकरं लकेशमित्रेतरन् । रामं सोदरसंयुतं गुणनिधि राज्याभिपिक्तं ततो गोपालार्ययुतः प्रगम्य विविवस्तुष्टाव सोऽस्मद्गुरुः ।। उपदिदेश स रामषडक्षरी गुरुवरो गुणवारिनिधिस्तदा । निगमसारतमं च स मे गुरुः मविनयं जगृहे महितो भृशम् ॥ २६ ॥ श्रीराममन्त्रान् स जपन पठन श्री- वेदान्तसारं सहदेशिकेन । गोदावरीतीर्थपवित्रिताङ्गः तत्सन्निधौ पञ्चदिनान्युवास ॥ २७ ।। सीतारामाभिधोऽस्माकमाचार्यस्तदनन्तरम् । सी नद्याद्रिदादीन् रेवातीरं ययौ महान् ॥ २८ ।।

·२८ सीतारामसूरिविरचिता तदनु स गुरुः लोपामुद्रामिव सागस्त्यां, सुग्रीवसेनामिव दर्शितदशाननमदभङ्गा, जम्बूसरितमिवार्जुनोल्लसन्ती, विकटकविवन्न- मंदा, तरुणीमित्र रमणीयवेणी, मारुतचित्तत्तिमिव सदाराभोद्भास- भानां, उद्यानभूमिमिव विलसद्विजां, स्नाहजनसन्दोहसर्वमङ्गलसञ्ज. नित्रीं वारं वारमवगाह्य रेवावारं सुमनःसङ्घमिव सप्रचेतसं, सरोवरमिर सत्कविराजमानं, राशिचक्रमिव बुधाधिष्ठितमाससाद भृगुवत्सं क्षेत्रम् ।। ततो बिन्दुसरो गत्वा सरस्वत्याप्लुतं गुरुः । स्नात्वा नैयमिकं चके कर्दमाश्रममण्डितम् ।। २९ ।। स ततः सिद्धनहीं प्रदक्षिणतः प्रासादवरसमुल्लसन्तीमासान पुरीमवन्ती कुचेलजालोलकुचेलाभ्यामानीतौ तदानयनप्र गावादुपरि संरक्षभानाशाखाववलोक्य काष्ठसञ्चयौ भक्तिपारवश्याममस्कृत्य पुनः पुनस्तद्गाथामधिगतमोदमपाठीत् ।। तदनन्तरं रमणीयचों दशिकोऽयं शि कतक्षिप्रानद्यवगाहः पञ्चमीपवत्सक्रौञ्चागेन्द्रां, कूलोभय मातभूरुहस्तबकमधुपान त्तमधु- करारावर्गायन्तीमिव स्नातृजनान् सकलाहसः संरक्ष इति, गङ्गामिन सम्प्राप्तयमुनासङ्गमां चानी तामवगाध नदीमनुष्ठितनिजनैष्ठिको न्यवात्सीत्तत्र॥ प्रस्थाय तस्माद् गुरुसार्वभौम आक्षीरसी सिन्धुतियास्मदायः । प्रक्षोद्भवामा स स्वती तां तस्मा यथी कश्चन भूधरेन्द्रः ॥ ३० ॥ भगाधधिषणस्तस्मादगाप्रस्थाय सत्वरम् । अगादस्मद्गुरुः पुण्यं नारायाणसरस्ततः ।। ३१ ।। अवगाह्य मुहुर्मुहुर्नारायणसरः विरचितनैयमिकः पङ्कजमिय इंसानन्दस्मानश्च स्यमन्तपञ्चकमयमाचार्यः ।।

·कविमनोरजकचम्पः । २९ तत्र च देशिको गाहमानजनमानसमलनिस्सारणप. तरोदकेषु नवस्वपि सरन्सु निराज्य पुनः मतदk सुन्दरीलपनपिव सत्तमालकान्तं नारायणमि। बनमालोल्लासतमासाद्य पुष्करं क्षेत्रं पङ्कजाधवक्षस्तट इव पद्मोद्भासित, पारावार इस बहुधीरे, मानसो. त्तररसाधर इव पुष्करराजमाने स्मात्याय पुष्करिणीत्रो हिरण्याक्षसं- हारलीलाविहतवराह वराह तमच्य भगवन्मेवमस्तावीत् ।। हिरण्यहारिणे वर हरूपधारिण नमो विहारिणे स्वभकचित्तमन्दिर । स्वदंष्ट्रया घराकृतो रमायुताय ते तनूजमधरणासमभनि वो ॥ ३२ ॥ म ततः मद्गुणराशिः मकलजनानन्दवर्धकः प्रययौ । शक्रप्रस्थं पश्यन् मध्येमागं कुरुक्षेत्रम । ३३ ।। नदनन्तरं दिशादमान्तव्याप्तशा दशिको अस्थाय ततः प्रस्थात् खाण्डवपदपूर्वात् रामानुजायचित्तभिव यामुनतीर्थोक्लसमानं, नृपतिमिव नानावनोल्लसितं, रमापतिपदा विन्दमिव श्रीतुलमीसंराजिनं, चन्द्रमसमिव सारङ्गसंयुतमाग वृन्दावनं क्षेत्रं लक्ष्मीलक्षितवक्षरखटं, दिविषत्तटिनीपूरमिव पवित्रीकालोकत्रितयं, नटमिव गोगोपालरूपधरं, नार्दरमिव विरचितवत्सवषहयधेनुकसंहारं, वेदान्ताचार्यमिव उत्प्रेक्षित- पादपं, अनन्तमिव नागकन्या स्तुतं, पैदारिदवृन्दमित्र दावानल- अनितभीतिनिवर्तक, पाण्डुमिव उतद्विजनायाभयं, शचीपतिमिव वरचितम श्रवःपृथुमखनिषेधं, जनकजाजानिमिव जलेशवर्णितनाना- वेधगाथं, ब्रजवल्लवीजनानुष्ठिततपासा, भञ्जितार्जुनमपि रञ्जितार्जुनं, नितेयपरितोषायेव कृतकाळीयभञ्जनं, नखशशिकलाविलसच्चरणारुण- नीरजाभ्यां जितरम्भाकरभाभ्यामरुभ्यां शिञ्जन्मेखलाष्टापदपटेन करि- ·- ३० सीतारामसूरिविरविता तटेन श्रीवत्सोल्लसितवक्षःस्थलेन कौस्तुभभूषाभूषणकम्बुकण्ठेन साधु जनाभिलषितार्थविनाणनदक्षेण मन्दस्मितेन च समुद्भासमानं भगवन्तं नन्दनन्दनमासेन्यः रामानुजाचार्यवचांसीव यामुनतीर्थसंवर्धितानि तुळसीवनवृन्दान्यवलोक्य तेभ्यः स्म सविस्मयं नमस्करोत्येवम् ॥ यस्याः श्रीतुळसीमहीरुह इमे मूले मुनीशाः सदा वर्तन्ते विटपेषु नाकपतयः पत्रेषु तीर्थानि च । मञ्ज- कमलोल्लसत्सुकुसुमेष्वप्यम्बुजायेषु यां धत्ते श्रीहरिरादरेण सततं तस्थे तुळस्यै नमः ॥ ३४ ॥ काळीयसरसि स्नात्वा कृष्णक्रीडास्थलान्यथ । स संसेव्य गुरुभक्त्या मधुरां नगरीमगात् ।। ३५ ॥ अथ खलु अस्मद्गुरुः सद्गुणवारिराशिः कंसारिसेवोल्लसमानचेताः । मध्येपथं वीक्ष्य धराधरेशं गोवर्धन गोकुलमाससाद ।। ३६ ॥ तत्राथ संसेव्य स नन्दनन्दनं मानन्दमानन्दितमानसो गुरुः । पृष्टस्तदीयं चरितं महाजनै- स्तुष्टः समूचे करुणार्णसां निधिः ॥ ३७॥ माप्तौ वैश्रवणात्मजो सुरमुनेः शापाच्चिर सालतां तथ्यं तस्य वचः पुरा विरचयन् देवौ चकारेश्वरः । सर्वेषां फलदायकोऽहमिति यो लोकस्य सन्दर्शय- निष्टेभ्यो बदरीफलानि समदात्तस्मै नमः स्तान्मम ॥३८॥ निर्जगाम स जवाद् व्रजादयं मजनाय खलु सज्जनाग्रणीः । अन्जराजतनयाजनिस्थले तत्पयस्यखिलरञ्जनोत्सुकः ॥ ३९ ॥ A ·कविमनोरञ्जकचम्पः । 'सलिलमवजगाहे सैष पौषोरसेय. मसि कमलकेळीकालसङ्क्रान्तनीलम् । सुरवरललनाश्रीगीत्युपाध्यायशिक्षा इव समनुपठन्तः सन्ततं यत्र केकाः ॥ ४०॥ ततो हरिद्वारमवाप सोऽयं द्वारं हरेस्तत्रवसद्विजाग्रथान् । उत्तारयभासददादरेण मोत्तरी तीथपान्तरमः ।। ४१ ॥ अथ चायं च रानतश्चतुराननवत् सरस्वतीसङ्गता, दुर्गामिव पञ्चास्यसन्धृता. दितिमिवादित्याजाश्लिष्टी, ज्योत्स्नामिव सागरा. नन्दिनी, योगपिट मुनिवृन्दवः सकाशीभवदात्मस्वरूपां, नक्षत्रमाला- मिवाजोल्लसन्ती, दिवगश्रियमिव भिरामां, जम्बूसरितमिव गाङ्गेयप्रसुवं. भारतावत् प्रयकाम कोकनदां, गीर्वाणपुरपण्याङ्गना- मिव सदा सुरतरूपमोभितां, आवतंत्र तकैनवाभिनुतस्त्रपारुषजनु- मुनिकर्णशप्कुली वेशं परिसूचयन्तीमद्यतनानां निजतीरायतनानां शुद्धि- तरभगीरथकीर्त्य सम्पूर्णतया मुद्रितामिव स्फाटिकपेटिकामभिवीक्ष्य तरङ्गिणी गीर्वाणानामवमवर्णयत ॥ यदीयपानीयतरङ्गमाला- मंसक्तपीयूषगभस्तिबिम्बम् । ध्रुवं वतामंसत वाण्यभीक- त्रिविक्रमाद्भ्यर्पितसारसानि ॥ ४२ ।। यबीरनीरन्धनितान्तरित. स्वच्छीभवद्भङ्गपरम्परासु। लसनि ताराप्रतिबिम्बकानि मुक्ताभ्रमादक्षत कोऽपि नूनम् ॥ ४३ ।। यदापगागारचकोरशावाः शैवालिभङ्गेषु सुधांशुबिम्बमः

·३२
सीतारामसूरिविरचिता
खिद्यन्ति मुग्धाः प्रसमीक्ष्य नूनं
तमोनिगीर्णोऽयमिति स्म युद्धे ॥ ४४ ॥
यदृर्मिमाला विलक्ष्यमाणो
नमोमणिर्लान कुशेशयानि ।
कारे समाश्वासयितुं प्रियाणि
ध्यराजत प्राप्त इव ध्रुवं हि ॥ ४५ ॥
मेयं हि गङ्गा विलसत्तरङ्गा
गाङ्गेयपङ्केरुहग दङ्गा।
विद्रावितम्नात जनाघपूगा
सम्प्राप्तगोविन्दपदाब्जसङ्गा ॥ ४६॥
ततोऽयमनुज्ञाप्य जिपुङ्गवान् निमज्य तस्यां समक्त्यु-
न्मेषं तत्तीरराजमानपङ्कजतु उसी कुसुमादिभिरभ्यर्च्य भगवन्तं रामभद्रं
सनिधाने तस्य सपनायन सुस्तटिनामहिमाविवरणकारणं धौवादिकं
चित्रं चरित्रम् ॥
बीवनमाययौ नता था
नरनारायणसेवनान्नुकः ।
अवाहितमेष नत्र मान्ती
निबुधानां तटिनीमटीकत ॥ ४७ ।।
विपश्चिकातापससेव्यमानं
नागयणं चाथ न स्वनाथम ।
नत्वा तपस्यन्तन्यं महान्तं
नितान्तवानन्दितमानसोऽभूत् ।। ४८ ।।
उबोख केदारमुदारचेता
मुद्रा स नारायणमादिदेवम् ।
नरं च संस्तूय विचित्रगीर्भि-
स्तं तत्प्रसादं समवाप्य मूर्ना ॥ ४९ ॥

·कविमनोरञ्जकचम्पूः । तत्र च विलसच्छीवृक्षावलिमध्योल्लसितं, पारावारमिव पर्वत. नातासजन्तूहलं , पारायणसिव कृतसाधुजनावनं विरचितमनसिज- वजयं च, भद्रसेनमिवारूढवृषभं भगवन्तं महादेव सम्प्रणम्य स निता. तमाससाद पुनहरिद्वारम् ॥ अथ यत्र देवतटिनीतटास्थित नगरात्रसत्रमभवत् परीश्चितः । अयमेव केवलमयाच्छुकामं 'न गुरुः शुकश्र समगारामा ।। ५ ।। धर्मात्मजस्य पुरदर्शनारपठन हर्षी तंदीयचरितान्यनन् रम्यं पुरं न समगाद् गुरुः पर रौक्माङ्गद गुरुकरोडमा । १६ । मालोक्य तत् सद्गुणसागरी गुरुः पाश्चालिकाजन्मभुवं समागमः । काम्पिल्यनाम्नी नगरी निती मध्ये पथं प्राप ततः स गण्डकी ।। ५२ ।। तदनन्तरं गण्डकीयण्डने सालाम कुण्डे निमज्ज्य मुहर्मुहुराषभ- भरतवत् त्रिपवणस्नानाईकपिशजटाकलापः तत्रत्यभगवत्प्रतिमाः परि- चर्याभिः अपरिमिताभिराराध्य समगायत भारत चरितं यातच ततो हयग्रीवावतारस्थलम् ॥ संसेव्य देवं स तुरङ्गमावं भक्त्यान्तरलेच तमालय । उदारसाहित्यकलाचकास- चरङ्गिणीकामुकतामयातीत् ॥ ५३ ।। तदनु स गुरुरवगाह्य तटिनी करतोया बीवी बहुवासिन्धुई- वासिन्धुरुद्वीक्ष्य चोटजमुद्दालका कतिपादिवस रासाथ मैथिलं देश 2007 ·सीतारामसूरिविरचिता तत्र ' च साश्चर्य रामभद्रविनिर्भिमभवानीवहभभल्लासनखण्डावभि- वीक्षमाणो निदानमपि तस्य संस्मरन् आनन्दरससान्द्रीतमानस: समाससाद मन्दिरं रघुनन्दनस्य । सीतारामगुरूवमरतदनु तं संसेव्य सीतापति यातो नभिशकाननं मुनिगणैः सम्पूर्णमत्यद्भुतम् । स्त्रत्यानिमिर्जरानरूपदः सत्रा स तत्रानुगैः श्रीतातादेवाचरं परोत्सीतेशभकारणीः ।। ५४॥ सदर देशको सिमा मित्र मनोपेतामूर्जस्तीमिव कवि- कान्तां सुग्रीवोनाविध कुमुदोङ्गापमानामवगाध सरयूसरितं भुवन- जयभागमानावदातयोतचिभरतासचिवसम्प्रासालोकत्रयाधिपत्यसीता पतिमणिपादुकाधिष्ठिनभितोऽलोक्य नन्दिग्राम सुरनगरीमिव र. म्भाभिरामा कमलिनीमित सराजहंसामयोध्या नाम पुरीमासाद्य सभासवितः सज्जनर्निशान्य समन्ततस्तां ससन्तोष समासेव्य भगवन्तं रामभद्रं विचित्रतरं तमस्तिनपाठीदेवन् । एनां पुरीमधिसभवनी समस्या राजा बुरा दशरथोऽतिस्था शशास । कामं सतन्त्रतटिनीतिपारश्वा कारुण्यभूः सुरवरेशनिषेविताघ्रिः ॥ ५५ ॥ स्य च भिलाषिणः समतिकान्ते च शरदा पष्टिसहस्र मृगीसम्मवः स मुनिपुङ्ग झाले वमङ्गजकामेष्टिमपि निर्वतयामास कृपया॥ तदानीं तु विता:सम्भनेन ततकाचनसप्रभेण प्राजापत्येन देशोचन दत्तं कृपया परिगृह्य पायसं दिव्यं सरभसमादरेण रम- णीभ्यः समदात् सैष दशरथः सतोषम् ।। पायसामृतरसस्य तदानीं प्राशनादशरथप्रणयिन्यः । कोललावियराजसुताधा- स्ता बभूवुरथ दौहदवत्यः ।। ५६ ॥

·विमनारेम्जकचम्पूः। काले ततः प्रसुषुवे रघुनाथमेनं सा कोसलेन्द्रतनया खमणी प्रयाते। . मेषाख्यराशिममरेशगुरौ सचन्द्रे लग्ने शुभे कटकनाम्नि तिथौ नवम्याम् ॥ १७ ॥ पुष्ये जजान भरतो महतो महिष्ठो रामानुजोजनि ततो भरतानुवर्ती । शत्रुघ्न एप च दिशादराजमान कीर्तिप्रभावमहिता अभवन् ततस्ते ।। ५८ ॥ अथ कदाविद तपापानकच्छटाभिशि जटाभिरभिमण्डितः, कविमिव भरताग्रजं, शशिममित्र लक्ष्मयानुसतं, विधिकलत्रमिव विबुधाभिवन्दितं, इन्द्रात्मजामिल कर सुभद्राकानभित्र गाङ्गेया- भरणशालिनं भगवनी रामभद्रं निखिशाचरनिर्यापणशुरन्धरं मन्यमानोऽयं विश्वामित्रो निजमशविनालेसारी हूय व्रजन् सलक्ष्मणं रामं ताटकाविजयाय योदयागास तदनु कृतान्तपुरि गन्गा रीवामनरोधनादेव निशाचरनिखिलप्राणपरमाणात माहुनि लेव बना नया रुतान् तां यापयामा जारी विसाव्यतालाबस्य भगवतो रामचन्द्रस्य शरजालमः ।। ततो नितिनमुन्यध्वरः सदा जमजला नारीकृतमि यातला स हि दाशरथिरधिगत्य जाकराजपुरं विशचतववाननचारमनः कृतभूपमदभङ्गः सीतामुवाह सत्यवानिय माविनीम् ॥ तदेव तदनुजा भरतलक्ष्मणप्रत्रुना अपि माण्डव्यर्मिला श्रुतकीर्तीरुदूहुः॥ ततः कनकपीठोपरि राजमानः सीतासहितः स हि दाशरवि- रचञ्चलचञ्चलो मेहसमारूढो जलद इस रे ॥

·१६
-
सीतारामसूरिविरचिता
तदनु कतिपयदिवसेषु यातेषु-
सीतासमेतो विनतासुतध्वजो
नाथो रघूणां लसमानकौस्तुभः।
तत्रानुर्मानववंशमौक्तिकं
स्वीयं पुरं गन्तुमियेष मैथिलात् ।। ५९ ॥
प्रस्थाय ततो जनकराजपुरतस्तदनुज्ञातः
मध्येपथं रघुपतिः स हि जामदग्न्यं
पृथ्वीशपाटनपटिष्टपरंश्वयं तम् ।
जित्वा प्रगृह्य वरकाकमस्य धीर!
स्वीयं पुरं समगमत्सह बन्धुवगैः ॥ ६ ॥
तदनु सदारः स हि दाशरथिः सहितश्च तादृशः सोदरैरुदार-
कर्ममिः मातङ्गशताङ्गतराप्रपादातद्रातसमुद्भासितां वलरिपुनीलोपल-
प्रमुखमणिसौधावलि समुटसितां नानाविधवाद्यवादकगायकैर्मारुतक-
म्पितकैतवाद पहसद्भिरिव सुर्यनगरश्रियं 'एकः स्वादु न भुञ्जीत'
इति वाक्यानिऐरिवामिगतवैवाहिकभावुकभासुररामभद्रसन्दर्शनार्थ-
माकारयद्भिरिव च नाकाधिपान कार्तस्वरकेतुदण्डसमुद्भासितैः पता-
किकासातैरुद्वाहपेपणमुद्भासपानः सुसन्दर्शनसमुत्सुकाभिर्भामिनीभि-
रप्याराधयन्तीभिरारात्रिकाभिः प्रतिभवनमछसन्ती विविधविचित्रतर-
तोरणरमणीयां प्रादक्षिण्येन पुरीमशेभ्यां प्रतिपदमाराध्यमानो मेदि-
नीनायकस्तोष्ट्रयमानश्च पुराणवाणीपारायणनिपुणैर्धरणीगीर्वाणगणे
रमणीयतमं सदनं निजमाससाद ॥
चामीकरस्फाटिकभित्तिसंयुतं
यद्विद्रुमस्तम्भसहस्रशोभितम् ।
लेखेशनीलाश्मकृताधिरोहणी-
राजत्खगेशोपलकुडिमोल्लसत ॥ ६१ ॥

·कविमनोरञ्जकचम्पूः। मुक्तामयैः पल्लवितैश्च तोरणे- श्चित्रविचित्रैर्मणिसौधपतिभिः । अम्भोजराजत्सरसीसमुज्ज्वलै- रुद्रासितं केलिवनैमनोहरैः ।। ६२॥ माणिक्यदीपैर्वरकाञ्चनासन दन्तैिश्च मश्चैवररत्नचित्रितैः । संराजितं यत्र सुपर्वपुङ्गवाः संरेजिरे सौधनिवासिनो जनाः ॥ ६३ ॥ . तस्मिन् (ग्र? गृ)हे भूसुतया समेत: सिंहासनस्थो रघुवीर एषः । रेजेऽनुजैः सादरमीज्यमान- स्तपोधनाराधनजागरूकः ॥ ६४ ॥ अथ कदाचित्सोऽयं सीतापतिः, सदारान् सुतान् सादरम- वलोकमानमनुरञ्जितजगत्रितयं निखिलभुवननायकमात्मानं निजभुवन- मात्राधिपत्येऽभिषिषिशृं बृन्दारकसुन्दरीनन्दनीयसौन्दर्यकेकयनरेन्द्र- नन्दनावरद्वयदामबद्धं दशरथमवलोक्य दयया मुभोचयिषुः सादरं धृत- चीरवासाः सन्मित्रमय ससौमित्रिः सकान्तः कान्तारराज्यं कतिपय- कालमुरीकृत्य प्रस्थाय ततः साकेताद् अधिगत्य भृङ्गिवेरपुरं सदाशिव इव गुहोपचारितः तीत्वा च भागीरथीं, गत्वा च भरद्वाजाश्रमं , नत्वा च तं मुनिवरं कृतातिथ्यं यात्वा च विचित्रकटकं चित्रकूट भगवता पाचेतसमुनिना प्रतिदिनमाराधितः सादरं सदारसोदरः परिवात- स्वप्रयाणमवाप्तसन्तापमात्मनोऽटवीगमननिवर्तनाय समागतं सानुनयं कृतनैकावनति ससामाजिकजनजातं सानुजातं सम्वृष्टस्वागतं परिपूर्ण- कृपावलोकैरवलोकितं तत्रत्ययुदन्तं निवेदयन्तं दृष्ट्वा तमनुजातं भरतं समाधाय विविधैरुपायैः साधयित्वा चात्मनो वनगमनं दत्त्वा च पादु- कोभयं कृत्वा च प्रतिज्ञा जरादायास्यामीति यापयित्वा च कच्छ्तस्तं ·सीतारामसूरिविरचिता स्थित्वा च तत्र कतिचिद्दिनानि प्रस्थाय ततश्चित्रकूटात् सगगमदश्रमम- त्र्याश्रमम् ॥ रघुपतिः प्रियया सह सोऽगम- तदनु सादरसोदरसंयुतः। दवममन्दसुपादपवारिता- तपमतीन भयावहमद्भुत ॥ ६५ ॥ सकलतापसमन्दिरसञ्चयै- बहुतरं रमणीयममानुषम् । विलसितं सततं द्विजयुग्मकै- हरिमुखश्च मृगैरतिभीपणैः ।। ६६ ॥ फलभरानमिताः पृथिवीरुहो रघुपतेरिव सम्मतिसोद्यमाः। अभिविरजरिमे रणितद्विजा पनिलपाटलकोमलकुमलाः ॥ ६७ ॥ तदनन्तरं बन्दारजननन्दारो मेदिनीनन्दनालन्दनो नरदेवनन्दनः संहृत्य सापराधं विराधं. कुतपञ्चशरशरभ शरभङ्गं सुतीक्ष्णधिवणं सुती क्ष्णं संयमीन्द्रसभामासमानं भगवन्तममीकं लोपामुद्राभीकं नमस्कृत्य च तत्सम्प्रार्थनतः प्रतिज्ञाठनिशाटायः द्विपश्चाननवान्धवान् क्रौञ्च. गणान् विरचषितुं सहितानहितान् पञ्चतया सुरतायाः पञ्चवटीकृत- निकेतनः लक्ष्मणेन विग्रीकारयन्नुमा रक्षोध्यक्षानुजा, समाह(तु ? त)मिव तदग्रजन्मानं पापजन्मानं पौलस्त्यजन्मानं त्रिशिरसमप्याशिरसं विर- चव्य, कृत्वा च स्वरतरं खरं खरशरविनिर्मिन्नं, रचयन् दूषणादीन कृतान्तपट्टणाध्वनी नान्, मृगयाविहरन्महीनायक इव संहृतसुवर्णहरिणः, वणिगिव सीतावियोगकर्शित पनाः, संहतकबन्धोऽपि सम्मानकीरयशाः शनैः शनैराससाद शवर्याश्रमम् । तदनु समनुगृह्य शबरी चिरसश्चितवदरीपमुखफलादनतो दत्वा च तस्यै निजपदं मेदिनीनन्दनाविरहजातज्वरोऽनुयाय्यनुजो जगसी. पतिर्यातमियेष (सतां ?) सतांपतिः पम्पाम् ।

·कविमनोरञ्जकच पू: । ३९ करोति प्रातिलोम्येन स्वनाम्ना पापमेव या। पम्पा स रामस्तां रामातापततः समागमत् ॥ ६८ ॥ तदानी खल्वाइवलालसरसापरिपालक इव समनुगृहीताशुगभूः, देवकीतनयशता इव सम्प्राप्तसुप्रीकानुबन्धः, रविरिष सचिततारेश- प्रकाशः, महाबलिरिव दिनादानियोपितहरिसैन्यः, भगीरथेनेव समु- ताणसागरेण समापासतमा सीतामूभिकासमर्पणाद्रामस्य, विषमपथेनेव क्षपिताक्षरथेन प्रहस्तादीन् कृतवता विहस्तादीन विरुतमात्रवित्रा- सिवरात्रिश्चरराजेन लढापुरपतिनिबन्धेन चिशेपोषितानिजतातसखस्य निनीपुणेव पारणामपुरानुभूतां सवर्ण समासधुणेव दिवं दीक्षितेन लङ्कापुरकमनीयककचयननिजसमर्पिः मानापशुवपासमास्वादनतः प्र. जातजातवेदःपरितोषणप्रवीन सपक्रान्तकत्वन्तरपरित्यक्तपिशिता- शपशुबपाश्रपणसमापतिलसुतेवर परिहत्य इस वारंवारं गमराभेति समीरयता निजदासवरेण समीरसुतेन निवेदितसकलसीताहालोदन्त- स्तदानीतावदातनिजबानतोससन्दर्शनसतनादस्तदैव पत्रीकृत- मातरिश्वतनयः, वासुदेव इस ससुग्रीवाङ्गः, अभिनवपासाद इव प्रोल्लसद्वाक्षः, हिमानीवरगुहान्न ३५ हारक्षित र प्रदेशः, निशा- नाथ इव लक्ष्मणानुगत कान्तवपुः कुसुदामोदरच, धर्मात्मज इव सदा ससमीरणात्मजः माश्रितज सन्तादादपाय पशमनपाथःप्रदः दशशताङ्गदायादो निजपूर्वरश्यनिर्मिताभिज्ञानमुद्राणिवावपति समा- दधतः समुपाविसदम्भोगिधेत्तीरे सहसासर ।। तदनन्तरं तिरस्कृतापभगवत्त्रियानिके मातास्तिरस्कृत्य तम- ग्रतोजातमनन्यशरणं शरणीकृतविचरण सज्जनावलितोपणं रम- णीयगुणभूपणं रिपुजनभीषणं विभीषणं विधाय च लङ्कापुराचञ्चला- धिगजं स्वकटाक्षनात्रसंशिक्षितक्षिीतभृदुभकाध्यक्षस्तदोषविषयीकृत- शरणागतवरुणालयनिर्दिश्यमानद्रुमकुल्वदेशीयः विभीषणनिर्वर्ण्यमान- लापुरपन्थाः क्रमेग सेतुं विधाय नलेन मार्गण इव दक्षिणाशाभि- मुखः दशमुखप्रमुखलेखारीन् पत्तन निनीपुकतनस्य वैकर्तनकुल जलधिकलानिधिराससाद लङ्कामलारवर्ताम् ॥

·सीतारामसूरिविरचिता तदनु सानुजो जानकीजानिः कुर्वन् सुरान्तकनरान्तकावन्त- कान्तिको, विध्वंसयन कुम्भनिकम्मो, विरचयन् दुसखं विमुखमति- कायमपि विकाययन, अकम्पनं च कम्पयन, विरूपयन्विरूपाक्षयूपाक्षी हत्त्वा च कुम्भकर्णादीन् जिल्ला च मेघवाहजितं मेघनादं दशकण्ठ- कण्ठोद्दलनाय समाहितो बभूव ॥ तदानी खलु- अमर्त्यराजस्तरसा स्वदूतं समादिशदाशरथे समीपम् । शतामेतच्छतवाजिनद्धं नयेति युद्ध पदचारिणोऽस्य ॥ ६९ ।। तदनु सविनयं निवेदितमेतच्छताङ्गं तुङ्गतातुरङ्गममानीय मात- लिना समधिरुह्य धराधरवरधीरो धराभूधवः स्वकलत्रापहा रात्रिश्चर- नेत्रा समायोध्य समं द्वन्द्वेन वैनतेयेन वातन्धयं, सौरेण तामित्रं, पाशु, पतेन देतेयं, पार्जन्येन जातवेदसं, वैष्णवेन माहेश्वरं चास्त्रमण भिन्दन् सप्तदिनान्यसमाप्तशस्वाहवाग्रहः शिताधंसुधामयूखशिलीमुख- मुखविखण्डिततुण्डावलोकनात् उपन्तं तं जगत्रितयमित्रेतरं पौलस्त्य- भित्र कमपि कपिमण्डलीखण्डनं दशतुण्डमेनं समाश्वासयितुमिव सौमि- त्रिसायकसमबाप्ततोदनं नन्दनीयनिजनन्दनं नन्दनेशजितं तदीयपदवीं निनाय तमनयं न्यापतः पितामहानतः ।। अथ खलु स एष दशरथिरभिवृष्टः सुमनोभिः सुमनोभिर्विरचय्य विभीषणं लङ्कापुरेशं परिगृह्य रामां विनयाभिरामां सकलकल्याणगुणा- सां निधी रामचन्द्रः समारूढवानरक्षरोगणं सरोवरमिव लक्ष्मणा- भिरा(माश्म) विधिमिव हंसयानमधिरुय विमानं पुष्पकं नाम समवलोक्य समन्तात् लकापुरमधि भूमिसमुद्भवे! विभीषणमवनमिदं जितरम्भोरु! सेतुसमारम्भणस्थलमिदं जितपङ्कजपादे ! पम्मासर इदं जनकनन्दिनि ! जनस्थानमिदं कुम्भिकुम्भस्तनि! कुम्भसम्भवायतनामिदं विधुमुखि विराधविध्वंसनपस्त्रियमिति च विविधाः कथा' कथय- भाससाद नन्दिग्रामं पुरतः समागतभरतायोध्यकसहितः ।।

·कबिमनोरञ्जकचम्पू:। ११ तदानी खलु स्वपादसारससमावननिरतं भरतमर्थिसार्थप्रार्थि- तार्थसमर्थनसमर्थतमपाणिपाथोभवसमुत्थापितं संसालिङ्गय सुार- मवाप्सर्वार्थः मराळविरळेतरपार्श्वयुगलपर्जन्य इव वालव्यजनसंत्रीज्य- मानः चिरतरपरिचयतः समनुभवेयं रामाननोपमानमोदमिति सतत- सेवमानेनेव वनितायुतेन तारकापतिना तारराजितसितातपत्रेण संशोभ- मानः सानुग्रहमवलोकयन् रक्षःप्लघगऋक्षाधिपतीन अरुणतानुबन्धतो विनतात्मजाय तरणिरथसारथ्यश्रमविशान्तिविश्रामनायेव तर्दायतुङ्ग- तरतुरङ्गमान सञ्चोदयातीभिः निजाञ्चलैर्विचित्राभिरपि सचित्राभिः पताकिकाभिः प्रतिभवनमुद्भासमानां, तारागणैरिव लसमानह- स्तश्रवणैरिन्दिराव्यापरिरिव दानवारिमनोहरैर्मात हल्लसन्ती सागरै- रिव सावतैः शुक्तियुक्कैश कुम्भकारभवनैरिव भासमानभाण्डैः सन्ताना दिभिरिव सिन्धुसम्भवैस्तुरङ्गः समुद्भासमानां, महादैरिवावदाततरया रिभिः सत्कविकाव्यप्रबन्धैरिव बाणसगणमाश्रितैः शनुष्कधुर्यवद घणघणायमानकोदण्डैः सार्वभौमभवनैरिव सदारामाश्रयः, पलियर- गैरिव विलसद्वारवाणैः पादातवरणरतिरमणीयां प्रविश्य पुरीमयोध्यां तत्र तत्र परिपूजितः सज्जनः निर्जरेश इव निजनगरी सदनं निजमाससाद भेदिनीतनयासहितः स हि दाशरथिः ।। स दारपरिमोदाय निजागमनमङ्गलम् । श्वभूनिवेदनायेव ववन्दे प्रमुवं तदा ॥ ७० ॥ तदनन्तरं वसिष्ठप्रमुखाः परमर्षयः भगवतः सीतापतेर्भविष्य- त्यद्य सार्वभौभमहाभिषेक इति सहर्षेषु सर्ववर्षपुरुषेषु, वर्षत्सु पुष्पवर्षम- मरवर्येषु, गायस्सु सुतरां सुरगायकेषु, नृत्यन्तीषु च सुरवरपुरपुरन्ध्रीषु, मुरनरवरताज्यमानभेरीतूर्यानकदुन्दुभिवीणावेणुपणवपटहमृदङ्गशङ्खगो- मुखप्रमुखवाद्यध्वनिप्रध्वनितेषु दशदिशान्तेषु बहुतररत्नपरिचित्रित. पश्चाननासनसमारूढं समभ्यपिश्चन् प्लवगपरिवृढसमानीतसरिता- पतिसलिः सीतासमेतं रामचन्द्रं त्रिजगत्यधिपं वसुमत्याधिपत्ये ।। तदानुशतमखमुखा लेखेश्वराः पपरागगारुत्पतमारतकेन्द्रनी- लमहानीलवैडूर्यविद्रुममौक्तिकप्रमुखरत्नावलिचकासत्काञ्चनकाशीमकूद ·• . ४२ सीतारामसूरिविरचिता पटककुण्डलादिविविधभूषणवरपरिमण्डितं तं पुण्डरीकाधमभ्य भूषयंच भूषणवरैः पुनरप्यनुरागतो रघुवीरम् ।। मेखलालपनभासुरतारा रेजिरे रघुपतेरुदरस्थाः। निर्गता अनवकाशतयान्तः यण्डपोतनिचया इव तस्य ।। ७१॥ तदनन्तरं कलानिधाविव कुनलयोल्लासके, विन्ध्यमहीध्र इव राजहंससंसेव्यमाने, नन्दनन्दन इव सुकन्सन्धृतगोत्रे, रत्नाकर इव बाहिनीशे, त्रिदशेन्द्र इव सन्नन्दने, वसिष्ठ इस धरानन्दनेशनन्दनीयगुणे, दिनमणितनयान्वयदुग्धाम्बुधिसुधादीधिती धरणीतनयारमणे भगवति रघुवीरे नितरामनुशासति वसुधामाचण्डदीधितिकरप्रवेशं सुकृत- निरतेषु च जगतीजनेषु, निस्तारत्रये च जगत्रितये, निष्कृतौ च कृतान्ते, ससुमफलेषु च रसोद्भवेषु, निर्मलपूरभरितासु च सरित्सु, सुप्र- सकलासु प्रजासु सम्प्राप्तसकलकामेषु च 'लोकेषु, कुटिलता कुन्तलेषु, दण्डः छत्रेषु, अरियोगः स्यन्दन्मकरन्दारविन्देषु, अङ्गरहितता रतिकान्ते, सरोगता सारसेषु, स्नेहहानिः प्राक्तनपिण्याक पिण्डेषु, अशरणता रावणस्य, अशोकनाशः पिशिताशपुरे, विग्रह- प्रयोगः काव्यपाठे, अपार्थता धार्तराष्ट्रषु, शल्य भेदनं कुरुक्षेत्रे, चाप- त्यागो मकरारुरुक्षुमार्ताण्डस्य न क्षत्रजनस्य, मुकुलीभावः कुड्मलेषु कुवलयासन्तोषः प्रभाकरप्रकाशे, सत्चमवारणवन्धनमनन्तेशनिशान्ते, चण्डकरत्वं मानुमालिनि, शरभेदो वप्रेषु, मन्दानुरागः छायाप्रिये, मार्गणसशारो रणेषु न जनपदेषु, राजपीउनं पङ्कजाध्वरेषु न जनेष्विति परमेवं व्यवस्थितम् ॥ रघुवरचित्रचरित्रं देशिकवर्यः स वर्षयभेवम् । ततिजातामोदैः सज्जनजातैः समीडितो मासीत् ।। ७२ ।। इति सीतारामसूरिविरचिते कविमनोरखाके द्वितीयोल्लासः ॥

·अथ तृतीयोल्लासः।
स्तुत्वा ततो रघुपतिं निजवाग्विलासै-
रुद्रासमानमाहिळं बहुळप्रमोदः ।
वैकर्तनान्वयपयोनिधिपूर्णचन्द्रं
प्रायादजामिलजनिक्षितिमार्य एषः॥१॥
अजामिलमुनेर्गाथामगायत शुकरिताम् ।
कमलाकमितुर्नाम्नां सोऽयं माहात्म्यसूचिकाम् ॥ २ ॥
इस्थमत्यर्थ सम्भावयमानो रामभद्रनामवैभवं समभिपयो
प्रभावाभिधानं क्षेत्रं यत्र च ऋषभः सत्रमचीकरत् ॥
भृङ्गिवेरपुरं तस्मात्सोऽयमस्मद्गुरुमहान् ।
गाम्भीर्येऽम्भोनिधिसमः समगात्सज्जनाग्रणीः ॥३॥
ततः खलु कृष्णमिव कालिन्दीसहितं, धातारमिव सरस्वती-
समुद्रासितं, गुहमिव बर्हिमु खवाहिनीसङ्गद, अश्वमेधमिव प्रयागं
समधिगत्य तं क्षेत्रवरं त्रिवेणीसङ्गमसवनत्रयावगाहनकपिशीकृतषेणी-
कलापः सोऽयमनवीनकलाकलापो मासम्रवास सहस्यम् । तदनु सम-
गाद्विचित्रकटकं चित्रकूटम् ।।
देशिकस्तत्र संसव्य समीरणसुतं मुदा।
यादसांपतिदायादमद्राशीत्तापलेश्वरम् ॥ ४ ॥
काशीमवाप गुरुरेष गुणैकराशि-
स्तस्माद्विचित्राटकादथ चित्रकूटात् ।
भागीरथी हरिपदाम्बुजसजपूता
पूनीकृतत्रिभुवना प्रचकास्ति यस्याम् ॥ ५॥
पावमानिपुरोमागे भासमानां शुभावहाम् ।
भागीरथीमभिययावथायमवगाहितुम् ॥ ६ ॥

·दी
m-
सीतारामसूरिविरचिता
'तदा खलु देशिकोऽयं समवगाह्य मुहुर्मुडुवाहिनीं बCिखाणां
समाराध्य तं भगवन्तं धरणीतनयारमणं, चन्द्रमसमिक सोमं मण्डलेश-
मिव महासेनालङ्कृतपार्श्वभागं भोगाङ्कितं च, उग्रमप्यनुग्रं प्रागुत्तर
दिङ्मात्रनाथमपि विश्वनाथं स्वयमुपनताणिमादिमनिखिलैश्वर्यसनाथं
नाथमानजनमनोरथपरिपालनदक्षं दक्षाध्वरविचंसिनं सह निजपरिषदैः
समीरयन्तं राम रामेति निरन्तरं तं भगवन्तं सदाशिवं शिवं प्रदक्षिणी-
कृत्य नमस्कृत्य समस्तावीत् ।।
तदनन्तरम्
यद्गोपुराग्रप्रतिमा लसन्त्यो
वराणसीशस्य विलोकनाय ।
समागता विश्रमितुं निषण्णा
मध्येपथं स्वर्गिवरा इवासन् ॥ ७॥
यत्सौधकूटालयसालभञ्जिका
गीर्वाणराइलोकजिगीषयानया।
सञ्चोदिता यान्त्य उपर्युपर्यलं
राजन्ति सेना इव शस्त्रपाणयः ॥ ८॥
यञ्चन्द्रशालालयसालभञ्जिका-
श्चन्द्राश्मभृङ्गारकरा विरेजिरे।
सम्पाद्य चन्द्रादमृतं प्रदित्सवो
वाराणसीवासि जनेभ्य आदरात् ।। ९ ।।
वजिनीलमणिसौधसलं
व्योम वीक्ष्य नवनीग्दावृतम् ।
भानुतापपरितप्तचातका
भेजिरे मुदमतीव यत्पुरि ॥१०॥
पण्यवीथिषु घरजं वं
सर्वतः प्रसृमरं मनोहरम् ।
नीलकण्ठनिवहा निशम्य ते
लेभिरेऽभरवश्या मुदम् ॥ ११॥

·कविमनोरखकचम्पः। घटीवधूट्यः खलु यत्र पुर्या भुजावबन्धेन निपीडयन्ति । प्रतप्तगाङ्गेयघटं कुचानां विजेतुकामा रिपुशङ्कयेव ॥ १२ ॥ विश्वेशसेवासमये परस्परं सङ्घर्षजस्वेदपयःपरम्पराम् । प्रापुस्तरां साधनतां व्यपोहित यस्यां पताकास्त्रिदिवौकसामपि ॥१३॥ वरणतरणिराजत्पुत्रिका नाविकेन्द्रा गृहगणसरिदीशे सन्तरन्तीव यस्याम् । विमलकनककेतुक्षेपणीभिर्धताभिः सुकृतशुभसमीरे मौधकल्लोलजाले ॥१४ ।। . वाराणसी तां नगरी ममन्तात् समीक्ष्य तस्यां गुरुसार्वभौमः । मासानवात्सीमवकं समोदं मभीरमूनोः सविधे, महात्मा ॥१५॥ ततः परं पङ्कजाक्षपदपङ्कजपरिपूजनजातामोदो देशिकोऽयमसं- स्पृश्य सिन्धुं सुकृतक्षपणामवगाय शोणभद्राभिधानां धुनीमभिययो नयाभिधानं क्षेत्रम् ॥ अथ खल्वभिषिच्य पदं विष्णोः आभिषेचानकैः कलशैरभ्यर्च्य तुळसीकुसुमादिभिः कुम्भसम्भवभाषितसंहृतब्रह्माण्डभेदनसम्भृतसम्भ्र- मकूटसहस्र शृङ्गचेरपुरमिव गुहाभिगमं. कैलासमिव, शिवायतनं, बहिर्मुखलोकमित्र हरिहयकान्तं, (पु१ पौलस्त्यमिव रञ्जितार्जुनं, मनु- बंशमिवेक्ष्वाकुकमनीयं, सभाभितपिशिताशपुरकान्ताररामभद्रदारैखि कुवेणीरमणीयैर्जलाशयैः सगुकासितं, अकुलीनमपि सद्वंशसम्भूति, ·सीतारामधुरिविरचिता भीममपि कीचकोल्लासकं, सरोवरमिव राजत्पुण्डरीकं समतीत्य विन्ध्यं धरमवलोकितवङ्गदेशो देशिकः पुरुषोत्तमसिसविधराजगाम जगनाथम् ॥ इहामनन्तीति गतस्य देहिनः करस्थिता मुक्तिरनन्तशायिने । निवेदितामादिलवाशनं बुधा जनार्जितैनःकुलतूलपावकम् ॥ १६ ॥ तं मुदा देशिकोऽस्माकं ववन्दे पुरुषोत्तमम् । दारुसनिहितं देवं सुभद्रासीरिसंयुतम् ॥ १७ ॥ तुष्टशव सन्तुश्मनस्क एष इष्टार्थसिद्धयै मुनिभिः समिष्टम् । क्लिष्टं पिनष्टि स्थिरमाश्रितानां यस्तं निजेष्टं ददतं सुहृष्टम् ॥ १८॥ योऽन्तः प्रविष्टो जगदिन्द्रियाणि वागादिकान्येप दयादृष्टया। सञ्जीक्यत्यद्भुतविक्रमस्य गातुं क ईष्टेऽस्य गुणाननन्तान् ॥ १९ ॥ . तदेतत्यहसां वृन्दं प्रमोदं प्रददातु मे । उदारचरितस्यास्य सेवालालसचेतसे ॥२०॥ तदनन्तरं पतितपावनो गुरुः स रथाङ्गमद्भुततमं तथाभिधम् । अभिवन्ध तां विपणिवयंशोभिता नगरी समीक्ष्य परितस्तसो ययौ ॥२१॥ तदानी खलु मेदिनीत्रिदशवन्दितपादारविन्दो देशिकोऽस्माकं पहलीभवदम्भोभवमध्यबदचरणेषु षट्चरणेषु, सदनसमुत्कण्ठेषु कल- .

·कविमनोरजकचम्पू:।
कण्ठेषु, कुमुदायोदनकिरणास्वादनाय सानन्देषु चातकवृन्देषु, अन्ध-
कारबन्धनसमुत्सुककृष्णवर्त्मप्रविष्टपुष्करेष्टभानुविध विष्फुरत्सु दीपा-
करेषु, महानन्देषु च कुमुदसन्दोहेषु, नन्दनवनेष्विव सवरत्कौशिकेषु,
दिक्केषु वहिर्मुरवबल इव विहिततारकाप्रकाश सन्ध्यासमये सप्ताविव
सोचवणे गगने सायन्तनसमयसमुदयसञ्जनितपत्रिदोषपरिहाराय
सिन्धुनेव समाबद्धेन मणिना कुश्क्ष्यिमाणजक्षितक्षणदान्धकारेण
प्रोद्भासमाने, विकसत्पथेरुह इव मुरवत्मामाकरस्य, स्फाटिकदर्पण
इस दम्पतीजनलावण्यदर्शनस्य, फेनसन्दोह इन क्षणदाकलिन्दनन्दिन्याः,
नन्दनीयतिलक इव पुरन्दरदिशासुन्दालदनारविन्दस्य, भारद्वाज इस
कलशोद्भवे सार्वभौम इव भाममानकरप्रकरे मनोभूसार्वभौममहाभि-
पेकमणिपीठगकृती मन्दमन्दमनुविन्दति कुमुदवन्धावुदयमविन्दताय-
मान्ध्रदेशम् ॥
मुधादीधितिपादानां तदा सझेन पुष्करम् ।
चकासितमभूदेतचित्रं धान्यां विपते ॥ २२ ॥
करैः समालिङ्गय सरोजिनी मां
भजोते राज्ञा परिमान्वितापि ।
संतीमणीनां चरितं जनाना
प्रदर्शयन्ती मुकुळा बभूव ॥ २३ ।।
कुमुदं मुमुदे तदा विधोः
करसङ्गतूहलाद्यथा।
प्रमदा पतिदेवला भृशं
चिरसङ्गतकान्तसङ्गमे ॥ २४ ॥
अहो खखेतदेशीयजनस्य भाग्यवत्ता ।
यासां चाधरबिम्ब एवं मधुरं पीयूषमास्ते मृषा
दुग्धाब्बाविति विश्ववाक्यप्तमृतांशुश्चापि वर्जितः।
जाताजातसुरोमराजिसहिताः कुर्मन्द्रकुम्भस्तनी
रामा नायकसेवनैकनिरताः सम्प्राप्य राजन्त्यमी ॥ २५ ॥

·४८ सीतारामसूारोविरचिता तदनन्तरं कमलापतिकथया संसारकाननबदनायासादगणित- मृगखगगणाकीणानि धरणीधरकटककारनानि केलीलालसुसारसकुल- धवलच्छदनिलयायित कमलानि विमलानि अनिल वालितनीलोत्पल. कुलानि कूलविलसितघन मालिनधनल्लयाविपुलफलालसभालतीमुखल- तासंवेष्टितनगमालोल्लसितान्यतिक्रम्य च तटिनीतटाकादीनि सानुगः समवलोकितमृगराजगिरिः समाजमाम सप्तगोदावरं स हि महा- नुभावः ॥ ततः स्थित्वा दिनानि सप्त स्मात्या त्रिपवणं तत्र कृताहिकः समधिगत्य रामभद्रालयं भद्राचलं भक्तवत्सल सानुजं जानकीजानि सम्प्रणम्य पुनः पुनः सप्रदक्षिणं वस्ता स तत्र कतिचिदिनानि बल- मिव सकृष्ण युधिष्टिमिव भीमावासितं कैलासमिव सत्यम्बक- मान्ध्रदेशमनिक्रम्य मनुसन्तानामेव ननरसिंह काश्यरसूनुमिव पहा- दोत्पादकं गन्धर्वलभिव कळकण्ठोल्लमितं, मानससर इव सराज- हंस द्रामिडावार्थमिव बकुळभूषणं गापालसञ्जभित्र वृषभावभासितं आश्रितजनमङ्गलदं मङ्गलगिरिमासाद्य सगायेव कृपया भक्ताय सामिविभक्तपानकधनं हिरण्यहारिणमपि महानुभावं संसेव्य नर- सिंह संस्तूय विविधैः स्तवैः सप्रदक्षिणं सम्प्रणम्य पानकतुळसीकुसु- मादिभिः समादाय शिरसा सादरं तत्प्रसादमवगाह्य जाम्बूनदवदनां नदी तदनु समगात् श्यामवा रणधरणीधरं धरकन्यारमणसिसेविषया ।। तदनु देशिकोऽयमुदारचरितो मुदा परमया बन्दारुवृन्दमन्दा- रमिन्दिरारमणपादारविन्दगाथामरन्दसमास्वादनतन्तपरमानन्दमभि- बन्ध देवदेव महादेवं दर्भशयनप्रदेशभिव चिरन्तनकुञ्जराशनसम- लकृतं, द्वारकापुरमिव, मन्मथोद्भासितमरविन्दबन्धुमिव सप्तपत्र- स्यन्दनोपेतं, दक्षिणपारावारमिव सेतुविराजितं, मुधर्मसभान्तरमिव सदेववल्लभ, नन्दनवनमिव कुसुमितपारिजातकं, हिमानीमहीधरकटक- मिव भासमानवानप्रस्थं, अनन्तेशनिशान्तमिव तुङ्गतरमातङ्ग, त्रिदिवमिव दिवौकस्समुदायसमेतं, शनैश्चरमिव छायानन्दनं, क्रतुसङ्घातमिव सर्वतो- मुखसमद्भासितं, कैलासमिव शङ्करप्रियभासमानं, प्रावृट्समयमिव साध.

·कविमनोरजकचम्पूः पुष्पं जीमूताविर्भावकारणं च, इन्द्राणीपर्यऋमिव कौशिककपनीयं, नासुदेवमिव रञ्जितमार्जुन, बन्धविशेषमिव सर्वतोभद्र, सुरेशनिशान्त मिव ऐरास्तोलसन्तं, सत्यवन्तमिव गायत्रीकान्त, दुग्धाम्भोधि मिवामृतोद्भवं, कामुकसकोत्सुकितकामिनीपमाजमिवाभिनवमालिका भासमानं, पशिमोत्तरहरि(ता? द)न्तरमिव समीरणरमणीयं, दाशरथि मिव वैदेहीविला सामोदं, भीमसेनमिवाधिगता हुनागवलं, नृपतिमभा- न्तरमिव नटीलसमानं, नीलाम्बुजमिर चक्रमर्द काह्लादकं, सान्मा- रन्दारविन्दमिव नन्दनीयभृङ्गराज, अळकापुरमिज लौगन्धिककमनीयं, स्कन्दमिवं वल्लीविलसितं. कलसोदयसदनांदिपान्तमिव पापविनाश- शालिनं, प्रत्यक्पारावारमिव सरालील हसितं, माङ्गेयधरणीधर- मिव साकाशगङ्गं, दबुदनराजमानपरंज्योतिसिलेनिया समापसाद समीरणजठरंभरिपरिपालकधरणीधरवरीणम् ।। अस्मद्देशिकदर्शनार्थमवनों तं मार्गमाणश्चि प्राप्त पङ्कजवासिनीसह घरं द्रष्टुं तदीयं परम् । श्रुत्वा रम्यतदद्रिपादपवरानार वल्लीपथै, रंजे तस्य दिक्षया ऋतुभिमान्नूनं वसन्तस्तदा ।। २६ ।। तदानीं तु- शृङ्गारराज्ये स्वसखं वसन्तः स्वान्ते वसन्तं स किमयनिन । मरन्दनिष्यन्दतरङ्गिणीना- मम्भोभिरेत सुमनोपरीणः ।। २७ ।। मदनाय तदा सुदा ददुः प्रमदाः प्रभदावहे उथे। शितसायकयुग्मयोजिते धनुषी चिरे जयप्रदे ॥ २८ ॥ अनिगलविकर्षणादणदणायानं रणे एडाधिन पासद्गुणं पटुमुपाजहाराद्भुतम् ।

·५०
क
सीतारामसूरिविरचिता
वियोगिजनचेतसां विदलने स्मरक्ष्माभृते
सरोरुहशिलीमुखप्राथतमम्बुजिन्यादरात् ॥ २९ ॥
प्रभदाः प्रमोदभरतो
मनसिजराजे पुनस्तूणे ।
प्रदविबरीणौ
वियोगितेविदारणे निपुणौ ।। ३० ॥
तद(त)नुसमरोपयोगिनीमिः
परिवृत एप तदा स्वनीकिनीभिः ।
त्रिभुवनविजयाय चित्तजन्मा
पवनशताङ्गमधिष्ठितः प्रतस्थे ॥ ३१ ॥
कचित्क्वचिन्मलयसमीरकैतवा.
द्वियोगिनां मनसि विषोल्बणानिलम् ।
अणूदरीनयनमरीचिकञ्चुको
विसृज्य तत्पथि विचचार वीतभीः ॥ ३२ ॥
सांयुगीनजनताप्रणीरयं
वल्लकीगणमणूदरीमयम् ।
नादयन् विरहिमानसं जवा-
दाचकर्ष मदनः स लीलया ॥ ३३ ॥
मधुघतवरूथिनीरणितवारिजातार-
मरालवरटाशुकस्वनविपश्चिकानिकले।
नदीनदसरोवरोल्लसितभङ्गपारम्परी.
वनस्पटहडिण्डिमध्वनिभिराययौ तं स्मरः ॥ ३४ ॥
सारसोल्लसितसारसनाणी-
कैतवेन तटिनीतरुणीयम् ।
तं मुदा मदनभूभुजमेनं
स्वागतं किमिति पृष्टवतीव ॥ ३५ ॥

·५१
कविमनोरञ्जकचम्पूः ।
बहुपल्लवसेवनरञ्जितः
पिकवरः कळकूजितकैतवात् । :
मदनस्य जगद्विजयोल्ला-
द्विरुदवाक्यकदम्बमघुषत् ॥ ३६ ।।
राजते स खलु माधवागमे
कानने व्रततिवल्लवीजनः ।
प्राप्तमोद इन कुड्मलच्छला
दन्तपतिमनु सम्प्रदर्शयन् ॥३७॥
माधवस्य बिविधेषु विलासे-
ध्वेधितेषु सुतरां व्यतिभाते ।
अद्भुतं हि कुरवो यदराज-
दर्जुनः सुमनसेत्यनुरूपम् ॥ ३८ ॥
समिन्धमाने सति माधवेऽलं
प्रमोदभारानभजन धरेऽस्मिन् ।
माधव्य आसां खलु तस्य सङ्गमे
सतीमणीनामनुरूमेतत् ।। ३९ ॥
मधुनार्पितं मधुरपल्लवं तदा
परिभुज्य सादरममी पिकद्विजाः।
जगदुः प्रणादमिषतो मुहुर्मुहुः
कुशलं सतां प्रकृतिरीदृशी खलु ॥ ४० ॥
गन्धचोर इति तं सदाचरं
दर्शित द्विजवरै रुतच्छलाव ।
माधवो मधुपालारवै-
राबबन्ध विभुतां प्रदर्शयन् ॥४१॥

·५२ सीतारामसूरिविरचिता अस्मदीक्षिततमा हरितं ते तात एप करसन यतोऽलम् । বিকাশ সামি वक्त काम इन वाधुरथागात् ॥४२॥ - वसन्तामये नरिमा लगन्ती म कृपावलिः । आक्रम्य सुगावासं बुजे रीतसाध्वसम् ॥ ४॥ तदानीं सल्यनिहानीतनागरिमविणीवतंसवाणीतरङ्गिणीवर- णीयधोरणीधुरीणरमपीयरमागणीवरणीगीर्वाणगणसन्ततशरणाकन- एरणारविन्द मदनका मितापितरण गणिधरणीरुहायितकरुणारस- वरुण! यशरण न्तःकरणोदेशिकवीणः दरीवररममाणगीर्वाणरमणी- तन्तन्यानरमी पर गीताकनविदा हृदयधिक जनजातलापप्रशमन- सपाश्रितमरसीरुहपाल मिलनालिगन्तशोभित, सरसीरुहवा. सिनीनिवाससेवासमायानगरी अयनारीराजितकवरीकान्तिलहरीवी- क्षावितविभावरीसनामशार बार बार पकान्तसौरतरथाङ्गमि- थुनपक्ष युगलविक्षेप गर्माणाजनितकाजतपात्रपरिमस्तसमीकृतपटवास- सञ्चयपरागपरम्परापक्षितिपायापीरपङ्काङ्कितकटकाबलाशतसमुल्ला सितं, पुरन्दरपुरीराजसुन्दरीपदनविभावरीकान्तविलोकनतस्स्तोके- तर कौतुकचकोरनिकरकूजितानुरञ्जितकान्तोपान्तकान्तारं, रसालसालत- मालप्रियालप्रमुखसालावलिकमनीयकिसलयनिकरनिगरणरमणीयकण्ठ- कळकण्ठवरश्रवणीयरवश्रवणोत्कण्ठकण्ठीरवकुलकण्ठोपकण्ठाकुण्ठविक्षिप्त- शुण्डादण्डवनशुण्डालवरकरटयुगलनिरर्गलनिगलद्दाननीरवीचीनिचयग- न्धकारसदाचरसञ्चारदरविदलितमन्दारइन्दमाकन्दसिन्दुवारङमुदको- कनदकुरवकमरुबककेतकीप्रभृतिसुमप्रकरपरागसन्दोहकर्बुरितमकरन्दवृ- न्दनिष्यन्दसन्दोहावहमेवासमागतगुहाशयमहीअयशुद्धान्तमहिळाशयप- ञ्जरालयविपश्चिकःवरहंसिकास्वनसमाकर्णननिरन्तरनिष्यन्दमानमन्देतर स्टानिष्यन्दवृन्दनन्दनीयतरं, मन्देतरसिदिमदोऽयमिति उपान्तमुपसतैः "

·५१
,
कविमनोरञ्जकचम्पूः ।
रम्भादिममेनकान्तामरवारकान्ताधरपल्लवसमपल्लवोपभोगाभिलाषया म-
जुतरशिजितव्याजान्मन्त्रमावर्तयद्भिरिव शारिकाशुकपोतकसङ्घातैरति.
कान्तं, नितान्तसम्प्राप्तनिशान्ततया सुमनोरससञ्जिघृक्षया नितान्तं परि-
भ्रमद्भिर्मधुपैरभिप्रकटयन्तमिव नात्र मधुपानामवकाश इति , कृतज्ञतयैव
प्रतिदिवसं म्याकुर्वद्भिरिव परेभ्यो मञ्जुतरमालपद्भिरुद्रासितं परभृतैः,
क्रियाकलापनिवर्तनकोतरपालखिल्यामुखकान्तारावसथैस्तापसयूथैर-
पि पर्वतशिखरानात् पतितव्यमेवामिनि नयाँ रिच शिखराग्राभिष्प-
तद्भिर्निर्झरसङ्घः समझतं , शिलाकलापादुपहद्धेनापि स्निग्धतर.
विमलान्तहृदयेन करणीव सता सर्वदा परोपकतिरुदकेनापीति प्रका-
शयद्भिरिव पयोवितरणतत्परैः वापीरुपतटाकादिसरःप्रवरैरभिमण्डितं,
शिखांण्ड मण्डलतुण्डानिलपारणगुखितकुण्डलन्द्रिमण्डलसुखनिद्रादण्डजर-
अलपण्डलेन्द्रपरिमण्डितं, अनुवाद कमभिए प्रेडित मृडानीलमभूमी-
भृतः , प्रतिसापालेय शैडम्य, विध्यं विन्यस्य, द्विर्भावं प्रभाकर-
भूधरस्व , मृर्त्यन्तर मन्दर, वसुधातलसम्धूतमिव सुधान्धसां
सुकृतसमाज , मानसबदकारिणीप मानसपदहारिणं , वासन्तिकपाद-
पसमुदायमिव धनपुष्पोल्लसितं. शिलीमुखमिव शैत्योद्भासितं, वर्णिवर-
मिव प्रशस्तखलं, निखिलजन नोरञ्जनमभिवीक्ष्य समन्ताचमनन्तान-
न्ताधरं तत्र च नितान्त वीक्ष्य लसन वन्तमबागाहे चामोद-
सरस्वन्तम् ॥
एषोऽनन्तक्षितिमृदधिराधाजमार्ग निनीपन
वहीनादीन द्विजनृपकरादीन परेभ्यो विजानन् ।
आहूयैतान् सुरपथमहामण्डपे संविचार्य
प्रत्येकं यत्रिदिववसतां पश्यता नीतिमार्गम् ॥ ४४ ॥
मालोच्यायं सुहुतवहनेऽन्यानिदानी नियोज्य
रन्धे नूनं महति च सृशं राजतेऽन्यत्र दण्डे ।
इत्यस्माकं बहुसरमयं बन्धुवर्गाभिमाना-
दिन्दुः पूर्व निजकुलगुरू रौहिणेयावतारे ॥ ४५ ॥

·सीतारामसूरिविरचिता
यत्क्षोणीधरतुशृङ्गविलसत्सालं समीक्ष्योमतं
देवाः कश्चन पाकशासनपुरमोत्तुङ्गकेतूचमम् ।
गन्तुं निर्जरपत्तनं कृतमतिस्तल्लक्ष्मदर्शी जवा-
द्गत्वा स्वर्गमधश्च वीक्ष्य असुमं तत्राशशङ्के परम् ॥४६॥
वियत्करेणी वियदापमाया-
मगाधतोयेष्ववगाहमाने।
यन्ता समारुह्य यदद्रिकूट
दूरीचकारातिनिपातशङ्काम् !! ४७ ॥
वियत्करेणुर्मदविह्वलाक्षो
यदद्रिकूटं विपदापगाया।
विलोक्य तत्रत्यकरीरराशा-
वाशापरीतः खलु चुम्बति स्म ॥ १८ ॥
यदाद्रिकूटोपरि राजमाना
वापीः प्रसन्नोत्पलसारसास्ताः ।
उल्लासभाजी त्रिदशेश्वराणां
बातो वधूनामवगाहते स्म ।। ४९ ॥
यदद्रिनापीविहरदिवौक-
स्सीमन्तिनीवस्त्रसरोरुहेषु ।
निशाम्य नेत्राणि जवेन नून-
मिन्दिन्दिराः स्वीयधिया भ्रमन्ते ॥५०॥
यदद्रिकूटे कमलनिवास-
सेवाविशेषोल्लसता जवेन ।
मृगाङ्कविम्बेन करोति काचित्
तमामगन्धान्मृगनाभिशोभाम् ॥ ५१ ॥

·कविमनोरजकचम्पूः । मृगनाभविशेषकं ललाटे कमनीयं विधृतं तया तदानीम् । अपर तु समीक्ष्य मार्गमाणा मृगनाभिं न हि तादृशं त्ववाप ॥ ५२ ॥ . . यददिरामाशिखरामफाले मुक्काललन्तीव विराजतीयम् । नक्षत्रपतिर्नयनप्रमोद- प्रदा सदामोदकरावबहा ॥ ५३॥ उत्तुङ्ग्यत्पर्वतशृङ्गराज- तारावली तत्र सरोरुहाणाम् । पत्रस्थिताच्छाच्छपयाकणानां रीतिं विशुद्धां विवरीकरोति ॥ ५४॥ मत्स्नुभमा अपि की चकाः पुन- यस्मिन भणन्तीति कथं न निर्भया! आलोकितुं प्राप्त इव प्रपञ्जनो- ऽनन्ताचले मन्दगतिर्विराजते ॥ ५५ ।। यदद्रिशृङ्गोपरि तुङ्गसालान् सालाः सुराणामवलोक्य नूनम् । तत्साम्यलाभाय नमोऽन्तराळे स्थित्वा सुमैर्विष्णुपदं यजन्ति ॥ ५६ ॥ यदद्रिसभामरसुन्दरीणां मुखारविन्दस्य विलोकनेन । त्रपापरीतं सरसीरहाणां वृन्दं विलीनं समभूदनेषु ।। ५७॥

·सीतारामसूरिविरचिता यत्स्फाटिकोत्तुङ्गतटेषु दृष्ट्वा निजां एरी निर्जरसः कदाचित् । लरातिरेकात् प्रविशन्त एव । प्रज्ञावतां हायपदान्यभूवन् ।। ५८ ॥ यो भूधरः सद्धरतानुषन्धा. नूनं सुधादीधितिदर्शनेच्छुः । भूरुट्करै रथकलप्रसूना- न्यादाय तद्वीथि तिष्ठनीव ।। ५९ ॥ मत्वा यदुवीधरहेमकुट त्रिविक्रमस्वामिकिरीटकोटिन् । अकाण्ड आसीत् स कथं प्रगल्भा अपि ध्रुवं बभ्रतरित्यजनम् ॥ ६॥ फणावरवराचः सुरशवेश्मोल्लस- न्सुवर्णमयोपुरस्फुरदुदप्रशृङ्गाश्रियम् । म एष शिखरेरलं प्रकटयन् भृशं राजते प्रियापरवशो रसोल्लसिततुङ्गः सदा ।। ६१ ।। रमणीयतमा गुरुत्तमः फणिराधरणीधरस्य ताम् । सहसाधिययावपित्यका स सहानुचरैः सप्रणीः ।। ६२ ॥ तदनु समन्तादुद्वीक्षितचक्षुश्रवोध्यक्षक्षोणीधरः स गुरुपुङ्गवः स्वच्छतया स्वादुतया च भगवतस्तस्य तपत्रवासिनीभतुरङ्कुरयन्ती मनुकम्पारसभरशङ्का, शशाङ्कवाद्विलसत्कमला, मेघमालामिव काद- म्बिनी, ऊर्मिलामिव लक्ष्मणोपेतां, सरस्वदुषान्तभूमिमिव विलसत्प्लवां, वीणामिव प्रवालरमणीयां, उद्यानभूमिभिव शृङ्गवरशोभमानां, नि- ध्यष्टकवन्मकरकच्छपालकृता, दिग्गजराजमिव कुमुदपरिराजमाना, सङ्ख्यामिव महाशङ्खकमनीयां, पद्मनाभनाभिमिव सारसोल्लसन्तीमा ससाद स्वामिपुष्करिणीम् ॥

·. कविमनोरमकचम्पः । तदानीं तु स गुरुपुङ्गवो गाहमानजनतापहारिणि वारिणि रमणीये स्वामिपुष्करिण्याः निर्वर्तितस्नानादिनियमकलापो लस दूर्व- पुण्ड्भसिततुलसीनलिनाक्षमालिका सञ्चितचम्पकपङ्केरुहप्रभृतिसुमन- करः दीकरवरगिरिवासनीतबहुवासरैर्विनयातिरेकभासुरै मुरैः सतत. मुपसृतपरिसरतया पुलस्त्यपुलहप्रभृतितापसवातसमेतप्रभाकरसमीभाव- मधिवहन् अम्भोरुहवासिनीनिवाससदनाभिमुखो निरगमत् ।। एवं निर्गतो गुरुरप्रत एव प्रत्यग्रमणिप्रत्युप्ततया प्रभाकर- मकमिव सेवकजनभावुकपङ्कजप्रकरविकासनस्य, वसन्तसमयमिव प्रणतलोकसुकृतवातचूतसमुल्लासस्य, शतधारमिव विश्वव्यामोहमहीधर- भेदनस्य, सत्कविकान्यमिव सुवर्णभासमानं, पकेरुहकर्णिकोपमानं विमानं कमपि विलोकयमानः चामीकरधरणीधरमिव कल्याणवितरण प्रवीणं, प्रभाकरमिव प्रबोधजलजातविकासापादकं, विद्युत्सन्दोहमिव घनप्रकाशावहं, वासन्तिकपादपसमुदायमिव सुमनोभिरामोदितं, पाणिनीयतन्त्रप्रवर्तकतपोधनसम्बाधमिव वररुचिरमणीय, निध्यष्टकमिव शङ्खपोल्लसितं नीळालकृतं च, यशोदानन्दनमिव नन्दनीयनन्द- कामितप्रदं, रत्नाकरमिव लसमानोर्मिकं, प्रावृट्कालिकनभास्थलमिव राजदिनमणिवलयोल्लसितं, उद्यानवनतल्लजमिवाभिनवमालिकामणिधर- मटोज्ज्वलं, वरदराजमिव काश्शनकारीमाविभ्राणं, आर्यावर्तप्रदेश- मिव प्रचकासत्कुण्डलकवचोज्ज्वलकर्णादेशसमुद्भासितं, पद्माकर- मिव चक्रराजराजमानं, वनितामिवात नुसमीरलीलोपयोगिनी, सपरो. नाखमेघनादवाचमिव रक्षोभयविधायिनी गनिजनमानसमवदन्ता- वळालानापमानां निखिलजगदामोदकी कौमोदकीमाविभ्राणं, देशजातो- लासिताख्यातिशोभितयापि न देशजातोल्लासिताख्यातिशोभितया, अगद- विलसितयाप्यनगदविलसितया कैलासलक्ष्म्येव अळकान्तोल्लपमानया, मत्तमातङ्गबहानवारिमनोहरया, रामधनुर्वल्येव रक्षोपायविधायिन्या श्रुत्यन्ताकष्टगुणविशेषया च, भूसुतयेव जनकामितसम्पत्प्रदया, वासु. देवीलयेव नरकच्छेदिकया, प्रावृश्रियेव विलसद्धारपयोधरभास. मानया, अभिनवप्रभासा रङ्गराजपरितोषप्रदया, कामधेन्वेव श्रीवत्सा- वर्णवासरसिकया, त्रिदशेश्वरसम्पदेव विष्णुपदाश्रितया, प्रियतमया ·1 ५८ सीतारामसूरिविरचता रमया संशोभितवक्षस्नट, जाजीराजीवपारिजातजातीतुलसीमालती- कुटजमञ्जरी सपरिनिष्यन्दमानमा बीकपानपरमादरपरिपतितदीधिति- परीवाहसन्दोहसन्देशपोहकझङ्कारास्वनिगामधुकरवातरमणीयतनुं, सेव- कजनकामि वितरीतुकानो विचभित्र निचयं तेषां काननौकसामधि- समीरणचरणाग्रणीधरणीधरशिखरगतितरां समिन्धमानम् , अरुणसारस- राजमानकरुणारसपरिपूर्णारुणनयनं, स्वकृपापगापारकल्लोललवलेश- प्रशमितापरिमितहुरिदजनजातदत्तपरमाद्भुतभूतिमपारनिजभूति, सुर- सार्थपोषकमपि नसार्थपोषक तमेदाहरणसमर्थमपि नतमोदाव- हरणसमर्थ, राधारीवामनक्षमलीलमपि नराघवारीशमनक्षमलीलं, बारिजातासनकलितोलाविलासिनमपि नारिजातासनकलितोल्ला- विलासिनं, बनिनापापहारिणमपि आनितापापहारिणं, अधिगतपरमान- न्दमपि अनधिमनपरमानन्द, तारकान्तलापानानन अपि नतारकान्तल- समानाननं. वसुदेव सवितषि सेवितवसुदेवं, आप्रोदितसुमनःपुज- मपि सुमनःपुञ्जाबोदितं, रञ्जिनकान्तारावासजनबिलासमपि भञ्जित- कान्तारावासजनविलासं श्रीनिवास विलोकयामाय॥ क्षेषिकः स सभिवन्ध पुनः पुनस्तमिन्दिशरपणं समर्प्य च नम् विविधोपहार दिशा मङ्गृह्य सादरं शिरसा तत्प्रसाद सदनु समतावादेवं देवम् --- आभेनववनभासं चम्पकाभिख्यनासं सिनरूचिसमहासं सजनस्वान्तवासम् । वृषशिखरिनिवासं वेदविद्वेषिशासं विहितबहुविसं तं भजे श्रीनिवासम् ॥ ६३ ॥ दनुजलकुटार सन्तानेकहा निजलचिजितमारं गोपिकायूथ नारम् । उरति विकृतदार संहनेलातिमा भवधरशतधारं साब्धिकन्या.वहारम् ॥ ६४ ॥ तदानीम् , इत्थमभिष्ट्रयमानस्तदीयतपश्चर्यापरितुष्टमानसो भग- बानम्भोरुहवासिनीनिवासः समवादीदवं प्रददाभीति सकलेप्सित ते । नदनु गुरुरपि सादरमभाणीदेवम् dvwate ·कविमनोरञ्जकचम्पूः । यदि रासि मदीप्सितं रमेश शरणं प्रवृणे सतां गतिं त्वाम् । प्रददातु रति त्वचञ्चलां त्व- चरणाजसुधारसस्य पाने ।। ६५ ॥ वदवकर्ण्य फणीशगिरीश्वरः पुनरुवाच गुरुं निरपेक्षकम् । तव सदास्ति मदीयकथारति- स्तदितरं वृणु मत् परमं वरम् ॥ ६६ ॥ इति समभिहितं महाभागवतं भावना दलमा आर्य दिसतं पूर्वमेव करुणाणवेज नारायणेन वसनधि कान मान सम्मानः पुरवि परमपुरुपपादकजपरिचर्यापरमादरदार वल्लनिष्ट्र । गुरू तनमनु. गृहा परमाशोभिः, अलगानं निजातीधान सनातविया च स्मनः स्मृतः पुनःपुनरावास्थामीति पामित्वा च नामानि जाया साधा. राभिरभिनवरमणीयानिमिएयौ निजभवनम् ।। तदन्वनवाप्यामपि समवाप्य वेङ्कटेशापार कृपां स्वप्नानुनासिक पनगेन्द्रधराधरराजमाननारायणापूजननमापा पम्सापादिक म. म्भावयमानो भगवतोऽभारवैभवात् मनाध्य तं भावन्तं निशाना मम्भोजवासिनीलिशान्तं सम्प्रणम्य पुनः पुनः घाटकाचालयानिला- स्मजं तं, ततश्च नरके सरिचरणनालना किनलममानपानलः हिनः परममहाभागवतैः सहितां काश्चनगृहमञ्चयः काञ्ची नार कांचन कमनीयां नगरीमानञ्चायमाचार्यः माचार्यः ।। या च सेवासमामातपाकाहिनानी पारिजानाभृतिसमजा अस्: मरमकरन्दास्वादनसतंभ्रमसम्मतवापर झुलनवा वसा कारामि पूतने . तरभाषितस्तवदत्ताद श्रुतितिचक्षुर्जनानगरिमलालारुण- मणिमालालसिततनुलीलाविजिारिपुजालाधिाम परिसालारा - लासमरुचिपशुपालाबालाजनवरोल्लानातिलाल तमगोपिलानेन सीमार हितमहिमासहितराकाहितङ्करपाकाहितरदमाहितप्रमुखलेखाग्रणीविहि.

·६० सीतारामसूरिविरचिता तानवधस्तुतिपरिगृहीतमहितामितगणगणपरिवीतमानसीरपुभीततापस - परिगीतसङ्टपरिपाटनक्रमपटुतरचटुलचरितमुवनविदितनिजमङ्गलदेव • ताप्रियतमभावेन नोवाहतगोत्राहितपत्रामितगतिक्षेत्रातुलरययात्राविशे- पचित्रांश्रुमित्रातिर यगर्वसर्वस्वनिर्वापणाधुरीणसाधारणेतरवरणीयगतिधो- रणीसमेतविनतासुतारूढवनितायुतानेकदिजातानीतफलजातास्वादनस आतामितमोदेन वरदेन परिपालिता समृद्धतरसर्वार्थी दरीश्यते नितान्तपद्यापि ॥ यां च राकाशशिकान्तानननिर्जरलोकाखिलशोकापोहकसेवक- मनामितदायकाचरितनायकाधिकमोदकाद्भुतकामरसाश्रयमानसारुण - सारसाघ्रियुगलसामगानपरसाधुसहपरिसाधिताधिकतरभावुकया वीक्ष णमात्रक्षपिताखिलरक्षोगणलोकत्रयरक्षाविधिदक्षाभुतचरितयक्षाधिषी- कृतनिनपक्षाश्रियजनपाथोल्हाक्ष्या कामाक्ष्या सहितः स हि मानी महनीयमहिमा हिमानीधरतनयाकामुकः सेवकजनकामितवितरणगी- ाणतरुरभिवसति ॥ सन्हाय तां तु चरदस्य पुरीमुदार- मेगाविलासजितगीपतिरार्य एषः । वेगापगाविरचितोचितकाल्यकर्मा सेवार्थमाप सदनं वरदस्य तस्य ।। ६७ ॥ संसेव्य भक्त्या भगवन्तमार्य- स्ततः समुद्रीक्ष्य मनोभवाक्षीम् । गोपालकृष्णाख्य गुरुं महान्तं संसेवितुं तस्य निशान्तमाप्नोत् ॥ ६८ ॥ तदनन्तरं गुरुरेषोऽनुदिनमनतिक्रान्तनिजदिनचर्य सज्जनवर्य निगमान्तसारसारार्थवोधननिरतं श्रीमनारायणचरणारविन्दगाथासुधा रसपानाभिरतं श्रीरामचन्द्रमन्त्रयन्त्रतन्त्रार्थव्याख्यातारं आश्रितजन- त्रातारं सेवकजनकामितवितरणगीर्वाणतरुं धरणीगीर्वाणगुरुं तं गोपाल- कृष्णं तुलसीकुसुमानयनारोपणासेचनादिमशुश्रूषाभिः शुश्रूषमाण- स्तत्रावास कतिचित्कालम् । तदानीमम्याजगाम च निदाघसमयः ।। .

·कविमनोरञ्जकचम्पूः । . शुक्रागमे सुमनसा भृशमाविरासी- दुल्लास हानिरिति साम्प्रतमेव यत्तत् । तस्मिमवाप समये तु पलाशसङ्घः खेदं नितान्तमिति यसादं विचित्रम् ॥ ६९ ॥ विव्याथ लब्धावसर। प्रभाकरः स्वैरं स शुच्याश्रयगर्वितः करैः । अस्मत्कुलीनप्रमदापहारिणो नूनं पलाशा इति सेय॑मद्य तान् ॥ ७० ॥ महामधीशः खररश्मिसञ्चयै- रह्नाय धात्रीजनितान् विधुपियान । सम्पीडयामास स लोकबान्धव- श्चित्रं धरिज्यामिति यद्विजृम्मते ।। ७१ ॥ पादपान् करसहस्रपीडितान नात्यजन् द्विजवरा इति ध्रुवम् । पूर्वमस्मदुपकारिणो ह्यमी सूचयन्त इव तां कृतज्ञताम् ॥ ७२ ॥ पत्रदानमपि नाचरन्ति ये तानमी द्विजवराः समस्यजन् । दानतत्परजनस्य सेवनं धाचरन्ति धरणीतले जनाः ॥ ७३ ।। विजहौ विधुरपि जाड्यं हिमकिरणोऽयं जहाशयोद्भूतः । तदिदं प्रथितं भुवने यच्छुचिसङ्गो हरेज्जाड्यम् ॥ ७४ ।।

·सीतारामसूरिविरचिता
तदानीं तु
प्रापद विष्णुः शितिगलकुलाहादसङ्घातदायी
मेघश्यामो मदनजनकश्चश्वलाश्रीनिवासी।
सम्प्राप्तोऽयं धनरसमयः शक्रकोपप्रदायी
दातं नूनं घिरतरतपःस्थास्नुभिः प्रार्थितार्थम् ।। ७५ ॥
अतनुतापविदारणकारणे
रसमये समये समुषेयुपि ।
अपि मलीमसनामनवस्थिति
समधिगच्छति कृष्णयनोऽभुतम् ।। ७६ ॥
प्रतिक्षणं प्रस्फुरति प्रमोदान
स्मरेऽपि तस्मिन् मन्ये नितान्तम् ।
प्रोग्जृम्भले शम्बरवृद्धिरामी
देतद्विचित्रं भुवनक्रयेषु ॥ ७७ ॥
रसारुहाणां रसकामुकाना
तदापिरासीदमृतं नितान्तम् ।
उपस्थिते कृष्णमहाधनौधे
तपस्थितानां किमलभ्यमस्ति ॥ ७८ ॥
रमानिवासा अपि पद्मसङ्घा
विपातिरेकेण विषादमापुः ।
स्थिरात्मनामुल्बणसङ्गमेन
हानिर्भवेदित्यपि दर्शयन्तः ॥ ७९ ॥
तदानीमेवं विलसति वर्षासमये कश्चन चतुरः शिष्यवरीणः
सम्पाद्य चाभ्यनुनामस्मदायर य सामोदं समवर्णयदेवं चित्रतरम् ।।
बातो मरुतां समीक्ष्य शुक्रान्ते-
वास्यभ्युदयादतीय तप्तः ।
वीतां मुमनस्ततिं विहाय:-
पाथोषि विममन्थ सोऽमृतेप्सुः ॥ ८० ॥

·कविमनोरक्षकचम्पूः १३ विमथ्यमानात्तरमा मरुद्भि- नभःपयोधेनमन्दरेण । तदा समुद्भूतमहाविषौघै- स्तृप्तिं भजन्ते शितिकण्ठसङ्घाः ।। ८१ ।। निर्मथ्यमाने नितरां नभोम्बुधौ सा कामधेनुः समभून्मनोहरा । इष्टार्थसिद्धया परितोषयन्ति यां रामासमेतास्तरुणास्तपोधनाः ।। ८२ ॥ संसारेषु न चान्यदस्ति नितरां सम्मानीयं यतः यं सम्प्राप्य महत्तरं पिठ्ऋणं दुरीकरोति क्षणात् । लाभे यस्य महीयते ऋतुजा लोके नितान्तं सुधीः सोऽयं विष्णुपदाश्रयः समभवत्सन्तानभूमीरुहः ॥ ८३ ॥ विमलाप्सरसा सङ्घास्तदानीं प्रमदाबहाः । रसातिरेकाद्विलसन्म घोपोपशोभिताः ॥८४ ॥ तदाभवदिग्यतमामृतानां निपेवणात्संविजहत्सु तापम् । मरुत्करम्बेधु विचित्रमेत- घच्छक्रकोपः समभूनितान्तम् ।। ८५ ॥ अधितटनिकटं विपाटयन्ती विटपिवरांस्तटिनी प्रदर्शयन्ती । इति जडगतयो निजाश्रिताना- मपि विरराज विरोधमाचरेयुः ॥ ८६ ॥ आभुत्य पत्थमत्यर्ष कान्ततपमुत्प्रेक्षितमन्तेवासिना निजापान्त- वासिना वीक्ष्य स तस्योपान्ते विलसन्तं नारदादिमुनिन्दमिव इन्दि- रासदनसमानं दिनं, जयद्रथजन्यमिव प्रशस्ततमसुमनोवातरञ्जितार्जुन कीर्तिहरं, पयःपारावारभिव परिशुद्धतमामृनवितरणजागरूकं, गान्धा राजतनूजमिव धार्तराष्ट्रालादकर, पैनोयमित्र विषधरनिर्यापणकारणं, मेदिनीशसभान्तरमियानुभूतबलाकाकुलकोलाहलं, तपोधननिकुरुम्बामा समुद्रासितमहत्तम जात्या, श्रीरामचन्द्रमिवागम्त्यामोदविधायिनं, केदा.

·। १४ सीतारामत्रिविरचिता रक्षेत्रमिव स्वयमासनतमहिमागमं शरदागममुदीक्ष्य नितानामानन्द- रससान्द्रीकृतमानसो बभूव ॥ तथा खलु गुणाम्बुधैर्गुरुवरस्य वीक्षाटवी- विहारिहरिसेवने धृतविलासमासीन्मनः । सनातनसरस्वतीमणिकिरीटपारम्परी-. विचारणकृते चिरं निवसतः सदेशे गुरोः ॥ ८७ ।। निगम्य काच्या निजदेशिकानां निदेशमासाद्य सदासवर्गः। तदा समागाद्गुरुमार्वभौमो पीक्षावनं राघववीक्षणार्थम् ॥ ८८ ।। चीरराषवविलोकनोल्लम- न्मानसः समगमत्स मे गुरुः । प्राक्तनोक्तिमयपोत्रिसनिधि पार्थसूतमवलोक्य सादरम् ॥ ८९ ।। तत्र वीक्ष्य कमलासखं किटिं प्रत्नसूक्तितनुकोटिसप्रभम् । देशिफः समभिवन्द्य सादरं सैष कानि च दिनान्यनन्दयत् ॥ २० ॥ प्राचीनसूक्तिमयपोत्रिवरस्य वाणी- माकर्ण्य देशिकबरः सहसादरेण । आसाद्य भूपपशुपालपुरं पुराणं संसेव्य नन्दतनयं मुदमाससाद ॥ ९१ ।। स रङ्गपुरवासिनं जलषिकन्यकाकामुकं समैहत विलोकितुं सकलवावकाग्रणीः । सनातनसरस्वतीशिखरसूरिरस्मद्गुरुः समासददिमां पुरी तदनु दासवर्गः समम् ॥ १२ ॥ इति श्रीसीतारामसूरिविरचिते कविमनोरञ्जके तृतीयोल्लासः ।।

·.
अथ चतुर्थील्लासः।
अन्तवाणिवर्गणवन्याचा प्रशाधनाग्रेसरं
श्रीमङ्गधुरीणरम्यनगरीमाचार्यमभ्यागतम् ।
आलोक्यागममौलिसारगमिकाः केचित्कलावल्लभाः
प्रत्युज्जमुरिमे दा दिविषदः कान्त रमाया यथा :। १ ।।
तदनु मोऽयं निजनै टिकानुष्ठानव शुद्वान्तःकरणः विशुद्धधरा-
सुरेन्द्राराधितालिन वा अपारकरगाभणात करणः अम्मदाचार्यो
निजजनसंरक्षणानुराझरीभित्र ङ्गराजः, कलोल समानतिलककुरवक-
वकुळपरत चन्दनमवार हुन्द सहकास्यरस सब कादम्बजम्बीरजम्बृ-
दारपादपविमलमलगन्मकरन्दामाइनन गम्भ्रमसम्पतदभ्रभ्रमर-
निकुरुम्बमानमानोनयनानका अभिनन्दिनीविलमपाश्चोभयसरस्व-
तोगतिमनुकुर्वन्ती, कारण नाम नवरत्नमालिकायमानां, समा-
श्रिताशोकवनिकावनिक काशिक महरूमां, टोपाकुललांककछुपकान्ता-
गाशुक्षणिक्षेपमाजात या काय मजनदानागमपि नमज्जनरि
तहगं कावेरीनवनाद महानदी हिमाकरणकारिणी मपि ममाराध्य
नमियाकुकुलाध्यक्ष रक्षित क्षाध्यक्षानुजं निजज संरक्षणबद्ध दीक्षं पङ्क
जाः पृ३ समूहाचलभित्र समालबमुनत मुधर्मनमान्तरमिव हरिणा-
झासितमवलोक्य रङ्गगज नगर सन्न मुभा र परिमण्डितमाससाद मन्दि.
मिन्दिसरमण ॥
विचित्र नाना विधाभलपमातुर
सरस्वतीमान्त ग्रनपुणम् ।
गवेगवानशिक शादर्शकर-
प्रकीर्णमामादहि मावशीतलम् ॥ २ ।।
रझेशकामयवारदाम-
निमोणवैदुष्याङ्गिणीशम् ।
निरन्तरं निर्जरवारकान्ना-
तन्तन्यमानातिविचित्रलास्यम् ॥३॥

·सीतारामसूरिविरचिता दिने दिने पल्लवतोरणावली- प्रसादनकोत्सुकतारकाभिकम् । विरिश्चशुदान्तवधूविपश्चिका- निनादविश्राणितकर्णकौतुकम् ॥४॥ राजीवजाजीमुखपुष्पमालिका. निर्माणसाकाङ्क्षवसन्तसंयुतम् । सेवासमायातसुपर्वपुङ्गव- प्रोद्भासिदन्तीन्द्रमदौघपङ्किलम् ॥५॥ विनीतपाकाहितपक्ष्मळेपणा- प्रसार्यमाणागरुधूपवासितम् । समासदद्रङ्गधुरीणसन्निधिं सदासवर्गः स ममैप देशिकः ॥ ६॥ करुणावरुणालयस्तदा गुरुणा परिणूतसद्गुणः । शरणागतरक्षणक्षमो ददृशे करुणाणवेने सः॥ ७॥ वरुणालय जातमुन्दरी- रमणं नयनारुणाम्बुजम् । शरणं प्रणनाम देत्रिको जगतां स हि रङ्गनायकम् ॥ ८॥ तदनु देशिकोऽयं वाताशनेशशय्याधिशायिनं कल्याणगुणगण- सातिशायिनमगणितनिजमणिगणकिरणविद्रावितनिबिडतरतिमिरफ- णीन्द्रफणाततिसम्पादितासितातपत्रशोभं अम्भःप्रदसप्रभं भगवन्तं रङ्गनायकमभिष्ट्रय विविधैः स्तवैः शिष्टवर्गतुष्टिप्रदरिष्टवर्गसहितः, तत्सेवाव्यपनीतबहुवासरः समधिगत्य सत्तमसमाधिष्ठितं गोष्ठीपुरं निजजनमानसमानसनिवासनिवासायमानपदसारसं सरीसृपपतिपर्यङ्क- शयनं सारसनयनं सम्प्रणम्य सौम्यनारायणं संस्तूय सुतरां समगाद- गवरमृषभाद्रिम् ॥

·कविमनोरञ्जकचम्पूः ।
तदनु सैष गुरुर्गुणवारिधि-
स्तमधिरुह्य धराधरमद्भुतम् ।
समवगाह्य च नूपुरपूर्विकां
सुरनदीमकरोनिजनैष्टिकम् ॥९॥
इन्दिरारमणमन्दिरमेष
ह्याययौ मदनसुन्दरमूर्तिः ।
सेवितुं स किल सुन्दरराज
राजमाननिजलोकविनोदम् ॥ १० ॥
तदनु सुन्दरराजविलोकना-
ल्लसितमानस एप ममार्यः।
समभिवन्ध स तं भगवन्तं
बहुतरं प्रशशंस च भक्त्या ॥११॥
समधिगत्य ततः स पुरीं मधुरां मधुराधिपसिसेविषया सेवक-
जननिरन्तरप्रमाददायिनं मन्देतरसौन्दर्यशालिनं निखिलभुवनराज
सुन्दरराजं तं भगवन्तमभिवन्द्य भार्गवीरमण निटिललोचनदावानल-
ज्वालायितचटुललीलावलोकनतूलायमानमदनं कृतनिजजननिखिल-
रिपुमदनं निजतनयसितांशुसमुपलाळनकातूहलादिव समागतसुरसरि-
समुद्भासमानमौलिं शशाङ्कमौलिं बृन्दारकसन्दोहसंवन्धमानवन्दारु-
वृन्दवाञ्छितप्रदानमन्दारपादपायितपादारविन्दममन्दपरमानन्दं तं सुरे-
श्वरं वीक्षणमात्रनिर्वतितभुवनत्रयरक्षां शिक्षितसुम्भनिसुम्भप्रभृतिदान-
वाध्यक्षानिजजनपरिरक्षणबद्धदीक्षां समाक्ष्य च मीनाक्षीमाजगाम
नवग्रहयावसागरम् ।।
-
तदातु
किल
बदीयवाचानि बयप्रचारं
समीक्ष्य नूनं त्रपयाम्बुरॉशिः।
तिरोहितं वीचिचयं चकार
प्रकाशयन् सज्जनरीतिमेषः ॥१२॥

·mar सीतारामसूरिविरचिता अथ खलु समवगाह्य तत्र विचित्रतरे पारावारेऽभिवीक्ष्येक्ष्वाकु- कुलक्षीरोदधिर हलक्ष्मलक्ष्मणाग्रजविनिर्मितक्षारोदधिसंलक्ष्यमाणसेतुं तदर्शनानन्दितमानस एवमाचचक्षे वन्दे सेतुं सेवकाशेषदोषान् निःशेषं तं नाशयन्तं महान्तम् । सीतामा निर्मित राघवेण प्रातुं कीनि शिक्षितुं राक्षसाथ !! १३ ।। पुनः सविनोदम्- रघुवंशभवा धराधिनाथाः स्वपदाक्रम्य विपक्षभूभृतस्तान् । विलसन्ति महानयं स सेतु- बत संराजति सूचयनिवेति ॥ १४ ॥ पुनः सविमशम्-- पदा क्रमितुमक्रमः किमिति सोऽब्धिकन्यात्रियः निजश्वशुरसागरं समकरोत्ससेतुं तदा । निजान्वयजनोत्तमैरिति कृतः समुद्रो ह्ययं सगुदायितुमुत्सुकः किमिह सेतुमुद्रां व्यधात् ॥१५॥ अनन्तरमनन्तरविसप्रभो निगमान्तगुरुकृञ्जरः रञ्जितनिखिल- लोकः सञ्जितसकलवादिजनो भञ्जितकुसुमेषुपत्को वञ्चितकामाद्यमित्र- षदकः सञ्चितपञ्चजनपञ्चाननपादारविन्दपरमाद्भुतभक्तिरस्मदायवर्यः समाजगाम काण्डासनकोटिम् ।। तत्र हि. नैनत रत्नाकर उद्धृतोर्मि- प्रबाहुरीरादिव वीक्ष्य हृष्टः। गुरुं भवाम्यद्य विमुक्तदोपो Yणाम्बुधेः स्पर्शनंतोऽधुनेति ॥ १६ ॥ - ·कविमनोरमकचम्पूः । कल्लोलकोलाहलकैतवादयं संराजते पातकिनोऽपि वारिधिः ।। रक्षाम्यहं स्नातृजनान्वदन्निति श्रीरामगाथाश्च पठनिहानिशम् ॥ १७ ॥ स खल्वायोधनधरणीतलमिव नृत्यत्कबन्धं वसुमतीपालयितार मिव वाहिनीशतनेतारमवगाह्य शुहुर्मुहुरम्मोनिधिमकरोत् सप्तदिनसप्त- तन्तुम् ॥ प्रस्थाय बाणासनकोोटतो गुरु- भक्तष्टविश्राणनबद्धकङ्कणम् । श्रीरामनाथं समगात् सिसेविषुः स्तन्मन्दिरं तीर्थवरैर्विराजितम् ।। १८ ॥ ममभिषिच्य गुरुप्णवारिधिः सुरनदीसलिलेन सदाशिवम् । प्रकटितार्थसुधारानदीपिका- धरवराभिधमेनमथाकरोत् ॥ १९ ॥ तदनु देशिकोऽयं प्रस्थाय ततः तीर्थनायकस्थलात् नृपवरपुर- मिव सदारामोल्लसमानं गण्डकीसिन्धुवत् सचक्रतीर्थ तारकागणमिव कलानिधिकान्तं प्रकटितस्वयाच्याय: चन्द्रशालासाथैः समुद्भासमान- द्विजवरभवनैः परिराजमानमधिगत्य पट्टणं मुशशयनाभिधानं सम्प्रण- म्य रघुनाथं निजनाथमसावीत् ॥ लोष्टीकृतनिष्टप्ता- ष्टापद एषोऽस्मदाचार्यः। जातस्ताम्रासेवा- चिरकांही चित्रमेतद्धि ॥ २० ॥ तदन्वधिगत्य ताम्रातटिनी तटिनशिसङ्गममिव मुक्ताफलाशय- तानुबन्धन इत्यमकथयत् ॥

·सीतारामसूििवनिता करपीकरवाणि मे शिरः प्रणतो हि तरङ्गिणीपतेः। रमणीरमणीयवारिणां भरणीकृततीरसाघुनाम् ॥ २१ ॥ इस्थमुदन्वन्तमवादीच जडाशयोऽप्येष तरङ्गिणीपतिः सुतां सुतं च प्रददौ महात्मने । सरोजनाभाय मृडाय नो मतिः प्रशस्यते दैवबलं बुधैस्ततः ॥ २२ ॥ सविनोदम् स्रोतस्विनीकमन एष जडाशयोऽपि रत्नानि शङ्खनिचयानि च मौक्तिकानि । आस्ते पिधाय कृपणां निजवृत्तिमेव सन्दर्शयन् लवणजीवन इत्यहोऽहम् ॥ २३ ॥ पुनः सकुतूहलम् गम्भीरोऽप्यम्बुनिधिः प्रवृद्धसत्वो दिने दिने सोऽयम् । समभून्मलयौरस्यां संसक्तात्मा स्थिरं शीलम् ॥ २४ ॥ मलयजासरिदीशसमागमे तदनु सैष निमज्य मुर्सहुः । मुमतिभिः समवाप्तसमेप्सितः समगमत् स हि तां कुरुकापुरीम् ॥ २५ ॥ तत्र स मुहुर्मुहुरवगाड जलजाततीर्थ निगममौरिसारसूरसमुल्ला- स्यमानस्वान्तसरोजः अनुगतसज्जनजातः परिपूज्य तं जानकोजानि मलजातादिमिः सुमजातैः सुजनसन्दर्शनसञ्जातमन्देतरप्रमोद, कल- - ·. कविमनोरञ्जकचम्पः। ७१ शीसुतमिव कुपोपेतं, सुग्रीवमिव साङ्गदं इळावृतखण्डमिव बररत्न- कटकोज्ज्वलं, यादवसमुदायमिव गदोद्वासितं, यदुमिव दखरकरराज- मानं, रविमिव रथाङ्गनन्दककरं, गोधनमिव भीवत्ससंशोभमानं, प्राव- उभ्रमिव नीलाभ्रभासमानं, वाजिराजमिष प्रीवाराजितदेवमणि, सायन्तनसमयमिव पीताम्बरं, मानससर इव शिञ्जद्धाटकहंसकं, मत्त- मातङ्गमिव पराशपरिष्कृतं सम्प्रणम्य तमादिनाथं निजविरचित दिव्यप्रबन्धराद्धान्तवद्धशुद्धान्तः करणैर्धरणीगीर्वाणगणैः पुनः पुनरनु- वर्ण्यमानगाथाशतं तं शठकोपमुनीन्द्रं सम्प्रणम्य च सानन्दमवादी- देवम् - चिश्चातरुतलनिलयं कलये चेतसि पराकुशाख्यं तम् । यत्सूक्तश्रुतिजलजे सुषभृङ्गा अनुदिनं रमन्ते हि ॥ २६ ॥ तदनु देशिकोऽयं चिरन्तनसूक्त्यन्तमकरन्दसमास्वादनमिळि- न्दापमानमानसः सानुगः समासेवमानो मळयानिलसोदरीकूलयुगळ- समुल्लसमानकमलाकमननिलयान् स्वसमागमसकुतूहलसकलपौरलोक कोलाहलैः निषादिविषादितमत्तदन्तावळफीट्कारैः प्रगृहीतप्रग्रहहय- हीङ्कारैः परितः प्रहण्यमानमङ्गलभेरीतूनिकपटहपणवघणघणायमान- घनततानद्धसमुद्भूतध्वनिमिश्च कोलाहलिते निखिलहरिदन्तराळे सस. म्पूर्णकुम्ममेव समासेवनीयः सम्पूर्णसर्वार्थोऽस्मद्गुरुरेष इति कर- सन्धृतदुग्धपूर्णस्वर्णकुम्भैः अभ्यागतोऽयं किमेतत्पत्तनोपान्तमिति- दिक्षयेव समधिरूढवरीणवरणतोरणैः पट्टणधरणीविबुधगणैरिव साल- भञ्जिकापुञ्जः समुद्भासमानां, प्रासादप्रकरपुञ्जीभवदन्जोपलसालभञ्जि. कानिकरायमाणनिर्जराधिराजराजिभिरधिराजमानां प्रतिक्षणं विस्फुरत्- स्फटिकमित्तिगभस्तिधारामालाळीकात् दलितकुवलयदलबलदमननी- लमणिसौधदीधितिवाततैललसितशिलीमुखकलितलेखेश्वरालयविजय- जायमानार्जुनयशोराशिनेव समुल्लसन्ती प्रतिसमप्रासादप्रयध्यमान- नवरत्नतोरणगणमयूखरेखां लेखेशवारशरासमधिमन्य नानटहिरा- ·सीतारामसूरिविरचिता राममयूरकुडुम्बकदम्बकैरभ्युल्लसन्ती, सुधाधवळमन्दराचलकूटकूटाय- मानचन्द्रशालावलिसमुल्लसितां, करतलकलितपद्मरागगारुत्मतविद्रुमव- जबज्रिनीलमयूखकोरकाबलिमत्तया करयुगलनिरर्गलनिर्गळन्नळिनोत्प- लविमलहसन्तीजातीपारिजातजाजीप्रमुखसुमसमुदायसमारूढशिरोगृह- विप्रगृहिणीभिरिव प्रासादायप्रकलितकल्याणसालभजिकाभिरस्युल्ल- सद्भिः भवनवरैः परिशोभमानामुपचारितः पुरतः पुरतः समायात- सज्जनैः सह सम्पूर्णकुम्भं समगत्य पुरीं पयःप्रदराभिधानां तत्र तत्र च परिपृष्टः सादरमुदारः मरिजनैर्भावुकमतितरामानीतत्रिदशसरित्सलिलः मङ्गलेश्वरकरुणालोकनकलशकलितकौतुकाभिषेकः सम्परिक्रम्य तं मङ्ग- लेशं पचेळिमपूगपुभागनागकेसरसारसरसालपल्लववितानसमुद्भासितं द्विजगणपरिपठ्यमानमङ्गलपुराणवाणीरणितमुखरितदिगन्तराळगाससाद सदनं पित्रोः पदसारससेवनलालसः । ननाम पितरावयं प्रणतलोकसम्मार्थित- प्रदानविलसन्मतिर्विमतपद्मिनीचन्द्रमाः । अनन्तगुणसिन्धुना समभवत्लुराजन्वती स येन धरणीभवापतिपदाब्जभक्तिक्षितिः ॥ २७ ॥ तदनु देशिकोऽयं सुचिरसमागतस्वसन्दर्शनसमुदितमम्मोद- मेदुरदेहां करुणामकरन्दानन्दमानसारविन्दामभियातं कथमेतावता भवता, वर्तितं च वृत्या कयेति पृष्टवती शिष्टमतिं तां निजजननी प्रमोदोदन्वदुदरनिमनमानसः समभिदधावेवं गाथास्तास्ताः पुरा निजानुभूताः॥ प्रादक्षिण्येन मां क्रमशो हि समस्ततीर्थानि । गाहं गाहं समगां स्मारं स्मारं पदाम्बुजं युवयोः ।। २८ ॥ तदा स्खल कदाचित् समधिगतवति सनातनसरस्वतीतन्वतनु- भानुतापतान्ते नितान्तं विन्ध्यानन्ताधरवरकटकोपान्तं पञ्चाननचाप. भञ्जकरामभद्राञ्चतिनिवर्त्तनाय सश्चिन्तयति मयि यदृच्छातः सम- ·कविमनोरञ्जकचम्पूः। विगतः कोऽपि धरणीगीर्वाणः अत्र खलु भगवन् , तापसस्वामिन् जानकीजानिचरणनीरजराजमानगाथामधुपानधौरेयमानसाळिमजुळ- तरानन्तवाचा वाचालद्विजगणपरिपठ्यमानालयलपितमौलिसारमुख- रितहरितान्तरे मन्दानिललोलायमानकमलालयकलिलोलमराळावल्य- दृष्टचरप्रसूनसुमोत्पत्त्यभिव्यञ्जकसरोजिनीराजमाने पौराणिकवाणीगण- गुणनकुशलशारिकाशुकपोतककमनीयकूजितश्रुतिशमितान्त्यरात्यध्व- नीनजनजातरञ्जितकान्तोपान्तकान्तारे कल्पानोकहविशङ्कटप्रकाण्डवि- टपायमानविटपाग्रकूटकूटनिकटप्रकल्पिततपोधनोटजाकल्पे अल्पेतर पल्लवपम्फुल्लमानप्रसवतुलसिकावनजिराजमानोपवने दक्षिणतोऽत्रि- तपोधनराजोटजात् तप्तकाण्डजानकीकुण्डमण्डिते नृपनिकेतने इव नानावितानसमुद्भासिते विन्ध्यभूधराटककानने निवसतु भवान् निवर्तयितुमाराधनं माधवस्येति समभ्यभाणीत् ॥ इदं श्रुत्वा गत्वा जननि तदहं काननबरं रमानाथं नाथं निखिलजगतां तं रघुपतिम् । यजन् मोदात्किञ्चिदिवसगणमत्र व्यपनयन् समागामातस्ते चरणयुगसन्तानकृपया ॥ २९ ॥ अभिधाय चेत्थमभितुष्टमानसोऽस्मद्गुरुवर्यः यदुरघुवर्योदा- रलीलामनुदिनमाश्रावयमाणो जननी जनकं च जाजीराजीवपारि- जातजातीचम्पककुमुदकुन्दमन्दारवकुलतुलसीमालतीसुमनःसमाजैः प- रिपूजयंश्च सोपचार जानकीजानि क्षितिभृदध्यक्षेक्ष्वाकुसन्तानसागर- सारङ्ग लक्ष्मलक्ष्मणाग्रजन्मानं तत्समर्पितभेक्षमात्रनिवर्तितवर्मरक्षणः उ- वास तत्र कतिचिच्छरदः पित्रोः परितोषाय ॥ तदानीं त्वनुदिनमविच्छिन्ननिजजननीपदपङ्कजपरिपूजनः पौ- रुषेयेतरभाषितशीर्षामृतसमास्वादनलसमानमानसः देशिकोऽस्माकं नि- वर्त्य शुश्रूषामशेषां निजतातजनन्योः नाभाग इव परित्यक्तभाग: दूरीकृतविषयोपभोगः ऊरीकृतशरीरमात्रपरिग्रहः महीमिमां विचचार निर्विचारमेवम् ।

·. सीतारामरिविरचिता पयप्रणाळीपुरतोऽनुगाग्र्यैः सहाभिमुख्येन स ताम्रपर्णीम् । पुरं ययौ वेणुवनाधिराजो वगाहमानः किल तत्र तत्र ॥३०॥ तत्र खलु - स्वदासलोकाय मुदःप्रदं सदा फणीन्द्रपर्यकपराधिशायिनम् । सरोजनाभं जगतामधीश्वरं नाम तं चापि सदाशिवं गुरुः ॥ ३१ ॥ तदनु देशिकोऽयं प्रस्थाय ततः शालिवाटिकास्थगदनिलाई नपालकाचलकूटकलितवासं संसेव्य श्रीनिवासं स्वजनवचनश्रवणस- न्धृतकङ्कणतामधुनापि परिसूचयितुभिव सज्जनानां किश्चिदुत्तम्भित- कायं भगवन्तं भवानीवल्लभमभिवन्द्य सुरेशं तं पुटार्जुनेशमभिष्ट्रय चामिष्टवैरिष्टैगजराजसंसेवितराजीवराजमानपादपङ्केरुहं हंसासनसमा- राधितनिजदेहं हंसवरशरणीकृतनिजचरणारुणाम्भोजं निजसौन्दर्यस- मानन्दितधराबृन्दारकबृन्दं दन्तविजितकुन्दकुड्मलान्त तं भगवन्तं मसमातङ्गपरदमभिचन्ध समस्तावीदेवं समोदमदारगिरा ।। अथ खल्वयमार्यवों वयः सह निजानुयायिभिः समागत्य सरसीरहवासिनीवराहस्थलं निजामित्रद्विजराजविजिगीषयेव संरुद्ध- तदीयाध्वभिः, नक्षत्रैरिव सुधांशुकान्तः, यात्रोद्यतमेदिनीनायकैस्वि सोद्यानैः, कल्पकवृक्षैरिव विविधाक्षयकोशभासितैः, विशालैरपि बहु- शालैः, विषिविधुशरिव विश्वकर्मकरः, भामिनीजनैरिव सुरताभि- लाषिभिः, दोसज्ञैरपि गुणझैः, शरणीकृतशर्वाणीपतिचरणैः, करणा- वार्णोजीनशरणारमणचरणारुणपुष्करषट्चरणान्तःकरणैः, धरणीगी- वागणै रमणीयैः शरणवरीणैरधिरोचमाने नगरवरे विराजमानं शाणकोणकषणविम- लमणिगणसमुद्भासमानमौलिं भगवन्तं तं कमलालीलालोलमनादि- कोलं अभिवन्द्य सानन्दमभिष्ट्रयामन्दमिष्टजनताष्टिमदमय भारतसम

·कविमनोरञकचम्पः।
राङ्गणमिव कुम्भसम्भवसमुद्भासितं, सज्जनसमाजमिव मुक्ताफला-
शयोल्लासमानं, नन्दनवनमिव नन्दनीयदेवदारुवृन्दं, चन्दनमन्दार-
कुन्दसहकाररसालसालतिलकतालतमालप्रमुखसालावलि समुद्भासितम-
विगत्य तं मलयाचलकूटमवगाह्य तीर्थवरं बाणतीर्थ तीर्थपादपादा-
म्भोरुहमध्वायमानगाथासुधाः समाश्रावयमाणः सानुयायिसज्जन-
जातं जातामोदः समाजगाम तत्र व्यतीतरात्रित्रितयः त्रिकूटधरणी-
धरेन्द्र पापविनाशसरण्या है
तदनन्तरं पुनःपुनरवगाह्य चित्रानदीनिझरपूरं विरचितनयमिकः
भगाभरणमपि नागाभरणं, सदृष्टिमपि विषमदृष्टिं रक्तकण्ठमपि नील-
कण्ठं गजाननराजीवमित्रमपि अगजाननराजीवमित्रं, निवारितकाममपि
अनिवारितकामं भगवन्तं तमेनं पार्वतीरमगं सम्प्रणम्य प्रस्थाय ततः
त्रिकूटशिखरिणः समधिगत्य पुरवरमभिनवधवापुरं समासेव्य गोदा-
मन्वर्थयन्तीमभिधां निजामध्युवास च दिवसत्रितयं तत्र ।।
तदा तु कदाचित् क्षणदायाम् -
स्वापे स च सह शिष्यैः
कृतया तनुजापदे मुनिः सरिता ।
समगादेशिकनिकटं
गुरुराडथ तं जगावेवम् ॥ ३२
कस्माद्भवानिहागात्
सहानया भासमानया सरितेय ।
इति पृष्टो गुरुवर्यैः
स मुनिः सा चैवमाचपक्षाते तम् ॥ ३३ ।।
न हि गम्यमितो भवता
भवतापनिवारणाय सताम्।
तत्रैव साधितं त.
इसतां तु पुरैव पात्रया भवतः ॥ ३४ ॥

·सीतारामसरिविरचिता कलशीभूरहमार्या ताम्रा सेयं सुपर्वसिन्धुवरा। तुश्यैव स तु तटेऽस्याः सङ्गमभागे पुरे रमामूर्तेः ॥ ३५ ॥ सीतारामगुरुमें सादरगदितां तयोस्त दा वाचम् । शिरसा स तां गृहीत्वा तथेति कुर्या जगावेषः ॥ ३६ ॥ । तदा त्रियामा शान्ताभू न्मित्रद्विडिति पश्यताम् । सूचयन्ती नष्टतारं परिक्षीणसिनांशुकम् ॥ ३७॥ तदनु देशिकोऽयं स्वप्नजातमर्थजातं सम्भावयमानः पुनःपुनः स्मारं स्मारमनुज्ञातस्ताम्रातटिनीकुम्भजातयोः अनिलोल्लसितत्रिदशालय- पद्मिनीपद्मायमानाभिः निखिलपुरवरविजयध्वजकाण्डायमानेषु केतु- दण्डेषु चकासन्तीभिरिव च कीावलीभिर्दुकूळपताकाभिरुद्भासमानं झपभूषणसंसेवनसमागतवृन्दारकवृन्दायमानशातकुम्भसालमञ्जिकापरि- मण्डितचन्द्रशालामण्डलैः श्वेतद्वीपैरिव सुधाबिन्दुसन्दोहधवलैरब्धि- मेखलालेखाग्रेसरभवनवरैरभ्युल्लसन्तं कामिनीकुचकुम्भविजिगीषयेव प्राकारमधिरुह्य भासमानश्वामीकरकुम्भैः समुल्लास्यमानमनवरतदह्यमान काळागरुधूमपटलधाराधरमालावलोकनादिव सदा नृत्यत्रीलकण्ठं निज- भवनमिवादवित्रमाणां, सङ्केतनिकेतनामव सौन्दर्यसुन्दाः, तदिन्दि- रारानगरं समासाद्य सह दासवर्गः सुरनगरीमिव सश्यामां विचित्रा- मपि सचित्रां सज्जनावलिमिव बहुधान्यकार्यसम्पादिकां, दुर्जनतति- मिव सतामरसा, क्षितिपतितनयामिव नन्दिताळिगणां, सुयोधनायो. धनधरामिव कमलव्यूहप्रोल्लसन्ती, मेरुगिरिमेखलामिव सुजातरूपां अप्सर संहतिमिव समजुघोषां, झपकुण्डलमण्डनस्याखण्डलनालोपल- ·कविमनोरजकचम्पूः । मणिमालायमानां निखिलतटिनीविरचितमानामपहसन्तीमिव पकेरुह- वासिनीसहचरचरणारविन्दगलितां जनुमुनिबालिका फेनजालव्याजा- दलसामिव दुर्जनसङ्गभिया अस्मदापनिवासमहार्थीकतऋषिकुल्याभि- धानां निदानं निखिलभुवनसम्पदा ताम्रपणी तामवगाह्य मुहुर्मुहुः सहोत्साहमनुष्ठितनिजनैएिकः अभ्रषसालावलिसमुल्लासमानं, पाशाल- देशमिव पार्षदप्रवरराजमानं, केळि काननमिव नाळिकेरबालकुरवकक- पित्थचम्पकसहकारबदरपारिजातपाटलतालतमालप्रमुखसालजालसमुल्ल- सितमिन्दिरारमणस्य मन्दिरं तदधिगत्य सानन्दमानन्दारविन्दनिरा- कुततारकान्तं कान्तं कमलावेरायाः, रायमाश्रितजनसन्दोहानां, दोहन- मानन्दसम्पदा, पदपल्लवविनितारविन्दपरविन्दबन्धुनयनं नयनं सज्ज- नावलीनामवलोकनानन्दितनिजलोकं, सुरनायकसङ्गीतमण्डपमिव रम्भापरिभासमानोरुप्रदेशं, कनकाचलमिव चामीकरमेखलं, सन्ध्या- समयमिव पीताम्बरं, सरस्तल्लजभिव पद्मोद्भासितं, कामधेनुव्रातमिव श्रीवत्सराजितं, किरीटमालिनमिव निजगुरुजातविचित्रमणिहारिणं, नभःकालिकनभस्तलमिव सदा हिमकरकुण्डलमण्डितं, पयसां निधि मिव प्रवाळपोल्लसितकमलं श्रीवेरारमणमाश्रितजनशरणं करुणातर- ङ्गिणीरमणं सम्प्रणम्य पुनः पुनः झपभूषणं भगवन्तं समाराध्य तुलसी- कुसुमादिभिरुपहारैः, विलोक्य चातकबातो जलधरव्रातमिव समानन्दि- तविमलस्वान्तः समस्तावीत् ॥ " - तदानी खलु शरणीकृततरङ्गिणीपतितनयारमणारुणार्णोजनिच. रणः सज्जनवरणीयगुणैररणीजनितकशानुत्रितयतर्पणप्रवीणैः जानकी- रमणादिभिरिव दशरथसमाराधनधुरन्धरैः, सुरवैणिकवनारायणचरणा- रविन्दमकरन्दायमामगाधासमास्वादनानिपुणैः, वैवस्वतमनुवत् श्रद्धो- पेतैः, विप्रवरैरपि सप्रवरः वैष्णवाग्रेसरैः सम्प्रार्थितः सुतरां वस्त्वा चिरमत्रास्माननुग्रहीता भवतात् भवतापतप्तानिति देशिकोऽस्माकं तपोधनानामिव तुलसीकुसुमसंराजमानं धनाधिपधामेव मकरकुण्डल- सनिधिभासमान; नळकूबरचित्तमिव रम्भाविलाससमुल्लसितं कश्चन. निलयं समासाद्य सादरमाराधितः सज्जनैः समाश्रावयमाणो नारायण ·सीतारामसूरिविरचिता चरणारविन्दमकरन्दायमानगाथाः सुधावधीरिणीरनुदिनमाराधयंश्च नि- जान्वयनाथ रघुनाथं निवसति सुखमद्यापि ॥ अवेत्य मित्रागमनं द्विजेरितात् तदागमज्जागरणं द्विजेश्वरः । गुर्ममायं करुणातरङ्गिणी- तरङ्गसङ्घर्षितमानसो महान् ॥ ३८ ॥ प्रक्षाळ्य पादावथ देशिका कुशं आचम्य चैकं परमास्तरं शुचि । कृत्वा तुलस्यम्बुरुहाक्षमालको ध्यानस्य रामं विषयं वचीकरत् ॥ ३९ ॥ आध्याननिधूनमलोऽमलो जपन् लक्ष्मीपतरेष ऋचोऽघमर्षणीः । सलौ स कल्याणगुणार्णसां निधि- स्ताम्रानदीवारिणि पापहारिणे ॥ ४० ॥ धृत्वाजिनं हारिणमेष देशिका पुण्ड्राणि स वेतमृदा तदाकरोत् । तानि प्रवृद्धप्रतिभाप्रवल्लरी- पंफुल्लमानप्रसवा विरेजिरे ॥ ४१ ॥ ततः समाधाय मनः स सन्ध्या- मुपास्य सम्यक् त्रिपदी जजाप । सहस्रसवयं च षडक्षरी का निधाय रामं हदि सद्गुणेन्दुम् ॥ ४२ ॥ सम्पादयानास चिरान्ममार्यों रानीवनाजीतुलसी सजाती। समालतीचम्पकपारिजात- मन्दारान्दोत्पल पपूमाः ॥ ४३ ।।

·कविमनोरञ्जकचम्पूः। . अथागमन्मद्गुरुरेष सद्गुणो निजीटजं शिष्यगणैः समन्वितः । यथात्रिजाबालिवसिष्ठकाश्यपाः पुरातनास्तापसमूरिसेविताः ॥४४॥ संविष्टरीकृत्य कुशं स देशिकः कर्मीचकार प्रणतौ रघूद्वहम् । रामं सरामं समियाज जातमु- द्राजोपचारैरुचितैरनन्तरम् ॥ ४५ ॥ गुरुरागरवैः पवित्रपात्र रघुवल्लभमारराध रामम् । सहराममतीन्द्रियं मुनीना- मपि तन्निजनेत्रमार्गपात्रम् ॥ ४६ । दिननायककान्तिकाण्डपाता- तदशर्म निशावशा कृशाङ्गी। शुशुभे लपनाम्बुजेऽस्य वक्तुं तिलकं कमनीयमागतेव ।। ४७ ॥ अधिशिरस्तटमार्यसमर्पित मकुटमद्भुतरत्नपरिष्कृतम् । सुरवरेशशिलामयभूभृतः कनककूटमिवास्य विराजते ॥४८॥ स दाशरथये तस्मै खजूरषदरीफलम् । सादरं देशिकोऽस्माकं सदाराय न्यवेदयत् ॥ ९ ॥ अर्थ खलु सोऽयमार्यचर्यः समाराध्य चामराराज्यं भगवन्तं रामभद्रमध्यासीनो हरिणाजिनमारतरणं समगायत . निगमान्तसारं ·॥ ८२ सीतारामसूरिविरचिता रुचिरं चिरं लपनं न विलोकितमपि वास्या मया मनसाय ॥ चपलाभाचपछाभासुरासुराज्यद्य भाति मे मत्तेवेयम् ॥ मचे मत्ते विरोधः को मयि यासि ॥ किमियं सुमनाः सुमना विभाति मीनकेतनलक्ष्यतामधिगतेव चिरम् ॥ सुरतया सुरतया सनययानया क्रीडयामो यामो वयमेबमस्या वसतिम् ॥ सुतनु सुतनुराज्ञावशगोऽनङ्गोऽस्या यस्या यदीयोऽयं सदये दयां भवभूतिमती सुमतिर्मयि सततम् ॥ नाळीकेळिधरे नाळीकेळिधरेऽधरे समास्वादाय विलसन्मकरन्दै- रेनं माम् सरया सरया याता वनिता कमलयामल या सहैषा सहेर्थेवा- स्मासु ॥ चामीकरकलशां चामीकरकलशां विलोकयथ साकूतमेतां पल्ल- विकाः॥ मेखलायुतया मे खलायुतया बलयावलया वसाम सहसामल- हारया ॥ लग्नालति लतिकाकाया यामिनीशं लपनप्रभयेयम् ॥ सा रमणी-सारमायः संविमथ्नाति याति या मानसमपीयम् ।। स्मरामि स्मरामितौजसः पादाम्बुजं तेऽतोरेः प्रहारं प्रहार नयन् न यासि शं शरैरेनं माम् ॥ कळवल्लकी कलवल्लकीमियं रटयन्ती यन्तीव चित्रमहो समा- इयति ये पुरतः पुरतः ॥ पलायते पलायते मकरकेतनस्य कामिमीनाकर्षणे सैषा सेर्ध्या बनिता या॥ सुरासुरते सुरीसुरते सततं सततं सुरतं सुरते कृपयतं पतितं पदारविन्दे भवती कुरुतास इति ।

·कविमनोरञ्जकचम्पू । ८३ - तदा खलु कदाचित् कुसुमसायकसायकशिलासारसारसाक्षपद- सारससारसायमानमानसेषु विरचितचोळपाण्ड्यरसानिवासेषु सतामग्रे- सरेषु प्रसरत्कलिवैभवं न प्रभवेदत्रापि तत्र तत्रेव सर्वत इति तरसा सरसाशनप्रणीततापं देवदेवे वासुदेवे निर्जरकुलाध्यक्ष इव सहस्राक्षे सविनयमावेदयत्सु सुतरां कलिसङ्कुलतामपि सज्जनानां निखिलजनानु- ग्रहबद्धदीक्षो रक्षितनिखिलागमोदितकल्याणगुणः शिक्षितकलिकामादि- गणः लक्षितसकलकलापारावारपारः कृपापाररत्नाकरः अस्मद्देशिका शमदमादिधाम समाधाय तानेबमाचचक्षे - स्मरतातं स्मरता तमुत्तीर्यते भवाम्भोधिः ।। भव भीतो भवभीतोपास्यं रसजास्यं भर्तारं भक्तारं मायाः ।। कीर्तयतालं कीर्तयता लंकेशानुजेन जितमजितपदं तमतो जग- दीशमपि ॥ अर्चयतैतमर्चयतैतं येन मेतं भूयते भवति प्रातिहारिकोऽयं यत. स्त मतः सततम् ॥ प्रह्लादं प्रह्लादं दितिनन्दननन्दामिन्दिरानन्दनो वन्दनेन कृतवान् सदयालुः ॥ बृन्दारकबृन्दवन्दितं बृन्दावनमन्दिरानन्दिनं नन्दनन्दनं वन्दत भवन्तः ॥ भक्तारं भक्तारं भजतारं कमितारं जगतामजातकम्पाः सुजनाः॥ राधया महितं गोपालमाराधयाम हितं गोपा लम्येहा महमरा! महतेह हवेन भविताऽतो जगतां सुतरां सुमतिः।। इत्थमभिहितवति महितं हितं परमहंससा समिहिरे गुरुवर्ये समभिनन्ध तमनुष्ठेयः सप्तदिनसप्ततन्तुर्जगतां भवता भवतापनिवारणायं करुणात इत्यत्यर्थमर्थयत्सु तेषु धरणीसुरसार्थेषु तरसा सरसार्थ निगमसार्थशिरोरसं संविवक्षुः सप्तदिनैरदीनमानसः समारभतैवं यथाविधि पथा विधिनन्दनो नारदः ॥

·- सीतारामसूरिविरचिता देशिका कारयामास सप्ताहाध्वरमण्डपम् । श्रीबेरानगरे रम्ये श्रीवेरापुरतस्ततः ॥ ६१ ॥ ताहि- सुरत्नमणिकट्टिमे मणिगणैस्तदा मण्डिते लसद्ध्वजपताकिका अनिलचालिता रेजिरे । सुदूरनिवसद्विजानिह महानगाहाध्वरो भविष्यति समाह्वयन्त्य इव शङ्खचक्रासिताः ॥ ६ ॥ घटितमाजिकवाटो यज्ञवाटस्तदानीं चतसृषु हरितासु प्राप्तपश्चीशकेतुः । इम इति सुजनानां सूचयद्वारवय विलसति पुरुषार्थानां चतुर्णा हि मार्गाः ॥ ६३ ॥ विशङ्कटपताकिकामकरमण्डितं मण्डपं विवेश स गुरू रमापतिनिकेतचेता मुदा । पयोधितनयातनोनगरवासिभिर्भासुरै- धराविबुधशेखररखिलसत्तमैः संयुतः ॥ ६४ ॥ अथ खलु गगनमिव सद्गुणं, तपोधनसदनमिव वितानसगद्- भासितं, वैरोचनिवाजिमेधशालाभ्यन्तरमिव सप्तवेदिकं, सप्तदिननिर्वत- नीयसनतन्तुमण्डपमध्यमध्यासीने नारायण इव करुणार्णवे कलानिधा- विव कुवलयानन्दसम्पादके, गौतम इव न्यायशास्त्रप्रवर्तके, पाणिना- विव प्रकृतिपुरुषप्रत्ययप्रकाशके, वार्तिककर्तरीव वररुचौ, जैमिनामिन विबुधविग्रहनिवारके, पर्जन्य इव साधुजनतापनिवर्तके, सुरतोत्सुकका- तवीर्य इव संभितनर्मदे, अत्राविधानसूयाश्रये, समीरण इव सदागतो, काम्य इव कनौ, गीताविव विबुधगुरौ, वरुण इव प्रचेतसि, धनाधिप इव. विविषार्थसङ्ग्रहीतरि, भवानविल्लम इव कलानिधिशेखरे,धर्मात्मज इव सदा सविजये, विजय इन सुभद्रान्विते, स्वायम्भवमनाविव सत्प्रियव्रते; महाराज इव सदाचारसम्पमे अस्मद्गुरुवर्ये समाक्रमत्व- कल्पीयः सुकृतं दीनलोकोऽयमिति समुपक्रान्तवति ऋतुं सप्तदिननिर्व- र्त्यमानं अतितरां नितचेतसः सरसीरुहमिन हंसाः, पारावारमिर सरि- ·- कविमनोरञ्जकचम्पूः । पूराः, दातारमिव याचितारः, भागीरथीभिव यात्राभिलाषिणः, प्रपा- मिव तृषिताः, दिनकरमिव कोकाः, चन्द्रमसमिव चकोराः, दाशरथि- मिव कलशीभवादयः समाययू रमारमणचरणारुणार्णोजनिशरणाः धर- णीगीर्वाणगणाः संवदन्तः परस्परमेवम् नरवरा वरवराहचरितं ललितं भवितात्र श्रुतिसरणीशरणम् ।। नरके नरकेसरीन्द्रचरणारविन्दमकरन्दं पिबामो न सरामो वराः।। विहरामारामा रामारामे सहरामे सततं रसिकाः ॥ धीवरा धीवरानवलोकयत जानकीशरक्षितान् भक्तेः॥ सुगतेऽसौ सुगतेऽसौ न रमारमणपदं सम्पादयेत् ।। कलिले कलिलेलिहानगरैर्मनाकमले विनतासुतेशं भजामो रमेशम् ।। यामो या मोहपटलतूलवात्याश्रोतुं तां हरिगाथां नगाहशालाम् ।। तदनन्तरं सुरवरेष्विव सुधर्माश्रयेषु, प्रहर्तुमुद्यतष्विव प्रद्धसत्त्वेषु, कामिजनेष्विव रामानुरक्तहृदयेषु, धराधरवरेष्विव प्रवृद्धवंशेषु, हेमन्ता- हर्गणेष्विव हिमशीतलमानसेषु, द्वन्द्वायोधनधुरन्धरचाणूरप्रमुखयोधेष्वित्र श्रीपतेश्वरणानुबद्धरागेपु, सरोरुहेष्विव हंसपादसङ्गमरुचिरेषु, धनदात्म- जेष्विव स्वतःसिद्धसर्वार्थेषु, धरकन्यावल्लभवत् सभापतिषु जितकामेषु च, सप्तद्वीपेष्विव सकुशेषु केषुचित् , सुरवैणिकेष्विव विरचितमहेन्द्रो- पान्तवासेषु केषुचित् , द्वारकानगरवद्यादवक्षितिभृन्निवासेषु केचित् , कावेरीकनकापूरेप्विव कुटकाचलसंश्रयेषु केषुचित्, नक्षत्रगणेष्विव पुष्क- रालयेषु, गोवृन्दष्विव वृषप्रवृद्धचिषु समुपविष्टेषु तेषु परमहंसेषु शृण्व- त्सु सहर्ष सहविग्गणं समारभत यथाविधि निगमान्नसारम् ।। तदनन्तरं यथाविधि निर्वर्तिते च सप्तदिननिय॑मानसप्ततन्तु- महोत्सवे अमित्रता त्रियामासु, सतामरसता कमलिनीषु, कलाहीनत अमायां यामिनीशस्य, शृङ्खलाबन्धः प्रबन्धेषु, संसारः शिलाविशेषेषु, मित्रच्छादनं दुर्दिनेषु, अपारिजातता जनेषु न मालासु, क्षमात्यागो हर्यक्षकेतौ, मित्रहानिर्निशासु, सदप्रकाशो दिवसेषु, पलाशसङ्ग्रहीतिरुप- नीतिकर्मणि, कलानिधिविद्वेषः सैहिकेये, दुर्वर्णयोगश्चरणाभरणे, हिरण्य- , .

·. ८६ सीतारामसूरिविरचिता हारिता वराहतनोः, अनम्रता तृणराजेषु, यमोल्लासो निगमेषु, मन्दता शनैश्चरस्य सत्सु रागाभावो रसातललोके, वंशविच्छेदो वेणुवनेषु, स्नेहहानिः प्रवृद्भदीपेषु, अपवादः शास्त्रेषु, सुकृतनाशस्त्रेताप्रारम्भे न जनेष्विति परमेवं व्यवस्थितम् ।। तदा खलु कदाचिद्विदां वरेभ्यः समुपदिशन्तं वेदान्तसार- मधिरोहणभूमिमिव विद्यालतायाः, सङ्केतनिकेतनमिव श्रीनिकेतनपा- दकमलभक्तिमत्तकाशिन्याः, कन्दमिव परमानन्दमन्दारपादपस्य कोश. गृहमिव सदाचारसम्पदा, निजसदनमिव शमदमौदार्यसौन्दर्यादिगुणा- नां, अश्मसारमिब कुसुमेषुपृषत्कानां, गरुत्मन्तमिवामर्षकुम्मीनसस्य, द्वादशात्मानमिवान्तरतमसो निवर्तनाय समाविर्भूतं वसुधातले, डिण्डीर- खण्डैरिव निखिलकलानिर्जराणां जिह्वाग्रसिंहासनहंसवाहनमाहळाककि- कुन्दकुड्मलैरिव च संराजमानैः अपारविद्यापयापारावारान्तरसञ्चरत्तरङ्ग- वर्गपारम्परीरीतिमनुसन्दधानैर्दशनैः परिशोभमान,लावण्योदधिविद्रुमा- यमानाधररागकमनीयमुखं, ज्ञानवैराग्ययोः हृदयविहारमण्डयारोहणाय. माननळिनाक्षतुलसीमणिमालासमुल्लसिततर्नु, ब्रह्मव!लहरीमिप यज्ञमू- त्रिका दधानं, मह वराहमित्र श्रीवत्सगोत्राभिरामं, धनाधिपमित्र पुण्य- जनाग्रगण्यं , त्रिदशेश्वरमिव धृद्धश्रवसं, धूर्जटिमिव शुचिजनितनपं, सुग्रीवमिव हरिजनाध्यक्षं, वृत्तलक्षणमिव शार्दूलविक्रीडितोल्लसितं, दशरथमिव सुमन्त्रसाधितसर्वार्थं तं निगमान्तसारवहति कान्तारान- वरतकलितलालं, कमलाललनचरणकमललीलाविमलपीयूपसमास्वादन- लोलं, विमतमतमतङ्गजविजयसन्धृतमृगराजलीलं सीतारामाभिधाननं निगमान्तसारगुरुं, कल्पानोकहमिव याचकाः, धेनुमिव वत्साः, पुरन्दरमिव बृन्दारकाः, त्रिपदीमिव मन्त्रार्थाः, राजानमियोपजी- विनः , महापुरुषमिव महालक्ष्म्यः , नळिनीभिव. मराळाः , कमलाका- न्तमिव चिरन्तनोक्त्यन्ताः, प्रजेश्वरमिव प्रजाः, सङ्घशः समाययुः सज्जनाः ॥ तदानी खलु हंसा इव सारासारविवेचनचतुराः, गीर्वाणा इव धिषणोत्कृष्टाः विपश्चितोऽपश्चिममनीषाः, मित्रोदय इव सारस- ·कविमनोरजकचम्पू । ब्राताः, प्रोषितपतिदर्शन इव पतिव्रताः, शरदागम इवाकाशाः, हिमांशुदर्शनादिव कुदाकराः, वर्षासमय इव मयूराः, निधिसमधि- गम इव निर्धनाः, सासारवारिदसन्दर्शनं इव चिरोपोषितचातकाः, त्रवध इव विवुधाः, चिन्तामणिप्राप्ताविव चिन्तितसिपापयिषवः अस्मदाचार्यसन्दर्शनतः सुतरां सम्प्रवृद्धविस्मयातिरेककोरकास्तम- भिवन्ध पुनः पुनः सञ्जगदुरेवं सज्जनाः ..- श्रीमच्छुकाभिधान- रार्यद्वाष्यरत्नमाभापि । उपदेष्टव्यं भवता तद्भवतापापनोदनं कृपया ॥ ६५ ॥ अस्मद्गुरुवर एष स उपादिशत्करुणयाथ तद्भाष्यार्थम् । अवहितमनसस्तं ते सञ्जगृहुः सादरं सहोत्साहम् ॥ ६६ ॥ तदानी खल मिहिरकरविहार इव हिमसबाः, भागीरमग- समाविर्भाव इव महामायाः, ग्रीष्म व क्षुद्रापगाः, प्रत्यूषारम्भ इव क्षणदाः, जाज्वल्पमानज्वलनालिङ्गन इव पताः, चक्रवातान्तर्गता इन तूललगाः, केसरिगणविलोकन इव करिणीशावगणाः, कर्णशष्फु- कीसम्प्ररोहन्महारुजां जनानां मेरीध्वनय इव श्रुतितापकारिणः, अह- गंगा इव सत्पदार्थहीनाः, योधाग्रेसरा इव परलोकनिरोधकाः, गाढा- न्धकार इव प्रत्यक्षदृश्यमानद्रव्यापोहकाः, शिशुपालपौण्डूकसाल्वादय इव परब्रमावाच्यवाचकाः , वेनादय इव पुरातनगिरामानर्थक्यनिर्धा- रकाः, वेदविरुद्धरादान्ताः वैनतेयविद्रावितवाताशना इव शकली- बभूवुनितराम् ॥ तदानीं खलु सज्जनास्ते परमहंसपरमगुरुसमुपदिष्टं तदनिशमि- धार्थपूत्यै परिपठन्तस्तमस भान्तरस्य निवर्तनतः परिमितेतरपारितोषमवा- "

·८८
सीतारामसूरिविरचिता
एवं दिशभतितरां गुरुसार्वभौमः
साः कलाः सकलसूरिजनेभ्य एषः ।
संराजतेऽप्रतिसमं स यजन रमेशं
सप्ताहयज्ञनिजदेशिकपूजनाद्यैः ॥ १७ ॥
श्रीबेरापुरवरवाससाभिलाषो
भक्त्यास्मद्गुरुवर एष वैष्णवाग्र्यैः ।
तत्रत्यैरनुसवनं सुपूज्यमानो
विप्रैस्तत्पुरचर एव सञ्चकास्ति ॥ १८॥
भीसीतारामपादात्समजनि विबुधावासवासं च मे
व्यातापारपारं बहुतरवरगाङ्गेयभरप्यवाप्ता ।
शुद्धा सिद्धान्तरङ्गोल्लसदमलगुणा कीर्तिमय्यापगाय्या
विध्वस्ताघौघसङ्घा त्रिभुवनशुभदा नित्यदा सञ्चकास्ति ।
सीतारामगुरोः पदाब्जयुगळं कारुण्यवारांनिधे-
रस्मन्मानसषट्पदस्य सदनं सन्तः समाचक्षते ।
आस्तामेवादियं तदीयकृपया निर्वर्तिता मत्कृतिः
नूनं तस्य वदेदिह श्रवणयोरेकान्तभक्तं च माम् ॥ ७॥
मम तु भवविषाब्धी जन्म भूयो न भूया-
यदि भवतु तदानीं रामपादाब्जभक्तिः ।
इति मम हृदयस्थं भावमन्वीक्ष्य सम्यक्
स हि खलु करुणान्धी रामभद्रो विधत्ताम् ॥ ७१ ॥
नवपदमणिवातं हारं सुवर्णगुणोज्ज्वलं
इति जलजनि वहथं तं त्रिवारविशोधितम् ।
घरतररसं युक्तं भावैः शुभध्वनिभासुरं
कुरुत मुधियः प्रीत्या कण्ठे सदा नतिरस्तु वः ॥७२॥
सीतारामोद्भूतां सुकविमनोरजकाभिधा मालाम् ।
नवरससमुल्लसन्ती धिषणारामाः कुरुध्वमवतंसम् ॥ ७३ ॥
श्रीमत्कुलानगरे निवसन् लक्ष्मीसतीमणेः सूनुः ।
सीतारामाख्यमधीय॑तनोमिजदेशिकस्य चारित्रम् ॥ ७४ ॥

·कविमनोरञ्जकचम्पः । सीतारामगुरूणां चित्रचरित्रप्रकाशकः सोऽयम् । कल्पद्रुस्तत्करुणापयसा संवर्धितश्चिरं जीयात् ॥ ७५ ॥ गोलीलोपेतस्सत्पधैर्गद्यैः सचिन्तकार्थेश्च । कविचित्तरञ्जकोऽयं राजत्वासोमभास्करं राजन् ॥७६ ॥ इति गर्गकुलशेखररामकृष्णाचार्यसुत- सीतारामसाविरचिते कवि- मनोरञ्जके चतुर्थोल्लासः । पञ्चचत्वारिंशदधिकसहस्राब्दे वैशाखमासि एकोनविंशदिवसे भूसुत- दिने शुक्लप्रथमायां सायाहसमये एष कविमनोरञ्जकाख्यकाव्यग्रन्थः लिखित्वा समाप्तिमगात् ॥

·No text on this page.

·श्लोकानुक्रमणी। श्लोकः पुरम् 33 M 15 73 67 46 5.1 5 27 अगाधधिषणाः (2. 31) अजामिलमुनेः (3.2) मन्चति (4.58) अणूदरीणां (1.31) अतनुताप (3.76) भय या देव (2.50) अथांगतं तं (2.18) बथागमत् (4.44) अद्वैतवालां (1.51) अधितटनिकटं (3.86) अधिशिरस्तट (4. 48) अनादिवाणी (1.8) अनिर्गल (3.29) भनुदिनमे (4. 60) अन्तर्वाणिवरीण (4. 1) भभिनवधन (3.63) श्रमन्दमोदं (1. 15) अमर्त्य राषः (2.69) अर्भकोदय (1.74) भवेत्य मित्रागमनं (4.38) भसद्भिरस्मिन् (1.57) अस्मदीप्सित (3.42) अस्मद्गुरुः (2.36) 28 भाम्नायचूंडारस (1. 11) 43 आलोक्य तत् (2.52) 81 मालोच्यायं (3. 45) 6|भाशानिवारण (1.77) 62|इ भुत्वा गत्वा (4. 29) 33 इन्दिरारमण (4. 10) 26 इहामनन्तीति (3. 16) 79 उत्तुप्रयत्पर्वत (3. 54, 10 उदप्रयत्स्फाटिक (1.26) 63 उपदिदेश (2.25) 79/उपोषणे (1.49) 2 वोक केदारं (2. 49) 49 एनां पुरी (2.55) 81 एवं दिशन् (4. 67) 65 एषोऽनन्त (8.44) 58 कतिचिद्वासरान् (1.88) 3 करणीकरवाणि (4.21) 40/कराबलेन (1,23) 15 करुणावरुणाकयः (4.7) 78 करैः समालिङ्गय (3.23) 11 करोति प्रातिलोम्येन (2.68) 52 कलत्रमित्रेण (1.81), 30 कलशीभूरहम् (4. 35) 87 कल्लोलकोलाहल (4. 17) 49 कस्माद्भवान् (4. 33) 61 कात्रीमण्डल (1.64) 13 | काच्यां गौतम (2.17) 14 फान्तानसा (1.29) 19 कालीयसरसि (2.35) 78! काले ततः (2.57) 10 32 84 88 58 20 70 4 66 47. 39 16 अस्मद्गुरुवर (4. 66) 76 69 75 12 26 भस्मदेशिक (3. 26) आहामधीशः (3.71) भाग्यं सादरं (1.67) माज़गाम (1.73) आदौ दगणैः (1.83) आध्याननिधूत (440) 30 35 ·92 पुटम् टोकः पुटम्. 3 91 30 64 50 46 67 59 63 67 46 18 21 37 3 7 काव्येषु बन्धं (1. 48) काश मवाप (3.5) कुमुदं मुमुदे (3. 24) कुम्भमासि (1.71) कुम्भोद्भवः (1.46) कृष्णाध्वरीन्द्रः (1.6) को वा वर्णयितु (2. 13) क्वचित् क्वचित् (3.32) क्षेमाय मे (1. 13) बबपद्यमय (1.52) गन्धघोर इति (3.41) गम्भारोडापे (4. 24) गुरुरागरवैः (4,46) गोकर्णमूर्ति (2. 12) गोलीलोपेतैः (4.76) प्रामेऽस्मिन् (1.65) घटितांग (4.63) घटीवधूव्यः (3. 12) चामीकर (2.61) चिचातरुतल (4.26) चिरतमे (1.62) जडाशयो (4. 22) अषभूष (4.50) डोलालीला (4.57) तत: पुरी (2.20) ततः समाधाय (4.42) ततो निवेदितैः (4.52) ततो बिन्दुसरो (2.29) ततो यया (2.23) ततोऽस्मदायवर्यः (2. 10) ततो हरिद्वार (2.41) तत्रत्यमायामय (2. 24) • तत्र वीक्ष्य (8.90) तत्र पेइटरामेण (1.66) 9 तत्राथ भकप्रवरेण (2.2) 43 तत्राथ संसेव्य (2. 37) 47 तथा खलु (3. 87) 14 तदतनुसमरो (3.31) 8 तदनन्तरं (3.21) 2 तदनु सुन्दर (4.11) 24 तदनु सैष (4.9) 50 तदवकर्ण्य (3.66) 3 तदाभवद् (3.85) 10 तदा त्रियामा (4.37) 51 तदीयवाचा. 12) 70 तदेतन्महसां (3. 20) 79 ताजा (26) 24 तस्माम्मरीचि (१. 14) 89 तस्मिन् गृहे (2.61) 12 तातो मे सुचिरं (1. 12) 84 तुषारधर (1. 40) 15 तुष्टाव सन्तुष्ट (8. 18) 36 तं पार्थसूतं (2. 3) 71 तं मुदा देशिको (3. 17) 12 त्रय्यन्तसारं (4.53) 70 दत्ताद्वाण्यभिविश्य (14) 80 दनुजकुल (3.64) दिननायक (4.47) 26 दिने दिने (4.4) 78 देशिकस्वत्र (3.4) 80 देशिकः कारयामास (4.61) 28 दोषान् परित्यज्य (1.53) 27 द्विजराज (1.79) 23 धर्मात्मजस्य (2.51) 31 धर्मात्मजो (1.44) 27 विषणाधिषणान् (4.54) 64 धृवाजिनं (4.41) 18 ननत रत्नाकर (4.16) 21 46 80 1 58 76 66 43 84 10 15 33 8 80 78 68 ·93 लोकः पुटम् श्लोकः पुटम् ... . 27) .. 9 72 30 62 6 56 38 32 51 27 15 10 ननाम पितरावयं (4. 27) नवद्विवादित्र (1.86) नवपरमणि (1.72) न हि गम्यमितो (4,343 नायः पङ्कजनाभ (1.85) नारायणपदाम्भोज (2.2:) नारी सभां (1.32) निरपायवचः (1. 16) निर्गम्य काऽच्याः (3.88) निर्मगाम (2.39) निर्मण्यमाने (3.82) नूनं यदाराम (139) पण्यवीषिषु (3. }1) पत्रदानाप (3.73) पदा कामतुं 14. 15) पद्मालयेशस्तु (1.43) पयः प्रणाली (4, 30) पादपान् (3.72) पायसामृत (2.56) पावमानि (3.6) पीयूषपूरः (143) पुष्ये जजान (2.58) पूजयामास (4.53) प्रक्षाल्य पादौ (4.39) प्रतिक्षणं (3. 777 प्रमदाः प्रमोद (3. 30) प्रविवेश पुरी (1.87) प्रस्थाय तस्मात् गुरुः (१.५) (2. 30) गुण (2.11) प्रस्थाप बाणासन (4. 18) प्राचीनकाम्येषु (1.58) प्राचीनसकिमय (3.91) प्राचीनसूचिरस (1.59) 72 प्राचीनहारेषु (1.47) 20 प्रादाक्षिण्येन (4. 28) 88 प्राप्तौ वैश्रवणात्मजौ (2.38) 75 प्राड्विष्णुः (8. 75) 20 प्रासादान (1.351 27 फणाथर (3. 61) 6 फलभरानमिता: (1.67) १ बदरीवनमाययो (2.47) 64 बहुपल्लव (3. 36) 30 ब्रह्मप्रार्थनया (2.25) 63 बाल एष भविता (1.76) 7 भजताज्जडागय 1.54) भवानुरागं (1.5) 61 भव्याय भूयात् (1. 14) 68 मत्वा यदुर्वीधर (3. 60) 8 मत्सुनुभमा (3.55) 74 मदनाय तदा (3.28) 61 मधुनार्पितं (3. 40) 34 मधुव्रतवरूथिनी (3.34) 43 मध्ये (2.60) 7 मम तु भवविषाब्धौ (4.71) 35 मर्मवित्सो (1.56) 80 मळयजा (4. 25) 78 मलयानिल (1. 17) 62 महाविलं वीक्ष्य (2.5) 50 माणिक्यदीपैः (2.63) 20 मातामहो (1. 10) 23 माधवस्य विविधेषु (3. 38) 28 मुक्तामयैः (2.62). 23 | मृगनाभ (3.52) 69 मेखलालपन (2.71) 11 यचन्द्रशालालय (39) 64 पचन्द्रशालासु (1. 24) 11 यत्पत्तमे केलिवन (1.35) 3 56 55 49 51 50 36 88 80 70 21 .. 37 : 51 37 55 42 44 " 6 ·94 लोक- पुटम् लोका पुटम् 6 38 42 68 65 1 56 62 51 66 1 14 69 44 15 यत्पत्तने राजति (1.38) यत्पत्तनोद्भासित (1.38) यत्पत्तनोद्यान (1. 360 यत्पादाब्ज (1. 3) यत्र यत्र गुरुः (2.4) यत्संसेवनतो (1. 5) यत्स्फाटिकोत्तुङ्ग (3. 58) यत्क्षोणीधर (3.46) यसौधकूटालय (3.8) यत्सोधकूटेषु (1. 25) यदद्रिकूट (3.51) यदद्रिकूटोपरि (3 49) यददिरामा (3.53) यदद्रिवापी (3.50) यदद्रिशृङ्गोपरि (3. 56) यदद्रिसद्म (3. 47) यदापगागार (2.44) यदि रासि (3. 65) यदीयपानीय (2.42) यदीयवाचालहरी (1.7) यीयसौध (1.18) यदीयसौधाप्र (1.28) यदीयसौंधाचल (1.3.) यदीयसौधालय (1. 21) यदीयसौंधे (1. 29) यर्मिमालासु (2. 45) यगोपुराप्र (3. 7) यन्नरिनरिन्ध्र (2.43) यस्मिन्नुपादाय (1.37) यस्याः श्रीतुलसी (2.34) यातावुभौ (2. 26) यातेषु हीयन (1 70) याणां चाधर (3.95) योऽन्तः प्रविष्टो (3. 19) 6 यो भूधरः (3.19) 7 रघुपतिः (2.61). 6 रघुवर (2.72) 1 रघुवंशभवा (4. 14) 21 रनेशमुक्तामय (4. 3) 2. रचितद्विजवर (4.59) 56 रमणीयतमां (3. 62) 54 रमानिवासा (3.79) 44 रसारुहाणां (3. 78) 5 राजते स बल (3. 37) 54 राजीवजाजी (4.5) राजीवराजत् (2.8) 55 लक्ष्मीधाम (11) लोकबान्धव (1. 2) 54 लोष्टीकृत (4. 20) वज्रिनील (3. 10) बत्सवंश (].78) 31 वन्दे सेतुं (4. 13) 69 वरणतरण (3.14) 31 वरुणालय (48) वसन्तसमये (3.) 4 वाराणसी (3. J5) 5 विचित्रनानाविध (4.2) विजहौ विधुरपि (374) विदां प्रसङ्गेषु (1. 9) 5 विनीतपाकाईत (4.6) 32 विपचिकातापस (2. 48) 31 विमध्यमानात् (3.81) विमलाप्सरसां 3.84) 30 वियस्करेणुः (3. 48) वियत्करेणी (3.47) विलोभनीया (1.41) 14 47 विशङ्कट (4. 64) 46 68 १.) 66 52 45 65 61 2 66 32 63 44 7 54 7 84 ·98 पुरम् हो 61 50 18 76 89 2 88 14 27 88 36 1 47 4 84 बीरराषन (6.89) विम्याष (3.70) विश्वेशनेवा (8. 13) बेदबात (1.82) वातो मरुतां (3.80) शताप्रमाता (2. 19) शुक्रागमे (3.69) शुमारराज्ये (3.27) भूमिवरपुर (3.3) श्रीनारायणसेवन (2.7) श्रीनारायणमन्त्रिणा (2.21) श्रीवेरापुर (4.68) श्रीमच्छुकानिधाने: (4. 65) श्रीमत्कुसागरे (4.71) श्रीराममन्त्रान् (2.27) श्रीसीताराम (4.69) सकखतापस (2.66) सत्वान्तबालोदय (1.75) स ततः तद्गुण (2.33) सहारपरिमोदाय (2.70) स दायरपये (4.49) सन्दश्य तां (3.67) सन्ध्यार (1. 27) समभिषिच्य (4. 19) समिन्धमाने (3.39) समीक्ष्म (1.20) समादयामास (1.13) स रङ्गपुरवापिनं (3. 92) सलिलमबजगाहे (1.40) सा दृष्टा (1.80) सायन्तनोचितं (4.51) सारप्रधानो (1. 55) सारसोळासित (3.30) 64 सांयुगीनजन (333) सोताभिर्धा (1.68) 45 सांतारामगुरुमे (486) 18 सीतारामगुरूत्तमः (2.54) 62 सीतारामगुरूणां (4.74) 26 सीतारामगुरोः (1.63) 61 सातारामगुरोः (4.70) 49 सीतारामतनूजया (1.69 43 सातारामाभियो (2. "8) 22 सीतारामोद्भूतां (4.73) 26 सासासमेतो (2.59) 88 सीते चिन्तित (1. 2) 87 सुधादीधिति (3. 22) 88 सुधामयान् (1. 19) 27 सुरत्नमणि (4.62) 88 सूर्यनारायण (2. 15) 38 सेऽयं हि गङ्गा (3.45) 15 संविष्टरीकृत्य (4.46) 29 संसारेषु (3.83) 41 संसेव्य कल्याण (1.84) 79 ससेम्य देवं (2.53) 60 | संसेव्य भक्त्या (3.68) 5 स्तुत्वा ततो (3. 1) 69 स्नास्वा चक्रसरोवरे (2. 1) 51 | स्फुटेतरार्थापि (1.60) 4घोतस्विनी (4,23) 78 | स्वदासलोकाय (4. 31) - 64 | स्वदेत काठिन्य (1.61) 31| स्वारे सच (4. 32) 15ोरसो (1.45) 80 हिरण्यहारिणे (2.32) 11 Jष्यन्त्यसन्तो (1.163 32 79 63 69 33 60 43 21 11 70 12 74 8 29 11 50 ·DONATED TO TTD CENTRAL LORARY

·No text on this page.

·No text on this page.