·No text on this page.

·JAIPUR WIE ARY भी सन्नात पुस्तासंग " शतपथ ब्राह्मण . .. सस्ता! सस्ता !! सस्ता !!! वैदिक सिद्धान्तों को परमश्रद्धा से. चाहनेवाले महादायीं और विद्यारसिकों को विदित किया जाता हैं कि जिस ग्रन्थ के प्रकाश होने से वैदिक सिद्धान्त सुगमता से जाने जासक्ते हैं और जो वैदिक कर्मों को यजुर्वेद के अनुसार सर्वाश में विदित कराता है । जिस के विना यज्ञादिक कार्यों के करने में दूसरा साधन पूरा नहीं मिलता (जो यजुर्वेद के गुप्त विषयों को प्रतिमन्त्र. प्रतिपद प्रकाशित करता है । जिस की वेद के मानने वाले महाशयों को प्रत्येक विषय में परमावश्यकता होती है जो अन्यदेशों में मुद्रित होने के कारण बहुमूल्य पर भी कठिनता से मिलता हैं। जिस का मूल्य सम्प्रति उन देशों में अनुमान से:१९०) रू: हैं और डाकव्यय आदि १५) रु. होने से ११५) रु. में पुस्तक मिलती है वह शतपथब्राह्मण मूलमात्र और जिस मन्त्र का जहां काम पड़ता है नोट में वहांही उस की सूचना के साथ मुम्बई टाइप में (जिस में यह वि. ज्ञापन छपा है ) बहुत शुद्ध, पुष्ट और चिकने कागज़ पर छप - ·सर्व- रहा है अनुमान से १६०० पृष्ठों में समाप्त होगा. मूल्य साधारणों को सुगमता से प्राप्त होने के लिये बहुत न्यून अर्थात् प्रतिपुस्तक १०) रु. रक्खा है परन्तु प्रयिम-मूल्य भेजने वालों से ८) रु० लिये जावेंगे इसके सिवाय विशेषता यह है कि दोनों दशाओं में ५ पुस्तकें इकट्ठी मंगाने वाले को, २०) रु. सैंकड़ा और १.०वा इस से अधिक मंगाने वाले को २५) रु. सैकंडा कमीशन मिलेगा और जो बहुत अधिक लेना चाहैं उन से और विशेष नियम हों, सक्ता है । जिन को लेने की आवश्यकता हो नीचे लिखें पतेपर दाम भेज दें, नहीं तो एक पत्र ही लिख दें, पुस्तक पूरा होने पर वेलूपएवलपारसलहारा भेजा जावेगा, एक पाने के टिकट भेजने पर चार पेज नमूने के भेजे जा सकते एक काण्ड छपगया-विशेष ग्राहक होनेपर आगे छपेगा। यज्ञदत्तशर्मा शास्त्री स्थानापन्न प्रबन्धकी वैदिकयन्त्रालय अजमेर ·ओ३म् अथ शतपथब्राह्मणम् ॥ नगर, आम् ॥ व्रतमुपेष्यन् (१)। अन्तरेणाहवनीयं च गाह- पत्यं च प्रातिष्ठन्नपऽउपस्टशति तदप उपस्टशत्यमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वाऽआपो मेध्यों भूत्वा व्रतमुपायानीति पवित्रं वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपा- यानीति तस्माहाऽअप उपस्टशति ॥ १ ॥ सोऽग्निमेवाभीक्ष- माणो व्रतमुपैति । अग्ने बतपते व्रत चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामित्यग्नि देवानां व्रतपतिस्तस्माऽएवैतत्प्राह व्रतं चरि- प्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामिति नात्र तिरोहितमिवास्ति॥२॥ अथ सस्थते विसृजते (२)। अग्ने वृतपते व्रतमचा- रिषं तदशकं तन्मेऽराधीत्यशकद्धयेतद्यो यजस्य संस्थाम- गन्नराधि ह्यस्मै यो यजस्य सस्थामगन्नेतेन न्वेव भूयिष्ठा-इव बतमुपन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥३॥ यं वाऽइदं न तृतीयमस्ति । सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्या इदमहमनृतात्स; त्यमुपैमीति तन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति ॥४॥ स वै सत्यमेव वदेत्। एतद्धवै देवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यं तस्माचे यशो यशोह भवति य (१) यजुर्वेदे अ० १ मं० ५। (२) यजुः अ० २ मं० २८ ·माध्यन्दिनीये कॉ०१.१.१.५ एवं विहांत्सत्यं वदति ॥ ५॥ अथ सशंस्थिते विसृजते । इदमहं य एवास्मि सोऽस्मीत्यमानुषऽइव वाऽएतद्भवति बहु- तमुपैति न हि तदवकल्पते यहयामिह सत्यादनृतमुपै- मीति तदु खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिदमहं य एषास्मि सोऽस्मीत्येवं व्रतं विसृजेत ॥ ६ ॥ अथातोऽशनानशनस्यैव । तदुहाषाढः सावयतोऽनशनमेव व्रतं मेने मनो ह वै देवा मनु- व्यस्याजानन्ति तऽएनमेतहतमुपयन्तं विदुः प्रातनों यक्ष्यत: इति तेऽस्य विश्वे देवा गृहानागञ्छन्ति तेऽस्य गृहेषुपव- सन्ति स उपवसथः ॥ ७॥ तन्न्वेवानवकृप्तम् । यो मनुष्ये- वनश्नत्तु पूर्वोऽश्नीयादथ किमु यो देवेष्वनश्नत्सु पूर्वो- ऽश्नीयात्तस्मादु नैवाऽश्नीयात् ॥८॥ तदु होवाच याज्ञवल्क्यः । यदि नानाति पितृदेवत्यो भवति याऽभइनाति देवानृत्य- भातीति स यदेवाशितमनशितं तदन्नीयादिति यस्य वै हविर्न गृह्णन्ति तदशितमनशितथं स यदइनाति तेनापितृदेवत्यो भवति या तनाति यस्य हविर्न गृह्णन्ति तेनो देवान्नात्य- इनाति ॥९॥ स वाऽभारण्यमेवाइनीयात् । या वारण्या भोषधयो यहा हुक्ष्यं तदु ह स्माहापि बर्कुर्वाष्र्णो माषान्मे पचत न वाइएतेषार्थ हङ्गिन्तीति तदु तथा न कुर्यादीहि- ययोर्वा एतदुपजं यच्छमीधान्यं तहीहियवावेवैतुन भूया. सौ करोति तस्मादारगयमेवानीयात् ॥ १० ॥ स माहवनीया ।

·कां०१.१.१.११ ॥ शतपथब्राह्मणे॥ गारे चैता रात्रि डायीत । गार्हपत्यागारे वा देवान्वाइएष उपावर्तते यो व्रतमुपैति स यानेवोपावर्तते तेषामेवैतन्मध्ये शेतेऽधः शयीताधस्तादिव हि श्रेयस उपचारः ॥ ११ ॥ स वै प्रातरप एव.। प्रथमेन कर्मणाभिपद्यतेऽपः प्रणयति यज्ञो वाऽआपो यज्ञमेवैतत्प्रथमेन कर्मणाभिपद्यते ताः प्रणयात यजमे वैतहितनोति ॥१२॥ स प्रणयति । (१) कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मै वा युनक्ति तस्मै त्वा युनक्तीत्येताभिनिरुक्ताभि- व्याहृतिभिरनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तत् प्रजापति- मेवैतद्यनं युनक्ति ॥ १३ ॥ यहेवापः प्रणयति । प्रद्भिर्वाऽइदर्श सर्वमाप्तं तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्वमाप्नोति ॥ १४ ॥ यहे- वास्यात्र । होता वायुर्वा ब्रह्मा वाग्नीधो वा स्वयं वा य. जमानो नाभ्यापूयति तदेवास्यतेन सर्वमाप्तं भवति ॥ १५॥ . यहेवापः प्रणयति । देवान्ह वै यजेन यजमानांस्तानसुर- रक्षसानि ररक्षुर्न यक्ष्यध्व इति तद्यदरक्षंस्तस्मादृक्षार्थ सि ॥ १६ ॥ ततो देवा एतं वजं ददृशुः । यदपो वजो वाइमापो वजो हि वाऽआपस्तस्माद्येनैता यन्ति निम्नं कु- वन्ति यत्रोपतिष्ठते निर्दहन्ति तत एतं वजमुदयच्छंस्तस्या- भयेऽनाष्ट्र निवाते यजमतन्वत तयो एवैष एतं वजमुद्यच्छति तस्याभयेऽनाष्ट्र.निवाते यजं तनुते तस्मादपः प्रणयति ॥ १७ ॥ .. (१) प०१ मं० ६ ·fool : --- माध्यन्दिनीये: कां०१.१.१.१८ ता उत्तिज्योत्तरेण गार्हपत्य सादयति । योषा वाऽआपो वृषाग्निहा वै गार्हपत्यस्तद्गृहेष्वेवैतन्मियुनं प्रजननं क्रियते वज वाऽएष उद्यच्छति योऽपः प्रण्यात यो वाऽअप्रतिष्ठितो वजमुद्यच्छति नैन शक्नोत्युद्यन्तु सुई हैनथे. शृणाति ।। १८॥ स यद्गार्हपत्ये सादयति । गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तद्गृहेष्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति तथो हैनमेष वजो न हिनस्ति तस्माद्गार्हपत्ये सादयति ॥ १९ ॥ ता उत्तरेणा- हवनीयं प्रणयति । योपा वाऽभापो वृषाग्निमिथुनमेवैतत्प्र- जननं क्रियतऽएवमिव हि मिथुनंस्कृप्तमुत्तरतो हि स्त्री पुमार्थसमु. पोते॥२०॥ता नान्तरेण सञ्चरेयुः।नन्मिथुनं चर्यमाणमन्तरे ण सञ्चरानिति ता नातिहत्य सादयेन्नोऽअनाप्ताः सादयेत्स यदतिहृत्य सादयस्ति वाऽअग्नेश्वापांचविभ्रातृव्यमिव स यथेव ह तदग्नेर्भवति यत्रास्याप उपस्पृशन्त्यग्नौ हाधि भ्रातृव्यं वर्धयेद्यदतिहृत्य सादयेद्याऽअनाप्ताः सादयेन्नो हाभिस्तं का समभ्यापयेद्यस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्मादु सम्प्रत्येवोत्तरे हवनीय प्रणयति ॥ २१ ॥ अथ तृणैः परिस्तृणाति । इन्हें पात्राण्युदाहरति शूर्प चाग्निहोत्रवणीं च स्फ्यं च कपालानि च शम्यां च कृष्णाजिनं चोलूखलमुसले दृशदुपले तद्दश दशाक्षरा वै विराड्विराड्डे यज्ञस्तहिराजमेवैद्यज्ञमभिसम्पादयत्यय यड्डन्हें इन्दं वै वीर्य यदा वै हो तरभेतेऽअथ तहीय भवति इन्दं वै ।

·५ कां०१.१:१.२२ शतपथब्राह्मणे॥ मिथुनं प्रजननं मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते॥२२॥ब्राह्मणम्॥१॥ अथ श५ चाग्निहोत्रहवणीं चादत्ते । कर्मणे वां वेषाय वामिति यज्ञो वै कर्म यज्ञाय हि तस्मादाह कर्मणे वामिति वेषाय वामिति वेवेष्टीव हि यजम् ॥१॥ अथ वाचं यच्छति।(१) वाग्वै यज्ञोऽविक्षुब्धो यजं तनवाऽइत्यथ प्रतपति प्रत्युष्टयंरक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निष्टप्तरक्षो निष्टप्ता अरातय इति वा ॥२॥ देवा ह वै यजं तन्वानाः। तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयांच- क्रुस्तद्यज्ञमुखादेवैतन्नाष्ट्रा रक्षास्यतोऽपहन्ति ॥ ३ ॥ अथ प्रेति । उर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यन्तरिक्षं वाऽअनु रक्षश्वर- त्यमूलमुभयतः परिच्छिन्नं यथायं पुरुषोऽमूल उभयतः परिच्छि- न्नोऽन्तरिक्षमनुचरति तद्ब्रह्मणैवैतदन्तरिक्षमभयमनाष्ट्रं कुरुते॥ ४॥ स. वाऽअनस एव गृहणीयात् । अनो ह वाऽअग्रे पश्चैव वाऽइदं यच्छालथं स यदेवाने तत्करवाणीति तस्मादनस एव गृणीयात् ॥ ५॥ भूमा वाऽअनः । भूमा हि वाऽअन. स्तस्माद्यदा बहु भवत्यनो बाद्यमभूदित्याहुस्तद्भूमानमेवैत- दुपैति तस्मादनस एव गृह्णीयात् ॥ ६ ॥ यज्ञो वाऽअनः । यज्ञो हि वाऽअनस्तस्मादनस एव यजूषि सन्ति न को- ठस्य न कुम्भ्यै भस्त्रायै ह स्मर्षयो गृह्णन्ति तदृषीन्प्रति भ. स्त्रायै यथंष्यासुस्तान्येतार्ह प्राकृतानि यजायज्ञं निर्मिमाऽ- (१).यजुः भ० १, मं० ७ ·माध्यन्दिनीये ॥ कां०१.१.२.७ इंति तस्मादनस एव गृह्णीयात् ॥ ७ ॥ उत्तो पात्र्यै गृह- णन्ति । अनन्तरायमु तर्हि यजूषि जपेत्स्फ्यम तीवस्त- दुपोह्यगृह्णीयाद्यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो ह्येव युजेन्ति ततो विमुञ्चन्ति ॥ ८॥ तस्य वाऽएतस्यानसः । (१) अग्निरेव धूरग्निर्हि वै धूरथ य एनहहन्त्यग्निदग्धमि- वैषां वह भवत्यथ यजघनेन कस्तम्भी प्रउगं वेदिरेवास्य सा नीड एव हविर्धानम् ॥ ९ ॥ स धुरमभि मृशति । धरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान्धर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्यग्निर्वाऽएष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन्भवति हविग्रहीष्यंस्तस्मा- ऽएवैतान्निनुते तथो हैतमेषोऽतियन्तमग्निधुर्यो न हिन- स्ति ॥ १० ॥ तद्ध स्मैतेदारूणिराह । अर्धमासशो वाइअह- सपनान्धर्वामीत्येतद्ध स्म स तदभ्याह ॥ १३ ॥ अथ जघनेन कस्तम्भीमाषामभिमृश्य जपति । देवानामसि वह्नितम सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् । (२) अद्भुतमसि हविर्धानं दृहस्व मा वारित्यन एवैतदुपस्तीत्युपस्तुतादात- मनसो हविणानीतिमा ते यजपतिवाषर्षीदिति यजमानो वै यजपतिस्तद्यजमानाय वैतवलामाशास्ते ॥ ३२ ॥ अथाक्रः मते । विष्णस्त्वा क्रमतामिति यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमा विक्रान्ति विचक्रमे. यैषामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन (१) यजुः अ० १.० ८ (२) यजुः भ० १ ०९.

·कां०१.१:२.१३ शतपथब्राह्मणे पस्पाराथेदमन्तरिक्षं हितीयेन दिवमुत्तमेनैताम्वेवैष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते ॥ १३ ॥ अथ प्रेक्षते । उरु वातायेति प्राणो वै वातस्तद्ब्रह्मणैवैतत्प्राणाय वातायोरुगायं कुरुते ॥ १४ ॥ अथापास्यति । अपहतथं रक्ष इति यद्यत्र किञ्चिदापन्नं भवति या नाभ्येव मृशेत्तन्नाष्ट्रा एवैतदक्षा- स्थतोऽपहन्ति ॥ १५ ॥ अथाभिपद्यते । यच्छन्तां पञ्चेति पञ्च वाऽइमा अङ्गुलयः पाको वै यज्ञस्तद्यतमेवैतत्र दधा- ति ॥ १६ ॥ अथ गृह्णाति (१) । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं गृहणा- माति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितुपसूत एवं तद्गृह्णात्यश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्व! पूष्णो हस्ता भ्यामिति पूषा भागघोऽशनं पाणिभ्यामुपनिधाता सत्यं देवा अनृतं मनुष्यास्तत्सत्येनैवैतद्गृह्णाति ॥ १७ ॥ अथ देव- तायाऽआदिशति । सर्वा ह वै देवता अध्वर्यु हविर्दी- हीष्यन्तमुपतिष्ठन्ते मम नाम ग्रहीष्यति मम नाम ग्रही- ध्यतीति ताभ्य एवैतत्सह सतीभ्योऽसमदं करोति ॥१८॥ यदेव देवतायाऽआदिशति । यावतीभ्यो ह वै देवताभ्यो हवी- थंषि गृह्यन्त ऋणमु हैव तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै तं कामथ्स- मर्धयेयुर्यत्काम्या गृह्णाति तस्माहे देवतायाऽआदिशत्येवमेव (१) यनुः भ० १ मं० १० ·माध्यन्दिनीये ॥ कां०१.१.२.१९ ० यथापूर्वयं हििष गृहीत्वा ॥ १९॥ अथाभिमृशति (१) भूताय वा नारातथऽइति तद्यत एवं गृह्णाति सवैतत्पुन- राप्याययति ॥ २०॥ अथ प्राभेक्षते । स्वरभिविख्येपमिति परिवृतमिव वाऽएतदनो भवति तदस्यैतचक्षुः पाप्म गृहीत- मिव भवति यज्ञो वै स्वरहर्देवाः सूर्यस्तत्वरेवैतदतोऽभिवि- पश्यति ॥ २१ ॥ अथावरोहति । दृहन्तां दुर्याः पृथिव्या- मिति गृहा वै दुर्यास्ते हेतु ईश्वरो गृहा यजमानस्य योऽस्यै- षोऽध्वर्युर्यजेन चरति तं प्रयन्तमनु प्रयोतोस्तस्येश्वरः कुलं विक्षोब्धोस्तानेवैतदस्यां पृथिव्यां दृहति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह दृहन्तां दुर्याः पृथिव्यामि- त्यथ पैयुर्वन्तरिक्षमन्वेमीति सोऽसावेव बन्धुः ॥ २२ ॥ स यस्य गार्हपत्ये हवापि अपयन्ति । गार्हपत्ये तस्य पात्राणि सथ्सादयन्ति जघनेनो तर्हि गार्हपत्य सादयेद्यस्याहवनीये हवीयषि अपयन्त्याहवनीये तस्य पात्राणि सर्थसाद यन्ति जघनेनो ताहवनीयर्थ सादयेत्टथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामी- ति मध्यं वै नाभिर्मध्यमभयं तस्मादाह पृथिव्यास्त्वा नाभौ साढ्यामीत्युदित्याऽउपस्थऽइत्युपस्थऽइवैनदभार्पुरिति वाऽ- आर्यत् सुंगुप्तं गोपायन्ति तस्मादाहादित्याऽउपस्थाइत्यग्ने हव्ययं रक्षेति तदग्नये चैवैतविः परिवाति गुप्त्याऽअस्य च * (१) यजुः म०१ मं० ११ ·कां०१.१.२.२३ ॥शतपथब्राह्मणे॥ पृथिव्यै तस्मादाहाग्ने हव्यरक्षेति ॥ २३ ॥ ब्राह्मणम् ॥ २॥ पवित्रे करोति । (१) पवित्रे स्थो वैष्णव्याविति यज्ञो वै विष्णुर्यजिये स्थ इत्येवैतदाह ॥ १॥ते वै हे भवतः । अयं वै पवित्रं योऽयं पवते सोऽयमेक-इवैव पवते सोऽयं पुरुषेऽ- न्तः प्रविष्टः प्राङ् च प्रत्यङ् च ताविमौ प्राणोदानौ तदेतस्यै- वानुमात्रां तस्माद् हे भवतः ॥२॥ अथोऽअपि त्रीणि स्युः । व्यानो हि तृतीयो हे न्वेव भवतस्ताभ्यामेताः प्रोक्षणीरुत्पूय ताभिः प्रोक्षति सद्यदेताभ्यामुत्पुनाति ॥ ३ ॥ वृत्रो ह वाऽ- इदर्थ सर्व कृत्वा शिश्ये। यदिदमन्तरेण द्यावाप्रथिवी स य. दिदर्थ सर्व वृत्वा शिश्ये तस्मादृत्रो नाम ॥ ४ ॥ तमिन्द्रो ज- धान । स हतः पूतिः सर्वत एवापोऽभिम सुस्त्राव सर्वत इव घय समुद्रस्तस्मादु हैका आपो बीभत्साञ्चक्रिरे ता उपर्युप- यति पुगृविरेऽत इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता प्रापोऽस्ति वाऽडतरासु ससृष्टमिव यदेना वृत्रः पूतिरभिप्रास्त्रवत्तदेवा- सामेताभ्यां पवित्राभ्यामपहन्त्यथ मेध्याभिरेवाद्भिः प्रोक्षति तस्माहाऽएताभ्यामुत्पुनातिः ॥ ५ ॥ स उत्पुनाति. । सवि- तुर्वः प्रसवऽउत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैतदुत्पुनात्य- छिद्रेण पवित्रेणेति यो वाऽअयं पुवतऽएषोऽच्छिद्रं पवित्रमेते (१) यजुः अ० १ मं० १२. २ ·१० माध्यन्दिनीये कां०१.१.३.६ नैतदाह सूर्यस्य रश्मिभिरित्यते वाऽउत्पवितारो यत् सूर्य्यस्य रश्मयस्तस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरितिं ॥ ६ ॥ ताः सव्ये पाणौ कृत्वा । दक्षिणेनोदिङ्गयत्युपस्तौत्येवैना एतन्मयत्येव देवीरापोऽअग्रेगुवोऽअग्रेपुव इति देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवी- राप इत्यग्रेगुव इति ता यत् समुद्रं गच्छन्ति तेनायेगुवोऽयेपुव इति ता यत्प्रथमाः सोमस्य राज्ञो भक्षयन्ति तेनायेपुवोऽया- इममद्य यजं नयताये यजपति सुधातुं यजपति देवयुवमिति साधु यजय साधु यजमानमित्येवैतदाह ॥ ७॥ युष्मा इन्द्रो ऽवृणीत (१) वृत्रतूर्यऽहति । एता उ हान्द्रोऽवृणीत वृत्रेण स्प धमान एतानिॉनमुहँस्तस्मादाह युष्मा इन्द्रोऽवृणीत वृत्रतर्य ऽइति ॥८॥ ययमिन्द्रमणीध्वंत्रतूर्यऽइति । एता उही. न्द्रमणत त्रेण स्पर्धमानमेतामोनमुहँस्तस्मादाह यूयमि. न्द्रमणीध्वं नतूर्य इति ॥ ९ ॥ प्रोक्षिता स्थेति । तदेताभ्यो निहनुतेऽथ हविःप्रोजत्येको वै प्रोक्षणस्य वन्धुर्मेध्यमेवैतत्क- रोति ॥१०॥स प्रोक्षति। अग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति तद्यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै मेध्यं करोत्येवमेव यथापूर्व हवीषि प्रोक्ष्य ॥११॥ अथ यज्ञपावाणिप्रोक्षति।देव्याय कर्मणे गुन्धध्वं देवयज्यायाऽइति दैव्याय हि कर्मणे शुन्धति देवयज्यायै यहोऽशुद्धाः पराजघ्नुरिदं वस्तुच्छुन्धामीति तंद्यदेवैषामत्राशु- (१) यजुः म. १ म. १३ ·कां०१.१.३.१२ शतपथब्राह्मणे.॥ ११ दस्तक्षा वान्यो वामध्यः कश्चित्पराहन्ति तदेवेषामेतदद्भिर्मेध्य करोति तस्मादाह यहोऽशुद्धाः पराजघ्नुरिदं वस्तुच्छुन्धामीति ॥ १२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥ अथ कृष्णाजिनमादने ।(१) यज्ञस्यैव सर्वत्वाय यजो ह देवेभ्योऽपचकाम स कृष्णो भूत्वा चचार तस्य देवा अनुविद्य त्वचमेवावच्छायाजहुः ॥३॥ तस्य यानि शुक्कानि च कृष्णानि च लोमानि। तान्यचां च साम्नां च रूपं यानि शुक्कानि तानि सा- म्ना रूपं यानि कृष्णानि तान्यचां यदि वेतरथा यान्येव कृष्णा- नि तानि साम्ना रूपं यानि शक्कानि तान्यचां यान्येव बभ्रूणीव हुरीणि तानि यजुषा रूपम् ॥ २॥ सैषा त्रयी विद्या यज्ञः। तस्या एतच्छिल्पमेष वर्णस्तद्यत्कृष्णाजिनं भवति यजस्यैव सर्वत्वाय तस्मात्कृषणाजिनमाधि दक्षिन्ते यजस्यैव सर्वत्वाय तस्मा. दध्यवहननमधिपेषणं भवत्यस्कन्न हविरसादीति तद्यदेवात्र तण्डलो वा पिष्टुं वा स्कन्दात्तद्य यज्ञः प्रतितिष्ठादिति त स्मादध्यवहननमधिपेषणं भवति ॥ ३॥ अथ रुष्णाजिनमादत्ते । शर्मासीति चर्म वाऽएतत्कृष्णस्य तदस्य तन्मानुष शर्म देवत्रा तस्मादाह शर्मासीति तवधूनोत्यवधूत रक्षोऽवधूता भरातय इति तन्नाष्ट्रा एवैतक्षास्यतोऽपहन्त्यतिनत्येव (१) यजुः अ० १ ० १४ ·माध्यन्दिनीये॥ कां०१:१.४.४ पात्राण्यवधूनोति ययस्यामध्यमभूत्तद्ध्यस्य तदवधूनोति ॥ ४ ॥ तत्प्रतीचीनग्रीवमुपस्तृणाति । अदित्यास्त्वगास प्रति. स्वादितिर्वेत्त्वितीयं वै पृथिव्यदितिस्तस्या अस्यै त्वग्यदिद- मस्यामधि किञ्च तस्मादाहादित्यास्त्वगसीति पूति त्वा- दितिविति प्रति हि स्वः सं जानीते तत्संजामेवैतत्कष्णाजि- नाय च वदति नेदन्योऽन्यथं हिनसात इत्यभिनिहितमेव स- व्येन पाणिना भवति ॥ ५॥ अथ दक्षिणेनोलूखलमाहरति । नेदिह पुरा नाष्ट्रारक्षार्थस्याविशानित्ति ब्राह्मणोहिरक्षसामपहन्ता तस्मादाभिनिहितमेव सव्येने पाणिनां भवति ॥६॥ अथोलूखलं निदधाति । अदिति वानस्पत्यो ग्रावासि पृथुबुन इति वा । तद्यथैवादःसोम राजानं यावभिरभिषुण्वन्त्येवमेवैतदुलूखलम- सलाभ्यां दृषदुपलाभ्या हविर्यजमभिषुणोत्यद्य इति वै तेषा- मेकं नाम तस्मादाहादिरसीति वानस्पत्य इति वानस्पत्यो ह्येष गावासि पृथुबुध्न इतियावाह्येष टथुबुधोयेषप्रति त्वादित्यास्त्व- ग्वेत्त्विति तत्संज्ञामेवैतत्कृष्णाजिनाय च वदति नेदन्योऽन्य॒हिन सातड़ति॥७॥अथ हविरावपति। (१)अग्नेस्तनूरसि वाचो विस- जनमिति यज्ञो हि तेनाग्नेस्तनू,चोविसर्जनमितियां वा अमूर्थ हविग्रहीष्यन्वाचं यच्छत्यत्र वै तां विसृजते तद्यदेतामत्र वाचं विसृजत एष हि यज़ उलूखले प्रत्यूष्ठादेष हि प्रासारि तस्मादाह (१) या अ० १ ० १५ ·कां०१:१.४.९ शतपथब्राह्मणे वाचो विसर्जनामात ॥८॥स यदिदं पुरा मानुषी वाचं व्याह- रेत् । तत्रो वैष्णवीमृचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञं पुनरारभते तस्यो हैषा प्रायश्चित्तिर्देववीतये त्वा गृह्णामीति देवानवदित्यु हि हवियते॥९॥अथ मुसलमादत्तेहियावासि वानस्पत्य इति बृहद्गावा ोष वानस्पत्यो ह्येष तवदधाति स इंद देवेभ्यो हविः शमीष्व सुशमि शमीष्वति स इदं देवेभ्यो हविः सुस्कुरु साधुसस्कृत/सस्कुर्वित्येवैतवाह॥१०॥ अथ हविष्कृतमुद्दादयति हविष्कदेहि हविष्कृदेहीति वाग्वै हविष्कहा- चमेवैतहिसृजते वागु वै यज्ञस्तद्यमेवैतत्पुनरूपवयते ॥११॥ तानि वाऽएतानि।चत्वारि वाच एहीति ब्राह्मणस्यागह्यानवेति वैश्यस्य च राजन्यबन्धोवाधावेति शूद्रस्य स यदेव ब्राह्मणस्य तदातद्धि यजियतममेतदु ह वै वाचः शान्ततमं यदेहीति तस्मादेहीत्येव ब्रूयात् ॥ १२ ॥ तद्ध स्मैतत्पुरा । जायैव हवि- ष्कृदुपोत्तिष्ठति तदिदमप्येतर्हि य एव कश्चोपोत्तिष्ठति स यत्रैप हविष्कृतमुद्दादयति तदेको दृषदुपले समाहन्ति तयदेतामत्र वाचं प्रत्युद्दादयन्ति ॥ १३ ॥ मनोर्ह वाऽऋषभ पास । तस्मि- नसुरघ्नी सपत्नघ्नी वाक्प्रविष्टास तस्य ह स्म श्वसथाद्वथा- दसुररक्षसानि मृद्यमानानि यन्ति ते हासुराः समूदिरे पाप वत नोऽयमृषभः सचते कथं विमं दनुयामेति किलाताकुली- ऽइति हासुरब्रह्मा वासतुः ॥ १४ ॥ तौ होचतुः। श्रद्धादेवो वै ·१४. माध्यन्दिनीये.॥ कां०१:१.४.१५ मनुरावं नु वेदावेति तो हागत्योचतुर्मनो याजयाव वेति केने- त्यनेनर्षभेणोते तथेति तस्यालब्धस्य सा.वागुपचक्राम ॥१५॥ सा मनोरे जायां मनावी प्रविवेश । तस्यै ह स्म यत्र वदन्त्य शृण्वन्ति ततो. ह स्मैवासुररक्षसानि मृद्यमानानि यन्ति ते हासुराः समूदिरऽइतो वै. नः पापीयः सचते. भूयो हि मानुषी वाग्वदतीति.किलाताकुली हैवोचतुः श्रद्धादेवो वै मनुरावं न्वेव वेदावति तौ हागृत्योचतुर्मनो याजयाव स्वेति केनेत्यनयैव. जाययोत तथेति तस्याऽआलब्धायै सा वागपचक्राम ॥१६॥ सा यजमेव यज्ञपात्राणि प्रविवेश । ततो हैनां न शेकतुनिहन्तु सैषासुरघ्नी वागुद्वदति स यस्य हैवं विदुष एतामत्र वाचं प्रत्युद्दादयन्ति पापीयासी हैवास्य सपत्ना भवन्ति ॥ १७॥स समाहन्ति । (१) कुक्कुटोऽसि मधुजिव इति मधुजितो वै स देवेभ्य आसीहिबुजिहोऽसुरेभ्यः स यो देवेभ्य आसीम न एधीत्यवतदाहेषमूर्जमावद त्वया धयर्थ सघात सवातं जेष्मेति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥१८॥ अथ शूर्पनादत्ते । वर्ष- वृद्धमसीति वर्षवृद्ध ह्येतादि नडानायदि वेणूनां यदीपीकाणां वर्षमुह्येवैता. वर्धयति ॥. १९ ॥ अथ. हविनिर्वपतिः। प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्विति वर्षदृद्धा उ. होवैते यदि बीहयो यदि युवा वर्ष मुह्येतान् वर्धयति तत्संज्ञामेवैतच्छुर्पाय च वदति नेदन्योऽन्य (१) यजुः ० १ ० १६ ·कां०१.१.४.२० शतपथब्राह्मणे हिनसातऽति॥२०॥ अथ निष्पुनाति । परापूत रक्षः परापूता अरातय इत्यथ तुषान्पूहन्त्यपहत रक्ष इति तन्नाष्ट्रा एवैतक्षा- स्यतोऽपहन्ति ॥ २१ ॥ अथापविनक्ति । वायुर्वो विविनक्तित्ययं वै वायुर्योऽयं पवतऽएष वाऽइदर्थ सर्व विविनक्ति यदिदं किञ्च विविध्यते तदेनानेष एवैतडिविनक्ति स यदैत एतत्प्राप्नुवन्ति यौनानध्यपविनक्ति ॥ २२ ॥ अथानुमन्यते । देवो वः स- विता हिरण्यपाणिः पूतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना सुपूतिगृ- हीता असन्नित्यथ त्रिः फलीकरोति त्रिवृद्धि यज्ञः ॥ २३ ॥ तद्धके देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्वमिति फलीकुर्वान्त तदु तथा न कुर्यादादिष्टं वाऽएतद्देवतायै हविर्भवत्यथैतद्देश्व. देवं करोति यदाह देवेभ्यः शुन्धध्वमिति तत्समदं करोति तस्मादु तूष्णीमेव फलीकुर्य्यात् ॥ २४॥ ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ अध्यायः॥१॥ सवै कपालान्येवान्यतर उपधाति । दृषदुपलेऽअन्यतरस्त- हाऽएतदुभयथं सह क्रियते तद्यदेतदुभयर्थ सह क्रियते ॥ १ ॥ शिरो ह वाऽएतद्यजस्य यत्पुरोडाशः स यान्येवेमानि शीर्णः कपालान्येतान्येवास्य कपालानि मस्तिष्कएवं पिष्टानि तहा- ऽएतदेकमङमेक सह करवाव समान करवावेति तस्माहाए- तदुभयथं सह क्रियते ॥ २॥ स यः कपालान्युपधाति ।(१) स उपवेषमादत्ते धृष्टिरसीति स यदेनेनाग्नि धृष्ण्विवोपचरति १) यतुः अं० १ ० १७ ·-- माध्यन्दिनीये कां०१.१.५.३. तेन वृष्टिरय यत्नेन यज उपालभत उपेव वाऽएनेनैतहेवष्टि तस्मादुपवेषो नाम ॥ ३ ॥ तेन प्राचोऽङ्गारानुदूहति । अपाग्ने अग्निमामाद जहि निष्क्रव्याइ ते त्ययं वाऽआमायेनेदं मनु- व्याः पक्त्वानन्त्यय येन पुरुषं दहन्ति सक्रव्यादेताबेवैतदुभा. वतोऽपहन्ति ॥ ४ ॥ अथाङ्गारमास्कौति । आदेवयज वहोते यो देवयाट् तस्मिन्हवीयपि श्रपयाम तस्मिन्यजं तनवामहाऽति तस्माहाऽभास्कौति ॥ ५॥ तं मव्यमुन कपालेनाभ्युपदधाति ! देवा ह वै यजं तन्वानास्तेऽतुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयाञ्चकुर्ने- न्नोऽस्तान्नाष्टा रक्षास्युपोतिष्ठानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेवमुपदधाति तद्यदेष एव भवाति मान्य एष हि यजु- कतो मेध्यत्तस्मान्मध्यमेन कपालेदाभ्युपदधाति ॥ ६ ॥ स उपदधाति । ध्रुवमति दृथिवीं दृहेति प्रथिव्या एव रूपेणै. तदेव ढम्हत्येतेनैव हिपन्तं भ्रातृव्यमववाधते ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रनि सजात्तवन्युपधामि भ्रातृव्यस्य वधायेति वही वै यजुःण्वाशीस्तद्ब्रह्म च क्षत्रं चाशास्तऽउभे वायें सजातव- नीति भूमा वै सजातास्तुमानमाशास्तऽउपधामि भ्रातृ- व्यस्य वधायेति यदि नाभिचरेद्या अभिवरेदमुष्य बघायेति ब्रूयादभिनिहितमेव सव्यस्य पाणेरडगुल्या भवति ॥७॥ अथाझारमास्कोति । नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षाश्त्यांविशानिति ब्राह्मणो हिं रक्षतामपहन्ता तस्मादभिनिहितमेव सव्यस्य ·कां०१.२.१.८. शतपथब्राह्मणे .৭৩ पारगुल्या भवति ॥ ८॥ अथाङ्गारमध्यूहति । (3) अग्ने ब्रह्म गृभ्णीष्वति नदिह पुरा नाष्ट्रा रत्तास्याविशानित्यग्निहि रक्ष- सामपहन्ता तस्मादेनमध्यूहति ॥ ९ ॥ अथ यत्पश्चात्तदुपद- धाति । धरुणमस्यन्तरिक्ष दृहेत्यन्तरिक्षस्यैव रूपेणैतदेव हत्येतेनैव हिषन्तं भ्रातृव्यमवबाधते ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि सजातवन्युपधामि भ्रातृव्यस्य बधायति ॥ १० ॥ अथ यत्- पुरस्तात्तदुपदधाति । धर्ऋमसि दिवं दृहेति दिव एव रूपेणै- तदेव हत्येतेनैव बधायेति ।। ११.॥ अथ यदक्षिणतस्तदुप- दधाति । विश्वाभ्यस्त्वाशान्य उपदधामीति स यदिमाल्लोका- नति चतुर्थमस्ति वा न वा नैवैतविषन्तं भ्रातृव्यमवबाधते- उनद्धा वै तद्यदिमाल्लोकानात चतुर्थमस्ति वा न बानडो तद्यहिश्वा आशास्तस्मादाह विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्य उपदधामीति तूष्णीं वै वेतराणि कपालान्युपद्धाति चित स्थोचित इति वा ॥ १.२ ॥ अथाङ्गारैरभ्यूहति । भृगूणामाङ्गरसां तपसा तप्य- ध्वमित्येतहै तेजिष्ठं तेजो यद्भग्वाङ्गिरसायं सुतप्तान्यसन्निति तस्मादेनमभ्यूहति ॥ १३ ॥ अथ यो दृषदुपले उपदधाति । (२) स कृष्णाजिनमादत्ते शर्मासीति तदवधूनोत्यवधत रक्षोऽवधूता अरातय इति सोऽसावेव बन्धस्तत्प्रतीचीनग्रीव मुपस्तृणात्यदित्यास्त्वगति प्रति त्वादितित्त्विति सोऽसावेच (१) यजुः अ०१ मं० १८ (२) पनुः अ०.१ मं०. १९.:. ३ ·माध्यन्दिनीये कां०१.१.५.१४ बन्धुः ॥ १४ ॥ अथ हपदमुपदधाति । धिषणासि पर्वतीप्रति वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति धिषणा हि पर्वती हि.प्रति त्वादि- त्यास्त्वग्वेत्त्विति तत्संतामेवैतकृष्णाजिनाय च वदति नेद- न्योऽन्य हिनसाव इतीयमेवैषा टथिवी रूपेण ॥ १५ ॥ अथ शम्यामुदीचीनायामुपदधाति । दिव स्कम्भनारसीत्यन्तरिक्षमेव रूपेणान्तरिक्षण हीमे यावाप्दथिवी विष्टब्धे तस्मादाह दिव स्क- म्भनीरसीति ॥ १६ ॥ अथोपलामुपदधाति । धिषणासि पार्व- तेयीप्रति त्वा पर्वती वेत्त्विति कनीयसी ह्येषा दुहितेव भवति तस्मादाह पार्वतेयोति प्रति त्वा पर्वती वेत्त्विति प्रति हि स्वः सजानीते तत्संजामेवैतदृषदुपलाभ्यां वदति नेदन्योऽन्य हिनसातकृति द्यौरेवैषा रूपेण हनूऽएव दृषदुपले जिढव शुन्या तस्माच्छम्यया समाहन्ति जिया हि वदति ॥ १७ ॥ अथ इविरधिवपति । (१) धान्यमसि.धिनुहि देवानिति धान्य हि. देवान्धिनवदित्यु हि हविद्यते ॥ १८॥ अथ पिनष्टि । प्राणाय त्वोदानायं त्वा व्यानाय त्वा दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति मोहात देवोवः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णावच्छि द्रेण पाणिना चक्षुषे त्वेति.॥ १९ ॥शतम् ॥१०० ॥ तद्यदेवं पि- नष्टिाजीव व देवाना हविरसृतममृतानामथैतदुलूखलमुसला- 'भ्यां दृषटुपलाभ्या हविर्यजुघ्नन्तिार०॥स यदाह ! प्राणाय खो- (१) पनुः अं०:१०:२० ·कां०१.२.१.२१. शतपथब्राह्मणे १९. दानाय वेति तत्प्राणोदानी दधाति व्यानाय वेति तयान दधाति दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति तदायुर्दधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णावछिद्रेण पाणिना सुप्रातिगृही- तान्यसन्निति चक्षुषे त्वेति तचक्षुर्दर्धात्येतानि वै जीवतो भव- न्त्येवमु हैतजीवमेव देवाना हविर्भवत्यमृतममृतानां तस्मा- देवं पिनष्टि पिथ्षन्ति पिष्टान्यभीन्धते कपालानि ॥ २३ ॥ मथैक माज्य निर्वपति । यहाऽआदिष्टं देवतायै हविह्यते याव- देवत्यं तद्भवति तदितरेण यजुषाागृह्णाति न. वाऽएतत्कस्यै चन देवतायै हविणन्नादिशति यदाज्यं तस्मादनिरुक्तेन य- जुषा गृणाति महोना पोऽसीति मह्य इति ह वाऽएतासा- मेके नाम यद्गा तासां वाऽएतत्पयो भवति तस्मादाह म- हीनां पयोऽसीत्येवमु हास्यैतत्खलु यजुषेवगृहीतं भवति तस्मा- हेवाह महीनी पयोऽसीति ॥ २२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ (२.१.) ॥ पवित्रवति संवपति । (१) पाया पवित्रेऽअबधाय देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या संवपामीति सोऽसावेतस्य यजुषो बन्धुः ॥ १॥ अथान्तवेद्युपविशति । अर्थक उपसर्जनीभिरैति ता मानयति ताः पवित्राभ्यां प्रतिय- गाति समाप ओषधीभिरिति सणं ह्येतदाप मोषधिमिरेताभिः पिष्टाभिः सङ्गच्छन्ते समोषधयो रसेनति सह्येतदोषधयों (१) पतः 'म. १ मं० २१ ·રે माध्यान्दिनीये कां०१:१.६.२ रसेनैताः पिष्टा अद्धिः सङ्गच्छन्तऽआपो ह्येताषा रसः सर्थ रेवतीर्जगतीभिः पूज्यन्तामिति रेवत्य आपो जगत्य ओषधयस्ता उ ह्येतदुभय्यः सम्प्टच्यन्ते तं मधुमतीमधुमतीभिः पच्यन्तामिति सरसवत्यो रसवतीभिः पृच्यन्तामित्येवैतदाह ॥ ३ ॥ मथ संयोति । (१) जनयत्यै त्वा संयोमीति यथा श्रियेऽन्नाधायेमाः प्रजा यजमानाय यच्छेदेवं वै तत्संयोत्यधिवय॒न्नु वै संयोति यथा वाऽअधिवृक्तोऽग्नेधि जायेतैवं वै तत्सुंयोति ॥ ३ ॥ अथ हेधा करोति। यदि हे हविषी भवतः पौर्णमास्यां वै हे हविषी भवतः स यत्र पुन स हरिष्यन्तस्यात्तदभिमृशतीदम रिद- मनीषोमयोरिति नाना वाऽएतदने हविगृह्णन्ति तत्सहाव- नन्ति तत्सह पिथ्षन्ति तत्पुन ना करोति तस्मादेवमभि- मृशत्यधिवृक्त्येवैष पुरोडाशमधि श्रयत्यसावाज्यम् ॥ ४ ॥ तहाऽएतत् । उभय सह क्रियते तद्यदेतदुभयथं सह क्रियतेऽ| ह वाऽएष आत्मनो यजस्य यदाज्यम” यदि हविर्भवति स यश्चासाव? य उ चायमर्धस्ता उभावग्निं ग- मयावत्ति तस्माहा एतदुभययं सह कियत एबमु है आत्मा यंजस्य सन्धीयते ॥५॥ सोऽसावाज्यमधिश्रयति । इषे त्वति वृष्टय तदाह यदाहेषे त्वोते तत्पुनदासयत्यूर्जेवेति यो वृष्टा- दुर्घसो जायते तस्मै तदाह ॥ ६॥ अथ पुरोडाशमधिवृणक्ति । ( १ )यजुः अ० १ मं० २२ D ·-- कां०१.२.२.७ शतपथब्राह्मणे २७ धर्मोऽसीति यजमेवैतत्करोति यथा धर्म प्रवृज्यादेवं प्रवृण- क्ति विश्वायुरिति तदायुर्दधाति ।। ७ ॥ तं प्रथयति । उरुप्रथा उरु प्रथस्वेति प्रथयत्येवेनमेतदुरु ते यजपतिः प्रथतामिति यजमानो वै यजपतिस्तद्यजमानायवैतदाशिषमाशास्ते ॥ ८॥ तं न सत्रा पृथु कुर्य्यात् । मानुष ह कुर्य्याद्यत्पृथु कुर्याद्ध वै तद्यजस्य यन्मानुषं नेड्यूद्ध यजे करवाणीति तस्मान्न सत्रा ए) कुर्यात् ॥ ९ ॥ अश्वशफमात्रं कुर्यादित्यु हैकऽमाहुः । कस्तहेद यावानभ्वशफो यावन्तमेव स्वयं मनसा न सत्रा पृथुः मन्येतैवं कुर्यात् ॥ १० ॥ तमद्भिरभिमृशति । सकहा त्रिी:: तदेवास्यात्रावघ्नन्तो वा पिपन्तो वा क्षिण्वन्ति वा वि वा वृहन्ति. शान्तिरापस्तदभिः शान्त्या शमयति तदनिः सन्दधाति तस्मादद्धिराभिमृशति ॥११॥ सोऽभिमाति । (१) भग्निष्टे त्वचं मा हिथंसीदित्यग्निना वाऽएनमेतदभितप्स्य॒न्भ- वत्येष ते त्वचं मा हिथ्सीदित्येवैतदाह ॥ १२ ॥ तं पर्यग्नि करोति । अच्छिन्द्रमेबैनमेतदग्निना परिगृह्णाति नेदेनं नाष्ट्रा- रक्षासि प्रमृशानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मात्पर्यग्नि करोति ॥ १३॥ तथं श्रपयति। देवस्त्वा सविता अपयत्विति न वाऽएतस्य मनुष्यः श्रपयिता देवो ह्येष तदेनं देव एव सविता अपयति वर्षिष्ठेऽधि नाकऽइति देवत्रो एतदाह यदाह वर्षिष्ठेऽधि (१) पनुः अ०.१ मं० २३, ·माध्यन्दिनीय कां०१.२.१.१४ नाकऽइति तमभिमृशति शृतं वेदानीति तस्माहाऽअभिमृशति॥ १४॥ सोऽभिमृशतिमा भेमा संविक्था इति मा त्वं भेषीर्मा संविथा यत्त्वाहममानुष सन्तं मानुषोऽभिमृशामीत्येवैतदाह ॥ १५ ॥ यदा शृतोऽथाभिवासयति । नेदेनमुपरिष्टान्नाष्ट्रा रक्षास्यवर्पश्यानिति नेहेव नग्न इव मुषित इव शयाताई इत्यु चैव तस्माहाऽअभिवासयति ॥ १६ ॥ सोऽभिवासयति । प्रतमेयजोऽतमेय॑जमानस्य प्रजा, भूयादिति नेदेतदनु यजो वा यजमानो वा ताम्याद्यदिदमभिवासयामीति तस्मादेवमभि वासयति॥१७॥ अथ पात्रीनिर्णजनम् । अंगुलिप्रजनमा- 'त्येभ्यो निनयति तदाप्त्येभ्यो निनयति ॥ १८ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ६॥ [२.२.] ॥ प्रथमः प्रपाठकः॥ कण्डिकासव्या १२१ ॥ . चतुर्धा विहितो ह वाऽअऽग्निरासास यमग्रेऽग्नि होत्राय प्राणत स प्राधन्वयं हितीयं प्रावणत स प्रैवान्विधं तृतीय प्रावणत स प्रैवाधन्वदध योऽयमेतद्यग्निः स भीषा निलिल्ये सोऽपः प्रविवेश ते देवा अनुविद्य सहसैवाट्य भनिन्यु: सोऽ- पोऽभितिष्ठेवावट्यूता स्थ या अप्रपदन स्थ याभ्यो वो मामकामनयन्तीति तत प्राप्त्याः सम्बभूवुस्त्रितो हित एकतः॥ ॥ तऽइन्द्रेण सह चेरुः । यथेदं ब्राह्मणों राजानमनुचरति स यत्र त्रिशीर्षाणं त्वाष्टुं विश्वरूपं जधान तस्य हैतेऽपि बध्यस्य विदाञ्चक्रुः शश्वद्धनं लित एव जघानात्यह तदि- ·, कां०३.२.३.२ शतपथब्राह्मणे न्द्रोऽमुच्यतं देवो हि सः॥ २॥ त उ हेतऽऊचुः । उपैवेम- एनो गच्छन्तु येऽस्य बुध्यस्यावेदिषुरिति किमिति यज़ ए॒वैषु मृष्टामिति तदेष्वेतद्यज्ञो मृष्टे यदभ्यः पात्रीनिर्णजनमगुलिप्र- णेजनं निनयन्ति ॥ ३ ॥ तऽउ हाप्त्या ऊचुः। अत्येव वयमि- दमस्मत्परो नयामेति कमभीतिय एवादक्षिणेन हविषा यजा- ताऽइति तस्मान्नादक्षिणेन हविषा यजेताप्त्येषु ह यज्ञो मृष्ट प्राप्त्या उ ह तस्मिन्मृजते योऽदक्षिणेन हविषा यजते ॥४॥ तो देवाः ।एतां दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणामकल्पन्यदन्वाहार्य नेद- दक्षिण हविरसदिति तन्नाना निनयति तथेभ्योऽसमदं करोति तदभितपति तथेषा · शृतं भवति स निनयति त्रिताय त्वा हिताय त्वेकताय त्वेति पशुह वाऽएष आलभ्यते यत्पुरोडाशः ॥ ५॥ पुरुष ह वै देवाः । अग्रे पशुमालेभिरे तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽश्वं प्रविवेश तेऽश्वमालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम स गां प्रविवेश ते गामा०सोऽवि प्रविवेश.तेऽ- विमा०-म सोऽजं प्रविवेश. तेऽजमालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम ॥ ६ ॥ स इमां पृथिवीं प्रविवेश । तं खनन्त इवान्वीषुस्तमन्वविन्दस्ताविमौ वीहियवौ तस्मादप्येतावेताह खनन्त-इवैवानुविन्दन्ति स यावहीर्यवद्ध वाऽअस्यैते सर्वे पाव भालब्धाः स्युस्तावहीर्यवद्धास्य हविरेव भवति य एव मेतद्देदात्रो सा सम्पद्यदाहुः पातः पशुरिति ॥७॥ यदा पिष्टा- ·. माध्यन्दिनीये कां०१.२.१.८ न्यूथ लोमानि भवन्ति । यदाप आनयत्यय. त्वग्भवति यदा संयोत्यथ मासं भवति.सन्तत-इव हि.स.तर्हि भवति सन्त- तमिव हि माणसं यदा तोथास्थि भवति दारूण-इव हि स : तर्हि भवति दारुणमित्यस्थ्यथ. यदुहासयिष्यन्नभिधारयति तं मज्जानन्दधात्येषो सा सम्पद्यदाहुः पाङ्क्तः. पशुरिति ॥ ८ ॥ सय पुरुषमालभन्त । स किम्पुरुषोऽभवद्यावश्वं च गां च तो गौरश्च गवय॒श्चाभवतां यमविमालभन्त स उष्ट्रोऽभवद्यमजमाल- भन्तः सशरभोऽभवत्तस्मादेतेषां पशूनान्नाशितव्यमपक्रान्तमेधा हैते पशवः ॥ ९ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १ [२. ३..]॥ . इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वजं प्रजहार । स प्रवृतश्चतुर्धाऽभ- बत्तस्य स्फ्यस्तृतीयं वा यावहा युपस्तृतीयंवा.यावहा रर्थस्तु- तीयं वा यावहाथ यत्र प्राहरत्तच्छकलोऽशर्यत स पतित्वा- रोऽभवत्तस्माञ्छरो नाम यदशीर्यतैवमु स चतुर्धा वज्जोऽभवत् ।। १॥ ततो द्वाम्या ब्राह्मणा यज्ञे चरन्ति हाभ्या राजन्य- बन्धवः सव्याधे यूपेन च स्फ्येन च ब्राह्मणी रथेन च शरेण च. राजन्यबन्धवः ॥ २ ॥ स यत्स्फ्यमादत्ते । यथैव तदिन्द्रों वृत्रायः वजमुदयच्छदेवमेवैष एतं पाप्मने हिषते भ्रातृव्याय वजमुद्यच्छति तस्माई स्पयमादत्ते ॥ ३॥ तमादत्ते । (१)देवस्य त्वासवितुःप्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यामाददेऽध्वरकृतं (१)यजुः १ मं० २१ • • ·कां०१.२.४.४ शतपथब्राह्मणे २५ देवेभ्य इति सविता वै.देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रतत एवै- नमेतदादत्तेऽश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्व! तत्तयोरेव बाहु- भ्यामादत्ते न स्वाभ्यां वजो वाऽएष तस्य न ममष्यो भर्ता तमेताभिदेवताभिरादत्ते ॥ ॥ श्राददेऽध्वरकृतं देवेभ्य इति । अध्वरो वै यजो यज्ञकृतं देवेभ्य इत्येवैतदाह तथं सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणेनाभिमृश्य जपति सराश्यत्येवैनमेतद्यज्जपति । ५॥ स जपत्ति। इन्द्रस्य बाहुरारी दक्षिण इत्येष वै वीर्यवत्तमो य इन्द्रस्य बाहुर्दक्षिणस्तस्मादाहेन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इति सहस्त्रभृष्टिःशततेजा इति सहस्त्रभृष्टिवै स वज पासीञ्छत्ततेजा यं तं वत्राय प्राहरत्तमेवैतत्करोति ॥६॥ वायुरसि तिग्मतेजा इति । एतहै. तेजिष्ठं तेजो यदयं योऽयं पवतऽएष हीमाल्लोकां स्तिय॑ङनुपवतेसश्यत्येवैनमेतद्विषतो बध इति यदि नाभि- चरयेाऽअभिचरेदमुष्य बध इति ब्रूयालेन सशितेन नात्मा- नमुपस्टशति न पृथिवीं नेदनेन वजेण संशितेनात्मानं वा पृथिवीं वा हिनसानीति तस्मानात्मानमुपस्टशति न ष्टथिवीम् ॥ ७.॥ देवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्टधिरे ते ह स्म यद्देवा असुरान् जयन्ति ततो हस्मैवैनान् पुनरुपोत्तिष्ठन्ति । ८॥ते ह देवा ऊचुः । जयामी वाऽअसुरांस्ततस्त्वेव नः पुनरुपोत्तिष्ठन्ति कथं न्वेनाननपजय्यं जयेमेति ॥ ९ ॥ स हाग्निरुवाच । उदञ्चो वै नः पलाय्य मुच्यन्तऽइत्युदञ्चो ह ४ ·२६ माध्यन्दिनीय कां०१.२.२.१०. स्मैवैषां पलाय्य मुच्यन्ते ॥ १० ॥ स हारिनरुवाच । महमुत्त- रतः पुर्येष्याम्यथ यूयमित उपसथ्रोत्स्यथ तान्त्सरुध्याभिश्च लोकैरभिनिधास्यामो यदु चेमाल्लोकानति चतुर्थं ततः पुनर्न सहास्यन्त इति ॥ ११ ॥ सोऽग्निरुत्तरतः पयत् । अथेमऽ- इत उपसमरुन्धस्तान्त्सरुध्यभिश्च लोकरभिन्यदधुर्यद चेमा- लोकानति चतुर्थं ततः पुनर्न समजिहत तदेतन्निदानेन यत् स्तम्बयजुः॥ १२ ॥ स योऽसावग्नीदुत्तरतः पर्येति । अग्निरेवैष निदानेन तानध्वर्युरेवेत उपस/रुणाद्धि तान्त्स ध्यैनिश्च लोकरभिनिधाति यदु चेमाल्लोकानति चतुर्थं ततः पुनर्न सब्जिहते तस्मादप्येतद्यसुरा न सजिहते येन ह्येवनान्दे- वा अवाबाधन्त तेनैवैनानप्यतर्हि ब्राह्मणा यज्ञेऽवबाधन्ते ॥ १३ ॥ य उऽएव. यजामानायारातीयति । यश्चनं हेष्टि तमेवैतदमिश्च लोकैरभिनिधाति यदु · चेमाल्लोकानति चतुर्थमस्या एव सर्व हरत्यस्या होमे सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः कि हि हरेद्यदन्तरिक्षयं हरामि दिवयं हरामीति हरेत्तस्मादस्या एव सर्व हराति ॥ ११॥ अथ तृणमन्तर्धाय प्रहरति । नेद- नेन वजेण संशितेन पृथिवी हिनसानीति तस्मात्तृणम- न्तर्धाय प्रहरति ॥ १५॥ स प्रहरति । दृथिवि देवयजन्योष- ध्यास्ते मूलं मा हिसिषमित्युत्तरमूलामिव वाऽएनामेतत्करो- त्याददानस्तामेतदाहौषधीनां ते मूलानि मा हिसिषामति ब्रज - ·कां०१.२.४.१६ शतपथब्राह्मणे २७ गच्छ गोष्ठानमित्यभिनिधास्यन्नेवैतदनपक्रामि कुरुते. तद्ध्यन- पक्रमि यहजेऽन्तस्तस्मादाह. व्रजं गच्छ गोष्ठानमिति वर्षतु ते द्योरिति यत्र वाऽअस्यै खनन्तः क्रूरीकुर्वन्त्यपघ्नन्ति शान्ति- रापस्तदद्धिः शान्त्या शमयति तदद्भिः सन्दधाति तस्मादाह वर्षतु ते द्यौरिति बधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्यामिति देवमेवैतत्सवितारमाहान्धे तमसि बधानोत. यदाह परमस्यां पृथिव्यामिति शतेन पाशैरित्यमुचे तदाह योऽस्मान् हेष्टि यं च वयं हिष्मस्तमतो मा मौगिति यदि नाभिचरेद्याअभि- चरेदमुमतो मा मौगिति ब्रूयात् ॥ १६ ॥ अथ हितीयं प्रहरति । (१) अपारलं पृथिव्यै देवयजनाद्वध्यासमित्यररर्ह वै नामासुररक्षसमास तं देवा अस्या अपानत तथोऽएवैनमेत- देषोऽस्या अपहते ब्रजं गच्छ गोष्ठानं वर्षतु ते द्यौर्बधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्या शतेन पाशर्योऽस्मान्डष्टि ये च वयं द्विष्मस्तमतोमा मौगिति ॥ १७ ॥ तुमग्नीदाभानिदधाति । भररों दिवं मा पप्त इति यत्र वै देवा अररुमसुररक्षसमपान- त.स दिवमपिपतिषत्तमग्निरभिन्यद्धादररो दिवं मा पप्त इति सन दिवमपत्तथोऽएवैनमेतदध्वर्युरेवास्मालोकादन्तरोति दिवोऽ. ध्यग्नीत्तस्मादेवं करोति ॥१८॥ अथः तृतीयं प्रहरति । द्रप्सस्ते या मास्कन्नित्ययं वाऽमस्यै द्रप्सो यमस्या इमर्थ रसं प्रजा उप- . (१) पनुः अ० १. मं० २६ ·35 ૨૮ माध्यन्दिनीये कां०१:२.२.१९ जीवन्त्येष ते दिवं मा पप्तदित्येवैतदाहं ब्रजं गच्छ गो मौगिति।। १९॥स वै त्रियजुषा-हरति। यो वाऽइसे लोका एभिरेवैनमेत- लोकेरभिनिदधात्यद्धावै तद्यदिमेलोका अद्धो तद्यद्यअस्तस्मात्रि- यजुषा. हरति ॥ २०॥ तूष्णीं चतुर्थम् । स यदिमाल्लोकानति- चतुर्थमस्ति.वा न वा तेनैवैतद्विषन्तं भ्रातृव्यमवबाधतेऽनद्धा वै. तादिमां लोकानति चतुर्थमस्ति वा न वानद्धो तात्तूष्णी तस्मात्तूष्णी चतुर्थम् ॥ २१ ॥ ब्राह्मणम् ॥ २ [ ४.] । देवाश्च वाऽअतुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पधिरे ततो देवा अनुव्यमिवासुरथ हासुरा मेनिरेऽस्माकमेवेदं खल्लु भुवन- मिति ॥१॥ते होचुः । हन्तमा टथिवीं विभजामहै तो वि- भज्योपजीवामेति तामाक्ष्णैश्चभिः पश्चात्प्राञ्चो विभुजमाना अभीयुः ॥ २॥ त? देवाः शुश्रुवुः । विभजन्ते ह वाऽइमामसुराः एविवीं प्रेत तदेष्यामो यत्रेमामसुरा विभजन्ते के ततः स्याम यदस्यै न भजेमहीति ते यजमेव विष्णुं पुरस्कृत्येयुः॥३॥ते होचुः। अनु नोऽस्यां प्रथिव्यामाभजतास्त्वेव नोऽप्यस्यां भागः इति ते हासुरा असूयन्त इवोचर्यावदेवेष विष्णुरभिडोते तावहोवृद्माइति। ४॥ वामनोह विष्णुरास।तद्देवा न जिहीं डिरे महहै नोऽदुर्य नो यजसन्मितमरिति ॥५॥ते प्राञ्च विष्णुं निपाद्य । (6)छन्दो- भिरभितः पर्यगृहणन् गायत्रेण त्वा छन्दसा परिगृणामति (१)यजुः अ० १ मंत्र० २७.॥ .

·२९ कां० १.२.५.६ शतपथब्राह्मणे दक्षिणतस्त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा परिगृह्णामाति पश्चाज्जागतेन त्वा छन्दसा परिगृहांमीत्युत्तरतः ॥६॥ तं छन्दोभिरभितः परि- गृह्य । पग्नि पुरस्तात् समाधाय तेनार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरु- स्तेनेमा स्वा प्रथिवी समविन्दन्त तद्यदेनेनेमा सम्सिम- विन्दन्त तस्मादिर्नाम तस्मादाहुर्यावती वेदिस्तावती पृथिवी- त्येतया हीमा सर्वार्थ समविन्दन्तवयं ह वाऽइमा सर्वा सपत्नाना संघले निर्भजत्यस्यै सपत्नान्य एवमेतहेद ॥ ७॥सो- ऽयं विष्णुग्लानः । छन्दोभिरभितः परिगृहीतोऽग्निः परस्ता- नापक्रमणमास स तत एवौषधीनां मूलान्युपमुम्लोच ॥ ८॥ ते ह देवा ऊचुः । क नु विष्णुरभूत् कं नु यज्ञोऽभूदिति ते होचुश्छन्दोभिरभितःपरिगृहीतोऽग्निः पुरस्तानापक्रमणमस्त्य- त्रैवान्विच्छतेति तं खनन्त-इवान्वीपुस्तं व्यङ्गलेऽन्वविन्द स्तम्मात्त्यंगुइला वेदिः स्यात्तदु हापि पाञ्चिस्यगुलामेव सौ- म्यस्याध्वरस्य वेदि चक्र ॥ ९ ॥ तदु तथा न कुर्य्यात् । ओष- धीनां वै स मूलान्युपाम्लोचत्तस्मादोषधीनामेव मूलान्युच्छेत्तवै ब्रूयाद्यन्न्वेवान : विष्णुमन्वविन्दस्तस्माहेदिर्नाम ॥१०॥ तमनुविद्योत्तरेण परिग्रहेण पर्यग्रहणन् । सुक्ष्मा चासिशिवा चासीति दक्षिणत. इमामेवैतत्यथिवी संविद्य सुक्ष्मा- शिवामकुर्वत स्योना चासि सुषदा चासीति पश्चादिमामेवैतत् हाथियोथ, संविद्य स्योनार्थ सुषदामकुर्वतोर्जखती चासि प्र.

·३० माध्यन्दिनीये; कां०१.२.३.११ यस्वती चेत्युत्तरत इमामेवैतत्ष्टायां संविद्य रसवतीमुप जीवनीयामकुर्वत ॥ ११ ॥ स वै त्रिः पूर्व परिग्रह परिणा ति । त्रिरुत्तरं तत्पट् कृत्वः षड्वाऽऋतवः संवत्सरस्य सं. वत्सरो यजः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्राः तावतमेवैतत्परिगृह्णाति ॥ १२ ॥ षड्भिातिभिः । पूर्व परिग्रह परिगृह्णाति षड्भिरुत्तरं तद्हादश कृत्वो हादश वै मासाः संवत्तरस्य संवत्सरो यजः प्रजापतिःस यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावतमेवैतत्परिगृह्णाति ॥ १३ ॥ व्याम- मात्री पश्चात्स्यादित्याहुः । एतावान्वै पुरुषः पुरुषसांम्मता हि ध्यराति प्राची त्रिद्धि यज्ञो नात्र मात्रास्ति यावतीमेव स्व- यं मनसा. मन्येत तावती कुर्यात् ॥ १४॥ मनितोऽग्निम साउन्नयति । योषा वै वेदिर्वृषाग्निः परिगृह्य वै योषा वृषा- ण) शेते मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादभितोऽग्निमर्थ साऽउन्नयति ॥ १५ ॥ सा वै पश्चाहरीयसी. स्यात् । मध्ये संवारिता पुनः पुरस्तादृव्यवमिव हि योषां प्रशासन्तिः - थुश्रोणिर्वमृष्टान्तरार्थना मध्ये. सड्याोति जुष्टामेवैनामे, तद्देवेभ्यः करोति ॥ १६॥ सा.वै प्राक्प्रवणा स्यात् । प्राची हि देवानां दिगथोऽउदभवणोदीची हि मनुष्याणां दिग्द- क्षिणतः. .. पुरीषं प्रत्युदूहत्येषा दिपितॄणार्थ, सा यह क्षिणाप्रवणाः स्यात् क्षिप्रे ह यजमानोऽमुं. लोकमियात्तथों ह ·को०१.२.५.१७ शतपथब्राह्मणे ३१ यजमानो ज्योग्जीवति तस्मादक्षिणतः पुरीषं प्रत्युदूहति पुरी- पवती कुर्वीत पावो वै पुरीष पशुमतीमेवैनामेतत्कुरुते ॥ १७॥ तां प्रतिमार्टि । देवा ह वै सङ्ग्रामथं सान्निधास्यन्तस्ते होचर्हन्न यदस्य एथिव्याऽअनामृतं देवयजनं तच्चन्द्रमसि निधामहे स यदि नऽइतोऽसुरा जयेयुस्तत एवार्चन्तः श्राम्यन्तः पुनरभिभवेमेति स यदस्यै पथिव्याऽभनामृतं देवयजनमासी- उच्चन्द्रमसि न्यधत तदेतच्चन्द्रमास: कृष्णं तस्मादाहुश्चन्द्रम- स्यस्यै पृथिव्यै देवयजनमित्यपि ह वाऽअस्यैतस्मिन्देवयज- नऽइष्टं भवति तस्माद प्रतिमाटि ॥ १८॥ स प्रतिमाप्टिं। (७) पुरा क्रूरस्य विसृपो विरशिन्निति सङ्ग्रामो वै क्रूरथं समामे हि क्रूरं क्रियत हतःपुरुषों हतोऽश्वः शत पुरा ह्येतत्सङ्ग्रामान्य- दधततस्मादाह पुरा क्रूरस्य विसृपो विरपशिन्नित्युवादाय प्रथिवीं जीवदानुमित्युदादाय हि यदस्यै पृथिव्यै जीवमासीत्तचन्द्रमसि न्यदधत तस्मादाहोदादाय पृथिवीं जीवदानुमिति यामेरययंश्च- न्द्वमसि स्वधाभिरिति यां चन्द्रमसिं ब्रह्मणादधुरित्येवैतदाहं ता- मु धीरासोऽअनुदिश्य. यजन्तऽइत्येतेनो ह तामनुदिश्य यज- न्तेऽपि ह वाऽअस्यैतस्मिन्देवयजनऽइष्टं भवति य एवमेतद्वेद। १९ ॥ अथाह प्रोक्षणीरासादयेति । वजो वै स्फ्यो ब्राह्मण श्वेमं पुरा यजमभ्यजूगुपतां वजो वाऽआपस्त ढवमेवैतदभिगु- ९१) यजुः ० १. मं० २८ ·३२ माध्यन्दिनीये कां०१.२.३.२० त्याऽासादयति स वाऽउपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यमाणास्व- थ स्फ्यमुद्यञ्छत्यथ यन्निहित एव स्फ्ये प्रोक्षणीरासादयेहजो ह समृच्छेयातां तयो ह वजो न समृच्छेते तस्मादुपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यमाणास्वय स्फ्यमुद्यच्छति ॥ २०॥ अथतां वाचं वदति। प्रोक्षणीरासादयेध्मं बर्हिरूपसादय उचः सम्मृढि पत्नी सन्नह्याज्येनोदेहीति सम्प्रेष एवैष, स यदि कामयेत बयादेतद्या कामयेताऽपि. नाद्रियेत स्वयमु ह्येवैतदेदमतः कर्म कर्तव्यामिति ॥ २१ ॥ प्रथोदञ्च स्पयं प्रहरति । अमु मै त्वा वजं प्रहरामीति यद्यभिचरेहजो वै स्म्य स्तुणते हैवैनेन ॥ २२॥ अथ पाणीऽभवननिक्ते । ययस्यै क्रूरमभूत्त- यस्याऽएतदहात्तिस्मात्पाणीऽअवनेनिक्ते ॥२३॥ स ये हायड ईजिरे। तेहस्मावमर्श वजन्ते ते पापीयास प्रासुरथं ये नेजिरे ते श्रेयास आसुस्ततोऽश्रद्धा मनुष्यात्विवेद ये यजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति यऽउ न यजन्ते श्रेयासस्ते भवन्तीति तत इतो देवान्हविन जगामेतःप्रदानाडिदेवाउपजीवन्ति॥२१॥ तहदेवा ऊचुः। बृहस्पतिमाङ्गिरसमश्रद्धा वै मनुष्यानविदत्तेभ्यो विधेहि यज्ञमिति स हेत्योवाच वृहस्पतिराङ्गिरसः कथा न यजध्वऽइति ते होचुः किकाम्या यजेमहि ये युजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति योउ न यजन्ते श्रेया सस्ते भवन्तीति ॥ २५॥ स होवाच । वृहस्पतिरागिरसो य? शुश्रुम देवानां परिषूतं तदेष यज्ञो ·कां० १.२.३.२६ शतपथब्राह्मणे ३३ भवति यकृतानि हवी/षि कृप्ता वेदिस्तेनावमर्शमचारिष्ट तस्मात्पापीयासोऽभूत तेनानवमर्श यजध्वं तथा श्रेयासो भविष्यथेत्या कियत इत्या बर्हिषस्तरणादिति बर्हिषा ह.वै खल्वेषा शाम्यति स यदि पुरा बर्हिषस्तरणात् किञ्चिदाप- येत बहिरेव तत्स्तृणन्नपास्यदथ यदा बहिस्तृणन्त्यपि पदा- भितिष्ठन्ति स यो हैवं विहाननवमर्श यजते श्रेयान्हैव भवति तस्मादनवमर्शमेव यजेत ॥ २६ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ३ [५.] । अध्यायः ॥ २॥ स वै सुचः सम्माष्टि । तद्यत्स्युचः सम्मार्टि यथा वै देवानां चरणं तहाऽअनु मनुष्याणां तस्माद्यदा मनुष्याणां परिवेषणमुपकृप्तं भवति ॥ १ ॥ अथ पात्राणि निर्णेनिजति। तैनिर्णिज्यपरिवेविपत्येवं वाऽएष देवानां यजो भवति यकृतानि हवी पि कृप्ता वेदिस्तेषामे नान्येव पात्राणि यत्स्वचः ॥ २ ॥ स यत्सम्मार्टि । निर्णेनेत्येवैना एतनिणिक्ताभिः प्रचराणीति तह इयेनैव . देवेभ्यो निर्णेनिजत्येकेनं मनुष्येभ्योऽद्धिश्च ब्रह्मणा च देवेभ्यऽआपो हि कुशा ब्रह्म यजरेकेनैव मनुष्येभ्यो- ऽद्धिरेवैवम्वेतन्नाना भवति ॥ ३॥ अथ खुवमादने । (१) तं प्रत- पति प्रत्युष्टयं रक्षः प्रत्युष्टाऽअरातयों निष्टप्त रक्षों निष्टप्ता अरातय इति वा ।। ४ ॥ देवा ह वै यजं तन्वानाः । तेऽसुर- (१) पडुः अ०१ मं० २९ ·... माध्यन्दिनीये कां०१.२.४.५. रक्षसेन्य प्रासाभियाञ्चकुस्तद्यज्ञमुखादेवैतन्नाष्टा रक्षार्थस्य- तोऽपहन्ति ॥ ५॥ स वाऽइत्यौरन्तरतः सम्माष्टिं । अनिशि- तोऽसि संपत्नक्षिदिति यथानुपरतो यजमानस्य सपत्नान्क्षिण: यादेवमेतदाह वाजिनं त्वा वाजेध्यायै सम्मामीति यजियं त्वा यजाय सम्माीत्येवैतदाहैतेनैव सर्वाः खुचः सम्माष्टिवाजिनी त्वति उचं तूष्णीं प्राशित्रहरणथं ॥६॥ स वाऽइत्योरन्तरतः सम्माष्टीति । मुलैबर्बाह्यतऽहतीव वाऽअयं प्राण इतीवोदान: प्राणोदानावेवैतद्दधाति तस्मादितीवेमानि लोमानीतीवेमानि॥ ७॥ स वै सम्मृज्य-सम्मृज्य प्रतप्य-प्रतप्य प्रयच्छति । यथावमर्श निर्णिज्यानवमर्शमुत्तमं परिक्षालयेदेवं तत्तस्मात्प्र- तप्य-प्रतप्य प्रयच्छति ॥ ८॥ स वै स्वमेवाये सम्माष्टि । अथेतराः उचो योषा वै स्रुग्वृषा वस्तस्माद्यद्यपि बहळ्य- इव स्त्रियः सार्धं यन्ति य एव तास्वपि कुमारक-इव पुमान्. भवति स एव तत्र प्रथम एत्यनूच्य इतरास्तस्मात्स्वमेवाये सम्मायथेतराः चुचः॥ ९॥ स वै तथैव सम्मृज्यात् । यथा- ग्नि नाभिव्युक्षेद्यथा यस्माऽअशनमाहरिष्यन्त्स्यात्तं पात्रनिणे- जनेनाभिव्युत्क्षदेवं तत्तस्माद् तथैव सम्मृज्याद्यथाग्नि नाभि- व्युक्षेत्र प्राङिवैवोत्क्रम्य ॥१०॥ तओके । मुक्सम्मार्जनान्यग्ना- वन्याधति वेदस्याहाभूवन्च एभिः सममार्जिपुरिदं वै कि- ञ्चिद्यजस्य नेदिदं बहिर्धा यज्ञाद्धवदिति तदु तथा न कुर्याद्यथा '।

·कां०१.३.१.११ शतपथब्राह्मणे ३५ यस्माऽमशनमाहरेत्तं पात्रनिर्णेजनं पाययेदेवं तत्तस्माद् परा- स्यदेवैतानि ॥ ११ ॥ अथ पत्नी सन्नाति । जघनाओं वाऽ- एष यजस्य यत्पत्नी प्राङ् मे यनुस्वायमानो यादिति यनत्ये- वैनामेतद्युक्ता मे यज्ञमन्वासाताऽति ॥ १२ ॥ योक्लेण सन्न- ह्यति । योक्तण हि योग्य युञ्जन्त्यस्ति वै पत्न्या अमेध्यं यदवाचीनं नाभेरथैतदाज्यमवेक्षिष्यमाणा भवति तदेवास्या एतद्याक्तरेणान्तर्दधात्यथ मेध्येनैवोत्तरार्धनाज्यमवेक्षते तस्मा- त्पत्नी सन्नह्यति ॥ १३ ॥ स वाऽअभिवासः सन्नाति । ओषधयो वै वासो वरुण्या रज्जुस्तदोषधीरेवैतदन्तर्दधाति तथो हैनामेषा वरूण्या रज्जुन हिनस्ति तस्मादभिवासः सन्नद्यति ॥ १४ ॥ स सन्नाति । (१) अदित्य रास्नासीतीयं वै पृथिव्यदितिः सेयं देवानां पत्न्येषा वाऽएतस्य पत्नी भवति तदस्या एतद्रास्नामेव करोति न रज्जु हिरो वै रास्मा तामे- वास्या एतत्करोति ॥१५॥ स वैन ग्रन्थि कुयात् । वरुण्यो वैग्रन्धिर्वरुणोह पत्नी गृणीयाद्यद्यन्धि कुर्य्यात्तस्मान्न यन्धि करोति ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वमेवोद्गृहति । विष्णोर्वेष्योऽसीति सा वैन पश्चात्प्राची देवानां यज्ञमन्वासीतयं वै पृथिव्यदितिः सेयं देवानां पत्नी सा पश्चात्याची देवानां यज्ञमन्यास्ते तद्धे- मामभ्यारोहेत् सा पत्नी क्षिप्रेऽमुं लोकमियात्तथो ह पत्नी .:(१).यजुः० अ०.१ मं०.३० ·माध्यन्दिनीये कां०१.२.१.१७ ज्योग्जीवति तदस्या एवैतन्निनुते तथो हैनामियं न हिनः स्ति तस्मादु दक्षिणत-इवैवान्वासीत ॥ १७ ॥ अथाज्यम- वेक्षते । योषा वै पत्नीरेत आज्यं मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादाज्यमवेक्षते ॥ १८॥ सावेक्षते । अदब्धेन त्वा चक्षु- पावपश्यामीत्यनार्तेन त्वा चक्षुषावपश्यामीत्येवैतदाहाग्नेर्जि- हांसीति यदा वा एतदग्नौ जुह्वत्यथाग्नेजिहा-इवोत्तिष्ठन्ति तस्मादाहीग्नेर्जिवासीति सुहुर्दैवेभ्य इति साधु देवेभ्यः इत्येवै- तदाहधारने-धाम्ने मे भव यजुषे-यजुषऽइति सर्वस्मै मे यजायधी- त्येवैतदाह ॥ १९ ॥ श्रथाज्यमादाय प्राङदाहरति । तदाहवनीये. ऽधियति यस्याहवनीय हवी/षि श्रपयन्ति सौ मे यज्ञ पाहवनीये शृतोऽसदित्यय यदमुत्राग्रेऽधिश्रयति पत्नी ह्यवकाशयिष्यन्भवति न हि तदवकल्पते यत् सामि प्रत्य- ग्घरेत्पनीमवकाशयिष्यामीत्यथ यत्पत्नी नावकाशयेदन्तरि- याद्ध यज्ञात्पत्नी तथो ह यज्ञात्पत्नी नान्तरेति तस्मादु सार्धमेव विलाप्य प्रागुदाहरत्यवकाश्य पनी यस्यो पत्नी न भवत्यग्रऽएव तस्याहवनीवेऽधिश्रयति तत्तत पादत्ते तदन्त- वेद्यासादयति ॥ २० ॥ तदाहुः । नान्तर्वेद्यासाठ्येतो वै दे. वानां पत्नीः संयाजयन्त्यवसभा अह देवानां पत्नीः करोति परः पुसो हास्य पत्नी भवतीति तदु होवाच याज्ञवल्क्यो यथा- दिष्टं पल्ल्या अस्तु कस्तदाद्रियेत यत्परःपुर्वासा वा पत्नी स्या ·कां०१.३.१.२१ शतपथब्राह्मणे यथा वा यज्ञो वेदियज्ञ आज्यं यजायज्ञं निर्मिमाऽइति तस्मा- दन्तयेवासादयेत् ॥ २१॥ प्रोक्षणीषु पवित्रे भवतः । ते तत भादत्ते ताभ्यामाज्यमुत्पुनात्येको वाऽउत्पवनस्य बन्धुर्मेध्यमे- वैतत्करोति ॥ २२ ॥ सं उत्पुनाति। (१) सवितुस्त्वा प्रसव- उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य श्मिभिरिति सोऽसावेव बन्धुः॥ २३ ॥शतम् २००॥ अथाज्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति सवितुर्वः प्रसवऽउत्पु...बन्धुः ॥ २१ ॥ तद्यदाज्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति तदप्सु पयो दधाति तदिदमप्सु पयो हितमिदछ हि यदा वर्षत्योष- धयो जायन्तऽओषधीज॑ग्ध्वापः पीत्वा तत एष रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्वाय ॥२५॥ अथाज्यमवेक्षते । तद्धेके यजमानमवरव्यापयन्ति तदु होवाच : याज्ञवल्क्यः कथं नुन स्वयमध्वयंवो भवन्ति कथ/ स्वयं नान्वाहुर्यत्र भूयस्य-इवाशि- पः क्रियन्ते कथं न्वेषामंत्रैव श्रद्धा भवतीति यां वै कां च यत- ऋत्विज आशिषमाझासते यजमानस्यैव सा तस्मादध्वयुरेवा- वेक्षेत ॥ २६ ॥ सोऽवेक्षते । सत्यं वै चक्षुः सत्य हि वै चक्षु- स्तस्माद्यदिदानी हौविवदमानावेयातामहमदर्शमहमश्रौषमिति य एव यादहमदर्शमिति तस्माऽएव श्रद्दध्याम तत्सत्येनैवै- तत्समईयाति ॥ २७ ॥ सोऽवेक्षते 1 तेजोसि. शुक्रमस्यमृत- ११) यनुः म०१ मे०३१ ·- ३८ माध्यन्दिनीये. कां०१.२.१.२८ 'मसीति स एषः सत्य एव मन्त्रस्तेजो ह्येतच्छुक ह्येतदमृतथं ह्येतत्सत्येनैवैतत्समईयति ॥२८॥ ब्राह्मणम् ॥४॥[३.१.] । पुरुषो वै यज्ञः । पुरुषस्तेन यज्ञो यदेनं पुरुषस्तनुतऽएष वै तायमानो यावानेव पुरुषस्तावान् विधीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञः ॥ १ ॥ तस्येयमेव जुहूः । इयमुपभृदात्मैव ध्रुवा तहाऽ- प्रात्मन एवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादुः ध्रुवाया एवं सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥२॥प्राण एव स्तुवः। सोऽयं प्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनुसञ्चरति तस्मादु स्वःसर्वा अनु सुचः सञ्चरति।। ३ ॥ तस्यासावेव द्यौर्जुडूः । अथेदमन्तरिक्षमुपभृदियमेव ध्रुवा तहाऽअस्या एवेमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति॥४॥अयमेव सुवो योऽयम्पवते । सोऽय- मिमान्त्ताल्लोकाननुपवते तस्मादु स्वः सर्वा अनु सुचः सञ्चरति ॥ ५॥ स एष यजस्तायमानः । देवेभ्यस्तायतऽऋतु- भ्यश्छन्दोभ्यो युद्धविस्तद्देवानां यत्सोमो राजा यत्पुरोडाशस्त- स्तदादिश्य गृह्णात्यमुष्मै त्वा जुष्टं गृह्णामीत्येवमु हैतेषाम् ॥ ६ ॥ अथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते । ऋतुभ्यश्चैव तानिः छन्दो भ्यश्च गृह्यन्ते तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति स वै चतुर्जुवां गृहणात्यष्टौकृत्व उपभृति ॥ ७॥ स यच्चतुर्जुवां गृहः णाति । ऋतुभ्यस्तद् गृणाति प्रयाजेभ्यो हि तद्गृणात्य॒तवो हि प्रयाजास्तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृणात्यजामितायै ..

·कां०१.३.२.८ शतपथब्राह्मणे जाम ह कुर्याद्यइसन्ताय त्वा.ग्रीष्माय त्वति गृह्णीयात्तस्मादना- दिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥ ८॥अथ यदृष्टौकृत्व उपभृति गृहणाति । छन्दोभ्यस्तद्गृणात्यनुयाजेभ्यो हि तद् गृहणाति छन्दासि ह्यनुयाजास्तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्य- जामितायै जामि ह कुर्याद्यद्गायत्र्य त्वा त्रिष्टुभे त्वति गृणी- यात्तस्मादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥९॥ अथ यच्च- तुर्धवायां गृह्णाति । सर्वस्मै तद्यज्ञाय गृह्णाति तत्तदनादि- श्याज्यस्यैव रूपेग गृह्णाति कस्माऽउ धादिशयतः सर्वाभ्य एव देवताभ्योऽवद्यति तस्मादनादियाज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥ १० ॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽस्माऽअरातीयति स उप- भृतमन्वत्व जुहूमन्वाद्य उपभृतमन्वत्तेव जुहूराद्य उपभृस्स वै चतुर्जुह्वां गृणात्यष्टौकृत्व उपभृति ॥ ११ ॥ स यचतुर्जुहां गृहणाति ।अत्तारमेवैतत्परिमिततरं कनीयासं करोत्यथ यदष्ट कृत्व उपभृति गृणात्यायमेवैतदपरिमिततरं भूयार्थसं करोति तद्धि समृद्धं यत्रात्ता कनीयानाद्यो भूयान् ॥ १२॥ स वै चतु- जुह्वां गृह्णन् । भूय भाज्यं गृह्णात्यष्टोकल उपभृति गृह- एन्कनीय प्राज्यं गृह्णाति ॥ १३ ॥ स यच्चतुर्जुह्वां गृह्णन् । भूय आज्यं गृणात्यत्तारमेवैतत्परिभिततरं कनीयासं कुर्वः स्तस्मिन्वीय बलं दधात्यय यबष्टौकत्व उपभृति गृह्णन् कनीय भाज्य ग्रहणात्यायमेवैतदुपरिमिततरं भूयासं कुव्वैस्तमवी:

·माध्यन्दिनीये कां०१:२.५.७४ र्यमबलीयासं करोति तस्मादुत राजापारां विशं प्रावताया- प्येकवेइमानैव जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचतऽएतेनो हतहीर्येण यजुह्वां भूय आज्यं गृह्णाति स यजुहां गृह्णाति जुलैव तजुहोति यदुपभृति गृह्णाति जुद्वैव तज्जुहोति ॥१४॥ तदाहुः । कस्माऽउ तर्युपभूति गृहणीयाद्यदुपभृता न जुहोतीति स युद्धोपभृता जुहुयात्सृथग्धैवेमाः प्रजाः स्युनैवात्ता स्यान्नाद्यः स्यादथ यस्तजन्हेच समानीय जुहोति तस्मादिमा विशः क्षत्रि- याय वलियं हरन्त्यथ यदुपति गृणाति तस्मादु क्षत्रियस्यैव वशे सति वैश्यं पाव उपतिष्ठन्तेऽथ- यत्तजुवेव समानीय जुहोति तस्माद्यदोत क्षत्रियः कामयतेऽथाह वैश्य मयि यत्ते परो निहितं तदाहरेति तं जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचतऽएतेनो ह तहीर्येण ॥ १५ ॥ तानि वाऽएतानि । छन्दो- भ्य आज्यानि गृह्यन्ते स यचतुर्जुवां गृह्णाति गायत्र्यै तद् ग्रहात्यय यदष्टोकल उपभृति गृहणाति त्रिष्टुनगतीभ्यां तद्- गृह्णात्यय यचतुर्बुवायां गृह्णात्यनुष्टुभे तद् गृह्णाति वाग्वाऽ- अनुष्टुब्वाचो वाऽइदर्थ सर्व प्रभवति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवतीयं वाऽअनुष्टबस्यै वाऽ इथं सर्वप्रभवति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ।। १६ ॥ स गृह्णाति । धाम नामासि प्रियं देवानामित्येतहै. देवानी प्रियतम धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवानामित्यनाष्टं देवयजनम- ·कां० १.३.२.१७ शतपथब्राह्मणे सीति बजोह्याज्यं तस्मादाहानापृष्टं देवयजनमसीति ॥१७॥स एतेन यजुषा । सकृजुह्वा गृणाति त्रिस्तूष्णीमतेनेव यजुषा सकृदुपभृति गृह्णाति सप्तकत्वस्तूष्णीमेतेनवः यजुषा सक धुवायां गणाति विस्तूष्णीं तदाहस्विस्त्रिरेव यजुषा गृणीया. त्रिवृद्धि यज्ञ इति तदु नु सकृत्तकदेवात्रो ह्येव त्रिहीत सम्पद्यते ॥ १८ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ५॥[ ३. २: ] ॥ प्रोक्षणीरध्वयुरादत्ते।(१)स इध्ममेवायेप्रोक्षति कृष्णोऽस्या- खरेष्ठोऽग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति तन्मेध्यमेवैतदग्नये करोति ॥ १ ॥ अथ वेदिं प्रोक्षति । वेदिरसि बर्हिषे वा जुष्टां प्रोक्षामि तन्मेध्यामेवैतद्वार्हिषे करोति ॥ २॥ अथास्मै बर्हिः प्रयच्छति । तत्पुरस्ताद् ग्रन्थ्यासादयति तत्प्रोक्षति बर्हिरसि सुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामि तन्मेध्यमेवैतत्चुग्ग्यः करोति ॥ ३ ॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते । (२) ताभिरोषधीनां मूलान्युपनिनयत्य- दित्यै व्युन्दनमतीतीयं वै एयिव्यदितिस्तदस्या एवैतदोषधीनां मुलान्युपोनत्ति ता इमा आमूला ओषधयस्तस्माद्यद्यपि शुष्काण्यग्राणि भवन्त्याएयेव मूलानि भवन्ति ॥ ४ ॥ श्रृथ । विस्वस्य ग्रन्थिम् । पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति विष्णो स्तुपोऽ- । सीति यज्ञो वै विष्णुस्तस्येयमेव शिखा स्तुप एतामेवास्मिन्नेत- ३ धाति पुरस्ताद् गृह्णाति. पुरस्ताद्ध्ययर्थ स्तुपस्तस्मात्पुर (१) यजुः म०.२ मं० १ (२) यजुः म०.२ मं० २ ६ ·माध्यन्दिनीये कां०१.२.६.६ स्ताद गृणाति ॥ ५॥ अथ सन्नहर्न विसर्थ सयति । प्रकृप्त हैवास्य स्त्री विजायत इति तस्मात्सनहनं विनथ्सयति तह- क्षिणाया श्रोणी निधाति नीविहेवास्यैषा दक्षिणत-इव हीयं नीविस्तस्माइक्षिणाया श्रोणी निदधाति तत्पुनरामेछा दयत्यभिछन्नेव हीयं नीविस्तस्मात्पुनरभिछादयति ॥ ६ ॥ अथ बहि स्तृणाति । अयं वै स्तुपः प्रस्तरोऽथ यान्यवाञ्चि लोमा- नि तान्येवास्य यदितरं बर्हिस्तान्येवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाई स्तृणाति ॥ ७॥ योषा वै वेदिः । तामेतद्देवाश्च पर्यासते ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुवा,सोऽनूचानास्तेष्वेवैनामेतत्पर्यासीनेष्व- नग्नां करोत्यनग्नतायाऽएव तस्मादहि स्तुणाति॥ ८॥ यावती वै वेदिः । तावती पृथिव्योषधयो वहिस्तदस्यामेवैतत्पथिव्या मोषधीर्दधाति ताइमा अस्यांष्टथिव्यामोषधयःप्रतिष्ठितास्तस्मा. इहि स्तुणाति॥९॥त बहुल/ स्तृणीयादित्याहुः। यत्र वाऽअस्यै बहुलतमा ओषधयस्तदस्या उपजीवनीयतमं तस्माद्बहुल/ स्तु, णीयादिति तदेतदातयेवाधित्रिंवत्स्तृणाति त्रिवृद्धि यज्ञोऽथो- ऽअपि प्रवह स्तुणीवात्स्तृणन्ति वर्हिरानुषगिति वृषिणाभ्य- नक्तमधरमूलस्तृणात्यधरमूला-इव हीमा अस्यां प्रायिव्यामोष- धयः प्रतिष्ठितास्तस्मादधरमूल स्तृणाति ॥ १०॥स स्तृमाति। ऊर्णनदसं वा स्तृणामि स्वासस्थां देवेभ्य इति साध्वी देवेभ्य इत्येवैतदाह यदाहोर्णनवसं त्वेति स्वासस्थादेवेभ्य इतिस्वासदा ·की०१.३.३.११ शतपथब्राह्मणे देवेभ्य इत्येतदाह ॥११॥ अथाग्नि कल्पयति ठिारो वै यजस्या हवनीयः पूर्वोऽ| वै शिरः पूर्वार्धमेवैतद्यजस्यः कल्पयत्युपर्युपरि प्रस्तरं धारयन्कल्पयत्ययं वै स्तुपः प्रस्तर एतमेवास्मिन्नेतत्प्रति दधाति तस्मादुपर्युपरिप्रस्तरं धारयन्कल्पयति ॥ १२॥ अथ परि- धीन परिदधाति । तत्परिधीन्परिधांति यत्र वै देवा अग्रेऽग्नि- होत्राय प्राणत तद्धोवाच न वाऽअहमिदमुत्सहे यहो होता- स्यां यहो हव्यं वहेयं त्रन्पूिर्वान्प्रादृट्वं से प्राधन्विषुस्तान्नु मे - वकल्पयताथ वाऽअहमेतदुत्साक्ष्ये यहो होता स्यां यहो. हव्यं वहेयमिति तथेति तानस्माऽएतानवाकल्पयंस्तऽएते परिधयः॥ १३ ॥ स होवाच । वजो वै. तान्वषट्कारः प्रावणग्वजाहै वषट्कारादिभेभियन्मा वजो वषट्कारो न प्रवृञ्ज्यादेतैरेव मा परिघच तथा मा बजो वषटारो न प्रवर्क्ष्यतीति तथेति तमेतैः पर्यदधुस्तं न वजो वषट्कारः प्रावृणक्तहमैवैतदग्नये नयति यदेतैः परिदधाति ॥ १४ ॥ त 5 उ हैत ऽ ऊचुः । इदमु चेद, स्मान्यज्ञे युक्यास्त्वेवास्माकमपि यजे भाग ऽ इति ॥ १५ ॥ संयोति देवा अब्रुवन् । यहिष्परिधि स्कन्स्यति तद्युष्मासु हुतमथ यह उपर्युपरि होष्यन्ति तद्दोऽविष्यतीति स यदनौ जुह्वति तदनानवत्यथ यदनानुपर्नुपरि जुहूति तदैनानवत्यथ यहिष्परिधि स्कन्दति तदेतेषु इतं तस्मादु ह नाग-इव स्कन्न स्यादिमा वैते प्राविशन्यहाऽइदं किञ्च स्कन्दत्यस्यामेव तत्सव ·४४ माध्यन्दिनीये कां०१.२.६:१६ प्रतितिष्ठति ॥ १६ ॥ स स्कन्नमभिमृशति । भुवपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेत्येतानि वै तपामग्नीनां नामानि यद्भुवपतिर्भुवनपतिर्भूतानां पतिस्तद्यथा वपत हुतमेवमस्यैतेष्वग्निषु भवति ॥ १७ ॥ तद्धके । इध्मस्यैवैतान परिधीन परिदधति तदु तथा न कुर्यादनवक्कृप्ता ह तस्यैते भवन्ति यानिध्मस्य परिधात्यभ्याधानाय होवेध्मः क्रियते तस्यो हैवैतेऽवकृप्ता भवन्ति यस्यैतानन्यानाहरन्ति परिचय ऽ इति तस्मादन्यानेवाहरेयुः ॥ ३८ ॥ ते वै पालाशाः स्युः । ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्माग्निरग्नयो हि तस्मात्पालाशाः स्युः॥ १९॥ यदि पालाशान्न विन्देत् । अथोऽपि वैकङ्कता स्युर्यदि वैकङ्कतान्न विन्देढ्यो ऽ अपि कामयमयाः स्युर्यदि कार्मर्यमयान विन्दे- यो ऽ अपि वैवाः स्युरो ख़ादिरा अथो ऽऔदुम्बरा एते हि वृक्षा यजियास्तस्मादेतेषां वृक्षाणां भवन्ति॥२०॥ ब्राह्मणम् ॥६॥ [३.३.] ॥हितीयः प्रपाठकः ॥ काण्डकासल्या १२२ ॥ ते वाऽ मार्द्राः स्युः । (9) एतयिषां जीवमेतेन सतेजस एतेन वीर्यवन्तस्तस्मादाः स्युः ॥ १ ॥ स मध्यममेवाये।परिधि परिदधाति गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्यारिष्ट्य यलमानस्य परिधिरस्याग्निरिड ईडित इति ॥.२ ॥ अथ दक्षिणं परिदधाति । इन्द्रस्य वाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिट्यै यज, : (१) पनुः मक म० २.०३ ·.. की०१.३.१.३ शतपथब्राह्मणे मानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडित इति ॥ ३ ॥ अथोत्तरं परि- दधाति । मित्रावरुणौ त्वोचरतः परिधत्तां ध्रवेण धर्मणा विश्व- स्यारिष्टय यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडित इत्यग्नयो हि तस्मादाहाग्निरिड ईडित इति ॥ ४ ॥अथ समिधमभ्यादधाति। (१) स मध्यममेवाये परिधिमुपस्टशति तेनैतानग्रे समिन्धे- ऽथानावभ्यादधाति तेनो ऽ अग्नि प्रत्यक्ष समिन्धे ॥ ५॥ सोऽभ्यादधाति ।.वीतिहोत्रं त्वा कवे द्युमन्त समिधीमहि । अग्ने वृहन्तमध्वर ऽ इत्येतया गायत्र्या गायत्रीमेवैतत्समिन्धे सा गायत्री समिद्धान्यानि छन्दासि समिन्धे छन्दासि समिद्धानि देवेभ्यो यचं वहन्ति ॥ ६॥ (२) अथ यां हितीया समिधमभ्या- दधाति । वसन्तमेव तया समिन्धे स वसन्तः समिद्धोऽन्यानृतू- नत्समिन्धऽऋतुवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योषधीश्च पचन्ति सोन्यादधाति समिदसीति समिद्धि वसन्त ॥७॥अथाभ्याधाय जपति । सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याश्चिदभिशस्त्याऽइति गुप्त्यै वाऽअभितःपरियो भवन्त्य॒यैतत्सूर्यमेव पुरस्ताद्गोप्तारंकरोति नेरपुरस्तानाष्ट्रा रक्षास्यभ्यवचरानिति सूर्यो हि नाष्ट्राणा रचसामपहन्ता ॥ ८॥ अथ यामेवाम तृतीया समिधमभ्या- दधाति। अनुयाजेषु ब्राह्मणमेव तया समिन्धे स ब्राह्मणः समिद्धो देवेन्यो यज्ञ वहति ॥ ९ ॥ अथ स्तीर्णा वेदिमुपावर्त्तते । स- (१) यजुः म० २.४ (२) यजुः अ०२ मं०५ ·४६ माध्यन्दिनीये की०५.३.१.१० हे तृणे प्रादाय तिरश्ची निदधाति सवितुर्बाहू स्थं हुत्ययं- वै स्तुपः प्रस्तरोऽथास्यैते ध्रुवावेव तिरश्ची निदधाति तस्मादिमे तिरश्च्यो भ्रवौ क्षत्रं वै प्रस्तरो विशऽइतरं बर्हिः क्षत्रस्य चैव विशश्व विधृत्य तस्मातिरश्ची निदधाति तस्माद्देव विकृती नाम। १० ॥ तत्प्रस्तरथं स्तॄणाति । ऊर्णनंदसं त्वा स्तृणामि स्वास- स्थं देवेभ्य इति साधु देवेभ्य इत्येवैतदाह. यदाहोर्णनदसं त्वेति स्वासस्थं देवेभ्यः इति स्वासदं देवेभ्य इत्येवैतदाह ॥ ११ ॥ तमभिनिदधाति । आ त्वा वसवो रुद्रा आदित्याः सदन्त्वित्येते वै त्रया देवा यहसवो रुद्रा आदित्या एते त्वासीदन्त्वित्येवैत- दाहाभिनिहित एव सव्येन पाणिना भवति ॥१२॥ अथ दक्षिणेन जुहूं, प्रतिगृह्णाति । नदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षास्याविशानिति ब्राह्मणो हिरक्षसामपहन्तातस्मादभिनिहित एवसव्येन पाणिना भवति ॥ १३॥ अथ जुहू प्रतिगृह्णातिः। (१) घृताच्यति जुहू- नम्नति घृताची हि जुडूहि नाम्ना सदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सद आप्तीदेति घृताज्यस्युपभृन्नान्नेत्युपभुतं घृताची झुपभृद्धि नाना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सद पासीदेति घृताच्यसि धुवा नान्नेति ध्रुवां घृताची हि ध्रुवा.हि.नाना सेंदं प्रियेण धाना प्रिय सद पासीदेति प्रियेण धाम्रा प्रिय सद, मासोदति यदन्यद्धविः ॥३४॥ सवाऽउपरि जुहू, सादयति । अध इतरा (१)यजुः अ०९ मंत्र: २ मंत्र ·1 कां०१.३.४.१५ शतपथब्राह्मणे '१७ स्रुचः क्षत्रं वै जुहूर्विशइतराः नुचः क्षत्रमेवैतहिश उत्तरं करोति तस्मादुपर्यासीनं क्षत्रियमस्तादिमाः प्रजाउपासते तस्मादपरि जुहूथं सादयत्यध हुतराः सुचः॥ १५ ॥ सोऽभिमृशति । ध्रुवा असदन्निति ध्रुवा सदन्नृतस्य योनाविति यज्ञो वा ऽऋतस्य योनिर्यज्ञे सदस्ता विष्णो पाहि पाहि यजं पाहि यज्ञपतिमिति तद्यजमानमाहं पाहि मां यजन्यमिति तदप्यात्मानं यजान्नान्त- रोतियज्ञो वैविष्णुस्तद्यजायैवैतत्सर्वं परिददाति गुप्त्यै तस्मादाह ता विष्णो पाढीति ॥ १६ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १॥ [४.] ॥ इन्धे ह वा एतदध्वर्युः । इध्मेनाग्नि तस्मादिध्मो नाम समिन्धे सामिधेनीभिहोता तस्मात्साभिधेन्यो नाम ॥१॥स आह । अग्नये समिध्यमानायानुहीत्यग्नये ह्येतत्समिध्यमा- नायान्वाह ॥ २ ॥ तदु हैकऽबाहुः । अग्नये समिध्यमानाय होतरनुवहीति तदु तथा न ब्रूयादहोता वाऽएष पुरा भवति यदे- वैनं प्रवृणीतेऽथ होता तस्मादुब्रूयादग्नये समिध्यमानायानुब्रही- त्येव ॥ ३॥ आग्नेयीरन्वाह । स्वयैवैनमेतद्देवतया समिन्धे गायत्रीरन्वाह गायत्रं वाऽभग्नेछन्दः स्वेनैवैनमेतच्छन्दसा स- मिन्धे वीर्य गायत्री ब्रह्म गायत्री वीर्येणैवैनमेतत्समिन्धे ॥ १ ॥ एकादशान्वाह । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुब्रह्म गायत्री क्षत्रं त्रिष्टु- बताभ्यामेवैनमेतदुभाभ्यां वीर्याभ्यासमिन्धे तस्मादेकादशा- न्वाह ॥५॥ स चै त्रिः प्रथमामन्वाह । त्रिरुत्तमा त्रिवत्प्रायणा ·माध्यन्दिनीये की०१.३.२.६. .. हि यजास्त्रिदृदुदयनास्तस्मात्रिःप्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ॥ ६ ॥ ताः पञ्चदश सामिधेन्यः सम्पद्यन्ते । पञ्चदशो वै वजो वीर्य वजों वीर्य्यमेवैतत्सामिधनीरभिसम्पादयति तस्मादेतास्वनू- च्यमानासु यं हिष्यात्तमङ्गुष्ठाभ्यामवबाधेतेदमहममुमवबाघऽ. इति तदेनमेतेन वजेणाववाधते ॥ ७ ॥ पञ्चदश वा अर्द्धमा- सस्य रात्रयः । अर्द्धमासशो वै संवत्सरो भवन्नेति तात्रीरा- प्नोति ॥ ८॥ पञ्चदशानामु वै गायत्रीणाम् । त्रीणि च शतानि पष्टिश्चाक्षराणि त्रीणिं च वै शतानि षष्टिश्च संवत्सरस्याहानि तदहान्याप्नोति तहेव संवत्सरमाप्नोति ॥९॥ सप्तदश सामिधेनी । दृष्ट्याऽअनुब्रूयादुपाशु तस्यै देवतायै यजति यस्याऽइष्टिं निर्बपति हावा वै मासाः संवत्सरस्य पञ्चर्त्तव एष एव प्रजा- पतिः सप्तदशः सर्वं वै प्रजापतिस्तत्सर्वेणैव तं काममनपराधणं राधोति यस्मै कामायोष्टिं निर्वपत्युपाशु देवतां यजत्यनिरुक्तं वाऽउपाशु सवै वाऽअनिरुक्तं तत्सर्वेणैव तं काममनपराध राधोति यस्मै कामायेष्टिं निव॑पत्येष दृष्टेरुपचारः ॥ १०॥ एक- विशतिथं सामिधेनीः । अपि दर्शपूर्णमासयोरनुयादित्याहु- हादा वै मासाः संवत्सरस्य पञ्चवस्तृयो लोकास्तहिा- तिरेषऽएवैकविण्शो य एष तपति सैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा तदेता गतिमेतां प्रतिष्ठां गच्छति तस्मादेकविशतिमनुब्रूयात् ॥११॥ पा हैतागतभेरेवानुब्रूयातु। य इच्छेन्न भेयान्स्यान्न पापीयानिति ·कां०१.३.५.१२ शतपथब्राह्मणे हर यादृशाय हैव सतेन्वाहुस्ताहका हैव भवति पापीयान्वा यस्यै- वं विदुष एता भन्वाहुः सो ऽ एषा मीमासैव न त्वेवैता अनू च्यन्ते ॥ १२ ॥ त्रिरेव प्रथमां त्रिरुत्तमामनवानन्ननुयात्।त्रयो वा 5 इमे लोकास्तदिमानेवैतल्लोकान्त्सन्तनोतीमाल्लोकान्त्स्ट णुते य इमे पुरुषे प्राणा एतमेवास्मिन्नेतत्सन्ततमव्यवच्छिन्नं दधात्येतदनुवचन॥१३॥ स यावदस्य वचः स्यात् । एवमेवानु- विवक्षेत्तस्यैतस्य परिचक्षोत साम्यवान्यादनवानन्ननुविवक्षस्त- त्कर्म विवृह्येत सा परिचता ॥ १४ ॥ स यद्येतन्नो दाशयंसेत अप्येकैकामेवानवानन्ननु ब्रूयात्तकैकयैवमाल्लोकान्त्सन्तनोत्येकै- कयेमाल्लोकान्त्स्टणुतेऽथ यत्प्राणं दधाति गायत्री वै प्राणः स यत्कृत्स्नां गायत्रीमन्वाह तत्कृत्स्नं प्राणं दधाति तस्मादेकैका- मेवानवानन्ननुब्रूयात् ॥ १५॥ ता वै सन्तता अव्यवच्छिन्ना अन्वाह। संवत्सरस्यैवैतदहोरात्राणि सन्तनोति तानीमानि संव- त्सरस्याहोरात्राणि सन्ततान्यव्यवच्छिन्नानि परिष्ठवन्ते हिषतऽउ चैवैतभ्रातृव्यायनोपस्थानं करोत्युपस्थान ह कुर्याद्यदतन्तता अनुब्रूयात्तस्मादै सन्तता अव्यवच्छिन्ना अन्वाह ॥१६॥ ब्राह्म णम् ॥ २॥[५] अध्यायः ॥ ३॥ हिङ्क्त्यान्वाह । नासामा यज्ञोऽस्तीति वाऽआहुन. वाऽ, अहिङ्गकृत्य साम गीयते सद्धियोति तद्धिकारस्य रूपंक्रियते प्रणवेनैव साम्नो रूपमुपगच्छत्यो३म् ओमित्येतेनो हास्यैष ·माध्यन्दिनीये कां०१.३.३.१ सर्व एव ससामा यज्ञो भवति ॥ १॥ यहेवं हिङ्करोति । प्राणों वै हिङ्कारः प्राणो हि वै हिङ्कारस्तस्मादपिगृह्य नासिके न हिक यं शक्नोति वाचावाऽऋचमन्वाह वाक्च वे प्राणश्च मिथुनं तदेतत्पुरस्तामिथुनं प्रजननं क्रियते सामिधेनीनां तस्माहे हिङ्घल्यान्वाहं ॥ २॥स वाऽउपाशु हिकरोति । अथ यदुन्जेहिंङ- कुदिन्यतरदेव कुर्याहाचमेव तस्मादुपाशु हिङ्करोति ॥ ३॥ स वाऽएति च प्रेति चान्वाह । गायत्रीमेवैतदर्वाची च पराची च युनक्ति पुराव्यह देवेभ्यो यज्ञं वहत्याची मनुष्यानवति तस्माहाऽएति च प्रेति चान्वाह ॥ ४॥ यद्देवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै प्राण एत्युदानः प्राणोदानावेवैतद्दधाति तस्माहाऽएति च प्रेति चान्वाह ॥ ५ ॥ यहवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै रेतः लियतऽपति प्रजायते प्रेति पशवो वितिष्ठन्तऽएति समा- वर्तन्ते सर्व वाऽइदमेति च प्रति च तस्माहाऽएति च प्रति चान्वाह ।। ६ ।। सोऽन्वाह । प्र वो वाजा अभिद्यवं इति तन्नु प्रेति भवत्यग्न (1) आयाहि वीतयऽडति तहति भवति ॥७॥ सदु हैकऽमाहुः। उभयं बाऽएतत्प्रेति सम्पद्यतऽवृत्ति त तदाति- विज्ञान्यमिव प्र वो वाजा अभिद्यवऽइति तन्नु प्रेत्यग्नऽआयाहिं वीतयऽइति तहोते ॥ ८॥ सोऽन्वाह । (२) प्र वो चाजा अ. (१) साम० अ० १ सू० १ मं०१ (२) ऋ० म० ३ अ० २.सू. २७ मं० १।

·कां०१.१.१.९ शतपथब्राह्मणे भिद्यव इति तन्नु प्रेति भवति वाजा इत्यन्नं वैवाजा अन्नमेवै- तदभ्यनूक्तमभिद्यव इत्यर्द्धमासा वा ऽभिद्यवोऽर्द्धमासा नेवै- तदभ्यनूक्त हविष्मन्त इति पशवो वे हविष्मन्तः पानेवै तदभ्यनूक्तम् ॥ ९ ॥ (१) घृताव्येति । विदेघो ह माथवो ऽग्नि वैश्वानरं मुखे बभार तस्य गोतमो राहूगण ऋषिः पुरो- हित भास तस्मै ह स्मामन्त्र्यमाणो न प्रतिशृणोति नेन्मेऽ- ग्निर्वैश्वानरो मुखान्निष्पद्याताऽइति ॥ १०॥ तमृग्भि यितुं दधे । (२) वीतिहोत्रं त्वा कवे द्युमन्त समिधीमहि । अग्ने वृहन्त- मध्वरे विदेति ॥ ११॥ स न प्रतिशुश्राव । (३). उदग्ने शुचयस्तव शुका भ्राजन्त ईरते। तव ज्योतीष्यर्चयो विदे- घा३इति ॥ १२॥ स ह नैव प्रतिशुश्राव । (8) तं त्वा घृत- नवीमह ऽ इत्येवाभिव्याहरथास्य घृतको वेवाग्निर्वैश्वानरो मुखादुज्जज्वाल तन्न शशाक धारयितुं सोऽस्य मुखान्निष्पेदे स इमां पृथिवीं प्रापादः ॥ १३ ॥ तर्हि विदेषो माथव भास । सरस्वत्यार्थ स तत एव प्रादहन्न भीयायेमां पृथिवीं तं गोतमश्च राहूगणो विदेघश्च माथवः पश्चाद्दहन्तमन्चीयतुः स इमाः सर्वा नदीतिंददाह सदानीरेत्युत्तरागिरोर्न वति (१) पनुः प० २ ० ६ । (२) यंतुः मं० २ ०.४ । (३) साम० उ०म० १४ खं० ४. सू० १ ०३ । (१) साम० उ०म० १४ खं० ३ १० ४ मं०२।

·माध्यन्दिनीय कां०१:३.३.१४ तार्थ हैव नातिदाह तार्थ ह स्म तां पुरा ब्राह्मणा न तरन्त्य- नतिदग्धाग्निना वैश्वानरेणेति ॥ १४॥ ततः एतर्हि । प्राचीन बहवो ब्राह्मणास्तद्धाक्षेत्रतरमिबास स्त्रावितरामवास्वदितम- ग्निना वैश्वानरेणेति ॥ १५॥ तदु हैतार्ह । क्षेत्रतरमिव वा ह्मणा उहि नूनमेनद्यज्ञैरसिष्वदन्त्सापि जघन्ये नैदाघे समिवैव कोपयति तावच्छीतानतिदग्धा ह्यग्निना वैश्वानरेण ॥ १६ ॥ स होवाच । विदेघो माथवः काहं भवानीत्यत एव ते प्राचीनं भुवन- मिति होवाच सैषाप्येतर्हि कोसलविदेहानां मर्यादा तेहिमाथवाः ॥ १७॥ अथ होवाच । गोतमोराहूगणः कथं नु नंऽप्रामन्यमाणों न प्रत्यश्रौषीरिति स होवाचाग्निमें वैश्वानरो मुखेऽभूत्त नेन्में मुखान्निष्पद्यात तस्माते न प्रत्यश्रौषमिति ॥ १८॥ तदु क- थमभूदिति । यत्रैव त्वं घृतस्नवीमहऽइत्यभिव्याहास्तिदेव मे घृतकीविग्निर्वैश्वानरो मुखाम्चालीतं नाशकं धारयितुर्थ स मे मुखान्निरपादीति ॥ १९ ॥ स यत्साभिधेनीषु धृतवत् । सामिधेनमेव तत्समेवैनं तेनेन्धे वीर्यमेवास्मिन्दधाति ॥२०॥ तद् घृताच्येति । देवान् जिगाति सुम्नयुरिति यजमानो वै सुम्नयुः सहि देवान् जिगीषिति सहिदेवान जिघासति तस्मादाह देवान जिगाति सुन्नयुरिति सैषाग्नेयी सत्यनिरुक्ता सर्व वाऽअनि- रुक्त सर्वेणैवैतत्प्रतिपद्यते ॥ २१ ॥ अग्नऽभायाहि (१) वीत. (१) साम० अ०१ सू० १.मं०१। : ..

·कां०५.४१.२२ शतपथब्राह्मणे ५३ यऽइति । तहेति भवति वीतयऽइति समन्तिकामवह वाइमेड- ग्रे लोको मासुरित्युन्मृश्या हैव द्यौरास ॥ २२॥ ते देवा मका- मयन्त । कथं नु न इमे लोका वितरार्थ स्युः कथं न इदं वरीय-इव स्यादिति तानेतैरेव त्रिभिरक्षय॑नयन् वीतयऽइति तऽ इमे विदूरं लोकास्ततो देवेभ्यो वरीयोऽभवहरीयो ह वाड- अस्यभवति यस्यैवं विदुष एतामन्वाहुर्वीतय ऽ इति ॥ २३॥ गृ: पानी हव्यदातयऽइति । यजमानो वै हव्यदातिशृणानो यज- मानायेत्येवैतदाह निहोता सत्ति बहिषीत्यग्निर्वै होताय लोको वर्हिरस्मिन्नेवैतलोकेऽग्निं दधाति सोऽयमस्मिल्लोकेऽग्निहितः सैषेममेव लोकमभ्यनूक्तेममैवैतया लोकं जयति यस्यैवं विदुष एतामन्याहुः ॥ २४ ॥ तं (१) त्वा समिद्भिरगिरं इति । समि- बिर्खेतमशिरस ऐन्धताङ्गिर इत्यद्भिरा ह्यग्निघृतेन वया- मसीति तत्सामिधेनं पंद समेवेनं तेनेन्धे वीर्यमेवास्मिन्दधा- ति॥ २५ ॥ शतम् ॥ ३०० ॥ वृहच्छोचा यविष्ठ्येति । बृहंदु ह्येष शोचति समिद्धो यविष्ठयति यविष्ठो ह्यग्निस्तस्मादाह यविष्ठ्येति सैपैतमेव लोकमभ्यनूक्तान्तरिक्षलोकमेव तस्मादाग्ने यी सत्यनिरुक्तानिरुक्तो ह्येष लोक एतमेचैतया लोकं जयति यस्यैवं विदुष एतामन्वाहुः ।। २६ ॥ स नः (२)प्टथु अवाय्य- मिति । अदो वै पृथु यस्मिन्देवा एतच्छ्वाय्यं यस्मिन्देवा अच्छा (१) यजुः म०३ म० ३। (२) साम० अ० १ खं० १९०३ मं०३ ।

·माध्यन्दिनीय कां०१.३.३.२७ देव विवाससीत्यच्छ देव विवासस्थतन्नो गमयेत्येवैतदाह ॥२७॥ बृहृदग्ने सुवीयमिति। अदो वै वृहद्यस्मिन्देवा एतत्सुवीर्यं यस्मि- न्देवाः सैषैतमेव लोकमभ्यनुक्ता दिवमेवैतमेवैतया लोकं. जयति यस्यैवं विदुष एतामन्याहुः ॥.२८ ॥ सोऽन्वाह । इडेन्यो (3) नमस्य इतीडेन्यो ह्येष नमस्यो ह्येष तिरस्तमासि दर्शत इति तिर-इव ह्येष तमासि समिद्धो ददृशे समग्निरिध्यते वृषेति सर्थ 'हीध्यते तृषा वृषो (२) ऽअग्निः समिध्यतऽइति सहीध्यते ॥ २९ ॥ अश्वो न देववाहन इति । अश्वो ह वाऽएष भत्वा देवेभ्यो यजं वहति यदै नेत्युच्योमिति तत्तस्मादाहाश्वो न देव- वाहन इति ॥ ३० ॥ तथं हविष्मन्त ईडत इति । हविष्मन्तो ह्येतं मनुष्या ईडते तस्मादाह तथं हविष्मन्त ईडतऽइति ॥३१॥ वृषणं (३) त्वा वयं वृषवृषणः सभिधीमहीति । स ह्येन- मिन्धतेऽग्ने दीद्यतं वृहदिति दीदयेव ह्येष वृहत्समिद्धः ॥ ३२॥ तं वाऽएतम् । वृषण्वन्तं विचमन्वाहाग्नेय्यो वाऽएताः सर्वाः सामिधेन्यो भवन्तीन्द्रो वै यजस्य देवतेन्द्रो पैतेनो हास्यैताः सेन्द्राः सामिधेन्यो भवन्ति तस्मादृषण्वन्तं त्रिचमन्वाह ॥ ३३॥ सोऽन्वाह । अग्नि (४) दूतं वृणीमहइति देवाश्च वाऽम- ११) साम० उ० अ० १५ खं० १ सू०.२ में० १। (२) सामं० २० अ० १५ खं० १०२ मं० २। (३) साम० उ० अ० १५.खं० सू० २३1: (१) साम छन्द: खं० १० १०.३।

·कां०१.४.१.३४ शतपथब्राह्मणे ५५ सुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पधिरे तान्त्स्पर्धमानान्गायत्र्यन्तरा तस्थौ या वैसा गायत्र्यासीदियं वै सा पृथिवीयर्थ हैव तद- न्तरा तस्थौ त उभयऽएव विदाञ्चक्रुर्यतरान्वै न इयमुपाव- य॑ति ते भविष्यन्ति परेतरे भविष्यन्तीति तामुभयऽएवोप- मन्त्रयाञ्चक्रिरेऽग्निरेव देवानां दूत आस सहरक्षा. इत्यसुर- रक्षसमसुराणा, साग्निमेवानुप्रेयाय तस्मादन्वाहाग्नि दूतं वृणीमहऽइति स हि देवानां दूत आसीद्धोतारं विश्ववेदस- मिति ॥ ३४ ॥ तदु हैकेऽन्वाहुः । होता यो विश्ववेदस इति नेदरमित्यात्मानं वाणीति तदु तथा न ब्रूयान्मानुष/ ह ते यजे कुर्वन्ति व्यृद्धं वै तद्यनस्य यन्मानुषं नेव्युद्ध यजे करवाणीति तस्माद्यथैवर्चानूक्तमेवानुब्रूयाद्धोतारं विश्व- वेदसमित्येवास्य यनस्य सुक्रतुमित्येष हि यजस्य सुक्रतुर्यद- ग्निस्तस्मादाहास्य यजस्य सुक्रतुभिति सेयं देवानुपाववर्च ततो देवा अभवन्परासुरा भवति ह वा ऽ आत्मना परास्य सपत्ना भवन्तिः यस्यैवं विदुष एतामन्याहुः ॥ ३५॥ तो वाऽअष्टमीम- नुब्रूयात् । गायत्री वाऽएषा निदानेनाष्टाक्षरा वै गायत्री तस्मा- दष्टमीमनुब्रूयात् ॥ ३६ ॥ तडैके । पुरस्ताहाय्ये दधत्यन्नं धाय्ये मुखतऽइदमन्नायं दध्म इति वदन्तस्तदु तथा नः कुर्य्यादन- वकृप्ता तस्यैषा भवति यः पुरस्ताद्धाय्ये धाति दशमी वा हि. तयकादशी वा सम्पद्यते तस्यो हैवैषावकृप्ता भवति यस्यैताम ·माध्यन्दिनीये. कां०१.३.३.३७. ष्टमीमन्वाहुस्तस्मादुपरिष्टादेव धाय्ये दध्यात्॥३७॥सभिध्यमानो (१)ऽअध्वर इति । अध्वरो वै यज्ञः समिध्यमानो यज्ञऽइत्येवैत- दाहाग्निः पावक ईध इति पावकोह्येष ईड्योोपशोचिष्कशस्त- मीमहऽइति शोचन्तीव ह्येतस्य केशाः समिद्धस्य समिद्धोऽअग्नऽ- आहुतेत्यतःप्राचीन सर्वमिममभ्यादध्याद्यदन्यत्समिधोऽपट- लाइव ह्येतद्धोता यहाऽअन्यत्समिध इध्मस्यातिरिच्यतेऽतिरिक्त तय? यज्ञस्यातिरिक्तं द्विषन्त हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मादतः प्राचीन सर्वमिममभ्याध्याद्यदन्यत्समिधः ॥ ३८॥ देवान्यक्षि (२) स्वध्वरेति । अध्वरो चै. यजो देवान्यक्षि सुय- ज्ञियेत्येवैतदाह त्वयं हि हव्यवाइसीत्येष हि हव्यवाड्यदाग्नि- स्तस्मादाह त्वयं हि हव्यवाडसीत्या (३) जुहोता दुवस्य॒ताग्नि प्रयत्यध्वरे। तृणीवर्थ हव्यवाहनमिति सम्प्रेष्यत्येवैतयाजुहुत च य॒जत च यस्मै कामाय समन्धिट्वं तत्कुरुतत्येवैतदाहाग्नि प्रयत्यध्वरऽमृत्यध्वरो वैयज्ञोऽग्निप्रयति यज्ञऽहत्येवैतदाह वृणी: ध्वयं हव्यवाहनामत्येष हि हव्यवाहनो यदाग्निस्तस्मादाह वृणी ध्वयं हव्यवाहनामिति ॥ ३९ ॥तं वाऽएतम् । अध्वरवन्तं त्रिच- मन्वाह देवान्ह वै यजेन यजमानान्सपत्ना.प्रसुरा दुर्षाश्चकुस्ते (१) ऋग्वे. म०.४ म०१ व०.२२ सू० २८ मं०.१ ॥.. (२) ऋग्वे० अ० ४ अ० १ २० २२ मं० ५॥ (३) ऋ० मं० ५ ० २.१० २० म०६ ।।

·--- कां१.४.१.४० शतपथब्राह्मणे ५७ दुधूर्षन्त एव न शेक वितुं ते पराबभूवुस्तस्माद्यज्ञोऽध्वरो नाम दुधूर्षन्ह वाऽएन सपत्नः पराभवति यस्यैवं विदुषोऽध्वरवन्तं त्रिचमन्याहुविडेव सौम्येनाध्वरेणेष्वा जयति तावज्जयति ॥ ४०॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥[४.१. 10 एतद्ध वै देवा अग्नि गारठेऽयुजन् । यद्धोतृत्व इदं नो हव्यं बहेति तमेतद्गुरिष्ठे युक्वोपामदन्वीर्यवान्दै त्वमस्य॒लं वै त्वमे- तस्माऽअसीति वीर्ये समादधतो यथेदमप्येतर्हि ज्ञातीनां यं गरिष्ठे बुञ्जन्ति तमुपमदन्ति वीर्यवान्वै त्वमस्यलं वैत्वमेतस्माऽअसी- ति वीर्ये समाधतःस यदत ऊर्ध्वमन्वाहोपस्तीत्येवेनमेतहीर्यमे- वास्मिन्दधाति॥१॥अग्ने महाँ २।।ऽअसि(१)ब्राह्मण(२)भारतति। ब्रह्म ह्यग्निस्तस्मादाह ब्राह्मणोति भारतेत्येष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्भरतोऽग्निरित्याहुरेष उवाऽइमाःप्रजाःप्राणो भूत्वा बिभर्ति तस्माहेवाह भारतेति ॥२॥ अथार्षेयं प्रवृीते । ऋषि- भ्यथैवैनमेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापंदिति तस्मादाय प्रणीते॥३॥ परस्तादविणीते। परस्ताद्धय- वयि प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽउ चैवैतं निहनुतऽइदर्थ हि पितवाग्रेऽथ पुत्रोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादाक प्रवृति ॥४॥ सभायमुक्ताह । देवेद्धो मन्विद्ध इति देवा घेतमयऽऐन्धत त- (१) ऋ०म० भ० ८ सू० ३६ में (९) ऋ• में० २ ० २ १० २८ मं? ६ । .

·५८. माध्यन्दिनीये को०१.३.१.५ स्मादाह देवेद्ध इति मन्विद्ध इति मनुर्खेतमग्र ऐन्छ तस्मादाह मन्विद्ध इति ॥ ५ ॥ ऋषिष्टुत इति । ऋषयो ।तम स्तुवं- स्तस्मादाहर्षिष्टुत इति ॥ ६॥ विप्रानुमदित इति । एते वै विप्रा यहषय एते द्यतमन्वमदस्तस्मादाह विप्रानुमदित इति ॥७॥ कविशस्त (१) इति । एते वै कवयो यदृषय एते तिमार्थसं- स्तस्मादाह कविशस्त इति :॥ ८ ॥ ब्रह्मसर्थशित इति । ब्रह्मसर्थशितो ह्येष घृताहवन (२) इति घृताहवनों ह्येषः॥९॥ प्रणीर्यज़ानायं (३). रीरध्वराणामिति । एतेन वै सर्वान्यज्ञा- प्रणयन्ति ये च पाकयज्ञा चे चेतरे तस्मादाह प्रणीयजानामि- ति॥ १०॥ रीरध्वराणामिति । यो ह वाऽएप भूत्वा देवेभ्यो यज वहति तस्मादाह रथीरध्वराणामिति ॥१.१॥ अतूर्तो होताः तूर्णिहव्यवाडिति । न ह्येतथं रक्षार्थसि तरन्ति तस्मादाहातूनों होतेत्ति तुर्णिहव्यवाडिति सर्वथ ोप पाप्मानं तरति तस्मादाह तुर्णिहव्यवाडिति ॥ १२॥ आस्पात्रं जहूर्देवानामिति । देवपात्रं वाऽएष यदग्निस्तस्मादग्नौ सर्वेभ्यो देवेभ्यो.जुह्वति देवपात्र ह्येष प्राप्नोति ह वै तस्य पात्रं यस्य पात्रं प्रेप्स्यति य एवमेतद शाचमसो देवपान इति । चमसेन ह वा एतेन भूतेन देवां भक्ष- यन्ति तस्मादाह चमतो देवपान इति॥१४॥(४)अरॉ२॥ऽइवाग्ने (१) ऋ९ मं० ३ अ० २ सू. २९.०७.१. (२) ऋ० मं० १ म० ३ मू० १२ मं० ५ । (३) ऋ० में० १ ० ८ सू सू. १४ मं० २. (e) ऋ० मं ५ १०२ सू०.१.३ में.६।

·कां०१.१.२.१५ शतपथब्राह्मणे नभिईवास्त्वं परिभूरतीति। यथारान्नेमिः सर्वतःपरिभूरेवं त्वं देवा- न्सर्वतः परिभरतीत्येवेतदाह॥१५॥भावह देवान्यजमानायोति। तदस्मै यज्ञाय देवानावोढवाऽआहाग्निमग्न (१) ऽआवहोते तदा ग्मेयायाज्यंभागायाग्निमावोढवाऽाहं सोममावहोते तत्सौम्या- याज्यभागाय सोममावोढवाऽआहाग्निमावति तद्य एष उभय- त्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तस्माऽअग्निमाधोढवाऽमाह ॥ १६ ॥ अथ यथादेवतम् । देवां २ ॥ ऽाज्यपां २ ॥ ऽभावहेति तत्प्रयाजानुयाजानावोढवाऽाह प्रयाजानुयाजावै देवा भाज्यपा अग्नि होत्रायावहेति तदग्निहोत्रायावोढवाऽभाह स्वं म- हिमानमावहेति तत्स्वं महिमानमावोढवाऽाह वाग्वाऽमस्य स्वो महिमा तहाचमांवोढवाऽभाहा च वह जातवेदः सुयजा च यजेति तद्या एवैतदेवता भावोढवाऽमाह ता एवैतदाहा चैना वहानुष्ठ्या च यजेति यदाह सुयजा च यजेति ॥ १७॥स.वै तिष्ठन्नन्वाह । अन्वाह ह्येतदसौ ह्यनुवाक्या तदसावेवैतद्भूत्वा- न्वाह तस्मात्तिष्ठन्नन्वाह ॥ १८ ॥ आसीनो याज्यां यजति । इयर्थ हि याज्या तस्मान्न कश्चन तिष्ठन्याज्यां यजतीय हि याज्या तदियमेवैतत्वा यजति तस्मादासीनो याज्यां यजति॥ १९॥ ब्राह्मणम् ॥ ४ [४. २..] ॥ यो ह वा ऽमग्निः सामिधेनीभिः समिद्धः । अतितरा, ह (१) ऋ० में १ म० ३ सू०:१२.म०:३ ।

·६० माध्यन्दिनीये का०.१.३.५. वैः स इतरस्मादग्नेस्तपत्यनवधृष्यो हि भवस्यनवमृश्यः ॥3॥ स यथा हैवाग्निः। सामिधेनीभिः समिद्धस्तपत्येवणं हैव ब्राह्मणः सामिधेनीविहाननुब्रुवस्तपत्यनवधृष्यो हि भवत्यनवमृश्यः॥२॥ सोऽन्वाह । प्रव इति प्राणो वै प्रवान्प्राणमेवैतया समिद्धेऽग्नई- आयाहि (१) वीतयऽडत्यंपानो वाऽएतवा नपानमेवैतया समि- न्हें बृहच्छोचा (२) यविष्ठयेत्युदानो वै. बृहच्छोचा उदानमेवै. तया समिन्द्धे ॥३॥ स नः (३) पृथु श्रवाय्यमिति । श्रोत्रं वे प्रथु अवाय्यथं श्रोत्रेण हीदमुरु पृथु शृणोति श्रोत्रमेवैतयां समिन्द्धे ॥४॥ईडेन्यो नमस्य (४) इति । वाग्वाऽईडेन्या वाग्धी- द सर्वमीहे वाचेदर्थ सर्वमीडितं वाचमेवैतया समिन्द्धे ॥ ५॥ अश्वो न (५) देववाहन इति । मनो वै देववाहनं मनो हीदं मनस्विनं भूयिष्ठं बनीवाह्यतें मन एंवतया समिन्द्धे ॥ ६ ॥ अग्ने दीयतं (६) वृहविति। चक्षु दीदयेव चतुरेवैतया समिन्द्वे॥ ७॥ अग्नि (७) दूतं वृणीमहऽइतिाय एवायं मध्यमः प्राण एत- मेवैतया समिन्द्धे सा हैषान्तस्था प्राणानामतोद्यन्यऽऊः (१) साम० छन्द० खं० १ ऋ० १।। (२) यजुः० म०३ २६ (३) साम० उत्त० अ० १ खं० २.सू० १ मं३ । (४) सामः उत्त० अ० १५ खं० १ ०.२ मं०१।- (५) साम० उत्त० अं० १५ वं० १ ० २ ० २ (६) साम० उत्त० अ० १५ खं० १ ०२ #०३। (७) साम० छं० ख०.१० ३।

·को.१.१.३.८ शतपथब्रामणे ६५ प्राणा भृतोऽन्येऽवाचोऽन्तस्था ह भवत्यन्तस्थामेनं मन्यन्ते याएवमेतामन्तस्था प्राणानां वेद ॥ ८॥ (१) शोचिष्केस्तमीम- हऽइति । शिश्नं वे शोचिष्केश शिनहीद शिभिनं भूयिष्ठ/ शोचयति शिश्नमेवैतया समिन्द्धे ॥९॥ (२) समिद्धोऽअग्नऽप्रा. हुँतेति । य एवायमवाझाण एतमेवैतया समिन्ऽमा जुहोता (३) दुवस्यतेति सर्वमात्मान समिन्दामा नखेभ्योऽयो लो- मभ्यः ।। १०॥ स यद्येनं प्रथमाया सामिधेन्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति यात्प्राणं वा एतदात्मनो ऽग्नावाधाः प्राणेनात्मन भार्तिमारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ ११॥ यदि द्वितीयस्या- मनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयादपानं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा अपानेनात्मन भातिमारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ।। १२ ।। यदि तृतीयस्यामनुव्याहरेतातं प्रतिबूयादुदानं वाऽ... उदानेना.... स्यात् ॥ १३॥ यदि चतुर्थ्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूया- च्छ्रोत्रं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधाः श्रोत्रेणात्मन आर्तिमा- रिष्यसि बधिरो भविष्यतीति तथा हैव स्यात् ॥ १४ ॥ यदि पञ्चम्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयाहाचं वाऽएतदात्मनोऽग्ना- बाधा वाचात्मन प्रातिमारिष्यसि मूको भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ १५ ॥ यदि पष्ठयामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयान्मनो (१) ऋ० म.० ३ म० २ सू० २७ मं ४ । । (२) ऋ० म०.५.भ०२ मू० २८ ०५ : (३) ऋ: म०५ म.२.सू०, २८.मं०६ । h ·- ६२ माध्यन्दिनीये कां०१.३.५:५६ वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा मनसात्मनः आर्तिमारिष्यास मनो- मुषिगृहीतो मोमुघश्चरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ १६ ॥ यदि सप्तम्यामनुव्याहरेत्। तं प्रति ब्रूयाचक्षुर्वा एतदात्मनोऽरनावाधा- श्वक्षुषात्मन आतिमारिष्यस्यन्धो भविष्यसीति तथा हैव स्यात्।। १७.॥ यद्यष्टम्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयान्मध्यं वाऽएतत्प्रा- णमात्मनोऽग्नावाधा मध्येन प्राणेनात्मन भातिमारिष्यस्युद्- ध्माय मरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥. १८॥ यदि नवम्याम- नुव्याहरेत् तं प्रति ब्रूयाच्छिन्नं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधाः शिश भेनात्मन आतिमारिष्यास क्लीबो भविष्यसीति तथा हैव स्यात्।। १९ ॥ यदि दशम्यामनुव्याहरेत् । त अति ब्रूयादवाञ्चं वाइ- मतत्प्राणमात्मनोऽग्नावाधा अवाचा प्राणनात्मन भातिमारि- ष्यस्यपिनद्धो मरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ २० ॥ यद्येका दश्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयात्सर्वं वाऽएतदात्मानमग्ना: वाधाः सर्वेणात्मनातिमारिष्यसि क्षिप्रेऽमुं लोकमेष्यसीति तथा हैव. स्यात् ॥ २१ ॥ सं यथा हैवाग्नि । सामिधेनीभिः समि- द्धमापद्यार्ति न्येत्येव हैव ब्राह्मण सामिधेनीविहारास सम नुब्रुवन्तमनुव्याहृत्यातिन्यति॥२२॥ ब्राह्मणम् ॥५॥ [१.३.]॥ तं वाऽएतमग्नि समेन्धिषत समिद्धे देवेभ्यो जुहवामेति तस्मिन्नेते एव प्रथमेऽआहुती जुहोति मनसे चैव वाने च मनश्च हैव वाक् च युजो देवेभ्यो यहं वहतः ॥ १ ॥ स यदपाश ·कां०१.४.४.२ शतपथब्राह्मणे ६३ क्रियतें । तन्मनो देवेभ्यो यजं वहत्यथ यहाचा निरुक्तं क्रियते तहारदेवेभ्यो यज्ञ वहत्येतहाइदं इयं क्रियते तदेतेऽएवैत- स्तन्तर्पयाति तृप्ते प्रीते देवेभ्यो यजं वहात इतिः ॥२ स्त्रवेण तमाघारयति । य मनसऽआधारयत्ति वृषा हि मनो' वृषा हि सुवः॥ ३ ॥ सुचा तमाघारयति । यं वाच आधारयति थोपा हि वाग्योषा हि खुक् ॥ ४ ॥ तूष्णीं तमाघारयति । यं मनस ऽ भाधारयति न स्वाहेति चनानिरुक्त हि मनोऽनिरुक्त ह्येतद्यत्तूष्णीम् ॥ ५॥ मन्त्रेण तमाघारयति । यं वाचऽआघा- यति निरुक्ता हि वानिरुतो हि मन्त्रः ॥ ६॥ आसीनस्त माधारयति । य मनसऽआधारयति तिष्ठस्तं यं वाचे मनश्च ह वै वाक् च युजी देवेभ्यो यज वहतो यतरो वै युजोर्तुसीयान्म वत्युपवहं वै तस्मै कुर्वन्ति वाग्वै मनसो. हुसीयस्य॒परिमित- तरमिव हि मनः परिमिततरेव हि वाक्तहाच एवैतदुपवहं क- रोति ते संयुजो देवेभ्यो यज वहतस्तस्मात्तिष्ठन्वाच आधार- यतिः ॥ ७॥ देवा ह वै यज तन्वानाः। तेऽसुररक्षसेभ्य आ. साविभयाञ्चक्रुस्त एतदक्षिणतः प्रत्युदश्रयन्नुच्छूितमिव हि वीर्य तस्मादक्षिणतस्तिष्ठन्नापारयति से यदुभयत प्राधारयति' तस्मादिदं मनश्च वाक्क समानमेव सन्नाने शिरों ह वै यजस्यै- :- तयोरन्यतर आधारयोर्मूलमन्यतरः ॥८॥ स्रवेण समाधारयति । यो.मूलं यजस्य खुचा तमाघारयति यः शिरो यजस्य ॥ ९ ॥ -- ·माध्यन्दिनीये कां०१.३.१. तूष्णीं तमाघारयति । यो मूलं यजस्य तूष्णीमिव हीदं मूल नो घर वाग्वदति ॥ १० ॥ मन्त्रेण तमाघारयति । यः शिरो यतस्य वाग्धि मन्त्रः शीणों हीयमाधि वाग्वदति ॥ ११ आसीनस्तमाघारयति । यो मूलं यजस्य निषण्णमिव हीदं मूलं तिष्ठस्तमाघारयति यः शिरों यजस्य तिष्ठतीव हीद शिरः ॥ १२ ॥ स सुवेण पूर्वमाघारमाघार्याह । अग्निमग्नीत्त- म्मुडीति यथा धुरमध्यूहेदेवं तद्यत् पूर्वमाधारमाघारयत्यध्युद्यहि धुरं युजन्ति ॥ १३ ॥ अथ सम्मार्टि । युनत्त्येवैनमेतयुक्तो देवेभ्यो यजं वहादिति तस्मात्सम्माटि परिकाम/ सम्माष्टि परिक्राम हि योग्य युंजन्ति त्रिस्त्रिः सम्माटि त्रिवृद्धि यज्ञः॥ 58 ॥ से सम्मादि । (७) अग्ने वाजजिहाज त्वा सरिष्यन्त त्वा वाजजित सम्माज्मीति यजं त्वा वक्ष्यन्तं यज़िय सम्मा- मीत्येवैतदाहाथोपरिष्टात्तूष्णी : त्रिस्तद्यथा युक्त्वा प्राजेत्प्रेहि वहेत्येवमेवैतत्कशयोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज बहेति तस्मा- दुपरिष्टात्तष्णीं त्रिस्तदेतदन्तरेण कर्म क्रियते तस्मादिवं मनश्च वाक्क समानमेव सन्नानेव॥१५॥ ब्राह्मणम् ॥ ६॥[४.४]॥तृती- यो प्रपाठकः ॥ कण्डिका, सङ्ख्या १२० ॥ .. सचोत्तरमाघारमाधारयिष्यन् । पूर्वेण चाकजलिंनिद. धाति(७)नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्य इति तद्देवेभ्यश्चैवैतुत्पित- (१) यजुः म०.२ में० ७ ·कां. १.४.५.१ शतपथब्राह्मणे भ्यश्चाविज्यं करिष्यन्निन्हुने यो मे भूयास्तमिति सुचावादत्ते सुभरे मे भूयास्तं भुर्तुं वार्थ शकेयमित्यवतदाहास्कन्नमद्य (१) देवेभ्य भाज्य/ सुम्ध्रियासभित्यविक्षुब्धमद्य देवेभ्यो यजतनवाऽ इत्येवैतदाहः॥ १॥अघ्रिणा विष्णो मा त्वावक्रमिषमिति। यज्ञो वै विष्णुस्तस्माइएवैतन्निनुतेमात्वावक्रमिवमिति वसुमतीमग्ने ते छायामुपस्थेषामति साध्वीमग्ने ते छायामुपस्थेवमित्वैत दाह ।। २॥ विष्णो स्थानमसीति । यज्ञो वै विष्णुस्तस्येव ह्येतदन्तिकं तिष्ठति तस्मादाह विष्णोस्थानमसीतीत इन्द्रोवीर्यमकणोदित्य- तो हीन्द्रस्तिष्ठन्दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षास्यपाहस्तस्मादाहेत इन्द्रों वीर्यमकृणोदित्यूयोऽध्वर आस्थादित्यध्वरो वैयज्ञऊो यज्ञ प्रा. स्थादित्येवैतदाह ॥ ३ ॥ अग्ने वेहोत्रं वेद॑त्यमिति। (२) उभयं वा 5 एतदनिर्देवाना होता च दूतश्च तदुभयं विद्धि यद्देवा- नामसीत्येवैतदाहावतां त्वां द्यावाप्रथिवी अव त्वं धावांष्टथिवी इति नात्र तिरोहितमिवास्ति स्विष्टकद्देवेभ्य इन्द्र आज्येन हविशाभूत्स्वाहेतीन्द्रो वै यजस्य देवता तस्मादाहेन्द्र आज्यनेति वाचे वा 5 एतमाघारमाघारयतीन्द्रो वागित्यु वाऽास्तस्मा- हेवाहेन्द्र आज्ये तेति ॥४॥ अथासस्पर्शयन्तनु चौ पर्येत्या ध्रुवया समनक्ति शिरो वै यज्ञस्योत्तर प्राधार आत्मा वै. ध्रुवा तदा- स्मन्यत्रतच्छिरः अतिदधाति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधारः श्री १यजुः अ० २ ० ८॥ (२) यजुः अ०.२ मं० ९ ·. 1 कां०१.१.१,५.. ६६ माध्यन्दिनीये शिरः श्रीहि वैशिरस्तस्माद्योऽर्द्धस्य श्रेष्ठो भवत्यतावमुष्याईस्य शिर इत्याहुः ॥ ५॥ यजमान एव ध्रुवामनु । योऽस्माइ- अरातीयति स उपभृतमनु स युद्धोपभृता. समञ्ज्याद्यो यज, मानायारातीयति तस्मिन्छूियं दध्यात्तद्यजमान 5 ए॒वैतच्छ्रियं दधाति तस्माद्बुवया समनक्ति ॥ ६ ॥ स सुमनक्ति । सं ज्योतिषा (१) ज्योतिरिति ज्योतिर्वा .5 इतरस्यामाज्यं भवति ज्योतिरितरस्यां ते ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते तस्मादेवयं समनक्ति ॥७॥ अथातो मनसश्चैव वाचश्च । अहम्भPऽ उदितं मनश्च ह वै वाकाहम्भऽऊदाते ॥ ८ ॥ तद्ध मन उवाचा महमेव त्वञ्छ्रेयोऽस्मि न वै मया त्वं किं चनान- भिगतं वदति सा यन्मम त्वं कृतानुकरानुवमास्यहमेव त्व- च्छ्रेयोऽस्मीति ॥ ९ ॥ अथ ह व्वागुवाच । अहमेव त्वच्छ्रेयस्यस्सि यहै त्वं वेत्याहं तहिज्ञपयाम्यहथं संज्ञपयामीति ॥१०॥ ते- प्रजापति प्रतिप्रश्न यतः । त प्रजापत्तिर्मनस एवानुवाच मन एव त्वच्छ्यो मनसो वै त्वं कृतानुकरानुवांसि श्रेयसो वै पापीयान्कृतानुकरोऽनुवा भवतीति ॥ ११ ॥ सा ह वाक्प- रोक्ता विसिधिमये । तस्यै गर्भः पपात सा ह वाक्प्रजापतिमु- वाचाहव्यवाडेवाहं तुभ्यं भूयासं या मा परायोच इति तस्मा- यरिक च प्राजापत्यं यजे क्रियत 5 उपाथवेव ताकयतेऽहं- (१) यजुः अ० २०९॥

·की०१.४.५.१२ शतपथब्राह्मणे व्यवाढिवाक्प्रजापतयऽमासीत् ॥३२॥ तद्धैतद्देवाः । रेतश्चर्म- न्वा यस्मिन्वा बभ्रस्तुद्ध स्म पृच्छन्त्यत्रेव त्या दिति ततोऽत्रिः सम्बभूव तस्मादप्यात्रेय्या योषितैनस्व्येतस्यै हि योषायै वाचो देवतायाएतेसम्भूताः॥१३॥बाह्मणम्।।।[१.५.] मध्यायः॥४॥ स वै प्रवरायाश्रावयति । तद्यत्प्रवरायाश्रावयति यज्ञो वा 5. पाश्रावणं यजमभिव्याहृत्याथ होतारं प्रवृणा ऽ इति तस्मा- प्रवरायाभावयति ॥१॥ स इध्मसन्नहनान्येवाभिपद्याश्राव- यति।स यहानारभ्य यजमध्वयुराश्रावयेईपनो वा ह स्यादन्यां वार्तिमाछेत् ॥ २ ॥ तद्धके । वेदे स्तीर्णायै बर्हिरभिपद्याश्रावय- न्तीध्मस्य वा शकलमपच्छ्यिाभिपद्याश्रावयन्तीदं वै किञ्चि- यास्येदं यजमभिपद्याश्रावयाम इति वदन्तस्तदु तथा न कु- यादेत किञ्चिद्यजस्य चैरिध्मःसन्नद्धो भवत्यग्नि) सम्मृजन्ति तद्देव खलु यजमभिपद्याश्रावयति तस्मादिध्मसनहनान्येवा- भिपद्याश्रावयेत् ॥ ३ ॥ स आश्राव्य । य एव देवाना होता तमेवाग्रे प्रवृणीतेऽग्निमेव तदग्नये चैवैतद्देवेभ्यश्च निहनुते यहाग्रेऽग्नि प्रवृणीते तदग्नये निहनुतेऽथ यो देवाना होता तमये प्रवृणीते तदु देवेभ्यो निइनुते ॥ ४ ॥ स आह । (१) अग्निर्देवो दैव्यो होतेत्यग्निाह देवाना होता तस्मादाहाग्नि- (१) ऋ० मं० १ अ० १ ० १ मं० ५॥ ऋ० म०.१ अ० ६ सू० २७ मं० १२॥

·माध्यन्दिनीये कां०१.४२.५ देवो दैव्यो होतेति तदग्नये चैव देवेभ्यश्च निहनु । यदहा- ऽरितसाह नदग्नये निलुतेऽथ यो देवाना होता तमग्रऽ आह तदु वेभ्यो निनुते ॥ ५ ॥ देवान्य .(२) क्षहिहांश्चिकित्वा- निति । एष वै देवाननु विहान्यदाग्निः स एनाननु विहाननुष्ठया यक्षदित्येतदाह ॥ ६ ॥ मनु (३) व्वद्भरतवदिति । मनुर्ह वाऽ- अग्रे यजेनेजे तदनुकृत्येमाः प्रजा यजन्ते तस्मादाह मनुष्वदिति मनोयज्ञऽमृत्यु वा ऽ आहुस्तस्माहेवाह मनुष्वदिति ॥७॥भर- तद्विति । एष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्धरतोऽग्निरित्या- हुरेष उ वाऽइमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभाः तस्माहेबाह भर- तवदिति ॥ ८॥अथार्षेयं प्रवृणीते। ऋषिभ्यश्चैवेनमेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्यय महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदिति तस्मादाय प्रणीते ॥ ९. ॥ परस्तादाणीते । परस्ताद्धयर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽउ चैवैतन्निनुत । इद हि पितैवानेऽथ पुत्रो- ऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादाक्प्रवृणीते ॥ १० ॥ सा आर्षेयमु. स्वाह । ब्रह्मण्वदिति ब्रह्मह्यग्निस्तस्मादाह.ब्रह्मण्वदित्या च व- क्षादिति. तद्या एवैतद्देवता आवाढवाऽआह ता ए॒तदाहा च वक्षदिति ॥ ११ ॥ ब्राह्मणा अस्य यजस्य प्रावितार इति । एते वै ब्राह्मणा यजस्य प्रावितारो येऽनूचाना एते ह्येनं तन्वत ऽएतs, (२) ऋ० "मैं ०२ अ० १ सू० ३ मं० १ ।। ... ७ सू० ३ ० १७ ॥ (३) ऋe म. १ म '.

·. का.१.५.१.१२ शतपथब्राह्मणे ६९ एनं जनयन्ति तद तेभ्यो निहनुते तस्मादाह ब्राह्मणा अरय यजत्यं प्रावितार इति ॥ १२ ॥ असो मानुष इति । तदिम मानुष होतारं प्रवृणोतेऽहोता हैष पुरार्थतार्ह होता ॥ १३ ॥ स प्रवृतो होता जपति । देवता. उपधावति यथानुष्ठया देवेभ्यो वपट्कुर्याद्यथानुष्ठ्या देवेभ्यो हव्यं वहथा न हलेदेवं देवता उपधावति ॥१४॥ तत्र जपति । एतत्वा देव सवितणत (1) इति तत्सवितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविताग्नि- होत्रायेति तदग्नये चैवैतद्देवेभ्यश्च निनुते यदहायेऽग्नि- माह तदग्नये निनुतेऽय यो देवाना होता तमय ऽआह तदु देवेभ्यो निनुते ॥ १५ ॥ सह पित्रा वैश्वानरेणेति । सं- वत्सरो वै पिता वैश्वानरः प्रजापतिस्तत्संवत्सरायैवैतत्प्रजा- पतये निनुतेऽग्ने पूपन्द्रहस्पते प्रच वद प्र च यजेत्य नुवक्ष्य: न्वा तययभवति तदेताभ्य एवैतदेवताभ्यो निनुते यूय- मनुबूत यूयं यजतेति ॥ १६ ॥ शतम् ४०० ॥ वसूनाथं रातो • स्याम । रुद्राणामुाया: स्वादित्या अदितये स्यामानेहस इत्येते वै त्रया देवा यहतवो स्ट्रा आदित्या एतेषामभिगुप्ती स्यामेत्येवैतदाह ॥ १७॥ जुष्टामा देवेभ्यो वारमुद्यासमिति । जुष्टमय देवेभ्योऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्वि समृई यो जुष्टं देवेभ्योऽनुवत् ॥ १८॥ जुष्टां ब्रह्मभ्य इति । जुष्टमद्य ब्राह्मणे: (१) पज: म०९ म० १०.

·७० माध्यन्दिनीये कां०१:४.२.१९ भ्योऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्धि समृद्धं । यो जुष्टं ब्राह्मणे- भ्योऽनुवत् ॥ १९ ॥ जुष्टां नराठा सायेति । प्रजा वै नरस्त- स्तर्वाभ्यः प्रजाभ्य आह तद्धि समृद्धं यश्च वेद यश्च न- साध्वन्यवोचत्साध्वन्धवोचदित्येव दिवसृज्यन्ते यदद्य होतृवर्य जिलं चक्षुः परापतत् अग्निष्टत्पुनराम्रियाज्जातवेदा विचर्ष- णिरिति यया यानग्रेऽग्नीन्होत्राय प्रावणत ते प्राधन्वन्नेवं यन्मेऽत्र प्रवरेणामाथि तन्मे पुनराप्याययेत्येवैतवाह तथो हास्यै- तत्पुनराप्यायते ॥ २० ॥ अथाध्वर्य चाग्नीधं च सम्मृशति । मनो वाऽअध्वयुर्वाग्योता तन्मनश्चैवैतहाचं च सन्दधाति ॥२१॥ तत्र जपति । षण्मोवीर/हसस्पान्त्वग्निश्च पृथिवी चापश्च वाजश्चाहश्च रात्रिश्चेत्येता मा देवता आर्गोपायन्त्वित्येवै- तदाह तस्यो हि न वलास्ति यमेता देवता आत्तर्गौपायेयुः। २२ ॥ अथ होतृषदनमुपावर्त्तते । स होतृषदनादेकं तृणं निरः स्यति निरस्तः परावसुरिति पुरावसुर्ह वै नामासुराणा होता स तमेवैतद्धोतृषदनान्निरस्यति ॥ २३ ॥ अथ होतषदनऽउप- विशति । इदमहमर्वावसोः सदने सीदामीत्यर्वावसुर्वै नाम देवाना होता तस्यैवैतत्सदने सीदति ॥ २४ ॥ तत्र जपति । (१) विश्वकर्मस्तनूपा पसि मा मो दोषिष्टं मा मा हिसिन- मेष वां लोक इत्युदङे जत्यन्तरा वाऽएतदाहवनीयं च गार्हप- (१) साम० उ०.७ १.३ १९ । १ । यजु०म० ३ मं० १:७..

·-- 5.५.१.२५ शतपथब्राह्मणे ७१ त्यं चास्ते तदु ताभ्यांनिनुतेमामोदोषिष्ट मा मा हिणसष्टामिति तथा हैनमेतौन हिस्तः॥२५॥ अथाग्निमीक्षमाणो जपति । विश्वे (७) देवाः शास्तन मा यथेह होता तो मनवै य- निषद्य । पू मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो व्वहानीति यथा येभ्यः पक्क स्यात्तान् ब्रूयाहनु मा शास्त यथा व प्राहरिष्यामि यथा वः परिवेक्ष्यामीत्येवमेवैतद्देवेषु प्रशा- सनमिछतेऽनु मा शास्त यथा वोऽनुष्ठयावषट्कुर्यामनुष्ठ्या. ह- व्यं व्वहेयमिति तस्मादेवं जपति ॥ २६॥ब्राह्मणम् ॥२॥[५.१.] अग्नि (२) होता व्वेत्वग्ने (३) झेत्रमिति । अग्निरिद/ होता व्वेत्वित्येवैतदाहाग्नहोत्रमिति तस्यो हि होत्रं व्वेत्तु प्रा. वित्रमिति यज्ञो वै प्रावित्रं वेत्तु यज्ञमित्येवैतदाह साधु ते यज- मान देवतति साधु ते यजमान देवता यस्य तेऽग्निहॊतेत्ये- वैतदाह घृतवतीमध्वयों सुचमास्यस्वति तदध्वयु प्रसौति स यदेकामिवाह ॥ १॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽस्मा ऽ अरा- तीयति स उपभृतमनु स यद्ढे 5 इव ब्रूयाद्यजमानाय हिषन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामनं कुर्यादत्तैव जुहूमन्वाद्य उपभृतमनु सयबहे- ऽइव यादव ऽ आद्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात्तस्मादेकामिवैवाह॥२॥ (१) ऋ० मं० १० अ० ४ सू० ५२ मं० १ ॥ (२) ऋ० मं० १ मं० १ सू० १.० ५ ॥ (३) ऋ० म० १ अ० १३ मू ७६ मं० ४॥ ऋ० म०१। म०७ । १०.२० २ ॥

·माध्यन्दिनीये कां०१.१.३.२ देवयुवं विश्ववारामिति । उपस्तीत्येवैनामेतन्मयत्येव यदाह देवयुवं विश्ववारामितीडामहै देवा: २॥ ईडेन्यान्न- मस्याम नमस्थान्यजाम यजियानितीडामहै तान्देवान्य ऽ ईडे- न्या (४) नमस्याम तान्ये नमस्या यजाम यजियानिति मनु- ष्या वा ऽ ईडेन्याः पितरो नमस्या देवा यजियाः ॥३॥ या वै प्रजा यजेऽनन्वाभक्ताः । पराभूता वै ता एवमेवैतद्या इमाःप्रजा अपराभूतास्ता यज्ञ ऽ आभजति मनुष्यानुनु पशवो देवाननु वयास्योषधयो वनस्पतयो याददं किञ्चैवमु तत्सर्वं यज्ञ- आभक्तम् ॥ ४॥ता वाऽएताः।नव व्याहतयो भवन्ति नवेमे पुरुषे प्राणा पंतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मान्नव व्याहतयोभव- न्ति ॥ ५॥ यजो ह देवेभ्योऽपचक्राम । तं देवा मन्वमन्त्रयन्ता नः शृणूप न भाव-स्वेति सोऽस्तु तथेत्येव देवानुपायवर्च तेनोपावृत्तेन देवा अयजन्त तेनेष्वैतदभवन्यदिदं देवाः ॥ ६ ॥ स यदाश्रावयति । यजमेवैतदनुमन्त्रयतऽआ नः श्रेणूप न प्रा. वर्तस्वेत्यय यत्प्रत्याश्रावयति यज एंबैतदुपावतेऽस्तु तथेति तेनोयावृत्तेन रेतसा भूतेन विजः सम्प्रदाय चरन्ति यजमानेन परोऽक्षं यथा पूर्णपात्रेणसम्प्रदायचरेयुरेवमनेन विजःतम्प्रदाय चरन्ति तहाचैवैतत्सम्प्रदायंचरन्ति वाग्धि यज्ञो वागु हि रेतस्त- देतेनैबेतत्सम्प्रदायं चरन्ति ॥७॥ सोऽनुवहीत्येवोक्त्वाध्वर्युः। (e).ऋ. मं. ३ मा०२ सू०. २७ मे० १३ ॥

·कां०.१.५.२.४ शतपथब्राह्मणे नापच्याहरेन्नोऽएवः होतापव्याहरेदाश्रावयत्यध्वर्युस्तदग्नीधं यज उपावर्त्तते॥६॥सोऽग्नीन्नापव्याहरेत्। आप्रत्याश्रावणात्प्र- त्याश्रावयत्यग्तीत्तत्पुनरध्वयु यत उपावर्तते॥९॥काण्डस्या म्॥ ४१९॥ सोऽध्वर्युनांपठ्याहरेत्।आ यजेति वक्तोर्यजेत्येवाधर्यहोंने यज सम्प्रयच्छति ॥१०॥सहोता नापव्याहरेत्।मावषट्कारात वषट्कारणाग्नावेव योनौ रेतो भूत सिञ्चत्यग्निर्वै योनिर्यजस्य स ततः प्रजायतऽडति न हविर्यजेऽथ सौम्येऽध्वरे ॥ ११ ॥स वै ग्रहं गृहीत्वाऽध्वयुः । नापव्याहरदोपाकरणादुपावर्तध्वनि त्येवाध्वर्युरुद्गातृभ्यो यतयं सम्प्रयच्छति ॥ १२ ॥ त 5 उ- द्गातारो नापव्याहरेयुः । श्रोत्तमाया एषोत्तमेत्येवोद्गातारो होने यजथं सम्प्रयच्छन्ति ॥ १३ ॥ स होता नापव्याहरेत् । मा वपट्कारात्तं वषट्कारणाग्नावेव योनी रेतो भूतथं सिञ्च, त्यग्निर्वे योनिर्यजस्य स ततः प्रजायते ॥ ११॥ स यद्ध सोऽ- पव्याहरेत् । यं यत उपावर्तते यथा पूर्णपात्रं परासिञ्चदेव ह स यजमान परासिञ्चेत्स यत्र हैवमृत्विजः संविदाना: य- जेन चरन्ति सर्वमेव तत्र कल्पते न मुह्यति तस्मादेवमेव यजो भर्तव्यः ॥ १५॥ ता. वाऽएताः । पञ्च व्याहृतयो भवन्त्यो श्रावयास्तु श्रीषड्यजयेयजामहे वौषडिति पातो यज्ञः पाहत पशुः पञ्चवः संवत्सरस्यका रजस्य मात्रैषा सम्पत् ॥ १६॥ तासा सप्तदशाचराणिासप्तदशोवैप्रजापतिःप्रजापतिर्यजएका .

·७४ माध्यन्दिनीये कां०१.१.३.१७ यजस्य मात्रैषा सम्पत् ॥ १७ ॥ ओ श्रावयति वै देवाः पुरो- वातथं ससृजिरेऽस्तु श्रीषाडित्यभ्राणि समप्लावयन्यजेति विद्युत ये यजामह ऽ इति स्तनायित्न वषट्कारेणैव प्रावर्षयन् ॥ १८॥ स यदि दृष्टिकामः स्यात् । यदीष्ट्या वायजेत दर्शपूर्णमास- योवैव ब्रूयाहृष्टिकामो वाऽअस्मीति तत्रो ऽ अध्वर्यु ब्रूयात्पुरों- वातं च विद्युतञ्च मनसा ध्यायेत्यभ्राणि मनसा ध्यायेत्यग्नी- धर्थ स्तनायित्नं च वर्ष च मनसा ध्यायेति होतार, सर्वाण्ये- तानि मनसा ध्यायति ब्रह्माणं वर्षति हैवं तत्र यत्रवमृत्विजः संविदाना यजेन चरन्ति ।। १९ ॥ओ श्रावयेति वै देवाः। विरा- जमभ्याजुङवुरस्तु श्रौषडिति बत्तमुपावासजन्यजेत्युदजयन्ये यजामहऽ इत्युपासीदन्वषट्कारेणैव विराजमदुहतेयं वै विरा डस्यैवाऽएष दोह एवम् ह वा अस्माऽइयं विराट् सर्वान् कामा- न्दुहे य एवमेतं विराजो दोहं वेद ॥ २० ॥ब्राह्मणम्॥३॥[५.२]॥ ऋतवो ह वै प्रयाज़ाः। तस्मात्पञ्च भवन्ति पञ्च धृतवः। १॥ देवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिर - एतस्मिन्यजेप्रजापतौपितरिसंवत्सरेऽस्माकमयं भविष्यत्यस्मा कमयं भविष्यतीति॥ २॥ ततो देवाः । मर्चन्तः (१)श्राम्य- न्तश्चेरुस्तऽएतान्प्रयाजान ददृशुस्तैरयजन्त तैऋतन्त्संवत्सरं प्राजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरायस्तस्मात्प्रजायाः प्रज ( १ ) ऋ० म० ५ ०.२ सू० १३ मं० १ ·का.१.५.३.३ शतपथब्राह्मणे ७५ या ह वै नामैतत्प्रयाजा इति तथोऽएवैष एतैऋतन्त्संवत्सर प्रजयत्य॒तुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरोत तस्मात्प्रयाज़र्यजते । ३॥ते वा भाज्यहविषोभवन्ति । वजो वाऽाज्यमेतेन वैदेवा वजेणाज्येनतन्त्संवत्सरंपाजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्त- रायंस्तथोऽएवैष एतेन वजेणाज्येनऽर्तृन्त्संवत्सरं प्र॒जयत्य॒तुभ्यः संवत्तरात्सपत्नानन्तरेति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥ ४ ॥ एतद्वै संवत्सरस्य स्वं पुयः । यदाज्यं तत्स्वेनैवनमेतत्पयसा देवाः स्ख्यकुर्वत तथोऽएवैनमेव एतत्स्वेनैव पयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥५॥ स यत्रैव तिष्ठन् प्रयाजेन्य प्रा. श्रावयेत् । तत एव नापकामेत्सयामो वाऽएष सन्निधीयते य: प्रयाजैर्यजते यतरो.वै संयत्तयोः पराजयतेऽप वै सङ्कामत्य: भितरामु वै जयन्क्रामति तस्मादभितरामभितरामेव कामेदाभि- तरामाभितरामाहुतीर्जुहुयात् ॥६॥ तदु तथा न कुर्यात् । यत्रैव तिष्ठन् प्रयाजेभ्य प्राश्रावयेत्तत एव नापकामेद्यत्रोऽएव समिद्धत- मं मन्येत नदाहुतार्जुहुयात्समिद्धहोमेन ह्येव समृद्धा आहुतयः॥ ७ ॥स.भाश्राव्याह ।(१) समिधो यजेति तहसन्त समिन्द्धे स वसन्तः समिद्धोऽन्यानृतून्समिन्द ऽ ऋतवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योषधीश्व. पचन्ति तहेव खलु सर्वान्तून्निराहाथ यज यजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि ह कुाद्यतनूनुपातं (१) अधर्व० १९ । ६४-६९ । ३।४। यजुः अ० २१ मं० १२ ·७६ माध्यन्दिनीये. की०१.१.४.८ यंजेडो यजति ब्रूयात्तस्माद्यज यजेत्येवोत्तरानाह ॥ ८॥ सवै समिधा यजति । वसन्तो वै समिइसन्तमेव तदेवा अवजत वसन्तात्सपत्नानन्तरायन्वसन्तन्वैष एतवले वसन्तात्सप नानन्तरेति तस्मात्समिधो यजति ॥९॥ अथ तनूनपातं यजति ग्रीष्मो वै तनूनपाद् ग्रीष्मो ह्यासां प्रजानां तनूस्तपति ग्रीष्म- मेव तद्देवा अञ्जत ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरायन ग्रीष्मम्वे. वैष एतद्दङ्क्ते ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरोत. तस्मासनूनपातं (१) यजति ॥ १० ॥ अथेडों (२) यजतिः। वर्षा वाइड इतिःहि वर्षा इडो यदिदं क्षुद्रथं सरीसृपं ग्रीष्महेमन्ताभ्यान्निस्यक्तं भवति तही इंडितमिवान्नमिच्छमानं चरति तस्माइर्षा डुडो वर्षा- एवं तद्देवा अवृञ्जत वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरायन्वर्षाउ ऽ एवैष एतहङ्क्ते वर्धाभ्यः सपनानन्तरेति तस्मादिडो यजति ॥ १५॥ अथ (३) बहिर्यजति । शर? बहिरिति हि शरदहिया इमा ओषधयो ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्ता भवन्तिःता वर्षा वर्द्धन्ते ताः शरदि बार्डषो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरे तस्माच्छरद्दर्हिः शरदमेवे तद्देचा अकुञ्जतशरदः सपत्नान्तरायंच्छरदम्वेवैष एतहङ्क्ते संपत्नानन्तरेति तस्मादहियजति ॥ १२ ॥ अथ स्वाहा (४) स्वाळेति.यजति । अन्तो वै यजुस्य स्वाहाकारोऽन्त ऋतूना ११) यनुः .. २१ ० १३॥ (२) यजुः म० २१०१४॥ (३) पजुः अ० २१ म०.१.५ ॥ : (४) यजुः अ०२१ मं० २२ ॥

·को०१.५.३.१३ शतपथब्राह्मणे ৩৩ हेमन्तो (१) वसन्ताद्धि पराड्योऽन्तेनैव तदन्तं देवा अवृज- तान्तेनान्तात्सपत्नानन्तरायन्नन्तेनोऽएवैष एतदन्तं तृड्क्तेऽन्ते: नान्तात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्स्वाहास्वाहेति यजति ॥१:३ ।। तहा । एतत् । वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसरतस्माद्ध्येषं पुनर्भ वति पुनह वाऽअस्मिल्लोके भवति य एवमेतहेद... १४॥ सवै व्यन्तु (२) वेत्विति यजति । अजामितायै जामिह कुर्याद्यय- न्तुं व्यन्त्विति वैवयजेहेतु वेत्विति वा व्यन्त्विति वै योषा वेत्वि- तिवृषा मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माइयन्तु वेत्विति यजति ॥ १५॥ अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि । प्रजा वै वहीं रेत आज्यं तत्प्रजास्वेवैतद्रेतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्तेनेमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थ प्रयाजे समानयति वार्हषि ॥ १६ ॥ सङ्ग्रामो वाऽएष सन्निधीयते । यः प्रयाजे- यजते यतरं वै संयत्तयोमिंत्रमागृच्छति स जयति तदेतदुपभू- तोऽधि जुहूं मित्रमाग़च्छति तेन प्रजयाति तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयत्ति वाईपि ॥ १७॥ यजमान एव-जुहूमनु । योऽस्मा- s(३) भरातीयति स उपभृतमनु यजमानायैवैतडिपन्तं भ्रातृव्यं बलि हारयत्यत्व जुहूमन्वाद्य उपभृतमन्वत्र एवैतदाद्य बलि) हारयति तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयति ॥ १८ ॥ स वाऽभ: (१) यजुः म०.२१ में० २३ ॥२४।२५। २६. ॥ २७॥ (२) ऋ०. मं० ५ अ० ४ सू०४६ मा ८ (३) यजुः म० ११ मं०८० ·७ माध्यन्दिनीये कां०१,१:४.१९, नवमृशन्समानयति । स युद्धावमृशेयजमानं द्विषता भ्रातृव्ये. नावमृशेदत्तारमायेनावमृशेत्तस्मादनवमृशन्समानयाति ॥१९॥ अथोत्तरां जुहूमध्यूहति । युजमानमेवैतड्विषति भ्रातृव्यऽध्यूहत्य- हतारमायेऽव्यूहति तस्मादुत्तरां जुहूमध्यूहति ॥२०॥ देवा हवा.ऽ. ऊचुः।हन्त विजितमेवानु सर्वं यज सस्थापयाम यदि नोऽसुर- रक्षसान्यातजेयुः सस्थित एवनो यजःस्यादिति॥२१॥त उत्तमे प्रयाजे । स्वाहाकारेणैव सर्वं यज्ञयं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमित्ति तदाग्नेयमाज्यभाग समस्थापयन्त्स्वाहासोममिति तत्सौम्यमा- ज्यभागथं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमिति तयएप उभयत्राच्युत आग्ने- यःपुरोडाशोभवति तथं समस्थापयन्॥२२॥अथयथादेवतणस्वाहा देवा 'आज्यपा इति तत्प्रयाजानुयाजान्त्समस्थापयन्प्रयाजानु- याजा वै देवा आज्यपा जुषाणो(१) अग्निराज्यस्य वेत्त्यिति तदः ग्नि स्विष्टकृत समस्थापयन्नग्निहि स्विष्टकत्स एषोऽप्येतर्हि तथैव यज्ञः सन्तिष्ठते यथैवैनं देवाः समस्थापयंस्तस्मादुत्तमे प्रयाजे स्वाहास्वाहेति यजति यावन्ति हवीष भवन्ति विजि, तमेवैतदनु सर्व यज्ञ सयंस्थापयति तस्माद्यत ऊबै विलोम यजे क्रियेत न तदाद्रियेत सस्थितो मे यज्ञ इति ह विद्यात्स हैष यजो यातयामेवाल यथा वषट्कृत हुत स्वाहाळतम् ।। २३॥ ते देवा अकामयन्त । कथं विमं यज्ञं पुनराप्यायये- (१) य : अ० १० म० २९ ·M को०१.५.३.२४ शतपथब्राह्मणे ७९ मायातयामानं कुर्याम तेनायातयाम्ना प्रचरेमोतिः ॥ २१ ॥स यज्जुहामाज्यं परिशिष्टमासीत् । येन यज समस्थापयंस्तेनैव यथापूर्व हवाष्यभ्यधारयन्पुनरेवैनानि तदाप्याययन्नयातया- मान्यकुर्वन्नयातयामद्याज्यं तस्मादुत्तमं प्रयाजमिष्ट्वा यथापूर्व हवाध्यमिधारयाति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि- करोत्ययातयामद्याज्यं तस्माद्यस्य कस्य च हविषोऽवद्युतिपुनरेव तदर्भिधारयति स्विष्टकृत एव तत्पुनराप्यायत्ययातयाम करो- त्यथ यदा स्विष्टकृतेऽवद्यति न ततः पुनरभिधारयति नो हि ततः काञ्चन हविषोऽग्नावाहुतिथं होण्यन्भवति ॥ २५॥ ब्राह्मणाम् ॥ ४॥ [५.३. ] सवै समिधो(१)यजातिाप्राणा वै समिधः प्राणानेवैतत्समिन्द- प्राणीयं पुरुपःसमिद्धस्तस्मादभिमशेति ब्रूयाद्यापतापीस्यात्स यद्युष्णः स्यादैवतावच्छ/सेतसमिद्धोहिस तावद्भवतियाशीतः स्यान्नाशसेत तत्प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मात्समिधो य- जति ॥ १ ॥ अथ तनूनपातं यजति। रेतो वै तनूनपाद्वेत एवै- तत्तिञ्चतिः तस्मात्तननुपातं यजति ॥ २॥ अथेडो यजति । प्रजा वा इडो यदा वै रेतः सिक्त प्रजायतेऽथ तुदीडितमिवान्न- मिच्छमानं चरति तत्प्रैवैतज्जनयति तस्मादिडो यजति ॥३॥ अथ बहिर्यजति । भूमा वै. बर्हि मानमेवैतत्प्र॒जनयति तस्मा- . (१) यजुः ०म०२१ मं०१२।१३।११।१५।।

·ट माध्यन्दिनीये कां०१:४.१४ बर्हिर्यजति॥४॥ अथ (१) स्वाहास्वाहोत यजति । हेमन्तो वाऽ. ऋतूनाथ स्वाहाकारो हेमन्तो हामाः प्रजाः स्वं वशमुपनयते तस्माद्धेमन्म्लायन्योषधयः प्र वनस्पतीनां पलाशानि मुच्यन्ते प्रतितरामिव वयास भवन्त्यधस्तरामिव वयाति पतन्ति वि. पतितलोमेव पापः पुरुषो भवति हेमन्तो हीमाः प्रजाः स्वं वश; मुपायते स्वी ह वै तमधु कुरुते श्रियेऽन्नाधाय यस्मिन्न भवति य एवमेतद्देद ॥५॥ देवाश्च वा असुराश्च उभये प्राजापत्याः पस्टधिरे ते दंडै नुभिर्न व्यजयन्त ते हाविजयमाना ऊचुर्हन्त वाज्येव ब्रह्मान्विजिगीषामहै स यो नो वाचं व्याहृतां मिथुनेन नानुनिकामात्स सर्व पराजयाताऽअध सर्वमितरे जयानिति. तथेति देवा अबृवंस्ते देवां इन्द्रमब्रुवन्व्याहरोत ॥६॥ स इन्द्रो- ऽब्रवीत् ।एकोममेत्यथास्माकमेकेतीतरेऽनुवंस्तदु तन्मिथुनमेवा- विन्दन्मिथुन ।कश्चैका चाहो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत्। थास्माकं हे इतीतरेऽब्रुवस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्दन्मिथुन हि हौ च हे चायो ममतीन्द्रोऽब्रवाताअथास्माकं तिस्त्र इततिरेऽब्रुवस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्दन्मिथुन हि यश्च तिस्त्रश्च ॥ ९ ॥ चत्वारो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । भूधास्माकं चतस्त्र इतीतरेऽब्रुवस्तदु तन्मि- थुनमेवाविन्दन्मिथुन हि चत्वारश्च चतस्त्रश्च ॥ १०॥ पञ्च ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । तत इतरे मिथुन नाविन्दन्नो रात अर्ध्व (१) यजुः भ०२१ मं०१२:२७. wal ·कां०१.५.४.११. शतपथब्राह्मणे मिथुनमस्ति पुश्च पञ्चेति ह्येवैतदुभयं भवति ततोऽसुराः सर्व पराजयन्त सर्वस्मादेवा असुरानजयन्त्सर्वस्मात्सपत्नान- सुरान्निरभजन ॥ १३ ॥ तस्मात्प्रथमे प्रयाज इष्ट ब्रूयात् । एको ममेत्येका तस्य यमहं इष्मीति. या न हिष्याद्योऽस्मान्डेष्टि यं च वयं हिष्म इति ब्रूयात् ॥ १२॥ हौ ममेति हितीये प्रयाजे। हे तस्य योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं हिम इति ॥ १३॥ त्रयो समेति तृतीये प्रयाजे । तिस्रस्तस्य योऽस्मान्होष्ट ये च वयं हिष्म इति ॥ १४ ॥ चत्वारों ममेति चतुर्थे प्रयाजे । चतस्त्र- स्तस्य योऽस्मान्दष्टि यं च वयं हिष्म इति ॥ १५ ॥ पञ्च ममेति पञ्चमे प्रयाजे । न तस्य किं चन योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं हिम इति स पञ्च पञ्चेत्येव भवन्पराभवति तथास्य सर्व संवृते सर्वस्मात्सपत्नानि जति य एवमेतहेद ॥ १६ ॥ प्राह्मणम् ॥ ५॥ [ ५.४.] 'अध्यायः ॥५॥ ऋतवो ह वै देवेषु यजे भागमीषिरे। आ नोयजे भजत मा नो यज्ञादन्तर्गतास्त्वेव नोऽपियो लाश इति॥१॥तद्वै देवान जनुः तऋतवो देवेष्वजानत्स्वसुरानपावतन्ताप्रियान्देवानां हितो भ्रातृव्यान्॥२॥ते है तामेधतु मेधां चक्रिरे।यामेषामेतामनुशृण्व. न्ति कृषन्तो ह स्मैव पूर्वे वपन्तो यन्ति लुनन्तोऽपरे मृणन्तः शश्वद्धेभ्योऽकृष्ठपच्या एवौषधयः पेचिरे ॥ ३ ॥ त? देवानामाग आसानीय इन्वतो हिनहिषतेऽरातीयतिकिम्वेतावन्मात्रमुप- - - ११ .

·'. ८२ माध्यन्दिनीये कां०.१.४.६.४ जानीत ययेदमितोऽन्यथासदिति ॥ १॥ ते होचुः ऋतूनेवानुम- न्त्रयामहाऽइति केनेति प्रथमानेवैनान्यजेयजामेति॥५॥त हाग्नि- स्वाचाथयन्मांपुराप्रथमं यजथक्काईभवानीति न त्वामायतना- व्यावयामइति ते यदृतूनभिहृयमाना अधाग्निमायतनान्नाच्या- वयंस्तस्मादग्निरच्युतो न हवाऽमायतनाच्यते यस्मिन्नायतने भवति य एवमेतमग्निमयुतं वेद॥६॥ने देवा अग्निमब्रुवन् । पुरे- नांस्त्वमेवानुमन्त्रयस्वेति स हेत्याग्निरुवाचऽतवोऽविदं वै वो देवेषु यज्ञे भागमिति कथं नोऽविद् इति प्रथमानेब वो यजे यक्ष्यन्तीति ॥ ७॥ तऽऋतवोऽग्निमब्रुवन् । आ वयं त्वामस्मासु भजामो यो नो देवेषु यजे भागमविद इति स एषोऽग्नितुष्वा- भक्तः समिधोऽ (१) आने तनूनपादग्न डुडो ऽ अग्ने बर्हिरग्ने (२) स्वाहाग्निमित्याभक्तो ह वै तस्यां पुण्यकृत्यायां भवति यामस्य समानो ब्रुवाणः करोत्यग्निमते ह वा ऽ अस्मा - ग्निमन्त ऋतव ओषधीः पचन्तीय सर्व य एवमेतमग्निमृतुष्वा- भक्तं वेद ॥ ८ ॥ तदाहुः । यदुत्तमान्प्रयाजानावाहयन्त्यथ कस्मादेनान्प्रथमान्यजन्तीत्युत्तमान् नान्यज्ञेऽ वाकल्पयन्प्रथमा- न्यो यजामेत्यब्रुवस्तस्मादुत्तमानावाहयन्ति प्रथमान्यजन्ति । ९. ॥ चतुर्थेन वै प्रयाजेन देवाः । यजमाप्नुवंस्तं पञ्चमेन सम- (१) यजुः अ० २१ मं० १२॥ १३ ॥ १४ । १५ ॥ यजुः अ० २७ मं० २२ ·कां०१.६.१.१० ૮૨ L शतपथब्राह्मण स्थापयन्नथ यदत ऊर्ध्वमसथं स्थितं यजस्य स्वर्गमेवः तेन लो- को समानुवत ॥ १०॥ ते स्वर्ग लोकं यन्तः। असुररक्षसेभ्य आसमाहिभयाञ्चक्रुस्तेऽग्नि पुरस्तादकुर्वत रक्षोहणण(१)रक्ष- सामपहन्तारमग्निं मध्यतो 5 कुर्वत रक्षोहणथं रक्षसामपह- न्तारमग्नि पश्चादकुर्वत रक्षोहणथं रक्षसामपहन्तारम् ॥ ११॥ स यद्येनान्पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसंक्षन्नग्निरेव तान्यपाहनूक्षोहा रक्षसामपहन्ता यदि मध्यत प्रासिसंचनग्नि- रेव तान्यपाहनूक्षोहा रक्षसामपहन्ता यदि पश्चादासिसंक्ष- नग्निरेव तान्यपाहनूक्षोहा रक्षसामपहन्तात एवम् सर्व- तोऽग्निभिगुप्यमानाः स्वर्ग लोक समानुवतः ॥ १२ ॥ तथोऽ. एवैष एतत् । चतुर्थेनैव प्रयाजेन यजमाप्नोति तं पञ्चमेन सस्थापयत्युथ यदत ऊर्द्धमस स्थितं यजस्य स्वर्गमेवं तेन लोक समक्षुते ॥ १३ ॥ स यदाग्नेयमाज्यभागं यजति । अग्निमेवैतत्पुरस्तात्कुरुते रक्षोहण, रक्षसामपहन्तारमथ यदा- ग्नेयः पुरोडाशो भवत्यग्निमेवैतन्मध्यतः कुरुते रक्षोहणथं रक्ष- सामपहन्तारमथ यग्नि स्विष्टकृतं यजत्यग्निमेवैतत्पश्चात्- कुरुते रक्षोहण रक्षसामपहन्तारम् ॥ १.४ ॥ स यद्येनं पुरस्तात्। असुररक्षसान्यासिसंक्षन्त्यग्निरेव तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसा- मपहन्ता यदि मध्यत असुररक्षसान्यासिसक्षन्त्यग्निरेव तान्य (१) ऋ० म०.१०.०७ सू०८७ मं०..१ । यनुः म०.५ मं०२३ . ।।

·28 माध्यन्दिनीये कां०१.४.६.१५ पहन्ति रक्षोहारक्षसामपहन्ता यदि पश्चादसुररक्षसान्यासिसंक्ष- त्यग्निरेक तान्यपहन्ति रक्षोही रक्षसामपहन्तास एवयं सर्व- तोऽग्निभिगुप्यमानः स्वर्ग लोकथं समभुते ॥ १५॥ स यद्येनं पुरस्तात् । यस्यानुव्याहरेत् प्रतिव्यान्मुरख्यामातिमारिष्यस्य- न्धो वा बधिरो वा भविष्यतीत्येता वै मुख्या. आर्तयस्तथा हैव स्यात् ॥ १६॥ यदिःमध्यतो यजस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति ब्या- दप्रजा अपंशुभविष्यसीति प्रजा वै पशवो मध्यं तथा. हैव स्यात् ।। १.७॥ यद्य ततो यजस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति यादप्रतिष्ठितों दरिद्रः क्षिप्रेऽमुं लोकमेष्यसीति तथा हेव स्यात् तस्मादुह नानु- व्याहारीव स्यादुत ह्येवं वित्पुरो भवति ॥ १८॥ संवत्सर, ह वै प्रयांजैर्जयं जयति । स ह न्वेवैनं :जयति योऽस्य हाराणि वेद किय हि स तैहैः कुर्याद्यानन्तरतो न व्यवविद्याद्यथास्य ते भवन्ति तस्य वसन्त एवं हारथं हेमन्तो हारं ते वा एतथे संव- त्सरथं स्वर्ग लोकं प्रपद्यते सर्व वै संवत्सर. सर्व वाऽ अक्ष- स्यमेतेन- हास्याक्षय्य सुस्त भवत्यक्षय्यो लोकः ॥ १९ ॥ तवाहुः। किं देवत्यान्याज्यानीति प्राजापत्यानीति ह ब्रूयादनि- रुक्तो वैः प्रजापतिरनिरुक्तान्याज्यानि तानि हैतानि यजमानदे- वृत्यान्येव यजमानो ह्येव स्वे यजे प्रजापतिरेतेन युक्ता ऋत्वि जस्तन्वते तं जनयन्ति।। २० ॥ स आज्यस्योपस्तीर्य । हि: हविषोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्याभिधारयति सैषाज्येन मिश्रा.

·८५ : कां०१.६.१.२१ शतपथब्राह्मणे'. हुतिहूयते यजमानेन हैवैषैतन्मिश्रा हूयते यदि हवा । अपि दूरे सन्युजते यद्यन्तिकें यथा हैवान्ते सत इष्टयं स्यादेवयं हैवैवं विदुष इष्टं भवति यद्यु हापि बुद्धिव पापं करोति नो हैवः बहिर्द्धा यजाद्भवति य एवमेतहेद ॥ २१ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ६॥ [.६.१] ॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ कंडिकासंख्या ॥ १२१ ॥ . यज्ञेन वे देवाः । इमां जितिं जिग्युर्यैषामियं जितिस्ते होचुः कंयन्न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्ययं स्यादिति ते यजस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरो- ऽभवन्नथ देनेनायोपर्यस्तस्माद्यूपो नाम तहा ऋषीणामनु- श्रेतमासा॥ १॥ यजेन ह वै देवाः ।इमा जितिं जिग्युर्यैषामिय जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्ययं स्यादिति ते यजस्य रसं धीत्वा यथा मधुः मधुलतो निर्द्धयेयुर्विदुह्य यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्निति तमन्चेष्टुं दधिरे ॥ ३ ॥ते- चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः । श्रमेण ह स्म वै तद्देवा जयन्ति यदेषां जय्यमासऽर्षयश्च तेभ्यो. देवा वैव प्ररोचयाञ्चक्रुः स्वयं वैव दधिरे प्रेत तदेष्यामो यतो देवाः स्वर्ग लोक समानुवति ते किं प्ररोचते किं प्ररोचतः इति चेरुरेत्पुरोडाशमेव कूम्म भूत्वा सार्पन्तं ते हं सर्वः एव मेनिरेऽयं वै यज्ञ इति ॥३॥ते होचुः। अश्विभ्यां (१) तिष्ठ सरस्वत्यै तिष्ठेन्द्राय तिष्ठति स ससर्पवा- .. (१) यजुः म १०म०३१ ! पतुः भ० २१: म०.५८ ॥

·१६ माध्यन्दिनीये कां०१.१.६.४.. ग्नेये तिष्ठति ततस्तस्थावग्नये वा 5 प्रस्थाद्विति तमग्नावेव परिगृह्य सर्वहुतमजुहवुराहुतिर्हि देवानां तत एभ्यो यज्ञः प्रा- रोचत तमसृजन्त तमतन्वत सोऽयं परोऽवरं यज्ञोऽनच्यते पित्तक पुत्राय ब्रह्मचारिणे ॥ ४ ॥ स वा 5 एभ्यस्तत्पुरोऽदाशयत् । य एभ्यो यज्ञ प्रारोचयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदांशो ह वै नामैतद्य- युरोडाश इति स एष उभयत्राच्युत आग्नेयोऽष्टाकपालः पुरो. डाशो भवतिः॥५॥स न पौर्णमास/ हविः। नामावास्यमग्नी: पोमीय एव पौर्णमासर्थ हावः सान्नाय्यमामावास्यं यज एवैष उभयत्रावकृप्तोनेद्यज्ञादयानीतिन्वेव पुरस्तात्पौर्णमासस्यक्रियत- 5 एवं वामावास्यस्यैतन्नु तद्यस्मादत्र क्रियते ॥ ६॥ यद्यु एनमुपधावेत् । दृष्टया मा याजयेत्येतयैव याजयेद्यत्कामा वाऽ: एतमृषयोऽजुहवुः स एभ्यः कामः समयत युत्कामो ह वा 5. एतेन यज्ञेन यजते सोऽस्मै कामः समृध्यते यस्यै वै कस्यै च देव- तायै हविद्यतेऽग्नौ वै तस्यै जुह्वत्यग्ना 5 उ चेद्धोष्यन्तस्या- किमन्यस्यै देवतायाः ऽ आदिशेत्तस्मादग्नय 5. एव ॥ ७ ॥ अग्नि सर्वा (१) देवताः । अग्नौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति तद्यथा सर्वा देवता उपधावेदेवं तत्तस्मादग्नयः । एव॥ ॥ शतम् ५०० ॥ अग्नि देवानामद्धातमाम् । यं वा प्रद्धा- तमा मन्येत तमुपधावेत्तस्मादग्नय ऽ एव ॥९॥ अग्नि देवानां (१) ऋ०म० ५ ०.१ सू० ३ मं१ ॥ अथ०:५१.२७।२८।२ ।।

·, कां०१.६.२.१० शतपथब्राह्मणे ७. मृदुहृदयतमः । यं वै मृदुहृदयतमं मन्येत तमुपधावेत्तस्मा. दग्नयः । एवं ॥ १०॥ अग्नि देवानां नेदिष्ठम् । यं वै नेदिष्ठमु- पसातव्यानां मन्येत तमुपधावेत्तस्मादग्नयः 5 एवं ॥ ११ ॥ स यदीष्टिं कुचींत सप्तदश सामिधेनीरनुयादुपाशु देवता यजति तद्धीष्टिरूपं मूर्द्धन्वत्यौ याज्यांनुवाक्ये स्यातां वात्रनावाज्यभागों विराजो संयाज्ये ॥ १२ ॥ ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ [ ६. २.] । त्वष्टुर्ह वै पुत्रः। (१) त्रिशीर्षा षडक्ष भास तस्य त्रीण्येव मुखान्यासुस्तादेव/रूप आस तस्मादिश्वरूपो नाम ॥ १ ॥ तस्य (२) सोमपानमेवैकं मुखमास। सुरापाणमेकमन्यस्माऽम- शनायकं तमिन्द्रो दिइष तस्य तानि शीर्षाणि विच्छेद ॥ २ ॥ स यत्सोमपानमास । ततः कपिजलः समभवत्तस्मात्स बचक- इव वधुरिव हि सोमो राजा ॥ ३ ॥ अथ यत्सुरापाणमास । ततः कलविङ्कः समभवत्तस्मात्सोभिमाद्यत्क--इव वदत्यभि. माद्यन्निव हि सुरां पीत्वा वदति ॥ ४. ॥ अथ यदन्यस्माऽअश- नायास । ततस्तित्तिरिः समभवत्तस्मात्स विश्वरूपतम- इव सन्त्येव घृतस्तोका-इव त्वन्मधुस्तोका-इव त्वत्पर्णेष्वाश्चतिता एव/रूप हि स तेनाशनमावयत् ॥५॥स त्वष्टा (३) चुक्रोध । (७) ऋ० मं० १ ०.७ सू० ३२ मं० ३।४।५।६ ॥ (२) ऋ० म०.१ म०.७ सू० ३२ ०.२॥ (३) ऋ० मं० १० ११० ३१ में २। अथ० २।४।६।६ ॥

·माध्यन्दिनीये कां०३:५: कुविन्मे पुत्रमबधीदिति सोपेन्द्रमेव, सोममाजहे स यथायथ सोमः प्रतुत्त एवमपेन्द्र एवास ॥ ६॥ इन्द्रो ह वा अईचाञ्चके। इदं वै मा सोमादन्तयन्तीति सः यथा बलीयानबलीयस एवम नुपहूत एव यो द्रोणकलो शुक्र आस तं भक्षयाञ्चकार स हैन जिहिस सोऽस्य विष्वडेव प्राणेभ्यो दुद्भाव मुखा?वास्य न बुद्रावाथ सर्वेभ्योऽन्येभ्यः प्राणेभ्योऽद्रवत्तदः सौत्रामणीतीष्टि- स्तस्यां तयाख्यायते यथैनं देवा अभिषज्यन् ॥ ७॥ स त्वष्टा 'चुक्रोध। कुविन्मेऽनुपहूतः सोममवभक्षदिति स स्वयमेव यज्ञवे शतं चके से यो द्रोणकलो शुक्रः परिशिष्ट पास तं प्रवर्नया- ञ्चकारेन्द्रशत्रुर्वर्डस्वेति सोऽग्निमेव प्राप्य सम्बभूवान्तरैव सुम्ब- भवेत्यु हैक 5 आहुः सोऽग्नीषोमावेवाभिसम्बभूव सर्वा विद्याः सर्वं यशः सर्वसन्नाद्य साथ श्रीम् ॥ ८ ॥ सं यहतमान: समभवत् । तस्माहत्रोऽथ यदपात्समभवत्तस्मादहिस्तं दनुश्च दनायूश्च मातेवं च पितेव च परिजगृहतुस्तस्मादानव हुत्याहुः। ९॥ अथ यब्रवीदिन्द्रशत्रुवर्द्धस्वेति (१)। तस्मादु हैनमिन्द्र एवं जघानाथ युद्ध हाइववक्ष्यचिन्द्रस्यात्रुवईस्वेति शश्वदुः ह स एवेन्द्रमहनिष्यत् ॥ १० ॥ अथ यदब्रवीदईस्वेति । तस्मादु ह स्मेघुमात्रमेव तिर्यवर्द्धत ऽइषुमात्र प्राङ्क्सोऽवैवावर (१) समुद्रं दधाववपूर्व स यावत्सास सहैवतावदन्नादः प्रासा॥७॥ (१) ऋ० मं० १ ० ७ सू० ३२ में० २ ॥

·-- को०१.६.३.१२ शतपथब्राह्मणे तस्मै ह स्म पूर्वाहणे देवाः । अशनमभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या (१) अपराहणे पितरः ॥ १२ ॥ स वा इन्द्रस्तथैव नुत्तश्चरन् । अग्नीषोमा 5 उपमन्त्रयाञ्चके ऽ ग्नीषोमौ युवं वै मम स्थो युवयोरहमस्मि न युवयोरेष किञ्चन कं मऽइमं दस्यु वर्धयथ उप मावतैयामिति ॥ १३ ॥ तौ होचतुः। किमावयो- स्तुतः स्यादिति ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पुरोडाश निरवपत्तस्मादग्नीषोमीय एकादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥ १४॥ तावेनमुपावततनुः । तावनु सर्वे देवाः प्रेयः सर्वा विद्याः सर्व यशः सर्वमन्नाद्ययं सर्वा श्रीस्नेनेष्वेन्द्र एतदभवादिमिन्द्र एष उ पौर्णमासस्य बन्धुः स यो हैवं विहान्पौर्णमासेन यजत ऽ एतार्थ हैव श्रियं गच्छत्येवं यशो भवत्येवमन्नादो भवति। १५॥ तद्देव खलु हतो सूत्रः । स यथा इतिनिष्पीत एवं संलीनः शिश्ये यथा निर्धूतसक्तुर्भस्त्रेवयं सलीनः शिश्वे तमि- न्द्रोऽभ्यादुद्राव हनिष्यन् ॥ १६ ॥ स होवाच । मा नु में प्रहा पास्त्वं वै. तदेतीसि यदह व्येव मा कुरु मासुया भूवमिति स वै. मेऽन्नमेधीति तथेति तं हेधान्वभिनत्तस्य यत्सौम्य (२) व्यक्त मास तं चन्द्रमसं चकाराय यदस्यासुर्यमास तेनेमाः प्रजा उदरेणाविध्यत्तस्मादाहुत्र एव तमन्नाद आसीत्र एतीतीद हि यवसावापूर्यतेऽस्मादेवैतुल्लोकादाप्यायतेऽथ यदिमाः प्रजा (१) प्रथ० १८१४ । ६५ ।। (२) ऋ० १० १०सू०५२ । मं० ३ ॥ .

·माध्यन्दिनीय कां०१.५.२.१७ अशनमिछन्तेऽस्माऽएवैतत्रायोदराय बलियं हरन्ति स यो हैव मेतं वृत्रमन्नादं वेदान्नादो हैव भवति ॥ १७॥ ता उ हैता देवता ऊचुः । या इसा अग्नीषोमावन्वाजग्मुग्नीषोमौ युवं वैनो भूयिष्ठभाजौ स्थो युयोर्वामिदं युवयोरस्मानन्वाभजतमिति ॥ १८॥ तो होचतुः । किमायोस्तुतः स्यादिति यस्यै कस्य च देवतायै हविर्निर्चपास्तहां पुरस्तादाज्यस्य यजानिति तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वपन्ति तत्पुरस्तादाज्यभागावग्नीपो. माभ्यां यजन्ति तन्न सौम्येऽध्वरे न पशौ यस्यै कस्यै च देवतायै निर्वपानिति ह्यनुवन् ॥१९॥ स हाग्निरुवाच । मय्येव वः सर्वेभ्यो जुतु तहोऽहं मय्याभजामीति तस्मादग्नौ सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवता (9) इति ॥ २० ॥ अथ ह सोम उवाच । मामेव वः सर्वेभ्यो जुह्वतुं तहोऽहं मध्याभजामति तस्मात्सोमर्थ सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुवति तस्माबाहुः सोमः सर्वा देवता इति ॥ २१॥ अथ यदिन्द्रे सर्वे देवास्तस्थानाः । तस्माः दाहुरिन्द्रः (२) सर्वा देवता इन्द्रश्रेष्ठा देवा इत्येतद्ध बैं देवा- स्त्रेधैकदेवत्या अभवन्त्स यो हैवमेतदैकया हैव दानाथ श्रेष्ठो भवति ॥ २२ ॥ इयं वाऽइदं न तृतीयमस्ति । आचैव शुष्क च यछुष्कं तदाग्नेयं यदा तत्सौम्यमथ यदिदं. इयमेवाप्य (१) ऋ० म०. ५ अ० १। सू० ३ म०१ ॥ मय २७.२८।२॥ ऋ० म० १. म १९ ११.१ १३ मं० १: ॥.

·कां०१.६.३.२३. शतपथब्राह्मणे ९१ मेतावक्रियतऽ इत्यग्नीषोमयोरेवाज्यभागावग्नीषोमयोरुपायं. शुयाजोऽग्नीपोमयोः पुरोडाशो यदतएकतमेनैवेदर्थ सर्वमाप्नोत्य थ किमेतावक्रियतऽइत्यग्नीषोमयोवैतावती विभूति प्रजातिः २३॥ सूर्य एवाग्नेयः । चन्द्रमाः सौग्योऽहरेवाग्नेय रात्रि सौम्या य एवापूर्यतेऽद्धमासःस आग्नेयोयोऽपक्षीयतेस सौम्यः।। २१॥भाज्यभागाभ्यामेव ।(१)सूर्याचन्द्रमसावाप्नोत्युपाशुयाजे- नैवाहोरात्रेऽप्राप्नोति पुरोडाशेनवाईमासावाप्नोतीत्यु हैकऽा. हु.॥:२५ ॥ तदु होवाचासुरिः । श्राज्यभागाम्यामेवातो यतमे वा यतमे वा हे आप्नोत्युपायाजेनैवातो ऽहोरात्रेऽप्राप्नोति पुरोडाशेनैवातोऽर्धमासावाप्नोति सर्व मात्राप्तमसत्सर्व जित सर्वेण वृत्रहनानि सर्वेण हिषन्तं भ्रातृव्यर्थ हनानीति तस्माहा, s एतावक्रियत 5 इति ॥ २६ ॥ तदाहुः । किमिदं (२) जामि क्रियतेऽनीषोमयारेवाज्यस्या(३)ग्नीषोमयोः (१) पुरोडाशस्य यदनन्तर्हित तेन जामीत्यनेन हु वेवाजाम्याज्यस्येतरं पुरो- डाशस्येतर तदन्यदिवेतरमन्यदिवेतरं भवत्युचमनूच्य जुपाणेन यजत्युचमनूच्यऽर्चा यजति तदन्यदिवेतरमन्यदिवेतरं भवत्यनेन हु त्वेवाजाम्युपाश्वज्यस्य यजत्युबैः पुरोडाशस्य स यदुपा (१) यतुः अ० २८ मं० १४ । १५॥ (२) ऋ० मं० १ अ० १५ सं० १०० म०..११ । ऋ० मं० ६ । अ० ४ सू० ४४ ।मं० १७ ॥ . (३) पजुः म०२८ । मं०२४... . () यजुः म. २८ मं० २६ ।।

·१ माध्यन्दिनीय कां०१.५.२:२७ शु तत्प्राजापत्य रूपं तस्मात्तस्थानुष्टुभमनुवाक्यामन्वाह वाग्ध्यनुष्टुम्वाधि प्रजापतिः ॥ २७ ॥ एतेन वै देवाः । उपा- शुयाजेन य यमसुराणामकामयन्त. तमुपत्सर्य वजेण वषट्कारे- णाघ्नस्तथोऽएवैय एतेनोपाथ्याजेनः पाप्मानं हिअन्तं भ्राट. व्यमुपत्तर्य वजेग वषट्कारेण हन्ति तस्मादुपाशुयाजे यजति। २८ ॥ स वा ऽ ऋचमनूच्य जुषाणेन (१) यजति । तदन्विमा अन्यतरतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्थि ह्यूगस्थि हि दन्तोऽन्यत: रतो ह्येतदस्थि करोति ॥ २९ ॥ अथऽर्चमनूच्यऽर्जा यजति । तदन्विमा उभयतोदन्ताः प्रजाःप्रजायन्तेऽस्थि गस्थि हि दन्त उभयतो ह्येतदस्थिकरोत्येता वाऽइमा हृय्यः प्रजा अन्यतरतो- दन्ताश्चैवोभयतोदन्ताश्च त यो हैवं विद्वानग्नीषोमयो प्रजाति यजति बहुर्दैव प्रजया पशुभिर्भवति ॥ ३० ॥ स वै पौर्णमाले- नोपयत्स्यन् । न सत्रा सुहित-इव स्यात्तेनेदमदरमसुर्य ठिलना- त्याहुतिभिः प्रातर्दैवमेव उ पौर्णमासस्योपचारः ॥ ३१ ॥ सवै सम्प्रत्येवोपवसेत् । सम्प्रति कृत्र हनानि सम्पत्ति विन्तंभ्रा- तृव्यर्थ हनानीति॥३२॥स वा 5 उत्तरामेवोपवसेत् । समिव वा ऽ एष क्रमते यः सम्प्रत्युपवसत्यनद्धा वै सङ्क्रान्तयोर्यदी: तरों बेतरमभिभवतीतरो वेतरमय य उत्तरामुपवसति यथा परञ्चमावृत्त सम्पिथ्ष्यादप्रत्यालभमानथं सो.न्यतोपात्येव (१) यस म. २९ । मं० ३८ ॥

·कां०१.६.३.३३ शतपथब्राह्मणे ९३. स्यादेवं तद्य उत्तरामुपवसति ॥ ३३॥ स वै.सम्प्रत्येवोपवसेत् । यथा वाऽमन्पत्व हत सम्पि प्यादेवं तद्य उत्तरामुपवसति सोऽन्यत्यैव कृतानुकरोऽन्यस्योपावसायी भवति तस्मादु सम्प्र. स्येवोपवसेत् ॥३१॥ प्रजापतेर्ह वै प्रजाः ससृजानस्य । पूर्वाणि विसस्त्रसुः स वै संवत्सर एव प्रजापतिस्तस्यैतानि पूर्वाण्यहो- रात्रयोः सन्धी पौर्णमासी चामावास्या चऽर्तुमुखानि ॥ ३५॥ सविसस्तैः पूर्वभिः । न शशाक सहातुं तमेतैर्हविर्य देवा भभिषज्यन्नग्निहोत्रेणैवाहोरात्रयोः सन्धी तत्पूर्वाभिषज्यस्तत्स- मदधुः पौर्णमानेन चैवामावास्येन च पौर्णमासींचामावास्यां च तत्पूर्वाभिषज्यंस्तत्समदधुश्चातुर्मास्यैरेवऽर्जुमरवानि तत्पूर्वा- मिषज्यस्तस्लमदधुः ॥ ३६॥ स सहितैः पूर्वमिः । इदमन्नाद्य- मभ्युत्तस्थौ यदिदं प्रजापते रन्नाय सयो हैवविहान् सम्प्रत्युपवस- तिसम्प्रति हैव प्रजापतेःपूर्वमिषज्यत्यवति हैनं प्रजापतिः स एवं- मेवान्नादो भवति य एवं विद्वान्तसम्प्रत्युपवसति तस्मादुसम्प्रत्ये- वोपवसेत्॥३७॥चक्षुषीह वा ऽरते यजस्य यदाज्यभागौ।तस्मात्पु- रस्ताज्जुहोति पुरस्तादीमे चक्षुषी तत्पुरस्तादेवैतञ्चक्षुषी दधाति तस्मादिमे पुरस्ताचक्षुषी॥३८॥उत्तरार्धपूर्वाधे हैके। (१) माग्नेय- माज्यभागं जहति दक्षिणार्धपूर्वार्धे सौम्यमाज्यभागमेतृत्वरस्ता- चक्षुषी दध्म इति वदन्तस्तदु तदाविज्ञान्यमिव हवीषि हवा. (१) यजुः प० २१ मं० १४.४ ·माध्यन्दिनाये कां०.१.५.२.३९ ऽआत्मा रजस्य स यदेव पुरस्ताइविषां जुहोति तत्पुरस्ताचक्षुषी दधाति यत्रो ऽ एव समिद्धतमं मन्येत तदाहुतीढियात्समिः होमेन ह्येव समृद्धा आहुतयः ॥ ३९ ॥ स वा ऽ ऋचमनूच्य जुषाणेन. यजति । तस्मादिमेऽअस्थन्त्सत्यनस्थिके चक्षुषी : आश्लिष्टे ऽ अथ यह बमनूच्यऽच्ची यजेस्थि हैव कुर्यान्न चक्षुः॥ १०॥ ते वाऽएते । अग्नीपोमयोरेव रूपमन्वायत्ते यच्छुक तदा ग्नेयं यत्कृष्णं तत्तौम्यं यदि वेतरथा यदेव कृष्णं तदाग्नेय यछुक्ल तत्तौम्यं यदेव वीक्षते तदाग्नेय रूप शुष्क-ऽइव हि वीक्षमाणस्याक्षिणी भवतः शुष्कमिव ह्याग्नेयं यदेव स्वपिति तत्सौम्य रूपमाद्रे ऽइव हि सुषुपुषोऽक्षिणी भवतः प्रार्द्र-इव हि सोम आजरसर्थ ह वाऽअस्मिल्लोके चक्षुष्मान्भवति सच- तुरमुष्मिल्लोके सम्भवति य एवमेलौ चक्षुषी, प्राज्यभागों वेद ॥ ११ ॥ ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ [ ६:३.] ॥ इन्द्रो (२) ह यत्र त्राय वनं प्रजहार । सोऽवलीयान्मन्य- मानो.नास्तृषीतीव बिभ्यन्निलयां चके.स पराः परावतो जगाम देवा ह वै विदां चक्रुईतो वै वृत्रोऽथेन्द्रो न्यलेष्टेति ॥ १॥ तम- न्वेष्टुं दधिरे । अग्निर्देवताना हिरण्यस्तूप ऋषीणां बृहती छन्दसा तमग्निरनुविवेद तेनैतार्थ रात्रि सहाजगामः स वै देवानां वसुवीरो ह्येषाम् ॥ २ ॥ ते देवा अब्रुवन् । अमावै नोऽद्य (२) ऋ० मं० १ अ९७ सू० ३२.मं०६॥ . ..

·: की०१.६.४.३. शतपथब्राह्मणे वसुर्वसति यो नः प्रावास्लीदिति ताभ्यामेतया ज्ञातिभ्यां वा सखिभ्यां वा सहागताा समानमोइनं पचेदजं वा तदह मानुष हविर्देवानामेवमाभ्यामेतत्समान हविनिरवपन्नन्द्राग्नं हादशकपालं पुरोडाशं तस्मादैन्द्राग्नो हादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥ ३॥ स इन्द्रोऽब्रवीत् । यत्र वै (6) त्राय वनं प्राहर तयस्मयेस का-इवास्मि न वै मेदं धिनोति यन्मा धिनवत्तन्मे कुरुतेति तथति देवा अब्रुवन् ॥ ४॥ ते देवा अब्रुवन् । न वा ऽ इममन्यत्नोमाद्धिनुयात्तोममेवास्मै सम्भरामेति तस्मै सोम समभरन्नेप वै सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः स यत्रैप एता रात्रिं न पुरस्तान्न पश्चाद्ददृशे तदिम लोकमागच्छति स इहैवापश्चौषधीश्च प्रविशति स वै देवानां वस्वन्न ह्येषी तद्यदेष एता रात्रिमिहामा वसति तस्मादमावास्या नाम।।। तं गोभिरनुविष्ठाप्य समभरन् । यदोषधीरानंस्तदोषधिभ्यो यद- पोऽपिवस्तदझ्यस्तमेवर्थ सम्भृत्यातव्य तीव्रीकृत्य तमस्मै प्रायः छन ॥ ६ ॥ सोऽब्रवीत् । धिनीत्येव मेदं नैव तु मयि श्रयते यथेदं मयि श्रयात तथोपजानीति तयं तेनैवाश्रयन् ॥ ७॥ तहाऽ एतत् । समानमेव सत्य एव सदिन्द्रस्यैव सत्तत्पुन: नेवाचक्षते यदब्रवीद्धिनोति मेति तस्मादध्यय यदेन/शृते: नैवाश्रयंस्तस्मातृतथं ॥ ८ ॥स यथाशुराप्यायेत । एवमा- (२) ऋ० मं० १। म०७। सू०० ३३: । मं०.९-१० ।। ...

·९६
माध्यन्दिनीये कां० १.५.३१
प्यायताप पाप्मान हरिमाणमहतैष उ (७) आमावास्यस्य
बन्धुः स यो है विट्टान्त्सन्नयत्येवयं हैव प्रजया पशुभिराप्या-
यतेऽप पाप्मानर्थ हते तस्माद सुन्नयेत् ॥ ९॥ तदाहुँः। नासो.
मयाजी संनयेत्तोमाहुतिवाऽ एषा सानवरुद्धासोमयाजिनस्तः
स्मानांसोमयाजी सुनवेदिति ॥ ३० ॥ तुदु समेव नयेत् ।
नम्वत्रान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयताथ म.5 एतुदा-
प्यायन सुम्भरिष्यथेत्यन्नवीदिति न वै मेदं धिनोति यन्मा
धिनवतन्मे कुरुतेति तस्मा 5 एताप्यायन संमभरंस्तस्मा-
दप्युसोमयाजी समेव नयेत् ॥ ११ ॥ वाघ्नं वै (२) पौर्ण:
भारतम् । इन्द्रो ह्येतेन व॒त्रमहन्नथैतदेव वृत्रहत्यं यदामावास्य
वृत्र ह्यस्मा:एतज्जघ्नुष ऽ आप्यायनमकुर्वन् ॥ १२ ॥ तहा:
ऽएतदेव वात्रघ्नम् । यत्पौर्णमासमथैष एवं वृत्रो (३) यचन्द्रमाः
स यत्रैष एता रात्रिं न पुरस्तान्न पश्चाददृशे तदेनमेतेन
सर्व हन्ति नास्य किंचन परिशिनष्टि सर्व ह वै पाप्मान
हन्ति न पाप्मनः किं चन परिशिनष्टि य एवमेतहेद ॥ १३ ॥
तडैके । दृष्ट्वोपचसन्ति वो नोदेतेत्यदों हैव देवानामविक्षीण-
मन्नं भवत्यथैभ्यो वयमित उपप्रदास्याम इति तद्धि समृद्ध
यदक्षीणऽएव पूर्वस्मिन्नन्नेऽथापरमन्नमागच्छति स ह बबन्न एवं
१) अथर्व० ७ १ ७७ । ८०॥ १-४॥ (२) अथर्वज/७७-८० ।
1. (३) ऋ०म०१ म०१०। सू० ५२॥९॥

·९७ कां०१.६.१.११. शतपथब्राह्मणे भवत्युसोमयाजीतु क्षीरयाज्यदो हैव सोमो राजा भवति ॥१४॥ अथ ययैव पुरा । केवलीरोषधीरनन्ति केवलारपः पिबन्ति ताः केवलमेव पयो दुहऽएवं तदेष वै सोमो राजा देवानामन्नं यच्च- न्द्रमाः सः यत्रैष एता रात्रिं न पुरस्तान पश्चाहो तदिम लोकमागच्छत्ति स इहापश्चौषधीश्च प्रविशति तदेनमय प्रोषधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्योऽधि जनयति स एष आहुतिभ्यो जातः पश्चाददृशे ॥ १५ ॥ तहा ऽ एतत् । अविक्षीणमेव देवा- नामन्नायं परिप्लवतेऽविक्षीण ह वाऽ अस्यास्मिलोकेऽन्न भव- त्यक्षय्यममुष्मिलोके सुकृतं य एवमेतहेद ॥ १६ ॥ तहा:- एता रात्रिम् । देवेभ्योऽनायं प्रच्यवते तदिम लोकमागच्छति ते देवा अकामयन्त कथं नु नः इदं पुनरागच्छेत्कथं नऽइदं पुरा; गेव न प्रणश्येदिति तद्यऽएवं संनयन्ति तेष्वाश/सन्तऽ एतऽ एव नः सम्मृत्य प्रदास्यन्तीत्या ह वाऽअस्मिन्त्स्वाश्च निष्टयाश्च शसन्ते य एवमेतहेद यो वे परमतां गच्छति तस्मि- नाशसन्ते ॥ १७॥ तद्वाऽएष एवेन्द्रः । य एष तपत्यथैष एव वृत्रो यच्चन्द्रमाः सोऽस्यैष भ्रातृव्यजन्मेव तस्माद्यद्यपि पुरा विदूरमिवोदितोऽनमेतार्थ रात्रिमुपैव न्याप्लवते सोऽस्य व्यात्त- मापद्यते ॥ १८॥ तं प्रतित्वोदेति।स न पुरस्तान्न पश्चादहशे असते. ह वै हिषन्तं भ्रातृव्यमयमेवास्ति नास्य सपत्नाः सन्ती- त्यार्य एवमेतहेद ॥ १९॥ तं निर्धीय निरस्यति । स एष ·माध्यन्दिनीय कां०१.५.३.२० ॥ धीतः पश्चाददृशे स पुनराप्यायते स एतस्यैवान्नाद्याय पुनरा- प्यायते यदि ह वाऽअस्य हिषनभ्रातृव्यो वणिज्यया वा केन- चिहा संभवत्येतस्य द्वैवान्नाद्याय पुनः सम्भवति य एवमेतहेद॥ २० ॥ तओके । महेन्द्रायेति कुर्वन्तीन्द्रो वाऽएषः पुरा त्रस्य बधादथ वृत्र हत्वा यथा महाराजो विजिग्यान एवं महेन्द्रोऽभ- वत्तस्मान्महेन्द्रायेति तहिन्द्रायेत्येव कुर्यादिन्द्रो वाऽ एष पुरा सुत्रस्य बधादिन्द्रो वृत्रं जनिवांस्तस्माहिन्द्रायेत्येव कुर्य्यात्॥२१॥ ब्राह्मणम्.॥ ३ ॥ [.६.४.] ॥ अध्यायः ॥६॥ सवै पर्णशाखया वत्सानपाकता तत्पर्णशाखया वत्सान- पाकरोति. यत्र वै. गायत्री सोममन्छापतत्तदस्या ऽ आहरन्त्या - अपादस्ताभ्याय॒त्य पूर्ण प्रचिछेदः - गायत्र्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तत्पतित्वा पोऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम तद्यदेवात्र सोमस्य न्यक्तं तदिहाप्यसदिति तस्मात्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति॥१॥ तमाछिनत्ति । इषे (१) त्वोजें त्वति वृष्टयै तदाह यदाहेषे त्वेत्यूर्जे त्वेति यो पृष्टादूर्घसो जायते तस्मै तदाह ॥ २ ॥अथ मातृभिर्वत्तान्त्समवार्जन्ति । स वत्स शाखयोपस्टशति वायव स्थेत्ययं वै वायुर्योऽयं पवतऽएष वाऽइदा सर्व प्रप्याययति यदिदं किं च वर्षत्येष. वाऽएतासां प्रप्याययिता तस्मादाह वायव स्थेत्युपायव .स्थेत्यु हैकऽाहुरुप हि दितीयोऽयतीति तदु ११) यजुः म०.१॥ मं० १ ॥

·९९ कां०१.७.१.३. शतपथब्राह्मणे तथा न ब्रूयात् ॥ ३॥ अथ मातृणामेका शाखयोपस्टशति । वत्सेन व्याकृत्य देवो वः सविता प्रार्पयत्विति सविता वै देवानां प्रसविता सवितृप्रसूता यज्ञ सम्भरानिति तस्मादाह देवो वः सरिता प्रापयत्विति ॥ ४ ॥ श्रेष्ठतमाय कर्मणऽइति । यज्ञो वै श्रेष्ठतम कर्म यज्ञायं हि तस्मादाह श्रेष्ठत्तमाय कर्मणं । इति । ५॥आप्यायध्वमन्या इन्द्राय भागमिति । तद्यथैवादों देवतायै हविहणन्नादिकृत्येवमेवैतद्देवताया ऽ आदिशाते यदाहाप्याय- ध्वमध्न्या इन्द्राय भागमिति ॥ ६॥ प्रजावतीरनमीवा भयक्ष्मा इति । नात्रं तिरोहितमिवास्ति मा व स्तेन ईशत माश/स इति मा वो नाष्ट्रा रक्षा/सीशतेत्येवैतदाह ध्रुवा अस्मिन्गोपती स्यात बदीरित्यनपक्रामिण्योऽस्मिन्यजमाने बढ्यः स्यातेत्येवै- तदाह ॥ ७॥ अथाहवनीयागारस्य वा पुरस्तात् । गार्हपत्या गारस्य वा शाखामुपगृहति यजमानस्य पशून्पाहीति तद्ब्रह्म वैतद्यजमानस्य पान परिददाति गुप्त्यै ॥ ८॥ तस्यां पवित्रं करोति । (१) वसोः पवित्रमतीति यज्ञो वै वसुस्तस्मादाह वसोः पवित्रमतीति ॥९॥ अथ यवाग्वेता रानिमग्निहोत्रं जुहोति। आदिष्टं वा 5 एतद्देवतायै हविर्भवति यत्पयः स यत्पयसा जुहुयायथान्यस्यै देवतायै हविहीतं तदन्यस्यै जुहुयादेवं सत्तस्माद्यवाग्वैताचं रात्रिमग्निहोत्रं जुहोति जुहत्यग्निहोत्र- , (१) यजुः अ० १ । मं. २ ॥

·माध्यन्दिनीये को०१.५.४.१०. मुपकृप्तोखा भवत्यथाहोपसृष्टां प्रतादिति यदा प्राहोपस- ष्ट्रेति ॥ १०॥ अथोखामादत्ते । द्यौरासि (१) पार्थिव्यसीत्युप स्तोत्यैवनामेतन्मयत्येव यदाह द्यौरसि पार्थिव्यतीति मातरि श्वनो धम्मोऽसीति यजमेवैतत्करोति यथा धर्म प्रवृञ्ज्यादेवं प्रवणक्ति विश्वधा असि परमेण धान्ना दृहस्व मा हारित ढहत्येवैनामेतदशिथिलां करोति मा ते यजपतिर्षीिदिति यजमानो वै यजपतिस्तद्यजमानायवैतलामाशास्ते ॥ १७॥ अथ पवित्रं निदधाति । तदै प्राङ्निध्यात्माची हि देवानां दिगथो ऽउदगुदीची हि मनुष्याणां दिगयं वै पवित्रं योऽयं पवते सोऽयमिमाल्लोकास्तिर्यङनुपवते तस्मादुदनिध्यात् ॥ १२॥ तद्यथैवादः सोमयं राजानं पवित्रेण सम्पाव॒यन्त्येवमेवैतत्सम्पा- वयत्युदीचीनदशं वै तत्पवित्रं भवति येन तत्लोम राजान सम्पाव॒यन्ति तस्मादुदनिध्यात् ॥ १३॥ तन्निदधाति । वसोः पवित्रमतीति यज्ञो वै वसुस्तस्मादाहं वसोः पवित्रमसीति शत. धार सहस्त्रधारमित्युपस्तीत्येवैनतन्मयत्येव यदाह शतधा रथे सहस्रधारमिति ॥ १४ ॥ अथ वाचंयमो भवति। भातिमृणां दोग्धोर्वाग्वे यजोऽविक्षुब्धो यज तनवाऽइति ॥ १५॥ तदानी- यमानमभिमन्त्रयते । देवस्त्वा (२) सविता पुनातु वतोः पवि- (१) यजुः अ० १ । मं०२॥ (२) यजुः म०१ । मं० ३ ॥

·की०१.७.१:१६. शतपथब्राह्म त्रेणं शतधारेण सुप्वेति तद्यथैवादः सोमर्थ जान पवित्रण सम्पावयन्त्येवमेवैतत्सम्पावयति ।। १६ ॥ अथाहकामधुंक्ष इति। अमूमिति सा (1) विश्वायुरित्यय हितीयां पृच्छति कामदुक्ष इत्यममिति सा विश्वकर्मेत्यथ तृतीयां पृच्छति कामधुक्ष इत्य ममिति सा विश्वधाया इति तत्पच्छति वीव्ण्येवास्वतह- धाति तिस्रो दोग्धि त्यो वाऽइमे लोका एभ्य एवेनदेतल्लोकेभ्यः सम्भरत्यथ कामं वदति ॥ १७ ॥ अथोत्तमा दोहयित्वा । येन दोहयात पात्रेण तस्मिन्नुदस्तोकमानीय पल्यड्य प्रत्यानयति यदन पयसोऽहायि तदिहाप्यसादति रसस्यो चैव सर्वत्वायेदए हि यदा वर्षत्योषधयो जायन्तऽओषधीजग्ध्वापः पीत्वा तत एष रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्वाय तदुहास्या- तनंक्ति तीव्रीकरोत्येनदेतत्तस्मादुहास्यातनक्ति ॥.१८॥ स भातनक्ति । इन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातनध्मीति तद्यथैवादी देवतायै हविहान्नादिशत्येवमेवैतद्देवतायाऽआदिशति यदाहे. न्द्रस्य त्वा भागमिति सोमेनातनच्मीति स्वयत्येवेनदेतईवेभ्यः॥ १९॥ अथोदकवतोत्तानेन पात्रेणापिदधाति । नेदेनदुपरिष्टानाष्ट्रा रक्षास्यवमृशानिति वजो वाऽआपस्तहजणेवैतन्नाष्ट्रा रक्षायं. स्यतोऽपहन्ति तस्मादुदकवतोत्तानेन पात्रेणापिदधाति ॥ २०॥ सोऽपिदधाति। विष्णो हव्यर्थ रक्षोति यज्ञो वै. विष्णुस्तद्यज्ञायै (१) पंजः, १०.१ मं० ४ ॥

·१०२ माध्यन्दिनीये कां०१.५.४.२१, वैतद्धविः परिददाति गुप्त्यै तस्मादाह विष्णो हव्यथं रक्षेति॥२३॥ ब्राह्मणम् ॥ ४॥ [७:१;] || : ऋणथं ह वैजायते योऽस्तिास जायमान एव देवेभ्य ऋषिभ्या पितृभ्यो मनुष्येभ्यः ॥ ३ ॥ स (१) यदेव यजेतः। तेन देवेभ्य ऋणं जायते तुझ्येभ्य एतत्करोति यदेनान्यजते यदेभ्यो जुहोति ।। २॥ अथ यदेवानुब्रुवीत । तेनऽर्षिभ्य ऋणं जायते तद्धयेभ्य एतत्करोत्यृषीणान्निधिगोप इति ह्यनूचानमाहुः॥ ३॥अथ यदेव प्रजामिछेत तेन पितृभ्य ऋणंजायतेतद्ध्येभ्य एतत्करोति यदेषा सन्तताव्यवछिन्ना प्रजा भवति ॥४॥ अथ यदेव वासयेत् । तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते तद्धयेभ्य एतत्करोति यदेनान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति स य एतानि सर्वाणि करोति स कृतका तस्य सर्वमाप्त सवै जितम् ॥५॥स येन देवेभ्य ऋण जायते । तदेनांस्तवदयते यद्यजतेऽथ यदग्नौ जुहोति तदेनांस्तवदयते नुस्माद्यत्किञ्चाग्नौ जुक्षति तदवदानं नाम॥६॥ तडै चतुरवत्त भवति । इदं वाऽअनुवाक्याथ याज्याथ वषट्कारोऽथ सा देवता चतुर्थी यस्यै देवतायै हविर्भवत्येव हि देवता प्रवदा- नाम्यन्वायत्ता प्रधानानि वा. देवता भन्वायत्तान्यतिरक्तछह तदवदानं यत्पञ्चमं कस्माऽउ हितदवद्येत्तस्माच्चतुरवत्तं भवति।। ७॥ उतो पञ्चावत्तमेव भवति । पाङ्क्तो (२) यज्ञः पात (१) यजुः अ० ८ मं०.१३ ॥ (२) यजुः० अ० २१.मं० १६ ॥

·कां०१.७.२.८. शतपथब्राह्मणे १०३ पशुः पञ्चत्तवः संवत्सरस्यैषो पञ्चावत्तस्य सम्पबहुव प्रजया पशुभिर्भवति यस्यैवं विदुषः पञ्चावत्तं कियतऽएतह न्वेच प्रज्ञातं कौरूपाञ्चालं यच्चतुरवत्तं तस्माच्चतुरवत्तं भवति ॥ ८॥ स वै यावन्मात्रमिवैवावयेत् । मानुष ह कुर्य्याद्यन्महदवद्ये- व्यूद्धं वै तद्यजस्य यन्मानुषं नेव्द्धं यने करवाणीति तस्मा- द्यावन्मात्रमिवैवावयेत्॥९॥ स आज्यस्योपस्तीर्य। हिर्ह विषोऽ- वदायाथोपरिष्टादाज्यस्याभिवारयति हे वाऽआहुती (१) सोमा- हुतिरेवान्याज्याहुतिरन्या तत एषा केवली यत्सोमाहुतिरथैषा. ज्याहुतिर्यद्धविर्यज्ञो यत्पशुस्तदाज्यमेवैतत्करोति तस्मादुभयत आज्यं भवत्येतहै जुष्टं देवानां यदाज्यं तजुष्टमेवैतद्देवेभ्यः करोति तस्मादुभयत माज्यं भवति ॥ १०॥ असो वाऽअनुवाक्येयं याज्या। ते ऽ उभे योषे तयोमिथुनमस्ति वषट्कार एव तहा- ऽएप एव वषट्कारो य एष तपति स उद्यन्नेवाममधिवत्यस्तं यन्निमामधिद्रवति तदेतेन वृष्णमां प्रजाति प्रजायते यैनयो- रियं प्रजातिः ॥ ११॥ सोऽनुवाक्यामनूच्य । याज्यामनुहृत्य पश्चाहषट्करोति पश्चा? परीत्य वृषा योषामधिद्रवति तदेने 5 उभे पुरस्तात्कृत्वा वृष्णा वषट्कारेणाधिद्रावयति तस्मादु सह वैव' वषट्कारेण जुहुयाहषट्कृते वा ॥ १२ ॥ देवपात्रं वाऽएष यहषट्कारः । तद्यथा पात्रऽउद्धृत्य प्रयछेदेवं तदा (१) पनुः ०२१ मं०१४ ।।

·माध्यन्दिनीये कां०१:५.५:१२. यत्पुरा वषट्काराज्जुहुयाद्यथाधो भूमौ निदिग्धं तदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सह वैव वषट्कारेण: जुहुयाहषट्कृतेः वा ॥ १३ ॥ शतम् ६०० ॥ तद्यथा योनौ रेतः सिञ्चेत् । एवं तथ यत्पुरा वषट्काराजहुयायथा योनौ रेतः सिक्तं तदमुया स्यादेवं तत्तस्मादुः सह वैव वषट्कारेण जुहुयाद्वषट्कृते वा॥ १४ ॥ असो वाऽअनुवाक्येयं (१) याज्या । सा वै गाय- त्रीय त्रिष्टुबसौ स वे गायत्रीमन्वाह तदमूमनुब्रुवन्नसौ ह्यनुवा- क्येमामन्वाहेयर्थ हि गायनी ॥ १५॥ अथ त्रिष्टुभा (२) यजति । तदनया यजनियर्थ हि याज्यामुष्या अधि वषट्करो- त्यसाऽउ हि त्रिष्टुप्तदेने सयुजौ करोति तस्मादिमे सम्भुजा- तेऽअनुयोरनु सम्भोगमिमाः सर्वाः प्रजा अनु सम्भुजते॥१६॥ स वा 5 अवयन्निवैवानुवाक्यामनुब्रूयात् । असौ ह्यनुवाक्या बृहद्ध्यसौ. बार्हत हि तप क्षित 5 एव याज्यया त्वरेतेयर्थ हि याज्या (३). रथन्तर/ हाय राथन्तरणं हि तद्रूपथं वयात वा ऽअनुवाक्यया प्रयछति याज्यया. तस्मादनुवाक्यायै रूप हुवे हवामह आगछे, (४) बहिः सीदेति यद्ध्वयति हि तया पूयछति याज्यया तस्माद्याज्यायै रूपं वीहि हविर्जुषस्व हवि- रावषाय स्वाद्धि पिब.प्रेति यत्प्र.हि तया यच्छति ॥ १७ ॥ (१) यजुः अ० २१ मं० ८॥ (२) यजुः अ० २१ मे० (३) यजुः अ० २१ मं० २३॥.. (५).यजुः म २४.1: मं०.४॥ ।

·का० १.७.२.१८. . शतपथब्राह्मणे सा या पुरस्ताल्लक्षणा । सानुवाक्या स्थादसी ह्यनवाक्या तस्या अमुष्या अवस्ताल्लक्ष्म चन्द्रमा नक्षत्राणि सूर्यः॥ १८॥ अथ योपरिष्टाल्लक्षणा । सा याज्या स्यादियर्थ हि याज्या तस्या अस्या उपरिष्टाल्लक्ष्मीषधयो वनस्पतय आपोऽग्निरिमाः जाः । १९ ॥ सा ह न्वेव समृद्धानुवाक्या । यस्यै प्रथमात्पदादेव- तामभिव्याहरति सोऽएव समृद्धा याज्या यस्या ऽउत्तमात्पदा- देवताया अधि वषट्करोति वीर्य वै देवतास्तदुर्भयत एवै- तहीर्येण परिगृह्य यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै प्रयच्छति ।। २०॥ स वै वोगिति करोति । वाग्वै वषट्कारों वायेतो रेत एवैतसिञ्चति पंडित्यृतबो वे षट् तदृतुष्वेवैतद्रेतः सिच्यते तहतवोः रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः प्र॒जनयन्ति तस्मादेवें वषट्क. रोति ॥ २१॥ देवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः प्रजा. पतेः पितुर्दायमुपेयुरेतावेवार्धमासौ य ए॒वापूर्य्यते तं देवा उपायन्योऽपक्षीयते तमसुराः॥ २२ ॥ ते देवा अकामयन्त। कथं विममपि संजीमहि योऽयमसुराणामिति तेऽन्तः श्राम्य:- न्तश्चेरूस्तऽएत हविर्यजं वदृशुर्यदर्शपूर्णमासौ ताभ्यामयजन्त ताभ्यामिष्ट्वैतमपि समजत ॥ २३॥ य एषोऽसुराणामासीत्। यदा वाऽएताऽउभौ परिप्लवेतेऽअंथ मासो भवति मासाः संवत्सरः सर्व वै संवत्सरः सर्वमेव तद्देवा असुराणार्थ: सम- उजत सर्वस्मात्सपत्नानसुरान्निरभजन्त्सर्वं वैष एतत्सपत्नानाथ १४ ·१०६ माध्यन्दिनीये को०१.५.५.२४. संङ्क्ते सर्वस्मात् सपत्नान्निर्भजति य एवमेतहेद ॥ २४ ॥ स यो देवानामासीत् । स यवायुवत हि तेन देवा योऽसुराणार्थ सोऽयवा न हि तेनासुरा अयुवत ॥ २५ ॥ प्रथोऽइतरथाहुः। य एच देवानामासीत्सोऽयवा न हि तमसुरा अयुवत योऽस- राणायं स यवायुवत हि तं देवाः सदम॒हः सगरा रात्रिर्यव्या मासाः सुनेक संवत्सरः स्वेको ह वै नामैतद्यत्सुमेक इति यवा च हि वाऽयवा यवेतीवाथ येनैतेषा होता भवति तद्यावि. होत्रमित्याचक्षते ॥ २६ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ५॥[७.२.]॥पञ्चमः प्रपाठकः ॥ कंडिकासंख्या ॥ १२१॥ यजेन वै देवाः । (१) दिवमुपोदकामन्नथ योऽयं देवः पशू- नामीष्टेस इहाहीयत तस्माहास्तव्य इत्याहुर्वास्तौ हि तदही- यत ॥ १ ॥ स येनैव देवा विमुपोक्रामन् । तेनोऽएवान्तः श्राम्यन्तश्चेरुरथ योऽयं देवः पशूनामष्टेि य इहाहीयत ॥ २ ॥ स ऐक्षत । अहास्य हान्तर्यन्त्यु मा यज्ञादिति सोऽनूचकाम स आयतयोत्तरत उपोत्पेदे स एष स्विष्टकृतः कालः ॥ ३ ॥ ते देवा भन्नुवन् । मा विस्वक्षीरिति ते वै मा यजान्मान्तर्गताहुर्ति मे कल्पय तेति तथेति स समबृहत्त नास्यत्स न कं चनाहिनत्।। ४॥ ते देवा अब्रुवन् । यावन्ति नो हवी/षि गृहीतान्यभूवन्ततः वैषां तेषाय हुलमुपजानीत यथास्माऽपाहुति कल्पयामेति॥५॥ (१) यजुः म० ३१ मं० १६॥ऋ० मं० १०२२ सू०.१६४ म० ५०॥ : १.

·॥ '] कां०१:७.३.६ शतपथब्राह्मणे १०७ तेऽध्वर्युमब्रुवन् । यथापूर्वथं हवी/प्यभिधारयैकस्माऽभवदानाय पुनराप्याययायातयामानि कुरु तत एकैकमवदानमवद्येति ॥६॥ सोऽध्वर्युः । यथापूर्व हवीष्यभ्यधारयदेकस्माऽअवदानाय पुनराप्याययदयातयामान्यकरोत्तत एकैकमवदानमवाद्यत्तस्मा हास्तव्य इत्याहुर्वास्तु हि तद्यजस्य यद्भुतेषु हविःषु तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते सर्वत्रैव स्विष्टकृदन्वाभक्तः सर्वत्र ह्येवैनं देवाअन्वाभजन ॥७॥तहाऽअग्नयऽइति क्रियते।अग्नि स देवस्तस्यैतानि नामानि शर्व इति यथा प्राच्या आचक्षते भव इति यथा बाहीकाः पशूनां पती रुद्रोऽग्निरिति तान्यस्या- शान्तान्येवेतराणि नामान्यग्निरित्येव शान्ततमं तस्मादग्नयऽ- इति क्रियते स्विष्टकृत ऽ इति ॥ ८॥ ते होचुः। यत्त्वय्यमुत्र सत्ययक्ष्महि तन्नः स्विष्टं कुर्विति तदेभ्यः स्विष्टमकरोत्तुस्मा- स्विष्टकृतऽहति ॥ ९ ॥ सोऽनुवाक्यामनुच्य सम्पश्यति । ये तथाग्निथं (१) स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रिया धामानीति तदा- ग्नेयमाज्यभागमाहायाट्सोमस्य प्रिया धामानीति तत्सौम्यमा ज्यभागमाहायडिग्ने प्रिया धामानीति तय एष उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोंडाशों भवति तमाह ॥ १० ॥ अथ यथादेवतम् । अयाड्देवानामाज्यपानां (२) प्रिया धामानीति तत्प्रयाजानु- याजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपा:यक्षदग्नेहौंतुः प्रिय (१) यजुः अंर मं० २२॥ (२) यजु० ० २१-मं०४६-४७॥ . .

·- माध्यन्दिनीये कां०.६.१.११. धामानीति तदग्नि होतारमाह तदस्माऽएतां देवा. आहुति कल्पयित्वाथैननैतद्भूयः समशाम्यन्प्रिय एनं धामन्नुपाञ्जयन्त तस्मादेवयं सम्पश्यति ॥ ११॥ तद्धके । देवता पूर्वी कुर्वन्त्य: याट्कारादग्नेरयासोमस्यायाडिति तदु तथा न कुर्य्याहिलोम ह ते यजे कुर्वन्ति ये देवतां पूर्वी कुर्वन्त्ययाट्कारादिद, हि प्रथममभिव्याहरन्नयाट्कारमेवाभिव्याहरति तस्मादयाट्कारमेव पूर्व कुर्यात् ॥ १२ ॥ यक्षत्स्वं (१) महिमानमिति । यत्र वाऽवो देवता भावायति तदापिस्व महिमानमावायति तदतः प्राइनेव किं चन स्वाय महिनऽडात क्रियते तन्त्रतं प्रीणाति तथों हास्यैः षोऽमोघायावाहितो भवति तस्मादाह यक्षस्व महिमानमिति।। १.३ ॥ आ यजतामेज्या दृष इति । प्रजा वाऽइषस्ता एवैतद्या- यजुकाः करोति ता इमाः प्रजा यजमाना अर्चन्त्यः श्राम्यन्त्य: श्चरन्ति ॥ १४ ॥ सोऽअध्वरा जातवेदा जुषता हविरिति । तधजस्य तत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महजयति तस्मादाह जुषता हविरिति ॥ १५ ॥ तद्यदेते ऽ अत्र । याज्यातवाक्ये ऽअवकृप्ततमेभवतस्तृतीयसवनं वै स्विष्ट- रुदैश्वदेवं वैतृतीयसवनं पिप्रीहि (२) देवा२॥उशतो यविष्ठति तदनवाक्याय वैश्वदेवमग्ने (३) यद्य विशोऽअध्वरस्य होत- (१) यजुः अ० २१ ० ४५ ॥ (२) ऋ० म०. १० अ०१ सू०२ मं० १॥ (३) ऋ० म० ६.अ० १: सू०.१५ मं० १५ ॥ ..

·कां०१.७.३.१६. शतपथब्राह्मणे रिति तद्याज्याय वैश्वदेवं तद्यदेतेऽएव/रूपे भवतस्तेनो ऽ एते तृतीयसवनस्यः रूपं तस्माहाऽएतेऽअत्र याज्यानुवाक्ये ऽ अव कृप्ततमे. भवतः ॥ १६ ॥ ते वै त्रिष्टुभौ भवतः । वास्तु वाऽ एतद्यजस्य यत्स्विष्टकृवीयं वै वास्त्विन्द्रियं वीर्य त्रिष्टुबिन्द्रिः यमेवैतहीय वास्तौ स्विष्टकृति दधाति तस्मात्रिष्टुभौ भवतः॥१७॥ उतो ऽ अनुष्टुभावेव भवतः । वास्त्वनुष्टुव्वास्तु स्विष्टकहास्ता- तहास्तु दधाति पेसुकं वै वास्तु पिस्यति ह प्रजया पशुभि- यस्यैवं विदुषोऽनुष्टुभौ भवतः॥ १८॥ तदु ह भालवेयः । अनु- ष्टुभमनुवाक्यां चक्रे त्रिष्टुभं याज्यामेतदुभयं परिगृहणामीति स रथात्पपात स पतित्वा बाहुमपि शश्रेस परिममृशे यत्किमकरं तस्मादिदमापदिति स हैतव मेने याहिलोम. यजेऽकरमिति तस्मान्न विलोम कुर्य्यात्सछन्दसावेव स्यातामुझे वैवानुष्टुभाऽ. उभे वा त्रिष्टुभो ॥ १९ ॥ स वा 5 उत्तरार्धादवद्यति । उत्तरार्थे जुहोत्येषा ह्येतस्य देवस्य दिक्तस्मादुत्तरार्धादवद्यत्युत्तरार्धे जुहो- त्येतस्यै वै दिश उदपद्यत तं तत एवाशमयंस्तस्मावुत्तरार्धाद- वद्युत्युत्तरार्धे जुहोति ॥ २० ॥ स वा 5: अभ्यर्ध-इवेतराभ्य माहुतिभ्यो जुहोति । इतरा माहुतीः पशवोऽनुप्रजायन्ते रुद्रियः स्विष्टकगुद्रियेण पशून्प्रसजेद्यदितराभिराहुतिभिः ससृजेत्तेऽस्य गृहाः पशव उपमूर्यमाणा ईयुस्तस्मादभ्यर्ध-इवेतराभ्य आहु- तिभ्यो जुहोति.॥ २१ ॥ एष वै स यजः । येन तहेवा दिवम्- .

·११० माध्यन्दिनीये कां०१.६.१.२२ पोदकामन्नेत्र आहवनीयोऽथ र इहाहीयत स गार्हपत्यस्तस्मा- देतं गार्हपत्यात्प्राञ्चमुद्धरन्ति ॥ २२ ॥ तं वा अष्टासु विक्रमे- वादधीत । अष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्र्यवैतद्दिवमुपोकामति । २३ ॥ एकादशस्वादधीत । एकादशाक्षरा. वै त्रिष्टुत्रिष्टुभैवैत- हिवमुपोत्क्रामति ॥ २४॥ हादशस्वाधीत । हादशाक्षरा वै जगती जगत्यैवैतदिवमुपोरक्रामति नात्र मात्रास्ति यत्रैव स्वयं मनसा मन्येत तदादधीत स वहाऽअप्यल्पकमिव पाञ्चमुद्धरति तेनैव दिवमुपोकामति ॥ २५॥ तदाहुः । आहवनीये हवीषि श्रपयेयुरतो वै देवा दिवमुपोदकामस्तेनोऽएवार्चन्तः श्राम्यन्त- श्वेरुस्तस्मिन्हवीषि श्रपयाम तस्मिन्यजं तनवामहा.ऽ इत्य- पस्खल-इवं ह स हविषां यद्गार्हपत्ये अपयेयुज पाहवनीयो यजे यज तनवामहा ऽ इतिः ॥ २६ ॥ उत्तो गार्हपत्य ऽ एव अपयन्तिं । आहवनीयो वाऽएष न वा ऽ एष तस्मै यदस्मिन्न: शृत अपयेयुस्तस्मै वा एष यदस्मिकृतं जुट्ठयुरित्यतो यत- स्था कामयेत तथा कुर्यात् ॥..२७॥ स हैष यज उवाच । नग्न- ताया वै विभेमीति का तेऽनग्नतेत्यभित एवं मा परिस्तुणीयु- रिति तस्मादेतदम्निमभितःपरिस्तृणन्ति तृष्णाया चै बिभेमीति का ते दृप्तिरिति ब्राह्मणस्यैव तृप्तिमनुतप्येयमिति तस्मात्सर्थ स्थिते यजे ब्राह्मणं तर्पयितवै ब्रूयाद्यज़ चेतृतर्पयति ॥ २८॥ ब्राह्मणम् ॥ ३ [७. ३. ]॥

·१११ कां०१.७.४.१. शतपथब्राह्मणे प्रजापतिह वै स्वां दुहितरमभिदध्यौ । दिवं वोपसं वा मिथु- न्येनया स्थामिति तार्थ सम्बभूव ।। १ ॥तहे देवानामाग आस । य इत्य स्वां दुहितरमस्माक स्वसारं करोतीति ॥ २॥ ते ह देवा ऊचुः । योऽयं देवः पशूनामीष्टेऽतिसन्धं वाऽ अयं चरति य इत्य स्वां दुहितरमस्माकथं स्वसारं करोति विध्यममिति तथं रुद्रोऽभ्यायत्य विव्याध तस्य सामिरेतः प्रचस्कन्द तथेचून तदास ॥ ३॥ तस्मादेतदृषिणाभ्यनूक्तम् । पिता यत्स्वां (१) दुहितरमधिष्कन् क्षमया रेतः सजग्मानो निषिञ्चदिति तदा- ग्निमारुतामत्युक्थं तस्मिंस्तयाख्यायते यथा तद्देवा रेतः प्राज- नयस्तेषां यदा देवानां क्रोधो व्यय प्रजापतिमभिषज्यस्तस्य त शल्पं निरकन्तन्त्स वै यज एव प्रजापतिः॥ ४ ॥ते होचुः । उप- जानीत यथेदनामयासत्कनीयो हाहुतेर्यथेदर्थ स्यादिति ॥५॥ते होचुः । भगायनद्दक्षिणत आसीनाय परिहरत तद्भगः प्राशिष्यात तद्यथाहुतमेवं भविष्यतीति तद्भगाय दक्षिणत आसीनाय पर्या- जहस्तगोऽवेक्षा चके तस्याक्षिणी निदाह तथेन्नूनं तदास तस्मादाहुरन्धो भग इति ॥ ६ ॥ ते होचुः । नो न्वेवात्राशम- त्पूष्ण एनपरिहरतेति तत्पूष्णे, पर्याजदुस्तत्पूषा प्राश तस्य दतो निजधान तथेन्ननं तदास तस्मादाहुरदन्तका पति तस्माद्यं पूष्णे चरुं कुर्वन्ति प्रपिष्टानामेव कुर्वन्ति यथादन्तकायैवम्॥७॥ (१) ऋ० मं० १० म०५ सू०६१ ९ ७॥

·११२ माध्यन्दिनीये कौ०१.६:२. ते होचुः । नो न्वेवात्राशमगृहस्पतयऽएनत्परिहरतेति तदृहस्प- तये पर्याजद्दुःस बृहस्पत्तिः सवितारमेव प्रसवायोपाधावत्सविता वै देवानां प्रसवतेदम्मे प्रलवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्राम- वत्तदेन सवितृप्रसूतं नाहिनत्ततोऽवाचीन शान्तं तदेतन्नि- दानेन यत्प्राशित्रम्॥८॥स यत्प्राशिमवयति । युदेवात्राविद्ध यजस्य यदद्रियं तदेवेतन्निमिमीतेऽशाप उपस्ष्टशति शान्तिराप- स्तदद्भिः शमयत्यथेडां पशून्समवद्याति ॥९ । स वै यावन्मा- मिवैवावयेत् । तथा शल्पः प्रच्यवते तस्माद्यावन्मात्रमिवैवा- वद्यदन्यतरत ऽ आज्यं कुर्य्यादधस्ताहोपरिष्टाहा तथा खदान्नः सरणवद्भवति तथा निरवति तस्मादन्यतरत आज्यं कुर्याद- धस्ताहोपरिष्टाहा ॥ १० ॥ स ाज्यस्योपस्तीर्य । हिर्हविषोड- वदायाधोपुरिष्टावाज्यस्याभिधारयति तद्यथैव यजम्यावदानमेव- मेतत् ॥ ११ ॥ तन्न पूर्वेण परिहरेत् । पूर्वेण हैके परिहरान्ति पुरस्ता प्रत्यञ्चो यजमानं. पशव उपतिष्ठन्ते रुद्रियेण ह पशून्- प्रसजेद्यत्पूर्वेण परिहरेत्तेऽस्य गृहाः पशव उपमूर्यमाणा ईयुस्त- स्मादित्येव तिर्यप्रजिहीत तथा ह सद्रियेण पान्न प्रसजति तिर्यगेवैनं निर्मिमीते ॥ १२ ॥ तत्पूतिगृह्णाति । (१) देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णा- मीति ॥ १३ ॥ तद्यथैवादो वृहस्पतिः । सवितारं प्रसवायोपा- यजुः अ०२ मं० -११॥

·११.३ का०.७.१.१४. शतपथब्राह्मणे 'धावत्सविता वै देवानां प्रसवितेदं मे प्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रासुवत्तदेन सवितृप्रसूतं नाहिनदेवमेवैषु एतत्स वितारमेव प्रसवायोपधावति सविता वै देवानां प्रसवितेदं मे प्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रसौति तदेन सवितृप्रसूतं न हिनस्ति ॥१४॥ तत्पूाश्नाति । भग्ने (१) ष्ट्वास्येन पानामीति न वाऽमग्नि किं चन हिनस्ति तथो हैनमेतन्न हिनस्ति ॥१५॥ तन्न दद्धिः खादेत् । नेन्मऽइदथं रुद्रियं दतो हिनसदिति तस्मान्न दनिः खादेत् ॥ १६ ॥ अथाप.प्राचामति । शान्तिरापस्तदद्भिः गान्त्या शमयतेऽथ परिक्षाल्य पात्रम् ॥ १७॥ अथास्मै ब्रह्म- भाग पाहरन्ति । ब्रह्मा वै यज्ञस्य दक्षिणत भास्तेऽभिगोप्ता स एनं भागं प्रतिविदान आस्ते यत्प्राशित्रं तवस्मै पाहा- (स्तत्प्राशीथ यमस्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति तेन भागी सयक्त ऊर्ध्वमस/स्थितं यजस्य तदभिगोपायति तस्माहा ऽअस्मै ब्रह्म- भाग पर्याहरन्ति ॥ १८ ॥ स वै वाचंयम एव स्यात् । ब्रह्मन्प्र- स्थास्यामीत्येतस्माचसो विहन्ति वाऽएते यजं. क्षण्वन्ति ये मध्ये यजस्य पाकयजियवेड्या चरन्ति ब्रह्मा वाऽऋत्विजां भिष- तमस्तद्या. सन्दधाति न ह सन्दध्याद्यहावद्यमान. भासीत तस्मादाचंयम एव स्यात् ॥ १९ ॥ स यदि पुरा मानुषी वाचं व्याहरेत् । तत्रो वैष्णवी मृचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विष्णुस्त- (१):यजुः म०.२.मं..११ ॥ ११ ·माध्यन्दिनीये कां०१.६.२.२० द्य पुनरारभते तस्यो हैषा प्रायश्चित्तिः ॥ २०॥ स यत्राह (१) वृझन्मस्थात्वामीति तद्ब्रह्मा जपत्येतं ते देव सवितयज्ञ पाहुरिति तत्सवितारं प्रतवायोपधावति स हि देवानां प्रसविता वृहस्पतये ब्रह्मणऽति बृहस्पति देवानां ब्रह्मा तद्य एव देवानां ब्रह्मा तस्माऽएवैतत्साह तस्मादाह बृहस्पत्तये.ह्मणऽइति तेन यजमव तेन यजपतिं तेन मामवेति नात्र तिरोहितमिवास्ति। २७ । मनों (२) जूतिर्जुषतामाज्यस्येति । मनता वाऽइदा सर्वमाप्तं तन्मनसैवैतत्सर्वमाप्नोति बृहस्पतिर्यजमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधात्विति यहिवृद्धं तत्सन्याति विश्वे देवास इह मादयन्तामिति सर्व वे विश्वे देवाः सवैतत्तन्दधात्ति स यदि कानयेत यात्मृतिष्ठति या कामवेतापि नाद्रियेत्त ।। २२॥ ब्राह्मणम् ॥ २॥[७.४..] अध्यायः ॥ ७ ॥ मनवे ह वै प्रातः । अवनेग्यमुदकमाजगुर्यथे पाणिभ्यामवने- जनायाहरन्त्येवं तस्वावनेनिजानस्य मत्स्यः पाणीऽआपेढे।।। स होस्मै वाचमुवाद । विभृहि मा पारविष्यामि त्वेति कस्मात्मा पारयिष्यतीत्यौष इमाः सर्वाः प्रजा निवाढा ततस्त्वा पारयि- तास्मीति कथं ते भृतिरिति ॥ २ ॥ स होवाच । याव? चुल्लका भवामो वही वै नस्तावन्नाष्टा भवत्युत मत्स्य एंव. मत्स्य गिलति कुम्भ्यां मागे विभरासि स यहा तामतिवर्धाऽमय कबू (१) यजुः अ० २.० १२ ॥ (२) पनुः० अ० २०१३॥

·को०१.८१.३. शतपथब्राह्मणे. ११५. खात्वा तस्यां मा बिभरासि स यदा तामतिवर्धाऽअथ मा समु.. द्रमभ्यवहरासि तर्हि वाऽअतिनाष्ट्रो भवितास्मीति ॥३॥ अश्वद्ध झप मास । स हि ज्येष्ठं वर्धतेऽथेतिथी समां तदोघ आगन्ता तन्मा नावमुपकल्प्योपासासै. स पौधऽ उत्थिते नावमापासे ततस्त्वा पारयितास्मीति ॥.४ ॥ तमेवं भृत्वा समुद्रमभ्युवजः हार । स यतिथीं तत्समा परिदिदेश ततिथी समां नावमुपक- स्प्योपासां चके सु औष. ऽ उत्थिते. नावमापेदे त स मत्स्य उपन्यापुटवे तस्य शृङ्गे नावः पाशं पूतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरि-. मतिदुद्रावणा स होवाच ।भूपीपरं वै त्वा क्षे नावं प्रतिबनीष्व तं तुत्वा मा गिरौ सन्तमुदकमन्तश्छेत्सीयावदुदक समवा- यात्तावतावद्धन्वतसर्पासीति स ह तावतावदेवान्ववंससर्प तद.. प्येतदुत्तरस्य गिरेमनोरवसर्पणमित्योघो ह. ताः सर्वाः प्रजा निरुवाहाह मनुवैकः परिशिशिषे ॥६॥ सोऽचैछाम्यश्चचार प्रजाकामः। तत्रापि पायजेनेजे सघृतं दधि मस्त्वामिक्षामित्य- प्सु जुहवा चकार ततः संवत्सरे योषितसम्बभूव सा ह पिब्दमा- नेवादेयाय तस्यै हूँ स्म घृतं पदे सन्तिष्ठते तया मित्रावरुणी सजग्माते .७॥ ता होचतुः कासीति । मनोर्दुहितेत्याव- योद्रूष्वेति नेति होवाच य एवं मामजीजनत तस्यैवाहमस्मीति तस्यामपित्वमीषातें तहां जज्ञौ तहा. न जज्ञावति त्वेवेयाय सा मनमाजगाम | ताम्-ह-मनुरुवाच कासीति । तव दुहितोत ·माध्यन्दिनीये कां०१.६.३.९. कथं भगवति मम दुहितेति या अमूरप्स्वाहुतीरहोषीघृतं दृषि मस्त्वामिक्षा ततो मामजीजनाः साशीरस्मि तो मा यजेऽ- वकल्पय यज्ञे चेहै मावकल्पयिष्यस्ति बहुः प्रजया पशुभिर्भवि- ष्यसि याममुयां कां चाशिषमाशासिष्यसे सा. ते सर्वा समाधि- प्यत ऽ इति तामेतन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन्मध्ययं ह्येतद्यजस्य यदन्तरा प्रयाजानुयाज़ान् ॥ ९ ॥ तयाचट्टाम्पंश्चचार प्रजा- कामः । तयेमा प्रजाति प्रजजे येयं मनोः प्रजातियाम्वेनया का चाशिषमाशास्त सास्मै सर्वा समायत ॥ १.।सैषा निदानेन यदिडा । स यो हैवं विहानिडया चरत्येता हैव प्रजाति पूजा- यते यां मनुः पाजायंत चाम्वेनया को चाशिषमागास्ते सास्मै सर्वा समृध्यते ॥ ११ ॥ सा.वै पञ्चावत्ता भवति । पशवो वा. ऽड्डा पाता वै पशुवस्तस्मात्पञ्चावत्ता भवति ॥ १२॥स समवदायैडाम् । पूर्वा) पुरोडाशस्य पशीर्य पुरस्ताद्भवायै निदधाति ता होने पदाय दक्षिणात्यति॥ १३॥ स होतुरिह निलिम्पति । तद्धोतीष्ठयोनिलिम्पते मनसस्पतिनाते हुतस्या- नामीषे पाणायेति ॥ १४ ॥ अथं होतुरिह निलिम्पति । तद्धोः तौष्ठयोनिलिम्पते वाचस्पतिनाते हुतस्यानाम्यूर्जऽउदानायेति। १५॥ एतद्ध वै मनुर्विभयां चकार । इदं वै. मे तनिष्ठं यजस्य यदिमिडा पाकयजिया य? मऽइह रक्षापंसि यज्ञं. न हिस्यु, रिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्यः इत्येव पापयत तथो- ·शतपथब्राह्मणे ११७ " १.८.१. एवैनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव पापयतेऽथ यत्प्रत्यवे न प्राभाति नेदनुपहूतां प्रानामीत्येतदेवनां प्रापयते. यहोष्ठयोनिलिम्पते ॥ १६ ॥ अथ होतुः पाणौ समवद्यति । समवनामेव सती तदेना प्रत्यक्ष होतरि श्रयति तयात्म- तया होता यजमानायाशिषमाशास्ते तस्माद्धोतुः पाणौ समय- यति ॥ १७॥ अथोपाशुपत्यते । एतद्ध वै मनुर्विभयां चकारेद वै मे तुनिष्ठं यजस्य यदियामिडा पाकयज़िया य? मऽइह रचा- सि यज्ञं न हन्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्यः इत्ये वोपापाइयंत तथोऽएवैनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपाशुपयते ॥ १८॥ सं उपद्धयते। उपहूत स्यन्तरण सह पथिव्योप:माणे स्थन्तर सह प्रथिव्या इयतामुपहूतं वामदेव्यर्थ सहान्तरिक्षणोप मा वामदेव्यम् सहान्तरिक्षण ज्यतामुपहूतं वृहत्सह दिवोप मा वृहत्सह दिवा अयतामिति तदेतामेवैतदुपयमान इमांश्च लोकानुपढयतऽएतानि च सा- मानिः ॥ १९॥ उपस्ता गावः सहऽर्षभाः इति । पशवो वाऽड्डा तदेना परोऽतमुपयते सहऽर्षभा इति समिथुनामेवैनामेतदु पच्यते ॥२७॥ उपहूता सप्होत्रेति । तदनाथ सप्तहोत्रा सौम्ये नाध्वरेणोपच्यते ॥ २१ ॥ उपहूतेडा ततुरिरिति । तदेनां प्रत्यः क्षमुपदयते ततुरिरिति सर्व ह्येषा पाप्मानं तरति तस्मादाह ततुरिरितिः ॥ २२॥ उपहूतः सखा भक्ष इति । प्राणो वै सखा ·११८ माध्यन्दिनीये कॉ०१:६.३.२३ भक्षस्तत्प्राणमुपवयतऽउपहूत हेगिति तच्छरीरमुपह्वयते तत्स- वामुपह्वयते ॥ २३ ॥ अथ प्रतिपद्यते । इडोपहतोपहतेडोपोऽ- अस्मा २ ॥ऽडा हयतामिडोपहूतेति तदुपहूतामेवैनामेतत्सती प्रत्यक्षमुपचयते या वै सासीद्गौवें सासीचतुष्पदी वै गौस्त- स्माच्चतुरुपयते ॥ २४ ॥ स वै चतुरुपह्वयमान । अथ नाने- वोपवयतेऽजामितायै जामि ह कुर्याद्यदिडोपहूतेडोपहूतेत्येवो- पह्वयेतोपडूतेडेति वेडोपहूतेति तदर्वाचीमुपह्वयतऽउपहूतेडेति. तत्पराची पोऽ भस्मा २॥डा ह्वयतामिति तदात्मानं चैवे- तन्नान्तरेत्यन्यथैव च भवतीडोपहूतेति तत्पुनर्वाचीमुपवयते तदर्वाची चैवैनामेतत्पराची चोपवयते ॥ २५ ॥ मानवी घृतपदीति । मनुयतामग्रेऽजनयत तस्मादाह मानवीति घृतप- दीति यदेवास्यै घृत पदे समतिष्ठत तस्मादाहं घृतपीति॥२६॥ उत मैत्रावरुणीति । यदेव मित्रावरुणाभ्या समगछत स एवं मैंत्रावरुणो न्यङ्गो ब्रह्मा देवरूतीपश्तोति ब्रह्माद्वेषां देवकतोपहूं- तोपहृता देव्या अध्वर्युव उपहूता मनुष्या इति तद्वैवाश्चैवाध्वः, युनुपह्वयते. ये च मानुषा वत्सा वै दैव्या अध्वर्यवोंऽथ यऽड- तर ते मानुषाः ॥ २७॥ यऽइम यज्ञमवान्ये च यजपति वर्धा- निति । एते. वै यजमवन्ति ये ब्राह्मणाः शुश्रुवार्थसोऽनूचाना एते येन तन्वत एतऽएन जनयन्ति तटु तेभ्यो निहनुते वत्सा उ ३ यजपत्ति वर्धन्ति यस्य येते भूयिष्ठा भवन्तिःस हि यज्ञ ·कां०१.८.१.२९. शतपथब्राह्मणे ११९ पतिर्वर्धते तस्मादाह ये च यजपतिं वर्धानिति ॥२८॥उपहूते द्यावाष्टथिवी पूर्वजेऽऋतावरी देवी देवपुत्रेऽइति । तदिमे द्यावा- पृथिवीऽउपह्वयते ययोरिद सर्वमध्युपहूतोऽयं यजमान इति तयुजमानमुपह्वयते तद्यत्र नाम न गृहणाति परोक्ष झत्रा- शीर्यदिडायां मानुष ह कुर्याद्यन्नाम गृह्णीया युद्धं वै तद्यजस्य यन्मानुषं नेव्युद्धं यज्ञे करवाणीति तस्मान्न नाम गृहणाति ॥ २९ ॥ उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूत इति । तदस्माऽएतजीवा- तुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवन्हि पूर्वमिष्ट्वाथापरं यजते॥३०॥ तदस्मा एतत्तज़ामेव परोऽनमाशास्ते। यस्य हि प्रजा भवत्यमुं लोकमात्मनेत्यथास्मिलोके प्रजा यजते तस्मात्प्रजोत्तरा देव- यज्याः ॥ ३१ ॥तदस्माऽएतत्पशनेव परोऽक्षमाशास्ते। यस्थ हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथापरं यजते ॥ ३२॥ भूयसि हवि- करणऽपहूत इति । तदस्मा एतजीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवनहि पूर्वमिष्ट्वाथ भूयो-भूय एव हविष्करोति ॥३३॥ तदस्मा- ऽएतत्प्रजामेव परोऽक्षमाशास्ते। यस्य हि प्रजा भवत्येक भात्मना भवत्यथोत दाधा प्रजया हविष्क्रियते तस्मात्प्रजा भूयो हवि- ष्करणम् ॥ ३४ ॥ तदस्मा एतत्पशूनेव परोऽक्षमाशास्ते। यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथ भूयो भूयं एव हविष्करोतिः ।। ३५ ॥ एषा वा आशीः। जीवेयं पूजा मे स्याच्छ्रियं गच्छेयमिति तत्पशूनाशास्ते तच्छ्यिमाशास्ते श्रीर्डि परावस्तृताभ्यामेवै- ·१.२० माध्यन्दिनीये का १.६.३.३६. तदाशीा सर्वमाप्तं तस्माहाऽएतेऽअत्र हे आशिषौ कियेते॥ ३६ ॥ देवा (१) माइ हविर्जुषन्तामिति । तस्मिन्नुपहूतः इति तद्यतस्यैवैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महजयति तस्मादाह जुषन्तामिति ॥ ३७॥ शतम् ७०० ॥ तां वै प्रानन्त्येव । नाग्नौ जुह्वति पशवो वाऽड्डा नेत्पशूनग्नौ प्रवृणजामेति तस्मान्नाग्नौ जुवति ॥ ३८ ॥ प्राणेष्वेव हूयते । होतरि त्वद्यजमाने त्वध्वौँ त्वा यत्पूर्वाध पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्तादृधुवायै निधाति यजमानो वै ध्रुवा तयजमा- नस्य प्राशितं भवत्यथ यत्प्रत्यक्षं न प्रानाति नेदसस्थिते. यजे प्राभानीत्येतदेवास्य प्राशितं भवति. सर्वे प्रान्ति सर्वेषु मे हुतासदिति पञ्च पाश्नन्ति पावो वाऽड्डा पाका वै पशुवस्त- स्मात्पञ्च पाश्नन्ति ॥ ३९ ॥ अथ (२) यत्र प्रतिपद्यते । तच्चतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिषद् करोति तदत्र पिता भाजनेन चतस्रो वाऽभवान्तरदिशोऽवान्तरविशो वै पितरस्तस्माचतुर्धा पुरोडाशे कृत्वा बर्हिषदं करोति ॥१०॥ अथ यन्नाहोपहूते द्याचाष्ट्रथिवी- इति । तदग्नीधऽआदधाति तदम्तीत्याश्नात्युपहूता प्रथिवी मातोप माष्टथिवी माता ह्रयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहोपहूतो (३) द्यौषिपतोप मा घोष्पिता जयसामाग्निराग्नीधात्स्वाहेति द्यावा- (१) यजुः २ ० १३॥ .... (२) यजुः १०२ में १० ॥ (३) मंडः म २०११॥"

·कां०१.०१.४१. शतपथब्राह्मणे १२१ पृथिव्यो वाऽएष यदाग्नीध्रस्तस्मादेवं पानाति ॥ १३ ॥ अथ यत्राशिषमागास्ते । तज्जपति (१) मयीदमिन्द्र इन्द्रियं दधा- स्वस्मानरायो मघवानः सचन्तां अस्माकम् सन्त्वाशिषः सत्या नः . सन्त्वाशिष इत्याशिषामेवैष प्रतिग्रहस्तद्या एवात्र- विजो यजमानायाशिष प्राशासते . ता एवैतत्प्रतिगृह्या- त्मन्कुरुते ॥ ४२ ॥ अथ पवित्रयोमर्जियन्ते । पाकयज्ञिययेव वाऽएतडियाचारिषुः पवित्रपूता यदत ऊर्ध्वमसंस्थितं यजस्य तत्तनवामहाऽइति तस्मात्पवित्रयोर्जियन्ते ॥ १३ ॥ अथ ते (२) पवित्रे प्रस्तरेऽपिसृजति । यजमानो वै प्रस्तर प्राणोंदानी पवित्रे यजमाने तत्प्राणोदानों दधाति तस्मात्ते पवित्रे प्रस्त- रेऽपिसृजति ॥ १४ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥ [ ८.१.] ते वाऽएतेऽजुल्मुकेऽउहन्ति । अनुयाजेभ्यो यातयामेव वाऽएतदनिर्भवति देवेभ्यो हि यजमूहिवान्भवत्ययातयाम्न्यनु- याजांस्तनवांमहाऽइति तस्माहाऽएतेऽडल्मुकेऽउदूहन्ति ॥ १ ॥ ते पुनरनुसस्पर्शयन्ति। पुनरेवैतदग्निमाप्याययन्त्ययातयामानं कुर्वन्त्ययातयानि यदत ऊर्ध्वमसंस्थितं यजस्य तत्तनवामहाऽ- इति तस्मात्पुनरनुसस्पर्शयन्ति ॥ २ ॥ अथ (३). समिधम- भ्यादधाति । समिन्दऽएवैनमेतत्समिद्धे यदुत ऊर्ध्वमसथस्थित यजस्य तनवामहाऽइति तस्मात्समिधमभ्यादधाति ॥ ३ ॥ (१) यजुः अ०२ मं० १०॥ (२) यजुः०२ मं० २॥ (३)पतुः म०२ मं०५॥ .

·१२२ माध्यन्दिनीये कां०१:६.३.४. ता होतानमन्त्रयते । (७) एषा तेऽअग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धिषीमहि च वयमा च प्यासिषीमहीति तद्यथैवातः समिध्यमानायान्याहवमेवैतदन्वाह तदेतद्धोतुः कर्म स यदि मन्येत न होता वेदेत्यपि स्वयमेव यजमानोऽनुमन्त्र- येत ॥ ४॥ अथ सम्मार्टि । युनत्त्येवैनमेतद्युक्तो यदत ऊर्ध्वम: सस्थितं यजस्य तहहादितितस्मात्सम्माटि सकत्सकसम्मार्टि त्रिस्त्रिोऽअग्रे देवेभ्यः सम्मृजन्ति नेत्तथा करवाम यथा देवेभ्य इति तस्मात्सकृत्सकसम्माष्ट[जामितायै जामि ह कुर्याद्यन्त्रिः पूर्व त्रिरपरं तस्मात्सकृत्सकसम्माप्टि॥ ५॥स सम्मार्टि। (२) अग्ने वाजजिहाजं त्वा सहवासं वाजजित सम्माज्मीति सरिष्यन्तमिति वाऽप्रयामाह सरिष्यन्निव हितहि भवत्यथात्र समृवा/समितिसंसृवेव घत्रभवति तस्मादाहससूवा समिति॥ ६ ॥ अथानुयाजान्यजति । या वाऽएतेन यजेन देवता ह्वयति याभ्य एष यजस्तायते सर्वा वै तत्ता इष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सर्वास्विष्टास्वयैतत्पश्चेवानुयजति तस्मादनुयाजा नाम ॥७॥ अथ यदनुयाजान्यजतिाछन्दासिवाऽअनुयाजाः पशवो वैदेवानां छन्दासि तथेदं पावो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येवं छन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यजंवहन्ति तद्यान्दासि देवान्त्समतर्पयन्नय छन्दासिदेवाःसमतर्पयंस्ततस्तत्यागभूद्यच्छन्दासि युक्तानि (१) यजुः० अ०.२ ० १४.। (२) यजुः म०२ म०.७...

·का०१.८.२.८. शंतपथब्राह्मणे १२३ देवेभ्यो यज्ञमवाक्षुर्यदेनान्त्समतीतृपन् ॥ ८॥ अथ यवनुयाजा. न्यजति । छन्दास वाऽअनुयाजाश्छन्दास्येवैतत्सन्तर्पयति तस्मादनुयाजान्यजति तस्माद्येन वाहनेन धावयेत्तहिमुच्य व्या- पाययतैनत्सुहितं कुरुतेत्येषु उ वाहनस्थापनः॥९॥स वै स्वनु बर्हिः प्रथम यजति।तरे कनिष्ठ छन्दः सद्गायत्री पूथमा छन्दसा युज्यते तदु नहीर्येणैव यच्छ्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरत्तद- यथायथं मन्यन्ते यत्कनिष्ठंछन्दः सद्गायत्री पूथमा छन्दसायुज्य- तेऽथात्र यथायथं देवाश्छन्दास्यकल्पयन्ननुयाजेषु नेत्पापवस्य- समसदिति ॥१०॥स वै खलु (१) बर्हिः प्रथमं यजति । अयं वै लोको बहिरोषधयो बर्हिरस्मिन्नेवैतल्लोकोषधीर्दधाति ता इमा अस्मिल्लोकऽओषधयः पूतिष्ठितास्तदिद सर्व जगदस्यां तेनेयं जगती तज्जगती पूथमामकुर्वन् ॥ ११॥अथ नराशसं हितीय यजति । अन्तरिक्षं वै नराशसः (२) प्रजा वै नरस्ता इमा अन्तरिक्षमनु वावद्यमानाः प्रजाश्चरन्ति यहै वदति डा/सतीति वै तदाहुस्तस्मादन्तरिक्ष नराशसोऽन्तरिक्षमुवै त्रिष्टुप्तत्रिष्टुभं हितीयामकुर्वन् ॥ १२ ॥ अथाग्निरुत्तमः। गायत्री वाऽअग्नि- सद्गायत्रीमुत्तमामकुर्वन्नेव यथाययेन कृतेन छन्दासि प्रत्य- तिष्ठस्तस्मादिदमपापवस्यसम्॥ १३॥ देवान्यजेत्येवाध्वयुराह । देव-देवमिति सर्वेषु होता देवानां वै देवाः सन्ति छन्दास्येव (१) यजुः अ० २८ मं० १.१२. ।। (२) यजुः म० २१ १ ॥

·. माध्यन्दिनीये. कां०१:६.४.१४. पावो ह्येषां गृहा हि पावा प्रतिष्ठोहि गृहान्दासि वाऽअ- नुयाजास्तस्माद्देवान्यजेत्येवाध्वर्युराह देव-देवमिति सर्वेषुहोता.॥ ११ ॥ वसुवने वसुधेयस्यति । देवतायाऽएव वषटुक्रियते देवतायै हूयते न वाऽअत्र देवतास्त्यनुयाजेषु देव (१) बहिरिति तत्र नाग्निर्नेन्द्रो न सोमो देवो नराहायंस इति नांत एकं चन यो वाऽअत्राग्निर्गायत्री स निदानेन ॥ १५॥ अथं यहसबने वसुधेयस्येति यजति । अग्निवे वसुबनिरिन्द्रो वसुधेयोऽस्ति वै छन्दसा देवतेन्द्राग्नीऽएवैवमु हैतदेवतायाऽएव वषक्रियते देव- तायै हूयते ॥ १६ ॥ अथोत्तममनुयाजमिष्ट्वा समानीय जुहोति । प्रयाजानुयाजा वाऽएते तद्यथैवादः प्रयाजेषु यजमानाय हिपन्त भ्रातृव्यं बलिथं हारयत्यत्रऽप्राय बलिथं हार्यत्येवमेवैतदनुया. जेषु बलि हारयति ॥ १७ ॥ ब्राह्मणम् ॥४॥[८.२.] ॥ षष्ठः प्रपाठकः॥ कण्डिकासल्या ॥ १११॥ स वै (२) सूची व्यूहति । अग्नीषोमयोजितिमनूज्जेष वाजस्य मा पूसवेन पोहामीति जुहूं प्राची दक्षिणेन. पाणिना ग्नीषोमो तमपनुक्तां योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं हिष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीत्युपभृतं प्रतीची सव्येन पाणिना यदि स्वयं यजमानः ॥ १ ॥ याऽअध्वर्युः । अग्नीषोमयोजितिमनुजय त्वयं यजमानो वाजस्यैनं प्रसवेन प्रोहाभ्यग्नीषोमो तमपनुदता (१) यजुः अ० २८ मं० १२ ॥ (२).यजुः० ० २ मं०.१५ ·HAMA कां०१.८.३.२. शतपथब्राह्मणे १२५. यमयं यजमानो हेष्टि यश्चैन हेष्टि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति पौर्णमास्यामग्नीषोमीयर्थ हि पौर्णमासयं हविर्भवति ॥ २ ॥ अथामावास्यायाम् । इन्द्राग्न्योजितिमनूज्जे वाजस्य :मा प्रसवेन प्रोहामीन्द्राग्नी तमपनुदतां योऽस्मान्हेष्टि यं च वयं हिष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति यदि स्वयं यजमानः ॥ ३॥ याऽअध्वर्युः । इन्द्राग्न्योजितिमनूजयत्वयं यजमानो वाज- स्यैनं प्रसवेन प्रोहामीन्द्राग्नी तमपनुदतां यमयं यजमानों हेष्टि यश्चैन होष्टि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीत्यमावास्यायामैन्द्राग्नग घामावास्यथं हविर्भवत्येवं यथादेवत व्यूहति तद्यदेवं व्यूहति।। ४.॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽस्माऽअरातीयति स उपभृतमनु प्राञ्चमेवैतद्यंजमानमुहत्यप्राञ्चं तमपोहति . योऽस्माऽअरा- तीयत्यत्तव जुहूमन्वाय उपभृतमनु पाञ्चमेवैतदत्तारमुद्रुहः त्यपाञ्चमायमपोहति ॥ ५॥ तहाऽएतत् । समान 5 एव कर्म- व्याक्रियते तस्मादु समानादेव पुरुषादत्ता चाद्यश्च जायतेऽ- इद हि चतुर्थे पुरुषे तृतीये सङ्गच्छामह इति विदेवं दीव्य- माना जात्या आसतऽएतस्मादु तत् ॥ ६ ॥ अथ जुवा परिधी- न्समनक्ति । यथा देवेभ्योऽहौषीया यज्ञ समतिष्ठिपत्तयैवैत- त्परिधीन्प्रीणाति तस्माजुह्वा परिधीन्त्समनक्ति ॥ ७॥ स सम- नक्ति । (१) वसुभ्यस्त्वा रुद्रेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वेत्येते वै त्रयो (१) यजुः० २ मं० १६॥

·. १२६ माध्यन्दिनीय कां०.१.७.१४ देवा यहसवो रुद्रा प्रादित्या एतेभ्यस्त्वेत्येवैतदाह ॥ ८ ॥ अथ परिधिमभिपद्याश्रावयति । परिधिभ्यो ह्येतदाश्रावयति यज्ञो वाऽभाश्रावणं यजेनैवैतत्प्रत्यक्षं परिधीन्त्रीणाति तस्मात्परिधि- मभिपद्याश्रावयति ॥ ९ ॥ स आश्राव्याह । इषिता (१) दैव्या होतार इति दैव्या वाऽएते होतारो यत्परिधयोऽग्नयो हीष्टा देव्याः होतार इत्येवैतदाह यदाहेषितां दैव्या होतार इति भद्रवाच्यायेति स्वयं वा एतस्मै देवा युक्ता भवन्ति यत्साधु वदेयुर्यत्साधु कुयु- स्तस्मादाह भनवाच्यायेति प्रेषितोमानुषः सूक्तवाकायति तदिम मानुष होतारथं सूक्तवाकाय प्रसौति ॥ १०॥ अथ प्रस्तरमादत्ते। यजमानो वै (२) प्रस्तरस्तावास्य यज्ञोऽगस्तदेवैतद्यजमान स्वगाकरोति देवलोकं वाऽअस्य यज्ञोऽगन्देवलोकमेवैतयजमान: मपि नयति ॥ ११॥ स यदि वृष्टिकामः स्यात् । एतेनैवाददात (३) सजानाथां द्यावाप्टथिवीऽइति यदा वै द्यावाप्रथिवी सञ्जा- नाथेऽथ वर्षति तस्मादाह संजानाथां द्यावाप्रथिवीऽइति मित्रावरुणीत्वा वृष्टयावतामिति तयो वर्षस्य॒ष्टे स त्वा वृष्ट्या- वत्वित्येवैतदाहायं वै वर्षस्येष्टे योऽयम्पवते सोऽयमेक-इवैव पवते सोऽयं पुरुषेऽन्तः प्रविष्टः प्राङ्च प्रत्यच नाविमौ प्राणोदानी प्राणोदानी वै मित्रावरुणौ तद्य एव वर्षस्येष्टे स त्वा वृष्टया- (१) यजुः अ० २ ०६१ ॥ (२) पनुः म २०१८॥ . (३) यजुः० अ० २०.१६ ।।

·१२७ कां०१.८.३.१२. शतपथब्राह्मणे वत्वित्येवैतदाह तमेतेनैवाददीत यदा ह्येव कदा च दृष्टिः समिद तमनक्याहुतिमेवैतत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति । १.२ ॥ सवाऽअयं जुह्वामनक्ति । मध्यमुपभृति मूलं ध्रुवायाम- यमिवः हि जुर्मध्यामिवोपभृन्मूलमिव ध्रुवा॥ १३॥ सोऽनक्ति । व्यन्तु (१) वयोऽक्त रिहाणा इति वय एवैनमेततमस्मान्म नुष्यलोकादेवलोकमभ्युत्पातयति तन्नीचैरिव हरति इयं तद्य स्मानीचैरिव हरेद्यजमानो वै प्रस्तरोऽस्याऽएवैनमेतत्प्रतिष्ठाये नोद्धन्तीहोऽएव वृष्टिं नियच्छति ॥ ११ ॥ स हरति । मरुतां पृषतीर्गन्छेति. देवलोकं गच्छेत्येवैतदाह यदाह मरुतां पृषतीर्ग: छेति वशा भिभूत्वा डिवं.गच्छ ततो नो दृष्टिमावहेतीयं वै वशा पृभिर्यदिदमस्या मूलि चामूलं चान्नायं प्रतिष्ठितं तेनेय वशा पृश्निरियं. भूत्वा दिवं गच्छेत्येवैतदाह ततो नो दृष्टिमाव हेति दृष्टाहाऽऊप॑सः सुभूतं जायते तस्मादाह ततो नो दृष्टि मावहेति ॥ १५॥ अथैकं तृणमपगृहणाति यजमानो वैप्रस्तरः स यत्कृत्स्नं प्रस्तरमनुप्रहरेक्षिप्रे.ह यजमानोऽमुं लोकमियात्तथो ह यजमानों ज्योग्जीवति यावढेवास्येह मानुषमायुस्तस्माऽ एवैतदपगृह्णाति ॥ १६ ॥ तन्मुहूत धारयित्वानुप्रहरति । तत्रास्येतर यात्मागस्तदेवास्यैतद्गमयत्यय यन्नानुप्रहरे दन्तरियाद्ध यजमानं लोकात्यो ह यजमानं लोकान्नान्त (१) यजुः म० २.मं० १६ ॥ :

·१२८ माध्यन्दिनीये. कां०१.७.१.१७. रेति ॥ १७ ॥ तं प्राश्चमनुसमस्यति । प्राची हि देवानां दि-: गयोऽउदञ्चमुदीची हि मनुष्याणां दिक्तमगुलिभिरेव योयुष्येरन्न काष्ठै रुभिर्वाऽमृतरथं वं व्यवन्ति नेत्तथा करवाम यथेतर शवमिति तस्मादमुलिभिरेव योयुप्यरन्न काष्ठेयदा होता. सूक्त: वाकमाह ॥ १८ ॥ अथाग्नीदाहानुप्रहरेति । तद्यत्रास्येतर आत्मार्गस्तदेवास्यैतद्गमयेत्येवैतदाह तूष्णीमेवानुप्रहत्य चक्षु प्पा (१) अग्नेऽसि चक्षुर्मे पाहीत्यात्मानमुपस्टशति तेनोऽ- प्यात्मानं नानुप्रवृक्ति ॥ १९॥ अथाह संवंदस्वेति । संवादय: नं देवरित्येवैतदाहागानग्नीदित्यगन्खल्वित्येवैतदाहागन्नितीतरः प्रत्याह श्रावयति तं वै देवैः श्रावय तमनुवोधयेत्येवैतदाह औष डिति विदुर्वाऽएनमनु वाऽएनमभुत्सतेत्येवैतदाहेवमध्वर्युश्चा- ग्नीच देवलोकं यजमानमपिनयतः ॥ २० ॥अथाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति । देव्या वाऽएते होतारो. : यत्परिधयोऽग्नयो हि तानेवैतत्स्वगाकरोति तस्मादाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति तदस्मै मानुषाय होत्रेऽवलामाशास्ते । २१ ॥ अथ(२)परिधीननुप्रहरति । स मध्यममेवाग्रे परिधिमनु- प्रहरति य परिधि पर्यधत्या अग्ने देव पणिभिर्गुह्यमानः तं त 5 एतमनु जोपं भराम्येष नेत्वदपचेतयाताऽइत्यग्नेः प्रियं पायो- ऽपीतमितीतरांवनुसमस्यति ॥ २२॥ अथ जुहूं चोपमृत च (१) यजुः० अ० २० १६॥ । (२) यजुः० अ०२म १७ ॥ .. . .

·कां०१:८.३.२३. शतपथब्राह्मणे १:२.९ सम्प्रगृह्णाति।प्रदो हैवाहुतिंकरोति यदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति तस्माजुहूं चोपभृतं च सम्प्रगृह्णाति ॥ २३ ॥ स वै विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रगृह्णाति । यहाऽअनादिष्टं देवतायै हवि- गुह्यते सर्वा वै तस्मिन्देवता अपित्विन्यो मन्यन्ते नवाऽएत- कस्यै चन देवतायै हविणन्नादिशति यदाज्यं तस्माहिश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रगृह्णात्येतदु वैश्वदेवयं हविर्यते ॥ २४ ॥ स सम्प्र- गृह्णाति । (१) सर्थवभागा स्थेषा बृहन्त इति सत्रवो ह्येव खलु परिशिष्टो भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च देवा इति प्रस्तरश्च हि परिधयश्चानुप्रताभवन्तीमा वाचमाभिविश्वेगणन्तइत्येतदुवैश्व- देवं करोत्यासद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वयं स्वाहा वाडिति तंद्यथा वषट्कृत हुतमेवमस्यैतद्भवति ॥ २५॥ स यस्यानसो हविर्ग- हुपन्ति । अनसस्तस्य धुरि विमुञ्चन्ति यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो ह्येव युजन्ति ततो विमुञ्चन्ति यस्यो पात्र्यै स्फ्ये तस्य यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो ह्येवं युञ्जन्ति तयो विमुञ्चन्ति ॥ २६ ॥युजौ (२) ह वाऽएते.यजस्य यत्नुचौ। तेऽएतद्युङ्क्ते यत्प्रचरति स यं निधायावद्येद्यथा वाहनमवाळूदेवं तत्ते ऽ एतत्स्विष्टकृति विमोचनमागच्छतस्ते तत्सादयति ताह- मुञ्चति तेऽएतत्पुनः प्रयुङ्क्तेऽनुयाजेषु सोऽनुयाजेश्चारित्वैत- हिमोचनमागच्छति ते तत्सादयति तहिमुञ्चति तेऽएतत्पुनः (१) यजुः० भ०२ मं० १८ ॥. (२) यजुः म २ मं० १९ ॥ १७ ·. माध्यन्दिनीय की०१७.१.२९ प्रयुङ्क्ते यत्सम्प्रगृह्णाति तद्यां गतिमभियुङ्क्ते तां गतिं गत्वा विमुञ्चते यह वाऽमनु प्रजास्तस्मादयं पुरुषो युङ्क्तेऽथ विमु- ञ्चतेऽथ युङ्क्ते तयां गतिमभियुक्त तो गतिं गत्वान्ततो बिमु- ञ्चते स सादयति घृताची स्थो धुर्यो पात सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्तमिति साध्यौ स्थःसांधौमा धत्तमित्येवैतदाह ॥ २७ ॥ब्राह्म-: णम् ॥ १॥ [८. ३.] अध्यायः ॥ ८॥ स यत्राह । इषिता (१) वैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेपितो मानुषः सूक्तवाकायेति यद्तो होतान्वाह सूक्त -इवः तदाह यजमानायैवैतदाशिषमाशास्ते तहाऽएतदुपरिष्टाद्यजस्याशिपमा- शास्ते इयं तद्यस्मादपुरिष्टाद्यजस्याशिषमागास्ते ॥ १॥ यज्ञ वाऽएष जनयति । यो यजतऽएतेन झुक्ता ऋत्विजस्तन्वते ते जनयन्त्य॒थाशिषमाशास्ते तामस्मै यज़ आशिष सन्नमयति यामाशिषमागास्ते चो माजीजनतेति तस्माहाऽउपरिष्ठाद्यज़- स्याशिषमाशास्ते ॥ २॥ देवान्वाऽएष प्रोणाति ! यो यजतs- एतेन यजेनऽभिरिव त्वद्यजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवा- प्रीत्वा तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वाथाशिषमाशास्ते. ता- मस्मै देवा अाशिष सन्नमयन्ति यामाशिषमाशास्ते. यो नोऽ- प्रैषीदिति तस्माहाऽउपरिष्टाद्यजस्याशिषमाशास्ते ॥ ३॥ अथ प्रतिपद्यते । इदं द्यावाप्टथिवी भट्ठमभूदिति भद्रय ह्यभूद्यो यजस्य (१) पनुः० अ० २१ म०, ६१.॥ ११ १० - ·कौ०१.९.१.४. शतपथब्राह्मणे १३१ समस्यामगन्नाभं सूक्तवाकमुत नमोवाकमित्युभयं वाऽएतयत (१) एव यत्सकवाकरच नमोवाकवचारात्स्म यज्ञमविदाम यज्ञ- मित्येवैतदाहाग्ने स्वयं सूक्तवारास्युपश्रुत्ती दिवस्यथिव्योरित्य- ग्निमेवैतदाह त्व, सूक्तवागस्युपशृण्वत्योरनयोर्यावाप्रथिव्या- रित्योमन्वती तेऽस्मिन्यजे यजमान द्यावाप्रथिवी स्तामित्यन्न. वत्यौ तेऽस्मिन्यजे यजमान द्यावाप्रथिवी स्तामित्येवैतदाह ॥४॥ शंगवी जीवदानऽइति । शंगवी ते जीवदान स्तामित्येवैतदा- हात्रस्नूऽ अप्रवेदेऽइति माहं कस्माञ्चन प्रवासीर्मो त ऽ इदं पुष्टं कश्चन प्रवितेत्येवैतदाह॥५॥उरुगव्यूतीऽअभयकृताविति । उरुगव्यूती तेऽभये स्तामित्येवैतदाह वृष्टि (२) यावारीत्यापेति वृष्टिमत्यौ ते स्तामित्येवैतदाह ॥ ६॥ शम्भुवौ मयोभुवाविति । शम्भुवी ते मयोभुवी स्तामित्येवैतदाहोर्जस्वती चपयस्वती चेति रसवत्यौ तऽउपजीवनीये स्तामित्येवैतवाह ॥७॥ सूपचरणा च स्वधिचरणा चेति । सूपचरणाह. तेऽसावस्तु यामधस्तादुप- चरसि स्वधिचरणोतऽइयमस्तु यामुपरिष्टादधिचरसीत्येवैतदाह तयोराविढीति तयोरनुमन्यमानयोरित्येवैतदाह ॥८॥अग्निरिद/ हविः। अजुषतावीवृधत महोज्यायोऽकतेति तदाग्नेयमाज्यभाग: माह सोम इद, हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकतेति तत्सौ- म्यमाज्यभागमाहाग्निरिद/ हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायों:- (१) यजुः० अ० ८ ० २२ ॥ (२) ऋ० मं०५ अ०५ सू०६८ मं०.५॥

·१३२ माध्यन्दिनीये कां०१.७:२:९. कृतेति तय एप उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तमाह ।। ९॥अथ यथादेवतम् । देवाआज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्तमहो ज्यायोऽकतेति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजावैदेवाभा- ज्यपा अग्निहोत्रणेदर्थ हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृतेति तदग्नि) होणाहाजुषतेत्येवं या इष्टा देवता भवन्ति ताः सम्प- इयत्यसो हविरजुषतासौ हविरजुषतेति तद्यजस्यैवैतत्समृद्धिमा शास्ते यद्धि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाहा- जुषतेत्यवीवृधतेति य? देवा हविर्भोषयन्ते तदाप गिरिमात्र कुर्वते तस्मादाहावीवृधतेति ॥ १०॥ महो ज्यायोऽस्तुति । यज्ञो वै देवानां महस्त, ह्येतज्ज्यायासमिव कुर्वते तस्मादाह महोज्यायोऽकतेति ॥११॥ प्रस्यामृधेडोत्रायां देवङ्गमायामिति । अस्या राघ्नोतु होत्रायां देवगमायामित्येवैतदाहाशास्तेऽयं यज- मानोऽसाविति नाम गृणाति तदेनं प्रत्यक्षमाशिषा सम्पादयः ति ॥ १२ ॥ दीर्घायु (१.) त्वमाशास्तऽ इति । सा यामुत्रोत्तरा देवयज्या तदिह प्रत्यक्ष दीर्घाथुत्वम् ॥ १.३ ॥ सुप्रजासत्व (२) माशास्त ऽ इति । तद्यदमुत्र भूयो हविष्करणं तदिह प्रत्यक्ष सुप्रजास्त्वं प्रशासन सः कुर्य्याद्य एवं कुर्यादुत्तरां देवयज्यामा- शास्तऽइंति त्वेव ब्रूयातदेव जीवातुं तत्प्रजा तत्पशून् ॥ ११ ॥ (१) ० मं०.१० अ०.५ सू० ६२ मं० २॥ (२) ऋ० मं. १०म०५सू०.६२ म०३ । पनुः अ० ७ मं० १८ ॥

·कॉ०१.९.१.१५. शतपथब्राह्मणे भूयो हविष्करणमाशास्तऽति । तद्देव तत्सजातवनस्यामाशास्त. ऽइति प्राणा वै सजाताः प्राणौर्हि सह जायते तत्प्राणानाशास्ते ॥ १५ ॥ दिव्यं धामाशास्तऽइति । देवलोके मेऽप्यसदिति वै यजते यो.यजते तद्देवलोक एवैनमेतदपित्विनं करोति यदनेन हविषाशास्ते तदश्याध्यादिति यदनेन हविषाशास्ते तदस्मै सर्व समृध्यतामित्येवैतदाह ॥ १६ ॥ ता वाऽएताः । पञ्चा- शिषः करोति. तिस्त्र इडायां ता अष्टावष्टाक्षरा वै गायत्री वार्य गायत्री वीर्यमेवैतदाशिषोऽभिसम्पादयति॥१७॥ नातो भूयसीः कुर्यात् । अतिरिक्त ह कुर्याद्यवतो भूयसीः कुर्याद्य? यज्ञस्या- तिरिक्त हिपन्तथं हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मान्नातो भूयसीः कुर्यात् ॥ १८॥ अपीहै कनीयसीः सप्त । तदस्मै देवा रासन्तामिति तदस्मै देवा अनुमन्यन्तामित्येवैतदाह तुदाग्निर्देवो देवेभ्यो वनुता वयमग्नेः परि मानुषा इति तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेरध्यस्माऽएतइनवामहाऽइत्यवतदाह ।।. १९. ।। इष्टुं च वित्तं चेति।ऐषिषुरिव वाऽएतद्य तमविदस्तस्मादाहेष्टं.च वित्तं चेत्युभे चैनं द्यावाप्रथिवीऽमहसस्पातामित्युभे चैनं द्यावा- पृथिवीऽमा गोपायतामित्येवैतदाह ॥२०॥ तदु हेकऽमाहुः । उभे चमेति तथा होताशिष मात्मानं नान्तरेतीति तदु तथा न ब्रूया. यजमानस्य वै यजऽमाशीः किं नु तत्रविजां यां वै काश्च यजऽऋत्विज आशिषमाशासते यजमानस्यैव सा न हसु एतां ·माध्यन्दिनीये, कां०१.७.२.२१ क चनाशिषं प्रतिष्ठापयति य आहोभे च मेति तस्माद् ब्रूया- दुभे चैनमित्येव ॥ २५ ॥ इह गतिर्वामस्येति । तद्यदेव यजस्य साधु तदेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाहेह गतिर्वामस्येति ॥ २२ ॥ इवं च नमो देवेभ्य इति । तद्यजस्यैवैतत्सस्थां गत्वा नमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेदं च नमो (१) देवेभ्य इतिः॥ २३ ॥ अथ शंयोराह । शंयुह वै बार्हस्पत्योऽञ्जसा यजस्य सस्थां विदां चकार स देवलोकमपीयाय तंतदन्तर्हितमिव मनुष्येभ्य पास ॥ २४ ॥ तहाऽऋषीणामनुश्रुतमास । शम्युह वै वार्हस्पत्यो- ऽञ्जसा यजस्य सस्थां विदां चकार स देवलोकमपीयायेति ते तामेव यजुस्य.सर्थस्थामृपायन्या शंयुबर्हिस्पत्योऽवेद्यच्छम्यो- रब्रुवस्तांववैष एतद्यजस्य सस्थामुपैति या शंयुर्बार्हस्पत्यो ऽवेद्यच्छयोराह तस्माहे शंयोराह ॥ २५ ॥ स प्रतिपद्यते। तच्छं, योरावृणीमहऽइति तां यजस्य सस्थामावृणीमहे या शयुर्वा- हस्पत्यो वेदित्येवैतदाह ॥ २६ ॥ गातुं (२) यज्ञाय गान यज- पतय ऽ इति । गातुर्थ वेष यजायेच्छति. गातुं यजपतये यो यजस्य सस्थां देवीस्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानषेभ्य इति स्वस्ति नो देवत्रास्तु स्वस्ति मनुष्यत्रेत्येवैतदाहोर्व जिंगातु भेषज- मित्यू नोऽयं यजो देवलोक जयत्वित्येवैतदाह ॥ २७॥ (१) यजुः० म०१८ म०५७ ।। (२) यजुः अ० ८ मं०२२।

·का०१.९.१:२८ शतपथब्राह्मणे १३५ नोऽमस्तु (१) हिपदे शं चतुष्पद ऽ इति । एतावहाऽइदथं सर्व यावहिपाच्चैव चतुष्पाञ्च तस्माऽएवैतद्यजस्य सस्थां गत्वा शं करोति तस्मादाह शनोऽअस्तु हिपदे शं.चतुष्पदइति॥२८॥ मथानयेत्युपस्टशतिप्रमानुष... इव वाऽएतद्भवति यदात्विज्ये पृवृत्त इयं वै पृयिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्पूतिष्ठायां पुतितिष्ठति तदु खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादनयेत्युपस्टशति ॥ २९ ॥ ब्राह्मणम् २ [९.७॥. ते वै पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रतिपरायन्ति । जुहूं च घुवं चाध्वर्युरादत्ते वेद होताज्यविलापनीमग्नीत् ॥ १ ॥ त के- पामध्वर्युः । पूर्वेणाहवनीयं पयति तदु तथा न कुर्यादहिर्धा ह यज्ञात्स्याद्यत्तेनेयात् ॥ २ ॥ जघनेनो हैव पत्नीम् । एकेषामध्व- युरेति नोऽएव तथा कुर्यात्पूर्वार्धो वै यजस्याध्वर्युर्जघनार्धः पत्नी यथा भसत्तः शिरः प्रतिध्यादेवं तद्बाहर्धा हैव यज्ञात्स्यायत्तेने- यात् ॥ ३॥ अन्तरेणो हेव पत्नीम् । एकेषामध्वयुरेति नोऽएव तथा कुर्यादन्तरियाद्ध यज्ञात्पत्नी यत्तेनेयात्तस्मादु पूर्वेणैव गाई- पत्यमन्तरेणाहवनीयं चेति तथाह न बहिर्धा यज्ञाद् भवति यथो- एवादः प्रचरन्नन्तरेण सञ्चरति स उऽएवास्यैष संचरो भवति। ४॥ अथ पत्नीः सयाजयन्ति । यज्ञा? प्रजाः प्रजायन्ते यजा- प्रजायमाना मिथुनात्मजायन्ते मिथुनात्प्रजायमाना अन्ततो (१) पजुः म. ३६ मं० ८ ·१३६ माध्यन्दिनीये कां०१:७.३.५ यजस्य प्रजायन्ते तदेना एतदन्ततो यजस्य मिथुनात्प्रजन- नात् जनयति तस्मानिमथुनात्प्रजननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रजा: प्रजायन्ते तस्मात्पत्नीः संयाजयन्ति ॥५॥ चतस्रो देवता यज- ति चतस्रो वै मिथुनं इन्हं वै मिथुनं हे-हे हि खलु भवतो.मिथु- नमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मात्तस्रो देवता यजति ॥ ६॥ता वाऽमाज्यहविषो भवन्ति । रेतो वाऽआज्य/ रेत एवैतसिञ्चति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥ ७॥ तेनोपायंशु चरन्ति । तिर- इव वै मिथुनेन चर्यते तिर-इवैतद्यदुपाशु तस्मादुपाशु च- रान्ति ॥ ८ ॥ अथ सोमं (१). यजति । रेतोवै. सोमो रेत एवैतत्तिञ्चति तस्मात्सोमं यजति ॥ ९॥ अथ त्वष्टारं यजति। त्वष्टा (२) वे सिक्त रेतो विकरोति तस्मात्त्वष्टारं यजति ।। १०॥ अथ देवानां पत्नीर्यजति । पत्नीषु वै योनी रेतः प्रति- ष्ठितं तत्ततः प्रजायते तत्पनीष्वेवैतद्योनौ रेतः सिक्तं प्रतिष्ठा- पयति तत्ततः प्र॒जायते तस्मादेवानां पनीर्यजति ॥ ११ ॥स यत्र देवानां (३) पनीर्यजति । तत्पुरस्तात्तिरः करोत्युप ह वै तावदेवता आसते यावन्न समिष्टयजुर्जुवतीदं नु नो जुब- त्विति ताभ्य एवैतत्तिरः करोति तस्मादिमा मानुष्य स्त्रियस्तिर- इवैव पुरासो जिघत्मन्ति या-इच तु ताइवेति ह स्माह, .. (१ ( यजुः अ० २१ मंत्र ५८ । (२)यजुः अ० २८ मे० ३२ । २० । (३) ऋ० म० ५ अ० ४ सू० ४६ मं० ७ ॥

·.. को.१.९.३.१२. शतपथब्राह्मणे १३७ याज्ञवल्क्यः॥५२॥ भथाग्निं गृहपति(१)यजति । मयं वाऽअग्नि- : लोक इममेवैतल्लोकमिमाः प्रजा अभिप्र॒जनयति ता इमं लोकमि- माः प्रजा अभिप्रजायन्ते तस्मादग्नि गृहपतिं यजति॥ १३ ॥ तदिडान्तं भवति। न ह्यत्र परिधयो भवन्ति न प्रस्तरों यत्र वाई- भदः प्रस्तरेण यजमान स्वगाकरोति पतिवाऽअनु जायातदेवा- स्यापि पत्नी स्वगाकता भवतीयसि तथं ह कुर्याद्यत्प्रस्तरस्य रूप कुर्यात्तस्मादिडान्तमेव स्यादुतो प्रस्तस्यैव रूपं क्रियते ॥३॥ स यदिप्रस्तरस्य रूपं कुर्यात्। ययवादःप्रस्तरेण यजमान स्वगा- करोत्येवमेवैतत्पत्तीर्थ स्वगाकरोति ॥ १५ ॥ स यदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् । वेवस्य॒कं तृणमाच्छिद्यायं जुद्धामनक्ति मध्य सुवे बुधय स्थाल्याम् ॥ १६ ॥ अथाग्नीदाहानुप्रहरेति । तूष्णीमेवा- . नुप्रहृत्य चक्षुष्पा अग्नेऽसि (२) चक्षुर्मे पाहीत्यात्मानमुपस्ट- शति तेनोऽअप्यात्मानं नानुप्रवृणक्ति ।। १७ ।। अथाह संवद- स्वेति । भगानग्नीगञ्छ्रावय श्रीषट् स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्व- स्तिर्मानुषेभ्यः शंयोर्ब्रहीति ॥ १८॥ अथ जुहूं च नुवं च सम्प्र- गृह्णाति । भदो वाहुतिं करोति यदनन्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादितिः तस्माज्जुहूं च स्वं च सम्प्रगृह्णाति ॥ १९ ॥ स वाऽअग्नये. (३) सम्प्रगृह्णाति । अग्नेऽदब्धायोऽशीतमेत्यवृत्तो (१) यजुः अ० २८ मं ३४ ॥ (२) यजुः म २०१६ ॥ (३) यजुः० म०२ . - वाऽमग्नये (३) सम्मुखहणाति । अग्नेऽदब्यायोऽशीत त्यस्तो मं० २० ॥

·१३८ .. माध्यन्दिनीये कां०१.७.२.२५ ह्यग्निस्तस्मादाहादब्धायवित्यशीतमेत्यशिष्ठो ह्यग्निस्तस्मादा हाशीतमेति पाहि मा दिद्योः पाहि प्रसित्य पाहि दुरिष्टयै पारि दुरमन्याऽइति सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाहाविषं न पितुं कण्वित्यन्नं वे पितुरनमीवं न इदमकिल्विषमन्नं कुर्वित्येवेत दाहः सुषदा योनावित्यात्मन्यतदाह स्वाहा. वाडिति ताथ वषट्कृत हुतमेवमस्यैतद्भवति ॥ २० ॥ भय वेदं (१) पल वित्र संयति । योषा वै वेदिषा वेदो मिथुनाय वैः वेदः क्रिय तेऽथ यदेनेन यजउपालभते मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥२१॥ अथ यत्पत्नी विस्तयति । योषा वै पत्नी वषा वेदो मिथुः नमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माइदं पत्नी विस्र/संयति ॥ २२॥ सावित्र/सयति । वेदोऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदोऽभवस्ते न मह्यं वेदो भूया इति यदि यजुषा चिकीर्षेदेनेनैव कुर्यात् ॥२३॥ तमा वेदे सस्तृणातियोषावै वेदिषा वेदःपश्चाई पत्य घुषा योषामधिद्रवति पश्चादेवनामेतत् परीत्य वृषणा वेदेनाधिद्राव: यति-तस्मादा वेदे सस्तृणातिः॥२१॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति। प्राङ्मे यज्ञोऽनुसान्तिष्ठाताऽइत्यथःयद्धत्वा समिष्टयजुम्लीःसंया जयेत्प्रत्यक्ड हैवास्यैष यज्ञः सन्तिष्ठेत तस्माहाइएतहि समिष्ट यजुर्जुहोति प्राङ्मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽति॥२५॥ अथ यस्मा- समिष्टयजुर्नामः । या वाऽएतेन यजेन देवता यात याभ्य एष (१) पनुः अ० २ मं० २१ ।

·का.१.९.२.२६ शतपथब्राह्मणेः १३९ यंजस्ताय॒ते. सर्वा वै तनाः सुमिष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सासु समिष्टास्वयतजुहोति तस्मात्समिष्ट्रयजुर्नाम ॥२६-॥ अथ यस्मात्सामिष्टयजुर्जुहोति । या वाऽएतेन यजेन देवता यति याभ्य एष यजस्तायतऽपं ह वै ता. पासते यावन्न समिष्टय- जुर्जुवतीदं "नु नोः जुस्विति ता एवैतद्यथायथं व्यवसृजति यत्र यत्रासां चरणं तद्नु यज्ञ वा एतदजीजनतः यदेनमतत तं. जनयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात् सामष्टयजुर्जुहोति ॥ २७ ॥ स जुहोति । देवा (१) गांतुविद इति गातुविदो हि देवा गातुं वित्त्वेति यजं विवेत्येवैतदाह गातुमितति तदेतेन यथायथं व्यवसृजति मनसस्पतऽइम देव यज्ञ स्वाहा वातेधाऽइत्ययं वै यज्ञो योऽयं पवते तदिम यजयं सम्भृत्यैतस्मिन्यज्ञे प्रतिष्ठापयति यजेन यज्ञ सन्दधाति तस्मा- दाह स्वाहा वाते धा इति ॥ २८ ॥ अथ (२) बहिर्जुहोति । अयं वै लोको वहिरोषधयो बर्हिरस्मिन्नेवैतल्लोक ऽ ओषधीर्दधाति: ता; इमा: अस्मिल्लोक ऽ मोषधयः प्रतिष्ठितास्तस्मार्हिर्नुहो- ति ॥.२९ ॥ तां वाऽअतिरिक्ती जुहोति । समिष्टयजुर्वेवान्तो यजस्य यद्भ्यूल समिष्टर्यजषोऽतिरिक्तं तद्यदा हि समिष्टय. जुर्जुहोत्यथैताभ्यो जुहोति. तस्मादिमा अतिरिक्ता असम्मिता: ओषधयः प्रजायन्ते ॥ ३० ॥ स जुहोति । सं बर्हिरतार्थ हविषा: (१) पजुः अ० २ मं० २१ ॥ (२) यजुः म.मं०.२२.॥; ;

·1 १.४० माध्यन्दिनीये को०१:७.३.३१ धृतेन समादित्यैवसुभिः स मरुद्धिः समिन्द्रो विश्वदेवेभिरङ्का दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेति ॥३१॥ अथ(१)प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति । युङ्क्ते वाऽएतद्यज्ञं यदेनं तनुते स यन्न निन- येस्पराङ हाविमुक्त एवं यज्ञो यजमान प्रक्षिणीयात्यो ह यज्ञो यजमानं न प्रक्षिणाति तस्मात्प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निन यति ॥ ३२ ॥ सानिनयति । कस्त्वा विमुञ्चति स त्वा विम- ञ्चति कस्मै त्वा विमुञ्चति तस्मै त्वा विमुञ्चति पोषायेति त: त्पुष्टिमुत्तमां यजमानाय निराह.स येनैव प्रणयति तेन निनयति येन ह्येव योग्यं युञ्जन्ति तेन विमुञ्चन्ति योक्तण हि योग्य युञ्जन्ति योक्तेण विमुञ्चन्त्यथ फलीकरणाकपालेनाधोऽधः कृष्णाजिनमुपास्यति रक्षसां भागोऽसीति ॥३३॥ देवांश्च च वा- ऽमसुराश्च । उभये प्राजापत्याः परधिरऽएतस्मिन्यजे प्रजापतौ पितरि संवत्सरेऽस्माकमयं भविष्यत्यस्माकमयं भविष्यतीति ३॥ ततो देवा सर्व यज्ञ संवृज्याथ यत्पापिष्ठं यजस्य भागधे- यमासीत्तनैनान्निरभजन्नस्ना पशोः फलीकरणैहेविर्यज्ञात्सुनिर्भक्ता असन्नित्येष वै सुनिर्भक्तो यं भागिनं निर्भजन्त्यथ यमभागं निर्भ- जन्त्यैव स तावच्छसतंऽउत हिं वशे लब्ध्वाह किं मावभक्योति स यमेवैभ्यो देवा भागमकल्पयंस्तमेवैभ्य एष एतद्भागं करोत्यथ यद्धोऽधःकृष्णाजिनमुपास्यत्यनग्नावेवैभ्य एतदन्धे तमसि प्रवे- (१) यजुः म०२ मं० २३॥

·क०५.९.२.३५. शतपथब्राह्मणे शयति तथोऽएवासृक्पशो रक्षसां भागोऽसीत्यनग्नावन्धे तमतिः प्रवेशयति तस्मात्पशोस्तेदनीं न कुर्वन्ति रक्षसा हि स भागः ३५ ॥ ब्राह्मणम् ॥ ३॥ [९:२..] ॥ - सस्थिते यजे। (१) दक्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति तथा [दग्भवति तस्मादक्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति देवलोके . मेप्यसदिति वै यजते यो यजते सोऽस्यैष यजो देवलोकमेवा- भिप्रेति तुदनूची दक्षिणा यांददाति सेति दक्षिणामन्वारभ्य यज- मानः ॥१॥स एष देवयानो वा पितृयाणो वापन्याः। तदुभयतोऽ. ग्निशिवे समोषन्त्यो तिष्ठतः प्रति तमोषतो यः प्रत्युष्योऽत्यु तथं सृजेते योऽतिसृज्यः शान्तिरापस्तदेतमेवैतत्पन्थान शास- यति ॥ २॥ पूर्ण निनयति । सर्व वै पूर्ण सर्वेणैवैनमेतन्छ: मयति सन्ततमव्यवच्छिन्नं निनयति सन्ततेनैवैनमेतदव्यवच्छि- नेन शमयति ॥ ३॥ यद्देव पूर्णपात्रं निनयति । य? यजस्य मिथ्या क्रियते व्यस्य तदृहन्ति क्षएवन्ति शान्तिरापस्तद्भिः शान्त्या शमयति तदद्भिः सन्दधाति ॥४॥. पूर्ण निनयति । सर्व वै. पूर्ण सर्वेणैवैतत्सन्दधाति सन्ततमव्यवच्छिन्नं निन- यति सन्ततेनैवैतव्यवच्छिन्नेन सन्दधाति ॥ ५ ॥ तदञ्जलिना प्रतिगृह्णाति । सं वर्चसा.पयसा सन्तनुभिरगन्महि मनसा सर्थ शिवेन त्वष्टा सुदत्रो विधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्नो यहिलिष्टमिति (१) पनुः० म० २० २३ ॥, ·182 माध्यन्दिनीय कां०१.७.४.६ याहिढं तत्तन्दधातिः ॥ ॥ अथ मुखमुपस्टशते । इयं तद्यः स्मान्मुखमुपस्पृशतेऽमृतं वाऽभापोऽमृतेनैवैतत्सस्टशत एतबु. चैवैतत्कात्मन्कुरुते तस्मान्मुखमुपस्टशते ॥ ७॥ अथः (३) विष्णुक्रमान्क्रमते । देवान्वाडएष प्रणिति यो यजतडएनन बजेनऽभिरिव त्वद्यारिव त्वबाहुतिभिरिव त्वत्तु देवान्प्रीत्वा तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वा तानेवाभिप्रकामति ॥ ८ ॥ वहेव विष्णुक्रमान्क्रमते । यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमा वि. क्रान्ति विचक्रमे येषामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पस्पा- रायेद्रमन्तरिक्ष हितीयेन दिवमुत्तमेनैताम्बवैष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते तस्माद्विष्णुक्रमान्क्रमते तहाऽइत एव परा: चीनं भूयिष्ठा- इव क्रमन्ते ॥९॥ तदु तत्ष्टथिव्यां विष्णुर्यक्र स्त । गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तों योऽस्मान्डष्टि यं च वयं हिष्मोऽन्तरिक्ष विष्णुर्यक्रस्त त्रैष्टुभेन छन्दसा ततो निभक्तो योऽस्मान्डष्टियं च वयं हिष्मो दिवि विष्णुर्व्यस्त जाग्रतेन छ- न्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान्हेष्टि यं च वयं हिष्म इत्येवमि- माल्लोकान्त्तमारुह्याथैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपति तस्य ये रदमयस्ते सुकतोऽथ यत्परं भा प्रजापतिवास स्वर्गो वा लोकस्तदेवमिमाल्लोकान्त्समारुह्याथैतां गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छ, ति परस्तात्वेकार्वाक क्रमेत य इतोऽनुशासनं चिकीदवयं तद्य- (१) यजुः अ०२ मं० २५ ॥

·4. 11462 का०१.९.३.१० शतपथब्राह्मणे meani.४३ स्मात्परस्तादर्वाङ्क्रमते ॥१०॥ अपसरणती ह वाऽअग्रे देवा जयन्तोऽजयन् । दिवमेवाग्रे ऽथेदमन्तरिक्षमतोऽनपसरणा- संपल्नाननुदन्त तथोऽएवैष एतवपसरणत एवाये जयन्जयति दिवमेवाग्रेऽथेदमन्तरिक्षमतोऽनपसरणात्सपत्नानुदतऽयं वै एथिची प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति ॥ ११ ॥ तदु तद्दिवि, विष्णुर्यकस्त । जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽ: स्मान्हेष्टि यं च वयं हिष्मोऽन्तरिक्ष विष्णुळक्रस्त त्रैष्टुभेन छन्दसा. तुतो निर्भक्तो योऽस्मान्तुष्टि यं च वयं हिष्मः टथिव्यां विष्णुव्र्यक्रस्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान् हेष्टि यं च वयं हिष्मोऽस्मादन्नादस्यै प्रतिष्ठायाऽइत्यस्याएं हीद सर्व मन्नायं प्रतिष्ठितं तस्मादाहास्मादन्नादस्यै प्रतिष्ठायाऽइति॥१२॥ अथ प्राङ्प्रेक्षते । प्राची हि देवानां दिक्तस्मात्या प्रेक्षते ॥१३॥ स. प्रेक्षते । अगन्म स्वरिति देवा वै स्वरगन्म. देवानित्येवैत- दाह सं ज्योतिषाभूमेति सं देवैरभूमेत्येतदाह ॥ १४ ॥ अथ सूर्यमुदीक्षते। सैषा (१) गतिरेषाप्रतिष्ठा तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छति तस्मात्सूर्यमुदीक्षते ।। १.५ ॥ स उदीक्षते । स्वयम्भू- रसि श्रेष्ठो रश्मिरित्येष वै श्रेष्ठो रश्मियत्सूर्यस्तस्मादाह स्वय- म्भूरसि श्रेष्ठोरश्मिरिति वर्चीदा असिवों मेदेहीतित्वेवाहं ब्रवी: मीति ह स्माहः याज्ञवल्क्यस्तद्ध्येव ब्राह्मणेनेष्टव्यं यद्ब्रह्मवर्चसी स्थादित्युतो ह स्माहौपोदितेय एष वाव मांगा दास्यति गोदा गा मे देहीत्येवं यं कामं कामयते सोऽस्मै कामः समृध्यते ॥१६॥ अथावर्त्ततोसूर्य्यस्यातमन्वावऽत्ति तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठा (१) यजुः०. अ० २ मं०२६ ॥ 1 ·। माध्यन्दिनीये कां०१.७.१.१७ प्रचनस्यैवाबत्तमावर्तते ।।३७॥ अथ (१)गार्हपत्यमुपत्तिष्ठते । इवें तस्माद्गार्हपत्यमुपतिष्ठते गृहा वै गार्हपत्यो महा वै प्रतिष्ठा तद्गृहेष्ववैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति यावढेवास्येह मानुपमायुस्तस्माऽएवैतदुपतिष्ठते तस्माद्गार्हपत्यमुपतिष्ठते । १८.॥ स उपतिष्टतेः । अग्ने गृहपते. सुगृहपतिस्त्वयाग्नेऽहं गृहपतिना भूयात सुगृहपतिस्त्वम्मयाग्ने गृहपतिना भूया इति नात्र तिरोहितमिवास्त्यस्धूरि पो गाहपत्यानि सन्त्वि त्यनानि नौ गार्हपत्यानि सन्त्वित्येवैतदाह शत हिमा इति शतं वणि जीव्यासमित्येवैतवाह तदप्येतद्ब्रुवन्नाद्रियेतापि हि भूयासि शताइर्षेभ्यः पुरुषो जीवति तस्मादप्येतद्र्वन्ना. द्रियेत ॥ १९ ॥ अंधावर्त्ततेः । सूर्यस्यातमन्वावर्तऽइति तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गुत्वतस्यैवात्रुतमन्वावर्तते ॥ ३० ॥ अथ पुत्रस्य नाम गृह्णाति । इदं मेऽयं बीय पुत्रोऽनुसन्तनवदिति यदि पुत्रो न स्यादप्यात्मन एव नाम गृहणीयात् ॥ २३ ॥ प्रधा- बनीयमुपतिष्ठते।प्राङ्ने यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽति तूष्णी मुपति- ठते ॥२२॥ अथ व्रतं (२) विसृनते । इदमहं य एवास्मि सोऽस्मी- त्यमानुप-इव वा एतद्भवति यवतमुपैति न हि तदवकल्पते यद यादिदमहरा सत्यानृतमुपैमोति तदु खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिदम य एवास्मि सोऽस्मीत्येवं व्रत विसृजेता२शाब्राह्म- णम् ॥४॥ [९.३.] सप्तमाप्रपाठक समाप्तःकडिण्डका संख्या ११४॥ नवमोऽध्यायः ॥ अस्मिन् काण्डे कएिकासनस्या८३७॥ इतिं. माध्यन्दिनीये शउपयत्राह्मणे श्रीहविर्यजनाम प्रथम काण्ई समाप्तम् ।। (१) यनुः अ०.२ मं० २७॥ (१) यजुः म० २२० २८ । .

·No text on this page.

·शतपथब्राह्मण ॥ सस्ता- सर्व सज्जन महाशयों से सविनय निवेदन किया जाता है कि-शतपथब्राह्मण जो इस यंत्रालय में छपता है उस का प्रथम काण्ड छपकर तैयार हो गया है, आगे का छापना अभी श्रीमती परोपकारिणी सभा के कुछ सभासदों की सम्मति अनुसार रोक दिया गया वह देखना चाहते हैं कि-जो काण्ड तैयार है उसे हमारे श्रद्धालु ग्राहकगण कितनी शीघ्रता से खरीदते हैं जितनी शीघूता उक्त काण्ड के खरीदने में लोग करेंगे उतना ही उत्साह उक्त ग्रंथ के छापने में किया जायेगा अतएव यंत्रालय के हितैषी और वैदिकधर्म को परम श्रद्धा से चाहने वाले महाशयगण शीघू उक्त काण्ड को मंगा लेवें, सर्व सुभीते के लिये मूल्य भी बहुत ही न्यून रक्खा गया है अर्थात् छपाई और कागज वगैरह की उत्तमता पर भी केवलः ॥) मात्र मूल्य और ) डाक- महसूल है, आर्यसमाजों के मंत्रियों से विशेष निवेदन है कि वह कृपाकर इसको आगे छापनेकी सम्मति तथा जितनी पुस्तक बिकवा दें उन की संख्या भी लिखावें कि ३०० ग्राहक होने पर इस.अमूल्य रत्न को शीवही प्रकाशित करा दियाजावे, पूरे ग्रन्थ का मूल्य दूसरे विज्ञापन से विदित होगा। .