Svclrc

The Brahmavada Sangraha And Suddhadvaitapariskara

Pandit Harisankara Sastru Vedabta Visarada · 17/6/03

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

THE
KASHI SANSKRIT SERIES
( HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA)
62
( Vedānta-S'uddhādvaita Section No. 1. )
THE
BRAHMAVĀDA SANGRAHA
and
SUDDHADYAITA PARISKĀRA 48
( Philosophy of Sri Wallabhãoharya )
WITH COMMENTARIES AND HINDI TRANSLATIONS.
Edited and Translated
by
Pandit Harisankara Sastri
Vedanta Visarada.
PRINTED AND PUBLISHED BY
Sai Krishna Das Hari Das Gupta
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares City.
1928.
Registered according to Act XXV. of 1867.
( All Rights Reserved.)

Printed-Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.
Printed by Jai Krishna Das Gupta
at the Vidya Vilns Press, Benares,
OOO
Boxe
Agents:
1 Luzao & co, Booksellers,
LONDON
2 Otto Harrasgowitz, Leipzig:
GERMANY.
3 The Oriental Book-supplying Agency,
POONA.

॥ श्रीः ॥ हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा लासमा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः ६२ वेदान्तशुद्धाद्वैतविभागे (१) प्रथमपुष्पम् । श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यवर्यश्रीवल्लभाचार्यसम्मतो ब्रह्मवादसङ्ग्रहः। शुद्धाद्वैतपरिष्कारश्च । विस्तृतभूमिकया विविधपरिशिष्टांषानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कनः । . करात्मजहरिशकरशास्त्रिवेदान्तविशारदेन शुद्धाद्वैतसम्प्रदाय पण्डितेन वैष्णववैभवस्य वैष्णवधर्मपताकायाश्च भूतपूर्व सम्पादकेन संशोषितः परिष्कृतश्च । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्बासंस्कृतसीरीजआफिस, विद्याविलास प्रेस. गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी । १९८५

--
हमारे यहां हर तरहकी छपाई व जिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।
--
--

॥ श्रीकृष्णः ॥ अस्मिन् स्तबके ग्रन्थाः। १ CWWW ... ... ... पृष्ठ समर्पण हरिशङ्करशास्त्री Foreword Prof. Atreya M. A. १ ३ भूमिका हरिशङ्करशास्त्री वेदान्तविशारदः १-१२ श्री. तेलीवाला का संक्षिप्त जीवनचरित्र १३-२१ ५ विषयसूची २२-२६ ६ ब्रह्मवादकारिका १-२ ब्रह्मवादः श्रीहरिरायजीविरचितः श्रीगोपालकृष्णभकृतिविवरणसमेतः ब्रह्मवादः श्रीवजराजजीविरचितः ३१-३८ है शुद्धाद्वैतपरिष्कारः श्रीरामकृष्णभट्टकृतः श्रीरघुनाथशास्त्रिकृततात्पर्यसमेतः ३९.-४६ १० भाषानुवादः हरिशङ्करशास्त्री वे० विशारदः ४७-९१ ११ ब्रह्मवाददीपिका ९२-९४ १२ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः ९५-९७ १३ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् ९७-९९ १४ उधृतवचनसङ्ग्रहः १५ उद्धृतश्लोकसङ्ग्रहः .. ...

wwe
सर्व प्रकारकी संस्कृत पुस्तकें मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ताः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

समर्पण
जिन्होंने आजीवन साम्प्रदायिक साहित्य की सेवा के द्वारा यह सिद्ध
कर दिया कि श्रीमहाप्रभुजी की बिन्दुसृष्टि का कार्य भगवत्सेवा एवं
आधिभौतिकसम्पत्ति की रक्षा करना तथा नादसृष्टि का कार्य अव्यभि.
चारिणी भक्ति में तन्मय रहते हुए लुप्तप्राय साहित्य की रक्षा एवं उद्धार
करना है।
जिन्होंने अपने जीवन में आर्थिक एवं शारीरिक कष्ट सहन कर
सुरसरस्वती के सेवकों के समर्माप एक उच्चतम आदर्श उपस्थित
कर दिया;
जिन्होंने मेरे उत्साहका स्वागत कर मुझे सुरसरस्वती का अन्यतम
सेवक बना दिया;
उन--
गोलोकवासी-
--
मित्रवर मूलचन्द्रभाई ( तेलीवाला )
की पुनीत स्मृति में कृतज्ञता पूर्वक यह ग्रन्थ सादर समर्पित है ।
हरिशङ्कर ।

No text on this page.

A FOREWORD One of the many systems of religious thought in India that claim to be based on the authority of the Upanishads, is that of Vallabhacharya, generally known as the Shuldhadoaita Vedanta, or Shuddha- Brahma-Pada, in the religio-philosophical circles, and as Pushtimarga, as a sect of religion. Unfortunately, it is not so much known to a general reader as the Advaita Vedanta of Shankaracharya, which, owing to the vast literature published on it in Sanskrit, English and Indian Vernaculars by its admirers who are quite lorge in number all over the world, is enjoying so much popularity that it is usally called the Vedanta Philosophy. The Upanishade, which all the systems of Vedantic Thought ( Vedanta meaning here the Upanidhads ), claim to interpret, present such a variety and multiplicity of ideas, that to incorporate all of them in & coherent system of philosophy is no less duiticult than to interpret the actual world in a comprehensive, coherent and systematic way. As in actual philosophising on the nature of the world, there is a danger of some aspects of the world to be neglected and others to be over emphasised by philosophers impatient to give a finished system, so also has been the case with the interpreters of the Upanishads, who, unfortunately for philosophical genius in India, directed their keon and bright intellect to the ancient record's creative thought, instead of applying it to the actual world and life from which the sages of the Upanishads got their first-hand information. For an impertial investigator into the doctrines of the Upanishads, if he is to bonifit by the attempts of the medieval thinkers, it is advisible to know all the interpretations offered by the various schools. The three books collected in this volume are welomé as giving us the doctrines of one of the five well-known schools of Upanishadic thought, the schoal of Vallakha on which there is very much soaroity of published literature. B. L. ATREYA M. A. Iss'c. Prof. OF PHILOSOPHY, HINDU UNIVERSITY BENARES.

No text on this page.

॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ अथेदं किञ्चित्प्रस्तूयते । इह खलु सकलकलाकलापादिपीठे श्रीसरस्वत्योरेकत्रसङ्गत्वात्रिभुवनललामभूते भारते वर्षे वेदान्तविद्यापाथोदधिमन्यनेनाद्वैतविशिष्टाद्वैतद्वैताद्वैतशुद्धाद्वैताद्यपूर्वरत्नराशिभिरापूरितं सुरसरस्वतीसाहित्यमाण्डागार श्रीमच्छङ्कररामानुजमध्वनिम्बार्कवल्लभादिभिराचार्यवधैः । तत्र तावब्रह्मवादापरपर्यायं शुद्धाद्वैतमतमेव श्रुतिसूत्रानुरोधित्वाद्देदीप्यते रत्नजातेषु, आलोक- यति च स्वप्रभाभिः पुरुषपुगवान् भागवतान् भक्कान् भगवदिच्छया भवान्तसम्भवान्दैव. जीवान् । अत्रेदं विचार्यते किं तावच्छुद्धाद्वैतम् , कोऽर्थस्तस्य, किञ्च तल्लक्षणमिति । शुद्धाद्वैतमार्तण्डे गोस्वामिगोपालात्मजगिरिधराचार्यः शुद्धाद्वैतपदस्यार्थः प्रतिपादितः कारिकाद्वयेन । तद्यथा-- "शुद्धाद्वैतपदे ज्ञेयः समासः कर्मधारयः । अद्वैत शुद्धयोः प्राहुः षष्ठीतत्पुरुषं बुधाः ॥ मायासम्बन्धरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधैः । कार्यकारणरूपं हि शुद्धं ब्रह्म न मायिकम् ॥ शुद्धं च तद्वैतं शुद्धाद्वैतम् , शुद्धयोरद्वैत शुद्धाद्वैतमिति वा । शुद्धशब्दस्यार्थस्तुमायासम्ब. न्धरहितं ब्रह्मेति ग्राह्यः । तथा च मायासम्बन्धरहितस्य शुद्धस्यैव ब्रह्मणः कार्यकारणरूपे. णांशांशित्वेन रूपेण वाऽद्वैतम् शुद्धाद्वैतपदवाच्य मिति विभावनीयम् । तल्लक्षणं तु-"इत- रसम्बन्धानवच्छिन्नकार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभाववत्वम् ।" सच्चिदानन्दलक्षण, जगत्कर्तृत्वादिलक्षणं वा "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म", "नित्य विज्ञानमा- नन्दं ब्रह्म' “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रद्यन्त्यभिसवि- शन्ति"; "यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति"; "जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात्", "अंशो नानाव्यपदेशात्", "ममैवांशो जीवलोके" इत्यादिश्रुतिसूत्रः प्रतिपाद्यते शुद्धस्यैवा- न्दमयस्य ब्रह्मणः कार्यकारणरूपेणांशांशित्वेन रूपेण वा जगद्ब्रह्मणोर्जीवब्रह्मणोरद्वैतम् । स्वी- क्रियन्ते चात्र भगवनिश्वसितरूपानिरपेक्षाः श्रुतयो, वेदान्तवाक्यप्रथनार्थत्वरूपाणि ब्रह्म- सूत्राणि, श्रीकृष्णवाक्यानि, व्यासस्य समाधिभाषा चेति प्रमाणत्वेन सर्वैरप्यास्तिकैः । "ब्रह्मवाद" एवैतेषां श्रुतिसूत्रगीताभागवतात्मकप्रमाणमूर्धन्यानाम्प्रतिपाद्यो विषयः । भगवद्वदनवैश्वानरावतारापरपर्यायैः श्रीमदल्लभाधीश्वरैर्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यसुबोधिनीनि- बन्धषोडशग्रन्थादिषु सविस्तरं विचारितमेतत् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितैर्विद्वन्मण्डने, श्रीपुरु- बोत्तमै ध्यप्रकाशेऽवतारवादावल्यां च, श्रीगिरिधरगोस्वामिभिः शुद्धाद्वैतमार्तण्डे, श्रीला- तथाच (२) लूभट्टैः.प्रमेयरत्नाणवे, श्रीगठ्ठलालापरपर्यायैर्गोवर्धनैर्मारुतशक्ती, श्रीमग्नलालशास्त्रिभिः पुष्टि. शिखरे, श्रीरमानाथशास्त्रिभिरपि शुद्धाद्वैतदर्शने ब्रह्मवादविषये बहुशो विचारितम्। प्रन्यावे. मे शुद्धाद्वैतसिद्धान्तावबोधबद्धादराः पूर्वपूर्वप्रामाण्यप्राबल्यमावहन्ति । परं तेषु केषां चित् स- कलोकबोधसौकर्यवैधुर्येण, केषाश्चिदतिविस्तृतत्वात् , केषाश्चिद्विषयविश्लत्वात् , केषाश्चिद- भिलषितकलावैकल्याच न सन्तोषमुपजनयन्ति मानसेषु प्रणयिनाम् । अनुपपत्तिसन्ततिमे- तादृशीमपनयन्ति "ब्रह्मवाद" प्रणयनेन श्रीमगिरिवरधरणचरणपरिचरणमार्गमुकुलमार्तण्डाय- मानहरिदासवर्यश्रीमगोवर्धनगिरिवरतादात्म्यं प्राप्नुवन्तो गोस्वामिनो हरिरायचरणाः, मायावा- दकरीन्द्रदपविदलनदक्षाः कणभक्षाक्षपादपक्षपातिपदमनुसन्दधानाः श्रीब्रजरायचरणाः, शुद्धा- द्वैतलक्षणपरिष्करणेन रामकृष्णभधश्च । इय हि ग्रन्थत्रयी त्रयीव सकललोकोपकारीगणे त्रि. वेणीव त्रिदुःखदुरितापहारिणी, तत्वजिज्ञासमाननामखिलानामपि जनानां स्पृहणीयतरेति ना- स्ति तत्र कस्यापि शहाकलहानुभवः । प्रतिपायो विषयस्तु "ब्रह्मवाद" इति नाम्नैवस्फुर: ति प्रेक्षावतां चेतसि धनगर्जितेन वृष्टिरिव । स एवायं श्रीपुरुषोत्तमास्यानलावतारोपदिष्टः सुरसृष्टिसमुद्भूतानां जीवानामुपकारको भक्तिमार्गः “पोषण तदनुग्रहः" इति वाक्यानुरोधात्पुष्टिमार्ग इति गायते साम्प्रदा- यिकैः। अयं च- "वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि। समाधिभाषाव्यासस्य प्रमाणं तचतुष्टयम् ॥ उत्तर पूर्वसन्देहवारकं परिकीर्तितम् । अविरूद्धन्तु यत्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथा ॥ एतद्विरुद्धं यत्सर्वं न तन्मानं कथंचन ।" इत्यादिप्रमाणनिकषयाव्णा सम्यक् परीक्षित एव । अस्मिश्च ब्रह्मवादे आनन.मयो वेदैक- प्रतिपाद्यः श्रीकृष्ण एवोपास्यत्वेन परिगृहीतः । तस्य निरतिशयानन्दत्वं वदे प्रसिदमेव । अन्येषां देवानां तु गणितानन्दत्वं बृहदारण्यके प्रसिद्धम् । तद्यथा- १०. मनुष्याणामानन्दा: १ मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः १०. मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः १०००० मानुषमानन्दाः १ देवगन्धर्वाणामानन्दः १०. देवगन्धर्वाणामानन्दाः १०००००० १ पितॄणामानन्दः पितॄणामानन्दाः १०००००००० १ आजानदेवानामानन्दः १०. आजानदेवानामानन्दाः१०० १ कमदेवानामानन्दः कर्मदेवानामानन्दाः१०००००००००००० १ देवानामानन्दः देवानामानन्दाः१०००००००००००००० १ इन्द्रस्यानन्दः १०.इन्द्रस्यानन्दा १०० १ वृहस्पतेरानन्दः १०. बृहस्पतेरानन्दाः१०००००००० १ प्रजापतेरानन्दः " म । ०००१ ( ३ ) इतःपरं श्रुतयो निरतिशयानन्दत्वमगणितानन्दत्वं वा प्रतिपादयन्ति। अतः श्रीकृष्ण- स्यैवानन्दमयत्वं स्फुरति भकानां चेतसि । एतादृशोऽगणितानन्दः कोटिकन्दर्पलावण्ययुको यशोदोत्सालालितः श्रीकृष्ण एव तदं- शात्मकै वरुपास्यते । “अधिकारप्रभेदेन फलभोक्तारो जीवा" इत्यपि सर्वजनसुविदितमेव । जीवानामधिकारभेदास्त्वधोलिखितक्रमेण विबोधयन्ति विपश्चितः । जीवाः मुक्ताः मुकेतराः जीवन्मुक्ताः मुकाः देवाः आसुराः मर्यादाजीवाः पुष्टिजीवा शुद्धपुष्टिस्थाः पुष्टिपुष्टिस्थाः मर्यादापुष्टिस्थाः प्रवाहपुष्टिस्थाः सर्वेऽपि भक्ताः स्वाधिकारानुसारतः फलं प्राप्नुवन्त्येव । तच्च फलं "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इतिश्रुते रसात्मकपुरुषोत्तमेन सममेव सर्वकामोपभोगः । तत्साधनं तु भक्तिरेवेति विशदं व्याख्यातं तत्रभवद्भिर्हरिरायचरणैः । एवमंशांशित्वेन जीव. ब्रह्मणोरभेदः प्रतिपादितः । प्रपश्चस्तु तत एवाविर्भूतः, कार्यरूपत्वाच तस्य ब्रह्माभिन्नत्वमेव । “जन्मायस्य यतः शास्त्रयोनि वात्" "यतो वा इमानि भूतान जायन्ते" "अह सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलय- स्तथा" "तदात्मान स्वयमकुरुत" "पटवच" "नाभाव उपलब्धेः" "वैधाच्च न स्वप्नादिभ्यः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रैः सत्यत्वमेव प्रतिपाद्यते प्रपश्चस्य। गोस्वामिश्रीवज- रायचरणैः प्रपश्चस्य मायिकत्वं निपुणतया खण्डितमेव । एवं च प्रपश्वस्यापि ब्रह्माभिनत्वम् । तदवैतच्छुद्धाद्वैतम् । सन्त्यत्र ब्रह्मजीवजगद्विषये मायावादाचनेके मतभेदाः । • समुपन्यस्यते यत्राविपश्चि. तां विनोदाय शाङ्कररामानुजीयमाध्यमततो वाल्लभमत्तस्य सालक्षण्यलक्षण्यसूचकं पत्रम् (Table):- श्रीमदल्लभाचार्याणां मतम् । श्रीमच्छङ्कराचार्याणां मतम् १ शुद्धाद्वैतवादः अद्वैतवादः २ प्रमाणादि सर्व सत्यं, केवलं ब्रह्मैव स्वेच्छावशात् प्रमाणादीनि व्यावहारिकाणि परमा- प्रमाणादिरूपैर्विचित्रां लीलां करोति । थतः सत्यं ब्रव।

(४) ३ शब्द एव मुख्यं प्रमाणं तदनुकूलतयाऽन्येषां प्रमाणानां व्यावहारिकी सत्यताम- प्रामाण्यम् , किन्तु तत्सख्यानपेक्षिता । शब्द- भ्युपेत्य तेषां प्रत्यक्षानुमानोपमान- प्रमाणेऽप्यखण्डशुद्धाद्वैतज्ञानपर्यन्तं स्वतः प्रमा शब्दार्थापत्त्यनुपलब्धय इति षट्त्व ग वेदाः साङ्गाः, श्रीमद्भगवद्गीता, मीमांसाद मभ्युपगम्यते । यम् , श्रीमद्भागवतं (व्यासस्य समाधिभाषा) (क) प्रस्थानत्रयं प्रमाणम् । चेति प्रस्थानचतुष्टयम्। (ख)शब्दप्रमाणस्यैव प्रमाणान्तरा- पेक्षया श्रेष्ठथम् । ४ "वेदोनारायणः साक्षादि"ति प्रामाण्यात्तस्य जगदन्तः पातित्वाद्वेदानामपि न पारमार्थिकत्वम् । पारमार्थिकत्वम् । ५ प्रमेयं ब्रह्मैव । प्रमेयं ब्रह्मैव। ६ सर्वधर्मविशिष्टत्वं ब्रह्मणः । सर्वधर्माणां च निर्गुण निराकारं ब्रह्म। ब्रह्माभिन्नत्वं स्वाभाविकत्वं च, धर्मधर्मिणोऽविकृतरूपाः । ७ आनन्दमयमेव ब्रह्म सैवपरा काष्ठा आनन्दमयो न ब्रह्म किन्तु ततः न ततः परं किश्चिदस्तीति । परं ब्रह्म अन्यदेव ८ सगुणनिर्गुणेतिकल्पना परापरेति विद्याद्वैविध्यं सगुणनिर्गुणेति कल्पना पराप- नाङ्गीक्रियते, ब्रह्मणो विरुद्धधर्माश्रयतया रोति विद्याद्वविध्यं च स्वीक्रियते। सर्वस्य सुसङ्गतत्वात् । ९ ब्रह्मैव स्वतोऽभिन्ननिमित्तोपादानकारणतया कर्तृ। परमार्थतोऽकर्तृभूतं ब्रह्मैव माया- वशात् कर्तृत्वेन प्रतीयते। १. जगतः सत्यत्वादभेदसम्भवः । जगतोऽसत्यत्वाब्रह्मणानन्यत्वं न सम्भवति । ११ सच्चिद्गुप्तानन्दाब्रह्मणोऽग्नेत्रिस्फुलिङ्गवदशात्मक- अविद्यावशाब्रह्मैव जीवरूपेण भासत जीवोत्पत्तिः । स च जीवो नित्यः । १२ तदविद्यानाशे तत्संसारनाशः नतु जीवनाशः । विद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ जीवत्वनाशः । १३ जावो ज्ञातृरूपो धर्मी च । जीवश्चैतन्यज्ञानस्वरूपो नतु ज्ञातृरूपः १४ आनन्दांशतिरोभावेन व्यापकोऽपि जीवोऽणु- जीवो विभुद्धिसंयोगादणुरूपेण. रूप एव पुनरानन्दांशप्रादुर्भावे व्यापकश्च । १५ ईशेच्छया जायमानं जीवस्यकतत्वभोक्तृत्वादिकं जीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिकं बु- पारमार्थिकम् । द्धिसम्बन्धजं न पारमार्थकम् । १६ विरुद्धर्माश्रयतया जीवो ब्रह्मण अंशोगदासश्च । जीव: प्रतिबिम्बभूत आभासः। १७ ब्रह्मव स्वच्छावशादनेकजीवरूपाणि धारयित्वा ब्रह्म माययानेकजीववद्भासते। विचित्रलीलाः करोति । भासते । - - १८ अशांशिभावनाभेदसिद्धिः जहदजहल्लक्षणयाऽभेदसिद्धिः। १९ जगत् बह्मण आधिभौतिक स्वरूपमतएव सत्यम् । जगदसत्यमाविद्यया भासते च । २० द्वैतज्ञानमविद्याकायम् । द्वैतज्ञानमविद्याकार्यम् । २१ जगद्भिनं संमारोभिन्नश्च । जगत् सत् भगव जगत्संसारयो दोनाभिमतः । कार्य भगवद्रूपं च । तस्य न नाशः । संसारस्तु आविद्याकार्यमसन् ज्ञाननाश्यश्च । २२ अविकृतपरिणामवादः विवर्तवादः। २३ भाविर्भावतिरोभावी। अध्यारोपापवादौ । २४ प्रकारभेदेनाख्यातिरन्यथाख्यातिश्च । अनिर्वचनीयख्यातिः। २५ भाक्तिरन्या, उपासनाचान्या । कर्म, उपासना, ज्ञानमिति साध- कर्मोपासनाज्ञानानि भक्तेरझानि । नक्रमः । भक्त्युपासनयो दो ना. भिमतः। २६ सर्वाणि साधनानि फलात्मकानि । कर्मादीनि साधनानि जगदन्त.- ब्रह्मरूपाणि च । पातित्वादपारमार्थिकानि । २७ आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिपूर्वकपरमानन्दप्राप्तिरूपो अविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्षः । माक्षः। २८ मोक्षः प्रवेशात्मकसायुज्यमित्यभिधीयते । मोक्षः कैवल्यामित्यभिधीयते । २९ भावदिच्छाभगवल्लालाद्यालम्बनेनौद्वतं प्रति अविद्यामायाजीकारेणाद्वैतं प्रति- पाद्यते । ३० एकमेवाद्वितीय वस्तु स्वेच्छया तत्तद्रूपेण परिणः सर्वमलीकमितिमत्वाऽद्वैतं साध्यते । मत इति मत्वाऽद्वैत साध्यते । ३१ वेदस्याक्षर मप्यन्यथा न कल्यते । सर्वाविरुद्धध- तत्तछुतिव्यवस्थार्थ निर्गुणसगुणो- मश्रियं ब्रह्मेति स्वीकारेण सर्वोऽपि श्रुत्यर्थों व्यव- पजीव्यत्वोपास्यत्वपरब्रह्मत्वादि. कल्पनम् । अथात्र रामनुजभततोवाल्लभमतलक्षाण्यमुपन्यस्यते । श्रीमद्वल्लभाचार्यणां मतम् श्रीमद्रामानुजाचार्याणां मतम् १ शुद्धोद्वतम् । विशिष्टाद्वैतम् । २ चिदानन्दांशप्रादुर्भावे जडमपि ब्रह्मैव भवति जडस्य जडेनैवामेदश्चितश्चिदैव । तथाऽऽनन्दांशप्रादुर्भाव चिदपि ब्रह्मैव । ३ वेदानुकूलानि सर्वाणि प्रमाणानि तत्संख्यानियमो प्रमाणानां त्रयम् , तत्रागमस्य मु- नास्ति। ख्यत्वम् । ४ ब्रह्मैव प्रमेयम् । ब्रह्मैव प्रमेयम् । परन्तु ब्रह्मणः चिदचिद्रूपे शरीरे तयोः परिणाम चाभ्युपगम्यते । पाद्यते। स्थाप्यते ।

( ६ ) ६ द्वैतम्। ५ विरुद्धधर्माश्रय ब्रह्म । सर्वदिव्यधर्मवदपि । सर्वदिव्यधर्मवद्ब्रह्म । ब्रह्मणः कर्तृत्वम् । ब्रह्मणः कर्तृत्वम् । ७ अविकृतपरिणामवादः। ब्रह्मशरीरं परिणमते । ८ जीवोऽणुरूपी व्यापकश्चानन्दाविर्भावे । जीवोणुऽनित्यः कर्तृरूपश्च । ९ ब्रह्मैव नानारूपाणिस्वेच्छया धारयतीति, आवि. सर्वदेवजीवानां नानात्वम् । र्भावतिरोभाववादस्वीकारात् । १० जगत्संसारयोर्भेदः । जगत्संसारयोर्मेदो नास्ति । ११ भक्त्युपासनयोर्भेदः । नास्ति भक्त्युपासनयोर्मेदः । १२ अविद्वद्दशायामन्यथाख्यातिः पूर्णज्ञानिदृष्ट्या- सरख्यातिः। ख्यातिश्च । माध्वमततो वाल्लभस्य वैलक्षण्यम् । श्रीवाल्लभमतम् । श्रीमाध्यमतम् । १ शुद्धाद्वैतम् । २ वेदानुकूल सर्वप्रमाणं तत्सङ्खयानास्ति । प्रत्यक्षानुनानशब्दात प्रमाणत्रयम् । ३ ब्रह्मैव प्रमेयम् । ब्रह्मणः प्रमेयत्वेऽपि जीवो जगदि. ति पृथक्तत्वद्वयम् । ४ ब्रह्मजीवजगतां सर्वथैवाभेदः । ब्रह्मजीवजगतां कदापि नास्त्यभेदः। ५ ब्रह्म सधर्मकं निर्धर्मकं चेत्युभयविधम् । ब्रह्म सर्वदा सधर्मकमेव । ६ ब्रह्मणि विरुद्धधर्माश्रयता वर्तते । न विरुद्धमाश्रयत्वं ब्रह्मणः । ७ ब्रह्मैवामिन्ननिमित्तोपादानकारणम् । ब्रह्मनिमित्तकारणम् । प्रकृतिश्चा. पादानकारणम् । अखण्डाऽद्वैतम् । अनन्यत्वं नास्ति। ९ आध्यात्मिकमक्षरब्रह्मस्वरूपम् । न तथाऽभिप्रेतम् । १. जीवो ब्रह्मण एवेच्छागृहात रूपम् । जीवः पृथक्तत्वम् । ११ जीवस्य नित्यत्व ज्ञातृत्वंच । तथैवात्रापि । १२ अखण्डरूपस्यापि तस्यानन्दांशप्रादुर्भावे व्याप जीवः सर्वदाऽणुरूपः। कत्वम् । १३ जीवस्य कतृत्वभोक्तृत्वे वर्तते । तथैवात्रापि। १४ इच्छाविपरिणामवत्त्वं जीवस्य । नानात्वं पारमार्थिकत्वं च। १५ अंशत्वादेवांशाशित्वेन जीवस्य ब्रह्मणा स. यद्यपि जीवस्यांशत्वमुरीकियत, त- हाभेदः। थप तस्मादेवांशत्वरूपकारणा- तस्य ब्रह्मणः सकाशद्रदः। १ नेन तस्वीकारात् वैषम्यनै‘ण्यपरिहारोदुष्करः । श्रीमहल्लमाना मते तु अखण्डाइतस्वीका- रात सुलम। ८ ( ७ ) १६ जगत्संसारयोर्भेदः । जगत्संसारयोर्भदो नाभिमतः । १७ भक्त्युपासनयोभदः। नाभिमतो भक्त्युपासनयोर्भेदः । १८ आवद्वद्दशायामन्यथाख्यातिः। पूर्णज्ञानिदृष्ट्या अन्यथाख्यातिः । ऽख्यातिश्च। तदेव प्रदर्शित सङ्केपतो मतवौचत्र्यम् । सत्स्वीप मतान्तरेषु श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणानां शुद्धाद्वैताखण्डब्रह्मवादस्यैव सर्वश्रुति- प्रतिपादितत्वात्सूत्रकारसम्मतत्वाध समीचीनत्वमितिनास्त्यत्र विदुषां विवादपदलेशोऽपि । हन्त ! खिद्यते चेतः,यत्साम्प्रतप्राचीनपारपाटिमनुसृत्याध्यापनशीलानां सङ्ग्यावतां को- डपत्रपद्धतिमनुसरण एव प्रीतिदृश्यते, न पुनर्मूलमन्थाभिप्रायप्रकाशने । सुदूरतरमेवास्तु ग्रन्थाभिप्रायप्रदर्शनम् ग्रन्थकताजज्ञासापि नाकुलयति विपश्चितां चेतांसि । ये पुनस्तादशी परिपाटिमनुसरन्ते तेपां तु श्रीवल्लभाधीश्वरमतमेव बादरायणाभिप्रतमित्यभिप्रायः । श्रीमतां प्रोफेसर M.G. Shastri महोदयानां मते शङ्कराचार्याणां मायावादस्तु सर्वथैवासमीचीनः । वदन्ति च ते-This would show that Shanksar's Mayavada is a jumbled outcome of the Samkhya anst. Buddhist trets, blended with misinterpretation of the passages referring to the creation of the dreaming soul or the rines of Gaupada. The Sankhyas therefore stand superiar to Shankar in holding that the universe is a real entity and that it nust in consequence have a real cause." सालयमतानुयायिनो विकृतपरिणामवादमनुसृत्य जगत्स्वरूपमझीकुर्वन्ति, श्रीवल्ल- भास्स्तु "विकृतपरिणामवाद" मेवाभ्युपगम्य जगत्सत्यत्वसाधने प्रवृत्ताः । यद्यपि सा- अचमतानुसरणं न सर्वथैव दोषरहितम् , तथापि सांख्यानां परिणामवादस्तु शङ्कराणां वि. वर्तवादतोऽधिकमेव विश्वासमुत्पादयति प्रेक्षावताम् । डा० थीबो ( Thebout ) महाशयानां मतेऽपि शकराणां मायावादः सर्वथैवाना. दरणीयः। डा० भाण्डारकराणामपि मते शाइराणां मायावादव्याख्यानं नैव प्रमोदास्पदम् । *The opinion expressed by some eminent scholars that the burden of the Upanishad teaching is the illusive charaetera of the world and the reality of the one soul only, is manifestly wrong, and I mcxy even. sary, is indicative of an uncritical judgment." यद्यपि Gerugh महाशयः शाकरसरणिमेव स्तौति,तथापि तन्मतं न सर्वजनविश्वा- समुत्पादयति । Colonel Gacob महाशयः शाकरमतस्तावक Gargh. महाश मुत्तर- (८) यति-The oriters of the older Upanishadasi.e. The Teddantists of the older school were undonbtedly Parinamvadis, or believers in the reality of the world of purception, and with them Brahma was not its substrate or illusory materal cause, but the material from wich the universe was evoled as the web of a spider etc.' यद्यपि वेदान्तपाथोदधिमथनप्रवृत्तानामनेकेषां विदुषां मतान्तराणि समुपलभ्यन्ते, तथापि श्रीमद्वल्लभाचार्याणां ब्रह्मवाद एवं निर्दुष्ठां पदवीमावहतीति भाण्डारकराणा मत- मस्ति । "Thus most of these schools avond the Pantheism of Spinoza, and the incompatibility between God's development into the world and his transcendency by holding that the rudiments of the material and spiritual world associated with God as his characteristics or as his body or as his power, only undergo development, he himself remaining pure. Vishnusiamin and Vallabha, admitting as they do, the development of Purushottam into the world and at the same time his transeendency, follow Badarayaan." वेदश्रद्धा अखण्डशुद्धाद्वैतमक्किमार्गप्रवर्तकानां श्रीमद्वल्लभाधीश्वराणां तदनुयायिनां च वेदविषये निरतिशया श्रद्धा वर्तते । वेदस्याक्षरमात्रमप्यन्यथार्थकमथवादार्थकं वा नाशीकुर्वन्ति श्रीव- ल्लभाचार्याः । वदन्ति च "वेदश्च परमाप्तोऽक्षरमात्रमप्यन्यथा न वदति । अन्यथा सर्व. त्रैव तदविश्वासप्रसझात् ।" "वेदेऽक्षरमात्रमन्यथा कल्पनेऽपि दोषः स्यात्" "तस्माद्वेदे- अक्षरमात्रस्याप्यसत्यार्थज्ञानस्याभावाद्वैदिकानां न सन्देहः" इत्यादि । तेन सर्वथैवायं सि- द्धान्तो वेदैकसम्मत इति नास्ति कस्यापि विपश्चितो विप्रतिपत्तिः । ग्रन्थकारपरिचयः। श्रीहरिरायचरणा: श्रीमद्वल्लभाधीश्वराणां द्वितीयकुमाराणां गोस्वामिश्रीविठ्ठलनाथामा प्रपोत्राः श्रीहरिरा- यचरणाः संवत् १६४७ वत्सरे प्रादुरभूवन् । त एव ब्रह्मवादप्रणेतारः । एतेषां निखिल- "मपि विद्याध्ययनं श्रीविठ्ठलेश्वराणां चतुर्थसूनुश्रीगोकुलनाथानां सविधे सजातमिति प्राचीनानां मतम् । श्रीमद्धरिरायचरणा विद्वत्प्रकाण्डा आसनितित्यत्र नास्ति कस्यापि विदुषो वैम- त्यम् । विद्वन्मौलिमणयोप्येते स्वात्मनं हरिदासत्वेनैव मन्यन्तस्म । समुपलभ्यन्ते 'हरि- दास' विरचिताः शतशो ग्रन्थाः। श्रीहरिरायप्रणीतानां प्रन्यानां सङ्गयानं तु न केनापि कर्तु शक्यते । अत्रैव गोपालमन्दिरे, नाथद्वारे, काम्यवने, पं० श्रीगठ्ठालपुस्तकालये च दृष्टि- - SANSKRIT VIDYA (६ ) पथमयाता बहवो प्रन्थाः । दर्शनपथमगतानां प्रन्यानां नामान्यप्यत्रस्थानसौकर्यवैधुर्येण प्रकाशयितुं न शक्यते, प्रन्थविभागं कृत्वैव शक्नोम्यवस्थातुं सतां पुरतः । केचन ब्रह्मवाद. भक्तिरसवादादयो 'वादा'न्ता प्रन्थाः । अन्ये मुक्तिद्वैविध्यनिरूपणादयो 'निरूपणा'न्ताः । अपरे मार्गस्वरूपनिर्णयादयो निर्णया'न्ताः । इतरे भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमत्वनिश्चयादयो 'नि- धयान्ताः । केचन मूलस्वरूपनिराकरणादयो 'निराकरणान्ताः । एवमेव रहस्य-ता. पर्य-विवेक-विवेचन-विवृति-विवरण-लक्षण-अनुकरण-वर्णन-विध्यन्ता बहवो ग्रन्थाः समुपलभ्यन्ते । एतदतिरिका अष्टकानि स्तोत्राणि च विद्यन्ते । परं तेषु सर्वेष्वपि स्वप्रभु. विज्ञप्तिः, स्वामिनीविज्ञप्तिः, यमुनाविज्ञप्तिः, वल्लभविज्ञप्तिरित्यादिविज्ञप्तिग्रन्थाः, शिक्षाप- त्राणि च भक्तिरसमहोदधौरत्नरूपाण्येव समुल्लसीन्त प्रन्थरत्नानीमानि महार्हाणि । तथापि उन्मुद्रणे न कस्यापिप्रवृत्तिः । अधुनातु कटुकटिपटलदंशननेवा पाथसपृषतपातेनवा निलया- नीलकीलकवलनेन वा विलोपः क्रमादवलोक्यते । एते सङ्गीतसागरविलोडनदक्षा अप्यासन् । गीतगोविन्दसरणिमनुसृत्य भूरि भातिभा. भूषितानामष्टपदीनामपि प्रणयनं चक्रुः । तथैव ब्रजभाषायामपि कमनीयं कीर्तनकदम्ब तिवन्तः । कीर्तनानि च तानि प्रत्यह सर्वत्र मन्दिरेषु भगवत्सन्निधौ गीयन्त इति नागिदितं भगवदीयानाम् । श्रीहाररायचरणास्तु विनयस्य परमामवधि प्राप्नुवन्त इत्यपि तदन्थपरिशीलनेन पार- परिकं परिज्ञान सम्भवत्येव । पूज्यपादानामेतेषां प्रादुर्भावो यद्यपि महामहिमशालिनि ल्लभगंश एव, यद्यपि तभ्यो महाहनस्वाभरणानि छत्रचामरादीनि च राजचिहान्यपीदानी. नतद्वंश्यानामिव सुतरां सुलभान्यासन् ,यद्यप्येते ख्यातवैदुष्याः पण्डितप्रकाण्डा आसन् ,तथापि वत्मानं जीवत्वादल्पझं सर्वदोषदुष्टं च मन्यमानाः श्रीकृष्णमेवं विज्ञापयन्तिस्म । तद्यथा- दीननाथ न नै दैन्यमितोऽधिकामिहास्ति हि । * R6893 जीवस्वभावदोषेण वयं यद्यपि न स्थिराः । तथाप्यङ्गीकृतिस्थैये निजं नाथ विचारय ।। N28 * सर्वज्ञत्वात्नया ज्ञातं पुरा दुष्टा इति स्वतः स्वचायवंशसम्बन्ध स्त्विदानीमपि वर्तते ॥ दुष्टा अपि निजा नैव त्यज्यन्ते दोषनाशकैः . T.FUTATI. NA LISTA FC VH अन्यत्राप्युकं तैरेव- - "हो वा इन भगवदीयनपर, मेरे तनको करौं बिछौना, सीस धरौं इनके चरणन पर" (१०) । इयमेव विनयस्य परा कष्ठेति निर्विवादमेव । नैवाधुना तवंशीय एकोऽपि गोस्वामी, पुरोदीरित गुणगरिष्ठः प्रभुवरचरणपरिचरणपरायणान्तःकरणः सन् स्वात्मानं सर्व दोषदृष्टं मन्यमानो, वैष्णवानां चरणेषु स्वशिरःपातनेन कृतकृत्यो भवितुं सम्भावयन् चाक्षुष- प्रत्यक्षतामुपगतः,न वा तादृशः कोऽपि भागवतो भक्तः। श्रीहरिरायचरणैस्तुजन्मनः साफल्यं श्रीवल्लमाधीशाश्रयेण, मुबोधिनीदर्शनेन (मननेन) राधिकानाथाराधनेन, हरिनामग्रहणादिन च निरूपितम् । एते हि १२० वर्षाणियावत् भूतलमलचकुः । मुद्रितश्चात्र प्रन्ये कारिकात्मकोऽपरोऽपि ब्रह्मवादः । तस्यापि प्रणेतारः श्रीहरि- रायचरणा एव । एतयाख्यानं दीपिकासमाभिधानं मुद्रणावसरे नास्माभिर्लब्धम् । तप भगवच्छाननिष्ठातशास्त्रिश्रीममलालमहाभामानामनुकम्पया सम्प्राप्तमिदानीम्, अतस्तत्- सनिवेशः (क) परिशिष्टे कृतः। श्रीवजनाथगोस्वामिनः। गोस्वामिश्रीव्रजनाथविरचितो "ब्रह्मवादो"पि मुद्रित एवात्र । एते हि गोस्वामिनः श्री रघुनाथतनयाः श्रीमद्वलमाधीश्वरेभ्योऽष्टमी परम्परांप्राप्नुवन्तः। श्रीविठ्ठलनाथानां प्रथमतन- यवश्याः । एतेषां प्राकव्यं वैक्रमीये अष्टादशशतके (१७२९) सजातमित्यैतिहासिकाः प्राहुः । गिद्वाकाण्डानां श्रीकृष्णाचन्द्राणां श्रीमत्पुरुषोत्तमानां 'श्रीकाकाबल्लभानां, च समानका- लिका होते बभूवुः । षोडशमन्थादिष्वप्येतेषां टीकाः समुपलभ्यन्ते । श्रीतेलीवाला. मूलचन्द्रमहाशयाः प्राहुरिमे षोडशप्रन्थानां टीका विलिख्य संशोधनार्थ श्रीकाका- बल्लभाना सविधे प्रेषयांचक्रुः । श्रीकाकावल्लभजीसंशोधिताष्टीकास्तनाम्नैव प्रसिद्धिं गताः । अथच श्रीकाकागल्लभजीसंशोधनबिहीनाष्टीकाः श्रीव्रजराजनाना प्रथिता इति । अस्मत्सगिधे श्रीमत्पुरुषोत्तमसमानकालिकानां सजथागतां नामावलिः, तात्कालिकानां अन्थानां सूचीपत्रमपि गिद्यते । प्रहस्तगादोदाहारे तद्विषयको भूयान् विचारः समुप- निबद्धोऽस्माभिरतो नात्र पिष्टपेषणं क्रियते । श्रीरामकृष्णभट्टाः। शुद्धाद्वैतपरिष्कारप्रणेतारः श्रीरामकृष्णभट्टास्तु काश्यामेव श्रीगिरिधरगोस्वामिनामन्ते- -वासिन आसन् । एतेषां जन्ममूर्मध्यप्रदेशे सागर नगरी (Saugor C. P.) आसीत् । यदा श्रीगिरिधरचरणाः श्रीनाथद्वारतो गुरुदक्षिणारूपेणेदानीमत्र विराजमान श्रीमुकुन्दराय- स्वरूपमत्राचीतवन्तस्तदानीं मार्ग एवैतेषां समागमो बभूव । १८८३ तमे विक्रमाब्दे का- -शीवासः कृतः । एतेषामेव पौत्ररत्नम् शुद्धाद्वैतवेदान्तग्रन्थरत्नपरीक्षको रत्नगोपालभः । श्रीरामकृष्णभष्टानां शुद्धाद्वैतमार्तण्डप्रकाशः, श्रुतिरहस्यप्रकाशादयश्च कृतय उपलभ्यन्ते। एतेषां समानकालिकाः श्रीद्वारकेशगोस्वामिनः, योगीश्रीगोपेश्वराः, श्रीगिरिधराः, श्रीदामो. दरादयः साम्प्रदायिका आचार्याः श्रीराजारामशास्त्री, काशीनाथशास्त्री, काकारामपण्डितजी गौडस्वामी-विभवरामशास्त्री-सखारामपण्डिताश्चासन् । काश्यां बहुगारं श्रीरामकृष्णभाना (११) पूर्वोक्तपण्डितैः सह शास्त्रार्थोऽभूत् । प्रतिपादितं च भट्टमहाशयैः शुद्धाद्वैतमतम् । जयपुरे, दतियाराज्ये, रीवॉ राज्ये च तत्तभरेन्द्राश्रितैः पण्डितप्रवरैः सहापि शास्त्रार्थोऽभूत् । विजय. पत्राणि तेषां सन्त्यस्मत्सविधे। टीकाकारपरिचयः । श्रीगोपालकृष्णभट्टः। श्रीहरिरायप्रणीतब्रह्मवादविवरणं गोष्ठीशालोपनामकहरिकृष्णात्मजगोपालकृष्णेन श्रीगो- पेश्वरशिष्येण सुकविना कृतम्। श्रीगोपेश्वरचरणास्तु वैक्रमीय एकोनविंशतिशतके भूतलमल. चक्रुः । श्रीगोपेश्वराणां पाण्डित्यं प्रतिभा च भक्तिमार्तण्डादिदर्शनेन साक्षात्कुन्ति भाग्य- वन्तो भागवताभक्तः। श्रीरघुनाथशास्त्री। शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यप्रणेतारो महाराष्ट्रदेशोद्भवा वैराजक्षेत्रकृताध्ययना ब्रह्मचारि- नारायणशास्त्रिमहाभागानामन्तेवासिनः 'कोकजे' इत्युपाला गोपालात्मजा रघुनाथशास्त्रिणः सन्ति । अस्मत्सतीर्थास्तर्कतीर्थाश्ते विपश्चितः । ग्रन्थ संशोधनम् । ब्रह्मवादकारिकाया एकमेव पुस्तकं समुपलब्धं विद्याविलासमुद्रणागारतः। तदनुसारे-- णैव मुद्रणकार्य संवृत्तमत्र । मोहमयां पं० गट्ठलालसंस्थायां दृष्टपूर्वोऽयं प्रन्थः । श्रीहरिरायविरचितस्य ब्रह्मवादस्यैकं पुस्तकं वर्षत्रयात्पूर्वमेवात्र गोपालमन्दिरे दृष्टम् । तदनुसारेणैतत्संशोध्य गोलोकवासिनां तेलीवालामूलचन्द्रमहाभगानामादेशेन यदाऽहं मोहमयीं गतस्तदा तदीयपुस्तकत्रयेण पं० गठ्ठलालसंस्थायाः पुस्तकद्वयेन चास्य संशोध- नकार्य समाप्तिमगमत्। श्रीव्रजरायचरणानां ब्रह्मवादस्तु वादावल्या पं० भश्रीरमानाथशास्त्रिभिर्मुद्रापित एव । परन्तु तस्य तत्र सर्वथैवाशुद्धरूपेण मुद्रितत्वात् सम्प्राप्तः पुनर्मुद्रणावसरः । अस्य संशोधनं तु यदाऽहं काम्यवन आसम् , तदैव पं० मुन्नीलालमहशयानां साहाय्येन सजातम् । तत्रैव पुस्तकत्रय समुपलब्धम् । पुस्तकद्वयं विद्याविलासमुद्रागारतः प्राप्तम् । तत्तत्स्थलेषु टिप्प- ण्यादिना परिष्कृत्यैव मुद्रापितोऽयं प्रन्थः। शुद्धाद्वैतपरिष्कारस्यैकं हस्तलिखितं पुस्तकं विद्याविलासमुद्रणागारत एव सम्प्राप्तम् । तदनुसारेणैव तन्मुद्रणमत्रापि । वर्षत्रयात्प्रागेव विद्याविलासमुद्रणागाराध्यक्षैः श्रेष्ठिवरश्री- जयकृष्णदासमहाशयैरसकृत् समुत्साहितोऽहमस्य मुद्रणार्थम् । परन्तु भगवदिच्छाधीनत्वा- ज्जीवस्य न तत्कार्य तदानीं परिपूर्णमभूत् । -- (१२ ) उपकारस्मरणम् । गोलोकवासिनो मूलचन्द्रमहाशयस्यास्मन्मित्रस्य, शुद्धाद्वैतसम्पादकस्य तत्रभवतो वसन्तरामशास्त्रिणः, काम्यवनपुस्तकालयाध्यक्षस्य पं० मुन्नीलालमहोदयस्य चात्रोपकारः स्मर्तव्य एव। यद्येतेषां महानुभावानामनुकम्पा न स्यात् तदैतद्ग्रन्थमुद्रणमप्यसम्भव- त्वपदवीमापयेत। तत्रभवद्भिभगवच्छास्त्रनिष्णातश्रमिग्नलालशास्त्रभिः श्रीहरिरायविरचितब्रह्मनाद- दीपिका प्रदाय बहूपकृतम् । श्रीरघुनाथशास्त्रिणां तु विशेषत एवोपकारः स्मर्तव्यः । प्रन्थसंशोधनादि (Proofreading) निखिलप्येतेषां साहाय्येनैव संवृत्तम् । श्रीमद्भिर्दर्शन शास्त्राध्यापकैः ( Prof. of Philosophy ) आत्रेयमहाभागै- रपि प्राक्कथनं ( Foreword ) लिखित्वा बहूपकृतम् । तथैव विद्याविलासमुद्रणालयाध्यक्षस्य श्रेष्ठिजयकृष्णदासस्याप्युपकारः स्मर्तव्य एव । क्षमाभ्यर्थनम् । ग्रन्थेऽत्राक्षरसंयोजकदोषात्संशोधकस्य जीवसुलभदोषवत्वाच्चाशुद्धिदोषो नयनपथमागत श्वेद्विद्वभिरश्यमेव क्षन्तव्यमिति प्रार्थयति- हिन्दूविश्वविद्यालयः, काशी । फाल्गुनशुक्ल ५ रवी १९८४, विदुषां किङ्करो हरिशङ्करः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ गोलोकवासी श्रीयुत मूलचन्द्र तुलसीदास, तेलीवाला, बी. ए. एल एल. बी. का संक्षिप्त जीवन चरित्र। - १८८७ के २३ सितम्बर को महामान्य श्रीयुत मूलचन्द्र जीने भरोचमें, जो नर्मदानदी के दक्षिणतट पर स्थित है, जन्म लिया। यह स्थान वही है, जहां बलिराजाने दशाश्वमेध यज्ञ किया था और भगवान् वामनको त्रिपाद भूमि दान दिया था । पुराने समयसे भार्गव जैसे कर्मकाण्डी ब्राम्हणों का यह निवास स्थान रहाहै । विसामोढ वैश्य कुलमें मूलचन्द्रजीने जन्म लिया था। यह जाति छोटी होनेके कारण आपके पितामह सेठ लालभाई का ५५ वर्ष तक विवाह नहीं हुआ था । आपके पितामह जब श्रीनाथद्वार और कांकरोली की यात्रा करने गयेथे, तब कांकरोलीमें गोस्वामी श्रीपुरुषोत्तमजीने उन को ऐसा वरदान दिया था कि तुमको दो लडक होंगे। तब उन्हों ने प्रत्युत्तर दिया कि मैं अविवाहितबहू और अब विवाह होनेकी आशा भी नहीं है। तब श्रीपुरुषोतमजीन मुसकुराके कहा कि घर जाईये, सब कुछ होजायाग घर आने पर उनका विवाह हुआ। और वरदानके अनुसार दो लडके हुए । उन के कुटुम्बका ऐश्वर्यभी खूब बढा, लेकि- न मूलचन्द्रजीके जन्मके पहले आकस्मिक कारणों से बहुत धन हानि हुई । बाल्यावस्थामें इनके स्वास्थ्यकी रक्षा न होसकी। मूलचन्द्रजी- शरीरसे दुर्बल थे, मगर इस दुर्वल शरीरमे ऐसी विचित्र शक्ति- थी-जिसके लिये भय कुछ भी नहीं था, जो आपत्तियों से तनिकभी डगमगाती नहीं थी बहारी दिखापस जिसे कोई भी धोखेमें नहीं डा सकताथा और जिसके लिये धन तृणवत् था । मूलचन्द्रजी बालपनमें खेल कूदके बडे प्रेमी थे,मगर अपनी कक्षा मे सब लडकोंमे श्रेष्ट थे। आपकी धारणा शक्ति इतनी तीक्ष्ण थी कि एक बार पढने से आपके ध्यानमें ज्यों का त्यों सब रहता था, आपके शिक्षक आप पर बहुत प्रेम करतेये । आनन्दी और मिलन सार स्वभाव होने से आपके आदेशों को, जो भापमानीटर की हैसियत में करते थे, कक्षा के बादमाश से बदमाश और मजबूत से मजबूत लडके भी खुशीसे मानते थे। कालेजके महारा- ष्ट्रिय मित्रों के सहवास से मूलचन्द्रजी को गायन का भी शान होगया १४ जीवन चरित्र । था। वेदान्त लेकर आपने १९०९ में बी. ए. की परीक्षा पास की । इस के बाद एलफिन्स्ट स्कूल बम्बई में आप अध्यापक की नौकरी करने लगे । इस के कुछदिन बाद ट्रेनिंग कालेज में अभ्यास करने के लिये आप को चुना गया और ५० मुद्रा छात्रवृत्ति आपको मिलने लगी। इस से कानून का अभ्यास करने के लिये आप को बहुत सहूलियत हुई। पुष्टिभक्तिसुधा मासिक में मूलचन्द्रजी अपने निर्भीक और स्व- तन्त्र विचारों से परिपूर्ण लेख प्रकाशित करातेथे। इसी कारण वै. ष्णव सम्प्रदायमे हलचलसी उत्पन्न होगई थी। वैष्णव परिषद् तथा पुष्टिभक्तिसुधा मासिकके जनक भगवच्छास्त्र. निष्णात श्रीयुत मगनलाल गणपतराम शास्त्रीजी के साथ आप ने काम किया और १९१० में सुरत में वैष्णवपरिषद का अधिवशन हुआ था उस में जो आपने कार्य किया उस के कारण लोगों में आप के सम्ब- ध में मारी प्रेम उत्पन्न हुआ। १९१४ में आप एल, एल् बी. की परीक्षा में पास हुए। और यही मालूम होताथा कि आप सम्भवतः भरोच में प्रैक्टिस करेंगे । मगर लोगों को बडाही आश्चर्य हुआ जब आप बम्बई में वास करने के लिये आये । बम्बई में रहने का जो निश्चय आपने किया था उस का कारण योथा-- छुटपन में आप को ऐसे ऐसे स्वप्न दिखाई पड़ते थे जिन में से कुछ में आपको मालूम होता था कि हम हवा में उड रहे हैं, और कुछ आप के भविष्य को सुचित करते थे। जैसे भरोच के मन्दिर में श्री. नाथजी पालने में झुलाए जाते है वैसे आपने एक दिन स्वप्न में देखा. श्रीनाथ जी हंसते हुए भी आप को मालूम पडे थे। प्रातः काल में उठे और नित्यकर्म से निवृत्त होकर दर्शन के लिये मन्दिर में गये। जैसा दर्शन आपको स्वप्न में हुआथा ठीक वैसा दर्शनहोनेसे आप को बहुत खुशी हुई। जब आप दर्शन कर लौट रहे थे तब तेलीवाला कुटुम्ब के परम मित्र श्रीयुत जयकृष्णदासजी ने आप को दूकान पर बुलाया और एल एल बी की परक्षिा में उत्तीर्णहोने के उपलक्ष्य में आप को बधाई देकर प्रैकटिस बम्बई हाईकोर्ट में करने के लिये कहा और वकीलीकी सनद लेनेके लिये ५०० मुद्रा प्रदान किया इस घटना का आधार ईश्वर. इच्छा जान कर मूलचन्द्रजीने तुरन्त बम्बई के लिये प्रस्थान किया और वहां प्रैटिस करने लगे। श्रीयुत भाईलाल कोडारी के भवनमें आप रहते थे..यहां पं. गट्ठलालाजीकी संस्था जीवन चरित्र। १५ . के मन्त्री श्रीयुत काशीदास, नारायणदास दलाल से आप की मुला कात हुई । वार्षिक व्रतोत्सव टिप्पणी बनानेमें आपने श्रीयुत दलाल को मदत की और इसी कारण आप उन के प्रेमभाजन हुए । विद्वत्ता और गाढशान को देख आप को पुस्तकालय के हस्तलेखों को देखने की सुविधा दी गई, और बाद आप संस्था के ट्रस्टी भी बनाये गये। आप का जन्म तथा बम्बई में रहने की सूचना और हस्तलेखों का प्राप्त होना (जो आप के जीवनकार्यों के लिये अमूल्य रत्नथा ) इत्या. दि ईश्वरइच्छा हीसे प्राप्त हुआ था । आप की जन्म कुण्डली से एक ज्योतिषी ने ऐसा भविष्य कहाथा कि आपके हाथ से भारी यज्ञ होगा । आधे से आधिक जब आप के ग्रंथ प्रकाशित हो चुके. तब आप को "यक्ष" का अर्थ समझ में आया । जब कभी इस कार्य में कठिनाईया आती थी तब आप ईश्वर से प्रार्थना करते थे और आ- प की कठिनाइयां सहज ही में दूर होजाती थीं । वैष्णवपरिषद् के कोष से गट्टूलालजी के पुस्तकालय के हस्त. लेखों को प्रकाशित करने का कार्य मूलचन्द्रजी की मदत से श्रीयुत मगनलाल शास्त्रीजीने प्रारम्भ कर दिया था। मगर कोष की कमी होने से यह कार्य बन्द करना पड़ा था। श्रीयुत मगनलाल शास्त्री के पूना जाने के कारण खक्खर बिल्डिङ्ग में जो कथा होती थी वह बन्द हो गई मगर लोगों के कहने से वहां मूलचन्द्र जी अणुभाग्य और निबन्ध बांचने लगे । “सुझगोकुलजी झाला वेदान्त प्राईज" के लिये १९१५ में बम्बई विश्वविद्यालय ने एक विषय नियत किया, जो यह था "Discu. ss how far gre truly represents the view of the author of the ब्रह्मसूत्रः" श्रीपुरुषोत्तम जी के प्रकाश के दो चार परा. यण कर मूलचन्द्रजी ने लेख तय्यार किया। लेख की भाषा. लेखन पद्धति, विचार, तुलनात्मक लेखन कला अलङ्कार इत्यादि सब बहुत उच्च श्रेणी का था, जिनसे परीक्षकों के हृदय आनन्द से गद् गद् हुए होंगे, और मूलचन्द्र जीकी स्तुति उन्होंने अवश्य की होगी। लेख प्रकाशित होगया है और लोग उसे बडे चाव से पढते हैं। नडि. यदि के श्रीयुत त्रिभुवनदास के द्वारा सेवाफल का अनुवाद करने के लिये कहने पर मूलचन्द्र जी १९१५ में साहित्य इकट्ठा करने लगे। आरम्भ में आपने १२ टीकाएं इकट्ठी की थी, और, उनको प्रकाशित करने का विचार किया था। मगर श्रीयुत त्रिभुवनदास जी के पास कोष न होने से पोरबन्दर के. गोस्वामी श्रीजीवनलाल जी के पास - जीवन चरित्र। प्रकाशन कार्य मूलचन्द्र जी गये वहां आप को ५०० मुद्रा मिली। आरम्भ हो गया और माला का प्रथम खण्ड १९१६ में प्रकाशित हुआ। इससे मूलचन्द्रजी की पुष्टि सम्प्रदाय में भारी नामवरी हुई। इसके बाद तीन और टीकाएं जलभेद के साथ प्रकाशित की गई थी। मूलचन्द्रजी की पहली शादी उज्जैन में १९११-१२ में हुई थी। आप की स्त्री पवित्र हदयवाली तथा धार्मिक भावों को रखने वाली एवं पातभक्ती परायणा थी । इस समय आपने अपनी माता को भी बम्बई बुला लिया था । आप की आयु तो कम थी मगर जीवनयात्रा बहुत शान्ति एव सन्तोष से करते थे। आप को १९१४ में लड़का और १९१५ में लड़की हुई । पर वह लडकी थोडे दिन की पाहुनी थी। इस लडकी के पीछे आपकी स्त्री का भी देहान्त हो गया। इस कारण से आप आप का परिवार भारी आपत्ति में पड़ा था। इतनी समाई न थी कि आप एक रसोइयां रखते और लडके को खलाने के लिये एक नौकर रखते। गोस्वामी श्रीप्रजभूषणलाल जी के यज्ञोपवीत के समय मूलचन्द्रजी श्रीनाथद्वार और काइरोली १९१९ में गये थे। आप के साथ श्रीयुत उत्सवलाल और अन्य मित्र भी थे। उनकी मदद से आपने कोटे का पुस्तकालय देखा और वहा के हस्तलेखों से बहुत सी बातें एकत्रित की । इस समय नाथद्वार के पुस्तकालय को भी आपने देखा था । और इसी समय श्रीटिप्पणीजी का प्रकाशन कार्य प्रारम्भ किया गया था। १९२० में आप का दूसरा विवाह दसामोढ जाति में हुआ। इससे आप को दो लडके और एक लडकी दुई। श्रीयुत उत्सवलाल जी से निमन्त्रित होने पर आप आनन्द में गये थे। उन्होंने आप से कहा कि सूरत में हमने "श्मि देखा है । सूरत से रश्मि की हस्तलिखित प्रति मंगाई गई मगर उसकी स्थिति बहुत ही खराब थी। आपने जिस तरह से हो सका उस तरह से रश्मि की दूसरी दूसरी प्रतियां एकत्रित करना प्रारम्भ किया, आप की इच्छा थी कि भाष्य, प्रकाश और रश्मि ये तीनों एक साथ प्रकाशित करें। श्रीयुत गोवर्धनदास सूरदास ट्रस्ट का कोष मो० श्रीगोकुलनाथ जीकी मदत से प्राप्त करने का सौभाग्य आपको प्राप्त हुआ था। आपने दुसरे कार्यों को छोड कर इसी कार्य में अपना तन मन लगा दिया मगर कराल काल का आकस्मिक आक्रमण होने से पूर्व आप इनके केवल तीनही खण्ड प्रकाशित कर सके थे। (१)श्रीतिलायित महाराज श्री गोवर्धनलाल जी ने तथा चिल ।

। जीवन चरित्र। श्री दामोदरलाल जीने आप को श्रीनाथद्वार में निमन्त्रित किया। अणु- भाष्य के तीसरे अध्याय के कुछ पत्र और चौथे अध्याय का सम्पूर्ण हिस्सा आप को दिखलाया गया । श्रीगुसाई जी के हस्ताक्षर में उसे देख आप को भारी हर्ष हुआ। श्रीयुत मूलचन्द्र जीमें आविष्कार करने की एक अलौकिक बुद्धि थी । आप की उत्पादक शक्ति ने, कल्पना शक्ति ने, धारणाशक्ति ने और साम्प्रदायिक-गाथाओं के पूण ज्ञान ने इस बुद्धि में इतनी उठावदारी आगई थी कि फट और पुराने से पुरान हस्तलेख पढने से आप समझ जाते थे कि वह किसका है, उसकी चोरी कहाँ से हुई, वह कब लिखा गया था, किसके हस्ताक्षर में लिखा गया है। इसके सिवाय आप की इस बुद्धि ने और भी कार्य किये है जिनमें से थोड़ों का उल्लेख नीचे किया जाता है। (२) भरूची वैष्णवों का कहना है कि श्रीमदवल्लभाचार्य जी का जन्मवर्ष १५२९ और जन्मस्थान चौडाग्राम था. मूलचन्द्र जी ने इन वैष्णवों से कल्लोल का एक हस्तलेख प्राप्त किया । इसमें नामकरण सम्बध का पुराना एक श्लोक नहीं पाया जाता था और इसके स्थान में एक दूसरा श्लोक जिसमें उपर्युक्त अन्न वर्ष और जन्म भूमि का वर्णन पाया जाता था पुराना श्लोक निकालने का कोई भी प्रयोजन नहीं था मगर लेखक ने जान बूझकर किसी दूसरे हेतु से ऐसा किया था। जब से यह हस्तलेख देखा गया है तब से यह निश्चित हो गया है किभरुची वैष्णवोंन दिया हुआ जन्मवर्ष और जन्मस्थान ठीक नहीं है। (३) गो० श्रीकृष्णचन्द्रजी के सम्बन्ध में संप्रदाय को बहुत ही कम जानकारी थी गुणोपसंहार पाद की श्रीकृष्णचन्द्रजी की टीका भाग्यप्रकाशरश्मि के नायखण्ड में प्रकाशित करने के लिये और भावप्रकाशिका वृति के मिनाम इतिश्रीयों की और चित्ताकर्षण करने के लिये जो तुलनात्मक लेखन पद्धति का आश्रय श्री पुरुषात मजीने लिया था और जिससे यह ज्ञान होताथा कि कौनसा खण्ड श्रीकृष्णचन्द्रजीने आर कौनसा श्रीपुरुषांसमजी ने लिखा था उससे मूलचन्द्रजीने सिद्ध कर दिखलाया कि श्रीपुरुषोत्तमजी श्रीकृष्णचन्द्र- जीस कितने बाधित है। (४) डेकनकालेज भाण्डारकर इन्स्टिटयूटसे श्रीपुरुषोत्तमजी की अधिकरण माला का चौथा अध्याय प्राप्त कर मूलचन्द्रजीने प्रका- शित करवाया था। योगी गोपेश्वरजी को यह नहीं मान दुआ था बीवन चरित्र। इसीसे उन्हीने स्वयं उसे लिखाथा । श्रीपुरुषोत्तमजी का भी अध्याय इसमे छापा गया है । इससे दोनो विद्वानो के विचारों का तुलनात्मक अभ्यास करने में सहलियत होगी। (५) बृहद्भाष्य के कुछ खण्ड बहुत वर्ष हुए पाये गये थे जो पुष्टि भक्ति सुधा में प्रकाशित हुएथे। यह सबको सात था कि इसमें के शब्द, वाक्य वैसेही है जैसे प्रकाश और वृत्ति में पाये जाते है। बृहद्भाष्य के उसी खण्ड की प्रति मूलचन्द्रजी को प्राप्त हुई थी और उसे देखते ही आपने उसे रामकृष्ण भट्ट की बतलाया । (६) मूलचन्द्रजीने सिद्धकर बतलाया कि सुबोधिनी का हस्त- लेख श्री गिरिधरलालजी के पुत्र दामोदरलालजी का लिखा है । इसी हस्तलेख से आपने तामस फल प्रकरण प्रसिद्ध किया था। (७) षोडश प्रन्यों की टीकाओं को एकत्रितकर एक ग्रंथ में प्रकाशित करने का विचार मूलचन्द्रजी का था आपने यह विचार कार्य में परिणत किया और इसमाला के प्रकाशन में चीमनलालशास्त्री और हरिकृष्णशास्त्री ने मदत की थी। (८) मूलचन्द्रजी ने श्रीगुसाईजी की सिद्धान्तमुक्तावली की टीका प्राप्त की थी और उससे दिखलाया कि इस को श्रीगुसाईजी ने कमसे कम चार बार ठीक किया होगा। (९)मूलचन्द्रजी ने दिखलाया कि श्रीब्रजराजजी ने अपनी टीकाएं लिखकर और वह श्रीवल्लभजी के पास भेजी जिन्होने उसमे बहुत से फेर फार किये मूल से जो प्रतियां निकाली गई वह श्रीघ्रज- राजजी के नाम से प्रसिद्ध हुई और जिनमे फेरं फार किया गया था वह श्रीवल्लभजी के नाम प्रसिद्ध हुई। (१०) मूलचन्द्रजी जब ' नाथब्दार में गये थे तब आपने सिद्ध कर दिया था कि भाग्य का चौथा अध्याय श्री गुसाई जीने लिखा था। (११) श्रीपुरुषोतमजी के हस्ताक्षर में फल प्रकरण का प्रकाश मूलचन्द्रजीको मिला और आपने उसे प्रकाशित करवाया। "(१२) भाग्य प्रकाश की दो प्रतियां. आपने शोधकर प्राप्त की थी। उसमें से एक श्रीपुरुषोत्तमजी के हाथ की लिखी थी और दुसरी वह थी जिसमे श्रीपुरुषोत्तमजीने स्वयं . फेर फार किया था। दोनों को मिलाकर एक प्रति मूलचन्द्रजी ने प्रसिद्ध कराई और इसी कारण प्रकाश और रश्मि में हमें फर्क मालूम होता है क्योंकि जीवन चरित्र । रश्मिकार श्रीगोपेश्वरजी के पास प्रकाश की एकही प्रति थी। (१३) मूलचन्द्रजी ने श्रीगुसाईजी के चरित्रको कुछ नये चाल की खुलावट दी थी। (१४) मूलचन्द्रजी ने शोधकर बतलाया कि श्रीवल्लभाचार्यजी ने जी सुवर्णमेखला भेट की थी वह पंढरपुर के श्री विट्ठलनाथजी को नहीं बल्कि विजयनगर के श्रीविठ्ठलनाथजी को की थी। (१५) सूरत के गो० श्रीवजरत्नलालजी से श्रीपुरुषोत्तमजी का बसियत नामा लेकर मूलचन्द्रजी ने प्रकाशित कराया था। (१६) पुष्टिभक्ति सुधा तथा वेणुनाद में मूलचन्द्रजी ने स्वयं एकत्रित किये हुए स्वतन्त्रलेख प्रकाशित कराये थे। (१७) श्री योगी गोपेश्वरजी के रश्मि का शोध मूलन्द्रजी ने ल- गाया और बम्बई के बड़े मन्दिर के श्रीगोकुलनाथजी की मदत से उसे प्रकाशित कराने की व्यवस्था आपने की थी। सांप्रदायिक इतिहास का पूर्ण ज्ञान होने के कारण और जो प्रश्न आप के सामने उपस्थित होते थे उनके सम्बन्ध की बातों का ज्ञान होने से गोस्वामी बालकभी अपने अपने प्रश्नों को सुलझाने के लिये मूलचन्द्रजी की सलाह लेते थे। मद्रास और धराणगाव के मुकदमों में बम्बई के श्रीगोकुलनाथजी को और उनके सुपुत्र श्रीकृष्णजीवनजी को मूलचन्द्रजी ने मदत दी थी। श्रीगोपेश्वरजी को भी उनके मद्रास वाले मुकदमे में आपने मदत दी थी। संप्रदाय के लिये एक रिसर्च इन्स्टिटयुटको आवश्यकता मूल चन्द्रजी के ही प्रयत्न से प्रतीत हुई थी और इस कार्य के लिये श्री. देवकीनन्दजी के पुत्र श्रीवल्लभलालाजीने बहुत आधिक किराये पर चार कमरे दिये थे, जहां १९८४ के चैत्र में मूलचन्द्रजी रहने के लिये आये थे। परन्तु ईश्वर के मन में कुछ और ही था। आप वहां आकर रहने लगे थे।गरमी की छुट्टी में आप भरोच गये । जून में लौटे मगर स्वास्थ्य ठीक नही था । आप के सिरमें यकायक १८ जूनको दर्द पैदा हुई और आपने २६ जून १९२७ को गोलोक वास किया। आप यों हीथोडी अवस्थात में गोलोक वासी हुए तोभी आपकी योग्यताने बुडरोफ (Woodroffe)की (keith) तनसुखराम मनसुखराम त्रिपाठी अनन्तशास्त्रीजैसे विद्वानोंको अचम्भित कर दिया था। श्रीयुत तनसुरव रामजी मापके भाषण से बहुत संतुष्ट थे। अपने पुस्तकभण्डार मे से हस्तलेख या पुस्तके जो मूलचन्द्रजी को आवश्यक लगता थादेते २० जीवन चरित्र। थे। शुमाररसमण्डन की आपकी प्रस्तावना पढकर श्रीयुत केशव हर्षद ध्रुव इतने संतुष्ट हुए थे वह आपको देखने के लिये आये थे और साप्रदायिक ग्रन्थो को आपके साथ पढना चाहा था । "दयारामनो अक्षर देह" की दुसरी आवृत्ती निकालने के हेतु प्रन्थ में जो फेर फार करने की अवश्यकता थी उसे करने का मूल. चन्द्रजी को अधिकार दिया गया था। "अतोन्यदार्तम्" इस वाक्य के अनुसार मूलचन्द्रजी के सांसारिक कार्य होते थे। यह सूत्र बृहदापरयकोपनिषद् में है इसकासारांश वह है कि ईश्वर के सिवाय और सब दुःखदाई है। संसारसे आपको बहुत घृणाथी और बालपन से ही आपको यह तत्त्वज्ञान प्राप्त हो गया था कि आनन्द तो आनन्द मयभगवान् में ही है। आपका हृदय बहुत ही उच्च कोटि का था आपके पास सहायता लेने के लिय लोग सदा आया करते थे और आप भी यथा शक्ति सबों की मदत करते थे । देखा गया है, कि आप ऐसे को भी मदत करते थे जिलने आप को सताया हो । निर्णयसागर प्रेस के कर्मचारी, मा. लिक इत्यादि सब लोग आप से इतना प्रेम रखते थे कि अब किसी दिन उनको आपसे मिलने का मौका नहीं मिलता था तो वे उस दिन को एक खाली दिन समझते थे। एक प्रस्ताव की पूर्ति के लिये अपने मित्र के घर आपने जो प्रयत्न किये और दूसरी बार उसी मित्र के लाभ के लिये जो स्वार्थ त्याग किया और तीसरी बार उसी मित्र की इच्छा की पूर्ति के लिये अपने धन की परवाह नहीं की और जो प्रयत्न किया उसे देख बडा ही आश्चर्य होता है और आप की सजनता का पूर्ण परिचय प्राप्त हो जाता है। आप भगवत् इच्छा को प्रधान मानते थे और इसी कारण जब कभी कठिन समय आता था तो आप जरा भी डगमगाते नहीं। आप के स्वभाव में तीन और गुण थे? अभय, स्वमान और निस्वा. थता, यद्यापे आप के पास कुछ नहीं था तो भी आप के स्वभाव स पंसा प्रतीत होता था कि आप के पास सब कुछ है। जब आप साम्प्रदायिक साहित्य की सेवा में रहते थे तब मालूम होता था कि एक राज्यका राजा अपने बजीरों के साथ काम कर रहा है। जब आप कार्य में गढ़े हुए रहते थे तब कभी कभी आपके लड़के पास आया करते थे और उन में से कोई तो गोद में कोई देवल पर, जो स्तलेखों से भरा हुआ रहता था बैठते थे मगर आप - जीवन चरित्र । २१ खिजला नहीं जाते थे। आपका लक्ष्य गृहकार्य में न होने से आप की स्त्री कभी कभी क्रोधवश हो जाती थी मगर आप उससे तनिक भी खेद न मानकर शान्त रहते थे और कहते थे कि यह सब ईश्वर की इच्छा है । भगदाश्रय और धैर्य के कारण कैसा ही कठिन समय आता था आप शान्त रहते थे और अपने कार्य में सदा निमग्न रहते थे। आपकी आकास्मिक मृत्यु से सम्प्रदाय की बहुत ही हानी हुई है। और वैष्णवोंका हृदय हिल गया है । गोस्वामी श्रीगोवर्धनलालजी तिलकायितने दो तार भेजे थे। एक तार आपके बच्चे और स्त्री के पोषण के सम्बन्ध में था और दूसरा एक सभा बुलाने के हेतु था । लालबाबा श्रीदामोदरलालजी ने भी तो भेजे थे । बड़ामंदिर बम्बई में एक सभा हुई थी जिसमें गोस्वामी गोकुलनाथजी ने ५०० मुद्रा आपके स्मारक के हेतु दीथी। गोस्वामी श्रीरणछोडदासजी ने भी २५१ मुद्रादान किया या । बहुतेरे स्थानो में शोक ममाएं हुई और प्रस्ताव पास हुए । और आपके स्मारक के लिये बहुत साधन इकट्ठा किया गया। इन पिड़ियों के लेखक पर आप बहुतही प्रेम करते थे, तथा आव- श्यकता पड़ने पर श्रीहरिरायजी, श्री पुरुषोत्तमजी श्रीगोपेश्वरजी आदि के हस्ताक्षरों से लिखित ग्रन्थ प्रदान कर सहायता देते थे, और साम्प्रदायिक साहित्य के प्रकाशन में उत्साहित करते थे । वैष्णव धर्म पताका कार्यालय में महाराज के कर्मचारियों के अत्यन्त घृणा जनक दुर्व्यवहार से दुःखी होकर मैं कामबन गया था और वहां से महाराज की अनवधानता के कारण सन्तप्त होकर जब बम्बई में आया और आप से मिला तब आपने अपने अनुभवों को सुनाकर मेरी जीवन नौका को ठीक रास्ते से चलाने का उपाय बताया था । आपही की सलाह से पूर्वमीमांसा का ज्ञान प्राप्त करने के लिये मैं ने पुनरपि छात्रजीवन में प्रवेश किया। अब भी जब चित्त अस्वस्थ हो जाता है तब मैं इनके उपदेशों की आवृत्ति किया करता हूँ। मेरे चित्त को उसी से शान्ति मिलती है, प्रभु उन की आत्मा को शान्ति प्रदान करे। काशी हिन्दू विश्वविद्यालय संवत्सर प्रतिपद् १९८५ मूलचन्द्र भाई का कृतज्ञ मित्र "हरि:-

सर्व प्रकार की संस्कृत पुस्तकें मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ताः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी ।

श्रीकृष्णाय नमः। विषयानुक्रमः । १ ५ ५ श्रीहरिरायविरचितो ब्रह्मवादः । ब्रह्मवादः ( करिकात्मकः) मङ्गलम् भक्तांर्गत्वम् भक्तरसत्वम् भक्तिशब्दयौगिकार्थविवरणम् भक्तिशदस्य योगरूढार्थप्रदर्शनम पारिभाषिकभक्तिशद्वार्थविवेचनम् भक्तिविषये नैयायिका कपिलप्रदर्शितरीत्या भक्तरेकाशीतिप्रभेदवर्णनम् मानसीसेवारूपभक्तर्वर्णनम् भक्तिमाहात्म्यज्ञानयोः कार्यकारणभावः सजातीयादिभेदत्रयवर्णम् कारणदशायां ब्रह्मण अभेदः कार्यदशायां ब्रह्मण अभेदः तत्र श्वेतकेतूपाख्यानोक्तदृष्टान्तदानम् ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वप्रदर्शनम् ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वे युक्तिप्रदानम् ब्रह्मण सर्वरूपेणाविर्भूतत्वेप्येकरवस्थापनम् सर्वस्यैक्यप्रतिपादयार्थ कठोपनिषदन्वेषणम् वाचारम्भणश्रुत्यर्थविवेचनम् नानात्वप्रतीतावप्यभेदोपपादनम् प्रपञ्चहयत्वे पूर्वपक्षः प्रपञ्चहेयत्वे सिद्धान्तः ब्रह्माभिन्नत्वेपि प्रपञ्चोपासनायामधिकारिभेदः जीवस्यब्रह्मामिन्नत्वेपिभजनोपपादनम् निवर्त्यदोषाभावेपिभजनोपपादनम् ८ ११ ૨૨ १३ १३ १६ १७ २४ विषयानुक्रमः। १८ १३ २० २१ २२ २३ २३ २५ २६ ૨૮ ३१ ३१ ३२ ३२ भजनस्याविद्यानिवर्तकत्वम् भजनस्य साधनस्वेपि पुष्टिमार्गोपपत्तिः ब्रह्माशजीवस्य भजनोग्यता ईश्वरेच्छाकारणत्वोपपादनम् क्रीडार्थन्यूनाधिकभावोत्पत्तिः दैवासुरविभागः देवत्वामुरत्व लक्षणानि असुरादीनामानन्दाननुभवे हेतुः प्रलयमुल्यो लक्षण्यम् निजाचायेंत्यादि श्लोकव्याख्या व्रजनाथविरचितो ब्रह्मवादः ब्रह्मधर्माणां प्राकृतत्वोपस्थापनम् आविर्भावतिरोभावलक्षणे ब्रह्मणि लौकिकधर्माभावे श्रुतिप्रदर्शनम् धर्माणां मायिकत्वशङ्का अपाणीत्यादि श्रुत्यनुरोधान मायिकत्वम् उवासनार्थ न धर्मोपदेशः ब्रह्मण्यवर्तमानानामपि धर्माणां शाखाचन्द्रन्यायेनारोपवर्णनम् तादृशारोगासंभवप्रदर्शनम् सर्वथा धर्माणामुपासनार्थत्वन सम्भवति धर्माणां मायाजन्यत्वानुपपत्तिः प्रागभावखण्डनम् प्रह्मणः सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वम् उपाधिवावखण्डनम् मायाया ब्रह्मणा सार्क सम्बन्धाभावस्थापनम् जीवस्यापिन मायासम्बन्धः झाक्षरब्रह्मपरब्रह्ममेदोपपादकश्रुतिप्रदर्शनम् मुद्धानपरिष्कारः शुद्धावैवलक्षणम् नमन्शदार्थ वर्णनम् इतरसम्बन्धानवच्छिषदलसार्थक्यम् शाकुरमतवर्णनम् ३२ ३४ ३४ ३७ ३७ ३९ विषयानुक्रमः। २५ ४१ ४१ કર ४३ ४३ ४३ ४३ ४५ तन्निरासः शाङ्करमते "सत्य" मित्यादिश्रुती लक्षणानुपपतिप्रदर्शनम् लक्षणायाः स्वरूपवर्णनम्, उपाधिवादखण्डनोल्लेखः- अनवच्छिन्नान्तदलसार्थक्यम् स्वमतेऽप्यनवच्छिन्नान्तदलप्रयोजनम् धर्ममिभावेऽपि स्वमते ऽभेदोपपानम् निम्बार्कमतनिराकरणम् भास्करमततिरस्कार रामानुजमतमंजनम् 'घटो न पट' इत्यादि प्रतीतिसिद्धभेदस्यब्रह्मण्यभाष: कार्यकारणतादात्म्योपवर्णनम् विशिष्टाद्वैतमत निराकरणम् शैषमतशमनम् भिक्षुमतदमनम् शुद्धाद्वैतपदसमासवर्णनम् शुद्धाद्वैतमतप्रदीपकश्रुतिप्रदर्शनम् श्रीहरिरायमहाप्रभुविरचित ब्रह्मवादानुवाद भक्ति मार्ग क्यों है ? भक्ति का रसत्व भक्ति शब्दका यौमिक अर्थ महात्म्यमान से भक्ति उत्पन्न होती है ब्रह्मवाद का स्वरूप द्वैत और अद्वैत का उदाहरण कार्य कारणरूप से अद्वैत जगत क्यों उत्पन्न किया जगत् और ब्रह्म का अभेद क्या द्वैतापत्ति है? वाचारम्मणश्रुति का स्वारस्य मतान्तर निराकरण प्रपञ्च मे हेयत्वबुद्धि मुक्काधिक भक्तों का स्वरूप ४५ ४५ ४९ ५१ ૧૨ ५२ ५३ ५८ ५९ ६० ६२.

२६
विषयानुक्रमः।
६३
६६
६८
७१
७६
उपासना की साधना
जीव और
ब्रह्म
की एकता
पुष्टि भक्तिमार्ग और भजन
साध्य साधन भेद
क्या जीव अंश होने से भजन में अनुपपत्ति है ?
देवासुर विभाग या न्यूनाधिक्य
लीला की नित्यता
क्या बन्धमोक्ष भी नित्य है ?
आसुरों को आनन्दानुभव नहीं है
भक्ति से ही मुक्ति है
स्नेह के दो प्रकार
भक्त मगवान् के हृदय में स्थित है
श्री ब्रजराय जी विचित ब्रह्मवाद
धाँका प्राकृतत्व
निषेधक श्रुतियों का तात्पर्य
ब्रह्ममें अलौकिक धर्मोका अस्तित्व
धर्म उपासनार्थ नहीं कहे गये है
उपासना क्या चीज है?
ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं है
૨

श्रीकृष्णाय नमः ।
ब्रह्मवादः।
:
ब्रह्माभिन्नः प्रपञ्चश्चेदस्मदग्विषयः कथम् ॥
ब्रह्मभिन्नः प्रपञ्चश्चेद् ब्रह्मविद्विषयः कथम् ।। १ ।।
अतोभेदस्तथाभेदः शक्यते वदितुं कथम् ।।
इति चेन्न यथा ब्रह्म रूप्यते तत्प्रपञ्चयोः ॥२॥
सर्वोपनिषदाऽभेदः स्पष्टमेव निरूपितः ।।
अतोस्मत्प्रत्ययो भ्रान्तोमायावृतविलोकनात् ॥ ३ ॥
उत्पन्ने ब्रह्मविज्ञाने सद्यस्तब्दाघदर्शनात् ।।
अवास्तवं रूपमतदाचारब्धं विकारि यत् ॥ ४॥
ब्रह्मबोधेऽनृतस्यापि ब्रह्मत्वात्प्रत्यस्तथा ।।
यावदोधं तु सत्यस्यासत्यस्य कथनं पुनः ॥ ५ ॥
पश्चात्सर्वस्य सर्वत्वं नानृतं किञ्चिदस्ति हि ॥
देहादयोनृतं तावत् यावत् कार्यतया मतिः॥ ६ ॥
तनिवृत्तौ पुनः सर्व ब्रह्मरूपं न संशयः ॥
देहादिष्वापि भक्तानां वियुक्तानां हरेर्मतिः॥ ७॥
कार्य च तादृशं लीलानुक्रतो तेषु दृश्यते ॥
एवं शुद्धो ब्रह्मवादो यद्यायाधृदये सताम् ॥ ८ ॥

२ ब्रह्मवादः। .. तदा मतान्तरासक्तिरपियायान्न चान्यथा ॥ मनान्तरेन्यथाबुद्धः फलमप्यन्यथा भवेत् ॥ ६ ॥ मनोमनागपि नहि क्रियतां संशयास्पदम् ।। हृदा सदा भावयन्तु ब्रह्मवादमलौकिकम् ॥१०॥ विचार्य वल्लभाचार्य प्रचार्यमतमार्यजाः॥ विदार्यसंशयं कार्यमनार्यमतदूषणम् ॥११॥ इति श्रीब्रह्मवादः संपूर्णः॥

श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ॥ गोस्वामिश्रीहरिरायजीमहाराजविरचितः ब्रह्मवादः। श्रीगोपालकृष्णभदृविरचितविवरणाख्य- व्याख्यासमलङ्कृतः। दुःखार्णवे निममं मां कृपया करुणार्णवः । य उद्दधार मदनमोहनं तं भजे सदा ॥१॥ रससलिलयुतं श्रीकृष्णमेघस्वरूपं कलिकलुषनिदाघातप्तभक्ताऽवनाय । स्वमतसुजलवृष्ट्या शामकं वादव - रसत इह लसन्तं बल्लभं तं नतोऽस्मि ॥२॥ नानावादेन रविणा हरिणा तिमिरं महत् । मायावादाण्यमखिलं नाशिंतं तं नमाम्यहम् ॥ ३॥ . अज्ञानतिमिरान्धं मां स्वप्रतापार्कतेजसा सनेत्रमकरोच्छ्रीमद्रोपेश्वरमहं भजे ॥ ४॥ गुरुचरणविभावसोः प्रकाशादपगतसंशयमण्डलान्धकारः। रसिकहरिकृतेरभेवगळ्या विवरणमातनुते विनोदहेतुम् ॥ ५ ॥ गोष्ठीशालोपनामश्रीहरिकृष्णात्मजो मुदा। गोपालकृष्णः सुकविर्गोपेश्वरपदानुगः॥ ६॥ अथ श्रीमद्विरिषरधरणचरणपरिचरणमार्गमुकुलमार्तण्डायमान-हरि- दासपर्य-श्रीमद्रोबर्द्धन-गिरिवरतादात्म्यं प्राप्नुपन्तो गोस्वामिनः श्रीम द्धरिरायचरणाः स्वीयानां परानभिभवपूर्वकं शुद्धाद्वैतपदवाव्यस्वमत. सिद्धान्तार्थावबोधनार्थ सोपपत्तिकमेतदेव वक्तुमेतदेव विचारमारभन्ते- ब्रह्मवादः। अथेदं विचार्यते । ननु भक्तिमार्गे माहात्म्यज्ञानजननहेतुत- अथेत्यादिना । अथ शब्दो मङ्गलार्थः । इदं बुद्धिस्थमने वक्ष्यमाणं च बहुवाक्यसन्दर्भरूपं शास्त्रं विचार्यते, विचारविषयीक्रियत इत्यर्थः। तथाच शिष्यशिक्षायै अन्यारम्भे अथशब्देन मङ्गलाचरणपूर्वक निरुक्त मिदन्त्वावच्छिन्नं विचारविषयीक्रियत इति वाक्याऽर्थः । “ङ्कारश्चा- थशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा'। कण्ठं भिस्वा विनिष्कान्तौ तेन माग लिकावुभा"चित्युक्तः । विप्रतिपत्तिमुखेन स्वमतमुद्भावयन् पूर्व तामे- बाहुः । नन्वित्यादि । नन्विति विप्रतिपत्तिबोधकः। मृग्यते पुरुषोत्तमो- ऽनेन श्रवणादिनवकेनेति, श्रवणादिसाधनानुष्ठानात्मको मार्गः, न हि साधनपदेन पुष्टिमार्गानुपपत्तिः, अत्र फलसाधनयोरक्यात् । प्रेम्णः सर्व. त्रैवानुस्यूतत्वात, तदने वक्ष्यते। भक्तिरेव मार्गों भक्तिमार्गस्तस्मिन् भक्तिरसमार्ग इत्यर्थः । विभानुभावव्यभिचारिसात्त्विकादिभिरनुनीय. मानस्य माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्य स्नेहस्य रसत्वाद्भक्तेरसत्वम् । अन्य नेहव्यवच्छेदाथै माहात्म्यज्ञानपदम् । "माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथेति' नारद पञ्चरात्रोक्तः । “सा परानुरक्तिरीश्वरे" इति शाण्डिल्यसूत्राश्च । “फला- भिसन्धिरहिता परा' अस्य विभावादयस्तु प्रन्थान्तरे(१) दृष्टव्याः, अन्थ. विस्तरभिया न लिख्यन्ते । अत्र भक्तिरसोऽन्यरसानामुपलक्षकः । तत्रापि शृङ्गारसस्याभ्यर्हितत्वेन तस्यैव स्वाभीष्टत्वं ध्वनयति । तेन अन्ये तु तदन्तर्गता एव रसाः, तेषां तदन्तर्गतत्वेनैव रसत्वात् , अन्यथा "रस घेवायं लब्धाऽऽनन्दी भवती"त्यादिश्रुतौ रसप्राप्तरानन्दफलक. त्वोक्त्या भयानकादौ तदभावाद्रसत्वमेव न स्यात् । तथा सति, "रसो वै स" इतिश्रुत्या, "सर्वरस" इति श्रुत्या च शृङ्गाररसरूपपुरुषोत्तमविष. यकवानपूर्वकस्नेहविषयकोऽयं मार्ग इति भावः । तत्रापि मार्गो, सरणिः । राजमार्ग, यथा गमनसौकर्य चौरादिभयाभावस्तद्वदत्यन्ताया. ससाध्यानां शमदमादिसाधनानामत्राप्रयोजकत्वेन अनायासेन तत् सूचितम् । पतनभयाभावोऽपि सूचितः। "तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्धसौहृदाः। त्वयाऽभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्द्धसु प्रभो' इति दशमस्कन्धे गर्भस्तुतौ, “यानास्थाय नरा राजन् न प्रमायेत कर्हि चित् । धावनिर्माल्य वा नेत्रे न स्खलेन पतेदिहे"त्येकादशस्कन्धद्वितीयाध्याये चोक्त । अत एवाचा- (१) स्वकृतसुधार्णवे।

श्रीहस्राियजीविरचितो र्यचरणा, "अत्रापि वेदनिन्दायाधर्मकरणात्तथा । नरके न भवेत् पात: किन्तु हानेषु जायते' इत्याहुः । दुःखासम्भिन्नसुखरूपत्वं प्रथमतः अव. धिपर्यन्तमिति राद्धान्तः। भक्तिशब्दस्य यौगिकार्थस्तु-भजसेवाया- मिति धातो वे तिन् प्रत्यये कृते भक्तिरिति भवति, भावश्च क्रियासा. मान्यम् , प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतस्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येनेति वैया. करणनियमाद् धात्वर्थव्यङ्ग्या या प्रधानभूता क्रिया तत्र पर्यवस्यति । प्रधानभूता च क्रिया मानस्येव । “अन्यत्रमना अभूवं नाऽशृणवम् , अन्यत्रमना अभूवं नाऽपश्यमिति" वाजसनेयश्रुतौ मनसः प्राधान्यश्र. वणेन तक्रियाया एव प्राधान्यस्यौचित्यात् । तथाच सेवाभिव्यङ्ग्या प्रेमरूपमानसीसेवा भक्तिरिति तत्र योगरूढः सिद्ध्यति । तथा श्रवणा. दिनवकेऽपि पारिभाषिकः, "श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसंवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसाऽर्पिता विष्णो भक्तिश्चेनवलक्षणा" इति सप्तमस्कन्धे प्रहादवाक्यात् । अन्ये तु, उपा- सनायामपि भक्तिशब्दं प्रयुञ्जते । नैयायिकास्तु, "आराध्यत्वेन शानं भक्ति"रित्याहुः । श्रीमत्कपिलदेवैस्तु, श्रवणादिकनवकस्य सात्त्विकादि- भेदेन त्रैविध्युक्तम् । पुनश्च मिश्रितभेदेनैकैकस्य त्रिविधस्य विध्यं नव भवन्ति । तथाच नवकस्यैव नवनवभेदैरेकाशीतिप्रकारा सगुणा भक्ति रुका, राद्धान्तिता तु, “अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी। जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा" इति । अनिमित्तत्वकोशजार- णत्वाभ्यां स्वरूपकार्यलक्षणाभ्यां गरीसी निर्गुणोता। सा च मानसी- सेवारूपा नारदपञ्चरात्रोक्ता शाण्डिल्यसूत्रोक्ता योगरूढेन भक्तिशब्देन प्राप्तान विवक्षितेति निष्कर्षः। अत एव, "चेतस्तत्प्रवणं सेवा मानसी सा परा मते"ति श्रीमदाऽऽचार्यचरणाः । “भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येन तस्मिन् मनःकल्पनम्", "परो हि योगों मनसः समा- धिरिति" श्रुतिपुराणोक्त तथाच ताडशेऽस्मिन् मार्गे माहात्म्यशानजनन· हेतुतया आनुकूल्येन उक्तः । महान् आत्मा शरीरमस्येति महात्मा ब्रह्म । 'बृहत्त्वाद् ब्रह्म उच्यते इति वाक्यात, महात्मनो भावो माहात्म्यम्, माहात्म्यस्य ज्ञानं माहात्म्यज्ञानम् । माहात्मनो ब्रह्मणो महिमज्ञानमिति यावत् । तस्य जननं समुद्भवः, तस्मिन् हेतुः, तस्य भावो हेतुता, तया कारणीभूतयेत्यर्थः । माहात्म्यज्ञानरूपस्यैव ब्रह्मज्ञानस्य भक्तः पूर्व- वर्तित्वानियतपूर्ववर्तित्वाद्धेतो। "कारणाभावेन कार्याभाव" इति न्या. येन भक्तिविषयात्मकस्य भगवत्स्वरूपस्यैव झानाभावेन भक्तरेवानु.

ब्रह्मवादः। याऽऽनुकूल्येनोक्तः कोऽसौ ब्रह्मवादः। उच्यते, एकमेवाद्वितीयं ब्रम, पुरुष एवेदः सर्वम् , ऐतदा- तेन पपत्तेः । आनुकूल्यनेति । अनुकूलस्य भाव आनुकूल्यं, जनकत्वम्, भक्तिजनकत्वेन इत्यर्थः। यतो हेतुत्वमत एवानुकूलत्वम् । यद्वा अनुः कूलत्वं सहकारिभावः । तथाच हेतुतया आनुकूल्येन चोक इत्यर्थः । अनुक्तोऽपि चः समुच्चयं वक्ति । विनाऽपि चं समुच्चयो भवतीति महाभाष्यप्रामाण्यात् । एवञ्च भक्ती भगवतो ज्ञानस्याऽऽवश्यकता माहात्म्यज्ञानाय, माहात्म्यज्ञानस्य च प्रेमदााय । ज्ञानच "जन्माच- स्य यतः, "यतो वा इमानि, " "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"त्यादिकार्य: स्वरूपलक्षणाभ्यामुतं भवति । तत्र माहात्म्यं मनसाप्याकलयितुमश- क्यरचनस्य जगतोऽनायासेनोत्पत्तिस्थितिभङ्गकरणं, लिप्तत्वालिप्तत्वं, भोक्तृत्वाभोक्तृत्वं, कर्तृत्वाकर्तृत्वम् , "अपाणिपादो जवनो ग्रहीते.' त्यादिविरुद्धधर्माश्रयत्वं वा; तेन भानस्य उपजीव्योपजीवकभाव, कार्यकारणरूपो वा सम्बन्धः सिद्ध्यति । अतस्तद्धेतुत्वं तत्सहकारित्वं चेति भावः । एतादृशोऽयं भक्तिमार्गे ब्रह्मवादः सिद्ध्यति । स च, कोऽसौ ब्रह्मवाद इति ॥ तादृशोऽश्रुतपूर्वोऽयं क इत्यर्थः । किञ्च तत्र का वा युक्तिः, किं प्रमाणं, कीदृशं च तत्स्वरूपमित्यत आहुः । उच्यते इति । एतत् सर्व सङ्कलीकृत्य एव अस्माभिः कथ्यत इत्यर्थः। तदेव दर्शयन्ति एकमेवेत्यारभ्य, तात्पर्यरूप इत्यन्तेन । एकमेवद्वितीयमिति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदवर्जितमित्यर्थः। तेन, एकमेवाद्वितीयमिति न पौनरुक्त्यम् । सजातीया जीवाः, विजातीया जडाः, स्वगता अन्तर्यामिणः । एकपदेन सजातीयभेदनिरासः एषप- देन विजातीयस्य, अद्वयपदेन स्वगतानां जीवानाम् । सजातीयत्वन्तु, 'एकत्वे सत्यऽनेकानुगतस्वम्' जातिरिति जातिलक्षणाद् अनेका जीवा, . तदनुगता चित्वरूपा जातिः, तद्रूपतया साजात्यं ब्रह्मणः । तेन चित्सा जात्येन ब्रह्मणो जीवैः साजात्यम् “यथा सुदीप्तात् पावका पिस्फुलि. काः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपा" इति मुण्डकश्रुतौ सरूपपदावेत. नत्वनित्यत्वादिना सारूप्यात् ताहशसजातीयमेदवर्जिवमेकमित्यर्थः। जडानां विजातीयत्वं च जडत्वानित्यवादिना । अन्तर्यामिणः स्वमत- त्वच प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वेऽपि परिच्छिन्नत्वप्रतिनियंतकार्यकात्विा. दिना शेयम् । सजातीयद्वैतञ्च खण्डमुण्डगोव्यक्योरिव, विजातीवो श्रीहरिरायजीविरचितो घटपटयोरिव शेयम् । कुसुमेषु तरोरनुसीवनेऽपि कुसुमरूपत्वाभावात, सच्चिदानन्दरूपे भगवति त्रितयनिरूपित तयाहित्येन, चिद्रूपेण जीचे, सद्रूपेण जडे, प्रकटानन्दरूपेणान्तर्यामिणीत्येवं निवप्यनुस्यूतत्वात् । अत एव, "सजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवर्जित"मिति श्रीमदाचार्य: चरणाः । एवं कारणदशायां स्थितस्य ब्रह्मणोऽभेवप्रतिषादिकां श्रुति- मुक्त्वा कार्यदशायां स्थितस्य तत्प्रतिपादिकामाहुः-"पुरुष एवेदस वैमिति । एषा तैत्तिरीयोपनिषदि सहस्रशीर्षाऽनुवाके । अग्रे, "यद्भू तं यक्ष भाव्यमिति” । तयोरयमर्थः पुरुषः पुरुषोत्तमः, 'उत्तमः पुरुष- स्त्वन्य' इति वाक्यात् । इद सर्वे यद्भूतं यच्च भाव्यं, भूतत्वेन भावि- त्वेन च व्यवहियमाणम् इदं घटपटात्मकं नामरूपेण भिन्नतया परिहा श्यमानपि सर्व जगत् पुरुष एव । एतस्मिन्नुपादानकरणत्वेन पुरुषो. समस्यैवानुस्यूतत्वात् पुरुषोत्तम एव, नाऽन्य इत्यर्थः । एवकारस्य अश. न्यव्यवच्छेदार्थकत्वात् । यतो, "जन्माधस्य यता," "यतो वा इमानि," "तत्तु समन्वयादि"त्यादिश्रुतिसूत्रेषु पञ्चमी समवायिकारणमेव वकि, "जनिक ः प्रकृति"रिति पाणिनीयसुत्रात्, तदेतत् , “तत्तु समन्वयादि. स्यादि सूत्रभाष्ये स्फुटं निरूपितं श्रीमदाचार्यचरणैरिति नात्र वितन्यते। द्वितीयामपि तामाह-ऐतदात्म्यमिदं सर्व"मिति, इयं श्वेतकेतूपाख्या: ने वर्तते। तत्रोपक्रमे, “अपि वा तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भव. ती"त्यादिना एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिक्षातम् । तदेकमेव चेत् सर्व भवेत् तदोपपद्यते । यथा सुवर्णखण्डाः सुवर्णकार्य च सर्व सुवर्णमिति सुवर्णज्ञाने तज्ज्ञानं भवति । तदर्थ, "सदेव सौम्ये" त्यारभ्य निरूपितम्। तदनन्तरं जडस्य सर्वस्यापि तदात्मकत्वकथनाय, “ऐतदात्म्यमिदं सर्व. मि"त्युक्तम् । एतस्या अयमर्थः-एतद् आत्मा यस्य स एतदात्मा ब्रह्म, तस्य भाव ऐतदात्म्यम् । “पतदात्मनः" अत्रापि पञ्चमी समवायिका. रणं वक्ति । तथाच एतदात्मनः सकाशाद् मृदो घटादिवत् तत्सद्रूपेणेदं सर्व जातमित्यर्थः । सदेव सौम्येति दृष्टान्तवाक्ये जडस्य तदात्मकत्वे उक्तऽपि पुनाख्यार्थ दान्तिकवाक्येऽप्युक्तम् । अग्रे विनाशित्वादिज- डगतदोषपरिहरणाय, तत्सत्यमिति । तत् पूर्वोक्तं सत्यं सर्वकालं सदित्य- थः । तेन वैनाशिका वैनाशिकप्रतिपन्ने असत्वविनाशित्वे मायावादिन. तिपनं मायिकत्वञ्च निरस्तम् । तदने च पूर्वोत्तरयोजडजीवयोः सदा- त्मकत्वे मध्ये हेतुमाह-स मात्मेति । स परमेश्वरः आत्मा सर्वस्य स्वरूपभूतः, अनागन्तुकाचारोपितरूपः स इत्यर्थः। यथा सुवर्ण कटक कुण्डलादीनाम् । तथाच सर्वस्य तदात्मकत्वात् सर्व सत्यमिति - ब्रह्मवादः सर्व, स वै सर्वमिदं जगदित्यादिश्रुतिभिः प्रपञ्चरूपेणापि व स्वस्याऽद्वयत्वेन तदतिरिक्तस्याऽभावान् स्वस्य क्रीडा. रत्वेन प्रपश्चरूपं संपादयितुं तद्रूपेणाविर्भूतो भगवानेवेति त्पर्यरूपः। दि मध्ये उक्तम् । पुनश्च जडस्य सर्वस्य तदात्मकत्वमुक्त्वा जीव ह। तत्त्वमसीति । तथाच यथैतदात्म्यमेतदात्मनो भाव, तथा सि तद् एतदात्मनो भावः त्वं भवसीत्यर्थः । अत्र सचिद्रूपेण घकाणं भगवान् जडे सद्रूपेणैवेति भेदः । असीतिमध्यमपुरुषणेव छाभात, तस्य भावस्तत्त्वमित्येकपदेनाऽपि नथार्थो भवतीति मावरणभङ्गे श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणैः । तथाच सर्व ताशार्थम- यैव श्रीमद्धरिरायचरणैर्महावाक्यरूपस्य सम्पूर्णपप्राठकस्य केयं श्रुतिरुक्ता । यत एतत्सर्व निरूपितमस्ति निबन्धविद्धन्म- विति दिक्। वै सर्वमिदं जगदिति" पूर्वोकरीत्या स्पष्टम् । आदि। "सन्मूलाः सौम्यमाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाना" वा इदमप्र आसीत्" 'सदेव सौम्येदमन्न आसीत्" "स आ. स्वयमकुरुते"त्यादिश्रुतयोऽत्रानुसन्धेयाः। प्रपञ्चरूपेणापि पूर्व न्तं, सदेव सौम्येदमन आसीदितिश्रुतितात्पर्य्यम् । तत्र हेतु:- स्याभावादिति । सद्रूपस्य ब्रह्मणोतिरिक्तस्याभावादित्यर्थः । म्भिकां युक्तिमाहुः। स्वस्येत्यादि, आविर्भूत इत्यन्तम्। स्व. li, आनन्दमात्रकरपादमुखोदादिविशिष्टस्य पुरुषोत्तमस्व. क्रीडा रसाधनुरूपं रमणमित्यर्थः । सा च तदनुकूलपदाभिन्नैः ति षष्ठीतात्पर्यम् । “स ईक्षाञ्चक्रे, बहुस्था प्रजायेय" इत्या- । भेदोऽत्र हेम्नस्तत्कटककुण्डलादिवज्लेयः। यद्धा स्वैर, आ. कैर्भक्तैस्तदनुकूलताशपदार्थरात्मीयैः करणभूतैः क्रीडतीति वि. स्य इति तदर्थ, तां कर्तुमित्यर्थः । एतेषां ताशरूपत्वाभावे लिव्यसनाभावे सति रमणाननुभवप्रसङ्गात् । तस्मायुक्तमा स्य क्रीडोपयोगिनामानन्दरूपत्वम् । सा चाधारण विना न रतस्तत्राधारापेक्षा तदाहुः-आधारत्वेनेति । स्वाधारत्वे. । आधारश्च जडजीवात्मकः सचिद्रूपो भवतीत्यतः सथिदशेन । प्रपञ्चस्य सम्पादनम् । तदर्थमेव प्रपञ्चरूपेणाऽऽविर्भता श्रीहरिरायजीविरचितो ननु भगवत एवं विलक्षणाभ्यां स्वरूपाभ्यां द्वैतापत्तिरितचेन्न। "नेह नानास्ति किश्चने"त्यग्रिमश्रुत्या तद्वैलक्षण्यनिषेधात् । तदर्थस्तु- -- सकलजनपरिदृश्यमानो जातः । तद्रूपत्वादेवाविर्भावो, न तु जननम्, नित्यापरिच्छिन्नरूपत्वात् । नित्यापरिच्छिन्नतनो प्राकट्यमित्युक्तः । ननु सकलजनपरिदृश्यमानोऽन्य एव भविष्यतीत्याशङ्ख्याहुः-भगवा- नेवेति । भगवान् पुरुषोत्तम एवाविर्भूतो, नान्य इत्यर्थः। "पुरुष एवेद सर्वमित्यादिनिरुतश्रुतिप्रामाण्यात् सदंशेन जडेऽत्र चिदानन्दाशी तिरोहितो, सच्चिदशेन जीवे, अत्रानन्दांशस्तिरोहित इच्छातः एतयोः क्रीडार्थमाविर्भावितत्वात् । तथाच काष्ठवाहिन्यायेन आवि भूताऽनाविर्भूते स्वरूप एव च, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"त्यादिलक्षण- लक्षितं सच्चिदानन्दस्वरूपत्वं भगवत्वं जगतः सिति । हेम्नः कट- ककुण्डलादिवत् , कार्यकारणयोरक्यादखण्डाद्वैतं ब्रह्मेति श्रुतीनां ता. त्पर्यम् । तथाच एतादृशतात्पर्यरूपोऽस्खण्डाद्वैतरूपोऽसौ ब्रह्मवाद इति पूर्वेण सम्बन्धः । अत एव, “अखण्डं कृष्णवत् सर्वमिति निर्गलितं बच" इति श्रीमदाचार्यचरणोक्तिः, "सर्व स्खल्विदं ब्रह्मे" त्यादिश्रुतेः। नन्वित्याशङ्कते । कार्यकारणस्वरूपयोपैलक्षण्यादकस्यैव द्विरूप- त्वाद् द्वैतापत्तिरित्यर्थः । नेति निषिद्ध्याने समादधते नेति । नेह नाना- स्तीति । इयं श्रुतिः काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ल्यामस्ति । तत्र प्रथमाध्याये प्रथमवल्ल्यां पूर्व यमेन सर्व नश्वरं निरूपितं श्रुत्वा सर्वस्यापारमार्थिकत्वं ज्ञात्वा पारमार्थिक वरं याचितवान् शिष्यः। ततश्च द्वितीयवल्ल्यां विरक्तत्वेन परीक्षितं शिष्यं निःश्रेयसहेतुकेवल. विद्यार्थित्वेन स्तोतुम् अभ्युदयनिम्श्रेयसहेत्वोर्विद्याविद्ययोर्विभागमाह. यमः । ततः पूर्वोक्तविद्याविद्यादीनां फलादिकं वक्तुं तृतीयवल्ल्यारम्भः। एवं प्रथमाध्यायसोपः। तदनन्तरं द्वितीयाध्याये पूर्वोतविद्यादिप्रपञ्चा- ऽभिधानाय प्रथमवल्ल्यारम्भ: "पराश्चि खानीत्यारभ्य, तं देवासर्वेऽपि तास्तदु नात्येति कश्चन एतद्वैतत्, यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह" इत्यन्तम् । एतदर्थस्तु-देवा अधिदेवमग्न्यादयः, अध्यात्म वागाद्यश्च अर्पिताः स्थितिकाले प्रवेशिताः। हिरण्यगर्भरूपं भगवन्तं नात्येति तदात्मकताम् अतीत्य तदन्यत्वं न गच्छति ताहशदेवतारूपमधिदै. वमध्यात्ममित्येकवचनेन सम्बन्धः । य एतत् पश्यति, स वै इति नि- १० ब्रह्मवादः। इह सर्वरूपतया अद्ये ब्रह्माणि प्रपश्चरूपेऽपि सच्चिदानन्दतयकरूपे वस्तु नाना न, किन्त्वब्रह्मदृशामविद्यया भासत एवातो वैलक्षण्यम् । अत एव वाचारम्भणश्रुतिर्विकाराणां स्वदोषेण प्रतीतानां मिथ्यात्वं, श्चयेन तत् प्राकरणिकं ब्रह्मैव पश्यतीत्यर्थः । उपक्रमोपसंहारे जीव- शयोरेक्यमुक्तम् । तन्मध्ये जडस्यापि तदुक्तम् । एवश्व तन्नानात्वद. निविरोधादयुक्तमित्याशक्य नानात्वदर्शनं भ्रान्तिरिति सूचयितुं वद. ति “यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह' इह जीवोपाधौ अमुत्र ईशो- पाधौ अनु उपाधिमनुप्रविष्टं तदवेत्यर्थः । उपाधिकृतस्यभेदस्य मिथ्या. त्वेन तहर्शनस्य निन्दा वदति "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह ना. नेव पश्यति' इति । इधशब्दोऽत्र चिद्रूपैक्याविरोधं सूचयति, तादृश. भेदस्य तथात्वात् । व्यतिहारोक्तिरैक्यदायीय विद्यानिवर्त्यत्वादवि- धाकार्यत्वास भेदस्य मिथ्यात्वमित्याह । "मनसैवदमाप्तव्यं नेह नाना. स्ति किञ्चन' । मनसा आचार्याऽगमसंस्कृतेनैकाग्रेण । एवेन भेदना. हिचक्षुरादिनिरासः। आप्तव्यं वेदितव्यम् । उत्तरार्द्धभेददर्शननिन्दो. पहासपरमिति केचित् । एतत् सर्व कठवल्लीभाष्ये विस्तृतमित्यत्र दि. शाऽवगन्तव्या । अप्रिमश्रुत्येति । पूर्वोकानामभेदबोधिकानां श्रुती- नामप्रिमया वैलक्षण्येऽपि द्वैतत्वनिषेधान द्वैतापत्तिरित्यर्थः । हेम्नः कटककुण्डलादिलक्षण्येऽपि वस्तुतो द्वैताभाववत् । अत एव श्रुति. स्तादृशाऽभेदमाह । “यः पूर्व तपसो जातमद्भयः पूर्वमजायत, गुहां प्रावश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभियंपश्यत एतद्वैतदिति" "कश्चिद्धीर: प्रत्या गात्मनमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छनिति च । "न हि सत्यस्य नाना- त्वमविद्वान् यदि मन्यसे । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्योतिषोर्वा तयोरिव ।" "यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभियवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैरि"त्याधुक्तश्च सच्चिदानन्दतयेति । जडजीवान्तयामिरूपतयेत्यर्थः। किन्त्वब्रह्मदृशामविद्ययेति । न ब्रह्माणि दृष्टिर्येषां ते अब्रह्मशस्तेषाम् । अविद्ययेति । मायाशयेत्यर्थः । "यावत् स्यात् गुणवैषम्यं तावनानात्वमात्मनः। प्रतिबुध्याव स्वमानाना. त्वाद् विनिवर्वत' इत्याधुक्तः। अत एव “पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वय. म्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मनिति'श्रुत्या बाह्यशानवतामिन्द्रि याणां स्वयम्भुवा हिंसनमुक्तम् । एवेति । निश्चितम् । अत इति । अविधया मासमानस्यापि भेदस्य मिथ्यात्वान्न विलक्षणत्वं, कि त्वैकमास्य. थः । एतदेवोपष्टम्भयन्ति । अत एवेति । एकरूपत्वादेवस्यवाची श्रीहरिरायजीविरचितो वस्तुत्वेन सत्वं चाह । रम्भणश्रुतिरिति । उत "तमादेशमप्राक्षो येनाऽश्रुतं श्रुतं भवति" इत्यादि। "यथा सौम्यकेन" इत्यादिप्रतिक्षादृष्टान्तश्रुतिबलेन प्रपञ्चसमवायित्वं ब्रह्मणः प्रतिपादितम् । तत्र दृष्टान्तवाक्यशेष वाचारम्भणमित्यादि श्रूयते। अस्यायमर्थः । यो विकारस्तद्वाचारम्भणम् । यदारभ्यते तदारम्भणम् । "कृत्यल्युटोबहुलमि"ति कर्मणि ल्युट् । वागारब्धकारणस्यैव नामधेयं, कारणमेव हि तत्तदर्थक्रियासिद्धर्थे तेन तेन नाम्ना व्यवहियत इति कारणादभिन्नमेव कार्य, न तु स्वेन रूपेण कारणाद्भिन्नत्वम् । तदाह "मृ- त्तिकेत्येव सत्यमिति । कारणरूपेणव सत्यं, न तु मिथ्या । न च वाचा- रम्भणम् अनूद्य तस्य विकारत्वं विधाय ततस्तस्यैव नामधेयत्वनिगमः नाद् विकारो वाङ्मात्रेणेवारभ्यते, न तु वस्तुतः खपुष्पवदिति वा- व्यम् । ब्रह्मकारणत्वानुपपत्या "यतो वा इमानी"त्यादिश्रुतिव्याकोपा. पत्तेः। यदि च विकारो वाल्मात्रतामभिप्रेयात् तदा वाचारम्भणं विका. रो मृत्तिकैव सत्यमित्येव वदेत् । तावतैव मिथ्यात्वसिद्धः। वदति त्वेवं, मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । तेनोक्तार्थ एव सिध्यति । अत एव कार्यबोधकश्रुतौ युक्तिविरोधं परिहत्य कार्यबोधकवाक्या ऽन्तरे श्रुतिविरोधपरिहाय सूत्रमाहुप्सचरणाः-'तदनन्यत्वमारम्भ- णशब्दादिभ्य" इति सूत्रे आदिपदेन, इतिशब्दो, नामधेयपदं, सदेव सौम्येत्यादीनि वाक्यानि च सह्यन्ते । अर्थस्तु निरुकप्रकार एव ! यत्तु रामानुजाचार्या भास्कराचार्याश्चेदं सूत्रं मुख्यतया भेदवादनि. राकरणार्थकम् , मायावादनिराकृतिस्त्वानुषङ्गिकीत्याहुः । तानिराकृतम- णुभाष्ये श्रीमदाचार्यचरणैः । पुरुषोत्तमचरणैश्च भाग्यप्रकाशेऽपि वि. शदतयानिरस्तम् । भेदवादस्य, "तर्काप्रतिष्ठानादि"ति सूत्रे पूर्वमेव नि: राकृतत्वात् । प्रकृतिवादश्च "प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादि"ति अत्रे पुरा निराकृतएवेति दिक् । विस्तरभिया नात्र वितन्यते । अत्र तु परमतरीत्यैव श्रुत्यर्थमादाय नानात्वं निराकुर्वनाहुः । कि- काराणां स्वदोषेण प्रतीतानां मिथ्यात्वं वस्तुत्वेन सत्वं चाह वाचार- म्भणश्रुतिरिति भवानप्याहेत्यर्थः । तथाच त्वन्मतरीत्याऽपि विकाराणां मिथ्यात्वे नानात्वाभाव पवेति भावः। ननु घटः शरावादिः पटः शिरोवेष्टनशाटकादयों बहवः सन्ति, तेषां कथमेकत्वमित्याशक्य तस्य दृष्टान्तेन निराकरणपूर्वकं सिद्धान्त- १२ ब्रह्मवादः । ननु वस्तुतोऽतथात्वे कथं तथापतीतिरितिचेन्न ।' सितामूर्ता- विव नानात्वातीतावप्येकरूपत्वेन वस्तुनस्तथात्वाभावात् । अत एव न ब्रह्मविदां तथाप्रतीतिः । स्वरूपमात्रदृष्टित्वात् । ये पुनर्बहि. दृष्टयस्तेषामेव तथात्वभानाद् न वस्तुनि तथात्वम् । तात्पर्यान्त- विचाराभावेन तद्दष्टरसंमतत्वात् । अत एव विचारसिद्ध्यर्थकत्वेन तथात्वप्र. दृढीकरणार्थमाशङ्कन्ते। नन्विति । अतथावे, अनानात्वे, । नीतिः-नानात्वप्रतीतिरित्यर्थः । समादधते । नेति । सिताया बा. लानां क्रीडाथै कङ्कणाद्याभरणानि, मन्दिराणि हस्त्यश्वादिमूर्ती- श्व कुर्वन्ति, तासां नानाप्रतीतिर्भवति । तथाऽपि तासां सितात्वे. नैकरूपत्वेन सितारूपवस्तुनो नानात्वाभावादित्यर्थः । तथाच ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेऽपि ब्रह्मत्वेन नानात्वाभावादिति भावः । दृष्टान्तदाष्टान्ति. के युक्तथैवोपष्टम्भयन्ति । अत एवेति । एकरूपत्वादेव तेषां न मिथ्यात्व. प्रतीतिरित्यर्थः । तत्र हेतुमाहुः । स्वरूपमात्रदृष्टित्वादिति । ब्रह्मस्वरूपमात्र- दृष्टित्वं तेषाम् तस्मादित्यर्थः । कार्येऽपि दृष्टिस्तेषां, तथाऽपि कारणा ऽनन्यत्वेन, न तु तत्पृथक्तयति भावः । यथा बालानां सितावस्तु. शानाभावेन तक्रीडनकेषु नानात्वबुद्धिर्भवति, न तु सिताज्ञानवतां प्रबुद्धानाम् । अतः प्रबुद्धष्टिरेव समता, न तु बालदृष्टिः । तदेवोपपा. दयन्ति ये पुनरिति । बर्हिदृष्टय इति अन्तःस्थितस्य ब्रह्मणो दर्शनं. येषां न भवति ते बहियः । तेषामेवेति अब्रह्महशामेवेत्यर्थः । तथात्वमा. नान्न वस्तुनि तथात्वमिति । वस्तुदृष्ट्यभावेनैकस्वरूपत्वाभावात् , न वस्तु. न्येकरूपत्वाभाववत्त्वं नानात्वमित्यर्थः। तत्र हेतुमाहुः तात्पर्यान्तेत्यादि । तात्पर्यान्तविचाराभाववतां बालानां दृष्टेरसम्मतत्वादित्यर्थः । ता. स्पर्य च एकेनैव मृदादिसमवायिकारणेन सर्वे घटपटादयो भवन्ति, तत्समवायिकारणञ्च ब्रह्मणः सदंशरूपम् , तच्च सर्वस्मिन्ननुस्यूतमत. स्तद्रूपत्वेन सर्वस्यैकरूपत्वान कापि नानात्वम् । “नेह नानाऽस्ति कि. चन," "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येवसत्यं," "तत् केन कं 'पश्वे"दित्यादिश्रुतीनां तात्पर्यम्। तदेव अन्तःसिद्धान्तोवादिप्रतिवादिभ्यां निर्णीतोऽर्थः। तत्र विचार एव नास्तीति तेषां कुतस्तधिर्णयमानम् ? विचारश्च-किं कारणं, किं काय, कीडशे च तयोः स्वरूपमित्यादि। अतस्तेषां रटेरसंमतत्वम् । तस्मादित्यर्थः । तदर्थमेव उत्तरमीमांसा शास्त्रमित्याहु । अत एवेति । बहिर्डष्टिबोधसापेक्षत्वादेवेत्यर्थः । विचारो श्रीहरिरायजीविरचितो १३ शास्त्रसार्थक्यम् । अत एव, अखण्डं कृष्णवत् सर्वमित्याचार्यवर्याः। तस्मात् सर्वरूपमद्वयं ब्रह्मेति सिद्धम् । नन्वेवं प्रपञ्चस्य भगवद्रूपत्वे मुमुक्षुसाधनोपदेशेषु तस्य हेय- त्वोपदेशः कथं शास्त्रे युज्यते इतिचेत् , सत्यम् । स्वक्रीडार्थमेव जिज्ञासा, तस्याः सिद्धिः फलं ज्ञानमिति यावत्, तदेव अर्थः प्रयोजनं यस्य तद्विचारसिद्ध्यर्थकं, तस्य भावः, बहुव्रीही कः । शास्त्रस्य । उत्तर मीमांसाशास्त्रस्येत्यर्थः । सार्थक्यं प्रयोजनवयम् । वेदस्य विचारा. ऽभावन निर्विचिकित्सतया बोधाभावादित्यर्थः । "कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिका । घेदस्य चेश्वरात्मत्वात तत्र मुह्यन्ति सूरय' इत्युक्तः । न हि बहिदृष्टिसापेक्षमेवेदं शास्त्रे, किन्तु शानिसापेक्षमपि । तदुक्तमाचार्यवय:--"असन्दिग्धेऽपि वेदार्थे स्थूणाखननवन्मतः । मी. मांसानिर्णयः प्राशे दुर्बुद्धस्तु ततो व्यमिति" । यद्वा शानिनां निरुक्त- ताशविचारसियर्थकत्वेन शास्त्रस्य, शास्तीति शास्त्रं वेदः तस्य, "नेह नानास्ति किञ्चन" "सर्व खल्विदं ब्रह्मे"त्यादिरूपस्य सार्थक्यम् । अन्यथैतच्छासस्य वैयध्यै स्यादित्यर्थः । अत्रार्थे उपष्टम्भकं प्रमाणमाहुः अत एवेति । तात्पर्यान्तविचारवताम् एतच्छास्त्रे अखण्डाऽद्वैतब्रह्मणः सिद्धान्तितत्वादेवेत्यर्थः । उपसंहरति । तस्मादिति स्वस्य क्रीडार्थमा. धारत्वेन प्रपञ्चरूपं संपादयितुं तद्रूपेण भगवत एष प्रादुर्भूतत्वादित्यर्थः । सर्वरूपमद्वयं ब्रह्मेति सिद्धामिति । निरुक्तश्श्रुतितात्पर्यप्रमाणबलेन सर्वरूपतया अखण्डाद्वैतं ब्रह्मेति निष्पनमित्यर्थः। एवं प्रपञ्चस्य भगवद्रूपत्वे सिद्धे तस्य हेयत्वोपदेशो विरुद्ध्यत इति तभिरासाय पूर्वमाशङ्कन्ते-- नन्विति । मुमुक्षुसाधनोपदेशेग्विति । "इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीडशा लम्भनीया मनुष्यैः" "स्वाराज्यतुष्ट उपशान्त विजह्या"दि- त्यादिग्वित्यर्थः । तस्येति । प्रपञ्चस्येत्यर्थः । शास्त्र इति। वेदादौ । समादधते अत्यमिति । मङ्गिीकारः । अस्ति यद्यपि हेयत्वोपदेशस्तस्य, तथापि तव मनीषितं भगवतिरकत्वं मिथ्यात्वं तु न समायाति, किन्त्वन्यत् प्रयोजनमस्तीत्याहुः क्रीडार्थमेवेति । क्रीडार्थप्रयोजनमेव प्रपञ्चसृष्टेः । तथाच प्रपञ्चसष्टेः क्रीडाप्रयोजकत्वेन प्रपञ्चस्य न भगवदतिरि. कत्वं मिथ्यात्वं, किन्तु मगवदूपत्वमेवेत्यर्थः । अन्यथा भगवत्क्रीडाया प्रव मिथ्यात्वापतेः, “एकोहं बहु स्यामिती"च्छाया मिथ्यावे पर्यवसा. २ १४ ब्रह्मवादः । तत्सृष्टस्तत्र विचित्रे रूपे जीवानां स्वीयत्वेनाऽऽसक्तिभ्रमनिवार. णाय । अन्यथा मुक्ताऽधिकभक्तानामन्येषां वा भजनोपयोगितया नात् सत्यसङ्कल्पत्वानुपपत्तेश्च । तस्मान मिथ्यात्वाय शास्त्रे हेयत्वो. पदेशः, किन्त्वन्यप्रयोजनायेति । तदाहुः तत्रेत्यादिना । तत्र सृष्टौ । विचित्रे रूपे स्त्रीत्वपुंस्त्वयुवबालवृद्धत्वादिप्रकारके बन्धुसुहदादिरूपे। जीवाना- मविद्यापरवशानां । स्वीयत्वेनाऽऽसक्तिः प्रीतिः-अहमेतेषां, मदीयाधेमे इत्याद्यात्मीयत्वरूपा, सम्बन्धरूपा वा । एतस्याश्च मिथ्यात्वाद्भ्रमरूप. त्वम् । एतादृशाध्यासस्यैव तथात्वात् । “कस्थ के पतिपुत्राधा मोह एव हि कारणमि"ति वाक्यात् । अनर्थहेतुत्वेन दोषरूपत्वं च । तारशभ्रमस्या "अहं ममेति स्वीकृत्य करोति कुमतिर्मतिमि"त्यादौ निन्दाश्रवणाताहशा. सक्तिनमरूपदोषनिवारणाय शास्त्रे प्रपञ्चस्य हेयत्वोपदेशो युज्यत इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं नो चेद् बाधकयुक्तिमाहुः । अन्यथेत्यादि । आ- सक्तिनमनिवारणार्थत्वाभावे । मुक्काधिकभक्तानामिति । मुक्तैरधिकाश्च ते । भगवान् “भजतां मुकुन्दो मुक्ति ददाति कर्हि चित् स्म न भक्तियोगम्।" इत्यादिवचनाद येषां भक्ति ददाति भगवान् ते मुक्काऽधिकाः पूर्णपुरुषो. त्तमचरणपरिचरणपरायणान्तःकरणाः । भक्तिस्तु परब्रह्मप्रापिका, प्र. वचनादिसाधनासाधनीया । "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधाया न बहुनाश्तेन यमैवैष घृणुते तेन लभ्य" इतिश्रुतेः।मुक्तिस्तु तप आदिसा. धनसाध्या । "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति" श्रुतेः। तथा च पूर्वसाधना- दिभिर्मुक्ति प्राप्नुवन्तस्तदनन्तरं तीव्रविरहभावसंपत्ती, भगवत्कृपया वरणाधिकारं प्राप्नुवन्तो भक्ताः । शानिभक्तानामियं व्यवस्था । पुष्टि- भक्तास्तु पूर्वत एव निःसाधनाः पुरुषोत्तमसेवापरायणान्तःकरणाः । वरणाधिकारसम्पत्तिस्तु तेषां पूर्वमेव जाता यदा भगवता सृष्टाः, का. यिकसृष्टित्वात् तेषाम् "पुष्टिं कायेन निश्चय" इति श्रीमदाचार्यचरणवाक् पीयूषात् । “सवै नैव रेमे""तस्मादेकाकी न रमते" "सद्धितीयमैन्छ "स हैतापानासे"त्याविनुतेः । "मिन्नैव काचित् सा सृष्टिर्षिघातुर्व्यतिरे किणी" इति वाराहपुराणाच्च । शानिनां तु अन्तत एव मुक्ताधिक भकत्वम् , एतेषान्तु पूर्वत एवेति नितरां तथा । केवलशानिनस्तुमुक्का एव, न भक्काः । “नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। ते प्राप्नुव. न्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः" इत्यादिवाक्यैनिभक्तयोविवेक उक्तः श्रीमत्प्रभुचरणैः । "ज्ञानी चेजते कृष्णं तस्मानास्त्यधिकः पर" इति प्रशंसावाक्यमपि । अत एव श्रीमदाचार्यचरणा निवन्धे परवदी, श्रीहरिरामजीविरचितो तत्परिग्रहो न स्यात् । ब्रह्मविदां वा ब्रह्मत्वातीतावहेयत्वबुद्धिर्न स्यात् । अतो भ्रमादासक्तिस्तनिवारणार्थमेव शास्त्रे तथोक्तिरिति जानीमः। ननु तदा उपास्यत्वेन वेदान्तेषु प्रपश्चरूपमेवोपदिश्येत । मूल रूपत्वात् । नचास्तु तथैवेति वक्तुं शक्यम् । “सर्वत्र प्रसिद्धोपदे. । - 'तदुपासनया ज्ञानात् परमाऽऽत्मत्वमस्य हि। ज्ञानमार्गे त्वेतदेव.सेव्य' ति, माध्येऽध्यानन्दमयाधिकरणे प्रपञ्चितमस्ति । तेरर्थवत्वमुभ- प्रथा हि विरोध" इति तृतीयाध्यायेऽपि । अतस्ताहशा मुक्ताधिकभक्ता हानिभकाः पुष्टिभक्ता इत्यर्थः। अन्येषां वेति । केवलज्ञानिनामक्षरशान तां मुक्तानाम्, अखण्डाद्वैतज्ञानवतामिति यावत् । भजनोपयोगितयेति । 'इदं हि विश्वं भगवानिवेतरः" "क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते" 'क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं, पातालमतस्य हि पादमूलं, यावन जायेत. ग्रावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः। तावत् स्थवीयः पुरुषस्य अपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेते त्यादिवाक्येषु प्रपश्चस्य भगवद्रूपत्वेन भगवद्भजनोपयोगित्वं व्यासचरणैः शुकचरणैश्चोकम् । मिथ्यारूपत्वे वस्य लीलारूपत्वमुपास्यत्वञ्च ते कथं वदेयुः । यतस्तेषां तद्रूपतया तस्य प्रपञ्चस्य परिग्रहः परिशानमेव न स्यादित्यर्थः । तेषां ब्रह्मदृष्टि स्वात् । अन्यदण्याहुः । ब्रह्मविदां वेति । यस्य ब्रह्मरूपत्वेन तेषामहेयत्व बुद्धिः । अत एव, पातलमेतस्येत्याद्याहुः श्रीमच्छुकादयः । अत इति प्रपञ्चस्य ब्रह्मरूपत्वादित्यर्थः। तथोक्तिरितीति । हेयत्वोक्तिरित्यर्थः । एवं सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वे सिद्ध तत्र हेयत्वोक्तिविरोधे परिहतेऽप्युपास्यरूपस्य तद्भिनतयानिरूपणश्रवणात् प्रतिवादी प्रत्यवतिष्ठते- नन्विति । यदा सर्वस्यैव प्रपञ्चस्थ ब्रह्मत्वं तदा, "आत्मा चारे द्रष्ट व्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यायुपासनाविषयेषु वेदा न्तवाक्येषु प्रपञ्चरूपमेव उपास्यत्वेन उपदिश्येत । भवन्मते तस्यैव मूलरूपत्वादित्यर्थः। ननु ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेन सर्वरूपस्यैवोपदेशोऽस्तु उपासनावाक्येग्वित्याशङ्कायामाह-नचेति । तथैवेति । सर्वरूपस्यैव उप देशोऽस्त्विति न च वक्तुं शक्यम् । तत्र हेतुमाह । सर्वत्रेति । अस्या र्थस्तु, सर्वत्र वेदान्तवाक्येषु प्रसिद्धस्य "निष्कलं निष्क्रियमि"त्यादि वाक्यबोधितस्य ब्रह्मण . एष उपस्थितत्वेन उपदेशो, न तु प्रपञ्चरूपस्य १६ ब्रह्मवादः। शादि"त्यधिकरणविरोधादिति चेन्न । वेदान्तेषु ज्ञानार्थमु. पासनानिरूपणं चित्तशुद्धिहेतुत्वेन, न तु सिद्धे ज्ञाने । तथाचाज्ञान् प्रत्येव प्रपश्चरूपे सर्वाधिकत्वज्ञानाभावेनोपासनाऽसिद्धेस्तद्भिन्नस्य तथात्वमुच्यते । सिदे तु ज्ञाने सर्वत्र ब्रह्मस्फूर्तिवरणे वा भक्ति- रिति नोपासनावसर इति भेदेन पूर्वमुपास्यनिरूपणमित्यर्थः । अत एव, वासुदेवः सर्वमित्यादिवाक्यानि । नन्वेवं शुद्धब्रह्मवादे जीवनामपि सद्रूपत्वेन भजनानुपपत्ति- रितिचेन्न । अंशत्वेनैव तद्रूपता तेषां, नाशिनः । ब्रह्मवादे सर्व- तथात्वेनोपदेशोऽस्तीति । अधिकरणविरोधादिति । प्रथमाध्यायस्य द्विती- यचरणस्य प्रथमाधिकरणविरोधादित्यर्थः। नेति निराकृत्य समादधते वेदान्तेष्विति । तद्भिन्नस्य तथात्वमिति । अक्षान् प्रत्येव प्रपञ्चभित्रस्य उपास्यरूपत्वमुच्यते, न तु शानिनः । वस्तुतः प्रपञ्चरूपस्य तजिन्न त्वाभावात् । तेषां प्रपञ्चरूपत्वे सर्वाधिकत्वज्ञानाभावेनोपासनाया अ- सिद्धः । अतो न वस्तुतः प्रपञ्चोपास्यरूपयोभिन्नत्वं, किन्तु बालानुशा- सनार्थमेव तथोक्तिरित भावः । “परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशास. नमि"त्युक्तः । तेन "द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्यादिवाक्यानां निर्वाहः । पाता. लमेतस्य-त्यादौ तु प्रपञ्चरूपस्यापि भगवत उपास्यरूपत्वं निरूपि. तम् । अत एव "यावन जायेत परावरेऽस्मिन्नित्याहुः । सिद्धे विति । के- पलब्रह्मक्षानिनां सर्वत्र ब्रह्मस्फूर्तिः, अग्रे तु यथाधिकारसम्प्राप्तिः । सिद्धाधिकारिणां तु भक्त्या नोपासनाऽवसरः। इतिभेदेनेति । निरुकप्र. कारेण भेदेनेत्यर्थः । तदुपष्टम्भकं भगवद्वाक्यानां निदर्शनमाहुः, मत एवेत्यादि । “वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः" "सर्व वासु. देव" इत्येताहशशानवान् यो महात्मा सोऽतिदुर्लभ इत्यर्थः । मादिपदाद "स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेने"त्यादीनां सङ्ग्रहः । एवं जडात्मकस्य प्रपश्चस्य, ब्रह्मणः सदूपतया अभेदो निरूपितः । जीवाभेदस्तु तस्वमस्यादिवाक्यैश्चित्सजातीयतया निर्विवाद एवेत्यतो नोका। तथापि जीवब्रह्मणोरक्ये भजनाऽनुपपत्तिरित्याशङ्कां निरसितुं तामेवाहुर- नन्वेवमिति । भजनानुपपत्तिरिति । तरतमभावाभावात् तदनुपपत्तिरि. रित्यर्थः । “स एकाकी न रमते" इति श्रुतेः। यद्वा भगवदूपत्वे सिडे अजनस्याऽप्रयोजकस्वादनुपपतिरिति समादधते । अंशस्वेनैवेति श्रीहरिरायजीविरचितो - स्यैव ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् । परं तदुरूपेण । “इन्द्रो मायाभिः पुरू- रूप ईयत" इति श्रुतेः । तथाच सहजांशानां पुनः पूर्वभावसम्पत्त्यर्थ- पत्रिद्यादोषनित्यर्थं च भजनोपपत्तिरिति भावः । ननु तथापि भजनमात्रपर्यवसायिनि पुष्टिमार्गे निवर्त्यदोषा. सहजांशानामिति । "अंशो नानाव्यपदेशात्" "ममैगंशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" "यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा" इत्याहुक्तेः । अंशत्वं च राश्येकदेशत्वम् । पूर्वभावसम्पत्यर्थ. मिति । साम्प्रतं तु, “पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्य- या"विति सूत्रादस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितम् । तेन भजनादिकं न भवति । "नायमात्मा बलहीनेन लभ्य" इति श्रुतेः । अतः पुनरैश्व- र्यादिभावसम्पत्त्यर्थमित्यर्थः । मविद्यादोषनिवृत्त्यर्थश्चेति । राश्यैकदेशस्यां. शस्य विभाजिकाऽविद्या, तस्याश्च भगवद्विच्छेदापादकत्वेन दोषक पत्वम् । तनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । नचैश्वर्यादिसम्पत्तावविद्यादोषनिवृच्ची च भगवदूपत्वे एव सिद्ध भजनानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति वाच्यम् । तत्र भगवत्कृतस्यैव तरतमभावस्य स्थितत्वात् । "स्वरूपेणावतारेण लिङ्गन च गुणेन च । तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तक्रियासु बेति' श्रीमदा- चार्योक्तौ मुख्यभक्तानां भगवहेहेन गुणेन च साम्यमस्ति । भगवद वतारवत् । तद्वदेव तेषां प्रादुर्भावात् । भगवता सह नृत्यादिसामर्थ्य- स्य विद्यमानत्वाधिहसाम्यम् । गुणाः सौन्दर्यादयः । तत्साम्यं तु स्पष्टमेव । “ब्रोव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुतेः । एवं भगवत्साम्येऽपि भगवत्कृतं तत्र तारतम्यमस्तीति मन्तव्यम् । उत्कर्षांपकर्षवैचित्र्येण विना सम्यग्रमणासिद्धः। अत एवाने आहुः श्रीमदाचार्यचरणाः "तथापि यावता कार्य तावत्तस्य करोतिही"ति । अत एव बाललीला. दयो युक्तरूपा भवन्तीति विक् । एवं सति सुखेन भजनोपपत्तिः । तेन, पुष्टि-पुष्टिपुष्टि-मर्यादा चेस्थधिकारत्रये यथायोग्याधिकारे सिद्धे, अलौकिकसामर्थं पुरुषोत्त. मसायुज्यं, मेवोपयोगी देहो वैकुण्ठादिश्चिति सेवाफलोक्तं यथायोग्य फलं भविष्यतीति भावः । भाव इति । श्रुतेर्भाव इत्यर्थः । पुनराशन्ते । नन्विति । भजनपर्यवसायिनीति । "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदा- स्मनः । न झानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे त्यादिवाक्यैः कर्मक्षा. नोपासनादीनामनयोजकत्वाद् भजनमात्रपर्यवसायीत्यर्थः । तस्मिन् १८ ब्रह्मवादः। भावात् तदनुपपत्तिरितिचेन्न । तत्रापि पुरुषोत्तमांशानां तेषां लीलार्थ ततो वियुक्तानां पुनः संबन्धेन फलानुभवार्थ भजनस्यावश्यकत्वात् । नन्वेवं भजनस्य साधनत्वे पुष्टिमार्गत्वानुपपत्तिरितिचेन्न। पुष्टिमार्ग इति । पुष्टिः पोषणम् । अनुग्रह इति यावत् । पोषणं तदनुग्रह इत्युक्ते । मार्गपदनिरुक्तिस्तु पूर्ववज्ज्ञेया । निवर्त्यदोषाभावादिति । निवा. नामविद्यागुणानां कामादीनां दोषरूपाणां निवर्त्यत्वेनाभावादित्यर्थः । "अपिचेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि स" इति श्रीमत्प्रभुचरणोक्तेः, अजामिलादौ दर्श- नाच्च । तदनुपपत्तिरिति । तथाचाकस्मिके श्रेयसि सिद्ध भजनप्रयोजना. भावाद्भजनाऽनुपपत्तिरित्यर्थः । नेति निषिद्ध्य समादधते । तत्रापीति । निवर्त्यदोषाभावेऽपि तेषां जीवानां ततः पुरुषोत्तमाद्वियुक्तानां पुन- भगवत्सम्बन्धेन तदनुभावार्थकत्वेन फलानुभवः प्रयोजनम् । यतो, लीलार्थमेव भगवता वियुक्ताः कृताः । तदर्थ भजनस्याऽऽवश्यकत्वेन सप्रयोजनकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । नच तहविद्यानिवृत्यर्थ चेत्यनुपपन्न. मिति वाच्यम् । तभिवृत्तावेव फलानुभवात् । नच रासलीलायां का- मादीनामपेक्षितत्वान्न तनिवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्यास्तद्गुणानां च तत्रालौकिकत्वेन लौकिकायास्तस्या निवृत्तेः । "श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या की| तुष्ट्यलयोर्जया । विद्ययाऽविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितमि"त्युक्तेः । नच तस्या बन्धनैकस्वभावत्वेन तत्र स्थिताया बन्धः सम्भवतीति वाच्यम् । लौकिकस्वभावं त्यक्त्वा अलौकिकतया तत्र तस्याः स्थितेः । “विलजमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुयत्यु" वेस्तदधिष्ठाच्या मायायास्तत्र विलजमानत्वं तदा किं वाच्यमवि- प्रायाः। तथाच सभयतया सलज्जतया च स्वस्वभावं त्यका यावद्रा सलीलाकार्य तदनुकूलमेव करोति । "भगवानपि ता रात्रीः शरदोत्फु. लमल्लिकाः। वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित" इति न कोऽपि शङ्कालेशः। तथाच लौकिकस्वभावायास्तस्यास्तु निवृत्तिरेवोचिता। सभिवृत्त्यभावे फलानुभवासिद्धेः । अतस्तनिवृत्तरावश्यकत्वेन तदर्थे भजनस्यावश्यकत्वात् तदुपपत्तियुक्तेति तदनवद्यम् । एवं सति भजनस्याविद्यानिवृत्यर्थत्वेन फलानुभवार्थत्वेन च सा. धनत्वापत्तावाशकन्ते- नन्वेवमिति । तथाच तस्य साधनत्वेन फलस्य तत्साध्यत्वेन पुष्ये।

श्रीहरिरायजीविरचितो भजनस्य भावरूपत्वेन फलरूपत्वात् तस्य साधनत्वेऽपि न क्षतिः । पुष्टिमार्गः स एव यत्र फलं स्वयमेव साधनामियसकदुक्तमाचार्यैः । कसाध्यत्वाभावात् पुष्टेमार्गः, तस्यानुपपत्तिः । तेन मार्गेण भगवति गमनाभावादित्यर्थः । न हि पुष्टिः स्वकृतिसाध्या भवति, किन्तु भगव- दिच्छैकसाध्या । राजसेवकयोरिव । अतो या निःसाधनफला सैव पुष्टिः । अतः कर्मज्ञानोपासनादिमद्भजनस्यापि साधनत्वेन पुष्टिमार्गस्य तदसाध्यत्वात्तदनुपपत्तिरिति भावः । नेति, निषिध्य समादधते । भजन- स्य तत्र भावरूपत्वेनेति । भजनं च भक्तिशब्दवाच्या क्रिया। "प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथ चूतस्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येने"ति नियमादत्र धातुसामान्यार्थे शक्तोऽपि क्तिनप्रत्ययो भजिसमभिव्याहारात प्राधान्येन भजनक्रियां वा. क्ति। सा च सर्वात्मिका । सेवापदं च सातत्याभीक्षण्यान्यतरपूर्वककायि- कव्यापारविशेषपरिचर्यारूपेरूढम् । स्त्रीसेवा औषधसेवेत्यादिप्रयोगदर्श- नात् । मत्सेवया प्रतीतश्चेत्यादिस्वतन्त्रसेवाबोधवाक्यैस्तदवगमात् । केवलक्रियाया जलताडनादिवन्निष्फल त्वेन तत्र प्रेमपूर्वकत्वमभिव्यनक्ति भक्तिशब्दः । मत्सेवया प्रतीतश्चेत्यादिवाक्येषु सर्वदा पूर्णत्वादिकथनात् प्रेमपूर्वकत्वस्यापि लाभात् । “वशीकुर्वन्ति मां भक्काः सत्रियः सत्पति यथे"त्यादावपि दम्पतिदृष्टान्तेन तल्लाभाश्च । अन्यथा तस्याः कायक्लेश- जनकत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वोक्तिभङ्गप्रसङ्गात् । एवं सति प्रेम्ण एवं प्रयोजकत्वेन प्रत्ययार्थत्वेन च प्राधान्याद भजनस्य तरूपत्वेन भाव- रूपत्वम् । तस्य मनोधर्मत्वादिति व्याकरणशास्त्रसरणिः । “सा परा- अनुरक्तिरीश्वरे" इति शाण्डिल्यसुत्रादनुरक्तिरूपायास्तस्या भावरूपत्वेन तवाच्यार्थे अभिव्ययतया भजनस्यापि तथा, यतो भावरूपत्वमत एव साधनरूपत्वं फलरूपत्वमुभयमपि सम्भवति । भावे सिद्धे अग्रे फलस्य तदतिरिक्तस्याभावात् । “अनिमित्ता भागवतीभक्तिः सिद्धेगरीयसी"ति तस्वरूपलक्षणात् । तच प्रेम भक्तिरसस्य शृङ्गाररसस्य स्थायिभाव. रूपम् । भावलक्षणं च रसानुकूलो विकारो भावः। स्थायित्वञ्च तस्य चरमसमयपर्यन्तस्थायित्वात् । अत एवापुष्टपुष्टस्य तस्यैव साधनफल- रूपत्वं युक्तम्। अपुष्टो भावरूपः पुष्टोरसरूप इति रसशास्त्रमर्यादा । स्थायी भावो रसःस्मृत इत्युक्तः। तथाच पुष्टापुष्टोभयदशायामपिन रसत्वक्षतिः। यथा पूर्वमङ्कुरितस्य वृक्षस्य प्रौढदशावृचावपि वृक्षस्थितिरिति तदाहुः तस्य साधनत्वेऽपि न क्षतिरिति । तस्य फलरूपस्य साधनत्वेऽपि न फलक. पत्वक्षतिरित्यर्थः । तथाच रसरूपं फलम् । तब तदेव पूर्वभावरूप २० ब्रह्मवादः। अत एव अत एव पूर्व प्रादुर्भूय संयोगानुभवं कारयित्वा विरहेणाऽऽन्तरभ- जन संपादयितुं भगवत एव मथुरागमनरूपत्याग उच्यते । नन्वंशत्वेऽपि जीवानां तदात्मकत्वेनान्यूनत्वाद् भजनानुपप- तिस्तदवस्थैवेति चेन्न। बहु स्यामिति श्रुतेः । क्रीडार्थ तथाऽऽविर्भा- भूत्वा स्वकार्य साधयतीत्यतस्तस्यैवावस्थाद्वयमिति बोध्यम् । वस्तु. तस्तु प्रेम्णोऽवस्थात्रयं भवति, प्रेमासकिय॑सनं चेति । श्रीमदाचार्यचरणाः, “ततः प्रेम तथासक्तिर्व्यसनञ्च यदा भवे"दि त्याहुः । पुष्टिमार्गः स एवेति । यत्र फलं स्वयमेव साधनमिति । अयमर्थः यदा हि भगवाननुगृह्णाति, न हि तत्र साधनापेक्षा। किन्तु महता साधने नाप्यऽलभ्यमपि निःसाधनतयैव केवलं भगवत्प्रसादेनैव लभ्यं भवति । "किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतन इत्युक्तः। तथाचानुगृह्य भग- वान् फलमेव ददाति । तच दोषबाहुल्यात् पूर्वमपरिपूर्णो भूत्वा तमि. वृत्तिरूपं साधनकार्य कृत्वा पुनः पूर्णतया रसरूपो भवतीति भावः । सच्च भावरूपं रसरूपच फलं भगवानेवेति राधान्तः। "रसो वै स" इति श्रुतेः । “स्थायी भावो रसः स्मृत" इत्युक्तेश्च । भावरूपत्वेन फल- रूपत्वेन च साधनफलोभयरूपत्वमपि भगवति सिद्धम् । अत एव हि भगवानेव हि फलमिति श्रीमदाचार्यचरणाः । अतः सुष्ठूक्तं श्रीमद्ध- रिपयचरणैरपि, फलं स्वयमेवेति । स्वयं भगवानवेत्यर्थः । स्वस्वरूप. बलेन स्वप्रमाणं पुष्टिरित्युच्यते इति, "गतेरर्थत्त्व"मिति सूत्रभाज्येऽपि । तथाच साधनानपेक्षत्वे सति साधनानन्यफला पुष्टिरिति लक्षणं बो. क्यम् । शमदमाविसाधनव्यावृत्त्यर्थे सत्यन्तं पदम् । नचात्र श्रवणादीनां धनत्वमिति वाच्यम् । तेषामन्यत्र प्रेम्णाऽविनाभावितेन फलरूप. स्वाव, पौर्षापकवापि सम्भवाश्च । तत्र प्रमाणमाचार्योक्तिरित्याहुः । असकृदुतमाचारिति । सुबोधिन्यावावुक्तमित्यर्थः। एतदेव लीलानिदर्श- लेनोपडम्भयन्त आहुः अतः एवेति । उच्यते । श्रीभागवतादावु: प्रत्यर्थः। पुनराशकामा- नन्वंशत्वेऽपति । साम्यात् खेच्यसेवकभावाभावेन तदनुपपत्तिरि- त्ययः । नेति निफिचा समावधवे बहु स्यामिति । न्यूनस्वसत्त्वे सेव्यसेवक भावसिद्धौ नानुनविस्तववस्थेत्यर्थः। ननु सुधौ उच्चनीचभावेन' अवविच्छा तुमकिवचावामतो. यूनावस्याऽवास्तवत्वान्मुक्ति- - श्रीहरिरायजीविरचितो २१ वामानुपपत्तिः काचित् । नन्वेवं तथाप्यनुपपचिरितिचेन्न । न्यून- त्वविशिष्टस्यैव तस्याविर्भावात् ॥ ननु तदेच्छायाः करणत्वानुपपत्तिरितिचेन्न । इच्छाया शावि. र्भावे कारणत्वं, न स्वरूपान्यथाकुतौ । तस्मान्मुक्तावपि कौस्तुभ; रूपेण स्थितिरिति भूषणरूपत्वेन न्यूनतायामन्यस्य तथात्वे किं वाच्यम् ? इति कैमुतिकन्यायेन तदात्मकत्वेऽपि तदंशस्वेन न्यून- त्वं वास्तवमेवेति भावः । अत एवांशानामपरिमितानां सृष्टौ वहि- विस्फुलिङ्गवनिर्गमेऽपि न न्यूनता । हस्तादस्तान्तरस्थिताविव सदूपे प्रपञ्चे स्थितत्वान न्यूनताशङ्कापीत्यर्थः । नन्वेचं जीवाना दशायां जीवन्मुक्तो साम्यमन्यथा लय इति सेव्यसेवकभावानवसरेण भजनानुपपत्तिस्तदवस्थैवेत्याशङ्कन्ते । नन्वेवमिति । नेति निषिच समा- दधते । न्यूनत्वविशिष्टस्यैवेति । तस्येति । जीवस्येत्यर्थः। प्रथमतोऽवधिपर्यन्तं पुष्टिसृष्टित्वेनैव भगवता विचारितत्वादिति भावः । “एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति, एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषती'त्यादिश्रुतेः। अन्यथा भक्तिमार्गोच्छेदप्रस जैन, "मत्सेवया प्रतीतश्चे" त्यादिवचनव्याकोपापातात् । नन्ववं सति न्यूनत्वस्य वास्तवत्वे तत्र वस्तुस्वभाव एव कारणं, न विच्छेत्याशयेन आशङ्कामाहुः- नन्विति । नेति निषिद्धा समाधानमाहुः । इच्छाया इति । वस्तुस्व भावोऽपीच्छाकृत एव वस्तुनोऽपि कर्तृपरतन्त्रत्वाद् यादृशं वस्तुस्वरूपं यारशश्च स्वमावस्तारशाविर्भावे पवेच्छायाः कारणत्वं, न तु तत्स्व. रूपान्यथाकृती। प्रयोजनाभावेन ताहशेच्छाया एवासत्त्वादित्यर्थः । तस्मादिति । स्वरूपान्यथाकृतौ इच्छायाः कारणत्वाभावाद्धेतोः। कौस्तुभ- रूपेणेति । “चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठ' इत्याधुक्तेः । कैमुतिकन्या. वस्तु स्पष्ट एव । भाव इति । “बहु स्यां प्रजायेयेति श्रुतेर्भाव इत्यर्थः । अथ वास्तवत्वं युक्तीवोपष्टम्भयन्ति । अत एवेति । वास्तवत्वादेवेत्यर्थः । अपरिमितानाम्-असंख्यातानाम्। वहिविस्फुलिङ्गवनिर्गमेऽपीति असहनिर्ग: मेऽपीत्यर्थः। न न्यूनतेति । भगवतीति शेषः । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयन्ति । हस्ताइस्तान्तरस्थिताविवेति । न्यूनताशापीति स्पष्टोऽर्थ । पुनराशकन्ते नम्वेवमिति । अंशत्वाविशेषाद्देवासुरविभागः कथमित्यर्थः । क्रीडार्थ ब्रह्मवादः। सहजयंशत्वे देवामुरविभागस्तेषु कथमिाते चेत् , क्रीडार्थ तदि. च्छयेति गृहाण । अत एव फलदशायामपि न्यूनत्वसत्त्वेन भजन- स्य फलता । अन्यथा स्वतन्त्रभक्तिमार्गोच्छेद एव स्यात् । अतो जीवेषु सहजन्यूनत्ववद् ब्रह्माणि सर्वाधिकत्वम् । ननु तथापि न्यूनाधिकभावः कथम् ? । अंशत्वेन सत्वादिति चत् । अत्र वदामि । भगवान् भेदेन क्रीडाथै प्रपञ्चरूपमात्मान- माविर्भावयति । अत्रायं प्रकारः। सच्चिदानन्दं ब्रह्म । तस्य च धर्मरूपं तत्रितयात्मकमक्षरम् । तस्य च चिदंशा जीवाः क्रीडार्थ. मिच्छया कृताः । अन्यथा क्रीडाचैचित्र्याभावेन न स्यात् । अत एव जडजीवान्तर्यामिष्वेकैकांशतिरोभावस्तथेच्छा च । अतः समुदि- तपृथक्कारणं क्रीडार्थम् । तत्र मूलरूपेण क्रीडा बन्धमोक्षाभ्यामेव । तदिच्छयेति स्पष्टम् । तत्रापि पूर्वपक्षमाहुः- ननु तथापीति । न हि केवलं विभाग एव, किन्तु तत्र न्यूनाधिकभावः। सच समत्वात् कथं सम्भवतीत्यर्थः। तथाचात्र समाधानं वक्तुमाहुः- अत्र वदामीति। समाधानं कथयामीत्यर्थः । अभेदेनेति । कारणरूपः कार्य स्वरूपश्च स्वयमेवेत्यभेदेनेत्यर्थः । अन्यथेति । पृथक्करणे वैचित्र्याभावेनेति । पृथक्करणं वैचित्र्यार्थम् । वैचित्र्यं चात्र न्यूनाधिकभावरूपम् । तथाच न्यूनाधिकभावरूपेण वैचित्र्याभावेनेत्यर्थः । अत एवेति वैचित्र्यादेवेत्यर्थः । एकैकांशतिरोभाव इति । एकैकांशाधिक्येन तिरोभाव इत्यर्थः। सश्चिदा. नन्दरूपोऽन्तर्यामी। तदपेक्षया जीवे एकस्यानन्दांशस्येति भावः । जडे चिदानन्दयोस्तिरोभाव इत्येकाधिक्यामिति भावः । तथेच्छा चेति । एकाधिक्यांशतिरोभावेच्छेत्यर्थः । तादृशतिरोभावस्य निराकरणार्थ चकारः । अत इति । इच्छात इत्यर्थः । समुदितरूपस्येति । स्वस्य समुदिरूपस्येत्यर्थः। ननु स्वरूपस्य पृथक्कृतिः कथं भवेदि. त्याशङ्कायामाहुः तच्चेत्यादि । तत्रति । स्वरूपस्य पार्थक्ये सति । ननु तथा सति स्वक्ष्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरितिचेत्तत्राहुः-मूलरूपेणेति । क्रीडा बन्धमोक्षाभ्यामिति । क्रीडा रमणम् अविद्यया विद्यया चेत्यर्थः । नत्र तर्हि मूलरूपस्यापि बद्धमुकत्वाभ्यां जीवतुल्यतापत्तिरिति वाच्यम् । बद्धमुकव्यतिरिक्तस्वरूपेणैव तस्य स्थितत्वात् । अंशित्वेन तद्भेदाच । - स्वतन्त्रता.

श्रीहरिरायजीविरचितो ततो लीलानित्यत्वसिद्धये बन्धमोक्षावपि निरौ वाच्याविति देवा- सुरविभागः। ननु तथापि किं देवत्वममुरत्वं चेतिचेत् , उच्यते, सृष्टी शक्तेः पृथक्करणेन तत्परिगृहीतत्वमामुरत्वं, स्वपरिगृहीतत्वं दैव. "बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो.मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान मे मोक्षो न बन्धनमिति प्रभुचरणोक्तेः । तत इति । यतो बन्धमाक्षाभ्यां क्रीडा. तस्मादित्यर्थः । लीलानित्यत्वसिद्धय इति । लीलोपकरणस्य प्रप. श्वस्य लीलायाश्च नित्यत्वात् तत्सिद्धय इत्यर्थः। प्रपञ्चस्य प्रपञ्च. रूपस्य ।भगवद्रूपत्व (१)निरूपणेनाऽस्मिन् प्रन्थ एव पूर्व निरूपितम् । तदे. तदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराऽखिलम्। आविर्भावतिरोभावजन्मनाश. विकल्पवदि"त्यादिवाक्यानि बहूनि सन्तीति दिक् । भाष्यनिबन्धवि. द्वन्मण्डनादिषु विस्तरेण निरूपितं श्रीमदाचार्यचरणैः । अत इतो. ऽधिकप्रेप्सावद्भिस्तत्र द्रष्टव्यम् । उपकरणस्य नित्यत्वाल्लीलाया नित्यत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धम् । अन्यथा उपकरणनित्यत्ववैयथ्यापातात् । भगवद्भोक्तृत्वस्यानित्यतापत्तेश्च । लीलाया नित्यत्वं तु, “जयति जन- निवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत्स्वैदोभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिर चरवृजिनघ्नःसुस्मितः श्रीमुखेन बजपुरवनितानां वर्धयनकामदेवमिति वाक्ये जयतीति वर्तमानप्रयोगेण अस्यन्निति वर्धयनिति च शत्रन्तपदा- भ्यां वर्तमानत्वं श्रीशुकैरक्तमित्यादि विवृतं विद्वन्मण्डने श्रीमविठ्ठलाचा- र्यचरणैर्ग्रन्थविस्तरमियाऽत्र न प्रपञ्च्यत इति दिक् । एवं सति लीलाया नित्यत्वेन तत्सिद्धये बन्धमोक्षावपि नित्यौ. पाच्याविति, "एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्यावि. द्ययानादिविद्यया च तथेतर" इति भगवदुक्तेः। तदनन्तरं बद्धमुक्तवै. लक्षण्यनिरूपणे, 'यो विद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः' इत्युक्तेश्च । इतीति । बद्धमुक्तप्रकारेणेत्यर्थः । इति दैवासुरविभाग इति । यद्यप्यशत्वेन समत्वं, तथापि बन्धमोक्षाभ्यां नीचोच्चत्वस्थ सत्त्वादिच्छया क्रीडाथै दैवासुरविभाग इति भावः देवत्वस्यासुरत्वस्य च लक्षणं वक्तुमाशङ्कन्ते- नन्विति । उच्यते इति । तल्लक्षणं कथ्यते इत्यर्थः । सृष्टावति । शके पृथक्ककरणेनेति । कार्यार्थ शर्मायायाः पृथकरणम् । पार्थक्यं च, अहं (१) नित्यत्वमित्यादि।

ब्रह्मवादः । स्त्रमिति विवेकः । भगवदंशत्वेऽपि मोहाथै सृष्टौ पृथग्भूतया परि- गृहीतत्वादासुराणां सम्पुटनिःसारितस्य चोरहस्तपतितस्योपायस. हस्रराप्यस्य द्रव्यस्य सम्पुटप्रवेशाभाव इच पुनर्भगवतिप्रवेशा भावः । देवानां तु करकलितस्य रत्नस्य समाकृतस्य पुनः सम्पु. टप्रवेश इव भगवति प्रवेशः । अत एव सृष्टिमात्रममुराणां भगवतो. ऽन्यन्माययैव । तत्कृतमोहन ज्ञानभक्तिरूपशक्तिद्वयकार्याभावेन सायुज्यासंभवात् । अत एव भगवत्ता, माममाप्यैवेत्युक्तम् । तयोरेव - ममेत्यादिकार्ये अनुमीयते । तत्परिगृहीतत्वमिति । शक्तिपरिगृहीतत्वमि- त्यर्थः । तथाच न ते कदापि मोक्षमार्गानुयायिनो भवन्ति, तत्प्रतिब. न्धका एवेत्यरत्वमित्यर्थः । स्वपरिगृहीतत्वमिति । स्वेन भगवता परि गृहीतत्वमित्यर्थः । परिप्रहो विवाहः । “वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सनियः सत्पति यथा," "यमेवैष वृणुत" इत्याधुक्तः । तथाच भगवतां विवाहिता देवाः, मायया विवाहिता आसुरा इति विवेकः । विवाहश्च द्वयोरप्यऽपरित्यागे प्रयोजकः । तथाच भगवता परिगृहीतास्ते कदा. ऽपि भगवन्तं न त्यजन्ति । भगवानपि तान् कदाऽपि न त्यजति । अन्यथैकत्र पातिव्रत्यहानिरेका पुरुषत्वहानिरिति न कदापि परित्याग इति । देवत्वं देवसम्बन्धित्वमित्यर्थः सत्रियः सत्पतिं यथेत्यत्र द्वयोरपि. सत्पददर्शनात् । असुरमाययोरपरित्यागस्तु भगवदिच्छाकृत एव । "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिमि"त्युक्तेरिति दिक् । : एवश्वासुराणां न कदापि भगवत्प्राप्तिः। “न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। मयायाऽपहृतक्षाना आसुरं भावमाश्रिता" इति भग. घतोक्तेः । देवानां तु साहजिकीति दृष्टान्ताभ्यामुपपादयन्ताहु:-भगवदंश- स्वोऽपीति । भगवति प्रवेश इत्यन्तं स्पष्टम्। अत एवेति । चोरहस्तपतितत्वा. देवेत्यर्थः । अन्यदिति । अन्यलयमपि मायया मायायामेवेत्यर्थः तस्कृतमोहेनेति । मायाकृतमोहनत्यर्थः । ज्ञानतिरूपशक्तिद्वयकार्याभावे. नेति ज्ञानमतिरूपबयाभर्गवच्छत्यो कार्य सायुज्यादि तदभावेने- त्यर्थः । सायुज्यासंभवादिति । भगवत्सायुज्यासम्भादित्यर्थः अंत एवेति । सायुज्यासम्भवादेवं । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो या. नयाधमां गतिमिति । अधप्रगतिश्च मायायामन्धन्तमःप्रवेश एव । "असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तास्ते प्रेत्याभिः श्रीहरिरायजीविरचितो २५ त्प्राप्तिहेतुत्वेन तेषु तदभावात् । तथाच पुरुषांशबीजस्य स्त्रियां ग्वेशे तद्गृहीतस्य पुनः पुरुषाप्रवेश इन तेषां भगवति अपवेशः । तथाऽपि पुत्र इव तत्रापि व्यवहारो लोके वेदे च भगवदंशत्वमा दायैव । एतेन प्रकृतिसम्बन्धादंशत्वमपि व्यावहारिकमिवाभूदिति निरूपितम् । ननु तथापि प्रकृतेस्तच्छक्तित्वेन तदभिन्नाया आनन्दरूपत्वेन तत्र प्रविष्टानामानन्द एवेति न कथं तत्माप्तिरितिचेन्न, भगवत एवामुरेषु स्वानन्दरूपस्य तस्यामप्रकटनात् । अत आनन्दरूपमा. कल्याभावान तेषामानन्दगन्धोऽपीति बुद्ध्यस्व । अन्यथा भक्ता- नामिवानन्दरूपदर्शने दैवतराणामपि आनन्दानुभवः स्यात् । अत. स्तद्रूपामाकव्यमेव तत्रेति मन्तव्यम् । अत एव, मम मायेति, राक्ष- सीमासुरीश्चैवेति वाक्यद्वयबोधितसम्बन्धतदभावाभ्यामेव भगवता दैवासुरमाययोर्मेद उक्तः । मोहोऽप्युभयत्र कार्यभेदेन भिन्न एव । पच्छन्ति ये केचात्महनो जना" इति ईशोपनिषच्छुतेः । निरुक्तमेव व्या- ख्यातवन्त आहुः । तयोरेवेत्यादि । तयोशानभत्तयोरेव । एवेति निश्चितम् । तत्प्राप्तिहेतुत्वे-भगवात्प्राप्तिहेतुत्वे । तेषु-असुरेषु । तदभावात् । ज्ञानभक्त्योर भावादित्यर्थः । तथाच निरूपितमित्यन्तं स्पष्टम् । पुनराशन्ते- ननु तथापीति । तथापि प्रकृतिसम्बन्धेऽपि,प्रकृतेर्मायायास्तच्छ- कित्वेन तदभिक्षायाः,भगवच्छक्तित्वेन भगवदामिनाया इत्यर्थः । त. प्राप्तिः भगवत्प्राप्तिरित्यर्थः । नेति निषिय समादधते । भगवत एवेति । तस्यामिति । मायायामित्यर्थः । अप्रकटनादिति । अप्रकटने इच्छैव का. रणम् । अतः-अप्रकटनात् तेषामसुराणाम् । तत्र बाधकयुक्तिमाहु:- अन्यथेत्यादि । अन्यथा आनन्दरूपप्राकट्ये सति देवासुरयोमेद एव न स्यादिति भावः । अतः-निरुक्तयुक्तः । तद्रूपाऽप्राकट्यम्-आनन्दरूपः स्याऽप्राकट्यम् । एवेति निश्चितम् । तत्र-मायायामिति मन्तव्यम् । अत्रोपष्टम्भकमाहुः अत एवेत्यादि । अत एवं निरुक्तयुक्तः सम्मतत्वा. देवेत्यर्थः । “देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यये ति सप्तमाध्याये, "राक्षसीमासुरीञ्चैव प्रकृति मोहिनी श्रिता" इति नवमाध्याये । सम्बन्धत. ३ ब्रह्मवादः। एकत्र मोक्षार्थमपरत्र बन्धार्थमिति बोध्यम् । अत एवासदूपत्वं तस्या इति षोधनाय क्रूरत्वार्थ राक्षसीत्वमप्युक्तम् । तेषां सहज- करत्वादित्युपाख्याने तेषु च लक्षणत्वेन दयाभावप्रतिपादनात् । अत एव विना पशुघ्नादिति श्रीभागवतेऽपि लक्षणं तेषां तदेवो. क्तम् । कार्यान्तराभावाय मोहिनीत्वमप्युक्तम् । ननु प्रकृतेः प्रलये भगवति लये तद्वारा तेषामपि लयात् परम्परया भगवत्सम्बन्धे कथं न तदानन्दानुभव इति चेन्न, प्रलये तत्संबन्धेऽपि व्यवधानेन तदानन्दाननुभवात् । अन्यथा प्रलय मुक्त्योर्भेद एव न स्यात् । प्रलयस्यैव मुक्तित्वे मुक्त्यर्थसाधना- नुष्ठानप्रयत्नवैयपित्तेः । न हि कोऽप्यबालिशः क्लेशेन स्वलयाय दभावाभ्यामेवेति । मम मायेति । षष्ठ्या सम्बन्ध उक्तः । प्रकृति मोहिनी श्रिता इति प्रकृतिसम्बन्धकथनेन स्वसम्बन्धाभाव उक्त, माययाभेद उक्तः । बोध्यमित्यन्तं स्पष्टम् । अत एवेति । मोहस्य भिन्नत्वादेवेत्यर्थः । तस्या इति, आसुर्या इत्यर्थः । तेषां क्रूरत्वे स्वभाव एव हेतुरित्याहुः- सहजक्रूरत्वादिति । इत्युपाख्यान इति तृतीयस्कन्धे अस्मिन् स्थले सु. बोधिन्या विवरणेन तथा प्रतिपादनादित्यर्थः । अत एव-क्रूरत्वादेव । दशमस्कन्धे प्रथमाध्याये, “क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पुमान विरज्येत विना पशुजादि"ति भगवद्गुणानुवादे वैराग्यं आसुरोभावः। तत्र पशु- नपदेन क्रूरत्वं चासुराणां लक्षणमिति भावः । अन्यदप्युपष्टम्भकमाहुः- कार्यान्तराभावायेति । मोहातिरिक्तकार्यान्तराभावायेत्यर्थः । मोहिनीत्वमिति । प्रकृति मोहिनीं श्रिता इति । एषा आसुरी प्रकृतिर्मोहिन्येव, नान्यकार्य- कति देव्या प्रकुत्या अस्या भेदोऽप्युक्तः । असुराणां परम्परयाप्यानन्दानुभवो नेति वक्तुमाशङ्कन्ते- नन्वित्यादि । नेति निषिध्य अननुभववादित्यन्तं समादधुः । अननु. भवे वाधकयुक्तिमाहुः अन्यथेत्यादि । प्रलय आनन्दानुभवे प्रलय मुक्तिरिति वदेयुः प्राश्वः, न तु, प्रलय मुत्योर्भेदमिति भावः। अन्यदपि बाधकमाहुः । प्रलयस्यैवेति । अबालिशस्तु मुक्त्यर्थ यतते, न तु प्रल. यायेत्यर्थः । प्रलयस्य तु स्वत एव भावित्वात् प्रयत्नवैयापतिरि- स्वर्थः । तत्साधनविधायकशास्त्रवैयापत्तिरित्यप्यनुसन्धेयम् । न होति । अबालिश इति ।, बालिशस्तुकोऽपिस्वारुढशाखाच्छेदनवधतत श्रीहरिरायजीविरचितो २७ यतेत । अतो मुक्तिभिन्नैव स्वरूपानन्दानुभवरूपा । प्रलयस्तु कमी- गामिवोदरवर्तित्वमात्रम् । स्वविषयानुभवश्व, न तावता आनन्दा. नुभवः । तस्य भक्तिसाध्यत्वात् । सा च भक्तिः स्नेहरूपेति तदानी भगवद्हृदयस्थितिरेव । अत एव लक्ष्म्यादीनां तत्रैव स्थितिः अत एव, “साधवो हृदयं मह मि"त्यादिवाक्यानि । “जयदेवोऽपि इति संभावना तेन पूर्वपक्षिगहीं सूचयत्ययमपिशब्दः । अतो यत्नयोग्या- योग्यभेदान्मुक्तिः सालोक्यादिरूपा भिन्नैव । स्वरूपानन्दानुभवरूपा पुष्टिमुक्तिः । सैवास्माकमभिप्रेतेत्याशयेनाहुः । स्वरूपानन्दानुभवरूपति । ननु प्रलयस्वरूपं किमित्याकाङ्क्षायामाहुः। प्रलयस्त्विति । तस्येति । आन. न्दानुभवस्येत्यर्थः । स्नेहरूपेतीति । स्नेहो भक्तिः । “सा पराऽनुरक्तिरि"त्या. दिनिरुक्तप्रामाण्यात् । तदानीमिति । स्नेहरूपभक्तिलभ्यस्वरूपानन्दानुभव. योग्यायां मोक्षदशायामित्यर्थः । भगवद्हृदयस्थितिरेवेत्यत्रोपष्टम्भक- माहुः अत एवेत्यादि । “वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूतेरि"त्युक्तेः। अत्राप्युपष्टम्भकमाहुः । अत एवेत्यादि । “साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं स्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाऽहं तेभ्यो मनागपि" । "यथाऽधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयाऽन्यनिभृतो न वेदे"त्यादीनीत्यर्थः । इदमेव स्नेहलक्षणम् । स्नेहस्य मनोधर्मत्वात्तादृशाधिकारे संपन्नानां भक्ताना. मपि तद्रूपत्वात्तेषां हृदयस्थितिः संभावितैव । अत्रायमर्थः । स्नेहो द्वि- विधः-शृङ्गाररसरूपो भक्तिरसरूपश्च । तत्रेष्टसमीहाजनितमनोविकृति. रपरिपूर्णरतिः प्रथमः । द्वितीय माहात्म्यशानपूर्वकपदविशिष्टलक्षण. मति भेदः । तथाच यथा रसरूपो भगवाँस्तथा भक्ता अपि द्विविधरस. रूपाः व्रजभक्ता अपि द्विविधरसरूपाः ब्रजभका लक्ष्म्यादश्च शृङ्गाररस. रूपाः, कौडिन्यादयोऽपि भक्तिरसरूपानारदादयः । तेषां हृदये तत्तत्स्ने. हरूपो भगवाननुभावविभावसञ्चारिसात्त्विकैः परिपूर्णस्तत्तद्रसलीलां करोतीति हृदयस्थितिः । तेषां हृदयस्य भगवद्धामरूपाक्षरब्रह्मरूपत्वात् । पर्यवसानं तु शृङ्गार एवेति सूक्ष्महरिभज्ञेयम् । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति" श्रुतेः । अस्यार्थस्तु-परः पुरुषोत्तमः । "उत्तमः पुरु- पस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत" इत्युक्तः । परो मीयते पृश्यतेऽनेन इति परमः । तस्मिन् परमे व्योमन् व्योमनि । विभक्तिलोपश्चान्दसः। गु- हायां व्यापिवैकुण्ठात्मके हृदयाकाशे, सत्यं शानमनन्तं धर्मविशिष्टं - २८ ब्रह्मवादः । राधामाधाय हृदय" इत्युक्तवान् । अत: प्रलये निद्रायामिवानेकज- मक्लेशापाय एवेति सर्व मुस्थम् । निजाचार्यानुकम्पातः संशयोऽयं निराकृतः ।। हरिदासेन तुष्यन्तु तेन ते स्वामिनो मम ॥ १ ॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यान्वयगोस्वामिश्रीमद्धाररायजिद्विरचितो ब्रह्मवादः समाप्तिमसेघत् ।। ब्रह्म यो वेद सः, विपश्चिता रसलीलानिपुणेन ब्रह्मणा पूर्णपुरुषोत्तमेन रसरूपेण सह सर्वान् कामान् रसमनोरथानश्नुते भुक्ते इत्यर्थः । एत दानन्दमयाधिकरणे विशदीकृतं श्रीमदाचार्यचरणैरिति दिक् । एवञ्च. भगवतो भक्ताभिलाषया भक्ता अपि भगवद्हृदये स्थिता इति बोध्यम् । नच पूर्णस्य भगवतोऽभिलाषाभाव इति वाच्यम् । उभयाभिलाषाभावे रसमर्यादाभङ्गप्रसङ्गात् । नचाभिलाषायां पूर्णत्वक्षतिरिति वाच्यम् । "रसो वै स" इति श्रुत्या स्वस्य रसरूपत्वेन रसलीलाकरणस्येष्टत्वेनाभि- लाषाया अपीष्टत्वात् । भक्कानामपि स्वस्वरूपत्वेनातिप्रियत्वेन चाभेदा. दक्षतेः। महतोऽवरेऽन्यस्मिन्नभिलाषायां क्षतिदर्शनात् । परस्पराभि- लाषायां तु अन्योन्यमनोरथपूणार्थमेवाभिलाषा, न तु वस्तुसापेक्षतयेति रसपूरणार्थैव सा । अतो न पूर्णत्वक्षतिशङ्काऽपि । “ये यथा मां प्रपद्यन्ते. तांस्तथैव भजाम्यहमि"त्युक्तेः सर्वमनवद्यम्। हृदयस्थितौजयदेवोक्तमपि प्रमाणमाहुः राधामाधायेति । गीतगोविन्द शृङ्गाररसवर्णनप्रबन्धे, "राधामा- धाय हृदये तत्त्याज ब्रजसुन्दरीरित्युक्तवाञ्जयदेवः। उपसंहरन्त आहुः तत इति । अतः पूर्वोक्तयुक्त्या क्लेशोपाय एव, न तु मुक्तिवदानन्दानुभव हातभावः। समाप्ति दर्शयितुमाहुः निजाचार्यानुकम्पात इति । निजाश्च ते आचा. यश्चि तेषामनुकम्पाकृपा दयापरपर्यायरूपा। निरुपधिपरदुःखप्रहाणेच्छा च दया । तथा संशयनिराकरणे बुधादिपरिश्रमरूपो यो दुःखस्तत्प्र- हाणेच्छासपेत्यर्थ इति प्रकृतोपयोग्यर्थः। वस्तुतस्तुकृपायाःसामर्थ्य महत "भूकं करोति वाचालमित्यादि । तथाच संशयनिराकरणमनायासेन सू. चितम् । हरिदासेनेति । हरेसः सर्वदुःखहेतुर्भगवतो दासेनापि संशय निराकरणरूपं दुःखहरणं युक्तमिति भावः । "संशयात्मा विनश्यती"त्यु- स्तस्य दुःखरूपत्वेन तनिराकरणेऽनेन मोक्षोऽपीति हरिदासाः परम- श्रीहाररायजाविरचितो २९ कृपालवो भवन्तीति सूचितम् । यतो हरिस्वभावा एव हरिदासाः। "स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं धुमन् भवार्णवं भीममदभ्रसाहृदाः । भवत्प दाम्भोरुहनावमत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवानि"त्युक्तः । यद्वा हरिरेव दासः । "नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नादितः प्रभुः नाहमा. स्मानमाशास" इत्याद्युक्तेः । हरेविना संशयनिराकरणसामर्थ्यासम्भवा. द्धरिरेव दास इत्यपि सुवचम् । हरिवहास इति वा । स्वामिनो ममेति । अत्र स्वस्वामिभावसम्बन्धेन सेव्यसेवकभाव उक्तः। "आचार्य मां विज. नायादित्युक्ते"हर्याचार्ययोरभेदात् । अन्यथा, हरिदास इति विरुद्ध स्यात् । पतिद्वयापत्ती व्यभिचारापातात् । तेन संशयनिराकरणेन ते आचार्यरूपाः प्रभुचरणास्तुप्यन्तु प्रसन्ना भवन्तु । प्रसादकारणीभूत- स्वात्तुष्टेन काप्यन्यफलापेक्षेति भाव इति । अनेन पुष्टिः मचिता । इति श्रुतिशताशयात्पभुधरैः सुसिद्धान्तिता. न्मितादखिलबोधनाय हि मितः समुद्रन्थितः । मया सुविशदीकृतो रसिकरायगूढाशयः समाप्तिमगमच्छुभो य इह तैः सुसिद्धान्तितः ॥ १॥ शश्वत्प्रसादसुमुखः सकल कलेशो नन्दगृहाभरणभूरमवद्विभूत्यै । स श्रीमनोजनितमोहनसंशयाऽऽसी. न्ममूर्टिन गोपवरहक्कमलप्रभावात् ॥२॥ तेषु प्रसादसुमुखेषु किमप्यलभ्यं नास्त्यत्र सत्सु भगवत्सु यतो हि यस्याम् । सौगन्ध्यहीनमपि युक्तमभूत सुपुष्पं विद्वविहङ्गविरतिस्तु कदाऽपि न स्यात् ॥ ३॥ पति श्रीमनिरस्तपरमततिमिरनिकरविकासितमुरारिचरणपतिसर. सीरुहश्रीपुरुषोत्तमात्मप्रतिमूर्तिश्रीवल्लभविठ्ठलाचार्यान्वयश्रीम. गोपेश्वराचार्यचरणपद्मपरिचरणप्राप्तमकरन्दमिलिन्दायमा- नेनानुचरण गोष्ठीशालोपनामकेन गोपालकृष्णेन विरचितं श्रीमद्धरिरायकृतब्रह्मवादविव. रणं समाप्तिमफाणीत् ॥ श्री हरिः।

No text on this page.

श्रीकृष्णाय नमः॥ श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यमहाप्रभुश्रीवल्लभाचार्यान्वयजगोस्वामि- श्रीवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः विशेषैः प्राकृतैः शुन्यमप्राकृतविशेषवत् । अशेषोपनिषद्वेधं परं ब्रह्म वयं स्तुमः ॥१॥ ननु कथमयमपूर्वः प्रस्तावः, ननु कथमस्यापूर्वत्वं निखिलप्रमाण- सिद्धत्वादिति चेत्, न, सर्वागमविरुद्धत्वात्, तथाहि "सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति” “अहं बहुस्याम्" "सहैतावानास" "अहं सर्व- स्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा" "जन्माधस्य यतः शास्त्रयोनित्वात्" इत्यादि श्रुतिस्मृतिसूत्रैः सर्वस्यापि जगतो ब्रह्मात्मकत्वेवधारिते तदन्तः- पातिनामपि तेषां तत्त्वमेवेति कथं विशेषाणां प्राकृतत्वम् १ कथं वा तनिषेध इति चेत्, सत्यम्, “स एकाकी न रमते" "सद्वितीयमैच्छत्" "मह बहुस्याम्” इतिश्रुत्येकवाक्यतायां रमणार्थमेवं नामरूपवैचियेण स्वाविर्भावेच्छां कृतवानित्यर्थों लभ्यते । वैचित्र्यं चोच्चावचत्वकृतम् , तश्च न्यूनाधिकांशमन्तरा नसम्भवतीत्यनन्तशक्तित्वात् सच्चिदानन्दा- शानेव यथानुरूप्येण तिरोभाव्य जडजावान्तर्यामिरूपेण स्वयं प्रादुर्भूतः “यथा सुदीप्तात्पावकाव(१)" इति मुण्डकश्रुतेः । अविर्भावस्तु विद्यमा. स्य वस्तुनोऽनुभवविषयतायोग्यत्वम्, तदयोग्यत्वं च तिरोभावः । पत्रानुभवस्तु जैवो प्राह्मः, जीवान्तर्यामिसाधारणोवा । तत्र तिरोहित चेदानन्तत्वेजडत्वम् । तिरोहितानन्दत्वे जीवत्वम् । प्रतिबिम्बत्वादि. पमपीदमेव क्षेयम् । आविर्भूतानन्दत्वे ब्रह्मत्वम् । तदेतदुक्तम् "आभा. सप्रतिबिम्बत्वमेवं तस्य" इत्यादिनाऽऽचार्यचरणैनिबन्धे । अतिरोहित सच्चिदानन्दांशत्रयत्वमन्तर्यामित्व मिति । एवमेव भगशब्दवाच्याना. मैश्वर्यादिषण्णामपि *धर्माणां तिरोभावमविद्यासम्बन्धेन जीवेकृतवान् । तथैव बन्धो जन्ममरणदेशदिरागरूपं विपरीतज्ञानञ्चाविद्ययैव । "बन्धो. (१) यथेत्यारभ्यश्रुतेरित्यन्तम पं० रमानाथम सम्पादितपुस्तके न दृश्यते । (6) ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानपराग्ययोश्चापि षण्णा भग इतारणा ॥

३२ ब्रह्मवादः। स्थाविद्यये"ति वाक्यात् जीवस्यैव । नान्ययोः प्रयोजनाभावात् । “प. राभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो” इति वैयाससूत्रादपि तथा । जडे तु चिचिरोभावादेवैश्वर्यादीनामपि तथा, चेतनधर्मत्वात्ते. पाम् ; तथा चैतादृशस्य जीवस्याविधकं ब्रह्मस्वरूपे तद्धर्मेषु च विपरी- तक्षानं भवति । तच्च जडजीवरूपे ब्रह्मण्यब्रह्मत्वेन ज्ञानम् । इदमेव स्वरूपाज्ञानम् । सत्यत्वाधनेकालौकिकधर्मेषु चासत्यत्वविकारित्वाद्य. नेकलौकिकत्वेन ज्ञानम् । एवं च, सत्यविद्यासम्बन्धेन विषयीकृता लौकिका ये जडजीवधर्मास्त एवं प्राकृतीवशेषाः, तेषामनाश्रयत्वातः शून्यमित्यर्थः । प्रकृतिसम्बन्ध सहकतेन्द्रियज्ञानविषत्वम् प्राकृतत्व- मिति लक्षणं सिद्धम् । प्रमाणं चात्र निषेधिका एव श्रुतयः । अयं च बाधोऽप्राप्तबाधस्ता. तयः(१)नान्प्रदाशमिको न्यायः(२)। एतेन निषेधश्रुतयोऽपि निषे(३)ध- विषयाप्राकृताविशेषा इति विषयप्रदर्शनमुखेन व्यख्याता शेयाः । यद्य. ब्येताहशनिषेधेनैव वक्ष्यमाणार्थसिद्धिस्तथापि विशेषत्वावच्छिन्नस्य प्राकृतत्वातदितरधर्माणां चाप्रसिद्धविधायकश्रुतेश्चान्यपरत्वानिर्विशे- बमेव ब्रह्मसिध्यतीति मतान्यरव्युवस्तये विशेषणान्तरमाह-अप्रा. कृतेति । न प्राकृता अप्राकृताः प्रकृतिसम्बन्ध(४)सहकृतेन्द्रियाविष. या। इडग्विशेषवदित्यर्थः । प्रमाणं चात्र पूर्वोदाहृतश्रुत्याद्याकलनीयम् । (६)ननु पूर्वोदाहतश्रुत्यायुदाहतधर्माणामपि मायिकत्वात् कथं तथात्वमिति चेत्, मैवम्, तेषां (६)मायिकत्वे प्रमाणाभावात् । ननु निषेधश्नुत्यनुरोधाचथाकल्प्यते, न तद्युक्तम, निषेधश्रुतेः प्राकृत. विषयवत्वात; अन्यथा पाणिपादादादिमत्वं निषिध्य 'जवन' इत्यादिना "परास्य शक्तिरि"त्यादिना च क्रियाज्ञानविधानवैयांपत्तेः । नन्वन्तःकरणशुद्धिहेतूपासनार्थत्वात्तेषां न वैयर्थम्, अपाणी. (१) तातीयोबाधः अप्राप्तबाधइत्यर्थः । सच दुर्बलप्रमाणबोधितस्य प्रबलप्रमाणेन बाधरूपः । विशे- षस्तु पूर्वमीमासाया तृतीयाध्याये तृतीयपादे सतमाधिकरणे द्रष्टव्यः । (१) दाशमिकति दाशमिकोदशमाध्यास्था प्राप्तबाधइत्यर्थः । स चपूर्वमीमांसा दशमाध्याये प्रथ- मपादे प्रसिद्धः। (१) निषेधविषयाः प्राकृतविशेषविषयप्रदर्शनेति पं० रमानाथभट्ट सम्पादितपुस्तकपाठ । (१) सहितेत्यपिपाठः। (५) ननु पूर्वोदाहृतेति नास्ति(ग)पुस्तके। (६) समायिकत्व इति पं० रमानाथभट्टाना.पाल श्रीब्रजराजविरचितो त्याधुक्तानेर्विशेषस्य ध्यातुमशक्यत्वात् । उपासनार्थमलौकिकाना- मेव तेषां विधानमिति चेत्, न, लाकप्रसिद्धत्वेन तेषां लौकिकत्वात् इति चेत्, नैवम्,पादादिसाधनरहितजवनादिक्रियाया अलौकिकत्वादेव स्वरूपक्षानार्थ निर्धर्मकत्वविधानम्, उपास्त्यर्थे तु धर्मविधानमिति. वाक्यभेदापत्तेः । भ्रान्तिप्रतिपन्नविषयवैशिष्ट्येनोपासनया तच्छुद्धेरे- वाजननाच्च । “अन्यथासन्त"मित्यादिनिन्दाश्रुतेः। नचासतोऽपि वैशिष्ट्यशान शाखाचन्द्रन्यायेन स्वरूपावगति- साधनमिति नैतदोषावसर इति वाच्यम्, दृष्टान्त वैषम्यात् । नहि (१)शाखावद्ब्रह्म प्रत्यक्षम्, 'यस्मिश्चन्द्र इव धर्मा आरोप्यन्ते । नापि पाणिपादादिराहित्येऽपि जवनगृहीतृत्वादयो धर्माः कचित्प्रत्यक्षाः, तथा चाधिष्ठानाधिष्ठययोरुभयोरप्यप्रत्यक्षत्वानहष्टान्तबलेनतत्सिद्धिः। एतेनै- चाकाशदृष्टान्तोऽपि निरस्तः । किञ्च आरोपोह्यन्यधर्मस्यान्यत्रस्थाप- नम् । इत्थं च सति स्वनिरूप्यधर्माणां लोकाप्रसिद्धतयाऽन्यदीयत्वाभा- वादारोपलक्षणासङ्गते रोपोऽपि वक्तुं शक्यः। अत एव न निषेध विषयत्वमपि तेषाम्, प्रतीतस्यैव निषेधात् । नच लोकेऽस्मगविष. यत्वेऽपि श्रुतिहष्टिगोचरत्वेनारोपनिषेधौ नानुपपन्नाविति वाच्यम्, लो. के मूर्तामूविलक्षणरूपसत्वे "द्वे वावे"ति श्रुतिविरोधात् । नचेदमा स्मशानानुवाद इति वाच्यम्, तथापि तयोरनुपपत्तेः । ननु कथमिति चोदित्यम्, श्रुतिहिं दोषदुष्टरष्ट्या किं तान्विषयीकरोति शुक्तिरजत- वत्, किंवा गुणदृष्ट्या, रजते रजतत्ववत् ? नाद्यः रजतवदन्यवाद. र्शनात, तद्धमानुपपत्तेः । नचास्मदादिवत्तासामविद्यवशाद्विपरीत- शानम् , जीववत्तासामविद्यासम्बन्धानुक्तः। द्वितीये, तनिषेधानुपपत्तेः । ब्रह्मणः सदैकरसत्वान्नावस्थाभेदः। किञ्चोपसनार्थमसदुपदेशे प्रतार कत्वापत्तेः । उपासनार्थत्वे तु तेषां सर्वतः पाणिपादत्वादिधर्माणां ब्रह्मवदलौकिकत्वेन मनसाप्याकलयितुमशक्यत्वेन तद्वत्वेन तदुपास. नाया एवासिद्धस्तनिरूपणानर्थक्यापत्तेश्च निराकारोपासनवत्साका. रोपासनस्याप्यशक्यतया भाक्षितेऽपि लशुने न शान्तोव्याधिरिति दोष. तावस्थ्याच्च। ननूपासनायां हि वैशिष्ट्यज्ञानमपेक्षितम्तच्च नद्याः कच्छे गाश्चर- न्तीतिवत् , सौन्दर्यस्य तरङ्गिणीत्यादिवद्धा, तद्विषयकं श्रौतं शाब्दमः - ~ (१) शाखावदित्यत्र शाब्दमिति १० रमानाथभट्टना पाठः, सच स्पष्टमेव प्रामादिक शाब्दब्रह्मण प्रकृतानुपयोगादितिव्येयम् ।

ई४ ब्रह्मवादः। स्त्येव, तेनैव च निराकांक्षा सा न तत्साक्षात्कार(१)मपेक्षत इति नानर्थ क्यमिति चन्नेतद्युक्तम् । तथाहि-उपासना हि किमिच्छा, क्रिया, (२)शा. नविशेषो वा ? तत्र नाद्यः सा किं तावद्धर्मविशिष्टस्य दर्शनच्छा, त. प्राप्तीच्छा वा, तज्जिज्ञासावा ? तिसृणामपि वस्तु(३)तो निर्गुणत्वात् तस्य त्वन्मतेसम्भवात् । नद्वितीयः, सापि किं तदुइश्यिका होमदाना. दिरूपाक्रिया किंवा द्रव्याधुपचारैस्तदर्चनादिरूपा ? आधे तादृशवि: धेरेवासम्भवान्न सा, द्वितीयेऽनिर्देश्ये तदसम्भवान्नतदूपापि सा। तृतीये तु मननरूपं तद्वक्तव्यम्, तथा सति निर्गुणस्यापि मननातदे. शिष्ट्यज्ञानमकिञ्चित्करमेव, नियमेन तत्करणत्वाभावात्। ननु नाकि- श्चित्करत्वम, बुद्धिस्थैर्यद्वारा निर्गुणमननार्थमेव तन्ममनाङ्गीकारादिति चेत, न, सविशेषमननवनिर्विशेषमननेऽपि तत्प्रतिपादकवाक्यार्थबो- धातिरिक्तसाधनान्तरानपेक्षणात् । दृश्यतेऽपि चेदानीतनपरिवाजकेषु विनैपोपासनां तत एव मननम् । अथ मायाजन्यत्वमेव मायिकत्वमिति चेत्, तत्र ब्रूमः । मायायाः समवायित्वमसमवायित्वं (नि ४)मित्तत्त्वं) वा ? नाद्यः मायाधर्मत्वापत्तः, समवेतानां समवायिधर्मयत्वात् । न द्वितीयः, समवायिकारण ब्रह्मणि कार्यकार्थकारणैकार्थप्रत्यासत्यारभावात् । तृतीये तु दण्डचक्रादिवत्तत्वे ब्रह्मणि वस्तुतस्तादृशधर्मसिद्ध्यानिर्विशेषासिद्धेः । किञ्च दण्डादिव. न्मायाया अपि कर्तृप्रयोज्यत्वनियमेन कर्तुः प्रयोजकत्वस्यावश्यं वा- च्यत्वेन तस्य च मायासम्बन्धात्पूर्वमपि सत्वावश्यकत्वाद्धर्माणां मा. यिकत्वासिद्धश्च । अथोपरागस्नानवजन्यताऽस्तु, तत्राप्युच्यते, तदा सा नित्योतकादाचित्की ? नित्यत्वेऽद्वैतहानिः, धर्माणां च तन्नित्यत्वेन नित्यत्वापत्त्या निषेधानुपपत्तिश्च । कादाचित्कत्वे तु तस्याः सनिमि. त्तत्वात्तदभावे न त तद्वक्तुं शक्यम् । नन्वस्तु प्रागभाववदनादिसान्तत्वपक्षस्तृतीय इति चेत्, न, अनादि- वे प्रमाणाभावात् । ननु सादित्वस्यादृष्टत्वादेवानादित्वमनुक्तसिद्धमेव माया (१) अपेचितमितीति पाठः (क) पुस्तके । (२) ज्ञान, तद्विषो वेति पाठमादृत्य विकल्पचतुष्टयं पं० रमानाथशामिमि. प्रदर्शितम् , परमप्रिम- अन्यायवेक्षणात्तदसमञ्जसमिति सुधीभिराकलनीयम् । (३) वस्तुन इति (क) पुस्तके। (४) कुण्डलित पाठः कुत्राप्यादर्शपुस्तके न दृश्यते; परत्वनिमविकल्पवयसमाधनानुरोधेना- स्माभिनिवशित इतिध्येयम् ।

श्रीब्रजराजविरचितो "बन्धोस्याविद्यया" इति वाक्याच तथा, इति चेत् , सत्यम्, यद्यप्यस्म' दादिष्टं न सादित्वं तथापि नानादित्वम्, तत्त्वे ब्रह्मतुल्यतापत्तः, तथापि “न तत्सम" इति श्रुतिविरोधः "सदेवे'त्यादिश्रुतिविरोधश्च । ननु सान्तत्वान्नतत्तौल्यम्, न सर्वथाऽनादिसिद्धस्य सान्तत्वाभावात् , ब्रह्मवत्। जन्यस्यैव भावस्य सान्तत्वनियमात् । ननूतः प्रागभावदृष्टान्तः नचैतद्युक्तम्, उक्तनियमानङ्गीकारे त्वेतदृष्टान्त(१)बलेनात्मनोऽपि सा. न्तत्वापत्तेः । दृष्टान्तस्याप्यसिद्धेः। नन्विह कपाले घटो भविष्यतीति प्रतीत्यन्यथानुपपत्तिसिद्धः स इति चेत्, नैवम् , भविष्यत्कालावच्छिन्नघटसत्ताविषयत्वात्तत्प्रतीतेः। स्यादेतत् , 'इह कपाले नेदानी घट' इतिप्रत्ययबलात् तत्सिद्धिरिति । न ययमत्यन्ताभावं ध्वसं वावगाहते, पूर्वस्य नित्यत्वात् , द्वितीयस्य केना. प्यकरणात्, अतः परिशेषात्तत्सिद्धिरिति चेत्, न, तिरोभावावगाहि- स्वात् तत्प्रत्ययस्य । न हि तिरोभावःप्रागभावः, ध्वसेऽपितथा प्रतीते। ननुकस्तयं तिरोभावः ? अत्र बमा, विद्यमानस्य वस्तुनोदर्शनायोग्यत्वं तत्, तच्च भगवदैच्छिकम् । नन्वीश्वरेच्छाया नित्यत्वात्तनित्यतापत्ति. रिति चेत्, न, सिसृक्षासजिहीर्षयोनित्यत्वात्तयोरपि नित्यत्वापत्तेः। नन्विष्टापत्तिः, तयोरुभयोर्नित्यानुवृत्तेरिति चेत्, मैवम्, तयोरेकवस्तु- विषयत्वेन तत्सर्गप्रलययोर्नित्यत्वापत्या तयोरन्यतरस्याप्यशक्यनिरू- पणापत्तेः, अथवा नेदानी घट इति प्रत्ययोऽत्यन्ताभावविषयोऽस्तु । न चेदानीमित्यस्यानुपपत्तिः, तस्य नित्यत्वादिति वाच्यम्, त्वन्मतीयप्राग. भावस्यापि तदानीमुत्पत्यभावेन तदनुपपत्तेस्तोल्यात् , अनादित्वमङ्ग- प्रसङ्गाश्च । ध्वंसेऽपसरणे च तथाप्रतीतेश्च । ननु तर्हि घटोत्पत्तावपि ताहगभावप्रत्ययापत्तिरिति, तन्न, घटवत्ता- बुद्धेः प्रतिबन्धकत्वात् । किश्च घटात्यन्ताभावस्य घटत्वावच्छेदकत्वाव. छिन्नप्रतियोगिताकत्वादेतटात्यन्ताभावस्य तत्रापि सत्वात्, तद्विष. यकत्वेनैव ताशप्रतीत्युपपत्तेर्न तदनुरोधेनातिरिक्ताभावकल्पना युक्ता, गौरवात्। ननु तर्हि ताशाभावस्य नित्यत्वाद्धटानुत्पत्तिप्रसङ्ग इति घटान्त. रीयात्यन्ताभाव एव । नत्वेतत्, घटात्यन्ताभावस्तत्रति तस्यैव परिशे- पारिसद्धिः। फलमुखगौरवस्यादुष्टत्वात् । नच तद्वत्ताबुद्धस्तभाववत्ता- बुद्धिप्रतिबन्धकत्वात्तनिर्वाह इति वाच्यम् । नात्र प्रतीतिमात्रस्यैव वि. (३) उक्तनियमत्याचारभ्य दृष्टान्तत्यन्तः पाठः पं० रमानाथ भट्टानो पुस्तके तिरोहितः ।

ब्रह्मवादः । , चारः, किन्तूत्पत्तेरपि । एवं सति नित्यं प्रतिबन्धकस्य सत्वेन तदुत्पत्ते- रेव वक्तुमशक्यत्वेन तद्वत्ताबुद्धरेवानुदयात्, अन्यथा वायौ रूपायु. त्पत्तिप्रसङ्गात्, इति चेत, न, घटत्वसामानाधिकरण्येन तत्र तदभाव. ग्रहणे घटत्वावच्छेदकावच्छिन्नानां सर्वेषां कार्यत्वेनैवोत्पत्तिमत्तया तदा भावस्य त्रैकालिकत्वासिद्धस्तदत्यन्ताभावासिद्धिप्रसङ्गात्। स्यादेतत् , पूर्व घटाभावद्भूतलमिति बुद्धिस्तत्र च घट आनीते घटवद्भूतलमिति बुद्धिस्तत्र न तदभावबुद्धिः, तद्बुद्धिप्रतिबध्यत्वात् ; तथाच प्रतिबध्यबुद्ध्यन्यथानुपपत्यैव तत्सिविस्त इति बुद्धभा- पानध्वंसो विषयः। सत्यम् , किं तत्र तत्सामानाधिकरण्येन तदभाव प्रहः किं वा तदवच्छेदेन ? आधे यत्किञ्चिदटवत्ताबुद्धिप्रसङ्गः । द्वितीय- श्चेत् सर्वत्रापि स एवास्तु, कृतं तत्सामानाधिकरण्येन तदभावप्रयासेन । नच तस्य तत्प्रतिबन्धकत्वम् घटरूपेणाविर्भावेच्छायामभावग्रहणरूपस्य तिरोधानात्सर्वस्यैव व्यवाहियमाणत्वात्सर्वव्यवहारार्थमेव तत्प्राकट्यात् । नचैवं विवदाभरणेऽनित्यत्वलक्षणेऽसम्भवो दोषः स्यात् , तत्रोभयोस्त. योस्त्वद्गीत्यैव निरूपणेनापि दोषप्रदर्शनात् , वस्तुतोऽभावप्रतियोगित्वं तस्वम्, इत्यत्रैव तात्पर्यात, नचैवं ब्रह्मणोऽनित्यत्वप्रसङ्गस्तयो का. र्यधर्मत्वात् । प्रकृतमनुसरामः । तथाच धर्माणां मायिकत्वाभावात्सिद्धमप्राकृत- धर्मत्वं ब्रह्मणः । अत्रैव हेतुगर्भविशेषणमाह-अशेषोपनिषद्वेद्यामिति । न विद्यते विशेषो यासु ताः ततः कर्मधारयः, ततस्तत्पुरुषः । सर्वोपनिष. प्रतिपाद्यमित्यर्थः । अस्य तत्वन्वित्थं बोध्यम्-तथाहि-यदिधर्माः प्राकृताः स्युस्तर्हि तद्विशिष्टं ब्रह्मभवेत्, तथासति तत्प्रतिपादकवेदा. न्तानामब्रह्मपरत्वे "सर्वे वेदा यत्पदम्" इत्यादिवाक्यानि व्याकुप्येरन् । औपनिषदत्वमपि साधारणं स्यात्, अत ईशवाक्यान्यथानुपपत्तिरेव विशेषाणामप्राकृतत्वं साधयतीति सुधीभिरवसेयम् । अथेयं न दूषणसङ्गतिः, अतात्विकभेदोरीकरणात्, नैवं वक्तुं युक्तम, तथाहि-अतात्विकत्वं डोपाधिकत्वमायुष्मता वाच्यम् , तत्रो. पाधिर्मायैव (तथा, ) तत्र सा किं सर्व ब्रह्मव्याप्नोत्युतैकदेशम् ? आधे. अमिव्यारेषासम्भवः। परिच्छिनएव तत्सम्भवाद। उत्तरे सांशत्वा. पत्तिः, "असहोषयमित्यादि विरोधश्च । ननु वावच्छिन्न आकाश इत्याकाशवन्मायावच्छिन्नत्वेऽपि ने सांशत्वापत्तिरिति चेत् मैवम्, पैलक्षण्येन तस्य दृष्टान्तत्वासिद्ध, तस्य कार्यत्वेन पांशत्वात् । नच सांसत्वे प्रायतापत्तिः, वायुवनाथ- श्रीब्रजराजविरचितो स्वात् (न सा)। ननु क्वचिडायोरपि प्राह्यत्वं निरूप्यत इति चेत् ; न, ध्यणुकस्य ग्राह्यतापत्तेः । अयोग्यत्वाचतग्रह इति चदत्रापि तथा । महत्वाभावनिबन्धनं हि तनायोग्यत्वम्। अत्रापि स्पर्शाभावनिबन्धन समः समाधिः। नच सांशत्व तन्नाशापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः। अन्यश्चावच्छे. दकं हि व्यवच्छेदकम् , यथा घटत्वं पटाद्वयवच्छेदकम् । तथात्रापि घटाछुपाधिरूपमवच्छेदकं महाकाशादंशिनः स्वानुरूपं स्वल्पाकाशरूप- मंशं परिच्छिन्नत्तीति घटावच्छिन्न आकाश इति प्रत्यय (स्तु) उपपन्नः । ब्रह्माण तु तथा वक्तुमशक्यत्वात्कथं मायावच्छिन्नतेत्यवधार्यम् । किञ्च ब्रह्ममाययोः कः सम्बन्धः? नतावत्संयोगः । अत्र(१) संयो गनिषेधात् , संयोगलक्षणाभावाच्च । तयोरन्यतरास्थितेरनाश्रितत्वादु. भयोर्नसमवायः । नापि स्वरूपलक्षणः, विशेषणविशेष्यादिभावाभावेन तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नन्वस्त्येव विशेषणविशेष्यभावोदोषाभावात् । नैवं शक्यं वक्तुम् । तथा भावे ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तरेव दोषत्वात् । अथ कर्तृत्वादिधर्मवद्विशेष्यत्वमपि मायिकम् इति न तदापत्तिा. स्तवत्वाभावात् । तथाहि-तत्र मायिकत्वं मायाजन्यत्वं मायासम्ब. धेन प्रतीयमानत्वं वा ? आधे ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तिः, लदैकरसत्व. व्याघातश्च । द्वितीयेऽसनश्रुतिविरोधः । ननु न ब्रह्मणि मायासम्बन्धं बमोऽपितु जीवे । तथाच जीवनिष्ठया तया दोषरूपया विचित्रा धर्माः प्रत्याय्यन्ते, आरक्ताधुपनेत्रवत्, इति चेत्, न, जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् , तादृशोपनेत्र- वन्मायायास्तद्धर्मत्वापत्तेश्च । तथाच मायासम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वे. नौपाधिकभेदासम्भवादप्राकृतानेकधर्मवत्तया सर्वोपनिषद्वद्यत्वं सिद्धम् ब्रह्मण इति दिक्। उक्तविशेषणविशिष्टं वस्तु विशेष्यत्वेन निर्दिशति परमिति । सामा न्येन परत्वस्येन्द्रियादिग्वपि "इन्द्रियाणिपराण्याहुः" इति वाक्येनोक्त- त्वात् ब्रह्मति । सर्वेभ्यो यत्परं ब्रह्म तदित्यर्थः। नच ब्रह्मत्वेनैव परत्वे प्राप्त परपदानर्थक्यमिति वाच्यम् , इन्द्रियादिपरत्वस्य शेये ब्रह्मण्यपि. सत्वात्ततोऽपि परत्वेन सार्थक्यात् । ननु "महतः परमव्यक्तमव्यक्ता. त्पुरुषः परः, पुरुषानपरं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः"इति श्रुत्या "इन्द्रियाणि पराण्याहु"रिति स्मृत्या च ब्रह्मणोऽन्यस्य परत्वाभाषात् कथं (१) अजसंयोग इति पं० रमानाथभट्टानो पुस्तके पाठः स चातीव प्रामाणिक इति प्रतिभाति ।

श्रीब्रजराजविरचितो ३७ रवात् (न सा)। ननु क्वचिडायोरपि प्राह्यत्वं निरूप्यत इति चेत् । न, घणुकस्य ग्राह्यतापत्तेः । अयोग्यत्वान्नतद्ग्रह इति चदत्रापि तथा । महत्वाभावनिबन्धनं हि तत्रायोग्यत्वम्। अत्रापि स्पर्शाभावनिबन्धनं समः समाधिः। नच सांशत्व तमाशापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः। अन्यश्चावच्छे. दकं हि व्यवच्छेदकम् , यथा घटत्वं पटाद्वयवच्छेदकम् । तथात्रापि घटाधुपाधिरूपमवच्छेदक.महाकाशादंशिनः स्वानुरूपं स्वल्पाकाशरूप- मंशं परिच्छिन्नत्तीति घटावच्छिन्न आकाश इति प्रत्यय (स्तु) उपपन्नः । ब्रह्माण तु तथा वक्तुमशक्यत्वात्कथं मायावच्छिन्नतेत्त्यवधार्यम् । किञ्च ब्रह्ममाययोः कः सम्बन्धः १ नतावत्संयोगः । अत्र(१) संयो गनिषेधात् , संयोगलक्षणाभावाच्च । तयोरन्यतरास्थितरनाश्रितत्वादु. भयोर्नसमवायः । नापि स्वरूपलक्षणः, विशेषणविशेष्यादिभावाभावेन तस्य वक्तुमशक्यत्वात्। नन्वस्त्येव विशेषणविशेष्यभावोदोषाभावात् । नैवं शक्यं वक्तुम् । तथा भावे ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तरेव दोषत्वात् । अथ कर्तृत्वादिधर्मवद्विशेष्यत्वमपि मायिकम् इति न तदापत्तिा- स्तवत्वाभावात् । तथाहि-तत्र मायिकत्वं मायाजन्यत्वं मायासम्ब. न्धेन प्रतीयमानत्वं वा ? आये ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तिः, सदैकरसत्वा व्याघातश्च । द्वितीयेऽसाश्रुतिविरोधः। ननु न ब्रह्मणि मायासम्बन्धं बमोऽपि तु जीवे । तथाच जीवनिष्ठया तया दोषरूपया विचित्रा धर्माः प्रत्याय्यन्ते, आरक्ताापनेत्रवत् , इति चेत्, न, जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् , तादृशोपनेत्र- वन्मायायास्तद्धर्मत्वापत्तेश्च । तथाच मायासम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वे. नौपाधिकभेदासम्भवादप्राकृतानेकधर्मवत्तया सर्वोपनिषद्वेद्यत्वं सिद्धम् ब्रह्मण इति दिक्। उक्तविशेषणविशिष्टं वस्तु विशेष्यत्वेन निर्दिशति परमिति । सामा न्येन परत्वस्येन्द्रियादिष्वपि "इन्द्रियाणिपराण्याहुः" इति वाक्येनोक्त. त्वात् ब्रह्मति। सर्वेभ्यो यत्परं ब्रह्म तदित्यर्थः। नच ब्रह्मत्वेनैव परत्वे प्राप्ते परपदानर्थक्यमिति वाच्यम् , इन्द्रियादिपरत्वस्य शेये ब्रह्मण्यपि सत्वात्ततोऽपि परत्वेन सार्थक्यात् । ननु "महतः परमव्यक्तमव्यक्ता. त्पुरुषः परः, पुरुषानपरं किञ्चित सा काष्ठा सा परा गतिः" इति श्रुत्या "इन्द्रियाणि पराण्याहु"रिति स्मृत्या च ब्रह्मणोऽन्यस्य परत्वाभावात् कथं (१) अजसंयोग इति पं० रमानाथभट्टानां पुस्तके पाठः स चातीव प्रामाणिक इति प्रतिभाति ।

ब्रह्मवादः । तत्परत्वमिति चेत् , अत्रोच्यते--उक्तश्रुतिवाक्ये पुरुषपदं न परब्रह्मवा. चकम् , किन्तु, अक्षरब्रह्मपरं स्मृतेश्च तदनुयायित्वात्तत्रापि बुद्धिपदत्वे. नाक्षरं ब्रह्मैव क्षेयम् । नचात्र प्रमाणाभावः "हाविमौ पुरुषौ लोके क्षर श्चाक्षर एव च" इति प्रमाणसद्भावात् । तथाच द्वाविमाविति वाक्या. नुरोधात् क्षरस्य परत्वासम्भवाचाक्षरपरमेव तत्र पुरुषपदम् । "उत्तमः पुरुषस्त्वन्या" इति परमात्मपदेन तत्पृथक् परब्रह्मनिर्देशाश्च । अन्यञ्च "ब्रह्मविदाप्नोतिपरम्" इत्यत्र शेयाक्षरब्रह्मण एव परस्य पुरुषोत्तमस्यैवा. भिधानाच्च । अत्र ब्रह्मेत्यादिपदार्थचतुष्टयविवरणभूतायां "सत्यं ज्ञान मनन्तं ब्रह्म" इत्य॒चि ब्रह्मविपश्चिच्छब्दाभ्यां विवृतत्वाञ्चेति सङ्केपः। तथा चैताशं ब्रह्म वाञ्छितप्रदानेन ते मुदे प्रीतयेऽस्तु इत्याशीर्वचनम् । इति श्रीगोस्वामिश्रीरघुनाथात्मजव्रजनाथविरचितो ब्रह्मवादः सम्पूर्णः।

॥ श्रीकृष्णाय नमः ।। श्रीमद्रामकृष्णभदृविरचितः शुद्धाद्वैतपरिष्कारः। शुद्धाद्वैतविचारेण मायावादनिवर्तकान् । श्रीमदाचार्यचरणान्प्रणमामि पुनः पुनः ॥ १ ॥ अथ शुद्धाद्वैतस्य किं लक्षणमिति चेत् , "इतरसम्बन्धाऽनवच्छि- श्रीकृष्णाय नमः । अथ शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । एतादृश शुद्धाद्वैतस्य यो श्रीकृष्णचरणद्वन्द्वम्प्रणम्य परमादरात् । शुद्धाद्वैतपरिष्कारं विवृणोमि सतां मुदे ॥१॥ अथादौ श्रीमद्रामकृष्णभधः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तसिध्यर्थ मङ्गलमाचार्यवर्यचरणवन्दनरूपं निबध्नन्ति-शुद्धाद्वैतेति । शुद्धं च तदद्वैतं चीत कर्मधारयाच्छुद्धत्वावच्छिन्नाद्वैतत्वावच्छिन्नयोरभेद उक्तः । विचारस्तेन मायावादनिर्वतकानाचार्यचरणान्प्रणमामीति मुख्योन्वयः। तत्र परमतानेराक. रणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनरूपपरक्षिायाः परपक्षनिराकरणप्रधानतया मायावादनिवर्त- कानित्याचार्यविशेषणम् । एवं च परेषां शङ्कराचार्यादीनां ये मायावादास्तेषां निराक- रणपूर्वकस्वाभिमतशुद्धाद्वैतविचारप्रस्थापनादाचार्यचरणानामतीवश्रेष्ठ्यं व्यज्यते मायावादनिवर्तकत्वं च मायावादविशेष्यकसत्यत्वप्रकारकज्ञाननिष्ठविशेष्यताकाप्रामाण्य प्रकारकज्ञानजनकत्वम् । जनकत्वं चात्र परम्परया प्रयोजकत्वरूपम् , तेन साक्षादजनक. त्वेऽपि न दोषः। प्रणमामीति । अत्र नमधातोः स्वावधिकोत्कर्षवत्तया ज्ञापनमर्थः, तदेकदेश उत्कर्षे प्रोपसर्गार्थप्रकर्षस्यान्वयः, एवं चाचार्यचरणविशेष्यकस्वावधिकोत्कर्षप्र. कारकज्ञानजननानुकूलव्यापारवान्ग्रन्थकार इत्यर्थः । पुनः पुनरिति भक्तिदााव- बोधनाय । अथ शुद्धाद्वैतस्य किं लक्षणमिति । षष्ठ्यर्थो निष्ठत्वम् , तथाच शुद्धाद्वैतनि. ष्ठेतरव्यावृत्तोधर्मो जिज्ञासाविषय इत्यर्थः सर्वत्र किंसमभिव्याहारे जिज्ञासाविषयत्वबोध- नस्यानुभविकत्वात् , जिज्ञासाविषयीभूतं लक्षणं निर्दिशति-तरेत्यादिना । इतरस- रामकृष्णभट्टविरचितः नकार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाऽभाववत्त्वम्" इति गृहाण । अत्र हि द्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभाववत्त्वमित्यनेनैवेतर- सम्बन्धानवच्छिन्नत्वप्रतीतेरनवच्छिन्नान्तविशेषणस्य किम्प्रयोजनमिति चेत्, सत्यम् , कार्यकारणादिद्वित्वप्रकारकपदार्थस्य मायिकत्वाभावाय तद्विशे- षणम् । शङ्कराचार्याणां मते मायाऽविद्योपाध्यवच्छिन्नेश्वरजीवादिरूपकार- णकार्ययोरशुद्धत्वात् । अन्यथा तेषां मते कार्यकारणयोः। शुद्धत्वे द्वैता. ऽऽपत्तिः । अत. एव स्वरूपलक्षणे सत्यादिपदलक्ष्यमेव ब्रह्म । "सर्वत्रैव हि वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थित" इत्युक्तेः । तत्रापि वदामः । लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपत्वात्तस्य च द्विनिष्ठ- -- - म्बन्धावच्छित्वाभाववद्यत्कार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकज्ञानं तत्प्रतियोगिताकाभाववत्वमि- त्यर्थः । अत्र च लक्षणे व्यावृत्यादिकं स्वयमेवाप्रे वक्ष्यत एवेति नात्र विस्तरःक्रियते । इतरसम्बन्धानवच्छिन्नेत्यस्यसार्थक्यमाह-अत्र हीति । एतल्लक्षणघटकमित्यर्थः ।। अनवच्छिन्नान्तानुपादाने शाङ्करमतप्रवेशापत्तिः, तन्मते मायासम्बन्धमादाय तादृशद्धि स्वप्रकारकज्ञानाभावसत्वादतोऽवच्छिनान्तमित्याह--सत्यमित्यादिना । प्रकृतविषयोपयो- गिशङ्कराचार्यमतं सझेपेणाह-शङ्कराचार्याणामिति । तन्मते मायोपाध्यवच्छिन्नस्ये. श्वरस्याविद्योपाध्यवच्छिाजीवतोऽभेदादित्यर्थः । अत्र चाशुद्धत्वं मायाविद्योपाध्यवच्छि- मत्वम् , तदनवच्छिन्नत्वं च शुद्धत्वमिति निष्कर्षः । एतादृशाशुद्धत्वानझीकारे तन्मते दोषं प्रदर्शयति-अन्यथेति । तन्मत एतादृशाशुद्धत्वानङ्गीकार इत्यर्थः । उपाध्यव- च्छिन्नत्वाङ्गीकारे तदवच्छिन्नत्वप्रयुक्तोऽभेदः स्वीकर्तुं शक्यते । तदनवच्छिन्नत्वे तु परस्प- रभिन्नजीवत्वेश्ववरत्वरूपधर्मावच्छिन्नत्वापत्या शङ्कराचार्यस्य द्वैतवादित्वापत्तेः । एवं चैतादृशापत्तिवारणार्थ निरुक्तमेवाशुद्धत्वं तन्मते स्वीकरणीयम् । अत्रैवोपोद्वलकमाह- अतएवेति । स्वरूपलक्षणे ब्रह्मस्वरूपलक्षण इत्यर्थः । “सत्यं ज्ञानमनन्त'-मि- त्यादि ब्रह्मस्वरूपलक्षणपरवाक्यघटकसत्यादिपदैः शक्त्या न ब्रह्म बोध्यते, किन्तु लक्षण- वैव, अन्यथा सत्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताकबोधापत्या पराभिमतं धर्मसामान्या. भाववान सिम्यदित्यर्थः । अथ शङ्कराचार्यमते सत्यमित्यादिषदलक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणो न सम्भवतीतिप्रतिपादना- याह-तत्रापि बदाम इति । शङ्कराचार्यस्वीकृतलक्षणापक्षो बहुदोषदुष्ट इति ब्रूम इत्यर्थः।। नचा लक्षणनिरूपणप्रस्तावे परमतखण्डनमसझतमिति वाच्यम् , लक्ष्यनिश्चयं विना लक्ष- सायोगाल्लक्ष्यतावच्छेदकीभूतधर्माश्रयब्रह्मस्वरूपावधारणस्यात्यन्तमपेक्षितत्वादिति दिक् । अक्षणाया शक्यसम्बन्धरूपायाः । तस्य सम्बन्धस्य । विनिष्ठरवाच्छक्यलक्ष्योभय- शुद्धाद्वैतपरिष्कारः .. स्वाब्रह्मणि सत्त्वेन वान्ताशित्वापत्तिः । अथ च सम्बन्धस्यापि मायिकत्व- मिति चेत्, लक्ष्यत्वरूपधर्मवत्त्वेन दोषस्तदवस्थः । लक्ष्यत्वमपि तथैव मायिकं चेत् , भद्रं लक्षणावैयर्थ्यम् । किञ्च लक्ष्यस्य तीरस्यागङ्गात्ववत्स- त्यादिलक्ष्यस्यासत्यत्वादित्वापातः । उपाधिवादस्य च श्रीमदाचार्यचरणादिभिः खण्डितत्वान्नेह तन्यते । अथ च "सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थवत्" इतिन्यायेन विशेषणस्येतरभेदकत्वेन मायासम्बन्धा(राहित्या)भावादेवव्यावाभावादपार्थ- वृत्तित्वादुभयान्तर्गतब्रह्मवृत्तित्वमपिप्राप्तमिति । वान्ताशित्वापत्तिः । वान्तस्य परित्य- कस्य सधर्मकत्वस्य लक्षणापक्षेऽपि पुनः स्वीकारापत्तिरित्यत्यन्तं जघन्यो दोषः परपक्षे स्थित इत्यर्थः । अयं भावः--तत्पदशक्यतावच्छेदकधर्मवत्वस्य शक्ये नियमात्सत्पदशक्यत्वे ब्रह्मणोऽपि सत्यत्वावच्छिन्नत्वापत्या तत्परिहारार्थ लक्षणापक्षः स्वीकृतः शङ्कराचार्यैः परं गौरवप्रस्तलक्षणापक्षेऽपि न तद्दोषनिरासः सम्भवति, लक्षणायाः सम्बन्धरूपत्वेन द्वित्वा- वच्छिन्नाधिकरणताकत्वाब्रह्मणोऽपि ताशसम्बन्धवत्वापत्त्या 'न निर्धर्मकत्वं सिद्धमिति भक्षितेऽपि लशुने न शान्तोव्याधिरित्यादिकं बहुतरमूहनीयम् । ननु भवतु शक्यसम्बन्धरूपत्व लक्षणायास्तथापि न दोषः, मायिकसम्बन्धस्य ब्रह्मणि स्वीकारात्, एवं च तस्यावास्तविकत्वान सधर्मकत्वं ब्रह्मण इत्याशङ्कते-अथ च सम्बन्धस्येति । अत्रोत्तरमाह-लक्ष्यत्वेति । एवं च लक्ष्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित प्रमीयविशेष्यतावत्वाब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तिस्तदवस्थेति भावः । पुनः शङ्कते-लक्ष्य त्वमपीति एवं च मायिकलक्ष्यत्वरूपधर्मवस्वान ब्रह्मणः सधर्मकत्वापित्तिरित्यर्थः । अत्राप्युत्तरमाह-भद्रमिति । अयमभिप्रायः किम्मायिकत्वम् ? सत्यत्वमसत्यत्वं वा ? आये लक्ष्यत्वरूपसत्यधर्मावच्छिन्नत्वापत्या नाधर्मकत्वम् । द्वितीये वदतोव्याघातः । ब्रह्मणो लक्ष्यत्वमस्ति नास्तीति चेति । दूषणान्तरमप्याह-किचति । लक्ष्यम्य. त्यादि। लक्ष्यताविशिष्टस्य हि शक्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवद्धा- वच्छिन्नत्वनियमेन ब्रह्मणोऽपि सत्यत्वप्रतियोगिकभेदवदसत्यत्वरूपधर्मवाच्छन्नत्वापत्तिः । तथा च सुतरां व्याघात इत्यर्थः । एवमभ्युपगमवादेन मतखण्डनं सम्पायेदानीमुपाधि- वादे दोषमुद्भावयति–उपाधिवादस्येति । श्रीभदाचार्यचरणैस्तथा तदन्वयजः श्रीव्रज- नाथचरणैश्च सुबहुलं विचारितत्वान्नात्र विचारः क्रियत इत्यर्थः । स्वमतेऽनवच्छिन्नान्तदलसार्थक्यप्रदर्शनार्थमाह-अथचेति । हि लक्ष्यतावच्छेदकावीच्छनविशष्यकलक्ष्यप्रतियोगिकभेदवत्प्रतियोगिकभेदत्वावच्छिचवि. धेयताकानुमितिजनकत्वाद्धेतुस्वरूपं भवति, तद्घटकानां च पदानां हेतुघटकत्वेन व्यभिचारवारकतयैव सार्थक्यामिति । एवं च स्वमते ब्रह्मणि मायासम्बन्धाप्रसिद्ध्या तद- अय भावः-लक्षण रामकृष्णभट्टविरचितः मिदं विशेषणमिति चेत्, न, दत्तोत्तरत्वात् । बोधाय निरूपणीयत्वेनेतर- मतजन्यज्ञानस्य निरसनीयत्वात् । किञ्च सन्ध्याधिकरणानुरोधेन स्वाप्निकसृष्टर्मायिकत्वेन तव्यावृत्यर्थ वा तत् । स्वाप्नसृष्टेरवास्तविकत्वेनास्याः सृष्टेश्च वास्तविकत्वेन भेदो "वैधाच्च न स्वप्नादिवदि"तिसूत्रादिभिर्व्यासचरणैरेव प्रतिपादितः । सम्बन्ध इतरत्वविशेषणं तु ब्रह्मणो धर्मर्मिभावसम्बम्धावच्छिन्नतया तस्यापि निरासे शकरमतप्रवेशवारणाय । तर्हि धर्मर्मिभावसम्बन्धाङ्गीकारे द्वित्व- प्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभावाभावादव्याप्तरिति चेत्, धर्मधर्मिभावस्या- - नवच्छिन्नत्वविशेषणमनर्थकमिति शङ्कातात्पर्यम् । अत्रोत्तरमाह-दत्तोत्तरत्वादिति । पूर्वमित्यादिः, तथाच "कार्यकारणादिद्वित्वप्रकारकपदार्थस्य मायिकत्वाभावाये"त्यादि- पूर्वप्रन्थ एवैतद्दल प्रयोजनमुक्तमित्यर्थः । एतदेवाह-बोधायेति। तथाच पराभिमतनि- रासार्थमेव तद्विशेषणमिति सिद्धम् । स्वमतेऽपि स्वप्नसृष्टायिकत्वस्य प्रसिद्धत्वेन तदनुसृत्यापि प्रथमदलसार्थक्यमाह- किञ्चेति । सन्ध्याधिकरणानुरोधेनेति । तृतीयाध्याये द्वितीयपादे प्रथमाधिकरण इत्यर्थः । तत्र हि “मायामानं तु कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" इति सूत्रे मायामात्र स्वप्नप्रपञ्च इत्युक्तत्वात् । स्वाप्नसृष्टेः सद्विचत्वं सूत्रान्तरेणापि प्रदर्शयति- "वैधा उचन स्वप्नादिवदिति । द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे एतत्सूत्रम् । तत्रच स्वप्नसृष्टेः- वैधयसिद्धिरिति स्वप्नसृष्टेः सद्भिन्नत्वं सूत्रकारसम्मतमित्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम् । इतर- सम्बन्धानवच्छिनेत्यत्रेतरपदसार्थक्यमाह--सम्बन्ध इति । तथाच शङ्करमते ब्रह्मणः सम्बन्धमात्रानवच्छिन्नत्वात्तन्मतनिराकरणायतरपदमितिभावः । स्क्मते धर्मधर्मिभावसम्बन्धस्य स्वीकारात्सम्बन्धस्य च द्वित्वावच्छिन्नसम्बन्धिता- कत्वात् कथं द्वित्वनिष्ठप्रकारताकज्ञानाभाववत्वमित्याशङ्कते-तहीति । अव्यातिरिति । नन्वसम्भव इति कस्मानोच्यते ? लक्ष्यस्यैकत्वावच्छिन्नत्वात्तदवृत्तित्वे लक्ष्यतावच्छेदकाव्या काभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपासम्भवस्यैव वक्तुं योग्यत्वादिति चेत् , सत्यम् , जलक्षिप्रायेणैवाव्याप्त्यभिधानात् । दोषमुद्धरति-धर्मधर्मीति । तथा च धर्मधर्मिणोरभेदे- बक्यहिखनिष्ठप्रकारताकज्ञानाभात्रवत्वमुपपनमित्यर्थः। मन्वेवमभेदाङ्गीकारे धर्मधर्मिभावस्य सम्बन्धमानुपपतिः, सम्बन्धत्वस्य द्वित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्वववृ- लिताकत्वन्याम्यत्वनियमादिति चेत् , न, सम्बम्धस्याभेदरूपस्य स्वीकृतत्वात् । तथाचे- हरणां संयोगसम्बायादीनां द्विनियत्वेऽपि तद्विलक्षणत्वादस्य सम्बन्धस्यकानिकत्वेन । शिमितापपवमिति हदसम् । बल्देवमभेद धर्मधर्मभाव, कथमित्याशययामा परि शुद्धाद्वैतपरिष्कारः भिन्नत्वस्य "प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात्" इत्यादिसूत्रैनिर्णीतत्वात् । "परास्य शक्तिः" इत्यादिष्वभेद् एव षष्ठ्यङ्गीकारात् । एतेन भेदाभेदवादिनौ निम्बार्कभास्कराचायौँ प्रत्युक्तौ । तत्रावस्य वास्तविकभेदाभेदत्वेन मध्वाचार्यस्यैव भेदस्य वास्तविकतया द्विप्रकारके- त्यादिना निरस्तत्वात् । द्वितीयस्य तु-औपाधिकभेदाभेदेन भेदस्यौपाधिक- त्वेनेतरसम्बन्धेनेत्यादिना व्यावर्तितत्वात् । तर्हि अवच्छिन्नान्तमेव तदिति चेत्, शङ्करमतापत्तिः, अतः कार्यादीति । तर्हि रामानुजाचार्थमतेऽपि मायासम्बन्धाभाववत्कार्यकारणयोरद्वैत- सया तन्मतप्रवेश इति चेत्, शृणु, तन्मते हि चिदचिद्विशिष्टस्य सूक्ष्मस्य स्थूलस्य कारणस्य कार्यस्य च सत्वेन स्वमते "आत्मैवेदमग्रआसीदि"- त्यादिश्रुत्याऽचितः कारणावस्थायां निषेधात् केवलात्मनः कारणतया, ततो. रणाय सूत्रमुपन्यस्यति-प्रकाशति । तृतीयाध्यायद्वितीयपादे नवमाधिकरणस्थमादिमं सूत्रमिदम् । अस्यायमर्थः- यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशादभिन्नाः पृथक्स्थि. त्यभाषात्तथैव ब्रह्मधर्माणामपि ब्रह्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मधर्मत्वमुपपद्यत एवेति । प्रमाणान्तर- मप्याह-परास्यशक्तिरित्यादीति । एवं सझेपेण शङ्कराचार्यमतं खण्डयित्वाऽधुना निम्बार्कभास्कराचार्यमतप्रवेशानापत्तिं दर्शयत्येतेनति । वक्ष्यमाण दोषेणेत्यर्थः । अत्रेदं तात्पर्यम्-मध्वमते भेद एव वास्त- विकः, निम्बार्कमते भेदाभेदावुभयावपि वास्तवाविति तन्मते द्वित्वप्रकारकज्ञानस्यैव सत्वेन द्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभावाभावान तन्मतप्रवेशापत्तिरिति । भास्कराचार्यमत- निराकरणं दर्शयति-द्वितीयेति । व्यावर्तितत्वादित्यप्रिमेणान्वितम् । तन्मते भेदाभेद- स्यौपाधिकत्वेनेतरसम्बन्धानवच्छिन्नत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । पदव्यावृत्तिपरि- शोधनार्थ पुनः शङ्कते--तर्हि अवच्छिनान्तमेवेति । एवं च कार्यकारणरूपेत्यादि- पदवैयर्थ्यमित्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-शङ्करेति । शङ्करमतप्रवेशापत्तिरित्यर्थः । एतादृ शापत्तिवारणार्थमेवाक्तपदसार्थक्यान्नवैयर्थ्यमित्याह-अतः कार्यादीतीति । रामानुजमतप्रवेशापत्तिमाशङ्कते-तीति । उत्तरमाह-शुण्विति । उत्तरं ऋण्वि- त्यर्थः । रामानुजमतस्यातीवविलक्षणत्वेन तन्मतप्रवेशापत्तिर्न शङ्कास्पदापीति सूचयितुं स्वमताद्रामानुजमतभेदं स्पष्टयति-तत्मते हीति। "आत्मैवेदमग्र आसीदि"तिश्रुति- प्रतिपादितं चिद्भिवस्याकारणत्वं परेषामसम्मतम् , तथैव कार्यावस्थायां तैर्भेदः स्वीक्रियते। अस्माभिश्चाभेदः "नेहनानास्ति किचने"तिश्रुतिप्रमाणको निर्धार्यत इत्याह-चिदचिदि- can रामकृष्णभट्टविरचितः " वैलक्षण्यम् , कायोवस्थायामपि तेषां मते परस्परमेदस्य वास्तविकत्वेन स्वमते अभेदस्य वास्तविकत्वेनापि वैलक्षण्यम् । न च घटपटादीनामभेदो न सम्भवतीति वाच्यम् , सर्वेषां ब्रह्मोपादानस्यैकत्वेन तस्यैवावस्थान्तर- खेन चाभेदात् । यथा सुप्त उस्थित उपविष्टे च पुरुषेऽवस्थाभेदेऽपि न पुरुषभेदः । किञ्च इतरसम्बम्धानवच्छिन्नत्वेनाचितो वास्तविकभिन्नचितश्च निरा- सेन न तत्रातिव्याप्तिः । किश्च विशिष्टाद्वैतमित्यस्य विशेषणविशिष्टत्वेन विशेषणस्य चेत- रव्यावर्तकत्वेन सम्भवोऽपेक्षितोऽत्र व्यावाभावतया वैशिष्ट्यकथन त्यादिवलक्षण्यमित्यन्तेन । युक्तञ्चैतत्कथमन्यथा “यदेवेह तदमुत्रयदमुत्र तदन्विह" "मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यती"त्यादि श्रुतिवाक्यसङ्गतिः ? स्वमतेऽभेदं स्पष्टयितुमाशङ्कते-नचेति । वाच्यमित्यन्वयः। अयमभिप्रायः-घटो न पटः, पटो न घटः, द्रव्यं न गुणः, गुणो न द्रव्यमित्यादिप्रतीतिसिद्धः परस्परं घटा दीनां भेदो नबस्तदर्थकत्वात् । नचात्र नमो न भेदार्थकत्वम् , किन्त्वत्यन्ताभावपरत्वमेवेति न दोष इति वाच्यम् , नमोऽत्यन्ताभावाबोधकत्वात् । न च भूतले न घट इत्यादिप्रत्यये भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिबोधानुरोधादत्यन्ताभाव एव ननोऽर्थ इति वाच्यम् , मीसमभिव्याहाराद्धितत्रात्यन्ताभावबोधकत्वम् , यत्र तु प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोः 'समानविभक्तिकत्वम् , तत्र भेदबोधकत्वमेव ।' समानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचक पंदसमभिव्याहृतनो भेदबोधकत्वनियमात् । तथाच 'घटो न पट इत्यत्राप्यव्यवहित पूर्वत्वसम्बन्धन प्रथमाविशिष्टघटपटपदसमभिव्याहृतनो भेदबोधकत्वस्याऽनुभविकत्वेन कथमभेदः शक्यते वक्तुमित्याशशातात्पर्यम् । अत्रोत्तरमाह-सर्वेषामिति । तथाच प्रतीतितो भेदसिद्धावपि कारणैक्यादस्स्ये. वैक्यमित्यर्थः । ब्रह्मोपादानस्येति । ब्रह्माभिन्नोपादानकारणस्येत्यर्थः। एकत्वेन, अभिन्नत्वेन । अभेदात् , कार्यस्याप्यभेद एवेति न कुत्रापि भेदसिद्धिरित्यभिप्रायः । ननु तथापि कपालं न घटः, घटो न कपालमित्यादिप्रतीत्या कार्यकारणयोर्भेदस्वीकारात्कर्य अझकारणकस्यापि जगतो ब्रह्माभिन्नत्वम् , कथं च तदनुरोधेनैक्यमिति चेत् , न, कार्यस्य कारणाभिवत्वात् । लथाच यथा कटककुण्डलाद्यनेकमपि कार्यजातं कारणीभूतसुवर्णादामिन न्तथैव जगतोऽपि ब्रह्माभिनत्वं तदनुरोधेन चैक्यं सिद्धत्येवेत्यलं पल्लवितेन । विशिष्टाद्वैतमते दोषान्तरमुद्भावयति-किश्चेति । इतरव्यावर्तकत्वेन सम्भव अति । इतरल्यावर्तकत्वमित्यर्थः । तथा चेतरनिष्ठामावप्रतियोगित्वसम्पादकानामेव विशे- सप्त- शुद्धाद्वैतपरिष्कारः - नोपपद्यत इति । एतेन शैवोऽपि दत्तोत्तरः । भिक्षुस्त्वविभागाद्वैतवादमवलम्ब्यौपाधिककर्तृत्वादिकमङ्गीचकार, तद. पीतरसम्बन्धानवच्छिन्नाभावत्वेन निरस्तम् । द्वित्वप्रकारकाद्यभावत्वान्तेन मध्वाचार्यमतस्य निरासः । लीलास्थभावस्य बाधाभावाय कार्यकारणादि- रूपमिति ज्ञानस्य विशेषणम् । द्वित्वप्रकारकप्रतियोगिताकाभावस्य मायावादमतेऽपीष्टत्वात् , तन्निवारणाय ज्ञानस्येति प्रतियोगिनि विशे- षणमिति सुष्ठु। अत्र शुद्धाद्वैतपदे कोऽसौ समास इति चेत् , शुद्धञ्च तदद्वैतञ्चेति कर्मधारयः । अत्रेतरसम्बन्धानवच्छिन्नत्वे सतीत्येवं योज्यम् । लक्षणं तु शुद्धयोः कार्यकारणयोरिति षष्ठीतत्पुरुषपक्षे बोध्यम् । अत्र नरसिंहतापिन्यां योनित्वं ब्रह्मणः समर्थयित्वा "सर्वं सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाप्यल्पा" इत्याद्युक्त्वा "सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बद्धः सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्वय आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगम्यते” इति वाक्यं पठितम् । अग्रे च "सर्व- मत एव शुद्धोऽबाध्यस्वरूपः सुखरूप आत्मे"ति निरूपितम् । “सर्क षणानां सार्थक्यमिति पूर्वोक्तोर्थः पर्यवसितः । एतेनेति । उक्तदोषादेवेत्यर्थः । शैवो- ऽपीति । रामानुजमततस्करत्वादित्यर्थः । तदुक्तं गिरिधरचरणैः- "शैवोप्येतेन विध्वम्तो यतस्तस्कर एवही"नि शुद्धाद्वैतमार्तण्डे । अपिना कापालिकादिपरिप्रहः । दत्तोत्तरः खण्डि- तमत इत्यर्थः। भिक्षुमतं खण्डयितुमुपन्यस्यति-भिक्षुस्विति । विज्ञानभिक्षुरित्यर्थः। पूर्वोक्तमेव पदसार्थक्यं प्रकारान्तरेण द्रढयति-तदपीत्यादिप्रन्थेन । एतस्यार्थःप्रागेवप्रपञ्चितोऽस्मा. भिरिति नात्र विस्तरः क्रियते । ज्ञानपदसार्थक्यमाह-द्वित्वेति । तथाच मायावादप्रवे- शापत्तिवारणार्थमेव ज्ञानपदमिति भावः । शुद्धाद्वैतपदसमासंव्याकुरुते-अप्रेति। कोऽसौ समास इति । किन्नामधेयक इत्य- र्थः। लक्षणं तुन कर्मधारयमभिप्रेत्य,किन्तु षष्ठीतत्पुरुषमाभप्रेत्यैवेत्याह-उक्तलक्षणं त्विति। एतावता प्रबन्धेन शुद्धाद्वैतलक्षणं प्रतिपाद्येदानीमस्य सर्वोत्कृष्टत्वप्रदर्शनार्थ तत्रैव स-

रामकृष्णभट्टविरचितः
खल्विदं ब्रह्मे"त्यादि श्रुतिषु शुद्धाद्वैतं स्पष्टमेव प्रतीयत इति बोध्यम् ।
विस्तरस्तु मत्कृतशुद्धाद्वैतमार्तण्डप्रकाशे बोध्यः ।
श्रीमगिरिधराधीशपादाम्बुजपरागभृत् ।
व्यलिखद्रामकृष्णोऽसौ शुद्धाद्वैतपरिष्कृतिम् ॥
इति श्रीरामकृष्णभट्टविरचिता शुद्धाद्वैतपरिष्कृतिः समाप्ता।
र्वासां श्रुतीनां पर्यवसायित्वं दर्शयति-अत्रेति। शुद्धाद्वैतं स्पष्टमेव प्रतीयत इति ।
तथाच प्रमाणशिरोमणिश्रुतिप्रतिपादितत्वाच्छुद्धाद्वैतमतस्य सर्वोत्कृष्टत्वमिति तात्पर्यम् ।
शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यमुपवाणितम् ।
रघुनाथेन गोपालपदयोरर्पितं मुदा ॥
इति श्रीम'कोकजे इत्युपाह-तर्कतीर्थ-रघुनाथशास्त्रिविरचितं
शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्य समाप्तिमफाणीत् ।

श्रीकृष्णाय नमः। गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ब्रह्मवाद गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु अन्य मतावलम्बियों का सन्देह दूर करते हुए शुद्धाद्वैतपदवाच्य स्वमत सिद्धान्त का निज जनों को बोध कराने के लिये सयुक्तिक विचार आरम्भ करते हैं: "अब यह विचार किया जाता है, कि भक्तिमार्ग में कारण रूप जो माहात्म्य ज्ञान है, उसको उत्पन्न करने वाला और भक्ति-प्रेम की बढ़ता में अनुकूल जो ब्रह्मवाद कहा गया है वह ब्रह्मवाद क्या है ?" उपर्युक्त वाक्य में भक्तिमार्ग, कारण, माहात्म्यज्ञान और अनुकूल आदि शब्दों का प्रयोग है, अत: इन शब्दों का निरुक्ति भी आवश्यक है। पण्डितवर गोपालकृष्ण भट्टजी ने इन शब्दों पर अच्छा प्रकाश डाला है । सब से प्रथम "भक्ति मार्ग" इस शब्द पर विचार किया गया है। "भक्ति" मार्ग क्यों है ? श्रीहरिरायजी ने "भक्तिमार्ग" का कारण माहात्म्य शान के बताया है। अब सब से पहिले यह विचार करना चाहिये भक्ति को मार्ग क्यों कहा? मार्ग शब्द का यौगिक अर्थ है जिसके द्वारा (श्रव. णादि नवधा भक्ति के द्वारा ) श्रीपूर्णपुरुषोत्तम को ढूंढा जाय वह मार्ग । अर्थात् श्रवणादि साधनानुष्ठानात्मिका भक्ति, मार्ग है। पुष्टिमार्ग में साधन तथा साध्य को अभिन्न माना गया है और यहाँ श्रवणादि को साधन कहा है, अतः पुष्टि मार्ग की उपपत्ति (सिद्धि ) नहीं होगी ऐसी शङ्का नहीं करना चाहिये, क्योंकि साधन और साध्य पुष्टि मार्ग में एक ही है, श्रवणादि भी भक्ति है और उससे प्राप्त होने वाली फलात्मिका "परा भक्ति" भी भक्ति ही है, अत एव दोनों अभिन्न हैं । भक्ति प्रेम श्रवणादि साधन और परा फलात्मिका भक्ति उभयत्र अनुस्यूत है। इसका विवरण आगे चल कर किया जायगा । यहां हमको भक्ति किस पदार्थ का नाम है यह जान लेना उचित मालूम होता है। जिस प्रकार "भक्ति मार्ग" शब्द का प्रयोग मृग्यते पुरुषोत्तमोऽनेनैति मार्गः। .

४८ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित किया जाता है, उसी प्रकार "भक्तिरस" शब्द का भी प्रयोग लोक में प्रसिद्ध है। भक्ति का रसत्व "स्थायी भाव को रस कहते हैं(१)" इत्यादि वाक्यों में स्थायी भाव को रस कहा है । देवादि विषया रति को भाव कहते हैं। अर्थात् विभावानुभावव्यभिचारिलात्विकादिभावों से अनुनीयमान माहात्म्य ज्ञान पूर्वक स्नेह रसरूपी होने के कारण भक्ति भी रस है। स्नेह यदि माहात्म्य ज्ञान पूर्वक हो तो उसको ही भक्तिरस कह सकते हैं, न कि लौकिक स्नेह को । नारदपञ्चरात्र में कहा है कि "माहात्म्य. शान पूर्वक सुदृढ और सर्वतः अधिक जो स्नेह है, वही भक्ति है, उसी । भक्ति) से मुक्ति प्राप्त होती है भक्ति के विना मुक्ति नहीं मिलती(२)" "जो ईश्वर में अनुरक्ति है वह परा भक्ति है(३)" ऐसा शाण्डिल्य महर्षि ने भक्ति सूत्रों में कहा है। परा भक्ति का अर्थ "फल की आकाला के विना जो ईश्वर में प्रेम होता है वह परा भक्ति है(४)" ऐसा होता है। भक्ति रस अन्य रसों का उपलक्षक (Designation) । रसों में शृङ्गार रस प्रधान होने से वही अभीष्ट है, क्योंकि शृङ्गार रस के अन्तर्गत ही अन्य रस हैं। यदि ऐसा न होता तो "रस को प्राप्त करके आनन्द युक्त होता है (५)' इत्यादि श्रुति वाक्यों में रसप्राप्ति का फल आनन्द के कहा है, भयानकादि रसों का फल आनन्द नहीं है, यदि उनको शृङ्गार रस के अन्तर्गत न माना जाय तो उनको रस ही नहीं कह सकेंगे, अतः यह मानना चाहिये कि शृङ्गार रस में ही अन्य रसों का अन्तर्भाव हो जाता है । "बहू रस रूप है (६)" "वह सर्व रस है" इत्यादि श्रुति वाक्यों से ज्ञात होता है कि शृङ्गाररसरूप पुरुषोत्तमविषयकशान पूर्वक, मोह विषयक यह मार्ग हैं। यह मार्ग है न कि सरणि । जैसे राज मार्ग से गमनादि सौकर्य और चोरादि का भय नहीं होता है वैसेही भक्ति मार्ग में अत्यन्त आयास (प्रयत्न ) साध्य शमदमादि साधन (१) स्थायीभावो रसः स्मृतः । रतिर्देवादिविषया भाव इत्यभिधीयते । श्रुतत्वासोकसिद्धत्वादनुभूतेश्व भेदतः । तेभ्योऽतिरिक्तो मन्तव्यः साङ्गो भक्तिरसो बुधैः ॥ इत्यादि वाक्यों में भक्तिरस का वर्णन किया गया है, जिनको विशेष जिज्ञासा हो उनको “भक्ति रसत्व वाद" पढना चाहिये । (२) माहात्म्य॑ज्ञानपूर्वस्तु सुदृढ सर्वतोऽधिक । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्ति चान्यथा ॥ (३).मा परानुरक्तिरीश्वरे। ....... (1) फलाभिसन्धिरहिता पर। (५) रसवाय लब्ध्वानन्दी भवति । (३) रसो वै स. । सर्वरसः। -- Pu----- ब्रह्मवाद ४९ अप्रयोजक है । इसीलिये यह भक्तिमार्ग अनायाससाध्य जाता है। अर्थात् इस मार्ग से गमन करने वालों को शमादि की कठोर परीक्षा से मुक्त समझा जाता है। श्रीमद्भागवत में कहा है कि हे (१)माधव तुम्हारे साथ जिनका सुहृद्भाव है, ऐसे भक, मार्ग से गिरते नहीं है, तुम्हारे द्वारा रक्षित होकर निर्भय रूप से विचरते हैं। एकादश स्कन्ध में कहा है कि जिस(२) मार्ग से गमन करते हुए कभी प्रमाद (धोखा) नहीं होता है, आँखे मूंद कर तथा दौड़ते हुए गमन करने पर भी न कहीं फिसलने का भय है न गिरने का। इसी कारण श्रीमदाचार्यचरण भी तत्वदीपनिबन्ध के भक्ति प्रकरण में कहते हैं कि-(३)यदि भक्तसे किसी समय इस भक्ति मार्ग में रहते हुए(४)वेदनिन्दा हो जाय अथवा अधर्म हो जाय तो वह नरक में नहीं गिरता है, किन्तु हीन योनि में उत्पन्न होता है। भक्तिमार्ग में प्रथम से लेकर अवधि पर्यन्त दुःख से असम्भिन्न ( रहित ) सुख ही है यह सि. द्धान्त हुआ। भक्ति शब्द का यौगिक अर्थ । "भज् सेवायाम्" इस धातु से "तिन्" प्रत्यय करने पर "भक्ति" ऐसा शब्द सिद्ध होता है । यहां प्रकृति भज् है और क्तिन् प्रत्यय है, वह क्रियासामान्य अर्थ को कहता है। वैयाकरणों का नियम है कि प्रकृति और प्रत्यय दोनों मिलकर एक ही अर्थ को कहते हैं। यहां धात्वर्थ से सूचित प्रधानभूता क्रिया है, उसका प्रत्यय में पर्यवसान होगा, तब जो प्रधानभूता क्रिया मानसी सेवा है, वही "भक्ति" शब्द का अर्थ होगा। "मेरा) मन अन्यत्र होने से मैंने सुना नहीं, अन्यत्र मन होने से मैंने देखा नहीं" इत्यादि वाजसनेय श्रुति के वाक्यों से ज्ञात (१) तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद्भायन्ति भक्तास्त्वयिबद्धसौहृदा । त्वयाभिगुप्ता विचारन्ति- निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ॥ (२) यानाथाय नरो राजन् न प्रमायेत कर्हि चित् । धावनिमील्य वा नेत्रे न रखलेन पतेदिह ।। ( ३ ) अत्रापि वेदनिन्दायामधर्मकरणात्तथा। नरके न भवेत्पात. किन्तु हीनंषु जायते। (१) भगवद्भक्त वेदकी निन्दा वा अधर्म करही नहीं सकता, यदि कदाचित् प्रसङ्ग वश ऐसा हो 'जाय, तो उसको हीन योनि में जन्म लेना पड़ता है। यह दण्ड भी कुछ कम नहीं है, क्योंकि हीन यो निमें उसको भगवत्प्रेम से वञ्चित रखनेवाली सामग्री प्रचुर प्रमाण में प्राप्त होती है। जो लोग भक्त नहीं हैं पर भक्कहोने का आडम्बर कर अधर्म करते हैं वे अवश्य ही नरक में वास करेंगे। यही आ- स्वार्य धरणों का भाशय समझाना चाहिये। (५) अन्यत्रमना अमूवं नाशणवम् , अन्यत्रमना अमूवम् नापश्यम् ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित होता है कि श्रवणेन्द्रिय वा चक्षुरिन्दिय के कार्य करते रहने पर भी यदि मन की स्थिति एकत्र न हो तो यथार्थ शान नहीं होता है । "भज्' धातु का अर्थ सेवा करना है और भाव प्रत्यय का अर्थ प्रधान- भूता मानसी क्रिया होता है, इसी से प्रेम रूप मानसी संवा भक्ति शब्द का अर्थ निष्पन्न होता है। और यही शब्द श्रवणादि नवविध भक्ति में पारिभाषिक है। श्रीमद्भागवत में प्रह्लाद का वाक्य है कि "श्रवण,(१) कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, चन्दन, दास्य, सख्य ओर आत्म- निवेदन इन प्रकारों से मनुष्य के द्वारा विष्णु की जो भक्ति की जाती है, वह नवविधा भक्ति है। अन्य लोग भक्ति शब्द का प्रयोग उपासना के अर्थ में करते है। नैयायिकों का कहना है कि "आराध्यरूप से जो ज्ञान होता है बही भक्ति है। भगवान् कपिलदेव ने तो श्रवणादि नव' प्रकारों को सात्विकादि भेद से त्रिविध कहा है। और फिर मिश्रित भेद से प्रत्येक त्रिक को तीन प्रकार का कहा है, अर्थात तीनों के भेदों को गिनने से नव प्रकार होते हैं। और पुनः इन नवों के नव नव भेद किये जाँय तो ८१ भेद होते हैं। श्रीमद्भागवत में कहा है कि "भगवान के प्रति जो अनिमित्ता (फल की आकाक्षा से रहित) भक्ति हो तो वह सिद्धि से भी श्रेष्ठ है, क्योंकि वह माह रूप आच्छादन को हटा देती है, जैसे ₹की हुई अग्नि आच्छादन को जला देती है वैसे ही मोह रूपी आच्छादन को भक्ति हटा देती है। वही नारदपञ्चरात्र और शाण्डिल्यसूत्रोक मानसीसवारूप भक्ति उपर्युक्त प्रकारेण योग रूढ शब्द से विवक्षित है । अत एव श्रीमदाचार्य- चरणों ने कहा है कि भगवान् के चरणों में चित्त को लगा देना ही सेवा है, और वह सेवा मानसी कहलाती है। भक्ति का लक्षण इस प्रकार है-"भगवान् का भजन भक्ति है, वह ऐहिक और आमुमिक फल मांग की आशा को छोड़कर भनवान में मन को लगाना है।" अर्थात् मन के द्वारा भगवान् की सेवा फलाकाला को छोड़कर करना ही भक्ति है।" "मन का स्थिर होना ही परम योग (भक्ति योग) है।" इत्यादि श्रुति पुराणादि के अनेक वचनों से सिद्ध होता है कि भक्ति मार्ग ही श्रीपूर्णपुरुषोत्तम की प्राप्ति का उत्तम साधन है। ऐसे भक्ति- (१) अवर्ण कीर्तनं विष्णो स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्य संख्यमात्मनिवेदनम् । इति पुंसार्पिता विष्णो भक्तिवेत्रवलक्षणा।

ब्रह्मवाद मार्ग में माहात्म्य ज्ञान को उत्पन्न करने वाला अनुकूल, कारणरूप से (ब्रह्मवाद को ) कहा गया है। माहात्म्य ज्ञान से भक्ति उत्पन्न होती है। महान् है आत्मा-शरीर जिसका वह महात्मा, अर्थात् ब्रह्म । बृहत होने के कारण वह ब्रह्म कहा जाता है। महात्मा के भाव अर्थात् धर्म को माहात्म्य कहते हैं। और माहात्म्य का ज्ञान होना माहात्म्य ज्ञान कहा जाता है। अर्थात् महात्मा-बृहत् शरीर वाले ब्रह्म का महा. महिमज्ञान "माहात्म्यज्ञान" शब्द का अर्थ है । माहात्म्यज्ञानरूप ब्रह्मज्ञान भक्ति को उत्पन्न करनेवाला कारण है। "कारण के अभाव से कार्य का भी अभाव होजाता है" इस न्याय से भगवत्स्वरूप ही भक्ति का विषय होने के कारण भगवत्स्वरूप का ज्ञान होना आवश्यक है, भगवत्स्वरूप का ज्ञान न होने से भक्ति उत्पन्न ही नहीं हो सकेगी । अंतः माहात्म्यज्ञान भक्ति को उत्पन्न करने के अनुकूल अर्थात् जनक है। अथवा यदि "आनुकूल्य" शब्द का अर्थ सहकारीभाव किया जाय तो समुश्चय अर्थ होगा । अर्थात् माहात्म्यज्ञान भक्ति को उत्पन्न करने वाला ( कारण रूप) और सहकारी है। इस प्रकार भक्ति में भगवान् के माहात्म्य ज्ञान की आवश्यकता है और माहात्म्यज्ञान की प्रेम की दृढता के लिये आवश्यकता है। "माहात्म्यज्ञान" शब्द के भी दो विभाग है, पहिला "माहात्म्य' और दूसरा "शान" । उसमें "जिससे(१) जन्म आदि होते हैं" "जिससे(२) ये भून उत्पन्न होते हैं" "ब्रह्म(३) सत्य, ज्ञान और अनन्त है" इत्यादि कार्यप्रतिपादक तथा स्वरूपप्रतिपादक वाक्यों से ज्ञात होता है कि जिसकी रचना की कल्पना मन भी नहीं कर सकता जगत का अनायास उत्पन्न करना, पालन करना, भङ्ग करना; संसार में लिप्त और अलिप्त रहना, भोक्तृत्व, अभोक्तृत्व, कर्तृत्व, अकर्तृत्व, “उसके(४) हाथ न होने पर भी ग्रहण करता है और पैर न होने पर भी दौड़ता है" इत्यादि विरुद्धधर्माश्रय से माहात्म्य की सिद्धि होती है। इससे सिद्ध होता है कि भक्ति और शान का उपजीब्य उपजीवक भाव वा कार्य कारण भाव सम्बन्ध है । अतः माहात्म्य ज्ञान में कारणीभून आनुकूल्य-सहकारी भाव ऐसे जगत (१) जन्मायस्य द्यत । (३) सत्यज्ञानमनन्तं ब्रह्म । (२) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । (.)भराणिपादो जवनो ग्रहीता।

५२ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ब्रह्मज्ञान है ऐसा मानना उचित है । इस तरह का यह भकि मार्ग म "ब्रह्मवाद" है। "ब्रह्मवाद" का स्वरूप इस प्रकार का अश्रुत पूर्व "ब्रह्मवाद' क्या है ? उसमें क्या युक्ति है, प्रमाण क्या है, उसका स्वरूप क्या है यह सब शृङ्खलाबद्ध रूप से कहते हैं । "ब्रह्म एकही अद्वितीय (१)है ।" इस श्रुति में ब्रह्म को एक और अद्वितीय कहा है साथ ही उसमें एक निश्चयार्थक अव्यय का भी प्रयोग है । इसका स्वारस्य "स्वजातीय, विजातीय, स्वगत भद वर्जित ब्रह्म है" इस प्रकार अर्थ करने से प्रकट हो जाता है। "एक" पद से सजातीय-जीव के भेद का निरास किया है, "ही". इस निश्चयार्थक अव्यय से विजातीय-जड़ के भेद का निरास है और "अद्वितीय" पद से स्वगत-अन्तर्यामी के भेद का निरास है। "जो धर्म एक में होते हुए अनेक में अनुगत हो वह जाति है" इस जाति के लक्षण से "जीव" सजातीय हैं। क्योंकि जीव अनेक हैं उनमें चित्वरूपा जाति है। चित्व रूपेण जीव सजातीय हैं । मुण्ड- कोपनिषद् कहती है कि "जैसे (२)सुदीप्त अग्नि से विस्फुलिङ्ग-चिन- गारियाँ उत्पन्न होती है वैसे ही ब्रह्म से सहस्रशः-असंख्य रूप जीव उत्पन्न होते हैं यहां सरूप पद प्रयुक्त हुआ है, इससे समझना चाहिये कि जीव चेतनत्व-नित्यत्व--आदि धर्म से ब्रह्म का सजातीय है । जड विजातीय हैं, क्योंकि उसमें जडत्व और अनित्यत्वादि हैं। और अन्तर्यामियों का स्वगतत्व प्रकट सश्चिदानन्द रूप होने पर भी परिच्छिन्न, प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वादि से ज्ञात होता है। द्वैत और अद्वैत का उदाहरण । सजातीय द्वैत खण्ड-मुण्ड, गो व्यक्ति की भाँति है. विजातीय द्वैत घट-पट की तरह जानना चाहिये । पुष्प के साथ वृक्ष का अखण्ड सम्बन्ध होने पर भी वृक्ष में पुष्पत्व नहीं है इसी प्रकार स्वगत में प्रकट सच्चिदानन्दत्व होने पर भी परिच्छिन्नत्व और परिमितकार्य कर्तृत्वरूप से भेद है। इस प्रकार का भेद वा द्वैत का न होना अद्वैत है और वही चिद्रूप से जीव मै, सदूप से जड में और प्रकटानन्द कप से अन्तर्यामी-स्वगत में इस प्रकार इन तीनों में अनुस्यूत होने के कारण अद्वितीयत्व ब्रह्म में विद्यमान है । अतएव श्रीमदा- (१) एकमेवाद्वितीयं ब्रम । (१) यथा सुदीतात पावकाद् विस्फुलिङ्गलः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।

ब्रह्मवाद चार्यचरणों ने कहा है कि "ब्रह्म सजातीय, विजातीय, स्वगत द्वैत वर्जित है।" कार्यकारणरूप से अद्वैत । इस प्रकार कारण दशा में स्थित ब्रह्म का अभेद प्रतिपादन करने वाली श्रुतियों को कह कर अब कार्य दशा में स्थित ब्रह्म का अमेद प्रतिपादन करने वाली श्रुतियों को कहते हैं “यह सब पुरुष (ब्रह्म) ही है (१)" यह श्रुति तैत्तिरीयोपनिषद् के सहस्रशीर्षानुवाक में पढी गई है। इसके आगे "जो हो गया है और जो होगा ( वह ब्रह्म ही है )(२)" कहा है इन दोनों श्रुतियों का अर्थ इस प्रकार है-पुरुष- पुरुषोत्तम, "उत्तम पुरुष अन्य है वही परमात्मा है(३)" इस वाक्य से पुरुषोत्तम अर्थ होता है। "यह सब भूत और भावी (वह ब्रह्म ही है(४)" इस श्रुति में भी भूत और भावी रूप से जिसका व्यवहार किया जाता है वह जगत् "यह" घटपटात्मक नाम और रूप से भिन्नतया परिदृश्यमान "सब" जगत् 'पुरुष' परमात्मा पूर्ण पुरुषोत्तम ही है। इसमें उपादान कारण रूप से पुरुषोत्तम ही अनुस्यूत होने से पुरुषोत्तम ही है, अन्य नहीं। क्योंकि "जिससे(५) इस जगत् के जन्मादि होते हैं" "जिससे(६) ये भूत उत्पन्न होते हैं" "वह [७]ब्रह्मा ही इस ( जगत् ) का समवायिकारण है' इत्यादि श्रुति और सूत्र में [८]पाणिनीय सूत्र के अनुसार पञ्चमी विभक्ति समवायिकारण का ही निर्देश करती है। और यही बात व्याससूत्र प्रथमाध्याय पाद तृतीय सूत्र के भाष्य में श्रीमदाचार्य चरणों ने प्रकट की है, इस लिये उसका विस्तृत विवेचन यहां करने की आवश्यकता नहीं है । छान्दोग्योपनिषत् के श्वेतकेतूपाख्यान में भी यही कहा है-"यह[९] सब 'ऐतदात्म्य' है" अर्थात् 'इस आत्मा से उत्पन्न हुआ है। इसी उपाख्यान के प्रारम्भ में कहा है कि "मैं वहा[१०]जानना चाहता हूँ कि जिससे अश्वत श्रुत हो जाय ।।" इत्यादि से एक के विज्ञान से सब का विज्ञान होना प्रतिज्ञात है। यह एकहीं सर्व हो जाता है। जैसे सुवर्ण प्रथम १) पुरुष एवेद सर्वम् । (२) यद्भूतं यच भाव्यम् । (३) उत्तम. पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः । (४) इद सवै यद्भूतं यच भाव्यम् । (५)जन्मावस्य यतः। (६) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । (.) तनु समन्वयात् । (८)जनिकt प्रकृतिः। (९) ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् । (१०) अपि वा तमादेशप्राको येनाचतं श्रुतं भवति ।

५४ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित , के खण्ड और सुवर्ण के कार्य सब सुवर्ण ही है, सुवर्ण के ज्ञान से सब सुवर्णकार्यों का ज्ञान हो जाता है । इसीलिये "हे सौम्य ! [१]यह सब पहिले भी सत् ही था" यहां से आरम्भ करके निरूपण किया है। तदनन्तर सब जड भी तदात्मक ही है यह कहने के लिये ऐतदा. म्यमिदं इत्यादि कहा है। इस श्रुति का यह अर्थ है-इस आत्मा से यह सब आविर्भूत हुआ है। यहां भी पञ्चमी विभक्ति समवायिकारण को कहती है । अर्थात् इस आत्मा से मृत्तिका से घट की भाँति सद्रूप से यह जगत् हुआ।" हे सौम्य(१)! यह सब पहिले सत् ही था" इस दृष्टान्त वाक्य में जड को तदात्मक कहने पर भी पुनः दृढ करने के लिये दार्शन्तिक वाक्य में भी कहा है और इसके आगे विनाशि. स्वादि जडगत दोषों का परिहार करने के लिये "वह (२) सत्य है" यह कहा गया है । इसका अर्थ होता है "अनागन्तुक अनारोपित सत्।" उसके आगे पूर्वोत्तर जड जीव का सदात्मक होने में हेतु कहते हैं कि वह परमेश्वर आत्मा सबका स्वरूपभूत है। "वह सत्य है" वह पूर्वोक्त सत्य अर्थात सर्व काल में रहने वाला है। इसस वैनाशिकमत, अर्धवैनाशिक मत, असत्व विनाशित्वमत, मायावाद आदि का निरास होता है । जैसे सुवर्ण कटक कुण्डलादि का कारण है वैसे ही ब्रह्मात्मक यह जगत् होने से वह भी ब्रह्म के सत्य होन से सत्य ही है ऐसा ज्ञापन कराया है। जड को तदात्मक होने के पश्चात जीव को भी तदात्मक कहने के लिये "तत्वमसि' वाक्य कहा है। इसका अर्थ होता हैं तत्त्व-वैसाही [ ऐतदात्म्य ] असिस्तू है। अर्थात् जैसे ऐतदात्म्य [इस आत्मा से उत्पन्न होने वाला ] जड है वैसे ही तू भी ऐतदात्म्य है। यहां "असि' इस क्रिया पद से ही मध्यम पुरुष के एक बचन का शान हो जाता है, फिर "त्वम्" पद की आवश्यकता नहीं है, अतः यहां "तत्त्वम् तस्य भावः तत्त्वम्" ऐसा पद मानना उचित है ऐसा श्री पुरुषोत्तमजी ने आवरणभङ्ग में लिखा है। इसी लिये श्री हरिराय जी भी "तत्त्वमसि" श्रुति का सम्पूर्ण प्रपाठक की उपलक्षिका यह श्रुति है ऐसा कहते हैं। यह सब निबन्ध विद्वन्मण्डनादि ग्रन्थों में विस्तार पूर्वक कहा गया है। "वही(३) [ ब्रह्म] यह सब जगत् है" इत्यादि श्रुति से पूर्वोत्तरीति (१) सदेव सौम्यदमन आसात् । (तत्सत्यम्। (३) सवै सर्वमिदं जमत ।

ब्रह्मवाद के अनुसार यह स्पष्ट ही ज्ञात होता है। और भी "हे सौम्य[१] ! यह प्रजा सन्मूल, सदायतन, सत्प्रतिष्ठान है, यह सब पहिले आत्मा [ ब्रह्मा ] ही था, हे सौम्य ! पाहल सत् ही था, उसने स्वयं अपने को बनाया" इत्यादि श्रुतियों से भी ज्ञात होता है कि पहिले ब्रह्म प्रपञ्च रूपेण ब्रह्म ही है, क्योंकि पूर्व में उसके आतरिक्त कोई है ही नहीं। जगत् क्यों उत्पन्न हुआ ? "[२]उसने इच्छा की कि मैं बहुत हो जाऊँ" इत्यादि श्रुतियों से सिद्ध होता है जब उस आनन्दमय-आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि प्रभु को रमण करने की इच्छा हुई तब उसने इस जगत् को उत्पन्न किया (जब कि सृष्टि के प्रारम्भ काल में ब्रह्म के अतिरिक्त अन्य कोई पदार्थ था ही नहीं तब जगत् का उपादान करण ब्रह्म के बिना अन्य क्या हो सकता है ? अर्थात् भगवान् स्वयं ही जगत् के रूप में प्रकट हुए । अतः) सुवर्ण से जैसे कटककुण्डलादि बनते हैं वैसे ही ब्रह्म से यह जगत् बना । जगत् का आविर्भाव आनन्दमात्रकरपाद. मुखोदगादे विशेष्ट पूर्ण पुरुषोत्तम की क्रीडा अर्थात् रसादि के अनुरूप रमण आनन्दात्मक निज भक्तों के साथ तथा तदनुकूल तादृश आत्माय पदार्थों के सह हैं। जगत् यदि ब्रह्मात्मक न हो तो भगवान् के रमण की सामग्री में तादृश स्वरूप और भक्तों में समानशील. व्यसनत्व का अभाव हो जाने से रमण का अनुभव न होगा अत: आनन्द रूप भगवान् की क्रांडा का उपकरण भी आनन्द रूप अर्थात ब्रह्म रूप है। साथ ही क्रीडा आधार के विना नहीं होती है, अतः आधारत्वेन जड जीवात्मक सच्चिदंश से सत् (सत्य) 'रूप प्रपञ्च का आविर्भाव किया है। भगवान् ही प्रपञ्चरूप से आविर्भूत होकर सर्वजन को अपना अनुभव कराते हैं। प्रपञ्च (जगत्) भगवद्रूप होन के कारण उसका आविर्भाव होता है, न कि जन्म। क्योंकि वह नित्य और अपरिच्छिन्न है, अतः उसका नित्य और अपरिच्छिन्न तनु में ही प्राकट्य है। यह जो जगत् सकलजनों को परिदृश्यमान् होता है वह अन्य नहीं, पर भगवान् पूर्ण पुरुषोत्तम का ही आविर्भाव है, न कि अन्य का। क्योंकि (३)यह सब पुरुष ( भगवान् ) ही है" इत्यादि पूर्वोक्त श्रुतियों का प्रमाण विद्यमान है। इस जड में भगवान् । (१) सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतना सत्प्रतिष्ठाना., सदेवसौम्येदमन आसीत् , स आ- मतन स्वमयकुरुतेत्यादिः। (२) एकोऽहं बहुस्याम् । (३) पुरुष एवेद सर्वम् ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित की ही इच्छा से सदंश प्रकट है तथा चित् और आनन्दांश तिरोहित । सश्चिदंश जीव में प्रकट है और आनन्दांश तिरोहित है। जड और जीव का आविर्भाव क्रीडार्थ होने के कारण ही उनमें वे अंश प्रकट और अन्य तिरोहित हैं। जगत् और ब्रह्म का अभेद। इस प्रकार काष्ठवाहिन्याय से आविर्भूत और अनाविर्भूत दोनों स्वरूप में ही "(१)सत्य, शान और अनन्तलक्षणलक्षित ब्रह्मरूप- सच्चिदानन्द स्वरूप वा भगवत्स्वरूप जगत् है ऐसा सिद्ध होता है। सुवर्ण और कटक कुण्डलादि की तरह कार्य और कारण के एक होने से ब्रह्म अखण्ड अद्वैत है, यही श्रुतियों का तात्पर्य है । इस प्रकार श्रुतितात्पर्यरूप अखण्डाद्वैत यह ब्रह्मवाद है । अतः 'यह(२) सब ब्रह्म ही है" इत्यादि श्रुतियों के अनुसार आचार्य चरण भी कहते हैं कि "यह(३) सब अखण्ड आनन्दमय श्रीकृष्ण रूप है, यही वाणी का निष्कर्ष है" क्या द्वैतापत्ति है? अब यहां शङ्का होती है कि कार्यकारणस्वरूप विलक्षण होने से तथा एक ही के दो रूप (ब्रह्म और जगत् अथवा ईश्वर और जीव) होने से अखण्ड अद्वैत न होकरद्वैत हो जायगा । इस शङ्का का निषेध करते हुए कहते हैं कि नहीं, "यहां(४) कुछ भी नाना ( अनेक) नहीं है"। यह श्रुति वाक्य काठकोपनिषद् के द्वितीयाध्याय की प्रथम वल्ली में है। उसमें प्रथमाध्याय की पूर्व वल्ली में यम ने सब को नश्वर निरूपण किया है, यह सुन कर तथा सब पारमार्थिक नहीं है ऐसा जान कर शिष्य ने पारमार्थिक वर माँगा। अनन्तर द्वितीय वल्ली में शिष्य विरक्त है ऐसी परीक्षा करके निःश्रेयस् (मोक्ष) के हेतु केवल ब्रह्मविद्या की अभिलाषा वाला है यह बताने केलिये यम ने अभ्युदय और निःश्रेयस् का हेतु ऐसी विद्या और अविद्या का विभाग कहा, इसके पश्चात् उसी विधा और अविद्या का फल कहने के लिये तृतीय बल्ली का आरम्भ होता है इस प्रकार सोप से प्रथमाध्याय का अर्थ होता है। इसके अनन्तर द्वितायाध्याय में पूर्वोक विद्यादि प्रपञ्च को कहने के लिये प्रथम वल्ली का आरम्भ करते हैं। "अधिदैव अग्न्यादि (१) सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । (१) सर्व खल्विदं ब्रम। (३) प्रखण्डं कृष्णवद सर्वमितिनिर्गालतं वचः । (५) नेह नानास्ति किचन।

ब्रह्मवाद तथा अध्यात्म वागादि देवता स्थिति काल में प्रविष्ट होते हैं, अर्थात् उस हिरण्यगर्भरूप भगवान् की तदात्मता का उल्लबन नहीं करते रानी उससे अलग नहीं रहते अर्थात् नाना नहीं हैं ऐसे देवतारूप अधिदेव और अध्यात्म को जो देखता है, वही निश्चय रूप से इस करणोत ब्रह्म को देखता है। यहां उपक्रम और उपसंहार में जीव और ईश की एकता कही है। उसके मध्य में जड की भी एकता बताई है। इस प्रकार उसके नानात्व-अनेकत्व का दर्शन न होने से जो नानात्व दर्शन होता है वह भ्रान्ति है यह सूचन करने के लिये कहते हैं कि "जो यहां है वह सर्वत्र है, और जो सर्वत्र है वही यहां है" अर्थात जीवोपाधि में तथा ईश्वरोपाधि में अनुप्रविष्ट वह ब्रह्म ही ई" उपाधिकृत भेद मिथ्या है यह निन्दा के रूप में कहते हैं वह मृत्यु ले (काल से ) मृत्यु को प्राप्त होता है, जो यहां नाना-अनेक की माँति देखता है। (इव) भाँति शब्द यहां चिद्रूप के ऐक्य का अविरोध सूचन करता है, क्योंकि चिद्रूप से ऐक्य है ही। यहां व्यतिहारोक्ति ऐक्य-अद्वैत-को दृढ करने के लिये तथा भेद विद्या का निवर्तक और अविद्या का कार्य होने से वह मिथ्या है । अतः कहते हैं कि "इसको(१) मन से ही प्राप्त करना चाहिए, यहां नाना-अनेक-कुछ भी नहीं है" से यानी आचार्य और आगमोपदिष्ट एकाग्रता से उसको प्राप्त करना चाहिये। बीच में ही यह निश्चयार्थक अव्यय है, उससे ज्ञात होता है कि चक्षुरादि भेदग्राहक इन्द्रियों का निरास है । 'प्राप्त करना चाहिये' इसका अर्थ होता है 'जानना चाहिये । अर्थात् भेदग्राहि चक्षुरादि इन्द्रियों से वह नहीं जाना जाता' परन्तु मन से ही वह जाना जाता है । यह सब कठवल्ली भाष्य में विस्तृत रूप से वर्णित है। पूर्वोक्त (प्रथमाध्यायोक्त) अभेद बोधक श्रुतिवाक्यों के आगे की श्रुति में वैलक्षण्य होने पर भी वहां वैतत्व का निषेध होने से द्वैतापत्ति नहीं है। सुवर्ण और कटककुण्डलादि में वैलक्षण्य होने पर भी वस्तुतः द्वैत का अभाव ही है। अत एव श्रुति भी वैसाही अभेद कहती है-"तप- शान से पूर्व उत्पन्न, और उदक से भी पूर्व उत्पन्न प्राणिमात्र के हृदया. काश में प्रवेश करके [पञ्चमहाभूतों के साथ वर्तमान ऐसा जो कुछ [हिरण्य गर्भ रूप तेज] कोई देखता है वही यह ब्रह्म है।" इसी प्रकार "वही यह है" "कोई धीर-बुद्धिमान् मनुष्य मोक्ष की इच्छा करता मन (१) मनसैवेदमातव्यम् , नेह नानास्ति किञ्चन ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित हुआ सर्व इन्द्रियों को अन्तर्मुख करके इन्द्रियों से उलटा गमन करने वाले आत्मा को देखता है" "कोई अविद्वान् यदि सत्य का मिथ्या मान कर दो छिद्रों में से एक ही ज्योति की भिन्न भिन्न दिखाई देने वाली किरणों की भाँति अनेक कहता है, तो वह योग्य नहीं है ।" "जैसे सुवर्ण को कटक कुण्डलादि के नाम से व्यवहारदशा में पुकारते है वैसे ही अधोक्षज भगवान् भी अनेक प्रकार की वाणी से लौकिक और वैदिकों के द्वारा पुकारा जाता है।" इत्यादि अनेक वाक्यों से अभेद का प्रतिपादन किया गया है । ऐसे अद्वय ब्रह्म के प्रपञ्च रूप में भी सच्चिदानन्द रूप-जड जीवान्तर्यामी रूप में-नानात्व-अनेकत्व नहीं है। किन्तु जिनको ब्रह्मज्ञान नहीं है उनको अविद्या से-मायाशक्ति से नानात्व दीखता है । "जब तक गुणों में विषयताहै तब तक आत्मा का नानात्व प्रतीत होता है, किन्तु स्वप्न के पश्चात् प्रबुद्ध होने पर स्वाप्तिक ज्ञान की भाँति नानात्व की भी निवृत्ति होती है। अतः अविद्या से भासमान भेद मिथ्या होने के कारण विलक्षणता नहीं है, किन्तु एकरूप ही है । अत एव यह सिद्ध होता है कि ब्रह्म एकरूप होने के कारण उपनिषद् में (१)एक के ज्ञान से सब का ज्ञान होना कहा गया है, एवं वाचारम्भण श्रुति से भी प्रपञ्च का समवायि कारण ब्रह्म ही है। वाचारम्भण श्रुति का स्वारस्य । "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छां० ६।१।११) वाणी से कारण का जो आरम्भ (उच्चार ) होता है वह नामधेय है, कारण ही तत्तत्पदार्थ और क्रिया की सिद्धि के अर्थ तत्तन्नाम से व्यवहत होता है । अत: कारण से कार्य अभिन्नही है यह सिद्ध हुआ। घटादि नाम मृत्तिका के विकार का ही है, अतः मृत्तिका (कारण) के शान से घटादि (कार्य) का भी ज्ञान हो जाता है। इसीलिये उपर्युक्त श्रुति में "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" कहा है। अत एव भगवान् वेदव्यासजी कार्यबोधक श्रुति में मुक्ति के विरोध का परिहार करके कार्य बोधक वाक्यान्तर में श्रुतिविरोध का परिहार करने केलिये "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" (२।१।१४) सूत्र कहते हैं । वाचारम्भण आदि वाक्य में कार्य को कारण से अनन्य-अभिन्न कहा है न कि मिथ्या। सूत्र में आदि पद उपन्यस्त (१) तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवति इत्यादि।

ब्रह्मवाद वह उपर्युक्त श्रुति में पठित 'इति' 'नामधेय' तथा पूर्वोक्त सौम्य ! पहिले यह (जगत् ) सत् ही था' इत्यादि वाक्यों का प्राहक है। मतान्तरनिराकरण । "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" श्रीरामानुजाचार्यजी एवं म्कराचार्यजी का मत है कि यह सूत्र भेदवाद का निराकरण ने के लिये हैं, और उसमें आनुषङ्गिक रूप से मायावाद भी निराकरण किया गया है । किन्तु इस मत का निराकरण चार्यचरणों ने अणुभाष्य में तथा श्रीपुरुषोत्तमजी ने भाष्यप्रकाश विशदरूपेण किया है। भेदवाद का निराकरण तो पहिले ही २- ११ (१)सूत्र में किया है । तथा प्रकृतिवाद का भी निरास पूर्व में ही ४-२३ (२)सूत्र में कर दिया है। विस्तार के भय से उनका विवेचन हाँ नहीं किया है। नानात्वनिराकरण । घट-सकोरा, पट-पगड़ी-साड़ी इत्यादि अनेक पदार्थ हैं, इन सब एक रूपेण ज्ञान किस प्रकार होगा? इस प्रश्न का उत्तर दृष्टान्त सहित इस प्रकार है-जैसे बालकों के रजनार्थ शर्करा (चीनी) के कङ्कणादि आभरण, घर, हाथी, घोड़ा दि भिन्न भिन्न पदार्थ बनाते हैं और वे अनेक प्रतीत होते हैं,तथापि सब शर्करा (चीनी) के रूप में एकही है-शर्करा रूप वस्तु नाना- नेक नहीं है। वैसे ही कार्यकारणभावरूप से इस जगत् में भी नानात्व है। क्योंकि ब्रह्म सर्वरूप होने पर भी उसमें नानात्व की प्रतीति न होती है । जिनको ब्रह्म ज्ञान हो गया है उनको ब्रह्म स्वरूप त्र दृष्टि होने से नानात्व की प्रतीति नहीं होती है । किन्तु 'नको ब्रह्म ज्ञान नहीं हुआ है उनको अविद्या से माया शक्ति नानात्व की प्रतीति होती है। क्योंकि उनकी दृष्टि तात्पर्यान्त चार के अभाव में असम्मत है। अर्थात् वास्तविक दृष्टि के अभाव एक स्वरूप का शान न होने के कारण नानात्व प्रतीत होता है, वस्तु एक रूपता का अभाव अर्थात् नानात्व नहीं है। पूर्वोक्त (बालक रचीनी के खिलौने के ) दृष्टान्त से सिद्ध होता है कि बालकों (१) तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः । (२) प्रकृतिश्व प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।

६० गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रमु विरचित - (यथार्थज्ञानशून्य जनों ) की दृष्टि तात्पर्यज्ञान और विचार से शून्य होने से असम्मत-अयथार्थ है । तात्पर्य यह कि एकही मृदादि ( ब्रह्म के सदंश रूप ) समयायिकरण से घट पटादि बनते हैं, वह ब्रह्म का सदंश सब में अनुस्यूत-व्याप्त है, अतः उसी रूप से सब एकरूप होने के कारण कहीं भी नानात्व नहीं है। पूर्वोक्त (१)श्रुतियों का तात्पर्य भी यही है। और विचार यह है कि कार्य क्या है, कारण क्या है, और उनका स्वरूप कैसा है । अक्षजनों को न तात्पर्य का ज्ञान है न विचार का, तब उनकी दृष्टि सम्मत किस प्रकार मानी जाय ? तात्पर्य और विचार के लिये ही उत्तरमीमांसा शास्त्र है। वेद में (विशद रूप से) विचार न होने के कारण उससे निःसन्दिग्ध ज्ञान नहीं होता है अतः उत्तरमीमांसा से विचार करना चाहिये। कर्म, अकर्म और विकर्म आदि वेदवाद लौकिक नहीं है। वेद ईश्वरात्म- ईश्वर रूप-होने के कारण उसमें ( उसके अर्थ में ) विद्वानों को भी मोह (सन्देह ) हो जाता है(२) । अतः यह मीमांसा शास्त्र भी बहिर्डष्टि सापेक्ष नहीं है, किन्तु अन्तर्दृष्टि सापेक्ष है। अत एव श्रीमदाचार्य चरणों ने भी कहा है कि-वेद(३) का अर्थ बुद्धिमान् (जिसको अन्त दृष्टि हो ) को स्थूणाखनन(४) न्याय से दृढता के लिये मीमांसा का निर्णय है, किन्तु दुर्बुद्धि (होनाधिकारी ) मनुष्य के लिये वेदार्थ. निर्णय और दृढ़ता दोनों प्रकार से उपयोगी है। इस मीमांसा शास्त्र में ब्रह्म का अखण्ड अद्वैत सिद्ध किया है। अत एव-स्वेच्छा से क्रीडार्थ आधाररूप से प्रपञ्चरुप को सम्पादन करने के लिये स्वयं तद्रूप हो कर भगवान् ही (प्रपञ्च रूप से ) प्रादुर्भूत है इस लिये "यह सब अद्वितीय ब्रह्म है" इत्यादि श्रुतियों के तात्पर्य-प्रमाणबल से सर्वरूप से अखण्ड अद्वत ब्रह्म ही है। प्रपश्चमें हेयत्वबुद्धि। प्रपञ्च (जगत् ) ब्रह्मरूप हैं ऐसा सिद्ध होने पर शास्त्रों में प्रपञ्च का त्याग करने की जो आशा दी गई है उसमें विरोध उत्पन्न (१) नेहनानास्ति किञ्चन, वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् इत्यादि। (२) कर्माकर्मधिकर्मेति वेदवादो न लौकिक । घेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुगन्ति सूरयः । (३) असन्दिग्धेपि वेदार्थे स्थूणाखननवन्मतः । मीमांसानिर्णयः प्राज्ञे दुर्बुद्धस्तु ततोद्वयम् । (४) स्तम्भ को गाड़ने के लिये गढे में रखने और मट्टी से उस गढे को भर देने के बाद भी उपर से कट कर उसको दृढ करते हैं यह स्थूणाखनन न्याय है। ) ब्रह्मवाद ६१ १ होगा। यदि प्रपञ्च ब्रह्मरूप है तो इसका त्याग नहीं हो सकता, और यदि वह असत्य है तो ब्रह्मरूप नहीं हो सकेगा ऐसी शङ्का उपस्थित होती है, उसका समाधान इस प्रकार है-"रमणी, रथ, घोडे इत्यादि मनुष्य को अप्राप्य पदार्थ होने पर भी मोक्ष के लिये इनका त्याग करना आवश्यक है" इत्यादि वाक्यों में प्रापञ्चिक पदार्थों का त्याग करने को कहा गया है । यद्यपि शास्त्रों में त्याग का उपदेश है तथापि प्रपञ्च को असत्य वा भगवद्रूपसे अतिरिक्त नहीं कह सकते, क्योंकि वैराग्य उत्पन्न करने के लिये उन वाक्यों का प्रयोजन है। यह प्रपञ्च सृष्टि भगवत्क्राडार्थ ही है। अत एवं भगवत्क्रीडा प्रयोजक प्रपञ्च होने के कारण वह भगवान् से अतिरिक वा मिथ्या नहीं है, किन्तु भगवद्रूप ही है। यदि प्रपञ्च को मिथ्या कहा जाय तो भगवत्क्रीडा ही मिथ्या हो जायगी । तथा "मैं (१)एकही अनेक हो जाऊ" इस श्रुति वाक्य को. भी मिथ्या कहना पडगा। इस से सिद्ध होता है कि शास्त्रों में जो त्याग का उपदेश है वह इसलिये नहीं कि जगत् मिथ्या है, किन्तु उसका अन्य प्रयोजक है । इस विचित्र सृष्टि में स्त्रीत्व पुंस्त्व युवबाल वृद्धत्वादि अनेक प्रकार से मित्र, बन्धु आदि रूपसे अविद्या के कारण उनमें स्वीयत्व बुद्धि उत्पन्न हो जाती है। मैं इनका हूं ये मेरे हैं इत्यादि प्रकार से आत्मीयरूप से अथवा सम्बन्ध रूप से बुद्धि उत्पन्न होती है यह बुद्धि भ्रमरूपा है। क्योंकि वास्तविक रुप से यह सब ब्रह्मरूप होने से उनमें ब्रह्मत्व बुद्धि होनी चाहिये-वह न होकर रागद्वेषात्मक बुद्धिउत्पन्न होती है वह मिथ्या है और उसीका त्याग शालों में लिखा है । “(२)किसके कौन पति पुत्रादि है-पतिपुत्रा दिरूपबुद्धि मोह ही है।" इत्यादि वाक्यों में पति- पुत्रादिरूपबुद्धि ब्रह्मात्मकताका विरोध करके भ्रम उत्पन्न करने वाली होने के कारण अनर्थ का कारण वा दोष रूप है। इस प्रकार के भ्रम को "(३)अहं-मम-में-मेरा आदि प्रकार से जो स्वीकार करता है वह कुमति है" इत्यादि वाक्यों में निन्दा भी सुनी जाती है। इससे सिद्ध होता है कि अहन्ता ममता रूप बुद्धि को त्याग है नकि प्रपञ्च का । यदि ऐसा न हो तो "भगवान् भको को (४)मुक्ति प्रदान करता (१) एकोऽई बहुस्याम् । (१) कस्य के पतिषाचा मोह एव हि कारणम् । (६) अहं ममेति स्वीकृत्य करोति कुमतितिम् । (1) भगवान् भजता मुकुन्दो मुक्ति ददाति कर्डिचित स्म न भक्तियोगम् ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित है पर किसी प्रकार भी भक्तियोग प्रदान नहीं करते" इत्यादि वाक्यों में मुक्काधिक भक्त जनों को यह जगत् भजनोपयोगी होने के कारण वे अगत् का जो परिग्रह करते हैं वह नहीं कर सकेंगे। मुक्ताधिक भक्तों का स्वरूप । "भगवान् मुक्ति प्रदान करते हैं भक्ति योग नहीं :" इस वाक्य से शात होता है कि जिनको भक्तियोग प्राप्त है वे मुक्तों से आधिक हैं, क्योंकि पूर्णपुरुषोत्तम के चरणों का परिचरण करने में उनका अन्तः करण परायण रहता है। भक्ति ब्रह्म को प्राप्त कराने वाली है, और प्रवचनादि साधनों से असाध्य है । श्रुति भी कहती है कि "यह(१). मात्मा प्रवचन से, बुद्धि से वा शास्त्रों से प्राप्य नहीं है, किन्तु वह जिसको वरण करता है उसीसे वह लभ्य है।" भक्ति साधन साध्य नहीं है । पर मुक्ति तो तपस् आदि से साध्य है। "तप(२)से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो" ऐसा श्रुति वाक्य भी साधनों का उपदेश करता है। यहां यदि उपर्युक्त दोनों श्रुति वाक्यों की एक वाक्यता की जाय तो यह सिद्ध होगा कि पहिले साधनों से मुक्ति को प्राप्त करके तीव्र विरह ताप से भगवत्कृपा द्वारा वरणाधिकार जिन्होंने प्राप्त कर लिया है वे भक्त हैं । यह शानिभक्त है। पुष्टि भक्तों को तो पहिले ही निःसाधन होने से तथा श्रीपूर्ण पुरुषोत्तम की सेवा में उनका अन्तः करण परायण हाने से परमाधिकार सम्पत्ति को प्राप्त किये हुये हैं। "पुष्टि(३) भक्तों की सृष्टि भगवान् ने काया से ही की है" ऐसा श्री मदा- चार्यचरण का वाक्य भी है। "वह अकेला रमण नहीं करता, उसने- अनेक होने की इच्छा की" इत्यादि श्रुति वाक्यों से ज्ञात होता है कि जो भगवान् ने स्वयं अपने शरीर से सृष्टि उत्पन्न की वह पुष्टि सृष्टि हैं। केवल झानी मुक्त हैं और ज्ञान युक्त भक्तिमान् मुक्ताधिक भक्त हैं। "मैं(४) योग माया से आवृत रहने के कारण सब के लिये प्राप्य नहीं हूँ, जो सर्वभूत के हित में रत रहते हैं वे मुझे प्राप्त करते हैं" इत्यादि भगवान् के धाक्यों से भी ज्ञानी और भक्त का विवेक स्पष्ट होता है। "शानी(4) होकर यदि भगवत्सेवा करे तो उसमें अधिक कोई नहीं है ।" (१) नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः ॥ (२) तपसा ब्रह्म विजिज्ञासव। (१) पुष्टि कायेन निश्चयः । स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते सद्वितीयमैच्छत् बहुस्या प्रजायेय।। (७)नाई प्रकाशः सर्वस्य योगमायामावृतः । ते प्राप्नुवान्तिमामेव सर्वभूतहिते रता. । (५)जानीचेजते कृष्णं तस्मात्रात्यधिक परः।

ब्रह्मवाद यह मुक्ताधिक भक्कों के विषय में प्रशंसा वाक्य भी प्राप्त होता है। और यही श्रीमदाचार्य चरणों ने तत्वदीप निबन्ध और अणुभाष्य के आनन्द मयाधिकरण में स्पष्ट रूप से प्रतिपादन किया है। उपर्युक्त प्रकार से जो मुकाधिक भक्त हैं घेही शानी भक्त समझे जाते हैं और हम उनको ही पुष्टि भक्त कहते हैं। केवल ज्ञानी वे हैं जिनको अखण्ड अद्वैत का शान हो गया है। मुक्ताधिक भक्त और केवल शानियों को यह जगत् भजनोपयोगी है । "यह(१) भगवान् का ही दूसरा रूप है" "अपनी(२) क्रीडा के लिये यह अगत किया" "यह(३) विश्व क्रीडा भाण्ड है" इत्यादि वाक्यों में -यह प्रपञ्च भगवदूप है ऐसा प्रतिपादन किया है, अतः जगत् भजनो पयोगी है ऐसा श्रीशुक्राचार्य ने भी कहा है। यदि ऐसा न होता तो जगत् को लीला रूप तथा उपास्य क्यों कहते? क्योंकि यदि भगवद्भक्तों के लिये जगत् का परिग्रह कहा जाय तो उनको जगत् के द्वारा सत्य शान न हो सकेगा, किन्तु भगवद्भक्तों की दृष्टि ब्रह्मात्मक हो जाने से बे जगत् को भी ब्रह्मात्मक ही देखते है। जगत् को हेय कहने का अभिप्राय यह है कि उससे (जगत् से) अहन्ता ममता हट जाय । अहन्ता ममता के हट जाने से ही ब्रह्मात्मक शान उत्पन्न हो सकता है। इस प्रकार सम्पूर्ण जगत् ब्रह्मात्मक है तथा उसका त्याग करने का जो उपदेश है उसका यथार्थ रूप से विवेचन किया है। उपासना का साधना। प्रतिवादी पूछता है कि यदि आपके मत के अनुसार सम्पूर्ण प्रपञ्च (जगत् ) को ब्रह्मात्मक मान लें तो फिर उपनिषदों के उपासना विषयक वाक्यों में प्रपश्च की ही उपासना क्यों नहीं कही? उपनिषद में तो "आत्मा(४) को देखना चाहिये, सुनना चाहिये, मानना चाहिये, निदिध्यासन (पुनः पुनः स्मरण ) करना चाहिये" इत्यादि वाक्य से आत्मा को ही उपास्य रूप से कहा है नकि जगत् रूप से। ब्रह्म सर्व रूप होने से उपासना भी सर्व रूप से होनी चाहिये, पर सर्वरूपेण उपासना कहीं भी नहीं कही गई । सम्पूर्ण वेदान्त वाक्यों में "कला(५) (भाग) रहित, निकिय (क्रिया रहित) शान्त, निर्दोष और निरखन" (१) इदं हि विथ भगवानिवेतरः । (१) क्रीडार्थमात्मन इदं विजगव कृतम् । (१) क्रीडाभाण्डमिदं विश्वम् । (५) आत्मावारे वृष्टव्यः भोतम्यो मन्तव्यो मितिभ्यासिनव्यः। (१) निष्कलं निष्क्रियं शान्त निरपवं निरखम। . ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित . ब्रह्म का ही उपासना का उपदेश है, नकि प्रपञ्च रूप से। यदि प्रपञ्च रूप से ही उपासना हो तो प्रथमाध्याय द्वितीयपाद के प्रथमाधिकरण में जो कहा गया है कि (१)सर्वत्र वेदान्तों में जो प्रसिद्ध उपदेश है. उसी ब्रह्म का उपासना करना चाहिये, उसका भी विरोध होगा। उपर्युक्त पूर्वपक्ष का समाधान इस प्रकार करते हैं-वेदान्त वाक्यों में जो ब्रह्म को प्रपञ्च से भिन्न रूपमें उपसना कर उपदेश है वह अक्षा- नियों के लिये चित्त शुद्यर्थ है, न कि ज्ञानवान के लिये। क्योंकि वास्तविक रूप से प्रपञ्च से ब्रह्म भिन्न हो ही नहीं सकता। प्रारम्भिक अवस्था में सर्वाधिक शान के अभाव में ही पैसा उपदेश है। वस्तुतः- प्रपञ्च और उपास्य रूप भिन्न भिन्न नहीं है, किन्तु एक ही है। बालानुशासनार्थ वैसा उपदेश होने से उपर्युक्त दृष्टव्यः श्रोतव्य: इत्यादि वाक्यों का निर्वाह हो जाता है । इसी लिये कहा है कि "जब(२)तक उस परावर परब्रह्म श्रीकृष्ण के प्रति भक्ति-योग नहीं होगा तब तक उस विराट रूप धारी भगवान् का स्मरण उपासना करे।" इस वाक्य में उपास्य रूप का वर्णन है। केवल ब्रह्म शानियों को ही सर्वत्र प्रपञ्च में ब्रह्म की स्फूर्ति होती है। अनन्तर अधिकार के अनुसार फल की प्राप्ति होती है । जिनका अधिकार सिद्ध हो गया है उनको भक्ति के अतिरिक्त उपासना का अवसर ही नहीं है । अतएकः कहा है कि “यह(३) सब (जगत् ) वासुदेव मय है ऐसा जानने वाले महात्मा अति दुर्लभ है।" जीव और ब्रह्म की एकता। यदि इस प्रकार शुद्ध ब्रह्मवाद का स्वीकार किया जाय तो जीव भी भगवद्रूप हो जायगे, तब भगवान् की सेवा जीव किस प्रकार कर सकेगा ? जीव अंश रूप से भगवद्रूप है, न कि अंशी रूप से। जीव भगवान् का अंश है इसमें अनेक प्रमाण विद्यमान है। व्यास सूत्र के द्वितीया- ध्याय तृतीय पाद के सोलहवें अधिकरण में कहा है कि यह सब उत्पन होता है, जीव अनेक है" जीध अनेक होने के कारण तथा वह ब्रह्म से अग्नि(४) से विस्फुलिङ्ग (चिनगारियों). की तरह उत्पन (१) प्रशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीवत एके । २) यावन्नजायेत परावरस्मिन् (१) इदं सर्व वासुदेव ॥ १।३।१३॥ (७) अथाग्नेः क्षुद्राविस्फुलिङ्गाव्युचरंति ।

ब्रह्मवाद ६५ होने के कारण अंश है। यह (१)जीव मेरा ही अंश है वह जीव लोक में "जीव' सञ्ज्ञा से पुकारा जाता है, ऐसा भगवद्वाक्य भी गीता में प्राप्त होता है । जीव का भगवदिच्छा से आनन्दांश कहिये अथवा भगवान् में रहने वाले छः ऐश्वर्य कहिये तिरोहित हो जाने से वह जीव सज्ञा को प्राप्त हुआ है। उसको पुनः अपना पूर्वावस्था प्राप्त करने के लिये तथा अविद्या दोष को हराने के लिये भजन की आवश्यकता है व्यास सूत्र के (२)तृतीयाध्याय द्वितीयपाद २५ वे सूत्र में कहा है कि "भगवान् की इच्छा से जीव के ऐश्वार्यादि छः गुण तिरोहित हो जाने से बन्ध और विपर्यय ( अन्यथा ज्ञान ) होता है । (ऐश्वर्य के तिरोभाव से दीनत्व एवं परीधनत्व होता है, वीर्य के तिरोभाव से सर्व दुःख सहन करना पड़ता है, यश के तिरोभाव से दीनता, श्री के तिरोभाव से जन्मादि सर्व आपत्तियों को भोगना पड़ता है, शान के तिरोभाव से देहादि में अहं बुद्धि होती है, तथा सब पदार्थों में विपरीत ज्ञान होता है, वैराग्य के तिरोभाव से विषयों में आसक्ति होता है । पूर्वचार का कार्य बन्ध है और विपर्यय दोनों का कार्य है । ) अतएव भजनादि से जीव विमुख होता है। "(३)यह आत्मा वल हीन से प्राप्य नहीं है" इस श्रुति के अनुसार पूर्वावस्था को-एश्वर्यादि- भाव सम्पत्ति को प्राप्त करने के लिये भजनादि . की आवश्यकता है । इसी प्रकार अविद्या रूपी दोष की निवृत्ति के हेतु भजनादि की आवश्यकता है। क्यों कि भगवान् विच्छेद कराने वाली यही अविद्या है। परन्तु जब भजनादि के द्वारा जीव भगद्रूपता को प्राप्त करलेगा अथवा यों कहिये कि ऐश्वर्यादि सम्पत्ति को प्राप्त करलेगा तब तो भजनादि की आवश्यकता नहीं पड़ेगी, उस समय ये सब सेवादि कार्य छोड़ देना पड़ेंगे । उस समय भजनादि की अनुपपत्ति ( असिद्धि ) ही होगी ऐसी शङ्का नहीं कर सकेगें । क्यों कि जीव और ईश्वर के बीच जो तारतम्य है वह भी तो भवगत्कृत ही है । "स्वरूप से, अवतार से, चिह्न से तथा गुण से जीव देह वा क्रिया में जो कुछ तारतम्य जान पड़े वह वास्तविक तारतम्य नहीं है, किन्तु वह भगवत्कृत है । वस्तुतः भक्त और भगवान् के गुणों में समानता होती है । भक्तों में भगवान् के साथ नृत्यादि सामर्थ्य है वह तो स्पष्ट ही है। "(४)ब्रह्म ही होकर ब्रह्म (१) ममैवाशी जीवलोके। (२) पराभिध्यानातुतिरोहित नतोगस्य बन्धविपर्यया ॥ ३ ॥ २ ॥ ५ ॥ (१) नायमात्मा बलहीनेन लभ्य ,। (४) ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येति ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित को प्राप्त करता है" यह श्रुति वाक्य भी भक्त और भगवान् की समानता का प्रतिपादन करता है। भगवान् के साथ भक्तों की समानता होने पर भी भगवत्कृत तारतम्य विद्यमान ही है। क्योंकि उत्कर्ष और अपकर्ष के विना खेल क्रांडा-रमण-सिद्ध नहीं हो सकता। अतएव बाल लीलादि का विचित्र वर्णन शास्त्रों में मिलता है। भक्त और भगवान का सम्बन्ध-तारतम्य-समझ लेने से भजन की आवश्यकता भी सिद्ध होही जाती । फलतः पुष्टि, पुष्टिपुष्टि, मर्शदा इन तीनों अधिकारों में यथाधिकार सिद्ध होने पर अलौकिक सामर्थ्य, पुरुषोत्तम सायुज्य, वैकुठादि में सेवोपयोगी देह, यह जो तीन प्रकार का फल आचार्य-चरणों ने लेवा फल में कहा है वह अधिकारानुसार प्राप्त होता है, ऐसा श्रुतियों का तात्पर्य है। पुष्टिभक्तिमार्ग और भजन । शक्षा-तथापि जिस पुष्टिमार्ग में भजन का पर्यसान कहा है उस में अविद्यादि निवारणीय दोष ही नहीं है, तो फिर भजन की आवश्यकता ही क्या है ! पुष्टिमार्ग शब्द का अर्थ ही भगवान् के अनुग्रह का मार्ग ऐसा होता है, और उसमें अविद्या से उत्पन्न होने वाले काम, क्रोधादि दोषों का स्वभावतः अभाव ही होना चाहिये, और आप कहते है कि अविद्या को दूर करने के लिये भजन की आवश्यकता है, तो जहां दोष ही नहीं वहां उसके निवारण का प्रयत्न भी व्यर्थ हो जाता है । साथ ही भगवद्रीता में कहा है कि "अतएव मेरी भक्ति करने वाला तथा मेरे में ही चित्त को रखने वाला जो भक्त हो उसके लिये शान वा वैराग्य कोई भी ऐसा पदार्थ नहीं जो श्रेयस्कर हो तथा “यदि अत्यन्त दुराचारी भी मेरा अनन्य रूप से भजन करता है, तो उसको साधु ही मानना चाहिये" इत्यादि वाक्यों से तथा अजामिलादि के उदाहरण से प्रतीत होता है कि भक्तों में विद्या से उत्पन्न होने वाले दोषों का सर्वथा अभाव ही रहता है अथवा वे दोष भगवदिच्छा से ही दूर हो जाते हैं अथवा यो कहिये कि वे दोष बाधा नहीं पहुंचाते हैं। इस से सिद्ध होता है कि भक्तों का श्रेयस् भागवदिच्छा पर ही निर्भर होने के कारण वह आकस्मिक है, तथा आकस्मिक श्रेयस् के लिये भजन की आवश्यकता नहीं है । अर्थात् भजन अनुपपन्न है। समाधान-यद्यपि उपर्युक्त प्रकार से विचार करने पर भजन की आवश्यकता सिद्ध नहीं होती है, तथापि मनना पड़ेगा कि भकों अमवाद में वेदोष नहीं होते है जिन को निवारण करने के अयं भजन उपयुक्त हो, अथवा भक्तों के दोष भगवदिच्छा से ही निवृत्त होजाने के कारण निवारण करने के लिये दोष ही विद्यमान नहीं है, तथापि भक्त (जीव) भगवान से उन की इच्छा के अनुसार ही वियुक्त हुआ है, उसको पुनरपि भगवत्सम्बन्ध करना है-फलानुभव करना है--इस लिये उसको भजन की आवश्यकता है, यह तो पहिले ही सिद्ध किया गया है कि लीला-क्रीडा-के अर्थ जीव भावान् से वियुक्त हुए हैं, अतएब पुनः स्वस्वरूप को प्राप्त करने के लिये भजन की पूर्ण आवश्यकता है। अब यहां फिर से यह शङ्का होती है कि पहिले कहा गया है कि अविद्या की निवृत्ति के लिए भजन की आवश्यकता है । और उपर्युक्ति समाधान से यह स्पष्ट प्रतीत होता है कि उनमें अविद्यादि दोष नहीं है अविद्या के अभाव में भजन अनुपयुक्त होगा। नहीं, भजन अनुपयुक्त नहीं है । भगवान् से वियुक्त होते ही जीव संज्ञा प्राप्त होती है और साथ ही अविद्या जन्म दोष उस को घर दबाते है, और इसी कारण से जीव को पुनरपि अपना स्वरूप जानने के लिये तथा फलानुभवके अर्थ भजन अवश्य ही उपयोगी है। यदि यहां ऐसी शङ्का की जाय कि रास लीला में कामादि की आवश्यकता होने के कारण उसकी निवृत्ति ही आवश्यक नहीं है, तो वह शङ्का भी अप्रासङ्गिक होगी । क्यों कि रास लीला में लौकिक कामादि की आवश्यकता नहीं है, किन्तु रासलीला और उसमें प्रयुक्त पदार्थ सभी अलौकिक होने से वहां अलौकिक काम ही रहता है (लौकिक काम साधक नहीं पर बाधक ही है) अतः लौकिक कामादि की ( अविद्या की) निवृत्ति आवश्यकीय है। रासलीला में भगवान् "श्री, पुष्टि वाणी, कान्ती, कीर्ति, तुष्टि, इला. ऊर्जा, विद्या, अविद्या तथा माया शक्ति से सेवित है" इत्यादि वाक्यों से प्रतीत होता है कि अविद्या रासलीला में भी विद्यमान होने के कारण तथा उसका स्वभाव ही बन्धन करना है, तो वहां भी बन्धन उपस्थित कर देगी। नहीं, रासलीला में विद्या भी अलौकिक होने से तथा "भगवान के समीप समीप माया शक्ति भी लजा युक्त हो जाती है" इस वाक्य के अनुसार जहां स्वयं माया शक्ति ही लज्जा युक्त रहती है वहां अविद्या भी लज्जा युक्त हो कर अपना प्रभाव छोड़ देती है, तथा रासलीला में बाधा उपस्थित न कर के अनुकूल ही रहती है। "भगवान् ने शरद् ऋतु में मल्लिका के पुष्प खिले हुए है, गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ऐसी रात्रि को देखकर योगमाया का आश्रय लेकर क्रीडा करने की इच्छा की" उस भगवतोक्त वाक्य में भी स्पष्ट प्रतीत होता है कि योगमाया भगवान् की इच्छा के अनुकूल रहती है। तो फिर अविद्या भगवान् की इच्छा के अनुकूल रहै इसमें लेश मात्र भी शङ्का को स्थान नहीं है। अत एव लौकिक स्वभाव युक्त अविद्या की निवृत्ति उचित ही है। यदि उसकी निवृत्ति न होगी तो फलानुभव की सिद्धि भी न होगी, इस लिये अविद्या की निवृत्ति आवश्यक है, और तदर्थ भजन भी आवश्यक होने से भजन की उपपत्ति युक्त ही है। साध्यसाधन भेद । भजन साधन है और फल साध्य है ऐसा यदि मान लिया जाग तो पहिले जो "पुष्टिमार्ग' शब्द की व्युत्पत्ति की गई है, वह सार्थक न होगी, क्योंकि पुष्टि-भगवान् के अनुग्रह का जो मार्ग वह पुष्टिमार्ग है ऐसा अर्थ पहिल किया है, उसमें भगवान् का अनुग्रह साधनसाध्य नहीं, परन्तु भगवदिच्छा ही से साध्य है। सेवक की तरकी राजा की इच्छा सम्पादन करने से ही हो सकती है। अत एव मानना पड़ता है कि जिसमें साधन के विना ही फल प्राप्ति हो, अर्थात् साधन और फल एक ही वह पुष्टिमार्ग है। कर्म, ज्ञान, उपासना की भांति भजन भी साधनरूप होने उसके द्वारा पुष्टिमार्ग साध्य नहीं होगा। भजन की उपपत्ति पुष्टिमार्ग में नहीं है। नहीं, ऐसा कहना अनुचित है, क्योंकि भजन भावरूप है; "भजन" भक्ति शब्द से वाच्य क्रिया की रूप है। "प्रकृति (मूल धातु) और प्रत्यय मिलकर ही अर्थ को दर्शाते है, उनमें भी प्रत्यय की प्रधानता है" ऐसा नियम होने से यहां धातु से 'क्तिन्' प्रत्यय करने पर भजन क्रिया का अर्थ ज्ञात होता है। यह भजनक्रिया सेवा रूप है। सेवा पद् निरन्तर अर्थपूर्वक कायिकव्यापारविशेष परिचर्या के अर्थ में प्रसिद्ध है। 'स्त्री सेवा' 'औषध सेवा' इत्यादि . शब्दों का प्रयोग भी दीख पड़ता है। अर्थात् सेवा पद से 'निरन्तर परिचर्या' ऐसा अर्थ शात होता है । "मे(१)री सेवा से प्राप्त होनेवाले सायुज्यादि (सायुज्य, सामीप्य, सार्टी, सालोक्य) चार प्रकार के मोक्ष की भी मेरे भक्त इच्छा नहीं करते हैं" इत्यादि स्वतन्त्र सेवा बोधक वाक्यों से (१) मत्सेवया प्रतीतं च सायुज्यादिचतुष्टयम् । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जनाः । अत एव जसवाद भी उपर्युक्त ही अर्थ सिद्ध होता है। जलताडनादि क्रिया की तरह केवल क्रिया निष्फल है। अत एव भक्तिशब्द से भी प्रेमपूर्वक सेवारूपा भजनक्रिया ही अर्थ होता है। (१) सश्चरित्र स्त्रियाँ सत्पति को जैसे (प्रेम के द्वारा) वश कर लेती हैं वैसेही मेरे भक्त मुझे वश में कर लेते हैं" इस वाक्य से भी दम्पती के दृष्टान्त से भजनक्रिया-प्रेमपूर्वक होनी चाहिये ऐसा सिद्ध होता है। यदि भजन-सेवा-प्रेमपूर्वक न हो तो वह सेवा केवल काया को कष्ट पहुंचाने वाली होने से पुरुषार्थ रूप न हो सकेगी। अत एव भजनक्रिया में प्रेम ही अपेक्षित है, यही प्रत्ययार्थ है। अतः भजन प्रधानतया प्रेम रूप होने से भाव रूप है। इस प्रकार व्याकरण शास्त्र की रूढी के अनुसार भजन की भावरूपता है। यह भाव मन का धर्म है। "६(२)श्वर में जो अनुरक्ति होती है वह पराभक्ति है" शांडिल्य महर्षि के इस सूत्र से भी यही सिद्ध होता है कि अनुरक्ति भाव विशेष है वा यों कहिये कि अनुरक्ति शब्द वाच्य, भक्ति से भावरूपता अभिव्यक्त होता है। अत एव वह भक्ति साधन रूप है, साथही वह फलरूप है। साधन और फल ( साध्य ) दोनों भी भजन ही है। भाव (साधन) के होने पर उससे अतिरिक्त दूसरा कोई फल ही नहीं है। "निष्का(३)म भक्ति सिद्धि से भी श्रेष्ठ है" इत्यादि वाक्यों से भी यही प्रतीत होता है कि निष्काम अर्थात् भावरूप भक्ति ही साधन एवं फलरूप है। वह भाव-प्रेम, भक्तिरस- शुङ्गाररस को स्थायीभाव का रूपान्तर भाष का लक्षण "रस के अनुकूल विकार को" बताया है। यह प्रेम चरम-अन्तिम-समय तक रहती है इसी से उसको स्थायी भाव कहा है। अत एव वह अपुष्ट और पुष्ट, तथा साधन और फल रूप कहते हैं सो उचित ही है। ऐसी रसशास्त्र मर्यादा है। कहा है कि "स्था()यी भाव का रस है" अत एव अपुष्ट और पुष्ट वा साधन और साध्य दोनों दशा में रसत्व की क्षति नहीं है। जिस तरह पूर्वावस्था में अङ्कुरित वृक्ष प्रौढ दशा में भी वृक्ष ही रहता है, उसी तरह रस भी पूर्वावस्था में भावरूप होकर प्रौढावस्था में रस रूपता प्राप्त करता है। इसी अर्थ को प्रहण कर के श्री हरिरामजी कहते हैं कि भजन को साधनरूप मान ले तो भी क्षति नहीं है। वह (भजन ) फलरूप होनेपर भी उसको साधन मानने से उसकी फल रूपता में कुछ भी क्षति नहीं है। (१) वशीकुर्वन्ति मा भक्त्या सत्मियः सत्पतिं यथा । (२) सापरानुरक्तिरीश्वरे । (३) अनिमिता भगवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी । (१) स्थायीभावो रसः स्मृतः ।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहामभु विरचित इस प्रकार विचार करने से ज्ञात होता है कि फल रसरूप है, वही (फल रूपरस ) पूर्वावस्था में रस-भावरूप होकर खकार्य ( रसरूप से आविर्भूत होना) को सिद्ध करता है, यह उसी की दो अवस्थाएं (साधन और साध्य रूप) हैं। वास्तविक रूप से तो प्रेम की तीन अवस्थाएं हैं, प्रेम आसक्ति प्रेम, आसक्ति और व्यसन । "(१)भक्ति से प्रेम, आसक्ति और व्यसन जब हो जाता है, तब उसको शास्त्र में एढ बीज रूप कहा जाता है, जो कि नष्ट नहीं होता है।" इस प्रकार भजन को साधन रूप मानने में क्षति नहीं है ऐसा आचार्यचरणों का वाक्य भी है। आप की आशा है कि वही पुष्टिमार्ग है जहां फल स्वयमेव साधन हो जाता है। यह साधन वा फल यद्यपि अभिन्न है, तथापि अत्यन्त असभ्य होने के कारण सर्वजन साधारण नहीं है, वह तो केवल निःसाधनता से भगवत् प्रसाद प्राप्त करने से ही प्राप्य है "भ(२)गवान् श्री निकेतन के प्रसन्न होने पर क्या अलभ्य है?" इस वचन से ज्ञात होता है कि जो पदार्थ अनेक कठिनतर साधना से भी अप्राप्य है वह निःसाधनता से केवल भगवत्प्रसाद प्राप्त करने पर प्राप्य हो सकता है । प्रकार भगवान् स्वयं ही कृपा कर फलदान करते हैं। दोष बाहुल्य के कारण पहिले अपूर्ण होकर दोषों की निवृत्ति रूप साधना कार्य करके पुनः परिपूर्णता से रसरूप हाते हैं। यह भावरूप तथा रसरूप फल भगवान् स्वयं ही है, ऐसा सिद्धान्त है। श्रुति कहती है कि "(३)वह रसरूप है" । "स्थायी भाव को रस कहते हैं" इस न्याय से भी सिद्ध होता है कि भगवान् स्वयं भाव रूप तथा फल रूप होने से साधन रूपता और फल रूपता भी उसी का धर्म है। इसी आशय से आचार्य चरणों ने कहा है कि "भगवान ही फल है" अर्थात् स्वरूप बलेन स्वयं ही प्रमाण रूप है। तदनुसार श्री हरिराय जी भी कहते है कि स्वयं ही फल रूप है ऐसा जो कहा गया है वह युक्त ही है, क्योकि अपने स्वरूप बल से जो प्रमाण रूप है वह पुष्टि है। साथ ही (8)मान फल जनक है, यह भाष्य का वचन भी संगत होता है। इन प्रमाणों से सिद्ध होता है कि "जि(६)समें साधन की अपेक्षा न (१)तत. प्रेम तथासनिर्व्यसनं च तदा भवेत् । बीजं तदुच्यते भाले दृढ यत्रय नश्यति । (२) किमलभ्यं भगवति प्रसने भीनिकेतने । (१) रसोदै सः। (७) गोरकस्यम्सु.1-1-२९ । (१) साधनामपंचत्वे सति साधनामन्पकला पुष्टि ब्रह्मवाद होने पर भी फल साधन से भिन्न न हो वह पुष्टि है" ऐसा लक्षण युक्ति युक्त है। शम दमादि साधनों की व्यावृत्ति के लिये 'साधनों की अपेक्षा न होने पर ऐसा कहा है। यहां श्रवणादि नवविध भक्ति साधन है, ऐसी शङ्का न करनी चाहिये, क्योंकि वह भी (नवविध भकि) साधन के साथ फलरूप है। यह बात आचार्य चरणों ने बार बार सुबोधिन्यादि प्रन्यों में स्पष्टनया दीखाई है। "पुष्टि मार्ग वही है जहां फल स्वयं साधन बन जाय" इसी सिद्धान्त को लीला के दृष्टान्त से श्री हरिराय जी ने समर्थन करते हुए कहा है कि पहिले प्रकट होकर संयोग का अनुभव करा कर पश्चात् विरह का अनुभव कराने के लिए भगवान का मथुरा गमन रूप त्याग श्री भागतादि ग्रन्थों में कहा है। क्या जीव अंश होने से भजन में अनुपपत्ति है ? शङ्का-जीव अंश रूप है, तथापि वह ब्रह्म स्वरूप होने के कारण ब्रह्म से अन्यून है, अतः जीव और ब्रह्म का सेव्य सेवक भाव की सम्भावना नहीं है, तथा इसी कारण से भजन की उपपत्ति नहीं है। समाधान-"मैं एक ही अनेक हो जाऊं" इस तैत्तिरीय उपनिषद् के वाक्य से ज्ञान होता है कि क्रीडा के अर्थ ही वैसा जीव रूप से आविर्भाव हुआ है। अर्थात् जीवों में न्यूनत्व है । जीव में न्यूनत्व होने से ही सेव्य सेवक भाव सिद्ध होता है, अतः भजन में किसी प्रकार की भी अनुपपत्ति नहीं है। पुनः शङ्का उपस्थित हो सकती है कि सृष्टि काल में उचनीच भाव से प्रादुर्भूत होने की इच्छा होना सम्भवित है, पर मुक्ति दशा में वैसा हो नहीं सकेगा। अतः न्यूनत्व अवास्तविक होने से मुक्ति दशा में और जीवन्मुक्त दशा में अंश रूप जीवों की ब्रह्म के समानता रहती है । यदि ऐसा न हो तो लय होने के समय सेब्य सेवक भाव को अवकाश न होने से भजन की अनुपपत्ति पूर्ववत् स्थिर रहती है। इस शङ्का का भी समाधान इस प्रकार होता है-जीव का प्रादु र्भाव न्यूनत्व विशिष्ट ही हुआ है, अत एव भजन की उपपत्ति है। मोद-प्रादुर्भाव-प्रथम से लेकर अवधि पर्यन्त पुष्टि सृष्टि के रूप में भी है, और वही भगवान् को विवक्षित है। श्रुति कहती है कि "जिस को इस लोक से ऊपर ले जाने की इच्छा होती है, उससे अच्छे कर्म कराते हैं और जिसको नीचे ले जाने की इच्छा होती है उससे गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित । असत् कर्म कराते हैं(१)।" यदि इस प्रकार न मानेंगे तो भक्ति मार्ग का उच्छेद हो जायगा । भक्ति मार्ग का उच्छेद होने से अब के भगवद्वाक्यों का व्याकोप होगा। इस प्रकार जीव का न्यूनत्व जब वास्तविक है तब तो न्यूनत्व में वस्तु स्वभाव ही कारण होगा न कि ब्रह्म की इच्छा। इस शङ्का को मनमें रख कर श्री हरिराय जी शङ्का करके स्वयं ही उसका समाधान भी कहते हैं:-आविर्भाव में भगवान् की इच्छा कारण है, किन्तु वस्तु की अन्यथा कृति में इच्छा कारण नहीं है । जीवों का न्यूनत्व वस्तु स्वभाव सिद्ध होने पर भी उसका कारण भगवदिच्छा ही है, क्योंकि वस्तुस्वभाव भी तो भगवदिच्छा से ही हुआ है और वह भगवान के अधीन है। अत एव वस्तु का जैसा स्वरूप है तथा वस्तु का जिस प्रकार का स्वभाष है उस प्रकार का स्वरूप और स्वभाव का आविर्भाव होने में भी भगवदिच्छा कारण है । किन्तु वस्तु की अन्यथा कृति में भगवदिच्छा कारण नहीं है। क्योंकि वस्तु की अन्यथा कृति का प्रयोजन न होने से वैसी इच्छा का अस्तित्व ही नहीं है । स्वरूप की अन्यथा कृति में भगवदिच्छा कारण रूप न होने से युक्ति काल में भी जीव "भगवान् के कण्ठ में जो निर्मल मणि (कौस्तुभ ) है वह जीव का तत्त्व है" इस वाक्य के अनुसार स्थित है। मुक्त जीवों को स्थिति का आभूषण रुपी होने के कारण न्यूनता युक्त है तो फिर अन्य जीवों की स्थिति न्यूनता युक्त हो इसमें आश्चर्य ही क्या है। इस कैमुतिक न्याय से सिद्ध होता है कि जीव भगवद्रूप होने पर भी अंश रूप हैं, अतः न्यूनता वास्तविक है । न्यूनता वास्तविक होने से ही जीव रूप असंख्य अंश अग्नि से विस्फुलिङ्ग-- चिनगारियों की तरह बार बार निकलने पर भी भगवान् में न्यनता नहीं है। एक हाथ में जो वस्तु है वही दूसरे हाथ में ले लेने से जैसी कोई क्षति नहीं है वैसे ही भगवान स्वयं सद् रूप प्रपश में स्थित होने से भगवान् में न्यूनता होने की सम्भावना लेशमात्र भी नहीं है। अंश रूप जीवों का देव और आसुर संज्ञा से विभाग भी भगवदिच्छा से होने के कारण फलावस्था में भी जीवों की न्यूनता जसकी तसे रहने के कारण भजन की भी सार्थकता प्रतीत होति । अन्यथा स्वतन्त्र भक्ति मार्ग के उच्छेद का.प्रसा (1) एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमभ्यो लोकेभ्य उभिनीपते । एष एवासाधु कर्म ,कार- यति के यमेभ्यो लोकभ्य भयो निनीयते ।

ब्रह्मवाद प्राप्त होता है। इसलिए जीवों में स्वाभाविक न्यूनत्व और ब्रह्म में अधिकत्व है ऐसा सिद्ध होता है। दैवासुर विभाग या न्यूनाधिक्य. जीव रूप अंश में देव और आसुर ऐसे दो विभाग हैं, इतना ही नहीं पर उनमें न्यूनाधिक भाव भी कहा गया है । किन्तु सब को अंश रूप से स्वीकार कर लेने पर सब समान रूप से अंश होने चाहिये, उनमें न्यूनाधिक्य की सम्भावना कैसे हो सकती है ? इसके उत्तर में कहते हैं कि भगवान् स्वयं ही कारण रूप से 'अभेद पूर्वक प्रपश्चात्मक अपने आपको आविर्भूत करते है। इस धर्मी स्वरूप के तीनों धर्म अक्षर ब्रह्म रूप है उसके चिदंश से भगवान् ने क्रीडा के लिये अपनी इच्छा से जीव उत्पन्न किए हैं। यदि इस पृथक करण में विचित्रता न हो रमण ही तो सम्पन्न न हो सकेगा। इससे सिद्ध होता है कि पृथक् करण विचित्रता ही के लिये किया गया है। विचित्रता यानी न्यूनाधिक भाव । इसी विचित्रता के लिये हो जड, जीव और अन्तर्यामी एक एक अंश के तारतम्य से हैं। अन्त. यामी सत्, चित् और आनन्दांश से युक्त है जीव में उसकी अपेक्षा एक (आनन्द ) अंश तिरोहित है, और उसकी अपेक्षा एक (चित् । अंश जद में तिरोहित है। जीव में सत् तथा चित् धर्म अभिव्यक्त है, जड में केवल सत अभिव्यक्त है और अन्य दो तिरोहित हैं। इस प्रकार एक एक अधिक अंश तिरोहित होने में भगवान् की इच्छा कारण रूप है । भगवान् की इच्छा को कारण रूप 'तिरोभाव स्वतन्त्रता से होता होगा' इस शङ्का की भी निरास हो जाती है। इस प्रकार इच्छा ही कारण रूप होने से भगवान् के भ्रमणार्थ स्वरूप का पृथक्करण हुआ है ऐसा सिद्ध होता है। यहां शङ्का होती है कि इस प्रकार पृथक्करण होने से क्रीडा में भगवान् का भोक्तृत्व नहीं रहेगा। इसका उत्तर श्री हरिराय जी ने इस प्रकार दिया है कि भगवान् स्वयं मूल रूप से रहकर बन्ध और मोक्ष से अर्थात् अविद्या और विद्या शक्ति के द्वारा रमण करने से भगवान् को जीव तुल्यता प्राप्त होती है । पर ऐसी शङ्का योग्य नहीं है। क्योंकि बद्ध और मुक्त से भिन्न हो भगवान् है, और अंशी होने से अंश से भेद भी है। जीव के अविद्या के प्रभाव से बन्ध्र दशा में तथा विद्या के प्रभाव से मुक्त दशा में रहने पर भी स्वयं तो उस स्थिति से ।

७४ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित मिन्न ही है। श्रीमद्भागवत में कहा है कि बद्ध और मुक्त ऐसी मेरी व्याख्या गुणों से युक्त होने के कारण की जाती है, पर वस्तुतः मैं वैसा नहीं हूँ। गुण का मूल माया होने से मुझे न बन्धन है न मोक्ष(१)। इस प्रकार जीव के बन्ध और मोक्ष से रमण की उपपत्ति होती है।। लीला के साधन, प्रपञ्च और लीला नित्य है, अतः बन्ध और मोक्ष भी नित्य है, ऐसा अवश्य मानना पडेगा। प्रपञ्च का नित्यत्व, भगवद्रूपता के निरूपण के साथ इसी ग्रन्थ में पहिले निरूपण कर चुके हैं। विष्णु पुराण में कहा है कि हे मुनिवर ! आविर्भाव, तिरोभाव,. जन्म, नाश रूपी विकल्प से युक्त यह सम्पूर्ण जगत् क्षय रहित और नित्य है(२) । इस प्रकार के अनेक वाक्य प्रपञ्च की नित्यता का प्रति.. पादन करते हैं । अणुभाष्य, निबन्ध, विद्वन्मण्डन आदि ग्रन्थों में इसी अर्थ का सविस्तृत निरूपण किया गया है। अतः जिनको अधिक जिज्ञासा हो उनको तत्तद्ग्रन्थों को देखना चाहिए। लीला की नित्यता। जब प्रपञ्च को नित्य मानते हैं तब यदि लीला को नित्य मानले तो उसमें आश्चर्य ही क्या है ? इस कैमुतिक न्याय से लीला की नित्यता सिद्ध होती है। लीला की नित्यता न हो तो साधन रूप प्रपञ्च की नित्यता निरर्थक सिद्ध होगी तथा भगवान् के भोक्तृत्व में भी अनि. त्यता प्राप्त होती है, अतः लीला नित्य ही है । लीला की नित्यता श्रीमद्भागवत के इस वाक्य से स्पष्टतया सिद्ध होती है-"जीवों के आधार रूप, देवकी के उदर से प्रादुर्भून, जिसके सभासद और सेवक उत्तम यादव हैं, ऐसे को, बाहु से अधर्म को दूर करने वाले, स्थावर बलम के पापों का नाश करने वाले सुन्दर हास्य युक्त श्रीमुख से व्रजवनिताओं के काम को बढ़ाने वाले श्रीकृष्ण का जय(३) हो।" इस वाक्य में ( जयति ) क्रियापद तथा (अस्यन् ) (वर्धयन् ) आदि कदन्तों का प्रयोग करके श्रीशुक्राचार्यजी ने लीला का वर्तमानत्व कहा इस विषय को विद्वन्मण्डन में श्रीविठ्ठलनाथजी ने विशद रूप से समझाया है । प्रन्ध के विस्तार भय से यहां उसका विवेचन नहीं किया। (१) बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत । गुगस्य मायारूपत्वात् न मे मोक्षोन बन्धनम्।। (२) तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम | आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥ (१) जयत्तिजननिवासीदेवकीजन्मवादो यदुवरपरिषौदोभिरस्यानधर्मम् । स्थिरचरवृजिनमःमः सितः श्रीमुखेन ब्रमपुरवनितानो वर्चयन् कामदेवम् । - ब्रसवाद ७५ क्या बन्ध मोक्ष भी नित्य हैं ? इस प्रकार लीला नित्य होने से उसके नित्यत्व की सिद्धि के लिये बन्ध और मोक्ष को भी नित्य ही कहने चाहिये । “मेरे एक अंश रूपी जीव को अविद्या से अनादि बन्ध हुआ है और विद्या के द्वारा उसका मोक्ष(१) है" इस भगवद्वाक्य से प्रतीत होता है कि बन्ध और मोक्ष अनादि हैं बद्ध और मुक्त का वैलक्षण्य इस प्रकार कहा गया है "जो अविधा से युक्त है वह नित्य बद्ध है और जो विद्या से युक्त है वह नित्य मुक्त(२) है।" इस प्रकार बद्ध और मुक्त भेद से देव ओर आसुर विभाग उत्पन्न होते हैं । यद्यपि अशत्व से साम्य है, तथापि बन्ध और मोक्ष से वही जीव निकृष्ट और उत्कृष्ट होने के कारण भगवान् की क्रीडा के अर्थ दैव और आसुर विभाग हुए हैं एसा आशय समझना चाहिये । दैवासुर का लक्षण। जब तक देव और आसुर का लक्षण न किया जाय तब तक उनक विषय में कोई निर्णय स्पष्ट नहीं हो सकेगा अतः उनका लक्षण करना उचित है। सृष्टि काल में कार्य के लिये माया शक्ति का पृथक्करण किया गया है, 'मैं' 'मेरा इत्यादि से इस पृथक्ता का ज्ञान होता है इस माया शक्ति से जिनका परिग्रहण हुआ है वह आसुरी जीव यह आसुरी जीव कदापि मोक्ष मार्ग के अनुयायी नहीं है। क्योंकि वे मोक्ष मार्ग के प्रतिबन्धक है । जो स्वपरिगृहीत हैं अर्थात् भगवान् जिनका परिग्रहण किया है वे देवी जीव हैं। "सस्त्रियां जैसे सत्पति को वश कर लेती हैं वैसेही भक्त मुझे वश(३) कर लेते हैं।" "भगवान् (४)जिसको वरण करते हैं उसको ही वह (भगवान् ) लभ्य है अन्य को नहीं" इत्यादि वाक्यों से सिद्ध होता है कि भगवान् दैव जीवों का परिग्रहण करते हैं। जिनका माया ने परिग्रहण किया है वे आसुर हैं। परिग्रहण शब्द का प्रयोग होने से प्रतीत होता है कि परस्पर (एक दुसरे का) परित्याग नहीं कर सकते । भक्त कदापि भगवान् का त्याग नहीं करता एवं भगवान् भी भक्त का किसी प्रकार त्याग नहीं करते हैं। आसुर और माया का भी परस्पर अपरित्याग है। (१) एकस्येव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविधयानादिविद्यया च ततरः । (२) यो विधया युकूमतु नित्य बद्धो विधामयो य. सतु नित्यमुक्तः । (३) वशेकुर्वन्ति मा भक्त्या सात्मिय सत्पति यथा । (४) यमेववृणुते तेन लभ्यः।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित वह भी भगवान् की इच्छा के अनुकूल ही है। "हे कौन्तेय मुझे प्राक्त न करके ही (आसुर जीव ) अधम गति को प्राप्त(२) करते हैं। "जो दुष्ट क्रिया करने वाले मूढ, नराधम मुझे प्राप्त नहीं कर सके उनका- शान माया ले अपहृत होने के कारण वे आसुर भाव को प्राप्त२), करते हैं।" इन वाक्यों से स्पष्ट प्रतीत होता है कि आसुरी जीवों को कदापि भगवत्प्राप्ति नहीं होती है। परन्तु देवी जीवों को तो. भगवत्प्राप्ति सहज है। जैसे सम्पुर ( डब्बा) से बाहर निकाला. हुआ द्रव्य और चोर के हाथ में गया हुआ द्रव्य । सम्पुट के बाहर का द्रव्य प्राप्य है पर चोर के हाथ जो द्रव्य चला गया हो वह हजार उपाय करने पर भी प्राप्य नहीं है। आसुर जीवों की सृष्टि भगवान्.. से होने पर भी उनका लय माया में होता है। क्योंकि माया के द्वारा मोहित होकर शान-और भक्ति के अभाव में भगवान से सायुज्य की. सम्भावना नहीं है। "सूर्य के बिना गाढ अन्धकार से व्याप्त ऐसे लोक में जो जीव आत्मघाती है वे मृत्यु के पश्चात्(३) जाते हैं। इस श्रुात से अन्धन्तमस् में प्रवेश 'अधमगति' शब्द का अर्थ है ऐसा समझना चाहिये । अतएव माया से मोहित होने के कारण भगवान् की प्राप्ति के साधन बान और भक्ति का अभाव है ऐसा सिद्ध होता है। आमुरों को आनन्दानुभव नहीं है । आसुर जीवों का जब कि प्रकृति के साथ सम्बन्ध है, परन्तु प्रकृति भगवान् की शक्ति होने के कारण भगवान् से अभिन्न है, और इसी लिये प्रति भी आनन्द रूपा है, तो प्रकृति में प्रवेश करने वाले जीवों को, मी आनन्द की प्राप्ति होनी चाहिये, फिर ऐसा क्यों कहते हैं कि भगवत्प्राप्ति नहीं होती है। भगवान् के आनन्द रूप का प्राकट्य माया में नहीं होता है, माया में प्रकट न होने में भी कारण भगवान् की इच्छा ही है । जब कि,माया में ही आनन्द नहीं है तो आसुरों में आनन्द का गन्ध भी कहां से होगा ? अन्यथा भक्तों की तरह आसुरों को भी माया का अनुभव होना चाहिये । और यदि बैसा हो तो फिर देव और आसुर (३) मामनायेव कौन्तेय ततो यात्मधमा गतिम् । (२) न मां दुष्कृतिनो म्हाः प्रपयन्ते नराधमा; माययाइतज्ञाना आमुरं भावमाश्रिताः ॥ (५) भर्यानामते कोका अन्धेन तमसा वृता । तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो ज़ना. । अतएव गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित प्रलय को ही मुक्ति कह देते, परन्तु वैसा व्यवहार कहीं भी दृष्टि गत नहीं होता। दूसरी भी एक बाधा उपस्थित होती है, वह यह कि-यदि प्रलय ही मुक्ति हो तो मुक्ति के लिये शास्त्र में जो साधनानुष्ठान बनाये गये हैं वे व्यर्थ हो जायगे। प्राज्ञ पुरुष मुक्ति के लिये प्रयत्न करते हैं न कि प्रलय के लिये, क्यों कि प्रलय तो स्वयं होनेवाला है, अतः उसके लिये प्रयत्न करने की आवश्यकता नहीं है, इस लिये मुक्ति लिये विधान करनेवाला शास्त्र भी निरर्थक हो जाता है। इसी आशय को मन में रखकर श्री हरिरायजी आशा करते है कि कोई भी बुद्धिमान् मनुष्य प्रलय के लिये यत्न नहीं करेगा। किन्तु मुर्ख ही जिस शाखा के उपर बैठा है उसको तोड़ने का प्रयत्न करता है। अत एव प्रलय और मुक्ति का भेद स्वीकृत करना ही पड़ता है। जब कि युक्ति के लिये प्रयत्न करना ही पड़ता है तब प्रलय केलिये प्रयत्न करने की आवश्यकता नहीं है । इस प्रकार प्रलय और मुक्ति भिन्न होने के कारण सालोक्यादिरूप मुक्ति भिन्न ही है। उसमें भी स्वरूपानन्द के अनुभव रूप मुक्ति है वह पुष्टि मुक्ति है । यही मुक्ति हमको इष्ट है । स्वरूपानन्द के अनुभव रूप मुक्ति भिन्न है। भक्ति से ही मुक्ति है। प्रलय तो उदरवर्ति कृमियों की तरह रहता है । तथा वह अपनो विषय को कहता है। आनन्दानुभव केवल भक्ति से ही साध्य है । वह भक्ति पूर्वोक्त स्नेह रूप है । स्नेह रूप भक्ति से लभ्य स्वरूपानन्द का अनुभव होने के योग्य मुक्ति दशा में भक्तों की मगवान् के हृदय में ही स्थिति रहती है। अत एव "भगवान् के (१)वक्षस्थल में लक्ष्मी ने निवास किया है" एसा वाक्य है। इसी प्रकार "(२)साधु मेरा हृदय है और मैं साधुओं का हृदय हूं, मरे अतिरिक्त वे कुछ नहीं जानते, और न में उनके अतिरिक्त कुछ भी जानता हूं।"जैसे(३)निधन पुरुषको कहीं से धन मिलजाय और फिर उस धन का नाश हो जाय, तब वह जिस प्रकार चिन्ता में विलीन होकर दुसरा कुछ भी जानता नहीं है" इत्यादि वाक्यों से भक्तों की भगवान् के हृदय में स्थिति प्रतीत होती है स्नेह का लक्षण पहिले कह चुके हैं। यह स्नेह मन का धर्म (१) वक्षे निवासमकरोत् परमं विभूते (२) साधयो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यते न जानन्ति, नाई तेभ्यो मनागपि ॥ (e) यथाम्धनो लम्पधने विनष्टे तचिन्तयाम्न्यग्निमृतो न वेद ॥

ब्रह्मवाद है। अतः स्नेह का अधिकार जिन भक्तों ने प्राप्त कर लिया है वे भी सद्रूप हो जाने से उनकी स्थिति भगवान् के हृदय में होना सम्भावित है। स्नेह के दो प्रकार । स्नेह दो प्रकार का है शृङ्गार स्वरूप और भक्ति रसरूप । इष्ट की इच्छा से उत्पन्न होने वाला मनोविकाररूप अपरिपूर्णरति को शृङ्गारसरूप स्नेह कहते हैं । तथा माहात्म्यज्ञान पूर्वक सुद्ध, सर्वतः अधिक स्नेह को भक्ति रस कहते हैं। भक्त भगवान् के हृदय में स्थित हैं। जिस प्रकार भगवान् रसम्प हैं उसी प्रकार भक्त भी द्विविध रस रूप हैं। उसमे बज भक्त और लक्ष्मी आदि शृङ्गार रस रूप हैं और कौडिन्य, नारदादि भक्ति रस रूप हैं। उन के हृदय तत्तत्प्रकार के स्नेह रूप भगवान् अनुभाव, विभाव, संचारी और सास्विकादि भावों से परिपूर्ण रह कर रासलीला करते हैं । अतः भक्तों के हृदय में भगवान् की स्थिति कही गई है । क्यों कि भक्तों का हृदय भगवद्धाम रूप अक्षरब्रह्मका स्वरूप है । परन्तु भाक्ति रस का पर्यवसान तो शृङ्गार रस में ही होता है, ऐसा सूक्ष्ममतिमान् पुरुषों का मन्तव्य है । "(१)उत्तम पुरुष तो अन्य है, वह परमात्मा कहा जाता है। इस वाक्य के अनुसार 'पर' पुरुषोत्तम को जिस के द्वारा माप सकते हैं उसको 'परम' कहना चाहिये । यह परम आकाशरूप है उस परम-आकाश' रूपी गुफा में अर्थात् व्यापि वैकुण्ठात्मक हृदयाकाश में सत्य और अनन्त इन धर्मों से युक्त ब्रह्म को जो जानते हैं वह रासलीला में निपुण ब्रह्म-पूर्ण पुरुषोत्तम जो कि रस रूप उसके साथ सर्वकाम को अर्थात् सर्वरस-मनोरथों को भो(२)गता है । यही अर्थ व्यासं सूत्र के आनन्दमयाधिकरण में श्रीमदाचार्यचरणों ने प्रतिपादित किया है। इस प्रकार भगवान् की भक्तों में अभिलाषा होने के कारण, धे भक्त भी भगवान् के हृदय में स्थित हैं ऐसा सिद्ध होता है। यहां यह शङ्का नहीं हो सकती कि भगवान् पूर्ण हैं, इसलिये उनके हृदय में अभिलाषा नहीं हो सकती। क्योंकि भक्त और भगवान् उभय की अभिलाषा के अभाव में रसमर्यादा का भङ्ग होने का प्रसङ्ग उपस्थित (१) उत्तम. पुरुषस्त्वन्यः । (२) सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहिल गुहायो पस्मे व्योमन् सोऽवबुले सर्वात कामान सहब्रम- जा विपश्चिता।

गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित हो जायगा। इसी प्रकार यह शङ्का भी नहीं हो सकती कि-यदि भगवान् में अभिलाषा हो तो उनकी पूर्णता को क्षति पहुंचेगी। क्योंकि "रसो वै सः" इस श्रुति के अनुसार वह रसरूप है, अत: रसलीला करना यह भी उनको इष्ट ही है। इसी प्रकार भक्तों में भी अभिलाषा के होने से उनके निष्कामपन में ' क्षति नहीं है। क्योंकि भक्त जो कि भगवान् का ही स्वरूप हैं तथा जो भगवान् को अति प्रिय हैं, उनका भगवान से अभेद होने के कारण उनमें भी रसलीला की अभिलाषा इष्ट ही है । भगवान् से अतिरिक्त स्थल में यदि अभिलाषा हो तो उनको क्षति प्राप्त हो सकती है। परन्तु यहां तो परस्पर अभिलाषा होने से अन्योन्य मनोरथ पूरण करने के लिये अभिलाषा है न कि किसी वस्तु की अपेक्षा से। अतः वह अभिलाषा रस पूरणं करने के लिये ही है, ऐसा सिद्ध होता है। इस प्रकार होने से भागवान में पूर्णत्व के सम्बन्ध में एक भी शङ्का स्थित नहीं हो सकती। "जो जिस प्रकार मेरे शरण आते हैं उनको उसी प्रकार मैं भ(१)जता हूं।" इस भागद्वाक्य से पूर्वोक्त सब निर्दोष है। भगवान् के हृदय में भक्त स्थित हैं, इस विषय में भक्त कात्र जयदेव की उक्ति भी प्रमाणभूत है। 'गीतगोविन्द' जो कि शृङ्गाररस का वर्णन करनेवाला श्रेष्ठ प्रन्य है, उसमें "राधा को हृदय में धारण कर बजमुन्दरी का त्याग किया ऐसा कहा है। इससे भी सिख होता है कि भक्त भगवान् के हदय में स्थित हैं। निजाचार्यानुकम्पातः संशयोऽयं निराकृतः। हरिदासेन तुष्यन्तु तेन ते स्वामिनो मम ॥ - इति श्री पल्लभाचार्यान्वयगोस्वामी श्री मद्धरिरायजिद्विरचितो ब्रह्मवादः समाप्तिमसेधत् । ११) ये यथा मां प्रपद्यन्ते तत्तथैव भजाम्यहम् ।

श्रीकृष्णाय नमः। श्रीव्रजराजविरचित ब्रह्मवाद। विशषः प्राकृतैः शून्यमप्राकृतविशेषवत् । अशेषोपनिषद्वेध ब्रह्मरूपं वय स्तुमः ।। “प्राकृत-धर्मरहित, अप्राकृत (अलौकिक) धर्मवान् तथा सर्वोपनि- पद् प्रतिपाद्य श्रेष्ठ ब्रह्म की हम स्तुति करते हैं।" इस श्लोक में प्राकृत धर्म ब्रह्म में नहीं है, ऐसा कहा गया है, परन्तु वह ठीक नहीं है। क्योंकि "(१)यह सब ब्रह्म ही है, उसी से सब संसार उत्पन्न होता है, उसी में विलीन होता है और उसी के आधार पर चलता है" "(२)मैं बहुत हो जाऊं" "(३)वह इतना था' "(8)मैं सब सृष्टि को उत्पन्न करनेवाला तथा नष्ट करनेवाला हूँ" "(4)शास्त्र के कथनानुसार आकाश का जन्म जिससे होता है" इत्यादि श्रुति-स्मृति सत्रों से सब जगत् जन ब्रह्मरूप ही सिद्ध होता है तब तदन्तर्गत धर्मों की मायिकत्व कैसे सिद्ध हो सकता है? और उन धर्मों का निषेध कैसे कर सकते हैं। धर्मों का प्राकृतत्व । इस पूर्व पक्षका उत्तर इस प्रकार है:-(६)वह अकेलारममाण नहीं होता, "(७)उसने दूसरे की इच्छा की" "(८)मैं बहुत हो जाऊं" इत्यादि श्रुति वाक्यों के साथ एक वाक्यता करने पर रमणार्थ ही ब्रह्म ने नाम- रुपवैचित्र्य से अपने को प्रकट करने की इच्छा की ऐसा अर्थ निकलता । इसमें नामरूपों का वैचित्र्य उच्च नीच भाव से हो हो सकता है। और वह उच्च नीच भाव भी अंशों के कम अधिक होने से उपपन्न होगा। अतः सत् चित् आनन्द रूप तीन अंशों का क्रम से तिरोभाव करके ब्रह्म ही जड, जीव और अन्तर्यामी रूप में प्रादुर्भूत हुवा है, ऐसा "जैसे अत्यन्त प्रदीप्त अग्नि से विस्फुलिंग उत्पन्न होते हैं" इस मुण्डकश्रुत्यन्तर्गत वाक्य से सिद्ध होता है वर्तमान वस्तु का अनुभव योग्य होना आविर्भाव कहा जाता है । तथा अनुभ- (१)स खल्विद ब्रह्म तजलानिति । (२) अह बहुस्याम् । (३ । सहनावानास। (५) अहं सर्वस्य जगतः प्रभव. प्रलयस्तथा । (५) जन्माधस्य यत. शासयोनित्वात् । (६)स एकाकी न रमते । (0)स द्वितीयमच्छन् । (८) अह बहुस्याम्।

श्रीब्रजराज विरचित ब्रह्म के वायोग्यत्व होना तिरोभाव है। इस लक्षण में अनुभव शब्द से जीवनिष्ठ या जीवान्तर्यामिसाधारण अनुभव लेना चाहिये । तीन अंशों में से अनंदांश और चिदंश तिरोहित या अप्रकट होने से जड़ का स्वरूप सिद्ध होता है। आनंदांश तिरोहित होने से वह जीव कहा जाता है। जीव का प्रतिबिम्बत्व भी इसी प्रकार से समझना चाहिये । आनन्दांशका आविर्भाव होने से ब्रह्मत्व सिद्ध होता है। यही विषय श्रीमदाचार्यचरणों ने "(१)जीव का आभासत्व और प्रतिबिंबत्व इस प्रकार का है" इत्यादि वाक्यों से तत्वदीपनिबन्ध में लिखा है । सत्, चित्, आनन्द रूप तीनों अंश प्रकट हो जाने से अन्तर्यामित्व सिद्ध होगा । भगशब्दवाच्य ऐश्वयं, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान, वैराग्य इन छ गुणों का जीव में लोप अविद्याके सम्बन्ध से हुआ है । उसी से बन्ध- मरण देशादिराग और भ्रम उत्पन्न होते हैं । "(२)उसी को (जीव को) अविद्या के कारण बन्ध प्राप्त होता है। इस वाक्य से जीव को ही बन्धन प्राप्ति कही गयी है । जीवेतरों का बन्धन इस वाक्य से प्रतिपादित नहीं किया जा सकता। क्योंकि कुछ प्रयोजन नहीं है। "(३,ईश्वरेच्छा से ही जीव में भगवद्धर्मों का तिरोभाव और आविर्भाव होता है। इस व्यासकृत सत्र से भी यही सिद्ध होगा। यह तोहुई जीव की बात । जड़ का तो कहना ही क्या ? उसमें ऐश्वर्यादि भगवद्धर्म कभी नहीं रह सकते । क्यों कि चेतन में ही उन धर्मों का सम्भव है । जीव को जडरूप तथा जीवरूप ब्रह्म मे यह ब्रह्म नहीं है ऐसा भ्रम अविद्या सम्बन्ध से ही होता.है। यही भ्रम स्वरूपाशान-अपने खास स्वरूप का अज्ञान- कहा जाता है। क्योंकि इसी कारण से सत्यत्वादि अनेक अलौकिक धों में असत्यत्व तथा विकारित्वादि लौकिक धर्मों का भ्रम होता है। पवं च सत्यविद्या सम्बन्ध से जिन लौकिक धर्मों का ज्ञान होता है ऐसे जड और जीव के जितने धर्म है सबकी प्राकृत-धर्म संशा है, और जब ऐसे प्राकृतधर्म ब्रह्म में नहीं पाये जाते तब "प्राकृतधर्म रहित ब्रह्म है। ऐसा जो आरम्भ में विधान किया गया सो बिलकुल ठोक है। प्रकृति सम्बन्ध सहकृत इन्द्रियों से जिसका ज्ञान होता है वह प्राकृत ऐसी प्राकृत शब्द की व्याख्या जाननी चाहिये। निषेधक श्रुतियों का तात्पर्य । निषेधक श्रुतियों का भी यही अभिप्राय । यह निषेध, दुर्बल (१) भाभासप्रतिबियत्वमेवं तस्य । (२)बंधोस्याविद्यया । (१)पराभिध्यानातु तिरोहितं ततोगस्य बंधविपर्ययो।

ब्रह्मवाद ८३ जब वे प्रमाण बोधित पदार्थों का प्रबल प्रमाण से किया हुआ समझना चाहिये (१) न कि मीमांसा दर्शनान्तर्गत दशमाध्याय में लिखा हुआ प्राप्तबाध। निषेध श्रुतियां भी इसी दृष्टि से ब्रह्म में प्राकृत धर्मों का निषेध करती हैं ब्रह्म में अलौकिक धर्मों का अस्तित्व । अभी तक जो विवेचन हुआ है उससे कोई यह न समझे की जब धर्म प्राकृत ही होते हैं और ब्रह्म में नहीं रह सकते तब ब्रह्म में कोई धर्म का अस्तित्व नहीं इसी लिये अप्राकृत धर्मवान् ऐसा विशे- षग ब्रह्म में दिया गया है। अप्राकृत शब्द का अर्थ है प्राकृत से भिन्न । अर्थात् जिनका ज्ञान प्रकृति सम्बन्ध युक्त इन्द्रियों से नहीं होता वे ही अप्राकृत धर्म कहलाते हैं। ऐसे अप्राकृत धर्म ब्रह्म में जरूर रहते हैं। इसमें प्रमाण श्रुतियां हैं जो की इस ग्रन्थ के आरम्भ में ही दी गयीं हैं। श्रुति मायिक धर्मों का विधान नहीं करतीं पूर्वोक्त श्रुतियों में जिन धर्मों का वर्णन है वे मायिक हैं इसमें कोई प्रमाण नहीं मिल सकता। अतः ब्रह्म में अप्राकृत धर्मों का अस्तित्व सिद्ध है। यद्यपि निषेध श्रुति ब्रह्म में धर्मों का निषेध करती है तथापि उससे यह नहीं समझना चाहिये की उन श्रुतियों ने ब्रह्म में सब धर्मों का निषेध किया है किन्तु केवल प्राकृत धर्मों का ही। ऐसा नहीं मानेगे तो "(२)हाथ और पांव के बिना ही वह ब्रह्म जाता है और गृहण करता है" तथा "(३)उसकी शक्ति सर्व श्रेष्ठ है' इत्यादि श्रुति वाक्यों में जो गमनादि क्रिया तथा शान आदि गुणों का विधान किया गया है वह बिलकुल व्यर्थ होगा। धर्म उपासनार्थ नहीं कहे गये है । अन्तःकरण उपासना से शुद्ध हो जाता है, एवं च इस उपासना के सिद्धार्थ ही धर्मों का निरूपण किया गया है, अतः वेव्यर्थ नहीं हो सकते ऐसा भी कहना गलत है। क्योंकि पांव आदि से रहित निर्विशेष ब्रह्म का ध्यान करना असम्भव है। उपासना के लिये अलौकिक धर्मों का वहां विधान है ऐसा भी नहीं कह सकते। क्योकि वे सब धर्म लोक में प्रसिद्ध होने के कारण लौकिक ही हैं। पादादि के विना गमनक्रिया अलौकिक ही होगी। एव च स्वरूप के ज्ञानार्थ धर्मराहित्य का विधान तथा उपासना के लिये धर्म, विधान इस तरह से दो विधेय होने से (२) इसका विशेष विवरण पूर्वमीमांसाके तीसरे अध्याप तीसरे पाद में किया गया है। (२)प्रपाणिपादो जवन्ना गृहोना। (३) परास्य शक्ति।

८५ श्रीव्रजराज विरचित वाक्य भेद होगा। इसके सिवाय, ब्रह्म में लौकिक धर्मों का अस्तित्व भ्रम से मान कर यदि उपासना की जाय तो वह अशुद्ध उपासना किस काम की ? "(१)दूसरे स्वभाव के आत्मा को विपरीत कहनेवाला पापी है" इत्यादि वाक्यों में भी इसी कारण से निन्दा की गयी है। ब्रह्म में यद्यपि धर्म नहीं हैं, तथापि शाखाचन्द्रन्याय से उसका वैशिष्टय मानने में क्या आपत्ति है ? ऐसा पूछना भी व्यर्थ है। क्योंकि आप जिस दृष्टान्त को लेते हैं वह बिलकुल असम्भव है । शाखा अर्थात् डाली जिस तरह प्रत्यक्ष है उस तरह ब्रह्म प्रत्यक्ष कहां है: जिसमें कि, चन्द्र के मुताबिक धर्मों का आरोप करेंगे हाथ पांव के सिवाय लेना देना वगैरहः ब्रह्मनिष्ठ धर्म प्रत्यक्ष नहीं है। एवं च जब ब्रह्म और धर्म दोनों अप्रत्यक्ष ठहर गये तब वहां प्रत्यक्षस्थलीय शाखावन्द्रन्याय लगाना बिलकुल गलत है। आकाश का दृष्टान्त लेकर ब्रह्म में धर्म सिद्ध करना भी इसी कारण से ठीक नहीं है। ब्रह्म में किसी धर्म का आरोप नहीं हो सकता। वास्तव में किसी धर्म का ब्रह्म में आरोप तब कर सकते हैं जब की वह इतरत्र प्रसिद्ध हो। कारण दूसरी जगह रहनेवाले धर्म की दूसरी जगह स्थापन करने को ही आरोग कहते हैं । अर्थात् पाणिपाद रहित गमनादि क्रिया जब लोक में में प्रसिद्ध ही नहीं तब उसका आरोप हो ही नहीं सकता । इसी कारण से निषेध श्रुनियां अलौक्तिक धर्मों का भी निषेध नहीं कर सकतीं। पहिले यदि उन धर्मों को जान लेंगे तब निषेध हो सकता है। परन्तु अलौकिक अर्थात् लोक में अज्ञात धर्मों का निषेध कैसे होगा? हमारी इन्द्रियों से यद्यपि उन धर्मों का ज्ञान नहीं होता तथापि श्रुति की दृष्टि से होगा ऐसा भी नहीं मान सकते । क्योंकि यदि ऐसा मानेगे तो संसार में (२)तीन प्रकार के रूप हो जायंगे, ओर "(३)ब्रह्म के मूर्त तथा अमूर्त दो ही रूप है" इत्यादिश्रुतियों के साथ विरोध हो जायगा । इस श्रुति में जिन का ज्ञान होता है उसी का अनुवाद नहीं किया गया है। दोनों का प्रत्यक्ष हमको नहीं हो सकता इस बात को साफ करने के वास्ते 'पहले दो प्रश्नों का विचार करना होगा वे ये हैं-क्या श्रुति शुक्ति पर (१) अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सन्सुभाषते स पाप कृत्तमो लोके स्तेन आत्मापदारकः। (२) जिसका प्रत्यक्ष हमलोगों को होता है वह पहला, जिसका प्रत्यक्ष हमलोगो को नहीं होता, इ परतु जो ब्रह्म पर है वह दूसरे प्रकारका और जिसका प्रत्यक्ष श्रुतिको होती है वह तीसरे प्रकार का है। (३) वा व ब्रमगो रूपे मूर्तश्चैवामूर्तचेति ।

ब्रह्मवाद रजत का भ्रम होता है उसी तरह दोष युक्त दृष्टी से उन धर्मों को देखती है ? या रजत में रजतत्व के समान गुण द्वष्टी से ? इसमें प्रथम पक्ष कभी भी नहीं बन सकता । क्यों कि रजत जैसा दूसरे स्थान पर सिद्ध है वैसे ये धर्म इतरत्र नहीं हैं। और भी, श्रुतियो को भ्रम कैसे होगा ? भ्रम अविद्या से होता है । श्रुतियों के साथ अविद्या का सम्बन्ध कहीं भी नहीं कहा है। इस तरह से पहला पक्ष नहीं ले सकते दूसरा पक्ष लेंगे तो उसका निषेध नहीं किया जा सकता क्यों कि सत्य ही देखा गया है। वह सत् और एकरस होने के कारण उसमें अवस्था भेद मान कर भी. उपपत्ति नहीं की जा सकती। वह और भी एक दोष ऐसा मानने पर होता है,कि उपासनार्थही क्यों न हो भूठेधर्मों का विधान करने से श्रुति प्रतारक अर्थात् दूसरों को फंसानेवाली होगी। उपासना भी ऐसे अलौकिक धर्मों की नहीं हो सकती। वे धर्म अलौकिक होने के कारण खाली कल्पना करना भी असम्भव है। उपा- सना की अर्थात् ध्यान की बात तो दूर ही है। निराकारोपासना अशक्य इसी केलिये साकारोपासना का स्वीकार किया, परन्तु ऐसा करने पर भी मूल दोष ज्यों का यों ही कायम है । अर्थात् लहसुन खानेका पाप किया तब भी बिमारी छूटी नहीं ऐसी अवस्था हो गई । उपासना क्या चीज है? अभी तक जो निरूपण किया गया है उससे यह सिद्ध हुआ कि ब्रह्म मे धर्मों का ध्यान कोई रीति से नहीं किया जा सकता । परन्तु एक रीति से फिर उपासना सिद्ध कर सकते हैं। वह रीति शाब्दबोध की है। नदी के तीर में गय्याएं है, सौन्दर्य की नदी इत्यादि वाक्यों में जिस तरह से वैशिष्टय बोधित किया जाता है इसी तरह से श्रुति बोधित वैशिष्टय मान कर उपासना की सिद्धि होगी। एवंच इस चाल से उपासना की सिद्धि होने के कारण आनर्थक्य दोष नहीं है। ऐसा कहना भी ठीक नहीं क्योंकि चाल से हो ही नहीं सकती । "धर्म विशिष्ट ब्रह्म की उपासना" इस का अर्थ उसको देखने को इच्छा अथवा उसकी प्राप्ति की इच्छा अथवा उसको जानने की इच्छा ऐसा नहीं किया जा सकता क्योंकि तुम्हारे मत में (शंकराचार्य के मत में) ब्रह्म निर्गुण है। ब्रह्म को उद्देश्य करके होम या दान करना ही उपासना है ऐसा भी नहीं कह सकते। क्योंकि इस तरह का यज्ञ. शास्त्र में नहीं है । ब्रह्म निर्गुण होने के कारण पुष्पादि पदार्थों से उसकी पूजा रूप उपा- - परन्तु ऐसा उपासना इस - श्रीब्रजराज विरचित सना भी नहीं हो सकती । मनन ही अगर उपासना हो तब निर्गुण ब्रह्म का भी मनन हो सकता है अतः उपासना के लिये धर्म विधान किया गया है ऐसा नहीं कहना चाहिए। निर्गुण का मनन करने के लिये बुद्धिस्थैर्य की आवश्यकता है और बुद्धिस्थैर्य के लिये गुणों की आवश्यकता है। एवं च वैयर्थ नहीं है ऐसा कहना भी ठीक नहीं। क्यों कि श्रुति वाक्यों का अर्थ जान कर भी निगुण का मनन हो सकता है । उसके लिये उपासना की तनिक भी जरूरत नहीं है। सांप्रत सन्या. सियों की अवस्था देखने पर भी यही सिद्ध होता है। वे उपासना नहीं करते हुए भी केवल श्रुति को पढ़ कर मनन करते हैं। ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं है। ब्रह्म में मायिक धर्म होते हैं ऐसा एक मत है परन्तु वह ठीक नहीं। क्योंकि मायिक शब्द का अर्थ है माया से उत्पन्न हुवा । अर्थात् माया जिसका कारण है वह । शास्त्र में तीन प्रकार के कारणों का निरूपण है। एक समवायो अर्थात् जिसके उपर समवाय सम्बन्ध से कार्य उत्पन्न होता है, दुसरा असमवायी कारण और तीसरा निमित्त कारण कहो जाता है। इन तीनो कारणों में से एक भी प्रकार से माया कारण नहीं हो सकती। मायाको यदि समवायिकारण मानेंगे तब वे माया के ही धर्म होंगे। समधायिकारण ब्रह्म के साथ एक कारण में, तथा खास ब्रह्म में न रहने के कारण वह असमवायि कारण रूप भी नहीं है। दण्ड चक्र के माफिक निमित्त कारण यदि माया होतो ब्रह्म में माया सम्बन्ध मानना होगा । और पैसा मानने से निर्विशेष अर्थात् धर्म रहित ब्रह्म की सिद्धि कैसी होगी ? माया को धर्म के प्रति निमित्त कारण मानने से दण्डादि का जिस तरह से कुलाल प्रयोजक होता है उसी तरह से माया का प्रयोजकत्ब ब्रह्म में मानना होगा । और यह माया सम्बन्ध के पहले से ब्रह्म में होने के कारण मायिक कह कर इस का निषेध भी नहीं कर सकेंगे "ग्रहण निमित्तक स्नान होता है" अर्थात् स्नान का कारण ग्रहण है। प्रस्तुत धर्मों में भी इसी तरह से माया का कारणत्व मानेगे तब तो और भी अनर्थ होगा। क्यों कि वहां दो,प्रश्न अवश्य उपस्थित होंगे-क्या माया नित्य है या अनित्य ? यदि नित्य कहेंगे तो अद्वैत सिद्ध नहीं होगा। क्योंकी दुनिया में दो वस्तुएँ होंगी। यदि अनित्य पक्ष का स्वीकार करेंगे तो जिस काल में माया नहीं है उस काल में ब्रह्म में पायिक गुणों का अभाव मानना होगा।

ब्रह्मवाद नहीं इस में यहां फिर एक विचार उपस्थित होता है। प्रागभाव वस्तु के उत्पन्न होने के पहले जो रहता है वह अनादि और सान्त है। इसी प्रकार माया भी अनादि और सान्त मानेगें । परन्तु ऐसा कहना भी ठीक नहीं। क्यों कि माया अनादि है इसमें कोई प्रमाण नहीं मिल सकता। हम लोग जिस प्रकार उसके आदित्व को नहीं प्रत्यक्ष कर सकते उसी प्रकार अनादित्व भी उसमें नहीं मान सकते। वैसा मान ने से ब्रह्मवत् माया भी नित्य हो जायगी। अर्थात् ब्रह्म सद्दशत्व माया में होने कारण "उस ब्रह्म के सदृश कोई नहीं' इत्यादि श्रुतियों के साथ विरोध होगा। प्रागभाव का दृष्टान्त देना ठीक नहीं क्यों की माया भावरूप है। और भाव में तो अनादित्व होने से अनन्तत्व ही रहेगा। सान्तत्व कभी नहीं रह सकता। जन्य अर्थात् उत्पन्न होने वाले भाव का ही नाश होता है। ऐसा नियम नहीं मान कर यदि माया की उत्पत्ति नहीं मानते हुए भी नाश मानेगे तब ब्रह्म का भी नाश मानने की आपत्ति हो जायगी क्यों की अब किस का नाश है और किस का कुछ विशेष कारण बता नहीं सकते। असली बात यह है कि दृष्टान्त ही प्रथमतः असिद्ध है। प्रागभाव जैसा कि नैयायिक मानते है सिद्ध ही नहीं। इस कपाल में घट उत्पन्न होगा इस प्रतीति को देखकर वे प्रागभाव की सिद्धि करते हैं। परन्तु यह प्रतीति प्रागभाव साधक नहीं हो सकती। परन्तु सत्ता अग्रिम काल में होगी यही उस का अर्थ है । इस कपाल में अभी घट नही है इस प्रतीति से भी प्रागभाव नहीं सिद्ध हो सकता । यद्यपि इस प्रतीति का अर्थ घटात्यन्ताभाव या घटध्वंस नहीं है, तथा- पि तिरोभाव अर्थ मान सकते हैं । तिरोभाव प्रागभाव स्वरूप नहीं है क्योंकि ध्वंस में भी तिरोभाव की प्रतीति उत्पन्न होती है। एवं च तिरोभाव से ही गतार्थता हो गई तो फिर प्रागभाव मानने की आवश्य- कता क्या है ? विद्यमान वस्तु का प्रत्यक्ष न होना ही तिरोभाव है । और यह ईश्वरेच्छा से होता है। ईश्वरेच्छा नित्य होने से यह तिरो- भाव भी नित्य नहीं हो सकता । क्यों की नित्य प्रलय और उत्पात्त मानने की आपत्ति होगी । दुनिया में प्रलय और उत्पत्ति चलती ही है ऐसा देखकर इष्टापत्ति नहीं कर सकते । क्योंकि एक हो वस्तु का प्रलय और उत्पत्ति सदा होने की आपत्ति देते हैं । अथवा अभी घट नहीं है इस प्रतीति का अर्थ अत्यन्ताभावही समझिये। अत्यन्ता- भाव नित्य है, अतः अभी ऐसा प्रयोग अनुपपन्न है, ऐसा भी नहीं श्रीब्रजराज विरचित मानना चाहिये । क्योंकि प्रागभाव मानने वाले के मत से भी यह अनुपपत्ति निश्चित है, उस समय प्रागभाव की उत्पत्ति कहां है ? अर्थात् दोनों तरफ यह घट समान हैं । यद्यपि घट प्रागभाव नहीं मानने से घटोत्पत्ति होने के बाद भी घट होगा ऐसी प्रतोति क्यों न हो? ऐसी ओपति दे सकते हैं परन्तु उसका कारण सहज है, उत्पत्ति के बाद घट होगा ऐसी प्रतीति नहीं हो सकती, क्यों की घटवत्ता बुद्धि उस बुद्धी को रोक देती है। एवं च प्रागभाव न मान कर भी सब उपपन्न हो सकता है। ऐसा करने लाघव भी होगा। अन्यथा, अति रिक्त प्रागभाव की कल्पना करने से गौरव दोष होगा। परन्तु यहाँ फिर शंका उपस्थित होती है की घटात्यन्ताभाव ही यदि प्रागभाव रूप माना जाय तो अत्यन्ताभाव नित्य होने के कारण घट की उत्पत्ति ही न होगी । यद्यपि एतद्घटाभाव वहां नहीं है तथापि दुसरे घटका अत्यन्ताभाव रहने में क्या बाधक है ? गौरव दोष दिया था, परन्तु आवश्यक स्थल में वह दोष नहीं गिना जाता। घटबुद्धि प्रतिबन्धक है ऐसा कहना भी ठीक नहीं। क्यों की यहां बुद्धिका अर्थात् प्रतीति का विचार नहीं किन्तु उत्पत्तिका भी विचार एवच नित्य प्रतिबन्धक ही है अतः घटवत्ता बुद्धि कभी होगी ही नहीं। ऐसा न मानेंगे तो वायु में रूप की उत्पत्ती माननी पड़ेगी। तात्पर्य यह कि प्रागभाव अलग मानना चाहिए, परन्तु यह नैयायिकों का कहना ठीक नहीं है। घटत्व रूपसे उस घटपर अगर अत्यन्ताभाव नहीं है तो फिर अत्यन्ताभाव धैकालिक क्यों कर होगा? भूतल में जब घट नहीं रहता तब घटाभाव बुद्धि होती है फिर वहां घट लाने से घटवत्ता बुद्धि होती है, यह देख कर मानना होगा कि (बुद्धि का प्रतिबध्य प्रतिबन्धक भाव उपपन्न करने के लिये ) अत्यन्ता भाव स्वतन्त्र है। परन्तु यहां भी दो प्रश्न उपस्थित होते है। क्या वहां सामानाधिकरण्येन अभाववत्ता बुद्धि मानते हैं या अवच्छेदावच्छेद से ? प्रथम पक्ष लेने से यत्किञ्चित् घटवत्ता बुद्धि होने की आपत्ति होगी। द्वितीय पक्ष लेना चाहते है तो फिर सामानाधिकरण्येन अभाव का बखेड़ा ही निकाल दीजिए ! व प्रतिबन्ध की उपपत्ति दूसरी तरह से कर सकते हैं। घटरूप से आविर्भावेच्छा होने पर अभाव ग्रहण तिरोहित होता है और सर्व व्यवहार विषय हो जाते हैं। सर्व व्यवहारों के लिये ही वह प्रकट होती है। प्रागभाव भाव न मानेंगे तो विद्वदाभरण (विद्वन्मण्डन) में अनित्य का ब्रह्मवाद ८४ जोलक्षण कहा गया है वह अनुपपन्न होगा ऐसी शंका न करनी चाहिए। क्योंकी वहां दूसरों का मत अभ्युपगम किया गया है न कि खास अपना मत ग्रन्थ कार ने वहां बताय है। वास्तविक बात यह है कि अभाव का प्रतियोगि होना ही अनित्य को लक्षण ग्रन्थकार के सम्मत है । ऐसा लक्षण करने पर भो ब्रह्म में उसकी अतिव्याप्ति नहीं हो सकती। क्यों की वे सब कार्य अर्थात् जन्य वस्तुओं के गुण हैं । अस्तु अब फिर मूल विषय के तरफ देखना चाहिये। ब्रह्मनिष्ठ धर्मोंका मायिकत्व होना असम्भव है यह सिद्ध किया गया। एवंच अलौकिक धर्मवान् ब्रह्म-जैसा कि पहले ही कहा गया है-सिद्ध हुआ। इसी को सिद्ध करने के लिए दूसरा विशेषण मूल में दिया है वह है 'अशेषोपनिषद्वेद्यम्' जिन में विशेष नहीं इत्यादि विग्रह करके कर्मधारय और तत्पुरुष समास करने से यह समास सिद्ध होता है। सर्व उपनिषदों में 'तिपाद्य ब्रह्म ही है यह मतलब निकला । 'उप निषदों में प्राकृत धर्मों का विवेचत मानने से ब्रह्म तद्विशिष्ट मानना होगा। परन्तु प्राकृत धर्म ब्रह्म में है ही नहीं अतः तत्प्रतियादक सर्व वाक्यों को ब्रह्म परत्व नहीं मान सकते। एवंच (१)सर्व वेद जिसका वर्णन करते हैं' यह श्रुति वाक्य विरर्थक होगा क्यों की सब उपनिर्दे कहां ब्रह्म का वर्णन करतो हैं? एवंच यह दोष हटाने के लिए ब्रह्ममें अलौकिक धर्मों का अस्तित्व मानना चाहिए। अतात्विक भेद ब्रह्म में मानकर भी पूर्वोक दोषों का निवारण नहीं कर सकते। क्यों की प्रतात्विक शब्दका अर्थ है सोपाधिक अर्थात् उपाधि सहित, और वह उपाधि माया है। अब देखिये इस माया का सम्बन्ध ब्रह्मके साथ कैसे हो सकता है ? यदि सर्वतः ब्रह्मको आवृत् करके मपाका सम्बन्ध है तो यह हो नहीं सकता, ब्रह्म किसी से आवृत नहीं हो सकता। ब्रह्म का एक देश मायावृत है यह भी कहना ठीक नहीं । क्यों की परिच्छिन्न वस्तु में ऐसा रहता है, ब्रह्मतो परिच्छिन्न नहीं है, अतः ऐसे व्यापक ब्रह्म का एक देश कैसा होगा। "(२)यह असङ्ग है" इस श्रुति के साथ विरोध भी है। यही फिर भी कोई आक्षेप कर सकता है कि ब्रह्म सर्वव्यापि हुआ तो क्या हरज है ? आकाश के समान वह भी सावच्छिन्न होगा। अर्थात् सर्वत्र एक ही आकाश होते हुए भी घटान्तर्गत आकाश घटावच्छिन्न होता है उसी तरह ब्रह्म व्यापक होने पर भी (१) सर्वे बेदा यत्पदमाममनान्ति । (२) असङ्गो अयम् ।

श्रीब्रज़राज़ विरचित साथ ? मायावच्छिन्न हो सकता है। परन्तु यह दृष्टान्त ही पहले ठीक नहीं है। दृष्टान्त सदश वस्तु का होना चाहिये। ब्रह्म का आकाश के सादृश्य नहीं है। आकाश कार्य होने के कारण सांश है सांश होने पर भी वायु की तरह अग्राह्य है अतः उसका प्रत्यक्ष नहीं होता । वायु प्रत्यक्ष है ऐसा कहेंगे तो फिर ध्यणुक ने क्या अपराध किया है ? उसका भी प्रत्यक्ष मानो । महत्व न होने के कारण घणुक को आपत्ति का कारण कहेंगे तो स्पर्श न होने के कारण यहां भी वारण कर सकते हैं। सोश होने के कारण उसका नाश होगा ऐसा आक्षेप करेंगे तो कोई हरज नहीं, क्योंकी हम भी यही मानते है। आकाश हमारे मत से अनित्य ही है। अकाश का दृष्टान्त देने पर भी ब्रह्म में अवच्छिन्नत्व सिद्ध नहीं होगा। अवच्छेदक उसे कहते है जो विभाग करता है। जैसा घटत्व घट को पट से विभिन्न कर देता है। आकाश में भी आकाश में भी इसी तरह से घट अपने परिमाणानुसार भाग के अलग कर देता है अतः घटावच्छिन्न आकाश यह प्रयोग हो सकता है, परन्तु ब्रह्म में इस तरह का अवच्छिन्नत्व न होने के कारण ब्रह्म मायावच्छिन्न कैसे हो सकता है। ब्रह्म मायावच्छिन्न तभी होगा जब ब्रह्मके साथ माया को कोई सम्बन्ध हो। परन्तु संयोग रूपी सम्बन्ध नहीं हो सकता, क्यों को नित्य वस्तुओं का संयोग नहीं हाता। और उस में संयोग का लक्षण भी नहीं जासकता। समवाय भी नहीं मान सकते, अयुत सिद्धों का समवाय सम्बन्ध माना जाता है, वैसा यहां नहीं है। ब्रह्म और मयाके बीच में विशेष्यविशेषणभाव भी नही है । अतः स्वरूपसम्बन्ध भी नहीं होगा। विशेष्यविशेषणभाव सम्बन्ध मानेंगे तो ब्रह्म में धर्म मानने की आपत्ति होगी। आर्थात् ब्रह्म सधर्म होगा । ब्रह्म में कर्तृत्व जिस तरह से मायिक है उसी तरह से विशेष्यत्व भी मायिक मानेंगे ऐसा कहना भी ठीक नहीं। क्यों की मायिक शब्द के दो अर्थ हैं एक है माया. जन्यत्व ( अर्थात् माया से पैदा हुआ ) और दुसरा है माया सम्बन्ध होने पर दृश्य होने वाला इन में पहला अर्थ मानेंगे तो ब्रह्म सधर्मक होगा “एकरस ब्रह्म है" इत्यादि श्रुतिओं के साथ विरोध पड़ेगा। दूसरा अर्थ लेंगे तो ब्रह्मको निःसंग कहनेवाली श्रुतिओं के साथ विरोध होगा। • . ब्रह्म में माया सम्बन्ध नहीं है किन्तु जीव में ही है। और जीव- निष्ठ माया से ही ब्रह्म में विचित्र धर्म भासमान होते हैं। अर्थात् शङ्खादिओं में रतिमा न रहते हुए भी लालचष्मे वालों को बा लाल मा ब्रह्मवाद ९१ प्रतीत होता है उसी तरह से ब्रह्म में जीव को धर्मों का आभास होता है। एवंच "ब्रह्म धर्म शून्य ही है" इत्यादि पूर्वपक्ष भी दोषग्रस्त है। जीव जब ब्रह्म रूप है तब माया सम्बन्ध उस में भी नहीं हो सकता। तात्पर्य माया सम्बन्ध न रहने के कारण ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं रहते हैं किन्तु अलौकि धर्म ही उस में हैं । ऐसे ब्रह्म का महत्व वर्णन करने के लिये आरम्भ में 'परं ब्रह्म' अर्थात् 'श्रेष्ठ ब्रह्म' ऐसा कहा है। खाली 'पर' कहने से ब्रह्मका बोध नहीं होगा '(१)इन्द्रियों को पर कहा है' इत्यादि श्रुतियों में इन्द्रियों को भी पर अर्थात् श्रेष्ठ कहा है अतः 'ब्रह्म' पद भी 'पर' पदके आगे जोड़ दिया है। अर्थात् सर्वश्रेष्ठ ब्रह्म यह अर्थ निष्पन्न हुआ । खाली ब्रह्म कहने से परत्व लाभ नहीं होगा क्योंकी ज्ञेय ब्रह्म में भी उसका सम्भव है। (२ महत् से श्रेष्ठ अव्यक्त है, अव्यक्त से श्रेष्ठ पुरुष है, (परन्तु ) पुरुष से कोई श्रेष्ठ नहीं"। इस श्रुति में तथा '(३)इन्द्रियां पर हैं' इस श्रुति में भी अक्षर ब्रह्म का ही वर्णन है । अतः अक्षरब्रह्म 'पर है इस में प्रमाण भी मिल गया अक्षर ब्रह्म में प्रमाण श्रुति ही है। 'क्षर और अक्षर ऐसे लोक में दो तरह के पुरुष है। इस श्रुति में अक्षर ब्रह्म ही पुरुष शब्द से बाधित होता है । 'उत्तम पुरुष अन्य है जो परमात्मा कहलाता है। इस में 'परमात्मा' शब्दसे अक्षर ब्रह्मसे भिन्न पर ब्रह्म का अस्तित्व वर्णन किया गया है। तात्पर्य यह है कि 'सत्य, ज्ञानवान् तथा अनन्त बह्म है, श्रुति में प्रतिपादित जो श्रेष्ठ ब्रह्म वह मनोरथों की पूर्ति करते हुए तुमको आनन्दित करें यह आशीर्वचन बोधित किया गया है। इति श्रीगोस्वामिश्रीरघुनाथात्मजब्रजनाथविरचितो ब्रह्मवादः सम्पूर्णः । (१) इन्द्रियाणि पराण्याहु' । (२) महतः परमव्यक्त भव्यतात्पुरुषः परः पुरुषानपरद्विचित् । (३) इन्द्रियाणि पराण्याहुः।

परिशिष्टम् । (क) ब्रह्मवाददीपिका। "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने"रिति वाक्यात् ब्रह्मस्वरूपं ब्रह्मविदां विषयः, अस्मदादीनां तु अविषयः, ब्रह्मभिन्नं च अस्मदा- दीनां विषयः, ब्रह्मविदामविषयः । जगतस्तु ब्रह्मविदां अस्मदादीनां च शानविषयत्वादभेदो भेदश्च न वक्तुं शक्यः । तत्रोच्यते-नहि ब्रह्मस्वरूपं वेदादतिरिक्तन प्रमाणेन सातुं शक्यते । वेदस्तु ब्रह्म स्वरूपं निरूपयन्नभेद एव निरूपयति, अतो धर्मिग्राहकप्रमाण- सिद्धत्वादभेदस्याऽस्मशानं भ्रान्तं यतोऽस्मदादयो मायावृता मायावृतं च विलोकयन्ति । तथाहि-भगवान् सर्वगुणसम्पूर्णोऽनन्तशक्तिः स्व. स्थ विचित्ररमणेच्छया विचित्रजडजीवान्तर्याम्यात्मकं जगत् स्वस्व. रूपादेव सृष्टवान् । तत्र जीवानामेव मायया मोहः, नान्ययोः। जडे ज्ञान- तिरोधानात्, अन्तर्यामिणो जीवनियामकत्वात् ।माया हि भगवच्छक्तिः। सा द्विधा । एका आवरणरूपा, द्वितीया विक्षेपरूपा । तत्र आवरण- रूपा तु सर्व जगत् आवृत्य जीवस्य स्वस्वरूपविस्मारिका जाता। द्वि- तीया तु जीयमावृत्यान्यथाज्ञापिकाऽभूत् । अतोऽस्मदादयो ब्रह्मस्व- रूपमपि जगत् ब्रह्म भिन्नत्त्वेन जगत्त्वेन च पश्यन्ति । ब्रह्मविदस्तु जगत् ब्रह्मत्वेनैव पश्यन्ति, न भिन्नत्वेन । अस्मदोंदीनां माया मोहात् । ब्रह्म विदां च मोहस्य निवृत्तत्वात् । ननुजगतो ब्रह्मत्वं श्रतिर्वदति । सर्वे जनाः स्तु जगत् ब्रह्मभिन्नत्वेन जगत्वेनैव पश्यन्ति । अतः सार्वजनीनप्रतीति. विषयत्वात् कथं जगज्शानभ्रान्तं भवेत् । प्रत्यक्षापेक्षया शब्दस्य जघ- न्यत्त्वात् । तत्रोच्यते । नहि मायादोषदुष्टेन्द्रियजीवप्रत्यक्षविरोध मात्रेण सर्वप्रमाणमूर्धन्यरूपाऽप्रमाण्यशङ्काकलङ्करहिताश्रुतिरन्यथयितुं शक्या।' यतः श्रुत्युक्तसाधनैः मायानिवृत्तौ ब्रह्मबोधने सति तस्यैष तद्भानबाघदर्शनात् । यथा शंखः पांडुरः इति वाक्यं पिचादिदोषदुष्ट- चक्षुषा शंखः पीतत्त्वेन पश्यतो पि प्रत्यक्षेणान्यथयितुं शक्यते । तस्यै- व तदोषनिवृत्तौ सति शंखे पांडुरत्वादर्शनात् । तद्वदेव माया दोष दुष्टे- अमवाद ९३ न्द्रियेविषयोकृतमेव जगदूपमवास्तवमित्युच्यते । नतस्तुतया प. श्येत् । दृश्यमानं विनश्यति इति इदमेव वाचारब्धत्वं । "वाचारंभणं वि. कारो नामधेयं मृत्तिकेत्येवसत्यम्" इति विकारित्वमपीदमेव । “त्वय्युद्ध- वाश्रयति यस्त्रिविधी विकारो मायान्तरेति । न च मायादोषदुष्टेद्रियैवि. षयीकृतस्य जगद्रपस्यानृतत्वेन तहोषरहितेद्रियेविषयीकृतस्य ब्रह्मरूपस्य च सत्यत्त्वेनपदार्थद्वयसद्भावान्नाऽभेदसिद्धिरिति वाच्यम् । “सस्वल्वि. ति"श्रुतौ सर्वपदस्याऽसंकुचितवृत्तित्वेनानृतस्यापि ब्रह्मस्वनिश्चयात् । अत एव ब्रह्मविज्ञाने सति सर्वत्र ब्रह्मति स्फुतिर्शानिनां । किंव ब्रह्मवि. ज्ञानं यावन्नास्तितावदेव जगदनृतं विनाशोत्पत्यो दर्शनात् । ब्रह्म तु स- त्यं विनाशोत्पस्योरश्रवणात् । इति लोकोक्तिः । ब्रह्म बोधेसतिनाशोत्पत्ति. प्रतीत्योरभावेन सर्वत्राऽखंड ब्रह्मस्फुरणेन च न किंचिदप्यनतमस्ति सर्व- स्यैव ब्रह्मत्वेन सत्यत्वात्। यश्च देहाद्यपार्थमसदत्यमभिज्ञमात्रमित्यादि श्रीभागवातादिषु देहादीनामनृतत्वनिरुपणन्तदपि यावहेहादिषुकार्य- त्वेन ज्ञानन्तावदेव । यदा तु कार्यतामाननिवृत्तिस्तदा सर्व ब्रह्म रूपमेव नानृम् । “अन्यथा सत्यंचानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किंचित्तत्सत्यमि- त्याचक्षते” इतिश्रुतिर्नसंगच्छेत। ननु मास्तु मायामोहितजीवप्रत्यक्षब- लेन जगतो ब्रह्मभेदः साक्षात् पुरुषोत्तमसंबंधीनां लीलोपयोगिनां तु प्रतीतिबलात् भेदेन भवितव्यम् । तेषां मायया मोहाभावेन तद्भानस्याऽ. भ्रान्तत्त्वात् इति चेत् तत्रोच्यते-"रसोवैसः' इति श्रुत्या भगवतो रसरूप. त्वं तावन्निश्चितं रसस्तु श्रृंगार एव अन्येषां रसानां शृगारमिश्राणामेव रसत्वकथनात् । स च शृङ्गाररसो द्विविधः संयोगविप्रयोगभेदात् । तत्र संयोगे स्वरूपात्मकांनां भकानां स्वरूपात्मकेषु रसोपर्योगिपदार्थेषुतथा तथाज्ञान भगवतैव कार्यते तदैव रससिद्धिर्यतः । एवंसति तद्भानस्य भगवदैछिकत्वाद् भेदबाघः। विप्रयोगे तु देहेंद्रियप्रोणान्तःकरणजीवेषु भ. गवत्प्रवेशेन सर्व देहादिकमपि विप्रयुक्तानां भक्तानां भगवदूपमेव भासते अत एव कस्यानित्पूतनायंत्या इत्यादिना निरूपितं भगवल्लीलानुकरणं तेषु संभवति । अतो वियुक्तभक्तप्रतीतिसिद्धत्वादप्यभेद एव सिद्धः । इति न कोपिशंकालेशः। एवं ज्ञानमार्गों भक्तिमार्गश्च नाभेदे शंकासमर्पक: किंतु शंकापनोदक एवेतिप्रकारोजगद्ब्रह्मणोरमेदवादः सात्विकानां हृ. दये यदि समागच्छेत् तदैव मतान्तरेषु मायावादप्रभृतिषु आसक्तिस्तदु- कप्रकारेणाचरणं च तेच्छेत् । ब्रह्मवादस्य हृदयेऽनधिरोहे मतान्तरेष्वा- सतिर्नगच्छति । न हितरणिकिरणप्रसरणमंतरेण नैशं तमो गच्छतिनिके वलं ब्रह्मवादस्य मतान्तरेष्वनासकिमानं फलं किन्तु ब्रह्मवादस्य वेदादि- ब्रह्मवाद। संदेहनिचारकत्वेन तदुक्तानुवादकत्वात् ।भगवतो जीवस्य जगतश्च यथा- स्थितस्वरूपज्ञापकत्वात् । तदुक्तप्रकारेण भगवद्भजनादिकरणे सत्फलसि. द्धिः। मतान्तराणांतु बुद्धावतारकार्यसिह्यर्थ प्रकटितशिवादिदेवप्रवतित्वेन वेदादिषु संदेहनिवारणब्याजेन तद्विरुद्धनिरूपकत्वेन सर्व पदार्थानामय- थार्थ शापकत्वात्तदुक्तप्रकारेण कृतेपि भगवद्भजनादौ न सत्फलसिद्धिः । किंतु भगवत्स्वरूपे जीवस्वरूपे च अन्यथाज्ञानादसत्फलसिद्धिरेव । “यो:- न्यथासंतमात्मानमन्यथा प्रतिपाद्यते । किन्तेन न कृतं पापं चौरेणास्मापहा. रिणेति वाक्यात्। अतो ब्रह्मवादे अणुमात्र मपि संदेह मा कुर्वतु । संदेहस्य असत्फलसाधकत्वात् "संशयात्माविनश्यतीति' वाक्यात् । किन्तु सर्व दाचित्तैकाग्रता। अलौकिक भगवन्निश्वासरूपवेदेन निरूपित अलौकिकै गवन्मुखारविंदरूपश्रीवल्लभाचार्यः स्वप्रकटीकृतमलौकिकब्रह्मवादमेव विचारयन्तु तेनैवसर्वसंदेहनिवृत्तिः । एवंभूतं वल्लभाचार्याणांमतं सर्वेभ्यो ऽनुगृहीतेभ्यः कथनीयं सद्भिर्विचारणीयं तेनैव सर्वसंदेहान् निवार्य अनार्यमतानि दूषणीयानि । नतु तेषु मतेषु आसक्तिः कार्या नापि ब्रह्मवादे संदेहः कार्यः । इति ब्रह्मवादस्य दीपिकेयं सम्पूर्णा ॥

श्रीकृष्णायनमः। परिशिष्टम् । (ख) अथ स्मतेव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । ६ अपुष्टस्य तस्यैव ( स्थायिभावस्यैव ) साधनफलरूपत्वम् । अपुष्टो भावरूपः पुष्टो रसरूप इति रसशास्त्रमर्यादा १९ अज्ञान प्रत्येव प्रपञ्चभिन्नस्य उपास्यत्वमुच्यते नतु शानिनः । १६ अवच्छेदकं हि व्यवच्छेदकम् । अशुद्धत्वं मायोपाध्यवच्छिन्नत्यम् । आरोपोधन्यधर्मस्यान्यवस्थापनम् । ३३ आविर्भावस्तु विद्यमानस्य वस्तुनोऽनुभवविषयता योग्यत्वम् । तदयो. ग्यत्वं च तिराभावः । ३१ आविर्भूतानन्दत्वे ब्रह्मत्वम् । ३१ उभयाभिलाषाभावे रसमर्यादामप्रसङ्गात् । ૨૦ एकमेवाद्वितीयमिति-सजातीय विजातीय स्वगतभेदविवर्जितमि. त्यर्थः। कारणाभावेन कार्याभावः। केवलज्ञानिनस्तु मुक्ता एव न भक्ताः । १४ चरमसमयपर्यन्तस्थितरसानुकूलविकारत्वम् स्यायिभावत्वम् । जडजीवरूप ब्रह्मणि अब्रह्मत्वेन ज्ञानम् , स्वरूपाशानम् । પર जन्ममरणदेशादिरागरूपं विपरीतज्ञानम्बन्धः । ३१ तत्पदशक्यतावच्छेदकधर्मवत्वस्य शक्ये नियमः। ४१ तत्र माहात्म्यम् मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनस्य जगतोऽनायासेनो- त्पत्तिस्थितिभङ्गकरणम्। ६ तिरोहितचिदानन्दत्वे जडत्वम् । तिरोहितानन्दत्वे जीवत्वम् । दृश्यते चेदानीन्तनपरिव्राजकेषु विनैवोपासना ज्ञानम् । ३४ नमधातोः स्वावधिकोत्कर्षवत्तयाज्ञापनमर्थः । परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनं परीक्षा । ६ , २ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । पुष्टिकायेन निश्चयः। प्रकृतिसम्बन्धसहकृतेन्द्रियशानविषयत्वम् , प्राकृतत्वम् । प्रकृतिसम्बन्धसहकृतेन्द्रियाविषयत्वम् , अप्राकृतत्वम् । प्रपञ्चसृष्टेः क्रीडाप्रयोजकत्वेन प्रपञ्चस्य न भगवदतिरिक्तत्वं, किन्तु ૨૨ ३२ भगवद्रूपत्वमेव । २७ प्रलयस्तु कृमीणामिवोदरवर्तित्वमात्रम् । भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येनामुष्मिन्मनाकल्पनम् । भगवता विवाहिता देवाः । भावरूपत्वेन फलरूपत्वेन च साधनफलोभयरूपत्वमपि भगवति सिञ्चति । अत एव भगवानेव हि फलमित्याचार्यचरणाः । २० मायया विवाहिता आसुराः। रसानुकूलविकारत्वं भावत्वम् । लक्षणं हि लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकलक्ष्यप्रतियोगिकभे- दवत्प्रतियोगिकभेदत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिजनकत्वाद्ध. तुस्वरूपम्। लक्ष्यताविशिष्टस्य हि शक्यतावच्छेदकतारखावच्छिन्नप्रतियोगिता- कभेदवद्धर्मावच्छिनत्वनियमः। ४१ लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपो १९ ४. Sसम्भवः। ४० ६ लक्ष्यनिश्चयं विना लक्षणायोगात् । लिप्तत्वालिप्तत्वं, भोक्तृत्वाभोक्तृत्व, कर्तृत्वाकर्तृत्वम् , अपाणिपादो जवनो ग्रहीतेत्यादि विरुद्धधर्माश्रयत्वम् , महत्वम् । वादिप्रतिवादिभ्याधिर्णतार्थः सिद्धान्तः ૨૨ विद्यमानस्य वस्तुनो दर्शनायोग्यत्वन्तिरोभावः । विचारसिद्धर्थकत्वेन शास्त्रसार्थक्यात् । १२ विभावानुभावव्यभिचारिसात्विकादिभिरनुनीयमानस्य माहात्म्य सानपूर्वकस्य स्नेहस्य रसत्वाद्भक्ते रसत्वम् । सजातीयत्वन्तु एकत्वे सस्यनेकानुगतत्वं जातिरिति जातिलक्षणा. दनेकाजीवाः, तदनुगता चित्त्वरूपाजातिः, तद्रूपतया साजा- त्यम्ब्रह्मणः। लमानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसममिव्याहत नमा भेदबोधकत्वनियमात् । पृ.४ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । सम्बन्धत्वस्य द्वित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्ववद्वतिता. कत्वव्याप्यत्वनियमाव । ४२ सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थवत् । सर्वत्रैव हि वाक्यार्थों लक्ष्य एवेति च स्थितः । साधनानपेक्षत्वे सति साधनानन्यफला पुष्टिः। स्नेहो द्विविधः शृङ्गाररसरूपो भक्तिरसरूपश्च । स्वरूपानन्दानुभवरूपापुष्टिमुक्तिः। स्वस्वरूपबलेन स्वप्रमाणम् , पुष्टिः । २० २७ श्रीकृष्णाय नमः। (ग) अथ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् । ६ ऐ० १-१ अन्यत्र मना अभूवम् अपाणिपादो जवनो असङ्गोह्ययम् असुर्यानाम ते लोका आत्मा वा इदमेक आत्मा वा रेष्टव्यः इन्द्रियाणिपराण्याहुः इन्द्रोमायाभिः इमा रामा:सरथा: उत तमादेशम् एकमेवाद्वितीयम्ब्रह्म एकोऽहं बहुस्याम् एतदैतत् एष उ एव साधुकर्म ऐतदास्यमिदं सर्वम् कश्चिद्धीस प्रत्यगात्मानमैक्षत गुहां प्रविश्यतिष्ठन्तम् तत्केन कं पश्येत बृ-१-५-३ ५ श्वे-३-१९ नृ० ईश०३ ८४३ बृ०२-४-५,४-५६ भ.गी०३-४२ ६०२-५-१९ क०१-१-२५ छां०६-१-३ कां०६-२-१ ०२-६ १३,२०,२१,३१ क०२-४-३ १० कौ०३-१ २१ छां६-८-७ क०२-१-१ १० क०२-१-७ बृ०२-४-१५,४-२-११ १२ श्रुतिषचनानां सूचीपत्रम् । छां०६-७-७ क० २-१.९ तै०३-२ छां० १-२-३ तत्वमसि तन्देवाः सर्वेर्पिता: तपस। ब्रह्म विजिज्ञासस्व तमादेशमप्राक्षः तस्मादेकाकी न रमते देवावब्रह्मणो रूपे न त्वत्समः नायमात्मा प्रवचनन नायमात्मा बलहीनेन निकलनिष्क्रियम् नेहनानास्ति किंचन ११ बृ० १-४-३ १४ बृ०२-३-१ ૨૨ भ० गी०११-४३ ३५ क० १-२-२३, मु०३-२-३ १४ मुं०३-२-४ १७ श्वे० ६-१९ १५ बृ०४-४-१९ ९,१२,१३,४३ क०२-७-७७ क०२-१-७ श्वे०६-८ ३१,३१ ३७ पराञ्चिखानिव्यतृण परास्य शक्तिः परोहियोगो पुरुष एवेदं सर्वम् बहुस्यां प्रजायेय ब्रह्मविदाप्नोतिपरम् ब्रह्मव सन्ब्रह्माप्येति मनसेवेदमाप्तव्यम् महता परमव्यकम् मुत्तिकस्येवसत्यम् सुत्यो समूत्युमाप्नोति अन्योः समृत्युं गच्छति सतो वाइमानि स्था मे शुद्रा विस्पुर्णिमा वामुत्पावका माखोम्यो गोता. ७-९-२ मा० १०-१०-२ छां०६-२-३, ०२-१-७ बृ०३-४-६ क०४-११ क०३-११ छा०६-१-४ क०२-१-१० क०४-११ १० ३७ ११ ०३-१ वृ०२-१-२० मुं०२-१-१ छां०६-१-४ क०२-१-१० मु०२-३-३०१-२-२२ २५ क०२-१-६ ०२-७ ४ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् । ९९ छां ३-१४-२ छां०६-१-४ ४,२०,२८ तै०२-७१ ८ ते०२-१-१ रसो वैस: वाचारम्भरणम् स आत्मानं स्वयम् स ईक्षाञ्चके स एकाकी न रमते सत्यं शानमनन्तम् सदेवसोम्येदमन आसीत् स द्वितीयमैच्छत् सन्मात्रो नित्यः शुद्धः सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सर्व खत्विदं ब्रह्म सर्वमत पव सर्वरसः सर्वे सर्वमयं सर्वे सर्वे वेदा यत्पदम सवै नैव रेमे सवै सर्वमिदम् जगत सहेतावानास साकाष्ठा सा परागति: प्र०६-२ बृ०१-४-३ १६,३१ ६,७,११,३८,४० छां:६-२-१ ७,७,३५ बृ०१-४-३ नृ० ता०९ छां०६-८-४ छां०३-१४-१ ९,१३,३७,४५, नृ० ता०९ छां३-१४-२ नृ० ता०९ क०१-८ ३६ वृ०१-४-३ ना०२३-१ वृ०१-४-३ १४,३१ का०३-११ (घ) अथ उद्धृतवचनसङ्ग्रहः। १७ ३१ अंशोनानाव्यपदेशात् । आभासप्रतिविम्बत्वमेवन्तस्य । कृत्यल्युटोबहुलम् । गतेरर्यवत्वमुभयथा हि विरोधः । ननिकर्तुः प्रकृतिः। जन्माघस्य यतः। ससुसमन्वयात् । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । तर्काप्रतिष्ठानाद। बसू०२-२-४६ तदीनि १-६ पासू०३-३-११३ ब्रसू०३-३-२९ पा०स०१-४-३० ब्रह्म सू०१-१-२ ब्रसु०१-१-३ ब्र०सू०२-१-१४ ब्र०९०२-१-११ ६,७,३१ ११ ११ १०० उद्धृतवचनसङ्ग्रहः । १७,३२ ४३ ८,१९ परामिध्यानाच तिरोहितन्ततोहस्य बन्धविपर्ययौ। ब्रसू० ३-२-९ पुष्टिङ्कायेन निश्चयः। पु००म०९ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् । ब्रन्सू०३-२-२८ प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतः तयोस्तु- प्रत्ययः प्राधान्येन । प्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात । ब्र०सू०१-४-२३ मायामात्रं तु कात्स्न्य॑नानभिव्यक्तस्व- रूपत्वात् । बसू०३-२-३ विनापि चं समुचयो भवतीति महा म०भा० भाष्यप्रामाण्यात् । वैधाच्च न स्वप्नादिवत् । ब्र०स०२-२-२९ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । बसु०१-२-१ सा परानुरक्तिरीश्वरे शां०सू० १-२ स्थायिभावो रसः स्मृतः ০০ કર - w ४२ १९,२७ २० (ङ) अस्मिन्नन्थे उधृतानां श्लोकनाम् अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । ९,१३ ३३ अखण्डं कृष्णवत्सर्वम् । अत्रापि वेदनिन्दायाम्। अनिमित्ता भागवती भक्तिः। अन्यथा सन्तमात्मानम् । अपि चेत्सुदुराचारः। असन्दिग्धेऽपि वेदार्थे । अहं ममेति स्वीकृत्य । अहं सर्वस्य जगतः। आचार्य मां विजानीयात् । इदं हि विश्वम्मगवान् । उत्तमः पुरुषस्त्वन्य। तब्दी०नि०२-१-७८ तब्दी०नि०२-३ भा०३-२५-३३ मस्मृ० भगी०८-३० तब्दीति०२-२८ भा० ११ भगी०७-६ मा० ११-१७-२७ मा०१५-२० भगी०१५-१७ १३ . ३२ ७,२७,३७ अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । १०१ भा० ११-११-४ २३ भा० १०-१-४ भा०११-११-४३ २६ १३ १५ ५ भा० १०-३९-२ भा०४-७-४३ भा०८-२२-२० सिमु०१-२ भा०३-२७-२७ भा १०-९०-४८ तादीति० ११६ भक्तिवर्धिनी ३ भागवत १०-३-३३ २३ १४ १७ एकस्यैव ममांशस्य । ॐ कारवाथ शब्दश्च । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् कर्माकर्म विकर्मेति । कस्य के पतिपुत्राधाः। किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने। क्रीडाभाण्डं विश्वमिदम् । क्रीडार्थमात्मन इदम् । चेतस्तत्प्रवणं सेवा चैत्यस्य तस्वममलम् । जयति जननिवासः शानी चेद्भजते कृष्णम् ततःप्रेम तथासक्तिः तथा न ते माधव तथापि यावताकार्यम् तदुपासन याहानात् तदेतदक्षयनित्यम तस्मान्मन्नक्तियुक्तस्य देवी श्रेषा गुणमयी द्वाविमौ पुरुषौ लोके न मान्दुकृतिनो मूढाः न हि सत्यस्य नानात्वम् नाहम्प्रकाशः सर्वस्य नोवोण्वपि मन्यूनः परोक्षवादो घेदोऽयम् परो हि योगो मनसः समाधिः प्रतिबुझ्च इव स्वप्नात बद्धो मुक्त इति व्याख्या बन्धोस्याविद्यया बृहत्वास उच्यते भगवानपिता रात्री भजताम्मुकुन्दो भक्तिम् भिव काचिस्ता सृष्टिः २३ १७ तब्दीतिः २-१०३ वि०पु०१-२२-६० भा०११-२०-६ भागी० ७-१४ भगी० १५-१६ भागी०७-१५ भा०१२-४-३० भगी० ७-२५ भा०४-११ भा०११-११-४४ ३८ २४ १० ५ भा०११-११-१३ भा० ११-११-१ तब्दीति० ३१,३५ मा० १०-२८-१ भा०५-६-१८ वा० पुराण १८ १४ १४ १०२ अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । २१ भा०९-४-६७ भागी०१६-२० तब्दी०नि०१-४५ प०पु०,गी० ૨૮ १० १६ भा०१२-४-३१ तब्दीति०२-१ भा० ११-१०-३२ भा०२-२-१० भगी०४-११ भा०१२-११-७ भ० गी०९-१२ गीत गोविन्द २३ २५ ૨૮ मत्सेषया प्रतीतच मामप्राप्येव कौन्तेय माहात्म्यानपूर्वस्तु मूककरोति वाचालम् यथाsधनो लब्धधने यथा हिरण्यम् बहुधा यानास्थाय नरोराजन् यावत्स्याद्गुणवैषम्यम् यावन्न जायेत परावरे ये यथा माम्प्रपद्यन्ते योऽविधया युक् स तु राक्षसीमासुरीञ्चैव राधामाधाय हदये वक्षो निवासमकरोत वशीकुर्वन्तिमाम्भवस्या वासुदेवः सर्वमिति विलजमानया यस्य शैवोप्यतेन विश्वस्त श्रवणकीर्तनं विष्णोः श्रिया पुष्ट्या गिरा सजातीय विजातीय स सर्वविद्भजति संशयात्माविनश्यति साधषो इदयम्मह्यम् स्वयं समुचीर्य सुदुस्तरम स्वरूपेणावतारण स्वाराज्यतुष्ट उपशान्त भा०९-४-६६ भ. गी०७-१९ १९ १६ १८ ४५ ५ शु०मा०६४ भागवत ७-५-२३ भा०१०-३९-५५ तब्दीति १-६७ भगी०१५ भ०४-४ भा०९-४-६८ भा०१०-२-३१ पु०प्र०य०१३ २८ २७ २९ १७

The Brahmavada Sangraha And Suddhadvaitapariskara

Author
Pandit Harisankara Sastru Vedabta Visarada
Title
The Brahmavada Sangraha And Suddhadvaitapariskara
File name
The Brahmavada Sangraha And Suddhadvaitapariskara
Text
OCR done
Citation
1928
Published
17/6/03
Publisher
Vidya Vilas Press North Of Gopal Mandir Benares City
Language
Sanskrit
Pages
139
Library
Svclrc
DLI number
383589
Barcode
2040100049249.00
Scanning centre
S.V. Digital Library, Tirupati
Digital publisher
UDL TTD TIRUPATHI
VMLT id
g5wLuWf9qhO
Download PDF

The Brahmavada Sangraha And Suddhadvaitapariskara