·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमैता । ईशावास्योपनिषत् । अथ वाजसनेयिनां संहितान्तिमाध्यायो व्याख्यायते-- सर्वेशानः सर्वभूतान्तरात्मा दोपानर्हः सर्वविद्यैकवेद्यः । कर्माराध्यः साध्यभक्त्यैकलभ्यः श्रीमान्व्यक्तो वाजिनां संहितान्ते ॥ रजस्तमःप्रचुरकरणकलेवरसृष्टिविशिष्टत्यादीश्वरोऽहमहं मोगीत्यादि- भगवदुक्तप्रक्रियया स्वतन्त्रोऽहं देवतान्तरपरतन्त्रोऽहमिति च भ्राम्यत- स्तत्त्वबुभुत्सयोपसन्नस्य शिष्यस्य स्वतन्त्रतात्मभ्रमादिनिवृत्त्यर्थं चिदचि- दात्मकस्य प्रपश्चस्य परमपुरुपायत्तस्वरूपस्थितिप्रवृत्तित्वमुपदिशति-- ॐ ईशा वास्यमिद५ सर्व यत्किंच जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥ इदं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वमीश्वरव्यतिरिक्त भोक्तृभोग्यरूपम् । ईशा सर्यनियन्त्रा पुरुपेणेति यावत् । 'योऽसावसी पुरुपः'[वृ० ५.१५॥ १] । इत्यनुवदिप्यमाणत्वात् । स हि सर्वस्येप्टे । तथा च श्रुत्यन्त- रम्-'पतिं विश्वस्याऽऽत्मेश्वरम् ' [म० ना० ११ । ३] । इति । तेन पास्यं वसनीयं व्याप्यमिति मावः । यञ्च किंचिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । [म० ना०११६] इति श्रुतेः । यद्वा सर्वाधारे स्वस्मिन्नेव सर्व वास्यं प्रतिष्ठापनीयम् । स्मर्यते हि- सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ इति । जगत्यां मह्याम् । इदं लोकान्तरोपलक्षणम् । जगदन्यथात्वं गच्छत् । तनाचिदंशस्य मोग्यत्वाय स्वरूपविकाररूपमन्यथात्वम् । चिदंशस्य तु .

·रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- मोक्तृत्वाय ज्ञानसंकोचविकासादिस्वभावविकारेणान्यथात्वमिति भेदोऽ- नुसंधयः । ईशेनावास्यं किंचिदपि नास्तीति इदयितुं यत्किंचेति जग- द्विशेष्यते । जगत्यादिषु लोकेपु यत्किंचिद्भोक्तृभोग्यरूपं जगदस्ति तदिदं सर्वमीशा वासुदेवेन वास्यं धायं चेति वाक्यार्थः । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ [गी० ३।४०] इत्याशुपबृंहणानि बोध्यानि 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा [ श्वे. १६] । ज्ञाज्ञी द्वावजावीशनीशी [श्वे० ११९] । 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् [ श्वे० ६.१३ ] इत्यादिपु श्रुतिपु प्रसिद्धो जीवेश्वरयोरीशेशितव्यादिलक्षणोऽत्यन्तभेदोऽ- प्यत्र सिद्धः । ननु रूढिर्योगमपहरतीति न्यायादीशोऽत्र रुद्रः स्यात् । मैवम् । 'एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृ- थिवी न नक्षत्राणि न यमो नाग्निर्न सोमो न सूर्यः स एकाकी नर एव [म.१] । इत्यादिप श्रुतिपु भगवत्कार्यत्वेन कर्मवश्यत्वेन च संप्रतिपन्ने रुद्रे सर्वव्यापित्वसर्वाधारत्वादेरन्वयासंभवेन विरुद्धार्थविप- यतयैव रूढर्भमत्वात् । एवं च जगत्कारणवादिवाक्यावगताकाशप्राणा. दिशब्दन्यायेनाजः सर्वेश्वरः सिद्ध इत्यनयच्छिन्नैश्वर्यतया प्रसिद्धः सर्वेश्वरेऽयौगिक एवायमीशशब्दः प्रत्येतव्य इति सिद्धम् । एवं मुमुक्षो- रीश्वरपारतरुपबोधमुत्पाद्य वैराग्यभूपितां वृत्तिमुपदिशति-तेन त्यक्तेन मुञ्जीथाः । तेन जगता भोग्यताभ्रमविपयेणेति भावः । त्यक्तेनाल्पत्वा- स्थिरत्वदुःसमूलत्यदुःसमिश्रत्वदुःखोदकत्वदेहाभिमानमूलत्वादिस्वामा. विकब्रह्मानन्दानुमवविरुद्धरूपविपयदोपनिरूपणपूर्वकपरित्यक्तेनोपल- क्षितः सन्मुक्षीथाः । भगवदुपासोपयुक्तदेहस्य धारणमात्रौपयिकमन्नपा- नादिकं यागदानहोमार्चनाद्युपयोगिपरिजनपरिच्छदादिकं च वर्ग मुञ्जीथा इत्यर्थः । यद्वा दोपसतकनिरूपणात्यक्तेन भोग्यामासेनोप- लक्षितः सन्मुन्नीथाः । सर्वावासत्वेन प्रकरणमास प्रकृतमुक्तदोपप- निमटं निरतिशयमोग्यं वक्ष्यमाणोपायमूढेन मुञ्जीथा इति योज्पम् । तत्र 'मोक्ता मोग्यं प्रेरितारं च मत्वा श्वे०१११२] ·ईशावास्योपनियंत् । ३ 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति। [मुण्ड०३।१] ''समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः [मु०३ । २] इत्यादिभिः प्रपश्चितस्तत्त्वत्रयविवेकोऽप्यत्रेति भावः। अनीशया मोग्यभूतया मायया प्रकृत्येत्यर्थः । जुष्टं प्रीयमाणम्। स्वस्मादन्यमीशम- स्येशस्य महिमानमिति महिमानं चेत्यर्थः । तदेतिप्रतिनिर्देशोऽध्या: हार्यः । यदाऽन्यमीशमस्य महिमानं च पश्यति तदा वीतशोको भवती- त्यर्थः। मा गृधः कस्यस्विद्धनम् । कस्यचिद्धनं कस्यापि बन्धोरबन्धो धनं मा गृधः, माऽभिकाङ्क्षीः । गृधु अभिकाङ्क्षायामितिधातुः । आह च यमः किंकर प्रति- परमसुहृदि बान्धवे कलने सतवनितापितृमातृमृत्यवर्गे । शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां पुरुषपशुर्नहि वासुदेवभक्तः। इति स्मृतेः । इदं च धनाशापहाणं परमात्मव्यतिरिक्तकृत्सविषयवै- राग्योपलक्षणम् । परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि । इति स्मृतेः ॥ १॥ एवं विरक्तस्य विदुपः फलसङ्गकर्तृत्वादिरहितो ब्रह्मविद्याभूतः कर्मयोगो यावज्जीयमनुष्ठेय इत्याह- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत५ समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥ शतं समाः, शतं संवत्सरान् । कर्माणि नित्यनैमित्तिकानि । कुर्वन्ने- वेह लोके जिजीविषेजीवितुमिच्छेत् । ब्रह्मविदोऽपि यावद्विद्यापूर्ति जीवितुमिच्छा भवतीति प्राप्तत्वात् । शतायुर्वै पुरुप इति श्रुतेर्यायजीवं नित्यनैमित्तिककर्माणि कुतिति विधिः संक्रामयितव्यः । यावज्ज्ञानयो । गाधिकारं कर्मयोगः कर्तव्य इति भावः । न कदाचिदपि विद्याझं कर्म परित्यजेदित्येवकाराभिमायः । त्वयि । ईश्वरपरतन्त्ररूपज्ञानतया तदा. ज्ञापरिपालनरूपकर्मानुष्ठानेऽधिकारपूर्तिमतीति मावः । एवमेवानुष्ठान- मित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकेण दृढी करोति नान्यथेतोऽस्तीति । इतः ·४ रामानुजमतानुयायिनारायणकृतमकाशिकासमेता- कर्मानुष्ठानादन्यथा प्रकारान्तरं नास्तीत्यर्थः । नान्यः पन्थास्तत्तो- पकारणमिति स्मृतेः। नन्वीश्वरवेदिनोऽपि कर्मानुष्ठानादवश्यंभावी बन्धः स्यादित्याश- क्याऽऽह-न कर्म लिप्यते नर इति । ब्रह्मविद्याविरुद्धेषु कर्मफलेषु न रमत इति नरः । प्रस्तुतब्रह्मविदि नरे विद्यानन्तया क्रियमाणं कर्म न लिप्यते न स्वादिहेतुर्भवति प्रत्युत शुद्धपत्यागात्मसाक्षात्कारमेयोरपा- दयतीति भावः । यत्तु कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्ययं विधिरविद्वद्विषय एव नतु ब्रह्मविद्विषयस्तस्य विधिनिषेधशास्त्रवश्यत्वामावादिति व्याख्यानम् । तत्मकरणविरुद्धम् । विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोमय सह' [ई०या०११/ इत्याद्यपरितनविध्यन्तरविरुद्धं चेति न वेदविदो बहु मन्यते ॥२॥ एवं मन्त्रद्वयेन तत्त्वत्रयं विद्याङ्गकर्मानुष्ठानं चोपदिष्टम् । ईशनीय आसुरप्रकृतयः शाखविधिमुत्सृज्य यज्ञादि कर्म कुर्वन्ति निपिद्धकर्म चाऽचरन्ति आत्मघातिनो निरयपातिन इत्युपदिशत्याचार्य:- असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तास्ते प्रेत्याधिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः ॥३॥ असुराणां स्वभूता असुर्या अतिदारुणा इत्यर्थः । नामेति प्रसिद्धौ । असुरस्वभावानुमाव्या निरयसंज्ञिता लोकाः सन्तीति शास्त्रप्रसिद्धमिति भावः । तान्विशिनष्टि-अन्धेन तमसाऽऽवृता इति । अन्धेनातिगाढेन तमसाऽन्धकारेणाऽऽवृता व्याप्ताः । आलोकमसङ्गरहिता इति भावः । ये केचन देवा मनुप्या ब्राह्मणक्षत्रियादयो वाऽऽत्महनः । असन्नेव स भव- त्यसद्ब्रह्मेति वेद चेत्' । [तै० २।६।९। ] इत्यान्नाता ब्रह्मज्ञानविहीनाः । काम्यनिपिद्धकर्मादिनिष्ठा इत्यर्थः । जना जनिमन्तः संसरन्त इत्यर्थः । ते प्रेत्य देहादुत्क्रम्य तानभितो गच्छन्ति । तान्पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गरीरवा- दिसंज्ञितान्निरयान्निरनारं गच्छन्तीति मावः ॥३॥ एवं विद्यायां शीघ्रं प्रतिपत्तिसिद्ध्यर्थमविदुपामनर्थ उक्तः । अथ सर्वावासत्वेन प्रस्तुतस्येश्वरस्यानन्तविचित्रशक्तियोगं व्यञ्जयन्नुपदिशति- अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आमुवन्पूर्वमर्पत् । तद्धावतोऽन्यानत्यति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥ अनेजन्न कम्पमानम् । एज़ कम्पने । एकं प्रधानतमम् । प्रधानं शास्त्र ·ईशावास्योपनिपत् । बिदुपामिति रुद्रस्मृतेः। स्वाधिकसमानद्वितीयरहितमिति वा। 'न तत्सम- श्वाभ्यधिकश्च दृश्यते' [ श्वे०६।८.] इतिश्रुतेः । परमसाम्यमापन्ना अपि मुक्ता ईशाधीना एवेति मावः । मनसो जवीयः, वेगवतो मनसो जवीयो वेगवत्तरम् । निष्कम्पं वेगवत्तरं चेति विरोधः प्रतीयते । परिहा- रस्तु विमुत्वाद्वस्तुतो नेजति तत एव मनसो गोचरदेशे वर्तत इति मनसो जवीय इत्युपचर्यत इति । किंच देवा ब्रह्मरुवादयः पूर्वमर्पत् । प्रागेव सर्वा- न्देवान्प्राप्नुवन्नित्यर्थः। एतत्प्रस्तुतं सर्वावासं ब्रह्म नाऽऽनुवन्नेतावन्तं कालं न लेभिर इति भावः। पूर्वमेव प्राप्तं न प्राप्नुवन्निति च विरोधः। विभुतया प्राप्तमपि कर्मसंकुचितज्ञानाः क्षेत्रज्ञा आचार्योपदेशमन्तरेण स्वबुद्धया नामुऽऽवन्तीति परिहारः । तथोक्तं छान्दोग्ये 'तद्यथाऽपि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अह- रहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः [८।३।२] इति । 'अपि तद्धावतोऽन्यानत्येति यः पृथिव्यां तिष्ठन्' [वृ०३।७।३] 'य आत्मनि तिष्ठन् । 'यः सर्वभूतेषु तिष्ठन्' इत्यादिश्रुतेः । सर्वत्र तिष्ठदेव तद्ब्रह्म धावतोऽन्यान्देवादीनत्येति । तिष्ठतः पुरुपस्य धावतिक्रमण न घटत इति विरोधः । जविनो याषद्यावद्धावन्ति तावतस्तावतः पर- स्तादपि वर्तत इति तात्पर्यादविरोधः । तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति । तस्मिन्सवासेऽवस्थितोमातरिश्चावायुः।अप इत्युपलक्षणं पयोधरग्रह- नक्षत्रतारकादिकं विमर्तीत्यर्थः । सर्वाधारभूतेन सर्वेश्चरेण विधृतो पायुस्तत्सत्तयैव विमर्तीत्यमितायः। एप सेतुर्विधरण एा लोकानामसं- भेदाय [वृ० ४।४।२२] । द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा सं दिशो. मूर्महोदधिः । वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ।। इत्पादिपु प्रसिद्धमेतत् ॥ ४॥ एवमुपदिष्टविचित्रशक्तित्वमादरेण मुखान्तरेण पुनरनुशास्ति--- तदेजति तनैजति तदुरे तद्दन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥ मूयोमूयः प्रवचनं श्रवणं च कर्तव्यमिति पुनरनुशासनाभिप्रायः । तथा च श्रूयते- ·रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- येनाक्षरं पुरुपं फेंद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् [मु.१२। १३) इति। तत्त्वतः। अज्ञानसंशयविपर्ययनिरासोयथा भवति तथा प्रोवाच प्रकर्षण ब्रूयात्पुनः पुनरुपदिशेदित्यर्थः । तदेजति तत्सर्वव्याप्तं ब्रह्मैजति कम्पत इव जवीय इवेति यावत् । तदु तदेव नैजति वस्तुतो न कम्पते । तह्रे च तदेवान्तिकेच वर्तते । आसुरदेवप्रकृतिकपुरुपभेदापेक्षया विमो- रेव दूरान्तिकवर्तित्वव्यपदेशः । तथाऽऽह भगवाशौनकः- पराङ्मुखा ये गोविन्द विषयासक्तचेतसः ।। तेषां तत्परमं ब्रह्म दूराद्दूरतरे स्थितम् । तन्मयत्वेन गोविन्दे ये नरा न्यस्तचेतसः॥ विषयत्यागिनस्तेषां विज्ञेयं च तदन्तिके ॥ इति । अपरमप्येकं वैचित्र्यमित्याह तत्सर्वव्याप्तं परं ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रमा: णावगतस्य वस्तुनोऽप्यन्तर्भवति तदेव पुनस्तदानीमेव सर्वस्य बहिरपि भवतीत्यर्थः । तदितरपां गृहान्तर्वतिनां तदानीं बहिष्ठत्वं न संभवति बहिर्वसतां च.नान्ततित्वमिति ब्रह्मणि वैचित्र्यमिति भावः । यद्यप्य- णुपु नान्तर्वतिता संभवति तथा प्रतिघातादविभक्तदेशतया वर्तित्वमा- वेणान्तर्वतित्वोक्तिः। एवं वाहियाप्तिरप्यविभुद्रव्यापेक्षयैव । न तु विमु- द्रव्यापेक्षयाऽपीति द्रष्टव्यम् । तदिदं वैचित्र्यं तैत्तिरीयेऽप्युक्तम्-अन्तर्व- हिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इति ॥५॥ एवं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुक्तम् । अथ सर्व जगद्ब्रह्मात्मकमित्यनुसं- दधानस्पैहिक प्रयोजनमाह- यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥ पः परमात्मज्ञानाधिकृतः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान्या- स्मन्येव परमात्मन्येवानुस्यूतानि पश्यति ध्यायतीत्यर्थः । पृथिव्या- दिध्रियमाणमपि तन्मुखेन परमात्मन्येव स्थितमित्येवकाराभिप्राय: । तुशब्देनास्याधिकारणो माहात्म्यविशेपो द्योत्यते । किंच सर्वभूतेषु घाऽऽत्मानं परमात्मानं यः पश्यतीति । इदं व्याप्तिमात्रपरम् । परमपु- रुपस्यानन्याधारत्वादिति मावः । यच्छब्दस्य स इति प्रतिनिर्देशोऽध्या- हार्यः । स उक्तविधज्ञानी । ततस्तेपु सप्तम्यर्थे तसिः। ब्रह्मात्मकतया ·७ '- ईशावास्योपनिषत् । दृष्टेषु सर्वेषु भूतेप्वित्यर्थः । न विजुगुप्सते कुतश्चिदपि न बीमत्सते ।। स्वात्मविभूतिन्यायेन क्वचिदपि निन्दा न करोतीति भावः ॥६॥ एवं वैयधिकरण्येनोक्तं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वं सामानाधिकरण्येनापि द्रढ़यंस्तदनुध्यानस्य सद्यः शोकनिवर्तकत्वमाह- यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ यस्मिन्मणिधानसमये विजानत ईशा वास्यमित्यारभ्य ततो न विजु- गुप्सत इत्यन्तेनोपदिष्टं स्वतन्त्रं परतन्त्रं वस्तुभेदं यथोपदेशं विविच्य जानत इत्यर्थः । नन्वेवमत्यन्तभेदाभ्युपगमे सर्वाणि भूतान्यामेवामू- दिति सामानाधिकरण्यं भज्यतेत्याशङ्कावारणाय यस्य पृथिवी शरीरम् । [वृ०३।२। १३] यस्य शरीरम् [वृ. ३।७।३] इत्यादिघटक: श्रुतिसिद्धसंबन्धविशेपमाह-एकत्वमनुपश्यत इति ।,आकृतिव्यक्त्यो- रिव गुणगुणिनोरिव चात्यन्तभिन्नयोरेव जगद्ब्रह्मणोरेकत्वं विमागान- हसंबन्धविशेष पश्यतो विशदमनुध्यायत इत्यर्थः । रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्यर्थं समजायत । इत्यादाविवेहाप्येकशब्दस्य संबन्धविशेप एवार्थो विवक्षितुं युक्त इति भावः । एवं च सर्वाणि भूता- न्यात्मैवाभूदिति सर्वभूतशरीरकः प्रतीतोऽमूदित्यर्थः । तत्राऽऽदौ प्रणि- धानसमये को मोहः । स्वतन्त्रादिभ्रमादिलक्षणो मोहो न संभवति । कः शोकः परमात्मविभूतितयाऽवगते सर्वस्मिन्निर्ममत्वसिद्धी पुत्रादि- मरणराज्यादिहरणादावपि न कश्चिच्छोकः स्यादित्यर्थः । यथाऽऽह- यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इति । ..अब केचित्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति बाधायां सामानाधिकर- प्रयम् । तथा च सर्वाणि भूतान्यात्मव्यतिरिक्तानि न सन्तीत्यर्थः । यथा चोरः स्थाणुरिति । स्थाणुरेवायं न चोर इत्यर्थः । तथेहापीत्याहुः। अन्ये तु नरपतिरेव सर्वे लोका इतिवदौपचारिकमिदं सामानाधिकरण्यम् । नरपत्यधीनाः सर्वे,जना, इति हि तन्निर्वाहस्तद्वदिहापि परमात्माधी- नानि सर्वाणि भूतानीति भाव इति वर्णयन्ति । अपरे .तु. घटशरावा- दयः सर्वे मृत्पिण्डा एवेतिवज्जगद्गृह्मणोरेकद्रव्यत्वं परिकल्प्यैवेदं सामान ·रामानुजमतानुवापिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- नाधिकरण्यं निर्वाह्यमित्याचक्षते । सिद्धान्तस्तु देवोऽहं मनुष्योऽहमि- त्यादिवच्छरीरात्ममावसंबन्धनैव जगद्ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यनिर्वाहे संभवति सति बाधोपचारस्वरूपैक्यपक्षा वैदिकहिष्कार्याः ॥७॥ पुनरप्येनमीशेशितव्यदिन वेदितव्येश्वरस्वहेयशोधनेन विशिष्टज्ञान- योगादिकमप्युपदिशति- स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमनाविर शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीपी परिभूः स्वयंभूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यदधाच्छाश्व- तीत्यः समात्यः ॥८॥ यः सर्वभूतान्तरात्मब्रह्मदर्शी स पर्यगात्माप्नुयादित्यर्थः । 'ब्रह्मविदा- मोति परम्' । [ते० २।१।१] इति न्यायात् । यद्वा समाधिलब्धेनानु- मवेन प्राप्नुयादिति सिद्धानुवादः । 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' । [०४४७] इतिवत् । शुक्रमवदातं स्वप्रकाशमित्यर्थः । अकायम् । सर्वशरीरकमपि कर्मकृतहेयशरीररहितमित्यर्थः । न तस्य प्राकृता मूर्तिमासमेदोस्थिसंभषा। इतिहेयशरीरस्यैवान्यत्र प्रतिपेधदर्शनात् । न तु दिव्यमङ्गल विग्रह- रहितमित्यर्थः। 'यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि ।' [ ई० वा० १६] 'य एपोऽन्तराऽऽदित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते॥' [ मै०६ । १] ...आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् [श्चे० ३1८] इत्याद्युपनिपत्प्रसिद्ध. स्याप्राकृतविग्रहस्य निषेधायोगादिति भावः । अवणम् । कर्मजन्यश- रीरामावादेवाक्षतम् । अस्नाविरं च । सावाः शिरा यस्मिन्विधन्ते तत्याविरम् । नाविरं न मयतीत्यस्नाविरम् । शुद्धम् । अनाघाताज्ञानादि- दोपगन्धम् । अशनपानादिपमिरहितं च । अपापविद्धम् । अज्ञा. नादेः कार्यकारणमूतैः पुण्यपापरूपकर्ममिरठीढमित्यर्थः । 'न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्' [ला०८।४।१] इत्यारम्य 'सर्वे पाप्मा. नोऽतो निवर्तन्ते' इति पापशब्देनोपसंहारदर्शनात् । स्वर्गादिहेतुमूत- विशेपस्यापीह पापशन संग्रहणमिति भावः । एवमहेपहेयप्रत्य- नीकं परमात्मानं स विद्वान्पर्यगादिति पूर्वेण संवन्धः। एवंरूपः परमात्मा प्राप्पः प्रापक उपास्पथ यस्य तं ब्रह्मविद विशिनष्टि कविः । प्यासा- ·९ ईशावास्योपनिपत् । दिवब्रह्मस्वरूपरूपदिव्यगुणादिप्रकाशकमबन्धविशेषाणां निर्मातेत्यर्थः । अथवा कान्तदर्शी । कर्मयोगस्तु कुर्वन्नेवेह कर्माणीति मन्त्रेण पुरस्ता- देवोक्तः । अथ ज्ञानयोगसाध्यप्रत्यगात्मसाक्षात्कारहेतुभूतं जीवात्मयो- गमाह-मनीपी मनस ईशित्री बुद्धिमनीपा, तद्वान्मनीपी भगवत्स्वरूपगुन स्मृत्यभ्यासेन तदितरविषयवैराग्येण च प्रतिष्ठितप्रज्ञ इत्यर्थः । परिमूः कामक्रोधादीन्परिभवतीति परिभूः । अनेन विरोधिनिवृत्तिरुपयोगाङ्ग- सेवनमुक्तम् । योगाभ्यासफलमाह-स्वयंभूः । अन्यनिरपेक्षसत्ताकः सुसरूपतया स्वात्मदर्शीति यावत् । याथातथ्यतः । यथावद्विविच्य । अर्थान्मच्यार्थान् । तस्य वाचकः प्रणवस्तजपस्तदर्थंभावनमितिसूत्रो- क्ताव्यधावृदयेन धृतवानित्यर्थः । सर्वान्तरायप्रशमनार्थमिति भावः । यद्वा शुक्रमित्यादि द्वितीयान्तपदजातं परिशुद्धजीवपरम् । तमपि स परमात्मा पर्यगात्परितो व्याप्य स्थित इति प्रथमान्तपदजातं परमा- स्मपरं योजनीयम् । तथाहि कविः सर्वदर्शी श्रीपश्चरावादिप्रणेतेति वा। मनीपी मनःमभृतीनां जीयकरणानां नियन्ता । परितो भवतीति परिभूः सर्वव्यापी स्वयमेव संमवतीति स्वयंभूः। बहुधा विनायत इतिश्रुत्युक्तम- सिद्धावतारशाली । अब कविरित्यादिना कल्याणगुणविधानात् । छान्दोग्ये- 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघ. सोऽपिपासः। [छा०८१५] इति हेयगुणान्प्रतिषिध्य सत्यकामः सत्य- संकल्प इति कल्याणगुणविधानाच निर्गुणं निरञ्जनमित्यादिसामान्य- निषेधस्य हेयगुणविषयत्वं सुगमम् । याथातथ्यत इति । अर्थान्कार्यपदा- शाश्वतीभ्यः समाभ्यो यावद्विलयमवस्थातुं याथातथ्यतो यथा- वद्विविच्योत्पादितवान्न पुनरैन्द्रजालिकत्वेन धलं प्रकाशितवानिति भावः ॥८॥ एवं विचित्रशक्तिकपरमात्मविपयां कर्मयोगाद्यगिकां विद्यामुपदि- श्यानन्तरं विभिमन्त्रैः केवलकर्मावलम्बिनः केवलविद्यावलम्बिनश्च पुरुपान्विनिन्दन्वर्णाश्रमधर्मानुगृहीतया विद्ययैव निःश्रेयसायाप्तिमाह- अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥ बृहदारण्यके चायं मन्त्रः पठितः । ये भोगैश्वर्यप्रसक्ता अविद्या, विद्यान्यां क्रियां केवलं कर्मत्यर्थः। विद्याविधुरं कर्मेति यावत् । अविद्या - ૨ ·१० रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- कर्मसंज्ञाऽन्येति स्मृतेः । उपासते । अनुतिष्ठन्ति । अन्धं तमोऽतिगाढं तमोऽज्ञानमित्यर्थः त्रिवर्गामिसान्नान्तरीयं नरकमन्धं तमो वा। "प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येपु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽमि. नन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति " इति श्रुतेः । य उ विद्यायां रताः । उकार उत्तरपदेनान्वेतव्यः । स्वाधिकारोचितकर्मपरि- त्यागेन विद्यायामेव रताः । ते ततः कर्ममात्रनिष्ठाः प्राप्यादन्धतमसाद- भूय इव तमस्तदधिकमज्ञानं प्रविशन्ति । इवशब्दस्तमस इयत्ताया दुर्घ- हत्वं द्योतयति ॥ ९॥ किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राऽऽह- अन्यदेवाऽऽहुर्विययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥ विद्ययेति पञ्चम्पर्थे तृतीया । यथाश्रुतेऽन्पशब्दानन्वयादन्यदेवाऽऽतुः संमवादिति वक्ष्यमाणानुरोधाच। तथा च विद्यायाः कर्मरहितविद्यातो- न्यन्मोक्षसाधनमित्याहुः । उपनिपद इति शेपः । अविद्यया । अवि. द्यायाः । ब्रह्मविद्याविधुरकर्मणोऽन्यदेव मोक्षसाधनमित्याहुः । पूर्वपूर्वसं- प्रदायसिद्धोऽयमर्थोऽस्माकमित्याह-इति शुश्रुम इति । ये पूर्याचा. र्यास्ते प्रणिपातादिभिः सम्यगुपसन्नानामस्माकं तन्मोक्षसाधनं विचच- क्षिरे विविच्योपदिदिशुः । तेषां धीराणां धीमतां परमात्मध्यानपराणां पचनमित्यध्याहार्यम् । यद्वा धीराणामिति पञ्चम्यर्थे पष्ठी । तेभ्यो धीरेभ्य इति योज्यम् । नटस्य शृणोतीतिवत् । इति शुश्रुमः । एवंप्रकार- मश्रीपम् । ननु परोक्ष एवार्थे लिविधानाच्छुश्रुमेत्युत्तमपुरुपो न घटत इति चेत्सत्यम् । ब्रह्मविद्यायां दुरघगाहवेन निःशेपग्रहणमस्मामिन कृतमित्यभिप्रायफत्वादुत्तमपुरुषप्रयोगस्येत्याहुः ॥१०॥ अन्पदिति सामान्येनोक्तं मोक्षसाधनं विवृणोति- विद्यां चाविद्यां च पत्तद्देदोनय सह । अवियया मृत्यू ना विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥ कुर्यन्नंयेह कर्माणीति मन्त्रे कर्मयोगम्य प्रत्यगात्मदर्शनद्वारा परम- क्युरपादकत्वमुक्कम । इह भक्तियोगेन विदुषा पूतिकर्मयोग परि-

·ईशावास्योपनिषत् ।
त्यज्याहरहरनुष्ठीयमानानां नित्यनैमित्तिककर्मणां कल्मपनिर्वहणद्वारा
भक्त्युपचायकत्वमुच्यते । सहशब्दस्वारस्यात् । अतो न पुनरुक्तता।
यो यथावस्थितविद्योपदेशवान् । विद्या ब्रह्मोपासनरूपां तदङ्गभूतक-
मरूपामविद्यां चैतदुभयं सह वेद । अङ्गाङ्गिभावेन सहानुठेयं वेदेत्यर्थः ।
अविद्यया विद्याङ्गतया चोदितेन कर्मणा मृत्यु विद्योत्पत्तिप्रतिवन्ध.
कीभूतं पुण्यपापरूपं प्राक्तनकर्म तीत्वा निर्विशेषमुल्लङ्घ्य । विद्यया
परमात्मोपासनरूपया । अमृतमश्नुते मोक्षं प्रागोतीत्यर्थः । तीयेत्यत्रो-
पायविरोधितरणमुच्यते । अमृतमश्नुत इत्युपेयब्रह्मप्राप्तिविरोधिमूतेभ्यः
सर्वपापेम्यो मोक्ष इति भेदः । एवं च सति-
इयाज सोऽपि सुबहून्यज्ञाज्ञानव्यपाश्रयः ।
बह्मविद्यामधिष्ठाय ततुं मृत्युमषिद्यया॥ इति ।
ज्ञानव्यपाश्रयः शास्त्रश्रवणजन्यबह्मज्ञानवान्स जनकोऽपि ब्रह्मवियां
निदिध्यासनरूपामधिष्ठाय फलत्येनाऽऽश्रित्येत्यर्थः । भक्तियोगोत्पत्ति
फामयमान इति यावत् । मृत्यु मक्त्युत्पत्तिविरोधि प्राचीनं कर्मजातम् ।
अविद्यया विद्याङ्गकर्मणा ततुं व्यपोहितुं सुबहून्पज्ञाज्योतिष्टोमादिका-
नियाजाकरोत् । पाकं पचतीतिवत् ॥ ११ ॥
एवं समाधिनिष्पत्तनित्यनैमित्तिककर्मसाध्यत्वमुक्त्याऽथ घिमिमन्त्रै-
निपिद्धनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसाध्यत्वमाह-
तत्र तावत्माग्यकैकमात्रं विनिन्दति--
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्या रताः ॥ १२॥
'एतमितः प्रेरयाभिसंभविताऽस्मि' [छा० ३।१४।४] 'ब्रह्मलोक-
मभिसंभयामि [छा०८।१३।१] इत्यादिपु ब्रह्ममाप्तिरूपाऽनुभूतिः
संमूतिशब्देनोक्ता । इह तु समाधिरूपा संमूतिशब्देनोच्यते । असं-
भूतिशब्दस्तु समाध्यङ्गभूतां निषिद्धनिवृत्तिमाह । संभूतिं च विनाश
अत्युसरत्र विनाशशब्देनासंभूतेरनुविधानात् । तथा च ये विद्याधि-
कारिणोऽसंमूतिमेव मानदम्भहिंसास्तेयादीनां योगविरुद्धानां निव-
तिमेवोपासते निवृत्तिमात्रनिष्ठा इत्यर्थः । तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीति
पूर्ववदर्थः । ये पुनः समाधिरूपसंमूत्यामेय रतास्ते ततो भूय इव तमः
प्रविशन्तीत्यर्थः ॥ १२॥

·१२ रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राऽऽह- अन्यदेवाऽऽहुः संभवादन्यदाहरसंभवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ संभवात्संभूतेः । असंभवादसंभूतेरित्यर्थः । केवलासंभवादसंभवा- चान्यदेव मोक्षसाधनमित्युपनिपद आहुः । लिदुत्तमः पूर्ववत् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १३ ॥ अन्यदित्युक्तं विवृणोति- संशतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयः सह । विनाशेन मृत्युं ती. संभूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥ संभूतिं समाधिरूपब्रह्मानुभूतिं विनाशं च योगविरोधिनां वर्जन चेत्येतदुभयं यो विद्वानङ्गाणिभावेन सह वेद स विद्वान्विनाशेन निषे- व्यमाणेनेति शेपः । विरोधिनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसेवनेनेत्यर्थः। मृत्युं समा- धिविरोधिपापं तीर्वाऽपाकृत्य निप्पन्नया संभूत्याऽमृतमश्नुते ब्रह्मप्रा. तिरूपां संभूतिमश्नुत इति भावः । अत्र संभूतिविनाशशब्दाभ्यां सृष्टिप्रलयविवक्षया कार्यहिरण्यगर्भस्याच्याकृतप्रधानस्योपासनं विधीयत इति शांकरं व्याख्यानमनुपपन्नम् । मृत्युतरणामृतत्वप्राप्तिरूपफलवचना- नौचित्यात् ॥ १४ ॥ एवं साङ्गभगवद्भक्तिमुपदिश्य तन्निष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रद्वयमुपदिशति- हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूपन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥ हे पूषन्नादित्यान्तर्यामिन् । य आदित्ये तिष्ठन्नित्यारभ्य ‘य आदित्य- मन्तरो यमयति' [३७९]इति शतपथश्रुतेः । शाखदृष्ट्या तूपदेशो वामदे. यवदित्यादिन्यायाश्च । यद्वा पूपन्नाश्रितपोषणस्वभावेत्यर्थः। 'साक्षादप्य- विरोधं जैमिनिः[ब० सू० १।२।२८] इति सूत्रानुरोधात् । सत्यस्य । सत्यशब्देन स्वरूपविकाररहितजीवात्मोच्यते । 'सत्यं चानृतं च' छा०- १॥२३] सत्यममवदित्यादिपु जीवेऽपि सत्यशब्दप्रयोगात् । तस्य मुखम् । मुसवत् । अनेकेन्द्रियावष्टम्मकतया मुखसदृशं मन इत्यर्थः । हिरण्मयेन हिरण्यसदृशेन मोग्यधर्गेणेति यावत । पात्रेण परमात्मविषयकवृत्तिप्रति- ·ईशावास्योपनिपत् । १३ रोधकेनापिहितमाच्छादितम् । हृदि निहिते परमात्मनि निरुद्धवृत्तिकं जातमित्यर्थः । तजीवस्य मुखस्थानीयं मनो हुपीकाणामीशस्त्वमपा- वृणु निरस्य तिरोधानं कुर्वित्यर्थः । तत्कस्य, हेतोस्तवाऽऽह-सत्यध- माय सत्यस्य जीवस्य धर्मभूताय । दृष्टिदर्शनम् । त्वदर्शनायेति भावः - पुनरपि तया दृष्ट्या दृष्टव्यं विशिंपन्दर्शनं तत्साधनं चाभ्यर्थयते-- पूपन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मी- न्समूह । तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुपः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ पूपन्नाश्रितपोपक । एकश्चासावृपिश्चैकार्पः । अद्वितीयातीन्द्रियार्थ- दृष्टा । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' [वृ३०७।२३] इति श्रुतेः । यमो यमयति सर्वानिति यमः। सर्वान्तर्यामिन् । 'यः पृथिवीमन्तरो यमयति' [वृ०३।७। ३] ' य आत्मानमन्तरो यमयति' [वृ० ३७९] इत्यादिश्रुतेः । सूर्य स्वोपासकधियां सुप्तु प्रेरक । प्राजापत्य प्रजापतिश्चतुर्मुखस्तस्य सुताः प्राजापत्यास्तेषामन्तयामिन् । यद्वा प्रजापतिरेव प्राजापत्यः । प्रजानां पतिरिति व्युत्पत्त्या प्रजापतिर्विष्णुः 'प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः [म० ना०१।१] इति श्रुतेः । व्यूह रश्मीन् । भवदीयदिव्यरूपदर्शनानुप- युक्तान्स्योग्ररश्मीन्व्यूह व्यपोह विगमयेत्यर्थः । यत्ते दर्शनोपयिकं प्रभा- स्मकं तेजस्तत्समूह समूही कुरु । तकिमर्थमित्याशङ्कच द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमित्याह यदिति यत् । 'आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् [श्वे० ३८] इत्यादिश्रुतिपु प्रसिद्धमित्यर्थः। ते।' आनन्दो ब्रह्म'[ते. श६] इति निरतिशयभोग्यस्य तवापि । कल्याणतमं सौन्दर्यादिगुणातिशयेन कल्या- णेभ्योऽतिशयितं कल्याणं शुभाश्रयमिति भावः । ते यदिव्यरूपं तत्प. श्यामि पश्येयमिति लकारव्यत्ययश्छान्दसः । ब्रटुमिच्छामीति मायः । ननु 'यत्ते रूपं कल्याणतमम् य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' । [छा०१।६।६] 'ईशावास्यमिदः सर्वम् ' [ई०१] 'पति विश्वस्याऽऽत्मेश्वरम् ' [म. ना० ११ । ३] ' सर्वकर्मा सर्व- गन्धः । स्वामाविकी ज्ञानबलक्रिया च'[श्वे०६८] । 'तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति '[छा० ८३४] 'तस्योदिति नाम' [छा० १६७] इत्यादिभिः शाखैगुणविग्रहादयो ब्रह्मणो विधीयन्ते । निर्गुणं निरञ्जनम् । 'सत्यं ज्ञानम् [तै०२।११] 'अकायमवणम् ।' , ·रामानुजमतानुयापिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- [ई०८] 'नेह नानाऽस्ति किंचन' [वृ०४।४।१९] 'निष्कलं निष्कि- यम् ।। श्वे०६.१९] 'अगोत्रमवर्णम् ।' [मु० ११११६] एवमादिभिः शाखैर्गुणादयः प्रतिषिभ्यन्ते । तथा विधिनिषेधयोः शास्त्रयोविरोधाद- न्यतरषाधोऽवश्यंभावी । तत्र निषेधस्प प्रसक्तिपूर्वकतया पश्चारप्रवृत्ति प्रतिषेधशास्त्रमपच्छेदाधिकरणन्यायेन प्रबलम् । अतः प्रतिपेधवलेन गुणादिविधयः सबै घाधिताः । ततश्च विद्यास्पदोपपरिकल्पितगुणषिम- हादयो मिथ्यामूता इति । तदिदमनादरणीयम् । पशुच्छागनयेनोत्स- पवादनयेन च विधिनिषेधयोभिन्नविपयत्योपपादनेन तयोविरोधग- न्धामावाद्विधीनां प्रतिपेधवाध्यतानुपपत्तेः । तदुक्तं तत्त्वसारे- यद्ब्रह्मणो गुणविकारशरीरभेदकर्मादिगोचरविधिप्रतिपेधवाचः। अन्योन्यभिन्नविपया न विरोधगन्धमर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधवाध्या:॥ इति । अथान्तर्यामिणमहंग्रहेणानुसंधत्ते-योऽसावसौ पुरुपः सोऽहम- स्मीति । असावसायिति वीप्साऽऽदरार्था । यद्वाऽदःशब्दो विभज्य पत्तच्छन्दाभ्यामन्वेतप्यो योऽसौ पुरुपः प्रसिद्धः सोऽसावहमस्मीति । पद्यपि पुरुपं प्रकृतिं चैय प्रधानपुरुपेश्वरः (गी०१३।१९) इत्यादिपु पुरुषशब्दो जीववाचितया प्रसिद्धस्तथाऽपि 'तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ।' [श्वे०३९] इत्यादिश्रुत्या सर्वघेदपठितपुरुपसूक्तादिपु प्रसिद्धो महापुरुप एवेह पुरुपशब्देन विवक्षितः । नन्वेवं योऽसौ पुरुपः सोऽहमिति कथं सामानाधिकरण्यम् । अहंपदार्थस्य जीवस्य महापुरुषा- द्भिन्नस्यादिति येन । अहंशब्देनाप्यस्मदर्थान्तर्यामिण एवाभिधाने- माह स इति निर्देशस्य मुसंगतत्वात् । ननु चाहंशब्दस्य प्रत्यगर्थान्त- पमित्यपरत्वे सोऽस्मीत्युत्तमपुरुपो न घटते । नहि तदन्तर्यामिपुरुपोऽ- स्मीत्यन्ययो पुज्यत इति चेदुच्यते-मदन्तर्यामीत्यादिशब्दान्तरेणोपस्था- पिते प्रत्यगान्तर्यामिण्युत्तमपुरुपान्ययासंमयेऽप्यहमित्यस्मरपदोपस्था- पिते तस्मिन्नुरामपुरुपान्वयो पुज्यत एय। तथा च सूत्रम्-अस्मगुसमः । (पा० मू० १४१०) इति । प्रत्यगर्थयोधकास्मच्छब्दोपपद उत्तमपुरुपो मवतीत्पर्यः । न पुनरस्मच्छन्दस्प प्रत्पगर्थद्वारा परमात्मपर्यन्ततायामु. समनिवृत्तिरिति । अधिकं तु प्रविष्टं न तद्धानिरिति न्यायात् । एवं तत्वमसीत्पादिप्यप्यसीति मध्यमपुरुपो निर्घायः । त्वंपदेनाभिमुसचेत. नदरिष तदन्तर्यामिणोऽभिधानाम्युपगमात् । तत्रापि 'युप्मयुपपदे ·१५ ईशावास्योपनिषत् । समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः।' (पा० सू०१।४।१०५) इत्ये- तावदेव हि स्मर्यते । न तु युष्मच्छब्दस्य स्वाभिमुखचेतनद्वारा तदन्त- यामिपर्यन्तत्वे मध्यमनिवृत्तिरिति । ये तु तत्त्वमसि सोऽहमस्मीत्यादि- घ्यहत्वमादिशब्दर्युष्मदस्मदर्थपरित्यागेन निर्विशेषचिन्मात्रस्वरूपैक्यमेव धाक्ययेद्यमित्याः, तानेव तत्त्वमसीत्यादिवाक्येप्वसिरिव सोऽहमस्मी- तिवाक्यस्थास्मिरपि खण्डयति । भोतर्यनुसंधातरि च युप्मदस्मत्ते हि तैः परित्यक्ते न तेपामसिना कश्चित्पतिबोधनीयोऽस्ति न च कश्चिद- स्मिना विशिष्यानुसंदेहः । ननु प्रकृते युष्मदस्मदोरविवक्षायामपि तयोव्युत्पन्नयुष्मदस्मच्छरदोपपदमात्रोपजीवनेनास्मत्पक्षेऽपि त्वमहमिति मध्यमोत्तमयोः संपत्तिरिति चेत् । ततोऽप्यपरित्यक्तप्रवृत्तिनिमित्तकस्या- स्माकं निर्वहणस्यैवानुसर्तुमुचितत्वात् । अपर आह योऽसावसौ पुरुपः सोऽहमस्मीत्यत्र पुरुपशब्देन परमपुरुपो न विषक्षणीयः। तथा सत्युत्तम- पुरुप इत्याख्यायाः सोऽहमिति सामानाधिकरण्यस्य च लेशेन निर्वाह्य- रवात् । अतो परमत्र पुरुपशब्दस्य परिशुद्धजीवात्मपरत्वमाश्रयितुम् । एवं च सति यः पुरुषो मुक्तिवृश्यभाब्याकारः परिशुद्धजीवात्मा सोऽह- मस्मीत्यन्वयादुत्तमपुरुप इत्याख्यायाः सामानाधिकरण्यस्य चातिस्वरसेन निर्वाह इति । नायं पक्षः साधुः । तथा हि-भवत्येवमिह निर्वहणं तथाऽपि तस्यमसीत्यत्र तत्पदस्य त्वं या अहमस्मि भगवो देवते, अहं पै त्वमसीत्यादिषु वपदस्य च परदेवतावाचकत्ये त्वदुक्तनिर्वाहस्यात्रा- संभवात् । अकामेनापि तत्रास्मदुक्तनिर्वाहस्य समाश्रयणे तत्समानन्या- यावत्रापि तस्यैवानुसर्तुमुचितत्वादिति । स्यादेतदेवं वं या अहमस्मि भगयो देवते, अहं घे त्यमसीत्यत्र कथं पुरुपव्यवस्था त्वमहंशब्दयोरुम- योरपि श्रवणात् । उद्देश्यविपयकमेव युष्मदादिपदगुपपदत्वेन पाणिनि- सूत्रामिपेतम् । यथा चोद्देश्यसमर्पकोपपदयशादेवात्र मध्यमोत्तमयोर्य- वस्था सिध्यतीति चेत् । अस्त्वेवमिह समाधानं तथाऽपि तस्वमसीत्यत्र पुरुषव्यवस्था न घटते तत्र सत्वंपदयोगवत्तत्पदयोगस्यापि सत्त्वात् । तथा चासीतिवदस्तीति प्रथमपुरुपस्यापि प्रसङ्गः । नत्रापि त्वंपदमु- द्देश्यसमर्पकम् । येन त्वंपदमेव पुरुपनिमित्तं न तु तत्पदमपीति व्यवस्था स्यात् । तथा च तत्त्वमसीतिनिरूपणावसरे भाष्यम्-नान किंचि- दुद्दिश्य किमपि विधीयत इति । तस्मात्तत्त्वमस्तीति प्रसङ्गो दुरि इति । अत्रोच्यते-तत्त्वमसीत्यत्रापि त्वंपदार्थ उद्देश्य एव । ततश्योद्देश्यविषय- कयुप्मत्पद्वशात्तत्र मध्यम एवेति न प्रथमपुरुपमसङ्गः । नच माष्यवि.

·रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- रोधः । माप्यस्प विधेयांशमात्रनिषेधपरतयोद्देश्यांशनिषेधकत्वाभावात् । तथा हि-नह्येवं माप्याभिप्रायः । नात्र किंचिदुद्दिश्यते। न च किंचिट्वि- धीयत इति । अपि त्वेवमभिप्रायः। त्वंपदेन किंचिदुद्दिश्यत एव किंतूद्दिष्टे तब न किंचिदपि विधीयत इति कथमवगम्यत इति चेत्माप्तस्यैवोपसं- हारत्वोपपादकमाप्येणव विधेयांश एव निपिध्यत इत्यभिप्रायस्य ध्यक्त- त्यात् । अन्य आह त्वं राजाऽस्यहं राजाऽस्मीत्यादिवत्ताधीन्यादुपचार- विवक्षया तत्त्वमसि सोऽहमस्मीत्यादिपु मध्यमोत्तमसामानाधिकरण्या- नामसामञ्जम्पमिति । तदप्युपेक्षणीयमेव। लोकवेदयोश्चेतनपर्यन्तं देवमनु- प्यादिव्यवहारवटेन जातिगुणशब्दवन्मुख्यस्यैव संभव उपचारकल्पन- स्पान्पाप्यत्वात् ।। १६ ॥ एवं परावरतत्त्वविवेकं निःश्रेयससाधनमूतमक्तियोगं तनिष्ठस्यानुसं. धेयमन्त्रयिम्तार इत्यादिशाः प्रोक्षणादिभिः समिदादिकमिव परिशुद्ध म्वरुपयाथाम्पज्ञानेन संम्मृत्वाऽऽत्महविः समर्पणीयमित्युकत्यादिहापि शरीगेन्द्रियादिभ्योऽतिरिक्तं स्यात्मानं प्रथमं विशोध्य तं ब्रह्मणि समर्प स्याधिकारानुगुणमर्थयते- वायुगनिलममृतमथेदं भस्मान्त५ शरीरम् । ॐ कोरगर स्तर स्मर कतो स्मर रुतः स्मर ॥१७॥ 'मोक्ता मोग्यं प्ररितारं च मया' [श्वे०१०] इत्यादिश्रुत्यन्तरमसि- निविदीश्वरतत्त्चनपमिहापि वृष्टव्यम् । यायुः विद्याकर्मानुगुणमग पत्मकल्पवशेन तब नत्र गन्तृत्वावा यायुः। अनेन जीयम्याणुपरिमाणत्यं परमारमाधीनत्यं प सिध्यति ।था गतिगन्धनपोरिति धातुः निटयरहित. स्यात् । पापिदपि प्पयस्थितयामायागानिटः। अमृतम । पीपमाणोऽपि देशमंताने म्यपममृतं म्यगपती मंतशायिनात्यर्थः । 'अपिताशी या अरेरमात्मानुष्टित्तिधमा [पृ०४॥५॥१४ ] 'न विज्ञापिग्लिोपो विद्यते' [पृ०४।१३०] न विद्यत उच्छित्तियिनाशो पम्य मोऽनु. जिशनिवडापधः । अनुष्टिनिधी पम्पामायनुप्छितिधर्मति पुनपं. नीदिः । निग्यज्ञानयामिनि मायः । आप पामनगुनयः-- गंदर मिपमारण पुंग: मामायिकी गितिः । नानापदाधगंगाजविसयमानुनं ।। [आगि पृष्ठ निशमनरथम 'पदनपामा पिरनो पिमृत्पः।' [UTOR५] इनि - ·ईशावास्योपनिपत् । श्रुतेः। अनिलममृतमिति पुंलिङ्गत्वेन विवरणीयं वायुरिति पुंलिङ्गत्वेनो- पक्रमात् । अत्र विशिष्टवृत्त्या योगतो वा परमात्मविपयत्वं न शङ्कनीयम् । नश्वरदेहस्यानन्तरवचनेन तद्यावृत्या प्रत्यगात्मपरत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः [श्वे० १६१०] इति श्रुतावमृतशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । स्वभोग्यतया प्रधान हरतीति हरो जीव इत्यर्थः। एवं प्रत्यगात्मनोऽमृतत्वमभिधाय तच्छरीरस्य मृतत्वमवश्य- मित्याह-अथेदं भस्मान्तं शरीरमिति । प्रकृतार्थादर्थान्तरषियक्षाया- मथशब्दः । इदं शरीरमिति विशेष्यमीश्वरशरीरव्यवच्छेदार्थम् । कर्मवश्य- शरीरं मस्मान्तमित्यर्थः। ब्रह्मादिषु प्रलीनेपु नष्टे स्थावरजङ्गन्मे । एकस्तिष्ठति सर्वास्मा स तु नारायणोऽव्ययः॥ इत्युक्तेः । भस्मशब्दो दाहास्यसंस्कारपरः सन्खननादेरप्युपलक्षकः । अवाऽऽत्मशरीरयोरमृतत्वमृतत्वोक्त्या भेदः समय॑ते । रसनादिसेषया शरीरस्य नित्यत्वसंदेहोऽपाक्रियते । स्वदेहवैराग्यं कार्यमिति च सूच्यते। शीघ्रं मोक्षोपाये प्रवर्तितव्यमित्यादिफ धोत्यते । एवं चिचिद्विवेकम- क्त्वा प्रेरितारं महापुरुष प्रणवेनोपादत्ते-ॐमिति । उक्तं च योगानुशा- सने । क्लेशकर्मविपाकाशयः परामृष्टः पुरुपविशेष ईश्वरः । तस्प वाचकः प्रणयः । आह घ सर्वज्ञो महादेवः- ओमित्येवं सदा विमाः पठध्वं ध्यात फेशवम् । इति द्रष्टव्यम् । यद्वा शरीरमात्मानं च विविध्य विविक्तमारमा- नमोकारवाध्ये परमपुरुषे समर्पपत्योमिति । प्रणवस्याऽऽस्मसमर्पण- परवमोमित्यारमानं युञ्जीत । 'प्रणधो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यम- च्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरबत्तन्मयो भवेत् । [मु. २२।४.] इत्या- दिपु प्रसिद्धम् । अथ क्रतुरूपिणं विष्णुं ज्ञानयज्ञगोचरमभिमुखीकुर्व- स्तदनुग्रहं प्रार्थयते-क्रतो स्मर क्रतो ज्योतिष्टोमादिकत्वात्मक । अहं ऋतुरहं यज्ञ इति वचनात् । यज्ञः पञ्चमहायज्ञात्मक इत्यर्थः । स्मर स्मरणानुग्रहया बुद्धचा विषयी कुरु । अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम् । [इति]भगवद्वचनम् । अत्र स्मरामि नयामीति पदद्वयस्य क्रतो स्मराग्ने नयेति प्रार्थनादयापेक्षया प्रतिवचनत्वावगमात् ।कृतं स्मर पत्कृतं यरिक- ३ ·. रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता- चिदानुकूल्यमनुसंधाय कृतज्ञस्त्वं मां रक्षेति वा । एतावदन्तं त्वत्कृत्यत- याऽऽनुकूल्यं प्रतिसंधाय त्वमेष शेषपूरणं कुर्विति भावः । उक्तार्थ आव- रातिशयाक्रतो स्मर कृतं स्मरेत्यावृत्तिः ॥ १७ ॥ अमे नय सुपथाराये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम ॥ १८ ॥ बृहदारण्यके पश्चमेऽध्याये यदा वै पुरुपोऽस्माल्लोकात्मेति स वायुमा- गच्छति [१०।१] इत्यादिनाऽचिरादिकं पन्थानमुपदिश्य पश्चाध्या- यावसाने हिरण्मयेन पात्रेणेत्याद्याश्चत्वारो मन्त्राः क्रमेण पठिताः । अग्नेऽग्निशरीरक यस्याग्निः शरीरम् । इति श्रुतेः । यद्वा साक्षादप्यविरोध जैमिनिः [व० सू० १।२।२८] अयं नयतीत्यमिः । अग्रनयनादि- गुणयुक्त नय प्रवर्तयेत्यर्थः । सुपथा शोभनेन मार्गेणाचिरादिना । अचिरहःसितपक्षानुदगयनाउदी च मारुतार्केन्दून् । अपि वैद्युतवरुणेन्द्रप्रजापतीनातिवाहिकानाहुः [वरदमिश्रः] ॥ इत्यभियुक्तसंगृहीतेन मार्गेणेति भावः । राये धनाय ब्रह्मणः प्राप्य- वाद्ब्रह्मैव सुस्थिरमनन्तधनं तस्मै हिरण्मयपुरुषाय त्वत्माप्तय इति भावः । अस्माननन्यप्रयोजनात् । अनन्यगतींश्चेत्यर्थः । न केवलं मामपि त्वनुबन्धिजनानपीति बहुवचनस्याभिप्राय: । देव मम बुद्धौ योतमान । 'तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये । [श्वे०६।१८] इति श्रुतेः । विश्वानि वयुनानि । चतुर्विधपुरुपार्थो- पायान्यथावद्विद्वांस्त्वमस्मान्नेतुमर्हसीति मायः। 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोति सस्मे, [ श्वे०६।१८] इति श्रुतेरिति भावः । मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्य इति मन्त्रगतं मुमुक्षुपदं पिघृण्वन्नाह-युयोध्यस्मज्जहुराणमेन इति हुर्छा कौटिल्ये जुहुराणं कुटिलं चन्धात्मकमित्यर्थः । एनः । अकृत्यकर- णकृत्याकरणादिरूपं त्वदुपासनोत्पत्तिप्रतिवन्धमित्यर्थः । त्वत्प्राप्तिपति- वन्धकमिति वा । एन इति जात्यभिप्रायकम् । अस्मदस्मत्तः । युयोधि पृथारु । एतायदेव याचे त्यां जुहुराणमेनोऽस्मत्तः प्रथम वियोजयेति तत्पश्राद्यथामनोरथं विनाशय पुरुपान्तरे संक्रामय वा न तवास्माकं निबन्ध इप्ति मायः । मूयिष्ठाम् । अनन्यगतित्वेनाऽऽवृत्तितो भूयसीम् । नमउक्ति । ते । आप्तकामतया निरुपाधिकस्वामितया च नमउक्तिम् । निरपेक्षाय ते विधेम विदध्महे । हेऽग्ने देव विश्वानि वयुनानि विद्वांस्त्वं ·ईशावास्योपनिपत् । जुहुराणमेनोऽस्मत्तो युयोधि सुपथाऽस्मानाये नय वयं ते भूयिष्ठां नम- उक्तिं विधेमेत्यन्वयः । नित्यालिपुटा हृष्टा.नम इत्येवंवादिनो भवाम इति मावः ॥१८॥ एवमस्मिन्नध्याय आदितो मन्त्राष्टकस्य तु परतत्त्वं ततो मन्त्राप्टकस्य परमपुरुपविषयकं भक्तियोगरूपं साक्षात्साधनमवशिष्टमन्त्रद्विकस्य सर्वफलसाधनप्रपदनं प्रधानप्रतिपाद्यम् । एवं च भगवद्गीताध्यायपट्कं प्रथमं प्रथमाटकस्योपबृहणं द्वितीयपटकमुपरितनाप्टकस्य चरमश्लोकस्य पूर्वाधं वायुरनिलममृतमन्त्रोक्तानुष्ठान विधायकमुत्तरार्धं तु युयोध्यस्म- ज्जुहुराणमेन इति प्रार्थयमानानां प्रार्थनापूरणसंकल्पपूर्वकं शोकप्रति- क्षेपकं चरमश्लोकोऽप्यस्य मन्त्रद्विकस्योपबृंहणमिति बोध्यम् । इति रामानुजमतानुयायिनारायणकतप्रकाशिका- समेतेशावास्योपनिपत् ।

·ॐ तत्सब्रह्मणेनमः। रजारामानुजविरचितमकाशिकासमेता केनोपनिपत् । अथ कश्चिद्धन्यो ब्रह्म जिज्ञासुर्जडानां मनःममृतीमा . करणानां प्रवृत्तिस्तत्प्रवर्तकचेतनमन्तरेणानुपपन्नेति सामान्यतोऽवगत्य तत्मपर्तकचे- तनविशेषबुमुत्सया पृच्छति- ॐ केनेपितं पतति प्रेपितं मनः केन प्राणः प्रथमः पैति युक्तः। केनेपितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुःश्रोत्रं क उ वेवो युनक्ति ॥१॥ मन इपितमिष्टं साध्यसाधु घा विपयं प्रति केन देवेन प्रेषितं सत्पतति गच्छति । करणत्वादयश्य केनचित्प्रेरितमिति वाच्यम् । न तावज्जीव एव प्रेरकः । तेन निगृह्णतोऽपि मनसो विषयं प्रति पतनात् । अतो बलवता केनचिद्देवेनैव प्रेरितमिति वक्तव्यं स इति भावः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । इपितमितीडागमछान्दसः। अथ प्रथमः प्राणः पञ्चानां प्राणानां मुख्यः माणः केन प्रयुक्तः प्रेरितः सन्मति याति स्वव्यापार करोतीत्यर्थः । इमा छौकिकीं वैदिकी च वाचं केनेपितां मरितां वदन्ति जीवा इति शेषः । चक्षुःश्रोत्रमिति प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । उ संबुद्धौ । भो देशिक को देवो युनक्ति नियुक्त प्रेरयेतीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं शेषकरणानामिति॥१॥ इति शिष्येणानुयुक्त आचार्य उवाचेति ज्ञेयम्- श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनमो मनो यद्दाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुपश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २॥ यत् । यः । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दमासकत्वशक्तिप्रदः । मनसो मनः। मननशक्तिप्रदः । वाचो वागिन्द्रियस्य वाचं शब्दोच्चारणशक्तिप्रदः। माणस्य प्राणः प्राणनशक्तिभदः । चक्षुपश्चक्षुर्दर्शनशक्तिप्रदः । श्रोत्रादे. नियन्ता यस्त्वया पृष्टः स देव इत्यन्वयः । तथा च श्रुतयः- यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयति [वृ०३।७।२०] । 'यो वाचि तिष्ठन्याचमन्तरो यमयति' [वृ ०१७]। 'यः श्रोत्रे तिष्ठञ्ोत्रमन्तरो यमयति [३०३।७।१९]'. :

·- २२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- 'यश्चक्षुपि तिष्ठश्चक्षुरन्तरो यमयति' [वृ०३।७।१८]। यः प्राणे तिष्ठन्पा- णमन्तरो यमयति' [वृ०३७११६] । इत्याद्या नारायणस्यान्तर्यामित्व. प्रतिपादिका इति । स इत्यनेन तादृशो नारायणो देव इति भावः। तथा च भगवद्वाक्यम्-मत्तः सर्व प्रवर्तते । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्या- धुक्त्वा वासुदेवात्मकान्याहुरित्यादिस्मृतयश्च । श्रोत्रादिनियामकत्व- ज्ञानिनः फलमाह-अतिमुच्येति। धीराधीमन्तः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नारा- यणस्य जानन्तः । अस्माल्लोकादौतिकदेहात्प्रेत्य निर्गत्योत्क्रमणं विधा- येति यावत् । अचिरादिमार्गेण गत्वाऽतिमुच्य लिइन्देहं हित्वाऽमृता मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥२॥ मनआदीनां प्रवर्तकनारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यत्राऽऽह यद्वाचे- त्यादिमन्त्रैः- यद्वाचाऽनायुदितं येन वागायुयते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥ यच्चक्षुपा न पश्यति येन चक्षूपि पश्यन्ति ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यमाणेन न पाणिति येन पाणः प्रणीयते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः । यद्ब्रह्म याचा येयाण्याऽनम्युदितं साकल्येन नोक्तम् । येन च प्रेरिता सती पागम्युद्यते पुरुपेरुच्चार्यते तदेव त्वं ब्रह्म विद्धि जानीहि । नेदं जटजीयादिकं जगद्यकामात्मान इदमुपासत इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यर्थी ध्येयः । यन्मनसा फश्चित्साफल्येन न मनुते येन मनो मतम् । येन चडूंपि पश्यन्ति दृश्यन्त इरपर्थः । यत्माणेन न प्राणिति न घेष्टते येन प्राणः प्रणीयते प्रेर्पते ॥४।५।६।७।८॥ इति प्रथमः खः ।।१॥

·- रिद्वितीय खण्डः केनोपनिषत् । २३ यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनम् ॥ त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९॥ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो.न वेदेति वेद च ॥ हे शिष्याहं सुवेद ब्रह्मणो रूपं सम्यग्जानामीति यदि मन्यसे ताह स्वमपि नूनं दहरमेवाल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । तस्यानन्तत्वादिति भावः । रूपमिति ब्रह्मगुणानामुपलक्षणम् । यद्यस्माद्दहरमेव वेत्थ । अथ तस्मात्त्वं त्वयि व्यत्ययात् । त्वय्यस्य ब्रह्मणो यद्रूपं देवेषु चास्य ब्रह्मणो यदूपं तदिति शेषः । मीमांस्यमेव विचार्यमेव नु इदानीम् । ते त्वयेति ॥९॥१॥ अन्येषां कात्स्न्यून ब्रह्माज्ञानित्वेऽपि तव स्वस्ति सम्यग्ब्रह्मज्ञानित्वमिति पृष्टो देशिक आह-मन्य इति । अन्ये सम्यग्वेदायमिति मां वदान्त अहं तु ब्रह्म विदितं न मन्य इति योजना । तर्हि त्वमपि ब्रह्म सर्वथा न वेत्थ किमित्यत आह-नो नेति । नो बेद न जानामीति न किंतु वेदेति च । ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वमुपपाद्योपसंहरति- यो नस्तद्वेद तद्देद नो न वेदेति वेद च ॥१०॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥ नोऽस्माकंमध्ये यस्तु ब्रह्माहं वेदेति वदति स तं नो वेद कुतः परिच्छिन्न- स्वज्ञानात् । अहं न वेदेति यो वदत्यसौ वेद च ब्रह्मणोऽपरिच्छि- नत्वात् ॥१०॥२॥ यो न इत्यादिना साकल्येन श्रवणागोचरत्वमुक्त्वा मननागोचरत्वं चाऽऽह-यस्येति । यस्य ब्रह्मामतमिति मतं तस्य पुंसो मतं विचारि- तमनन्तत्वज्ञानात् । यस्प ब्रह्म मया मतं विचारितमिति मतं बुद्धिः स न वेदानन्तत्याज्ञानात् । साक्षात्कारोऽपि न साकल्येनेत्याह-अवि- ज्ञातमित्यादिना । वयं ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतवन्त इति विजानता- मविज्ञातं ब्रह्म । आनन्त्याद्ब्रह्मणः साकल्येन ज्ञानाभावात् । अविजा.

·२४ - रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- द्वितीयःखण्ड: नतामुक्तरीत्याऽपिजानतां नास्माभिह्म सम्यक्साक्षात्कृतमिति यावत् । विज्ञातं ब्रह्म साक्षात्कृतमित्यर्थः । आनन्त्यवेदनादिति भावः ॥११॥३॥ ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वे कथं तेनेष्टसिद्धिरिति चेत्स्वस्प योग्पैकदे- शज्ञानादवेटसिद्धिरित्याह- प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आरमना विन्दते वीयं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥४॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावीन्म- हती विनष्टिः॥भूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ प्रतिबोधेत्यत्र (तमिति शेपः । स्वस्य ब्रह्मविद्यया योग्यतानुसारेण पुंमिः भुतं मतं ब्रह्म प्रतियोधेन स्वयोग्यापरोक्षज्ञानेन विदितं चेदमृतत्वं मुक्तिं विन्दते लमते पुमानिति वा प्रतियोधेनोपासनरूपया कयाचिग्रह्म- विषया विदितं साक्षात्कृतं ब्रह्म विन्दते लमत इति यार्थः । आत्मना भृत्या वीर्य समाहितमनस्त्वलक्षणं विन्दते लमते । विद्यया । उपासन- रूपया मक्त्येति पावत् । अमृतं परमात्मानं विन्दते लमते साक्षात्करो. तीति यावत् । मक्रया च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्य- तीहेति स्मृतेः ॥ १२॥४॥ अस्तु विद्यारूपं ज्ञानं भगवत्साक्षात्कारफलं तत्कदा संपाद्यमित्यत आह-इहेति । इह ज्ञानयोग्यवाह्मणादिदेहेऽवेदीचेद्यजानायेत् । अथ तहिं सत्यं पूर्वोक्तफलं सत्यममृतब्रह्मास्त्येव तत्प्राप्ती न संदेह इति मायः। इह नायेदीत्तदा महती विनष्टिानिर्मवति । अथ प्रतियोधं वक्ति- धीरा ब्रह्मप्राप्तिविनष्टिविवेकिनो मूतेषु सर्वभूतेषु स्थितं ब्रह्म विचि- नयाऽऽभयाणं स्मृत्वाऽस्मालोकात्मेत्यामृता मवन्तीति ॥ १३॥ ५॥ इति द्वितीयः सण्टः ॥२॥ अस्पद्रुतत्यात्साकल्पेन म पमिति प्रतिपादितेऽर्थ फांचनाऽऽस्या- पिको यक्ति- ब्रह्म ह देवायो विजिग्ये । अथ तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ।।

·[३तृतीयः खण्डः]
केनोपनिषत् ।
२५
त ऐक्षन्तास्माकमेवार्य विजयोड-
स्माकमेवायं महिमेति ॥१४॥ १ ॥
तद्वैपां विजज्ञौ तेश्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न
व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥२॥
तेऽग्निमब्रुवक्षातवेद एतद्विजानीहि
किमेतयक्षमिति तथेति ॥१६॥३॥
देवानां दैत्यदानवैयुद्धे प्रस्तुते सति ब्रह्म देवानाविश्य देवेभ्यो देवा-
नामर्थे दैत्यादीन्विजिग्ये व्यजयत् । हेति निश्चितमेतदित्यर्थः । अथ
विजयानन्तरं तस्य देवेवाविष्टस्य ब्रह्मणो विजये सति देवा अमही-
यन्तापूज्यन्त । महीङ, पूजायाम् । कण्ड्वादिभ्यो यगिति यक्प्रत्ययः ।
गविणोऽभवन्निति भावः । हेत्याश्चर्ये । ब्रह्मणो विजये कुतो देवानां
गर्व इत्येतदेव व्यनक्ति-त इति । देवा अस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमे-
वायं महिमेत्यैक्षन्त व्यजानन् ॥ १४ ॥ १॥
.एपा देवानां तदासुरावेशकृतेश्वराज्ञाननिमित्तमहंकारादिकं जज्ञी
व्यजानाद्ब्रह्मेत्यनुपङ्गः । तेभ्यो देवेभ्योऽर्थे देवानां स्वात्मतत्त्वयोधाय
यक्षरूपतया प्रादुर्बभूव ब्रह्मेत्यर्थः । तद्यक्षरूपं बाँदं किमिति न
व्यजानत न व्यजाननू ॥१५॥२॥
ते देवा अग्निमब्रुवनातवेद एतद्यक्ष किमिति विजानीहीति तथे-
त्युक्त्वा ॥ १६ ॥३॥
तदायद्वत्तमक्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मी-
न्यवधी जानए, बा, अहमम्मीति... १.७५.४५
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व
दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥१८॥५॥
तस्मै तृणं निदधावेतबहेति तदुपप्रेयाय सर्वज-
वेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैत-
दशकं विज्ञातुं यदेतदक्षमिति ॥ १९ ॥६॥
अथ वायुमत्रुवन्यायवेतद्विजानीहि
किमेतयक्षमिति तथेति ॥२०॥७॥

·२६ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [चतुर्थःखण्डः] तदन्यद्रवत्तमन्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मी- त्यवचीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥८॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेशराय सर्व- जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नेतदशके विज्ञातुं यदेतयक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अग्निस्तद्यक्षमाभिमुख्येनाद्यद्गमत् । तद्यक्षमभिमुखमागतमनिं कोs- सीत्यवदत् । अग्निरहमस्मि जातवेदा अहमस्मीत्यनिरबवीत् । वै प्रसिद्धौ । एतन्नाम ममेत्यर्थः । तस्मिंस्त्वयि ताहशे त्वयि कि वीर्यमिति पक्षमब्रवीत् । यदिदं पृथिव्यामस्ति सर्वमपीदं दहेयमित्यग्निरब्रवीत् । तस्मा अग्नय एतद्दहेत्युक्त्वा किंचित्तृणं तत्पुरतो निदधौ यक्षमित्यर्थः । तत्तृणं दग्धुं सर्वजवेन सर्ववेगेणोपप्रेयाय समीपमगमत् । गत्वा तन्न शशाक दग्धं सोऽग्निः। तत एव तावन्मावत एव यक्षरूपमवधार्य निव- वृते निवृत्तवानिवृत्य च देवानबधीत् । यदेतद्यक्षमित्येतद्विज्ञातुं नाश- फमिति । अथानन्तरं वायु प्राग्वद्याख्या। आददीयाऽऽदद्यामित्यर्थः॥४॥ ॥५॥६॥७॥८॥९॥ १०॥ १७ ॥ १८॥ १९॥ २० ॥२१॥ ॥२२॥२३॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमतयक्षमिति तथेति तदत्यवत्तस्मात्तिरोदथे॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोजमानामुमा हैमवती ना होवाच किमेतयक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ चति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्य- मिति ततो हब विदांचकार वसति ॥ २६ ॥१॥ तम्मात्तिरोदधे तस्मात्प्रदेशादन्तहितममुदिति वा । स इन्द्रम्तस्मि- लेव यक्षतिरोधानाकाशमदेशे यक्षेणोपदेशार्थ स्थापितां त्रियं दृष्ट्वाऽऽ.

·.[४ चतुर्थ सण्डः केनोपनिपत् ।। :२७ जगाम तत्समीपं प्राप्तवान् । सा केत्यत उक्तं बहुशोममाना हैमवती हिमवतः पुत्रीमेतद्यक्ष किमिति तां स्त्रियमुवाच पप्रच्छेत्यर्थः ॥ २४ ॥ ॥२५॥११॥१२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ इन्द्रेण पृष्टा देव्येतद्यक्षं ब्रह्मेति होवाच हेति निश्चयमाह । एतदेतस्य देवेष्वनुप्रविष्टस्य ब्रह्मणो विजये तद्विजयनिमित्तं महीयध्वं महिमवन्तो भवत न त्यात्मनो विजयनिमित्तं गर्विणो भवत वै निश्चितमेतदिति चोवा- चेत्यन्वयः । एवमुमयोपदिष्ट इन्द्रः किं चकारेत्यत आह-तत इति । ततो हैव देव्यपदेशादेव तद्यक्षमिन्दो ब्रह्मेति दैत्यविजयोऽस्मदनुपविष्ट- ब्रह्मकृत इति विदांचकार ज्ञातवान् ॥ २६ ॥१॥ तस्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदमिर्वायुरिन्द्रस्ते ह्ये- नन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २५ ॥ २ ॥ तस्माद्वै यस्मात्त्वं ब्रह्मणः पूर्व दृष्टत्वादेवैते देवा अन्यान्देवानतितरा- मिवेति । एते देवाः क इत्यतस्तानाह-यदग्निर्वायुरिन्द्र इति । यदगिर्योs- ग्निों घायुर्य इन्द्र एते देवाः । कुत एतेऽधिका इत्यतस्तस्मादित्युक्तम् । हेतुं व्यनक्ति-ते हीति । हि यस्मादेतद्यक्षरूपं, ब्रह्म नेदिष्ठं समीपस्थं पस्पृशुः । स्पृश संस्पर्शने । परामर्श कृतवन्त इत्यर्थः । परामर्शात्मागनि. धावार्यक्षदर्शनमात्रगिन्द्रस्य तु यक्षस्य ब्रह्मत्वज्ञानमिति बोध्यम् । तञ्चनक्ति-ते हीति । तेऽग्निवाबिन्द्राः प्रथमः प्रथमं विदांचकार विदों- चक्रुः ॥ २७ ॥२॥ ब्रह्मवेदनं चेन्द्रस्य देव्युपदेशान्यस्य विन्द्रोपदेशादिति भावेनेन्द्रस्य ज्ञानोदयप्रकारमाह- तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा ३ इतीन्न्य- मीमिपदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ तस्मादित्युक्तं हेतुं व्यनक्ति स हनदिति । एतदेव । तद्वाक्यार्थमेव व्यक्तमाह । स ह्येनत्प्रथम इति प्रथममित्यर्थः ॥ २८ ॥३॥ अधिदेवतमध्यात्म चोपास्यरूपमुपदिशति-तस्यैप इत्यादिना । तस्य ब्रह्माण एप आदेश उपदेशः । यदेतस्कपिलाख्यं रूपम् । विद्युतो । .

·रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [४चतुर्थः खण्डः बहुवचनमाद्यर्थ उपलक्षणं या विद्युदादीस्तेजोरुपानर्थाना समन्ताद्यधुत- यद्योतयदीपयदिति । आ न्यमीमिपत्सम्यन्यमीमिपत्सम्यग्न्यमील- यत् ।आ पूर्णमित्यर्थः। यद्दा यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म शुतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेद्ब्रह्म व्यातद्विद्योतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः । यथा धनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्यक्तीभूतमतो विद्युतदिवेत्युपा- स्पम् । पथा सकृविद्युत्तम् [२२३१६] इति बृहदारण्यके। यस्माञ्चन्द्रोपसर्प- णकाले न्यमीमिपत् । यथा कश्चिञ्चक्षुनिमेपणं कृतवानिति । इतीदित्यन- र्थको निपाती निमिपितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदेवतं देवताया अधि पद्दर्शनमधिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीय च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्पतीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥ ५ ॥ तद्ध तदनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैन सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३३ ॥ ६ ॥ अथेत्यर्थान्तरे । अध्यात्मं देहे तस्योपदेश उच्यत इत्यर्थः । यदे- तन्मनोऽनेनैव प्रेरितं सद्गच्छतीव च सम्यङ्न गच्छतीयत्तया वस्तु न विषयी करोति । अनेनैव ब्रह्मणाऽनिरुद्धास्येन हरिणाऽनुगृहीतस्तद्वि- पपजातमुपस्मरति । कीदृशं मन इत्यत उक्तमभीक्ष्णं संकल्प इति । भृशमनेकार्थान्संकल्पयतीति । संकल्पमित्यर्थः । लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः। शब्दस्वमायाद्वा । अमीक्ष्णं नित्यं मुशं संकल्पश्च भवति । तस्य ब्रह्म- णोऽनिरुद्धास्यस्य हरेरेप उपदेश इत्यर्थः ॥ ३० ॥५॥ तस्योपास्यमन्वयं नामाऽऽह- तद्धति । तद्ब्रह्म तदनं नाम ततत्वाद्याप्तत्वादननीयत्वाद्धजनीय- स्यात् । तद्वनमिति कल्याणनिमित्तकनामवत् । तनोतेस्त्यजियजित. निम्य इत्यत्प्रत्ययः । वनतेरकारः । तत्र तदनं चेति तद्वनमिति । हेति मसिद्धम् । तद्वनमित्युपासकस्य फलमाह-स य इति । स प्रसिद्धो मोऽधिकार्यतीवं तदनं नामेत्येवं रूपेण वेदेनं तद्वनत्वज्ञानिनं सर्वाणि भूतान्यभि संवाञ्छन्ति । सर्वापेक्षितो भवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिषदं नो बृहीत्युक्ता न उपनिपाली वार त उप- निपदमयूमति ॥३२॥णा तस्यै नपो दमः कर्मति ·२९ [४तुचःखण्डा केनोपनिपत् । प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि(णि) सत्यमायतनम्॥३३॥ ॥८॥यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति।। ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति तलवकारोपनिषत् । एवं श्रुत्वा पुनराचार्य पृच्छति शिष्य उपनिषदं भी बहीति । मो आचार्योपनिपदं सपतिष्ठा सायतनां बृहीत्यपृच्छदिति शेपः । किमुप- निषत्प्रतिपाद्यं पृच्छस्युतोपनिपटुत्पन्न विद्याया अवस्थानकारणं किंवा विद्यायाः कारणमिति हृदि विकल्प्य क्रमेणोत्तरमाह-उक्ता त इति । ते तुभ्यं वामी ब्रह्मविपयां वादेत्यसंशयं त उपनिपत्स्वरूपमनूमावोचा- मेति । ब्रह्मेति होवाचेत्यादिना ब्रह्मस्वरूपोक्तस्तत्र वक्तव्यं किमपि नेत्यर्थः [३२ । ७ ।। तस्यै तस्या विद्यायास्तपो दमः कर्म च प्रतिष्ठा । तपः कृच्छ्रचान्द्रा- यणादि शास्त्रपर्यालोचनं वा। दम इन्द्रियनिग्रहः। कर्म तु वर्णाश्रमोचित- क्रियानुष्ठानम् । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाहेतुः । तपआदिमत्सु विद्या प्रतितिष्ठती- त्यर्थः । वेदा ऋगादयस्तदनुकूलग्रन्थाश्च । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति पडङ्गरूपसर्वाङ्गानि(णि) सत्यं यथाभूतमपी. डाकरं वचनमायतनमुत्पत्तिस्थान ब्रह्ममीमांसा तस्या इत्यनुपनः । विद्याया इत्यर्थः [३३ । ८।। एतदुपनिपज्ज्ञानिनः फलमाह- -य इति । योऽधिकार्येतामुपनिपदं वेद स पाप्मानमपहत्यानन्ते विविधपरिच्छेदरहिते स्वर्ग सुखरूपे लोके प्रकाशरूपे ज़्येये श्रेष्ठे ब्रह्मणीति योज्यम् । प्रतितिष्ठतीतिद्विरुक्तिरुक्त- सर्वावधारणार्था [३४ । ९ ।। इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ . इति रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता तलवकारोपनिपत् ।

·-- ॐ तत्सद्णे नमः। रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता काठकोपनिपत् । क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजृम्भयत भाप्य सुधामुदारः । वामागमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ॥ अथ कठवल्लीव्याख्या। अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरःस्थलं श्रिया। अञ्जनाचलशृङ्गारमञ्जलिर्मम गाहताम् ॥ १॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान्गुरुनपि । व्याख्यास्ये विदुषां प्रीत्यै कठवल्लीर्यथामति ॥२॥ उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । उशन्कामयमानः। वश कान्तावित्यस्माच्छतरि यहिज्येत्यादिना संप्र- सारणम् । ह वा इति वृत्तार्थस्भरणार्थों निपातौ । फलमिति शेपः । वाजश्रवसः । वाजेनान्नेन दानादिकर्मभूतेन श्रवः कीर्तिर्यस्य स वाजश्र- वास्तस्यापत्यं वाजश्रवसः । रूढिवा वाजश्रवस इति । स किलॉपर्विश्व- जिता सर्वस्वदक्षिणेन यजमानस्तस्मिन्क्रती सर्ववेदसं सर्वस्वं दी दत्तवानित्यर्थः । उशन्नित्यनेन कर्मणः काम्यत्वाद्दक्षिणासाद्गुण्यमा- वश्यकमिति सूच्यते । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥ आस बभूव । छन्दस्युभयथेति लिटः सार्वधातुकत्वात्स्वस्तये ताक्ष्य- मित्यादिवदस्ते भावाभावः। त५ ह कुमार सन्तं दक्षिणासु नीयमा- नासु श्रद्धाऽऽविवेश सोऽमन्यत ॥ २॥ तं कुमारं सन्तं वालमेव सन्तमृत्विग्भ्यो दक्षिणासु गोपु नीयमानासु सतीपु श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिः पितुहितकामप्रयुक्ताऽऽविवेशाऽऽविष्टवती। यद्यपि यदानतिकरं द्रव्यं तदक्षिणेत्युच्यत एका चासौ शतायानतिरिति। दुपाधिको दक्षिणाशब्द एकवचनान्ततामेव लभते । अत एव भूनाम- कैकाहकतौ तस्य धेनुर्दक्षिणेत्यत्र कृत्स्नस्य गवाश्चादेः प्रकृतस्य दाक्षि- ..

·. ३२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अव्या० १वल्ली १] ण्यस्थ निवृत्तिरिति तस्य धेनुरिति गयाम् ' [जै०१०।३।१४ । ५।६] इति दाशमिकाधिकरणे स्थितं तथाऽपि दक्षिणाशब्दोऽयं भृतिवचनः स च कर्मापेक्षयाऽपि प्रवर्ततेऽस्मिन्कर्मणीयं मृतिरिति, कर्ब- पेक्षयाऽपि प्रवर्ततेऽस्मिन्कर्मण्यस्य पुरुषस्येयं भृतिरिति । ततश्च ऋत्वि- ग्बहुत्वापेक्षया दक्षिणाबहुत्वसंभवाद्दक्षिणास्थिति बहुवचनमुपपद्यते । अत एव ऋतपेये-"औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा" "स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः" इत्यत्रैकवाक्यतापक्षे ब्रह्मभागमात्रेऽपि दक्षिणा- शब्दस्यावयवलक्षणामन्तरेण मुख्यत्वोपपत्तेस्तन्मात्रयाध इत्युक्तं दशमे यदि ब्रह्मणस्तद्वनं तद्विकारः स्यादित्यधिकरणे । ततश्च क्रत्वपेक्षया दक्षिणक्येऽपि ऋस्थिगपेक्षया दक्षिणाभेदसंभवाद्दक्षिणास्थिति बहुवच- नस्य नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥२॥ श्रद्धामकारमेव दर्शयति- पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥ पीतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः । जग्धं मक्षितं तृणं याभिस्ता जन्धतृणाः । दुग्धो दोहः क्षीराख्यो यामिस्ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया अप्रजननसमर्था जीर्णा निष्फला इति यावत् । या एवंभूता गावस्ता चविग्भ्यो दक्षिणायुद्धया ददत्मयच्छन् । अनन्दा अमुखास्ते शास्त्रम- सिद्धा लोकाः सन्ति नाम सलु । तत्र स यजमानो गच्छत्येवममन्य- तेत्यर्थः ॥ ३॥ स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् । दीयमानदक्षिणावैगुण्यं मन्यमानो नचिकेताः स्वात्मदानेनापि पितुः फतुसाढण्यमिच्छन्नास्तिकाग्रेसरः पितरमुपगम्योवाच तात कस्मा प्रधिने दक्षिणार्थं मां दास्यसीति । स एवमुक्तेनापि पित्रोपेक्ष्यमा णोऽपि द्वितीयं तृतीयमपि पर्याय कम्मै मां दास्यसीत्युवाच । त होयाच मृत्यवे त्या ददामीति ॥ ४ ॥ एवं निविद्यमानः पिता कुपितस्तं पुत्रं मृत्यवे त्या दामीत्युक्त- घान् ॥४॥ एवमुक्तोऽपि पुत्रो विगतसाध्वसशोकः पितरमुवार-- बहूनामेमि प्रथमो पहनाममि मध्यमः ।

·[अ०१वटी] काठकोपनिपत् ।
३३
सर्वेषां मृत्युसदनगन्तॄणां पुरतो मध्ये वा गच्छामि न तु मन्थरः
पश्चात् । मृत्युसदनगमने न कोऽपि मम विचार इति भावः।
किं तर्हि तवाऽऽह-
कि स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽय करिष्यति॥५॥
मृत्युर्मयाऽद्य यत्करिष्यति तत्तादृशं यमस्य कर्तव्यं किं वा पूर्णका-
भस्य मृत्योर्मादृशेन बालिशेन किं प्रयोजनं स्यायन ऋविग्भ्य इव
तस्मै मदर्पणं सफलं स्यात् । अत एतदेवानुशोचामीति भावः ॥ ५॥
साध्वसरोपावेशहीनमीदृशं पुत्रवाक्यं श्रुत्वा क्रोधावेशान्मया मृत्यवे
त्वा ददामीत्युक्तं नेदृशं पुत्रं मृत्यवे दातुमुत्सह इति पश्चात्ततहृदयं
पितरमालोक्योवाच-
अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
पूर्व पितामहादयो यथा मृपावादं विनैव स्थिता यथा चापरे साध-
वोऽद्यापि तिष्ठन्ति तान्वीक्ष्य तथा वर्तितव्यमिति भावः ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाऽऽजायते पुनः ॥६॥
मर्त्यः सस्यमिवाल्पेनापि कालेन जीर्यति जीर्णश्च मृत्वा सस्यमिव
पुनराजायते । एवमनित्य जीवलोके किं मृपाकरणेन । पालय सत्यं प्रेपय
मा मृत्यय इति भावः ॥६॥
एवमुक्त्वा प्रेपितः प्रोपितस्य मृत्योहरि तिम्रो रात्रीरनश्नन्नुघास ।
ततः प्रोप्याऽऽगतं यमं द्वाःस्था वृद्धा ऊचुः।
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहान् ।
तस्यैताशान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥
साक्षादग्निरेवातिथिर्बाह्मणः सन्गृहान्मविशति तस्याग्नरेतां पाद्यास-
नादिलक्षणां शान्ति कुर्वन्ति सन्तस्तदपचारेण दग्धा मा भूमेति ।
अतो हे वैवस्वत नचिकेतसे पाद्यार्थमुदकं हराऽऽहरेत्यर्थः ॥७॥
अकरणे प्रत्यवायं च दर्शयन्ति स्म--
आशाप्रतीक्षे संगत५ सूनृतां चेप्टापूर्ते पुत्रपशूश्च सर्वान् ।
एतद्वृत्ते पुरुपस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्दसति ब्राह्मणो गृहे॥८॥

·३४
रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वटी]
यस्याल्पमेधसोऽल्पप्रज्ञस्य पुरुषस्य गृहेऽनश्नन्नमुञानोऽतिथिर्षसति
तस्याऽऽशाप्रतीक्षे कामसंकल्पी । यद्दाऽनुत्पन्नवस्तुविपयेच्छाऽऽशा ।
उत्पन्नवस्तुप्राप्तीच्छा प्रतीक्षा । संगतं सत्संग सूनृतां सत्यपियवाचम् ।
इष्टापूर्ते इष्टं यागादि पूर्त खातादि पुत्रान्पशृंश्चैतदनशनरूपं पापं वृके
वर्जयति नाशयतीत्यर्थः । वृजी वर्जने रुधादित्वाच्दनम् । वृजि वर्जन
इत्यस्मादिदितो नुमदादित्वाच्छपो लुग्वा ॥ ८॥
एवं वृद्धरुक्तो मृत्युर्नचिकेतसमुवाच-
तिस्रो रात्रीदवासीहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
मे गृहे यस्माद्धेतो] ब्रह्मन्नमस्कारार्होऽतिथिरत्वं तिस्रो रात्रीरभु-
सान एघावात्सीरित्यर्थः।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु ।
स्पष्टोऽर्थः।
तस्मात्प्रति त्रीवरान्वृणीप्य ॥ ९ ॥
तस्माद्धेतोर्मा स्वस्ति यथा स्पादित्येवमर्थं त्रीन्वरान्प्रति तानुद्दिश्य
वृणीव प्रार्थय । तय लिप्सामावेऽपि मदनुग्रहार्थमनशनरात्रिसमसं-
रख्याकांस्त्रीन्यरान्वृणीप्येति मायः ॥ ९॥
एवं प्राधितो नचिकेतास्वाह-
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्यादी-
तमन्युगाँतमो माऽभि मृत्यो ।
हे मृत्यो मत्पुरो यमं प्राप्य किं करिप्यतीति मद्विपयचिन्तारहितः प्रस.
नमना माऽमि मां प्रति मम पिता गौतमो वीतरोपश्च यथा स्यादित्यर्थः ।
किच-
वत्ममष्टं माऽभिवदेत्यतीतः ।
चपा गृहाय प्रेपितं माऽमि मां प्रति प्रतीतो यथापूर्व प्रीतः सन्यदेत् ।
यद्वाऽमियदेवाशिष प्रपुड्यात् । अभिवदति नामियादयत इति स्मृति-
प्पमिपदनम्पाशीशंदे प्रयोगात ।
एतत्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥१०॥
स्पष्टोधः ॥१०॥

·[अ०१वल्ली १] काठकोपनिषत् । ३५ . एवमुक्तो मृत्युः प्रत्युवाच- यथा पुरस्तादयिता प्रतीतः । यथापूर्वं त्वयि हृष्टो भविता। औदालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । उद्दालक एवौद्दालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिमुप्यायणो वा । उद्दालकस्यापत्यमरुणस्य गोवापत्यमिति घाऽर्थः । मत्प्रसृष्टो मदनुज्ञातो; मदनुगृहीतः सन्मदनुग्रहादित्यर्थः । सुख रात्रीः शयिता वीतमन्युः । त्वयि विगतमन्युः सन्नुत्तरा अपि राबीः सुखं शयिता । लुट्, सुख- निद्रां प्राप्स्यतीति यावत् । त्वां शिवान्मृत्युमुखात्ममुक्तम् ॥ ११ ॥ दर्शिवान्दृष्टवान्सन्नित्यर्थः । कसन्तोऽयं शब्दो डशेश्चेति वक्तव्य- मिति कसोरिछान्दसो द्विर्वचनाभावः । मनसृष्टमिति द्वितीयान्तपाठे मत्मेपितं त्वामिति योजना ॥ ११ ॥ नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयते स्वर्ग. लोक इत्यादिना मन्त्रद्वयेन- स्वर्गे लोके न भयं. किंचनास्ति । अत्र स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरे, यथा चैतत्तथोत्तरत्र वक्ष्यते । न तत्र वं न जरया विशेति । हे मृत्यो त्वं तत्र न. प्रभवसि जरया युक्तः सन्न बिभेति जरातो न बिभेति । तत्र वर्तमानः पुरुप इति शेषः । उझे तोऽशनायापिपासे शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२॥ अशनाया बुभुक्षा । अत्रापि स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो यथा चैत- त्तथोसरत्र, वक्ष्यते ॥ १२॥ स त्वममि स्वर्ग्यमध्यपि मृत्यो। सत्वमिति । पुराणादिप्रसिद्धसर्वज्ञस्त्वं स्वर्गप्रयोजनकमग्निं जानासि।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वटी१] स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्य इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्थाण्डिलरूपानेः स्वर्ग: प्रयोजनकत्वं चोपासनाद्वारेत्युत्तरत्र स्फुटम् । प्रब्रूहि तश् श्रद्दधानाय मह्यम् । श्रद्दधानाय मोक्षश्रद्धावते । स्वर्गलोकेन तव किंसिध्यतीत्यत्राऽऽह- स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एत- द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥ स्वर्गो लोको येषां ते परं पदं प्राप्ता इत्यर्थः । “परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" [छा०८।३।-] इति देशविशेषविशिष्टब्रह्मप्राप्तिपूर्व- कत्वात्स्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षशब्दितामृतत्वस्येति भावः ॥ १३॥ एवमुक्तो मृत्युः प्राह- प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध ॥ समाथितं ते प्रबवीमि । व्यवहिताथेति ध्यवहितः प्रयोगः।मे ममो. पदेशाजानीहीत्यर्थः। ज्ञानस्य फलं दर्शयति- स्वय॑मनि नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥ अनन्तस्य विष्णोर्लोकस्तत्प्राप्तिम् । "तद्विष्णोः परमं पदम्" [क०१॥ ३९] इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । अथो तत्प्राप्त्यनन्तरं प्रतिष्ठामपुनरा- वृत्तिं च लभत इति शेपः । तज्ज्ञानस्येदृशं सामर्थ्य कथं संभवतीति मन्यमानं प्रत्याह-विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् । ब्रह्मोपासनागतयै- तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वलक्षणमेतत्स्वरूपं गुहायां निहितमन्ये न जानन्ति त्वं जानीहीति भावः । यद्वा ज्ञानार्थस्य विदेर्लाभार्थकत्वसंभवादग्निं प्रजानंस्त्वमनन्तलोकाप्ति प्रतिष्ठां उमस्वेत्युक्त हेतुहेनुमद्भावः सिद्धो भवति । प्रजानन्, लक्षणहेत्वोरिति शतृप्रत्ययः ॥ १४ ॥ अनन्तरं श्रुतिवाक्यम् - लोकादिमनि तमुवाच तस्मै । लोकस्याऽऽदि हेतुं स्वग्यमिति यावत् । तमग्निमुवाच ।

·[अ०१ वट्टी]] काठकोपनिपत् । या इष्टका यावतीर्वा यथा वा। यल्लक्षणा इष्टकाश्चेतव्या यत्संख्याका येन प्रकारेण चेतव्यास्तत्सर्व- मुक्तवानित्यर्थः । यावतीरिति पूर्वसवर्णश्छान्दसः। स चापि तत्पत्यवदद्यथोक्तम् । स च नचिकेतास्तच्छ्रुतं सर्वं तथैवानूदितवानित्यर्थः । अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः ॥ १५ ॥ शिप्यस्य ग्रहणसामर्थ्यदर्शनेन संतुष्टः सन्मृत्युः पुनरप्युक्तवान् ॥१५॥ तमब्रवीत्पीयमाणो महात्मा । संतुष्यन्महामना मृत्युर्नचिकेतसमबवीत् । वरं तवेहाय ददामि भूयः । पुनश्चतुर्थ वरं प्रयच्छामीति । किं तत्राऽऽह- तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः । मयोच्यमानोऽग्निस्तवैव नाम्ना नाचिकेत इति प्रसिद्धो भविता। किंच-- सृकां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ विचित्रां सृकां शब्दवती रत्नमालां स्वी कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ पुनरपि कर्म स्तौति- त्रिणाचिकेतस्विभिरेत्य संधि निकर्मरुत्तरति जन्ममृत्यू । त्रिणाचिकेतः "अयं वाव यः पवते' इत्याद्यनुवाकत्रयाध्यायी त्रिकर्मकृयजनाध्ययनदानकृत्पाकयज्ञहविर्यज्ञसोमयज्ञकृद्धा विभिरग्नि- भिस्त्रिभिरनुष्ठितैरनिभिः संधि परमात्मोपासनेन संबन्धमेत्य प्राप्य जन्म- मृत्यू तरतीत्यर्थः । “करोति तयेन पुनर्न जायते" इत्यनेनैकार्थ्यात् । एवमेव ह्ययं मन्त्रः "त्रयाणामेव चैवम्" [ब० सू०१।४।६] इति सूत्रे व्यासार्षिवृतः। विमिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टमङ्ग भूतं परमात्मोपासनमाह- ·३८ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- भि०१वटी!] ब्रह्मजज्ञं देवमीडचं विदित्वा । अयं मन्त्रमण्डः "विशेपणाच"[व०सू०१।२।१२] इति सूत्र- माप्पे ब्रह्मजज्ञो जीबो ब्रह्मणो जातत्वाज्ज्ञत्वाच तं देवमीडयं विदित्वा जीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थ इति विवृतः । देवश- दस्य परमात्मवाचितया जीवपरयोश्चैक्यासंभवादब्रत्यदेवशब्दस्य पर. मात्मकत्वपर्यन्तार्थ इति भाष्याभिप्रायः । निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥ निचाप्य ब्रह्मात्मकं स्वात्मानं साक्षात्कृत्येमा त्रिकर्मकृत्तरतीति पूर्व- मन्त्रनिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा । विणाचिकेत उक्तार्थः । त्रयमेतद्विदित्वा ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यमिति मन्त्रनिर्दिष्टं ब्रह्मस्वरूपं तदात्मकस्वात्मस्वरूपं विभिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टमग्निस्वरूपं च विदित्वा गुरूपदेशेन शास्त्रतो वा ज्ञात्वा । य एवं विद्वाश्चिनुते नाचिकेतम् । एतादृशार्थवयानुसंधानपूर्वकं नाचिकेतमग्निं यश्चिनुते । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य । स मृत्युपाशानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतः शरीरपातात्पूर्वमेव प्रणोध तिरस्कृत्य जीवदशायामेव रागादिरहितः सन्नित्यर्थः । शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८॥ पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥ १८॥ यो वाऽप्येतां ब्रह्मजज्ञात्मभूता चितिं विदित्वा चिनुते नाचिकेतम् ।। स एव भूत्वा ब्रह्मजनात्मतः करोति तयेन पुनर्न जायते ॥ १९ ॥ प एतां चितिं ब्रह्माननात्ममूतां विदित्या ब्रह्मात्मकस्यस्वरूपतयाऽनु संधाप नाचिकेतमग्निं चिनुते स एय ब्रह्मात्मकस्थात्मानुसंधानशाली सनपुनर्भयहेनुमूतं यद्भगवदुपासनं तदनुतिष्ठति । ततश्रानी भगयदात्म- ·[अ०१वल्ली १] काठकोपनियत् । कस्वास्मत्वानुसंधानपूर्वकमेव चयनं "विभिरेत्य संधिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू" इति पूर्वमन्त्रे भगवदुपासनद्वारा मोक्षसाधनतया निर्दिष्टं नान्यदितिभावः । अयं च मन्त्रः केपुचित्कोपेषु न दृष्टः कैश्चिव्याकृ- तश्च । अथापि प्रत्ययितव्यतमैासादिभिरेव व्याख्यातत्वान्न प्रक्षेपशङ्का कार्या ॥ १९॥ - एप तेऽमिर्नचिकेतः स्वर्यः। उपदिष्ट इति शेपः। यमवृणीथा द्वितीयन वरेण । स्पष्टोऽर्थः। किंच-. एतमनिं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः । जनास्तवैव नाम्नतमग्निं प्रवक्ष्यन्तीत्यर्थः। तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ २० ॥ स्पष्टोऽर्थः।न चैतत्प्रकरणगतानां स्वर्गशब्दानां मोक्षपरत्वे कि प्रमाण- मिति चेदुच्यते । भगवतैव भाष्यकृता स्वर्यमग्निमित्ति मन्त्रं प्रस्तुत्य स्वर्ग- शब्देनाब परमपुरुषार्थलक्षणो मोक्षोऽभिधीयते । "स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते" इति तत्रस्थस्य जननमरणाभावश्रवणात् । “त्रिणाचिकेतस्त्रि- भिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू" इति च वचनात् । तृतीयवरप्रश्ने नचिकेतसा क्षयिफलानां निर्दिश्यमानतया क्षयिफलमुखेन नचिकेतसा क्षयिष्णुस्वर्गफलसाधनस्य प्रार्थ्यमानत्वानुपपत्तेः । स्वर्गशब्दस्य प्रकृष्टसु- खवचनतया निरवधिकानन्दरूपमोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभवादिति करणतस्तात्पर्यतश्च प्रतिपादितत्वान्न शङ्कावकाशः। ननु "स्वर्गे लोके न मयं किंचनास्ति न तत्र त्वं जरया बिभेति । उभे तीर्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके"। "स त्वमग्निर स्वर्गमध्येपि मृत्यो प्रदूहि तर श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतहितीयेन वृणे वरेण" इति द्वितीयवरप्रश्नमन्त्रद्वये चतुरभ्यस्तस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षपरत्वं किं मुख्यया वृत्त्योतामुख्यया । नाऽऽद्यः । स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यां 'स्वगा- पवर्गयोरेकं न स्वर्ग नापुनर्भवं' 'स स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्' इत्यादिप्रयोगेप्वपवर्गप्रतिद्वंद्विवाचितया लोकवेदप्रसिद्धस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षवाचित्वाभावात् !

·४० रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकासमेता- [अ०१वछौ१] ध्रुवसूर्यान्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोऽत्र कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥ इति पुराणवचनानुसारेण सूर्यधुवान्तर्वर्तिलोकविशेपस्यैव स्वर्गशब्द- वाच्यतया तवैव लौकिकवैदिकव्यवहारदर्शनेन मोक्षस्थानस्यातथात्वात् । नाप्यमुख्ययेति द्वितीयः पक्षः । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । किमत्र प्रश्न- वाक्यगतं जरामरणराहित्यामृतत्वभावत्वादिकं वाधकमुत प्रतिवचनगत- जरामृत्युतरणाद्युत क्षयिस्वर्गस्य सर्वकामविमुखनचिकेतःप्रार्यमानत्वानु- पपत्तिा । नाऽऽद्यः । स्वर्गलोकवासिनां जरामरणक्षुत्पिपासाशोकादि- राहित्यस्यामृतपानादमृतत्त्वमाप्तेश्च पुराणेषु स्वर्गस्वरूपकथनप्रकरणेपु दर्शनात् । 'आभूतसंप्लवस्थानममृतत्वं हि माप्यते' इति स्मरणात् । अत्रैव " अजीर्यताममृतानामुपेत्य" इति मृत्यावप्यमृतशब्दप्रयोगदर्श- नाच । स्वर्गलोकवासिनामेव ब्रह्मोपासनद्वारा "ते ब्रह्मलोके तु परान्तः काले" [मु० ३।२६] इति श्रुत्युक्तरीत्याऽमृतत्वप्राप्तेः संभवेन " स्वर्ग- लोका अमृतत्वं भजन्ते" इत्यस्योपपत्तेश्चापेक्षितामृतत्यपरतया लोकवेद- निरूद्वीपनहारिकामृतशब्दानुसारेण प्रक्रमस्थानन्यथासिद्धपिशेप्यया. चिस्वर्गशब्दस्यान्यथानयनासंभवात् । न हि देवदत्तोऽभिरूप इत्युक्तेऽ. भिरूपपदस्वारस्यानुसारेण देवदत्तपदस्यात्यन्ताभिरूपयज्ञदत्तपरत्वमा. भीयते । न द्वितीयः । बिणाचिकेतस्विमिरिति मन्त्रस्य स्वर्गसाधन- स्पेवाग्लेखिरम्यासेन जन्नमृत्युतरणहेतुभूतब्रह्मविद्याहेतृत्वमस्तीत्येतदर्थ- फतया स्वर्गशब्दस्य मुग्यार्थपरत्वाबाधकत्वात् । अत एव ततुल्यार्थस्प "करोति तयेन पुनर्न जायते" इत्यस्यापि न स्वर्गशब्दमुख्यार्थवाधकत्वं नापि क्षविष्णोः स्वर्गस्प फटान्तरविमुसनचिकेतापायमानत्वानुपप- त्तिरिति तृतीयः पक्षः । म्यर्गसाधनाग्निप्रश्नं प्रति अवता हितपिणा मृत्युनाऽपृष्टेऽपि मोक्षस्वरूपे "अनन्तलोकातिमथो प्रतिष्ठां निणाचिके. सखिभिरत्य संधि विकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यु" इत्यादिनोपक्षिप्त उत्पन्ना मुमुक्षा अन्यं परं नचिकेतो वृणीप्य" इति प्रतिधेन दृटीप्ता । म्यांप दशायर्या क्रियमाणक्षपिप्णुफलनिन्दा प्राचीनभ्यर्गप्रार्थनाया: फथं याधिका म्पात । किंर "वीमाया मयस्य" [क० १११२६] इत्यादी मरमोगनिन्दापा एय दमनन म्यगंनिन्दाया अदर्शनास्थ. गंशष्दम्य मोक्षपरत्रे तम्प ज्ञानेकमाध्यतया तत्यपोजनकत्यम्याग्रायः मायादुपक्रमोपमंदारमभ्याम्पम्तम्यगंशदपीटापसाच । सन्तु था पति- ·[भ०बहा] काठकोपनिषत् । ४१ वचने बाधकान्यथाप्युपक्रमाधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रश्नवाक्यस्थस्व- गंशब्दस्यैव प्रबलत्वात् । न वा भूयसां स्यात्सधर्मत्वम्' [जै०१२।२।७।२२] इति न्यायाद्भूयोनुग्रहार्थेऽल्पस्योपक्रमस्य बाध्यत्वमस्त्विति वाच्यम् । 'मुख्यं वा' [जै० १२।।दा२३] इति सूत्र औपसंहारिकबह्वपेक्षयाऽपि मुख्यस्यैव प्राबल्योक्तेः । तस्मात्स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागे न किंचि- कारणमिति। अत्रोच्यते-स्वर्गशब्दस्य मुख्ययैव वृत्त्या 'मोक्षवाचित्वं स्वर्गकामाधिकरणे नागृहीतविशेपणन्यायेन स्वर्गशब्दस्य प्रीतिवचनत्व- मेव न प्रीतिविशिष्टद्रव्यवाचितेत्युक्तम् । ननु स्वर्गशब्दस्य नागृहीतवि- शेपणन्यायेन प्रीतिवचनत्वे सिद्धेऽपि देहान्तरदेशान्तरभोग्यप्रीतिवा- चिता न सिध्येत् । न च यस्मिन्नोप्णमित्यादिवाक्यशेषाद्विध्युवे- शस्थस्वर्गशब्दस्य प्रीतिविशेषवाचितानिश्चय इति वाच्यम् । प्रीति- मात्रवाचित्वेन नितिशक्तिकतया संदेहाभावेन 'संदिग्धेषु वाक्य- शेपात् ' [जै० १।४।१९।२९ ] इति न्यायस्यानवतारादिति परिचोद्य यद्यपि लोक एव स्वर्गशब्दस्य निर्णीतार्थता तथाऽपि लोकावग- तसातिशयसुखवाचकत्वे तत्साधनत्वं ज्योतिष्टोमादीनां स्यात् । तथा पाल्पधननरायाससाध्ये लौकिके तदुपायान्तरे संभवति न बहुधननराणां सुसाध्ये बह्वन्तराये ज्योतिष्टोमादौ प्रेक्षावान्प्रवर्तत इति प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेर्न स्यात् । अतो वाक्यशेषावगते निरतिशयमीति- विशेपे स्वर्गशब्दस्य शक्ती निश्चितायां वाक्यशेपाभावस्थलेऽपि यवव- राहादिष्विव स एवार्थः । लौकिके सातिशयप्रीतिभरिते गुणयोगादेव वृत्तेरुपपत्तेर्न शक्त्यन्तरकल्पना। न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव स्वर्गशब्दस्य वैदे निरतिशयमीतियाचित्वमस्त्विति वाच्यम् । निरतिशयत्वांशस्यान्य- तोऽनवगतत्त्वेन तत्रापि शक्त्यवश्यंभावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेदयोरनेका. र्थता स्यात् । यदा तु वैदिक्रमयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचिता तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगाद्गीणी वृत्तिरिति मीमांसकैर्निर- तिशयमुखयाचित्वस्यैव समर्थिततया मोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वे विवा- दायोगात् । पार्थशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथापुत्रेषु प्रचुरप्रयोगाभा- घेऽपि पार्थशब्दमुख्यार्थत्वानपायवत्स्वर्गशब्दस्य सूर्यधुवान्तरवर्तिलो. कगतसुखविशेष इवान्यत्र प्रचुरपयोगाभावोऽपि वाच्यतानपायात् । पहिराज्यादिशब्दानामसंस्कृततृणघृतादिप्यारप्रयुज्यमानानामप्यस्त्येव तद्वाचित्वं केपांचिदप्रयोगमात्रस्य शक्त्यमावासाधकत्वात् । अतस्तृण- ·४२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० १ वही ] स्वादिजातिवचना दय यहिरादिशब्दा इति बहिराज्याधिकरणे स्थित. स्वात् । तदुर बार्तिके- एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिवन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ इति । ततश्च स्वर्गशब्दो मोक्षसाधारण एव । ननु बहिराज्यादिशग्देवसंस्कृतत. णघृतादावार्थप्रयोगाभावेऽप्यनार्यप्रयोगसत्त्वादसंस्कृतवाचिताऽस्तु नाम। स्वर्गशब्दस्य सूर्यध्रुवान्ततिलोक सुखविशेपातिरिक्तस्थले नियमेनाम. योगात्तद्यावृत्यैव शक्तिरभ्युपगन्तय्या । अत एव प्रोगात्राधिकरण उद्गा- सृशब्दस्य ऋत्विग्विशेप इतरव्यावृत्तप्रयोगविशेषेण रूढत्वात्तस्य चोद्गातु. रेकत्येन प्रेतु होतु श्रमस: मोनातूणाम्' इति बहुवचनार्थबहुत्वासंभवात्तदः न्वयार्थ रूढिपूर्वकलक्षणया 'अव सुब्रह्मण्यनामकस्तोत्रसंबधिनां त्रयाणां वा सुब्रह्मण्यानां चतुर्णा बोदाबादीनां छन्दोगानां ग्रहणमित्येतद्विर- ध्येत । तथाऽहीनाधिकरणे तित्र एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्ये. त्यवाहीनशब्दस्वाह्नः सः फताविति व्याकरणस्मृत्या खप्रत्ययान्तत- याऽहर्गणसामान्यवाचितया व्युत्पादितस्याप्यहीनशब्दस्य नियमेन सत्रेड- प्रयोगादहर्गणविशेषरूढिमद्रीकृत्य ज्योतिष्टोमस्याहर्गणविशेपत्वाभावा- दहीन इति योगस्य रूढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्त्यसंम- याज्योतिष्टोमप्रकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेपोत्कर्ष इत्युक्तम् । तथापाप्यसान्नाव्यनिकाय्यधाग्या मानह- विनिवाससामिधेनीप्विति व्याकरणस्मृत्या सामधेनीमात्रयाचितया घ्यु त्पादितस्यापि धाय्याशब्दस्य न सामिधेनीवचनत्यं नापि धीयमानत्व- रूपयोगार्थवशेन या धीयमानमात्रवचनत्यम् । स्तुतिशनार्थतया धीय मानागु शु मामिधेनीमात्रे च धाय्याशब्दप्रयोगादपि तु 'पृथुवाजवत्यौ धाप्ये भवतः' इत्यादिवैदिकप्रयोगविपयेपु पृथुवाजवत्यादिप्वेव धाय्या शब्दम्य शक्तिरिति 'समिध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेण धाय्याः म्युः [२०५॥३॥३॥४] इति पाश्चमिकाधिकरणे स्थितमेवमादिकं सर्व विगध्येत । स्वर्गशब्दे त्वदुक्तरीत्या प्रयोगाभावेऽपि शक्तिसंभव उद्गा बादिशब्दानामृत्यिग्विशेषादिप, रूढेरकल्पनीयत्वादिति चेत् । सत्यम् । यदि सामना तदतिरित्ते स्वर्गशब्दप्रयोगो न स्यात्तदा तद्यावृत्ता संदिरम्युपगन्तव्या स्यात् । अन्ति हि तत्रापि प्रयोगः । तस्य हिरण्मयः कोशः स्याँ लोको ज्योतिपाऽऽतः, यो येतां ब्रह्मणो घेद"" तेन धीरा ·. [अ१यडी] काठकोपनियत् । ४३ अपि यन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित ऊध्वं विमुक्ताः" वृ०४४८] । अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिधति । के० ३४] । इति तैत्तिरीयफबृहदारण्यकतलवकारादिप्वध्यात्मशाचेपु प्रयोगदर्शनात, पौराणिकपरिकल्पितस्वर्गशब्दरू, सांख्यपरिकल्पिताव्यक्तशब्दरूढि- वदनादरणीयत्वात , अस्मिन्नेय प्रकरणे "विणाचियोतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वा श्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो. मोदते स्वर्गलोके" [क०१८] । इति मन्छे कर्मज्ञानसमुच्चयसाध्य- वाचकतया श्रूयमाणस्य स्वर्गलोकशब्दस्य सूर्यध्रुवान्तवर्तिलोकव्यति- रिक्तवैराजपदवाचकतया परैरपि व्याख्यातत्वाञ्च । ननु सूर्यलोकोर्ध्व- वर्तिलोकत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्ततया तस्य च वैराजपदेऽपि सत्त्वान्नाम- स्यार्थत्वमिति चेत्तहिं भगवलोकेऽप्यूर्ध्ववतियाविशेपेण मुस्यार्थत्वान- पायात् । स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यामित्यादिव्यवहारस्य ब्राह्मणपरिवाजक- न्यायेनोपपत्तेश्च । अस्तु वाऽमुस्यार्थत्वं मुख्यार्थे वाधकसत्त्वात् । किमत्र बाधकमितिचेच्छ्रयतामवधानन । 'स्वर्ग लोके न भयं किंचनास्ति' इति प्रथमे प्रश्नमन्त्रे न भयं किंचनास्तीत्यपहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते। स्वर्गेऽपि पातमीतस्येत्युक्तरीत्या केन पापेन कदा पतिप्यामीति भीत्यभावः प्रति- पाद्यते स ह्यपहतपाप्मन एव सभवति । 'न तब त्वं जरया बिभेति' इत्यनेन विजरत्वविमृत्युत्व प्रतिपाद्यते।" उभेतीवाऽशनायापिपासे" इत्यनेन विजियत्सत्वापिपासत्वे प्रतिपाद्यते । 'शोकातिगः 'इति विशोकत्वम् । 'मोदते स्वर्गलोके' इत्यनेन स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्ति । "तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते" [छा० दा२। १] इति श्रुतिसंदर्मप्रतिपाद्ये सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्ये प्रतिपाद्यते ।। ततश्चाध्यात्मशास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्वादिब्रह्मगुणाष्टकाविर्भावस्येह प्रतीयमानतया तस्यवह ग्रहणसंभवे पौराणिकस्वर्गलोकगतापेक्षिकजरा-- मरणाद्यभावस्वीकारस्यानुचितत्वात् । अत एव सप्तमे विधयन्ताधिकरणेऽ. नुपदिष्टेतिकर्तव्यताकामु सौर्यादियिकृतभावनास्वितिकर्तव्यताकाक्षायां वैतानिककर्माधिकारप्रवृत्तवयीविहितत्वसामान्याद्वंदिवयेव दर्शपौर्णमा- सिकीतिकर्तव्यतोपतिष्ठते । उक्तं च शास्त्रदीपिकायाम्-- वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठते । लौकिकी त्वसमानत्वान्नोपस्थास्यत्यपेक्षिता" ॥ इति । न च "यद्येकं यूपं स्पृशंदेप ते वायानिति यात्" इति विहितस्यैप ..

·४४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमंता- [अ०१वाही १] ते वायाविति वचनस्य वैदिकत्वसामान्येन विहितवैदिकयूपस्पर्शनि- मित्तकत्वमेव स्यात् । न चेष्टापत्तिः । 'लौकिके दोपसंयोगात् [जै०९।३।३।९] इति नावमिकाधिकरणविरोधप्रसङ्गादिति वाच्यम् । "यूपो वै यज्ञस्य दुरिटमामुञ्चते तस्माद्यूपो नोपस्पृश्यः" इति प्रतिपिध्य यद्येकं यूपं स्पृशेदेप ते वायाविति भूयादित्य- नन्तरमेव विहितस्य प्रतिपिद्धप्रायश्चित्तसाकाङ्क्षलौकिकस्पर्शविषय- त्यावश्यंभावेन वैदिकविषयत्वासंभवेऽप्यसति बाधके वैदिकधिपयत्वस्य युक्तत्वात् । अत एव " यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो पारुणां. अतुष्कपालान्निर्वपेत्" इति विहितेदिक एवाश्चदाने । न तु “न केसरिणों ददति" इति निपिद्धे प्रायश्चित्तसापेक्षे मुहृदादिभ्यः नेहा- दिना क्रियमाण इति नितिं तृतीये। तथा 'पोगिनः प्रतिस्मर्यते स्माते चैते' [व० सू० ४।२।२१ ] इति सूत्रे स्मार्तस्य वैदान्तेन प्रत्यक भिज्ञानमित्युक्तं परैः । ततश्च 'स्वर्ग लोके' इति मन्त्रेऽध्यात्म- शास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्वादिब्रह्मगुणाष्टकस्यैव ग्रहणमुचितम् । 'स्वर्ग- लोका अमृतत्वं भजन्ते' इति तृतीयप्रश्नमन्त्रेऽमृतत्वभावत्वश्रवणामृत- त्वशब्दस्याध्यात्मशाने मोक्ष एव प्रयोगात् । अजीर्यताममृतानामित्य- प्रामृतशब्दस्यापि मुक्तपरत्वेनाऽऽपेक्षिकामृतत्वपरत्वाभावात् । उत्तरत्र "ततो मया नाचिकेतश्चितोऽनिरनित्यैव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् [क०१।२।१०]"अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेत शकेमहि [क०१३।२] इति परस्यैव ब्रह्मणो नाचिकेताग्निप्राप्यत्वकथनेन स्वर्गशब्दस्य प्रसिद्धस्व: र्गपरत्वासंभवात् । “ नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते " [क०१।११२९] इति ब्रह्मेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नचिकेतसःक्षयिष्णुस्वर्गप्रार्थनानु- प्रपत्तेश्च । मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत् " [जै० १२।२।८।२३ ] इत्यन्न समसंख्याकयोः परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्रायल्यम् । न ह्यल्पवैगुण्ये संभवति बढुवैगुण्यं प्रयोगवचनं क्षमते । अतो यत्र जवन्यानां भूयस्त्वं तत्र 'भूयसां स्यात्सधर्मत्वम् ' [जै० १२२२२ २२] इति न्याय एव प्रवर्तत इत्येव मीमांसकैः सिद्धान्तितत्वात् । प्रतईनविद्यायाम् “एप ह्येव साधु कर्म कारयति । 'एप लोकाधिप- तिरेप लोकपाला।' आनन्दोऽजरोऽमृतः" [को०३।८] इत्यौपसंहा- रिकपरमात्मधर्मयाहुल्येन प्रक्रमश्रुतजीवलिङ्गायाधस्य 'प्राणस्तथाऽनुगः मात् [व० सू० ११॥२८] इन्यत्र प्रतिपादितत्वादित्यलमतिचर्चया। एमसरामः॥ २० ॥ - - ·४५ [अ०१षाही काठकोपनिपत् ।। नचिकेता आह- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेप वरस्तृतीयः ॥ २१ ॥ अत्ता चराचरग्रहणात् '[० सू०१२।९] इत्यधिकरण इमं मग्नं प्रस्त्युत्येत्थं हि भगवता भाष्यकृता, अब परमपुरुषार्थरूपन ममाप्तिलक्षणमोक्षयाथात्म्यविज्ञानाय तदुपायभूतपरमात्मोपासनपराय- रात्मतत्त्वजिज्ञासयाऽयं प्रश्नः क्रियते । एवं च येयं प्रेत इति न शरीर. मात्रवियोगाभिप्रायम् । अपि तु सर्वबन्धविनिर्मोक्षाभिप्रायम्। यथा 'न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति' [वृ० ४।४।१२] । अयमर्थः-मोक्षाधिकृते मनुष्ये प्रेते सर्वबन्धविनिर्मुक्तितत्स्वरूपयिपयवादिषिप्रतिपत्तिनिमित्ताऽस्त्या. मिका नास्त्यात्मिका येयं विचिकित्सा तदपनोदाय तत्स्वरूपयाथात्म्य त्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्यां जानीयामिति । तथा हि विप्रतिपद्यन्ते केचि. द्वित्तिमावस्याऽऽत्मनः स्वरूपोच्छित्तिलक्षणं मोक्षमाचक्षते । अन्ये वित्तिमात्रस्यैव सतोऽविद्यास्तमयम् । परे पापाणकल्पस्याऽऽत्मनो ज्ञाना- द्यशेपवैशेपिकगुणोच्छेदलक्षणं कैवल्यरूपम् । अपरेऽपहतपाप्मानं परमा- मानमभ्युपगच्छन्तस्तस्यैवोपाधिसंसर्गनिमित्तजीवभावस्योपाध्यपगमेन सद्भावलक्षणं मोक्षमातिष्ठन्ते। प्रप्यन्तनिष्णातास्तु निखिलजगदेककार- • णस्याशेपहेयप्रत्पनीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूपस्य स्वामाविकानयधिका- तिशयासस्येयकल्याणगुणाकरस्य सकलेतरविलक्षणस्य सर्वात्मभूतस्य परस्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारभूतस्यानुकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरू- पस्य परमात्मानुभवैकरसस्य जीवस्यानादिकर्मरूपाविद्योच्छेदपूर्वकस्वा- भाविकपरमात्मानुभवमेव मोक्षमाचक्षते । तत्र मोक्षस्वरूपं त साधनं च त्वत्प्रसादाद्विद्यामिति नचिकेतसा पृष्टो मृत्युरिति भणितम् । तथा 'त्रया- णामेव चैवम् ' [ब० सू० ११४६ ] इति सूत्रे तृतीयेन वरेण मोक्षस्व- रूपप्रश्नद्वारेणोपेयस्वरूपमुपेतृस्वरूपमुपायभूतकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टमिति भापितम् । श्रुतप्रकाशिकायां च येयमित्यादिप्रश्नवाक्ये मोक्षस्वरूपप्रश्नः कण्ठोक्तः, प्रतिवचनप्रकारेणोपासनादिप्रश्नश्वार्थसिद्धः। निर्विशेषतापत्तिमाक्षश्चेद्वाक्यार्थज्ञानस्योपायता स्यात् । उभयलिङ्गक पाप्यं चेत्तथात्वेनोपासनमुपायः स्यात् । अतो मोक्षस्वरूपज्ञानं तदनु- पन्धिज्ञानापेक्षमिति च वर्णितम् । अतो येयं प्रेत इत्पस्य मुक्तस्वरूपम: ,

·एतच्छ्रुत्वा संप-
४६ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वल्ली]
नपरत्वमेव न देहातिरिक्तपारलौकिककर्मानुष्ठानोपयोगिकर्तृभोक्त्रात्मक-
जीवस्वरूपमात्रपरत्वम् । अन्यथा तस्यास्य दुरधिगमत्वप्रदर्शनविविध-
भोगवितरणमलोमनपरीक्षाया असंभवादिति द्रष्टव्यम् । नचिकेतसो घय-
मभिप्राय:-हितैपिवचनादात्मा परित्यक्तचरमदेहाविभूतापहतपाप्मत्वा-
दिगुणाष्टको भवतीत्युपश्रुत्य स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिना
मन्त्रद्वयेन मोक्षसाधनभूताग्निममाक्षम् । अधुना तु वादिविप्रतिपत्त्या
तद्विपये संदेहो जायते। अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिना
मयोपन्यस्तापहतपाप्मत्वादिविशिष्टरूप आत्माऽस्तीत्येके नास्तीत्यपरे ।
त्वयोपादिष्ट एतजानीयामिति । अत एव प्रतिवचने "
रिगृह्य मयः प्रवृह्य धर्ममणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयः हि लब्ध्या
[क० ११२११३] इत्येतत्लश्नानुगुण्यमेव दृश्यते । अतो यथोक्त एवार्थः ।
कैचित्तु 'पराभिध्यानात्त तिरोहितं ततो ह्यस्य वन्धविपर्ययो '[३० सू०
२५] इति सून्ने तिरोहितमिति निष्टान्तपद उपसर्जनतया निर्दिष्टस्य
तिरोधानस्य 'देहयोगाद्वा सोऽपि [ब००३।२६] इति तदुत्तरसूत्रे
सोऽपि तिरोधानमायोऽपीति पुंलिङ्गतच्छन्देन परामर्शदर्शनात् । 'गुहाँ
प्रविष्टायामानी हि तदर्शनात् 'बसू०१।२।११] इत्यत्रापि प्रविष्टावि-
त्युपसर्जनतया निर्दिष्टस्य प्रवेशस्य तदर्शनादिति तच्छब्देन परामर्शदर्श-
नात् । सर्वनाम्नाऽनुसंधिवृत्तिच्छन्नस्येति वामनमूने वृत्तद्धितादिवृत्ति-
न्यग्भूतस्यापि सर्वनाम्ना परामर्शस्याङ्गीकृतत्वात् । येयं प्रेत इति
निष्ठान्तभेतशब्द उपसर्गनतया निर्दिष्टस्यापि प्रायणशब्दितमोक्षस्य देह-
योगाद्वा सोऽपीतियज्ञायमरतीति चैक इत्यवायंपदेन परामर्शोऽस्तु । न
पेयं मुक्तयत्यस्मिन्मोजनमस्ति या न येति वाक्ययन्मुक्तेऽस्मिन्मोक्षोs-
म्ति नयेति संदेहकथनं व्याहतार्थकमिति वाच्यम् । मोक्षसामान्यगम्यु।
पेत्य मोक्षपिशेपे मंदहम्पोपपादयितुं शक्यत्यादयमित्यनेन विशेपपरा•
मर्शगमयान । ननुन मागणगदम्य मोश्याचित्वं फरिदृष्टं शरीरयियो.
गपापित्यात । तमसाशमायां शारयियागयाचित्यमभ्युपत्यय चरम-
शरीरवियोगपरतपा व्याख्यातत्वादिति चेदन्त्येयम् । तथाऽप्ययमित्यनेन
पामशरीरवियोगपरामर्शसमयावद्विषयिपेय विचिकित्साऽस्तुनिनु तस्प
निभितम्यारादिपपिगी पिविकिरमा नापपद्यत इति सत्यम् । अयं
मशरीरवियोगी यामागविमारपूर्वमायियेन उपेगास्ति न येति
पिपिकिमानगरपाइन्यादिति बदति ॥२१॥

·[अ०१वल्ली] काठकोपनिपत् । ४७ एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं प्राप्तुम- प्रमवते मध्ये पतयालवे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाऽऽह- देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा । बहुदशिभिरपि देवेरस्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सितं संशयितम् । न हि सुज्ञेयमणुरेप धर्मः। आत्मतत्त्वं न सुज्ञानमिति सूक्ष्म एप धर्मः । सामान्यतो धर्म एव दुर्ज्ञानस्तत्राप्ययं दुर्ज्ञान इति भावः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व । स्पष्टोऽर्थः। मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २२ ॥ मा मेति निषेधे । चीप्सायां द्विर्वचनम् । उपरोधं मा काः । एनं मां विसृज मुश्च ॥ २२॥ एवमुक्तो नचिकेताः प्राह- देवरवापि विचिकित्सितं किल । स्पष्टोऽर्थः। त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । न सुज्ञेयमिति यदात्मस्वरूपमुक्तवान् । वक्ता चास्य वाहगन्यो न लायो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२३॥ स्वादृक्त्वादृश इत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् ॥ २३ ॥ एवं नचिकेतसोक्तो मृत्युविषयस्य दुरधिगमतया मध्ये नक्ष्यतीति निश्चित्य सत्यपि ग्रहणसामर्थ्य विषयान्तरासक्तचेतस एतादृशं मुक्ता- स्मतत्त्वं नोपदेशाहमिति मत्वा मुमुक्षास्थैर्यानुवृत्त्यर्थं प्रलोभयन्नुवाच- शतायुपः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान् । स्पष्टोऽर्थः। भूमर्महदायतनं वृणीव । पृथिव्या विस्तीर्णमायतनं मण्डलं राज्यं वृणीप्व । अथ वा मूमेः संघन्धि महदायतनं विचित्रशालाप्रसादादियुक्तं गृहं वृणीष्य ।

·४६
रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० १वल्ली }
नपरत्वमेव न देहातिरिक्तपारलौकिककर्मानुष्ठानोपयोगिकर्तृभोक्त्रात्मक-
जीवस्वरूपमात्रपरत्वम् । अन्यथा तस्यास्य दुरधिगमत्वप्रदर्शनविविध-
भोगवितरणप्रलोमनपरीक्षाया असंभवादिति द्रष्टव्यम् । नचिकेतसो यय-
मभिप्राय:-हितैपिवचनादात्मा परित्यक्तचरमदेहाविर्भूतापहतपाप्मत्वा-
दिगुणाष्टको भवतीत्युपश्रुत्य स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिना
मन्त्रद्वयेन मोक्षसाधनभूताग्निमप्राक्षम् । अधुना तु वादिविप्रतिपत्त्या
तद्विपये संदेहो जायते । अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिना
मयोपन्यस्तापहतपाप्मत्वादिविशिष्टरुप आत्माऽरतीत्येके नास्तीत्यपरे ।
वयोपादिष्ट एतजानीयामिति । अत एव प्रतिवचने "
एतच्छ्रुत्या
संप-
रिगृह्य मयः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।स मोदते मोदनीयः हि लब्ध्वा
[क०१।२।१३] इत्येतत्पश्नानुगुण्यमेव दृश्यते । अतो यथोक्त एवार्थः ।
केचित्तु 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ [ब० सू०
२५] इति मने तिरोहितमिति निष्टान्तपद उपसर्जनतया निर्दिष्टस्य
तिरोधानम्य 'देहयोगाद्वा सोऽपि [व०सू०३।२।६] इति तदुत्तरसूत्रे
सोऽपि तिरोधानभावोऽपीति पुटिङ्गतच्छन्देन परामर्शदर्शनात् । 'गुहाँ
प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् 'बसू०१।२।११] इत्यत्रापि प्रविष्टावि-
त्युपसर्जनतया निर्दिष्टस्य प्रवेशस्य तदर्शनादिति तच्छब्देन परामर्शदर्श-
नात् । सर्वनामाऽनुसंधिवृत्तिच्छन्नस्येति वामनमूने कृत्तद्धितादिवृत्ति-
न्पग्भूतस्यापि सर्वनाना परामशंस्यावीकृतस्यात् । येयं प्रेत इति
निष्ठान्तप्रेतशब्द उपसर्गनतया निर्दिष्टस्यापि प्रायणशब्दितमोक्षस्य देह-
योगादा सोऽपीतियनायमगतीति चैक इत्यवायंपदेन परामर्शोऽस्तु । न
पेयं मुक्तयत्यस्मिन्मोजनमस्ति या न येति वाक्यवन्मुक्तेऽस्मिन्मोक्षोs.
म्ति नयेति संदेहकयनं व्याहतार्थकमिति वाच्यम् । मोक्षसामान्यमायु.
पेत्य मोक्षपिशंपे संदेहम्पोपपादायितुं शक्यत्वादयमित्यनेन विशेपपरा•
मर्शममयान । ननु न मागणगदम्प मोक्षयाचित्यं कचिदृष्टं शरीरवियो.
गयारित्याग । शुतमाशापां गारयियागयाचित्यमम्युपत्यय चरम-
शारीरवियोगपरतपा पाग्यातत्वादिति दन्वेयम । तथाऽप्यपमित्यनेन
पामारी वियोगपरामांगमयाराद्विषयिपेय शिचिकित्साऽस्तु । ननु तप
निभिनागारपिपिसी यितिक्रिया नोपपद्यत इति पत्सत्यम् । अयं
पामगरपियोगी मागविमारपूर्वमायियन पे गाम्ति न येति
विषिक्षिगान गान्यादिनि सन्दनि ॥२॥

·[अ०१वल्ली १] काठकोपनिपत् । एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं पातुम- प्रमवते मध्ये पतयालवे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाऽऽह- देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा । बहुदर्शिभिरपि देवरस्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे विचिकित्सितं संशयितम् । न हि सुज्ञेयमणुरेप धर्मः। आत्मतत्त्वं न सुज्ञानमिति सूक्ष्म एप धर्मः । सामान्यतो धर्म एव दुर्जनस्तवाप्ययं दुर्ज्ञान इति भावः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व । स्पष्टोऽर्थः। मा मोपरोसीरति मा सृजैनम् ॥ २२ ॥ मा मेति निषेधे । वीप्सायों द्विर्यचनम् । उपरोध मा काीः। एनं मां विसृज मुश्च ॥ २२॥ एवमुक्तो नचिकेताः प्राह- देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल । स्पष्टोऽर्थः। त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । न सुज्ञेयमिति पदात्मस्वरूपमुक्तवान् । वक्ता चास्य वाहगन्यो न लायो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२३॥ स्वादृक्त्वादृश इत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् ॥ २३॥ एवं नचिकेतसोक्तो मृत्युविपयस्य दुरधिगमतया मध्ये नक्ष्यतीति निश्चित्य सत्यपि ग्रहणसामर्थ्य विषयान्तरासक्तचेतस एतादृशं मुक्ता- स्मतत्त्वं नोपदेशाहमिति मत्वा मुमुक्षास्थैर्यानुवृत्त्यर्थं प्रलोभयन्नुवाच- शतायुपः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान् । स्पष्टोऽर्थः। भूमर्महदायतनं वृणीष्व । पृथिव्या विस्तीर्णमायतनं मण्डलं राज्यं वृणीव । अथ वा भूमेः संबन्धि महदायतनं विचित्रशालाप्रसादादियुक्तं गृहं वृणीय ।

·[अ० १वल्ली] रनारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २४ ॥ यावर्षाणि जीवितुमिच्छसि तावजीवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । उक्तन यरेण सदृशमन्यमपि वरं मन्यसे चेत्तदपि वृणीप्य प्रभूत हिरण्यरत्नादिकं चिरं जीवनं चेत्यर्थः । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि। एधि भव राजेति शेषः । अस्तेर्लोपमध्यमपुरुषैकवचनम् । कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २५ ॥ कामानां कामनाधिपयं करोमीत्यर्थः ॥२५॥ ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामाश्छन्दतः प्रार्थयस्व । छन्दतो यथेच्छमित्यर्थः। इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । रथवादिवसहिता मया दीयमानाः स्त्रियो मनुष्याणां दुर्लभाइत्यर्थः । आभिमत्मत्ताभिः परिचारयस्व । आमिर्मया दत्ताभिः परिचारिकाभिः पादसंवाहनादिशुश्रूपा कारये- त्यर्थः। - नचिकेतो मरणं माऽनुपाक्षीः ॥ २६ ॥ मरणमनु मरणान्मुक्तः पश्चान्मुक्तात्मस्वरूपमिति पावत् । मरणश- दस्य देहवियोगसामान्ययाचिनोऽपि प्रकरणवशेन विशेषयाचित्यं न दोपायेति दृष्टव्यम् ॥ २६ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता अक्षुभितहृदय आह- श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।। हेऽन्तक त्यदुपन्यस्ता ये मर्त्यस्य कामास्ते श्वोमावाः श्व अभावो ये ते तथोक्ता दिनद्वयस्थापिनो न भवन्तीत्यर्थः। सर्वेन्द्रियाणां यदेतत्तेज. स्तत्क्षपयन्ति । अप्सर:प्रमृतिमोगा हि सर्वेन्द्रियदौर्बल्यावहा इति भावः। अपि सर्व जीवितमल्पमेव ॥ बह्मणोऽपि जीवितं स्वल्पं किमुतास्मदादिनीवितम् । अतभिरजीवि. काऽपि न परणाति भावः।

·[अ०१वल्ली] काठकोपनिपत । ४९ तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥२७॥ वाहा रथादपस्तिष्ठन्स्विति शेपः ॥ २७ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः ।। न हि वित्तेन लब्धेन कस्यचित्तृप्तिदृष्टचरी। न जातु कामः कामा- नामुपभोगेन शाम्पतीति न्यायादिति भाषः। किंच-- लप्स्यामहे वित्तमदाम चेत्त्वा । त्वां वयं दृष्टयन्तश्चेद्वित्वं प्राप्स्यामहे । त्वदर्शनमस्ति चेद्वित्तलामे को भार इति भावः । तर्हि चिरजीविका प्रार्थनीयेत्यत आह-- जीविष्यामो यावदीशिप्यसि त्वम् ।। यावत्कालं याम्ये पदे त्वमीश्वरतया वर्तसे । व्यत्ययेन परस्मै- पदम् । तावत्पर्यन्तमस्माकमपि जीवनं सिद्धमेव । न हि त्वदाज्ञातिल:- घनेनास्मजीवितान्तफरः कश्चिदस्ति । वरलाभालाभयोरपि तावदेव जीवनमिति भावः। वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २८ ॥ अतो येयं प्रेत इति प्राक्प्रस्तुतो वर एव घरणीय इति भावः ॥२८॥ अजीर्यताममृतानामुपेत्य ॥ जरामरणशून्यानां मुक्तानां स्वरूपं ज्ञात्वा । जीर्यन्मर्त्यः क्त तदास्थः प्रजानन् । प्रजानन्विवेकी जरामरणोपप्लुतोऽयं जनस्तदास्थो जरामरणाद्युप- प्लुताप्सर प्रभृतिविषयविषयकास्थावान्क कथं मवेदित्यर्थः । अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदान् ॥ तनत्यान्वर्णरतिप्रमोदान्।वर्णा आदित्यवर्णत्वादिरूपविशेषाः। रति- प्रमोदा ब्रह्मभोगादिजनितानन्दविशेपास्तान्सर्वानभिध्यायन्निपुणतया निरूपयन् । अनतिदीर्घजीविते को रमेत ॥ २९ ॥ अत्यल्प ऐहिके जीविते कः प्रीतिमान्स्यादित्यर्थः ॥ २९ ॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति धूहि नस्तत् । ७

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० बाटी२]
महति पारलौकिके यस्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे संशेरते तदेव मे ब्रूहि ।
योऽयं बरो गूटमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मानचिकेता वृणीते ॥३०॥
इति प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥
गूढमात्मतत्त्वमनुपविष्टो योऽयं वरस्तस्मादन्यं नचिकेता न घृणीते
स्मेति श्रुतेर्वचनम् ॥३०॥
इति प्रथमा वल्ली ॥१॥
अथ द्वितीया वल्ली।
एवं शिष्यं परीक्ष्य तस्य मुमुक्षोः स्थैर्य निश्चित्य तस्योपदेशयो-
ग्यतां मन्वानो मुमुक्षां स्तौति-
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयः ।
अतिप्रशस्तं भोक्षवर्माप्यन्यत् । प्रियत्वास्पदं भोगवर्माप्यन्यत् ।
ते उभे नानार्थे पुरुप सिनीतः।
ते श्रेयःप्रेयसी परस्परविलक्षणप्रयोजने सती पुरुषं सिनीतो बनीतः ।
पुरुपं स्ववशतामापादयत इत्यर्थः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति ।
तयोर्मध्ये श्रेय आददानस्य मोक्षाय प्रयतमानस्य साधु भद्रं भवति ।
हीयतेऽर्थाय उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥
यस्तु प्रेयो वृणीते स पुरुपार्थाद्भष्टो भवति । उ इत्यवधारणे॥१॥
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यभेतः।
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुप्यं प्रातः ।
तो संपरीत्य विविनति धीरः ।
तो श्रेय:प्रेय पदार्थों सम्यगालोच्य नीरक्षीरे हंस इव पृथकरोति ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते ।
प्राज्ञः प्रेयोपेक्षयामि, अभ्यहितं श्रेय एव वृणीते ।
प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ॥ २ ॥

·(अ०१वल्ली काठकोपनिपत् । मन्दमतियोगक्षेमाद्धेतोः प्रेयो वृणीते । शरीरस्योपचयो योगः। क्षेमः परिपालनम् ॥२॥ स त्वं प्रियान्प्रियरूपाश्व कामान् । तादृशस्त्वं स्वतो रूपतश्च मियान्काम्यमानान्रूयादीनित्यर्थः । अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्ताक्षीः । दुःखोदकन्वदुःखमिश्रवादिदोपयुक्ततया निरूपयंस्त्यक्तवानसीत्यर्थः । नैतां सृकां वित्तमयीमवाप्तः । वित्तमयीं धनप्रायां सृकां कुत्सितगतिं विमूढजनसेवितामेतां न माप्तवानसि। यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ३॥ दूरमेते विपरीते विपूची अविद्या या च वियेति ज्ञाता। याऽविद्येति ज्ञाता कामकात्मिका या च विद्येति ज्ञाता वैराग्यतत्त्व- ज्ञानमयी, एते दूरमत्यन्तविपूच्यौ मिन्नगती परस्परविरुद्ध च। विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये । विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं विद्याभीप्सितमिति पाठ आहिताग्नित्वा-' निष्ठान्तस्य परनिपातश्ठान्दसत्वाद्वा । न त्वा कामा वहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥ कामा बहवोऽपि त्वां नालोलुपन्त श्रेयोमार्गाद्विच्छेदं न कृतवन्तः । विषयवशगो न भवसीत्यर्थः। लुपसदेति यडन्ताल्लङ् । छान्दसो यलोपः। यङ्लगन्ताद्वा छान्दसमात्मनेपदमदभावश्च ॥ ४ ॥ अविद्या या च विद्येति ज्ञातेत्युपात्तमार्गद्वयेऽविद्यामार्ग निन्दति- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः। काम्यकर्मादिलक्षणायामविद्यायां मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमानाः। स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः। स्वयमेव प्रज्ञाशालिनः शास्त्रकुशलाश्चेति मन्यमानाश्च ।

·५२ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० १वडीर] दन्दम्यमाणाः परियन्ति मूढाः। जरारोगादिदुःखपीडिता अविवेकिनः परिभ्रमन्ति । अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥५॥ स्पष्टोऽर्थः। केचित्तु दन्द्रम्यमाणा इति पाठमाश्रित्य विपयकामाग्निना द्रुतचित्ता इत्यर्थं वर्णयन्ति ॥ ५॥ न सांपरायः प्रतिभाति वालम् । परलोकोऽविवेकिन प्रति न प्रकाशते । प्रमायन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अनवहितमनस्कं विपयाशावशीकृतमनोरथम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी। अयमेव लोकोऽस्ति परलोको नास्तीति मन्यमानः । पुनः पुनर्वशमापयते मे ॥६॥ मक्रियमाणयातनाविषयो भवतीत्यर्थः । व्यासायः 'संयमने वन- भूय' [ब० सू० ३३११३] इति सूत्रेऽयं लोको नास्ति पर उत मानीति पाठानुसारेणायं च लोकः परश्च लोको नास्तीत्यर्थो वर्णितस्तत्र पक्षे तस्येति शेपः पूरणीयः । च शब्दोऽध्याहार्यः। मानीत्यस्य दुर्मानी- त्यर्थः। शिष्टपरिग्रहामावादयं लोको नास्तीत्यस्योपपत्तिद्रष्टव्या। दुर्मानी पुनः पुनर्वशमापद्यत इत्युत्तरत्र संबध्यते ॥६॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः ।। श्रवणलामोऽपि महासकृतफलमिति भावः । शृण्वन्तोऽपि वहवो यं न विद्युः । न हि श्रोतृणां सर्वेषां परमात्मप्रतिपत्तिः सुलभेति भावः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा । अस्य कुशलो वक्ता कुशलः प्राप्ता च दुर्लम इत्यर्थः । आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥ कुशलेनाऽऽचार्यणानुशिष्टो ज्ञाताऽप्याश्चर्पः। .

·[अ०१यही२] काठकोपनिपत् । ५३ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ॥ यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः । इत्युक्तरिति भावः ॥७॥ न नरेणावरण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अवरेणाश्रेठेन प्राकृतेन पाण्डित्यमात्रप्रयोजनवेदान्तश्रवणेन नरेण देहात्माभिमानिनेप आत्मा सुविज्ञेयो न भवति । कुतो हेतोः। बहुधा चिन्त्यमानो वादिभिरिति शेपः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति। अनन्येनोच्यमानादात्मनोऽनन्येन तदेकान्तिना ब्रह्मसाक्षात्कारिणा मोक्तेऽत्राऽऽत्मनि यादृश्यवगतिः साऽऽत्मावगतिरवरेण प्रोक्ते नास्ती- त्यर्थः । यद्वाऽत्र संसारे गतिश्चक्रमणं नास्तीत्यर्थः । यद्वाऽनन्यप्रोक्ते स्वयमवगते गतिरात्मावगतिर्नास्तीत्यर्थः । अन्यप्रोक्त इति पाठेऽवरेण प्रोक्त सत्यात्मन्यवगति स्तीत्यर्थः । ननु येन केनचिदुपदिष्टेऽप्यूहापोहशालिनः स्यादेवेत्यत आह- अणीयान्ह्यतर्यमणुप्रमाणात् ॥ ८॥ यतोऽणोरप्यणीयानात्माऽतस्तत्स्वरूपं तर्कागोचरम् ॥ ८॥ नेपा तर्केण मतिरापनेया । आत्मविपयिणी मतिस्तर्कमापणीया नेत्यर्थः । अतस्तर्ककुशलेनापि स्वयं ज्ञातुं न शक्येत्यर्थः। प्रोक्ताऽन्येनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । हे पेष्ठ प्रियतमान्येनैव गुरुणोपदिटैव मतिर्मोक्षसाधनज्ञानाय भवति । का पुनः सा मतिरित्यत्राऽऽह- यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि । यां मतिं त्वमाप आप्तवानसि सिपाधपिपिततया निश्चितवानित्यर्थः । सत्यधृतिरसि । सत्याऽप्रकम्प्या धृतिर्यस्य स तथोक्तः । वतेत्यनुकम्पा- याम् ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१ यष्टी। त्यादृझ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ खादृशः शिष्योऽस्माकं भूयादित्यर्थः ॥ ९ ॥ पुनरपि तुष्ट आह- जानाम्यह५ शेवधिरित्यनित्यम् । शेवधिनिधिः। कुबेराद्यैश्वर्यमेवंजातीयकं कर्मफललक्षणमनित्यमिति जानामि। न ह्यधुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । आत्मतत्त्वमधुवैरनित्यफलसाधन भूतैरनित्यद्रव्यसाध्यैर्वा कर्मभिरि- त्यर्थः। ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यै- ईव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥ एवं ज्ञातवता मया ब्रह्मप्राप्तिसाधनज्ञानोदेशेनानित्यैरिष्टकादिद्रव्यैः नाचिकेतोऽग्निश्चितस्तस्माद्धेतोनित्यफलसाधनंज्ञान प्राप्तवानस्मीत्यर्थः। अतो ब्रह्मप्राप्तेजानैकसाध्यत्वस्य न विरोधः ॥ १०॥ वाहनो भूयान्नचिकेतः प्रष्टेति पूर्वमन्त्रोक्तं नचिकेतसः श्रवणाधि- कारं विवृणोति- कामस्याऽऽनि जगतः प्रतिष्ठां कतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यसाक्षीः॥११॥ कतोः कर्मणः प्रतिष्ठां फलमूतां जगतः कामस्याऽऽप्तिं चतुर्मुसस्थान- पर्यन्तसर्वलोकसंबन्धिरूयादिविषयात्मककामप्राप्तिं च दृष्ट्वा मोक्षस्वरूप- माह-आनन्त्यममयस्य पारमित्यादिना । अविनाशित्वमत्यन्तनिर्म- यत्वमपहतपाप्मत्वसत्यसंकल्पत्वादिमहागुणगणरूपस्तोममुरुकीर्ति स्थैर्य च मोक्षगतं दृष्ट्वा लौकिकान्कामान्मज्ञाशाली त्वं त्यक्तवानसी. त्यर्थः । यद्वा मोक्षरूपपरमात्मस्वरुप एंव सर्वकामावाप्तिं तत्रैव सकल. जगदाधारत्वं तोरनन्तफटरूपतां चेत्येवं सर्व परमात्मविपयतया योजनीयम् ॥ ११ ॥ नृतीयं प्रश्नं प्रति यक्ति ते दुर्दशमित्यादिना मन्त्रयेन- ·. [अ०१ वली२] काठकोपनिषत् । ' तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । . अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोकौ जहाति ॥१२॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य इत्युक्तरित्या द्रष्टुमशक्यं गूढ तिरोधा- यककर्मरूपाविद्यातिरोहितम् । सर्वभूतानुप्रविष्टम् । गुहाहितं हृदयगुहा- वर्तिनम् । गह्वरेठमन्तर्यामिणम् । पुराणमनादिम् । अध्यात्मयोगाधि- गमेन । विपयेभ्यः प्रतिसंगृहीतचेतस आत्मनि समवधानमध्यात्मयोगः “यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः" "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह" इत्यादिना वक्ष्यमाणः। तेन योऽयमधिगमो जीवात्मज्ञानं तेन हेतुना देवं परमात्मानं मवेत्यर्थः । जीवात्मज्ञानस्य परमात्मज्ञानहेतुत्वादिति भावः। हर्षशीको । विपयलाभालामप्रयुक्तहर्पशोको जहातीत्यर्थः॥ १२ ॥ एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः। एतदारमतत्त्वं श्रुत्वा संपरिगृह्य मननादिकं कृत्वेत्यर्थः । प्रवृह्य धर्म्यम् । कर्मसाध्यं शरीरादि प्रवृह्य पृथक्कृत्य परित्यज्येत्यर्थः । अणुमेतमाप्य । एवं स्वात्मभूतं सूक्ष्मतया चक्षुराद्यगोचरं " अणीयान्ह्यप्रतर्यम्" इति निर्दिष्टं परमात्मानं देशविशेपे प्राप्य । स मोदते मोदनीय हि लब्ध्वा । स विद्वान्मोदनीयं प्रीतिविषयमपहत्तपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टं स्व- स्वरूपं लब्ध्या मोदत आनन्दी भवतीत्यर्थः । “एप संप्रसादोऽ- स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते" [छा०८।३।४] स तत्र पर्येति जक्षकीडनममाणः [छा०८।१२।३] इति Qत्यर्थोऽत्रानुसंधेयः । एवं प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा नचिकेतसं मोक्षाहत्येन स्तौति- विवृत सम नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥ नचिकेतसं प्रति ब्रह्मरूपं सद्म धाम विवृत्तद्वारं प्रवेशाहं मन्य इत्यर्थः। 'तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम' [मु०३।२।४] इति श्रुतेः । ननु ब्रह्मजज्ञ ·रनारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१चली२] देवमीचं विदित्वेति श्रुत्यैकाथ्यायाध्यात्मयोगाधिगमेन मत्वेत्यादि परमात्मात्मकजीव एव प्रतिपाद्यताम् । ततश्च तं दुर्दर्शमिति पूर्वख- ण्डोऽपि जीवपर एवास्तु । ततश्च श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य इति पूर्वसंदीऽपि परिशुद्धजीवस्वरूपपर एवास्तु ततश्च- आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवञ्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।। [गी०।२९] इति परिशुद्धात्मविषयगीतावचनकार्यमप्युपपद्यत इतिचेन्न ब्रह्म जज्ञमिति मन्त्रे ब्रह्मजत्वरूपोपक्रमश्रुतजीवलिङ्गबलेन चरमश्रुतदेवश- ब्दस्य देवात्मकत्वरूपार्थप्रापणेऽपि तं दुर्दर्शमिति मन्त्रे तादृशजीवलि. झाभावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्थाश्रयणायोगात् । एतदेवामिप्रेत्प मगवता भाष्यकृता 'गुहां प्रविष्टौ' [७० सू० १।२।११ ] इति सूत्रे परमात्मनस्तावत्तं दुर्दर्श गूढमनुमविष्टमिति गुहाप्रवेशो दृश्यत इत्युक्तम् । तथैवायं मन्त्रः परमात्मपरतया व्यासाविवृतः । गह्वरेठमिति पदेन तु परमात्मनो गहरशब्दितीयज्ञेयपरिशुद्धात्मस्वरूपशरीरकत्वमप्युक्तम् । इयांस्तुविशेषः-ब्रह्मजज्ञमिति मन्त्रे परमात्मात्मकपरिशुद्धजीवस्व- रूपं प्रतिपाद्यते, ते दुर्दर्शमिति मन्त्रे तु जीवशरीरकपरमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यत इति न तयोरैकार्थ्यहानिः ॥१३॥ 'न ह्यभुवैः प्राप्यते हि धुर्व तत्' एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म- मणुमेतमाप्य स मोदते मोदनीयहि लब्ध्वा अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति' इति प्रदेशेषु धर्मफलविलक्षणतया ध्यान- सापतपा प्राध्यतया च निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य स्वरूपं चोक्तप्रदेशेष्वेव धर्मविलक्षणतया मत्वेति प्रतिपन्नस्योपायस्य स्वरूपं च धीरो हर्पशोको जहातीत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्तुश्च स्वरूपं शोधयितुं पृच्छत्य- न्यत्र धर्मादित्यादिना- अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृतारुतात् ॥ अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद ॥१४ ॥ मनु माम्ये देवं मत्येत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यभूतस्य देयस्यापारम- ·- [भ०१वल्ली२] काठकोपनिपत् । योगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तुः प्रत्यगात्मनश्च मत्वा धीरो हर्पशोको जहातीति निर्दिष्टस्य ब्रह्मोपासनस्य च स्वरूपशोधनाय पुनः पप्रच्छ । अन्यत्र धर्मादितीत्युक्तः। कथं तद्विरुद्धतया धीर इति निर्दिष्टस्य प्राप्तिरित्युच्यत इति चेन्मैवं वोचः। अध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदित- व्यतया निर्दिष्टमात्मशब्दवाच्यं प्रजापतिविद्यापतिपन्नमुपास्यं प्राप्यभूतं परिशुद्धस्वरूपमेव । अतस्तस्यापि प्राप्यनिर्देशकत्वमेव । वस्तुगत्यातस्य प्राप्तुरभिन्नत्वात्याप्तः प्रत्यगात्मनश्चेति भाष्यं न विरोत्स्यते।अत एव प्रथम तावत्मानः प्रत्यगात्मनः स्वरूपमाह-न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति । उत्तरभाष्यमप्युपपद्यते । न हि न जायते नियते वा विपश्चिदितिमन्त्रम. तिपाद्यस्य विपश्चिच्छब्दितपरिशुद्धस्वरूपस्य प्राप्तरूपतोपपत्तिः। 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुमनीपिणः'। विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःपग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् " इति मन्त्रप्रतिपाद्य- स्यैव भामरूपत्वात् । तथैव 'विशेषणाच'[व०सू०१२२२१ ] इतिसूत्रभाप्ये प्रतिपादितत्वात् । अतःप्राप्यप्राप्नकाधिकरण्यनिर्देशपरे गुहामन्त्रे छाया. तपावित्यत्राज्ञत्ववाचिना छायाशब्देन निर्देशो दृष्टो न तु विपश्चिच्छ- इन । अतो यथोक्त एवार्थः । अयं मन्त्रो व्यासायैस्त्रयाणामिति सूत्रे विवृतः । धर्म उपायः । धर्मादन्यत्र प्रसिद्धोपायविलक्षण इत्यर्थः । अधर्मो धर्मेतर उपेयः । अधर्मादन्यत्र प्रसिद्धसाध्यविलक्षणं फलमि. त्यर्थः । अस्मादिति बुद्धिस्थस्तत्साधको विवक्षितः । स एवोपेता स हि प्रसिद्धोपेतृविलक्षण: साधकावस्थायामितरफलविरक्तत्वात्फलदशावा- माविर्भूतगुणाटकविशिष्टस्वरूपत्वाच्च । कृताकृतादिति धर्मादीनां विशे- पणं कृताकृताद्धर्मादेविलक्षणम् । अन्यत्र भूताच भव्याञ्च धर्मादेविल- क्षणं यदित्यर्थः । इत्येकां व्याख्यां कृत्वा तस्मिन्पक्षे तु कृताकृताद्भ ताव्याच धर्मादन्यत्र तादृशादधर्मादन्यत्र तादृशादस्माच्चान्यनेत्यन्य- प्रशद्वयेणोपपत्तावन्यन्त्र भूताव्याचेत्यन्यत्रशब्दवैयर्यम्, उपायस्य कालत्रयपरिच्छिन्नतया तत्र कालत्रयपरिच्छिन्नवैलक्षण्यानन्ययं च पर्या- लोच्य यद्वेत्यादिनाऽपरा व्याख्या कृता तदुच्यते । यद्वा धर्मादधर्माच्चान्य- नेत्युपासनप्रश्नः । पुण्यपापरूपसाधनविलक्षणत्वादुपासनस्य कृताकृता. भूतानव्याच्चान्यत्र कालादिति यदिति कालापरिच्छिन्नमुपेयं पृष्टम् । प्रभउपेतुरपि चेतनस्य नित्यत्वात्प्राप्यान्तर्भावाच।तत एव तस्यापि तन्त्रेण प्रश्नस्तदन्तर्गतं च प्राप्तुः स्वरूपमिति वक्ष्यते । तत्र यत्तच्छब्दी त्रितय.

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता अि०१वल्ली] 'पराविति भावयति । न च तस्मिन्नपि पक्षे मस्यद्वयपरत्वाश्रवणमपि क्लिष्टगेवान्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्रक्रमस्थान्यत्रशब्दद्वयसामाना- धिकरण्यवत् । अन्यत्रास्मास्कृताकृतादन्यत्र भूतादित्युपरितनान्यत्रश- ब्दद्वयस्यापि सामानाधिकरण्यस्यैव प्रतीतेः । यदि तत्र धर्माधर्मविलक्षणं कालजयविलक्षणं यञ्चेति च शब्दद्वयमश्रोष्यत तदाऽन्यत्र शब्दयुगद्यस्य स्वरसतः प्रतीतं सामानाधिकरण्यं पर्यत्यक्षत । अतः प्रक्रमरीत्यनुसा- रिप्रतीतसामाधिकरण्यभङ्गे कारणाभावादन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मादित्यय- मप्यंशः प्राप्यब्रह्मपर एवास्तु । ननु 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया [क. १२।२३]इत्युपायविशेषप्रतिवचनदर्शनेनोपायविशेषप्रश्न- स्याप्यत्रैवान्तर्भाव्यतया चशब्दाभावेऽप्यन्यत्रशब्दयुगद्वयस्य सामाना- धिकरण्यं भञ्जनीयमिति चेन्न । प्रतिवचनेऽपि 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इति प्रीतिरूपापन्नज्ञानकलभ्यत्वलक्षणप्राप्यधर्मविशेपोपदेशस्यैव दर्शनेनोपायप्रधानप्रतिवचनादर्शनात् । 'नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञा- नैनैनमाप्नुयात् [क० ११२।२४] इति । 'यस्त्यविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमामोति' [क० ११३५] इति प्रतिवचनदर्शना- दन्यधर्मादन्यत्रेति प्रसिद्धोपायविरोधिप्रश्न इत्यपि किं न स्यात् । प्राप्यस्य प्रीतिरूपापनज्ञानकोपायत्वकथनेनोपाये प्रीतिरूपापन्नत्वरूप. विशेपः फलिप्यतीति चेत्फलतु नाम । नैतावतोपायस्य प्रश्नपतिवचन प्रधानविपयत्वं वक्तव्यमित्यस्ति किं देवदत्तभवनमिति प्रश्नस्य वा बहु- चम्पकालंकृतनिप्फुर्ट द्वारोपान्तलिखितशखचक्रपाकं देवदत्तभवन- मिति तत्मश्नमतिवचनस्य वा निप्फुटद्वारोपान्तप्रधानकर्व कश्चिदभ्युपैति। अतोऽन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मादित्यप्यन्यत्रशब्दचतुष्टयसामानाधिकरण्य- लिप्सया धर्माधर्मसाध्यविलक्षणब्रह्मविषय एवायमिति चेत् । अत्रो. स्पते-असी देवदत्तादुत्पन्नो न भवत्यपि तु यज्ञदत्तादिति वाक्यं श्रुत्वा देवदत्तादन्यं वं पश्यसि तं मे मूहीति प्रवृत्तस्य प्रतिवचनस्य देवदत्तान्य यज्ञदत्तपरत्ववलक्षणया देवदत्तपुत्रान्यप्रश्नपरत्वस्याप्रतीते: । तद्वत्कर्म- साध्यं न ब्रह्मापि तु ज्ञानसाध्यमित्युपदेशानन्तरप्रवृत्तस्य धर्मादन्यत्रेति प्रश्नस्य धर्मविटक्षणज्ञानरूपोपायपरत्वमेव युक्तं न तु धर्मशब्दलक्षणया धर्मसाध्यविटक्षणब्रह्मपरत्वम् । तथाऽधर्मादन्यवेत्यापि सामानाधि. करण्येनोपायपरत्वमेव निश्चितम् । कालत्रयपरिच्छिन्नविलक्षणवाचक उपरितनान्पनशद्वये काटनयापरिच्छिन्नोपायपरामर्शासमवात्सामा नाधिकरण्यमद्देन प्राप्यपरत्यमेव युक्तम् । नीलो दीयों हस्यो रक्तः।

·[अ०१वल्ली] काठकोपनिषत् । ५९ इत्युक्ते नीलदीर्घपदयोरविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । रक्तहस्व- योश्च परस्पराविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । न तु चतुणां चश- ब्दाभावेऽपि सामानाधिकरण्यं हष्टमपि तु पुरुपद्वयमनपरत्वमेव । एव- मिहापि यच्छब्दान्वितचशब्दद्वयाभावेऽपि न तत्सामानाधिकरण्यमवग- म्यते । अस्तु वा भवदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यम् । अथापि प्रश्नपति- वचनयोद्वितीयव्याख्यायामुपेयप्रश्नमुपेत्रन्तर्भावादुपायस्याप्यन्तर्भूतत्वात 'त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च[ब०सू०१।४।६] इतिसूत्रनिर्दिष्टोपायोपे. तृप्रश्नमतिवचनस्य सुघटिततया क्षतेरभावात् । 'तत्ते पदं संग्रहेण बवीमि' [क०१।२।१५]इति पदशब्दितप्राप्यस्यैव प्रतिवचनप्रतिपाद्यत्वस्य स्पष्ट प्रतीतेरित्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । प्रकृतमनुसरामः ॥ १४ ॥ एवं पृष्टो मृत्युः 'न जायते म्रियते' इत्यादिना विस्तरेण प्रतिपिपाद- यिषुरिदानीं श्रोतुरादरातिशयसिद्ध्यर्थं प्राप्यवैभवं प्रकाशयन्संग्रहोक्तिं प्रतिजानीते- सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति । पद्यते गम्यत इति व्युत्पत्त्या पदशमः प्राप्यस्वरूपवाची । यत्स्वरूपं सर्वे वेदाः साक्षात्परम्परया वा प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । अनेनास्या उपनि- पदः प्रजापतिविद्यावत्परिशुद्धात्मस्वरूपविपयतैवास्तु 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्, [क० ॥२॥१८] हन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् [क० ॥२॥ १९] इति मन्त्रदयस्य परिशुद्धात्मस्वरूपपरत्वस्य संप्रतिपन्नत्वात् । 'अणोरणीयान्' इति मन्त्रद्वयस्यापि अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।[गी० २०१७ ] निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम् । इति स्मृतिवचनाभ्यां सर्वान्तःप्रवेशयोग्यातिसूक्ष्मतया व्यापकतया च प्रतिपादिते प्रत्यगात्मन्युपपन्नत्वात् । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् [ गी० १३३१५] । इति गीतानुसारेण"आसीनो दूरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः" [क० १।२।२१ ] इति मन्त्रस्यापि तत्रैव युक्तत्वात् । 'ग्रसिप्णु प्रभ- विष्णु च [गी० १३१६ ] इत्युपबृंहणानुसारात, 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च' [क० १२२५] इति मन्त्रस्यापि तत्र संगतार्थत्वात् । द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम् ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वहार] इति स्मृत्यनुसारेण 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् [क०११३१२] इति मन्त्रस्यापि शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात् । अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । इति स्मृत्यनुसारेण 'सा काठा सा परा गतिः' [क०१॥२११] इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धात्मविषयत्वसंमवात् । समें सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । इतिस्मृत्यनुसारेण, एषु सर्वेषु भूतेयु' [क. ११३।१२]इति मग्न- स्यापि विशुद्धस्वरूपपरत्वोपपत्तेः पराश्चि सानि' [क २२११] इति मन्त्रे परागर्थनिन्दाद्वारेण प्रत्यगर्थस्यैव प्रकरणप्रतिपाद्यत्वाविष्करणात् । 'तिवन्तं परमेश्वरम्' [गी०१३।२७] इति गीतानुसारेण "ईशानो मूत- मय्यस्य" [क०१५] इति मन्त्रस्यापि तत्रैव शुद्धात्मस्यरूपे संग. तार्थत्वात् । मेदप्रसक्तिमति प्रत्यगात्मस्वरूप एव 'नेह नाना' [क०२॥ १११] इति निषेधस्यापि संगतार्थत्वात् । अमेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमेश्वरः । इति स्मृतिप्रत्यभिज्ञापकम्य 'वायुर्यथैको भुवनं प्रविटः' [क०२२॥ १०] इति मन्त्रस्पापि परिशुद्धस्वरुपपरत्वसंमवात् । 'सर्वतःपाणि. पाई तत् [गी० १३.१३]इति गीतामाप्ये ब्रह्मणा परमसाम्पमापन्ने शुद्धामस्वरूपे सर्वतःपाणिपादादिकार्यकर्तृत्वं संमयतीत्युपपादितत्वात् । 'एक पीजं बहुधा यः करोति' [श्वे०६।१२] इति मन्त्रस्यापि परिशु- द्धपरत्वेऽनुपपत्त्यमायात् 'न तत्र सूर्या माति' [क० २०२११५] इति मन्त्रम्पापि न तद्भासयते मूर्य:' [गी०१५६] । ज्योतिपामपि तज्ज्यो. तिम्तमगः परगण्यते' [गी०१३१७, इति गीतायचनेन परिशुद्धात्मस्य- रापपरत्यय युक्तस्यात् । तम्मारहरीरामपहेदित्योपसंहारिकमन्त्रम्य शुद्धात्मपरत्य एय स्यार- म्यात । कृत्याया अप्युपनिषदः प्रजापतिसक्ययनत्यगात्मस्वरपमात्र- परोपपत्ती प्रत्यगात्मपरमात्मम्यम्पमापदययम्यशाभपणं यति महका प्रत्युना। मध्यप्रतिपाद्यपेय तत्ते पदं संग्रहण यीमीति वक्तव्ये वितरपतिमानारपरमात्मप्यम्पप्रतिपादयदमागप्रतिपाद्यम्य मुद्धम्य- पे समपान्दम्यग्राम्पान्तमिणः परमात्मस्वपश्य मुद्धरूप पनिपाइफमागेनापि प्रतिपायरयमंमयादिति दृष्टध्यम ।

·[अ०१वल्ली] काठकोपनिपत् । तपास सर्वाणि च यद्वदन्ति । तपःमधाना उपरितनभागा इति व्यासायास्यातम् । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । ब्रह्मचर्य गुरुकुलवासः स्त्रीसङ्गराहित्यादिलक्षणं यदिच्छन्तोऽनुति- ठन्ति । तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि। संगृह्यतेऽनेनेति संग्रहः शब्दः। प्राप्यवक्तव्यत्वप्रतिज्ञापदेऽस्मिन्म- म्नेऽर्थात्मणवप्रशंसाया लामात्मणव प्रशस्येति भाप्यस्य च सर्वे वेदा इत्यादिपायोक्तब्रह्मप्रतिपादकतया प्रशस्येत्यर्थ इति श्रुतप्रकाशिका- वचनस्य नानुपपत्तिरिति दृष्टव्यम् ॥ संक्षेपेण तत्प्रतिपादकं किमित्यत आह- ओमित्येतदिति ॥ १५॥ ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । इति प्रणवस्य ब्रह्मवा. चकत्वालणधावयवयोरकारमकारयोः परजीववाचितयोपायोपेत्रोरप्युप- दिष्टत्वमस्तीति द्रव्यम् ॥ १५॥ एवं वाचकं प्रणव द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां स्तौति- एतचेयाक्षरं ब्रह्म । ओमित्यनेनैयाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीतेति ब्रह्ममाप्तिसाधनध्या- नालम्बनत्यादिदमेवाक्षरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्याग्रह्म । एतदचेवाक्षरं परम् । अप्येषु ध्येयेषु च श्रेष्ठमित्यर्थः । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।। १६ ॥ एतदक्षरमुपासमानोऽनेनोपासनेनेदं फलं मे भूयादिति यत्कामयते तस्य तद्भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ एतदालम्बन५ श्रेष्ठम् । एतदोंकाररूपमालम्बनं श्रेष्ठं ध्यानादेरिति शेषः । अत एव- एतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनकं ध्यानादि सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० १ वही२] एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥ प्रथमं तावत्प्रत्यगात्मस्वरूपमाह न जायते म्रियते वेत्यादिना मन्त्र- हुयेन- न जायते म्रियते वा विपश्चित, नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुनणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तु५ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उनौ तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥१९॥ इदं च प्रस्तुत्य व्यासारित्थगुक्तम् । इदं मन्त्रद्वयं तावदेकवि- पयम् । 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इत्येतद्विवरणरूपत्वाद्वितीय- मन्त्रस्य । हन्ता चेदिति मन्त्रश्च जीवविषय एव लोकस्य परमात्मनि हन्तृहन्तव्यभावप्रतिपत्त्यमावात् । परमात्मा हि प्रत्यक्षागोचरः कथं तस्मिन्बध्यतादिप्रतिपत्तिः । अहगेयं हम्मि, अयं मां हन्तुमागच्छतीति वध्यधातुकमावाभिमानो हि देहिनां जीवविपय एव । ननु नास्य जरय- तजीर्यतीतिवत्परमात्मनोऽपि हननप्रतिपेध उपपद्यते । सत्यम् । तत्र दहराकाशस्य देहान्तःस्थित्या शङ्कितविकारनिषेध उपपद्यत इह तु लोकसिद्धा म्रान्तिरनूद्य निरस्यते । न हि परमात्मनि वध्यपानुकमाव- भ्रान्तिः कस्याप्यस्ति । अतो न वादनिषेधावनुपपन्नी । न जायत इति मन्त्रश्च तेनैकार्थः । अतो मन्त्रद्वयमपि जीवविषयकमेवेति । अक्षरा. थंस्तु न जायते म्रियते वा विपश्चित्-विपश्चित्त्वार्होऽयमिदानीमपि जननमरणशून्य इत्यर्थः । नायं कुतश्चित्-उत्पादकशून्यः । न बभूव कश्चित्-पूर्वमपि मनुष्यादिरूपेण जननशून्यः । न जायत इत्यत्र हेतु माह-अज इति । न म्रियत इत्यत्र हेतुमाह-नित्य इति । न कुतश्चिदि- स्पन हेतुमाह-शाश्वत इति । पूर्व न चमूवेत्यत्र हेतुमाह-पुराण इति । ननु कथमस्य नित्यत्वं शरीरान्तवर्तिनः शरीरविनाशानुविनाशित्वा यश्यंभावादित्याह -न हन्यते हन्यमाने शरीरे। स्पष्टोऽर्थः । हन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् । अहमेनं यधिप्यामीति देहारमदृष्ट्या मन्यते चेदित्यर्थः । हतः ·[अरवल्ली२] काठकोपनिपत् । ६३ न्मन्यते हतम् । छिन्नदेहावययो देहात्मध्याऽऽत्मानं हतोऽहमिति मन्य- ते चेदित्यर्थः । 'उभौ तीन विजानीतः। आत्मस्वरूपमिति शेपः । नायं हन्ति । आत्मानमिति शेपः । न हन्यते आत्मस्वरूपमिति शेपः । न च वेदान्तवेद्यपरिशुद्धात्मस्वरूपे कथं हननादिप्रसक्तितत्पूर्वकनिषेधाविति वाच्यम् । तस्यैव क्षेत्रीभूततया तत्पयुक्ततत्संभवादिति दृष्टव्यम् । इमौ मन्त्री प्रस्तुत्य वियत्पादे चिन्तितम् । तत्र हि 'वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतम् [बृ० २।३।३] इति वाय्वन्तरिक्षयोनित्यत्वश्रवणेऽपि"आत्मन आकाशः संभूतः" "आकाशाद्वायुः"त..]इति तयोरुत्पत्तिश्रवणा- देकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्ध्यर्थं सर्वस्य वस्तुनो बह्मविकारत्वस्यावश्या- श्रयणीयत्वाञ्च यथोत्पत्तिरङ्गी क्रियते, एवं जीवानां नित्यत्वश्रवणेऽपि "तोयेन जीवान्विससर्ज भूम्याम् प्रजापतिः प्रजा असृजत" इति जीवा- नामपि सृष्टिभवगादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिध्यर्थं च जीवस्यापि सृष्टि- रभ्युपगन्तव्येति पूर्वपक्षे प्राते "नाऽऽत्माऽश्रुतेनित्यत्वाञ्च ताभ्यः"[व०सू० २।३।१५]इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् । आत्मा नोत्पद्यते न जायते म्रियते वा विपश्चिज्ज्ञाज्ञी द्वावजावित्युत्पत्तिनिषेधश्रुतेः। ताभ्य एव श्रुतिभ्यो नि- त्यत्वावगमाञ्चनचोत्पत्तिश्रुतेः सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः शक्यः स्वरू- पस्य नित्यत्वेऽपि ज्ञानसंकोचविकाशलक्षणान्यथाभावरूपावस्थान्तराप- त्तिसत्वेनोत्पत्तिश्रुतेः सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायानोपपत्तेः । उत्पत्तिनिपेध- श्रुतेश्च स्वरूपान्यथामावलक्षणोत्पत्त्यभावपरतयाऽविरोधात् । इयांस्तु विशेपः-चिदचिदीश्वराणां त्रयाणामप्ययस्थान्तरापत्तिलक्षणोत्पत्ति- रूपोविकारोऽस्त्येव । तथाऽप्यचेतनानां स्वरूपान्यथामावलक्षणो- त्पत्तिः । जीवानां तु सा नास्ति । अपि तु ज्ञानसंकोचविकासलक्ष- णस्वभावान्यथामावरूपोत्पत्तिः । ईश्वरस्य तु तन्नियन्तृत्वाद्यवस्थास- त्त्वेऽप्युक्तलक्षणानिष्टविकारद्वयाभावान्नित्यो नित्यानामिति परमात्मन इतरविलक्षणनित्यत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । पणितश्च सूत्रार्थः । ननु जायते नियत इति प्रतिपिद्धा जीवोत्पत्तिः, वासुदेवात्संकर्पणो नाम जीवो जायत इति प्रतिपादयतः पञ्चरात्रस्य कथं प्रामाण्यमिति चेत् । अस्याः शङ्कायास्तर्कपादे निराकृतत्वात् । तथा हि वासुदेवात्सं- कर्षणो नाम जीवो जायत इति जीवस्योत्पत्तिः प्रतिपाद्यते सा च जीवे न संभवति । तथा संकर्पणात्मद्युम्नसंझं मनो जायत इति कर्तुी. वाकरणस्य मनस उत्पत्तिः श्रूयमाणाऽपि न संमपति । कर्तुर्जीवात्कर " ·, ६४ रणरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [भ०१ वहा२] णोत्पत्तेरेतस्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेति मनसो ब्रह्मोत्प. त्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्धत्वादिति "उत्पत्त्यसंभवात् । न च कर्तुः कर- णम् 1 [व० सू० २२४२२४३] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृत्वा "विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः " " विप्रतिपेधाञ्च" [३० सू० । २४४४५] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्दः पूर्वपक्षव्या. वृत्त्यर्थः । विज्ञानं च तदादि च विज्ञानादि। ननु च 'क्यन्तो घुः' इत्या- दिशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वात्कथमेतदिति चेत् । नायं घुरपि तु, अद भक्षण इत्यस्मादावश्यकाथै विप्रत्यय आदीति रूपं सिध्यति । तेन च निखिलजगत्संहर्तृमुखेण कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । आदिषि- ज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । संकर्षणो नाम जीयो जायत इति श्रुतस्य जीवशब्दार्थस्य तदभिमानिपरमात्मभावे सति शास्त्रप्रामाण्यपति- पेधः सिध्यति । परमात्मनश्च जननं नाम स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रहः । तस्मिन्नेव पाश्चरात्रे स ह्यनादिरनन्तश्चेति जीवोत्पत्तेधिशेपण प्रतिपिद्ध तया तद्विरुद्धाभिधानासंभवात् । संकर्षणो नाम जीवो जायत इत्य- नेन जीवाभिमानिसंकर्पणस्येच्छाधीनशरीरपरिग्रहरूपोत्पत्तिः प्रतिपाद्यत इति न पाश्चरावाप्रामाण्यमिति सूत्रार्थः। ननु सांख्यपाशुपताद्यधिकरण- वदिदमप्यधिकरणं पाश्चरात्रप्रामाण्यप्रतिपेधकं किं न स्यादितिचेत् । वेदोपबृंहणाय भारतसंहितां कुर्वता बादरायणेन- इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आमथ्य मतिमन्थानं दनो घृतमिवोद्धृतम् ।। नवनीतं यथा दनो द्विपदां ब्राह्मणो यथा । आरण्यकं च वेदेभ्य ओपधीभ्यो यथाऽमृतम् ॥ इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । सांख्ययोगकृतान्तेन पाश्चरात्रानुशब्दितम् ॥ इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् । ऋग्यजुःसामभिर्जुमथर्वाङ्गिरसैस्तथा ॥ भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् । ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यैः शूद्वैश्च कृतलक्षणैः ।। अर्चनीय सेव्यश्च नित्ययुक्तः स्वकर्मभिः । सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकपणेन यः ।। अम्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ।

·[अ०१वल्ली२] काठकोपनिषत् । इत्यादिभिर्वचनर्बहुपु स्थलेषु पाश्चरात्रप्रामाण्यं प्रतिष्ठापितवता शारीरकशास्ने तत्मामाण्यं निराक्रियत इत्यस्यासङ्गतत्वात् । न चैवं- परं तत्त्वमिदं कृत्स्नं सांख्यानां विदितात्मनाम् । यदुक्तं यतिभिर्मुस्यैः कपिलादिभिरीश्वरः ॥ यस्मिन्न विभ्रमाः केचिदृश्यन्ते मनुजर्षभ । गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोपहानिश्च केवला ॥ इति कापिलमतस्य भारते भ्रमादिदोपामावप्रतिपादनात् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेप्वेतेपु दृश्यते ।। यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः । इति सांख्ययोगपाशुपतादीनामपि नारायणनिष्ठत्वप्रतिपादनात् । तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः । इति तत्तच्छास्त्रकर्तृणामपि नारायणप्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादनात् । सांस्यं योगः पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः । इति सर्वेपामप्यात्मप्रमाणत्वप्रतिपादनाच । सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्छास्त्रमुत्तमम् ॥ इति पाश्चरात्रहष्टान्तेनेतरशास्त्राणामपि प्रामाण्यप्रतिपादनाच्च । तत्पादे सांस्यपाशुपताद्यागमानामपि प्रामाण्यं न निराक्रियत इति- चेत् । सत्यम् । भ्रमविप्रलिप्सादिराहित्यं शास्त्रकर्तृणां परमतात्पर्य च नारायण एवेति समानम् । तथाऽप्यबहुश्रुततया तद्वक्तृणां हृदयमजा- नन्त आपातप्रतिपन्नमेवार्थ तात्त्विकं मन्यमाना ये प्रत्यवतिष्ठन्ते तान्मति सांस्याद्यागमानामापातप्रतिपन्नार्थमानपरत्वमन्वारुह्य सूत्रकृता तन्नि- रासः कृतः । पाश्चरात्रशास्त्रं तु परमतत्त्वहितपुरुषार्थानामेवाऽऽपात- तोऽपि प्रतीतेर्वेदविरुद्धनिमित्तोपादानभेदायप्रतीतेश्च कृत्यं प्रमाणमेयेति नैकदेशेऽप्यप्रामाण्यशङ्कावकाश इति दृष्टव्यम् । एयमेव व्यासार्यैरुक्तम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ १८॥१९॥ एवं मन्त्रद्वयेन प्रत्यगात्मस्वरूपं विशोध्य तदात्मभूतपरमात्मस्वरूप. माहाणोरणीयानित्यादिना- अणोरणीयान्महतो महीयान् ।। अणोः सर्वाचेतनापेक्षया सूक्ष्माच्चेतनादणुतरस्ततोऽपि सूक्ष्मस्तदन्त:- ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वली२] प्रवेशयोग्य इत्यर्थः । महत आकाशादेरपि महत्तरः स्वाव्याप्तवस्तुरहित इत्यर्थः। आत्माऽस्य जन्तोनिहितो गुहायाम् ।। अस्य जन्तोर्न जायते म्रियते वेति मन्त्रयनिर्दिष्टस्य चेतन- स्याऽऽत्माऽन्तः प्रविश्य नियन्तेत्यर्थः । अतश्च पूर्वमन्त्रद्वयनि दिष्टात्मत्यगात्मस्वरूपादणोरणीयानितिमन्त्रसंदर्भप्रतिपाद्योऽन्य एवेति सिद्धम् । न घास्य जन्तोरित्यस्य हृदयगुहावाचिना संवन्धसापेक्षेण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाऽऽत्मेत्यनेन नान्वय इति शक्यम् । आल्गशब्दान्वितस्यैव काकाक्षिन्यायेनोमयत्रान्वये दोपाभावात् । मूलतः शाखां परिवास्योपवेपं करोतीत्यत्र शाखां मूलतः परिवास्य मूलत उपवेपं करोतीति परिवासनान्वितस्यापि मूलत इत्यस्योपवेपं करो- तीत्यनेनान्धयस्याप्यङ्गीकृतत्वात् , जीवहृदयगुहावर्तित्वप्रतिपादनेऽपि जीवभेदसिद्धेश्च । न हि जीवस्यैव जीवगुहावर्तित्वप्रतिपादने प्रयोजन- मस्ति। ननु न जायत इत्युपन्यस्तस्याऽऽत्मनो जायमानवाचिजन्तुशब्देन परामर्शस्यानुपपन्नतयाऽस्य जन्तोरित्यस्य प्रत्यक्षादिसंनिधापितदेहप- रताया एव वक्तव्यत्वेन तद्हाहित आत्मा प्रागुपन्यस्तो जीव एवास्तु । न च कर्तृमोत्कृत्वादिविशिष्टतया सदाऽहमिति भासमाने जीवे “कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । क इत्था वेद यत्र सः" इत्युत्तरसंदर्भ प्रतिपाद्य दुर्विज्ञानत्वं कथमन्वेतीतिवाच्यम् । जीवस्य कर्तृत्वादि- विशिष्टतया सर्वलोकविदितत्वेऽपि मुक्तमाप्यब्रह्मरूपविशिष्टतया दुर्षि- ज्ञानत्वसंमवादितिचेन्न। प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः । इति जन्तुशब्दस्य नेहमपर्यायलया प्रकृतीवयाचित्त्वसंभवात् । अस्ये- तिशब्दस्य च पूर्वसंदीपस्थापितप्रत्यगात्मविषयत्वसंभवे प्रत्यक्षाद्युप- स्थापितदेहविषयत्वाश्रयणस्थायुक्तत्वात् । अत्यन्ताणुत्वमहत्वयोः “एप आरमाऽन्तहृदयेऽणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा सर्पपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाक- तण्डुलाद्वैप म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्या- यानिइयो उपापानेम्पो लोकेभ्यः" [छा० ३१४॥३] इत्यादिषु परमा. स्मधर्मतयाऽणोरणीयानितिमन्त्रप्रतिपाद्यस्य जीवत्वशङ्काया असंभ- पात् । ननु "नेतरोऽनुपपत्तेः" [मू० ११११६] इति सूचे सह ब्रह्मणा विपश्चितेति वाश्यश्रुतयिपश्चिस्वस्य ब्रह्मासाधारणलिद्गत्वस्य ·[अ०१वल्ली] काठकोपनिपत् । माध्ये प्रतिपादितत्वात् । न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति मन्त्रस्यापि पररीत्या परमात्मपरत्वमेवास्तु । एवं सत्यन्यत्र धर्मादितिप्रश्नस्य प्राप्य- द्वयपरत्वम् । प्रतिवचनस्य प्राप्यद्वयपरत्वमाश्रित्य न जायत इत्यादि- मन्त्रद्वयस्य प्राप्यजीवस्वरूपपरत्वम् । अणोरणीयानिति संदर्भस्य च परमात्मपरत्वमित्यादिपरिकल्पनक्लेशो नाऽऽश्रयणीय इतिचेन्न । हनना- दिप्रतिपेधाद्यनुपपत्त्या विपश्चिच्छब्द मुख्यार्थत्यागस्याऽऽवश्यकखेन तन्मन्त्रद्वयस्याणोरणीयानिति मन्त्रसंदर्भस्यः चैकविपयत्वासंभवात् । शिष्टमुत्तरत्र स्पष्टयिष्यते। तमक्रतुः पश्यति पीतशोको। धातुःप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २०॥. ते तादृशं परमात्मानमकतुः काम्यकर्मादिरहितो धातुर्धारकस्य परमा- स्मनः प्रसादादात्मनो महिमानं महत्वसंपादक स्वसार्वज्ञादिगुणाविर्भाव- हेतुभूतं परमात्मानं यदा पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । धुम्वाद्य- धिकरणे [ब० सू० १३.१] तु 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' श्व०४७] इति मन्त्रखण्डं प्रस्तुत्य, अयं यदा स्वस्मादन्यं सर्वस्येशं प्रीयमाणमस्ये. श्वरस्य महिमानं च निखिलजगन्नियमनरूपं च पश्यति तदा वीतशोको भवतीति भगवता भाष्यकृता व्याख्यातत्वात्तदनुसारेणापि परमात्मनों निखिलजगन्नियमनरूपं महिमानं च यः पश्यति स पीतशोको भवती. त्यर्थः । धातुः प्रसादाद्वीतशोको मवतीति वाऽन्वयः। प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्प्रसन्ने क्लेशसंक्षयः । इतिस्मृतेरिति दृष्टव्यम् । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादा- न्महिमानमीशमिति पाठे, अक्रतुं कर्मकृतोत्कर्पापकर्षरहितमित्यर्थः॥२०॥ धातुःप्रसादशब्दितभगवदनुग्रहशून्यस्य परमात्मतत्त्वमत्यन्तालौकिक- त्वादुरधिगममिति दर्शयति- आसीनो दूरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः । परमात्मनः सर्वात्मगत्वेनेतरत्र विरुद्धतया प्रतीयमाना अप्यासीन- दूरगन्तृत्वादिधर्मा जीवद्वारा भवन्तीति भावः । कस्वं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥ होमर्परुपविरुद्धधर्माध्यस्तं तं परमात्मप्रसादानुगृहीतमादृशजना- दन्यः, ..को वा ज्ञातेत्यर्थः ॥२१॥ .

·६८ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१दी२] - अशरीर शरीरेप्वनवस्थेववस्थितम् । फर्मकृतशरीररहितमस्थिरेयु शरीरेषु नित्यत्वेन तत्र स्थितम् । महान्तं विजुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥ महान्तं प्रसिद्धवैभवशालिनं विभुं सर्वव्यापिनम् । शिष्टं स्पष्टम्।।२२॥ ईदृशात्ममाप्त्युपायं दर्शयति- नायमात्मा प्रवचनेन लत्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । अत्र प्रवचनशब्देन प्रवचनसाधनं मननं लक्ष्यते । उत्तरत्र न मेधया न बहुना श्रुतेनेति वक्ष्यमाणध्यानश्रवणसमभिन्याहारवलेन प्रवचनश- देन मननस्यैय गृहीतुमुचितत्वात् । अध्यापनरूपस्य प्रवचनस्य हेतुत्वा. प्रसक्तश्च । तथैव व्यासायविवृतत्वाच । यमेवैप वणते तेन लभ्यः । एप आत्मा यं साधकं प्रार्थयते तेन लभ्यः प्रार्थनीयपुंसा लम्प इत्यर्थः । तत्प्रार्थनीयत्वं च तत्प्रियतमस्यैव पुंसः । प्रियतमत्वं च तत्पी. तिमत एव । ततश्च भगवद्विषयिण्युपासकस्य प्रीतिभगवत उपासके प्रीतिमुत्पाद्य तलाप्तिहेतुर्मवतीत्यर्थः । तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूस्वाम् ॥ २३ ॥ तस्योपासकस्यैप आत्मा परमात्मा स्वरूपं प्रकाशयति स्वात्मान प्रयच्छतीत्यर्थः । वृणुत इति पाठेऽपि स एवार्थः ॥ २३ ॥ परमात्मप्राप्तिहेतूपासनाङ्गन्तया कांश्चिद्धर्मानुपदिशति- नाविरतो दुश्चरितात् । इत्यादि । पस्नु परदारएनध्यामहारादनिवृतः। नाशान्तो नासमाहितः।नाशान्तमानसो पाऽपि प्रज्ञानेननमामुयात् ॥ २४ ॥ अनुपशान्तकामक्रोधवेगः, नानाविधव्यापारविक्षिप्ततयाऽनवहित- चित्तः, अनिगृहीतमनाश्चैतं परमात्मानं प्रज्ञानेन नाऽऽनुयादित्यर्थः। पुरु: पार्थस्यैवानृतवदननिषेधस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे क्रत्वगन्तया नानृतं घदेदिति निषेधवत्पुरुषार्थस्यापि दुश्चरितविरत्यादेरुपासनाङ्गन्तया विधा- नमुपपद्यते । ततश्च यस्तु पुरुषार्थमपि दुश्चरितनिपेधमतिलस्य परमा.

·[अ०१यल्ली२] काठकोपनिषत् । त्मोपासनमविगुणं चिकीर्पति तस्य दुश्चरितनिषेधरूपाङ्गवैगुण्यादुपा- सनासाद्गुण्यं न सिद्धयतीति मावः ॥ २४ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे अवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः ॥ २५ ॥ ब्रह्म च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्राख्यवर्णद्वयोपलक्षितकृत्सचराचरात्मक- मिदं जगद्यस्यौदनो भवति यस्य विनाश्यो भवतीत्यर्थः । यस्य मृत्युः स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यस्यादनहेतुर्भवति । स निखिलचराचर• संहर्ता परमात्मा यत्र यस्मिन्प्रकारे स्थितो यत्मकारविशिष्टस्तं प्रकार- मित्थमिति को वेदेत्यर्थः । ननु ब्रह्मक्षत्रपदेन कृत्सचराचरग्रहणे किं वीजमिति चेदुच्यते। ब्रह्म च क्षत्रं चौदन इत्युक्ते बाह्मणक्षत्रियवर्णयोः कंचित्पत्योदनशब्दमुख्यार्थासंभवादोदनशब्देन भोज्यत्वं वा भोग्यत्वं वा विनाश्यत्वं वा लक्षणीयम् । न हि ब्रह्मक्षत्रमात्रभोक्ता तन्मात्र संहर्ता वा कश्चिज्जीयो वा परमात्मा वाऽस्ति । न चान्तरादित्य- विद्यायां ये चामुप्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेट इति सर्वलोकेश्वरे परमात्म- न्युपासनार्थं लोकविशेपेशितृत्वश्रवणवत्सर्वसंहर्तर्यपि परमात्मनि ब्रह्म- क्षत्रसंहरणमुपासनार्थमुपदिश्यतामिति वाच्यम् । तद्वदस्योपासनाप्रकर- प्रात्वासंभवात् । अतो ब्रह्मक्षत्रग्रहणस्य चराचरमात्रोपलक्षणत्वं युक्तम् । उक्तं च सूबकृता । 'अत्ता चराचरमहणात्' [बसू०१२।९] इति । नन्वेवमप्योदनशब्देन किमिति विनाश्यत्वं लक्ष्यते गौणत्वमपि शब्दस्य साधारणगुणमपहायासाधारणगुणेनैव निर्वाह्यम् । न ह्यग्निर्माणवक इत्य- वाग्निशब्देन पैङ्गल्यादेरिव द्रव्यत्वादेरुपस्थितिरस्ति । अत एव प्रेतु)तु- श्रमसः प्रब्रह्मणः प्रोद्गातॄणां प्रयजमानस्येत्यध्वर्युप्रेप उद्गातृशब्दस्य बहु- वचनातुरोधेन बहुपु वृत्तौ वक्तव्यायां पोडशत्विसाधारणाकारं विहाय विशेपाकारेणोद्गातृगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्त्रे वर्णिता । तद्वदिह ब्रह्मक्षत्र- योरोदनशब्दमुख्यार्थत्वासंभवेऽपि भोज्यत्वमोग्यत्वरूपान्तरजाकारस्यैव लक्षणयाऽपि ग्रहणं युक्तम् । न त्वत्यन्तपहिरङ्गस्य विनाश्यत्वाकारस्य येन निखिलचराचरसंहर्ता परमात्माऽत्र वाक्ये प्रतियतेति चेदुच्यते । यद्यपि विनाश्यत्वं साधारणाकारस्तथाऽपि मृत्युर्यस्योपसेचन मिति वाक्यशेपानुरोधात्साधारणोऽपि गोण्या वृत्त्या लक्षयितुमुचितः । ननु सेचनशब्दापेक्षयौदनशब्दस्य मुख्यत्वादोदनशब्दस्वारस्यानुरोधेन साधा- रणाकाररूपभोग्यत्वे लक्षिते जघन्यमुपसेचनपदमबाधकत्वाभिप्रायेण कथं ·रङ्गरामानुजविरचित्तप्रकाशिकासमेता- [अ०१वडी२] चिन्नीयताम् । अतश्च यो ब्रह्मक्षत्रभोक्ता यस्य च मृत्युरवाधकः सोऽ. स्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यते । मोक्तृत्वं च जीवस्यैवेति स एवास्मिन्मन्त्रे प्रति- पाद्यतामिति चेदुच्यते । उपसेचनत्वेन रूपितस्य मृत्योरोदनत्वरूपितेन ब्रह्मक्षत्रशब्दितेन ध्यन्नवत्यतीतसंवन्धस्य सर्वात्मना बाधप्रसङ्गात् । न हि यस्य ब्रह्म क्षत्रं च भोग्यं यस्य च मृत्युराधक इत्युक्तेमृत्योर्ब्रह्मक्षत्रस्य च संबन्धः प्रतीयते । अत उपसेचनशब्दस्यौदनशब्दापेक्षया जघन्यत्वेऽ- प्यबाधकस्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुत्व- रूपासाधारणाकार एव ग्राह्यः । ततश्चैकवाक्यान्तर्गतचरमश्रुतोपसेचनप- दानुसारेणीदनशब्देनापि विनाश्यत्वमेव लक्षणीयम् । स्वबुध्युपस्थापनी- विशेपाकाररूपगुणग्रहणादप्येकवाक्यतापन्नपदान्तरोपस्थापितगुणग्रह- णस्यैव बुद्धिलाघवेनैकवाक्यतासामर्थ्यानुरोधेन चन्याय्यत्वादित्यस्यार्थ- स्यात्राधिकरणे निर्णीतत्वादित्यलं पल्लवितेन ॥२५॥ समाना द्वितीया वल्ली ॥२॥ क इत्था वेद यत्र स इत्यस्य दुर्ज्ञानत्वेऽवेत्थमास्त इत्यस्यार्थस्य दुर्बो- धत्वेन वयं तदुपासने शक्ता इति मन्यमानं प्रत्युपास्योपासकयोरेकगुहानुभ- वेशेन परमात्मनः सूपास्यत्वाद्वयमप्युपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति ऋतं पिबन्तावित्यादिना। ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टो परमे परार्थे । सत्यपदाच्यवश्यंभाविकर्मफलमनुमवन्तौ सुकृतसाध्ये लोके वर्तमानी हृदयकुहरं प्रविष्टौ तत्रापि परमाकाशे पराये पराध संख्याचा उत्तराव- धिस्तदहतीति परार्ध्वमुत्कृष्ट इत्यर्थः । तादृशे हार्दाकाशे वर्तमानी । छायातपी ब्रह्मविदो ददान्ति । छायातपशब्दाम्यां ज्ञाज्ञी लभ्यते । अज्ञशब्देन जीवनिर्देशस्य चाय- मभिप्रायः । उपास्योपासकयोरेकगुहावर्तित्वे तयोरेव प्राप्यप्राप्तृताया वक्तव्यतया प्राप्यस्य च तत्माप्तिसाधनरथत्वेन रूपिते शरीरेऽवस्थानं न. युक्तम् । न हि रथेन प्राप्तध्यार्थो रथस्थो भवतीति शङ्का न कार्या! प्राप्यस्य परमात्मनस्तवावस्थितत्वेऽपि जीवस्य 'पराभिध्यानानु तिरो. हितम्' [बसू०३।२।९] इत्युक्तरीत्या परमात्मसंकल्पमूलकमरूपा- ·[अ०१वल्ली३] काठकोपनिषत् । ७१ विद्यावेष्टिततया तदनुमवलक्षणतत्मातेरभावेन प्रामृपाप्यर्योर्जीवपरयो रथत्वरूपितशरीरान्तवत्यैकगुहावर्तित्वकथने नानुपपत्तिरिति । पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः॥ १ ॥ पञ्चाग्निशुश्रूषाशुद्धान्तःकरणास्त्रिणाचिकेताः । उक्तोऽर्थः । एवंभूता ब्रह्मविदो बदन्तीत्यर्थः । केवलपश्चामित्रिणाचिकेतानामीशपरमात्म- प्रतिपादनसामर्थ्यावह्मविदामेव पञ्चामित्वत्रिणाचिकेतत्वे विशेषणे । अस्यमन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वं सूनितम् । 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ।'[व० सू०१२।११ ] इति । ननु कर्मफलभोगशून्यपरमा- त्मनि ऋतं पिबन्ताविति निर्दिष्टकर्मफलभोक्तृत्वासंभवात्सुकृतसाध्यलो- कवर्तित्वगुहावच्छिन्नत्वयोः सर्वगते परस्मिन्बह्मण्यसंभवात् । छाया- तपनिर्दिष्टतमःप्रकाशत्वयोरपि जीवपरमात्मपरत्वेऽसंभवात् । बुद्धिजी- वपरत्वे तु तस्य सर्वस्याप्युपपत्तेः । कर्मफलभोगकरणे कर्तृत्वोपचारेण पिबन्ताविति निर्देशस्याप्युपपत्तेः । बुद्धिजीवपरत्वमेवास्य मन्त्रस्य युज्यत इति चेत् । एवमेव हि गुहां प्रविष्टाविति सूत्र आशक्य संख्या- श्रवणे सत्येकस्मिन्संप्रतिपन्ने द्वितीयाकाङ्क्षायां प्रतिपन्नजातिमुप- जीव्य व्यक्तिविशेपपरिग्रहे बुद्धिलाघवाद्विजातीयपरिग्रहे जातिव्यक्तिबु- द्विद्वयापेक्षया गौरवात्संप्रतिपन्नजातीयपरिग्रहो युक्तः । लोकेऽप्यस्य गोद्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्यादिषु तथा दर्शनात् । तथा च ऋतपानलि- झंगवगतजीवस्य द्वितीयश्चेतनत्वेन तत्सजातीयः परमात्मैव ग्राह्यः । परमात्मनः प्रयोजककर्तृतया पिबन्ताविति निर्देशस्यापि संभवात, अन्त:- करणे स्वतन्त्रकर्तृत्वप्रयोजककर्तृत्वयोरभावेन पिबन्ताविति निर्देशस्य सर्घथाऽप्यसंभवात् , सर्पगते ब्राणि सुकृतसाध्यलोकवर्तित्वस्यापि संमवात् । अस्मिन्नेव प्रकरणे गुहाहित गह्वरेठमिति परमात्मनो गुहाप्रवेशश्रवणेन गुहां प्रविष्टावित्यस्याप्युपपत्तेः । छायातपशब्दाभ्यां किंचित्सर्वज्ञयोः प्रतिपादनसंभवाजीवपरमात्मपर्यवसायिमन्त्र इति सम- थितत्यान्न त्वदुक्तशङ्कावकाशः । तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति [मु. ११] इति स त्वमिति पैङ्गिरहस्यवाह्मणानुसारेण द्वासुपर्णेति मन्त्रस्य बुद्धिजीवपरत्वात् । 'इयदामननात् '[व०सू०३३३३३४] इत्यधि- करणे ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रस्य द्वासुपर्णेति मन्त्रैकार्थस्य प्रतिपादि- तत्यादयमपि मन्त्रो बुद्धिजीवपर इत्यस्याः शङ्कायाः सूत्रकृतव निरा- कृतत्यानास्माभिः संनद्यते। किं च जीवे गुहाप्रवेशस्य बुद्ध्युपाधिकतया ·७२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- अ०१वल्ली३] स्वतः प्रवेशवत्या बुद्धया सह जीवस्य गुहां प्रविष्टाविति गुहाप्रवेशव- र्णनं न संगच्छते । उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वशालिनि सुवर्णे गुरुसुवर्णमिति व्यवहारसंभवेऽप्युपष्टम्भकसुवर्षे गुरुणी इति व्यवहारस्यादर्शनात् । अत एव परपक्षे सूत्रानुसारेणास्य मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरतया कृतं योज- नान्तरमप्यनुपपन्नम् । 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य' [छा०६।३। इति श्रुत्यनुसारेण परमात्मनो जीवभावेनानुप्रवेशेऽपि परमात्मरूपेणा- नुप्रवेशाभावाजीवपरमात्मानौ गुहां प्रविटाविति निर्देशानुपपत्तेः । जीव- भावेन ब्रह्मणः संसारमभिप्रेत्य ब्रह्म संसरतीति व्यवहारसत्त्वेऽपि जीव- ब्रह्मणी संसरत इति व्यवहारासंभवात् । 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' [ नृ० सिं० ता०९] कार्योपाधि- रयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः। इति वचनानुसारेण परिगृहीतेऽविद्याया अन्तःकरणस्य वा जीवोपा: धिकत्वमिति पक्षद्वयेऽपि नाविद्यान्तःकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधित्वं युज्यते । स्वच्छद्रव्यमतिहतपरावृत्तनायनरश्मिगृह्यमाणस्यैव प्रतिबिम्ब- शब्दार्थतया चाक्षुपस्य चैतन्यस्य प्रतिबिम्बत्वासंभवनाविधाप्रतिबिम्बोs- न्तःकरणप्रतिबिम्बो बा जीय इत्याश्रयणायोगादविद्यावच्छिन्नोन्तःक- रणावच्छिन्नो वा जीव इति पक्षद्वयमेव परिशिष्यते । तत्र च हृदय- गुहायामविद्यान्तःकरणाभ्यामवच्छिन्नत्वेनानवच्छिन्नपरमात्मनो गुहाम- वेशवर्णनश्रुतेर्याऽन्तर्यामिबाह्मणस्य वा नाञ्जस्यमित्यलमतिचर्चया। प्रकृ- तमनुरारामः ॥१॥ यः सेतुरीजानानाम् । यज्वनां य आधारभूतः कर्मफलप्रद इत्यर्थः । ईजानानामिति कान• जन्तः शब्दः। अक्षरं ब्रह्म यत्परम् । यनिर्विकारं परं ब्रह्म । अयं तितीर्पतां पारम् । संसारसागरं तितीपंतां निर्भय हदं तीरम् । नाचिकेत शकेमहि ॥ २॥ नाचिकेताग्निमाप्यमुपासितुं शक्ताः स्मेत्यर्थः । शर्यत्ययेन शपु ।

·{अवल्ली३]
काठकोपनिपत् ।
७३
नाचिकेतं शकेमहीत्यस्य मन्त्रखण्डस्य तथैव भाष्यकृता व्याख्यातत्वात् ।
अतो दुरुपास्यत्वबुद्धया न भेतव्यमिति भावः ॥२॥
आत्मानं रथिनं विद्धीत्यादिना सोऽध्वनः पारमाप्नोतीत्यन्तेन
संसाराध्यपारभूतवैष्णवपरमपदमाप्ती परिकरमुपदिशन्मामृस्वरूपमुप-
दिशति-
आत्मान५ रथिनं विद्धि ।
-शरीराधिष्ठातारं रथिनं विद्धि ।
शरीर रथमेव तु ।
स्पष्टोऽर्थः।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि ।
बुद्धिशब्दिताध्ययसायाधीनत्वाद्देहप्रवृत्तेस्तस्याःसारथित्वमिति मावः
मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥
ममहो रशना ॥ ३॥
इन्द्रियाणि हयानाहुः।
स्पटोऽर्थः।
विपयाश्स्तेपु गोचरान् ।
तेविन्द्रियपु हयत्वेन निरूपितेपु गोचरान्मार्गाश्छन्दादिविषया-
न्विद्धीत्यर्थः।
रथसारथिहयप्रग्रहत्वेन निरूपितानां शरीरेन्द्रियमनोबुद्धीनाममावे
रथित्वेन रूपितस्योदासीनस्याऽऽत्मनो गमनरूपलौकिकवैदिकक्रियाक-
तृत्वमेय नास्तीत्येतत्सुप्रसिद्धत्वेन दर्शयति-
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ।।
आत्मशब्दो देहपरः । मनःशब्दस्तु तत्कार्यबुद्धेरप्युपलक्षकः । पूर्व
मन्त्रे बुद्धरपि सारथित्वेन निर्दिष्टत्वात् । भोक्ता कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमा-
नित्यर्थः। न हि केवलस्याऽऽत्मनः कर्तृत्वं मोक्तृत्वं वाऽस्तीति भावः ॥४॥
शरीरादे रथत्वादिरूपणस्य प्रयोजनमाह-
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथः ॥५॥

·- रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वछी २] यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि पश्यानि सदश्वा इव सारथः ॥ ६॥ लोके हि समीचीनसारथिप्रग्रहवतोऽश्वा वशीकृता भवन्ति । एवं साथिप्रग्रहत्वेन रूपितयोविज्ञानमनसोः सामीचीन्येऽश्वत्वेन रूपिता- नीन्द्रियाणि वश्यानि भवन्ति नाऽन्यथेत्यर्थः ॥ ५॥६॥ हयत्वेन रूपितानामिन्द्रियाणां वशीकरणतदमावयोः प्रयोजनं दर्श- यति मन्त्रहयेन- यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः। न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति ॥७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८॥ अमनस्कोऽनिगृहीतमना अत एवाशुचिः सर्वदा विपरीतचिन्तामव- णत्वादित्यर्थः । न केवलं जिगमिपितप्राप्त्यभावमा प्रत्युत्त गहनं संसा- रकान्तारमेव प्रापयतीत्यर्थः ॥७॥८॥ किं तत्पदमित्याकाक्षायां तत्पदं दर्शयन्नुपसंहरति- विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवानरः । स तु तत्पदममोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥ समीचीनविज्ञानमनःशाली संसाराध्धपारभूतं परमात्मस्वरूपं प्रामो- तीत्यर्थः ॥९॥ वशीकार्यत्वाय रथादिरूपितेषु शरीरादिपु यानि येभ्यो घशीकार्य- तायां प्रधानानि तान्युच्यन्ते- इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेश्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः ॥ १० ॥ महतः परमव्यक्तमव्यतात्पुरुषः परः।- पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ अस्य मन्त्रद्वयस्यार्थो भगवता माप्याकृतानुमानिकाधिकरणे बसू० १११] उक्तः । इत्थं हि तत्र माप्यम् । तेषु रथादिरूपितशरीरादिप

·[अ०१वल्ली३]
काठकोपनिषत् ।
७५
यानि येभ्यो वशीकार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्त इन्द्रियेभ्यः परा
इत्यादिना। तत्र हयत्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विपया
वशीकार्यत्वे पराः । वश्येन्द्रियस्यापि विषयसंनिधाविन्द्रियाणां दुर्निग्र-
हत्वात् । तेभ्योऽपि परं प्रग्रहरूपितं मनः । मनसि विषयप्रवणे विपंया.
संनिधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता धुद्धिः
परा । तस्या अपि रथित्वेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्या-
त्परः सर्वस्याऽऽत्मेच्छायत्तत्वात् । आत्मैव महानिति च विशेष्यते ।
तस्मादपि रथरुपितं शरीरपरम् । तदायत्तत्वाजीवस्य सकलपुरुपा-
र्थसाधनप्रवृत्तीनाम् । तस्मादपि परः सर्वान्तरात्ममूतोऽन्तर्याम्य-
ध्वनः पारभूतः परमपुरुपो यथोक्तस्याऽऽत्मपर्यन्तस्य तत्संकल्पायत्तप्रवृ-
त्तित्वात् । स खल्वन्तर्यामितयोपासकस्यापि प्रयोजकः । 'परातु-
तच्छ्रुतेः [ब० सू० २।३१४१] इति हि जीवात्मनः कर्तृत्वं परमपुरुपायत्त-
मिति वक्ष्यते । वशीकार्योपासननिर्वृत्युपायकाठाभूतः परमप्राप्यश्च स
एव । तदिदमुच्यते 'पुरुपान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः' इतिः।
तथा चान्तर्यामिब्राह्मणे ‘य आत्मनि तिष्ठन् ' [वृ०माध्य०३।७।३०]
इत्यादिभिः सर्वं साक्षाकुर्वन्सर्व नियमयतीत्युक्त्वा नान्योऽतोऽस्ति
द्रष्टेति नियन्त्रन्तरं निषिध्यते । भगवद्गीतासु च ।
अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च पृथक्चेष्टा देवं चैवात्र पश्चमम् ॥ इति
[अ०१८ श्लो० १४ ] इति ।
दैवमत्रपुरुपोत्तम एव ।
सर्वस्य चाहं हदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमयोहन च ।
[अ० १५ श्लो०१५] इति वचनात् ।
तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेव । यथाऽऽह-
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया [अ०१८६१]
तमेव शरणं गच्छ [अ०१८१६२] इति ।
तदेवमात्मानं रथिनं विद्धीत्यादिना रथ्यादिरूपकविन्यस्ता इन्द्रिया-
दय इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्यत्र स्वशब्दैरेव प्रत्यभिज्ञायन्ते न रथरू-
पितं शरीरमिति परिशेपात्तव्यक्तशब्देनोच्यत इति भापितम्॥१८॥११॥

·रनरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०१वाली३] एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्न्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः॥ सर्वेषु भूतेष्वात्मतया वर्तमानोऽसौ गुणत्रयमायातिरोहितत्वेनाजि- तबाह्यान्तःकरणानां न यथावत्मकाशते। अध्ययैकाम्ययुक्तया बाह्या- म्यन्तरव्यापाररहितया सूक्ष्मार्थविवेचनशक्तया सूक्ष्मदर्शनशीलदृश्यत इत्यर्थः ॥ १२॥ बाह्याभ्यन्तरकरणब्यापारराहित्यप्रकारमध्यात्मयोगाधिगमेनेति निर्दि- टजीवस्वरूपज्ञानप्रकारं दर्शयति । यच्छेद्वायनसी प्राज्ञ इत्यादिना । इमं मन्त्रं प्रस्त्युत्पत्थं हि भाप्पकृता । हयादिरूपितानामिन्द्रियादीनां वशीकरणप्रकारोऽयमुच्यते-- यच्छेदाङ्मनसी प्राज्ञः। वाचं मनसि नियच्छेत् । वाक्पूर्वकाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च मनासि नियच्छेदित्यर्थः । वाक्शब्दे द्वितीयायाः मुपां सुलुगित्या. दिना लुक् । मनसी इति सप्तम्यां छान्दसो दीर्घः । नयच्छेज्ज्ञान आत्मनि । तत्मनो युद्धौ नियच्छेत् । ज्ञानशब्देनात्र पूर्वोक्ता बुद्धिमिधीयते । ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने निय. च्छेदित्यर्थः। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् । गुद्धि कर्तरि महत्यात्मनि नियच्छेत् । तयच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ इति तं कर्तारं परस्मिन्ब्रह्मणि सर्वान्तर्यामिणि नियच्छेत् । व्यत्ययेन तदिति नपुंसकलिङ्गता । एवंभूतेन रथिना वैष्णवं पदं गन्तव्यमित्यर्थ इति मापितम् । विवृतं च श्रुतमकाशिकायाम् । वाचो मनसि नियमन मनोननुगुणप्रवृत्तिवेमुख्यापादनम् । मनसो युद्धी नियमनं व्यवसायानुगु- णप्रवृत्तितापादनम् । बुद्धिार्थपु हेयताध्यवसायरूपा तस्या युद्धरात्मनि नियमनं नाम स एयोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविपयत्यापादनम् । गान्ते स्यत अर्मिपदप्रतिमटे शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य ·[अ०१पल्ली३] काठकोपनिपत् । ७७ नियमनं नाम तच्छेयताप्रतिपत्तिरिति । आत्मशब्दस्य पुंलिङ्गन्तच्छरदेन निर्देष्टव्ये छान्दसत्वालिङ्गव्यत्ययः । ननु भाष्ये ज्ञान आत्मनीति व्यधि- करणे सप्तम्यौ । आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने नियच्छेदित्यर्थ इत्युक्तिरयुक्ता। अव्यावर्तकत्वादात्मनि वर्तमान इति विशेषणस्याऽऽत्मन्यवर्तमानज्ञान- स्यैवामावात् । न च तद्यच्छेज्ज्ञान इत्येतावत्युक्त आत्मरूगज्ञानभ्रान्तिः स्यात् । आतो ज्ञान आत्मनीत्युक्तमिति वक्तुं शक्यम् । तथासति तस्या एव भ्रान्तेः सामानाधिकरण्ययोजनया दृढीकरणप्रसङ्गात् । न ह्यात्म- नीत्यनेनाऽऽरमभ्रान्तियुदस्यते । न चाऽऽत्मनि वर्तमान इति भाप्य- स्याऽऽत्मनि विषयविपयिभावलक्षणसंबन्धेन वर्तमान इत्यर्थः । आत्म- विषयकज्ञान इति यावत् । अतो व्यावर्तकतया न वैयर्थ्यदोप इति वाच्यम् । तथा सति ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेदित्यस्य वैया. पातात् । तदर्थस्यापि तेनैव सिद्धेरिति चेदुच्यते । अयमभिप्रायो भाष्य- कारस्य तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनीत्यत्राऽऽत्मनीति विषयसप्तमी तच्चाऽऽ. त्मविषयकं ज्ञानमात्मोपादेयस्तदतिरिक्ता अर्था हेया इत्येवंरूपम् । तबार्थेपु हेयताध्यवसायरूपा बुद्धिरिति श्रुतप्रकाशिकायां व्यक्तम् । अस्य चाऽऽरमानात्मविषयकाहेयहेयताध्यवसायरूपस्य ज्ञानस्य महत्यात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादन- मिति तत्रैव श्रुतप्रकाशिकायामुक्तत्वातू । वाक्यद्वयस्यापि सप्रयोजन- तया तदुक्तवैयर्थ्यशङ्कानयकाश इति ॥ १३ ॥ एवं वशीकरणप्रकारमुपदिश्याधिकारिपुरुपानभिमखी करोति- उतिष्ठत जाग्रत । आत्मज्ञानामिमुखा मवताज्ञाननिद्रायाः क्षयं कुरुत। माप्यवरान्निबोधत । वरामश्रेष्ठानाचार्यानुपसंगम्याऽऽत्मतत्त्वं निबोधत । यद्वोपासिताद्भ- गवतो ब्रह्मविभ्यो वा देवतापारमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवानित्येवंरू. पान्वरान्माप्य ज्ञेयमात्मतत्त्वं निबोधत नोदासितव्यमिति भावः । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुगं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥१४॥ ज्ञानिनस्तदात्मतत्त्वं दुर्गमं पन्थानं वर्णयन्ति तत्कस्य हेतोः । यत आत्मतत्त्वं क्षुरस्याऽऽयुधविशेपस्य धाराऽयं निशिता तीक्ष्णा दुरत्ययाऽ- नतिक्रमणीया। तीक्ष्णक्षुराग्रे संचरतः पुंसो यथा कियत्यप्यनवधान ·रङ्गरामानुजविरचिनप्रकाशिकासमेता [अ०२वही आत्मनाशी भवति । एवमिहाऽऽत्मस्वरुपावगतिद्शायां स्वल्पेऽप्यनय- धानापराध आत्मनाशो भवतीति भावः ॥ १४ ॥ उपसंहरति- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच यत् । अन्न नित्यमित्येतशब्दमित्यादी प्रत्येक संवध्यते । अशब्दत्वादिध- शादेव कालवव्ययम् । अथवापचयशून्यमित्यर्थः । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥१५॥ महत इत्यनेनाऽऽत्मनि महति नियच्छेदिति पूर्वमन्त्रनिर्दिशो जीधो गृह्यते । ध्रुवं स्थिरं निचाप्य दृष्ट्वा दर्शनसमानाकारोपासनेन विपयीकृत्ये- त्यर्थः । मृत्युमुखादिति भीपणात्संसारादित्यर्थः ।। १५॥ नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युमोकं सनातनम् ॥ नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतम् । मृत्युप्रोक्तं मृत्योः प्रवकृत्वमेव ने स्वतन्त्रवत्कृत्वम् । अत एव सनातन, अपौरुषेयत्वात्मवाहरूपेण नित्य- मित्यर्थः। उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥१६॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि ।। ब्रह्मसंसदि बाह्मणसमाजे। प्रयतः श्राद्धकाले वा नदानन्त्याय.कल्पते तदानन्याय फल्पत इति ॥ १७ ॥ भयतः शुद्धः॥१७॥ तृतीया वल्ली समाप्ता॥ इति काठकोपनिपदि प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ उत्तिष्ठत जाग्रतेति प्रोत्साहनेऽप्यात्मस्वरूपविमुसान्पश्यञ्शोचति । पराश्चि सानि व्यतृणस्वयंभूः ।। सानीन्द्रियाणि पराश्चि परानञ्चन्तीति पराश्नि परप्रकाशकानि न वात्मप्रकाशकानि । तत्र हेतुं वशोचति । व्यतृणस्वयंभूः । स्थतन्त्र ईश्वर दमानि खानि हिंसितवान् । तृहातृदोहिंसायामितिः ·[अ०२यल्ली १] काठकोपनिपत् । ७९ धातुः । यद्वा धातूनामनेकार्थत्वात् । परार्थप्रकाशकानीन्द्रियाणि सृष्टवानित्यर्थः । तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । पराक्पराच इति यावत् । परायूपाननात्मभूतान्पश्यन्त्युपलभन्ते । अन्तरात्मानं नेत्यर्थः । यद्वा परापराङ्मुखानि भूत्वा विपयानेव पश्यन्तीत्यर्थः । परापश्यतीति पाठे लोकाभिप्रायमेकवचनम् । इदृशेऽपि लोकस्वभावे नद्याः प्रतिस्रोतः प्रवृत्त इव कश्चित्पुरुपो धौरेयः प्रत्यगात्मप्रवणोऽप्यस्तीत्याह- कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् ।। प्रत्यश्चमात्मानं पश्यतीत्यर्थः । छान्दसं परस्मैपदम् । अत एव वर्त- मानार्थे लडुपपत्तिश्च । आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥ .चक्षुःशब्द इन्द्रियमात्रपरः । स्वस्वविषयव्यावृत्तेन्द्रियो मुमुक्षु- रित्यर्थः ॥१॥ पराचः कामाननुयन्ति बालाः ॥ अल्पप्रज्ञा बाह्यान्काम्यमानान्विपयानेवावगच्छन्ति । ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ॥ विस्तीर्णस्य संसारस्य बन्धनं यान्तीत्यर्थः । यद्वा विततर सर्वत्रा प्रतिहताज्ञस्य मृत्योर्यमस्य पाशं यान्तीत्यर्थः ।। अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥ अथशब्दः प्रकृतविपयार्थान्तरपरिग्रहे । धीमन्तः प्रत्यगात्मन्येव ध्रुवम- मृतत्वं विदित्वेह संसारमण्डलेऽधुवेषु पदार्थेषु कमपि न प्रार्थयन्ते प्रत्य- क्तत्त्वज्ञस्य सर्व जिहासितव्यमिति भावः। परात्मनःसर्वजीवगताहंतास्प- दत्वेन मुख्याहमर्थत्वात्मत्यक्त्वमस्तीति द्रष्टव्यम् ॥२॥ येन रूपं रसं गधं शब्दान्स्पांश्च मैथुनान् । मैथुनान्मिथुननिमित्तकसुखविशेषानित्यर्थः । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।। निःशेष येनैव साधनेन जानातीत्यर्थः । तदेवा ज्योतिपां ज्योतिः' .

·ट.. रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वल्ली १] [वृ० ४।४।१६ ] इति रूपादिप्रकाशकानामिन्द्रियाणां तदनुगृहीताना. मेव कार्यजनकत्वादिति भावः । एतदैतत् ॥ ३॥ तत्पूर्व प्राप्यतया निर्दिष्टं विष्णोः परमं पदम् । एतहै, एतदेवतम्म- न्त्रप्रतिपाद्याऽऽत्मस्वरूपमेवेत्यर्थः ॥३॥ स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । सकलं स्वाममपञ्चं जाग्रत्मपञ्चं च मनआदीन्द्रिपमावमापनेन पेन परमात्मना लोकः पश्यतीत्यर्थः। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४॥ तमिति शेपः । उक्तोऽर्थः ॥४॥ य इदं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्॥ ५ ॥ इदमिति लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः। इमं मध्वदमृतं पिबन्ताविति निदिट कर्मफलभोक्तारं जीवात्मानं गुहां प्रविष्टावित्युक्तरीत्या तस्यान्तिके काल. वयवर्तिचिदचिदीश्वरं च यो वेद तं दुष्कृतकारिणमपि न निन्देदित्यर्थः । गुप्तिस्किद्भ्यः सन्नित्यत्र जुगुप्साशब्दो निन्दार्थक उक्तः । जुगुप्सावि- रामप्रमादार्थानामिति तत इति पञ्चमी । एतद्वै तदिति पूर्ववत् ॥ ५॥ यः पूर्व तपसो जातमद्भयः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ॥ अत एव ससर्जाऽऽदौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डममवर्तमं सहस्रांशुसमप्रमम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । इतिस्मृत्युक्तरीत्याऽन्य उपादानेभ्यो व्यटिसृष्टेः पूर्व योऽजायत ते तपसः संकल्पमात्रादेव पूर्व जातम् । “यो देवानां प्रथम पुरस्तात" "विश्वाधिको रुद्रो महर्षि:" [ श्वे० ३।४] "हिरण्यगर्म पश्यत जायमानम्" [श्वे० ४.१२] इति श्रुत्युक्तरीत्या प्रथमं जातं गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं हृदपगुहां प्रविश्य वर्तमानं भूतेमिभृतदेहेन्द्रियान्तःकरणादिमिरु पेतं चतुर्मुसमयं सकलजगत्स्रटा स्यादिति कटाक्षेणैक्षनेत्यर्थः ।

·[अ०२वल्ली] काठकोपनिपत् । ८१ एतद्वै तत् ॥ ६ ॥ उक्तोऽर्थः ॥६॥ या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत ॥ अयं च मन्चो गुहां प्रविष्टौ [व० सू० १।२।११] इति सूत्रे मगवता भाप्यकृता व्याख्यातः । इत्थं हि भाष्यकृता कर्मफलान्यत्ती- त्यदिति व उच्यते । प्राणेन संभवति प्राणेन सह वर्तते । देवतामयी. न्द्रियाधीनभोगा । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती हृदयपुण्डरीककुहरवर्तिनी। भूतेभिर्व्यजायत पृथिव्यादिमिर्भूतैः सहिता देवादिरूपेण विविधा जायत इति भापितम् । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥ तत्तमात्मकमित्यर्थः । अत्रैव प्रकरणे "ब्रहाजज्ञं देवमीज्यं विदित्वा" [ का० १ । १७ । ] इत्यत्र देवमित्यस्य परमात्मात्मकमिति व्याख्यात- त्यात , क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्येतदुपबृंहणगीतावचनेऽपि मां मदा- रमकमिति भाष्यकृतैव व्याख्यातत्वात् , अपृथक्सिद्धविशेषणवाचिश- ब्दस्य विशेप्य इवापृथक्सिद्धविशेष्यवाचिशब्दस्यापि विशेषणे निरू- उत्वात्तदात्मकमित्यर्थो युक्त इति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ अरण्योर्निहितो जातवेदाः । अरण्योरधरोत्तरारण्योः स्थितोऽग्निः । गर्भ इवोत्सुकृतो गर्भिणीभिः। गर्भिणीमिः पानभोजनादिना सुमृतो गर्भ इव निहित इति पूर्वेणा- न्वयः । उदित्यवधारणे। दिवे दिव ईडयो जागृवद्भिः। अहन्यहनि जागरणशीलरममत्तैः स्तुत्यः । हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । • आज्यादिहविःपदानमवृत्तीविग्मिः स्तुत्योऽग्निः । अग्रनेताऽरण्यो- निहित इति योजना

·८२
रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वडी]
एतदै तत् ॥ ८ ॥
एतदग्निस्वरुपं तत्पूर्वोक्तब्रह्मात्मकमित्यर्थः ।
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति तं देवाः सर्वे आर्पिताः ।।
यस्माद्ब्रह्मणः सकाशात्सूर्य उदेति यत्र च लयमेति देवाः सर्वे तस्मि-
नात्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः ।
तदु नात्येति कश्चन ।
तत्सर्वात्मकं ब्रह्म कोऽपि नातिकामति छायावदन्तर्यामिणो दुर्लक-
घावादिति भावः।
एतद्वै तत् ।। ९ ॥
उक्तोऽर्थः ॥९॥
मनु परमात्मनः सर्वात्मत्वं न संभवति । अहमित्यहन्ताश्रयत्वेना.
नुसंधीयमानो यात्मा स चाहमिहेवास्मीति देशान्तरव्यावृत्ततयाऽ-
मुसंधीयते तस्य कथं सर्वदेशकालयतिसर्वपदार्थात्मभूततत्त्वमित्याश-
इयाऽऽह-
यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्धिह ।
यदेष परमात्मतत्त्वमन लोकेऽहमित्यनुसंधीयमानतयाऽऽत्मभूतं तदेव
लोकान्तरस्थानामप्यात्मभूतमित्यर्थः । ततश्याऽऽत्ममेदो नास्तीत्यर्थः ।
अयमभिप्राय: । किं परमात्मतत्त्वविदामहमिहयेति प्रतीतिः सर्वदेशका
लवर्तिपदार्थात्मकत्वबाधकतयोपन्यस्यत उत तद्राहितानाम् । नाऽऽद्यः।
नेपामहमिहवेत्यादिप्रतीतरेयामावात् । प्रत्युताहं मनुरमयं सूर्यस्येति
सर्ववस्तुवर्तितयेयानुभवात् । न द्वितीयः। अतत्त्वविदामहमतीतेर्जीव-
भावविपयत्वेन तब देशान्तरध्यावृत्तत्यप्रतीतेस्तदानीमप्रतीतपरमात्मनि
सर्वदेशतिपदार्थात्मत्यविरोधित्यामायादिति ।
मृत्योः म मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥
हर परमात्मनि मेदमिय यः पश्यति स तु संसारासंसारं प्रामोती.
पधः ॥१०॥

·[अ०२वल्ली१] काठकोपनिपत् । नन्वस्माकं सर्वात्ममूतं परमात्मतत्त्वं कुतो नोपलभ्यत इत्यत्राऽऽह- मनसैवेदमाप्तव्यम् । इदमात्मस्वरूपं विशुद्धमनोग्राह्यमित्यर्थः । उक्तमेवार्थ दृढीकरणायाभ्यस्यति- नेह नानाऽस्ति किंचन मृत्योः स मृत्यु गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥११॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । इशानो भूतभव्यस्य । कालत्रयवर्तिनिखिलचेतनाचेतनेश्वरः पुरुप उपासकशरीरेऽन्छपरि. माणः सन्नास्ते । न ततो विजुगुप्सते । ततो भूतमव्येश्वरत्वादेव वात्सल्यातिशयाद्देहगतानपि दोपान्भोग्य तया पश्यतीत्यर्थः । ननु 'प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः ' [श्वे०५७] 'अगुठमात्री रवितुल्यरूपः' [श्वे० ५/८] । अङ्गुन्ठमात्रं पुरुपं निश्चकर्प यमो बलात् । इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्वङ्गुष्ठमात्रत्वेन प्रतिपादितस्य जीवस्यैवास्मिन्मन्ने प्रतिपादनं किं न स्यात् । न च न तस्य भूतभव्येशानत्वादीति वाच्यम् । प्रथमश्रुतजीवलिङ्गानुरोधेन चरमश्रुतभूतभव्येशानत्वस्यापेक्षिकतया योजयितुं शक्यत्वादिति चेन्न । 'शब्दादेव प्रमितः' [व० सू० ११३।२४] इत्यधिकरण एवमेव पूर्वपक्षं कृत्वा हृदयावच्छेदंनिबन्धनामुष्ठपरिमा: णस्य परमात्मन्यऽपि संभवात् । अमुष्ठमात्रः पुरुषोऽगुठं च समाश्रितः" [१६।३] इति तैत्तिरीयके । ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः' इति श्वेताश्वतरे [३१३] चाडठमावत्वस्थ परमात्मन्यपि श्रवणात् । असंकुचितभूतमव्येशितृत्वस्यानन्यथासिद्धब- मलिङ्गत्वादयं मन्त्रः परमात्मपर एवेति सिद्धान्तितत्वात् । यत्त्वत्र कैश्चिदुच्यते । अङ्गुष्ठमात्रत्वं जीवलिङ्गमेव । थथाप्यगुठमात्रः पुरुपो ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२याटी १). मध्य आत्मनि तिम्तीति पूर्वाधन जीवमनूद्य, 'ईशानो भूतभव्यस्य' इत्यनेन परमात्मभावो विधीयत इति । तदसमञ्जसम् । तथाहि सति परमात्मन्यहुन्छमात्रत्वसंभावनामदर्शकस्य 'हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधि- कारत्वात् ' [बक सू० १२३३२५] इति सूत्रस्यासंगतिप्रसङ्गात् । ननु नास्मिन्मन्त्रे जीवानुवादेन ब्रह्मभावो विधीयते । आरायमात्रतया प्रति- पन्नस्य जीवस्याद्गुष्ठमात्रत्व प्रमाणामावादिति तटस्थशङ्कापरिहारार्थ जीवस्याधमात्रत्वसाधनाय प्रवृत्तमिदं सूत्रमितिचेत् । तथाऽऽश्रयणस्य क्लिष्टत्वात् । नन्वीश्वरः शर्व ईशान इति निघण्टुपाठेनेशानशब्दस्य देवताविशेपे रुदत्वाच्छब्दादेव प्रमित इति सूत्र ईशानो भूतमव्यस्येति शब्दादेव न तु भूतभव्यस्य सर्वस्पेशितृत्वं कर्मवश्यजीवस्योपपद्यत इति भाप्यं व्याकुर्वद्भिासायरीशानशब्दस्यैव शब्दशब्देन विवक्षित- त्वात् , नाव लिङ्गान्निर्णयः किं त्वीश्वरवाचिशब्दादेवेत्येवकाराभिप्राय इति व्याख्यातत्वात् , ईशानशब्दस्य श्रुतित्वाभ्युपगमात् , तयेव शान- शब्दश्रुत्या जीवव्यावृत्तिवदेव नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन रुद्रपरत्वमेव स्यादिति चेन्न । योगरूढिमतः पदस्य संनिधायवयवार्थविशेपकपदान्तर- संनिधाने रूब्यनुन्मेषस्य । पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि प्रयोधयत्यूर्ध्वमुखमयूखैः । इत्यादिपु दर्शनात् । तत्र हि सरोरुहपदावयवार्थसरोविशेषकामपन दोपादानेन सरोरुहपदरूढिमनस्य दर्शनात् । इतरथा पक्षानीति पदानु. पादानत्यापत्तेः । अत ईशानशब्दस्य न श्रुतित्वम् । एतत्स्वरसादेव ध्यासाचैरपि यथाश्रुतमाप्यानुगुण्येन यद्वेति पक्षान्तरस्याश्रितत्वादित्यल- मतिचर्चया । प्रकृतमनुसरामः। एतद्वै तत् ।। १२॥ उक्तोऽर्थः ॥ १२॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो ज्योतिरियाधुमकः । गुप्मेन्धनानलवप्रकाशमान इत्यर्थः । ईशानो भूताव्यस्य स पवाय रा उ श्वः । अद्यतनपदार्थजातं श्वम्तनपदार्थजातं काटत्रययतिपदार्थजातमपि तदारमकमित्पर्धः।

·[अ०२वल्ली२] काठकोपनिपत् । ८५ एतद्वै तत् ॥ १३॥ पूर्ववत् ।। १३॥ यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । पर्वतमूनि वृष्टं प्रत्यन्तपर्वतेपु नानाभूततया पतित्वा पतित्वा धावति । एवं धर्मान्पृथक्ाश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥ एवं परमात्मगतदेवान्तर्यामित्वमनुप्यान्तर्यामित्यादिधर्मान्पृथगधिक- रणनिष्ठान्पश्यन्पर्वतनिझरपातमनुकृत्य संसारकुहरे पततीत्यर्थः ॥ १४ ॥ सर्वत्रैकात्मकत्वज्ञानस्य फलमाह- यथोदक शुद्ध शुद्धमास्तिकं तागेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥ यथा शुद्धजले शुद्धजलं योजितं तत्सदृशमेव भवति न कथंचि- द्विसदृशमेवमित्थं विजानतो मननशीलस्याऽऽत्माऽपि परमात्मज्ञानेन विशुद्धः सन्विशुद्धेन परमात्मना समानो भवतीत्यर्थः । गौतमेति प्राप्यवैभवं सूचयन्सहर्ष संबोधयति । समाप्ता प्रथमावल्ली। पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ॥ जननादिविकियारहितस्य ऋजुबुद्धेविवेकिन आत्मन एकादशेन्द्रि- पलक्षणबहिनिर्गमद्वारोपेतं शरीराख्यं पुरं भवति । पुरस्वामिनो यथा पुरं विविक्तं भवति तथा शरीरमपि स्वात्मनो विविच्य ज्ञातं भवति । अविवेकिनस्तु देह आत्मैव भवतीति भावः । अनुष्ठाय न शोचति । विविच्य जानन्देहानुबन्धिभिर्दुःखैः कामादिमिश्च विमुक्तो भवती- त्यर्थः । विमुक्तश्च विमुच्यते । जीवदशायामाध्यात्मिकादिदुःखरागद्वे- पादिविमुक्त एव सन्भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते' [बसू०४।१।१९] इति न्यायेन प्रारब्धकर्मावसानेऽचिरादिना विरजां प्राप्य प्रकृतिसंबन्ध- विमुक्तो भवतीत्यर्थः।

·। रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [अ०२वटी२] एतद्दे तत् ॥ १ ॥ एतन्मन्त्रप्रतिपाद्यमुक्तस्वरूपमपि परमात्मकमेवेत्यर्थः ॥ १॥ पुनरप्यस्य सर्वात्मतामेव प्रथयति- हश्तः शुचिपदसुरन्तरिक्षसत् । हंसः सूर्यः । शुचौ ग्रीष्मर्ती सीदतीति शुचिपत्तेजस्वीति यावत् । वासयतीति वस्तुर्वायुः । अन्तरिक्षसत् , अन्तरिक्षगतो वायुः होता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । वेद्यन्तवर्तमान ऋविग्विशेपोऽग्निर्वा । दुरोणं गृहं गृहागतोऽतिथिः । नृपदरसत्तमयोमसत् । नृप्वात्मतया वर्तमानं, वरेपु देवेषु च तथा वर्तमानं, ते सत्यलोके सीदतीति तसत् , योन्नि परमपदे वर्तमानं च प्रत्यक्तत्वम् । अन्जा गोजा ऋतजा अद्विजा मृतं बृहत् ॥२॥ अब्जा जलजाः । गोजा भूजाः । ऋतजा यज्ञोत्पन्नाः कर्मफल- मूताश्च सर्गादय इति यावत् । यदा चिरकालस्थायितया ऋतश- ब्दिताकाशजा इत्यर्थः । अहिजाः पर्वतजाः । एतत्सर्वं बृहदृत- मपरिच्छिन्नसत्यरूपब्रह्मात्मकमित्यर्थः ।।२।। ऊवं प्राणमुन्नयति । सर्वप्रां हृदयगतः परमात्मा प्राणयायमूर्धमुसमुन्नयति । अपानं प्रत्यगस्पति । अपानवायुमधोमुसं क्षिपति । मध्ये दामनमासीनम् । एदयपुण्डरीकमध्य आसीनं वामनं वमनीयं भजनीयम् । अय वा हदयपुण्टरीकपरिमिततया छस्वपरिमाणमित्यर्थः । विश्वे देवा उपासते ॥ ३॥ तं सत्यतयः सर्वेऽप्युपास्त इत्यर्थः ।।३।।

·[अ०२वल्ली२] काठकोपनिषत् । एवं परमात्मानमुपासीनस्य 'तस्य तावदेव चिरं यायन्न विमोक्षे' [छा०६।१४ । २] इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एवान्तरायो न किंचित्कर्तव्यं परिशिष्यत इत्याह- अस्य विलंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।। अस्योपासकस्य देहिनः शरीरस्थस्य शरीरप्रतिष्ठितस्य दृढशरीर- स्येति यावत् । एवंभूतस्य वा विनंसमानस्य शिथिलीभयगावस्य वा देहाद्विमुच्यमानस्य म्रियमाणस्य वा किमत्र परिशिष्यते । कृतकृत्य. त्वाकर्तव्यं किमपि नावशिष्यत इति भावः । एतद्वै तत् ॥ ४॥ पूर्ववत् ॥ ४॥ तस्य सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्यरूपं महिमानमाह- न प्राणेन नापानेन मयों जीवति कश्चन इतरेण तु जीवन्ति । स्पष्टोऽर्थः। केनेतरेण जीवन्तीत्यत्राऽऽह- यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५॥ यधीनं प्राणापानयोरपि जीवनं तदधीनमेव सर्वेषां जीवनमिति गवः ॥५॥ हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । गुह्यमतिरहस्यं सनातनं ब्रह्म ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हन्तेति स्वग- तमाश्चर्य। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६॥ हे गौतम, आत्मा मरणं मोक्ष प्राप्य यथा यत्प्रकारविशिष्टो मवति तथा पुनरपि मुमुक्षवे रागाद्यनुपहतायोपदेशयोग्याय तुभ्यं वक्ष्या- अधिकारिविशेपनिर्देशपरेण हन्त त इत्यनेन सूचितमर्थ विवृ. णोति- मीत्यर्थः ॥६॥ .

·८८ रहरामानुजविरचितमकाशिकासमेता- [अ०२वल्लीर] योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । अन्ये परमात्मतत्त्वश्रवण विमुखास्त्वद्विसदृशाः शरीरपरिग्रहाय बाह्म- णादियोनिं प्रतिपद्यन्ते। स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ अन्ये स्थावरभावमनुगच्छन्ति । स्वानुष्ठितयज्ञादिकोपासनानतिक मणेन रमणीयचरणाः '[छा० ५.१०१७ ] ' तं विद्याकर्मणी सम- बारभते ' [वृ०४२] इत्यादिश्रुत्यनुरोधादिति भावः ।। ७ ।। एवं शिष्यं प्ररोचनयाभिमुखीकृत्य प्रकृतमनुसरति । य एप सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः ॥ संपु सुप्तेपु जीवेषु । कामं काम णमुलन्तमिदं संकल्प्य संकल्प्ये- त्यर्थः । न तु सर्वान्कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्वेति प्रकृताः पुत्रादयः काम: शब्देन निर्दिश्यन्ते । अयं चार्थः संध्याधिकरणे [७० सू० ३।३।१] भाप्यश्रुतप्रकाशिकयोः स्पष्टः संकल्प्य संकल्प्य स्वच्छन्दानुरोधेन निर्मि- माणः पुरुपो योऽस्तीत्यर्थः । तदेव शुक्र तल तदेवामृतमुच्यते । तस्मॅिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८॥ तदेव प्रकाशकं तदेवानन्याधीनममृतमुच्यत इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । नित्यमुक्तानाममृतत्वसत्त्वेऽपि निरुपाधिकामृतत्वामावात्तदेवामृतमित्यवः धारणस्य नानुपपत्तिरिति दृष्टव्यम् । तेनामृतान्तरनिपेधान्मुक्तपरमात्म नोरमेदप्रत्याशा प्रत्युक्ता । अबत्यामृतशब्दस्य निरुपाधिकामृतवा- चित्वात् ॥८॥ एक एवाऽऽत्मा सर्वेपामहमर्थतयाऽऽस्त इत्यस्यार्थस्य दुर्बोधत्वात्त- दृढीकरणाय पुनरप्युपदिशति- अमियथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो वत्र ।। ययैकस्तेजोधातुनिवृत्करणकृतव्याप्त्याऽण्डान्तर्गतलोके प्रविष्टः सन्रूपं रूपं रूपे रूपे भौतिकव्यक्तिपु वीप्सायां द्विवचनम् । प्रतिरूपं प्रत्युत्तं रूपं यस्य स तथोक्तः । सर्वामु मौतिक-पक्तिम् तेजोधातोमिलितत्वेन प्रतिसंक्रान्तरूपत्वात्मतिरूपमस्तीति दृष्टव्यम् ।

·[अ०२वल्ली२०
काठकोपनिपत् ।।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥
तथैक एव सन्परमात्मा प्रतिवस्तुसंक्रान्तान्तर्यामिविग्रहो पहिश्य
दयागोतीत्यर्थः ॥९॥
उदाहरणान्तरमाह-
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥१०॥
पूर्ववत् ॥ १०॥
आत्मत्वाविशेपेऽपि जीवात्मवद्दोपाः परमात्मनि न मवन्तीत्येतत्सह-
सान्तमाह-
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपैर्वाह्यदोपैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः ।।१।।
'रश्मिभिरेपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः' [वृ० ५।५।२] 'आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाs-
क्षिणी प्राविशत् [ ऐ० अ० १ ख० २] इति श्रुत्यनुसारेण यथा सूर्य-
श्चक्षुरधिष्ठातृतया तदन्तर्गतोऽपि बहिनिर्गतश्चक्षुर्मलादिभिर्न स्पृश्यते तथा
परमात्मा सर्वभूतेप्यात्मतया वर्तमानोऽपि तद्गतैर्दोषैर्न स्पृश्यते । तस्य
स्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ततया स्वेतरसमस्तवाह्यत्वात् , विल.
क्षणवादित्यर्थः ॥ ११॥
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं बीजं बहुधा
यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा-
स्तपां सुख शाश्वतं नेतरेपाम् ॥ १२ ॥
एकः समाभ्यधिकरहितः । वश इच्छा सोऽस्यास्तीति वशी जगदशे
पर्तत इत्युक्तरीत्या वशवर्तिप्रपञ्चक इत्यर्थः ।
इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरी समुपस्थितौ ।
इत्युक्तरीत्या भक्तवश्य इति वाऽर्थः । एक बीजं तमः 'परे देवे
मनस्येकी भवति' [म०४।२] इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वेनैकीभूताधिमागा-
पस्थं तमोलक्षणं बीजं महदादिबहुविधप्रपञ्चरुपेण यः करोति तं.य
आत्मनि तिष्ठन्नित्युक्तरीत्या स्वान्तर्यामिणं ये पश्यन्ति तेपामेव मुक्ति-
रित्यर्थः ॥ १२.॥

·. रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वल्ली२] नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ॥ नित्यश्चेतन एक एव सन्बहूनों नित्यानां चेतनानामपेक्षितानानना. यासेन प्रयच्छति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ॥१३॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १३॥ एवमुक्ते शिप्य आह- तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विज्ञाति वा ॥ १४ ॥ तदलौकिकं परमानन्दरूपं ब्रह्म करतलामलकवदपरोक्षं भवाशा निप्पन्नयोगा मन्यन्ते । भवादृशाः साक्षात्कर्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । कथं रूपादिहीनब्रह्मग्रहणासमर्थमानसोऽहं विजानीयाम् । तत्किं दीप्तिमत्तया भासते तत्रापि विस्पटं प्रकाशते, उत तेजोन्तरसंवलनान्न विस्पष्टं प्रकाशत इति प्रश्नः ॥ १४ ॥ परमात्मनो योगयुगालम्बनाय 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ' [श्वे० ३।८] । सदैकरूपरुपायेति प्रमाणप्रतिपन्नगुहाश्रयदिव्यम- हलविग्रहोऽस्ति तद्विशिष्टः परमात्मा विभाति सर्वातिशायिदीप्ति- मानित्याह- न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५॥ अयं च मन्त्रः 'ज्योतिर्दर्शनात् ' [७० सू० १॥३॥४०] इति सूत्रे सर्वतजसां छादकं सर्वतेजसा कारणमूतमनुग्राहकं चाउममितस्य ज्योतिदृश्यत इति माप्येण विवृतः । इदं च माप्यम् । न त सूर्य इत्यादिमन्ने पूर्वाधण्यार्थमाह -सर्वतेजसा छादकमिति उत्तरार्धस्य' .

·, [अ०२वल्ली२] काठकोपनिपत् । पूर्वपादार्थमाह-सर्वतेजसा कारणभूतमिति । अनुभानं पश्चाद्भानं तेन कार्यकारणमावः सिद्धः । पौर्वापर्यनियमो हि कार्यकारणभाव इति भावः । चतुर्थपादार्थमाह-अनुग्राहकमिति। 'यस्याऽऽदित्यो मामु- पयुज्य माति' इत्यादिश्रुतिश्चानुग्राहकत्वे प्रमाणमिति व्यासाविवृ- तम् । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्तराणाममिभूतत्वं प्रथमार्धार्थः । तेजोन्तरोत्पत्तौ तदुपादानद्रव्यानुग्राहकत्वरूपं निमित्तत्वं तृतीयपादार्थः। चाक्षुपरश्म्यनुग्राहकचन्द्रादेरिघोत्पन्नस्यापि तेजसः स्वसंबन्धेन स्वका- र्यकरणसामांधायकत्वलक्षणानुग्राहकत्वं चतुर्थपादार्थ इत्यप्यर्थस्त- चैव व्यक्तः । अधिष्ठानवझरूपभानन्यतिरिक्तभानशून्यत्वमध्यस्तमप- श्वस्य तृतीयपादार्थ इति परैरुच्यते तदयुक्तम् । तथा हि सति भान्तमिति कर्बर्थशतृप्रत्ययस्य शिष्यज्ञानं प्रकाशत इतिवभेदेऽपि कथंचित्समवेऽप्यनुमातीत्यनुशब्दस्यायोगात् । न हि देवदत्तगमन- क्रियाव्यतिरिक्तगमनक्रियाशून्ये तिष्ठति यज्ञदत्ते गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञ- दत्तोऽनुगच्छतीति प्रयोगो दृष्टचरः । ननु वह्निमेव दहन्तमयोऽनु- दहतीति प्रयोगो दृष्टचर इतिचेन्न । अयसः पृथग्दग्धृत्वाभावं निश्चि- तवतस्तत्मतिपिपादयिपया ताशप्रयोगस्य संप्रतिपन्नत्वामावात् । ननु तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्तराणामभिभूतत्वमिति भवदमिम- तार्थोऽपि न युज्यते । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारवतामपि मुक्तानां ते- जोन्तीप्तिसाक्षात्कारदर्शनेन सजातीयसंवलनाधीनाग्रहणलक्षणाभिमव- स्यामावादिति चेदुच्यते । बद्धविषयमेवैतत् । बद्धानां तत्साक्षा- काराप्रसक्तेरिदं कथमिति चेन्न । बद्धानामेवाणुनादीनां तत्साक्षात्कारद- र्शनात् । यदा कालिदासकवौ परिगण्यमान इतरः कुकविरकविरितिव- हाति।ब्रह्मणि परिगण्यमाने सूर्यादितेजोन्तरं न भातिअतस्तदेव ब्रह्मा- तिमास्वररूपशालीति पूर्वार्धार्थः । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोन्त- राणामभिभूतत्वमिति व्यासार्यवचनस्याप्ययमेवार्थः । अमुमेवार्थमितर- तेजसां स्वरूपोत्पत्ती फलजनने च परमात्मानुग्रहसापेक्षत्वप्रदर्शकेन तमेव भान्तमित्युत्तरार्धन प्रथयतीति न दोप इत्येतंददगन्तव्यम्। यद्वा पूर्वा- धस्य यथाश्रुत एवार्थः । नन्वतिमास्वररूपवति सूर्यादौ प्रत्यक्षेणानुभूयं- मानेन मातीति प्रत्यक्षविरुद्धं कथमभिधीयत इत्यत्राऽऽह "तमेव मान्तम- नुमाति" इति। इदं च परिदृश्यमानमादित्यादीनां मास्वररूपं न स्वामा- विकमपि तु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता- ·रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वी२] यदादित्यगतं तेजो जगद्धासयतेऽखिलम् । चञ्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तजीविद्धि मामकम् [अ०१५।१२]इति । विवृतं चैतद्भगवता भाष्यकृता-अखिलजगतो मासकमेतेपामादित्या. दीनां यत्तेजस्तन्मदीयं तेजस्तैराराधितेन मया तेभ्यो दत्तमिति विद्धीति अंतो याचितकमण्डितपुरुपतुल्यानामेतेषां मास्वररूपशालिनांन मातीति व्यपदेशो युज्यत इति भावः ॥ १५॥ द्वितीया वल्ली समाप्ता। ऊर्ध्वमूलोऽवारशाख एपोऽश्वत्थः सनातनः । अयं च मन्त्रखण्ड ऊर्ध्वमूलमधःशासमिति गीताव्याख्यानावसरे मग पता माप्यकृता व्याख्यातः । इत्थं हि तब भाप्यम्-यं संसारख्यमश्च. यमूर्ध्वमूलमधः शासमव्ययमश्वत्थं प्राहुः श्रुतयः । 'ऊर्ध्वमूलोऽवा- शास एपोऽश्वत्यः सनातनः। अर्ध्वमूलमवाशाख वृक्षं यो वेद संप्रति इत्याद्याः । सप्तलोकोपरिनिविष्टचतुर्मुखस्याऽऽदित्वेन तस्योर्ध्वमूलत्वं पृथिवीनिवासिसकलनरपशुमृगकृमिकीटपतङ्गस्थावरान्ततयाऽधःशास- त्वमिति। तल्लक्षणमेव ब्रह्मेति दर्शयति । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन एतद्वै तत्॥१॥ पूर्वमेव व्याकृतोऽयं मन्त्रः ।।१।। यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वजमुद्यतम् । अर्थ मन्त्रः "कम्पनात्"[ब० सू०१।३।३९.] इति सूत्रे भगवता माष्यकृता व्याख्यातः । तवामुं मन्त्र प्रस्तुत्य कृत्सस्य जगतोऽस्मिन्न. मुठमात्रे पुरुपे प्राणशब्दनिर्दिष्टे स्थितानां सर्वेपां ततोनिःसृतानां तस्मान संजातमहामयनिमित्तमेजनं कम्पनं श्रूयते तच्छासनातिवृत्तौ किं मवि. प्पतीति महतो मगज्रादिवोचतात्कानं जगत्कम्पत इत्यर्थः । मयाद स्याग्निस्तपतीत्यादिनकाान्महद्यं यत्रमुद्यतमिति पञ्चम्यर्थे प्रथमेति । विवृतं चैतच्छ्रुतप्रकाशिकायाम् । प्राण इति सप्तम्यन्तपदसामर्थ्यात् । स्थितानामित्यध्याहारः। कुतो निःमृतानामित्यपेक्षायां प्रकृतस्यैयोपादा. मुदित पुस्तक भोज्यतरे सपोउतु पनि पारः ।

·[अ०२वल्ली३] काठकोपनिपत् । ९३ नत्वमाह--सत इति । एजनं कम्पनमिति । एमृ कम्पन इति हि धातुः । प्रत्यवायभयात्स्वस्वकार्यप्रवृत्तिः कम्पनम् । उद्यतवज्रादिव परमपुरुपा- संजातेन मयेन कृत्स्नं जगत्कम्पत इत्यर्थ इति । अत्र महद्भयं वज्रमुद्यत- मिति चत्वारि पदानि पञ्चम्यर्थे प्रथमान्तानि । आद्यं पञ्चम्यर्थपदद्वयं भयवाचि । उत्तरं तु पदद्वयं तद्धेतुभूतप्राणशब्दितपरब्रह्मपरमिति प्रष्ट व्यम् । केचित्तु विभेत्यस्मादिति भयं भयानकमित्यर्थः । महामयानको यतवज्रवत्स्वस्मानिःसृतं सकलं जगत्माणशब्दितः परमात्मा कम्पयति । एजतिर्यर्थगर्भ इत्यमुमर्थ वर्णयन्ति । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २॥ स्पष्टोऽर्थः । 'अत एव प्राणः [व० सू० । १३११२३ ] इत्यधिकरण, न्यायात्माणशब्दस्य परमात्मपरत्वे न विवाद इति द्रष्टव्यम् । भयादस्यामिस्तपति भयाचपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥ धावतिशब्द इन्द्रादीनां स्वस्वव्यापारप्रवृत्तिपरः । शिष्टं स्पष्टम् ।। इह चेदशकद्दोर्बु प्राक्शरीरस्य विस्रसः। शरीरस्य विस्रसो विसंसनात्यतनात्मागिह लोके ब्रह्म घोद्धम- शकच्चेच्छक्नुवांश्चेत् । विकरणव्यत्ययश्छान्दसः । ततः सर्गेपु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥४॥ ततस्तस्माज्ज्ञानाभावाद्धेतोः मृज्यमानसर्यलोकेपु जन्मजरादिमत्त्व- लक्षणशीर्यमाणत्वाय मवतीत्यर्थः। तस्माच्छरीरपातात्मागेवाऽऽत्मज्ञा- नाय यतेतेति भावः ॥४॥ आत्मनो दुर्बोधत्वमाह- यथादर्श तथाऽऽत्मनि । यथाऽऽदर्श चन्द्रिकाया अमावान्न स्पृष्टः..प्रतिभासस्तथेह लोक आत्मनीत्यर्थः। यदा यथाऽऽदर्श दर्पणे प्रतीयमानं वस्तु साक्षादृष्टवस्तु. पत्प्रत्यङ्मुखत्वादिकल्पितार्थानवरुद्धतया नोपलभ्यते तथेहाऽऽत्मवि- प्रयिणी प्रतीतिरित्यर्थः।

·रद्धारामानुजविरचितप्रकाशिकासमता- [भरबाही! लोकान्तरेऽपि तथेत्याह- यथा स्वमे तथा पितृलोके। पथा स्वमदर्शनस्य जाग्रदर्शनवत्सम्यक्तया संशयादिविरोधितया पुनरनुसंधानयोग्यत्वामायस्तथा पितृलोक इत्यर्थः । यथाऽप्सुपरीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके । पथानलान्तरस्थयस्तुनो नेतरवत्स्पष्टप्रकाशस्तद्वत्परिददृश इव न यस्तुतः परितो दृश्यत इत्यर्थः । गन्धर्वलोकेऽप्यापाततः प्रतीतिमान- मिस्पर्धः। छायातपयोग्वि ब्रह्मलोके ।। ५॥ पया उापातपयोमिश्रणे शुद्धातपयतिपदार्थवन्नोपलम्म एवं ब्रह्म- लोकेपि न सम्यगुप्लम्मः । अतो दुरधिगममात्मतत्त्वमिति भावः। पहा प्रह्मलोके पद्यपि छायातपयोविषिच्योपलम्मयदारमानात्मस्वरुपयो. वियिपोपटम्मः संमयति तथाऽपि नावत्यानामात्मतत्त्वं गुलममिति मायः॥५॥ इन्द्रियाणां पृथग्नायमृदयात्तमयौ च यत् ॥ पृथगुत्पयमानानां मन्या धीगे न शोचति ॥ ६ ॥ पृयामूतानामुत्पद्यमानानामिन्द्रियाणाम् । इन्द्रियाणामित्येतदेहादी. नागप्पुपटक्षणम । उदपान्तमयों प यत् । पदिति त्यस्य पापित्य । पायुत्पादपिनाशी पक्ष परम्परपेटक्षपपटक्षणस्थामायन तानानिन्द्रि पादिगतान्मत्या धारी न झोपतीत्यधंः । परम्परयेटक्षण्योत्पादपिनाशा. शानेकाकार नित्य भागनि न गन्तीति शात्या न शोपतीत्यर्थः ॥६॥ देवापिपिसभापणाममापि मगरणागतिरपोपाय इति पूर्वो भारणपरणय प्रतिपादपति- इन्दियोपः परं मनो मनमः मन्यमुनमम । मचापि महानान्मा महलोऽप्यनमुनमम् ॥७॥ अपनानु परः पुरपो पापको लिएर । पंगाना मुपले जनुगमननं न गच्चति ॥८॥ दिनाgri" परिः .

·[अ०२यली३] काठकोपनिपत् । भ्यश्च परं मनः" [का० १।३।१०] इत्यनेनैकार्थ्यात् । सत्त्वशब्दो बुद्धि- परः 'मनसस्तु परा बुद्धिः" [का० १३१०] इति पूर्वोक्तेः । अलिङ्गो लिङ्गागम्यः । परत्वं च वशीकार्यतायां विवक्षितम् । परस्य च वशी- करणं शरणागतिरेव । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७॥८॥ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य । अस्य रूपं स्वरूपं विग्रहो वा व्यापकत्वादेव संदर्शनविपयेऽभिमुख. तया न तिष्ठतीत्यर्थः । अथवा दृश्यं नीलरूपादिकं नास्तीत्यर्थः । अत एव- न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । स्पष्टोऽर्थः। हृदा मनीपा मनसाऽभिक्लृप्तः । अयमंशः 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । [बसू०१०।१] इत्पत्र व्यासाय: हदेति भक्तिरुच्यते मनीपेति धृतिः । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । इति पूर्वार्धमेकरूपं पठित्वा मस्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह । इति महाभारत उक्तम् । अभिक्लप्तो ग्राह्य इति विवृतः। धृत्या च समा. हितात्मा भक्त्या पुरुपोत्तमं पश्यति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थः। भक्त्या त्खनन्यया शक्यः [गी० १११५४]इत्यनेनैकार्थ्यादिति वेदार्थसंग्रहे प्रति- पादितम् । यएतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥ स्पतोऽर्थः ॥९॥ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ज्ञानानीन्द्रियाणीत्यर्थः । सप्तगतेः'[ब. सू०२।४।५] इत्यधिकरणे व्यासायैस्तथा व्याख्यातत्वात् । बुद्धिश्च न विचेष्टते। अध्यवसायोपेतं मन एव बुद्धिशब्देनोच्यते । अत एव तत्र माष्यम् ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वाली३] अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदान्मन एव बुद्धयहंकारचित्तशब्दैर्व्य- पदिश्यत इति । तामाहुः परमां गतिम् । शरीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमागतिरिति तत्रैव स्पष्टम् ॥ १०॥ तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । तां पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां बाह्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गतिं योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासायैः परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति । अप्रमत्तस्तदा भवति । इन्द्रियाणां नियापारत्व एवावहितचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राऽऽह- योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥ योगस्य प्रतिक्षणापायशालितयाऽवधानमपेक्षितमिति भावः । यद्वा, इष्टप्रभवानिष्टाप्ययलक्षणसर्वपुरुपार्थसाधनत्यायोगस्य तत्राप्रमत्ततपा भवितव्यमित्यर्थः ॥ ११॥ नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुपा । स्पष्टोऽर्थः। प्राणवादे 'सप्तगतेविशेपितत्वाच [व०सू०।४।५] इन्द्रियाणि सप्तध 'सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त[मु०२१ १८] इति सप्तानामेव परलोकगतिश्रवणात् । 'यदर पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते' इति योगदशामिन्द्रियाणां परिगणितत्वाञ्च सप्तवेति प्राप्त उच्यते । 'हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नै [व०सू०।४।६] शरीरे स्थित आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वाद्धस्ता. दयोऽपीन्द्रियाण्येष । अतो नैवम् । 'दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैका- दशः' [पृ०३।९।४] । आत्मशब्देन मनोऽभिधीयते । 'इन्द्रियाणि दशैकं च । एकादशं मनश्रात्रेति श्रुतिस्मृतिभ्यां न्यूनसंख्यावादा उपकारवि. शेषामिप्रायाः । अधिकसंख्यावादाश्च मनोवृत्तिभेदादिति स्थितम् । अमुमेवार्थमुपपादयति- ·[अ०२वल्ली२] काठकोपनिषत् । १७ अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलायते ॥ १२ ॥ अस्तीति बुवतः शब्दादन्यत्रेत्यर्थः । तस्योपनिपदेकगम्पत्वादि. त्यर्थः ॥ १२॥ . अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।। अस्तीत्यवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥१३॥ तत्त्वं भावयतीति तत्त्वमावोऽन्तःकरणं तेन च परमात्माऽस्तीत्येवोप- लब्धपः । वेदान्तवाक्यैरस्तीत्युपलब्धस्य मनसाऽप्यस्तीत्येवं मनननिदि- ध्यासने कर्तव्ये इत्यर्थः । उमयोर्हेत्वोरुभाभ्यां शब्दमनोरूपाभ्यामस्ती- स्येवोपलब्धस्य ज्ञातवतो भुक्ता ब्राह्मणा इतिवदयं निर्देशः । तत्त्वमाव: प्रसीदति मनः प्रसन्नं भवति शान्तरागादिदोपं भवतीत्यर्थः ॥ १३॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।। अथ मोऽमृतो भवति ॥ कामादेविषयविपयकमनोरथा हृद्गता यदा शान्ता भवन्ति तदाऽन. न्तरमेवायमुपासकोऽमृतो भवति । विश्लिष्टाश्लिष्टपूर्वोत्तरदुरितमरो मवतीत्यर्थः। अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥१४॥ अत्रैव ब्रह्मोपासनवेलायां ब्रह्मानुभवतीत्यर्थः । 'समाना चाऽऽमृत्यु- पक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य' [ब० सू० ४।२७ ] इत्यत्र भाष्यम्- अनुपोप्य शरीरेन्द्रियादिसंबन्धमदग्ध्वैव यदमृतत्वमुत्तरपूर्वाद्ययोरश्लेप- विनाशरूपं प्राप्यते तदुच्यते यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । अब ब्रह्म समश्नुत इति चोपासनवेलायां यो ब्रह्मानुमवस्तद्विषयमित्य- मिप्राय इति ॥ १४ ॥ . उक्तमेवा) सादरेणाभ्यसन्नुपदेष्टव्यांश एतावानेवेत्युपसंहरति- यदा सर्वे अभियन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मोऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥ ग्रन्थयो ग्रन्थिवदुर्मोचा रागद्वेपादयो यदैव प्रमुच्यन्त इत्यर्थः । एतावदनुशासनमनुशासनीयमुपासकस्य कर्तव्यत्वेनोपदेष्टव्यमेतावदेव ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२वल्ली/
वक्ष्यमाणमूर्धन्यनाडीनिष्क्रमणार्चिरादिगमनादिकं न साधककृत्यं किंतू-
पासनप्रीतमगवत्कृत्यमिति भावः ॥ १५ ॥
विमुक्तश्च विमुच्यत इति पूर्वमुक्तम् । द्वितीयां परममुक्तिमाह-
शतं चैका च हृदयस्य नाट्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
हृदयस्य प्रधाननाड्यः शतं चैका च सन्ति । तासां मध्य एका सुपु-
म्णाख्या ब्रह्मनाडी मूर्धानमभिनिःसृता ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति ॥
तया नाडयोध्य ब्रह्मलोकं गच्छन्देशविशेषविशिष्टब्रह्मपामिपूर्वकस्व-
स्वरूपाविर्भावलक्षणां मुक्तिं प्राप्नोति ।
विष्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥
अन्यास्तु नाड्यो विप्वगुत्क्रमणे नानाविधसंसारमार्गाक्रमणायोप-
युज्यन्ते । विष्वग्वितता नाड्योऽन्योत्क्रमण उपयुज्यन्त इति व्यासाय-
व्याख्यातम् । इदं च वाक्यं भगवता बादरायणेनोत्क्रान्तिपादे चिन्तितं
तथा हि-मूर्धन्यया शताधिकया नाड्या विदुषो गमनमन्याभिरविटुप
इति नियमो नोपपद्यते । नाडीनां भूयस्त्वादतिसूक्ष्मत्वाच दुर्विवेचतया.
पुरुपेणोपादातुमशक्यत्वात् । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विप्वङन्या
उत्क्रमणे भवन्तीति यादृच्छिकीमुकान्तिमनुवदतीति युक्तमित्येवं पूर्व-
पक्षे प्राप्ते । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेपग-
त्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकतया' [व० सू० ४।२।१७]
इति सूत्रेण सिद्धान्तितं तस्य चायमर्थः । तदोको जीवस्य स्थान
हृदयमग्रे ज्वलनं प्रकाशनं यस्य तदिदमग्रज्वलनं तेनाग्रज्वलनेन प्रका-
शितहारो भवति । ' तस्य हैतस्य हृदयस्यायं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनेप
आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्धी वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः[वृ०
४४२] इति श्रुतेः । एतावद्विद्वविद्वत्वसाधारणम् । विद्वांस्तु शता
धिकया मूर्धन्ययैव नाड्योत्क्रामति । न चास्या नाड्या विदुषो दुर्विवे.
पत्यम् । विद्वान्हि परमपुरुपाराधनभूतात्यर्थमियविद्यासामथ्याद्विद्या-
शेषमूततपाऽऽमनोऽत्पथंप्रियगत्यनुस्मरणयोगान प्रसन्नेन हार्दन परम-
पुरुपेणानुगृहीतो मयति । ततस्तां नाटी विजानातीति तया पिदुपो
गतिमपपद्यते । प्रकृतमनुसरामः ॥ १६ ॥

·[अ०२वल्ली) काठकोपमिपत् । अगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।। स्पष्टोऽर्थः। तं स्वाच्छरीरात्मबृहन्मुआदिवेपीकां धैर्येण ॥ पथा देवदत्तः स्वाच्छरीराद्विलक्षण इत्युक्ते यथा स्वशब्दः .सममि- व्याहृतदेवदत्तसंबन्धिपरामर्शी, एवं पूर्वनिर्दिष्टान्तरात्मसंबन्धिपरामर्शी स्वशब्दः । ततश्चायमर्थः। तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरभूताजनश- ब्दिताञ्चेतनात्मवृहेद्विविच्य जानीयात् । 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमी-- शम् [श्वे० ४।७] इति श्रुत्युक्तरीत्या धारकत्वनियन्तृत्वशेपत्वादिना विलक्षणं जानीयादित्यर्थः। मुझात्तृणविशेपादिपीकां तन्मध्यवर्तिस्थूल:- तृणविशेपमिव धैर्येण ज्ञानकौशलेनेति पूर्वेणान्ययः । ने विद्याच्छुकममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १५ ॥ उक्तोऽर्थः । द्विवचनमुपदेशसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ उपसंहरति- मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथलब्ध्वा विद्यामेतां योग-. विधि च कृत्स्नम् ॥ ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युः नचिकेतो मृत्युभोक्तामात्मविद्यां यदा पश्चेत्यायुक्तं योगविधि च लब्ध्वा प्राप्य परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [छा०८॥ ३। ४ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्म प्राप्याऽऽविर्भूतगुणाष्टकोऽभूदित्यर्थः । अन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ।। १८॥ अध्यात्मविद्यां योऽन्योऽपि वेति सोऽप्येवमेव नचिकेता इव मव. तीर्थः॥१८॥ शिष्याचार्ययोः शास्त्रीयनियमातिलघनकृतदोपप्रशमनार्थ शान्ति- रुच्यते-- सह नाववतु । स विद्याप्रकाशितः परमात्मा हशब्दः प्रसिद्धौ नौ शिष्याचार्यावयतु स्वस्वरूपप्रकाशेन रक्षतु ।

·१०० रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ०२पलीश सह नौ भुनक्तु । विद्यापचयद्वाराऽऽवां सहैव परिपालयतु । यद्दा विश्लेपमन्तरेणाऽऽat सहितावेव यथा स्याव तथा पालयत्वित्यर्थः ।। सह वीयं करवावहै। सनियमविद्याप्रदानेन विद्यायाः सामर्थ्य निष्पादयावहै नियमामावे विद्या निर्याि भवतीति भावः॥ तेजस्विनावधीतमस्तु । भावावयोर्यदधीतं ततेजस्व्यस्तु । वीर्यवत्तरं भववित्यर्थः । मा विद्विपावहै ॥ १९॥ पश्चाधर्मेण विबूते यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरेकतरः प्रति विद्वेपं चाधिगच्छति ॥ इतिस्मृत्युक्तरीत्याऽधर्माध्ययनाध्यापननिमित्तो द्वेष आवयोमा मूदि. त्यर्थः ॥ १९॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति काठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ विर्वचनं दोपशान्त्यर्थम् । इयं चोपनिषद्भगवत्परैवेति मगवता धादरायणेन समन्बयाध्याये त्रिभिरधिकरणैनिर्णीतम् । तत्र 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था घेद यत्र सः [क०१।२।२५] इतिवाक्ये ब्रह्मक्षत्रिययोरोदनत्वनिरू. पणेन भोज्यत्वस्य वा भोग्यत्वस्य वा प्रतीतेस्तत्मतिसंवन्धी यस्यति पठ्यन्तयच्छब्दनिर्दिष्टो मोक्ता जीव एव स्यात्परमात्मनो मोक्तृत्वासं- भवादिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'अत्ता चराचरग्रहणात्' 'प्रकरणाच' 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्' 'विशेपणाच' [ब० मू०१।२।। १०।११ । १२] इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । उमे मवत ओदन इत्योदनप्रतिसंबन्धितया प्रतीयमानोऽत्ता परमा. मिव, ब्रह्मक्षघशब्दगृहीतनिखिलचराचरसहर्तृत्वस्यात्र मन्त्रे प्रतिपाद- नात् । अत्र ब्रह्मक्षत्रशब्दयोनिखिलचराचरलक्षकत्वप्रकार ओदनश प्दस्य विनाश्यत्वलक्षकत्वमकारश्चैतन्मन्त्रव्याख्यानावसरे दर्शितस्तवै. यानुसंधेयः। 'महान्तं विभुमात्मानम्' [क० ११२।२२] इति प्रस्तुतः स्वेन तस्य ब्रह्मप्रकरणमध्यगतत्वाच । ननु ऋतं पिबन्तावित्युत्तरमन्त्रे कर्म- ·। [अ०२वल्ली] काठकोपनिपत् । १०१ फलमोगान्वयिनोरेव प्रतिपादनात्परमात्मनश्च जीववत्कर्तृत्वेन याऽन्त:- करणवत्करणत्वेन वाऽन्वयासमवात्परमात्ममकरणमध्यगतत्वं नास्तीत्या- शक्योक्तं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनादिति । गुहां प्रविष्टी जीवपरमात्मानावेव । तयोरेवास्मिन्मकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात् । 'तं दुर्दशं गूढमनुपविष्टं गुहाहितम् [क०१२।१२] इति परमात्मनो गुहा- प्रवेशः श्रूयते 'या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी गुहां प्रविश्य' [क०२१ १७] इति जीवस्यापि गुहाप्रवेशो दृश्यते । अतो द्वयोरपि गुहा- प्रवेशदर्शनात्तयोरेव पिबपिबतोश्छत्रिन्यायेन ऋतं पिबन्ताविति निर्दे- शस्य संमवात् । ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रेण न परमात्मप्रकरणविच्छेदः शक्यशङ्कः । 'विशेपणाच' अस्मिन्मकरणे 'बह्मजज्ञं देवमीडयं विवि- त्वा' [क०१११११५] इति जीवपरयोरुपास्येवोपासकत्वादिना विशेपित- त्वात्तयोरेवोपासनसोकर्यायैकाधिकरणस्थत्वप्रतिपादनार्थवादृतं पिब- न्ताविति मन्त्रस्य जीवपरप्रतिपादकत्वमेव । अतो यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चेति मन्त्रः परमात्मपर एवेति नितिम् । तथाऽङ्गुठमानः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । 'ईशानो भूतमव्यस्य न ततो विजुगुप्सते' [क०२१॥ १२] इति मन्त्रेऽङ्गुष्ठमात्रतया निर्दिश्यमानो जीव एव । अङ्गुष्ठमात्र- त्वस्य जीवधर्मतया 'प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः' [ श्वे०५।७] 'अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः' [श्वे०५।८] अङ्गुष्ठमानं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् । इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वादिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'शब्दादेव प्रमितः' 'हृद्यपेक्षपा तु मनुष्याधिकारत्वात्' [व० सू०१३।२४।२५] 'कम्पनात्' 'ज्योतिर्दर्शनात [व० सू० ११३ ३९।४०] इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । अनुष्ठप्रमितः परमात्मा शब्दादेव, ईशानो मूत- मव्यस्येतीश्वरत्ववाचकेशानशब्दादेव । ननु कथं तर्हि परमात्मनोऽनुष्ठ- मात्रत्वमित्यत्राऽऽह-हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् । हृदि हृदये परमात्मनो वर्तमानत्वात्तदपेक्षयाऽङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । न च खरतुरगा- दीनामअवशून्यानां हृदयस्यानुन्छपमितत्वामावात्तदन्तर्वर्तिनः परमात्मनः कथमकुष्ठमात्रत्वमिति वाच्यम् । उपासनातिशायिशास्त्रस्य मनुष्याधि. कारिकत्वात्तेपां चामुष्ठसंभवात्तद्ध्यवर्तिनः परमात्मनोऽङ्गुष्ठसमपरिमा- णस्य हृदयावच्छेदनिवन्धनाङ्गुष्ठप्रमितत्वे नानुपपत्तिः। 'कम्पनात्' 'यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं यज्रमुद्यतम् [क०२३२२] ·रङ्गारामानुगविरचितप्रकाशिफासमेता- [अ०२वल्ली३] इति समस्तमाणिकम्पनहेतुभयहेतुत्वस्यास्मिन्नहुन्ठप्रमित आम्नानात् । तस्य च परमात्मधर्मत्वस्य 'भीपाऽस्माद्वातः पवते' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्न. त्वादअन्ठप्रमितः परमात्मा । ज्योतिर्दर्शनात् । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र- तारकम्' [क०२।२।१५] इत्यद्गुन्धपमिते सकलतेजश्छादकज्योतिःसंबन्धमः तिपादनात, तादृशज्योतिःसंबन्धस्याथर्वणे ब्रह्मसंबन्धितया प्रतिपादित- त्वाचाजुन्ठप्रमितः परमात्मेत्यर्थः । तथा 'इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था अर्थे- भ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः' [क० १ । ३ । १०] 'महतः परमध्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः । पुरुपान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः [क० १।३।११] इति वाक्ये सांस्यप्रक्रिया- प्रत्यभिज्ञानात्पञ्चविंशातिरिक्तपुरुपनिषेधाच सांख्याभिमतब्रह्मात्मक प्रधानमेवाव्यक्तशब्देनाभिधीयत इति 'आनुमानिकमप्येकेपामिति चेदिति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च '[न: सू० १ । ४।१] 'सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ' [4. सू० १।४।२] 'तदधीनत्वादर्थवत्' [ब०सू०११४३] 'ज्ञेयत्वावचनाञ्च' [बसू०१।४।४। 'बदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्' [ब० ० १४५] 'बयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च' [२० सू० १२४६] महद्वञ्च ३० सू० ११४७] इति सप्तभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । आनुमानिकं नाव्यक्तशब्दाभिलप्यम् । उपासनोपयोगिवशीकरणाय 'आत्मान* रथि- नं विद्धि शरीरं रथमेव च [क.१।३।३]इतिवाक्ये रथरथ्यादिभावेन रूपि- तेष्वात्मशरीरबुद्धिमनइन्द्रियविपयेपु रथरूपकात्मना शरीरं रथमेव चेति विन्यस्तस्य शरीरस्यैवाव्यक्तशब्देन ग्रहणसंभवात् । अस्मिश्च प्रक- रण इन्द्रियादिवशीकरणप्रकारस्यैव ' यच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञः' [क० ११३३१३ ] इत्यादी दर्शनात्तदनुसारेणाव्यक्तशब्देन शरीरमेव गृह्यते । ननु कथमव्यक्तशब्देन व्यक्तस्य शरीरस्याभिधानं तबाऽऽह-सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् । मूतसूक्ष्ममव्याकृतं ह्यवस्थाविशेषमापनं शरीरं भवति। ततश्च कारणवाचिनाऽव्यक्तशब्देन स्थूलं शरीरमेवोपचारादुच्यत इत्यर्थः ।। ननूक्तशब्दस्य मुख्य एवार्थोऽस्तु । कुतः स्थूलशरीरे लक्षणाऽभ्युपगन्तव्ये- त्यवाऽऽह-तदर्हत्वादिति । स्थूलशरीरस्यैव कार्याहत्वात्तस्यैव वशी. कार्यत्वाय प्रतिपादनस्यापेक्षितत्वाव्यक्तशब्देन कारणवाचिना स्थूल शरीरलक्षणोचितेति भावः । ननु यदि भूतसूक्ष्ममव्याकृतमभ्युपगम्यते कापिलतन्त्रसिद्धीपादाने का प्रवेपस्तत्राऽऽह-तद्धीनत्यादर्थवत् ।

·[अ०२वल्ली३] काठकोपनिषत् । १०३ अस्मन्मतेऽव्यक्तस्य परमात्माधीनतया तदधिष्ठितत्वेन प्रयोजनवत्त्वमस्ति सांख्यमते तदनभ्युपगमात्तस्य निप्पयोजनत्वमिति भावः । ज्ञेयत्वा- वचनाच्च । यदि तन्त्रसिद्धमेवाविवक्षिप्यत्तदाऽस्य ज्ञेयत्वमविवक्षिप्यत् । व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानान्मोक्षं वदद्भिस्तान्त्रिकैस्तेषां सर्वेषां ज्ञेयत्वाभ्युप- गमात् । न चास्य ज्ञेयत्वमुच्यते । अतो न तन्त्रसिद्धस्येह ग्रहणम् । पदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् । 'अशब्दमस्पर्शमरुपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं भुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' [क० २।३।१५] । इत्युक्तस्य ज्ञेयत्वमनन्तरमेव श्रुतिर्वदतीति चेन्न । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । [क० १३३९] इति प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणात्स एवाशब्दमस्पर्श- मिति मन्त्रे ज्ञेयत्वेन निर्दिश्यते न तन्त्रसिद्धमव्यक्तम् । प्रयाणामेय चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च । अस्मिन्प्रकरण उपायोपेयोपेतॄणां त्रयाणा- मेव ज्ञेयत्वोपन्यासः । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्रश्नश्च दृश्यते नाव्यक्तादेः । महद्वञ्च । यथा 'बुद्धरात्मा महान्परः' [क० १।३। १०] इत्यत्राऽऽत्मशब्दसामानाधिकरण्यान्न तन्त्रसिद्धं महत्तत्वं गृह्यते । एवमव्यक्तमध्यात्मनः परत्वेनाभिधानान कापिलतन्त्रसिद्धं गृह्यत इति स्थितम् । अत इयमुपनिषत्सर्वाऽपि परमात्मपरेति त्रिभिरधिकरण- निर्णीतम् ॥ १९॥ इतिश्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तनिर्धारणसार्वभौमश्रीमद्रनारामा. नुजमुनिवरविरचितकाठकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता । क्षेमाय यः करणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजृम्भयत भाप्यसुधामुदारः। चामागमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ॥ इति कठवल्लीप्रकाशिका समाप्ता ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। प्रश्नोपनिषत् । रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकोसमेता । .. अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरःस्थलं श्रिया। अञ्जनाचलशृङ्गाभमनलिमम गाहताम् ॥१॥ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्यः। कौशल्यश्चाऽऽश्वलायनों भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनः ॥ भरद्वाजस्यापत्यं पुमान्भारद्वाजः।नामतः सुकेशा। शिवेरपत्यं शैव्यः। नामतः सत्यकामः । सूर्यायणस्यापत्यं सौर्यायणिः । ईकारश्चान्दसः। गोत्रतो गार्यः । कौशल्यो नामतः । अश्वलायनस्यापत्यमाश्वलायनः । मार्गवो गोत्रतः । विदर्भस्यापत्यं वैदर्भिः । कबन्धी नामतः। कात्यायनो गोत्रतः। ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेपमाणाः । ते ह प्रसिद्धाः । एत उक्ताः मुकेशसत्यकामसौर्यायणीकौशल्यमार्ग: षकबन्धिनः पड़पयो ब्रह्मपरा वेदैकशरणाः । ब्रह्मनिष्ठा वेदार्थतात्पर्य- वन्तः। यद्वा ब्रह्मपरा ब्रह्मज्ञानतत्पराः। ब्रह्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः । वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्मेत्युक्तेः । परं ब्रह्म परमुत्कृष्टं निरुपचितं ब्रह्म स्वरूपतो गुणतश्य वृहबूतं वस्त्वन्वेपमाणा विजिज्ञासमाना इत्यर्थः । एप ह वै तत्सर्व वक्ष्यतीति ते समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १ ॥ हशब्दः प्रसिद्धौ। वैशब्दोऽवधारणे।एषोऽस्मबुद्धौ वर्तमानः परब्रह्म- वित्त्वेन प्रसिद्धः पिप्पलाद एव। पण्णामस्माकं जिज्ञासितानर्थान्वक्तं प्रम- वतीति पर्यालोच्य समिद्धारायुपायनपाणयः शास्त्रदृष्टेन विधिना पूज्य पिप्पलादमुपगता इत्यर्थः ॥१॥ तान्ह स ऋषिरुवाच । स्पष्टोऽर्थः। भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं ·. १०६ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [१प्रभः प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्व ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥ यद्यपि पूर्वमेव मवन्तस्तपोब्रह्मचर्यादिसंपन्नास्तथाऽपि ब्रह्मविद्यान- हणार्थं पुनरपि शरीरशोपणादिलक्षणतपसा योपित्स्मरणकीर्तनकेलि- प्रेक्षणगुह्यमापणसंकल्पाध्यवसायक्रियानिवृत्तिलक्षणाष्टविधमैथुनवर्जन- रूपब्रह्मचर्येणाऽऽस्तिक्यबुद्धिलक्षणया श्रद्धया युक्ताः सन्तः संवत्सर- मानं वासं कुर्वन्त्विति यावत् । ततः स्वेच्छानुरोधेन प्रष्टव्यानर्थान्पृच्छत । यदि तानान्वयं विज्ञास्यामस्तदा वञ्चनमन्तरेण सर्वं वक्ष्यामः । यद्य. स्मासु ज्ञातृत्वनिश्चयाभावेन संवत्सरब्रह्मचर्यतपआदौ बहुफ्लेशसाध्ये प्रवृत्तिर्न युष्मभ्यं रोचते तदा सुखेन गन्तव्यमिति भावः । ततश्च गुरो- आतृत्वपरीक्षामन्तरेणैव शुश्रूपा कार्येत्ययमर्थः शिक्षितो भवति । तथा गुरोरपि शिष्यसंग्रहे नातीवाऽऽदरः कर्तव्य इत्यर्थः सूचितः॥२॥ अथ कवन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । संवत्सरवासानन्तरमन्पैरनुज्ञातः कबन्धी पिप्पलादस्य समीपं यथावि- ध्युपगम्य पप्रच्छ। किमिति- भगवन्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥ स्पष्टोऽर्थः। तस्मै स होवाच । एवं पृटवते कवन्धिने पिप्पलाद उवाच- प्रजाकामो है वे प्रजापतिः स तपाडतप्यत । अत्र प्रजापतिशम्दो ब्रह्मपरः । अस्य कारणवाक्याद्यासापैः सर्वघ्या- रयानाधिकरणेऽत्रत्यप्रजापतिशब्दस्य ब्रह्मपरत्वस्य समर्थितत्वात स प्रसिद्धः प्रजापतिः परमात्मा प्रजासृष्टिकामनया स्रष्टव्यालोचनरूपं तपोऽतप्यत कृतवान् । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयते रयिं च प्राणं चेति । एवं स्रष्टटयं पांलोच्य रपिप्राणशब्दितमकृतिपुरुपास्यं मिथुनमुत्पाः दितयानित्यर्थः। केनाभिप्रायेणेत्यत आह- ·[१प्रभः प्रश्नोपनिपत् । १०७ . F B.. एतौ में बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ ४ मजाकामस्य ममैतौरविप्राणावनेकप्रकारान्प्राणिन उत्पादयिष्यत इत्य- भिप्रायेणेत्यर्थः ॥४॥ रयिप्राणशब्दार्थमाह- आदित्यो ह वै प्राणों रयिरेव चन्द्रमाः । आदत्त इत्यादित्यो भोक्ता स एव प्राण इत्यर्थः। आदित्यशब्दितभो- कृमतिद्वन्द्वतया भोग्यवर्गस्य चन्द्रत्वेन निर्देशः । तस्य प्राणशब्दितत्वे हेतुः समनन्तरमेव वक्ष्यति । रयिरेव चन्द्रमा इत्यस्याभिप्रेतमर्थमाह-:, रयिर्वा एतत्सवं यन्मूतं चामूर्त च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ ५ ॥ .-मूर्तिशब्देन पृथिव्यप्तेजांसि उच्यन्ते । अमूर्तशब्देनं वाय्वन्तरिक्षे उच्यते । सर्वमपि भूतजातं रयिरन्नं भोग्यमित्यर्थः । तस्मान्मूर्तशदित पाञ्चभौतिक शरीरं सर्व भोग्यमेवेत्यर्थः ॥५॥ अथाऽऽदित्यः। रयिनिरूपणानन्तरमादित्यो वर्ण्यत इति शेषः । आदित्यशब्दितस्य मोक्तुः प्राणशब्दितत्वे हेतुरुच्यत इति यावत् । उदयन्यत्प्राची दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्याणा- रश्मिपु संनिधत्ते.। यद्दक्षिणां यत्पतीची यदुदीची. यदधो यदुवं यदन्तरा दिशो यत्सर्व प्रकाशयति तेन :सर्वान्प्राणान्रश्मिपु संनिधत्ते ॥ ६ ॥ अयं जीवः सुपुप्तिस्थानात्मबुध्यमान एव. सन्माची दक्षिणां मतीची- मुदीचीमधश्चोर्ध्वमन्तरा दिशश्च सर्व प्रकाशयंस्तत्तदिग्वर्तीन्द्रियाणि धर्ममूतज्ञानाण्यरश्मिद्वारा बिभर्ति तस्मात्स एवं सर्वपाणशब्दितेन्द्रिय- निदृत्वात्माण इत्यर्थः । प्राची दिशं प्रविशति प्रकाशयति, प्राध्यान्ए. दार्थानुपलमत इति यावत् । तेन तस्माद्धेतोः प्राच्यान्माणाचश्मिपु संनिधत्ते पूर्वदिग्वतिपदार्थप्रकाशकचक्षुरादीन्प्राणान्धर्मभूतज्ञानास्यर- शिममुखेनाधितिष्ठति प्रेरयति । धर्ममूतज्ञानेन तदधिष्ठातृत्वलक्षणसंनिधा- नामावे चक्षुरादिना करणेन रूपाद्युपलम्मो न स्यात् । चेतनानधिष्ठि- .

·[१प्रश्नः रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- तस्य करणस्य कार्यासमर्थत्वादिति भावः । यद्दक्षिणां यत्मतीची यदु- दीचीमित्यादी यद्दक्षिणां प्रविशति तेन दाक्षिणात्यान्माणाश्मिा संनि धत्ते यत्मतीची प्रविशति तेन प्रतीच्यान्माणाश्मिषु संनिधत्त इत्यादि- शेषः पूरणीयः । लायवार्थ प्रतिपर्यायं तदनुक्तिः । अत्र प्रजाः सिमुक्षुः परमात्मा प्रकृति पुरुषं च ससर्जेति वक्तव्ये परोक्षरूपेण रयिप्राणशा दाभ्यां तमिलापो रयिप्राणयोश्चन्द्रादित्यशब्दाभ्याममिलापश्च परो. क्षमिया इव हि देवाः (ऐत०१३] इति रीत्या रहस्यार्थस्य स्फुटतरोपदे. शानहत्वसूचनार्थः ॥६॥ आदित्यो ह वै प्राण इति प्राणादित्यशब्दनिर्दिष्टस्य मोक्तृवर्गस्योद- यमानस्य परमात्मात्मकतामाह- स एप वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽनिरुदयते । यः प्राक्प्रस्तुतः प्रजापतिशदितो विश्वेषां नराणां नेतृत्वेन वैश्वान नरशब्दवाच्यः सर्वशरीरतया विश्वरूपशब्दितः । अग्रनेतृत्वादिगुणयोगे. मानिशब्दितः स एप प्राक्प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टा परमात्माऽऽदित्यो ह धे प्राण इति प्राणशब्दितभोक्तृरूपः सन्नुदयत इत्यर्थः । अयं च मन्त्री वैश्वानराधिकरपो परमात्सपरतया सिद्धवत्कृत्य भगवता साप्यकृता ध्यपहृतः। अत एवंव्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । तदेतदृचाऽयुक्तम् ॥ ७ ॥ तदेतद्ब्रह्माभिमुखीकृत्य ऋचा मन्त्रेणाप्युक्तम् ॥ ७ ॥ विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योति- रेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्त- मानः माणः प्रजानामुदयत्येप सूर्यः ॥८॥ विश्वरूपं सर्वशरीरम् । जातानि वेदांसि यस्मात्स जातवेदाः । प्रज्ञा घ तस्मात्ममृता पुराणी [ श्वे० ३।१८] इति सर्वज्ञानोत्पादकं परा- प्रणं परमप्राप्यं ज्योतिः सर्वप्रकाशकं दीप्तिमन्तमेकमद्वितीयं तपन्तं जवा राम्न्पादिरूपेण तपन्तम् । संतापपति स्वं देहमापादतलमस्तकम् । अहं येश्वानरो मूत्या प्राणिनां देहमाश्रितः ।

·(१प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् [ गी०१५ । १४ ] इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । हरिणं हरिमित्यर्थः । हरिशब्दस्य नान्तत्वं छान्दसम् । वर्तमानोऽनुवर्तमानस्तद्विधेयतया तच्छरीरभूत इति । सहस्ररश्मि ना- विधविपयकज्ञानवान् । प्रजानां स्थावरजङ्गमात्मकानां प्राणो धारकः सूर्यवत्मकाशकः । एष जीवः शतधा देवमनुष्यादिनानाविधदेहात्माभि- मानशालितया सुषुप्तिस्थानादुदयते सर्गकाल उद्यत इति वाऽर्थः ॥८॥ एवं सूक्ष्मप्रकृतिजीवशरीरकस्य प्रजापतेरयिमाणशब्दितप्रकृतिपुरुप. रूपमोग्यभोक्त्रात्मना विभागमुपवर्ण्य तस्यैव परमात्मनोऽखण्डकालरू- पण स्थितस्य खण्डकालरूपेण विभागं दर्शयिष्यश्चित्तावतरणाय योपा- सनार्थं वा संवत्सराख्यप्रजापतेर्दक्षिणोत्तरायणात्मकं रयिमाणरूपं विभागं तथा मासाख्यप्रजापते रयिप्राणशब्दितं कृष्णशुक्लपक्षात्मकं विभागमहो- रात्रात्मककालरूपप्रजापते रयिप्राणात्मकं राज्यहरात्मकं विमागं तत्प्रस- हुन्न रयिशब्दार्थदक्षिणायनकृष्णपक्षराव्यपेक्षया माणशदार्थभूतोत्तराय- णशुक्लपक्षे दिवसानामुत्कर्ष च वक्तुमारमते- संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । यत्सराख्यकालरूपस्य प्रजापतेर्दक्षिणोत्तरशब्दिते द्वे अपने सूर्यगत्या- धारभूते द्वे रूपे स्तः। तो ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते । ते चान्द्र- मसमेव लोकमधिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते ।। हवा इति प्रसिद्धौ स्मरणे वा । अयमर्थः । ये पुरुषा इसापूर्ते दत्त. मिति तत्कर्मोपासत इत्यर्थः । ' य इमे ग्राम इष्टापूर्ते वृत्तमित्युपासते' [छा०५२१०१३]इतिश्रुत्यन्तरेकार्थ्यात्कृतशब्दो दत्तपरः । इष्टं यागादि । पूतं खातादि । इति शब्दः प्रकारवचनः । यागदानवापीकूपादिकं कर्म येऽनुतिष्ठन्ति ते चन्द्रमसः संवन्धिनं लोकममिजयन्ते प्राप्नुवन्ति त एव पुनरावर्तन्ते । न त्वात्मोपासका उत्तरमार्गेण गता इत्यर्थः ।। तस्मादेके ऋपयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिप- यन्ते एप वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥ तस्माद्धेतोरेके कर्मठा: प्रजास्वर्गादिलक्षणक्षुद्रफलकामा ऋषयः १ आनन्दाश्रमस्थपुस्तके-देत ।

·[१प्रश्नः] रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- क्षुद्रफलद्रटारो दक्षिणपन्थानं पितृयाणशब्दितं प्रतिपद्यन्ते । एप एव पितृयाणो रयिरन्नप्रधानो वैषयिकभोगात्मक इति यावत् । यद्यपि धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण इत्पादिप्रमाणप्रतिपन्नः पुराणेषु दक्षिणमार्गो निर्दिष्टो धूमादिश्चन्द्रान्तः । पितृयाणोऽप्यन्यः । संवत्सरावयवभूतः पण्मासात्मा दक्षिणायननिर्दिष्टोऽप्यन्यः । तथाऽपि दक्षिणायनशब्देन इयोरपि व्यवह्रियमाणत्वात्कालमार्गयोरेकीकृत्य व्यवहार उपपद्यत इति दृष्टव्यम् ॥९॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्याऽऽदित्यमभिजयन्ते । अथशब्दो वाक्यान्तरोपक्रमे । ये तावत्किं मजया करिष्याम इति विरक्ता क्रपयः कायक्लेशादिलक्षणेन, तपसा स्त्रीसगराहित्यलक्षणेन ब्रह्मचर्येणाऽऽस्तिक्यबुद्धिलक्षणया श्रद्धया प्रत्यगात्मविद्यया परमा स्मानमुपास्याचिरादिनोत्तरेणायनेनाऽऽदित्याञ्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युत तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयति" [छा० ५.१०॥३] इत्यु क्तमकारेण ब्रह्माप्तिद्वारमूतमादित्यमभिजयन्ते प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । 'आदि- त्यो ह वै प्राणः[प०१॥५]इत्युक्तः प्राणसंबन्ध्यपि भवति । अन्वेष्टव्यतया निर्दिष्टमात्मानं स्तुवंस्तेषामपुनरावृत्तिं दर्शयति- एतदै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परा- यणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येप निरोधः।। आयतनशब्दापेक्षयेतदिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । प्राणानां प्राण- मृतामायतनमाधारभूतम् । तद्यथा रथस्यारेपु नेमिरपितो नामावरा अर्पिता एवमेवता मूतमात्राः प्रज्ञामानास्वपिताःप्रज्ञामात्रामाणेऽपिता [को०१] इति परमात्मनः सकलचेतनाधारकत्वोक्तेः । एतत्परायणं परम प्राप्यमित्यर्थः । एतस्मान्न पुनरावर्तन्त उपासका इति शेपः उत्तरेणं मार्गेण गता 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' [गी० ८१६] इत्युक्तरीत्या परमात्मानं प्राप्य न निवर्तन्त इत्यर्थः । एप निरोधः । एप प्रनाकामो ये प्रजापतिरिति प्राक्प्रजापतिशम्दनिर्दिष्टः परमात्मा स्यमाः मस्य पुनरावृत्तिनिरोधकारी । अतस्तं परमात्मानं प्रजापतिशब्दितं मातस्य तदुपासकस्यापुनरावृत्तिरुपपद्यत इति भाषः । अत्रैप इत्येतच्छ. - ·[प्रभः] प्रश्नोपनिपत् । ब्देन प्रजापतिपरामर्शात् । आत्मानमन्विप्येत्यात्मशब्दोऽपि मजापतिपर एव । अत एवैतत्सर्वमभिप्रेत्य सर्वव्याख्यानाधिकरणे व्यासाथैः 'तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विण्याऽऽदित्यमभिजयन्ते । एत- स्मान पुनरावर्तन्ते' [प्र० १११०] । इत्यचिरादिगत्याऽपुनरावृत्तिमः तिपादनात् । प्रजाकामो वै प्रजापतिरिति.. प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परब- ह्मेति प्रतिपादितमिति द्रष्टव्यम् । तदेप श्लोकः ॥ १०॥ तत्तस्मिन्संवत्सरात्मनि प्रजापतौ वक्ष्यमाणश्लोक इत्यर्थः ॥१०॥ पञ्चपादं पितरं द्वादशारुति दिव आहुः परे अर्धे पुरीपिणम् ॥ वत्सरसंवत्सरपरिवत्सरेडावत्सरानुवत्सररूपाः पञ्च पादा यस्य स पश्चपादः । अथ वा हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणात्पश्चर्तवः संपद्यन्ते ते पादा यस्य स पञ्चपादस्तम् । पितरं सर्वस्य जनकम् । द्वादशाकृति द्वादशमासाकृतिम् । दिवः स्वर्गात्परे परस्मिन्नर्धे स्थाने । पुरीषिणम् । पुरीपशब्देन स्वर्गभूमिसंनिहितं ब्रह्माण्डगोलकावरणमुच्यते तदस्य स्थानत्वेनास्तीति पुरीपिणमाहुरित्यन्वयः अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्त- चक्के पडर आहुरर्पितम् ॥ ११ ॥ अथशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । उशब्दोऽवधारणे । परशब्द उत्कृष्टव- चनः । पूर्वोक्तेभ्योऽन्य उत्कृष्टा इमे कालतत्त्वविद आदित्यादिग्रहसप्त- कलक्षणचक्रयुक्तऋतुलक्षणारपट्कयुक्ते संवत्सराख्ये रथे जगत्सर्व विचक्षणं कुशलं निश्चलं यथा भवति तथाऽर्पितमित्याहुः ॥ ११ ॥ यथा संवत्सरो रयिमाणात्मना विभक्त एवं मासोऽपि विभक्त इत्यु- . पासनार्थ प्रदर्शयति- मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्ण- पक्ष एव रयिः शुक्लपक्षः प्राणः । स्पष्टोऽर्थः। " * आनन्दाधमत्यपुस्तके-इति । इति विद्यते ।, ·११२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [१प्रश्नः] तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥ १२ ॥ यस्माच्छुक्ल: प्राणतयोत्कृष्टस्तस्मादृपयोऽतीन्द्रियार्थदृष्टारः सर्वेऽवि शुक्लपक्ष एव शोमनानि कर्माणि कुर्वन्ति । इतरेऽनृपयोऽज्ञाः पुनर प्राणतयाऽसारभूते कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १२॥ अमुमेव विभागमहोरात्रेऽप्युपासनाय प्रदर्शयति- अहोरात्रो चै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः॥ स्पष्टोऽर्थः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संप्रयुज्यन्ते । यस्माद्धेतोरह्नः प्राणरूपत्वमत एव रत्या रत्यर्थं प्रयोजनस्य हेतुत्ववि. वक्षया तृतीया । प्राणभूऽतेलि स्त्रीभिर्ये संयुज्यन्ते त एते प्राणमेव प्रस्क- न्दन्ति प्रकर्पण शोचयन्ति प्राणापचारात्माणमेव निघ्नन्तीत्यर्थः । ननु तर्हि स्वयोपिगमनं गृहस्थैर्न कार्यमित्याशङ्कच रात्री कार्य- मित्याह- ब्रह्मचर्यमेव तयद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥ यद्रावौ रत्या संयुज्यन्ते रत्यर्थं रात्री स्त्रीसंप्रयोगो ब्रह्मचर्यमेव मैथुन- मेव न भवतीत्यर्थः । तन्न दोपायेति यावत् ॥ १३ ॥ ननु प्रकृतिपुरुपकालात्मकं ब्रह्म कथं प्रजानामुपादानमित्युच्यते । अन्नपरिणामभूतस्य रेतस एव प्रजोपादानत्वदर्शनादित्याशङ्कचाऽऽह--- अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तदेतस्तस्मा- दिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥ अन्नावस्थं तदुत्पन्नरेतोऽवस्थं च यतः प्रजापतिशब्दितं ब्रह्मैवातः प्रकृतिपुरुपसंवत्सरमासादिकालान्नरेतोऽवस्थारूपाद्ब्रह्मणः सर्वाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रजापतिशब्दितस्य ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति मायः॥ १४ ॥ तत्पसद्गादमुमुक्षुनिन्दापूर्वकं मुमुक्षु स्तीति- तये हवे प्रजापतिवतं चरन्ति ते मिथु- नमुत्पादयन्ते । नेपामवेप लोकः । तस्मायेऽनं वे प्रजापतिरिति प्रजापतिशब्दितस्यान्नस्य प्रतं भक्षणं 1 भानामता पनी पाटी वितरप्रमामलांकः । - ·[२प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । व्रतत्वेनानुतिष्ठन्ति येऽन्नभक्षणशीला ब्रह्मचर्यरहितास्त एव प्रजा उत्पादयन्ते । एप लोकः पुत्रपश्चन्नादिलक्षणः कार्यभूतब्रह्मरूपो लोकस्तेषामेव न स्वात्मकामानामिति भावः। येपां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥१५॥ तेपामसौ विरजो ब्रह्मलोको न,येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १६॥ इत्यथर्ववेदीयमश्नोपनिपदि प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥ - येषां कायशोपणाख्यं तपो न भक्षणशीलता मैथुनवर्जनं येपुच सत्यवचनं प्रतिष्ठितं येपु च, मनस्यन्यद्धचस्पन्यत्कर्मण्यन्यदुरात्मनामि- स्युक्तकौटिल्यलक्षणजिह्मत्वं नास्ति भूताहितवचनलक्षणमसत्यवचनं नास्ति तेपामसी विरजो निर्दोपो बह्मैव लोको ब्रह्मलोकः । तथैव व्यासायः सर्वव्याख्यानाधिकरणे विघृतत्वादिति द्रष्टव्यम् । इति.शब्दः .प्रतिवचनसमाप्ती ॥१५॥ १६ ॥ इति श्रीमद्रामानुजकृतौ प्रश्नोपनि पत्यकाशिकायो प्रथमः प्रश्नः ॥१॥ देहेन्द्रियमनःप्राणादिविलक्षणप्रत्यगात्मशोधनाय प्रश्नानवतारयति । उक्तं च व्यासायैरुत्तरेषु खण्डेपु प्रत्यगात्मा विशोध्यत इति- 'अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । कबन्धिप्रश्नानन्तरं पिप्पलादं मार्गवो वैदर्भिः पृष्टवान् । " . .. .. : किमिति- भगवन्कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्मकाशयन्ते कः पुनरेपा बलिष्ठ इति॥३॥ हे मगवन्किंसंख्याका देवाः स्थावरजङ्गमात्मिको प्रजा विभ्रति।। एप्वेव देवेपु कतरे देवा एतच्छरीरं तत्कायं प्रकाशयन्ते कः पुनरेतेषा श्रेष्ठ इति ॥१॥ आनन्दाश्रमस्थपुस्तके-परिष्टः ।

·RRE रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- ११४ तस्मै स होवाच । स्पोऽर्थः। मुख्यमाणस्यैव धारकत्वप्रकाशकत्वश्रेष्ठत्वानि वक्तुमाख्या- पिकामाह- आकाशो ह वा एप देवो वायुरनिरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । छ वा इति प्रसिद्ध्यतिशये । एप प्रसिद्ध आकाशः। दीव्यति गच्छ- तीति देवो गमनशीलस्तादृशो वायुश्चाग्निरापः पृथिवी । स्पष्टोऽर्थः । पाक्छब्देन कर्मेन्द्रियाणि सर्वाण्युपलक्ष्यन्ते । चक्षुः श्रोत्रशब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्वाण- मवष्टाय विधारयाम इति ॥२॥ आकाशादयः सर्वे मिलिताः पुरोवर्तिशरीरं प्रदाऽभितः स्थित्वा घदन्ति स्म किमिति वयं बाणवसंचारशीलमेतत्पुरोवर्तिशरीरमवलम्प विधारयामः । आकाशादिविविधकार्यक्षमतया धारयाम इत्यर्थः॥२॥ नान्दरिष्ठः प्राण उवाच । इत्यर्थः। किमिति- मा मोहमापयथाहवतत्पञ्चधाऽऽत्मानं विभज्यैतद्वाणमवष्टाय धारयामीति । ह आकाशादय ईदृशीं विपरीतबुद्धिं मा गच्छत । अहमेव स्वात्मानं प्राणापानव्यानसमानोदानरूपेण पञ्चधा विमग्य धारयामीति । एवं पदतो मुस्पप्राणस्यायं मावः-ह आकाशादयो भवन्त आकाशा दिकमातिस्विककार्यक्षमा न तु सर्वकार्यक्षमाः। अहं तु भवतामपि कार्यनिमित्तत्वाद्भवत्कार्यक्षमः । क्रियमाणं जीवने तु मघत्सु न फोऽपि समर्थः। भरमसन-प्रदप' । विपा'।

·२प्रमः प्रश्नोपनिषत् । तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ।। ३।। ते तदाक्ये विश्वासं न कृतवन्तः ॥३॥ सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्कमत इव । ततः स प्राण एप गर्वमवलोक्याहंकारावेशादृष्टोत्तरशतमर्मस्थाना- मामुपरि स्वसामर्थ्य प्रकटयितुं स्वस्थानात्किंचिदुदचलत् । इधशब्दोऽ- ल्पायें। साक्षादुत्क्रमणेऽभतिसमाधेयः-शरीरविनाशः स्यादिति मत्वोत्क- मणमिव कृतवानिति भावः। तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोकामन्ते । तस्मिन्मुख्यप्राण उत्क्रामतीतरे सर्वे प्राणा उदकामन् । तस्मिस्तु प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । शरीरपातमीत्या पुनः प्रतिष्ठा प्रामुवति सतीतरेऽपि प्रतिष्ठिता इत्पर्शः। तत्र दृष्टान्तमाह- तयथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोकामन्ते तस्मिंस्तु प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्त एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । पथा मधुकरमक्षिकास्तत्र श्रेष्ठ मक्षिकामुकामन्तीमनूकामन्ति । प्रतिहितायां तस्यां स्वयं प्रतिष्ठिता भवन्ति । एवं वागाद्या मुख्य पाणानुविधायिनोऽमवन्नित्यर्थः । ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥ मुख्यप्राणमाहात्म्यदर्शनप्रीता वागाद्याः प्राणा मुख्यमाणं तृष्वरि- भ्यर्थः । स्तोतेर्व्यत्ययाच्नुः ।। ४ ।। स्तुतिमेवाऽऽह- एपोऽनिस्तपत्येप सूर्य एप पर्जन्यो मघवाने वायु- रेप पृथिवी रयिर्दवः सदसञ्चामृतं च यत् ॥ ५ ॥ एप मुख्यप्राणोऽग्निरूपेण तपति । एष प्राण एव सूर्यः । सर्वेषां प्राणा. यत्तस्थितिकत्वात् । यद्धीना यस्य सत्ता तत्तदेवेति मण्यत इति रीति- भानन्दाश्रमस्थपुस्तक- तस्मिश्च ।

·रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता प्रश्नः] मनुमृत्य सामानाधिकरण्यव्यपदेशो दृष्टः । रचिर्देवश्चन्द्रमा इति यावत् । सदसच्छब्दी वर्तमानावर्तमानपरौ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपरौ वा चेतनाचेतनपरी वा । स्थूलसूक्ष्मपरौ वा । अमृतशब्दो मोक्षपरः । तस्यापि तदधीनता. दिति भावः ॥५॥ अरा इव रथनानी प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् । चक्रस्य नामिनेमेरन्तरालवर्तीनि काठानि अरशदेनोच्यन्ते। चक्रस्य मध्यप्रदेशो नाभिशब्देनोच्यते । यथारा नामावर्पिता एवमस्मिन्प्राप्ये सर्व प्रतिष्ठितमित्यर्थः । सर्वशब्दार्थ स्पष्टयति- ऋचो यजूभपि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥ अब ब्रह्मक्षनशब्दः स्थावरजङ्गन्मात्मकप्राणिमात्रोपलक्षकः ॥६॥ एवमेप इत्यद्गुल्या निर्दिश्य परस्परं दर्शयित्वा तहणान्संकीर्त्य पश्चा- तमेव मुख्यप्राणममिमुखीकृत्य स्तुवन्ति- प्रजापतिश्चरसि गर्ने त्वमेव प्रतिजायसे। स्वं प्रजानां रक्षकः सन्माणादिवायुरपेण गर्ने संचरसि । सथा गर्मो- स्पादकतया तत्पोपकतया च पितृरूप एव वर्तमान एव त्वमुत्पादकत्व प्रातिलोम्येन पुवादिरूपेण जायसे । तुत्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हर- न्ति यः प्राणः प्रतितिष्ठसि ॥ ७॥ हे प्राण स्थायरजङ्गमात्मिका इमाः प्रजास्तुभ्यं त्वदांस्त्वच्छेपभूता पतो पलिमन्नादिकं त उपहरन्ति । यस्त्वं प्राणादिव्यापारः सर्वत्र प्राणिपु प्रतिष्ठितोऽसीत्यर्थः ॥७॥ देवानामसि वद्वितमः। हथिो पाहकतमः। पितृणां प्रथमा स्वधा। मुम्यः पितृप्रीतिदनुभूतम्यमेवेत्यर्थः ।

·रिप्रभः]
प्रश्नोपनिपत् ।
११७
ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥ ८॥
अथर्वाङ्गिरसामृपीणां सत्यमुत्कृष्ट चरितं नित्यनैमित्तिकादिलक्षणं
फर्म त्वमसीत्यर्थः ॥८॥
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता।
हे प्राण त्वमिन्द्रः परमेश्वर इत्यर्थः । इदि परमैश्चर्य इति हि धातुः ।
तेजसा सर्वसंहारलक्षणेन त्वं रुदो रोदनहेतुः । स्थितिकाले परिरक्षक-
श्वेत्यर्थः
त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥
ज्योतिषां प्रकाशकानां पतिः श्रेष्ठः सूर्यो भूत्वाऽन्तरिक्षे चरसि॥९॥
यदा त्वमभिवर्पस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥
हे प्राण यदा त्वं मेघरूप्यभितो वर्षसि तदा ते त्वदीया इमाः
प्रजा आनन्दिन्यो भवन्ति कस्य हेतोः कामायाभिलपितार्थाय पर्याप्त-
मन्नं भविष्यतीति । 'तद्यदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः माणा भवन्त्यन्नं
बहु मविप्यति इति छान्दोग्ये[१०।१] श्रवणादिति द्रष्टव्यम् ॥१०॥
नात्यस्त्वं प्राणेकर्पिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः।
हे प्राण संस्कारहीनो ब्राह्मणोऽपि त्वमेव मुख्यो मन्त्रदृष्टपिरपि
त्वमेव विश्वस्यात्ता संहर्ता च त्वमेव सतां साधूनां रक्षकोऽपि त्वमेव ।
वयमायस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्वनः ॥११॥
वयं त आद्यस्यादनीयस्य भोग्यस्य दातारः करपदाः किंकरा इति
'यावत् । हे मातरिश्वंस्त्वं नः पिताऽसि पोपकोऽसीत्यर्थः । मात-
रिश्वन इत्यत्र नकारद्वित्वाश्रवणं छान्दसत्वाद्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥
या च ते तनूचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुपि ।
या च मनसि संततां शिवां तां कुरु मोक्रमीः ॥ १२॥
वागादीन्द्रियेषु तत्तदिन्द्रियनियमनानुकूला शक्तिः सततं प्रतिष्ठितां
तां शिवां शोभनां कुरुत्क्रमणेनाशिवां मा कुरुत्क्रमणं मा काी-
रित्यर्थः ॥ १२॥

·रणरामानुजविरचितमकाशिफासमेता प्रश्नः प्राणस्येदं वशे सर्व त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेच पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां विधेहि नः ॥१३॥ इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ।। २ ।। ' जगदिदं सर्व प्राणस्य वशे वर्तते । वश इच्छा तदधीनमिति यावत् । पत्र विदिये स्वर्गादिलोके प्रतिष्ठितं तदपि प्राणाधीनं तस्मात्पुत्रान्मा- तेशामात्र स्वास्माकं स्वस्वकार्यनिप्पादसामर्थ्यलक्षणाः श्रियस्तदनु फूलमज्ञां च विधत्स्व ॥ १३ ॥ इति श्रीमद्रामानुजकृती प्रश्नोपनिपत्यकाशिकार्या द्वितीयः प्रश्नः ॥२॥ अथ हैनं कौशल्यथाऽऽश्वलायनः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः। भगवन्कुन एप प्राणो जायते कथमाया- त्यस्मिनशरीर आत्मानं वा पविभज्य कथं या प्रतितिष्ठते केनोकमते कथं बाह्य- मनिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥ प्रतितिष्ठते प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । बाह्यमभिधत्ते याह्यरूपेण संनिधत्त इत्यर्थः । पायमित्यस्य संनिधानक्रियाविशेषणत्यात् ॥१॥ तस्म स होवाच । स्पष्टोऽर्थः। अतिप्रश्नान्पृच्छसि अझिंप्ठोऽसि तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ २॥ प्रश्नानतिकन्य पर्तमानान्मश्नायोग्यानहरपानर्थान्पृच्छसि तस्मात्य प्रह्मिष्ठोऽसि प्रापेण ब्रह्मविदसि न माकृत इति पायत् । अतस्तेऽहं पोग्यत्यानीमीत्यर्थः ॥२॥ प्रभरपात्तरमाह- आत्मन एवंप प्राणो जायते । परमात्मन एयेप प्राणो जायत इत्यर्थः । एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि प[म० २१॥३]इति श्रुतेरिति दृष्टव्यम् । MEETINRपुमो-जाना ·[३प्रश्न प्रश्नोपनिपत् । ११९ कथमायात्यस्मिञ्शरीर इत्यस्योत्तरमाह- यथैपा पुरुषे छायतस्मिन्नेतदाततं मनोकतेनाऽऽयात्यस्मिञ्शरी॥३॥ यथा पुरुष गच्छति छायाऽपि सहैव गच्छति न हि छायागमने सामय्यन्तरमस्ति । एवमेतस्मिन्पुरुषे जीव एतन्मनोऽकृतेनायानेन कृत- .शब्दो यत्नार्थको यत्नमन्तरेणाऽऽततमविनामावन संश्रितमेवमेव प्राणोड. प्यकृतेनायत्नेनास्मिञ्छरीर आयाति । मनःमाणयोः पुरुपच्छायाव. त्पुरुषाविनामूतत्वात्पुरुपेण सहैव प्राणस्य संबन्धोऽतो न प्राणागमने पृथक्कारणमपेक्षितमिति भावः ॥३॥ आत्मानं प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठत इति तृतीयप्रश्नोत्तरमाह- यथा सम्राडेवाधिकतान्विनियुङ्क्ते । एतान्यामाने- तान्यामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैप प्राण इतरान्माणा- न्पृथक्पृथगेव संनिधत्ते ॥ ४ ॥ पायूपस्थेऽपानं चक्षुः श्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतितिष्ठते मध्ये समानः । एप ह्येतद्धत- मन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्ताचिपो भवन्ति।।५।। यथा राजा कार्येप्यधिकृतान्स्वसेवकानिमान्यामानधितिष्ठेमं ग्रामम- धितिष्ठति पृथक्पृथग्विनियुज्य तन्मुखेन तेपु यथा संनिधत्त एवमेवैप मुख्यप्राण इतरेपु प्राणेषु ग्रामस्थानोयेपु स्वांशभूतापानव्यानादिमुखन संनिधत्तेऽधितिष्ठतीति यावत् । तत्र पायुश्चापस्थं च पायपस्थं तस्मिन् । 'अपानं मूत्रपुरीपापकर्पणं कुर्वरतस्मिन्प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठितो भवति तदधिष्ठाता भवतीत्यर्थः । मुखनासिकाभ्यां निर्गत्य वायुः प्राणरूपः संश्चक्षुःोने चक्षुश्च श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिन्प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठितो मवति तदधिष्ठाता भवतीत्यर्थः । मध्ये तु समानः सन्नवतिष्ठते । एप हि समानो हुतं मुक्तमन्नादिकं समं नयति सप्तधातुसाम्यं नयांते विमार्ग करोतीति यावत् । तस्मात्समानवायोर्हे तोर्जाठराग्नेः सप्तापिः फाली. त्येवमाद्याः प्रादुर्भवन्ति ॥ ४ ॥५॥ १ भागन्दारमायपुस्तक-माये तु ।

·- रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [३प्रभः हृदि ह्येप आत्मा । अत्रैकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासप्ततिसप्ततिः प्रतिशाखानाडी- सहस्राणि भवन्ति तासु व्यानश्चरति ॥ एप जीवात्मा हृदि हृदये यत्र समानरूपेण प्राण आस्ते तत्र स्वय- मपि वर्तते । अत्र हृदये नाडीनामेकाधिकशतं वर्तते तासां नाडीनां मध्य एकैफस्या द्वासप्ततिः प्रभेदा भवन्ति । एकैकं द्वासप्ततिमभेदं प्रति- शाखाभूतनाडीसहस्राणि शतंशतं भवन्ति तासु नाडीपु व्यानरूपश्च- रतीत्यर्थः ॥ ६॥ अथैकयोचं उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभान्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ अथेति वाक्योपक्रमे । एकया कयाचिन्नाड्योर्ध्वमुख उदानः पुण्येन हेतुना पुण्यं स्वर्गादिलोकं पापेन हेतुना पापं नरकादिलोकमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयति ॥ ७ ॥ अथाऽऽत्मानं प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठतीति प्रश्नस्य यथा सम्राडेवे. स्यारम्योमाभ्यामेव मनुष्यलोकमित्येतदन्त प्रतिवचनं तन्मध्येऽथैकयो उदानः पुपयेन पुण्यं लोकं नयतीत्यनेन केनोत्क्रमत इति चतुर्थपभस्यो- त्तरमुक्तं भवति । कथं बाह्यमभिधत्त इत्यस्योत्तरमाह- आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्ये- प खेनं चाक्षुपं प्राणमनुगृह्णानः । चाक्षुपं प्राणं यक्षुलकवर्तीन्द्रियमालोकास्पसहकारिमसाइनानुगृ- लानो पहिरादित्यरूपेणोदेति । यद्यपि माणस्याऽऽदित्यात्मफरयं न संम. पति तयोर्मेदात् । तस्यापि प्राणकल्पत्याद्वा सर्वत्र सत्त्वेनामेदोपचारा दोपासनार्थतया या बाह्यानामादित्यादीनां प्राणात्मकत्योक्तिरिति नष्टव्यम् । पृथिव्यां या देवता सैपा पुरुषस्यापानमुपष्टाय । पृथिटयां प्राणफलाम्पा देयता सा पुरुपस्यापानयाप्यधिष्ठितपाय. पस्थेन्दिपेऽनुगृहाना धर्तत इत्यर्थः । मापन-१११पाम | ·प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । १२१ अन्तरा यदाकाशः स समानः । आकाशाधिष्ठातृमाणकलारूपाऽऽकाशस्यौपचारिक्य भेदोक्तिर्दष्टव्या । एवमुत्तरत्रापि। मध्ये तु समानः । एप एतद्भुतं नयतीत्यध्यात्मम् । प्राणा- पानस्थानमध्यवर्तितया हि समानो निर्दिष्टः । बाह्याकाशस्यापि वाह्य- प्राणरूपस्याऽऽदित्यस्य पाह्यापानरूपस्य पृथिव्याश्च मध्यवर्तितयां समानत्वं युज्यत इति भावः । वायुयानः ॥ ८॥ चाह्यो वायुस्त्वगिन्द्रियाद्यनुग्रहतो ध्यानरूपः ॥ ८॥ तेजो ह वा उदानः ॥ बाह्य तेज उन्नयनहेतुत्वादुदानः । तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि संपयमानैः ॥ ९ ॥ यश्चित्तस्तेन से प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः ॥ सहाऽऽत्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥ यस्माद्धेतोस्तेजस एवोदानशब्दितोन्नयन हेतुत्वं तस्मादेवोपशान्त- तेजा अपगतदेहीप्ण्यः संमुमूर्पजीवो यञ्चित्तो यस्मिंश्चित्तं यस्य, स यश्चित्तः । यत्काम इति यावत् । यादृशमनुष्यदेवादिजन्मकामो भवति तत्कामनावशेन पुनर्भवशब्दितां पुनरुत्पत्ति प्रातुं वाङ्मनसि संपद्यते 'पाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच' [बसू०४।२।१] इतिश्रुतिसूत्रतद्भाप्यो- क्तरीत्या मनसा संश्लेपविशेपमापागादिभिर्दशभिरिन्द्रियैः सहितं पाणं संमुमूर्षुजींव आयाति यद्यपि 'इममात्मानमन्तकाले सर्वे माणा अभि- समायन्ति' [वृ०४।३।३८] इतिमुख्यामुख्यप्राणानां जीवोपगम एव श्रूयते न तु जीवस्य प्राणोपगमः । सूत्रितं च 'सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः' [३०- सू०४।२।४] इति । तदर्थस्तु तदधिकरणभाष्य उक्तः-तत्र हि यथा बाडू. मनसि संपद्यते मनः प्राण इति वचनानुराधेन मन'प्राणयोरेघ वाइम. नसयोः संपत्तिः। तथा माणस्तेजसीति वचनात्तेजस्येव प्राणः संपद्यत इति पूर्वपक्षे सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य इति सिद्धान्तितम् । तस्यायमर्थ:- स प्राणः करणाध्यक्षे जीवे संपद्यते कुतस्तदुपामादिभ्यः । प्राणस्य तदु- पगमस्तावच्छूयते । एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अमिसमाय- भानन्दालमस्यपुस्तके नैया

·१२२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [२]
न्तीति [पृ० ४।३।३८] तथा जीवेन सह प्राणस्योत्क्रान्तिः श्रूयते । तमु
कामन्तं प्राणोऽनूस्कामति पाणमनूनझामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्तीति
[पृ.४।४।२] कस्मिन्दा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति [अ० ६ । ३]
जीवस्य प्राणेन सहोकान्तिप्रतिष्ठे श्रूयते । ततश्च माणो जीवेन संयुज्येय
तेजसि संवध्यते यथा यमुनाया गङ्गाया संयुज्य सागरगमनेऽपि यमुना
सागरं गच्छत्तीति व्यपदेशोपपत्तिः । तथा प्राणस्य जीवेन संयुज्य तेज:
संपत्तापपि माणस्तेजसीत्युक्तिन विरुभ्यत इति स्थितम् । तथाऽप्यस्य
पाणप्रशंसापरत्वाजीवस्य प्राणोपगमोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । अन•
न्सरं 'प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां' [छा० ६.८६] इति श्रुत्युक्त-
रीत्या तेजसा परमात्मना । संयुक्तः प्राणस्तत्तज्जीवात्मसंकल्पानुसारेण
तं तं लोकं म्रियमाणं नपति ततश्च तेजसा सहितस्यैव माणस्योन्नयन-
हेतुत्वात्तेजसोऽप्युम्नयनहेतुत्वेनोदानत्वं युक्तमिति मायः। यद्यपि प्राणस्ते-
जसीत्यत्र तेजःशष्येन सर्वाणि भूतान्युच्यन्ते न तेजोमात्रमिति 'भूतेषु
तच्छुतेः' [५० सू०४।२।५।] 'नैकस्मिन्दर्शयतो हि' [व० सू० ४।२
६] इति सूत्रमाप्ययोः प्रतिपादितं तथाऽपि भूतान्तरसंसृष्टमेव तेमस्ते.
जाशम्नामिधीयत इति माप्योक्तेस्तेजसः प्राधान्यात्तदुक्तिरुपपयत
प्रति प्रष्टव्यम् ॥ ९ ॥१०॥
य एवं विद्वान्भाणं येद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति ॥
एवमुत्पत्यागमनपतिठादिप्रकारेण प्राणं य उपास्ते तस्य पुत्रपौ.
धादिलक्षणप्रजाहानिर्न मपति परिशुद्धप्रत्यगात्मस्वरूपप्रतिपत्तिमुसेन
ब्रह्मोपासनप्रीतिद्वारा मोक्षहेतुश्च मवतीति द्रष्टव्यम् ॥
तदेप श्लोकः ॥ ११ ॥
तरमाणवेदनमधिकृत्य प्रवृत्तोऽपं श्लोक इत्यर्थः ॥ ११॥
उत्पनिमापतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्म चैव प्राणस्य विज्ञायामृत-
मनुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥
इत्पथवेदीयोपनिषदि नृतीयः प्रमः ॥ ३॥

·(R] प्रमोपनिषत् । १२३ उत्पत्ति प्राणस्य परमात्मन उत्पर्ति मनसा सहाऽऽगमनमस्मिशरीरे पायूपस्थादिस्थानेषु स्थिति यथा सम्राउवाधिकृतानित्युक्तं साम्पलक्षणं विमुत्वमध्यात्म प्राणादिरूपेण पञ्चधा स्थिति च शब्दसमुचितमा- दित्यादिरूपेण पञ्चधा बाह्यमवस्थानं च विज्ञायासृतं मोक्षमश्नुते पामोति । द्विवचनं प्रतिवचनसमाप्तिद्योतनार्थम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमद्रामानुजकृती प्रश्नोपनिपत्मकाशिकायां तृतीया प्रभः । अथ हैनं सौर्यायणी गार्यः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः। भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति । सुते सतीति शेषः । शिष्टं स्पष्टम् । कान्यस्मिाप्रति अत्रापि सुप्ते सतीति शेपः । कतर एप देवः स्वमान्पश्यति । एप द्योतनादिगुणयोगादेयो जीवः कतरः कीदृशः सन्स्वानानपावी- परंपतीत्यर्थः। कस्पैतत्सुखम् । कस्प हेतोरेतद्वैषयिकं सुखमित्यर्थः। कस्मिन्नु सर्वे प्रतिष्ठितो भवन्ति ॥ १॥ स्पष्टोऽर्थः॥१॥ तस्मै स होवाच । स्पष्टोऽर्थः। यथा गार्य मरीचयोऽऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एत- स्मिस्तेजोमण्डल एकी भवन्ति ताः पुनरुदयतः प्रचलन्त्येवं ह वै तत्संयं परे देवे मनस्पेकी भवति। यथा सायं कालेऽस्तं गच्छतः सूर्यस्य किरणा नाना दिक्षु प्रसरणं भानन्दानमत्यपुस्तके प्रतिष्ठिः । ३ भान्तीति । ३ पुनः पुन । पाम् ।

·१२४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [प्रमः] विनाऽऽदित्यमण्डल एकी भवन्ति पुनश्चोदयत: सूर्यस्य किरणा नाना दिक्षु प्रसरन्तः प्रकाशका भवन्ति । एवमेवैतत्सर्वमिन्द्रियजातं पर इत. रेग्य उत्कृष्टे देवे द्योतनादिगुणयुक्त मनस्येकी भवति । स्वस्वव्यापारा. भिमुख्यविरोधिसंश्लेपविशेषयुक्तं भवतीत्यर्थः । तेन ोप पुरुषो न शृणोति । तेन श्रोत्रादीन्द्रियाणामुपरतत्वेनेत्यर्थः। शिष्टं स्पष्टम् । न पश्यति न जिघ्रति न रसयंति न स्पृशति नाशिवदते नाss. दत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ २ ॥ आनन्द उपस्थेन्द्रियकार्य विसर्गस्त्वपानकार्यम् । नेयायते न गच्छ. तीत्यर्थः । स्वपितीत्यारक्षत इत्यनेन कानि स्वपन्तीति प्रश्नस्य पाह्य- ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि स्वपन्तीत्युत्तरमुक्तं भवति प्रत्येकमेकत्वाभिमा- येण स्वपितीत्येकवचनम् । शिर्ट स्पष्टम् ॥२॥ फायस्मिारतीत्यस्योत्तरमाह- पाणामय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति पाणापानादिरूपा अग्मय एवैतस्मिन्पुरशब्दनिर्दिष्टे शरीरे जागरं . फुर्यन्तीत्यर्थः । स्वापदशायां जाग्रत्सु प्राणादिपञ्चकोश्चासनिश्वास. मनोरुपेपूपासनार्थमग्निहोत्रसंपत्तिं दिदर्शयिपुस्तत्र च्यापियमाणं मन एवं यजमानोऽपानो मूलाधारस्थतया गार्हपत्यस्तत्संनिहितो ध्यानोऽन्या. हार्यपचनशब्दितो दक्षिणाग्निरपानवायुमूलकः प्राणो गार्हपत्यापणीप. मानापनीयतुल्पतयाऽऽहवनीयस्तदाधारका उच्चासनिश्वासी द्वे आह: पनीये इति निर्दिष्टाहतिद्वयमच्दासनिश्वास हेतु भूतः समानो यायुराहुनी समं नयतीतिनिर्देशयोग्योऽध्य युरुदानयायुस्तु यजमानस्य लोकान्तरो- सपनहेनुत्यादुदान इत्यग्निहोबाहुत्पयस्यभूतान्पनमानाग्नित्रयातिया- मकर्मफटमूतानष्टापि पदार्थान्माणादिपञ्चकोटासनिश्वासमनोरुपे. प्पष्टय दर्शयति- गार्हपत्यो ह या प्रपोऽपानो व्यानोऽन्चाहायपचनो पढ़ा- हपत्पात्मणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥ भावनाभy-rail ·[प्र प्रभोपनिषत् । - यदुछ्वासनिश्वासावतावाहुनी समं नयतीति समानः । मनोह वाव यजमान इष्टफलमेयोदानो ये एनं यजमानमहरहर्बहा गमयति ॥ ४ ॥ अत्र यद्यपि जीवस्यैय, 'एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' [छा०८।३।२] इतिब्रह्मगमनं श्रूयते न मनस- स्तथाऽपि मनसः पुरीतद्वमनभवणात्तद्गतब्रह्मगमयितृत्वोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ ३॥४॥ कतर एप देवः स्वमान्पश्यतीत्यस्योत्तरमाह- अत्रैप देवः स्वमे महिमानमनुभवति । यदृष्टं दृष्टम- नुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणाति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सचासच सर्व पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५॥ स यदा तेज- साऽभिभूतो भवति । अत्रैप देवः स्वमान्पश्यति । अबास्मिन्नवसर एय देवो जीवः स्वप्ने करितुरगादिलक्षणं महिमान- मनुमवति पश्यति जागरे पाग्यदृष्टं तमेवार्थमनुपश्यति अनु पश्चात्पश्यति अनुभवति हष्टं दृष्टं भूयो दृष्टमित्यर्थः । श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशान्तरेषु दिगन्तरेषु प्रत्यहमनुभूतमर्थं पुनः पुनरनुमयति दृष्टं श्रुतमेवानुमवतीत्य- यमपि नियमो नास्ति । कदाचित्पूर्वाननुभूतमपि शरीरच्छेदनादिकमनु- भवति विद्यमानं चानुभवति अविद्यमानं चानुमवति (सर्वः पश्यति) सर्वः सन्यश्यति वटा श्रोता घ्राता गन्ता वक्ता चेत्यादिसर्वरूपः सन्प- श्यतीत्यर्थः । तदानीं जागरीयबाह्यज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुपरतव्यापारत्वेऽपि स्वामिरीश्वरसृष्टः शरीरेन्द्रियैतृत्वादिमान्सन्ननुभवतीति मावः ॥५॥ एतस्मिन्नन्तरे ‘सता सोम्य तदा संपन्नो भवति तेजसा हि तदा संपन्नो मवति [छा० ६८१] इतिश्रुत्युक्तरीत्या परमकाशकतया तेजः शब्दितेन परमात्मनाऽमिमूतो मवति संपन्नो मवतीति संपरि- . भानन्याधारस्यपुस्तके-।

·१२६ रङ्गरामानुगविरचितमकाशिकासमेता [म.] प्पक्तो मवतीति यावत् । तदा स्यामान्पदार्थान्न पश्यतीत्यर्थः । ततम फतर एप देवः स्वमान्पश्यतीति प्रश्नस्य ब्रह्मसंपत्तिविरहदशा मनोमात्रपरिशेपसमये स्वामान्पदान्पिश्यतीत्युत्तरमुक्तं भवति । फस्पैतन्मुस भवतीत्यस्योत्तरमाह- अथ यदेतस्मिञ्चरीर एतत्सुखं भवति ॥ ६॥ परसुखं भवति तदेतस्मिञ्चरीरे सत्य मयतीत्यर्थः । शरीरमेष देपपिकसुसहेतुरित्युक्तं मपति । 'अशरीरं याव सन्तं न प्रिपाभिये स्पृशतः' [छा०८।१२।१] इति भुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥ फस्मिन्सये प्रतिष्ठिता मवन्तीत्यस्योत्तरमाह- स यथा सोम्य वयांसि वासो वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ॥ एवं ह वै तत्सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ७ ॥ पासि पक्षिणो वासोवृक्ष निवासयक्षं प्रति संप्रतिष्ठन्ते स दृष्टान्तो पपे परमात्मनि सर्व प्रतिष्ठितं मवतीत्यर्थः ॥ ७॥ सर्वशम्दा प्रपश्नपति- पृथिवी च पृथिवी मात्रा च ।। अन पृपिपीमावासदन पुराणेपु गन्धतन्माघाशमामिटप्पा पृधिषी पूर्वावस्थोपते । । एयमुत्तरेप्पपि मावाशदेपु वृष्टप्पम् । आपमाऽऽपोमात्रा च तेजश्व तेजोमात्रा च वायुभ पायुमाया चाऽऽकागधाऽऽकागमात्रा च चक्षुश्व अष्टव्यं च श्रोत्रं ग श्रोतय्यं च पाणं च मातम्यं च रसभ ग्मपितम्यं च वरन स्पर्ग- पितष्पं च पार पनाम्यं स हरनी चाऽऽदा- नप्पं चोपस्थमा नन्दयितयं च पापुभ पिम- नपिनम् २ पारी च गन्नम्यं २ मनभ मन्तव्यं परिष पासवं साकारभारंप प्यं च पिनंग पेनपिनम् प नमः दिपेनपिन नमाणग

·[प्रभः]
प्रमोपनिषत् ।
१२७
विधारयितव्यं च ॥८॥ एप हि दृष्टा स्पष्टा श्रोता
प्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा
पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥९॥
घेतनाचेतनरूपः कर्तृकरणकर्मरूपः सर्वोऽपि प्रपञ्चस्तदाभित इति
मावः । अत्र घोद्धा कर्ता विज्ञानात्मेति निर्देशादात्मनो ज्ञातृत्वमेव न
ज्ञानरूपत्वमिति वदन्तस्तार्किकाश्च ज्ञानत्वमेय न ज्ञातृत्वमिति यदन्तो
सुपावादिनच निरस्ता भवन्ति ॥ ८॥९॥
परमेवाक्षरं प्रतिपयते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं
शुभमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्यो भवति ॥
छायाशब्देन ज्ञानसंकोचकं कर्मोच्यते । अच्छायमपापमित्यर्थः ।
अत एवाशरीरमलोहितं रूपादिशून्यं शुभ्रं स्वप्रकाशमक्षरं क्षरणशून्यं
परमात्मानं वेदयते जानाति स हे सौम्य प्रियदर्शन परमेवाक्षरं ब्रह्म
वासुदेवं प्रतिपद्य सर्वज्ञो मवति । सर्वो भवति । सर्वकामयुक्तो भवति ।
तदेप श्लोकः ॥ १०॥
तब्रह्मामिमुखीकृत्यैप श्लोक इत्यर्थः ॥१०॥
विज्ञानात्मा सह देवश्च सर्वैः प्राणा भूतानि
संप्रतिष्ठन्ति यत्र । शुभमक्षरं वेदयते यस्तु
सौम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाऽऽविवेशेति ॥११॥
इत्यर्थवेदीयप्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४॥
.
सधैर्देवैवांगादीन्द्रियैः सह मुस्यप्राणा भूतानि च महाभूतानि प
जीवात्मा च यत्र प्रतितिष्ठन्ति ताशं शुभ्रमक्षरं निर्विकारं परमात्मानं
यो जानाति स सर्वज्ञः सर्वमपि कामजातमाविशति । ' सर्वेषु लोकेषु
कामचारो भवति' [.छा० ॥२५॥२ ] इतिश्रुत्युक्तरीत्या काम्यमानसर्य-
लोकसंचारी भवतीत्यर्थः ॥११॥
इति श्रीमद्रामानुजकृती प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिकायर्या
चतुर्थः प्रभः ॥४॥

·[५मनः रनरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- अथ हेनं शेव्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स्पष्टोऽर्थः स यो हवैतद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोंकार- मभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । हवा इति प्रसिद्धचतिशये तव्ययम् । स इत्येतदधिकारिसामान्य- परम् । अयमर्थ:-हे भगवन्पूजाई योऽधिकारी मनुष्याणां मध्ये मरणा- तमोकारमभिध्यायति स कतम लोकं तेनाकारण मामोतीत्यर्थः । पाय- शब्दोऽपधारणे प्रसिद्धी था। तस्मै स होवाच ॥ १ ॥ स्पष्टोऽर्थः॥१॥ एतदै सत्यकामः परं चापरं ब्रह्म पदोंकारः ॥ तस्माद्विानेतेनेवाऽऽयत नकवरमन्येति ॥ २ ॥ हे सत्यकामैतदेव परं चापरं च बहोमयवाचकमित्यर्थः । पाच्यवा. पकमायनिवन्धनं सामानाधिकरण्यं तथैव व्यासायरीक्षतिकर्माधिक- रणे व्याख्यातत्वात् । किं तदित्यवाऽऽह-यदोंकारस्तस्मादुपासक एते. नेयोंकाररूपेण मार्गेणकतरं परमपरं या ब्रह्मान्वेत्युपास्त इत्यर्थः ॥२॥ स ययेकमात्रमभिध्यापीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसंपयते । स उपासको यद्येकमात्रं हस्वप्रणवमपरब्राह्मवाचकाममिध्यायीत । अपरबमयाचकेन द्वस्वेन प्रणयेन योऽक्षरं ब्रह्मोपास्ते स तेवक- मात्रोंकारकरणकापरब्रह्मध्यानेनेय संयेदितो उन्धसत्ताको जगत्या मुस्पमिसंपद्यते । अम्पभ्यहिंतश्रेष्ठः संपद्यते। नमृचो मनुप्पलोकमुपनपन्ने । तान्या मनुष्यलोकं प्रापयन्ति । स नत्र तपमा ब्रह्मचर्पण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुावति ॥ ३॥ समनुप्पटो नीतम्तपसा नानादिना ब्रह्मचर्यण पनपनेन WHAINT- ·(प्रश्नः प्रश्नोपनिषत् । १२९ श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्ध्या यदि संपन्नो भवति तदा महिमानं श्रेयःसाधक ब्रह्मोपासनमनुतिष्ठतीत्यर्थः । न चैचो हस्वाभावात्कथमोंकारस्य ह्रस्व- त्वमिति शङ्कनीयं लोके ह्रस्वस्योंकारस्य दर्शनात् । अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपयते । द्विमात्रेणापरब्रह्मवाचकेन प्रणवेन यस्य मनस्यपरब्रह्मध्यानं संपद्यते । सोऽन्तरिक्षं यजुभिरुन्नीयते देवलोकम् । अन्तरिक्षाश्रितसोमलोकं द्विमानोपासकः पुमान्यजुर्मन्त्रैरुन्नीयते । अबान्तरिक्षसोमलोकशब्द ऊर्ध्वमानोपलक्षक आमुष्मिकमात्रपरः । अत ईक्षतिकर्माधिकरणभाष्ये यदपरं कार्य ब्रह्म निर्दिष्टं तदैहिकामुप्मिकत्वेन द्विधा विभज्यैकमात्रं प्रणवमुपासीनानामैहिकमनुष्यलोकप्राप्तिफलमभि- धाय द्विमानमुपासीनानामामुष्मिकमन्तरिक्षशब्दोपलक्षितं फलं चाभि- धायेत्युक्तम् । स सोमलोके विभूतिमनुस्य पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ अमुस्मिन्नैश्वर्यमनुभूय तत्पुण्यावसाने पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ यः पुनरेतं त्रिमाणोमित्येतेनै- चाक्षरेण परमपुरुपमभिध्यायीत । यस्तु एकमात्रद्विमानत्वदशायामर्वाचीनफलसाधनेनतेनैवाक्षरेण पर- मात्मानमभिध्यायति । आभिमुस्येन ध्यायति निरन्तरं ध्यायतीत्यर्थः । स तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पादोदर- स्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हवै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामाभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् । स उपासकस्तेजोमण्डले सूर्ये संगतः सन्नुदरमेव पादो यस्य स पादोदरः सर्प इति यावत् । यथा सर्पो जीर्णया त्वचा विनिर्मुक्तो भवत्येवं पाप्मना विनिर्मुक्तः सन्मगवल्लोकं वैकुण्ठं सामभिर्गीतिप्रधान मन्त्रैरुन्नीयते। अन्न व्यासापैः-स पाप्मना विनिर्मुक्त इति तच्छब्दानन्तर- श्रवणात्ससामभिरित्येकपदमाश्रित्य सामगानसहितैरिति वा सान्त्ववच- नसहितैः पुरुपैरिति वाऽर्थ इति वर्णितम् । - १७ ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [प्रमः एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते । इंक्षतिकर्माधिकरणे यस्य हि कर्मनिमित्तं देहित्वं स जीवधन इत्यु च्यते चतुर्मुखस्यापि तच्छ्रयते । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमिति माप्योक्तेः । जीवधनशब्देन संसारमण्डलमुच्यते । मूर्ती घनः [पा०३।३। ७५] इति काठिन्यशब्दितमूर्ती धनशब्दस्य निपातितत्वात् । देहद्वारत्वा. दात्मनि काठिन्यत्वस्य । चनशब्दो देहिपर एव तस्मात्परः परिशुद्धात्मा तस्मादपि परभूतं पुरिशयं पू: प्राणिनः सर्वगुहाशयस्येति सर्वेषु प्राणि- प्वन्तरात्मतया शयानम्- भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुप इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने ॥ इति निरुपाधिकपुरुपशब्दवाच्यं भगवन्तं वासुदेवमीक्षत इत्यर्थः । अत एव स साममिरुन्नीयते ब्रह्मलोकशब्दस्य चतुर्मुसलोकपरत्वशङ्का त्युदस्ता चतुर्मुखगतानां परवामुद्देवेक्षणासंभवादिति दृष्टव्यम् । तदेतो श्लोको भवतः ॥ ५ ॥ नहाकारध्यानमधिकृत्य वक्ष्यमाणो श्लोको प्रवृत्तावित्यर्थः॥५॥ तिम्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ताः। अविप्रयुक्ता न मयन्तीत्यनविप्रयुक्ताः । विप्रयुक्ता अत्यन्तगुतोचार- नान्योन्यसक्ततयाऽतिविप्रकृष्टकालतयाऽत्यन्तविप्रयुक्ततया वा प्रयुक्ताः म्तिम्रो मात्रा मृत्युमत्यो मृत्युपदा अनर्थावहा इति यावत । मृत्युमत्य (?) इति पाठेऽपि स एवार्थः। क्रियासु बाह्यान्तरमध्यसासु सम्य- प्रयुनासु न कम्पते जः ॥ ६ ॥ यज्ञादिका बाह्याः क्रिया आन्तरा मानस क्रिया मध्यमा वाचिक. जपरपा । आसु क्रियासु तिमृप मात्रामु सम्यगत्यन्तसंयोगवियोगमन्त• ग्या प्रयुक्तानु सतीषु मुज्ञम्तम्य योगाभिज्ञः पुमान कम्पते फलान्न यथत इस्पर्थः ॥ ६ ॥ .. भनन्दामरा-माभरात।

·[५प्रश्नः प्रश्नोपनिपत् । ऋम्भिरेतं यजुभिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्कवयो वदन्ति । तमोकारेणैवाऽयतनेनान्वेति विद्वान्य. तच्छान्तमजरममृतमभयं पर चेति ॥७॥ इत्यथर्ववेदीयमश्नोपनिपदि पञ्चमः प्रश्नः॥ ५॥ कवयः कान्तदर्शिनः तं तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः" इत्युक्तरीत्या सूरयो यं लोकं पश्यन्ति तमोक गैव मार्गेणान्वेति गत्वा च शान्तिमूर्तिषट्करहित जरामरणशून्यमकुतोभयं सर्वकारणत्वेन सर्वो- स्कृष्ट ब्रह्म च प्राप्नोतीत्यर्थः । अस्य संदर्भस्य परमात्मपरत्वं 'ईक्षतिकर्म- व्यपदेशात्सः' [ब सू० १॥३॥१३ ] इति सूत्रकारैः प्रत्यपादि । तदर्थस्तु. नद्भाप्य इत्थमुक्तः-आथर्वणिकाः सत्यकामप्रश्नेऽधीयते यः पुनरेतं विमा- वेणोमित्येवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्य संपन्नो यथा. पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते । एवं हैवं स पाप्मना विनिर्मुक्ततः स सामभि. रुन्नीयते ब्रह्मलोकम् । स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत' इति । अव ध्यायतीक्षतिशब्दावेकविषयौ। ध्यानफलस्वाड़ीक्षणस्य । यथा. कतुरस्मिलौके पुरुप इति न्यायेन ध्यानविषयस्येव प्राप्यत्वात्परमपुरुप- मित्युभयत्र कर्मभूतस्यार्थस्य प्रत्यभिज्ञानाञ्च तत्र संशय्यते किमिह पर- मपुरुपमिति निर्दिष्टो जीवसमष्टिरूपोऽण्डाधिपतिश्चतुर्मुख उत सर्वेश्वरः पुरुपोत्तम इति किं युक्तम् । समष्टिक्षेत्रज्ञ इति कुतः । स यो ह वैतद्ध- गवन्मनुष्येपु प्रायणान्तमोकारमभिध्यायीत' 'कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति प्रक्रम्यैकमानं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकप्राप्तिमभिधाय द्विमानमुपासीनस्यान्तरिक्षलोकप्राप्तिमभिधाय त्रिमात्रमुपासीनस्य प्राप्य- नयाऽभिधीयमानो ब्रह्मलोकोऽन्तरिक्षात्परो जीवसमष्टिरूपस्य चतुर्मुसस्या लोक इति विज्ञायते । तद्गतेन वीक्ष्यमाणस्तल्लोकाधिपश्चतुर्मुख एव । एतस्माजीवधनात्परात्परमिति च देहेन्द्रियादिभ्यः परादेहेन्द्रियादिभिः सह धनीमूतजीवव्यष्टिपुरुपाद्वह्मलोकवासिनः समष्टिपुरुपस्य चतु- मुंखस्य परत्वेनोपपद्यते । अतोऽत्र निर्दिश्यमानः परः पुरुपः सम. टिपुरुषश्चतुर्मुख एव । एवं चतुर्मुखत्वे निश्चितेऽजरत्वादयो यथा. भानन्दानमस्यपुस्तके-1 यत्तक । र वेदयन्ते ।

·१३२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [६प्रभः कथं चिन्नेया इति प्राप्त प्रचक्ष्महे । ईक्षतिकर्मव्यप्यपदेशात्स इति । ईक्ष- तिकर्म परमात्मा कुतो व्यपदेशात् । व्यपदिश्यते हीक्षतिकर्म परमात्म- खेन तथा हीक्षतिकर्मविषयतयोदाहुते श्लोके तमोंकारेणैवाऽऽयतनान्वेति विद्वान्यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति । परं शान्तमजरमभयममृत. मिति परमात्मन एवैतद्रूपम् । एतदद्भयमेतदमृतमेतद्ब्रह्मेत्येवमादिश्रुति- भ्यः । एतस्माजीवधनात्परात्वरमिति च परमात्मन एव व्यपदेशो न चतुर्मुखस्य तस्यापि जीवघनशब्दग्रहीतत्यात् । यस्य हि कर्मनिमित्त देहित्वं स जीवधन इत्युच्यते । चतुर्मुखस्यापि तच्छ्रयते । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमित्यादौ यत्पुनरुक्तमन्तरिक्षलोकस्योपरिनिर्दिश्यमानो ब्रह्मलोकचतुर्मुखलोक इति प्रतीयत इति । तत्रस्थश्चतुर्मुख इति तदयु- तम् । यत्तच्छान्तमजरममयमित्यादिना ईक्षतिकर्मणः परमात्मत्वे निश्चिते सतीक्षितुः स्थानतया निर्दिष्टो ब्रह्मलोको न क्षयिष्णुश्चतुर्मुख- लोको भवितुर्हति । किंच यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ब्रह्मैव स पाप्पना विनिर्मुक्तः ससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकमिति सर्वपापवि- निर्मुक्तस्य प्राप्यतयोच्यमानं न चतुर्मुसस्थानम् । अत एव चोदाहरण- श्लोक इममेव ब्रह्मलोकमधिकृत्य श्रूयते----यत्तत्कवयो वेदयन्त इति । कवयः सूरयः सूरभिदृश्यं च वैष्णवं पदमेव तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय इत्येवमादिभ्यः । न चान्तरिक्षात्परश्चतुर्मुखलोको मध्ये स्वर्गलोकादीनां सद्भायात् । अत एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतनवाऽऽयतनेनैकतरमन्वेतीति प्रतिवचने यदपरं कायं ब्रह्म निर्दिष्टं तदैहिकामुग्मिकत्वेन द्विधा विभज्यैकमानं प्रणवमु- पासीनानामैहिकं मनुष्यलोकावाप्तिरूपं फलमभिधाय द्विमात्रमुपासी- नानामामुप्मिकमन्तरिक्षशब्दोपलक्षितं फलं चाभिधाय निमात्रेण पर- ब्रह्मवाचिना प्रणवेन परमपुरुपं ध्यायतां परमेव ब्रह्म प्राप्यतयोपदिश- तीति सर्व समञ्जसम् । अत ईक्षतिकर्म परमात्मेति ॥ ७ ॥ इति श्रीमद्रामानुजमुनिकृती प्रश्नोपनिषत्मकाशिकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥ अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः प्रपच्छ । स्पष्टोऽर्थः।

·- [६प्रश्नः प्रश्नोपनिपत् । १३३ भगवन्हिरण्यनाक्षः कोशल्यो राज- पुत्रो मामुपेत्यैनं प्रश्नमपृच्छत् ॥ हे भगवन्हिरण्यनामनामा कोशलदेशाधिपती राजपुत्रो मत्समीपमा- गत्येमं वक्ष्यमाणं प्रश्नं कृतवान् । किमिति-- पोडशकलं भारद्वाज पुरुपं वेत्थ इति । हे भारद्वाजेति मां संबोध्य प्राणाद्या नामान्ताः पोडश कला यस्य स पोडशकलस्तं पुरुपं जानासि किमित्यर्थः । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद यद्य- हमिममवेदिपं कथं ते नावक्ष्यमिति । तं राजकुमारमेवमुक्तवान् । स्वदुक्तं पुरुपमहं न जानामि यद्यहं जानीयां केन हेतुना राजकुमाराय योग्याय शिप्याय न कथयिष्या. मीति। प्रकर्येण गतः, समूलो ह वा एष परिशुष्यति योऽनृ- तमभिवदति तस्मान्नाम्यिनृतं वक्तुम् ॥ योऽनृतं बूते स मूलेन सह सर्वतः शुष्यति श्रेयोहेतुभृतं पुण्यं सवा. सनं नश्यतीत्यर्थः । अतो मदुक्ते त्वयाऽनृतशङ्का न कार्येति भावः । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवनाज । अनेन स्वल्पलज्जा सूचिता। रथेन वमाजेत्यनेन तस्य प्रभुत्वं मूचितं भवति। तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुप इति ॥ १ ॥ तमेव पोडशकलं पुरुषं पृच्छामि । कासाविति व प्रदेशे तिष्ठतीत्यर्थः अबाऽऽधारभूतदेशमनद्वारा जीयो वा परमात्मा वेति निर्णयार्थोऽयं तस्मै स होवाच । स्पष्टोऽर्थः। प्रश्नं इति द्रष्टव्यम् । आनन्दाश्रमस्थपुस्तके-१ छत है ·[मभः १३४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- इहैवान्तःशगेरे सोम्य स पुरुपो यस्मि- नेताः पोडश कलाः प्रजवन्ति ॥ २॥ यस्मिन्पुरुप एता वक्ष्यमाण इहैवान्तःशरीरे वर्तत इति शेषः । अनेन शरीरपरिच्छिन्नप्रदेशमात्राधारत्वोस्या जीव इत्युत्तरमुक्तं भवति । ननु जीवस्यैव कथं पोडशकलत्वं पोडशकलाधारत्वतत्सदृत्वयोः परमा. रमन्येव पुष्कलस्वादित्याशङ्कयाऽऽह-यस्मिन्नेताः पोडश कलाः प्रम- पन्तिः। यस्मिन्पुरुप एता वक्ष्यमाणाः प्राणाद्या नामान्ताः पोडशकलाः स्वसंसर्गप्रयुक्तमुखदुःखादिभोगास्यमुपकारं कर्तुं प्रभवन्ति समर्था भव- न्तीत्यर्थः । ततश्च पोडशकलामोक्तृत्वमेव पोडशकलत्वं तञ्च जीवस्यै- वेति भावः ॥२॥ ननु पोडशकलासंसर्गहेतुत्वे जीवपरमात्मनोरविशिष्टे तद्भोक्तत्वं जीव- स्यैव न परमात्मन इत्यत्र किं नियामकमित्यत्राऽऽह- स ईक्षांचके । कस्मिन्नहमुत्कान्त उत्कान्तो भविष्याभीति कस्मिन्वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥ सोऽध्पक्षे तदुपगमादिभ्यः [बसू०४।२४ ] इति भाप्ये प्रतिक्षा च जीवेन सह श्रूयते । कस्मिन्नहमुत्कान्त उत्क्रान्तो मविप्यामि कस्मिन्या प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीत्युक्तत्वात् । इदं वाक्यं जीवाभिसंबन्धिप्रकारपद- शनपरम् । मदुत्क्रान्तिप्रतिष्ठासहभूतोकान्तिप्रतिष्ठः को वेति पोलोचि- तवानित्यर्थः । ततश्च म्योपकाराभिसंधिपूर्वकं जीवस्य प्राणादिग्रगुत्ता तदोत्कृत्यं संमवति । परमात्मनस्त- न च मां तानि कमांणि निचनन्ति धनंजय । उदासीनवदामीनमसनं तेषु कर्मसु ॥ [म० गी० ११५] न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफटे स्पृहा [म. गी० ४ । १४] इत्युकरीत्या म्योपकाराभिसंधिपूर्वकमहत्यामायान्न नभ्य शोदशर- टामोनृत्यमिति मायः ॥ ३॥ स पाणममजत प्राणाच्ट्रद्धां वं यापज्या- पारे- - ·[६प्रश्न: प्रश्नोपनिषत् । १३५ तिरापः पृथ्वीन्द्रियं मनः । अन्नमनाहीय तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु नाम च ॥४॥ सजीव एवं पर्यालोच्य प्रथमतः स्वोत्क्रान्ति प्रतिष्ठासहभूतोत्क्रान्ति- प्रतिष्ठं मुख्यप्राणं सृष्टवांस्तस्मादूर्ध्वमास्तिक्यबुद्धिं पञ्च महाभूतानि पागादीन्द्रियं मनो ब्रीह्यादिरूपमन्नं तदायत्तं शरीरेन्दियसामध्य शरीरशोपणादिलक्षणं तप ऋग्यजुःसामादीन्मन्त्राख्योतिष्टोमादीनि कर्माणि कमफलभूतान्स्वर्गादील्लोकांस्तेषु लोकेपु स्वर्गादीनि नामानि सृष्टवानित्यर्थः । यद्यपि पोडशकलास्रष्ट्रत्वं परमात्मन एव तथाऽपि तद्धेतुभूतादृष्टारम्भककर्मकर्तृत्वेनायं समृत्ववाद इति द्रष्टव्यम् । ततश्च स्वमोगोपकारिकाः पोडशापि कलास्तद्धेतुभूतादृष्टारम्भककर्माणि कृत्या सृष्टवान् । अतस्तद्भोक्तृतया पोडशकलत्वं जीवस्येति यावत्॥४॥ अथ परमात्मन ईदृक्त्वादावादकलत्वं तद्दारा मुमुक्षुवेद्यत्वं चोपपा. दयति- स यथेमा नयः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्यते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । यथा प्रस्रवन्त्यो गङ्गाद्या नद्यः समुद्रायणा अनायनशब्देनाऽऽधारत्वमु- खेनाऽऽत्मत्वमुच्यते । समुद्रात्मिकाः समुद्रात्पृथक्स्थितिप्रतिपत्तिका मूत्वा समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्त्यदर्शनं यान्ति न तु समुद्रे वृध्द्यादिलक्षणं विकारमुत्पादयितुं प्रभवन्ति तासां च गङ्गायमुनादिनामानि यानि शुक्लकृष्णादीनि च रूपाणि प्राक्तनानि तानि भिद्यन्ते तत्प्रवेशानन्तरं च न भवन्तीत्यर्थः । तदेव दर्शयति-समुद्र इत्येवं प्रोच्यत इति । तत्र प्रविष्टं नदीजातं सर्वं समुद्र इत्येव प्रोच्यते न तु गङ्गायमुनेति स यथा स दृष्टान्तो यथेत्यर्थः । एवमेवास्य पग्दिष्टुरिमाः पोडश कलाः पुरुपायणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गछन्ति भियते चाऽऽसां नामरूपे पुरुप इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति । अस्य परिद्रष्टुरनुभविनुभोंक्तीवस्य भोगोपकरणभूता इमाः पोड- शापि कला निरुपाधिकपुरुपशब्दवाच्यं पुरुपं वासुदेवं प्राप्यास्त ·१३६ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता [प्रभः] गच्छन्ति यथा शिलातलं प्राप्य क्षुरधाराः कुण्ठी भवन्ति तथा भोगा- धायका न भवन्तीत्यर्थः । तत्र हेनुमाह-पुरुपायणा इति । पुरुष- संकल्पाधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिका इत्यर्थः । तासां कलानां जीव- विषये भोगमोग्यस्थानमोगोपकरणत्वादिनामरूपभेदवत्परमात्मविषये भोगस्थानत्यादिनामरूपे न स्तः । तदेव दर्शयति-पुरुप इत्येवं प्रोच्यत इति । पुरुपाः पृथक्स्थितिप्रतिपत्तिकतया पुरुप इत्येवं प्रोच्यते न तु तद्भिन्नत्ये सद्भोग्यभोगस्थानत्यादिना तत्कलादित्वेन गोच्यते तस्मात्परमात्मनः कलामोक्तृत्वामावादकल इत्येवोच्यते । अत एवामृतश्च मरणस्य भोक्तृत्वरुपकलासंबन्धाधीनत्वादिति भावः । तदेप श्लोकः ॥ ५॥ तत्परमात्मस्वरूपमधिकृत्य वक्ष्यमाणः श्लोकः प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ५॥ अग इव स्थनानो कला यत्र प्रतिष्ठिताः। यदात्मिका यदुपादानिका इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । तं वेयं पुरुपं वेन्थे । यथा तमेव पुरुपं मुमुक्षुवेद्यमवगच्छतो ब्रह्मज्ञानफलमाह- मा वो मृत्युः पग्व्यिथाः ॥ ६ ॥ ब्रह्मज्ञानां युप्माकं परितो व्यथा मृत्युर्मा कादित्यर्थः ॥ ६ ॥ तान्होवाचतावदेवाहं परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ तान्मुकेशाहीपटपि शिप्यान्प्रत्येतदुवाच । अहमेतावदेव परं ब्रह्म जानामि परब्रह्मविषये ममतावदेव ज्ञानमितोऽधिकं नास्तीत्यर्थः ॥७॥ ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽ- म्माकमरियायाः परं पारं तारयमीति । ते पटपि शिष्याप्तं पिप्पटादं त्वमस्माकं गंगाराकूपारतीरं तपा पिताऽमि तम्मात्वत्तो जन्मव श्रेष्ठं जन्म म हि विद्यातम्तं जनयति तोटं जन्मेतिश्रवणादित्पर्य यन्तः पूजयन्तो बभूयुः । नमः परमपिायो नमः परमपिायः॥ ८ ॥ इत्यथर्ववेदीयपनापनिपदि पष्टः प्रश्नः ॥ ६ ॥ मापक RE:HREETimittal ·प्रभः प्रश्नोपनिपत् । १३७ उत्तरंशान्तिस्थान इदं यांच्यम् । अभ्यास उपनिपसमाप्त्यर्थः । नचै- तावदेवाहं परं ब्रह्म वेदं नातः परमस्तीति पोडशकलजीवातिरिक्तपरव- मनिपेधः किं न स्यादिति वाच्यम् । 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [. सू० २०२२] इत्यादिभिर्विरोधप्रसङ्गगत् । तत्र हि जीवाभेदाब्रह्मणों जगत्कारणत्वे हिताकरणादिदोपमाशङ्खच जीवभेदाद्दोपाभावः सिद्धा- न्तितः । तथाहि तदधिकरणभाप्यम-जगतो ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिपादय- द्भिस्तत्त्वमसि 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिभिर्जीवस्यापि ब्रह्मानन्यत्वं व्यप- दिश्यत इत्युक्तम् । तत्रेदं चोद्यते यदीतरस्य जीवस्य ब्रह्मभावोऽमीभि- वाक्यैर्यपदिश्यते तदा ब्रह्मणः सार्वज्यसत्यसंकल्पादियुक्तस्याऽऽत्मनो हितरूपंजगकरणमहितरूंपजगत्करणमित्यादयो दोपाः प्रसज्येरन् । आध्यात्मिकाधिदेविकाधिभौतिकानन्तदुःसांकर चेदं जगत् । नचेहशे स्यानर्थे स्वाधीनो बुद्धिमान्प्रवर्तते । जीवावह्मणो भेदवादिन्यः श्रुतयों जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वं वदता त्वयैव परित्यक्ताः । भेदे सत्यनन्यत्वासिद्धे। औपाधिकभेदविषयां भेदश्रुतयः स्वाभाविकाभेदविपयाश्चाभेदश्रुतय इति चेत्तत्रेदं वक्तव्यम्-स्वभावतः स्वस्मादभिन्नं जीवं किमनुपहितं जंगत्कारणं ब्रह्म जानाति वा न या । न जानाति चेत्सर्वज्ञत्वहानिः । जानाति चेत्स्वस्मादभिन्नस्य जीवस्य दुःखम् । स्वदुःसमेव जानतो ब्रह्मणो हित्ताकरणाहितकरणादिदोपप्रसक्तिरनिवार्या । जीवब्रह्मणोर- झानतो मेदस्तद्विषया भेदश्रुतिरिति चेत्तत्रापि जीवाज्ञानपक्षे पूर्वोक्तो विकल्पस्तत्फलं च तदवस्थम् । ब्रह्माज्ञानपक्षे स्वप्रकाशस्वरूपस्य बह्मणोऽज्ञानसाक्षित्वं तत्कृतजगत्सृष्टिश्च न संभवति । अज्ञानेन प्रका. शस्तिरोहितश्चेतिरोधानस्य प्रकाशनिवृत्तिकरत्वेन प्रकाशस्येव स्वरूप वारस्वरूपनिवृत्तिरेवेति स्वरूपनाशादिदोपसहस्रं प्रागेवोदीरितम् । अत. इदमसंगतम् ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमिति 'इतरव्यपदेशाद्धिताकरणा- दिदोपप्रप्तक्तिः' [व० सू०।१।२१] इति सूत्रेण पूर्वपक्षं प्रापथ्य सिद्धा. न्तोऽभिधीयते अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [व० सू० २।१।२२] इति । तुशदः पक्षं व्यावर्तयति । आध्यात्मिकादिदुःखयोगार्हप्रत्यगात्मनोंड- धिकमर्थान्तरभूतं ब्रह्म फुतो भेदनिर्देशात् । प्रत्यगात्मनो हि भेदेन निर्दिश्यते परं ब्रह्म य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरोऽयमात्मा न वेद यस्याऽऽत्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त .आत्माऽ. तर्याश्यमृतः पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टं ततस्तेनामृतत्व ·[प्रमः] प्रश्नोपनिषत् । १३९ 'मेदव्यपदेशाचान्यः [ब० सू० ११११२१] 'सुपुप्त्युत्क्रान्त्योमदेन' [ब० सू. १२४२] 'उभयेऽपि हि भेदेनेनभधीयते "[ब००।२०]इत्या- दिन्यायाः प्रकुप्येयुरित्यलं प्रपञ्चेन ॥ ८॥ इति श्रीमद्रामानुजमुनिकृती प्रश्नोपनिपत्मकाशिकाय पष्ठः प्रश्नः ॥६॥ समाप्तेयं प्रश्नोपनिषत् ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। मुण्डकोपनिषत् रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता। अतसीगुच्छसच्छायमञ्चितोर:स्थलं दिया । अञ्जनाचलशृङ्गाभमञ्जलिमम गाहताम् ॥१॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्दं प्रणम्यान्यान्गुरुनपि । मुण्डकान्विदुषां प्रात्यै व्याकरोमि यथामति ॥२॥ वियामरोचनार्थायाऽऽस्यायिका- ब्रह्मा देयानां प्रथमः संबभूव ॥ चतुर्मुख इन्द्रादीनां देवानामग्र उत्पन्न इत्यर्थः । स कीदृश इत्य- মাছ- विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ॥ विश्वस्य भुवनस्य सर्वस्य भुवनस्योत्पादयिता रक्षकश्चेत्यर्थः । स ब्रह्मविद्या सर्व विद्यावरिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय पाह ॥ १ ॥ ताहशो ब्रह्मा सर्वविद्याश्रयभूतां ब्रह्मविद्यामथर्वनाम्ने ज्येष्ठपुत्रायो. कवानित्यर्थः । ब्रह्मविद्यायाः सर्वविद्याश्रयत्वं च ज्ञातव्ये ब्रह्मणि कृत्स्नज्ञातव्यान्तर्भावेन ब्रह्मज्ञाने कृत्स्नज्ञानस्यान्तर्भूतत्यादिति ध्यासा- रुपपादितम् ॥१॥ अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्या तां पुरोवाचागिरे ब्रह्मविद्याम् । अथर्वणे ब्रह्मा प्रोवाच तामथर्वनामऋषिः स्वशिष्यायाङ्गिनाम्न ऋपये प्रोवाच । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह । सोऽङ्गिनाम ऋपिर्भरद्वाजगोत्राय सत्यवाहनाने प्रोक्तवान् । भानन्दायमस्यपुस्तके- । प्रतिया । र वहाय ।

·१४२ रमारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- भारद्वाजोऽगिरसे परावराम् ॥ २ ॥ परस्मादयरेण प्राप्तति परावरा पराक्रसर्वविद्याप्राप्तेवा परावरा तामगिरसे प्राहेत्यनुपङ्गः ॥२॥ शौनको ह वै महाशालोऽशिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । महागृहस्थः गुनकसुतः समित्पाणित्यादिशात्रीयनियमानतिक्रमे. णोपगतः सन्पृष्टवान् । कस्मिन्नु भगयो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३ ॥ हे भगवः । उत्पत्ति प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स पायो भगयानिति ।। इतिटक्षण । भगवन्नित्यस्य विमापा भवद्भगवदिति नझारस्य हत्येऽयस्यीत्यामायश्चान्दसः । यथा मृत्पिण्टे विज्ञाते सर्य मृन्मयं विज्ञातं मयति एवं फम्मिश्चिद्वस्तुविशेष शांत सर्व कार्यजातं विज्ञातं भवतीति सामान्यतो भवादृशां यचनमश्रीपं तादृग्यस्तु किमिति प्रभार्थः । सयंनिमित्तोपादानमूतं वस्तु फिमितीति यायत । ननु सर्य. मिमिति शब्देन म्धुलचिदपिच्चरीरविशिष्टं बमोच्यत उत विशेषण- मावम् । नाऽऽय: प्रश्नदशायां शौनकम्पावान वित्त्येनामायिद इदंपुद्धि- शादपोर्यापर्यन्तत्यामायात । तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्पमित्युत्तरयाय इदं सर्यमित्यस्य विशेपणमात्र पर्ययसापित्येन बामपन्तत्याशंदेनन प्रभ• पारपगतस्पापीदं समिति सदस्य ब्रह्मपर्यन्तत्यामायात् । न द्वितीयो पिशेपणभूतम्यूटपिपितारक्षग्याभिन्नयोर्यक्ष्यमाणाक्षर घोपादानकत्यामायादिति पहुच्यते । र समित्यनेन विशेपणमेप निम्पिन न विशेष्यम् । अपापिपिशेपणम्पापि मानोपादेपत्यमप्ति । मायमिग्नपारयांपादानोपादेयमार इति नियमः । माविम्यूलापम्यापतः प्रमापिZमापम्यापोगियपादानम । अयम्थापत्यं न पिपिट्टी भगत प्रमाणामप्याम्पेय पनि विशेष:-गदारकापम्यापागिर मनाप जीपम्पनु धर्ममृगतानागतनागदाग र कमलग. फोपपिकागदपापण्यापाग पामाग्मनानुगतनापेतनदाफमपाया. पपाराशनिपारागपापापा १ नम महाजहंकारवादिष्ट বালাগালিথাবনামখান মােমিন पनमायापानि मापपलना मापामार - ·[मु.१०१ मुण्डकोपनिपत् । १४३ श्वेदं सर्वमिति विशेषणमात्र निर्देशेऽपि तस्प वक्ष्यमाणमक्षरमुपादानं भवत्येवेति-कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति विशे- पणमात्र उपादानप्रश्न उपपचते। अत एव महासिद्धान्ते कृत्स्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वेनैक्यात्तत्प्रत्यनीकना- नात्वं निपिध्यत इति भाष्यव्याख्यानावसरे व्यासायनिर्दिष्टयोरेवोपादा- नोपादेयभायः । न तु विशेषणीभूतस्य चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादा- नकत्वम् । शरीरात्मभावस्तु निष्कृष्टविशेपणस्य च निष्कृष्टविशेष्यस्य च चिदचिद्विशिष्टबह्मणश्चिदचिद्विशिष्टब्रह्मानियाम्यात्केवलस्य प्रपञ्चस्य केवलब्रह्मान्तर्यामिकत्वादिति पक्षमाश्रित्य तदन्तर्यामिकतयेत्यत्र निष्क- पंजगत इति शब्दान्तरमध्याहर्तव्यमित्युक्त्वा 'सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्मतिष्ठाः'। [छा०६।८।४] इति वाक्य उपादानोपादेयभावप्रतिपादके सन्मूलाः सत्पतिष्ठा इत्यत्र प्रजाशब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वं सच्छब्दस्यापि सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मपरत्वं सदायतना इति शरीरात्मभावप्रतिपादकांशे तु प्रजाशब्दस्य विशेपणमात्रपरत्वं सच्छब्दस्य विशेष्यमात्रपरत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मान्तर्यामित्वासंभवात्केवलमप- श्वस्य विशेष्यमात्रान्तर्यामिकत्वेऽपि विशिष्टान्तर्यामिकत्वाभावादित्यु. क्त्वाऽस्मिन्पक्षे सकृत्मयुक्तस्य प्रजाशब्दस्य वैरूप्यं सच्छब्दानां च पेरुप्यं जगत इति शब्दान्तराध्याहारादिलक्षणभाप्यक्लेशं च पर्यालोच्य मजाशब्दस्य विशेपणमात्रपरत्वमेव सच्छब्दस्य विशेष्यमात्रपरत्वमेव।न च विशेपणीभूतचिदचिद्वर्गस्य सदुपादानकत्वं नास्तीति शक्यम् । तस्यापि भाव्यवस्थावत्त्वेन विशिष्टस्येव विशेषणस्यापि ब्रह्मोपादानकत्व. संभवादिति स्वाभिमतं पक्षान्तरमुपन्यस्तं यद्वा जगत इति निष्कर्षकःशब्द इत्यादिना । आत्मेति तूपगच्छन्तीतिभाप्यादी सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनस्तज्ज- वातलत्वात्तदनत्वात्तन्नियाम्यत्वात्तच्छरीरत्वाच सर्वस्यायमात्मेति शरी- रत्वोपादेयत्वयोः सामानाधिकरण्यं बहुकृत्व उद्यपितम् । नचैतदन्यथा कतुं प्रभवामः । 'प्राज्ञनोऽऽत्मना संपरिप्यक्तः '[बसू०४।३।२१ ] इति वाक्ये प्राज्ञशब्दिते भिन्ने परमात्मनि जीवस्य परिप्यङ्गरूपलयश्रवणाच्च । न च परिष्वङ्गो न लयः किंत्वन्य एव संसर्गविशेष इति वाच्यम् । 'स्वाप्ययात् [बसू०१।११९]इतिसूत्रमा यतद्याख्यानग्रन्थपर्यालोचनायां तयोः समानार्थकत्वस्योपलभ्यमानत्वात् । न च जाग्रदाद्यवस्थागतराग- द्वपादिकालुप्ययुक्तजीवविशिष्टस्य परमात्मनस्तद्रहितजीवषिशिष्टपर-.

·" १४४ रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- (मु०१२०१] मात्मरूपेणावस्थानमेव 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इति वाक्यस्याः र्थोऽभ्युपेतः स एव प्राज्ञेनाऽऽत्मनेति वाक्यस्याप्यर्थोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा संत्यस्य वाक्यस्य जीवपरभेदासाधकत्वेन 'सुपुप्त्युत्क्रान्त्योभैदेन [व०सू०१३।४२]इतिसूत्रासंगतिप्रसद्धगत् । न च भाव्यवस्थावत्सर्वमुपा. देयं पूर्यावस्थावत्सर्वमुपादानं चेद्भाविमहत्त्वाहंकारत्वाद्यवस्थावत्परमा- स्मानं प्रत्यव्यक्तत्वलक्षणपूर्वावस्थाश्रयस्याचेतनस्याप्युपादानत्वप्रसङ्गः । अतो भाव्यवस्थावतस्तदभिन्नं पूर्वावस्थायोगो नोपादानमिति वक्तव्यम् । ततश्चेदशब्दवाच्यस्य विशेषणस्य न ब्रह्मोपादानकत्वमिति वाच्यम् । भाव्यवस्थावत: पूर्वावस्थायोगि यत्कारणं तदुपादानमित्युक्तावतिप्रस- ईनभावात् । भाव्यवस्थावद्बह्म प्रत्यचेतनस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणाभावे. नोपादानत्यांभावेऽपि ब्रह्मणः संर्वकार्यकर्तृत्वभवणेन भाव्यवस्थावद- चेतनांशं प्रत्युपादानवे नानुपपत्तिः । न च व्यक्तत्वमहत्त्वाद्यवस्थाया अव्यक्तमहदादिनिष्ठत्वेऽपि ब्रह्मनिष्ठत्वाभावेन पूर्वावस्थायोगित्वाभावा- कथमुपादानत्वमिति चेदन ध्यासा:-प्रकृत्यधिकरणे ब्रह्मणनिद- चिच्छरीरकतया प्रकृतेर्बह्मस्वरूपान्तर्गतत्वेन प्रकृत्यवस्थानं ब्रह्मावस्था स्यात् । न हि विशेष्यमानं विशिष्टस्य स्वरूपं विशिष्टस्य वस्तुनो विशि- गेव हि स्वयं न हि घटस्य मृन्मानं स्वरूपमपि तु घटत्वविशिष्टम् । ननु यदि विशेषणमपि स्वरूपान्तर्भूतं तहि दण्डादयः संपोगादयश्च म्वरूपं म्युः । तथा यावदव्यभाविनामपृथक्सिद्धविशेपणानामेव स्यरूपान्तमायात् । किंच घटादिवस्तुन उदकाहरणादितत्तदसाधारण- कार्ययोग्यत्यमेव रयरूपं न मृन्मानं पिण्टेटकादीनामपि घटस्वरुपत्य. प्रसङ्गात । बदम्पोदकाहरणं प्रति योग्यता नाम निश्छिद्रघटत्यमेव । यस्प वस्तुनां यत्कार्य यदाकारान्वयव्यतिरेकानुविधायि स आकारस्तस्प बन्नुनम्तका प्रति योग्यता यथा च वरप्णत्वं रफोटजननेन यथा परशोनशियं छेदनेन यथा च गृहो मृत्यं घटादिपरिणामलक्षणाई भायथ । एवं प्रातिपुरपकालाच जगपेण पहुभयने परमात्मनो योग्यताधानीगा अयुतमिन्द्धपकागः। अत एव हिफरिच्छक्तिशमन जगदभिधीयते । कार्यापयोग्यपृथसिद्धयशेपणं हि शक्तिः । साप योग्यता पोपपम्ननः न्यम्पान्तर्गता । अतो महदाययस्थाथिदपिदि शिष्टमान म्यपगता इति नारम्धाधपतासिद्धिः । पतो विशिष्ट पार यामा एप हि यथा स्पायरिए नमिपतो नामापरा अर्पिता ·[मु.१स०१] मुण्डकोपनिपत् । १५५ एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिता: प्रज्ञामाना: प्रायोऽपिता: [को० १८] इति अरनाभिदृष्टान्त उपमन्यते । न हि नाभिमा, वितु नाभिवदरनेमी अपि स्वरूपान्तर्गते । तथा 'अन्धमानः परुतगामा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं रवाच्छरीरात्मवृहन्मुजादिदेपीकाम्' [का०२१७] इति मुझेपीकादृष्टान्तश्च श्रुतः। नहीपीकामानं मुञ्जः किंतु बाह्यदलविशिष्टेपीका हि मुझस्वरूपं विशेष्यांशस्य दृष्टान्त इपीका । यथा हि कदली नान्या त्वक्पवान्नाथ जायते । एवं विश्वस्य नान्यत्वं त्वं मायीश्वर दृश्यसे । इति त्यपत्रकदलीदृष्टान्तश्च चिचिद्विशिष्टं ब्रह्मस्वरूपमवगमयति । न हि बाह्यत्वपत्रेण विना काण्डमा कदली । अपि तु त्वपत्रवि- शिष्टकाण्डस्वरूपा । एवं विश्वविशिष्टं त्वत्स्वरूपं तत्र विशेष्यभूतस्त्वं विशेपणांशश्च विलक्षणश्च दृश्यस इति ह्यर्थः । इयान्भेदः-नाभीपी- काकाण्डानामरनेमिबाह्यदलत्वपत्राणां चाचेतनतया मिथोनियन्तृनि- याम्यभावाभावान शरीरशरीरिभावः । अत एव नेम्यादिशब्दाश्च न विशेष्यवाचकाः । इह तु नियन्तृनियाम्यभावादिना शरीरात्मभावसंम- वाच्छरीरवाचिनः शब्दा ब्रह्मपर्यन्ता इति । अत एव महदाद्यवस्थानां विशिष्टब्रह्मस्वरूपावगतत्वादुपादानत्वं मुख्यम् । किंच मा भूत्मकृति- पुरुपयोः स्वरूपान्तर्भावस्तथाऽपि मुख्यत्वं युक्तं न हि शरीरद्वारक ब्रह्मणो महदायुपादानत्वममुख्य कारणतानिर्वाहकायव्यवहितत्वा- ज्ज्वालाव्यवहितस्य काष्ठस्य पाकं प्रति कारणत्ववत् । ननु मुद्यवहित- स्यापि कुलालस्य घटं प्रत्युपादानत्वं स्यादिति चेन्न स्वस्वतन्त्रनिष्ठमृस्पि- ण्डव्यवहितत्वात् । अतः स्वापृथक्सिद्धव्यवधानादुपादानत्वमविरुद्धम् । ननु तथाऽप्युपादानस्य कार्यावस्थाश्रयन्वं वाच्यम् । कथं व्यवहितमवस्था- विशेपं प्रत्याश्रयत्वम् । उच्यते--कुम्भोदरसंभृतमम्भः प्रति पुरुपस्थेव परमात्मनो महदाद्यवस्थाश्रयत्वमुपपन्नम् । न च पुरुपस्याम्भोधारककु. म्मधारकत्वमेव नाम्भोधारकत्वमिति वाच्यम् । तथा सत्यम्भोधार- पजनितश्रमो न स्यात् । किंचाव्यवहितादपि व्यवहितस्याऽऽश्रयत्वं मुख्य दृश्यते । यथाऽऽस्तरणांशुकादपि पर्यङ्कस्य यथा दर्भेभ्यो भूतल- स्याव्यवहितमप्यंशुकं न पुरुपस्य धारकमसामर्थ्यात् । श्वभ्रमुखपिधाय- कविस्तीर्णमंशुकं न हि पदन्यासं धारयितुं प्रभवति कूपच्छादका हि दर्मास्तत्र निहितं पुरुषपदं न धारयन्ति । तस्मादंशुकानां दर्भाणां च ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [१९०१] धारणासामथ्यात्पर्यङ्कमूतलयोरेव सामर्थ्यादास्तरणदर्माणां पुरुषसंयो- गमात्रव्यवधायकत्वमेव । अतः परमात्मनः सर्वावस्थाश्रयत्वं मुख्यमिति जगदुपादानत्वं मुख्यमेव । ननु जगदुपादानाव्यक्तशरीरकत्वेन जगदुपादा. नत्वमुच्यते चेत् । वैशेपिकादिपक्षाद्भवत्पक्षस्य को भेदः । नियाम्पवि. शेपो हि शरीरमभिमतं चिदचितोरीश्वरप्रेर्यत्वं तन्मतेऽप्यस्तीति चेत् । महत्तरोऽयं पर्यनुयोगः । वैशेपिकाश्चेदप्रामाणिकमेव ब्रूयुस्तदुक्तं चेदना- दरणीयमिति न नः प्रतिज्ञा । अस्मदुक्तार्थस्तदगीकृतश्चेत्का नः क्षतिः। किंच साम्यमपि दुरुपपादम् । आकाशकालदिगात्मवर्गस्येश्वरधार्यत्वा. नभ्युपगमादित्याहुः । ततश्च ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे नानुपपत्तिः । ननु तथाऽपि ब्रह्मज्ञानाच्छरीरभूतमपञ्चज्ञानं नोपपद्यते तस्य तद्भिन्नत्वात् । न च सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्वरूपे ब्रह्मणि ज्ञायमाने सर्वस्यापि तदन्तर्ग- त्वात् , बने ज्ञाते तदन्तर्गतः पनसो ज्ञातो भवतीतिवत्मपनो ज्ञातो भवतीतिनिर्देश उपपद्यतामिति वाच्यम् । भवन्मते ब्रह्मणोऽवस्थाभ- यत्वामावेनोपादानत्वस्यैवासंभवात् । तथाहि-सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणाश्रयस्य चेतनाचेतनवर्गस्य ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावे प्रमाणामावात् । न च विशेष्यांशस्य लक्षणं 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' [ते. २११] इति विशिष्टस्य जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणस्तु लक्षणं जन्मायेति सूत्रकाराभिमाप इति जन्मादिसूत्रे व्यासार्यरक्तमिति वाच्यम् । कारणशोधकवाक्पयो मिन्नविषयत्यस्यासमतत्वात् । आत्मन आकाशः संभूतः [३० २०१ इत्यात्मन एवोपादानवामिधानाच । किं न सन्ति पत्र सर्वशे नामजात्यादिकल्पनाः । सता मात्रात्मक शेपे ज्ञानात्मन्पात्मनः परे । प्रकृतियां मयाऽऽन्याता व्यक्ताट्यक्तस्वरूपिणी । पुरुपश्चाप्युमावती लीयेते परमात्मनि ॥ अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्म निष्फलं संप्रटीपते । तमा परे देय एकी भयतीति प्रमाणप्रतिपन्नम्पाव्यक्ततमाशदेन टपा. पिठानमूतम्मेवादारात्परतः पर इति चिदपिकारणमूतम्येय प्रति. पिपादपिपित्ततया नन पिचिदनुपयशम्प यक्तुं शक्पत्यानिमित सक्षणामदंशानुप्रयेशे मता मात्राममयमासद्गात । अम्नु या विशिक्ष मध तथापि पागमणं विकागेनामधेयं मृतिपेप सत्यम्' [ ११] इनिपतावकविज्ञानेन मविज्ञानम्योपादानोपादेपामेनयो ·- [मु.१०१] मुण्डकोपनिषत् । १४७ पपादिततयेहेदं सर्वमिति, इदंतास्पदतया प्रतीयमाने विशेषणमूते जगति विशिष्टाभेदासंभवाच्छरीरगतावस्थायाः शरीरिनिष्ठत्वमिति यदुक्तं तत्तु सर्बलौकिकतान्त्रिकविरुद्धम् । 'न तु दृष्टान्तमावात् [व० सू०२।१९] इतिसूत्रभाप्यविरुद्धं च । पूर्वावस्थाश्रयनियन्तृत्वमेवोपादानत्वमित्यस्य परिमापामात्रत्वात् । किंचोत्पाद्यं युपादेयं भवति उत्पाद्यं च भवन्मतेन व्यं तस्य नित्यत्वाच्छब्दस्पर्शादिलक्षणाया द्रव्यरूपावस्थाया एषोत्प- तेस्तस्याश्च ब्रह्मणाऽभेदगन्धस्यैवाभावात् । ननु घटत्वावस्थैव घटद्रव्य- स्योत्पत्तिम॒त्पिण्डस्य विनाशश्च द्रव्यस्योत्तरोत्तरसंस्थानयोगस्तत्पूर्वसं- स्थानसंस्थितस्य विनाशः स्वावस्थस्य तूत्पत्तिः । अवस्थाया उत्पत्तिम- स्वचोदनमुत्पत्तेरुत्पत्तिमत्त्वचोदनमिव जात्युक्तिर्भवति । पृथक्प्रतिपत्ति- कार्यार्हाणामेव पृथगुत्पत्त्यादिकमपेक्ष्यते । पृथक्प्रतिपत्तिकार्यानहधर्माः पृथगुत्पचिनिरपेक्षाः । अत एव ह्युत्पत्तेरुत्पत्त्यादिनरपेक्ष्यम् । तस्मादप- थक्सिद्धधर्मास्तु स्वयं धर्मिण उत्पत्त्याद्यवस्थाभूता अतोऽवस्थैव वस्तुन उत्पत्तिनत्ववस्थाश्रयोत्पत्ति मास्तीत्यारम्भणाधिकरणमाष्यश्रुतप्रका- शिकयोरुपपादितमिति चेन्न । घटत्वावस्थाया एव घटोत्पत्तिमृत्पिण्डपि. नाशरूपत्वे याबद्घटवावस्थासत्त्वं घट उत्पद्यते मृत्पिण्डो नश्यतीति प्रसङ्गो न तु घट उत्पन्नो मृत्पिण्डो विनष्ट इति । न च घट- त्वावस्थागताधक्षणसंबन्ध एव घटस्योत्पत्तिरिति वाच्यम् । यस्य ह्यागन्तुकत्वमाद्यक्षणसंबन्धोऽभूत्वा भवनं वा स तस्योत्पत्तिः । यस्य तु तन्नास्ति तस्योत्पत्तिरित्यस्य परिभाषामात्रस्यात् । घटे रूपरसा- दिपु संयोगे च जायमाने तदाश्रयोत्पत्तिव्यवहाराभावादन्यतरकर्मज उमयकर्मजः संयोग इत्यादि प्रतीतिव्यवहारादिकं . सर्व निर्मूलं स्यात् । 'छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो वतानि' [श्वे० ४।९] छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादीनां वेदोत्पत्तिप्रतिपादकानामप्रामाण्यं स्यात् । शब्द उत्पन्न इति प्रतीतिव्यवहारौ न स्यातामाकाश उत्पन्न इत्येव प्रतीतिव्यवहारौ स्यातामपृथक्सिद्धधर्माणामुत्पत्तिविनाशाभावे शरी- रस्योत्पादविनाशौ न स्याताम् । आत्मन एष तौ स्यातां किं बहु- नेश्वरव्यतिरिक्तस्य कस्याप्युत्पादविनाशो न स्यातामीश्वरस्यैव स्याताम् । नन्वपृथक्सिद्धस्याव्यस्यैवोत्पत्तिविनाशौ नान्युपेयेते व्यस्य तो स्त 'एवेति चेन्न । विनिगमकामावाद्वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वाच्च । किंच प्रकृतिरुपादानं विकार- उपादेयमिति निर्विवादम् । याचाऽऽरम्मणं ·१४८ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०१७०१] विकारो नामधेयमित्यत्र घटत्यावस्थाया एव विकारशब्देनामिहिततया यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वमिदं मृन्मयं विज्ञातं स्यादिति पूर्ववा. क्येऽपि विकारार्थमयमत्ययेन तस्या एवाभिधातुमुचिततया तस्या एयोपादेयत्वं सिद्धवत्कृत्य विज्ञातत्वाभिधानात् । मवन्मते चावस्थाया ज्ञातवासंभवादनुपपत्तिस्तदयस्थैव । न च सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यादि- त्यत्र मयट्प्रत्ययार्थविकारस्त्ववस्थावान् । वाचाऽऽरम्मणं विकार इत्य- घावस्था विकारशब्देनोच्यते मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यभेदप्रतिपादनांशेऽ. नुप केन मृन्मयमिति पदेन पुनरप्यवस्थावान्विकारः परामृश्यत इति पाच्यम् । अस्या उक्तः हासमात्रफलत्वात् । तस्मात्सर्वं मृन्मयं पाचाऽऽरम्मणं विकारो मृत्तिकेत्येव सत्यमितिस्थलमयेऽप्यैकरूप्यमेव वक्तव्यं तस्माद्विकाररूपावस्थाया युप्मन्मते ज्ञातत्वानभ्युपगमात् । एक- विज्ञानेन सर्वस्य तदमिन्नख्य विकारस्य ज्ञानमनुपपन्नमिति चेदुच्यते-- प्रकृती ज्ञातायां विकृतितिा भवतीत्यस्यायमर्थः-प्रकृतिविकृत्योः कार- फव्यापारदेयर्यप्रसङ्गगभेदसत्त्वेऽपि पृथविस्थतिप्रतिपत्त्यनहत्येन पृथः क्सत्ता नास्तीति सिद्धम् । ततश्चाभिन्नसत्ताककारणमुपादानं प्रकृति रात्मेति पर्यायास्तत्र च नैयायिकास्तदेव स्फुटतरविवेकप्रकाशरहितः मयुतसिद्धं कारणं समवायिकारणमिति व्यवहरन्ति । कार्यभिन्नाभिन्न कारणमुपादानमिति मेदामेवादिनो भिन्नतयाऽमिन्नतया या दुर्यचं फारणमिति फेचित् । भिन्नत्ये सति अभिन्नसत्ताकं कारणमित्युच्यते । अस्माकं तु भिन्नयोरभिन्नयोरप्युपादानत्वाभ्युपगमादाभिन्नसत्ताककार- णत्यटक्षणमपृथक्सिद्धकारणत्यमेवोपादानत्वमिति संमतम् । घटशरा. यादिपावस्थय विकारो घटशरायादिनानासंस्थानावम्याम्पविकारा• पन्नं नानानामधेयमपि मृत्तिकासंस्थानविशेपत्वान्पदव्यमेवेत्थमयस्थित- मिति पदार्थसंग्रहेऽयम्थाया विकारत्यकथनात्तम्प प मुदश्च एण्ठः पटपोरिय पृथगितिप्रतिपत्त्योरमायात्तदपृथसिद्धयेन पटापृथक्सि- दकारणत्वरपोपादानसस्य मृदि सत्त्वान्मृदो घटशरायादिप्रकृतित्यमा ग्मय प ततध तम्शं मृदिशातायां पटशरायादिटक्षणतदयम्यारापि कृतीनां पृथरिम्पतिमतिपत्त्यनहाणां मुत्सत्तपा सत्तायत्वमृशाततपेय जातताभ परयात्गमिदं शातमिति मायने पमेयं प्राह्मणोऽपि तना पेतनममताप भरपथविमद्धमारपस्येन रामकृतियेन सस्मिता हलो मिसत्येन प्रदर्शनापोग्यतया सातत्यं मिद्धम् । ननु माप्पे फेफ्ट में ·[मु.१ख०11 मुण्डकोपनिषत् । १४९ देवादिनं चात्यन्तभिन्नयोः केनापि प्रकारेणक्यासंमवादेव ब्रह्मात्मभावो. पदेशो न संभवतीति सर्ववेदान्तपरित्यागः स्यादिति केवलभेदस्य प्रतिक्षिप्तत्वात- एकत्ये सति नानात्वं नानात्वे सति चैकता। अचिन्त्यं ब्रह्मणो रूपं कस्तद्वेदितुमर्हति ॥ इतिस्मृतिवशाजगद्द्ब्रह्मणोभिन्नाभिन्नत्वमेव भगवतो भाष्यकाराभि- मतम् । ततश्च कार्याभिन्नं कारणमुपादानमित्येवास्तु। एवं सति सर्व- स्यापि तदभिन्नत्वात्सर्वविज्ञानमप्युपपद्यते । हरेन किंचिद्यतिरिक्तमस्ति एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित् । तदुच्यते नास्ति परं ततोऽन्यदेकं सदैक परमः परेशः ।। स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्तीत्यादिनिषेधाश्च केवलभेदाश्रयनिषेधक- तयोपपद्यन्ते केवलभेदपक्षे शरीरभूतस्य जगत आत्मभिन्नत्वाद्भिन्न- निषेधो नोपपद्यतेऽतः कार्याभिन्न कारणमुपादानमित्येवास्त्विति चेन्न। भेदाभेदवादे तु ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गात्तत्प्रयुक्तजीवगता दोपा ब्रह्मण्येव भादुःप्युरिति निरस्तनिखिलदोपकल्याणगुणात्मकब्रह्ममायोपदेशावि- रोधादेव परित्यक्ताः स्युरिति तत्रैव भेदाभेदपक्षस्य भाप्ये दूपितत्वात् । ब्रह्माज्ञानपक्षादपि पापीयानयं भेदाभेदपक्ष इति वेदार्थसंग्रहे निन्दि- तत्वाद्भेदाभेदवादो न भाष्यकाराभिमतः । ननु यदि भेदाभेदो न भाप्य- कृदभिमतः कथं तहि केवलभेदवादिनां चात्यन्तभिन्नयोरिति भाष्यमुप- पद्यतां शरीरात्मभावो हत्यन्तभेद एव प्रकारमकारिभायो हि भेदरूपो नियमेन प्रकारमकारिभावलक्षणः शरीरशरीरिभावो हि नियमेन भेद- रूप इति शरीरात्मभावे केवलभेद एव दृढीकृतो भवति । अत एव हि उमयोरपि हि भेदेनैनमधीयत इति शरीरात्ममाव एव भेदत्वेन वर्णित इति चेदुच्यते--अत्यन्तभिन्नयोरित्यादिभाष्यस्यायं भावः-लोके होक्यव्यव- हारे स्वरूपैक्यं तन्त्रं तदभावे देशादिलक्षणप्रकारक्यं यथा सायं गोष्ठे सर्वे गाव एकी भवन्ति । राजान एकीभूता एको बीहिरित्यादी देशबुद्धिजास्याद्यभेदत इह तु जगद्ब्रह्मणोः स्वरूपतो भिन्नयोः केन- चिदाकारेणाभेदो वक्तव्यः स क इतिविचारेऽपृथक्सिद्धविशेपण- त्वमिति सहस्रकृत्वोऽभ्यस्तापृथक्सिद्धपदप्रयोगासिद्ध्यैक्यमेव भाष्य- कृभिमत्तमिति प्रतीयते । सिद्धिर्नाम स्थितिप्रतिपत्तिश्च पृथकस्थि- तिमतिपत्तियोग्य इति माध्यादिग्रन्थेषु बहुशो व्यवहारदर्शनास्थि. तिप्रतिपत्त्योरक्यमवयवावयविजातिव्यक्तिगुणगुणिस्थलेषु पृथस्थिति- ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०१स०१] प्रत्तिपत्त्योरमावावसीयते । ननु घटो मूतले वर्तते नीलादिगुणस्तु घटे तथा गन्धरसशब्दानां द्रव्यप्रतिपत्तिमन्तरेणापि पृथक्मतिपत्तिष्टाऽतः कथं स्थितिप्रतिपत्त्यैक्यमुपपद्यताम् । न च तावेवायुतसिद्धी द्वी विज्ञातव्यो ययोईयोरवश्यमेकमपराश्रितमेवावतिष्ठत इति तार्किकोक्तम- युतसिद्धत्यमेवापृथक्सिद्धत्वमिति वाच्यम् । तथाहि सति विनियताश्रया- श्रयिमावलक्षणायुतसिद्धत्वस्य मेदेकसाधकत्वेन प्रकारक्यासाधकत्वा. दिति चेन्न। पृथक्पतिपत्तिकार्याणामेव पृथगुत्पत्त्यादिकमपेक्षितमित्या- दिश्रुतप्रकाशिकाग्रन्थपर्यालोचनायां यस्योत्पत्तिविनाशापक्षयसत्तादि- कमायोत्पत्त्यादिनैव व्यवह्रियते तत्तदपृथक्सिद्धमिति फलति । ततश्च यदुत्पत्स्योत्पद्यत इति व्यवह्रियते यत्सत्तया सदिति व्यवह्रियते न तु सत्तान्तरमपेक्षते तत्तदपृथसिद्धमिति । ततश्च विकृतेः प्रकृतिसत्ताति. रिक्तसत्ताशून्यत्वादभिन्नसत्ताकं कारणत्वमुपादानत्वं तदेव चाऽऽत्मत्यं तज्जत्यातहत्वात्तदनत्वात्तन्नियाम्यत्वात्तच्छरीरत्वाच्च सर्वस्यायमात्मेति यदतो मगयतो भाप्यकारस्याप्यमिमतम् । नानाऽऽत्मत्यमन्तःप्रविश्य नियन्तृत्यरूपं तादृशात्मत्वस्योपादानवाप्रयोज्यत्वात् । नापादानत्यनि- पन्तृत्वाम्यां न निर्वाह्यमात्मत्वं नियन्तृत्वरूपं भवति, अस्मदुतमात्मत्य तूमयनिर्वाह्यं भवति । कथमुच्यते-तजत्यादिनाऽचेतनांश उपादान वलक्षणमात्मत्वं फलति तन्नियाम्यत्वादित्यनेन जीवरूपेण नियन्तृत्वं विवक्षितं जीयापृथक्सिद्धमिति यावत् । ततश्च चेतनवर्गस्यापृथक्सिद्ध- कारणत्यरक्षणमुपादानत्यमुक्तं भवति । ततश्च याव्यतिरिक्तचेतनाये. तनवर्ग प्रति ब्राह्मणोऽपृथक्सिद्ध कारणत्यलक्षणाभिन्नसत्ताकारणत्यर. पोपादानत्यप्रकृतित्यापरपर्यायत्यम्य सवादाममूते तस्मिज्ञात इतर रसयं ज्ञातमेय । इतरम्य पृथक्मतिपत्तिपोग्यम्य ज्ञातव्यस्यामायात्तत्स सपा सदिति म्पयहारयत्तताततया ज्ञातमिति पयहां शस्यत्वात् । न प प्रपत्रस्य ब्रह्म सत्ताट्यतिरिक्तसत्तामाये मृगयादिमतयन्मिध्यावं स्यादिति पापम् । यथा गुणगतजात्यनम्युपगन्नृमते रपाटी सदगुद्धवं पगतसप्तापिपपत्येऽपि न ग्पादिमिपात्यमा पा या दप्यगतगुणादिए दित्य फरयादिमंग्यामतीतेंद्रग्यगतमंग्पानियांशत्येऽपि म्पादिगतसंगपा. प्रतीत प्रान्तियम । पया या मिद्धान्ते पटत्यापपस्यापा मटप्यापेक्षा पोत्पतिस्थितिमत्तानां पापामा:पिन तमोत्पतिस्थितिमसारीत. प्रान्तियम् । पूर्व प्रपरागतममामतीतयंगणानियत्यपि न माम.

·१५१ मुण्डकोपनिषत् । त्त्वप्रतीतेभ्रान्तित्वं न वा प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वम् । अत एव नैकस्मिन्नसंम- वात् [ब० सू० २२३३ ] इति सूत्रे कालस्य पदार्थविशेषणतयैव प्रतीतेस्तस्य पृथगस्तित्वनास्तित्वादयो न वक्तव्याः । कालोऽस्तीति व्यवहारो जात्याद्यस्तित्वव्यवहारतुल्य इति स्पष्टं भापितम् । अतो ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ताशून्यत्वेऽपि प्रपञ्चस्य न मिथ्यात्वम् । नन्व- पृथक्सिद्धकारणत्वमुपादानत्वं तदेवाऽऽत्मत्वं चेद्भगवद्विग्रहगोपुरमा- कारनित्यमूरिप्रभृतिनित्यविभूति प्रत्यात्मत्वं न स्यात्कारणत्वामावे- नोपादानस्वाभावात् । ननु च 'प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् ' [२० सू० २।३।६] इतिसूत्रे वियदादेब्रह्मण उत्पत्त्यनभ्युपगम एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गाद्वियदाद्युत्पत्त्यभ्युपगमवन्नित्यविभूते- रप्युपादेयत्वमभ्युपगन्तव्यमितरथा सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । च नित्यविभूतेनित्यत्वग्राहकममाणानुसारात् ' येनाश्रुतं श्रुतं भवति' [छा०६।१।३] सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्पादावशु- तादिशब्दानां नित्यविभूतिव्यतिरिक्तपरतया संकोचः क्रियतामिति वाच्यम् । आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यो वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम् । आकाशं नित्यनिरवयवद्रव्यत्वादित्यादिप्रमाणवलेनाश्रुतादिशब्दाना- माकाशव्यतिरिक्तपरत्वमेव स्यादित्याकाशप्रतिबन्धादुर्मोचत्वमेव स्या- दिति चेन्न । नित्यविभूतेनित्यत्वानभ्युपगमे बहुप्रमाणसंक्षोमप्रसङ्गात् । अश्रुतादिशब्दानां नित्यविभूतिव्यतिरिक्तपरतया संकोचाभ्युपगमेऽपि वियन्नित्यत्वप्रतिपादकममाणस्याऽऽपेक्षिकनित्यत्वपरतयाऽप्युपपन्नस्य प्रतिपिपादयिपितसर्वविज्ञानप्रतिज्ञासंकोचकत्वायोगात् । न च वाक्यकार रूपं चातीन्द्रियमन्तः करणप्रत्यक्षनिर्देशादिति यथा ज्ञानादयः परस्य ब्रह्मणो रूपतया निर्देशात्स्वरूपभूता गुणास्तथेदमपि रूपं श्रुत्या स्वरूप- तया निर्देशात्स्वरूपभूतमित्युक्तत्वात् , ' यदात्मको भगवांस्तदात्मिका मगवतो व्यक्तिः' इति श्रुतेर्भगवद्विग्रहादिकं सर्वमात्मस्वरूपाव्य- तिरिक्तमित्येवाभ्युपगम्यताम् । एवं चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञाऽपि न क्लेशिता भवति । न च वापीकूपारामादीनां कथं ब्रह्म- रूपत्वमिति वाच्यम् । वापीकूपोद्यानादिप्रतिपादकवाक्यानां तत्तत्की- डाजनितसुखानां ब्रह्मानुभवाम्बुनिधिलवकणिकायमानत्वमित्यत्र तात्प. यति । यच्चास्येहास्ति यच नास्ति सर्व तदस्मिन्समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा इति वाक्यस्य ब्रह्मणः सर्वविधभोग्यत्वमस्ती- .

·[मृ०१ख०१] - १५२ रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकासमेता- त्यत्र तात्पर्यमिति दहराधिकरणे भाग्यश्रुतप्रकाशिकयोः स्थितत्वादिति चेन्न । अचिरादिमार्गेण विरजानदीमतिक्रम्य गन्तव्येऽप्राकृते लोके तदै. रंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदुपराजिता पूर्बह्मण इत्यादिवाक्य- प्रतिपन्नानां सरोश्वत्थादीनां ब्रह्मस्वरूपमावत्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्त चामूर्तमेव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते ॥ इति अमूर्तशब्दितमुक्तात्मस्वरूपस्यापि शरीरवाचिना रूपशब्देन निर्देशेन मुक्तात्मस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरूपताया वक्तुमशक्यत्वात् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'T०२।१] स तत्र पर्येतीत्यादिभिर्मुक्तानां ब्रह्मणश्च भोक्तभोग्यतयाऽऽधाराधेयभावेन च भेदप्रतीत्या नित्यसूरीणां ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वासंभवात्तान्मत्यपि प परमात्मन आत्मत्वस्य वक्तव्यत्वाग्नित्यसूर्यादीनां नित्यतया तान्मत्युपा दानवलक्षणात्मत्वासंभवात्कथं तस्य सर्वात्मत्वं सिद्धमिति चेत् । यदि नित्यपदार्थान्मत्यप्यात्मत्वं परमात्मनो वक्तव्यमिति निर्घन्धस्तहि तान्म. स्यात्मत्यमुपादानवैकदेशभूतमपृथक्सिद्धाश्रयत्वमेव तत्राऽऽत्मशब्दप्रयः तिनिमित्तमस्तु इतरत्रोपादानत्वमेतदूपं चाऽऽत्मत्वं तजत्वादिभिरुपपा. द्यमिति नानुपपत्तिः । ततश्चोपादाने ज्ञाते तदपृथक्सिद्धगपि ज्ञातं भव- तीति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नं भवति । यद्वा यथा को भवा. निति सौवीरराजप्रश्नस्य प्रकृतिसंसृष्टात्मविषयत्वेऽपि वस्तुगत्या भवच्छ. ब्दमुख्यार्थत्यं परिशुद्धात्मस्वरूपस्यैवोचितमिति मत्वा तस्यैव भवच्छ• दमुख्यार्थत्वं प्रदर्शयन्नादिभरतो यदा समस्तभूतेपु पुमानेको व्यवस्थितः। यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपीत्यादि प्रत्यवोचत् । यथा वाऽथर्वशिरसि रुद्र प्रति देवैः प्रयुक्तस्य को भवानिति प्रश्नस्य पुरोतिरुद्रमानपरत्वेऽपि मवच्छब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्वशिक्षणायाहमेकः प्रथममासमित्यादि प्रतिवचनप्रवृत्तिः । एवं सर्वमिदं विज्ञातमिति प्रश्नस्य विशेषणमात्र- परत्वेऽपि विशेप्यमानपरत्वं तत्र शिक्षणाय स्थूलचिदचिच्छरीरकं ब्रह्म प्रति मूक्ष्मचिपिच्छरीरकं ब्रह्मयोपादानमित्येतदर्थप्रतिपादकस्य प्रति- पचनसंदर्भम्य प्रवृत्ती दोपामायादिति प्रपशितं घेदमस्माभिवृहदारण्य. फरकाशिकायामित्पटमतिचया ॥३॥ तस्मै स होवाच । म्पटोऽधः।

·[मु.१०] मुण्यकोपनिषत् । १५३ के विद्ये वेदितव्ये इनि ह स्म यद्ब्रह्मविदो पदन्ति । अत्र प्राप्तुमित्यध्याहारः । यद्वस्तु प्राप्तुं वे विद्ये ज्ञाने उपादेयभूते इति ह वेदामिज्ञाः पराशरादयः । तत्माप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म घोक्तं महामुने । आगमोत्थं विवेकाच द्विधा ज्ञानं तथोष्यते ॥ शब्दब्राह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजमिति यद्वदन्ति तज्ज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्यर्थः। एतत्सर्वमभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृता दे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा चेति ब्रह्म प्रेप्सुना द्वे विद्ये वेदितव्ये ब्रह्मविषये परोक्षापरोक्षरुपे दे ज्ञाने उपादेये इत्यर्थ इति भाषितम् । एतेन परविद्याया ब्रह्मप्रेप्सूपादेयत्वेऽपि अपर- विद्यायास्तथात्वामतीतः। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति वाक्य- पर्यालोचनयाऽपरविद्याया ब्रह्मप्रेप्सूपादेयत्वामावस्यैव प्रतीतेः । ब्रह्म भेप्मुना वे विद्ये उपादेये इति माप्यं कथमिति शाऽपि निरस्ता । मातुमितिपदाध्याहारेणास्यार्थस्य प्रतीतेः । इतरथा यत्पवैयात् । किंच कस्मिा भगव इति सर्योपादाने पृष्ट विद्याद्वयमाम्रान्पृष्टः कोवि- वारानाचष्ट इति न्यायमनुसरेत् । अतो यथोक्त एषार्थः । ओदनपार्क परतीतिववे विद्ये वेदितव्ये [इति]निर्देशः । के ते विद्ये इत्यत्राऽऽह- परा चैवापरा च ॥४॥ इति । परमपरमिति ज्ञानं विविधमित्यर्थः ॥ ४ ॥ तत्र सूचीकटाहन्यायेनापरशानस्वरूपमाह- तत्रापरा-ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिप- मितिहासपुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणीति । परगोपेतसशिरस्कसकलोपवृंहणवेदश्रवणजन्यं ज्ञानं परोक्षज्ञान- मित्यर्थः। अपरविद्यामुक्त्वा परविद्यामाह- अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ ५॥ अत्र तच्छन्द इति ह स्म यद्गह्मविद इति यच्छन्दप्रतिनिर्देशकः ।

·१५४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु१०स०] - येन ज्ञानेनेति ह स्म ब्रह्मविद इति वाक्ये प्राप्यतया निर्दिष्टं तदक्षरम- धिगम्यत इति । आधिक्येन गम्यतेऽपरोक्षी क्रियत इत्यर्थः । विवेकादि- साधनसप्तकजन्यं श्रवणजन्यपरोक्षज्ञानानन्तरमाविदर्शनसमानाकारज्ञानं परज्ञानमित्यर्थः । एतेनाधिगम्यत इत्यस्य ज्ञायत इति वा प्राप्यत इति वाऽर्थस्याऽऽश्रयणीयतया परविद्याया एव ब्रह्मविषयत्वब्राह्ममाप्तिहेतु त्वयोः सिद्धापरविद्याया ब्राह्मविषयत्वतत्माप्तिहेतुत्वयोरमावेनापरवि- घाया अपि ब्रह्मविपयत्वतत्माप्तिहेतुत्वप्रतिपायकमायासंगतिः । किंच परविद्याया अपरोक्षज्ञानरूपत्वे प्रमाणानुपलम्भादपरोक्षत्वप्रतिपादकमा. प्पस्थाप्यसंगतिरिति हूपणं परास्तम्। अधिगम्यत इत्यस्यापरोक्षी क्रियत इत्पर्थकत्वात् । नन्वेतदुपबृंहणे भीविष्णुपुराणे- के विद्ये वेदितव्ये इति चाऽऽथर्वणी श्रुतिः । परया त्वक्षरमाप्तिझग्वेदादिमयाऽपरा॥ इति । अधिगम्यत इत्यस्य प्राप्त्यर्थतयोपहितत्याकथमिवमुख्यत इति घेन । यदि उपबृंहणानुसारेण प्राप्त्यर्थकतया व्याख्यातव्यमिति निर्व न्धस्तहि, इति ह स्म यग्नह्मविदो वदन्तीति पूर्ववाक्ये परापरविद्ययोईयो- रपि ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वस्य कथितत्वेन यया तदक्षरमधिगम्यत इत्यस्यापर. विद्याव्यायर्तकत्याभावप्रसङ्गेन तद्यावर्तकत्वार्थ साक्षादिति पदमध्या हत्य यया साक्षादक्षरमधिगम्यते प्राप्यते सा परविद्येत्यस्तु । अपरो- क्षत्वं त्वालभ्यते श्रुत्यन्तरे 'निचाप्य तन्मृत्युमुखात्ममुच्यते' [का०३।१५] 'तस्मिन्टे परायरे' [म०२।२।८] इत्यादिदर्शनादिति द्रष्टव्यम् । ननु 'स्वाध्यायस्प तथात्वेन' [व० सू० ३३३३३] इति सूत्रे तेपामेधता ब्रह्म विद्या यदेतेत्युपसंहारगतब्रह्मविद्याशब्दस्य ब्रह्मविद्यां वेदविद्यामित्युप- निपरपरतया भाष्यकृता घ्याख्यातत्वात्। 'येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोवाप तो तस्यतो वह्मविद्याम [मु०१।२।१३] इति द्वितीपसण्डगतब्रह्मविद्याश- इस्पापि तत्परत्यस्यौचित्यादुपकमे च ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येठपुत्राय प्राहेत्युक्तिफर्मतया भूयमाणापा बनविद्याया उपनिषद्वन्धर पत्यस्पेयौचित्यात्। तवापरा-ग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इत्यत्र ऋग्वेदादि- शदानां तज्जन्यज्ञानलक्षणापा अयुक्तत्वेन विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वाभप- णस्य पुत्तात्यात् । परविद्याशम्देनापि साक्षात्मप्रापकोपनिषद्वन्या एया. मिधानुमुचितत्यान् । ततश्च परोक्षापरोक्षम्पज्ञानपरत्वेन युक्तं पश्याम इति घेतोपते-पदि परविद्याशमेनोपनिपन्धसंदमंपिशेष प्रतिपाय ·[मु.१०] मुण्डकोपनिषत् । १५५ ऋग्वेदादिशब्देन मुरव्यया वृत्त्या, ऋग्वेदादय एष प्रतिपाधास्तहि ब्रह्म- प्रतिपादकोपनिपदामृग्वेदादिबहिर्मावप्रसङ्गेन या वेवबाह्याः स्मृतप इत्युक्तरीत्याऽसदर्धत्वमेव स्यात् । ऋग्वेदादिशब्दानां गुख्यार्थमाश्रितव- द्भिरपि परैरुपनिपदा वेदवायत्वप्रसङ्गात्परविद्याशम्छो ज्ञानवाचीत्युक्तम्। इयोस्तु विशेप:-परमते द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्यत्र सकृत्प्रयुक्त एव विद्या- शब्दः सत्यपि साधारणे प्रवृत्तिनिमित्तऋग्वेदादिग्रन्थसंदर्भलक्षणापर- विद्या ब्रह्मज्ञानलक्षणां परविद्यां च वक्तीति दोपोऽस्तीति । अस्मन्मते स नास्ति । किंच परव्याख्यान ऋग्वेदादिवेद्यविलक्षणत्वाद्ब्रह्मणो वेदेश्न सर्वैरहमेव वेद्यः [गी० १५.१५] इति स्मृति: पीडयेतात ऋग्वेवादिजन्य मत्मविषयकमेवत्येव युक्तम् । अतः परापरज्ञानशब्दितपरोक्षापरोक्षज्ञान- विषयत्वं ब्रह्मण एवेति भाष्यकारीया रीतिरेव साधीयसी॥५॥ यत्तददेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःोत्रं तद- पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥६॥ अवश्यमहश्यं ज्ञानेन्द्रियाविषयः । अग्राह्यं पाण्यादिकार्यहानोपादा- नाद्यविषयः । अगोवं कुलरहितम् । अवर्णमपेतबामक्षचादिकम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियरहितम् । तत्प्रसिद्धम् । अपाणिपाद कर्मेन्द्रिय- रहितम् । नित्यं कालापरिच्छिन्नम् । विभु देशापरिच्छिन्नम् । सर्वगतं सर्ववान्तः प्रविश्यावस्थितम् । तत्र हेतुमाह-सूक्ष्ममिति । उक्तविशेष- विशिष्टं यत्तवव्ययम् । अथ परा यया तदक्षरमित्यवाक्षरशब्दनिर्दिष्ट- मित्यर्थः । यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः । प्रज्ञाशालिनो यत्तत्सर्व- मूतोपादानतया पश्यन्तीत्यर्थः । योनिशब्दस्योपादानवचनत्वं 'यथोर्ण- नामिः सृजते गृह्णते च' [मु. ११११६ ] इति वाक्यशेषादवगम्यत इति प्रकृत्यधिकरणे माषितम् ॥६॥ ननु मूतयोनिशब्दनिर्दिष्टं सर्वोपादानत्वं ब्रह्मणो न संभवति । घटा- दिषु मृद एवोपादानत्वदर्शनाद्ब्रह्मण उपादानस्वासमवादित्याशहूच मृदादिप्वपि ब्रह्मण आत्मतया व्याप्तत्वान्मृदादिरूपस्य ब्राह्मण उपादा. नत्वे नानुपपत्तिरित्यमिप्रयन्नाह- यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित् । अत्र परशद उत्कृष्टवचनः । अपरशब्दोऽन्यवचनः । यस्मादन्यदु-.

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता (मु०९ख०१० स्कृष्ट नास्तीत्यर्थः । नात्र परापरयोईयोरपि निषेधः । तथा सति नमः सकृच्छ्रुतस्याऽऽवृत्तिमसमात । यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । अणोरणीयान्महतो महीयानिति भाषः । अणीयस्त्वं सूक्ष्मत्वं व्यापि- स्वमिति फलति । ज्यायस्त्वं सर्वेश्वरत्यं सर्वव्यापित्यात्सर्वेश्वरत्वावस्यैष, एतद्यतिरिक्तस्य कस्यापि ज्यायस्त्वमणीयस्त्वं च नास्तीत्यर्थ पति वेदार्थसंग्रहे व्याख्यातम् । कश्चिदिति लिङ्गव्यत्ययश्छान्वसः। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः । मन्तध्यवस्त्वमावावृक्षयदमणसस्थमाषः सभगत्मधानभूतः परम. पद आस्त इत्यर्थः। तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्षम् ॥ ७ ॥ नियमनार्थमन्तरप्रविष्टेन सर्पमिदं व्याप्तमित्यर्थः । अतश्च मृदादिकश- रीरकस्य ब्रह्मणो घटादायप्युपादानत्यसंमयाद्मूतयोनित्वं नानुपपन्नमिति मावः । अयं मन्त्रः केपुचिकोशेषु न हट: कैश्चिवध्याकृतो माध्येऽपि न गणितः । तथाऽपि व्यासाथैरक्षरपुरुपस्य यस्मात्परं नापरमस्तीति समाभ्यधिकनिषेधश्चोपफमायगत इत्यमिहितत्वान्न प्रक्षेपशक्काई इति नव्यम् ॥७॥ ननु लोक उपादानस्य स्वमिन्ननिमित्तकारणसापेक्षत्यदर्शनादेक- विज्ञानेन सर्वज्ञानमनुपपन्नम् । किंचैकस्य ब्रह्मणः परस्परविलक्षणान- न्तप्रपञ्चोपादानत्वमपि न संभवति । किंच घटायुत्पत्ताबुपादानभूतम पिण्डादिषु पूर्वावस्थोपमर्दो दृश्यते । प्राकारोपादानमूतास्विष्टकासु चतु- रसत्वादिलक्षणपूर्वाकारतिरोधानं दृश्यते । अक्षरशब्दितस्य निर्विका- रस्प ब्रह्मणः पूर्वाकारोपमईतिरोधानयोरसंमवेनोपादानत्वं न संभव- तीत्याशयाऽऽह- यथोर्णनाभिः सृजते गृहते च । यथोर्णनामिहदयाकृणां संतत्य यक्वतः । तपा पिइत्य भूयस्ता प्रसत्पेवं जनार्दनः ॥ इत्युक्तरीत्या यथा लूताख्यकीटविशेषस्प स्वान्तःस्थिततन्तुनिः सारणतत्मवेशनयोनिरपेक्षकर्तृत्वम् ।

·- १५७ ॥ [मु.९ख०१] मुण्डकोपनिषत् । यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । पथैकस्या एव पृथिव्याः पूर्वावस्थोपमईतिरोधानाभावेऽपि विलक्ष- णानन्तोषध्युपादानत्वम् । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि । पथा जीवतः पुरुषस्य पेतनस्याचेतनकेशलोमायुपादानत्यम् तथाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥ ८ ॥ एवमेष निमित्तान्तरनिरपेक्षानुपादेयविलक्षणानिर्षिकारात्परमात्मनः परस्परविलक्षणं चेतनाचेतनात्मक निखिलं जगत्रांमवतीत्यर्थः ॥ ८॥ ब्राह्मणो विश्वोत्पत्तिप्रकार उच्यते- तपसा चीयते ब्रह्म । तपसा ज्ञानेन यस्य ज्ञानमयं तप इति यक्ष्यमाणत्वात् । चीयत उप- चहु स्यामिति संकल्परूपेण ज्ञानेन वा सृष्टान्मुखं भवती- घीयते त्यर्थः। ततोऽन्नमभिजायते। 'अद्यतेऽत्ति च भूतानि' [त० २२२२१ ] इति मोग्यमोहरूपचेतनाथे- सनसंघातलक्षणमव्याकृतं परस्माब्रह्मणो जायत इत्यर्थः । अन्नात्माणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ९ ॥ तस्मात्समष्टिरुपचिदचित्संघातात्मकावुनशयितादय्याकृतान्मुस्यः माणोऽन्तःकरणं सत्यशब्दितो मोक्तृवर्गः स्वर्गादयो लोकाः कर्मसु आयत्तममृतं चामृतत्वसाधकं कर्मेति यावत् । अथवा कर्मस्थिति निर्धारणे सप्तमी कर्ममध्ये मोक्षार्थ कर्मेत्यर्थः । एतत्सर्वममिजायत इति पूर्वेणान्वयः । एतत्सर्व माष्यश्रुतप्रकाशिकयोः स्पष्टम् ॥ ९ ॥ पूर्वमन्त्रोक्ततपःशव्दं विवृण्वन्भूतयोनिशदितस्य ब्रह्मणः सृष्टपुप- करणं सार्वश्यं दर्शयति- यः सर्वज्ञः सर्ववियस्य ज्ञानमयं तपः । सर्वज्ञः सर्दविषयकज्ञानवान् । सर्ववित्तत्तहस्तुगतसर्वप्रकारकज्ञानवान् । स्वरूपतः प्रकारतभ सर्वविषयकज्ञानवत्त्वमस्मिन्मन्ने मूतयोनेविधेय- ममाप्तत्वात् । यस्य ज्ञानमयं तप इत्यनेनांशेन पूर्वमन्त्रोक्ततपाशब्दवि- ·१५८ रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०१९०२] वरणं पस्य ब्रह्मणः संकल्पलपज्ञानव्यतिरेकेण जगत्सृष्टघुपयुक्तं फर्मान्तरं नास्तीत्यर्थः। ततोऽन्नममिजायत इत्यादिकम नुवदति-- तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ तस्मात्संकल्पेन सृष्टयुन्मुसाद्ब्रह्मणः । ततोऽन्नममिजायत इत्यवान शब्दनिर्दिष्टमेतत् । अव्याकृताख्यं ब्रह्म साक्षासायते तद्वारा नामरूप- यत् । अद्यतेऽत्ति च भूतानीति अन्नशब्दनिर्दिष्टभोग्य मोक्तृरूपं च जायत इत्यर्थः । यद्यस्मिन्नपि मन्त्रे सर्वज्ञत्वाद्यनुवादेन ब्रह्मशब्दिताव्यक्तादि- हेतुत्वं विधीयत इति प्रतिमाति तथाऽपि तस्य पूर्वमन्त्रमाप्तत्वेन विधेय. स्वासंमवादप्राप्तस्य सर्वज्ञत्वस्यैव विधेयत्वमिति द्रष्टव्यम् । ननु सर्वज्ञ- सर्वविच्छब्दयोरपौनरुक्त्याय सर्वज्ञशब्दस्य रुढिरभ्युपगन्तव्या। कृशानु- रेताः सर्वज्ञ इति निघण्टुपाठेन सर्वज्ञशब्दस्योमापती रूदत्वात् । तस्मा। सर्वविठो देवतान्तरानिमित्तमूनापसाचीयते ब्रह्मेति पूर्वमन्त्रनिविष्टमु. पादानं ब्रह्मान्यदेव मवितुमर्हति तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायत इत्युपादानभूताद्ब्रह्मणो निमित्त मूतेश्वरस्य मेद एव प्रतीयत इति घेन । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप इति तपसोपचीयमानतया पूर्वमन्त्र निर्दिष्टस्याक्षरब्रह्मण एव सर्वज्ञत्वसर्ववित्वयोः प्रतीत्या तयोर्मेदासं- भवात् । निमित्तोपादानमेदविवक्षायागेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानासमवेन फस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिप्रश्नप्रतिवचनत्वासं. मवेन प्रतिपिपादयिपितप्रधानार्थविरोधप्रसङ्गादित्यटमतिप्रसङ्गेन ॥१०॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्यकाशिकायां प्रथममुण्डक प्रथमः खण्डः ॥१॥ तदेतत्सत्यम् । नित्यमुत्पत्तियिनाशादिपहमायविकारशून्पमित्यर्थः । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् । अतीन्द्रिपार्थसाक्षात्कारसमाँ वेदेषु पान्पग्निहोत्रकर्माणि वृष्टवन्तः।

·मुण्डकोपनिपत् । १५९ तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । गार्हपत्यादिषु वैतानिकामिषु यायज्जीवं कर्तव्यतयाऽधिकारिमग्नफ- उमेदेन बहुधा विहितानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामाः। स्वतः सत्यं परं ब्रह्मैव कामयमानाः फलामिसंधिरहिताः सन्त इत्यर्थः । तानि कर्माण्याचरतानुतिष्ठत कर्गणां ब्रह्ममाप्तिहेतुत्वज्ञाना- रेति द्रष्टव्यम् । अमुमुक्षून्प्रत्याह- एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १ ॥ पुण्यफलभूते लोके तु वक्ष्यमाणो मार्ग इत्यर्थः ॥ १॥ एवं ब्रह्मविद्याङ्गन्तया फलाभिसंधिरहितकर्मानुष्ठानं विधाय फलामि- संधिपूर्वकस्य तु कर्मणोऽयथावदनुष्ठितस्य न प्रतिपदोक्तफलजनकत्वं मत्युत प्रत्यवायजनकत्वमेव । यथावदनुष्ठितस्यापि तस्य सत्यलोकपर्य- न्तफलकत्वमेवेत्याह- यदा लेलायते पर्चिः समिद्धे हव्यवाहने। पन्धनादिभिचलितेऽग्नौ यस्मिन्काले ज्वाला चलति । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥ तस्मिन्काल आज्यमागयोर्मध्य आहुतीः प्रक्षिपेदित्यर्थः ॥२॥ यस्यामिहोत्रमदर्शमपौर्णमासमनारयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमश्रद्धयाऽविधिना हुतमा- सप्तमांस्तस्य लोकान्हिनस्ति ॥ ३ ॥ दर्शपौर्णमासाख्येध्यननुष्ठाने नवान्नस्वीकारार्थशरत्कालकर्तव्याग्रयणे- ष्टिविशेषाननुष्ठाने, अतिथिसत्कारीपासनहोमवैश्वदेवाननुष्ठाने श्रद्धा धुर्ये यथाशास्त्रमननुष्ठानेऽनुष्ठितमप्यग्निहोत्रकर्म तस्य सुकृतफलं सर्व सप्तपुरुषपर्यन्तं नाशयतीत्यर्थः । यद्यप्यग्निहोत्रस्य न दर्शपौर्णमासादि- कमहूं तेषां पृथक्फलयत्वात तथाऽपि नित्यनैमित्तिकं सकलं कर्मानु- ठेयमित्यत्र तात्पर्यम् । अत एव भगवता मायकृता श्रुतिस्मृतिचोदितेषु पौर्णमासमित्यस्याग्रेऽचातुर्मास्यमितिपदमानन्दाश्रमस्थमुण्डकोपनिपरपुस्तके दृश्यते सरवत्र मने व्याख्याने च न रश्यते ।

·१३० रह-रामानुजविरचितमकाशिकासमेता- ०९ख०२] कर्मसु एकतरफर्मवैधुर्येऽपीतरेयामनुचितानामपि निष्फलत्वम् । अपथा. मुठितस्याननुष्ठितसमत्वं चाभिधायेति मानार्थो विघृत्तः ॥ ३ ॥ काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिमिन्नी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥४॥ देवी त्वेतद्विश्वरुप्या विशेषणमिति लेलापमानाः सप्त जिवा इत्यन्वयः ।।४॥ एतेषु यनरते भाजगानेषु यथाकारं चाऽऽहुनयो हाददायन् । एतेषु वीप्पमानेष्यनिजिवामेदेषु विहितकालानतिलघनेन होम- प्पं गृहीत्वा योऽपिहोवादि कर्माचरति । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥ अधि पसतीत्पधिवासः । यस्मिन्सत्यलोके देवानां पतिरसमानो हिरण्यगर्म आस्ते तत्र ता आहुतयः सूर्यस्य रमपो भूत्या तं एममानं प्रापयन्तीत्यर्थः ॥५॥ एखेहीति तमाहुनयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभिर्यज- मानं वहन्ति । मियां वाचमभियदन्त्योऽर्चयन्त्य पर वः पृण्यः सुरूतो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥ पस्य रस्मिसंपृक्ता अत एप सुपस आहुतपरतं पजमानमर्ष पनप: गुरुतगाप: पापन एप पतुगलोको भवदीयो मयस्यामिक ती पिप या पदन्य परोहीत्याद्रपन्त्यम्तं पनमानं ब्रह्मलोकं पापपन्ति ॥६॥ पर्व माटोकपर्यन्तमायकान्यपि कमांणि क्षपिफटतपा नियन्ते- प्रता पते अरता पजम्पा अष्टारगोनमदरं येषु कर्म । पीपलमानपाटादाकोपितविनोकामपरं पठामिः मंपिमनपा कम पेप पत्रमानेए पनी हे पापानाः पुष्पा जी.

·मु०९ख०२] मुण्डकोपनिषत् ।
नौका इव संसारार्णवसंतरणासमर्था इत्यर्थः । यद्वा, अष्टादशस्मृत्युक्तं
स्मातं कर्म येपु श्रौतकर्मसु तदधिकारसंपादकत्वेनावरमङ्गभूतं भवति
तान्यपि श्रौतानि यज्ञात्मकानि कर्माणि शोकाम्बुतरणे साधनानि न
भवन्तीत्यर्थः।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरा-
मृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥
एतत्कर्म श्रेयःसाधनं मत्वा ये हृप्यन्ति ते जरामृत्युं च भूयो भूयो
गच्छन्ति ॥७॥
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं
धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
अविवेकप्रधानाः स्वयमेव धीमन्त ऊहापोहक्षमधीशालिन इति
मन्यमानाः।
जघन्यमानाः परियन्ति मूढाः ॥
जरारोगाद्यनेकानर्थवातैर्मुशं हन्यमाना मूढाः परिभ्रमन्ति ।
अन्धेनेव नीयमाना यथाऽन्धाः॥८॥
स्पष्टोऽर्थः॥८॥
एतदेव विशदयति-
अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः॥
प्रकृतिमण्डले देवमनुष्यादिबहुविधामिमानितया वर्तमाना अज्ञानिनः।
वयमेव कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ॥
वयमेव कृतार्था इत्यमिमानं कुर्वन्ति ।
यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् ।।
कर्मफलस्वर्गादिरागारकर्मठास्तत्त्वं यतो न जानन्ति ।
तेनाऽऽतुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥
तत्त्वज्ञानामावादेव हेतोः क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्तीत्यर्थः ॥९॥

·१६२ रदारामानुजविरचितमकाशिकासमेता- (मु०१०२]
इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठम् ॥
इष्टं यागादि पूर्त सातादि । एतदेवासिलपुरुपार्थसारं मन्यमानाः ।
नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
श्रेयोन्तरं न जानन्तीत्यर्थः।
नाकस्य पृष्ठे ते मूलतेऽनुसूत्वेमं लोकं
हीनतरं वा विशन्ति ॥ १० ॥
ते सुकृतसाध्ये स्वर्गलोकोयलोके कफ गनु नूयेगं लोकं मनुष्य
लोकं ततो हीनतरं वा नरकादिलक्षणं विशन्ति ॥ १० ॥
तप:श्रद्धे ये घुपरसन्त्यरण्ये शान्ता
विद्वांसो क्षचर्य चरन्तः । सूर्य-
द्वारेण ने विरजा. प्रयान्ति पचा-
मृतःन पुरुपोपव्ययात्मा ॥११॥
पे संन्यासिनः कृणमनना पने स्थित्योपरतकरणग्रामास्तपःश-
दितं ब्रह्म च तदादरातिशयरूपश्रद्धां च ये सेयन्ते ते विधुतपापा: सूर्य-
गण्डर भित्या 'सहयम्णे विमिने दृढ़ उग्र पत्र देवानामधिदेव आस्ते,
इति पदविद्याद्युतो हेयपत्यनीकः संदेकरापरणायेतिप्रमाणप्रतिपन्न.
नित्ययिमरः । यद्याऽऽन्ते तत्र पान्तीत्यर्थः । ये चमेऽरण्ये श्रद्धा
तर इत्युपामते' [डा० ५.०] दत्पत्र तप:शब्देन नद्यांच्यते । पृह-
दारण्यके पद्धो गत्यमुपासत इति तप:शम्दम्याने सत्यशवप्रयोगास-
ग्यशापर यामपरत्वादिति प्यासारतत्यात । नप:भद्धे इत्यत्र तप:
शाहो बापरः ॥११॥
विरक्तम्प परप्रामाप्तिमाधनमानेच्छापामनं विधीपते-
पगप दोषान्कमपिवान्यारणो
निर्वदमायानारत्यरूनः रन ।
नविनायं ग गुगमवाधिगच्छेन्स-
मिवाणिः श्रोत्रियं माननिष्ठम् ॥ १२ ॥

·१६३ [मु.१स.२] मुण्डकोपनिपत् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्य- प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्ड: समाप्तः ॥२॥ समाप्त चेदं प्रथममुण्डकम् । अस्मिन्वाक्ये न्यायसिद्धानुवादेन गुरुपसत्तिर्विधीयते । कर्मचि. तान्कर्मसंचितान्कर्मसंपाद्याँल्लोकान्परीक्ष्य मीमांसान्यायनिरूप्य ब्राह्म- गोऽधीतसाङ्गसशिरस्को वेदो य इत्यध्याहार्य स इत्युत्तरत्र श्रवणात् । अकृतो नित्योऽन पुरुपो विशेप्यो लिङ्गवशात् । अक्षरपुरुषमित्यनम्त- रोक्तेश्च । कृतेन कर्मणा नास्ति न सिध्यति तल्लभ्यते येनेति करणं द्रष्टव्य- मिति यो निर्वेदमायात्स तद्विज्ञानार्थ गुरुमेधाभिगच्छेत् । एषकारेण नियमविधित्वमवगम्यते । समित्पाणिः। - रिक्तपाणिः । रिक्तपाणिरतु नौपेयादाजानं दैवतं गुरुमिति हि परस्मयते । श्रोत्रियं श्रुतवेदान्तं यम- निष्ठं ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तं श्रुतयेदान्तोऽपि रुचिभेदाब्रह्मनिष्ठो नोपग न्तव्य इति भावः। अभिगच्छेदित्यन्ययः । शमो बाधेन्द्रियनियमन. रूपः। प्रशान्तचित्तायेत्यन्तःकरणनियमनस्योत्ततया पारिशेप्यात । एतेन श्रवणोपयुक्तमवधानं विवक्षितम् । नतूपासनोपयुक्तात्यन्तेन्द्रि- यजयादिः । तस्मै स विद्वान्मोवाचेत्यन्वयः । येनेति निर्देशो विज्ञाना- तद्विज्ञानार्थमिति प्रकृतं सामान्यतः कारणामिप्रायो वा लेनव्यत्ययो वा। अक्षरं स्वरूपेणाविकारम् ।सत्यं गुणतोऽप्यविकारम् । भ्यामचिज्जीवव्यावृत्तिः । तां ब्रह्मविद्या प्रोवाच प्रचूयादित्यर्थः । इति दान्तसारे व्याख्यातम् । एतच्छ्रुत्यर्थं हृदि निधाय मगवता बादरायणेन शास्त्रारम्भे 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' [ब००१०१।१] इति सूचितम् । तस्य चायमर्थः- :-अथ पोडशलक्षणकर्मविचारानन्तरम् । अतः कर्मवि. चारारकर्मणामल्पास्थिरत्याधिगमसहितानन्तस्थिरफलापातमतीतेहेतोः भिप्रायः। - ·[मु.१७०२] १६४ रहरामानुजविरचितप्रकाशिफासमेता- सत्त्वात् । ब्रह्मजिज्ञासा । ब्रह्मविचारः कर्तव्य इति । कर्मविचारे हि सति अक्षयं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादिभिरक्षप्यफ- लकत्वेन श्रुतानामपि चातुर्मास्यादीनां प्रत्यव्दं चातुर्मास्यैर्यजेतेत्यादि. मिरावृत्तिविधानात् । ततोऽपि बहुवित्तव्ययायाससाध्याश्वमेधषिश्व- जिदादीनामननुष्ठानलक्षणामामाण्यप्रसगाच्च । चातुर्मास्यादीनामक्षप्य- मापेक्षिकमिति निश्चित्यानन्तस्थिरफलरूपं ब्रह्म च वेदान्तवाक्यैरापा• ततोऽवगत्य तन्निर्णयाय ब्रह्मविचारे पुरुपः प्रवर्तत इति पर्यवासि: तोऽर्थः । ननु कर्मविचारे सत्यावृत्तिविधानादिभिः कर्मणामल्पास्थिरत्वं प्रतीयता नाम घेदान्तयाक्यैरनन्तस्थिरफलं ब्रह्म कथं प्रतीयताम् । सिद्धे ब्रह्मणि व्युत्पत्तिविरहात् । व्यवहाराधीनत्वादाद्यव्युत्पत्तिमहस्प च व्ययहारस्य च कार्यान्वित एष संमघात् । तथा हि गामा- नयेति पाल्पश्रयणानन्तरं गवानपने प्रवृत्तं प्रयोज्यमुपलम्प पालो प्पुत्पित्सरियं गयानयनप्रवृत्तिर्गवानयनकार्यताज्ञानसाध्या गवानयन- प्रवृत्तित्वात् । मदीयगवानपनप्रवृत्तिवदिति तदीयकार्यताज्ञानमनुमाप तस्प च ज्ञानस्य शम्दान्वयव्यतिरेकानुविधापितया शम्दजन्यता निधिनोति । यतच प्राथमिफव्युत्पत्तिग्रहे शब्दस्य कार्यताज्ञानजन- फत्वनिमयादुपजीविद्वितीपादिव्युत्पत्तिमहोऽपि कार्यविषयक एवेति फार्यानन्यिते सिद्धार्थ व्युत्पत्तिग्रहासमयादव्युत्पन्नस्य शब्दस्यार्थप्रत्या- पकत्यामायात् । अनन्तस्थिरफलापातमतीत्यसंमयाब्रह्मविचारो नाऽऽर: म्प इति पूर्यः पक्षः । अम्बातातादिमिश्चन्द्रादीनाल्पा निर्दिश्याय पग्द्रोऽयं गीरित्यादिशग्देषु पहुशः प्रयुक्तेपु भूपः सहचारदर्शी पाल: शम्ममयोगे तदर्थयुद्ध्युत्पत्ति स्यात्मनो वा तयोः कंचिदौत्पत्तिकं संबन्धं निधिनोति । स एव शक्तिरिति गीयते । ततश्च सिद्धार्थेऽपि प्युत्पनिमसमपातान्धिकान्तरोपदर्शितमार्गश्च सिद्धार्थ घ्युत्पत्तिग्रह- संमयात् । अनन्तस्थिरफलापातमतीतिसंमयावामपिचार आरम्गणीय दति सिद्धान्तः कृतः ॥ १२॥ १३॥ इत्पर्षदीपमुण्टकोपनिपत्यकाशिफायां प्रथममुण्ठके द्वितीय: राण्टः समासः। समापदं प्रथममुण्डपम् ।

·(मु०२.१] मुण्डकोपनिषत् । तदेतत्सत्यम् । पूर्ववत् । लीयन्ते च । यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। अयोगोलकादिगताद्धन्यमानाद्वा वेश्मादिषु मुदीप्तात्पावकादनेकशः सरूपा विस्फुलिङ्गा यथोत्पद्यन्ते। तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति । एवमेव सूक्ष्मचिदचिच्छरीरादक्षराद्ब्रह्मणस्तत्सरुपा नानाविधस्थूल- रूपचिदचिद्रूपा भवन्तीति भावाः कार्यवर्गा उत्पद्यन्ते तत्रैव दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो बजः ॥१॥ अप्राणो ह्यमनाः शुन्चो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २॥ वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः । [श्वे०३१९] इति शुसंवन्धित्व- लक्षणदिव्यत्वेन तदपाणिपादम् [श्वे. ३९] । इति वा नित्यमिति वाऽमूर्तत्वेन तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ' [ श्वे० ३।९] इति बाह्याभ्यन्तरसर्ववस्त्वात्मतया, अचक्षुःभोवमित्यनिन्द्रियत्वेन प्राण- ' 'येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यम् ' [मु. २२१३] । इति विकाररूपदोपशून्यतया दिव्याविशुभ्रपर्यन्तशदितश्च यः सोऽव्या- कृताक्षराधः परः समष्टिपुरुपस्तस्मादपि कारणत्वेन पर इत्यर्थः । प्रधानपुरुपयोस्तजन्यत्वादिति मावः । अक्षरात्परत इत्यत्राक्षरश- ग्दोऽभुत इति वा न क्षरतीति वा व्युत्पत्त्या स्वविकारव्यापक- नामान्तराभिलापयोग्यक्षरणामाववति अव्याकृते वर्तते । न तु मूतयो- भूतयोन्यक्षरस्य सबाह्याभ्यन्तर इत्यत्र तच्छन्दनिर्दिष्टस्य तस्मादेव परत्वासंभवात् । न हि तस्यैव ततः परतः परत्यं संभवति विरोधात् । न चाक्षरात्परत इति पञ्चम्योः सामानाधिकरण्यमेवास्तु इति वाच्यम् । अप्रतीतः । ततश्च स्वविकारापेक्षया परमूताव्याकृता- दारात्पर इत्येवास्तु न त्वयाकृताक्षरात्परमूतात्समष्टिपुरुषात्पर इतीति - मनःशून्यतया न्यक्षरे ।

·। -- . १६६ रङ्गारामानुजविरचितमकाशिकासमेता [मु.२ख० वाच्यम् । परशब्दस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेनाक्षरशब्दस्य परत्वावधिसमा कत्वस्यैव युक्तत्वात् । न हि देवतादुत्पन्नाशयमित्यत्र पञ्चम्योः सामा नाधिकरण्यप्रतीतिरस्ति । अतो यथोक्त एवार्थः ॥२॥ विश्वसृष्टिमेव प्रपञ्चयति- एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । स्पष्टोऽर्थः । सं वायुयोतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥ समाकाशः । ज्योतिस्तेजः । विश्वस्य कृत्स्नस्य धारिणी, एतत्पृथ्वी. विशेषणम् । इदं हि वाक्यं प्राणपादे वियत्पादे विचिन्तितम् । प्राण. पादे, ' असा इदमन आसीत' [ते०२।७।१।] 'तदाहुः- ऋपयो वाय तेऽन आसन् । के त पयस्तदाहुः । प्राणा या पयः [वृ०२।२।३। ] इति । जगदुत्पत्तेः प्राक्प्राणशब्दितानामिन्द्रि- याणां सद्भायश्रयणात् । प्राणोत्पत्तियादिश्रुतयो जीवोत्पत्तिवादिश्रुति- यदन्यथा नेया इति पूर्वपक्षे प्राप्त तथा प्राणा वियदादिवत्माणशब्द- याच्यादिन्द्रियाण्युत्पद्यन्त एव । ' सदेव साम्यदमन आसीत् ' [छा० ६।२।११] आत्मा या इदमक एवान आसीत् ' [ऐ०१।१] इत्या. दिपु प्रारमृरेकत्यावधारणात् । एतम्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेतीन्द्रियाणामाहत्योत्पत्तिश्रयणायोत्पद्यन्त एव । नचंन्द्रियोत्पत्ति- यादो जीपोत्पत्तियादवदन्यथा नेयो बाधकामावात् । झपयः' इत्यत्र प्राणशब्दस्य सार्पश्ययाचिकपिशब्दसमानाधिकरणपरतया परमात्मयाचिदेनेन्द्रिययाचित्यामावात् । कथं तकम्मिन्परमात्मनि प्राणा या ऋपय इति पहुवचनोपपत्तिरिति चेत्तवाऽऽह-गोण्यसंमयात् । तत्याभुतेश्च पचनश्रुतिर्माणी । तत्र पहुवासंमयापरमात्मन एप गृहः प्रागरम्यानश्रयणात् । तस्येच माणशब्देन प्रतिपादनीपत्यात् । 'तरपूर्वफयादाय:'मि०२४] यागिन्द्रियम्य पागिन्द्रिपका- मिटपनकम मूतनामयाच्यपियदादिमृष्टिपूर्यकत्यात्मटपे यागिन्द्रियादि फाशादाभिटापादियोजनामायान्न प्रलये तेपामपम्पितिरिति स्थित तम्।तथा नयेय पाई-मानीदपातं बधया नदेशमिति महापाल यसमपे माणकापाननपरणान् । एतम्माजापने प्राण प्रति मुग्यमाणोत्पतिवादी जीपोत्पणियादवप इति शापा श्रेष्ठ भेठमाण इन्त्रिपपापपते । । प्राणाया ·विशेषात् ' [७० सू० २।३।१५] विज्ञानसाधनत्वादिन्द्रियाणि विज्ञा- [१०२.१]] मुण्डकोपनिषत् । १६७ आनीद्वातमिति परब्रह्मणोऽननं विद्यमानत्वमुच्यते न मुख्यप्राणस्य । अवातमिति वायुमात्रसत्तायास्तत्रैव प्रतिपिद्धत्वादिति स्थितम् । तथा वियत्पादे 'वायोरग्निः' । 'अनरापः' । 'अभ्यः पृथिवी' [०२११] इत्यादौ वायुरूपाद्ब्रह्मणोऽग्निसृष्टिरुत केवलवायोरेवेति विपये, 'तेजोऽ- तस्तथा ह्याह' [व०सू०।३।१०] । अतः केवलवायोरेष तेज उत्पद्यते । वायोरगिरिति हि श्रुतिराह । आपः । आपस्तेजस एवोत्पद्यन्ते । अग्ने राप इति हि श्रुतिराह । पृथिवी । पृथिव्यद्भ्य एवोत्पद्यते । अभ्यः पृथिवी । ता अन्नमसृजन्तेति हि श्रुतिराह । ननु कथमन्नशब्देन पृथि- व्यभिधीयते तत्राऽऽहं-अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यो महाभूतसृष्टयधिका- रात्पृथिव्येवान्नकारणभूताऽन्नशब्देनोपचारादुच्यते । तथा ' यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य'[छा० ६।४।१] इतिकृष्णरूपस्यानसंबन्धितया कीर्तनान्न मुख्यमन्नमन्नशब्देनोच्यते । अपि तु पृथिव्येव । तैत्तिरीयके-'अभ्यः पृथिवी 'इति पृथिवीवाचकवि- स्पष्टशब्दान्तरश्रवणाचानशब्देन पृथिव्येवोच्यते । ततश्च केवलवावा- देवाग्मयाद्युत्पत्तिर्न तु तच्छरीरकब्रह्मण इति पूर्वपक्षे प्राप्ते तदभिध्या- नादेव तु तल्लिङ्गात्सः । तु शब्दः पक्षव्यावर्तकः । वाय्वग्न्यादिशब्देन स परमात्मैवाभिधीयते । तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्त' इति तत्तत्कार्यसू- टिसंकल्पलक्षणाभिध्यानरूपात्परमात्मलिङ्गादचेतने तेजआदा ईक्षणासं- मवात् । 'विपर्ययेण तु कमोऽत उपपद्यते' [२० सू० २।३।१४] । तुशब्दोऽवधारणे । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ' खं वायुर्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीत्येवं सर्वपा मृतानां परब्रह्मा- नन्तर्यरूपो वायोरग्निरनेराप इत्युक्तकमविपर्ययेण भूयमाणो यः क्रमः स वाघादिशरीरकपरमात्मोपादानकत्व एवोपपद्यते न केवलवायाधु- पादानकत्व इत्यर्थः। 'अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना. नमित्युच्यते । नन्वेतस्माजायत इति वाक्यं प्राणादीनां सर्वेपामव्यव- हिनबह्मोपादानकत्वं प्रतिपादयितुं न प्रवृत्तं किंतु प्राणोत्पत्त्यनन्तरं मनसश्च सर्वेन्द्रियाणां चोत्पत्तिः । तत आकाशादिभूतानामुत्पत्तिरिती- न्द्रियाणां मनसश्च प्राणभूतान्तरालम्रपृत्वप्रतिपादनाथ प्रवृत्तम् । श्रुत्यन्त- रसिद्धमहाभूतमृष्टिक्रमप्रत्यभिज्ञानरूपालिङ्गादिति चेन्न । अविशेषात् । अविशेपेण प्राणादीनां सर्वेषां ब्रह्मानन्तर्यरूपक्रमप्रतीतेस्तस्परित्यागे - , ·१६८ रखरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०२९०१] कारणामावात् । ननु वाग्वादिशरीरकब्रह्मणोऽग्न्याद्युत्पत्ती धाग्वादि- शब्दानां तच्छरीरकब्रह्मणि लक्षणा स्यात्तवाऽऽह-चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्यपदेशो माक्तस्तद्भावमावित्वात् । तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । चराचरव्यपाश्रयो देवमनुष्यवृक्षादिशब्दव्यपदेशो माक्तः । वाच्यैकदेशे मज्यत इत्यर्थः । मत्त्या प्रयुक्तो माक्तः । मक्तिमङ्गः । विशिष्टवाची शब्दो विशेपणमात्रे भक्त्वा प्रयुज्यते । पाच्यैकदेशे प्रयोगाद्भज्यत इत्यर्थः । वचसा वाच्यमुत्तममित्यादिप्रमाणानुसारात्सर्वेषां चराचरश- दानां विशिष्टं ब्रह्मैवार्थः । विशेपणमात्रप्रयोगस्तु अमुख्यः । ततश्च वाग्वादिशब्दैह्माभिधानं मुख्यमेव । यद्वा, अमाक्त इति च्छेदः । चराचरवाचिशब्देब्रह्मव्यपदेशेऽभाक्तो मुख्य इति यावत् । शरीरवाचि. शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वादिति स्थितम् ॥३॥ प्रकृतमनुसराम:- अनिर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्यां पृथिवी ह्येप सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥ अमुं मग्नं प्रस्तुत्य स्मर्यमाणमनुमानं स्यादित्यत्रामिरिह सुलोकः । 'असो वे लोकोऽमिः' [वृ०६।२।९] इति श्रुतेः । स्मरन्ति च मुनयः द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिश्चन्द्रसूर्यो च नेत्रे । दिशः भोत्रे विद्धि पादौ क्षितिंच सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता। इति मापितम् । वाग्विवृता वागिन्द्रियव्यापारा एव वेदाः । वायुः प्राणः । महावायुरेव देहाधारकः प्राणः । जगत्सर्वमस्य देहान्तर्वति- हृदयासपमांसविशेषः। पम्पां पृधिवी पादावेव पृथिवीत्यर्थः । प्रकृया दिम्प उपसंस्थानमिति तृतीया । सर्वमूतानां तच्छरीरकत्वात्सर्वेपाम- न्तरात्मेत्यर्थः ।।४॥ तस्मादमिः समिधो यस्य सूर्यः ॥ तस्मादक्षरात् । अग्निमूर्धत्यत्रानिशम्दनिर्दिष्टो चुलोको पस्पामे:

·[मु०२०१०
मुण्डकोपनिषत् ।
सूर्यः समिध इन्धनानि । 'असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्याऽऽदित्य
एव समित्' [वृ०६९] इतिपश्चाग्निविद्यायां श्रवणात् ।
सोमात्पर्जन्य ओपधयः पृथिव्याम् ।
अतो हि धुलोकाग्नेनिप्पन्नात्सोमात्पर्जन्योऽग्निद्वितीयः संभवति ।
तस्मात्पर्जन्यादोपधयः पृथिव्यामग्नौ संभवन्ति ।
पुमान्रेतः सिञ्चति योपितायाम् ।
ओपधीम्यः पुरुषानी हुताभ्य उपादानभूताभ्यः पुरुषरूपोऽमिर्योपि-
दूपानौ रेतःसेकं करोति।
बह्वयः प्रजाः पुरुषासंप्रसूताः ॥५॥
एवं पञ्चाग्निविद्योक्तक्रमेण बह्वयः प्रजाः परस्मात्पुरुपात्संमसूताः॥५॥
तस्मादृचः साम यजूंपि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे कतयो
दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः ।
तस्मादक्षरपुरुपादृग्यजुःसामवेदा अग्निहोत्राद्या यज्ञाः सोमविकाराः
कतवश्च दक्षिणाश्च संवत्सराद्याः काला यजमानः कर्मफलभूताः स्वर्गाद्या
लोकाश्चोत्पन्ना इत्यर्थः।
सोमो यत्र पयते यत्र सूर्यः ॥ ६॥
ये लोकाश्चन्द्रसूर्यकिरणपूता भवन्ति ॥ ६ ॥
तस्माच देवा बहुधा संप्रसूताः
साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ॥
बहुधा कर्मजानजादिभेदाच बहुधेत्यर्थः । ययांसि पक्षिणः शिष्टं
स्पष्टम्।
पाणापानौ बीहियवो तपश्च श्रद्धा
सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥ ७ ॥
ययो दीर्घशूकधान्यविशेषः । नीहियवशब्दो धान्यमानोपलक्षको।
तपः कृच्छादिलक्षणम् । श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिः । सत्यं सत्यवचनम् ।
ब्रह्मचर्य त्रीसङ्गादिराहित्यम् । विधीयत इति विधिः । निरयनैमित्ति-
-
कादिः ॥७॥

·१७० रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०२स०१३ सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् । तस्मादक्षराच्छीर्पण्यानि चक्षुःश्रोत्रनासिकारन्धयुग्मास्पसंचारीणि सप्तेन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते। सप्तार्चिपः समिधः सप्त जिह्वाः । गार्हपत्याद्या अग्नयः । इन्धनानि । [ काली ] प्रमतयः सप्त जिह्वाथ प्रमवन्तीति पूर्वेणान्वयः। सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥८॥ इमे सप्तापि लोका उत्पन्नाः । येषु लोकेषु हृदयगुहायां सुपुप्तिवे- लायां शयानाः सप्त पाणाचक्षुरादिगोलकप्रदेशेषु धात्रा विहिताः संचरन्तीत्यर्थः । सप्त सतिवीप्सा पुरुषभेदाभिप्राया ॥८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे । स्पष्टोऽर्थः । अस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ।। बहुरूपा गङ्गाद्याः सरित इत्यर्थः । अतश्च सर्वा ओपधयो रसाश्च । स्पष्टोऽर्थः । ननु पृथिव्या एवोषधयो जायमाना दृश्यन्त इक्ष्या- दिभ्यो रसा जायमाना दृश्यन्ते कथमक्षरात्सर्व जायत इत्पुरयत इत्या. शकचाऽऽह-- पेनैप भूतस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥ पम्मात्कारणादेपोऽक्षरपुरुपः सर्वभूतः परिवृतः सन्मदन्तरात्मतया पर्सते तस्मात्पृधिव्यादिभ्यो जायमाना अपि अक्षरब्रह्मणो जाता इति शक्यते यतमिति भावः ॥९॥ पुरुष एयेदं विश्वम् । यस्मादसी सर्वमतान्तरारमा तस्मारसयमिदं पुरुपीपादानकरयारपु. कर ए तम्मात्तद्भिशाने सर्वस्पापि ज्ञानमुत्पद्यत इति भावः ।

·- [मु०२स.२] मुण्डकोपनिषत् । कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । तस्प जगत्सृष्टयनुकूलः कर्मशब्दितो व्यापारः । भ्रष्टव्यालोचना- रमकं तपः । एको व्यापी सदा शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः पर इति ब्रह्म- शब्दितप्रकृतिपरमूतमुक्तात्मनाममृतवत्परमानन्दतया भोग्यभूतं ब्रह्माप्य- क्षरपुरुप एवेत्यर्थः। एतयो वेद निहितं गुहायां सोऽवि- याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ हे सोमाह हृदय गुहावरर्येतदक्षरं ब्रह्मेह लोके यो वेद स ग्रन्थियडु- र्मोचामविद्या विकिरति निरस्पति विक्षेप इति धातुः । इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् ॥ आविरित्यव्ययं योगिनामपरोक्षम् । संनिहितं गुहाचरं दुर्यिज्ञेयस्व- रूपतया प्रसिद्धं सर्वतो महरपदं प्राप्यभूतमित्यर्थः । अत्रेतत्सर्वमर्पितम् । एजन्माणन्निमिपञ्च यत् ॥ एजत्कम्पमानं जाग्रदिति यावत् । प्राणमृत् । निमिपत्सुप्तं जाग्रत्सु- मादिभेदमिनमाणिजातमनाक्षरपुरुषेऽर्पितमित्यर्थः । एतज्जानथ सदसद्वरेण्यम् ॥ स्थूलसूक्ष्मवस्तुभिराधारत्वेन प्रार्थनीपमाधारभूतगिति यावत् । तार- ब्रह्मावगच्छतेत्यर्थः परं विज्ञानायद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १ ॥ 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' [वृ०३७॥२२] इतिश्रुतेविज्ञानशब्दो जीवपरः । शमेव ·[मु०२स०२] १७२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- विज्ञानात्परं जीवादधिकं प्रजानामुपायोपेयत्वं नात्यन्तवरणीयमत्यन्त- प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१॥ यदर्चिमयदणुयोऽणु च। यदचिमत् । अचिश्शब्दितदीप्तिमत्त्वं च विग्रहद्वारा द्रष्टव्यम् । अणु- भ्योऽपि श्यामाकादिन्योऽणिठम् । सूक्ष्मतया सर्वान्तःप्रवेशयोग्यमित्यर्थः । यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्च । लोकिनो लोकवासिनः । शिष्टं स्पटम् । तदेतदक्षरं ब्रह्म स माणस्तदु वाङ्मनः । उशब्दोऽवधारणे प्राणादिकमपि तदात्मकमित्यर्थः । तदेतत्सत्यममृतं तद्देद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥ तदेतदक्षरमपिनाशि अमृतमसंसारिमोग्यमिति वाऽर्थः । तदेव मनसा वेद्धव्यं विद्धि । समाहितमनोविषयं विद्धि तत्र मनःसमाधानं कुर्विति यावत् ॥ २॥ धनुर्गृहीत्यौपनिपदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं संदधीत । उपनिपत्प्रसिद्धं प्रणवाख्यं धनुर्गृहीत्वा भगवडुपासनया स्थूलसूक्ष्म शरीराद्विवेचितमष्टाक्षरादिलक्षणमहासंयोजितमात्मलक्षणं शरं संद- ध्यात् । किं कृत्वत्पत्राऽऽह- आयम्य तद्भागयतेन चेतसा । भगवत्मवणेन चेतसा तद्धनुरायम्य प्रणवास्यस्य धनुप आयमनं नाम प्रत्यक्परमान्मनोः शेरशेपिमावलक्षणार्थप्रकाशकत्वेनानुसंहित. त्वम् । तद्भावगतेन चेतसेति पाठे भावः प्राप्तिस्तद्भावगतेन चेतसा तत्प्रा. तीच्छया शरमायम्पेत्यर्थः । तम्य चाऽऽयमनं नाम मनसेन्द्रियन्तिःकर- णस्य तस्य विषयान्तरविमुसीकरणपूर्वकमक्षराख्यलक्ष्याभिमुसतयाऽ- घस्थापनम् ॥ लक्ष्यं तंदवाक्ष सोम्य विद्धि ॥३॥ हे सोम्य तदेवाक्षरं लक्ष्यं लभ्यं जानीहीत्यर्थः ॥ ३ ॥ भाषाप्रमापा-१ मा १ गंधयान ।

·[भु०२ख०२] मुण्डकोपनिषत् । १७३ उक्तमर्थ विवृणोति- प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । ओमित्यात्मानं युञ्जीतेत्यात्मरूपशरसमर्पणे हेतुत्वात्मणवस्य धनुट्वेन रूपणम् । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥४॥ विषयान्तरविमुखेनैकाग्रचित्तेन वेद्धव्यम् । वेधो हि तदेकशेपत्वेन तध्यानम् । यथा लक्ष्ये निमग्नस्य शरस्य लक्ष्यापेक्षया भेदकाकारा. स्फुरणमेवं परमात्मनि प्रणवेन समर्पितस्य प्रत्यगात्मनस्तत्साम्य लक्षणां मुक्तिमापन्नस्य ज्ञानकाकारस्य देवमनुष्यत्वादिलक्षणभेदकाकारास्फू. तिरेव तन्मयत्वमिति द्रष्टव्यम् । यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वेः । तमेवैकं जानथाऽऽत्मा- नमन्या वाचो विमुश्चथामृतस्यैप सेतुः॥५॥ यस्मिन्नक्षरे शुपृथिव्यन्तरिक्षमनःप्राणादिकं समवेतं तमेकमेव स्वेत- रसमस्तवस्तुनियन्तृत्वेन व्यापकतया जानीतानात्मविषया वाचस्त्यजत कस्य हेतोः । अमृतस्यैप सेतुर्नधादिपु हि सेतुहि कुलस्य प्रतिल- म्मकः संसाराणवपारभूतस्यामृतस्यैप प्रतिलम्भक इत्यर्थः ॥ ५॥ अरा इव रथनाभी संहता यत्र नाड्यः स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथाऽऽत्मानं स्वस्ति वः परस्तात् ॥ ६ ॥ • संततं शिरामिस्तु लम्बत्याकोशसंनिभमित्युक्तरीत्या यन्त्र हृदये रथ. नाभी समर्पिता अराइव नाड्यः संहताः संगतास्तत्र मध्ये स एप अकृत आत्मा, अजायमानो बहुधा विजायते तस्य धीराः परिजानन्ति योनिमिति देवादीनां समाश्रयणीयत्वाय तत्तजातीयस्वरूपसंस्थानगुण- कर्मसमन्वितः स्वीयरवभावमजहदेव स्वेच्छया बहुधा जायमानः संच- पाराय तमसः आनन्दाश्रमत्यपुस्तके-14 भारमा। २ °थ आत्मा । ३ पराय।

·१७४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०स०२] रते वर्तत इत्यर्थः । तमसः परस्ताद्वर्तमानाय वः पाराय पारतीराय पारावारे परार्वाची तीर इति नै घण्टकाः प्राप्यभूतायेति यावत् । तत्प दप्राप्तय ओमित्यात्मानं ध्यायथेत्यन्वयः । एवं ध्यानाय प्रवृत्तेभ्यो युष्मभ्यं स्वस्ति मवतु ॥ यः सर्वज्ञः सर्पवित् । उक्तोऽर्थः। यस्यैप महिमा भुवि । भूलोके संसारतन्त्रप्रवर्तनरूप एप महिमा यदीयः । दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येप व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः । यस्यैप महिमा भुवीति लीलाविभूत्यन्वय उक्तः । दिव्ये व्योम्नीति विपाद्विभूतिरुक्तेति व्यासायैरुक्तत्वात् । वैकुण्ठाख्ये ब्रह्मपुरे परमे व्योम्नि अयमात्मा प्रतिष्ठित इत्यर्थः । मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं संनिधाय । विशुद्धमनोग्राह्यः । प्राणशरीरनेता । प्राणं च शरीरं च तस्य नेता जीवस्य प्राणशरीरलम्भक इत्यर्थः । यद्वा 'मनोमयः प्राणशरीरो मारूप: [ छा० ३३१४।२] इतिश्रुतेः प्राणः शरीरमस्य प्राणशरीरकः सचासो नेता च प्रमुरित्यर्थः । अधिमूर्नायको नेता प्रभुरिति हि नैघण्टुकाः । अन्नेऽन्नपरिणामे शरीरे प्रतिष्ठितो यस्तस्मिंश्चित्तं हृदयं संनिधाय । तहिज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥७॥ अमृतं यत् । अस्पष्टसंसारगन्धमानन्दरूपं यद्विभाति तवम विज्ञान- शन्दितेन दर्शनसमानाकारेणोपासनेन धीराः प्रज्ञाशालिनः परिपश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीत्यर्थः ॥७॥ तस्य फटमाह-- भियते हृदयग्रन्यिाश्रियन्ते सर्वसं- शयाः।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि । हदपस्यान्तःकरणस्य ग्रन्थयो यन्थिवदुर्मोचा रागद्वेपादयः।

·[मु.२२०२] मुण्डकोपनिषत् । १७५ हृत्स्थानमयत इति व्युत्पत्त्या हृदयशब्देन जीवो वा।ब्रह्मज्ञानेन सार्वश्ये सिद्धे सर्वविषयकाः संशया नश्यन्ति । अस्य च प्रारब्धव्यतिरिक्तानि पूर्वाण्यनेकभवाजितानि कर्माणि च नश्यन्ति । नाशो नाम कर्मा फलजननशक्तिविनाशः। तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोः' [व००४।१।१] इति सूत्रेऽघस्य विनाशकरणमुत्पन्नायास्तच्छतेविनाशकरणं शक्तिर्हि परमपुरुषानीतिरेवेति भापितम् । एतत्सर्व कदेत्यत्राऽऽह- तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८॥ परेऽवरे यस्मात्स परावरः । सर्वोत्कृष्टा अपि ब्रह्मादयो यस्मानि- कृष्टा इत्यर्थः । अथवा परावरे परावरशरीरके सर्वात्मभूत इत्यर्थः । नादृशे तस्मिन्दर्शनसमानाकारज्ञानविषयीकृत इत्यर्थः । न च 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्ममुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंमवामि' [छा०८।१३।१] इति शरीरवियोग- काल एव पुण्यपापास्यकर्मविनाशस्य श्रुतत्वात् । सांपराये तर्तव्या- भावात् ।' [ब० सू० ३।३।२७ ] इति सूत्रतद्भाप्ययोरपि तथैव प्रति- पादनात् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट इति दर्शनसमानाकार- ज्ञानारम्मसमय एव श्रूयमाणः कर्मक्षयः कथमुपपद्यतामिति वाच्यम् । अस्मिन्वाक्ये श्रूयमाणः कर्मक्षयो दर्शनसमानाकारोपासनारम्मप्रीतस्य परमात्मनस्तसंप्राप्तावुपासकस्याचं क्षयिष्य इति संकल्परूपः। देह- वियोगसमयमावी, कर्मक्षयस्तु क्षान्तमिति संकल्परूप इत्यविरोधो नष्टव्यः॥८॥ हिरण्मये पुरे कोशे विरजं ब्रह्म निप्कलम् । तस्यां हिरण्मयः कोश इतिश्रुत्युक्तरीत्या स्वप्रकाशतया कमनीयतया वा हिरण्मयशब्दाभिलप्येऽत्युत्कृष्टपदार्थोपलब्धिस्थानतया कोशतुल्ये पर उत्कृष्टे परमपदे पुर इति पाठेऽपि स्पष्टोऽर्थः । विरजं छान्दसमद- न्तत्वम् । सत्त्वरजस्तमोतीतं निष्कलं निरवयवमित्यर्थः । तच्छुत्रं ज्योतिषां ज्योतिः। शुभ्रमनवा प्रकाशकानामपीन्द्रियाणां प्रकाशकम् । ज्योतिःशदित- दीप्तियोगो विग्रहद्वारको द्रष्टव्यः । .

·रङ्गारामानुजविरचितमकाशिकासमेता- (०२ख०२] तयदात्मविदो विदुः ॥ ९ ॥ आत्मविदो यद्विदुर्यदात्मतत्त्वमिति यावत् ॥ ९॥ ज्योतिषां ज्योतिष्ठं प्रपञ्चयति- न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः। तस्मिन्दीप्यमाने नैतेषां दीप्तिरस्तीत्यर्थः । नन्वतिभास्वररूपवति सूर्यादी प्रत्यक्षेणानुभूयमाने तद्भासा च जगति भासमाने न तत्र सूर्यो भातीति प्रत्यक्षविरुद्धं कथमभिधीयत इत्यत्राऽऽह- तमेव धान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१०॥ इदं च जगद्भासकमादित्यादीनां परिदृश्यमानं रूपं न नैनं किंतु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेजः । गीतं च भगवता- यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यञ्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ [गी० १५॥१२] इति । विवृतं चैतद्भगवता भाप्यकृता-अखिलजगतो भासकमेतेषामा- दित्यादीनां यत्तेजस्तन्मदीयं तेजस्तैराराधितेन मया दत्तमिति विद्धीति । अतो याचितकमण्डितपुरुपतुल्यानामेतेषां भास्वररूपशालिनामपि अन. न्याधीनतेजस्त्वामावान्न मातीतिव्यपदेशो युज्यत इति भावः । तस्य मासा सर्वमिदं विभाति । सर्वप्रपश्चभासकस्यापि सौर्यादितेजसस्त. दत्तत्वेन तदीयत्वाभावादिति भावः । अब वक्तव्यं सर्व कठवल्लीवि- घरण उक्तं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥१०॥ उपसंहरति- ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तात्पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । सर्वासु दिक्षु यदिदं दृश्यते तत्सर्वं ब्रह्मवेत्यर्थः । अपश्चोय च प्रसृतं ब्रह्मवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥११ ।। इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ - ·१७७ ॥ मुण्डकोपनिषत् । वरणीयतमं वीवेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ११ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपनाप्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ समाप्तं चेदं द्वितीयं मुण्टकम् । नन्धकस्यैव ब्रह्मणः सर्वदेहानुप्रवेशे तस्य सुखदुःखभोक्तृत्वप्रसङ्ग इत्यत्राऽऽह- .हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । युज्यत इति युक्शब्दो गुणपरः । समानगुणकः सयुगिति व्यासायें- विवृतत्वात् । सयुजी समानगुणको सखाया अपहतपाप्मवादिगुणैः पर- स्परसमानौ द्वौ सुपर्णों द्वौ पक्षिसदृशी समानमेकं वृक्षं वृक्षवच्छेदनाहँ शरीरं समाश्रितावित्यर्थः । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति।।१॥ तयोर्मध्येऽन्यतरो जीवः स्वादु परिपक्कं पिप्पलं कर्मफलं भुके । अन्यस्तु परमात्माऽभुञ्जान एव प्रकाशते । अत्र शरीरे तदाश्रयजीवपरा- दिविषयवाचकशब्दनिगरणेन विषयिवाचकवृक्षसुपर्णादिशब्दवृक्षत्वाध्य- यसानलक्षणरूपकातिशयोक्तिर्विच्छित्तिविशेषायेति द्रष्टव्यम् ॥१॥ समाने वृक्षे पुरुपो निमनोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । अनीशया भोग्यभूतया प्रकृत्या मुह्यमानः । पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो देहयोगाद्वा सोऽपीत्युक्तन्यायेन तिरोहितपरमा- मशेपत्त्वज्ञानानन्दलक्षणस्वस्वरूपः सन्वृक्षवच्छेदनाह एकस्मिछरीरे जीवः स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादितादात्म्यबुद्ध्या पांसूदकवत्तदेकता- मापन्नः संस्तसंसर्गकृतानि दुःखान्यनुभवतीत्यर्थः । जुष्टं पदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमितिवीतशोकः ॥२॥ इतिशब्दो बुद्धिस्थप्रकारवचनः । चशब्दयोध्याहर्तव्यः । यदाऽसौ जीवो निमनास्वस्माद्वारकत्वनियन्तृत्वशेपित्यादिना विलक्षणं स्वक- मंभिः प्रीतं परमात्मानमखिलजगदीशनलक्षणमस्य महिमानं च यदा ·अथ योऽयं ૧૮ रदारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु०३२०१] पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचित्त्वनीशयाऽनीशत्वेनास- मर्थत्वेनेत्यर्थः । लोके हि पङ्कादौ निमनः पङ्कादिसंबन्धेन मुह्यमानः स्वयं निर्गमनासमर्थत्वेन शोचन्स्योद्धरणसमर्थ स्वयं पङ्कादावनिमग्न च स्वस्मिन्प्रीतिमत्त्वेन सुहृतं तस्योद्धरणसामर्थं च दृश्वा वीतशोको भवति तत्समाधिरत्रानुसंवेयः । नचास्मिन्पक्षेऽनीशया भोग्यभूतया प्रकृ- त्येति भाप्यविरोधः शनीयः । भोग्यभूतयेत्यस्यानीशयेत्येतद्विवरण- रूपत्वाभावात् । तस्य सामर्थ्यलब्धार्थानुवादरूपत्वादिति वदन्ति । ननु कथं द्वा सुपर्णेति मन्त्रस्य जीवपरमात्मभेदपरत्वम् । अन्तःकरण- जीवपरो धयं मन्त्रः। पैगिरहस्यवाह्मणेऽस्य मन्त्रस्प तथा व्याख्या- तत्वात् । तथा हि तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्नन्नन्योs. भिचाकशीति 'ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ' इत्यत्र स्वादत्तीत्येतदन्तस्य वाक्यस्य सत्त्वपरत्वमननन्नित्यादेः क्षेत्रज्ञपरत्वं च प्रतीयते । न च सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दौ जीवपरमात्मपराविति वाच्यं तयोः शब्दयोरन्तःकरण- जीवपरतया प्रसिद्धृत्वात् । तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति ।' शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञा' इति सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयो- रन्तःकरणजीवशब्दाभ्यां श्रुत्यैव व्याख्यातत्वाश । येन पश्यतीति करण- त्वप्रतीतेः सत्त्वं यन्तःकरणं म्यनद्रष्टत्वाच्च क्षेत्रज्ञो हि जीवः । अतोऽयं मन्नोऽन्तःकरणजीवपर इति चेत् । न तावजीवपरमात्मपरत्वमस्य मन्त्रस्यापि वदितुं शक्यते । अनेन मन्त्रेण तुल्यार्थतया प्रत्यभिज्ञाय- माने ' समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नः' इत्यनन्तरे मन्त्रे जीवपरयोः प्रति- पन्नत्वात् । अस्य मन्त्रस्य ' तदैकाऱ्यांच' समानं वृक्षं परिपस्वजाते समाने वृक्षे पुरुपो निमग्न इति तयोरैकार्थ्यं हि प्रतीयते । समाने वृक्ष इति मन्ये च पुरुपो जीवः । अन्तःकरणस्य पुरुपशब्दवाचिवाभावात् । शोचति मुह्यमानः पश्यति वीतशोक इति पदानामस्वारस्यप्रसङ्गाछ । अन्यश्च परमात्मेशशब्दोक्तत्वात्म्बविपयकज्ञानेन वीतशोकहेतुत्वाचन केवलमनन्तरमन्नैकार्थ्याचा सुपर्णेति मन्त्रस्य परमात्मपरत्वं किंतु म्यवाक्ये न्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्य इति मोत्कृत्यामोत्कृत्वश्रवणाच तदयसीयते । चक्षुःश्रोबादीनां द्रष्टुत्वश्रोतृत्वादिवदन्तःकरणस्यापि करणत्वादेव हि भोत्कृत्यं हि न संभवति जीवन्य प्रक्षशब्दोक्तदेहारिष्वङ्गदशायामेया- नभत्वमपि नोपपद्यते। तहि पैनिश्रुतेः कोऽर्थः। उच्यते- सत्त्वं पद्धजीवः । द्रव्यामुव्ययमायेषु सत्त्वमन्त्री तु जन्तुए रति नामानुशासनाजन्तुपर - ·[मु.स.१] मुष्टकोपनिपत् । त्वावगतेः । जन्तुश्च चेतनः । प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिण इति नामपाठात् । वन्यान्विनेप्यन्निव दुष्टसत्त्वानिति प्रयोगात् । न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैमुक्तं यदेभिः स्यानिभिर्गुणेः ॥ इति दर्शनाच्च । क्षेत्रज्ञशब्दश्चात्र परमात्मपरः । अर्थान्तरप्रसिद्धाकाशप्राणादिश- व्दवानुपपत्त्या परमात्मपरत्वोपपत्तेः । क्षेत्रज्ञो.क्षर एव चेति परमा- त्मनि प्रयोगात् । क्षेत्रं जानातीत्यवयवार्थस्य तस्मिन्नेव पुष्कलत्वाच । मोक्षधर्म- ततस्बैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमअसा। प्रविशन्ति हिजश्रेठ क्षेत्र निर्गुणात्मकम् ॥ सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः । इति । तत्रैव:- विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैस्चारी यथासुसम् ॥ क्षेत्राणि च शरीराणि ज्ञानानि च शुभाशुभे । तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ इति प्रयोगात् । तत्रैव कपिलासुरिसंगदे-ज्ञातानामासुरे श्रेठो ज्ञो इटा शुचिरुपेक्षकः । ज्ञातृको बुद्ध्यमानाप्रतियुद्धयोः । परममृतं विदित्वा निरवयधमनामयमस्माद्दुःखाद्विमुच्यत एवेति बुद्ध्यमानापतिबुद्धश- दाभिहितयोश्चिदचितोः परस्य क्षेत्रज्ञशब्देनाभिधानात्तत्रैव पश्चविंश- तितत्त्यानि वर्गशब्देनोक्त्वा, एतस्माद्वर्गादपवृत्तोऽपवर्गः क्षेत्रज्ञः शुचि- रुपेक्षको बुद्ध्यमानापतियुद्धयोः परस्मादिति, तत्रैव-अन्यदुदकम- न्यत्पुष्करवर्णम् । तथाऽन्यत्क्षेत्रमन्यः पुरुपः पञ्चविंशकोऽन्यश्चास्मा- रक्षेत्रज्ञ इति । पुनश्च तत्रैव । एवमातुरेऽन्यद्रव्यमन्यः पुरुषः पञ्चविं शतितत्त्वमन्योऽस्माक्षेत्रज्ञ इति पञ्चविंशात्परस्मिन्क्षेत्रज्ञशब्दप्रयोगात् । सनत्कुमारनारदसंवादे च- पश्यः पश्यति पश्यन्तमपश्यन्तं च पश्यति । पश्यन्तं पश्य पश्यत्वात्पश्यात्पश्येन पश्यते ॥ इति श्लोकमुफ्त्वा प्रकृति क्षेत्र क्षेत्रज्ञं चापरः क्षेत्रज्ञः पड्विंशकोऽ- नुपश्यति न तु पञ्चविंशकः क्षेत्रज्ञः प्रकृतिर्याऽपरं क्षेत्रमं पश्यतीति प्रयोगाच्च । अत्र ह्यात्मशब्दवत्क्षेत्रज्ञशब्दमय जीवरसाधारणस्य पश्च. .

·- १८० रजरामानुजविरनितप्रकाशिकासमेता- [भु०स०१] विंशपरशब्दविशेपितस्य जीवपरमात्मविषयत्वदर्शनाच। योऽस्याऽऽत्मनः कारयिता ते क्षेत्र प्रचक्षते । यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते । इति मानवप्रयोगाश्च । येन स्वप्नं पश्यतीत्यवेत्थंभावे तृतीया पेन विशिष्टः परमात्मा स्वप्नं पश्यतीत्युच्यते । ततश्च काठिन्यवान्यो विभ- तीति पृथिवी द्वारा काठिन्यवत्स्वप्नद्रदृत्वम् । जीवद्वारा परमात्मविशे- पणं भवतीति न विरोधः । शारीरकशब्दश्च तस्यैप एव शारीर आत्मे- तिवत्स्वव्यतिरिक्तसमस्तचिदचिच्छरीरके परमात्मन्युपपद्यते । उपद्र- ऐति निरुपाधिकं दृष्ट्रय तस्यैवोपपद्यते । एवं शारीर उपद्रष्ट्रेति पदद- येन परस्य क्षेत्रज्ञशब्दवाच्यत्वमुपपादितं भवति । अतो द्वा सुपर्णेति मन्त्री जीवपरमात्मपरः । किं च इयदामननात् ' इत्यधिकरणे 'दासुपर्णा' इति मन्त्रे भोक्त्रभोक्त्रोः प्रतिपाद्यता । 'मतं पिबन्ती इत्यत्र तु भोनोरेव प्रतिपाद्यता, पिबन्ताविति श्रवणात् । न प पिबन्तावित्येतच्छत्रिन्यायन पिबदपिवत्समुदायलक्षकमिति वाच्यम् । मुख्पार्थपरित्यागे कारणाभावादिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'ऋतं पिबन्ती' द्वा गुपर्णा' इत्यत्र च द्वित्वसंस्पामतीतेरेवयं प्रतीयते । तत्र च द्वा सुपर्णति मन्त्र तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यः' इति अश- नायाद्यतीतः परमात्मा प्रतीयते । अत एव 'जुष्टं यदा पश्यत्य- न्यमांशम' इति वाक्यशेपे परमात्मन एव प्रतिपादनं दृश्यते । मतं पिधन्ताविति मन्त्रे च, अन्यत्र धर्मादित्युपक्रमेण परमात्मनः प्रकृत- स्यात् । यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परमिति परमात्मविषयवाक्य- शेपा परमात्मैव प्रतिपाद्यः । अत ऋतं पिबन्तावित्येतच्छत्रिन्यायेन योज्यम् । अतो वेद्यामेदाद्विद्याभेद इति तदीयमाप्य एवं प्रतिपा- दिततया तोन्नयोमिन्नार्थत्यसमर्थनस्प तद्विद्धत्यात् । तस्माद्वा सुपर्णेति मन्त्रो जीवपरमात्मपर एव । सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दायपि तत्परराषि . . स्पेय युक्तम् ॥ २॥ महतमनुसराम:- यदा पश्यः पश्यते रुक्मरण पारमीशं पुरुपं मानयोनिम ।

·.. [मु.९ख०१] मुण्डकोपनिषत् । १८१ तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥३॥ पश्यतीति पश्यः । पाघ्राध्माधेहशः शः [पा०सू०३ । १ । १३७] इति शमत्ययः । शित्त्वात्पश्यादेशः । यस्मिन्काले पश्यो ब्रह्मदर्शी, 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् । हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेशः' [छा०१६६] इत्युक्तरीत्या देदीप्यमानमङ्गलविग्रहयुक्तं जगदीशितारं तत्कर्तारं ब्रह्म- योनि तस्मादेतब्रह्मेतिनिर्दिष्टाव्याकृतब्रह्मोपादानभूतम् । मगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने ॥ इत्युक्तरीत्या पुरुपशब्दनिर्दिष्टं वासुदेवं यदा पश्यति तदा पुण्यपापे निरस्य निरस्तप्रकृतिलेपः सन्नपहतपाप्मत्वादिगुणाप्टकलक्ष- णेन बाह्मेण रूपेण परमं साम्यमुपैतीत्यर्थः । ब्रह्मयोनिमित्यत्र व्यासाय: पेष्ठीतत्पुरुपे लक्षणाप्रसङ्गाद्ब्रह्मयोनिशब्दयोः सामानाधिकरण्यमित्युक्तं तदतिसुन्दरम् ॥३॥ प्राणो ह्येप यः सर्वभूतविभाति । सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्तीत्यादाविव माणशब्दः परमात्मपरः । एप परमात्मा सर्वभूतैराश्रितो भवतीत्यर्थः । विजानन्विद्वान्भव तेनातिवादी । मवेति लोपमध्यमपुरुपैकवचन विजानञ्छ्वणमननाभ्यां जानन्वि- हांस्तमुपासीनस्तेन परमात्मनाऽतिवादी भवेति शिष्यं प्रत्युपदेशः । अतीत्य सर्वान्वदितुं शीलमस्य सोऽतिवादी । यस्तु स्वोपास्यदेवतायाः सातिशावित्यं वदति सोऽतिवादीत्युच्यते । आत्मक्रीड आत्मरतिः। यस्य क्रीडाऽऽत्मन्येव नोद्यानादिपु स आत्मक्रीडः । यस्य रतिरा- स्मन्येव न स्रक्चन्दनादिषु स आत्मरतिः । रतिः स्रक्चन्दनादिजन्या भीतिः क्रीडोद्यानादिजन्येति भूमाधिकरणे व्यासारुक्तत्वात् । क्रियावान् । अननुसंहितफल क्रियानुष्ठानशीलः । एवंभूतश्च मवेति योजना । कियावत्त्वं किमर्थमित्यवाऽऽह- ।

·१८२
रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- (मु०३ख०१]
एप हि ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥
इति ।
क्रियया ह्यन्तःकरणे परिशद्ध ब्रह्मविद्यानिप्यत्त्या ब्रह्मविदा वरिष्ठो
भवति ॥४॥
सत्येन लायस्तपसा ह्येप आत्मा
सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुधो-
यं पश्यन्ति यतयःक्षीणदोपाः॥५॥
रागादिदोपशून्या जितेन्द्रिया यं पश्यन्ति स शरीरान्तर्वी ज्ञान-
मयो निर्दीप आत्मा।
मनसश्चेन्द्रियाणां च ौकाम्यं परमं तपः ।
इत्युक्तबाह्याभ्यन्तरेन्द्रियैकाग्यलक्षणतपसाऽऽगमोत्थज्ञानेन च स्त्रोसं-
गादिराहित्यटक्षणनित्यब्रह्मचर्येण च सत्येन भूतहितवचनेन च लभ्यः
साक्षात्कर्तव्यः । अथवा लभ्यः प्राप्य इत्यर्थः । प्राप्तिथोपासनाद्वारेति
द्रष्टव्यम् ॥ ५॥
सत्येन लभ्य इत्युक्तं सत्यं स्तौति-
सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
लोके सत्यमेव जयति नानृतं सत्यवादिना घनृतवादी परिमूयते ।
अनिरादिरूपेण चिततो विस्तीगी देवयानान्यः पन्थाः सत्येन हि
भवति सत्यवादिनो हि भवतीत्यर्थः ।
तं गार्ग विशिष्टि-
येनाऽऽकमन्त्यूपो ह्यानकामाः।
विगततृगाः सत्यदर्शिनी येन मार्गेण तत्मानुयन्ति हि । फि तदित्य.
प्राऽऽ६---
पत्र नसत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥
पत्र म्याने मत्यपदाम्प परमप्रयोजनमूनं मतं ब्रह्माऽऽस्त तरस्था-
नगिरपधः ॥६॥

·(मु०स०१]
मुण्डकोपनिषत् ।
१८३
अचिरादिप्राप्यं विशिष्टि-
वृहच तदिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तसूक्ष्मतरं विज्ञाति ।
स्वरूपतो गुणतश्च बृहत्परमाकाशनिलयं वायनलागोचरकमनीय-
रूपवत्सर्वाचेतनान्तःप्रवेशनसमर्थाजीववर्गादपि तदनुप्रवेशसमर्थतया
सूक्ष्मतरं दीप्यते ।
दूरान्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यस्विहेब निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥
दूराद्दूरे प्रकृतेः परस्ताद्वर्तमाने परमपदेऽन्तिकेऽण्डान्तर्यतिनि रविम-
ण्डले पश्यत्सु ब्रह्मदर्शिप्बिहैव हृदयाकाशे च निहितमित्यर्थः ॥७॥
न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा
नान्यैर्दवस्तपसा कर्मणा वा।
देवा इन्द्रियाणि शिष्टं स्पष्टम् ।
ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं
पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥८॥
ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या 'प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी' [श्वे०४।१८]
इति श्रुत्युक्तरीत्या ज्ञानप्रसरणहेतुः परमात्मा ज्ञानशब्देनोच्यते । अय-
मन्वयः-निष्कलं परमात्मान ध्यायन्परमात्मप्रसादेन विशुद्धान्तःकरणो
भवति । तदनन्तरं दर्शनसमानाकारज्ञानेन तं विषयी करोतीत्यर्थः ॥८॥
एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो
यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश ।
प्राणश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन्विशुद्धे विक्षवत्येप आत्मा ॥ ९ ॥
यस्मिन्नात्मनि प्राणापानादिपञ्चरुपेण विभक्तः प्राण आश्रित
इतरैरिन्द्रियैः सह प्रजानां सर्वमपि मन आश्रितम् । यस्मिंश्च परमा-
त्मनि विशुद्धे प्रसन्ने सत्येप जीवात्माऽपहतपाप्मत्यादिगुणाटकविशि.
टतयाऽऽविर्भवति । एप बुर्विज्ञेय आता विशुद्धेन मनसा ग्राह्य
इत्यर्थः ॥९॥

·१८४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- (मु०३२०२] यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान्। तं तं लोकं जयंति तांश्च कामान् ।। संविभाति संकल्पयतीत्यर्थः । कामाख्यादीञ्जयति वशी करोती. त्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्यकाशिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यस्मादसौ वशीकृतलोककामतया लोकान्कामांश्च प्राप्तुं स्वभक्तान्पा- पयितुं च शक्नोति तस्मादैश्वर्यादिकाम: प्रीतोऽसावात्मज्ञो मह्यमभिल. पितं वरं प्रयच्छतीति बुद्ध्या पूजयेदित्यर्थः ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ आत्मवित्पूजाया मोक्षफलकत्वमाह- स वदेतत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुत्रम् । यत्र ब्रह्मणि विश्वं जीवजातं निहितं निर्मलं स्वप्रकाशं भात्येत- कीदृशं सर्वकामास्पदतया धामशब्दितं परं ब्रह्म स पूर्वप्रकृत आत्मज्ञो वेदेत्यर्थः। उपासते पुरुपं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥ ये प्रज्ञाशालिनस्तादृशमात्मज्ञं पुष्पं फलान्तरफामनारहिता मुमुक्षयः सन्तः परमात्मानमियोपासते त एतच्छुकै चरमधातुमतिक्रम्प वर्तन्ते जन्मशून्या मयन्तीत्यर्थः ।। १ १आगमग-जयने ।

·[मु.स.२] मुण्डकोपनिषत् । १८५ कामान्यः कामयते गन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्व प्रक्लिीयन्ति कामाः ॥ २ ॥ यस्तु देवत्वमनुष्यत्वादीकामान्भोग्यतया मन्यमानः कामयते स तत्र देवत्वमनुष्यत्वादी कामभिः कामैस्तत्तकामवशादिति यावत् । देव- मनुप्यादिरूपेण जायते पर्याप्ते परिपूर्णे ब्रह्मणि कामनावतो विदिता. त्मतत्त्यस्यास्मिन्नेव जन्मन्याशा लुप्ता न जन्मान्तरमसक्तिरित्यर्थः । कृतात्मन इत्यत्र शब्ददर्दुर करोतीत्यत्रेव कृधातोर्ज्ञानमर्थः ॥२॥ नायमात्मा प्रवचनेन लत्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ॥ प्रवचनशब्देन मननं लक्ष्यते । तत्साधनत्वान्मेधाशब्दश्च निदिध्यास- नवाची । श्रवणमनननिदिध्यासनैः केवलन प्राप्य इत्यर्थः । किंतु तबाऽऽह- यमेवैप वृणुते तेन लग्यः । एप परमात्मा यमुपासकं वृणते तेन प्राप्यस्तेन वरणीयेन प्राप्य इति यावत् । प्रियतमश्च वरणीयो भवति प्रियतमत्वं च स्वस्मिन्प्रीतिमत एव । अतश्चायमों लभ्यते । यस्तु परमात्मनि निरतिशयप्रीतिमान्स परमात्मानं प्रामोतीत्यर्थ उक्तो भवति । प्रीति रूपापन्नभगवदुपासनस्य . भगवत्मीतिद्वारा भगवत्प्राप्तिहेतुत्वमित्यर्थः । तस्यैप आत्मा विवृणुते त, स्वाम् ॥ ३॥ तादृशस्योपासकस्यैप आत्मा स्वात्मानं प्रकाशयति स्वानुभवमुत्पा. दयतीत्यर्थः ॥३॥ नायमात्मा बलहीनेन लायो न च प्रमादात्तपसो वाऽप्यलिङ्गात् । अयमात्माऽवसन्नमनसा न लभ्यः । अवसादो नाम देशकालवैगुण्या- दिजन्यदैन्यं तदभावो हि बलम् । प्रमादोऽनवहितचित्तता। तपःशब्द- २ ·[मु०३१०२] १८६ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- स्तपःप्रधानसंन्यासाश्रमपरः । तप एव द्वितीय इतिवत् । तस्य लिङ्गं शिखायज्ञोपवीतशिक्यजलपविनादि तदहितासंन्यासादपीत्यर्थः । तपस इत्येतदाश्रमान्तरस्याप्युपलक्षणम् । सर्वाश्रमाणामपि ब्रह्मविद्या- धिकारसत्त्वादिति द्रष्टव्यम् । लिहुशून्यैराश्रमैनप्राप्य इत्यर्थः । आश्रम- लिङ्गान्यपेक्षितानीति यावत् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्म धाम ॥४॥ उक्तलाप्रमादसलिङ्गाश्रमैर्यो विद्वान्ब्रह्मप्राप्तये यतते तस्य तादृशो- पायसंस्कृतमात्मस्वरूपं धाम प्राप्यं परं ब्रह्म प्रामोतीत्यर्थः ॥४॥ संप्राप्पैनमृपयो ज्ञानतृप्ताः कृता- स्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । तत्त्वदर्शिन एनं परमात्मानं जीवदशायामेघानुभूय तेनानुभवेन संतुष्टा लब्धात्मसत्ताका अपगतविपयाशा अत एव निगृहीतेन्द्रियाश्च ये सन्तीत्यर्थः। ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽऽविशन्ति ॥ ५॥ ते सर्वदेशावच्छेदेनान्तर्बहिश्च सर्ववस्तुगतं परमात्मानं देशविशेष विशिष्ट प्राप्याऽऽविर्भूतबाह्मरूपविशिष्टात्मानो धर्मभूतज्ञानेन सर्व वस्तु गत्या व्यामुवन्ति सर्वमनुभवन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगायतयः शुद्धसत्त्वाः। ये निजितेन्द्रियग्रामाः काम्यकर्मसंन्यासेन शुद्धान्तःकरणा वेदान्त- श्रयणगन्यज्ञानेन नितिपरमात्मतत्त्वा इत्यर्थः । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥ वहीव लोको ब्रह्मलोकम्तन वर्तमाना ब्रह्मनिष्ठाः परान्नकाले- ·मुण्डकोपनिपत् । १८७ अन्तकाले च मामेवेत्युक्तचरमदेहावसानसमये परामृतात्मसन्नाद्ब्रह्मणो हेतोः सर्वे परिमुच्यन्त इत्यर्थ इति 'विशेषं च दर्शयति [व० सू० ४ । २१६] इति सूचे व्यासायरयं मन्प्रखण्डो विवृतः। ते ब्रह्मलोकेपु परा- न्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे । इति पाठे ते चरमशरीरावसाने भगवलोकेषु परममृतशब्दितं ब्रह्म प्राप्यप्रापकत्वेन येषां ते परामृता ब्रह्म प्राप्ता इति यावत् । स्वरूपतिरोधायकाविद्यया सवासनं विमुक्ता भवन्ति । परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते' [छा० ८।३।४] इति श्रुतेरित्यर्थः । न च भगवल्लोकस्यैकतया कथं बहुत्वमिति शङ्कनी- यम् । परिपूर्णस्य सर्वगतस्य सत्यसंकल्पस्य स्वेच्छापरिकल्पिताः स्वासा- धारणा अप्राकृताश्च लोका नात्यन्ताय न सन्ति(?)[ इति ] श्रुतिस्मृती. तिहासप्रामाण्यादिति मगवता भाष्यकृतोक्तत्वात् ॥६॥ गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रति देवतासु । मुच्यमानजीवोपकारिकाः प्राणश्रद्धाकाशवायुज्योतिरप्पृथिवीन्द्रि- यमनोन्नवीर्यतपोमन्त्रकर्मलोकनामानीति पोउश कलाः । ‘स प्राणमसृ- जत प्राणाच्छ्रद्धाम् ।' [प्र०६४] इत्यादिप्रश्नोपनिषदुक्तप्राणादिना- मान्तपोडशकलामध्ये कर्मव्यतिरिक्ताः पञ्चदश कलाः स्वस्वप्रकृतिपु संश्लेपविशेपयुक्ता भवन्ति । देवा वागादीन्द्रियाणि तदधिष्ठात्रादिदेव- सासु प्रतिष्ठां संसर्गविशेपं गच्छन्ति न तु लीयन्ते। इन्द्रियादीनामाकल्प- स्थायित्वात् । 'यत्रास्य पुरुपस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्च- क्षुरादित्यम् ' [वृ० २२२१३] इत्यादिषु वागादीनामग्न्यायप्यय- श्रवणस्य भाक्तत्वमित्यग्न्यादिगतिश्रुतिरिति चेन्न । 'भाक्तत्यात् ' इति सूत्रितत्वात् । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति ॥७॥ यानि च कर्माणि अदत्तफलानि दर्शनसमानाकारज्ञानारम्भसमये. क्षयिष्य इति संकल्पविषयभूतानि तानि कर्माणि च विज्ञानमय आत्मा, चाक्षरात्परत इति सर्वस्मात्परभूतेऽव्ययेऽक्षर एकी भवन्ति। परमात्मप्री-- त्यप्रीतिरूपाणां कर्मणां तौकीभावस्तद्धर्मभूतज्ञाने लय एव । जीवस्यै. कीमावो नामरूपात्मकभेदकाकारहाणम् । कर्मणां नाशाकलानां: मुच्यमानं प्रति नोपकरणत्वमिति भावः ॥ ७ ॥ .

·૨૮૮ रहरामानुगविरचितप्रकाशिकासमेता- [मु.३०२] तदेवोत्तरमन्त्रेण विशयति- यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । यथा गङ्गायमुनासरस्वत्यादिनद्यः स्योत्पत्तिस्थानेभ्यः प्रसृता गङ्गाय- मुनासरस्वत्यादीनि नामानि शुक्लकृष्णलोहितादीनि रूपाणि च विहायै- कतामिव भजन्ते। तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥ तहदेपु भेदकैर्नामरूपादिभिर्विमुक्तः सन् । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुप इति मन्त्रप्रतिपाद्यं पुरुषं प्राप्नोति । यथा नदीसमुद्रजलयोर्वस्तुतो नैश्यमपि तु भेदकाकारहाणमात्रमेवमिहापि मुक्तस्य परमात्मना पूर्वमुक्तात्म- भिरपि नैक्यमपि तु परमसाम्यमात्रम् । अत एव कठवयां शुद्धे शुद्ध- मासिक्तं तादृगेव भवतीति सादृश्यमेवोक्तं न तु तद्भावः । नन्ववय- वातिरिक्तावयभ्यन्तराभादवादिनां परस्परसहशानां घटाययवानां भिन्ना. नामेव सतामेकत्वावस्थाश्रयत्ववत्कुण्डलकटकादीनां मूपानिक्षिप्तानाम- मितापछतानां वस्तुतो भिन्नानामप्येकत्वावस्थाश्रयत्ववन्नदीसमुद्रजल- योरपि परस्परमिलितयोः संसर्गिव्ययोरंकतावस्थाश्रयत्वमस्ति । ततश्च निर्विशेपब्रह्मैकतापत्तिरेव परं गुक्तिरिति चेन्न । निर्गुणविद्याश्रेष्ठत्वेन परामिनतायां प्रजापतिविद्यायामपि स तत्र पर्यतीति मुक्तबह्मणोराधा- राधेयमावभवणात्सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वादिरूपधर्माणां मुक्तावेवा. विर्भावस्य निर्गुणविद्याफलत्वेनोत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपास्त्वित्पन्न परे- रप्यङ्गीकृतत्वात् । न च सत्यकामत्वं सत्यसंकल्पत्वं च जीवस्य स्वरू- पमात्रमिति शस्यते वक्तन् । कामशब्दोदितानां कामनाविषयसूज्यपदा- र्थानां संकल्पशब्दोदितम्य तत्सृष्टिहेतुमायावृत्तिविशेषस्य च स्वरूपाह हिवावश्यंमायात् । तेषां च मुक्तावाविर्भावे कथं निर्विशेषतापत्तिः । अनाविर्भावे च प्रजापतिविद्यायां य आत्माऽपहतपाप्मेत्यादिना गुणा• टकोपदेशपथ्यम् । न हि प्रजापतिविद्यायां गुणाटकोपदेशस्योपास. नार्थत्वं संमयति । परम्तोपासनाविध्यनङ्गीकारात् । नापि तदवग. त्यर्थ उपदेशः । मुस्त्यावगतेः शुद्धब्रह्मविपयत्वात् । तत्वमसीत्युप. देशस्थडे ब्रह्म गोजगढ़पादानत्यादियणनस्याध्यारोपापवादन्यारेन निप्प- - ।

·[मु.३०२] मुण्डकोपनिषत् । १८९ पञ्चत्वबोधनार्थतयैवात्र प्रकारान्तरेण सार्थकत्वोपपादनायोगात् । नापि रुच्युत्पादनार्थः । गुणकीर्तनस्य निर्गुणविद्यारुच्युत्पादकत्वासं- मवात् । अतो निर्गुणविद्याप्रकरणेऽपहतपाप्मत्वाद्युक्तेराविर्भविष्यत्तया तबोधनार्थतयैव साफल्यं वाच्यम् । अतश्च मुक्तौ निविशेषब्रह्मभावा- पत्तिकथनमसंगतम् ॥ ८॥ स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । प एतत्परं ब्रह्म वेद । घेदनं ध्यानविश्रान्तध्यान प्रान्तं ध्रुव- स्मृतौ सा च दृष्टिक्तित्वमृच्छतीत्युक्तरीत्या प्रीतिमापन्नदर्शनसमानाका- रोपासनयुक्तो भवति । आविर्भूतब्रह्मरूपो भवतीत्यर्थः । आनुषङ्गिक प्रपोजनमाह- नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । अस्प कुलेऽब्रह्मविन्न भवतीत्यर्थः । तरति शोकं तरति पाप्मानम् । स्पष्टोऽर्थः। गुहाग्रन्थियो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥ विगुणात्मप्रकृतिकारितरागद्वेपादिभ्यो विमुक्तः सन्नाविर्भूतगुणाटको भवति॥९॥ तदेतहचाऽयुक्तम् । एतद्विद्यासंपदानमभिमुखीकृत्य ऋमन्त्रेणोक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकपि श्रद्धयन्तः । नित्यनैमित्तिकक्रियायुक्ता अधीतवेदा ब्रह्म बुभुत्सव एफर्पिशब्दित. मनिहोत्रं स्वयमेव जुह्वतीत्यर्थः। एकत्विग्मात्रसाध्यस्याग्निहोत्रस्यैक- पित्यमित्यर्थः । यता, एकश्वासावृापेश्च मुरार्षिः परमात्मा तथा प्राण इत्यत्र ऋपिशब्दश्च सर्वज्ञे तस्मिन्नेव युज्यत इति भापितत्वात् । तत्र श्रद्धायुक्ता इत्यर्थः। , आनन्दायमस्यपुस्तके-परमं ।

·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- (मु०३ख०२] तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरो- व्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥ अत्र विद्याशब्दो ग्रन्थसंदर्भ वर्तते। तेषामेवता ब्रह्मपतिपादिका वेदरूपां विद्यां प्रबूयाद्यैः शिरस्यगारपानधारणालक्षणमाथर्वणिकानां येदेयतत्वेन प्रसिद्धं यथाशास्त्रमनुष्ठितमित्यर्थः । अयं चार्थ:-स्वाध्या. यस्य तथात्वे हि' [व० सू० ३।३।३] इति सूत्रे माध्ये स्पटः । इत्थं हि ताधिकरणम्-नानाशाखास्वाश्रितानि वैश्वानराक्षरोपासनासंवादीनि अभ्यासमकरणान्तराभ्यां भियन्ते । इतरथा पुनःश्रवणलक्षणाभ्यासस्य प्रकरणान्तरस्य च वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति शासान्तराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन पूर्वपक्षे प्राप्ते । 'सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्' [ सू०३।३।१] सर्ववेदान्तेषु प्रतीयमानं वैश्वानराशुपासनमेकमेव घोदनाद्यविशेपात् । चोदना तावत् , 'वैश्वानरमुपासीत' इत्यादिकैकरूपैव । ब्रह्मप्राप्तिरुपफ- लसंयोगोऽप्यविशिष्टः । उपास्यरूपमप्यविशिष्टं वैश्वानरविद्येति समा. ख्याऽप्यविशिष्टा । अत 'एकं वा संयोगरूपचोदनास्याविशेषात्'।[जे० सू० २।४९] इति शासान्तराधिकरणसिद्धान्तसूत्रोक्तन्यायेनोपासने- क्यमेष स्पीकर्तव्यम् । 'भेदान्नेति चेन्नैकस्यामबि [च० सू० ३।३।२] शासान्तरेऽम्यासप्रकरणान्तरादियशेन विद्याभेदावश्यमावान्न विद्येश्य विद्येश्ये पुनःश्रयणवैयर्यप्रसङ्गादिति चेन्न । एकस्यामपि विद्यापा. मध्येतृमेदात्पुनःश्रवणसार्थक्योपपत्तेर्न विद्यामेदः । ननु विद्युक्ये मुण्ड काम्नाताक्षरविद्यायाः शासान्तरा[धी]ताक्षरविद्यैक्ये सति 'नेपामेवंतां ब्रह्मविद्यां यदेत शिरोवतं विधिवद्युम्त चीर्णम्' इत्याथर्वणिकमात्रानु- ठेयं शिरोमतान्तर्गतत्वं शासान्तराधीताक्षरविद्याया अपि स्यात् । नचे. धापत्तिः । शिगेमतशून्यानामनाथपंणिकानामक्षरविद्यानिष्ठा न स्यात् । अत आणिकमात्रानुठंयशिरीयताकमुण्डकासाताक्षरविद्याया: शा. गान्तराधीताक्षरविद्या भियत इत्यभ्युपगन्तव्यमिति चेत्तयाऽऽद- 'स्वाध्यायम्य तथात्ये हि समाचारेऽधिकागर सवय तनियमः [व०म० ३१३३] तथात्य इति निमित्तमप्तमी। म्याध्यायम्य तथात्वमिदयधमाय. पनजन्यगंकारमावस्यमिदध्यधं शिगेमतोपदेशः । शिरोमतागकाप्पया नेनोपनिषदपम्यापायम्य संमागे भयनि । उपनिपदण्ययनानं शिगे- पतं न विद्यानम् । 'नदनीगंमतोऽधीत ' [मण्डः 1] इति ·[मु०३ख ०२] मुण्डकोपनिपत् । शिरोवतस्याध्ययनसंयोगावगमात् । समाचारास्याथर्वणिकग्रन्थ इदमपि वेदवतत्वेन व्याख्यातमिति शिरोव्रते वेदवतशब्दप्रयोगाच्चाध्ययनाङ्गमेव शिरोनतं न विद्याङ्गम् । सववञ्च तन्नियमः । यथा सप्त सौर्यादयः शतीदनपर्यन्ताः सप्त सोमा आथर्वणिकैकागिसंबन्धात्तत्रैव नियता मयन्ति । एवं शिरोवतमप्याथर्वणिकाध्ययनसंबन्धात्तत्रैव नियतं भवति । दर्शयति च श्रुतिरुपासनस्य सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वम् । तथा हि च्छान्दोग्ये- 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् । [११] इत्युक्त्वा किं तत्र विद्यते यदन्वेष्ट: व्यमिति प्रश्नपूर्वकमपातपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टः परमात्मा तस्मिन्नु- पास्य इत्युक्तम् । तैत्तिरीयके तु च्छान्दोग्यस्थं प्रतिनिर्देशमुपजीव्य तत्रापि दुई गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्यम् । इति गुणाष्टकषि- शिष्टस्य परमात्मन उपासनमुच्यते । तदेतदुपजीयनं विद्यैश्यं दर्श- यति । एवं सिद्धस्य विद्यैक्यस्य प्रयोजनमुच्यते--'उपसंहारोऽर्थाभेदा- विधिशेषवत्समाने च' [० सू० ३।३।५] एवं सर्ववेदान्तेषु समाने सत्युपासने वेदान्तरानातगुणा वेदान्तान्तर उपसंहर्तव्या विधि- शेषवदाभेदात् । यथैकस्मिन्वेदान्त श्रुतौ पैश्वानरदहरादिविधिशेपो गुणस्त विद्यासंबन्धात्तदुपकारायानुष्ठीयते । तथा घेदान्तरोदितोऽपि गुणस्तत्संबन्धित्वाविशेषादुपसंहर्तव्यः । चशब्दोऽवधारणे । एवं गुणोप- संहारपादाये स्थितम् । तदेतत्सत्यमृपिरङ्गिराः प्रोवाच । एतत्सत्यमक्षरमङ्गिरा ऋपिः शौनकाय प्रोवाच । नैतदचीर्णवतोऽधीते । अचीणशिरोखतरेतन्नाध्येतव्यमित्यर्थः । 'तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत' इति पूर्वमन्त्रेऽचीर्णशिरोवतायैतदध्यापनं निषिद्धम् । अस्मिंस्तु वाक्येऽ- चीर्णशिरोवतस्याध्ययनं निषिध्यत इति भेदो द्रष्टव्यः । इयमुपनिप- सर्वाऽपि भगवत्परेति भगवता बादरायणेन समन्वयाध्याये द्वाभ्यामधि- करणाभ्यां निर्णीतम् । तथा हि-'अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः[व. सू०१।२।२१ ] इत्यधिकरणेऽद्देश्यमग्राह्यमित्यचेतनधर्माणां दृश्य- त्वादीनां निषेधस्तत्मसक्तिमत्यचेतन एवावस्थान्तरापन्ने युज्यते न तु तत्मसक्तिशून्ये परमात्मनि अबालोऽतरुण इत्यादिनिषेधास्तत्मसक्तिम- त्यवस्थान्तरापनमनुष्यादावेय दृष्टाः । न तु तत्प्रसक्तिशून्यपापाणाका.

·१९२ रगरामानुजविरचितमकाशिज्ञासमेता [९३०स०२] शादी । किंचादेश्यत्वादिविशिवस्याक्षरस्य परमपुरुपत्वे, अक्षरात्परतः पर इति ततोऽपि परस्य पुरुपस्य श्रवणं नोपपद्यते । अतोऽक्षरात्परतः पर इति पुरुषगतपरत्यायधितयाक्षरादितिनिर्दिष्टस्य भूतयोन्यक्षरस्य परमपुरुपत्वासंमवाददारशब्दस्य प्रधाने प्रसिद्धेवादृश्यत्यादिगुणसं भूतयोन्यक्षरं प्रधानमेय तत्परतया निदिदयमानः पुरपोऽपि पश्चविंशक एवं न तु परमपुरुषः । परमपुरुपस्याक्षरपरमूतजीवादपि परत्वेनाम्यव. हितपरत्वाभायात् । न पाक्षरात्परत इति पढ़यायधिकरण्याप्रयणेना- क्षरादपि परभृताजीवात्परत्वमेव पुस्पस्य प्रतिपाद्यत इति याच्यम् । अक्षरात्परत इति पदयोः कार्यवर्गापेक्षया परमूतेऽक्षरे सामानाधिक रण्येन वृत्तिसंभवे तयावधिकरण्ये प्रमाणामावात् । अतोऽत्र प्रकृति जीवावेय प्रतिपाद्यते न परमात्मति पूर्वपक्षे प्राप्त ' अदृश्यत्यादिगुणको धक्तिः '[८० मू० ११२१२१] विशेपणभेट्यपदेशाम्यां च नेतरो' [ब० म. १०२२ ] 'रपोपन्यासार' [५० मू० १०२।२३ ] इति विमिः मृः सिद्धान्तः । नेपां चायमर्थः-अदृश्यत्वादिगुणकः परमा. रमैय तद्धर्माणां सर्वज्ञत्यादीनां 'यःसज्ञः सर्ययित् [मु.] इत्पादिवास्येनात्र प्रकरण उक्तत्यादेशयिज्ञानेन सर्यविज्ञानप्रतिक्षा- दिना सिद्धन चेतनातनामनिसिलमपश्चापादानवेन भूतयोन्पक्षरम्प विशेषणात। अक्षरात्परतः पर इति प्रकृतिनीयाम्यो भेटपपगाय मूनपोन्यक्षरं परात्मय । न पाक्षगत्परत इति पम्पो: गामानाधि. फरण्यात्म्यकार्यवापक्षपा परभूतादक्षरशहितापाकृतात्परत्येन नद्भ दमिन्दारपि न जीयमेदः मियतीति गाच्यम् । मामानाधिकरपे मनि पात्यायधिममपंगम्यमापयागिपदान्तग़ध्याहारममान । पधि- फरपपपाहागमापानीयादपि पलक्षण्यतिपादकत्येन माध. समये परतापदम्प मामानाधिकरणामपणेन पसार्यपगंपन्यानुगामाप नियोजनापायपापोगान । न नाक्षय पुगपम्प पनामारे मनानायक परमामयं मिनिनि पापा । जसगायन पनि मिटिमानाम, प ग पातदक्षरमधिमापने '[मु. 'नागमतीद विश्वम '[1] 'मा गहिनिया: गोर माग: '[ गुEm) मा पुग मार [२] निरनिराशा मान . पमानामारः।

·[.३ख.२] मुण्डकोपनिपत् । १९३ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' [मु०२।१।२] इति पूर्वसंदर्भप्रतिपा- दितविशेषणविशिष्टं मूतयोन्यक्षरं स इतिपदेन परामृश्य तस्याक्षरात्प- रतः परत्वाभिधानात् । न हि तस्यैव परतः परत्वं संभवति अतोऽक्षरा- त्परतः पर इति वाक्यस्थमक्षरपदमव्याकृताभिधायि न तु भूतयोन्य- क्षराभिधायी। अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो [ मु०२।१ । ४ ] इति भगवत्सबन्धितया प्रसिद्धस्य रूपस्य मूतयोन्यक्षरसंबन्धितयोपन्पासाच 'पुरुषं वेद सत्यम्' [मु०१।२।१३] 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' [मु०२।१।२] इति मगवदसाधारणपुरुषशब्दाभ्यासाच परमा- स्मैवात्र प्रतिपाद्यत इति निर्णीतम् । तथा 'यस्मिन्द्यौः' [मु०२।२। ५] इति वाक्य ओतं मनः सह प्राणैश्च सर्वरिति मनः प्राणसंवन्धित्वम- तिपादनात् । 'अरा इव रथ नाभौ संहता यत्र नाड्यः स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' [मु० २२२२६ ] इति जीवलिङ्गमञ्च भूतयोन्यक्षरप्रक- रणं मकत्वा जीवपरत्वमेवास्य संदर्मस्याऽऽश्रयणीयमिति पूर्वपक्षे प्राप्त 'वाद्यायतनं स्वशब्दात्' । [२००१।३।१] 'मुक्तोपमृप्यव्यपदे- शाच्च' ॥ 'नानुमानमतच्छरदात्' । 'प्राणाभृञ्च' । 'भेदव्यपदेशात्, । 'प्रकरणात्' । 'स्थित्यदनाभ्यां च' इति पभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतः । अयमर्थः-युभवाद्यायतनं परमात्मा । अमृतस्यैप सेतुरिति मोक्षप्रदत्व- लक्षणस्यासाधारणशब्दश्रवणात् । व्यापकत्वार्थस्याऽऽत्मशब्दस्य च श्रव. णात् । 'नामरूपाद्विमुक्तः'। 'परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' इति परमात्मा- साधारणमुक्तप्राप्यत्तव्यपदेशाच्च परमात्मैव । नानुमानमानुमानिकं प्रधा. नमस्मिन्प्रकरणे तत्प्रतिपादकशब्दामावान्न प्रतिपाद्यम् । एवं प्राणभृ- जीवोऽपि तत्प्रतिपादकशब्दाभावान्न प्रतिपाद्यः । जहं यदा पश्यत्य- न्यमीशमिति प्रकरणप्रतिपाद्येशस्य जीवमेदव्यपदेशाच भूतयोनिप्रकर- णाच । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्यनभनन्यो अभियाशीति [इतिजीव- स्य कर्मफलात्तृत्वं परमात्मनस्तु तदन्तरेण शरीरेऽवस्थानमिति परमात्मन एव प्रकरण तात्पर्यपर्यवसानभूमिताया आविष्कृतत्वाञ्च परमात्मैव मुण्ड- कोपनिपत्प्रतिपाद्य इति सिद्धान्तितम् । अतश्च गुण्डकोपनिषद्भगव. परेति सिद्धम् । इयं बलविद्या येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्येण प्राप्ता .. - नान्नमस्यति ।

·रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकासमेता- ०३ नमः परमऋपियो नमः परमऋपिायः ॥१३॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ द्विवचनमादरार्थ विद्यासमाप्त्यर्थं च ।। ११॥ क्षेमाय यः करणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजृम्मयत माप्यसुधामुदारः। वामागमाध्वगवदायदतुटवातो रामानुजः स मुनिराद्रियता मदुक्तिम् ॥ इति मुण्डकोपनिपत्यकाशिका समाता। इत्यथर्ववेदीया मुण्डकोपनिपत्समाता।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। रामानुजमतानुयारिकानारायणविरचितप्रकाशिकोपेता। माण्डूक्योपनिषत् । मुमुक्षोरधिकारिणो निखिलक्केशनिवृत्तिपूर्वकं परमानन्दावाप्तये सम- स्तव्यस्तप्रणवप्रतिपाद्यमगबपासना वक्त प्रवृत्तेयमुपनिषत् । आदौ समस्तप्रणवप्रतिपाद्यं तावदाह । हरिः ॐ ॥ ओमित्येतदक्षरमिद५ सर्व तस्यो. पन्यारव्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार एव। यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव ॥३॥ एतदिति श्रवणायदित्यन्वेति । ओमित्युक्तमिति शेषः । ओतं जग- दस्मिन्निति व्युत्पत्त्योमित्युक्तं यद्रौतदक्षरं सत्यमिदंशब्दवाच्यस्य सर्वस्य चिदचिदात्मप्रपञ्चस्पाक्षर ओतत्वात् । सर्व केन निमित्तेनोंकारवाच्यं मह्माक्षरमित्युच्यत इस्यतो न क्षरति कालमयेऽपीति ट्युत्पत्त्या काल- भय एफमकारतया नित्यत्वहेतुनेतिमायेन प्रज्ञापूर्व प्रवृत्तिनिमित्तमाह; तस्पेति । विशिष्याऽऽस्यायतेऽनेनेति व्याख्यानं प्रवृत्तिनिमित्तं तस्योमि- स्पेतत्प्रतिपाद्याक्षरशब्दार्थत्व उपपमं ध्याख्यानमुच्यत इत्यर्थः । तत्कि- मित्यात आह-मूतमिति । ओमित्युक्तं ब्रह्म मूतमतीतकाले विद्यमान मवर्तमानकाले सद्भविध्यागामिकालेऽपि सच्छम्वदेकमकारमिति यावत् । अतोऽक्षरमुच्यत इत्यर्थः । इतिशब्दस्योपव्याख्यानमिति पूर्वे- णान्वयः । यदक्षरस्य सर्वस्वमुक्तं तदस्याप्पस्ति किमित्यतो नेत्याह- सर्वमिति ओमित्याक्रियते प्रतिपाद्यत इत्योंकारः । कृत्रः कर्मणि पञ्म- त्ययः । 'अचोणिति' [पा० सू०७।२।११५ इति वृद्धिः] यवन्त इति पुंलिङ्गता । ओमित्युच्यमानमक्षरमेव सर्वं न त्वन्यदित्यर्थः। मूनाम त्यादिनोक्तं शश्वदेकप्रकारत्वरूपं कालत्रयातीतत्वमक्षरपदप्रवृत्तिनिमित्त- मपि नान्यस्येत्याह-यञ्चान्यदिति । कालत्रयकृतविकारहीनरूपं त्रिका. लातीतं च यदन्यद्वस्त्वस्ति तदप्योंकार एय । ओमित्युच्यमानाक्षरास्पं बझैव न ततोऽन्यतादृशमस्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ - ·' १९६रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-मा.स.१] सर्वमोंझार एयेत्यत्रोंपवायब्रह्मणः पूर्णत्वमुक्तं तत्कुत इत्याशी प्रमाणसूचनेन निराकुर्वन्नाह- सर्य५ ह्येतवलायमात्मा बल सोऽयमात्मा चतुप्पात् ॥ २ ॥ एकोनविंशतिमुसः स्थूल ग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ सर्व हतब्रह्मेति । एतवोंकारपत्वाच्यमक्षरास्वं ब्रह्म सर्व पूर्ण हि। परमं यो महद्दल तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।' पूर्णमदः पूर्ण- मिमित्यादिपु प्रसिद्धमित्यर्थः। ननु जीवानामपि क्रियासु स्वात. ध्यानुमवेन तत्रापि कश्चिम्ति नियन्तेत्यत आह-अपमिति । ब्रह्मा- दिप्वादानकर्वतया स्थितोऽयमात्माऽयं मह्म प्रागुक्तोंपड़वाग्यं ब्रह्मैव न त्वन्यः कश्चिदित्यर्थः । इति समस्तप्रणवप्रतिपाद्योक्तिः । एवं सम• सप्रणवप्रतिपाद्यमुपासनार्थं निरूप्यज्ञानी तस्यैकदेशैरफारोकारमकार- नादेः प्रतिपाद्यानां विवादिमगयदपाणामुपासमामकार उकारो मकार इत्यादिना तृतीयखण्डे वक्तुं तानि सपाण्याह-सोऽयमात्मा चतु. प्पाजागरितस्थानो यहिप्पज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुसः । स सम. स्तोपदवाच्योऽक्षरनामाऽयं ब्रह्मादिपु नियामकतया स्थित आत्मा चतु. प्पाचत्वारः पादा संशाः स्वरूपमूता यस्य स चतुप्पात् । पादपदस्य 'संख्यासुपूर्वस्य' [ पा० सू० ५।४।१४०।] इत्यन्तलोपः। सर्व- जीवनियामकतया तत्तदेहेषु चतूरूपतया तिधतीत्यर्थः ॥ २ ॥ कानि तेपां स्थानानि कत्र व्यापारः कीदृशानि तानि स्पाणि किं तेपां भोग्यं कानि नामानीत्यतम्तत्सर्व क्रमेणाऽऽह- जागरितन्यानो बहिप्पनः सप्ताङ्गः । पर स्थित्या जागति तचक्षुर्जागरितम् । अधिकरण कात्ययः । तदेव च्यानं यस्य म जागम्तिम्धानः । नक्षस्थान इत्यर्थः । वहिप्पः। पहिःदो बायार्थपरः । याहानथांप्रज्ञापयतीति याहिमशः । जाना- रन्तावितण्यांत 'दगुपधानीफिरः [पा० ० ३ । १. १३५] इति करत्ययः । 'आतो लोप इटिन [पा ०६४।६४] इत्याकारटोपः । सनातुः । चत्याग हप्ता दो पादी गामनत्यादन- पम्न १० इति सताःएकोनविंशतिमुगः । मधमनगं गनमुना फार पाश्चंहप न न न ममानि पुगपमुगाकाराणीति विशेफः। म्यूट ·- [मा. सं.] माण्डूक्योपनिषत् । मुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः । स्थूलाठुमभोगान्मुक्त इति स्थूलमुक् । वैश्वानरः । विश्यते गम्यते सर्वायत इति विशतेः कर्मणि वप्रत्ययः अनेकार्थवाद्धातूनां विशतिर मत्यर्थः सज्ञानपरः । विश्वं सर्वैज्ञेय स्थूलं वस्तूच्यते । मोक्तृतया तरसंवन्धी वैश्वः । न रीयते क्षीयत इति नरः । रीङ् क्षये डा प्रत्ययः । वैश्वश्चासौ नरोति । 'नरे संज्ञायाम [पा० सू०६ । ३ । १२९] इति सूत्रेण माप्योक्तनिशक्तिबलावा दीर्धे वैश्वानरः प्रथमः पादः । आत्मन इति विपरिणामेनात्रोत्तरत्र चानु- पङ्गः । सर्वदेहेप्वादानकर्तृत्वेन स्थितस्याऽऽत्मनः प्रथमं रूपमित्यर्थः॥३॥ स्वमस्थानोऽन्तः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति- मुखः प्रविविक्त मुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ स्वमस्थानः । यत्र स्थित्वा जीवः स्वामपदार्थान्पश्यति तत्स्वमस्थानं तदेव स्थानं यस्य स स्वप्नस्थानः कण्ठदेशस्थ इत्यर्थः । अन्तःप्रज्ञः । अन्तःशब्दोऽत्र वाद्यार्थज्ञानजन्यवासनापरिणामरूपार्थपरः । तानन्तः स्थितान्यासनामयानन्प्रज्ञापयति जानाति चेत्यन्तःप्रज्ञः । प्रज्ञ इति जानातेः कः । अत्र स्वानिकपदार्थानां जाग्रद्वासनाजन्यत्वोक्तिः प्रायि- करवामिमाया।' दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुमूतं चाननुभूतं च सर्व पश्यति '[प्र० ४।५। ] इति श्रुतेः । सप्ताह एकोनविंशतिमुख इति प्राग्वत् । प्रवियिक्तमुक् । वासनामयतया वाह्यार्थेभ्यो विविक्ता स्वामार्थान्मुझे भोजयति चेति प्रविविक्तभुक् । तेजोमयचित्तस्थ- तया चित्तसंबन्धित्वेन तैजसनामाऽऽत्मनो द्वितीयः पादः । द्वितीय रूप- . मित्यर्थः ॥४॥ तृतीयपादस्य स्थानं वक्तुं स्थानस्वरूपं तावदाह- यत्र सुप्पो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत्सुपुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकीतूतः प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दाक्चेतो- मुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ पत्र देशे मुप्तोऽज्ञानवृतः सुसरूपं मगवन्तं प्राप्त इति वा । 'प्राजे.

·१९८रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितमकाशिकोपेता-मा.स.१] नात्मना संपरिष्वक्तः' [वृ० ४।३।२१ ] ' इत्यादेः। न कंचन कमपि काम काम्यमानमर्थ कामयते न कंचन स्वमपदार्थ न च पश्यति । उप- लक्षणमेतत् । स्वात्मानं विना किमपि न पश्यतीत्यर्थः । तत्स्थानं सुपु- प्तमित्युच्यते । सुपुप्तमेव स्थानं यस्य स सुपुप्तस्थानः । हत्कर्णिका- ग्रस्थ इति यावत् । एकीमूतः । वैश्वानरतेजसाम्यां संश्लपविशेषरुपै- कीमावं प्राप्तः प्रज्ञानयनः। अविद्याकर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिप्यते। यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टितेत्युक्तकर्मवेष्टनावृतो जीवो धन इत्यु- च्यते मुघुप्तिवेलायां घनं तजीवस्वरूपं जानाति प्रज्ञापयति च जीव. स्येति प्रज्ञानधनः । प्रपूर्वादन्तीतण्याज्ज्ञा अवबोधन इति धातोः 'कृत्यल्युटो बहुलम्' [ पा० सू० ३।३।११३ ] इति बहुलग्रहणात्कर्मणि ल्युट्यनादेशे प्रज्ञानः प्रज्ञापितो घनो जीवो येन स प्रज्ञानघन इति विग्रहः । यदा घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वादिहापि प्रज्ञानधन इत्यस्य घनमज्ञान इति विपरीतसमासो ध्येयः। तथात्वेऽन्तीतण्यत्किरि ल्युट् । आनन्दमयः । आनन्दप्रचुरः । पूर्णानन्द इति यावत् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' [२०२४१] इत्यादी प्रसिद्धमिति हेरर्थः । आनन्द- मुर । विषयभोगान्धिनेवाऽऽनन्दं मुझे मोजयति चेत्यानन्दमुक् । अत्र स्थूटमुक्त्वं प्रविविक्तमुदत्वं च नित्यपूर्णानन्दानुमवरूपस्य क्रीडारूपम् । चेतोमुखः। ज्ञानरूपमुः। मुखेत्युपलक्षणम् ।ज्ञानरूपसर्वावयय इत्यर्थः । एतदानन्दमयत्वचेतोमुखत्वरूपविशेषणद्वयं प्रागुक्तरुपद्वपे नान्तःप्रज्ञमिति पक्ष्यमाणचतुर्थरूपे च ध्येयम् । प्राज्ञः । प्रकण न ज्ञापयतीति प्राज्ञः । जीपस्वरूपकालाज्ञानातिरिक्तं वाह्यं स्याप्नं वा किमपि न ज्ञापयतीति प्राज्ञनामक इत्यर्थः । प्रपूयांन्न पपदादन्तीतण्यर्थात् 'आतचोपसर्गे' [पा० सू० ३ । १ । १३६ ] इति कमत्ययः । आत्मनस्तृतीयः पादः। तृतीयं रुपम् ॥ ५॥ एवं पत्र निरुप्य चतुर्थ पादं नान्तःप्रज्ञमित्यादिना निरुपपिप्य. वैश्वानरादिपाणामुक्तस्थानव्यापाराद्यर्थपु श्लोकान्यियामध्ये यक्ष्य- माणचतुर्थरूपेण सह चतुणां राणां महिमानमाह- एप सर्वेवर एप सर्वन एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य मायाप्पयों हि भूतानाम् ॥ ६ ॥ । mar-माना।

·(मा.स.१] माण्डूक्योपनिषत् । उप उक्तवक्ष्यमाणचतूरूपात्मा । एप इत्यस्याभ्यासस्तात्पर्यार्थः । अन्तर्याम्यन्तनियन्ता। सर्वस्य योनिः कारणमिति । अस्य विवरणं प्रम- वाप्ययौ हि भूतानामिति । हि यस्मात्प्रभवाप्ययहेतुरत इत्यर्थः ॥ ६॥ उपनिपत्स्वयं प्रमाणमपि दावाय स्वोक्तार्थ मन्त्रानुदाहरति । अत्रं- ते श्लोका भवन्ति । संवादिन इति शेपः । (अथ गौडपादीयकारिकाः) बहिष्पज्ञो विक्षुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ॥ घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ १ ॥ वैश्वानरो बहिष्पज्ञस्तैजसोऽन्तःप्रज्ञः प्राज्ञः प्रज्ञानघन इत्युक्तार्थे मन्त्रमाह-बहिरिति । विश्वो वैश्वानरः । पदानामर्थः पूर्ववेव ध्येयः । स्मृत इति मन्त्रद्रष्टा ब्रह्मणा भगवद्रूपाणामेतेषामेकत्वं स्मृतमित्यर्थः॥१॥ जागरितस्थानः स्वमस्थानः सुपुप्तस्थान इत्युक्तार्थे मन्त्रमाह- दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदिप्राज्ञनिधा देहे व्यवस्थितः॥२ ॥ मुखेऽयमागे । अन्तरित्यस्य विवरण मनसीति । आकाशे च हृदया- काशे हत्कणिकाग्रस्थाकाश इत्यर्थः । स भगवानेक एवास्मिन्देहे विधा स्थित इत्यर्थः ॥२॥ स्थूलमुगित्याद्युक्तेऽर्थे मन्त्रमाह-- विश्वो हि स्थूलभुनित्यं तैजसः प्रविविक्त क् । आनन्द तथा प्राज्ञविधा भोगं निबोधत ॥ ३ ॥ निबोधतेति मन्त्रदृष्ट्रा ब्रह्मणा स्वोपदेश्यान्मत्युच्यते । एवं विज्ञान- थेत्यपि ध्येयम् ॥३॥ उक्त एवार्थ मन्त्रान्तरं पठति- स्थूलं तर्पयते विश्व प्रविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्ति विजानथ ॥४॥ स्थूलं मोग्यं वस्तु फर्तृ विश्वं कर्म । एवमग्रे नित्यतृप्तस्य स्थूलादिना मानन्दानमस्यपुस्तके- -'भानन्दया निकोपत।

·है - २००रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-मा.स.१] तृप्तिः क्रीडारूपा ध्येया। आनन्दमानन्दो लिङ्गव्यत्ययात् । विजानथ विजानीय विकरणव्यत्ययात् ॥ ४ ॥ विश्वादिरूपत्रयस्वरूपं तत्तत्स्थानेषु तद्भोज्यस्वरूपं जानतःफलमाह- त्रिपु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यस्तु प्रकीर्तितः ॥ वेदैतदुभयं यस्तु स शुञ्जानो न लिप्यते ॥ ५ ॥ त्रिपु धाममु अक्षिमनोहदयाकाशरूपेषु यगोज्यं स्थूलादि यम मोक्ता विश्वादिरूपात्मैतदुमयं मोक्तमोज्यटक्षणमुमयं यस्तु योऽधि. कारी वेद जानाति स ज्ञानी विषयान्मुक्षानोऽनुभवन्नपि तस्कृतलेपन न पामोति तत्कृतोचादिविकारं न मानोतीत्यर्थः । तत्तत्स्थानेषु तत्तत्फल. मोजयिता स्वस्य स्वेतरस्य च जीवस्य कर्मफलप्रदः सर्वेश्वर एव न ममात्र भोग इतरजीयानां वा स्वातम्यमिति मत्वा न विकरोतीति मावः॥ ५॥ एप योनिः सर्वस्येत्युक्तार्थ मन्त्रमाह- प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ॥ सर्व जनयति प्राणश्चेतोऽशून्पुरुषः पृथकू ॥ ६॥ प्रमवति उत्पद्यतेऽनेनेति प्रमवः । सर्वभावानां सर्ववस्तूनां यथापो- गमुत्पत्तिहेतुश्चतूरूपात्मेति योज्यम् । इति सतां विनिश्चय इत्युक्त्याऽस. तामन्यथा निश्चय इति लभ्यते तदने विवरिष्यते। सर्वमभवत्यं प्यनक्ति- सर्व जनपति प्राण इति । सर्वस्य प्रणेतृत्वहेतुना प्राणनामा । सर्व जन- यतीत्युक्त्या न विवर्तरापमुपादानत्वं सर्वप्रमयत्यमित्युक्तं भवति । पुरुषः पूर्णपदगुणत्यादिना पुरुपनामा प्रागुक्तनामा चतूम्रपात्मा हरिः । चेतों. शूज्ञानारप्परमिपुक्ताशीवानिति यावत् । पृथदेवदानयमानयादिमे- देन जनयति ॥ ६ ॥ सतामिति पिनिय इत्यनामतां पेपरीत्यन निश्चय इत्परमा समयं श्यनक्ति विमूसिमित्यादिना- पितुति प्रा बन्ये मन्यन्त सृष्टिचिन्नकाः । स्वममायामरति मष्टिरन्यायिकल्पिता ॥ ७ ॥ मृतिपिपपपिचारपन्तोन्ये बागम्यम्पपरिणामयादिनो मन्तः प्रम TANI - ·२०१ मा० ख०१] माण्डूक्योपनिषत् । सृष्टिं विभूति जीवजडात्मना विविधतया भवनं ब्रह्मणो मन्यन्ते । सृष्टिचिन्तका इत्यनेन यथावद्ब्रह्मस्वरूपानभिज्ञा इति सूचितम् । अन्यै- ब्रह्मविवर्तः प्रपञ्च इतिवादिभिः सृष्टिविकल्पिता विविधतया कल्पिता। कथं स्वप्नमायासरूपेति । स्वाप्नपदार्थः सुप्तात्मविवों यथा मायास्व- रूपा तथा तत्स्वरूपब्रह्मविवर्तरूपा जाग्रत्सृष्टिरपि मायास्वरूपा । माया- पदेन मायाविनिर्मितगन्धर्वनगरादिग्रहः । तत्सरूपा मिथ्याभूतेत्येवं विकल्पितेत्यर्थः ॥ ७॥ परिणामविधर्तयोरभावे कथं हरेर्जगतः सृष्टिरित्यतः सतां निश्च. यप्रकारमाह- इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । केवलमिच्छेच्छामात्रमनायासेनाविलम्बेनाविकारत्वेन च प्रमोरव- ध्यशक्तेः सृष्टिः प्रभुकर्तृका विश्वविषयिणी सृष्टिः । इतिसृष्टौ विपये विनिश्चिता विनिश्चयवन्त औपनिपदा इत्यर्थः । भगवतः सत्यसंकल्प- त्वात्स सर्वशक्तः स्वसंकल्पमात्रादेष सशरीरभूतचेतनाचेतनमपञ्चमग्रे सूक्ष्म स्थूलरूपेण परिणाम्यस्वयमविकार एव सर्वात्मकः सर्योपादानं मवतीति मन्यन्त इति भावः । विनिश्चिता इति कर्तरि क्तः । पुनर्मतान्तराण्याह- कालात्ममूर्ति भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ ८ ॥ कालचिन्तकाः कालमेवेश्वरं मन्वाना भूतानां प्रसूतिमुत्पत्ति काला- न्मन्यन्ते । उपलक्षणमेतत् । यदृच्छानियतिस्वमावादीनां तेषां निरासः पुरुषप्रमुपदाम्यामेव ज्ञेयः । अत एवेच्छामात्रमित्यस्य पक्षस्य मध्ये तर्हि परिपूर्णस्य पुरुषस्य सृष्टिः किमर्थत्यतो लोकानुग्रहार्थ स्वमाव इति वक्तुं मतान्तराण्याह- भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैप स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥ ९ ॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपदि प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ 25131 मोगार्थमिति । हरेरतृप्तस्यैव भोगाथं मृष्टिरित्यन्ये मन्यन्ते । अपरें निवेशः॥८॥ - ·२०२रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-मा.ख०२] तु महाराजस्य कन्दुकादिविहार इव क्रीडाथ विश्वसृष्टिरिति मन्यन्त इत्यर्थः । स्वमतमाह श्रुतिः-देवस्येति । देवस्य क्रीडाशीलस्यैप लीला- रूपोऽयं सृष्टयादिविषयः स्वभाव एव नान्यत्मयोजनमितिभावः 'लोक- वत्तु लीलाकैवल्यम्' [५० सू० २।१।३३] इति सूत्रम् । कुतः । आत- कामस्य का स्पृहा प्रयोजनस्पृहा न काऽपीत्यर्थः । इति शब्दो रूपया निरूपणसमाप्तौ ॥९॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्प्रकाशिकायां प्रथमः खण्डः ॥१॥ स नेति चतुर्थपादमात्मन आह- ( उपनिषत् ) नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षण- मचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥१॥ अन्तःप्रज्ञापयतीत्यन्तःप्रज्ञः । स्वमार्थप्रदर्शकः स नेत्यर्थः । न बहि- प्प्रज्ञः। जाग्रदर्थप्रदर्शको न भवति । नोभयतःप्रज्ञम् । बाह्यशब्दादिकं जानन्स्वप्नाथांश्च यदा पश्यति साऽपि काचिद्दशोभयत इत्यनेन गृह्यते । उमयतो बाद्याभ्यन्तररूपार्थान्प्रज्ञापयतीत्युभयतःप्रज्ञम् । नोमयतःप्रज्ञम् । एतद्दशाव्यापारो विश्वतेजसाख्येश्वररूपयकर्तृको ज्ञेयः सोऽपि तुर्य नाम्तीत्यर्थः। न प्रज्ञानयनं प्राग्वद्विपरीतसमासः कर्तव्यों चनप्रज्ञानमिति । धनगज्ञानावृतं सुप्तजीवस्वरूपं प्रज्ञापयतीति घनप्रज्ञानं तन्न भवतीति न प्रज्ञानघनमित्युच्यते । न प्रज्ञम् । प्रकर्षण ज्ञापयति मानसवासनामयं ध्येयमिति प्रशं तन्नेति अयमपि स्वानिकव्यापारतुल्य- तया तेजसास्यभगवटपव्यापागे दृष्टयः । सोऽपि तुर्य नेत्यर्थः । इद. मुपलक्षणम् । जामकालीन निविषयकेवलात्मस्फुरणम्पनडीमायारया. यस्यानम्यापि । इदमपि स्पतिव्यापाग्तुल्यतया प्राज्ञाम्यममवढ्या- पारो यः । सोऽपि तुर्य नारतीति ध्येयम । एवं विश्वंतजसप्राज्ञापयर पनपव्यापारान्यायाभ्यन्तरपदार्थम्पसाज्ञापनसम्परपज्ञापनरूपाकि- निद्वारा किंग्ल्यिामोगपत्रव्यागारं समाधिन्थनिरन्तरज्ञानसंतत्युत्पा पनरूपण्यापार जटीमाएपल्यापार नागदित्यर्थः नोगरताप ·२०३ मा०ख०२] माण्डूक्योपनिपत्। न प्रज्ञमित्यत्र कि सपकर्तृकं व्यापारद्वयमस्य नेत्युच्यते तद्विचार- णीयम् । तद्धि किं निर्व्यापारमेव चतुर्थ- रूपं नेत्याह-नाप्र- ज्ञमिति । अप्रज्ञापकं नेति नाप्रज्ञं प्रज्ञापकमेव । मुक्तानां तद्योग्य- सर्वज्ञानप्रदानरूपव्यापारकर्तृ इत्यर्थः । अदृष्टं विश्वादिरूपवर्य बाह्याभ्य. न्तरपदार्थज्ञापनतद्यवहाररूपकार्यलिङ्गेनानुमेयं न तथा चतुर्थं रूपं दृश्य- मित्यदृष्टमिति वा.। अमुक्तदृष्ट्यगोचराद्वाऽदृष्टमित्यर्थः । अव्यवहार्यम- ग्राह्यमिति । मुक्तिं विना तद्रूपविपयकग्रहणव्यवहारयोरभावाव्यवहा. र्यमग्राह्यमित्युच्यते । अलक्षणं लक्षणमनुमापकं जाग्रदादिप्रवृत्तिरूपा- नुमापकराहित्यादलक्षणम् । अतएवाचिन्त्यम् । अचिन्त्यत्वादेवाव्यप. देश्यं व्यपदेष्टुमशक्यम् । ऐकात्म्यप्रत्ययसारम् । एकः प्रधान आत्मा पूर्ण एकश्चासावात्मा कात्मा। एकात्मैवैकाम्यं स्वार्थे प्यञ्प्रत्ययो. ज्ञान- रूपः सार आनन्दरूप इत्यस्यैकात्म्यप्रत्ययसारम् । प्रपञ्चोपशमम् । पचि विस्तारे प्रपञ्चो विस्तृतो व्याप्त इति यावत् । उपशब्दोऽवोत्कृष्टवाची शर्म मुखमुत्कृष्टानन्दरूपं प्रपञ्चश्वासावुपशमश्च प्रपञ्चोपशमस्तमकाम्य- देहबन्धानिटं प्रपञ्चं शमयतीति प्रपञ्चोपशममिति । शान्तम् । उर्मि- पटकरहितम् । निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवम् । अद्वैत द्वीतिभावप्रधान द्वित्वेन वस्तुतत्वापेक्षयाऽन्यात्मकरूपद्वितीयेन प्रकारेणेतं. ज्ञातं वस्तु दीतम् । इण गती । द्वीतस्येदं तं मिथ्याज्ञानं न विद्यते मिथ्याज्ञानं यस्मात्तवतमहममतादिमिथ्याध्यवसायनियर्तकम् । एतादृशमात्मनथ्व- नु) पादं मन्यन्त औपनिषदा इत्यर्थः । सोऽयमात्मा चतुष्पादिति प्रति- ज्ञात विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयाख्यरूपचतुष्टयं सपरिकरं निरूंप्य रूपत्रय- विपये मन्त्रानुदाहत्य चतुर्थविषये मन्त्रानुदाहरिप्यन्निदानी, चतूरूप आत्माऽवश्यं ज्ञातव्य इति ६.दन्नुपसंहरति स आत्मेति-य इति शेषः । स चतूरूपो विविधतया चतुर्विधतया विशेपेण च मुमुक्षुभिज्ञेय इत्यर्थः। अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ ७॥ चतुर्थरूपस्योक्तं माहात्म्यं संवादयितुमाह-- अत्रैत इति तुरीयस्यो. तार्थ एते वक्ष्यमाणाः श्लोकाः संवादिनो भवन्तीत्यर्थः। प्रपञ्चोपशममित्यादिनोक्तसयांनिष्टनिवर्तकादिरूपेऽर्थे श्लोकमाह निवृत्नेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । अद्वैतः सर्वनाबानां देवस्तुर्यो विशुः स्मृतः ॥ १० ॥ सर्वदुःसानां निवृत्तेः कारणमिति शेषः । ईशानः । ईशान्ब्रह्मादीन- .. :

·२०४रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-मा.ख०२] नति प्रेरयतीतीशानः । प्रमुः स्वामी । अव्ययः शश्वदेकप्रकारः । अद्वैतः । मिथ्याज्ञाननिवर्तकः । सर्वभावानाम् । भवन्तीति भाषाः । भू सत्तायाम् । भगवज्ज्ञानेन लन्धसत्ताका इत्यर्थः । 'अस्ति ब्रह्मेति वेद सन्तमेनं ततो विदुः '[तै २१६ । ]इतिश्रुतेः। सर्वेपामधिकृता. मात्मनां देव उपास्यो विभुः समर्थः स्मृतो मन्त्रवृम्भिरिति शेपः ॥१०॥ नान्तःप्रज्ञं न बहिष्मज्ञमिति तुरीयस्य विश्वादिरूपवयवैधमुक्तं तत्र मन्त्रमाह- कार्यकारणवद्धौ तावियेते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः॥११॥ अज्ञानकार्यमूतोऽहंममतादिनमस्तसूपकार्यबन्धः । तत्कारणाविद्या- रन्धः। कारणयन्धः । जीवनिष्ठतादृशजायत्पदार्थभ्रमाविद्यारूपकार्य- कारणबन्धस्वामी विश्वः । तेजसस्तु अविद्याकार्यभूतोक्तरूपस्वाप्रपदा- र्थभ्रमणे तत्कारणाज्ञानेन च पद्धो जीवनिष्ठतादृशवन्धस्वामीत्यर्थः । प्राज्ञस्तु तत्कारणाज्ञानरूपसुपुतिबद्धः सुपुतिबन्धस्वामी । तुरीये चतुर्थे रूपेवी कार्यकारणबन्धनियमनव्यापारी या कारणमात्रव्यापारी वा द्वावपि न सिध्यतो न स्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ न प्रज्ञानधनं नाप्रज्ञमित्युक्तमाज्ञवैधम्र्ये मन्त्रमाह- नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । माज्ञः किंचन संवेत्ति तुरीयं सर्वहक्सदा ॥ १२ ॥ आत्मानं सुपुप्तजीवस्वरूपं न संवेदयेन्न परान्न सत्यं नापि चानृतं । संवेदपेदित्यन्यपः । जीवस्यरूपसुसकालाज्ञानानि विना मान्य. किमपि संवेदयेदित्यर्थः । तुरीयं तु सर्वदृक् । सर्वं दर्शयतीति सर्य.. वृक् । मुक्तो तत्तद्योग्यं सर्व प्रदर्शयतीत्यर्थः ॥ १२॥ शिवमद्वैतमिति तुरीयस्प मिथ्याज्ञाननियतकत्वमुक्तं तत्याज्ञस्यापि सममिति यदस्ततस्तुरीयस्प घेलक्षण्यान्तरमाह- द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुनयोः प्राज्ञतुर्ययोः । पीजनिदायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न वियते ॥ १३ ॥ देतस्प देहगेहादी, स्यातपस्पाग्रहणं महणाहेतुत्यं देहादी स्वात.

·[मा०स०२] द्विविधभ्रमहेतुत्वे -माण्डूक्योपनिपत् । २०५ तत्र्यम्रमाजनकत्वं प्राज्ञतुरीययोस्तुल्यं समम् । बीजेति । देहगेहादौ स्वातघ्यबुद्धिबीजभूतामूलाविद्या बीजनिद्रा तया युक्तस्तद्युक्तत्वप्रः माज्ञः । सा च । चस्त्वर्थे । तुर्ये तु सा वीजनिद्रा तद्युतत्वप्रदत्वमिति- यावत् । न विद्यत इत्यर्थः ॥ १३॥ प्रकारान्तरेण विश्वादेः साधर्म्यवैधर्म्य आह- स्वमनिदायुतावायौ प्राज्ञस्त्वस्वमनिद्रया । न निदां नैव च स्वमं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ १४ ॥ उपलक्षणं जागत्स्वप्नभ्रमाभ्यां तद्धेतुनिद्राशब्दिताविद्यायया युती दौ तदुभयसंबन्धनियामको विश्वतैजसौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया द्विविधभ्रमं विना कृतकेवलाविद्यया युतस्तन्मानधन्धस्वामीत्यर्थः । निश्चिताः सम्यनिश्चयवन्तः सन्तो न निद्रां निद्राकृतबन्धस्वामित्वं स्वप्नं च नैव तुरीये पश्यन्ति जानन्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ एवंविधतुरीयस्य दर्शनप्राप्ती कदा भवेतामित्यत्राऽऽह- अन्यथा गृह्णतः स्वामो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ १५ ॥ अन्यथा गृह्णतो देहगेहादौ भगवधीने स्वाधीनतां जानतः स्वमो मयति । स्वप्नपदन मिथ्याज्ञानरूपभ्रमपरम्पराग्रहणतस्तत्त्वं भगवतः स्वातन्त्र्यादिरूपं तत्त्वमजानतो निद्रामूलाविद्यावन्धो भवति । तयोनि- दाम्रमयोविपर्यास आवर्तने क्षीणे सति तुरीयं पदं चतुर्थरूपमश्नुते साक्षात्कारद्वारा प्रामोतीत्यर्थः ॥ १५॥ निद्राममयोरावर्तनक्षयः केन स्याद्यस्य क्षयेण मगवदपरोक्षधीरित्यती मगवत्प्रसादेनैवेत्याह- अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वममद्वैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥ मायाशब्देन मगवदिच्छा तदधीनाऽविद्या च गृह्यते । अनादीति- तन्त्रम् । अनादेविष्णोरनादिमायया. कर्मरूपाविद्यया सुप्तः स्वापितः संसारे निवेशितो जीवो यदाऽनादिमायया भगवदिच्छया मगवत्मसा- ·२०६रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितमकाशिकोपेता-मा०स०१] देन प्रबुध्यते भगवानेव स्वतन्त्रोऽन्यत्स तदधीनमित्यादितत्त्वज्ञानया न्मवति तदाऽजं जननादिदोपहीनमनिस्वानं विश्वादिरूपनपव्यापा. रप्रवर्तकमतं मिथ्याज्ञाननिवर्तकमिदमुपलक्षणं सर्वानिहनिवर्त भग- पन्तं बुध्यते साक्षात्करोति ॥ १६ ॥ ननु देहगेहादी स्वस्यामिसंबन्धादिरूपयन्धस्य जीवस्वरूपस्पेय स्थामाविकत्वेन निवृत्त्ययोगाविपर्यासे तयोः क्षीण इत्युक्तिः कथमि. त्यतो नायं स्वाभाविक इत्याह- प्रपञ्चो यदि वियेत निवर्तत न संशयः । मायामात्रमिदं दैतमहतं परमार्थतः ॥ १७ ॥ देहगेहादी स्वस्वामिसंबन्धादिरूपो पन्धः प्रपञ्चस्वातन्त्र्येण नास्त्यंघ यदि पराधीनोऽपि विद्यत इत्यङ्गी क्रियेत तयपि परमार्थतः परमश्रा. सापर्थश्र परमार्थ उत्तमोऽर्थी भगयांस्तस्मात्परमाथतः परमेश्वरप्रसा. दादिति यायत । निवर्तेत निवर्तत एप न संशयः । अनादितोऽन- वृत्तस्य देहादी स्त्रीयस्यज्ञानरूपभ्रमस्य कथं निवृत्तिरित्यत आह. मायेत्यादि । अद्वतं महद्भिर्यथायत्तपा ज्ञातं प्रमादियस्तुजातमद्वत द्वितीपेन प्रकारेण ज्ञातं तद्वैपरीत्येन ज्ञातं तेो मायामानं भगवदिच्टया मात्र निर्मितं जातमित्यर्थः । तथा च तादृशमिथ्याज्ञानम्पानादितोऽनुयत्तस्यापीश्वरेच्छपा जातत्ये- नास्यामायिकत्यात्तत्मसान तन्निवृत्तियुक्तति मायः । उक्तं हि संसारपन्धस्थितिमोक्षहेतुः । देवी रोपा गुणमयी मम मापा दुरत्यपा। मामेय ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ [गी० ॥१४ ] इत्यादि- कम् ॥ १७॥ उत्तमेव पूयंयाश्याय विशदयनपसंहरति । विकरपी न निवर्तन कल्पिना यदि केनचित् । उपदेगादयं यादो नाते तं न पियते ॥ १८॥ इति । इत्यथर्ववेदीपनापडक्यापनिपदि द्वितीयः सण्डः ॥ २ ॥ पिर निगादी पीपताभिमानादिनानापन्धमपो विमला रोपा पाक्षिक पति विमानादिना प्रकारे तच मियाज्ञान attitu...-.:

·भाव्यान्नपुंसकता। कीरशमक्षरमित्यत आह-अधिमानमिति । अधिका मात्रा इति। पद्यन्त इति पादा विश्वादिसपाणिपादाः क इत्यतोऽकारा- प्रतिपाद्यत इत्यकारो विश्वः । एवमुक्तदिशा । उकारस्तंजसो मकार: मा० स०३] माण्डूक्योपनिषत् । २०७ स्वामाविकत्वेन कल्पितस्तद्यपि उपदेशान्महतामुपदेशवलान्न निवर्ते- तापि तु निवर्तेतैव । कः सतां वादः। यदुपदेशान्नानाविधस्वातन्त्र्यादि- भ्रमनिवृत्तिरित्यत आह-ज्ञात इति । ब्रह्मणि यथावज्ज्ञाते सति दैतं शियमद्वैतमित्यत्रोक्तव्युत्पत्त्या मिथ्याज्ञानं न विद्यते निवर्तत इत्ययं सत्संवाद इत्यर्थः । इतिशब्दस्येत्येते श्लोका भवन्तीति पूर्वेणा- न्वयः ॥१८॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्मकाशिकायां द्वितीयः खण्डः॥२॥ - एवं समयोंकारप्रतिपाद्यस्याऽऽत्मनो विश्वादिरूपचतुष्टयं निरूप्य तेपां रूपाणामकारादिप्रणवांशप्रतिपाद्यत्वादिमाहात्म्य वक्तुमुक्तमनुवदति- सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्र पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥ जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्ते- रादिमत्त्वादाऽऽप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ २॥ ओमित्याक्रियमाणवयोंकारशब्दितः सोऽयं चतुरात्मकत्वेनोक्त आत्मा- ध्यक्षरं सर्वतोऽधिकं च तदक्षरमविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । शब्दस्वा- मात्रा अंशा यस्य तदक्षरमधिमात्रम् । मात्राः का इत्यत आह-पादा दिप्रतिपाद्या विश्वाय इत्याह अकार इति । अ इत्याक्रियत आहूयते माज्ञः । उपलक्षणमिदं नादयोध्यस्तुरीयोऽपि नाद इति शेपोक्त्या माह्यः । एते विश्वतैजसमाज्ञतुरीयाः पादा मात्राशब्देनाधिमात्रमित्य. चोक्ता इत्यर्थः ॥ १॥ अपर्णप्रतिपायं रूपं स्थानोल्या निर्दिशति-जागरितेति । अकारः,अ, इत्याक्रियमाणः प्रथमा मात्राप्रणवप्रतिपाद्यस्याक्षरस्य प्रथमांश इत्यर्थः । अब जागरितस्थानः प्रथमा मात्रा वैश्वानर इत्यवर्णप्रतिपाद्यत्वं विधी- यत इति न पौनरत्यमिति ध्येयम् । एवमग्रेऽपि । वैश्वानरस्यावर्णवा.

·२०८रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-[मा० ख०३] ध्यत्वे निमित्तद्वयमाह-आप्तेरादिमत्त्वाद्वेति । तत्तज्जीवयोग्यभोग्यविष- यान्भोगायाऽऽपयति प्रापयति । विश्व इति । अ इत्युच्यते विश्व इति । आप्ल व्याप्तावन्तीतण्याहुप्रत्यये अ इति रूपमिति भावः । प्राज्ञस्ते. जसश्चाऽऽदी अस्येति आदिमास्तस्माद्वा अ इत्युच्यत इत्यर्थः । सुपुप्तो स्वप्ने च प्राज्ञतेजसाम्यामेकीभूतो विश्वः सुप्तरुत्थाने प्राज्ञात्स्वप्नादुत्थाने च तेजसाद्विविक्तः सन्दक्षिणाक्षिस्थानमायातीति तयोरादितया विश्वस्य तदादिमत्त्वमिति भावः । एतन्निमित्तद्वययुक्तत्वेनावर्णवाध्यत्वं विश्वस्य जानतः फलमाह-आमोति ह वा इति । योऽधिकारि एवमकारवा. ध्यत्वं विश्वस्य वेद सोऽस्येति शेषः । स वैश्वानरोऽस्य वेदितुः सर्वा. न्स्वयोग्यसर्वान्कामानाप्नोति प्रापयति । अन्तर्णीतणिच् । आदिश्च विश्व एवं वेदितुरादिश्च भवति । आविर्भूतस्वरूपतया मुक्तरूपेण तत उत्प- यते तज्ज्ञानीति तस्यायमादिः कारणं भवतीत्यर्थः । यद्वा । आदिश्चेत्य- त्रैवास्येति शेषः । आप्नोतीत्यत्र तु स ज्ञानीति शेपा ध्येयः॥२॥ अथ द्वितीयपादमाह- स्वमस्थानस्तेजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्पा- दुभयत्वादोत्कर्पति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति नास्याब्रह्मविन्कुले भवति य एवं वेद ॥३॥ स्वमस्थानो द्वितीया मात्राऽऽत्मनो द्वितीयांशस्तैजस उकार हरपा. क्रियमाणत्वादुकार इत्युक्तः । उवर्णवाच्यत्वे निमित्तद्वयमाह- उत्कर्षादुमयत्वाद्वेति । जाग्रहशायां विद्यमानदेहाभिमानादत्याज्यदे- हाभिमानं त्याजयित्वा स्वप्नमण्डले जीवं कर्पतीत्युत्कर्पणाद्धेतोर्वा पाह्याज्ञप्तिरूपनिद्रां वासनामयविपयानुमवं च प्रयच्छतीत्युभयहेतुत्वाद्वा निमित्तादु इत्युच्यते तैजस इत्यर्थः । तथा वेदितुः फलमाह- उत्कर्षति हवा इति योऽधिकारि एवं निमित्तद्वययुक्ततयोकारवाच्यते- जसं वेद स ज्ञानी ज्ञानसंतति ज्ञानधारां ज्ञाननित्यत्वमिति यावत्यामो- तीत्यनुपनः । उत्कर्पति. देहबन्धादात्मानमुत्कर्पति उद्धरति उत्कृष्य च समानश्च मानमन्तर्गतिरिति स्मृत्युक्तेर्मानसहितः समानः सर्वमोक्षिणा- मन्तर्गतो मध्यगतोमवतीत्यर्थः।दोपामावात्मीत्या चेति मावः । अस्य ज्ञानिनः कुलेऽब्रह्मपिन्न मवति ब्रह्मज्ञानिसंततिरेव मवतीत्यर्थः॥ ३॥ .

·[मा०स०३] माण्डूक्योपनिषत् । २०९ कस्तृतीयः पादः कथमस्य मकारत्वं किंच तज्ज्ञानिनः फलमित्यत- स्तत्सर्व क्रमादाह- सुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इद सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥४॥ सुपृप्तस्थानस्तृतीया मात्राऽऽत्मनस्तृतीयोंऽशः। मकारः । म इत्याकि- यमाणः । कुतो मितेरपीतेर्वा स्वात्मनि जीवमन्तर्गमयतीति स्वान्तर्गमनहे. तोर्वा वृत्तिज्ञानस्यापीतेरप्ययशब्दितलयकरणादाम इत्याक्रियत इत्यर्थः। योऽधिकारि एवं निमित्तद्वययुक्तत्वेन मकारवाच्यं प्राशं वेद स ज्ञानीदं सर्वं यथायोग्यं जगन्मिनोति स्वान्तर्गमयति जीवानामणुत्वेऽपि अधि- कारिणः सूर्यादेरिव प्रकाशतो व्याप्तिरस्तीति तन्मध्येऽन्तर्गमयति मुक्तः सन्निति भावः । अपीतिश्च भवति अव्ययकृच भवति दुःखाद्यनिष्ट- स्येत्यर्थः ॥४॥ एवं रूपवयं प्रणवस्याकारादिवर्णयप्रतिपाद्यमुक्त्वा चतुर्थ रूपममा- वश्चतुर्थ इत्यादिनाऽये विवक्षुः प्रागुक्तरूपत्रयज्ञानिनो पानि फलान्यु- तानि तब ब्रह्मदृष्टश्लोकान्प्रणयति- अत्रैते श्लोका भवन्ति । अब रूपवयज्ञानिफल एते वक्ष्यमाणाः श्लोकाः संपादिनो भवन्ति । कमेण तान्मन्त्रान्पठति- विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्ती स्यादाग्निसामान्यमेव च ॥ १९ ॥ अत्वविवक्षायामिति विवक्षापदेनोपासनं ग्राह्यम् । आदिमत्या- इत्यत्रोक्तदिशाऽऽदिमत्त्वनिमित्तेन प्रणयैकदेशावर्णवाच्यत्वोपासनायां सत्यामुपासकस्याऽऽदिसामान्यमादिश्चेत्यत्रोक्तदिशाऽऽदिमत्त्वसामान्य मादित्वेन विश्वसाम्यं भवत्युत्कटं स्पष्टमेतत् । यथा यथोपासते स तदेव मयतीत्यादेरिति भावः । मात्रासंप्रतिपत्तावात्मनोंऽशो विश्व आप्ति- निमित्तपणवांशाकारार्थ इति विश्वरूपांशध्याने ध्यातुराप्तिसामान्यमेव स्यात्सर्वकामावाप्त्यैव विश्वसाम्यतैव भवेदित्यर्थः ॥ १९ ॥ .

·२१०रामानुजमतानुपायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-[मा०स०३] तैजसस्पोत्वविज्ञान उत्कर्पो दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंपतिपत्तौ स्यादुञ्जयत्वं तथाविधम् ॥२०॥ जिसस्योत्वबिज्ञाने प्रागुक्तरीत्योत्कनिमित्तेन प्रणवैकदेशोकार- याच्यत्वोपासनायां तस्योपासकस्योत्कर्पतीत्यत्रोक्तदिशा स्फुटमुत्कर्षों दृश्यते प्रमित इत्यर्थः । मात्रासंप्रतिपत्तौ प्रागुक्तदिशोभयहेनुत्वनिमित्तेन प्रणवांशोकारवाच्यत्वेनाऽऽत्माशतेजसध्यानेन तस्य ध्यातस्तथाविधं प्रागुक्तं ज्ञानसंततिरूपं समानत्वं चेत्युमयत्वं स्यादित्यर्थः ॥ २० ॥ मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंपतिपत्नी तु लयसामान्यमेव च ॥२१॥ माज्ञस्प मकारमावे मकारत्वे प्रागुक्तमितिरूपनिमित्तेन प्रणवैकदेश- मकारवाच्यत्वे विज्ञाते सति मानसामान्यं सर्वान्तर्भावरूपप्राज्ञसाम्पमु- स्कटं स्फुटमित्यर्थः । मात्रासंमतिपत्ती वाह्यादिज्ञानलयकृत्वनिमित्तेन प्रणवशिमकारवाच्यत्वेनाऽऽत्मांशमाज्ञध्याने ध्यातुर्लयसामान्यं दुःखावि- लपकृत्त्येन प्राज्ञसाम्पमेव वा स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥ विश्वादिरूपाणामस्वोत्वमकारमावज्ञानिनो यदादिसामान्यादिफल- मुक्तं तद्दाढाय विश्वादेरत्वादिज्ञानिन आदिसामान्यादिकं फलमिति यो जानाति तस्याप्यस्ति फलमित्याह- विपु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेति निश्चितम् ॥ स पूज्यः सर्वततानां वन्यश्चैव महामुनिः॥ २२ ॥ विपु धाम त्रिपु रूपेपूतविधया ध्यातेपु सत्सु ध्यातुः पुरुपस्प यत्तुल्यं ध्येयं विश्वादिसादृश्यमादिममत्वादिसामान्यं भवतीति निधित यथा तथा वेत्ति स वेदिता महामुनिः सर्वभूतानां पूज्यो पन्द्यक्ष मवतीत्यर्थः ॥२२॥ विश्वादिरूपोपासनायाः सर्वकामाप्त्यादिफलमुक्तं प्राक् । इदानीं विश्वादिप्राप्तिमपफलं पाऽऽह- अकारो नयते विश्वमुकारचापि तैजसम् ।। मकारन पुनः पानं नामात्र वियतेऽगतिः ॥ २३॥ इत्पथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषदि तृतीयः सण्डः ॥ ३ ॥ हिमाप-far:!

·[मा०४] माण्डूक्योपनिषत् । २११ अइत्याक्रियमाणो विश्वः स्वात्मोपासकं विश्वं स्यात्मानं नयति प्राप- यति । उकारश्चापि तेजसमित्यादौ नयत इत्यनुकर्षः । प्राग्वद्याख्या । पुनः प्राज्ञमिति पुनःशब्दः प्रत्यहं सुप्तौ प्राप्तिसत्त्वेऽपि स्थानविशेपे मुक्तो तत्याप्त्यभिप्रायेणेति ज्ञेयम् । तुरीयोपासकस्य कथमित्यतस्तस्यापि तत्वाप्तिरस्तीत्याह-नामात्र इति । अमात्रेऽनशे विश्वतैजसयोः प्राज्ञेन प्रतिदिनमेकीभावो विश्वस्यास्तीति मानत्वं तुरीयस्य तन्नेत्यमात्र इत्यु- च्यते तुरीयः । अमात्रे चतुर्थेऽगतिस्तप्राप्त्यभावस्तदुपासकस्य न विद्यते विद्यत एव गतिरित्यर्थः । तुरीयेऽस्ति गतिरिति वक्तव्येऽगतिर्न विद्यत इत्युक्तिर्विश्वादेरिव बाह्यादिव्यवहारकारणत्वं न विद्यते यथा तथा गम्प- त्वमपि नेति शङ्कायां तन्निरासार्थमिति ज्ञेयम् ॥ २३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्मकाशिकायर्या तृतीयः खण्डः । लिपाद्यत्वमाह- नान्तःप्रज्ञमित्यादिनोक्तं तुरीयगुणानुवादपूर्व तुरीयस्य नादप्र- अमावश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमौकार आत्मैव संवि- शत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥१॥ अमानोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽतश्चतुर्थ इत्यनुवादः । ओंकारः। प्रणवैकदेशनादप्रतिपाद्यत्वं विवक्षितम् । अमात्र इत्यादि पदानां प्रागुक्तरीत्याऽर्थो योध्यः । अदृष्टमव्यवहार्यमित्यादिना प्रागुक्त- स्याव्यवहार्यत्वादेः पुनरवानुवादोऽव्यवहार्यत्वादिकमुपासकेऽपि समं मुक्ताविति प्रदर्शनायेति ज्ञेयम् । यथा विश्वादीनामकारादिवाच्यत्व- मेवमोंकारैकदेशनादवाच्यत्वं तुरीयस्येत्यर्थः । नावप्रतिपाद्यत्वेन तुरीयो- पासकस्य फलमाह-आत्मेति । योऽधिकार्येवममात्रत्वाव्यवहार्यत्यादि- नोंकारमोंकारैकदेशनादप्रतिपाद्यं वेद जानाति स आत्मैव सञ्शुद्धस्यरूप एव सन्देहगेहादावन्यत्र ममताद्यमिमानत्यागी मूत्वेति यायत् । आत्मना परमात्मना तत्प्रसादेनेति यावत् । आत्मानं नादयोध्यं तुरीयात्मानं संविशति प्रविशति । प्रविश्य पहिरन्तः स्वेच्छया स्वयोग्यमोग्यान्मु- मानः सुसमास्त इति भावः ॥१॥ -

·२१२रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-[मा०ख०४]
प्रणवावयवाकारादिप्रतिपाद्यमगवद्पज्ञानमन्यस्मरणत्यागेन संपाद्य-
मित्यत्र मन्त्रान्ब्रह्मदृष्टानाह--
अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
अत्युक्तार्थम् ।
ओंकारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः ।
ओंकारंपादशो ज्ञात्वान किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २४॥
ओंकारमोमित्याक्रियमाणं समग्रप्रणवप्रतिपाद्यं पादशः पादैः पद्यन्ते
प्राप्यन्ते स्वोपासकैरिति पादैविश्चाद्यशैविद्याद्विश्वादिचतूरूपात्मना
जानीयात् । पादाः किंरूपा इत्यत आह-पादा मात्रा इति । प्रणवां.
शमूताकारादिप्रतिपाद्या इत्यर्थः । ओंकारं प्रणववाच्यं पादशश्चतूरूप-
तया ज्ञात्वा किंचिदपि न चिन्तयेत् । इतरचिन्तया जायमानफलस्य
ततोऽधिकफलस्य चैतज्ज्ञानादेव सिद्धेरिति मावः ॥ २४ ॥
संसारमयं तितीपुणोंकारो मगवान्सर्वथा ध्येय इत्यत्र श्लोकं
पठति--
युजीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ॥
प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५॥
प्रणवे हरौ चेतो मनो युक्षीत तद्विपयं कार्यम् । स कीदृशः प्रणव
इत्यत आह-प्रणयो ब्रह्मेति । गुणवृहणत्वात्पूर्णत्वाद्विश्वादिरूपचतुष्ट-
यात्मकः प्रणवो निर्मयं ब्रह्म गुणपूर्णमिति विश्वादिचतूरूपो हरिजर्जाग्रदा
यवस्थाप्रणयनात्मणव इत्युच्यते । प्रपून्नियतेरचूप्रत्यये धातोर्नुशब्दादे-
शगुणावादेशणत्वेपु प्रणव इति सिद्धिः । फलमाह-प्रणवे नित्य-
युक्तस्येति तस्मिन्मणवे हरौ नित्ययुक्तस्य नित्यं तद्ध्यायिन इत्यर्थः ।
क्वचित्केनापि निमित्तेनेत्यर्थः । फलसाम्यार्थमेव प्राइनियमितिविशे-
विश्वादिरूपाणामन्योन्य मूलरूपेण च न गुणतारतम्यमित्याह-
प्रणयो परं ब्रह्म प्रणपश्च परः स्मृतः ।
अपूर्वाऽनन्तरोऽवायोऽनपरः प्रणयोऽव्ययः॥ २६॥
अपरमपरः पूर्वतनो मूलम्पपूर्वावतारात्मा प्रणयो हरिब्रह्म पूर्ण हि
पणोक्तिः ॥२५॥

·प्रणवं हरिं ज्ञात्वा तदनन्तरं प्रारब्धभोगानन्तरं तद्ब्रह्म व्यश्नुते विशेषेण प्राप्नोति सदा सत्त्वेऽपि स्थानादिविशेषाभिप्रायेण वीत्युक्तिः ॥२७॥ पासीत । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । तमेव शरणं गच्छ [मा १०४] माण्डूक्योपनिषत् । प्रसिद्धमेतत् । 'सर्वेषु मूतेप्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते' इत्यादाविति मावः। परः पश्चात्तनो विश्वाद्यवताररूपः प्रणवो हरिश्च ब्रह्म पूर्ण इत्याकपः । स्मृतः श्लोकद्रष्ट्रेति योज्यम् । पूर्वावतारे पश्चिमावतारे च पूर्णतैध न कचिदपि न्यूननेति मावः । प्रणवो ब्रह्मेत्युक्तं पूर्णत्वं व्यनक्ति-अपूर्व इति । न विद्यते पूर्व कारणं यस्य सोऽपूर्वः प्रणवः कारणहीनः । नाशाभावा- दूनन्तरः । अन्तशब्दपर्यायोऽत्रान्तरशब्दः । सर्वगतत्वादबाह्यः। पराधीन- स्थित्यमावादनपरः । अव्ययः शश्वदेकप्रकारः ॥ २६ ॥ सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च ॥ एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ २७ ॥ पणवो हरिः सर्वस्याऽऽदिः कारणं मध्य स्थितिकर्ता तथा नाशकर्ता च । एवेति निश्चये । ज्ञानिनः फलमाह-एवं ब्रह्मत्वादिना प्रकारेण प्रणवस्य हरेर्महिमान्तरमाह- प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदये स्थितम् ।। सर्वव्यापिनमोंकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २८ ॥ ईश्वरं सर्वनियामकम् । प्रणवं हरिं सर्वस्य हदि संस्थित विद्यादु- [गी० १८.६१ ] इति स्मृतेरिति भावः । एवं सर्वव्यापिनमोंकारमोमि- त्याक्रियमाणं मत्वोपास्य धीरो ज्ञानी न शोचति । आविर्भूतापहतपा- प्मत्वादिगुणाष्टको मुच्यत इत्यर्थः ॥ २८ ॥ एवमुक्तां समस्तव्यस्तप्रणयाभिधेयमगवदुपासनामनुवर्दस्तज्ज्ञानिनः अमात्रोऽनन्तमात्रच द्वैतस्योपशमः शियः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः स मुनिर्नेतरो जनः॥२९॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषदि तुरीयः खण्डः ॥ ४ ॥ स्तवेनोपसंहरति- ·- २१४ माण्डूक्योपनिषत् । मा०स०४] अमात्रः । मात्रा अंशास्तद्विहीनोऽमात्रः । मूलरूपेण स्थित इति यावत् । अनन्तमात्रः । जगद्यापारनिर्वहणार्थमिच्छाकृतविश्वाधन- तांशः । इच्छागृहीतामिमानोरुदेह इति स्मृतेः । तस्योपशमः । स्वोपासकानां सर्वानिटनिवर्तकः । शिवः । निर्दुःखसुखरूपः । ओंकारः। ओमित्याक्रियमाणः । एवंरूपो येन विदितो ज्ञातः स मुनिर्नेतरः किंतु स जनो जननमरणादिना परिवर्तत इत्यर्थः । मुनिस्तु मुच्यत इति भावः । स मुनितरो जन इति द्विरुक्तिरुक्तसर्वप्रमेयावधारणार्था । उपनिषत्समाप्त्यर्थाच ॥२९॥ इत्यथर्ववेदीयमाण्जूक्योपनिपत्यकाशिकायों तुरीयः खण्डः ॥ ४॥ समाप्नेयं माण्डूक्योपनिपत् ।

·सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति। तत्र सत्यपदं निरुपांधिकसत्तायोगि ब्रह्माऽऽह । अनन्तपई देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितं स्वरूपमाह । सगुणत्वात्स्वरूपस्य निरतिशयवृहत्त्वाश्रयवस्तूपासकः सर्वेभ्यः परमुत्कृष्टं ब्रह्म प्रामोती. स्थान्तरयोगणेतयोनिरुपाधिकसत्तायोगरहितत्वात् । ज्ञानपदं नित्यासं- कुचितज्ञानैकाकारमाह। तेन कदाचित्संकुचितज्ञानत्वेन मुक्ता व्यावृत्ताः। ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता तैत्तिरीयशाखान्तर्गताऽऽनन्दवल्ल्युपनिषत् । अथ परमतत्त्वहितपुरुषार्थप्रतिपादिका तैत्तिरीयशाखास्थाऽऽनन्दवल्ली व्याख्यायते- ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । न्यायेन वेदनोपासनादिशदानामेकार्थत्वाद्ब्रह्मविदित्यत्र विच्छन्द उपा- सनपरः । तत्क्रतुन्यायेन प्राप्यस्यैवोपास्यत्वात् । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्य ब्रह्मणः प्राप्यत्वकथनात्तस्यैवोपास्यत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्र बह्म तवेदन प्राप्तिः प्राप्यं चेति चतुष्टयमुक्तम् । किं तब्रह्म कीदृशं तवेदनं कीहशी प्राप्तिः कीदृशं च प्राप्पमित्याकाङ्क्षायां मन्त्र- मुत्रेण विपरितुं मन्त्रमवतारयति- तदेपाऽयुक्ता। तह्माभिमुखीकृत्यैपर्गध्येतृमिरुक्ता । ब्राह्मणोक्तस्यार्थस्य वेशद्यम- नेन मन्त्रेण क्रियत इत्यर्थः । एवमेव हि मात्रयणिकसूत्रे मापितम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वाकामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति । तब जन्मादिसूत्रे 'यतो वा इमानि' इत्यादिकारणवाक्येन प्रतिपन्नज- गजन्मादिकारणस्य ब्रह्मणः सकलेतरव्यावृत्तं स्वरूपमभिधीयते- तेन विकारास्पदमचेतनं संसृष्टचेतनश्च व्यावृत्तः। नामान्तरमजनार्हाव. ।

·२१६ रगरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता [आन अ०१७ स्वरूपेण गुणवानन्तं तेन पूर्वपवद्वयव्यावृत्तकोटिद्वयविलक्षणा: साति- शयस्यरूपस्वगुणा नित्या व्यावृत्ताः । विशेषणानां व्यावर्तकत्यादिति भापितम् । नन्वत्र ज्ञानपदस्य विषयावगाहिज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं पेत्स्वरूपस्याताहत्याज्ज्ञानगुणकत्वमित्यर्थः पर्यवस्येत् । न तु स्वरु पम्य ज्ञानत्यम् । स्वप्रकाशतारूपं ज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं चेत्स्वरूपस्य ज्ञानत्वमानं सिध्येत् । न तु ज्ञानगुणकत्यम् । न चेष्टापत्तिः । 'तढणसा- रत्यात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् [व०सू० १३.२९]इति सूत्रे यथा सत्यं ज्ञान मिति बहाणो ज्ञानगुणसारत्याज्ञानमिति व्यपदेश इति भाप्यं विरुध्येतेति चेदुच्यते । स्वप्रकाशत्वमेय प्रवृत्तिनिमित्तं तत्र ज्ञानत्याश्रयत्यमसंफो. चात्स्वरापतो गुणतथ सिध्यति ब्रह्मशब्दात्मतीयमानं वृहत्त्वं यथा सरापतो गुणतच सिध्यति तदिति व्यासापरुक्तम् । पस्तुतस्तु सत्यं ज्ञानमित्यस्यान्तोदान्तत्यादर्शआधजन्तत्वेन ज्ञानगुणकत्वमेयार्थः । प्रज्ञानयन पवाऽऽनन्दमयः' इति श्रुत्यन्तराद्रह्मणो ज्ञानस्यरूपत्वम- स्तीति दटव्यम् । इहेदं नान्यत्रेति परिच्छेत्तुमशक्यत्वं । देशापरि. च्छेदः । इदमिदानी नान्यदेतिपरिच्छेदायोग्यत्यं काटापरिच्छेदः । इदमिदं नैतिपरिच्छेदानदत्यटक्षणं सर्वयग्नुसामानाधिकरण्याईत्व. रूपं पस्यपरिच्छेदः । यहा वस्तुस्यमायतः परिप्छेदो पम्नुपरिच्छेदः । पया, गुल्पकालस्येऽपि तुल्यपरिमाणत्वेऽपि दशपर्णरायणापक्षया फटधीतादरपकपः । तवाहित्यं यस्त्यपरिच्छेदः । समाम्पधिफरा- दित्यनिदानमूनेगुंणनिरतिशयमका पमयपरिप्टेद इत्युक्तं भवतीति पासाश्यांग्यानम । नान्नं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोऽपमुस्पत इति म्मरणानुणानन्यमनन्तशमायः । अत्र टियशा यतापिशेष. निगंप: । नयानन्तपदम्प नारायणयापिनः पुंटियं स्यादिति पापमा हटापत्तः । तम्प मिनीपान्तयन टिकायापेटत्यात । दिनी. पान्नारामा प 'पो वेद निहिनं गृहापाम' पयतम्लपम्पापाहा. ग्यमान | अनातागणोपपनायादारभ्याम्पाप्परयात । गमानना. पपीगिकापंप प्रिविधगिदगरिम्पाप नागपणादपमारमा पादिशपियन मतिः पन्नीपरपुरपंत नाविन शतिः। ग'मा शानमननं मानेन मी पितः । पहा मिEिATREENननियान 'पीपे निहित गृहोपाम 'अपमेन बिमा: । 'पानमन । गान गानोनि.

·बह्मणेति पादान्तरस्थेनान्वयो न समीचीनो भवति ततश्च ब्रह्म- उपलक्षणत्वपक्षमभ्युपगम्येय तद्याख्यातृभिरप्यर्थवशेनं पर्वशेन ' या इत्युपबृंहितमिति चेन्न। तेपासृग्यंत्रार्थवशेनेत्यस्योपलक्षणमात्रत्वात् ।' नापि पादान्तरस्थपदान्वयो युक्तः। बहाणेत्यस्यत्थमूतलक्षणत्याप्रयणे [आन०अ०१] मुक्तादिव्यावर्तकः आनन्दवल्ल्युपनिषत् । २१७ शब्दार्थ उक्तः । परमेव्योमन्नप्राकृताकाशशब्दिते परमपद इत्यर्थः । सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इत्यनेन प्राप्यमुक्तम् । काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणा: । मुक्तस्य सर्वविषयविरक्तस्य तद्यतिरिक्त काम्यान्तरासंभवात् । 'अथ य इहाऽऽत्मानमनुविद्य वजन्त्येतांश्च सत्या- न्कामान् ' [छा० ८।११६] इत्यादी कामशब्दस्य कल्याणगुणेष्वेष प्रयोगात् । विविधं पश्यन्ती चिद्यस्येति बहुव्रीहिः । निरुपाधिकानन्या- धीनासंकुचितसर्वविषयकज्ञानवत्त्वं विपश्चित्त्वम् । अयं च गुणो नित्य- । ब्रह्मापेक्षयाऽपि तद्वणानां फलदशायां प्राधान्य मतिपादयितुं ब्रह्मणा सहेति निर्देशः। 'सहयुक्तऽप्रधाने [ पा० सू०२ । ३।१९] इति पाणिनिस्मृतिः । न च भोग्यतायां गुणापेक्षया ब्रह्म- णोऽमाधान्यं दोपायेति शङ्कयम् । श्रियं त्वत्तोऽप्युञ्चैर्वयमिह प्रणामः शृणुतरामित्यादिवत्परमात्मापेक्षया तत्कल्याणगुणानां मोग्यतातिशय- प्रतिपादनस्य परमात्मातिशयपर्यवसायित्वेनैतादृशाप्राधान्यस्य गुणत्वेन दोपत्वाभावात् । अत एव हि पण सहोदनं भुङ्क इतिवद्भोक्तृसाहित्य- परत्वे ब्रह्मणोऽप्राधान्यप्रसङ्गात्तत्परित्यज्य पयसा सहोदनं मुङ्ग इतिव भोग्यसाहित्यपरत्वमेव । नात्र च पक्षे ब्रह्मणोऽप्राधान्य दोपायेति भौग्यसाहित्यपक्ष एव भगवता भाष्यकृता समाश्रितः । ननु 'तेपा- मृग्यवार्थवशेन पाव्यवस्था' [जै०२ । ११३५] इतिजैमिनिनाऽर्थव- शाधीनपादव्यवस्थावत्त्वस्यलक्षणतयोक्तत्वात्सहेत्यस्य पादान्तरस्थस्य णेति न सहयोगे तृतीया । अपि वित्थंभूतलक्षणे तृतीया। सहेत्यस्य च युगपदित्यर्थः । सर्वान्कामान्युगपदनुमवति ब्रह्मणा ब्रह्मरूपोपलक्षितः सन्नित्यर्थः । ब्रह्मभूत इति यावत् । अत एव स्कान्दे- सोऽश्नुते सकलान्कामानक्रमेण सुरर्पमाः। विदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो न संशयः ।। । पादव्यवस्थेति व्याख्यातत्वाच्च । अभियुक्तानां मन्त्रप्रसिद्धिविषयत्वे मन्नत्वमितिवदृक्पदप्रसिद्धिविषयत्यमेवक्त्वं । ततश्च पादान्तरस्थ. २० ·रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [मानन.10 ब्रह्मभूत इत्यर्थोऽपि न संभवनि । श्वेतच्छत्रेण राजेत्यादौ तथाऽमेदा- दर्शनात् । त्वदुक्तस्कान्दवचनस्य पूर्वः संप्रतिपन्नरनुदाहृतत्वाच्च भाष्य- कृदुक्त एवार्थः । इतिशब्दो मग्नसमाप्तिद्योतनार्थः । सत्यं ज्ञान मनन्तमित्युक्तं वस्त्वपरिच्छेदलक्षणमानन्त्यं सर्वोपादान- स्वसन्तिरत्वमुखेन प्रपञ्चयति- तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । तस्मादित्यनेन ब्रहाविदामोति परमित्यव्यवहितब्राह्मणोक्तः पराम- श्यते । एतस्मादिति सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यव्यवहितमन्त्रोक्तं परामृश्यते । ततश्च मन्त्रबाह्मणोक्तादेव नस्मादात्मन आकाश उत्पन्न इत्यर्थः । आकाशादायुः । वायोराषिः । अनेरापः। अद्यः पृथिवी । 'तत्तेज ऐक्षत' 'ता आप एक्षान' [छा०६२।३ । ४ ] इति तेजः- प्रमृतिप्वीक्षणादिश्रवणादाकाशवायुजआदिशब्दास्तत्तच्छरीरकपरमा- रमपरा इति 'तेजोऽतस्तथा ह्याह' व ' सू०२।३ । १० ] इत्यधिकरणे स्थितम् । पृथिव्या ओपधयः । ओपधीयोऽन्नम् । अन्नात्पुरुपः। शरीरमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । स वा एप पुरुपोऽन्नरसमयः। स या एप पुरुषोऽयं देहोऽन्नरसस्य परिणामः । पन्नमशितं बेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं भवति यो म पमम्तन्मासम्' [छा०६५।१] इत्यायुक्तरीत्या जाठराग्निपच्यमानानसारा गनिर्वर्त्यमां- सादिमयत्वाच्छरीरस्येति भावः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अय- मुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तस्य देहरूपत्य पुरुपस्पेदं प्रत्यक्षतो दृश्यमानमेव शिरः । पाहुद्वयं पक्षी । अधस्तादीवाया नामेध्यं परिदृश्यमानाऽयं मध्यमो देहमागोऽ. हानामात्मा । 'मध्पं होपामगानामात्मा' इति श्रुतेः। धारकरपेन प्रधान- मत इत्ययः । इदं नामेरधस्तापरिदृश्यमानं परणद्वयं पुछपदाधारत्या. स्पृष्ठमिरपर्धः । अन पुरुषशदितमनुप्यपाण्यादेः पक्षस्यादि[निरूपण प्रतिपतिमीफार्षमिप्ति नमध्यम ।

·[मान०म०९] आनन्दपल्युपनिपत् । तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ तत्तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणोंक्तेऽयं मन्त्ररूपश्लोकोऽपि भवतीत्यर्थः । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लुपध्यायप्रका- शिकायां प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ अन्नादै प्रजाः प्रजायन्ते याः काश्च पृथिवी श्रिताः। अथो अन्नेनैव जीवन्ति अथैतदपियन्त्यन्ततः ॥ पृथिव्यां वर्तमानाः सर्वाः प्रजा अन्नादेवोत्पद्यन्ते । उत्पन्नाचाने नेव जीवन्ति । अन्तकाव लयं यान्तीत्यर्थः । अन्न हि भूनानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोपधमुच्यते । सर्वमूतोपकारकत्वादन्नमेव ज्येष्ठम् । अत एवाशनायादिव्याधि- निवर्तकत्वात्तदेव सर्वोपधमुच्यत इत्यर्थः । ओपधीभ्योऽन्नमित्योपधिप- रिणामित्वं निमित्तीकृत्याने प्रयुक्तमोपधीशब्दं मेपजत्वनिमित्ततया धुतिय॑पदिशतीति द्रष्टव्यम् । सर्व वै तेऽनमामुवन्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्ने बह्मदृष्टिं कुर्वन्तो यावदपेक्षितमन्नं प्रामुवन्तीत्यर्थः ब्रह्मदृष्टिहेतुभूतं ब्रह्मसाम्यमाह- अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सॉपधमुच्यते । ब्रह्मणोऽपि सकलरोगनिवर्तकतया सर्वभेपजत्वस्य सत्वादिति अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । - मावः। जननवृद्धिहेतुत्वमन्नब्रह्मणोः सममित्यर्थः । अन्नशब्दस्य निर्वचनमाह- अयतेति च जूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति । जीवनदशायां स्वयमद्यते । नाशदशायामभ्यमानतया पा विपरीत..

·२२० रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता [आन०अ०२]. परिणामहेतुतया घा 'अन्नं मृत्यु तमु जीवातुमाहुः' इतिश्रुत्युक्तरी- त्याऽत्तृत्वलक्षणं संहर्तृत्वं द्रष्टव्यम् । एधमाकाशादेरन्नमयस्य स्थूलशरीर- पर्यन्तस्य मन्त्रब्राह्मणोदितब्रह्मोपादनकत्वमात्मन आकाश इत्यात्मशब्द- श्रवणात् । तदन्तर्यामिकत्वं चोक्तं भवति । एवमाकाशादेरन्नमयशब्दि- तस्थूलशरीरपर्यन्तस्य ब्रह्मैवाऽऽत्मोपादानं चेत्युक्त्वा स आत्मा क इत्यपेक्षायामानन्दमय एव स आत्मेति दर्शयितुं स्थूलारुन्धतीन्यायेन स्थूलदेहान्तर्वतिनं प्राणमयमात्मत्वेन दर्शयति । सूक्ष्मारुन्धती दर्शयि- तुं प्रवृत्तः प्रथमत एव सूक्ष्माया अरुन्धत्याः प्रदर्शनासंभवं पर्यालोच्य तत्समीपवर्तिनी स्थूलतारकामियमेवारुन्धतीति दर्शयति । तस्यां स्थूल तारकायां श्रोतुररुन्धतीत्वबुद्धौ धृतायां तत्समीपवर्तिनी वस्तुतोऽरुन्धतीं मूक्ष्मामियमेवारुन्धतीति दर्शयति । सोऽयं स्थूलारुन्धतीन्याय इत्यर्थः । -तस्मादा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः। देहान्तर्वर्ती देहादन्यो यः प्राणमयः स एवाऽऽत्मन आकाशः संमूत इत्याकाशादिसर्वोपादानत्वेन तदन्तर्यामित्वेन च निर्दिष्ट आत्मेत्यर्थो मग- वता भाष्यकृता 'अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ' [व०सू०३।३।१५] इति सूत्रेऽन्नमयादन्तरे प्राणमये प्रथम परमात्म]बुद्धिरवतीर्णा तदनन्तरं च प्राणमयादन्तरे मनोमये ततो विज्ञानमये तत आनन्दमय इति माषि. तम् । अत्र पञ्चवृत्तेः प्राणस्य प्राणनवृत्तिप्रचुरत्वात्प्राणमयत्वम् । , तेनैप पूर्णः । तेन प्राणमयेनाऽऽत्मनाऽयमन्नरसमय आत्मा पूर्ण इत्यर्थः व्याप्त इति यायत् । सर्वस्यापि देहस्य प्राणव्याप्तत्वादिति मावः । म या एप पुरुपविध एव । प्राणमयोऽपि पुरुपाकृतिरेवेत्यर्थः । हस्तपादादिमत्त्येन पुरुपविधत्वभ्रान्तिं व्युदस्यति- तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । तस्यान्नमयस्य पुरुपविधत्वमनुकृत्य प्राणमयोऽपि पुरुपविध इत्यर्थः । नतम तद्वदेव शिरःपुच्छादिमत्तया पञ्चविध इत्यर्थः । तस्य प्राण एव शिरः।व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः .पक्षः ।.. ।

·पूर्वस्यान्नमयस्याऽऽत्मैप एय तस्य प्राणमयस्याऽऽत्मेत्यर्थः । शारीरः शरीरसबन्ध्यात्मेत्यर्थः । अनेनाऽऽत्मशब्दस्य स्वरूपार्थभ्रान्ति[दस्ता भवति। ततश्चान्नमयप्राणमयावेकात्मकी नस्वन्नमयस्य प्राणमय आत्म- त्यर्थः । तीनमयमाणमययोः क आत्मेत्याकाङ्क्षायामाह- २२१ आन० अ०३] आनन्दवल्लयुपनिषत् । स्पष्टोऽर्थः। आकाश आत्मा। यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महानितिस्मृत्युक्तरीत्या वायुविकारमूतप्राणापानादिधारकत्वादाकाशस्याऽऽरमत्वम् । पृथिवा पुच्छं प्रतिष्ठा। पृथिव्यामाकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादस्याः पुच्छत्वम् । तदप्येप श्लोको भवति ॥ · इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदिब्रह्मवल्लयध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशिकायर्या द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ पाणं देवा अनु प्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये। देवमनुष्यपशवः प्राणमनुमाणन्ति प्राणाधीनजीवना इत्यर्थः । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुपमुच्यते । यस्मात्सर्वेषां मूतानां यावच्छरीरे प्राणो वसति तावदायुरिति माण- स्पोच्छासनिश्वासादिलक्षणसर्वभूताहेतृत्वम् । अत एव सर्वेपामा- गुरित्युच्यत इत्यर्थः। सर्वमेव त आयुर्यन्ति ये प्राणं ब्रह्मोपासते। एवंलक्षणे प्राणे ब्रह्मदृष्टिं कुर्वन्तः सर्वमायुः प्रामुवन्तीत्यर्थः । 'एवं प्राणमय आकाशाद्यन्नमयान्तस्याऽऽत्मत्यबुद्धिमवतार्य बुद्धिं निवर्तयति- तस्यैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । - तस्माद्वा एतस्मात्माणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः॥

·२२२ रगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [आन० अ०४] अत्र मनोमय इत्पत्र प्राचुर्यार्थे मयट् । मनोयुध्यहंकारचिन्तास्यान्त:- करणवृत्तिपु मनोवृत्तेः प्राचुर्यात् । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । पूर्वयर्थः। तस्य यजुरेव शिरः। तस्पान्तःकरणस्य यजुर्वेदविषयज्ञानजनकमनोव्यापारः शिर इत्यर्थः। मुख्यार्थस्य यजुर्घदस्य मनःसंबन्धाभावेन मनसः शिरोरूपणासंभवा- दिति द्रष्टव्यम् । एवमुत्तरत्रापि । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । इदं फुर्विदं मा कापीरिति विधिनिषेधरूपं रहस्यानुशासनमादेश इत्यर्थः । अब तज्जन्यज्ञानहेतुभूतान्तःकरणवृत्तिरादेशशब्देनोच्यते । अर्थवाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा। अथर्वाङ्गिरसा हटा मन्त्राः प्रतिष्ठाहेतुभूतं पुच्छमित्यर्थः । अत्राषि अथर्वाङ्गिर शब्दस्तजन्यज्ञानहेतुभूतमनोव्यापरपरः । तदप्येप श्लोको भवति। इति रुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशिकायर्या तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ यतो वाचो निवर्तन्ते । अमाप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विधेति कदाचनेति । यस्माद्ब्रह्मानन्दाद्वायन [ सानी ] यत्तालक्षणं पारमप्राप्य निवर्तन्ते तादृशं ब्रह्मानन्दं दृश्यते त्वम्यया बुध्द्या"मनसातु विशुद्धेन'इत्युक्तरीत्या शुद्धेन मनसा ज्ञात्वा कदाऽपि न विभेतीत्यर्थः । अत्र ब्रह्मानन्दस्य विशुद्धमनोगोचरत्वप्रतिपादकत्वादस्य श्लोकस्य मनोविषयत्वमस्तीति द्रष्टव्पम् ।

·"इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशिकायां विज्ञानमयशम्दोदितो जीवो विज्ञानशब्देनोच्यते । आत्मस्वरू- [आन० अ०१] आनन्दवल्लयुपनिपत् । २२३ तस्यैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्य य आत्मा स एव मनोमयस्याऽऽत्मेत्यर्थः । एवं चान्नमयप्राणमयमनोमयानामेक आत्मेत्युक्तं भवति । स क इत्यपेक्षायामाह- तस्मादा एतस्मान्मनोमयात्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । अब विज्ञानमयो जीवो न बुद्धिमानं मयट्प्रत्ययेन व्यतिरेकमतीतेः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । पूर्ववदर्थः। तस्य श्रद्धव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । अत्र श्रद्धर्तसत्यशब्दा ज्ञानविशेपपराः। योग आत्मा। 'ब्रह्मणे त्वा महसे ' ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति विहितज्ञानषिशेपो योगशब्देनोच्यते । महः पुच्छं प्रतिष्ठा। योगविरोधिनिरसनसामर्थ्यलक्षणं महः पुच्छमित्यर्थः । एतेपां श्रद्धा- दीनामात्मगुणत्वेन सिद्धत्वात्तत्तदयच्छिन्नमात्मस्वरूपं शिरःपक्षपुच्छा- दितया प्रतिपाद्य त] इति दृष्टव्यम् । अतः स्वस्मादनतिरिक्तः स्वावयवै- शिरःपक्षपुच्छादिरूपणपरत्वात्प्रकरणस्येति माप्यस्य न विरोधः । तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्लयध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च ।

·२२४ रङ्गारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता [आन०म०५] पस्य स्वप्रकाशतया ज्ञानैकनिरूपणीयत्वेन विज्ञानशब्देनामिधानसंभ- वात् । कृत्यल्युटो बहुलमिति वा जानातीत्यर्थे ल्युडाश्रीयते । नन्द्या. दित्वं वाऽऽभित्य नन्दिग्रहीत्यादिना कर्तरि ल्युराश्रीयते । तेन विज्ञान- मात्रपरामर्शे यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेतिप्रतिपादितलौकिकवैदिक कर्मकर्तृवासंमवादन्तर्यामिब्राह्मणे य आत्मनि तिष्ठन्नितिमाध्यंदिन- पाठगतात्मशब्दस्थाने यो विज्ञाने तिष्ठन्निति काण्वपाठदर्शनाद्विज्ञान शब्दो जीवात्मपरः। विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्मज्येष्ठमुपासते । सर्व देवा विज्ञानं जीवस्वरूपमेष प्रधानशब्दामिलप्पादचेवनाद्ब्रह्म- णोऽपि ज्येष्ठं प्रजापतिविद्योक्तरीत्योपासत इत्यर्थः । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माचेन्न प्रमायति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । यस्तु विज्ञानरूपं ब्रह्म वेद तस्माच जीवादन्तिमप्रत्ययपर्यन्तं न प्रमाद्यते चेच्छरीरे पाप्मनो हित्वा देहे वर्तमान एव विनष्टाश्लिष्ट- पूर्वोत्तरायः सर्वान्कामान्समश्नुते । तस्यैप एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्मादिज्ञानमयात् । अन्यो- ऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः। तेनैप पूर्णः। स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । इटयस्तुदर्शनजन्यं मुखं प्रियम् । तलामजन्यं मुसं मोदः । लम्पस्यो। पांगजन्य सुखं प्रमोदः । मुसातिशय आनन्दः । न च मध्यकापरवेन रुपितस्याऽऽनन्दस्प पुच्छत्येन रुपितब्रह्मणच भेदामायेन तस्वैवाऽऽम. खेन पुच्चत्वेन च रुपणं फथमिति याच्यम्। एकस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्मरूपत्व. पेपेण पुच्छरवमानन्दत्येन येपेणाऽऽत्म[श] प्दितमध्यकापत्यमित्युपपत्तेः। न पाऽऽनन्दरूपमास्यरूपस्य कथमानन्द गुरवलक्षणमानन्दमपत्य ·दस्मिन्पर्याये तदाश्रवणेऽर्थवरूप्यं स्यादिति शङ्करम् । पूर्वेपु पर्यायेप्यनु- तस्य ब्रह्मावयवत्वस्येह निरूपणात्तस्माद्वा एतस्मादानन्दमयादन्यो- न्तर आत्मेति निर्देशाभावाचैतत्पर्यायस्य तस्यैप एव शारीर आत्मेत्य- [मान भ.] आनन्दपायुपनिषत् । २२५ मानदस्याऽऽनन्दमयत्वामावादिति वाच्यम् । आनन्दस्वरूपस्यैव ब्रह्मणः मियमोदप्रमोदशब्दवाच्यशिरपक्षतारूपितधर्मभूतानन्दप्रचुरत्वेनाऽऽनन्द- मयत्वस्याप्युपपत्तेः । अत्र च पूर्वप्वन्नमयादिपु पर्याय निरूपितस्य बह्मणोऽवयवत्वस्यास्मिन्नानन्दपर्याये निरूपणं ब्रह्मविदामोति परमि- त्युपकान्तस्य ब्रह्मोपदेशस्याऽऽनन्दमयपर्याये समानमिति ज्ञापनार्थ- मिति द्रष्टव्यम् । ततोऽवाऽऽनन्दमय एव प्रक्रान्त एव ब्रह्म । तदप्येप श्लोको अवति। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रका- शिकायां पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ - देकदेशविपयः असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । आस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । पूर्वेषु चतुर्पु पर्याये दाहृतानां श्लोकानां पुच्छवद्विपयत्वदर्शनादय- मपि श्लोकः पुच्छवदानन्दमयविषय एव न तु ब्रह्मपुच्छमिति निर्दिष्टत- । ततश्च ब्रह्मशब्देनाऽऽनन्दमय एवोच्यते । आनन्दमय- सदसत्त्वज्ञानान्मोक्षसंसारी मयत इत्यर्थः । तया निर्दिष्टस्याप्यात्मान्तरं नास्ति किमिति शङ्कां ट्युदस्पति- आनन्दमयरूपस्य ब्रह्मण आकाशादिविज्ञानमयान्नपदार्थान्तर्यामि- तस्यैप एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । विज्ञानमयान्तपदार्थस्याऽऽत्ममूत एवाऽऽनन्दमय आत्मा तस्याss. नन्दमयस्याऽऽत्मेत्यर्थः । ततश्चानन्यात्मकत्वमुक्तं भवति । न च पूर्वेषु पर्यायेषु तस्यैप एव शारीर आत्मेत्यस्यानन्यात्मकत्वप्रतिपादकत्वादर्शना- स्यानन्यात्मत्वमेवार्थः।

·२२६ रङ्गारामांनुजविरचितप्रकाशिकोपेता-. [आन०१०६ आनन्दमयब्रह्मपतिपादनानन्तरं ब्रहाविदाप्नोति परमित्युपक्रमामि- हितप्राप्तिविशदीकरणाथ प्रश्नानुपक्षिपति- अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वान, लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छति । आहो विद्वा- नमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुते । पूर्वप्रतिपादनस्य बुभुत्साहेतुत्वमतःशब्देनोच्यते । उतेति निपातस्य- च्छान्दसो दीर्घः । अविवानिति पदे सत्याहदात्तत्वं स्यात् । तत्पुरुपे तुल्यार्थ० [ पा० सू०६।१२] इति स्मरणात् । अन्तोदान्तं चेदं पदम् । उताविद्वानितिच्छेदः । अविष्कृष्टहृदयादिस्थानस्थमनवच्छिन्नं ब्रह्मोपासीनी विवान्क्रिमितः भेत्या लंक परमे व्योमन्नित्युक्त लोक गच्छतीत्येक प्रश्नः । उत गत्यनपेक्षमिहब ब्रह्माऽऽमोतीत्यर्थसिद्धः प्रश्नः । आहो विद्वान्कश्चित्सम त इति भोकृत्वं विवक्षितम् । अय- मर्थः-यः कश्चिदहंग्रहेणोपासीनोऽपि विद्वान लोकं गत्वा किं कश्चित्स- मश्नुते भोग्यभूतं ब्रह्मानुभवतीत्येकः प्रश्नः । उत ब्रह्मस्वरूपेणैकी भवती- त्यर्थसिद्धः प्रश्नः । एवं शास्त्रवैविध्यमूलागतिविशेषस्वरूपभेदसदसद्धा. वविपयाः प्रश्ना बहुवचन विवक्षिताः । एतत्सर्व व्यासार्यरुपासात्रैविध्या- दिति सूत्रे स्पटमुक्तम् । एतान्प्रति वक्तुं जगत्कारणत्वोपयिकगुणवि. शिष्टस्यैव ब्रह्मणः प्राप्यत्यादिज्ञापनायाऽऽह- सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति । स आनन्दमय आनन्दमय आत्मा देवमनुप्यादिरूपेण बहु स्यां तदा र्थमाकाशादिभूतरूपेण प्रजायेयेति व्यष्टिसमष्टिरूपचेतनाचेतनविषयसंक- ल्पमकृत्येत्यर्थः। स तपोऽतप्यत । स परमात्मा स्रष्टव्यालोचनरूपं तपः कृतवानित्यर्थः । तप आटो. पन इति धातुः। स तपस्तप्त्वा । इद५ सर्वमरजत । यदिदं किंच । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुमाविशत् । ननु सर्वका तयालय माणः कोऽसी सृष्टिकालानुप्रयेश इति. १ भानदायमामा-मामा ३ ।

·त्वमत एवं सर्वमपि चेतनाचेतनात्मकं जगच्छाखदृष्टिमन्तः पुरुपाः २२७ [भान०१६ . आनन्दवल्युपनिषत् । : चेदुच्यते । गोजठरगतवत्से गोत्वादिवत्सर्वव्याप्तस्य ब्रह्मणः प्रत्येकं सर्व- वस्तुप पुष्कलप्रतीत्यर्ह स्थितिविशेष एवानुप्रयेशः । अनेन सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायामिति मन्त्रोक्तमनन्तस्य ब्रह्मणो हृदयगुहानिहितत्वमुपपादितं भवति । तदनुमविश्य । सच त्यचाभवत् । सच्छब्देन निर्विकारतया सततकरूपश्चेतन उच्यते । त्यच्छब्देन पूर्व- पूर्वावस्थात्यागिविकारास्पदमचेतनमुच्यते । बींव चेतनाचेतननामरूप- माग्मवतीत्यर्थः। ननु ब्रह्मण एव सर्वोपादानतया सर्वभावे विकारास्पदत्वं स्यादित्या. शङ्कचाऽऽह- निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च । जातिगुणक्रियावत्तया जातिगुणाभिधायिशब्दवाच्यमचेतनं निरु- तम् । जातिगुणादिकशून्यं चेतनजातमनिरुक्तम् । एता भूतमात्राः प्रज्ञा- मावास्वर्पिता इत्युक्तरीत्याऽचेतनवांधारभूतं चेतनजातं निलयनमा- भितमचेतनजातं त्वनिलयनम् । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं चे सत्यमभवत् । अजडस्वरूपं नस्वरूपं च निर्षिकारनया सत्यत्वं चेतनस्येतरस्य त्वत- थात्वम् । निरुक्तमनिलयनत्वविज्ञानन्दयुक्तसत्यान्तशब्दितचेतनाचेतन- नामरूपभाग्भवदपि ब्रह्म सत्यमेवाभवत् । अजहनिर्विकारत्वलक्षणस्व- स्वभावमेवाभवदित्यर्थः। यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते । यस्माचेतनाचेतनात्मकवर्गानुमविटतया सत्यशब्दितस्य ब्रह्मण आत्म- पराशरादयः , 'हरेर्न किंचियतिरिक्तमस्ति ज्योतीपि विष्णुर्मुवनानि तदप्येप स्टोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्लयध्याय- प्रकाशिकायां पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ . . 7 विष्णः' इत्याचक्षत इत्यर्थः। ...

·२२८ रजारामानुजविरचितमकाशिकोपेता- [आन००७). घ्यक्तोऽर्थः। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशि- कायां पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ असदा इदमन आसीत् । ततो वै सदजायत । इदं स्थूलं चेतनाचेतनशरीरकं ब्रह्मानमिव्यक्तनामरूपं ब्रह्म सप्टेः मागासीत् । तस्मादिदं जगदमिव्यक्तनामरूपममवदित्यर्थः । नन्वसच्छ- दितस्य ब्रह्मण उपादानवे कर्वन्तरमपेक्षितं निमित्तोपादानयोर्मे- दावश्यमावादित्याशचाऽऽह- तदात्मान स्वयमकुरुत । अन्तरा[स्मानमेषोपादानत्वेन स्वीकृत्य स्वयमेवाकुरुत । तस्मात्तत्सुकतमुच्यत इति । पस्मारस्वयमेय स्वस्य कार्यमत एव ब्रह्म सुकृतं सुष्टु कृतं कार्य यस्य तत्मकृतं कार्यस्प सौष्ठवं चानतिक्लेशरूपत्वम् । स्वमिन्नस्य कार्यस्प निर्माणे हि क्लेशसक्तिः। ततश्च 'अफ्लिष्टकार्य ब्रह्मेति निश्वसितमेतन्म- हतो मूतस्य' [पृ० ४।२।१०] इत्यादिश्रुतयो घदन्तीत्यर्थः । भवतु तत्म- कृतं तस्योपास्पत्यप्राप्यत्वयोः किमायातमित्यनाऽऽह- तदै तत्सुरुतम् । रसो वै सः । मुफ्तमिति निर्दिष्टं ब्रह्म रस आनन्दः । रस घेयायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । तलामावस्याऽऽनन्दित्वं ततस तस्याऽऽनन्दस्प पाप्पत्यात्माप्यत्वोपा. स्पत्ये पुक्त इति मायः। तदेवोपपादयति- को पेवान्याकः पाण्यात् । यदेप आकारा आनन्दो न स्यात् । एप ऐराऽऽनन्दयानि। पापमपरिष्टिनानन्दरसः परमारमा न स्पासांसारिफमारपगिया मुसं का मामुपात् । अत एप होवाऽनन्दपति। अतस्तस्प सपंविधानन्द देनुरवाताप प्राप्पस्यमस्तीति मापः। .

·एप उपासकः। एतस्मिन्परमात्मनि ध्यानस्यान्तरं विच्छेदमरमल्पमपि यः कुरुते तस्य भयमुद्भयतीत्यर्थः । पूर्ववाक्ये प्रतिष्ठाशब्देन निरन्तर• परोक्तरीत्या ब्रह्मण्यन्तरं भेदं यः कुरुते जानातीस्पर्थ उचित इति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु बौक्यवादिनामस्माकं ब्रह्माणि नानात्वनिषेधो न प्रतिकूलः। अस्माभिर्नानाब्रह्मवादस्यानभ्युपगमात् । तथाऽपि प्रकरणानु- विदुषो ब्रह्मोपासननिष्ठस्य तदतिरिक्तविषयस्पृहया निरन्तरं मनन- मकुर्वतस्तदेवांमननं मरं न हि तदपेक्षयाऽन्यद्भयमस्ति । उक्तं च [भान०अ०] तत्त्वेव भयं विटुपोऽमन्वानस्य । आनन्दवल्युपनिपत् । २२९ यदा वैिप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽ- निरुक्तेऽनिलयनेऽयं प्रतिष्ठांविन्द- ते । अथ सोऽयं गतो भवति । अदृश्ये चक्षुरादिग्रहणानहे। आत्म्यं व्याप्यं शरीरमित्यर्थः। अनात्म्पेड- शरीर इत्यर्थः । अत एवानिरुक्त जातिगुणादिवाचिदेवादिपदावाच्ये । अनिलयने । आधारशून्ये । अमयमभयाय । 'नाव्ययीभावात.' [पा० सू०२ । ४ । ८३] इति चतुर्थ्या अम्मावः । अर्थाभावे यदव्ययमित्यव्य- यीमावः समासः। अभयसाधनभूतां प्रतिष्ठा निरन्तरस्मृतिलक्षणां निष्ठां यो विन्दते लभते सोऽभय प्राप्नोति । अत्र व्यासायरदृश्य इत्यचिद्या- वृत्तिः । अनात्म्प इति बद्धव्यावृत्तिः । तेषां हि परमात्मना व्याप्यत्वम्। यहाऽऽत्म्यं व्याप्यं कर्मकृतं शरीरं तद्रहितोऽनौम्यः । अनिरुक्त इति मुक्तव्यावृत्तिः। स हि बद्धावस्थायां देवादिशब्दैरुक्तः । अनिलयन इति नित्यमुक्तव्यावृत्तिः । तेषां हि भगवानाधार इत्युक्तम् । एवं विहितायाः प्रतिष्ठाया विच्छेदेऽनथं दर्शयति- यदा ोवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । ध्यानवाचिना ध्यानगतनरन्तर्यस्य विहितत्वाइवान्तरशब्देनापि तस्यैव ध्यानगतनैरन्तर्यस्य विरोधिनो ध्यानपिच्छेदस्य ग्रहणमुचितं न गुण्यादुक्त एवार्थ उचित इति द्रष्टव्यम् । किं मयं तत्राऽऽह- महर्षिमिः- ·२३० रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता [भान अन्य यन्मुहूर्त क्षणं वाऽपि वासुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च यिक्रिया ।। वरं हुतवहज्वालापञ्जरान्तर्व्यवस्थितिः। न शौरिचिन्ताविमुखजनसंवासवेशसम् ॥ इति । तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ इति कृष्णयजुर्षेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशि- कायां सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ भीपाऽस्मादातः पवते । भीपोदेति सूर्यः । भीपाड- स्मादमिश्चन्द्रश्च । मृत्युधावति पञ्चम इति । अमीन्द्रसूर्यप्रमुखाः सर्वेऽपि देवप्रवराः परमात्मशासनातिवृत्ती किं मयिष्यतीति भीत्या स्वकर्मसु जागरूका भवन्ति । अतश्च ब्रह्मव्यति. रिक्तं कृत्समपि परं दुःखोदकत्वादनथरूपमेव । ततश्च तादृशपदकामनया मननविच्छेदस्यात्यन्तभयावहत्वात्ततोऽपि न भयं किंचिदस्तीत्यर्थः । एवं ब्रह्मवेदनस्य जगत्कारणत्यतदीपयिकसर्वियादिगुणविशिष्टय. पयकत्वमविच्छिन्नत्वं च विधाय प्राप्यस्याऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मण आनन्द- मयशब्दप्रतिनिमित्तमानन्दमाधुर्यं दर्शपति- सैपाऽऽनन्दस्य मीमा'सा भवति ॥ यक्ष्यमाणानन्दविपयकपिचारो भवतीत्यर्थः । युवा स्पात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृदिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्या विनस्प पूर्णा स्यात् । म एको गनुप आनन्दः । अब प्पासार्पः, सायपाऽध्यापकः साधु यथाविधि सम्पपसंमदाप ·- ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामा- (३)। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शत- माजानजानां. देवानामानन्दाः । स एकः कर्म- [आन०अ०८ आनन्दवल्युपनिषत् । २३१ सिद्धतया स्वरवर्णविभ्रंशरहितं वा । युवशब्देन प्रत्यग्रत्वं विवक्षितम् । अविस्मरणं नित्यं नवं यथा भवति तथाऽध्ययनवानित्यर्थः । यद्वा समवयस्कानां सर्वेपामध्यापकस्तदधिकज्ञान इत्यर्थः । आशिष्ठ आशुत- रक्रियः । यद्वा । अशनक्षमोऽरोग इत्यर्थः । यद्वा । आशीर्वादविषय- मूतसर्वानुरक्षक इत्यर्थः । सर्वान्देवान्नमस्यन्तीति वत् । दृढिष्ठ इति । शरीरबलस्योक्तत्वात् । यद्वा दृष्ठिो दृढतरो न त्वव्यवस्थितस्व- माव इत्यर्थः । बलिष्ठः शारीरमानससर्वविधबलवान् । वित्तस्य पूर्णा वित्तेन पूर्णा । पूरणगुणसुहितार्थेति तृप्त्यर्थयोगे पध्या अनुज्ञानात् । एवं गुणसमुदाय विभूतिपोकल्यं चोक्त्वा ' स एको मानुप आनन्दः इति श्रुत्या तस्यैवाऽऽनन्दत्वमुक्तम् । न च ज्ञानभिन्नस्य गुणविभूत्यादेः कथमानन्दत्वमिति शक्यम् । अनुकूलत्वं ह्यानन्दत्वं तच स्वत एवेष्टत्वं तच्च गुणविभूत्योरपि संभवति तद्विपयज्ञानस्याप्यनुकूलत्वं विषयानुरुप- त्वमेवेत्यन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । अतः श्रुतिस्वारस्यागुणविभूत्पादेरानन्द. त्वम् । श्रोत्रियो ब्रह्मनिष्ठोऽकामहतः समस्तसांसारिकभोगानुपहतोऽतो मुक्त इत्युच्यत इत्युक्तम् । एवं च युवत्वदृढगावत्यसौन्दर्यज्ञानक्लैश्वर्या- दयः संमूय यत्र भवन्ति स एको मानुप आनन्दः । अकामहतश्रोत्रि- पस्य मुक्तस्यापि स आनन्दोऽस्ति मुक्तस्य सर्वानन्दानुभवशालितया तत्र मानुपानन्दस्यान्तर्गतत्वादिति भावः । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः(१)। स एको मनुष्यग- न्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ने नन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ·. २३२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [आन०म०८] देवानां देवानामानन्दः।ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः। स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः (३) । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापते- रानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ १० ॥ ये मनुष्या एव सन्तः कर्मविशेपेण विद्याविशेषेण वाऽन्तर्धानादिश- क्त्युपेततया गन्धर्वत्वं प्राप्तास्ते मनुष्यगधर्वाः । अन्तरिक्षलोकवासिनो देवगन्धर्वाः । चिरकालावस्थायिलोकश्चिरलोकः । चिरलोको लोको येपां ते चिरलोकलोकाः पितरः । अजानो देवलोकः । तत्र जाता आजानजाः स्मार्तकर्मविशेषतो. देवस्थानेषु जाता इत्यर्थः । अग्निहोत्रा- दिकर्मणाऽनीन्द्रादिसायुज्यं प्राप्ताः कर्मदेवाः । देवास्तु वसुरुद्रादयस्रय- त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्रबृहस्पती प्रसिद्धौ प्रजापतिश्चतुर्मुखः । न तु दक्षादयः । एकवचनश्रवणात् । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४)। अत्र ब्रह्मशब्दो ब्रह्मविदामोति परमिति प्रकृतब्रह्मपरः । न च ब्रह्मानन्दस्य ते ये शतमिति परिच्छिन्नत्वं कथमिति शवयम् । क्षणार्धन बहूनि पोजनानि गच्छति रवाविपुवद्गच्छति सवितेतीपुसाम्या प्रतिपादकवचनस्य हि मान्द्यनिवृत्तिपरत्वयसे ये शतमिति वाक्यस्यापि चतुर्मुसानन्दाधिश्पमानपरत्येन शतगुणितचतुर्मुसानन्दान्यूनाधिकप- रत्वामावात् । एवंमूतानन्दमपो यो वेद निहितं गुहापामिति एयगृहानिहित.

·अस्माल्लोकात्मेत्येत्यनेन सर्वेपां ब्रह्मविदामचिरादिमार्ग उक्तो भवति । आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति मुक्तिदशायां जीवब्रह्मणोरुपास्यो- पासकयो क्तमोग्यमावप्रतिपादनान्मुक्तो बौक्यपक्षो व्युदस्तो भवति। एतमन्नमयमित्यादिपञ्चस्वपि पर्यायेप्येतच्छब्दः परमात्मपरः । अन्न- मयमाणमयमनोमयपिज्ञानमयशम्दास्तच्छरीरकपरमात्मपराः । ट्यासाथैः सर्वोऽपि विद्वानस्माल्लोकात्मेत्यान्नमयादिसमष्टिव्यष्टिविमू- [आन०अ०८] आनन्दवह्युपनिषत् । २३३ त्वेनोपास्यमानः कीदृशविग्रहविशेपविशिष्टः को वा देवताविशेप इत्यान काक्षायामाह- स यश्चायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एकः । य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश. आपणखात्सर्व एव सुवर्णः । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नामेति [छा०१।६।६।७] आदित्यमण्डलान्तर्धर्तिक- मनीयविग्रहयुक्तो यः पुण्डरीकाक्षः स एव हृदयगुहावर्तिविज्ञानमया- दन्तरः । ततश्च पुण्डरीकाक्षत्वादिविग्रहयुतो नारायण एवेत्यर्थः । ततश्च तादृशविग्रहविशिष्टत्वेन हृदयगुहावर्तिनो भगवतो ध्यानं कर्तव्यमिति फलितार्थः । अब सच त्वचामवदिति चिदचिच्छरीरकत्वेनानुसंधान- मुक्तं सत्यं ज्ञानमिति स्वरूपेणानुसंधानमुक्तं तच्च स्वरूपेणानुसंधान- मादित्यमण्डलान्तर्वर्तिपुण्डरीकाक्षविग्रहविशिष्टतया चोक्तं भवतीति जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्नोपासात्रैविध्यादिति सूत्रे [३० सू०१ । १। ३१ ] भगवता भाष्यकृता तदिदं विविधं ब्रह्मानुसंधानं प्रकरणान्त- रेप्पप्याश्रितम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिपु स्वरूपेणानुसंधानम् । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्तदनुपविश्य सञ्च त्यञ्चाभयदिति भोक्तशरी- रतया मोग्यमोगोपकरणशरीरकतयाऽनुसंधानमित्युक्तम् । एवं प्राप्यस्य प्राप्यत्वोपयुक्तमुताविद्वानमुं लोकमित्यादिनोपक्षितानां प्रश्नानामुत्तरमाह- स य एवंवित्।अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मान- मुपसंक्रामति। एतं प्राणमयमात्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंकामति । एतं विज्ञानमयमात्मा- नमुपसंकामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामति। ." ३.

·२३४ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता [आन०अ०८ तिक निरतिशयानन्दं परमात्मानं भोग्य मूतं मोक्ता सन्ननुमवतीति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं मवतीत्युक्तं भवति । अमयं प्रतिष्ठा विन्दते । अथ सोऽमयं गतो मवतीत्युक्तार्थे साक्षित्वेन श्लोकं पठति- तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्लयध्यायेऽ- एमोऽनुवाकः ॥ ८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मयल्यध्यायप्रकाशि- कायामटमोऽनुयाकः ॥८॥ यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतश्चनेति ॥ वाटानसे आनन्दस्पेपत्तालक्षणं पारं गन्तुं प्रवृत्ते तदपाप्पैव नियूरो भयतः । तादृशानन्दगुणकमलोपासनेन सर्वक्लेशमयात्यन्तिकनिवृत्तिर्म- पतीत्यर्थः । तदेवोपपादपति- एत ह वार न तपति । किमहः साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स्यादिइनुकं सुकृतं नाकापं नरकादिहेतुभूतं दुष्कृतमफापंमिती एशी पिन्ततं नादपिदं न याधते स्वादिलोफेच्छापा अमायात् । महाज्ञानदग्धपापतया नरकादिकम्पाप्यमायात् । एतार मानविद्यामयुक्तमाहात्म्पमपि पेपमित्याह- स य एवं विद्वानेते आत्मानः स्पृणुते । पते पताम्प पुण्यपापाम्पामामानं पृणुने रखतीपर्धः । पुण्यपार फटानुमती नाप्नील्युनं. मयति । उप पते आन्मान स्पृणुने । प एवं वेद । एनपनं पुष्पपापपिननानगात पनागपंचाननापानुशासनमा मिचोमनाप। - ·पेक्षम् । एवं ब्रह्मण्यानन्दमाचुर्यमपि व्यधिकरणजीवगतानन्दाल्पत्वापे- २१ ] इति सूत्रविहितत्वात्माचुर्यार्थमयट्रप्रत्यय एव । अतश्चाऽऽनन्द- एवमिहापि ब्रह्मण आनन्दमाचर्ये कथितेऽनानन्दस्यापि लेशतः सत्त्वं न्द्रादिगतप्रकाशाल्पत्वापेक्षं न तु समानाधिकरणादित्यगततमोल्पत्या: [आन०अ०९] आनन्दवल्युपनिपत् । २३५ इत्युपनिपत् । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि ब्रह्मवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ इदं परमरहस्यरूपोपदेशयोग्यायैय वक्तव्यमिति भावः । इदं च प्रक- रणं समन्वयाध्याये प्रथमपादे चिन्तितम्-'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञान- मयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः '[२०२।५] इति श्रुत आमग्द- मयो जीव एव । नित्यं वृद्धशरादिभ्यः [पा० सू०१।४।१४४ ] इति वृद्धानन्दाद्विकारार्थे मयदप्रत्ययस्य विधानेनाविकारे परमात्मनि मयट्मत्ययार्थासंभवाच्छारीर इति शरीरसंबन्धश्रवणादन्नमयप्राणमय- मनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः शुध्यन्तामित्यानन्दमयस्य शोध्यत्वश्रय- णान्नित्यशुद्धस्य परमात्मनः शोध्यत्वासंभवादानन्दमयो जीव एवेति माप्त उच्यते-'आनन्दमयोऽभ्यासात् । [ब० सू० १। १ । १२] आनन्दमयः परमात्मा कुतोऽभ्यासात् । निरतिशयदशाशिरस्कतया ते ये शतमित्यभ्यस्यमानस्यापरिच्छिन्नानन्दस्य परिमितसुखलयमागिनि जीवेऽसंमवात् । विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् । विकारवाचिमय- प्रत्ययश्रवणादानन्दमयो जीव इति चेन्नात्र विकारवाची मयट्रप्रत्ययः । मयदे॒तयो पायाममक्ष्याच्छादनयोः [पा० सू० ४ । ३ । १४३ इति पूर्वसूचान्नित्यं वृद्धशरादिभ्यः [ पा० सू० ४ । ३ । १४४ इत्यत्र भापायामित्यनुवृत्तेर्विकारावयवयोर्मयत्प्रत्ययस्य मापाविषयत्वेन च्छन्दसि विकारार्थे मयटोऽसंभवात् । 'यस्य पर्णमयी' इत्यादौ तु 'घच. श्छन्दसि [ पा० सू० ४।३।१५० ] इति विधानबलादुपपद्यते । प्रकृते त्वानन्दपदस्य द्यच्त्वाभावेन न मयट्मत्ययसंमयः । अत आन- न्दमय इत्यत्र मयट्प्रत्ययस्य तत्मकृतवचने मयट्' [ पा० सू० ५।४। प्रचुरत्वं परमात्मनः संभवतीति परमात्मैवाऽऽनन्दमयः । ननु बाह्मण- प्रचुरो ग्राम इत्युक्ते तस्मिन्यामेऽब्राह्मणानामप्यल्पानां सत्त्वं प्रतीयते । प्रतीयत इति दुःखलेशशून्ये परमात्मन्यानन्दप्राचुर्योक्तिरपि न संभव ताति नैवम् । प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यत्र सवितः प्रकाशप्राचुर्ये कथिते ताद्वरोधितमोल्पत्वस्य तत्राप्रतीतः । न हि सवितरि तमोलेशस्यापि संभावनाऽस्ति । अतस्तव यथा सवितरि प्रकाशमाचुयं व्यधिकरणच- ·२३६ रङ्गारामामुजविरचितप्रकाशिकोपेता [आन०अ०९] क्षमेव न तु समानाधिकरणब्रह्मगतस्वविजातीयदुःखाल्पत्वापेक्षमतो ब्रह्मण्यानन्दप्राचुर्ये नानुपपत्तिः । तद्धेतुव्यपदेशाच।' [व० सू०१। १।१४ ] 'एप ह्येवाऽऽनन्दयाति' [तै०२।७] इत्यानन्दमयस्य जीवानन्दयितृत्वं ध्यपदिश्यते । अत आनन्दयितव्याजीवानन्दयिताऽन्य एव । 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते '[बसू०१२१११५] ' सत्यं ज्ञानम: नन्तं ब्रह्म' इति मन्त्रवर्णोदितं ब्रह्मैव। 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' [ २०२।१] इत्यादिनाऽऽकाशादिकारणत्वेनाऽऽनन्दमयत्वेन च गीयते । न च सत्यज्ञानत्वादिकं सविकारस्य संकुचितज्ञानस्प जीवस्य संभवति । ननु परिशुद्धस्वरूपस्य मन्त्रवोदितसत्यज्ञानादिक सधिकारस्य संकुचितज्ञानस्य संभवतीति चेत्तत्राऽऽह-'नेतरोऽनुपपत्तेः।' [ब० सू० १ । १ । १६ ] इतरो मुक्तोऽपि जीवो नात्र प्रतिपाद्योऽनु- पपत्तेः । निरुपाधिकविपश्चित्त्वसकलजगत्कारणत्वमयाभयहेतुत्वादीनां प्रकरणप्रतिपादितानां धर्माणां परमात्मव्यतिरिक्तेऽनुपपत्तेः । 'मेदव्य- पदेशाच ।' [ब० सू०१।१।१७] 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानम• यात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' इति विज्ञानशब्दितबद्धमु. तात्मकसकलजीवमेदव्यपदेशाच्च न मुक्तात्मेह प्रतिपाद्यः । 'कामाञ्च नानुमानापेक्षा ।' [म० सू०१।१।१८] 'सोऽकामयत बहु स्या प्रजायेति' [ते०२। ६ ] कामनामात्रादेवाऽऽनुमानिकप्रधाननिरपे- क्षजगत्महत्यप्रतीतेनं जीव आनन्दमयः । अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति। [ब० सू०१।१।१९] अस्मिन्नानन्दमये लब्धे सत्यस्य जीवस्याऽऽ. नन्दयोगं 'रसर ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' [ते०२।७] इति शास्त्रं शास्ति । अतो जीवानन्दहेतुभूतलामकर्ममूतस्प ब्रह्मणो न जीवामेद उपपद्यते । ननु नाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यते 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिठेति ' तदाधारभूततया तत्पुच्छत्वेन च निर्दिष्टस्यैव ब्रह्मत्वेनामिः धानात् । आनन्दमयस्यैव प्रधानप्रतिपाद्यत्ये 'असन्नेव स भवतीति' [३० २।६] सत्पर्यायोक्तश्लोकोऽप्यानन्दमयविपय एव स्यात् । न प तस्मिञ्लोक आनन्दमयस्य निर्देशो हटः । तत्र ब्रह्मशब्दस्येय भषणात् । अतः पुच्छमेष ब्रह्म नाऽऽनन्दमय इति चेन्न । आनन्दमपस्पेव ब्रह्मणः याचन भेदायियक्षयाऽयपयायपविमायेन निर्देशोपपत्तेः । इतरथाऽनन्द आत्मेति मध्यमायययत्वेन निर्दिष्ट. पाऽऽनन्दमपस्यापि पुप्यत्वेन निर्दिष्टब्रह्मणो भेदः प्रसज्पेत । माप मापपपपुष्पोंर्भेदापमापात् न पेटापत्तिः । ब्रह्मणोऽनानन्दरू. - .

·शादात्मनश्च शिरःपक्षपुच्छाद्यसंमयात्मियशिरस्वादिकं बुध्धारोहाय २३७ न्दत्वादयः सर्वासु परविद्यासुपसंहर्तव्याः।निरूपितस्वरूपधर्माः सत्यका- मरवादयो न सर्वासु विद्यासुपसंहर्तव्याः। ननु मियशिरस्त्वादीनां वस्तुतो बह्मधर्मत्वामावे तदुपदेशः किमर्थमित्यनाऽऽह-'आध्यानाय प्रयोजनामा. वात्। [व०म०३।३।१४] आध्यानाय बुद्ध्यारोहाय पियशिरस्त्वादिरूपा उपदिश्यन्ते प्रयोजनान्तरस्यामावात् । 'आत्मशब्दाचब० सू० ३३३॥ १५] 'अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' इत्यानन्दमयस्याऽऽत्मशब्देन निर्द- নিৎ) आनन्दवल्युपनिषत्। पत्वमसङ्गात् । यदि च कयाचन भेदविवक्षयकस्यैव ब्रह्मणः पुच्छत्व- मध्यमाङ्गत्वनिरूपणं तवयवावयविभावभेदकल्पनमप्यभेदेऽपि संगच्छत इति नाऽऽनन्दमयब्रह्मणोर्भेदमसक्तिः। न चाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्व आन- न्दमया मे शुध्यन्तामिति शोध्यत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । शोध्यत्वस्य प्रसाद्यत्वरूपतया भक्तिमपत्तिलक्षणोपायवशेन शान्तकोपत्वलक्षणप्रसाद- विशिष्टत्वरूपेण साध्यत्वसंभवेन शोध्यत्वस्यापि संभवात् । आनन्द- मयस्याबह्मत्वे चाऽऽनन्दमयोऽभ्यासादित्यादिसूत्रगणस्यासंबद्धमलापत्वं स्यादित्यास्तां तावत् । तथा गुणोपसंहारपादे यथा विद्यान्तरे श्रुतानां संयदामत्वादीनां न विद्यान्तर उपसंहारस्तथा तस्य ज्ञानवादीनामपि विद्याविशेषमकरणश्रुतानां न विद्यान्तर उपसंहारः प्रापकामावादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-आनन्दादयः प्रधानस्य [३० सू० ३।३।११] गुणिनो ब्रह्मणः सर्वेपूपासनेप्वभेदाढण्यपृथग्भूतानामानन्दादीनां गुणा- नामपि सर्वेपूपासनेपूपसंहारः । नन्वेवं तस्य प्रियमेव शिर इत्यादिषु श्रुतानां प्रियशिरस्त्वादिगुणानामपि सर्वेपूपसंहारः प्राप्नोति तत्राऽऽह- 'मियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे' [व० सू० ३।३।१२] मिय- शिरस्त्वादीनां ब्रह्मणो बुद्धयुपारोहाय कल्पितत्वेन ब्रह्मगुणत्यामाषा- नोपासनान्तरे तस्य प्राप्तिः । यदि हि ब्रह्मणः शिरःपक्षपुच्छाद्यवयव- मेदः स्यात्ताह ब्रह्मणो मध्यप्रदेश उपचयः शिरःपदेशेऽपचय इस्या; दिकं पक्षिवत्मसज्येतान चानन्तस्य ब्रह्मणस्तदुपपद्यते। ननु प्रियशिरस्त्वा- दीनां ब्रह्मगुणतया सर्वविद्योपसंहाराप्राप्तावपि संयद्दामत्वादीनां ब्रह्म- गुणानां सर्वविद्यासुपसंहारः प्रामोति ब्रह्मगुणानामानन्त्येनोपसंहारोs. शक्यश्च तबाह-इतरे त्वर्थसामान्यात् ।' [ब० सू० ३।३।१३] इतरे त्वानन्दादयोऽर्थसामान्याद्ब्रह्मस्वरुपावगतिलक्षणप्रयोजनैक्यान्सामा परविद्यासूपसंहर्तव्याः । ततश्च स्वरूपनिरूपका धर्माः सत्यत्वज्ञानवान- ·इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्यध्यायप्रकाशि. [आन०अ०९] आनन्दवल्युपनिपत् । लादिविलक्षणास्ते सर्वविद्यानुयायिनः । संयद्वामत्वसर्वज्ञत्वादयस्तु धर्माः स्वरूपव्यतिरिक्ताः सततैकरूपत्वशून्यप्रकृतितत्कार्यजीवकालेश्वर- धर्मभूतज्ञानघटिता न त एकरूपाः । ईश्वरधर्मभूतज्ञामस्यापि नानावि- विधसंकल्पादिलक्षणविकारशालितयैश्वर्यतक्रियाणामप्यनेकरूपत्यामि- नधर्माः । अत एव परैरप्यानन्दो विपयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धास्ते चापृथक्त्वात्तत्तद्घटितधर्माणामपि नैकरूपत्वमत एंव न परमा- र्थशब्दितत्वं च । अतस्तेषां न सर्वानुयायित्वम् । ज्ञानत्वानन्तत्वसत्य- त्वादीनां तु न तथेति वैषम्यमाहुः।अन्ये तु स्वरूपप्रतीत्यन्तर्गता धर्माः सर्वविद्यानुयायिनः स्वरूपप्रतीत्यन्तर्गतवं स्वरूपान्तर्गतत्वमेव । ज्ञान- त्वानन्दत्वादयस्तु स्वरूपाभिन्नधर्माः । अत एव परैरप्यानन्दो विपया. नुमवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मास्ते चापृथक्त्वेऽपि पृथगिवाऽऽभासन्त इत्युक्तम् । ततश्च ये स्वरूपाभिन्नधर्मास्ते सर्वविद्यानुयायिनः । सर्वज्ञत्व- सर्गकर्तृत्वादयस्तु धर्मभूतज्ञानक्रियादिरूपा धर्मिस्वरूपमिन्ना इति न सर्वानुयायिनः । अपरे तु स्वरूपोपदेशपरवाक्यप्रतिपन्नानां सर्वविद्यानु- पायित्वं नोपासनोपदिष्टानाम् । न च यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिपु स्वरूपोपदेशवाक्यप्रतिपन्नतया सार्वज्ञ्यादीनामपि सर्वविद्यानुयायित्व- प्रसङ्ग इतिवाच्यम् । तस्याप्युपासनविध्यश्रवणेऽपि तत्परत्वात् । एव संमृतियव्याप्त्यपि चातः [२००३ । ३ । २३ ] इत्यधिकरणेऽ- नारम्य श्रुतानामश्रुतोपासनविधीनामप्युपासनार्थत्वं सिद्धवत्कृत्यैव किं सर्वविद्यानिवेश उताल्पायतनव्यतिरिक्त]स्त्विति चिन्ता प्रवर्तिता ।न चैवमुपासनार्थत्वे सार्यश्यादीनामपारमार्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । बाध- कामावेन सत्यत्वात् । अत एव ध्यानार्थेऽपि गुणोपदेशे तद्गुणक ईश्वरः सिध्यतीति व्यतिहारसूत्रे शंकरमाप्येऽप्युक्तम् । इतरथा परमते सत्य- कामत्वादीनां वागादिपादत्वादिवद्यावहारिकसत्यत्वस्याप्यभावप्रसङ्गा- दित्याहुः। . अत कायां नवमोऽनुवाकः॥९॥ इति ब्रह्मवल्यध्यायः समाप्तः ।

·२४० रारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [भृगु०अ०१] अथ लक्षणान्तरमुखेन (ण) ब्रह्म प्रतिपादयितुं ब्रह्मपतिपत्ती तपोनि- हृतकल्मपान्तःकरणस्य हेतुत्वमिति प्रतिपादनाय च मृगुवल्ल्यारम्यते- भृगुवै वारुणिः। वरुणं पितरमुपस- सार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । वरुणसुतो भृगुः पितरं वरुणमधीहि भगवो ब्रह्मेतिमन्त्रपूर्वकमुप- सन्न इत्यर्थः । हे भगवन्पूजाह ब्रह्माधीहि उपदेशाय स्मराधीप्वेति वाऽध्यापयेति वाऽर्थः। तस्मा एतत्मोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति त होवाच । अन्नं ब्रह्म प्राणो ब्रह्मेत्यादिकं तन्मनःशोधनायोपदिश्य किं सर्वा- ण्यपि ब्रह्माणि उतैकं तत्रापि किं वा ब्रह्मेति व्याकुलचेतसं पुत्रमा- लोक्य वक्ष्यमाणमुवाचेत्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । जीवन्ति आत्ममूतेन जीवन्तीत्यर्थः। यत्प्रयन्ति सन्तिं मूतानि यदमिसं- विशन्ति लीयमानानि सन्ति यदभिसंविशन्ति लीयन्ते । समित्येकीकरणे । एकीकृतता प्रवेशः संवेशः । यद्वा यन्तीति मोक्षः । अभिसंविशन्तीति मलयः । अस्मिन्पक्षे यच्छब्दस्याऽऽवृत्तिः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयमयभिसंविशन्ति' ति० ३।१] इत्यत्र प्रतिवाक्यं तद्ब्रह्मेत्यनुक्तेन जगजन्मादि प्रत्येकं लक्षणम्। प्रत्येक लक्षणवे लक्षणान्तरवैयर्यप्रसगाव । अतः समुदितमेव लक्षणम् । न च जन्मादिसमुदायस्य लक्षणत्वे व्यावृत्त्यमावेन निप्पयोजनायम् । लक्ष्याकारविपरीतशङ्कानिवारणपरत्वेन सप्रयोजनत्वात् । उत्पत्तिकार फ(ण)त्वमावेऽमिहिते हि तस्य स्थितिमलयफारणमूतवस्त्यन्तर- शट्टया जगजन्ममात्रकारणस्य ब्रह्मणो निरतिशयवृहत्त्वं न सिध्येत् । तथा लयकार[ण त्यानमिधान आरपन्तिकलयरूपमोक्षपदान्तरसद्धा.

·नन्वेवमपि कृत्मविभूतेजिज्ञास्यान्तर्भावो न सिध्यति विपाद्विभूतेज- विशिष्टनिष्ठं सत्यज्ञानत्वलक्षणं तु विशेष्यनिष्ठमिति भिदा । एवमेव रूपत्वात् । अनुवादस्य च पापकवाक्यसापेक्षतया त[विरुद्धार्थपर- खासमवात् । पापकांक्येपु 'एकमेवाद्वितीयं '[छा०६।१] 'तदे. पादनात्तदनुवादिलक्षणवाक्ये यत इति पदमुमयविषयकमिति ध्यासाय- [भृगु०अ०१] मृगुवल्युपनिषत् । २४१ वशङ्कया मोक्षप्रदत्वप्राप्यत्वानुगुणगणैर्वृहत्त्वं न सिध्येत् । अतो जगज न्मादिकारणत्वमात्रस्य समस्तवस्तुव्यवच्छेदक्षमत्वेऽपि जन्मादिका- रणसमुदायस्यैव बृहत्त्वातिशयोपयिकत्वात्सृष्टिस्थितिमलयसमुदायकार- णत्वं लक्षणमिति ज्ञापितम् । यतो येन यदिति यवृत्तयोगात्कारणमनू- द्यते तद्ब्रह्मेति कारणस्य ब्रह्मत्वं विधीयते तेन कारणत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वं सिद्धं भवति 'तद्विजिज्ञासस्व' इति न विचारस्योपासनस्य वा विधिः । विचारात्मकज्ञानं रागप्राप्तत्वान्न विधेयम् । उपासनात्मकस्य तु ज्ञानस्य 'ब्रह्मविदाप्नोति ' तै० २१] इति प्राकारणिकवाक्यान्तरसिद्धत्वात् । उपक्रमे अधीहि भगवो ब्रह्म' [तै०३।१] इति प्रश्नस्यातत्त्वपरत्वेनोपाय- विपयत्याभावाच नोपासनाज्ञानमिह विधेयम् । अतो 'विजिज्ञासस्व' इत्युपदिश्यमानेऽर्थे सावधानत्वार्थ संदेहनिवृत्त्यर्थं चोक्तम् । या गन्धयती तां पृथिवीं विद्धातिवत् । अतः कारणत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वमेयास्य वाक्यस्य विधेयम् । यथा यत्र सारसः स देवदत्त केदार इत्युक्ते सारस- संबन्धस्य देवदत्तकेदारलक्षणत्वमेवोक्तं स्यात्तद्वदिति व्यासारुक्तम् । नन्वीश्वरस्य लिलक्षयिपितत्वे तर्हि तदसाधारणसर्वज्ञत्वादिप्रतिपादक- सत्यज्ञानादिवाक्यानादरेण जन्मादिकारणत्वेन किमर्थं लक्ष्यत इति चेदुच्यते । गुणैः स्वरूपस्य लक्ष्यत्वे तदपेक्षया बहिष्ठाया विभूतेरुपा- स्यान्तर्मावो न प्रतीयेत सर्गादिविषयभूतया तु विभूत्या स्वरूपे लक्ष्य- माणे विभूतेः सर्गाद्यौपयिकसर्वज्ञत्वादिगुणानामपि जिज्ञास्यान्तर्भावः सिध्यति विभूतेश्च जिज्ञास्यान्तर्भाव उपासावैविध्यादिति सुत्रितः । माद्यस्पृष्टत्वादिति चेन्न। प्रयन्तीति प्रलयवाक्यस्य यच्छब्देन मुक्तपाप्यस्य बह्मणो विवक्षितत्वान्नित्य[ विभूतिविशिष्टस्यैव मुक्तस्य. प्राप्यत्वा- । एवं च जगत्कारणत्वलक्षणं व्यासायुक्तम् । अत्र यत इति पञ्चमी हेत्वार्थका यच्छब्दस्यानुवाद- बहु स्यां तत्तेजोऽसृजत' इति निमित्तत्वोपादानत्वयोः प्रति. नित्यविमूतैरपि जिज्ञास्यत्वसिद्धिः . क्षत ·२४२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता भृगु०अ०२]] रुक्तम् । न च हेतौ पञ्चमी नानुशिष्टेति शङ्यम् । अइउणिति सूत्रे विधारभेदादिति भाप्यनिर्देशेन 'विभापागुणेऽस्त्रियाम् [पासू० ॥३॥ २५] इत्यत्र विभाषेति योगविमागस्याऽऽश्रिततया ततो हेतुपञ्चम्युपप- त्तेरिति द्रष्टव्यम् । इदं च चिन्तितम् 'जन्माद्यस्य यतः' [बसू०११॥२] इति सूत्रे 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'येन जातानि जीवन्ति' [तै०१॥२] इत्यत्र जगज्जन्मादयो न विशेपत्वेन ब्रह्म लक्षयितुं शक्नु- यन्ति विशेषणानां 'व्यावर्तकस्वमावत्वेन व्यावर्तकबहुत्वे व्यावर्यबहु- त्यावश्यमावेन विशेषणानां बहुखे विशेप्यनानात्वप्रसङ्गात् । खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गने गौरित्यन्न विशेषणबहुत्वेन विशेष्यबहुत्वस्य दर्शनात् । नच देवदत्तः श्यामो युवा समपरिमाण इत्यादी विशेपणबहुत्वे विशेष्यैक्यं दृष्टमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षावगतविशेपैक्यबलात्तत्र.विशेप्यभेदत्यागेऽपि प्रत्यक्षाद्यमतिपन्नेऽलौकिके ब्रह्मण्युत्सर्गप्राप्तस्य विशेषणभेदप्रयुक्तविशे- प्यभेदस्य त्यागायोगात् । नाप्युपलक्षणतया जन्मादीनां व्यावर्तकत्वम् । यत्रायं सारसः स देवदत्तकेदार इत्यादी केदारत्यादिना केनचिदाकारेण पूर्वप्रतिपन्न एव केदारो देवदत्तकेदारत्वरूपधर्मान्तरवत्तया सारसेनोप- लक्ष्यते । इह तु जगजन्मादिमिनिरतिशयबृहत्त्वरूपब्रह्मत्व उपलक्ष. णीय उपलक्ष्याकारसमानाधिकरणकेदारस्वस्थानीयः पूर्वप्रतिपन्नः कश्च- नाऽऽकारो वक्तव्यः । न चेह ब्रह्मणि पूर्वप्रतिपन्नाकारः कश्चि-' दस्ति । न चेह 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [ तै० २।१ १] इति वाक्ये प्रतिपन्नसत्यत्वज्ञानत्वादीनां पूर्वप्रतिपन्नाकारत्वस्य संमवः सत्यत्वादिप्यपि विशेषणत्वोपलक्षणत्वविकल्पदीःस्थ्येन तेपामपि लक्षणत्यासंभवादिति प्राप्त उच्यते--'जन्माद्यम्य यतः' [ब० मू०१। १।२] अस्याचिन्त्यविविधचित्ररचनस्य ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तक्षेत्रज्ञामि- श्रितस्य जगतो जन्मस्थितिलया यतो मवन्ति तद्ब्रह्मेति सूत्रार्थः। ततश्चं जगजन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मलक्षणं भवितुमहंतीति सुत्रार्थः । अयं मायः- यद्यपि पिशेपणानांध्यावर्तकत्वं स्वभावोऽथापि विशेषणं स्वविरुद्धधर्मा. श्रयात्म्याश्रयं व्यवच्छिनत्तीत्येव न तु स्वाविरुद्धधर्माश्रयादपि स्याश्रयं ध्यावर्तपति । नील नत्रलमित्यादी नेल्पर शोकल्यानपव्यावर्तक- स्यांप्रपश्यावतंकवाभावात् । प्रकृते च जन्महेतुत्वस्थितिहेतुत्वादीनां परस्परविरुद्धयामायेन व्यक्तिबाहुत्यस्याप्रसक्तः । सण्डो मुण्ड इत्यादी ·पदन्ति । अतो जगज्जन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मलक्षणमिति स्थितम् । भृगु०अ०१] ये र्या) स्तदनुसारेण विशेपणत्योपलक्षणत्वसमुच्चयो नानुपपन्न इति मृगुवल्ल्युपनिपत् । २४३ खण्डत्वादीनां परस्परविरुद्धत्वात्स्याश्रयभेदकत्वम् । उपलक्षणपक्षेऽपि न दोपः । उपलक्षणभूताजगजन्मादिहेतुत्वादुपलक्ष्याच निरतिशयबृह- खादन्यस्य बृंहत्त्वसामान्यस्य पूर्वप्रति[प] नाकारस्य संभवेनोपलक्षणत्व. पक्षेऽपि दोपाभावात् । ननु परस्परविरुद्धयोर्विशेषणत्वोपलक्षणत्वप- क्षयोरपि माप्ये कथमभ्युपगम इति चेत् । अत्र केचित्-विशिष्टनिष्ठं जगत्कारणत्वं विशेप्यनिष्ठं तु सत्यत्वादिकमिति व्यासार्थस्तत्र तत्रो- क्तम् । माप्ये च जगत्कारणत्वोपलक्षितस्वरूपस्येति बहुशो व्यवहृत- वाज्जगत्कारणत्वं चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणः । विशेपणभूतं लक्षणं शुद्धस्वरूपस्य तूपलक्षणं जगत्कारणत्वस्य शुद्धस्वरूपनिष्ठत्वाभावात् । तदमिमायेणैव विशेषणोपलक्षणाभ्युपगमः । न च शुद्धस्वरूपानिष्ठस्य विशिष्टस्य जगत्कारणत्वस्य कथं शुद्धस्वरूपोपलक्षणत्वमिति वाच्यम् । तटस्थस्यापि शाखाग्रस्य चन्द्रोपलक्षकत्वदर्शनादिति वदन्ति । अन्ये तु विशेष्यनिष्ठत्वानिष्ठत्वाभ्यामेव विशेषणोपलक्षणभेदमाश्रित्य जगत्का. णत्वस्य ब्रह्मनिष्ठतया विशेषणत्यं प्रपश्चगतजन्मादेस्तु ब्रह्मनिष्ठत्यामावे- मोपलक्षणमिति वर्णयन्ति । अपरे तु 'यतो वा इमानि' [तै०३।१] इति- वाक्येन जन्मादिविशिष्टे ब्रह्मत्वं बोध्यत उत लक्ष्यते। नाऽऽद्यः। जन्मा- दिविशिष्टे ब्रह्मत्वबोधने विशेषणभूतजन्मादावपि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः । उप- लक्षणपक्ष आकारान्तरापतिपत्तिोप इति पूर्वपक्षिणो मावः। तन्न। न विधेयान्वयित्वं विशेषणत्वं येन जन्मादिविशेषणत्वे विधेयभूतब्रह्मा- न्वयोऽपि प्रसज्येत । अपि तु यदन्विततया ज्ञात इतरान्वयधीस्तत्तत्रा- विशेषणम् । प्रकृते च जगज्जन्मादिहेतुत्वान्ययतया ज्ञाते ब्रह्मणि ब्रह्म त्यान्वयधीरिति विशेषणत्वे नानुपपत्तिः । यदि विधेयान्वय्येव विशेष. णमित्याग्रहस्तमुपलक्षणपक्षो वाऽस्तु बृहत्त्वसामान्यलक्षणतृतीयाकारम- तिपत्तः संभवादित्येव सिद्धान्तिनोऽभिप्रायः । न तु विशेषणत्वोपलक्ष- णत्वयोः समुच्चयः । इतरे तु तद्विजिज्ञासस्वेत्यत्रोपासनं विधीयते त केपुचिदुपासनेषु जगत्कारणत्यमनुसंधेयम् । तत्र ज्ञाप्यान्तर्गतत्वाज्जग- कारणत्वं विशेषणम् । यत्र तु नानुसंधेयं तत्रोपलक्षणं ज्ञाप्यानन्तर्गत वादिति इतरे त्यर्थसामान्यात् ।[बसू०३।३।१३ ] इति सूत्रे व्यासा- प्रकृतमनुसरामः-

·२४४ रङ्गारामानुजविरचितमकाशिकोपेता (भृगु० अ०२]
सत्तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्लयध्याये
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्यध्यायप्रका-
शिकायां प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्धयेव
खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन
जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविश-
न्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितर-
मुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
शृङ्गमाहिकयेदं ब्रह्मेत्युपदेशं परित्यज्य लक्षणोपदेशपूर्वकं विजिज्ञा-
सस्वेत्युपदिशनो ह्ययं भाव:-संपादनीयं ब्रह्मज्ञानसाधनं संपाद्यैतलक्षण-
लक्षितं ब्रह्म विजानाहीत्येतमर्थं निश्चित्पेन्द्रियनिग्रहादिलक्षणस्य तपसो
ब्रह्मविद्यायामन्तरगोपायत्वात्तदेव साधनमिति ज्ञात्वा तपः कृत्वा प्रथ-
मतोऽन्न ब्रह्मेति ज्ञातवानित्यर्थः । अन्नस्य सर्वभूतोत्पत्त्यादिकारणत्वात् ।
अन्नं ब्रह्मेति ज्ञात्वोत्पत्तिमत्त्वादिनाऽन्नस्य ब्रह्मत्वेऽपरितुप्यन्पुनरपि पितुः
समीपमागत्याधीहि भगव इति मन्त्रमुच्चारितवानित्यर्थः ।
त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
पूर्ववदेव तपः समाचर तप एव ब्रह्मविद्यासाधनं तस्मात्तपसा ब्रह्म
विजिज्ञासस्वेत्युक्तवानित्यर्थः ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्या ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लयध्याये
द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्यध्यायप्रकाशि-
कायां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

·२४५
.
(भृगु०अ०३१४] भृगुवल्युपनिषत् ।
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाध्येव
खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन
जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यधिसंवि-
शन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितर.
मुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५
होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो
ब्रह्मोति । स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्लयध्याये
तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्लयध्यायमका-
शिकायां तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥
मनो ब्रह्मेति व्यजानात्।मनसो ह्येव खल्वि-
मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि
जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच ।
तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो
ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्यध्याये
चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥
इति कृष्णवर्षदीयतैत्तिरीयोपनिपदि मृगुवालयध्यायप्रका-
शिकायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥

·२४६
रगरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता [भृगु०अ०१६]
विज्ञानं ब्रह्मोति व्यजानात् । विज्ञानाध्येय
सल्लिमानि अतानि जायन्ते । विज्ञानेन
जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसं-
विशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं
पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ।
तपो ब्रह्मेति।सतपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदिभृगुवल्लयध्याये
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्यध्यायप्रका-
शिकायां पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्वि-
मानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि
जीवन्ति । आनन्दं
प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
स्पष्टोऽर्थः।
सपा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ।
भृगुणा यरुणात्माप्ता विद्याऽन्नमयादिकमतिकम्याक्षरे परमे ध्योम.
निति निर्दिष्टे परगव्योमशब्दिते परमात्मनि प्रतिष्ठिता न तमतिक्रम्य
ततोऽन्यत्र गतेत्यर्थः।
तवेदनस्य फलमाह-
य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवाननादो भवति ।
महान्भवति । मजया पशुभिर्बह्मवर्चसेन । महान्की| ।
इति कृष्णयजुर्थेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्लयध्याये
पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

·(भगु०अ०७] भृगुवल्युपनिषत् । २४७ स्पष्टोऽर्थः। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्यध्यायप्रका- शिकायां पठोऽनुवाकः ॥६॥ एतद्विद्याङ्गं व्रतमाह- अनं न निन्यात् । तद्बतम् । पाणशरीरयोरतेजसोः पृथिव्याकाशयोरन्नान्नादत्वदृष्टिं तयोः परस्प- रपतिष्ठितत्वदृष्टिं परस्परमतिष्ठिततया परम्परया स्वप्रतिष्ठितत्वदृष्टिं तदन- व्रतविशेषं तत्फलं चाऽऽह- गणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । पाणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः। तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति। प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन।महान्कीा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्लयध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि मृगुवल्यध्यायप्रका- शिकायां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ अन्नं न परिचक्षीत । तद्वतम् । न परिचक्षीत पावस्थमन्नं न निराकुर्यादित्यर्थः । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्न- मन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं १ इयं शिफिरानदाश्रमस्थमुदितपुम्न के नात।

·૪૮ रजारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [गुम० अ०८।१] वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महा- नवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लयध्यायेऽ- टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि मृगुवल्पध्यायप्रका• शिकायामष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ अन्नं बहु कुर्वीत । अतिथ्यभ्यागतस्वजनपर्याप्तं कुर्यात् । यद्वा । बहु कुर्वीत बहु मन्दी- नेत्यर्थः । अन्ने वहुमतिं कुर्यादित्यर्थः । तद्वतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽ- नादः पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः।आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्। स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भ- पति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन। महान्कीा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि मृगुवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्यध्यायमका- शिकायां नवमोऽनुवाकः ॥९॥ न कंचन वमती प्रत्याचक्षीत । तद्वतम् । म्यगृह राज्या[ यसत्यर्थ ]मोजनार्थमाग कमपि नरं न निरा. कुपादित्यर्थः। भानामगारनपुर।

·[भृगु०अ०१०] भृगवल्युपनिपत् । २४९ तस्मायया कया च विधया बह्वघ्नं प्राप्नुयात् । भोजनार्थमागतानां पुरुपाणा[म]प्रत्याख्यानस्याऽऽवश्यकत्वान्निपि- द्धनापि येन केन मार्गेण बन्नं संपादयेदित्यर्थः । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । अस्मा उपासकायान्नमराधि सिद्धम् । उपासकार्थमेव ह्यन्नस्य निष्पत्तिः । अतस्तदर्थमेघ निष्पन्नत्वादन्नानां तेषां येन केनाप्युपायेना- जने न दोप इति भाषः। एतद्वै मुखतोऽन्न५ राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नर राध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्न राद्धम् । मध्य- तोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्दा अन्ततोऽन्न५ राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्वै मध्यतो राद्धं सर्वावयवयुक्तमप्यन्नमस्मा उपासकाय सिद्धम् । तदर्थमेवोत्पन्नमिति हि सन्त आचक्षत इत्यर्थः। य एवं वेद । स यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयादिति पूर्वण संवन्धः । क्षेम इति वाचि । क्षेमसाधनत्वाद्वाचः क्षेमत्वबुद्धिस्तत्र कार्येत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्त- योः। गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । विमुक्तिर्विसर्ग इत्यर्थः। इति मानुपीः समाज्ञाः। अध्यात्ममेता उपासना उक्ता इत्यर्थः। अथ दैवीः । उपासना आचक्षत इत्यर्थः।

·२५० रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [भृगु०अ०१० तृप्तिरिति वृष्टी । बलमिति विद्युति । यश इति पशुपु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । एतत्त आध्यात्मिकोपासने संगतम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्या. दिति दृष्टव्यम् । सर्वमित्याकाशे । तत्मतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भ- पति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्यु- पासीत।मानवान्भवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्य- न्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । आकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादिगुणयुक्ततयोपासने तत्क्रतुन्यायेन प्रति- छादिकं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मवान्ब्रह्मत्यवानित्यर्थः । नम्यन्ते प्राप्यन्त इत्यर्थः। तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं नियन्ते विपन्तः सपत्नाः परितो नियन्तेऽस्मिन्निति परिमरः । सार्वत्रिकमरणस्याप्यवकाशत- याऽऽश्रय इत्यर्थः । एवमाकाशस्य ब्रह्मपत्वेन परिमरत्वेनोपासन एन. मुपासकं परितो द्विपन्तो म्रियन्त इत्यर्थः । पर्येणमिति णत्वं छान्दसम् । तदेतद्याचष्टे--- परि येऽपिया धातृव्याः। अप्रिया भ्रातृव्याः शत्रवः परितो वर्तमाना मियन्त इत्यर्थः । स यश्चायं पुरुपे । यश्चासायादित्ये । स एकः । स य एवंचित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मा- नमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमा- स्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकम्य । पूर्वपदधः।

·अनशब्दितमचेतनं तदोक्तारं चेतनं चानि व्याप्नोमि । [भृगु०अ०१०] भृगुवल्युपनिपंत् । २५१ इमॉल्लोकान्कामानी कामरूप्यनु- संचरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । एतद्वक्ष्यमाणमित्यर्थः। हावुहाश्वुहा३७ । स्तोमाक्षराण्येतानि । अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहम- नादोऽ३हमन्नादोऽ३हमन्नाद । अवाहंशब्दः परमात्मपर्यन्तः । भोक्तृभोग्यवाच्यन्नानादशब्दावपि तत्पर्यन्तौ। अह५ श्लोककदह श्लोकलदह५ श्लोकछत् । श्लोक्यत इति श्लोकः श्लाघनीयजगद्रक्षणादिकृदित्यर्थः । अहमस्मि प्रथमजा ऋता ३ स्य । तस्य कर्मणः प्रथमजाः सर्गाद्यसमये तत्परिपाककृदित्यर्थः । पूर्व देवेश्यो अमृतस्य ना ३ भायि । देवेभ्यः पूर्वं वर्तमानोऽमृतस्य मोक्षस्य नामी रथचक्रस्य नाभिरि- वाऽऽश्रयभूतः । नामा इति गानकृतो विकारः। यो मा ददाति स इदेव मा ३ऽयाः ॥ ५ ॥ यो मां योग्याय शिष्याय दात्युपदिशति स इदेव माऽवा अवाः प्राप्त भवति । वा गतिगन्धनयोरिति धातुः, इच्छब्दोऽनर्थकः । अहमन्नमन्नमदन्तमानि । अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् । प्रलयकाले विश्वममिमूतवानस्मीत्यर्थः । सुवर्न ज्योतीः । कमनीयदेदीप्यमानशरीरो भवति ।

·२५२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता भृगुवल्युपनिपत् ।(भृगु०अ०१०] य एवं वेद । इत्युपनिषत् । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ समातेति शेपः ॥३॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि भृगुवल्पध्याय- प्रकाशिकायां दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति भृगुवल्यध्यायः समाप्तः। VIDYA SN.........- LIBRARY