·DASIRIYAALOdirl मुद्रक और प्रकाशक- गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास न मालिक-"लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " स्टीम्-प्रेस, फल्याण-मुंबई. सन १८६७ के आक्ट २५ के अनुसार रजिष्टरी सब हम प्रकाशकने अपने आधीन रखा है.

·No text on this page.

·SUGGEGUGUR Ferro ·श्रीगणेशाय नमः ॥ महो महत्समाराध्य जलोत्सर्गमथोक्तवान् । प्रतिष्ठां सर्वदेवानां नीलकण्ठा वद त्यसौ॥१॥ जज्ञे पितामहतनोः खलु कश्यपो यस्तस्मादजायत मुनिस्तु विभाण्डकाख्यः। तं पुत्रिणां धुरमरोपयदृष्यशृङ्गस्तस्यान्वयेप्यजाने शृङ्गिवराभिधानः॥२॥ तस्मिन्वंशे महति वितते सेङ्गराख्ये नृपाणां राजा कर्णः समजनि यथा सागरे शीतरश्मिः । कीर्त्या यस्य प्राथिततरया श्रोत्रजातभिपूर्णे कर्णस्यापि प्रविततकथा नावकाशंलभन्ते॥३॥विशोकाख्यदेवस्ततस्तत्सुतोभूद्विशोकीकृता येन सर्वा धरित्री । ततोप्यास राजास्तशत्रस्ततोभूद्रयाख्यो रयेणैव साहितनः॥ ४॥ बभूवाथ वैराटराजस्ततो भून्नृपो मेदिनीवल्लभो बीढराजः । ततो ब्रह्मदेवस्ततो मन्युदेवस्ततोभून्नृपश्चन्द्रपालाभिधानः ॥६॥ शिवगणाख्यनृपः समजन्यथो शिवगणाख्यपुरं प्रचकार यः। शिवगुणेन समः सकलैर्गुणैः शिवशिवप्रथमो गणनासु यः॥६॥ रोलीचन्द्रइति तत्तनयोभूत्कर्मसेननृपतिस्तमथानु। लोकपो नरहरिनुपराजो राम- चन्द्र इति तत्तनुजातः॥७॥ यशोदेवस्ततोजातस्ताराचन्द्रनृपस्ततः । चक्रसेनस्ततो राजा राजसिं हनृपो यतुः ।। ८॥ ततोप्यभूभृपतिः साहिदेवः स्वकीर्तिभिनिजितदुग्धसिन्धुः। अभूत्ततः श्रीभगव- न्तदेवः सदैव भाग्योदयवान क्षितीशः॥९॥ यदानद्रविणादिनिर्जितवपू रत्नाचलो लज्जया दूरेस्तब्ध ·प्रतिष्ठा ॥१॥ मयुख इलावृते निविशते नो यत्र पुंसां गतिः। किंच त्रस्यदरातिवामनयनानेत्राम्बुभिवधितस्तेजोग्निर्वडवामु- खोत्थहुतभुक्तुल्यः कथं नो भवेत् ॥ १०॥ आज्ञप्तस्तेन राज्ञा विबुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावतंसो भट्टश्रीनीलकण्ठः स्मृतिषु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीयः । आज्ञामादाय सूर्धा सविनयममुना तस्य सर्वान्निबन्धान् दृष्ट्वा सम्यग्विविच्य प्रविततकिरणस्तन्यते भास्करोऽयम् ॥ ११ ॥ प्रतारकैराहतमत्र किंचिन्मया तु निर्मूलतया तदुज्झितम् । ऊनोक्तितातोनहितेन काचित् वपुष्यहीनापचितिर्न हीयते ॥ १२ ॥ संस्काराचारकालाः समुचितरचनाः श्राद्धनीतीविवादो दानोत्सर्गप्रतिष्ठा जगति जयकराः सङ्गतार्थानुबद्धाः। प्रायश्चित्तं विशुद्धिस्तदनुनिगदिता शांतिरेवं क्रमेण ख्याता ग्रंथेऽत्र शुद्ध बुधजन सुखदा द्वादशैते मयूखाः ॥ १३ ॥ भगवंतभास्कराख्ये ग्रन्थेऽस्मिन् शिष्टसंमते च ततः। प्रतिष्ठावि धिमयूखः प्रतन्यते नीलकण्ठेन ॥१४॥ तंत्र तत्कालो विष्णुधर्मोत्तरे-चैत्रे वा फाल्गुने वापि ज्येष्ठे वा माधवे तथा । माघे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा सिते । रिक्तान्यतिथिषु स्यात्सा वारे भौमान्यके १ प्रावृषि स्थापित लिङ्ग भवेद्वरदयोगदमितिनिर्णयसिधौ । श्रेष्ठोत्तरेप्रतिष्ठास्यादयने मुक्तिमीहताम् । दक्षिणे तु मुमुक्षणा मलमासे न सा द्वयोरिति शैवसिद्वातशेखरोक्तेः आप्रवेशात्पूर्वमाषादपि भवति मुक्तिकामाना तु दक्षिणायनेपि भवति ।

·तथा ॥ इति । तत्रैव-आषाढे द्वे तथा मूलमुत्तरात्रयमेव च । ज्येष्ठाश्रवणरोहिण्यः पूर्वाभाद्रपदा तथा।। हस्ताश्विनी रेवती च पुष्यो मृगशिरस्तथा । अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठासु प्रशस्यते ॥ इति । अत्रापाढे द्वे इत्यनेनैवोत्तरापाढाप्राप्तावप्युत्तरात्रयपदमुत्तराफाल्गुन्युत्तराभाद्रपदयोरर्थवत् । नारासिंहे- तथा महाश्विनो मास उत्तमः सर्वकामदः । देवी तत्र सदा शक पांसुनापि प्रतिष्ठिता । भवने फलदा पुंसां कर्कस्थे च वृपस्थिते । न तिथिनं च नक्षत्रं नोपवासोऽत्र कारणम् ॥ मातृभैरववाराहनारसिंहत्रि विक्रमाः। महिषासुरहंन्यश्च स्थाप्यावै दक्षिणायने॥ कचिनिषेधः-आदिके स्वातिविरामकाले नक्ष बुंदे दशके स्थिते । विवाहचौलव्रतबंधदीक्षासुरप्रतिष्ठादि न कार्यमेव ॥ इति । अथ संभाराः। अर्कादिग्रहसमिधां प्रत्येकमष्टशतं संक्षेपपक्षे आज्यचदि लोकपालादियागाय पलाशादिसमिधां १ पचमी च द्वितीया च तृतीया सप्तमी तथा । दशमी पौर्णमासी च तथा श्रेष्ठा त्रयोदशी । आसु प्रतिष्ठा विधिवत् कृता बहुफला भवेत् । बुधो पृहस्पतिः शुक्रायोप्येते शुभग्रहाः । एभिर्निरीक्षित लग्न नक्षत्र च प्रशस्यते । शुभे लग्ने शुभे स्थाने शुभे क्रूरविवर्जिते । लग्ने ऋक्षे प्रकुर्वीत प्रतिष्ठावि- धिमुत्तमम् ॥ अयने विपुवे तद्वत्षडशीतिमुखे तथा । एतेषु स्थापन कार्य वेधिदृष्टेन कर्मणा । प्राजापत्येषु शयन श्वेतेपु स्थापन तथा । मुहूर्त स्थापन कुर्यात्पुनाझे विचक्षण. ॥ इति राजकौस्तुमे ।

·प्रतिष्ठा ॥२॥ मयूखा प्रत्येकमष्टसहस्रमष्टशतं वा पुष्पमालाः कुङ्कुमं कर्पूरः कस्तूरी चन्दनं गुग्गुलुधूपः दहनम् आरार्तिकं घण्टा पादुका दर्पणं बलिसामग्री पायसभक्ष्यं भोज्यनैवेद्यं होमार्थमाज्यतिलयवाक्षतफलादिकं प्रतिकु- ण्डविष्टराश्चत्वारः प्रतिकुण्डं झुक्नुवो आसनानि त्रिसूत्रीश्वेतोर्णासूत्रं सर्वतोभद्रादिरचनायै श्वेतरक्त- पीतनीलकृष्णवर्णकाः स्नपनकलशाः पञ्चपल्लवा कदलीस्तंभाः पताका दशध्वजाश्चदश तेषां वेणुदंडाः वज्रमौक्तिकवैडूर्यशङ्खस्फटिकपुष्पराजेन्द्रनीलमहानीला इति रत्नाष्टकम् । हरितालमनःशिलाभ्रकृष्णां- जनमाक्षिककासीसस्वर्णमाक्षिकगैरिका इत्युपधात्वष्टकं तिलयवमुद्गोधूमनीवारश्यामाकसर्षपत्रीय इति बीजाष्टकं सुवर्णरजतताम्रलोहनपुसीसरंगरीत्याख्यधात्वष्टकं मधुपर्कपात्रं सौवर्ण वा तानं वा अर्घ पात्रं शक्त्यैकद्वित्रिमाषसुवर्णशलाकास्थापनीयकलशरत्नानि षोडशद्वारकलशाः अष्टौ लोकपालकल- शाः वेदिकलशाश्चत्वारः वास्तुमण्डलकलशाः कुंडकलशाः कुण्डसंख्यया निद्राकलशाः नपनकलशाः पञ्चचत्वारिंशत्कलशसंख्यया शरावाणि धारासहस्रान्वितौ कलशौ गजाश्वस्थानवल्मीकसङ्गमनदी ॥२॥ -- १ अगरुरितिधूपविशेषः । २ मुक्तामाणिक्यवैडूर्यगोमेदावविद्रुमौ । पुष्पराग मरकत नील चेति यथाक्रमात् । - ·कूलद्वयवराहोत्खातराजद्वारमृदः मुरा मांसी वचा कुष्ठशैलेयहरिद्रादारुहरिद्रासटीचंपकमुस्ता इति दश सर्वोषध्यः पञ्चगव्यं पृथक्पृथक् वीहितिलयवगोधूमनीवारश्यामाकमुद्दा इति सप्त धान्यानि प्रतिमाथै शय्या सोपस्करा श्वेतवस्त्रं चामरं विचित्रवितानं त्रयो दुकूलपट्टाः ऋत्विग्वरणसामग्री शिल्पिवस्त्रयुगमित्यादिसंपादितसंभारो मूर्ति प्रतिष्ठादिनात्प्राक् सप्तमदिने पञ्चमदिने तृतीयदिने द्वितीयदिने सद्योवा प्रासादाने उत्तरे पूर्ववा षोडश द्वादशहस्तंवा मण्डपं कृत्वा तन्मध्ये चतुरस्रां सप्तहस्तां पंचहस्तां चतुर्हस्तां वा हस्तोच्छ्तिा वेदि मण्डपोत्तरे तदन तृतीयभागेन चतुर्थेन वा भागेन चतुर स्नानमण्डपं तत्र वेदिकात्रयं च कृत्वा शिल्पिस्थानात्प्रासादपादक्षिण्येन देवं तत्रानीयासने निधायाचान्तः प्राणानायम्य मासाद्युल्लिख्यास्यां मूतों लिङ्गे वा देवकला सान्निध्यार्थमायुःश्रीसर्वफलाक्षय्यसुखकाम ईश्वरप्रीतिकामो वाऽमुकमलिङ्गस्य वा प्रतिष्ठां करिष्ये इति संकल्प्य गणपतिपूजन पुण्याहवाचनं कृत्वा-प्रतिमायागसिद्ध्यर्थं श्राद्धमेतत्सुदुर्लभम् । यजना यात्मनः शक्यं करिष्ये मातृपूर्वकम् ॥ इति मंत्रमुक्त्वा मातृपूजनं नान्दीश्राद्धं च कृत्वाऽऽचार्य वृत्वा द्वात्रिंशत षोडशाष्टौ चतुरो वा ऋत्विजोऽष्टौ चतुरो वा द्वारपालान्वृत्वा तान् संपूजयेन्मधुपर्कादिना M ·मायावा प्रतिष्ठा सदस्यवरणमप्यत्रोत त्रिविक्रमादयः। ततः मंत्रमूर्तिर्भवान्नाथ संसारोच्छेदकारकः । देवः पूजाहाँ यथा ॥३॥ * स्यात्कुरुधर्मोद्गतिञ्च नः ॥ संसारभयभीतेन अयं यज्ञः सुभक्तितः। प्रारब्धस्त्वत्प्रसादेन निर्विघ्नं मे भव त्विति ॥ आचार्य संप्रार्थ्य सतूर्यघोषं सपरिकरःसपूर्णकुंभोभद्रंकर्णेभिरितिमंत्रेण महामण्डपं प्रदक्षिणी कृत्य पश्चिमद्वारेण प्रविशेत् । तत्राचार्यः-अपकामंतु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् । सर्वेषामविरो धेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥ इत्युक्त्वा तत्र सर्षपान्विकीर्य देवा आयान्तु यातुधाना अपयांन्तु विष्णोदेवय जनं रक्षस्वेति रक्षां कृत्वा। वेदिकानेयकाणे स्थूणां वसुदायैनमः वसुदामावाहयामीत्यालभ्य गंधपुष्पा दिनार्चयेत् । ततः प्रादक्षिण्यन भद्रायै नम इति द्वितीयां अदित्यै नम इति तृतीयां नंदायैनम इति चतुर्थीम् । मंडपानेयकोणे भूत्यै इतिप्रथमाम् ।ततःप्रादाक्षिण्यन सरस्वत्यैःपूर्वसंध्याय मध्यसंध्यायै० पश्चिमसंध्यायै० सावित्र्यै०बृहस्पत्यै० अदित्यै विततायै० पौर्णमास्यैः सिनीवाल्यै० (१२ ) इति षोडश स्थूणाः स्पृष्ट्वा पूजयेत् ॥ नागमात्रेनम इति बलिः कार्यः । सर्पेभ्यो नम इति शाखोइन्धनानि पूजयेत् । ततः पश्चिमद्वारेण निर्गत्य पूर्वदिगादिद्वारतोरणपूजामारभेत् । तत्र प्राच्यां सुदृढतोरणाय आश्वत्थतोरणेनैनं यज्ञं रक्षसर्वविघ्नानिवारयति पूजयेत् । अथ त्रिशूलशृङ्गेषु प्रादक्षिण्येनेन्द्रं धातारं ·भगमित्यादित्यन्यासं कुर्यात् । द्वारशाखयांध्रुवमवरचेति वसुद्रयमर्चयेत् । शाखामूलस्थयोधान्यरा श्योरुपरि रवगों प्रशांतशिशिरनामानी कलशी प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् । ततो द्वारदेशे इन्द्रमावार संपूज्य नमस्कृत्य इन्द्रायाहि चित्रभानो इति पीतां पताकां ध्वजं चालभ्य त्रातारमिन्द्रमिति तो तार णोपरि निदध्यात् । इन्द्रं व इति इन्द्राय घृतोदनवैलिदानम् । अनिमीळ इत्यूग्वेदं पूजयेत् । ऋग्वेदः पद्मपत्रावो गायत्रः सोमदैवतः। अविगोवस्तु विपेन्द्र ऋत्विक त्वं मे मखेभव ॥ इतिध्यानम् । तत्र श्रीसूक्तं पावमानं च सोमसूक्तं सुमङ्गलम् । पारुष रुद्रसूक्तं च वामदव्यं तथव च ।। इतिद्वारपालजपः। अथानेय कोणे अग्नये नम इत्यग्निमावाह्य पूजयेत् ॥ अग्नआयाहीति रक्तध्वजपताकालंभः त्वं नो अग्न इति पताकोच्छ्यः । अग्निदूतमिति घृतोदनवलिः। याम्ये सुभद्रतोरणाय नमः औदुम्बरतोरणेनं यज्ञंरक्षसर्व- विघ्नान्निवारयेतिपूजयेत् शृङ्गेषु पूष्णे नमः मित्राय नमः वरुणायनम इत्यादित्यन्याप्तः । द्वारशाखयोः सोमाय आपाय नम इति वसुद्वयमर्चयेत् । शाखामूलयोः पर्जन्याशोकनामानी कुंभौ प्रतिष्ठाप्य पूज येत् । ततो द्वारदेशकलशे यममावाह्य नमस्कृत्य यमाय सोममिति श्यामध्वजपताकालंभः यमाय मधु । कलशन् । २ वलिदानान्ने मौानामनम् । ३ की।

·प्रतिष्ठा मयूखा ॥४॥ मत्तममिति तोरणोपरि निधानं यमाय सोममिति माषभक्तबलिदानम् । इषेत्वेति यजुर्वेदं पूजयेत् कातराक्षो यजुर्वेदस्बैष्टुभो विष्णुदैवतः। काश्यपेयस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक् त्वं मे मखे भव ॥ इति यजुर्वे ध्यानम् । तत्र-आनो भद्रानुवाकश्च आशुः शिशानकस्तथा । यद्देवास्त्रीणि च पठेत्ततोऽष्टौ च पुनं तु माम् । अभिधा असि सप्तैव दीर्घायुस्ते ऋचं पठेत् । आप्यायस्व षट् नमोऽस्तु सर्पेभ्यः आकृष्णेन नमः शंभवे इत्येकामेकाग्निदेवताक्रमात् । वातारमिन्द्रमित्येकां सोमं राजानमेकया ॥ अन्नपते महाँ इन्द्रऋचं वाचं समयकं पठेत् । अथ निर्ऋतौ कलशे निर्ऋतये नम इति निर्ऋतिमावाह्य पूजयेत् । मोषुणः परापरेति कृष्णध्वजपताकालम्भः । असुन्वन्तमिति ध्वजपताकोच्छ्यणम् । निति सम्पूज्य मोषुण है इति कृष्णवीह्यन्नं घृतसहितं बलिं दद्यात् । अथ पश्चिमायां सुभीमतोरणायनमः। प्लाक्षतोरणैनं यज्ञं रक्ष सर्वविघ्नान्निवारय । इतिपूजयेत् । अथ त्रिशूलशृङ्गेषु-अयम्णे नमः, अंशवे नमः, विवस्वते नम इत्यादि त्यन्यासः। द्वारशाखयोः अनिलाय नमः, अनलाय नमः इति वसुद्रयमर्चयेत्।शाखामूलयोर्धान्यपुञ्जयोः । सञ्जीवनामृतनामानौ कुम्भौ प्रतिष्ठाप्य पूजयेत् । तंत्र वरुणमावाह्य नमस्कृत्य तत्त्वायामीति श्वेतध्वजप १५ C MA १ द्वारदेशे कलशे । .

·ताकालंभः उदुत्तमं वरुणेति तारणांपरि निधानम् । नवनीतादनवलिदानम् । अन आयाहीति सामवेद पूजयेत्।सामवेदस्तु पिंगाक्षाजागतःशकदेवतः।भारद्वाजस्तुविप्रेन्द्र ऋत्विकत्वं में मखे भवाइति सामवंद ध्यानम्।।तत्रजपः-इन्द्रायसामगायत अहमस्मि प्रथमजाऋतस्य स्वादिष्टया गायन्तित्वागाय कस्य नूनं कतमस्यामृतानामित्यादि। अथ वायव्ये वायवे नम इति वायुमावाय पूजयेत॥वाया शतमितिधूम्र वजपताकालंभः । तव वायवृतस्पत इति पताकांच्टयणम्। वायुसंपूज्य यवादनबलिदानम् । अयोत्तर सुप्रभतारणाय नमः। न्यग्रोधतोरणनं यज्ञं रक्ष सर्वविघ्नानिवारय ।। इति पूजयेत् । त्रिशूलशृङ्गं त्वद नमः सविनमः विष्णवे नमः इत्यादित्यन्यासः । द्वारशास्त्रयाः प्रत्यूपाय नमः प्रभासाय नमः इति वसुद्रयमर्चयेत् । शाखामूलस्थयाधान्यराश्याधनश्रीपदनामाना कुंभाप्रतिष्ठाप्य पूजयेत् । अत्र सोम मावाह्य नमस्कृत्य सोमोधेनुमिति सुवर्णवर्णध्वजपताकालंभः । वयं सोमति तोरणोपरि निधानम् आप्यायस्येति प्रेयङ्गववलिदानम् । शन्नोदेवीरित्यथर्ववेदं पूजयत्। सुवर्णनयनायर्यानुष्टुप्छन्दःपुरंदरः वेदा वैतानगावस्तु ऋत्विकत्वं मे मख भव ॥ इति तदयानम् । तत्र-अथवाङ्गिरसं चैव अवंशिरसं १ नभायानीनि । २ । ३ भानोनियुदिन । शरदेशलगे। -- - ·प्रतिष्ठा मायात ॥५॥ तथा। शांत्यध्यायं च पठेत् ॥ अथैशान्याम्-ईशानायनम इतीशानमावाह्य पूजयेत् । नमः शंभवा येति रक्तध्वजपताकालंभः । तमीशानमित्युच्छ्रयः । कद्रुद्रायेति गावेधुकबलिः । ईशानपूर्वयोमध्ये कलशे अनंताय नम इत्यनन्तमावाह्य पूजयेत्।नमोस्तु सर्पेभ्य इति मेघवर्णध्वजपतकालंभातद्विष्णोरि त्युच्छ्रयः । विष्णोर्नुकमिति बलिदानम् । पश्चिमनिऋतिमध्ये कलशे ब्रह्मणे नम इत्यावाह्य पूजयेत् । यदेवादेवहेडनमिति रक्तध्वजपताकालंभः । ब्रह्मजज्ञानमित्युच्छ्रयः । सनोमुवनस्यपत इति पायसब लिदानम् । प्राच्यां गणानांत्वेति गणेशं संपूज्य नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्ष इति मण्डपाद हिदिग्विदिक्षु रुद्रान्संस्थाप्य तेभ्यो बलिं दद्यात् । ये केचित्त्विह लोकेषुआगता बलिकांक्षिणः। तेभ्यो बलिं प्रयच्छामि नमस्कृत्य पुनः पुनः ॥ इतीशान्यां सर्वेभ्योभूतेभ्यो नम इति बलिं दत्त्वाऽऽचामेत् । इतिमण्डपपूजा ॥ अथ गुरुमहावेद्यां सर्वतोभद्रदेवतादानमयूखोक्तसामान्यप्रयोगोक्ता आवाह्य संपूज्य स्वकुण्डेऽग्नि स्थापयेत् । ततः सर्वैपि होतारस्तमेवाग्निं स्वस्वकुण्डे प्रणयेयुः। ततो गुरुः प्रासादान्त रीशान्यां नैर्ऋत्यां वा हस्तमितवेद्यां चतुःषष्टिपदे वास्तुपीठे सामान्यप्रयोगोक्ताः शिख्यादिदेवता १ कलशे।

·आवाह्य सम्पूज्यं ताभ्यो बलिं दत्त्वा कुण्डेषु सस्वशासीयपूर्वाङ्गोत्तरं होतारः प्रतिदेवतमष्टी त्तरशतमष्टाविंशतिमष्टी वा प्रत्येक समित्तिलाज्यः कुण्डसंख्यया विभन्य जुयुनाममंत्रः ॥ ततः वास्तोष्पत प्रतिनानीहीति मंत्रचतुष्टयेन समित्तिलाज्यः प्रतिव्यमष्टोत्तरशतं पूर्वतकृत्वा ततः पञ्च संख्यया पञ्चविंशतिसंख्ययावा विस्तबीजयो वास्तोप्पत इति चतसृभिवस्तिोप्पतधुवास्थूणामिति च हुत्वा अधोरेभ्योऽथवारेभ्य इत्याज्येनाष्टोत्तरसह मष्टोत्तरशतं वा वास्तुमर्मसंधानाय जुयुः । ततो रक्षोनपावमानमुक्ताभ्यां विमुच्या प्रासादं संवटयु परितो जलदुग्धयोः पृथगविच्छिन्ने धार दत्त्वा पीठे पूजितां हेमी वास्तुप्रतिमां दधिदूर्वासप्तधान्यशेवालगंधाक्षतपुष्पयुतेऽपकमृदाण्ड संस्थाप्य तत्पिपाय चतुःपष्टिया भाजितप्रासादायकोणपादुत्तरे आकाशपदे जानुमात्रं गतं कृत्वाजलनापूर्य गंधपुष्पाणि प्रक्षिप्य मृदाण्डं तब निधाय गतं तन्मृदेव पूरयत् मृद आधिक्य परं शुभम् । इत्थं वास्तु पूनां कृत्वा गुरुर्मण्डपेशानभागे वेद्यां ग्रहानपिंदवताः प्रत्यधिदेवताविनायकादीपञ्चलोकपालांश्च दानमयूखोक्तप्रकारेणावाह्य पूजयेत् । ततः ऋत्विजः समिचाज्यः अष्टोत्तरसहस्राष्टोत्तरशताष्टाविंश १ गान्या स्लश मम्याप पदपार । २ उदयरनगिन् ।

·i प्रतिष्ठा मयूखः ॥६॥ त्यष्टान्यतमसंख्यया कुण्डषु विभज्य हुत्वा विश्वकर्मन्नित्याज्येन हुत्वा बलीन्दत्त्वा पूर्णाहुतिं जुहृयुः। एतन्मंत्रप्रकारादिकं दानमयूखे सामान्यप्रयोगे उक्तम् । अथ गुरुः स्नानमण्डपे ॐ नमो नारायणायेत्य भिमंत्रितेन पञ्चगव्येन भूमि वेदिकात्रयं च संप्रोक्ष्य तत्र दक्षिणवेदिकायामास्तृतवालुकायामक्षतैः स्व स्तिकं लिखित्वा तत्र विश्वकर्मणो वा ध्यानम्-विश्वकर्मा तु कर्तव्यः श्मश्रुलो मांसलाधरः। संदेशपा णिर्दिभुजस्तेजोमृतिः प्रतापवान् ॥ इति ध्यात्वा सप्तधान्योपरि भद्रपीठं निधाय वेदिकायाः पश्चा द्वारिपूर्णान्सपल्लवान् षट्कलशान् मृत्पल्लववृक्षीयकषायगोमूत्रगोमयभस्मगन्धोदकैः प्रपूर्यअपरान् पञ्च गन्धजलेनापूर्योदक्संस्थपंक्तिरूपेणासादयेत् । तत्रांत्यस्थपतिकलशः भद्रपीठयुतमध्यमवेदिप श्चिमेऽप्येवं स्थपतिकलशातिरिक्ता एकादश भद्रपीठयुतोत्तरवेद्यास्तु परितोऽष्टौ कलशान पूर्वादि क्रमेण क्षारोदकक्षीरदधिसपिरिक्षुरससुरास्वादूदकगोंदकयुतान् हिरण्यगर्भायरष्टंभिर्मन्–विन्यसेत् ॥६।। १ हिरण्यगर्मः सम० । २ यः प्राणतोनि० । ३ ब्रह्मजज्ञान० । ४ सबुनिया० | ५ मही द्यौः पृ० । ६ उपश्वसयपृथि० । ७ अग्नेनय सुपथा । ८ यातेअग्ने ।

·ततोऽन्ये च वेद्याः पश्चिमभागे मृत्तिका-गोमय-गोमूत्र-भरम-मिलितपञ्चगव्य-क्षीर-दधि-घृत-मधु शर्करायुताः दशकलशाः पञ्चदश शुद्धजलकलशाः । अथान्यानेकत्रिंशत्कलशानासादयेत् । तत्र द्वयोः शुद्धजलं एकस्मिन् पञ्चामृतं पञ्चसुजलमेकस्मिन्सुगंधिजलम् एकस्मिन्पंचपल्लवकपायः एकस्मिन्साप ध्यः दशकमात्पुष्पैः फले सौवर्णजलेन गोशृंगादकेन धान्येः सहस्रच्छिद्रेः सापाधिभिः पञ्चपल्लवस्तीर्थोद कैनवरत्नैर्युताःकार्याःअवशिष्टेषु दशसु कलशपु कदंवशाल्मलीजंबशोकप्लक्षचूतवटविल्वनागकंसरपला शपल्लवान् कमेण निक्षिप्य शुद्धजलमापूर्य लोकपालानावाहयत् सवप्याकलशवित्यनेन स्थाप्याः सूक्ष्म वस्त्रं सुगंधितैलंयवशालिगोधूममसूरिकाविल्लचूर्णमुदतनार्थम् आमलकचूर्ण सुगंधियक्षकदम जटामांसी चासादयेत् । ततश्चतुरो मंगलकलशानेकं वा स्थापयेत् । तदंत तीर्थादककलशे-सर्वे समुद्राःसरितस्ती नि जलदा नदाः । आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकानाइत्यादितीर्थान्यावाहयेताततः सयज- मान आचार्यों मूर्तिस्थपतिभ्यां सह सुमंगलघोपं कर्म कृत्वा कुटी गत्वा भूमावुपलिप्य विधिवदान १ अष्टपलमिता । २ मुष्टिपरिमितम् । ३ शतिकलशोयम् । २ ·मयुख प्रतिष्ठा ॥७॥ स्थापयित्वा प्रतिमानिर्माण प्राणिवधादिदोषनिरासाथै घृतेन तिलैर्वा होमं करिष्ये इति संकल्प्याज्य भागान्तं कृत्वा देवमंत्रणाज्याहुतिशतद्वयं हुत्वा पूर्णाहुतिं च कृत्वा प्रतिमा कुशैः संमायं मधुघृता भ्यङ्गेन देवस्य व्रणभङ्गं कृत्वा संपूज्य पंचगव्येन पृथक पृथक स्नापयित्वा पुनः संपूज्य, शिल्पिपूर्व कल्पितं कलशं सरत्नं सहिरण्यं सवस्त्र देवपुरतो निधाय मृदागोमयेन गोमूत्रेण भस्मनाक्षीरणेति त्रिवि क्रमाजलान्तरितेन नापयित्वा पुनः संपूज्य शंखनादेन रथादिना देवं महामन्डपप्रादक्षिण्येन स्नानमण्ड पमानयत् । तत्र गुरुदक्षिणवेद्यां भद्रंकर्णेभिरिति प्राङ्मुखं देवं भद्रासने निवेश्य. पूर्वकल्पितषटकलशे ध्वंत्यं स्थपतिकलशं हिरण्यादिसहितं देवसमीपे निधाय-काशीकुशस्थली मायावत्ययोध्या मधोपुरी। शालग्रामं सगोकर्ण नर्मदा च सरस्वती ॥ तीर्थान्येतानि कुम्भेस्मिन्विशन्तुब्रह्मशासनात्। झषारूढा सरोजाक्षी पद्महस्ता शशिप्रभा ॥ आगच्छतु सरिज्ज्येष्ठा गंगा पापप्रणाशिनी । नीलोत्पलदलश्यामा पद्महस्तांबुजेक्षणा ॥ आयातु यमुना देवी कूर्मयानस्थिता सदा । प्राचीसरस्वती पुण्या पयोष्णी गोमती तथा ॥ ऊर्मिला चन्द्रभागा च सरयूगण्डकीतथा।जबूकाच शतद्रुश्चकलिङ्गा सुप्रभा तथा। वितस्ताच विपाशाच शर्मदाच पुनःपुनः।गोदावरी महावर्ता शर्करावर्तमानी। कावेरी कौशिकीचैव तृतीया च ॥७ ·महानदी।विटंका प्रतिकूला च सोमनंदा च विश्रुता।करतोया वेत्रवती देविका येणुकाच या।आत्रेयगंगा वैतरणी काश्मीरी हादिनी च या॥प्लावती च शवनासा कल्मापाशंसिनी तथा । वसिष्ठा च अपापा च सिंधुक्त्यारुणी तथा ॥ ताम्रा चैव विसंध्या च तथा मंदाकिनी परा । तेलकाही च पारा च दुंदुभी नकुलीतथा।नीलगंधा च बोधाच पूर्णचंद्रा शशिप्रभा।अमरेशं प्रभासं च नैमिपं पुष्करं तथा।आपाढिं डिडिभारनं भारभूतं बलाकुलम्। हरिश्चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यं मध्यमकेश्वरम् । श्रीपर्वतं समाख्यातं जलेश्व रमतःपरम् । आम्रातकेश्वरं चैव महाकालं तथैव च । केदारमुत्तमं गुह्यं महाभैरवमेव च । गयां चैव कुरुक्षेत्रं गुह्यं कनखलं तथा । विमलं चन्द्रहासं च माहेन्द्र भीममष्टकम् । वनादं रुद्रकोटीं च अविमुक्तं महालयम् ॥ गोकर्ण भद्रकर्ण च महेशस्थानमुत्तमम् । छागलाडं द्विरण्डं च ककोर्ट मंडलेश्वरम् ॥ कालजरवनं चैव देवदारुवनं तथा । शडुकर्ण तथैवह स्थलेश्वरमतः परम् । एता नद्यश्च तीयानि गुह्य क्षेत्राणि सर्वशः । तानि सर्वाणि कुंभेस्मिन् विशंतु ब्रह्मशासनात् ॥ इति मंत्रेण तत्र तीर्थान्यावाह्य देव स्नपयेत् । यजमानश्वाशिल्पिवर्ग यथाशक्ति पूजयेत् । ततो गुरुवंहिर्निगत्य सिद्धार्थघृतपायसैख्यवक मिति प्रागादिदिक्षु बलिं दत्त्वाचम्य देवसमीपमागत्य त्रातारमिन्द्रमित्यादिदशलोकपालमत्रैमण्डपा P ·च नेत्राणि सुवर्णशलाकया चित्रं देवानामित्यर्धचैन कल्पनामावष्टय प्रतिमायां मुखे लिङ्गस्य प्रतिष्ठा मयूख ॥८॥ न्तर्दिक्षु रक्षां कृत्वा देवस्याग्रे चतुरो ब्राह्मणानुपवेश्य स्वस्ति वाचयित्वा तेभ्यश्च दक्षिणां दत्त्वाशिषो गृहीत्वा गुरुदेवं नपयेत् । अनिर्मूर्धति मृदा यज्ञा यज्ञाय इति कषायैः गायत्र्या गोमूत्रेण गंधद्वारामिति । गोमयेन मानस्तोक इति,भस्मना तत्सवितुरितिगंधतोयेन । ततः पंचकलशैः पंचदैवत्यैः नमः शंभवे इतिप्रथमेन इश्सः शुचिषदिति द्वितीयेन याते रुद्रेति तृतीयेन विष्णोरराटमसीति चतुर्थेन ब्रह्मजज्ञान मिति पंचमेन संत्राप्य॥शतं जीव शरदो वर्द्धमान इति दूर्वाक्षतपुष्पैःसंपूज्य वस्त्रेणाच्छाद्य द्वितीयवेद्यां भद्रंकर्णेभिरिति भद्रासनं विधायास्तीण बर्हिरुपनो याहि वीतय इति प्रागग्रान्कुशानास्तीर्य तत्र च आकृष्णेनति कल्पयेत् नेत्रमध्ये 'त्रिभागेन कनीनिकामपि कल्पयेत् । तदा न कश्चित्पुरत स्तिष्ठेत् । सुवर्णं पायसं भक्ष्यं भोज्यमादर्श च शीघ्रं दर्शयेत् । ततः शिल्पी लोहेनोल्लिखेत् गुरुमधुस ािमभ्यज्यमंमेगंगइतिमंत्रेणाभ्युक्ष्य पुनर्मुदायकादेशकलशैः स्नापयेत् । प्रतिमाबहुत्वे मृदादिकल १ शभवायेतिवा । २ पूर्वोक्तमन्त्रैः । ॥ CE ·शोदकं किंचित्स्थापयित्वा तासां नेत्रेधूल्लिख्य तेन नापयेत् । यजमानः सुवर्णशलाकास्नानवस्त्रादिकं च शिल्पिने दत्त्वा सहिरण्यांगांगुरवे दद्यात् ।गुरुरुत्तरस्यां वेद्याभद्रासने भद्रमिति देवं स्थापयित्वा। कलंशेन समुद्रज्येष्ठा इति संत्राप्य सम्पूज्य दूर्वाक्षतान्मूनि दत्त्वा प्रार्थयत्-नमस्तेऽर्चे सुरेशानि प्रकृते विश्वकर्मणः। प्रभाविताशेषजगरात्रि तुभ्यं नमो नमः ॥ त्वयि सम्पूजयामीशं नारायणमनामयम् । रहिताशेषदोषैस्त्वं ऋद्धियुक्ता सदा भव ॥ इति । ततो देवस्य दक्षिणहस्ते प्रतिमावितस्तिमात्रमूर्णासूत्र कनिक्रददितिमंत्रेण बनीयात् । सर्वसत्त्वमयं शान्तं परब्रह्म सनातनम् । त्वामेवालंकरिष्यामि त्वं वंद्यो भव ते नमः ॥ इति पठित्वा चतुर्भिः कलशैः स्नापयेत् । इदमापः प्रवहतेत्यायन-आपोदेवीरिति द्विती येन-इसमेगंगइतितृतीयन-तत्त्वायामीतिचतुर्थेन-अनिर्मूर्धादिवेत्यष्टपलमृत्तिकाकलेशेन समुद्रज्येष्ठाइति शुद्धोदककल शेन-गंधद्वारामिति सप्तपलमितगोमयकलशेन-वरुणस्योत्तंभनमसीति शुद्धोदकेन-तत्स वितुरितिद्वादशपलगोमूत्रकलशेन-आपोहिष्टेतिशुद्धोदकेन-प्रसङ्घतिमुष्टिसमितभस्म्कलशोदकेन-योवः १ पचदशातर्गतेन । २ पञ्चदशशुद्धजलकलशातर्गतः। ३ मृदादिदशकलशातर्गताद्यकलगेन । ४ पञ्चदशशुद्धोदककलशातर्गतेन षष्ठेन अत्र सर्वत्र शुद्धजलखान सप्तादिक्रमेण ज्ञेयम् । Pare- ·प्रतिष्ठा मयूखा ॥ ९॥ शिवतमोरसइति शुद्धोदकेन-पयः पृथिव्यामितित्रिपलसंमितपंचगव्यकलशन-देवीरापःसंमथुमतीमधु मतीभिः सृज्यध्वं इति शुद्धोदकेन-आप्यायस्वतिषोडशपलक्षीरकुंभेन-तस्मा अरंगमामव इतिशुद्धो दकेन दधिक्राव्णइति विंशतिपलदधिकुंभेन-युजान इत्युदकुंभेन-घृतवतीभुवनानामितिसप्तपलघृतकुंभेन देवस्य त्वेति जलेन मधुषाता इति विपलमधुकुंभेन-आपो अस्मानितिजलेन-आयंगौरि तित्रिपलशर्क राकुंभेन-आपोहयबृहतीरित्युदकेन प्रक्षाल्य । यज्ञायज्ञायइतिवस्त्रेण संमाय॑ सुगन्धतैलेनाभ्यज्य द्रुपदादिवेति यवशालिगोधूममसूरबिल्वचूर्णैरुद्वर्त्य यातेरुद्र शिवा तनूरिति आमलकचूर्णेन यक्षकर्द मेन प्रजाभूतेतिलिंपेत् । यक्षकर्दमस्तु-कस्तूरिकाया दो भागो द्वौ भागौ कुंकुमस्य च । चन्दनस्य त्रयो भागाः शशिनस्त्वेक एवहि ॥ इत्युक्तः । ततो जटामांस्यानुलिप्य मानस्तोके प्रतद्विष्णु रिति कलशद्वयन नापयित्वा अपाम सोमममृता अभूमेति पञ्चामृतेन-अयं राजा वरुणोनुमन्यतां १ यथाविप्रस्य० २ संतपेयासि०३ आप्यायस्वमिदन्तमसोम०४ अश्वग्रेसधिष्ठवसौ०५ इति पञ्चभिः शुद्धजलपूरितकलशैः क्षालयेत् । गंधद्वारामितिगंधोदकेन-यज्ञायज्ञाय इतिपञ्चपल्लवकषायकलशोदकेन या ओषधीःपूर्वाजाता इत्योपधिकलशेन-ओषधी प्रतिमोदध्यामिति पुष्पकलशोदकेन-याः फलिनीरित्य || ·एफलकलशोदकेन-हिरण्यगर्भइतिसुवर्णोदकेन हविष्मतीरिति शृङ्गोदकेन-धान्यमसीति धान्योदकन सहस्राक्षणतिप्तहस्रधारकलशेन-यादिव्याइतिसापधिजलेन-नमोस्तुसभ्य इति पंचपल्लवोदकेन-अष्टो व्यख्यत्ककुभःपृथिव्या इतिरत्नोदकेन-इममेगंगेइति तीर्थोदकेन । पुनरएभिः कलशैः पूर्वकल्पितैः समुद्रसंज्ञितेः स्नापयेत् । कयानाश्चित्रइतिक्षारोदकेन-आप्यायस्वसमेत्विातेक्षीरकुंभेन-दधिकाव्ण इति दनः-घृतवतीभुवनानामितिघृतस्य-पयः पृथिव्यामितीक्षुरसस्य-देवंबाहिरितिसुरोदकस्य-स्वादिष्टयेति स्वादूदकस्य-सरस्वतीयोन्यामिति गोदकस्य । पुनर्दशभिः पल्लबैलोकपालकलशैः नापयेत् । तत्र त्रातारमिन्द्रमिति कदंबपल्लवकुंभोदकन-त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वानिति शाल्मलीपल्लवेन सुगंनः पन्थामभयं कृणोत्विति जम्बूपल्लवेन-असुन्वंतमयजमानमिति अशोकपल्लवेन-तत्वाया मीतिप्लक्षेण-वायोयतेसहस्रिणइतिचूतपल्लवन-वयश्सोमेति वटपल्लवेन-तमीशानमितिबिल्वपत्रेण-नमो स्तुसभ्य इति नागकेसरपल्लवेन ब्रह्मनज्ञानमितिपलाशपल्लवेन । ततः सुमंगलघोषैः कनिक्रददिति चतुभिः कुंभः एकेन वा कुंभन देवं नापयित्वा सुगंधिना सितवस्त्रेण परिमृज्य विश्वतश्चक्षु रितिसंकलीकृत्य देवमावाहयेत् । एह्यहि भगवन्विष्णो लोकानुग्रहकाम्यया । यज्ञभागं गृहाणेमं

·3
प्रतिष्ठा
॥१०॥
वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ हिरण्यवर्णामिति पाद्यम् ॥ हिरण्यवर्णाः शुचयइत्यय॑म् । विश्रा-
हलिबत्वित्याचमनीयम् । त्र्यंबकमिति चंदनम् । अभिवस्त्रेति वस्त्रम् । वेदाहमेतंपुरुषमित्युपवी
तम् । तेनैव उत्तरीयं च । इदंविष्णुरिति पुष्पम् । धूरसि धूवैतिधूपम् । चन्द्रमामनस इति दीपम् ।
अन्नपतेन्नस्यतिनैवेद्यम् । आचमनं पुष्पांजलिं दत्त्वा प्रार्थनां कृत्वा मानवस्त्रनैवेद्यादिकं शिल्पिने
दद्यात् ।। इतिदेवस्नपनविधिः। अथ देवं पुरुषसूक्तेन स्तुत्वा। उत्तिष्ठोत्तिष्ठगोविंद त्यज निद्रां जगत्पते ।
त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तमुत्थिते चोत्थितं जगत् ॥ इति तमुत्थाप्य रथमारोप्य मंगलघोषेण कनिक्रददि
तिसूक्तेन च प्रासादप्रादक्षिण्येनानीय यागमंडपपश्चिमद्वार्याकृष्णेनेति मंत्रेण प्रवेश्य वेद्याः पश्चिम
भागे प्रामुखमुपवेश्य मधुपर्क कुर्यात् । ततो वेद्यां कुशानास्तीर्य तदुपरि शय्यामास्तीर्य वेद्याः
पूर्वादिदिक्षु विष्णुमधुसूदनत्रिविक्रमवामनानआनेयादिकोणेषु श्रीधरहृषीकेशपद्मनाभदामोदरांश्च पूज :
यत् । ॐ नमोनारायणायेति मंत्रेण विष्णु शय्यायां निवेशयेत् । शिवादिप्रतिष्ठायां तु नमः शंभ :
वायेति शय्यायां निवेश्य भवं शर्वमीशानं पशुपतिं रुद्रमुग्रं भीमं महान्तं च पूर्वादिक्रमात्पूजयेत् ।
ततः शय्यायां देवं स्वापयित्वा त्रिभिर्वस्त्रेदेमाच्छाद्य देवस्य शिरोदेशभूमौ सहिरण्यं निद्राकलशम्
। ॥ १०॥

·अपोदेवीरुपहूय इतिप्रतिष्ठाप्य आप्यायस्व समिति मधुसर्पिभ्यां देवमभ्यज्य यातेरुद्रोत तैलसर्पपैरुप लिप्य गंधादिनाभ्यर्च्य बृहस्पतेपरिदीयेति सितं परिसरं दद्यात् ।अत्र वा बृहस्पतेपरितिमंत्रण देवस्य कंकणबंधनमित्येके ॥ ततो देवस्य पादनाभिवक्षःशिरस्सु विश्वतश्चक्षुरित्यालभनम् । ततस्तद्दक्षिण पाश्चे छवं व्यजनं चामरं च चरणदेशे पादुके पार्श्वयोः शांतिकुंभौ आसनदर्पणघंटाभक्ष्यभोज्यजलपा वादिकं च देवस्य पुरतः स्थापयेत् । ततो भस्मदर्भतिलैदेवस्य परितो रक्षार्थ प्राकारत्रयं कृत्वा मंड पावहिर्गत्वा प्रतिदेशं लोकपालेभ्योगंधादिपूवर्क वलिंदद्यात् भूतेभ्यश्चत्र्यंबकमितिबिलिमंत्रस्तु पूर्वदि ग्वासिभ्योदिक्पतिदिग्भूताधिपतिदिनददिङ्मातृदिक्क्षेत्रपालेभ्योनमःइत्येवंप्रतिदिशम् । ततआचम्य होमकुर्यात् । तद्यथा अॅपरायविष्ण्वात्मनेस्वाहेतिविष्णवे । अन्यदेवतायां शिवात्मनेइत्यायूहः अनेना टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिमष्टौवातियवैप्रित्येकंहुत्वाप्रतिमायांन्यासान्कुर्यात् ।अ पादयोः उ हृदये म ललाटे इतिप्रणवन्यसेवाभूम्पादयोन्भुवःहृदये स्वाललाटे इति व्याहृतीयसेदाअ तालुके आ मुखे इ दक्षिणनेत्रे ईवामनेत्रे उ दक्षिणश्रवणे ऊवामश्रवणे ऋ दक्षिणगण्डे ऋवामगण्डे ल दक्षिणनासापुटे ल वामनासापुटे एऊर्ध्वदशनषुऐअधोदशनेषुओऊवोंष्ठे औअधरोष्ठे अंललाटे अजिह्वायांय त्वचिर

·मयूखा
प्रतिष्ठा
१२॥
निरुताय हृदयेछन्द शास्त्रेभ्यो ज्योति शास्त्रेभ्यो नेत्रयोः गीताशास्त्रेभ्यो० भूतशास्त्रेभ्यो श्रोत्र
योः आयुर्वेदाय दक्षिणभुजे धनुर्वेदाय वामभुजे योगशास्त्रेभ्यो. हृदये नीतिशास्त्रेभ्यो. पादयोः
वश्यतन्त्राय ओष्ठयोः॥ इतिविद्यान्यासः । दिवे मूर्ध्नि सूर्यलोकायं चन्द्रलोकाय नेत्रयोः अनिललो
काय घ्राणे व्योम्ने नाभ्यां समुद्रेभ्यो वस्तिदेशे पृथिव्यैः पादयोःइतिवैराजन्यासः। हिरण्यगर्भाय०
शिरसि कृष्णाय० केशेषु रुद्राय ललाटे यमाय भृकुट्याम् अश्विभ्या कर्णयोः वैश्वानराय० मुखे मरु
यो घ्राणे वसुभ्यो कण्ठेरुद्धेभ्यो दन्तेष्ठ सरस्वत्यै जिह्वायाम् इन्द्राय दक्षिणभुजे बलये वामभुजे ।
प्रहादाय० दक्षिणस्तने विश्वकर्मणे वामस्तने नारदाय० दक्षिणकुक्षौ अनन्तादिभ्यो० वामकुक्षौ
वरुणाय हस्तयोः मित्राय० पादयोः विश्वेभ्योदेवेभ्यो ऊरुमध्ये पितृभ्यो० जानुमध्ये यज्ञेभ्यो
जघयोः राक्षसभ्यो गुल्फयोः पिशाचेभ्यो० पादयोः असुरेभ्योपादाङ्गुलीष्ठ विद्याधरेभ्यो० पाष्ण्यो
ग्रहेभ्यो० पादतलयोः गुह्यकेभ्यो• गुदे पूतनादिभ्यो नखेषु गन्धर्वेभ्यो ओष्ठयोः कार्तिकेयाय
गणेशाय कटिपार्श्वयोः ।। इति देवयोनिन्यासः। मत्स्याय० मूर्ध्नि कूर्मायः पादयोः नृसिंहाय.
ललाटे वराहाय जल्यो वामनाय० मुखे परशुरामाय० हृदये रामाय० बाहुषु कृष्णाय नाभ्यां
॥ १२॥

·बौद्धाय बुद्धौ कल्किने जानुनि । केशवाय शिरसि नारायणाय० मुखे माधवाय ग्रीवायां गोवि न्दाय: बाह्वोः विष्णवे. हृदये मधुसूदनाय पृष्ठे त्रिविक्रमाय० कव्यां वामनाय. जठरे श्रीधरायः हृषीकेशाय जङ्घयोः पद्मनाभाय गुल्फयोः दामोदरायः पादयोः ॥ इति मूर्तिन्यासः। अश्वमेधायः मार्भ नरमेधाय० ललाटे राजसूयाय. मुखे गोसवाय० कण्ठे द्वादशाहाय० हृदि अहीनेभ्यो नाभौ सवैजितेभ्यो दक्षिणकटयां सर्वमेधाय वामकट्याम् अनिष्टोमायलिङ्गे अतिरात्राय वृषणयोः आप्तो माय० ऊौंः षोडशिने जान्योः उक्थाय दक्षिणजुवायां वाजपेयाय० वामजवायाम् अत्यनिष्टो माय० दक्षिणबाहौ चातुर्मास्याय वामबाहौ सौत्रामण्यै हस्तेषु । पश्चिष्टिभ्यो० अङ्गुलीषु । दर्शाय पौर्णमासाय० नेत्रयोः । सर्वेष्टिभ्यो० रोमकूपेषु । स्वाहाकाराय० वषट्काराय. स्तनयोः । पञ्चम हायज्ञेभ्यो• पादाङ्गुलीषु । आहवनीयाय० मुखे । दक्षिणामये हृदये। गार्हपत्याय नाभौ । वेद्यै० उदरे । प्रवाय. भूषणेषु । सवनेभ्यो पादयोः । इध्मेभ्यो बाहुषु । दर्भेभ्यो० केशेषु । इति क्रतु न्यासः ॥ अथ मूलमन्त्रन्यासः आयुधन्यासः शक्तिन्यासः अङ्गन्यासः इति साधारणाः सर्वत्र वैष्णवमधिकृत्य तूच्यन्ते । धर्माय मूर्ध्नि । ज्ञानाय० हृदि । वैराग्याय० गुह्ये । ऐश्वर्याय पादयोः ।

·मयूखः प्रतिष्ठा ॥ १३ ॥ इति गुणन्यातः॥खड्गाय शिरप्ति । शाङ्गीय० मस्तके । पुप्तलाय. दक्षिणभुजे । हलाय० वामभुजे । चक्राय नाभ्यां जठरे पृष्ठे च । शङ्खाय० लिङ्गे वृषणेच । गदायै० जङ्घयोः जानुनोश्च । पद्माय० ॥ गुल्फयोः पादयोश्च । वज्राय शक्तये० दण्डाय खगाय० पाशाय० ध्वजाय० अंकुशाय० त्रिशू लाय. चक्राय० पद्माय० इति शिवे इत्यायुधन्यासः ॥ लक्ष्म्यै० ललाटे । सरस्वत्यै० मुखे । रत्यै गुह्ये । प्रीत्यैः कण्ठं । कीत्य दिक्षु । शान्त्यै० हृदि । तुष्टये जठरे। पुष्टयै सर्वत्र इति शक्तिन्यासः॥ मूलमन्त्रस्य ॥ ॐ हृदये नमः शिरसि भगवते शिखायां वासुदेवाय कवचं सर्वत्र वौषटू नेने० फट् करयोः अस्त्रं० दक्षिणवामस्तनयोः श्रीवत्साय° उरसि कौस्तुभायः कण्ठे वनमालाय० ॥ इत्यंग न्यासः ॥ॐ पादयोः न जातुनोःमो गुह्ये भनाभ्यां ग हृदय व कण्ठे ते सुखे वा नत्रयाःसुभाले दे मूर्ध्नि वा दक्षिणपधै य उत्तरपार्थे ॥ इति द्वादशाक्षरन्यासः । प्रतिमायां जोवन्यासः । तत्र तेजो भावयित्वा बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियमनःप्राणपंचकाईकारतन्मात्रादिकं सर्वं सयोज्य पुरुषभावं भावयित्वा सर्वसाक्षिणं च भावयित्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत् । तद्यथा-आत्मतत्त्वाय. आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नम पादयोः विद्यातत्त्वाय विद्यातत्त्वाविपतयं विष्णवे हृदये शिवतत्त्वाय शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय ·शिरसीति ॥ अथ गायत्रीन्यासः सूर्यस्यात पादाङ्गुष्ठयोः स गुल्फयोः वि जङ्घयोः तु जानुनोः ऊर्वोः रेगुह्ये णि वृषणयोः यं कटिदेशे भ नाभी गोजठरे द स्तनयोः व हृदयं स्यकण्ठे घी वदने म तालुदेशे हि नासिकाग्रे धि चक्षुपोः यो धमध्ये यो ललाट नः पूर्वदिशिप्रदक्षिणदिशि चो पश्चिमदिशि द उत्तर दिशि या मार्भित्सर्वत्र तत्सावतु ये वरण्यं शिरप्ति भोंदेवस्य शिखायां धीमहि कवचे धियो योनः नेत्रयोः प्रचोदयात् अस्त्रे॥ इति गायत्रीन्यासः। अग्निमीळे० पादयोः । इपेत्वा गुल्फयोः।अनऽआयाहि० जंघयोः । शनः जान्योः । बृहद्रथंतरे ऑः । स्वस्तिनः० जठरे । दीर्घायुत्वाय० हृदये । श्रीश्चते. कण्ठे । त्रातारं वक्र । व्यंबकेन स्तनयोनेत्रयोश्च । मूर्धानं० मूनिं । अथ द्वादशाक्षरेण नारायणस्य मूर्तिन्यासः। ॐ केशवाय शिरसि । न नारायणाय० मुखे । मो माधवाय ग्रीवायाम् । भगोविन्दाय कण्ठे । ग विष्णवे. पृष्ठे । व मधुसूदनाय कुक्षौ । ते त्रिविक्रमाय कव्याम् । वा वामनाय० जङ्घयोः सुश्रीधराय वामगुल्फे । दे हृषीकेशाय० दक्षिणे । वा पद्मनाभाय० वामपादाय दामोदराय दक्षिणे पादे । ॐ हुं हृदयायनमः हृदये । विष्णवे. शिरसि । ब्रह्मणे० शिखायाम् । ध्रुवाय कवचे । चक्रिणे. अस्त्रायफट् अस्त्रं हस्तयाः । नमः शंभवाय० गायत्री दक्षिणनेत्रे । विजयाय० सावित्री वामनेत्रोचक्रिणे

·प्रतिष्ठा
मयूखम
॥१४॥
चक्ररूपाय पिङ्गलास्त्रं दिक्षु ॥ इत्यष्टाङ्गविष्णुमन्त्रन्यासः ॥ सहस्रशीर्षां पादयोः । पुरुषएव० जङ्घ
योः । एतावानस्य जानुनोः। त्रिपादूर्ध्व ऊर्वोः । ततो विराट् वृषणयोः। तस्माद्यज्ञात्कव्याम् ।
तस्माद्यज्ञानाभ्याम् ।तस्मादश्वा० हृदि । तं यज्ञं स्तनयोः । यत्पुरुषं०बाह्वोः । ब्राह्मणोस्य मुखे ।
चन्द्रमामनसो चक्षुषोः । नाभ्याआसीत्० कर्णयोः। यत्पुरुषेण ध्रुवोः। सप्तास्या भाले। यज्ञेनयज्ञं
शिरसि । अन्यःसंभृतः० हृदये । वेदाहं शिरसि । प्रजापतिः शिखायाम् । यो देवेभ्यः० कवचे ।
ऋचं ब्राह्म. नेत्रयोः । श्रीश्चते. अस्त्रे ॥ इति पुरुषसूक्तादिन्यासः ॥ अथ शिवस्य पञ्चब्रह्मन्यासः ।
अङ्गुष्ठयोरीशानं तर्जन्योस्तत्पुरुषम् । मध्यमयोरपोरम् । अनामिकयोर्वामदेवम् । कनिष्ठिकयोः सद्यो
जातम् । ततःकनिष्ठिकयोहृदयम् । अनामिकयोः शिरः। मध्यमयोः शिखां । तर्जन्योः कवचम् ।
अङ्गुष्ठयोरस्त्रं विन्यस्य । परेण तेजसा संयोज्य कवचेनावगुण्ठ्य सर्वकर्मसु नियोजयेत् । आचमनं
सर्वत्र । इत्थं देवस्य करन्यासं कृत्वा लिङ्गमुद्रां बद्धा ईशानः सर्व० सदाशिवोम् इति मंत्रेण ईशा
नमुष्टिं बनीयात्। ततः अडल्यौः रुद्रमुद्रया मूर्ध्नि तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः
प्रचोदयात् । इति । एवं तर्जन्यपृष्ठयोगात्तत्पुरुषं मुखे । अघोरेभ्यो• इति मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन हृदि।
-
.
॥ १४॥

·अघोरं० वामदेवाय नमो० मनोन्मना नमइत्युष्ठानामिकायोगेन गुह्ये । सद्योजातं० भवोद्भवाय नमः इति कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन पादादारभ्य मस्तकान्तं यावन्मूर्तिव्यापकत्वेन ब्रह्म न्यसेत् । ततः ईशानः सर्वविद्यानामिति शशिनमुपरितनमूर्ध्नि । ईश्वरः सर्वभूतानामिति कल्पितचन्द्रोदयदलं मूर्ध्नि पूर्वे । ब्रह्माधिपतिब्रह्मणोऽधिपतिर्बझ नम इति इष्टां दक्षिणमूर्ध्नि । शिवो मे• अस्तु नम इति मरीचिमुत्तरमूर्ध्नि । सदाशिवों नम इति ज्वालिनी पश्चिममूर्ध्नि ॥ ततः तत्पुरुषाय विद्महे नम इति पूर्ववके शान्तिम् । महादेवाय धीमहीति दक्षिणवके विद्याम् । तन्नोरुद्र इत्युत्तरखके प्रतिष्ठाम् । प्रचोदयादिति पश्चिमवक्रे धृतिमितितत्पुरुषकलाचतुष्टयन्यासः ॥ ततः अपारेभ्य इति क्षमा हृदये । अथपोरेभ्यो नम इति रजामुरसि । घोरजरायै स्कन्धयोः। घोरतरेभ्यो निद्रायै नाभौ। सर्वेभ्यः सर्वव्याध्यै कुक्षौ । सर्वशर्वेभ्यः मृत्यवे० पृष्ठे । नमस्ते अस्तु क्षुधायै० वक्षसि । रुद्ररूपेभ्य स्तृषायै० उरसि । इत्यष्टावघोरकालावामदेवाय नम इतिरजां गुह्ये। ज्येष्ठाय नम इति रक्षां लिङ्ग श्रेष्ठाय नम इति रति दक्षिणोरौ।रुद्राय नम इति कल्पा वामोरी।कालाय नम इति कामा दक्षिणजानौ । कलविकरणाय नम इति संजीविन्यै० वामजानौ । बलविकरणाय नमः क्रियायै० दक्षिणजंघायाम् - ---- ·मयूखः । प्रतिष्ठा बलाय नमः वृद्ध्यैः वामजंघायाम् । बल छायायै० दक्षिणस्फिचि । प्रथमनाय नमः धात्री वामस्फिचि। सर्वभूतदमनाय नम इति श्रामणी कन्यां मनोनमाइति पोषणी दक्षिणपार्थे । उन्मनाय नम इति ज्वरां वामपाच । इति त्रयोदशकलाः । सद्योजातं प्रपद्यामि नम इति सिद्धिं दक्षिणपादे । सद्यो जाताय वै नमो नम इति ऋद्धिं वामपादे । भवे नम इति कीर्ति दक्षिणपाणौ । अभवे नम इति लक्ष्मी वामपाणौ । नातिभवे नम इति मेषां नालायाम् । भवस्वमां नम इतिकान्ति शिरसि । भवे नम इति स्वधा दक्षिणबाहौ । उद्भवाय नम इति प्रभा वामबाहौ । इति सद्योजातकलाष्टकम् । ततस्तमाद्याः सर्वाः अत्र विशंत्विति कलान्तरन्यासभावनां कृत्वा मुद्राश्च प्रदर्य विद्यादेवं इंसं संपाय हंसहंसेति हृदयादिन्यासं कुर्यात्॥अथ नृसिंहे-नृसिंह उग्ररूपं ज्वलज्यलप्रज्वलप्रज्वलस्वाहा॥इति मंत्रः। नारसिं ही यदा स्थाप्या त्वधिवास्य निशागमे । कृत्रिमं वाथ साक्षादा पशु दत्त्वा बलिं हरेत् ॥ एवं न्यास । कृत्वा । परमेष्टिनं नमस्कृत्य निद्रामावाहयाम्यहम् । मोहिनी सर्वभूतानां मनोविभ्रमकारिणीम् ।। विरूपाक्ष शिवे शान्ते आगच्छ त्वं तु मोहिनि । वासुदेवहिते कृष्णे कृष्णांबरविभूषिते ॥ आगच्छ . ॥ १५॥ १ अवाहान्यादिकाः।

·PM सहसाजस्रसुप्तं संसारमोहिनि । सुषुप्स्वसंहरे देवि कुमायकान्तमानसे ॥ श्रमनिश्वासवावं च आगच्छ भुवनेश्वरि । तमःसत्त्वरजोपेते आगच्छत्वरिवारिणि ॥ मनोबुदिरहंकारः संहारस्त्वं सरस्वति । शब्द स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च पञ्चमः।।आगच्छ गृह्ण संक्षिप्य मोहपाशनिवन्धिनि । भवस्योत्पत्तिहेतुस्त्वं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ भुवः कल्पांतसंध्यायां वससे त्वं चराचरे । भोगिशय्याप्रसुप्तस्य वासुदेवस्य शासने । त्वं प्रतिष्ठासि वै देवि मुनियोनिसमुत्थित्ते । पितृदेवमनुष्याणां सयक्षोरगरक्षसाम् ॥ पशुप क्षिमृगाणां च योगमाया विवधिनि । वससे सर्वतत्त्वेषु मातेव हितकारिणी ॥ एहि सावित्रि भूतित्वं चक्षुभ्यस्थिानगोचरे । विश नासापुटे देवि कण्ठेचोत्काण्ठताविश ॥ प्रतिभावय मां सवै मातृवदेवि सुन्दरि । इदमध्ये मया दत्तं पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ।। उपप्रागात्परमं यदितिमन्त्रोऽयं तस्याः पूजाविधेः स्मृतः ॥ निद्राकलशे निद्रां पूजयित्वा लोकपालमातृक्षेत्रपालभूतेभ्यो बलि दत्त्वा स्थाप्य देवं शय्यातःप्राच्या सर्वतोभद्रे पूजयेत् । विष्णुश्चेद्वादशारे चक्रे मध्येऽष्टदले पझे मूलमंत्रेण देवं निवेश- येत् । ॐ ढुंहृदयायनमः । इति कणिकायां हृदयं पूजयेत् । विष्णवे नम इति शिरः पूर्वपत्रे । ब्रह्मण्या य नम इति शिखा दक्षिणे ध्रुवाय नम इति कवचं पश्चिमे । चक्रिणे नम इत्यत्रमुत्तरे । शंभवाय नम ·मातष्ठा C इति गायत्रीमानेयदले । विजयायनमः सावित्रीमीशानदले । ज्योतीरूपाय नमो नैर्ऋत्ये । चक्रिरूपाय!., मयूखा नमः पिङ्गलास्त्रम् वायव्ये । इति गर्भावरणम् ॥ आसु पूर्वादिक्रमेण । केशव नारायण माधव गोविंद विष्णु मधुसूदन त्रिविक्रम वामन श्रीधर हृषीकेश पद्मनाभ दामोदर इति द्वादशमूर्तीः पूजयेत् । इति द्वितीयावरणम्॥ प्रागादितः खङ्गाय० गदायै० चक्राय० शङ्खाय० पद्माय० हलाय मुशलाय° : शायि० इति तृतीयावरणम् ॥ अथ मूर्तीशाः । पृथिवीमूर्तये पृथिवीमूर्त्यधिपतये शाय० अनिमू तये. अग्निमूर्त्यधिपतये पशुपतये० यजमानमूर्तये० यजमानमूर्त्यधिपतये उग्राय० अर्कमूर्तये * अर्कमूर्त्यधिपतये रुद्राय जलमूर्तये जलमूर्त्यधिपतये भवाय वायुमूर्तये वायुमूर्त्यधिपतये ईशा नाय० इन्दुमूर्तये० इन्दुमूर्त्यधिपतये महादेवाय० खमूर्तये खमूर्त्यधिपतये भीमाय० इत्यष्टौ मूर्ती स्तदधिपश्चिाचयेत् । वैष्णवे पञ्चैव मूर्तयः । तदा पूर्व पृथिवीमूर्तये नमः पृथिवीमूर्त्यधिपतये वासुदे वाय० । दक्षिणे जलमूर्तये जलमूर्त्यधिपतये संकर्षणाय । पश्चिमे अनिमूर्तये. अग्निमूर्त्यधिपतये प्रद्युम्नाय० । उत्तरे वायुमूर्तये वायुमूर्त्यधिपतये अनिरुद्धाय० मध्ये खमूर्तये खमूर्त्यधिपतये नारा यणाय इति । शैवे पञ्चमूर्तिपक्षे ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवाः पञ्चमूर्तिपाः । इन्द्रादयस्तु सर्वत्र पूज . । ॥१६॥ C ·नीयाः । ततः आचार्यः क्रमेण पलाशोदुम्बराश्वत्थापामार्गशमीप्समिधां प्रत्येकं द्वादशसहस्रपनी ण्यष्टसहस्रमष्टशतं वा हिरण्यगर्भ इति कुण्डसमीपे संस्थाप्य शान्तिकपौष्टिकैर्मन्त्रैर्यथाविभागं सऋत्विजुहुयात् । प्रतिकुण्डमकैकऋत्विकमूर्तिपास्तत्तन्मन्त्रेण पूज्याः। शन्नोवातः पवतांमातरिश्वा शन्नस्तपतु सूर्यः। अहानि शं भवंतु नःश रात्रिः प्रतिधीयता० ॥ शन्न इन्द्रामी० ॥ शन्नो देवी रभि० ॥ इति शान्तिकमन्त्राः ॥ पुष्टिनरण्वाक्षिति० ॥ वास्तोष्पते प्रतरणो० ॥ अमीवहा० ॥ त्र्यंबकं० ॥ इति पौष्टिकाः ॥ ततो मूर्तिपाः पूर्वकुण्डे पलाशसमिधामष्टसहस्रमष्टशतं वा घृतेन ति लैर्वा आमिमीळे० इति जुहुयुः । इपेत्वेति दक्षिणे । अम आयाहीति पश्चिमे । शन्नो देवीरित्युत्तरे ॥ यदाष्टौ कुण्डानि तदा ॐ वोपडित्याग्नये । दशप्रणवान्त्सकृद्गायत्री चोक्त्वानेते। जातवेदस इति वायव्ये । नमो ब्रह्मण इतीशानकुण्डे । मूर्दानं दिव इति पूर्णाहुतिं जुहुयुः । आहुतिसंपातान् शान्ति कलशे कुण्डसमीपस्थे पातयेयुः। ततो मूर्तिमूर्तिपलोकपालेभ्यः समिद्भितेन तिलैर्वा अष्टसहस्रमष्ट शतं वा जुहुयुः । तेषां मन्त्रास्तु स्योनापृथिवीति पृथिवीमूर्तेः । अघोरेभ्य इति मूर्तिपतेः शर्वस्य । १ पूर्तकमलाकरे पूर्वाधष्टकुण्डेषु क्रमेण खादिरपलाशोबरप्लक्षवटापामार्गाश्वत्थशमी ।

·मयुतः
॥ १७॥
प्रतिष्ठान इन्द्रोयदोमरुत्वत इतीन्द्रस्य । अग्नि दूतमित्यनिमूतः । यः पशूनांमित्यग्रिमूर्तिपतः पशुपतेः । अम
आयाहीत्यग्नः । असिहिवीरसेन्य इति यजमानमूर्तेः । तमिन्द्रजोहवीमीति यजमानमूर्तिपतरुग्रस्य ।
यमायसोममिति यमस्य । उदुत्यं जातवेदसमितिसूर्यमुर्तेः । आवोराजातमध्वस्येति सूर्यपर्तिपतेरु
द्रस्य । असुन्वतंसमंजहीतिनिझतेः आपोहिष्ठति जलसूतः। विभूषन्ननउभयानितिजलमूर्तिपतेर्भवस्य ।
इमं मेवरुणेतिवरुणस्य । वातअवातुभेषजमितिवायुमूर्तेः । तमीशानमितिवायुमूर्तिपतेरीशानस्य ।
आनोनियुद्भिरितिवायोः । वयंसोमव्रत इति सोममूर्तेः । इन्द्रतशुभेतिसोममूर्तिपतेर्महादेवस्य ।
अभित्यंदेवं सवितारमितिकुबेरस्य । आदित्यनस्यतिखमूर्तेः। मृगोनभीमः खमूर्तिपत मस्य । अभि
त्वादेवसवितरितीशानस्य । ततोऽष्टसहस्राष्टशताष्टाविंशत्यष्टान्यतमसंख्ययामहाव्याहृतिभिस्तिलय
वत्रीहिचज्यैिः क्रमेण प्रत्येकं जुहुयुः ॥ ततो गुरुः स्थाप्यदेवतालिङ्गकेन मन्त्रेण घृतेन तिलैष्टिसहस्त्र
मष्टशतं वा हुत्वा पूर्णाहुति हुत्वा देवस्य दक्षिणकणे होमं निवेद्य पूर्वकुंडे घृताहुत्यष्टकं मूलमंत्रेण हुत्वा
१ यः पशूना ५ रक्षिताविष्ठितानाप्रजापतिःप्रथमजातस्य । सहस्रधामाजुषता हविनस्वाहा । २ भूरग्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा ॥
अभुवो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा सुवरादित्याय दिवेच महते च स्वाहाभूर्भुवःसुवश्चन्द्रमसेचनक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा।।
॥ १७॥

·। देवपादौ स्पृशेत् । मूलमंत्रेण पूर्वोक्तसंख्यया याम्यकुण्डेहस्तेन दधि हुत्वा देवनाभिं वारुणकुण्डे क्षीरं हुत्वा हृदयम् । सौम्यकुण्डे मध्याहुतीर्तुत्वा मूर्धानम् । वारुणकुण्डे मिश्रघृतादिचतुष्टयं हुत्वा तेनैव पूर्णी दत्त्वा देवसर्वाङ्गं स्पृशेत् । ततः कूर्मशिलाब्रह्मशिलापिण्डिकावाहनादिपरिचारकदवांश्च वैदि कैर्नाममन्त्रैर्वा संपूज्य मुख्यप्रतिमाया वामपार्थेऽधिवासयेत् । तानि मधुघृतेनाभ्यज्य प्रक्षाल्य संपूज्य वस्त्रेणाच्छाद्य प्रतिमायाः पिण्डिकायां स्वमंत्रन्यासं कुर्यात् । तत्र विष्णुश्चेत्स्थाप्यस्तदा । ॐ घंटपभं फंलक्ष्म्यै नमः । एतानि पञ्चाक्षराणि हृच्छिर:शिखाकवचनत्रसंज्ञकानि हुंफडन्तोवा वचनसमुदायः । इति पिण्डिकायां पञ्चाङ्गानि न्यस्य । तत्त्वत्रयमूर्तिमूर्तिपांश्च पूर्ववद्विन्यसत् तदा होंश्रींहाक्षः परन मणे सर्वाधाराय नमः । ॐ ह्रींश्रीहांदिव्यतेजोधारिण्यै सुभगायै नमः इति मन्त्राभ्यामधिवासयेत् ॥ इत्यधिवासनमाप्रासादोऽपिचेनूतनस्तस्याप्यधिवासनम्।तत्र प्रासादाग्रे एकाशीतिपदं मंडलम् अक्षतैः कृत्वा तेषु सप्तधान्यपुञ्जान्कृत्वा जलपूर्णानेकाशीतिकुम्भानाहृत्य तत्र नवनवकानां मध्यमं मध्यम कोष्ठं ज्ञात्वा तेषु नवकुम्भान् मध्यपूर्वादिक्रमेण विन्यस्य मध्यकुम्भे शम्युदुम्बराश्वत्थचम्पका शोक १ आजिघ्रकलश मधुरुधारापयम्वत्यावाविंशविन्दवः । समुद्रमिव सिन्धव. इतिमन्त्रेणात्य ।

·-me- मयूख १८॥ प्रतिष्ठा पलाशप्लक्षन्यग्रोधकदम्बाम्रबिल्वार्जुनवृक्षसंभवपल्लवद्वादशकंसोमाय वनस्पत्यन्तर्गतायनम इति निशि पेत् । ततः पद्मकरोचनादूर्वाङ्करदर्भपिंजुलश्वेतपीतसर्षपसितरक्तचन्दनजातीकुसुमकुन्दनन्यावर्तमिति दशकं पूर्व । यवव्रीहितिलसुवर्णरजतसमुद्रगामिनदीकूलमृत्तिकाभूम्यस्पृष्टगोमयामिति सप्तकमाग्नये । सहदेवीविष्णुकान्ताभृङ्गराजमहौषधीशमीशतावरीगुडूचीश्यामाकमित्यष्टकं याम्ये । कदलीपूगीफल नारिकेलबिल्वनारिङ्गमातुलिङ्गबदरीआमलकमिति फलाष्टकं नैर्ऋत्ये । मन्त्रसाधितं पञ्चगव्यं वारुणे। शम्युदुम्बराश्वत्थन्यग्रोधपलाशकषायपञ्चके वायव्ये । शङ्खपुष्पीसहदेवीबलाशतावरीकुमारीगुडूची वचाव्याघीति मूलाष्टकं सौम्ये । वल्मीकादिसप्तमृत्तिका ईशानकुंभे निधाय हिरण्यवर्णी हरिणीमिति मध्यकुंभानभिमन्व्य शेषान गन्धोदकपूरितान् मध्यमादिकलशानां समन्तात् पूर्वादिक्रमेणाष्टौ विन्यस्य मूलमन्त्रेणाभिमन्त्र्य सूत्रेणावेष्ट्यान्तर्बहिरधस्तादूर्ध्वं च प्रासादं पञ्चगव्येन संप्रोक्ष्य सूर्धानं दिव इति । । वल्मीकमृदा विलिप्य समुद्रज्येष्ठा इतीशानदिक्स्थन मृत्तिकाकुंभेन स्नापयेत् । यज्ञायज्ञाय इति वाय व्येन कषायकुंभेन । पयः पृथिव्यामिति वारुणेन पञ्चगव्यकुंभेन । याः फलिनीरितिनैर्ऋत्यफलकुंभेन । ॥ १८ ॥ हंसः शुचिषदिति सौम्यस्थमूलकुंभेनाविष्णोरराटमसीति पूर्वकुंभेन।सोमराजानमिति वह्निस्थकुंभेन।

·विश्वतश्चक्षुरितियाम्यकुंभेन । नमोस्तु सभ्य इति मध्यमकुंभेन । इदमापः प्रवहतेत्यष्टाभिः पूर्वादि । क्रमेण प्रासादं सशिखरं स्नापयेत्। एकाशीतिकुंभासंभवे तु गन्धोदकपूरितेनैककलशन । दैव्याय कर्मणे शुन्धध्यामिति संप्रोक्ष्य सूत्रेणावेष्टय नापयित्वा देवरूपं प्रासादं चिन्तयित्वा पताकादिना शोभयित्वा गन्धादिना पूजयित्वा तस्याधस्ताद्देवं संचिन्त्य मन्त्रेण प्रासादमधिवासयेत् ॥ तद्यथा-ॐ ह्रीं सर्वदेव मयाचिन्त्यसर्वरत्नोज्ज्वलाकृतोयावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावदन स्थिरो भव॥इत्याधिवास्य पिण्डिकावाहनप रिवारदेवतानां तत्तन्मंत्रैः प्रत्येकमष्टाविंशतिसंख्याकं होमं तिलैः कृत्वा मूलमन्त्रण चर्वष्टोत्तरशतं हुत्वा चतस्रो गा विष्णुगायत्र्या दुग्ध्वा क्षीरेण विष्णुगायच्या चरुं श्रपयित्वा देवाय निवेद्य द्वादशत्राह्मणान् भोजयित्वा विष्णुमें त्रायतामिति वदेत् ततआचार्याय धेनूदत्त्वा रात्री जागरणं कुर्यात् । इति प्रासा दाधिवासनम् ॥ अत्र ज्येष्ठमध्यमकनिष्ठानां प्रतिमानां सप्तरात्रं पञ्चरात्रं विरात्रमेकारात्रं सद्योवा बल्य न्तमाधिवासनं कुर्यादिति पद्धतिकाराः। अत्रश्लोकाः-अनेकदिननिर्वत्यै अधिवासनकर्माण। होमानष्टौ सहस्राणि विधीरन्पृथकपृथक् ॥ तस्मिन्नेकाहानवत्यै कुर्यादष्टोत्तरं शतम् । प्राग्वत्पूर्णाहुति हुत्वा स कृजपन्ति द्वारपाः। यद्वाप्रतिदिनहोममष्टोत्तरशतंशतम् । देशिकोमूर्तिपैः कुर्याद्यावत्कार्य समाप्यते॥

·प्रतिष्ठा मयूखः ॥ १९ ॥ बलि सन्ध्यासु तिसृषु मन्त्रदद्याद्यथोदितैः । आचार्य दक्षिणा देया ऋत्विग्भ्यश्च स्वशक्तितः॥ भोजन च तथान्येभ्यो देयं वित्तानुसारतः। विनाधिवासनं यज्ञः कृतोऽपि न फलप्रदः ॥ इति ॥ ततो गुरुबहिनिर्गत्य प्रासादाभिमुखो भूत्वा तदेवरूपं ध्यायेत् । तथाहि-पादौ पादशिलास्तस्य जवापादो र्ध्वमुच्यते । गर्भश्चैवोदरं ज्ञेयं कटिश्च कटिमेखला । स्तम्भाश्च बाहवो ज्ञेया घण्टा जिह्वा प्रकीर्तिता ।। दीपः प्राणोऽस्य विज्ञेयो झपानो जलनिर्गमः । ब्रह्मस्थानं यदेतच्च तन्नाभिः परिकीर्तिता ॥ हृत्पनं पिण्डिका ज्ञेया प्रतिमा पुरुषः स्मृतः । पादचारस्त्वहङ्कारो ज्योतिस्तचक्षुरुच्यते ॥ तदूर्वं प्रकृतिस्त स्य प्रतिमात्मा स्मृतो बुधैः । तलकुम्भादधो द्वारं तस्य प्रजननं स्मृतम् ॥शकुनासा भवेन्नासा गवाक्षः कर्ण उच्यते । कपोतपालीः स्कन्धोऽस्य ग्रीवा चामलसारिका ॥ कलशस्तु शिरो ज्ञेयं मज्जादिप्रदसंहि तम् । मेदश्चैव सुधां विद्यात्प्रलेपो मांसमुच्यते॥ अस्थीनि च शिलास्तस्य स्नायुः कीलादयः स्मृताः। चक्षुषी शिखरास्तस्य ध्वजाः केशाः प्रकीर्तिताः ॥ एवं पुरुषरूपं तं ध्यात्वा च मनसा सुधीः। प्रासादं पूजयेत्पश्चाद्गन्धवजादिभिः शुभैः॥ सूत्रेण वेष्टयेद्देवं वासस्तत्परिकल्पयेत् ।प्रासादमेवमभ्यर्च्य वाहन चाग्रमंडपे॥इति ॥ ततः कुण्डे वास्तोष्पत इतिमन्त्रणाष्टोत्तरशतं हुत्वा देवमन्त्रेण च हुत्वा पूर्णाहुत्यन्तं ·सर्व कृत्वा दिग्बलिं दत्त्वा देवसमीपमागत्य यथासंभवं भूसुवर्णादिकं दत्त्वा देवाय चात्मानं निवेद्यप्रणमेत। यत्र तु स्वयंभूर्दैवः प्रागेव वा प्रतिष्ठितःप्रासादश्च नूतनः तत्रापि तदुत्तरे मण्डपं कृत्वा पूर्वयुः पुण्याइ वाचननान्दीश्राद्धदेवप्रतिष्ठोक्तमण्डपस्थापनविग्वरणादिकं कुर्यात्। तत्र गुरुर्वेद्यांतद्देवतामण्डलं कृत्वा वास्तुदेवतापूजनाग्निप्रतिष्ठाग्रहपूजाज्यभागोत्तरग्रहहोमशिख्यादिवास्तुपीठदेवतावास्तुदेवता--होमैका शीतिकलशस्थापनानि कृत्वा तैः प्रासादं क्षालयित्वा यजमानमाभषिच्य प्रासादमुत्सृजेदित्येतावानेव विधिः॥ अथ मण्डपादुत्तरतः पूर्वकल्पितैः शान्तिकलशादिजलैस्तण्डुलाएदलोपरिस्थ भद्रासनोपविष्टं सपरिवारं यजमानमभिषिचेयुः । ततः आचार्यमूर्तिपत्राह्मणस्थपत्यादीन् परितोष्य प्रासादोत्सर्ग कुर्यात् । तत्र मासपक्षाधुल्लिख्य इमं शिलेष्टकादादिनिर्मितं वलभीजगतीप्राकारपरिवारगोपुरपरि वारदेवतालयसंयुतंतत्तद्देवतालोकावाप्तिकामः कुलद्वयानुग्रहायामुकदेवताप्रीतयेऽहमुत्सृजामीति कुश यवजलानि क्षित्वा देवं नत्वा ब्राह्मणान्भोजयेदिति । ततःप्रातराचार्यों मूलमन्त्रेण मूर्तिमृतिपतिलोकपा लमन्त्रैश्वप्रतिदेवतमष्टशतमष्टाविंशतिवा पूर्णाहुत्यन्तं स्वकुण्डे हुत्वाऽधिवासितां कूर्मशिलां ब्रह्माशिला पिण्डिकां च त्रातारमिन्द्रमिति ग्रहीत्वा विनाभावार्थपुष्पोदकधारयाऽस्त्रमन्त्रेण शन्तीयेन वा प्रासाद

·प्रतिष्ठा
मयूखा
॥२०॥
मभ्युक्ष्य महाँ इन्द्रो य इति दर्भणोल्लिख्यास्त्रपूतजलेन पुनः प्रोक्ष्य प्रासादस्य द्वारस्य च मध्याद् यवेन
यवार्धेन वेशानीमुत्तरां वाऽऽश्रित्य स्नानादिसंस्कृतां कूर्मशिलो प्रणवेन पञ्चरत्नोपरि निधाय तच्छुत्रे
सौवर्ण कूम द्वारसंमुखं निधाय तदुपरि रत्नानि निधाय पत्रिंशद्र्तयुतां पञ्चचत्वारिंशद्गर्तयुतां वा ब्रह्म
शिलामधिवासितां निदध्यात् । ॐ नमो व्यापिनि स्थिरे अचले ध्रुवे ॐ श्रीलंस्वाहेतिमन्त्रेण यथा
शक्ति संपूज्य-त्वमेव परमाशक्तिस्त्वमेवासनधारिका । शिवाज्ञया त्वया देवि स्थातव्यमिह सर्वदा ।।
इति प्रार्थयेत् । ततो वर्णाध्वने नमः पदावने मंत्राध्यने भुवनाध्यने तत्त्वावने० सकलावने
इति सकलमध्वानं तदारुढं ध्यायेत् । ततः पुण्याहवाचनं कृत्वा मूलमन्त्रेणाष्टोत्तरशतं हुत्वा षत्रिं
शत्सु पञ्चचत्वारिंशत्सु वा ब्रह्मशिलागर्तेषु प्रादाक्षिण्येन सहन्ना हस्तेन रत्नन्यासं कुर्यात् । श्वभ्ररहित
ब्रह्मशिलोपरिभागे सश्वभ्रां पिण्डिका पूर्वपश्चिमानने प्रासादे सौम्यप्रणाली दक्षिणोत्तरानने पूर्वप्रणाली
ध्रुवसूक्तेन निधाय देवपत्नीलिङ्गकेन मन्त्रेण पिण्डिकामभिमन्त्रयेत् । तत्र विष्णोः स्थापनायां श्रीश्च ते
लक्ष्मीश्च पत्न्यौ० ॥ रुदस्य गौरीमिमाय० ॥ सूर्यस्य० उपस्तच्चित्रमाभरेत्यादि ॥ तत आत्म
तत्त्वाय आत्मतत्त्वाधिपत्यै क्रियाशक्त्यै विद्यातत्त्वाय विद्यातत्त्वाधिपत्यै ज्ञानशक्त्यै० ॥ शिवत
॥२०॥

·- त्त्वाय शिवतत्त्वाधिपत्य इच्छाशक्त्यैः ॥ इति तत्त्वन्यासः ॥ प्रतितत्त्वं मूर्तिमूर्तिपतिलोकपालान् विन्यसेत् । ततः पिण्डिकायाम्-आधारशक्त्यै नमः इति न्यस्यानन्तासनतत्त्वभ्यो नमः आसनशक्ति भ्योनमः । इत्युक्त्वाभ्यर्च्य --सर्वदेवमयीशाने त्रैलोक्यालादकारिणि । त्वां प्रतिष्ठापयाम्यत्र मन्दिरे विश्वनिर्मिते॥यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावदेषा वसुन्धरा।तावत्त्वं देवदेवेशि मंदिरेऽस्मिनस्थिरा भव ॥ पुत्रा नायुष्मतो लक्ष्मीमचलामजरामृताम् । अभयं सर्वभूतेभ्यः कर्तुनित्यं विधेहि भोः ॥ विजयं नृपतेः सर्व लोकानां क्षेममेव च । सुभिक्षं सर्ववस्तूनां कुरु देवि नमोनमः॥इति तां प्रार्थ्य प्रणवं श्वभ्रे बाह्ये पोडश स्वरान् तेषां परितो व्यंजनानि न्यस्य श्वभ्रान्ते रत्नादीनि न्यसेत् । यथा बाह्यपरिधौ यवत्रीहिनि प्पावप्रियङ्गतिलमाषनीवारशालिसिद्धार्थकान् । वज्रमौक्तिकवैडूर्यशक्षस्फटिकपुष्परागचन्द्रकान्तेन्द्रनी लपद्मरागान् । मनःशिलाहरितालाञ्जनश्यामाञ्जनकासीससौराष्ट्रीरोचनागरिकपारदान सुवर्णरौप्य ताम्रायसत्रपुसीसकांस्यारकूटतीक्ष्णलोहानि श्वेतरक्तचन्दनागवर्जुनोशीरवैष्णवीसहदेवीलक्ष्मणाचति । तत्रबीजानामभावे यवान रत्नानामभावे वज्र धातूनामभावे हरितालु ताम्रायभावे सुवर्णम् ओपधीना मभावे सहदेवीं न्यसेत्॥ इति ॥ एवं न्यस्तानां रत्नानां दिक्पालमन्त्रैरालम्भनं कृत्वा पृथिवीमेरुकूम

·-
प्रतिष्ठा
मयूखा
वाहनानि सौवर्णानि द्वारोन्मुखानि पारदं च तस्मिन्मध्यश्वश्रेनिधाय गुग्गुलुरसेन रत्नादिक स्थिरीकृत्य
मधुपायसेन श्वभ्रमनुलिप्य वस्त्रेणाच्छाद्य कवचेनावगुण्ठ्यास्त्रमन्त्रेण संरक्ष्य Jहा वै प्रतिष्ठति प्रासाद
मभिषिच्येन्द्रादिभ्यो बलिं दत्त्वाचामेत् । एवं पिण्डिका प्रतिष्ठाप्य प्रासादादहिरष्टदिक्षु स्थण्डि
लानि संपाद्य संस्कृत्य ततः स्थण्डिलानामीशानभागेषु कलशन्मिन्त्रवद्विन्यस्यानीन्प्रणीय प्रतिस्थ
ण्डिलपलाशसमिधामष्टोत्तरसहस्रमष्टशतं वा मूलमन्त्रेण हुत्वाज्येन च । ॐ नारायणायविद्महे वासुदे
वाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ इति मन्त्रेणाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिमष्टौ वा हुत्वाऽऽचार्योऽष्ट
दिक्संस्थेभ्यः कुंभेभ्यः पात्रे तोयमुद्धृत्य मूलमन्त्रेण शतकृत्वोऽभिमन्व्य प्रतिमासन्निधौ गत्वा सर्वती
र्थमयमिदं जलमिति ध्यायन्देवमूर्यभिषिचेत् । नारसिंहेन हुंफडन्तेन देवस्य दिग्बन्धनं कृत्वा मूर्तिपैः
सह देवं प्रार्थयेत्-प्रबुध्यस्व माहाभाग देवदेव जगत्पते । मेघश्याम गदापाणे प्रबुद्धकमलेक्षण । प्रबु
भूधरानन्त वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ इति ॥ जलक्षीरकुशाग्रतिलतण्डुलयवसिद्धार्थकपुष्पाणि शंखे
कृत्वा शङ्खमुद्रया देवायाध्य दुत्त्वोत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति देवमुत्थाप्य रथमुपवेश्य देवस्य पुरतो गुरु
पृष्ठतो यजमानः पार्वतो मूर्तिपाः एवं परिभ्राम्य रथादवतार्य प्रासाद्वारसंमुख लिङ्गं कृत्वाध्य दुत्त्वा
॥ २१॥

·प्रासादं प्रवेशयेदिति ॥ ततः स यजमानो देशिको देवं पिण्डिकायां स्थापयेत् । तद्यथा-सुलने ईश्वर भावयन् श्वभ्रन्यासद्व्यसहित सौवर्ण पद्मं श्वभ्रे निधाय--प्रधानपुरुषौ यावद्यावच्चन्द्रदिवाकरौ । तावत्त्वमनया शक्त्या युक्तोऽत्रैव स्थिरो भव ॥ इत्युक्त्वा ध्रुवाद्यौर्वा पृथिवीति मन्त्रं पठित्वा यवं यवाथै वोत्तराश्रितमीशानाश्रितं वा देवं पिण्डि वा श्वभ्रे निघाय-स्थिरो भव शाश्वतो भव-इत्यु क्त्वा पिण्डिकालिङ्गान्तरालं वालुकासीसकादिभिर्दढं पूरयित्वा पुनर्न चालयेताततो देवं मान हृदये वा स्पृष्ट्वा प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । सा यथा-पूर्तकमलाकरोतां प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्यां देवस्य वा हरेरिति कालिकापुराणात् कार्या । अस्य प्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रा ऋषयः ऋग्यजुःसामा नि छंदांसि क्रियामयवपुःप्राणाख्या देवता । आंबीजम् । ह्रींशक्तिः । कोंकीलकम् । प्राणप्रतिष्ठायां विनियोगः। तत ऋष्यादीन् क्रमेण शिरोमुखहृदयनाभिगुह्यपादेषु विन्यस्य । * कंखंगपंडं अंपृथि व्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मने आं हृदयाय नमः । ॐ चंछंजझंभई शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मने ई शिरसे स्वाहा । ॐ टंठडढणउश्रोत्रत्वश्चक्षुर्जिह्वामाणात्मने ऊंशिखायै वषट् । ॐ तथदधनएं वाक्पाणिपाद । पायूपस्थात्मने ऐं कवचाय हुम् । ॐ पर्फबभमं ओं वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दात्मने औं नेत्रत्रयाय C ·S' प्रतिष्ठा मयूखः ॥२२॥ वौषट् । ॐ अंयरलवंशंघसंहळक्ष मनोबुद्धयहङ्कारचित्तात्मने अः अस्त्राय फट् । एवमात्मनि देवे कृत्वा देवं स्पृष्ट्वा जपेत् । ॐ आं ह्रींकोय रेलवंशषसंहसः। देवस्य प्राणा इह प्राणाः । पुनः ॐ आंहीं क्रोंइत्यादिदेवस्य जीव इह स्थितः। ॐ आंह्रींकों इत्यादिदेवस्य सन्द्रियाणि । ॐ आंहींकों इत्या दिदेवस्य वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणप्राणा इहागत्य स्वस्तये सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा इति । ध्रुवाद्यौरिति सूक्तं च जपित्वा ततो हृद्यङ्गुष्ठं दत्त्वा जपेत् । अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च । अस्यै देवत्वमर्चायै स्वाहेति यजुरीरयेत् ॥ प्रणवेन संरुध्य देवं सजीवं ध्यात्वा विश्वतश्चक्षु रित्युक्त्वा देवमूनि हस्तं निधाय परं देवंध्यात्वा रुद्रसूक्तं रैवतसामनी जप्त्वा प्रातिष्ठिकान्मंत्रांश्च जपेत् । तत्र विष्णोः-अतसीपुष्पसंकाशं शङ्कचक्रगदाधरम् । संस्थापयामि देवेशं देवो भूत्वा जनार्दनम् ॥ रुद्रस्य-त्र्यक्षं च दशबाहुं च चन्द्रार्धकृतशेखरम् । गणेशं वृपभस्थं च स्थापयामि त्रिलोचनम् ॥ अथ , ब्रह्मणः-ऋषिभिः संस्तुतं देवं चतुर्वकं जटाधरम्ापितामहं महा प्राज्ञ स्थापयाम्यंबुजोद्भवम्॥सूर्यस्य- ॥२२॥ सहस्रकिरणं शान्तमप्सरोगणसेवितम् । पद्महस्तं महाबाहुं स्थापयामि दिवाकरम् ॥ ततो देवस्य हृदयं स्पृशन् जपेत् । तद्यथा-विष्णोः पुरुषसूक्तम् । रुदस्य रौद्रम् । ब्रह्मणोब्राह्मम् । रवेः सौरम् । अन्येपां ।

·तत्तत्प्रकाशकान्मंत्रान् जपित्वा प्रणवव्याहृतिशिर सहितां गायत्री प्राणसूक्तं च जपित्वा सान्निध्य कुर्यात् । नमस्ते त्यक्तसङ्गाय सन्तोपपरमात्मने । ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोऽनुशालिने ॥ गुणाति क्रांतवेगाय पुरुषाय महात्मने । अव्यक्ताय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव॥भगवन्देवदेवेश त्वं पिता सर्वदेहिनाम् । त्वया व्याप्तमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ त्वमिन्द्रः पावकश्चैव यमो नितिरेव च । वरुणो मारुतः सोम ईशानः प्रभुरव्ययः॥ येन रूपेण भगवंस्त्वया व्याप्तं चराचरम् । तेन रूपेण देवेश अर्चायां सन्निधो भव ॥ सर्वमंत्रादिसंयुक्तो लोकानुग्रहकाम्यया । अत्रार्चायां महादेव भव सन्निहितः सदा॥ सूर्याचंद्रमसौ यावद्यावत्तिष्ठति मेदिनी।तावत्त्वयात्र देवेश स्थातव्यं स्वेच्छया प्रभो॥ इति ।। अथ स्थापितस्य परिवारदेवताः-नन्दिमहाकालवृपभभृङ्गिरिटिस्कन्दोमाविनायकविष्णुब्रह्म जयन्तेन्द्राग्नियमनिऋतिवरुणवायुसोमेशानाप्सरोगणगन्धर्वगुह्यकविद्याधरादीन रुद्रस्याब्रह्मणो विष्ण्वा दयः परिवारदेवताः। विष्णोब्रह्मादयः । एवं चण्डीविनायकादीनामपि परिवारकल्पनम् । ततः कुण्डे १ प्राणसूक्ततु--यत्त यम व तत. यत्ते दिव ततः यत्ते भूमि ततः यत्ते चतस्रः तत. यत्ते समुद्रः ततः यत्ते मरीचिः ततः यत्ते अपो ततः यत्ते सूर्यम् ततः यत्ते पर्व ततः यत्ते विश्व ततः यत्ते पराः ततः यत्ते भूतम् ।

·प्रतिष्ठा मयूख ॥२४॥ मन्त्रैरन्यैर्वा स्तुत्वा नमेत् । पुनः प्रार्थयेच्च-ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यावद्विधिरनुष्ठितः । स सर्वस्त्वत्प्रसा देन समयो भवतान्मम॥इति । शिवस्यापि-ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि भगवन्यत्कृतं मया। तत्सर्वं पूर्णमे वास्तु त्वत्प्रसादादधोक्षज ॥ इति अथ कर्तृनामयुतं देवस्य नामकुर्यात्सर्वदाव्यवहारार्थम् तच्च-विष्णो रमुकस्वामी । अमुकनारायण इति वा । शिवस्याऽमुकेश्वरः।भानोरमुकादित्यः। देव्या अमुकेश्वरी॥ गणपतेरमुकविनायक इति॥ तत्रस्थाप्यमानदेवार्चा लिङ्गं वा यां यां दिशमुपाश्रयेत्तत्तदिगीशमंत्रेणाष्टो त्तरशतसंख्यया शमीपलाशान्यतरसमिद्धोमतिलहोमं वा कृत्वा पूर्णाहुत्यन्तं कुर्यात् । दिगीशमंत्रास्तु त्रातारमिन्द्रमित्यादयःप्रसिद्धाः । अत्राचार्यदक्षिणाश्च क्रमतागजो मेषो महिषोऽजः शुक्तिर्मुक्ताफलं सव स्त्रयुग्मा धेनुर्ऋषभ इत्यादिकाः॥ अथ नैमित्तिकदोषप्रायाश्चत्तम्-ततः स्थाप्यमाने देवे शब्दोत्थाने श्वभ्रान्ते स्फुटिते वा शान्त्यर्थं मूलमन्त्रेणाष्टोत्तरशतं हुवा प्रतिष्ठाहोमं कुर्यात्।शिवाय स्थिरो भव स्वाहा।शिवायाप्रमेयो भव स्वाहा।शिवायानादिबोधो भवस्वाहा।शिवाय नित्यो भव स्वाहा। शिवाय सर्वगो भव स्वाहा । शिवायाविनाशो भव स्वाहा । शिवायाक्कमो भव स्वाहा ॥ इति । अथ सर्वशान्त्य | ॥ २४ ॥ थमघोरमन्त्रेणाष्टोत्तरशतं स्विष्टकृदन्तं हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं पूणाहुतिं च हुत्वा ईशाने बलिं दत्त्वाचम्य ·-- शोभनासने यजमानमुपवेश्याथर्वणसाना मन्त्रान्तरैश्चाभिषिचेत् । अथाचार्यपूजनम्-तत्र यजमानः आचार्यमासने उपवेइय सत्कृत्य ग्रामं गोसहस्रमधं तदर्धे वा गोशतमधं तदर्धे वृषभैकादशकं पंचैका वा गां सालङ्कारां यथाशक्ति संनिधाय देशकालौ संकीर्त्य देवप्रतिष्ठासिद्धयर्थमिमां दक्षिणां तुभ्यम हमाचार्याय संप्रददे न मम इत्युक्त्वा तद्धस्ते गोपुच्छादिसकुशतिलयवजलं निक्षिपेत् । विज्ञापयेच्च- भगवन्सर्वधर्मज्ञ शिवधर्मपरायण । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ शिवशास्त्रविशारद ॥ अनादिजन्मसंताने ह्यप्र- मेये भवार्णवे । अब मे झुत्तमं जन्म अद्य मे सफलं धनम् । अब मे जननोच्छित्तिरद्य मे परमं पदम् ।। मोचितोऽहं त्वया नाथ उच्छेद्याद्भवबन्धनात् । ईश त्रातस्त्वया यस्मात्प्लवेनेव भवार्णवात् ॥ मुक्तो ऽहं मर्त्यसंसारात्मपन्नोऽहं तवान्तिकम् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यन्यूनं यत्कृतं मया ॥ तत्सर्व पूर्णमे वास्तु त्वत्प्रसादात्क्षमस्व मे ॥ इति। गुरुरपि-समस्तजगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकाशिवः सोऽनुचरः। स्तादः सर्वदा सर्वकामदः॥ द्रव्यहीनं तु यत्किचिद्विधिहीनं तु यद्भवेत् । तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु प्रसादात् कारणस्य तु ॥ मूर्तिपानां स्थापकस्य वर्णिनां शिल्पिनां तथा । सराष्ट्रपार्थिवानां च शान्तिर्भवतु सर्वदा ॥ भृत्यपुत्रकलत्रैश्च स्वमित्रबलवाहनैः। कारणस्य प्रसादेन सर्वलोकेश्वरो भव ॥ इत्युक्त्वा यज ५ ·प्रतिष्ठा ॥ २५॥ मानायाशिषं दद्यात्। ततःस्थापकमूर्तिपजपिनः ऋत्विकस्थपतिदैवज्ञान्संपूज्य तेभ्यः शक्तितो दक्षिणां मयूखः दद्यात् । अधिवासनं तु सद्यो वा बहुकालसाध्यं वा। तत्र सद्यःपक्षे वक्ष्यमाणमधुकुंकुमादिसर्वव्यस्त दिन एव देवं लेपयेत् । अन्त्ये तु प्रथमेऽहनि कुङ्कुमेन देवं लेपयित्वा पूजयेत् ॥ द्वितीये दिने हरिद्रासि द्धार्थकचूर्णेन । एवं तृतीयदिने पिष्टसितचन्दनयवचूर्णेन । चतुर्थे मनःशिलाप्रियमचूर्णैन । पंचमे। कृष्णांजनतिलचूर्णेन । षष्ठे रक्तचन्दनप केसरचूर्णेन । सप्तमे गोरोचनानागकेसरचूर्णेन । सर्वलेपद्रव्येषु कपिलाघृतमिश्रणं ज्ञेयम् । प्रतिमानां लेपत्रयं दिनत्रये क्रमेण कृत्वा शेषलेपाश्चतुर्थदिने युगपत्कृत्वा त्रिसंध्यं बलिदानं च निर्वयं प्रतिकुण्डे हवनं संपादयेत् । शान्तिहोमं च ऋत्विजः कुयुरित्यनेकदिन निर्वत्येऽधिवासने ज्ञेयम् । शिवस्य तु यदा प्रतिष्ठोत्तरकालं सप्तसु दिनेषु मधुकुंकुमादिलेपाः क्रियन्ते तदाष्टमदिने सपनार्चनादिर्महाउत्सवो विधेयः । इति सर्वदेवप्रतिष्ठाविधिः ॥ अथ चतुर्थीकर्म-तचतु थदिने द्वितीये वा कुर्यात् । अमुकलिङ्गप्रतिष्ठाङ्गतया चतुर्थीकर्म करिष्ये इति संकल्प्य ॥ तत्र प्राग्वृत एवाचार्यों मूर्तिपयजमानद्वारपालादिभिः सह मण्डपं पश्चिमद्वारेण प्रविश्य तत्र महास्नानसंभारादिकमु पकल्प्य वेद्या प्रादक्षिण्येन गत्वा कुण्डे स्थापितदैवत्यं चरुंश्रपयित्वा पञ्चब्रह्मभिरङ्गसहितैः सहस्राति ॥ २५ ·होमं कुर्यात् । ब्रह्ममंत्रा यथा-ईशानः सर्ववि० तत्पुरुषाय वि० अघोरेभ्योथ० वामदेवायनमो० सयो जातंप । इति प्रायुक्ताः। अङ्गमन्त्रा अपि-अद्यः संभूतःपृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समव तस्य त्वष्टा तत्पुरुषस्य वेदहामेतं आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् तमेवं विद्वान् नान्यः पंथावि प्रजा पतिश्चरति अजायमानो तस्य धीराः प० मरीचीनां पद० यो देवेभ्य आ० यो देवानां० पूर्वो यो देवेभ्यो नमो रुचाय रुचं ब्राह्ममित्यादि । तत ऋत्विजो घृतेन तिलैर्वा स्वस्वकुण्डेषु शतं शतं हुत्वा गौरीमिमायति मंत्रेणु च जुहुयुरिति शिवस्य चतुर्थीकर्म।। एवमन्यदेवविषयेऽपि पूर्ववत्स्थापितदेवत्यं चरुं श्रपयित्वा स्वमंत्रैः पत्नीमत्रैश्च सहस्रहोमं कुर्यात् । ऋत्विजोऽपि घृतेन शतं शतं प्रतिकुण्डं हुत्वा पूर्णाहुतिं जुहुयुः । गुरुश्च शीतलतोयेन मूर्ति सिक्त्वा निर्माल्यमपसार्य पुनः पूजयित्वा एकाशीतिघ टान् पूर्ववत्संस्थाप्य नापयेदिति।यद्वा पुराणांतरोक्तप्रकारेण पूजयेत्। तत्र दुध्यक्षतकुशाग्रक्षीरदूवामधु यवसिद्धार्थकपुष्पफलतोयान्वितमय॑पात्रमासाय कलशाष्टसहस्रमष्टशतमष्टौ चतुरो वा कुलशान सौव र्णान् राजतान ताम्रान रीतिकमयान्मृन्मयान्वोपकल्प्य तेषु शनोदेवीरापोहिष्ठेति मन्त्रैरुद्धृतं तीर्थ १ शिवमत्रेण ।

·प्रतिष्ठा
मयूखा
जलं प्रक्षिप्य मृद्गोमयक्षीरदधिमधुघृतशर्करौषधिपुष्पफलकुशरत्नगंधपंचगव्यादिकं च ततः समुद्रं वः
पहिणोमीति मंत्रेण देवायाध्य समयं नापयेत् । तद्यथा-पंचनद्य इतिपंचगव्येन । दधिक्राव्णइतना।
आप्यायस्वेतिक्षीरेण । तेजोसीतिघृतेन । मधुवातातिमधुना देवस्यत्वा सरस्वत्यैभैषज्येनति पुष्पो
दकेन । परिवाजपतिः कविः० रत्नोदकेन । देवस्यत्वेतिकुशोदकेन । अनऽआयाहीति फलोदकेन
गायत्र्या गंधोदकेन । ओषधी प्रतिमोदध्वमिति सहदेवीव्याघ्रीबलाऽतिबलाशंखपुष्पीवचासिंहीसुवर्च
लोदकेन । समुद्रज्येष्ठा इतिपूर्वकल्पितशीतलजलेन । वसो पवित्रमिति सहस्रधाराकुंभेन । ततस्तूष्णीं
स्नपनम् ॥ तत अवस्थां धोवो इति पंचवर्णसूत्रेण नीराज्य बलि हरेत् । मुञ्चतुमाशपथ्यादिति कौतुकं
विमुच्य सुगंधवस्त्रेण पंचनद्य इति देवं परिमार्टि । मंदाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम् । तदिदं
काल्पतं देव सम्यगाचम्यतां त्वया ॥ इत्याचमनीयं निवेदयेत् । वेदसूक्तसमायुक्ते यज्ञसामसमन्विते ।
सर्ववर्णप्रदे देव वाससी ते विनिर्मिते ॥ इतिवस्त्रयुग्मम् । शरीरं ते न जानामि चेष्टां नैव च नैव च । मया
निवेदितं भक्त्या चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥ इति कुङ्कुमक'रयुक्तचन्दनम् । मणिमुक्ताप्रवालायैः स्वर्णपु
प्पैर्मया कृता । पूजा तु देवदेवेश प्रसादाद्भवतस्तव ॥ इतिपुष्पम् । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधान्यः सुम
-
॥२६॥

·नोहरः। आप्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ इतिधूपः॥ त्वं चन्द्रस्त्वं रविर्विष्णुस्त्वं रत्नानि हुताशनः । त्वमेव सर्वज्योतींषि दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ इत्यशीत्या चत्वारिंशता वा दीपैरातिकम्। अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षभिः समन्वितम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं तगृहाणानुकंपया|मंत्रहीन क्रिया हीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु ते ॥ इति । ततः पुनरष्टोत्तरसहस्रं मूल।। मन्त्रेण हुत्वाङ्गानां दशांशेन पूर्णाहुत्यन्तं कृत्वा स्वस्तिवाचन कारयित्वा इन्द्रादिभ्यो बलिं दत्त्वाऽऽचम्य शेष समापयेदिति । इतिचतुर्थीकर्मविधिः॥ अथ शवे चंडपूजा ॥ चतुर्थीकर्मदिने दिनानन्तरे वाऽमु कलिङ्गप्रतिष्ठाङ्गतया चण्डप्रतिष्ठां करिष्ये इति संकल्प्य प्रासादाबहिर्गर्भगृहाईसूत्रांतराले ईशान्यां चण्डस्थाने पीठादौ चण्डमूर्ति संस्थाप्य पूजयेत् । तत्र ध्यानम्-रुद्रानेःप्रभवं चण्डं कज्जलाभ भयान।। कम् । शूलदण्डधरं रौद्रं चतुर्वक्रं चतुर्भुजम् ॥ मुखोद्गीर्णमहाज्वालं रक्तद्वादशलोचनम् । जटामुकुटख ण्डेन्दुमण्डितं फणिकङ्कणम्॥ व्यालयज्ञोपवीतं च साक्षसूत्रकमण्डलुम् । श्वेतपद्मासनासीनं भक्तिप्रवाति नाशनम् ॥ इति एवं ध्यात्वा ॥ ॐ चंडासनाय नमः । चंडमूर्तये नमः।धुनिचंडेश्वरायहुं फट्स्वाहोत मंत्रेणावाह्य ॐ चंडहृदयाय हुंफट् नमः। ॐ चंडशिरसे हुं फट् नमः । ॐ चंडशिखायै हुं फटू नमः। - ।

·प्रतिष्ठा मयूख ॥ २७॥ ॐ चंडकवचाय हुंफटू नमः । ॐ चंडास्त्राय हुं फट् करयोरस्त्रम् । ॐ चं सद्योजाताय हुं फट् नमः। चिं वामदेवाय हुंफटूनमः । ॐचुं अघोराय हुंफटु नमः । ॐ तत्पुरुषाय हुं फट्टनमः । ॐचों ईशा नाय हुं फटू नमः । इतिन्यासान्कृत्वा षोडशोपचारैः संपूज्य विज्ञापयेत् । यावत्तिष्ठति लोकेऽस्मिन् देवदेवो महेश्वरः । तावत्कालं त्वया देव स्थातव्यं शिवसन्निधौ ॥ इति । ततो दिग्बलिं दत्त्वा भूतानि विज्ञापयेत्-यावत्कालं महादेवो लिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति । तावत्कालं तु रक्षार्थ यूयं तिष्ठत सर्वदा ॥ इति । ततो गुरुः कर्मशेष संपाय भद्रासने यजमानमुपवेश्याभिषिचेत् ॥ तत्र देवस्यत्वेति शन्नोदेवीर भिष्टये अथर्वणसाम । सुरास्त्वामाभषिचंत्वित्यादयश्च मंत्राः ॥ ततो यजमानो महाजलाशये अव भृथस्त्रानं कृत्वा मंडपमागत्य गुर्वादीन्संपूज्य हिरण्यादिदक्षिणां दत्त्वा सोपस्करांगां च दद्यात् । गुरुश्व-- समस्तजगदुत्पत्तिस्थित्यनुग्रहकारकः। शिवः सानुचरः स्तादः सर्वदा सर्वकामदः॥इति मंत्रेणाशिषो दद्यात् । यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनम् । कचिच्चंडो नास्तीति त्रिविक्रमः।बाणलिङ्गे च लोहे च सिद्धलिंगे स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भवेत् ॥ इतिचंडपूजा ॥ अथ चलप्रतिष्ठा बौधायना धुक्ता ॥ तत्र शुचौ देशे मडपं तदन्तःप्रतीच्यामुदीच्यामीशान्यां वा कुण्डं कुर्यात् ॥ मंडपाकरणपक्ष ·कुंडस्थाने स्थण्डिलं कुर्यात् । तदुत्तरतः स्नानवेदीनानोपकरणानि नैर्ऋते वास्तुमंडलं मध्ये वेद्यां सर्व तोभद्रादिमंडलं विष्णुप्रतिष्ठायां सर्वतोभद्रं शिवप्रतिष्ठायां लिंगतोभद्रं तदुत्तरतः स्वस्तिकोपरि शय्या स्थानं च कृत्वा पूर्वदिने प्रतिष्ठादिने वा देशकालौ स्मृत्वा दाहादिदोपदुष्टायामस्यां मूतौँ पुनर्देवकला सान्निध्यार्थमायुःश्रीसर्वफलायुष्मत्सुपुत्रावाप्त्यादिसुखकाम ईश्वरप्रीतिकामो वा परिवारदेवतोपेतामुक सूतॆश्चलप्रतिष्ठां करिष्य इति संकल्प्य तदङ्गत्वेन गणेशपूजापुण्याहवाचनमातृपूजनाभ्युदायकश्राद्धानि । कृत्वा गुरुमष्टौ चतुरो वा ऋत्विजश्व(कृ)वृत्वा पूजयेत्॥ततो मण्डपकरणपक्षे गुरुमण्डपप्रतिष्ठानिस्था पनं च कृत्वात्र ग्रहस्थापन केचिदिच्छन्ति स्थाप्यदैवत्यं नैवारं चुरुं श्रपयित्वाऽऽज्यभागान्ते पलाशो दुंबराश्वत्थापामार्गसमियां प्रत्येकमष्टसहस्रमष्टशतमष्टाविंशतिमष्टौ वा प्रतिदैवतं लोकपालमंत्रा- हृतिभिर्वा जुहुयात् । तावत्संख्याकमाज्यहोमं कृत्वा स्थाप्यदेवताकमंत्रेण समित्तिलाज्यानां प्रति द्रव्यं दशदशाहुतीः स्विष्टकृतं च हुत्वाऽष्टसहस्रमुष्टशतं वा स्थाप्यदेवतामंत्र जपेत् । अथ यजमानो गुरवे वरं दद्यात् । ततो गुरुदेवं पञ्चगव्यः पञ्चामृतैश्च पृथक् तत्तन्मवैः शन्नोदेवीरिति संस्रावकलशेन च संस्नाप्य श्रीखंडायैरनुलिप्योष्णोदकेन प्रक्षाल्य पुनश्चताः कलशैः समुद्रज्येष्ठा इत्यायभिषेकम

·मयूखा
प्रतिष्ठा
॥२८॥
रैरभिाषिच्य भद्रपीठे निवेश्य तत्र परितोऽष्टौ कलशान् तोयपूर्णान् पूर्वादिक्रमेण संस्थाप्य सप्तमृदः
पल्लवान कुशा झाल्युदकं प्रस्रवणोदकं यवान्पुष्पाणि फलानि च क्रमेण निक्षिप्य स्थापनक्रमेण कुंभैः
नापयेत् । तत्तन्मंत्राः-आपोहिष्ठति तृचः हिरण्यवर्णाः शुचय इति चतुष्टयं पवमानः सुवर्चनः इत्य
नुवाकश्चेति । ततो वाससी परिधाप्य उपवीतं दत्त्वा गंधपुष्पधूपदीपैः संम्पूज्य पैष्टैरष्टभिदीपै राज्य
हिरण्यगर्भ इत्यष्टभिहिरण्यशलाकां गृहीत्वा चित्रं देवानामित्यर्धचैन देवनेत्रे उन्मील्य अन्नन्तित्वा
मध्वर इत्यंजयित्वा पुनर्मधुघृतशर्कराभिवस्यत्वेत्यञ्जयेत् । मंत्रांते अनज्मीति वाक्यशेषः । ततो
भक्ष्यभोज्यादादि दर्शयेत् । तदा कोपि न तिष्ठेत् । ततो दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणः पुरुष
सूक्तेन स्तुत्वा वंशपात्रे पञ्चवर्णान्वितमन्नं प्रक्षिप्य देव नीराज्यअनमोभूताधिपतये दीप्तशूलधरायोमाप
तये सर्वविद्याधिपतये रुद्राय नमः शिवमगार्हतं कर्मास्तु स्वाहेति बलिं दत्त्वाचामेत् । ततो ब्रह्मायाः
सर्वतो भद्रमण्डलदेवता आवाह्य गन्धादिना संपूज्य स्थाप्यदेवं तत्तल्लिङ्गमंत्ररावाह्य कर्णिकायां प्रति
ष्ठाप्य गन्धाद्यैः संपूज्य कुण्डे मण्डले देवतानां नाममंत्रैर्दशदशतिलाहुती त्वा शय्यायां देवमारोप्य
पुरुषसूक्तोत्तरनारायणाभ्यां ब्राह्मणैः सहोपतिष्ठेत् । ततो देवे पुरुषात्मने नमः प्राणात्मने• इति
॥ २८॥

·-- शरीरे व्यापकं न्यसेत् । प्रकृतितत्त्वाय० बुद्धितत्त्वाय. अहङ्कारतत्त्वाय. मनस्तत्त्वाय हृदि । शब्दतत्त्वायति शिरसि । स्पर्शतत्त्वायति त्वचि । रूपतत्त्वायेति हदि । रसतत्त्वायेति बस्तौ। गंध तत्त्वाय पादयोः । श्रोत्रतत्त्वाय कर्णयोः । त्वक्तत्त्वाय सर्वशरीरे। चक्षुस्तत्त्वाय चक्षुषोः । जिह्वा तत्त्वाय जिह्वायाम् । प्राणतत्त्वाय प्राणे । वाक्तत्त्वाय वाचि । पाणितत्त्वाय पाण्योः। पादतत्त्वाय पादयोः। पायुतत्त्वाय पायौ । उपस्थतत्त्वाय उपस्थे । पृथ्वीतत्त्वाय पादयोः । अपतत्त्वाय बस्तौ। तेजस्तत्त्वाय हदि । वायुतत्त्वाय घ्राणे । आकाशतत्त्वाय शिरसि । रजस्तत्त्वाय तमस्तत्त्वाय सत्त्व तत्त्वाय देहत्तत्त्वायेतिदेहे । ततः पुरुषसूक्तन्यासं कृत्वा संपूज्याधिवासयेत् । ततो मण्डलशय्ययोर्मध्ये न गन्तव्यं मण्डलदेवतानामुपहारनिवेदनम् । तत्र सवान्नं ब्रह्मणे । घृतान्नं सोदकमिन्द्राय । आज्या नमनये । माषान्नं यमाय । कृष्णब्रीह्यन्नं सघृतं निव॑तये । नवनीतोदनं वरुणाय । यवोदनं वायवे । प्रैयङ्गवं सोमाय । गवेधुकमीशानाय । पायसं सर्वेभ्यः । ततः शय्याप्रदेशे नैवारं चरुं स्थापयित्वा तेन दिग्बलिं दत्त्वा निशा नयेदित्यधिवासनम् । प्रातः पुरोदयाद्देवमुत्थाप्य मूलमंत्रेणोपस्थाय घृतेन चरुं श्रपयित्वाभिधार्य मूलमंत्रणाष्टोत्तरसहस्रमष्टशतं वा हुत्वा घृतं तावद्धुत्वा चरुशेषण अनय स्वाहा -

·1112NE
प्रतिष्ठा
मयूख:
३॥ २९॥
सोमायस्वाहा धन्वंतरयेस्वाहा कुकै अनुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा परमेष्टिने ब्रह्मणे अग्नये स्वाहा
सोमाय स्वाहा अग्रयेन्नादाय अग्नयेनपतये० प्रजापतये विश्वेभ्योदेवेभ्यः सर्वेभ्योदेवेभ्यः सर्वेभ्यो
भूतेभ्यः भूर्भुवः स्वः स्वाहा । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेतिजुहुयात् । ततो यजमानो गुरवे वरं दद्यात्
तत उदिते सूर्य गुरुवैद्यां मेर्वभिमुखं देवं कृत्वा रत्नपुष्पमूलफलौषध्यादि दर्शयित्वा ताम्रपात्रे शांति
जलमादाय मूलमंत्रेण शतवारमभिमंत्र्य देवशिरसि तेनैव मंत्रेणासिच्योत्तिष्ठब्रह्मणस्पत इत्युत्थाप्य
विश्वतश्चक्षुरित्युपस्थाय देवस्य पुरस्तात् ॐ ब्रह्मविष्णुरुद्रेभ्यो दिक्पालेभ्यो० वसुभ्यो० रुद्रेभ्यो
आदित्येभ्यो० अश्विभ्यो मरुद्भयो कुबेराय० गंगादिमहानदीभ्यो अग्नीषोमाभ्याम् इन्द्रामिभ्यां
द्यावापृथिवीभ्यां धन्वन्तरये० सर्वेशाय विश्वेभ्योदेवेभ्यो ब्रह्मणे नमः इति जपित्वा प्राणप्रतिष्ठां
कुर्यात् । देवस्य पुरतो यजमानमभिषिच्य देवमंत्र जपित्वा ध्रुवसूक्तेन तल्लिङ्गमंत्रेण पुरुषसूक्तेन
गायच्या व्याहृतिभिश्च देवं प्रतिष्ठाप्य प्रतिमाया निजवाहनायुधपरिवारादिकं ध्यात्वा पुनः पूजायित्वा
मुद्रां प्रदर्य मूलमंत्रमष्टोत्तरशतं जपित्वा स्तुत्वा नत्वाचम्य स्विष्टकृदायुत्तराङ्गानि समापयेत् । ततो
यजमानो दक्षिणां दद्याद्विपांश्च यथाशक्ति भोजयेत् ॥ इति चला प्रतिष्ठा ॥
॥२९॥

·अथ जीर्णोद्धाराविधिः॥ अग्निपुराणे-जीर्णादीनां च लिङ्गानामुद्धारविधिमाचरेता लक्ष्मोज्झितं च भग्नं च स्थूलं वहतं तथा॥ संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकम् । इत्यादिदुष्टलिङ्गानां त्याज्या पिण्डी तथा वृषः ॥ लक्ष्मो ज्झितम्-वाणादिश्चमेण तद्विधिना स्थापितं सत्तलक्षणरहितम् । भनम्-अनेकशकलीभूतं स्थूलपिण्डिकाननुरूपम् । वजहतम्-विद्युद्धतम् । संपुटम्-न्युजम् । स्फुटितम्-एकदेशे भनम् । व्यङ्गम्-पिण्डिकापणाल्यादिरहितम् । आदिपदेन चाण्डालस्पृष्टादीनां ग्रहणम् ॥ पिण्डिवृषयोर्दुष्टत्वे तयोरेव त्यागो न लिङ्गस्य ॥ चालितं चलितं निम्नमत्यर्थं विषमस्थितम् । दिङ्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा॥एवंविधं च संस्थाप्यं निर्वणं च भवेद्यदि । नादेयेन प्रवाहेण तदपाकियते यदि ॥ ततोऽन्यत्रापि संस्थाप्यं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥इति। निम्नम्-सामन्तभूनागानिन्नायां भूव्यवस्थितम् । विषमस्थितम्-यत्र पूजादि कर्तुं न शक्यते तस्मिन्देशे व्यव स्थितम् । दिङ्मूढम्-विशेषविध्यमावेपि उदगतिरिक्तदिकूमणालीकम् । पातितम्-दिौ । मध्यस्थं संपूर्णपिण्डि * काश्चनेऽन्तर्गतं प्रासादमध्यजागे स्थितमित्यपि कचित् । एवंविधमित्यनेन लक्ष्मोज्झितभप्रस्फुटितवियुद्धतातिार कानां ग्रहणम् । तेन जघन्यो निर्वणशब्दोपि लक्ष्मोज्झिनायतिरिकानामेवोपलक्षकः ॥ " पीठाच चालितं लिङ्गं ·प्रतिष्ठा मयूखः ॥३०॥ निर्दोष तु भवेद्यादि । ततो वै स्थापयेत्तत्र जपेल्लक्षमघोरकम् । त्यजेत्सदोषितं लिङ्ग श्वपचाद्यैश्च सेवितम्।लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाप्य विशुद्धिमधि गच्छति" इति सिद्धान्तशेखरोक्तेः । तत्रैव-लिङ्गादीनां च जीर्णानां प्रोच्यते विधिरु च्छ्रितौ । सर्वारिष्टविनाशार्थं सर्वप्राणिहितार्थकः ॥ लिङ्गस्य पिण्डिकायाश्च प्रतिमामुखलिङ्गयोः । सर्वेषां परिवाराणां हुयंप्राकारयोस्तथा ॥ उद्धारश्चावृत्तिः प्रोक्ताथोद्वारे हेतुरुच्यते । आवृत्तिः पुनः संस्कारः ॥ स्फुटिते खण्डिते भने दग्धे वाऽशनिनामिना । उन्मत्तः शत्रुभिश्चौरैः करिणा स्रोतसाढते। लिङ्गे पीगदिके वापि विशीणे कालपर्ययात् । देहं जीणं यथा देही त्यक्त्वान्यदुपगच्छति ॥ लिङ्गादी न्यतिजीर्णानि तथा मुञ्चन्ति देवताः। खण्डितं चूर्णितं लिङ्गं प्रेताद्या आश्रयंति च ॥ लिङ्गाचं सत्त्व शून्यत्वात्तथा च ब्रह्मराक्षसाः। कर्तुपाणां राष्ट्रस्य तद्ग्रामस्य विशेषतः । पीडां कुवैति ते ह्युग्रां दुर्भिक्ष मरणादिकम् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्यादुद्धरणक्रियाम् । स्वायंभुवे च देवे च बाणलिङ्ग तथैव च ॥ ऋषिभिश्चासुरैस्तत्त्वविद्भिः प्रतिष्ठिते । लिङ्गे जीर्णादिदुष्टेपि नोद्धारं तत्र कारयेत् । इदमर्पि स्वयंभुवादिव्यक्तिविषयम् । नतु दैवात्तव्यक्तिनाशेन तत्स्थानस्थापितेदानीन्तनतादृशव्यक्ति विषयम्। स्वायं । ॥३०॥ भुवादिलिङ्गानां जीर्णपीठं परित्यजेत् । उक्तैर्जीर्णादिभिर्दुष्टं मानुषं तु परित्यजेत् ॥ दिङ्मूढपतितं ·स्थानान्मध्यस्थं स्रोतसाहृतम् । चौराद्यैश्चालितं लिङ्ग स्थापयेन्नित्रणं पुनः ॥ लोहाव्यं छिन्नभिन्नाङ्ग संघाय स्थापयेत्पुनः ॥ सुवर्णावष्टलोहनिर्मितं लिंग दैवानमं सत्तदवसज्जं कृत्वा पुनः स्थापयेदित्यर्थः । बाहु पादशिरोहीनां कर्णनासास्यहीनकाम् । तादृशी परिवाराणां प्रतिमा परिवर्जयेत् ॥ यद्रव्यं यत्प्रमाणं च लिंगं वा प्रतिमापि वा । तादृक् तेनैव मानेन तद्व्येण प्रकल्पयेत् ॥ कारयेन्नान्यमानेन नान्यद् द्रव्येण तत्पुनः। नान्याकारं च नान्यत्र स्थापयेत्तगुरुत्तमः॥स्रोतसापहृते लिङ्गे प्रासादेवा तदन्यतः। तत्समीपगते देशे स्थापयेद्वाधवर्जिते ॥ प्रासादे पतिते हम्य गोपुरे मंडपादिके । तदाकारं च तद्व्यै स्तन्मानं तत्र कारयेत् । कर्मयोग्या शिला ग्राह्या दृढकाश्च तथाविधाः । हीनद्रव्यकृतं हम्य श्रेष्टैव्यैः समाचरेत् ॥ हीनं वाप्यधिकं मानमाकारं वा न कारयेत् । एवमुक्तेन मार्गेण दोपैरुक्तैविचाय च ॥ लिंगपीठादिकं जीर्ण तदुद्धारं तथा चरेत् । तिथिनक्षत्रवारादि तदर्थं न विचारयेत् ॥ जीर्णं चोद्धार येद्विद्वानजीर्णं नैव चालयेत् । जीर्णस्य धारणे दोष अजीर्णचलने तथा ॥ तस्मान्न धारयजीर्णमजीणं रक्षयेद्बुधः। सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् ॥ शतेन स्थापनं कुर्यात्सहस्रेण तु चाल नम् । अस्य श्लोकस्य वाक्यार्थों वर्ण्यतेऽथ यथागमम् ॥ नित्यं पूजादिभिर्युक्तं जीर्णायमपि सुस्थि ६ ·प्रतिष्ठा मयूखः ॥३१॥ . तम् । हीनं पूजादिभिर्लिंगमजीर्णमपि दुःस्थितम् ॥ देवतास्थापितं लिंग मोहानिमत्वमागतम् । तल्लिङ्गं दुःस्थितं वापि तन्त्रज्ञैरिति निश्चितम् ॥ सहस्राधिकहोमेन तस्य चालनमीरितम् । स्थापन शतहोमेन तस्य लिंगस्य चोदितम् ॥ एवं बहुविधैस्तत्रैर्दोषाश्च बहुधोदिताः । परीक्ष्य बहुधा तांश्च जीर्णलिंग समुद्धरेत् ॥ हयशीर्षागमेऽपि-- जीर्णोद्धारविधि कृत्स्नं संक्षेपात्प्रत्रवीमि ते । चालितोत्पा दिता भूमिः केनचित्पापकर्मणा ॥ चण्डालवत्यसंस्पर्शदूषिता वह्निना च या । स्वयमापतिता जीर्णा नदीवेगादिपातिता ॥ अपुण्यजलसंस्पृष्टा विप्रक्षतजदूषिता। पतिताधर्चिता श्लेष्मविण्मूत्रादिविदूषिता॥ सव्रणालक्षणोपेतासंस्कार्यादेशिकेन तुभूिमिर्लिंगमश्विरपतिमाचाचंडालवती तत्स्पृष्टा।असंस्पर्शो निषिद्धस्पर्शः। जीर्णा कालबाहुल्येन क्षारादिसंबंधेनैव विशीर्णा । सव्रणा एकदेशे भमा । देशिक उपासकः । पूर्वोक्तेन विधानेन वैदिकेन सुरोत्तम । अचलां दूषितामेवं स्थापयेद्विधिनोद्धताम्॥पूर्वोक्तेन चला मतिष्ठाप्रकारेणाएवं विधिनो दृतापीत्यन्वयः वक्ष्यमाणप्रकारेणोद्धृतामित्यर्थः॥पूर्वपीठं परित्यज्य यदन्यदपि तद्गतम्।ततोयथोक्तविधिना प्रासादे सन्निवेशयेत्॥दुष्टं पूर्वासनं परित्यज्यान्यस्मिस्तत्वासादगत आसने यथोक्तेन चला स्थापनप्रकारेण पुनः स्थापयेदित्यर्थः ॥ अतिजीर्णी तथाव्यगांदारवी शैलजामपि।परित्यज्य न्यसेदन्यां पूर्वोक्तविधिनागुरुः॥ ॥३१॥ .

·संहारविधिना तत्र मंत्रान्संहृत्य देशिकः । सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद्गुरुः॥ संहारविधि प्रातिलोम्ये न । मंत्रान्कलाः संहृत्योद्धृत्य । नारसिंहेन नृसिंहमंत्रेण। होमव्यमाज्यमन्यानादेशात् ॥ वृपं संयोजयित्वा तु मंत्रेणोद्वाह्य देशिकः । दावा च दाहयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेजले ॥ धातुजां रवां वापि प्रक्षिपेन्मकरा लये । अगाघे चान्यतोये च क्षिपेन्नद्यां महाजले ॥ वृष वृषौ वा रज्ज्या संयोज्य मंत्रेण पाशुपतेनोद्दाहयेदिति त्रिविक्रमः ॥ यानमारोप्य जीर्णाचौ छाद्य वस्त्रादिना गुरुः । शंखदुन्दुभिनिष|पैीतवादिवनिस्स्वनैः॥ नीत्वागाधं जलं रम्यं भागीरथ्यामथार्णवे । विष्वक्सेनाय वीर्येण प्रक्षिपेत्तां ततो गुरुः ॥ यानमारोप्पे- प्रतिमां क्षिपेदित्यर्थः ॥ रत्नानि क्षिप्तान्यादाय स्वयं दद्यात्त दाक्षिणाम् ।धेनवोदश वा पंच स्वर्णवस्त्रायलं कृताः ॥ जीर्णोद्धार प्रदातव्या गुरवे विष्णुतुष्टये ॥ लिंगगतक्षिप्तानि रत्लान्यादाय स्वयं यजमानो दशधेनूःपंच वा हेमवस्त्रायलंकृता गुरवे दक्षिणां दद्यादित्यर्थः ॥ भोजनीया विष्णुभक्का देयमन्नमवारितम् । त्रिरात्रमुत्सवः कार्यः पंच सप्त ह्यथापि वा ॥ बलिश्च विधिना देयो यथोक्तेन सुरोत्तम ॥ यथोक्तेन-चला प्रतिष्ठोक्त प्रकारेण॥ततो निवेदयेदन्या प्रतिमा लक्षणान्विताम् । निवेदयेत्स्थापयेत्॥तत्क्षणादेव राजेन्द्र तस्यदोषस्य रा

·.
प्रतिष्ठा
मयूखः
॥३२॥
शांतये। संपत्तिा विपत्तिर्वा नोपेक्षां तत्र कारयेत् ॥ अपास्य पिंडिकां पूामन्यां तत्र निवेशयेत् ॥
यदव्या यत्प्रमाणा च या मूर्तिश्चोद्धृता हरेः। तबुद्ध्या तत्प्रमाणाच सा मूर्तिस्तत्र कीर्तिता॥यत्प्र
माणं यदाकारं यन्मयं बिंबमुद्धरेत् । तत्प्रमाणं तदाकारं तन्मानं तत्र विन्यसेत् ॥ विहाय पिण्डिका
पूर्वा तदिने चापरी न्यसेत् । द्वितीये वा तृतीये वा दिवसे स्थापयेद्धरिम् ॥ अतऊर्च भवेदोषो विधि
नापि निवेशितोअनेनैव विधानन लेख्यादीस्तु विवर्जयेत् । लेख्यादन्कुिड्यलिखिताः प्रतिष्ठापिताः प्रतिमाः॥
अन्यद्रिकल्पयत्तत्र तत्प्रमाणं तदाकृतिम् । एष संक्षेपतः प्रोक्तो जीर्णोद्धारविधिस्तव ॥ सर्वेषामेव देवा
नामेष साधारणः स्मृतः। यो जीर्णविधिना बिंबं संस्कुर्यान्मानवो भुवि ॥ फलं दशगुणं तस्य मूला
नास्त्यत्र संशयः। वापीकूपतडागानां सुरधानां सदानघ । प्रतिमानां सभानां च संस्कर्ता यो
भुवि ॥ पुण्यं शतगुणं तस्य भवेन्मूलान संशयः संशयोऽत्र न कर्तव्यो जीर्णसंस्कारकर्माण ॥ मूलादश
गुणं प्राक्तं पुण्यं कूपे प्रतिष्ठितम् । प्रतिष्ठितमितिनावे क्तः ॥ प्रतिमायां शतगुणं कूपादेः परिकीर्तितम्
प्रतिमादौ दशगुणं जीर्णसंस्कारणाद्भवेत् ॥ कूपप्रतिमयोर्दशगुणशतरणयोरल्पत्वमहत्त्वापेक्षया व्यवस्था।अनि
पुराणे-सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयत् । शतेन स्थापनं कुर्यात्सहस्रेण तु चालनम् ॥
॥३२॥

·। पूजादिभिश्च संयुक्तं जीर्णायमपि सुस्थितम् । पूजया रहितं यत्तददुष्टमपि दुःस्थितम् ॥ अयं च चालन निषेधो विधिव्यतिरेकेण शतसहस्रसंख्येऽनुक्तसंख्येयत्वाद्रोगते ॥ गौश्वाश्वश्चेत्यत्रैव ॥ बहूपकारित्वाद्यः सहन्न शाश्वमित्यादौ बाहुल्येन दर्शनाचेतिन्यायविदः । सिद्धांतशेखरे तु होम गते यत्संख्येत्युक्तं यदपि।तत्रैव-असुरेसं निभिर्देवैस्तत्त्वविद्भिः प्रतिष्ठितम् । जीर्ण वाप्यथवा भगं विधिनापि न चालयेत्॥इति । तदसुरादिप्रतिष्ठा पिततव्यक्तिविपयम् । नतु देवाचव्यक्तिनाशेन तत्थानस्थापितेदानीन्तनतादृशव्यक्तिविषयम् । जीर्णोद्धारप्रका रोप्यत्रैव-याम्ये मंडपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणम् । विधाय द्वारपूजादि स्थंडिले संप्रपूजनम् ॥ द्वार पूजादिशिवकुंमपूजामितित्रिविक्रमः ॥ मन्त्रान्त्संतमे संपूज्य वासुदेवांश्च पूर्ववत् । दिग्वलिं च बहिर्दत्त्वा समाचम्य स्वयं गुरुः ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु शंभुं विज्ञापयेत्ततः। दुष्टलिंगमिदं शंभो शांतिरुद्धर स्य चेत् ॥ रुचिस्तवास्ते विधिनाआधतिष्ट च मांशिव । एवं विज्ञाप्य देवेशं शांतिहोमंसमाचरेत् ॥ मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिमूलेनाष्टाधिकं शतम् । ततो लिंगं च संस्थाप्य पूजयेत्स्थंडिले तथा ॥ लिङ्गं लिङ्गा धिष्ठितदेवतां स्थंडिले संस्थाप्येत्यर्थः॥ ॐ व्यापकेश्वरायेति नामानेन शिवार्चनम् ॥ ॐ व्यापकेश्वरहृदयाय. व्यापकेश्वरशिरसे नमः॥ ॐ व्यापकेश्वरशिखायै नमः इत्यायूह्यम् ॥ इत्यंगमंत्राः ॥ ततस्तत्राश्रितं मंत्रं वारयेद

·प्रतिष्ठा
मयूखा
॥३३॥
स्रबंधनः। सत्त्वः कोऽपीह यः कश्चिल्लिंगमाश्रित्य तिष्ठति ॥ लिंगं त्यक्त्वा शिवाज्ञाभियंत्रेष्टं तत्र
गच्छतु । विद्याविधेश्वरैः शम्भुःशंभुरत्र भविष्यति॥सहस्रं प्रतिभागं चततः पाशुपताणुना। हुत्वा शांत्य
म्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर्जपेत्ततः ॥ ब्रह्मशिलापिंडीलिंगात्मकदेवताभागत्रयसंस्कारार्थं पाशुपतास्त्रेण हुत्वा
शांतिकलशोदकेन देवं संमोक्ष्य कुशैश्च स्पृष्ट्वा होमसंख्यया पाशुपतमंत्रं जपेत् ॥ दत्त्वायै च विलोमेन तत्त्व
तत्त्वाधिपस्तितः । मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे पिंडिकासंस्थितान्गुरुः ॥ विसृज्य स्वर्णपाशेन वृष
स्कंधस्थया तथा । रज्ज्या बद्धा तया नीत्वा शैवमंत्रं गृणन् शनैः ॥ तज्जले निक्षिपेन्मंत्री
पुष्टयर्थं जुहुयाच्छतम् । तृप्तये दिक्पतीनां च वास्तुशुद्धयै शतं शतम् ॥ रक्षां विधाय तद्धानि
महापाशुपतास्त्रतः । लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र स्थापयेदिधिवद्गुरुः ॥ विलोमेन पराङ्मुखसंज्ञकम् ॥ #
तत्त्वतत्त्वाधिपमूर्तीश्वरा वक्ष्यते । सिद्धांतशेखरे--जीर्णोद्धारविधिं वक्ष्ये समासात्तत्र चोदितम् । ईशान्यां
दक्षिणे वापि मंडपं पश्चिमामुखम् ॥ कुति पूर्ववत्सर्वमेकास्यं चैकतोरणम् ॥ पूर्ववत्सर्वं स्तंभादि ॥ द्वार
पालार्चनं कुर्यात्स्थंडिलेऽनौ शिवार्चनम् ॥ द्वारपालार्चनं मंडपप्रतिष्ठाप्रकारेण॥मंत्राणां तर्पणं कुर्यादास्तुदे
वार्चनं तथा। मंत्राणां देवस्थापितकलानाम्॥अंतर्बहिर्बलिं दद्याच्छिवभक्तांश्च भोजयेत् ॥शिवभक्तान् पञ्चेति
॥ ३३॥

·। त्रिविक्रमः ॥ द्विजान्कर्मकरादींश्च ततो विज्ञापयेच्छिवम् । दोपैलिङ्गमिदं दुष्टं शांतिरस्त्वस्य चोद्धती ॥ तस्मादेनं विधानेन अधितिष्ठ महेश्वर । भवत्विति वचस्तेन प्रोक्तं सद्भावयेद्गुरुः ॥ तेन शिवेन प्रोक्तं शांति भवत्विति वचो गुरुवियेत् । विज्ञाप्यैवं शिवं भत्त्या शांतिहोमं सचाचरेत् । मधुनाज्येन दुग्धेन दूर्वाभि मूलमंत्रतः॥ शतमष्टाधिकं मंत्र प्रत्येक जुहुयात्ततः॥ मंत्रं मूलमंत्रमुच्चार्यत्यर्थः । विभिश्च मधुरैः साई समिधोऽघोरमंत्रतः। शांत्यर्थ वर्तुले कुंडे सहस्र जुहुयाद्गुरुःअथवास्त्रेण जुहुयायातीभिश्च पूर्णया। बनीयात्कंकणं हैम लिङ्गस्योत्तानके करे ॥ लिङ्गस्योत्तानं करं भवयित्वा तत्र हैम कंकणं बधीयादित्यर्थः ॥ लिङ्गं संत्राप्य संपूज्य पूर्वोक्तविधिना ततः । साङ्गं संपूजयेद्भत्त्या स्थंडिले व्यापकेश्वरम् ॥ लिंगाश्रिी तानि भूतानि ताडयेदरमंत्रतः । यानि कानि च भूतानि तिष्ठत्याश्रित्य लिंगकम् ॥ त्यक्त्वा शिवा ज्ञया तानि व्रजंतु स्थानमीप्सितम् । विद्याविधेश्वरैर्युक्तः शिवो लिंगे भविष्यति ॥ इति दत्त्वाशिवस्या ज्ञां ततो मागत्रय गुरुः । हुत्वा हुत्यास्त्रमंत्रण तथा पाशुपतास्त्रतः ॥ प्रतिभागं सहस्रं च सिंच्छांति घटोदकैः । ब्रह्मशिला-पिंडी-लिंगात्मकदेवनागत्रयं संस्कर्तु त्रिसहस्रं मंत्रेण हुत्वा तेनैव प्रतिभागं कलशसहस्त्रेणानि पिंचेदित्यर्थः । मूलमध्यायकैर्दभैः स्पृष्ट्वा च जपमाचरेत् । ब्रह्मशिलां मूलेन पिंडीमध्येन लिंगमण दौंः

·प्रतिष्ठा
मयूखा
॥३४॥
स्पृष्ट्वेत्यर्थः॥ प्राग्वत् पाशुपतास्त्रं च जपत होमस्य संख्यया।सद्योजातादिवशेषु यादधै पराङ्मुखम् ॥
दुष्टलिंगप्रतिपत्तिमाह-सौधं भूमौ परित्याज्यं दारुज चामिना दहेत् । सौधं सुधानिर्मित लिंगम् । लोहज
तेन कार्य स्याच्छैलजं चाप्सु निक्षिपेत् । सुवर्णाद्यष्टलोहनिर्मितं भग्नं चेत्तेनैव सुवर्णादिना तत्कार्यमित्यर्थः ।
तत्त्वतत्त्वेश्वरान् लिंगान्मूर्तिमूर्तीश्वरानपि । तासामेव तत्रैव संस्कारसंभवात् स्थलांतरनयनाविधानाभावाच्च ।
एतेन स्वस्थानादचलितस्याविरुतस्य च विद्यद्धतदग्धादेरप्येवमेव व्यवस्था । स्थानाचलितस्य तु पुनस्तत्रैव
प्रतिष्ठा । स्थानांतरविधानाभावाचलितस्य विकृतस्य च त्यागस्तादृशस्यान्यस्य प्रतिष्ठा च ॥ स्थूले पूर्वपिण्डी
ब्रह्मशिलाया अप्युद्धारः। प्रतिपतिविधिना पिंडिकांतरादिनिवेशश्च । व्यंगेतु पूर्वपिंडिकादीनां अग्रत्वे एवमेव ।
पिंडिकाद्यभावेतु पिंडिकाद्यंतरस्थापनमात्रमित्यादि दुष्टलिंगानामित्यनिपुराणवाक्याल्लिंगे पीठादिके वापीति सिद्धां
तशेखरवाक्यात् पूर्वपठिं परित्यज्योति हयार्पवाक्याच । सुवर्णादिनिर्मितभंगादौ तु तेनैव सुवर्णादिना तादृशं
तावत्पारमाणं च लिंगादि कृत्वा तत्रैव पुनः स्थाप्य यदि तेन सुवर्णादिना तादृशं कर्तुं न शक्यते तदा समुद्रे
क्षिपेत् रत्नजातु समुद्र एवं क्षेतव्या । रत्नजा यदि दग्धापि स्वकांतिं न जहाति तदा सैव स्थाप्येति त्रिविक्रमः ।
। लोहाद्यं छिन्नभिन्नांगामीत सिद्धांतशेखरवाश्यात् । धातुजा रलजावापीति हयशीर्षवाक्यात् ॥ इतिजीर्णोद्धार
॥ ३४॥

·. विधिः ॥ अथास्य प्रयोगः ॥ यजमानः उत्थाय दक्षिणस्यामीशान्यां वा जातीयव्यनिर्मितं तन्मानं तदाकारं लिंग ताशी प्रतिमां च स्थापयेत् । आतिजीर्णामिति पूर्वोक्ताद्धयशीर्पवाक्यात् । पीठाचचालितं लिंगामिति । त्यजेत्स दोषितं लिंगमिति । बाहुपादशिरोहीनामिति यद्व्यं यत्प्रमाणंचेति सिद्धांतशेखरोक्तः ॥ तस्मादेव वाक्यनिचयात् प्रतिपत्तिप्रयोजकदोपाभावाच न्युजनिम्नविषयस्थदिङ्मूढानां च वैधचालनं तेषामेव पुनः स्थापनं च ॥ अमचूर्णि तयोस्तदवयवानां प्रतिपादनपूर्वकं नूतनानां स्थापनम् । अनेकशकलस्वेन चर्णितत्वेन चोद्धारः पुनः स्थापनविध्यो रप्रवृत्तेः । चालितचलितपातितमध्यस्थानां तु नोदारो नच त्यागः। किंतु तेपामेव पुनः स्थापनम् । उद्धृतस्योद्धा | रासंभवानिर्दुष्टत्वेन प्रतिपत्निविध्यप्रवृत्तेश्च । एतेनैव नदीवेगापहतोन्मत्तशत्रुचोरहस्त्याद्यपहृतानां लाने तान्येव पुनः स्थाप्यानि । तेपामला तु तादृशान्यन्यानि स्थाप्यानि निपिदस्पर्शदूपितनिपिद्दजलस्पृष्टविप्रक्षतजदूपित पतितायचिंतश्लेष्मविणमूत्रादिदूपितानां स्वस्थानस्थितानामेव पुनः संस्कारो नोद्धरणं नापि प्रतिपत्तिः । आतिजी है मिति पीठाच्च चालितमिति त्यजेत्सदोपितं लिंगमिति पूर्वोक्ताद्वाक्यनिचयात् । लिंगस्थान विसृजेन्मंत्री पीठ ब्रह्मशिलागतान् । वृषस्थान विसृजेत्तदङ्गमूर्तिस्थितानपि॥ ततःसुवर्णपाशेनं रज्ज्वा गोचर्मजातयां। , वृषस्कंधस्थया बद्धा लिङ्गपीठं च चर्मणा ॥ शिवमस्त्विति तद्वाह्ये सजनोप्याहरेद्गुरुः । उद्धारार्थ है है

·प्रतिष्ठा
मयूखः
॥ ३५॥
च लिंगस्य तौ वृषौ प्रेरयेत्ततः ॥ बहिनीत्वा ततो लिङ्ग-पीठं ब्रह्मशिलां वृषम् । रथादिकं समारोप्य
समुद्रे निक्षिपेत्ततः ॥ स्थूललिंगोद्धृतौ बद्धा गजं वा प्रेषयेद्गुरुः । सौचं भूमौ परित्यज्यं दारुज
चानले दहेत ॥ सवै वा निक्षिपेत्तोये लिङ्गं वा प्रतिमादिकम् । ततः पाशुपतास्त्रेण शांत्यर्थं जुहु
याच्छतम् ॥ लोकपालाणुभिस्तदास्तुशान्त्यै शतं शतम् ॥ प्रतिदैवतं शतं जुहुयादित्यर्थः।रक्षां कुर्याच्च
तद्धय महापाशुपताणुना । तन्मानं तन्मयं लिङ्गं तत्र संस्थापयेत्पुनः ॥ प्रतिष्ठोक्तेन मार्गेण सर्व
कर्म समाचरेत् । हर्म्यस्य परिवाराणां प्राकारादेः समुद्धृतौ ॥ सर्वेषामपि जीर्णानामेष एव विधिः
स्मृतः । कर्तात्र दक्षिणां दद्याद्गुदिभ्यो यथोदिताम् ॥ यत्पुण्यं स्थापने प्रोक्तं तत्फलं ह्येतदुद्धृतौ ॥
अयमत्रनिर्गलितोथः-लक्ष्मोज्झितः स्फुटितविशीर्णश्वपचसेवितानां तादृशीनां बाहुपादशिर कर्णना
सास्यहीनानां प्रतिमानां च विध्युक्तप्रकारेण चालनं जलादौ प्रतिपादनं च कृत्वा नूतनप्रकारेण तस्मि
नेव स्थाने पूर्वपश्चिमद्वारैकतोरणं मंडपं तन्मध्ये भागे वेदिं पूर्वैभागे वर्तुलं चतुत्रं वा कुंडं स्थंडिलं वा
पश्चिमे वास्तुपीठमुत्तरे वालुकया स्थंडिलं च कृत्वा कालादिस्मृत्वा मौलफलाच्छतगुणफलकामोल्प
प्रतिमायां तु दशगुणफलकामोवाजीर्णादिदोषदुष्टस्य लिंगस्य प्रतिमायावा उद्धारमुच्छ्रयणं वा करिष्य
॥ ३५॥

·. इति संकल्पयेत् । पिंडिकावृपगरुडप्रासादकलशेषु तु ईश्वरप्रीतिकाम इतिविशेषः ॥ सर्वत्रेश्वर प्रीतिकामो वा ॥ ततो गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृकापूजननांदीश्राद्धानि नूतनप्रतिष्ठावत्कृत्वा तदेव ब्रह्माचार्यसदस्यान् द्वात्रिंशत् षोडशाष्टौ चतुरो वा ऋत्विजो द्वारपालांश्चाष्टौ चतुरो वा वृत्वा वस्त्रालंकारमधुपर्कादिभिस्तान्पूजयेत् । अथाचार्यों मण्डपपूजादिशिवकुंभपूजांतं कृत्वा वास्तु मण्डले महावेधां च देवतास्थापनं कृत्वा पीठादौ प्रणवेनासनं दत्त्वा ॥ ॐ व्यापकेश्वर एोहि नमः। ॐ व्यापकेश्वर हृदयाय नमः । ॐ व्यापकेश्वर शिरसे स्वाहा । ॐ व्यापकेश्वर शिखायै वषट् । ॐ व्यापकेश्वर कवचायहुम् । ॐ व्यापकेश्वर नेत्रत्रयायवौषटू । ॐ व्यापकेश्वर अस्त्रायफट् । ॐ इति मन्त्रैः शिवमर्चयेत् ॥ देवतांतरोद्धारे मूलमंत्रेणार्चयेत् ॥ ततोनि संस्थाप्य लिंगचालनार्थ मूल मन्त्रेण तिलाहुतिसहस्र हुत्त्वा मण्डलदेवताहोमं पूर्णाहुतिं च कृत्वा-जीर्णभनमिदं देवं सर्वदोषावह नृणाम् । अस्योद्धारे कृते शांतिः शास्त्रेऽस्मिन्कथिता त्वया ॥ जीर्णोद्धारविधानं च नृपराष्ट्रहिताव हम् । तत्राधिष्ठितान्देव प्रोद्धरामि तवाया॥इति देवस्य जीर्णदोषं श्रावयित्वाशिल्पियुतःसाङ्गं शिवं विसृज्य यजमानस्य सौवर्णकंकणं बड़ा सौवर्णखनित्रेणोद्धृत्य रथमारोप्य तरुच्छाये पर्यंतदेवो वृक्षमूले S *

·प्रतिष्ठा
॥ ३६॥
मयूखः
अगाधनदीदे वा वामदेवेन क्षिपेत् ॥ प्रतिमा तु प्रणवेन क्षिपेत् । दारुजं चेत्तदुत्तरे दहेत । रत्नजलिंग
यदि निजकांतिमदेव भवति तदा तदेव पूर्ववत्स्थापयेत् । सुवर्णादिमयं तदेव सायं कृत्वा स्थापयेत् ।
प्रासादे त्वयं विशेषः ॥ प्रासादमंत्रान खड्ने छुरिकायां वा संयोज्य नूतनप्रासादसिद्धिपर्यंत खड्गादिक
मर्चयित्वा प्रासादे सिद्धे, खड्गादिमंत्रान् यथास्थानं प्रतिष्ठाकाले न्यस्य यजमानमभिषिचेत् ।
ततो लिंगं प्रतिमा वा तत्रैव विधिवत्संस्थाप्य ध्रुवाद्यौरित्यादिमंत्रान्पठित्वा स्थिरीकृत्य बहुसंपूज्य
प्रार्थयेत् । ज्ञानतोज्ञानतोवापि यथोक्तं न कृतं यदि । तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ कर्ता
राज्ञः प्रजानां च शांतिर्भवतु सर्वदा । अस्माकं शिल्पिनां चैव सुप्रीतो भव सर्वदा ॥ इति ॥
चर्मण्वतीतरणिजाशुभसंगमस्य सान्निध्यभाजि कृतशालिनि मध्यदेशे । ख्याता भरेहनगरी किल
तत्र राजा राजीवलोचनरतो भगवंतदेवः ॥ इति श्रीसेंगरवंशावतंसश्रीमहाराजाधिराजभगवंतदेवादिष्ट
मीमांसकभट्टनीलकंठकृते भगवंतभास्करे प्रतिष्ठामयूखो नवमः समाप्तः ॥
इद पुस्तकं कल्याणनगयाँ श्रीकृष्णदासात्मज-गंगाविष्णुना स्वीकीये " लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर
लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " मुद्रणागारे
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । संवत् १९८५, शकाब्दाः १८५०,
॥ ३६॥

·EHAVULLE.PDATE
)
V BIHA :D&BRIE LIŠ
100
D:

·अत्रेयमभ्यर्थना. अस्माकं मुद्रणालये वेद-वेदान्त-धर्मशास्त्र-प्रयोग-योग-सांख्य-ज्योतिष-पुराणेतिहास-वैद्यक-मंत्रस्तोत्र-कोश-का नाटकालंकार-संगीत-नीति-कथाग्रन्थाः, वहवः स्त्रीणां चोपयुक्ता अन्याः, वृहज्योतिषार्णवनमा बहुविचित्रोऽयमपूर्वग्रन्थ: संस्कृतभाषाया, हिन्दीमाडियन्यतरभाषाग्रन्थास्तत्तन्छास्त्राद्यर्थानुवादकाः, चित्राणि, पुस्तकमुदणोपयोगिन्यो यावत्य- स्सामग्र्यः, स्वस्वलौकिकव्यवहारोपयोगिचित्रचित्रितालिखितपत्रवत्पुस्तकानि च मुद्रयित्वा प्रकाश्यन्ते सुलभेन मूल्येन विक्रयाय । येषां यत्राभिरुचिस्तत्तत्पुस्तकाझुपलब्धये एवं नव्यतया स्वस्वपुस्तकानि मुमुदायियुभिः सुलभयोग्यमौल्येन सीस- काक्षरैः स्वच्छोत्तमोत्तमपत्रेषु मुदिततत्पुस्तकानां स्वस्वसमयानुसारेणोपलब्धये च पत्रिकाद्वारा तैः प्रेरणीयोऽस्मि । पुस्तक मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास, " लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " स्टीम् प्रेस, " श्रीवेङ्कटेश्वर " स्टीम् प्रेस, कल्याण-मुंबई. खेतवाड़ी-मुंबई.

·No text on this page.