·आयुर्वेदीयग्रन्थमाल AR 79. 1921
VITYLE
षष्ठ पुष्पम् LAHABD.
श्रीगोविन्दाचार्यविरचितो
H
रससारः।
आचार्योपाहेन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा
संशोधितः प्रकाशितश्च ।
AYURVEDÎYA GRANTHAMÂLÂ.
No.6.
RASASARA.
BY
GOVINDACHARYA.HOUSE
EDITED AND PUBLISHED
VAIDYA JÂDAVJÍ TRICUMJI ACHARYA,
372, BORA BAZAR STREET, FORT, BOMBAY.
1912.
मूल्यं ९ आणकाः।
Price 9 annas.

·Printed by B. R Ghanekar, at the Nirnaya-sagar Press,
23 Kolbhat Lane, Bombay and Published by Vaidya
Jidarji Tricumji Acharya, 372, Bord Bazar
Street, Fort, Bombay.
All rights reseryed by the publisher.

·भूमिको रससारकर्ताऽयं श्रीगोविन्दाचार्य आचार्यसहदेवपौत्रः, सुरादित्यपुत्रः, अन्तर्वेदीसमुत्पन्नसारखतब्राह्मणजातीयश्रीधीरदेवशिष्यः, मोढाख्यब्राह्मणजातीयो गुर्जरदेशनिवासी चासीदिति खेनैव अन्यान्ते लिखितादात्मवृत्तान्तात्प्रतीयते । स चायं खीस्तीयत्रयोदशशताब्द्यां समजनीति 'डॉ. प्रफुल्लचन्द्रराय D. Se, Ph. D. इत्यतेषां मतम् । अयं च रससारः प्रायेण धातुवाद- (Alcemi) विषयक एव । ताम्रवहाद्यल्पमूल्यधातुभ्यः खर्णरौप्यकरणविषय- मेव प्रधानीकृत्यास्य ग्रन्थस्य प्रवृत्तिः। स च विषयोऽस्मिन् स्फुटतया नाति- संक्षेपविस्तरेण प्रतिपादितः । एतद्वन्यावलोकनेन गोविन्दाचार्यसमये रसविद्या भारतवर्षे बौद्धमतावलम्बिषु सम्यग्लब्धप्रचारा आसीदिति प्रतीयते । तथा चोकं रङ्गाकृष्टिविषये 'एतद्वौद्धा विजानन्ति भोटदेशनिवासिनः' (९ प. २ श्लो.) इति; तथा ग्रन्थान्ते च 'बौद्धं मतं तथा ज्ञाला रससारः कृतो मया' (२६ प. ३६ श्लो.) इति । ग्रन्थस्यास्य मुद्रणार्थमादर्शपुस्तकचतुष्टयमुपलब्धम् । प्रथम क.संज्ञितं महीसुरराजकीयपुस्तकालयस्थ, द्वितीयं ख.संज्ञिलं मदीयसुहृदां वटो- दरपत्तननिवासिनां "विनायक सदाशिव जाम्बेकर' इत्येतेषां, तृतीयं ग.संज्ञितं मदीयपरमसुहृदां स्वर्गवासिनां वैद्यमुरारजीशर्मणां, चतुर्थे घ.संज्ञितं च मदीयपरमसुहृदां 'वैद्य त्र्यम्बक गुरुनाथ काळे इत्येतेषाम् । एवं पुस्तकचतु- ष्टयसहायेन यथामति संशोधितोऽयं ग्रन्थः । ग्रन्थस्यास्य शुद्धिपत्रकरणे अमरा- वतीनिवासिभिः 'श्रीयुत विनायक पद्माकर जोशी' इत्येतैः, तथा 'वैद्य त्र्यम्बक गुरुनाथ काळे' इत्येतैश्च महत्साहाय्यमनुष्ठितं, अतस्तानप्यत्र संभावयामि । ग्रन्थस्यास्य संशोधने यथामति कृतेऽपि यत्ने दृष्टिदोषादनवधानादज्ञानाद्विप- रीतज्ञानाद्वा क्वचित्खलनं जातमुपलभ्येत चेद्गुणैकपक्षपातिभिर्विद्वद्भिः संशो- धनीयं क्षन्तव्यश्चाहमित्यभ्यर्थयते- - भिषजामनुप्राह्यो यादवशर्मा। १ अन्तवेदी गङ्गायमुनयोर्मध्यप्रदेशः। २ यतो मोढब्राह्मणानां वसतिगुर्जरदेश एवोपलभ्यते । 3 Sea history of Hindu chemistry introduction Page 65-69.

·आयुर्वेदीयग्रन्थमला। श्रीगोविन्दाचार्यविरचितं । रससारः। अथ प्रथमः पटलः। गणेशं प्रणिपत्यादौ शिवं च शिवय सह । गुरुभैरवसिद्धांश्च योगिनीं ग्रहमण्डम् ॥१॥ प्रणम्य शिरसा नित्यं भक्त्या तत्पाइपङ्कजम् । हरि ध्यात्वा परं देवं रसेन्द्रं शिवम्व्ययम् ॥२॥ आलोक्य सर्वशास्त्राणि अनुभूय यााँस्थिति । सारात्सारं समुद्धृत्य संक्षेपादर्थगौवात् ॥ ३॥ रससारं प्रवक्ष्यामि नानासिद्धैश्च भषितम् । साधकानां हितार्थाय लोकानामनुकम्पया ॥ ४ ॥ मलहीनो यदा मूतः पितामहसमो भवेत् । स बद्धो विष्णुराख्यातो रञ्जितः शिव उच्यते ॥५॥ सारितो मारितश्चैव स एव जगदीधरः । संक्रामेति यदा धातून वेधते च सेश्वरः॥६॥ स एव भगवान्नाथस्त्रैलोक्यदुरितापहः । जराव्याधिविनाशी च मृत्युदारिद्रयनाशनः ॥ ७॥ १-'सिद्धेभ्यो' ग.। २ 'योगिनीग्रहमण्डलान् । ३ 'ध्यायन् ग.। ४ 'यथास्थितम्' ग.। ५ 'संक्रामते' ग.। ६ 'पध्यते' ग.॥

·१.] रससारः। * हस्ते मम सिद्धिं देहि सिद्धिं देहि स्वाहा । ॐ ईश्व- राय नमः। ॐ रसेश्वराय नमः । इति रसेश्वरमनुः । ॐ ऐं ह्रीं श्रीं रं वीं ह्रौं भगवति घो. हौं रसाङ्कुशेश्वरि हंसाहंसी हां ह्रीं हूं त्रयं नमः । अघोरमुखों छां छु किणि किणि विच्चै ३ ख्य श्रीं ह्रीं ऐं रसं स्तमय स्तम्भय खाहा इति रसाङ्कुशी महाविद्या॥ देहि मे रसराजेन्द्र देवत्वं सह साकैः। खेचरत्वं वयःस्तम्भं लोहसिद्धिं तथा पराम् ॥ १५॥ तिष्ठ तिष्ठ सुरश्रेष्ठ सिद्धिं साधय मे प्रभो। चञ्चलत्वं परित्यज्य वह्नौ त्वं मुस्थिरो भव ॥ १६ ॥ त्रैलोक्यदुःखनाशाय शिवः प्रत्यक्षतां गतः। कालग्रस्तं भयग्रस्तं त्राहि त्राहि सुरेश्वर ॥ १७ ॥ वेदाध्ययनदानश्च तपोभिर्यज्ञकर्मभिः । मुक्तिर्भवति केषांचित्तनुस्तत्र न विद्यते ॥ १८ ॥ मुक्तिर्मुक्तिर्वयःस्तम्भो लोहसिद्धिश्चवेगतिः। एतत्कौतूहलं लोके प्राप्नोति रसराजतः ॥ १९ ॥ इच्छाभोगफलावादी शस्त्रास्त्रैश्च न भेद्यते । त्रैलोक्ये विचरेन्नित्यं मोदते ह्यमरैः सह ॥ २०॥ धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाश्चतुर्विधाः । सिध्यन्ति नात्र सन्देहो रसराजप्रसादतः ॥२१॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रसपूजास्वरूपस्तुत्यधिकारो नाम प्रथमः पटलः॥ खाहा, वरदाय खाहा, अक्षराय खाहा, नुद नुद खांहा, इति बहुरूपाय खाहा' ग.॥ १'श्री ईश्वराय नमः' ग.। २ 'सिद्धिं साधय मे प्रभो' ग.। ३ 'प्रत्यक्ष- मागतः'ख.। ४ 'रसेश्वर' ख.। ५ 'वै तेषां क्लेशस्तत्र न ख., 'वै तेषां क्लेशस्तत्र च' ग.। ६ 'फलावाप्तिः' ख. ग.॥

·: आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः अथ द्वितीयः पटलः। वैक्रान्तं सयकं ताप्यं दरदं रसकं गिरिः। विमला चा कान्तं च संग्राह्या रसकर्मणि ॥१॥ गन्धक कुन्टी तालं गैरी काही रसाञ्जनम् । कासीसं टकडष्ठे आनयेद्धि विचक्षणः ॥२॥ काचं बहुधिं व्योम श्वेतक्तरादिभेदतः। राजावत शिखिग्रीवं क्षारांश्च लवणानि च ॥३॥ सुवर्ण रजा तानं लोहं च त्रपु सीसकम् । रीतिकां वांस्यकं चैव अष्टधातून् क्रमेण तु ॥४॥ वजं मुक्ताफलानि च पद्मरागं सनीलकम् । मरक्तं पुनरागं च मेदोवैडूर्यविद्रुमम् ॥ ५॥ मृगनाभिं सुकर्पूरमगुरुं कृष्णसंज्ञकम् । विषाणि चैव सर्वाणि स्थावराणि चराणि च ॥६॥ सहायाः शोभनाः प्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः । गुरुभक्ता जेतात्मानो ,व्यलोभादिनिस्पृहाः॥७॥ उलूखलः शिलापट्टः खल्वो मुसलपिण्डिके । खपराणि विचित्राणि लोष्ट्र चुल्ली च कण्डनी ॥ ८॥ रेतनी नलिका भनी हतोडी कर्तरी कणी। छिन्नी संदशनी चर्म अहिणी धनसंयुती ॥९॥ १ गिरिः शिलाजतुवम् । २'च चपलं' ग.। ३ 'वज्रमुक्ताफलान्यष्टौं' ग; 'क्कं मुक्ताफलान्यधै ख.। ४ मरकं मरकतमणिम् । ५ मेदो गो- मेदमणिः। ६ 'कृष्णसर्जिकम्' ग.। ७ 'स्थावराण्युरगानि च ख. ग. चरामि जनमानि । ८ रनलोहादिनिस्टहाः' ख. । ९ 'उलूखशिला- पखल्लोपलसुपिण्डिकाः ग.। १० 'लोहचुल्ही ग.। धान्यादिकण्डनसाधनं काष्ठमयं पात्रम् ; शिलापट्टः शिलापुत्रः, कल्कपेषण- साधनमूतः; पिण्डिका प्रस्वरमयी, यस्या उपरि कल्कः पेष्यते; कण्डनी लोहनिर्मितोदूखलः; कण्डनोलत्र इण्डिकेति पाठान्तरम् । १२ रेतनी लोह- ११ उलूखल ·२.] रससारः। तोलनानि विचित्राणि लघुस्थूलानि तोलने । राजिकादिमणान्तानि प्रोक्तानि क्रमशो बुधैः ॥१०॥ दिव्यौषधीः समादद्यात्तैलानि विविधानि च । ओषधीकन्दजान् क्षारान् मञ्जिष्ठादिगणं वरम् ॥११॥ मूषाश्च विविधाः कार्या द्विविधं वक्रनालकम् । विरच्य बहुधा कोष्ठी कोकिलाकाष्ठसंग्रहम् ॥ १२ ॥ सर्वजीववसारक्तं पित्तानि विविधानि च । कालयोगे मृतो जीवो ग्रहणं तस्य कारयेत् ॥ १३ ॥ अम्लवर्गः, समग्राश्च कषायमूत्रसंभवाः । संधानं च प्रकर्तव्यं क्षारैरम्लैमहौषधैः ॥१४॥ कार्य बहुविधं यत्रं काचकूप्यो ह्यनेकशः। भूनागमृत्तिकामृत्लालोहकिट्टानि कर्कराः ॥१५॥ व्रीहिधान्यसमुद्भूतास्तुषा दग्धाः प्रयत्नतः। एभिर्द्रव्यैः समायुक्तो रसकर्म समारभेत् ॥ १६ ॥ देशं द्रव्यं च कौशल्यं शास्त्रतत्त्वं गुरुक्रमम् । यो वेत्ति सत्यवादी च यत्नवान् शाख्यवर्जितः ॥१७॥ गुणग्राही च सर्वेषां देवतातिथिपूजकः । योगी कन्यार्चने युक्तो नित्यं जपपरायणः ॥१८॥ चूर्णकरणसाधनं 'कानस' इति प्रसिद्धा; कणीति स्वर्णकाराणामुपकरणविशेषः, छिन्नी धात्वादिद्विधाकरणसाधनं लोहमयं शस्त्रम्; अर्हिणीति यस्या उपरि लोहादिकं स्थाप्य घनेन संकुच्यते सा अर्हिणी, “एरण' इति प्रसिद्धा ।। १'तोलनी' इति पाठान्तरे तुलेत्यर्थः। २ 'वर्गाः' इति शेषः । कषाय- वर्गा दशमूल्याद्याः । 'आम्लवर्ग समग्रं च कषाया मूलसंभवाः' ख; 'अम्ल- वर्गः समद्यश्च कषायमूत्रसंयुतः' ग.। ३ कर्कराः सुधापाषाणाः। ४'यतः (तिः) क्रोधापवर्जितः' ग.॥

·६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः वस्त्राभरणसंयुक्तः पुष्पमालाविभूषितः । आचार्यः सर्वकर्मज्ञो रसकर्मणि शस्यते ॥ १९ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे द्रव्यसंग्रहाधिकारो नाम द्वितीयः पटलः॥ अथ तृतीयः पटलः। वतुर्विंशतिसंस्कारान् द्विगुणान् रसकर्मणि । विदित्वा साधकः पूर्व, पश्चात्कर्म समारभेत् ॥ १ ॥ (१) रसोपरसशुद्धिं च(२)लोहशुद्धिं तथैव च । (३) सचानां द्रावणं चैव(४)स्थिरीकरणमेव च ॥२॥ (५) दुतिपातं च सर्वेषां(६)रङ्गाकृष्टिं सुशोभनाम् । (७) रवानां लक्षणं चैव(८)द्रावणं च विशेषतः। (९) शोधनं सर्वधातूनां(१०)रलमेलापनं तथा ॥३॥ (११) वीजपाकं च सर्वेषां(१२)गर्भद्रुत्यवचारणम् । (१३) जारणं रसराजस्य(१४)द्रुतिमेलापनं तथा ॥ ४ ॥ (१५) रञ्जनं विधिसंयुक्त(१६)रसराजस्य बन्धनम् । (१७) सारणं च तथा वक्ष्ये(१८)स्वराजस मारणम् ॥५॥ (१९) प्रतिसारणकं चैव(२०)क्रामणं च निगद्यते । (२१) वेध(२२)उद्घाटनं सम्यक(२३)सुगुप्तो विक्रयस्तथा ॥६॥ एभिः कर्मान्तरैर्युक्तो वादिराजः स उच्यते । जारणा बहुधा ज्ञेया शतादिक्रमतो यथा ॥७॥ द्वन्द्वैमलं प्रवक्ष्यामि(२४)पिष्टिस्तम्भनमुत्तमम् । (२५) वन्धं निगडबन्धं च(२६)संकलीकरणं तथा॥८॥ (२७) रसोपरसलोहानां कर्म विस्तरतस्तथा । (२८) रसानां शोधनं कर्म महदाचर्यकारकम् ॥९॥ १ 'रसकर्माणि योजयेत्' ग.। २'द्वन्द्वमारान् ग.॥

·४.] रससारा (२९) वङ्गदोषविनाशं च (३०) कालिकाविजयं तथा । (३१) बहुधा कल्कभेदांश्च (३२) विषाणां कर्म साधनम् ॥१०॥ (३३) मणिमूषाश्रयं कर्म (३४) दलादिकरणं तथा । (३५) गुटिकां कामधेन्वाख्यां(३६)वयःस्तम्भं च (३७)खेचरीम् (३८) अनेकगुटिका दिव्या अदृश्यजनकारिणीः । (३९) अनेकक्रौञ्चयोगांश्च पक्षिणां कर्म शोभनम् ॥ १२ ॥ (४०) औषधीनां तथा वक्ष्ये कल्पभेदं सुशोभनम् । (४१) भूरिशो यत्रभेदांश्च(४२) मूषाबन्धान् वदाम्यहम् ॥१३॥ (४३) आयुधानि तथा वक्ष्ये रसराजस्य कर्मणि । (४४) खेदनं रसराजस्य रसायनमनुत्तमम् ॥ १४ ॥ (४५) मारणं सर्वधातूनां (४६) देहे संक्रामणं तथा । (४७) भोजनं विधिसंयुक्तं रसयुक्तस्य देहिनः ॥१५॥ (४८) चर्यां चैव नरेन्द्रस्य यथा सिद्धिमवाप्नुयात् । स्थानान्येतानि शास्त्रस्य वक्ष्यामि क्रमतो यथा ॥ १६ ॥ सुखेन येन जानन्ति साधकाः सिद्धिसाधनम् । अबुधप्रतिबोधाय रसंसारसमुच्चये ॥ १७ ॥ इति श्रीमगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे अनुक्रमणिकाधिकारो नाम तृतीयः पटलः। अथ चतुर्थः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि रसराजस्य शोधनम् । येन विज्ञातमात्रेण साधकाः कर्मकोविदाः ॥१॥ नागदोषविनाशश्च वङ्गदोषविनाशनम् । कालिकाविजयश्चैव भूमिदोषविनाशनम् ॥ २॥ १ 'पूजां चैव रसेन्द्रस्य' ग.। २ 'रससारः समुच्यते' ग.॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः अश्मकञ्चकविध्वंसो वङ्गकापालिनाशनम् । कालिका नागसंभूता नागश्यामत्वनाशनम् ।। ३ ।। अव्यापिविजयश्चैव रसस्य वशकारकः । अतितीवकरश्चैव अतिनिर्मलकारकः॥४॥ नागशङ्काजयश्चैव वङ्गशङ्काविनाशनम् । विषशङ्काविनाशश्च दर्पदोषविनाशनम् ॥ ५ ॥ उन्मत्तवशकारी च मूक्ष्मदोषविनाशनम् । मन्दवीर्यविनाशश्च षण्डदोषविनाशनम् ॥ ६॥ दीपनं रसराजस्य आयुर्वृद्धिकरं परम् । क्षुधाकरः परश्चैव वह्निस्थितिकरस्तथा ॥ ७॥ महामुखकरश्चैव अजीर्णस्य विनाशकः । व्योममेलापकश्चैव महाबलमवाप्नुयात् ॥ ८॥ बन्धनं च तथा ज्ञेयं यथा यत्रेषु तिष्ठति । धातुमेलापकथैव द्रुतिमेलापकस्तथा ॥९॥ रखमेलकरश्चैव रञ्जनस्य विधिस्तथा । रसबन्धकरश्चैव व्यापी चैव यथा रसः ॥१०॥ प्रवेशकरणं चैव रससंक्रामणं पुनः। वेघमात्रा तथा ज्ञेया वेधश्चैव निगद्यते ॥११॥ रकसंख्या रसेन्द्रस्य वेध उद्घाटनं तथा । रसायनोपयोगश्च रसराजस्य सेवनम् ।। १२ ॥ देहसंक्रामणं चैव रसमात्रानिषेवणम् । व्याधीनां निग्रहश्चैव क्रमादेते प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥ इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे अष्टचत्वारिंशत्संस्कारो नाम चतुर्थः पटलः ।

·५.] रससारः। अथ पञ्चमः पटलः। एकविंशतिवारांश्च वाससो गालयेद्रसम् । नागवङ्गादयः किंचिद्वस्त्रे तिष्ठन्ति धातवः॥१॥ ग्रहधूमेष्टिकाचूर्णदग्धोर्णागुडकाजिकैः । मर्दयेदिनमेकं तु मलहीनो भवेद्रसः॥२॥ दिनानि सप्त संपिष्टो वज्रीक्षीरेण पारदः। स्वर्जिकाक्षारयुक्तेन भूमिदोषो विनश्यति ॥ ३॥ टङ्कणक्षारसंयुक्तमकक्षीरेण योजयेत् ॥ ४॥ सप्ताह मर्दयेत्सूतमम्मकझुकनाशनम् । चित्रकद्रवसंपिष्टं टङ्कणेन समन्वितम् । कपाली वङ्गसंभूता नश्यते नात्र संशयः ॥ ५॥ वजकन्दरसेनैव नवसारयुतेन च । वङ्गदोषसमुद्भूता कालिका नश्यति ध्रुवम् ॥ ६॥ टङ्कणेन कलांशेन कटुतुम्बीरसेन च । दिनानि सप्त संपिष्टो नागदोषं विमुञ्चति ॥७॥ बीजककाथसंपिष्टो रसेन निम्बुजेन च । कपाली नागजा मूताद्गच्छत्येव न संशयः॥८॥ नश्यते विषदोषस्तु चित्रकणाश्वगन्धया। लुहित्रिफलयोः काथादर्पदोषः प्रणश्यति ॥९॥ मीनाक्ष्यकोलधत्तुरा उन्मत्तवशकारकाः। त्रिकटुक्काथसंघर्षो सूक्ष्मदोषविनाशकः ॥ १०॥ १ 'सर्वे वस्त्रे' ग.। २ 'गुडराजिकैः ख.। ३ 'नागदोषसमुद्भूता' ग.! ४ 'कपालिनागजो दोषो गलत्येव न संशयः' ग.। ५ 'नाहित्रिफलयोः' ख. 'त्रिफलायास्तथा' ग. ६ 'मीनाक्षी चाङ्कुलश्चैव उन्मत्तक्शकारको' ख.॥

·१० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः दुग्धिद्वयेन संघृष्टो व्यापी भवति निश्चितम् । काकमाचीरसेनैव निर्मलत्वमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥ औषधस्यौषधस्यान्ते क्षालयेत्काञ्जिकेन तु । मर्दनादि सदा कर्म कर्तव्यं पंण्डितैरिति ॥ १२ ॥ स्वेदनम् । अथातः खेदनं वक्ष्ये यथा तीवो भवेद्रसः। आयसे मृण्मये पात्रे खेदस्तत्र विधीयते ॥१३॥ दिव्योषधिकषायाम्लैः शिमूलैः सराजिकैः । लवणत्रिकटुक्षारैर्विषोपविषमूत्रकैः ॥ १४ ॥ कलांशमानैः कर्तव्यो मृद्वग्नौ खेदनो विधिः। एकविंशद्दिनैरेव ज्ञातव्यः सोऽतितीवकः ॥१५॥ मर्दनम् । अनेनैव तु योगेन मर्दयेत्खल्वगं रसम् । एकविंशदिनैरेव शुद्धो भवति पारदः॥१६॥ मूच्र्छनम् । मूर्च्छनं रसराजस्य कर्तव्यं वादिभिः सदा । विषैत्रिफलया पूर्व त्रिविषोपविषैस्तथा ॥ १७ ॥ कर्कोटीक्षीरकन्दाभ्यां चित्रकैर्गुहकन्यया । एकैकेनापि संमर्च याममेकं तु पारदम् ॥ १८॥ किबरं यत्रमादाय औषध्या लेपयेत्तलम् । नवसारयुतं सूतं यत्रमध्यगतं न्यसेत् ॥ १९ ॥ दद्याद्रसोपरि श्रावं संधिलेपं दृढं मृदा। लवणेन च संपूर्य द्वारं संरुध्य यत्नतः ॥ २० ॥ चुलिकोपरि संस्थाप्य दीपानि ज्वालयेत्सुधीः । यामैकाच समुत्तार्य कर्तव्यः शीतलो रसः॥ २१ ॥ . 'रसो बन्धमवाप्नुयात्' क., 'रसो वशमवाप्नुयात्' ग.। २ 'पण्डितै- ३ 'बृहत्योपविषैस्तथा' ग.. धिया' ग..

·3.]
रससारः।
११
उत्थापनम्।
यत्रादुद्धृत्य यत्नेन मूतमुत्थाप्य मूछितम् ।
अमूच्छितस्तदा देयः कलांशैच्छिते रसे ॥२२॥
सिन्धूत्थटङ्कणाभ्यां च मर्दयेन्मधुसंयुतम् ।
दोलायत्रे ततः खेद्यः क्षाराम्ललवणैः सह ॥ २३ ॥
उत्थाप्य मूर्च्छयेत् पश्चात् वारंवारं रसेश्वरम् ।
पुनरुत्थापितं कुर्यादेकविंशतिवारतः ॥ २४ ॥
अथवा चक्रयत्रेऽपि मूञ्छितः क्रियते रसः।
पातनम् ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि पातनं च यथाविधि ॥ २५॥
द्वौ भागौ शुद्धमूतस्य शुल्वभागैकसंयुतौ ।
त्रिंशांशं लवणं दत्त्वा पिष्टीं कुर्याच सुन्दराम् ॥२६॥
कटाहं चिप्पटं ग्राह्यं तद्बुध्ने लेपयेद्रसम् ।
द्विगुणेन सुवस्त्रेण जडयेचुनकादधः ॥ २७ ॥
वस्त्रान्तरे रसं लिखा सजलस्थालिकोपरि ।
स्थालीकटाहयोः सन्धि लेपयेत्सुदृढं मृदा ॥ २८ ॥
कटाहोपरि कर्तव्यं रसराजस्य पातनम् ।
शुल्वपिष्टी तथा कुर्यादूर्ध्वमग्निरधो जलम् ।।
जलमध्य रसो याति शुल्वं तिष्ठति बुनके।
शुल्बासो रसात्तानं पातनेन पृथक्कृतम् ।। २९ ॥
पुनः पिष्टी प्रकर्तव्या क्षिप्वाऽम्लं ताम्रसंयुतम् ।
प्रक्षाल्य तत्प्रयलेन स्थापयेत्स्थालिमध्यतः॥३०॥
स्थालीमधोमुखीमन्यां दत्त्वा तल्लेपयेन्मुखम् ।
उपरिस्थालिकाबुघ्ने दातव्यं गोमयं शकृत् ॥ ३१ ॥
चूल्यां संस्थाप्य यत्नेन दीपानिं ज्वालयेचतः।
उडीय सूतस्तल्लग्न ऊर्ध्वपात्रस्य बुध्नके ॥ ३२ ॥

·१२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ पटलः याममेकं तु कर्तव्यं ऊर्ध्वपातनमुत्तमम् । यत्रो डमरुकः ख्यातः पातने परमो मतः ॥३३॥ यत्रादुद्धृत्य यत्नेन क्षाराम्लैः खेदयेत्ततः। पुनः पिष्टी प्रकुर्वीत पात्यं खेद्यं पुनः पुनः॥ ३४ ॥ त्रिसप्तकमिदं प्रोक्तं श्रेष्ठं पातनमूर्ध्वगम् । अथवा चक्रयत्रेण ऊर्ध्वपातनमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ नागवङ्गसमुद्भूता शङ्काऽपि नश्यति ध्रुवम् । बोधनम् । अथातः संप्रवक्ष्यामि वीर्यवान् जायते यथा ॥ ३६ ॥ आदाय शिमूलानि राजिकां कटुकान्विताम् । आरनालेन संपिष्ट्वा कृत्वा पिण्डेन कुल्हडीम् ।। नवसारं कलांशेन दत्वा मूतं विमर्दयेत् । नवसारसमायुक्तं रस तस्यां विनिक्षिपेत् ॥ ३७॥ चतुर्गुणेन वस्त्रेण बध्नीयात्पोटली ततः। निंबूकस्य रसं क्षिप्त्वा जम्बीररससंयुतम् ॥ ३८ ॥ चूर्ण च सर्जिकावारि चिश्चाद्रावं तु काञ्जिकम् । स्थालीमध्ये क्षिपेतं च कण्ठे काष्ठं विमुश्चयेत् ॥ ३९॥ काष्ठे च पोटली बवा काञ्जिकं च स्पृशेद्यथा । द्वारे च मल्लकं दत्त्वा ज्वाल्यो वह्निरहर्निशम् ॥ ४०॥ काजिक प्रक्षिपेत्तत्र क्षीणे क्षीणे पुनः पुनः । प्रत्यहं नूतनं पिण्डं कुर्यात्तेनैव कुल्हडीम् ॥ ४१ ॥ नवसाररसंक्षिप्ता बनीयात्पोटली ततः। दोलाखेदः प्रकर्तव्य एकविंशदिनावधि ॥ ४२ ॥ खेदितः सूतराजस्तु ततो बलमवाप्नुयात् । छागमूत्रं तु संगृह्य वानरी च बलात्रयम् ॥ ४३ ॥ । 'काषिकं न क.

·५.] रससारः। १३ क्षाराम्लेन च संयुक्तं कान्ते च खेदयेद्रसम् । एकविंशद्दिने पूर्णे षण्डत्वं नश्यति ध्रुवम् ॥ ४४ ॥ काकविष्ठादिभिः पित्तैः शुक्रशोणितचित्रकैः । जपाशिगूलमालाभिर्मर्दयेद्दीपनौषधैः ॥ ४५ ॥ मृण्मयीं कुण्डिकां कृत्वा मध्ये स्थण्डिलसंयुताम् । जलं तत्र विनिक्षिप्य स्थापयेत् स्थण्डिले रसम् ॥४६॥ स्थण्डिलात्परितः क्षिप्रं जले पतति सूतकः । त्रिसप्तवारं कर्तव्यं चक्रे वा दीपनं परम् ।। ४७ ॥ इति दीप्तो यदा मूतो विद्युत्कान्तिसमप्रभः। मीनाक्षीभुजगाक्षिभ्यां बलात्रयेण संयुतम् ॥४८॥ बिम्बीकृतदलाभ्यां च गिरिका समन्वितम् । सप्ताहमम्लवगैश्च कान्तपात्रे पचेद्रसम् ॥ ४९ ॥ बुभुक्षितो भवेत्सूतः पश्चाचं च नियामयेत् । अथ नियमनम् । रक्तसैन्धवव्योपैश्च मूषाद्वयं तु कारयेत् ॥ ५० ॥ तत्संपुटे रसं क्षिप्ता नवसारं सनिम्बुकम् । तत्संपुटे प्रयत्नेन लेपयेत्सन्धिमुत्तमम् ॥५१॥ मृत्तिकावस्त्रमादाय वेष्टयेत्तत्प्रयत्वतः। छायाशुष्कं हि तत्कृत्वा भूगर्ने स्थापयेचतः॥५२॥ अष्टाङ्गुलप्रमाणेन मूपोर्च गर्तपूरणम् । त्रिसप्तदिनपर्यन्तं करीषाग्निं च कारयेत् ॥ ५३ ॥ दिने दिने प्रकर्तव्या मूषा सैन्धवनूतना । खेदयेत्तु प्रयत्नेन भूगर्भे स्थापयेत्पुनः ॥ ५४॥ अथातः कूपिकामध्ये सूतं सैन्धवसंयुतम् । १ कान्ते कान्तलोहमये पात्रे । २ 'गहोडीदिण्डिरीबिम्बीगिरिकर्णीबृह. स्फला ख.. २ ·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः भूगर्भे च ततः स्थाप्यं एकविंशदिनावधि ॥ ५५ ॥ अयं नियामको नाम वह्निमित्रत्वकारकः। अथ निरोधनम् । काचकूपी मृदाऽऽवेष्ट्य रसं मध्ये विनिक्षिपेत् ॥५६॥ कलांशं टङ्कणं दत्त्वा मद्यं किंचित्प्रदीयताम् । द्वारे मुद्रा प्रदातव्या वज्रमृत्तिकया दृढम् ॥ ५७ ॥ भूगर्भे कूपिकां स्थाप्य स्मृत्लया गर्तपूरणम् । करीषाग्निः प्रकर्तव्य एकविंशदिनावधि ॥ ५८ ॥ अयं निरोधको नाम महामुखकरः परः। निरोधः सूतरजस्य त्वजीर्णस्य निषेधकः ॥ ५९ ॥ खेदनं रसराजख क्षाराम्लैर्विषमद्यकैः। उत्तार्य बीजपूरस्य वृन्तं कृत्वा सरन्धकम् ॥ ६॥ तस्स मध्ये क्षिपेत्सूतं कलांशक्षारसंयुतम् । द्वारं निरुध्य यत्नेन वस्त्रेण परिबन्धयेत् ॥ ६१ ॥ दोलाखेदः प्रकर्तव्य एकविंशदिनावधि । दिने दिने प्रकर्तव्यं नूतनं बीजपूरकम् ॥ ६२ ॥ लेलिहानो हि धातूंच पीब्यमानो बुभुक्षया । अनेनैव प्रकर्तव्यं रसराजस्य शोधनम् ॥ ६३ ॥ त्र्यहं सप्तदिनं वाऽथ चतुर्दशैकविंशतिः। संस्कारः सूतराजख क्रमाक्रमतरं वरम् ॥ ६४ ॥ आदौ किंचित्प्रदाव्यं काञ्चनं मुखहेतवे । ॐनमो मृतलोहाय परमॉमृतोद्भवाय स्वाहा ॥६५॥ इति चारणजारणमत्रः। लमध्ये निवन्धयेत्' ख.ग.। २'अमुनव' ख.ग. ३ 'संस्काराः सूतराबस्स क्रमातकामयं वरम् ख.। ४ 'अमृतलोहाय स.। ५ 'श्रमा- मृतरसोद्भवाय' म..

·६.] रससारः। १५ सर्वजन्तूपकाराय महासिद्ध्यर्थमात्मनः । जारणं कर्तुकामोऽहं ग्रासं गृह मम प्रभो ॥६६॥ खल्वश्च पिण्डिका ज्ञेया रसेन्द्रो लिङ्गमुच्यते । मर्दनं चन्दनं प्रोक्तं प्रासः पूजा विधीयते ॥ ६७ ॥ दिनमेकं रसेन्द्रस्य यः करोति हुताशनम् । विलयं यान्ति पापानि कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ६८॥ शंतं पलानि संगृह्य रसस्य रसकर्मणि । षोडशांशयुतेनापि साधयेत्साधकोत्तमः॥६९ ॥ इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रसशोधनसंस्कारा. धिकारो नाम पञ्चमः पटलः ॥ अथ षष्ठः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि रसोपरसशोधनम् । अम्लैः क्षारैश्च मूत्रैश्च कुलित्थकाथसंयुतैः॥१॥ रसांश्च खेदयेत्पूर्व यावत्सप्तदिनावधि । वैक्रान्तं ससक ताप्यं दरदो रसको गिरिः॥२॥ विमलं कान्तकश्चैव खेदाच्छुध्यन्ति नान्यथा । शुध्यन्त्युपरसाः सर्वे कुर्यात्सत्त्वनिपातनम् ॥३॥ अम्लैः क्षारैश्च रक्तैश्च निर्गुण्डीरससंयुतैः । निषेकस्तेषु कर्तव्यो दालस्तए पुनः पुनः॥४॥ शुध्यन्ति धातवः सर्वे दोषहीना भवन्ति च । एवं शुद्धिः पुनः खेदो रसेपरसेषु च ॥ ५ ॥ मूत्रस्नेहवसादुग्धैरेकविंशद्दिनावधि । तथा रसा विमुञ्चन्ति सत्वं चैव सुनिर्मलम् ॥६॥ १'ग्राह्योपलादि' ख.। २ 'आम्लैः क्षारैश्च रक्तैश्च कुलित्थक्वाथमूत्रकैः" क। ३ 'रसकः' ग.। ४ 'खेदाच्छुद्धिमवाप्नुयुः' ग.। ५ पूर्वे' ख.। ६ 'ढालतेषां ख. ग.।

·१६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः गुडगुग्गुलुलाक्षाभिः पञ्चमाहिषटङ्कणैः । बनीयात्पिण्डिकामेभिः सत्त्वमोक्षविधौ ध्रुवम् ॥७॥ वैक्रान्तं सस्यकं ताप्यं काँचोऽभ्रं विमलं गिरिः। मैरिका तुत्कं चैव राजावर्तो विशेषतः॥८॥ एषामुपरसानां च कोष्ठे सत्त्वनिपातनम् । नानाक्षेत्रसमुद्भूताः पाषाणा धातुसंज्ञकाः ॥९॥ पिण्डी बद्धा द्रवन्त्याशु सर्वे जार्या रसेश्वरे । ध्माताः सत्वं विमुञ्चन्ति वक्रनालद्वयेन च ॥१०॥ विज्ञाय पतितं सत्वं गृहीत्वा तद्धरेत्पुनः । दुग्धादिखहरक्तैश्च कर्तव्यं सिञ्चनं तथा ॥११॥ यदा सत्त्वं भवेच्छुद्धं सेचनं च विवर्जयेत् । नागं त्रिगुणमुत्तार्य सत्वं शुद्धं भवेत्तदा ।। १२ ।। भूनागस्यापि कर्तव्यः सत्त्वार्थ विधिरेष वै । कान्तस्यान्यो विशेषः सात् ज्ञातव्यः क्रमकोविदैः १३ कान्तं शुद्धं पुरा कृत्वा छागरक्तेन भावयेत् । पिण्डी बद्धा प्रयत्नेन कोष्ठे सत्त्वं निपातयेत् ॥ १४ ॥ घात्रीविभीतकाहारैः सत्त्वं पतति शोभनम् । चौरं शुद्धं पुरा कृत्वा ततो मूषां प्रपूरयेत् ॥ १५ ॥ पलेन पूर्यते मूषा कर्तव्या शोभना दृढा । द्वारं निरुन्ध्य यत्नेन द्वारनालं दशाङ्गुलम् ॥ १६ ॥ 'बधीयाटिकामेमिः' ख.। २ 'सत्त्वपातनहेतवे' ख. ग.। ३ 'का- न्तात्रे ख.। ४ 'तुत्यकासीसं ख.। ५ 'एतेषामन्जनानां' ख. ग.। "क्षेत्रसंभवाः' क.ख.. 'सत्त्वं जाय ग. ८'तद्धमेत्' ग.। ९'द्रवपूर्वहरकः कुलित्यखेदनं तथा क. ग. । अयं श्लोकः ख. पुस्तके नोपलभ्यते। १० 'सत्त्वनिपातनम्' ख. ग.।

·६.] रससार:। १७ सले लघुकोष्ठे च मूषकैका भवेत्ततः । दद्यात्खपरिकां नाले यथोडीय न गच्छति ॥ १७ ॥ अकारत्रितयाद मुखेनालं विशोषयेत् । एकैकाहारके शान्ते सत्वं ग्राह्यं पुनः पुनः॥ १८ ॥ धमेन्मन्ददृढाकारैर्यावदारसप्तकम् । एवं मूषा प्रकर्तव्या मणेनैकेन विंशतिः ॥ १९ ॥ मणमध्यात्पतेत्सत्वं पलत्रितयसंमितम् । हिङ्गुलं च शिला काही कासीसं तालकस्तथा ॥२०॥ एतेषामेव सर्वेषां कूपे सत्वं निपात्यते । शिलां च तालकं चैव खेदयित्वा च पूर्ववत् ॥ २१ ॥ ताले च शम्बुकक्षारं समभागं तु मर्दयेत् । दृढां स्थाली समादाय तालकं तत्र निक्षिपेत् ॥ २२ ॥ सच्छिद्रं मल्लकं दत्त्वा सन्धि लिम्पदृढं मृदा । सूक्ष्मच्छिद्राद्विनिष्क्रान्तो यथा धूमश्च गच्छति ।।२३।। चुल्यां संस्थाप्य योन ततो वह्नि प्रकारयेत् । निधूमे मल्लके जाते मुद्रां दद्यात्तदूर्ध्वतः ॥ २४ ॥ हठवहिः प्रकर्तव्यो यावद्यामचतुष्टयम् । खाङ्गशीतं तदुत्तार्य सत्वं प्रक्षाल्य यत्नतः ॥ २५ ॥ गृहीत्वा तत्र लग्नं तु सत्वं खल्वे विमर्दयेत् । टङ्कणक्षारसंयुक्तं काचकूपे निधापयेत् ॥ २६ ॥ हस्तमात्रं प्रकर्तव्यं यत्रं चक्राकृति शुभम् । चुल्लिकोपरि संस्थाप्य सन्धिलेपं तु कारयेत् ॥ २७॥ १ 'सनाले लघुकोष्ठे च मूकैकां धमेत्ततः' ग.। २ 'मुखानां च विशो- षयेत्' ग.। 'मूषानालं' ख.। ३ 'एकैकाडारकस्यान्ते' ग.। न्महादृढासारै-' ख. 'भध्यमन्ददृढाझारै-'ग.।५ 'पलद्वितय-'ग.६ पूर्वतः' ७ 'तालं' ख.। ८ 'तालस्तत्र विमुच्यते' ख. ग.। ९ 'दत्त्वा १० 'समुत्तार्य' ग.। ११ 'काचकूप्यां विनिक्षिपेत्' ख.। ४ 'धमे- ग.।

·७.] रससारः। १९ इत्थं शुद्धिमवानोति गन्धको नात्र संशयः। अयश्चूर्णं तुरीयांशं दत्वा यत्रे स्थिरीकुंरु ।। ३९ ॥ इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रसलोहशुद्धिसत्त्वपातना- धिकारो नाम षष्ठः पटलः॥ अथ ससमः पटलः। चोरहंसशिलाकाङ्क्षीकासीसा अलयस्तथा । एषामस्थिरसत्वानां स्थिरीकुर्याद्विचक्षणः ॥१॥ दग्धात्तुषात्तु भागैकं मृदो भागद्वयं तथा । किंचित्कार्पासकं दत्त्वा कुट्टयेन्मृत्तिका दृढम् ॥२॥ मृत्पोलिको ततः कृत्वा बुद्ध्या विस्तार्य यत्नतः। बुध्ने मृदधिका कार्या वेष्टयेत्कूपिकां ततः॥ ३ ॥ यत्नेन वेष्टितां कूपी छायायां शोपयेत्ततः। अञ्जनं तीक्ष्णसंयुक्तं तत्समं टङ्कणं कुरु ॥४॥ अन्धमूषागतं ध्मातं वरनाग इति स्मृतः। चौरभागचतुष्कं तु वरनागैकसंयुतम् ॥ ५ ॥ तत्सर्वं रेतयित्वा तु रक्तवर्गेण भावयेत् । सूर्यतापेन संशोष्य काचपात्रे निधापयेत् ॥६॥ वैश्वानरः अंदातव्यो वर्धमानो ह्यहर्निशम् । खाङ्गशीता यदा कूपी यत्नात्तां स्फोटयेत्तदा ॥७॥ अंत ऊर्ध्वं च तल्लममेकीकृत्वा च मर्दयेत् । भावयेद्रक्तवर्गेण काचकूप्यां निधापयेत् ॥ ८॥ तावदेवं प्रकर्तव्यं यावत्सत्त्वं स्थिरं भवेत् । स्थिरीभूतं यदा सत्वं खेदयेजलयत्रगम् ॥९॥ १'इति स्नेहमवाप्नोति' ख.। २'मृत्पोटली' ख.। ३ 'बद्धवा' ख.। ५ 'प्रकर्तव्यो' ग.। ६ 'यत्नतः' ग.। ऊर्च च यल्लमं तदेकीकृत्य' ग.। ८ 'तावदेतत्' ग.। ४'तत्सम'क.ख.। ७ अघ ·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल रसको बन्धमानोति नात्र कार्या विचारणा। सप्तरात्रमिदं कार्य सत्त्वबन्धनमुत्तमम् ॥ १० ॥ एवं स्थिरत्वमन्येषामस्थिराणां च चौरवत् । अभावे वरनागस लोहचूर्णेन कारयेत् ॥ ११ ॥ अमुनैव प्रकर्तव्यं स्थिरत्वं गन्धकस्य च । अथवा गन्धकं शुद्धं नवसारसमन्वितम् ॥ १२ ॥ रक्तवर्गेण संभाव्य चक्रयत्रे स्थिरीकुरु । अस्थिराण्यपि सर्वाणि स्थिरत्वं प्राप्नुवन्ति हि ॥ १३ । स्थिरीकरणमाख्यातं चक्रराजे सुशोभने । अन्ये च ये विडाः ख्याताः श्रेष्ठाचारणकर्मणि ॥१४॥ तेषां च चक्रयन्त्रेण स्थिरत्वं कारयेद्बुधः। इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे सत्त्वस्थिरीकरणाधिकारो नाम सप्तमः पटलः॥ अथाष्टमः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि द्रुतिपातनमुत्तमम् । रसोपरससत्त्वानां संक्षेपाल्लोहजं तथा ॥१॥ वैक्रान्तसत्त्वचूर्ण तु पादांशौ रसगन्धको । पादांशं नवसारं च सर्वमम्लेन मर्दयेत् ॥ २ ॥ शरावसंपुटे क्षित्वा सन्धि लिस्वा पुटेल्लघु । खाशीतं तु तचूर्ण क्षारोदकविभावितम् ॥३॥ पीमध्ये विनिक्षिप्य मध्वाम्लेन समन्वितम् । पिकां पूरैपेब्नं चर्मणा बन्धयेन्मुखम् ॥४॥ १'अन्ये पिण्डा च ये ख्याता' ग.। २ जारणकर्मणि' ख.। ३ 'मद्या. म्लेन' ख.। 'मध्वाज्येन' ग.। ४ 'पूरयित्वा तु मुखे चर्म निबध्यते' ग..

·८.] रससारः। जानुमात्रं खनित्वा तु लहिं तत्र प्रपूरयेत् । विनिक्षिपेत्तत्र कूपी लदिना गर्नपूरणम् ॥ ५॥ नूतनं त्रिदिनादूर्ध्व लदिना गर्नपूरणम् । चत्वारिंशद्दिने पूर्णे द्रुतिर्भवति शोभना ॥६॥ स्थालीमध्ये द्रुति मुक्त्वा धर्मेण शोध(प)येजलम् । द्रुतिर्भवति सर्वेषां सर्वकर्मसु पूजिता ॥७॥ लवणक्षारसूत्राणि क्षाराचौषधिसंभवाः । एते क्षारा रसाश्चैव औषधीकन्दसंभवाः॥८॥ यश्चान्यो द्रावकः कल्कः फलत्रयकटुत्रयम् । शिलाधातुः शिलामेदः शैलं सौवीरमञ्जनम् ॥९॥ काशीगन्धककासीसमयस्कान्तश्च भूलता। इन्द्रगोपकमण्डूको द्विमुखी मत्स्यसंयुता ॥ १० ॥ कुलित्थकाथतोयं च सर्व मृद्वमिना पचेत् । गालयद्वस्त्रयोगेन पुनः पाकं च कारयेत् ॥ ११ ॥ गगनं सर्वलोहानि चूर्ण कृत्वा विभावयेत् । एकविंशतिवारांश्च भावयित्वा विशोषयेत् ॥ १२ लद्दिमध्ये तु भूगर्ने धान्यराशौ च भास्करे । सप्ताहं धारयेत्तं तु दोलायां खेदयेत्यहम् ॥ १३ ॥ द्रुतिर्भवति सर्वेषां सूतरूंपा सुशोभना । अनेनैव तु रत्नानि मृतानि द्रुतिमाप्नुयुः॥१४॥ श्वेताभ्रकं च संचूर्ण्य मुनिपुष्पेण भावयेत । नष्टपिष्टं ततः कृत्वा एकविंशदिनावधि ॥१५॥ आनीय सूरणं कन्दं तस्य मध्ये विमोचयेत् । धान्यराशौ तु संस्थाप्य मासमेकं तु साधकः ॥ १६ ॥ १ 'हस्तमात्रं' ग.। २ 'त्रिदिनानिदिनाचे नूतनं लद्दिपूरणम्' ग.। 'उद्धृत्य त्रिदिनादू नूतनं लद्दिपूरणम्' स्व.। ३ 'रसंक.ख.॥ ज्यते ख.ग.। ५ सुखरूपा' ख.। ६ 'नूतनं' ख. ग.।

·२२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः तसादुद्धृत्य संग्राह्य वटदुग्धेन भावयेत् । संस्थाप्य भाण्डयोगेन द्रुतिर्भवति निश्चितम् ॥ १७ ॥ श्वेताम्रकं च संचूर्ण्य गोमूत्रेण विभावयेत् । कदलीफलसंयुक्तं भावयेत्तद्विचक्षणः ॥ १८ ॥ धमेत्तदन्धमूषायां त्रिवारं च पुनः पुनः। द्रुतिर्भवति तद्वेचं नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥ काकमाचीबीजचूर्णेनाभ्रचूर्ण समं कृतम् । भावितं वज्रदुग्धेन धमनौद्रुतिमाप्नुयात् ॥ २०॥ . रक्तोत्पलेन संयुक्तं धमनाद्रुतिमाप्नुयात् । वज्रवल्लीरसेनैव सौवर्चलसमन्वितम् ॥ २१॥ शरावसंपुटे पक्कं मूषायां द्रुतिमानुयात् । अभ्रक नरतैलेन भाक्तिं च पुनः पुनः॥२२॥ तेनालेपितमूपायां धमनाडुतिमाप्नुयात् । पक्कधात्रीफलरसर्लोहं द्रुतिमवाप्नुयात् ॥ २३ ॥ इन्द्रगोपककपूरं वसा मण्डूकसंभवा । रुधिरं कोकिलानां च हेम्निं वापाद्रुतिर्भवेत् ॥ २४ ॥ देवदाल्या रसेनैव गन्धाश्मानं विभावयेत् । पञ्चाशद्भावना कार्या शोषयित्वा पुनः पुनः ॥ २५ ॥ भावयित्वा पुनर्गन्धं काकमाच्या रसेन च । गन्धकं प्रक्षिपेद्धेम्नि गालिते पञ्चमांशकम् ॥ २६ ॥ त्रिवारं क्रियतामाशु द्रुतिर्भवति शोभना । कञ्जुकीकन्दचूर्ण तु कञ्चकीरसभावितम् ॥ २७ ॥ वापनात्सेचनाद्धातोर्दालनाद्रावणं भवेत् । कृष्णागरुसितानाभिजलशूकं सरामठम् ॥ २८ ॥ १'शैलाभ्रक' क.। २ 'तद्वच' स्व. । ३ 'मूषया द्रुतिपातनम्' क.। ४ 'वजवल्लीरसं व्योम' ख.। ५ 'वरतैलेन' ख.। ६ 'हेमि' ख.। ७ 'चा. रणात्पचनाद्वाऽथ ज्वालनाद्रावणं भवेत्' ग.।

·- ८.] रससारः। २३ जलं समुद्रतोयं च छत्राम्बरसमन्वितम् । लवणक्षारसंयुक्तं भावयेदेकविंशतिः॥ २९ ॥ लेपयेद्धेमपत्राणि रवितापे द्रुतिर्भवेत् । द्रवन्ति सर्वलोहानि रसरूपा द्रुतिर्भवेत् ॥ ३० ॥ आदौ धान्याभ्रकं कृत्वा खेदयेदिनविंशतिः । स्नेहँदुग्धवसामूत्ररैम्लैः क्षारैर्विधीयते ॥ ३१ ॥ . पश्चाद्रुतिः प्रकर्तव्या अन्यथा नैव जायते । धूर्तभल्लातकालिङ्गविभीताकोल्लसंभवम् ॥ ३२ ॥ ज्योतिष्मत्यास्तिलानां च बाकुच्यतसिसंभवम् । तुम्बीपलाशजं तैलं कटुतैलं च राजिकम् ॥ ३३ ॥ देवदालीकरजानामेरण्डकटुनिम्बजम् । गृहीत्वा सर्वतैलानि यथाप्राप्तानि साधकः ॥ ३४ ॥ महिषाजगजाश्वानां मण्डूकनरसंभवा । खरोष्ट्रजम्बुकादीनां नखिनां च विशेषतः ॥ ३५ ॥ शिशुकमत्स्यसंभूता वसा ग्राह्या च साधकैः । पित्तान्येषां सरक्तानि रक्तवर्गेण योजयेत् ॥ ३६ ।। मञ्जिष्ठा द्वे रजन्यौ च कौसुम्भं रक्तचन्दनम् । पत्राङ्गं रक्तनिर्गुण्डी शाककूपलिकद्रवः ॥ ३७॥ शिरीषशाल्मलीपुष्पं महिन्दीपत्रजो रसः। जपाकिंशुकपुष्पाणि धातकीकुसुमानि च ॥ ३८ ॥ अक्षीवः शालिमूलं च नारङ्गं दाडिमत्वचः । पूगीखदिरजौ कायौ नागवल्लीदलानि च ॥ ३९ ॥ . १ क्षार' ग.। २ 'लोणक्षाराम्लसंयुक्त' ख.; 'क्षाराम्लजलसंयुक्त' ग.। ३ 'सूतरूपा' ग.। ४ " हिदुग्ध-'ग.। ५ 'क्रौञ्चालिकरजानां ग.। ६ पलिकाः शुक्रा ·4. २४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः टकणं पद्मकन्दश्च नील नीली च वीजकः । पैनसं त्रिफला बिल्वं पक्काम्रजम्बुजो रसः॥४० ।। अन्यानि रक्तपुष्पाणि पीतकृष्णानि यानि च । काथो वा चूर्णमेषां वा रक्तवर्ग इति स्मृतः॥४१॥ रक्तवर्गस्य भागैकमष्टौ भागान् जलस्य च । अष्टावशेष कृत्वा तु काथं वस्त्रेण पीडयेत् ॥४१॥ . तस्य काथस्सैकभागो भागस्तैलाच्च तत्समः। पित्तानि रक्तयुक्तानि ताने मृमिना पचेत् ॥ ४२.॥ काथादिकं च संशोप्य शुद्धतैलं समुद्धरेत् । रञ्जनेषु प्रयोक्तव्यं सारणेषु विशेषतः॥४३॥ बीजपाकेषु सर्वेषु सेचनीयं मुहुर्मुहुः । अम्लवर्ग तथा वक्ष्ये सर्वकर्मसु साधकम् ॥ ४४ ॥ अम्लवेतसजम्बीरबीजपूरकनिम्बुकम् । चिश्चाकरमदानातमाम्रामलकदाडिमम् ॥ ४५ ॥ अन्याम्लानि च सर्वाणि मद्यानि च विशेषतः । सर्वधान्यसमुद्भूतं काञ्जिकं च तुषाम्बुकम् ॥ ४६॥ यकोववयं च प्रशस्तं चणकाम्लकम् । रक्तवर्गाम्लवर्गों च सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ ४७ ॥ अहिमारमपामार्ग तण्डुलीयकमकुलम् । सुह्यर्ककरवीरं च लागलीक्षीरकन्दकौ ॥४८॥ कर्कोटर्टी कञ्जुकी तुण्डी पालाशं चानिमन्थकम् । करीरं चित्रकं शिग्रं वरुणं वेतसं वटम् ॥ ४९ ॥ पटोलार्जुनकूष्माण्डीकदलीवज्रकन्दकम् । अश्वत्थं सूरणं जालिं दहेत्कन्दाननेकशः॥ ५० ॥ १ "इपुणः' क.। 'दममः' ख. 'उषक: ग.। २ 'नीली नलिनीबीजकम् म.। ३"त्रिफलामलकीत्वक्च पकविम्बीफलद्रवः क.। ४ 'तुषजातयः ५ 'एतत्कोदववज्यं च प्रशस्खं यवकाधिकम्' ख.। क.ख.।

·९.] रससारः। २५ अन्तर्धमेन सर्वांश्च देवदाली दहेदिति । औषधीक्षारनामाऽयं गणस्तु परिकीर्तितः॥५१॥ क्षारोऽयं द्रावणे योज्यः खेदने च विशेषतः । बिडान्यन्यानि वक्ष्यामि क्षारांश्च लवणानि च ॥५२॥ खर्जिकाचूर्णभागैकं त्रिंशद्भागान् जलस्य च । तावत्काथं पचेद्भाण्डे यावत्केनः सितो भवेत् ॥ ५३॥ क्षीणे क्षीणे जलं दत्वा श्वेतः फेनश्च गृह्यते । तं फेनं देगयत्रेण द्रावयेदग्नियोगतः॥ ५४॥ त्रिसप्तवारं कर्तव्यं द्रावणं मूत्रसंयुतम् । सूचिकाक्षारनामाऽयं द्रावणे परमो मतः॥ ५५ ॥ सौवर्चलं यवक्षारं नवसारं च सैन्धवम् । गजादिपशुमूत्रोत्थं शाकम्भरं च सागरम् ॥ ५६ ॥ एकविंशतिवारांश्च द्रावयेद्देगयत्रके। क्षारद्रावः प्रदातव्यः सर्वकर्मसु साधकैः ।।५७ ॥ स्थिरीकृत्वा पुरा क्षारान् द्रावयेत्तदनन्तरम् । द्रवन्ति सर्वलोहानि रत्नसत्त्वाभ्रकादयः ॥ ५८ ॥ वज्रादिसर्वरत्नानि मणयः क्षेत्रधातवः। खेदने बिडयोगे च द्रावणे जारणे तथा ॥ ५९॥ क्षारद्रावः प्रदातव्यो द्रावयेत्सलिलं यथा । इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे दुतिपात नानागणनिरूपणात्म- कोऽष्टमः पटलः ॥ अथ नवमः पटलः। रंगाकृष्टिं प्रवक्ष्यामि यथा जानामि तत्त्वतः । न कुत्रचित्प्रयोगोऽस्ति शास्त्रेऽपि च न दृश्यते ॥१॥ १'क्षणे क्षणे घ.। २ खर्जिकाक्षारनामाऽयं ग.। ३'द्रावयेन्मद्यय- अतः'घ.। ४ 'सत्त्वान्यनादिकानि च ग.। ५ 'रङ्गाष्टक घ.। ३ ·૨૬ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः रसोपरसधातूनां रणद्रावं सुशोभनम् । एतद्वौद्धा विजानन्ति भोटदेशनिवासिनः ॥२॥ मणे लोहचूर्णस्य वर्जिकाया मणद्वयम् । त्रिभागं चूर्णकं दत्त्वा एकस्थमतिमर्दयेत् ॥३॥ विला चूर्ण बृहद्भाण्डे जलमूत्रेण पूरयेत् । चुल्लिकोपरि संस्थाप्य वह्नि प्रज्वालयेत्ततः ॥४॥ यदा फेनः समागच्छेच्छेतवर्णस्तदूर्ध्वतः। अन्यपात्रे तदाऽऽस्थाप्य यावनाति रक्तताम् ॥ ५ ॥ पश्चात्तं रक्तफेनं च पात्रमध्ये क्षिपेत्पुनः। क्षीणे मूत्रे जलं दद्याद्यावद्रक्तं च दृश्यते ॥६॥ तावद्रक्तं च गृह्णीयात्पुनः पात्रे निधापयेत् । यदा रक्तं न दृश्येत वदा वहि निवारयेत् ॥७॥ रक्तं वस्त्रेण संगाल्य मलशेषं विवर्जयेत् । श्वेतफेनेन संयुक्तं तस्यैतजलशोधनम् ॥ ८॥ काचसारितघव्यां च तद्धार्य तदनन्तरम् । बृहद्भाण्डं समादाय कुक्षौ च छिद्रसंयुतम् ॥९॥ भाण्डमध्ये घटीं क्षिप्ता मुखं छिद्रे नियोजयेत् । तदासे काचनालं साच्च नालमधो मुखम् ॥ १०॥ रुवा तदा तयोः सन्धिमधं च नालकं दिहेत् । भाण्डं वालुकयाऽऽपूर्य तस्य द्वारं निरुन्थ्य च ॥११॥ चह्नः प्रज्वालनं तावद्यावचन्नालकं द्रवेत् । शीतं यत्रं समुत्तार्य घटीं प्रक्षालयेचतः ॥ १२ ॥ द्रावं क्षिप्वा पुनर्दद्यात्पुनः पाको विधीयते । एवं रतिः प्रोता देगयत्रेऽतिशोभना ॥१३॥ १"त्रिमागचूर्णकं कृत्वा' घ.। २'अन्यपात्रे समादाय यावद्भवति रक्तता' घ.। ३ 'रकता न.1 ४ 'भूजल क.ग.। ५'-शोषणम् घ.।

·२७ ९.] रससारः। तालो नागः शिला चौरः शुल्बो हंसश्च गन्धकः । एते रहं विमुञ्चन्ति विद्रुमं गैरिकं तथा ॥ १४ ॥ वालुकादेगयत्रेण पिच्छकेशा द्रवन्ति च । अम्लादिद्रावणं कार्य यत्रेणानेन यत्नतः॥१५॥ स्फटिकीनवसारौ च मारणौषधिभावितौ । चक्रयत्रे स्थिरीकृत्वा व्योमादिजारणं बिडम् ॥ १६ ॥ सैन्धवं च यवक्षारं मालतीतीरसंभवम् । स्थिरीकृत्वा द्रवः कार्यः सर्वकर्मसु युज्यते ॥ १७॥ शुक्तिका शङ्खचूर्णं च कुक्कुटाण्डभवास्त्वचः। पचेद्गजपुटे चूर्ण सुदृढे मल्लयत्रके ॥ १८॥ नवसारयुतं गन्धं पचेत्कूपे सचूर्णकम् । सप्तवारं सुकं च लोहद्रावे नियोजयेत् ॥ १९ ॥ जारणे च बिडः प्रोक्तः परमो रसकर्मणि । सर्जिसैन्धवकासीसकासीः पिष्ट्वाऽम्लमूत्रकैः ॥ २० ॥ सप्तवारं पचेत्ये बिडोऽयं व्योमजारणः । गन्धकः सूचिकाक्षारो नवसारसमन्वितः॥२१॥ एतानि समभागानि कासीमागं च तत्समम् । व्याघ्याश्चित्रस्य शिग्रोश्च यवचिञ्चारसेन च ॥ २२॥ भावयित्वा पचेत्सर्वं वालुकायत्रखपरे । सक्षारसैन्धवादीनि कासीकासीसतुत्थकम् ॥ २३ ॥ भावयित्वा पचेत्कूपे सगन्धं चूर्णितं बिडः। व्याघ्री सिंही तथा वज्री कुमारी चैव लागली ॥२४॥ १'मालारसविभावितौ 'मालतिरससंतो' घ.। २ 'द्वादशोपलकैः' क; "दशांशं मलकै द्वैः' ख. घ.। ३ 'सकर्णिके' क.1 ४ 'सप्तवारमिदं पक्कं' ख. ग.। ५'चारणे क.। ६ रनकमणि' ग.। ७'व्योमचारण: क, 'व्योमकमणि' ख..

·२८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः मोचा चैवाग्निदमनी हंसपादी तथैव च । महौषध्यः प्रयोक्तव्या अष्टावेताश्च जारणे ॥ २५ ॥ ब्रह्मदण्डी त्रिदण्डी च रुदन्ती चैव वानरी । मुद्गपत्री त्रिशूली च शङ्खी वज्री तथैव च ॥ २६ ॥ अष्टौ चैताः प्रयोक्तव्या औषध्यो बन्धने सदा । कर्कोटी कञ्चुकी चैव काकमाची च कालिका ॥२७॥ काकाहा काकतुण्डी च कटुतुम्बी तथैव च । कालाञ्जनी च विख्याता अष्टावेताश्व मोरणे ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे क्षारद्रावबीडपाकदिव्यौ- षध्याधिकारो नाम नवमः पटलः ।। अथ दशमः पटलः। रवानां लक्षणं चैव जातिभेदं तथैव च । द्रावणं चैव वक्ष्यामि भेदनं च समासतः॥१॥ पञ्च दोषा गुणाः पञ्च छाया चैव चतुर्विधा । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव निगद्यते ॥२॥ षट्कोणं लघु तीक्ष्णं च बृहदष्टफैलं तथा । जले तरति यद्वजं तद्बाह्यं रसकर्मणि ॥३॥ मलो बिन्दुर्यवो रेखा पदं काकस्स दूषणम् । धाराहीनं तु यद्वजं त्रिकोणं च विवर्जयेत् ॥ ४॥ मेघानामथ शङ्खानां वराहस तु दन्तिनः। मीन वंशजं चैव फणिजं शुक्ति तथा ॥५॥ अष्टौ मुक्ताफलान्येव सदा जारणकर्मणि । गुणयुक्तानि संगृह्य दोषयुक्तानि वर्जयेत् ॥ ६॥ स्थूलं वृत्तं मधुच्छायं भ्राजिष्णु श्वेतमुज्ज्वलम् । १ 'चारणे क.. २ 'चारणे' क.। ३ 'बृहदष्टदलं' ख. ग.। ४ 'मेषाणां ग.। ५'सिंहानां घ.।

·१०.] रससारः। २९ गुरु स्निग्धं तथा प्रोक्तं रसराजस कर्मणि ॥७॥ पद्मरागं कुरुविन्दं सुगन्धं नीलगन्धकम् । माणिक्यं चैव विज्ञेयं ब्राह्मणादिक्रमेण तु ॥ ८॥ निधूमखदिराङ्गारमिन्द्रगोपसमप्रभम् । गुञ्जारागप्रतीकाशं माणिक्यं रसकर्मणि ॥ ९॥ इन्द्रनीलो महानीलो नीलश्च कृष्णनीलकः । एते नीलाश्च चत्वारो ब्राह्मणादिक्रमेण तु ॥१०॥ अनसीपुष्पसंकाशो नीलो जीमृतसन्निभः । यः करोति पयो नीलं महानीलः स उच्यते ॥११॥ विज्ञेयो गरुडोदारः कीरपक्षो द्वितीयकः । तृतीयो वंशपत्रश्च चतुर्थो धूलिधूसरः ॥ १२ ॥ खद्योतद्युतिसंकाशो मयूरगलसनिमः। कोमलश्च चतुर्वर्णः प्रशस्तो रसकर्मणि ॥ १३ ॥ चम्पकेन समो वर्णे हेमवर्णः सुनिर्मलः। अतिदीसो भवेद्यस्तु पुष्परागः स उच्यते ॥ १४ ॥ बिडालनेत्रसंकाशं पीतवर्ण सुनिर्मलम् । चल हुसुसूत्रं च वैडूर्य रसकर्मणि ॥ १५ ॥ अतिरक्तं सुदीप्तं च विद्रुमं परमं मतम् । ब्राह्मणादिचतुर्वर्णाः सर्वेष्वेवं भवन्ति हि ॥१६॥ लघु वजं प्रशंसन्ति पद्मरागादि वै गुरु । कोमलत्वं मरकते प्रशंसन्ति परीक्षकाः॥१७॥ सर्वे भानुनिमा दीप्ताश्छायाफ्टलवर्जिताः। निर्वणः : समायुक्ता उत्कृष्टा रसकर्मणि ॥ १८ ॥ १ 'गुरुवृत्तं' ग.। २ 'नीलकं मणिः' ख.। ३ 'नीलजीमूतसन्निभः' ख. ४ 'कीटपक्षो' ख.। ५'चतुनील चतुर्वर्ण प्रशस्त ख.। ६ 'चम्प- केन समो वर्णो क.। ७'चललसुनमध्यं तु ख. 'चललसनमध्यं तु घ.। 'सवत्रैव' ख.। घ.।

·३०. आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [पटलः तारकर्मणि विप्राश्च क्षत्रिया हेमकर्मणि । रसैचोपरसैश्चैव ज्ञातव्यं कर्मकोविदः ॥ १९ ॥ द्रावणं च प्रवक्ष्यामि रवानां च यथाक्रमम् । वटाश्वत्थाश्वमारैश्च मेषशृङ्गार्कसूरणैः ॥ २० ॥ स्तुादुम्बरचिश्चाभिः कुलित्थैर्वास्तुकेन च । पेटारीवज्रवल्लीभ्यां कोद्रवैष्टकणेन च ॥ २१ ॥ मीनाक्षीकाञ्चनाराभ्यां मञ्जर्या हि खरस्य च । नारीकुसुमदुग्धाभ्यां प्रसारण्या रसेन च ॥ २२ ॥ औषधीस्नेहयुक्तानि क्षारैरौषधिजैस्तथा। अम्लैः क्षारैश्च मूत्रैश्च रत्नानि खेदयेत्सुधीः॥ २३ ॥ भजन्ति मार्दवं तानि खेदितानि न संशयः। निम्बुपत्ररसं गृह्य मध्ये रखानि मोचयेत् ॥२४॥ शोषयेद्रवितापेन द्रवो विंशदिनैर्भवेत् । मण्डूकमूत्रमध्ये तु द्रवन्ति सलिलं यथा ॥२५॥ मूलेन गन्धमुख्यास्तु वेष्टयेत्स्वेदितानि च । पलेन वेष्टितान्येवं वेष्टयेगोमयेन तु ॥२६॥ जानुमा खनित्वा तु गोमयं तत्र मोचयेत् । गोमयोपरि तं पिण्डं पुनर्गोमयपूरितम् ॥ २७ ॥ ऊर्च गजपुटो देयो दिनत्रयमहनिशम् । विकसन्ति च रत्नानि प्रभाते पङ्कजं यथा ॥२८॥ ततः संगृह्य यतेन काचकूप्यां निधापयेत् । मधेन पूरयेत्कूपं स्थिरक्षारैः समन्वितम् ॥ २९ ॥ भूममें लद्दिमध्ये च चत्वारिंशदिनावधि । भूगर्भादुद्धरेत्कूपी रखद्रावो भवेत्स्फुटम् ॥ ३० ॥ १'कर्तव्य २-कपिकच्छुभिः घ. । ३ "निम्बपत्ररसं' घ.। ४'मुख्या मळेव' घ.। ५ मध्ये तु कूपिकां स्थाप्य पञ्चक्षारसम- न्विताम् च..

·१०.] रससारः। अथवा मारयित्वा तु रत्नानि द्रावयेदुधः । शोषयित्वा जलं सर्व रवानां ग्राहयेद्दुतिम् ॥ ३१॥ शान्यत्संप्रवक्ष्यामि रत्नानां मारणं स्फुटम् । गन्धतालशिलाहंसमाक्षिकं विमलं समम् ॥ ३२ ॥ मारणौषधिभिर्भाव्यं तेन रत्नानि वेष्टयेत् । नियन्ते सर्वरत्नानि पुरैदशभिः ॥ ३३ ॥ मेषशृङ्गी च माक्षीकं कर्कोटी चारणी तथा । मारणं सर्वरत्नानां परमं समुदाहृतम् ॥ ३४ ॥ गरुडं गन्धकं भिन्द्यादेर्या वन्यया तथा । अश्वत्थेन च संभाव्य पुटेन पिण्डं सरत्नकम् ।। ३५ ॥ नियन्ते तेन योगेन ब्रह्मरत्नानि तत्त्वतः। स्नुह्यर्ककरवीरं च भूनागो दरदो वटः ॥३६॥ नियन्ते क्षत्रजातीनि पुटैरेषां न संशयः । गन्धकं कूर्मपृष्ठं च बलात्रयमुदुम्बरम् ॥ ३७॥ उत्तरावारुणीक्षीरं वैश्यानां मारणं पुटैः। गन्धाश्मा च शिला तालं गरुडं गन्धटङ्कणे ॥ ३८॥ मेषशर्ष समाक्षिकं नारीपुष्पपयाप्लुतम् । एभिर्विलिप्तमूषायां धमनाद्रलमारणम् ।। ३९ ।। (द्विचक्राकै बुहीक्षीरं नारीपुष्पपय प्लुतम् । एभिर्विलिप्तमूषायां धमनाद्रत्नमारणम् ॥४०॥) निलिका शङ्खचूर्ण तु शिलाभूनागसूरणम् । वटवज्रलतापेषं शूद्राणां मारणं पुटैः ॥४१॥ रसहसशिलातालं गरुडं गन्धटङ्कणम् । १ 'अथातः' ग.। २'शुभम् ख.। ३ 'मेषङ्ग ग.। ४ वारुणी' ग 'नागरी' ख.। ५ 'बदरी वन्थ्यका यथा' घ.। ६ 'चवरनानि ख. ७ अयं श्लोकः ख. ग. पुस्तकयो!पलभ्यते। ८ 'वटत्वचा तथा मेषी' ख.।

·३२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ पटलः भूनागं विमलं वङ्ग मेषशृङ्गं सकञ्चकम् ॥ ४२ ॥ शुक्रशोणितसंयुक्तं स्वेदनौषधिभावितम् । मूषालेपप्रयोगेन रत्नानां मारणं परम् ॥४३॥ क्षारेण शशदन्तस्य वल्कलेन शणस्य च । अम्लवेत्ररसेनैव गन्धकं परिभावयेत् ॥ ४४ ॥ हन्ति वज्रं न संदेहो वज्र वजाहतं यथा । मृतवज्रस्य चूर्णेन इन्द्रनीलं च मौक्तिकम् ॥ ४५ ॥ वापनान्प्रियते क्षिप्रं शिखिपित्तेन संयुतम् । शिलाजितु शिलाभेदमम्लवेतसकं तथा ॥४६॥ चुहिकाटङ्कणक्षारं शिखिपित्तेन भावयेत् । अनेन पद्मरागश्च म्रियते पुटयोगतः॥ ४७ ॥ पद्मरागस चूर्ण तु वज्रचूर्णसमन्वितम् । हन्ति चैकेन वापेन वैडूर्य नात्र संशयः॥४८॥ पुष्परागं च वैडूर्य गोमेदं हन्ति तत्क्षणात् । नियन्ते येन योगेन मेलं कुर्वन्ति तेन वै ॥ ४९ ॥ इदं तु परमं गुह्यं गोपनीयं प्रयत्नतः। जारणार्थ च रखानि भेदयेत्सततं बुधः ॥ ५० ॥ अन्यथा भेदयेद्यस्तु रौरवं नरकं व्रजेत् । इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रनलक्षणद्रावणभेदनमेला- पकाधिकारो नाम दशमः पटलः॥ अथ एकादशः पटलः। बीजपा प्रवक्ष्यामि जारणार्थ रसस्य च । मूर्तक्रमोऽयं जीर्णेन समबीजेन सिध्यति ॥ १॥ १'सचुम्बकम्'घ.। २ कल्केन लशुनस्य च घ.। ३ तेन भावयेत्' क.ख. ४"चारणा क.। ५ चारणार्थ क। ६ 'शतक्रमोऽयं ग.। 'शतकमेण'.

·११.] रससारः। रक्तानं हेमरसकं हेमानं चपलं शिला। माक्षिकं कान्ततीक्ष्णं च तीक्ष्णमाक्षिकमभ्रकम् ॥ २ ॥ हेम कान्तं च माक्षीकं तीक्ष्णमाक्षिककाञ्चनम् । तीक्ष्णारुणं च माक्षीकं कान्तानं ताप्यकाञ्चनम् ॥३॥ कृष्णानं हेमतीक्ष्णं तु शुल्बायस्कान्ततीक्ष्णकम् । माक्षिकं गगनं हेम तीक्ष्णं तानं च माविकम् ॥४॥ पीतानं कान्ततीक्ष्णं च कान्तताम्राभ्रमाक्षिकम् । तानं कान्ताभ्रमाक्षीकं तीक्ष्णोभ्रं नागमाक्षिकम् ॥५॥ (ताम्रतीक्ष्णाभ्रकं रुक्मं काञ्चनं शुल्बमाक्षिकम् ।) रुक्मव्योमखेंगं तीक्ष्णं हेमानं शुल्बमाक्षिकम् । (रुक्मव्योमरवि गं कान्तानं हेममाक्षिकम् ॥ ६॥ रुक्मव्योमखगं चौरं खगं वङ्गाभ्रकाञ्चनम् । रुक्मव्योमखगं शैलं सस्यानं काञ्चनं खगम् ॥ ७ ॥ रुक्मव्योमखंग हंस तुत्थानं खगकाञ्चनम् । रुक्मव्योमखगं शैलं रुक्मव्योमखगं त्रषु ॥ ८॥ रुक्मव्योमखगं चौर तालानं काञ्चनं खगम् । रुक्मव्योमखगं घोषं रुक्मव्योमखगाञ्जनम् ॥ ९॥ रुक्मव्योमखगं ब्राह्मी रुक्मव्योमखगं शिला। रुक्म खगं त्रपु तारं खगायश्चौरकाञ्चनम् ॥ १० ॥ रुक्मं चौरं खगं शैलं हंसं राश्चोरमाक्षिकम् । रुक्मं चौरं खगं ससं चौरं वैक्रान्तमाक्षिकम् ॥११॥ रुक्मं चौरं खगं गन्धं रुक्मचौरं मलं खगम् ॥ १२ ॥ (शिलाँचोरखगं रुक्मं रुक्मचोरं च माक्षिकम् ।) १ 'हेममाक्षिकमभ्रकम्' ख.। २'तीक्ष्णाक' ख.। ३ अयमश्लोकः क. पुस्तके नोपलभ्यते। ४ रुक्मं व्योमरविस्तीक्ष्णं' ख. घ. ५ अयम,श्लोकः क. ग. पुस्तकयो?पलभ्यते । ६'रुक्मव्योमरविहसं ख. घ.। ख. घ. पुस्तकयोः सर्वत्र 'खगं' इत्यत्र 'रविः' इति पाठ उपलभ्यते। ७ 'रविकाञ्चनम्' ८ अयंपाठः क. ख. पुस्तकयो!पलभ्यते ।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः रुक्मचौरखगं तुत्थं काशीसं चौरमाक्षिकम् । रुक्मं चौरं खगं काही रुक्मं चौरं खगं त्रषु ॥ १३ ॥ रुक्मं चौरं खगं नागं शुल्बारश्चौरमाक्षिकम् । रुक्मचौरखगं शुल्वं राचौर खगमाक्षिकम् ॥ १४ ॥ रुक्म हंसशिलाचौरं चौर राहंसमाक्षिकम् । नामं रा रसक शुल्वं हसं राचौरमाक्षिकम् ॥ १५ ॥ राः शुल्वं रसकं हंसं राचौर शुल्बहिङ्गुलम् । . चौरं रा दरदं रिरी हंस राश्चौरहिङ्गुलम् ॥ १६ ॥ लौहं रा दरदं चौरं हिङ्गुलं चौरतीक्ष्णकम् । रा कासी हिङ्गुलं चौरं रा काशी(स)चौरहिङ्गुलम् ॥१७ हंसं रा रसकं चौरं पुनजि विधीयते । हेमैक त्रिगुणं चौरं हेमैकं त्रिगुणं खगम् ॥ १८॥ हेमैकं त्रिगुणं हंसं हेमैकं त्रिगुणं गिरिः। हेमैकं त्रिगुणं तालं हेमैकं विमला त्रयम् ॥ १९ ॥ त्रिभूनागस्य हेमैक हेमैकं त्रिगुणा शिला। हेमैकं त्रिगुणं रक्तं हेमैकं त्रिगुणं वटम् ॥ २० ॥ हेमैकं त्रिगुणा रिरी हेमैकं च त्रितुत्थकम् । हेमैकं त्रिगुणं घोषं हेमैकं त्रिगुणं त्रषु ॥२१॥ हेमैकं त्रिगुणं नागं प्रोक्तं बीजमनेकधा । प्रत्येक श्लोकपादैक कल्पितं बीजमत्र वै ॥२२॥ पुनः प्रचारयोगेन बीजानामप्यनन्तता। नानाक्षेत्रसमुद्भूतधातुपाषाणसत्त्वतः ॥ २३ ॥ रसोपरससंयोगात्कल्पयद्वीजमुत्तमम् । बीजैर्व्यस्तैः समं ऐते भागोत्तरकृतैरपि ॥ २४ ॥ १ चैलहिलम्' ख.। २'समं भूतैः क., 'समं भूतं' ग.।

·११.] रससारः। कनके त्रिगुणे जीर्णे क्रमाद्वेधः शतावधिः। उत्तम कनकं जार्य क्रमवृद्ध्या च वेधकृत् ॥ २५ ॥ रसे च क्रमवृद्ध्या हि विंशत्रिंशद्गुणोत्तरम् । विषम वा समं वापि समं विषममेव वा ॥ २६ ॥ रागसंख्याक्रमेणैव बीजे जीर्णे च वेधकृत् । आदावेव तु बीजानां कुर्यान्मलं यांविधि ॥ २७ ॥ निर्वाह्य सर्वबीजानि तोपन सेचनेन तु । ताप्यं वा रसकं वाथ हंसं वा विमलं शिलाम् ॥२८॥ वापयेत्सर्वबीजेषु सततं सेकपिण्डतः। सेचनं रक्ततोयेन रञ्जनं स्याद्विशेषतः ॥ २९ ॥ भवन्ति सर्वबीजानि रञ्जितानि विशेषतः। रसाश्चोपरसाश्चैव रक्ता पीताश्च कृष्णजाः ॥३०॥ त्रिगुणा हेनि नियूंढा हेमशेषं तु चीजकम् । तबीजं चारयेत्सुते समभागं च जारयेत् ॥ ३१॥ रसस्य रञ्जनं कृत्वा समबीजेन सारयेत् । शतवेधी तदा मन्ये दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ ३२ ॥ व्योमसत्त्वं समं 'जीर्ण बीजं चैव समं यदि । सारितः समबीजेन शतवेधी भवेद्रसः॥ ३३ ॥ द्विगुणं यदि तज्जीर्ण सहस्रं वेधकारकम् । समेन शतवेधी साद्विगुणेन सहस्रकम् ।। ३४ ॥ चतुर्गुणेन लक्षैक कोटिं पञ्चगुणेन तु । तच पोडशचा जीर्ण तद्विषो जारितो रसः॥३५॥ १'शतादिके' ग.. २ 'भागवृद्धया घ.। ३'बीजं जीर्ण' घ.। ४ 'यथोचितम्' ख. ग.। ५'पातने ख., 'पावनैः घ. ६ 'सर्वपिण्डेषु'। क. ७ 'सेकपण्डितः' क.; 'स्वोकं खोकं च पिण्डकम्' ८ संशयः' ख.। ९ 'जारिते सूढे ख.। १० 'जायें' ग.। ११ दश षोडश विंशद्वात्रिंशद्वा जारितो रसः' ग. 'वापेन' ग., .

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः वेधयेत्सर्वलोहानि स्पर्शधूमावलोकनात् । लोहघोषारताम्राणामेकद्वित्रिगुणांशकाः॥३६॥ नागस्तिथ्यंशकः सर्व धाम्यं तदर्धशेषतः । रजनीयं समे जीर्णे कनके स्यात्सुबीजकम् ॥ ३७॥ जोरित सारिते बीजे शतवेधी भवेद्रसः। हेमसीसकताम्राणां प्रत्येकं च ग्रहांशकम् ॥ ३८॥ रीतिकातीक्ष्णघोषाणां वेदपक्षगुणांशकाः। हेमशेष भवेद्वीजं शतवेधं करोति च ॥ ३९ ॥ तीक्ष्णं ताम्रसमं कृत्वा नागं निर्वाह्य षड्गुणम् । ताम्रशेषा भवेद्धतरक्ती व्यूढं सुबीजकम् ॥ ४०॥ नागस्य षड्गुणा रिरी नागतानं तथैव च । तच्छुत्वं हेग्नि नियूढं बीजं भवति शोभनम् ॥४१॥ वसुभागकृतं हेम शुल्बरक्तं चतुष्टयम् । नागभागद्वयं सर्व हेमशेषं तु बीजकम् ॥ ४२ ॥ सारं वनं सितो गन्धो नागं शैलं च तालकम् । शिलारविसमं कान्तं कारवेल्लकमाक्षिकम् ॥४३॥ स्फटिका श्वेतकासीसे कुँनटी श्वेतमञ्जनम् । तारे त्रिगुणनियूढं तारशेषं तु बीजकम् ॥ ४४ ॥ यथा हेमकृतं बीजं तारबीजं तथैव च । कारयेत्सर्वबीजानि भौगसंख्याक्रमेण तु ॥४५॥ खेदैः स्नेहैश्च संयुक्तं तालसत्त्वं च निर्वहेत् । ताराच त्रिगुणं सत्त्वं तारशेषं तु बीजकम् ॥४६॥ आरं वारं समं कृत्वा श्वेतमाक्षिकसंयुतम् । तारशेष भवेदीजं बारितं सारितं समम् ।। ४७ ॥ १ -प्रहांशकाः ख. ग.। २'चारिक.।३ लोहारविमल ख.। बेतानं'ख.। ५'प्रोकमागक्रमेण ख.। ६ 'संसिकं ख..

·११.] रससारः। ३७ शुल्वं वङ्गं रीतिकां च वेधते नात्र संशयः। तारं भवति शोभाढ्यं पूर्णेन्दुरिव राजते ॥४८॥ सतीक्ष्णं कुटिलं ध्मातं तारे त्रिगुणवाहितम् । जारितः सारितस्तेन शतवेधी भवेद्रसः॥ ४९ ।। पुनः पाकं प्रवक्ष्यामि बीजानां जारणाय च । हेमशेष कृतं बीजं चूर्णयेद्रेतनेन तु ॥ ५० ॥ मूत्राम्लक्षारकासीसं चित्रं काही कटुत्रयम् । जारणौषधिकाषायं तंत्र लोध्रसमन्वितम् ॥५१॥ सप्ताह शुल्बजे पात्रे धृत्वा वस्त्रेण गालयेत् । भावयेद्धीजचूर्ण तु व्यहं च भूधरे पुटेत् ।। ५२ ॥ एवं सप्तपुटा देया भावयित्वा पुनः पुनः। धान्याभ्रमभ्रसत्त्वं वा बीजवत्पुटयेत्सुधीः ॥ ५३॥ मूतेन्द्रो जीर्यते क्षिप्रं यथाऽनं जठरानलः । अथवा बीजचूर्ण तु मारयित्वा त्रिगन्धकैः॥५४॥ माक्षिकेण युतं बद्धवा पचेद्वादशभिः पुटैः। मूत्राम्लैर्भावयित्वा तु रुवा च भूधरे पुटेक् ॥ ५५ ॥ इच्छया सर्वबीजानां द्रुतिं कुर्याच पूर्ववत् । द्रुतिं चरति सूतेन्द्रो यथाज्यं च हुताशनः ॥५६॥ यत्रेण विडयोगाच खेदयोगेन जीर्यते । निर्मुखो जीर्यते बीजं दोलायां शतधा रसः॥ ५७ ॥ इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे बीजपाकाधिकारो नामै- कादशः पटलः॥ १ 'सारितस्तस्य' क.। २ 'तक्रलोध्रसमन्वितम्' ख.; 'तक्रलोहसम- न्वितम्' ग.। ३ जायतेघ.। ४ 'माक्षीकसंयुतं कृता' ग.। ५'बहुधा भूधरे पुढे ग.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः अथ द्वादशः पटलः। पुरा शुद्धो रसेन्द्रश्च संस्कारैर्यश्च संस्कृतः। चारयेजारयेत्तं च महासिद्धिप्रदो भवेत् ॥ १॥ लोहखल्वे चतुष्पादे रसं तत्र विनिक्षिपेत् । क्षाराम्लवेतसं काही बिडं द्वात्रिंशदंशकम् ॥२॥ चतुःषष्ट्वंशकं व्योम प्रासं दत्त्वा रसस्य तु । टङ्कणं हयलाला च लशुनाकचित्रकम् ॥३॥ मधुनिम्बरसं दत्त्वा यामयुग्मं विमर्दयेत् । सोष्णख चरेद्रासं गर्भद्रुतिमवाप्नुयात् ॥ ४॥ नष्टपिष्टं परिज्ञाय यत्नेन क्षालयेद्रसम् । सोमानलख यत्रस्य नाभिमध्ये रसं क्षिपेत् ॥५॥ दत्वाष्टांशं बिडं नाभिं किञ्चिदम्लेन पूरयेत् । क्षाराम्लं त्र्यूषणं मूत्रं राजिकाशिग्रुचित्रकम् ॥ ६॥ यत्रं प्रपूरयेदेभिर्नामेश्वोपरि साधकः । दद्यादुपरि यत्रस्य सछिद्रं समबुध्नकम् ॥७॥ छिद्रे च दोरकं बद्धा अम्लैः खर्परपूरणम् । रसोपरि पतेदिन्दुः स्तोकं स्तोकं पुनः पुनः॥८॥ यत्राधः स्थापयेदग्निमहोरात्रत्रयं बुधः । त्रिदिनैर्जीयते ग्रास सूतको नात्र संशयः ॥९॥ यत्रादुद्धृत्य कोष्णेन थालयेत्काञ्जिकेन तु । चतुर्गुणेन वस्त्रेण शोषयित्वा निपीडयेत् ॥ १० ॥ ग्रहधूमेष्टिकाचूर्ण दग्धोर्णा च गुडं तथा । चतुःषष्ट्यंशकेनैमिग्रंसते च पुनः पुनः ॥ ११ ॥ १'चारयेबारवेद्यत्रे ग.। २ 'नालिमध्ये ग. । ३ 'नालं' ग, ४ 'खर इति शेषः । ५'अम्बैच परिपूरणम्' म.। ६ 'ज्वालयेदमिग..

·रससारः। निर्मलो जीर्यते प्रासं तसादेभिर्विमर्दयेत् । प्रासं तु पूर्ववद्दत्त्वा यत्रेणानेन जारयेत् ॥ १२ ॥ प्रासे जीर्णे पुनासमजीणे च विवर्जयेत् । अजीर्णस्तु यदा सूतस्तदा कुर्याच पातनम् ॥ १३ ॥ खेदं तस्य प्रकुर्वीताजीर्णदोषविनाशनम् । पुनासं ततो दत्त्वा सोमानौ चैव जारयेत् ॥ १४ ॥ मन्दानलं प्रकुर्वीत त्र्यहं सोमानलादधः। अमुना जीर्यते प्रासं सूतको नात्र संशयः॥१५॥ अथवा दोलिकायत्रे जारणीयो रसेश्वरः। यानि कानि च पत्राणि भव्यानि सुलभानि च ॥१६॥ एतेषां प्रपुटं कृत्वा दत्तप्रासं न्यसेद्रसम् । स्फटिकीनवसारौ च बिडाम्लं पूर्ववक्षिपेत् ॥ १७॥ चतुर्गुणेन वस्त्रेण बधीयात् पोटलीपुटम् । क्षाराम्लन्यूषणैमूत्रै राजिकाशिनुचित्रकैः॥ १८ ॥ यत्रभाण्डं च संपूर्य काष्ठे बद्धा च पोटलीम् । माण्डमध्ये च विन्यस्य द्वारे दद्यात्सुटङ्कणम् ॥ १९॥ यत्राधः स्थापयेदमिमहोरात्रत्रयं दृढम् । लोहे मृत्खपरे वाऽथ खेदयोगेन जीर्यते ॥२०॥ चतुःषष्ट्यंशभागेन द्वयं ग्रासस दीयते । चत्वारिंशतिमागेन ग्राससैव चतुष्टयम् ॥२१॥ त्रिंशांशकेन षड् ग्रासा अष्टौ विशांशकेन च । एते चतुर्विधा ग्रासा जीर्यन्ते खेदयोगतः॥ २२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सुखेनैव तु जारणम् । चक्रराजेन यत्रेण यथा जीर्यति पारदः॥ २३ ॥ दत्त्वा ग्रासं कलांशेन कूपे मृद्वेष्टिते न्यसेत् । 'पोटली ततःग.। २'सुखेन हेमजारणम्' क. ।

·४० [पटलः आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। गन्धाश्मनवसाराभ्यां हीनमष्टांशकं बिडम् ॥ २४ ॥ शिवा संधाय तचक्रे लम्बमानं सुकूपके । मुद्रां वज्रमयीं दद्यान्मुखं तस्य निरुन्थ्य च ॥२५॥ वज्रमृत्स्नां च संगृह्य कर्तव्या सेवनाकृतिः। क्षिप्ता मुखे च तां तय लेपयेत्सुदृढं मुखम् ॥२६॥ मूषां च मृण्मयीं कृत्वा पुनर्दद्यात्तदानने । लेपयेत्तां प्रयत्नेन वर्जमुद्रा च सा भवेत् ।। २७ ॥ वज्रलोहं सुपाँनीयं काष्ठक्षारं तु कर्करम् । लवणेन च संयुक्तमिति सूक्ष्म विमर्दयेत् ॥ २८ ॥ भवेन्मृत्वा यदा शुष्का अनयैव तु लेपयेत् । शुष्के शुष्क प्रदातव्यं मुखे मुद्रात्रयं शुभम् ॥ २९ ॥ बलिपूजादिकं कृत्वा मन्दानलमहर्निशम् । शीतं कूपं च संभेद्य शालयेदुद्केन वै ॥३०॥ मर्दयित्वा पुनासं जीर्णे जीणे पुनः पुनः। एवं देया दश ग्रासा चारयेद्वाऽथ कच्छपे ॥३१॥ अशैिर्वा दश ग्रांसा अष्टांशैर्नव च स्मृताः। चके वा वालुकायत्रे पीयोगेन जीर्यति ॥ ३२ ।। दद्याद्रासं विधानेन सहमानामिवर्धनम् । खेदादूर्ध्वं दशग्रासान् जारयेद्वाऽथ कच्छपे ॥३३॥ द्वादशांशैश्च ये ग्रासास्तान् दद्यात्स्थलकच्छपे । अष्टांशैः कन्दगा जास्तिदूर्ध्व मुखमध्यतः॥ ३४ ॥ १'हीनषष्ठांशक बिडम्' घ.। २ 'वामृदा' ग.। ३ 'निरुष्णके घ.। ४"लिस्वा मुखे च नालस्य' घ.। ५ 'मुखं च मृण्मय' ग.। ६ 'यथा वज्रसमा भवेत् घ.। ७ 'वज्रलोहस्य पानीयं ग.; 'वज्रलोहसुपानीयं घ.। - 'कलांशश्च रसेश्वर ग., 'जारयेत्काचकूपके' घ.। ९ 'अर्कोशै- दशाव' घ.! १० "दवाशसविधानेन घ. । ११ "मष्टांशक हेम- चाम..

·१२.] रससारः। त्रिदिनं खेदयोगेन जलकूर्मे दिनत्रयम् । स्थैलकूर्मे दिनत्रीणि कन्दगं त्रिदिनं पचेत् ॥ ३५ ॥ क्षणाजीर्यति मूतेन्द्रो मुखमध्यगतो हि सः। दिने दिने प्रकुर्वीत दृढवहिं सदा बुधः॥३६॥ रसोपरि पुटं दद्याजलकूर्मे जलस्थिते । स्थलकू, पुटं दद्याजलहीने सुकर्मधीः॥ ३७॥ सग्रास बिडसंयुक्तं कन्दमध्यगतुं रसम् । तं कन्दं तु मृदाऽऽवेष्ट्य पुटं दद्याँच भूधरे ॥ ३८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि मूवन्धनमुत्तमम् । वज्रमूषा प्रकर्तव्या गर्ने क्षारश्च दीयते ॥ ३९ ॥ क्षारगर्भ बिडं दद्याद्भिडमध्ये च पारदम् । मोचयित्वा विधानेन पुटं दद्यात्करीषजम् ॥ ४० ॥ जीर्यते तत्क्षणादासं मूतको नात्र संशयः। दीयन्ते षोडश ग्रासाः पादांशैः पुटयोगतः॥४१॥ चतुःषष्ट्यंशके जीर्णे दण्डधारी भवेद्रसः। चत्वारिंशत्सु प्रस्तेषु रस: स्यात्पायसाकृतिः॥४२॥ जलौकाकारखिंशांशे विंशांशेऽविलुषो रसः। छेदी च षोडशांशेषु दधिववादशेषु च ॥४३॥ अष्टांशे नवनीतामः पादांशे बध्यते रसः। अभ्रके द्विगुणे जीर्णे धूमत्वं नैव गच्छति ॥ ४४ ॥ जीर्णे दर्शगुणे ग्रासे गतिस्तस्य न विद्यते। उत्लुत्योप्लुत्यै सूतेन्द्रो मूषायां पतते ध्रुवम् ॥ ४५ ॥ १'जलस्थिते' ग.। २ 'स्थलकूर्मे पुटं दद्यात्कन्दमध्ये दिने जरेतू' ग.; 'स्थलकूर्मे जलं त्रीणि कन्दगनिदिनैर्जरेत्' क.। ३ 'दद्यादतन्द्रितः ग.। ४ 'भूषाभेदनमुत्तमम्' घ., 'मुखभेदनमुत्तमम्' ग.। ५ 'मध्ये ग.. ६ दण्डधारी भवेद्वस्त्रान्न क्षरतीत्यर्थः । ७ 'चत्वारिंशांशके प्रस्ते प्रासें घ.। ८ अविनुषो भवेदासनान चलतीत्यर्थः । ९ 'धूमत्वेनैव' घ.। १० 'वेदगुणे' ११ 'उत्पत्योत्पत्य' क.ग.।

·१२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः जीर्णे च षड्गुणे ग्रासे कम्पते च मुहुर्मुहुः । बाह्ये चोत्लुत्य नायाति स्थितिस्थाने स्थिरायते॥४६॥ जीर्णे चाष्टगुणे योनि ध्मावः शाम्यति पारदः। श्वेतादिबहुधा छाया व्योम्नि जीर्णे च दृश्यते ॥४७॥ न कम्पो न गतिस्तस्य धमनाजीर्यते रसः। अभ्रकेऽष्टगुणे जीणे महाबलमवाप्नुयात् ॥ ४८ ॥ लेपेन तारपत्राणि करोति दशवर्णकम् । गगनं शुल्लमाक्षीकं निर्वाह्य व्योमशेषतः॥४९॥ एतत्पादांशकं दत्त्वा धमनाद्रसजारणम् । गुञ्जेन्द्रगोपीश्च लालीगन्धमूषकाः ॥ ५० ॥ बलात्रितयकॉपास स्त्रीपयष्टङ्कणं मधु । एभिर्विलिप्तमूषायां धमनायोममेलनम् ॥ ५१ ॥ वंशदण्डेन संचाल्य सेचनादभ्रमेलनम् । अथाने त्रिगुणे जीर्णे पश्चात्कान्तं च जायते ॥ ५२ ॥ उत्तीर्णमभ्रसवेन हेलया ग्रसते रसः। तवात्रिंशद्गुणादूर्व महाबीजं च जारयेत् ॥ ५३॥ लोहाष्टकं रसाः सर्वे तथैवोपरसाः खलु । एकत्र मेलनं कृत्वा लोहशेषं च कारयेत् ॥ ५४॥ तवात्रिंशद्गुणं जार्य महाबीजमिदं रसे। जारयेद्धेमबीजं तु द्वात्रिंशद्गुणितं तथा ॥ ५५ ॥ व्योमादीनां च सर्वेषां द्रुतिमेलं च कारयेत् । व्योममाक्षिकशुल्बानां द्रुतिं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥५६॥ २"वेता निबध्यते छाया व्योमकीर्णश्व दृश्यतें घ.। ३ 'निर्वाय व्योम संस्कृतम् च.। ४'गुजेन्द्रगोपकोटाच' ग.। त्रिसकरीरास्थि' घ.. ६ दानिशदुणे ग.। . 'उत्तीर्णे पुष्पसत्वेच' घ.; 'उत्तीर्ण तुत्यसत्त्वेन' ग.। शाम्यति'घ.। ५'बला ·१२.] रससारः। औषधीलेपिता मूपा रसस्तत्र निधाप्यते । अन्धमूषागतं ध्मातं द्रुतिमेलापकं शुभम् ॥ ५७ ॥ स्फुटं निवार्हयेत्सूतं द्रुतिजारणमुत्तमम् । अमुनैव प्रकर्तव्यं सर्वेषां द्रुतिजारणम् ॥ ५८ ॥ रत्नमेलं प्रवक्ष्यामि यथा जानन्ति साधकाः। नागं हेमद्रुतियुतं रत्नानां द्रुतिमेलनम् ॥ ५९॥ अयस्कान्तस्य तैलेन गन्धपाषाणकस्य वा। मिलन्ति सर्वरत्नानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥६० ।। स्त्रीपुष्पं नरशुक्रं च इन्द्रगोपश्च भूलता । छुच्छुन्दरीवसायुक्तं टङ्कणेन समन्वितम् ॥ ६१॥ मूषालेपप्रयोगेण रत्नानां मेलकारकम् । जीर्यन्ते सर्वरत्नानि षड्गुणानि च मूतके ॥ ६२ ॥ भागैकं रत्नचूर्णस्य भागौ द्वौ काश्चनस च । नागभागैकसंयुक्तमन्धमूषागतं धमेत् ।। ६३ ॥ तद्वीजं जीर्यति क्षिप्रं हेलया च रसेश्वरः। तरुणार्कनिभः मूतस्तडिल्लेखेव सुप्रभः॥ ६४ ॥ इन्द्रगोपकसंकाशो रत्नजीर्णे तु रञ्जितः। राकृष्टिः कृता पूर्व तस्या रागेण रञ्जयेत् ॥ ६५ ॥ मूषायां वालुकायत्रे रञ्जयेत्क्रमयोगतः। रक्तविद्रुमरागेण द्वात्रिंशद्गुणितेन च ॥ ६६ ॥ ततो गन्धकरागेण रञ्जयेच रसेश्वरम् । गन्धकोऽप्यधिको जार्यः शतसाहस्रसंख्यया ॥ ६७ ॥ १ 'गन्धेन' ग.। २ 'जारयेत्' ग.। ३ 'रजाकृष्टैस्ततः पूर्व तप्तरागैश्च रखये घ.। ४ 'तं धमेकमयोगतः' घ.। ५ 'द्वाविंशतिगुणेन च' ग.। ६ 'अतो' घा 'अन्ते ग.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः रागाधिक्यं करोत्येष सर्वचारणकर्मणि । स्थिररागो भवेत्स्तो दर्शनाद्वेधकारकः॥ ६८॥ रवेमण्डलकं तस्य दृश्यते पुरुषाकृतिः। अतःपरं प्रवक्ष्यामि रसवन्धनमुत्तमम् ॥ ६९ ।। बध्यते हि रसः सम्यग्भवेद्रागोदयः स्फुटम् । मारणरौषधैर्दिव्यैर्मूत्रधृष्टैर्विलेपयेत् ॥ ७० ॥ मूषायां भावितः सूतो धमनाद्भसतां व्रजेत् । बन्धने याश्च विख्याता अष्टावेव महौषधीः॥ ७१ ॥ ताभिष्टङ्कणयुक्ताभिर्भावयेच्च रसेश्वरम् । ताभिर्विलिप्तमूषायां धमनात्खोटतां व्रजेत् ॥ ७२ ॥ बद्धं वाऽप्यथवाऽबद्धं सारयेच रसेश्वरम् । पादांशहेमसंयुक्तमबद्धं च विवर्जयेत् ॥ ७३ ॥ दीर्घा लोहमयी मूषा रसं तस्यां विनिक्षिपेत् । रक्ततैलवसायुक्तं मूषामध्ये विनिक्षिपेत् ॥ ७४ ॥ {षोर्ध्व संपुटं दत्त्वा सन्धिलेपं तु कारयेत् । सच्छिद्रे संपुटे नालमुन्मत्तकुसुमप्रभम् ॥ ७५॥ . अतियतेन तां मूषां करीपानौ निधापयेत् । हेमरक्तसमं नागं गालयित्वा विचक्षणः ।। ७६॥ मूषानाले विनिक्षिप्तमित्थं सरति सूतके । सप्तवार प्रकर्तव्यं सारणं च महारसे ॥ ७७ ॥ सङ्कलीक्रमयोगेन सारणैव गुणोचरा । खणे करोति शब्देन नात्र कार्या विचारणा ॥ ७८॥ इत्थं च सारितः सूतो व्यापी भवति निश्चितम् । १'रागान्वितं' ग.. २ 'हेमकारक: ग.। ३ 'रश्मिण्डलक' ग.। ४ 'बन्धितो हि रसः सम्यप्रागे देयो भवेत्स्फुटम् ग.। ५'मारणेरौषधैर्द्रव्यै- Lषामुष्ठ विलेपयेत् घ.। ६'अवेध घ. ७ "विमर्दयेत्' ग.। 'मूषाः घ.। १'च सापयेत्' ग.। १०'चरविघ. ११ 'साधितः' ग.।

·१२.] रससारः। ४५ मारयेत्सूतराजेन्द्र प्रवेशी जायते ततः॥ ७९ ॥ माक्षिकं कुनटी गन्धं दरदश्च समीकृतम् । मारणौषधिभिर्भाव्यं नवसारेण संयुतम् ।। ८० ॥ तेनैव लिप्समूषायां रसेन्द्र स्थापयेत्सुधीः। पुंटेन धाम्यमानोऽसौ म्रियते नात्र संशयः ॥ ८१ ॥ अथवा पुटयोगेन मारणं तु त्रिगन्धकैः। मारितो रसराजेन्द्रः प्रवेशी जायते ध्रुवम् ॥ ८२॥ तदूर्ध्वं रसराजस्य कारयेत्प्रतिसारणम् । नागेन मारितं हेम रसात्रिगुणितं कृतम् ।। ८३ ॥ पञ्चामृतेन संयुक्तं समर्थ पुटयोगतः। इत्थं कृतो रसेन्द्रोऽसौ वेधते नात्र संशयः ॥ ८४ ।। षड्गुणैर्नागपत्रैश्च पुटे बधीत सूतकम् । मधूच्छिष्टं च मधुकं मधूकं टङ्कणं सिता ॥ ८५ ॥ अश्वकर्णमलं गुञ्जा कशाश्चच्छुन्दरीवसा । स्त्रीरजः स्त्रीपयः शुक्रमिन्द्रगोपश्च भूलता ॥८६॥ वैसातालशिलागन्धं सारिखा क्षीरिणी विषम् । हयारिनाभिकर्पूरस्नुह्यक्षीरकन्द॑कम् ॥ ८७ ॥ सर्जश्च मृतनागश्च गुडगुग्गुलुकृत्यकम् । संगृह्यन्ते यथालाभं कामणोऽयं गणः स्मृतः॥८८॥ क्रामणेन समायुक्तो वेधते पर्वतानपि । लोहेषु धाम्यमानेषु वेधस्तत्र प्रदीयते ॥ ८९ ॥ खेहश्च वसया युक्तं सेचनीयं पुनः पुनः। पर्वते क्रामणं चैतत् परं गुह्यमुदाहृतम् ॥ ९० ॥ १'हठेन' घ.। २ 'कृ' ग.। ३ 'वसातैलशिलागन्धं घ.। ४ -'ला- बली' घ.। ५-"सिक्थकम् ग.। ६ 'सर्वेषां ग.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः स च सिद्धरसो नाम देहलोहार्थकारक। महता पुण्ययोगेन सिध्यते च रसेश्वरः ॥ ९१ ॥ कोऽर्थः पुत्रेण जातेन मातुर्योवनहारिणा । आत्मा संहारितस्तेन न कृतो येन पारदः॥९२॥ साधिते सूतराजेन्द्रे सिद्धः सिद्धेषु मोदते । इच्छया विचरेल्लोके द्वितीय इव शङ्करः ॥ ९३ ॥ सिद्धविद्याधरा यक्षा उरगाश्च दिवौकसः। स्तुवन्ति ते साधकेन्द्रं साधिते च महारसे ॥ ९४ ॥ (सर्प च षड्गुणं कृत्वा पारदं च द्विधा स्मृतम् । हेमभस त्रिभागेन क्रामणं समुदाहृतम् ॥ ९५ ॥) इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे महारसजारणादिविधिर्नाम द्वादशः पटलः ।। अथ त्रयोदशः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि शतादिक्रममुत्तमम् । शतवेधी सहस्रस दशसाहस्रवेधकः॥१॥ (लक्षवेधी ततो ज्ञेयो दशलक्षस्य वेधकः। कोटिवेधी च विज्ञेयो रस: कोट्यधिवेधकः॥२॥) धूमवेधी च सूतेन्द्रः स्पर्शवेधी महारसः । अवलोकनवेधी च शब्दवेधी महाबलः॥३॥ व्योमसत्त्वं समं जीर्णं बीजं च समजारितम् । गन्धक षड्गुणो जार्यः समबीजेन सारयेत् ॥ ४ ॥ शतवेधी प्रदातव्यो दिव्यं भवति काञ्चनम् । सारणान्ते भवेद्वेषो मारणान्ते रसायनम् ॥५॥ प्रतिसारणकं श्रेष्ठं सहस्रानन्तरं रसे। द्विगुणं व्योमसत्त्वं च बीजं च द्विगुणं यदि ॥ ६ ॥ १ 'सारणक्रममुत्तमम्' ग.। २ 'अयंशोकः क.ग. पुस्तकयो!पलभ्यते।

·१३.] रससारः। ४७ गन्धको रविसंख्यश्च बनीयात्स्तकं ततः। द्विगुणेन तु संसार्य सारणात्प्रतिसारणम् ॥ ७ ॥ क्रामणेन समायुक्तः सहस्रकस्य वेधकः। त्रिगुणं व्योमसत्त्वं च बीजं च त्रिगुणं यदि ॥८॥ अष्टादशगुणं गन्धं रक्तवर्गेण रज्जितम् । त्रिगुणेन च संसार्य कारयेत्प्रतिसारणम् ॥९॥ क्रामणेन समायुक्तोऽप्ययुतैकस्य वेधकः । वेदसंख्यागुणं व्योम बीजं चैव चतुर्गुणम् ॥ १० ॥ चतुर्विंशतिसङ्ख्याकं जारयेद्गन्धकं क्रमात् । चतुर्गुणेन संसार्य प्रतिसार्यों रसेश्वरः॥ ११ ॥ क्रामणेन समायुक्तो लक्षवेधी भवेद्रसः। षड्गुणं व्योमसत्त्वं च बीजं जार्य च षड्गुणम् ॥ १२ ॥ पत्रिंशतिगुणं गन्धं जारणीयं प्रयत्नतः। षड्गुणेन च संसार्य प्रतिसार्यों रसेश्वरः॥ १३ ॥ कामणेन समायुक्तो दशलक्षस्य वेधकः । तथा चाष्टगुणं व्योम बीजं चाष्टगुणं यदि ॥१४॥ रञ्जयेद्गन्धरागेण अभ्ररागण सारयेत् । सारणात्प्रतिसंसार्यः कोटिवेधी भवेद्रसः॥१५॥ यावत्संख्यं ग्रेसद्धीजं तावत्संख्यं तु सारयेत् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चसप्तवारं तु सारयेत् ॥ १६ ॥ सर्वेषामुक्तबीजानां शतवेधी समेन तु । द्विगुणेन सहस्रं तु अयुतं त्रिगुणेन तु ॥ १७ ॥ चतुर्गुणेन लकं कोटिमष्टगुणेन तु । बीजं कलागुणं जीर्ण द्वात्रिंशत् पद् च त्रिंशकम् ॥१८॥ १'सारणं' घ.। २ 'अभ्रबीजेन' घ.। ३ 'भवेद्वीज' घ.।

·४८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ पटलः वेधयेत्सूतराजेन्द्रो धूमस्पर्शावलोकतः। संकरे तु विधिः प्रोक्तो बीजे त्रिगुणवाहिते ॥ १९ ॥ दद्याद्वेधं विधानेन तद्विधानमथोच्यते । गद्याणः सिद्धकल्कस्य नागगद्याणका दश ॥२०॥ क्रामणेन समायुक्तमेकीकृत्वा धमेत्ततः। वेधं नागेन तेनैव तारं शुल्वं च वेधयेत् ॥ २१ ॥ अथवा धातुमावर्त्य क्षिपेत्क्रामणसंयुतम् । वेधस्योद्घाटनं कार्य क्रयं च विक्रयं ततः॥ २२॥ गालिते नागगवाणे मुतगद्याणकं क्षिपेत् । गन्धकं स्वर्जिकक्षारमेतद्गद्याणकद्वयम् ॥२३॥ एतच्चतुष्टयं क्षिप्ता खल्वे कृत्वा विमर्दयेत् । जलेन भावनां दत्त्वा शरावसंपुटे क्षिपेत् ॥ २४ ॥ सन्धि विलिप्य दातव्यं दृढं गजपुटं मृदा। गालयेत्सिद्धवेधं तु चूर्ण तत्र विनिक्षिपेत् ॥२५॥ तच्चूर्णस्य दशांशेन उद्घाटो जायते ध्रुवम् । खटिका लवणं गैरी कासी चेष्टिकचूर्णकम् ॥ २६ ॥ इमाः पञ्च मृदः प्रोक्ताः सुवर्णशुद्धिहेतवे। लेपितं पुटितं ताभिर्दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ २७ ॥ इति श्रीमदोविन्दाचार्यविरचिते रससारे वेधादिक्रमो नाम त्रयोदशः पटलः ।। अथ चतुर्दशः पटलः। द्वन्द्वमेलं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै । विज्ञाते जायते यसिन् साधकः साधनक्षमः ॥१॥ १"शहरेण' घ.। २'दद्यादेमविधानेन' घ.। ३ 'अधिकृत्वा' ग. ४"विद्धनागेन' ग.। ५'धातुमाक्षीक' घ.। ६ 'सिद्धधातुं च' ७ 'सुवर्णसिद्धिहेतवे' ग.। ८ 'द्वन्दमारान् घ.ग.।

·४९ १४.] रससारः। मागः शुद्धरसस्यैकोगन्धभागद्वयं तथा । मारणौषधिभिर्भाव्यं रक्तवर्गेण संयुतम् ॥२॥ उत्थापयेत्काचकूप्यां चक्रयत्रे पुनः पुनः। स्थिरत्वे च समापने बलयत्रेण बन्धयेत् ॥३॥ अथाघोऽग्निरुपर्यापो मध्ये देवो रसेश्वरः। अग्नीषोमाख्ययत्रेण बध्यते सप्तरात्रतः॥४॥ समहेना च संसार्यश्चन्द्रार्के पष्टिवेधकः। एवं चोरशिलातालैरन्यसत्त्वैश्च संयुतम् ॥५॥ वीजाभ्रबन्धितं मूतं मारयेच्चक्रयत्रगम् । रञ्जितो गन्धरागेण द्वन्द्वमारः सुशोभनः॥६॥ यदा सूतः स्थिरीभूतो बध्यते जलयत्रगः। बन्धनौषधिसंयुक्तं मूपामध्यगतं धमेत् ॥ ७ ॥ रसशेषं भवेत्पश्चात्समबीजेन सारयेत् । चन्द्रार्क शतवेधेन करोति कनकं शुभम् ॥ ८॥ पिष्टीस्तम्भनकं चैव कथयामि समासतः। रसात्पादांशकं बीजं पिष्टीकुंर्याच्च सुन्दरम् ॥९॥ दोलायत्रेण मद्याम्लैबन्धनौषधिभिस्तथा । धान्यानकं च सिन्धूत्थं मालतीतीरसंभवम् ॥१०॥ स्फटिकी यावशूकं च बन्धनौषधिभावितम् । रसं संवेष्टयेदेमिर्मापपिष्ट्या तथोपरि ॥११॥ आतपे शोषयित्वा तु खेदयेत्तैलमध्यगम् । तैलखेदः प्रकर्तव्यो यावत्सप्तदिनावधिः ॥ १२ ॥ माषपिष्ट परित्यज्य संगृह्य रसगोलकम् । स्फटिक्याद्यौषधैर्वेष्ट्यो माषपिट्या ततः परम् ॥ १३ ॥ ३"रसपादांशकं' घ। ४ "पिष्टिं कुर्यात् क.। ५ 'बन्धनौषधिमिश्रितम्' ग.घ.। 'माषपिष्टिः परित्याज्या रसगोलतु गृह्यते' ग.। २'ततः कृत्वा ग.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [पटलः तं गोलं भूधरे यत्रे अहोरात्रत्रयं पचेत् । त्रिदिनांत्रिदिनादू पिण्डं कृत्वा तु नूतनम् ॥ १४ ॥ एवं च पुटयेत्सूतं विंशत्यैकाधिकैः पुटैः। पिष्टिस्तम्भनकं सम्यग्जायते नात्र संशयः ॥१५॥ रञ्जयेद्गन्धरागेण समबीजेन सारयेत् । मारयित्वा ततो वेधैं दद्यात्रिंशत्सु चोत्तमम् ॥ १६ ॥ एवं पिष्टिः प्रकर्तव्या सर्वबीजैः सुशोभना । अतः परं प्रवक्ष्यामि वरं निगडवन्धनम् ॥ १७॥ बीजचूर्ण पलैकं तु माक्षिकस्य पलं तथा । पलैकं गन्धकं चैव पलैक पातितं रसम् ॥ १८ ॥ पैलैकं टङ्कणं चैव बन्धनौषधिभावितम् । धमनाजायते खोटो रञ्जयेद्गन्धकेन तम् ॥ १९ ॥ समहेना च संसार्य मारयेत्पुटयोगतः। चन्द्रार्क षष्टिवेधेन करोति कनकं शुभम् ॥ २० ॥ इच्छया समभागेन कारयेत्संकली क्रमात् । रसख समभागेन पिष्टीकुर्याच बीजकम् ॥ २१ ॥ गन्धकेन समायुक्तं दिव्यौषधिविभावितम् । वज्रमूषां दृढां कृत्वा लेपयद्वन्धनौषधैः ॥ २२ ॥ भूगर्भे स्थापयित्वा तु पुटं दद्यात्करीषजम् । सप्तदिनान्यतिक्रम्य पार्शयुक्तं धमेचतः ॥२३॥ आशापाशनिबद्धेऽयं दुःसाध्यः सुखसाधकः । सिध्यते च महापुण्यैरतियत्ने कृते सति ॥ २४ ॥ त्रिदिनं, त्रिदिनादूबै ग. २ 'सारयित्वा' ग.। ३ दद्यात्रिंशद्वे. घनमुत्तमम् ग.। ४ 'पला ग.घ. । ५ ककं टणं दत्त्वा' घ.। ६ 'तु' ग. घ.. सूतशेषेण ग.घ.। ८. 'भूगर्ते' ग.। ९ 'पायुक्त ग... मुखसावन ग.। ११'रतियौः कृतैरपि' ग. - ·१४.] रससारः। आशापाशनिबद्धंस अतिवहिं विवर्जयेत् । गन्धकं वा विगन्धं वा मूततुल्यं तु कारयेत् ॥ २५॥ दिव्यौषधिसमायुक्तं खल्वे कृत्वा विमर्दयेत् । ऊर्ध्वपातनकं कृत्वा तं रसं टङ्कणान्वितम् ।। २६ ॥ वज्रमूषागते बद्धे बीजं निर्वाद्य यत्नतः। सौवीरें टकणं काचं दत्वा दत्वा च धामयेत् ॥ २७॥ सूतशेषं ततः कृत्वा रञ्जयेद्गोलकं पुनः। समवीजेन संसार्यः शतवेधी भवेद्रसः॥ २८॥ रसखोटपलैकं तु खच्छं रसपलं तथा । बीजं रससमायुक्तमेकत्रैव विमर्दयेत् ॥ २९ ॥ खोटं कृत्वाऽथ मूषायां क्षिप्त्वा देयः पुटो लघुः। क्रमेणानिसहं कृत्वा धम्यते सूतको बुधैः॥३०॥ निर्वाहयेत्तदा मूषां मूतशेषा भवेद्यदा । तत्खोटपलमेकं तु स्वच्छं रसपलं तथा ॥३१ ।। बीजं रससमायुक्तमेकीकृत्वा तु धामयेत् । एवं तु सप्त संकल्यो वेधो दशगुणोत्तरः ॥ ३२॥ दशसंकलिकायोगात्स्पर्शवेधी भवेद्रसः । एवं क्रमेण कर्तव्या सर्वकर्मसु संकली ॥ ३३ ॥ यथाबीजप्रयोगाश्चट्ठतियोगास्तथैव च । ज्ञातव्याः साधकेन्द्रेण देवानामपि दुर्लभाः॥ ३४ ॥ दशव्योमसमं सत्त्वं दशसत्त्वसमा द्रुतिः । द्रुतियोगाच सूतेन्द्रः सद्यो वेधकरो भवेत् । एवं सर्वं मया प्रोक्तं साधयेत्तद्विचक्षणः ॥ ३५॥ इतिश्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे द्वन्द्वमारपिष्टिस्तम्भननिगडबन्धन- संकलिकायोगद्रुतिकर्मादिनिरूपणं नाम चतुर्दशः पटलः ॥ १३ ॥ १ 'आखोटको निबध्येत घ.। २'कृत्वाऽन्धमूषायां ग. घ.। ३ 'सूत- ४'संस्काराग. ५-शतवेधी' ग.। शेष ग..

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः अथ पञ्चदशः पटलः । रसोपरससत्त्वानां कर्माणि कथयाम्यहम् । येन विज्ञातमात्रेण सिद्धिः स्थाच सुशोभना ॥१॥ अरक्तवर्णवैकान्तसत्त्वं हेमसमन्वितम् । एकत्र मेलनं कृत्वा समं सूतस्य जारयेत् ॥२॥ सॉरितः समबीजेन सहस्रकस्य वेधकः। वेधते सर्वलोहानि रञ्जितो गन्धकेन तु ॥३॥ पीतवर्णं च वैक्रान्तं ज्ञातव्यं रक्तवर्णवत् । कृष्णवैक्रान्तभागैकं समं कुर्याद्रसेन तु ॥४॥ व्याघ्रीरसेन संमर्य देयो लघुपुटस्ततः। तद्भसीभवति क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥५॥ अस्स चूर्णस्य भागैकं शुद्धं रससमं कृतम् । संमील्यैकत्र चूर्ण तु धमनाद्भसतां व्रजेत् ॥ ६॥ भसनस्तस्य भागकं शुद्धं रससमीकृतम् । बन्धनौषधिभिर्भाव्यं गन्धकेन समन्वितम् ॥ ७॥ अन्धयित्वा प्रयत्नेन देयो लघुपुटस्ततः। वज्रमूषागतो ध्मातो धमनात्खोटतां व्रजेत् ॥ ८॥ तस्य खोटस्य भागैकं हेमभागसमं कृतम् । अन्धमृषागतो ध्मातः खोटो भवति शोभनः ॥९॥ प्रकटमूष्यां तु निर्वाह्य सूतशेष च कारयेत् । तस्य खोटस भागैकं खच्छं रससमीकम् ॥ १० ॥ १ एकवणे च वैकान्तं हेमबीजं समं कृतम्' ग; 'रक्तवर्णे तु वैक्रान्तसत्त हेमसमीकृतम्' घ. २ 'समसूतेन क.। ३ 'जायते' घ. "सार्यते ग. ४ 'सारिते' ग.। ५ विध्यते' घ.। ६ 'रजितें' ग.। ७ 'यत् क. . 'सोमा वेधयत्' क.। ९ 'हेमभागसहस्रकम्' घ.! १० 'खच्छं'घ. ११'रससमं कृतम् ग.घ.।

·१५.] रससार। ૧૩ समहेना समायुक्तमेकीकृत्वा च धामयेत् । सौवीरं टङ्कणं काचं दत्त्वा दत्त्वा च धामयेत् ॥११॥ सप्तसंकलिकायोगाद्वेधो दशगुणोत्तरः। दशसंकलिकायोगात्स्पर्शवेधी भवेद्रसः ॥ १२ ॥ वैक्रान्तो वज्रवन्झयो नात्र कार्या विचारणा । कृष्णवर्णं च वैक्रान्तं कृष्णाभ्रकसमन्वितम् ॥ १३ ॥ समहेना समायुक्तं मूतेन्द्रे जारितं समम् । सहस्रं वेधते सूतः संकल्या चोत्तरोत्तरम् ॥ १४ ॥ नीलवर्ण तु वैक्रान्तं सिद्धानसदृशं कृतम् । सूतराजसमं कार्य जम्बीरनीरमर्दितम् ॥ १५ ॥ जलयत्रे च संस्थाप्य सप्ताहं मर्दयेद्रसम् । अन्धमूषागतो ध्मातः खोटो भवति शोभनः ॥१६॥ मुखे प्रक्षिप्य मेधावी भूमौ छिद्राणि पश्यति । रक्तवर्णमयस्कान्तं तचूर्ण रससंयुतम् ॥ १७ ॥ मर्दितं छागमूत्रेण धमनात्खोटतां व्रजेत् । समहेना च संसार्यः शतवेधं तु कारयेत् ॥ १८॥ चपलस्य तु भागैकं सूतभागद्वयं तथा । हेमभागचतुष्कं च रसतुल्यं च गन्धकम् ॥ १९ ॥ भावयित्वाऽन्धमूषायां धमेक्रमगतं ततः। हेना चपलयुक्तेन समं तेनैव सारयेत् ॥ २० ॥ तेन सूतसमांशेन नागवेधोऽरुणो भवेत् । तेन सूतशतांशेन शुल्बवेधोऽरुणो भवेत् ॥ २१॥ १'धाम्यते ग.. २'कोटिवेधी' घ. । ३ 'कृष्णाभ्रकसमीकृतम्' घा 'बीज चैव समं यदि' ग. । ४ "संस्काराच गुणोत्तरम्' ग.। श्छिद्राणि ग.। ६ 'रक्तवर्ण च वैकान्तं' क.। ७ 'चपलयुक्तं च' ग.। 'नागशतांशेन' घ.। ५ 'भूमे- ·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला ! [पटलः तेन शुल्बशतांशेन तारं भवति काञ्चनम् । अन्ये सर्वे रसाश्चैव शतवेधस्य कारकाः ॥ २२ ॥ जारिताः समबीजेन सारिताश्च समेन तु । द्विगुणं विमलं चैव जारितं शतवेधकृत् ॥ २३ ॥ उपरसानां सर्वेषां रञ्जने बलमुत्तमम् । गन्धकेन विना लोके कर्म किंचिन्न विद्यते ॥२४॥ गन्धकेन विना सर्व लोहं नैवाभिरजति । नागे स्नेहो बलं व्योनि रागस्तीक्ष्णात्परो नहि ॥२५॥ बलं रागस्तथा स्नेहः कमले च व्यवस्थिताः । नागेन जारितः सूतो लोहभावं परित्यजेत् ॥ २६ ॥ बीजत्वं बीजराजेन जायते नात्र संशयः। सर्वे मृदुकरा स्नेहाः सर्वे चाम्लाः प्रबोधकाः ॥ २७ ॥ सर्वे मलापहाः क्षाराः सर्वे रक्ताश्च रञ्जकाः। दीपका अम्लतीवाश्च पाचका जारयेद्धनम् ॥ २८ ॥ रेचको द्रावयेल्लोहान् क्षीरिण्यो रसबन्धकाः । कठिणैजीर्णबीजैश्च नागं वङ्गं च वेधयेत् ॥ २९ ॥ मृदुबीजैश्च सर्वैश्व आरं शुल्वं च वेधयेत् । बीजे रागाधिकैर्जीर्णैस्तारवेषं समाचरेत् ॥ ३० ॥ माक्षिकेण विना बीजं न द्रवेत्सूतगर्भगम् । मृदुत्वं कामणोद्घाटं भवेन्नागेन निश्चितम् ॥ ३१ ॥ रसानुपरसांश्चैव मौक्तिकं वज्रमेव च । श्वेतानि सर्वरत्नानि तारकर्मसु योजयेत् ॥ ३२ ॥ १ 'समभागेन' क. । २ "द्विगुणे व्योमजे बीजे जीर्णे तु शतवेधकृत ग., "द्विगुणं विमलं बीजं जीण तत्सूतवेधकृत' घ.। ३'दृश्यते ग.. ४ 'लोहं च नैव रज्यघ.। ५'कमलं' का। 'नागे च जारिते सूते बार पहंच सारितः सूतो' ग.। ७'मेलापकाः'क.। ८'आम्लति- १.'प्रदापयेत्'घ.। ६ ·१६.] रससारः। तारकर्मणि कर्तव्यं तालकेनैव रञ्जनम् । वङ्गवेधो भवेद्यत्र तालकं तत्र वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ स्त्रीस्तन्यटकसौवीर लागली गिरिकर्णिका । चित्रकः करवीरश्च सारिवा क्षीरणी विषम् ॥ ३४॥ आभिर्विलिप्तमूषायां बनीयाद्धन्धनौषधैः । इति श्रीमगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रसोपरसलोहकर्माधिकारो नाम पञ्चदशः पटलः ।। १४ ।। अथ षोडशः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि रसानां च यथाक्रमम् सुखसाध्यं भवेद्येन साधकस्य च साधनम् ॥१॥ कनके वज्रचूर्ण च कलांशं योजयेद्बुधः। तद्वीजं मृतराजस्य समं यत्नेन जारयेत् ॥२॥ समहेना च संसार्यः शतवेधी भवेद्रसः। तारशुल्बकनागेषु वेधो देयो. निजेच्छया ॥३॥ जीर्णाभ्रकस्य भागैकं मृतवज्रसमं कृतम् । मर्दयेन्मातुलुङ्गेन अङ्गुल्या मर्दनं स्मृतम् ॥ ४॥ शुक्तिसंपुटमादाय तस्स मध्ये विमुञ्चयेत् । संपुटं मृत्वयाऽऽवेष्ट्य रविधर्मे विशोषयेत् ॥ ५॥ शरावसंपुटे क्षिप्त्वा सन्धिलेपं तु कारयेत् । ततो लघुपुटेनैव रसमस प्रजायते ॥६॥ भसमूतस्य मागैकं खच्छरससमीकृतम् । मर्दयेन्मातुलुङ्गेन भैस लघुपुटाद्भवेत् ॥ ७॥ १'स्त्रीस्तन्य टकणक्षारो' घ.। २ 'सुसाधनं घ.। ३ रक्तवज्रस्य चूर्ण ४ 'स्फुटम् ग.। ५ विनिक्षिपेत् घ.। ६ 'मसनखस्य' ग.। ७ खर्णस्यैकं समीकृतम्' घ. ८ 'भस्मी लघुपुटे भवेत् घ.। च'ग.।

·१७.] रससारः। वैडूर्यपुष्परागेषु लक्षमेकमुदाहृतम् । विद्रुमं च शतांशेन मूतेन्द्र जारितं यदि ॥ २० ॥ तारपत्रस लेपनं करोति कनकं शुभम् । रबद्युतिप्रयोगेण क्षणाबद्धो भवेद्रसः ॥ २१ ॥ अद्रुतैरमृतै रवैः कुतो बद्धो भवेद्रसः। रवानां शोधनं कर्म संक्षेपात्कथितं मया ॥ २२ ॥ इतिश्रीमगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रत्नप्रयोगाधिकारो नाम षोडशः पटलः॥ अथ सप्तदशः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्कबन्धाननेकशः। सर्वबीजैस्तु कर्तव्यं पिष्टीस्तम्भनमुत्तमम् ॥१॥ रञ्जितो गन्धरागेण त्रिंशद्वेधी भवेत् स्फुटम् । भागद्वयं रसेन्द्रस्य बीजैमागत्रयं कृतम् ॥२॥ गन्धक रसतुल्यं च बन्धनौषधिभावितम् । चक्रराजेन यत्रेण स्थिरभस प्रकारयेत् ॥३॥ खोटं कृत्वा तु संसार्य पंष्टिवेधो भवेत्स्फुटम् । बीजेनावर्तिते स्थाच खोटबद्धश्च पारदः ॥४॥ मृतबद्धो मृते बीजे सजीवे च न वेधकृत् । खोटः पाटो जलौका च बद्धो भसेति पञ्चधा ॥५॥ अंशाशेन निबद्धोपि बीजयुक्तः सुरञ्जितः। स्थिरीभूतो यदा सूतस्तदा वेधे नियुज्यते ॥६॥ १'तारपत्रं प्रलेपेन' ग.। २ 'वेधो भवेद्रसाद क. । ३'बीजं भाग- द्वयं तथा घ.. ४'द्रावयित्वा' ग.. ५ 'पिष्टिबद्धो ग.. ६'मृतबद्धो मृते जीवे सद्रवे नच मेलकृत्' ग.; 'मृतबद्धो मृतो बीजे न जीवो नच मेलकृत घ.. ७ अंशाचलनिबद्धोऽसौ घ.।

·५८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः धूमश्चिटिचिटिश्चैव मण्डुकप्लुतिरेव च । सकम्पोऽतिभ्रमश्चैव पश्चावस्था रसस्य तु ॥७॥ पञ्चावस्थाविनिर्मुक्तस्तदा वेधकरो मवेत् । पिष्टिं वा निगडं वाऽथ स्थिरमसकृतं रसम् ॥ ८॥ पूर्वोक्तेन विधानेन चत्वारिंशद्दिनावधिः। भावयित्वा च संसार्यस्तदा वेधकरो भवेत् ॥९॥ अथवा द्रुतस्तस्य धमनाद्धीबजारणम् । उच्चवेधी भवेत्सूतः क्रमेण बीजैजारणम् ॥ १० ॥ अथवा तस्य सूतस्य द्रुते॥रणमुत्तमम् । क्षुधितोऽतिनिराहारो लोहाशुद्धस्य जारणात् ॥ ११ ॥ अक्रामणादतिग्रासादिडहीनाधिकात्तथा । शीतत्वादतिवाहित्वाद्देवतानां च विघ्नतः॥१२॥ इत्येता विक्रिया ज्ञेया दशभिः षण्ढजातयः। अनेकशास्त्रभेदेषु कल्कभेदा अनेकशः ॥ १३ ॥ यदा तु विदिता युक्तिस्तदा सिद्धिर्न संशयः। शिलया मारितं नागं सूतराजसमन्वितम् ॥ १४ ॥ रञ्जितं गन्धरागेण समबीजेन सारयेत् । वारवेधः प्रदातव्यो दिव्यं भवति काञ्चनम् ।। १५॥ ज्ञातव्या राँगसंख्या च रञ्जनं तदनन्तरम् । सारणं सर्वयोगेषु कर्तव्यं पण्डितैः सदा ॥ १६ ॥ एवं विधानतः कार्य तारकर्म सुशोभनम् । पद्मवर्ण हिरण्यामं पद्मगर्भ तथा स्मृतम् ॥१७॥ १ "द्रावयित्वा' ग.घ.। २'ततो वेधः स्फुटों ग.। ३'बीजजारितः ग. ४ 'अतिशुद्रो निराहारो अशुद्धलोहजारणात्' ग.। ५ अक्रमेणादिते ग्रा- दसे विडहीनादिकल्कता ग.। ६ 'समहेम्ना तु सारितः' ग.। ७ भाग- संख्याक.ग. 'पद्मगन्दग..

·१६.] रससारः। रूक्षं च पित्तलं चैव तद्विषं ब्राह्मणं विदुः। रक्तवर्णं भवेद्यच्च गन्धेनागरुतुल्यकम् ॥ १८॥ तबून बहुवीर्य च विज्ञेयं क्षत्रियं विषम् । यद्विषं पीतवर्णं च गन्धेनैवागरूपमम् ॥ १९ ॥ रूक्षं च वातलं चैव विज्ञेयं वैश्यजातिकम् । अजाशृङ्गसमाकारमञ्जनं गिरिनालकम् ॥२०॥ कटुकं मद्यगन्धं च विज्ञेयं शूद्रजातिकम् । मयूरं कालकूटं च सक्तुकं बिन्दुकं तथा ॥ २१ ॥ वत्सनाभं सुनाभं च शङ्खनाभं सुनिर्मलम् । भृतं कर्कोटकं मुस्तं पुष्करं शुक्लकन्दकम् ॥ २२ ॥ रक्तशृङ्ग हरिद्रं च चक्रं हालाहलं तथा । विषाणि भ्रामरान्तानि मया ख्यातानि तत्त्वतः॥२३॥ अष्टादश इमे ख्यातः कालकूटाद्विनिर्गताः। चत्वारि ब्रह्मजातीनि चत्वारि क्षत्रियस्य च ॥२४॥ चत्वारि वैश्यजातीनि शूद्रजातिविषाणि षट् । ब्राह्मणं तारयोगेषु क्षत्रियं हेमकर्मणि ॥ २५ ॥ वैश्यं हेमकरं प्रोक्तं शूद्रं व्याधिविनाशनम् । हारिद्रं सक्तुकं मुस्तं रक्तशृङ्गं च कृष्णकम् ॥ २६ ॥ एतद्विषपञ्चकं च शीघ्रसिद्धिकरं परम् । रसात्पादांशकं बीजं पिष्टीकुर्वीत तेन च ॥२७॥ विष षडंशकं प्रोक्तं रसतुल्यं च गन्धकम् । हिङ्गुलं चोरसत्त्वं च माक्षिकं च मनःशिला ।। २८ ॥ खल्वे प्रक्षिप्य मेधावी समं मूतेनें मर्दयेत् । शुओं वा काचपात्रे वा भूचके चक्रराजके ॥२९॥ १"गिरिनामकम् ग.। २ 'सुमङ्गलम्' ग.घ.। ३ भेदाः' ग.घ. ४ "विषपश्चममिदं प्रोक्तं शीघ्रकर्मकरं परम्' ग.। ५'सूतं च ग.।

·६० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः मन्दानलः प्रकर्तव्यो मासमेकं तु साधकैः । रक्तस्नेहप्रापं तु क्षीणे क्षीणे पुनः पुनः॥३०॥ लेपयेनागपत्राणि मूषापं च कारयेत् । नीरजोनरशुक्रेण पयसा आर्द्रकेण च ॥ ३१ ॥ थीरिणीसारिवाभ्यां च लागल्या च हयारिणा । रुन्धयित्वा धमेनागं जपापुष्पसमं भवेत् ।। ३२ ॥ वेधितं तेन नागेन तारं भवति काञ्चनम् । जारणे च प्रयोक्तव्यं बलयुक्तं च यद्विषम् ॥ ३३ ॥ मारयेद्विपसंयुक्तं नागवेधं च कारयेत् । शतादिकोटिपर्यन्तं क्रमेण वेधयेद्रसः ॥ ३४ ॥ तारक्रिया प्रकर्तव्या हेमबद्धादिभिः सदा । वेधयेन्नागवई च तारं चन्द्रोपमं भवेत् ॥ ३५॥ समुद्रे चैव जायन्ते विषमत्स्याश्चतुर्विधाः । तेभ्यः फेनं समुत्पन्नमहिफेनं चतुर्विधम् ॥ ३६ ।। केचिद्वदन्ति सर्पस फेनं सादहिफेनकम् । जारणं श्वेतवर्ण च मारणं रक्तवर्णकम् ।। ३७ ॥ विविदुत्तमं फेनं योजयेद्रसकर्मणि । सारणं पीतवर्ण च रक्तवर्ण च चारणम् ॥ ३८॥ व्योमजीर्ण रसं कृत्वा सूरणनँ विमर्दयेत् । यत्रे सोमानले प्रासं रुढा क्रमेण जारयेत् ॥ ३९ ॥ समजीर्ण यदा रुक्मं चतुर्थांशेऽहिफेनकम् । एकत्र मर्दयेत्खल्वे अम्लयुक्ते विशोधयेत् ॥ ४० ॥ १'रकलेहः प्रदातव्यों ग. । २'जारणेन' घ. । ३ 'समुद्राचैव जायेत विषं तत्स्यांचतुर्विधम्' ग.। ४ 'तस्य फेनसमुत्पन्न ग.। ५'वि- पादत्युत्तमं घर विवादप्युत्तम' ग.। मवेत्' ध; 'बावणेनैव मर्दयेत्' म.। 'स्लमप्रासक्रमेय य. ९"विशो- षये घ.. ६'धारण घ.. ७'गन्धकेनैव - ·१८.] रससारः। यत्रस्य नलिकामध्ये सर्व क्षिप्त्वा तु चारयेत् । नलबाह्ये तु तद्यत्रं सिक्तया पूरयेत्ततः ॥ ४१ ॥ मन्दानलः प्रकर्तव्यो घटिकानां चतुष्टयम् । मधुघृताहिफेनैश्च तद्भसोद्धृत्य भावयेत् ॥ ४२ ॥ गद्याणचतुरशीतिग्राह्यो हठाँच्च पारदः। गद्याणं मृतकल्कस्य तस्य मध्ये विनिक्षिपेत् ।। ४३ ॥ निरन्ध्य वज्रमूपायां करीपानौ तु धारयेत् । तद्धमेदन्धमूषायां रसो हेम प्रजायते ॥ ४४ ॥ आरतारानागानां शतवेधातु काञ्चनम् । रसवकारशुल्बानां वेधातारं च हेमवत् । जारणादीनि कर्माणि उत्तमान्यहिफेनतः॥४५॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारेऽनेककल्कभेदाधिकारो नाम सप्तदशः पटलः ॥ १७॥ अथाष्टादशः पटलः। वदत्याचार्यगोविन्दो मणिकर्मप्रसाधनम् । रवीन्दुतारसंहाथ मणयस्त्रिविधाः स्मृताः॥१॥ कोरयित्वाऽर्ककान्तौ च कार्य मूषापुटद्वयम् । अष्टांशं कनकं दत्त्वा रसपिष्टिं च कारयेत् ॥२॥ जारयेद्गन्धकं सूते सूर्यकान्तख संपुटे । ग्रीष्मे लघुपुटो देयो मध्याह्ने सूर्यरश्मिभिः ॥३॥ तापत्रयेण संतप्तो बद्धो भवति पारदः। प्रत्यहं जारपेद्गन्धं मासं तापत्रयेण च ॥४॥ यहादिकोटिपर्यन्तं जारयेच रसेश्वरम् । रसायनप्रयोगेषु वर्जयेत् सततं बुधः ॥५॥ १'चालयेत्' ग.! २ अयमर्धश्लोको ग. पुस्तके न विद्यते। ३'यलेन'घ.। ४ 'रसबिन्दुतारसंज्ञा' ग.।५'भस्मीभवति' ग.। ६'शतादिकोटिपर्यन्तंग.घ.। ६ ·६२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल: सोमकान्तमणेः कर्म कर्तव्यं चन्द्ररश्मिभिः । वर्षे पुटः प्रदातव्यो बद्धो हेम्नाऽक्षयो भवेत् ॥ ६॥ तं गोलं धारयेद्वके अमरः खेचरो भवेत् । तारकान्तमणेः कर्म कर्तव्यं चन्द्रकान्तवत् ॥ ७॥ कठिनं मौक्तिकं लोके तारकान्तश्च कथ्यते । मूर्यकान्तादिवत्कार्य चुम्बकभ्रामकादिषु ॥८॥ एषां तापत्रये सूतो बद्धो जीर्यति गन्धकम् । अथातः संप्रवक्ष्यामि लोहादिकरणं शुभम् ॥९॥ जारणादिविहीनस ;व्यसाधनकारकम् । घोषभागाष्टकं चैव तीक्ष्णं विंशतिभागकम् ॥१०॥ एकत्र मेलनं कृत्वा भूनागनागसंयुतम् । तन्नागं त्रिगुणं व्यूढं घोषशेषं तु कारयेत् ॥११॥ मेलयित्वाऽर्धबीजं तु हेमार्धे काञ्चनं भवेत् । गौरीचूर्ण तु निर्वाय नागे च त्रिगुणं बुधः ॥ १२ ॥ तनागं त्रिगुणं शुल्वे शुल्वं तारे तथैव च। तारशेषं भवेद्रुक्मं वर्णैकादशकं स्फुटम् ॥ १३ ॥ रसकं त्रिगुणं शुल्वे शुल्वं तारे तथैव च । निर्वाह्य तारशेषं तु हेमा काञ्चनं स्फुटम् ॥ १४ ॥ आरं च त्रिगुणं तारे वापितं विमलं तथा। वत्कृतं तारशेषं च हेमा काञ्चनं भवेत् ॥ १५ ॥ भागद्वयं च तीक्ष्णस घोषमागद्वयं तथा । बेदमागकृता रीतिस्तारमेमिः समीकृतम् ॥ १६ ॥ तारमागसमं शुल्वं नागः शुल्बसमो भवेत् । तारशेष प्रकर्तव्यं निजि सप्तवर्णकम् ॥ १७ ॥ १ 'कोठे' ग.। २'ए' घ.।' ३ 'द्रव्यसंधानकारकम्' क. ग.। ४ हेमा घ..

·रससारः। १९.] वाणभागकृतं तारं नागार्कयोस्रिपञ्चकम् । रुद्रभागकृतं तीक्ष्णं शुल्वं तारे च निर्वहेत् ॥ १८ ॥ कतैलनिषेकात्तु तारशेषं च कारयेत् । बायते काञ्चनं दिव्यं पुरा देवेन भाषितम् ॥ १९ ॥ अवैकान्तानि सत्त्वानि तारे च त्रिगुणानि तु । मारयित्वा तु निर्वाह्य अर्कबीजेन काञ्चनम् ॥ २० ॥ माक्षिकेन हैतान् धातून वारवापाद्दलं शुभम् । माक्षिकेन त्रिधाऽन्दू निहत्य पुनरुत्थितौ ॥ २१॥ (मृतलोहानि निर्वाह्य तारे च षड्गुणं वपेत् । रक्तस्नेहनिषेकात्तु अर्धबीजेन काञ्चनम् ॥ २२ ॥ मरुतं तारशेषं तु हेमाघे काश्चनं शुभम् । एवं तु वेधितं तारं रसोपरसधातुभिः ॥ २३ ॥ विनिहत्य त्रिगन्धेन त्रिधा चोत्थाप्य मारयेत् । रङ्गैः सिक्तं तारशेष हेमाः काञ्चनं शुभम् ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्भगोविन्दाचार्यविरचिते रससारे मणिमूषाकर्मदलाधिकारो नामाष्टादशः पटलः ॥१८॥ अथैकोनविंशतितमः पटलः । अथातः संप्रवक्ष्यामि गुटिकाबन्धमुत्तमम् । समजीर्ण कृतं व्योम समतारं च योजयेत् ॥ १॥ रविसंख्यांशकं तारं दत्त्वा पिष्टिं प्रकल्पयेत् । धान्याप्रकसमं गन्धं खल्वे क्षित्वा विमर्दयेत् ॥ २॥ १'तीक्ष्णं शुद्धं च निर्वहेत्' ग.। २ 'आवैक्रान्तानि' घ.। ३ 'अर्धबीजेन' ग.घ.। 'हतं तानं' ग.। ५ विधाकै तु निहत्य पुनरुत्थितम्' घ.। ६ अयं श्लोकः केवलं क.घ. पुस्तकयोरेवोपलभ्यते । ७ 'समसारं च सारयेत् घ., 'समतारं च जारयेत्' ग.। ८'तु कारयेत्' घ.। ९ शुल्बे' घ.क.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल तयोर्मूषाकृतिं कृत्वा पिष्टिं मध्ये विमोचयेत् । नरमांसेन संवेष्ट्य माषपिट्या तथैव च ॥३॥ पेचेदतसितैलेन मासमात्रं तु साधकः । अक्षया कामधेनुश्च वस्तम्भनकारिणी ॥४॥ श्वेताद्रुतिमादाय समं स्तेन मर्दयेत् । समं तारेण संयुक्तां श्वेतागस्त्यरसेन च ॥५॥ अयस्कान्ताश्म गन्धं च हयलालासमन्वितम् । एकत्र गोलकं कृत्वा नरमांसेन पाचयेत् ॥६॥ द्वितीया कामधेनूक्ता तारकर्मणि शोभना । समजीर्ण तु कृष्णाभं रुकुम सप्तगुणं यदि ॥७॥ रञ्जितं गन्धरागेण नरमांसेन वेष्टयेत् । माषपिष्ट्या प्रलिप्याथातसीतैलेन पाचयेत् ॥८॥ कामधेनुः समाख्याता नागस्तम्भनकारिणी । पिष्टिं वा निगडं वाऽथ संकलीकृतमेव च ॥९॥ बीजं जीर्ण तु मूतेन्द्रे नरमांसेन पाचितम् । व्ययेऽपि विस्तरा जाता बहुधा कामधेनवः ॥ १० ॥ रसात्पादांशकं हेम पिष्टिं कुर्याच्च सुन्दरम् । विलिप्य कामधेनुं च नागदावे विमुञ्चयेत् ॥ ११ ॥ तन्नागं कुरुते रुक्मं वाञ्छितार्थेषु सिद्धिदम् । गुटिकां कामधेनुं तां प्रत्यहं धारयेन्मुखे ॥ १२ ॥ शस्त्रास्त्रैर्न च भिधेत दिव्यदेहमवाप्नुयात् । इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे गुटिकाकथनं नामैकोन- विंशतितमः पटलः ॥ १९ ॥ १ 'ताभ्यां ग.। २ 'मर्दयेत्तिलतैलेन' ग.। ३ रुक्ममष्टगुणं' घ.। * 'उन्मत्ततैलपाचिता' ग.। ५'बीजे जीणे तु सूतेन्द्रो नरमांसेन पाचितः' घ.ख्याताः सविस्तर घ.।

·२०.] रससारः। ६५ अथ विंशतितमः पटलः । जारितः सूतराजेन्द्रः पादांशहेमयोजितः ॥१॥ दिव्यौषधिनिबद्धश्च वयःस्तम्भकरो भवेत् । वारुणी यवचिश्चा च धूर्तमूलं च लाली ॥२॥ विषटङ्कणगुञ्जाश्च पिकाक्षं पद्मबीजकम् । कासिफलनिर्यासरसैः पिष्टवौषधानि तु ॥३॥ मूषाकारेण कर्तव्यं भावयित्वा न्यसेद्रसम् । मृदा संवेष्टितं गोलं तथा कर्यटकेन तु ॥४॥ छायाशुष्कं तु संवेष्ट्य अष्टवारं पुनः पुनः। तुषानौ खेदयेद्गोलं यावद्यामाष्टकं भवेत् ॥ ५॥ हठेन धाम्यमानस्तु खोटो भवति चाक्षयः। बद्धश्च सह हेम्ना तु मुखस्थः स्तम्भयेद्वयः॥६॥ अभ्रकेऽष्टगुणे जीणे समबीजेन सारिते। पडणे गन्धके जीर्णे गुटिका खेचरी भवेत् ॥ ७॥ व्योमद्रुतिश्च रैवं च मुक्ताद्रुतिसमं कृतम् । मन्धकेन समायुक्ता गुटिका खेचरी भवेत् ॥ ८॥ (व्योमद्रुत्या रसो बद्धो हेमद्रुत्या समो यदि । वजे चान्नपथे जीर्णे गुटिका सिद्धखेचरी ॥९॥ व्योम हेम शिलासत्त्वं गन्धकं जारयेद्रसे । शैलोदके रसे बद्धे खेचरत्वं न संशयः॥१०॥ समेऽथ द्विगुणे वाऽथ चतुरष्टगुणेऽथवा । षोडशद्विगुणे बीजे गुटिका खेचरी भवेत् ॥ ११ ॥ व्योम हेम तथा तारं वजं मुक्ताफलं तथा । मन्धकं च शिलासचमेभिर्बद्धो हि खेचरः॥ १२ ॥ १'द्वन्द्वितं समहेना तु' ग.। २ रुक्म च'घ.। ३ 'वाऽन्नपथे'ग.। ४ 'खेचरी भवेत् ग. अयं श्लोको घ. पुस्तके नोपलभ्यते।५'व्योमसत्त्वं'घ.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [पटल कोरयेद्वारुणं काष्ठं रसपिष्टिं विमोचयेत् । शैलोदके च त्रिगुणे काले संस्थापयेत्सुधीः ॥१३॥ पञ्चामृतेन संखेद्य बलिपूजाविधानतः । जपेदघोरमत्रं तु खेचरः केन वार्यते ॥१४॥ सबीजा गुटिका कार्य जारयेच्च महाविडम् । पिङ्गलाखञ्जनगृध्रकृष्णपारावते तथा ॥ १५ ॥ उलूकहृदये बद्धा भूयो भवति खेचरी । पक्षिणं चारयेत्सूतं मारयेचदनन्तरम् ।। १६ ॥ शालिपिष्टेन संवेष्ट्य पचेत्तैलेन साधकः । मासैकस्य प्रयोगेण गुटिका खेचरी भवेत् ॥ १७॥ बलिपूजा प्रकर्तव्या जपो होमस्तथैव च । पक्षिणा मक्षितं सूतं चितायां पाचितं यदि ॥ १८ ॥ दुग्धेन सिञ्चनं कार्य गुटिका खेचरी भवेत् । समाभ्रकं यदा जीर्णं समं स्रोतोजमञ्जनम् ॥ १९॥ बन्धनौषधिबद्धं च नरमांसेन वेष्टयेत् । कुक्कुटं चारयेत्कृष्णतिलैः संयोजितं रसम् ॥२०॥ वमनं दीयते तस्य गुटिका गोप्यकारिणी। अथ पारावतं कृष्णं चारयेत्पूर्ववद्रसम् ॥२१॥ चितायां पाचनं कृत्वा पुना रक्तेन सेचयेत् । बलिपूजाविधानेन वस्था गोप्यकारिणी ॥ २२ ॥ जीर्णव्योमाञ्जनरसं बीजैः पिष्टिं तु कारयेत् । चारयेत्कृष्णमार्जारं चितायां पाचयेद्यदि ॥ २३ ॥ तस्स रकेन संसिक्ता गुटिकाऽदृश्यकारिणी। सरकं व्योमसंयुक्तं सूतेन्द्रं जारित समम् ॥ २४ ॥ त्रिकालं च स्थापयेवलतः सुधीःग.। २ वश्या' ग. घ.। ३"वे- टितम्ग.व.। 'गोपनी भवेत्' ग.। ५'गोपयनरम्ग.।

·२०.] रससारा कनकेन युतं बद्धा पावाले विचरेन्नरः। पद्मरागयुतं बद्धा पातालं वशमानयेत् ॥२५॥ कृष्णभूतानि संगृह्य जीवन्तं सितजम्बुकम् । भारण्डं गृध्रभासं वा रेवत्यथ बिडालकम् ॥२६॥ तरक्षुद्वीपिसेढाश्च काकश्च नकुलस्तथा । श्यामा च खञ्जनश्चैव उलूको द्विमुखी तथा ॥२७॥ पिङ्गला नातिकृष्णा च बलाका असिता तथा। सिंद्धद्रव्या इमे ख्याता विविधौः साधयेच तान् ।।२८॥ एकं संगृह्य चैतेषां कृष्णसूते विधातयेत् । दत्त्वा बलिमघोरेण विश्वरूपाय विश्वया ।। २९ ।। अस्त्रेण मारयित्वा तु निखनेच चतुष्पथे । सशाने वाऽथ रक्षेत त्रिसन्ध्यं घोरपूजनात् ॥३०॥ लक्षमत्रं जपेत्तत्र अघोरं विश्वया सह । मासकेन यथायोगं मासे पूणे समुद्धरेत् ॥३१॥ मत्स्यमांसबलिं दैत्वा पललं सार्वभौतिकम् । पुष्पाणि च सुगन्धीनि गन्धंधूपं निवेदयेत् ॥ ३२ ॥ समुद्रगामिनीं गत्वा एकैकास्थि विमोचयेत् । यसिन् करस्थे पुरुषो दर्पणस्थं न पश्यति ॥ ३३ ॥ तदस्थि गोपनं ख्यातं देहलग्नं न संशयः। वदस्थि भ्रामयेद्देहे विश्वरूपं स गच्छति ॥ ३४॥ १ 'कृष्णभूताहि' घ.। २ 'सिद्धिद्रव्या' ग.। ३ "विधिना संग्रहेच तान्' ग.। ४ "एवं संग्रहयेत्तेषां कृष्णभूतानि पातयेत्' ग.; 'एतान् संगृह्य चैतेषां कृष्णभूताहि घातयेत्' घ.। ५'रक्षयित्वा' ग.क.। ६'त्रिस- व्याघोरपूजनात्' घ. क. । ७'मत्स्यमांसाहजं दद्यात्' ग.। ८ 'धूप- दीपे' घ. ९ "विशोधयेत्' ग.। १० 'दर्पणे खं' ग. ११ 'श्राम- येन्मन्त्री' ग.घ.। १२ 'विश्वरूपात्सगच्छति' क., 'विश्वरूपात् समुद्धरेत्' ग.घ.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल मायाजालान्यनेकानि दर्शयेत्तत्क्षणेन तु । यावस्थितप्रयातानि पूरकुम्भकरेचकैः ॥ ३५ ॥ उलूकस्य शृगालस्य समभागकृता वसा । पादलेपमिमं कृत्वा पादुके चोष्ट्रचर्मणः॥ ३६॥ आरुह्य विचरेद्धीरो यत्र यत्र प्ररोचते । गृध्रस्य च उलूकस्य वसां पादे प्रलेपयेत् ॥ ३७॥ अश्वत्थस्य च पत्राणि जवायां च निबन्धयेत् । आरुह्य खेच्छया याति पादुके चोष्ट्रचर्मणः ॥ ३८ ॥ मानवाः सर्ववर्णानां कालयोगात्क्षयं गताः। अन्ये चैव महावीरा महाहवनिपातिताः ॥३९॥ तेषां कपालमादाय पुष्येऽधोरविधानतः। नृपापराजितां सिद्धां कृष्णलां वा सितां तथा ॥४०॥ भावयित्वाऽऽङ्गुले तैले नृकपाले प्रवापयेत् । अर्कतोयनसिक्तानि अजाविकपयस्यपि ॥४१॥ पुष्यार्के फलकाले तु उद्धरेत्तां निशामुखे । पूंजां मांसबलिं दत्त्वा वस्था गोपना भवेत् ॥ ४२ ॥ त्रिलोहवेष्टितां कुर्यादैकषोडशखेन्दुभिः । वीर्यस्तम्भं च कुरुते शस्त्रघातं विनाशयेत् ॥ ४३ ॥ रक्ता सिताश्वमारस्य गुञ्जा वा कक्षिणी मता। ताडनात्स्पर्शनाद्वाऽपि सुबीजेन तु संयुता ॥४४॥ न तन्मूलगतं पात्रं तत्रानमक्षयं भवेत् । तदङ्गफलपुष्पैश्च माला कण्ठे तु गोपनी ॥४५॥ 'भावयित्वाऽऽखुतैलेन' क.। २ 'सा शिखा तुक., 'तां शिखां तु' प.। ३ दशार्कषोडशादिभिः घ., 'अर्कषोडशवहिभिः' ग.। ४ सिद्धा- वारसंघ, "सिद्धाश्व रामाच' म.। ५ 'कर्षणा' घ.। ६ 'वन्मण्डले मतं पात्रं त्रासमक्षयं भवेत् ग, तन्मूढं गतपत्रं च तत्ताम्रमक्षयं भवेत् ।

·२१.] रससारः। ६९ वापयेत्सर्वबीजानि तत्तद्रूपो नरो भवेत् । फलं वा मुखनिक्षिप्तं तत्तद्रूपस्य साधकम् ॥ ४६॥ शणकार्पासबीजं यो मुखे यस्य च वापयेत् । करबद्धेन तेनाथ तस्स रूपधरो भवेत् ॥४७॥ इतिश्रीमगोविन्दाचार्यविरचिते रससारेऽनेकगुटिकादीनां साधनोपायो नाम विंशतितमः पटलः ॥ २० ॥ अथैकविंशतितमः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि क्रौञ्चयोगाननेकशः। व्योमादिकानि सर्वाणि क्रौञ्चयोगे द्रवन्ति च ॥ १ ॥ शुभाश्च कल्कयोगाश्च सर्वाश्च पिष्टिकादयः। काञ्चयोगकृतं कर्म सफैलं च शुभं भवेत् ॥२॥ सागरे विहगा रम्या दीर्घवक्राचिरायुषः । तेषां च चारयेत्सूतं विष्ठां तेषां च धायेत् ॥ ३ ॥ अक्षीणो मीलितो व्योम्ना धमनावन्द्वतां व्रजेत् । अण्डमध्यगतः सूतो धमनाविन्द्वतां व्रजेत् ॥ ४॥ कुकुटाण्डरसेनैव रसराज विभावयेत् । निपात्यः कूपिकायत्रे स्थिरतां भजते रसः॥५॥ सर्वाण्डेषु च पानीयं श्वेतं पीतं द्विधा भवेत् । श्वेतं पयः श्वेतकार्ये पीतकार्येषु पीतकम् ॥ ६॥ अपादैपिदैश्चैव चतुष्पादैश्च संकुलैः। जलजैः स्थलजैः सर्वैरेभियो रसक्रमः॥७॥ चघ. -- १ 'श्वेतकापासबीजं च मुखे यस्य विनिक्षिपेत् घ.। २ 'कौश्चयोगाइवन्ति ३ 'सकलं' ग. घ.। ४'घन' ग.। ५ 'धारयेत् घ.। ६ 'अक्षयो मिलते हेम्रा धमनावद्धतां ब्रजेत् घ.। ७ षण्मासाद्वद्धतां व्रजेतू' ८ 'रसं लोहं च भावयेत्' ग.। ९ स्थिरबद्धो भवेद्रसः घ.।

·७० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल तेषामाममुग्भिः पित्तैश्च कर्माणि स्युः पृथक् पृथक् । वक्ष्ये दिव्यौषधिकल्पं रसे चैव रसायने ॥८॥ अचिन्त्यमौषधीवीर्य रसराजस्य बन्धने । क्रियामत्रविधानेन सबीजो बध्यते रसः॥९॥ तृणं गुल्मो लता वल्ली वृक्षजातिविसार्पणी । पट्टिधास्तु रसौषध्यो लक्षणेनावलोकयेत् ॥१०॥ (कृष्ण पक्षे प्रगलति दलं प्रत्यहं चैकमेक शुक्लेऽप्येवं प्रभवति च पुनर्लम्बमाना लता स्यात् ।। तस्याः कन्दः कलयतितरां पौर्णिमायां गृहीतो बद्धवा सूतं कनकसहितं देहलोहं विधत्ते ॥ ११ ॥ इयं सोमकला नाम्नी वल्ली परमदुर्लभा । अनया बद्धसूतेन्द्रो लक्षवेधी प्रजायते ॥ १२॥) सोमवल्ली द्विधा ज्ञेया श्वेता रक्ता सकन्दका । रसो रक्तो भवेद्यस्यास्तिथिसंख्यादलानि च ॥ १३ ॥ शुक्ल पक्षे प्रजायन्ते कृष्णे च प्रपतन्ति हि। कृष्णपक्षक्षये चापि वल्ली भवति केवला ॥ १४ ॥ पूर्णिमायां गृहीतव्या रसबन्धे रसायने । जैलजा पद्मिनी दिव्या स्थैले तद्रूपधारिणी ॥ १५॥ तथाऽन्याऽजगरी नाम मण्डलैश्च विचित्रिता । अजगराकृतिः सा तु स्वल्पपत्रा पयखिनी॥ १६ ॥ गोनसी गोनसाकारा सक्षीरा रसबन्धिनी। त्रिजटा च शुकाकारा रसबन्धकरी भवेत् ॥ १७ ॥ रक्तक्षीरा भवेदल्ली ईश्वरी लोकविश्रुता । निम्बपत्राकृतिवल्ली भूतकेशी तु कथ्यते ॥ १८ ॥ १'लक्ष्यते ता विलोकये ग.। २ इमौ श्लोको क. ग. पुस्तकयोर्नोप- ३ 'कृष्णपक्षे पत्रहीना' घ.। घ.मोखनी मोखनाकारा घ.। ७'तुझकाकारा' घ.। ४'स्थलजा' घ.। ५ 'वने - ·२१.] रससारः। कृष्णवल्ली कृष्णमूला सक्षीरा रसबन्धिनी । रुदन्ती चणकाकारा सवन्ती तोयबिन्दुकान् ॥ १९ ॥ भूकदम्बा वृद्धमुण्डी सर्वत्र भुवि दृश्यते । लशुनी लशुनाकारा सक्षीरा रसबन्धिनी ॥२०॥ औषधी शम्बरा नाम खुहिपत्रा कपिप्रिया । सक्षीरा किंचिोङ्गा जायते च शिलातले ॥२१॥ वाराही लोमशा कन्दे वल्ली सा गतपत्रका । अश्वत्थपत्रा सक्षीरा वल्ली या जातकी स्मृता ॥२२॥ अल्पपत्री भवेदल्पा वल्ली नातिविसर्पिणी। कैचोरनालकन्दा सा त्रिपत्रा च पयखिनी ॥ २३॥ अशोकनानी सक्षीरा लता चाशोकसंनिभा । पुन्नागपत्रिका वल्ली सुगन्धक्षीरिणी भवेत् ।। २४ ॥ नागिनी नाम सदीरा सपर्वा सर्पसन्निमा। वृक्षारोहा भवेदल्ली रसराजख बन्धिनी ॥ २५ ॥ छत्राकारा च सदीरा एकपत्रा सकन्दका । छत्री नामेति सा प्रोक्ता रसबन्धे महाबला ॥ २६ ॥ शम्बरी नामतो ज्ञेया पीतक्षीरा वनोद्भवा। नात्युच्चा गुल्मजातिश्च नन्दिकापत्रसनिमा ॥२७॥ मूलक्षीरफलैः पुष्पैः क्षणात्स्तकबन्धिनी । वालुकीपत्रसदृशी पीतक्षीरा सकोमला ॥२८॥ देवीनाम्नी लता सा तु रसबन्धे महौषधी । वज्रवल्ली सपुष्पा च स्तुहिपत्रा पयखिनी ॥ २९ ॥ चित्रको रक्तकृष्णौ च क्षीरं कृष्णं करोति यः। कृष्णस्तु गोपनः ख्यातो शुभौ द्वौ रसबन्धने ॥३०॥ १ किश्चिहूर्वाभा' क.। २'कचौरकं नालकन्दा' घ.। ३ "संवरी' ग., 'शबरी घ.. 'च नो ध्रुवा' क.। ५ 'पत्रसुदृशा' ग.।

·७२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः पालाशलतिका नाम पत्रैः पालाशसन्निभैः। कन्दे पीतरसं मुञ्चेद्रसराजस्य बन्धिनी ॥ ३१ ॥ नराजकृष्णपुष्पी च ईषद्रक्तदला लता। कार्कपक्षा भवेद्वल्ली कुमुदी स्थूलपर्वते ॥ ३२ ॥ नीलोत्पलसमाकारा नीलोत्पला च पर्वते । रजनी सहरित्पत्रक्षीरा कौमारिकन्दका ॥ ३३ ॥ सिंहिका नाम विख्याता श्वेतपत्रा पयखिनी। कुलत्थपत्रवत्पत्रा क्षीरकन्दा च भेदिनी ॥३४॥ गजदन्ताकृतिः कन्दे क्षिप्ता क्षीरलता भवेत् । महौषधी जपापुष्पा नुहीपत्रा चतुर्दला ॥ ३५ ॥ गोकर्णपत्रा गोशृङ्गा कन्दक्षीरा नगोद्भवा । त्रिवल्ली रतमाला च नाना खदिरपत्रिका ॥३६॥ पीता हरिद्रासंकाशा रसं रक्तं विमुञ्चति । तृणकन्दलतावृक्षा ज्योतीरूपा निशामुखे ॥३७॥ ज्वलन्ती पर्वते जातास्ते सर्वे रसबन्धकाः। मञ्जिष्ठा रसबन्धे च रक्तवल्ली विसर्पिणी ॥ ३८ ॥ ब्रह्मदण्डी भवेद्यष्टी क्षीरकन्दा रसौषधी। नाना मधुव्रणा दिव्या अपत्रा मधुगन्धिका ॥ ३९ ॥ पद्मदण्डी पद्मपत्रा पद्मकन्दा पयस्विनी। सोमदण्डी भवेत्पीता सक्षीरा पीतपुष्पिका ॥४०॥ विजया नाम मञ्जिष्ठा चित्रपत्रदलाता । आढकीपत्रसंकाशा जया शुक्ला विसर्पिणी ॥४१॥ जानिमदला वल्ली त्रिकोणा कडुतिक्तका। शिखिकण्ठनिभैः पाले चन्दनगन्धिका ॥ ४२ ॥ १'कालपी व..'२'कुमुदस्य च पर्व छ.। ३ राजदन्ताकृतिः' घ.. ४'हेमदण्डी घ.. ५ चियापत्रदला वाघ.। 'जयाचित्र- दला घ..

·७३ खादे तितं भवेन्मूलं नवनीतसुगन्धिकम् । सक्षीरा रक्तपुष्पा च श्रीनानी च महौषधी ॥४३॥ त्रिलोहवेष्टितं मूलं वक्रस्थं गोषयेनरम् । कीटमारी भवेदल्ली शिग्रुपत्रा पयखिनी ॥४४॥ व्याघ्री नामेति विख्याता नीलपुष्पा सकन्दका । गरुडी पीतपुष्पा च निम्बपत्रा पयस्विनी ॥ ४५ ॥ तुम्बी च तुम्बीसदृशा सक्षीरा तरुगामिनी । कटुतुम्बी भवेदन्या सक्षीरा भूमिगामिनी ॥ ४६॥ मयूरस्य शिखा नानी ज्ञातव्या रसबन्धिनी। मूलकाकारपत्रा च रक्तक्षीरा सपीतका ॥४७॥ नाम्ना हेमलता दिव्या पीतपुष्पा रसौषधी । आसुरी तुम्बिकापुष्पी पत्रैः पञ्चाङ्गुलैः समा ॥४८॥ पीतक्षीरा भवेदन्या रसराजस्य बन्धिनी। व्याघ्रपादलता दिव्या सक्षीरा रक्तपुष्पिका ॥४९॥ सप्तच्छदसमैः पत्रैः सप्तपर्णी भवेल्लता। गोमारी नाम विख्याता सक्षीरा खण्डपत्रिका ॥५०॥ धान्यकुस्तुम्बरीरूपा क्षीरिणी पीतपुष्पिका । दिव्यौषधिर्महावीर्या त्रिशूली नातिसर्पिणी ॥५१॥ त्रिदण्डी रक्तपत्रा च त्रिपत्रा सातैला भवेत् । मृहाकारा भवेद्भुङ्गा पीतपुष्पा पयखिनी ॥ ५२ ॥ समरी समरांकारा पीरिणी कन्दसंयुता । वजी वज्रसमा ख्याता क्षीरिणी कन्दवत्सपि ॥५३ ।। रक्तपर्णी सिता चैव दिव्यौषधी महाबला। करवीरदला पुष्पा रक्तक्षीरा महौषधी ॥५४॥ १ 'पालयेनरम् घ.। २ सुगन्धिका घ.। ३ 'सा लता' घ.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः कुरण्टपत्रा सक्षीरा वज्रकन्दवती भवेत् । पीतमुस्तककन्दा च मुस्तरूपा पयखिनी ॥५५ ।। रक्तक्षीरा भवेद्वीरा वल्ली बिल्वदला शुभा। शणरूपा भवेदल्ली रोहिणी रसबन्धिनी ॥५६॥ बिल्वातकी भवेद्वल्ली ज्योतिष्पत्रा पयस्विनी। गोरोचनाऽरुणक्षीरा वल्ली गोरोचनप्रभा ॥ ५७ ॥ शल्या सकन्दपुष्पा स्याल्लता कन्दैकपत्रिका। शल्याकारा विशल्या च त्रिपत्रा कन्दवर्जिता ॥५८॥ कन्दक्षीरा नगोद्भूता शीघ्रं शल्यविमोचिनी । चतुःषष्टिः समाख्याता औषध्यः स्युः सुपूजिताः॥५९॥ शुभेऽह्नि शुभनक्षत्रे बलिपूजाविधानतः। क्षेत्ररक्षा प्रकर्तव्या अघोरेण दिशां तथा ॥६०॥ शक्तिबीजैस्तथाऽयोरैगीयात् प्राप्तियोगतः। याः काश्चिन्मुनिभिः प्रोक्ता औषध्यस्तु सहस्रशः॥६॥ ताभिर्युक्तिवशाज्ज्ञेयं तत्वज्ञै रसबन्धनम् । गगनं शुल्बमाक्षीकं कनकं कान्ततालकम् ॥ ६२॥ दरदं विमलं चौरं कनटी गन्धटङ्कणम् । एतानि समभागानि तावद्भागं च सूतकम् ॥ ६३ ।। दिव्यौषधिसमायुक्तं खल्वे कृत्वा विमर्दयेत् । अष्टाष्टकनियोगेन धमनाद्वन्धमामुयात् ॥ ६४ ॥ ध्मातः संवत्सरैकं तु अक्षयो हि भवेद्रसः। जारयेत्सारयेत्तं तु क्रमेण कोटिवेधकः ॥ ६५ ॥ तं गोलं धारयेद्वके दिव्यं देहमवाप्नुयात् । छायाशुष्काऽथवा कार्या पश्चाङ्का च महौषधी ॥६६॥ १"शिवपूजितः' घ.. २"सिद्धियोगतः' घ.। ३ 'युक्ति' क.। ४ 'सावासरेवर ·२२.] रससारः। सूक्ष्मचूर्ण ततः कृत्वा कांसपात्रे निधापयेत् । तद्रसेनैव संभाव्य सप्तवारं पुनः पुनः ॥ ६७ ।। घृतेन मधुना सार्धं कमेकं तु भक्षयेत् । दिव्यं देहमवाप्नोति जीवेश्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ६८ ॥ जितेन्द्रियश्च लघ्याशी शीतावपविवर्जितः। इति श्रीमदोविन्दाचार्यविरचिते रससारे कौश्चयोगपक्षकर्मदिव्योषध्य- धिकारो नामैकविंशतितमः पटलः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशतितमः पटलः। अथातः संप्रवक्ष्यामि यत्राणां नामनिर्णयम् । प्रथमं खेदनं यत्रं किन्नरं च द्वितीयकम् ॥ १॥ अथ पातनकं यत्रं डमरु दीपनं तथा । दोलाखेदं च विज्ञेयं नियामं च निरोधकम् ॥ २॥ चक्रराज महायत्रं देगयत्रं च भूधरम् । यत्रं सोमानलं कार्य जारणे दोलकं शुभम् ॥३॥ बारणे पिकायचं तृतीयं सिद्धिदं परम् । अथवा जलकूर्म च स्थलकूर्म तथैव च ॥४॥ भूगर्भ कन्दमध्ये च मूषायां च ततः परम् । भागैकं लोहकिटं च तुषदग्धद्वयं तथा ॥५॥ मृद्भागत्रयसंयुक्तं किंचित्कासिसंयुतम् । एकत्र कुट्टयेत्सर्वं मृचिका वज्रवद्भवेत् ॥ ६॥ तया मूषा प्रकर्तव्या त्रिविधा साधकेन तु । लोहकि तुषा दग्धाः शैक्तिचूर्ण च कर्कराः॥७॥ एतानि समभागानि तावद्भागेन मृचिका । १'कान्तपात्रे' ग., 'काचपात्रे घ.। २ वर्षमेकं ग..। ३ 'अधः- पातनयत्रं च ग.. ४ 'ढकयनं' घ.। ५ भूगर्ते' ग.। लोपं प्रदापयेत्' का 'किश्चित्कूपै प्रदापयेत्' ग.। 'मृत्तिकाचूर्णकर्कराः' घ.। ६ "किंचि- ·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः (मूषाबन्धः प्रकतों धमनाद्वज्रतां ब्रजेत् ) कोपेन च समायुक्ता वज्रमूषा च कथ्यते ॥ ८॥ (दग्धात्तुषात्तु भागैकं मृद्भागद्वयमेव च । कूपेण च समायुक्ता ब्रजमूषा च कथ्यते) कोचचूर्ण च भागैकं समभागं तु मृत्तिका । मृषाबन्धः प्रकर्तव्यो धमनाद्वज्रतां व्रजेत् ॥ ९॥ दीर्घमूषा प्रकर्तव्या सारणे सत्त्वपातने । संपुटं रुन्धने कुर्याद शरावं वाहने तथा ॥१०॥ सार्धहस्तप्रमाणेन मुंजा कार्या मुशोभना । वक्रनालं भुजाग्रेषु कोष्ठिमध्ये वितस्तितः ॥११॥ उच्छ्रयेण पृथुत्वेन कोष्ठिका षोडशाङ्गुला। तावद्वितीयकोष्ठं च तदूर्ध्वं सारयेचतः ॥१२॥ धमेचावदृढाकारैर्यावत्सचं पतत्ययः । कदाचिन द्रवेत्सत्वं पिण्डी बंद्धा धमेत्ततः ॥ १३ ॥ संदशिनी द्विधा कार्या शुकचक्षुश्च वायसी । दीर्घसंदंशकश्चैव हस्तमात्रोऽतिपत्तलः ॥ १४ ॥ कमी द्विहस्तमात्रा तु धातूनां चालने हिता । रतनी च वितस्त्यैव छिनकोऽष्टाङ्गुलः शुमः ॥१५॥ द्विविधा अहिणी कार्या लघुः स्थूला सुशोभना । हत्थोडी द्विमुखा कार्या पत्राकारा च वर्तुला ॥ १६ ॥ द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिः सप्तभिर्दशभिर्मणैः । प्रकर्तव्या घणी भव्या घातूनां कुहने हिता ॥ १७ ॥ १ अवमर्षकोको घ. पुस्तक एवोपलभ्यते । २ 'कूर्पण' ग. घ.। ३ 'साहि वनोपमा भवेत् ग.। ४ 'रूप्यस्य शणसंयुक्का वामृत्लेति कथ्यते' म.। अयं लोक क. पुस्तके नोपलभ्यते। ५ 'इष्टिकाचूर्णभागेक' ग.। 'मुगाच. 'साधयेत्ततः ग ..। "सववेत्तत! ग... ८ 'बिडं दत्त्वा' क.।

·७७ २३.] रससारः। भस्त्री भव्या प्रकर्तव्या धातोर्धमनहेतवे । लोहखल्वे चतुष्पादे पिण्डिका च दशाङ्गुला ॥ १८ ॥ उन्मचकुसुमाकारा लघुः स्थूला च कर्तरी । योन्याकारा दृढा खल्ला शिलापट्टः सलोष्टकः ॥१९॥ कपरं बहुधा स्थाली लोहोदुम्बरमृण्मयी। वशंकृकः कुठारश्च कुशीकुट्टलवर्धनम् () ॥२०॥ अनुक्तान्यायुधान्येवं कुर्याचदनुसारतः। इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे यन्त्रमूषाधिकारो नाम द्वाविंशतितमः पटलः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशतितमः पटलः । वक्ति श्रीधीरदेवाय साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । गोविन्दाचार्यनामाऽयं सच्छिष्यो भक्तिपूर्वकम् ॥१॥ अष्टपत्रं लिखेचादौ पायत्रं विभूषितम् । सुगन्धीनि च पुष्पाणि नैवेद्यं च सुशोभनम् ॥२॥ पचमध्ये न्यसेद्रुद्रमतो विघ्ननायकम् । यत्र यत्रे च योगिन्यः सिद्धाष्टकसमन्विताः॥३॥ पश्चिमे तु रसेन्द्रं हि पूजयेत्सिद्धिपूर्वकम् । इन्द्रादींच दिशां पालान् पूजयेत् क्रमयोगतः॥४॥ दिग्बन्धश्च प्रकर्तव्यः सर्वकार्ये प्रयत्नतः । दीक्षां च कारयेत्चत्र मवेगानेन मत्रवित् ॥५॥ श्वेतेनैव च वस्त्रेण पैसूत्रं च दापयेत् । सिद्धं प्रवेशयेत्तत्र शुक्लपक्षे पुटाञ्जलिम् ॥६॥ पूजयित्वा ततः सिद्धं मत्रेण च पृथक् पृथक् । तटयेद्वद्धपटहं मण्डलं दर्शयेत्तदा ॥७॥ १ 'कुर्याच्छास्त्रानुसारतः' घ.। २ 'लक्षत्रयविभूषितम् क. । 'लता- यत्रं विभूषितम् घ.। ३रसाचार्वेण यतः घ.। ४'पट्टबन्ध' घ..

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल: सर्वपापविनिर्मुक्तो मवेदृष्टे च साधकः । कुम्भोदकं च संगृह्य पूजयित्वा कुमारिकाः ॥८॥ सुश्वेतकचुकवृताः शुक्लगन्धानुलेपनाः। गुरुपादं च संपूज्य सुभक्क्या च प्रयत्नतः ॥९॥ अर्चयेच्छेतकुमुमैस्तथा गन्धानुलेपनैः। कलशं सहिरण्यं च वस्त्रयुग्मसमन्वितम् ॥१०॥ न रिक्तं कारयेन्मत्रं संपूर्ण घटमम्बुना। जायते विपुला सिद्धिः साधकस्य न संशयः ॥ ११ ॥ अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि सिद्धिदं मण्डलं परम् । ॐनमो भगवते रुद्राय वज्रत्रिशूलधारक मम विघ्नं भञ्ज भञ्ज खाहा ।। पट्टपूजा ॥१२॥ पद्ममध्यस्थितं देवं श्वेतवस्त्रविभूषितम् । खगवाणघरं देवं मण्डले शीघ्रमाहय ॥१३॥ ॐनमो भगवते रुद्राय वज्रत्रिशूलधारक मम विनं भन्जय भञ्जय स्वाहा । शिवाय नमः । इति शिवपूजा ॥ ॐब्रह्मस्थाने गणेशाय नमः। ब्रह्म रुद्र रुद्र सर्वजनं वशं कुरु कुरु गणपतये नमः। ॐशान्ताय नमः। ॐपौद्राय नमः। ॐअनन्ताय नमः। ॐविष्णुरूपाय नमः। ॐहरबीजाय नमः। ॐपारदाय नमः। इति रसपूजाविधिः ॥ ॐसूर्यमण्डलाय नमः। ॐमुमभाय नमः। ॐसूर्यमण्डलाय वायुवेगाय नमः । ॐसूर्यमण्डलाय जलवासिने नमः । ॐसूर्यमण्डलाय जयाय नमः । ॐसूर्य- मण्डलाय विजयाय नमः । ॐसूर्यमण्डलाय मेघमालिने नमः। इति योगिपूजा ॥ मेघनादक्षेत्रपालाय नमः । ॐवायुवेगाय नमः । ॐकरम्बकाय नमः । ॐअग्नये नमः । इति दिपाल- च चाय चमोदक' प. ३ 'गुरुपादों घ.।

·२३.] रससार। पूजा ॥ ॐश्वेतहृदयाय नमः । ॐश्वेतहस्ताय नमः । ॐसर्व- विघ्नप्रश्रवपारदे शिरसे स्वाहा । इति शिरोरक्षामत्रः।। ॐवद वद वादिने नमः॥ ॐघंटमत्रः-ॐधं घटसहस्राणि सिंह- वाहिनी श्रीः खाहा ॥ ॐदीक्षामत्रः। ॐ९ अन्धपदृछोट- नमत्रः । ॐकुमारीपादुकाभ्यां नमः । ॐगुरुपादुकाभ्यां नमः। वद वद वाग्वादिन्यै ऐं वाहा॥अथाघोरमत्रः। ॐघोरे क्री अघोरे ही अघोरतरे ही सर्वतः संरक्ष ह्रां ह्रीं हूं झुं रुद्ररूप हुं फट् स्वाहा । अघोरमत्रः॥ प्रस्फुर २ घोर २ तनर चट २ दह२ वमघातय २ ह्रां ह्रीं क्लू अघोराखाय हुः क्षुः हुं फट् खाहा । अघोरास्त्रम् ॥ १४ ॥ सिद्धलोके महोत्साहे विमानमण्डिताम्बरे । जयशब्दं प्रकुर्वन्ति सिद्धा देवाश्च खेचराः॥१५॥ रत्नजीर्णस्तु मूतेन्द्रः साधकैः साधितो यदा। लक्षसंख्यं जपेन्मत्रमघोरं सुसमाहितः॥ १६ ॥ होमं कृत्वा दशांशेन खण्डाज्यमधुपायसैः । दशांशं तर्पणं होमात्तद्दशांशाभिषेचनम् ॥१७॥ अभिषेकदशांशेन दद्याद्राह्मणभोजनम् । रसेन्द्रात्काञ्चने जाते दशांशा भूरिदक्षिणा ॥१८॥ जुहुयात्सर्वदेवेभ्यः पञ्चामृतयुतं रसम् । गणेशक्षेत्रपालेभ्यो भैरवेभ्यस्तथैव च ॥ १९ ॥ योगिनीभ्यश्च सिद्धेभ्यो दिक्पालेभ्यो विशेषतः। दद्यात्तेभ्यश्च मूतेन्द्रं ये चान्ये विघ्नकारकाः ॥२०॥ १'अथ पटुमत्रः। शतकोटि सहस्राणि सिंहवादिनी श्रीं खाहा' घ.। २'सर्वतः सर्वतः सर्वे सर्वे घ.। ३ 'आसक्तिपूर्व कर्तव्यं भैरवादिप्रपूज- नम् घ. ४ 'योगिन्यश्च सतिद्धांश्च पूजयेच विशेषतः घ.।

·तु। आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ पटलः गणेशः क्षेत्रपालच मैरवो योगिनीकुलम् । होमान्ते तर्पयेत्तांश्च दिक्पालान् सिद्धखेचरान् ॥२१॥ पयसा सर्पिषा चैव मधुना पायसेन शिष्येभ्यः काञ्चनं देयमाचार्येण यदृच्छया ॥२२॥ गुरुदत्तं च गृह्णीयादन्यथा ने कदाचन । शिवस्य पूजनं कृत्वा रसराजस्य पूजनम् ॥ २३ ॥ गुरुं च प्रणिपत्यादौ शिवं सूर्य च चण्डिकाम् । गणेशं गिरिजां भक्या भूयो भैरवमण्डलीम् ॥ २४॥ अघोरं च न्यसेदेहे अघोरास्त्रं च विन्यसेत् । अनुलोमविलोमेन त्रिवारं च पुनः पुनः ॥२५॥ एवं सम्यम्विधानेन न विनैः परिभूयते । पादांशव्योमजीर्ण चे कान्तजीर्ण रसं तथा ॥ २६ ॥ देहशुद्धिं ततः कृत्वा वमनस्नेहरेचनैः । सैन्धवं घृतसंयुक्तं पिबत्प्रातर्दिनत्रयम् ॥ २७ ॥ प्रत्यहं रक्तिकामात्रं वर्षमेकं तु भक्षयेत् । क्षेत्रशुद्धिमवानोति देहं क्रमति पारदः ॥ २८ ॥ महारसस्ततः सेव्यश्चाघोरेणाभिमत्रितः । भक्षयेद्रक्तिमात्रं तु घृतेन मधुना सह ।। २९ ।। संसेव्यः क्रमवृद्ध्या तु यावत्सप्तदिनावधि । एवं मुक्त्वा पुनः सेव्यो यावद्वर्ष पुनः पुनः ॥३०॥ प्रत्यहं क्रामणं कार्य रसराजस सेक्ने । - १ 'गणेशक्षेत्रपालेभ्यो भैरवेभ्यस्तथैव च घ.। २ 'दोषभाक् भवेत्' ३ भैरवमजसा घ.। ४ "एवं न्यासविधानेन भविनं। ५ जीर्णस्य' ७"रिक्तवान्तवघ। विकामाघ । ९. एवमुचावचः' घ.. .

·२४.] रससारः। अन्ये ये च रसाः सर्वे लोहवेधस्य कारकाः। सेवनीयाः प्रयत्लेन सेविताः सिद्धिदाश्च ते ॥३१॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे महारससेवनाधिकारी नाम त्रयोविंशतितमः पटलः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशतितमः पटलः । अतः परं प्रवक्ष्यामि रसायनमनुत्तमम् । नानाव्याधिप्रशमनं बलवृद्धिकरं परम् ॥१॥ शुद्धस्तस्य भागैकं हेमभागसमीकृतम् । विगुणं गन्धकं दत्त्वा दिव्यौषधिविभावितम् ॥ २ ॥ चक्रराजेन तं पक्त्वा यावदेवं स्थिरायते । भृङ्गराजेन संभाव्य बन्नीयाद्गुटिकां शुभाम् ॥ ३ ॥ हेमेन्द्ररसनामाऽयं कामलादिगदापहः। निहन्ति सकलान् रोगान् कामणेन समायुतः ॥ ४ ॥ तारं कान्तं व्योमैवकं तावद्भागं च सूतकम् । गन्धकेन समायुक्तं चक्रयत्रे स्थिरीकृतम् ॥५॥ क्षुरको गोक्षुरः कच्छुः शतमूली बलात्रयम् । एभिर्बद्धा वटी श्रेष्ठा सुन्दरी तारसंज्ञका ॥६॥ रमेद्रामाशतं रात्रौ दुर्दण्डविहितेन्द्रियः । मृतनागसमं सूतं समगन्धेन मर्दयेत् ॥ ७॥ चक्रराजे स्थिरीकृत्वा विषं दद्यात्कलांशकम् । गुटिका भूराजेन नागेन्द्रोऽयं रसः स्मृतः॥८॥ अशेषव्याधिविध्वंसी क्रामणेन समन्वितः । मृतशुल्बसमं सूतं गन्धं च क्रमपाचितम् ॥९॥ १'अथातः संप्रवक्ष्यामि घ.। २'यत्रराजेन संपाच्य यावदेष' ग. ३ -'तारं चापि मृतं व्योम' घ.।'तालकान्तमृतव्योम' ग.| ४'इक्षुरों म.. ५ 'उद्दण्ड'-ग.. ६ 'महाबलः' क.। ७ 'सगन्ध चक्रपाचितम् च..

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल संभाव्य खदिरकाथे मजिष्ठादिगणेऽपि वा। भृङ्गकेण वटी बद्धा कुष्ठाद्युदरनाशिनी ॥१०॥ तामेन्द्रो नाम विख्यातः कफवातहरः स्मृतः। एवं रसौ प्रकर्तव्यौ बजेन्द्रलोहसुन्दरौ ॥११॥ रसोपरसलोहानि धान्यानादिविशेषतः। गन्धत्रययुतं सूतं मारयेत्पुटयोगतः ॥ १२ ॥ पचेत्तं चक्रयत्रे च गन्धकेन समन्वितम् । विषं कलांशकं दत्त्वा दीपनौषधिमावितम् ॥ १३ ॥ पित्तश्योपविषैर्भाव्यं वटी माषप्रमाणिका। ख्यातो रसेश्वरः मूतः सन्निपातविनाशनः ॥ १४ ॥ मिषग्भिश्च प्रदातव्यं शीतस्त्रानं च रोगिणे । अगदः सर्पदष्टस्य मृतसंजीवनः परः ॥१५॥ क्रामणेन समायुक्तः सर्वव्याधिविनाशनः । नागवङ्गविषैर्युक्तं विना व्याधि न सेवयेत् । (सर्वव्याधिहरो नाम पुरा रुद्रेण भाषितः ।। १६ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे रसायनकथनं नाम चतुर्विशतितमः पटलः ॥२४॥ 0 अथ पञ्चविंशतितमः पटलः। अतोऽहं संप्रवक्ष्यामि धातूंना मारणं परम् । मारणं सर्वसत्त्वानां शत्रुमित्रत्वकारकम् ॥ १॥ गन्धकेन समायुक्तं सूतं चक्रेण मारयेत् । खिरत्वे च समापने सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ २॥ 'कुछदडविनाशिनी' ग.। २'नाना' ग.घ.। ३'अयमयश्लोको के पुखक एवोपलभ्यते। ४ 'सर्वव्याधिहरो घ.. ५ 'अथातः घ.. 'भातुकारासचमम्' क.ग.।

·२५.] रससारः। पलाशक्षारभागैकमाटरूषसमन्वितम् । संस्थाप्य खपरे नागं पादांशक्षारयोजितम् ॥ ३॥ आटरूपकदण्डेन चालयेच्च पुनः पुनः । दिनत्रयं प्रकर्तव्यं नागभस सुशोभनम् ॥ ४॥ खाशीतं तदुत्तार्य जलेन क्षालयेत्ततः। शिलासत्त्वं च पादांशं दत्त्वा खल्वे विमर्दयेत् ॥ ५॥ कुमार्या भावितं शुष्कं त्रिंशल्लघुपुटैः पचेत् । नागस मारणं श्रेष्ठं सर्वकर्मसु योजयेत् ॥६॥ चिञ्चाश्वत्थत्वचाक्षारं वङ्गात्पादांशयोजितम् । चिश्चादण्डेन संचाल्य वङ्गभस प्रजायते ॥७॥ पादांशं तालकं सत्त्वं मृतवङ्गे नियोजयेत् । मूत्राम्लस्वर्जिकैर्भाव्यं विंशल्लघुपुटैः पचेत् ॥ ८ ॥ नागवङ्गस चूर्ण तु पुटैादशभिर्भवेत् । हेमतारं प्रयुञ्जीत रसो व्याधिविनाशकः ॥९॥ माक्षिकं गन्धसंयुक्तमम्लेन सह मर्दयेत् । लेपयेत्तारपत्राणि शोषयित्वा तु संपुटे ॥१०॥ पुटं चोत्पलकैर्दद्यात्तारभस प्रजायते । माक्षिकस्स रैस सत्त्वं पादांशसमगन्धकम् ॥ ११ ॥ मृततारयुतं पकं पुटैमसवरं भवेत् । हिलं गन्धकं सूतं नवसारं मनःशिला ॥ १२ ॥ अम्लेन मर्दयेत्सर्वं हेमपत्राणि लेपयेत् । छाणकैश्च पुटो देयो हेमभस प्रजायते ॥ १३ ॥ मृतवर्णस्य भागैकं भागैकं नागभसनः । अष्टांशं तारभसापि मीनाक्षीरसभावितम् ॥ १४ ॥ १ विशलघुपुटैः' ग.। २ 'चूर्णे घ.। ३ 'मृत' ग.।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः पचेद्गजपुटैग हेमभस प्रजायते । गन्धकं रससंयुक्तमकक्षीरेण भावयेत् ॥ १५ ॥ लेपयेच्छुल्वपत्राणि पुटैर्भस प्रजायते । एवं च पुटयेद्राली रसगन्धेन मारेयत् ॥ १६॥ तीक्ष्णं वा कान्तलोहं वा सूक्ष्मं कृत्वा विचक्षणः। पादांशगन्धसंयुक्तं त्रिफलाकाथभावितम् ॥ १७ ॥ पुटानि लघु दीयन्ते सप्तवारं पुनः पुनः । जायते मृतलोहं च पुटैादशभिः ॥१८॥ गन्धकं तालसंयुक्तमकक्षीरेण भावयेत् । लेपयेत्कांस्यपत्राणि पुटैर्भस प्रजायते ॥ १९ ॥ सर्वसत्त्वसमं सूतं गन्धकेन समन्वितम् । मारयेच्चक्रयत्रेण धातुमारे नियोजयेत् ॥ २० ॥ त्रिगन्धरैविदुग्धेन व्योमसत्त्वस्य मारणम् । मृतनागं मृतं वङ्गमष्टांशं मृतस्तकम् ॥ २१ ॥ अहिमारेण संभाव्य दृढैर्गजपुटैः पचेत् । मृतवर्षं तथा नागमष्टांशं मृतसूतकम् ॥ २२ ॥ मुनिपुष्परसेनैव भाव्यं गजपुटैः पचेत् मृततारं दशांशेन शुल्बमष्टांशस्तकम् ॥ २३ ॥ व्याघ्रीचित्रेण संभाव्य तारभस पुर्वरम् । मृतशुल्वं मृता ब्राह्मी रुद्रांशाऽष्टांशकं रसम् ॥ २४ ॥ मारणौषधिभिर्भाव्यं सगन्धं पुटयेत्पुटैः। मृतलोहसमं वै पुरैर्द्वादशमिः पचेत् ॥ २५ ॥ सर्वेषु धातुमारेषु गन्धो योज्यः पुटे पुटे । धातुमारखदा शुद्धो निर्मलो दृश्यते यदा ॥ २६ ॥ प्राशी ब्रह्मरीतिः, 'ब्रामीरसगन्धेन' घ.। २ पादांशहंससंयुक्वं घ. "पादासरचसंयुक'म.। ३-वटदुग्धेन' ग.घ.। ४ 'पन्ध' क.।

·२६.] रससारः। रसस्य रञ्जने योज्यो बीजानां वपने शुमः। हेमानं वाहयेचूर्ण धातुमारस्य षड्गुणम् ॥ २७ ॥ मृतधातुं नियुञ्जीत रसायनविधौ सदा । माक्षिकेण हतो धातुस्तारवापाद्दलं शुभम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे धातुमारणप्रयोगाधिकारो नाम पञ्चविंशतितमः पटलः ॥२५॥ अथ षड्डिंशतितमः पटलः । अथातः संप्रवक्ष्यामि देहक्रामणमुत्तमम् । रसेन्द्र सेवयेत्यातघृतेन मधुना सह ॥१॥ अप्रवासी वसेनेहे शीतातपविवर्जितः। प्राटाले हितं पथ्यं सस्नेहं मारुतापहम् ॥२॥ हेमन्ते सर्पिषा युक्तमातपे शीतलं च यत् । पानानि च विचित्राणि शीतानि मधुराणि च ॥३॥ शर्करां दाडिमं द्राक्षां नारङ्गमिक्षुमुत्तमम् । पष्टिकानां पिबेतोयं सुशीतं शर्करायुतम् ॥ ४ ॥ पायसं मधुसर्पिश्च भुञ्जीत शालिषष्टिकम् । लघ्वाशी मधुराहारो जितात्मा च विमत्सरः ॥ ५॥ देवध्यानरतो निलं सदानन्दपदखितः। सहायैः शोभनैर्युक्तो रसराजं तु सेवयेत् ॥६॥ कटुतिक्तकषायाम्लधारतैलादिसेवनम् व्रतोपवासकृच्छाणि वर्जयेद्रससेवने ॥७॥ चन्दनोद्वर्तनं कार्यमुणकाले च सायकैः । वर्षाकाले प्रकर्तव्यं सुगन्धलमर्दनम् ॥ ८॥ १'अतः परं प्रवक्ष्यामि' ग.। २'प्रातःकाले ग. घ.। ३ पिके- पेयां सुशीतां शर्करायुताम् ग..

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटलः नृत्यवाधकथागीतैर्दिन कौतूहलैनयेत् । इत्थं कामति सूतेन्द्रो महासिद्धिप्रदो भवेत् ॥९॥ यदि न क्रमते मृतस्तदा कुर्याच्च शोधनम् । अनेकमाससंसर्गः कर्तव्यः साधकेन तु ॥ १०॥ यच यच्च वरं स्त्रीणां साधनं तच्च कारयेत् । योगैर्नानाविधैर्दिव्यैर्वशीकृत्वा तु कामयेत् ॥ ११ ॥ क्रीडमानस्य वीरस्य दिव्याभिस्तु कदाचन । यदि गर्भस्य संभूतिस्तदा तन्मृतिरेव च ॥ १२॥ दिव्यां त्रियमदिव्यां च वन्ध्यां कृत्वा तु कामयेत् । सिद्धैश्च स्वकुले कार्या समयेष्वप्रसूतिका ॥१३ ।। अन्यथा सिद्धिहानिः स्वादश्चयन्ति हि साधकम् । शतवेधी च यः सूतः सेक्येद्रक्तिकाढूयम् ॥ १४ ॥ संवत्सरप्रयोगेण ततः सिद्धो भवेवरः। सहस्रवेधी यः सुतस्तद्रक्तीं भक्षयेन्नरः ॥१५॥ एकद्वित्रिचतुर्वमहासिद्धिमवाप्नुयात् । रचय दशसाहले तदर्ध लक्षवेधके ॥१६॥ तस्या दशलक्षे तु तदर्षे कोटिवेधके। अतः परं प्रयोक्तव्या राजिकका सुशोमना॥ १७ ॥ सप्तमात्रा मया ख्याताः साधकानां हिताय वै। एवं यः साधयेत् सूतं सिद्धं देहमवाप्नुयात् ॥ १८॥ तन्मूत्रखेदनिष्ठीवपुरीषैर्लेपयेच यत् । तल्लोहं हेमतामेति नात्र कार्या विचारणा ॥१९॥ अमरप्रक्लो वीरः शखायै व बाध्यते । नविन परिभूयेत अभिचारादिकर्मभिः ॥२०॥ 'बनेकांस संवर्गः'ब। २ पुमाजुयावरतीयां' प... ३ राजिकार्य सुशोमनम्। ४ "मिच घ.।

·२६.] रससारः। कामभोगरतश्चैव कालादपि न बिभ्यति । दिव्यकल्पाननेकांश्च शिवलोके महीयते ॥ २१॥ पुत्रमित्रकलत्रैश्च वान्धवैः सह संयुतः। सशिष्यः सिद्धिमामोति शिवलोके महीयते ॥२२॥ अनेनैव शरीरेण ये च सिद्धिमुपागताः। ते वन्द्या रससिद्धाश्च सर्वदेवैः प्रपूजिताः ॥ २३ ॥ खन्यवादे महाक्लेशः क्षेत्रवादे तथैव च । मत्रे च बहुविनानि रससिद्धिस्तु शोभना ॥ २४ ॥ महालेशं प्रकुर्वन्ति मूढा द्रव्यस्य हेतवे । रसेन्द्रं नैव जानन्ति मृत्युदारिद्यनाशनम् ॥ २५ ॥ बीजात् प्ररोहो भवति फलं पुष्पं च दृश्यते । स्त्रीपुंसोर्गर्भसंभूती रससिद्धिर्न संशयः॥ २६ ॥ बालले च महदुःखं कौमारे च तथैव च । तारुण्ये च महादुःखं वृद्धो मृत्युवसंगतः ॥ २७ ॥ असारोऽयं च संसारो महादुःखकरो नृणाम् । एतज्ज्ञात्वा प्रकर्तव्यं रसराजस्य सेवनम् ॥ २८ ॥ येन सेवितमात्रेण अमरैः सह मोदते। एतच्छास्त्रं मया ख्यातं संक्षेपांच सविस्तरम् ॥ २९ ॥ सर्वकामप्रदं चैव लोहदेहस्य साधनम् । मोढवातिसमुत्पन्न आचार्यसहदेवकः ॥३०॥ सर्वशास्त्रप्रवीणोऽसौ मत्रसिद्धो द्विजोत्तमः। तदुत्पन्नस्तु यः सूनुः सुरादित्यः कृती भुवि ॥३१॥ तत्संभवः सुतः ख्यातो गोविन्दः शिववन्दकः। शिष्यः श्रीधीरदेवस्य रसकर्मसु कोविदः ॥ ३२ ॥ १'एतद्भीया' ग.; 'एतत्प्रोत्या' घ.। २ 'संक्षेपान तु विस्तरात्' घ..

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [पटल: अनुभूयेदमखिलं शास्त्रं तेन विनिर्मितम् । कृपया धातुवादीनां दीनत्वस्य विनाशनम् ॥ ३३ ॥ अन्तर्वेदीसमुत्पनो ज्ञात्या सारखतो द्विजः। अभयपालपुत्रोऽसौ धीरदेवो हि वादिराद् ।। ३४ ॥ जारणान्तमिदं कर्म प्रोक्तं श्रेष्ठं च यत्स्फुटम् । अनुभूतं च यत्सर्व धीरदेवप्रसादतः॥३५॥ निर्मथ्य सर्वशास्त्राणि अनुभूय पुनः पुनः। बौद्धं मतं तथा ज्ञात्वा रससारः कृतो मया ॥३६॥ अनेककर्मसंयुक्तो नानामतविभूषितः । क्रियया पूरितः सर्वो रससारः सुदुर्लभः ॥ ३७॥ किमन्यैर्बहुभिः शास्त्रैर्बहुभिश्च रसायनैः। रससारं च यो वेति वादिराजः स उच्यते ॥ ३८ ॥ यः कोऽपि साधयेद्धीरः क्रममेकं सुशोभनम् । कुर्यात्सकनकां पृथ्वीं सशैलवनकाननाम् ॥ ३९ ॥ इदं च परमं गुह्यं रक्षणीयं प्रयत्नतः। कुशिष्येभ्योऽन्यशिष्येभ्यो न देयं यस्य कस्य चित्॥४०॥ व्यसनोपहतायैव त्वरितं फलकाजिणे। भगवन्निन्दकानां च गोपनीयं प्रयत्नतः ॥४१॥ देवद्विजार्चने नित्यं गुरौ भक्तो दृढव्रतः। तसै शिष्याय दातव्यं पूर्वमेतच्छिवोऽब्रवीत् । सुभक्ताय सुशिष्याय विद्यादानं च कारयेत् ॥ ४२ ॥ पातु नो रसराजेन्द्रः सिद्धिं यच्छतु साधके । शिवप्रसादानिर्विघ्नं रससारः कृतो मया ।। ४३ ।। प्रसीदतु रसेन्द्रोऽसौ शिवः सिद्धिं प्रयच्छतु । यत्प्रसादान्मयापूर्व रससारः कृतः शुभः॥४४॥ १'वीरदेवों घ.। २'कनक रसशोभनम् ग.।

·२६.] रससारः। एकवा दशधा चैव शतधा तु सहस्रधा। मत्प्रणीतेषु योगेषु सिद्धिर्बया विचक्षणः॥४५॥ यदुक्तं सर्वशास्त्रेषु तदिहास्त्वखिलं स्फुटम् । यदिहास्ति तदन्यत्र नैवास्ति रसकर्मणि ॥४६॥ इति श्रीमद्गोविन्दाचार्यविरचिते रससारे महारसनेवाधिकारो नाम पडिशतितमः पटलः ॥ २६ ॥ समाप्तोऽयं रससारः।

·रससारान्तर्गतविषयानुक्रमणिका । ... ... ... ... ... ... १५/ बोधनम् ... ४ ... " ३. निरोधनम् ७ : दीपनम् ... ... विषयाः पृ. पं. | विषयाः पृ. पं. प्रथमः पटलः। मर्दनम् १० १३ मूर्च्छनम् १७ 'मङ्गलाचरणम् १ ११ १३ / उत्थापनम् ... रसप्रशंसा २ २ रसराजस्थ मत्रपूजाक्रमः २ १० पातनम् बहुरूपमन्त्रः , रसेश्वरमन्त्रः ३ १ नियमनम् १३ रसाङ्कुशी विद्या ... १४ रसराजप्रार्थना प्रशंसा च द्वितीयः पटलः। रसस्य मुखकरणार्थ सुवर्णग्रा- रसकारम्भे संग्राह्या द्रव्यसामग्री४ २ सदानम् २१ रसाचार्यवर्णनम् षष्ठः पटलः तृतीयः पटलः। वैक्रान्तादिरसोपरसशोधनं १५ १२ अष्टचत्वारिंशच्छास्त्रस्थानानि ६ ६ वैक्रान्तादिरसानां सत्त्वपातनं,, २१ चतुर्थः पटलः। सत्त्वमोक्षार्थ पिण्डिकावि- अष्टचत्वारिंशद्रससंस्कारोद्देशः ७ २० धानम् १६ १ पञ्चमः पटलः। वैक्रान्तसस्यकताप्यकाचशिलाजतु- रसमलापनयनम् गैरिकतुत्थकराजावर्तभूनागानां भूमिदोषविनाशनम् ६ सत्त्वपातनविधानम् ३ वङ्गकपालीविनाशनम् ८ कान्तसत्त्वपातनविधानम् , १६ वङ्गकालिकाविनाशनम् १२ रसकसत्त्वपातनम् १८ नागदोषविनाशनम् १४ तालशिलाहिडलकासीकासीसानां नागकपालीनाशनम् १६ सत्त्वपातनम् विषदोषनाशनम् १८ गन्धकशोधनम् १३ दर्पदोषनाशनम् १९ गन्धकनिर्गन्धीकरणम् १८ उन्मत्तदोषनाशनम् २० गन्धकस्थिरीकरणम्... १९ सूक्ष्मदोषविनाशनम् २१ सप्तमः पटलः। रसख व्यापित्वकरणम् १० १ निर्मलत्वकरणम् २ रसकादिसत्त्वस्थिरीकरणम् खेदनम् गन्धवस्थिरीकरणम् ... ... ... ... " " ८ ... ८ ...

·२ " ... ... २ " विषयाः पृ. पं. विषयाः पं. अष्टमः पटलः। एकादशः पटलः । चक्रान्तद्रुतिपातनम् १७ बीजपाकाथ नानाबीजकथनम् ३२ २२ अत्रकादीनां द्रुतिपातनम् २१ ७ बीजानां रजनं जारणं सारणं च३४ २४ श्वेताभ्रकद्रुतिपातनम् २१ व्योमसत्त्वबीजयोः समादिना जार- हेमट्ठतिविधानम् २२ १५ णेन सारणेन च वेधे विशेषः ३५ १० अभ्रकद्रुतौ विशेषः... २३ ५ हेमबीजविधानम् ... २ रञ्जनसारणाद्यर्थ रक्ततैलविधान ८ तारवीजविधानम् ... अम्लवर्ग: १२ बीजपाकविधानम्.. ५ क्षारवर्गः द्वादशः पटलः। क्षारद्रावविधानम् ४ रसुचारणं जारणं च नवमः पटलः। दोलायरेण रसजारणम् ३९ रङ्गट्ठतिविधानं २३ चक्रयत्रेण रसजारणम् २४ व्योमादिजारणार्थ विविध- कच्छपादियबेरसजारणम्४० १५ बिडविधानम् ५ जीर्णग्रासस्य रसस्य खरूपम्४१ रसजारणार्था महौषध्यः २२ रसे व्योमादीनां जारणं द्वतिमेल- रसबन्धनार्थी ३ ४२ रसमारणार्थी ६ रसरजनम् दशमः पटलः। रसबन्धनम् वज्रलक्षणं दोषाश्च १६ रससारणम् ११ मौक्तिकभेदाः २० रसमारणम् श्रेष्टमौक्तिकलक्षणं मौक्तिकदो रसकामणम् १३ षाश्च रससिद्धिप्रशंसा २४ ४६ माणिक्यभेदाः श्रेष्ठमाणिक्य- त्रयोदशः पटलः। २ वेधविधनम् नीलभेदास्तेषां लक्षणानि च, ६ वेधोद्धाटनम् ... पुष्परागलक्षणम् १२ चतुर्दशः पटलः। वैडूर्यलक्षणम् १६ द्वन्द्वमारणम् प्रवाललक्षणम् १८पिष्टीस्तम्भनम् श्रेष्ठरवलक्षणम् २० निगडबन्धनम् रत्नानां द्रावणम् ३ संकलीकरणम् रत्नमारणम् ... ३ व्योमट्ठतियोगेन रसस्य जारणं विना रनमारणनिषेधः ३२१७ सद्योवेधकरत्वम्... नंच ८ ... " ... ... ... ... लक्षणं च ... ४८ " ... ... .. ... ... " ·३ ४ ... ... ४ ... ... ... ७७ " ८० ... १४ ... " ... " विषयाः पृ. पं. | विषयाः पृ. पं. पञ्चदशः पटलः। एकविंशतितमः पटलः। वैकान्तसत्त्वकर्म विविधाः क्रौश्चयोगाः विविधदिव्यौषधिनिरूपणम् ७० अयस्कान्तकर्म ५३ १४ द्वाविंशतितमः पटलः। चपलकर्म १७ विविधयन्त्रनिरूपणम् विमलकर्म गन्धकनागव्योमताम्राणां कर्म वज्रमूषाविधानम् कार्यविशेषेण मूषायां विशेषः७६ मेहक्षाराम्लरकादिवर्गाणां कर्म १२ कोष्ठीविधानम् तारकर्मविधानम् २१ संदंशिन्यायायुधनिरूपणम् ,, षोडशः पटलः। त्रयोविंशतितमः पटलः। वज्रादिरत्नयोगेन हेमकरणम् ५५ ९ रसपूजाविधानम् ११ तारकरणम् ... ५६ १९ रससेवन विधिः १२ सप्तदशः पटलः। चतुर्विंशतितमः पटलः। विविधाः कल्कबन्धाः १० हेमेन्द्ररसः ८१ ६ कथंभूतः सूतो वेधकरो भवेत्तन्नि तारसुन्दरी वटिका नागेन्द्ररसः रूपणम्.. कैदोषैः पारदो वेधं न करोति? ५८१० तानेन्द्ररस: रसेश्वरसूतः रसशास्ने युक्तिज्ञानावश्यकता,, १४ तारवेधेन काश्चनकरणम् पञ्चविंशतितमः पटलः। सूतमारणम् विषनिरूपणम् २२ नागमारणम् ... ८३ अहिफेननिरूपणम् ६० १३ वङ्गमारणम् अष्टादशः पटलः। रूप्यमारणम्. सूर्यकान्तकर्म ६१ १७ वर्णमारणम् ... चन्द्रकान्तकर्म १ तानमारणम् तारकान्तकर्म ४ पित्तलमारणम् जारणाद्यन्तरेण हेमकरणम् ,, ८ लोहमारणम् एकोनविंशतितमः पटलः । कांस्यमारणम् अभ्रसत्त्वमारणम् विविधकामधेनुगुटिका- १३ विविधधातुमारणप्रयोगाः बन्धनम् १८ विशतितमः पटलः। षविंशतितमः पटलः। रससेवन विधिः रसखोटविधानम् सिद्धरसमात्रा विविधाः खेचरीगुटिकाः १३ रससेवाफलम् गोप्यकारिणी गुटिका ६६ १४ रससिद्धिप्रशंसा विविधा गोप्यकारिणो योमाः६७ २५ प्रन्थकर्तुरात्मनिवेदनम् . १८ ८२ ... " ... " ... ... " ... " " ... " " .. ... ।

·रससारपाठसंशोधनम् । अपपाठः। विरचितो। पृ. पं. २ हंसाहंसी बखेगतिः २ ३ विमला ४ ३ " " १५ २३ ६ मुपाठः विरचितो नमः हंसाहसि -श्व खे गतिः विमलं -श्वेतरक्तादिभेदतः मुक्ताफलान्या निःस्पृहाः निःस्पृहाः चतुर्विंशति- ओषधीनां नागसंभूतकापालोनाग- -त्संस्काराधिकारी वाससा निम्बुजेन रसेन च दुग्धद्वयेन सुन्दरम् लिम्पेच्च तन्मुखम्। दीप्तानि सूतोऽसौ लग्न कर्तव्यमूर्व- निम्बुकस्य श्वेतक्तरादिभेदतः मुक्ताफलानि च निस्पृहाः निस्पृहाः वतुर्विंशति- औषधीनां कालिका नागसंभूता नाग- संस्कारो वाससो रसेन निम्बुजेन च दुग्धिद्वयेन सुन्दराम् तल्लेपयेन्मुखम् दीपानि सूतस्तल्लन कर्तव्यं ऊर्ध्व- निंबूकस्य २ १ १० . १२ २३ २५ २६ " " १२ १ स्थाप्यं एक- १३ १४ १ ७ " स्मृत्स्नया सूतरजस्य किंचित्प्रदाय स्थाप्यमेक- मृत्लया सूतराजस्य किंचित्प्रदातव्यं " २१ १ एवमन्यत्रापि यत्र 'औषधि'शब्द उपलभ्येत तत्र 'ओषधि' शब्द एव पठनीयः।

·पृ. पं. १५ अपपाठः गृह मम निषेकस्तेषु त्रिगुणमुत्तार्य निरन्ध्य मूषकका वज्रार्कपयसा अलयस्तथा स्थिरीकुर्याद्विचक्षणः सुपाठः गृहीष्व मे निषेकस्खैस्तु त्रिगुणमुत्तायै निरुध्य १९ १६ मूषा चैका ६ " मध्वाम्लेन भावयेत इतिर्भवति पञ्चाशद्भावना कार्या वज्यपयसा बलयस्तथा स्थिरीकुर्याच्च सत्त्वकम् 'अध मध्वम्लेन भावयेत् द्रुतं भवति पञ्चाशद्भावनाः कार्याः विंशतिम् २२ ६ विंशतिः २३ २५ २५ २० " २८ १ २९ २ " नलिनीबीजकम् दुतिपात नाना- तदाऽऽस्थाप्य निरन्ध्य मालतिरससंप्लुतो क्षारद्रावबीड- पद्मरागं कुरुविन्द 'सवत्रैव' क्षारैरौषधिजैस्तथा चत्वारिंशद्दिनावधि मेषशृङ्ग समाक्षिक निलिका कन्थ्यका शिलाजितु रुक्मव्योमरविन ग स्वमव्योमरविहंस काशीसं नलिनबीजकम् द्रुतिपातनाना- तदाऽऽस्थाप्यं निरुध्य मालतीरससंप्लुतो क्षारद्रावबिड- कुरुविन्दं पद्मरागं 'सर्वत्र क्षारैरोषधिजैस्तथा चत्वारिंशद्दिनावधि समाक्षिकं मेषशृङ्गं नीलिका वन्ध्यका शिलाजतु रुक्मं व्योम रवि गं रुक्मं व्योम रविईस कासीसं ३० ९ २३ ३१ A २१ २५ ३२ ३३ ११ २६ ३४ ·पृ . पं. " १ ३५ ३६ १५ अपपाठः राइंसमाक्षिकम् रा काड्डी रा काशी(स)चौरहिडलं विमला शतावधिः भवेद्धतुरती सछिद्रं चत्वारिंशतिभागेन निरन्ध्य केशाधुच्छन्दरीवसा 'अयं रसस्यैकोगन्ध- बीजाप्रबन्धितं सूतं -दिनावधिः लेपयद्वन्धनोषधैः सुखसाधकः ३ ४६ २६ १ ९ सुपाठः रा इंसमाक्षिकम् राः काडी कासीसं चौरहिालम् विमलं तावषि भवेद्धमरती सच्छिद्रं चत्वारिंशद्विभागेन निरुध्य केशाश्छुच्छन्दरीवसा अयं रसस्सैको गन्ध- सूतं बीजाभ्रसंबद्ध -दिनावधि लेपयेद्वन्धनौषधैः सुखसाधक 'दद्या- "पशुयुक्तं' -निबर्द्धस्तु -प्रयोगाश्च द्रुति- आरक्तवर्ण- पाचको लागली संसार्यः अंशांशेन सकम्पश्चाविकम्पश्च -हिनावधि २२ ५० १८ २१ २३ २५ 'पशुयुक्तं २ १ १९ २ १६ २० -प्रयोगाश्चद्रुति- अरकवर्ण- पाचका लाडली संसार्य अंशाशेन संकम्पोऽतिभ्रमश्चैव -हिनावधिः दसे एतद्विषपञ्चकं च विषपञ्चममिदं बेदभागकृता मरुतं " ५९ विषपञ्चकमेतद्धि विषपश्वमिदं वेदभागकृता मरक्त १९ २३ २२ ६३ ·पं. पृ. ६७ ६८ ६९ ६ सुपाठः कृष्णभूतं उलूकस्य च गृध्रस्य क्रौञ्चयोगकृतं तेषामग्मिः दिव्यौषधीकल्पं प्रभवति ग्रहीतव्या मुहीपत्रा १ २ सपपाठः कृष्णसूते गृध्रस्य च उलूकस्य कौञ्चयोगकृतं तेषामामग्भिः दिव्यौषधिकल्पं प्रमवति च गृहीतव्या मुहिपत्रा ज्वलन्ती चैव दिव्यौषधी कनटी वज्रमूषा तावद्वितीय- क्रू 'अयमश्लिोको ” १७ २२ " १३ " दिव्यौषधिश्चैव कुनटी वज्रमूषा तावद्वितीय- डूं अयमलोको १२ ८२ २३

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला
सप्तमं पुष्पम् ।
वैद्यवरकायस्थचामुण्डविरचिता
रससङ्केतकलिका।
आचार्योपाहेन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा
संशोधिता प्रकाशिता च।
ÂYURVEDIYA-GRANTHAMÂLÂ.
No.7.
RASASANKET-KALIKA.
BY
KÂYASTH CHÂMUNDA.
EDITED AND PUBLISHED
BY
VAIDYA JADAVJÎ TRICUMJÎ ÂCHÂRYA,
372, BORA BAZİR STREET, FORT, BOMBAY.
1912.
मूल्यं ३ आणकाः।
Price 3 annas.

·Printed by B. R. Ghanekar, at the Nirnaya-sagar Press,
23 Kalbhat Tane, Bombay and Published by Vaidya
Jadarji Tricamji Acharya, 372, Bora Bazar
Street, Fort, Bombay.

·भूमिका । रससङ्केतकलिका नामायं ग्रन्थो नैगम( निगम )कायस्थजाती- यवैद्यवरश्रीचामुण्डविरचितः। स चायं चामुण्डः कस्मिन् समये कृतमे वाजनपदे समजनीति निर्णेतुं न किञ्चिदपि साधनमुपलभ्यते । ग्रन्थ- श्वाय लघुरपि अतिसरलत्वात् विशदार्थत्वात् दृष्टप्रत्ययाल्पप्रयलसाध्य- प्रयोगवत्त्वाच रसचिकित्साग्रन्थेषु मूर्धन्यः । पुत्रप्रदरसप्रभृतयः केचन अपूर्वप्रयोगा अप्यत्रोपलभ्यन्ते । अन्थस्यास्स मुद्रापणार्थमा- दर्शपुस्तकद्वयमुपलब्धम् । एक मण्डीराजधानीनिवासिनां राज- वैद्यानां पं. श्रीविद्यासागरशर्मणां, अपरं च पुण्यपत्तनस्थ- डेक्कनकॉलेजपुस्तकालयात् प्राप्तम् । एतत्पुस्तकद्वयसहायेन ग्रन्थ- संशोधने यथामति कृतो यतः, तथापि श्रमप्रमादादिवशाज्जातं स्खलनं काप्युपलभ्येत चेद्गुणैकपक्षपातिमिः सुधीमिः संशोधनीय- मित्यभ्यर्थयते- भिषजामनुप्रायो नं. ३७२ बोराबझारस्ट्रीट, यादवशर्मा. श्रावणशुल ११ स. १९६८, कोट मुंबई.

·No text on this page.

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। कायस्थचामुण्डविरचिता रससङ्केतकलिका। अथ प्रथमोल्लासः। शिवं नत्वा रसेशं चामुण्डः कायस्थवंशभूः । करोति रससङ्केतकलिकामिष्टसिद्धिदाम् ॥१॥ पारदोत्पत्तिः स्कन्दात्तारकहिंसाथ कैलासे विधृतं सुरैः। रते शम्भोश्च्युतं रेतो गृहीतमग्निना मुखे ॥२॥ क्षिप्तं तेन चतुर्दिक्षु धाराब्धौ तत्पृथक्पृथक् । सौम्यादिदिक्त्रयस्थं यद्गौरीशापान कार्यकृत् ॥ ३॥ पश्चिमायां विमुक्तं तत् सूतोऽभूत् सर्वकार्यकृत् । रसभेदाः। श्वेतारुणहरिद्रामकृष्णा विप्रादिपारदाः॥४॥ देहे लोहे मदे पिट्यां योज्या वा खरखजातिषु । रसदोषाः। तेषु नैसर्गिका दोषाः पश्च, सप्ताथ कञ्चकाः ॥५॥ मलाद्याः पञ्च दोषाः स्युर्भूजाद्याः सप्त कचुकाः। कुष्ठादीन् हि प्रकुर्वन्ति रसस्था द्वादशैव ते ॥६॥ १'क्षीराब्धौ' क.। २ विषं वहिर्मलचापि चावल्यं चाथ गौरवम् । दोषा नैसर्गिकाः प्रोकाः, स्मृताः सप्ताथ कञ्चकाः ॥ भूमिजा गिरिजा वार्जा द्वे च द्वे गवा जे॥ ३ 'कुष्ठान्यष्टौ रसान्तःस्था रसे तेऽनन्तदोषदाः' क.।

·२
आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
रससंस्काराः ।
तेनाष्टादश संस्कारा उक्ता ज्ञैर्दोषमुक्तये ।
कर्तु ते दुष्करा यसात् प्रोच्यन्ते सुकरा रसे ॥७॥
पलादारभ्य पञ्चाशत्पलं यावच्च पारदः।
तत ऊनोऽधिको वाऽपि न संस्कार्यों रसो बुधैः ॥८॥
मर्दनम् ।
वस्त्रे चतुर्गुणे पूतः सूतः स्थाप्यः शुभेऽहनि ।
लोहाकश्मिादिखल्वे तु तसेष्वेव तु मर्दयेत् ॥ ९ ॥
निशेष्टिकासूरीधूमव्योषाम्ललवणैः पृथक् ।
कलाशैर्मर्दितः सूतो भवेच्छुद्धो दिनकतः ॥१०॥
पातनम्।
विधोर्ध्वपातनात् पात्यः पादांशार्कयुतः शुचिः।
हिङ्गुलादुद्धृतः सूतो भवेद्वा दोषवर्जितः ॥११॥
गन्धकजारणम् ।
गुरुशास्त्रे परित्यज्य विना जारितगन्धकात् ।
रसं निर्माति दुर्मेधाः शपेत्तं च रसेश्वरः ॥ १२ ॥
मूतं गन्धं रसैकांशं स्त्रोकं स्तोकं तु खल्वगम् ।
कुट्टनात् कुट्टनात् पिण्डं भवेद्वा ताम्रपात्रगम् ॥ १३ ॥
तत्तुल्यं गन्धकं दत्त्वा रुद्धा तं लोहसंपुटे ।
पुटेद्भूधरयत्रे च यावजीर्यति गन्धकम् ॥ १४ ॥
एवं पुनः पुनर्देयं षड्गुणं गन्धचूर्णकम् ।
पडणे गन्धके जीर्णे रसो निखिलरोगहा ॥ १५॥
रसबन्धमेदाः।
पाटः खोटो जलौका च भसाख्यश्च चतुर्थकः ।
बन्धश्चतुर्विधः सूते विज्ञेयो भिषगुत्तमैः॥ १६ ॥
पाटः पर्पटिकावन्धः पिष्टीबन्धस्तु खोटकः ।
जलौका पक्कबन्धः साद्भस भसनिमो भवेत् ॥ १७ ॥

·रससङ्केतकलिका।
३
रसभमभेदाः।
सूतभस द्विधा ज्ञेयमूर्ध्वगं तलभस च ।
ऊध्र्वभस्मविधिः ।
ऊर्बभसकर यत्रं स्थालिकासंपुटं शृणु ॥ १८ ॥
कार्य स्थालीद्वयं मध्ये सर्वतः षोडशाङ्गुलम् ।
लवणेनेषदार्टेणाऽऽपूर्य स्थालीमधोगताम् ॥ १९ ॥
सन्धि वस्त्रमृदा लिम्पेत् संपुटीकृत्य चान्यया ।
त्रिद्वारचुल्लके स्थाप्य चतुर्यामं दृढामिना ॥ २० ॥
पचेतत्वाशीतं चेदुदृत्य लवणं त्यजेत् ।
लावणीमूर्ध्वगां कृत्वा क्षेप्योऽन्यस्यां रसेश्वरः ॥ २१॥
पूर्ववत्संपुटीकृत्य पश्चात्तु चुल्लके न्यसेत् ।
दृढं कृत्वाऽऽलवालं तु जलं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ २२ ॥
उष्णं पुनः पुनस्त्यक्त्वा क्षिपेच्छीतं मुहुर्मुहुः ।
त्रिद्वारे काष्ठमेकैकं दीर्घ हस्तमितं क्षिपेत् ॥ २३ ॥
हस्तवपिण्डमानं तु सादौ प्रज्वालयेत्सुधीः ।
द्वे द्वे काष्ठे च तयोर्ध्वं तदूर्ध्व त्रितयं क्षिपेत् ॥ २४ ॥
यावद्यामद्वयं पश्चादमारांश्च जलं त्यजेत् ।
ऊर्ध्वस्थाल्यां तु यल्लग्नं तदूर्ध्व भस सिद्धिदम् ॥ २५ ॥
तलभस्मविधानम् ।
गन्धकं धूमसारं च शुद्धमूतं समं त्रयम् ।
यामैक चूर्णयेत् खल्वे काचकूप्यां विनिक्षिपेत् ॥ २६ ॥
रुडा द्वादशयामं तद्वालुकायत्रगं पचेत् ।
स्फोटयेत्वाशीतं च तदूर्ध्वं गन्धकं त्यजेत् ॥ २७ ॥
तले भसनिमं योगवाहि स्यात् सर्वरोगहृत् ।
वर्णभेदेन रसभस्मभेदाः ।
औषधान्तरसंयोगाद्वक्ष्ये वर्णविपर्ययम् ॥ २८ ॥

·१
आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
रक्तं पीतं तथा कृष्णं नीलं च पाण्डुरारुणम् ।
रकभरमा
निर्गुण्डीरससंयुक्तं चपलेन समन्वितम् ॥ २९॥
रक्तवर्णं भवेद्भस दाडिमीकुसुमोपमम् ।
पीतभस्म।
भूधात्रीहस्तिशुण्डीभ्यां रसं गन्धं च मर्दयेत् ॥३०॥
काचकूप्यां चतुर्यामं पकः पीतो भवेद्रसः।
कृष्णभस्म ।
मूतं गन्धकसंयुक्तं कुमारीरसमर्दितम् ॥३१॥
कृष्णवर्ण भवेद्भस देवानामपि दुर्लभम् ।
नीलभस्म ।
वाराहीकन्दसंयुक्तं रसकेन समन्वितम् ॥ ३२॥
श्यामवर्ण भवेद्भस वलीपलितनाशनम् ।
पाटलभस्म ।
लवणान्तर्विलिप्सायां कूप्यां स्यात्पाण्डुरारुणम् ॥ ३३ ॥
प्रकारान्तरेण रसमारणम् ।
सामुद्राधेकलवणं स्तं विकमागिकम ।
काञ्जिके मर्दयित्वाऽनौ पुटनाद्भसतां व्रजेत् ॥ ३४ ॥
उद्धृत्याऽन्यरसं क्षिप्ता यथेच्छं मारयेद्रसम् ।
एवं ताम्राहिवानं मारितं स्याद्गुणप्रदम् ॥ ३५॥
तदम्बुपूरिते पात्र स्थाप्यं यामाष्टकं शनैः।
त्यक्त्वा तोयं रसो ग्राह्यो पात्रस्थो भसस्तकः ॥ ३६॥
द्रोणपुष्प्या प्रसूनानि विडङ्गमरिमेदकः ।
चूर्णमेषामधश्चोर्ध्वं दत्त्वा मुद्रां प्रकल्पयेत् ॥ ३७॥
विधाय गोलकं सम्यङ्मृण्मुषासंपुटे क्षिपेत् ।
शोषयेन्मद्रितं कृत्वा पचेगबाटे ततः॥ ३८ ॥

·१.]
रससद्धेतकलिका।
पारदो भसतामित्थं पुटेनैकेन गच्छति ।
खाङ्गशीतं समुद्धृत्य सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ ३९ ॥
प्रोत्तानखपरे चुल्यां फटकीलेपिते क्षिपेत् ।
पुनर्नवारसे पक्को मर्दनान्प्रियते रसः॥४०॥
मृतरसपरीक्षा।
अतेजा अगुरुः शुभ्रो लोहहा चाऽचलो रसः।
यदा नावर्तते वहौ नोर्व गच्छेत्तदा मृतः॥४१॥
रसगुणाः।
पारदः सर्वरोगनो योगवाही सरो गुरुः ।
पाण्डुताकृमिकुष्ठनो वृष्यो बल्यो रसायनः ॥ ४२ ॥
जीर्णानां रसादीनामधिकगुणवत्त्वम् ।
मूतो धातुरसाः सर्वे जीर्णा जीर्णा गुणाधिकाः ।
रसस्थापनयोग्यपात्राणि ।
दन्ते शृङ्गे मणौ वेगौ रक्षयेत्साधितं रसम् ॥ ४३ ॥
मुटिकादिषु पित्तविषयोर्मानपरिभाषा ।
पित्तानि षोडशांशेन विषाणामपि रक्तिका ।
गुटीरसेष्वनुक्तोऽपि ज्ञेयो विधिरयं स्वयम् ॥४४॥
रससेवनविधिः।
सर्वरोगविनाशार्थ देहदायस हेतवे ।
शुद्धकायश्च पथ्याशी सेवेत पूज्यपूजनात् ॥ ४५ ।।
रसमात्रा।
वल्लमेक नरेऽश्वे तु गद्यापं च गजे द्वयम् ।
दत्तः मूतो हरेद्रोगान् धातुयुग्वा निजौषधात् ॥ ४६ ॥
रसविकृतिलक्षणानि ।
रसस्स विकृतौ सत्यां मूळ हिक्का ज्वरोऽरतिः ।
कासा श्वासो प्रमो मोहो दाहः कम्पश्च जायते ॥४७॥

·६
आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
रसविकृतिचिकित्सा।
तच्छान्त्यै बीजपूरस्य रस सशुण्ठीसैन्धवम् ।
पिबेद्वा गोजले सिद्धं मूलं कर्कोटजं शुभम् ॥४८॥
रसपूजाफलम् ।
यत्रागारे रसाधीशः पूज्यते बहुभक्तितः।
तदपत्यधनैः पूर्णमाधिव्याधिविवर्जितम् ॥ ४९ ॥
इति श्रीनैगमज्ञातीयकायस्थचामुण्डकृतायां रससङ्केतकलिकायां
प्रथमोल्लासः॥१॥
अथ द्वितीयोल्लासः।
धातुनिरूपणम् ।
हेमरूप्यार्कवाहिलोहैलॊहाः षडीरिताः ।
अकृत्रिमा इमे घोषावर्तकाद्यास्तु कृत्रिमाः॥१॥
शुद्धा मृता निरुत्थाश्च योजिताः सर्वरोगहाः।
अशुद्धान हीनपाकांश्च रोगमृत्युप्रदांस्त्यजेत् ॥२॥
रसव्यतिरेकेण धातुमारणनिषेधः।
लोहं सतयुतं दोषांस्त्यजेत्सूतश्च लोहयुक् ।
अतः खर्णादिलोहानि विना सूतं न मारयेत् ॥३॥
सुवर्णभेदाः।
खर्ण पञ्चविषं प्रोक्तं प्राकृतं सहजाग्निजम् ।
एतत्स्वर्णत्रयं देवयोग्यं षोडशवर्णकम् ॥ ४॥
खनिजं रसवादोत्यं सुपत्रीकृत्य शोधितम् ।
तच्चतुर्दशवर्णात् मनुजार्ह रुजापहम् ॥ ५॥
सुवर्णशोधनम्।
सुवर्ण सप्तशो ढाल्यं काञ्चनाररसे शुचि।
सुवर्णमारणम् ।
सुवर्षे मलिते नाग प्रक्षिपेच्छोडशांशकम् ॥६॥

·रससङ्केतकलिका।
अम्लेन मर्दयित्वा तु कृत्वा तस्य च गोलकम् ।
गन्धक गोलकसमं विनिक्षिप्याघरोत्तरम् ॥ ७॥
शरावसंपुटे कृत्वा सनिरुध्य प्रतापयेत् ।
त्रिंशद्वनोत्पलैरनौ सप्तवं भसतां ब्रजेत् ॥ ८॥
सुवर्णगुणाः ।
तिक्तं कषायं ज्वरहृत्स्वादुपाकं बलावहम् ।
वयोधीकान्तिदं वृष्यं शोषालक्ष्मीविषापहम् ॥९॥
रूप्यभेदाः।
कैलासे सहज रूप्यं खनिजं कृत्रिमं भुवि ।
व्युत्क्रमेण गुणैः श्रेष्ठं नागोचीर्ण रमे हितम् ।।१०॥
रूप्यशोधनम् ।
श्वेतागस्तिरसे रूप्यं वर्णवच्छुचि
रूप्यमारणम्।
मारणम् ।
गन्धकाम्लकसंयोगानागं हित्वा क्षिपेत्रषु ॥११॥
रूप्यगुणाः।
वयाशुक्रबलोत्साहकर सर्वामयापहम् ।
मृतवर्णादिपरीक्षा।
पृथग्भसाम्ललिप्तोऽसिस्ताम्रवर्णस्तदा मृतिः ॥ १२ ॥
सुवर्णरूप्याभावे कान्तलोहोपयोगः ।
सुवर्णमथवा रूप्यं योगे यत्र न विद्यते ।
तत्र कान्तोद्भवं लोहं क्षेप्यं जैस्तत्समं गुणैः ॥ १३ ॥
ताम्रभेदाः।
बौं नेपालम्लेच्छौ तु रसे नेपाल उत्तमः ।
घनघातसहः स्निग्धो रक्तपत्रोऽमलो मृदुः॥ १४ ॥
म्लेच्छस्तु क्षालितः कृष्णो रूक्षस्तब्धोऽधनासहः।
मिश्रितो नागलोहाभ्यां न श्रेष्ठो रसकर्मणि ॥१५॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
ताम्रदोषाः।
तानं तु विषवज्ज्ञेयं यत्नतः साध्यते हि तत् ।
एको दोषो विष सम्यक्ताने तेऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥१६॥
कुष्ठं रेको वमिर्धान्तिस्तापो वातश्च कामला ।
देहस्य नाशनं दोषा इत्यष्टौ कथिता बुधैः ॥ १७ ॥
ताम्रशोधनम् ।
गवां चाम्लै पचेचाहस्ताम्रपत्रं दृढामिना ।
वारिणा क्षालयेत्पश्चादेकविंशतिधा शुचि ॥१८॥
ताम्रमारणम् ।
पारदं गन्धकं तानं सममम्लेन लेपयेत् ।
जायते त्रिपुटाद्भस वालुकायत्रतोऽथवा ॥ १९ ॥
गन्धकार्को चेकभागौ शरावसंपुटे पुटेत् ।
वाङ्गशीतं च संपेष्य खल्वे वस्त्रेण गालयेत् ॥ २० ॥
सामुद्रं तत्समं कृत्वा पुनः पुटनमाचरेत् ।
तदेव तत्क्षये देयं सामुद्रं च पुनः पुनः॥ २१ ॥
कासीसस्य जलेनैव वारं वारं तु भावयेत् ।
चतुःषष्टिपुटैरित्थं निरुत्थं योगवाहिकम् ॥ २२ ॥
तत्तानं सूरणे कन्दे घुटेत्पञ्चामृतेऽथवा ।
अष्टौ दोषांश्च पूर्वोक्तान् न करोति गुणावहम् ॥ २३ ॥
ज्वरं गुल्मं क्षयं कासमजीर्ण कफपाण्डुरुक् ।
मूलस्थौल्योदरहरमूर्ध्वाधाशोधनं परम् ॥ २४ ॥
वामेदाः।
खुरकं मिश्रकं चेति द्विविघं वङ्गमुच्यते ।
खुरकं तु गुणैः श्रेष्ठं मिश्रकं न रसे हितम् ॥ २५ ॥
वजनागशोधनम् ।
कन्यामुबारसे वानागौ शोध्यौ त्रिसमथा।
अश्या होत्ये काथे निर्गुण्डिजेऽथवा ॥२६॥

·रससङ्केतकलिका ।
वजमारणम्।
मृद्भाजने द्रुते बड़े चिश्चाश्वत्थत्वचो रजः।
क्षिपेत्तस्य चतुर्थाशं लोहदा प्रचालयेत् ॥ २७॥
यावद्भसत्वमायाति ततः खल्वे सतालकम् ।
ब्रह्मद्रुक्काथकाम्लेन मर्चे गजपुटे पचेत् ॥ २८ ॥
पुटे पुटे दशांशालं दत्त्वैवं दशधा पुटेत् ।
वङ्गभस निरुत्थं तत् पाण्डुमेहगदापहम् ।। २९ ॥
कारीषसंपुटे वङ्गपत्रं छागशकृद्युतम् ।
म्रियते पुटमात्रेण तन्महान् हन्ति विंशतिम् ॥ ३० ॥
नागमारणम्।
वङ्गवन्नागभसापि कृत्वादौ तत्समां शिलाम् ।
क्षिप्वा तप्तोदकैमर्थ दत्त्वा गजपुटं ततः॥ ३१ ॥
पष्टयंशं गन्धकं दत्त्वा पाच्यं षष्टिपुटावधि ।
नागभस निरुत्थं तद्वङ्गभसगुणाधिकम् ॥ ३२ ॥
मृतवजनागगुणाः।
मृतं वङ्गं च नागं च रसभससमं गुणैः।
परस्परमलाभे च योजयेत्तत् परस्परम् ॥ ३३ ॥
लोहभेदाः।
मुण्डं तीक्ष्णं तथा कान्तं भेदास्तस्य त्रयोदश ।
मृदु कुण्ठं च काण्डारं त्रिविधं मुण्डमुच्यते ॥ ३४ ॥
खरसारं च होत्रासं तारावर्त बिडं तथा ।
काललोहं गजाख्यं च षड्डिधं तीक्ष्णमुच्यते ॥ ३५॥
पात्रे यसिन्प्रसरति जले तैलबिन्दुन, लिप्तो
हिङ्गुर्गन्धं विसृजति निजं, तिक्ततां निम्बकल्कः ।
पाके दुग्धं भवति शिखराकारतां नैति भूमौ
कान्तं लोहं तदिदमुदितं लक्षण व चान्यत् ॥ ३६॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
कान्तं लोहं चतुर्थोक्तं रोमकं भ्रामकं तथा ।
चुम्बकं द्रावकं चेति गुणास्तस्योत्तरोत्तराः ॥ ३७॥
लोहपाकस्त्रिधा प्रोक्तो मृदुर्मध्यः खरस्तथा ।
पशुष्करसौ पूर्वी वालुकासदृशः खरः॥ ३८ ॥
लोहमारणम् ।
लोहपत्रं गन्धलितं वह्नौ तप्तं पुनः पुनः ।
क्षिपेन्मीनाक्षिकानीरे यावत्तत्रैव शीर्यते ॥ ३९ ॥.
रसहिङ्गुलगन्धेन तुल्यं तन्मदयेदृढम् ।
निर्गुण्डीवृक्षमत्स्साक्षीरसैगजपुटान्मृतिः॥४०॥
लोहचूर्ण वराकाथे पिण्डं कृत्वा पुनः पुनः।
षोडशाङ्गुलमाने हि निर्वातगर्तके पुटेत् ॥ ४१ ॥
चतुःषष्टिपुटैरेवं जायते पनरागवत् ।
निरुत्थाम्बुतरं योगवाहि स्यात्सर्वरोगहृत् ॥ ४२ ॥
जम्बृत्वचारसे तिन्दुमार्कण्डफलजेऽथवा ।
त्रिसप्तधाऽऽतपे शोण्यं पेष्यं वारितरं भवेत् ॥ ४३ ॥
चिञ्चापत्रनिभं लोहपत्रं दन्तीद्रवे क्षिपेत् ।
धर्मे धृत्वा रसो देयो मृतं यावद्भवेच्च तत् ॥४४॥
मत्साक्षीरसमध्यस्थं लोहपत्रं विनिक्षिपेत् ।
त्रिंशदिनान्यर्ककरे ततो वारितरं भवेत् ॥ ४५ ॥
मृतलोहपरीक्षा।
लोहमध्वाज्यगं वारं मातं चेत्पूर्वमानकम् ।
तदा लोहं निरुत्थं स्यादन्यथा साधयेत्पुनः॥ ४६॥
मृतलोहस्यामृतीकरणम् ।
वराकाथेऽष्टशेषे तु तत्तुल्यं घृतपायसम् ।
सिता लोहमिता ताने पक्त्वा चामृतवद्भवेत् ॥ १७ ॥

·२.] रससद्धेतकलिका। १३ लोहगुणाः। पाण्डुशोफप्लीहगुल्ममेहार्मोग्रहणीज्वरान् । हन्ति कामप्रदं लोहं बलपुष्टिविवर्धनम् ॥ ४८ ॥ लोहसेवने अपथ्यानि। कूष्माण्डं तिलतैलं च माषानं राजिकां तथा । मद्यमम्लरसं चैव त्यजेल्लोहस्य सेवकः ।। ४९ ॥ लोहकिटम् । गोमूत्रे त्रिफलाकाथे तप्तं शोध्यं त्रिसप्तधा। स्वर्णादिसर्वलोहानां किटं तत्तद्गुणावहम् ॥ ५० ॥ किट्टादशगुणं मुण्डं मुण्डाचीक्ष्णं शताधिकम् । तीक्ष्णाल्लक्षगुणं कान्तं भक्षणात्कुरुते गुणम् ॥५१॥ खपरमारणं गुणाश्च। लवणान्तर्गतं भाण्डे सत्त्वं खर्परसम्भवम् । मुखं रुडा विपकं तन्म्रियते गजवहिना ॥ ५२।। मृतस्तु रसको रूपत्रिदोषनो ज्वरापहः । योगवाह्यविसारनः क्लेदनो विडिबन्धकृत् ॥ ५३ ।। कांस्यपित्तलयोः शोधनं मारणं च । शोधनं मारणं प्रोक्तं ताम्रवत्कांस्यपित्तले। धातुभक्षणविकृतिचिकित्सा। सिता गव्ययुता देया धातुभक्षणवैकृतौ ॥ ५४॥ सुवर्षादीनां शीघ्रमारणप्रकारः। अथैकं पारदं भागं गन्धकं द्विगुणं ततः। तयोः समं सुवर्णादि निरुत्थं शीघ्रमारणम् ॥ ५५ ॥ निरुत्यधातुलक्षणम् । मध्वाज्यटङ्कणैर्गुञ्जागुडाभ्यां मृतधातवः । ध्माता पिण्डीकृता नैव जीवन्ते ते निरुत्थकाः॥ ५६ ।। घातूनां निरुत्यकरणम् । तुल्यगन्धोत्थितो धातुर्मः कन्यारसे दिनम् । पक्को गजपुटादित्यं सर्वो याति निरुत्थताम् ।। ५७ ॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लास:
अभ्रकभेदाः।
पीतं सितासितं रक्तमेकैकं तच्चतुर्विधम् ।
पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रं चानौ परीक्षयेत् ।। ५८ ॥
न पत्राणि न शब्दांश्च कुर्यात्तद्वजसंज्ञकम् ।
त्रीणि ध्मातानि कि हि वजी सत्वं विमुञ्चति ॥ ५९॥
अभ्रमारणम्।
तत्सत्त्वं विधिवद्धाद्यं शोध्यं मार्य च लोहवत् ।
सच्चाभावे तु निश्चन्द्रं रसेष्विष्टं तदुच्यते ॥६० ॥
धान्यानं मेघनादैझपनयनजलैर्जम्भलैष्टकणेन
खल्वे संमर्य गाढं तदनु गजपुटान् द्वादशैवं प्रदद्यात् ।
मीनाक्षीभृक्तोयैत्रिफलजलयुतैमर्दयेत्सप्तरात्रं
गन्धं तुल्यं च दत्त्वा प्रवरगजपुटात्पश्चतां याति चाभ्रम् ।।
मृतं निश्चन्द्रतां यातमरुणं चामृतोपमम् ।
सचन्द्रं विषवज्ज्ञेयं मृत्युकृयाघ्ररोमवत् ॥ ६२ ॥
मृताभ्रकस्यामृतीकरणम् ।
वराम्बु गोघृतं चानं कलापदिक्क्रमांशकम् ।
मृग्निना पचेल्लोहे चामृतीकरणं भवेत् ॥ ६३ ॥
मृताम्रगुणाः।
वयास्तम्भकारी जरामृत्युहारी
बलारोग्यधारी महाकुष्ठहारी ।
मृतं त्वत्रकं सर्वरोगेषु योज्यं
सदा सूतराजस्य वीर्येण तुल्यम् ॥ ६४ ॥
अभ्रसेवने वानि ।
क्षाराम् द्विदलं वय कर्कोट कारवेल्लकम् ।
वृन्ताकं च करीरं च तैलं चाभ्रकसेवने ॥६५॥
इति श्रीकायस्थचामुण्डकृतायां रससङ्केतकलिकायां द्वितीयोल्लासः ॥२॥

·३.]
स्ससडेतकलिका।
१३
अथ तृतीयोल्लासः।
गन्धकादीनां संशोधनप्रकारः।
गन्धं विषादि नेपालं गोदुग्धेऽथ शिलाजतु ।
गोमूत्रेण च तालाचं शङ्खाद्यमम्लतः शुचि ॥१॥
विषमारणम् ।
रसेपूक्तं विषं ग्राह्यं तुल्यटङ्कणपेषितम् ।
तन्मृतं योगवाहि सात् मृताभ्रायःसमं गुणैः ॥२॥
नीलकण्ठाख्यमत्रेण विषं सप्ताभिमत्रितम् ।
औषधे च रसे चैव दातव्यं हितमिच्छता ॥३॥
ॐ ह्रीं यों श्रीं ठः श्रीनीलकण्ठाय नमः । इति मत्रः॥
विषगुणाः।
नानारसौषधैर्ये तु दुष्टा यान्तीह नो गदाः।
ते नश्यन्ति विषे दत्ते शीघ्रं वातकफोद्भवाः॥४॥
विषमात्रा।
श्रेष्ठमध्यावरा मात्रा अष्ट षट् च चतुर्यवाः ।
अतिमात्रभुक्तविषप्रतीकारः।
अतिमात्रं यदा भुक्तं तदाऽऽज्यटङ्कणं पिवेत् ॥ ५ ॥
रजनी मेघनादं वा साक्षी वा घृतान्विताम् ।
लिहेद्वा मधुसर्पियों चूर्णितामर्जुनत्वचम् ॥ ६ ॥
विषानहीं।
न देयं क्रोधने क्लीबे पिचातें राजयक्ष्मिणि ।
क्षुत्तृष्णाश्रममावसेविने क्षीणरोगिणे ॥७॥
गुर्विणीबालवृद्धेषु न विषं राजमन्दिरे ।
विषयोग्याः।
हिताशने घृतक्षीररसायनरते ददेत् ॥ ८॥
उपविषामि।
वज्राहमहलिनीहवारिविषमुष्टिकाः ।
एतान्युपविषाण्याहुः शतानि रसकर्मणि ॥९॥

·१४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [उल्लास अहिफेनोत्पत्तिस्तद्गुणाश्च । रत्नाकरे मध्यमाने वासुकेर्वदनाद्दुतः । फेनौषो व्याकुलत्वाच्च फूत्कारात्पतितः क्षितौ ॥१०॥ तेनाहिफेनं विख्यातं तिक्तं संग्राहि शोषणम् । मोहकृच्छ्वासकासनं सेवितं त्यक्तुमक्षमम् ॥ ११ ॥ श्लेष्महद्वातकृयुक्त्या युक्तं तदमृतं विषम् । वीर्यस्तम्भकरं नृणां स्त्रीणां सौख्यप्रदायकम् ॥१२॥ भृङ्गयुत्पत्तिः। पुरा देवैश्च दैत्यैश्च मथितो रत्नसागरः। तसादमृतमुत्पन्नं देवैः पीतं न दानवैः॥ १३ ॥ तदा धन्वन्तरिकरादमृतं पतितं भुवि । तसिन् सपैलेंद्यमाने दर्जिहा द्विधा कृता ॥ १४ ॥ जिहाग्विषसंभूता सिद्धमूली महौषधी । सा चतुर्धा सिता रक्ता पीता कृष्णा प्रसूनकैः ॥१५॥ भृङ्गीगुणाः। आह्लादिनी बुद्धिरूपा योगे मत्रे च सिद्धिदा। सर्वरोगहरी कामजननी क्षुत्प्रबोधिनी ॥१६॥ इति श्रीकायस्थचामुण्डकृतायां रससङ्केतकलिकायां तृतीयोल्लासः ॥ अथ चतुर्थोल्लासः। अथ रसाधिकारः। कियन्तोऽप्यथ वक्ष्यन्ते रसाः प्रत्ययकारकाः। शास्त्रं दृष्ट्वा गुरोर्वतात् संप्रदायादथागताः ॥१॥ विषमज्वरे शीतभजीरसः। पारदं रसक तालं तुल्यं गन्धकटङ्कणम् । सर्वमेतत्समं शुद्ध कारवेल्या रसैदिनम् ॥ २॥ १'मोहकृत्सारणं होतं क.।

·४.]
रससडेतकलिका।
१५.
मर्दयेत्तेन दिह्याच ताम्रपात्रोदरं धनम् ।
अहुलार्धार्धमानेन तत् पचेसिकताहये ॥३॥
यत्रे यावत्स्फुटन्त्येव त्रीहयस्तस्य पृष्ठतः ।
ततः सुशीतले ग्राहस्ताम्रपात्रोदरादुधैः ॥ ४ ॥
तत्समं मरिचं दत्त्वा सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ।
द्विगुञ्ज पर्णखण्डेन वातिके, पैत्तिके वरे ॥५॥
गुञ्जक ससितं दद्यात्रिगुञ्ज व्योषयुक्कफे।
सनिपाते ज्वरे देयो वल्लैकमाईकद्रवैः ॥ ६॥
त्रिदिनैर्विषमं तीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ।
नाशयेच्छीतमज्याख्यो रसो रुद्रेण निर्मितः ॥७॥
सन्निपातज्वरे चैतन्यभैरवः ।
सूतं गन् शिलां वालं संमद्य निम्बुजेवैः ।
लिवा तन्वर्कपत्राणि यत्र भसाभिधे क्षिपेत् ॥ ८ ॥
यामाष्टौ ज्वालयेदसिं खाशीतं समुद्धरेत् ।
विषोषणं चतुर्थाशं दत्त्वा वल्लमिता गुटी ॥९॥
देवदालीरसैबंद्धा रसचैतन्यभैरवः।
दत्ताऽऽकरसैः सर्वसन्निपातविघातकृत् ॥ १० ॥
भूमौ गतं विसंगं च शीतात तन्द्रितं नरम् ।
तत्क्षणादोषयेद्दाहे कुर्याच्छीतोपचारकान् ॥ ११ ॥
वाराहच्छागमात्स्याश्चमायूरं पित्त्पञ्चकम् ।
अनेन भावितश्चापि देयश्चैतन्यभैरवः ॥ १२ ॥
सन्निपातज्वरे लघुसूचिकाभरणो रसः ।
विषं रसं कलैकांशं काचलिप्तशरावके ।
रुवा चुल्यां मन्दवहौ पचेद्यामद्वयं ततः॥१३॥
खयंशीतं च गृहीयादुपरिष्टाच्छरावकात् ।
वायुवजे क्षिपेत्कृप्यां सनिपाते हिदष्टके ॥ १४ ॥

·१
आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
सूच्यग्रेण च दातव्यः क्षणाजागर्ति मानवः ।
नो चेत्तालुप्रदेशे च क्षुरक्षुण्णे प्रचारयेत् ॥१५॥
नवज्वरे शीघ्रज्वरारिरसः ।
रसहिङ्गुलनेपाला वृद्ध्या दन्त्यम्बुमर्दिताः ।
द्वौ यामौ ज्वरनाशाय गुञ्जका सितया सह ॥ १६ ॥
चातुर्थकज्वरे चातुर्थकारिरसः।
पुरं टकद्वयं कृष्णधूर्तबीजाष्टवल्लकम् ।
पालिकात्रितयं देयं चातुर्थकज्वरापहम् ॥ १७ ॥
ज्वरागमनवेलायां शीतवारिचतुर्घटैः ।
शिरोऽभिषिञ्ज्य दातव्यं पथ्ये क्षीरं सशर्करम् ॥ १८ ॥
सर्वज्वरे अर्धनारीनटेश्वरो रसः ।
निम्बबीजं शिलाजाजी धूम कृष्णा समांशकम् ।
कारवेल्ल्या रसभाव्यमेकविंशतिवारकान् ॥ १९ ॥
यत्पार्श्वतोऽञ्जयेनेत्रे ज्वरं तत्पाजं जयेत् ।
अर्धनारीनटेशाहो रसः कौतुककारकः ॥ २०॥
ज्वरातिसारे हेमसुन्दररसः।
हिकुलं मरिच गन्धं पिप्पली टङ्कणं विषम् ।
कनकस्य तु बीजानि समांश विजयारसैः ।। २१ ॥
मर्दयेद्याममात्रं तु चणमात्रं वटीकृतः ।
ज्वरातिसारं ग्रहणीं नाशयेद्धेमसुन्दरः ।। २२ ।।
ग्रहण्यामर्कलोकेश्वरो रसः।
शुद्धसूतं पलं चार्कक्षीरैमर्थ पुनः पुनः।
द्विपलं शुद्धगन्धख महाकम्बु पलाष्टकम् ॥ २३ ॥
उभे वहिरसाव्ये शोष्ये पेष्ये दिनत्रयम् ।
मेलयेत्पूर्वसूतेन तद टणं क्षिपेत् ॥ २४ ॥
अर्कक्षीरैः पुनः सर्वे यामैकं मर्दयदृढम्
खच्छुकं चूर्णलिज्य भाण्डे रूद्धा पुढे पचेत् ॥२५॥

·१.] रससकेतकलिका। १७ चतुर्गुञ्जामितं खादेन्मरिचाज्येन संयुतम् । देयं दध्योदनं पथ्यं विजया सगुडा निशि ॥ २६ ॥ ग्रहणीदोषनाशार्थ नास्त्यनेन समं झुवि । ग्रहणी शयेत्सर्वा अर्कलोकेश्वरो रसः ॥२७॥ श्वासकासारिरस: (शिलातालेश्वर)। कटुत्रिकरसैर्भाव्यं तालमेकं चतुःशिला। दिनं वासारसैः पिष्टवा वालुकायत्रपाचितम् ।। २८ ।। द्वियामान्ते समुद्धृत्य तत्तुल्यं च कटुत्रयम् । निर्गुण्डीमूलचूर्ण च, वासारससमन्वितः ॥ २९ ॥ शिलातालेश्वरो नाना गुञ्जका श्वासकासजित् ॥ ३० ॥ राजयक्ष्माणि राजमृगाइरसः। मूतं हेमाभ्रजं भस शिलागन्धकतालकम् । त्र्यैकैकभूमवैकाख्यान् कृत्वैक्यं क्रमशोऽशकान् ॥ ३१ ॥ वराटीः पूरयेचेन छागीधीरेण टणम् । पिष्टा तेन सुखं रुद्धा शरावे भूपुटे पचेत् ।। ३२ ।। खाशीतं समुद्धृत्य कृत्वा तं वस्त्रगालितम् । रसो राजमृगाकोऽयं चतुर्गुञ्जः क्षयापहः ॥३३॥ राजयक्ष्मणि सिद्धमृगा। सुवर्ण भस्मसूतं च वल्ला मधुना लिहेत् । पथ्यसुरब्रह्मचर्येण मृगाको वा क्षयापहः ॥ ३४ ॥ राजयक्ष्मणि क्षयारिरसः । शिलाजतुमधुव्योषताप्यलोहरजांसि यः। क्षीरसुग्लेदि तस्याशु क्षयक्षयकरो रसः ॥ ३५ ॥ उदररोगे उदरभ्वान्तसूर्यः। शुल्बश्यामामुहीदन्तीपथ्यानेपालकाः क्रमात् । सूखेकैकावियुग्बल्लानेतानुष्णाम्बुना पिवेत् ।। ३६ ॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
अष्टोदराणि हन्त्येष विशेषेण जलोदरम् ।
आध्मानगुल्मशूलन उदरध्वान्तभास्करः ॥ ३७॥
शूलरोगे शङ्खभास्कररसः।
दग्धं शङ्ख वराटं च तुल्यार्क नवनीतयुक् ।
टका भक्षयेत्सर्वशूलातः शङ्खभास्करः ॥ ३८ ॥
कुठे रक्तारिरसः।
सूतं गन्धं तथा शुद्ध क्रमादेकद्विभागकम् ।
तुल्या भावयेदारसैश्चापि त्रिसप्तधा।
गोलं कृत्वाऽन्धमूषायां रुवा गजपुटे पचेत् ॥३९॥
घृतशुण्ठ्या च गुजैकं शीतोदं ससितं ह्यनु ।
त्रिदोष नाशयेच्छीघ्रं क्रियां शीतां प्रयोजयेत् ॥४०॥
स्थूलं कृशं कृशं स्थूलं करोत्यग्निप्रदीपनम् ।
त्रिदोषात्पतितं रक्तं वणनाड्यभिघातजम् ॥४१॥
यकृत्प्लीहोत्थितं यच्च यच्च कुष्ठकरं त्वमृक् ।
शोधयेहुष्टरक्तं तद्रसो रक्तारिसंज्ञकः ॥ ४२ ॥
मेदोरोगे वडवाग्निरसः।
सूततारार्ककं बोलं मर्घमर्कपयख्यहम् ।
वल्लैकं मधुना लेज़ स्थौल्यमाशु व्यपोहति ॥ ४३ ॥
द्विपलं क्षौद्रशीतोदमनुपानं पिबेत्ततः।
वडवाग्निरसे पथ्यं दध्यादि श्लेष्मलं त्यजेत् ॥ ४४ ।।
मूत्रकृच्छ्रे त्रिविक्रमरसः।
सूताओं गन्धकं मयं दिनं निर्गुण्डिकाद्रवैः।
यामैकं वालुकायत्रे पक्त्वा देयो द्विगुञ्जकः ॥ ४५ ॥
बीजपूरजटाकाथं ससितं पाययेदनु ।
रसस्त्रिविक्रमो मूत्रकृच्छ्ररोधाश्मरीप्रणुत् ॥ ४६॥
श्विने श्वेतकुष्ठारिरसः।
निस्तुषीकृत्य बाकुच्या बीजानां पलविंशतिम् ।
गोनलसं त्रिसप्ताहं लोहं पथ्या पलद्वयम् ॥ ४७॥

·४.]
१९
रससोतकलिका।
गृहीत्वा गोजले शोष्यं सूर्यतापेऽतिनिष्ठुरे ।
काकोदुम्बरिकाद्रोणत्वचर्चा का त्रिसप्तकम् ।। ४८ ॥
भावयेत्तस्य चूर्णय गन्धमूतं समं कृतम् ।
अम्लेन कजलीं कृत्वा सर्वमेकत्र कारयेत् ।। ४९ ।।
शिग्रुमूलरसेनापि नागवल्लीदलेन च ।
भावना त्रिदिनं दत्त्वा कर्षाधीशां गुटीं कुरु ॥ ५० ॥
एकैकां भक्षयेत्प्रातः श्वेतकुष्ठोपशान्तये ।
चित्रकाशित्वचाचूर्ण रात्रौ गोदुग्धके वरम् ॥ ५१ ॥
क्षिपेद्दधि विलोड्याथ ग्राहयेत्तमुत्तमम् ।
तत्तक्रकुडवं चैकं मध्येऽष्टवल्लगन्धकम् ।। ५२ ।।
प्रक्षिप्य गुटिकां पश्चात् अपिबेट्वित्रिसंख्यकाम् ।
नवनीतेन चाभ्यः कार्यः स्यमयातपे ॥ ५३ ।।
सर्वचित्रे प्रजायन्ते स्फोटकाश्चाग्निदग्धवत् ।
प्रथमे सप्तके, पाको जायतेऽथ द्वितीयके ॥ ५४ ॥
रोहणं च तृतीये हि कुर्वन्ति च न संशयः।
निम्बुकस्य रसोपेतं कुङ्कुमालेपनं हितम् ॥ ५५ ॥
सतका गुटिका वापि रसस्थालेपने हिता।
श्वित्राणां रोहणं रम्यं वर्णदं जायते भृशम् ॥ ५६ ॥
त्रिवेलं तक्रभक्तं च पूर्वे देयं च सप्तके ।
मकुष्ठा अपि रूक्षाश्च देया जाते द्विसप्तके ॥ ५७ ॥
तृतीये सप्तके देया मकुष्ठात्रिफलाघृतम् ।
घृतमल्पं प्रदातव्यं श्वित्रकुष्ठी वरो भवेत् ॥ ५८ ॥
चम्पकामं वरं देह कान्तियुक्तं च नीरुजम् ।
प्राप्नुयाच्छ्रीयुतः सम्यमनुजो भूमिमण्डले ॥ ५९ ॥
रसराजप्रभावेण सत्यं सत्यं च नान्यथा ।
वातरोगे खच्छन्दभैरवो रसः।
शुद्धसूतं मृतं लोहं ताप्यगन्धकतालकम् ।
पथ्याग्निमन्थनिर्गुण्डीत्र्यूषणं टकणं विषम् ॥ ६ ॥

·आयुर्वेदीयमन्यमाला। [उल्लास: तुल्यांशं मर्दयेत्स्वल्वे दिनं निर्गुण्डिकाद्रवैः । मुण्डीद्रवैर्दिनैकं तु गुञ्जकं वटकीकृतम् ॥ ६१ ।। मक्षयेद्वातरोगा” रसं खच्छन्दभैरवम् । लघुरावाहयं काथं सपुरं ह्यनुपानकम् ॥ ६२ ॥ उन्मादापस्मारयोरुन्मादगजकेसरीरसः । शुद्धं सूतं वचाकाथैस्त्रिदिनं मर्दयेत्ततः। शङ्खपुष्पीरसैस्तद्वद्गन्धकं मर्दितं क्षिपेत् ॥ ६३ ॥ गोमूत्रमर्दितं गोलं कृत्वा मुष्यां निरोधयेत् । सप्तधाऽऽलेप्य मृद्वस्त्रैः पुटितं खाङ्गशीतलम् ॥ ६४ ॥ चूर्णीकृतं चतुर्वल्लं समसर्षपचूर्णकम् । जीर्णघृतानुपानं च नस्से स्नेहं तु सार्षपम् ॥ ६५ ॥ कारयेत्तेन चाभ्य दिनानामेकविंशतिम् । उन्मादाफ्स्मृति हन्ति ह्युन्मादगजकेसरी ।। ६६ ॥ अग्निमान्ये व्यादरसः। सूतं गन्धमयस्ताममेकर्धाकं पलम् । द्रावयेल्लोहजे पात्रे क्षिपेदेरण्डपत्रके ।। ६७ ॥ चूर्णित वस्त्रपूतं च लोहपात्रे पुनः पचेत् । जाम्बीर वैजपूरं वा रसं पात्रमितं क्षिपेत् ।। ६८।। संचूर्ण्य पञ्चकोलोत्थैः कषायैश्चाम्लवेतसैः । मावनाः खलु दातव्याः पञ्चाशत्प्रमितास्ततः॥६९॥ भृष्टटणचूर्ण तु दद्यात्सर्वसमानकम् । टकमा बिडं दद्यादिडतुल्यं मरीचकम् ॥ ७० ॥ ससधा भावयेचाशु चणकक्षारवारिणा । एवं सिद्धरसादल्लद्वितयं वा चतुष्टयम् ॥ ७१ ॥ १ 'रामागोक्षुरकैरण्डदेवदारुपुनर्नवाः । गुडूच्यारग्वधवैव लघुरामादिव

·४.]
रससङ्केतकालिका।
२१
सैन्धवं माषमेकं तु जीरकं च द्विमाषकम् ।
तक्रेण योजितं चैतदनुपानं पिबेत्सुधीः ।। ७२ ॥
भोजयेत्कण्ठपर्यन्तं गुरुमामिषभोजनम् ।
क्षिप्रं तजीर्यते भुक्तं पुनः काङ्क्षति भोजनम् ॥ ७३ ॥
घटवाकुम्भयोनिवृकोदरशनैश्चरः।
सहस्रपञ्चचतुर्मुखैरासेवितोऽग्नये ॥ ७४ ॥
अस्य संसेवनादेते सर्वे जाता महाशनाः ।
अतः संसेव्यते भूपैर्महदग्निविवृद्धये ॥ ७५ ॥
कुर्याद्दीपनमद्भुतं च पचनं दुष्टामयोच्छेदनं
तुन्दस्थौल्यनिबर्हणं, गरहरः शूलार्तिमूलापहः ।
गुल्मप्लीहविनाशनो बहुरुजां विध्वंसनः संसनो
वातग्रन्थिमहोदरापहरणः क्रव्यादनामा रसः ॥ ७६ ॥
सिंहणक्षोणिपालाय भूरिभोज्यप्रिये रसम् ।
दत्तवान् भैरवानन्दो भूयो ग्रामाष्टकं ददौ ॥७७ ॥
अग्निमान्ये वडवानलरसः ।
सूतं भुजङ्गममृतं लवणं हरिद्रा
व्योष धनञ्जयजटाऽवनिभूतधात्री।
कष्टादशद्वयनिधित्रयभागसङ्ख्याः
शोभाञ्जनाककरीरकबीजपूरैः ॥ ७८ ॥
निम्बूफणीश्वरलतामुपलाशतोयै-
र्भाव्या विशोष्य खरले प्रविधाय चूर्णम् ।
वस्त्रसुतं सकलवातगणानिहन्ति
वहेरपाटवमरोचकशूलवान्तीः ॥ ७९ ॥
मन्दानले अग्निकुमाररसः।
सूतं गन्धं विषं शङ्ख कपर्द टङ्कणोषणे।
चन्द्रकामिगजत्रिद्विवसुभागैर्मितं क्रमात् ॥ ८०॥

·૨૨ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [उल्लासः जम्बीरकेण संमर्च भवेदग्निकुमारकः । वाते मन्दानलेऽजीणे ज्वरश्लेष्मविचिके ॥१॥ गुञ्जामानं प्रदातव्यो विण्मूत्रशिरसोग्रहे । कासे श्वासे क्षये शूले सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ ८२ ॥ गुल्मादौ शङ्खद्रावरसः । फिटरीं सादरं सोरं त्रयमेकत्र चूर्णयेत् । वक्षिपेन्मृण्मये कूपे नालहस्तमिते दृढे ॥८३॥ सरन्ध्रोदरकाचोत्थे कूपे तत्सनियोजयेत् । सप्तवा वेष्टयेत्पश्चात्कूपको वस्त्रमृत्स्नया ॥ ८४ ॥ खपरे वालुकापूर्णे तिर्यगौषधकूपकम् । अधै यत्रे निधायाथ श्रीगुरोः संप्रदायतः॥ ८५॥ अधोमुखं, द्वितीयं तु स्थाप्यं चुल्लेः पराङ्मुखे । अधः प्रज्वालयेदनि हठाद्यावद्रसः स्रवेत् ॥ ८६॥ धारयेत्काचजे पात्रे शङ्खद्रावं रसायनम् । शाणैक सेवयेत्पश्चाद्दन्तस्पर्शविवर्जितम् ॥ ८७ ॥ गुल्मोदरयकृत्लीहविद्रधिग्रन्थिशूलनुत् । बलपुष्टिप्रदो ह्येष भुक्तं जारयते क्षणात् ॥ ८८ ॥ विलोक्यतामहो लोका रसमाहात्म्यमद्भुतम् । कपर्दकाम्बुलोहानि यसिन् क्षिप्ते गलन्ति हि ॥ ८९ धातुक्षये हरगौरीरसद्वयम् । पारदं तत्तृतीयांशं गन्धं दत्त्वा तु मर्दयेत् । दशांशनवसारेण युतं चोन्मचवारिणा ॥९० ॥ खल्वे संमर्थ तत्सर्व काचकुप्यां निवेशयेत् । गुरुक्तसंप्रदायेन वालुकायत्रमध्यगम् ॥ ९१ ॥ पचेत् षोडशयांमांश्च मन्दमध्यहठामिना । पक्क सुशीतलो प्राडो हरगौरीरसो भवेत् ॥ ९२ ।।

·४.]
रससकेतकलिका।
मूतं गन्धं समं कृत्वा सपांक्षीरसमर्दितम् ।
पूर्ववत्पाचितं त्वन्ये हरगौरीरसं विदुः॥ ९३ ।।
धातुक्षये मदनकामदेवरसः।
पारदाद्विगुणं गन्धं दवा कार्यासिकाद्रवैः ।
पूर्ववत्पाचितो ह्येष तदा मदनकामदः ।। ९४ ॥
धातुक्षये मृत्युञ्जयरसः ।
एकांशं क्षिप्यते स्वर्ण रूप्यं तानं च तत्समम् ।
मुशल्या चाखुपया॑ च मातुलुङ्गरसंख्यहम् ।। ९५ ॥
मोचचिश्चात्मगुप्ताभिस्तदा मृत्युञ्जयो रसः ।
हरगौरीकामदेवमृत्युजयरसाः।
त्रयाणां सेवनं पथ्यमुच्यते क्रमशो गुणाः ।
एकमासं सिताज्याभ्यां सदा सेव्यो नरोत्तमैः॥९६॥
एवं निषेव्य सूतेन्द्रं भुञ्जीत मधुरं सदा ।
शाल्यनं गोपयः खण्डं सितां जाइलमामिषम् ॥ ९७ ।।
गोधूमजान् विकारांश्च माषानं कदलीफलम् ।
पनसं चाथ खरं द्राक्षां च नालिकेरकम् ॥ ९८ ॥
सेवेत सर्व तत्प्राज्ञो वृष्यं यत्किश्चिदुच्यते।
वली संवत्सराद्धन्ति पलितं च द्विहायनात् ॥ ९९ ।।
वज्रदेहो भवेत्सेवी द्रावयेद्वनिताशतम् ।
न रेत संक्षयस्तस्य षण्ढोऽपि पुरुषायते ।। १००॥
ऊर्ध्वलिङ्गः सदा तिष्ठेल्ललनामक्षयं ब्रजेत् ।
तप्तहाटकवर्णामः श्रीधीमेधाविभूषितः॥ १०१ ।।
हयवेगो मयूराक्षो वराहश्रुतिरेव च ।
अपरः कामदेवोऽपि मानिनीमानमर्दनः ॥१०२॥
राजयक्ष्मादिरोगांश्च मेहान् जीर्णज्वरानपि ।
गोतक्राहीं हन्त्यतीसारं बहुमूत्रताम् ॥ १०३॥

·२४
आयुर्वेदीयग्रन्थमाला।
[उल्लासः
सर्वरोगहरो ोष निजौषधानुपानतः।
हरगौरी कामदेवो रसो मृत्युञ्जयाभिधः ॥ १०४ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन जरामृत्युहरास्त्रयः।
वाजीकरणाथै मानिनीमानमर्दनरसः ।
कजली मूतगन्धाभ्यां तुल्यमुन्मत्तबीजकम् ।
तत्तैलमर्दितं सेव्यं द्विवल्लं ससितापयः ॥ १०५ ।।
मेहौघं नाशयेद्वीर्य स्तम्भयेद्रावयेत्स्त्रियम् ।
रसः कामप्रदो नृणां मानिनीमानमर्दनः ॥१०६ ॥
प्रमेहे कामदो रसः ।
हेमबीजविषवङ्गमतकं हंसपादकरभं च जारणम् ।
नागवल्लिदलद्रावभावितः कामदः सकलमेहनाशनः १०७
सन्तानार्थ पुत्रप्रदो रसः।
शुद्धमूतं व्यहं वेद्यं मन्दाग्नौ दनि माहिषे ।
त्रुटिते त्रुटिते दद्याद्दधि तुर्येऽह्नि चोद्धरेत् ॥ १०८ ॥
तसिन् स्वर्ण क्षिपेत्याज्ञश्चतुःषष्टितमांशकम् ।
मर्दयेनिम्बुनीरेण यावदैक्यं हि जायते ॥१०९ ॥
पुनः संखेद्य तं सूतं वटशुङ्गाहिवल्लिजैः।
काकमाच्या च जीवन्त्या रसः स्याद्यामयुग्मकात् ॥११०॥
दिनं शीताम्बुकुम्भस्थं दिनैकं दनि माहिषे ।
एवं सिद्धरसाद्वल्लं प्रत्यहं ब्रह्मचर्यधृक् ॥ १११ ॥
मासैकं सेवते भर्ता सितादुग्धौदनप्रियः ।
त्रिफलानिम्बकासीरसैर्नारी क्रमात्पृथक् ॥ ११२ ॥
सप्त सप्त दिनान् पीत्वा पश्चाहतुसमागमे ।
रसं वल्लं त्र्यहं चैकं कास्यिम्बुसितायुतम् ॥ ११३ ।।
रणं तरिका सूतं पकाम्लिकरसान्वितम् ।
त्रिदिन मधुना. योपं शुद्धिकरं परम् ॥ ११४॥

·१.] रससङ्केतकलिका। २५ महिण्या दधिमध्यस्थं दिवा सूतं त्रिमाषकम् । स्त्रीसेवासमये रात्रौ भक्षयेद्दधिसंयुतम् ॥ ११५ ॥ संभोगान्ते तथा स्थेयं यामाध संपुटेन च । सर्वलक्षणसंपन्नं सुतं जनयते वरम् ॥ ११६ ॥ वापादिके समुत्पन्ने देयं द्राक्षासितादिकम् । कार्यः शीतोपचारश्च युवत्या भिषजा सदा ॥ ११७ ॥ आयुर्वृद्धि बलं कान्ति नष्टवीर्यविवर्धनम् । कुर्याद्रोगहरः पुत्रप्रदो रुद्रविनिर्मितः ॥ ११८ ॥ नेत्ररोगे दिव्यदृष्टिको रसः । रसं नागाञ्जनं चन्द्रमेकैकद्व्यर्धभागकम् । सूक्ष्मचूर्णीकृतं नेत्रसाञ्जनादिव्यदृष्टिकृत् ॥ ११९ ॥ उदररोगे सारणसुन्दररसः। मृतं गन्धं समं शुद्धं सप्तधा भावयेत् क्रमात् । मुखर्कदुग्धैः श्रीखण्डद्वयपथ्याभयारसैः॥ १२० ॥ समं नेपालजं चूर्ण देयमेकत्र मर्दयेत् । उष्णाम्बुना वल्लयुग्मं देयमष्टगुणे गुडे ॥ १२१ ॥ मलाः पूर्वं जलं पश्चात्ततश्चामः शनैः शनैः। उदराच्च विनाऽत्राणि सर्व निर्याति किल्बिषम् ॥ १२२ ॥ जाते विरेके संशुद्धे पथ्यं दध्योदनं हितम् । जयेज्वरादिकान् रोगान् रसः सारणमुन्दरः ॥ १२३ ॥ वमनकारकरसः। राढाकौं मधुकं चैकसार्धद्विपञ्चभागकम् । टकैकाम्बुयुतं दत्तं रसोऽयं वामकः स्मृतः ॥ १२४ ॥ सन्निपातज्वरे उन्मत्ताख्यो रसः। रसं गन्धं समं व्योष मर्यमुन्मत्तकैर्दिनम् । उन्मत्ताख्यो रसो नाम नस्से सात्सन्निपातजित् ॥ १२५॥ ३ ·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [उल्लास: वामकेश्वररसः। ताम्रपत्रं गन्धलिप्तं वह्नौ तप्तं तु ताडितम् । वचूर्ण तक्रसंयुक्तं वल्लार्ध वामयेद्धृशम् ॥ १२६ ॥ सन्निपातादौ संज्ञाप्रबोधनरसः । फिटूरी तुत्थनेपालं मरिचं निम्बबीजकम् । पुत्रजीवकमज्जा च निम्बुकेनार्कभाजने ॥ १२७ ॥ भावना सप्त दातव्या गुटी गुञ्जामिताऽञ्जनात् । सन्निपातमपसारं विषं सर्पस नाशयेत् ॥ १२८ ॥ खेदातिप्रवृत्ती उद्भूलनरसः। आकल्लकं विषं कृष्णं हेमद्रुफलभसकम् । उद्धृलनं खेदहरमेकद्वित्र्यष्टभागकैः ॥ १२९ ।। इति कायस्थचामुण्डकृतायां रससङ्केतकलिकायां चतुर्थोल्लासः ॥ अथ पञ्चमोल्लासः। अथातो गुटिकाधिकारः। सर्वरोगे जयागुटिका। विषं व्योषं हरिद्राब्दं निम्बपत्रं विडङ्गकम् । गुटी छागाम्बुना बद्धा स्थाजया योगवाहिका ॥१॥ कासादौ विजयागुटिका। मूतार्कायोविषं गन्धं विडङ्गाम्यब्दकेसरम् । रेणुका ग्रन्थिकं बोलं सर्वेषां द्विगुणं गुडम् ॥२॥ कोलप्रमाणां गुटिका भक्षयेत्प्रातरेव हि । कासे श्वासे क्षये गुल्मे प्रमेहे विषमज्वरे ॥३॥ शोफे पाण्डामये कुष्ठे ग्रहण्य भगन्दरे । विजया गुटिका ह्येषा रुद्रप्रोक्ताधिका गुणैः ॥४॥ अशेरोगादौ शङ्करवटिका। कोलागी च गन्धोषणरसविषकं पित्तमा क्रमात- त्सामुद्रं चार्कदुग्धैखिमिरथ पुटित जम्भतोयैविमर्थ ।

·५.]
रससबेतकलिका।
कासे कासकर्तरीवटिका ।
कृत्वा गुञ्जासमानामिपुशररसदिग्वसिवाणेषुदिग्भि-
दद्याच्छेष्मानिलार्शोज्वरजठरकफे तांवटीं शङ्कराख्याम् ।।५
ग्रहण्यादौ शङ्खवटिका।
चिश्चाक्षारपलं पटुव्रजपलं निम्बूरसैः कल्कितं
तसिन् शङ्खपलं प्रतप्तमसकृनिर्वाप्य शीर्णावधिम् ।
हिङ्गुव्योषपलं रसामृतवलीनिक्षिप्य निष्कांशकान्
बद्धा शङ्खवटी क्षयग्रहणिकागुल्मांश्च शूलं जयेत् ॥६॥
रसं कृष्णाऽभया त्वक्षं वासा भार्गी क्रमोचरम् ।
तत्समं खादिरं सारं बब्बूलकाथभावितम् ॥ ७॥
एकविंशतिवारांश्च मधुनाऽक्षमिता वटी ।
कासं श्वासं क्षयं हिक्कां हन्त्येषा कासकर्तरी ॥ ८॥
शूलरोगे सूर्यप्रभावावटिका।
व्योषग्रन्थिवचाग्निहिङ्गुजरणद्वन्द्वं विषं निम्बुक-
द्रावैराकजै रसैविमृदितं तुल्यं मरीचोपमा ।
वर्तिः सा विनिहन्ति शूलमखिलं सर्वाङ्गजं मारुतं
वहि चाशु करोति वाडवसमं सूर्यप्रभावाभिधा ॥९॥
प्रमेहे चन्द्रकला गुटिका।
एला सकर्पूरसिता सधात्री जावीफलं शाल्मलिगोक्षुरौ च ।
सूतेन्द्रवायसभस सर्वमेतत्समानं परिभावयेच ॥१०॥
गुडूचिकाशाल्मलिकाकषायैर्निष्काधमाना मधुना ततश्च ।
बद्धा गुटी चन्द्रकलेति संज्ञा मेहेषु सर्वेषु नियोजनीया॥१॥
क्लैब्ये भोगपुरन्दरीगुटिका।
हिङ्गुलं च चतुर्जातं लवनौषधचन्दनम् ।
जाति केसरं कृष्णा त्वाकल्लमहिफेनकम् ॥ १२ ॥
कस्तूरीन्दु समं सर्व तत्समे विजयासिते ।
क्षौद्रात्कोलमिता कार्या गुटी भोगपुरन्दरी ॥ १३ ॥

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [उल्लास:
शुक्रस्तम्भकरी ह्येषा बलमांसविवर्धिनी ।
नरश्चटकवद्गच्छेच्छतवारं स्थिरेन्द्रियः ॥१४॥
नागार्जुनीगुटिका।
वहं कासीसकं कृष्णा गुञ्जातुल्याऽऽकाम्बुना ।
कफवातामयं हन्ति गुटी नागार्जुनाभिधा ॥ १५ ॥
विषरोगे महामृत्युञ्जया गुटिका।
त्रिफलाविडङ्गसोमाभल्लातकवह्निविश्वानाम् ।
अष्टौ शुक्लवचाया भागा स्युः सद्विषस्सैकः ॥ १६ ॥
सर्पविषूचिगदाते दुष्टाजीर्णहते त्रिदुष्टेऽपि ।
सद्यो जीवति पुरुषो मृतोऽपि गुटिकाप्रभावेण ॥ १७ ॥
उन्मादे कितववटिका।
मूलेन पत्रेण फलेन वाऽपि व्योषान्विता या कितवोद्भवेन ।
बद्धा गुटी सा सहसैव हन्ति सोन्माददोषत्रयदुष्टवातान्॥१८॥
अलर्कविषहा गुटिका।
कट्फलाम्बुगिलं कृष्णां हिङ्गुलं बोलटङ्कणम् ।
गुडेन गुटिका शाणमिता सा नवमेऽहनि ॥ १९ ॥
उष्णोदकेन दातव्या सद्योऽलर्कविषापहा ।
गरभृशोषणं चूर्ण साज्यं वा तद्विषापहम् ॥ २०॥
सन्निपाते मृतसञ्जीवनी गुटिका ।
रसराजशुल्बगन्धकसुरतिक्तैः पीतभृङ्गमरिचैश्च ।
ब्राझीद्वितयरसाढ्या गुटिकाः कार्याश्च चणकामाः॥ २१॥
एका देया प्रथमं त्रिदोषविकलस्य मूर्छितस्यापि ।
अन्या मुहूर्तपरतः प्रहरादन्याऽपरा नैव ॥ २२॥
जीवति मृतोऽपि पुरुषस्त्रिदोषजान्विततन्द्रिकायुक्तः।
श्रीनागार्जुनगदिता गुटिका मृतसञ्जीवनी ख्याता॥२३॥

·रससङ्केतकलिका। २९ ज्वरनाशिनी गुटिका। एल्वालुकामयाबोलमिन्द्रा गुग्गुल्लसंयुता । लुहीक्षीरेण गुटिका शोधनी ज्वरनाशिनी ॥ २४ ॥ नेत्ररोगे नागार्जुनी वर्तिका। वरा व्योष वर तुत्थं यष्टीवेल्लार्कवारिजम् । रो] रसाञ्जनं चूर्ण वर्तिः कार्या नभोम्बुना ॥२५॥ सद्योऽक्षिकोपं स्तन्येन तिमिरं रोधतोयतः। किंशुकस रसाद्धन्ति पिल्लं पुष्पं च रक्तताम् ॥२६॥ पटलं बत्समूत्रेण स्तम्मे पाटलिपत्तने । नागार्जुनेन लिखिता सर्वनेत्रामयापहा ॥२७॥ सन्निपाते सुप्रचेतना गुटिका। व्योषं वरा वरं हिङ्गु तिक्तोग्रा नक्तमालकः । गौरी कटु त्वजामूत्रैश्छायाशुष्का गुटी कृता ॥ २८ ॥ अपसारं स्मृतिभ्रंशमुन्मादं शिरसो रुजम् । नक्तान्थ्यं तिमिरं हन्ति दोषं भूतादिकं भ्रमम् ॥ २९ ॥ एकद्वित्रिचतुर्थाख्यमञ्जनावरमेव च । सन्निपातं त्वचैतन्यं नाशयेत्सुप्रचेतना ॥ ३० ॥ ज्वरनाशनो विरेकः। सैन्धवेन युतं वज्रक्षीरमग्निविपाचितम् । द्विवल्लमुष्णकैः पीतं विरेकाज्वरनाशनम् ॥ ३१ ॥ वमनकारको रसः। लवणं भानुदुग्धेन सकृद्भावितमातपे । गव्येन पयसा पीतं कषार्ध वान्तिकारकम् ॥ ३२ ॥ वातरोगादौ महद्वातारितैलम् सूतेन्द्रं बलिवालकं च कुनटी खल्वे समांशं दिनं सौवीरेण विमर्य तेन वसनं वर्तीकृतं लेपयेत् । ।

·आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [उल्लासः तैलेन प्रविलेपितं च बहुशो वह्नि ततो दीपये- तसायद्गलितं च तैलमसितं तेनाङ्गलेपः कृतः॥३३॥ जवाबाहुकराप्रपादशिरसां कम्पानशेषाञ्जये- कुष्ठं तीव्रभगन्दरं व्रणगणान्रोगान्महागृध्रसीम् । अन्यान् रोगगणांश्च वातजनितानाडीव्रणान्दुस्तरान् विख्यातं भुवनत्रये गदहरं वातारितैलं महत् ॥ ३४ ॥ कर्णरोगे कर्णामृतं तैलम् । रामटं निम्बपत्राणि फेनः सागरसंभवः। एतानि समभागानि तद्वद्देयं सितं विषम् ॥ ३५ ॥ गोमूत्रेण समायुक्तं कटुतैलं विपाचितम् । तेनैव पूरयेत्कर्ण नरकुञ्जरवाजिनाम् ॥ ३६॥ कर्णरोग निहन्याशु लेपनाच्छिरसो गदान् । नाम्ना कर्णामृतं तैलं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् ॥ ३७॥ राजवल्लभधूपः। कस्तूरीन्दुश्च बाह्रीकं नखं मांसी च सर्जकम् । मुस्ताऽगुरु सिता सर्व क्रमवृद्धं समं पुरम् ॥ ३८॥ स्त्रोकं स्तोकं क्षिपेचैलं दिनैकमथ कुट्टयेत् । वति कुर्यात् प्रदीप्ता सा दिव्यं धूमं विमुञ्चति ॥ ३९ ॥ सर्वदेवप्रियः सर्वमत्रसिद्धिप्रदायकः । खाने वने रतागारे धूपोऽयं राजवल्लभः ॥ ४०॥ इति नैगमज्ञातीयकायस्थचामुण्डकृतायां रससङ्केतकलिकायां पञ्चमोल्लासः ॥ समाप्तेयं रससङ्केतकलिका।

·रससङ्केतकलिकापाठसंशोधनम् । अपपाठः सुपाठः . नागवा जे नागवाजे १ - - निशेष्टिकासूरी- निजौषधात् ९ निर्गुण्डीवृक्ष- गजपुटादित्य १९ Anmol . निशेष्टिकासुरी- निजापः दद्यात् निर्गुण्डीपत्र- गजपुटादित्वं -कारि -हार -धारि -हारि वज्यर्क- देयश्चातुर्थकज्वरापहः घूमः प्राप्नुवन्ति उन्मादापस्मृती " U -हारी -धारी -हारी . बजार्क- देयं चातुर्थकञ्चरापहम् धूमं कुर्वन्ति च उन्मादापस्मृति २ ८