·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·*THE
ŚĀNKHĀYANA SRAUTA SŪTR
TOGETHER
WITH THE COMMENTARY
ON
VARADATTASUTA ĀNARTIYA
EDITED BY
ALFRED HILLEBRANDT, PIl. D.
PROFESSOR OF SANSKRIT IN THE UNIVERSITY OF HRENIAU.
VOL. II.
THE COMMENTARY OF VARADATTASUTA INARTPYA.
PUBLISHED FOR THE BALLOTHEOA INDICA.
CALCUTTI
PRINTED AT TUK BALUST VISION I'Rays.
1891.

·No text on this page.

·PREFICE. The edition of the commentally on the sindirvana Srautat Sätra is based upon the three Manuskripts which I have already described on p:19 Vui :10:10 of the liriat volume. Besides the kişith Brihm.in.thenthorquites mumerons works on chithreat branches of Sanskrit-litericlite. I subjuin it list of his principal authorities: are much I 1.1 Lamm 1.2.2. ile lytilanna 111, 1S. :1.19.' Pukillsal, lyudent II, 199, 33. Num 111, 1:1, kathahil ll, 1,7 Vlchihobusuille, il Killunyana I. ;3. li. 1 Vallisicholl II, is iii:. 1, 11, :,:31. to Vullnet I, II. kamdaman mini 11, 1.1. I Tirpitalul. 1., 10). Cioblulapaineet: l\'... ! 11.11. lll. IS 1!. (higieleman il, 1.17 Curripathi Bislimane Jamm l. 03, liUL 1:. ribuce 101.11.2: inkl.n.lichu Shul. Tuttura l...: 11,9 to Candil 17 11 Virulita VI. 1, 10.9 Suspel. Is A prasming from old comment il', 4.7) is quoted in the ( Winnitary on the hily and Srlitsma VIII. , vi up 187). I have added to the toxtat sedersion of various reddings though there are very five real escapropiinle bron boot wenn Ilies single manuscripts and most of the trials worth mene 111111g. But they might be the modern O. (1 Seslo cobeles spa at worden independent of 011111 optional and, in others, to determine the values of the US. Ihan closed the first three letters of the alphabet to nk the threep V-5., the letter Abonnect the copre.eolitoolive of this Alwin - MS., the latter B of Profestipo Tubillt's, the latter (' of that of the Royal Library of Berlin. 1. MILLEBRINDT. BRESLAU.

·ERRATA. page 1 note 1 read साब'; note 4 add A. 5 line 13 चादेश instead of सच 8 21 " " " 11 15 " जरकाको 19 13 " " यथा प्रतिमासम् प्रायेण instead of प्राये 22 15 (63 14 " " 68 9 " " 10 80 " 110 %3D " " " 114 6 " उपरिक्ष भवति यथाग्रिमन्यमं धनुदक्षिणा रहिरवा' प्रतिपूर्वी सु. 'योनि रनिकायोमरे 117 15 " 129 + " " 147 19 " 216 3 " " 281 20 'मक घोषा " " " - " 290 11 301 + and 302 1.5- -dele (.) I beg the reader to cancel noto 1 on pp. 35-37, p. 10, and the letter Con p. 0, note 1; p. 28, note 2. The vørse norite is to be inserted in Index VI the first volume. a ·शाढायनश्रौतसूत्रभाष्यम्! भोम्। पुरुषस्य बुद्धिपूर्वकारिणो ऽन्युदयं निःश्रेयसमुपादिसितं तब विशिष्टक्रियामाध्यम । मा - वैदिको किया नान्या का चित् । कुत एतत् । प्रमाणवादेदस्य । कथं वेदस्य प्रामाण्यम्। पौरपेष- खात्। अर्थप्रत्यायकलात् । बाधकप्रत्ययाभावात्। तत्प्रभवत्वाच कल्पस्य प्रामाण्यम। सच कल्पः परिनिष्पकप्रयोगरूपकस्योपदेशको पन्धः। पदार्थरूपोपदेशमाचप्रयोजनो वैदिक एवायमर्थ रत्यभ्युदय- निःश्रेयसार्थिभिरादर्तव्यः सकलपुरुषार्थसिद्धये। तस्यैतदादिसूत्रम् । १. पुरुषस्थाभिमतफलदायों' जगदुत्पत्तिवीनं यशः । यद्यपि च द्रव्यदेवतात्यागात्मा तथाप्यत्र साङ्गो विवक्षितः । इदम प्रधान- मेवयानि इयमितिकर्तव्यता। एवं माध्यमाधमरूपेण मर्यादया अतिषिया प्रथयिष्यामः। गुरावात्मनि च बहुवचनं शिष्टेः अर्थते। तर चोदयन्ति यशमिति द्वितीया न प्रानोति। अवयवपच्या १ A गरियो। १८ प्रत्ययः। A पो.। " पुरपाया | MA । 1 ·शाहायनौतनमाथे। [१.१.२-५. तु भवितव्यमा हात्नत्वात् । तदयुतम् । कुतः । श्रुतेः। स एष सर्वकामय यः। स एष वर्गकामस्य या रति। तमाददोषः । यमित्येकवचनं जात्यपेक्षम्। अधिकारसूचमेतत् । प्रतिज्ञा । भिव्यबुद्धिसमाधानार्था। २. यातमिति वितीयान्तं प्रकृतमिह प्रथमचा विपरिणम्यते । तदर्थः स रति निर्देशः । स यशसवाणं वर्णनां भवतीति वाक्य- मेषः। अथवा मच्छन्दः साधुवाची पूर्वपदम। पयाणमित्युत्तर- पदम । तेनेतदुकं भवति । गोभनाना पाणं वर्णनां योऽधि- कारः। तदेवमादीनानोपियषपशूद्रवर्ण अधिकारः सिद्धो भवति। किं पुनः कारणं अर्थिनः समर्थाय एद्राः प्रतियोमास नाधिषि पन्ते। उच्यते। श्रुतिदर्शनात् । अयज्ञियाचा एतयशेन प्रसजति गुहांस्खदिति शतपथे। ३. बाह्मणस पषियब बाबणपषियौ। तयोः सूया बात पुषस्तस्यावर्णवात्र प्राप्नोति । वैश्यस्य च यः करणामुत्परते तसच न प्राप्नोति। तदथं वचनम्। ४. संयोगः संबन्धः इदमस्येति विशेषनिर्देशः । तमकवा परि- धीयते तत्साधारणं भवति। [थे तब प्रकृताः] ! परिभाषासूचमेत- व्यायप्राप्तम्। पचोदाहरणम् । दर्शपूर्णमासौ पयाणं वर्णनाम । पन्याहार्यचतुर्णामविजाम् । ५. संयोगो . साधारण्येन व्यपदेशः । तेन हेतुना संयुन्या- । .. १ BCom. संभाला।

·१.१.५-] शाहाबाजीवरममाथे। । . पुचमानं बवनिहते । व्यवलितविषयं भवति । पार्यवान संयोगो भिबो म प्रायः । तद्यथा। पुरोधाकामयाजो बामणा । दो- माजममिचयनं दौसासंयोगात् । . विविनिवेशः परोरखसूचो यज्ञोपवीती भिटामिहः। तषाचमनुः। पडते दक्षिणे पाणबुपवीत्युचते बुधः । मचे प्राचीनमावीतौ निवौती कपसम्बने । (२,१३) यो पसोपवौती देवानि कर्माणि हविःमयमभनौगि नदशानि चेत्यंभूतः करोति। अतः। उपवीतं देवानामुपयथते देवासमेव तत्कुरत रति वचनात् । प्राचौनापौतौर तापसव्य रत्यर्थः । पितणामिमानि पिश्चापि। पिपपिवयाबाहादौगि। तानि प्राचीनापबीती सुर्यात् । कर्मयाणमनुवर्तते । तेनोदौरतामिति शंसने न पानी- नादौती। कर्वधर्मसायं। पारन्यायानीत्या कर्मधर्मः। तेन सर्वचाधनानां दषिणाचारता । पतो योगभेदेनोकम् । ८. येनाधिकरणेन होवादिमा संयुज्येत संश्येत तेनारामन- प्रयति । नान्यथा । तेन - संयुक्तः प्रवत्तकर्मा न यावर्तेन । याव- तनं धमतर वर्षात् । तथा च कात्यायनः । विस्त्याय वेतर- चात्तिः। १.A नाशाः। A on. c here and further on. inseamlift hifi fayda våft U in inarg. ति वैषा पवन in marg. प्राचौपायोनी Bइनि पानीमानीस्पेन ·शाहावयचीवनमाये। [१.१.८-५५. . । ६.प पक्षान्तरेष। विछिन्दति ह वा एतचमिति अत्य- गारात् । अथवा तदधिकरणं हौत्रादि पदार्थान्तरेण न व्यक्वात्। न र व्यवदध्यात्। पशब्दागार्हपत्याहवनीयौ । १०. यज्ञोपवीत्यादिका श्रावृता शक्षण। पाहदेन कर्मा- यभिधीयन्ते। सक्षण प्रायोवृत्तिरित्यर्थः। केषांचितपणेहेश रति सूबच्छेदः । तेषामप्ययमेवार्थः । ११. इत्यारतामिति वर्तते । उहिम्यते पचते। बाबाय इत्येको ऽर्थः। च देशः पाठक्रमो ब्राहाणे सूचे वा तेनैव क्रमेणतः कर्तयाः। न तु वनां पाठक्रमेणानुष्ठानं सर्वखारपराकषोर्मध्ये पाठात् । १२. पवाधिकारो ऽनुवर्तते। यज्ञे सर्वच प्रवचने उतरत उपाचारः। उपाचारो ऽनुष्ठानम् । उत्तरतरुपाचारो वै यज्ञ रति श्रुतेः। कचिदचने ऽपि स्वस्य विष्यस पश्चादुपविभेत्। समोपे उप पाउप्रयोगात् न दूरे। १३. प्रागित्यप्ययं दिक्मन्दः । न्यायत्रदो धर्मपर्याधः । श्रा- पारपर्यायो वा । या देवानि कर्माणि न प्रागेव । कर्मणि प्राची दिगनीकर्तथा । १४.पिवणाममूनि पितरो वा देवता चेषा तानि रति- चारण कर्तव्यानि। १५. पासीन उपविष्टः । न्यायपद खः । वाइयं पहचा- पापोतम्। तदुपविष्टेन कर्तव्यम् । १६. तिडववाहानिमन्वनौषा इत्येवमादिषु परने विलो ·१.१.१६] भाजावीपरपमा। मा भदिति सूचारमः परिभाषाणमनित्यताबापनार्थम् । तेव तचाप शाखामारीयो होलासमासः । १७. पदनादिष्टकर्डकं वाचं होता वर्षात् । कारोबा- ट्यातुकर्षणर्थः। वचनविरोधाभ्यां मैचावरणादयो ऽपि सुर्घः । मत तार तुम यजनौति खयम्दप्रयोगात् । १८. प्रचतिशब्द पादिवचनः । पिमहामारभ्य थेचम्गला एकमसुदापाशेषां प्रथमावामुत्तमायां च विततिः प्रत्येकर कर्तथा। किं सर्वत्र । नेत्युचते । अन्यत्र जपेभ्यः। जपाचनधित्वेत्यर्थः। त्रि- पतिविति गाविशेषणं मुर्वतज्ञापयति। कचिद्धि को ऽपि गणे ति। किमेत ज्ञापने प्रयोजनम्। पावर्तते परगणे मनो- तेति पहाये ऽपि मनोताचा पावृत्तिः मिहा भवति । १६. पात्रोकार प्रादेशो विधीयते । स च देशवात्सानमपे- पते । तदुचते। खराणामपि संनिविष्टानां यो ऽन्यः परसदारे साने विधीयते । तर कदाचिदृगनो स्वरः केवलो भवति। कदा- पिसव्यचनः। स चोभयरूपो ऽपि पन्दोमानमित्युच्यते। तब पदादौ बचनं तत्तदामेव । तस्मात्परमोकारस्य सानम्। पात- समिभवति । स च खः अटक इत्यर्थः । पमम्दात्वपित्तमा- इनवरात् । तचोदाहरणम् । उपांशयालो भवति । भवतं दामले मषः । प्रोमिति । तच वध्यमाणेन सूत्रेण । उत्तमनोमान . प्रत्येक प्रत्ये. .A अपिहिवरको जप १ Bom. वेगा .A बनी।A - ·पाहावयौवनभाई। [१.१.२०-२६. चोदाहरण्म। मिन्नतोमिति। वेपितु चकार बनणार्थमित्येवं यापकते। १०.प चोकारः पूर्वसूखागी विहितः स मकारान्तो भवति । घोमिति। २१. तं सर मकारानं प्रणव इत्याचकते पाभिकाः । प्रसवप्रयोजनं सप्रणवो द्वितीयचतुर्थवेति। वेपितु उत्तमस्य । पन्दोमानवेत्यत पारभ्य तं प्रणव रत्यापन इत्येवमामेकं सूर्य प्रभवसंज्ञार्थं वर्षयन्ति । तदप्युपपद्यत एव । १२. अवसानं विरामः। तसिचवसाने मकारानं प्रणवं सुर्यात् सर्वेषु पगणेषु । तद्यथा। खेषुपयेषु वाविनोम् । सर्व- पाणधिमगणेबपि। तद्यथा। उसनसत्येको मामिधेनौं कि रसूच। पचापि सर्वपहणाहणधर्मशः परः प्रणवः सिहो भवति । मपुरोलवायेबिति बनौधिसमासः । तेन सहेति योग रति पोपसर्जनस्वेति र महमदय मभावः । तेनेतदुतं भवति । पुरो- सुवाण्यास चाचं मकारामतः। ततः मंचोके न भवति। मनु पुरोखवायास चेति च काव्यं सुखावबोधार्थम् । मत्वम्। किंतु समाधावार्थ । तस्मात्पुरोनुवाक्यानामचो गणधी न भवति । चतब पठे शनि द्रवाचवस पर्ण गणवे ऽपि सत्यपि प्रथमो- तमबोशिर्वरनं न भवति। मकारान्तक प्रणवः प्रत्यूष भवति । २२. नेनेति यवहितः सः परिमयते। तेन पद्धनोत्तरखा प: पादम वा प्रधावचनं संधायावसति प्रयोगा। तसंतत- १ B C om. I.पा.२.१.१५.१.१.

·१.१.२०-२५] भाडावनीवरमा। मित्यापयते । बडावि चवः। ततमितीतिकरणः प्रदर्शनार्थः । तेन परितं रेति । तथा बुतिः । सर एवं प्रायः वाचनानुवचनयोर्मध इति र आप कौषीतकिसचा मंति भवतीति। २४. वोऽवं पूर्व उको धर्मसिमभतिबित्येवमादिषु पाषा- मुम्गलानां यवहितानामपि गोसावो इत्यनेन भवति। पर्न संपोनेन चोचते। विर्धानप्रवर्तनारषद। महबपानामकिषा- मंचोगात्। २५. विदूरबस्तेिषु च पिशवादनम्नति कर्मवय- मादिभिः शिवमाणेषु गपमधे ऽतरेव प्रथमान परिधानौया पोत्तमान बतानार्थ: कर्ता पनि करणभतेनाकाहनि । तत्क- मावादिभिः किषमाएं प्रतीचत रत्यर्थः । तचचा। बातापातु- पूरोति। विदूरे उदाहरणम्। तपथा। समानजातीपातुखमय। चनीषावास्तृतीचे वचने प्रथमे धूपे अवसान' सवा तत एवं स्तरेणु धूपेषु पर्चममचनौषाचा पक्का तो पतिता विशेष भत्ताचदा यो मातरथा उपखोए सपथ वनसते गमिहय अयमाएः पुरस्तात् जातो जायत अर्ध जप अधीन: पायो निकोना विवं समषिणं दा। घदूर्भलिहा इत्येवमादि प्रतियूपसुचार्य । com. भपनि। . A पमानमानीपावापनु. जानीषा पनुः। B सपा।

·पाहावनौतधमाथे। [१.१.२४-२.. अर्धविमानन्याया अन्याया एवंधार्मिका रत्यर्थः । याः कषिमा राषिपर्यायस्तोत्रियानुरूपाद्यास्तदर्थः सूचारम्भः। तप अन्यासमाषा चोदना। नावसानचोदना । मनु यद्येवमयं सूर्य कथं रहतौं प्रवोत्तम पादं प्रत्यादायोत्तरस्थाः प्रथमेनावमायेति। न दोषः । उदाहरणप्रपञ्चार्थवादस्येति। चकारः पूर्वेण सह समु. सयार्थः । २०. अर्धन्यावाद्यदन्यासदचनावति । गौणि पदानि समय पनौनामवस्येदित्ययं विधिः कथं नाम प्रातरनुवाक एव भवेदेव- मर्थ सूत्रम् । मनु चक चान्यष प्राप्नोति। उच्यते। अस्य सूचकारस्य शौलिरेषा। आधे हि दृष्टो यो धर्मः म सर्वत्र प्राप्नोति रति। तपथा। बणनिरमने अप उपस्पृश्येत्युक्वान्यचोपस्पृश्येत्याह मान्ग्रहणं करोति । २८. उरचारणन्यायः । को ऽसौ । सम्वेदः। कारोऽन्यत्र जपेभ्य इत्यस्यानकर्षणार्थः। अत एतदुकं भवति। यजे जपवर्क- मुम्बेद उच्चैर्भवतीति । अतश्च सम्वेदविहितं यजुरुहप्रवरनाम- धेयादि सर्वसुच्चैर्भरतीति। २८. उपांश गाईपत्ये पनौसंयाजेचरन्तीत्यत्र विकल्पो न भवति । भावप्रत्ययनिर्देशाछुतिविहितं लक्षणं द्रष्टव्यम्। यथैवैवं मिथः संघटखोरविति । ३०. समित्येकीभावमाचष्टे। खारः स्थानम्। एक स्थान A gol p Bifurin. C in marg. aferdi B om. fii ü B धर्मों ·१.१.१-२६] शाहायनमौतसूभाये। . मन्दादि कार्यम् । शब्दानां ध्वनौनामित्यर्थः । ग्वायतेनियमानयोः समानुपेक्षम् । पगब्दो ऽन्यत्र जपेन्ध इत्यस्यामुकर्षणः । ११. पज इत्यनुवर्तते । ऐकवर्थमेकश्रुतिप्रयोगः कार्यः । भाष- प्रत्ययनिर्देशो खक्षणान्सरप्रापणार्थः। तेनाजपन्यूजचामखिति चिं भवति । चकारः शब्दानामित्यस्यानुकर्षणार्थः। पृथग्योगकरणम् पूर्वसूचे यो विधिः स विकल्पेन भवतीति विज्ञायते । ३२. तरामितौषदर्थे । प्रणवादौनामुश्चरेव विधानात् । २३. पुनःप्रणववचनादेतलभ्यते। प्रेषव्यवहिते । सातौ- याच प्रणवादु चैतरां थाज्या भवति । २४. यायाया अस्तरां वषट्कारः कर्तव्यः ३५. याज्यया वा समो वषद्वारः। उच्चस्तरां वेति विकल्पः । ३६. प्रणवादयः प्रसिद्धाः । मंप्रेषयहणं मार्यार्थम् । पर संप्रेष उच्चस्ताव प्रणवादयो ऽपि । अतो न पनौमथानादिषु । तर मापयित्वमेव विधानात्। उपशिविर्यागचोदनासित्यर्थः । १० उपायहविःविति वर्तते। उपाशहविःषु देवतानाम- धेयं वक्ष्यमाणेवावाहनादिषूपांश भवति । देवनाबामवचनान इषि- नाम । नामवरनानाख्यानमजुषतेति शब्दः । धेयवचनं प्रत्यवाभि- धानार्थम् । ततो न मेधपतिः । चशम्दादृगादौ । • ३८. भूर्भुव इत्ययं मन्त्रः प्राग्याव्यायाः प्रयोकव्यो अपधर्मय। ११. पुरखानपानन्तरं ये यजामहे । चायान्ते वौषट् । तत भोजः महः सह भोज: स्वरिति उपरिष्टात्। तौति नियमार्थम् । १A .. 2 ·: शाहाबननौतसूत्रमाथे। [१.१...-.. . ततो चाच्याबडवे ऽपि न गणधर्मः। चतुष्टयग्रहणं परसरामपे- सार्थम् । ततो येयजामहप्रतिषेधे मत्यपि पुरस्ताब्नपस्यापति- षेधः । सर्वास्विति यदि नोच्थेत ततो ये यजामह इत्यात्मनेपद- बहुवचनं बहुयजमानके कर्मणि सत्त्रादौ व्यवतिष्ठेत । सर्वग्रहणाचुर . सर्वच भवति । चीननुयाजान्यजतौत्युक्त्वा इत्यनुयाजयाव्या इति वक्ष्यति । तेषु येयजामहो म भवतीति । ४१. वाजिनस्याने वौहोत्यनुवषद्वारः। मोमस्थाग्ने वौहीत्यनु- वषद्दार इति वक्ष्यति । तत्र येयजामहो नास्ति । ननु च अनु- वषद्वारस्य याज्यामंजेव नास्ति । मत्यम् । येयजामहप्रतिषेधाचाज्या- संज्ञापि भविष्यति। ४२. वक्ष्यति । चतुर्माचौ याशिको मुतिरिति। अतस्तेन मुतेन चतुर्मात्रेण याज्याम्नेन । वषट्कारस्य वौषट्शब्दस्येत्यर्थः । मंधानमव्यवच्छेदः कार्यः । इत्थंभूतेन याव्याम्न मंधानं विदधता भुतो ऽपि विहित एव । स्वरस्थायं मुतः । तमत्वात् । यवनानां व सन्ध्यारविधानाधाव्यान्ते । ४३. अनुतेनर वा याज्याम्तेन बद्वारस्य संधानं कार्यम् । पूर्वण मह एकयोगे क्रियमाणे पचे व्याकरणमिका घिमाना मुतिः स्यात् । तषिरत्त्यर्थं पृथक्यूचकरणम् । ४४. तत्पुतसंधानम् । उपांशयावे उपाण्याजमात्रके। न - १BC परस्परखापेक्षार्थम् । २ जपचापि प्र.। AC gir gol A . B inserts रनि after वे पजामा A नाम्नेन । AC मुनिः । om..

·शाहावनमौतमाये। .१५ कोवलमनीषोमीयवैष्णवयोः किं तर्हि सर्वच तनूदेवतादावपि मुतसंधानं नास्ति। ननु च.उपांशयाज इतौयमनौषोमौयवैष्णवयोः संज्ञा । तव शुतसंधानप्रतिषेधः प्राप्नोतीति । मत्यम्। प्रतीतिवचनात्सर्व- भोपांशवजने प्रतिषेधः । . । २. १. भावानते ऽनेनेत्यावाहनः । को ऽसौ । प्राकारः । तमा- कारं भावयेत् । चतुर्माचं कुर्यादित्यर्थः । ननु पावहादिं भावयेदिति वाष्यम् । सत्यम्। किं तु यस्मिन्कर्मणि या यष्टुमभिप्रेताता एवावाहयितथ्यास्तदभिप्रायमेवमुक्तम् । अत पावर देवान्यजमाना- येत्या पावहादिः सुतो न भवति। पाह। किमर्थं भावयेदिति यानिर्देशः । उच्यते। अमिं होचायावह। अब भुतेन सह त्राकारीभूतस्या समानाक्षरे मस्थान इति' दीर्घ एवं प्राप्नोति । म मा भत् । भुत एव यथा स्यादिति ण्यन्तनिर्देशः । २. योऽयं चतुष्टये निर्दिष्ट एकारान्तो येयजामहे एष मुतादिः न च व्यन्ननस्य भुतिः। श्रमामर्थ्यात् । अनुस्वारं मकार रति च याव्यान्तस्य वर्णान्तरोपदेशात् । तथा च । जरकालो ऽन् इसदौर्षभुतः । प्रत्येति (पा • १.२.१०.२८) । वैयाकरणः । इसी दौर्षः मुत रति कालतो नियमा चौति शिक्षाः। पुरस्ता- त्पूर्वमिंन्देशे। याज्यानामिति षष्ठीनिर्देशानुपांशयाने ऽपि प्राण- संधानं भवत्येव । तथा चावलायनस्य सूत्रम्। प्राणमंततः प्रणवः १B adds रनि।.Bापारया १ प्रानि. १ .। कार्यः ।

·i पाहावनौतसूचभाव। [१.२.१-० दुरोणवाक्यावासथागूर्वपद्वाराविति । भागःशब्दच तेषां पेयजामहे प्रसिद्धः। बजे भवा याज्ञिकी। कामौ चुतिः । मुतेन पायान्तेनेत्येव- माधा। मा चतुर्माचा कार्या । या पुनराणायपाठे संनिगदोका • मा व्याकरणलक्षणेन चिमात्रा। तस्या यज्ञे ऽपि प्रयुज्यमानाया न चतुर्माचता। किं कारणम् । यचं व्याख्यास्याम इति यत्राधिकारे याधिकौति वचमात् । अतः अध्वर्यवैषौरपा३ इति चिमाचैव । पषः खिदासौरदिति वाचःस्तोमे प्रयुज्यमाना चिमाचैव। याशिये या वेवस्ता न पाठे। यज्ञे च तस्यावतुर्माचता नियम्यते । ४. बायान्त इति वक्ष्यमाणमिदं संबंधते। सामर्थ्यात् । पाब्धान्ते वर्तमानामा मन्ध्यवराणं एकारादौनां चतुणी मध्ये थे तालव्ये सन्ध्यक्षरे एकारच ऐकारच ते प्रत्येकं त्राकारच मुत कारण माषिकः अनेन रूपेण भवतः । अभूतताव इति पि: (पा. ५. ४. ५०)। प्रचोदाहरणम् । त्वष्टार सोमपौतयार रबौ- पद। ऐकारस्योदाहरणम् । श्रादिवसूनि प्रच वाचामा र वौषट् । 1. पोष्ट:२ स्वामं ययोले ओछ्यस्थाने सन्ध्यवरे रोकारस चौकारख। तर भोकार त्रास दुभं रूपमापयते। एवमौकारः। मम देखी दधात माउ वौषट्। ननु भोकार सामग्नितमः प्रमच रत्येवमादिमा सक्षन सर्व एव प्रयो याब्धाको तस्य किं पाणेन । सत्यम् । किंतु वाकवानामाग्रजासतदर्थं वचनम्। १ बाधिवकपमा म पाडे Bष। .ABोहा।

·१.१.१-११.] जापावचौतरुपमा। . १. बुतापेचमन्यत्वम् । मुतादन्यानि पान्यानखामुनपणे प्रत्या भवधि। प्रथमया प्रकृत्या यथाखभावमित्यर्थः । अपराणोति वचनात् प्रातिशास्वगतमपि विकारं नापयते । तद्यथा । मलित्यु- • कारः भवते सर्वचाप्यपदान्तभाक् । सुता पाहीत्यतो ऽन्वेषु पदेख- शेति विपहे। दमा हरौ वहतस्ता नो पर वौषट्। एवं प्रयोगः। एवं मधुशब्दो ऽयुदाहार्थः । पारकारोभावशामुनपा म भवति । ७. प्रत्येति वर्तते । एकारख रोकारव प्रसनौ मन्तौ प्रत्या भवतः । मुतपचे ऽपौति सपारम्भः । ८. सन्ध्यवराण तालुखाने इत्यारब पदुकं तवाव्यान्ते भा- ति । पच्यमाणं । मधे ऽधिकारात् । ६. पः प्रातिशाख्ये रेफौति संजित जमा रेपो पञ्चमो नामिपूर्व इत्येवमादिना प्रकरणेनर म याज्याने वपद्वारेण सा मन्त्री रेफमापयते। उदाहरणम् । अमि सत्ता वामला देव भरे । वौषट् । १.. विसर्जनीय रति वर्तते । परिफिती विसर्जनौयो याच्चाने लुप्यते। प्रदर्शनमस्य भवतीत्यर्थः । उदाहरणम् । युक- पापा नाचते देवकामावौषट् । ११. याव्यात इति वर्तते। याव्या वर्तमानो मकारी वषद्वारेण सह सन्धौ अनुस्वारमापद्यते। अनुस्वारः प्रातिमाये प्रतिः। प्रयोदाहरणम् । बिहामने रुषे व्यवाहारवौषट् । १ प्रानि..... १ प्रानि. १.१.

·in शाहायनमौतसूपमाथे। [१.१.१९-२४. । १२. विसर्जनौयो रिफित इत्येवमादिभ्यो थान्यन्यानि। उन्धो ऽन्यानि तानि प्रवत्या भवन्ति । प्रकृतिमात्र मातिशास्यशक्षण- मभिप्रेता। अतो यथाशक्षणं भवन्तीत्यर्थः । मनु सर्वोपधस्तु खर- घोषवत्परो रेफ रेफौति विसर्जनौयस्यापि प्राप्तमेव । 'नेत्युचते। कथम् । अनामिपूर्ववाद्याव्यान्ते विसर्जनौयस्य । कथमनामिपूर्वः । उचते। सकारादयो दम नामिमः स्वरा रति दशानां नामि- संज्ञा । न तु प्लुतस्य । तस्माद्रिफितस्य सन्धिरुतः । ननु लुण्यते ऽरिफित इति किमर्थमुच्यते। प्रातिशाख्यलक्षणेन महोपधस्य प्राप्तो लोपः। एवं तईि अनुसार मकार रति किमर्थमुच्यते । अन्तःस्थासु रेफवज परासु तांतामिति मा भूदित्येवमुक्तम् । १३. वषद्वारे य श्रीकारः स चतुर्माचो भवति। ननु वष- द्वारे प्रौकारस्थासंभवात्कथं एवमुक्तम्। श्राह। वौषट्भम्दो वषट्कार इत्युच्यत इत्येतस्य ज्ञापनार्थम् । तेनोचेस्तरां वषट्कार इत्येवमादौ सर्वच वौषट्शब्दो द्रष्टव्यः। सुत इति वक्तव्ये चतुर्मात्र इत्युचते । पुरस्ताहीर्घमित्यत्र दिमाचो मा भूत् । १४. वौषजित्यत्र द्वौ स्वरौ । तयोरौकारस्य चतुर्माचतोका । पकारस्थानेन सूत्रेणोचते। पाह। यधेवं प्रकारचेति वक्तव्यम् । उच्यते। स्वधा मम इति वषद्वारस्य स्थाने वक्ष्यति। तब सानि- १ A •षमापुम्यो यान्यन्यानि बानामि मानि प्र• B om. बचनानि C in marg. प्रानि. ..। प्रानि. १.१०॥ A inserts पास। A निलोपः। A बारसोति पापम् Bom. C.1 .

·१.१.१५-२०] माशायनमौतसूभाये। १५ बहावास्युतिः प्रतिवर्ष मा विज्ञापौति । चतब तथापि बोरेव भवति. १५. भावयौकाराकारौ यथासं भवतः । वामम्दो विक- पार्थः । पर पूर्वी ऽपि विधिः। ननु नवा इति सूचं कर्तव्यम् । नेत्युचते। चतुर्माचाया एव प्रतिषेधः प्राप्नोति । न तु व्याकरण- सुतेः । तचित्त्यर्थं प्रत्येति । प्रभावित्युचते। स्वधा नम हत्या धा इत्यस मुत्यर्थम् । पौवोभौ तवायं पक्षः स्थात् । १६. पक्षे चौकारः प्रकृत्या भवति । वागम्दो विकल्पार्थः । १७. परित्याकारः प्रहत्या भवतीति जावकर्य प्राचार्या मेने। प्राचार्ययहणं पूजार्थम् । वेत्येव हि वर्तते । १८. समतस्थापनार्थं सुयज्ञाचार्यः श्रुतिमुदाजहार । तत्रैवो- कम्। यशस्वं तद्रथमरं यहौधैं तद् रहदिति । एवं रहतो रथ- करय र रूपं संपादयन् वषटुर्यात् । वौ रति दौर्घ चतुर्माच- मित्यर्थः । पशिति इखं माचिकमित्यर्थः । १६. येयजामहम्दमुच्चार्य अनन्तरं देवतादेश दितीयाग्न बुन्। मपुरोनुवाक्ये प्रदाने। पादः कुर्यादिव्यस्थानुकर्षणार्थः । यवाण्या देवताशब्दो विद्यते यथाग्निं स्तोमेन बोधयेति तथापि नियमतः कुर्यात् । रव्यमानाया श्रादेनं द्वितीयान्तं चेत्येतहा- पार्थसामासिकम् । २०. सप्रेषे प्रदाने देवतादेशनं न विद्यते। नकर्तव्यमित्यर्थः । ANमापिकमि .

·१६
शाहाबनौतसूचमाथे। . [१.२.२५-२५.
• .
.
समदो निवमार्थः । यचापि श्रेषे देवतादेवनं नाति वचा पाना
सोमानामिन्द्रेति तचापि यायायामादेशनं न भवति ।
२१. परिभाषेयं द्रव्यनियमार्था । वक्ष्यति । प्रथा बुहोति
प्रताजती नुहोति इत्येवमादौ सर्पित विखीनं जानीयात् ।
इतिकरणात् प्रत्ययान्तरेणाप्युके। तद्यथा। विभुषां होमः। समिद्धे
जुङयुरित्येवमादौ सर्वत्र ।
२२. येषां होममन्त्राणमाबाय एवान्ते साहाकारो
पठितस्तेषा' पन्ने कर्तव्यः ।
२३. समिध पाधीयन्ते इयन्ते मवेत समिदापानमन्नाः।
तेषामप्यको स्वाहाकारः प्रयोकव्यः । पूर्वसूपेणैव मिझे सवारी
नियमार्थः । अतः माकसहोमे उदकाचौंसौनपु जुहोतीति'
मखाहाकारः।
२४. कर्म प्रधान मन्त्रो गुणभतः । तख गुणस्य भेदादमुले
ऽपि गुणौ माहचर्यादनुमौयते। सूचामारम्भे एकार्थानां रदमाप
इत्येवमादौना विकल्प: स्यात्। नानार्थानामुद्धियमाणम्मुताइनि-
मित्येकथामेव कियायां मन्नसमुच्चयः स्यात् । स मा भूदिति सूत्रा-
रभः।
२५. कं प्रपद्ये तं प्रपद्य इत्येवमादौ मन्ने भिषवाक्ये ऽपि
सूपाचायोक इतिकरणे द्रष्टव्यो मन्नानाज्ञापनाप । कारःममु-
बयार्थः । प्रतल केषां पित्वाहाकारः । केषां चिनमस्कारः ।
मेषां चिदमिशब्द:
१ वामप्यन्ने साकारः प्रयोगका B inserts नया C in marg. A
ins पारो। नपा । Bापकः। ( B भि।

·शाझिायनरौतसूत्रभाये। १० २१. करणशम्दो ऽवाधिपूर्वी द्रष्टयः । अतोऽधिकरणेषु चोर- चमसे ऽवनयतीत्येवमादिषु ते त्वा भचितमिति मन्नानावनय- नकर्मणः मंनिपातमम । मन्त्रस्थानतः कर्मण धादिः। एवमनुष्ठानम्। अधिकरणेविति वचनादाण्यायनोपस्थानपर्युषणदिवनियमोऽधि- करणभावात् । मंनिपातनमिाला यकत्र निपातनं संभाव्यते तत्र । न तु क्रियमाणानुवादिषु । भित्रदेशावस्थानात्क ः। २२. परिभाषयमवधिनियमार्था। यदा मंप्रेषितो ऽयेषणपूर्व सोदितयदा होटमैनावरुणादिः पठेत् । यदैवाध्वर्युराहानुषि पववते कुर्वन्ति य पचा कुर्वन्तौति शतपथे। मंप्रेषित एव । २६. इतिकरणोऽच परिसमाप्यर्थः । यदनुकान्तमेतमर्वयानेषु * भवतीत्यर्थः। ननु असंयुज्यविधानामिद्धम । मत्यम् । किंतु ग्या- रंचकम्विधानों के न प्राप्नोति । तदर्थ वचनम् । म ३. उकाः परिभाषाः। श्रुतिकमेणेदानों अन्धाधेयपुनराधेयानि- होहोमानां क्रमः । तत्राग्याधेयपुनराधेययोः कंप्रपद्यादेजजात- स्थापठितवादम्याधेयपूर्वस्वाचामिहोत्रहोमस्य क्रमं भिवा बतौया- यायपरिपठितौ दर्शपूर्णमामौ अतिक्रमणेवाए । १ वषार्थ पूर्व चादि । अथेषवापूर ।, PA in५. पये पप्येष । 15904 ·शाहायनश्रौतसूत्रभाथे। [१.३.१-५. १. वक्ष्यति पत्नौयजमानौ व्रत्यमनीषातामित्यादि । तत्पूर्वधुः छत्वा ततः पौर्णमासेन हविषा यजते यजमानः । विवेति जात्य- पेक्षमेकवचनम् । यदनेन हविषाशास्त इति दर्शनात् । यद्दपूर्ण, मामयोरुपवमति न ह वा अवतस्य देवा हविरभन्नौति श्रुतेः । यद्यपि श्रुतावाधानकर्म पूर्वमुक्त तथापि पौर्णमासं प्रथमाये तन्वं भवत्यामावास्यं द्वितीयाया इत्यनेन दर्शपूर्णमासयोः प्राथम्यं दर्भि- तम् । अतः सूत्रकारेण दर्शपूर्णमासौ प्रथमं सूचितौ । २. उपोथ्य यजत इत्यर्थः । इयोरपि दर्शपूर्णमामयोरेक एवोपवामो मा भूदिति पृथक्मूत्रम् । ३. वै एवेति नियमार्थ प्रारम्भः । अतो ऽनयोरेव पूर्वोत्तर- योरुपदेशो न ज्योतिषामयमोकयोः । चातुर्मास्येषु चादौषितायन- दाचायणयाजिनस्तिथित्रयं प्राप्नोति । सांगाय्यस्य हि छहकाल- त्वात् । तत्र हि संस्थितायां पौर्णमासमिति (३.१ ३.२९) वचनातचापिः कथं नाम दे एव पौर्णमास्यौ स्थातामिति नियमः। अतस्तत्र, पूर्वस्यामैन्द्रश्च दोहः पयस्या दोहय । अन्यथा ममाने वैश्वदेवे स्यात् । ४. वे एव वक्ष्यमाणे । ५. यां तिथिमुपवसतो ऽस्तमयममौपे पूर्णचन्द्रमा उदियात् । उन्मत् । यो चोपवमतो ऽस्तमितमात्र प्रादित्ये चन्द्रमा उत्सत् । ते पौर्णमास्यौ वेदितव्ये । केचित्सूत्रकारैः तिथित्रयं पौर्णमासी- १B inserts यमः। Pirom. in A; in marg. in c. PA मचापि । 8C ·१.३.-.] शालाबनौतसूचभाये। १९ मंजकमुहिष्टम् । व्योतिषामयने च संवादादयं लोहेशः रुतः अतिलिङ्गात् । पर्यस्तमयमस्तमित इति श्रादित्यविशेषणम् । कुतः । लोकाभिः । पूर्ण इति चन्द्रमसो विशेषणमन्यस्याव्यभिचारात् । • ६. स्वः अनन्तरे त्रागामिन्यहोराचे न द्रष्टा इति । एवं खान्मतं केनचित्प्रमाणेन। भविष्यदनयतने । यदि पन्द्रो न भविता। परिसंवाहनि वर्तमाने ऽदर्शनं चन्द्रमसः संभाव्यते ते अमावाथे इत्युचेते। ७. तप तस्मिन् पूर्णमासोइये अमावास्याइये च व्यायां कथायां कालं प्रति यथाकामौ खेच्या कर्ता स्यात् । मनु पौर्णमासौदयोपदेशात् अमावास्याइयोपदेशाचजत रति वचनास्कर्तु- गिकालर प्रति सेकश मिडव । किं सूपारम्भेण । पचते। घमारभ्घमाणे मूचे पक्षान्नेपक्षाने देवे दृष्टौ प्रातः कालथोप- स्थितत्वाचथाप्रतिमासम् । ८. वक्ष्यति थाख्यातौ दर्शपूर्णमामौ प्रहतिरिष्टिपावधाना- मिति । तान ज्ञायते के दर्शधर्माः के पौर्णमामधर्मा इति । चावाहनादयय सम्दाः साधारण्येन पठिताः । तेषां चार्षमावानं मन्त्राणं प्रताविति यथापठितानां प्रयोगः प्राप्नोति । तदिवे- कार्थमिदमारभ्यते । हविर्यहमिहानुवर्तते । कः प्रकृतं हविषा चत रति। म हतीयेकवचमा रह प्रथमावड़वचनेन विपरि- णम्यते । वक्ष्यति। उभयबानेयः पुगेखायो ऽमौषोमय उपांयाजो वैष्णवो वानौषोमौषश्च पुरोलागः पौर्णमासे इविव्यैद्रानो १ A विसंवादाद। . B देमाल पवना B पचा only ।

·शालायनमौतसूत्रभाष्ये। [१.३.६-१०। ऽसंनयतो द्वितीयो ऽमावास्थायामेवमायुपदेशाद्धवौंषि व्यवतिष्ठन्ते। मिडमेवेतदुत्तरार्थं वचते। ८. हविःसंयुकाच ये देवताशब्दा मौषोमौयप्रभृतयस्ते चावा- हमादिषु यथोपदेशं भेदेन प्रयुज्यन्त इत्यर्थः । इति पौर्णमास्यामित्येव- मादेःसूत्रदयस्यापरो व्याख्यामार्गः। एतत्पौर्णमास्यामेतदमावास्थायाम शादुपदेशाड्यवतिष्ठन्ते । असंकरेण भवन्तीत्यर्थः । ननूपदेशात्प्राप्तव व्यवस्था । सत्यं। उच्यते। शाब्देनैव मंयोगेन व्यवस्था भवति । नार्थन। उका चार्थनापि व्यवस्था । मेहनेव्यते। भाब्देनैव व्यवस्था नियम्यते । यदि पुनरार्थनेव व्यवस्था स्यात् ततो वत्मापाकरणसंयोगात्मानाय्यपक्ष एव प्रत्याशनं प्रमज्येत। राकामिनौवाख्योस्तु राका पौर्णमास्यां स्यात् मिनौवाली अमावास्थायां यथासंख्ययोगात् । अतस्तन्मा भूदिति सूचारम्भः । श्रुतौ च संयोगः पठितः । स च व्यवस्थाहेतर्भवति। तत्संयुताय शब्दाः । तदिति मर्वनाम्ना पौर्णमास्यमावास्ययोर्निर्देशः । पूर्वसूचेण शाब्दे संयोगे प्राप्ते वचनं प्राकरणिकसंयोगप्रापणार्थम् । पौर्णमास्यमावास्याप्रकरणसंयुक्ताः कंप्रपद्यादयो दर्शपूर्णमासयोरेव व्यवतिष्ठेरन् भनु मर्वार्था अमारभ्यवादा इति कृत्वा तत्र को दोषः स्यात् । उच्यते । अप्राकृता भवेयुः । श्रतश्च प्रतिषेधो ऽर्थ (६.१.४.) इत्येवमादिभिर्न निवर्तेरन् । १०. अमयुज्य विधीयमानं साधारणमिति प्राप्ते अमंदेहाथ वचनम् । पूर्वयोर्योगयोस्तदपवादो मा भूदिति । 1A मदुरा तूलरसूचे पचने B C (hy alt ) जरा . याचा. बावामान। Aom, मम।

·१. ३. ११-१५.] ६१ शासायनश्रौतसूत्रभाष्थे । १२. । ११. उभयोः पौर्णमास्यमावास्थाकर्मणोराग्नेयो ऽभिदेवताकः पुरोलायो भवनि । उभयचेत्यधिकारार्थम् । पुरोलाशयहणं होनीपयुज्यत इति चेत् । उच्यते । उपयुज्यते । यत्रानेयः पुरोलाशस्तचानिर्मूर्धा भुवो यज्ञस्येति याज्यापुरोनुवाक्यायुगलम् । या पुनरानेयमाज्यं तत्र प्रायणौयादृष्टम् । उभयत्रेति वर्तते। अग्नौषोमौयदेवताक उपांशुयाजमंशो यागो भवति । उपांशधर्मकः । श्रुत्युपदिष्टस्यापि श्राज्यहविषो उनुपदेशो प्रत्याशने भाज्यभक्षणस्याप्रतिषेधार्थः । १३. उभयति वर्तते । वाशब्दो विकन्यार्थः । विष्णुदेवत्यो वा उपांशयाजो भवति । विष्णुरूपांशु यष्टयो ऽजामित्वायेति पाखान्तरात् । १४. अनौषोमदेवत्यः पुरोलागः पौर्णमामे विषि भवति । हविभब्देन कर्म लक्ष्यते । अतश्च पौर्णमाम कर्मणि भवतीत्यर्थः । चमम्द उन सह समुच्चयार्थः । ततस्तृतीयत्वं सिद्धं भवति । पौर्ण- मासग्रहणमुभयत्र मा भूत् । हविषोति वचनं पुरोलाशस्य पौर्ण- मामौविकारप्रापणर्थम् । ततश्च ऐन्द्रे पुरोग्लाणे पौर्णमामौविकार- सिद्धिः । १५. ऐन्द्रांमः पुरोलाश: असंनयतः मानाय्यमकुर्वतः । मानाय्य- मिति संलते दधिपयसी उच्यते । तद्वितीयममावास्यायां इवि- विकल्पेन भवति । असोमयाजिनो ऽपौत्येतस्मादेव वचनात् जायते । यस्मिन्पचे एतत्र तस्मिन्नन्द्रानो दिनीयः। द्वितीय इति त्रयोदशा- ·शासायनौतसूभभावे। [१.३.१८-१.१. . मावास्यायामाहुतयो यन्त इति चरकाणं श्रुतिरुपहियाज- प्रतिषेधार्था । तत्पण सूचितम् । १६. इन्द्रदेवत्यं सांगाय्यं मनयतः सानाय्येन यागं कुर्वतो द्वितीयं हविर्भवति । तदाहु मोमयाजी संमयेतदु ममेव बो- दिति शतपथे। सोमयाजी मंमयेकामादितर इति कात्यायनय । १७. महेन्द्रो देवता अस्येति माहेन्द्रं मामाय्यम् । वाशब्दो विकल्पार्थः । सर्वचात्र हविरूपदेशो येन च द्रव्येण यध्यमाण: स्थादिति (४.१.३) तनातौयाशमप्रतिषेधार्थः १८. अमावास्यायामिति वर्तते । विष्णुदेवत्यमुपांशया कुर्यात् । कः । असंनयन् अमांनाय्ययाजी। अथ यदसंनयन् पुरो- लागावन्तरेणोपांश्वाज्यस्य यजतौति श्रुतत्वात्। तुमम्दो इन व्यवस्थितविकम्पार्थः । तेनामावास्थायां मांनाय्ययाजिनो ऽमौषोमौ। अमांनाय्ययाजिनो विष्णुरिति। एवमेतानि प्रधानान्युतानि । केषांचिच्छाखिनां प्राक्सोमयागादेकपुरोडाशा पौर्णमासी। नपा- प्युपांशयाजो ऽस्त्येव । तच्च सूचकाराः प्रायेण चर सूपयन्ति । उत्सत्रानुष्ठानत्वान् । उत्मत्रानुष्ठानं च न कर्तव्यम् । महानते सित दर्शनात् । तदेतत्पुराणमुत्सनं न कार्यमिति । ४. १. आमन्त्रित पाहतो होता हौत्रस्य कर्मण: का। अनारेण मथेन । उत्कर वेयेकदेशं विद्वतीयं प्रणेतासममादिखा पापः । | A om. VI B C om. U 1 ·१. 8.2-1.] शाहावनौतसूत्रमाथे। २५ उत्करं प्रणीताचेति द्वितीया अन्तरान्तरेण युक्त इति। दक्षिणेन प्रपदेन दक्षिणपादायतलेन बर्हिषः स्तोर्णस्थाक्रमणं कुर्यादिति वाक्यमेषः । होटग्रहणं यजमाननिहत्यर्थमिति चेत् । न । थज- मानस्य चौपायाथभिव्यारत्येति व्यपदेशात् जायते अन्यो थाह- ति। अतो होत्यहणमामन्त्रितविशेषणम् । तेन होतामन्त्रितः। अतो प्रमादौनामनामन्त्रितानामययमेव मधरः । तथा च कात्या- यनः । प्रणीतोत्कराविष्टिवित्यविशेषेणाह। २. स्तोर्णया वेदेोऽन्तः पचादौ तेन मंमिता सुम्या पार्णि: पादस्थ पविमो भागः कार्यः । मनु बर्हिराक्रमणमधिकृतं किं वेदियहणेन । उयते । यचापि बहिराकमणप्रतिषेधस्तत्राप्येवमेव स्थानं यथा स्यादिति । २. मयं पादं पश्चात्तत्वा चशब्दतस्तत्रैव दक्षिणेन स्थानम्जु- काथावस्थान कुर्यात् । पामौनन्यायताया अपवादः। स वै तिह- मावाहेति मतपथे ।. ४. अपये ममिध्यमानायेत्यादिना निगदेम मंप्रेषितः किं कुर्यादित्याकाक्षिप्त पाए । ५. कं प्रपद्य इत्येवमादिकं मन्त्रं अपित्वा ततो वक्ष्यमाणं करोति । दीर्घपाठः शाखातरौयत्वात् । अथ यत्पुरम्तात्मामिधे- नौनां जपति स्वस्ययनमेव तत्कुरुत रति श्रुतेः । मन्त्रम्य चेदं A om. O p B Cinsert yourforeretfair after avui RA रविन ·२० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१. 8.4-1. तात्पर्य स्खस्त्ययनार्थतेव। अतो विकृतिषु मोहः। संप्रैषादिवचनं परिभाषितत्वात् । तेन यत्रापि हौत्रस्थानावृत्तिका तत्रापि संप्रेष- वादस्थानुवचनस्यावृत्तिर्यथा स्यादेवमर्थ संप्रेषवचनम् । जपो ऽपि मंप्रेषितस्येव यथा स्यादेवमयं च । ६. चिः मामिको हिंकारः कर्तव्यः । नासामा यज्ञो ऽस्तौति शतपथे । मकारहकारयोर्मध्ये ऽनुखार इति हिंकारलक्षणं छन्दोगानाम् । ७. हिंकारं परस्परेणामंहितं त्रिरुचार्य ततः प्र वो वाजा अभिधव इत्येतां प्राणमात्रमंहिता संदध्यात् । न तु मांहितिकेन लक्षणेन। कुत एतत् । उपशब्दप्रयोगात्। मध्यमया वाचा । मध्यमेन स्थानेन। हिंकारोऽपि मध्यमेनैव स्थानेन । कुतः । जपित्वेति पूर्वच विशेषवचनात् । मामिधेन्यङ्गत्वाच्च हिंकारस्य । हिंस्त्य मामिधे नौरवाहेति। त्रिहिकरोतीति श्रुतत्वात् । मामिधेन्य इति संज्ञा श्रुतिमिद्धेवेति न कृता । ८. अन श्रा याहि वीतय इति हवः । ईलेन्यो नमस्य रति वृचः । एवमेतौ चौ । ननु अग्न श्रा याहि वीतय इत्येका। लेन्यो नमम्य इति द्वौ चौ। एवं कस्मान भवति । उच्यते । यद्येवमभिप्रेतं स्यात् अन श्रा याहि वीतय ईसेन्य इति षडित्येवं बूयात् । एकादश मामिधेनौरवाहेति च श्रुतेः । ६. एकाग्रहणं तचाधिकारनिवृत्त्यर्थम्। ननु ययेवमभिप्रेतं स्यात्पूर्वण मह ममासं कुर्यात् । उच्यते । तं वा एतं सुषखन १ (' hr alt प्रेषितः तस्यै। २ । चालि। १ B पूर्वखपे ।

·शाहायनमौतामाथे। . आमचाहेति प्रतपणे । पूर्वस्तृपो पलानवं तु नरिसाव रति समागोमागायत उत्तरविवक्षार्थमेवेत्युतम् । पावापमानार्थ । • ११. यषया मतदश मामिधेन्यः कर्तव्याः तपतप समिध- मानो अध्वर रत्येतास्तिस्रो ऽनुवाव्याः । १२. माप्तदश्यममारभ्वाधीतम् । तयोरालयसयोर्विकल्प प्राले माप्तदप्यमेभ्यः प्रतिषिध्यते । तत्माप्तदम्यं च मामिधेनोना दर्शपूर्ण- मासादौषितायनवर्ज प्रतौयात् । मायनाभ्यामिति ममामो वर्जनक्रिया सह योगात् । यत्पुनः परिभाषितं मापदण्यं . मामिधेनौनामिहिपशुपम्मिनितचोदकानारभ्यवादयोः२ प्राप्नयो- रनारववादविहितं विकतिषु साप्तदश्यं नियम्यते । यत्पुनरयनेषु पाचदम्यं पयते तन्मुन्ययनतरायणयोर्विकम्पार्थम् । पापय वयनशा न भवति । इति दर्मपूर्णमामायनानौति वचनात् । १२. ता वै गाययो भवन्नौति खत्रुतौ । विभिहाण माधानार एवमेव यथोकाः श्रुताः । १४. चा जुहोता दवस्यतेत्यस्यास्तृतीचे वचने चः प्रणवतेनामे महाँ अमि प्राधण भारतेति संदयात् । उत्तमाय बताये करने प्रणबेन निगदमुंपमंदधातौति सुनवात् । मामिधेन्य प्रायः छ चानिराहवनीय रममिन्धनदारेण सूयते । तं ला समिद्भिरभिर १:त्रियया A प्रिया BCI PC in marg पारपार instead of प्रात्र। ( म here and olsewhere.

·२७ शाजायगौतसूत्रभाश्थे। [१.४.१५-१६ रति विशेषशिनात् । इत उत्सरेण चानुवचनशेषेण स एवं सूयते । इयं वा इदं सर्वं छन्दस्कृतं चाच्छन्दकतं च तेन सर्वणप्रिं तवानौति श्रुतेः (कौ ०७० ३.२) । १५. अग्ने महार असि ब्राह्मण भारतेति निगदखाय प्रणवेन संधानवचमाबायैः सह संधानम् । अमुतः परमादित्यर्थः । पर्वाधि अवरोहेणेत्यर्थः । यजमानस्य न होतुः । चौणि नाभ्यधि- कानि। पार्षयाणि धिमामानि । ते चषयो ये यस्य यज- मानस्य पूर्व मन्त्रदृशो यावन्तो वा प्रतिगोचं स्मर्यन्ते । तदभि- धायिनः शब्दा अणप्रत्यययुक्ता' आमन्त्रितविभक्तियुकाच उच्चा- रणीयाः । कुत एतत् । मानवेति प्रदर्शनात् । तद्यथा। वामिष्ठ- भाकपाराभयंत्यादि। यद्ययैतरेयिणमेकायस्याभ्यासेन घिमंस्था- पूरणमुक्तमभ्यधिकसंख्यानां च समासेन तथापि यथा सार्यमाणन्ये वोच्चारयितव्यानि। स्मरणस्य दृढत्वात्। ततश्चासंहितानि असमतानि च वाव्यानि । वासिष्ठादिभिः शब्दरमिरेवामग्व्यते। तथा हि वाक्यमंगोगः। यद्येवं कथं न ह वा अनारेयस्य देवा हविरअन्तौति (कौ. ०३.२) । नेष दोषः । यजमानस्य हि वामिहत्वादधि- वामिष्ठ इत्युचते । तेनोत्पादितत्वात् । १६. दिगोषः क्रौत: स्वयमुपनौतादिः । तद्यथा । नाप PA' in ma.४. विधेषण । १ ('म| A •रोकने(') यस देवेन रत्यमेन संधानम् । पथैनं पपरमपरं मिमरम्पस इवानोनि श्रुतेः। उत्तमामात्यः । ४ परप्रत्यय. A अपत्यप्रत्यय. Bf B.R. AC •• ( B om. प्रौनः P. उपमनामेदिः उपनमादिः । पनमा ·१.४.१७-२२] शाहायनमौतसूत्रमाथ। पाजोगतिः। कृषिमस्त देवरातो वैश्वामिषः। तुमको बामद- सार्च तचा मनुः । गोलरिक्ये जनयितु हरेहनिमः कचित् । गोपरिक्यानुगः पिडो व्यपैतिददतः सधा (८.१४२) १०. अबाधणस्य यजमानस्य यो होनेत्येवं मा विज्ञापौति । यजमानाधिकारो ऽनुवर्तते । पियादेर्यजमानस्य पुरोहितप्रवर- कोर्तनेनाग्निं स्वयात् । प्रवरयहादाप्रोसून स्वार्षयेण भवति । १८. मानव एवं वा सर्वेषां यजमानानां ब्रूयात् । १६. देवेद्धरत्येवमादिकं शताहवन रत्येवमन निगदखनुका विरमेत् । तस्य सप्त पदानि समस्यावस्थेदिति (को०.०३.२) श्रुतेः । देवेह इत्योः स्वाभाविको गुणः । तेन पियाधाममूहः । १०. अथ चत्वारोति श्रुतेः । (कौ ०० ३.२) २१. अथ चत्वारौति श्रुतखात् । चमसो देवपानो देवास परिभरमौति स्वाभाविको गुणौ । अतो न पियायामूहः । २२. विशदो नामावाची। माना विरमन् प्रतिवाचं देवता त्रावास्यति । अथ यावयाई देवता भावास्यतौति अतः । पावाहयतौति व्यसनिर्देशाविता रति च द्वितीयानिर्देशाबच्यमाण- मन्त्रवाच्यार्थ अपवर्णितः । प्रतक्ष यो ऽयं पूर्वप्रकार पाहवनीयो ऽनिः स एवायेयते । तत पावनौषदिले जहः मिहः ।

·शाहायगौतसूचभाये। १. देवानिति पियायामहः सामान्यवचनात् । नाकारस मुतिः प्राप्नोति चेत् । न । देवशब्देनाच यागाभावात् । २. यत्राव्यभागयोरभावस्तत्र कथं नाम नैतौ शब्दावुतामिति संज्ञाकरणम् । श्रम इत्येतदामन्त्रितमावामानां प्रथमस्य पदस्य भवतीति भवनीय थानेये श्रुतिपाठो ज्ञापकम् । अथावाहन भावा देवान्यजमामाषानिमग्न भावह वनस्पतिमावति तपास्य- भागयोरभावे ऽप्यामन्त्रितप्रयोगात् । ३. अब ये पौर्णमासौदेवतावापिमः शब्दास्ते पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्याः । नामावास्थायाम् । ये ऽमावास्थादेवतावाचिनः मम्दास्ते मावास्थायां प्रयोकव्याः । न पौर्णमास्याम् । अर्थाभिधानेन मन्ना अपकुर्वनिल मान्यथेति । तथा चोकम् । यथार्थ वा श्रेषभूत- संस्कारादिति जेमिनिमा । अनेमायुक्रमेव । रति पौर्णमास्यामि- त्यमावास्यायामित्युपदेशाड्यवतिष्ठन्ते तत्संयुकाच शब्दा इति । ४. देवा भाज्यपॉ' इत्यत्र नकारलोपः। मकार पाकारोपधः पद्यान्नो ऽपि खरोदयो लुप्यत (प्रातिया ४, २१) इत्यादौ सपथ प्रदर्भितवात् । यत्र वैश्वदेवं हविस्तत्र विश्वान्देवाँ पाव- रेत्येतसिद्धं भवति । पृषदाज्यपामिति पशौ प्राप्नोतौति चेत् । न । या देवानामान्यपानां प्रिया घामानौति प्रेषे ज्ञापकादनूहः । R A om परस। Bामशिनापिगमप्रयोगात्। १० दे। BC om बबारतापः। YA inserts प्रवामामधा बाममरामारेस | Cins ये ·१.५.५-.] रामौता तसूत्रमा ५. पथ बदनि होचायावाश्यति खिष्टकृतं तदावाश्यतीति श्रुतेः । पिञ्चायां कव्यवाहनविशिष्टे ऽनौ। अग्निं कष्यवानं होचायावत्यूः। १. ननु पत्राकारस्य भुतिर्न प्रानोति । खस्य महिको यागाभावात् । उच्यते। यदेव वाचायाह वाचा यजति तेनो हैवाय सो मरिमेटो (कौ०० ३. ३) भवतीति यागानुग्रहवादात् मुनो भवति । ७. शम्दस्वरूपप्रदर्शनार्थ इतिकरण: । सेमाचाप्याकारस्य मुनि- नास्ति । ममाप्तमनुवचनम् । वरुणप्रघामे पाहवमीयौ दो भवतः । तर यध्वर्युरमिभ्यां समिध्यमानाभ्यामिति मोष्यति ततः संप्रेषव- । म उच्यते। अनौ महान्तौ स्थो ब्राह्मणौ भारतौ । चोदना. संदेहत्वात्पवरनाबाममूहः। देवेखौ मन्विद्धाषिष्टुतौ विप्रानुमदितौ कविवस्तौ समिती ताहवनौ । प्रण्यौ यजामा रथ्यावध्वराण- मतूर्ती होतारौ तूर्णी हव्यवाहो । प्रास्पात्रे जुकौ देवानां चममो देवपानावरॉ इवानो नेमो देवान्युवां परि भुवौ स्थः। श्रावहतं देवान्यजमानाय अनिममौ भावहतं मोममावहतं अग्रिमावहतं सोममावहतं सवितारमावहतं मरस्वतीमावहतं .पृषणमावहतं हाम्रो पावहतं वरुणमावहतं मरुत भावहतं कमावहतं देवों भाग्यपाँावहतं अग्निं होचायावहतं वं महिमानमावहतं था. वहतं जातवेदसौ सुयजा च यजतम् । ८. उपविमोति वचनमूर्बजाविशेषणर्थम् । इपिसेन प्राद- १८ देवाण ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.५.६-६.४. ग्रेनेति उभाभ्यां मा भूत्। ननु एकवचनमघाति किं दक्षिणेनेति वचनेन । सत्यम्। अस्ति जातावष्येकवचनम्। प्रत उभाभ्यामेवत्या- मधेत । भूमिमधारभ्येति वचनाहिरपनौयेति गम्यते । ८. अस्यै प्रतिष्ठाया मा छिमि इत्येवमादिमन्त्रः । अस्मिन्मले पञ्चदशेन वजेणेति मामिधेनौसङ्ख्वाभिप्रायो विकल्पः । अतः मान- दश्ये सप्तदशेन । उपसत्सु नवकेन । एवं यावती मया तावतिथेन वघेणेति ब्रूयात् । १. अमुकशर्मा होता मानुष इत्येवमध्वर्युणोक्तः। अस्मिनव- धाविदमाह। २. मानुष इत्येवमन्तेन मन्त्रेण प्रवृतः देव सवितरित्येव- मादिकं मन्त्र जपति किमर्थं मानुष इत्युक्तः प्रकृतो अपित्वेत्यु- भयम्। उच्यते । प्रवृत इति वदन् प्रवरणनिमित्तत्वं जपस्य दर्शयति । पौ च यजमानस्यापि प्रवरणमस्ति। मोमे च मैत्रावरुणादौनाम् । तेषामप्ययं मन्त्रो मा भूदिति विशेषवचनं मानुष इत्युक्त इति । ३. उपोत्थाय तस्मिन्नेव प्रदेश अध्वर्योदक्षिणमसं दक्षिणेन प्रादेशेन अवारण्य स्पृहा सव्येन च वामहस्तपादेशेन प्रामौत्रस्य दक्षिणमंसमेवं युगपदधारभ्य रहमचारभामह रत्येवमादिक मन्नं जपति ।। ४. षण्मोरित्येवमादिक मन्वं प्रवसन्य विमुचांनी अपति। Ains. बदा ·भाजावरचौतसूभाये। २१ . प्राप्तमेवैतत् । मारपर्वार्थमुच्यते। किसुतं भवति। अथर्व सम्मुश्म• तिष्ठति (५.१५.६) इत्युक्त वमोरिति जपिला तिष्ठति । ५. ऐन्द्रौमारतमित्येवमादिना मन्त्रेणावर्तते । दक्षिणं बाड- मपिति बाहुवचनात्तचैव स्थित पावर्तते । ६. आवर्तनादनन्तरं होषदनाकुष्क हणमादाय उभयतो मूलतो ऽपतय छित्त्वा ततो निरस्तः परावसरित्येवमादिना मन्त्रण निरस्येत्। दक्षिणापरं दिगन्तरालं प्रति। मन छेदनक्रियया निरसनमन्त्रस्य किमर्थं व्यवधानं सूचितम् । उद्यते । ममानं होपा बणनिरसनमित्यत्र तदन्तर्भतयोस्तुणादामच्छेदनक्रिययो- पहणं यथा स्यादिति। अङ्ग छोपकनिष्ठिकाभ्यां होटषदमातृणमिति सूपान्तरम्। ७. हनिरमममन्त्र पाभिचारिकस्तदच्चारणे ग्रामवचनाद- पामुपस्पर्मनं सिद्धम् । तदुच्यते । पिण्यायां मन्त्रोत्सर्ग ऽपि यथा स्यात् । अव्यहणं च वषद्वत्योपस्पर्शनम् । उत्तरौष्ठ उत्तरमुप- स्पृश्येत्येवमादौ यथा स्यात् । ८. होवषदनमिति प्रकृतं बणमिति च । होटषदने शुष्क वणं निदध्यात् । प्रकाशकविशेषणं भाखान्तरात् । स्वशाखायो तु मंशावप्रकरणे । अथ यद्ब्रह्मसदमात्तृणं निरस्थति मोधयत्येवै- नत्तत् रति (को ०७० ६.१३) अविशेषेण गोधनत्रुतेः । १. होडषदमाधिकारो ऽनुवर्तते। होटषदन उपविजेत् । I A C'ONI p A inserts fui 77***771 Com. eft i ·शाशायनमौतसूत्रमाञ्चे। (१.६.१०-१४. इदमहमवमोरित्येवमादिना मन्त्रेण । स्थवादिनिर्देशः क्रमाः मौदामौति मन्त्रवर्णदुपवेशने सिद्ध उपविण्येति वचनं होत्षदन उपवेशनार्थम् । इतरथा ऊर्ध्वगानुरूपविशेत् तथा दृष्टत्वात् । १०. उपस्थ उत्मनः । उपेत्य यस्मिन् पुत्रादयस्तिष्ठनिन । म ममजानोरूपविष्टस्य' भवति । तं दक्षिणोत्सरिणं दक्षिणावयवोगत- तरं छत्वा प्राञ्चौ पाणी प्राची दिशं प्रत्यश्चितौ प्रगुणगुली प्रग्टन हस्तसंपुटं कृत्वा । यद्यप्येवमेव परिभाषितं तथापि लोके अर्धावपि पाणी संपुटौरतो क्रियते । तनिवृत्त्यर्थं प्राश्चाविति । ११. नमो द्यावापृथिवीभ्यामिति मन्त्रं पठन् गाईपत्याए- वमौयावौत। १२. उदग्गच्छन्नेष वामाकाश इति पठेत् । पाहेति त्रुवन् दर्शयति नायं अपः । अतश्च पित्यायामनुत्सर्गः । १३. विश्वे देवा इति यद्यपि मूकादिस्तथाप्येको प्रतौथा- दन्यत्रेति वचनादेका । तदद्य वाचः प्रथमं मसौय । ममो मायो नमो अर्भकेभ्यः। अत्र प्रथमोत्तमयोन चिर्वचनम् । म कसर्यम्। अन्यत्र जपेभ्य इति (१.१.१८) वचनात् । १४. अवमायेत्यचावाच्यम् उत्तरचोपांणुत्ववचन मुच्चै होपांश त्वयोः' मंततामभवादिति चेत् । म। मरूपांत्वेसंभवो ऽस्ति । AC जापान। १। पतरेख । . inserts into the text of the Siltra niti होचं the following frord नं। सुगादापनादि मनायेति बने भावकारेषपमदिछयादो कतुरबमामाकार चाखाव सः एमादापनबादित्यवः । •परचमानापासपचमवयोः ।

·१.८.१५-10 शाचायनमौतसूचमाये। २५ । तत्र संधानं मा भूदित्युचते अवसायेति। अस्य रियजमानके गा- बजमानके च जहः प्राप्नोति । स उच्यते । माधु वा यजमानौ देवता। माधु वो यजमाना देवता। पियायो । अनिः कव्यवाहनो होता' देवग्निः कव्यवाहनो हो' बेतु प्राविचं माधु ते यजमान देवता । १५. अमुच्चरित्यर्थः । प्रचापि दियजमानके । यावनिं होता- रमहषाथाम् । बहुयजमानके । ये ऽमिं होतारमहषध्वं । पिचा- याम् । यो ऽभिं करवाहनं होतारमवृथाः । एवमूहः कर्तव्यः । १६. सतवतौमित्येवमादिना मन्त्रेणाध्वर्युः सुचौ ग्राहयित्वा ततः पञ्च प्रथाजान्यजति । मुचावादाप्येति वचनं सुगादापनसंज्ञा- र्थम् । सुचाविति दिवचनं विवक्षितम् । अत एकमुक्के नायं मन्नः। वरुणप्रधासेषु सुग्बड़त्वे ऽपि भवति । उत्तरस्यां वेदो होहकर्मति (३.१ ४. १५) वचनात् । अत एवाध्वर्युपदम्यानूहः । श्रादाप्येति नवा निर्दगो शानिमंबन्ध जापनार्थम् । अत: प्रथाजानुयाजाचा परिहाप्येत्येवमादौ (९.२५.२) नायं भवति । ईलामी देवामिति पियायामहः । मर्वचास्थार्थस्याविशेषात् । । मर्वचास्थार्थस्याविशेषात्। तथा च प्रतपणे । मनुष्या वा ईलेन्याः पितरो 'नमस्या देवा यजिया रति । पवेति कर्मभेदार्थम्। अतः प्रयाजानामन्तराग्लेषु होतुन वाग्यमः। दिगो- पस्थापि पचैव न षट् । प्रयाजानिति शास्त्रसंध्यवहारार्थम् । पच यजति रति नियमात् । दिगोषस्य ममय यागः। यातामुभे वाश्चिन्यायाधर्मः श्रुतेरिति दर्शनात् । १Com. होना। . Com. 5 .

·शासायनश्रौतसूत्रमाव्थे। [१.०.१-३. ७. १. ममिधः समिधी अन पाव्यस्य व्यक्तित्वनवा परबते म प्रथमः प्रयाजः । प्राग्नेयाः प्रयाजाः । सौचौकश्चावाग्निः। प्रया- बामे अनुयाजाश्च केवलामिति सिङ्गात् । अतय माहवनौषः । तेनाहवनौयविकारे ऽप्यत्रामिपदस्थानहः । ननु होलविशिष्टोऽमिः खिष्टकत्। कथमेतत् जायते। अथ यदनि होचायावाहयति खिष्टतं तदावाहयति तथा नावाग्नि होचादित्याह पनवो वे प्रथाजा रुद्रः खिष्टकादिति श्रुतेः (को० वा ० ३. ३. ४)। अयं च मोचीको होटविशिष्टः । होचादरं वरुण विभ्यदायमिति शिनात् । ततः पिञ्चायां कन्यवाहमेत्यूहः प्राप्नोति। उच्यते। अन्य एवं कव्यवाहनो ऽमिर्म मौचौकः । कथं जायते । मन्ववर्णात् । यो अमिः कव्यात्पुविवेश वो ग्रहमिमं पश्यचितरं जातवेदसम् । तं हरामि पिहयज्ञाय देवमिति तस्माट्यपदेशादन्यः करवाहनः । अतः पिव्यायामनूहः । प्रथमयहणम्य प्रयोजनमुच्यते । रति प्रथा- जयाज्या (१.७, ६) इत्यतिकरण: प्रकारार्थः । एवंप्रकाराः प्रथाजयाच्या इति । किमेवं सिध्यति । उच्यते । केषांचिदध्व!षा मिरविन्दा दशप्रयाजा। तच त्वष्टा नियतम्यामः । तख प्राच मा भूदिति प्रथमवचनम् । २. तनूनपादन पाव्यस्य ववनया' द्वितीयः प्रयाजः । द्वितीय इत्यति बािदौनामयं चोत्तर विकल्पेन । ३. मराशंमो अनाज्यम्य बेलगवा पायथा बितौषः प्रचावो A ins. हिनौषषा।

·१...:- शाहायमगौतसूभाथे। n भवति । वसिष्ठादौनाम् । पचापि दितीय रत्यनुचमाने पूर्व का विकल्पः स्वात्। वमिहनकानां मराभंसो जौण चैक रति कात्यायनवनात्। पौण मराशंसो विकन्त्यः । तेः मह समायो वाचानां विकल्पार्थः । कण्वानां तमूनपावरागंमावुभौ पते । तत्र पक्षे समुच्चयः। पक्ष ऽन्यतरेण प्रयोगः । तथैव संहतोनामपि षथा स्थादेवमर्थः समासः । राजन्यानामसमासात्पूर्वेषां समासे तुख- धर्मता मिटा । अब यथोको ऽर्थः । ४. तो अनायस्थ व्यनिवत्यतया याज्यया वतीयः प्रथाजो भवति । येषां तनूनपानराशंभावुभावाबातो तेषामुभयोर्भिना- भित्रयोः पाठसामान्यात् प्रयोग प्रामोत' । तचित्य बतौष- वचनम् । ५. बहिरन चाव्यस्य ववित्यनया याज्यया चतुर्थः प्रथाजो भवति। चतुर्थ रति मंध्यवहाराव मंजा । वक्ष्यति । चतुतमा- वारेण चत्वार (३.१२.१८.) इति । तपास्य ग्रहणं यचा १. साहानिमित्येवमादिकया थाज्यया उत्तमः प्रयाजः । यवस्था तु देवतापदानां चोदनोपदेशात् । अतः स्वस्थ र महियो निगमप्रतिषेधार्थर व्यवग्रहप्रतिषेधार्थं च दण्डकपाठः । पावाहनदृष्टवान्यानोति । पत्रयस्थ प्रातिरित्याख्येति वचनात् (१:११.२)। रति प्रचाजयाच्याः । रतिशब्दः प्रकारे। नतो १BCामपनं। १ मिनर नियम. C मियरम। पारने •प्राभिः ·.. शाहायनौतसूचभाष्ये। मिचविन्दायाँ बटा अनाज्यस्य वेतु इति नवमो दशमो वा स्वाहा देवा प्राज्यपा जुषाण श्रम श्राव्यस्य व्यग्विति हैक पाडः । अस्य प्रतिषेधार्थ रति प्रथाजयाच्या इति नियमवचनम् । १. अनिर्मचाणि जागत् त्वं सोमामि सत्पतिरित्येतावाज्यभागी पौर्णमास्यां भवतः । अथ यत्पौर्णमास्यां वानावाज्यभागौ भवत (कौ. • ब्रा ० ३.५.) इति श्रुतेः। अगुद्देशेनाज्यभागसंज्ञा । ततः श्रूय- माणं प्राकृतं मामधेयमन्यस्मिन्द्रव्ये प्रति निवर्तयतीति (९.१.३) महन्नावाज्यभागौ इत्येवमायुच्यमाने चोरेव निवृत्तिर्भवति । यद्यपि सामान्याश्रियम (१.१ ६.१८) इति सिध्यति तथाप्येवं मति प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । वाघ्नावितीयमनुगता संज्ञा । ततः सार्वकामिक्यां केषांचिदेव तावन्यावाज्यभागौ भवतः । पामो- पाते मति कामो लभ्यते। अभिचारे । तत्र हन्तरर्थवत्त्वात् । सापयामिष्टौ च । तचापि पामा वै वृषो यो भूतेर्वारयित्वा तिहति कल्याणकर्मण: साधोरिति श्रुतेः' । बभिस्तो मृषा हळू रेदानेयमेव वा । निर्वपेत पुरोला वायथं पामेव च ॥ इत्येवमादौ शुध्यर्थ वार्चनौ भवतः । अवर्थसंज्ञाविज्ञानात् । १ B insert रनि after a CT. दो....। ..चिदेनावाप्यभागो।

·१.६.१-६.] शाहापौवसूपमाथे। २. अनिः प्रबेन मन्मना सोम गौर्भिहा वयमित्येतावमावा- खायाम् । घामावास्ये कर्मणि । वृधन्यताविति संव्यवहारा मंज्ञा । अपर्थसंज्ञा । तत चयिण एते एव । पुरोमुवाक्ययाणं पतं याज्यासंनिधिमिद्धेः । ३. भाग्नेयसौम्ययोर्यथामधेन । अनिर्मूर्धा दिवः ककुदित्यानेयस्य पुरोलाशस्य पुरोनु- वाक्या । अग्नेरिति नोकं पुरोलाशस्यैवैतौ यथा स्याताम् । मतो हविर्यजसोमेषु पुरोलाशानामेवैते भवतः । पाषु तु विपर्यामः कर्तयो यातयामत्वदोषात् । ५. भुवो यज्ञस्य रजमय नेता एषा याज्या । प्रामयस्यति वर्तते। अनौषोमाविमं स मे एषा उपांडयाजस्य पुरोनुवाच्या भवति । यथा पूर्वच तद्धितेन निर्देशस्तथेह न सत उपांशुयाज- चोदनायामेव भावार्थम् । ७. उपांशयाजम्य जुषाणावित्येवमादिका याज्या । ८. रदं विष्णुर्वि चक्रमे पुरोनुवाक्या । वषट् ते विष्णवास पा होमोति याज्या । वैष्णवस्योपांड्याजम्य । तद्धितनिर्देशो नियमार्थ इत्युकम् । अब पुरोनुवाक्या याज्यति नोत्रम् । पूर्वच दिन पारिभाषिकमिति न्यायः सिद्धः । अतः प्रतीकग्रहणं याच्यापुरोनुवाक्यामा मिति (१.१ ०.१) अविशेष मत्यपि पूर्वा पुरोनुवाक्या ततो याज्या । वैष्णवस्येति वर्तते । जुषाणो वा निगदी वैष्णवस्य याया- A B Com. म। १ A निधिनः।

·३८ शालाबनयोतषमाथ। [१.८.१०-१.. वेन भवति । कथमेतत् ज्ञायते याव्यात्वेन भवतीति । मन्वयं विकल्पः पूर्वेण याज्यानुवाक्यायुगलेन युक्तः । 'नेत्युचते । एक- वाभिगदस्य याज्यावेन च दृष्टत्वात् यायावमध्यवसौयते । जुगाणे विष्णुराज्यस्य हविषो वेत्वित्येवं प्रयोगः सामर्थ्यात् । १०..अनौषोमा मवेदमा पुरोनुवाक्या । युवमेतानि दिवि रोचनानौति याज्या । कस्य । अनौषोमीयस्य पुरोलाशस्य । पुरो- लाशस्तद्धितवाच्यस्तस्य चोकं प्रयोजनम् । ११. इन्द्रानो अवमा गतं पुरोनुवाक्या । प्र चर्षणिभ्यः पृतना हवेषु याज्या । तद्धितनिर्देशः पुरोलाशाभिधायौ उप्रयोजनः । १२. एन्द्र मानसिं रयिं पुरोनुवाक्या । प्र ममाहिये पुरुहत प्रचून याज्या । इति मामाय्यस्य । मांगाव्यस्येति वचनं नियमार्थम् । अतो नान्यस्येन्द्रस्य हविषः । १ ३. महाँ इन्द्रो य श्रोजसा महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षविप्रा इत्येते याज्यानुवाक्ये माहेन्द्रस्य मानाय्यस्य । १४. इन्द्रं वो विश्वतस्परि पुरोमुवाक्या । मादयस हरि- भिर्य त दुन्द्रेति याज्या । एते याच्यानुवाक्ये रन्द्रस्य न महेन्द्रस्य । किंविशिष्टस्येन्द्रस्य । अप्रतिनिधेः । कीदृशः प्रतिनिधिः कौड्यो वाप्रतिनिधिः । उच्यते । यः कस्यचित् स्थाने माइग्रेन भवति । प्रतिनिधिरित्युच्यते । तद्यथा । अयमेवामावास्यायामिन्द्रयन्द्रमसः प्रतिनिधि. । कथमेतत् जायते । रनबन्प्रतिनिधिरिति Aom. रेन।

·शाहावनौतसूचभाई। २८ श्रुत्वर्थवादान। अध पदमावाखाथामिन्द्रं यजत्येतज्ज्योति बनावाया नमान्द्रो पुण्यात (को०० ०.०३.६) रति। किमेतेन सूण मिहम् । परः सानाय्यालाभे सायंदोहखाने वा पुरोलाम इत्येवमादौ एद्र मानसिं रविं प्र समाहिष इति याज्यापुरोनु- वाक्ये मिड्ढे भवतः । कथं मामामुतः । मानाय्यास्थेति नियमात् । चतो प्रतिनिधेरिति देवताविशेषणवाद, पञ्चशरावमोदनं निर्व- पेत्पुरोलाभं वेति भेदेनायुपपातात्तत्प्रतिनिधिः प्रायश्चित् वेति। यथास्तु तथास्त । एन्द्र मानमि प्र ममाहिष इत्येते भवतः । मनु दृष्टान्द्रायां प्रतिनिधिकार्याभावात् नेते प्राप्नुतः । उच्यते । मानाय्यस्येति बनाइविष्यत रति। अमावास्याव्यतिरेकेणेन्द्रस्य विषः मांनायवर्जितम रटं वो विश्वतो मादयख हरिभिरित्येते चाव्यानुवाक्ये भवतः । मत्तविषये तु य: कात्यायनपठित ऐकः पधाराव बोदनो वा तस्यामावास्यायामपौन्द्र वो विनती मादचस्व हरिभिरिति । तत्र हि प्रत्याभवात् । ऐन्द्रं पश्च- भरावमोदनं निर्वपेत्पुरोलानं वा यद्योदनीयन्ति यद्यपौयन्तौति श्रुतेः (कात्या ० १२. २. १२)। यदि यजमाना बुभुक्षया श्रोदन- मिपनि यदि पुरोलामिछन्ति तत ऐन्द्रः पञ्चगराव प्रोदनो वा । तो लोग चन्द्रप्रतिनिधिः । 1} 111 inary and I बात्या• २५.१-२ Barlims | ।। • B adds पुरोगामो बा।

·शाहायमत्रौतसूत्रभाष्ये । [१.६.१-२. १. पिप्रौहि देवाँ उशन्ती यविष्ठ एषा खिष्टशतः पुरोनुवाक्या भवति । पुरोनुवाक्याग्रहणं निगदव्यपेतत्वादृचः संदेहव्युदासार्थम्। २. पत्र प्रयोगः । ये यजामहे ऽग्नि स्विष्टकृतमिति । किं कारणम् । अथ यदमि खिष्टकृतमन्ततो यजतौति श्रुतेः । प्रेषे च तथा दृष्टम् । होता यक्षदग्निं विष्टकृतमिति । तथा र मंप्रेषः । अयालग्निरिति पदद्दयस्यार्थः दृष्टवामग्निर्वच्यमाण देवताः खिष्टतदभिधानं चेतत् । कुतः । एष ह वै देवेभ्यो हविः प्रय- छतौति श्रुतेः। अतश्च स्विष्टक्वद्धिकार जहः। तद्यथा पियायाम्। ये खधामहे ऽग्निं कव्यवाहनमयालग्निः कव्यवाहन इति । अव- माननियमार्थो दण्डकपाठः । तद्धेके देवतां पूर्वी कुर्वन्ययाद्वारा- दिति । तयुदामार्थश्च दण्डकपाठः । अनुयाजवदप्रयाजमुदयनीयं तैत्तिरीयाणम् । अतश्च तेषामुदयनीये प्रयाजा न मन्ति । अनुयाजास्तु विद्यन्ते। तत्र भविष्यत्वप्यनुयाजेषु अयाङ् देवानामा- ज्यपानां प्रिया धामानौत्येवमेव प्रयोगः । अयालिति लुङग्छन्दसि कालत्रये ऽपि विधानात् । श्रमः कव्यवाहनस्य होतः प्रिया धामानौति . पियायामहः । जातवेदी इति गुणपदं वरुणस्यापि तुख्यम् । अतथावस्थे ऽप्यूहः । ये यजामहे ऽनौवरुणावयाष्टामग्री- वरुणावनेः प्रिया धामान्ययाष्टां मोमस्य प्रिया धामान्ययायां वरुणस्य प्रिया धामान्ययाष्टां देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि १ B adds कमें।

·१.१०.१-२] शादायमौतसूचभाष्ये। । यातामनौवरुणयोचोः प्रिया धामानि यक्षतां सं महिमान- मायजतामेज्या 'रषः रुणुतां तावध्वरौ जातवेदमौ जुषेता हविरित्यूछ। अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः एषा सह निग- देन याया। ३. वषदृत्येति क्वाप्रत्ययो ङ्गार्थतां विष्टकतो ज्ञापयितुम् । अतो ऽन्यचापि यत्रयच विष्टकदर्थवादस्तत्रतत्र वषवृत्योपस्पर्शनम- पाम् । अप उपस्पृश्येत्यन्वयदृष्टत्वात् । अथ यदप उपस्पृशति शान्ति भेषजमाप: शान्तिरेषा भेषजमन्ततो यो क्रियत (को. ज० ३. ६.) इति श्रुतेः । १०. । १. इलोपहामं करिष्यतः । भाविनौलोपनाम इत्यर्थः। पाणे- दक्षिणस्य या प्रदेशिनी अङ्गुष्ठादनन्तराजुस्लिम्तम्यां प्रदेशिन्याम- मक्कि पक्षयत्यध्वर्यः । २. उत्तमे च पर्वणि मध्यमे च। तम्या एव प्रदेशिन्या दे स्थाने अध्वर्युणाभ्यके। तयोर्यत्पूर्व नवाचम्पतिना ते इतस्य प्राश्ना- मौषे प्राणयेत्यनेमा मन्त्रेणाधरौठे निलिम्पेत् । यद्वितीयमननं नन्मनमस्पतिना ते हुतम्य प्राश्नाम्यून उदानायेत्युत्तरौठे निलिम्पेत् । पाध्वर्यवस्याङ्गलिपर्वाचनस्योपदेशो निराकासाथः । १CE. A प्रतापत्य । P, प्राणायाम पम नमधरी। 6 ·R शाचायनमौतसूत्रभाष्ये। [९.१२.१ १. अपामुपस्पर्मनं छत्वा ततो ऽन्यत् । माखान्तर एवमेव विश्तित्वात्। ४. दक्षिणेन हस्तेन उत्तरेलां धारयन् । इलामुपायत इति संबन्धः। उत्तरेलाग्रहणं शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । उत्तरेला प्राश्येत्येव- मादिषूपस्थितं द्रष्टव्यम् । ५. धारयनिस्लामुपश्यत इति संबन्धः । संकुचिताङ्गुलिना दक्षिणेन पाणिना उत्तरेला धारयति । भव्येनेलापाचोम । मन होबचममं च पाचौं च संयच्छतौति मोमे दर्शनात् । १. क्रमार्थं वचनम्। हस्तेन चत्वार्यवदानान्यध्वर्युर्ददाति । पञ्चमं होता स्वयं स्टीयात् । ७. जपित्वेलामुपश्यत इति संबन्धः । स्वयमित्यप्योपयुज्यते । पात्मनो मुखमंमिता पदयसंमितां वा । न यजमानस्य । धारयन् किं करोतीत्यत पाह। ११. १. उपहत सहदित्येवमादिकं जपं अपित्वेलामुपश्यते । जपिवेति वचनादुपांशप्रयोगः । अनेकवयें । १२. १. रसोपहतेत्येवमादिस्तस्मिनुपहत' इत्येवमन्तो निगद लो- पहानसंजतेनोपड़ानं हत्वा । B.त्यवमादिमाग ·शाहाबौतसूचभाथे। अनन्तरमिक्षा जित् । १.अन्तरिखं इलामध्ये रलोपकानसंज्ञकस्य निगदस मधे चतरवानिति उमिति। तर मेवावरणौति प्रथम उपासो निराकाहखात्। वर्धामिति द्वितीय उच्चासः । पुरे रति बतौयः । अन्ते चतुर्थः । ४. यदा इलामध्ये चतरवाननं तदा ब्रह्म देवहातमुपहतमिति द्वितीयः । यज्ञपतिसदस्यानेकयजमानके ऽप्यनहो देवताभिधान- मिति संदेहात् । उपहताविमौ यजमानौ दियजमानके । उप- इता रमे यजमाना रति बहुयजमानके। मर्वस्वार (१५.१०.१) उत्सरस्थां देवयज्यायामित्यस्यानुसर्गः । अस्थिय तु दोषणैया- पुरुषसंस्कारागौमिति कात्यायनवचमात्सर्वामिषामभावः (२५. १३. ४ ३) । अपरे पुनः क्रतुवैगुण्यभयात्प्रयोगमिछन्ति। ५, इलामौत्येवमादिना मन्त्रणोत्सरेला संप्राध्य भवधिवेत्यर्थः । कमार्थः क्वाप्रत्ययः । ६. इतरा या पाच्यामस्ति तो यजमानपञ्चमा विजः प्राअमित। यजमानो ब्रह्मा होताध्वर्युरामोप्रोति वाजिने पम्तिाः। पधव। न मैचावरणः प्रतिप्रस्थाता वा + प्राप्येत्यनुवर्तमाने पुनर्वचन मन्त्रप्रति- षेधार्थम् । ७. भक्षणानन्तरं तावदाग्यमो होतुर्यावमार्जनं मतम् । ब्रह्मयजमानयोस्खन्यत एव वाग्यमः सिद्धः । B om. निमदम्य । १ A ins अफ देवहतमुपहन रति दिनोय and alters हिमोया। बतौयः बनौयः । चतुः resp.। . A •जोसमः . Ca.. .BC (orig ) om. | - :॥

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१२.८-१२. ८. ददमाप प्र वहतेत्यादिना तृपेन यथाबायपठितेमोपांशु- प्रयोगेण मार्जयन्त इलाभक्षयितारः। इस्लाङ्गत्वामार्जनस्य । मार्जन मूर्धन्यवसेको ग्रह्योकत्वात् । अनिय मार्जनं शान्ति भेषजमाप इति लिङ्गात् । अन्तर्वद्यवस्थिते पवित्राभ्यां संयुक्रे पाचे। पवित्र- वतौति मतुनिर्देशागुणभूते पवित्रे। अतस्तदभावे ऽपि पत्नी- मयाजनेषु मार्जनम् । ९. ते मार्जने पवित्रप्रतिपत्त्यनन्तरमध्वयोर्भागपरिहरणं स्वश्रु- तिविहितम् । तदस्माकमवधित्वेनोपदिष्टम् । यजमानभागस्याप्यत्र परिहरणमन्त्येव । न तु प्रोषिते । ब्रह्मणस्तु सर्वदा भवतौति सर्वत्र निर्दिष्टम् । एतस्मिनवधावन्वाहार्यमंज्ञकमोदनं दक्षिणनिपकमाह- रन्ति । बहुवचनमविवचितम् । अवधित्वेनोद्दिश्यमानत्वात् । १०. याखपौष्टिषु भागपरिहरणं अम्वाहार्यहरणं च मास्ति साखप्येष एव दक्षिणकालः । मर्वामामिष्टौनामिनि वचनात् । न तु पणौ मत्यपि भागपरिहरणे । ११. श्रादिष्टदक्षिणास्ववाहार्यो न भवति। श्रादिष्टदक्षिणा पाययणमिनविदाप्रभृतयः । १२. एषा त इत्येवमादिना गन्त्रेण ममिधमानौध्रप्रचितां होतानुमत्रयते। अनेकवर्यमुपांशु च प्रयोगः । अध यत्ममिधमनु- मन्त्रयत अस्य वा एकातिशिष्टा भवति । तस्मादेनामनुस्तौतौति (कौर • ब्र० ३. ७) श्रुतेः। यदोभानुवचने जहस्ततो ऽचापि । PB A(sec h ) वचनात् instead of सिगात् । PA Conm परि। सवय भवनौति मि. C has सदा ॥ mang | ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । १.१३-१४.१.] 8" म उच्यते । एते वामनौ ममिधौ ताभ्यां वर्धयां चा च प्यायेथाम् । अनुमन्येति क्वाप्रत्ययो ऽनुयाजाङ्गप्रज्ञापनार्थः । १३. चौननुयाजसंज्ञकावक्ष्यमाणान्यजति याज्याधर्मण पठति। चियहणं कर्मचयप्रदर्शनार्थम् । अनुयाजामिति शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । १३. १. अयं प्रथमो ऽनुयाजः । २. अयं द्वितीयः। ३. विरम्येत्यर्थः । ४. इति एता एव' मर्वच । ततः पिव्यावस्थयोरनहः । न च तमूनपाद्याजिनो विकार इतौतिकरणस्य नियमार्थत्वात् । । १४. १. अध्वर्युणा सूका बहीत्येवमन्तेन निगदेन संप्रेषितो वक्ष्य- माणं सूक्रवाकमाहेति वाक्यशेषः । ननु मंप्रेषितो वाहेति परि- भाषितमेव। मत्यम्। निमिजार्थस्तु मंप्रेषपाठः । मामिधेनीसंप्रेषवत् । वक्ष्यति। अप्रन्तदैवते दुष्टे नावृत्तिरस्ति होत्रस्य । तथा नावृत्तिः प्रत्तदोषे ऽस्ति। अत्र हौत्रावृत्तिप्रतिषेधे ऽपि मंप्रेष प्राप्त निमित्त भवति। ततः संप्रेषवशादावृत्तिर्भवति। २. अग्ने त्वं सूक्रवागमीत्येवमन्नं निगदखण्डमुक्का विरमेत् । PA विकार निक।Cins इति। १Com बय। A नाम ' Cing इति।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१०.२-१७ . ३ ३. यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्येवमन्तं निगदखण्डमुक्का विरम्य ततो उनन्तरम् । ४. अभयंतावित्येवमन्तं निगदखण्डमुक्का विरम्य ततो ऽनन्त- रम्। ५. तयोराविदौत्येवमन्तं निगदखण्डमुक्का विरम्य ततोऽनन्त- रम् । ६. अवचने ऽप्यवसानं वाक्यपरिसमाप्तेः। एवमुत्तरेवपि द्रष्टव्यम्। ७. हविरजुषतेति हविःशब्दः प्रायेण प्रधानवाची दृष्टः। तदा- शल्या उदर्कस्यापि पाठः । अग्निरिदमिति च केषांचित्। तमित्यर्थं च दण्डकपाठः । स्वस्य च महिवः प्रतिषेधार्थम् । ८. प्रधामहविर्निगममम् । उक्र दण्डकपाठप्रयोजनम् । ६. अकातामित्यन्यचापि। विदेवत्य एवमेव यथा स्यादिति मकलपाठः। मनु कीदृशो ऽन्यथा प्राप्नोति। उच्यते । अकषाता- मिति । किं कारणम् । जहस्याच्छान्दसम्मरणत् । अक्रातामिति तुकान्दसम्। १०. यी व्यवस्था। ११. पूर्ववविचारः। १२. यथे व्यवस्था १३. यथेष्टं व्यवस्था। १४. प्रचापि अक्रतेत्येवमेव बहुदेवते नियमो' यश स्यात् । पारुषतेति लालएिको मा भूदिति मानुषङ्गः पाठः । १C नियमो।

·१.१०.१५-१६] शादायमौतसूचभाचे। । १५. खिष्टाभिगमनमेतत् । अतख पियायामूहः । अमिः कव्यवाहनो होघेण हविरजुषतावौधत महो व्यायो ऽकतेति । ११. चाप्यवमानं कचिचामधेयपहणात्। • १७. अमौत्रसौ इति एवं प्रथमया विभात्या युके नामनी यजमानस्य । न होतः। अभिव्याहत्य । अभौतिवचनायोपनाम- केन । विस्पष्टं निरवकाशम् । तथा च श्रुतिः। उच्चशीयाच- पप्याचार्यः स्यात् रति। नामनौ इति शाखान्तरात् । प्रमाव- साविति वौमानिर्देशः प्रथमानिर्देशन समामप्रतिषेधार्थ पृथगव- मानार्थं च। मनु कतमे दे नाममौ । उच्चसौयादिति वचनादप- नामकस्याप्राप्तिरेव । गुडनावोऽपि । तदस्य पिता माता च विधा- तामिति नियमादिहाप्राप्तिः। मामकरणे पूर्व तु दैवतं सर्वति' तुम्दप्रयोगात्। सर्वचेति वचनादिह नलवदेवताश्रयं पूर्व याव- हारिकमुत्तरम् । १८. अभिव्याहत्येति क्वाप्रत्ययदर्शमात् दितीयेन नावा उत्तरी देवयज्यामित्येवमादेर्मिगदखण्डस्य मंधानम्। अथ पधा- भिषो वदतीति वचनात्पञ्चाशिषः पठित्वावमानम् ।। १६. अवमानमत्र वाक्यपरिसमाप्तः । अब सूनावाके नि- दो होलादरहितः। ततसाहवनीय उच्यत इति गहा। मंप्रेवेतु दैया होतारा रति दर्शना त्विष्टकतो ऽभिधानमिति महा। एवमयं चोदनामंदेहः । तस्मादेषामग्रिपदानां विकारे- वयनः । । १BC गिरपामाम। १मा.स. १.५।

·80 शासायनत्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१४.२०-२१ •. एनमित्यस्य पदस्य स्थाने न इति वा प्रक्षिपेत् । २१. दष्टं च वीतं चेत्यारभ्य नमो देवेभ्य इत्यवस्येत् । ननु मंचाकरणं विना कथमस्थ शास्त्रे संव्यवहारः। खिष्टकृत्रिगदे सूक- वाके च (१. १६. १०.) अन्यत्र चानौषोमौयात्सूक्रवाके नाम- ग्रहणं ( ६. १. २४.) इत्यादिषु । उच्यते । मंप्रेषोच्चारणसामर्थ्याद्यथा मामिधेनौनाम् । सूकवाकमन्त्राणामूह उच्यते । वियजमानके । भोमवती वामस्मिन्यजे यजमानौ द्यावापृथिवी स्ताम् । बड- यजमानके। प्रोमबती वो ऽस्मिन्यज्ञे यजमाना द्यावापृथिवी स्ताम् । अस्यामृधदिति अधिर्धातर्दिवादौ खादौ च पद्यते। ततश्चोदना- संदेहादनूहः । दियजमानके । श्राशासाते दमौ यजमानौ। बहु- यजमामके। प्राशासत इमे यजमानाः । स्वयमपि मत्वादिषु यज- मानस्य हौचं कुर्वतो ऽहं यजमान इति न भवति । स्वरिमान्यज- मानानिति महावते दर्शनात् । दियजमानके । अनिशर्मप्रजापति- गर्माणौ । देवदत्तयाजदत्तावुत्तरी देवयज्यामाशासाते भूयो हविष्क- रणमामामाते श्रायुरामामाते सुप्रजात्वमाशासाते दिव्यं धामामा- माते। यदनेन हविषाशासाते तदश्यास्तां तदृश्यास्तां तदाभ्यां देवा रासन्तां तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुतां यमग्नेः परि मानुषाः । अथ बहुयजमानके। अग्निशर्मप्रजापतिशर्मसोमशर्माणों देवदत्तयज्ञदत- विष्णु मित्रा' उत्तरां देवयज्यामाशामते भूयो हविष्करणमाशासत पायुराशासने सुप्रजास्वमाशामते दिव्यं धामाशासते। यदनेन १ नगमायो। १ मिनर्माण ।

·१.१०.२२-२८] शाचायनमौतसूत्रभाथे। se हविषाशामते तदन्यासुस्त दृष्यासस्तदेभ्यो देवा रासन्तां तदनिर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमः परि मानुषाः । २२. .स्तौ% बर्हिषि प्रचलिमुभयहसासंयोग निधायावस्खाय जपति नम उपेत्यन्त मन्त्रम् । अथ बर्हिषि प्राधमन्नलिं निधाय गपति नम उपेतौति श्रुतेः। २३. प्रयो—होत्येवमन्तेन निगदखण्डेन मंप्रेषितोऽध्वर्युणा होता नयोराकृणीमह इत्येतामृचमुक्कोपस्पृशेत् । परिभाषिते ऽपि मप्रै- षवशात्कथं माम होचावृत्तिः स्यात् । शंयोर्वाक रति मास्वसंध्यव- हारार्थं संज्ञाकरणम् । पुरा शंयोर्वाकात् गंम्वन्ता वेत्येवमाद्यर्थम् । उक्कोपस्पृश्येति क्वाप्रत्ययः प्रयोर्वाकस्योपस्पर्धनमामित्येतस्य जाप- नार्थम् । २४. अग्निहोता वेत्वित्यादि सगादापनम् । तत भारभ्य मन्द्रया वाचा तावद्यावदत्तम भाज्यभाग दृष्टः । जपानामयं नियमो न भवत्यप्राप्तत्वात् । अग्रिमन्यन एषवामाकागादौनामनियमः प्राक् सुगादापनात्। २५. प्रधानयागादारभ्य परं मध्यमया मध्यमेन स्थानेन । २१. अनुयावेभ्य भारभ्य उत्समया वाचा उत्तमेन स्थानेन । अनुयाजप्रसवधानुयाजाजत्वादुच्चैः । VA ins. Tमि पुनर्वचनम् । 7 ·भासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [९.१५.१-४. १५. १. उपांश मृदुना शब्देन पनौसयाजसंज्ञकर्यागैश्चरन्ति पन्या- नौषाध्वर्यवः । होतुरपि तद्देशगमनं तथैव च क्रियेत्येवमर्थमिद- मुम्। २. सोमाद्याश्चतस्रो देवता यजति। ते वै चत्वारो भव- लौति श्रुतेः। ३. राका च मिनौवाली च राकामिनीवाल्यौ । देवते । उभयपदार्थप्रधानत्वावन्दस्य । प्रजाकामस्येति प्रजोत्पत्तिमिच्छतो यजमामस्य । मनु षष्ठीनिर्देश: किमर्थम् । उच्यते। यजतीति पूर्वसूत्रे परस्मैपदनिर्देशाङ्कोतर्यजमानार्थ प्रजामिच्छत इत्या- शक्यताध्वर्यु मृतमिच्छनिति यथा। पूर्व ग्रहपतेरिति राका- सिनीवाल्योगक्रमात् पाठक्रमश्च सर्वत्र विवक्षित इत्येतज्ज्ञायते । ग्रहपतिरित्येकदेश निर्देश उपलक्षणत्वात् । ४. यजतीत्युकम्। कथमित्याकासिते याज्यानुवाक्याः प्रती- कग्रहणेन पठति । ताश्चैता चो द्वादश षषां यागानां प्रत्येक यथामथेन वेद्वे भवतः। सोमस्य याज्यापुरोनुवाक्यायुगलम् । श्रा प्यायख समेत ते पुरोनुवाक्या सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इति पाज्या। श्रा यायख मदिन्तमेत्येषा न भवति। गायचौरहित- स्वात्। श्रप्राथम्याच्च । एवमपि मति ग्रावस्तोत्रे मकस्लपादपाठः । अनेनैव कमेए तर तिलो मा भूवविति। ननु पाप्यायितवती- नामिति तत्रोतः कथं संदेहः । आपोहिष्ठौयाभिरितिवदायेत। १B रनि पादा।

·शाड्डायनमौतसूत्रभाष्ये। १ मोमाप्यायने तु मोम विश्वेभिरंशभिरिति लिङ्गात् सुतरामा- शङ्कयता तस्मात्मकलपादपाठः । त्वष्टुर्याज्यानुवाक्यायुगलम् । स त्वष्टारमग्रियं पुरोनुवाक्या । तबस्तरोपमध पोषयिनु याज्या । ननु तत्रस्तरोपमद्भुतमिति प्रथमा। कस्मादतिक्रम्यते । उच्यते । चिटुप् याज्या कर्तव्या। न च मा त्रिष्टुप् । यत्र पुनस्विष्टुबपि पुरोनुवाक्यात्वेन विनियोकुमिष्यते तत्र मकलपादपाठः संदेहव्यु- दामार्थः । तद्यथा। पिशङ्गरूपः सभरो वयोधाः तमस्तरोपमध पोषयिनु देवस्त्वष्टा मविता विश्वरूप इति पुरोनुवाक्या इति । अनौषोमौयप्रकृतित्वात् त्वाष्ट्रस्य तुन्यप्रतीकत्वात् प्राथम्याच । सब- स्तुरोपमद्भुतमिति मा भूदिति सकलपादपाठः । एवं वैश्वामिचीणां पनौ यातयामत्वे वामिष्ठी' प्रयुज्यते । देवानां पत्नीनां याज्यापुरो- नुवाक्यायुगलम् । देवानां पत्नौरु गतौरवन्तु नः पुरोनुवाक्या । उत मा व्यन्तु देवपनौरिति याज्या। यदि दवामां पत्रौ राकामई मिनौवालौति हुचा इत्युच्येत ततः पाठक्रमनियम एवाङ्गौलतः स्यात्। ततो देविकाहविःषु विपर्यामो न स्यात् । प्रत्येक प्रतीक- ग्रहणाधव यातयामदोष उत्प्रेक्ष्यते तब विपर्यास: मिद्धो भवति । राकाया याव्यानवाक्यायुगलम्। राकामहं सहवां सातौ हुने पुरोनुवाक्या । यास्त राके समतयः सपेग्म इति याज्या । मिनीवाम्या याज्यानुवाक्यायुगलम् मिनौवालि पृथुष्टुते पुरोनु- . .. ययंत्र ४.यामत्व १.ins स्थावा। २ ( नियम दोप। ५ . नवनव ।

·પૂરું शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१५.५-६ वाक्या । या सुबाडः खङ्गुरिरिति याज्या। अनेर्टहपतेर्याव्यानु- वाक्यायुगलम् । अग्निहोता ग्रहपतिः स राजा पुरोनुवाक्या । वयमु वा ग्रहपते जनानामिति याज्या। वयम् त्वा टहपत इत्यत्र इतिकरणो नियमार्थः । अत्रैवैता भवन्ति । अन्यथा प्रथमोपदिष्ट- त्वात् सर्वत्र प्राप्नुयुः । ५. यथा ह त्यइसवो गौर्य चित् । एतामेव अचं जपित्वा नान्य- किंचित् तत इस्लामुपदयते। इस्लोपहतेत्येवमादिना निगदेन । अथ यदृचं जपति वस्त्ययनमेव तत् कुरुत इत्यर्थवादान्तरादर्भमा- देवतावानेव जपो नोपहतं सहदिति । पत्र पनौसयाजेलायां उपहतो ऽयं यजमान इत्यस्य स्थाने उपहतेयं यजमानौति वा विकारो भवति। मनु यजमानशब्दो ऽकारान्तस्ततो यजमाना एवं प्राप्नोति। तद्यथा। पचमाना ब्राह्म- पणैति । सत्यम् । पुंयोगादाख्यायामिति (पा० ४. १. ४८) वचमाघजमानौति भवति । तत ईकारं पठन् सूचकार एतज्दाप- यति यजमानप्रयुको याग इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । सत्त्रेषु मृते यमाने न परिसमाप्तिः पत्नी जीवतौति कृत्वा । अतव नेदिष्ठिना महेतरे यजमाना. परिसमापयन्ति । मृतभई- कायास्त तदन्तकर्म । मनु ये च यजपतिं वर्धामित्याच कथं । उच्यते। विभाषा सपूम्येति (पा० ४, १, ३ ४)। ईकारस्य पत्ते विधानादेवमपि माधुः प्रयोगः । यथा ग्रामस्य पतिर्बाह्मणैति (पा ० ४.. १. ३३)। दिपनीके। पहते रमे यजमान्यौ । बहुपनौके। उपाहता इमा । Aन्यमा ·१.१५.७-१..] शादायममौतसूचभाष्ये। यजमान्यः । ननु प्रतावूहो न प्राप्नोति । उत्तरस्या ततावून- वचमात् । सत्यम् । किंतु प्रततो यथार्थानां म नियमः । पथ- थार्थाना प्रहतौ विकृतौर सर्वत्रोहः कर्तव्यः । विकारग्रहणाच । अश्वमेधे दर्शपूर्णमामादिभिः संकतायतसो जाया उपक्लप्ता भवन्ति । तब संस्कारत्वादूरः । पनौः संमोति च भाखान्सरे प्रेषपाठात् । ७. येयममारेला एतदमाः पनौसयाजाः । पनौसंयाजा इत्यधिकारे पुनः पानौसयाजा इति वचनं नियमार्थम् । तेन इष्टौनामिलामतत्व उके पूर्वा ला प्रत्येतल्या उत्सृजनमः कर्माणि यन्तौति जापकम्। ८. शंयोर्वाकः गंयुस्तदन्ताः पनौसयाजा वा भवन्ति । अस्मि- बपि पक्षे इसा कर्तव्यैव । कुत एतत् । पूर्व विधानादिलायाः । ८. प्र त्वा मुशामि वरुणस्य पागादित्येवमादिना मलेण पनौमनहनं योकं नान्यत् । पत्रीमंयाजप्रकरणात् । तद्विमुपति । वेदं विमुच्य पूर्वतरम्। मनु क्रियामन्त्रयोर्मध्ये वेदं विमुचेति किमर्थम्। उच्यते। माहचर्यार्थम् । अतय था वेदविमोकप्रति- षेधस्तत्र योक्रविमोकप्रतिषेधोऽपि भवति । तद्यथा। दोक्षणीया- प्रमत्यानबन्ध्यायाः संस्थानाब वेदे पनी (८. १२.५) वाचयती- त्येवमादिषु योऋविमोकप्रतिषेधः मिद्धो भवति । : १०. अनलिरभयहस्तमंनिवेशः । तस्मिनचलौ पत्नीमके यो वेदं च विमुकं कृत्वा वक्ष्यमाणं करोति । पल्याः मंनिधानाभावे १. प्रमो यचाचाना समवेनाधीनां तु म नियमः । २ A पयागयचा. (' (sec. h.) add यथार्णमाम् । , पाभावान । A • घाजा रनिकरवान् ।

·५७ पासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१५.११-१५. अमालम्भुकत्वे वा तद्देशे। तदा च न मन्त्रः । कुत एतत् । अग्नि- होत्रहोमे अनलौ च पन्याः सं त्वा सृजामि प्रजया धनेमेत्यन- लाविति (२. १०. ५) यत्नात् । पत्न्यनेकत्वे ऽप्येकस्याः परार्थ- वात् । संभवे मति एवंरूपाणि क्रत्वर्थानि ज्येष्ठा पत्नौति । कुवः । सवर्णास विधौ धर्म्य ज्येष्ठया न विनेतरा इति स्मरणत् । ११. अद्भिः परिषिञ्चचिति वचमात्सर्वत्र परिषेको ऽनिर्दिष्ट- द्रव्यको ऽशिः कर्तव्यः । अवयदृष्टं सर्वत्र भवतीति । वेदयोक्ने इति यदि नोच्येत वेदस्यैव केवलस्य स्यात् । अनन्तरत्वात् । जपतौति वसनादुपांडप्रयोगः । अनेकखयं च । १२. एवमन्तं मन्त्रं वेदयोक्ने परिषिञ्चनपेत् । १३. पृतवन्तं कुलायिनमित्येवमादिकं मन्त्रं वेदे अनलौ स्थिते ऽपनीय योनं होता पत्नी वाचयति । भाणयतीत्यर्थः । शकी मत्यामर्धर्चम भाणयेत्। अर्धर्चन्यायाश्चर्च इति वचनात् । अशको तु यथाकथंचित् । वाचनस्य प्राधान्यात् । १४. मा पनौ हणानि वेदादल्लष्य अन्तरेण मध्य ऊरू न्यस्यत इति । प्रक्षिपतोपर्थः । उपमर्गादस्यत्यूह्योरित्यात्मनेपदम् । न्यस्यत रति । कर्षभिप्रायेण क्रियाफलार्थं वा । ततश्चानेका अपि कुयुः । १५ तन्तुं तवरजसो भानुमविहि इत्यनेन मन्त्रेण गाई- पत्यादुत्तरतः । श्रा बर्हिषः स्तोर्वा यावद्दर्हिराहवनौयान्तं सौर्ण तावत् । उत्तरेण गाईपत्यमित्यमति पवौदेशादेव प्राप्नुयात् । । १ १ ॥ ('कस्म म मर्दथे। कुम PA in एव। ३ ( पनाभि or मि। ४ याजमरका १८।५ Mahabhachi acct helhorn 1. 232, ·१.१५.१६-१६.१.] शालायमौतसूत्रमाथे । १६. प्राणो ऽमौत्येवमादिना मन्त्रेण वेदशेषं वेदस्थावमिष्टं पत्तदुपतिष्ठते । वेदाधिकारे ऽपि पुनर्वेदवचनमास्तरिहविकस्ये ऽपि होतुरूपस्थानार्थम् । कथं वास्तरिलविकल्पः । उच्यते। तमा वेदे- रास्तृणातौति शतपथे पल्या पास्तरिहत्वविधानात् । १७. एतेनाने ब्रह्मणा वावृधव प्रयाड् यजं जातवेदा पाभ्या- मृगभ्यामाहवनौयमुपस्थाय। उपग्थानं नाम भकिनमेण मनमाभि- लषितार्थसिद्धये देवतोपधावमं तत् कृत्वा ततः । १८. प्रथमे उपस्पर्शने उपस्पृश्य । द्रव्यमुकं श्रापः ता उपस्पृष्य । मनु श्रमन्तर पाहवमीयो ऽधिकृतस्तमुपस्पृशेत्कस्मात्र' भवति । उच्यते । वेदोषमुपस्थायेति प्रकृते पुमराहवनौयमुपस्थायेति वच- मान् । अथ यदप उपस्पृशति गाग्निर्वै भेषजमापः शाकिरेवेषा भेषजमन्नतो यजे क्रियत इति श्रुतेः । उमज्यते होता । व्यवाया- दिग्वनादृतो' भवतीत्यर्थः । १६. १. व्याख्यातावङ्गप्रधानद्वारेणोको दर्शपूर्णमामौ । व्याख्यातव्या- न्यपि.दर्शपूर्णमामयोरङ्गानि मन्ति। तद्यथा। प्रथमप्रयोगेन रम्भणौया। अनुनिर्वाप्यः पिण्डपियनय केषांचित् । तेषामपि विनावनिदेशः प्राप्नोति । तमित्यर्थं व्याख्यातवचनम् । दर्शपूर्ण- १ A स्मोनि। १ B •fsनो A CEC (rec. h ) ।

·५८ माझायनमौतसूत्रभाष्ये। [१.१६.१-२. मासाविति च व्याख्यातयोः संज्ञाकरणं शास्त्रव्यवहारार्थम् । वक्ष्यति । पूर्वा दर्शपूर्णमासाभ्यामन्वारम्भणैयेष्टिरित्येवमादिषु अन- योरुपस्थानं यथा स्यात् । न च कौण्डपायिनामयनीययोर्यहण- मनयोरेव धर्माबामात् । दर्शशब्देनामावास्यमुच्यते। तस्य पूर्व- निपातः समासे ऽस्यान्तरत्वात् । अनुष्ठाने तु पौर्णमासं प्रथमम् । कुत एतत् । यद्यपरपचे भङ्गं मौयावास्य यज्ञविकर्षः स्यादिति जापकात् । प्रकृतिराधा प्रतिर्मूलं योनिरित्यनर्थान्तरम् । केषां प्रकृतिः। इष्टिपशुबन्धानां दृष्टौनां पाबन्धानां च रष्टिरिति प्रथाजानुयाजाद्यङ्गाकलापमहितं यागकर्माचते। पबन्धशब्देनापि श्रोतः पयागः । अतय न शाखापशूनां दर्शपूर्णमासौ प्रकृतिः । अपरे तु वर्णयन्ति। व्याख्यातवचनं भिव्यबुद्धिसमाधानार्थम् । अतथ थाः काश्चिदिष्टयस्तासां प्रथमप्रयोगे दर्शपूर्णमामाङ्गत्वादचा- रम्भणौयेज्या भवति । न च पिण्डपिढयज्ञो दर्शस्थाङ्गम् । न्याया- मारमेतयाख्यातम् । व्याख्यातो ऽनिष्टोमः प्रातिदादशाहस्यैकाहाना (६.१.१) त्यनिष्टोमः स्थमैदशाहमधेति । व्याख्यातो द्वादशाहः प्रतिः मत्ताहीनानामिति बादशाहः स्वधर्फरहीनमम्वेति। अनिष्टोमय चोदकपरंपरयान्वेति। तचाग्रिष्टोमस्थापि प्रकृतित्वं यथा स्थादिति सूत्रारम्भः । किं मिमिति चेत् । श्रूयमाणं प्राकृतं नामधेयमन्य- मिन्द्रव्ये प्रानि (६. १. २) निवर्तयतीत्याग्रिष्टोमिकस्याप्यहोने नित्तिः मिद्धा भवति । प्रचोदाहरणम् । संपातौ तु निविद्वाने PA om. यथा। १ कोपौनकि प्रा. ५.१.। १ B C हनिमूल।

·शाहायणमौतसूचभाथे। इति (१६. २.. १५.) श्रूयमाणे जनिहाउपौधेदन नु बौरी- त्येतयोनिवृत्तिः सिद्धा भवति । कस्य पुनरषयो येनैवमुचते । अवयस्य प्रकृतिरित्यास्वेति। फलस्य नावयः । कर्मनिवन्धनवान् । तल यावज्जौवं दर्शपूर्णमामाभ्यां पतेत्यस्य नियमस्य विधतिय- नवयः । दर्शपूर्णमामकर्मनिबन्धनत्वात् । यत्र दर्थपूर्णमामौ तवा नियमो मप विछतिषु दर्शपूर्णमासौ। किं तर्षितर्मता । तथा - जैमिनिः । कर्मणाप्रकतित्वात्फलनियमकर्डसमुदायमानणा- सरधनत्वादिति । १. येयं प्रतिरुमा दर्मपूर्णमामाख्या। अस्यामेव तावधियते। किं प्रधानं कानि चालानौति । किमेतया चिन्तया प्रयोजनम् । प्रधानविनाशे पावृत्तिः । प्राविनामे चानात्तिः । प्रहती - पिण्यमानं वित्यर्थमपि भवतीत्ययमवमरः । अमरेणबभागी खिष्टकतं च यदिव्यते तत्प्रधानमिति मंबन्धः । यचायं प्रदेशः खिष्टकदाज्यभागयोरतरावर्ती तमावाप रत्याचक्षते जैमिनिप्रमतयः सूचकाराः । अनया संजया व्यवहरति । अस्य तु प्रयोवन । पनिर्दिष्टवानममिन् देशे भोप्यत रति । तेन संज्ञानमिति । अपेरन् (२.१.३)। अग्रे वायो विद्युदित्येवमादि (४. ८. ४) प्रधानानन्तरं प्राक् खिष्टकतो भवति । •४. थानि मामिधेन्यनुवचनादौनि पाव्यभागामानि यानि । सिष्टममतौमि परततानि तदानि । तदिति सर्वनाबा B प्रदे। . A om. नानि ।

·नासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१६.५-.. पावापिक' प्रधानं निर्दिष्यते। तस्य दूतरायनानि । उकमज- पिताप्रयोजनम् । ५. तेषामनामामभित्रकाले प्रधानप्रयोजने विभवः शकिरति। अवनि हि महसनान्युपक मित्यर्थः । तद्यथा । पौर्णमासे प्रधान- बहुवे ऽपि कालाभेदात्मकदङ्गानि । तुरायणे च कालभेदात्पृथक् । ६. यसकटतं' बहूनामुपकरोति तत्तवमित्युच्यते । अतय लक्षणसूत्रमेतत् । तेन दौक्षणैयादि मकदहर्गणे । ७. यत्र तद्धितेन वा चतुर्था वा मन्त्रवर्णन वा देवताभिः संयुकः प्रदः श्रूयते। किंविशिष्टाभिर्देवताभिः । उच्चावचाभिर्बकी- भिरस्याभिर्वा । सब मर्वत्र प्रदान प्रत्येतव्यम्। प्रदानं याग दृष्टिरि- होको ऽर्थः । प्रधानप्रक्षेपम्य चेयं मंज्ञा। प्रदानमावर्तते । तस्य प्रदान खिष्टादिलं चेति (१५.२.१७) शास्वसंध्यवहारार्थम् । मनु उचाव- पाभिरिति न वक्तव्यम्। पक्षान्तरस्थासंभवात् । उचते। प्रदानाभि- प्रायमेतत् । तद्यथा। मित्रविन्दायां बढ़ीनामेकं प्रदानम् । पशदेवता- याचकस्था एव प्रदानद्वयं । तस्मात्पदानविशेषणमुच्चावचाभि रिति। मनु पपषिलवरः पञ्चपशर्विशाखयूप इति देवतासंयोगा- भावात् प्रदानं न प्राप्नोति । उयते । ममाप्ने प्येनोपपतौभ्यामिति ममाप्तिवचनाहविष्यति । विशाखयूपे यूपवचनात् । चथा सोफे किशोरेण सह वडवेत्युने धेनुर्वउवेत्यमुकमपि भावते श्रूयत रति TA पावापारियर C (sec. h.) पापारिकम् । PC ins. च। १B (orig.) प्रा. "Bअपना C.पा, न over the line. Bवयं instead of TV ·१.१५.-१..] पाहाणमौतसूचभाये। करनाशखासरतस्थापि देवतासंयोमस्व परियाः पचविलक्ष- देवताम्बोग: मतपथश्रुतौ । महविग्भ्यो निर्मपतौति न प्रदान- मलिगुहेभेन विक्तित्वात्। कुतः । शतपचे तमेले चलार पलिजः पाभनौति प्रामनवचनात् । तथा तेभ्यो ऽध्वर्युशातष्प्राश्यं महोदन निर्वपतीति। ८. तर सिम्प्रदामस्य मानारूपे अवसे यो विकारो भवति स उच्यते। याया देवता विकतो चोदिता नवते पाधापुरोग- वाये एव भवतो नान्ये । एकमपि वैतं प्रधानं बहनो प्राकतानां नितिं करोति । प्रधानत्वसामान्यात् । ८. रदं पान्यत्। निगमस्थानेषु वक्ष्यमाणेषु देवनादेशनव्या- मादिषु मा देवता या या चोदिता । न पर्यायेणमेकल- रूपेण वा नेरुकवत्। अतस येनैवाभिधानेन चोदिता तेनैवोप- सच्यते। प्रकाम्यत इत्यर्थः । १०. निगमस्वामशम्दव्युत्पत्तिरादरार्था । म चादरः प्रायषि- तविशेषार्थः । ततखावाहनादौनामन्यथाकरणेल मन्नानुजपमा प्रावधित्तम् । अपि च । यस्मादिज्यमाना एव निगचम्ति तमा- बिगमखानानौतिवसनालिटलधागाभावे पमिं होपायावहत्येत- पदं न भवति। कुन: मंदेहः। होबलकार्ययोगादन हतिः। पा- वाहनादौनि वर्षयित्वान्यचानिध्यमानस्यापि सम्दोचारसमस्येव । नद्यथा । अग्रिहोता येत्वग्निहोत्रमित्यादौ । वनस्पतिमेषे । यथा- मेहतः प्रिया धामानि। सूमवाकप्रेषे । अग्रिमय होतारम- १B .पणे वनः । २.पदन B..बिमपदंगम। ...मना ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१६. ११-१२. हणेतेति । उत्तमे प्रयाज इत्यत्र उत्तमशब्दो यदि न कियेत ततः प्रयाज दव्यमाना निगच्छन्तौति त्वष्टवनस्पत्योः प्रयाजेविन्यादर्भ- मात् तयोरेव निगमनानि स्युः । खिष्टकृषिगद इति निगदवचनं संज्ञार्थम्। देवतावचनं चोदितदेवतार्थम्। ततो भान्यावाहितस्ये- व्यमानस्यापि न निगमाः। मनु पर्यनिरुतस्य त्वायेज्यमाना- भावाभिगमाभावः प्राप्नोति । तथा तव वनस्पतेः खिष्टादिलं भषय । उच्चते । पर्यनिकृतमुत्सृजन्ति (६.२७.) इति मिद्धे न मंखापयन्तीति वचनं मर्वधर्मप्रापणर्थम् । ततो भवत्येवावाहनम् । तथा' देवतादेशमादिबपि निगमस्थामसंज्ञा। इखारम्भात् । श्रत उपांशाहविःषु तेषामप्युपांशता भवति । म च स्वाते दृष्टत्वादन्येषां कपिअलादीनां पर्यमिकतानां त्वाइधर्माः अनुक्रामन्तम विकारा- न्याख्यास्याम इत्युत्तरसूचे यत्नात् । ११. ग्रन्थमनुसरतो विकारानुक्रेभ्यो विकारेभ्यो ये अन्यथा भवन्ति ताम्थ्याख्यास्यामः । पसंमोहेन प्रदर्शयिष्यामः । ये चोकास्ते च सन्ति याखानुक्रमिष्याम इति चाब्दः । तद्देवते याज्यापुरोनु- वाक्ये रत्युतम् ।।. अनुक्रामन्तो ऽन्यथा वदिष्यामः। तद्यथा। एक थापि हरिभिः मखे विष्णो वितरं विप्रामखेत्यच न विकल्पः । ज्य- माना देवता निगछनौत्युकम् । तदन्यथाप्यनुक्रामन्नो वर्णयिष्यामः। पथा। रई वसमतमावईत्यादौ। अनिरुकेषु पर्यायेणपि देवताना- मेत्येवमादिश्रुतेर्वचनादन्यथा वक्ष्यामः । १२. वच्चति । अनये पवमानायेष्टिः पौर्णमासौविकारः। तब । A B वेषाम्।

·१.११.१५-१८] शामायणमौतसूभमाथे। वानावाव्यभागी प्रतौवाजानीयादित्यर्थः । सामिषेनीसिहान- निषेधार्या एवं परिभाषा। अन्यथा चोदितेन मह विकल्पः खात्। मनु वार्षौ वृधन्वन्ताविति सर्वच वयं किं पौर्णमामौषिकारो ऽमावास्याविकार रति वचनेन । उभवमंज्ञार्थम् । किं तं भवति । पौर्णमास प्रथमायै तन्वं भवतीत्यस्थाप्ययमेवार्थ रति ज्ञापितं भवति। १३. प्रतीयादिति वाक्यमेषः । १४. पौर्णमासीविकार इत्युक्के वार्गौ। अमावास्याविकारे शुभचनौ इति वचनात् अनु न किंचित्प्रामोतीति तदर्थ वचनम्। विकल्पभूतौ विकल्येन भवत इत्यर्थः । १५. देवतया हेतुभूतया प्रतीयात्। कथम् । थचानिर्देवतात्वेन श्रूयते ऽनौषोमो वा तत्र वार्चनौ। यरेन्द्र रहामौ वा तच सधचनो। १६. रयमपि हेतावेव पक्षमौ। हविषा वा हेतुभूतेन हविषा वा लिन प्रतीयात् । कथम् । औषधद्रव्यं पौर्णमासे। मानायट्र- व्यममावाखायाम्। १०. प्रतीयादिति वर्तते। थप हेतुमंनिपातः । नपथा। ऐन्द्रमेकादशकपालं पुरोला निर्वपेदानेयं पथ पति । तय हविषो बनीयाम् । तप ऐरे पुरोला वार्चनौ। आग्रेये पथमि हभपतौ। १८. मर्वार्धा एवं परिभाषा । प्राज्यभागार्थायास्तु विकल्पस्था- नवकाम: स्यात् । अत्रोदाहरणानि। विराजौ (.. १३. २१) । । पार। देवनामदारिबपि निममचामासंधा। B मिष भार instead of कपमाद . पोरंमा resp. घामावायम् । १६.in. .

·. पाहायनमौतसूभाथे। [१.१६.१६-२.. खिष्टकत इत्युकोषकमामान्यादृगेव नियम्यते। न निगदः । तो निगदानिवृत्तिः । कथाभोयेन जनिष्ठाउग्रौयस्य निवृत्तिः। सूकोन सूकस्येव मामान्यात् । बहुदेवतस्य प्रत्यभिसनमने तब ऐन्द्राग्न याव्यानुवाक्याधुगलम् । इन्द्रामौ वै सर्वे देवा इत्यर्थवादमामान्यात्। अन्याय रति चेत् । उच्यते । असत्यां गतौ येन केनचित्मामान्येन व्यवस्था युता। १६. तदन्यत्र सायनाभ्यां दर्शपूर्णमामाभ्यामित्यच (१.४.१२) वहत्तेनोकं न शब्दतः । तदिशन्धत एवामदेहार्थम् । उत्तरसू- पार्थ च। चशब्द दृष्टिपशुबन्धाधिकारानुकर्षणार्थः । २०. अविकम्पार्थं सूत्रम् । इष्टिपाबन्धेष्वेव वचनादम्यत् । सोमे तु सत्यपि वचने दीक्षणैयादिषु विकन्यो भवति । तथा । शतपचे । तस्य सप्तदश मामिधेन्यो भवन्ति । उपमत्सु तु यावदादिष्टं कुर्थादिति यत्वात्र विकल्पः । नामाधर्मातिदेश रति न्यायाचासु- मास्यमोमेषु । पिव्यायामेकैव मामिधेनौ। अतय मिरविन्दायां पञ्चदशैव मामिधेन्यः । पाखासरे तु महसं मामिधेनौनामावातम्। तेन सा विकको न भवति । ननु विश्वजिति' केषांचिदेकविंशतिः मामिधेन्यः , माखासरे। तथा इष्टकापशौ शतपथे। तस्कविंशतिः मामिधेन्यतेषां चतुर्विंशतिः मामिधेन्य रति तब कथम् । उच्यते। अस्माकं तत्र विशेषाभावात्माप्तदम्येन मह विकल्पः । PA स्युर समा• B •त्युक्त साबमा.। २ A पालना. ('प्राहनामनमन. काया। AC (in marg ) ins. पिएमविनि पचनात्। ४.ins. विषयमि।

·१. १६.२५-१७.१.! शादायमचौतसूत्रमाव्ये २१. काम्यास कामसंबन्धेन चोदितास। तयचा। मार्यकामि- स्यायेकामाय इत्येवमाचासु खौलिजनिर्दिष्टास उपाशावि कार्यम् । यज्ञाचर्वणं वै काम्या दृष्टयस्ता उपांश कर्तण्या इतिवृतेः। लिनदर्शनाच । पथो सर्वे वे कामा विभकिषु तस्मादुपए भवनोनि साश्रुतौ (२.५)। २२. काम्यास्वपि दोषणयाचास तथा प्रनिर्दिष्टेवपि । नयथा सौर्यस्थोपांच प्राजापत्यस्योपांश इत्यादिषु । पन्थमनुमरको थाख्यास्यामः । अविकल्पार्थो ऽयं योगः। देवत उपांगता (१३.१.३) चेरो ऽपि खमतपरिग्रहार्थं वचनम् । १. हविर्षा विधामप्रक्रमे प्रतीकग्रहणमृगादिग्रहण धान्यापु- रोनुवाच्यामा प्रत्येतव्यम् । एतामामा प्रतौकानि विभाव रति श्रुतौ प्रयोगदर्शनात् । एतदकं भवति । यागचोदनाप्रकमे यत्प्रती- कपहणं तयाच्यापुगेनुवाक्यानां प्रतीयात् । यधन्यः प्रयोजनान्तर- संबन्धो नाति । प्रचोदाहरणानि । सोमं त्वष्टारं देवानां पचौरमिं सहपतिमिति यजतीति प्रकृत्याह। भा प्याथस्त्र सं ते पामोर पटारं तं नस्तरोपमित्यादि । तथापये ऽग्रिमत रति प्रकृत्या- प्रिमनिवौमभिरित्यादि । तथा प्रायणौष्टिः। पथ्र्यो सक्षि- मनिं सोममित्याचमुकम्य स्वस्ति नः पथ्यास समिरियमे भयान ..प्रधान. । विप्रदानः। A प्रकार यांचा .

·(9 मादायनबौतसूत्रभाष्थे। [१.१०.२-. . तवं पारयेत्यादि । न चेदन्यो ऽर्थसंयोग इति कस्मात् । उच्यते । पाने यो वा दयोः पूर्वाज्येन तनूदेवताः पुरस्तात्पुरोलाजस्थानिं पवमानं पावकं च शर्षि चोपरिष्यादिश्वेभिरग्ने अनिभिरने विश्वेभिरनिभिरिति (२.३.६.१०) खिष्टकदर्थेन संयोगात्प्रधान- येते न भवत' । अग्ने जुषस्खेत्याहुतौ हयमानायाम्। उपप्रियमित्याह- बनौये इयमानायामिति नेते याज्ये। अनौषोमप्रणयमसंयोगात्। २. विप्रभृतिषु यजतिषु देवतालिङ्गरहितेष्वपि चोदनानुपूर्येण चाच्यापुरोनुवाक्ये भवतः। तद्यथा। दूतं वो विश्ववेदसमिति विदेवत्यानामिति (१४.५१. १४) चोदनाग्रहणे अमति यागा- मुपूर्येण स्यात्। को दोष इति चेत्। उच्यते। पहपुरोला ऽक्रियमाणे ये एव पशपुरोलामस्य प्राप्ते ते एव प्रातः पयोः । तमा भूदिति चोदनाग्रहणम् । १. न केवलं चोदनानुपूर्वेण व्यवस्था किंतहि देवतेन प्राधा- न्यस्ततिभाजा शब्देन । चोदितदेवतापर्यायेणापौत्यर्थः । ४. लिङ्गमुच्यते। सिनेमात्यनसहचरितं यदुचार्यमाणं सिङ्गिनं प्रत्याययति । यथा । धूमकेतुः पुरुचन्द्र इत्यनः । तेन मिलेन । नोवलं पूर्वैरेव कारणैर्व्यवस्था । ५. उपसर्जनमुपमी गुण इत्यर्थः । श्रतम रुगुणस देवतास चोदितास अनधिगछन् अप्राप्नुवम् तलिङ्गे मगुणे देवतासि देवतेन देवतासम्देन केवलेन तुष्येत् । प्रात्मनस्तुष्टिं कुर्यात् । भने तु . A om. पजानिए। A पिरियोस । सिनोत्या. (सिरिनात्य ।

·शाचायगौतसूत्रभाष्ये। (५ . न कुर्यात् । यत्र सूचकारेण याज्यापुरोनुवाक्ये नोके तवं कुर्यात् । सद्यथा- विश्वेभ्यो देवेभ्यो वार्षिकेन्यो जागतेभ्यः मतदभ्यो वैरुपेश्य इत्यादौ । • ६ . उपसृष्टाः मगुणा एव निगमस्थानेषु भवन्ति । तद्यथा । अमिं तपस्वन्तं जनवम् पावकवम्तमावति । ७. अभोक्षणं पुनःपुनर्या काचिद्देवता तस्येतस्यै देवतायै वि- सोधते । एकस्मिव कर्मणि । तद्यथा। पानेयं रुष्णयौवमालभेत सौम्यं बर्धम्। श्रानेयं कृष्णयौवमिति चरकाणाम्। तत्र प्रथम- स्थानेयस्यामे नयेति षदः । द्वितीयस्था ते वमो मनो यमदित्य- प्रये कामाय षट् उकः । मनु मगुणा पताः। उच्यते। निर्गणम्य चोदितस्य गुणो भवनपि न दृष्यति। यथा प्र तने अद्य शिपिवि- टेति। देवतायै हवियोद्यत इति देवतावचनात्काये प्राजापत्याः प्राजापत्य इतरे । को वे प्रजापतिरिनार्थवादात् । तथा प्रजापति क इति च । हवियोद्यते तति वचनाद्यस्मिन्नेव हविषि पूर्वमुपदेश औषधमाज्यं वा तत्र व्यवस्था । प्रथमोपदिष्टं प्रथमचोदनाथामुप- दिष्टे रत्यर्थः । याज्यानवाक्ये इति । नन याज्येव केवम्ला । यात- यामत्वदोषागदया ते इति वचनाविपर्यामनापि ते एव । वर्षायमा (१.१०.११) तु याज्येति तच तुशब्दाश्रियमः । मर्वत्र प्रती- यात् । मर्वचेव जानीयात् । ८. ददं चान्यदच्यते । इष्टयो बहुप्रकारा: गावान्तरेषु काम- विशेषमंयुकाः पद्यन्ते । ताश्च पृथक्वतः नानात्वन न शक्या विगण- यितुं'ततश्चान्यानपि धर्मान्यथोकाननुतिष्ठेत् । तद्यथा। म यदि ५ ·शासायनौतसूत्रभाष्ये। (१.१७.१-१९. दृष्टिकामः स्थाघदोषा वा यजेत दर्शपूर्णमासयोवैवं यादृष्टिकामो वा अभौति तोक्का अध्वर्यु ब्रूयात्पुरोवातं च विद्युतं च मवमा- ध्यायेति प्रचाणि मनसाध्यायेत्याग्रौध स्तनयिर वर्ष - मनसा- थायेति होतारं सर्वाप्येतानि मनमाध्यायेति ब्रह्माणमित्येवमादयो धर्माः भाखान्सरीया याद्या इत्येवमर्थः सूत्रारम्भः । ६. तप तेवपि भाखानारेषु या अनादिष्टयाज्यापुरोनुवाक्या देवताः तास गायनौषिष्टुभौ । गायत्री पुरोमुवाक्या त्रिष्टुन्याज्या रत्येतया व्यवस्थया। तहेवते या देवता चोदिता। न तु भकि- मात्रेण । यथा। प्राग्रयो गायचोति । परोक्छेत् । सर्वतोऽग्विच्छेत् । १०. गायनौचिष्टुभोरखाभे उष्णिाई रहतौं । परिहाय अन्यानि प्रारुतानि विरालष्टमानि छन्दांसि ग्रहौतव्यानि। कुतः । विरासष्टमानि हवा एतं छन्दामि गोपायनि यो ऽसौ तपति तो ते संपदं मोहयन्ति ये ऽतिच्छन्दोभिर्यजनीत्यपरेण दर्शनात् । मोणिहा वषट्कुर्यात्र रहत्या वषट्कुर्यादिति परकाणम् । प्रभाके इन्यचापि नामौराविमामिति यवात् । ११. पुरोनुवाक्यातो याज्या वर्षीयमो गुरुतरा कर्तव्या । तुझदो नियमार्थः। तेन या विपर्यसेन सघौयसौ तक न विप- र्यस्येत् यद्यपि. अभीष्णचोदना' ये ते रति परिषवात् । तथा र महियो याज्यापुरोनुवाकाविपर्यासे सूषकारेणैव कृतो : यवः Bom, the words from varð to yra: C orig. from fourg. to 1:1 पारितिकारपम्। योदिनि । बिराममानिसासि परोन. बानि। कुनः कारपम्। १B भौषणचोदनायो यो न रति परियमात् पभोरणदेवनार।. com. पावापुरीनगाया।

·१.१७.५-१५.] पाहावमौतसूनभाये। उत्तरख महियो याच्यापुरोमुवाको विपर्यवेदिति (१६.०.१२)। विचरतो न विपर्यामो भवति । पिटुप्जगत्योष पिष्टुप् वर्षी- यौ। गौमकवचनात् गुर्वतराणं गुरुति सर्व गुर्वधरं चैटुभमेव विचादिति (३.१८.३३)। १२. पूर्वीकाभावे सति समे वा । तस्यप्रमाणे कल्पषितव्ये । १३. या ययोर्याध्यापुरोनुवाश्ययोरेतेषां बच्चमाणाना सवणना किंचिद्भवेत् । पुरोनुवाक्यालणान्यप्यसभने बायापा पात्राणि याज्यालसणान्यपि पुरोमुवाफ्यायाम। कथं नाम स्थुरित्येवमर्थः सूचारम्भः। किंचिस्यादिति वचनात् हुवे हयामि पाहुवामहे पिय पाहि पाः एवमादि । म थचापठितान्येव पाचाणि । १४. हुवे हवामहे श्रुथागझेदं बहिनिवौद देवतानामेति पुरोनुवाक्यासणानि । हुवे हवामहे एते एव कर्ववचने। मानो सपणत्वेन पहौतव्ये ददामि अबौमौति। कुतः । किंपिवचनासिद्धे तुख्यार्थयोः पाठात्। श्रागहौति सोपसर्गमतः पुनःपाठः। निषौदेति सोपसर्गमेकं पक्षणम् । देवतानामेति । नामधेयमिति नोक पर्या- यान्तरस्थापि पहार्थम् । ष्य एतौषधिकारे ऽपि मति रणनीति वनात्यांशकान्ययेतानि सपणनि । : १५. अति पिवेत्येतेषां न स्वरूपेण ग्रहणाम। किंत उप- सचममाषेप। कुतः। परणाधिकारे पुनलवणानीति वचनात् । प्रतवं कचिहातव्यत्ययो भवति। न चैतदलावधिक नैगमेषु नचतर पहणंत्। तथा च श्रुतिः। पाहुनौरधमित्यभिरूपा (८.८)। जुषन ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१७.१६-१६. प्रतिहर्यत्यभिरूपा । देव याज्येत्यभिरूपा। हविभतो हविषः । बंहि- छमिति बहल दव हि पुरोलामः । प्र बाहवा मिसृतं जीवसे न (कौ. .७० १८.१३) इति हविषो बाहवेति तद्धविषो ऽङ्गानां रूपं इत्येवमादौन्याह। किमेवं मिद्धमिति चेत् । उच्यते । गायत्रः सर्वखार इति प्राचतानां स्थाने तनिङ्गयुका गायत्यः कर्तव्याः । तत्र केन- चित्मामान्येन लिङ्ग मिळू भवति । १६. पूर्वस्मिन् प्रदेश लक्षणं यस्याः स्थात् मा पुरोनुवाक्या ममृद्धलक्षणा । १७. उपरिलक्षणं यस्याः मा उपरिष्टालवणा । द्वितीयेऽर्धर्च वा पादे लक्षणं यस्याः मा याज्या समुद्धा । प्रदेश विशेषस्योकस्या- भावे अनियम इति पृथक्मूत्रारम्भात् । १८. अनधिगच्छन्नलभमानम्तद्देवते। तदिति सर्वनाना चोदि- तायाः परामर्थः। मा देवता अनयोरिति अतद्गुण विज्ञानो बहुनौहिः। तेनैतत्मिद्धं भवति । सुगन्तरस्येनापि देवतापदेनोपल- हिते याो। यथाभितष्टौयभूतांगादिषु । अधिगमानधिगमौ । बड़वशाखाविषयो। तथा दैवते दर्शनात् । तत्र दाशतयौप्रधानेव देवताचिन्ता । यतः मम्राभ्यां यजेन्। नम्राभ्यां नमनशालाभ्यां पुनःपुनःप्रयोगे ऽप्ययातयामाभ्यामित्यर्थः । यजेदिति वचनादिष्टि- पशमोमेषु सर्वच। १६. रतिशब्द एवभब्दस्थार्थ । जहेदेव । न विकृत्यं कुर्यात् । | Cins. sो। २ A om रनि। . Bom. nि A • पिनयनः B नाबेस ·१.१७.२०.] शादायमौतसूत्रभाष्ये। (e अनु विकारो न विद्यत इत्यनेन जहेद्यथार्थ- प्रापयेदित्यर्थः । विदेशतबहुदेवतेषु हविःषु । अनयोचोर्गुणिपदस्याभावात्कदाधि- दाहवनीयो हविर्वहनार्थमभ्यर्थ्यत इति संदेहः स्यात्तदर्थ दिदेवन- बहुदेवतेष्विति वचनं । अहेलता मनसेत्यनयोर्वा अनहार्थम् । मनसा देवानां वाचा पार्थिवानामिति लोकप्रमिद्धेः ॥ श्राश्टणुतं पाश्टणुत ।। वां गौर्भिः । वो गौर्भिः ॥ निषौदतं नः । निषौदत नः ॥ गच्छतं। गच्छत ॥ जुषेयां । जुषध्वं ॥ वीतं । वौत ॥ २०. इदं चानादिष्टयाज्यापुरोनुवाक्यास पचान्तरम् । प्रास- तौर्याज्यापुरोनुवाक्या: स्वधर्मेणनुवन् होता तां विकतिचोदितां देवतां प्रणमेत् । कथम् पात्मनोऽभिमुखीकृत्य हदि विज्ञानमयों प्रतिमभिलिख्य मानावचिकैकत्वैः' संकल्प्य मनमा ध्यायेत् । तथा च श्रुतिः । यस्यै देवतायै हविर्ट होतं स्यात्तां मनमा ध्यायेदषदरि- स्थमिति। दिरभ्यामो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चाय- व्यमिति॥ इति शाहायनसूत्र पूर्वार्धभाष्ये प्रथमो ऽध्यायः । क. ; in hindi, हि ·अथ दितीयो ऽध्यायः। १. कमेतड्याख्यातौ दर्शपूर्णमासौ प्रकृतिरिष्टिपबन्धामा- मिति न च दर्यपूर्णमामादिकाः क्रिया गाईपत्याहवनौयाचाहा- पचनादिभ्यो विनापि सिध्यन्ति । श्राधानादिगुणविशिष्टाय गाईपत्याद्याख्यां लभन्ते । नान्येनोपायेनाहताः। तदर्थमुच्यते । वसको बाधणस्याम्याधेयमिति । वसन्त चतुस्तस्मिन् एतौ ब्राह्मणस्य यजमानस्याग्याधेयाख्यं कर्म भवति । कुत एतत् । ब्राह्मणे वसका पादपोतेति श्रुत्यन्तरात्। मशाखायामप्यन्युत्पत्तिशेषत्वेन तनू देवताभ्य इश्य उताः। अस्मिन् लोके उभये देवमनुष्या प्रास- रित्युपक्रम्य एता वा अग्रस्त वस्तघदेता देवता यजत्यत्रानिः मानः मतमः प्रौतो भवतीति । २. ममानं पूर्वेण । ३. तव्यावामम् । ४. वेश्यस्यायं विकल्पो ऽनन्तरत्वात् । ५. शिभिर चतुः सर्ववर्णानां वसन्मादिभिर्विकल्पत इति वाक्यमेषः । एवमेव माखासरे श्रुतत्वात् । १. वमन्नादिबपि अनियमः सोमेन यक्ष्यमाणस्य । तथा । श्रुतिः । सोमेन यच्छमाण पादधानो मत पृच्छेच नक्षत्रम् । ७. उनेषु चतुम्वेवानयोस्तिथ्योराधामं कुर्यात्। तत्रामावास्या- ·२.१.१.] माधायनौतमभाथे। धाने पूर्वस्वामुपवासाधुपक्रम उत्तरस्थामन्युत्पत्तिरियस। कुतः । शतपथश्रुतेः। पौर्णमास्थाधाने तु चतुर्दश्यामुपवासाघुपक्रमः पौर्य- मास्यामनुत्पत्तिरिष्यथ । चोभते ऽग्वारम्भणैया पौर्णमास । कुतः । काठके दर्शनात् । तत्र पद्यते । प्राधानं चेत्पोर्णमाला पूर्वी तन्देवताभ्य उपवसेदुत्तरामवारम्भणैयाथै पर्वणे चेति । ८. जम्वेवर्तुषु पूर्वण सह विकल्पार्थी वामदः । सडपो एकपक्षे पुष्य नक्षत्रे पुण्यादौ पादधौत । ६. काममंयुकानि यथाश्रुतानि यामागैति शेषः। तथा । बाईव प्रजया पशुभिर्भवति य एवंविदामोहिण्यामाधले। भिवं ह गछति य एवंविदान्मृगशीर्ष श्राधसे । पूर्वयोरादधीत पुरस्ता- लातुईवासी भवति । उत्तरयोरादधीत पःश्रेयस रेवामा उत्सरा- वद्भवति । हस्ते अनौ श्रादधीत य रच्छेत्र मेदीयेति। कारो विकल्पामुकर्षणार्थः । २. १. उच्यन्त इति वाक्यशेषः । किमर्थमेतत् । उच्यते। पूर्व- कालैः सह समुच्चयो भा विज्ञायौति। अथशम्दस्तहि अनर्थको ऽनन्तरमेव कालवचनात् । मत्यम्। इष्टिकाला इत्यस्य पूर्वपदेन महामसार्थनार्थवान् भवति । तथाहितामित्वे मत्यपि रष्टिकरण- पक्षे. गौरते यावदिष्टयो न सतामावदन्याः क्रिया यागहोमरूपा i com. 1 ·७२ शाहायमौतसूत्रभाष्ये । [२. २.२-७. . न भवन्ति । अदितिं वा अन्यायाधेयं मंतिष्ठत इति (१४. २. २१) लिङ्गात् । २. वाशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । मद्यस्तस्मिन्नेवाहनि। वाद- शाहे बादशाहान्ते। सप्तमौनिर्देशात्। एवं मासादयो द्रष्टव्याः । कुतः । भाखान्तरश्रवणात् । ३. एतास्ता दृष्टय उच्यन्ते यामां काला उकाः । अपये पव- मानगुणायेष्टिः कर्तव्या । एवमेव श्रुतत्वात् । ४. वाघ्नावाज्यभागावित्यर्थः । सिद्धमेवैतत् । पुरोलागह- विष्वादामेयत्वाच्च । तथाप्युच्यते। अस्या एव द्वितीयत्वे वृधन्वन्तौ मा भूताम् । श्रामावास्यं द्वितीयाया इति श्रुतेः । ५. अग्न आयूंषि पवसे पुरोनुवाक्या। अग्ने पवस्व खपा । - याया। ६. तं हि शश्चन्त ईलते अनुवाक्या। ते स्याम ये अनये याज्या । एते खिष्टकतौ । ईलितवत्यौ हव्यवावत्यौ प्रथमाय मंयाज्ये इति श्रुतेः। श्रूयमाणं प्राकृतं नामधेयमन्यस्मिन्द्रव्ये प्रकृतिं निव- तयतौति प्राकृतयोनिवृत्तिः। निगदस्य चानिवृत्तिः । अतुल्यत्वात्। ग्रहमेधौयायां च निगदप्रतिषेधात् ।। ७. अनये पावकगुणयेकं हविः । अग्नये चिगुणाय द्विती- यम्। एषा द्वितीया इष्टिः स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्। पावकाची गुणौ। द्वौ , ह्यमौ यजतौति श्रुतेः । अग्नये च पावकाय शुचये चेति नोकम्। 'शुचेरेवा निरहितस्य यागो मा विज्ञायौति । एता । A B (सचिरे।

·२.२.५-१६.] शशायनमौतसूचभाष्ये। वा अस्वस्तपदेता देवता यतीति मंदेहः स्यात् । अन्यथा मह समानतातोपदेशे एतदीयं तन्त्र विवादात्। ८. वृधावन्नावाज्यभागौ। •६. अने पावक रोचिषा पुरोनुवाच्या। मनः पावक दौदिवो याब्धा प्रथमस्य हविषः । १०. अमिः इचिनततम रति पुरोनुवाक्या। उदग्रे एय- साव याज्या दितीयस्य हविषः । ता वै गाययो भवन्ति । अभि- रूपा भवन्तौति सिङ्गात् । ११. अग्रिममिं हवीमभिः पुरोमुवाक्या । अनिनामिः ममि- थते चाव्या । नौ द्वितीयाया इति श्रुतेः । १२. रष्टियाणमनुवर्तते। अदितये बतौया रहिर्भवति । द्वितीयावतीयाग्रहणमिष्टियेणायमेक प्राधानकम्प रत्ययार्थस्य प्रतिपादनार्थम्। १३. वमने मप्रथा अमि सोम यास्ते मयोभुव इत्येतावान्य- भागौ। मदन्तौ नाम वेदितथौ। संजाकरणं माणसंव्यवहारार्थम्। १४. उत वेत्येषा पक् प्रधानन्य पुरोनुवाक्या । १५. महौरवाद्रिका प्रधानस्य याज्या । १६. प्रेतों अग्ने दौदिहि पुरो नः सिष्टहंतः पुरोन- वाक्या । इमो अग्रे वौलतमानि हव्येति याज्या। मतदप्रमामि- धेनौका हतीयेत्यारभ्व सर्वस्य एवमेव श्रुतत्वात् । प्रर्यमाधानकापः सचावाचामुः। वक्ष्यमाणात भावान्तरात् । मनु मदिराकोः मंचाकर विनापि मास्वसंव्यवहारसिद्धिः । यचा बैराजमाचं . 10 ·शाडायनौतसूत्रभाष्ये। एतस्तोमौयं वेति। तथापि मंशा हता। कथं नाम सार्वकामियां भूतिकामस्य सदन्तौ स्याताम् । दौप्यबाधनौकामस्य विराजाविति संप्रदायः । १०. चतस इष्टयः कार्या इति श्रुत्यन्तरम् । तदातानु- मारिणो ऽनये प्रथमां कुर्युः । मनु देवतोपदेशो न कर्तव्यो याच्या- नुवाक्यालिसिद्धेहुदेवतावत् । उच्यते। इदमेवोदाहरणमौकृत्य । अमे घुज्न जाटवे । एवमादिगुणसंयुक्तो ऽमिः प्रतीयते। मनु यायायां गुणभावादसंदेहः । उच्यते । नावश्यं याज्यानुवाक्ययो- नभयोरपि गुण दृश्यन्ते । यथा एनामौरौये। तस्मादशव्या देव- तेति । अपये प्रथमा। अपये पवमानाय दितौया। द्वितीयाले पौर्णमासीविकार इत्युक्त्वात्पौर्णमामावाव्यभागौ। अनये च पाव- कायामये च शुचये बतौया यथोका। अदितये चतुर्थों यथोमव । १८. अग्ने घुचेन नाम्टवे पुरोनुवाक्या । उप ला जुहो मम थाज्या। १६. वनखा हवामहे पुरोनुवाक्या। अमिं स्तोमेन बोधय याज्या। खिष्टकृत एते भवतः। ता वै गाययो भवन्तीति। अभिरूपा भवन्तौति लिङ्गात्। ३. १. कल्पान्तरमामा चतरणामिष्टौनाम् । प्रथमा द्वितीया समानतले भवतः । अनिरनिय पवमानः । ता पवमानाम तम्नमित्युक्तम्।ष्टिवक्षनात् । तत्संवाज्यारूपमिति च श्रुतेः । धनबाखां ·शादायक मौतसूचमाथे। ०॥ पौर्णमामावाव्यभागौ। यथोत्रा याज्यानुवाकाः । तं हि प्रसन्ना ईलते थाम ये प्रयच रति खिष्टकतः । २. ममानतम् भवतः । तत्राग्रेयौ प्रथमा । ततः पवमान- पावकषयस्तवं तक भूया माधर्म्यमिति न्यायेन (१३.११. ५) पावकाथापयं तम्बम् । तेनामावास्याविकारः । उताः प्रधा- मयाव्यानुवाच्याः । अनिमप्रिं हवौमभिरनिनानिः ममियत रति शिष्टतः । ततो ऽदितचे बतौया । १. अपरः कम्पः । पूर्वाकान्येव पक्ष हवौंषि विय: मत्वा । अमिव शङ्कः। अप्रिय पवमानः । रणौ प्रथमा। तर पवमान- संबन्धि तन्त्र। तदुकमिष्टिवचनात् । श्रतः पौर्णमासौविकारः । तं हि प्रसन्नते स्थामेति मंयाजो। प्रनये र पावकायाप्रये - शपये दितीया यथोका। ४. दिहविष रति पञ्चभिर्म संभाव्यते। तदर्थमा। अदिति- देवत्यस्य हविष ऐन्द्रामो दितीयो भवति । ब्राह्मणस्य यजमानस्य । अनादितिप्राधान्यामतदम मामिधेन्यः मदम्मावाज्यभागी विराजौ संचाज्ये। अदितेः उत त्वामदिते मषि महौमू षु मातरमिति । ऐन्द्रामस्येन्द्रानी अवमा प्र चर्षणिभ्य इति । ५. दितीयो ब्राह्मणस्य । अवाप्यनौषोमा मवेदमा युवमेता- नौति विशेषः । १. श्रादित्यस्य द्वितीय ऐन्द्रः। राजन्यस्य सपियस्येत्यर्थः । वाव्यानुवाक्ये एवं वो विश्वतो मादयस हरिमिरिति । ७. श्रादित्यस्य द्वितीयो वैश्वदेवः । वैशय यबमानस ।

·शासायगौतसूत्रभाष्ये। . ८. विश्वे देवास आ गत पुरोनुवाक्या । स्तौणे बर्हिषि समि- धाने याच्या । भारद्वाज्यौ । यत्तु ता वै गायव्यो भवन्नौति श्रुति- वचनं तत्तनदेवताविषयं तत्प्रकरणत् । दितीय इत्यप्रधानवचनात्यू- वौकास अदितिप्रधानतन्त्रम्। ८. अनन्तरं कल्पवयमुच्यते। तकस्मिकल्पे आग्नेयौ शुद्धा प्रथमा। अदितये द्वितीया । अयं प्रथमः कल्पः । अपरस्मिकन्ये तनूदेवतामहित श्राग्नेयः पूर्वस्यां । द्वितीया त्वदितय एव । अयं द्वितीयः कल्पः । कुत एतत् । पानेयोति तद्धितनिर्देशात् । यो- रिति दयोः कल्पयोः । अनन्तरे द्वितीयावचनात् (२.३.१२) पूर्वेत्युत्तरस्यां सत्यामर्थमिद्धमेव । तथाप्युच्यते । अग्नये प्रथमामिति यदुक्कं अस्यां तस्य प्रापणार्थं। तेनाने द्युबेनोप त्वा जुड़ो ऽन्नस्वाग्निं स्तोमेनेति खिष्टकृत इति मिद्धं भवति । १०. अयमपरः कम्पः । पुरोलाशस्याग्रेयस्य पुरस्ताचागात् प्राज्येन तनूदेवताः। श्राज्येनेति वचनम्। एता एव तनूदेवतासंज्ञा या प्राज्येनेज्यन्ते। पुरस्तात्पुरोलाशस्येति भाज्यभागानन्तरम् । अग्निं पवमानं यजति । तस्य पूर्वोपदिष्टे याज्यानुवाक्ये। ततो ऽमिं यजति । तस्याने घुम्नेनोप त्वा जुरः । यद्यप्यनिर्मूर्धा भुवो यज्ञ- स्येति प्रथमोपदिष्टे तथापि ते न भवतः । कुतः । दशम्यविकता- मेयौति ज्ञापकात्। श्राधानिकीनामेवातिदेशो भवति। पुरोला- प्रयागानन्तरं पावकमुचौ दिखभन्दात् । ११. यस्मिन्पचे श्राव्येन तमदेवता इन्यन्ते तमिमेव सिष्ट- कतो याव्यानुवाक्ये भवतः ।

·२.३.१२-१४.] शादायमौतसूत्रभाथे। १२. उभयोरपि कल्पयोः । दितीयेति वचनात् । १३. वृधवनावाज्यभागावित्यर्थः । आमावास्यं द्वितीयाया इति प्राप्त एवं वचनमन्येषामदितिधर्माण प्रापणार्थम् । तेन मन्त्र- दर्श मामिधेन्यो विराजो संयाज्ये इति एतद्भवति । अन्यथा बती- याव एवैते धर्माः स्युस्तत्र दृष्टत्वात् । न द्वितीयात्व इति । १४. तक्ष्ण एतास्ताक्षप इष्टयः । तक्षा चैवर्णिक एवानया- वृत्त्या जौवन रूच्या वा एवमुच्यते। तस्य भाखान्तरे विशिष्टकालमा- धाममुक्रम् । तस्येता दृष्टयः गाखानार एवोकास्तमिडून सूचकारो व्यवहरति । अतश्च नान्यस्यैता भवन्ति । तनूदेवताभिरिति तनू- देवतामंजकई विभिरेकहविष इष्टयत्यहं कर्तव्याः । एकभिवहनि अनये पवमानाय यथोका। दितीये ऽहनि अनये पावकायाप्रमा- वास्या विकारो ऽने पावक मनः पावकाग्निमग्निं वौमभिरनिनाग्निः ममियत इति खिष्टशतः । बतौय ऽपनि अपये शापये। तम्या अप्यमावास्थाविकारो ऽग्निः शचिव्रततम उदग्ने यो अनिमग्निं हवीमभिरनिमामिः समिध्यत इति खिष्टकतः । एवमेतासिस रथ्यस्विभिरभिः कुर्यात् । वैष्णवदितीयाभिरपरं व्यहं एवमेव व्याप्नुयात् । वैष्णवो .द्वितीयो यामां ता वैष्णवदितीयाः । काः पुनस्ताः । तनूदेवताः । कुतः । प्रकृतत्वात् । वैष्णवस्यं द्वितीयावेन गुणभावेन निर्देशानभूदेवताधौनानि तन्त्राणि । इदं विष्णुर्वषट् ने विष्णविति वैष्णवस्य याज्यानुवाक्ये । श्रादित्यस्तौथाभिरपरम् । तनूदेवताभिरिति वर्तते। वैष्णवद्वितीयाभिरिति च। श्रादित्यं बतीयं हविरामां वैष्णवदितीयाना तमृदेवतानाम् । श्रादित्यस्तो- ·.. भालायमौतसूत्रभाष्ये। [२.३.१५-२२. यातनदेवता इति ममामार्थः। अतस्तत्प्रधानत्वात्तदधौमानि तन्वाणि। एवं भवभिरहोभिनवैता दृष्टयः । दशम्यविकतानेयो। दशमे ऽहनि 'अविकता म तनूदेवतासंपृका श्राग्नेय्येवेष्टिः। अविकृतेत्याति प्राज्येन तनूदेवताः म्युः । अतश्च तनूदेवतावण तद्धर्मप्राप्तिः । तेन विश्वभि- रमे अग्निभिरग्ने विश्वेभिरग्रिभिरिति खिष्टतः । अग्ने छुमेनोप त्वा जुक रति प्रधानस्य । १५. सर्वास्खाधानेष्टिषु उपांशहविष्टा। हविःशब्देन प्रधान लक्ष्यते । उपांत्वं प्रधानदेवतायागस्येत्यर्थः । सर्वशब्दो ऽनन्तरा- पामेव मा भूत्। । १६. सर्वासु शब्दात्। १७. सर्वग्रहणमनुवर्तमानमपौह न संबध्यते। विभतिभेदात्। न चायं देवताधर्मो भावप्रत्ययेनानिर्देशात् । अतथ व्यामिश्रायां म मापदण्यम्। १८. मर्वाखिष्टिषु प्रतिविभज्य दीयन्ते। तन्त्रान्सरदर्शनात् । चतुर्विंशतिं दद्यादिति प्रतपथे । गवामेषा मंख्या न्यायमिथा। १८. दक्षिणा इति प्रकृतम्। दादा दद्याहादश वे मामाः संवत्सरः मंवत्सरस्येवाच्या रति श्रुतेः । यजमानो दद्यात् । मत्विक । भाजौविकासमरंणदार्विज्यम्य । २०. वाशब्दो विकनपार्थः । पूर्वयोरपि योगयोर्द्रष्टव्यः । २१. दक्षिणेति वर्तते । ममामनिर्देशः मार्थः । २२. सुवर्णशतमानं प्रमिङ्कम् । रथो युक्र: मामर्थात् । वासो । 18 in अभिहता। . AC निमात् ।

·शाहासत्रौतसूधमाके। वसाम् । प्रजम्यागः पुषिणात्। यद्यखानः स्थादग्रोध एवेनं प्रात- दशादिति मतपथे। पसन्दः सर्वासित्यनुकर्षणार्थः। अतः प्रतौष्टि प्रतिविभब्ध दानम्। • २३. श्रापितेवप्रिवनन्तरं दादभरा सचं यजमानो ऽमि- हो जुहुयात् । एतस्मादेव दादराबनियमादेतवमीयते । अन्य। पविगमिहोबहोता। पले यजमानः । पियवैश्ययोस्त स्वयंहोमः पक्षे ऽपि न प्राप्तः । तयोरप्या दादराबमविशेषेणोचते । कुत एतत् । मतपथश्रुतेः । ते होचुः । को न रदं होव्यतीति । ब्राह्मण एवेति पृष्टप्रतिवचनम् । २४. बादभरारमेव चमदात् । न नर्मयुकं त्वनृतं शिनस्ति न स्वीषु राजन विवाहकाले। प्राणत्यये सर्वधनापहारे पक्षानृतान्याहुरपातकानि ॥ (महाभारत १.१४१२) इत्येवंविषयमण्यनतमेवदास प्रतिषिध्यते । यच्च माध्ये पद्रविक्षनविप्राणं यत्रोको भवेधः । मत्र वक्रव्यमनृतं तद्धि सत्यादिभिव्यते ॥.(मनु ८. १ ० ४) एवमाद्यप्यनेन श्रौतेन बाध्यते । कर्माजवादवथ्यम् । २५. दादंशराबमेव । बहुभ्यो ऽपि बहुवचनात् मृत्योपरोधे- नापिं। काङ्गत्वान् मत्यवदनं चातिथिभ्यय दानमिति चाव- चौवं केचिदिपनि। A. Bom. TA नं।

·शाहायणमौतसूत्रमध्ये। (२.१.१-७. २६. श्राषितानिग्रहणात्यागपौष्टिभ्य एते व्रते। प्रतग्रहण- माये ब्रतपतय इत्यस्याः प्रापणार्थम् । अनिष्वा निरूढपाना। तस्यैव नित्यत्वात्। मांसमर्थप्राप्तम्। न त्वनौषोमौयादिषु । तत्र विशेषवचनात् । घोषधीनामारण्येनानिहा धारण्यानाम् । ग्राम्येण पाम्याणम् । श्रोषध्यः फलपाकान्ता इति प्रसिद्धम् । ४. १. दर्शपूर्णमामारम्भ इति श्रुतखात् । सोमाधाने ऽपि निहत्ते मोमे दर्शपूर्णमामारम्भ एव । दर्भग्रहणं वसिष्ठयजयाजिमस्तदारम्भ ऽपि यथा स्यात् । अवारम्भौयेत्यारम्भमनुभवति । तेन महत्प्र- योगः मिट्टो मवति। २. भाग्नावैष्णव एकादशकपालः । सरस्वत्यै चरः। मरखते बादशकपालः। एवमेव माखान्तरे श्रुतत्वात्। ३. पुरोनुवाक्या। ४. याज्या। ५. पावका गः सरखतौ पुरोनुवाक्या । इमा जुहाना युमदा नमोभिः याज्या। ६. जनौयन्तो वयवः पुरोनुवाक्या । स वावृधे नयाँ योष- पास याव्या। ७. पूर्वैः सह समुच्चयार्थवशब्दः । अवारम्भणैयामेके शाखिनः पचाविषं कुर्वनि। पौणि पूर्वोक्तानि । प्राये भगिने चतुर्थम् । अपये प्रतपतये पचमम् । एक रति विकल्पार्थम् ।

·२. ५.१-७] बाहायनीवसूचभाथे। ८. लमये वौरवमः पुरोनुवाया। वं भगो पारि रबमिरे चाव्या। ६. बम प्रतपा पनि पुरोनुवाच्या । यदो वर्ष प्र मिनाम अतानौति थाव्या । १०. उभयचाविशेषात्। उभयचैव पपदात्। ११. ५. १. कामेभ्यो हितं काम्यम् । पुनराधेयमिति शास्वमव्यव- हारार्थम् । वक्ष्यति । पञ्चकपाली पौनराधेयिकीष्टिः। याः पुन- राधेये ता हविष (८. १३. ४. ५) इति । अजानामस्य कामान् कुर्वतो ऽपि काम्यानि । यस्यामंपत्तिः स एवमुचते। २. उदासनमिहान्युत्सर्गः । स च पुनराधेयार्थ एव' प्रकरणन्। ३. पुरोनुवाक्या। ४. पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथियां याव्या। अमेवानर- गुरुय । पानेयस्यामिर्मूर्धा भुवो यज्ञस्य । ५. वर्षाणं मध्ये सुनराधेयस्य सोदाममस्य कासः ।। १. मध्धाय एव । चमदात्सर्वचानिमिते । नक्षत्रवचनात्पुन- वसोः २. अयं वा कालः । या भाषाच्या उत्तरा नन्तरेत्यर्थः । १ AC• ताणसः। २ A राप्रव। . लिमिने । 11 ·शापायगौतसूत्रभाष्ये। [२.५.२-१६. G नदेन तस्मिन्काले पूर्वपचे पुनर्वसुभ्यां संपद्यते यैवैषापाच्या उपरि- टादमावास्या भवति तस्यां पुनरादधौतेति (को० ० २.३) श्रुतेः । ८. मध्यन्दिनो मध्याः। मध्यन्दिनथ कालः अन्यैः सह समुचीयते चशब्दात् कालवचनाच स्वतन्त्रो ऽपि। ८. पञ्चकपालः पुरोलाशो भवतीति श्रुतेः। श्रुत्यनुकरणं नदुकयाज्यानुवाक्याव्यवस्थार्थं च। चशब्दादन्यत्राप्यस्मिन्पदपतयः । १०. पञ्चकपाल एव शब्दात्। ११. त्रिषु मध्यमेषु वक्ष्यमाणेषु। चशब्दानरासे समुच्चीय- माने उभयोः प्रयोगदर्शनात् । अनिशब्दान वेतु व्यन्विति शब्दौ विकृतौ नाभ्यधिकौ। एतस्माच्च नियमादमौन्यजेत्यपि श्रुत्यकार संप्रेषे ऽन्यवानूहः। १२. तनूनपादन ऽग्निमिति प्रयोगो मा भूदिति वचनम् । मनूमपादिति प्रदर्शनार्थमतो नराशंमयाजिनो नराशंसो ऽमिमिति भवति। कुतः। विभक्तिभिः प्रयाजानुयाजान्यजतौति (को० अ. २.४) विशेषश्रुतेः। १३. वानस्लेव स्थित इति श्रुतिवचनात् । १४. पूर्व प्राज्यभाग रति वर्तते : अग्निं स्तोमेन बोधयेति वागये बुधिमते पूर्वं कुर्यादिति हैक आइरिति (को० अ० २.४) श्रुतेः १५. अन प्रायूंषि पवस इत्युत्तरस्य पुरोमुवाक्येति श्रुतेः। अथ यद्यप्रये पवमानाय प्रियेरत्रमये पवमानायामबूहौति यात्सो चाहान पायूंषि पवस इत्यादि (२.२.३.२२) शतपथश्रुतेः । १६. उत्तर भाव्यभाग इति वर्तते। इन्दुमद्गुणायामर्थ वा।

·२.५.१०-२० शाहायणमौतसूत्रमाथे। - उत्तर पाञ्चभाग रति माखानारात् । अथ यचाय दुमते पिये- रवमय इन्दुमते ऽनुदूरीति यात्सो ऽपाहेपू षु प्रवाणौनि (२. २.३.२३) प्रतपथश्रुतेः। १७. अनिर्मूर्धा दिवः ककुदयं वा उत्तर भाज्यभागः शाखा- मारात्। १८. पथाचोदितं तथैव यजति चतुर्यन्तेन । तपथा। बुपाणे ऽमिः पवमानो जुषाणो ऽनिरिन्दुमान् इत्यादि। तथा चैव मत- पथश्रुतिः। चथाचोदितवमं नियमार्थम्। ततः मार्वकामिक्चाम. चोदितत्वात्मबदादिर्न थाध्ययोः। १६. अमे तमधेति पुरोनुवाक्या। एभिर्ना प्ररिति याव्या। प्रधा अग्रे पुरोनुवाक्या खिष्टरुतः। श्राभिष्टे अद्य याज्या। हविष इत्युकं व्यवहितत्वाञ्चोदनाप्रकरणस्य। पदपाहायो याज्यापुरोनु- वाक्याः । व्यतिषका भवन्तौति (कौ• ७० २.५) श्रुतेः । २०. अनुयाजयोरयं विकारः । अने स्तोमं मनामहे ऽमा यो मयों दुव इति श्रुतिप्रदर्भितत्वात् । २१. यो ऽयमग्निशब्दः षट्स स्थानेषु तं विभक्रिसंशयाचलते याधिकाः । एतामामृचा प्रतीकानि विभक्रय रति (को० प्र. २. ४) श्रुतेः । । २२. ता हविरम्नपने ऽप्युपांश । ता इत्यतिरेकात् । प्रागन्तु भवतीति हेतोरविशेषात् । पशब्द उत्तराभ्यां मह ममुच्चयार्थः । २३. चशम्दात्पूर्वच बुद्धिमान् यदि । श्रागनुवाविशेषात् । . १ (' याथायाः।

·शाचायनमौतसूत्रमाये। [२.५.२४-३२ २४. पयम हैक उपांशु कुर्वन्ति विमतौरतरमाव्यभागं हवि- रिति (को०७.२.५) श्रुतेः । २५. सर्व वा कर्म सह पूर्वाभ्यामनुयाजाभ्यामुपांशु भवति । सा मवैव समामिधेनौकोपांश भवत्या पूर्वाभ्यामनुयाजाभ्यामिति (कौ• ७० २.५) श्रुतेः । २६. श्रयं वा पक्षः । इविरन्समुपांश भवति। अत्यन्तरात् । २०. केवलमुपांशु भवति । शाखान्तरादेव । १८. संब्यायः पटः मावारो वा । स कीदृशः । जरत् जीर्ण- खाच पुनरुस्यूतः। सूच्या वा' संहतः । कद्रथः विष्कृत्वः संस्कृतो ऽपि कुयन्तः । अनड्वान् बसोवर्दः वतीयः । हिरण्यं वा हतीयमेषा दक्षिण। २६. द्वितीयेति मिद्धे सति वचनं पुनराधेयसोमे ऽवायातम- प्रतिषेधार्थम् । १०. पामावास्थावाज्यभागौ । शिष्टं प्रारूतं तन्त्रम् । ११. वाशब्दो विकल्पार्थः। अमावास्याविकार इति वर्तते। १२. म ख.नो भने ऽवमो भवोतौति पुरोमुवाक्या। वं नो चने वरुणस्य विद्वान् थाव्या । इतिकरणदस्यां संस्थितायामनि- होष होमो नतु पञ्चकपालेब्यां । कुतः संदेहः । श्रुताविदं खेव प्रत्यकं पुनराधेयख रूपमित्युपक्रम्य तस्यां संस्थितायां यजमानो ऽग्रिहो, जुरोति संखिते अन्याधेये ऽग्रिहोत्रं इथत रति संदेहः स्वात् । पर याधिकमीमांसकानां विप्रतिपत्तिर्दषिणाम् । उभ- १ नया नाम: in marg सूचा। १ A B freः ।

·२.६.१-१.] माशायनमौतसूचमाथे। चोर्दक्षिण ददाति या पन्धाधेये श्रुता याच पुनराधेये ताः समुचिताः पुनराधेये दौयत रति याचिकाः । तथा च कात्या- यनः । अन्धाधेषिकोचेछुनेरित्याह (४.११.१३)। मौर्मा- मकास्तु वदन्ति । नाश्ताधानः पुनराधेयाधिकारी। तेनाधाने दक्षिण यायोदितास्ता दत्ताः पुनराधेये च पौनराधेथिकोर्ददाति । म एवमुभयौर्ददाति । अब निर्णयः। अन्यस्याः शाखाया उपलभ्य कात्यायनेनोक्तम्। अन्यशाखान्तरीयं मौमांसकेविचारितम्। बादश- राचं स्वयंहोमो स्थादित्यादि ममानमाधानेन। तथा च कात्या- चनः । अम्याधेयवदन्यदित्याह (४.११.१४.)। १. अग्रिहोचमिति वक्ष्यमाणस्य दर्विहोमकर्मणो नामधेयम् । सदाहितानिर्यावबौवं मायंप्रातरभ्यस्तं कुर्यात् । यावजौवमग्रिहो बुहोतौति माखान्तरश्रुतेः । इहापि मायं च प्रातचेति दिवकार- करणदयमेवार्थः प्रतीयते। जुहोतिग्रहणं जुहोतिधर्मप्रापणर्थम् । जुहोतिरामेचनाधिक उपविष्ट होमः स्वाहाकारप्रदानः । माघमा- रम्भवायं प्रातरपवर्गः । तथा हि संप्रदर्शनाच्छतपथे । तस्येतिक व्यतोचते। २. अस्तमयमंनिधौ हि प्रायेण छायाः मंसृज्यन्ते। तस्मात्का- सात्पुरा गाईपत्यादनेराहवनौयं पृथक्करोति। १. प्रातस्तनं होमं कर्तुमुद्यतः प्रभान्या राया गाईपत्यादा- हवन यमुहरे।

·शाचायगौतसूत्रभाष्ये। [२.६.8-१० ४. प्रादुःगम्दः प्रकाशनवचनः । प्रकाशौकरणं कुर्यः सर्वेषा- मनौनां नित्यस्तो यजमानाः। अस्मिन्नेवोद्धरणकाये। नित्यरत इति बड़वचनं सर्वप्रकारार्थं ततब मोमे ऽप्यस्मिन्नेव काले यौनां प्रकाशनम् । तथा च परकाणं । दौचित वाचं यच्छ। पति वा था। श्राग्रौधानौम्प्रज्वालयेति प्रेषः । ५. गतश्रियः प्राप्तश्रियो वक्ष्यमाणाः । शश्रुवाबाधणः श्रुत- संपनः । ग्रामणौर्यामखामौ। राजन्यच राजनि साधुः। शत्रियो वा। एते नित्यरतो भवन्ति । १. उद्धरणमन्त्रो ऽयं लिङ्गात् । ७. अनेन मन्त्रेण भूमौ अग्निं स्थापयेत् । मन्त्रलिङ्गात् । प्राचं प्रणयेत् । तस्मात्याचमनिं प्रणयतौति दर्शनात्। वैश्यकुलाद्वित्त- वतो वा (प्राश्व औ० ०२.२.१) भ्राष्ट्राद्दा वृष्णों गाईपत्यादिवतीये दक्षिणतो दक्षिणनिं स्थापयेत् । भाखान्तरश्रवणात्। अस्माकं तु समानयोनिकावाहवनौयदक्षिणानौ। अरणियोनिर्गाईपत्यः। तस्मा- दितरौ । अथ यदरण्योरमोन्समारोहयत रति लिङ्गदर्शनात् । ८. अशा यदेन इत्यत्र राव्या यदेन इति विकारः। प्रातही- मार्थ उद्धरणे। १. प्रदक्षिणमनेः समन्तात्पाणिना मोदकेन नि: प्रमार्टि तत्म- मूहनमित्याचक्षत रति एमोकेन विधानेन परिसमुह होम्यन् होम करिष्यमित्यर्थः। अतो न इत्वा परिसमूहनं पर्युक्षणवत् । होमक्रमे- व परिसमूहनपर्युक्षणे होयबिति वचनात् । १० पतं त्वा सत्येन इत्येवमादिना मन्त्रेण चिस्विमिनि- ·२. ७.१-०] शासायनमौतसूचभाष्ये। देशमन्त्रावृत्तिः । एकैकमग्निं पर्युष्य धारां नयेदिनि वाक्यपरि- समाप्तिः । हुत्वा चैवमेव पर्युक्षणं । साघवार्थमिहेवोकम् । ११. प्रातहोंमे सत्यं त्वतेन परिषिञ्चामौति पर्युषणम् । • १२. यज्ञस्य संततिरमोत्येवमादिना मन्त्रेण गाईपत्यादार- भ्याविछिनामुदकधारां पाहवनौयात् अभिप्रायाहवनौयं धारा नयेत्। एवमेव शाखाम्रश्रवणत् । १३. होमकास एवंतत्प्रायश्चित्तं प्रकरणात् । यदि प्रारधारा- दामादमीनामसरा श्वापदो यायात् ततस्तन्तुं तपन रजसो भानुम- विहीत्येवमादिना मन्त्रेण धारां दद्यात् । यो ह वाव पशवो ऽमेध्या दुर्वराह एडकः श्वेति शतपथे (१२.४.१.४) विशेषत्रवणदे- तेष्वेवान्तरा गच्छत्सु प्रायश्चित्तम् । १. प्रथमास्तमिते ऽस्तमितमाचे इत्यर्थः। मायमस्तमिते पुरा तममस्तस्मिन्काले जुहुयादिति (को० अ० २.८) श्रुतेः । २. वाशब्दो विकल्पार्थः। यहवर्जमेकदिनक्षत्रोछेदकाले जुङ- यात्। एवमपि भाखान्तरात्। ३. प्रातस्तनो होमकालः। उपोदयमुदयसमीपे विगताया- मुषसि । प्रातः पुरोदयादपहते तमसि तस्मिन्काले जुजयादिति (कौन.२.६) श्रुतेः। ४. वामदो विकल्पार्थः । प्रथम रति वर्तते । प्रथमोदित धादित्य जुहुयादेवमपि माखातरे श्रुतत्वात् ।

·cle शाहायगौतसूत्रभाष्ये। ५. पुरस्ताद्यो ऽभिहितः कालः प्रथमास्तमिते प्रातस्पोदयं व्युषिते तचैव मनः कुर्यात् । इतरौ तु कालौ पश्चादभिहितौ । दृश्यमाने वा नक्षचे उदिते वेति तौ मनस्यपि नारोपयेत् । ननु प्रतिषियोः किमर्थमुपदेशः । ज्ञापनार्थः । यच खश्रुतिरस्ति नत्र माखामारं विद्यमानमपि नादर्तव्यम् । सुशब्दो नियमार्थः । ततः कौण्डपायिनामयने ऽप्ययमेव कालः। अपरे त्वादिविकल्पार्थमे- तत्सूचं व्याचक्षते। १. अत एव प्रथमास्तमितानुदितयोहातव्यं येन तस्थापराधे प्रायश्चितं श्रुत्यमरे पश्यते । इतरथा हि उदिते ऽपि विधानादप- राधाभावात्प्रायश्चित्तविधानमनर्थकं स्यात् । श्रादिसंकल्पितस्येति व्याख्यान्तरम्। ७. यदि संस्कृतं हविरादित्यो ऽन्युदियात्ततस्तदाहवनीयहो- मार्यमुखीयानुच्छ्रसंस्तावदासीत यावत्तमनमुच्छ्रामाभिकाङ्क्षा। ततः समिदाधानानन्तरं यथाप्राप्तमाऊतिद्वयं डत्वा प्राग्या यजस्येत्येतस्मा- जपादरं दत्त्वा गौ मणस्य वर इति । ततो भूरिति पूर्वस्या घाइतेरममन्त्रणं परकश्रुतेः । खयंहोमी पूर्वर्खिने अन्यस्मै ब्राहाणय वा दद्यात् । प्रोषिते ऽपि च दानमन्वाहार्यवत् । कौएडपायनीये मत्रत्वाददामम। अङताभ्युदित एवैतत्प्रायश्चित्तम् । नेतरच। तथा अवणात् । निवृत्ते चाहवनौये होमे ऽभ्युदये सर्वप्रायश्चित्तम् । विशेषप्रायश्चित्तावचनात् । अनुहृताभ्यस्तमये च नैतत् । अभ्युदिन- मिति इविषो निर्देशात् । १ C विमेपान। प्रायपितापमान B ..।

·मादायनमौतरुपमाष्ये। ८. अथवा अडत्वैव तदन्युदितं हविः उदुध अपनीय पूर्वमुत- माहवनौयं अन्यं प्रणय विमा मन्त्रण। प्रणायेति शम्दान्तरेण निर्देशात् । जुडयादिति होममायोपदेशात्र परिसमूहनादिः । होमार्थस्यैवैतत् । न साधारणस्य । विरोधात् । १. पयोऽमिहोचौचौरम्। न लौकिकम्। यवागः पाकविशेषो विरलद्रवा । मा च प्रोहियवयोरन्यतरद्रव्यका । दधि गव्यं घनमि- होव्या अपि । तथैवाज्यम्। इति नित्यानि काममंयोगं विनानि- होत्रहवौंषि। पयसा जुड्यादेष ह वै सर्वामामोषधीनां रसो यत्पयो सर्वैरेव तद्रसैरमौनीणतीति (कौ० प्र.२.१) श्रुतेः । तदु वा भार्यदानस्यैव जुहुयादिति च। १०. दधो नाधिश्रयणमुदनिकढेषु समिधमादौष्यावव्योतनमा प्रत्यानयनं पुनरवज्योतनं च भवति । ११. प्राज्ये ऽग्रिहोत्रहोमार्थत्वेमादिमिते नापः प्रत्यानयति । श्रुत्यन्तरात् । ततो ऽधियणमवन्योतनं पुनरवज्योतनं च भवति । थानि पुनहींमद्रव्याणि शाखान्तरेषु श्रुतानि । तद्यथा। तपडलेश- कामो मांसेनाभिचरबोदनेनानायकामो ऽभिदृष्टिकामः सोमेन यजकामस्तैलेन वर्चस्काम रति वचनामि । तेषां च तत एव यथा- श्रुताः संस्काराः कार्याः । १२. अयमपरो विशेषः । पाध्यम्योदामितस्य मतः कुमतरणे ग्रयोकलक्षणे वृष्णीमाज्ये प्रत्यस्य तत्स्थयोरेव पवित्रयोरुपयेत् । .. १ बिचमांत। १ किया। 12 .

·है
पाहायनमौतसूभभाष्ये।
[२. ७.१९-२९.
दं धारादानं प्रायवित्तप्रसकानुप्रसकम् ॥ इदानौं धारादाना-
दनन्तरं यत्कर्तव्यं तदुच्यते।
१३. प्रवाहार्यपचन इति दक्षिणनेः संज्ञा। तस्मादुत्तरतः
पचास्थितः प्रत्यमुखो यजमानस्तिष्ठबृजुकायावस्थ श्रादित्यमुपति-
हते । स्तुत्या अनुकूलयति । सत्य सताय त्वेत्येवमादिना मन्त्रेण ।
मायं मायंतने होमकर्मणि। अस्तमितश्चेदाईपत्यमुपतिष्ठतेति छन्दो-
गानाम् । तमप्येतस्मिन्नेव देशे स्थितः अनेनेव मन्त्रेण । पूर्वाधे चेदु-
दवसानीया ममाप्यते तत्र संस्थितायां सायमग्निहोत्रं जुहोतीति
वचनात् । तत्रादित्योपस्थानं प्रामुखः कुर्यात् । उपस्थानस्य तथा
न्यायात् ।
१४. प्रात:मे यजमान आहवनीयं समीपे स्थित्वोपतिष्ठते
उत मत्याय वेत्येतेम मन्त्रेण ।
१५. उत्तरेण देशमायाहार्यपचनं यजमानस्य संचरः। प्रवेश
निष्कायौ। यजमानवचनाच केवलमनिहोचे।
१६. दक्षिणदेशस्य पश्चादाहवनौयादवधेराममं यजमानर
सर्वच । तस्माइक्षिणवेद्यन्तमधिस्पृशनासौतेति शतपथे।
१७. दक्षिणतःपश्चागाईपत्यादिप्यर्थः ।
१८. वृष्टिरपौत्येवमादिना मन्त्रेणप आचमति मन्त्रसि
मात्।
१६. यजमान एव शब्दात् ।
A om. nefem B.Tom A B add afani afterwyl

·शाहायपोतरुपमाथे। ११ १. दक्षिणतो वितानस्यामिहोपीमग्रिहोहोमाची धेनुमुप- सृजन्ति सवारसां कुर्वन्ति । ये तर परिचारकाः। बहुवचनमविव- चितम्। तेन दौ वाप्येको ऽपि वा। अग्रिहोचौति मंजा व्यवहाराष। २. उपसष्टारो यजमान पत्विक सम्हात्। एते ऽग्रिहोच- मौनां चाम्सरेण न संपरेरन् । १. शूद्रेणाग्निहोत्री न दोहयेत्। न चोपसर्जयेत्। स्वयमुप- सर्जनदोहनेन विरुध्यते चमत्वात् । ४. अनये देवेभ्यो धुवेत्येतत्सायं जपति। होमथिता । मायं- मंयोगेन विधानाथ मन्दिने । ५. सूर्याय देवेभ्यो धुवेतीमं मन्त्र प्रातर्जपेत्। मा या पूर्वा- इतिस्ते देवा इत्यनया कल्पनया देवेभ्यो धुखेति । दक्षिणम्याज- त्यभिप्रायं वा । १. अधमायापिपासे इत्यादिकं मन्वं मायंप्रातर्जपेत् । मायंप्रा- तरित्युचते । प्रायेणाशनायापिपासे अहन्येव पौडाकरे रति कस्य- चिदागहरा । सा मा विज्ञायोति । ७. अग्निहोया प्रवाहापचनेन वौरेणेति एवं स्लोवामा गवि जपेत् । ८. उदीच इत्यनुच्यमाने प्राची निरूहणं स्यात् । एषा हि तस्य दिक् प्रचातेति श्रुतेः । अनधिश्रयणैये ऽपि होमद्रव्ये निरूह- पमवव्योतनार्थम् । व्यग्नानङ्गाराग्करोतीत्यविशेषश्रुतेः (को... २.१)। उदमिरवधियणम् । उत्तरत उपाचार रति परि- .

·६२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [२.२.६-१४. भाषितत्वात् । गार्हपत्येन वौरेणेति विकार इति नियमार्थः। तत कौण्डपायिनीये न प्राजहितेन वोरणेति । मनु म गाईपत्यो ऽत इति वचनाच्छालामुखीय एव श्रयणं प्राप्नोति । नेति ब्रमः । मांसममिहोघं जुहतौति नाचा धर्मातिदेशात्माजहित एव गाई- पत्यः। शालामुखीय एव च होमो वचनात् । तदितराहवनौ- यमुपकल्पते यदुत्तरवेदावनिहोत्रं जुहुयादिति मतपथे। ६. यदधिश्रितं तहाईपत्य उत्तरतो निरूढेवणारेषु समिध- मादीप्यानेष्वा चक्षुषावेक्ष इत्यनेन मन्त्रेणवज्योतयेत्। अथ यदधि- श्रित्यावज्योतयतौति श्रुतत्वात् । १०. समाप ओषधीनां रसेनेत्यनेन मन्त्रेण सुवेणपः प्रत्या- नौय। अथ पदपः प्रत्यानयतौति खश्रुतिः (२. १)। सुवेण मन्वय शाखान्तरात् । ११ प्रतितप्यापः वृष्णीं पुनरवज्योत्य। अथ यत्पुनरवज्यो- तयायप एव तच्छ्रपयतीति (२. १) श्रुतेः। प्रतितप्येति तूष्णी- मिति शाखासरात् । १२. चिरित्युपसादनावृत्तिः। उपमादमिति णमुल् । उप- माधोपमाघेत्यर्थः । उदगिति दिनियमः। चिरुपमादमुदग्घोमीय- मुद्दामयतौति (२. १) श्रुतेः । १३. एवमुपमादयशुदासयेत् । अनुच्छिन्दचिव हरेदिति (२. १) श्रुतेः। १४. नमो देवेभ्य इत्यनेन मन्त्रण गाईपत्यस्य ये दक्षिणतो | A om. I. चासोमो। . C (orig) हिनदबकस्यते ।

·२. ८.१५-११.] शापायनमौतसूत्रभाष्ये। नारास्तानुपस्पृशेत् । अथोपवेषेण दक्षिणतो ऽङ्गारानुपस्पृपति नमो देवेभ्ध इति श्रुतेः । १५. सुभुताय व इति पनेन मन्त्रेण घे उदीपोशारामा- प्रत्यूहेत्। प्रतिपादयेदित्यर्थः। तथा प्रत्यूहेद्यथा सुप्रत्यूढा भवन्ति । तथा चैव श्रुतत्वात् । १६. गाईपत्ये संस्कारा रति तम्बानारे परिभाषितत्वात् । गाईपत्ये सुवं प्रतितप्य सुचे चानेन क्रमेण प्रत्येकं दिखकारकर- णत् । उन्नयति स्थालौतः । स्थास्याः नुवेणेङ्कृत्य सुचि उपयति । अशनायापिपासीयेन मन्त्रेण सुचा स्नुषेण वोरणेत्येतावाग्विकारः। १७. चतराकृतं वा पञ्चायत वा विकल्पः । चतुरुपयेचतु- यं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याये पचव उपयेत्याको वै यत्रो यजस्यैवाण्या इति (२. १) श्रुतेः । १८. उनौयमाने प्रतिमुवं मन्त्रावृत्तिः शाखान्तरात्। मन्त्रो ऽपि पाखान्तरादेव। १६. उनौते सर्वमित्र प्रतिमुवम् । मुचं मुक्पुष्करं संस्पृ- शेत् । सुवं स्वाल्या मुक्का माखान्तरात् । २०. मजूदैवेभ्य इत्यादिकं मन्त्र सायं जपेत् । समुपदर्शन- मन्त्रो'मा विज्ञायौति जपतीत्युक्तम् । २१. प्रातरयं जपः । कौण्डपायनौये मध्यन्दिने ऽपि पाखा- मनराद्धोमः । तत्र तत एव यथोकम् । . A सुसमाः प्र। १० मिनयनि Bom. पद । १ उपममने। # M88. $• ·E8 शासायनौतसूत्रभाष्ये। [२.८.२२-२७. २२. विकार इति वाक्यशेषः । तथापि स्यबन्नानि खण्डयो प्याख्यायन्ते। उत्तरेण गाईपत्यमदूरे खुचमुपमाघ । उबौयोत्तरेण गाईपत्यमुपसादयतीति (२. २) श्रुतेः । २३. प्रादेशप्रमाण पालाशों समिधमाधाय सुचं च दक्षिणे- नैव पाणिना। अधस्तात् मुगुपरिष्टात्ममित् । माचभब्दो 'लोके ताव- दोषन्यूनातिरिके दृष्टस्तथैवाचापि यायः । २४. तत् सुक्रमिधं समया समोपेन गार्हपत्यमुपरिष्टाश्रयेत्। माखान्तरात् । २५. पाहवनौयस्य पवादपरत उदगयेषु दर्भेषु दर्भमये विष्टरे सुर स्थापयित्वा पाहवनौये होव्यन् द्वितीयमुपमादयतौति (२. २) श्रुतत्वात् । २६. समिधमन्यादधाति जुहोतीत्यर्थः । अशमायापिपासे इत्येवमादिना मन्त्रेण समिधाहवनौयेन वोरणेत्येतावाग्विकारः । पालाभौं समिधमन्यादधाति मोमो वै पलाश: मा प्रथमा सोमा- हुतिः प्रादेममानौ भवतीति च (२. २) श्रुतेः । २७. यङ्गुलं ममिधमतिक्रम्य तस्या एवमुपरि जुहोति । अमि- ज्योतियातिरित्यादिना मन्त्रेण । यशुलं समिधो ऽतिहत्यानुभ- त्रिवाभिजुहोतौति (२. २) श्रुतत्वात् । तथा सवै सायं जुहोत्य- नियोतितिरमिरिति । । TABोकरदी।

·२.६.१-८] शाहायनमौतसूचभाष्ये। है. १. तथैव समिधं इत्या सूर्यो ज्योतिरित्यादिना मलेण प्रात- जुयात् । २. अवषद्वाराखाडतिषु सर्वत्र दक्षिणं जानु न्यकृत्य जुद्धयात् । प्रकान्ताङतिप्रसङ्गेन परिभाषेयम् । ३. उपमाघ सुचं इत्या हतौयमिति श्रुतेः। उत्तरामाहुति जुहोति। प्रसंसृजन्पूर्वया सह मंसर्गमकुर्वन्। तूष्णौममन्त्रिको प्रजा- पतिं मनमा ध्यात्वा । बडतरा पूर्वस्या पाइतेः। उपसरावतौराड- तो ड्यादिति (२. २) श्रुतेः । ४. 'अतिशयेन बड़ सुचि कुर्यात् । ५. मुक्पुष्करस्य बुधेन अङ्गारानुपस्पृश्य बिरुदोषों उदगधिता सुत्तमुक्षिप्योपमादयेत् । सुचो बुधेमाङ्गारानुपस्पृशति । तथा द्विरु- दौची सुचमुचच्छतौति श्रुतत्वात् । है. अगग्माण इत्येवमादिना मन्त्रेण यजमानो नेतरो होता पूर्वामाहुतिं लक्षणं कृत्वा प्राणं मुञ्चति मन्त्राम्लेन । ७ भागनपान प्रात्मानमित्येवमादिना मन्त्रेणोत्तरामाहुति- मन्ववामिति। वायुमभ्यन्तरं गमयति । प्रोषितस्थाप्येतौ मन्त्री भवतः । पाडत्यनन्तरमेव पाठात् । . या यशस्येत्येवमादिको जप आविजः । या वैयचय समृद्धस्यामौः मा यजमानस्य भवतीति व्यपदेशात् । 1 din marg. जनगडने यो स पूर्वाडवे चिठं भवनि नयाभवा पुचि मेषयेत्। पूर्वाजत्यो प्रविभादाबादुपराजय भूयो भवनौनि नमादपि भूयो भवार्थ भवति । नपवाजत्यपेक्षया भूपिमित्युचवे । पन उतराजनेश पूजिये । .

·शासायनमौतसूत्रभाष्ये। [२.६.६-१८. ६. इतयोराहत्योरुत्तरत उत्तरे देशे प्रतीचों प्रत्यगभिमुखों सुचं मायंतने होमकर्मणि विरुपभोधयति हस्तेन । तामुत्तरतः मायमुपमार्टि प्रतीचौमिति (२. २) श्रुतेः । १०. उपमा ति वर्तते। पुष्करस्य दक्षिणं प्रदेभं लेखान्त उपमार्टि। ११. कुशेषु सुग्धारणार्थेषु पूर्वमुपमार्जनं निलिम्पेदोषधीः पौणमौति ध्यायन् । यत्पूर्वमुपमार्टि तत्कू निलिम्पतौति (२.२) श्रुतेः । उत्तरत उपाचार इति परिभाषणादयेषु । १२. यदुत्तरं तदेवं प्रतिपादयेत्। सहैव तेन पाणिमुत्तानं दक्षिणेन कूचं निदध्यात्। पिढन्प्रौणमौति मन्त्रं मनमा ध्यायन्। प्राचीनापवौती अप उपस्पृशेत् । यद्वितीयं तद्दक्षिणेन कूर्चमत्तानं पाणिं निदधाति पितॄस्तेन प्रौणतौति (२.२) श्रुतेः । १३. दिः प्रदेशिन्या प्राश्येत्यारभ्य प्रागुदीचौमुद्दिशतीति सूचच्छेदः । तथापि तु ल्यबन्तानि खण्डम उच्यन्ते। प्रदेशिन्या- ठामन्तरा। तथा इतशिष्टं दिः प्राध्योपब्दिमच्छब्दवदित्यर्थः । अथ यष्टिः प्रदेशिन्या प्राश्नातौति (२.२) श्रुतेः । १४. सुचमुदङ् पर्यावृत्य श्रुत्यन्तरात् । १५. तया सुचा प्राग्दण्डया भवयित्वा शाखाकारात् । १५. तां प्रत्यग्दण्डो पर्यस्य परिविष्य । १ B ले न प• C लेखा न उप.। १ Paddhati कुममूने जाने पारि कुर्वन् पिजन प्रौवामौनि मिसिम्पत्युत्तरमुपमा गम् ।

·२.६.१०-२२.] शाहायवभौतसूचभाथे। १७. गिड्या नितरामाखाय । अथ यत् सुनिलंटि सर्पदे- वजनास्तेन प्रोणातीति (२.२) श्रुतेः । १८. तामेव खुएं प्रचास्य। अथ यत् सुषं मार्जयते रचोदेव- जिनांस्तन प्रोणातौति (२.२) श्रुतेः । १६. अनन्तरमाचम्य । २०. प्रागुदञ्चिता अप श्रामिथ तयैव सुचा प्रकृतत्वात् । अथ चन्मागुदीचौरप उत्मियतौति (२.२) श्रुतेः । २१. तां सुचं प्रागुदक्षितामुघमयति । अथ थामागुदौौं सुषमुहिमतौति (२.२) श्रुतेः । सुचा भक्षयति मुचं निलंढौति हस्ते संपादयेत्। हस्तस्य नुक्संपत्तिदर्शनाभारतेषु। तदाः । कथ- मस्यैते पुरोनुवाक्यवन्तो याव्यवन्तो वषट्टते सुचा उता भवतीति । एतेषां वै सप्तपदानां मारुतानां यानि पौणि प्रथमानि पदानि मा चिपदा गायनी पुरोनुवाक्याथ यानि चत्वार्युतमानि मा चतुष्पदा चिष्टुयाव्येदमेव कपुलमयं दण इति (मतपथा. ६.३.१.१६) अभिनयनर हस्तं दर्शयति। तस्मातेन प्राम हमा निर्वहनं । शिष्टाचार एवमेव । २२. एकस्मिन् होम एकहोमः । यदुकं तदेकहोमे ऽपि कर्म भवति । परिसमूहनपर्युषणे होमप्रयुकामस्या न प्रानुनः। तदा- पानिवृत्यर्थ वचनम् । अतव यत्पूर्वमुख यच वक्ष्यमाणं तत्सर्वमेक- होमे ऽपि भवति । पाहवनौय एव जुद्धयादिति हेक पारिति (२.२) वचनात् । A १ B •m..Aमभिमयमा 13 ·भाडायमनौतसूत्रमा थे। [२.१०.१-. २१. ततः सर्वेषु न केवलमाहवनौये गाईपत्यदक्षिणम्यो- रपि । तुशब्दः खमतप्रकटनार्थः । मर्वेषु त्वेव जुयात् । पूर्णामुद- कस्य सुचमुत्तरेण गार्हपत्यमदूरेण निधायावस्थाप्य । १. दह पुष्टिमित्यादिभिः समन्त्रिकास्तिस्त्रः । एका त्वम- त्रिका रति गाईपत्ये। २. पूर्ण सुचमिति नुग्रहणात्सुवेणैता आहुतयः। तृष्णौ- मिति वचनादसंसृजवुत्तरतः । चतुर्थी ति वचनं पुष्टिपतिर्दधातु जनयविति मन्त्राम्तो मा विज्ञायौति । गाईपत्यग्रहणं यावन्तो गाईपत्यासतावत्म कुण्डपायनौये होमः । समिधमाधाय होमः । पाऊतिस्तत्ममिधि वसतौति श्रुत्यन्तरदर्शनात् । अवाहार्यपचन- यहणं गाईपत्यवत् । तत्सवितुर्वरेण्यमित्युमंदेहनिरामार्थं चतुर्थी- प्राणम् । ३. भूर्भुवः स्वरित्येता महाव्यातयः प्रसिद्धवाः । ताभिः प्रति- मन्वं तिस पाहुतयः। तिस इति वैचमात्र पूर्वाभिः सह समुच्चयः । प्रमावर्चमकामस्य फलसंबन्धेन पञ्चान्तरम्। ४. अनये ऽबादायात्रपतये खाइत्येषेव चतुर्थी । न तु व्यार त्युपहिता। ५. याः सुचि स्थापिता प्रापस्तास्त्रेधा करोति । कथम् । पनिहोजस्थायां भागः। तथा गाईपत्यस्य पवाद्भागः । पञ्चक प्रचनौ

·९.५९.१-३.]
शाहापनौतसूचमाथे।
te
पन्यास्तृतीयो भागः । यद्ययनालम्भुका पनौ बालो वा पत्यस्तथापि
वैधमेव । पारम्भसामर्थ्यात् ।
१. अनालम्भुकायां पायामासनप्रदेणे वृष्णीमपो निक्षिपेत् ।
अचलौ मन्त्रवचनात् । एकवचनं च विवक्षितम् । ततः पनौबहुवे
ऽपि एकैवाचलि प्रतौच्छेत् ।
७. सुवापस्तिषु स्थानेषु सत्वा तां प्रतितप्य गाईपत्ये ततो
निदधाति स्थापयति ।
११.
१. दक्षिणतः स्थितस्य न्यायवचनादुदमुखस्य प्रानखस्य वा
यथासम्भवम् ।
२. उपप्रयन्तो अध्वरम् । अयममिः महसिणो वाजस्य गति-
नस्पतिः । उभा वामिन्द्राग्री प्राइवध्य । अयं ते योनिलियः ।
अयमिह प्रथमो ऽधायि धादभिः । अस्य प्रवामन धुतम् । एतामां
षषामित्युचते किमर्थम् । केषां पिछाखिनामन्यः क्रमः । तादा-
सार्थ । तदेतत्ममाहार्य षडयम् । तस्य चिः प्रथमां निरुत्तमामिति।
तस्योपवतौ प्रथमा प्रश्नवत्युत्तमेति । तथा स वै चिः प्रथमां जपति
चिरुत्तमामिति (शतपथा. ५. ३. ४. १७) च। अतय गपित्वेति
सूचशेषः ।
३. श्रीयुर्दा इत्येवमादिकं मन्वं जपित्वा ततः ।
कामेवा । (sec. b ) प्रवचन ।

·१.. मापायनमौतसूत्रभाष्ये। [२.१२.१-५ ४ पिकावसो खस्ति ते पारमभौय इमं मन्त्रं चिर्जपति । ५ संखमित्यादिकं मन्त्रमुपविश्य जपेत् । प्रथामौनः सं बम सूर्यस्य वर्षमागथा इति (शतपथा २. ३. ४.१७)। १. अम्भस्थ इत्येवमादिना मन्त्रेण अग्निहोनौं गामन्येति प्रक- रणात् । अथ गामन्येत्यम्भाम्भो वो भचौय मह स्व महो वो भली- येति भतपथश्रुतेः (२. ३. ४. २५)। १२. १. संहितासि विश्वरूप्यूर्जा मावि गौपत्येनेत्यनेन मन्त्रण अग्निहोत्या ललाटमुपस्पृशेत्। २. उप त्याने दिवेदिवे इति हमाग्ने त्वं मो अन्तम इति दैपदेन बचेन गार्हपत्यमुपतिष्ठत रति वाक्यशेषः । स गाईपत्यमुप- तिष्ठत उप त्वाने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । ममो भरमन एमसौति शतपथश्रुतेः (२. ३. ४. २८)। अथ दिपदा श्रने त्वं न इत्यादि। ३. दूल एहोत्यादिना मन्त्रेणानिहोची गामभ्येति प्रकरणात्। ४. काम्या एतेत्येवमादिना मन्त्रणनिहोचौपत्मस्य सखाट- मुपस्पृशेत्। ५. मोमानं सरणमित्यनेन चेनोत्तरतः स्थितः प्रामुखो ऽस्याहार्यपचनमुपतिष्ठते। प्रथान्तरेणहवनौयं च गाईपत्यं च प्रार तिहमग्रिमौषमाणो जपतौति मतपथश्रुतेः ।

·शाचायगौतसूत्रमाथे। ܕܘܢ १. अमरेण गाईपत्याहवनौयौ खितो महि गौणामको खिति सूतं अपित्वा तत पाहवनीयमुपतिन्ते। ७. तत्सवितुर्वरेणमित्यस्थाः श्रुतिः। अथ माविषी। कदा पन स्तरीरसौति वालखिल्यास। प्रस्थाः श्रुतिः। अथेन्द्री। परि ते दूखभो रथः । अस्याः श्रुतिः । अथानेयो। तथा चिरेता जपतौति मतपथश्रुतयः । एवं यजमानेनावनीयोपस्थाने छते ऽनन्तरमार्खि- व्यम्। ८. सर्वेषु वेव जुड़यादिति स्मश्रुतौ (कौ• ब्रा० २. ३) प्रयत्ना- दयमेव पक्षः सूचकारस्थाभीष्ट इति ज्ञापनार्थस्तुशम्दः । महाव्या- तिभिस्तिभिर्मन्त्रैः प्रत्येकम् । तिसस्तिसः समिधो ऽन्यादधाति यो जुङ्गवति । यजमानो ऽन्यो वा । यः पुमरेकहावी एकहवन- माधुकारौ म पाहवनौय एवाभ्यादध्यात् । यजमानो ऽन्यो वा। ८. वाचं विसृजत इति सूचानमः । याजमानमेतमन्नार्थमाम- र्थ्यात्। दैवस्तन्तुरमीत्यादिना मन्त्रेण पाहवनीयस्य दक्षिणतो जारमुपस्पृशेत्। १०. ततो ऽसि तन्तुरमीत्येवमादिना मन्त्रेण सुवौर्यणेत्येव- मन्न पाहवनौय एव प्रार्थते मानुष इत्यारभ्य पुत्रगहणतो' मन्त्रः। यावत्पुमावर्तते पचे। आमन्त्रिताकोनाभिव्याहरणममा- वित्यस्य स्थाने पुषनामग्रहणम् । वाक्यार्थमामर्थ्यात् । जन्मना १ मनपा १.१.४ १०. Kat Sr. S. IV. 12, 10 (Comm.) Kat. Paddh. pag. 396, 19. Sankh. Paddh. fol. 20 mसवितुर्वरेणंबाचन सौरसि परि वे इसम इनि किपिभिरागीयमुपचाप। १ B •राम्। A नामपर।

·२२ शासायनौतसूभाष्ये। [२.१३.१-8. । ज्येष्यम् । सुब्रह्माच्यादर्शनात् । दौक्षितस्यापि नामग्रहणमविशेष- श्रुतेः । जीवतां नामग्रहणं भवतीति वचनात् । ११. पात्मनो ग्यादविधमानपुत्रः वचनसामर्थ्यात् । अपुत्र इति वक्रव्ये ऽजातग्रहणं पुंस्वविज्ञानार्थम् । पुत्राधिकारे पुनःपुर- पहणाव क्षेत्रजादौनां । न दुहितः । न शूद्रस्य । चयाणं वर्ण- नामित्यधिकारात्। १२. सत्येनावमथमित्यनेम मन्त्रेणाचम्य यजमानो वाचं विस- जते । अथ यदप प्राचम्य व्रतं विसृजते ऽखेव तहतं दधाति । ना अस्य प्रतं गोपायच्या पुनहींमादिति (को० अ० २. ४) श्रुतेः । १३. १. पूर्वमसंयुज्य विहितत्वान्मध्यन्दिने ऽपि भवति कुण्डपाय- नौये। अनुपस्थानं वा प्रातरिति (२. १३.६) प्रतिषेधो ऽथश- म्दाद्विशेषाधिकारादस्यैव भवति । न तु यत्पूर्वमुकम्मत सत्याय खेति । . २. याजमानमधिकृतं । भूर्भुवः स्वरित्येवमादिना मन्त्रणाहव- नौयमुपतिष्ठते। ३. दक्षिणतःपवादाहवनौयादासनमित्युक्तं । ' तचोर्ध्व पाहव- नौयोपस्थानं कृत्वा तस्मिन्नेव दे स्थित इतरावनी उपतिष्ठते । अन्याय्यमप्येतहाखातरौयावचनात्कर्तव्यम् । एकदीचे चोपस्थान- मिति (५. ४.२)। तचाप्येवमेवेच्छन्ति । ४. अभयं त इत्येवमादिना मन्त्रेण गाईपत्यमुपतिष्ठते ।

·१३.५-१..] शाहाबननौतवनमाये। १.५ ५. अभयं त इत्येवमादिना मग्णवाहार्यपवनमुपतिहते। अचाहार्यपचनो दक्षिणनिः । १. उपतिष्ठत इति वाक्यमेषः । तन्नेणोपस्थानम् । बहुवच- मात् । तचैव स्थितः । तुख्यत्वादेशस्य । ७. ममामं तस्य सायंतनेन यचार्खिज्यं यच थाजमानम् । महाव्यातिभिस्तिसस्तिसः समिधो ऽन्यादधातीत्यत पारम्प पावद्वतं विसृजत इति । किमन्यदास्ते येनेवमाह। एतत् जापयति । मायमपि व्रतविसर्जनादनन्तरं पर्युक्षणं भवति यजमानस्य । इतरख ममिदाधानात् । ८. अनेन अथ प्रातरित्यादिना (२. १३. १) पक्षे मायमपि याजमानं भवति। पचे मायं वात्सप्रेण। एवकारकरणाघसिबपि पक्षे प्रातरनुपस्थान तस्मिन्नपि पचे प्रातस्तनं याजमानं वात्सप्रेण मह मायंहोमे विकल्प्यत एव । किं च कारणम् । न स्यात् । संनियो- गशिष्टस्यान्यतरापाये इतरस्याप्यपाय रति न्यायात् । ६. एतस्मिबपि पचे ममामं ममित्यमतौति ममानवचनाव- । त्येव। १४. १. याजमानप्रसङ्गेन प्रवामप्रारम्भे याजमाममुच्यते । प्रवस्या- मौविहत्याप्रमकाम्' गाईपत्यस्य पचान्प्रामुखःस्थितः मर्वानीपते । अभयं वो ऽभयं नो अस्वित्यनेन मन्त्रेण । एतावानेव मन्त्रः । न LA TRI unforto C (in marg) for B secms to read liko C.

·१. शावायनश्रौतसूत्रभाष्थे। [२. १४.२-.. कामेन व उपतिष्ठ इत्याधनुषङ्गः । तत्रोपस्थानमिहेक्षणमिति विशेषात् । २. नर्यत्येवमादिना मन्त्रण गार्हपत्यमुपतिष्ठते। कुत एतत् । उपतिष्ठत इति श्रुतेः । अथ यत्प्रवास्यंश्च प्रोषिवांचागौनुपतिष्ठत इति विशेषात् । शतपथे च । स गाईपत्यमुपतिष्ठते नर्य प्रजा मे पाहोति। ३. अथर्यत्येवमादिना मन्त्रणान्याहार्यपचममुपतिष्ठते। उत्त- रेण स्थितः । तमिति यत्नादागत्याप्येवमेव । अर्थाद्दक्षिणेक्षमाणः । ४. शंस्येत्येवमादिना मन्त्रणहवनौयमुपतिष्ठते । दक्षिणनि- मुत्तरेण गत्वा । ननु चायमेव संचरः सर्वदा प्राप्तः। उच्यते । व्यवेतो ऽसौम्प्रवमतौत्यविशेषास्कदा चिदितरयोरप्युत्तरेण थायात्। सचिवृत्त्यर्थ वचनम्। ५. अन्नमेतावता मन्त्रेण चौणि पदान्यभ्युद्धृत्य । चिः पाद- विहरणं ममन्त्रकं त्वेत्यर्थी वोमोपदेशात् । ६. प्रचलितामामुपस्थानम्। यावत्प्रज्वलितास्तावद्याग्यमनमि- त्येतदुभयमनेन मूत्रेणोक्तम् । ७. अनिशब्देनामिहोत्रहोमो लक्ष्यते। उपस्थानभन्देन च याज- मानम्। अतवेतदुकं भवति । अग्निहोत्रहोमीययाजमानस्यानर्थस्लुप्तं संभवदर्थ प्रवसन् जपेद्यजमानः । अत्र लोकः । .. - " उपनिड ; A C.om. चादि । २ Paddhati चर्य पितु म इत्यादिना पाचार्यप । नमनाचार्यपचनमुनरेव बमा संख्म परम इत्यादिना । १c ( orig.) मारे।

·२.१०.२
शाहायनमौतसूभाग्थे।
१.
याजमानं जपेत्सर्वे म त्वम्भ स्थन मंहिता'।
नेले न काम्यातो देवः प्रोषितो यधनातरः ।
८. याजमानयहणं क्रत्वक्रित्वर्थयोरनुष्ठामार्थम् । तर कवर्थ
प्राबिनिधिकः कुर्यात्पुरुषार्थ यजमानः । चाम्दो ऽनर्थलुप्तमित्यस्या-
नुकर्षणार्थः । अग्न्यग्वाधामपिण्डपित्यजौ तु प्रातिनिधिकः कुर्यात् ।
बहावेन यजमानस्य पाठव्यवधानात् । पर्वणौति वचनात् । पेमेव
संवत्सरमन्धिषु नित्यानि यजमानेन प्रत्यक्षेणोपक्रान्तानि तेब्बेव
प्रोषितो याजमानं कुर्यात् । तद्यथा ।पक्षसन्ध्योर्दपूर्णमासौ। क्रतमुखेषु
चातुर्मास्यामि । अयनाद्यन्लयोनिरूढपशुबन्धः । तथा च मनुः ।
अग्रिहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ने धुनियोः सदा ।
दर्शन चार्धमासान्ने पौर्णमासेन चैव हि ॥ (४. १५)
मस्यान्ते मवमस्येच्या तथर्वन्ते दिजो ऽध्वरः ।
पशुना गयनान्ते च ममान्ते मौमिकर्मखैः ॥ (४. ११)
यस्य यावजीविकः प्रयोगः तस्य याजमानं प्रोषितो ऽपि
कुर्यात् । तथैव प्रक्रमात् । कथं कुर्यात् । जपेन मंपादयेत् । तदु-
यते । वृष्टिरमि पाभानम् । अग्रे वायो अनुपदस्यम् । मयौदमि-
द्रम्। श्रा प्यायतां ध्रुवा । पदमि मन्म इत्यादौ । सं ज्योतिषा-
भूमेत्युत्सृज्यते । नथा भूर्भुवः स्वः मं मेति । तथैव ऋये व्रतपते यो
मो दूरे देष्टौति च । योको पात्र ।
वृष्टिरमे ऽनुपदस्यं मय्याप्यायनमेव च ।
।
।
१C (in marg): सम्म याम्भोगः। मंनिमामि। र पहि। बाम्या गम
मयियः । देवमारमि।

·शापायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [२.१५.१-२. जण्याः पञ्च क्रमेण प्राक् पूर्णपाचाभिमर्शनात् ॥ अग्निसंबद्धमुत्सृज्य जप्यमूर्ध्वमशेषतः । अग्ने व्रतपते जयं पाहि मां च विकल्पतः ॥ १. अनपेतमनपगतं कारणं हेतुर्याजमानस्य । तत्प्रयुक्तत्वात्क- मणः । श्रत प्रोषितो ऽपि ध्यानेन संपादयेत् । प्रक्रान्ते चेद्यज- मान श्रागच्छेत्पूर्वं जपित्वा शेषं कुर्यादिति तैत्तिरीयाणम् । नैमि- त्तिकमपि चामवत्यादि प्रातिनिधिकेन कारितं प्रोषितो यदि जानीयात् । ततस्तत्रापि याजमानं कुर्यात् । १०. सन्धिवेलयोरग्निहोत्रवेलयो रित्यर्थः । द्विवचननिर्देशात् । वाशब्दो ऽन्युपस्थानस्यानर्थस्लुप्तं प्रवमन् जपेदित्यनेन सह विकल्पार्थः । एवमर्थमेवैतस्य सूत्रस्थारम्भः । पर्वणौति सिद्धे ऽपि मति । पाचम्य वाग्यतो भूत्वा यावडोमकालः । पुनराचम्य ततो महाव्यातिभि- विसर्गः । ११. अग्न्यागारस्य दर्शनगोचरे वाग्यमनं कुर्यात् । प्रोव्याय- बुपस्थायाप्रसगै तेन चैवोत्मृज्यत (२.१५.७) इति वाग्यमः । १५.. १. अभयं वो ऽभयं नो अस्विति उत्तरतो वितानस्य स्थितः। तथैवेति प्राप्ते चकार उपस्थानस्य प्रकारान्सरमपि चास्तौति प्रज्ञा- पनार्थः । तथा च शतपथे । स वै खलु वृष्णीमेवोपनिष्ठेतेति । २. उपतिष्ठने पचादाहवनौयस्य प्रामुखः स्थितः । मृतनष्टे- बपि पाषु मन्त्रो भाविनीमाभिषमझौलत्य ।

·२.१०.१.] शादायनत्रौतसूचभाष्ये। १.. ३. विद्यमानानां बणनामपचयनं उपविश्य कर्तव्यम् । तत उत्याय ममिदाधामम् । एतत्सर्वघमिषु कार्यम्। पथोपविम्य बाण- न्युपलुपतीति वाजिश्रुतेः । • ४. उपतिष्ठत इति वाक्योषः । ५. उपतिष्ठत इति शेषः । अभियुवादिपाठो ऽमे पुरौस्याय- र्याने ग्रहपते नयति मा विज्ञायौति । १. व्यवायं कुर्वन्प्रवसति। पाहवनौयमपरेणेदमुखस्तेन चेवो- त्सृज्यत इति समानम्। अनुपशान्तेषु च प्रतिनिहत्तस्य त एवाग्रयो ऽग्रौमिति वचनात् । प्रवासार्थत्वादुद्धरणस्य । प्रवासे ऽनिहते ऽन- पवृत्तकर्माणो न लौकिकाः । ७. तेनैव मार्गेण तेनैव च न्यायेन प्रतिदिशमप्यपस्थाय प्रोषित उत्सृज्यते । वाग्यमादिनियमान्मुच्यते । १६. १. वास्तोष्पतीयं हविः कर्तव्यम् । प्रौव्ये प्रवासे । कुतः। प्रव- स्यचित्यधिकारात् । स एव ध्रुवः प्रवासो यच पुनर्सहं नागन्तव्यम्। इतरस्वध्रुवः यत्र प्रोग्यायपिति भवति । तेनेतदकं भवति। याया- वरप्रतिपत्तौ वास्तोष्यतियागो भवति । न केवलं रक्षानिकामतः किं नहिं अन्येष्वपि संप्रयातेषु। मप्रवृत्तेषु प्रयाणकेष्वित्यर्थः । किमे. कैकमण्यहरवस्थाय यानि' संप्रयातानि। नेत्युच्यते । दशराचादूर्व- १ को नि । २ •साथ बानिम• C •सायथाम ।

·10 शादायमत्रौतसूत्रभाष्ये। [२.१६.२-३. मवरे अर्ध दशराब: सर्वस्तोक इत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीयकम्। पर दशराबमुषित्वा प्रजेत्तत्र वास्तोष्पतिं यजेदिति। २. अग्रयो यत्र तिष्ठन्ति तदनो ऽनिष्ठम् (आप.६.२८.७) । नस्य दक्षिणे अनडुहि युक्त। दक्षिणो युक्तो भवति सव्यस्य योनी पर्यातमिति घरकाणाम्। ननु एवं मति अनोयायिनामेवैतत्कर्म। नेत्युच्यते । प्रयाणप्रयुक्त्वात्स्कन्धवाहिनामपि भवति । उपोह्य चौवरम् । बारोप्य वित्तमित्यर्थ. । अमिष्ठस्था' एवामयः समाख्या- नात्। वास्तोष्यते प्रति जानौद्यस्मानिति पुरोनुवाक्यामनूच्य वास्तो- ध्यते भग्मया संसदात इति यजति । प्राप्तस्य पुनर्वचनं परिमया- धम् । परिमया व प्रकृतिं निवर्तयतौति । प्राकृतस्य कंप्रपद्यादेनि- हन्तिः । प्रत्याशनाग्न्यन्वाधानयोरनिवृत्तिः । ३. ते हविष्यनावर्जितं त्यजेत्। यज्ञपात्रं चौवरं चेति पशब्दः । तथा च शाखान्तरम् । यायावरप्रतिपत्तौ सहपतिरि- त्यागममधिकृत्य । म होनमवावर्तयेद्रुद्राय हि नद्दीयते । पद्धौनमन्वाहरेत्तद्रुद्रभूतमन्याहरेयुरिति ॥ PA राकेः स. Bी c पर्षद. Paddhati : वासोच्यतीयं कर्म पायावरणप्रतिपनो भवति। न केवल समानिकामनो यजमान किं नर्षि दसरा. पापूर्व प्रातेषु मानुषेषु नतो ऽसदरौयं कर्म। १3 पनिषु था A om. एव । .Bानि पन्नाव• Paddhati : डते च पनाशिनं त्यजेत् । यशपाचापि मो नित्योमध वेग चतुर्दश चतुरोमानि सदुप्रयते रवि रवा समित्या पोमोसमासाप कल्पते । एवं मापत्ये च रचितामोच मुख्यात् । ४ A पप्रिपा ·२.१०.१-] साधायमौतसूत्रभाष्ये। १. समारोहयमाणो यजमानः । याजमानमेतत् । पात्मनेपद- प्रयोगात् । गाईपत्ये ऽनौ हस्तौ प्रतितप्य प्राणन् ब्रह्मलोकन क्रमेण संमोत् । एहि मे प्राणनारोइत्यनेन मन्त्रेण । २. महसमर्थन प्राणानां मन्त्रेण वा पुनः पाणौ प्रतितय वृष्णों प्राणमंमर्थनम्। सहदेवमेवापरम् । ततः पाणणे प्रतितप्य पूर्ववन्मन्त्रेण प्राणममर्थनम् । पुनस्वष्णौं पूर्ववतिः । न तु प्राणगता वीमा मन्ने बहुवचनात् । ३. अयं ते योमित्विय इत्यनेन मन्त्रेणारणी प्रतितपति । पूर्वमधरारणिं तत उत्तरारणिम् । अरण्यनुप्रहरणे तथा दृष्टत्वात् । अस्मिन्पक्षे ऽरण्योरेवारोपणमतो म प्राणान्समशेत् । ४. पूर्ववद्याख्या । तब मंमनमिह प्रतितपनम् । एतावानि- प्रेषः । ५. उद्धृत्याहवनौयं यथा गाईपत्यान्प्राणेष्वरण्योर्वा । एवमाहव- नौयादपि । 1. मित्यतादाहवनौयादन्यस्मिघरणिभाण्डे समारोपः । पृथ- गरणिम्वनोन्समारोहयत इति यावन्तो धार्यन्ते विजायन्ते महार- पौभिस्तावतीभिईि संकः। संकर्षा हि नाम मौमांसा दादपाध्या- 1c (in mary) एमः। 1A मन्ष पारो। १ न्यलिन ४ Aनाब. नीभिः सरनौमि संबंध नाम । Com. हिमाम; Bct. h. adds माय ।

·. शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [२.१७.७-t. थादूर्ध्वमस्ति । आहवनौयवचनाद्दक्षिणग्निनित्यस्तो ऽपि समारो- प्यते। तयोरेवारण्योः। अथ यदरण्योरमोन्समारोहयत इति (को०७.२.६) श्रुतेः। ७. अनतमिते श्रादित्ये यथामि मन्थनं भवति। चभब्दाद- मुदिते च । एकयोनिसमारूढानां महामन्यनं हवाहवनीयदक्षिण- न्योरुद्धरणम्। पारण्यके दर्शनात्। मथित्वामीविहत्येति। तथैव चानयनं नित्यतो नित्यश्तत्वात् । ८. उपावरोहेत्येवमादिना मन्त्रेणात्मनः सकाशादरण्योरुपाव- रोछ। कथम् । मासिकया प्राणमरण्योर्मन्त्रान्तेन निविष्य ततो मन्थनं कुर्यात् । दुरोण इति स्लिाह एव स्थितस्य यः समारो- पस्तत्रैवैतद्भवतीति' नामका कर्तव्या । भार्या यत्रामयो ऽपि बेति ग्रवचनात्तदपि ग्टहमेव । प्रवस्यनिति चात्रानुवर्तते । तेन मानिकः प्रवस्यन्समारोहयमाणो ऽन्यचापि च या समारोपयोचते तवं कुर्यात् । मन्धनाधिकारे मन्धनग्रहणं लौकिके मन्धनप्रति- षेधार्थम्। कथं विद्यमाने ऽमौर मन्थनं प्राप्नोतौति चेत् । उच्यते । लौकिके चेति लौकिके काष्ठे न संस्कृतयोररण्योरपावरोहणमि- त्येवं कस्य चिदामका स्यात् । १. पक्षातरमेतत्। लौकिके वामावुपावरोह्य तत उद्धरणं हवा ततो होमः । ततः परिसमाप्ते होमे लौकिक एवं प्राणेष्वर- Com. I PB or RA ins. offer y Com. Opera and has in marg OTHEUTE instead I M B ius. afv: 1

·माधायनमौतसूचभाग्थे।
चोर्वा समारोपयितथ्यः । दिरभ्यामो ऽध्यायपरिममाप्तौ शिष्टा-
चारस्तदाचरणं चायुष्यमिति।
इति शासायनश्रौतसूचभाष्ये द्वितीयो
ऽध्यायः समाप्तः।
माझायनकसूत्रस्य ममं शिष्यहितेच्या ।
वरदप्तसतो भाष्यमानौं यो ऽकरोत्रवम् ॥
१ om. in B,

·अथ तृतीयोऽध्यायः।
१.
१. संस्थितायां समाप्तायां पौर्णमास्यां पौर्णमासे कर्मणि ।
कुतः । कालस्यासंस्थामात् । इन्द्राय विम्मृद्गुणाय । इष्टियहणं
वाक्यमाकल्यर्थं गुणस्येष्टिशब्दव्यवधानात् । केवलाय चेन्द्राय केचित्।
अनुनिष्प्यया वै देवा इत्यारभ्य एवमेव विधानात् । ननु अन्धा-
रम्भणयाप्रकरण एवैतदिधानं संबद्धतरम् । सत्यम् । नित्यत्वात् ।
वैसक्षप्यादिह विधानम् ।
२. वृधन्वन्तावाज्यभागी
।
३. इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजः प्रधानस्य पुरोनुवाक्या । म्हगो
म भौमः कुचरो गिरिष्ठा याज्या।
४. जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोणे पुरोनुवाक्या। अग्ने शर्ध महते
सौभगाय याज्या खिष्टकतः ।
५. अमावास्ये कर्मणि परिसमाप्ते अनन्सरमदितय इष्टिं
कुर्यात् ।
६. पौर्णमामावाज्यभागावित्यर्थः ।
७. ये वैमृधस्य ख्रिष्टकतो याज्यानुवाक्ये जुष्टो दमूना अमे
पर्धति ते अत्रापि भवतः । ये ते इति यदादि वैमृधस्य क्रिया
तो ऽस्थापौत्यनेन विकल्पमुभयोः प्रदर्शयति। स चादिविकल्पः
भाखान्तरात् ।
१
Bक्रियते।

·३.२.१-8.] शाहायनमौतसूत्रभाष्ये। ८. एते रष्टौ प्रक्रम्य यावचौवं कर्तव्ये । दर्शपूर्णमामयोरपि यावचीवमेव क्रिया संस्थितायामिति वचनसामर्थ्यात् । सदाचा- खान्तरोकय विंगतं वर्षाणि दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत पञ्चदश दाहा- थणयाजौति काल: मिद्धो भवति । १. प्रतीतायां फलेकायामवाप्ने वा फले प्रयोग वा अन्ता- परिसमापयितयः । । २. १. अनागते अनुपस्थिते पर्वणि पक्षमन्धौ यथोकम् । यो न द्रष्टेति यदहय म दृश्यतेत्यस्मिन्भ्रान्या। घामावास्ये कर्मणि प्रक्रानो अभ्युदिता नाम इष्टिः कर्तव्या । तस्मिन्नेवाग्न्यवाधान इष्टिमा न प्रायश्चित्तान्तरमिष्टिवचनात् । संजाकरणं महकारिसंप्रत्ययार्थम्। २. सगुणामि चौणि हवौंषि यथोक्तानि श्रुतौ। इतिकरणो नियमार्थः । ममम्ता एव यष्टव्या. । अतय यधेकस्या अपि यागे निवृत्ते ऽभ्युदयविज्ञानं स्यात् न देवतापनयः । मामस्याभावात् । ३. निरुप्ते सते हविर्यहणे जाननभ्युदितं चन्द्रममं तानेव ये ग्रहीतास्ताण्डुलौभृताभिजेत् । प्राध्वर्यवमपि मदेतदुच्यते । पावा- हने ऽपि कृते ऽदेवतापनयज्ञापनार्थम् । तानेवेत्यतिरेकादमांनाय्य- याजिनोऽपि विभागः ।। ४. अग्रे दा दाशुषे रयिं पुरोनुवाक्या । दा मो अमे रहतो दाः सहमिणो याज्यातः । { B om al p CST instead of gingi 15 ·११४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [३.२.५-८. । ५. सहसा ते शता वयं पुरोनुवाक्या । बालू भर माकिरेत- परि छात् याज्या इन्द्रस्य प्रदातः। किमित्ते विष्णो परिचयं भूत्पुरो- नुवाक्या। वषट् ते विष्णविति याज्या। विष्णो: शिपिविष्टस्य । १. वृधन्वन्तावाज्यभागावित्यर्थः। कर्मान्तरमेतत्। नामावास्य- मतश्च सप्तदश मामिधेन्यः । ७. धेनुर्दक्षिणा । किंविशिष्टम् । चौषु । चिसयाका दूषवो यस्य तदेवमुच्यते । चशब्दादम्वाहार्यश्च । ८. यथाविहिते काले चामावास्यं भवति । यद्येवं नोच्येत दोषनिर्घातार्थत्वात् प्रायश्चित्तानां न स्थादामावास्यम् । चशब्दास्यते ऽण्यामावास्ये पुनःक्रिया । कालो हि नित्यानां करणे निमित्तम् । लोकमप्युदाहरन्ति । एवं हि कर्माणि कृतान्यकाले कार्याणि नित्यानि पुनः स्वकाले। कालो हि तेषां करणे निमित्तं यतः श्रुतौ यज्ञपथादपायः । तथा च शाखान्तरम् । अनस्तमिते चेदमिहोत्रं जुडयामुव इत्युप- स्थाय पुनरस्तमिते जुहुयात् । अयुष्टायां चेत्पुनर्युष्टायामिति । यानि तु विशेषवचनानि तत्र वचनमामर्थ्यात्। किमन्यत्। उच्यते। तद्यथा । उदवमानौयान्ते ऽग्निहोचोमः । मुमूर्षांश्च प्रातराहुति- रामावास्यं । तथा च । चतुर्दश ग्टहीतानि मकृदनयते हविः । एका ममित्मकडोमो ऽर्धमामाय कल्पते । वचमान्तराण्येतानि । अतय यथाश्रुतस्य कालस्य स्खविषयेवपवादत्वेन वर्तन्ते । कस्यां १B सविषये ऽयप।

·३.३.१-२.] शाहायगौतसूत्रभाष्ये। १९५ चिदध्वर्युशाखायां अन्धुदिते पिष्टविभागः । कस्यां चित्पचे पुरोलागो दधिपयोभ्यां मिश्रयित्वा । कचिदिभागासंभवात् प्रायवित्तं समाण पुनःकिया । प्राक् चेत्कालादामावास्यं पौर्णमास वा प्रवर्तताग्ने नय श्रा देवानामिति संयाज्ये कुर्यादिति तैत्तिरीयाणम्। असनयतव विभाग इत्येवमादि शाखान्तरीयमभिप्रेत्य काले चामावास्यमिति । शब्द आचार्येणोकः । १. अभ्यावृत्तिः अभ्यावर्तनं पुनःक्रियेत्यर्थः। मा पिण्डपित्य- जस्य मास्ति । कुत एतत्। परिगणितानामेव पदार्थानां भाखामारे ऽनुवादात्। यत पाह। स यद्यग्रहोतं हविरघुदियात् प्रज्ञातमेव तदेवैव अतचर्या यत्पूर्वेधुर्दग्धं दधि हविरातञ्चमं तस्कुर्वन्ति । प्रति- प्रमुञ्चन्ति वत्सांस्ताम् पुनरपाकुर्वन्ति तानपराओं पर्णशाखयापाकरो- तौति शतपथे ११.१.४.१) । ३. १. श्वो न द्रष्टेति यदहश्च न दृश्येत ते अमावास्ये रत्येतमि बतौते पर्वणि यद्यामावास्यं प्रक्राम्तं धान्या ततो ऽभ्युद्रष्टा मामे- धिर्भवति । २. अनये पथिकते प्रथमं हविः द्वितीयमिन्द्राय शत्रने बतौ- बमनये वैश्वानराय । एवमेव श्रुतत्वात् । १ बाको।

·२१६ शाहायगौतसूत्रभाष्थे। [३. ४. १. १. वेत्था हि वेधो अध्वनः अनेः पथिलतः पुरोनुवाक्या । श्रा देवानामपि पन्थामगन्मेति याज्या । ४. वाहत्याय सवसे इन्द्रस्य अनः पुरोनुवाक्या। महदानुं पुरुहत शियन्समिति याज्या । ५. वैश्वानरस्य पुरोनुवाक्या । १. नाभिं यजानां मदनं रयोणमिति याच्या । ७. अनिः प्रत्नेन मोम गौर्भिरिति । ८. दण्डव उपानहौ च दक्षिण। पूर्वं एवामिग्रहणे ऽन्युट्रष्टा प्रायवित्तत्वात् । सर्वाणि पास्यामानौष्टिवचनात् । ६. अभ्युद्दष्टायां समाप्तायां तस्मिन्नेवाहन्यामावास्यं भवति । मायंदोहो अस्तनो विद्यत एव । चशब्दात् । पूर्वमपि कदा चिदामा- वास्यम् । तथा च शतपथे। सामावास्येन विधिनेवेष्वाथेष्टिमनु- निर्वपति तदहवैव श्वो वेति ॥ १०. अतथ कुण्डपायिनामयने महत्किया । अमावास्थायां च श्राद्धे अन्यार्थयोरप्यनौकरणपिण्डदानयोरनभ्यात्तिः एतस्मादेव यनात् । एकस्मिनहनि न श्रादयं समानधर्मकं भवति । पिण्ड- दानात्तिप्रतिषेधादिति वृद्धसंप्रदायः । ४. १. असये किंविशिष्टाय। अनिमते । एतदुक्तं भवति । अग्नि- रग्निमानच देवता । तस्मै इष्टिं कुर्यात् । यदि पूर्वार्धते ऽयौ १B एपमेवापि• A प्रिपर। RA B न्यायपोर।।

·३.४.२-८.] शासायनौतसूत्रभाष्ये। ११. । सत्यन्यो ऽनिरभ्युधियते । मनु कायं नियमो भूमावेवाग्रिरुर्तव्य इति। उच्यते । अग्निं पृथिव्यामिति सिङ्गात् । ननु विध्यपराधे प्रायश्चित्तमिति तस्मिन्नेव प्रकरणे एता दृष्टयः कस्मानीयसे । धर्मभेदादिति ब्रमः । तत्र हि कस्ट्रष्यकालाभावे तस्यैतस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुडयात् । याज्यापुरोनुवाक्ये वा अनुद्रुत्य जुहुयात् । याज्यां वा केवलाममुद्रुत्येति पक्षत्रयं तस्मिन्प्रकरणे विहितानाम् । इंह सुपचे यथोका दृष्टयः । पक्षे सर्वप्रायविसमिति । कुतः । व्यवस्थेषा श्रुतेः । २. अनये पथिहते ऽटाकपालं पुरोडा निर्वपेदिति शतपथे। यदि विहतानग्रौनन्तरेण सकटं यायानियतकालाना वा दर्षपूर्ण- मामादीनामतिपत्तिः स्यात् । ३. मिथः परस्परतः मंसृष्टेम्वमिषु । अनपतकर्मसु । यो- रपि संसृष्टयोबहुवचनस्थाविवक्षितत्वात् । अपये वीतये रष्टिः कर्तव्या । ४. इष्टिरे वामये विविषये। ग्राम्येण सह संसर्ग। लौकि- केनेत्यर्थः ५. अरण्ये प्रकर्षण प्रद हन् ग्राममण्यागतः प्रदाय रत्युच्यते । सेन मह समर्ग अंग्रये संवर्गाय इष्टिः कार्या । २. अगये एचय इष्टिं कुर्यात् । क्रयेण प्रवामिना संमर्गे । अग्नये ऽमुमत (ष्टिं कुर्यात् । यदि वैद्युतेनाप्रयः मंसूब्धे- रन् । #. याधिप्राचुर्य खजनविषयम् । तस्मिन् मति रदाय इष्टिं ·शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [३.५.१-२० कुर्यात् । अमय इति मानुवर्तते । अग्नये कामायेति ज्ञापकात् । ८. महत्यध्वन्यध्वप्रसिद्धिलाके । तदुपक्रमे पूष्णे पथिकृत इष्टिं कुर्यात् । १०. सर्वकामप्रयोजमा सार्वकामिको इष्टिः । अनये कामाय कर्तव्या । प्रतिकामं प्रयोगो न्यायात् । ११. अनये व्रतपतय इष्टिः कर्तव्या । कस्मिनिमित्ते। प्रत्य- बेलायां प्रत्यमहः सकलं प्रवासेन व्याप्य' । अप्रत्यं वा मैथुनमांस- भोजमादि चरित्वा । १२. अनये प्रतभूत इष्टिं कुर्यात् । प्रत्यवेलामिति संबध्यते। प्राय॑श्रुकरणं विभिष्टं तन्त्रान्तरे । १३. अनये चामवत दृष्टिं कुर्यात् । ग्रहदा हे निमित्ते। १४. मरुध दष्टिं कुर्यात् । यमौ प्रजातायाम् । शूद्रायामपि तुख्यत्वात् भवति । ग्रयो कर्म । यमौ प्रजातायामिति खि- महायोरविवक्षा। ५. १. अग्निमग्निं हवीमभिरग्नेरमिमतः पुरोनुवाक्या । अग्निनामिः ममियते याज्या। अनेः पथिकतो बेत्या हि वेध या देवानाम् । ९. श्रम श्रा याहि वीतये अमेवौ तेः पुरोमुवाक्या। यो अप्रिं देववीतये थाज्या। 1A .प्रसहिशेके B •धमसिनिर्मा। १ B om. sig i ThoComu, on Sūtra 14 is om in A. .C (in_marg)

·३. ५.३-१३.]
शाहायणमौतसूत्रभाष्ये।
१९
३. कया नो मे वि वसः मुक्ति अग्रेर्विविः पुरोनुवाक्या।
खामग्रे मानुषौरौलते विश: थाज्या ।
४. कुरित्सु नो गविष्टये अमेः संवर्गस्य पुरोनुवाक्या । मा मो
अस्मिन्महाधने परा वर्मारभृदिति याज्या। अनिः शुचित्रततमः
उदग्रेः शुचयः इत्यनेः शुचेः ।
५. अस्वमे मधिष्टव अनेरामतः पुरोमुवाक्या। उरौ महाँ
अनिबाधे ववर्ध याज्या।
६. कद्रुद्राय प्रचेतसे रुद्रस्य पुरोनुवाक्या। अभ्याम ते सुमति
देवयज्यया याज्या।
७. वयम त्वा पथस्पते पूष्णः पथिकृतः पुरोनुवाक्या। पथरपथः
परिपतिं वचस्या याज्या ।
८. अनिः परेषु धामखित्येवमादिका राजत्यनाः कामय
पुरोनुवाक्या। अश्याम तं काममग्रे सवोती याच्या । वमने प्रसपा
यज्ञो वयमतपतेः।
१. अबतभृतः पुरोनुवाक्या ।
१० याज्या।
११. कृष्णा रजांमि पत्सुन्नः अग्रेः हामवतः पुरोनुवाक्या । वे
वसूनि पुर्वणी होतः याज्या ।
१९. मरुतां पुरोनुवाक्या ।
११. वातत्विषो मरुतस्त्वेषनिर्णिजः ममता याज्य। पिये के
वो अधि तनूषु वागौरिति वा। अत्र व्यवस्थितविकल्पं वृद्धयानि-
का 'वाचक्षते। दयो: मरूपयोर्जनने वातत्विषः । अमरूपयो:-

·१२. शासायनौतसूत्रभाष्ये। [३.६.१-३. जनने वा' श्रिये कं कः। उकानां चतुर्दशानामिष्टौनां सप्तदश मामिधेन्यः पौर्णमामावाज्यभागौ नित्यः खिष्टकृत् । &. । १. जातयः मपिण्डाः सनाभयो ऽपि वा। असंविदानाः कार्यषु भित्रमतयः संमतिं कृत्वा । बहुदेवतामंजकामिष्टिमेकां मिर्वपेरन्। यजेरनित्यर्थः । संन्युष्याग्नौनाहितामयः । अनाहितामयस्वितरानु- पासते । इयोश्चापौष्टिरुपपातात् । श्राश्वलायनके उच्यते। संज्ञा- न्यामग्निर्वसमान्सोमो रुद्रवानिन्द्रो मरुत्वाम्वरुण श्रादित्यवानिति । तथैवास्माकमपि । मन्त्रलिङ्गात् । अग्निहोत्रायणिनः पूर्णाहुतिरर्थ- लोपे प्रतिनिधिरिति वचनात्। यदि जातीनां के चिद्दर्शपूर्णमास- याजिनः के चिदग्निहोत्रायणिनस्ततः सर्वेषां पूर्णाहुतिरविरोधात् र २. पुरोनुवाक्या । ३. याज्या । एकं प्रदानमेकत्वाद्याज्यानुवाक्यायगस्लस्य । श्राव- इस्वाहात्रयाटजोषणशब्दाः२ मकृत्पदानवत्। प्रदानं च। मुख्यया वृत्त्या यज्ञशब्दः । यज्ञाभिप्रायेण चावहखाहादयः। कुत एतत् । शतपथश्रुतेः। तमुत्तमे प्रयाजे वाहाकारेणेव सर्वं यज्ञं समस्थाप- यचिति। एकप्रदानानामेकेनैव कृतार्थत्वात्मकदावाहनशब्दः। ननु च किं कारणमग्निं वसुमन्तं सोमं रुद्रवन्तमिन्द्रं मरुत्वन्तं वरुणमादित्य- वन्तमावत्येकं भवति म भित्रविभक्रिका देवता उच्चार्यन्ते । उच्यते । होता यचदश्विना सरखतौमिन्द्रं सुत्रामाणमिति दर्थ- PA om. वा। PA• मेषान् । १ शब्दात्। ४BC (orig) om. म ।

·शासायनश्रौतसूचभाष्ये। १२६ मात् । सूत्रकारेण च होता यक्षदश्विना सरखतौमिन्द्रं सुचामाण- मिति प्रेष इत्येतस्यैवार्थस्य द्योतनाथ गुरुनिर्देशः हतः । ४. संज्ञानमुशना वददित्येतत्मू जपेरन्। जातय एव नवि- अश्वन्दात् । सूतं जपेरन्। लिङ्गेन परिभाषायां बाधितत्वात् । प्राक् खिष्टकृतो जपेरन् प्रधानमनिधानात् । ७. १. विधिं वक्ष्याम इति वाक्यशेषः । मिचकामम्य भवत्यवर्थ- मंज्ञाकरणात् । २. भाखान्तरश्रुतेः । ३. अग्निना रयिमभवत् आग्रेयः । गयस्फानो प्रमोवोति मौम्यः । . ४. पुरोनुवाक्या । ५. याज्या। ६. न नो राख महनवखिष्टकृतः पुरोनुवाक्या । उत नो प्रावविषः याज्या । ७. गवां न्यायमिद्धेः । ८. एकप्रदानत्वाइदेवतावनिगमाः । पुरोनुवाक्यायां यः क्रमो देवतापदानां तेन क्रमेणावाहनादिषु देवताप्रकाशनम् । तद्यथा अनि मोमं वरुणं मित्रमिन्द्रं हम्पति मवितारं पूषणं मरखतौं। त्वष्टारमावति । यः महनौ गोभिरवमा रूपाणि ममन यजे- रिति "निगमेषु देवताग्रहणात् । १ A Bins. 16 ·१२२ शाहायगश्रौतसूत्रभाष्ये। [३. ८.१-६. १. येयजामहानन्तरं य श्रादेशस्तत्र देवतानुपूर्थं याज्यावत्कु- र्यात् । तद्यथा । ये यजामहे त्वष्टारं सरखतौं पूषणं सवितारं रहस्पतिमिन्द्रं मित्रं वरुणं सोमं अग्निम् । १०. देवतादेशन एवायं विकन्त्यः श्रुत्यन्तरात् । । १. फाल्गुने मासे भवा फाल्गुनी पौर्णमासौ । ननु फाल्गु- नौयेति प्राप्नोति वृद्धाच्छ (पा० ४. २. ११४) इति । नैष दोषः। मंज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति । प्रयोग: प्रारम्भः । न मकृत्करणम् । अदौषितायनानां सर्वेषां षषामेव । २. फाल्गुनमास एव या अमावास्या। न तु वर्षासुर फाल्गु- मौभियुका । कुतः । मुखं वा एतत्संवत्सरस्येति (को० ० ५. १) प्रकरणात् । ३. इयन्तं कालं दाचायणमंजकस्यानुष्ठानम् । ४. सर्वेषामदौक्षितायनानां भवत्मरमंवत्सरं वा क्रिया। याव- नौवं वा । दर्शपूर्णमासायनत्वात् । काम्यत्वे संवत्सरमेव । ५. अदीक्षितायनानि काम्यान्यपि प्रयुञानस्य दर्शपूर्णमासौ म वर्तते । न क्रियते इत्यर्थः । नित्ययोः प्रतिषेधः । कौण्डपाय- मौयौ तु भवत एव । ६. विधिं वक्ष्याम रति वाक्यशेषः । 18 ins म। 23 ims या after वर्षीह। १ । काम्याय 13 काम्यत्वे । काम्यारा ·३.८०-१३.] शासायनमौतसूत्रभाष्ये। ७. पौर्णमास्यां भवानि पौर्णमामानि हवौंपि। प्राग्रेयः पुरो- लाशः अनीषोमोय उपांयाज: अनौषोमीयः पुरोलामः। एता- नि पूर्वस्यां पौर्णमास्यां भवन्ति । •८. पुरोलाश: । केवल एव वानौषोमीयः पूर्वधर्भवति । ८. उत्तरस्यां पौर्णमास्यां श्रानेयः पुरोलागः । ऐन्द्रंप मांनाय्यं भवति । ऐन्द्रं चेत्येवं नपुंमकनिर्देशात् । मामाय्ये मिद्धे मांनाय्यवचनममावास्या विकारार्थम् । पौर्णमास्यामित्यतिरेक: पि- एडपित्यजमिवृत्त्यर्थः । १०. अपरपचं कृष्णपदं सकलं 'दौक्षितव्रतो भवति । तामि च दौचितत्रतान्याध्वर्यवादेव गमयितव्यानि । यथा वपापण्यौ शुरलगवे। अग्रिहोत्रहोमो न प्रतिषिध्यते। पुरुषसंस्कारप्रकरणात् । तथा चातिथिभ्यो ददातौत्युकम् । ११. पूर्व वेति विकन्यः । अपराधे व्रातपतौ व्रतग्रहणात् । १२. अभ्यननं शरीराभ्यङ्गः । नामाहचर्यादाविकम्याप्युपभोग- प्रतिषेधः । अतश्चाविके अामये शयनप्रतिषेधो ऽपि । इतमन्येन परिहितं तत्र वम्ते न परिधत्त इत्यर्थः । पन्पलिनं रजकधौतम्। आच्छादनार्थी ऽपि वमिरनेकार्थत्वाद्धानामुपभोगार्थी द्रष्टव्यः । १३. हविरुटिमग्निहोत्रहोमाद्यवशिष्टमनौयात् केवलम् । दीक्षितवतपक्षे ऽपि । क्षत्रियवैश्यावपि वचनात् । इलाभक्षवत् । Cमरा pain in marg. अपात्। पनि रेका . in marg समः । A .परपयोमात्।

·१२० भाडायमश्रौतसूत्रभाष्ये। [३.८.१६-२९. १४. तथानीयाद्यथा सुखप्तता भवति । १५. सोमं राजानमित्येवमादिकं मन्वं मनमान्द्रुत्य तमे- वार्थ ध्यायननाति नावशेषयति । १६. पूर्वस्याममावास्यायामामावास्यानि हवौंषि भवन्ति शा- खान्तरात् । १७. खश्रुतेः । अमावास्याविकार उभयत्र । १८. प्राग्नेयो मैत्रावरणे च पयस्या। चशब्दादानेयेन ममा- नतन्त्रा श्रुता । श्रुतावियमेवैकेति संदेहः स्यात् । अमावास्यावचन- मत्र पिण्डपित्यज्ञार्थम् । अमावास्याविकाराथें पयस्यावचनम् । १८. अतेन यावृताधौ पयस्थायाः पुरोनुवाक्या । उत वां विक्षु मद्याखन्धः याया। २०. तच्छंयोरिति शंयोर्वाकः कृतमंज्ञकः । तस्मात्पुरा ऊ_ वा अनन्तरमनावाह्य अनावाहितावाजिनो यजति । दुज्यमाना देवता निगच्छन्तीत्यङ्गभावेनापौज्यमानानां' निगमने प्राप्ते तदप- वाद उच्यते। तथा चोकमनकामन्तस्तस्य विकारान्व्याख्यास्याम इति । २१. यागक्रमः शाखान्तरेवन्यथापि भवति । निगमस्वत्तमे पदे प्रथाजसूतवाकयोः । परिमयार्थमेतत्सूत्रम् । अतथान्यच प्रति- षेधः। प्राज्यपा जुषाण इत्यस्यानुयाणार्थत्वादनन्तरं वाजिपद सूकवाके च खिष्टकृत्पदानन्तरम् । स्वभाखायामस्मिन्नेव क्रमे ((in marg) रत्यंभावेन instead of पाभावेन । २ पमन्यथा।

·३.८.२२-२४.] शासायनमौतसूत्रभाष्य। १२५ २३. शं मो वाजियागात् । तत एवं प्रयोगः । स्वाहा देवा पाज्यपा जुषाणा खाहा वाजिनो अम प्राज्यस्येति। वाजिनो अमरति मन्धिः । ममिद्धो अन.इति दृष्टत्वात् । यथार्थं च सूकवाक इति । यदि प्राक् सूकवाकादाजिनः प्रचारस्ततः प्रकृतिवनियमः । सूक्रवाके जुषिपदं कारितान्तं न भवति । देवा इति तु भवति श्रुत्यसर- सामर्थ्यात् । ऊ तु सूकवाकादाजिनाचरणम् । २२. श्रुत्यन्नराधथापठितमेव प्रयोकव्यम् । शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु वाजिनम्य पुरोनुवाक्या । वाजेवाजे ऽवत वाजिनो न इति याज्या । अर्धनामुरूजुः । अनामनोपविष्ट इत्यर्थः । अनवानमम छुम्यार्ध यजति । ऊर्ध्वजुर नवानमिति याज्यायामेव यजति गम्दातिरेकात् । णमुलनिर्देशा- चामवामाशको पुनःपुनरावृत्तिः । यावच्चकितमनवानम् । तथा र षष्ठे ऽहनि श्रुतिः । यद्यप्यवान्यात्पुनःपुन: प्रतोमारमुपभि- तेव । (कौ०७० २३.५)। २४. श्रामन उपविश्य वाजिनम्याने वौहोत्यनुवषद्वारं कुर्यात् । अनुवषट्कारमंजा येयजामहप्रतिषेधार्थम् । वषट्दारमनु क्रियत इत्य- नुवषद्वारः। अतो म मंप्रेषमपेचते । २५. यजमानादयो वाजिनमेषमन्योऽन्यमुपलय भक्षयेयः । २६. उभयत्र यजमानो भक्षयति । विजां प्रथमः पथि- १८ मा व हरति ति: instead of नचाच पनि निः ।

·१२४ शापायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [३.१०.. २७. यन्मे रेतः प्रधावतीत्यादिर्वाजो मयि धेहौत्यन्तो वाजिन- भजमन्तः। १. विधिं वक्ष्याम इति वाक्यशेषः । २. आग्नेयः पुरोलाश: सरखत्ये चरुः । चशब्दाद्द्विहविरेक- तन्ना शाखान्तरश्रुतेः । पौर्णमासौविकारो न्यायात् । ३. अग्नीषोमीयः पुरोलाश: मह उपांशयाजेन । अनौषो- मौय एवोपांशयाजः साहचर्यात् । सानाय्यं चैन्द्रं नपुंसकनिर्देशात् सांनाय्ये मिद्धे अमावास्या विकारार्थं मानाय्यवचनम् । ४. अपरपदं दौक्षितव्रत इत्यादौनि व्रतानि । चेति मिद्धे दाचायणयाज्ञिकानौति वचनात् ज्ञायते श्रदौक्षितायनेषु पूर्वस्य प्रकृतित्वं नास्ति। ५. विहविरेवेष्टिः शाखान्तरात् । ६. ऐन्द्रागम्य मैत्रावरुण्या पयस्यया महेकतन्त्रता चशब्दात् । पयस्याग्रहणममावास्या विकारार्थम् । ७. ममानं तुल्यं वाजिनं दाक्षायणयाचिकेन मह । कुतः तत्रैवेतिकर्तव्यताविशिष्टस्य दृष्टत्वात् । १०. सार्वसेनिपजेति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयं तर यह. काव्यं तदुच्यते। १.

·शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। . २. उभयागि दापौर्णमामिकामि। कुत एतत् । पौर्णमा- सानि पूर्वाणैति वचनात् । उभयानौति वचनात् उभयविध उपांशयाज एकस्यामेवेष्टौ। ३. अव्यवहितानि वचनात् । ४. अन्तस्वा हवामहे पुरोनुवाक्या । अस्माकमने अध्वरं जुष- ख याज्या। उत्तरस्यानेयस्येति वचनादमिष्ठयज्ञे ऽप्युत्तरस्येव (३. ११.१.)। ५. दर्शप्रतिषेधो ऽयं श्रुत्यन्तरात् । ६. श्रुत्यन्तरवचनात् । तुशब्दाज्जौवपिटकनौवान्तस्तियोस्तथैव विकल्पः । 9. गौनकयजमाकंप्रम्थाय्ययोही दर्शपूर्णमामात्र विक्रियते। दर्शपूर्णमामवदित्यर्थः । ततः महानु निर्वाप्याभ्यां कर्म । अन्येषु त्वदी- चितायनेषु नानुनिर्वाय कृत्स्नोपदेशात्। नन मार्वमेनियजो ऽनन्त- रम्तदीया धर्मा पत्र कम्मानाशयन्ने । उच्यते। नादौक्षितायनेषु परम्परतः प्रकृतिविकारभावो ऽस्ति । कुतः । ब्रतानि च दाक्षायण- याजिकानौति व्रतानि चेति मिद्धे दाक्षायणयाजिकानौति दम्ला- दधे वचनात् । काम्ययोस्तु गौनकयजमाकंप्रम्याय्ययोः फन्नभेदादा. ध्वर्यवे च कर्मविशेषाम्नानाद्धोतरपि विकारो ऽम्त्येव । ११. ११ मार्वसेनयो यद् व्याख्यातं तदमिष्ठयो ऽपि भवतीत्यर्थः । किं च तत् । उभयानि हवौंध्येकस्यामिष्टौ। ननु मासेमियाजव- ·१२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ३. ११.९-१० दिति कस्माबोक्रम् । उयते। अमावास्यायां प्रयोगप्रतिषेधार्थ- ममावास्याविकारार्थ च। २. तुशब्दाद्यथाप्राप्तानामेष प्रयोगः । ३. अयं च वमिष्ठयज्ञे विशेषः । ४. इत्येतानि यान्युतानि दाक्षायणयज्ञप्रभृतौनि तानि दर्श- पूर्णमामायनानि । ततश्च दर्शपूर्णमामतुल्यानि । यत्पुनः फलं श्रूयते गुणात्तन्न प्रधानात् । यथा दनेन्द्रिय काम जुहुयादिति । ५. चकारो ऽत्राध्याहर्तव्यः । तथा च श्रुतिः। अथो ययं काम- मकस्तंतमेतैरयनैरापुरिति । फलसंकल्पकृतो विशेषः । संवत्सरप्रयो- गस्य । ६ . उभयोरपि पचयोः । ७. मुन्ययनमित्याचक्षत इति वाक्य छेदः । क्रमेण तु व्याख्या। प्राय पानावेषणवश्च । ८. सर्वकामत्वात् । कदाचिदनकामम्य स्यात्तत्र सदन्तौ प्राप्नु- तस्तौ मा भूतामिति वचनम् । १. आग्नेयानावैषणव्या दृश्या । प्रहरहर्यजते पर्वाणि वर्जयित्वा। पर्वाणि पनमन्ध्यवयनमंवत्सराख्यानि । तेषु यथावचनं दर्शपूर्णमास- चातुर्माम्यनिरूढपशुमोमाः। ततो ऽन्यत्राग्नेयानावैष्णवौष्टिर्भवति। मंस्थितदर्शपूर्णमासस्य सर्वपर्वस्खपि यागः । सदाग्रहणात् । १०. केचिन्मुन्ययनमित्यारक्षते । केचिन्मुनिसत्त्वेष्टिम् । तथा च संव्यवहारो मुनिसत्यति । १ ('एष योगकामः।

·शाहायनचौतसूत्रभाष्ये। ११. पायको पुरोलाशो वैश्वदेवश्चरुः । १२. नियमार्थ वचनम् । १३. उतार्थम् । १४. प्रतिपूर्वोमुचिराबन्धने । कृष्णाजिनमात्मन्यामजत इत्यर्थः । भदौचितः अतपावनः । दौचाप्रतिषेधादन्येषां कृष्णविषाणादीनां दौचारूपाणां प्राप्तिर्भवति। १५. श्रुतिवचनादक्रम् । १६. मुन्ययनतरायणे मंवत्सरप्रयोगे भवतः । पम्दात् अत्य- सरोकाय धर्माः । यदुकं संवमरंसंवत्सरं वा मर्वेषां न प्रयुनामस्य नित्यौ दर्शपर्णमामौ वर्तते इति षषामेव नत् । षड्यहणं तुम रुतम् । शाखान्तरे पावापृथिव्योरथनमस्ति । तथा मंकमयाज रत्येव- मादौनामदौषितायमधर्मप्राप्यर्थम् । १२. १. मोमदेवत्यो नवण्यामाकयागः । वर्षाखागते यामाकमस्य रति (४.१ २) श्रुतेः। तद्धितनिर्देशात् राष्टिवक्षने. गिद्धे वेणयश अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तथा चावलायन श्राग्रयणं प्रोहियामा- कयवानामित्याह। २. मौम्येव । वेणुयवा वंशफलानि । ३. ऐन्द्रामः पुरोलाम: स्वश्रुतेः । श्रागंन्द्रो वा भावान्तगत् । वेनदेव पर्यावापृथिवीय एककपाल: स्वश्रुतेः । मौमी इतरा च सददाज्यभागे भवतः। तथैव श्रुतल्वात्। . ४.

·१५० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१२.५-१६. ५. दमं यजमिदं वचः सौम्यस्य पुरोमुवाक्या । या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां याज्या । इतौति वचनात् मोमेष्याख्ये हविर्यज्ञमोमे। वपायामेते एव विपर्यस्येते इति । ६. मधुपको दधि मधु च मिश्रम् । सौम्यस्येति ब्रुववेतज्ज्ञा- पयति। नेन्द्रानादौनां मधुपको न सौम्यस्य वत्सः । किमेतस्य जापने प्रयोजनम् । विराजौ खिष्टकृत उभयत्र । ७. इयं वामस्य मन्मन ऐन्द्राग्रस्य पुरोनुवाक्या। चिं नु स्तोमं नवजातमद्य याज्या । ८. पा घा ये अमिमिन्धते आगेन्द्रस्य पुरोनुवाक्या । सुक- र्माण: सुरुषो देवयन्तः याज्या । ६. मही द्यौः पृथिवौ च नो द्यावापृथिवीयस्य पुरोनुवाक्या। उर्वी पृथ्वौ बहुले दूरेअन्ते याज्या। वैश्वदेवस्य पूर्वोपदिष्टे विश्वे देवासः स्तोर्ण वहिषौति। १०. वैश्वदेवद्यावापृथिवीयौ यागा उपांशु भवतः । चशब्दा- प्राजापत्यस वेणुयव्याम् । तां हैक आग्नेयों वा वारुण वा प्राजा- पत्यां वा कुर्वन्नौति श्रुतेः (कौ ० ब्रा० ४. १३)। प्रसूत्रणं चकारे- जैव लब्धम् । ११. सर्वाग्रयणेष्वसंयोगविधानात् । १२. प्रथमगर्भजः प्रथमज उच्यते । १३. तन्त्रशब्देनाचाङ्गान्युच्यन्ते । दर्शपूर्णमामशब्देन चाग्नेया- दौनि। तत्रानेयादौनां यान्यङ्गानि तान्येवात्र भवन्ति । नाभ्यधि- कानोत्येतत्मामान्यम्। एतद्विकम्पनोचते। पूर्वमानेयादीनि तत ·३.१२.१४-१७.] शाचायनोतसूत्रभाष्ये। ऐन्द्रानादौमि। दर्शपूर्णमामाभ्यामिति । महाथै हतीया । अपि वा पौर्णमासे वामावास्ये वा हवौंप्यनुवर्तयेदिति (को० प्रा० ४.१४) श्रुतेः । दक्षिणाचाहार्य एव तद्यद्येतस्यै ग्लायादिति श्रुतेः। अन्यत्र तु समानतन्त्रवचने दक्षिणया प्रयहणम्। कुतः। वैणुयष्यामेतत्तन- मेषा देवतेषा दक्षिणेति तन्त्रदक्षिणयो देन यहणात् । १४. वाशब्दो विकन्पार्थः। नवानां प्रौहोणं यवाना । यथाकालं पौर्णमास वा दा वा कुर्यात् । भामेयादौनि प्रोहिय- वद्र्यकाणि नवैः कुर्यादित्यर्थः । १५. अयं वा पनः । अग्निहोत्रं यवाम्बा मायंप्रातर्जुहुयात् । एवमेव प्राप्ते मायंप्रातर्वचनं परिमार्थम् । तेन ममानतन्त्रा वा दर्शपूर्णमामाभ्यामित्यन्यतरस्य ग्रहणम्। दर्शपूर्णमामौ वा नवाना- मित्यच च। १६. अग्निहोत्री धेनु: तां नवाचीहीन्यवाचा भादथित्वा । तस्था महत्तर्पिताया दुग्धेन मायंप्रातरमिहोत्रं जुहुयात्। तस्या रत्येतत् श्रुत्यनुकरणं कुर्वता सूचकारेण श्रुत्यन्तरोका विषयः सचिताः । तथा च । कुण्डपायिनामयने छन्दोगाना हविष्यस्थाध्व- युर्मुडयात् । कात्यायनशाह (४. ६ . १ ० )। दर्शपूर्णमामानीजानी दक्षिणाग्रिपक्कं चानुष्याश्यं ब्राह्मणान्भोजयत् किंचिद्दद्यात् । अनि- होत्रायणिनो नवैः मायंप्रातरनिहोरहोमः । तदाभिताया वा पधमा । दीक्षितव्रतं च उपमत्सु रोहिणौ कुर्वीत । सत्यास मव- नौषामिति (४. १. ११-१५) अत्यन्मराणि । १०. एतच्चावम्या विशेषण पलान्तरम् । स्वयंकर्वकमेव गाईपत्ये ·२५२ शापायनश्रौतसूचभाष्ये। [२. १३.१ -8. माहवनौये तापिणो ऽपि । खालौपाकं सद्विधिना। प्राग्रयण- देवताभ्य इति वचनात् सौम्यस्यापौति वृद्धमंप्रदायः। श्राहवनौधे जुङयादित्याहवनौयवचनं प्रकृतत्वात् गार्हपत्ये मा भूत्। विष्टक- चतुर्थी रति मति संभवे चतुर्थोभ्धः। स्वाहाकारेणेति । भाषण- देवताशब्देन साहाकारान्न मुहुयात्। प्रतिश्रुतहोमधर्मप्राप्ति- बुहोत्युपदेशात् । परोः पाकवज्ञवाइरो दक्षिणा । सर्वत्र स्थालौ- पाकादिषु कर्मस्थिति वृद्धसंप्रदायः । । १३. १. श्रुतिपाठक्रमेण चातुर्मास्थान्याह। फाल्गुने मामे भवा फा- लानी पौर्णमासी। श्रुतौ नक्षत्रयोग औचित्यानुवादः। तस्या चातुर्मास्यप्रारम्भो भवति। चातुर्मास्यानोति वक्ष्यमाणस्य वैश्वदेवादः पर्वचतुष्टयस्य नामधेयम् । सौमिकानामपि फागुन्यामेव सुत्या । पुरलाहीशोपमदः कृत्वा । कुत एतत् । मामधेयसामर्थ्यात् । २. चातुर्मास्यप्रयोगः । शाखान्तरात् । १. चातुर्मास्थान्धारश्यमानो वैश्वानरीयपार्जन्यया यजेतेति घरकाणाम्। पारश्यमाम इति तस्मिन्नेवानि इति भविष्यवय- नम् । तस्मात्र चतुर्दश्यामग्निपदणम् । इष्टिग्रहणात्पृथकन्या एक- स्मिन्पर्वणि। ४. पतावानं वैश्वानरं नाभिं वज्ञानामिति वैश्वानरस्य । पर्न- १यपि।

·शाडायमीतसूचभाधे। १६ न्याय प्र गायत पार्जन्यस्य पुरोनुवाक्या। बस ते पृथिवी नक- मौति याव्या । ५. उत्तरस्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवाख्यं पर्व भवति। मंशाकरवं शास्वसंव्यवहारार्थम् । प्रधानानि तावदाह । ६. हविर्विशेषः शाखान्तरात् । २. मौम्यो ऽपि घरकामामुपांए । तदभिप्राय: समामः । ८. चरुसामान्यात्ममासः । ६. हविर्विशेषः शाखान्तरात् । १०. पयस्था स्त्रीलिङ्गाकुतेछ । ११. एककपालः श्रुतेः । चशब्दो ऽष्टानां समुच्चयार्थः । पूर्वोपदिष्टा एव । हिरण्यपाणिमूतये मवितः पुरोनुवाक्या । उदौरय कक्तिमं कवौमामिति थाया । मारस्वतस्य पूर्वीपदिष्टे एव । १३. पूषन्तव व्रते वयं पौषणम्य पुरोनुवाक्या । एकं ते पन्यद्यजतं ते अन्यद्याज्या । १४. रहेव वः खतवम: मरतां खतवां पुरोनुवाकया। म चित्रमर्क एणते तुराय याज्या । वैश्वदेवद्यावाथिवीययोः पूर्वोप- दिष्टाः । १५. अभिमन्थनीया रत्यधिकारः। ना पासवेषु पविषु भवति। अवधियायम्। तेमोर्ध्वमपि ब्रतयाणात् । सुत एतन्। हविरामादनधर्मो ऽभिमर्थनं तसंबद्धं च प्रतयहणम् । पाहताना १२. भाग्नयसौम्ययोः १cmware)मार्गको मिवसिरहादविशेषात् ।

·१७ शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [३.१३.१५-२८. धर्माणां यद्यभ्यधिकमाह तत्र प्रायशः सूत्रकारखशब्दं प्रयुक्त । १६. पाहेति वाक्यशेषः । मंप्रेषितवचनं तशाद् भेष श्रा- त्यर्थम् । १७. अभि त्वा देव भवितरोशामम् । १८. मही द्यौः पृथिवी च नः । १६. त्यामने पुष्करादधौत्येतास्तिसः । पूर्व च । न विक- यो मन्थनलिनाजाया। जातायानुवरीत्युक्तः। उत ब्रुवन्तु जन्लव इत्याह । २१. यदा हस्तेन धार्यते। संप्रेषो ऽपि केषांचिदस्ति । तद्यो- सनार्था धार्यमाणायेति चतुर्थों । २२. पायं हस्ते न खादिनमित्यस्या एवोत्तरे ऋचौ प्र देवं देववीतये पा जातं जातवेदसौत्येते प्रट्रियमाणयानुहोत्युक्त २२. एतामाह। २४. एतामाह। २५. तं मर्जयन्त सुक्रतुं एतामाह । २६. इतौति वचनात्र कचिदिक्रियन्ते । अग्रिमन्यमीया इति भास्वसंव्यवहारार्थ संज्ञा २७. अयं चापरः प्रचतितो विशेषः। तथा च श्रुतिः। प्रथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा रति । २८. चतुर्थं छत्वा उत्तममहत्वा अन्तरेण चत्वारो भवति । .om.in .

·३.११.२६-8.] शादायममौतसूत्रमाग्थे। ११५ २६. अयमेकः। ३०. भागन्तूनां द्वितीयः। २१. भागन्तूनां बतौयः। ३२. भागन्तूनां चतुर्थः। एते चत्वार एवमेव शाखान्तरे पठिताः। ३३. त्वमग्ने सप्रथाः सोम यास्त रति। ३४. माविद्यावापृथिवीयौ यागावुपए भवतः । चम्दा- वैश्वदेवी पयस्था । शतपथश्रुतेः । ३५. प्रेखो अन इमो अन इति । तथैव श्रुतत्वात् । एवमेव श्रुतत्वात् ३७. श्रुतत्वात्। ३८. प्रथमं च द्वितीयं चान्तरेण षट् कुर्यात् । तुमदो निय- मार्थः । कचित्पशावभ्यासेन हादशमयापूरणम्। तचाप्येते पलेव । ३६. पलां प्रथमः । ४०. पल्लां द्वितीयः । ४१. षला हतौयः। ४२. पलां चतुर्थ:। ४२. पक्षां पञ्चमः। ४४. षलां षष्ठः । शाखासरे एवमेव पठितत्वात् । ४५. समानं तुम्नं दाक्षायणयाजिकन वाजिनम् । तत्र धर्म- विधानात्। ६ ममाप्तायां वैश्वदेविक्यामिष्टौ पौर्णमासं कुर्यात् । यत्परतात्पौर्णमामेन यजत रति श्रुतेः । अयनयाजिनो यथाप्राप्तम्।

·शासायनौतसूत्रमाश्थे। [१.१४.१. अब मंस्थितायां पौर्णमासमिति वचनं ज्ञापकम् । प्रकान्तकर्मव्यवाये ऽपि नित्यानां कालो न बाध्यत इति । ४७. प्रागुत्सर्गादेतान्यन्तरालेषु प्रतानि कुर्यात् । व्रतवचनाद्धेषे पातपती भवति। मांसम्यार्थप्राप्तस्यानशनम् । ब्रह्मचर्य च मैथुन- निवृत्तिः। अयं पुत्रवतः प्रथमः कल्पः । प्राचिरा अधः शेते । अभागायनं तेत्तिरीयाणमुकम् । उपम्तीर्णमनुपसौर्णं वा यत्र वातो नातरा यायात् काष्ठामने वा अधःशयनमिति । त्रामममप्यध एव। कुतः । तस्मादु काममेयोपरि भयौतेति श्रुतौ मत्यां मांसोपामने छबिति (१६.१.२८) कात्यायनेनासनशयनयोः माहचर्यसूच- नात् । ऋतुकाले वा जायामुपेयादिति अपुषस्य वा जायासंरक्ष- पार्ष वासुकल्पः । जायाग्रहां समानजातौथार्थ विधार्थ च। सत्य- वदनं येषामाधाने हादरात्रमेवेति पक्षस्सेषामिह कर्माङ्गवेनो- यते । येषां तु तत्र यावन्नौवमिति पचस्तेषां सत्यं सेवायोदित भवतौति विदुषो ऽपि प्रतिषेधार्थम् । . १४. १. वरुणप्रधामा इति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम् । ते वरुणप्रधामा भाषायां भवनि । फालानौप्रयोगस्य यजमानस्य । भाषाढीमुाया प्रतिपदनाभिधीयते। गमु चातुर्मास्यानौति समाख्यानास्कालमिद्धिः । नेत्युच्यते । अधिकमासिके ज्येष्ठ्यां वरण- माः प्रामुवकि । तमिहत्त्यर्थं वचनम्। भाषाढदये तु प्रथम

·१.१०.२-८]
शाहायगौतसूत्रमाथे।
१९०
एवापाडे। प्रथमं वा नियम्येति न्याबात्। न . पुनर्दितीचे
उपचारो ऽविजात एवेति श्रुतेः । एवमितरचोरपि ।
२.
चौथ्योगस्य यजमानख प्रवणयाम्। प्रतिपयेव । शाखा-
सरश्रुतेः।
३. वैश्वदेवे भवानि हवौंषि पौष्ण पञ्चमानि भवन्ति तथैव
श्रुतेः। वैश्वदेविकानौति वचनात्तद्धर्मकाणि। ततः माविषस्थोपां-
पाता।
४. अथ यदेद्रानो द्वादशकपाल इत्येवमादिश्रुतेः(को०० ५.४)।
५. चोदनाप्रकरणे हविर्षा प्रतौकग्रहणं याच्यापुरोनुवाक्याना-
मिति परिभाषितत्वाचाव्यापुरोनुवाक्या उचन्ते। तत्र पौष्णाना-
नामेन्द्रामस्य च पूर्वोपदिष्टा एव । इमं मे वरुण श्रुधौ हवं पुरो-
नुवाक्या वारण्याः । तथा यामि ब्रह्मणा वन्दमान: याव्या । पयथा-
वचमाघष पयस्थया वरुण रयते तत्रैते याव्यानुवाक्ये। तेन
मौवामणे वारुणस्योदुत्तमं वरुणाव ते हेल इति ।
६. महतो यह वो बलं माहत्या पुरोमुवाक्या। यूथममा-
बचत वस्यो प्रच्छ याव्या।
७. हिरण्यगर्भः समवर्तताये पुरोनुवाक्या कायस्य । यः प्राणतो
निमिवतो महित्वा याच्या। रतिकरणो नियमार्थः । तत: पशु-
मत्सु मारते पशौ विपर्यास इति शुद्धसंप्रदायः ।
८. तत्प्रयुक्रमनुवचनमित्यभिप्रायः। श्राहवनौषाहणं तखो-
तरतो अवस्थामार्थम् । पञ्चमौनिर्देशादेकदेशप्रणयने प्रणयनौवाः ।
A instead of
18

·पाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१४.६-१७. ५. प्र देवं देव्या धियेति प्रवन्तं तचं प्रष्ट्रियमाणयान्वाहेति ( कौन०६.२ ) श्रुतेः । श्रामा तिहणमासौनः प्रथमामाह । श्रा- मौनवचनादिखायावत्यादेरनुवचनमेषस्थानियमः । . १०. उत्तरे द्वे प्रणयमानमनुसंयन्त्रनुयात् । ११. इलायाखा पदे वयं एतां माद्यमानयोरिभयोरनुयात् । १२. श्री विश्वेभिः स्वनीक देवैः सौद होतः स्व उ लोके चिकित्वान् नि होता होटषदने विदान इति मत्रवतीभिः मन्त्रम- नुस्तौतौति (कौ ०७० ८.२) श्रुतेः । त्वं दूतस्त्वमु नः परस्था इति दूतवत्या परिदधातौति श्रुतिवचनात् न त्वं दूतो अमर्त्य इति । नि होतेति वे इति नोकम् । शाखान्तरे पाठक्रमान्यत्वात् । १३. गायत्रः सर्वखार इत्युच्यमाने ऽप्येता एव । कुतः । इति- शब्दात् । अग्निप्रणयनीया इति संज्ञा मास्वसंव्यवहारार्थम् । १४. अयं च प्रणयनौयाधर्मश्चमब्दात्। यस्मिन्प्रदेशे प्रासौनेन प्रथमाभूका तत्र स्थित्वोत्सृज्यते वाग्यमात् । परिधाय दक्षिणं बाहु- मन्चात्य वाचंयमो यथेतं प्रत्येत्येति न सूषितं परिभाषितत्वात्। १५. अत्र हे वेदो। दक्षिण चोत्तरा चेति । तेनानियमे प्राप्ते नियम उच्यते। उत्तरस्यां वेदो होहकर्मति होत्वचनाद्र यजमानयोदक्षिणस्याम् । कर्मवचनात्ममामनिर्देशाच पशमत्सु मैचा- वरणस्यादि। १६. श्रुतस्वात्पशरपि। १७. गौच गर्भग्रहणममर्था । अनजांच सेचनसमर्थः । एतौ रषिणा।

·१.१.१८-२..] शाहायनौतरणभाथे। ११८ । १८. न प्रतिप्रस्थातरप्राधान्यात् । न चोभौ' । मिथुनार्थवा- हात् । अत एव विमोचनवाचने प्रष्येतस्य । १६. वारण्याः पयस्याया यो निष्काषः शेषस्तेन यागद्रव्ये- वस्थमवैति यथा सोमे। तत्र श्रुतौ धर्मावानात् । ननु हविरुप- देशः किमर्थमुच्यते। चोदनाप्रकरणे विषां प्रतीकपाणं याच्या- पुरोनुवाक्यानामिति परिभाषया उलं हि राजा तं न रनि याज्यानुवाक्ये यथा स्याताम् । वारुण्या इति वचनं निहत्तयागशेष- प्रज्ञापनार्थम् । अतो निष्काविना प्राध्येमावस्यो न तु वाणि- नवषिष्कायोत्पादनम् । यथा मोम इति वचनादक्षिणमित्तिः। २० उहं हि राजा वरुणचकार पुरोनुवाक्या। मतं ते राजम्भिषजः सहस्त्रं याज्या । अथ यदपु वरुणं यजतीति (कौन. ५. ४) श्रुतेः । अब पद्धतिः । यजमानो धिष्ण्यासमोक्षत रति विष्याभावान भवति । अखिगौक्षणां तु मोम एव । कुतः । अचानूब- ध्यायां वेति सूचे अपशब्दाहार्षतवरुणप्रधामयोः प्रतिषेधः । अहं हिराति यजमानो जपत्येव । मोमाभावान मामनिधनम् । प्रभु पादावधानं यजमानस्य पविजा चास्येव । कुतः । अवधाय वार- शैष्टिरिति स्यबादेशात.। सर्वा चेष्टिरखेव। मह प्रायश्चित्तरिति वचनात् ! प्रधानयाव्यानुवाक्ये उके एव। शेषं यथासूत्रं मौमिकेन पौर्णमामौविकार इत्यारभ्याइवनौये समिधावादधाति देवाना समिदमोति पूर्वी राणौमुत्तरां वृष्णों पबौ गाईपत्य रंति पावन । A B वेनामी बोभो। PAपदो।

·. शाहापनौतसूचभाष्ये। [१. १५.१-४, (८.११. २. १७)। इति मृदुधियां सुखप्रतिपत्त्यर्थबुकम् । प्रतमुच्यते। २१. अनिमन्वनौयाश्चेत्येवमाछत्र तुख्यं वैश्वदेवेन । १५. १. माकमेधा इति कर्मणो नामधेयम् । तत्प्रयोगः कार्तियां भवति फाल्गुनौप्रयोगस्य यजमानस्य । २. प्राग्रहायणणे मार्गशीर्षों पौर्णमासौ। तस्यां साकमेधा- चौप्रयोगस्य यजमानस्य । ३. अनये ऽनौकवगुणयेष्टिः। मद्यःकाला पूर्वस्यां पौर्णमा- स्थाम। पूर्वेषुर्माहाहविष्या इत्यर्थः । पूर्वाध इति सौरमामाभि- प्रायेण। ४. अग्नेरनौकवतः पुरोनुवाक्या । ५. मेमानौकेन सुविदची असो याज्या। पौर्णमामावान्यभागी नित्यः बिष्टकदविशेषात् । ६. मरायः सांतपनगुणेभ्यो मध्यन्दिने चरर्भवति। अध यमध्य- दिने मजः मांतपनान्यजतौति (को० ०७० ५. ५.) श्रुतेः। ७. सांतपना रदं हविर्मस्तां मांतपनानां पुरोनुवाक्या। यो मो मरतो अभि दुणियुर्याच्या । यो नो मरुतो वृकताति मर्त्य रति न भवति जगतीवात् । घामावास्यावाव्यभागौ देवातः । ८. मायं राघौ मरुह्यो सहमेधविशिष्टेवचरर्भवति । मायं दिनानमिति यदुच्यते तरिश न भवत्यवादसमविदर्भनान् ।

·३.१५.६-१७.]. शाहायनमौत सूचभाये। १ मांतपनीषायां वत्कर्षदमिहोपमित्यभित्रपि विचारे पस्तमित एव सहमेधौया प्रतीयते । मनु कथं मांतपनीयायामममातायां धमा- रामियो अबते। उच्यते। पौर्णमासस्येवोत्कर्षः श्रुतेः । पूर्वपक्षे साकमेधैरिष्टं भवतीति च तदर्भमादमिहोत्रं यथाकाखमेव । ततो ग्रहमेघौया। ८. अनिमा रथिमनवदामेयः । गयस्यानो अमौवा सौम्यः । नियमार्थं वचनम् । १०. ग्रहमेधास आ गत महतां पुरोनुवाका महमेधानां। प्र बुधा व ईरते महांसि याच्या। केषां पिचाखिना महतो ग्रहमेधिनो ऽत्र देवताखेन। तत्पछे देवतादेशनम् । ये यजामहे मरुतो सहमेधिनः प्र बुधा वः। अस्मत्परे तु ये यजामहे मरतो ग्टहमेधाग्य बुथ्रा ११. वां चित्र प्रवस्तमं खिडतः पुरोनुवाक्या। यदाहिट तदनये याव्या। १२. खिष्टकविगदस्य प्रतिषेधः । प्रमतत्वात् । १३. कंप्रपचादि पञ्चदशन बजेण पाभानं. भारव्यमवयाध इति मतदशेन वेति यावत्मवं प्रतिषिध्यते मामिधेन्यशार्थवादात् । ৫৪. আমানালিজি বুলালাগা আম্বা অজ্ঞা व्यायाः । रव्यावचनादियमेवेव्या न प्रयाजाः। किमत रति चेत् । मानुष इत्युकस्य देव मवितरित्यारभ्य' प्राक् सुगादापनात्वनध- वः। १Com. देव परिवरित्यापन।

·१४९ शाहायनौतसूत्रभाष्ये। [३. १५. १५-१०. नोका भवति । यद्यध्वर्युर्मानुष इति न ब्रूयादैन्द्रीमावृतमावर्त इत्यादि प्राक् सुगादापनास्कार्यम् । १५. तस्य ग्टहमेधीयस्य रोनिष्काषं स्थालौविलयद्रव्यक प्रातः पूर्णदाख्यं हत्वा । हुते वाहते वाग्रिहाचे । कुतः । मत- पथात् । अथ प्रातईते वाग्रिहाचे ऽहुते वेति । तस्य निष्कामिति ब्रुवन् पराङ्गनां दर्शयति । ततो अधणे न मन्त्रेणोपवेशनम् । मनु पूर्णदर्व इत्येष्टिमिति भित्रकर्ड के कथं लाप्रत्ययः । उच्यते । पूर्ण- दवः केषां चित् यजतिरपि भवति । तथा चावलायनः । पूर्णदवं चेदाश्रावयेयुरिति। अत्र याव्यानुवाक्ये । पूर्णा दर्वि परा पत सपूर्ण पुमरा पत । वखेव विक्रौणवहा षमूर्ज प्रतक्रतो (मै• म० १.१०.२) । पुरोनुवाक्या। देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । पामित्यव संभर को अम्बाददते ददत् (आश्व० २.१८.१३॥ इति याख्या। यथााषितमादेशनम् । मरायः कौलिव रष्टिं कुर्यात् । रष्टिवाचनमतिरिकं केषां पिछाखिनामन्यदपि हविर- सौति ज्ञापयति । १६. कौलं वः अधी मारतं मरुतां क्रौतिनां पुरोनुवाक्या । पर्वतबिमहि हो विभाय याव्या। पौर्णमामावाव्यभागौ नित्यः विष्टकादविभेषात्। १७. दूत उभरं यदुचते तमहावियेव भवतीति वेदित- यम् । अतो ऽन्यासामिहीनां रषिश प्रबानियवति ।

·१.१५.१८-२५.] शाहायनचौतसूत्रभाष्ये। १७ अतसावमथः १८. ऐन्द्रायान्तानि वारणमषामिकानि षड् हवौंषि भवन्ति । वारणप्रघासिकानौति वदंसद्धर्माप्राप्तान्दयति । प्राप्तः प्रतिषिध्यते। • १६. माहेन्द्रवश्वकर्मणव एककपालः । २०. पलां माहेन्द्रस्य च पूर्वोपदिष्टाः। विश्वकर्मणे वाचस्पति विश्वकर्माणमूतये पुरोनुवाक्या। या ते धामानि परमाणि यावमा पाज्या । कचिदध्वर्युवमाईश्वकर्मणं हविः पशव वैश्वकर्मण एकस्मि- ग्कर्मणि स्यातां । तत्र वपायां विपर्यासार्थ इतिकरणः । २१. वैश्वकर्मणो याग उपांच भवति शाखान्तरात् । २२. समानमन्यवरुणप्रघारिति वचनात् इयोः प्रणयने प्रा वचनम् । किं चान्यत् । २३. अषभो वृषभ इत्येकार्थः । पमहान् सेका दक्षिण । अथ यदृषभं ददातौति ( कौ ० ० ५. ५.) श्रुतेः । २४. माकमेधेषु न वाजिनयागो भवति । भावभृथः । वाजि- नप्रतिषेधं कुर्वन्नेतज्ञापयति। पयस्यायां मत्यामपि पृथकचोदनया वाजिनं भवति । अतव पूर्वकारिवगात्सोमे क्रियमाणमप्यम्माकम- चोदितमिति हत्वाविवाक्य ऽनुष्टुप्संपदि न मख्येयम् । २५ वरुणप्रघामधर्मातिदेशो ऽयम् । अतस महदान्यभागादि सर्वं भवति । ननु ममानमन्यवैश्वदेवेनेत्युच्यमाने ऽवभयप्रतिषेधो ऽपि न कर्तव्यः। उच्यते । समानानि षट् मंचराणौति क... ५.५) श्रुतत्वात । थथाश्रुति सूत्रकरणं न्याय्यतरम् ।

·. पाहायनौतसूपमाथे। [१.१५.१-.. १६. १. तस्मिन्नेवाहन्यपराये। कुतः । श्रुतेः । अथ यदपराने पिव- यसेन (कौ ०७० ६.१) परनौत्यथमन्दसानन्तर्यवाचिलात्। पिञ्चे- ति मंधा। विहविर्वक्ष्यमाणेई विभिः । ननु वक्ष्यमाणवादेव मिद्धे पिहविरिति किमर्थम् । उच्यते । केषां चिद्यमो ऽप्यत्र चतुर्थः । तस्य चातुर्मास्यदेवतासंस्था मा भूत् । इष्टिवचनाबाश्वमेध एतरे- वत्याः पशवः । तथा च कात्यायनः पिवयम्बकपुनरुतवमित्या (२०. ७. २२.)। पुरुषमेधे तु भवन्ति । असंभवात्संख्यायाः । २. यथोहिष्टा देवताः । १. अयं च प्रकतेर्विकारः । यानि खिष्टकदाधिकान्यमिपदानि तानि कव्यवाहनविशिष्टानि भवन्ति । तद्यथा। अमिं कव्यवाहनं होचायावह। अनिः कव्यवाहनो होता वेखमिः कव्यवाहनो हो वेत्। यो पनिं कव्यवाहनं होतारमहथाः । यद्ययध्वर्युवरणं न करोति तथाप्यावाहने हतत्वात् । ये यजामहे ऽग्निं कथ्यवाहन- मयासमिः कव्यवाहनः। यदनः कथ्यवाहनस्य होतः प्रिचा धामानि। अमिः कव्यवाहनो होचेण हविरजुषतेति । ४.वं मोम प्रचिकितो मनीषा। मोमो धेनुं मोमो वना- माएं सोमस्य पिनमतः पुरोनुवाश्थे। वं मोम पिडभिः संविदानो याव्या। पिवमत इति गिद्धे सोमवेति वचनं निधमार्थम् । ततः पुरुषमेध एतदेवत्ये पौ पानधामदोषासौम्यस्य चरोदन्ये कल्प- चितव्ये ।

·1. उदौरतामवर उत्परामः । अङ्गिरसो नः पितरो नवम्वाः पिवणं सोमवतां पुरोमुवाक्ये। ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासः पाया। ५. उपहताः पितरः सोम्यासः । पाहं पिढन्सुविदाँ प्रविधि पिवणं बहिषदां पुरोनुवाक्ये। बर्हिषदः पितर ऊत्यर्वाक् ७. अव सूज पुनरने पिलभ्यः । ये चेह पितरो ये र नेर, पिवणामनिवासानां पुरोमुवाक्ये । अग्निवाताः पितर एह गया थाज्या। देवतावचनं नियमार्थम् । ततः पशूनामप्येवंदेवताना- मेता एव । ८. य एते हचा उकास्तेषां प्रतिदेवतमेकैका याज्या भवति। एवमुक्ने म ज्ञायते कतमा मेति । तदर्थमाह । देडे पूर्व पुरोतु- वाक्ये । म देहे पुरोनुवाक्ये अम्वाहेति मतपथे। अथ यत्तिसलिम, एकैकस्य हविषो भवन्ति । तथाहयत्येवेनाप्रथमया द्वितीयवा गमयति प्रेव बतौयया यच्छतौति (कौ ० ० ५.७) श्रुतेः । ८. ते पुरोनुवाक्ये नानाप्रणवमंयुके। न च, प्रणवेन. संतते भवतः। ये ताबषुर्देवना जेहमानाः अनेः कव्यवाहनस्य पुरोनु- वाक्या । वमन ईलितो जातवेदा याच्या । कव्यवाहनस्येत्येताव- तापि मिड्ढे सिष्टवत्पदनिरासार्थमनेः कन्यवाहनस्येति वचनम् । तब 'ये बवामहे ऽनिं कव्यवाहममयाखिति प्रयोगः। सर्वस कर्मण: प्राचौनापवौतित्वे प्राप्ने वचनं श्रुत्यन्तरात।

·शाजायनमौतसूचभाग्थे। [३.१६.१२-१० पितन् मोमवतः पिढन् बर्हिषदः पिट्टनग्निवात्तानग्निं कव्यवाहन- मेता देवताः प्राचौनापवौती यजति । १२. येषुयेषु स्थानेषु देवताभिधानं तेषुतेषु प्राचौनापवौती न केवलं याग एव । अनुवर्तयतीति वचनादावहशब्दमाहवनौयाभि- पाथिनमपि प्राचौनापवौतौ। ननु मोमे पिटमतौज्यमाने यूहन- मन्चे अपनुदत्विति किं यज्ञोपवीतिना वक्तव्यमुत प्राचौनापवौति- नेति। उच्यते। प्राचौनापवौतिमा। कुतः । भूयसां साधात् । १३. म कचित्पिनमतः सोमस्य प्राचौनापवौतित्वमित्यर्थः । १४. सर्वमेव यज्ञोपवीतौ कुर्यादिति जावकर्ण्य प्राचार्यो मेने। १५. संप्रेषेष्वाश्रावितादिषु वधाशब्दे वर्खादिभिः क्रियमाणे यजामह इत्यस्य स्थाने तद्धर्मकमेव ये स्वधामह इति ब्रूयात् । वषट्कारस्थ स्थाने स्वधा मम इति । १६. अन्वाहार्यपचनाइक्षिणे देने अदूरत एव परिवते पित्र्यया परन्ति । होतुः प्रदेशविजानार्थमिदमुक्रम् । १०. माहाहविषों बेदिमयेण गत्वा पैदयज्ञियसंचरेण प्रविश्य दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठति । ननु कथं ज्ञायते माहाहविषौं वेदिमिति । प्रयते । तदीयस्याग्वाहार्यपचमस्य प्रकृतत्वात् । परामुखस्य । कियासन्यायात् । अग्रेण वेदिं गत्वेत्येतत् कथं लभ्यते । गत्वेति वाक्यमेषायाहारात् । सूत्रकारेण तु वाक शेषो न प्रस्तिो ऽस्मिन् कर्मवयमेव मंचरों न गमनमामित्यभिप्रायेण । तिष्ठतौति होतुर- Cins विबमो। A •वि.। १A महावि। # A B on. !

·-२६.] शाहाबवीतसूचमाथे। नुवादो ऽधिकारार्थः । पूर्वाकस्तु मंचरः सर्वेषाम्। पथ पदुदयः परेत्याथ यमाच्च उपनिक्रम्येति बहुवचनं श्रुतेः । १८. प्राकृतं बर्हिराक्रमणं न करोति । अध्वर्युवशादुपाच- परणं चशब्दात् । १६. पाहतानां जपानामुत्सर्गः भाखान्तरात् । २०. येषु कर्मस करणमन्त्रप्रयोगो जपवदपांश भवति तेषु मन्त्राणमुत्सर्गः । कर्माणि तु कर्तव्यानि । तद्यथा। भूमिसमर्शमा- धर्युसमर्शनबर्हिव्यनलिनिधानानि । २१. वक्ष्यति । उपसदा परम्तौति । तचाप्ययं धर्मः । प्राचार्य- ग्रहणं विकल्पार्थम्। २२. पियायामविकल्पार्थ वचनम्। प्रकरणकर्तव्यान्येव अपमन्त्राणि कर्माणि । अनुत्मर्ग इत्येष न्यायः । एतद्युकतरमित्यर्थः । २३. उशन्तस्तानि धौमहौत्येकां मामिधेनौं चिरुवार्षयमुत्सृज्य देवेद्ध इत्यादि ब्रूयात् । २४. बहिवर्जितान्प्रयाजामिष्ट्वा ततः श्रानो अग्ने वं मोममित्ये- नावाज्यभागौ।जीवनवन्ताविति मंजा श्रायुष्कामस्य मार्वकामिक्या। २५. दूलां नेति मिद्धे उपहयेति वचनमोष्ठाचनप्रयोगार्थम् । प्रान्तीति लिङ्गात्संदेहो मा भूत् । २६. भागानवधायोज्छन्ति । उत्तरेलायामप्येवमेव । वाविशेषात् । बहुवचनं बहुवचनं पूर्वकारिवशात् कदाचिङ्गापमपौति नियमार्थम्। भाग- C(orig.) पि विवाया।

·पापायन मनातसूत्रमाया २७. अनन्तरमध्वर्युर्यजमानो वा पिलभ्य उदकादि ददाति । तस्मिन्दत्ते मार्जनम्। तथैव श्रुतत्वात् । १७. १. यत्र दक्षिणानिः प्रणौयते तत्र दैवरकाः किंशकाः। भागशदया विष्ठेत्येवमादिकं मन्त्र जपन्त उत्तरेणाम्वाहार्यपचन गत्वा। कथम् । माहाहविषौं वेदिमयेण ततः सव्येनावृत्त्यापरेण गाईपत्यं यजमानसंचरेण प्राङ्गत्वाहवनौयमुपतिष्ठन्ते। २. सुसंदृशं त्वा वयं पतिः प्राथम्यात् । अक्षत्रमौमदन उपोषु श्रणही गिरः । एताभिराहवनौयमुपस्थाय। पाहवनौयशाप महाइविषः । यत्पुनराहवनौयप्रेक्षणं प्रायश्चित्तहोमश्च तत्परिश्रितस्थे ऽसौ । कुतः । दक्षिणाग्निराहवनौयवदिति कात्यायनवचनात् । ३. मनो न्वा हुवामह इत्यादिना बचेन दक्षिणानिमुपतिष्ठन्ते। उपस्थामाभावः सर्वप्रणयने। समाप्ते पुनरानीतो ऽसौ दक्षिणनि- भविष्यतीति चेत् । सत्यम्। तावदमावाहवनौय एव । ४. भात एतु मनः पुनरित्यस्याः स्थाने श्राम एतु मनः पुन- रिति यः 1. अग्निं तं मन्ये यो वसरित्यादिना हृचेन। अमेवं नो. अन्तम इति च द्वैपदेन बचेन गार्हपत्यमुपतिष्ठन्त इति वाक्यथेषः । ६. तच्चक्षुर्देवहितं एकमुच्चरदित्येतयादित्यमुपतिष्ठन्ते । चाच उपनिकम्यादित्यमुपतिहन्त इति (को०५०...) हुने ।

·विनमौतसूत्रभाथे। देवं बहिरिति वर्जयित्वा अनुयाजौ यजेत् । पच चमचा जानुयाजेभ्यो बहिचन्ता उत्सृजन्तौति ( कौ ० ७ ० ५.७ ) श्रुतेः ।। ८. मामनी यजमानस्याभिव्याहत्येति चोदकमाप्तस्य प्रतिषेधः । अव यत्मूक्रवाके यजमानस्य नाम न मातौति (५.७) श्रुतेः । ६. शय्वन्तवेयमिष्टिर्भवति । अथ यत्पनौसयाजैन परन्तौति ध्रुतेः १०. जुहोतिसमुदायस्त्यम्बका इति। तान्संस्थाप्य ततो मैग्यः अथ यदुदञ्चः पर्यत्य यम्बकेश्वरन्नौति श्रुतेः । ब्रह्मत्वार्थ उपदेशः । पाकयज्ञोऽयम्। मेवश्चरुरिति हविरुपदेभादश्वमेधे नेतद्देवत्यः पशः। ११. वाशब्दो विकल्पार्थः । अदितये वा चर्भवति । अथ पदसत दृट्वेश्या यजत इति श्रुतेः। १२. मित्रस्य चर्षणोतो मित्रस्य पुरोनुवाक्या । महा आदित्यो नममोपमधो याज्या। ननु अदित्या अप्येते करमाण भवतः। वैलक्षष्यनिर्देशात् । एकत्र तद्धितः एकत्र चतुर्थो । १३. संस्थितायां चरुहविरिष्यां पौर्णमामं पर्व भवत्येवमेव श्रुतत्वात् । १८. १. शुनामौर्यमिति चतुर्थस्य चातुर्मास्यपर्वणो नामधेयम् । तप विधि वयास इति वाक्यमेषः । २. पौष्णपर्यन्तानि वैश्वदेविकानि वैश्वदेवधर्मकाणि हवौंधि

·भाडायमीतसूचभाष्ये
१. शनासौर्यः पुरोलाशः । वायव्यं पयः। पयोवचनं याचा
पुरोनुवाक्ययोर्नियमार्थम् । मौर्य एककपालः ।
४. शनासौराविमां वाचं जुषेयां शनासौरौयस्य पुरोनुवाक्या
एनं नः फाला विवषन्तु भूमि याज्या ।
५. तव वायवृतस्पते वायोः पयोहविषि पुरोनुवाक्या । अध्वं
वश्वश्वांसो मधून याज्या' ।
६. तरणिर्विश्वदर्शतः मौर्यस्य पुरोनुवाक्या । दिवो रुप
उरक्षा उदेत याज्या । इतिकरणाते वपायाः ।
७. मौर्या याग उपांशु कर्तव्यः ।
८. शुक्रो ऽश्वो दक्षिण भवति। श्रथ यच्छेता दक्षिणेति श्रुतेः।
६. श्वेत एव । यद्यश्वं श्वेतं न विन्देदपि गौरेव श्वेतः स्थादिति
प्रतपथे।
।
१०. प्रायोगो युगं बलौवर्दाभ्यां महितमुच्यते । ते पायोगा
बादश यस्मिन् मौरे तवादभायोगम् । मौरं हस्लमुच्यते। मा वा
दक्षिणा भवति । दिर्वाशब्दात्र चतुर्विशतिरपि गावः श्वेताः ।
११. समानमन्यवैश्वदेवेनेति प्राप्तं प्रतिषिध्यते ।
१२. अनिमन्थनादि।
१३.
अमथ्यमाने त्वनौ प्राप्तमपि वैश्वदेविकं तन्वं न भवति।
किं तु पौर्णमासं भवति । कुतः। न मन्यन्यनिं पञ्च प्रवावा
भवनि यो ऽनुयाजा इति मतपथे। खश्रुतिस्तु रघुन मयते
पौर्णमासमेव ततं भवति । ननु एवं श्रूयमाणे पाचदम्यं प्राप्नोति ।
'C in marg. पवाग्वा हावाकारात्।

·छायमचीतासूचभाष्य। नेत्युचते। एवं श्रुतायामेवोदवसानीयायां पौर्णमामौविकारवचना- साप्तदश्यं यथा तददिशापि । अध्वर्युवमात्तु महापि मन्थनेन पौर्णमा- समेततन्त्रम् । दक्षिण तु चोदकप्राप्तापि विशेषश्रुतया बाध्यत एव । •१४. अध्वर्युवशात्पचे शनासौराविन्द्रवन्तौ तयोरियं पुरोनु- वाक्या। १५. याज्या । १६. इन्द्राय वा शनासौराय कात्यायने । तस्येन्द्र म्य शुना- सौरस्येयं पुरोनुवाक्या। १७. याज्या। १८. एनं हुवेम मघवाममिन्द्रं इन्द्रस्य शुनस्य पचे हविः । केषां चिदध्वपूर्ण नदशादियमिन्द्रस्य शुनस्य पुरोनुवाक्या । अन्या- धन्तो गयन्तो वाजयन्तो याज्या । १६. साकमेधाख्यं पर्व परिसमाप्य तस्मिन्नेव विहारे शुना- मौर्य पर्व कार्यम्। मनु अवक्षशब्दात्तस्मिन्नेव क्षण इत्येतसिध्यति न तस्मिन्नेव विहार इति। उच्यते। मिळू वैजवापकादचनात्प्राक पौर्णमासात्मिको ऽधिकार इति । तत्र पद्यते । प्राक् पौर्णमासात् शनासौर्यम् । अतस्तस्मिन्नेव विहार इति मिद्धम् । पशमत्सु यूपी ऽपि म एवाविशेषात् । २०. वाशब्दो विकन्यार्थः । पानामौर्यस्य माध्यां वा करणम् । पौर्णमासीब्रहामुख्यामुख्ययोरनियमः । २९. मोमेनानिष्टोमेन। उत्सर्गी बतोमोचनम् । अयं तावत्र- चमः कल्पः । तदभावे पहना रखा वा। तुख्यो विकल्पः । एक- NA ·पापाचनः संत्रमाग्यो 7 मेवाश्वलायनवचनात् । ननु कथमेतत् ज्ञायते । अनिष्टोमेनेति । प्रत्यवरोहणीयः सौमिकानामुत्सर्गः । तत्र संकल्पविकृतस्योपदेशात् ऐकाहिकमनादेश इति वचनात् । अग्निष्टोमेनागेयेन पशुनागेय्ये, स्वेति शाखान्तरात् । २२. सांवत्सरिकाणि चातुर्मास्यान्युकानि खश्रुतिपाठक्रमे ऐव। पञ्चवर्षप्रयोगाणि शाखान्तरीयाणि । तेषु वैश्वदेवात्पूर्वधु एनासौर्यमपरेधुर्वैश्वदेवं भवति । पारस्यमानसंयोगावैश्वानरौव गार्जन्या प्रादावेवान्तत एवोत्मगः । १९. १. विधिः कर्तव्याकर्तव्यप्रतिपादकः शब्दः। तत्प्रतिपादितस्य कर्मणो अपराधे भेषे प्रायश्चित्तं भवति। अथ यत्प्रायश्चित्तप्रतिनि- बीन् कुर्वन्ति यदाहुतौ हतौति शुनासौर्यादनन्तरं श्रुतत्वात् तेनैव क्रमेण सूचितम् । लक्षणसूत्रमेतत्पूर्वकायुक्तस्यापि करणार्थम्। अह्मण यानि होतव्यानि तान्येवात्रोच्यन्ते । अन्यत्र तु यथाधिकार कई व्यवस्था । ततश्चाग्निहोत्रहोमे तत्कव । शूलगवपठितानि भनेकपश्वानि । त्रयोदशाध्यायविहितानि होतुरेवेति वृद्ध- संप्रदायः । स्वश्रुतौ ब्रह्मणस्तत्र होमवचनात् । २. प्रायश्चित्तं प्राकृतमेव । तच्चेष्टिपशुसोमदर्विहोमामां विध पराधज मित्तिकमङ्गम् । तम्य यथाचोदितस्थासंभवो ऽर्थचोप PC bas arrepeifar instead i 2AC (Sec । १८चारिसमा । परमावे मिमिः।

·शाहावनौतसूत्रमायें। १२ए कईद्रयकालाभावलक्षणस्तक प्रतिनिधिर्भवति। प्रानुकल्पिको विधि- भवतीत्यर्थः । तद्यथा । सर्वप्रायश्चित्तं सर्वेः प्रत्यक्षविहितः सह विक- स्पेनापि भवति। तुल्यत्वात्। म चायं द्रव्य एव नियमः प्रतिनि- धिरिति । कुतः। एष प्रतिनिधौनां धर्म इत्यविशेषवचनात् । अतथाभावविकल्पाः प्रतिनिधिशब्देनेहोच्यन्ते । तद्यथा । प्रायश्चि- भेष्टौनां स्थाने तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादित्यावशायनस्य । पाच्यापुरोनुवाक्याभ्यामृगभ्यामिति घरकाणाम् । तथा च स्पतिः । इष्टिं वैश्वानरौं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यते । कृप्तानां पशुमोमानां निष्कृत्यर्थममंभवे ॥ (मनु १.१. २७.) ३. असंयुज्यविधानामिद्धे मंजार्थं वचनम । मर्वप्रायश्चित्तमंने पाहती इत्यभिप्रायः। महायाचतिमर्वप्रायश्चितप्राजापत्यान्सरमि- त्येवमाद्यर्थमदोषेष्वपि मंजाकरणम् । पातौ इति लिमिटे वधर्म परिसङ्ख्यार्थम् । पाहुती एव केवले । नान्यदाधाराधारादुप- कारकमङ्गम्। परिममहमादि तु मंनिपत्योपकारकं भवत्येव । ननु कास्था' विशेषः । उच्यते । गागणां कर्मणां काला विक्रमादिभ्रेषः। प्रतिश्रुतस्तन्याहहिः । अन्तम्तन्त्रेषु तु गार्थषु श्रौतेषु वा होममाघम् । परतन्त्रोत्पत्तयो जुहोतिमात्रा इति कात्यायनवचनन्यायात् । ननु श्रौतविथुपदेशो गायें संभवन् भवति । गाय च परिसमहनादि औते इत्येतत्कथं लभ्यते । न्यायसूचप्रणयमादृद्धमंप्रदायाच। तत पम्बिधानारश्यकयोरप्येतत्ममामम् । १B मनायं। २ । नियमाः A नियम। 8 ( 11 पिया। ४ प्रविधी- मानात् । । ('मम कस्य विषयः । • भ्रमप्रति IB C । प्रतिवनमः । CA om, •भवन ।

·" शासायनं श्रौतसूत्रभाष्थे। १५४ । ४. पाहवनौयो ऽनिराधारः महितीनां न केवलं प्रायश्चित्ता- इतौनामेवेति सर्वग्रहणम् । परिभाषासूत्रमेतत् । एवं चेत् प्रा थायादौ सूत्रमेतद्युज्यते। नेति बमः मः। मायजिकमिति वचनादाहितामेराहवनीय एव पाकयज्ञाहुतयो मा भूवः मूत्रितम् । श्राहवनौय इति प्रथमानिर्देशाद्यो यत्राहवनौयः स्थाना- पत्या वचनेन वा तत्संबन्धा एवं प्रायश्चित्ताहतयो ऽपि कर्तव्या इत्येतत् सिद्धं भवति । ५. चशब्दः सर्वग्रहणानुकर्षणार्थ: । महितीनां होमपाचं जुहर्भवति। ननु पाकयज्ञेषु कथम् । उच्यते । को ऽत्र विशेषः । स्मार्ता जुहोतयः पाकयजा उच्यन्ते। तेन माहुतौनामित्युथमानं जुहोतिमामान्यात्तत्रापि भवत्येव। यत्र त्वग्निविशेषस्य पात्र विशेषम्य वा स्मरणमस्ति तत्र तदेव भवति । तद्यथा । कर्म स्मातें विवाहानौ कुर्वीत प्रत्यहं ग्रहो। दायकालादृते वापि श्रौतं वैतानिका निषु ॥ इति याजवस्क्ये (१, ८७)। तथा च ग्टह्ये । सुव: पात्रमाव्या- इतिषु । ननु कथं जायते श्राज्याहुतिविति। उच्यते । श्राव्ये हविषि मध्ये पाणौ ये कुशाम्तान दक्षिणेनाग्रे संवटा मूले मव्येन तेषामगं सवे ममनकि मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलं चेति स्रवस्थाज्या- तिषु दर्शनात् । अथ चेत् स्थालौपाकेषु मुच्यग्रं मध्यं वे मूलमाज्य- * स्वाध्यामिति विशेषदर्शनादाज्याहुतिषु सुवः पात्रमित्यवगम्यते । . मनु पूर्णइतिहोमोऽग्रिहोत्रहोमो ऽपि वा स्थालौपाकमेवेत्याययण- गावच पाकयधर्मकास्तेषु वै सुवेणाज्याइतौरिति नियमान ।

·. - शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। . । प्रायश्चित्तानि पार्वणवत् सुवेण प्राप्नुवन्ति। सत्यम् । तदपवादार्थ- मेव सूत्रमारधम् । दह सूत्रपठितानां जुहूच पात्रमिति। परि- धिकर्मणि त् पाकयजधर्मके प्राप्तस्य नुवस्य वारणेन खुवेणेति पुनर्ग्रहणात्प्रायश्चित्तहोमे ऽपि जुहर्न भवति । पिण्डपित्य जुहरेव दर्शाङ्गत्वात्। एतेनैव धर्मणामाहिताः पिण्डपिहया इत्येतावन्मात्रातिदेशादनाहिताग्नेः प्रायश्चित्ताइतिषु सुव एव पाचं धर्मवचनात् । पूर्णाहुतिषु मर्वत्र खुचा पूर्णया चतुर्टहीत- माज्येनोपायेन मंपाद्य अङयात् । कुत एतत् । तम्बामारे दर्शनात् । ६. चतुम्हौतमाज्यं प्रायश्चित्तषु जुहा होतव्यमित्ययं नियमः। कुतः । श्रुतेः । प्रायश्चित्तवचनमधिकारार्थम् । ७. अनन्तरमव्यवहितं दोषादपराधात्प्रायश्चित्तम् । यस्मादनिहतदोषेण महोत्तरम्य' मंबन्धो नास्ति। क्रमकोपपरिहारार्थी होतुः । दोषवचनायवहितविज्ञातस्यापि दोषनिर्घातो यकः । प्रतय शस्त्रानुवचने ममाप्य प्रवृत्तस्य चाङ्गकर्मणो ऽन्ते प्रायश्चित्तहोमः । प्रवृत्तिनिषेधात् । ८. दोषविशेष मन्त्र विशेषणव माचादिहितं स्व शाखायामन्यत्र चास्ति । तत्र तस्मिन्नुभे कुर्यात्। के उभे। किं शाखान्तरीयं च खशा- खोत्थितं च । नेत्युच्यते। मर्वप्रायश्चित्तम् चाधिकारिकं च । विशेषा- धिकारविहितमाधिकारिकम् । तत्कृत्वा ततः, मर्वप्रायश्चित्तम्। सूचे कुतः ।

·शाडायनश्रौतसूत्रमाष्ये। [२.१९. ९-१९ . तु सर्वप्रायश्चित्तस्य पूर्वपाठादसंभवे मर्वप्रायश्चित्तेनापि दोषोपघातः । विश्वशब्दाद्धोमप्रायश्चित्त एव ममुच्चयो नेतरस्मिन् । ९. यस्य प्रमादादुद्धरणाई पाहवनौये अनुद्धृते श्रादित्यो ऽभ्यस्तमियात् मो ऽन्येन याजिकेन ब्राह्मणेन श्रोत्रियपुत्रेणोद्धरणं कारयेत् । तस्य च कुर्वतः सुवर्ण दर्भप्रबद्धमग्रतो मयेयुस्त्रैवर्णिकाः परिचारकाः। रजतमभ्युदिते। अन्यत्पूर्ववत् । उद्धरणकत्रै वरो देयः । माखान्तरात् । १०. यद्यग्रिहोत्रहोमार्थमुद्धृत आहवनौयो ऽनुगच्छेत् ततो गाईपत्यादुद्धरणं मन्त्रेण कृत्वा तस्मिन्नेवोद्धरणे तत्काल एवामये व्योतिमते दृष्टिं कुर्यात् । शाखान्तरश्रुतेः। यस्याहवनौय उद्धृतो ऽमिहोत्र उपयायामो ऽनये ज्योतिभते ऽष्टाकपालं निर्वपेदिति । मन पौर्णमास्याममावास्थायां वा क्रियमाणयां ज्योतिभत्यां चोदको ऽनुयहहतो भवति। किमर्थं निमित्तादनन्तरं क्रियते । उच्यते । मत्यमेव यदि इयमग्युत्पत्त्या न स्यात् । अन्युत्पत्त्या तु ज्योति- भती। तस्मात्तस्मिबेव काले कर्तव्येति । प्रामणिके तु दर्शपूर्ण- मामा उद्धृते उद्धरणकाले ऽप्यनुगते व्योतिमतौ न कर्तव्या । कुतः। प्रामङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वादिति न्यायात् । नित्यते ऽप्यनुगते मर ज्योतिमतौ । पुरुषार्थत्वावित्यधारणस्य । तथा मिमिः। धारणे च परार्थत्वादित्याह । ११. उदने शत्यस्तवागेातिमतः पुरोनुवाक्या। नियोतिषा रहता भात्यनियर्याव्या । Suman- १Com..

·१.१८.१५-१७.: शाहावमौतमधमाश्थे । १५० --- १२. अभ्यस्तमिते ऽन्युदिते च प्रकरणात् । गाईपत्ये ऽतुगते पूर्वमुद्धृतमाहवनौयं गार्हपत्यत्वेनाध्यवसाय दक्षिणाग्निमययतो नौवा पाहवनौयं विना मन्त्रेणान्यं प्रणोयाग्रिहोत्रं जुड्यात्। होमः प्राप्त एवानद्यते प्रायश्चित्तहोमप्रतिषेधार्थम् । होमार्थमेव गाईप- त्याध्यवसानम्। ततः परिसमाप्ते होमे ऽन्यस्य मन्थनम् । जुहुयादिति वचमादिव्यर्थ विहारे नेतद्भवति । तत्र मन्धनं कृत्वा मर्वप्रायविनं इत्या गाईपत्यस्य स्थापनं कार्यम् । अथ यदि गाईपत्यो ऽनुगछेद- रणौ वाव म गच्छत्यरणिभ्यां हि म पातो भवतीति शतपथ- श्रुतेः । १३. अयमपरः पक्षः । पाहवनौयं ममारोझोसरतः स्थिवा निर्मथ्य गाईपत्यमाहवनौयं प्रणय दक्षिणानिं च विश्त्य तत्र होममध्यवस्येत् । परिसमापयेदित्यर्थः। कथं चासौ परिममापितो भवति। यदि मायं तर्हि प्रातम्तनो ऽपि होमस्तचैव क्रियते । प्रातविमित्तं प्रातस्तन एव केवलो होमः । परिममाप्ने प्रातलने होमे ततः ममारोप्याग्रौनरयोर्निर्मथ्य चिरंतनेभ्यो ऽमिस्थानेभ्यो भस्मोद्धरणं कृत्वोपलिप्य गाईपत्यमुपस्थापयेत् । तथा च शतपथः । इत्वमेव कुर्यादरण्योरमोन्समारोह्योदादवमाय निर्मथ्य ‘जुकदमेत- चाहनका चन परिचा करोति मवावमाम उप्रस्थाभितोराहतं भवति (शतपथा. १२.४.३.१०.)। १४. उभयोर्गार्हपत्याहवनौययोरभ्यसमितयोरभ्युदितयोर्वा- A न मारंपत्यच मबन बना मंचाप्यारवनौये मध्यान प्रालि (in marg.) पापबाय instead of मन्यनं काय of B (E ·१५७ शासायनश्रौतसूत्रभाष्थे। न्यतरस्मिन् सन्ध्याकाले गाईपत्योल्मुकमधरारणिं कृत्वा उत्तरारखा मन्यनं कुर्यात्। एवमेव शाखान्तरे श्रुतत्वात् । १५. अथ चेगार्हपत्योल्मुकं मन्यनयोग्यं न विद्यते ततो रणौ गाईपत्यभस्मना संस्पृश्य गार्हपत्यं मथित्वा विहत्यामये तपखते जन- इते पावकवत्गुणायेष्टिं कृत्वा ततो होमः । १६. पुरोनुवाक्या। १७. इति याज्या । पुनरेतच्छ्रुत्यन्तरम् । यस्योभावनुगता- वादित्यो ऽभिनिनोचेदभ्युदियादा' पुनराधानमेव तत्र प्रायश्चित्ति- रिति वचनसामर्थ्यात्तेन सह विकल्पः । वक्ष्यमाणसूत्रोको वा तस्थापि विषय इति । १८. इत्येवंप्रकार एवाम्न्यभावे मायमभ्यस्तमितयोरनुगतयो- सदवस्थयोः प्रातरभ्युदितयोः प्रायश्चित्तमुच्यते । किं तत् । अग्न्या- धेयेनोत्पादयेत् । अनन्तरमेव। न वमन्ताद्यपेक्षेत। तथा अभ्यस्त- मितयोरिति निमित्तान्तरम् । प्रातहोमकाले ऽनुगतयोरभ्युदित- योस्तदवस्थयोरेवाभ्यस्तमितयोरग्न्याधेयमेव तत्र प्रायश्चित्तम् । तथा अनुगमादन्येन कारणेन नष्टयोर्दम्युभिरदर्शनं नौतयोरनुपलन्धमा- नयोर्महता वा भयेन पुनराधानाप्राप्तयोरग्याधेयमेव प्रायश्चित्तम्। के चिदध्याहारेण सूत्रावयवं वर्णयन्ति । अन्येन वा कारणेनोत्पब- योनहयोरिति कारणशब्दमध्याहारं कृत्वा । अरणी एकं कारणं प्रसिहमेव। अन्यत्कारणमुपावरोहणमन्त्रः। उपावरोह जातवेद इति। तप लौकिके ग्रावुपावरोहणे ते प्राक् ममारोपादनुगत- । A B (P) समिधारचा ·. शाजायगौतसूत्रमाथे। बोरम्बाधेयमेव प्रायश्चित्तम् । द्विवचनमत्रा विवक्षितम् । अन्यभाव- मात्र विवचितमिति। २०. १. उपसृष्टा मवमोचता यद्यमिहोचौ धेनुरा दोहनिष्यने- वांग्येत ततः सूयवमाद्भगवतौ हि भूया इत्यनेन मन्त्रेण घाममुष्टिं तस्यै दद्यात्। तदाहुर्यम्याग्निहोत्री दोह्यमाना वाग्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति स्तम्बमाछिद्य ग्रामयेदेतदेव सत्र कर्मति शतपथे । २. यधुपसृष्टैवोपविणेत्तत श्रादण्डप्रहारेणोत्थापयेत् । यस्मा- गौषेत्येवमादिना मौन्हुष इत्येवमन्तेन मन्त्रेण उत्थाप्य छ। उद- स्थाद्देव्यदितिरित्येवमादिना वरुणाय चेत्येवमलेन मन्त्रेण तामेवानु- मन्वयेत् । ३. अथवा येयमुपविष्टा तामुत्थाप्यादग्धां देयाय बाबणाव दद्यात् । अर्थादनविजे। ऋत्विक् तु नैव देयो ऽमाचारात् । तथा जैमिनिः । देव्यो वा चोदनादित्याह । ४. हविरेव संस्कृतं होमार्थ द्रव्यम् । तस्मिन् भमौ पतित इदं प्रायवित्तम्। अच्छायं वो मरुतः चोक एतु एतयर्चा' । नथा ययोरोजसेत्यादिना पूर्वहता वित्यन्तेन अनिरुपनिनौचामाश्येत्यर्थः । ततो ऽस्कामधितेत्यादिना अदित्यन्तेन स्कन्त्रमनुमन्वयेत । ५. यद् ब्राह्मणो भोज्याभोग्यनिन्दकः साधुकारौ न भक्षयेदेत- C has on instad.

·. बायनौतसूत्रमाथे। ११. दुष्टय सक्षणम्। अनेन दुष्टमध्यवस्थेनान्येन। लक्षणग्रहणात्केको टावपत्रस्य हविषो न मृत्प्रक्षेपेण शुद्धिः । ६. तस्य दृष्टस्य प्रतिपत्तिमव्यपेक्षस्थायु प्रक्षेप इत्यर्थः । ७. दुष्टादन्यस्मिन्नदुष्टे शेषे विद्यमाने प्रयोजनसमर्थे तेन समा- पनं कार्यम्। ८. यत्र तु मध्यादवद्यति पूर्वाधादवद्यतीत्यादिवचनं तत्र मध्य- पूर्वार्धादेर्नाणदोषापहारे शेषस्य निष्पयोजनवादभाव एव। अतस्त- चान्यदुत्पादयेन्मध्यपूर्वार्धाद्यर्थत्वात्संस्काराणाम् । ८. प्रक्रान्मश्रुतद्रव्यापहारे तब्बातीयासंभवे यद्रूपतो रमतच सामान्यतमं तत्कार्यक्षमं च मन्येत तत्प्रतिनिदध्यात्। कुतः । याग- चोदनयेव द्रव्यस्य प्राप्तत्वात्रियममात्रं ब्रौह्या दिश्रुतयः । न च निय- मानुरोधेन प्रधानकर्मणो हानियुका तस्मात्प्रतिनिधिनापि प्रक्रान्तं परिसमापयितव्यम् । १०. वाचमिकामामपि प्रतिनिधीनां एष एव धर्मों यः पूर्व- सूचीमस्ततो नेदिष्ठिमो यजमानधर्माः । तथाच कात्यायनः । म तकर्मकर्मयोगादिति। ११. अयं चापरः प्रतिनिधेर्धर्मः। अविकारः अनूहः प्रब्दा- माम् । श्रुतद्रव्याभिधायिनां शब्देनाभिधानं न प्रतिनिधिद्रव्याभि- धाविनाम् । तद्यथा। छागाभावे मेष उपादौयमाने होता यक्षद- ग्रीषोमौ छागस्येत्येव ब्रूयात् । नम्वेवमनभिधानामन्यप्रयोगानर्थक स्वात् । उच्यते। तडि प्रतिनिधिद्रव्यं श्रुतद्रष्यबुवोपादोवते । • A Ctsec. 1) •धापवावा । ।

·-२६बाहावनमौतसूत्रमाये। नव्यानतरबुद्या। जहच क्रियमाणो द्रव्यान्तरपुरि पनवेशबार- विकारः शब्दानाम् । १२. अप्रत्तदैवतं यावदेवतामुद्दिश्य न प्रचितं तादृशे कुठे हौषस्थामावृत्तिः। किं कारणम्। प्रसंस्पर्शितत्वात् । प्रोषणादेस संस्कारस्यावृत्तिर्भवति। मांनिपातिकत्वात् । अत उच्यते। अन्यहविः संस्कृत्य प्रयच्छद्देवताया इति । १३. प्रक्षिप्तावदामशेषं यदि दुष्टं स्यात्ततस्तस्मिन्प्रत्तदोषे मति हविरन्तरस्थामावृत्तिः । अनुत्पादनमित्यर्थः । प्रधानार्थं हि वि- सत्पाद्यते न गुणार्थमतः शेषभाजां विष्टकदादौना लोपो भवति । १४. यत्परं कार्यमारादुपकारकं न प्रतिपभिकर्म तदाव्येन कर्तव्यम् । तद्यथा निष्कापहोम उच्यते। 'पयमामिहोबारता प्रव- येशेषहोम इत्येवमादौन्युदाहरणानि। यत्पुनः पुरुषार्थं यथा हविरुच्छिष्टाशनो हविःशेषभक्ष इति तत्र प्रतिनिधियुकः । ममानिः श्रेयसौति ह माह कौषीतकिरिति ( ८.६ ) श्रुतेः । १५. चोदिताभ्यो या अन्यातास देवताविष्टास जानादा दुष्द्रव्येणेष्टासु अपरिसमाप्ते तन्त्र प्रदानमावर्तते : पुरोनुवाक्या प्रेषो याच्या च । प्रदौयते अनेनेति प्रदानम् । १६. अशेषे तको मकला इष्टिरावर्तते दृष्टादष्टममुदाये ऽप्या- - वृत्तिः श्रुतवात्। TA पक्षमा पनिहोचावताप्रवाये ( पयसा यनोऽधिजोबानाप्रवाईमेष, sec. h. del वनो B पचवायलोनियोचाहता। 21 ·indi डायनौतसूत्रमाये। है।" [१.२०. १७. यो यस्योपकरोति स तस्य गण उचते । यथा उद्ध- रणमन्यो ऽनेः । अवद्योतनादयश्च संस्कारा हविषः । तत्र प्रमादा- दुद्धरणमन्त्रस्य सोपे उद्धरणस्यावृत्तिन भवति। अवद्योतनादौना . प्रमादादकरणे ऽन्यस्य हविषः पुनःक्रिया न भवति। कुतः । मंनिपातप्रधानत्वात् । संनिपतन्ति यस्मिन्गुणः स मंनिपातस्तस्य प्रधानवादनावृत्तिः । प्रधानवशवर्तिनो हि गुणः । न गुणवशवर्ति प्रधानम् । ननु मर्व एव धर्माः प्रकरणत्प्रधानात्पूर्वप्रयुकास्ततश्चाव- चोतनादयस्तादर्थन कस्मान क्रियन्ते । उच्यते । मंनिपत्य हि ते प्रधानस्योपकुर्वन्ति । नान्यथेति । १८. यत्र मन्त्रेणाहुतिरुका यथा प्रजापत इति चतुर्थीति मा प्रमादात्प्रजापतये स्वाहेति हुता प्रजापते न त्वदिति मन्त्रो म प्रयकः। कचित्पदानं याज्यापुरोनुवाक्याभ्यां विना प्रत्तम् । तत्र पवान्मन्त्रः प्रयोकव्यो न प्रयोक्रव्य इति मंदेह पाह। मन्वं मानु- अपेत् । कुतः । अभिधानसंस्कारद्वारेण स्मारयन्त उका मन्त्रा उप- कुर्वन्ति । अतिक्रान्तश्च स कालस्तस्मानानुजपेत् । १६. अनुजपेन्मन्त्रमित्येवं जावकर्य प्राचार्या मन्यते। पाच- ग्रहणं विकल्पार्थम् । उभयथा श्रुतेः । प्रयोगनियमाददृष्टम् । २०. चोदिताभ्यो या अन्यास्ताभ्यो हविर्यहणे ते ऽन्यासु वा भावाहितासु न पहणं नावाहनं चाङ्गोकुर्यात् । किं तर्हि चोदि- ताभ्यः प्रयच्छेत् । कुतः। चोदितायाः प्राधान्यात् । यानावाहिता विहणे वा भाज्या संकीर्तितास्ता श्राव्येन यजेत् । श्रुत्यनारान् । १.पोरनापा।

·शाहाबनमौतसूत्रभाथे। । २१. १. दृष्टयो दर्शपूर्णमामाद्याः । पशुबन्धा अनौषोमौयप्रभृतयः। बड़वचनं पशुतन्धानामनेकप्रकारत्वात् । सोमे चेति जातावेकवचनं । एतेषु प्रायश्चित्तं ब्रह्मा जुहोति । कुतः। एतेष्वेव ब्रह्मणे वरणं लिङ्गात् । तदाडः किंविदं किंछन्दसं ब्रह्माणं कृणोतेत्यध्वर्युमित्येने म परिकमाणां क्षेचज्ञो भवतीति। छन्दोगमित्येके तथा हास त्रिभिदैईविर्यज्ञाः संस्कियन्त इति। प्रायश्चित्तं ब्रह्मा जुहोतीत्येत- दपि श्रुतेरेव। यदै यज्ञस्य स्खलितं वोल्वणं वा भवति ब्रहण एवं तत्याङ्गस्तत्म त्रय्या विद्यया भिषज्यतीति (को० ७० ६.११.१२)। २. इष्टिपशुबन्धेषु मोमे चेत्यनुवर्तते । पम्वेदविहिने कर्मणि यदि वियपराधो भवेद्भः स्वाहेत्येतावता मन्त्रण गार्हपत्ये थात्। श्रथ यथुरवणं स्थाचत होतमाज्यं सहीत्वा गाईपत्ये प्रायश्चित्तातिं जुड़याः स्वाहेति (६. १२) श्रुतेः । ३. यदि यजर्वेदविहितकर्ममंबन्धी वियपराधः स्थानतो भुवः वाहेत्येतावता मन्त्रेण प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयादश्वाहार्यपचने ऽयौ । ४. मोमे तु वितत श्राध्वर्यवे भेष आग्रौत्रीये जुहुयात्। पथ यदि यजुष्यस्वणं स्थानतर्महौतमाज्यं ग्टहीत्वान्याहार्ययचने प्राथ- वित्तातिं जुहुयात् हविर्यज प्रानौघीये मौम्ये ऽध्वरे भुवः स्वाहेति (को० ७० ६.१२) श्रुतेः । प्रागानौधोत्पनेर्दक्षिणानौ। पाहवनौष रत्यपरे।' ५. मामवेदविहित कर्मणि रेविष्यपराधः स्यात्मः साहेवे. माक्ता मोवाइवनौये बुडयान् । भावनौषमा पूर्वयोराश- ·बाहायगौवसूत्रमाचे। [१.२१.( हानिहत्यर्थम् । अथ यदि साम्युरुवणं स्थाचतर्ट होतमाव्यं ग्टही- बावनौये प्रायविनाति जुडयाखः स्वाहेति श्रुतेः । १. या वेदविशेषत्वेन दोषो न विज्ञायते। यथा। यज्ञोप- वौतिना कर्तव्यं बद्दशिखेम कर्तव्यमिति तस्थापराधे भूर्भुवः खः बाहेत्येतावता मन्त्रणाहवनौय एव जुहुयात्। श्राहवनीयः सर्वा- अंतीनामिति परिभाषितत्वात्। अथ यद्यविज्ञातमुरवणं स्याञ्चतर्स- तमाज्यं ग्टहीलाहवनौय एवं प्रायश्चित्तातिं जुडयार्नुवः बारेति श्रुतेः। ७. उपस्थानासंभवे प्रतिनिधिरयम् । प्रायश्चित्तप्रति प्रकरणात्। यदि कथं चित्प्रवत्सवमौसमौलत इत्येवमादिया महत्वा प्रवामो भवति ततो नुपस्थाय प्रमर्ग ऽनिभिः सह वियोगे प्रवासे इत्यर्थः। प्रतिदिशमुपस्थानम् । यस्यां दिश्यनिहोचटई तत्प्रत्यभिमुखः कुर्यात् । ८. अनौनुपस्थायाप्रसगै यथा प्रोव्यायन्त्रित्युक्त तथैव कुर्यात् । प्रतिदिशमुपस्थायाप्रसर्ग प्रतिदिशमेव कुर्यात् । तत हसूचा- रमाणपतयनसमिदाधाने न भवतो ऽर्थशोपात् । ८. समारोहयमाण इत्यादिना ममारोह्याप्रवासे मति म सौ- किक उपावरोझोपस्थानम् । किं तर्हि मन्थनं कृत्वोपस्थानं कुर्या- दिति वाक्यथेषः । १०. अनुपस्थाय प्रसर्ग। यथा गाईपत्यस्खयोराहवगैषदति पाचोरपसानं सथारयोरपि प्राप्तं प्रतिषिध्यते । ११. होमेन कारण चमिव्यथा वा विमित्तातवा भणि ।

·१२.] शाहायवमौतसूभाग्थे। शैनो ऽपि कर्मभ्यो ऽनौबोत्सृजेत् । कर्मार्था अमवसादयको नि:- प्रयोजनं धारणमिति कृत्वा कस्य चिदुमिरक्षा स्यात्तत्रिवर्ष वचनम् । १२. अनुत्सृजन् किं कुर्यादित्याकाङ्गित पाह। यदाक्रिया- समर्थस्तदा कालातिक्रममिमित्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा । सुशदाश- खानाराबातमपि । ततो ऽतीतानि कर्माणि प्रतिनिदध्यात् । प्रतिनिधिश्व शाखान्तरे विहितः । तद्यथा । चतुर्दश चतुर्टहौतानि सहदुबयते हविः । एका समित्माद्धोमो ऽर्धमामाय करपते ॥ तस्थायमेव विषयः । दिरभ्यामो ऽध्यायपरिममाप्तौ शिष्टा- चारस्सदाचरणं चायुथमिति। इति शाहायनश्रौतसूचभाष्ये तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः । .Com.

·अथ चतुर्थोऽध्यायः। १. उतानि प्राक्सौमिकानि कर्माणि। तेष्वेव याजमानं वक्रव्यम्। तदुच्यते। १. प्रत्यमिति वक्ष्यमाणनियमवदोजनाधुयते । तत्पनीयज- मानौ चरतः । तयोईि याजमानमिति न्यायमिद्धत्वात् । तत्र भोजनस्य कालनियमं तावदाह । २. वत्सापाकरणमिति गोमिनां प्रसिद्धः कालो ऽपराधः । ततः प्राम्वक्ष्यमाणमौयाताम् । किं पुनरात्यमित्याकाशित पाहा ३. उक्रेन्यो यदन्यत्तत्यम् । मामादौन्यनत्यानि । तस्मादेतेषां यथाविषयमुपभोगवर्जनम् । अन्यथाकरणे प्रत्यं वा चरित्वेति बात- पतौष्टिः। येन च द्रव्येण यक्ष्यमाण: स्थादिति प्राधान्येन यद्याग- तब्बानीयात् । यदन्यत्तत्यं तदनीयात् । यक्ष्यमाण रति च भविष्यकालनिर्देशाद्यागात्पूर्वेयुप्रत्यचरणम् । TA adds परमानो भाषमाननीयो शारोडपम्। क्षमापद।

·१- शाहायनौतस्त्रभाथे। १. अन्यत्वाधानमिति नाचा कर्म शाखासरे प्रमिइम । नदुच्यते। एजमानाधिकारो ऽनुवर्तते। न पल्या. मामर्थ्यात् । अनौविहत्य प्रादुष्कृत्य वा नित्यधारौ तानन्यादधाति समिधः । कथमेतत् ज्ञायते समिध इति। श्रादधातिशब्दात् । केतस्कर्म । उचते। इष्टिपाबन्धेषु । कः पुनरस्येष्टिपाबन्धाङ्गस्य कर्मण: कालः । उच्चते। पूर्वधुः। पूर्वस्मिन्बहनौत्यर्थो ऽर्थाविभक्रिर्विपरिण- म्यते। दृष्टिपशबन्धेभ्यः पूर्वधुरिति । उपदिष्टः की होमद्रव्यं कालच । विधिमिदानौमुपदिशति । २. पाहवनौये ऽनौ महाव्याहत्योत्तमया खरित्येतया ममि- धमादध्यात् । ममिदाधानमन्त्राणां चेत्यन्त स्वाहाकारः। महाव्या- पतयो विशिष्टक्रमाः मार्थादाः व्यस्ता: ममम्ता उकाः । ततः सूचकारस्थ व्यवहारः । ३. गाईपत्ये ऽनौ प्रथमया महाव्याहत्या ममिधमादध्यारि- येतया। ४. मध्यमया महाव्याहत्या भुव इत्यतया दक्षिणानौ ममिध- मादध्यात्। ५. देवे विम्वप्यनिषु च गन्दात्ममुच्चिता: प्रत्येकं मन्त्रवत्या मह द्वष्णौमादयात् । ६. घोकाः समिधो नव । दशमों ममिधमाहवनीय पाद- . १ A om. 3 RA •सन्दासमिधकाः प्र• B • मन्दासमधिना ('मदाब- पिनमन्दारप्र.Bin marg. अमिदिताः।

·शाहायमौतसूत्रमाथे। [6. २..-.. ध्यात्। समस्ताभिर्महाव्यातिभिर्भूर्भुवःखरिति । एतत्पञ्चमन्य- वाधानम्। ७. पक्षान्तरमेतदग्यवाधानस्य । महान्याइतौना मन्त्रा स्थाने तेनैवाग्रिक्रमेण चतस्स मुचो विहव्यस्य सुषेरेकदेशभूताः । बाबायक्रमेण प्रथमा प्रयोकव्या ममिदाधानमन्त्रवेन। तद्यथा । ममाग्ने वर्चा विहवेषु अस्वित्यनयाहवनौये ममिदाधानम् । तत- सूष्णौं हे। मम देवा विहवे मन्तु सर्व इत्यादिकया गाईपत्ये । ततस्वष्णों दे। मयि देवा द्रविणमा यजन्तामित्येतया दक्षिणौ। ततस्वष्णों दे। मह्यं यजन्तु मम यानि हव्येत्यादिकया दशमी- माहवमीये। ८. यो विहव्यस्य शेषो देवीः षलुर्वीरुरु नः कृणोतेत्येवमादिकः पलः मह खेलिकया विहव्यस्येत्यृषिनिर्देशात् तेन शेषेणानौना- मुपस्थान प्रकरणात् । एतत्कौषीतकमग्न्यन्वाधानम्। अपरः कल्यो ऽन्यवाधामस्य उच्यते । ६. अप नः शोशुचदघमित्येताः मप्त। अने मय सुपथा राये अस्मानित्येका। यस्ता दा कौरिणा मन्यमान इत्येका। त्वं नो भने अधरादुदकादित्येका। एवमेता दश । एताभिर्वा दमभिरा- हवनौयादिषु पूर्वोकन क्रमेण समन्विकास्तिस्रस्तिसः ममिध भाधाय दशम्याहवनौय श्रादध्यात् । .. प्रापये वाचमौरयेति पञ्चकं सूकम् । इमं जोममईते नामवेदस इति षोडशकम्। श्राभ्यां सूकाभ्यामुपस्थानमनौनाम्। भारणमेतदम्यवाधानम् ।

·२.१.१-० शासायनश्रौतसूचभाये। ११. पूर्वोकेनैव क्रमेण दशापि समिधरुणौमादध्यादित्येत- पागहीयमन्यन्वाधानम् । प्राचार्यग्रहणं विकल्पार्थम् । १२. गत्पूर्वमुक्तं महाव्यातिभिरम्यवाधानं तत्पञ्चं मतम् । पालर्यग्रहणं कीर्त्यर्थम् । १३. विहव्येन यदुक्रमम्यवाधानं तत्कौषीतकं मतम् । पा- चार्यग्रहणं पूजार्थम् । १४. अप नः शोशापदघमित्येवमादिकमग्न्यग्वाधानमारुणं मतम् । तदेतदनेकविकल्पमन्यन्वाधानं माखातरादाचार्यणोपमं- तिम्। । ३. १. पिण्डपित्यज इति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयं शास्त्रमव्यव- हारार्थ पिण्डप्रदानप्राधान्यदर्शनार्थं च । कालमिदानीमाह । अपराओं ऽमावास्यायां कर्तव्य इति वाक्यशेषः । कथमित्याकाजित पाह। २. स्वसंचरेण पाचाणि नयेत् । यथोद्दिष्टान्यविरोधात्। ३. गार्हपत्यस्याग्नेः पचाइक्षिणायेषु दर्भेषु' स्फयं प्राचं निदयात्। कुत एतत् प्राञ्चमिति । दक्षिणायेषु कुग्विति न्यायप्राप्तस्य पुन- वचनात् । ४. तस्यैव म्फ्यस्योपरिष्ठात्पाश्चाधारान्चौहौबिदध्यात् । ५. तस्येक स्फ्यस्य पुरस्तादक्षिणामुखे एयू स्याली निदधात् । पाच्य मव्यं जानु भूमौ निपात्य । नौचा मुष्टिमा प्रयो- १ कप 29 ·शाडायनौतसूत्रमाथे। [.३ मुखहस्तमुष्टिनेत्यर्थः। बौहोटवाति । सकृतिशेषावचनात् । पिढ- मनस्यनुस्मरन् । क शाति। स्थास्यां शूर्पस्थायां । संनिधानात् । स जघनेन गार्हपत्यं प्राचौनापवीतो भूत्वा दक्षिणासौन एवं खातौति च शतपथे। कियत्परिमाणन् रक्षातीत्यत आह । ७. नौचा मुष्टिना सचदपि ग्रान् श्रार्थनोपायेन तथा ग्टई यात् यथा स चर्भवति। न यवागूः । कुत एतत् । स इति वच- मात् । किंविशिष्टश्चरुः । अधोबिलाश्टतः । स्थालौबिलादध श्राश्ट- नश्च । पाडौषदर्थे । ईषकृत इत्यर्थः । अधोबिल पाश्टतश्चेत्यधो- विशाश्टतः । अपूर्णस्थालौको मन्दखिनश्चेत्यर्थ: । एवमवस्थो यथा भवति तथा बौहीन् ग्रसीयात् । ८. पत्न्या एकवारं कण्डितानित्यर्थ: । ईदृशांस्तण्डुलान् । ६. पूर्वीतलक्षणं चरम्। १०. प्रसंलतेन तेन परुमभिधार्य। कुत एतत् असंखते- नेति । अदेवत्वात् । ११. तं चरं प्रतीच्या दिम्युधामयेत् । १२. अवमवि प्रदक्षिणमित्यर्थः । परिममुध मोकन विधिना । प्रकृतत्वाइक्षिणामिं परिस्तोर्यानियतायैर्दर्भः। सर्वतः पर्युच्य । क्रियानयमप्येतदप्रदक्षिणं कुर्यात् । यावदुकं चार कर्म- प्रकृतिविकाराभावात् । A B मनसा परन् । १ A om. ५। १ A B कियपरिमावान •परि- माना Y AC (sec. b.) •चासौपायो। ५A मम्दपबारे B मरमतचे। (AC (orig.) अग्निानि• B दिना। • A B प्रदेयत्वात्। ८ c (see.h.) पपंचा ·8.१-8.] शाहावनगौतसूत्रमाथे। ११ १३. दक्षिणं जानु भूमौ पातयित्वा । १४. यज्ञोपवीती विशिष्टविन्यासशरीरस्यसूचादिः । प्रामुख भासीनो मेक्षणेन दOकारेण प्रादेशमात्रेण प्रामुखेन यजियेन वक्ष्यमाणा पाहुतौर्जुहोति । दृह यज्ञोपवीतौति प्राडासोग रति बचनात्मवें प्राचीनापवीतौ दक्षिणमुखः कुर्यात् । पल्या महत्फलो- बतानित्यारभ्य जुहोतीत्यन्तं सूत्रम् । तथापि क्वाप्रत्ययामानि खडयो व्याख्यायन्ते । सौचाम् होममन्त्रानिदानौमाह ॥ ४. १. स्वाहाकारान्तस्विभिमन्त्रैः प्रतिमन्त्रं मेक्षणेनाङ्गुष्ठपर्वमान- मवदाय तिस पाहुतौर्जुहोति । २. इत्यारभ्यावाचौनपाणिनेति सूत्रान्तः । खण्डमस्तु व्याख्या- यन्ते क्वान्तानि प्रतिपत्तिलाघवार्थम् । होमानो मेक्षणमनुप्रहरेत् । अनौ मेक्षणमन्यादधाति तस्विष्टकदाजनमिति शतपथश्रुतेः (२.४.२.)। आइत्यङ्गत्वादनुशब्दाच यज्ञोपवीतीत्येव । ३. दक्षिणगेर्दक्षिणस्यां दिशि स्फयेनोद्धन्यादपहता इत्येव- मादिना मन्त्रेण वेदिषद इत्येवमन्नेन । विमर्जनौयान्तो मन्त्रः । प्राध्वर्यवे तथा दृष्टत्वात् । दक्षिणामस्थं महदुन्मार्जनम् । दक्षिणा- न्यायानि पियाणेति परिभाषितत्वात् । अथ दक्षिणेना चाहार्य- परनं मादुपिखति तद्देदिभाजनमिति शतपथश्रुतेः । ४. तदन्पृष्टमुदकेनोपमिश्चेत्। A B सूपादि।. Bom. प| ·शाहायनत्रौतसूत्रमाथे। [8.8.५-१९. १०२ ५. ये रूपाणौत्यादिना मन्त्रेण दक्षिणम्युल्मुकं सामि उन्म शुस्य दक्षिण निदध्यात्। कुत एतत् दक्षिणाग्युस्मुकमिति । प्रकृतत्वात् । मानौति' मन्त्रवर्णात् । अथ परस्तादुल्मुकं निदधाति म निदधाति ये रूपाणैति शतपथश्रुतेः (२.४.२.१४) । १. तस्मिन्बुम्मष्टे कुशानिदध्यात्। किंविशिष्टान्। मूले मद्य- छिनान्। अथ महदाच्छिन्नान्युपमूलं दिनानि भवन्तौति शतपथे। दिनानि छिनानि । ७. श्रमाविति सर्वनाम्नः स्थाने । पिढमामामन्त्रितमुच्चार्य अवनेनिच्छ ये च त्वामत्रानु। अनेन मन्त्रेण कुशेष्वाधारेवपो निविवेत्। अवाचौनपाणिना प्रवाचौनहस्तेन पिलतीर्थन इत्यर्थः । ८. एवमवस्थेनेव इस्तेन दक्षिणतःपूर्वस्मादवनेजनप्रदेशापिता- महस्थामन्त्रितमामोद्देशः । पूर्वकेण मन्त्रणवनेजनं कुर्यात् । ६. एवं दक्षिणत इति वर्तते। प्रपितामहस्यामन्त्रितनामोद्देशः । पूर्ववत् । । १०. अयमपि पिटनामोहेशपूर्वको ऽवनेजमवत्। एतत्त इत्ये- तावता भिमः। तथापि संदेहव्युदामार्थ: मकलः पठितः । अनेन मन्त्रेण इतशेषपिण्डान् यथावनेजितमिति वचनात्तेनैव क्रमन्या- सेन निदध्यात्। ११. उभौ पिण्डौ निदध्यादेकस्मिन् स्थाने । पिलभेदे पिट- दिवे । पुषिकापुनादिविषयं च पिढदित्वम् । तथा मनुनोकम्। | A inserts I PC S TEC inserts in marg. xfren पूसाव। . Cadds in marg. उदा।

·1. 8. १२-१५.] शाधायगौतसूत्रभाष्य। १५ दौहित्री अखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितहरम् । म एव दद्यात्तत्पिण्डं पिणे मातामहाय च ॥ इति (९.१३२) पूर्व दिगोत्रत्वे पितामहप्रपितामहस्थानयोरपि दौदौ पिण्डौ निदध्यात् । अवमेजनमप्येवं तादर्थ्यात् । १२. जीवपिटकस्यैतत्कर्म न भवति । प्रेतेभ्यो ददातौति तन्वाम्मरदर्शनात् वाक्यमेषाच्च । अथो परामु वै परावतं पितरो गता इति। इमं जौवेभ्यः परिधिं दधामि मेषां नु गादपरो अर्थमेतम् । जतं जीवन्तु शरदः पुरुचौर- अन्तर्मुत्युं दधतां पर्वतेन ॥ रति जौवेभ्यश्चैवैतां पिढभ्यश्च मर्यादां करोत्यसभेदाय । तस्माद इतब्बौवाश्च पितरश्च न दृश्यन्त इति सिङ्गात् । १३. जीवतान्तर्हितो जीवान्तर्हितः। को मौ। पितामहादिः पित्रादौ जीवति । तस्मा अपि पिण्डदानं न भवति । कुतः । न जीवन्तमतिददातोति श्रुतेः। १४. जीवपिटकस्य पक्षान्तरम। येभ्यः पिता पिण्डान्ददाति तेभ्यः पुत्रो ऽपि दद्यात् । तथा च श्रुत्यन्तरम् । पितापुचौ चेदाधि- तानो स्यातां येभ्यः पिता दद्यातेभ्यः पुचो ददातीति । १५. न जीवपितुरस्तौत्यस्यैतत्पशान्तरम् । होमान्तर वा 'पिण्डपित्य भवति । RA inserts सति । RB in text and com. माजरं। . all MSS. I ·(०४ शाहायनमौतसूत्रमाष्ये। [8.५.१-१. १६. पत्र पितर इत्यादिकं मन्त्र जपेत् । अत्र जपत्यत्र पितरो मादयध्वं यथाभागं पितर भाषायध्वमिति । यथाभागम- भौतेत्येवैतदाहेति शतपथश्रुतेः । मन्त्रवर्णाच्चानुदेशो ऽप्यवगम्यते । १७. श्रासौन एव पर्यावृत्योदङ्मुखो भवेत् । अथ पराङ्पा- वर्तते तिर इव वै पितरो मनुष्येभ्य इति श्रुतेः (श ० २.४.२.२ १.)। १८. श्रा तमनात् को ऽर्थः । श्रा उच्छ्रामाभिकाङ्क्षणत् । एवं चिरामित्वा ततः। १८. पिण्डाभिमुखो भूत्वा अमौमदन्त पितर इत्येवमादिकं मन्त्र जपेत् । स वा था तमितोरामौतेत्यु हैक श्राहुरेतावान् असरिति स वै मुहर्तमेवामित्वाथोपपत्य जपत्यमौमदन्त पितरो यथाभागमवौषतेति शतपथश्रुतेः (२.४.२.१७) । २०. यथापूर्वमवनेजनं कृतं तेनैव प्रकारेणवनेज्यानन्तरम् । १. नमो वः पितरो जौवायेत्यादिना दत्तेत्यन्तेन मन्त्रेण पिटभ्यो नमस्कुर्यात्पिण्डेषु पिढन्मनमारोपयन् । २. एतद्द इत्यादिना मन्त्रेण त्रयाणामपि पिण्डानामेकं सूत्र- मुपरि क्षिपेत् । कार्पासमविशेषात् । तथा द्वितीयम्। तथा बतौ- पम् । शाखासरोपदेशात् । ३. ऊमित्येवमादिना पिढनित्येवमन्तेन मन्त्रणवनेजमो. दकोषं पिण्डसंनिधौ मिनयेत् । • Aमो।

·५.-१..] शाहाबगौतसूत्रभाथे। १५ ४. पिण्डान्यथान्युप्तानेवावजित् । शाखान्तरप्रवणत् । यत्पुनः जातपथमथावजिघ्रति प्रत्यवधाय पिण्डानित्यवधायावजिवतीत्येतस्य प्रतिपादकम् । तेन महास्य विरोधः । इत्येवं सर्वशाखाप्रत्ययत्वे ऽपि प्रतियाखं व्यवस्थयैव याज्ञिका अनुष्ठानमिछन्ति। शाखानानात्वा- न्यथानुपपत्तेः । इतरथा सर्व एवोपदेशः मापेक्ष: स्थादिति। विकल्प- परे ऽपि स्वशाखोक्रविधिः पक्षे ऽपि भवत्येवेति न दोषः । तथा च। जनो वाप्यधिको वापि यः खमाखोत्थितो विधिः । तेन संतनुयायशं न कुर्यात्पारतविकमिति (गोभिलपरिशि. २. ८२.)। ५. पिण्डामित्येतदधिकतम् । निर्वापप्रदेशादादाय पिण्डान् पाचे ऽवधाय प्राीयात् । प्राशमविधामादवधानमर्थप्राप्तमुच्यते। कर्म- समाप्तौ प्राशनं यथा स्यादिति । ६. अथवा ताम्पिण्डान् ब्राहाणाय दद्यात् । ७. अमु वा पिण्डान् क्षिपेत्। ८. पुत्रार्थिनी पत्नी मध्यमपिण्डमीयादाधत्तेत्येवमादिना असदित्येवमन्तेन मन्त्रेण । ६. पिण्डानवघ्रायानन्तरमुस्मुकं दचिणानौ कुर्यात् । १० मकदाचित्रान् कुगान् दक्षिणानावेवानुप्रहरेत् । अयं कमः भाखान्तरात् । शतपथश्रुत्यानुक्रमान्यत्वं अनौ महदाच्छिमा- मन्यादधाति.पुनरुल्मुकं विसृजतौति तथापि यथासूत्रमेव कर्त- यमित्यत्राभिहित एव न्यायः । १ A प्रतिभावाप्यावयैव B बवख्ययैव C प्रानिमा बाग। २ A मापः । TA inserts घरपि।

·१७॥ भासायनश्रौतसूत्रमाष्थे। [8. ५.११-१२. ११. पिण्डपिढयज्ञो ऽपराहे ऽमावास्थायामित्यमावास्याधिका- रमुपजीवनाह। श्रथामावास्यायां यवाग्वैवाग्निहोत्रं जुहुयात्। मायं- प्रातहीमद्रव्यनियमार्थं वचनम्। एवमेव शाखान्तरे श्रुतत्वात् । मनु संनयतो ऽयं नियमो यवाग्वाग्रिहोत्रहोमः मंनयतस्तां रात्रिमिति (का० ४. २. १०.) श्रुतिश्च भातपथौ मायंदोहप्रकरणएवाह । अथ यवाग्वैवैतां रात्रिमग्रिहोत्रं जुहोतौति (१. ७. १. १०)। सत्यम् । अस्ति त्वन्याश्रुतिरविशेषेणमावास्यां प्रकृत्य मैत्रायणै- थानाम् । यवागमग्रिहोत्रं जुहोतौति। मेवाचार्येण सूचिता । १२. पर्वाणि पक्षलयनमंवत्सरसन्धयः । पर्वणौति जात्यपेक्षमे- कवचनम् । तत्रौपवमथ्यप्रयुको यजमानेन स्वयं होमः कर्तव्यः । तथा चौपवसथ्यप्रयुकता स्वयंहोमस्यैकत्र शातपथी श्रुतिर्दयति। म यदि ग्राम्या श्रोषधौरभाति पुरोडाशस्य मेधमनाति यद्यारण्या श्रोषधौराति बर्हिषो मेधमनाति यदि वानस्पत्यमभातौभस्य मेधमत्राति यदि पयः पिबति सांगाय्यस्य चाज्यस्य च मेधमश्राम यद्यपः पिबति प्रणोतानां मेधमन्नाति यदि नानाति पिलदेवत्वी भवति। तदाः। किमानमिति स्वयं हैवैतां रात्रिमनिहोत्र जुङयात्म यद्भुत्वा प्राभाति तेनापिटदेवत्यो भवत्याहुतिर्वा एषा स यदेवैतामात्मन्याहुतिं जुहोति तेमो एतेषां मेधानां नाभातौति। मनु यद्येवं अग्रिहोत्रायणिनः पौर्णमास्यमावास्ययोः स्वयंहोमो न प्राप्नोति। सत्यम् । अविशेषेणैव श्रुतिरन्यत्रास्ति । तया भविष्यति। १c वायं। २ A C ( by mang. add.) मैवापरतोयानां। १ नमो. A चोपबसवप्र.।ौनां AI ·शाहायबमौतसूपमा। तपथा। एते ह वै राषौं सर्वा राषवः समवयनि या पापूर्षमाए- पषस्य राषयस्ताः सर्वाः पौर्णमासौं समवयन्ति था पपीयमाण- परय राजयस्ताः मर्वा प्रमावास्यां समवयन्ति म यो रेवं विद्वान् सयनुपवसथे जुहोति सर्वदा हैवास्थ स्वयं हुतं भवतीति प्रतपणे नवाप्युपवमथ इति श्रुतिः । नेत्युचते। पौर्णमास्यमावास्थयोनि- ममममात्रमेतत् । स्वयंहोमय पर्वौति पदादन्यच यदप शाखा- नारोशम्। किं च तत् । खयंहोमाशको उपामोमो ऽपसर्पणा- अमावासनमधः। १३. एतेनैव धर्मपोत्येवकारकरण गाईण। नतम दधि- शतः पृथझियते। अनाहिताग्नेः कृतावमध्यस्येत्यर्थः । पिण्डपित्याको भवतीति वाक्यशेषः। तथा च श्रुत्यन्सरम्। प्रयनाहिताग्रिना कार्यः। १४. पिण्डपित्यज इति वर्तते। विनापि दतिया पिण्ड- पित्यशो ऽवश्यं कर्तव्यः। तथा चानुग्रहदर्शनम् । तदाहुर्यसंवत्स- राय संवत्सरमदो दौक्षन्ते कथमेषां पिण्डपित्यजो इनकारितो भवतीत्यौपासनेरिति (१२.३.५.५) शतपथे। १. अनौनवादधातौष्टिपशुबन्धेषु (४.२.१) पूर्वयुरित्येतस्मा- सूचादिष्टिपशुबन्धेम्वित्यधिकारो ऽनुवर्तते। अग्निहोत्रं यवाग्वैव सायंप्रातरिति मायंप्रातहणस्यैतत्प्रयोजनम् । कथं.माम प्रातरप्रि- १ Cin marg. प; बोनो or मौतो all Mss. 23 ·शादायमौतसूत्रमाष्ये। [8.६.१. होचे हुते शाखान्तरीयं ब्रह्मवरणं स्यात् । वृतस्य च ब्रह्मत्वमुप- दिश्यते। तच्च दक्षिणतोन्यायम्। कर्मणः क्रियमाणस्य दक्षिणतः स्थितेन ब्रह्मत्वमनुष्ठीयमानं न्यायवद्भवति। कुतः । मामात् । अथवा न्यायशब्दः प्राये वर्तते। दक्षिणतोन्यायं ब्रह्मकर्म बाहुल्य- मेव। तथा च श्रुतिदर्शनानि। तेन दक्षिणतो ब्रह्मामौत्तस्य दक्षिणतो वर्षों यानुदौचौनप्रवणो यज्ञः संतस्थ इति। शतपथे च। ते होचुः । को नो दक्षिणत आमिष्यते। तथाभये ऽनाडा उत्तरतो यामुपचरिष्याम इति (४.६.६.१) । अतश्च सोमे ऽप्ययं न्यायस्तुख्यत्वात्। अभियुक्तरैरन्यैरुका ये ब्रह्ममंचराः । न्यायतो वचनाचापि लोककैस्ताविबोधत ॥१॥ व्रजेदाहवनौयं तु पूर्वणाप्यपरेण वा । इष्टिपश्वोरयं प्रोतः मंचरो वरणात्मदा ॥२॥ दर्श च पौर्णमासे च वरणाप्राङ् न विद्यते । न चैवोत्सर्जनादूर्ध्व ब्रह्मकर्म पशौ तथा ॥ ३ ॥ न माध्यं पुरुषार्थेषु यज्ञमित्यधिकारतः । मातः सन्ध्यावाग्यमने प्रयने न प्रबोधने ॥४॥ न विष्णुक्रमवात्मप्रे न कण्डूयनमेहने ममिद्धनौवाहमतौ' नैव सधप्रवाचने ॥५॥ भस्मोदापे तथारुह्ये प्रतिपत्तिक्रियासु च । . १C (orig.) समिरिनीषा। १C •यमन। २ C (orig.) प्रबोधयेत् । BC (orig.) समसा वाचने।

·शाहावनमौतसूचभाष्ये। अग्निहोत्र श्रुतो ब्रह्मा कुण्डपाय्ये ऽपि तत्तथा ॥६॥ कर्मण: क्रिममाणस्य प्राय घासनसंचरौ। दक्षिणन्यायतः सूचे अनौनां चाव्यवायतः ॥७॥ इते हिरण्यवद्धोमें अनुगच्छति दक्षिणः। परीत्यानः क्रये वृत्त आ निधानात्तथा ब्रजेत् ॥८॥ प्रवाभिष्टवे पश्चादक्षिणमेरुदमुखः । वामित्वा चानुमंयाने यायायाग्दक्षिणेन तम् ॥९॥ श्रामौतोद खो नित्यं वेद्यमाद्दक्षिणाद्दहिः । वेदिमामप्रभृत्यान्तात्मति माक्ष्यस्य संभवे ॥१०॥ अग्निप्रणयमं मायावन्यत्र च यथोदितम् । प्रवर्यात्मादने वेति दक्षिणेनाविरोधतः ॥११॥ श्रानौधे यदि धर्मः स्याइक्षिणेमानिमाममम् । खरत्यारोत्तरेणेत्य वास्तवादेष मंचरः ॥ १२ ॥ अनुव्रज्य ततो धर्म गत्वा तौर्थन चासनम् । यज्ञमंचर एष स्यात्प्रत्यगगमनमिच्छतः ॥१३॥ अध्वरं दक्षिणेनैव शालाग्रीनपरेण तु । मध्यन्दिने चेदानौधे धर्मम्नवेव मंचरः ॥१४॥. प्रविश्य दक्षिणेनैव तत्रैवास्त उदग्मुखः । यज्ञसंचरमास्थायानुयायात्मदमः पुनः ॥ १.५ ॥ तेनेव भौघ्रमागत्य प्राग्धोमात्तत्र चाममम् । प्राप्ते तेनेव निःमर्पहात्मादनकर्मणि ॥१.६ ॥ परिस्पन्दमनुव्रज्य प्रत्येयाश्च यथागतम् ।

·शापायगौतसूत्रभाष्ये। [४.६१. . दषिणेनैव सदसो हविर्धाने र संचरः ॥ १७ ॥ उत्सादनं चेदनौ स्यादयवायो ऽत्र कारणम् । प्रणयन्ति यदामिं च सोमं चाध्वर्यवस्तदा ॥ १८ ॥ होत्वसंचरो यः स एवापरराषिकः । तत श्रादाय राजानमन्वेत्यनि परेछया ॥ १८ ॥ इते वैमर्जने होमे रिकको वा यथागतम् । राजाममन्यहस्ते तु हवाग्रौधे महासमम् ॥२०॥ एवमाहवनौये ऽपि याव?सर्जनाहुतिः । अग्रेणैव वितामस्य प्रत्येत्य प्रविशेततः ॥ २१ ॥ द्वारासोमः मसोमो वा हविर्धानं तु पूर्वया । छन्ति पश्चिमेनान्ये बारेणेव प्रवेशितम् ॥२२॥ बधणे ऽपि तथैवाच सोमहस्तस्य संचरः । मार्जालीयं तु पूर्वण श्रागछेद्रितको यदि ॥२३॥ अनसो दक्षिणस्यैव प्रास्ते दक्षिणतस्ततः । उत्याय पश्चिमे यामे माध्यमध्वर्युकर्मणः ॥ २४ ॥ कला होतुस्ततः कुर्यात्पठतः वासनस्थितः । ततः प्रदक्षिणं यज्ञं परौत्याभिषवेक्षणे ॥ २५ ॥ प्रविशेत्पूर्वथा द्वारा सर्पतामनु तदशः । मदःप्रवेशः सूचोक्तः संघरब विसंस्थिते ॥ २६ ॥ बहि:मंजस्य सदसि पवमानस्य किया। पूर्वणैव प्रशास्तारं ब्रह्मणो गतिरागतिः ॥२०॥ माममे ब्रह्मवधे । चकारोहण एव ।

·शाहापनौवसूधमाथे। 3. यज्ञमंचर एव स्यात्पर्यत्येवाभिवेचने ॥२८॥ कुर्वता न्यायवचनं व्यवायं प्रतिषेधता । खामेव सुयशेन नदेवेदमुदाहतम् ॥२६॥ • २. पिथायामिष्टौ पवाक्यायम्। तुमनः समतमकामकः। शाखामारे कचित्पुरस्तात्प्रत्यमुखौ ब्रह्मयजमानावामाते। कषि- इषिणत उदमुखौ। तथा च कात्यायनः । पित्या उपांशपरणं पुरम्तादुपचारो प्रहायजमानयोः पूर्ववति । १. ब्रह्मकर्मत्येतस्मायण इत्येतत्प्रतम् । शाखान्तरेषु पिया- यो ब्रह्मयजमानयोर्विपर्ययत्रवणमति। नयथा वाजसनेयके। इत्यं यजमानय ब्रह्मा र पथात्परीतः पुरस्तादग्रौत्। तथा हविःप्रचा- रकाले । यजमानस प्रधा च पुरस्तात्परौतः पवादग्रौत् । पुनर- मुयाजप्रचारे । यजमानब ब्रह्मा - पथात्परीत रति। ईमो विपर्ययो यजमानमिमित्तः । यजमानहेतुको' यजमानाभिप्रायो ब्रह्मणः । कुतः। शाखाम्मरमवसम्यागर्येण सूचितम्। दक्षिणतो- न्यायं याजमानमिति। विपर्ययख पियायां ब्रह्मयजमामयोः शाखा- मारे संनियोगशिष्टस्तस्माद्यजमानवशायवस्थेति । ४. ब्रह्मण इति वर्तते । अग्रेण पूर्वणेत्यर्थः। तथा च कात्यायनः । दक्षिणतो अध्ययजमामयोरासने पचायजमानो वेदिस्पृगित्याह । ५. निरसः परावसयों ऽस्मारेष्टि यं च वयं दिसस्तन महेति शाकं बणमुभयतः प्रतिकिच दक्षिणापरमवाम्मरदेश निरथाप उपस्पृश्येत्येतदुपदिष्टम् । A बजमानबिमिरेतुकी। .

·शासायनश्रौतसूचमाथे। [७..-.. १. उपवेशनकर्मापि होचा तुल्यम्। अशष्करणनिधानमिद- महमर्वावसोः सदसि मौदामौत्येवमर्थमतिदेशः । सूचभेद उत्तरार्थः । कर्मादौ देशपृथक्के चेत्यत्र यथामचं मा भूत्। तत् ब्रह्मण श्रास- ममित्याकाशित भाह। ७. समानमनिर्दिष्टमिति मोमे वचनादिष्टिपशुबन्धेषु मोमे च योयः कर्मादिर्यच्च देशपृथक्कमेकस्यैव कर्मणे देशभेदेनानुष्ठानं तच- तचासनसंस्कार उपवेशनं जपश्चेति भवति । संचरः कर्मादिर्देश- पृथक्कं चाध्वर्यवादवगन्तव्यम् । म परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीति श्रुतिदर्शनात् । श्रासनस्य च मंस्कार श्रासनं च यथोदितम् । कर्मादौ देशभेदे च तदेवेदं प्रपश्यते ॥ १ ॥ माक्ष्यं चेति चशब्देन साक्ष्यस्थाप्यासनस्य च । माहचर्य सुयज्ञेन सर्वच प्रतिपादितम् ॥ २ ॥ श्रावृत्तेनैव मन्त्रण होमे याज्यान्तवर्जिते । सर्वचासनसंस्कारः कात्यायनमतं यथा ॥ ३ ॥ इष्टितन्त्र पशोस्तो यास्तामां नैतदिष्यते । युक्रमन्यत्र सर्वत्र श्रुत्यन्तरनिदर्शनात् ॥ ४ ॥ म कुर्यागाईपत्यस्य प्राधाने ऽथेतरस्य तु । भेनैव महासौत दक्षिणाने विद्यते ॥ ५ ॥ पूर्वेयुः पुनराधेये कास्लभेदाप्रकीर्तितः । भेषमाधानवत् ज्ञेयं विशेषो नानयोर्यतः ॥ ६ ॥ चातुर्मास्येषु यो वायो विशेषः स दहोचते।

·१.६. शादायगौतसूत्रभाथे। १५ प्राशतेच्चमानस्तु वैठतेम्वातिदेशिकः ॥ ७ ॥ पा विमोकाप्रणीतानां शतः मांतपनीयकः । म. कार्या ग्रहमेधौये पूर्ण तथैव च ॥ ८ ॥ पियायामादितो वेदेः क्रियायामग्रिसंचरे । विपर्यये च कर्तव्यत्यम्बकेश्वपरस्तथा ॥ ६ ॥ उखासभरणे श्वभ्रे करणे धूपपाकयोः । आच्छर्दने महोदापे महावीरा उखाममाः ॥ १० ॥ निर्बतिस्तम्बयजुषोः सौरस्य च नियोजने । मोमक्रयादावामीत पदे देशे क्रयस्य च ॥ ११ ॥ परिधाने मालायां वृष्णीमेव तो यतः । चयने गाईपत्यस्य चितिप्रणयने तथा ॥ १२ ॥ चयनादौ पुरोषादौ कुम्भक्षेपे तु चेक्षते । प्रवर्यादौ च मर्वत्र अनुव्रज्याममं ततः ॥ १३ ॥ अनिमिक्ते ऽपि कर्तव्यो यत्र राचिळवायिका । प्रादौ तंतमनुव्रज्य धर्मात्मादे ममुक्षणे ॥ १४ ॥ अग्निप्रणयने चैवमुको ऽप्रतिरथे यथा । वैश्वानरस्य शालायां मारतानां च तन्वतः ॥ १५ ॥ पुनरवेत्य होमादौ देशभेदादि हामनम् । स्वाममस्थो हविर्धाने नभ्यम्ये चेदनावृत्ते ॥ १६ ॥ श्रादौ नोपरवाणां तु प्रविष्टो यदि मभ्ययोः । श्रागारमासनस्येक्यातूष्णीमेव महत्किया ॥ १० ॥ औदमर्यास्त संमाने संस्कारः स्थासमन्त्रकः ।

·१८४ शाज्ञायगौतसूत्रमाथे। [४.६.८-११. '. प्राग्रौधोये घिष्यकारे सदस्यपि महरिकथा ॥ १८ ॥ स्वस्थान एव संस्कारो मार्जालीये ऽथ तच्चये । एष एव विधिदृष्टस्तख्यत्वाहेमभेदयोः ॥ १८ ॥ कृतो यद्यपि वेद्यर्थ व्यवधानात्पुनःक्रिया । अग्नेः सोमस्य मयने अनौधः भरणे पुनः ॥ २० ॥ खामने चासनं कृत्वा पचोरादौ पुनःक्रिया । पाहतस्वेदहिस्तन्त्र यो ऽपि तत्राच वा यदि ॥ २१ ॥ ततः पशपुरोलाशपणे संनिधानतः । कुर्यात्पथिमराचे च शालायामेव चासनम् ॥ २२ ॥ श्राव्ययहण प्रानौधे खदेशे च पुनस्ततः । कार्या निवापः सोमस्य हविर्धाने तथास्तवे ॥ २३ ॥ मदः प्रविश्य कर्तव्यः सर्वव प्रसर्पणे होमे साक्ष्यं मदा कुर्यादाकृष्यस्याविरोधतः ॥ २४ ॥ मानसादौ र कर्तव्यो रथचक्रे हणं विना। दयादौ सर्वहोमादौ पवादौ च प्रकीर्तितः ॥ २५ ॥ ८. ममानं होचा बणनिरममं तथोपवेशममित्यतिदिष्टस्याच हास्य प्रागयता विकारः । २. रहस्पतिर्बोत्येवमादिककारान्न मन्त्रमुपविश्य जपेत् । अथोपविश्य जपति सहस्पतिर्ब्रोति श्रुतेः । १०. सर्वाणि कर्माणि क्रियमाणनि ब्रह्मण द्रष्टव्यानि । सकारः पूर्वेण सह समुच्चयार्थः । ११. मन्नवत्सु कर्मस क्रियमाणेषु ब्रह्मा वाग्यमनं कुर्यात् ।

·१२-१७. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। तस्माद्यावदृचा यजुषा माना कुर्युस्तूष्णीं तावतयामौतेति भुतेः । १२. ऋत्विजामयं नियमः। बहुत्वयुक्रेम वाक्येन प्रकरणस्य बाधितत्वात् । सर्वेषां वेति च दर्शनात् । मर्वास गतिषु ममन्त्रि- काम् । मन्त्रवत्विति प्रकृतत्वात् । येन प्रकारेण प्रान्ति। यया त्रानुपूर्या देशान्तरम्मृविजो गच्छन्ति । ततो देशादन्येन प्रकारेण समागन्तव्यम् । यथा मैत्रावरुणप्रभृतयः मदः प्रविष्टा अच्छावाक- प्रभृतयो नि:मर्पन्ति । एवमन्यास्वपि गतिषु द्रष्टव्यम् । 'मर्वशब्दा- स्मर्वास ममन्त्रि कास। श्रमन्त्रिकास चेत्यपरे। कुतः । अयं प्रत्या- गमन नियमः पाखान्तरात् । १३. अग्निप्रणयनं विशिष्टधर्मकमुक्रमेव । तम्मिन् क्रियमाणे ब्रह्मानुममियात् । १४. म यदा इमः मंभारेषु प्रतिष्ठाप्यते तदा ब्रह्मणो ऽप्य- पवेशनम् । १५. प्रत्यङ्गदक्षिणाम्याधेये ब्रह्माणो अश्वो भाति । तथापि मईभेनोपवेशनमित्यनेन मंबन्धनेदमायातम् । १६. मर्वेषां वाग्यायिकानाविनामयो भवति । १२. कर्मानुजापनार्थमामन्त्रितो ब्रह्मन्निति मंच यन्तन' म बोधित प्रोमिति भुतमुक्का' यथाकर्म प्रमोति । यद्यत्पृष्टम्नत्त- देवानुजानाति । १ (').] मनगटात् । १ मयतन, I मंगा। .B'ननम् । :21 ·१६ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । [४.७.१-७. १. प्रणीताप्रणयनकाले ब्रह्मणो वाग्यमनं भवति। कालवचना- दमत्यपि प्रणयने भवति । प्राक् पात्रामादनात्प्रकृतिवत् । २. हविष्कृदेहीत्युच्यमाने वाग्विमर्गी ब्रह्मणः। प्रणोतासु प्रणीयमानास वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्दादनादिति श्रुतेः । पगौ हविष्कृतो ऽभावात्प्रणीताप्रणयने वाचं यत्वावधेरभावादनन्त- रमेव विसृजेत् । ननु परपुरोलागे हविष्कृदस्ति । सो ऽवधिर्भवि- व्यति । मत्यम्। पश्चर्यप्रणौतामयोगेन वाग्यमनं कृतम् । न च तत्र हविष्कृदस्ति । अत एवोकं मंयोगायवतिष्ठत इति । ३. दृष्टे च विष्टकृति ब्रह्मणो वाग्यमनम् । किमवधिकम् । उद्यते । अनुयाजप्रमवेन वाविमर्गः। वक्ष्यति । ओं प्रतिष्ठेति प्रमौतौति मोऽनुयाजप्रसवः । इष्टे च खिष्टकृत्यानुयाजानां प्रमवा- दिति श्रुतेः । वाग्यमावधिनियमः । ४. प्राशिचाख्यमवदानमध्वर्युणा पात्रस्थमाहृतं मित्रस्य त्वेत्या- दिना मन्त्रेण ब्रह्मा प्रतीचते । ५. प्रतीक्षणदनन्तरं देवस्य त्वेत्यादिना मन्त्रेण प्रतिग्टमाति । सदनलिना प्रतिरक्षातौत्याश्वलायनसूत्रम् । १. प्रतिग्टह्य ततः पृथिव्यास्त्वेत्येवमादिना मन्त्रेण प्राग्दण्डं भूमौ स्थापयेदपोह्य दर्भान् । ताह्य हणानौति (६.१ ४) श्रुतेः । ७. निधानादनन्तरमुपकनिष्ठिकयाङ्गुष्ठेन च प्राशिवं ग्रहीयात्र पात्रम्। १ From मदमहिमा ( सूत्रम् m. in (' ·४. ७. ८-१७.] पाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १८० ८. तत श्रादाय पात्रादग्नेष्वाम्येन प्राश्नामीत्यनेम मकोण प्रानौ यादमनर्णयन् । दन्तैरनुपम्पृशनित्यर्थः । ६. प्राणि प्राण्याचामेच्छान्तिरमोत्यनेन मन्त्रण। १०. पाचमनादनन्तरं वक्ष्यमाणान्प्राणापक्ष्यमाणेमन्त्रः ममृ- शति । ननु उभयं यदि मर्वमेव वक्ष्यमाणं को ऽस्य सूत्रस्यार्थः । उच्यते। प्राणमंमानमंज़ाकरणम् । अतो यचयत्रोचते ममानं प्राणसमर्शन मिति तत्रतत्रैतदपस्थापितं भवति । ११. प्राणपा अमोत्येवमादिना मन्त्रेण युगपनामिकाविर- प्रदेश मुखविवरप्रदेणं च मनोमकं दक्षिणेन पाणिना मंमृत् । १२. चक्षुष्या इत्येवमादिना मन्त्रेण चक्षुषो युगपत्संमृशेत् । २३. श्रोत्रपा अमोत्येवमादिना मन्त्रेण श्रोत्रे मम्शेत् । प्रतिश्रोत्रं मन्त्रावृत्तिः । युगपत् मनागकः । १४. दन्द्रम्य वेत्येवमादिना मन्त्रण नाभिमभिमृगेन् । २५. को ऽदात्कम्मा अदादित्यवमादिना मन्त्रणाम्वाहार्य ब्रह्मा प्रतिग्रहीयात् । उपम्पमातीतरदिति वचनादपम्पगन् । १६. ब्रह्मा प्रकृत एव श्रध्वयंणा ब्रह्मम्मम्याम्यामोति प्रचो- दितः किं कुर्यादित्यत पाह। १७. देव मवितरित्येवमादिकं मन्त्र जपित्वा ततः उत्तमया वाचा श्री प्रतिष्ठति प्रसुयात्। श्रोकारो ऽत्र मुतः । अत्रोहः । तेन यजपतो दति दियजमानके। तेन यजपतीनिति बायजमानके । तथा रहस्पतिब्रह्मेति तम्मिन्नपि मन्त्र । म यजपतो रति दिय- जमान । म यजपतौनिति बहयजमानके ।

·१८८ शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। [. ८.१-२. १८. प्रणौतासु विमुक्ताखस्मिन्नवधौ ब्रह्मण उत्सर्जनमव्यावर्त- नादौनां नियमानाम् । क्वचित्कर्मान्तरेऽन्यस्मिन्प्रणयनमन्यस्मिन्वि- मोकः। यथा सांतपनौयाप्रणीतानां दर्विहोमान्ते विमोकः । यथा च महाहविःप्रणीतानां त्र्यम्बकान्ते। यथा चाग्रिचित्यायामहरन्ते विमोकः । अन्तरोपमदौ चिनोतौति श्रुतेः। एवमादिषु ब्रह्मण श्रा विमोकादनुत्सर्ग । १६. ब्रह्मभाग इति समाख्यात श्राध्वर्यवे। ब्रह्मभागो यजमानभाग इति । तस्य प्रणौतासु विमुक्काम ब्रह्मणा प्राशनं कार्यम् । १. इष्टिपशुबन्धाधिकारो ऽनुवर्तते। अदधेनेत्येवमादिना मन्त्रेणाज्यमवेक्षते पत्नौ। कुतः । शाखान्तरात् । शाखान्तर एव चावेचयितुरुपदेशात्तत्प्रयुक्तमवेक्षणम् । अतश्च यूपाइत्यादिषु न भवत्यवेक्षणम् । अमेखिहामीत्ययमौपमिकस्य प्राज्यस्य गुणस्तेन विकारेवनूहः । श्रात्मार्था लिङ्गात् । अतो मुख्यः कुर्यात्परार्था- नौत्ययं न्यायो न भवति । २. प्राज्यमवेक्षत इत्यनुवर्तते। तेजो ऽमौत्येवमादिना मन्त्रे- २ TA C (see hो भ्यावर्मना। यूपाउनिहोम रनि कात्यायमः । om. in A| P A adds पसंखतेम ·शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। . १८ । णाज्यमवेक्षते यजमानः । वेद्यासादनमध्वर्युकढकं । तस्मिविद्यते । अतो न यूपाहुत्यादिषु। परार्थः । श्राशौर्यागाभावात् । इत उत्तरं यजमानाधिकारः । ३. वाचं यच्छतौति सूत्रान्तः । खण्डशस्तू यन्ते। क्रमवर्तित्वा- दाचः । ध्रुवा असदवित्येवमादिना मन्त्रेण भिमशेद्धवौंषि महाज्ये- बहुवचनात् । श्रामन्नानि । प्रासादनक्रमेणेत्यर्थः । अत्र न्यायविदः प्रत्येक मन्त्रावृत्तिमिच्छन्ति । तेषामममवेतार्थत्वात्प्ररुतौ विकारेख- नूहः। याज्ञिकास्तु मकदुचारितेनेव सर्वेषामभिमनमिच्छन्ति । तेषां समवेतार्थत्वादिकारेषु यथार्थमूहः । ध्रुवा असद ध्रुवाण्यमद- नित्यर्थः । यदा त्वेकं तदा ध्रुवममदत् । यदा वे तदा ध्रुवे श्रम- दताम् । ता विष्णो पाहि तानि विष्णो पाहीत्यर्थः । तत एक- हविष्के तदिषणो पाहि । दिहविष्के ते विष्णो पाहि'। यजपति- शब्दो यजमानवचनस्तस्य विकारेषु यथार्थमूहः । यज्ञपती दियज- मानके। यजपतौबहुयजमानके । देशकालयोस्तु भेदे पृथगभिम- नम् । तद्यथा। वरुणप्रघामेषु दक्षिणोत्तरयोविहारयोर्देशभेदात् । पशावाज्यानां वपायाः पुरोलाशस्याङ्गानां च पृथक्पृथक्कालभेदात् । पश्वगाभिमाने यद्यपि बहन्यङ्गानि तथाप्येकप्रदानत्वादेकवचनम्। कुतः। तयो नैव इविषौ श्रपयित्वेति दर्शनात् । मौचामण्यां सुराग्रहाणामभिमर्शनं पुरोलाशविकारत्वात् । पयोगहाभिमर्शनं सांनाय्यविकारत्वात् । अवभृथहविषो नाभिमानमामादनाभावात् । pc (orig) om from farface to gife and icells (in warg ) 0977 विसत्या के। यज्ञाम पवि। . C तुज्यभेदे ।

·१० शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [8. ८. ४-६. परार्थो ऽयम्। कुतः । अत्र हि यजमानो हविःपालनाय विष्णुम- धौच्छति । ४. हविरभिमर्शनादनन्तरं यजमान श्रात्मानमुपस्पृशेत्पाहि मामित्येवमादिना मन्त्रेण। हदयदेशस्थाभिमर्शनमात्मायतना- मिद्धेः। भित्रकाले हविरभिमाने सर्वान्तस्यानन्तरमात्मोपस्पर्शनं प्रकृतिवत् । प्रात्मार्थी ऽयम्। ५. श्रात्मोपस्पर्शनादनन्तरं दृष्टिरमौत्येवमादिना मन्त्रेणाचा- मेत्। एतावानेव मन्त्रो मा विज्ञायौति सकलपाठः । प्रत्यागा- शौर्यागादात्मार्थः । ६. पाचमनादनन्तरमने व्रतपत इत्येवमादिना मन्त्रणाहव- नौये ममिधमाधाय वाग्यमनं कुर्यात् । अत्र हि यजमानेनाहव- नौयो ऽधौम्यते । हे भगवन्नने व्रतपते दुःशकमप्येतद्रुतं त्वत्प्रमादा- दहं चरिष्यामि। तत्र मे शकिरपरिहौणा भवतु । तच्च मे यथा- भिलषितफलसंपत्त्या समृध्यताम् । यत ददमनतान्मानुषात्मत्यं देव- त्वमहमुपेमि। मनुष्येभ्यो देवतामुपेमौत्यर्थः। ततश्च सत्यानृतयो- रिहान्यार्थत्वात्मत्यपि सत्यवादित्वे प्रतत्वेनाभ्युपगते चातुर्मास्यादि- ध्वपि प्रयोक्रव्य एवायं मन्त्रः । वरुणप्रघासेवाहवनौयद्वित्वे ऽन्यतर- स्मिन्ममिदाधानमुपेमौत्यभ्युपगतत्वात् । अवस्थे त्वभाव एवैवमादे- र्यथा सोम इति वचनात् । मांतपनौया चेत् पूर्वकारिवशात् ममि- ष्टयजुरमा ततस्तत्राविमुक्रत्वान्न ग्रहमेधौयायां व्रतग्रहणम् । सोमा- १ . धौष्यते ; sec. In ०ध्ये प्यने । A B •यते ।

·8. ८.७-] शाहायनौतसूत्रभाष्ये। २६१ न्तस्तन्त्र म व्रतग्रहणं कृतत्वात् । तथा च कात्यायनः । श्रन्यन्वा- धानवतोपायनारण्यभोजनदानब्रह्मवरणनि दौक्षणीयाप्रति प्रागु- दवमानौयाया न भवन्ति' मोमे कृतत्वादिति । पित्र्यायां न व्रत- ग्रहणं महाहविषो ऽन्तर्भावात् । प्रात्मार्थ व्रतग्रहणं वाग्यमश्च । पुरुषार्थत्वात्। आचमनव्रतयहणयोः माहचर्यम्। मेयो भूत्वा व्रतमुपायानौति शतपथे श्रुतत्वात् । ७. अग्ने वायवित्येवमादिक मन्त्र जपनमन्त्रार्थ मनमा ध्यायेत् । हे अग्न्यादयो देवा वो युमाकं मलोकतामहं प्राप्नुयामिति। कामो ऽप्युपदेशमामर्थ्यात्। प्रधानयागानन्तरमयं जपो ऽनिर्दिष्टस्थानत्वात् । प्रात्मार्थ श्रागोर्यागात् । ८. यत्कामो वा यजमानः प्रधाने भवेत्तं कामं ध्यायमस्लो- कतां व इत्यस्य पददयस्य म्याने। तद्यथा। कार्याम्। अने वायो विद्युञ्चन्द्रमो दृष्टिभगोयेति। ६. अनुपदस्थमित्येवमादिकं मन्त्रं अपनाकाशं ममुद्रं वा मनसा ध्यायेत् । अस्यार्थ उच्यते। अनुपदम्यं न उपदस्थतीत्यनुप- दस्यम् । अनुपक्षयाईमित्यर्थः । किं तत् । अवाद्यम् । श्रानवानौति प्राप्नुयामहमित्यर्थः । उपदेशमामात् कामान्तरेवपि। निष्कामो ऽपि यथोकं ध्यायेत् । प्रात्मार्थ ागीर्यागात् । १ ( II मनवमि का० ८.।। .

·१६२ [४.६.१-१. शासायनौतसूत्रभाष्ये । । है. १. मयौदमित्येवमादिकं मन्त्रं यजमानो जपेदुपहतो ऽयं यजमान इत्येवमादाविलोपहानशेषे पद्यमाने। ननु दलायामुपय- मानायामित्युक्त कुतो ऽयं विशेषः । उच्यते । शतपथात् । अथ यत्राशिषमाशास्ते तन्नपति मयौदमिन्द्र इत्यादि । श्रात्मार्थ श्रामौर्यागात्। २. अध्न पिन्वस्खेत्यादिको राध्यासमित्यन्तः प्रथमो मन्त्रः । अत्र पितर इत्यादिक भाषायध्वमित्यन्तो द्वितीयः। प्राभ्यां मन्त्राभ्यां पुरोलाशमभिमशेदर्हिषदमध्वर्युणा कृतं मन्तम्। द्वितीयो मन्त्रः प्राचौनापवौतिना प्रयोकव्यः । पिठ्यत्वात्। श्रात्मार्थ: पूर्व पाशौर्यागात् । अत्र केचिदध्वर्यवश्चतुर्धारतस्य पुरोलाशस्य व्यादेश कारयन्ति । इदं ब्रह्मणः । इदं होतुः । इदमध्वोः । इदमाग्नौध- स्येति। अस्य चावधौ राध्याममित्येवमन्तेन यजुषाभिमझने कृते । एतदपि याजमानं शाखान्तरात् । ३. कृत्वाभिमानं ततः पायामवधाय पुरोस्लाममौमदन्तेत्ये- वमादिकं मन्त्रं प्राचौनापवीती जपेत् । ४. प्रजापतेर्भागो ऽमीत्येवमादिना मन्त्रेणावाहार्य ददद्यज- मानो ऽभिमृशेत् । दक्षिणामभिमृश्येत्यवचनाचान्यम्यां दक्षिणायामे- तत्। अत्रोहः । वियजमानके। अतितिरमि मा नौ क्षेष्ठाः । बहुयज- मामके। प्रचितिरमि मा नः जेष्ठाः । अस्य कर्मण एषा दक्षिणेति याधिकामिया सर्वत्र वाव्यम् । परार्थः । १ ।। प्रोन्यः । २ (पवमगे।

·४.१०.-१. पालायन श्रौतसूत्रभाष्ये। ५. अनुयाविष्टेम्बित्यनेनोभयं प्रतिपाद्यते। मत्यनुयाजयागे व्यूहनमिष्टेषु चानुयाजेविति व्यूहति प्रेरयतीत्यर्थः । सुचौ वच्च- माणे । ननु तस्मादेव मिद्धम् । सत्यम् । अधिकानां प्रतिषेधार्थ- मेतत् । कथं व्यूहति । अनेरमौषोमयोरित्यादिमा मन्त्रेण जूझ प्राचौं गमयति दचिणेन हम्तेनोत्तानेन। अनिरमोषोमावित्यादिना मन्त्रेणोपमतं प्रतीचौं गमयति न्युजेन मव्येन हस्तेन । प्रात्मा प्राशौर्योगात्। ततोऽनेकयजमानके सर्वे मह कुर्युः। श्रमको चाम्वारभेयुमन्त्रं ब्रुवाणाः। ६ . याया प्रधानदेवता' तांतामुपलक्ष्य व्यहनं कार्यम् । प्राप्त- मेवैतददीक्षितायनार्थममावास्यार्थ चोच्यते । ७. पूर्व ग्टहपतेरिति यः पनौसयाजेषुकः सोऽत्रावधित्वेन ग्टह्यते। तस्मिन्ननिटे गार्हपत्ये मुवेण जुड़यादेवमेव भाखान्तरे श्रुतत्वात् । प्राग्रहपतेरिति नोकम् । यत्रत्र ग्रहपतियागम्तये- वैता पाहुतयो यथा म्युरिति । पाहुतिधर्मा होमद्रव्यं च परि- भाषामिद्धम् । मन्त्रा निदानौमाह । १०. १. प्रथमा द्वितीयेषु पराक्रम, द्वितीयास्तृतीयेषु पराक्रमध्वं तृतीयाचतुर्पषु पराकमध्वं चतुर्थाः पञ्चमेषु पराकमध्वं पक्षमाः १ ( ) यथाप्रधाम । २ 13:aultdवरण धर्माणामधिपवे मोहामा मधिपते प्रजापने प्रजानामधिपने देवा देवेष पगक्रमश्वम् ।

·शाप्लायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४.११.१. षष्ठेषु पराकमध्वं षष्ठाः सप्तमेषु पराक्रमध्वं सप्तमा अष्टमेषु परा- कमध्वं अष्टमा मवमेषु पराकमध्वं नवमा दशमेषु पराक्रम, दशमा एकादशेषु पराक्रमध्वम् । ईदृशस्य शाखाम्बरे पठितस्य प्रयोकव्यस्य संक्षेपमाह। २. एवं मझ्यानुपूर्वण प्रत्यादायोत्तरं प्रथमया विपरिणम्य ततः सप्तम्यन्लेन मंदधदेकोत्तरमेकोच्चयेनेत्यर्थः । श्रा एकादशभ्यो यावद्द- ममा एकादशेषु पराकमध्वम् । ततः । ३. अने पृथिव्या इत्यारभ्य स्वाहाकारान्तो मन्त्रः । अयमि- त्यस्य स्थाने यत्कामो यजमानस्तं ब्रूयात् । यद्यथा । स्वर्गप्राप्तिम समृध्यताम्। खर्गो मे कामः समृध्यतामित्यपरे। ४. प्रजापते न वदेतान्यन्य इत्यमया चतुर्थों होतव्या। मङ्ख्या- वचनं मियमार्थम् । अनेकयजमानके ऽपि न प्रतियजमान होमः। जहचते । अयं नौ कामः दियजमानके। अयं नः काम इति बजयजमानके । ११. १. था प्यायतामित्येवमादिना मन्त्रेण यजमानः ममिष्टय- जुहीममंनिधौ सुचमाज्येनाप्याययेत् परार्थ: । १ A •म! २ A adds हिमायां । पाप्यायनां० एभ्यः सूर्याया० न यजय नां नामानि प्रति । देवयङ्गयो देवाहोतुमिचकाः पर्याप्तेन तेनेयं वा चा प्यायताम् । पुनःपुनः पूर्यनाम् । सूर्यायाः सूर्यपत्या उषाया गोरूपधारिण्या जपः पयःपूर्ण समसंधान व पाप्यायमा। किं च। पदित्या वेदिरूपायाः प्रथिया उत्सने वर्तमामा वा उपधारा महापारा पमःपमः सिचमानाभिराग्यधाराभिरमा पन एव । । वाम instead of qषम् In murg. पूर्व प्रतेन पूरयित्वा प्रवाभिषांचं वर्षपनि ।

·१. ११.२-१९.] शादायकत्रौतसूत्रभाश्थे। २. अध्वर्युकर्डकः ममिष्टयजुरित्यास्यो होमः । तत्र बजमानः पाचमवारभते । मामात्परार्थः । ३. मदमि सन्म इत्येवमादिना मन्नण पूर्णपाचमध्वर्युसमर्पित- मनिमश्य यास्तचापस्ताभिर्दिशो व्युदुचति । वक्ष्यमाणकर्मन्येता अभिषिञ्चतीत्यर्थः । श्रात्मार्थ श्राशौर्यागात् । ४. वक्ष्यति । महत्महन्मन्त्रेण दिदिस्तूष्णौमिति । अतर प्राथेत्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौं दिशं व्युदशति । मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रेणैकवारममन्त्रकं दिः। ५. अपसव्यं कृत्वा पूर्ववदक्षिण दिशं व्युदुचति । दक्षिणयेत्येव- मादिना मन्त्रण। ६. प्रतीच्यत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतीचौं दिशं व्युदुर्शता यज्ञो- पवौती पूर्ववत् । ७. उदीच्येत्येवमादिमा मन्त्रेणोदीचौं दिशं व्युदक्षति पूर्ववत् । ८. ऊर्ध्वयेत्येवमादिना मन्त्रेणोधी दिशं व्युदति । मन्त्र- लिङ्गात् । इतिकरणो मन्त्रान्तप्रदर्शनार्थः । अर्थभेदात्तु प्रतिदिन यथोको मन्त्रभेदः । ८. उतार्थमेतत् । पूर्णपाचाभिमर्थनमायौर्यागादात्मार्थम् । दिना व्युदक्षणमपि तत्संयोगात् । १०. विष्णुक्रमान् क्रमत इत्येवमन्तं सूत्रम् । न्यबन्तानि खणशो व्याख्यायन्ते। क्रमार्थवायं प्रत्ययः। श्रापो हि हा मयोभुव इत्येव- माद्याभिस्तिभिर्युक्षणमेषा प्रपो ऽभिमप्य । ११. पच्छायं वो महतः शोक एतु । धयोरोजमा सभिता ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४. १२.१-३. रजामौत्याभ्यां मन्त्राभ्यां ता अपः प्राचौनिनीयोदौचौर्वेति दिखि- कल्पः । १२. समुद्रं व इत्येवमादिना मन्त्रेण प्रकृता अपो ऽभिमन्त्र- येतानुपस्पृशन् । अभिमन्त्रणं तदभिमुखेन भक्त्या मन्त्रोच्चारणम् । १३. शं नो देवीरभिष्टय इत्येवमाद्याभिश्चतसृभिरुरो ऽभि- मृशेत् । १४. ममिन्द्र णो मनमा नेषि गोभिः संवर्चसेत्याभ्यां मन्त्राभ्यां प्राणनुपस्पृशेत् । ब्रह्मलोकेन क्रमेण । १५. अनु न इत्येवमादिना मन्त्रेण मुखमण्डलं पाणिना विशोधयति ततः । १२. १६. विष्णुक्रमाख्यं क्रमणं करोतीत्यर्थ: । क्क पुनस्तत्करोतीत्यत १. वेदेयो दक्षिणश्रोणिदेशो दक्षिणापरः कोणः । तस्मादा- रभ्य क्रमते तावद्यावदाहवनीयः । २. स्थानाद्दक्षिणं पादं गमनाभिमुखमुद्यम्य वेदे स्त्रिभागमात्रे स्थापयेत्। दिवि विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रए। तस्मादध्वनो होनतरं मयं स्थाययेत् । ३. अन्तरिक्ष विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रण द्वितीयं क्रमणं कुर्यात् । Bउपखमम् ·8. १२. 8.-१३.] भासायमत्रौतसूत्रभाष्ये ४. पृथिव्यामित्येवमादिना मन्त्रेण हतीयं क्रमणं कुर्यात् । ५. दिनु विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रेण तिर्यक्पादं निदधाति। न तु कामति परस्मैपदोपदेशात् । ६. तमहमित्येवमादिक' उदो वाक्य शेषः । समानस्तुल्यः । सर्वेषु मन्त्रेषु प्रयोक्रव्य इत्यर्थः । ७. अगन्म स्खरित्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौं दिशमोचते । ८. ईचत इत्यनुवर्तते । मं ज्योतिषाभूमेत्यनेन मन्त्रणाहव- नौयमोचते। वरुणप्रघामेवाहवनीयो दौ। तयोर्दयोरपौक्षणम- विशेषात् । जहश्च न भवति । ज्योतिःशब्दम्य दौप्तिवाचकत्वात् । ६. ईक्षत इति वर्तते। समहमित्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौमेव दिशमौनते । एवकारान पूर्वेण मह विकन्पः । १०. जपतौति सूत्रच्छेदः । ल्यवन्तानि तु खगड़गो व्याख्या- यन्ते । एवं च निर्देश: क्रमार्थः । स्वयंभूरित्येवमादिना मन्त्रणा- दित्यमुपतिष्ठते। दर्शनगोचरं गत्वा । कुत एतत् । अयात्रवेत्येव- मादिना ग्रन्थेन महाव्रते विशेषात् । ११. ऐन्द्रौमावृतमित्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणं बाहुमा- वर्तमानमवावृत्य । होटवदिति नोकम् । तत्रावर्तनमात्रमत्र तु भ्रमणमिति विशेषात् । १२. मव्यावृद्भूत्वा एन्य गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति शेषः । कथ- मुपतिष्ठते तूष्णीं मन्त्रण अत्यत आह । १३. अमे ग्रहपत इत्येवमादिको मन्त्रो गाई पत्योपस्थाने । १ . •त्येवमादिना। २ (मविशेषात् ।

·२९० शासायमौतसूत्रभाष्ये। [४.१३.१-१ अमुव्यादित्यस्य स्थाने पञ्चम्यन्तं पुत्रनाम कीयात् । प्रत्येकम् । सर्वेषां तु पुत्राणाम्। नामानौति बहुवचनात् । नामग्रहणप्रयोग उच्यते । अम्यूरि नो गार्हपत्यानि सन्तु शतं हिमा मयं देवदत्तात्। अस्थूरि• मयं यज्ञदत्तात्। एवं यथापुत्रमस्र्यादेरावृत्तिः सामर्थ्यात् । १४. भूर्भुव इत्यादिमा मन्त्रणास्य प्रकृतस्य गाईपत्यस्याङ्गार- मुपस्पशेत् । १५. यजो बभूवेत्येवमादिकं मन्त्र स्वदेणे स्थितो जपेत् । १६. यथा प्रावतग्रहणत् । १७. अग्ने व्रतपत इत्येवमादिना मन्त्रणाहवनौये समिधमा- दध्यात् । १८. विसृष्टवागनन्तरं कुर्यात् । . १३. १८. यो नो दूर इत्येवमादिना मन्त्रणाहवनौयस्य मक्कानि विचामाणि दणकाष्ठादीनि दग्धशेषाणि तस्मिवाहवनौये प्रक्षिपेत् । गोमाँ अग्ने ऽविमाँ अश्वी या इत्येवमादिकं बचं यज- मानदेश प्रामौनो जपति । १. प्रजातिकाम इति सूचानमः। व्यबन्तानि तु खण्डमो याख्या- यो। उदयं तमसस्परि । तचक्षुर्देवहितं शुकमुच्चरत् । संदृश स्त इत्येवमादिकं यजुः। एतैस्विभिर्मन्त्रैरादित्यमुपस्थाय । २. यथा पूर्वमुकं दक्षिणं बाड़मवावृत्येति । ३. मयाबोपविश्य ततः ।

·8. १०.१-२.] शादायमौतसूचभाष्ये। २९६ ४. इदं हविरित्येवमादिना मन्त्रेण पयोभक्षं कुर्यात् । प्रजा- तिकामः प्रसूतिकाम इत्यर्थः । ५. मभूतिर्दृद्धिस्तामिच्छन् संधुभूषन्नित्युचते। दधिक्रावणो प्रकारिषमित्यनेम मन्त्रेण 'दधिभदं कुर्यात् । वामदासमुच्चय- प्रतिषेधः । १. सं यज्ञपतिराशिषा। अनेन मन्त्रेण यः समास्यातो यजमानभाग इति तं प्रानाति । ७. प्रवमति मति यजमाने समिष्टयजुषा महाध्वर्युर्जुहुयात् । म प्रातिनिधिकः । पनौ वा भक्षयेत् । एवमों होमोपदेशः । १४. १. यजमानाधिकारो ऽनुवर्तते । अग्निहोचदर्थपूर्णमामचातु- र्मास्यादौनि कर्माणि मुमूर्यजमानस्य यथाचोदितकालानपेक्षया जीवतो यजमानस्य भौघ्रं प्रधानकरणमात्रेणापि संस्थायामि । २. यद्यपि प्रक्रान्तापरिसमाप्ने कर्मणि यजमानो मियते तथापि तदम् तत्कर्म । नास्ति तस्य समापनम् । ममापयितुर- भावात् । २. एवमाधाः क्रिया नैरन्नर्यण हत्वोपोहन्यमिभिः। ताः कियाः क्रमेणोच्यो । यानि या प्रकान्ते कर्मणि हवौंषि मंभवन्ति तानि तत्र यो ऽयं पाहवनौयो मुख्यस्तस्कार्य वा वर्तते तर प्रक्षेप्तव्यानि । १B •निधिका ।. . B कासयोरपषषा। १४ प्रामो ऽपरिममाझे।

·२०० शाह्यायनश्रौतसूत्रभाष्ये । [४.१४.४-११. । ४. संहार्य वापयित्वेत्यर्थः । रोमनखानौति रोमशब्दः केश- श्मश्रोरप्युपलक्षणार्थः । प्रेतग्रहणं पत्न्या अपि पूर्वमारिण्याः क्रियार्थम् । ५. प्रामुत्य प्रेतमनुलेपनपुष्पादिभिरलंकृत्य। एतदृहे कृत्वा अन्यदक्ष्यमाणदेशे कर्तव्यम् । कः पुनः स देश इत्यत आह । ६. किं कुर्यादित्यत आह । ७. दूत उत्तरं प्राचौनावौतिना कर्तव्यम् । कुत एतत् । श्राचारार्थवादमन्त्रलिड्नेभ्यः । अपेत वीत वि च मर्पतात इत्या- दिना पूर्वानं देशं पलाशशाखया विमृज्य । ८. स्फ्येन करणभृतेन उन्मृज्य उद्धृत्येत्यर्थः । अभ्युक्ष्य । अनिरुपमिच्येत्यर्थः । कृत्वैवं देशसंस्कारं ततः । १. प्रागदक्षिणाभिमुखौं प्रागदक्षिणायैः काष्ठेचिति' कृत्वा । १०. तस्या एव काष्ठचितेः पुरस्तादावनौयं निदध्यात् । पश्चाद् गार्हपत्यं दक्षिणतो दक्षिणाग्निम्। ग्टह एवोद्धरणं कृत्वा शकटेन नौयन्ते । अग्नयो यजमानश्च शाखान्तरात् । ११. काहचितिमारोपयितुं गाईपत्यं दक्षिणानिं चान्तरण यजमानशरौरं नयेत् । ननु प्राप्त एव न्यायतो यजमानस्य संचरः । उच्यते । प्रवासे मृतस्याहतस्य व्यवेतो ऽनौन् प्रवमति तेन चैवोत्मृच्चत इत्याहवनौयं दक्षिणाग्निं चान्तरेणाहरणशङ्का स्यात् तबिवृत्त्यर्थं वचनम्। २ Com. काठः gd om. the words from * to १ A C पापाय भावानरान् ।

·४. १४. १२-१८] शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २०१ १२. काष्ठचितौ उत्तानं शबं निपात्य ततः । १३. दक्षिणतश्चितेः पश्चादा गां चानुस्तरणोमजां वा । अनुस्त- रणीति तस्याः संज्ञा । वक्ष्यति। अनुस्तरण्या गोश्चर्माधिषवणमिति । अजां छागौं रोहिणीमेव। अनयोरन्यतरां दक्षिणमुखौं प्रोभ्य प्रकर्षण गले गाढं बद्देत्यर्थः । ननु उभः कुम्भपूरणे स्मर्यते। मत्यम् । अनेकार्था हि धातव इत्यदोषः । प्रयोगश्च मंदृश्यते । दामा यदों मसमुन्धमवाधुरिति । ननु छान्दमप्रयोगदर्शनात्तत्रैवायं माधुः कथं मुत्रकारेण प्रयुकः । उच्यते । वेदार्थव्याख्योन्मुखानां नायं दोषः । १४. तम्या अनुतरण्या जीवन्न्याः मंजताया वा वृक्कावरू- मनग्नावरुभ्यामुद्धरेत् । पृष्ठतः पृष्ठेनेत्यर्थः । १५. तौ वृक्को दक्षिणानावौषट्षणौ कृत्वा तत अति द्रव मारमेयो श्वानाविति द्वाभ्यामृग्न्यां हस्तयोः प्रेतस्य निदध्यात् । अनाहितानेरौपामने इम्वाहार्यविकारत्वात् । पिण्डपिटयजवदिति मर्वमेतद्भवतीति वृद्धमंप्रदायः । १६. प्राणायतनानि मुग्वं नामिके चक्षुषो कौँ तेष्वेकक हिरण्यशकलं निदध्यात् । १०. अमेवर्म परि गोभिर्व्ययस्वेत्य नया सचा अनुम्तरणीवपया बस्य मुखमण्डलं प्रच्छाद्य ततः । १८. दक्षिणे हस्ते ऽपाण्यानेय्यभिमुखानि कार्याणि प्रेतपादौ चति देवयुवं जुहमाग्नेय्यग्रां मादयतीति शेषः । जुहादौनामनेकत्व- १B C (in an) पूर्वाधिकार त्वान् । Bon. प्राणायममानि । has on). दक्षिण इन जमादयोति ; Iii ng. भानय्यपा । देवयवं currected । देवय। . २ 26 ·२०२ २०२ शामायन श्रौतसूत्रभाष्ये। [8. १४. १६-२६ । संभवे सर्वेषां यथास्थानं प्रतिपत्तिरविशेषात् । सत्त्रेषु मत्त्रिणां माधार- पणन्यन्यानि पाचाणि भवन्ति । तेषां मत्तान्त उत्सर्गः । तादर्थ्यात् । श्रतश्च मत्त्रिणो मृतस्य खैरेव पाचैर्दाहः । अपि वान्यानि पाचाणि माधारणमि कुझेरनिति मीमांसकाः । संस्थितदर्शपूर्णमासस्य कृतप्रयोजनान्यपि धारयेद्दाहाय। अनाहिताग्यग्निहोत्रायणिनो: स्थालीपाकपूर्णाहुतिसुचौ जुहूविकारत्वात् । तेन पृषदाज्येन च पूरयित्वा मादयेच्छ्रुत्यन्तरात् । श्रानुस्लोम्येन च न्यायात् । १६. सव्ये पाणौ शबस्योपभृतं कुर्यात् पूर्ववत् । २०. ध्रुवां एतेन पृषदाज्येन च पूरयित्वा प्रारदक्षिणाचौमेवी- रमि सादयेत् । २१. तथैव पूर्णमनुलोमां च कण्ठे स्थापयेत् । २२. अग्निहोत्रस्नुवमैष्टिकं च वपाया उपरि नामिकयोः प्रदेश स्थापयेत्। ननु नामिकयोरित्युक्त वपाया उपरीति कथं गम्यते । वपया मुखं प्रच्छायेति पूर्वविधानात्। एवं च सत्यन्येवपि प्रदेशेषु वस्त्रान्तहितेषु मादनं युज्यत एव । २३. प्राशिवहरणपात्रं दक्षिणे कर्ण निदध्यात् । २४. प्रणीताप्रणयनं मव्ये कर्ण निदध्यात् । २५. पुरोलाशकपाला नि शिरसि स्थापयेत् । २६. आत्म ग्रावाण इति केचित्पठन्ति । म च पाठः मम्यग- सम्यगिति, श्रुतितो निर्णयः । १ B om नेषां to मादात् । २ C (in marg) चाग्नेय्यपाम् । ३ C (sec. b.) प्रयुज्यन। ४ (दस्यः in marg.रु।

·१.११.२०-३६.]
शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये।
२७. ममवत्तधानी मिलापात्रीमुदरे कुर्यात् ।
२८. निदध्यात् । पाण्यावित्यविवचितं वचनम् ।
२८. पूर्ववत् ।
३०. क्रत्वर्थस्य कृष्णा जिनस्य प्रतिपत्तिन पुरुषार्थस्य ।
३ १. उपस्थ उत्सङ्गः । तस्मिवरण निदध्यात् । प्रचापि
द्विवचनमविवचितम् ।
३२.
ऊर्दियोरप्युल्लूग्वलं निदध्यात् । अष्ठीवतोर्मुमलम्।
अठौवच्छदेन' शुष्कमद्धे उच्यते ।
३३. शूपिं च कटं च शूर्पशकटे। ते पादयोर्निदध्यात् ।
३ ४. पादतो ऽमिहोत्रपात्राणि उपवेषम्याम्लोकूर्चादौनि।
अनाहिताग्ने: पार्वणपिढयजपात्राणि । विकारेकत्वात् ।
२५. जुहादौनि मर्वाण्युरोकृत्यो' तानौति । एतेन पृषदा-
ज्येन चामंस्कृतेनाप्रदेयत्वात् । सर्वाणि पूरयित्वा पाचाणोतराणि
च । तानौति वचनात् ।
३६. अयं वे त्वत्त्वमित्येवमादिकया षट्पदया उपोहन्ति ।
प्रापयन्यग्निभिराहवनौयगाईपत्यदक्षिणाम्याख्येयजमानगरीरम् ।
पुत्रादयो यथाधिकारम् । अमौ स्वाहेत्यमावित्यम्य स्थाने प्रेतमा-
मग्रहणं प्रथमान्त मामात् ।
१ | 10t_in अष्ठोवन्नो जान नौ इति पञ्चमारक यदि भाननिनि मन्त्रभाष्ये ।
अष्ठो वभ्यां वानभ्यामित्यय में कसभ्यामिति मन्त्रभाष्य च ।
र। ग्रः मर्वण पिj
पिट।
६ (मवामि पुगेरुत्य The ling of B I ha: not notel ४ ।
यथाविकान्।

·२०४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४. १५.१-६. १५. मैनमग्ने वि दहो माभि शोच इत्येवमाद्या दश जपित्वा मव्यावृतः सव्यं बाहुमन्वावृत्यानवेक्षमाणा:१ पृष्ठतो ऽनिमौलयन्तः शौघ्र प्रक्रामन्ति । प्रागुदमुखाः । २. मृत्योः पदं योपयन्तो यदैतेति द्वाभ्यामृग्भ्यामनुमन्त्रयते प्रक्रामतः पुरोहितो ऽन्यो वा । ३. पापो हि ठा मयोभुव इत्येतत्सूकम्। मना च मोम जेषि चेति सूकम् । श्राभ्यां मूकाभ्यामुदकं संस्पृशन्ति । स्नाती- त्यर्थः। कथं स्नान्ति। शिरांस्युदके नमनेनाप्रवेशयन्तः अमंधाव- मानाः परस्परमङ्गान्यननुघर्षयन्त इत्यर्थः । ४. प्रत्यायन्तौति सूत्रच्छेदः । ल्यबन्तानि तु खण्डा उच्यन्ते । श्रमाविति नामग्राहं मपिण्डा उदकाचलिमेकं दद्युः । ५. उदकादुत्कामन्ति । श्रापो अस्मान्मातरः शुन्धयन्वित्येव- मादिना मन्त्रेण । अहतमधोतं नवं वामः परिधायानन्तरम् । तच्चक्षुर्देवहितं शक्रमुच्चरदित्येवमादिना मन्त्रेणादित्यमु पस्थाय ततः । ८. कनिष्ठो ऽग्रत दूतरे तमनु । एवं प्रत्यागच्छन्ति ग्रहान् । मपिण्डा बहुवचन निर्देशात् । ८. एकस्मिन्नुदपात्रे दूर्वाकाण्डानि यवा धान्यत्वेन प्रमिद्धाः । मर्षपा पोषधिविशेषाः। एतत्त्रयं निक्षिप्याई अशुष्के गोमये । •पेक्ष ।

·8. १५. १०-११.] शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २०५ १ निधाय ततः अश्यन्वती रीयते भरभध्वमित्येवमादिना मनोणाभ्य- कममानमग्निं च यच पूर्वीकमुदपात्रमेतत्वयमपि संस्पृमन्ति मपिण्डाः। १०. अधःशय्या भूमौ शयनम् । श्रासनमप्यध एव । अन्यत्र साहचर्यदर्शनात् । हविष्यमधारालवणं तनक्षता। भावप्रत्ययनिर्देशो लिङ्गमङ्मयोर विवक्षार्थः। ततश सर्व मपिण्डास्तत्स्त्रियश्च ब्रतानि कुर्युः । प्रत्यूहनमकरणं नित्यानां कर्मणां सन्ध्योपामनादौनां दृष्टार्थानां च यथाप्राप्तानां च कृषिनिकर्तनादौनाम् । किमवि- शोषेण । नेत्युच्यते । वैतामवर्जम् । वैतानं चेताग्निकर्म। तस्याप्रति- बन्धः । कियन्तं कालमेतानि व्रतानि। उच्यते । एकरात्रमेकमहो- रात्रमित्यर्थः । त्रिरात्रं वा । एवमेव नवरात्रं वेति विकन्यः । श्रा वा मंचयनातानि। अस्थिमंचयनं वक्ष्यति । अपरपचे मंधि- त्येत्यादिषु । श्रा वा तम्मातानि भवन्ति । स्मतिमिद्धम्य वचन- मन्यथाकरणे व्रातपत्यर्थम् । २१. अघाब्देनात्र मरणमुच्यते। येष्वहःस मपिगडमरण मंवृत्तं मान्यघाहानि । कतमानि पुनम्तानि । मरणादारभ्यैकराचादौनि। यानि प्राप्तान्युकानि तानि न वर्धयेयुर्नाभ्यधिकानि कुर्युः । कर्मानधिकारव्रतेनं व्याप्नुयुरित्यर्थः । एतदनेनोच्यते । पक्षो ऽन्तनवाहं भवति तत त्रा वा मंचयनादित्ययं पक्षो ऽङ्गी- १ (नम्य प्रनिषधः। PAC (orin) बमोचने I} (', ec. h) अन्यनोचते। पाक नवाई CITY मरवाह। ३ ·२०६ पाहायन श्रौतसूत्रभाष्ये। [४. १५. १२-१६. कर्तव्यः । अथ चेदूधैं नवाहान्नादर्तव्यः । वर्णत्रयस्थाप्येतदसंयोग- विधामात् । इति ह स्माह कौषीतकिरिति स्वपक्षदृढीकरणार्थं श्रुतिप्रदर्शनम्। १२. अरण्ये निखनन्तीति सूत्रच्छेदः। अपरपक्षः कृष्णपक्षात- स्मिन् या अयुजो विषममध्याका रात्रयो मरणादारभ्यैकचिपञ्च- सप्तस संचयनमस्यां संगोपनं पूर्व पलाशपुटे तन्त्रान्तरदर्शनात् । १३. यं त्वमने समदह इत्येताभ्यामृग्भ्यामुदकेन चौरमिश्रेणा- स्थौ नि निर्वाप्याम्यां तापमुपशमय्येत्यर्थः। विगततापानामपि निर्वा- पणमविशेषात् । १४. शरीरशब्देनात्रास्थौन्युश्यन्ते। तान्यनन्तरं पुराणे घटे प्रक्षिपेत् । १५. उत्ते स्तनामि पृथिवौं त्वत्परौत्यनेन मन्त्रेण तं घट म्हालोष्टेनापिदध्यात् । १६. उच्छूञ्चस्व पृथिवि मा निबाधथा इत्यनेन मन्त्रे खाते सुरुंगयामित्यर्थः । तस्यां निखाय प्रवेश्य ततः । १७. उच्छृञ्चमाना पृथिवी स तिष्ठत्वित्यनेन मन्त्रणा परिमिते ऽवदध्यात्। परिमितं चित्यक कुलकं श्मशानमित्येको ऽर्थः। तच्च परिमितदारं क्रियते । तत्रास्थिकुम्भं सुरुङ्गायां प्रवेश्यावस्थापयेत्। १८. यदेतत्संचयनं निखननोपलचितमेतदरण्ये कुर्वन्ति । १८. अग्निभिः संस्कुर्वन्तौति सूत्रान्तः। उपलभ्यमानानि शरीराण्येवापत्य यथोक्ता क्रिया। गरौरेष्वदृश्यमानेषु पुरुषास्थि- १ . निर्वाणम् ; in marg यप। २ (सुसंगयां सुरंगायां ।

·8. १५.२०-२६. पाडायन श्रौतसूत्रभाष्ये। समानमङ्ख्याकैः पलाशवन्तः प्रतिनिधिकरणम् । तदच्यते। चौणि षष्टिशतानि पलाशयन्तानि विन्यस्तव्यानौति वाक्यशेषः । कथमि- स्याकाक्षित बाह। • २०. वक्ष्यति। पुरुषाकृतिं कृत्वेति । तस्या आक्षतेः शिरमि कर्तव्ये चत्वारिंशत्पलाशवृन्तानि निदध्यात् । २१. ग्रीवायां कर्तव्यायां दश यथाप्रदेशं निदध्यात् । २२. बाहोः कर्तव्ययोः शतं निदध्यात्। किं विशिष्टयोर्वाकोः । अंमान्मयोः। एकोऽमणब्दोऽमफस्नकवचनः । अपरोंऽमनिर्धातुरनु- शब्दपूर्वा गत्यर्थः । तेनैतदकं भवति । श्रमानुगतयोः श्रममहित- योरिति यावत् । २३. उरःस्थले कल्पयितव्ये त्रिंशत्यलाशन्तानि निदध्यात् । २४. जठरमुदरं तम्मिन् कल्पयितव्ये यथाप्रदेशं विंशतिपलाश- सृन्तानि निवेशयेत् । पलान्तानि लौकिकेन शब्देन पक्षाशबि- टकान्युच्यन्ते । २५. वृषणप्रदेशे षट् पलाशवृन्तानि अवम्यापयेत् । २६. चत्वारि पलाशवृन्तानि शिश्ने कन्पयेत् । २७. ऊवाः कर्तव्ययोः शतं पलाशवृन्तानि निवेशयेत् । २८. द्वयोरपि जानुजवाष्ठीवत्समुदाययो: त्रिंशत्पलाश- तानि निदध्यात् । २८. पादयोरगुलीषु च मर्वासु यथाप्रदेशं विप्रतिपलाश- सन्तानि निवेशयेत् । । यिमान।

·२. २०८ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४.१६.-१. ३०. अविकलाङ्गे यजमाने प्रमौत एवं बौणि षष्टिशतानि । विकलाङ्गेऽपि सङ्ख्याहानिराकृतेः प्रतिनिधित्वात् । ३१. उक्रया पलाशवृन्तरचनया पुरुषाकृतिं कृत्वा तत अर्णा- सूत्रैः स्थूलास्थलमध्यमैः स्नायुवत्परिवेक्ष्य क्रमेण यवचर्णेभिवद- स्थिभिन्नः प्रलिप्य मर्पिषाभ्यज्यानन्तरमग्निभिर्दाहादिसंस्कारेण मंस्कुर्वन्ति पुत्रादयः । एवमेव शाखान्तरविहितत्वात् । जौवतः कर्माणौत्युक्रम् । यदा पुनर्जीवत एव पत्नी मियत ततो यजमा- नेन किं कर्तव्यमित्यत आह । ३२. अस्मिन्वाक्ये नियोगत्रयमुत्प्रेक्षते । पूर्वमारिण्या अग्नि- संस्कारो ऽन्यानयनमाधानं च। तत्र पूर्वमारिण्या अग्निसंस्कारा- याथाकाम्यं वचनात् । अन्यानयनमर्थाचितं पुनराधानं तु विधीयत इति। मांतपनेन वेति । संतापजैरित्यर्थः। संतापजैरितिकर्तव्यतार यजमानदाहविषया शतपथे पद्यते। दहाप्यविरोधात्मैव द्रष्टव्या । इत्यमेव कुर्यात्तिस्र एव स्थालौरेष्टवै ब्रूयात्तासु गोमयानि च भाम्बस्लानि चावधाय नाना त्रिम्वनिषु प्रज्यात्। ते ये ततः मंतापादग्नयो जायेरस्तेरेनं दहेयुरिति (१२. ५. २.३) । इत- रेषां परित्यागः कृतार्थत्वात् । १६. १. परिधिकर्मति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम्। परिधि- PA C' संतापजेमिकत• B_not quite legible. ९ B १ पुमराधामं च । दारोगा।

·8.९८.३-.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २. मङ्गलं शान्तिरनिष्टान्तर्धानमित्येको ऽर्थः । तदर्थं कर्म परिधिकर्म। तद्ब्रतापवर्ग कर्तव्यम् । व्रतान्युकान्यधःशयादौनि। नदन्ते प्रेतकर्म कृत्वा प्रत्येनमा सपरिवारेण ग्टह्ये ऽनौ कर्तव्यम् । प्रत्येना मृतस्य प्रत्यनन्तरो रिक्थभागुच्यते । कथं कर्तव्यमित्यत आह । २. अनड्वान् बलौवर्दः । तदीयं चर्म रोहितं वर्णतः । तत्प- चादरुदम्यौवं प्राग्यौवं वोपरिलोम चोपस्तौर्य तस्मिविक्थभाज: सर्व एवोपविशन्ति । दर्भषु चोदगग्रेषु प्रागयेषु वा । ३. जुहोतीति सूत्रान्तः । ये चर्मण्युपविष्टास्तांश्चाग्निं चान्तरे- पाश्मानं सृताभ्यक्रं स्थापयित्वेदमन्यत् प्रतिश्रुतहोमविधेरभ्यधिकम् । ४. पाम्या रथाङ्गत्वेन प्रमिद्धाम्ताः परिधिवदावमथ्यस्य पश्चाद- क्षिणत उत्तरतश्च कृत्वावस्थाप्येत्यर्थः । ५. कृत्वे ति वर्तते। मौमयमनियतमझ्याकमिन्धनाथं पाला वेधं च तूष्णौं प्रोचितमनौ प्रक्षिपेत् । ६. वरण विकारेण कमविकारेण वा सुवेण वक्ष्यमाणा श्राज्या- हुतौर्जुहोति । ७. दक्षिणं पाद तिर्यञ्चमितरम्य जलाया अधो न्यम्यतरं चैवमेवेतरम्य एवमामानः कृतोपम्य उपम्यकृत् उच्यते । इत्थंभूत ऋत्विक् नहोति । किं चान्यत् । ममन्चारधषु यानि कर्माणि प्रत्येनमा महोपदिष्टानि तेवचारधेषु । मंशब्दात् कृतोपग्येष्वन्वार- चिति लभ्यते। कनमे पुनम्ते पाहुतिमन्त्रा इत्याकालिन्त श्राद । ८. दमं जोवेभ्यः परिधिं दधामि इत्येवमादिकाम् । यात्र- १ Com पागप वा। २ ( नांयानि पिचा। 27 ·२१० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४.१६. ६.-१६. . वैदिका' परैतु मृत्युरित्येवमादिकां द्वितीयाम् । अप नः शोशुच- दघमिति सप्ताग्ने नय यस्त्वा इदा त्वं नो श्रम अधरादित्येता पारुणे ऽग्न्धन्वाधान उकास्ता दहातिदिष्टा याश्चारुणे दशावा- धान इति। दूष्णीमित्येवमन्तं सूत्रम् । खण्डास्तु व्याख्या क्रियते । द्वादश हुत्वा प्राक् खिष्टकतो वक्ष्यमाणमित्येवमयं मयावचनम् । यथाहान्यनुपूर्वं भवन्तीत्याभ्यामृग्भ्यां दक्षिणमंसमनु चौपविष्टानोचते। ११. अञ्चनं त्रैककुदादि तेन मंमृश्य ततः। १२. दर्भशलाकाभिः स्त्रीणामविधवानां चर्मण्युपविष्टानाम- होण्यनकि दक्षिणं पूर्व मव्यमुत्तरमिमा नारीरविधवाः सुपनौरि- त्यनेन मन्त्रण। १३. प्रतिस्त्रियमेवं कुर्यात् । १४. उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याभ्यामृगभ्यां हावको ऽनुमन्त्रयते । प्रत्येनःप्रभृतीनुत्तिष्ठतो ब्राह्मणस्य दक्षिणं बाहुमन्वारब्धान्। एवं व मति तैाह्मणस्य दक्षिणं बाहुमन्वारभ्योत्थातव्यमिति गम्यते । १५. अनडुहो वा पुच्छमन्चारधानुत्तिष्ठतो ऽनुमन्त्रयते । १६. अनड्वान् शकटवाहः । नवं वस्त्रम् । कांस्यश्च वो यदि कृतः स एव देयः । २ C पधरादिति वा दशभिरिरं ता चारण । १ ll om. यानुर्वेदिगं । २ लांमज्य।

·४.१७.१-४.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २११ १७. दक्षिणतो उमेर्वस्वहिरण्यादिवित्तमवस्थाप्य' प्रत्येनाः पेहकर्णापाकरणममर्थः त्रिः प्रदक्षिणं धनं करोति । १८. यदेतत्परिधिकर्माकमेतत्प्रत्येनसि मति भवति । १७. १. गायकर्मप्रमङ्गेनायं शूलगवाख्यः काम्यः शाखापशरिहो- यते। श्रुत्यन्तरोतत्वात् । स्वशाग्खायामष्यथ यत्स्वेरनिभिर्यजमानं मम्यापयन्तीत्यम्यानन्तरं (को • ब्रा० ६.१०) प्रजापतिः प्रजातिका- मम्तपो ऽतप्यतेत्युपकम्य भवार्वादोनां नाम्नां शूल्लगववपाहोममन्त्र - दृष्टानामर्थवाददर्शनादिहेव सूत्रकारेणोकः । तत्र स्ट्रं गवा यजत इत्यनेन श्रुत्यनुकरणेन रुद्राय गोद्रव्यको यागो विधीयते । स्वम्त्य- यनायानर्थापामनायेत्यर्थः । २. प्रमिद्धा झम्य गावान्तरेचप्येषा मंजा । रौद्राश्च भूरिश: शून्लादयो रोगाः। या ते दिद्युदवसृष्टा दिवस्परीत्यवमादिभि- मन्त्रलिङ्गेम्तत्रतत्र दृश्यन्ते। तन्निवारणार्थ चेतत्कर्म भवतीत्येतदपि मंजया जापितं भवति । इतिकर्तव्यतामिदानोमाह । ३. गुद्धपने शुक्रपक्ष इत्यर्थः । उपोय्येति पूर्वद्युतिं यथोकं हत्वा। पुण्ये नक्षत्रे पुय्यादौ । प्रागुदीच्यां दिगि एतत्कर्म भवति। ४. क्रमणेवमादोन्पदार्थान् कृत्वा नियुनकि मन्थनमावमथ्य- १ ( यमुहिरगया । २ । गाईपत्य. ('गाई।

·२१२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४.१७.५ -१३. स्याग्नेररणिभ्यां समारोपपूर्वकम् । वैश्यकुलादाहतस्यापि वचनात् । प्राञ्चं प्रणोय न प्रागुदञ्चम् । एकदेशस्य प्रणयनमुत्तरत्र पश्चिमे ऽनौ पूर्व ऽनाविति (१४) कार्यदर्शनात् । ५. प्रणीतम्याग्नेः पुरस्तात्मपर्णां पलाश गाखां निखनेत् । ६. तस्याः शाखाया उत्तरतः परं यथाचोदितमुपस्थापयेत् । पशुवचनात्केचिच्छागमपौच्छन्ति । ७. उपाकरणमाध्वर्यवं तस्यायं मन्त्रो लिङ्गात् । ८. पूर्ववत् । ८. रुद्राय वा जुष्टं नियुनज्मोत्यनेन मन्त्रेण परां नियुनक्कि पलाशशाखायाम् । १० पर्यनिरुतमाध्वर्यवेण पर्यनिकरणेन तमेवोदञ्चं नयन्ति । बड़वचनमविवचितं शाखान्तरे मितुः पशुनयनोपदेशात् । ११. यं नयन्ति तं पशं संज्ञपयन्ति। प्राशिरमं प्राच्या दिशि शिरः कृत्वा । उदीच्यां पादान् । प्रतीच्यां वा दिशि शिरः कत्वोदौयामेव पादानिति । एवं स्थित मंजपयन्ति । अत्रापि बहु- वचनमविवक्षितम् । शाखान्तरे शमितुरेकत्वात् । प्रयोजकत्लेन वा विवक्षा। अरवमाणमवाग्यमानमित्यर्थः १२. यत्परित्येवमादिना मन्त्रेण रवमाणे मति पणौ जुङ- यात् । प्रायश्चित्तातिरेषा। ततश्च ब्रह्मा चतुर्टहोतं जुहा जुहु- यात् । कुत एतत् जुहेति । शाखापगोः सूत्रे उपदेशात् । १३. प्राज्याहुतौर्जुहोतोति सूत्रच्छेदः। वपोद्धरणं नाभि- प्रदे पात्कृत्वा । तयैव वपाश्रपण्योः प्रोर्णवनं कृत्वा ततः प्रक्षाल्य ।

·8. १८.१-५.] शाहायगौतसूत्रभाष्ये। १४. यो ऽसौ प्रणौतस्तस्मिन् वपां अपयित्वा ततः । १५. वपामभिचार्य प्रचरयित्वेत्यर्थः । उदास्योपस्तौणयां पाच्यां निधाय । • १६. पूर्वमग्निं शिवंशिवमित्यनेन मन्त्रेणर चिः पर्युक्ष्या- नन्तरम्। वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः । १८. १. मुवेण जुहोति। सवः पात्रमिति ग्टह्येरे तद्धर्मकाणां परिभाषितत्वात् । या तिरश्चीत्येवमादिना मन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन। २. यम्येदमित्येवमादिना मन्त्रण स्वाहाकारान्तेन द्वितीया- माज्याहुतिं जुहोति । हवामह इति मन्त्रान्तमंदेहव्युदामाथें द्विती- यावचनम् । ३. अग्ने पृथिव्या अधिपते वायो ऽन्तरिक्षम्याधिपत इत्येव- मादिना मन्त्रेण हतीयामाहुतिं जुहोति । हतीयाग्रहणं यादृगेन मन्त्रेण याजमाने हतीया तादृगेनात्रापि यथा स्यात् । ४. प्रजापत इत्येवमादिना मन्त्रेण चतुर्थो माज्याहुतिं जुहोति। चतुर्थीग्रहणात्यायश्चित्तमप्यन्नरा न होतव्यमिति । ५. अनुप्रहरति पल्ला गानोति सूत्रान्तः । वौणि पन्नाशपत्त्राणि मध्यमानि मंवृत्तानि मंय ममौव्योत्तराधर्यण मौकर्यात् । श्राज्ये- नोपम्तीर्य हो दृष्टत्वात् । १ ('अपरिवेत्यर्थः २ ( all, खाराकारामन । ...। एते। ४, भटतानि Aom.

·२९४ शासायमश्रौतसूत्रभाष्ये। [8. १९६-१३. ६. उपस्तौणे वपामवधाय ततोऽभिधारणमस्या श्राज्येन कुर्यात्। ७. यावतामहमित्येवमादिना मन्त्रेण वाहाकारान्तेन वपां इत्वा ततः । ८, आहुत्यनन्तरं पलाशपर्णानि तस्मिन्नेवाग्नौ प्रक्षिपेत् । ६. वपाश्रपण्यौ चानुप्रहरेदाध्वर्यवोकलक्षणे। तथैवानुपहरेद्यथा तेषामुक्क्रम् । १०. दर्शाय त इत्यनेन मन्त्रेण वपाश्रपण्यनुप्रहरणादनन्तर- मुत्तरामाज्याहुतिं हुवा तथेव पर्युषति । यथा पूर्वमुक्त शिवंशिव- मिति त्रिः पर्युक्षति। श्राज्यग्रहणमसंदेहार्थम्। उत्तराग्रहणमन्येष्वपि शाखापरषु भावार्थम् । ११. स्थालोपाकग्रहणं तद्धर्मप्राप्यर्थम् । पश्चिमा निग्रहणं पूर्व ग्रावधिकृतत्वान्मा भूत् । १२. तस्यैवानरुत्तरतो ऽवदानानि अपयेत्। मांसमिति नोकम्। कथं नामावदानधर्मा प्राध्वर्यवोका भवेयुरिति । १३. यो ऽसौ स्थालौपाकः श्टतः तं च यूषं च । यूषशब्देन वसोचते। मांसमङ्गभ्यो ऽवखण्याज्यं च मंस्कृतं पाठक्रमेण पात्रा- तरे' समस्य जुहा स्यालोपाकधर्मवत्पूर्वे ऽनौ शंयोःशयोरिति मन्त्रेण चिः पर्युक्षणं कृत्वा जुहोति। कुत एतत् पूर्व ऽमाविति। अनौ पश्चिम इति वक्ष्यमाणत्वात् । १ पत्त्राणि। २ ( विखण्यावखएप B and A are corrupt. R A inserts दशमः । 8 from itt: to the camp om. in C.

·शासायनचौतसूत्रभाष्ये। २९५ १A ('om. एम. Com. चइते। ३ MSS. om. पन। १.१६.१-१..] mary.) grinotead of u १९. १. स्वाहाकारान्तः पञ्चभिर्मः पञ्चाहुतयः । स्थालौपाक- धर्मण जुहुयातू । •२. शंयोःशयोरिति त्रिः पर्युक्ष्येत्यर्थः । ३. तान्येवावदानानि म्यालोपाकादौनि। न तु जापनीमेव केवलाम् । न च संनौतावशिष्टं मनोयेति वचनात् । ४. जुहोतौति शेषः । ५. अत्रापि जुहोतिधर्मेणैव । स्वाहाकारान्तैः पञ्चभिर्मन्त्रः पञ्चैवावदानधर्मविशिष्टा' पाहतार्जुहोति । ६. शंयोःशयोरित्यहुते हुते चाविशेषात् । ७. अनुदितौति सूत्रान्तः । पश्चिमादनेरारभ्य यावद्धिक- तनप्रदेशस्तावत्प्रागुदीच्यभिमुखानि' षट् पलाशपत्त्राणि मध्यमानि निदध्यात् । ८. तेषु पर्णषु लोहितमिश्रमवध्यमवदध्यात् । ६. तदूवयं लोहितमिश्र रुद्रमेनाभ्यो ऽनुदिशेत् । अनदेश ददमम्येदमम्येत्यवधार्य समर्पणम् । १०. षडेता रुद्रमेनाः । पडेव पर्णनि निहितानि । तत्र यथासङ्ख्यमनुदेशो • युज्यते । श्राघोषिण्य इति स्त्रीलिङ्गामन्त्रित- बहुवचनान्तः माकाक्षः। तथा प्रतिघोषिण्यः । एवं मंघोषिष्यः । तथा विचिन्वत्यः । एवं वमनाः । षष्ठम्तु निराकाको मन्त्रः । तदीयो ४ C (in ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [४.२०.१-३. । वाक्यशेषः सर्वेष्वनुवक्रव्यस्तुल्ययोगित्वात् । अतश्चैवं प्रयोगः । श्राघो- षिण्य एष वो भागस्तं जुषध्वं स्वाहा । एवमितरेष्वपि द्रष्टव्यम् । ११. रुद्रं मन्त्रवर्णात् । यजमानश्च यश्च प्रकृतोऽनुपदेशकः । २०. १. भूपत इत्येवमादिना मन्त्रेण नम इत्येवमन्तेन कर्हयज- मानौ प्रामुखौ रुद्रमुपतिष्ठते । संयुक्त प्रधानस्येति न्यायात् । २. कद्रुद्राय प्रचेतसे । इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने । पाते पितर्मरुतां सुम्नमेत । दमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः । एतानि सूक्कानि रुद्रस्यैवोपम्याने विनियोक्तव्यानि। सूकानौति वचनात् यद्यपि प्रथमे सूने तिस्रः मौम्यस्तथापि मकलस्यैव विनियोगः । ३. श्रेष्ठस्य गवादेर्दानम्। प्राक् सव्ये पाणौ ये कुशास्तान्दक्षिणे- नाग्रे मंग्टहीत्येवमादिकर्मण: (२.६.१३)। न त्वन्या भाज्याहुतयो ग्योकाः परिमंख्यातत्वात् । कुशानुप्रहरणं' ममिदाधानं च पूर्व ऽग्नौ । तत्रातिभूयस्वात् । अपरे "कुशानुप्रहरणमन्यतरस्मिवि- च्छन्ति । ममिदाधानं भयत्र । पर्युक्षणं नेच्छन्ति । रुतत्वात् । न्याय्यमेव तु नित्यं पर्युक्षणम् । अतुल्यत्वादितरस्य । अत्र पद्धतिः । पूर्वद्युरुपोथ्य प्रातरावमयं कृत्वा । तमरण्योः समारोप्यायं ते योनिरिति यथोकम् । ततः प्रागुदौचौं दिशं गत्वा दौर्घचतुरस्त्रे उपलिप्ते पश्चाध ऽग्निं मथित्वा । ततो लेखाकरणभ्युक्षणाग्निप्रणयन- ९ । वचमात् । ३ B नत्वात् । ४ ( कुणाननप्र० । १ । प्रकृती। वयनमरिभन्। ६ . त्याज्यमेव ।

·8. २०. ४-५. शाहायनमौतसूत्रभाष्ये। परिसमूहनानि। ततस्तस्मात्प्रणयनम् । तस्याप्येषेवेतिकर्तव्यता। अस्यैव दक्षिणतो ब्रह्मयजमानावुत्तरतः प्रणौताः । प्रचैव स्तरणं पवित्रच्छ- दनमभ्युक्षणं ताभ्यां पर्युक्षणमाज्यस्थाल्यादानमधिश्रयणं पश्चिमे ऽनौ। उदासनमुत्पवनं प्रोक्षणमेतद्योकं कृत्वा तत भाज्यस्य बहिण्यामा- दनम् । पूर्वस्थानेः पुरस्तात्पलामशाखानिखननं । पशोरेकलण नो- पस्पर्शनमुपाकरणम् । प्रोक्षणं प्रोक्षणावशिष्टाभिरद्भिः। द्विगुणरमनया दिव्यामया कौश्या पाशं कृत्वान्तराश्टङ्गमभिदक्षिणं बद्धा नियोजन यथासूत्रम् । तत उलमुकेन चि: प्रदक्षिणं पर्यनिकरणम् । पशोरा- स्तम्भस्तम्य च ततो यथासूत्रम् । पर्युक्षणान्ते मव्येन कुशानादाय दक्षिणेन मूले सवं विष्णोईस्तो ऽमौति । ततो या तिरश्चीत्यादि यथासूत्रम् । अवदानानामाध्वर्यवः क्रमः श्रपणं च । दक्षिणादानं प्राक् कुशप्रतिपत्तेः । ४. अमन्त्रिका: पाशुबन्धिक्य प्राकृत उपाकरणप्रोक्षणापर्यनि- करणरूपा प्रतिदिश्यन्ते। यत्रामामुपदेशम्ततो ग्रहौतव्याः । पा- ध्वर्यवे च मः । ५. यद्यपि श्रौते पशौ यूप्यवृक्षविशेषाः' प्रमाणविशेषाश्च अभ्य- अनाष्टाश्रिनियमाश्च मन्ति तथापि शाखापशुषु पलाशणावेव । इति देवताय वपामिति । इतिकरणम्तद्धर्मप्रापणार्थः । देवतावचनं यावतामहमोश इत्यम्यर निवृत्त्ययम् । देवताये हविः विष्टकते चेति वचनात् वनस्पतियागवपापशुपुरोडानिवृत्तिरपि। ननु केन १. युपे instead of यूप्यः । २ पर्यः initia: चिम्य। . A om पापा Bom वपा C has sपापपुगेम्हायोनिः । 28 ·२१८ शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। [8.२०.५. वनस्पतियागपशपुरोलाशयोः शाखापशषु प्राप्तिः । उच्यते । श्रौता अपि शाखापशवो ऽवकीर्ण्यभिशस्तादीनां लौकिके ऽनौ भवन्ति। तत्रास्ति प्राप्तिः । ननु भूमौ पशुपुरोलाशश्रपर्ण२ कात्यायनेनोक- मवकौर्णिपशोः । सत्यम् । मनुना क्रम् । (११.११८)। अवकोणे तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे । पाकयज्ञविधानेन यजेत नैर्ऋतं निशि ॥ इति ॥ ननु" पाकयज्ञविधानेन पशुपुरोलाशवनस्पत्योः कुतः प्राप्ति- रिति। उच्यते। कात्यायनीये प्रत्यक्षा श्रुतिः । मानवे त्वानु- मानिकौति । सत्यमेव । तथापि वनस्पतेः प्रतिषेधार्थमेतद्वचनम् । देवतायै हविः स्विष्टकृते चेति । गाह्यं तु नानया परिमङ्मया निवार्यते । अप्रकृतत्वात्तस्य । मंनिपत्योपकारकमपि शूलगवोक- मन्येषां पशूनां न प्रतिषिध्यते । कुतः। श्रारादपकारकाणां परि- मङ्ख्यानात् । अतो ऽन्येष्वपि पशुषु यथाप्राप्तं कर्म लिख्यते । तत्राय॑पशुवर्ज पूर्वद्युरुपवास: श्रावसथ्यममारोपो मन्थनं प्रणयनं परिममूहनं ब्रह्मयजमानयोरुपवेशनं प्रणीताप्रणयनं स्तरणं पवित्र- च्छेदनं श्राज्यम्याल्यादानं पश्चिमे ऽनावधिश्रयणमुद्दामनमुत्पवनं प्रोक्षणं शाखानिखननं उत्तरतस्तम्याः पशोरुपन्थापनं रणेनोपम्पर्शनं अमुभे त्वां जुष्टमुपाकरोम्यमुप्मे त्वा जुष्टं प्रोक्षाम्यमुभे न्वा जुष्टं नियुन- ज्मोति यथादेवतं पलाशाखायां नियोजनं पर्यनिकरणं उदग्नयन संजपनं पुरस्तानाभेर्वपोत्खेदनं वपाश्रपण्योः प्रच्छादनं प्रक्षालनं प्राप्तिः। ३ Aom पस। ४BCघनः १ A (' om. शाखा। २. om all ofचतः।

·१.२०.६.] . शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २१८ पूर्वे ऽनौ अपणं अभिधारणं उद्दामनं ततो विष्णोईस्तो ऽसौति कुशनुवयोरादानं पाघारौ महाव्यातिहोमः ततस्त्रिषु पलाश- पणेषु मंहलेषूपस्तरणं वपावधानं अभिघारणं ततो ऽमुभै स्वाहेति देवतामुद्दिश्य होमस्ततः पलाशामुप्रहरणं वपाश्रपण्योश्च ततः पथिमे ऽग्नौ स्यालोपाकश्रपणं उत्तरतो ऽवदानपणं स्थालोपाकयूषमासा- ज्यादीनां संनयनं ततः सुचावदानधर्मणामुम्भे वाहेति देवतामु- द्दिश्य होमस्ततः विष्टकत्ततो महाव्यातयः ततः मर्वप्रायश्चित्तं ततः प्राजापत्यान्तं हुत्वा ततो दक्षिणादानं ततः मव्ये पाणौ ये कुमा इत्यादि अनेर्वामो ऽमौति ततः पर्युक्षणमिति । ६. ये पश्वाः स्यालीपाका येषां वा पशुना मह विकम्प: यथाटकायां गोपशुरजपशुः स्थालीपाको वेति (ग्ट ० ३.१४.३) तेषामाग्नेयः मौम्यश्चाज्यभागौ। प्राप्तयोरेवाज्यभागयो: पुनर्वचनं शाखापरुष प्रतिषधार्थम् । देवतायै उपामिति चरोस्परि या त्वगिव मा वपाकारमामान्येन वपोच्यते । तां देवताये हविः विष्टकृते चेति परिमंख्यानात् स्थानापत्तेः प्राप्तानां पशु- धर्माण प्रतिषेधार्थ । श्राज्याहुतिश्चैवंप्रकारेष्वेव स्थानीपाकेषु स्विष्ट- कदनन्तरं पाठक्रमादनुमतये वाहेत्यनेन मन्त्रेण संवः पात्रमिति गा_षु वचनात् वेण होतव्या । . । जुयात्। देवताये या। ४A १ A मौविनं। २ B ins. समिदाधाम। १ । पज बपाकामन्येन वपोचवे ।

·पासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [8.२१.१-५. २१. १. शाखापश्वनुकल्पसंबन्धेनेदमुच्यते । अतो यद्यण्याचार्याया- मेय इत्येवमादयः शाखापशवो ग्रह्योक्तास्तथापि तेषामिह पाठा- वैकन्पिकमनुष्ठानम् । मधुपर्कस्तु नियमतस्त्रवर्णिकानामाचार्या- दीनां परिमंवत्सराद्ग्टहमागतानामवश्यं कर्तव्यः । तेनेहाभिधीयते। अत्विजो तृणौत इत्यनेनापि वक्ष्यमाणेन यादृशस्तादृशो वास्य मंबन्धो नास्ति । तेनेहोपदिग्यते । प्राचार्यादयश्चत्वारः प्रसिद्धाः । स्नातकश्चात्र समावृत्तमात्रो ग्टह्यते । प्रियश्च दुहितुः परिणयनार्थ- मागतो वरः। एते ऽर्ध्या भवन्ति । अर्घ्य इति विशिष्टेतिकर्त- व्यताको मान्य इत्युच्यते । प्रियशब्दो विशेषणं मा विज्ञायौति षड्ग्रहणम् । २. अहं वर्मत्येवमादिना मन्त्रेणाचार्या दिरर्थ्य उदङ्मुखः प्राङ्- मुखो वा विष्टरमधिष्ठायास्ते तर वाधितिष्ठति। वक्ष्यति। कूर्चः पाद्यमय॑माचमनीयं मधुपर्की गौरिति वेदयेतेति। अतश्चार्घप्रदात्रा पूर्वमावेदितो ऽध्यासनाधिष्ठानयोर्विकल्पः। विष्टरं कूचं वोपादाय। ३. अर्घदाबावेदितं पाद्यं प्रतिभाति । विराजो दोह इत्येवमादिना मन्त्रेण पादप्रक्षालनार्थमुदकं प्रतिरकीयात् । ४. अर्ध्यमित्युको ऽर्घदात्रानन्तरमपः प्रतिटकीयात् । ५. पाचमनीयमिति प्रचोदितो ऽर्घदानानन्तरमापो हि ठा मयोभुव इत्येवमाद्याभिस्तिसृभिः प्रत्येकं त्रिराचामेत् । १. नियमः। PAC (orig.) om. I १० निष्ठेव । बा।

·8.२९.४-१५.] शादायनमौतसूत्रभाष्ये। ६. मधुपर्क इत्युको ऽर्घदाचा पाचसंपुट' मदधि मधु पचा प्राशि ब्रह्मा ईचते तथेचणं कुर्यात् । कथं च तत् । मिषय वा चक्षुषा प्रतौच इत्यनेम मन्त्रेण । ततो ऽनन्तरम् । ७. तथैव प्रतिरक्षाति यथा प्रधा। कथं च तत् । देवस्य वा मवितः प्रसवे ऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो ताभ्यां प्रतिग्रवामि । तचेतावानमन्त्रोत्र तु यशसे ब्रह्मवर्षमायेति मन्त्रोपजनः । ८. तत्पात्रं कांस्यमकांस्यं वा कांस्यपदेनोचते। तत्प्रतिराम सव्ये पाणौ निधाय तस्मान्मधुपर्क सपोवाडेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गन्या पूर्वार्धादुपहत्य पूर्वाधं कांस्याख्यस्य पाचस्व निसिपेत् । वमवस्खेत्येवमादिना मन्त्रेणैकवारं दो वारावमन्त्रकम् । ६. पितरस्खेत्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणर्धादुपहत्य दक्षिणा निलिम्पति । श्रमन्त्रकं दिः । कास्यस्येत्येतदनुवर्तत एव । १०. धादित्यास्वेत्येवमादिना मन्त्रेण निशिम्पनमादा पूर्ववत् । पचाई रति विशेषः । ११. रुद्रास्वेत्येवमादिना मन्त्रणोत्तराध नितिन्पेत् पूर्ववत् । १२. पात्रमध्यान्मधुपर्कमङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामादाय विश्वेला देवा इत्येवमादिमा मन्त्र णोधं क्षिपेत्सवमन्त्रण दिखणीम् । १३. उतार्थमेतत्। १४. तं मधुपर्क महाव्याचतिभिर्मवैतिरभिर्भर्भुवः परिति प्रत्येक प्राश्नीयात् । १५. मराध्यातिभिस्तिभिरित्यनुवर्तते। ममताभितिस- १। २ins. in marg. प्रनौच्य। ' A om. पाया ·२२२ शाहायम श्रौतसूत्रभाष्य। [४. २१.११-२५. भिर्महाव्यातिभिश्चतुर्थं पिबेत्। प्राशनत्रयस्य पश्चान्मधुपर्कशेषस्य कियतो ऽपि पानं कृत्वा ततः । १६. मधुपर्कोच्छिष्टं ब्राह्मणय प्रदद्यात् । लिङ्गमत्राविवक्षितम् । १७. सर्व वा मधुपर्क पिबेत् । १८. अमु वा प्रक्षिपेदिति शेषप्रतिपत्तिपक्षत्रयम् । १६. शं नो देवीरभिष्टय इत्यादिकाभिश्चतसृभिर्म मिरुरः- स्थलमभित्। २०. समानं तुल्यमित्यर्थः । ब्रह्मत्वविहितेन वा याजमान- विहितेन वा प्राणमंमर्थनमविशेषात् । अत एव च ममानमुरोऽभि- मर्शनादौति नोकम् । माहचर्या द्याजमानेनैव नियमो मा भृत् । २१. समानं चशब्दाद्याजमानविहितेन । अन्यथासंभवात् । २२. अनन्तरमर्घदात्रा गौरित्येव वक्रव्यम् । यद्यपि गोछाग- स्थालौपाकानां विकल्पितानामन्यतमस्योपादानं कृतं तथापि गौ!- रित्येवं वक्तव्यम् । अतः प्रागेतस्मागोप्रवदनातूष्णौमर्थ्य प्रामौत। २३. दूयं गौस्वदर्थमस्माभिहन्तव्येत्यनेनाभिप्रायेण गौरित्यर्थ दूममर्थ बोधितः । २४. अर्ध्यः प्रतिब्रूयात् । श्रों कुरुतेति । यथाभिलषितं संपादयतेत्यर्थः । श्रोमित्येतस्य भुतिरभ्यादानार्थत्वात् । २५. माता रुद्राणां दुहिता वसूनामित्येवमादिकामृचं जपित्वा ततः श्रोमुत्सृजत हणान्यत्तु एवं वा ब्रूयात् । । । १. Bins. रमि। २ पन्यस्यासं। २ 3 •सचिनम् A •सिपिनं ।

·१.२१.२८.] शालायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २२५ २६. कूर्चादीनि यथाकालमर्घप्रदो' वेदयेत। चिस्त्रिर्वद- येतेति तन्त्रान्तरात् । द्विरभ्यामो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायु- पमिति। इति शासायनश्रौतसूचभाष्ये चतुर्थी ऽध्यायः समाप्तः। शाङ्खायनकसूत्रम्य ममं शिष्यहितेच्छया । वरदसस्तो भाष्यमानायो ऽकरोनवम् २ ॥ १. पायप्रदो।। पायाचपदी । ९ im. mA ( ? ) ·( २२४ ) अथ पञ्चमोऽध्यायः। १. 'उकानि प्रागैष्टिकानि कर्माणिर मौमिकानि कर्माणि । मोमस्थावसरः । तदर्थमाह। १. श्रुताध्ययनग्रहणधारणश्रौतस्मातकर्मानुष्ठानवन्तो ब्राह्मण अषय इहोचते । कुतः । को न अषिर्भविष्यतीति त एताननू- पानानपश्यनिति निरुक्कदर्शनात् । प्रत शतपथश्रुतेश्व। यो वै ज्ञातो इनचानः स अपिरिति। तेषां पुत्रा प्रार्षयास्तान्यूनस्तरुणननूर मानध्ययनव्याख्यामधमानृविजो यज्ञकतो वृणोते । यशव्यापाराया- भिप्रमादयतीत्यर्थः । मोमेन यक्ष्यमाण: । मोमेन यक्ष्य इत्यभि- प्रवृत्तः। (भावग्र० १.२३.१)। २. चतुरो महर्खिजो वृते । मर्वान् वा सदस्यसप्तदशान् । उभयं माखान्तरात् । ३. चन्द्रमा मे दैवो ब्रह्मा एतदुपांश। त्वं मानुष एतदुच्चे- —यात्। एवं ब्रह्माणं तृणोते मन्त्रलिङ्गात् । ४. एवं सर्वान् वक्ष्यमाणानृविङ्नामान्तं मन्त्रमुपांशका शेष- मुवेरिति । १ Bins पथ। RB C add सौमिकानि कमाणि, C has शिकानि कमाषि in marg. .C.प्राय• in marg. instead of प्र।

·५. १. ५-१०.] शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २२५ ५. उगातारं वृणोते मन्त्रवर्णात्। नौ देव इति वियजमानके। नो देव इति बहुयजमानके। एवं सर्वेषु वरणमन्त्रेषु पूर्वेषु चोत्तरेषु च । ६. अनेन मन्त्रेण होतारं वृणोते मन्त्रवर्णदित्युक्रम् । ७. वायुम इत्येवमादिना मन्त्रेणध्वर्यु वृणोते । ८. प्रजापतिर्म इत्येवमादिना मन्त्रेण मदस्यमंजकं वृणोते । प्रजापति देव इति दियजमानके। नो देव इति बहुयजमानके। अयमुपद्रष्टा र भवति। सर्पत्सु न शून्यं मदम्कुर्यादिति छन्दोगानाम् । ६. सतवो म इत्येवमादिना मन्त्रेण होचामिनो वृणोते । होत्रका होवामिन उद्यन्ते । १०. भगं म इत्येवमादिकं मन्त्रं वृत एत्विक् अपित्वामन्तरं जपात्पृच्छति यदि पूर्वं न जातो यो ऽयं यजः कर्तव्यः। किमय- महौन उत नेति । कचिच्छब्दः किंशब्दम्यार्थ। अनुदेण्यः म उच्यते यः कृत्वान्यम्मै जीवते मृताय वा अनुदिश्यते। यथा कात्यायनेनोक्रम् । उखां चेदिधन्मियेत मोपकरणमाहितान्यावृता दग्ध्वा नेदिष्ट्यग्निं चित्वा तमस्मा अनुदिशदित्येक इति। न्यम्ता- विज्यस्तु न्यस्तं परित्यकमार्विज्यं यस्मिन्नन्येन केनचिद्यमानम्ब दोषेण । नौतास दक्षिणासु यः शेषः म नौतदक्षिणो यजशेषः । एवं दृष्टादृष्टदोषपरिहारार्थम् । यद्येतेषामन्यतमो न भवति ततः प्रतिश्टणोति । इतरथा प्रत्याचष्टे। प्रतिश्रवः कियागपगमः । प्रत्याख्यानं तद्विपर्ययः । १B 10 मां। २ Cषयमपि द्रष्टा । :29 ·२२६ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.२-३. २. १. मृत्विम्बरणादनन्तरं देवयजनजोषणम् । महर्खिजो यज- मानश्च प्राक्प्रवणं देवयजनं जोषयेरन् । शाखान्तरात् । २. पूर्वोत्तरयोर्दिशोर्यदन्तरालं तदवनतं देवयजनं यज्ञका- मस्य कुर्यात् । ३. यस्मिन्देवयजने स्थितो होता मामिधेन्याद्यनुब्रुवन्नाहवनौय- मादित्यमपश्च नदीतडागादिष्ववस्थिताः पश्येत्तबावर्चसकामस्य देवयजनं भवति । ४. द्धपक्षे दीक्षाप्रक्रमः । पुण्ये नक्षत्रे पुष्यादौ समापनं च सोमस्य । १. अपराले दोक्षणेयासंज्ञका अनाविष्णु देवताका इष्टिर्भवति । संज्ञाकरणं विहविश्व दीक्षणीयेत्येवमाद्यर्थम् । २. नियमाथं वचनम् । पूर्वकारिवशाद्धविरन्तरे ऽपि । ३. पञ्चदश मामिधेनौरबाहेति श्रुतेः । ४. रष्टिविशेष्यते । उपांशुहविरियमिष्टिर्यचापि बहनि हवींषि भवन्ति । ५. पेद्धो श्रम दमो अन इति विराजौ खिष्टकृतो याज्यानु- वाक्ये भवतः गाखान्तरात् । TA ins. शैक्षणीया पूर्वाहे । . Com. शाखाकारात् ।

·५.३.६-.] शासायनौतसूत्रभाष्ये २२० ६. नित्ये वा खिष्टकतो याज्यानुवाक्ये भवतः। विराजी खिष्टकृतो वेति सूत्रे कर्तव्ये विराणमित्ययोस्तुल्यताप्रज्ञापनार्थं सूत्रभेदः । अतश्च यत्र यातयामत्वदोष प्राशयते तचाविनियुक्तयोः क्रिया मिद्धा भवति । ७. उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहतो भूयमि हविष्करण इदं मे देवा हविर्जुषन्ताम् । एता इस्लायां तिल पाशिषः । एतामा स्थाने ऽस्य यजम्यागुर उदृचमणीय इत्येतानि षट् पदानि भवन्ति । उपहतो ऽयं यजमान इत्यस्य प्राकृतस्येह पाठः मन्ध्यर्थः । इति- करणश्च विस्पष्टार्थः । इस्लायामुको विशेषः । सूकावाके उच्यते । उत्तरां देवयज्यां भयो हविष्करणमायुः सुप्रजास्त्वं दिव्यं धामेति पञ्चाशिषो नामग्रहणम्यानन्तराः। तामा म्याने ऽम्य यजस्यागुर उदृचमशीयेति षट् पदानि भवन्ति । तर वक्ष्यमाणसूत्राभिप्रायेण यजमाननामग्रहणमुत्सृज्य तस्मात्यूर्वे पदवयं ग्टहीत्वा सूत्रकारेण प्रयोगः प्रदर्शितः । प्रापास्त इति चावमानार्थं पठन्ति । एवं व्यवस्थितमिलायां सूकावाके च कुर्यात् । प्राकार्तीयमवमिक्याः पुरोलाणेलायाः । हतीयमवने भवा तातो यमवनिको। पुरोलागेला सवनौयपुरोलाममंबन्धिनौ दला। प्राक् तस्या पागुर उदृचममोये- त्येवमादि यथोक कर्तव्यम् । ८. वक्ष्यस्यायः मवनौय इत्यादि। प्राक्रम्मात् ये मूतवा- कास्तेषु चोदकप्राप्तं यजमाननामग्रहणं प्रतिषिध्यते । ६. इयं दौदणीया दृष्टिः पनौमयाजाता भवति । तथैव A Com. रमि। २ सय ·२२० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५. 8.1-9. श्रुतत्वात् । श्राहवनीयोपस्थानमप्रतिषिद्धमासीत्तदप्यनेन प्रतिषिध्यते । चशब्दादयमपि दोक्षणीयाधी न केवलं पौर्णमामौविकारादयः । १. दोनणगयानन्तरं नवनीता कृताननं निवृत्तवापनवाचनं त्यकाङ्गुलिं यजमानं शाला प्रवेश्याध्वर्युरौद्मभणनि जुहोति । नमध्वर्युमन्वारभ्य मनो म इत्यादिकेः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चैवाहुतौ- रनुमन्त्रयेत । याजमानमेतब होत्रम् । २. एतैरेव पञ्चभिर्मन्त्रः । ३. एकदोहे च यजे वक्ष्यमाणमुपस्थानमौद्भणानन्तरं कुर्यात् । एतदपि याजमानं चशब्दात् । ४. मनो दौवामित्येवमादिना मन्त्रणाहवनौयमुपतिष्ठत इति वाक्यशेषः । ५. वाचं दौवामित्येवमादिना मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठते। ५. प्राणमित्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणा निमुपतिष्ठते । ७. बहवो दीक्षामख्याविकन्पाः शाखान्तरेषु । तदभिप्रायेणो- कम् । अपरिमिता दौचा इति । दीक्षाधर्मयुक्तान्यहानिदौ चा रति उच्यन्ते । तामां दौजाणामपवर्ग परिसमाप्तावित्यर्थः । 'प्राय- पोयमंजका दधिर्भवति। इष्टिग्रहणं विस्पष्टार्थम् । 1 ins. पनः शोभते ।

·शासायनौतसूत्रभाष्ये।
२२६
५.
यजतौति वाक्याशेषः । हविरुपदेशो याज्यानुवाकानियमार्थः ।
२. चोदनानुपूर्वण याज्यानुवाक्यायगस्लान्याह। पथ्यायाः स्वम्तेः
पुरोनुवाक्या स्वस्ति नः पथ्यासु धवसु । याज्या स्वस्तिरिद्धि प्रपथे
श्रेष्ठा ।
३. आग्नेयस्य पुरोनुवाक्याग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । याज्या
अग्ने त्वं पारया नव्यो अस्मान् ।
४. सोमस्य पुरोनुवाक्या त्वं सोम प्र चिकितो मनीषा।
याज्या या ते धामानि हविषा यजन्ति ।
५. मवितुः पुरोनुवाक्या तत्सवितुर्वरेण्यं । याज्या य इमा
विश्वा जातानि।
६. अदितेः पुरोनुवाक्या सत्रामाणं पृथिवों द्यामनेहमम् ।
याज्या महौम् षु मातरं सुव्रतानाम् ।
७. इयं प्रायणगया पञ्चदशमामिधनौका भवति ।
८. अस्या एवापरो धर्म उपांशहविष्टम् ।
1. चोदकप्राप्तयोः प्रतिषेधः शाखान्तरात् ।
१०. त्वां चित्रश्रवस्तम खिष्टकतः पुरोनुवाक्या। यदाहिष्ठं
तदनय याज्या ।
११. गंय्वन्ता प्रायणौयेति श्रुतेः । एतावन्तो वैशेषिकाः
प्रायणीयाधर्मा नान्य इति चशब्दः । अतथ ये मिन् प्रकरण
उकाः प्रायणीयाधर्मास्त एवोदयनीयायामनिदिण्यन्ते । मान्ये
प्राभिषामनिर्वचनमित्येवमादयः ।

·२० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५. ६.१-८ & १. प्रायणीयानन्तरं मोमक्रयः । ततः परिवहनम् । तत्र होतः संप्रेषितस्यानुवचनम् । तदेतस्मिन्नवधौ भवति । राजानमिति मो- मस्य पर्यायो ऽन्यस्मिन्प्रदेश संव्यवहाराय । २. प्रकटचक्रयोशलतोः प्रतिरुद्धे वर्मनी उच्थेते । तयोर- कारेण तिष्ठन् भद्रादभि श्रेय इत्यादिकामनुब्रूयात् । १. दमा धियं शिक्षमाणस्य देव वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान मोम यास्ते मयोभुव इति चतस्रः। एताः षडप्यन्तरेण वर्मनी अनुसंय- अनुभूयात् । ४. गाला पूर्वेणध्वर्यवः शकटमवस्थाप्य प्रपादयन्ति प्रवेशयन्ति मालायां सोमम् । दशपेये तु ब्रह्मागारं नयन्ति । तत्रापि कथं नाम होताम्वियादित्याध्वर्यवस्य शालामणेत्यादेरुपदेशः । ५. येनाध्वर्वादयो व्रजेयुर्यथाहवनौयं पूर्वण वापरेण वा ते- मानुममियाद्धोता । ६. या ते धामानि हविषा यजन्तौति ग्टहीतसोमान्प्रपद्य- मानाननुप्रपद्य ततः । ७. येन ब्रजेयुस्तेनानुममियादिति यद्यपरेणाप्याहवनीयं गत- सतथापि प्रत्येत्यायेणाहवनौयं दक्षिणामुखः स्थित प्रागन्देव मृतु- भिर्वर्धतु चयमिति परिदध्यात् । ८. उपस्पश्याप उत्सृज्यते वाग्यमादेः । . ..R.VC (orig.) •मुने ।

·५. ७. -७.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ६. उपमर्जनौरधिश्रयति मदन्तीवेत्यातिथ्यार्या । मदम्य श्रा- ध्वर्यवोका' मदण्याख्या पापः । ताभिरुदकार्थ उदकप्रयोजनमुप- स्पर्शनादि कुर्यादत अर्ध्वमानौषोमप्रणयनात् । ७. । १. मोमपरिवहनादनम्तरमातिथ्यामामेष्टिर्भवति । वैष्णवी विष्णुदेवत्यमस्यां हविः कर्तव्यम् । मंज्ञाकरणं शास्त्रव्यवहारार्थम् । २. वाघ्नावाज्यभागावित्युकं भवति । ३. प्रधानयाज्यानुवाक्ये । विष्णोर्नु के वीर्याणि प्र वोचमिति पुरोनुवाक्या । प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्येणेति याज्या । ४. होतारं चिचरथमध्वरस्य यस्ता खश्वः सहिरण्यो अन इति मंयाज्ये इति श्रुतेः । ५. अग्रिमन्थनौयानुवचनमामने हविष्यभिसृष्ट' इत्यभिप्रायः । एवं व्रतयहणाभावानुवृत्तिर्यजमानस्य प्रदर्शिता भवति । तथा र अग्न्यन्वाधानव्रतोपायनारण्यभोजनदामब्रह्मवरणानि दौक्षणीयाप्रभृति प्रागुदवमानौयायाः मेामे कृतत्वादित्यत पाह। ६ . दयमिष्टिरेवंधर्मिका भवति । ७. एवमेव श्रुतेः । कात्यायनः । १ 13 om. मदन्याया। . C (irn inars ) जायणात् in tead of Amमान & C (in mail.) & instcard of #1 ·२५२ शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। [५ ८.१-५. १. अातिथ्यानन्तरं सर्वे मयजमानका ऋत्विजो मदन्तौरूप- स्पृश्य वक्ष्यमाणं तानूननावमर्शनं कुर्युः। सर्वावचने होतैव केवल: स्थात्परिभाषितत्वादिति । २. अनादृष्टमित्येवमादिना मन्त्रेण ताननत्राख्यमाज्यमखिजो यजमानश्च समवमृशन्ति । तदाज्यं च विशेष्यते । सहिरण्यं ध्रुवाया भागतं पात्रौस्यं बर्हिषि स्थापितं मत् । महिरण्य मिति हिरण्य- म्याप्राधान्यात् पक्षे केवलमपि । धौवमाज्यमिति पूर्वकारिवशात् सर्वेषामाज्यग्रहणमिति जापनार्थम् । बर्दियामन्त्रमिति निराधार- शङ्काया पात्रौस्थमित्युक्रम्। ३. तानूननावमर्शनादनन्तरं मदन्तौरुपस्पृश्याग्रेणाहवनौयं परौत्य अंशुनुपस्पृशन्तस्त्रिपर्वाण: मोमांशवस्तानुपस्पृशन्तो राजानं मोमं स्पर्मानेन मन्त्रेण चाप्याययन्ते । यजमानषष्ठा होहब्रह्मोगात्रा- ग्रौधाध्वर्यवः । अंशुरंशष्ट इत्येवमादिना मन्त्रेण । सत्यापदस्य विकृतौ सुत्याद्वित्वे सुत्याबहुत्वे च माधारण मोमे वचनोहः । सुत्ये उदृचं सत्या उदृचमिति । ४. मोमाप्यायनं कृत्वा तत्रैव स्थिता उरोऽभिमर्शनं कुर्वन्ति यमादित्या इत्येवमादिना मन्त्रेण । ५.९ उपस्पृश्येति ग्टह्यमिद्धस्य वचनं निझवाङ्गार्थम् । मोमा- प्याययितार उरोऽभिमनं कृत्वा मदन्तौरुपस्पृश्य प्रत्येन्य निहुवते । पत्र मन्त्र pa um, the commi, ou 3.6 and the RAB (sec. 11 ) नस्य नोहः । Deginning of 9), 1.

·१.८.१-8.] शाहायनमौतसूचभाये। यचं परिभूय यद्दक्षिणतः सोमाप्यायनाय गतास्तदुरितं नमस्का- रेणपनयन्तीत्यर्थः । कथं तदित्यत आह । दक्षिणोत्तानाम्याणैन् । दक्षिा उत्ताना इतरे तदिपरौतास्तानेवं विन्यस्य तादृशाम्प्रस्तरे कृपा निहुवते पौर्वाहिके निझवने । मव्योत्तामानपराये। पाप- राषिके निवने । एटा राय इत्येवमादिना मन्त्रेण । ६. प्राण्यायनमुरोऽभिमर्शनं प्रस्तरे निहवनमित्येवमाद्युपमधुप- मदि' प्रतौष्टि परिममाश्यनन्तरं कर्तव्यम् । श्रातिथ्यानन्तरं श्रुति- पाठक्रमेण प्रवर्या वक्रव्यो यतो ऽतस्तमाह । है. १. प्रवर्म्य इति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम् । तद्रहितः प्रथमायोगो भवति। तत्र प्रथमयजे प्रवृयादिति (को०८. ३) श्रुतेः। २. अधिगतमकलवेदार्थस्यानूचानस्य प्रथमयशे ऽपि विकल्पतः प्रयोगो भवति । कामं तु यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रध्या- दिति श्रुतेः। ३. प्रवर्यप्रचार इति वाक्य शेषः । सूचारम्भो होतुम्तत्र पथा- दुपवेशनं कथं नाम स्यादिति । ४. अभिष्टौतौति सूत्रच्छेदः । क्वानिर्देशः क्रमार्थः। महावीर- पाचाणि प्रवर्योपयोगौनि । तेषु माद्यमानेषु पूर्वेण द्वारेण पत्नी- माला प्रविभेत्। न्यायप्राप्तमप्येतदुच्यते। यदा मध्यन्दिने प्रवर्दी- १ ( (in marg.) परौनो। A B निहुवने। १B रत्यतदुप० । 30 ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.६.५-१. चरणमानौधोये भवति तदा तस्मिन् प्रवेशो दक्षिणेन द्वारेण व्यवायात् । ५. पाहवनौयखरपात्राणमुत्तरत इति नोकम् । कचित्मा- धाममंभवात् । तद्यथा। श्रामौत्रीये माहवमीयो नापि दौ खसै। यथासंभवं संचर आहवनौयासमामालन्यते । १. प्रवर्यप्रचारप्रदेशस्य पश्चात्संनिधावुपवित् । ७. अध्वर्युणा। ८. अर्धचं मंदधदेकैकां मकारान्तप्रणवावमानयुकामभिष्टौति । १. एकशतमझ्याको ऽयमृग्गणस्तस्येयं प्रथमा । १०. शाखान्तरोयत्वात्मकलपाठः । ११. विकनिपतान्तस्य शाखान्तर श्रानानात् । ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्मादिति प्रतीकग्रहणात् मावित्रीः प्रथमा अभिष्टौतौति च श्रुतेः (कौ ० ८.३) । १२. अनन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा इत्येतां महावीरमुखे ऽज्यमाने ऽभिष्टुयात् । म यचैतां होतान्याहानन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा इति तदेतं प्रचरणौयं महावीरमाज्येन समनौति शतपथ- श्रुतेः (१४.१.३ . १३)। अध्वर्युश्रुतिवशात् पूर्वमन्यन्ननादारभव्यम् । १३. सं मौदस्व महाँ अमौति खरस्थयोर्मुचप्रज्वलयोपरि महावीरे माद्यमाने ऽभिष्टुयात् । १४. भवा नो श्रमे सुमना उपेतो तपो स्वमे अन्तरों A पाहवनौयादौनामसमासाने, C (sec. h.) यम Over याम and w over भ्य। .Y (in marg.) रसमात्। १com. अति । C मई। .Cषनरं।

·५.६.१५-२६.] शासायनत्रौतसूभभाष्ये। अमित्रान् यो नः मनुत्यो अभिदामदने। एतास्तिस्रो ऽङ्गारेषूपोच- मानेम्वभिष्टुयात् । १५. कृणुष्व पाजः प्रमितिं न पृथ्वौमित्येवमाद्याः पञ्चाभिष्टुयात्। .. १६. परि वा गिर्वणो गिरः । अधि द्वयोरदधा उपयं वचः। एते अभिष्टुयात् । ऐन्द्यावभिरूपे अभिष्टौतौति (८. ४) श्रुतेः । १७. एकं ते अन्यद्यजतं ते अन्यत् । प्रहन्विर्षि मायकानि धन्वेति । पौष्णों व रौद्रौं चाभिरूपे अभिष्टौतौति श्रुतेः । १८. पतङ्गमक्रमसरस्य मायया बवं सूकम् । सके ट्रसव धमत: ममस्वरचिति नवकं सूकम् । एते अभिष्टौति । १६. पवित्र ते विततं ब्रह्मणस्पते वे सचौ' । २०. वि यत्पवित्रमित्यादिकां कन्पजामभिष्टौति। ता दाद पावमान्य इति (८. ५) श्रुतेः । २१. अयं वेनशोदयत्पृश्निगर्भा इत्येतदष्टकं सूक्रमभिष्टौति। नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमित्येतां वर्जथित्वा । २२. गणानां त्वा गणपतिं हवामह इत्येकोनविंशतिक सूकम्। २३. सहददेम विदथे सुवौरा इति एतदवमरप्राप्तं पठन् वीरकामायै पन्य यथाभिलषितं वौरं पुत्रं ध्यायात् । २४. का राधद्धोत्राश्विना वामिति एता नवा भिष्टुयात् । २५. श्रा नो विश्वाभिरूतिभिरित्येताम्तिस्रो ऽभिष्टुयात् । १ Cadli ता द्वादश पाबमान्य इति श्रुतेः। १Com भिटोनि। २ । इत्ये- मामुड़ न्यायियात् ।

·२१८ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । [५.१०.१.-8. २६. प्रातर्यावाणा प्रथमा यजध्वमिति पञ्चचे मूकं पौर्वाधिक प्रवर्यप्रचारे ऽभिष्टुयात् । २७. श्रा भात्यग्निरुषसामनौकमिति पश्चर्चमेवापराधिक प्रव- येप्रचारे ऽभिष्टुयात् । २८. ईले दावापृथिवी पूर्वचित्तय इत्येतत्पञ्चविंशतिक सूझ सर्वमुत्तमेन खरेणाभिष्टुयात् । उत्सृज्य मध्यमां वाचम् । २६. अखतौमित्येतां पठित्वा धुभिरभिरित्येतां परिशि- व्याध्वर्युणा रुचितो धर्म इत्युक्त ऽरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय इत्येताम- भिष्टुयात् । क्वानिर्देशः क्रमार्थः । ३०. ईलेद्यावीयस्योत्तमयानुवचन परिसमाप्य। अत्रापि परि- धायेति क्रमार्था निर्देशः । ३ १. अनुवचनान्ते मदन्तौरुपस्पृश्योत्थाय ततो ऽवकाशानाम- मुवाकेनाध्वर्यवोतन महावीरमुपस्थाय मदन्तौरुपस्पृश्योपविभति' । १०. १. त्रयस्त्रिंशदत्तरा अभिरूपा दोहनौया अभिष्टौतौति श्रुत- त्वात् । दोहनौयाद्यवमर इदानीम् । तत्र यदा गामाहयत्यध्वर्युर्दी- हाय तदा उप हये सुधां धेनुमेतामित्येतामभिष्टुयात् । २. हिंकृण्वती वसुपनौ वसूना मित्यागच्छन्यां गवि । ३. गवौत्यनुवर्तते । अभि त्वा देव मवितरित्येतामनुबूयात् । अभिधीयमानायां बध्यमानायामित्यर्थः । १1 Com. सश्य मध्यमां वाचम् । २ The Comm. on 31 is om. in B.

·५. १.. 8-१२.] २२० शाज्ञायमौतसूत्रमाष्ये। ४. समौ वत्सं न मालभिः सं वात्म व मादभिरिति है। अप्येते अभिष्टुयात् उपसृज्यमानायां गवि। सवत्मौक्रियमाणाया- मित्यर्थः । ५. यस्ते स्तनः प्रशयो यो मयोभूरित्येतामभिष्टुयात्। वत्से स्तमं ग्रहति मति। ६. गौरमौमेदनु वत्सं मिषन्तमित्येतामभिष्टुयात् स्तनादुमुच वत्से नौयमाने। ७. नमसेदुप सौदत संजानाना उप सौदवभिनु इत्येते दोग्धर्युपमौदत्यभिष्टुयात्। ८. दोहेन गामुप शिक्षा मखायम् । दहन्ति मनकाम् । श्रा दशभिर्विवस्वतः । श्रात्मवनभो दह्यते तं पयः । ममिद्धो अग्निर- श्विनेति कल्पजा। ममिद्धो अनिवृषणा रयिर्दिव इति कनपजेव । तद् प्रयक्षतममस्य कर्म । एताः मप्ताभिष्टयाटुामानायां गवि । ८. अधुक्षत्पिप्युषौमिषम् । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते । एते अभिष्टु- यादत्तिष्ठति मति दोग्धरि । १०. उप द्रव पयसेत्यादिकां कन्यजामाष्ट्रियमाणयोः पयमो- रभिष्टुयात् । ननु कतमे एते वे पयमौ। उच्यते । येनेव क्रमेण- ध्वयुगी दोग्धि तेनैव क्रमेण प्रतिप्रस्थाता अजां मयखे बद्धा दोग्धि । अतो गव्यं प्राजं च द्वे पयमौ । ११. केषां चिदध्वर्यणामानौय पयमौ खरम्य एव महावीरे प्रासेककिया। तत्रामिद्यमानयोः पयमोर्यथामंख्यमा सुते मिश्चत श्रियमित्येकस्मिन्ना नूनमश्विनोषिरित्यपरम्मिन्नभिष्टुयात् । .

·२१७ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१०.१२-२०. १२. उदु व्य देवः सविता हिरण्ययेत्युद्यम्यमाने खरान्महावीरे। १३. वाजसनेयके पयत्राहरणदनन्तरं खरान्महावीरमुद्य- म्योपयमन्यामाधायासेकः। तचासेकोद्यमनकर्मणोविपर्यासे यथा- कर्माभिष्टुयात् । १४. अनन्तरं यागार्थमध्वर्वादय' आहवनीयं व्रजन्ति तेषु प्रवृत्तवजनेषु प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरित्येतामभिष्टुयात् । १५. नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमित्येतामृचमनुमंयन्त्रभिष्टुयात् । कानमुमंयनिति चेत् । येषु प्रव्रजत्सु पूर्वोका। १६. यत्र तस्य मंभवः । क्व च तस्य संभवः। सौत्ये ऽहनि प्रवर्य क्रियमाणे सदसि होटषदनमस्ति । तत्रामोनीयाद्यजतिदेशमनुगत्य प्रत्य त्योत्तरेणानौधौयं गत्वा पूर्वया द्वारा मदः प्रपद्य होरषदन उपविश्य वक्ष्यमाणं कर्म करोति। अन्यत्रामनमात्रम्। श्रामौनन्याय- मिति परिभाषितत्वात्। १७. अध्वर्युणा मंप्रेषितः । १८. उभा पिबतमश्विना गायत्री। ततो वां धर्म इत्यादिका कन्पजा त्रिष्टुप् । श्राभ्यामेकीकत्य मध्ये ऽनवस्यन् वषट्कुर्यात् । दाभ्यां यजेत् त्रिष्टुब्वतीभ्यां पूर्वाष इति (८. ७) श्रुतेः । १८. धर्मस्याग्ने वौहौत्यनेनानुवषट्करोतीति पूर्वाध पौर्वाधिक प्रवर्यसरण इत्यर्थः । २०. यावदुक्रमेव । नाभ्यधिक मामिधेन्याद्यपौत्यथशब्दस्यार्थः । । १A यदासिक्तयोः पयसामार्थम् , C (in marg) पासिंचमानयोः पयसाः । PA प्रव्रजन्म।

·५.१०.२१-३३.] शासायनौतसूत्रभाष्ये। २४. २१. अस्य पिबतमश्विना गायत्रौ। यदुनियाखाहुतमित्येव- मादिका जगतो कन्पजा । जगद्वतीभ्यामपराध इति श्रुतेः । २२. यथा पूर्वाशे। २३. स्वाहाकृत इत्येवमाधुभयत्र प्रमंयुज्यविधानात् । सखे मखायमभ्या ववृत्खेत्येतामागच्छति मत्यभिष्टुयात् । उत्तरपूर्वाधं गत्वाध्वर्युरागच्छति। सो ऽस्या भिष्टवावधिः । २५. माद्यमाने इति महावौरं खरे मादयत्यध्वर्युस्तस्मिन्नवधौ गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षतीत्येतामभिष्टुयात् । २६. श्रावर्तनं महावीरपात्रस्य न्युअताकरणम्। तत्कुर्वति मत्यध्वयौं तं घेमित्या नमखिन इत्येतामभिष्टुयात्। प्रागाथम- टमं मण्डलं तत्रभवा प्रागाथिका। २०. नत्रावणामग्रिहोत्रावृता होमस्ततः पुरा इविविमो महि सद्म दैयमित्येतामभिष्टुयात् । २८. हुतशेषस्य प्राणभक्षो ऽवघ्राणमात्रमित्यर्थः । २६. भाखान्तरादुभयोस्तानेव ममुपहयेति । ३०. एवमेव द्रष्टव्यम्। ३१. हुतं हविरित्येवमादिको भक्षमन्त्रः । ययोरेव भा- स्तयोरेवायं भक्षमन्त्रः । न केवलम्य यजमानम्यानन्तरत्वात् । ३२. श्रा यस्मिन् मप्त वामवा इत्येवमादिकां कन्पजामभिष्टु- यात् । मंमाद्यमानेषु अध्वर्युणा महावीरपात्रेषु । ३३. सूयवमाद्भगवती निभूया इत्यागोवत्या परिदधातीति (८. ७) श्रुतेः ।

·शाहायमत्रौतसूत्रमाष्ये। [५. ११.१-8. ३४. मदन्तीरुपस्पृश्य वाग्यमादुत्सृज्यते । शान्तिकरणं शुक्रिय- मृञ् (वा० ३६. १) वाचमित्यादिकमध्वर्युवशादाद्यन्तयोर्भवत्येव । ३५. सुत्य प्रवर्यो वा भवत्यहन्यहनि यावत्मुत्यम्। श्रानो- भौये प्रवर्जनम् । होमस्वाहवनौय एव। स्तुते बहिष्यवमाने पौर्वा- पिकः प्रचारः । माध्यन्दिने पवमाने आपराधिकः । एवमेव श्रुत- खात् । पूर्वकारिवशात्तु क्रिया । ३६. आतिथ्यानन्तरं तानूनबमोमाप्यायनोरोभिमर्शनप्रस्तरेनि- भवनं तत्तत्वोपसदा चरन्ति । प्रवर्यरहिते यज्ञे। प्रवर्दीवति तु प्रवर्गय संस्थाप्य। ११. १. उपसत्स्वरूपमिदानौमुच्यते। उपमद्याय मौल्हुष इत्येता- स्तिस्रः सामिधेनौराह पूर्वाशे। पौर्वाधिक्यामुपसदौत्यर्थः । कथं पुनराह। अर्ध, संदधदनुच्छूमनेकैकां सप्रणवां मकारान्तप्रणवाव- माना विरुक्का बतौयेन वचनेनोत्तरां संधायावस्येत् । २. मामिधेनौराहेति संबध्यते। इमां मे अग्ने ममिधमित्य- तासितः आपराधिक्यामुपमदि । ३. अनवानमेकैकां मप्रणवां द्विरुक्का हतीयेन पूर्वस्या वचनेन शुद्धप्रणवान्नेनोत्तरां संधायावस्यति । अनुच्छ्रमन्पठतौत्यर्थः । ४. हतौयायास्तृतौये वरने यः प्रणवस्तेनानिमावह मोममावर विष्णुमावदेति संदध्यात्। यथापठितमेवैतम्राभ्यधिक' परिसंख्या- १ A मान्यदधिक।

·५. ११.५-१२.]
शाहायनश्रौतसूत्रभाष्य ।
नात्। प्रणवेन मंधानोपदेशात् अग्ने महाँ असौत्येवमादेरावह
देवान्यजमानायेत्येवमन्तस्य चाभावः । तिस एव देवता व्यवस्थबा-
वाहयेत् ।
५. सुगादापनेनानिहीतेत्यादिना सकलेन मुचावादाप्य । श्रा-
दाप्येति निर्देशः क्रमार्थः ।
६. तस्माद् तत्रोपांच चरेयुरिति श्रुतेः (८.१) ।
७. अमिदृत्राणि जबानत् अमेः पुरोनुवाक्या
पार्यहेति याज्या।
८. त्वं मोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूः मोमस्य पुरोनुवाक्या । अषान्हं
युत्सु पृतनासु पप्रिमिति याज्या।
८. यः पूर्व्याय वेधमे नवौयमे विष्णो: पुरोनुवाक्या । तमु
स्तोतारः पूर्व यथा विदेति याज्या।
१०. यावदादिष्टं यावदुक्रमित्यर्थः । प्राकृतस्य स्विष्टकदादेनि-
य उय इव
वृत्त्यर्थं वचनम्।
१९. अग्नेर्य उग्र हवेति पुरोनुवाक्या । अग्नित्राणोति याज्या।
मोमम्याषान्हं युखिति पुरोनुवाक्या । त्वं मोम क्रतुभिरिति याज्या।
विष्णोम्तमु स्तोतारः पूर्णमिति पुरोनुवाक्या । यः पूर्यायति
याज्या । एवमापराधिके उपमञ्चरण विपर्यामः । एवमियमिटिद्वये
नैकोपमहण्यते । इतरे अप्येवमेव द्रष्टव्ये ।
१२. इमां मे अमे ममिमित्येताम्तिमः मामिधेनौहितीये
ऽहनि पौर्वाधिक उपमञ्चरणे
'नुबयात्
१A गया।

·२४२ शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१२.१. १३. द्वितीय एवाहन्यपराले उपमद्याय मौल्हुष इत्येतास्तिस्रः मामिधेनौरनुब्रूयात् । शेषं शस्तनवत् । १४. येनैव प्रकारेण प्रथमे ऽहन्युपसत्तेनैव हतीये ऽप्यहनि कर्तव्या। एवमेतास्तिस्र उपमदः स्वश्रुतौ । श्रुत्यन्तरे तु ज्योति- टोम एव द्वादशाप्यानातास्तत्र किमयमेव त्रिको दण्डकलितवत् चतरावर्तत उत स्वस्थानह्या द्वादशसंख्यापूरणमिति संशय १५. या प्रथमे ऽहनि मा चतुरहं क्रियते। या द्वितीये माप्येवमेव चतुरहम। या हतौये मा चतुरहमिति । एवमेताः खकालाः स्वस्थानस्था एव विवर्धरवं क्रमोन बाधितो भवति । तुशब्दः संशयव्युदासार्थः । १६. प्रत्यहं वा विपर्यामं कुर्यात् । यधुपमदो विवर्धरन् एव- मपि श्रुतत्वात् । केचित्तु श्रुतिमन्यार्थी मन्यमानाः पूर्वपक्षमेतदि- छन्ति । सिद्धान्तसूर तु पूर्वम् । १७. श्वोभाविन्यां सुत्यायां यदहम्तदपवमथशब्दवाच्यम् । तस्मिन्प्रातस्भे पौर्वाधिकमुपमञ्चरणमापराधिकं च ममाप्य। ततो ऽन्यत्कर्म। १२. १. प्रमिप्रणयनं चातुर्मास्येषकं तदिहोपवमथे ऽहनि भवति । प्रवर्यरहिते यज्ञे। १Bom. स्व। pCom all १ ('om तु।

·५.१२.१-२.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २. 'उपवमथे प्रातः सप्रवर्य यज्ञे प्रवर्योपसदौ समस्या महा- वौरपात्रोदामनं भवति । ३. तच महावीरपाचोहामने प्रस्तोता सामगानं करोति । किं ततः। ४. तत्र तस्मिन्प्रस्तोतुः सामगाने होतुरपि निधनोपायः । मामनिधनोपगमनं पठनं होतरपि भवति। होत्वचनं ब्रह्मादि- निवृत्त्यर्थम् । तत्र प्रस्तोता माम गायति तत्र होर्निधनोपाय इति सूत्रदयकरणं मौत्ये ऽहनि प्रवर्दीपचे तत्रैव प्रवर्यात्मादनं तत्रापि होतुर्निधनोपाय इति ज्ञापनार्थम् । ५. ननु भ्रष्टावमरत्वादप्रवर्गास विधानाब प्राप्नोति । उद्यते। श्रुतावविशेषेण व्याख्यातम् । ब्रह्म वा अग्निम्तद्यदपवमथे ऽग्निं प्रणय- तौति। तत्प्रवात्मादनादूर्ध्वमुपवमथे यथा स्यादिति सूत्रारम्भः । येषामपि मौत्ये ऽहनि महावीरपात्रोद्वामनं तेषामप्युपवमथ एवानि- प्रणयनम् । व्याख्यातवचनात् । १३. १. श्रुतिक्रमेणा निप्रणयनादनन्तरं हविर्धानप्रवर्तनमाह। इवि- र्धानप्रवर्तन मिति वक्ष्यमाणम्य कर्मणो नामधेयम् । तदर्थमामलितो पाहतो होता यत्करोति तदच्यते । २. हविः मोमाख्यं धीयते ऽवस्थाप्यत इति । हविर्धाने कटे १C (im marg.) क्रमेा म बाधितो यति। २ AC (ec ) ) ममाप्य। १८ (in marg ) मप्रबर्थे। ४ Com. श्रुति० मार।

·२४ २४४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१३. ३-६ । उच्यते । ते प्राचौ शालामग्रेणध्वर्युणावस्थापिते तयोर्दक्षिणस्योत्तरं वोत्तरस्य च दक्षिणमन्तरेण तिष्ठन् होता हविर्धानाभ्यां प्रवर्त्य- मामाभ्यामनुब्रूहौति संप्रेषितः । किं करोतीत्यत आह । ३. अपेतो जन्यमित्येवमादिना मन्त्रेण लोष्टं प्रक्षिपेत्। कथम् । दक्षिणपादाग्रतलेन प्रतीचौं दिशं प्रति । ४. प्रेतां यजस्य गंभुवेति तिष्ठन्ननुब्रूयात् । श्रामौनन्यायप्रति- षेधार्थ पुनम्तिष्ठवचनम् । ५. द्यावा नः पृथिवौ दमं तयोरिहृतवत्ययः । यमे व यत- माने यदैतम्। एताम्तिस्रो दक्षिणम्य हविर्धानम्योत्तरं वापम- सनो ऽनुमंयन् अनुब्रूयात् । म प्राच्य दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरं वीपनिश्रयेते ति (८.४) श्रुतेः । ६. अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वच इत्येतामनुब्रूयात् वदिषि कौलादावुपरि दीयमाने । ७. विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविरित्येताममुब्रूयात् । परि- श्रीयमाणयोः रज्जुभिर्वध्यमानयोईविर्धानयोः । ८. नाभिर्यम्मिन्फलके तमभ्यम् । तत्स्थयोहविर्धानयोरा वाम- पम्यमद्रुहेत्येतामनुब्रूयात् । यदैने नभ्यम्ये कुर्युरथा वामपन्यमद्रु- हेति (६. ४) श्रुतेः । ६. केचिदध्वर्यवो नभ्यस्थकर्म पूर्व कुर्वन्ति । ततो मध्यमम्य छदिष भारोपणम् । तत्र कर्मविपर्यासे ऽध्वर्युवणाद्ययाकर्म। श्रा वामुपम्यं पूर्वाधि द्वयोरित्युत्तरा । . ('विवेदिलं जादापरि रौयमाने।

·५.१४.१-५.] शावायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २४५ १०. परि वा गिर्वणो गिर इत्येतया परिधाय परिममा- प्यानुवचनं ततो ऽन्यत्कर्म । १ १. यत्र स्थितेनानुवचनस्य प्रथमोका तत्र स्थित्वा उत्सृज्यते व्यवायवाग्यमनभ्रमणादिनियमात् । यत्र तिष्ठन्तत्स्थित्वेत्यनुवादपरेण स्थानविधानमतो नामौनन्यायः । १४. १. श्रुतिक्रमणाग्नौषोमप्रणयनं वक्तव्यम् । तम्य तावदवधि- माह । मितेषु मिष्यादितेषु। यजागारेषु मदोहविर्धानानौधेषु अग्नीषोमौ प्रणयन्ति । तत्राग्निमाग्रौधौयं प्रणयन्ति । मोमं हवि- र्धानम् । ततः किमित्यत पाह। २. तत्प्रमृतीत्यमोषोमप्रणयनप्रभृतीत्यर्थः । भानूबन्ध्याया: मंन्या- नात् । वक्ष्यति । मेत्रावरुणौ च वशानबन्ध्येति। श्रा तदीयव्यापार- परिममाप्तेः । अन्तरेण मध्ये चात्वालोत्करौ तौथं प्रवेण इत्यर्थः । ३. कर्म कुर्यादिति वाक्यशेषः । ४. उत्तरेणानौघीयं धिष्ण्यं श्राग्नीघ्रशरणम्यमग्निं मदनोत्तरेण । गत्वा ततः । ५. अध्वर्युश्च प्रतिप्रभ्याता चाध्वर्यु। तावुत्तरेण यजपात्राणि चान्तःपात्य देशम्यानि तानि चोत्तरेण गत्वा । पूर्वया द्वारा गाना प्रविश्य । अयं यजमंचरः सूत्रान्तरे प्रमिद्धः। तत्प्रतिपत्त्यर्थ पयवायो- दाहरणप्रपञ्चार्थ चोकम् । । (पावादेश।।

·२ २४६ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५. १४.४-१५. ६. शालामुखे भवः गालामुखौयो ऽग्निस्तस्य पश्चादुपविश्य संप्रेषमपेक्षत इति शेषः । ७. इति कार्यान्तरे। तेन कदाचिदध्वर्युवशादमये प्रष्ट्रिय- माणयानुब्रूहि सोमाय प्रष्ट्रियमाणयेति वेति। ८. एतामेवामीनः शेषमनुवचनस्य तिष्ठन् । १. उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति लिङ्गादत्तिष्ठत्सु । १०. प्रेत ब्रह्मणस्पतिरित्येतां प्रव्रजत्सु लिङ्गादेव । ११. होता देवो अमर्त्य इत्ययं हृचः । उप त्याग्ने दिवेदिव इति उचः । एतौ बचावनुमंयन्त्रनुयात् लिङ्गान्यायाच्च । १२. होता देवो श्रमय इत्यस्य दृचस्य हतीयायाचि भूतानां गर्भमा दध इति यः पादस्तं ब्रुवन् गर्भकामायै पन्यै गर्भमियं लभतामिति ध्यायादुत्तरेण सदो ऽनुमंयन्। उदरं वै मद इति सामान्यात्। १३. पानौनीयारणे ऽध्वर्यवो ऽग्निं निदधति स्थापयन्तीत्यर्थः । अतःप्रभृत्याग्रौधोये प्रायश्चित्तमाध्वर्यवं यथा स्यादिति सूत्रारम्भः । १४. अग्ने जुषस्व प्रति हर्य तदच इत्येतामाग्नौधोय पाहतो हूयमानायामनुब्रूयात् । तां मंप्रत्येतामनुब्रूयात् । अग्ने जुषस्व प्रति हर्य तवच इति तस्या एवैषा याज्येत्यर्थवादादाहतियाणाच तदा- वृत्तावावृत्तिः । (कौ• ब्र. ६.५) १५. उत्तरेणामोनीयमग्निं अनुसंयन् । सोमो जिगाति गात- विदित्येतास्तिस्रो ऽनुब्रूयात् । १ A इनि प्रकारे। २ । सामान्य त्रः ।

·५.११.१५-२४.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। । १६. उप प्रियं पनिप्रतमित्याहवनौये हूयमानायामाहुताव- नुब्रूयात् । अस्यामप्याहुतिरेव प्रयोजिका । अर्थवादात् । १७. तमस्य राजा वरुणस्तमश्विनेति हविर्धानं प्रपाद्यमाने मोमे ऽनुब्रूयात् । व्रजं च विष्णुः मखिवॉ अपोर्णत इत्य तद् ब्रुवम् गोचपदं ग्रीयादिति वृद्धवार्ता । १८. अन्तश्च प्रागा अदितिर्भवामौत्यनुब्रुवननुप्रपद्य ततो ऽन्यत्कुर्यात् । १८. दक्षिणो ऽममि कृष्णाजिनमाम्नौर्य तम्मिन् मोमं निदधा- तोत्याध्वर्यवे निवृत्ते म्येनो न योनि मदनं धिया कृतम् । गणानां त्वा गणपतिं हवामहे। अस्त-भाद् द्यामसुरो विश्ववेदा इत्यता उत्तरतो दक्षिणस्यानमो दक्षिणामुखम्निष्ठमनु ब्रूयात् । २०. एवा वन्दख वरुणं हहन्तमित्याशौर्वत्या परिदधातीति (६.६) श्रुतेः । २१. मध्यावृद्धविर्धानयोर्यदागारं तम्य पूर्वम्यां द्वारि। प्रवे- निष्काशाविरोधन बहिरूपविशतीति । विनापि कर्मणेहोपवेशन- विधिरयम् । २२. यद्यपरया द्वाराध्वर्युभिः मोमः प्रपाद्यते ततम्तेनैव होता- नुममियान ब्रह्मयजमानौ होलवचनात् । २३. प्रपाद्यमाने ऽनुप्रपद्यत्येवमाद्यपरयापि द्वारा प्रपाद्यमाने पूर्वणैव तुन्यम। २४. दक्षिणेन बाहुना भावृतो दक्षिणावृत् । तादृशा ऽपरया या ..

·२४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । [५.१५.१-५. द्वारा निष्क्रम्य ततः मव्यावृत्मनुत्तरेण हविर्धाने हविर्धानशकटोप- लक्षितमागारमुत्तरेण गत्वा तत्रैव पूर्वस्यामेव द्वायुपविशति । १५. १. अनौषोमदेवताकेन पाना श्वोभाविनि मौत्ये यजते । य एवामौ मोमस्योपवमथे ऽनौषोमीयस्तमेव तेनाप्नोतौति लिङ्गात् । नम्वन्यत्रोपवमथशब्देन पौर्णमास्यमावास्ये उच्यते। मत्यम् । प्रधान- यागात्पूर्वमहस्तत्राप्युपवसथशब्दवाच्यम् । अत्रापि तत्समानमेव । ननूपवमथ शब्दो ऽतिरिच्यते। प्रकृतत्वात्। मत्यम् । अग्नीषोमीयस्यै- वायं कालनियमो यथा स्यात् । नान्येषां तत्प्रकृतीनाम् । तथा च निरूल्हे नायनाद्यन्तयोर्यजत इतौज्यार्थम्वेवाग्नीषोमीयधर्मा नान्येषु । २. यूपायाज्यमानायानुहोत्युक्रः अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यवाद। ३. उच्छीयमाणयानुहोत्युक्रः उच्छ्रयस्ख वनस्पते । ममिद्धस्य श्रयमाण: पुरस्तानातो जायते सुदिनत्वे अहाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । ऊर्धी न: पामुहमो नि केतुना। इत्येता अनुब्रूयात् । ४. परिवीयमाणायानबहौत्युक्रः युवा सुवामाः परिवीत श्रागादिति परिधाय परिसमाप्यानुवचनम् । यूपायाज्यमानायेत्येव- मादिमंप्रेषग्रहणं प्रयोजकार्थम् । अतस्तदशादपाये ऽपि यूप- धर्मप्राप्तिः । ५. जुकायावस्थो ऽग्रिमन्थनौपा प्रवाह । तिष्ठन्निति वच- नाब पश्चादेः। अन्वाहेति वचनात् मति मन्यने। मन्थनमन्वित्यर्थः ।

·शासायनश्रौतसूचभाष्ये। २४८ ६. यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इत्येतया परिदध्यात्तं मर्जयन्तेति महादुका । एतया वत्र च चातुर्मास्येषु चाथ यत्र पशुरालभ्यते सदेतां पराचौमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति चिटुमा परिदधातौति (८.२) श्रुतेः । ७. अत्रैव तिष्ठन्सामिधेनौरवाह। मनोतासूकादनन्तरं श्रुता- चुकत्वात् । स एव क्रमो मा भूदिति वचनम् । नन्वाहतिक्षपणार्थ- त्वादिभस्य श्रुतिक्रमाच्च तत्रैवेभाधानमनुवचनं च युक्रम् । उच्यते। नेमस्या हविक्षपणार्थतेवर मङ्ख्या नियमात् । मनोतासाप्तदश्यार्थवा- दसंबन्धेनार्थवादार्थ । तत्र श्रुतिः । ८. पशुशब्दः प्रधानावदामवचनम्। श्रतः प्रधानावदामदेवता- मावाह्य अव्यवहितं वनस्पतिमावाहयेत् । एवमेव श्रुतत्वात् । ८. प्रकृतिवदध्वर्युमाग्नोभ्रं च समृश्य षण्मोवारित्येवमादिकं मन्त्र अपित्वा तिष्ठति । १०. मित्रावरुणयोरित्येवमादिमा मन्त्रण यजमानो मैचा- वरुणाय दण्डं ममर्पयति । ११. मित्रावरुणयोरित्येवमादिना मन्त्र ण यथार्थम्। यादृश प्रतिग्रहणार्थस्तादृशं विपरिणम्य दक्षिणपूर्वार्ध होतुम्सिष्ठन् प्रति- सोयात् । १२. दण्डं प्रतिग्टम मैत्रावरुणो दक्षिणावृदक्षिणन होतारं गत्वागतः स्थितः पूर्वो होतुः प्रतिपद्यते । 1 Con, भय ।। RA Ctc.. 11.) पानि Insti. ael of कमि।। १ A ।।B परना। १) ·१५० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५. १६.१-५. १३. उत्तरेण हविर्धाने इति हविर्धानागारमुत्तरेण दक्षिणे- मानौधौयं धिष्ण्यमदूरे गत्वा पूर्वया द्वारा मदः प्रपद्य स्वस्य धिष्ण्यम्य पश्चादपविश्य मैत्रावरुणः होता तु' होटषदने एवमनेन क्रमेण मंचरप्रवेशनोपवेशनानि कृत्वा एकादश वक्ष्यमाणकान प्रयाजान्यजति । कथमित्यत आह। १६. १. प्रेषा होता यचदनिमित्येवमादयः पाशकाः । होता यदिन्द्रं हरिवानित्येवमादयश्च मौमिकाः प्रमिद्धाः । ते सर्व एव मेत्रावरुणस्य भवन्तौति लाघवार्थं परिभाषणम् । २. मप्रैषे च प्रदाने पुरोनुवाक्या मैत्रावरुणस्य भवन्ति । चकारः पूर्वप मह समुच्चयार्थः । ३. प्रयाजाधिकारादूर्ध्वम् उत्सृज्यते मैत्रावरुण इति यावत् । यथा प्रेषा मैत्रावरुणम्य तथानुवचनान्यपि। पर्यग्निकरणादौ नि तम्येव भवन्ति । ४. प्रैषानुवाक्यानुवचनानि प्रहाण: कुवक्र दुव तिष्ठन्दण्डाव- शुम्भम्यो मेत्रावरुणो ऽनुब्रूयात् । ५. ममिधः प्रेग्येति विशिष्टेन मंप्रेषेण संप्रेषितो होता यक्ष- दमिं ममिधा सुषमिधा ममिद्धमित्येवमादिना प्रेषसूक्रेनोभयवता मननपाराशंमान्यतरप्रयोगेण प्रत्येकमुत्तरेषु प्रेष्यप्रेश्येत्युको मैचा- वरुण: प्रेष्यति । प्रेषानाहेत्यर्थः । स १८om, होला । p Bins. Han प्रेषेष ।

·५.९६.६-१२.] सासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १. दाशतयौषु दशेवाप्रौमूकामि। तेषां मामान्यविनियोगा- र्थमेतत्सूत्रम् । तेन तं मिमिक्षे देव त्वष्टर्यद्ध चारु त्वमानलित्ये- तयोर्विशेषविनियोगे मति प्रयाजत उद्धारः। एतयोः स्थाने ऽन्या- पये कर्तव्ये । यातयामत्वदोषपरिहारायेति वृद्धमंप्रदायः । ७. यदायो यजमानम्सदार्षय्या पाप्रियो भवन्ति । तद्यथा । वैश्वामित्रस्य यजमानस्य ममित्ममित् । वामिष्ठस्य जुषस्व न इति । ८. अथवा ममिद्धो अद्य मनुष दुरोण इत्येता: मर्वेषां भवति। घेषामपि ममानार्षयमाप्रौनक्रमस्ति । अब्राह्मणम्य तु ममिद्धो अधे- त्येतदेव भवति । न पुरोहितार्षयम् । प्रवरमात्रस्य तदौयस्य वचनात् । ८. यस्तु मारामथाजी मंभवत्स्वार्षयनारामम्तस्य स्वेष कार्या ममिद्धो अद्य मनुष इत्यत्रामभवाबाराशंस्या: । पत्रोदाहरणम । पात्रेयस्य ममिद्धो अद्यति वैकल्पिके प्रयोग नरामः मषदतीति भवति। येषां स्वा न विद्यते तेषां वामिष्ठी। निम्नं तथा दृष्टत्वात्। १०. दशभिः प्रयाजेश्चरित्वा पर्यनये ऽनुहौत्येवं' मंप्रेषितो निहीता नो अध्वर इत्याद्याम्तिम श्चो ऽवाह मंचावरणः परि- भाषितत्वात् । ११. उप प्रेष्य होतच्या देवेभ्य इत्यध्वर्यणा मंप्रेषितो मैषा- वरुणो ऽजेदगिरमनदाजमित्यवमादिकमुपप्रेषमंजकं प्रेषमा । १२. उक मेत्रावरुणनोफ देव्याः शमिसार इत्यादिक- | A मंभयम्बा येन.., ( ..। १ A त्यध्वयंपो को ।

·२५२ शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१७.१-३. मधिगुमंजं प्रैषं होतानुबयात् । उक्तवचनादध्रिगोरावृत्तावुपप्रैष- स्थावृत्तिः । १७. १. मेधपतिशब्दस्योरविकारो वक्ष्यत एव । २. 'अस्मा इति पुलिङ्गैकवचनम्। 'आभ्या मिति द्विवचनम् । 'एभ्य इति बहुवचनम् । तत एवं पशुद्वित्वे पाबड़त्वे च वच- नोहः । एकस्मिन्स्त्रौपगौ प्रास्या अग्निं भरत। दयोः प्राभ्यामग्निं भरत । बहुषु प्राभ्यो अग्निं भरत । पुलिङ्गपशुदित्वे अन्वेनौ माता मन्यतामिति। बहुवे अन्वेनान्माता मन्यतामिति । स्त्रियाम् । अन्वेमां माता। द्वित्वे अन्वेने माता। बहुवे अन्वेना माता । मन्यता- मित्यस्यानूहो जातिनामभिः ममानाधिकरणत्वात् । ३. पुरुषे एकस्मिन्बालभ्यमाने उदीचीनॉ अस्य पदो निधत्तात्। पुरुषपादित्वेर उदौचौनॉ एनयोः पदो निधत्तात् । पुरुषबहुत्वे उदौचौनॉ एषां पदो निधत्तात् । स्त्रिया एकत्वे उदौचौनॉ अस्थाः पदो निधत्तात्। स्त्रीपशुद्वित्वे उदौचौनों एनयोः पदो निधत्तात् । बहुवे उदीचौनॉ प्रामां पदो निधत्तात् । ननु चास्येति प्रथमा- देशस्तेन द्विवचने अनयोरिति प्राप्नोति। नेत्युच्यते। अस्मा अग्नि भरतेति प्रथमकथनादन्वेनमिति च प्रकृतत्वात् । चरकाणां चानु- दात्तपाठादम्बादेशो ऽस्य शब्दः । पृथिवौं शरौरमिति पश्वेकत्वे । प्रारौरे शरीराणोति विबहोः । 5 Cins.प्र। P Com. पस। २(चकारकायां ।

·५.१०.8-४.] शासायनौतसूत्रभाष्ये। २५९ ४. एकधैकधेति वक्ष्यत्य व । अस्येति पूर्ववदूहो विकारेषु । पुराशब्दो ऽव्ययम् । तस्य द्विवचनबहुवचनयोर्विशेषाभावात् वौपया द्वित्वबहुत्व प्रदर्शनमन्यथानभिधामात् । पिश अवयवे पिश छेदने वा धातुः। अतो निरवयवां वपामुखिदतादच्छिन्दन्त इति वेति। अपिशम इत्येकवचने प्राप्ते ऽपिशम इति बहुवचनं तेनायथार्थ- नियमादनह्यम् । वपामुत्खिदतात् । वपे उत्खिदतात् । वपा उखिदतात् । यथावचनं विकारेषु । अन्तरित्यव्ययम्। तस्य वीस- येव द्वित्वबहत्वयोरभिधानम् । ५. अम्येति प्रदर्णितम् । द्वित्वे वक्षमी बहुवे वक्षामि। प्रश- मेति प्रकृष्टेन शासेमेति केषां चिन्मतिः । अपरेषां प्रास्तौ बाह इति। ततश्चोदनामदेहादनूहः । बाहनिति बाहुबहुत्वे । दोषा- योति बहुवचनं तहहुवे। कश्यपेवांमानच्छिद्राः श्रोणौः कवषोरू- कपर्णाष्टोवतः । पश्वनेकवे बहुवचनान्येतानि । ननु चान्दम श्राकारः मर्वामा विभकौनामविशेषेण ममर्यते। किं तचोहेन । उच्यते । शलादिप्रतिषेधो जापकम् । भवत्येवंरूपाणामह इति । ६. षड्विंशतिशब्दस्योपरिष्टादिचारः करिष्यते । अम्येप्ति हत- विचारम् । अनुष्ठ्येत्यव्ययं निश्चय नेत्यर्थः । गागामिति वीपये- वाभिहितत्वादविचारः । अस्येति पूर्ववत् । अनूनमित्यम्या विकारः । प्रकृतावनहितत्वात् । १ C (orig., • नियमवादूचं alt to नियमाबादमूछ। १A •पाम्, पानात् । A मामनेनेति।

·शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१७. ७-११. । ७. ऊवध्यगोइमिति वक्ष्यति । पार्थिवमित्यस्येहानूहः । ऊव- ध्यविशेषणत्वात्। ८. अम्नेति विकारेषु यथासमानातमिति वक्ष्यति । ८. वनिष्ठु स्थलान्त्रम्। पश्यनेकत्वे तस्योहः । अस्येति पूर्व- वदूयम् । मा राविष्ट मा छित्सौष्टेत्यर्थः । ततश्च पशुदित्वे वनिष्ट्र एनयोर्मा राविष्ट । बहुत्वे वनिष्टनेषां मा राविष्ट । स्त्रियाम् । अस्या एनयोः प्रामामिति यथोकम् । वनिष्ठुमंनिधानादुरूकेण वपाभिधानमिति मौमामकाः। तस्मादपाभिधानं। सर्वबहुत्वादुर करोतीत्युरूकम् । इविरभिप्रायं नपुंसकम् । श्रत जहः । उरूके उरूकाणौति यथावचनम् । नेधुमाकमपि पुत्रे वा पौचे वा रविता छेत्तेत्यर्थः । रवच्छिद्यादित्यर्थः । हे शमितारो युष्माकमपि कन्या- णमवेत्यभिप्रायः । न्यूने ऽप्यधिगौ नवैवोच्छ्रामाः । तदधिकारे मत्य- ध्रिगुवचनात् । नवकृत्वो ऽधिगाववानिति (१०. ४) श्रुतेः। हृदयनाशे ऽन्यमालभेतेति वपानिवृत्तौ पुरा नाभ्या अपिशमो वपामुखिद- नादुरूकं मन्यमाना इत्युद्धरेत् । प्रास्मा अग्निं भरतोवध्यगोहमम्ना रक्षः मंजूतादिति च कृतत्वात् । तत्र षष्ठ उच्छासे मध्ये ऽवमानम् । मृतेन संस्थापने मर्वमधिगुं ब्रूयात् । अनन्तरायमु तर्हि यजूंषि जपे- दिति शतपथे (१.१.२.८) पायां हविर्यहणे श्रानोयजुषां दर्शनात् । १०. अधिगो मौवमित्यादिना त्रिः परिधाय तत उभाव- पापोत्युपांशु जपेत् । ११. मेदस्य संजप्यमानस्याध्यक्षा श्रमामेति शतपथे (३.८.१. १५) नर्वेषामविशेषासंजप्यमानस्येक्षणप्रतिषेधः ।

·१.१८.१-०.] शादायमौतसूत्रभाध्थे । २५५ १२. पृषदाज्यावेक्षणमेव न सर्वप्रायश्चित्तमपि । प्रायश्चित्त- वचमात् । १३. यां कांचिद्वैष्णवौमित्यविशेषात् । प्रथमं वा नियम्येति न्यायादिदं विष्णुर्वि चक्रम इति । १८. १. स्तोकेन्धो ऽनुहोति मंप्रेषितो मैत्रावरुणो जुषस्व मप्रथस्त- ममित्येकां दूमं नो यज्ञममृतेषु धेहौति पञ्चकं सूकमयाह । २. स्वाहाकृतिभ्यः प्रेय्येति संप्रेषितो होता यचदनि स्वाहाज्य- स्येति प्रेष्यति । ३. श्रापौणां विनियुकानामविनियुकोत्तमा याज्या । ४. प्रमिद्ध उत्तमः प्रयाजः । तं वा चान्तरेण होटमेत्रावा- पायोाग्यमनं भवति। न स्वाहासतीश वपां चान्तरेण वाचं विसृजेतेति (१ ०.५) श्रुतेः । तो न पगौ न मोमे करोतीति वचनात् । मवनौय' चावाहनश्रुतेरथावाहन श्रावह देवान्यजमानायामिमग्न भावह वन- स्पतिमावहेति दर्शनात् । ६. यदि यजति ततो ऽनिः प्रवेन मोम गौर्भिरित्यवेति । मुत्यन्तरादयं विकल्पः । २. ये दापौर्णमामिका निगमा अावाहनादयम्तम्न ज्यभाग- देवते अनीषामा निगच्छतः। यथायथं निगमाम लभते इत्यर्थः । . १C (in marg) पानावार । instead of चावान.

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१८.८-१२. नु मिद्धमेवैतदिज्यमाना देवता निगच्छन्तीति वचनात्। मत्यम्। विनावाहनश्रुतिदर्शनादाज्यभागयोर्यागपचे ऽपि निगमाभावसंदेहः यात् । म मा भूदिति सूत्रारम्भः। ननु तस्या श्रासहनश्रुतेः का तिः । उच्यते। तत्रतावन्मात्रं विवक्षितम् । प्रधानादनन्तरं वन- पतेरावाहनमिति । दापौर्णमामिका निगमास्तेष्विति बहुवचन- द्दिश्यमानविशेषणत्वादविवनितम् । ८. दापौर्णमामिकान्निगमादूरभवेषु प्रेषेषु नाज्यभागौ निग- छतः। शाखान्तरेवन्यथापाठात् मंदेहो मा भूदिति स्पष्टार्थ सूत्रम् । ६. अनौषोमाविमं सु म इति वपायाः पुरोनुवाक्या कर्तव्या । १०. होता यचदग्नीषोमौ छाग येत्यष प्रेषो भवति । ११. युवमेतानि दिवि रोचनानौति याज्या । वपाया इत्ये- त्प्रकृतमेव । विकारेषु यथाचोदितम् । पशुद्वित्वे कागयोर्वपयो- नदमोः । पशबहुवे छागानां वपाना मेदमाम् । एकदेवत्य मुषतां विदेवत्ये जुषेतां बहुदेवत्ये जुषन्ताम् । १२. मैत्रावरुणः पूर्वस्ततो होते ति। यथाप्रपन्नमुपनिष्क्रम्य पात्वालं गत्वा तस्मिन्निदमापः प्र वहते ति चेनोपस्पृश्य मार्जयित्वे- त्यर्थः । अथ चात्वाले मार्जयन्त इति शतपथश्रुतेः शान्तिराप इति च वाक्यशेषादद्भिर्मार्जनं तत्कृत्वोत्सृज्येते होटमैत्रावरुणौ । बवायादेनियमात् । २ Bom. वपयोः resp. बपानां C मदमः। मेरमः । १B यथादेवनम् । . Com. हि जा।

·५.१६.१-३.] शापायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २५७ । ११. १. पशपुरोलाशप्रचारायाध्वर्युणमन्त्रितौ होटमैत्रावरुणौ चा- वालोत्करावन्तरेण प्रविश्यानीप्रीयं धिष्ण्यमुत्तरेण होधिष्ण्यं चोत्तरेण गत्वा यथाधिष्ण्यमुपविगतः । २. पाइपुरोलाशस्थाग्न्ययाधामादौन्यङ्गामि प्राप्तानि प्रतिषि- ध्यन्ते । पश्वर्थान्यङ्गानि पाइपुरोलाशस्थाप्यर्थ प्रयोजनं माधयन्ति । य एव पशोस्तैरर्थः क्रियते स एव पशुपुरोलाणस्थापौति । कुतः । विभवात् । विभवः सामर्थ्यम्। दृष्टादृष्टमंबन्धिन्युपकारे कर्तव्ये । पडप्रयुकान्यपि समर्थानौत्यर्थः । ३. तचोदाहरणम् । अनौषोमोयम्य पशपुरोलाणमन्वश्चि देव- सूभ्यो हवौंषि इति वक्ष्यति । तेषां च प्रेषरहितं प्रदानम् पशुपु- रोशाशस्य च मप्रैषम् । तत्र स्विष्टकृति मंदेहः । किं पशुपुरोलाग- खिष्टकदिलामग्न इत्येवमादिर्भवतु पशुपुरोलाशप्राधान्यात् किं वा ऐष्टिको देवमूहविषां भूयस्त्वादिति । तत्र सूत्रेणेव निश्चयः । पुरो- शाखिष्टात्ममवाये ऽपि । पशुपुरोलामखिएकदिलामन इत्यादि- भवति समवाये ऽपि । बहुत्वे ऽप्येषामागन्तूनाम् । कुतः । प्राधान्यात् पशपुरोलाशम्य । तत्रैव देवमूहविषां प्रक्षेपात् । तथा प तत्रैव माध्यन्दिनश्रुतिः। पाश्राव्याहानये खिष्टकते प्रेष्यति। यत्पुनः सपशषु चातुर्मास्येषु कात्यायमवचनं पाठपुरोला गमन हवौंधि PA परप्रयुतानि यान्यानि नाति पापुरी, Culi पापरी• माधयति । PA B (orig) m. पषाम् । 33 ·२५७ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१६. 8-. । निर्वपति तेषां विष्टलद्भूयस्त्वादिति युकं तत्। तेषां तत्र प्राधा- न्यात् भूयस्वात् न्यायस्य परिपुष्टत्वादितिर हेत्वर्थः । ४. प्रयोगः कर्तव्य इति वाक्यशेषः। अम्पायातानि हवौंषि अतुन्यानि। अतस्तेषामतुल्यानामनहेन प्रयोगः कार्यः । कस्यायमूह- प्रतिषेधः । इविरभिधानस्येति ब्रूमः। यद्ययमूहप्रतिषेधो न स्यात् ततश्वरुपुरोलामानामवायातने ऽमिमद्य होतारमवणीतायं यज- मानः पचन पकौः पचंञ्चरुपुरोलाशानिति प्राप्नुयात् । न चेय्यते । नदर्थ प्रतिषेधः क्रियते । ५. नेति प्रतिषेधस्य मन्तीत्यनेन मह संबन्धः। निगमा निगदाः । श्रावृत्यपेक्षं बहुवचनम्। खिष्टकनिगदस्य चायं प्रतिषेधः। केषाम् । पतन्ने चोद्यमानानाम्। यदि पुनः कथं चिदिश्यावृत्तिर्भवति हविषो नाणदोषापहारनिमित्ता तत: खिष्टकृषिगदो भवत्येव । कुतः । पशुतन्त्रे चोद्यमानानामिति विशेषणात् । ६. अनौषोमा यो अद्य वामिति "पशुपुरोलाशस्य पुरोनु- वाक्या भवति। ७. होता यक्षदमौषोमौ पुरोलाशस्य इत्येवमादिकः प्रेषो भवति । पुरोलाशयोः पुरोलाशानां जुषतां जुषन्तामिति यथा- प्राप्तो विकारेषूहः । ८. अनौषोमा पिपृतमर्वतो न इति पयपुरोलामस्थ याज्या । A जात्यायनामा चातुर्मास्य देवमामा तेषां । PC प्राधान्यभू० BC ग्राम्याय. । (iny, नमा ४ ('om. पर।

·५.१६.६-१७.]
शाहायगौतसूत्रभाष्ये।
८. इलाममे पुरुदंसं मनिं गोरिति पशुपुरोलाविष्टकतः
पुरोनुवाक्या भवति ।
१०. होता यक्षदग्निं पुरोलागस्येत्येवमादिकः पशुपुरोलाशस्य
खिष्टकतः प्रेषो भवति ।
११. अमिं सुदौति मदृशं रणन्त इति याज्या ।
१२. संमार्जनान्ता मिलां निवर्त्य पाना परन्ति । क्रमार्थ
सूत्रम्।
१३. मनोताये हविषो ऽवदीयमानस्थानबहोत्युतस्त्वं प्रमे
प्रथमो मनोतेत्येतन्मनोतासूकमन्याए ।
मनोति मव्यवहारार्थ
संज्ञाकरणम् ।
१४. अनौषोमा य प्राकृतिमित्येषा पगोः पुरोनुवाक्या ।
प्रधानपश्ववदानानामित्यर्थः ।
१५. होता यचदमौषोमौ छागम्येत्येवमादिकः प्रेषो भवति
देवतान्यत्वे प्रातिपदिकोहः । एकत्वबहत्वयोर्वचनोहः। छागम्येति
दित्वबहत्वयोर्वचनोहः । स्त्रियां लिङ्गोहः । मेषादिषु प्रातिपदि-
कोहः । पुनथान्य अहविकारो वच्यते ।
१६. अनौषोमा हविषः प्रथितस्येत्यस्या याज्याया अर्धर्च
तावविरमेद्यावतमाहोमः ।
१७. ते वमाहोमे अम्या एव यायाया उत्तरार्धान्त
वषद्रोति प्रधानचेपाय ।
१ Com. मिहरुमः।

·२६. शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.२०-१. १८. देवेभ्यो वनस्पते हवौंषीत्येवमादिका वनस्पतेः पुरोनु- वाक्या । १६. होता यचदनस्पतिमित्येवमादिकः प्रेषः ।. अत्र छाग- स्येति यथाविकारमूह्यम्। छागयोश्छागानामिति । ततौ पशु- दित्वे तंत्रतान्पशुबहत्वे। स्त्रियां ततामिति एकत्वे तते इति द्वित्वे तत्रता इति बहुवे । रभौयांसं वक्ष्यति । २०. वनस्पते रणनया नियूयेत्येवमादिका याज्या भवति । २१. पिप्रौहि देवा उशतो यविष्ठेति खिष्टकृतः पुरोनुवाक्या कार्या । प्रकृतिसिद्धस्याप्युपदेशो नियमार्थ: । ततो बाईस्पत्यमैत्रा- वरुण्योर्विराजौ। २२. छागस्येति विकारेषूक अहः । २३. ये यजामहे ऽमे यदद्येति याज्या । निगदप्रतिषेधः शाखान्तरात् । २४. इस्लामुपहास्यमानस्येत्यत प्रारभ्य मार्जनपर्यन्तं कर्म कृत्वा तत एकादशानुयाजान्यजति । २०. १. देवं बर्हिः सुदेवं देवैः स्थादित्येवमादिभिरेकादशभिर्य- अत्यन्तैर्मध्ये ऽनवानर प्रेष्यति मेत्रावरुणः परिभाषितत्वात् । वस वार्याणि यजमानाभ्यां वसु वार्याणि यजमानेभ्यो यथा विकारमूहः । १ ('• बमादिभिर्यजयजेत्यामध्ये मियामं ।

·५.२०.२-1 शाज्ञायनत्रौतसूत्रभाष्य । २८१ २. प्रथमद्वितीयौ तु वलन्तरेणेत्येवं भवसु यथाक्रमेण प्राप्ते- वाह। ३. अष्टमनवमौ देवो नराभंसो देवो अमिरित्येतावनारेण- गन्तू वक्ष्यमाणौ भवतः । श्रागन्तुवचनातिरेकादिष्टकापशी दाद- भानुयाजके अवैवागन्तुप्रक्षेपः। ४. देवो वनस्पतिरिति मवमः । देवं बहिर्वारितौनामिति दशमः । ५. सूका प्रेस्थेति संप्रेषितो ऽग्रिमधेत्यादिकं सूकवाकप्रैषमाह । दियजमानके । अग्रिमद्य होतारमणौतामिमौ यजमानौ पचन्नौ पकौः पचन्तौ पुरोलाशं बध्नन्तावनौषोमाभ्यां छागम् । बड़यज- मानके। अनिमद्य होतारमणतेमे यजमानाः पचन्तः पनीः पचन्तः पुरोलाशं बनन्तो ऽमौषोमाभ्यां छागम्। पुरोलाद्वित्व- बहुत्वयोः । पुरोलाशौ पुरोस्लाशान् । देवतापदमृह्यं यथादेवतम् । छागद्वित्वबहत्वयोः । छागौ छागान् । स्त्रियां छागां छागे छागाः । सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदनौषोमाभ्यां छागेन । देवतापद- मृगं यथादेवतम्। छागदित्वबहत्वयोः । छागाभ्यां छागः । स्त्रियां छागया छागाभ्यां छागाभिः। अघत्तां तं मेदस्त: । एकदेवत्ये । अघतं मेदस्तः । बहुदेवत्ये । अवंम्तं मेदम्तः । पशुद्वित्वबहुत्वयोस्तौ मेदस्तः ताम्मेदस्तः । प्रति पचताग्रभीष्टामित्यच पचतेत्योकारान्तर १C प्रोषाला अभ्यामम्मक। . Bins प्रति पचनापभोमारना पुरोमान। A ins पधम मेवधर्मस्तं म इति वा। .. A in ते मेदसः। 1B •त्याका ।

·२६२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.२०.६-७. वाजमनेयिनां। प्रत्यग्रभीष्टां पचतो यजमानस्येत्यर्थः । अपि वा मेदसश्च पशोच मात्त्वं दिवचनं स्यादिति चोदनासंदेहात्पचते- त्यनूयम् । अग्रभीष्टामित्युपरिष्टावक्ष्यति । अवौधेतामिति च । पहपुरोलाशदित्वबद्धत्वयोः। पुरोलागाभ्यां पुरोलामैः । वामद्य सुषे पार्षय ऋषीणां नपादित्य मिप्रार्थनत्वादनूह्यामि । श्रवृणेतायं यजमान इत्यहेन । प्रदर्शित अहः पूर्वत्र । ता या देवा देव दा- नान्यदुरित्ययथार्थत्वादनूह्यम् । तान्यस्मै । दियजमानके तान्याभ्यां । बडयजमानके तान्येभ्यः । ६. प्रसङ्गमोक्र ग्रन्थलाघवाय । अनिमद्य होतारमणौतायं सुन्वन्यजमान इत्येवमादिकं मौमिकाख्यं सवनौयपशौ ब्रूयात् । अत्रापि दियजमानके। अग्निमद्य होतारमणौतामिमौ सुबन्ती यजमानौ पचन्तौ पकौः पचन्तौ पुरोलागो बध्नन्तौ । यथादेवतं । छागौ छागान् । इन्द्राय सोमं सम्वन्तौ भृज्जन्तौ हरिभ्यां धानाः। बजयजमानके । अग्निमध होतारमणतेमे सुन्वन्तो यजमानाः पचन्तः पक्रौः पचन्तः पुरोलाशान बध्नन्तः । यथादेवतं। छागौ बागान्। इन्द्राय मोम सुन्वन्तो भन्मन्तो हरिभ्यां धानाः । श्रवौ- वृधेतामिति द्विवचनं सवनौयदेवतां पशपुरोलापदेवतां चाभि- प्रेत्य। कुत एतत् । ऐतरेयश्रुतेः। मवनोयम्य चेत्पशुपुरोला कुर्युरवौधेतां पुरोलागैरित्येवं ब्रूयात् । मवनौयैरेवेन्द्रो वर्धते पशुपुरोलागेन पशदेवतेति । ७. होना शंयोर्वाक उके यथाप्रपन्नं येनैव मार्गण प्रविष्टम्ते- १ ('मरेगा । of परिसाद । २ (प्रधान inste:f प्राथन ।

·५.२०.८. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। नैवोपनिष्क्रम्योत्सृज्यते । व्यवायभ्रमणवाग्यमादिभ्यः । उत्सृज्यते' मैचा- वरुण: । नात्र पदयशलोपस्थानापेक्षा । ८. शालामिति पत्नौमालोपलक्षणम् । तां होता गत्वा पनी- मंयाजान्तमनौषोमौयमस्तमिते समापयति । शालाग्रहणं मदस्येवा- वस्थितस्य पनौमयाजा मा भवन् । होटयहणमुत्सृज्यते मैचावरुण: शालां गत्वेति मंदेहव्युदामार्थम् । दिरभ्यामो ऽध्यायपरिसमाप्तौ मिष्टाचारस्तदाचरणं चायुष्य- मिति । इति शासायनश्रौतसूचभाष्ये पञ्चमो- ऽध्यायः समाप्तः । । ८ उपते ।

·( २६० ) अथ षष्ठोऽध्यायः। १ . १. अनौषोमोयेणोपवमथे पशुना यजत इत्यत प्रारभ्य यः श्वर्थतया कर्मकलाप उकः स एवान्येषां पशूनां प्रकृतिर्द्रष्टव्यः । कुतः । प्राथम्यादङ्गमाकल्याच्च । ऊहयोग्यं मन्त्रजातं प्रायेण दर्शपूर्ण- मामयोरमौषोमोये च पशावानातं यतो ऽतो विकृतिचिन्ता प्रख्यते । २. ऋषीणामिदमार्षम्। किं पुनस्तत् । प्रान्नानमध्ययन मन्त्राणाम् । अभिधायकमनभिधायकं वा नोहितव्यं प्रकृती। कुतः । अपूर्वत्वात्प्रकृतेः । तेन तवतीमध्वर्या सुचमित्येकवचनं दयोः सुचोरादापने ऽनभिधायकमपि' मत् यथानातं भवति। पार्ष- मानानं मन्त्राणां प्रकृताविति यत्नादवैदिक जहः। श्रतो ऽस्य विमा सर्वप्रायश्चित्तम् । ३. यथार्थ मिति योयो ऽर्थस्तं तमभिधातुम् । उत्तरस्यां तता- वित्युत्तरस्थामिज्यायां विकृतावित्यर्थः । अर्थस्य विकारो' ऽर्थवि- कारः । स च क चिट्रव्यान्यत्वेन क चिलिङ्गान्यत्वेन क चित्मवान्यत्वेन क चिचमान्यत्वेन क चित् प्राकृतद्रव्याभावेन । तस्यार्थविकारस्यो- त्पत्तिरूपेणानभिधानात् । उत्पत्तिः प्रकृतिः। तद्रूपेण वैवतस्यार्थ- १C सावन्ये । २B रनो। .BC •यिकम् । ४Com. मा । पचामनि यो ऽर्थविकारः स . Com. म ।

·शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। . स्थानभिधानात्। शब्दविकारमनार्ष वैकृतार्थाभिधायक क्रियमाण- मूहं ब्रुवते याजिकाः । रूढा हि तस्येयं मंजेत्यर्थः। तदन्याख्यानं शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । ऊहेविदेवतबहुदेवतेषु । यथार्थमह इत्येव- मादिषु द्रष्टव्यम्। ४. अथाधत्तं यजमानाय योरिति दियजमानकबजयज- मानकेषु यजमानम्य विकारे प्राप्ते वचनादृत्वनभिधाने ऽपि विकारो न विद्यते । यूयते' वा एतदृचो ऽक्षरं यदूहति । तस्मादृचं मोहे- दिति श्रुत्यन्तरे प्रतिषेधात् । ५. श्रावह देवान्यजमानायेति प्रकृती। दियजमानके विकारे यजमानाभ्याम् । बहुयजमानके यजमानेभ्य इति। ननु यथार्थमु- त्तरस्यां तताविति लक्षणारम्भादहिरादिभिः प्रतिषेधाच विनाप्यु- दाहरणेन मिद्धमेव । मत्यम् । प्रयोगनियमार्थस्त्वारम्भः। अतः प्रकभिप्राये ऽप्यनुदेश कृत्वा चिन्तया क्रियायां यजमानशब्द एव प्रयोक्रव्यो न प्रयोगान्तरमिति वक्ष्यमाणम्य शब्दविकारम्य मंक्षेपतः प्रयोजनमुच्यते । प्रयोगनियमार्थमाचार्यण सूत्र कृतम्। अतो ऽयं यथापठितः कर्तव्यो ऽन्यत्र लादणिकः । ६. आशामाना मेधपतिभ्यां मंधमिति प्रकृतावनीषोमाभिप्राय द्विवचनम् । एकदेवत्ये पशो मेधपतये। बहुदेवत्ये मधपतिभ्यः । प्रयोगनियमार्थ वचनम् । एतेन स्त्रोपगो मेधापति गिति' न १ Badly श्यम् । (f. Com. On I, 15, 5 २ (विधाने । २० यूपनि, B C इयते। ४ Air अपार भयमेव यागत : सायान ? )। ५ : मेप.. 31 ।

·शासायनमौतसूचभाष्ये । [4.१.-१.. भवति । यज्ञाभिधाने तु मेधशब्दे विवक्षिते देवताथाय स्वौत्वे मति मेधपल्या इति प्रयोगसंदेहो मा भूदिति । ७. मेधपतिभ्यां मेधमित्यत्र मेधमित्येतत्पएपदम। तत्पश- दिवे मेधौ । बहुवे मेधानित्येवं प्रयोक्तव्यम् । अनारम्भाधज्ञाभि- धानमिति गम्येत प्रकरणात्। ततो ऽनहः स्यात्तस्मात्सूत्रारम्भः । स्त्रीपशौ मेधाम् । दयोर्मधे । बहुषु मेधाः । के चिन्मेधशब्दं जाति- वचनं मन्यन्ते । तेषां स्त्रीपणौ मेधौं मेयौ मेधौरिति। एवं छाग- लेयिनां सूत्र एवोहर ईदृशः पठितः । ८. प्राप्तामोत्यस्य विकारः। एकदेवत्ये श्राददद्य । बहुदेवत्ये भादवद्येति। प्रयोगनियमार्थ सूत्रम् । श्रुत्यन्तरात्। भूते अन- द्यतने लङ् स्यात् । ततथाघसदघसमिति प्राप्नुयात्। ननु आत्ता- मधेति प्रकृतौ लुङः प्रयोगादाददादग्निति युक्रमेव । उच्यते । छान्दसः प्राकृतः प्रयोगः । ऊहेन तु लाचणिकेन भवितव्यम्। म मा भूदिति सूचारम्भः । ८. घस्तां नूममित्यस्य विकारः। एकदेवत्ये घस्तु भूनम् । बहुदेवत्ये घमन्तु ननमिति। प्रयोगनियमः श्रुत्यन्तरात्। साच- णिकं अत्तु नममिति । तत्र कर्तव्यम्। छान्दसमपि सूचोकं कर्त- व्यम् । सूचारम्भमामर्थ्यात्। १०. अघतो तमित्यस्य विकारः । एकदेवत्ये अघम मेदस्तः । बहुदेवत्ये अघसंस्तं मेदस्तः । अघमतामिति न्याय्यं द्विवचनम् । अत्तामिति छान्दमम् । मन्त्रे घमहरेति (पा० २.४.८०) 1C प्रोल। ('पौरमः। १com. स. मः।

·शापायनौतसूभभाष्ये। . जेलकं कृत्वा अधतामिति तु सकारस्य तकारोत्पत्तिः । अष्टो वर्णव्यत्ययस्तस्यालादणिकत्वात् । एकवचनबहुवचनयोः सकारख श्रवणं युक्तम् । अघसदघसविति । ११. अधत् एकदेवत्ये। अक्षन् बहुदेवत्ये। रूपदयमेतका- न्दसं अघत्तामिति प्रारूतस्य वर्णव्यत्ययस्य छान्दमत्वसामान्यात् । श्रुत्यन्तरादा प्रयोगनियममौकत्याचार्यणोपदिष्टम् । १२. उपाव स्वचद्रभौयाममिति' पाविशेषणम् । तम्य पशु- दिवे रभौयांसाविव कृत्वौ। बहत्वे रभौयम व कवी। उपमानम्य संप्रत्यर्थ वोपमार्थ वोभयथा दर्शनात् । यत्र पक्षणाप्यार्षचोदनानुग्रहः स्वात्म पक्षो ज्यायानिति ऊह एव न स्यात् । इप्यते च श्रुत्यसर- पाठात् । तदर्थः सूचारम्भः । स्त्रीपशावपि के चिदिच्छन्ति । रभी- यसौमिव रभौयस्थाविव रभौयमौरिवेति । १३. अग्रभौष्टामिति देवतावचनम् । अग्रभौदित्येकदेवत्ये। अग्रभौषुरिति बहुदेवत्ये । हकारप्रतिषेधार्थ सूधम् । यहोर्भग्छ- दमौति प्रकृतौ हकारस्य भवं कान्दम विकतावपि वचमानाम- मेव भवति। १४. अवौधेतामिति देवताभिधायकम् । एकदेवत्ये प्रवी- वृधत । बहुदेवत्ये अवीवृधन्न । हेतुकत्रमंभवादणिजन्नादेव मिच: स्थाने पड रुतो व्यत्ययेन । लाचणिकं तु अवधिष्ट वर्धिषतेति । तम्मा भूदिति सूत्रारम्भः । १५. सदस्यादिति सूक्रवाके यजमानम्याशीर्वचनम् । नबर- A om. . PA in'. सन्दौनि रभौयांसमिय।

·२६८ शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.१.१६-१८. यजमामके अश्यासुरिति भवति । प्रदर्शनार्थमेतत् । तेन दियज- मानके अश्यास्तामिति सिद्धं भवति । अाशिषां सूक्रवाके परिगण- नादनाशौरर्थमेतत्पदमिति। व्यत्ययेन च श्रुशब्दस्य लोप इति मन्यमानः कश्चिदश्रुयातामनुयुरिति दिवचनबहुवचने कुर्यात् । तनिवारणार्थ सूत्रम् । १६. तदृध्यात्मक्रवाक एव । तस्य पूर्वाक एव न्यायः । अध्या- स्तामिति वियजमानके । १७. यद्यदचौकमतेति यजमानाभिधायि। तस्य दियजमानके यद्यदचौकमेताम् । बड़यजमानके' यद्यदचौकमन्तेति । अचकमेतां द्विवचनमचकमन्तेति बहुवचनं लाक्षणिकम्। तत्सूचारम्भसामर्थ्यात् बाध्यते । १८. इतौतिप्रकारे अनेन प्रकारेण यजमानाभ्यां यजमानेभ्य इत्यादिकः शब्दविकारः कर्तव्यः । वक्ष्यति । सप्तदशाग्नीषोमीया इति । तत्र होता यचदनौषोमौ छागस्यछागस्येति वीपया चाभि- धानं प्राप्नोति। प्रकृतानां सप्तदशानां । बहुवचनेन वा छागानामिति। तत्र बहुवचनेनेवाभिधानं कार्यम् । कुतः । यजमानाभ्यां यज- मानेभ्य इति दर्शनात् । एवं च मति प्रातिपदिकोपग्रहौ परस्मै- पदमात्मनेपदं च कालपुरुषा उत्पत्तिवद्भवन्ति । न विक्रियन्ने ऽर्थभेदात् । तेषु विक्रियमाणेष्वन्य एवार्थः संपद्यते । शब्दविकार इति । यः शब्दो विकर्तुं शक्यते स एव विकर्तव्यो माव्ययम् । १C (orig.) वावश in marg. चोः०, वशुभ। Com. पायजमानके । रक्षाकरणे।

·१.१.१६-२२.] पसायमश्रौतसूत्रभाष्ये। २४ तदौमयैवानेकार्थाभिधायकं भवति । ततः पुरापुरा नाभ्याः । अन्तरन्तरेवेत्यादि मिद्धं भवति । १८. स्तृणोत बर्हिः । सूर्य चक्षुर्गमयतात् । दिशः श्रोत्रम् । वातं प्राणम्। अन्तरिक्षमसुम्। एकधास्य त्वचं। पुरा नाभ्याः । अन्तरेवोभाणम्। माता मन्यतामित्येवमादीनि ज्ञातिनामामि। श्येनमस्य वक्षः । शाला दोषणै। कश्यपेवांमा। कवषा नेकपर्णति पददयम् । अवध्यगोई पार्थिवम् । अवा रक्षः मंसृजतादित्येतानि सूत्रपठितानि विकारे ऽप्यनानि । यथासमानातम् । प्रकृतिवधि- कारेषु भवन्ति । नेति वक्रव्ये यथासमानातवचनमधिकारार्थम् । २०. चोदनाशब्देनाबाभिधेयमुच्यते। न तु क्रियाप्रवर्तकं वच- नम् । तत्र प्रकाश्यस्य संदेहे ययाने त्वं सूक्रवागमि तदस्मे देवा रामन्तामित्येवमादौ अमिपदे श्राहवनौये होटगुणविशिष्ट वा' विकृतिवपि यथाममाम्नातं कर्तव्यम् । २१. शेषशब्द एकदेशवाचो। भूतशब्द उपमायाम् । श्रेषभू- तानि शेषतुन्यानि चाकांक्षम्य मन्त्रम्य निराकांचौकरणामि। अपू- र्वाणि पूर्वमन्त्रमध्ये अपठितानि तानि यथाममानातं भवन्ति । यत्र न ममानातानि तत्र न भवन्तीत्यर्थः । तत उपहतौ वायु- रिन्द्रवायू मह · प्राणेन मह वर्चमा तयोरहमुपहतः मह प्राणोन मह वर्चसेत्येवमन्तो मन्त्रो म भक्षयामोत्यध्याहारः । २०. श्राय इत उत्तरो वक्ष्यमाणको ग्रन्थः । तत्र मिगदा यजुर्विशेषाः । ते च यथासमान्नातं भवन्ति । चशम्दानिविदश्च । B om.Neपदे गिर वा।

·भाडायमनौतसूचमाष्ये। [८.१.२५-२... प्रैषास्वान्ने प्रतौकग्रहणत् । य एते प्रैषाश्च निगदाखेति च व्यप- देशात् । प्रायग्रहणादने महाँ असि ब्राह्मण भारतेत्येवमादौ- मामूहः । २३. एकधास्थ त्वचमाश्यतादित्यत्रैकधाशब्दस्यानेकपनौ वौसा। अव्ययत्वादयवमिद्धे सूचारम्भः इति समासेम वेत्यस्यापि विकल्पो यथा स्थादिति । तेन विधा विधेत्येवमाद्यपि मिळू भवति । २४. षड्विंशतिरस्य वङ्गाय इत्यप षड्विंशतिशब्दस्यानेकपा वौमा । २५. अनन्तरसूत्रयोक्रमितिकरोन परामृश्यते। तदा भवति । समासेन वा प्रयोगः मङ्ख्यासंकलनेनेत्यर्थः । तद्यथा। विपशौ द्वापश्चाशदेनयोर्वगायः । षलगौतिशते' इत्येकादशिन्याम् । २५. वगैसङ्ख्यासंकल्पनस्य प्रयोगः। एष शोभनतरः पदो ऽभिप्रेत प्राचार्यस्य । तदर्थ न्यायवचनम् । २७. एकदेवतद्विदेवतयोश्चाभिधेययोः भन्दान्तरयोः मन्दाना- रेण परामृश्यमानयोबडववचनं कार्यम् । तद्यथा। निरूल्हपशबन्धे प्यूहनमिन्द्रानौ वनस्पतिस्तमपनुदग्विति । नन्वेतदुदाहरणं प्रकृतिव- सिद्धम् । उच्यते। मन्नगते ऽभिधाने क चिदन्यथापि दर्शनात् संदेशः स्यादिति । तद्यथा । उपहतौ वायुरिंद्रवायू इति प्रक्रम्य तयोरा- मुपहत रति दिवचनेनैव' परामर्गस्तदेवं संदेशो मा भूदिति A B संकल्पने। १ B • मते A •ति र मवे। . A ins. मिनिमनम् । • B om. हि।

·१.१.२-१५]
शाहायगौतषमाथे।
२८. समाजातीययोः पुंस्त्रियोः सह वाययोः' पुंबप्रयोगः
कार्यः । तद्यथा । मेषय मेषौर मेषौ।
१६. अपिशब्दो विकल्पार्थः । तरपद ईषदर्थे । अन्यतरस्या
सहप्रवृत्तौ मिथुनेषु' पुंवगावैकोषौ न भवतः । रनेद्राथाविति
पथा पितरावित्या भिनायामपौतिर समामविकस्पार्थ सूपम्।
१०. करत एवानौषोमावित्यवायमेवशब्दो देवतानामधेयेन
सहाकारान्तः संधीयमानो दृष्टः । वानस्पत्यमेचावरुणादिप्रेषेषु मका-
राम्तः। तस्य विकृतिषु व्यवस्था क्रियते। देवतामामधेयस्य खरादेईि-
देवत्यस्य यत्संधान एवं शब्देन करतशब्दपूर्वण तालुप्तमकारेण कार्यम्।
ततः सामर्थ्यादकारेण सन्धिर्भवति । तद्यथा। करत एवानीषोमौ।
करत एवाश्विनौ । करत एवेन्द्रामौ । करत एवेन्द्रवायू रति ।
सरादेरिति वचनादिह न भवति। करत एवं मिनावरणा। बिदे-
वत्यस्येति वचनादिह न भवति । करदेवमनिरिति ।
११. पशुबहुत्वे ऽपि मति यः सूतवाकप्रेषे बनवम्दो ऽमौ
सहदेव भवति । न प्रतिपशु पावर्तते।
१२. सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदित्येतत्पशभेदे ऽपि
महावति। व्याख्यातो ऽनौषोमीयः प्ररुतिः पशूनामिति मर्वविधानां
पएमा प्रचतिमभिधाय तत्प्रसङ्गनोभयविधामाह।
११. रौशादादित्योदगयनस्थादावन्ते च तयोरेवाकोरेन्द्रानो
निरहपाबन्धः कार्यः । कुतः । श्रुत्यसरात्। निकल्हो नित्य रत्यर्थः।
।
PAC (sec. b.) for instead of !! RAC
Bom सर बाययो।
(sec. b.) भिायोरपौनि ।

·२७२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.१.३४-३७. ३४. प्रतिसंवत्मरं प्रावृषि शरदि वसन्ते वेति शाखान्तरोका- मामन्यतमस्मिन् कार्यः । ३५. त्रयस्त्रिंशत्पएभाजना इति श्रुतौ परिगणनात् शाखा- तरचोदितेषु काम्येष्वनुष्ठानसंदेहो मा भूदिति सूत्रारम्भः । श्रुतौ तु स्वशाखादृष्टानां परिगणनमर्थवादार्थम् । एकादभिन्यौ पर्जन्यो वायुस्त्वष्टा प्रजापतिः । सूर्याषमित्रावरुणौ त्रयश्च पितरो ऽदितिः ॥१॥ शुनामौरौ त्रयस्त्रिंशदेते वै पशुभाजनाः । गुणादेषामनन्यत्वमभिन्नौ कप्रजापती ॥२॥ सर्व पशवो ऽग्निप्रणयनादयो हदयशूलोपस्थानान्ताः 'सोमार्थमनौषोमौयं मावनं च मुक्का। प्रणयनस्य सोमार्थस्य विभव- न्यायात् । हृदयश्लोपस्थानमनयोः प्रतिषिध्यते शाखान्तरात् । म वै नामोषोमीयस्य पशोः करोति नाग्नेयस्येति शतपथश्रुतेः । ३७. पश्चधिकारो ऽनुवर्तते। पाना स्वतन्त्रेण यक्ष्यमाणस्य प्रागग्म्यम्वाधानात् । श्रानावैषणवी मद्यस्काला दृष्टिर्भवति । पशुना यक्ष्यमाण प्रामावैष्णवमेकादशकपालं पुरोलाशं निर्वपेदिति घर- काणाम् । मोमतन्त्रस्थेषु पशुषु नेषा । त एकशतं प्रयाजानुयाजा भवन्तौति श्रुतौ ज्ञापकात् । तथा पशुमत्सु चातुर्मास्येषु पूर्वद्युः पाशकं कर्मति वदन्नेतत् ज्ञापयति । गुणभूतेषु पशषु नामावैष्णवी भवति । अतो नोत्सर्गपश्विष्टकापश्चन्द्रापौष्णसौत्रामण विशाखयूपत- पशुषु । चकारादबारम्भणीया चेति । चशब्द वाशब्दस्थार्थ के चि- । १ Bom. काम्येषु। PC om. थम् ।

·पाहायन मिश्रौतसूत्रभाष्ये। दाङः। यक्ष्यमाणसंयोगेनामावैष्णवी पठिता। प्रारम्भसंयोगेना- बारम्भणीयेति । प्रथमप्रयोगे विकन्यो ऽयम् । सर्वाखेर विकृतिषु प्रथमप्रयोगे वारम्भणीयां के चिदाहः । अपरे याजिका विकृतिब्ब- बारम्भणीयां नेच्छन्ति । अनयोपपत्त्या । इयं घारम्भणौथा उप- देभेन दर्शपूर्णमामयोरङ्गमतिदेशेन विकृतीनाम् । बहिश्च प्रयोगा- स्क्रियते। मा प्रकृतेर्दपूर्णमामयोविकृतेय मौर्यादीनां तन्त्रेण विज्ञा- यते। कथम् ? उच्यते । यथैव यूपश्चाकर्मकत्वादिति । यूपः प्रकृतेरनौ- षोमौयस्य विकृतेश्च मवनौयानबन्ध्ययोस्तन्त्रेण भवति। एवमियं तन्त्रेण प्रकृतिविकृत्यर्था भविष्यति । ननु च मर्वविकृतीनां प्रक्रान्त- त्वात्प्रक्रान्तापरिममाप्तिदोष एवं प्राप्नोति । नेत्युच्यते । नेष दोषः । सर्वविकृतीनां कर्तुमशक्यत्वात् । एवं च दृष्ट्यात्तौ मकदारम्भमंयो- गादिति मकदारम्भणीया लभ्यते। दतरथाम्या पात्तिः स्यात् । यविदमत्र व्याख्यायते अप्रवृत्तपूर्वम्य कर्तुः प्रवर्तनमारम्भः द्वितीया- दिप्रयोगे च नाप्रवृत्तपूर्वः कर्ता श्रत प्रारम्भाभावान्न प्रयाजवदारम्भ- णणैया चेति तदयुतम् । यम्मा प्रथमो हि पदार्थ: कर्मण प्रारम्भ उच्यते म पुनःपुनरपि क्रियामारभमाणस्य भवत्येव । प्रतिदिनमपि पाकं कुर्वन् पाकमारभत इत्युच्यते । रूपे च शस्त्रम्य ममाप्ते कपा- न्तरं प्रक्रममाणो रूपान्तरं प्रारभत इत्य च्यते। एवं च चातुर्मास्याभ्या- वृत्तौ तदारम्भाया वेश्वानरपार्जन्याया श्रावृत्तिः मिध्यति इतरथा हि द्वितीयादिप्रयोगे प्रारम्भत्वाभावाम्म म्यात् । कृतत्वात् । . ( (11g.) प्रछतौना। १रति देन। २ ( एवम् instead of रयम् । ४ Com ला 35 ·२०४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.२.१-२. ३८. चोदकप्राप्तमपि सदेतदेव उच्यते। दोक्षणीयाधर्मप्राप- पर्थम् । एवमेव शाखान्तरश्रवणत् । ततो ऽपराक्षे पौर्णमासी- विकारः पञ्चदशमामिधेनौकोपांशहविर्विराजौ खिचतो नित्य वेत्य ते विधयः सिद्धा भवन्ति । कृत्स्ना चेयमिष्टिश्च शब्दात् । ३६. प्रकृतादग्रौषोमौयादन्यस्मिन्पशौ सूक्रवाके नामग्रहणं यजमानस्य कार्यम् । चशब्दाविर्वचनं चाभिषामिति । प्राकार्तीय- सवनिक्या इत्येवमायुक्त ऽपि अन्यत्र चामौषोमौयादित्युच्यते। तेन विशेषवचनात्मामान्यस्य बाधो मा भूदिति । ४०. वक्ष्यमाणमनुवचनं प्रातरनुवाकः । तत्प्रभृति यान्यादि- प्रदिष्टानि श्रादिं (ऋच) ग्टहीत्वा विनियुकानि तानि शास्त्रानुवच- मयोः सूतानि सकलानि वेदितव्यानि । दह परिभाषा सूकबह- त्वप्रदेशप्रमङ्गात् । ४१. शम्वानुवचनेभ्यो ऽन्यत्रादिप्रदेशे ऽप्येका प्रतीयात् । २. १. ऊर्ध्वमर्धरात्रान्महारात्रम् । तस्मिन् प्रातरनुवाकार्थ होता- मन्त्रितो ऽग्रेणानौधौयं धिष्ण्यं तिष्ठन् प्रपदः अग्रपद्भ्यां स्थितः प्राग्दिगुपस्थानादेवमवस्थो जपति २. भूः प्रपद्य इत्येवमादिकं पिलभ्यः प्रतिममस्कारेभ्यो वो ऽपि मम इत्येवमन्तं मन्त्रं प्रपदो जपति । नमः पिलभ्य इति प्राचीनोपवीती। १com. पि। १ चप्रमात् ।

·६.३.१-१.] शाधायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २०५ २. वक्ष्यमाणमन्त्रैः यथारूपं च मन्त्रलिङ्गेभ्यो देवताः । ३. १. अस्यां मे प्रायां दिशौत्येवमादिना मन्त्रेण प्राचीम् । तदभिमुखो ऽन्यदिकम्थे ऽपि चन्द्रमभ्युपतिष्ठते । २. अस्यां मे दक्षिणस्यां दिशौत्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिण यथारूपमुपतिष्ठते। दक्षिणा मिति नियमार्थम् । नेत्यां मृत्युरिति मंदेहः स्यात् । ३. अस्यां मे प्रचौयां दिशौत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतीची यथारूपमुपतिष्ठते। ४. उदीच्यनुवादः मव्याद्विधानार्थः । ५. उपतिष्ठत इति मर्वत्रानुवर्तते। दिगनुवादः प्राडित्यम्य विधानार्थः । ६. अस्मिन्मे अन्तरिक्ष इत्येवमादिना अन्तरिक्षमुपतिष्ठते । प्राङवाधिकारात्। ७. उपतिष्ठत इति वाक्यषो ऽनुवर्तत एव । ८. रहद्रथन्तरे म इत्यत प्रारभ्य सत्रामाणं पृथिवों द्यामनेह- ममित्येतयर्चा मह जपित्वा । अनन्तरं किं करोति । ८. अपानन्तरं दक्षिणेन बाहुनावृत्त्यामोधीये ऽनौ भूर्भुव: खरित्येवमादिकैमन्त्रैः स्वाहाकारान्तैः पन्लाइतोः सवेण इत्वा ततः मव्याद्धविर्धानयोः पूर्वम्यां द्वार्यपविजेत् । १ (भिषामा ।

·२०६ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६. 8.१-१०. १०. देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो ऽनुब्रूहौत्युको हिंकारमपि मध्य- मेन स्थानेन कृत्वा प्रातरनुवाकाख्यमनुवचनमाह । ११. प्रातरनुवाके याः पतयस्तासामयं धर्मः । बौन्यादान्सं- धायावस्येत् दाभ्यां पादाभ्यां प्रणुयात् । १२. अनूयेत्येतदित ऊर्ध्वमनुवर्तते । यावत्प्रतिप्रियतममिति । श्रापो रेवतीः क्षयथा हि वस्त्र इत्येतामापोरेवतोमंज्ञिता निरनूच्य तत आग्नेयं क्रतुमन्वाह। अथोषस्थमिति प्रागत श्रानेयः क्रतुरुच्यते। अथानुष्टुभमिति प्रागतो गायत्रमुच्यते । अनयोः संजाकरणं बाड- यार्थ शास्त्रमंव्यवहारार्थ च । ४. १. नवर्च सूक्तम्। २. नवर्च सूताम्। ३. द्वादशर्च मूकम्। ४. अश्वं न त्वा वारवन्तमित्यता सूचो दश। ५. पञ्चकं सूकम् । १. पञ्चर्च मूकम् । नवर्च सूक्तम् । ८. दूतं वो विश्ववेदमम् । अष्टकं सूकम् । ६. अने मुल महों अमि । अष्टक मूकम् । १०. अर्चन्तस्त्वा हवामहे । षई सूकम् । वनौरित्येममंमिना, C (in marg.) •वनौ रित्यताम् ।

·६.१.९९-२६.] शाहायनौतसूत्रमाष्ये। - ११. अग्निं स्तोमेन बोधय । षढू सूकम् । १२. उपसद्याय मौल्हुषे । पञ्चदशर्ष सूकम् । १३. दूमे विप्रस्य वेधसः । वयस्त्रिंशत्यूचं सूकम् । १४. समिधानिं दुवस्यतेति । त्रिंशदृत्वं सूकम् । १५. अग्निं हिन्वन्तु मो धियः । पञ्चकं सूकम् । १६. प्रामये वाचमौरय । पञ्चकं सूकम् । १७. त्वमग्ने यजामामित्यत भारभ्य षड्विंशतिर्मचः । १८. प्रथशब्दः क्रमनियमार्थः। संजाकरणं बाहुस्थार्थम् । संव्यवहारार्थ च। १६. ते ते अने बोताः पाखान्तरे सूकादिस्तत: सूकपति- धार्थमेकेत्युक्रम् । २०. होताजनिष्ट चेतनः । अष्टकं सूकम् । २१. त्वं हि चैतवद्यश इत्येता मुचो नव । २२. श्रमे कदा त श्रानुषगित्येवमाद्याः पञ्च । २३. क्रमार्थी ऽथशब्दः । संव्यवहारार्थ मजा। बाऊन्नार्थ छन्दोवचनम् । २४. ममस्य यद्वियुता मस्मियुधमित्येता ऋचः पञ्च । २५. यो मयंम्वमृत भुतावा। चीण्येतानि मूकामि। एक- पञ्चाशदृपः। २६. प्र वो देवं चित्महमानमनिमित्यादौनि पञ्च चूकानि । चिंगदृचः । १ ( निषेधार्थम् ।

·२७७
शासायमश्रौतसूत्रभाष्ये।
[६.४.२७-७.
२७. अग्ने वृहनुषमामूवो अस्थात्। एवमादीनि सप्त
सूकानि । एकोनपञ्चाशदृचः ।
२८. अगन्म महा नममा यविष्ठं त्रिकं सूकम् ।
२६. उनार्थम् ।
३०. एना वो अग्निं नमसा दादश, सूकम् ।
३१. प्र वो यहं पुरूणां विंशत्यूचं सूकम् ।
३२. अग्ने विवस्वदुषस एता ऋचो द्वादश ।
३३. मखायस्वा वामहे । एता सूचो ऽष्टौ ।
३४. श्रदर्शि गातुवित्तमः । एता ऋचश्चतस्रः ।
३५. समिद्धश्चित्ममिध्यसे । एतास्तिस्त्र सचः ।
३६. अयममिः सुवीर्यस्येति षहूं मूकम् ।
३७. उनो ऽर्थः पूर्वत्र ।
३८. सूकं नवकम् ।
३८. ईलिया हि प्रतीव्यं सूक्तं त्रिंशदृचम् ।
४०. पुरु त्वा दावान्पोचे । सूक्र हचम् ।
४१. पूर्ववदुको ऽर्थः ।
४२. वेदिषदे प्रियधामाय सुद्युते । एताः मप्त सुचः ।
४३. एति प्र होता ब्रतमस्य माययेति सूकं मतम् ।
४४. यजेन वर्धत जातवेदसं त्रयोदशार्च सूकम् ।
४५. जनस्य गोपा अजनिष्ट जाग्रविः । षढू सूकम् ।
४६. व्याख्यातमेतत् ।
४१. अमिं तं मन्ये यो वसः सूकं दशकम् ।

·६.५.१-१७.]
शापायगौतसूत्रभाष्ये।
२७८
५.
१. क्रतुं वक्ष्यामीति मेषः । अनुवचनेकदेशस्य वक्ष्यमाणस्य मंज्ञा
प्रागाश्विनात्।
२. अथशब्दः कमार्थो ऽनुवर्तते। गायत्रमिति मजा चाम्पा ।
३. कस्त उषः कधप्रिय इति तिस च एताः ।
४. प्रति व्या सूनरौ जनो मतकं सूकम् ।
५. क्रमार्थो ऽथशब्दः। संज्ञार्थ चानुष्टुभमिति ।
उषो भट्रेभिरा गहि सूकं चतुष्कम् ।
७. उषस्य मिति वर्तते।
४. उपो रुरुचे युवतिर्न योषेत्यादौनि चत्वारि सूकामि ।
ऊनविंशतिरेताः ।
८. उक्कार्थः।
१०. प्रत्यु श्रदर्णीति सूकं षट्कम् ।
११. मह वामेन न उषः । षोलश मूकम्।
१२. कृतव्याख्यानम् ।
१३. उषम्तचित्रमा भरेति तिस्त्र अचः ।
१४. उकार्थम् ।
१५. एता उ त्या उषमः केतुमातेति चतम काचः ।
१६. कृतव्याख्यानम् ।
१७. पाहे नो अद्य बोधयेति दश सूकम् ।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। । [६.६.१-१८ १. क्रतुमन्वाहेति वाक्यशेषः । २. वक्ष्यमाणम् । ३. अश्विना यच्चरौरिष इत्येवमाद्या स्तिस्त्र सूचः । ४. प्रातयुजा वि बोधयेत्येताश्चतस्त्र पृचः । ५. अश्विनावश्वावत्या एतास्तिस सुचः । ६. एषो उषा अपूर्व्या पञ्चदशकं सूकम् । ७. गोमदू षु नासत्या एते द्वे सूचौ । ८. दूरादिहेव यत्सतौ एता मृचः षट्त्रिंशत् । ९. उदौराथामृतायते अष्टादशचं सूकम् । १०. श्रा मे एवं नामत्या नवकं सूकम् । ११. कतव्याख्यानम् । १२. योविंशत्यूचं सूतम् । १३. यदद्य स्थः परावतीत्येते सूने दशके । अनूच्येत्येतदनु- वर्तत एव । १४. तव्याख्यानम् । १५. पा भात्य निरुषसामनौकमिति द्वे सूके पञ्चके । १६. मामत्याभ्यां बहिरिव प्र वृञ् एतानि चीणि सूक्रानि । एकषधिरेताः। १७. वसू रुद्रा पुरुमन्त वृधन्ता तिस पचः । १८. युवो रजांमि सुयमासो अश्वा इति दे सूने । ऊन- विंशतिषः ।

·२८९ ६.६. १९-३३.] शालायन श्रौतसूत्रभाष्ये। १८.तं युञ्जाथां मनमो यो जवौयानिति दे सूने। द्वादश भवः'। १०. यावाणेव तदिदथं जरेथे अष्टकं सूकम् । २१. धेनुः प्रत्नस्य कामान्दुहाना नवकं सूक्रम् । २२. क उ अवकतमो यजियानां वे सूके मप्तके । २३. स्तुष नरा दिवो अम्य प्रमन्तेति दे सके। श्रमच्येति वर्तते। परिहाय परित्यज्येत्यर्थः। वां शतेत्येतार शक्करौमुक्का अन्यां विंशतिमाह। २४. श्रा वामित्येवमादीनि पञ्च सूकान्यनच्य एकत्रिंशदेता २५. उतार्थमेतत् । २६. दूमा उ वां दिविष्टय इति षढू सूकम् । २७. अयं वां मधुमत्तम इत्यम्य भूकम्य प्रथमानवनव्या । ततस्तृतीया । ततः पञ्चमोत्येवं तिस्रः । २८. उतार्थम् । २६. युवोरु षू रथं हुवे एताः पञ्च । ३० व्याख्यातम् । ३१. त्रिश्चित्रो अद्या भवतं नवेदमा द्वादशचं मूकम् । ईले द्यावापृथिवी पूर्वचित्तये पञ्चविंशकं सूकम् । ३३. यो वां परिज्मा सदश्विना रथ इति द्वे सूके चतुर्द- शके। घोषा । ममानमु त्यत्पुरुहूतमुस्था मिति वचं ततः । एवं मपुत्रायां घोषायामेकत्रिंशत् : . ३२. १.on ...। २.in: पसपदां। १ । रच सकं ( inarg) स। 36 ·२८२ भासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.६.३४-३६० २४. उकार्थम् । ३५. प्रति प्रियतमं रथं नवकं सूकम् । मह निर्वचनेनैका- दश। इति एतदेव प्रातरनुवाकानुवचनम् । प्राद्यन्तयोस्त्रिवचनेन वृद्धिः । ३१. उत्सृज्य वाचं मध्यमाम् । उत्तमेन स्थानेन' प्रति प्रियत- ममित्यस्योत्तमया परिदध्यात् । श्रभूषा रुशत्पशरित्याशीर्वत्या परिदधातौति (११. ६) श्रुतेः । तस्यां वाचमुत्सृजतीति च । ३७. परिधानानन्तरमया वाजं देवहितं सनेमेत्येतां विपर्दा अपति। ३८. इति प्राग्द्विपदायाः सहस्रपरिमाण: प्रातरनुवाकः । मंज्ञाकरणं संव्यवहारार्थम् । ३६. वाशब्दः पचान्तरपरिग्रहार्थः । विनापि कामसंयोगम् । एतस्य मासस्य सूत्रोक्रस्य यानि छन्दांसि तेषामपरित्यागेन प्रतिच्छन्दश्च । प्रतिपत्समारोहणीयानां चाद्यन्तामामित्यर्थः । षा- धिकामि बौणि शतान्यनुब्रूयात् । तानि च वृद्धैः कल्पितान्युच्यन्ने । तष के चिद्वौ लोकौ पठन्ति । ताविमौ श्राद्यन्तयोः प्रतिच्छन्दः सूकमृग्वापि वोभयम् । पञ्च मतेति" यत्तस्यावादमानुष्टुभान्तमु ॥१॥ अग्रिमौलेय ईलिब नासत्याभ्यां पुरव यत् । अश्विना द्वादशोषस्य एवं षष्टिशतत्रयम् ॥ १Com पाप दिः । १ Com यानेन । १ •प्रमाणः । . C परिणतानि । A महामना मना माया।

·शासायनौतसूत्रभाष्ये। २५ अन्ये तु दण्डकं पठन्ति । सो ऽप्युच्यते। आपो रेवतौखिर्व- चनमुपप्रयन्तो मवाग्रिमौले नव तमु वा पाथ्यो वृषेति पयोदश होताजनिष्टेण्टौ अमे कदा त भानुषगिति दश यो मत्य विति विंशतिरगम्म महेति तिस्रः एना वो अग्निं द्वादशायमग्निः सुवीर्य- स्येति षट् त्वामने मनौषिण इति नवेलिवेति चिंशत्पुरु त्वेति वर्ष वेदिषद इति सप्त अनस्य गोपा इति षस्लमिं तं मन्य इति दश कस्त उष इति तिसः प्रति व्या सप्तोषो भद्रेभिचतष्कमुपो रुरुच इत्येकोनविंशतिः प्रत्यु अदायतौति षट् सह वामेन षोलशोषम्त- चित्रमिति तिसः एता उ त्या इति चतस्रो महे मो अति दशाश्विना यज्चरौरिष इति तिन: प्रातयुजेति चतस्त्र: पाश्विना- वश्वावत्येति तिमः पा मे हवं नवा मो विश्वाभिरितियोविंशतिः कूष्ठो देवाविति दगा भातौति दश मामत्याभ्यामिति पञ्चविंश- तिरतारिभेत्येकादश याभिः कण्वमित्येका युवोरु षू रथमिति पञ्च त्रिथिनो अद्येति द्वादश ममानमु त्यं एवं प्रति प्रियतममिति नवोत्तमा त्रिरेवं षष्टिश्च त्रीणि च शतानि । ४०. वाशब्दो विकन्पार्थः । ऊ प्रतात्र शतमेवेत्यभिप्रायः । याथाकामी यजमानः श्रुत्युकानां मयानामन्यतमामङ्गोकुर्यात् । ४१. सर्वेषु पक्षेषु पाङ्गानि सूक्रानि' मोद्धरेत् । विंशोत्तर- प्रतः प्रातरनुवाक उच्यते। पापो रेवतीः चयथा हि वख इति तिसः उपप्रयन्तो अध्वरमिति नवानिमौले पुरोहितमिनि तिसः स हि यो मानुषा युगति चतस्रः तेते अग्ने त्वोता इत्येका . १Com. सशामि।

·२८४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। अतावानं विचेतममिति चतस्रः ससस्य यद्वियुता मस्मिन्बूधन्नित्येका स महा विश्वा दुरितानि माहानिति वे एना वो अग्निं नमसेति तिसः म त्वं नो रायः शिशौहौति चतस्रस्वामने मनीषिण इति तिसः म चन्द्रो विप्र मर्त्य इत्येका वेदिषदे प्रियधामाय सुद्युत इति तिस्रस्त्वामने अङ्गिरमो गुहा हितमित्येका अग्निं तं मन्ये यो वसुरिति दश कस्त उप इति दे श्रा द्यां तनोषि रश्मिभिरित्येका उषो भद्रेभिरा गहौत्येका व्युच्छन्तौ हि रश्मिभिरित्येका उपो रुरुचे युवतिर्न योषेत्येका अश्वावतीर्गोमतौर्न उषाम इत्येका प्रत्यु अदायतीत्येका मं नो राया रहता विश्वपेमसेत्येका उषस्तच्चि- त्रमा भरेति तिम्रः एता उ त्या उषमः केतुमक्रतेत्येका अधि पेशांसि वपते नृतरिवेत्येका महे नो अद्य बोधयेति दशाश्विना यज्चरौरिष इत्येका युनाथां रामभं रथ इति तिम्रः श्रा नो विश्वाभिरूतिभि- रित्येका कं याथः क ह गच्छथ इत्यष्टौ पा भात्यग्निरुषमामनौक- मिति नव अहेम यजं पथामुराणा इति तिम्रः दमा उ वां दिविष्टय इति द्वे याभिः कण्वमभिरिभिरित्येका युवोरु ष रथं हुव इत्येका जुडराणा चिदश्विनेत्येका विश्चिन्नो अद्या भवतं न वेद मेति दे अध्वर्यु वा मधुपाणिं सुहम्त्यमित्येका प्रति प्रियतमं रथमित्येकादम एतविंशतिशतम्। त्यजेदनुष्टुभः मप्तशताडेविंशकाडुधः । त्रिष्टुभौ वे जगत्येका एवं दाशतं भवेत् ॥ १ वर त्यो A C (in mms.)

·शासायन श्रौतसूत्रभाष्य । मप्तविंगतिशतान्यनुबयादित्यत्रापि वृद्धसंप्रदायो लिख्यते । अर्चन्तस्वेत्यतः प्रभृति मतमये रहन्नमपञ्चाशत् प्र वो यहमिति विंशतिरेति प्र होतेति मप्ता नो यातं दिवस्परौति विंशतिर्या- वाणेवेत्यूनषटिरौले द्यावापृथिवी पूर्वचित्तय इति पञ्चविंशतिरेत- स्मिन् सहस्रादते मप्तविंशतिशतानि भवन्ति । ४२. पुरोदयादवर्यव उपांशुनाम्रो ग्रहस्य होमकालं संभा- वयिष्यन्तौति मन्यमानः मङ्ख्यादिनियममुत्सृज्या पि परिदध्यात् । ४३. उदिते ऽन्तर्यामग्रहहोम श्राध्वर्यवः । श्रा तम्य परि- समाप्नेवाग्यमनं हातुः । १. अप दय्य होतरित्येवमुको ऽश्चर्यणा होता प्र देवचेत्ये- तत्मूकं पञ्चदशकं द्वादणों परिहाप्य वक्ष्यमाणन क्रमेणान्यात् । २. प्र देववेत्यतस्विवचनमगणयित्वा' नवानूच्य ततो ऽध्वर्युणा' आहुतावामु हूयमानायामेकादगोमनुब्रूयात् । ३. श्रानीयमानास्वप्मु दशमोमनब्रूयात् । अप दय्य होतरि- व्यक इति मंप्रेषवचनादस्विति गम्यते । ४. प्रति प्रदापो अदृश्रमायतोरिति दृश्यमानाम अमु तदा- धारेषु मामात् । ५. मैवावरूण चममम्य वमतोवरोणां च मंपर्क क्रियमाण ममन्या यन्युप यन्त्यन्या इत्येतामनुब्रूयात् । १(त्यतमा २ (0}n. धर्यगा।

·२८ शावायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [4. ७.६-१४. ६. पापो न देवोरुप यन्ति होत्रियमित्येतामनुब्रूयात् । होहचमसे ऽवनौयमानास्वप्मु। ७. श्रा धेनवः पयमा वर्ण्या इत्यनुबया विर्धानमानौयमा- नाखप्पु । श्रा धेनव इति सूकादिप्रदेशात् सूकं प्राप्नोति । तबि- वृत्त्यर्थं सर्वामुक्वेत्युकम् । एकामुक्वेत्यर्थः । मृगन्तेन प्रणवेनावस्येत् । ८. अध्वर्यवैषौरपा ३ इत्यनेन मन्त्रेणध्वर्यु पृच्छेत् । अभ्यावृत्य तिष्ठन्तमध्वर्यु वचनात् । ८. अध्वर्युः प्रत्याहोतेव ननमुरिति । १०. अध्वर्यवैषौरपा इत्यध्वर्युणा पृष्टेनोतेव ननमुरिति प्रत्यु- कम्तास्वध्वर्यवाधावेत्येवमादिकं निगदं प्रतिपद्यते । निगदग्रहणं यस्य पौत्ला मद इत्यस्या अपि निगदप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनाविवाक्ये न संपादनम् । निगदत्वात् । ११. उपविशतौति सूत्रच्छेदः । अम्बयो यन्यध्वभिरित्येतां अर्ध चोत्तरस्था उक्वा ततः । १२. उपोत्थाय ततस्तस्मिन्नेव प्रदेशे ऽध्वर्युमन्यावृत्य तदभि- मुखः स्थित्वोत्तराम् । कस्याः । अम्बय इत्येतस्या अध्यर्धायाः । ततस्ता मो हिन्वयध्वरमित्यर्धमपो देवौरिति च मकलामेवमध्यर्धामनूच्य । १३. प्र देवचेत्यस्य प्रकृतत्वात् उपोत्तमाम्। तदवस्थ एव चमब्दात्। १४. यस्योपोत्तमानूका तस्यैवोत्तमया परिधाय परिसमाप्य प्र देवत्यादिकमनुवचनं ततः । १Com. निमर।

·१.८.१-4.] शाखायनमौतसूत्रभाष्ये। १५. पर्याहत्य प्रामुखः स्थित्वा यत उपोत्थितस्तस्मियोपवि- भव्यन्यस्थानुपदेशात्। . १. प्राणं म इत्यादिना मन्त्रेणोपांशुमंजकं ग्रहं इयमानमनु- प्राणिति । अनुमिश्वमितीत्यर्थः । १. पानं म इत्यादिना मन्त्रेणार्याममंजकं यह यमाम- मववानिति । प्राणमन्तः प्रवेशयतीत्यर्थः । उत्तरेणावनौयमतर्वघेव बहिष्पवमानाख्येन सोचेण स्तवते छन्दोगाः । सूत्रारम्भो ऽस्य प्रदेशस्याम्तवमंज्ञार्थः। स्तोत्रस्य चास्य बहिष्यवमानसंज्ञार्थः यावच्च स्तुवते तावन्मेवावरुण प्रास्ते। न तूप- वेशनप्रमवमात्रम् ॥ ४. त्रों स्तुतेति सूत्रान्तः । स्तुवामूहादषु दक्षिणतो प्रया मैत्रावरुणश्चोपविश्य वक्ष्यमाणेन क्रमेण जपप्रमवौ कुरुतः । प्रामुखो मैचावरुण उपविभेत् परिभाषितत्वात्। ब्रह्मणो वचनं यजमानमि- त्यर्थम् । म ढगाबममोपे उपविशेत् । औपगाचं झम्य भवतीति श्रुतेः । ५. ब्रह्मन् स्तोश्यामः प्रशास्तरित्युको एवमुद्राभिह्या मैत्रा- वरुणयोकावनन्तरं कुस्तः । १. आयुभत्य इत्यादिकं प्रमवे इत्येवमन्तमेकारान्न' मन्त्र जपित्वा ततः। A C' (orig.) पन्यमापनात् । १ (in mari: , प्रवेग instead of प्रया .... मुबानः । ४ Bom पबमलम् ( om. मम्।

·१८८ शासायनश्रौतसूत्रभाथे। [६.८.७-११ ७. श्री सुतेति प्लुतादिना सवनधर्मेणैकवर्यमाहतुः । ८. यः पूर्वाक श्रायुभत्य इत्यादिजपपूर्वः श्रों स्तुतेत्येष प्रसवः मर्वषां स्तोत्राणां पारिभाषिकः । ननु अनुक्क एवायं पथमदृष्टत्वा- दितरेषु बुद्धिमानन्वेश्यति । नेति ब्रूमः । श्रानुमानिको बुद्ध्यन्वयः पारिभाषिकेण प्रत्यक्षविहितेन 'बाध्यते । तदर्थे वचनम् । १. अमतो मेत्यादिकं मृत्योर्मामृतं गमयेत्येवमन्तं मन्त्रं यज- मानो जपेत् । कस्मिन्नवधौ । पवमानानुपमरिष्यन् पवमानानुपया- स्थवित्यर्थः। १०. ग्येनो ऽमौत्यादिकं यज्ञस्यादृचमित्यन्तं मन्त्रं यजमानो जपेत् । स्तुते बहिष्यवमाने । ११. सुपर्णो ऽमि पत्वा त्रिष्टुप्छन्दा इत्येवमादिकं मन्त्रं यज- मानो जपेत् । स्तुते माध्यन्दिने पवमाने । १२. मखामि पत्वा जगच्छन्दा इत्येवमादिकं मन्वं यजमानो अपेत् । स्तुते पार्भवे पवमाने । १३. ज्येनो ऽमि पत्वा गायत्रच्छन्दा इति मिराकाझे ऽपि मन्त्र यो ऽयमनु त्वा रभ इत्यादिक उदो ऽभ्यधिक दूव मन्त्रः समान इतरयोरपि मन्त्रयोः । व्यन्ह च्छन्दम्यपि दशरात्र एतेषामनूहः । सर्वखारादिषु चाविकारः । कुतः । उत्तरयोः पवमानयोग्छन्दो- बहुत्वे ऽपि मति सर्वेषामनुपलक्षणत् । १A बाध्येत। २ ( पगास्थन् पवमामानित्यर्थः। १ (' om. स्तने माध्यन्दिने । . (' Ins. समान पदकः। ५A निराकार पोरपि मन्त्र यो ऽयम् (' .काजल ऽपि मन्त्र शोर्या ऽयम्। (AC (ce. h.) om. पम् ।

·१.८.१-१. शापायनमौतसूत्रभाथे। १४. उपाहता देवा इत्यादिकं मन्वं पोषण वा भक्षयामौ- त्येवमन्तं स्तुते पहिष्यवमाने होता जपेत् । होरवचनं यजमाना- धिकारनिवृत्यर्थम् । ₹. १. मवनेषु भवः मवनौयः । वपया प्रातःसबने चरन्ति पुरो- खान माध्यन्दिने अजैस्तृतौयसवम इति य उतः स प्रायः कर्तव्यः । एवमेव श्रुतत्वात् । २. ऐन्द्रानो वा मवनौयः पशुः कार्यः। य एष पालभ्यते तमेतमैन्द्रामः स्यादिति हैक पाइरिति श्रुतेः । ३. ऐकादशिना वा पानेयमारस्वतमौम्यपौष्णवाईस्पत्यवैश्वदे- वैन्द्रमारतेन्द्राममाविचवारुणाः। एते वा 'मवनौया भवन्ति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान (१२. ८) इवामन्यतेत्युपक्रम्य सवनौयप्रकरण एवैकादमिनीपाठात् । वागम्दातिरेकात् स्तोमायनं वा श्रुत्यन्तराच। यूप एषां त इमे एकयूपाः पशवः ऐकादशिमा अन्ये वा। तत्रैकयूपेश्वैकादशिनेषु क्रियमाणेषु प्रतिपशु परिव्ययणीया पिस्थिरावर्तते । प्रतिषिकं चावसानं भवति । रशनाशकात रमनासंप्रेषपृथक्वादित्यर्थः । अथ यद्येकयूप एकादशिनौमालभेरन्प- गौपशावेवाध्वर्युः संप्रेष्यति पनौपशावेव युवा सुवामा: परिवीत धागादिति मेज परिधानोया मा परिवौयमाणायेति (१०.२) श्रुतेः । ४. एको १com...। . •मिमां पाठात् । क्षेत्र 37 ·२६. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.६.५-१० । ५. वक्ष्यमाणो विधिः । ननु एकपेश्वैकादशिनेषुक्रमानाना- यूपेषु भविष्यति । सत्यम् । नैकादशिनेष्वेव । अप्यश्वमेधपुरुषमेधा- दिषु यथा स्यादेवमयं वचनम् । ६. श्राहवनौयसनिधिस्थे परिव्ययणीयामुक्त्वा नवसु यूपेश्व- नन्ति वेत्येका। उच्छ्रयणीयाः पञ्च। परिव्ययणीया चेत्येताः सप्त। प्रतियूपं नववाह। ननु सप्तवैताः । अतः सप्तग्रहणं नियमार्थम् । तेन दशमे ऽहन्युच्छ्रयस्वेन्यनुष्टुबपि नोद्धर्तव्या । ७. एकादशे यूपे ऽयं विशेषः । प्राकृते ऽनुवचने यो ऽयमूर्ध्व ऊ षु ण इति बार्हतः प्रगाथस्तमुक्ता प्राक् परिधानौयाया यावी नरो देवयन्तो निमिम्युरिति सूतशेषमुत्तमावर्जमन्वाह । ८. द्वादश उपशयो भवति। वितष्ठ इति निर्जात श्राध्वर्यवे। तं परिसमाप्ते एकादशस्यानुवचने उत्तमयानुमन्त्रयते। वनस्पते प्रतवरण इत्येतया । ६. पूर्वधुरप्युच्छ्रयणमध्वर्युवशाद्भवति । तत्र मध्यमस्य परिव्यय- पान्तं नित्यमेव । दक्षिणोत्तराणं यूपानां परिव्ययणवर्ज कर्म। तादृशे ऽध्वर्युभिः क्रियमाणे पूर्वया परिदध्यात् जी न इत्येतया । १०. संतानो ऽनुवचनाविच्छेदः। म यस्याभिप्रेतः म संतानार्थी होता। मो ऽर्धर्चनेव काझेत् । वाशब्द उत्तरसूत्रप्रयोजनः । एव- कारकरणमिष्टतरो ऽयं पक्ष इति ज्ञापनार्थम् । - 1 A B C वनौये। १ A ins. उप एकादश यूपानां ममोपे गेले अयनवणे निष्ठतीत पायः। सरयूपः तत्र पास पररित्यममन्वयते । १ ('विमिट A सुजान। B.यमाणानं . •यपान ।

·4.६.१९-१८.] शाड्डायनमौतसूभभाष्ये। २६९ ११. वामन्दो विकल्पार्थी अनुवर्तते। ममानजातीयानुसमयः कर्तव्यः । कथम् । सर्वेषामनवीयाः सर्वेषामुछ्रयणीयाः सर्वेषां परिव्ययणौया इति । १२. केषां चिदध्वर्युणां यूपेभ्यो ऽज्यमानेभ्यो ऽनुग्रहीत्यूईन संप्रेषः । तत्रानुवचनमेकादशे ऽन्तरेण परिव्ययणीयां प्रगाथं च यायो नर इति च सूकोषमन्वाहेति। यथे कादशे तथोडेनेति वक्रव्ये तुन्यार्थतामेकादशग्रहणस्योत्तमग्रहणम्य च दर्शयति । तेन यदेकादश उकं तदुत्तमे यूपे ऽश्वमेधपुरुषमेधयोरपि मिद्धं भवति । १३. मवनपशुदेवतामावाह्य वनस्पतिं च । विदेशम्थयागेम्वपि प्राजापत्यादिस्वयमेवावाहनक्रमो' वचनात् । १४. इन्द्रं वसमन्तमित्याद्याः मवमदेवताः। तथा शेव श्रुतत्वात्। अतो यत्राप्यन्यदेवत्यानि मवनानि तत्राप्यूहः मिद्धो भवति । अनिरुतमवनचोदनायामावाहने ऽप्यनिरुकता । १५. कात्यायने व्यूहदर्शनात् । पशदेवताप्रयक मवनदेवता- नामपि भवतीति । तदाशवानिवृत्त्यर्थ । विष्टक मूकवाकप्रेषेषु प्रतिषेधः । १६. सूक्रवाके विकन्यः । यादृशं प्रकृती निगममं हविरजुष- तहविरजुषतेति तादृशं मवनदेवता लभन्ते । मिगच्छन्नौति वच- मात् । इन्द्रो वसुमान्मवनमजुषतेति हि म्यात् मवनभावान् । १ ('यम् instead of पव। मियकामय. यमन ..AB खामाकपपनस्पनिप्रेषेषु ( 13 बाके ) ।

·२१२ शादायमौतसूभमाथे। [६.१०.१. १७. अध्वर्यु सम्झम्य षण्मोरिति जपित्वा प्रचारानुपूर्येण वच्यमाणके प्रवृताडत्याख्ये बाहुतौ जुहोति। १८. जुष्टो वाच इत्यादिना मरखत्या इत्येवमन्तेन मन्त्रण पूर्वाहुतिं जुहोति । यदा मुख्यः कुर्यात्परार्थानौति मुख्यो दियज- मानके जुहोति। बहुयजमानके वा। तदा यथार्थमूहः । म उच्यते। जुष्टौ वाचो भूयास्त्र जुष्टौ वाचस्पतेरिति द्वियजमानके। जुष्टा वाचो भूयाम जुष्टा वाचस्पतेरिति बड़यजमानके। मान्ते स्वाहाकारः कतत्वात् पुरस्तात्वाहाकारेणेति च श्रुतौ मन्त्रविशेषणात् । १६. उत्तरामाहुतिममन्त्रिको जुड्यात् । १०. १. अग्ने नय सुपथा राये अस्मामित्यानेयस्य पशोर्वपायाः पुरोनुवाक्या । श्रने त्वं पारया मन्यो अस्मानिति पशुपुरोलाशस्य पुरोनुवाक्या । अग्ने त्वमस्मद्युयोध्थमौवा इति पशोः पुरोनुवाक्या । एवमेतास्तिसः। वक्ष्यति । तिसस्तिसः पूर्वा पुरोनुवाक्या वपायाः पुरोलाशस्य पशोरिति । तत्र तावत्पुरोनुवाक्या उकाः । भुवो यजस्थ रजसबनेतेति वपाया याज्या। प्र वः शुक्राय भानवे भरध्वमिति पशपुरोलाशस्य थाल्या । प्र कारवो मनमा वचमाना इति पशो- ज्या। वक्ष्यति। तिसस्तिस उत्तरा याज्या इति । एवं सर्वेषु षट्केषु योज्यम् । Com que o PAC (sec. l., and also in the text of the Sitra ति।

·६.१०.१-७.] चाहायवनतसूत्रभाथे। २९५ २. था नो दिवो रहतः पर्वतादा। सरखतौं देवयन्तो हवन्ते । सरखत्यभि नो नेषि वस्यः । पावौरवी कन्या विषापुः । प्र चोदमा धायसा सस्त्र एषा । रमा जुहाना युभदा नमोभिः । इत्ययं षदः सारखतस्य । ३. त्वं मोम प्र चिकितो मनौषा । स्वमिमा पोषधीः मोम विश्वाः । सोमो धेनुं सोमो पर्वतमाशम् । या ते धामानि दिवि था पृथिव्याम् । अषाल्हं युत्सु पृतनासु पप्रिम् । या ते धामानि हविषा यजन्ति । एता षट् मौम्यस्य ४. पूषेमा आशा अनु वेद सर्वाः । प्रपथे पचामजनिष्ट पूषा। पथपथः परिपतिं वचस्या । शुकं ते अन्यद्यजतं ते अन्यत्। वास्ते पूषनावो अन्तः समुद्रे। पूषा सुबन्धुर्दिव ा पृथिव्याः। रति षटकं पौष्णस्य ५. श्रा दैया वृणीमहे ऽवामि। बा वेधर्म मौलपृष्टं शतम्। एहस्पतिः समजयदसूनि । स हि शुचिः मतपत्रः स शुन्ध्यः । म मुष्टुभा म अम्बता गपोन । म था नो योनि मदत प्रेष्ठः । इत्येताः षड् बाईस्पत्यस्य । 1. विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती। यं देवामो ऽवथ वाजमाती यं पायध्वे यं पिपृथात्यंहः विश्वे देवाः रणुतेमं हवं मे । ये के। ज्मा महिनो अहिमायाः । ते हि यजेषु यजियाम ऊमाः मध विश्वे। मौर्ण बहिषि ममिधाने अनौ सूफन महा। प्रता: पद वैश्वदेवस्य । ७. एनरो नेमधिता एवम्ते। इन्द्रो राजा जगतवर्षणीनाम् ।

·२६४ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.१०.८-१३. इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजः । उर्स मो लोकमनु नेषि विद्वान् । श्रा नो विश्वाभिरूतिभिः सजोषाः । श्रा ते शुभो वृषभ एतु पथा- दिति षडैन्द्रस्य । ८. गोमदश्वावद्रथवत्मुवौरम् । हये नरो मरुतो मुलता नः। शुचौ वो हव्या मरुतः शुचौनाम् । श्ररा वेदचरमा अहेव । या वः शर्म शशमानाय सन्ति । यूयमस्मानयत वस्यो अच्छ। एता षमारुतस्य। ८. उभा वामिन्द्रामौ पाऊवध्यै। प्रा वृत्रहणा वृत्रहभिः शुभैः । ता योधिष्टमभि गा इन्द्र ननम् । शुचिं नु स्तोमं नवजातमद्य । गौर्मिविप्रः प्रमतिमिच्छमानः । प्रचर्षणिभ्यः पृतनाहवेषु । एता षडैन्द्रामस्य । १०. श्रा नो देवः मविता बायमाणः। श्रा देवो यातु मविता सुरवः। सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णात्। वाममद्य सवितर्वाममु श्वः । ये ते पन्थाः सवितः पूर्यासः । अस्मभ्यं तद्दिवो अयः पृथिव्याः । एता षट् सावित्रस्य । ११. अस्त-भाद् द्यामसुरो दिश्ववेदाः । तत्त्वा यामि ब्रह्मा वन्दमानः । अव ते हेलो वरुण नमोभिः । एवा वन्दस्व वरुणं रहन्तम्। दमा धियं शिक्षमाणस्य देव। उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत् । एताः षड्वारुणस्य। १२. एता पचो याज्यानुवाक्या ऐकादशिनानां भवन्ति । १३. न केवलमैकादशिनानामेवैते षट्काः किं तहि अन्येषा- मप्येवंदेवतानां पशूनाम् । नेष्टिव्वेवंदेवतास्वपि। पशव इति वचनात् ।

·६.११.१-१२.]
शासायनत्रौतसूचभाथे।
२९५
१. दुन्द्रा नु पूषण वयमित्याद्या ऐन्द्रापौष्णस्य पशोः षड़ भवन्ति।
२. मोमा पूषणा जमना रयौणमित्येताः षट् मोमापौष्णस्य
पनोः।
२. संवा कर्मणा ममिषा हिनोमौत्येताः सैन्द्रावैष्णवस्य पशोः ।
४. मामत्याभ्यां पहिरिव प्रवृजे। षलेता पाश्विनस्य पशो-
भवन्ति ।
५. विष्णोर्नु कं वौर्याणि प्र वोचम् । एताः षड्वेषणवम्य पणोः ।
६. रात्रौ व्यख्यदायती। एताः षडाच्या भवन्ति । राषिदेवत्यस्य
पशोः।
७. भूरि वे अचरन्तौ चरन्तम् । एताः षड् द्यावापृथिवीयस्य
पसोः।
८. जनौयन्तो न्वग्रव इत्येताम्तिमः । म वावृधे नया योषणास।
दिव्यं सुपर्ण वायम रहन्तं । यम्य व्रतमिति च षष्ठी खेलिका ।
एताः षट् मरखतः । सरस्खायाम देवताविशेषम्तम्य ।
८. य इमा विश्वा भुवनानि जुकदित्यताः षट् चतुर्थों परि-
हाय वैश्वकर्मणस्य पगोर्भवन्ति ।
१०. ा ते पितमरुतां सुबमेतु ।
षड् रौद्रम्य
पशोः ।
११. अहं स्ट्रेभिर्वसभिवरामौति वाग्देवत्यम्य पशोरेताः
षड् भवन्ति।
१२.. जाबां षदानामयं विनियोगः । सूचोकन करेण प्रति-
एताः

·शाहायनौतसूत्रभाष्ये। [६.११.१-२. षद्धं तिसस्तित्रः पूर्वाः पुरोनुवाक्याः कर्तव्याः । एका वपायाः । एका पशपुरोलाशस्य । एका पशोः। एवमेव तिसस्तिस्स उत्सरा याज्याः। १२. मवनौयस्य पशोः के चित्पशपुरोलाशं न कुर्वन्ति तुल्य- त्वादुपाखसमयस्यापि । १४. करणं पहपुरोलाशस्येत्येष एव न्यायः । कुतः । सोमार्थः सवनौयहविर्भिः पश्वर्थस्य निवृत्तिरन्याय्येति । १५. सावित्रच वाग्देवत्यचोपांशु भवतः । न केवलं प्रदेशान्त- रोको मौर्यप्राजापत्यौ। १६. पशुगणे प्रतिपशु मनोतासूक्रमावर्तते कालभेदात् । १७. प्रातरनुवाकादि प्रातःमवनम् । तस्मिन्प्रातःसवने परि- व्ययणैयादि वपान्तं पाएकं कर्म कृत्वा यथाप्रपत्रमुपमिक्रम्यानौ- षोमौयवदुपस्पृश्य चावाले' । प्राप्तस्यानुवादः क्रमार्थः । १२. १. वक्ष्यमाणेन विधिना धिष्ण्यावक्ष्यमाणानुपस्थाय मदः प्रविशति । होता मैत्रावरुणो इछावाको ग्रावस्तुत् प्रया प्राधा- णामौ पोतामोधः मदस्यो यजमानश्च । युगपच्छाखान्तरादह- वचनाच । स्वशाखायां तु ते नममिता होतारमतिसृजन्त इति होतेवोपस्थाता । २. अग्रेण हविर्धाने तिष्ठन्तो मोपस्थेयसमीपं गत्वा तंतमौच- माणा अन्यदिङ्मुखा अपि । न केवलं प्रामुखा उदमुखा वा । १Com. बा। २ C ins. माननम् ।

·4.१२.५-१४.] माशायमौतसूत्रमाव्ये। ३. ममासमीत्येवमादिना मन्त्रणाहवनीयमुपतिहन्ते । ४. उदो ऽनुषा इत्येको ऽर्थः। रौद्रादिमन्वशेष उत्सरेबय- नुषाकव्यः । तामदः प्रसस्यनमस्थति नमो नम इति (१३. १) श्रुतेः । ५. अमनुषङ्गो वा भाखान्तरात् । १. अपिजो ऽमि दुवखानित्यनेम मन्त्रेणोपतिष्ठन्ने । यो निरावनौये मथित्वानुप्रातः । ७. परिषद्यो ऽमि पवमान इत्यनेन मन्त्रणास्तवमुपतिहन्ते । पास्तव उचते या बहिष्यवमानेम छन्दोगाः स्तुवते । ८. प्रतकामि मभस्वामित्यनेन मन्त्रेण चात्वालमुपतिष्ठन्ते । ८. कथ्यो ऽमि हव्यसूदन इत्यनेन मन्त्रेण पत्रपणमुपतिहन्ते । १०. समुधो ऽसि विश्वभरा इत्यनेन मन्त्रेण उत्करमुपतिष्ठन्ते। ११. दक्षिणातो भूत्वा विभरमि प्रवाहण इत्यनेन मन्त्रणा- मौधमुपतिष्ठन्ते । १२. सदखामौ च प्रविशन्तो यथाकालं तयोरेवोपरि कारस्थू- णविशाखस्यं वशीकाचभिमपन्ति दिवस्पृष्ठममौत्येवमादिना मन्त्रेण । १३. पतस्य दारावित्येवमादिना मन्त्रेणोभाभ्यां हमाभ्यां दार्थों मंमध्य प्रवियुः । १४. धानोश्रीयं प्रविष्योत्तरेणामिंगछन्ति। ये मदः प्रविष्टाः सन्तः प्रत्यचो धिष्ण्यानतिक्रामम्ति । के पुनस्ते । यजमानयावस्तु- सदस्थवर्जिताः । येषां मंचरं वक्ष्यति प्रपोसारेण सर्वात विष्ण्या- म्गमीत्येवमादिना ग्रन्थेन । 1 B • निहलो किरा.! . B सर।

·शापायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [६.१२.१५-२५. १५. मलिचुचो ऽसौत्येवमादिना मन्त्रणमादमच्छावाकस्योप- तिष्ठन्ते । तं च वक्ष्यति । अच्छावाकः मौदेत्यको इग्रेण सद उत्तरेण मुतिमुपविश्येति । १६. वहिरमोत्यादिना मन्त्रेण होदधिष्ण्यमुपतिष्ठन्ते । धि- एयग्रहणं सदोऽधिकारनिवृत्त्यर्थम् । १७. धिष्ण्याधिकारो ऽनुवर्तते । श्वात्रो ऽमि इत्यादिना मन्त्रेण मैत्रावरुणधिष्ण्यमुपतिष्ठन्ते । १८. तुथो ऽसौत्यादिना मन्त्रेण ब्राह्मणाच्छसिनो धिष्पय- मुपतिष्ठन्ते। १८. उभिगमीत्यादिना मन्त्रेण पोटधिष्ण्यमुपतिष्ठन्ने । २०. अवस्युरसौत्यादिना मन्त्रेण नेष्टुधिष्ण्यमुपतिष्ठन्ते । २१. अंहारिरमि बम्भारिरित्येवमादिना मन्त्रेणाच्छावाक- धिष्ण्यमुपतिष्ठन्ते । २२. शन्ध्युरमि मास्लिीय इत्यनेन मन्त्रेण मार्जालीयमुप- तिष्ठन्ते । तत्रैव स्थिता अवेक्ष्येत्यारम्भात् । २३. शुन्ध्युरस्युपसद्य इत्यनेन मन्त्रेण ब्रह्मासदनमुपतिष्ठन्ते । प्रवेक्ष्येव । तचैव स्थिताः । २४. मृतधामामि स्वोतिरित्यनेन मन्त्रेणादम्बरीम् । अवे- क्ष्योपतिष्ठन्ते । तत्रैव स्थिताः । २५. समुद्रो ऽसि विश्वव्यचा इत्यनेन मन्त्रेण मद उपतिष्ठन्ने । सचैव स्थिताः । अन्तर्बहिवामुवीक्ष्य । १C .ग्रामामादोधिकार.| alt to .परणं सदोA.मागधिकार।

·८.१३.१-३.] शापायमौतसूत्रभाष्ये। २६. अजो ऽस्येकपादित्यनेन मन्त्रेण शालामुखौयमुपतिष्ठन्ते। पनौशालासमिधिस्थाः । २७. पहिरमि बुध्य इत्यनेन मन्त्रेण प्राजहितमुपतिष्ठन्ते । प्राजहितविरंतमो गाईपत्यः । २८. अनदास्यत्रपतिरित्यनेन मन्त्रेण व्रतपणमुपतिष्ठन्ते । व्रतपणो दक्षिणाग्निः। मत्त्रेषु केषां चित्रामागार्हपत्यव्रतश्रपणाः । तेषां यथाखमुपस्थानमूहो वा । प्रहयः म्थ बुध्याः । अबदाः स्थाब- पतय इति । १३. १. अग्नयः मगरा इत्यवमादिमा मन्त्रेणा मवान् विषायानुप- तिष्ठन्ते । सदमः पुरस्तात्तिष्ठन्तः । तत्र हि बहवो दृश्यन्ते । भूयमां माधात् । २. श्रध्वन इत्यादिना पथि स्तादित्येवमन्नेन मन्त्रणादिस्य- मुपम्यायामन्तरम् । ३. मैचावरुणपूर्वा उदश्च इति येषामग्रणोत्तरेण मान्धिष्ण्या- गच्छन्तोति मंचर उस्ते निर्दियन्ते । अतथ मैत्रावरुणप्रभृतयां धिष्ण्यवन्त इत्युकं भवति । अच्छावाकं परिहायेति वदता' ग्राव- स्तुतः प्रवेशः माधितो भवति । पूर्वया द्वारा मद इति वचनादा ग्रौधः स्वमागारं दक्षिणया द्वारा ममृग्य पूर्ववत्मदः प्रतिपात् । ११ मवेश शासनविधियाः . २B पूर्वयानिवदना ..' ( 10 ) वचनान् । १B on मदः ·ঘুঙ্গালীনকুমাচ্ছ। [६.१५.४-१५. । ४. मदः प्रसर्पन्तौति वर्तते। विश्वे देवा अनु मा प्रसर्पत इति मन्त्रः । प्रतीकग्रहीताश्च तिस सूची जपन्तः सदः प्रसर्पति । ५. अच्छावाकधिष्ण्यं यावदयेण ततस्तान्सर्वानुत्तरेण । एवं गच्छता दक्षिणधिष्ण्योदक्षिणधिष्ण्यः पूर्वी गच्छेत् । ६. गत्वा स्वधिष्ण्यप्रदेशं दक्षिणधिष्ण्योदक्षिणधिष्ण्यः स्वस्थस्खस्य धिष्ण्यस्य पश्चादुपविशेत् । ७. द्वितीयं मदोग्रहणं मदःप्रवेशधर्मप्रापणार्थम्। मिष्टं निग- दव्याख्यातम्। ८. एते ये प्रविष्टास्ते नाममाप्ने मवने पथिमेन दारेण निःस- रति श्रुत्यन्तरवचनात् । १. अविद्यमानधिष्ण्यामामन्तरेण होदधिष्ण्यं मैचावरणधिष्ण्यं चाममाप्ते सवने संचरो भवति । प्राग्गतिषु ब्रह्मणो ऽपरया दारा प्रविष्टत्वात् । प्रत्यग्गतिवितरेषां पूर्वया द्वारा प्रविष्टत्वात् । १०. सदस्यन्यत्र वा ये धिष्ण्यवन्तम्तेषां स्वस्खं धिष्ण्यमुक्तरे- पणामौत्रस्य प्राग्गतिषतरेण स्खं धिष्ण्यं प्रत्यग्गतिवपरेण । ११. यद्यधिकताः स्वकार्येणोदश्चो गच्छेयुः पचानानौनीयस्य गच्छेयुः । स्वरयोदग्गच्छतामेष विमंस्थितमंचरः । १२. दक्षिणा चेद् ब्रजेयुमार्जालौयस्य पश्चार्धन वा प्रजेयुः । १३. येनैव मार्गण गतास्तेनैवाव्यावर्तमाना: प्रत्यायनि। चन- दादविलम्बितम् । PACKorig) निर्मचरनि। . B om. रपि C (sed. b.) del. ।

·६.११.१०-१५.] पाहायनौतसूत्रभाथे। १४. ज प्रातःमवनाचत्यमर्पणमुचते ना समस्तोपखानप्रम- तिनाग्रयः मगरा इत्यादिना यथोकन मन्त्रकर्मकलापेम प्रमर्पमिता १५. यदाध्वर्युराह प्रशास्तः प्रसहोत्यों मर्पतेति प्रशासत पाहेति संप्रेषवशासंमन्त्रेषु छन्दो (०) गेषु सवा षोलशिनमुपयन्तौति च श्रुति- दर्भनात् प्राप्तस्य समस्तोपस्थानप्रभृतेरादित्योपस्थानं राषिपर्यायावि- नयोः प्रतिषिध्यते । अन्यत्र देवामानुषादा प्रतिबलात् । कालोस्कर्ष मत्यस्तमिते ऽप्यादित्योपस्थानं प्राप्यर्थम् । ता पिप्राण उपखयो पदयं प्राणो ऽध्यात्ममित्यर्थवादात् । विरभ्यामो ऽयायपरिममाप्तौ शिष्टाचारमादाचरणं चायु- व्यमिति। इति शावायनश्रौतसूचभाष्ये षष्ठो ऽध्यायः समाप्तः। भाइयमकसूचस्य समं मिष्यहितेच्छया। वरदत्तसतो भाष्यमानौं यो ऽकरोषवम TA om. कमे। . B प्राणाया• A त्याप.। . Om. in Arc.

·अथ सप्तमो ऽध्यायः। १. १. श्रुतिक्रमेण सदःप्रमर्पणदनन्तरं सवनौयपुरोलाशप्रचार- माह। प्रसृप्येति प्रसर्पणानुवादः परिभाषासूत्रैर्व्यवहितत्वात्। प्रातः- मवनमवनौयाणार्थ: प्रमर्पणस्यानुवाद इति वृद्धसंप्रदायः। अथ हवि- ष्पङत्या चरम्ति पशवो वै हविष्यतिः पशूनामेवाण्यै तानि वै पञ्च हवींषि भवन्ति दधि धामाः मकवः पुरोलाशः पयस्थेति (१३.१) श्रुतेः । एवंरूपेष्वपि हविःषु पुरोला रित्युकं पौर्णमासौविकारार्थम् । सव- नौयसंजाकरणं शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । २. धानावन्तं करम्भिणमिति पुरोनुवाक्या भवति । वैश्वा- मित्रौरनुसवममित्यादिश्रुतेः (२८. २) । ३. होता यचदिन्द्रं हरिवों इत्यादिको ऽनुसवनं मवनौयपुरो- लाशानां प्रेषः । अनुसवनमिति प्रसङ्गमुपजीवता लाघवार्थमिहैवोकं । नेसिरीयाणमितरयोरपि सवनयोः पयस्यास्ति । तदुपलक्षणप्रति- बेधार्थ यथासमानातवचनम् । ४. मवनौयहविःप्रेषस्य यथामवनमभिदधत्प्रयोगं करोति । वक्ष्य त्युत्सर्गिणमयने (१३. २०) यद्देवतो वा सवनौय: स्यात् तत्र पशुतो हखौं व्यन्यायातयन्तौति । तत्र मवनपदामां मविशेषणाना- मुत्सर्गः कथं नाम स्यात् । सवनाभावादित्येवमर्थ चूचम् ।

·..२.१-३.] शाहायनौतसूत्रभाष्ये। ५. तादृशेनैवामुसवनं यथासवनाभिधायिना पेषेण यजति । किमविशेषेण । नेत्युच्यते । उद्धृत्य होतायक्षमित्येवंशब्दमुद्धृत्य होतर्यजशब्दं च । इन्द्रमित्यस्य देवतादेशमस्योद्धारः । सप्रेषे तुन विद्यत इति परिभाषितत्वात् (१. २. २०)। उद्धृत्यादेशपदमिति (५. ४. ४) चाश्वलायनस्यामंदिग्धमादेशपदमेतत् । सवनौयहविःखिष्टकतो वैश्वामित्रौरनुमवनमित्याचविशेषश्रुतेः । ७. होता यचदमिं पुरोलाभानामित्येवमादिकः सर्वेषु मवनेषु विष्यङतयां विष्टकृत्प्रेषो भवति । ८. अनुमवनमेव चमब्दात् । ममानमन्यत्प्रात:मवनेनेति मिद्धे ऽनुमवनवचनं नियमार्थम् । ततो यचापि पशुपुरोलाशस्य सवनौयाना च ममान: विष्टकत्तचाप्येष एव प्रेषो याज्या च। प्रवचने तुम स्यात् । पुरोलामखिष्टकृत्समवाये ऽपि इति (५. १८. ३) यवात् । २. १. ऐन्द्रवायवय मैत्रावरुणाय दो ग्रहयागौर पाश्चिनय बतीय इत्येते विदेवत्यमंशा अनेनेव क्रमेण भवनौयपुरोलामानन्तरं भवन्ति। २. माधुच्छन्दस्यावभिरूपे दिदेवत्यानां प्रथमस्य पुरोनुवाक्ये अवाहेति (२८. २) श्रुतेः । ३. होता यखदायुमयेगाः । होता यचदिन्द्रवायू अन्त्येिव- मादिको ऐषो। २ ( एव । यो याच्यावचन रियान्। पुरोला । । पोयामागार.. १ ('om मवमा ·शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [७.१.४-१५० ४. अयं पिया मधूनाम् । मतेना नो अभिष्टिभिः। एते चाव्ये भवतः । अत्यन्तरात् । ५. गार्ममदौं च मेधातिथौं चोत्तरयोरभिरुऐ अचाहेति श्रुतेः (२८. ५)। ६. होता यक्षमित्रावरुणेत्येवमादिकः प्रेषो (०) भवति । ७. श्रुत्यन्तरात् । ८. प्रातयुजा वि बोधयेत्याश्विनस्य पुरोनुवाक्या । मेधातियों चेति श्रुतेः। ८. होता यादश्चिमा नासत्येत्येवमादिकः प्रैषो भवति । १०. वावृधामा इभस्पती रति याव्या । श्रुत्यनारात् । ११. विदेवत्यानामयं वैशेषिको धर्मः । १२. तस्मादनवानं यजतीति (१२. ५) श्रुतेः । १३. इतरयोरसंभवात् ऐन्द्रवायवयहणं नियमार्थम् । सेनोन- रयोः षष्ठे ऽप्यहनि न बौद्धौ प्रणवौ। ऐन्द्रवायवस्य च दावेव न । चत्वारः । १४. ऐन्द्रवायवस्यैव नानावषद्वारे एव। अतस वठे ऽहन्यप्येन्द्र- वायवस्थ दो वषट्कारौ पारयोस्तादाभिस्तदहन वषदुर्वनौति श्रुतिज्ञापकम् । इतरयोरप्येकैको वषट्कारः । एतदेव ज्ञापकम् । १५. वषट्कारदिवे ऽपि मति पुरसाबपो येयजामहोजासरः सहदेव ।

·शापायनौतसूचभाष्ये। । १. ऐतु वसः पुरूवसरित्यनेन मन्त्रण ऐन्द्रवायवमध्वर्युहस्ताङ्ग- हौत्वापोर्णत्यः दक्षिणमूलं तमिमधिदध्यात्। निहिताना पाछादन- मवेक्षणं च न कुर्यादा प्रतिभवितस्य शेषस्य निनयमात् । २. ऐतु वसुर्विदवसरित्यनेन मन्त्रए मैनावरणं प्रतिग्टन तं दक्षिणोनेन्द्रवाय नौत्वा तस्य दक्षिणतःपचाविदधाति । ३. ऐतु वसुः संयबसुरित्यनेन मन्त्रेणाश्विनं प्रतिग्टा तं दक्षिणेन पूर्वावैन्द्रवायवमैचावरूणौ मौला तयोरेवोत्तरतःपञ्चाविद- धाति । संलग्रानिदध्यात् । अभिधानत' वा भित इति (१३.५) श्रुतेः । तानवग्टह्यास्ते नेत्प्रवर्तता इति श्रुतेः । खयं धारयेत् । अप्रवर्तनपरत्वादन्यो ऽपि वा धारयेत् । ४. याः सोमद्रव्यमंबन्धेन याज्या विधीयन्ते तास सर्वास मोम- म्याग्ने वौहीत्य नुवषट्कारमंजको मन्त्रो याज्यात्वेन भवति । अवर्थमंजा चेयं वषट्कारमनुभवतीति। न संप्रेषमपेक्षत इत्यर्थः। यत्राप्युक्थशा यज मोमानामिति मंप्रेषस्तत्रापि मोमम्याग्ने वौहोत्येकवचनमेव । मर्वग्रहणत्। द्विदेवत्यादौन्परिहाय। मानुवषट्करोतीनि श्रुतेः । ५. अनोत्पाबौवतस्योपांशु यज । माचार तू याहौरिति तैत्तिरीयाणां मंप्रेषः । तत्र प्रतिषेधो ऽन्यत्र विकन्पः । १ A C प्रो य। १ B प्रनिभक्षितस्यावनयात् । 3 hrs महांबा नम्व दचिणापरे प्रदेश अगवयं निदधानि instead. C has तु दधाति in marg . in the tet: स्पटमेनन् । ४ 1B CNभिधामनर। A 4 नमः। 15 C माषा A नाम तुम 39 ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. 8.१-६. ४. १. उम्रौयमानेभ्यश्चमसेभ्य इत्युक्त उन्नीयमानसूकमा त्वा वहन्तु हरय इत्येतत् । ता वै नवान्वाह नव वा अत्र चमसानुबयन्तौति (२८. २) श्रुतेः । षलु ईके प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽग्वारि- त्ययं पक्षो नेष्टः सूकवचनात् । संप्रेषपाठः क्रमार्थः । २. होता यचदिन्द्रं प्रातः प्रातःमावस्येत्येवमादिकं प्रेषं मैचा- वरुणो ऽग्वाह । पूर्वं चानुवचनम् । परिभाषितत्वात् । ३. इदं ते मोम्यं मध्विति प्रस्थितानां याज्येति (१३. ६) श्रुतेः । ४. नृचक्षसमित्येवमादिना मन्त्रण होटचमससंज्ञकं चममं होता प्रतौनते। ५. वयोधममित्येवमादिना मन्त्रण प्रकृतं होटचममं प्रति- शीयात् । ६. प्रकृतं होटचमममुरः संस्पर्शयेविदेवत्यांश्चोरुस्थान् । ७. पूर्वमुत्रीयमानसूकनानूच्यमानेन ये चममा उनीतास्ते सर्व एव वषट्कारेण हुताः। ततश्चत्वारः सदः प्रवेशिताः । होहब्रह्मोगाव- यजमामचमसाः। शिष्टानां पुनरुनौतानां वक्ष्यमाणा होचकसंज्ञका यजन्ति । ८. मिचं वयं हवामह इत्येतया मैत्रावरुणो यजति । ६. इन्द्र त्वा वृषभमित्येतया ब्रह्मपुरुषो ब्राह्मणाच्छंसी होत्रको यजति । १B. •सवनम्।

·७.४.१०-१७. शालायनौतसूत्रभाष्ये। १०. ब्रह्मपुरुष एव होचकः पोता मस्तो यस्य हि सय इत्येतया यजति । ११. नेष्टाध्वर्युपुरुषो होजकः । मो ऽने पनौरित्येतया यजति। १२. उताबाय वभाबायेत्येतयाग्रौधो ब्रह्मपुरुषो होचको यजति । १३. प्रयालमौदित्येतस्मिन्नध्वर्युणोके ऽयालित्याग्रौधो यात्। मनु कथमेतज् जायते ऽध्वर्युणोक इति। उच्यते । उत्तरसूचे होट- वचनात् । १४. म भद्रमित्यादिकं मवनधर्मेणाह होता । १५. मोमभक्षपरिभाषेयम्। अमारभ्य किंचिद्यते। उत्तिय मोमपाचं प्रारभक्षणात् । भचयिय्यन्त इति भविय्यत्प्रयोगात् । याजिक- र्नामधेयैन लौकिकैः । प्रमावित्यामन्त्रितकर्टनामधेयप्रयोगणोपरय- स्खेत्यनेन मह मामर्थ्यात्। कतार अत्विजो यजमानथान्योऽन्यस्मिन् कर्मव्य तिहारेणोपहवमनुजा मिच्छन्ते। प्रार्थयन्त इत्यर्थः। माधारणोषु मोमेष्वयं न्यायो युज्यते। कदा चिद्दडतरं पास्यामौति। असाधा- रणेषु च । नानुपहतेन मोमः पातव्य इति श्रुतेः । १६. होमाभिषवकारिणा: पूर्वी वषर्ता भक्षयदचनात्। तस्मिंथ मति तविपरीतस्य न्यायस्यानवतारात् । १७. विदेवत्या ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणाश्विनाः नाराभवाय ग्रहाः। श्राज्यप्रउगमरुत्वतीयनिष्केवन्यवैश्वदेवेषु । एतेषां प्रतिभचि- तमध्वर्युणेकदेशशेषं होटचममे ऽवमयेत्। इते त्वा भक्षितमित्येव- मादिमा मासेण।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १८. अत्र श्रुत्यन्तरो हिरेन्द्रवायवशेषस्यावनयनम् । मन्त्रश्च बिरुच्यते। १६. अवसर्जनं विमोकः । स न कर्तव्यो दिदेवत्यानाम् । धावत्वस्यवस्य शेषस्थावमयनं न कृतमिति। उक्का मोमभचपरि- भाषा। इदानीमवसरप्राप्तो विदेवत्यभक्ष उच्यते। ५. १. दह वसुरित्यादिना मन्त्रेणीन्द्रवायवग्रहमध्वर्यवे दत्त्वानन्त- रमुपहतौ वायुरित्यादिना भवयित्वा तमेवेन्द्रवायवं प्रग्रहणमन्त्रेण पुनः प्रग्या भक्षमन्त्रेण पुनर्भक्षयति । ऊरौ न निदधाति। नाव- युर्मुञ्चति' न होता परिसङ्ख्यानात् । २. अध्वर्यव इति वर्तते । इह वसुरित्यादिना मन्त्रण । मैत्रावरुणं ग्रहमध्वर्यवे प्रग्टह्यानन्तरम् । ३. उपहतौ मित्रावरुणावित्यनेन मन्त्रेण मैत्रावरुणं ग्रहं भचयति । ४. पाश्विनं ग्रहं तमूरोरादाय भिरः प्रदक्षिणं पर्याणीय प्रवेक्ष्य तेनैव मार्गण प्रत्यानीयावेचते। सर्वतः परिहारमाश्विनस्य भक्षयतीति (१३. ६) श्रुतेः । अवेक्षणं तु भाखान्तरात् । ५. दहाध्वर्यवे प्रयच्छति। न पूर्वम् । आश्विनवचनात् । उपहतौ देवावित्येवमादिना मन्त्रेणाश्विनं भवयित्वामन्तर- 1c..पर्यु मुः। १ A B C 43; C (sec.b.) del.

·शापायनमौतसूत्रभाष्ये । १.८ सुपस्पृश्य । दिदेवत्यभवपद्धतिरचोचते । अध्वर्य उपहयखेत्युप- हवमिट्वा तेनोपहत उपहतो वायुरित्यादिना भक्षयेत् । तत उरोऽभिमर्थनमपामुपस्पर्मनं च। एवं यथोक्रमैन्द्रवायवं मैनावरुण- माश्विनं च। अध्वर्य उपहवस्तस्य होमाभिषवकारित्वात् । वषट्कार- निमित्तो हि भक्षो दिहि तस्य वषट्टरोतोत्येन्द्रवायवे हेत्वारम्भान्। उपस्पृश्योष्ठनिलिम्पनादिना इलामुपश्यते । दलानमुप- स्पर्शनम्। तेनेतरयोरपि सवनयोर्भवति। दिदेवत्यानां प्रथमो भक्षो ऽथेलाथ होटघमस इति (१३.६) श्रुतेः । 'उपस्पर्शनं माखान्तरात्। ८, चमसाध्वर्यवश्चममानिलासमीपमुक्षिपन्ति । ६. होता मव्येन होटसमस पाचौं च संयच्छतौति (७) श्रुतेः। १०. सर्वचाज्यलेपेन मोमर्मस्पर्णा वर्जनौयो न केवलमत्र । ११. दूस्लामुपड़यत इति प्रकृतम् । तामुपहय अभवयित्वेत्यर्थः । दलायाश्चायं नियमः । तत उत्तरेला प्रात्रात्येव प्रकृतिवत् । उप- इयेलामवघ्रायावस्यति प्रात्रात्युत्तरेलामथाप प्राचम्य होटचमसं भक्षयतौति श्रुतेः। एवमुत्तरेलाभक्षाचममानन्तरं प्रस्थितमंजका- सवनमुखीयान्होत्रादिभिर्वषट्तान्भक्षयन्ति होचादयः । प्रातःमवने प्रस्थितभने वृद्धमंप्रदाय उच्यते। होता. तावदध्वर्य उपक्षयस्त्र प्रति- प्रस्थातरुपहयखेत्युपहवमिष्वा ताभ्यामुपहतम्तेजमे वा ब्रह्मवर्चमाय भक्षयामौति भक्षयत्ययं क्रमिमित्तो भवः। भवयित्वा शं नो भवे- १ A. ins. पथ A B om. नोचते 18 om. भक्ष । P A ins. सर्वच। •कारिनत्वात्। ४ A पेन्द्रवायवे रेबारमात् । वायववयोव १०। alt. to पमप. AC (orig.) •भवनौयान्हाचा.। (ोमा वचनाद पर्य। ५ (प. .

·२१. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. ५. १९. त्यनयोरो ऽभिमृश्य तत उपस्पृशेत् । ततो ऽध्वर्युणा भक्षित होता प्रतिप्रस्थातरुपहयस्खेत्युपहवमिष्ट्वा तेनोपहतः पूर्ववद्भक्षोरोऽभिमर्श- मोपस्पर्शनानि कुर्यात् । अयं मन्थिनिमित्तो भक्षः । ततः प्रतिप्र- स्थाचा भक्षित होता पुनरध्व! पृष्ट्वा ताभ्यामुपह्नत उत्रीयमान- वषद्वारनिमित्तं भक्षयत्युरोऽभिमर्शमादि च करोति। ततः पुन- होढचमसे समाख्यानिमित्तभक्षार्थमध्वर्य उपहयस्व प्रतिप्रस्थातरुप- हयस्खेत्युपहवमिष्टा ताभ्यामुपहतो भचादि पूर्ववत् कुर्यात् । तत प्राप्यायनं यथोक्तम्। अथ ब्रह्मचमसम् । ब्रह्मनुपहयखेति तेनोपहतः पूर्ववद्भवणदि सर्व कुर्यादाप्यायनवर्जम् । तत उगाचमसम् । उगातार उपर्यध्वमिति उपहवमिदा तैरुपहतः पूर्ववक्षणादि कुर्यात् । सर्व- माप्यायनवर्जम् । न त्वस्योगाहवर्ज भक्षणप्रमिद्धेः। अथ यजमानचम- मम् । यजमानोपायव सुन्वत्रुपतयखेति वोपहवमिष्ट्वा तेनोपहूतः पूर्ववद्भक्षणदि कुर्यात् । अथ मैत्रावरुणचमसम् । प्रशास्तरुपहियख अध्वर्य उपवयस्वेत्युपहवमिष्वा ताभ्यामुपहतः पूर्ववद्भक्षणदि कुर्यात् । ततो ब्राह्मणच्छंसिनश्चममम्। ब्रह्मानुपडयखाध्वर्य उपहयखेत्युपहव- मिष्ठा ताभ्यामुपहतः पूर्ववद्भक्षणादि कुर्यात् । ततः पोहचमसम्। पो- तरुपक्षयस्वाध्वर्य उपहयखेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहतः पूर्ववद्भक्षणादि कुर्यात् । ततो नेष्टुचममम्। नेष्टरुपहयखाध्वर्य उपहयखेत्युपहवमिष्ठा ताभ्यामुपहतः पूर्ववद्भवणादि कुर्यात् । तत प्रामोधचममम्। अनौ- PA होचमसे. B C om. the passage beginning. with होता पुनरध्वर्य ending with लतः पुनः C होटचमसे वषटकारसमाल्या. (वषटकार in marg.)। PC in marg. यथोकम् ।

·७.५.१२-१७.] शामायनश्रौतसूत्रभाष्ये। दुपतयस्खाध्वर्य उपहयखेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहतः पूर्ववलक्षणदि कुर्यात् । एवं होतुर्भवः । अथ ब्रह्मोद्गाता यजमानश्च होतरुपतयखे- त्युपहवमिष्ट्वा. तेनोपहता यथाचममं होटवद्भक्षणादि कुर्युराप्यायये- युश्च । अथ मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छसौ पोता नेष्टाग्नौधश्च होतरुप- हयखाध्वर्य 'उपवयस्वेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहताः स्वखं चममं होत्वद्भक्षयेयुः । पुनश्च ममाख्यानिमित्त होतरुपवयस्वाध्वर्य उप- हयस्खेत्युपहवमिष्वा ताभ्यामुपहताः खंस्खं चममं होस्वत्" भक्षितं भक्षयेयुराण्याययेयुश्च । इति प्रस्थितभक्ष उकः । अथ प्रकृतमुच्यते । १२. तेजसे त्वेत्यादिभक्षमन्त्रः प्रातःमवने श्रौत्सर्गिकः । १३. ओजसे त्वेत्यादिमन्त्रो माध्यन्दिने मवने औत्मर्गिक एव । १४. व्यवस्थितः प्रतिसवनमुत्सर्गः। वचमात्प्रकरणं भित्वा । १५. शं नो भव पद पा पौत इन्दो इत्यनयोरो ऽभिम्सभेत् सोमं भवयित्वा । भवयित्वेत्यतिरेकात्मर्वत्र विदेवत्यादिवपि । १६. एतावदाप्यायनं म सोमासेक इति ज्ञापनार्थ यथा- प्राप्तस्योपदेशसूत्रम्। १७. श्रा प्यायखेत्यादिका गाप्यायनी। ततो न द्रव्यान्तरम् । अनया मव्यहस्तस्थितस्य चममम्य दक्षिणेन स्पर्णनम् । प्रातःमवमवच- नात्प्रातःसवन एवानया। नोत्तरयोः मवनयोः । अन्यथा विकम्प- समुच्चयो' स्याताम् । AT996 C in marg i p Baal R B C (orig.) om. The ४ According to C (marg.); A has रमा गाध्वयुषा Com देनये. बने। Com. पोजये. बने। . Cin marg. पाया instead of यथा। • C (sec. b.) ins. वा।

·११२ शासायनश्रौतसूत्रमाष्ये। [७.५.१८-२8. । १८. सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इतौयमाप्यायनी उत्तरयोः सवमयोः । १८. होहब्रह्मोडायजमानमैत्रावरुणब्राह्मणाच्छमिमोहनेष्ट्रच्छा- वाकाग्रौधचममाः भवनमुखीयाः प्रस्थिताः। तान्मक्षितप्रतिभक्षिता- बाराशंमार्थमाप्याययन्ति। २०. प्राण्यायनप्रसङ्गमुपजीवनन्यचाप्याह। श्राज्यशास्त्रे ग्रहभक्षा- नन्तरं ये चममास्ते नाराशंसाख्या वक्ष्यन्ते । तान्भक्षितप्रतिभक्षिता- नाप्याययन्ति मरुत्वतीये च । २१. प्राज्यादिषु यथोद्दिष्टेषु ये वषट्कारेण 'वममा हविर्धानस्था एव कम्प्यन्ते यदुक्कं कात्यायनेन नाराशंमानां च कम्पनमिति ते नाराशंमसंज्ञाः । मंव्यवहारार्थर संज्ञाकरणं। नाराशंसानां सन्ना- मामुपवाते नाराशंस इति च । २२. देवो ऽसौत्येवमादिना नाराशंसानां प्रातःसवने भक्षमन्त्रः । प्रातःमवनवचनमुत्तरयोरविकल्पार्थम् । नाराशंमवचनं महापि ग्रह- शेषेणायमेव नाराशंमानां भक्षमन्त्र इति नियमार्थम् । २३. तस्य त ऊर्वैः पिटभिरित्यर्थसंबन्धादेव प्राप्नोति। विकार- वचनममिष्टुति विकारान्तरप्रतिषेधार्थम् । २४. तस्य ते काव्यैः पिलभिरिति हतीयसवने प्रयोगः । । AC माराशंसामादनार्थ। PA om, the Comm. on this Sūtra. १ वे नारासाः। संज्ञाकरणं नाराकानी ।

·शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १. अकारान्तस्याप्यच्छावाकशब्दस्य मौदेतिशब्देन सह संबन्धे सकारस्य द्वित्वं छान्दसम्। शाखान्तर एवमेव प्रेषपाठात् । अथ वा। अच्छावाकः एतावत्सूत्रमधिकारार्थम्। अनन्तरं कर्म कुर्वनप्रसृप्तो ऽप्यच्छावाक' उच्यते यदि मौदेत्यविशेषेण शाखान्तरे प्रेषः । वाज- मनेथिनां प्रैषो नास्ति । तचाप्यामनमामीनन्यायं बात्यमिति परि- भाषितत्वात् । २. अग्रेण मदमो बहिः उत्तरेण अदूरेण सुति गालामुखौ- यादारभ्य उत्तरवेदेारपरंपरया यो मार्गः मुनिशब्देम स उच्यते तमुत्तरेणोपविश्य । किमनन्तरमित्यत आह । ३. पुरोलामखण्डमध्वर्युणा दत्नं ग्टहीत्वा ततः । ४. क्रमार्थं संप्रेषवचनम् । केषां चिदभ्यधिको ऽपि मंप्रेषः । ५. अच्छा वो अग्रिमवम इत्येवमाद्या सचो कावाकस्तिस्रो इम्बार। ६. तिसृणां यो ऽन्यो प्रणवस्तृतीय वचने तेन मंततं वक्ष्यमाणं निगदमाह । ७. अयं निगदः । एतस्मिनच्छावाकेनोके । ८. सर्वार्थो ऽयं मध्ये ऽध्वर्युवचनात् द्वितीय उपहवमयमित्या- दिस्तं होतरुपहयखेति होत्रर्थः । . PA ( (vic h.) कुर्ववप्र. ((orix ) कुर्वन प्र० । २ A उतरेण नारे बरेष पोल मनि ( उत्तरेण । उत्तरे पडू. (.in परेप)। A पन. मानेत्यादि मध्ये न --- ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७.६.६-१२. ८. अयं तावत्प्रथमः कल्पः । यदा होता नोपदयते तदेतर उपतयेरवुत्तरस्माद्यनात् । १०. नायं निगदः। पूर्वस्य निगदवचनात् । ततो नैकवर्षे मोच्चेष्ट्वं । अयं सुम्वन्यजमानो अग्रभौदित्यस्य विकारेषूहः । य उप- हास्यमानो भवति स प्रत्येतेत्येवमादिकं मन्वं गाव उपहता इत्येव- मन्तं जपित्वा तत उतोपहत इत्यैकवर्यण ब्रूयात् । ११. यः पुनरनुपहास्यमानो भवति स उत नो गाव उपहता इत्यातो जपेत् । अभिविधौ चायमाङ् द्रष्टव्यः । उतोपहूत इति न' ब्रूयादित्यर्थः । उपहास्यमान उच्यते । उपहवं दातुमिच्छन् । तविपरीतो ऽनुपहास्यमानः । न चायमुपहवः प्रायश्चित्तार्थी यथा कात्यायनेनोकः । शालासनास्वप्नौ सन्धिवेलयोर्वेद्यां सुत्याव- प्रायश्चित्तमपराध इतरेतरस्मिन्वोपहवमिच्छरन्यन्यामेकदौचौति (७. ५. १२)। न च क्रियाविशेषणार्थी यथा नानुपहतेन सोमः पातव्यः । तत्रोपहतः । इत्युपहवच्छन्दोगानां । अतो ऽयं यथोक्तमेवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति कृत्वा कर्तव्यः । १२. उतोपहत इति नोक्रो ऽच्छावाको यजमानत्वेनापि मत्त्रेषु स्थितो ऽच्छावाकवचनात् । निवर्तध्वं मानु गातेत्येतस्य सूक्तस्य । सूकवचमात्तत धारभ्य वेदशेषस्य यावच्छकुयात् प्राक् संप्रेषात्ताव- दन्द्रवेत् । यावतौरिति (१३. ८) श्रुतेः। प्रकान्ताया एचः समा- पनम् । धनुद्रवेदिति वचनान गणधर्मो नेकस्वर्यम् । । १ C (ori १ Bअचवाकरनि।

·७.७.१-१.] शालायनत्रौतसूत्रभाष्ये। ३१॥ १३. होता वान्यतमो वा यजमानादौना परोचमानमछा- वाकं प्रत्युपहय निवर्तध्वमिति यथोक्तं कुर्यात् । ७. १. उन्नौयमानायानुहोत्येवमध्वर्युणा मंप्रेषितः प्रत्यम पिपौ- षत इत्येतत्सूकमन्वाह चतुर्कचम् । खयमच्छावाकः मप्तमौमिति पक्षान्तरश्रुतेः । सूकवचनं स्वाभिप्रेतमिध्यर्थम् । अच्छावाकवचनं मैत्रावरुणनिवृत्त्यर्थम् । २. प्रातविभिरा गतमित्येन्द्राग्या यजतौति (२८.७) श्रुतेः । ३. पूर्वप्रसप्तस्याच्छावाकीयां कुर्वतः ममाख्याभलो न प्राप्रोति। तदर्थ भक्षितवचनम् । अपस्थितत्वादाप्यायमं न प्राप्नोति। तदर्थ- माप्यायितवचनम् । अध्वर्यवे प्रदायेति माराशंसमादनार्थम् । तथा च कात्यायनः । होरचममवत्सर्वमित्याह । दक्षिणादित्यादि नि- यमार्थम् । मदोवचनं दिवस्पृष्ठमित्यादि कियार्थम् । स्वस्य धिष्ण्यस्थ पश्चादपविश्य निर्गत्य पुरोलागं प्राप्नोति । उच्छिष्टदोषपरिहारार्थ निर्गमनम्। ४. पूर्वप्रहप्ता मैषावरुणादयः । तेषामन्यतमो यदि श्रुत्यका- रोयाङ्कोचासमामवचनादच्छावाकोयां कुर्यात् ततः स्वेन विमंस्थित- संचरेण मदमो निष्क्रम्याच्छावाकम्य बहिष्कर्माच्छावाकम्मौदेत्युको ऽयेण मद इत्यादिकं त्वा स्वकर्म कुरुते। पुरोलाभप्रायनं कुरुत इत्ययं क्रमः। के चित्पूर्वग्रहणाद्यो ऽछावाकात्पूर्वः 'प्रसृप्तः करोति। Bम प्रा.

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [0.0.8. । इतरस्तु ग्रावस्तुदप्रसृप्तः । अपूर्वत्वात् । सो ऽछावाकसंचरेणैव प्रति- पद्यते । अच्छावाकोयावचनात्मकलाम् । न बहिष्कर्ममात्रम् । पूर्व- प्रसृप्तो ऽपि न यजमानो न सदस्यो विसस्थितसंचरणेत्यारम्भात् । प्रत्यग्गमने हिम विमंस्थितमंचरो न तु प्राग्गमने । महद्धिष्ण्योप- स्थानम्। अच्छावाकस्य बहिःकर्मति नियमात्। प्रसङ्गेमान्यचापि होचासमासे ये विशेषास्त उच्यन्ते । होचासमासशब्दश्च तन्त्रान्तरे प्रसिद्धः । एकस्य कर्तुरनेकाविज्यक्रियायोगे । तत्र मंचराणां मक- किया। गन्तव्यस्य प्रधानत्वात्। इलाभक्षणमानौधे। दधिभक्षणं दशराचे। भाखान्तरोनं मध्वशनं तस्य वा। तथा विग्भ्यस्तं कारयेदिति पशुभक्षणम्। महविग्भ्यो निर्वपतौत्योदमभक्षणम् । एतानि भक्षणानि महत्तन्त्रलक्षणत् । सन्मधुपर्को गुणभूतत्वात् । मद्रियमाणप्रश्नः । तथा तानूनप्रम् । सकृदुपस्पर्शनानि । सकृत्संज्ञ- प्यमानपश्वीक्षणप्रायश्चित्तम्। मकृद्धिष्ण्योपस्थानाधुपवेशनान्तं। भेदे- मान्यान्युपस्थानानि । श्रया विष्टेति च गच्छन् जपो भेदेन । स्वा- अयत्वात्। धिष्ण्योपस्थानादि तु पराश्रयं मर्पणगुणभूतत्वात् । तान्सदः प्रसस्यत्रमस्यतौति श्रुतेः । मर्पणं महत्प्रवेशगुणभूतत्वात् । प्रत्युपहवनस्याभेदस्तथा श्रुतेः। धानाव्यादानं भेदेन। धिष्ण्येक्षणं मकनिःसर्पणाङ्गत्वात् । निधनोपायः महत्कालासंभवात् । सहदपु पादावधानम् । पृच्छामि त्वेत्यादिको ऽश्वमेधे यजमानप्रश्नो भेदेना- पूर्वार्थत्वात्। सर्वोषधहोमे होत्रासमास एव नास्ति । परिका- १ A B. PC (in marg.) त् सस। २ A C भावात ..। . B भेदः। instead ·७. ७.५-६.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्य। रोहणन्यायात् । प्राया एतदेव न्यायप्रदर्शनार्थी वा प्रपञ्चः । प्रकृतमिदानौमुच्यते। खकर्म कुरुते इति वचनं नापरया दारा प्रविश्य स्वस्य धिष्ण्यस्य पश्चादास्त इत्यर्थः । ततश्चमममध्वर्यवे प्रदाय पुरोलाशं प्राश्य पूर्वया द्वारा प्रविश्य स्वकर्म कुर्यात् । ५. होता ख एव धिष्ण्ये स्थितो उछावाकौयां करोति । नाच्छावाकये। तुमब्देनान्यस्यापि होषकस्य होधिष्ण्य एवं प्राप्तिदृढौहता। ६. होलविकाराणां च मैत्रावरुणप्रभृतीनां । होत्रका था याज्यास्ताः स्वधिष्ण्य एव स्थितो होता कुर्यात् । गत्वा वा तदीयं धिष्ण्यम् । व्यग्रेषु वा होत्रकेषु प्राप्तिः भाखामरीयादचनात् । प्रैषानुवचनशस्त्रादौनि स्वधिष्ण्य एव । याज्यावचनात् । ७. अधिकारो ऽयम् । ८. अच प्रातःसवने प्रस्थितयागे होचका होता चानवानन्तो अनुच्छ्रमन्तो ऽर्धषु यजन्ति । तथा च श्रुतेः । क्षिप्रं देवेभ्यो हविः प्रदास्याम इति हेत्वर्थवादात् । अर्धशो वेत्यर्धर्षयः प्राप्तौ।। तु षष्ठे ऽहनि विकल्पो ऽनवानवचनात्तक । १. कर्तार इत्यनुवर्तते। अत्रेति च। यजकर्तारोऽत्र व्रतयन्ति। प्रतं कुर्वन्ति भुनन्त इत्यर्थः । व्रतयन्तीति क्रियाभिधानात्माका- मिकमिति गम्यते । १ परिकमा C (in marg.) प्र instead of परि । १ Com सना R A C (n marg.) in अर्चचा वा। पनवै बन्दमा पर्व पदम तिरेन बादात्।

·शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. ८.१-२. १०. हतीयमवने नाराससंनिधौ य उपास्यन्ते पिण्डास्त औपासना इति वक्ष्यन्ते । तेभ्यश्चोर्ध्वविजो प्रतयन्ति । १. नियमार्था ऽथशब्दः पूर्वस्याशनस्थानियमं दर्शयितुम् । सयाजेरिति संज्ञाकरणं संव्यवहारार्थम्। चरन्ति प्रचरन्ति तान्कु- वन्तीत्यर्थः । २. होता यक्षदिन्द्रं होत्रादित्येवमादिभितप्रैषसंज्ञकैरनवानं प्राणसंततेनेत्यर्थः। प्रेष्यति मैत्रावरुण: स्वप्रेषेणपि। ननु प्रेषप्रै- पार्थयोरेकस्मिकर्तरि न्यायविरोधः। उच्यते। स्यादेतद्यदि प्रेषस्या- पूर्वार्थभावना' स्यात् । अत्र ग्रहपतिप्रेषे विकारेषूहः। स उच्यते । द्वियजमानके सुग्टहपती। बहुयजमानके सुग्रहपतयः । दियज- मानके दूमौ सुन्वन्तौ यजमानौ । बहुयजमानके दमे सुम्वन्तो यजमामाः । सुग्टहपतिस्वमित्यनूह्यमन्यभिधामत्वात्। अनेन सुन्वता यजमानेनास्य दिवबहत्वयोरूहः । प्राभ्यां सुबयां यजमानाभ्यां । एभिः सुम्वद्भिर्यजमानैः । ग्टहपतौ यजतं एवं दियजमानके । ग्रह- पतयो यजध्वमिति बहुयजमानके । स्थादित्येतस्य स्थाने द्वित्वबह- त्वयोर्भूयास्तां भूयासुरिति । ग्रहपते यजेत्यस्य स्थाने ग्रहपती यजतमित्येवमूहो राशिमरायादिषु। ग्रहपतयो यजध्वमिति शललो- । १ B भार 1 •भावो न C (orig) • पवायभावो न in marg यभावमा ।

·७.८.३-.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ३१८ पिङ्गे। सत्तेवेकस्यैव ग्रहपतिव्यपदेशाद्यजमानबहुवे ऽपि ग्रहपति- भन्दो यजमानपदमपि मन्त्र विक्रियते । ३. अनवानमिति क्रिया विशेषणं पूर्ववत् । ४. येनयेन प्रेष्यति मैचावरुण: मामा याज्या। तस्यतस्य प्रेषा- न्तोकस्य इयांस्तु विशेषः । उद्धृत्य होतायक्षच्छब्दं प्रतिप्रेषं चामुक यजामुक यजेति। ५. इन्द्र मोमं पिब मृतुनेत्येता वा होत्रादिभिर्याज्याः कर्तव्याः। मैधातिथ्यो वेत्यार्षवचनानियमतः । त्रयोदशस्याप्यत्यहस्याध्वर्युवणा- त्प्रयोगे मति मैधातिभ्येव कार्या अविनियुक्ता विनियुकानां' यात- यामत्वदोषात् । प्रेषस्य त्वेकस्य यद्यपि यथादेवतमध्वर्युवशाद्याज्या- भ्यामो ऽसंभवादन्यस्य । तदनुमारेण प्रेषान्तश्रुतम्य अतुदेवता- तुन्यदेवता वृद्धैः कल्पिता एवं लिख्यन्ते। श्रा त्वा वहन्तु हरय इत्येन्द्रौ । हस्करादिद्युतम्परौति मारूतो। दह त्वष्टारमपियमिति वाटी। अग्निं दूतं वृणीमहे इत्यानेयो। अर्तन यावृतावृधाविति मैत्रावरुणौ। प्रातयुजा वि बोधयेत्याश्विनौ। द्राविणोदमं प्रैवं माभ्यस्येत् ग्याज्याकल्पश्चेदगौरतः । कुतः । तमिनाया सचो ऽम- भवात् । स य इच्छेन्मृत्यु पाभानमपहन्यामित्येताभिर्यजेदित्यर्थ- वादात् । येन प्रेष्यति मा याज्येत्ययमेव पक्षः सर्वखारपराकयोः । अग्निष्टुति च प्रेषयाज्याकन्त्यो ऽनह्यत्वादृचः । ६. योयो होत्रादिः प्रेषान्ते श्रूयते होतर्यज पोतर्य त्येवं मम । . १ । के या अम्मा। उनामां। . (' यागाम्यामा A त्रैषम्य बकस्य यपरभ्यामः चेत् यथावसमवयन गागाभ्यायो उमभवादन्यमा । .

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७.८.७-१४. . यजतीन्द्र सोममित्याबायक्रमेण। प्रशास्तर्यजेति मैत्रावरुणो ब्रह्मन् यजेति ब्राहाणाच्छमौ। अध्वर्यु यजतमिति प्रेषान्ते होतरेतद्यजेत्यध्वर्युराह । एव- मुको होता क्रमप्राप्तां तदीयां याज्यामाह । ८. ग्रहपते यजेत्येतत्प्रेषान्ते यजमान आह होतरेतद्यजेति। ततो होता यजति । १. तयोः संबन्धिन्यौ क्रमप्राप्तावित्यर्थः । येषामध्वर्युणामसर्वहुतास्तैः मह क्रियायामेवं भवति । तत्र यो यस्य होमकारौ म तस्मिन्नुपहवमिष्ट्वा सावनेन भक्षमन्त्रेणा- वजिघ्रत्योष्ठौ वा निलिम्पति । ११. अन्ते' ऽध्वयौं प्रतिप्रस्थातरि वोपहवमिष्ट्वा मावनेन मन्त्रेण यथोकं भक्षणम् । पुनः२ प्रतिप्रस्थातर्यवोपहवमिष्ट्वा । एवं दिरन्ततो होता। अध्वर्युग्टहपत्योर्भक्षो मा भूदिति सूत्रारम्भः । वाजिभिः सह क्रियायां पूर्वषां दशानामभक्षणमेव । सर्वतत्वात् । १२. एवो नियोगे। वशब्दः संप्रत्यर्थ ऽनर्थः । अत्र ऋतु- थानेषु भवयिटभिरोष्ठलेपन' वा कर्तव्यमवघ्राणं वा । न पातव्यः सोमः । द्विदेवत्येवण्येवमेव । तत्रोके होतुरेव केवलस्य स्यात् । अथर्तयाजेश्वरन्तौत्यथशब्दस्यास्य चेतिकरणस्यैतत्प्रयोजनम् । कथं मामेतरयोः सवनयोः सर्वमेतत्प्रतिषिध्यतेहोत्संबन्धस्य केवलस्य प्रति- षेधो मा भूदिति । । . २ A ins. भयं पृहः . AC एवानि.} वो। १c om. . ५ B सिम्पर्क ·.६.१-4.] शासायनौतसूत्रभाष्थे। है. । १. प्राज्यमिति वक्ष्यमाणस्य शस्त्रस्य नामधेयम्। तमिब- पिता मातरिश्वेत्येवमादिकं मन्वं जपित्वा ततः गोसावो३ इत्या- हावसंज्ञकः सुतान्तः । पायनिगदखायं प्रतिसवनं यथा पठितस्तेन प्रतिप्रस्थाचादिवपि प्रतिग्टणम न विक्रियते । शस्त्रादाविति वन- मात्सर्वच शस्वादावयमौत्सर्गिकः । प्रातःसवनवचनं प्रातःसवनिको ऽयमित्यस्य प्रतिपादनार्थम् । तेनाय तेमतेन यो यचाहावाख्ख- स्तेनतेन प्रतिगरितारमाहृय तत उपांश वृष्णौं भंसाख्यमनि- ज्योतिरित्यादिकं मंसेत् । २. नियमतो ऽवमानार्थमिह सर्वचावमानवचनं । नायमाय- निगदः । प्रउगे पुरोरुचाम्सम्बचनात् । ततस विकृतिषु यथार्थमूहः । एवमेतं वृष्णों मंसं शस्खा ततः पुरोरुचमनन्तरां पच्छो ऽवस्यन् गंमेत् । ३. अनिर्देवेद्ध इत्यादिकां पुरोरु प्रणवान्ना यथापठिता प्रमेत् । विकारेवनायनिगदत्वादियमूहितन्या । ४. प्रणवेन प्र वो देवायेत्याज्यसूक मंदध्यात्। मूकविवृद्धावपि प्रथमस्य सूकस्यायं धर्मस्तस्येत्यतिरेकात् । १. मरुत्वतीयं नाम माध्यन्दिने मवने प्रथम सम्बम् । तथा वैश्वदेवं वतीयमवने । तयोच स्त्रयोः । न केवलमाज्यस्य प्रथमथ सूकस्य प्रथममर्ध पच्छो ऽनवानं अमेत् । १. तावा यस्य रोदमौत्येवमादिकमुत्तमावर्ण सूकशषं शस्खा तत बाहय पाहावमुक्केत्यर्थः। उत्तमया परिधार शस्त्रं परिममा- १c नियमाय नि। .Com. प्रवाना and has rat insteadi 41 ·शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [७.१०.१-२. प्येत्यर्थः। उक्थवौर्यसंज्ञकं तदङ्ग मन्त्र जपति भा विभा इत्येव- मादिकम् । ननु सूतशेषं शस्वेत्यतिरिच्यते। सत्यम् । पावापेषु मति सम्भवे सकलमूकस्य प्रक्षेप इत्येतत् ज्ञापयितुं सूझशेष प्रस्खेति वचनम् । तथा च श्रुतिहेत्वर्थवादः क्वचित् । तदु ह माह कौषी- तकिः मंसेदेव सूकस्याव्यवच्छेदायेति । ७. शस्त्रयाज्यासम्प्रेषनिमित्तमुक्थशा इत्यध्वर्युराह सर्वास प्रस्त्र- याज्यास । न केवलमत्रैव । ८. अन इन्द्रश्च दाशुषो दुरोण इति यजति। तथा श्रवणात्। १०. १. यदाज्ये शस्त्रे समाप्ते स्तुवते छन्दोगास्तस्यैवानुशंसममेतदि- त्येतदर्थः सूत्रारम्भः । ननु सर्वत्र वाचनिकमाज्यम्। को ऽस्य विषयः । उच्यते । वाचःस्तोमे क्वचित्काल्पनिकेषु शस्त्रेषु । अन्येषां शस्त्राणां पूर्व स्तोत्रमनन्तरं शस्त्रमस्य दूत्तरं स्तोत्रम् । पवमानस्तोत्राणि* प्रउगमरुत्वतीयवैश्वदेवानामेव श्रुतत्वात् । २. परिभाषासूचमेतदिह क्रियते । प्रउगस्य व्यवहितस्तोत्रस्था- प्याज्यस्तोत्रेण माममन्नतिर्यथा स्यात् । स्तोत्रवतां शस्त्राणाम् । न तु मौचामणौशस्त्रप्रभृतीनां शाखान्तरदृष्टानां प्रस्तोत्रवतामयं धर्मः । एषेति प्राह स्तोचकारौ। तस्थायमर्थः । एषोत्तमा सुक् अंसतु 1C (in marg.) निगद instead of सदई। १ Com. शम्नेषु । १C (orig.) पूर्वमनकार तोग •marg. खोब and शख, % Com. 1771 x B ius. .Com. साम।

·शाहावनौतषभाये। भवानिति। उत्तमापतौहारादूर्धमिति। प्रतीहारः मामभकिविशेषः। म उत्तमत्वेन विशेष्यते। तस्मादूर्ध्वमालय प्रतिगरितारं ततः शंसन्ति । पाहयेति वचनादाहावो न शस्त्रम् । तेन तमोहे म प्रायवित्तम् । ३. प्रउगे वक्ष्यमाणे या अन्तरेण माधुछन्दमांस्तवाचायवा थाहि दर्शतेति वक्ष्यमाणकानुचो व्यवयन्ति व्यवदधतीत्यर्थः । ताः पुरोरुच इत्याचक्षते। प्रमिद्धा हितासामियं संजेत्यर्थः । प्रउग- ग्रहणं संज्ञार्थम् । ततश्च शास्त्रे संव्यवहारमिद्धिज्ञानाच्च धर्मः । माधुच्छन्दसानिति प्रउगस्य संज्ञार्थं पूर्ववत्प्रयोजनम् । पचो व्यवय- तौति पुरोरुचामम्वचमं विकारेवनहार्थम्। पुरोरुवचनमृाझ्यायां मामग्रहणार्थ न केवलं संज्ञार्थमेव । श्रुतिप्रमिद्धत्वातस्याः । ४. तामां पुरोरुचां पुरस्तात्प्रत्येकमाहावः । मंशस्य पुरोरचा सूकं पुरोरुचे पुरोरुच एवाइयत इति (१४. ४) श्रुतेः । ५. परिधानौयायाय पुरस्तादाहावः कार्यः । ६. विश्वान्देवान्हवामह इत्येषा वैश्वदेवी पुरोरुक् । षट्पदा एव जागते सर्वलेऽपि । मा षट्पदा भवतीति मियमश्रुतेः । ७. तस्यां षट्पदायां दाभ्यां पादाभ्यामवसाय नतो ऽमनाराभ्यां पुनरवसाय पुनश्च दाभ्यां प्रौति । नाच गायत्री गंमनमवमानोप- देशात् । विनां चावमानादावृत्तिः । तस्यै देदे पदे अवयाई गंमतौति (५) श्रुतेः। ८. मारस्वत्यां पुरोरुचि वाचःस्तोमे ऽपि विकम्पः । सेन वा अमेत् । प्रशंसनमेवाभीष्टं तेन गुणसूत्रं शतम् । तथा च श्रुतिः । A प्रपा instead of मामय ·शासायनश्रौतसूचभाष्ये। [७.१०.४-१.. अच हैके मारखतौं पुरोरुचं भंसति न तथा कुर्यात् । श्राहावस्त नित्यः । तदङ्गत्वाद्विकत्ये प्राप्ते वचनम्। एवं च सति मितरां परिधानौयां शंसेदिति (७. २०. १०) निष्केवल्ये । तचाहाव- स्थापि तादयात्तद्धर्मता। अङ्गप्रधानयोः संखारन्यायता युका। मनु प्रतिवचनमाहावः प्राप्नोति। नेत्युच्यते। तन्त्रं भवत्यभित्रकालत्वात्। एवं च मङ्योपपत्तिः। षोलशाहावं वैश्वदेवं मत्येकविंशत्याहाव- मानिमारुतं शंसतीति । ६. पाहूय वायुरोगा इत्यादिकां वायव्यां पुरोरुचं माच्छस्वा सतो वायवा याहि दर्शतेत्येतामा तिहणं त्रिः प्रथमा सेत् । वायवा याहि दर्शतेत्येतास्तिस्वः भंसेत्तासां च प्रथमां चिरिति वाक्यभेदे ऽपि सूत्रेषु म दोषः । १०. पाहय हिरण्यवर्तनी इत्येवमादिकामैन्द्रवायवौं पुरो- रचं शस्खा तत इन्द्रवायू इमे सुता इत्येतास्तिस्रः शंसेत् । ११. पाहय काव्ययो राजामेत्येवमादिकां पुरोरुचं शस्ला ततो मिचं वे पूतदक्षमित्येतास्तिसः शंमेत् । १२. बाहय देव्यावध्वर्यु इत्येवमादिकां पुरोरुवं शस्वा ततो मिना यज्वरीरिष इत्येतास्तिस्रः शंसेत् । १३. श्राइयेन्द्र उक्थेभिरित्यादिकां पुरोरुचं भस्वा तत रहा याहि चित्रभानो इति तिस्रः शंसेत् । १४. बाहय विश्वान्देवानित्येवमादिको पुरोरुचं षट्पदा शस्खा तन भोमामणौधत इत्येतास्तिसः शंसेत् । Badds भावान्तरात् ।

·..११.१-8.] मादायनमौतसूत्रभाष्ये। ३२५ १५. पाश्य वाचामहमित्येवमादिकां पुरोरुचं पक्षे सस्वा ततः पावका नः सरखतौति तिसृणामुत्तमया परिधायानन्तरमुक्यवीय वाचं मे जिन्षेत्येवमादिकं जपति । वाचं मे जिन्वेत्येतेः सप्तभिर्वात्यैः सप्तव वायव्यादिसचदेवता आशिषः प्रार्थन् । तत्र मारस्वतचाभावे ऽपि दशममहादौ मौवाशौर्वाक्यानि कथं नाम स्युरित्येवमर्थ- मुक्थवौर्यग्रहणम् । श्रन्धर्थमंजाविज्ञानात्समुदायाङ्गमित्यर्थः । १६. विश्वेभिः सोम्यं मध्वित्युक्थं शस्ला यजतौति (५) श्रुतेः । ११. १. परिभाषेयम्। स्तोत्रियानुरूपा उच्चमामास्तृवाः प्रत्येतस्याः । किमविप्रेषेण । नेत्याह। प्रगाथान्परिहाय प्रगाथान्वयित्वेत्यर्थः । २. श्रा नो मित्रावरुणेति स्तोषियः । पानो गन्तं रिजाद- मेत्यनुरूपः । वैश्वामिचौ मेचावरुणस्य पाच्छावाकस्य र स्तोषियौ भवत इति श्रुतेः । १. प्र वो मित्राय गायतेति पञ्चमुक्थमुखम् । उक्थमुखवच- मादाचःस्तोमे ऽस्योर्ध्वमावापः । अहर्गणे तु नेवम् । होचकाणां प्रात:- भवने कर्मति कर्मवचनातिरेकात् श्रुतेश्च । ४. प्र मित्रयोर्वरुणयोरित्येतामां नवानामनुवादेन विधिः । उत्तमया परिधाय समाप्य शस्त्रम् उप नः सुतमा गमिति एतया यजदि। Call f. इसममहादो। २ ( om. कर्म ।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. १२-१३.१-४.
१२.
१. श्रा याहि सुषुमा हित इति स्तोचियः । श्रानो याहि
परावंत इत्यनुरूपः । ब्राह्मणाच्छसिन ऋत्विविशेषस्य ।
२. वास्तोष्यते ध्रुवेत्येव प्रगाथो बाईतो हुच इति तं परिहाण्य
शेषः सूक्रस्य अयमु त्वा विचर्षण इत्यादिकं सप्तकमुक्थमुखं भवति ।
३. इन्द्र त्वा वृषभं वयमिति नवर्चमेतत्सूक्तं शंसेत् ।
४. उद्देदभि श्रुतामघमिति तिसृणामनुवादमरूपो विधिः ।
तासामुत्तमया परिधाय समाप्य शास्त्रम् । तत उक्थशा यज सोमा-
मामिति संप्रेषित इन्द्र क्रतुविदं स्तुतमिति यजति ।
१३.
१. क्रमेण पूर्वः स्तोत्रिय उत्तरोऽनुरूपः । श्रावन्तः स्तोत्रियानु-
रूपास्त्रयाणमपि होत्रकाणम्। तथैव श्रुतत्वात्। वैश्वामिचौ मैत्रा-
वरुणाच्छावाकयोः । एवमेव श्रुतत्वात् ।
२. हच्च एवोक्थमुखं नवर्चत्वात् सूकस्य ।
३. श्रमन्तरमेताः शस्तव्याः ।
४. वासिष्ठौ नवर्चा पर्यामाविति श्रुतेः । इयं वामस्य मन्मन
इत्येतामां नवानामुत्तमया परिधायेन्द्रानो पागतं सुतमिति यजति ।
पूर्ववदुक्थशा यज सोमानामिति संप्रेषितः ।

·..१०.१-५.] शाजायनमौतसूत्रभाष्ये। १४. १. वक्ष्यति। रथन्तरं पृष्ठं निष्केवन्यस्य सहति। तच रथारे क्रियमाणे रथन्तरपृष्ठो यज्ञः। सहति क्रियमाणे राहत्पृष्ठता स्यात् । अतश्च रथन्तरपृष्ठपचे पूर्वोक्त एव शस्तन्यामः । एहत्पृष्ठपचे खय- मुच्यते । मैत्रावरुणदीनां पयाणां प्रकृतत्वाद्ययामयेन सम्बन्धः । मिचं वयं हवामह इति मैत्रावरुणस्य स्तोचियः । इन्द्रमिहाथिनो सहदिति ब्राह्मणाच्छंसिनः । इन्द्रे अमा नमो सहदित्यच्छावाकस्य । रहत्पृष्ठस्येति यज्ञविशेषणम्। अर्थः प्रकृतिं निवर्तयतीति पूर्वेषां निवृत्तिः। २. राथन्सरमिति तद्धितमंबन्धात पूर्वा रथन्तरपृष्ठपचे शस्त- रचनेति सिद्धम्। ३. अनुरूपं राथन्तरमच्छावाक उक्थमुखं कुरुते । राथमार- मुत्सृजेत् । स वा एषोऽमिष्टोम प्राज्यप्रभृत्यानिमारुतान्तो यच्छयं चौणि षष्ठि मतान्युचा सम्पद्यन्त इति (१६.८) श्रुतेः । इन्द्रे प्रति च पर्याममध्ये पुनःशमनं विनियुकस्यापि स्तोत्रियत्वे । वामिष्ठी नवः पर्यामाविति श्रुतेः । ४. होचका मेत्रावरुणब्राह्मणाच्छस्यच्छावाकाः स्वमस्त्रेषु सर्वच चतराहावा भवन्तीत्ययमुत्सर्गः । ५. वक्ष्यति । आश्विनादूर्ध्वमतिरिकोक्यानि । ऊधं पोलपिनो ऽतिरिक्रोक्थमित्यादौ। तेष्वतिरिक्रोक्थेषु होता चतुराहावी भवति। चतराहावभन्दयकारेणानुशव्यते। १ A बांयमजस्य र न्यासः समय। PA ins. अजमुखम् ।

·माहायगौतसूत्रभावे । [७.१४.४-१२ ६. अन्यपदार्थगतो ऽप्याहावशब्दोऽधिक्रियते दृष्टतो ऽधिकार- प्रहः । स्तोचियानुरूपाभ्यां प्रत्येकमाहावः । चतराहावा होचका इति वचनात् । श्राहावस्थाननियमार्थं सूत्रम् । ७. अनुरूपादनन्तरो यः प्रगाथः प्रकृतो तस्मादूर्ध्वं पञ्चममा- हावस्थान होतका माध्यन्दिने सवने भवति । ८. उक्थमुखादूर्ध्वं पञ्चममाावस्थानं सर्वेषां होतय होचका चराचौ । राषिपर्यायेष्चित्यर्थः । ६. अन्यत्रापिर सवनान्ते ऽन्यत्र वा यदाध्वर्युरेवमाह प्रशास्तः प्रसौति तदा मैचावरण त्रों सर्पतेति ब्रूयात् । १०. प्रसूताः सन्तो दक्षिणतो दक्षिणेम शरीरभागेन परि- हता इत्यर्थः । अपरया मदोद्वारा निःसर्पन्ति । नानियमेन । कथं तर्हि । उत्तरेणोदुम्बरौसंज्ञा स्थूणाम् । तामेव दक्षिणेन ब्रह्मा निःसत् । ननु खंखं धिष्ण्यमुत्तरेण संचरतामुत्तरेणौदुम्बरौं सर्पणं तं भवति। किं वचनेन । उच्यते । यजमानसदस्यमैत्रावरुण्याव- सुदर्थम् । यथा न शून्यं सदो भवति तथा सदस्यः प्रसप॑त् । सर्पत्सु न शून्यं मदः कुर्यादिति तस्य छान्दोग्ये वचनात् । भानौप्रस्त स्वस्मादगाराइक्षिणया द्वारा । तथा संभवात् । ११. यथार्थमृत्विजो मूत्रपुरोषादिकरणाय सर्पन्ति । १२. माध्यन्दिनाय सवनायेति तादर्थ्य चतुर्थो । ततश्च सम- स्तोपस्थानप्रमतिमा प्रसर्पणमूचं प्रातःसवनादित्येतत्मिद्धं भवति । १ BP सर्वेषाम् । र० क्रियत इति C प्रष्ठति: A प्रष्टः। २ A. ins. (by alt.) पापि। BC नमा ·* ७. १५.१-8.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १२६ अपरयैव द्वारा प्रमर्पयुः। यथानिःसृप्तमिति वचनात् । यथासन- मुपविशन्तीत्ययमनुवादो दक्षिणधिष्ण्यो इत्यस्य निषेधार्थ: १५. १. श्रादौ माध्यन्दिनम्य मवनम्य राजानमभिषुण्वनयध्वर्यवः । यावस्तत्कर्मावध्यर्थमेतत्मत्रम् । ननु राजानमभिषुण्वन्तीत्येतावद्वाच्यम अन्यत्कमप्रकरणाभ्यां सिद्धम् । उच्यते । माध्यन्दिनस्य मवनम्याय- मादिरित्येतदपि प्रतिपादयितव्यमेव । कथं नाम । यानि माध्य- न्दिनादावुपदिश्यन्ते प्रेक्षावटखननादौ नि तानि प्रागभिषवास्किये- रविति। २. ग्रावस्तुदृत्विविशेषः। म पूर्वया द्वारा हविर्धानशरणं प्रवि- ज्योत्तरम्य हविर्धानकटस्य दक्षिणं पादमण दक्षिणाभिमुख- स्तिष्ठन्मोमोपनहनेन वाममा मुखमुत्तमाङ्ग परिवेश्य ग्राणां मोम- मभिषुणवतां शब्दं श्रुत्वा मप्रैषनिरपेक्षः प्रणवेनामंदधत्२ प्रत्यर्ध- मुच्छ्रमन्ननवानं* वा वक्ष्यमाणमनुवचनं पठति । ३. प्रतोकोकाः पञ्चता सूचो ऽभिष्टौति । गाग्वान्तरश्रुतेः । ४. आ प्यायस्व ममेतु ते। श्रा प्यायस्व मदिन्तम । म त पयामि ममु यन्तु वाजा इत्याप्यायितवत्यः । एतामा तिमृणां प्रथमामभि- छुत्य ततः प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामेत्यर्बुदार्षम्य सूकम्य दे अभिष्टौति। देवा वा अर्बुदेन च पावमानोभिच ग्राणो ऽभित्याप्नुवन्नमनत्वमिति श्रुतेः' । अबेदग्रहणं व्यवहागर्थम् । 1C (.in. ५) म्ये (in of म्या। II मवमस्यायः । C प्रणवेन वामदचतन (see h.) न् । ४ ('(oin प्रति। " (' भिएत्येमि श्रतः। म निरन। - 12 ·शापायकत्रौतसूत्रमाष्ये। [७. १५. ५-१३. । ५. द्वितीयामाण्यायितवतौनामा प्यायख मदिन्तमेत्येतामा- प्यायितवतीमभिष्टुत्यार्बुदस्य दे। एते वदन्यविदनना मध्वित्येता- मभिष्टुत्य ततः सुपर्णा वाचमक्रतोप द्यवौत्येतामभिष्टुयात् । हतीयामाप्यायितवतौनां सं ते पयांमौत्येतामभिष्टुत्य ततो पुर्बुदस्सैकां उग्रा व प्रवहन्तः समाययुरित्येतामभिष्टुयात् । ७. तुल्यप्रतीकल्वे प्राथम्येन व्यवस्था। मृष्टवतौरिति संज्ञा । कथं नामाधवनक्रियाकाले स्युः । ८. अत्रापि पूर्ववत्संज्ञाकरणप्रयोजनम् । १. श्रा प्यायख समेतु त इत्येतत्प्रभृति कलावत्यन्त एवं विहतः पूर्ववदाप्यायितवत्यर्पदव्यस्तो द्वितीयो ऽपि सवः । अपि- शब्दात् प्रथमो ऽपि कलशवत्यन्तः सवमंज एव । दूयांस्तु विशेषः । षष्ठीप्रभृतयः पञ्चाव॑दस्य पूर्ववदिहर्तयाः । १०. 'पाप्या यितवतोप्रत्येकादशीप्रभृतयस्तिस्रो ऽर्बुदस्य वि- हर्तव्याः। तत्र यथासंभवमेकेका विहरेदयमपि बतीयः सवः । संजाकरणं शास्त्रमंव्यवहारार्थम् । ११. यस्मिन्मवे ऽभिषोतारो वृहच्छन्दं कुर्युर्खहवदन्ति मदिरेण मन्दिनेति तत्रोत्कर्षत् । श्रथ यत्र सहदृहदिति वदन्ति मदि- रेण मन्दिनेति तत्रेति (२६. १) श्रुतेः । १२. प्रथमे सवे षष्ठीमपकर्षेत् । १३. पवित्रमूर्णामयं सोमगलनार्थ मुगातारो वितन्वन्ति। तस्मि- चितते म"ि पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति वे अभिष्टुयात् । १c in marg. नियो।

·..१५.१४-१६.] शाहायनश्रौतसूत्रभाछ। १४. वितत एव पवित्र वि यत्पवित्रं धिषणा प्रतवतेत्येका पठितव्या। १५. माम्य धारा अक्षरन्प्र धारा अस्य शुभिण: । प्र ते धारा अमयत इति प्राथम्यात् । एतास्तिस्रः प्र चरन्तीषु धाराषु पठेत् । धाराखिति बहुवचनम विवनितम् । कालोपलक्षणत्वात् । १६. पावमानौनां मध्ये याः कामयेत ता अभिष्टुयात्। धारा- ग्रहेषु ग्रामाणे यध्वर्युभिः । अवचने प्रथमा एव स्युः। प्रथमं वा नियम्येति न्यायदर्शनात् । तुन्ये ऽपि पावमानौत्वे मौम्य एव स्य प्रकरणात् । न तु मृष्टवत्याद्याः । विनियुक्त्वात्। सूत्रकारानप्रदा- नादनुष्टुभो' युनाः । तथा हि दशमे ऽहनि मृजानो वारे पव- मानो अव्यय इति ग्रावस्ततो याथाकाम्यमिरेतदपपन्नं भवति । तथा च तत्रूचाभि नो वाजमातममित्येता अनुष्टुभः प्राथम्या- प्रकृती प्रमिद्धाः । १७. याथाकाम्यनिवृत्त्यर्थ यमेन्धनार्थम्य प्रयोगः । १८. उत्तमे यहे ग्टहीत इति कालविधिः । अधुंद म्योत्तमया परिधायेति नियमः । श्रादायोपगोषमु मज्यत इलाणीषादानविदि। वाग्यमादिनियमकर्मणशोत्सर्ग: । १८. प्रत्यहमुषोषादानापादः । अन्य एवारन्यकोषमा- दद्यातुशब्दात् । १C (im..harg) सकारात्प्रथमाद। २ A •नियमान। Jeg to state that the words from it to sofa constitute ono Sutra and the pride from pia uifuther. I have in the edition of the text erroneously tak !. then together. ८ .

·२२२ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. १६. १-६. २०. प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामेत्यर्बुदः । तथैवार्षानुक्रमणी- दर्शनात्काट्वेयो ऽव॒दः प्रैत इति । तमबुंदं शुद्धमविहतं वाभिष्टु- यात् । पूर्वोकन विहारेण सह विकल्पः । स च यदाध्वर्यवो निग्रा- भ्यामेचनं पूर्व कुर्वन्ति त्रिवपि सवनेषु तदाप्यायितवत्यः पूर्वं ततो ऽर्बुदः सकलस्ततो पृष्टवत्यः कलभवत्य इति । देवा वा अर्बुदेन च पावमानौभिश्चेत्यविशेषश्रवणात् । १६. १. माध्यन्दिनः पवमानः बन्दोगानां प्रमिद्धः । तेन स्तवने कृते दधिधर्माख्येन हविषा चरन्ति अध्वर्यवः यदि प्रवर्यवान्यजः । २. होतर्वदख यत्ते वाद्यमित्यध्वर्युणा संप्रेषित उत्तिष्ठताव- पश्यतेत्येतामभिष्टौति। ३. श्रातं हविरित्येवमध्वर्युणोके द्वितीयां सूकम्य श्रातं हवि- रो विन्द्र पाहीत्येताम् । अभिष्टौतीत्यनुषज्यते । प्रथमामभिष्टौति द्वितीयां सूकम्येति सूक्तग्रहणातिरेकात्प्रथमायहणातिरेकाच्च सर्व- खारादिष्वप्येता एव नियमतो भवन्ति । ४. दधिधर्मस्य यजेत्येवमध्वर्युणो कस्तृतौयया श्रातं मन्य जध- नौत्येतया यजति । ५. अनवानमर्धर्चान्ते ऽनुच्छुमन्नेकैकां मप्रणवामिति प्रत्यूचं प्रणवेनावस्यन्नभिष्टौति । १. - नवस्यन्नव। ... marg.) साननैव instead ol •वस्यनेव ।

·७. १७.१-8.] शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ३२५ ७. तथा यजतोत्यस्यानन्तरमनुवषट्कारस्य वचनमायनिगद- प्रतिषेर्थम् । ८. वषट्कारानुवषट्काराभ्यां हुतम्य दधिधर्मद्रव्यशेषम्य मयि त्यदिन्द्रियं सहदित्यादिको भक्षमन्त्रः । ६. सवनीयपगोर्वपान्तं प्रात:मवने हतम् । अथेदानों पशुपुरो- लाशेन खिष्टकृदिलेन' चरित्वा अनन्तरं पुरोनाणे: मवनोयेर्दधि- धानादिभिश्चरन्ति । 2 १७. १. माध्यन्दिनम्य मवनम्य धाना इति मवनौयपुरोलागानां पुरोनुवाक्या । प्रेष उको याज्या च । २. माध्यन्दिने मवने जातवेद इत्येषा मानौयह विम्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या भवति । उका याज्या प्रातःमवने प्रेषश्च । ३. श्रमावि देवं गोशजोकमन्ध इत्येवमादिकमुम्रीयमानमूक भवति। नामधेयं प्राकृतनिवृत्यर्थम् । वाभिठामध्यन्दिन उम्रौय- मानेभ्यो ऽन्वाह ता वै दशान्वाहेति (२८ . २) श्रुतेः । ४. होता. यदिन्द्रं माध्यन्दिनम्य मवनम्यत्यवमादिकः प्रयो भवति । सुन्वतो यजमानम्येत्यनयोः पदयो विकृतौ यथार्थमूहः । दियजमानके सुचतोर्यजमानयोः । बहुयजमानके मुवतां या- मामानामिति । . A (org) मम्बिए । २ C (in marg) प्रानःसबने ।

·भासायगौतसूत्रभाष्ये। [७.१७. ५-१८. ५. पिबा मोममभि यमुग्र तर्द इति होता यजति । १. पिबा सोममित्यस्यैव सूकस्य द्वितीया मैत्रावरुणस्य याज्या भवति । अस्यैव सूतस्य । ८. अर्वाडेहि मोमकामं वाहुरिति पोता यजति । ८. तवायं मोमस्त्वमेयर्वाङिति नेष्टुः प्रस्थितयाज्या भवति। १०. इन्द्राय मोमा इत्येवमादिकाच्छावाकस्य प्रस्थितयाज्या। ११. श्रापूर्णा अम्य कलश: स्वाहेत्याग्रौध्रस्य प्रस्तियाज्या। १२. प्रातःमवनापेचमुत्तरत्वम् । १३. उत्तरयोः मवनयोरित्येतत्प्रकृतमेव । १४. होटचममप्रतीक्षणं स भद्रमकों नः सोमं पाययिव्यती- त्येवमादिकं यदिह नोकं तत्ममानं तुल्यं प्रातःसवनेन द्रष्टव्यम् । १५. क्रमार्था ऽनुवादः । १६. अस्मिन्काले प्रस्थितभवानन्तरं दक्षिणा दातव्या । सूत्रा- रम्भप्रयोजनं वृहस्पतिमवे त्रिष्वपि सवनेष्वेव दक्षिणकालः । १७. द्वादश अधिका यस्मिञ्छते तत् दादशं शतम् । गवामिति न्यायप्राप्तस्य मयेयस्य सूत्रणं सुखप्रतिपत्त्यर्थम् । १८. वमन्तेवमन्ते ज्योतिषा यजेतेति नित्यत्वात् श्रावश्यकर्तव्य- तायामसम्भवे च द्वादशशतस्य यथोपपादं यथासम्भवमेकविंशति- प्रभृति वेति विकन्यः ।

·भापायनश्रौतसूत्रमाष्ये। २२५ १८. १. अग्नये त्वेत्येवमादिना मन्त्रेण हिरण्यं प्रतिग्रहाति । ननु गोदानाधिवारे हिरण्यं प्रतिरक्षातौति किमर्थमुच्यते । प्रमंयुज्य विधीयमानं माधारणमिति कथं नाम म्यात् । इहैव मा भूदिति ननु दातात्र नोपात्तो नापि प्रतिग्रहौतारः । श्राह । न्यायादन्या- परेभ्यश्च वचनेभ्य एव मिद्धम्। यजमानो दाता प्रतिग्रहीतारचर्लिज ६ ति। प्रतिविभज्य दानम् । पत्रौ च ददाति विशिष्टेन कमेपोत्ये- तच्छाखान्तरात् । २. रुद्राय त्वेत्येवमादिना मन्त्रेण गाः प्रतिग्राति । होताच कुर्यादनादिष्टमित्येतदच नाश्रीयते । गवाधिकारे हिरण्यप्रतियह- मन्त्रपाठात् । ३. हस्पतय इत्येवमादिना मन्त्रण वामः प्रनिग्लाति । ४. यमाय वेत्येवमादिना मन्त्रेणेक शफं प्रतिभाति । एकाफ- मित्ययो ऽयतरो गर्दभ इति प्रमिद्धः । ५. अन्यन्मन्यौदनतिनमाषादिकं प्रजापतय इत्येवमादिमा मन्त्रेण प्रतिग्टहाति। प्रोमित्यनेन वा मन्त्रेण मवें प्रतिग्टनाति । वा प्ररिंगये वेत्येवमादिकैर्मन्त्रैः२ ७. को ऽदादित्येवमादिकेन मन्त्रणानुमनायते यत्प्राणि । ८. को. ऽदादित्येवमादिना मन्त्रणोपम्पोदितरदप्राण । " marg) प्राप्नो। २८ in marg विपायम् । ( (in maig) ·३३६ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ८. अस्मद्राता इत्येवमादिकं मन्त्रं यजमानो जपति। पनी चाविशेषाद्दक्षिणां दत्त्वा। दातारमित्यस्य विकारे निर्देशात् । ऽप्यनहः खात्म- १९. १. इन्द्राय मस्त्वते ऽनुवहौत्यध्वर्युणा संप्रेषितो मरुत्वतीय- ग्रहयागार्थम् । तस्य कथं प्रदानं भवतीत्यत श्राह । २. इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोममिति पुरोनुवाक्या भवति। ३. होता यक्षदिन्द्रं मरुत्वन्तमित्यादिकः प्रैषो भवति । ४. मजोषा इन्द्र मगणो मरुद्भिरित्यनया यजति । एवमयं मप्रेषप्रदानः । ५. केषांचिदध्वर्युणामत्र ग्रहान्तरस्यानुहोमो ऽस्ति । तच्छेष- भननिवृत्त्यर्थं तमिति निर्देशः । भवयित्वेति वाप्रत्ययः क्रमार्थः । मरुत्वतीयमिति मंज्ञानिर्दा: शास्त्रमंव्यवहारार्थः । ६. अध्वर्यो गोमावो३ इत्येवमाहावः शस्त्रप्रारम्भे सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थष्वपि शस्त्रेषु माध्यन्दिने मवने । ७. प्रातःमवने भवः प्रातःमवनिकः शोमावो ३ इति य उकः म माध्यन्दिने मवने शास्त्रमध्ये भवति । ८. आ त्वा रथं यथोतय इत्येवमादिकं टचं शस्त्वाहय। प्राति- पदमिति शस्त्रप्रारम्भणमित्यर्थः । संज्ञाकरणं शास्त्रमंव्यवहारार्थम् । २. सौयमिनि मज्ञाय निद । p B gåstol & Com. १ प्रार नौकः ।

·.. १६.६-२९.]
शासायनत्रौतसूत्रभाथे।
२५७
।
६. अनुचरमिति संज्ञाकरणं शास्वसंव्यवहारार्थम् ।
१०. इन्द्रनिहवं प्रगाथमिति संज्ञानिर्देश: स्वशास्त्रोपयोगी।
११. ब्राह्मणस्पत्यमिति संज्ञाकरणमुकार्थम् ।
१२. अमिर्नेता भग इव क्षितीमामित्येकां शस्त्वाहय । एका-
वचनं दृचनिवृत्त्यर्थं एकपातिनीसंज्ञार्थ सोत्तरयोरपि ।
१३. वं मोम क्रतुभिः सकतरित्येताम ।
१४. पिश्चन्यपो मरुतः सुदानव इति ।
१५. जनिष्ठा उयः महसे तुरायेत्यस्य सूकस्य ववचं शस्खाइय
निविदं अमेत् । षट् शस्त्वेत्यनुवाद पाहावविधानार्थः । मिविदं
वक्ष्यति। प्रथमा निविन्मरुत्वतीयम्येति ।
१६. अस्मिन्मूने मदान्मदा मोदैवेति प्रथमः प्रतिगरो भवति ।
तस्य प्रथमायामध्वर्यः मकृन्मवत्प्रत्याग्रणातौति (१५. ३) श्रुतेः ।
होहप्रत्ययः प्रतिगर इति कथितः ।
१७. विषमर्चानां सूकामामेकयाभ्यधिका' अर्धाः शस्खा
निविदं दध्यात् ।
१८. मममयाका सुचो येषां सूकानां नानि ममानि। तेषां
मध्ये निविदं दध्यात्।
१५. वृक्षांनां निविद्धवानानामेकां शम्वा निविदं दध्यात् ।
२०. यदा सूकविद्धिः पञ्च सूकानि महत्वतीये शम्यन्त
इत्येवमादिका भवति तदाक्ये मृत निविदं दध्यात् यथोक्रेन प्रकारेगा।
२१. तुगन्दः सूकविवृद्धवावित्यस्यानकर्षणार्थः ।
१
१Ciपिकानां : in marg. विषममंशावाची येगा तेपा।
48

·मावायनौतसूत्रमाणे [.. २..१-8. . २२. हतीयसवने यानि सूकानि निविद्धामानि तेषामुत्तमाः परिशिष्य निविदो दध्यात्। एकेका सूकस्यसूकस्योत्तमामित्यर्थः २३. वियतं विलम्बितं पच्छः पदंपदमवखण्ड्यानेन धर्मण निविदः शंसति। २४. उत्तमे निवित्पदे प्रणवः कार्यः । २५. अष्टौ सूत्राणि परिभाषारूपायुकानि । अथेदानौं क्रम- प्राप्तमुच्यते । जनिष्ठाउग्रीयस्य षां यः शेषस्तमुत्तमावर्ज शस्खा तत श्राहयोत्तमया परिधाय परिममाप्य शस्त्रम् । २६. उक्थवीर्य रूपमनुरूपमित्येवमादिकं पित्वा ये लाहि- हत्ये मघवनवर्धबिति अपति । २०. १. रथन्तरमिति मानो नामधेयम् । तविष्केवल्यस्य शस्त्रस्य स्तोत्रं भवति। श्रारम्भप्रयोजनं योन्यनुशंसनम् । २. सहसा पृष्ठं निष्केवल्यस्य स्तोत्रं भवति । ३. अभि त्वा शूर नोनुमः । अभि त्या पूर्वपीतय इति स्तोत्रि- पानुरूपौ यथास न । प्रथमः स्तोत्रियो दितीयो ऽतुरूप इति । रथन्तरस्येत्यनुशंसनसंबन्धन षष्ठी। ४. स्तोत्रियानुरूपौ प्रगाथाविति वर्तते । प्रगाथग्रहणं सर्वत्र धर्मविशेषातिपादनार्थम्। I.C(in marg.) पप पारिन instead ot v।

·१. २१.१-२.] शाहासनमौतसूत्रभाष्ये। ५. बदायान पुरतमं पुरापालिनि धाग्या । पसंयोमविहित- बादुभवन । धाय्येति संज्ञा शास्त्रसंयवहारार्था । १. स. प्रगाथग्रहणं हवार्थम् । ७. उभयं रणवचन इति रहत्पने हहत्सावः प्रगाथो भवति। ८. रन्द्रस्य तु बौर्याणि प्र वोचमित्येतत्सूक रथमारपठे सति भवति। ८. तमु छुहि यो अभिभूत्योजा इति रहत्पृष्ठे मति सूक्तं भवति। १.. नौचस्तरामित्यर्थः । ११. सूकस्याष्टाचः स्वेन्द्रो देवः सोमं पिबवित्यादिका निविद्भवति । दितीया निम्केवल्यस्येति वचनात् । तस्याय मिविदो ऽनन्तरमाबायपाठे समालमीत्येवमादिकं तदिह जपत्वेन चोदितम् । १२. पिबा मोममिन्द्र मन्दत लेत्यादिकया विराजा यजति। २१. १. उभे रहद्रथन्तरे माममी यम्य म उभयमामा मोमः । म एव केनचित्प्रत्यक्षादिना विशेषेण रथन्तरपृष्ठो रहपृष्ठो वाभिधीयते। तब ताक्ट्रथन्तरपृष्ठे यो विशेषः म उच्यते । २. यः सूक्रात्पूर्वः प्रगाथ उक्र: पिना सुतम्य रमिन इत्येव- मादिस्तमपनौय तमिन्नेव म्थाने सहतो योनिं गंमति । त्वामिद्धि हवामह इति पदध्यढं माम गौयते' मा तस्य मानो योनिरित्युच्यते । . १B (नपिवेग चोदि. C in INRIL ) अपिलानचो.। .C (in marg.) ofre instead vi unges and ha vur instead of Adedi ·शाक्षायगौतसूत्रभाथे। ३. कचित्प्रदेशविशेषे वृहति गौयमाने रहत्पृष्ठः सोम इत्यु- यते। तत्र हत्पृष्ठे यः सूतात्पूर्वः प्रगाथ उभयं ट्रणवच्च न इत्येवमादिकस्तमुद्धृत्याभि त्वा शूर नोनुम इत्येवमादिकां रथन्तरस्य योनि शंसति । ४. यदेतद्योन्यनुशंसनमुक्कमेतदुत्तरासु संस्थासु । प्राकृतामग्नि- छोमसंस्थां मुक्ता। अन्यासु मामप्रगाथादूर्ध्वं भवति । सामप्रगाथो मोत्सृज्यत इत्यर्थः । ५. यदेतदुकं सामप्रगाथमुद्धृत्यानुद्धृत्य वा रथन्तरादेः शंसन- मेतद्योन्यनुशंसनमित्याचक्षते याचिकाः । ६. वृहद्रथन्तरयोरेव योनिमनुशंसेनान्यचेत्येवमाह कौषीतकिः । कौषीतकिग्रहणं विकल्पार्थम् । इति ह स्माइत्यतिरिक्रवचनादय- मेवाभौष्टः पक्षः सूत्रकारस्य इति जायते । तथा च श्रुतिः यत्रत क चैते मामनी इत्यारभ्यानातेव । ७. परिमितं मस्यमस्मिन्प्राकृते ऽमिष्टोमे। सो ऽयमेवंरूपः । प्रगाथे प्रस्थमाने योन्यां चातिरिच्यते । तस्मात्प्रगाथमुद्धरति । परिमितमस्यता श्रौता। स वा एषो ऽग्निष्टोम प्राज्यप्रभृत्यानि- मारुतान्तो यच्छस्यं चौणि षष्टिशतान्यचां संपद्यत इति (कौ• • १६. १)। मा न शक्य ते बाधितम् । तस्मात्प्रगाथमुद्धरति । ८. तादर्थ्याय चतुर्थ्या निर्देशादाहावेन महात्तिर्मा सिद्धा भवति। १. प्रकरणविष्केवल्यनिविदि प्रास्तायां होचे वरो देयः । म चायः श्रेष्ठः । वरो वा । गौरित्यर्थः ।

·८.२३.१-६.] शादायमौतसूत्रभाष्ये। २०१ २२. १. वामदेवाख्यं माम मैत्रावरुणशस्त्रस्य स्तोत्रं भवति । २. कया नविन आ भुवदिति स्तोचियः । कथा वं म ऊत्येत्यनुरूपः। ३. कस्तमिन्द्र त्वावसमिति मावः प्रगाथो भवति । ४. सद्यो ह जातो वृषभः कनौन इत्येतत्सूक मामप्रगाथादम- न्तरमाहय शंमेत् । ५. द्वितीयमेतत्सूकं मैचावरुणस्य । १. उशत्रु षु णः सुमना उपाके याज्यामेतां करोति । २३. १. मौधममिति साम। तद्रायणछमिनः शस्त्रस्य रथन्तरपृष्ठे मोमे मति स्तोत्रं भवति । २. सहत्पृष्ठे मोमे ध्येतं माम बाहाणाच्छमिनः स्तोत्रं भवति । तत्संबन्धेन शस्त्रव्यवहाराथं छान्दोग्यमयुक्रम् । ३. तं वो दस्ममृतौषहम् । तत्त्वा यामि सुवीर्यमित्येतो प्रगायौ स्तोचियानुरूपौ प्रययमधर्मविशिष्टौ नौधमस्य माखो भवतः । ४. अभि प्र वः सुराधमम् : प्र सु श्रुतं सुराधमित्येतो सोचियानुरूपौ प्रपथनधर्मविशिष्टौ ध्येतस्य मानो भवतः । ५. उभयोः प्यैतमौधयोरभयोगविधानात् । १. रन्द्रः पूर्भिदातिरहाममरित्येतत्मूतं नौधसे मावि पति, भवति।

·३४२
शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [७. २३.०-२५.२.
७. प्रमावि मोमः पुरुहूत सभ्यमित्येतत्सूकं येते मानि मति
भवति।
८. उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येत्येतत्मकं समानम्। सामान्तरेवपि
वचनादृते नोद्धर्तव्यमित्यभिप्रायः ।
८. पाजोषी बचौ वृषभस्तराषालित्येतया यजति ।
२४.
१. कालेयाख्यं मामाच्छावाकशास्त्रस्य स्तोत्रं भवति। तस्मिन्मति
शस्त्रमुच्यते।
२. तरोभिवा विदवसम्। तरणिरिमिषासतौति स्तोत्रिया-
नुरूपौ प्रपथनधर्मविशिष्टौ ।
३. उदिवस्येत्येवमादिको हृचः सामप्रगाथः कार्यः ।
४. भूय इदावृधे वौर्यायेत्येतत्मकं शंसेत् ।
५. दमामू षु प्रति मातये धा इत्येतत् द्वितीयं सूतं शंसेत् ।
६. पिबा वर्धख तव घा सतास इत्येतया यजति ।
२५.
१. इत उत्तरं यदक्ष्यामस्तकस्वेषु भवतीति वेदितव्यम् ।
२. प्रायेण बाहुल्येन अयथासमाखातं यदृग्जातं भवति
तदुच्यते।
१। मोत्ययः।

·७.२५.१-१२.] शादायमौतसूचमाथे। ३. हतौ षट्त्रिंशदसरा मा पूर्वाचायकमेण । ककुम्वाचाय- कमेण पूर्वस्था मध्यमेन बादशाक्षरेणष्टाविंशस्यशरा। सतोरइत्यु- तरा। मतोरहती चत्वारिंगदक्षरा। यस्याः प्रथमस्तीयो दादमा- क्षरौ द्वितीयचतुर्थावष्टाक्षरौ मा इहत्याः ककुभो वाचायक्रमे- पोतरा तमेवंरूपं हवं प्रगाथ इत्याचक्षते याशिका मान्यम् । ४. बाईतः प्रगाथ इत्युच्यते। सहत्या पूर्वस्यां मयाम्। पुरता- दृहत्यादिविकाररूपायामपि मतोरहत्यामुत्सरस्यामिति स्थितम् । ५. काकुभः प्रगाथो भवति ककुभि पूर्वस्यां मतोरहत्या वृत्तरस्था विपरीतादिविज्ञतायामपि । १. रहतौं भकला प्रस्खा तस्या एवोत्तमं पादं प्रत्यादाय पुनः स्वेत्यर्थः । ७. उत्तरस्या पुचः प्रथमेन पादेन मा मंधानं हत्वावमाय । ८. उत्तरस्था इति वर्तते। उत्तरस्या दितीयेन पादेन प्रणवं कृत्वा । ८. तं द्वितीयं पादं प्रत्यादाय इतौयेनावमाय । १०. द्वितीयस्था उत्तमेन प्रणौति । ११. दे तिसः करोतीति' यास्तिर उकास्ता एवं भवन्ति । छहती पूर्वा भवति । मोपपदा निरुपपदा वा। उत्तरे ककुभौ भवतः। एवं तिस्रो भवति । १५..उमः प्रपथनधर्मः । एष रहद्रथन्तरयोः प्रगाथमायोरनु- सने भवति । | I abc II clü III efg. Ce instead of #1 ·३०० शापायनौतसूत्रभाष्थे । [७.२५.१३-२१. १३. होचकाणमप्येष एव स्तोचियानुरूपयोः प्रयथनधर्मी भवति यत्रेते रहद्रथन्तरे पृष्ठे प्रगाथस्ये प्रगाथारूढे भवतः । यत्र पुनरप्रगाथारूढे वृहद्रथन्तरे ता मायं होतुर्धर्मो न होत्रकाणम् । ननु मैचावरुणस्य गायत्रौ स्तोत्रियानुरूपौ तत्र प्रगाथाभावाद्धोत्र- काणमिति बहुवचनं न युज्यते । उच्यते। पूर्वकारिवशात्कचि- अग्रथनक्रियाचापि भवत्येव । तदर्थं बहुवचनं होचकाणमिति । होतुहद्रथन्तरे पृष्ठे प्रगाथस्ये होत्रकाणामपि प्रग्रथनकारणे भवतो वचनात्। १४. सर्वत्र पृष्ठनिरपेचो यज्ञायज्ञीयस्यायं ककुप्कारधर्मः । १५. इन्द्रनिहवसंघकस्य ब्राह्मणस्पत्यसंज्ञकानां च सर्वचायं ककुप्कारधर्मः। १६. श्रत उभ्यो ऽन्यत्र वाहतानां प्रगाथानां धर्म उच्यते । १०. सहतौं सकलां शस्त्वा' उत्तम पादं दिः प्रत्यादायान्ने ऽवसाय। १८. उत्तरस्या पचो ऽर्धर्चान्त प्रणवं कृत्वा । १६. यस्मिन्प्रणवः कृतस्तमेव द्वितीयं पादं दिः प्रत्यादाय सदन्ते ऽवसायोत्तमेन प्रगाथस्थार्धन प्रणौति २०. एवं क्रियमाणा भवन्तीत्यर्थः । २१. काकुभे प्रगाथे धर्मविशेष उच्यते । ककुभं भस्वा तस्या एवोसमं पादं प्रत्यादत्ते। तमादाय मतोरहत्याः प्रथमेन पादेना- वसाय बितौयेन प्रणौति। १C (in marg.) नया व।

·.२६.१-१.] शाहायनौतसूत्रभाष्ये। । २२. प्रत्यादत्त इति वर्तते । सतोहत्या द्वितीयं प्रत्यादने । तं प्रत्यादाय बतौयेनावमायोत्तमेन प्रणौति २३. एवं क्रियमाणाः काकुभाः प्रगाथास्तिस्सः ककुभो भवन्ति । २४. स्तोत्रियत्वात्कारणादनुरूपत्वाद्दा एतमुक्त प्रपथनधर्म प्रगाथा लभन्ते । न तु पुनः प्रगाथत्वेनैव कारणेन । ततः मामा- न्तरुक्थ्ये योन्यनुशंसनादौ च न प्रग्रथनम् । २६. १. इन्द्र नेदीय एदिहीत्ययमिन्द्रनिहवः प्रगाथः । स्तोनियत्वं विनापि प्रग्रथनधर्म लभते । २. स्तोत्रियानुरूपत्वरहिता अपि प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरुत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरित्येते ब्राह्मणस्पत्याः ककुपकारधर्माः । ३. दाभ्यांदाभ्यां पादाभ्यामवमायावसाय पञ्चमेन प्रणवः । इति पीना शस्थधर्मः । ४. एतामा यथोपदिष्टानां पच्छःशंसनं शस्यधर्मः। अक्षर- परयो नि तस्वरूपा विपदाथ। ततम्तयोरममामनिर्देशः। त्रिष्टु- जगत्योस्तु छन्दोविचित्यामनेकविकारक्रियाविशिष्टयोर्लक्षणपाठात् तदीयविकारोपसंग्रहार्थ: ममामनिर्देशः । न तु षट्पदानां यत्रा- नरात् । प्रतिजगत्यो ऽपि जगत्य एव । प्रहस्तके शस्त्रस्य तुम्ध- न्यायत्वात् १C (in marg.) वित्रा ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. २६. ५-६. ५. पूर्वसूत्रोक्तानां द्वितीयपादश्चतुर्थपादश्च सप्रणवो भवति । चतुर्थवचनं पञ्चपदानां त्रिष्टुअगतीनां द्वितीयचतुर्थान्नेषु प्रणव- क्रियार्थम् । यस्तु पञ्चपदानां शस्यविधिर्वच्यते स त्रैष्टुभे आये जागते वेति । विशिष्टवैष्टुभजागतप्रायादन्यत्र यास्ता उच्यन्ते । म भ्रातरं वरुणमग्न श्रा वकृत्व । एवेन्द्राग्निभ्यामहावि हव्यम् । श्रा यः पप्रौ भानुना रोदमी उभे। विश्वामां ग्टहपतिर्विशाममि । त्वेषं शर्धा न मारुतं तुविश्वणिः । ममिन्द्रेरय गामनवाहम् । युवं यमराजा- वसौदतमिति । अथ पतयः। रहभिरग्ने अर्चिभिः । मद्यविद्यस्य चर्कतिः । नमोवा के प्रस्थिते अध्वरे नरा। षष्टिं सहस्राश्ववस्या- युतासनमिति । ननु त्रिष्टुभ एता न पतयः। कुतः । चत्वारो ऽष्टाक्षराः पादा एकश्च द्वादशाक्षर इति त्रिष्टुबधिकारे विधानात् । उच्यते। सत्यम्। किं तु छन्दोऽनुक्रमण्यां षष्टिं सहस्राश्वरस्यायुतासन- मित्येतस्याः पतिवचनात् । अथेकविंशी द्वाविंशी चतुर्विशी च पतय इति । तस्मात्पतिशंसनमेतामां शास्यम् । तव त्यं नयं मृतोप इन्द्रे- त्यतिच्छन्दाः । अग्ने तमद्येत्येताश्चतस्रः पदपतयः । षष्ठी चासर- पतिः। अच्छा नो मित्रमह इति शक्करौ। ता मे अश्विनेति रहती। एता अर्धर्चशः पञ्चपदाः । १. पच्छस्त्रिष्टुनगतौनामिति वर्तते। मप्रणवो द्वितीयश्च चतुर्थ- खेति च । विशेष स्वच्यते । यास्तु पञ्चपदास्त्रैष्टुभे प्राये जागते वा । चेष्टुभेषु जागतेषु वा सूतग्वित्यर्थः । तासामपुनःपदानां पञ्चपदाना- १ C भवति instead of वेति। २ C स हि गों। ९ B परिशंसम् C (sec. b.) रमा महम् A B C (orig.) एनम् ।

·७.२६. ७-८] शाज्ञायगौतसूत्रभाष्ये। मुत्तमोपोत्तमौ समस्य प्रणयात् । पुनःपदानां तु यत्र पुनःपदम- भ्यासरूपं परुच्छेपस्य शौलं स्यान्मध्ये ऽन्ते वा तौ पादौ तच मदृशेन समस्येदेकतां, नयेत् । यतो न पदेन पुनःपदस्य विप्रयोगो ऽस्ति । लोके ऽप्यहो दर्शनौयाहो दर्शनीयेत्यभ्यासस्य विप्रयोगादर्शनात् । वेष्टभजागतप्राये गताः पञ्चपदा उच्यन्ते । उगातेव शकुने माम गायसि । अयं चक्रमिषणमूर्यस्य । अध श्वेतं कलशं गोभिरक्रमा- पिप्यानम् । कथा दाशेम नममा सुदानून् । इति चिनु प्रजाये पश्यमत्यै। अभि न दला यूथस्य माता । प्रेष स्तोमः पृथिवीमन्त- रिचम् । हदयो बहते तुभ्यममे । म त्वं दक्षस्थाको वृधो भूः । अमिमग्निं वः समिधा दुवस्यते । अभि प्रयांसि सुधितानि हि ख्यः । त्वं शतान्यव शम्बरस्य । नू नो रयिं रथ्यं चर्षणिप्राम् । संवा शता नासत्या महसा। याः प्रवतो निवत उद्दतः । इति त्याग्ने दृष्टिहव्यस्य पुत्राः । इत्यामां शस्यम् ॥ उगातेव शकुने माम गायमि ब्रह्मपुत्र व मवनेषु शमसो३ वृषेव वाजी शिशुमतौरपौत्या सर्वतो नः शकुने भद्रमा वद विश्वतों नः शकुने पुण्यमावदो३ एवमाधु- दाहरणम् ॥ कथा दाम नममा सुदानन्। इति चिन्नु प्रजाये पशुमत्यै । सं वां शता नामत्या महस्रा। एतामां द्वितीयहतीयौ पादौ समस्य प्रणयात् । तत्र पुनःपदत्वात् । यामां तु न पुनःपदं नवोत्तमावपुनःपद इत्यनेन तुन्यं शम्यम् । ७. अपुन पदे मति पञ्चपदाशम्ये उत्तमोपोत्तमौ सम येत् । ८. याः षट्पदाः पुनःपदातामामयं शस्यधर्मः। मर्वप्रकाराणां Conly खत्तमी। .

·शासायनश्रौतसूचभाष्ये। [७.२६.६-१६. षट्पदानां पादरयेनावसानं कृत्वा पुनस्तथैव ततो दाभ्यां प्रणौति उभे यदिन्द्र रोदमी इत्यादि। ८. अपुनःपदानां षट्पदानामयं शस्यधर्मः। द्वाभ्यासवमानमेकेन प्रणवः । पुनरप्येवमेव । अबोदाहरणम्। अवितामि सुन्वतो वृत. बर्हिष इति । १०. यासु षट्पदाखष्टाक्षरौ वतीयषष्ठौ भवतस्तत्रायं शस्यधर्मः। ततस्तव स्वादिष्ठा तच्छम्योरा वृणीमह दूत्यर्धर्चाः । ११. सप्तपदानामयं शस्यधर्मः । एकनावसानं ततो द्वाभ्यां प्रणवः पुनर्वाभ्यामवसानं ततो द्वाभ्यां प्रणवः । अष्टपदानामर्धर्चशः शस्यम् । विशेषानुपदेशात् । १२. रात्रिपर्यायान्वक्ष्यति । प्रथममध्यमोत्तमभेदेन । तर गायत्राणां स्तोत्रियानुरूपाणां शमितारः प्रथमान्यादानभ्यस्यन्ति । १३. मध्यमेषु राचिपर्यायेषु गायत्राणां स्तोचियानुरूपाणं मध्यमान्पादानभ्यस्येयुः। १४. गायचाणां स्तोत्रियानुरूपाणामुत्तमान्यादानभ्यस्येयुः। अथ यत्प्रथमेषु पर्यायेष्वित्येवमुपक्रम्य श्रुतौ (१७. ८) सर्वमभिहितम् । १५. वाशब्द उक्रेन मह विकल्पार्थः। अर्धशो वा प्रातःसवनं शंसेत् । विकृतच्छन्दस्कमपि । १६. इतरयोरपि मवमयोः प्रगाथवर्जितान्स्तोत्रियानुरूपाचा- धर्चशः मंसेत् । १ Com. उभे त्यादि।

·७.२७.१-१३.]
शादायनौतसूत्रभाष्ये।
२०८
२७.
१. शस्त्रे स्वित्यधिकारो ऽनुर्वतते । शस्त्रेषु विपदैव गायत्री
द्रष्टव्या । न छन्दोविचित्युका विशेषा ग्राह्याः ।
२. ३. उष्णिगपि त्रिपदा शस्त्रेषु । पुरउष्णिगपि ।
४. प्रकारत्रयस्यापि तुल्यताप्रतिपादनार्थमुक्रम् । परस्परमेता-
मामभेद इति ।
५. त्रिपदैव । एकादशाक्षरैः पादैरिह लक्षणोपदेशात् । ततो
यद्यपि दशाक्षरास्त्रयः पादा इति छन्दोविचित्यां श्रुधी हवं विपि-
पानस्याटेरित्युपदेशे पछः शस्यम्। अक्षरपत्युपदेशे पच्छः शस्यम्।
अक्षरवैराजोपदेशेऽर्धर्चशः । अन्यत्र विकल्प: ।
१. उत्तरा या विराट् मा चतुष्पदा भवति ।
७. चतुष्यदेति वर्तते।
८. चतुष्पदेव ।
९. चतुष्पदैव।
१०. चतुष्पदैव । तेन दशमे ऽहि तव स्वादिष्ठेति प्रास्यते ।
चतुष्पदैवानुष्टुप् । न षट्पदेति कृत्वा । मत्यपि छन्दोविचित्या-
मुदाहरणोपदेशे।
११. चतुष्यदैव ।
१२. पतः पञ्च पादा भवन्ति ।
१३. षड्वा सप्त वातिच्छन्दमां पादा भवन्ति । एवंरूपाणा-
१ One Sutra cnly in the conmentary. P Cins. नथामि विकल्पः ।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७.२७.१४-२२. मेव षष्ठे ऽहनि याज्याप्रतिषेधो लक्षणविधानात् । प्रायिकं च लक्षण- मन्यत्र श्रुतिवचनात् । १४. थाम्नायसिद्धत्वादस्था अष्टपदावचनमन्यासामष्टपदानां संभवे मति सप्तपदावच्छस्यम् । अन्त्य स्त्रिभिः प्रणवः । १५. स्तोत्रियानुरूपत्वे ऽपि पच्छःशस्थार्थं वचनम् । दिदिपदा मृचः ममामनन्तौति ऋग्धर्म ऽपि स्तोत्रियानुरूपयोर्कचः पाददय- रूपमनुशंसनमन्यत्रापि। १६. त्रिपदा गायत्रौत्येवमादिषु द्वौ दिपदाया इत्येवमन्तेषु छन्दःसु ये पादास्ते ऽष्टाचराः प्रायेण भवन्तीत्ययमुत्सर्गः। प्रायेणेतिवच- नाद्यच्छन्दस्काः पादा बहवो भवन्ति तदीयमेव शस्यं व्यवतिष्ठत इति। १७. जगत्याः प्रायेण द्वादशाक्षराः पादा भवन्ति । दादशाचर- बाहुल्ये जगतीवत्पच्छःशस्यं यथा स्यादिति सूत्रारम्भः । १८. उष्णिग्रहत्योस्ततीयौ द्वौ पादौ द्वादशाक्षरौ भवतः । शेषा अष्टाक्षरा उत्सर्गात् । १६. दादशाक्षराधिकारो ऽनुवर्तते । चतुष्पदा मतोरहतीत्यु- कम्। तस्याः प्रथमटतीयौ द्वादशाक्षरौ भवतः। शेषावष्टाक्षरावुत्सर्गात्। ककुत्रिपदोका। तस्या मध्यमः पादो द्वादशाक्षरः। दूत- रावष्टाक्षरावुमर्गात् । २१. पुरउष्णिगपि त्रिपदोना। तस्याः प्रथमः पादो द्वादशाक्षरः। २२. चिष्टुविराजोरेकादशाक्षराः प्रायेण पादा भवन्ति। पूर्वा विरालेवोपादीयते। .Cवापि। PA •पादबाइये। . Com. पूर्वी दीयते ।

·७. २७. २३-२६.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । २३. चतुष्यदोत्तरा विरालित्युतम् । तस्या' उत्तरस्था विराजो दशाक्षराः पादा भवन्ति । २४. •तामुत्तरां विराजं याजिका अक्षरपतिरित्ययाचक्षते । अप्यक्षरविराजम् । २५. पदपकिर्नाम गायत्री विकारः। मा पञ्चभिः पादैः पधा- खरैर्भवति' । इन्द्र जुषस्व प्र वइत्यस्य स्तोचियम्य प्रत्यूचं मवनवास- राणि वाचःस्तोमे ऽपि परिहार्याणीत्येवमर्थः किल सूचारम्भः । त्रिष्टुविराजोरिष्टं नौ ताः पञ्चविंशत्यक्षरा इति । २६. न केवलं दादशाचरा जगत्याः पादाचत्वारः । कचित् षलप्यष्टाक्षरा भवन्ति । सर्वस्थास्य च्छन्दोविचित्यामुपदियस्योपदेशः शंमितरसंमोहार्थः संक्षेपेणोपदिष्टः । २७. गायत्र्यादौ छन्दस्येकेन दाभ्यां वोनके तच्छन्दस्केव निच- दाख्या ग्भवति । २८. एकेन द्वाभ्यां वाक्षराभ्यामतिरिके तच्छन्दस्केव भुरिक्- संज्ञा भवति । शस्या विकारार्थ वचमम् । २६. संपाद्यं यच्छन्दः श्रुतिवचनात् । यथा। तत्रानाछन्द- स्थानां महसंसहस्रं रहत्यः संपद्यन्त इति। यथा महस्रं च पञ्चदश चानुष्टुभः स्युम्तथैतदहः संपादयेदित्येवमादि । संपाद्यस्य छन्दमय- तुर्थभागेनाहार्यस्य संपाद्यादितरस्य सुचः मंमिताः ममानमयया मिताः। तम्याहार्यस्य चतुर्थभागेन मंपन्ना भवन्ति । तद्यथा । १Com. चतुष्य • तस्या। Ans. before रन्द्र पनि चिमात् । . This passage -cum loubtful. C reads ofatronice i u Bom. qarT I MV •धिकारी ·१५९ भासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [७. २७.३०, राहत्या संपादयितव्यार्या नवभिगायत्रीभिः षड्हत्यो भवन्ति । तथा नवभिरुष्णिग्मिः सप्त रहत्य इत्येवमादि योज्यम् । ३०. गाययुष्णिहाविति चिपात्मारूप्यात्ममासः । अनुष्टुब्बृह- त्याविति चतुष्यात्मामान्यात्। त्रिष्टुअगत्याविति च। श्रानुपूर्ण छन्दसामिति छन्दमश्छन्दसथत्वारिंशतं चत्वारिंशतं मरूवतीय इत्यचोपयोगः । चतुर्विंशत्यक्षरादौनां चतुरुत्तराणमिति वच- मान्मा प्र गामेत्येवमादीनामत्रानादरो ऽनुपयोगात् । दिरभ्यासो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायुष्थमिति । इति शाहायनसूचभाष्ये सप्तमो ऽध्यायः समाप्तः। भाजायनकसूत्रस्य समं शिष्यहितेच्छया । वरदत्तसुतो भाग्यमानीयो ऽकरोखवम् ॥ १com. योग्यम् । १ समासखिपामामाम्येन। . B समानेन। .C उपयोगि। • १०.५७.१२.om. in A (B)।

·८.१.१-.] पाहायनश्रौतसूमभाष्ये । अथ अष्टमो ऽध्यायः। १. १. होतकशास्त्रान्तं माध्यन्दिनमपि मवनं परिममाप्य यथा मध्यन्दिनाय प्रसृप्ताः पश्चिमेन सदोद्वारेणेवमाय मध्यन्दिनात्प्रमर्पन्ति २. श्रादौ प्रारम्भे तृतीयमवनम्यादित्यग्रहेण यजं कुर्वन्ति । तद्यदादित्यग्रहेण हतीयमवनं प्रतिपद्यत इति (को० प्रा० १६.१) श्रुतेः। ३. श्रादित्येभ्यो ऽनुहोत्येवमध्वर्युणोको यदर्थं तस्य । ४. श्रादित्यानामवमा नूतनेनेत्यादित्यग्रहम्य पुरोनुवाक्या । त्रिष्टुभमादित्यग्रहस्य पुरोनुवाक्यामन्वाहेति (१६. १) श्रुतेः । ५. होता यचदादित्यान्प्रियधाम्न इत्येवमादिकः प्रेषो भवति। अम्मै सुन्वते यजमानायेत्यम्य विकारेषहः । ६. श्रादित्यामो अदितिर्मादयन्ता मित्येतया यजति । त्रिष्टभा यजतौति श्रुतेः। ७. श्रादित्यग्रहमंबन्धनौमाहुति' हूयमानां होता नेक्षते। नापि ग्रहशेषं भक्षयति । ८. लाघवाथ प्रमश नेहेवोत्रम् । मावित्रग्रहे वीक्षणमाहुते: प्रतिषिध्यते । भक्षणं च ग्रहशेषम्य । ८. पाभवाख्येन पवमानेन स्तुते कन्दोगे: मोतादौन्लान्त पशुकर्म कृत्वा । तद्यथा । मनोतासूत्रं प्रधानयाग: मवमाहोमो : १C पाया। १८ पौषमावा। 45

·३५४
शाह्यायनश्रौतसूत्रभाष्ये।
[.२.१-१०.
वनस्पतिः खिष्टकदिलामार्जनं चेत्येतत्पशुकर्म कृत्वातः पुरोलाः
मवनौयैश्चरन्ति । इत्ययं पदार्थक्रमः । अथ स्तुते पवमाने पशुना
चरन्तीत्येवमादि प्रदर्शितं श्रुतौ ।
२.
१. हतीये धानाः सवने पुरुष्टुतेति सवनौयपुरोलाणानां
पुरोनुवाक्या भवति । होता यक्षदिन्द्रं हरिवानित्येवमादि यथा-
ममानातं यथामवनं वितारयति । तेनेव यजतीत्युक्तम् ।
२.
अग्ने तीये मवने हि कानिष इति स्विष्टकृतः पुरोनु-
वाक्या भवति । प्रेषो याज्या च पूर्वोक्ता ।
३. इहोप यात शवमो नपात इत्युनीयमानसूतं भवति ।
वामदेव्याम्तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाहेति श्रुतेः ।
४. होता यक्षदिन्द्रं हतीयम्य सवनस्य सुभुमतो विभुमतो
वाजवत इत्येवमादिकः प्रेषो भवति ।
५. इन्द्र सभुभिजिवद्भिः ममुचितमित्येतया होता यजति ।
६. इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतमित्येतया मैत्रावरुणो यजति।
७. इन्द्रश्च मोमं पिबतं हस्पत इत्येतया ब्राह्मणाच्छमौ यजति।
८. प्रा वो
वहन्तु
मप्तयो
रघुष्यद
इत्येतया पोता यजति।
६. अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेत्येतया नेष्टा यजति ।
१०. इन्द्रा विष्णू पिबतं मध्वो अस्येत्येतयाच्छावाको यजति ।
Com. इस्लामाजमंच।

·८.३.१-४.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २५५ ११. इमं स्तोममहते जातवेदस इत्येतयामौत्रो यजति । अन्धखत्यो महत्यः पीतवत्यो जगत्यो याज्या इत्येतासु श्रुत्युकं यथासंभवं लिङ्गम् । १२. श्रयालगोदित्येवमादि यदिह नोक्तं तत्प्रातःसवनेन समानं द्रष्टव्यम् । १३. वक्ष्यमाणस्थावध्यर्थानुवादः । १४. पुरोलाशस्य परिवापमिश्रस्येति। परिवापः मारखतं दधि । तेन मिश्रस्य पुरोलाशस्य बौंस्त्रौन्पिण्डामत्र पितर इत्येव- मादिना मन्त्रेण । प्रतिपिण्डं मन्त्रमावर्तयन्ते । नाराशंमामां मनानां चममानां यथाचममं चममिनो दक्षिणत उपास्यन्ति । श्रौपामना- स्ततौयसवन उपास्यन्ति पिढ्नेव तत्प्रौणन्तौति (१६.१) श्रुतेः । ३. १. देवाय मवित्रे ऽनुहोत्यध्वर्युणोक्रः । २. यदर्थ प्रषितम्तस्याद्देवः मविता वन्द्यो नु न इति पुरो- नुवाक्या भवति । ३. होता यक्षवं मवितारं परामिवां माविषदित्येवमादिकः प्रेषो भवति । अस्मै सुन्वते यजमानाय तम्य विकारेषु यथार्थमूहः । ४. दमूना देव इत्येवमादिकया यजति । त्रिशुभं माविवग्रहस्य पुरोनुवाक्यामनच्य जगत्या यजनीति (१ ६.२) श्रुतत्वात् । १। सारखा।

·३५८ पासायनश्रौतसूचभाष्ये। [.. ३.५-१२. ५. सावित्रग्रहानन्तरं वैश्वदेवं शास्त्रं वक्तव्यम् । तत्प्रसङ्गेनाहाव- माछ। अध्वर्यो शोशोंमावो३ इत्ययमाहावः शस्त्रादौ हतौयसवने। वैश्वदेवानिमारुतयोरित्यभिप्रायो ऽग्निष्टोमे शस्त्रान्तरयासम्भवात् । मन्ति च मंस्थान्तरेषु उक्थाख्यानि पास्त्राणि हतीयसवन एव । तेषामप्याहावो ऽयमिप्यते तदथं मोक्थ इत्याह । ६. हतीयमवने ऽन्तःशस्त्र प्रातःमवनिक आहावः। पूर्वसूत्रो- केषु शस्त्रेषु गोसावो इत्ययं भवति । ७. हतीयमवने प्रातःमवनिकः प्रस्त्राधिकारश्चानुवर्तते । चान्तःशस्त्रमिति । षोलशिप्रभृतौ च तौयसवने सशस्त्रादावन्तर- विशेषेण प्रातःमवनिक आहावो भवति । ८. तत्सवितुर्वृणीमहे ऽद्या नो देव सवितरित्येतौ चौ प्रति- पदनुचराख्यौ वैश्वदेवाख्यस्य शस्त्रस्य भवतः। वैश्वदेवाधिकारो इतन्य यजेत्युक इति यावत् । ८. प्रभूदेवः मविता वन्द्यो नु न इति मावित्रं सूत्र मनिवित्कं शंसेत् । मावित्रं शमतौति (१६.३) श्रुतत्वात् । १०. एकया चेत्येवमादिकां शमति । वायव्यां गंमतीति श्रुत- त्वात्। श्रुत्युका चास्याः शास्त्रमंव्यवहारार्था वायव्येति संज्ञा द्रष्टया । ११. प्र द्यावा यजः पृथिवी ऋतावृधेत्येतद्यावापृथिवीयाख्यं सूकं मनिवित्कं गंसेत् । द्यावापृथिवीयं गंमतीति श्रुतत्वात् । १२. अस्मिन्सूके मदशब्दवानध्वर्युणा प्रतिगरः कार्यः। तस्मिन्न- ध्वर्युर्मवत्प्रत्याग्रणातौति श्रुतेः । श्रुत्यनुकरणथं च सूत्रमसम्मोहाय। १८ (orig. ) मचाना: २B भनेषु instead of नादावार।

·८.३.१३-१६.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ६५७ । १३. मुरूपवानुमूतय इत्येतां शंसेत् । एकायहणं सूकनि- त्यर्थम् । एकेति प्रथमानिर्देश: संज्ञाभिप्रायेण । सुरूपकृत्रुमित्येषे- वास्था: शास्त्रसंव्यवहारार्थी संज्ञा भवति । १४. तक्षत्रथं सुवृतं विद्मनापम इत्येतत्सूक्रमार्भवाण्यं मनि- वित्कं जमेत् । पार्भवं शंसतौति श्रुतत्वात् । १५. अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगी इत्येका। येभ्यो माता मधु- मत्पिन्वते पय इत्येका। एवा पित्रे विश्वदेवाय वृषण दत्येका । एता एकपातिन्यो नाम शंसेत् । अथ वै नामादित्या बाईस्पत्या- मिति मंमतीति (१६.३) श्रुतत्वात् । १६. श्रा नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इत्यस्य वैश्वदेवाख्यम्य सूकस्योत्तमे वे ऋचौ शिष्ट्वा निविदं दध्यात् । श्रानोभद्रीयस्य धर्मविधानसंबन्धानुवादेन शमनविधिः । वैश्वदेवं गंमतीति श्रुत- त्वात् । अवयर्थी निविदनुवाद उत्तमाः परिशिष्य हतीयसवम इति प्राप्त । १७. श्रा नो भद्रा इत्येतस्य सूकम्योत्तमा वेश्वदेवम्य शम्बम्य परिधानौया भवति । तम्या धर्मविशेष उच्यते । १८. पन्छो विशमनमर्धर्चगस्ततीयं कार्यम् । तम्य दिः पच्छः परिधानौयां गंमत्यर्धर्चशस्तृतीयमिति श्रुतत्वात् । १६. उक्थवार्य भूतममीत्येवमादिकं जपित्वा विश्वे देवाः श्टणु तेमं हवं म इत्येतया यजति । षोस्लगाहावं वैश्वदेवं जम- C प्राप्नं। २ (in marg..) वक्ष्यति ।

·३५८
शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये।
[८.४.१-७.
तौति प्रकृत्य तत्सप्तदशविधं भवत्येकादश देवतासतम्रो निविद
उक्थवौय याज्येति (१६.४) श्रुतत्वात् ।
.
१. तस्य यजेत्यध्वर्युणोकः सुतं मिमिक्षे तमस्य योनिरि-
त्येतयोपांशए यजति ।
२. सौम्यस्य यजेत्यध्वर्युणोक्तस्त्वं मोम पिटभिः संविदान इत्ये-
तया यजति ।
३. परौज्यार्थम् ।
४. उरु विष्णवित्यादिकयोपांश यजति । यागत्रये यथा-
संख्यममिः सोमो विष्णुरिति देवताः श्रुतिमन्त्रलिङ्गाभ्याम् ।
५. परीज्या मौम्यस्योभयत उपांशु विशिष्टो तयागाख्य
प्राज्यद्रव्यको यागः । एषो ऽन्यतरतो वा कर्तव्य उभयतो वेति ।
सौम्यं चरं यागावशेषमाज्यमिश्रं मदो नयम्यध्वर्यवम्तं
होतावेक्ष्य तत्र यत्मर्पिस्तदङ्गुलिभ्यामुपस्पृशेत् । शाखान्तरात् ।
स्वशाखायां तु हरन्येतं मौम्यं मदस्तं होता प्रतिग्टह्योपनिधत्ते
ऽथास्य मर्पिथ्यात्मानं पर्यवेक्ष्याङ्गुलिभ्यां सर्पिरुपस्पृशतौति (१६.५)
श्रुतिदृष्टैः प्रतिग्रहोपनिधानात्मावेक्षणैः सह विकल्पः ।
७. यसदङ्गुलिभ्यां मर्पिरुपस्पृष्टं तेन चक्षुषौ विमार्टि ।
एकती in marg.
,
१ स चुत्यकारन एकनी या कर्तव्या, C यागः स
সুমন
. B यागविणे

·८.५.१-७. ६. २] शासायनश्रौतसूत्रभाष्थे । चक्षुष्या इत्येवमादिना मन्त्रेण संस्कारो ऽपि सन् वचमाङ्कोतर्भवति न यजमानस्य । तमुगाटभ्यः प्रयच्छतौति वैकल्पिकत्वान सूचितम् । तथा च कात्यायनः । श्राज्यमामिच्योहाचे सौम्यं प्रयच्छतोत्याह। ५. १. अनौत्पानौवतम्य यजेत्यध्वर्युणा संप्रेषित प्राग्नौध ऐभि- रने मरथं याह्यर्वाङित्येतयोपांशु यजति । अथ पानौवतग्रहण चरन्तीत्युपक्रम्य पानीवतम्य श्रुतौ (१६.३) मर्वमानातम् । २. वषट्कृते श्राग्नौधो हुतशेषमभवयित्वा यहपाचमादाय पूर्वया द्वारा मदः प्रपद्य वक्ष्यमाणकं करोतीति वाक्यशेषः । ३. नेष्टा ऋविक्रम्य ममौपे उत्तरत उपविश्य । ४. उपम्थे वा नेष्टुरूपविशेत् । अनौबेष्टुरुपस्थमामौदेति मंप्रेषितत्वात् । ५. नेष्टुरुपहयख इत्युपहूय नेष्टारं ततः । है. तं पानौवतं ग्रहं भवयित्वोपस्पग्य तत उरोऽभिमर्शमादि कुर्यात् । ७. यथेमिति यथागतं प्रत्येत्य प्रत्यागच्छेत्पूर्वथैव द्वारा । १. स्तीचवदेतच्छम्मानिमारताख्यमित्यस्थार्थम्य जापनार्थ मे- तत्सूत्रम् । २. वैश्वानराय पृथुपाजसे विप इत्येतत्सूकं वैश्वानरौयाख्य ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [८.६.१-१३. । भवतः। मनिविकमानिमारुतस्य शस्त्रस्य प्रथमं भवति। वैश्वानरौयं शंस- तौति (१६.७) श्रुतेः । ३. पाते पितमस्तां सुनमेत्वित्येका। रौद्रौं शंसतौति श्रुतत्वात्। ४. प्रत्वक्षसः प्रतवसो विरप्शिन इति मारुताख्यं मनिवित्कं सून शंसेत् । मारुतं शंसतौति श्रुतत्वात् । ५. यजा यज्ञा वो अग्रय इति स्तोत्रियः । देवो वो द्रवि- णोदा इत्यनुरूपः । एतौ स्तोत्रियानुरूपौ प्रगाथौ यज्ञायज्ञीयस्य अथ यज्ञायजौयस्य स्तोत्रियानुरूपौ तौ वै मध्ये भिया एव शंसतौति श्रुतेः । ६ . प्र तव्यसौं नव्यसौं धौतिमनय इति जातवेदमौयाख्यं सनिवित्कं मूतं भवति । जातवेदसौयं सतौति श्रुतत्वात् । ७. पापो हि ष्ठा मयोभुव इत्येतास्तिस्रः शमति । ८. तिस इति प्रकृतं पूर्वसूत्रे तत्संदेहनिवृत्त्यर्थमेकायहणम् । ८. देवानां पनीरुशतौरवन्तु न इत्येते वे भवतः । १०. राकामहं सहवां सुष्टुतौ इव इत्येते द्वे भवतः । ११. अविदद्दक्षं मिचो नवौयानित्येतास्तिस्रो ऽतरपतिमंज्ञाः प्रमेत् । १२. उदौरतामवर उत्पराम इत्येताः पैत्रौसंजिकास्तिन सेत् । १३. इमं यम प्रस्तरमा हि सौदेत्येका । मातली कव्यर्यमो अङ्गिरोभिरित्येका । अङ्गिरोभिरा गहि यजियेभिरित्येका । एतास्तिस्वः सेत् । संजाकरणं भास्वसंव्यवहारार्थम् ·६.१४-१६.] शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १४. स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायमित्येतास्तिस्रः खादृष्कि- लोयाः मेत् । मंज्ञाकरणमापोहिष्ठीयानां देवानां पनौनां राका- याश्चाक्षरपतौनां पैत्रीणां यामौनां स्वादुष्किलौयाना चेत्येव- माद्यर्थम् । १५. शाखान्तरात्। १६. ययोरोजमा स्कभिता रजामौत्येवमादिकां गंमेत् । वेष्णुवारुणौँ गंमतौति श्रुतत्वात् । विष्णोर्नु कं वौर्याणि प्र वोच- मित्येका । तन्तुं तन्वत्रजसो भानुमन्विहौत्येका । वैषणवौं चानेयौं च गंमतौति (१६. ८) श्रुतत्वात् । एकपातिन्य इति शास्त्रमव्यव- हारार्थं मंजाकरणम् । १७. एवा न इन्द्रो मघवा विरणौत्येतया परिदध्यात् । ऐन्ट्या परिदधातौति श्रुतेः । विशेषस्तु शाखान्तरात् । १८. उक्थवीर्याख्यं तेजो ऽमि धष्टिरमौत्येवमादिकममिर्जात- वेदा इत्यस्या निविदो ऽनन्तरमानातं तन्जपित्वा पाठक्रमात् । १६. अग्ने मरुद्भिः एभयद्भिर्मक भिरित्यतया यजति। उक्रामि मरुत्वतोयनिष्केवन्यवैश्वदेवामिमाम्ताख्यानि शस्त्राणि तेवन्यदपि किं चिदतव्यं ।। तदर्थमाह । १ A समाचा, BC माचरात् । B C शापामारात्। C (in tirg.) नाः खममहत्प्रत्यार समानौनि अनत्वात 48 ·३६२ [८.७.१-११. शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ७. १. पायनिगदप्रतिषेधार्थी निविदा पाठ उत्तरत्र कृतस्तत्रं या प्रथमा निवित्मा मरुत्वतीयम्य भवतीन्द्रो मरुत्वान्सोमस्य पिब- वित्येवमादिका । २. द्वितीया निष्केव न्यस्य भवतीन्द्रो देव इत्येवमादिका। ३. हतीयाप्रमतयो निविदो वैश्वदेवानिमारुतयोः सप्त । तत्र चतस्रो वैश्वदेवे तिस्त्र प्रामिमारुते । ४. उत्तमा निवित्षोलशिनो भवत्यस्य मदे जरितरिन्द्र इत्ये- वमादिका । ५. यावन्ति यस्मिञ्छस्त्रे सूकानि तावत्य एव तत्र निविदः । एकादश देवताश्चतस्रो निविद इति वैश्वदेवे दर्शनात् सूतदेवता- मंयोगाच्च । ६. वैश्वदेवामिमारुतयोरिति वर्तते । वैश्वदेवानिमारुतयोः प्रतिसूकं पुरस्तादाहावः । ७. निविदोनिविदश्च पुरस्तादाहावः । ८. पुरस्तात्पुरस्तादाहावः । अभ्यधिकाया अपि विकृतिब्वेके- कस्या इति यत्नात् । ८. सकृच्चतुर्थो निर्देशात् । प्रत्येकमाहावः । षोलशाहावं वैश्वदेवं शंमतीति (१६.४) श्रुतेः । ११. प्रायेकमाहावः । संख्या नियमात् । .

·८.०.१२-२१. शासायनश्रौतसूत्रभाष्य । १२. पानिमारत एवाधिकारात् । ततो न स्वारे वाचःस्तोमे ऽपि । १३. श्रानिमारुताधिकारात् । ततो न वैश्वदेवे हयो न विवानिति शंसनप्रसङ्गेन । १४. पुरस्तादाहावः । श्रानिमारुत एवाधिकारात् । १५. पूर्ववड्याख्या । १६. तस्मादेना अन्ये शस्त्रे शंसतौति (१६.७) श्रुतिदर्शनात् । वाचःस्तोमे ऽपि । नान्यत्र शंमनमामाम् । तस्मादानिमारुत एव भनमाहावय। १७. पूर्ववड्याख्या । १८. अनिमारुत एव पुरस्तादाहावः प्रकृतत्वात् । शंसने सत्ययाहावो न भवति । १६. वियतं विलम्बितं गंमनं वैश्वदेवस्य भवति । तम्मादेन- दारतं शंसेद्रमन्ने हाम्मिन्पशव इति श्रुतेः । २०. अभ्ययं द्रुतमानिमारूतस्य शस्त्रं भवति पापोहिष्ठीया- वर्जम् । एवमेव श्रुतेः । तम्मादेनदभ्ययं शंमेदित्यानिमास्तं प्रकृत्य (को • ब्र० १६, ७) तम्मादेनदारतं मेदित्यापोहिष्ठीयाः प्रकृत्य । २१. अमु मोमाम्माद यित्वत्यवध्यर्थमुच्यते । अनुयाजादि शय्वन्तं पशुकर्म कृत्वे त्यम्याम मोममादनेन मह मंबन्धो ऽम्तौति जापनार्थम् । ततो वाजपेये गम्भ्य ऊचं हारियोजनप्राजापत्य- प्रचारवनस्पतिस्विष्टकृदिला पामोममादनं ततो ऽनुयाजादि ।

·३६४ शासायमौतसूत्रभाष्ये। [८.८.१-१. १. हारियोजनेन चरन्तीत्युतम् । तस्य हारियोजनस्य तिष्ठा सु कं मघवन्मा परा गा इति पुरोनुवाक्या भवति । २. धानाः मोमानामिन्द्राद्धि च पिब चेत्येवमादिकः प्रेषो भवति । अस्मिन्सुन्वति यजमान इत्यत्र दियजमानके बहुयज- मानके च विकारे यथार्थमूहो भवति । अनयोः सुन्वतोर्यजमा- नयोः । एषु सुन्वत्सु यजमानेषु । तस्मै किमरास्थाः ताभ्यां किम- रास्थास्तेभ्यः किमरास्थाः। यद्यदचौकमेतां यद्यदचौकमन्त । ३. युनज्मि ते ब्रह्मा केशिना हरौ इति याज्या भवति । त्रिष्टुभं हारियोजनम्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजतीति । श्रुतत्वात् । ३ ४. धानाः मोमानामित्येवमादिको ऽनुवषट्कारो भवति । ५. ननु धानाः मोमानामग्ने वौहौति वानुवषट्कार इति वक- व्यम् । ततः पने मामान्यप्राप्तो भवति । मत्यम् । मोपपदेषु मोमेषु सर्वत्रैवं भवतीति प्रदर्शनार्थम् । ततश्च सुराग्रहेषु सुरा- मोमानामने वौहौत्यनुवषट्कारः । मोमम्याग्न इति वेति सिद्धं भवति । ६. अमु धूतस्येत्येवमादिना मन्त्रेण प्राणभवान्भवयित्वा। सर्व एवविजः . शाखान्तरात् । होधिष्ण्यस्थादेव द्रोणकलशादुगर ११ Om. in A. C in marg. PE भविष्यति । उचते। C प्राप्तौ। सत्यं in marg. Pcthy marg. alt.) सोमपदेषु ।

·८.८.७-११. शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २५ प्राणभवः । तान् सवष हरतीत्यन्यत्र स्वासनस्थस्यैव वषर्तुर्भक्ष- हरणम् । इह तु भक्षं हरेदिच्छबिति कात्यायनवचनादिकल्पः । प्राणभवादनन्तरं सर्व एव धाना व्याददते २ । ७. तामां भूयिष्ठा धानानामाददौतेति श्रुतेः । ८. येन द्वारेण मदः प्रातःसवने प्रसर्पन्ति तेनेह निःमर्पन्ति । पूर्वणेति नोकम् । पश्चिमेन प्रातःसबने ब्रह्मण: प्रवेशात् । ८. यथा ह त्यवमवो गौर्य चिदित्येवमादिकयर्चा सर्व एवविजो धिष्ण्यान्समीक्ष्याग्नौधौयं धिष्ण्यमुत्तरेणाहवनीयमाग- १०. भूर्भुवः स्वः स्वाहा म त्वं नो अग्ने ऽवमो भवोतो। त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् । तदस्तु मित्रावरुणा तदने । इत्येतैर्मन्त्र- रामौघीये चतस्त्र आहुतीचतुर्टहीतवतोः मर्व सुत्विजो जुकति । अनिमित्त एव । प्रायश्चित्तातौरिति वचनाचतुर्रहीत- मिद्धिः । ११. श्रापुरम्ता मेत्येवमादिकेन मन्त्रणाहवनौयम्य भस्मान्त- प्रदेश भस्मन्येव । न बहिः । योनिः पशूनामाहवनीय इति दर्शनात् । धाना न्युष्य मन्त्रान्तेन भम्मान्ते धानाः प्रचिप्य ततः पञ्चपञ्च यूपशकलानाहवनीय एवादधते । वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः । नानम व., . प्राणभक्ष-मान, B..मतिमाम प.। जम, A Cझाएं। एथाररते all ts. ४ ], निर्वयोनिन । .

·३४० शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [V.६.१-१.. है. १. एतैरस्यन्तैमन्त्रस्तिष्ठन्तः शकलाजुहति । २. शकलाधानादनन्तरं मव्यं बाड़मन्वावृत्योत्तरेण हवनीयम मोमान्मन्नान्यथाखं चममान् पश्चादुपोपविश्य दर्भपवित्रैर्वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण चेष्टयन्ते चालयन्तीत्यर्थः । ३. समाप इत्येवमादिना मन्त्रेण दर्भपिलेश्चममस्यद्रष्यचेष्टन कुर्वन्ति । ४. चेष्टयितार उच्चैमन्त्रमाहुरकर्मकरणत्वात् । ५. अमु धूतस्येत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतिचमसं प्राणभक्षान् भक्षयन्ति । ६. अच्छायं वो मरुतः लोक एतु । ययोरोजमा स्कभिता रजांसोत्याभ्यां मन्त्राभ्यां प्रतिचमसमापो यास्ताः प्राचौर्निनयेयुः । उदीचौर्वा । ७. समुद्रं वः प्र हिणोमौत्येवमादिना मन्त्रेण ता एवाभि- मन्त्रयेयुः । ८. शं नो देवीरभिष्टय इत्येवमाद्याभिश्चतसृभिरुरो ऽभि. मृश्य । ६. उतार्थमेतदर्घकर्मणि । ननु निनयनप्रति मुखविमार्ज- नान्तं पूर्ववदिति लाघवार्थ वक्रव्यम् । उच्यते । यजमानस्यैव केवलस्य मा भूदिति पुनरुतम् । १०. दक्षिणात सविज भागोत्रीयसमीपमागत्य दविभक्षणं ·८.१०.१-५.] शालायनश्रौतसूत्रभाष्य। कुयुः । यथा दधिभवमित्यनेन दधिकाव्णो अकारिषमिति मन्त्रसिद्धिः । ११. सौत्ये ऽहमि मावनम्य पशोः भाखान्तरे प्रविभागेन कर्म चोदितम् । वपया प्रातःमवने चरन्ति पुरोलाशेन माध्यन्दिने ऽङ्गस्ततीयमवन इति । तचाप्येकत्र मनोतादौलान्तम् । अपरचा- नुयाजादि शवन्तम् । इह हतीयमवने पनीमयाजासंस्थाप्य हुतेषु नवसु ममिष्टयजुःवस्मिन्नवसरे ऽवस्थाख्यं कर्म कर्तुमपो उभ्यवैति । १०. । १. पुनर्मामैत्विन्द्रियमित्येवमादिना मन्त्रेण यजमानो धिष्ण्या- स्वत्समौलते तस्यात्रायमरः । २. ऋत्विजो वानबन्ध्यायां मंस्थितायां यजमानः ममौतोभा कवी युवाना मत्येत्येवमादिना मन्त्रण । वाशब्दो धिष्ण्यममोक्षपोन मह विकन्यार्थः । ३. उरं हि राजा वरुणश्वकारेत्येवमादिकं मन्त्रमनुमंयनपति। ४. सर्व कर्तारो ऽवभृथमानो निधनमुञ्चारयेयुः । ५. नमो वरुणयेत्येवमादिना मन्त्रणाम यजमानः पादमव- दध्यात् ।

·शाड्डायनश्रौतसूत्रभाष्ये।
[८.१९.१-१२. .
.
११.
१. अखवस्थेन चरन्तौति श्रुतेरर्थवादादप्सु वारुणैष्टिर्भवति ।
२.
वानावाज्यभागौ भवत इति श्रुतत्वात् ।
३. अखने मधिष्टवेत्यानेयः । अमु मे मोमो अनवौदिति
मौम्यः । अमुमन्तौ हैके कुर्वन्तौति (१८.१ ० ) श्रुतत्वात् । अपम मे
मोमो अब्रवीदिति परापि मती गायत्री परिग्रह्यते प्रायोवचनात् ।
४. मर्वमवस्थकर्म तिष्ठन्करोति । शाखान्तरात् ।
५. उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत् । अव ते हेलो वरुण नमो-.
भिरिति प्रधानस्य याज्यानुवाक्ये ।
६. म त्वं नो अग्ने ऽवमो भवोतौ । त्वं नो अग्ने वरुणस्य
विद्वानिति विष्टकतो याज्यानुवाक्ये स्थानान्तरे कुर्यात् । अनौ-
वरुणावादिपातीति वचनात् । प्राकृतस्याग्निं खिष्टतमित्यस्य
नित्तिः ।
७. खिष्टकनिगदम् । प्रकरणात् ।
८. खिष्टकृन्निगदमेव वेति विकन्पार्थः ।
१. बहिःमंज्ञकवर्जितान् प्रयाजानुयाजान्यजति ।
१०. वारुणौष्टिरेतावती भवति ।
११. खिष्टकदन्ता वेयमिष्टिर्भवति भाखान्तरात् ।
१२. षडाहुतिपचे प्रयाजचतुष्टयं । वरुणः अनौवरुणो वैता-
१C पानि.। २B C (orig ) बरम, A । रमा।

·८.१२.१-3.]
शासायनश्रौतसूत्रभागे।
४९
वङ्गवति । अथ याः षड्वा अष्टौ वा वषट्टतय इति (१८. १ . )
श्रुतत्वात्
। पचचयं सूचितम् ।
१३..येन स्त्रियावित्येवमादिना मन्त्रेण होतात्मानमभ्युक्षते ।
होरवचनं यजमाननिवृत्त्यर्थम् ।
१४. उपेच्छिवेत्येवमादिकं मन्त्रं यजमान प्रागच्छत्रपति ।
१५. हो सहस्रदक्षिण इत्येवमादिना मन्त्रेण यजमानः
खासम उपविशति ।
१६. पाहवनौये यजमानः वासनोपवेशनात् ऊर्ध्वं ममि-
धावादधाति । देवानां समिदमौत्यनेन मन्त्रेण पूर्वाममत्रिका-
मुत्तराम् ।
१७. विरेवादधाति । पूर्वामुत्तरामिति प्रकृतत्वात् ।
१२.
१. प्रायणीयया उदयनीया तुच्येत्यर्थः ।
२. याः प्रायणीयायां पुरोनुवाक्याम्ना उदयनीयायां याज्याः
करोति या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्या इति (७-८) श्रुतेः ।
१. अयं चोदयनीयायां विशेषः ।
४. अग्निं प्रथममुदयनौये यजत्यथ मोममथ मावतारमथ
पथ्यां स्वस्तिमथादितिमिति श्रुतौ यागक्रमनियमात ।
RCखा.।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [८.१२. ५-१३. ५. उदयनौयाया अनन्तरं मित्रावरुणदेवताका वशा बन्ध्या गौरनूबन्ध्याख्या कर्तव्या । ६. पयस्या वा मैत्रावरुणो भवति । न गौरेवानबन्ध्येति । एवं नु यदि परनबन्ध्या भवति यधु वै पयस्येति (१८. १२) श्रुतत्वात् । ७. श्रावां मित्रावरुणा हव्यजुष्टिमिति वपायाः । तत्सु वा मित्रावरुणा महित्वमिति पुरोलापस्य । श्रा नो मित्रावरुणा हव्यजुष्टिमिति हविषः । अप्रथमापि त्रिष्टुप्प्रायात् । ८. युवं वस्त्राणि पौवसा वसाथे इति वपायै याज्येति श्रुतेः । यइंहिष्टं नातिविधे सदानू इति पुरोलाशस्येति श्रुतेः । प्र बाहवा मिस्तं जीवसे न इति हविष इति (१८.१३) श्रुतेः । ९. दौक्षणौयात प्रारभ्य यावदनबन्ध्याममाप्तिः तावद्दर्शपूर्ण- मामविकारेषु कर्मसु न वेदे पनौं वाचयति न च वेदं स्तृणाति । १०. स्तरणप्रदेशविशेषार्थः सूत्रारम्भः । ११. मापो मौषधौरित्येवमादिना मन्त्रेण पदयशूलोपस्थान कुर्यात् । हिंमिष्टं शुचौ स्थ इति द्वयोः मतोः । हिंसिष्ट कृतः स्थ इति बहुषु । तं वां शुचावृच्छताम् । तं वः शच प्रच्छन्तु । एवं यथार्थमूहः । १२. सुमित्रिया न इत्येवमादिना मन्त्रेणाप उपस्पृश्य ततः । १३. दुर्मिचिया इत्येवमादिना मन्त्रेण ता अमो दक्षिणा चिपन्ति पशुकर्तारः । १ A on. बन्ध्या, गौर ('पभूपन्ध्या instead of वन्थ्यो ।

·८.१३.१-६. १४.१-२] शाहायमश्रौतसूत्रभाष्ये ।
१४. वाशब्दात्मकलाङ्गकलापा वा ।
१५. वृधन्वन्तावाज्यभागावित्यर्थः ।
१६. विष्टकबिगदरहितेलान्ता कर्तव्या ।
१. देवयजनप्रदेशाददङ्गवस्थानं कृत्वा तस्मिन्प्रदेशे वैष्णव्यर्चा
नवृष्णों ग्टह्येतिकर्तव्यतया पूर्णाहुतिं केवलां इत्वोदवसानीया-
ख्ययष्या यजति ।
२. उदवसानीयाख्या भाग्यौष्टिः मद्यःकाला भवति ।
३. वार्चनावाज्यभागावित्यर्थः ।
४. याः पुनराधेये प्रधान हविषः स्विष्टकृतश्च याज्यानुवाक्या
उका अग्ने तमद्येति व्यतिषका ददापि तास्तथैव भवन्ति ।
५. पञ्चकपाले क्रियमाणे पौनराधयिकौष्टिर्भवति ।
६. ममाप्तायामुदवमानौयायां मायंतनहोमविधिना यजमानो
ऽमिहोत्रं जुहोति । मंस्थितायामिति वचनादनन्तरमेव । अथ
रवैषोदवमानौयेष्टिः मंतिष्ठते ऽथ मायमाहुतिं जुहोति काम्न
.एव प्रातराहुतिमिति शतपथे
श्रुतत्वात् ।
१४.
१. उकानि मवनानि । धर्मविशेषाः केचिनोकाम्त उच्चन्ने ।
मन्द्रया वाचा मन्द्रेण वरेण प्रातःमवनं प्रयुञौत ।
२. भाज्यादु देस्तरां प्रउगं प्रयुनौत ।

·शासायनत्रौतसूत्रभाष्ये।
[८.१५.१-६.
.
३. मध्यमया वाचा कण्ठस्थेन मारतेन माध्यन्दितं सवनं
प्रयुञौत ।
४. ईषदर्थ तरप्शब्दः । स्वस्थानादप्रच्यवन्त्रुच्चेस्तरां मरुत्वती-
यानिष्केवल्यं प्रयुञ्जीत ।
५. तारस्थानप्रयोगेण ।
१. उच्चस्तरामानिमारुतमित्यर्थः ।
७. कल्पान्तरमेतत् । नात्रोच्चैस्तरां निष्केवल्यमिति विशेषः ।
८. सर्वमेवाविशेषात् ।
रहतीयसवनमेवानन्तर्यात् ।
१५.
१. यमै प्रयोजनाय कश्चित्प्रेष्यति म तम्यापवर्गादाग्यमनं
करोति ।
२. वाचं यच्छतौति वर्तते । शस्त्रादौ य पाहावस्तत्प्रभृत्या-
नुवषट्काराच्छमितुर्वाग्यमनम् ।
३. प्रातरनुवाके नियमाने ब्रह्मा वाग्यतो भवति ।
४. चमसभवादनन्तरमा स्तोत्रप्रसवादाग्यमनम् ।
५. प्रसवप्रभृति च यावदनुवषद्वारस्तावद्वाग्यमनम् ।
६ . रह मद एव मघवमित्येवमादिको ऽतिप्रेषस्तदन्तं श्रुत्वा
ब्रह्मणो वाग्यमः । श्रानौघेणाप्युक्त श्रा वमतीवरौणां परिहरणात् ।
प्रायणौये वा यथासमाबातमिति तद्यदनिप्रेषः स्यात्तत पा पत्नी-
संयाजेभ्यो वाम्यममं वमतीवरौणं परिपतत्वात् ।

·८.१५.७-२४.] शासायनौतसूत्रभाष्ये। ७. यस्ते ट्रमः स्कन्दति यस्ते अंशः द्रावस्कन्द प्रथमाँ अनु धूनित्याभ्यामृग्भ्यामृचमचं विग्रुषां संबन्धी होमः । या एवास्याच विपुषः स्कन्दन्ति ता एवैतदाहवनौये स्वाहाकरोतौति श्रुतेः। न चैतत् मोमस्कन्दमप्रायश्चित्तं नित्यत्वादस्य पुरस्तात्पवमानाना मिति प्रतिपवमानम् । ८. समन्वारधान्मर्पतस्तथैव ब्रह्मानमर्पति । १. अम्बारधो ऽनुमर्पति । न च होमं करोति । पृथग्योग- करणात् । १०. चानुसष्टमुत्तरत्र नानुवर्तत इति न्यायाद् ब्रहोत्येतदनु- वर्तते । अनिचित्याया मिष्टकास्थस्ले यदनिप्रणयनं तमिमननौ प्रणी- यमाने ब्रह्मा जपत्यप्रतिरथाख्यमाः शिशान इति सूकम् । ११. होमाथें नौयमानं महावीरमनुमंयन् ब्रह्मा जपति विश्वा आशा इत्येवमादिकं मन्त्रम् । १२. अश्विना धर्म पातं हानिमहर्दिवा इत्येवमादिकं मन्त्र वषते महावीरद्रव्ये इयमाने ब्रह्मा जपति । १३. अपातामित्येवमादिकं मन्नं ब्रह्मानुवषट्ते जपति । प्रधानशेषो ऽयं जपो ऽनुवषद्धृते कास्तः । १४. दक्षिणतोन्यायं ब्रह्मकर्मेत्येवमादि यदिहानिर्दिष्टं नाम- मानं सुस्थमिहापि द्रष्टव्यं ब्रह्मकर्म । विमाधारणं यत्कर्म धिष्ण्योपस्थानरचनाधारणदिकं तदपि ब्रह्मणो भवत्येवाविशेषात् । . .kc in marg, मनपये च मी।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [८.१५. १५. चतुर्थे ऽध्याये ब्रह्मत्वं विधाय मोमे चेति नोकम् । यजमानप्रकरणे ऽवान्तरप्रकरणेन ब्रह्मत्वविधानात् । मोमे चेत्युच्यमाने याजमानमपि चतुर्थविहितं सोमे स्यात् । तनिवृत्त्यर्थं तत्र मोमे चेति नोकम् । प्राप्ते ऽपि को दोषः स्यात् । मोमानां प्राग्धोमा वा असदनित्य- भिमानमग्ने वायो विद्युदित्येवमादिकमभिध्यानमनुपदस्थेत्यादि- माकाशादिध्यानं निष्कवस्यमस्वहोमान्ते च स्यात्। तत्प्रधानत्वा- सोमस्य । १५. निर्दिष्टानिर्दिष्टमेतत्सोमे ब्रह्मकर्म । नान्यत् । ततस्त्रयो- दशाध्यायविहितमनष्टमे निर्दिष्टं महावीरभिवानुमन्त्रणादि ब्रह्मणो न भवतीति। मोमे ब्रह्मकर्मति परिमङ्ख्यामात् । निविदामनन्तरं पाठः पदच्छेद विज्ञानार्थ ऐतरेयिपाठव्युदा- मार्थव । उक्थवीर्याणां च न स्वस्थाने पाठः । अनुकष्टस्तु यः कश्चित्करपे ऽथ ब्राहाणे ऽपि वा । मन्त्रः पद्यो ऽथ गद्यो वा वामदेवं निबोधत ॥ इति । वामदेवार्षता मा भूत् । निविदां तु मध्ये पाठादुक्थवीर्याणा- मपि विश्वामित्र ऋषिर्भवति । तन्मध्यपठितत्वात् । निवित्पुरोरुचः प्रैया विश्वामित्रस्य सर्वश इति । प्रयोगकाले च सरभिध्यानं श्रुत्य- नारदर्शनात् । । १ B •विसमाकामा । २ B Com. च स्यात् । १ B सप्तमे । . Bपार..

·८.१६.-२१.१.] शादायनत्रौतसूचभाथे। १६. अवधाण्यावमा गमदित्येवमन्ना महत्वतीये निविचित्य- घमामा । प्रेमं सुधन्तं यजमानमववित्यस्य यथार्थमूहो यजमान- द्वित्वबहत्वयोः । : निष्कवल्यस्येयं निवित्मह पूर्वैः पञ्चभिः प्रेमा देवो देवहूति- मवतु देव्या धियेत्याधेरूनविंशत्यवमाना। १८. माविची निविदियं मह पूर्वैः पञ्चभिः विंशत्यवमाना । १९. द्यावापृथिवीयेयं निवित्रयोदशावमामा। जहः प्रेम सम्पन्न यजमानमिति यजमानधित्वबहत्वयोः । २०. पार्भवौययं निवित्सप्तदशावमाना। अस्यां प्रेम सम्बनं यज- मानमिति यथार्थमहो विकारेषु । २१. वैश्वदेवौयं निवित्मह पूर्वैः पञ्चभिकमशिदवमाना।

·शाहायनश्रौतसूचभाष्ये।
[८.२९.-२५.
२२.
श्वानरीया इयं निवित्मह पूर्वैः पञ्चभिः पञ्चदभावमाना ।
२३.
मरुत्वतीयं निवित्पूर्वैः पञ्चभिः सह चतुर्दशावसाना ।
२४.
जातवेदसौयं निवित्पूर्वैः पञ्चभिः सह पोलशावसाना अस्था
निविदि ममेद्वारमित्येतत्पदं यजमानाभिधायि तस्य विक्षतिषु
यथार्थमूहः ।
२५.
१. पोलभिन इयं निवित्पूर्वैः पञ्चभिः सह पोल गावसाना
सर्वास निवित्ववमाने प्रणवः शुद्धः ।
३. नाक इत्येकारान्तं भाखान्तरदृष्टत्वात् ।
बिरभ्यामो ऽध्यायपरिममाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायुष्यमिति ।
शाजायनकसूत्रम्य ममं शिष्यहितेच्छया ।
वरदत्तसुतो भाष्यमानौं यो ऽकरोत्रवम् ॥
इति शाह्यायनसूचभाष्ये ऽष्टमा
ऽध्यायः समाप्तः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·15904
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
1
Author
Srauta fubia
Title Vankhayana
Srauta Sutra -
(V.2.)
Call No.
Date of Issue
Issued to
Date of Return
Library of the
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
Call 1029.9.1/5227.5.4. Vol-2
Accessio: 10.15.904.......

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.