·Vol I L
SASTAVLJEKTIITILI. - 5.
TIIC
SATHADUSHANI.
BY
SRI VEDASTA DESIKA,
CHANDAMARUTHA
By
TIODDAIA CHIARIA:
DITED BY
VEDIMAH
P. B. ANANTHACHARIAR
Salve
PRUTAN AT THE
SRI SUDARSAYA PRESS
Conjccicrain.
Vol
1901
(Copy Right Registered)
Inice Rs 3-8.0,

·যার বানান । যা ঘমা নমঃ।
श्रीमते ६पग्रीयाप नम ।
श्रम निगमन्न मरादेशिकाय नम
श्रीम देदान्तदेनिक रिचिता
शतदृषणी।
।
rececomm-
श्रामा पटनाचार्य कवितार्षिक गरी।
वेदान्ताचार्योंमे मनियता सदादि ।
श्री।
श्रीमते रामानुजाय नमः ।
महाचार्यविरचितः - चण्डमारुतः ।
विश्वग्भ्रिति घीयंगण्दितमहादेश्ये समन्तात्मनि
ज्योतिमण्दरभासितनिभुयने सर्य पतोहटरि ।
मस्तुश्रीनवरी स्यभीतिविदितस्वाझानिस्तायांनडे
श्रीम त्याश्रित मृत्युभगचतुरे धीमे सदा प्राणि ॥ १ ॥
मायग्लादयितुं पिनम्रगनता नानापराधरया
चासल्येया घावन कुदना निद्रा दध दर्मणा ।
धाग्ना ससुतान्तराळ पनि रगेशय याशपर
रश्मीभूमिनिपेव्यमाणचरणं सायपर मन्महे ॥३॥
पमापीरदुपाश्रय स्स्तपरित स्मरभूपणाखायर-
भाम्बरपाण्यधरामिपाश्वधरो दोस्स्दन्धविभ्राजितः ।
भक्तानाफरितोधित मरतरल्यामविपापनको
भटायाम्तुमुन्दरल्पपिटपी टोपाद्रिसगी स नः ॥ ३ ॥

·शास्त्रमुक्तावळी । तापनाय तटित्वतेकमलया नित्यानपायर्धये भक्ताना मभिलापपुर मखिला न्संवर्धकायार्थितान् । वेतंडाचलभंगसंगिवपुषे भन्याय कृष्णात्मने जीमूताय चतुर्मुखावर फलीभूताय तस्मै नमः ॥ ४ ॥ चरणयुगळमेव यरयलम्वा धनमनपायि सुनितामहान्त । तृगमिवविगहुः पुरान्यदर्था नयतु समां घटिकाधराध रंद्रः ।। ५।। सीदन्वीनां श्रुति परिषदां साधुतावावचोधे पीटांलुप कुमतिकलिता भाष्यपीयूषवः । विश्वत्राणेहरि मभिमुग्वं सत्यकामं वितन्वन् पापादस्मा प्रतिपरिवृढ़ श्रेयसामेकसूतिः ॥६॥ तुरगवदनतेजो वृलिताश्चर्यशक्तिः कविकथकभृगेन्द्र स्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः । जपतिगुरु रवाधां घेदचूडार्यसंज्ञा मनिवारजनलभ्यां लम्भितो रंगभर्ना ॥ ७ ॥ भन्या सौहद मशेप जनेषुलाक्षा नारायणो नरवपुगुरुरित्यूषीणाम् । वाचं समर्थयितुमच्युतमेयजात श्रीश्रीनिवास गुरुवषमभजामि ॥८॥ वेदान्तार्योक्तिभायं भवदुदितचरं कृत्स्त्रशोनेश्वरोई वक्तुंयोढुंच भेको नहिजलधिगतोप्यस्यपारक्रमेत । आज्ञा तयाक्रियायां तदपिशिरसिमे विभ्रतोऽध्यास्वमेधा सूक्ष्मार्थे प्वादधान स्सममुपकरणः श्रीनिवासार्य! चेतः ॥ ९॥ क्ववेदान्ताचार्यः क्यचपुनरहं श्वास्याधिपणा परिच्छेदातीता क्यमममतिरेपाल्पविषया । क्वगंभीरातद्गीः श्चममभुकानामिवषयः परन्तक्तिी स्परपतिगिरांतस्यविवृतौ ॥ १० ॥ चिकीर्पितस्य ग्रन्थस्य पुरिटिजनोद्भावित चित्तान्धतमस विध्दस. नार्थत्वा तस्य च तत्वज्ञानद्वारयात्या तत्वज्ञानस्य च भगवस्मसादाधीन ·मना ३ शतपणी • चग्टमारतप्तहिता। समाहारस्मानां प्रतिपदमृचा धाग यनुपा लयः प्रबहाना टहरिपितति विजयोः । कथादर्प क्षुभ्यत्कालिकथक कोलाहलभव हारपत घन्तिं दृयन्दनहेबाहलहलः ॥ १ ॥ तया न चिना स्वग्रन्थेता पुत्पादयितु मास्यत्वाच छात्रातुनिटर' या तेषु तत्वज्ञानोत्पादनद्वारा फुदृष्टिजनसन्धुक्षितान्धतमसविध्वंसन भग चन्तं प्रार्थयते ( समाहार इति जगदुजीवनाय भगवता स्वयमेव - दृश्य प्रवर्तितत्वा तत्साध्यतत्यज्ञानहेतु भूतः प्रसाद स्वप्रार्थनया भगध तो युज्यतरपे त्यभिप्रायेण समाहार इत्यादिविशेषणानि । हयवद नो दरिता स्तवं शमा हलहलत्वेन विवक्षिताः । तदेकदेशा स्वा मादय इतिभावः । सामशब्दो मोतिविशेष पचनः -" गीतिपुसामा ख्या" इति जैमिनिना सुत्रितत्वात् । थत स्सामाधिकरणभूतो घेद- रसामवेद इति व्यवद्वियते । एवच सामयेदस्य सामनिरूपणीयत्वा ननि चाहकब निरूपकमुसेनाद (साम्नांसमाहार इति ) "सेषामृग्यना- थंवरान पादच्यवस्थै " ति अग्लशणाभिधानेना र्थस्य ऋग्वेदनिरू- पकत्वा तत्प्रवचन गुरोन तन्निवाहकारक्षमाह ( प्रतिपदमचामिति ) शेपेयजुशब्द " इति यजुर्लक्षणे निरूपकान्तग प्रतीते यजुपां. धामे युक्तम् । समुदायस्यैकदेशाधारता विवक्षिता । एपाधि- शेषणानां कृरस्नस्यापि वेदस्य स्वरूपतो धर्मत फलतश्च भगवदधीनस्वे तात्पर्य । ऋगादी धर्मा श्चातुर्मास्यादयः, फलं शान, तत्मतिप- टमित्या विधक्षितं । ज्ञानोत्पत्तिमतिबन्धक निरासोपि ततएयेत्य- भिप्रायेणाह ( लपः प्रत्यहानामिति) फलितमाह(लहरिक्तितिरिति)यो- ध-धर्म भूतज्ञान,सएय जलधि, तस्य लहसिधवति.-भगवत्स्वरूपरूपगु- णविभूतिविषयकज्ञानावस्थाः । तद्धतुरितियारत । आयुधृतमितिपदयपदे शः ( कति) कथायां प्रवृत्तायां, निरर्थकदर्पण, क्षुभ्यन्त:-न्यापाप- रामर्शनियन्धन मिथ्यादानयन्त. कलिकथकाः- एयः , तेपा, बोटादल निरर्थकशब्द समुदायः , तेहि - पापस्वरूपा - ·शास्त्रमुक्तारळी। इदप्रथम सम्भव कुमति जाल बूलकपा मृपामतविपानल चलितजीन जागातर । क्षरन्यमृतमक्षर यतिपुरन्दरस्योक्तय श्विर तनसरस्वती चिकुरवध सैराधिका ॥२॥ प्राचीमुपेत्य पदवी यतिराजदृष्टा तसन्निकृष्ट मपि या मतमाश्रय त । प्राज्ञा यथोदितमिद शुक्र पटत प्रच्छन्नबौद्धमिजये परितोयतघ ॥३॥ " प्रतिज्ञा स्पष्टमुद्घोषयन्त स्तरसाधकाना मपन्यायतया स्पष्टमुदीर यितुमशक्नुवन्त वशिकतटिनी वर्षारम्भ प्रवाह विडम्पक रल- घुभि रपभ्रश्य गुम्भोपलम्भित डम्बरै । टपकरणयन्येते बाला नुद- ग्रदुतूहला नुपल निकर ग्रास प्राये रुपन्यसनमै इतिन्यायना हो पुरुषिकया डिम्भान्प्रलोभ्य तेषा स्वान्ते ध्वान्तमुत्पादयन्ति । अनेन परदेवता स्तुत्यात्मक प्रार्थनात्मकच मगळ कृत भवति ॥१॥ वक्ष्यमाणार्थाना भगवद्भाष्यकाराभिमतरया दुपादेयतमाय विषयच दर्शयन् गुरुस्तुत्यात्मक मगळ माचरति (इद मिति) अमृतशब्देन स्वप्रतिपिपादपिपिता अर्था उच्यन्ते । चिरन्तनसरस्वती-वेद , चिकु- रा - वेदान्ता । चिकुरादि मालिन्येन जटीभूता अविविक्ता स्तिष्ट न्ति , वेदान्तामपि परापादितमालिन्या भविविक्ता स्थिता , चि- फुरा स्सैरन्धिकाभि विविच्यन्ते, घेदान्ताअपि भगवदुक्तिभि भेदाभे- दघटकरूपेण तवहितपुरुषार्थ प्रतिपादमरूपेण स्वरूप गुणयिभू ति प्रतिपादनरूपेण तनदर्थ प्रतिपादनरूपेणच विविच्यन्ते । य- दा सैरन्धिया विप्रकीर्णा वेशा मेवीकृत्य वनन्ति , भगवदुक्त यो प्यापारातो विरुद्धतया प्रतीयमानानि वेदान्तवाक्या न्यकरण्ठी कृत्य प्रणि वनन्ति । अनेन कुष्टि निरसनाथ भाप्यतापर्य विषया अर्था स्वग्रन्धस्य विषय इत्युक्त भवति ॥ ३ ॥ चिषितस्य प्रयोगा दर्शवति (माचीगिति) परमनिरसन - ·प्रवा] शतपणी - चण्टमारतसहिता। वादाहयेषु निर्भत्तु वेदमार्गपिटूपकान् । प्रयुज्यताशरश्रेणी निशिता शतपणी ॥ ४ ॥ तर तापच्छात्रारम्भे- विचारविषय रेन सूरधदसूत्रयत् । परोक्ता ब्रह्मशब्दस्य वृत्ति र निरस्यते । ) प्रयोजन । मतान्तरनिरसनस्य तुल्यन्यायसाध्यतया ऽर्थज्ञानाधीनत्वपि योगाचारछात्र निरसन ना ज्ञानापेक्षेत्यथं ॥ ३ ॥ ज्ञानवनिम्तु मतान्तरनिरसनमपि सुक्रमेये त्यभिप्रायेणाद ( वादाहन्विति ) पाहा वेदवाक्यानि दूपगन्ति नविशि फुदृष्टयस्तु प्रतिवाश्य दुरर्थपथनेन विशिष्य दूपयन्ती स्पभिप्रायेण वि शब्दप्रयोग । यद्यप्येवैकस्मिन् वादे बहूनि दूपणा नि प्रतिपाद्यन्ते, तथापि निरसनीयैश्येन दूषणाना मैक्य विवक्षितम् । तेन शतदूपगीत्युपपद्यते ॥ ४ ॥ ( तति ग्रन्थे, तावत् - प्रथमवादे, निरस्यत इत्यनेन सम्बध्यते । शास्त्रारम्भइत्येत दसूत्रय दित्यनेन । भय प्रायम्ये हेतु । (विचारविषयत्वेनेति) विचारो विषयो यस्य त. द्विचारविपय । यदिति सूत्र परामृन्यते । (असूचयदिति) सूत्रशब्दाप्रा- तिपदिकार सत्करोतीत्यस्मिन्नर्थे " प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ " इति णि चि यदसूत्रयदिति प्रयोग पाक पचतीतियत् द्रष्टव्य । यदा-य दसूनयर । भसूत्रयदितियत् - यत्सूपणमस्तीत्यर्थ । अब सूत्रणे। अथवा - यदसूनयदिति माणवकामुण्डयतीति वत् । यदिति पदनात परामृश्यते । यत्पदजात सूरत्वेनायरोदित्यर्थ अन-पदजाते । अथवा-विचारविषयत्वनेति षष्ठीतत्पुरुष, यमित ब्रह्म असूत्रय दिति सूत्रेण प्रापपदाय दित्यर्थ , पर्यायेणातिकामति पर्यायपति दाण लुनाति दानयतीतिवत् प्रातिपदिका द्धात्वधैं णिज्यिधानाद । यदा-" सूपविमाचन " इति धातोवी चुरादि णि च्येतद्रूप । अत्रम , ·शाप्रमुत्तावळी । निर्विशेषनझनाद ब्रह्मशब्दस्य फचि मुत्यत्तित्वमस्तिना । न चेत् , असा पुत्वापत्तिः । U पर काशन विवक्षितम् । अत्र नाणि । विचारविषयत्वेन यदसूत्र यदित्यनेन निर्विशेषजह्मणो जिज्ञास्यत्वस्य निरसिप्यमाणत्वा जि ज्ञाताविपयोपस्थापनपरत्वात् ब्रह्मपदस्य न निर्विशेषतालक्षणात्र युज्यत इति सूच्यते । परोक्त वृत्तिमदेपे निमित्तान्तरमाद (सूब कृदिति ) परोक्तवृत्त्यगीवारे " अथातो ब्रह्मजिज्ञासे " त्यारभ्य - अनावृत्तिशब्दा दनादृत्ति शब्दात् " इत्यन्त सूत्र मसगत स्यादि- ति भाव । निर्विशेपनहाण स्स्वप्रकाशत्वेना भ्युपगमा दजिज्ञास्यत्वादा द्य सूचमनुपपन्न । अनवधारणत्वापरोक्षवृत्तिकल्पनादीनिच डिम्भप्रलोभ नानि निरखिष्यन्ते । जिज्ञासाभावा निर्विशेषब्रह्मस्वरूपविरद्ध स- विशेष प्रतिपादना चोत्तरसूनाणि व्यर्था न्यनुपनानिच । मिनिर्मुख्यत्वात् " इति सूत्रासागत्यच । तस्मादेव सून कुर्वत परो तवृत्ति नष्टेति भावः। शास्त्रारम्भ " इत्यनेन "प्रणवएव विश्वर" इति न्याय स्तूचित । (ब्रह्मशब्दस्य क्वचिदिति) ब्रह्मपदेन निर्वचनविरोध स्सूच्यते । शब्दपदेन प्रसजनीयस्या साधुत्वस्यानिष्टत्व धोत्यते । शब्दान् जानाति अपशब्दानप्यसो जानाति यथैवदि शब्दज्ञाने धर्म एव मपशब्दज्ञाने धर्म " एकैवस्य हि शब्द स्य बढ्योऽपभ्रम्शा" किंशब्दोपदेश पर्तव्य , भदोस्थि पशब्दो पदेश " इत्यादी शपशब्दस्य साधुशब्द प्रयोगात । ( असाधुत्वा पत्तिारति) साधुत्वहि शक्तिमूण्यप्रयोगविषयत्य , वृत्तिमाय घा, भन्यस्यानिर्वचनात् । न ताव दनादि प्रयोगविषयत्व साधुत्व "तेसुरा हेलपोहेरयति इति परायभुत " इत्यना नुमायें अरिशमापभ्रश - भतिशब्द गतत्या तस्य सादित्ये वेदस्यानित्य सयोगप्रसगार । पि यज्ञप्रयोगाईत्व साधुभिभाषितम्य " मिति साधुत्यस्यैव सनिमितत्वात् । असण्य गधासम् , साधवसीय राति- " योहि . S " . - ·५ [प्रा] राष्ट्रपणी चटमारतसहिता। मित्तायाद । भतपय न धर्मनगपत्तावच्छेदकरूपाय सापुरप , तद- यच्छेदका घटविषयवटादायादिर , तदयगम भानुशासनादिति निरस्त , पटवाद प्रपोताप इस्पादिरूपेण विधानस्या गनपना प म्भरेन सावत्यपुरस्सारणा विधानस्य वाच्यत्वात् । नापि प्याक रण युस्पायत्य , तत् विविधेयत्वम् साधुरवेन प्रतिपाद्यमानावयारना प्रातिपदिकाना मसाधुत्वमसात् । मद्रिीय भारमाध- यात् । तस्मा छनपभावे सन्मूलय प्रयोगाभावा तन्मूलय वृत्त्यन्त. राभााच नादस्प न साधुत्वम् । अनाप्रियोगविपपत्य य. ज्ञप्रयोगाईवम्, भनायनपभ्रष्टत्व, व्यापरणव्युत्पाद्यत्व या साधुत्य मित्यभ्युपगमेपि शतपभावे वृत्त्यन्तरस्या प्यभावेन प्रयोगस्पया स. भवा नदसम्भयेन ध्युत्पाद्यत्वासम्भवाच्च शक्तिशून्यस्या साधुत्यमे च। विच मुख्यगृत्त्यभावे ने साधुत्वसिद्धि , अनुशासनापरिगृही- तत्वात् । तथादि। " सिद्धे शब्दार्यसम्पन्ध " इत्यर्थसम्बन्धिनएप शब्दस्या नुशासनीपतमा प्रतिज्ञानात् क्षणापाश्च शब्दासम्बन्ध स्वस्य तवा समतिपत्ते । अन्यथा अप्राप्यमनसा सद्दे " तिव न्मते रक्षणाया अपि निषेधे घेदान्तानां मूषत्वमसगात् , ब्दस्यायन सह शक्ते रेव प्राप्तिस्वादिति त्वया भिधानाच्च । रक्ष णाया स्सम्बन्धात्यपि मुख्यवृत्त्यभावे न साधुत्य सिद्धि । तथाहि "सि द्ध दशब्दार्थसम्बन्ध इत्यादिना शब्दार्थसम्पन्धाना नित्यत्वएवा तु शासन प्रतिज्ञातम् । “सिद्ध शब्दे सम्बन्धे चेति , अथ सिद्धश- ब्दस्य पदार्थ ? रित्यपयांमवात्री सिद्धशब्द, . तद्यथा दायी इति। भयवा- सन्स्पेक्पदा न्यायवधारणानि । तप ' अभक्षो वायुभक्ष' इत्यपएव भक्षपति यायुमेय भक्षयतीति एयमिहापि खिदएव नसाम्य इति । अथवा पूर्वपदलोपोत्र द्रष्ट- । अस्पत्तसिद्ध सिद्धइति । तद्यथा देवदत्तोदन । त्यभामाभामे' ति" इति शब्दातासम्बन्धविशेषणीभूतस्य सिद्धपद. स्प निरयवाचित्वप्रतिपादनात् । तत्र किम् मुख्यस्सम्बन्धो मुख्यश्चा थों विवक्षित , उता मुख्योपीति विमर्शे , सर्वत्र मुख्यार्थस्य तत्स म्बन्धम्पर स्वरूपेण प्रयाहरूपेण वा नित्यत्वात मचा मोशन्ती " " सि. . . प - ·शास्त्रमुकावळी । त्यादी मंचविशेषस्थपुरुषाणां तत्सम्बन्धरयचा नित्यत्वदर्शनेन लाक्ष. णिकार्य तत्सम्बन्धयो रतधारया मुख्य एवेति निश्चिन्वन्ति विपश्चि तः । मनु स्यादेवं यदि प्रकरणादिना मुख्या विशेषोपस्थित्यन न्तरं तत्सम्बन्धिनि लक्षणा स्याव , नचैवम् , किन्तु शक्यता. वच्छेदकावच्छिन्नमात्रीपस्थितौ सत्यां तत्सम्बन्धि नरसामान्येच लक्ष णयोपस्थिते प्रकरणादिना लक्ष्यव्यक्तिविशेषलाभ: तस्मा लाक्ष. णिकस्यापि प्रवाहरूपेण नित्यत्वमिति चेत् । न । अनन्वव्यक्तिपु ल- क्षणाकल्पनापेक्षया प्रकृतव्यक्तिविशेषएव लक्षणाकल्पने लायवात् । किंच-अपूर्वव्यक्तिलाभानुरोधेन शक्ते स्सामान्यतः कल्पनायामपि तात्पर्यानुसारेण कल्पनीयाया लक्षणाया स्तात्पर्यविषयीभूत व्यक्तिवि शेषातिरिक्तविषयत्वकल्पने मानाभावात् । किंच मुख्पे ऽमुख्य वा शब्दप्रत्याय्याकारण प्रवाहानादिता वाच्या, अन्यथा प्रमेयत्वरूपेण प्रवाहनित्यताया सर्वत्र वक्तुं शक्यत्वात् । एवंच व्यक्तिविशेषमात्र नियताकारविशिष्ट लक्ष्यार्थविवक्षायां तत्पुरस्कारेण प्रवाहानादित्वं वस्तु मशक्यम् । किंच सामान्यत स्सर्वशक्तस्यापि यदृच्छाशब्द- स्य पुरुपेच्छया व्यक्तिविशेष संकुचितशक्ते स्तद्रयस्तिमात्रो पस्था पकस्य वत्सम्बन्धिनि लक्षणया प्रवृत्ती तयक्तिमात्रस्यैव लक्ष्यत- या तानित्यत्वं सिद्धमेव । ननु - अपभ्रंशानुकरणस्या साधुत्वं तदर्थस्या पभ्रंशस्य सादित्यात , नचेष्टापत्तिः फुमा- ग्लतकइत्याइत्यादा वपभ्रंशानुकरणे साधुत्वसमर्थना दिति चेवन, कु मालतकइत्यादयत्र पदानुकरणाभावात । यर्णा एवहि तत्र क्रमेणा नुक्रियन्ते । एवंच भाष्ये प्रकृतिव दनुकरणं भवतीत्यपशब्दानुकर णस्यापशब्दत्य माशंक्या पशब्दत्वस्या ननुशिष्यावा नातिदेशइति पदानुकरणांगीकारेण परिहारः मौढ़वादेनेति चौपम् । नचैयं स. ति सर्वत्र वर्णानुकरणप्रसंगः, याधकपलेन फचि पदानुकरणत्या गमात्रेण तदभावपि तस्यागस्यनिर्मूलत्यात पद्धा - भवानुक्रियमा जानुकरणयो रनादित्यमेय, भाष्यकारवचनप्रामाण्यात । शब्दार्थ- संबन्धनित्यावस्या नुशासननिमित्ततां घदनेवदि भाष्यकारी लत- कशब्दानुकरणस्य साधुत्व माह । अतएवोरतं फयटे "भशक्ति स्यात.

·ति । ननु " र [म या] शतटएणी चण्टमारतमहिता । जानुकरणस्य जातिशब्दाव मिच्छन्ति , यस्मा दनुक्रियमाणे श- दे या जाति स्तमवेता, तत्सबद्ध मनुकार्य मनुवरण प्रत्यायपती " द्रव्यहि नित्य " मित्यारभ्य हिरण्य क्याचि दार स्या युक्त पिण्डो भवति. पिण्डाकृति मुपमृय रुचका तियन्ते चयाकृति मुपमय क्टका क्रियन्ते , क्याकृति मुपमृद्य स्वस्तिया क्रियन्ते, पुनरावृत्त स्सुवर्णपिण्ड रादिरागारसवर्ण फुण्डले भवत माकृति ज्या चान्याच भवति, द्रव्य पुनस्तदेव, भाकृत्युपमर्दैन द्र व्यमेवा पशिष्यत " इत्यादिना सस्थानस्या नित्यत्वेपि द्रव्यस्य स्व रूपतो नित्यत्वप्रतिपादना न्मतभेदेन तदपि नित्यत्व मनुशासन नि मित्त मतीयते , तथाच राक्षणिोपीद नित्यत्व नास्तीति क्य ना- नुशिष्यत इतिचे न, दादप्रयोगस्य तत्प्रयोगविपयस्यचा नादित्वे प्र- मरणतापर्यत । उदाहतभाप्येच गुणादा पुस्तनित्यावाभावा दुक्त युक्तेश नेत नित्यत्व मनुशिष्यत्वनिमिततयोक्तम्, विन्तु प्रवृत्तिनि मितविशिष्ट तत्तदयपत्यविनाशित्वमेव नित्यत्वमितिन - विन्त्वन्यद पीति नित्यत्वप्रकारभेदमात्रनिदर्शनतये त नित्यत्व मुश्तम् । अत प्रय तिनिमितविशिष्टस्य स्वरूपेण प्रवाहस्पेण वा नित्यत्व मनुशिष्यत्व निमित्तामति । रिच " वपुन पदार्थ मत्वैपविग्रह कियते , सिद्ध शब्देष सम्बन्धेती " ति प्रश्नो मुरयार्थस्यैवा नुशासननिमित्तता साधयति । " सिद्ध शब्दार्थसम्बन्ध " इत्या नुशासननिमित्ततयो क्तोऽर्थो यति मुरणेऽमुरयश्च, तदा पदार्थ मितिव्यकरपात्यो रन्यत व्यवस्थाविपप प्रभो नोपपद्यते । अन्पतरस्य मुख्पार्थस्ये इतरस्य एक्ष्पा यंत्वना क्षेप्यत्वाया उभयोर प्यत्वात् । एव व्यवस्थानुपपत्तेरेव 'आकृति मित्याहे' त्युत्तरवाक्य मतातरावष्टभेन । 'ट्रव्यण्वपदार्थएपविग्रहोन्याय्य" इति वास्यच मुख्यायस्येवानुशासननिमित्तता साधयति बिच दार्थ " मित्यर दाव्यस्यैव पदार्थत्वा तस्यचा नित्यत्या दर्थनित्यन्व नोप पद्यत इतिहि प्रष्टुरभिप्राय । यदिचा मुरयार्यों प्यनुशासननिमित्तस्स्या त दा व्यायवे प्यारतिरक्षणाया स्तम्भवनार्य नित्योपपत्ते प्रश्नो नोप पा। अतण्य द्रव्यपदार्थयत्य अथारित्यावासम्भव माया आरपी . कप J-.. .

·शास्त्रगुतावळी । सापुत्वस्य मिथ्यात्व मभ्युपगच्छता मसावुत्व मिष्टभितिचेत् ; हन्त तर्हि १ " बलम्बनेन "भाकृतिमित्याह " इति परिहारश्चनोपपद्यते । एतेन में- चाः कोशन्तोत्यादौ लाक्षणिकार्थसम्बन्धस्या नित्यत्वपि ब्रह्मणो नित्य- त्वा तत्सम्बन्धस्यापि नित्यत्वात ब्रह्मशब्दस्य केवल लाक्षणिकरवे- प्यनुशासन मुपपद्यत एवेतिनिरम्तम् ; शन्दार्थसम्बन्धविभाजको- पाध्यचच्छेदेन सस्थन्धापच्छिन्नार्थ नित्यत्वस्य विवक्षितल्याव । भन्यथा अर्थनित्यत्वमावविवक्षायां द्रव्यानित्यत्वेना नित्यत्वशंकानुपपत्तेः द्रव्यार्थत्वे पाकृति लक्षणापा स्तम्भवात् । भवतिच दास्यत्वावच्छेदेने. घ तत्तद्धोध्याकारेण नित्यत्वं, लक्ष्यार्थेतु नैवं, सम्बन्धविभाजकोपाधिभूत- लक्षणायन नित्यत्वानवच्छेदकत्वात् , मंचविशेपसम्बन्धि पुरुष विशे. पस्या नित्यत्वेन तवापि लक्षणाया विद्यमानतया तिमसक्तत्वात । नच-प्रश्नरय कर्थ व्यवस्थाविषयता अर्थमावस्य नित्यत्वाक्षेपसं- भवा दितिवाच्यम् । अथवा-किं न एतेन इद नित्य मिदमनित्यमि ति, यनित्यं, संपदार्थ म्मत्वैप विग्रहः क्रियत" इत्युनरभाष्यस्वारस्या- नुरोधेन प्रश्नस्य व्यवस्थाविषयत्वा वगमात् । किंच-त्रयी शब्दानां प्र- वृत्तिः , जातिशब्दा:-गुणशब्दा:-क्रियाशब्दाः न सन्ति यदृच्छा शब्दा इति पक्षे, चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः, आतिशब्दाः-गुणशब्दा क्रि याशब्दाः-पहच्छाशब्दा चतुर्था इति पक्षपि, ब्रह्मशब्दस्य फुत्रा प्यनं- तर्भावा नानुशिष्यतासम्भवः । भपिच"हेरचे " त्यत्रोणादित्येन सं. ज्ञाधिकारात् ब्रह्मशब्दस्य संज्ञायामेवा नुशिष्टत्वात् केवल लाक्षणि- कत्येच संज्ञात्वाभावा दनुशासनं नस्यादिसि । ( साधुत्वस्येति ) कृ- रस्वमिथ्यात्वादितिभावः । व्यावहारिकमयोदया कृत्स्नव्यवस्था मभ्यु पगच्छत स्तव व्याहत मिदं वचनमित्याह (इन्तति ) शानपभावात् प्रक्ष शब्दे साधुत्वस्य तुच्छत्यमेवा स्माभिरापादितं मिथ्यावांगीकारमात्रेण ब्रह्मपदे साधुत्वस्प तुच्छत्यम प्यंगीका मिति यदिमन्यसे, तदा शब्दा. स्तरोप सव स्पादिति व्यायदारिकव्ययम्थाभग इतिभावः । यदा- ·प्र] शतपणा चण्टमारतसहिता । सर्पशन्दासाएवम् । साथसाधुरिमाभारेच मृत सागोपा?दे । मुरया र्थशूयस्य त भूरवृत्य तरे लिंग-वेचासम्भवति क्य कचि द्वोधक यमपि । 7 धिमय मिल्पाशब्दाऽनियंचनीपचचन उत तच्छनावचन एति विकल्प मभिप्रेत्य आये दोपमाह ( हन्तति ) इद सर्वपामपि शन्दाना सा- धारण, मचैत दस्माभि रापाद्यते, किन्तु शब्दान्तरेषु सप्तमयोजक्स्या भावा नुच्छत्वमेव ब्रह्मशब्दे साधुत्यस्या पाद्यते, नचानेप्टापत्त्या परिदारस भय इत्यर्थ । द्वितीय न्दूपयति (साध्यसाध्विति ) यदा-प्रथमशिरसो दूपण यहिचोक्त प्रकारेणानुसन्धेय, द्वितीये दोपमाह (इन्ते यारभ्य वेदै- रिस्यन्तेन ) ( सववादासाधुत्वमिति ) साध्वसाधुविवेको नस्यादित्यर्थ । नचाष्टापत्ति रियाह ( साध्वसाधिति ) साधुत्वप्रतिपादनार्थत्वात् व्याकरणस्प तत्तावत् व्यर्थस्यात् दृष्टमयाजनदारा गत्वन स प्रतिपत्तस्य व्याकरणस्य तत्मयोजनानगीवार तुल्यन्यायतया गान्तर प्रयोजनानाम प्यसिद्धी तेषामपि व्यर्थता , तुरपन्यायनैव साध्यसाधु विवेकय प्रमाणाप्रमाणधिवेकाभावा द्धदस्यापि प्रमितिजनन रक्षण भयाननाभावा द्वैयर्यमवेतिभाव । यद्धा साध्वसाधुविवेकाभाव 'ए पशन स्तुहमयुक्त स्स्वरोपेचामधुम्भवति" आहितानि पशब्द प्रयुज्य प्रायश्चित्तीपा सारस्पती मिष्टि निर्वपेत् ॥' तेसुरा ईलयो हरय- इतिकुवन्त पराभूव तस्मात् ब्राह्मणेन नम्रेच्छित नापभापित वे ऐच्छादवा एप यदपशब्द " हात साधुशब्दविधि प्रायश्चित्तविधि- रपशब्द प्रयोगनिषेधो निन्दायवादाचा प्रमाणमिति वेदमामापयो पपाद सापारुपयत्व दे स्तदश प्रामाण्यानुपपादकत्व अन्यनाप तथति- पृत्स्नवदामामाण्य वदस्य व्यथता प्रमितिजनन रक्षणमयोजनामावा दिति तदगानामा वैयभ्यमवति भाव ।'हल्याहेरय इतिच दहन यांगदेहया" रितिविहितप्लुतस्य प्रतिभावस्य चापरणा पदद्विव- चनातव्य चारपढिरचनात रस्थाने त्राचा पशब्द । दूषणान्त- रमाद ( मुख्याति ) ताह धमादिव लिगविधया वापरत्व स्यात यय मरापास्य मिरवाह (गत्वइति ) ज्याप्तिप्रदायभरातिति ·शास्त्रमुक्तापळी । नच साकेतिकोऽय मपभ्रशोगा, येन वाचकत्वाभिमाना द्वोधकत्व स्यात् । यस्यायमपभ्रश दशत्रयेत, सोषि तथा वृत्ति विकलोन नियेत। ननु ब्रह्मशब्दस्याय महिमा - यमुत्यार्थ निरहेपि नित्य लक्षणया ब्रह्म बोवयतीति, तदिद पन्ध्याया पात्रदर्शनम् । मुख्या सम्बन्धि न्यमुख्यवृत्तिहिं रक्षणा, तदभावपि तद्वति भावानेवभाषेत । किंचैत्र मुख्यार्थ शून्या स्सवेंशब्दा स्त तमर्थ रक्षयन्तीति स्वीक्रियेत महामामासकेन । कोहि त्वरक्तन्यायनि खुत्रापि शक्ति वटतिगारव मृष्येत् , मुख्याशियेन ब्रह्मरक्ष्यमितिरदता तदपि द भाव । यद्वा एतानिपदानि स्मारितार्थससर्गज्ञानपूर्वकाणि आका- क्षादिमत्पदक्दम्यक्त्वा दिति वैशेषिकायुक्तरीत्या लिंगविधया बोधक- त्व स्यादित्यवाह (लिंगरवहति ) अयभाव वाक्यार्थरूपससंगस्य तथा नुमाना सिद्धावपि न पदार्थभूत ब्रह्मण स्तथानमानसम्भव , सिद्ध- साधनात् , ब्रह्मपदस्य वृत्त्यभायेन स्मारपत्वासिद्ध स्तत्रयाध , अर्धा भावे तान्त्रिकाधनाकाक्षादे रभावा देरयसिद्धिश्चेति । ( नचति ) अपौरुषे यत्वादितिभाय 1 ( चाचवल्याभिमानादिति ) वाचकत्यभ्रमादित्यर्थ : यस्तु साकेतिकस्य मपभ्रशत्व वा जाति, तस्या क्षिनिसोचादिव सुच कस्सारतिय अपभ्रशाचस्मृत स्वाधुशब्दो रोधर इति भाव । (वृत्ति विवल्पनति ) किम्भूरभूतशब्दो मुख्य उतापभ्रश ? आधे पशब्दन कि मपराद्धम् । अवाच्यत्व वचन विरोधश्चोभयत्रतत्प । मूह मूति यावेपरीत्यापत्तिश्च । द्वितीये अनवस्येतिभाव । ( नन्विति ) नाश- ब्दस्या न्या मुख्यत्व स्मरणात् नाणचा वाच्यत्व समर्थनाञ्चतिभाव । ( भवनिति ) प्रमाणपथविभ्रष्ट इतिभाव (पचैयमिति) एयसति- मुख्यवृतिविनापि धचि रक्षणागीरार इत्यर्थ । भविशेणदितिभाव। (महामीमासनति ) पत्तो प्युयट मीमासवाभिमान पेनधिदि- स्पयं । तदवोपपादयति (याति ) बदाणो मुख्याच सिद्ध पत्राचादनापारमत ( एरापति ) मुव्यार्थस्य गय रात ·प्रि- वा] शतदृषणा • चण्डमास्तसहिता। मुखान्तरेण सवृतिमुग्वे निक्षितं । अपाच्यनादाश्च वाच्ययादेन निर- मिष्यन्ते । अस्तिचे कि मन्यस्मि विचारपिपयेवा, नायः; निनिमित्तचे पुन रसाधुत्वापातात् । यदृच्छादाब्दोपिदि स्वरूपनिमित्त- क शास्त्रज्ञ दिशक्षितः । नचाय स.; मानाभारात , निरुक्तिपिणे धाच । सनिमित्तवेच य. प्रन्यादि प्वस्य प्रयोग., स ब्रह्मगुणलेश योगा दौपचारिक इत्यभापि, अनुवृत्तस्या कृति रूपस्य निमित्तस्यासिद्धे , बृहन्वब्रह्मणवमानस्य वृहदादिशब्दव दति प्रसङ्गियात , अनेकशक्ति , 6 प्रतीतिविपयत्वोक्तश्चेतिभावः । यढा-मुख्या भावे तन्मूलवृत्त्यंतर- स्पा प्यभावेन चोधकत्यानुपपत्ते ब्रह्मणो मुख्यत्वा भावोक्ती प्रमा णाभावस्यैव पर्यवसानात् ब्रह्मण स्तुच्छावमेव समर्थितस्या दित्याह ( मुख्याति ) ( मुखान्तरेणेति ) शब्दान्तरेणेत्पर्य । महिम- कल्पननिरस्यति ( अवाच्येति ) भवाच्यवादांच चहून्वदिप्यन्ति तवाहिताः" इति वयनं स्मार्यते । अवचा वाच्य वादा गर्हावाक्यानि, तेन परब्रह्मणि द्वपादेवा वाच्यमित्यादि गहरूपाः प्रलापाः कृता इति ध्वनितं । (निनिमित्तावइति) निमित्तविना मुख्यवृत्त्ययोगादिति भावः । पहच्छाशन्दस्य निर्निमित्तत्वाभ्युपगमे प्यस्य सदहि वा प्रनिनिमि जायसंभवइत्याह ( नचायमिति ) ( मानाभावादिति ) तथा व्यवहाराभावादित्यर्थः । ( निरुक्तिविरोधाञ्चति ) भपौरुपयत्व घि रोधादिति चकारस्यभायः , पुरुषसताधीन शस्त्यवच्छेदाभावात् । ( ब्रह्मगुणलायोगादिति ) वयाच निमित्ततयोक्त बृहत्व वृहणत्वे त. मस्त इतिभाव. (अभापीति ) अतोऽसभवो दोपइति शेषः । प्रकृत्यादौ ब्रह्मशब्दस्य गौणत्वस्य भाषितत्यात ब्रह्मणो न्यत्र सनिमि- नायपक्ष असभर एवं दोपइत्यर्थ । गोगरवहेतुमाह ( अनुवृत्तस्ये स्यादि ) (पृहदादिशब्दवदिति ) सप्तम्यन्तात् " तब तस्येवे " तिथतिः । वृहत्यग्रहणाचे वृहदादिश विव ब्रह्मशब्दपि ब्रह्मन्य- सिरिताप प्रयोम मापादयतइत्यर्थ, । भादिशब्देन धृहरादिशब्दपार- ·शास्त्रमुत्तावळी । कल्पने गौरवात लोकोत्ताबृहवादिमावस्यतु भगन्छन्दनया दपचार द्वारस्यात् । अन्यथा गाणत्ति प्येत । “यसाक्षादपरोक्षाब्रीं" ति विशे- पणंचान्यत्रामुल्यता व्यनक्ति । "तस्मिन्नेत्र बलशब्दो मुत्यरत्तोमहामु ने" इतिचरमर्यते । “ द्वेनह्मणी येदितव्ये " इत्यादिकमपि " त्रीणि- । ग्रहः । पढा-दतीपान्तात " तेन तुल्यं क्रिपाचेदात "रित पतिः । ददादिशब्दो यथा तिप्रसस्तः - एय बृहत्वब्रह्मणत्वयोर प्पत्तिप्रसक्त. या दित्यर्थः । भतिमसंगविषयनिर्देशार्थ वृहदादिशब्दवदि त्युक्तम् । बृहदादिशब्दो येपु प्रयुज्यते -तपु वृहत्यादिक मतिप्रसक्त मित्य- ६ः। ( भगवच्छन्दनयादिति ) भाचार्य हि " उत्पति मळपंचैव भूताना मागति गतिम् । वेत्ति विद्या मविद्यांच स पाच्यो भगवा- निती " यादिना अलौकिकार्थसाक्षात्कर्तृत्यमेव भगवच्छब्दप्रय- तिनिमितमित्याशक्य समाधिपर्यन्तयोगकाष्ठानिष्ठ कैशिध्वज खाण्डि- क्यादिभ्यः प्रयोगाविषयेभ्यो व्यावृत्तस्याभावा तदुपचार द्वारमात्र ब- प्रवृत्तिनिमित्त मित्यढगृहीतम् । तनयायेनावापि ब्रह्मशब्दप्रयोग विषया काशादिप्यपि लोकोत्तरवृहत्वस्य सत्वन न प्रतिनिमित्तत्वं, कि- न्तूपचारद्धारत्वमेवेतिभावः । अनुवृत्तस्पत्यादिहेतूना मभापीत्यनेना । एतत्सबमभिप्रेत्याभापीतिभावः ( अन्यथेति ) न्यायमति लंध्यापि शक्तिकर पने । ( यरसावादिति) "ब्रह्मशब्दस्य परमात्मा- साधारणस्वेपि प्रत्यगात्मन्यपि कदाचि दुपचरित प्रयोगदशना नया वृत्या परमात्ममतिपत्त्यर्थ । यत्साक्षात मझे' ति विशेषणक्रियता - तिभाष्येण साक्षापदस्य मुख्यार्थतावगमादितिभावः। ननु “देव. ह्यणी" इति परमात्मा त्मनो ब्रह्मशब्दप्रयोगा धुगपत् वृत्तिदयासम्भवा सर्वकप्रतिनिमित्तपुरस्कारेण मुख्यवृति रेट येत्यत्राह (इन- नाणी इति )"गामग्निंबाह्मणंचवे" ति त्रीणी स्यादः पूर्वःराण्डः । आत्मत्वनाशब्दप्रयोगविपपरवादिना गौणवृत्त्यैयाभयमुपस्थाप्यत इति । नन कथं वृत्तिद्रयाविरोध, " सकपागाकशेष एचिभक्ता" न्वयः भाव:

·- [प्र-या ] शतपणी - चण्डमान्तसहिता । १५ चित्यत्र तरसमावेशमतीतः, तथाहि सरूपाणा "मित्यत्र सरू पत्वंहि समानरूपत्वं, सब समानानामितपेयास्तु , किरूपग्रहणेने 'पा शम्य (१) " भकिपमाणे रूपग्रहणे पत्र सर्य समानं शब्दोऽयं- च, तवस्यात् वृक्षो वृक्षा इति , इहनस्यात् • यब शन्द स्त- मानो नार्यः, अक्षाः पादा मापाइति , झियमाणेपुना रूपग्रहणे यत्र रूपं समानं तत्र सयंत्र स्यात वृक्षा वक्षायिती " स्युक्तम् , पवंच अशा वित्यत्र श्लिप्टेन गृत्तायांभिधानं शरत्यन्तरेणेष वाच्यम् , प यक्षपदप्रयोगविषयत्यादिना लक्षणया : भिधानं स्या नदा एकार्य- स्वादेवे कशेष सिसद्धइति नायों रूपग्रहणेन , भतो नगृतिदयधिरों- धाति । मैवं - इन्द्रियावविभीतकत्व प्रवृत्तिनिर्मिनपुरस्कारेण प्रवृत्ता क्षपददय ढंट निवृत्यर्थतया एकशेषविधानोपपत्तेः । अथवा अस्तु शक्तिद्वपसमुच्चयः, नंतायता विचम्मितापिकम्पितवृत्तिद्धपसमुच्चपः, भतएव " पितामारे " त्यादिकं प्रप्याख्यातं । तवहि लाक्षणिके नेकेनेव प्रवृत्तिनिमित्तेना पंद्रययोधन मुपपाय विशेषमतीतः प्रकर- णादिना न्यथासिद्धि मुस्त्या प्रत्याख्यानं कृतं । एवं भिन्नार्थ विरूपै. कशेपप्रत्याख्याना द्भिन्नार्यसरूपंकशेपविधानार्यस्य रूपग्रहणस्या :- त्याख्यानाच उभयास्ते न लक्षणा - गौरवाव , शरयाशक्ययो रश स्तिलक्षणाभ्यां योधने विळम्मितापिळम्पितवृत्तिद्वय विरोधा दश- पपोपस्थापनाप लदाणापा आवश्यकत्व सति तयेया यंदपपोधनाप- - (१) यद्यपी दानीन्तन मुद्रितमहाभाष्यपुस्तके - "रूपग्रहण किम थम् , समानानामेकशेष एकविभक्तावितीयत्युच्यमाने यत्रैव सर्व- समान शब्दोश्च तत्रेयस्यात् पृक्षाः लक्षा इति, इनस्या दक्षा मादा मापाइति, रूपग्रहणेपुनः क्रियमाणे न दोषो भवति निमित्तस्येनाश्रीयते, श्रुतीचरूपमहणम् " इत्येसादृशी भाप्यपशि दृश्य- न । तथापि नात्र भाष्यपनेरेया नुवादः । किन्तु तदर्थानुवा- दएयेति नदोषः । यद्रा - एतद्वन्यरचनसमये ताशएचपाठ आसीत् , तवश्व देशकालयो भंदा पाठभेदो जातइति नदोषइति यम् ॥

·शास्त्रमुक्तावळी । सजासि नस्पृशेत् " इत्यादिव मुल्यामुग्व्यसगुचयाभिप्राय । नद्वितीयः; शुद्धोपहितरिकल्पासह त्यात : नदि निर्विशेषतयाभिमतेमुढे " अहतिय. हायती " ति प्रयुक्तानिमित्तमस्ति । अधिष्ठानवेन सरिसर्तमूटतया च तत्स्यादितिचेन्न; तन तदुभया नभ्युपगगात् । पत्तो गरतेरपि व्यापारकल्पनायां गौरवाञ्च शक्याशस्ययो रेकैनेय निमित्तेन लक्षणे त्यवगम्यते । अतो विजातीयवृतिद्धयविरोधएव । ननु , कप मप्रत्याख्यान, प्रत्याख्यातहि “ सम्पाणा " मितिसूत्र। कितना नहि रुपमणमात्र प्रत्याख्यातं किन्तु सूत्रमेव । गत स्सू. वस्थापनपक्षे व्यर्थस्य " पितामात्रे " त्यादेः प्रत्याख्याना दूपग्रहण स्पा मत्याख्यानाच नोरतार्थस्य विरोधः । प्रत्याख्यानेपि अभिधानम् पुन स्वाभाविक' मिति यत् प्रत्याख्यानं तस्मिन् पक्षेपि नौरतविरो धः । यच्चाकृतिपक्षाश्रयणेन प्रत्याख्यानं 'व्यर्थेषुच सामान्या सिद्धं अनोतरक्षः पद्यतः पाद ' इति - तत्र शक्तिद्धयस्य समावेशा भावसिद्धावपि विळम्विताविळम्बितत्तिदा समावेशाभावोक्ते नं- विरोध सिध्यतीति । (शुद्धति ) किं स्वरूपातिरिक्त प्रवृत्तिनिर्मि- जाविशिष्ट मुत तद्विशिष्टमिति विकल्पोऽभिमंतः । प्रथमकोटि विवृण्य नेय दूपयति (नहाति ) शुद्धइत्येतद्वियरणं (निर्विशेषतया भि मतइति ) स्वरूपातिरिक्त प्रवृत्तिनिमित्ताविशिष्टतया भिमतइत्यर्थः । प्रवृत्तिनिमित्तमापहि वाच्यमेव , ततश स्वरूपस्यैव वाच्यत्वपक्षे भु स्युक्तप्रवृत्तिनिमित्तस्य स्वरूपान्तर्गतत्वाभावे वाच्यत्वाभावेन प्रवृ. तिनिमित्तत्यमेव नस्यादिति स्वरूपान्तर्गतत्वं वाच्यं, तच्च नास्ती त्यर्थः । शुद्धे निमित्त नास्तीति - शुद्ध स्वरूपे निमित्त नान्तर्गत- मित्यर्थः । भधिष्ठानत्वसर्वविवर्तमूलये एप बृहत्यगृहह्मणत्वे, ते च स्वरूपान्तर्गत एवेति शङ्गते (अधिष्ठानत्वेनेवि ) अधिष्ठिनत्वं- भ्रममित्व , विवर्तमूलत्य - वियतोपादानस्य , अधिष्ठानावेन सर्वता दाम्पा सदेव बृहत्त्वं, सर्वविवर्तमूलत्यस्य भूतभौतिकरूपेणा विद्या विस्तारपितृत्वरूपत्वा नदेय दृष्ट्वाणत्व मित्यर्थः । ( बेति) तयो ·[प्रवा] शतटपणी चण्टमारतसहिता। २२९ अन्यथा मुक्तापपि तद्योगात् मुत्ते रेवमुक्ते । उपक्षणा निपचनमितिचन, विशेषणार्थ बाधाभावात् , 'तरमा दुयते पर बल्ले' ति प्रवृत्तिनिमित्ततयैव वृहत्त्रादिश्रुते ,"हयाद्रमणमा श तह्मेन्यभिधायत" इतिस्मृतेश्व," गोत्याभिसम्मधागो " रितियत् । अस्तु व्यावहारिक तद्वैशिष्टप, कथतर्हिशुद्धवृत्ति । तदपि तद्वारा गम्यत इतिचेत् , तहि तन्न मुरयम् । उपहितम्मुरयमितिपक्षस्तु श्रुतिसि द्ध स्वाभाविक साश्याद्युपहितरविवक्षाया स्वमतविरोधा दपास्त । स्वाभि मताज्ञानादिदोगोपहितत्य त्वनाक्ष मलैग मश्रीत मस्मार्त मसौत्रचेति स्थाप स्स्यरूपान्तर्गतत्वा नभ्युपगमा दित्यर्थ । ( अन्यति ) तयो स्स्यक पान्तर्गतत्व इत्पर्य 1 ( मुक्तावपीति ) स्वरूपस्या नपाया दिति भाय । सर्वतादाम्यस्य स्वरूपत्वे तस्प मुक्ता वनपाया त्तस्पच सर्वविना नुपपत्तश्च मुक्तावपि सर्व स्पात् , सर्ववियतमूएचस्प स्वरूपाये- तस्य मुक्तावपि सत्त्वाव मुक्ती सर्वस्यात् । ननु न प्रवृत्तिनिमि त्तप्रदर्शनार्थ निर्वचनम् , किन्तु वाच्योपलक्षकधर्मप्रदर्शनार्थ, गो सदृशोगवय इति गवयत्वप्रतिनिमित्तक गवयशब्दवाच्योपटक्षक गो साहग्यप्रतिपादकवाश्यव दिति शक्ते ( उपलक्षणार्थमिति ) भस्तु- तईि प्रवत्तिनिमित्त प्रदर्शनमेय, तञ्च स्वरूपाद्भिन्नमेव, नचैव खद्विती यत्वमसग , तस्य व्यावहारिकत्वादिति गूढाभिसधि शकते (मस्त्यि ति ) दूषयति ( कथन्तीति ) स्वरूपातिरिक्त प्रवृत्ति निमित्ताविशि ट स्वरूपमानपरत्व न सिध्यती यर्थ । अभिसन्धिमुद्बाटयन् शकते (तदपीति ) प्रथम प्रवृतिनिमित्तविशिष्टरूपेणो पस्थापितस पश्चा- स्वरूपेणोपस्थाप्यतइत्यर्थ । (तहीति ) लाक्षणिकत्वमेव स्यादितिभाव । स्वरूपातिरिक्त प्रवृत्तिनिमित्त विशिष्टमेव मुख्यमिति द्वितीय कल्प मनूय दूषयति ( उपहितमिति ) सत्यसार्वज्ञया गुपहित मुख्यार्थ , उत मिस्याभूता विद्या तत्कायोपहित, इति विकल्प मभिप्रेत्य प्रथम शिरो दूषपति ( श्रुतीति ) द्वितीय न्दूपयति । स्वाभिमतेति ) यदा शुद्धोपहितत्यत्र मि चैतन्यमात्र मुख्यार्थ, उत विम्वभूतमिति वि. .

·२१. शाखमनारदी। कल्लो विवक्षितः । मायन्दूपति ( नदाति ) निर्विशेपत्या - थैतन्ये निमित मस्तीत्पर्यः । प्यावहारिकधर्मासपि पिम्य प्रतिविम्ययो. रेवति भावः । सार्वज्ञवादे श्चैतन्यमारे । भावे पधिष्ठानन्य पियर्त मूलाये तप स्यातां , ते एय वृहायनशगाये इगि शंकते (अधि टारनेति) अधिष्ठान यियतोपादानत्यय पिम्पस्थानीय प्रक्षण एपेति पाम्मतं - तान्मत्याह ( तंति ) येतु चैतन्यमात्रएका धिष्ठान रव सर्यविवर्तमूलत्वे इच्छन्ति - तामायाद । (अन्यथेति) व्याव- हारिकस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्व मातिभासिकस्य रजतादिपदवाच्यायामा- यापते, सजादिविशेषनरपेक्ष्प धारस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे प्राति भासिकपीवाश्रय शंखादेः पीतादिपदयाच्यतापत्र, धर्मित- मानसतारय प्रशिनिमितवा मिनथ पारमार्षिकतया समो रपि पारमार्थियात्ये झागा नियत्पसम्भवेन माध्यतिरिक्त कृत्स्यनि- वृत्तिरुप मुक्ति नस्यादिपः । न्यस्तु व्यावहारिकमेव सार्य- हावादि प्रवृत्तिनिमित, रामच झाला निवृत्तिसम्भया नमुन्मुक्ति रिति गहाभिसन्धि दांपते (अस्थिति ) दूपति (कथमिति) धर्मिसमागराजाकस्यैव प्रवृशिनिमित्या वृत्तिनिमित्तस्यच मि. च्याये पारमाधिस्वरूपगत्वं न स्पादिति न स्वरूपस्य रास्यते रपर्थः । अभिसन्धि सम्पाटपति (तस्पीति) शुद्धम प्यद्धान्त - था दशुद्ध प्रतीयमाने प्रतीपत इत्यर्थः । ( तहीति ) नायं केवल शुद्ध मुख्पत्तिपक्षाहत्यर्थः । वदपीत्यादेः पूर्वचदेवार्थ । यदा- मुक्तायपी त्यत्र सस्पत्यसाधनं न विपरितं, किन्तु सत्यत्वाभिमानमात्र, स- म्भवतिहि यावन्निध्यात्योक्ति सत्यत्वाभिमानः एयचोत्तरत्र न. गूदाभिसन्धिता । दिम्यत्योपहितं मुख्यमिति द्वितीयं पक्ष दूषयति ( उपस्तिमिति ) किन्तबिम्वस्थानीयं ब्रह्म सत्यप्रवृत्तिनिमित्त विशिष्टं ! उत मिथ्याभूत प्रतिनिमित्त विशिष्ट ! इति विकल्पमभिप्रे- स्या दूषयति (श्रुतीति ) द्वितीयं दूषयति (स्वाभिमतेति ) यदा- स्वरूपमेव मुख्य मुताधिद्योपहित्तमिति विकलार्थः । शेष द्वितीय प्यारज्यानयदेव । यदा.- अनुपहित मुख्य मुत यत्किचिदुपहितमिति ·दया] शतपणी - चण्डमारुतसहिता। २*११ विध्यते । तरच मुद्रे परे ब्रह्मणि निर्दोषभव्यगुणविशिष्टविषयभगवच्छब्द. मुख्यतिनिरक्तिविरोधः , " परब्रह्म परमाम पविपरमम्भवा " नि- तिस्तुन्यनुपपत्ति. । पपिपरममित्यादि समभिन्याहार वैवश्यंच । निम्शेि- पलक्षणापातु स्तुति नकथंचिदपि सम्भनति; गुष्यपच्छिल गुणाभिधान- रूपत्वा तस्यादति । पूर्वापरादिविसवादाच न नापि निर्गुणसिद्धिः । - - विकल्यायः । भज्ञानादी त्यादि पदेन कार्य विवक्षितं । अषि- वायुपदितं मुस्पमिति द्वितीयपो दोपान्तरनाद (तति) तत्र - भज्ञानादिदोपांपादितत्प , ब्रह्मशब्दगुल्यायों न दोषोपदित' - 'शुद्ध' इति त मर्य मद्द्य तब निदोपत्वपुरस्कारण भगवच्छम निर्दचन वि. रोधात , नच ब्रमपदलक्ष्ये तनिर्वचनम् , गुणविशिष्टविषयत्या. तस्य , भगवच्छन्दस्यापि ब मुख्यत्यायोगाचेति भावः। (परंवं होति ) नहि दोपवैशिष्टचामिधाम स्तुतिः, प्रत्युत निन्दवेति भा- यः। (पवितमिति ) दोषोपदिलत्या पवित्रत्वा दिति भाव । परं प्रहपदेन शुद्ध लक्ष्यत इत्यवाद ( निर्विरोपेति ) (नथचिदिति ) दोपाभावाभिधानादपि न स्तुति. • स्वरूपमापरत्या देवत्यर्थः । (गुणानिधानति) निर्दोपत्वमपि गुणान्तर्भूतम् , किच - मुख्याधी दुपपत्त्यमाया लक्षणा । ननु निर्गुणत्वस्य प्रतिस्मृति सूत्र. प्रतिपनत्वा गुणानां नि-यापन इयत्या नावैशिष्टयाभिधाने नि- देवेशि मुख्मार्धानुपपत्त्या लक्षणापु-यत इतिचे कपा ( पूर्वति) चति प्रमाणान्तर दिसाद न्यायाप्त स्वपदविरोधी समुच्चीयते । यद्रा. • टोपाभावमुखेनापि तस्वटयोः स्तुतिदशनाव पदाचप- पतस्मिद्रदरमन्तर कुरुते , मप तस्य भय भवति" इत्यादिभि मेंदद. शंगस्य दोपवादगमात निशुपतास्य स्तदधुर्यस्य म्वरूप बगमा द्भ মানগ্লাব सामानाधिकरयन साहशस्वरूपेणो पहिवस्या भेददोध ना छोपाभादम्पार घारण प्रतिपादनेपि निएंगवान्य निर्दोपतया मसिद्धस्वरूपैश्य बोधमात्रेणापि गुणायोधनपि प्रसिद्धगुणक सम्रा उदयोधनेनेव स्तुत्युपपत्ते रुपहितैक्य बोधनस्यबाधेन भवानित्य- स्यापि लक्षणया स्वरूपपस्वाप वस्यो पहितसम्बन्धस्य शदादाडा ·२१२ शास्त्रमुक्तावळी । ... अपिच अविद्यानिवृत्यर्थ मिहज्ञातव्य मुपहितं निरुपाधिकंवा भाये तत्त्वावे दक तटस्थस्वरूपलक्षणादिभिरपि तद्हा दविशिष्ट ब्रह्माणि वृत्यसिद्ध्यात्म दिष्टसिद्धिस्स्यात् । स्याचातत्वज्ञानादेव मोक्षसिद्धिः , तस्य मिथ्यात्वेनैव- युष्माभिरंगीफारात् । द्वितीये त्वतद्वय पन्नेन तदुक्तययोग एव । तदक्षि तं तजिज्ञास्यते लक्ष्यते शोध्यतेचेति चेत् ततएव निर्यिशेपलक्षकब्रह्म- शब्दात् ज्ञातत्य लक्षितत्व शेधितत्व सिद्ध्या जिज्ञासा धनपक्षा स्यात् । प्रतीत्या मुखादिमतीकस्तुत्या 5 वयविस्तुतिवत् अष्टाकपालादिस्तुल्या दादशकपाल स्तुतिवञ्चो पहितस्तुतिसिद्धेश्च निर्विशेषलक्षणयापि - स्तुति नंविरुद्धयतइति तबाह (पूर्वेति ) एवमपि न स्तुतिसिद्धिः - - माभेदमात्रस्य सर्वचेतनसाधारणावा दित्यपि भावः। यदा- निर्वे शेपस्वरूपस्यैवा सिद्धेन तल्लक्षणे त्यभिमायेह (पूर्वेति) एवमेतावता मुख्यवृत्त्यभावा व लक्षणेति लक्षकत्वाभिमत शब्द- स्यरूप पर्यालोचनया निर्विशेषलक्षणा निरस्ता, इदानी लक्ष्यत्वाभिमत जिज्ञास्यस्वरूप पयालोचनयापि निर्विशेष लक्षणां निराकरोति । (अपि चेति) लक्षणेति वाक्यपर, प्रथमसूत्रस्थ ब्रह्मशब्देनापीत्यर्थः । उपहितस्य शेयत्वेन तस्य जिज्ञास्यत्वे जिज्ञासात्मक लक्षणादिलक्ष णानां सदारम्भमतिपादक प्रथमसूत्रस्यचोपहितपरत्वेन न ब्रह्मशब्दे लक्षणा श्रयणीया । तत्त्वावेदकाना मुपहित परत्वों गीकारे । प- सिद्धान्त इति द्योतयति ( तत्त्वावेदके ति ) ( भत द्रुघ पन्नेमेति ) ब्रह्मणो न्यत्र मुख्यपृ त्यसम्भवस्यो क्ताचेन ब्रह्मचाधिकस्य तच्छक्कायमेव वक्तव्य मितिभावः । एषच प्रतिज्ञालक्ष- शोधनानि न सम्भवन्तीति तात्पर्यम् । अव ततो म्पबा मुख्यरुप त- दोधकावम् सन्मुख्यवृत्त्यवति नियमो विवक्षितः। अन्यत्रामुख्यातेप्युप हिते मुख्येन तत्सबन्धा दनुपहित लक्ष्पता मिति शंकते ( तल्लक्षित- मिति) ( जिज्ञास्यतइति ) जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञायते । लक्ष्यते. " जन्मायस्पत" शी। शोच्यते - गर सूत्रः। (तत्यति ) ज्ञात वपदनिर्णयपरं, नस्य सिद्धत्या लक्षणशोधनेपि' सिद्धप्राये एपच लक्षणशोधनाभ्यां साध्यस्य निर्णयम्य ब्रह्मपदादेव सिद्धया प्र- तिज्ञालक्षणशोधनानां वैयप्पमेवेश्यर्थः। विलीनधिलापनन्यायमाशं- .

·(प्र-बा] शतपणी - चण्डमारतसहिता। नच जिज्ञासादौविधिः, अदृष्टार्थत्वाभावात; पेनपिटपेपणसहेम । निरुपाधि- के ब्रह्मशब्दवृत्तिमविदुषः प्रतियोधनेन सर्व सामितिचेत; किम्मुख्या ममुख्यांया पूत्र प्रस्तुतव्यावातः, सर्वस्योपहित मुल्यवृत्ति विषयबोधनोप " क्याह (नति) जिज्ञासादी सूपकारस्य जिज्ञास्यत्वप्रतिज्ञायाम् , श्रोतुर्यिचारेच । नविधिरित्यर्थः । ननु शाखस्य श्रवणात्मकर म. ननात्मकरवेवा " श्रोतव्योमन्तव्य " इतिविधाना तदर्थवाच्च प्रतिज्ञा. याः कृरत्रं शाखं साधकमेवेत्यवाह ( अदृष्टार्यवाभावादिति ) स्व. यापिदि श्रवणादे एद्वारत्वमेवेप्यते , नतु केवळादृष्टद्वारघमित्यर्थः । पदा (मतदुघत्पनेनेति ) ततश्च सामान्यतोपि ज्ञानाभावा सन्ताने- च्छालक्षणशोधनानि न सम्भवन्तीत्यर्थः। (जिज्ञास्यतइति ) ज्ञातुमि. ध्यतइत्येवार्यः । "लक्ष्यतेशोभ्यत इत्येत छुरयादिसाधारणं । जिज्ञासायनपेक्षास्पादित्यत्रापि जिज्ञासापदं ज्ञानेच्छापरमेव, जिज्ञासादि विषपि ण्यपेक्षाप्रत्याशा तय नोपपद्यतइत्यर्थः । विध्यभावे हेतुमाह (अदृष्टार्यवाभावादिति) विषयवलक्षण्याधीनाया इच्छापा विध्ययोग्यावंच विवक्षितं । येन-विधिना । (सहेमेति) अनुदात्तेत आत्मनेपदवि- धानस्प चक्षिको नुदात्तत्वेपि हिस्करणेना निस्यत्वज्ञापना परस्मैपदम् । यदा-“आषादे" ति विकल्पितणिच स्सहे रेतरूपं, सहिसहिः परस्मै पदी । निर्विशेपटक्षक ब्राशन्दा वातावसिद्ध्या जिज्ञासाद्यनपेक्षा- स्या दित्यत्र शंकते । (निरुपाधिकइति ) निरुपाधिक इरयेत सार्थ- मित्यनेन सम्बध्यते, ब्रह्मशब्दवृत्ति मविदुषः प्रतिबोधनेन निरुपाधि क एवं विषये लक्षणशोधनात्मकं शास्त्रं सार्थमित्यर्थः । विषपभेदमना हाय ब्रह्मशन्दमाचे वृतिविकल्पयति (किमिति) ( पूर्ववति) मुख्य वृत्यायोधनस्यो तरशानसार्थक्पार्थता शास्त्रस्य मुख्यवृत्तिविषयगोचर- रव एयस्यात् , मुख्यवृत्तिविषयश्चो पहित एवेति शाखस्य तदोधनो. पक्षीणत्वेना नुपहितस्या जिज्ञास्यत्वा निरुपाधिके सर्व सार्थमित्यस्य व्या वातइत्यर्थः, अनुपहिते मुख्यवृत्त्यगीकारेण सार्थक्यापादनं न सम्भवति, अपसिद्धांतादित्याह (अनुपहितइति) पढा कथं व्यायात विच प्रस्तुतमित्य बाह (संघस्पति) शास्त्रस्यो पदितविषयत्वेना नुपहितस्या जिज्ञास्यरयात्र ·२*१४ शास्त्रमुक्तावळी । क्षीणत्वात् , अनुपहिते हि लक्षणामेर यदसि, अभिधानांगीकारेवा कि- सार्वत्यादि विक्षिष्टपरब्रह्माभिधान प्रद्वेषेण । उत्तरत्र " अधीहि" त्यादि- वैवश्यं ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थमधीहीत्युक्त लक्ष्यार्थ लक्षणोपदेशस्यासंगतः। : लक्ष्यार्थ मधीहीतितु निरुत्थानम् , कारणाभावात् ; मुख्यार्थवाधादि निश्च- यपूर्वकत्या दमुख्यवृत्तिविज्ञप्तेः तनिश्चयस्यचात्र ततः प्रागसिद्धेः, तसिद्धी वा निर्विशेषावगमे कि प्रश्नेन प्रत्युक्त्यावा। मुख्यार्थबाधोनिश्चितः, लक्ष्यार्थ विशेषश्च नविदितः, अस्मिन्नवसरे- प्रश्नावस्तु । माभूत् । किं प्रत्यक्षेण बाधः! किं वानुमानेन ! तत्र लक्षणा श्रयणीयेति प्रशान्ता नुपहितलक्षणा व्याघात इत्यर्थः । (भभिधानेति ) सिद्धान्त मुल्लध्य स्वरूपमावशल्यंगीकारे न कि- श्चि प्रयोजनम् , नहि विशेषणस्या..शक्यतामात्रेण शक्ये स्वरूपे लक्षणो पपादिता भवति , नाप्यवाच्यत्वश्रुतिः , प्रत्युत विशिष्टश- क्तचंगीकारएव विशेष्ये लक्षणा भवति , सतो न निर्विशेषलक्षणा सिद्धवतीत्यर्थः । यदा • ननु लक्षणशोधनादेः प्राग्नझपदेन निरु- पाधिकस्वरूपस्योरितं नांगीकुर्मः , येना तयुत्पन्नेन तदुक्त्पयोगः, लक्षणया तदुक्तौ जिज्ञासालक्षणादि घेयर्थ्यश्च स्थान , किन्तु निरुपा- धिके ब्रह्मशब्दवृत्ति मविदुपः प्रत्येव लक्षणशोधनादिकम् सर्व प्रव. तेत इत्यगीकुर्मः , ततश्च न पूर्वोक्तदोपाविति शंकते (निरुपाधि काति) निरपाधिकशब्दस्य ब्रह्मशब्दवृत्ति मि त्यनेनवा स्वयः, निरूपाधिको लार्य मित्येत दर्थसिद्धम् । किंच तब कारण : कर्थ च तदभाव इत्यवाह (मुख्याति ) मुख्यार्थवापो मुख्यार्यानुपप- तिः- भौदिशब्देन सम्बन्ध परिगृह्मते, इदं पदं मुख्यवृत्तमिति निश्चयः धारणम् , सपत्र मुख्यार्थपाधादिनिश्चयो हेतुः, तदभाया सदभावइत्यर्थः । ( ततइति ) उपदेशादित्यर्थः । (ततिहावि. ति) उपदेशा मागिति शेष. । (निर्यिशपावगमइति ) जातह- ति शेषः (मुख्यार्थ वाघदति ) मुरुपार्थस्य वृदावस्य साधितान मिथ्यात्वा तस्य मुमुक्षुजिज्ञास्यत्व मनुपपन्नतया बगत मिति भा. वः । (लक्ष्मायति ) अनेन सदयसामान्यज्ञानन् लक्ष्यविशेषनि- शासाच -यभ्यते । (प्रत्यक्षणति ) स्वमतेगेदं परमतेन्वाहन्धिनिरा.

·मतदारणी- चइमारतसहिता । अथतण, अथवा तादृशेनागमेन | नायः अनाद्रियेप्रत्यक्षमाधायोगात् । नद्वितीयतृतीयो । अनुमानम्पनर्कमानस्पच नित्यागमे म्पयितुमयक्त । नचतुर्थः । ननृहतिनगृहयतीतिचाक्यान्तराभावात् । निर्गुणादिराक्य स्तसिद्रििितचेत् . तथापि निर्मुड प्रथः,तरेवनभसितमोगात् । नचना वितमिद्विाय्या,अनिरनिषयमिद्धगतेपामप्यान्यपर्यस्यनस्यमागचात्। आपदविदिनार्यश्रुतित्रिप्रतिपस्यामन्दिहान. कीरभूतनारादविक्षित- मितिपृच्छतांतिचेत्, न तटस्थम्बर लक्षणाभ्यामपि कारणवलक्षयनि- पयाभ्यासन्देहस्यैवस्थापन प्रमानान् । नचनिषिशेपंसारिशेपरतिविमृशताज- गकारण नोक्तयानिर्विशेग्न्यनिश्चयस्मिन्येत् । अपिनुसकारण पाक्षिनस', बनविदादिशब्दकण्ठोक्तच सर्वज्ञवादिकबृहत्वमेवनिर्धार्यत) नवनिदितमुग्यलक्षविभाग शियोममुक्षुभिजियोनिमामान्य तउपचन्यतटक्षणं पृच्छति, सस्था पुग्लक्षणं । प्रश्नवैरत्येपरिहारमागते ( आपातधिनिजाति- श्रुती द्वैताद्वैतश्रुनी, तेवविप्रतिपत्तिः - विरुद्वार्थमतिपादकवचनद्रयो (कीहरभृतमिति) निर्विशेपसविगेपवेत्यर्थः . (पृच्छतीतिचेदिति) त तश्चलदयार्यनिविशेषोरदेश उपपवइतिभावः (लसणाभ्यामिति) घा क्यपरम । बलक्षण्य-अनृतादिव्यात्यात्मसम्वरूप । तटम्यलयन स- विशेपरवकोटि स्वरूपलक्षणेन गिविशेपत्यकोटिश्वसिद्धा, स्परूपलक्ष णस्य तेननिर्दिोषपरत्वस्याभिमानादित्यर्थः । नसन्देहमार प्रत्युत्तरिय रात निश्चयपवेत्याह (नचेति) (सर्वकारणत्वाक्षिप्तमिति) कर्तृत्वा क्षिप्तमित्यर्थः . उपादानत्ववानिमित्तत्वस्यापि तब विवक्षितत्वात् . (स त्यादि) चारणत्वानुपपत्ति लक्षणन्यायमाचिव्या सविशेष श्रुसे- स्सविशेपमेव निर्यायतेत्यर्थः. (ब्रहत्त्वमेवेति) निर्वचनोपहित ब्रह्म गन्दावगतश्चेतिभावः। यद्धा नत्वदभिमतनिरिगेप ब्रह्मशब्दविवक्षित मितिसिद्धचति , फिन्त्यम्मडभिमतं बृहत्त्वविशिष्टमेवेत्याह (वृहत्त्वमेये ति ) सत्यज्ञानादिनापेनापि सत्यवादिकमेव निर्धार्यतेतिभायः। वै पट्येपरिहारान्तरमाशते (नन्विति) अननस्य सन्देहनुलत्वानुक्ते पांतदोषइतिभाः . (तक्षणमिनि) सानिमहिनम्य शर्ग 4 ३ ·... .... शानामुगावळी । आचार्यस्तु एखरिदमाशब्दलश्यनिर्विशेषवस्तुउक्षणमुपदिशतु । तदपिन, मुमुक्षुभिर्जिशास्यनिविशेषगिन्यस्यानिटत्यात् प्रयुत " तमेवंविद्वा " निन्यादिभिगितिगुगविप्रन्यापाररिशिष्टमहापुरषदनस्येवामृत वप्रा सयपाय करणादयाधाय । अतोयथाश्रुतएवमहाशब्दार्थः । निक्तिच. पारक.।" अझपरितृढ़मत" इति । पृच्छतीत्यर्थः । “मलावीही " सस्य महाशब्दपिशितमधीहीत्यर्थइ- तिभाव । पूर्वमनुपस्तिस्य जिज्ञास्मावमाकरप लक्षणायनादि य मसमानतालक्षणयुक्तं । इरानीननुपहितस्य निशात्यायमेवासिद्ध- मतस्तत्रालयाह (तदनिति) यहा यदिमुमुक्षुभिज्ञातव्यं ब्रह्म निविशेषमिति निर्धारितस्यातदा मिशासावास्यस्य ताठगुप्या वर्ग नीयतया असरदमुख्यार्थप्रश्नस्य तदानुगुगत्वान्मुमुक्षुज्ञातव्य प्रमश प्यायःकहति लक्षणयाननसमर्थनं स्यात् , नवसिद्ध , अतः " अधीहि भगवानहो" तिपदंमुख्यायस्यैवप्रश्नपरन् , सथाचोक्तनकारेण प्रभानु पपन्नइत्यभिनायेण परिहरति (तदपिनेति ) (तमेवंविधानिति ) मा. दिगदेन " तमेवविदित्वाअतिमृत्युमैती" त्यादिविवक्षितं । " तमस- न्तुपारे सर्वाणिकपाणी" स्यादिभिर्विभूतिः , महात" मित्यादिभि ईणा," भादित्यवर्ण' " मितिविग्रह. , “ विचित्यकृत्वे" तिव्यापारः प्रतिपाद्यते . (विशिष्टेति) रात्पदेन एवमितिच परतुतविभूत्यादि घे शिष्ट्यपरामर्शादितिभाव.. ( महापुरुषेति ) “पुरुषम्महान्त " मिति चाक्यार्थउक्तः। एचनिज्ञास्यपालोचनया निर्विशेषस्य जिज्ञासानर्थ - मादिभिजिज्ञास्यत्वासम्भवादुपहितस्यैव जिज्ञास्यत्वे ननिविशेषलक्षणे ति. (अतदति) यतोलाकारवाभिमा शब्दस्वरूपपयालोचनया मु. ख्यमृत्यभावे साधुत्वानुपपते रत्वन्मते मुल्यवृत्तः क्वाप्यस-भवाच्च त । न्नूल लक्षणायाअनुपपत्तिः, यतश्च लश्यत्वाभिमत जिज्ञास्थस्यरूप प- यालोचनयोपहितस्यैव जिज्ञास्यत्ये लक्षणायामसम्भव. , अतः । “बृह तित्यत्ति तस्मादुच्यतेपरब्रह्मे " तिश्रुत्युक्त प्रकारएव महाशब्दार्थ- इत्यर्थः । सर्वतः - रावस्मात् , अनवधिकातिशय वृहदित्यर्थः । यद्वास सः- सर्वप्रकारेण , ग्रूपतोगुणनो विभूतितश्चेत्यर्थः । अत्र तत्वटीका यानुन् " यत्सायगिकी निरुक्तिहणत्वमप्याह " हतियति त- .

·" . [प्रया मनपणी - चण्डमारनमहिना। इंटरमभिप्रेशभायत ॥ ब्रह्मशब्देनचावभावतो निरस्तनिरिटदो- पोऽनायिकातिशयासंयल्ल्याणगुणगण पुरुषोत्तमोऽभिधीयत" इति । अभिधीयते - मुत्ययात्यागोथ्यते । अनेनामझमनेवविधश्चकिमपिनटो- तिवदतांसगा मन्या निरासोभाव्यः । विशेषणद्वयेनचनापुरुषोत्तम- स्मादुच्यतेपखो" ति . पौराणिकोपप्रतिदिः वृहत्वाद्वंदणत्याच तो यभिधीयत" इति जोवलीपर्दन्यायादिति नविरोधा, तेनानव- विकालिगम वृहत्वमेव ब्रह्मादायकत्येके, अपरेतु वृहत्त्वच क्षण- स्वमन्यनवाधिकातिशयं महाराहार्यः “बृहति हयती " तिथगभि. धानस्वारस्यात् , “वृहत्वाइपत्याये" ति सनुययम्बारस्यात्याच क्षते , वयन्तुमः विराधाभानुभयथान्याचश्मद" इति । अत्रहण त्वं वृहत्वान्तर्गतमेवायों नथ्थगितिप्रथमपक्षः , वृदन्वं तदनन्तर्भूतं , हणत्यय समुचितमर्यइति द्वितीयः , वृहत्वान्तभविनापि धुंदणाया- धः ररकोणापि तत्रापि समुञ्चितनति तृतीय. , प्रतिपाद्याकार - दानवीनकर , नव गोग्लोवईन्यायात्सवोचः। तस्य पदान्तरविष- यत्वात् , अतउभरथा प्यों Jहणत्वगितिभायः। " क्षरन्धमृत "मि स्युक्तमुपादयन्नेतद्वादमूलभूतं भाष्यमाह (इदंसर्वमिति ) प्यार तमय ब्रह्मगन्दार्थः . इसमभिप्रत्याभाप्यतेति वाक्याभ्यामयमर्थ श्रुतो म तसेतिग-यते । इदश्चभाज्यं प्रकाशितमाचार्य. , " प्रथविशेषणेग सा भारतोनिरस्त निसिलोपत्वादयमेव घागन्दवाच्य. नान्यः । नदि- कारागृहनिगळितपत्र, तन्मोचनार्थमभ्यर्थनीयः, अतोमुमुपास्यपरनि बासासूवस्थ बलादेन. पुरुपोरामएवार्थ सामाभिधीयत इत्यत्र- गम्यते। द्वितीयविशेषणेन " यस्मिन्मयुज्यमानेतु गुपायोगस्तुपुप्यालः। तत्रैवलुरूरतोपमन्य समुपचारत " इतिन्यायेन गुणदापि वृहायशब्द शक्तरसाचस्तिष्यतीति शब्दशक्तः पुरोत्तमपयाभिधीयत इत्यवग- म्यत" इति . ( अनवनामकमिति) सन्निरातकाररतु वेदान्तविजये माबितोस्माभिः . (विशेषणदयनेति)"ब्रह्मपरिसवंत " इतिग्रम शाइनिरुक्तिः, “यत्माक्षरमतातोह मशरादपिचोत्तमः। तोमिलो केवेदेच मथितःपुरुसोनम " दतिभोगमशम्दानिरक्तिः । एतेन एक- , ·. . भानगुतायळी । शम्दयो. मिनिरपव्ययते ॥ इति करिताकिसिंहस्य ननस्यतनम्य श्रीमद्रकटनायस्प वेदान्ताचार्यम्य कृतिषु शतान्यां प्रमशब्दवृत्त्यनुपपत्तिमदः प्रथमः ।। पोत्तमगहा नकर्मधारयः . उत्तमगादम्य पूर्वनिपातमसदनात् । नचप छीसमासः , " ननिर्धारण" इतिनिधात् । नापिसप्तमीसमास. ," निधारण " इति निषेधादेव । नयवाच्यं पप्ठ्याण्यायं समासनिधान सतम्याइति विशेषाभावेन सप्तम्यामपि निषेधात् । धन्यथापष्ठीसप्त- मीसमासयो रुपतोतश्चभेदाभावेन निषेधानर्थयात् , अतोनावयवार्थ निशक्तरसम्भवा स्केरलाइएवायमश्वकर्णादिवत् । सदिदमाइ "5. यातु कामंपुरुषोत्तमोस्तु" इतिनिरन्तम् , " यम्मात्क्षरमतीतोहमक्ष गदपिचौसम" इत्यादि निरुत्तयनुसारेण "पंचमीविभक्त " इतिविदि नपंचम्याः "पंचमीभयनत्यत्र" पंचमीतियोगविभागासमासोपपत्ते । यो- गविभागश्न "ताटपिपरम्तपर" इतिभाप्यवास्यादवगम्यते । विस्तर- स्तुवेगन्तविजयद्रष्टव्य । इतिश्रीवालालतिलक श्रीनिवासराचार्य पादसेवासमधिगत प रावरतन्वयाथाल्येन तदेकदेवतेन तच्चरणपरिचरण परायणेन तत्मा दरम्बमहाचार्यापरनामयेपेन रामानुजदासेन विरचितायां शतदरणी. पाल्याचदमारुतापायां ब्रह्मवृत्तिनिरूपणनामप्रथम कन्धः । ... ॥ प्रथमवादस्संपूर्णः ॥

·मनपणी चम्ममारनमहिना । ॥ श्रीमनेरामानुजायनमः ॥ ॥ श्रीमतनिगमान्तमहादेशिकायनमः ॥ द्वितीयवादः .... भयस्वात्मकभासस्य निर्विशेषम्यदुष्यतः । विशुद्रस्यापिजिज्ञासा- परेटाप्रतिपिम्यते ||.... यदाहुः - ब्रह्मराब्दनिदिष्टं विचार्य, पदार्थनिरूपणानन्तरं वाफ्यायनिरुपणस्यौचित्य भाप्यक्रमस्यानु- रोद्धव्यत्वंचाभिनेत्याह (अयेति) वादार्थसंग्रहाति (स्वात्मेति ) कर्म- स्वाभावात्सामान्यविशेष वदनदयविषयत्वाभावेन हेतुफलाभावान्जिज्ञासा नौरपद्यतस्याह (स्वात्मकभासस्पति ) स्वप्रकाशस्यैव स्वगतसामा- न्यविशेपरिपपरवन हेतुफलत्वेस्तामित्यवाह (म्बात्मेति ) स्वपमेचामा स्वारमा जिज्ञासासमानाधिकरणयोरेव सामान्यविशेषज्ञानयोः हेतुफल भावात्म्बमकारयैवात्मत्वेन सामानाधिकरण्यासम्भवात्साध्यत्वासम्भ. पाच नहेतुफलभावः । किश्च निर्विशपत्वाच्च सामान्यविशेषयोरभावन नजिज्ञासाहेतुफल सम्भवइत्याह (निर्विशेपस्येति) किमविद्योपहित. स्यजिज्ञास्पता उत विशुद्धस्य, नाद्यइत्याह (दुप्पतइति) मिप्याविप. यकज्ञानस्य निवर्तकत्वासम्भवेम इप्पमाणत्वासम्भवादितिभावः । द्विती यादूपयति(निशद्धस्येति) विशुद्धस्यज्ञप्तिविषयत्वाभावादितिभावः । निर्वि शेपस्वत्यनन्तरं माणइतिशेप. । स्वात्मकभासस्य निविशेषस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा या परेप्टा सादुप्यतोविशुद्धस्यापि प्रतिषिभ्यतइत्यन्वयः । जिज्ञा सामा सण्डयत. ब्रह्मजिज्ञासाखण्डन नानिष्टमित्याशंक्याह (परेति) ययालोकंब्रह्मण्यपि तस्याइष्टत्वात् , अन्यथानारम्भेण शास्त्रोच्छितोरेति भाव । अस्मिन्वादे जिज्ञासानुपपत्तिर्विचारानुपपत्तिवी प्रतिपाद्या , म न्यतरार्थत्व अन्पतरनिरसन मार्थ विचारानुपपतिपक्ष जिज्ञासापदं विचारपरम् । हेतुफलाभावाजिज्ञासानुपपत नतासाध्य विचारसम्भवइतिवा तात्पर्य । ब्रह्मपदादेवनह्मणः प्रताते. विचारानुप पन्नइत्यभिप्रायेगोक्त (शनिर्दिष्टमिति ) (विचार्यमिति ) जिज्ञासानु पानिपक्षे विचारफलक जिज्ञासाविषयहरयर्थः। विचागनुपपत्या तत्फल अत्रच - ·.... [२-या शतद्पणी - चण्डमारुतसहिता । तच तत्रप्रमाणोपक्षेपण । प्रमाण निर्विषयं न निरूप्य। सनियवे तद्विपय चादृश्यत्यभिध्यान्वजटत्वादिस्त्रोक्तानिष्टापत्तिः । स्वरू- पप्रकाशएबहेतुः फलश्चजिज्ञासायाइतिचेन्नः तस्यास्तदुभयसामानाधिक- रण्यनियमहटेः । स्वरूपप्रकाशस्यच तदेकाधारताभागात् । अनादेः प्रकाशस्यचनिरपेक्षहेतुत्वे जिज्ञासानादित्यप्रसकेः ।.... दर्शितः । भादिपग प्रकाशानात्मकत्वं गृह्यते , तेन त्वरूपकमकाश.म. स्पर प्रकाशत्वेन ध्यायातःप्रदागितः । विचारानुपपलिपोतु अस्तु जि ज्ञासापपतिः विचारानुपपत्ती किमायातमित्यवाह (जिज्ञासापूर्वकमि ति) तथाच जिज्ञासापासम्भवे तत्ताध्यविचारो नोपपद्यतइतिभावः। विचारानुपपती हेत्वन्तरमाह (तञ्चति ) मानगोवितिकर्मचम्माच सामान्यविशेषवेदनदयविरपत्वं, तथापि स्वरूपप्रकाशस्यैव स्वगतसा- मान्पपिविषयत्वेन हेतुफलभावाजिज्ञासोपपद्यतइति पूर्वोक्तव्याना- तारिहारंशङ्कत (स्वरूपति ) ज्ञानमात्रस्यैव हेतुत्वंफलत्वञ्च, नतुसामा न्यविशेषज्ञानयोगौरवादित्येव काराभिप्रायः . (नेति) अन्यथा यज्ञदत्ती- पसामान्यज्ञाना देवदत्तीयविशेषज्ञानफलक जिज्ञासाया विष्णुमित्रजन नापतिरितिभावः। यद्यपि हेतुभूतज्ञानस्य जिज्ञासासामानाधिकरण्य . नियमोनास्ति महमितिस्वमकागादेव नित्यत्वादिनिज्ञासादर्शनात् , थापि अहमितिनतीतिरन्त-करणाकारवृत्तिरिति यन्मतं तदनुसारेण त दुभत्युक्तं । स्वभिन्नविषयजिज्ञासाभिमावणवा तदुक्तम् । हेतुफलत्य. योस्सामान्यतो दूपणमुस्त्या प्रातिस्विकन्दूपणमाद ( अनादे प्रकाश • स्पेत्यादिना भनादित्यभङ्गादित्यन्तेन) किंस्वरूपप्रकाशो निरपेक्षपव- हेतुरुतागन्तुक सहकारिणमपेश्येति विकल्पमभिमेत्य प्रथमेदूषण- माह (अनादेरिति ) अवजिज्ञासायदि निरपेक्षा अनादि प्रकाशजन्यास्या दनादिस्त्यादित्यापादनं विवक्षितन् , तेन नापायापादकयोपविकर- ण्यम् । ननुजन्यत्वानादित्ययो विरुद्धाधेनव्याप्तयभावात कथमापाद्यापाद कभावः नच प्रवाहानादिरवमाद्यम् , क्रमिकोत्पत्तहिप्रवाह', निर पेक्षजन्मत्येच पिळम्बतोरभायेन एकमयुत्पत्तिकालएक्यापयत्यु सतेरावस्यकत्वन प्रवाहस्वातिः । नव निरक्षजन्यावादिनो धारा वाहिक स्थडे ज्ञानम्य उत्तरज्ञानम्प्रतिपर्वजिज्ञासाया उत्तरहेतुत्वं व अ ·.... शाप्रमुसापळो । सापेशवयथादर्शनम् स्वरिषयवेदनापेक्षणात् । पतुंशस्थमितियेन, जिज्ञासा यदि प्रकाशानन्तरभाविनिरपेक्षप्रकाशन न्यात्माता प्रकाशसमवधानक्षणोतरक्षगवति प्रागभावनतियोगिनीस्या त् , पोयदनन्तरभाषि निरपेक्षपजामः सतत्समवधान सगातरक्षण- नि मागभावनतियोगो नभवतीतिव्यातरिति तात्पर्यात् । तस्ययप्रकाश स्वादिवात् तत्समधानसमेतरक्षगदि मागभावप्रतियोगित्वाभावे भनादिरवयवस्पतो त्यभिनायेणानादेः प्रकारात्युक्तम् । प्रकाशोयदि जिज्ञासासामग्रीय पर्यायधिकरणंम्यात् स्वाधिकरणक्षणान्यूनसहचाक- जिज्ञासाविकरण क्षणकःस्थात् , जिज्ञासामागभावाधिकरण क्षणाक्षण वीनस्पात , निज्ञासानागभावाधिकरण क्षगदयवीनस्यात् , यद्यत्सा मगोपायधिकरणं तरस्वाधिकरणक्षणान्यून सङ्ख्याकतदधिकरण- क्षण, तत्मागभावाधिकरण क्षणक्षणवर्तिनभवति, तत्प्रागभावाधिकार नक्षगदपवर्ति नभवतीतेिच व्यतिरितिवातात्पर्य । शत्रच द्वितीयादय- उकी: मतिबन्धाभाव कारणत्वमतेन । अनादिपदम्य पूर्ववदवायो जनन् , तथाच निरपेअस्वकारस्यानादेः कारणत्वमेव नस्यादितिभा वः । यदा प्रकाशतिरनन्य जन्यत्वाभावे अनादित्वस्यादिति विवक्षितं तत्कुतइत्यपेक्षापामुक्तं (अनादेरिति ) ततश्चानाद्युत्तरजन्य जन्यवाभावे भनादित्वमितिव्याते रात्मादौदृष्टयेन अनादिप्रकाशोतरभावि (जन्य) जन्यत्याभावे अनादित्वस्यादिति । नचजन्पत्वाभावस्यैव व्याप्यत्वेशेष- चैपर्यम् , अखण्डाभावे तद्भावात् । यदानन्यत्वाभाचे प्रयोजकोजन्य जन्यत्वाभावः, तत्रानायुतरजन्य जन्यत्वाभावइतिभावः । यदानिरपेक्षा• नादिजन्यत्वोक्तिजिज्ञासाया अनादित्वेपर्यवस्मति , यस्मिन्कालेकार्योत्प- सिरभिमता ततःप्रागपिकार्यम्मात् कालयोर्विशेपाभावात । एवंपूर्वपूर्वका लेगोत्यापादिते निरपेक्षानादिजन्यत्ववादिना पूर्वकारणाभावोनवस्तुंश. पइति अस्यादनस्यानुद्वारादित्यर्थः । एवंचानादित्वसिद्धजन्पत्वमेव. नसंभवतोतितात्पर्य . (यथादर्शन मिति)जिज्ञासायासमानविषयधर्मिज्ञान- जन्यत्वस्य लोकदर्शनादितिभावः । ननु यद्यपिधर्मिविषयज्ञानं लोकेद- श्यते तथापितस्य धर्मिविषयज्ञानत्वेन नहेतुत्वं किन्तुर्मिज्ञानत्वमात्रेण हायवात् , तथाचम्वरूपप्रकाशराव हेतुः, नचानादित्वममक्तिः साप- ·[२-या] शतपणी - चण्टमारतसहिता । प्रागमिद्धस्य नुख्यकार्यवयोरन्यतरप्रसङ्गात् प्रास्सिदस्यकठया - योगात् । फलत्वेचानादित्वभङ्गात् । उपहितरूपेणवेदनद्वय- विषय बाजिरासास्यादितिचेनः हेनोरुपहितविपयन्याभ्युपगमेऽपिफन्ट - स्यतयाचेभ्रान्तिापातात्. भान्तेश्चातपायवानतदर्थप्रेक्षावतांग्रारंभः । श्रान्तिमेवप्रमितिमन्यमानेस्मासंपायेतिचेन्ना परीक्षकेभ्योऽपिप्राथमिकना- न्तिप्रमावव्यासायिनामेवप्रागल्भ्यप्रसङ्गात् । सरूपव्यतिरिक्तं कृमिथ्य लि प्रयोजकशिक्षणविरोधात शस्वतस्यजिज्ञासाहेनुत्यात , अपेक्षणीपथसहायएचेतिचेन्न, स्वरूपम कानवतस्यज्ञातत्वन संगयस्यैयानुपपत्तेः । फलस्वदूषणगाद (प्राग- सिद्धस्यत्यादि) प्रागसिद्धस्योत्तरकालमसत्त्वतुच्छत्यं सत्त्वेकार्यत्वमिति भावः। प्राक्सिद्धत्वपशे सिद्धत्वकलत्वयोः परस्परप्यावातमाह (प्रा- विसद्धस्येत्यादिना) अनादिपप्रासिद्रपरम् । यद्वा स्वरूपप्रकाशस्य फ लत्वेदूपणमाह (फलरवइति ) अनादित्वभवाचायन्वयः । एतेनानुदित पदमूचितव्याघातोदर्शितः । एवंस्वरूपप्रकारात्यैव हेतुफलभावासम्भ वेन्बयन्यतिरेकाभ्यां जिज्ञासासमानाधिकरणयो सामान्यवियज्ञान योहतुत्वंफलपश्चेतिस्थितन् , तबशङ्कते (उपहितरूपेणति ) अविद्योपहि- वरूपेण .(घेदनद्धयेति) मुमुक्षुपास्यत्वेन सामान्यवेदन, जगत्कारणत्वा दिनाविशेषवेदनम् , (नेति) निर्विशेषस्य जिज्ञास्यत्वभापत्तेरितिभाव . (अभ्युपगमेपीति ) फलस्यानुपहितविषयत्यावश्यम्भावात् सामान्यविशे- पवेदनयोस्समानविषयत्व नियमाञ्च हेतोरप्यनुपहितविषयत्वमेव वक्त - व्यम् . धम्क्यमावेण समानविषयत्वाद्धेतोः उपहिव विषयत्वाभ्युपगमे पीत्यर्थः, (भ्रान्तेश्वासपाच त्यादिति ) तत्वज्ञानसाध्यत्यान्मोक्षस्येतिमा यः। परीक्षका:-विचारशास्त्राधिकारिणः । प्राथमिकभ्रान्ति.-म्पश्चनमः । (प्रागल्भ्यमसदोदिति) निरर्थकापासवैधुर्यावधिक धान्यसम्पादनाति भाषः . (स्वरूपेति) प्रमात्वचाविचारमवृत्तावपि विचारदशायामेव कृत्स्म्रमिथ्यात्वस्य शिक्षितवन तत्रममावद्विनिवृत्ते स्तदुत्पादनार्थमन ननिदिध्यासनादी प्रवृत्ति स्यादितिभावः । यद्वा चामते नित्यानित्यय. स्तुविवेकदशायामेव ब्रह्मातिरित्तमित्यात्यज्ञानस्य जातस्यात् अषणादी- ८ ·गावमुक्तधपळी! निन्यगृतेऽपिसमाधिपत स्वागासाशिवगामा वासाध्यमिनिचेन्न तयों रपितसम्पन्चेसिद्धत्यात् । धर्मवेसन्यामध्यावरिक पक्षोभात् । . प्रवृनिनस्यादितिभावः । स्वरूपस्ययफदाये माक्सिद्धस्य फलत्यायोगा- दितियषणमुक्तं तत्रपरिहारंगहूते (नित्यति ) ज्ञानस्यसिद्धत्वेपि तद्- पावछिन्नम्यासिद्धत्वा जिज्ञासासम्भवत्येवेतिभावः । प्राप्तामातविवेक नधर्मस्यवेच्छा, साचन जिज्ञासा , समाधौतृतादृशज्ञानस्यासिद्धत्या जि नासत्यभिप्रेत्याह (नति ) ( सत्पत्येति ) धर्मस्प सत्यत्वेअद्वैतहानिः,मि ध्यात्वतदर्थभेक्षावत्मवृत्यनुपपत्तिः , नहिमिप्यावम्त्वसहमानोमुमुक्षुमि. थ्योत्पादनाय प्रवर्तत । नचवेशद्यादेरविद्यानिवर्तकाचा स- युपपतिः , तस्यनत्वनानिवर्तकत्वात् । ज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तकमि तिहिपुमाकमुद्योपः । तन्मात्रविषयकज्ञानमेव निवर्तकं नतुधर्मदत्तिवेत्त- हि तस्यज्ञानस्यानादित्यादनादि निवृत्तयारनिः। म्बमात्रसाविज्ञानं पूर्व नास्त्येव सर्वसाक्षित्वादितिचेत, हन्तकिमिदानी तादृशज्ञानमुत्पद्यते । स्व मात्रसाक्षित्वमुत्पद्यतइतिचेत् , तहितदेवाविद्यानि वर्तकमितिपर्वसित म् । ननुम्बमात्रसाक्षित्वमविद्या निवर्तकतावन्छेदकमितिचेत? शुक्या विज्ञानस्याधिष्ठानातिरिक्त विषयस्यापि निवर्तकत्वदर्शनेन अधिष्टानमा अविपयत्वस्य निवर्तकतानवच्छेदकस्यात् । अधिष्टानतत्वज्ञानत्वेन निवतं काववाच्ये प्रकृतेचाधिष्ठानतत्वज्ञानस्यानादिविनाभ्यासएवनस्यात् । न नुतरवसाक्षात्कारमा ननियतकं, तीरस्थवृक्षादायूध्वांनत्व साक्षात्कारवि घमानपि जलेअधोगत्वभ्रमात् । तथाचारोन्याविषयकाधिष्टान तवसा • क्षात्कारत्वमेव निवर्तकतावच्छेदकमितिचेन्न, तवोग्रिवतत्वज्ञानानिवर्व- स्वादधोनत्यभ्रमस्य, उपाधिनिवृत्तचैवतनिवृत्तः, अन्यथापूर्वमूर्धानावमा घसाक्षात्कारसम्भवेन तदनन्तरमधोगत्व भ्रमाभायमसङ्गात् , विशेषाद गंनजभ्रमस्येव तत्वज्ञाननियत्यत्वात् । किश्वारोप्याविषयकाधिष्ठानसाक्षा स्कारत्वमानं निवर्तकतावच्छेदक? उतारोप्याविषयकाधिष्ठान तत्वसाक्षा- कारत्व! नाद्यः, इदमितिर्मिज्ञानानन्तरं रजतभ्रमानुदयप्रसङ्गात् । दि तोकिमधिष्ठानतन्वन्नाम? किमधिष्ठानस्वरूपमेव , उतागप्यविध्याका ·. मनपा चढमाग्नमहिना। अनिरिताराप्रकागाय, तस्मिन्न यामपरिसत्य नियम मालिगिनिरटोनिश्मिरेचक इटानीप्रकाम्यामार कर्यचनिजामा | डट रिमितिमाकयमितियामास्थात् , सत्रयथायथरिदिनानिदिनाफारमेटोटु स्त्यन, सन्नावग न्यनगन्योनसल्याने रूपाभ्यातदयोगात् र. नायः उक्त टीपोटव । नद्वितीय निर्वमत्रह्माणिधिरोध्याराभागत. मनुपमेर ब्रह्मणिविरोग्यासारइतिचेत् । कि विरोधियायधिररण्प. तदभानरूपररवार नाय प्राणोनिरधिारणत्येना विरोधितापत्ते । नदि सोय शुक्तिवादरविरोधितापतेः । ननुतवान्यधिष्टानम्वरूपारोन्याभाषण घविरोधीतिचेत तहदिन्नाधिष्ठानज्ञानेसति अध्यालाभारपसद्भात् । गि श म्बमासाक्षित्वदीतरासाक्षित्वेसति साक्षिय, तयाचेतरेपामभास मानतया प्रपश्चयनम्यात , प्रतिभासमानमत्तारवान्मिय्यापदार्थम्य । ननुयुगाव सनमुक्तस्तदशाराप्रपश्चाभावइष्टइतिचेन , इवरारिपयत्य - म्यापिमिप्यारेन तदानासपातपा इतराविषपाचस्पर व्याघातात् । इसरापियवा पतिलग्पाविद्यादनिवृत्ततया विचारसाध्यज्ञानस्य वैयर्य प्रसदाच । चायपक्षे दृषणान्तरमाह (अतिरिक्तति) अनातिरिक्तपदता वातिरित्तापरमानह्मण स्वतोपगेशतया प्रत्यक्षम्य तत्समानारत्व म्पच साध्ययायादितिभार. (सम्पति) वरूपधर्मनिरल्पनेत्यर्थ । स्वकरपक्षे विवालविज्ञानाभावेन ज्ञातातिरिक्तता उताशभेदेनेतिथि कल्पमभिनेत्य प्रयमपक्षेदूषणमाह (नियेति) द्वितीयेपणमाह (निर गाति ) धोटोपनाद (निपिइति ) मिप्पाभूतविशेषपक्षन्तु "फ लम्यतयावैभ्रान्तित्वासातादि " त्यनेननिरम्तइतिभार । यमियतामन्य न अनुदितानस्तमितस्वरुपंक प्रकाशमिन्यनेन सूचित यावातोति । अयम्घमासाशिवर वैश्यस्यवासाध्यत्वेपि जिज्ञासानोपपद्यतइत्युपपा. दयनशेषशून्यमित्यनेन सूचितव्यायातदर्शयति (कयक्षेत्यादिना) जि शासाहोदतिमिपामारावा क्यमित्यागराजाभवतिः एतदाकारमश्नयों ग्यविषयाभरतीत्यर्थ . (सम्वति) प्रवदयविषयपीत्यर्थ । विदितावि दितासारभेदाभाशेप इदरिमित्यादिवभाम्वित्यमाद (रत्नेति ) रक्षा व बातम्यागाभाग ने सन्मालभोनोपरयो । कृन्तानगोहत्य भान पारिशानुगान । (सदयोगादिनि ) इदरिमित्यानित्यायो ·२-या शनपणी चाटमाग्नमहिना । योग्याश्रयेब्रह्मण्यसंभवः । किश्वब्रह्माणिजगत्कारगत्वादिदैतनिश्चयादेवनद्वै- तकोटिकसन्देदः।नचपारमार्थिकद्वितीयवत्वादिनासन्देहः। कोट्यप्रसिद्धः प्रपश्चसत्यत्वमिष्यात्यकोटिकरसन्देहेपि नवानिज्ञासापाइदंकिमित्यादिप्र- श्रम्यच ब्रह्मण्युपपत्तिः, तम्यवाह्मविषयकसन्हाभावात् । तदेतत्सर्वम. भियोक्तं- कयजिज्ञासत्यादि। किक्ष मायमिका तसाक्षात्कारादेवाविद्यानिवृत्तीकुतस्सन्देहः ननुभदवासनयाप्रतिवन्धानप्राथमिकसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्तिरितिचेन्न , ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वेहि ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तमित्यनुभवोमानं । तवश्ववेदा- न्तवाक्याब्रह्मज्ञानेजाते ब्रह्मज्ञानेनग्रह्माज्ञाननिवृत्तमित्यनुभवस्य दुरपदव- खेन प्राथमिस्त्रह्मज्ञानम्मप्रतिबन्धासंभवात् । प्राथमिकब्राह्मज्ञानमात्रात्सं. सारनिवृत्तरदानन तदनुवृत्तये तदुपादानाज्ञानानुवृत्ति राश्रयणीयेति- चेत्, त्यन तर्हि संसारस्याज्ञानोपादानत्वं । यच्च तत्वज्ञानस्यप्रतिबंधा- दज्ञानानिवर्तकत्वनिदर्शनं विशेषदर्शने प्रतिवन्धानप्रतिबिंबभ्रमनिवर्तय- तीति, तन्न, तबविशेपदानस्यतन्निवर्तनायोग्यत्वात् । ननुविशेषदर्शन- विषयविरुद्ध विषयभ्रमात्वमेवनिवर्त्यतावच्छेदक,विशेषादर्शनजन्यभ्रमत्या- पेक्षयालधुत्वात् . विरोधस्पनियमघटितत्वपि जन्यत्वस्यानन्यथासिद्ध- त्वादिघटितत्वेन ततोपिगुरुत्यादितिचत्र, चंद्रमादेशिकत्वदूरस्थपर्वता- ल्पपरिमाणादिभ्रमेश्यभिचारात . तद्भमस्पसोपाधिकरवाभावेगपाधिरूप- प्रतिबन्धकाभावात् । नन्ववच्छेदकलापवानुसारेण तत्रापिदूरस्थत्वा- दे:प्रतिबन्धकरवंकल्यतइतिचेत्तन्त्र, विशेपदर्शनमन्तरेणोपाधिनिवृत्त्याव्या- सङ्गादिनावानिवृत्तिम्यःव्यभिचारेण तस्यतवच्छेदेन निवर्तकरयाभावात् नचीपाधिनिवृत्यायनिवर्त्यत्वेनविशेषणान्नव्यभिचारइतिवाच्य, उपाधि- निवृत्त्याद्यनिवार्य सोपाधिकभ्रमस्यासत्त्वेन तदर्थ प्रतिबन्धककल्पनांवय ध्यात् . किश्च उपाधिनिवृत्तीत्यादिना उपाधिनिवृत्यनिवत्यत्वव्यासङ्गानि- वय॑त्वादिकंहिवियक्षितं, वत्रचीपाधिनिवृत्त्यानवयावस्थानविशेषादर्शन जन्यत्वमेवनिवेश्यतां लापवात् , उपाधिनिवृत्त्यतिवत्यंत्वस्य उपाधिनि- वृत्तिजन्यनिवृतिप्रतियोगित्वाभावात्मकतग निवृत्तिप्रतियोगित्वाभाव- प्रवेशेन गौरवात् । किश्चैवं विशेपदर्शनविषयविरुद्धविषयभ्रमत्वमिति विशेयभागोपिनवक्तव्यइतिलाघवं । ननुच पक्षद्येषिव्यासङ्गादि तत्तद- नेकानियत्यावविशेषणेगाग्वा दिशेनाममवहितमामप्रथनिवत्यत्व- ·भावमुक्तावळी । मंयधिशेपणं । ततश्च पूक्तिलाई स्थितमेव । नवमपि प्रतिबन्धक लनायर्य, सोपाधिकभ्रमस्योपाधिनिवृत्तिनिवरयंत्वादितियान्यं, यत्र- विशेषदर्शनसमकालोत्पनिकोपाधिनिवृत्त्याभ्रमनियुतिः तत्र विशेषदर्ग- नासमवहितसामग्रवनिवार्यभ्रमावस्यसत्त्वेन उपाधिकालीनविशेषदर्शना- दनिवृत्त्यर्थप्रतिबन्धकल्पनात् । नचविशेषदर्शनस्य विद्यमानस्यापिभ्रम- निवर्तकरये विमतिपत स्तदसमवहितसामनयनियर्यत्वानिश्चयान प्र. तियन्धकल्पनेतियान्यं, विशेपदर्शनासमयहितत्वेन विशेपदर्शनासमान- कालीनत्यस्यविवक्षितत्वादितिचेन्न, विशेषदर्शनकालीनविशेषादर्शनज- भ्रमत्वस्यैव विशेपदर्शनासमवहितसामनयनिवत्यविशेषदर्शन विषय विरुद्धविषयभ्रमत्वापेक्षायालपुत्वेनावच्छेदकरवात् निनु तर्हि विशेषदर्श नकालीनविशेषदर्शन विषयविरुद्धविषयभ्रमत्वमेवावच्छेदकमस्तुलाघवा- दितिचेत्र, विशेपदर्शनोत्तरकालोरपनसोपाधिकभ्रमस्य विशेषदर्शनंवि. नान्युपाधिनि वृत्त्येवनिवृनिदर्शनेन व्यभिचारेण तस्यानवच्छेदकत्वात- दर्थमुपाधिनिवृत्त्यनिवपत्वनवा विशंपदर्शनासमानकालीन सामनयनिव- यंत्वनवा विशेषणेगौरवात् । किश्च विशेषदर्शनविषयविरुद्धविषयभ्रम- त्वम्यावच्छेदकरवे संयोगाद्यवच्छेदकमूलायवच्छेदेन संयोगाभावभ्रम- स्य तदवच्छेदेने संयोगवत्त्वव्याप्यदर्शनानिवपरवापत्तेः, विशेपदर्शन- विपयगृलादिगवधर्मविरोधित्वाभावाद्भमविषयसंयोगाभावस्य । आमघटे रक्तभ्रमस्यच रक्तस्वाभावनिरूपितकालिकव्याप्तिमादाय यदामत्यादि. विशेषदर्शनं तेनानिवयत्वापतिः, विशेषदर्शनविषयामत्यादिविरोधि स्वाभावाद्धमविषयरक्तत्वस्य । पाकानन्तरं तत्रैवरक्तत्योत्पनेः । विशेषा- दर्शनगन्यत्वंतु तत्राप्यस्तीतिनास्मन्मतेदोपः । नचविशेषदर्शनविषयेण. सहकस्मिन्काले एकावच्छेदेन सहानवस्थापिविषयकनमत्वमेवावच्छ- दकमितिदोषद्धपनिस्तार, एतदक्षत्वादेर्मुलावच्छेदेन संयोगव्याप्यत्व. ग्रहे तद्दनस्यमलावच्छेदेन संयोगाभावभ्रमविरोधित्वात् , तत्रचेका बच्छेदेनसहानवस्थायित्वस्थाप्यभावात् । पटत्वम्यचदशाविशेषे रक्तत्वा- भावव्यायवग्रहे तदर्शनस्यतदशायां सतत्यभ्रमविरोधियात् , तवर्च. ककाले सहानवम्थायित्वस्याप्यभावात् । किश्च स्वन्मते स्फटिकत्वादि- विशेषदर्शनेन लौहित्यभ्रमम्यप्रतियिवस्थलाइव निवर्यत्वंया, तत्रय ·। २-वा गतदपणी चटगारनसहिता। परपरासययन रहित्यस्यम्फटिकसत्वाद्विगंधाभान्निनिवतरताम्यत । नगपाधिनिवृत्त्याचनियरयवादिना नविशेष्यते, किन्तु विशेषदर्शनाव्य. वहितपूर्वक्षणवर्तित्वेन, अतोनगौरव । यदप्युक्त "विशेपदर्शनविषयविम- विषपभ्रमातम्यायन्दमत्यदत्यादि " तदपिन, विशेषढयनयिपयपटेन व्याप्यत्वेन गृह्ममाणब्यापरस्प विवक्षितत्वात् , प्रतक्षयम्यसयोगवि- पोल्यारक । यदरि"किश्चतन्मते इत्यादि तदपिन भ्रमविषयसंबधेनाव रोधित्वस्यविरक्षितस्यात् , भ्रमविपयसाक्षात्सम्बन्धेन लीहित्यम्यापिस्फ- टिकस्यादिविरुदत्यादितिचेत् । उच्यते , यत्रतोपाधिषभ्रम द्वितीयक्षणी स्पनोपाधिनिवृत्तिमाग तृतीयक्षणभ्रमनिवृत्ति- तत्क्षणण्ववियोपदर्शन- चोत्पद्यते तद्भूमउक्तनिवरयंतावच्छेदकस्य सत्त्वेनव्यभिचारात , तदर्थ- विशेपढनाग्यवहित पूर्वक्षणात्पत्तिकत्ववक्तव्यम , उत्पत्तिअस्वसमान- कालीनरदाय प्रतियोगिकवतानाधारसमप सम्पधः अपरहितत्ववि विशेषरशंनानाधिकरण क्षगानन्तरितरवम् । पूर्वक्षणश्चमागभावारच्छि। ब्रक्षण. । व्यापावच प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्न स्स मानाधिकरणात्यन्ताभावा प्रतियोगित्वम् । तथाचरिशेपदर्शन क्षणान्य वहितपूर्वक्षणोत्पत्तिकत्वे सति विशेष (दर्शनविषय) व्यापयनसहक स्मिन्कालाकावन्छेदेन भ्रमविषयसम्बन्धेन सहानयस्थायिविषयम्भ्रम स्वापेक्षया विशेषदर्शनरालीन विशेषादर्शनजन्यभ्रमत्वस्यैव लघुत्वेना पच्छेदयत्वात । फिचविशेपदर्शनविना प्युपाधिनिवृत्तथा निवृतिदर्शनेन सोपाधिकभ्रमत्यावच्छदे नोपाधिनिवृत्तनिवर्तकरवकल्पनात् तदभावा- यभ्रमानिवृत्तयुपपत्ती नंतरमतिबन्धरल्पना ! नचव्यासगादिनापिसापा विकभ्रमनिवृत्तव्यभिचारः, व्यासायजन्यस्येन विशेषणात् । क्चिविगे पदर्शनस्यमतिविम्यभ्रम निवर्तकाचे श्वत्यानुमितेरोप शङ्खपीतत्वभ्रमनि वर्तयत्वापनि नचततस्तनिवृत्तच दर्शनादेवानिवयित्व, लापयादिन- पदानविषयविरविषय भ्रमत्वेननिवत्यत्वकल्पनात् तदनुसारेणप्रति विम्यस्थलदयात्रापि विशेपसाक्षात्कारत्वापेक्षया विशेषज्ञानत्वन निवर्त घायरल्पनेलायत् तुरनुसारेण प्रतिवन्धस्यल्पनोपपते । नचेष्टाप नि प्रपचभ्रमनिवृत्तयथं शाब्दापरीक्षाट्रीकारः विरोधात् । नचापरोक्षेत्र मणिपरोक्षज्ञानासम्भवा च्छादज्ञानस्यापरोशत्वानीगर. अपरोक्षेपिय हौसिपाधयिष्यामितिदर्शनात । निम्नरन्तु शब्दजन्यापरीक्षभड़े द्रष्ट व्य । तस्मादिशेषदर्शनमान शिंपायनजन्य भ्रम रमेनावदा। -- ·शास्त्रमुतारळी 1 ननुमूलापदेन संयोगभ्रमे अग्रावच्छेदन तदभावव्याप्यदर्शने तम निवृत्यापनिरितिचेन, स्वाभायमन्यभ्रमंप्रति विशेषदर्शनम्यनिवर्तकत्या वनचधिपादानस्य हेतुत्येमानाभावः। विशेषादर्शनहेतुदोषाणामेव- भमदतुत्यादितिवाच्यम्, विशेषदर्शनस्य मतिपन्धकत्वेन तदभावस्या कारणवावग्यम्भावात् । प्रतिवन्धकाभास्य कारणत्याभाषमतेच विशेषाद नभयोग्यत्यविवक्षितम् । यत्तस्तविशेषादर्शनं नकारणं स्वगृत्तिविशेषद शंनस्यासार्वत्रिकायेन तदभावम्यापि सर्वभ्रमन्थलेसम्भवात् । परकी यविशेपदर्शनाभावस्याति प्रसस्तत्वादिति, तन्न, सिपाधपिपाविरदापति प्रसिदयभावस्यानुमिताधिय.अमामाण्यमहामन्यविशेष दर्शनत्यापछि. मसामोपाभावस्पैव हेतुत्वात् । अप्रामाण्यशङ्काकान्त विशेपदर्शनसत्यपि भ्रमानिवत्तेः । अथवा विशेपदानप्रतिवन्धक दोपजन्मत्वमेवायच्छेदक मस्तु । ननुमतिवन्धकत्वस्य कारणीभूताभाव प्रतियोगित्वात्मकतया कारणत्यस्यचनिगन्यथा सियादिपस्तित्वेनगौरवम् । विशेपदर्शनविष येत्यादि मदुक्तावच्छेदकन्तु लचितिचेन्न । प्रकृतेकारणत्वस्य नियत. पूर्ववर्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । कार्यानुत्पादव्याप्यत्वा प्रतिवन्धकत्वम - बविवक्षितम् । तथाचोपाधिनिवृत्तवाद्यनिवपत्यादि विशिष्टत्यदुक्ताव- च्छेदकापेक्षा लाघवादिदमेवावच्छेदकमस्तु । वस्तुतस्तुपूर्वभ्रमाविशेष दर्शनेन विरोधिगुणतया निवृत्तइतिनतत्रप्रतियन्धः । अतोकिोपदर्शनस्यो तरज्ञानप्रतिवन्धकत्व मुपाधेश्नोत्तेजकत्वमिति पर्यवसितम् । तथाचनेदं प्रकृतानिदर्शनम् । यदप्युक्तं परेषामन्यात्मनि शरीराभेदबुद्धिनिरूपा - धिकभ्रमएव, उपाध्यन्तराभावात् । तथाच पदितत्वज्ञानम्मतिबन्धानन निवर्तयतीतिनोच्येत तदाकयंपरेषां शास्त्रारम्भस्स्यात् । नचेश्वरसाक्षा- काराभावात्तत्र भ्रमाननिवर्तते नतुप्रतिबन्धादितिवाच्यम्, ईश्वरसाक्षा कारस्यभित्रविपयस्य साक्षात्तदनिवर्तकत्वात् । जीवसाक्षात्कारस्विदा- नीमपिविद्यतएव । ईश्वरसाक्षात्कारस्याप्यलौकिकस्य इदानीमपिसत्वात् । लैफिकस्यपश्चादप्यभावात् । तस्मात्तात्मज्ञानं फेनचित्प्रतिबद्धं सरभ्रम निवर्तयतीति वक्तव्यमित्यप्मन्मतेपि तत्तयेति । अत्रम., स्वात्मतत्वसा, क्षात्कारोमिथ्यानान मागभावासहवृत्ति मिथ्याज्ञाननिवृत्तिहतः , ईश्वर साक्षात्कार आमतत्वसाक्षात्कारद्वारा मिथ्याज्ञान निवृत्तयुपर्योगीत्येकन्मत ·रानपणी • चण्डमाम्नमहिना । सहद्रारामतत्वसामान्कारस्य सहकारीयपरम् , मसद्धयेपीदानों. विशेषदर्शनम्पसत्त्वेपि मिथ्याशानभागभावासहवृत्ति मिप्याज्ञानभ्वंसत्या वच्छेदेन देहादिभेदप्रकारकात्मतत्वसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नस्य कारण- त्वोपगमेन तादृशाक्षात्कारम्प श्रवणादिताध्यत्य ततः प्रागसिद्धः सा वापरम्पत्यारा मिप्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकीभूतस्येश्वर साक्षात्कारत्याभा- वाच ताहरामियाज्ञानानिवृत्तयुपपती नात्रप्रतिबन्धकापेक्षा । नम्वर- माक्षात्कालीफिया इनानीमन्यम्ति, लौकिकः पश्चादपिनास्तीतिवाच्य माश्रवणादिपर्वक्रमीत्पन्न योगजधर्मजन्यताक्षात्कारस्य तदंतुवाद, उदा- नाचतदभावात । किच-भेदवासनापाः कथमविद्यानिवृत्ति प्रतिबन्धकत्वं मानाभावात , प्रहरपर्यन्तं रजतवासनानुवृतावपि शुस्तिज्ञानेनशुस्त्य- ज्ञाननिवृतिदर्शनात् । कयश्चश्रवणादीनां भेदवासनानिरासकत्वं माना भावाद , रजतज्ञानानन्तरं यहुतरशस्तिज्ञान सन्तानसत्यपि शुस्ति- संस्कारानद्वोधदशायां सहजतमितिभ्रमरूपस्मृति दर्शनेन ध्यानसन्तान- त्यविपरीतसंस्कारनिवर्तकत्वासिद्धेः । किच किनिदिध्यासनस्या दृष्ट दाराभेदवासनानिरासकत्व मुतभाहत्य, नायः -त्रिचतुरस्मृतिसन्ताननद- वसिद्धो बहुकालध्यानवय्यर्थ्यप्रसद्गात , अपसिद्वान्ताच । द्वितीयः- प्राथमिकस्मृतिन्यस्त्येव तद्विपरीतवासनानिरासे उत्तरवैय्यर्यप्रसङ्गात । नचकन्यस्तरेकवाउना निवर्तकत्वमेवेतिवाच्यम , तथासत्यनादिभ्रमवा सनानामानन्त्येन कदाप्यनिवृत्तचापत्तेः । किंचप्रतिबन्धनिरासार्थत्वे कि म्मानम, अप्रतिबदज्ञानोदेशेन श्रवणादिविधानमितिचेन, "दृष्टव्य" इतिद र्शनमावस्ययोदश्याचप्रतीते. किचाप्रतिपद्धज्ञानार्थत्वं श्रवणम्य नमान, नापिदैतवास्यविचारादि साधनान्तरत्येति नियमविधिनस्यात् । किंच अमनियज्ञानंफलमि यत्र विमतियन्धकामावविशिष्टं फलस्वेनविवक्षितम्, उत प्रतिनन्धकाभावकागनत्व मवन्छेदकमिति, नायः । सविशेषणेही तिविशेपणभावपर्यवसानात् । नद्वितीयः । प्रतिवन्धकाभावकालीनत्वस्य प्रतिवन्धयाभावसामग्रीमभिगोपपत्ता सामग्रयन्तरापेक्षणात् । तथा नप्रतिवन्धकाभावोद्देशन विधाने श्रुतहानाइतकल्पनामसनइति ॥ यञ्चतृतीयग्मतन् -': यद्यपि प्रथमनिचिशेषनासानात्कारमान्दानिप्प मानवापिसानधारण्य असंशयानानानन्वेश्वोटिनशानना नि- ·गामार्गा • चन्दनालाहना। रत्व पटवनवेतिसंशोननिवतंत। तस्मिन् पटयतिरिका. राभागात । अनदातदमायां जलेलंगयोपिनलाए । पत्रस्यया- नितिज्ञानात्मभिनतनिध्यायदत्यनयारसायनिहत्यापतितकता मान्यधर्मप्रकारका प्रतियग्धांचे दिदमितिज्ञानपि तयाभविष्यतीति । तदप्यनेननिरतं -विदिशाविहिताकारभेदाभावात् । नहिनाचिदा दारंगनिनिश्चपाभावे अविदितायारज्ञानस्येपमाण याभावेच इदं कि- निमादिनदेनिज्ञासासंभवः । नचल केनचिदाकारणनिधितन् । किच नित्यानित्यवस्तुविवेचा सायनयायोपहितवादयेनेव नित्यानं दवस्त्वपधार नवोचः । आमनुष्यानललोकं कर्मकार्य " कर्मणापित लोकविद्यमावलोक " इतिश्रुतेः । विद्यायामोपासना । साचविहि ततया परतंत्राक्रियप । कार्यसमनित्यीय पटादिवत् । तययेह कर्मचितोलोकाशीयते एवमेवानुनपुण्यचितोलोकाक्षीयते " इतिश्रुतेश्च । आनाचनित्योमोशवादिमिरवैरभ्युपेयः । उचरमोमालमत्वात् " पोस्यारतानंद: इतिश्चानन्दइति । तेनहिश्रवगादेः प्रागुत्पन्न नमानवधारणपादनंविरुध्यते । अथ नित्यानंताशायधारणधांगी कारपि तेनाभवांद्रतांशानयधारणं न विरुष्यतइतिचेत् । हन्त किंव- मगसावयवत्यमवयापासात्मकत्वं वर्मक पंचांगीकरोपि, बंन्या. भपिच नित्यानंदानावं किगीवस्त्र उतग्रमण , नाय -त. भेदस्वासान्यत्वात् अपुरूषापालाशनेनेतर वैराग्यसिद्विमसंगात् । "ब्रह्मवेदनाभवतो" तिप्रसाभेदरयैव पुरुषार्थत्वश्रुतेश्च । द्वितीय जी पनलगोरभेदज्ञानेन भवितव्यमेव । तचाभेदज्ञानमज्ञस्य सर्वज्ञत्वादिभे दक्षाने जाग्रतिनोरपद्याइति, तमिथ्यात्वानपि तदानी मावश्यकमेव । मनु विद्यतएवाभेदज्ञानम्मिमायज्ञानंच। तदायधारपसमित्युक्तमिति चेन्न- ततोमुमुक्षारपतेः । अनवधारणादपि मुमुक्षाभवत्येवेतिवेद, तर्हि नित्यत्यानन्दत्वादिज्ञानमायनवधारणमेवास्तु । तयवेन्याइतिचेत तहि नित्यानित्यवस्तुविधेसायन्यायसाचियोक्तिविरोध । नचन्यायसः ध्यम्यापिधानम्प संशयनिवर्तकस्यानधारणत्यं पातुंशदयम्। किंच यथा- गन्दत्यादौन्दायावतारः तथा अभेदमिथ्यापपोपि श्रवणामागेव त्यापु, गतिमल्पितदुन्यायावताररसुलभ इति तदधारणंच सादेव । किचास्मि " -- ·३६ गाखभुत्तारळी । पदमननानन्तरभाविज्ञानम्यैव सशविरोधितयारधारणत्वा ततम्या विद्यानिवृत्तौ किनिदिश्यतानेन । अवधारणस्योत्पावन तलतिबन्धक गल्मपनिवतंकवनोपयोगम्य वक्तुमास्यत्वात । कल्मपरिहत्तेहानाता मेवभावात् । नचावारिपक्षे जातेप्यवधारणेऽविद्यानिवृत्त्यनुत्पत्ते स्त गतिवन्धकभेदवासनानिरासयत्वेनोपयोगोवक्तु शक्य । तथात्वे प्रा थमिकज्ञानस्थावधारणत्येपि मननानन्तरमिव प्रतिबन्धादज्ञानानिवृत्त पर पत्त्या तदनवधारणत्वरल्पनवयात् । नचानयधारणत्वकल्पनम् नमाथ मिकताना दविद्यानिवृत्तयभावाय, विनभ्यासदशाया जलादिनानन्थ रसोत्तरकाल सशयोपपत्तयइति वाच्यम् । तर तथात्वष्यवाहित- सन्देहोपपत्तेरनवधारणत्वावल्पनात् , वाक्यान्तरात्प्रमाणान्तरादाभेददश नस्यतदाधायकत्वात् । भेददर्शनाभावेच सगयस्यवासिद्धेः । जलादि ज्ञानस्थलेप्याहितसन्देह इतिवक्ष्यते । नचाहितसन्देहम्यवापहवशाय . अप्रयोजकत्वसदिग्धोपाध्यादीना सशयाधायकत्वात । निश्पेसत्यरित भ्यदोषगन्यत्वादिशवयार्थसशयस्यानुभवसिदत्वाञ्च निच ग्वको टिवज्ञानस्य निश्चयत्वानवधारणत्यमनुपपत । अत्र यदुक्त - नताति श्चयत्व जातिरित्यादिना सरायनिवृत्तयटकलस्वरूपविटोपवस्वातिरिक्त म्य जात्यादिरूपस्य निश्चयत्वस्य स्मविषये म्वाकारताद्धरुद्धदयवैशि घ्यावगाविज्ञानाविरोधिज्ञात्वातिरिक्तस्य सायत्वस्य च वक्तुमशस्य रवात, प्रायमिक्ज्ञानेनिश्चयत्वाभावरया नवधारणत्वात्मकतशयत्वस्य चोपपत्तिरिति, तन निश्चयत्वस्य जातियेगाधकाभावात् । नचचाक्षुपाया दिना सारय । कत्वादि व्याप्पतारत्वादिवटुपपत्ते । नन्वेव निभयपद नानार्यस्वात् , तारपदस्पतुननाथता, सजातीय साक्षात्यारमतिबन्ध चतावच्छे पर पत्वेनानुगतीतजातीनाप्रवृत्तिीिमितादितिचेन, इट. स्वात । अवाप्येव योटिवावायभिव्यापजातिवादि तादृशधर्मान्तरसभ वाश) नचसाधम्यो निश्चयत्वाभावप्रसग , जातेग्व्याप्यवृत्तित्वाभाया वितिवाच्यम । निश्चयत्वस्य तनसत्वप्यन्यायनिवासगाभावात । नाई सापत्वसामाधिकरण्पमाबाद याप्पत्तिाय, मनु स्वायनाभावला मानाधिकरपार । ननुकोहाशेसतापायातदशेनिश्चयत्याभावात् स्या त्यताभारामताधियया ितिचेन, समायनिशयत्वयाय रथ- - ·दाताप्पणी - चटमान्तनाला । यदेवरिष्टग्वान , नंयोगतदभावाग्विावच्छेदकभेदेनवृत्तथंगीर' रात । यद्येवंधपंटोनिश्चयइति व्यवहारोनम्यात् , किच संशयानन्तरं संशयानन्यात , पर्यसंशयस्यवतनिश्पदादितिचेन्न । धर्मितावन्दक- विषयवाभिव्यंग्य जातिमत्वेन तनिश्चयायव्यवहारात धर्मितावच्छेदकविषयत्वननियत्वाभिव्यंनक, एककोटिकरवंशभिव्यंज- कमुस्त, पञ्चकमात्रकोटिकत्वमेव अन्यथा एकगन्दवैयथ्यात् । तथाच संशपेतदभावात्कयंतदभिव्यक्त्तिरित्तिचेन्न, एकमात्रकोटिक हि -- किंचि मकारकत्येतति तद्रिद्धामकारकत्वं । तयाच संशयस्यापिधर्मितायन्से दकमकारकत्वेसति तद्विरद्धाप्रकारकत्वस्य सरवानिश्चयत्वाभिव्यक्तिम्स भवन्येव । यद्रा - धर्मितावच्छेदकककोटिरेवविषयतयासंबन्धाभिव्यंभि. का, इतरनरपेक्ष्येणाभिव्यंजकत्वमेकशब्दनविवक्षितम् , ततश्च धमिता- वच्छेदकोट्यभिव्यंग्यत्यात्तनिश्चयत्वव्यवहारः । संशयाचंच- स्वमकार- विरुद्धमकारकत्वाभिन्यायनिश्चयत्वव्याप्यजातिविशेषः । सच यत्प्रका- रविरुद्धमकारकत्वाभिव्यंग्यस्तत्संगयइतिव्यवहारः । यदा -निश्चयबंध. मितावच्छेदकावच्छिन्न धर्मितत्संचन्धितावच्छेदक, संशयावन्तु विरु द्वकोटिसंवन्धितावच्छेदक। तेन यत्संवन्धितावच्छेदकं निश्चयावं त निश्रयत्वष्यवहारः । यत्संबन्धितावच्छेदकं संशयत्वं तत्संशयत्वव्यवहा रः। तथाच न संशयानन्तरं संशयानुत्पत्तिप्रसंगोपि तनिश्चयस्यैव तत्सं शयनिवर्तकत्यात । संगयान्यत्वं निश्चयत्वमित्यत्रापि नकिचिदाधकम् । नय धर्माशे निश्चयत्वाभावमसंगः, त्वयैव वृक्षादाबायोपाधिकोदेन त दुभयपनीतेरियादिना पच्छेदकभेदादवच्छिन्न भेदांगीकागत् । तद्धटे व धर्मिविपयत्वावच्छेदेन संगवान्यत्वोपपत्तेः। संशयरवाभावयत्त्वं नि अयत्वमित्यवापि नदोषः, ज्ञानशाभावनांशभेदेन वृत्यसंभवेपि धर्मिवि पपत्वाद्यवच्छेदेन संयत्वतदभावोपपत्तेः । नच विषयिवस्य ज्ञानमा प्रतया विरुद्धधर्मद्रयासंभवा दवच्छेदासंभयः । घटादेराकासबन्धमाने णाकाशावच्छेदकत्ववादिषयस्यैव ज्ञानसंबन्धिनो ज्ञानेनच्छेदकत्वोपप ते: 1 धर्म्यवच्छिन्नएव संगययात्यन्ताभावसंभवात् । यद्येवमवच्छेदक भेदेन वृत्तिरिप्यते तहि विरुद्धोभयप्रकारकाव लक्षणसंशयत्वाभावक फकोट्यगेपि स्यादितिचेन्न । स्वप्रकाराभवद्धर्मविरुद्ध प्रकारकज्ञानाभि ·शास्त्रगुजारळी । नज्ञानत्वैवसंगयत्वात् । नच समूहालंयनेतियाप्तिः,एफविशेष्यफायन वि জগত্ত। নবাৰ গৰিমৰসাৰ নমুননাজা रकत्यमपिवान्यम् , त्याचविशेष्यमावेति स्वप्रमारीभवद्रमविरुद्ध प्रकारज्ञानाभेदेसति तद्विरुधमकारक वापेक्षया, लाययात् स्वविषये स्वाकारतविरुद्धदय वैशिष्ट्यावगाहिंज्ञानाविरोधि ज्ञान यमेव संशयत्वगि तिचेन्न तदपेक्षया एकविशेष्यत्वेसति स्वनकारीभवद्धर्मविरलमकारकता नामित्वस्यैवल उस्यात् । उभयनज्ञानपर्यततुल्यन्। अविरोधिवम्यारतिबंध कत्यानक चेऽनिवर्तकत्वात्मकत्वेच तदपेक्षया भेदाभावमाचलघुभव येव । ननुतत्रधम्शेऽतिव्याप्तिवारणार्थ तद्वितमप्रकारकत्वावशेषणदेवमित्युक्त- मितिचेन्न । सशब्दोहि नज्ञानपर', किन्वभिनपरः,ततश्च नयम्योतिना प्तिाचि त्वयापि धन्यशेलियानिवारणार्थ विशेषणदेयमेव, तस स्वम कारभूत किचि कोटि तद्विरुईचोटयन्तर वैशिष्टयावगाह ज्ञाना विरोधिवात् ! यदिच तन धर्मिज्ञानस्य संशयाभित्रवादनतिप्रसंग ५ श्यासि, दुरातर्हि तस्मिलक्षणेतचक्षुनिमालयसि । नहि वधचिल्लक्षणम न्मतानुसार कार्य, क्वचित्वन्नतानुसारइति क्वविद्विधिमयीय । यद्धा स्वाभिमार विरुद्धनकारकत्वमेव लक्षणमस्विनिश्चिद्दोष । च विषये स्वानारत्या स्वपदां शागर तदविरोधिपरंवा? पूर्वस्वा उमविरोधिपरमुत्तर स्वपदं ज्ञानपरमितिवा? नाद्यः स्यागुत्वादि संशया विरोधिन्यपं घट इति ज्ञानेतिव्याते । नच तस्मारि तारापट पादिरश यविरोधित्वान तत्रातिव्यातिातिवाच्यं । अय क्षणिकोपा क्षणिकविशेष गुणयान्वैति संशयेव्याप्ते ! नच स्वपियये स्पाकाराद्रिद्धद्रप वैशिष्टया चाहिज्ञानाविरोधियं यदंगे तदशे सशपत्वमितिवाच्यम् । केवलावधि प्रभेपत्वादि प्रकार ज्ञानस्य प्रमेयत्यावशे संशयत्यापातात् सत्कोटिकर शयाभावामन्यकोटिक संशयमृत्पविरोधित्वात् । फयवित कोटिक संश योपादनेच स्वप्रकारकोटिकसंशयान्यच एक्षणस्यानसिद्धया पणा नुपपत्तेः । यामकारकसंशय. कदापि नास्ति तादृशोत्पनविगष्टादिव्य क्तिविशेषनिष्ठ धर्मविशेषप्रकारकनिश्यतिव्याप्ते । अतएव नवती. यः । नानिदितीय-अमेयमिदनलमिायनवधारणात्मकत्वदभिमतसंशये प्रमेयांतिन्याः । व्यक्तिविशेपनिठ पदमनकारकदिरोटिसंगय .

·शतपणा - चम्टमारतसहिता । फदापि नास्ति तदर्गनकारकास्पदभिमतैक कोटिइसंशयालेः । तत्या नग्धारणत्यंच त्वदीयाउत्तरकालं प्रामाण्यवंशयादवगन्यते । किच पर्वतोवहिमानित्यत्र स्वविषयवद्री समकारोभनवति तद्विल्ययभार प्रकारक ज्ञानाविरोधित्वात्संशपत्यापत्तिः। तदनन्तरं यर्विनिमासवेति संशयदर्शनात् । ननु वस्य पर्वते वहिसशयविरोधित्वात् स्वरकारवि रूहमकारकज्ञानविरोवित्वस्य सत्यानतदभावइतिचेत्तहि अपेक्षणियो- पाक्षणिकविशेषगुगवान्वेति सन्देहेऽन्याप्तेः । तस्य विशेषगुगशणिकत्व रांशपविरोधित्वात ! नतु यदशेस्ताकारतद्विपदाकारद्रय वैशिष्टयाव गाहिज्ञानाविरोपित्वं तदंठो संशयत्वं, तेन विशेषगुगांशे क्षणिरूत्वसश यदिरोयित्वान संगयत्वं । आत्मादिधर्मिणिच संशयास्वमितिचेत् , एक त ईि पर्वतोवनिमानिति ज्ञानस्य बचशे वद्वितशयत्वापत्तिः, तनं वहिनका संशयापिरोधिन्वात् । स्वाफारविशेप्ये तयारतद्विरद्धटय वैशि याचगाहिज्ञानाविरोवित्वं तशेसंशयत्वमितिचेन्न । एक्लति निविशेष बझालावासारत्य- निष्कारतया विशेष्याभावर उक्तलक्षणस्पत सासंभवात् । किच द्वितीयपक्षे आकारः किंमकारोविवक्षितः, उतना- कारसत्तिरित्यादि बद्रीतितिज्ञासाकारोबा, नाय:-ब्रह्मसाक्षात्कारत टविदेः । नान्यः- स्पविषये स्वादारावगादनस्याभावात् : वस्तुतस्तु पस्ततोधिदरकारकरिक्षामा-मविरोधभादसायां स्थागु पुरुषति निश्चयापापि सशयवाप, भासनानविरोधाशयम कारले विपक्षनाये असभवण्वस्यात् । विरोधेभासमाने एकरधर्मद्रय वैशिष्टयारगाहिशानायोगान् । अन्यथा संशपसामनीतएर परस्परविरु इत्यागुत्यधुरंपरववानिति प्रतीत्यापत्ते । किश्चनुमित्युपनीत वैयार पयकल्प शनापीत यज्ञानस शेतासापीतइत्याकारकप विरोधजिपयर रनापि सशरत्यासट्यात् । तर्हि शिकुम. किंचिद्विाद्धविषय शिविद्या विविषयमनुभूत निर । विरविषयत्व तदयोग्यत्वोपपाइक इशुनीरादिमाधुर्यवानुभवसाज्ञिको विषयीकरणशिंपल्ब लक्षण्यनि नीरुपतं । सतश्च विपपीकरणोिषाोर सशयत्यनिश्चपत्ये । रुच एकोटिगाने सशयत्यानभवः कस्यापि नास्येव , प्रत्युतण्कोट मानानन्तरं लिटिनियोगनियमन विशयोजातदयेन न्य ·शास्त्रमुक्तावळी! वहरति । दिकोटिकसंगयोत्पत्यनन्तर मेतावन्तंकालमेत निश्चयएव - ममस्थितः, इदानी सन्देहोजातइतिच। ततश्च ममागवहासिद्धसंशय- निश्चयविभागानुरोधेन जातिरुपाधिः स्वरूपंया लक्षणमेष्टव्यम् , नतु - म्वाभिमतलक्षणानुसारेग लक्ष्यनिर्णयः अतिमसहादिति । यद्वा स्वम कारकोटिकसंगपान्यत्वमेव निक्षयलक्षणमस्तु । यदुक्त - परमते इदनव स्यकेवलावधितपा तत्प्रकारकसंशयामसिद्धिरिति, तन्न- इदन्त्यस्य तन दयक्तिपर्यवसिततया नानात्वेन केवलान्वयित्वाभावात् । केपलान्वयि त्वव्यवहारश्चेदं शब्दमयोगविषयत्वविषयः । ननु इदं प्रमेयं स्थाणुः पुरु पोवेतिसंशय. ममेयत्वाशे निश्चयानस्यात् , तत्प्रकारकसंशयस्याप्रसिद्ध पितचेन्न । अभावे प्रमेयत्वप्रतियोगिकत्व भ्रमदशायामिदं प्रमेयत्ववत्ममेय स्वाभाववढेति संशयोपपत्तेः । अत्र - केनचिद्यदुक्त एवमभावे प्रमेयत्वम तियोगिकत्वमसिद्धावपि संशयकोटिभूतारखण्ड प्रमेयत्वाभावाप्रसिद्धिरे वेति, तन्न - अखण्डप्रमेयत्वाभावस्यैव कोटित्वासिद्धेः । प्रमेयत्वप्रतियोगि कवभ्रमविषयम्य प्रसिद्धाभावस्यैव संशयकोदित्वात् । इप्यतेचशुक्तौ रज तत्वभ्रमानन्तरमिदं रजतमिहनास्तीति रजतत्वमविषयस्य पुरोवर्ति नम्तदभावाविकरणे आरोप. मारोप्यनिषेधइत्य पुपगमात् । किंच य स्य देवदत्तस्य रजतमेवनास्ति तदीयत्वस्प रजतेनाप्तवाश्यादवगमे यस्मिन्भूतले रजतं देवदत्तीयपश्चिास्ति तत्र देवदत्तीयं रजतमिहनास्ति पद भूतलं देवदत्तीयरजतवद्धानवेति संशयविपर्ययदर्शनाञ्च । अस्तुवा अपण्डप्रमेयत्वाभाव कोटिकसंशय. सच समवायाद्यवच्छिन्नः प्रसिद्ध- एव। तेनच प्रमेयत्वस्य विरोधभ्रमदशायां संशयस्संभवत्येव । ममेपावद्रव्य त्वयाविरोधभ्रमदशायां तदुभयकोटिक संशयोपिसंभवति,विरोधभ्रमदशा यात्रह्मणिसविपत्य निर्विगेपत्वसंशयवत् । नन्वेवमपि ज्ञानवानारमाज्ञा- नं नवेत्याटिसशये ज्ञानवानितिधर्मशाध्याप्ति स्वमकारोभूतस्प ज्ञानम्य तादात्म्येन सायकोटित्वादितिचेन्न। येनसंवन्धेनप्रकारत्व तत्संबन्धघ- टितमकारताकतरकोटिक सामान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । यदुक्तं - यद्य संशयनित्यनुकूल स्राविशेषवद ततनिश्चयानि, तन-सम्मका शस्पातानन्दा धनवधारणत्वांगीकारात , तस्पच नित्यत्वाचरमादेत साक्षात्कारेण तदनिवृतेश्वरमसाक्षात्कारम्यानिश्चयत्वापतः । नच त निवर्तमायेप्यहमानन्दो नये.यादि द्विशोटिकसंगयनियर्ततया । .

·[२] शतपणी • च उमालसहिता । निशयत्योपरषिः, तथालत्युत्तरसंशयस्यापि यफिशिपचंरांगपनियतंक वन निथयायासंगात् । इटालमित्वगभ्यास दगोपनकोटिकतं. रायानन्तरमुपनत्य इदं जलं नदेतिसंगपरय एकोटिकसंशनिवत कायेन निमपत्य प्रसंगात् । सिंच स्वानुत्वनिश्चयस्य स्थाणुस्वाभायरा हायनिवृत्त्यनुपररवरूपशिटोपयत्वेन तनिश्चयत्यापतिः, पुरूपत्वच्याप्य- करादिदर्शनस्य पुरुषत्वसंशपनिवर्तकत्वेन वरय पुरुपावनिश्चयत्वाप- तिः। किंच मुक्तिकालीनानन्दावधारणरूपे ब्रह्मस्वरुपच्याप्तिः, तस्प संदायविरोधित्व इदानी संशयानुपपत्तेः, तदेवहिसंसारपि ब्रह्मस्वरूप। प्रतिपन्याटिदानी संशयंननिवर्तयतीति चत्तहानवधारणत्वांगीकारवि- रोय. । प्रतिविरभ्रमस्थलीयतत्त्यसाक्षात्कारयतिरोधिनापि प्रतिबन्धादे- वानिवर्तकत्यात | किच चरमसाक्षात्कारस्थ रूपानन्दमागम्यच नद्धर्मिकसंगरविरोधिन्य त कोटिकसशयविरोधित्ववानास्त्येय, स्वरूप मागोचरचात् । नहि घटमानगोचरज्ञानं तर्मिकस्यवारात्कोटिकस्य वासंशयस्पविरोधिभवति । दृश्यतेच प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रइति चंद्रपट. पेजतेपि तत्कोटिशोदेशकालविशेषादिधार्मिक. देशकालविशेषादिको टिवास्तद्धर्मिकश्वसंशयः । चन्द्रः प्रकृष्टमकाशोनयेत्यादिसशयाभावस्तु प्रकृष्टप्रकारावैशिष्ट्यनिश्चयात् । अन्यया प्रादेशपरिमितचन्द्रइत्यादि लक्षणमुसेन चन्द्रस्वरूपावधारणेपि प्रकृष्टभकाशानवेत्यादि सायनि- वत्तिप्रसंगात् । ननु रबरूपमात्रगोचररयापि चरमसाक्षात्कारम्य ए कोटिकसंशपिरोधित्वमातीनिचेत् , द्विकोटिकसशयाविरोधितया त- स्थापि प्राथमिकामातस्तोतिरदनवधारणापेन कस्यापिरंगररयतेनाधि- गेयात् । किंचायंचइत्यादिनिश्चये बटोरक्तः कृष्णावेत्यादि संशया- निवर्तकत्वाउमाप्ति । यत्तिचिसंशयनिवर्तकत्येतु रथागुर्वापुरपावति एटाप पुगपत्वस्थानुलायोः परस्परविरोवमानात् स्याणरय पुरुष- वृत्तिका पुरारपरामानाधिकरण नदत्याठि रयापुत्वसशयनिदर्तक- स्वादातानिः । नचेष्टापतिः सगानिधपविभागानुपपतेः । पक- दोटिन नगपापलनयनाय मुक्त - अनभ्यापदशापन्न जलज्ञानान- न्सरमिजल नवनि सायदाना सरसंगायोटिनिक्षित, निश्चित समया योगादिति, तदपित दानशामा मनामध्यस रेसादमददीपः । कर ·शास्तमुक्तावमा तस्यार्थसन्देहपर्यवसानंपे तर्हि, बोपजन्यत्वतदभावसन्देहादर्थतन्देहोर स्तु । यहा प्रामापरतदभावकोटिकः संशयोऽस्तु तदानीं जलेजलवा. भावावगाहनाभावेन विरोधाभावात् विशेष्यवृतिप्रकारकत्व. सदभावसन्दहाहासंशयोऽस्तु । यदा तदतितत्प्रकारकं तदभाव वति तत्प्रकारकंवत्येव प्रामाण्यामामाण्यसंशयोस्तु । नच तत्वस्य ग्रहात्तत्संशयासंभवः । इदंजलमितिनिश्चये इदंत्वावच्छेदेन इदंजन- यतिसंशयोमाभूत् । ज्ञानेप्रामाण्यामामाग्यसंगयेकोविरोधः । अप्रामाण्य- स्य तदभाववत्त्ववटितत्वातद्वत्यग्रहे कायंतदभाववत्याहइतिचेन्न - इदं स्वायच्छेदेन तद्वत्त्वगृहात्तदवच्छेदेन तदभाववत्त्वाग्रहाद्विरोधाभावात् । यदपच्छेदेन यत्र यहः तदवच्छेदेनैव तत्र तदभावग्रहोविरुभ्यते , न तुतत्र तदभावग्रहमात्रम् , तबासति शुक्तीरजवनभवतीति शुक्तित्वाव च्छेदा रजसत्याभायगृहे इदंरजतमितिभ्रमाभावनसंगात् । तस्मात्मामा पसंशयावीनार्थ संशयस्य सावलौकिकत्वात् स्वय तदुपपादनासाम र्यमाण तदपवयस्वाकौशलाधिकरणमेव । किंच फलाभावाजिज्ञा सानोपपद्यते । नचादैतसाक्षात्काररव फलं, तत्व संशयानिवर्तकत्वेने प्यमाणत्यासिद्धेः । समानप्रकारकावेनैव निश्चयत्य निवर्तकत्वात् । न नूक्तं "ज्ञान रामानविषयतया संशयनिदर्तकं नतु समानरकारकतया अन्यविषयात्तदर्शनात् । समानविषयत्वमन्यपेक्षणीय मितिचे संशयादपि प्रसंगः । निश्चयावमप्यपेक्षितमिति चेताह समानविपयनिश्चयोनिवर्तकः लावादिति"मैवं - आत्माश्रयप्रसंगात्, संशयनिकृत्यनुकूल स्वरूपविशे पवत्वंनिश्चयत्यमितिहित्खयोक्तं । इदमितिज्ञानानन्तरमयं घटोनपेतिसं शयाभावापनेश । ननूक्तं “घटवादिवैशिष्ट्यविषपावाभाया स्तमानविप यत्वाभावन नतत्संशयंनिवर्तयतीति "तरिक यावासंशवविषय विषयक त्वेन निवर्तक वं, तसंभवएव स्थाणुत्वादिनिश्चयन पुरुषत्वविषय कावाभावात् । तस्मात्संशयधर्मितावच्छेदकावच्छित धर्मिताकसंगयको रिविरुदशकारकज्ञानं संशयनिपतकम् । अय यदुक्तं "एवंसत्ययंबटइति ज्ञानातहोचरे घटत्ये इदंवटन्य मवेतिसंशयोननिवतेत तस्मिन्बट पाति- रिक्तप्रकाराभादिति" तन- इष्टापत्ते ।अयंघटइतिनिश्चयेसायपि संस्थान वादिभिस्तर तसंशयत्न जातिरादिभिरता तसंशयमांगीकारात ।

·(२वा शतपणा च उमानासहिना । ४३ किकथनियन कागतिरितिचेत. न तनापिसामान्यत पातसमुदा यान्तर्गत विशेषनिरिणार्थवाकिमाटे । एतेगु फियस्त्यिानि तनाराक्षा। . रिच समानविषयारधारणस्य निवर्तरत्वेपि तनसशयोननिवतेत , घ टवत्ववैशिष्ट्याविषयवेन समानविपयवाभावान । पिचायवटइतिवान स्प घटयविषयसायनिवर्तमत्व कन्निायटेस्टयेन हाते घटातरेगयय टोनवेतिसायोनस्यात । यदुक्त - "समानप्रकारकज्ञानस्य निर्यकत्ये स निहटेरो घटवसामान्य प्रत्यासत्तिजन्यज्ञानेन घटान्तन सायोनि वर्ततेति तन्न तापिनटोकपीति वारणवदयापच्छेदेन रूपसलगंजाते अब घटो नोति सशयोनत्यात , समानविपयवायात् । यठिच तस्यान वधारणत्व तढा घटोरूनीनत्वपि सन्देहमसग । यटिव घटशि स्वाशनवधारणत्वतदायटरवरूपसमानाधिपरग नवेति सन्दहनराज म यघटइत्यनिश्चयाढय घटइतिसन्देहोभवतीतिचेत् , ताई प्रहरी सामान्यारा सिस्थरेरितवमायय। अयश्च परिहारोस्मन्मतएव समवति नतुत्यना ते, वयसनाविषयत्वनैव निवर्तकत्वस्वीरारात , तस्पचत नापिसत्त्वा त् । यदुत्त " समानप्रकाररस्थ निवर्तकत्ये प्रमेपवानिवितानार स्थाणु त्यादिशकारका तशयनिवृत्यापत्तिरिति" तन-कोटी कोटिदयतामान्य धर्मनारस्त्वस्य प्रतिबन्धात्वात् । नचैवसति इदमितिमामात्सशय शिवृत्तिस्यादितिदुक्त भग्यत मिपि सामान्यधर्मप्रकारफरवस्य प्र तिदन्धर वसभरादिविवाच्य । इदन्त्वत्य सामान्यधर्मत्वाभावस्योक्तत्वा त् । रचैव म्यागारय स्सनिष्ठधमयानितिझाना.पि निवृत्त्यापत्ति , प्रति उधाभानादितिवाच्य । अन्य रोग्यसाधारणत्वेना निर्धारितधर्मस्य सामान्यधर्मपदेन विवक्षितत्वात् । नचैव प्रमेयस्यागुत्ववानयमिति ज्ञा भारतावनि मृत्यभावपत्ति , योटो सामान्यधर्ममाप्रपारपाचम्प प्रतिय न्धानात् । पदा कोटियसामान्य धर्ममात्रामवारप समानवारक्स मानविपयापधारण निवर्तवमस्तु । निवर्तमानुपपत्तीच बिस्तरोद्रष्टश्य इति । (रिस्यमित्यति) सामान्यापारस्यामतातरिति भाष । ननु जिज्ञासामान सण्डयतो ब्रह्मजिज्ञासासण्डनमिष्टमवेति शशमनद्यपरिह ·शास्त्रमातामळो । य पनीताज्ञानांशनिकपन जिज्ञासास्वररूपमेवखन्डयेत् त ब्रह्मजिज्ञाना म जिवासीतिकः महतोपयोगः । इष्टाचसायबालोसामिहापि,अन्यथाऽ नारंभेगगास्त्रोन्छित्तेः । आरिवहापि तामन्यत.स्वरूपज्ञप्तिः अभ्यासवि गविगविशेषतश्वजिज्ञासा. में, निशेिवेसानान्यासिद्धे. निस्सागान्येच विशेपा-गात् । कल्रनपानापपत्तिििनचेन्न, सामान्यरूपग्य कमितने सरगच्छत्ते. विशेषामभवाच्च । नद्या चितौविशेषतः कश्चित् स्यात् - नख टु खगेकुठवादिः । नच "अन्निन तिचेद्वेद सन्तमेनतनोरिदु" रितिधारयन्ताअतिः ब्रह्मग सामान्ययाधंसहेत । अतएर कल्पि तास्तित्वरूपमामान्याकारभ्रमादिशेनभुन्सेति प्रत्युक्तं, अपसिद्धांताच । रति ( य.पुनरिति) (ज्ञातेति) किंज्ञातांशे जिज्ञासा उताज्ञातांशे, मा ये चैय्पर्यम् । द्वितीये ज्ञानाभावादेव न जिज्ञासा तत्ताध्यत्वातम्या.। (इतीति ) इत्यस्येत्यर्थः। (कप्रकृतोप्रयोगडति ) सवंराण्डस्य राव उ तविकल्पेन जिज्ञाप्तायाः पारमार्थिकरवखण्डनमेधेष्टं नतुच्यावहारिकत्य खण्डनमान, अम्माभिध व्यावहाज्यिाप जिज्ञासाब्रह्मणि न संभवतीति प्रतिपाद्यते, तत्परिहारेच पारमार्थिकावखण्डनेटत्वोडापनस्त कउपयो गइस्यर्थः । व्यावहारिकजिज्ञासापि ब्रह्मणि नाङ्गीक्रिपतइतितु बयानर कतुंगक्यतइत्याह (इष्टति) लोकेहि शानार्थप्रवृत्त्यनुपपत्त्या जिज्ञासेप्यत इरयागंस्य तत्वकृताप तुल्यमित्याह (अन्यथेति ) गिज्ञासानंगीकार आ ग्भदेतुस्वभावेन शासमुच्छियेतेत्यर्थः। (निविशेषइति ) निधमंडप थः। (विशेषायोगादिति)किोपरसामान्पातिसम्बन यत्र धिपक्षितः प्रतिसं पंधिभतस्य सामान्य धर्म स्याभारे तस्यासंभयादितिभावः । निर्धमंय. याच विशेपानसंभवतीति च कारस्यभाषः। (वदिति) सामान्यज्ञा- गविशेष मानभावपोस्पतिरित्यर्थः । सामान्यममा विशेष प्रमापिरह- अन प्रयोगकी, गौरवादितिभाः । सामान्यगढन साम्पर परिवक्षित, उतनामान्यमंमा, अयवा सत्त्वसामान्यं नायदत्याद ( सामान्यरूप- ति ) गद्वितीयहरमाद (नहाति) कृरतम्य पिसामान्यस्य कल्पनापांस स्विरुपयालनामांय अतिपाधमन्यार (देस्यादि) मतापापार ( तपति) (भारतिराताति) महागि रायबागल्यायोग ·शतापगी - चमारनतहितां । विगेरस्यतु कल्पितये तजिज्ञासानल्यं । . -- रितिभावः। एतेनायंतचीनमतंनिरस्तं, तयाहि-"आपातप्रतीतिर्मिज्ञा नम्, साच विचारामागेव सांगाध्ययनेन विदितपदार्यसंगतिका दा क्यादेवोत्पद्यते । साच ब्रह्माणि उत्वमकारिका, सत्त्वमकारकत्वादेवा सण्डविषयाज्ञानं ननिवर्तयति । तत्रिवर्तकंचासण्डविषयमेव निका रकंज्ञानं । तस्यचानुत्पतेस्तज्ञानेच्छा संभवत्येव 1 सवजिज्ञासेति"हि स्वन्मतम् । तदनुपपन्नम् - सत्वनकारकज्ञानस्यापातत्वंहि अविद्यानिवृ त्यनईत्वम् । तच्च भिन्नविषयत्वाद्धमत्याञ्चेत्यभिमतं । तच्च नोपपचते , स्वरूपोच्छिते श्रुतियाधप्रसंगाच्च । किंच तदेवज्ञानं ब्रह्मविषयं तदज्ञान निवर्तकंम्यात् । नचाखण्डविषयाज्ञानत्य तज्ज्ञानेनैव निबत्यत्वात् स त्वविशिष्टज्ञानं ननिवर्तकमितिवाच्यं, सत्त्वविशिष्टविपयस्याप्यज्ञान स मानविषयकत्वेन तनिवर्तकत्वोपपत्तेः । नच भ्रान्तित्वादनिवर्तकता शुक्तिरजतज्ञानम्य द्रव्यात्वविषयस्य द्रव्यत्वाज्ञाननिवर्तकत्वात् । नया धिकविषयत्वादनियर्तकता, शक्तिज्ञानस्य शुक्तिगतरूपादिविषयत्वपि शुनयज्ञाननिवर्तकत्वात् । नच विशिष्टविपरत्वादसण्डाहान समानयि पयत्वाभायः , जिज्ञासायापि समानविषयमिज्ञान साध्यत्वेन तत्त्व विशिष्टज्ञानम्याखण्ड जिज्ञासाजनकत्वोपवर्णन विरोधात् । नयाज्ञानम पण्डवविपयं, सत्त्वविशिष्टज्ञानंतु नतथेतिनतनिवर्तकमिति वाच्यम् , भखण्डत्वस्य स्वरूपातिरेके जहत्येनाज्ञानाविषयत्वात् । स्वरूतत्व सत्त्व विशिष्टज्ञानविपयत्यावश्यंभावात् । नचाखण्डत्वप्रकारक ज्ञानमेव तत्म कारकाज्ञाननिवर्तकं, निम्प्रकारकज्ञानस्यैव निवर्तकत्वमिति सिद्धान्तभ झात् । स्वरूपातिरिक्ताप्रकारकत्वमेव निप्रकारकरवमिति अखण्डत्वस्म स्वरूपाभेदागत्प्रकारकस्यापि निष्प्रकारकरयान्न सिद्धान्तभङ्गइतिचन असण्डत्वादिमकारक ज्ञानस्यापि तत्त्वविशिष्टज्ञानवविदित पदार्थसङ्ग- तिकस्य विचारात्मागेवोत्पत्तेः । नच पास्यद्वयाद्विद्वानेक कोट्युपस्थि तो मानतसंशयाजिज्ञातोपपतिरिति वाच्यम्, भदेवयास्यजन्य प्राथ मिकासरहन्धनकारक ज्ञानादेवाज्ञाननिवृत्ती कुतस्तंशयः, कुतस्तरां निशालेति । (वैफल्यमिति) इप्यमाणहानस्य भ्रमत्वेन प्रपश्चनानिव ·शास्त्रमुक्तारळी । नहि ब्रह्मण्यसदपूर्वाकारकल्पनार्थ पूर्वकल्पितमिथ्याकारप्रतीत्यर्थवा शारीरकमित्यवेदबाह्यः कश्चिदपिक्षमते । कल्पिताकारमिथ्यात्ववो धनार्थमितितुस्यात् , नतहिब्रह्मजिज्ञास्य,अपि त्वयमाफारस्मत्योमिथ्यावेति। ततः किमितिचेत् श्रुति सूत्रस्वरसार्थभंगस्तावत् । ब्रह्मात्मैक्यशास्त्रवेद्यमिति स्त्रमतव्याहृतिश्च । कल्पितभेदमिथ्यात्वधीरेव तद्धीरितिचेत् ;न - माध्यमि कमतेपितद्भावेन वदिष्टेक्यलाभे तहिवादपिल्यापातात् । तकत्वादितिभावः। कथं वैफल्यंकल्पितविषयकज्ञानस्वैव फलत्वादित्या शंस्य एवंसति वैदिकत्वभूमिकाकंचुक प्रच्छन्नं बौद्वत्यमेवाविष्कृतं. स्थादित्याह (नहीति ) वेदान्तवास्याना मिथ्यावस्तुविषय तयाऽतत्त्वा वेदकत्वांगीकारादितिभावः । तस्यच विशेषस्य प्रातिभाखिकत्वं व्याव हारिकत्वच नसंभवतीत्यभिप्रायेणोक्त मसदित्यादि। गूढाभिसन्धिरश श्ते ( कल्पितेत्यादि ) कल्पिताकार:-प्रपञ्च. 1 मिथ्यावस्तुमो मिथ्यात्वे न योधनेच नवेदाप्रामाण्यमितितुशब्दार्थः । (अयमाकारइति) प्रपञ्चइ त्पर्यः। प्रपश्चस्तस्योमिथ्यावेति सन्देहातस्पैच जिज्ञास्यतास्यादित्यर्थः ।। (ततःकिमिति) शुरुयाद्यधिष्ठानतत्वज्ञानस्येव रजतमिथ्यात्वज्ञानस्था पिमिप्यारजतनिवर्तकत्व दर्शनात् प्रपञ्चमिथ्यात्यज्ञानमपि प्रपञ्चनिव' तकमेवेति जिज्ञासाया अवैफल्यादितिभावः । (श्रुतीति) " तद्विज्ञाना । र्थसगुरुमेवाभिगच्छेत् समित्याणिः" "प्रोवाचतांतत्वतानहाविद्याम् तद्धि जिज्ञासस्य "इत्याया श्रुतकः। "ब्रह्मजिज्ञाता" "जन्माद्यस्ययत "इत्यादी निसूत्राणि । श्रुतिसूत्रयोर्यथा कथंचित्मपश्चमिथ्याच विषयत्वेन नयने च स्वारस्यभइत्यभिप्रेत्योक्तं ( स्वरसेति ) (ब्रह्मात्मप्यमिति) "भामै कत्वविद्यामतिपत्तये सर्ववेदान्ताआरभ्यन्त " इतित्वयैवोक्तरितिभावः । अभिसन्धिमुद्घाटयञ्छते ( कल्पितभेदेति ) तद्धोनदात्मयधी. । भेदा भावस्याभेदत्वादितिभावः । (तद्विवादेति) तेनैत्यर्थः । तस्मिन्नितिशे पः। अथवा (तदिति) तम्मिन् तेनेतिदोषः । तस्मिन्नित्यरय ऐन्यांशइ. त्यर्थः । यदि प्रपञ्चमिथ्यात्वमेव ब्रह्मात्मयस्यात् , स्याद्रियादविलयः । नयतयात्रमः किन्तु भेदमिथ्यात्वज्ञानाधीनं ब्रह्मात्मन्यज्ञानमिति, तर चमाध्यमिकेन भेदमियात्वानीकारपि जीवनमणोप मिथ्यावानीका ·[२-या] शतद्पणी - चन्डमारतत हता। पब मन्यसे कसिताकारमिथ्यात्वद्यापि प्रमगतच्छून्यत्वापसेयमिति त जिज्ञासायपपतिरिनि; तदपियदिसामान्यद्धिकोडायत। तदानजिज्ञरयर हिन्यनुसन्यत्र सद्वितीयता। मिव्याये प्रतियोगिसाहित्यस यता { सान्या हिलमारसहजतंवत् । परस्परविरोधेच प्रकारांताधिययोगात्।यदिराहि समपिकन्धितं कयंतदा कल्पिताकारराहित्यनिवृत्तिः । . 1 रेण तदक्यानडीफारात् , तेन विवादोयुज्यतइत्यादकियाह (यञ्चेति) (तपाति ) कलिलतानाशून्यत्वमित्यर्थः । (सामान्येति ) धर्मिज्ञानेन विपचीकृतनिरपर्यः । (पहिस्पति) धर्मिज्ञानाविषयस्येत्यर्थः । (मिप्या स्वइति ) आयारान्यावं - आकाराभावः । आकारान्यत्वमिथ्यात्वमाका राभावाभावः । सचामारस्ववा तत्समनियतधर्मावा, अतः कल्लिताकार शून्यत्वस्य मिथ्यात्वे कल्पिताकारसत्यता स्यादित्यर्थः। तबहेतुमाद (साहित्यति )संचा-विराधः । गोत्वाचावयाविरोधेपि नान्यतराभाये अ न्यतरसत्वमिति सहगेन्युक्तं । सहजत्य निरुपाधिकावं, गोत्वाश्वत्वयोः परस्पराभाव-यान्यत्वाद्विरोधः, भावाभावयोस्तु स्वतइतिभावः । ननु म्यतोपिरोधेप्यन्यतरसत्त्वे इतराभावनियमोस्तु भन्यतराभावे इतरस- स्वनियमः कतइत्यवाह (परस्परविरोधइति) भत्र परस्परविरोधपदेन परस्पराभावात्मकत्वविवक्षितम् । ययोस्स्वाभाधिको विरोधातयारन्यतर- रखपत्रवक्तंन्यं । अन्यथाघटाभावोनास्तीत्युक्ते घटार्थिप्रवृत्तिनस्यात् । “ढी गत्री प्रतनयंसूचयत" इति तान्त्रिकव्यवहार चोच्छितेति भावः। दूपणान्तरमाह ( यदीति) (कल्पिताकारराहित्य निवृत्तिरिति) क. हिलताकारराहित्यस्य ज्ञानेन तदितरकल्पिताकारनिवृत्तायपि तदनि लेः मुक्तेर्मुक्तिरितिभावः । पाद कल्पिताकाररादित्यं तनिवृत्तिारतिपाठः तदा कल्पिताकारराहित्यमिति हेतुगर्भविदोपणम् । तनिवृत्तिः- कृत्स्नमप शनिवत्ति. कल्पिताकारराहिल्यात्मिका तन्नियत्ति वर्थस्यात् । कृतनाप श्वनिवृत्तिरपि करिपताकारराहित्यविशेषः, अतस्तापिकल्पितति वक्त व्यम् , कल्पितत्वादेव न्यातियोगिकत्वं वक्तन्यम् , तच्च व्याहतम्, अतः कृत्यमपञ्चनिनिस्वरूपमेय कस्यादित्यर्थः। ननु कल्पिताकार जगहियन्य मिथ्यात्यपि न तनिवृत्तमिथ्यात्वम् , विभेदजनरेज्ञान" . .

·शास्त्रमुक्तापळी । यत्किञ्चिनिवृत्तिमानतुप्रागपिसुलभमिति कृतं तदर्थविचारव्यसनेन । अ तस्त्रास्त्रासतस्सत्याकार द्धय शिष्य परिहरवा तजिज्ञासामिति । किंच- यद्याद्ध ब्रह्मजिज्ञासो र्वेदितव्य, तहिं दुस्त्यज नैफिल्फम्, तथा प्रकाशस्य ससारभेपजत्वानभ्युपगमात् । अन्यथा प्रागेन मुक्तिसिद्धौ किमजिज्ञासा । कथचासुद्धतत्वोपदेशिनशास्त्रम्य तत्यानेदकालम् । कथन्तरामतत्वज्ञानेन भ्रान्तिपिलयः। ननु भूरन्ध्रभ्रमेण दामदीकर भमनिवृत्तिवत्स्यात् ,नस्यात् तद्रदेव भ्रान्त्यन्तरस्थितावात्यन्तिकत्वासिद्ध । तद्रिलापरतत्वज्ञानादे रुक्तकमेणानासभयात् । अहेतुकरिनाशादेश्च निरसिप्यमाणत्यात् । इत्यादिना मोक्षदशावां भ्रमाभावावगमादितिचेत , तहिर पिताकाररा हित्यमपि श्रुतत्वानमिथ्या । यदिच राहित्यस्य स्वरूपान्तर्भाचे जिज्ञा स्यत्वानुपपते तदहिवेच सत्यत्वे ऽ द्वैतहानेमिथ्यात्वमनुमन्यसे, त ६ प्रपञ्चनियरोरारी स्वरूपान्तभावे साध्यत्वानुपपत्तेस्तदहि वे घाच्ये सत्यत्वे अद्धैतहानेमिथ्यात्वमनुभन्यस्व । ज्ञाननिवपरवाभावात् कथनि थ्यात्व निवृत्तेरितिचेत्, अखाध्यत्वा द्वैतहानिप्रसङ्गाभ्यां कथसत्यत्व । तह किंमइतिचेत् श्रूयतामपमुपदेशः, परस्परव्याहत वैदिकमाध्य मिकमतद्धपाशा रिहायापतरस्मिन्नेव तृप्मोभव । सतः-ब्रह्मणः । एव मशेषविशेषशून्यमित्यनेन सूचितव्याघातोदर्शित । इदानीमनाथविद्या धकारितमित्यनेन सूचितव्याघातः प्रदश्यते । तपाविद्याश्रयत्वं तदा घृतत्यंचविवक्षितम्, तनाश्रयत्वसूचितो व्याघातइटानी प्रदर्यते । कि मशुद्ध ब्रह्मजिज्ञास्यमुतशुद्धमिति विकल्प्यावंदूपयति (किचेति ) (त थानकाशस्येति ) अशुद्धिविशिष्ट प्रकाशस्पेत्यर्थः । अबचाशुद्भिरेय चे दितव्याशापति विवक्षितम् । पूर्वत्र उपदित उपधानातिरिक्त धर्मचि शेपइविभेदः। (प्रागेवेति ) अविद्याविशिष्टमतीत रनादित्वादितिभाव । (क्यचेति ) अशुद्धेमिप्यात्यादितिभावः । दामदीकर - दामाधिष्ठानक वापर (भ्रान्य तरेति ) निवर्तसन्नमत्यानिवृत्तरिति भावः । (आ यन्तियत्वासिरिति) निवृत्तरितिशेप. । तत्रिवर्तक तत्वज्ञानान्तरम स्वित्याह (तद्विलापति) सत्यमितात्यविस क्षोभादिनेत्यर्थः । (अहेतुति) भाविठादन प्रतियोगिमानहतर दिनाशादिक्षित ।

·[२] गनपणी - चण्टमारतसहिता । शुद्धताह निज्ञास्यमपि न तेम्य न् , ज्ञप्तया तस्वरूप (रूपस्पर्शानन्युपगमात् । शासाचन्द्रन्यायेन स्वरूपस्पर्शइनेतिमतमिनिचेत्, कथतदधीनोपरि परतामन्तरेण दृष्टान्तदान्तिकयोस्तदुपरश्यचम् । तद्विायत्रच कर त प्रयुक्तदोपातिक्रम । सोोिष सद्यतायाभ्रान्निरसय श्चेन्यदोपइति चेत् , पिलीनतन्यानेदकपाक्य । नेद्यमियान्यम तरेण भ्रातित्यायोगात् । अविद्या विशिष्टज्ञानस्या विरोधात निवर्तकतेत्यपियोध्यम् । नित्यशुद्धमि त्यनेन सूचितन्याचरात दर्शयितु द्वितीयकल्पमाशकते (शुद्धतहीति) जिज्ञासोवेदित य मित्यनुपज्यते । दूषपति (जिज्ञास्पमपीति) भशु द्धस्यजिज्ञास्यत्वपक्षे तस्य ज्ञानविषयवसभवेपि फलाभावाजिज्ञासा नो पपद्यतइत्युक्त, शुद्धस्तु ज्ञानविपयत्य प्रत्येवायोग्यत्वा जिज्ञास्यत्व नोपपद्यतइत्यभिप्रायेणाह (अपीति ) ननु शुद्धब्रह्मजिज्ञास्यमित्यन शु द्धस्यग्यमाण ज्ञानविषयत्व नाभिमत, किन्तु यथाशाखाया चन्द्रसबन्धा भावपि तत्सयाधभ्रमाच्छाखाया चन्द्रमाइत्पन शाखा चन्द्रस्योपरक्षण म्, तथा विशुद्रजिज्ञास्य मिन्यत्रापीप्यमाण ज्ञानमुपलक्षणमेवेतिशक ते ( शारोति ) ( पथमिति ) दृष्टान्तार्थ दृष्टान्तोपादान । यथादृष्टा न्वेशाखालक्षणोपलक्षणजन्यज्ञानविषयतामन्तरेणनोपलक्ष्यत्व तथा दा धन्ति रेपोप्यमाणनागलक्षणोपर क्षणाधीन ज्ञानविपपतामन्तरेण नो पलक्ष्यत्वमित्यर्थ । तत्प्रयुक्तोष - अशुद्धत्यजडत्वादि ( सोपीति ) स - उपलक्षणाधीन । सत्यमिथ्याविभागमातरेण तदधीनज्ञानविषयता मात्रेणोपरश्यत्वसंभवादितिभार । उपलक्षणाधीनगोधविषयत्वस्यभ्रा न्यन्तरसिद्धत्वे तद्मविषयताया अपि भ्रमान्तरसिद्धतावाच्यत्यनवन्या स्यादिति स्वयमेव स्ववेद्यतापाभ्रमइ युक्तम् ' (विलीनमिति) स्ववे द्यतायाभ्रमविपयाचे स्वपेद्य वरूप धमिथ्यात्वमन्तरेण भ्रान्तिक योगेन स्यवेद्यत्वाभारे उपरक्षणत्वेनाभिमत ज्ञानस्योपलक्षणवासभवात् घेदातवाश्याना गुपरभणीभूतज्ञान जनावमपि न सभवतीति क्य. भिदायाचेदकत्वाभावात् , आवेदकत्येपि फलीभूतज्ञानस्य भ्रमत्वाचनत त्वावेदात्व सभवतीत्पर्य । भ्रान्तिलिट्रप्रतिभासिक स्वरिषयत्वमा दापर उपलक्षणाधीन ज्ञानविषयायसवपलक्षणत्वेनाभिमराज्ञानधि 19 ·५० शास्त्रमुक्तासळी । उपलक्षणपनिलयननैपल्याच । शुद्धिश्चास्य निन्याऽनित्यागा, आये किमर्था जिज्ञासा, अन्ततस्तस्यारतादात् शुद्धता ध्यवसायार्थ सास्यात् ननु शुद्धयर्थमिति चेत् न तदध्ययसा येनापि तत्सिद्यर्थेन भवितव्य, अन्यथा नेष्फल्यात् । आरोपि ताशुद्धिनिरसनासाफल्यमिति चन, आरोपसभने नित्यशुद्ध्ययोगात् । उपरक्तेऽपि स्फटिके शुभ्रत्वात्तत्सभर इति चेन्न, भापानभिज्ञानात्। न हि वयमारोप्यदोषनाशुद्धि प्रसञ्जयाम' ब्रह्मण्येन कुदृष्टिक ल्पित विनिपदोपदृप्टेरभ्युपगमात्, फिन्तु भ्रमाद्यापारतया । षय वस्यैव प्रातिभासिकस्यवस्तुशक्यतया उपलक्षणपर्वावलपन नैप्फ ल्यमित्याह ( उपलक्षणेति) स्ववेद्यतायाभ्रान्तिरित्यनन्तर मसत्यश्चेति यदिपाठः सदाज्ञप्तया तत्स्वरूपस्पशनिभ्युपगमादित्यस्य शुद्धस्यकेना पि मिथ्यार्थेनासंस्पर्शादितिभावः। भ्रान्तिरसत्यश्चेत्यस्यत्वसत्यत्वैपिभ्रा तिवादोपइत्यर्थः । या स्पलमानलत्ताक यज्ञान तद्विषयत्वमेव जह स्वादिप्रयोजकमित्यसत्यश्चैत्यस्यभाव. । सवेद्यतायानान्तिरित्यत्रोत्तरं "विलीनमित्यादि" असत्यश्चेत्यत्रोतर मुपलक्षणेति (किमर्थवि ) शु. यतिरेकेणाविद्यानिवृत्तेरभावादितिभावः । नन्वस्तु ब्रह्माभेदार्था जिज्ञा ब्रह्मवेदब्रह्मैवभवतो" तिनलाभेदम्यापि फलतयाप्रतिपादनादि ति तबाह (अन्ततइति ) अभेदस्यनित्यसिद्धतया साध्यत्वायोगात्तत्साध्य तोक्तिरपि शुद्धावेवपर्यस्यति , सापिचेन्नित्या वैयर्णमेवैतिभावः । (तदध्यवसायनेति) शुद्धताध्यवसापेनापि शुद्धिसिध्यर्थेन भवितव्य- मित्यर्थः। (आरोपिताशुद्धीति) नित्यशुद्धयध्यवसायस्येति शेष । नि त्यशुद्धययवसायेसति प्रतीयमानरचत्वादिरूपाशुर्मिथ्यात्वज्ञाने न साधनानुष्ठानेन तनिवृत्तेसाफल्यमिति भाव । नियशुद्ध परमार्थ स्वादारोपिता शुद्दयासहनविरोधइति सदृष्टान्तशङ्कते (उपरफ्तइति) (ब्रह्मण्येवेति ) " तदिदविविधरतर्क ककरल्पित " मितिभाष्यणत थावगमादितिभावः । शुफ्तिरजतादौ पराभिमतम्मियात्यमभ्युपगम्या विशेषात्परोक्षस्थलेपि तदापादनमभिप्रेत्याभ्युपगमादित्युक्तम् । (भ्र मायाधारतति) अशुद्विमसनयामइत्यनुषङ्गः । आदिशब्दनतरसायंसु एदु पशोपमाहादि । अरमदभिमताशुद्ध्यानयत्वं नाय दृष्टान्तइत्या सा ·रिया शतानी • चण्टमाम्नमहिता । न नधारफटिकम्स्वयं स्वामनिरागमध्यम्यनि । नच तकर्तृकोऽन्य कर्तृ कोवा रक्तताच्यासस्त छतिमाख्यशुद्धिविरोधी । इनु स्वोपेण ब्रह्मणि स्वयमेर बभ्रम्पमाणे कथं भ्रात्यादि प्रयनीकतामयी शुद्धिः । निया भ्रान्तिरपि स्फटिकरागादिवरावतो नास्तीति निस्तारइतिचेत् , स्थितंता विचारनेष्फल्यम् । असयेर भ्रान्तिस्ततीय भातातितनिवर्तनफमितिचेत् नतमत्वभ्रममन्यन्वमिथ्यापरिकल्पे सद्वितीयवानप्रस्थयोरन्यतरापातात्। स्वरूपेण ब्रह्मनभ्राम्यति, किन्तु जीवश्वरम्पाभ्यामितिचेत् , हन्त एका व्याहति परिहनुमनेकामुपादसे, कथमभ्रान्तस्य तस्य तद्भारः, ह (नतथेति) (स्वारमनीति ) इदश्च ब्रह्मण्यारोपस्य विषयत्वादुक्तं । वस्तुतस्तु स्वविषयत्वे न तात्पर्य, किन्तु आरोपाश्रयत्वमात्र, भन्यविषया रोपस्यापि दोपरयात् । अध्यासस्प सविपयत्वाद्रागस्यच प्रकृतस्यादाग मध्यस्पतीत्युक्तं । अन्यारोपस्यापि दोपत्वात् । एव भ्रमरूपाशुद्धयभा वादृष्टान्तवयम्यमुक्तं , इदानी तदंगीकृत्यापि चैपम्पमाह (नच तत्कर्ट कदति) अन्यकर्टकातिदृष्टान्तार्थ । भ्रान्तिरूपाशुद्धिस्तत्यपि नश्वेत्या ख्यशुद्विविरोधिनीत्युक्तं । तर्हि तद्धदेव प्रकृतपि शुद्धयशुयोरविरोध एवास्त्वित्यत्राह (इहत्विति) (स्वदोषेणेति) भविद्ययत्यर्थः । इयम प्येकाशुद्भिरित्यभिप्रायेण स्वदोषणेरयुक्तं । यद्यप्पविद्या म्फटिक लोहि स्यवदारोपिता, भारोप्यदोषत्वेन नाशुद्धि प्रसन्नयामइतिचोक्तं । तथा प्यारोपहेतुत्वेनैव दोपत्वमितिभावः । भ्रमाश्रयत्वं नोवेश्वररूपाभ्यां , किन्तु स्वरूपेणैवेत्यभिप्रायेण स्वयमेवेत्युक्तं । भ्रान्त्यादीत्यादि शब्देना विद्यागृह्यते । (विचारनै फल्पमिति) सत्याभावेऽसत्त्वनियमा दसत श्व निवृत्त्ययोगादिति विवक्षितं । (तनिवर्तनमिति) भ्रमसत्त्वगोचर भ्रमनिवर्तनमित्यर्थः (अनवस्थेति) तत्सत्त्वभ्रमस्य मिथ्यात्वे पुनर्निर सनीयाभावान्नैफल्यं , तत्सत्त्वभ्रान्तिरप्यसत्येव सतीव भातीतिचेदन धम्येत्यर्थः। यदा आरोपित्ताशुद्धीति भावप्रधाननिर्देश, भारोपविषय स्वमितिपायत् । (भारोपेति ) आरोपल्याशुद्धिवादिति भावः । उपर ते- रक्तिमारोपविषये (भारोप्यदोपत्वेनेति ) दोपारोपविषयत्वनेत्यर्थः । (स्वरूपेणेति) शुद्धेस्वरुपगतत्वात्र विरोधइतिभावः । तस्य-ब्रह्मण' । तद्भावः - जीयश्वरभावः । जीवेश्वरभाययोरपि कल्पितरयात् कल्पकान्त - ·. शास्त्रमुत्तावळी। कथं सर्वज्ञापि भ्राम्यतीति विवक्षाप्पुत्तिप्ठेत, कथञ्चैकआत्मा युगपर्व ज्ञमज्ञञ्चारमानमनुसन्दधीत , प्रपञ्चयिभ्यतेचैतत् । उत्तरानुनित्यशुद्ध वश्रुत्यादि निरोधः । किंचोभयानधिमता तदनित्यत्वं, उत्तरकार धिमायावा, पूर्वकाधिमत्तयावा, नायः त्रिवर्गापवर्गयोरैक राश्यप सङ्गात् ; वैराग्योपदेशादि वैयर्थ्यात् ; अपुनरावृत्ति श्रुन्यादिविरो धाच्च । अतएव नद्वितीयः - बन्धमोक्षयोयुत्कनता प्रसंगात् , शुद्धरसाध्यत्वेन विचारादिनैष्फल्याच । तृतीयस्तु न शुद्धनि त्यस्वरूपैक्ये स्यात् । निरवधिवसाधित्रयो नित्यरात् । तिरेकेच सएर सत्यासत्यविकल्पावतार इति । यद्यप्यस्मन्मते निय शुद्धईश्वरः साव्यशुद्धिः क्षेत्रज्ञश्च जिज्ञास्यते । तथापि नप्रतिबन्दी, ईश्वरशुद्धरसाध्यत्वात् । जीवशुद्धेस्साच्याया अपि स्वरूपान्यनत्सत्यत्वा च। उदारगुणसागरः परमपुरुषः स्वाराधनात्मक शास्त्रार्थसप्रीतस्त्रि वर्गमपवर्गच प्रयच्छतीतिहि प्राचीमर्यादा । राभावाच ब्रह्मस्वयमेव कल्पयतीतिवक्तव्यं, ततश्च ब्रह्मणो भ्रान्तिरनि चार्येतिभावः। ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वाचवापि भ्रमोनुपपन्नइत्याह (कथमि ति) जीवेश्वरभावाचानुपपन्ना वित्याद ( कयश्चेति ) सर्वज्ञः - ईश्वरः । ज्ञोजीवः ( उत्तरत्रेति) शुद्धिनित्यानित्यावेति विकल्पे द्वितीयकल्पइत्य थे. । नायइत्यत्र वैराग्योपदेशवयर्य हेतुः तत्र हेतुविवगैति । हेवन्त रमाद (बन्धमोक्षयोरिति) (व्युत्क्रमतेति) शुद्धविनाशेसंसारोत्याना त् शुद्धिकालेचविरविन संसारासंभवादितिभावः ( अतिरेकैचेति) स त्यत्वे अद्वैतहानिः , मिथ्यात्वे अनुद्देश्यता , नहि मिथ्यावस्व सहमा नो मुमुक्षुर्मिथ्योत्पादनार्थ श्रवगादौ प्रयततइतिभावः । ननु भनित्यशु द्धियोगिनो नित्यशुद्धियोगिनश्च जिज्ञास्यतायास्सिद्धान्ते समर्थनारकथ मपं विकल्पशोभते तत्राद (पद्यरीति ) आश्रयभेदाच्छुद्वय शुद्धयो नविरोधः, साध्यत्वेनाभिमतशुद्धे स्वरूपादन्यत्यान्न साध्यत्वविरोध', सत्यत्यान मिथ्यांचप्रयुक्त जिज्ञास्यत्वविरोधः । भोपविशेषशायरवानाद्य विद्यान्धकारितत्वाभ्यां मिज्ञास्यत्वस्य व्याघातं प्रकारान्तरण दर्शय ति (उदारत्यादिना) प्राची वैदिकी । भ्रालय कथमजिज्ञाम्यसेत्यनाइ ·[२-मा शतपणी • चमगारतहिता। सयदि सयमेर भ्राम्येत् स्याश्रितत्राणोपयिक गुणहानोत्रा, न तर्हि जिज्ञास्यः, स्वरक्षणेग्यशतम्येति न्यायात् । कल्पितसाश्यादि योगात् तदभावपि तीर्थादिवद्वातस्य भजनं स्यादिति चेन, कल्पितस्य मात्र स्यादेजिनादिबपि सिद्वे. तदुपसतिप्रमगात् । सबैले न तत्क्लूप्ति रितिचेन, अविशेगन् । महाजनपरिमहा द्विशेषइतिचेन,सर्वेषां सर्वतरसम्मू ढत्वमिच्छता क्वचिदपि प्रामाणिकन्यादि लक्षणमहत्वस्यासिद्धे.,प्राचुर्यस्यपि गांनादप्रयोजचाच । यत्तुतीर्थादिरदिति तत्तदासोत,यदितसेचयेतदुप सत्या प्रसायोन्य । नहि क्रियातच्छन्त्यपूर्वाण्या फटन्तीति नैगम पन्थाः। (स्वरक्षणइति ) तत्वतस्सार्वज्ञयाभावेपि कल्लितलार्यज्ञयात्फलमदानो पयोगिभूतांराधनाराधक तदिष्टपरिज्ञानसभवात् , तदभावपि ध्यानादेः पुण्यतीर्य स्नानादिषद दृष्टावसंभवाञ्च कथं ब्रह्मणोननिज्ञास्यत्वमिति शकते (कल्पितेति) साज्ञयादीनादिशब्देन फलमदानोपयोगि द यादिगुणान्तरगृह्यते । (सरिति ) तयाच तत्र नव्यावहारिक सार्व ज्ञयभितिभामः । (अविशेषादिति ) कश्चित् ब्रह्मगावानभ्युपगमादिति भारः। महत्त्वं जिनामाणिकत्वं उतमावुर्य, नाद्यइत्याह (सर्वपामि ति) सर्व सर्वत्रभ्रान्साइतिहि युप्माभिरिप्यते , सर्पस्य मिप्यावानी कारात , ततश्च युमन्मते कस्यापि तत्वदर्शित्वलक्षणमहत्त्वनसिध्य तीत्यर्थ । भादिशब्देन तत्वार्थोपदेशित्वं गृह्यते । तदतिरिक्तं नमामा जिकत्वं, भ्रान्तस्यापि प्रामाणिकत्वे शुस्ती रजतभ्रमरतोपि प्रामाणि कत्वापत्तरिति भावः। मद्वितीयहत्याह ( प्राचुर्यस्पति) (पदीति) य था तीर्यादिसेवपेश्वरः प्रसाधः, तथा यदीश्वरसेवयान्यः प्रसाद्यस्स्यात् स्यात्तीर्थादि तुल्यतेत्यर्थः (क्रियेति) अयं कर्ममोमांसावृत्तिकारान्तर पक्ष । विनष्टमरिकम कालान्तर फल जनयतीति स्वभाव , अन्यवाह तोतवाले यथा कार्यात्यादयवं केषाश्चिरस्वभावइति तेपामाशय । शक्तिरितिभपक्षः । अपूर्वमितिगुरोः । ( नैगमइति ) " सवैनभूति गमयति"" सरनमीत मीणाति ""इष्टापूर्तबहुथाजातजापमान विश्ववि. भर्तिभुवनस्यनाभि तदेवाग्निस्तद्रायुतत्सूर्यस्तदुचन्द्रमाः" "सवाएपमहा नजामानादोरतुदान " इत्यादिश्रुतिभिः लमतेचतत.कामान्मये ·५४ शास्त्रेमुक्तावळी । उक्तन्यायेन जैनगन्धिवेदान्तिमतेपि जिज्ञासानुपपत्तिद्रष्टव्या । तदेतद खिमन्तर्निधाय ब्रमगब्दाभिधेयमुभय लिंगं सर्वेश्वरं प्रस्तुन्यतस्यैनाई भसूत्रे विवक्षितन्त्रमाह " तापायातुरैरमृतत्वायसएवजिज्ञास्य " इति ॥ इति कविताकिकांसहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यरष कृतिनु शतपण्या जिज्ञासानुपपरिवादो द्वितीयः ॥ " वविहितान्हितान् " "अहंहिसर्वयज्ञानां भोक्ताचप्रभुरेवचे " स्यादिस्म तिभिः " फलमतउपपत्ते " रिस्यादिसूत्रैः फलसंविभत्सयाकर्मभि रात्मानंपिप्रीपन्ति सप्रीतोलंफलाये " त्यादिद्रामिडभाष्यकारादिमहर्पिवच नैश्च ईश्वरस्यैव फलप्रदत्वावगमादितिभावः । भास्करादिमतेपि जिज्ञा सानुपपतिमाह ( उक्तेति ) भेदाभेदवादित्वेनानकांतिकत्ववादित्वाज. नगन्धित्वं । ब्रह्मणस्तर्वज्ञत्वात् तदभिन्नजीवस्यापि सर्वज्ञत्वेन विदिता. विदिताकारभेदाभावाजिज्ञासानसंभवति । ब्रह्मणोनित्यशुद्धत्वे तदर्भि- नस्यापि जीवस्यनित्यमुक्तत्वा तदर्थाजिज्ञासानसंभवति । जीवाशुद्भया तदभिन्नस्यब्रह्मणोप्यशुद्धत्वात स्वरक्षणेप्यशक्तस्येति न्यायाजिज्ञास्यता नसभवती यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः ॥ इति वाधुल कुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत परा. चरतत्वयाथात्म्येन तदेकदेवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासन विरचितायां शवदूषणीव्याख्यायां चण्डमारुताख्यायो जिज्ञासानिरूपणनाम- दितीयस्कन्धः ॥

·शतदरणी - चण्डमारतसहिता। ॥ श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ ॥ श्रीमतनिगमान्तमहादेशिकायनमः ॥ ॥ तृतीयोवादः ॥ प्रयन्ताः कर्मभागेन सोहार्द समधिश्रिताः । मुक्ति यद्भजना दाहुस्तमनन्तमुपास्महे ॥ (त्रय्यन्ताइति ) सौहार्दमित्यनेन एकशास्त्रत्वमेकग्रन्यावंचो- च्यते । एकार्थत्वलक्षणसंपन्धस्य विवक्षितत्वाच्छात्रभेदापादकविरोधाभा. योपिदर्शितः । सौहार्दसमधिश्रिता यद्भजनान्मुक्तिमाहुरित्यनेन भङ्ग- प्रधानप्रतिपादकत्वेन पूर्वोत्तरभागयोस्संबन्धोव्यज्यते । एवमैश्य हेतुमाह (प्यन्ताइति ) उत्तरभागत्यापूर्वभागनैश्यं युक्तमितिभावः । अनेन व्याख्येपैक्यान्याख्यानभूतमीमांसपोरक्यं तूचितं । मुक्तिमित्यनेन वि रुद्धफलत्वाकशास्यमित्येतत्परिहतन् । भनन्तशब्देन वस्त्वपरिच्छे- दमुखेनान्तर्यामित्वाभिधानात् सर्वकर्मणांतदाराधनात्मकतया उपासना गरवसंभवस्सूच्यते । एकव्याख्येयव्याख्यानात्मना विंशतिलक्षणमेकं शा- खमित्यैकग्रन्थ्यपर्यतैकशाख्यं प्रतिज्ञास्यन् तवैकग्रन्थव्याख्यानत्वपि एकैकदेशव्याचिख्यासया प्रवृत्तयोरेकग्रन्थत्यादर्शनादिहामि मीमांसाद्वय स्य तथैवकरणानकग्रंथ्यंयुक्तमित्याशक्य विचारस्य स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इति विध्यधीनत्वपक्षे तद्विधियलात्सामान्येन स्वाध्यायार्थविचारः क- तंव्य इत्येववृद्धिरुत्पद्यते, रागमयुक्तिपक्षेपि कृत्स्नस्थापि स्वाध्यायस्या धीतत्यादुक्तरीत्यय बुद्धिरुत्पद्यते अतःकरनगोचरविचारः प्रथमंकर्तव्य तयाप्रतिपन्नः, नतु पूर्वभागविचारः कर्तग्यः उत्तरभागविचार. कर्त. व्यइत्येवंरूपाबुद्धिः प्रथमत उत्पद्यते, अतोविचारकर्तव्यताबुद्धिमत्पुरु- पानुजिघृक्षमा प्रवृत्तविचारशास्त्रं प्राथमिकस्वारसिकबुद्धिमनुसत्यसामा- न्येन वेदार्यविचारोद्देशेनप्रवृत्तमितिवक्तुं युक्तमिति पूर्वोत्तरमीमांसयो कशास्यमुचितमित्यभिप्रायेण विचारस्यकृत्स्नविषयत्वं साधयति ।

·शास्त्रमुक्तावळी । थिनं तावदध्ययनविधिनाध्यापन विधिनावा प्रयुक्तमध्ययनंसांग सशिरस्क कृन स्वाध्यायविषयमिति । रागतोपिरितोषा प्रयुक्त रतदर्थविचारोऽपि कृत्स्नगोचर , तयोस्सफोचकाभागार । ननु विधि प्रयुक्ती माभूत्सकोच. रागप्रयुक्तीतु स्यात् याबदागंप्रवृत्त्युपपत्ते, मैप विकल्पासहत्वात् । किं ब्रह्मणि विचारसकोच, किंवा कर्मणि नाद्य पुरुषस्य चतुर्ध्वपि पुरुषार्थेनु रागसंभवात् , क्रमेण भोगसभरे विरो धाभावाच । सन्तिाभयमारनास्तथाविधाः । यस्यनु काचित्कोरागः तस्यैकदेश विचारेकाविचिफि सेति चेन्न, (स्वितंतावदित्यादिना ) अध्ययनस्पकरविषयत्वं विचारस्य स्त्रवि पयतासाधनार्थ । नन्वध्ययनस्य कृत्स्नस्वाध्यायविषयतानयुक्ता, स्ववि- धिप्रयुक्तौ "वेदानांकिश्चिदधीत्य ब्राह्मण"इत्येकदेशाध्ययनमतीते. । अत. एव नतद्विध्यधीनविचारोपि कृत्स्नविषय | गरविधिप्रयुक्तौच कृरनवे. दाध्यापनासंभवात् स्वाध्यायपदाभावनाध्यापनस्य तन्मानविपयत्यासंभवा ञ्च । किश्चिदभ्यापनमात्रेणाचार्यकसिद्ध तत्तयुक्तमध्ययने फुरनविष- यमित्यत्राह । ( अध्ययन विधिनाध्यापन विधिनावति ) स्वविधिप्रयुक्ती स्वाध्यायशब्दस्य कृत्नविषयत्वात् कृत्स्नस्वाध्यायाध्ययनसिद्धिः, वंदा. नामित्यस्यसंज्ञापरत्वान्नसङ्कोचकत्वं । अध्यापनविधिमयुक्तिपक्षेऽपि मध्या पनविधिना अध्ययनविधिसिद्धस्य व्रतनियमविशेपयुक्तस्य पृत्नविप. यस्यैवाध्ययनस्य स्वांगभूतोपनयनदारतया स्वीगारादध्यापन विधि - निस्वाध्यायाध्ययनं प्रयुइति नतन्मुखेनाप्यध्ययनसद्धोचायाशइतिभा य । तयो - विधिरागयोः । ( नन्विति ) अध्यपनविधिर्यदायज्ञानप र्यन्तः तदा तत्प्रयुक्तविचारस्सयंत्रसिद्धयति, रागप्रयुक्तीनुविचारस्त. साध्यनिर्णयौवा नस्वतः पुरपार्थः, अपितु पुरुषार्थसाधनतया, भतो यस्पयत्पुरपार्यरागसभवः तस्य तदुपयोगिविचार एवेच्छास्यादितिषि चारस्सटोचमहंतोतिभावः । त्रिय पवर्गयो. परस्परविरोधादेवस्योभ पत्ररागासभवमागण्याह ( क्रमैति) उभयभावनाः कमंत्रीभयभा- घनाश्चतुर्मुखादयः । ( यरपचिति ) यद्यपि संसर्प पुरुषार्थ राग. योग्याः तथापि तनररमागुरोधात् यस्यचित्यचिदेवेच्छानायत, अत ·. [२] शतपणी - चग्डमारतसहिता । सम्य लोकारतोषप्लुनमते दिवर्गमात्रनिष्टस्य वेदोदित्तेपुचतुर्नप्यनारथा, यस्पयाक्तिरापता, तस्य केतिप्रमगान् । अस्पनहस्यानविकारः साप्रति प्रवृत्वामीमासेतिचेत् , तुल्यंनिकाण्यामपि।तिष्टतु पुरपार्थराग कृमप्रपच नादिरागादपि टम्नपिचाररसमस्ति, तेन नत्रामा विचारमकोयः।कर्ममा बेच विचारं सकोचयन् कन्यमीमातकस्तु राहुमीमासकैरपि प्रतिर कन्य , मिद्धेपि न्युपरिसंभवान् । अप्राप्तेस्त्रत. पुमर्थेच विपये प्रवृत्त्य नंगपि, श्रवणादियोगादर्थशनस्य म्वतन्त्र उपायानुष्टानोपपि, एतदीपायमिकरागानुसारेण विशेषोद्देनेनेव मीमांसाशानं भवतेततिभा घ । ( यस्येति ) द्विवर्गः - अर्थकामी । वेदोदितयु - घेदप्रतिपन्न- साधनकेषु । तयाच तारापुरुषातुरोधे कर्तव्ये मीमांसायाः प्रधृत्तिरेव- न स्यादितिभावः । (तुल्यपिति ) उभयाानुसारेणैर प्रवृत्तावेका धितपुरुषानुग्रहस्यानि सभा दुभपादानुसारेण मीमांसाया सामा. न्योद्देशनव प्रवृत्तिरचितविभाव । एपंचतुर्वपि पुरुषार्थेषु रागसंभ- यात्तदर्थ फलदार्थविज्ञासायं तदनुसारेण सामान्योद्देशेन प्रवृत्तिरुप- पादिता । इदानी कृत्तपेढार्थजिज्ञासायां हत्यतरमाह ( तिष्ठत्विति ) सगारकर्ममावेविचारसडोचातिपक्षेदूपण सूचयनवकर्ममाने विचारस कोचं प्रकारांतरेणाशंस्यपरिहरति ( कर्ममात्रइति ) कबन्धीमांस- कस्वितितुगन्देन रागात्संशोचयन् प्रथमपक्षदूपणेनयनिरस्तइतिसून सति । शंकाचेत्य • ननझगोविचारस्संभवति लिडेव्युत्पत्यभावेन दांतानां परिनिप्पन्ननह्मगधनाशके । तत्तत्येपि प्रवृत्तिनिवृत्त्यविषयस्य नह्मणः प्रतिसाटो प्रयोजनाभायादुपालनविधिशेषत्वेचार्थगदत्वेन स्सा विवक्षाविरहाच्च पेदांतानां तमामाण्याभावादिति । (गदुमीमांतर रिति) ऐकायसमर्थनार्थमप्रयतमानै सोतिभाः। प्रत्युक्तिमकार माह (सिद्धपीत्यादिना) (अनाप्तइति ) "अर्थज्ञानस्य स्वतन्त्रये' इत्येत रावण सबध्यते । अर्थज्ञानस्स स्वतन्द्रत्वपक्षे स्पविषयप्रवृत्तिहेतुवामा पेपि पूर्वानमानिरतिशय पुरुषार्थ प्रतिपादन मुऐन राडुपयोगिश्रवणाऱ्या प्रवृत्तिहेतुतया पुरुपार्थपर्यवसानादित्यर्थः . ( उपायानुष्ठानति ) रारित विध्यपेक्षिराफलरुप प्रतिष्ठादियदुपारून विध्यपेक्षिताहरूपयिषय का ८ ·साप्रमुत्तारळी । सदुपयोगिगिदार्थमा योगागति। धोपि नपुग्यतदरपयं.1 यपमन्ययमय प्रतिमइतिभायः । इतिप्रतियात पारयन्ययः। पटा (गष्टमीमांगरिति) अतम्तेनशामापतिभाषा पन्धमीमांसकोरेग गपाशंकापां भवद्भिः कथं प्रापुरयतदायापापा युक्तिमकारमा (सिदपीरपादिना भयोगातीयन्तन) (स्यतइति) प्रनिनिवृत्त्याविषयगरि म्यता निरतिशपपुरुपायंम्य स्वनापिलधुंयोप विनानुसंक्षितस्प भरणं मोतियापुरपतएवेति नप्रयोजनाभायः। ननु य दिश्रयगादेव प्रीप्यर्थ मालपोधनं तदापाठोपरन्दनादि धारयवदयार्य त्वपि प्रीतिसंभवगनतस्य प्राणि प्रामाण्यं, भतःप्रामाण्यलाभार्यमुपास नानुछान शेपरपा कार्य प्रामाण्यं पाच्यन् । राथाचारोपितेनाप्युपासन मिनेनं ब्रमणिवेदान्तानां प्रामाण्यमित्याह (अज्ञानस्पति) स्वातंयं- टपायानुसानमनपेक्ष्य प्रपोजनपयंबसानं । (तदुपयोगीति) तच्छन्देन स्थातव्योपायानुष्ठाने विवक्षिते । अयंभावः , या टागुपनन्दनादात्र पर्थयात्यानादेव प्रीतिः। नयात्रापि तादाभ्रमादेवप्रीतिः; याध चामायनीरसागर प्रामाण्यत्यागायोगात् , याश्यान्तरण तत्प्राप्तयुपापयि धानाय । उपायानुष्ठान पायपक्षेप्युपासनापेक्षित फलसमर्पकतया प्रामाण्यं सगांववादयत् , विषयसमर्पकतपापि प्रामाण्पं - वाग्धेनु धादियदन्न वाधकाभायात् । तस्मिन्पदन्त " रितिसिद्धयदनुवादा र , " ततोमातायतोज्ञात्वा" "विदुःकृष्णंत्रालणास्तत्वताये" इत्यादि ना तत्वज्ञानम्यव मोक्षहेतुत्वश्रवणाच । स्वातन्यपक्षे तत्मेप्सापूर्वकत साधनप्रवृत्त्यादि मुवनापि पुरुषार्थपर्यवसानं द्रष्टव्यम् । अवच स्या तम्परक्षे प्रत्यक्षादी पशुधनादिस्वरूपं प्रतिपाद्य पर्यवसिते तत्मेप्सोः चियायजेत पशुकाम " इत्यादिना तरसाधनविधानयत् प्रह्मपर वाक्ये ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपाय पर्यवसिते तत्मेप्सोरुपासनादि विधान- मित्येवाः प्रकारः, अस्मिन्पक्षे यास्यभेदः। यदा “ तपांसिसयांणिच यद्वदन्ती" ति सस्य तपादविवक्षितस्य घेदान्तस्य ब्रह्मपरत्वाव गमात् " तन्वीपनियद " मितिम तथावगमात् सर्वजगत्कारणत्वस बान्तयामित्व सर्वशपित्व सर्वफलमदत्व सर्वकमांमध्यस्थ सकलविद्या प्रनावावमुक्तमाप्यत्य निरतिशयानन्दत्यादि विशिष्टब्रह्मस्वरूपं प्रति . 6 .

·" [३] शतपणा - चण्डमारतसहिता । फर्मशेषभूतम्पामन शास्त्रातराद्विचारइति वदतापि शारीरक शाम क्देशइति स्वाकर्तव्यम् , अन्यास्तदयोगात् । तने दतिभुतपपिथया येन निस्सारएर बेदातइति नास्तिकामा चिनमयूयते । अस्तु तहि नदी कतिपयतया विचारसकोच अतिशयितपुरपार्थप्रताती" स्थितेऽरविदे पनि न्यायावतारादिति चेन, कर्मपिचारम्य कश्चिदप्यननुष्ठानप्रसगात् । अ चितिचेन्न, प्रयक्षविरोगान् । अतिशयितपुरपा प्रतीयभावास्यचि दुपपचिारति चेन्न । तदभावस्तस्य रम्य तभागानध्ययनाद्वा तसह्या रिविरहाता, नाय रिये कृत्रविषयवस्थापनात् । नद्वितीय - सागा ध्ययनादेर तत्रापि तसिद्धे । नदि सांगाध्ययनविधस्तर सर्पमार , अन्यत्रापि तप्रसगात् । तथागशास्त्रारभ । तसिद्धापप्यनादि पाद्यम् , अवाप्येताहातह्मप्रतिपादनेन प्रीत्यर्थतया पुरपार्थपरसा नापि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादने उपसर्जनतया प्रसक्तोपापानुष्टानेनापि पु रुपार्थपर्यवमानमित्यपर प्रसार , अत्रच नवाक्यभेद । उपायानुष्ठान शेपत्वेतु उपापविध्यपेक्षित विषयफलाकतया उपसर्जनतया ब्रह्मा तिपादन , भवापि नगस्यभेदइति । प्रसङ्गालममीमासरदेशिनापि । नेय गरामायेंत्याह (कर्मशति) (भन्यतइति ) शारदेशावन्यतई त्यर्थ (तेने ति ) अतस्तनिरासोपि नास्मारमेव भरइतिभाव ।( स्त्विति ) तथाच चतुप्यपि पुरुपाषु रागसभवादिति परिहारोसंगत तिभाव । तत्सहरीति व्युत्पत्त्पादिक विक्षितम् । (सत्रापति) वर्मभागइव ब्रह्मभागेपि व्युत्पत्त्यादिसहवारिसिद्धरित्यर्थ । (तत्रैवेति) नय्यन्तभागे। तथाच प्राणि विचार समोचयतस्तवाभिमता ब्रह्ममीमा सापि नस्यादित्यपिहदयम् । नचायमिष्टप्रसगइत्याह (तथात्ववेति ) न्यत्रापिसर्पमारे। (तत्सिद्धावपीति) व्यु पत्त्यादिसहकारि सिद्धावपी त्यर्थ । तयाच सत्पथ्वयनुग्रहाय ब्रह्मविचारार्थमेव शाखप्रवृतियुक्ता। यद्यप्यन्येप्यनुनाया तथापि दुर्वासनादाढयत्वेि पाश्चि त्वमण्यव जिज्ञासा। तदभावात् “थितेरविन्द " इतिन्यायेन पाश्चित् नह्मण्येच जिज्ञासे ति नाम्पोमपजिज्ञासासभव इति सामान्यता जिज्ञासानुराधन मात्र .

·. शीघ्रगुतापळी। दयांसना दार्गदपथै प्रार्तन्ते कर्ममाममिका इतिचेन, ययापि पिपिदि पराधिनाधिकारे फर्मणा सपथ वरची मागन् । तथापि तद्विचारशरीरक शेषइतिचेत् , मिदंशास्त्रेयं । कर्मस्वरूपा दिपिचारमन्तरेण विरिदिपार्थविनियोगायोगात्। वेटनार्थविचारपक्षेपि किंपु न.भातरीय मुकाविशेषमृदितकपायस्य कस्यचिदयोनविनिदियो पत्ती किंतदर्थकर्मपिचारगति चेन्न, तरकस्यचिदन्यन्तमृदितकायस्य जति स्मरणादिवसिम्रज्ञानतया शारीरकेप्यनारंमान् । तदईस्य तदारभइतिचेत् , प्रवृत्तिरितिभाव । ( त्वयापीति) सत्पथवार्यनुग्रहेपि कमांधिवानुग्न काय कर्ममीमांसापिकायेति भावः। (तथापीति) सत्स्यत्वस्वीकारेगि विविदिपार्थक्रमणामेव सत्पथावं, तानिच यज्ञादिकगाणि मसिद्धयता दिभ्योभिन्नानि मासाग्निहोत्रवत , तद्विपयविचारच विविदिपार्थत्यादि चिन्तव, तयाच तद्विचारस्सत्पथत्येन स्वीकृतकर्मविचार शारीरंपारी पत्यातीय क्रियते ,जैमिनीयकर्म विचारच प्रसिद्धकर्मविषयः - तेषां चापयत्यात्तद्विचारोपि तथेति नतेनकशास्त्पमित्यर्थः। (कर्मम्बरपति) विविदिपार्थवर्मणामन्येपांच मासाग्निहोत्र नैयमिकानिहोनवद्भेटीवास्तु , नित्यकाम्य ज्योतिष्टोमवद्भिनियोग पृयत्तपमानवारतु , सर्वथापि कर्म स्वरूपविचारा भावेऽनुष्ठानानुपपत्तेः विविदिपार्थ विनियोगोनयुक्तः, वैयर्यमसङ्गात् । अतोवपापेक्षितः कर्मविचारइति तेनैकशास्त्रयमित्यर्थ । भवद्भिर्विविदिपार्थत्वा नङ्गीकाराद्भवत्पशे कथं तच्छेपतयेक शास्त्रय मित्यवाह (वेदनेति ) विविदिपार्थत्वेहि कर्म मीमांसा कथचिह्मणि ज्ञासोपयोगिनी , वेदनार्थाचे त्वगविपयत्वादभिशारण सुसरामभिन्नेति भावः । (भवान्तरीयति) तथाच तत्र ब्रहामात्रे विचारसकोचस्संभव तीतिभावः। मृदितकंपायस्येत्यनेन "कपाये कर्मभिः पक्व” इतिस्म त्यनुसारात् प्रतिबन्धकपापापनोदनेन कर्मणां विविदिषार्थत्वं यज्ञादि वास्ये विवक्षितमिति सूचितम् । (जातीति) जन्मान्तरसुकृतविशे पाजातिस्मरण धर्मरुच्यादिक यथा सिद्धयति तथा ज्ञानमपि येपांसिद्ध स्वयमागतविज्ञाना" इत्यादिप्रमाणानुसारात तात्प्रत्यनुपयोगात्म हामीमांसापि व्यत्यनारभम्स्यादित्यर्थ 1 तदहस्य--ब्रह्मजिज्ञासो । . ।

·[३-या शनदूपणी • चण्टमारतमहिता । एवमुमयाईस्प उभयारंभइतितुत्यं । नानधिकारिणपिविगविगते । रागोऽपितथा । नाराकनीसमर्थ वेदोऽपि पिढयानातिन्यायान् । यदा च यापनीय मनुष्टेयं ज्ञानमपवर्गोपायइतिसे स्यति तदा तापचयार्थ तदर्थनिविदियानुत्या सकर्मणानियानुष्टयन विचारोऽपश्यंभावी । . (उभगईम्येति कृनवेदानिशाखोः पृत्स्नविचारारंभ । कमविचारापेक्षा नियमाभावो नकगाखयभनकः तथा सति जन्मान्तरीयसुकृतवगा देवप्रामाण्ये सुदृढविश्वासपुरुपस्त्र प्रमाणलक्षणमा नपेक्षितत्यात्तस्या पुत्तरलक्षणैरकशालयं न स्मादिति भावः । ननु उभपाई प्रतिनिधि चारारंभापमिति कुतः, एककाई प्रत्येकैकारंभइति कुतो नस्पादियंत्रा ह (नहीति ) विचारोहि विधिप्रयुक्तीवा स्यात् रागमयुक्तोवा स्यात् , तबाध्ययनविधे रर्थज्ञान कामाधिकारकत्व पक्षे विचारस्याप्ययनविधि नाक्षेपादिधिरयुक्तता, नपाध्ययनविधिः परमार्थज्ञानं कामाधिकारकः, तत्तद्रापयार्यज्ञान कामनायास्तत्तद्वाझ्या ध्ययनाधिकाररवे कृताध्ययन नियमानुपपत्तेः। तथाच तद्विधिमूल विचारोऽपि ताशाधिकारि विषय कएव । अतो नैकैकमात्रजिज्ञासु प्रति विधिः प्रवर्गका , तस्यानधिकारि पं भस्यावतंकत्वात् । रागप्रयुक्तिपक्षेपि सानाध्यपनविधेः कृत्स्रगोच रतया तदधानापात प्रतीत्युत्थापित रागोपि कृत्स्नार्थज्ञानगोचरोयु क्तइति विध्यधीनस्तदुपाय विचाररागः कृतार्थज्ञानकामं प्रत्येय प्रय तंकः, विधिवदेव तस्यायनधिकारिणं प्रत्यप्रवर्दयात्वात् । अपच फल रागोऽधिकार स्थानीयः तथाच टपापरागः स्वस्मिन्नधिकारिस्थानीयं फ लाधिनमेव प्रवर्तयति विधिवदित्यर्थः। (नहीति ) अशकनीयार्थविधा यकत्वं ययावेदस्य न संभवति , तथानधिकारिप्रवर्तकत्वमपि विधिरा गयो संभवतीत्यर्थः । एवं विविदिपार्थविपक्षे ब्रह्ममा विचारसंकोचं पुरुपविशेषेभ्युपगम्य तदन्यपुरुषविषयतया कृतविचारारंभस्समर्थितः वस्तुतस्तु सत्कर्मणां ज्ञानार्थत्वे विविदिपार्थस्वैवा ब्रह्ममात्रे विचारसं कोचः क्यापि पुरुपे नसभवतीत्याह (यदाचेति ) यद्यपि वेदनार्थत्वे त टुपचया कर्मापेक्षा , घिविदिषार्यत्वेतुयाथम् , उत्पन्नायास्तस्यास्स्वप ·६२ शास्त्रमुक्तावळी-1 नच जन्मांतरकर्मबलाद्यानजीवं विविदिपा स्यादितिनिधेनुं शक्यं, प्राक्त नैरद्यतनैर्या प्रयतविरोधिकर्मभिः तत्प्रतिबन्धर्शयापि नित्यं सत्कर्मणां संग ह्यन्यात् । अन्यथा प्राक्तनैरेव कर्मभिष्टिस्स्यादिति कारीयर्यादिकं नानुष्ठीयेत। नच नित्यनैमितिकविवि विविदिपोत्पत्या निवर्तते, वर्णाश्रमादिनिबन्धनत्वा तस्य । वर्णाश्रमाद्यभिमाननिवृत्त्या तन्निचिरितिचेत् , केयमभिमाननि वृत्तिः; किन्तगमस्यनिवृत्तिः, उतस्वसमवेतत्व भ्रमस्यनिवृत्तिः, कि वा देहात्मतादात्म्यनमस्य निवृत्तिः , अथवा वर्णाश्रमाद्याश्रय पिण्ड संबन्धभ्रान्तिनिवृत्तिः, अथवा पिण्डस्यैवनिवृत्तिः । नायः - असिद्धेः। नद्वितीयः - कर्ममीमांसकानामपि पारलौकिकात्मविदां वर्णादेरस्त्रसम यतत्वभ्रमामायत कर्मणामधिकार्यभारप्रसङ्गात् । . . मेवानुवृत्तः, विविदिपायामुपचया सिद्धेश्चत्यत्राह (नचेति) हेत्वं भाषादितिभावः । निश्चये प्रतिबन्धसद्भावादपि न निश्चयसंभवइति हे स्वन्तरोपन्यासपूर्वकं निश्चयाशक्यतामुपसंहरन तत्फलितं कर्मणां सं ग्राह्यत्वमाह (प्राक्तनारति) प्रतिबन्धशंकयेत्यनन्तरं उपतनिश्चयाभा धनैतिशेषः। संग्राह्यत्वादिति पञ्चम्या विद्यारोवश्यंभावी त्य-पाहतपदे नान्वयः । कस्यचिदुक्तनिश्चय संभवेपि कर्मापेक्षामुपपादयति (नये ति) ततश्च नविचारसंकोचइति भावः । आत्मनि वर्णाश्रमादेरभावानद भिमान नियन्धनएव विधिः, नचाभिमानो विपिदिषायामागेव नि. त्यानित्यविवेकवलानिवृत्तइति तन्नियन्धनविधिपि तदानानिवृत्तइति जन्मान्तरकर्मवलसिद्धविचिदिपम्प तदर्थ कर्मविचारापेक्षाया अभावाद हमारे विचारसंकोच इत्याशयेन शंकते (वर्णाश्रमेति ) (तद्धमा स्येति ) तत्स्वरूपाध्यासस्येत्यर्थः । ( किंवादहात्मेति ) धर्णाश्रमश: ब्दातद्विशिष्टोदेहः, अभिमानशन्देनतादाम्याभिमानश्च विवक्षितुंगाय- तइतिभावः ( पिण्डस्यवति ) भभिमानशब्देन अर्थाध्यासः तस्यचवणां श्रममन्दनदेहपरेण कमंधारयोविवक्षितुंशक्यइतिभावः । (भसिद्धरिति) ·- [३] शतदूपणा - चग्गारतसहिता । ६३ नहि देहामभ्रमयतप्रति धर्मोपदेश । न तृतीय भ्रमनिरत्तिाह देहातिरिक्ताममित्रभापयिस्तया पारलौरिककर्मानुष्टान योग्यतामेवार हेदिति क्यतया सा निवर्तते । न चतुर्व तसरधरय सयत्वेन भ्रमा सिद्ध न पचम • ब्रह्मरिचारस्याप्यनारभप्रमगात् प्रयक्षादिसिगाव। बाम्तानिवृत्तिमात्रनिरक्षाया मविरोयइतिचेन , तस्य कर्माधिकारदश यामपि भरता स्वीकारात् । फिंच यात्रताकर्मारिकाणे निवर्ततइनि मनुचे तारता वेदान्तश्रयणायरिकारोपि निरीतइति नममीमासैर न स्यात् । नचायमिष्टग्रमग , तन्यज्ञानोदयापूर्व तदनभ्युपगमात् । न नु कर्ममीमासाया वेदान्तपिचारानुपयुक्त वा न तया सहारकशा स्वामितिचेन , अनुपयोगासिद्धे । को सानुपयोगढतिचेत् , न्यायो पनापन तारत् । तपाहि नाह्या तानिमियाप्रामाण्य निगारणेन प्र माणटक्षण तार कृत्स्नोपयुक्त । भदलक्षणोपजाताच गुणोपसहारपाद । . - भाव तत्सब - मोक्षदशाया मेयतदप्यासनिवृत्ते रिति घस्यति ) देहसवधस्याप्रातिभातिरत्वेन तज्ज्ञानस्य प्रातिभासिबभ्र. मवासिद्धे स्तस्य मोक्षात्मागनिवृत्तरित्यर्थ । (यावतेति ) श्रवणविधिर पिपाणरायविरारिक । तथाचानिवृत्ताभिमानेगुस्नविचारस्तभवति, ब्रह्मविचारन्तु नित्यानित्य विवेकाधिकाररवा निमृताभिमानस्ये यति सकुत्रापि नस्यादितिभाव । एव विचारसरोचाभावारनवे दार्थनिर्णपोद्देठोनं शास्त्रमवृत्त्यौचित्यादेवशास्त्रयमिति स्थित । तत्र विचारशास्त्रयोस्तथापि परस्परामाक्षाविरहारस्यमैग्नथ्य पर्यन्तक छात्रयमिति चोदयति (नन्विति) यद्यपि विद्याया वर्मणामुपयोग उक्त तथापि पिचारयो परस्परमुपयोगानुक्ते रामाक्षाविरहानवमा स्त्रयमित्याक्षेपो युक्त । (न्यायेत्यादि) उपयोगइत्यनुषडू । (वाहति) बाह्यहेनुसमुथाप्रामाण्यं प्रथमपादे निराक्रियते । भान्तरहेतुसमुत्थामामा ज्य निपाद्या । (कृत्स्नति ) पुत्तिरभागविचारात्मरे कृत्स्रगास्ने उपयु क्त (भेदेति) ' सचदान्तप्रत्यय चोदनाधशिशेपा" दिश्यत्र जावत एगवा सयोगरूपचोदनारपा विशषा" दिति शाखा तराधिरण .

·शास्त्रमुक्ताळी । तातीयाश्च श्रुतिलंगादयरसार्वत्रिकाः । प्रयुक्तिश्च वर्णाश्रगादिधर्माणां विद्याप्रमुकत्याश्रमप्रयुक्तत्वादिविमर्श निविशते । गतिचिन्तायांच पा ञ्चमिकः कमः । चनवाध:". न्यानच्युत्पादन मुपजीव्यते । नचेदमेन सद्ध्यत्पादन मितिवाच्पं, चोद नाविशेषादित्यादि शब्दस्य संयोगरूप चोदनाख्याविशेषादिति पा ठापेक्षत्यात् । एकमिति साध्यानिर्देशश्च तनयायोपजीवनेन तत्स! ध्यलाभादेव ! तथा " गुणश्चापूर्वसंयोगे वाश्यपोस्समत्वा " दित्यधि करणाव्युत्पादितो गुणभेदो “ नवाप्रकरणभेदात् परोवरीयत्यादिव" दिति च्छान्दोग्य बृहदारण्यकोद्रीय विद्ययो) दार्थमुपजीव्यते । तथा नानाशब्दादिभेदा ५ दित्यत्र शब्दान्तराभ्यासादिभि भेदव्युत्पादनों पजीवनमादि शब्दालतीपते । (तार्तीयाइति ) " श्रुत्यादिवलीयस्त्या 'लिगभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपी " त्यादिना तार्तीय न्यायानामेवोपजीवन मितिगम्यते । (प्रमुक्तिश्चेति.) “विहितत्याचार मकमांपी " त्यधिकरणेन विद्यांगत्वाश्रमांगत्व निर्णये कृते चातुर्थन्या येन प्रयुक्त्तिस्तिध्यतीत्यर्थः । (गतिचिन्तायामिति) "वायुभन्दादपि शेषविशेपाभ्या" मित्यधिकरणे पाञ्चमिकन्ययं उपजीव्यते । तथाहि कोपीतक्रिनः “ सएतदेवयानं पन्यानमापयामिलोसमागच्छंति सपा युलोकं सवरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिला स ब्रह्मलोक " मिन्यग्निसोकादनन्तरं वायुलोकमधीयते । वाजउनेपि नस्तु “ यदावे पुरुषोस्माल्लोकात्मैति वायुमागच्छति तरमै सतवधि जिहीर्पत यथा रथचक्रस्यपन्तेन स ऊर्चममते स आदित्यमागच्छ ती" त्यादित्यापूर्व यायुमधीयते । तत्र कौपीतपिनां पाठकगणाप्ति लोकशब्दोक्तादर्चिपः परत्वेन वायुः प्रायः । उकवाजसनेयश्रीत क्रमेण पाठक्रमादलीयसा तद्बाधेनादित्यापूर्व वायुनिविशते । संयत्सरन्तुच्छा न्दोग्य मासात्परं भूपते " तोपमभिसंविशन्ति बाँचपोहाट भापर्य माणपक्षभार्यमाण पक्षायान् पहुड्डेति सासांन्तानमाप्तेभ्यत्वंयसरपं यत्सरादादिपमादित्याचन्द्रमसं चद्रमरगविद्युतं पुरुषोमानव- ·[३ या] शतपणी • चण्डमास्तमहिता । कविद्याधिकारचिन्तने विशेश्यते । अतिदेशादयश्च " तदेव सपं यदमुष्य रूपम्" इत्यादिए । .... .... . स्साएनान्द्रागमयती " ति । पाजसनेयकेतु " अचिंपोह " रित्या दिमामान्तं पठित्वा "मासेभ्योदघलोकन्देवलोकादादित्य" मिवि मासाप रतो देवलोकाश्रयते । तत्र द्धयो श्रुतित्वप्यधिककालानांन्यनकालोतरत्वे- नाहःपक्षादिष देशनादर्यक्रमेण संवत्सरस्य मासात्परतानिवेशस्सिद्धयति, तयाचार्थस्यक्रमनियामकत्वं श्रीतक्रमस्पपाठक्रमादलीयस्वंच पंचमसि मुपजीन्यान्दादित्ययोरन्तराळे वायुदेवलोकान्दार्यनिवेशं सिद्धंकृत्वा वायुमन्दा " दित्यधिकरणवायुदेवलोकशब्दयोभिन्नार्थत्वं पूर्वपक्षी. फुरयकार्यप्रसाध्यते । एवं " तटितोधिवरुणस्मंयन्धा " दित्यधिकरणे पि पांचमिकन्यायउपजीव्यवे, तबच घरुणम्य कोपीतकिपाठकमादादि स्यात्पर्यत्वेप्राप्ने मेघोदरवर्तित्वलक्षणविद्युसंबन्धादर्याद्रिद्युत ऊर्य नि घेण्टक्तः। अर्थक्रमस्य बलीयस्त्वंच पश्चमसिद्धं तत्रोपजीव्यं । (क तति) “फलार्थत्वात्कर्मणशास्त्रंसर्वाधिकार स्यात् " इत्यधिकरणे स मर्यानामेवाधिकारोनान्येषां शक्यांगमावोपसंहारेणेति निर्णयमुपजीव्यात्रवि धुरादीनां देवादीनांच कि सामप्यमस्ति उतनेत्यादिचिन्तया अधिका ििवशेपनिर्णयः क्रियते । नैष्ठिकादिभ्रष्टानाच पातित्यस्मरणेन वैदिक कर्ममावानधिकारिणामसामय्यांत ब्रह्मविद्यानधिकारश्च प्रतिपाद्यते । ए यं स्वर्गकामाधिकरणेन फलवयमस्याधिकारे सिद्धे मोक्षकामानां देवा दीनामप्पधिकारोस्ति नवेति चिन्यतइत्यर्थः । ( अतिदेशादयश्चेति ) " अन्तस्तद्धर्मोपदेशा" दित्यत्रभाष्ये - “ अन्तरादित्येन्तरक्षिणिच यापु- रुपः प्रतीयते सजीवादन्यः परमात्मैव, तद्धर्मोपदेशात् , जीवेवसंभवंस्त- दरिक्तस्यैव परमात्मनोधर्मोंयमपहतपाप्मवादिः 'सएपसर्वेभ्यः पाप्म भ्य' इत्यादिनोपदिश्यत" इत्युक्तं । अनन्तरं हिरण्मयपुण्डरीकाक्ष त्यादिविशिष्टाप्राकृतदिव्यविग्रहयोगश्च परमात्मनः प्रसाध्य स्यैवब्रह्मणएवंरूपरूपवत्त्वादयमपि तस्यैव धर्मः, अत आदित्यमण्डकाश्य धिकरणआदित्यादिजीवव्यतिरिक्तः परमात्मैवे " स्युपसंहतम् । तच्च अक्षिपुरुषेऽपहतपाप्मायविलक्षणविग्रहयोरतिदेशतः प्राप्तिमुपजीन्य । अतःपर- ९ ·" शास्त्रावळी । तब विग्रहमाभिः तदेवरूपं यदमुप्यरूप" मित्यतिटेशात् , अनाप शम्नस्य वर्णपरत्वविग्रहपरत्वसंशये पशवपालानां चैत्रदेविका ति" रिति सूत्रौस्तन्यायेन विग्रहस्पातिदेश इति निर्णयः । तथाहि- धैश्वदेवे “ यावापृथिव्यएककपाल " इतिश्रुतं, अनन्तरं वरणप्रघासे- कायएफरपाट" इति श्रुतं, भान्तरं साकये " एतद्धाह्मणएकक पाल " इति, तब किंवैधदेविकस्यैककपालस्य ब्राह्मणमतिदिश्यते, किं पावारुणप्रमासिकस्येति संशये - वारुणप्रवासिकल्पं प्राकृतं घेश्वदेविक पहु, भतो भूयोधर्मलाभादेवदेषिकस्यातिदेश इत्युक्तं । अवापि रूपश- ब्देन वर्णविशेषाभिधानेऽल्पातिदेशाद्विग्रहपरये तच्छन्न प्रकृतपुण्ड रीकाक्षरवद्धिरण्यमारवादि परामर्शाडूपोधर्मलाभादिलक्षणविपदाति- देशति निर्णयः । यद्यपि तवायंपूर्वपक्ष. - अव्यवहितत्वादेतच्छन्देन या रणमघालिकस्यातिदेशइति सिद्धान्तितं, तथाप्यत्र ताशवाधकाभाषा तापूर्वपक्षन्यायनैयार्थनिर्णयः । अपहतपाप्मत्वमपि " यन्नामतन्नामे " श्य तिदेशमाप्तनामवलाद । उदित्येतनामय्यातिदित्यते, तस्यच “ तस्यो दितिनाम सएपसर्येभ्यः पाप्मभ्यादित" इत्यादित्यपुरुपे प्रवृत्तिनिमि संपलतं । तथाच तदन्यमवृत्तिनिमित्तकल्पने गोरवादुपास्यगुणविक्षेपलामा ध तत्मवृत्तिनिमित्तस्वीकारा दपहतपाप्मत्वलाभः । यथा 'मासमनिहोत्रं जुहोती' त्यत्र मासाग्निहोवनयमिकाग्निहोत्रयो रग्निहोत्रशब्दप्रयोगाविशे. पादुभपत्रापि मुख्पत्वे प्राप्त “ एकस्यत्वभिधयत्वे गौणत्वेनापि संभ पात् । नान्पस्याप्यभिधेयायमनेकार्थरवोषत. ॥” इतिएकवैव मुख्यत्यमु पत्तं । तथात्राप्यनेकार्थत्पपरिहाराय तदेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति सिद्धच. ति । असिदेशादयइत्यादिशब्देन अहादयो विवक्षिताः। भयंभावः-"स र्या पेक्षाच यज्ञादिश्रुतेरश्वव " दित्यत्र यज्ञादीनां विद्याङ्गत्वं प्रतीयते , यज्ञानाश्चाग्नेयसीयर्यादीनामद्भत्वं सालानामेव , तो यज्ञांगभूतस्य "भग न्मसुवस्सुवरगन्मे " त्यादिमन्द्रस्य स्वर्गरूपफलप्रकाशकास्य विद्यार्थ यज्ञानावं "अगमविद्यांविद्यामगन्मे" त्यूहसापेक्षं, अतस्तांगस्य य हास्य विद्यार्थयनिरूपणमूहलापेक्षं, ऊदश्च नापमिकन्यायाधीनः । त वहि- "फलदेवतयोश्च " इत्यधिकरणे सौर्यादि पतिदेशतः मामस्या "अगमव"रिनिमन्त्रस्म 'भगमनापर्चस मितिसौर्यफलप्रकाशकपद ·शाप चमारामहिता। " मशेषणोक्त । तया " हानांतूपायनामशेषत्वात् ""पुशाच्छन्दस्तु रपुपमानवतदुक्त " मिपत्र शालान्तरानातोपापनयास्यस्य हानिया क्योयत्व कुशादिदृष्टान्तेनोपपाय परवाश्यत्वसभवे हान्युपायनयोश्चि न्तने विकल्पापासवादपभेदो न न्याम्पइत्यत्र " तदुक्त" मिति सू बसण्डे दागमिकपर्युदासाधिकरणसम्मतिप्रदर्शनेन सन्यायउपोदय- त । तत्रादि - " नापयशीन " इति महापिठ्यताम्रात " यज्ञेपुयेयजामह करोति - नान्यागन्धि " त्यनारभ्यार्थातच वाश्यमधिकृत्य विचार्यते. कि वरणयेयजामहाभ्यां प्रतिपेधम्य विकल्पः , उततयोनि तिरिति • स व प्रतिषेधे नमोमुख्याधत्वलाभाव पहुंदासे कात्यायनमते समास सदाच प्रतिषेधः, तथाच विकल्पइति “प्रतिषेध प्रदेशेनारभ्यविधा नेय मातमतिषिद्धत्वाद्रिकल्पस्स्या दितिसुत्रेण पूर्वपक्षकृत्या, मपिनु वास्योपस्वादन्याध्यरवाद्विल्पम्य विधीनामेव देशस्या" दिति सूत्रेण सिद्वान्ततम् । तस्मार्थ एकपाश्यत्वलाभानामान्वयपि समा सविकल्पस्य पाणिनिम्मरणादष्टदोपदुष्टविकल्पस्यान्याय्यावाच पपुंज सः , तथाय परणयेपनामहयोनि तिरिति । सथा नस्थानतापी त्यधिकरणे " दर्शयतिचायोपिन्मयते " इत्यादिसूत्रेषु श्रुतिपति गुणमित्युक्ति - पदावनीयन्यापेन विगेपनिवेधस्य विदितविकोपेतरविष यत्वमभिप्रेत्य । सच न्यायोदाममियः। तथा महीनसनयोक्षिणाभेदे तदुपजीपनेन “दादशाहानुभपविधादरापण " इरयुक्त । एव" पूर्द विकल्प प्रवरणार स्यात् क्रियामानसव दिति विद्यामयमनधितानी नां विधामयसत्त्वगत्वसाधनाधिकरले पूर्वपक्षे विद्यामयस्वापि क्रिपा मयकायगावे मानसग्रहोनिदर्शितः । तम्यच दादगाहांगत्य दारामिक मानसमहरन्तरं स्यात् भेदव्यपदेशा" द्वित्यधिदरणसिद्धमुपजीव्यते एय तन्द्रन्यायो “ विहितत्वाचाश्रमदापी" स्वतोपजीन्यले। तत्राहि- कर्मणामाश्रमागत्य विद्यागत्वसाधनपूर्वक मुभयार्थरर्मणामेश्यसाधनम्य सन्प्रेणानुष्ठान फलमित्युक्तम् । पृथक्मयुक्तिमस्तिमदुभयगोचरत्वे दे दावालाधेश्येच सहावरण तन्त्र, सचदशेस्थापितम् । विद्यार्थकर्म "मेर प्रसगनित्यसिद्धिरियाचार्यमेघगमारिसुरय । तपामेन्चिारण 17 .

·शास्त्रमुक्तारळी। अतः कर्ममीमांसानिरूपितस्वरूपैस्तत्तनयायरेवहिवेदांतार्थोविचार्यते। अपू रित्वनकतिपयन्यायाः। विद्याङ्ग भूतयज्ञादिस्वरूपशिक्षणञ्च ।अन्यथा यज्ञे ने"सारिखाक्यार्थानवबोधप्रसङ्गात् । नाविदितपदार्थविशेपोवाक्यार्थावसा यीस्यात् । यज्ञादिकल्पनंच तत्रतत्रक्रियते, तदपि यज्ञादिस्वरूपनिरूपणसा पेक्ष । यच्चातिशयितपुरुषार्थप्रतीत्यातदावेदान्तभागएव प्रवर्ततामिति, तो यं प्रतीतिः किमापातसम्भवा उत निर्णयात्मिका, नप्रथमः "अपामसोमम मृताअभूम अक्षयंवैचातुर्मास्ययाजिनस्सु कृतं भवति, इतिकर्ममा गेप्यक्षयफयापातोपरम्भात् , ब्रह्मभागेऽपि "नप्रत्यसज्ञास्ती,, त्यादिमि रपुरुषार्थापातोपलम्भात् । ननुपूर्वाप वाक्यानुगुण्यात्तेषां स्तुतिमानपर त्वम् , अस्यतुवाक्यस्य तस्मादेवारमरुषार्थ एव तात्पर्यमिति वैपम्य मस्तीतिचेत् ; किंतेन , अप्रमितत्वेन विचारनियमं प्रत्यनुपकारकत्वात्। नहितीयः गीमांसयाविनातदसिद्धेः । तत्वविदुपदेशा तसिद्धिस्संभव तीतिचेत् , तर्हि ब्रह्मामीमासायाअप्यनारम्भरस्यात् -तदपदेशतएर ब्रह्म स्वरूपसिद्धे , ततएव भ्रमनिवृत्तेश्च । . .... प्रसंग:फलं । उपयोगान्तरमाह (पियति ) विधांगभूतत्यनेनांगांगिवि. चारत्वाद्दर्शपूर्णमास प्रपाजादिशात्राणामिव परमशास्वैस्यमवर्गीय मिति सूचितम् । अनेन शारीरकतृतोपाध्यायनैक्यमुक्तं भवति । 'नही' त्यादिना "सर्वापक्षाचे" रनन ऐक्यमुफ्तंभवति । उपयोगान्तरमाइ ( यज्ञादीति ) अस्तुतहिं ब्रीफविषयतया विचारसंकोचः, अतिशषित. पुरुषार्थप्रतीतो “ स्थितेरविन्द " इति न्यायावतारादित्यवाये, पद्युक्त हेतुना ब्रहामात्रे विचारसंकोचः तदा कर्मानुष्ठानस्यैवाभायात्प्रत्यक्षपिरो धा, कथंचित्तदुपपादनेच शास्त्रैश्यसिद्धमित्यनिष्टापादनेन संकोचकत्या संभयेन परिहार उक्तः । इदानीमतिशयितपुरुषार्यप्रतीतिरूपहेत्वंशंदूपपि तुमनुवदति (यद्यातिशयितति) हेत्वंशानुयाद तात्पर्यम् - (ननुपर्या परेति ) ततश्च कर्मफलस्य घस्तुतः क्षयिष्णुत्वमेवेति भावः (किन्तेने. ति) वास्तववैषम्यापर्यः । ननु साक्षात्कारस्य भ्रमनिवर्तफरयातस्य च श्रयणादिगन्यत्यान्मीमांसापत्यशाह (ततएपेति ) स्यता पराशवि ·[३] शतपणी चण्टमारतसहिता। अत एक्स्यैर पुरपस्य वेदोदितसर्तपुरपार्थयोग्यतामाश्रित्य एकन्याग्ये ययारयाना मना विंशतिलक्षणमेक शास्त्रमिति । पपेरवन्मते अधिचारितेनापि शब्देन साक्षात्कारस्यैवोत्पादात् , अन्यथा विचारितनापि तदनुत्पादादिति भाव (अतइति) एग्रन्थावपर्यन्तमै यशालयमिहसाध्य - तम्यैव क्रमहेतुत्वात् , तवकव्यारयेयव्याख्याना रमरव हेतु । एवव्याख्यानात्मत्वेपि तदशव्याचिख्यासयैव प्रवृत्तौ नो भपारेकग्रन्थत्वमित्यत्रोक्त (एपस्यैवेति) आत्मनेत्यनन्तर प्रवृत्तमिति शेष । पूर्वोक्त्तनीत्या प्राथमिक्सामान्पनिज्ञासानुसारेणैव अन्यप्रवृत्ति युक्ततिभाव.। एरव्याख्येयव्याख्यानात्मना प्रवृत्तमित्यत्र "अथातोध मजिज्ञासा " इति सूत्रस्वारस्यमभिप्रेत । तत्राथशद कृत्स्नवेदाध्यय नानन्तर्यपरतया सर्वसम्मत , अतवान्दोपि कृरस्रवेदाध्ययननिर्मुसहेतु- स्वपरतया, भत इद पदव्य मीमासादयस्यापि सामान्येन वर्तव्यता हेतुपूर्ववृत्तोपन्यासमुखन साधयत् विशतिलक्षण्यास्तामान्येन वेदार्थवि शीररणे शिर्षामूलता तन्नियन्धनमैक्ग्रन्प्यश्च स्पष्टमाचष्टे । तथा एतत्सूत्राभिप्रेती पूर्वोत्तरपक्षहेतृअपि भविवक्षितार्यत्वविवक्षितार्थत्वे म नपराशावकाशी प्रवर्तकाभावतत्सद्भावी या साधारण्येन मीमासमा अस्यानारभणीयत्यारभणीयत्वसमर्थनमुसेन मीमासापास्सामान्यन वे दार्थविशदीकरणस्तंव्यतायुद्धिनिवन्धनत्व तनियन्धनमैक्ग्रन्थ्यच स्प हमाचक्षाते । नचैवसति विशतिलक्षणीजैमिनिनववर्तव्येति वाच्यम्। तरक्तव्यतां समर्पितयतैव नररर्तव्यमिति नियमे ईश्वरेणेव सरलष मानुष्ठानमसगात्। नन्य पदहितस्वकृत्यारभसमर्थनार्थ इद सूत्रमित्यव्य पधानादवगम्यते, भन्यथा एतरसूबानन्तर प्रमाणप्रमेयेत्यादिशास्त्रस्यापि प्रवृत्तिमसगात् । भतण्योक्त -" यदाहि धमजिज्ञासातंव्यत्युनवा शा खमारभ्यमाण हन्यते तदा नूनमिशास्त्र धमप्रतिपादनप्रयोजनमित्यवग भ्यत" इति । अतएतत्सूत्रस्य साधारणत्वे जैमिनिनव सर्वकर्तव्यमि तिचेत् ? उच्यते, धर्मजिज्ञासासूत्रस्य मीमासामावसाधारण्य तावसिद्ध अधीतसागसशिरस्व स्वाध्यायस्य पुरुषस्य वेदार्यजिज्ञासोदयात्तदनुजि घृक्षया शास्त्रमणेभ्यता भविवक्षितार्थत्वादिनानारभणीयत्वमाशक्य विव क्षितायंत्यादिभिरारभणीयावसमर्थनात् , कृत्स्नपदार्थनिज्ञासुपुरुषानुग्रहा .

·शनिमुक्ताबळी! निम शायस्प अथात शब्दाभ्यामवगम्यते । एवं शामप्रवृत्तिनि- मिताजिज्ञासासाधारण्यात, साधारणजिज्ञासामूलशास्त्रसमर्थनार्थम्य सा धारणविषयत्यौचित्यात् , अथातशब्दयलारपूर्वोत्तरपक्षयुक्तिसाधारण्यास अम्य सूत्रस्य विंशतिलक्षणीसाधारण्यं सिद्धं । तर यदि प्रतिज्ञासा धारण्ये सर्य जैमिनिनैव कर्तव्यं नच तथाक्रियतइति विचिकित्सा जायेत, तदा गुरुशिक्षाभ्यां सामान्यचिकीर्षामूळमकमेघ कार्य परस्प रसम्मत्या प्रत्येकापयवनिर्माणमुखेन निवर्यशइति समाधानमुचितं । मनु धर्मशब्देविद्यमाने फयं सूत्रस्य वेदान्तसाधारण्य, धर्मशब्दस्पये दार्थपरत्वात् । नच धर्मशब्दलक्षणा दोषः, उक्तयुक्तिभिवाक्यवारपर्थे। निश्चिते तदनुसारेण लक्षणापाग्यायसवाद । सदुळं पूर्वतन्द्र “ अभ्यु दये कालापराधादिग्याचोदनास्यायथा पंचशरावे" “यस्पदविनिय संपुरस्ताञ्चन्द्रमाअभ्युदेति नेधा तण्डुलान्विभजेत येमध्यमास्त्युः ता. नग्नयेदानपुरोडाशमष्टाकपालं निर्वद येस्थविधास्तानिन्द्रायपदावेदध नई येक्षोदियास्तान्विष्णवेशिपिपिष्टायतेचमिति", तब संशयः, किं फर्मान्तरमिदमुतप्रक्रान्तस्यैव दर्शप्रयोगस्य पूर्यदेवताभ्योपनयो देषता न्वरसंयोगच बोधराइति । तत्रामेदेवतायास्सगुणस्प दावत्यम्पच वि धौ वाक्यभेदाराद्विशिष्टंकर्मान्तरं विधीयते । एवं प्रातदधियागोदेदो- ग स्थविष्टानांचहत्वरय दोधिकरणत्वस्य इन्द्रस्य दयतायाः प्रभाव स्वस्य तद्गुणस्यचविधी वाक्यभेदात्तद्विशिष्टं कर्मान्तरविधीयते । एपं. शिपिविष्टविशुदेवताकताधिकरणकक्षोदिछचपदविककमान्तरं विधी यतइति पूर्यः पक्षः। प्रकृतमत्यभिज्ञानानदेवकर्म - नच पास्यभेदः म परित्यक्तयागान्वयानमिव सतां दधिम्यविष्ठादीनां देवतान्तरसंपन्धमा आभिधानार । देवतायास्तद्गुणस्यच विधानादपि न दास्यभेद, दाह स्वादिविशिष्टायादरेवस्यैव संमदानकारकस्य विधानात । धात. ण्डलानितितु देवतान्तरसंयोगविधानार्थ पूर्नदेयताभ्यापनयो विधीय में, तरच दधियायोरपि देवतान्तरसंबोजनार्थ तण्डस्वादेन हद्ध कादिसपुतहषिर्मा लक्ष्यते, तण्डलविभागमात्रम्य मायमादिविनियोगाट भ्यम्पार विधिपेपप्पांत् । तदेव न कर्मान्तरं । पयं देयवान्तरेण मं. योश्यमाणहदिपा वंदेयतापनयगिधिपरं प्रेधा सादुलान्यिभनदिति वा ·(२ या शतपणी चमारतसहिता । पयमिति निमित दप्पादिताधारण्यार्य हहुएगदी दयिर्मात्रीपहाण मिरपुराम् । अयया उपासनरूपधर्मप्रतिपादनाद कार रथन्ता। ए पासनस्य शादमाधान्यपि प्रक्षणार्यप्राधान्य नहीयते, ब्रह्मणम्या समाधान्यपि न शबानाग । धर्मशदोभगवत्मीती मुख्य । पर्मया पाहि धर्मशब्दार्य , उच प्रसादपव । अयया भर सूत्रे धर्मपदमागे किकत्रेयस्सायनरय गुण निमित्तीकृत्य प्रवर्तते । अतण्य "द्रप्पकि यागुणादीनो धर्मग्यस्यापयिभ्यरा" इरयुसन । सो यागादीनां प्रण प्रीतिद्वारय श्रेयस्सापासापा अविश्याविद्यमानत्वाधर्मशाद । यागादिवसाधारण । एतदेयाभिनेत्यानुगृहीतमाचाय "भोषि यासाधनधर्म सदनुयायिप्रतिपाद्य " मित्यादि। भवस्य धर्मग न कमरदारूपद्धय सादारपरंपरयाया श्रेयउपयो गानाद्विवक्षितमिति भाष । अया अटोस्थिश्रेयस्साधनताया धर्मशःप्रवृतिनिमितरवार अक्षणरत तस्सापनत्वात् प्रसादस्यच व्यापारमानस्वात्ताशप व धरवस्य प्रतिनिमित्तत्याला प्रहय धर्मशब्दस्य मुख्यार्थ । “ येववेद विनोविमा येचाप्यारमपिदोजना । वदन्तिमहात्मान कृष्ण धर्म समा तरम् ॥इत्युक्ते । तस्यच साध्यत्व प्रमादरूपव्यापारविशिष्टपण तस्माजमजिज्ञासत्यस्य ब्रह्मानिज्ञातेत्यर्थ । एतदेवाभिमे यानुगृहीतमा वर्ष " भयातोत्रमजिज्ञासा" इत्येवोभयभागसाधारणार्थमतिज्ञा स्यादि । ननु तर्हि कय जलमीमांसायो कममीमांसायावा, मा प्यनुगृहीत - कर्मपिचारस्नु ब्रामीमासातृतीपर क्षणे चनुथपासमत इति । अत्रत्यक्षमीमांसामन्द ' अथातोब्रह्मजिज्ञाता" इतिसूत्रविषक्षि तमममीमांसापर - अतस्तृतीयरक्षणइत्युक्तिसभव । तृतीपर क्षणच तुधपाद " सर्वापेक्षाचयज्ञादिश्रुतेरववत् " इयरकर्मणामुपासनागरथम तिपादनात् तत्र सगततया धमनिरूपण युज्यतइति । यद्येव, सहित तद्विचार्य, अत्राप्यनुगृहीत " नझविचारान्तर्भावपि गृथकरणमुपपद्य ते पया निग्रहातर्गतयोग्छर जात्योराविरभेदेन पृयगुक्ति , यथाचनि ग्रहान्तर्भूतहेवाभासानामध्यायभेदेन पृथगुत्ति । पृथमरणच पहुनथ प्रतिपायरवात् , तरच पूर्वभाविवमुपजीव्यापजीववभावादि यक्ष्यमा हेतुनिबन्धन " इति । “भयातीधर्मजिज्ञासा' इतिसपरिवरबहाजि ज्ञासा प्रतिज्ञायत्रेनिगममुभुसाधारणतया समयसाधारणतयाच हि " " ·. ७२ शास्त्रमुक्तायळी । चारावानारभेदं विवक्षित्वा मुमुक्ष्वसाधारणब्रह्मविचाराधिकारहेतुतया नियसपृथग्भावपूर्वभावं कर्मविचारं सर्वानुग्रहार्थ प्रथमतः पृथनिवर्य अधिकारमदर्शनार्थ सिद्धेव्युत्पत्त्यभावलक्षणपूर्वपक्षनिराकरणाच "भ थातोब्रह्मजिज्ञासा " इंति मुमुक्ष्वसाधारणब्रह्मविचारपुनः प्रतिज्ञाय त द्विचारः प्रवर्यते मुनिदय्या भगवत्येत्याचाांभिप्रायः । वेदार्थनिज्ञा सेतिया ब्रह्मजिज्ञासेतिवावकव्ये धर्मजिज्ञासैत्युक्ति श्रेयस्साधनत्वप्रतिया दनेन मीमांसाया रागमाप्तिसूचनमुखेन प्रवर्तकाभावादनारंभाति पू. र्वपक्षनिराकरणाय रागस्यैवप्रवर्तकत्वादारंभइति राद्धान्तसूचनार्या । एतेन शाक्ये आदी साधारणप्रतिज्ञयाभवितव्यमित्येतनिराकृतम् , प्र तिज्ञायास्सामान्यविषयत्वोपपादनात् । पदिसामान्यविषयत्वं तईि क. मंविषपविशेषप्रतिज्ञया भवितव्यं, मैवं - तदसाधारणपूर्वपक्षानुत्थानेन तदर्थमधिकरणानारंभात् । स्वकर्तव्यार्थप्रदर्शनमात्रमयोजनप्रतिज्ञाचार्य सिद्धा । पक्षान्तरेपिसार्थसिद्धय, न्यायपरत्वात्स्वस्य तथाविधसूत्राकरणं चन्यायनिबंधनात्मकेशास्त्रेतादृशस्यनिवेशायोगात् । “ शब्दावोध्यत्वशं- कापरिजिहीर्षयाचपुनःप्रतिज्ञाकृता" इतिघायनाचार्यैरयमर्थस्सूचितः । अतएववेदान्ताचार्यः । तस्यनिमितपरीष्टिः” इतिसूत्रव्याख्याने दमपिसूबनकेवलंप्रतिज्ञापरं, अपितु प्रमाणमात्रस्यापरीक्षणीयत्वपूर्वपक्ष प्रतिक्षेपार्थ " इत्यनुगृहीतं । अर्वाचीनव्याख्यादभिरपि घेदार्थमात्रवि चारप्रतिज्ञारूपत्व मस्यसूत्रस्याङ्गीकृतमेव, परंतु धर्मस्वरयेदारियं वेदान्तभागस्यतच्छेपत्वंचतैरुक्तं, वेदान्तिभिस्तु कर्मब्रह्मरूपार्थद्वयं भा गद्रपार्थतयाद्रीकृतमितीयानेवविशेषः । येदार्थमात्रविचारमतिकारू पत्ये न विवादः । किरं. यदिविशेषप्रतिज्ञा तदानपेक्षितविधानापेक्षित परिपागयो प्रसंगः, सामान्पतिवादविवक्षितार्थत्वादिनिराकरणेन वि. पशितार्थत्वादिसमर्थनार्थमपेक्षिता, विशेषप्रतिज्ञातु पूर्वभागविषयेनाप- क्षिता, ब्रह्मभागइयकर्मभागासाधारणपूर्वपक्षस्यानुदयात् । भतएयपर्य- तन्ने " पानण्यापञ्चराद्ध " दित्यधिकरणे “ यस्सोमवामीस्यात्सल्या. मासंचनिदेपे ॥ दितिविहिनेप्टि. रिटोकिदिकेचयमनसयंत्र 3. तवैदिकएवेतिशिये अविशेपासवेतिमाप्ते, सम्यागरणपतभक्षणस्प. विहितत्यादमने देगुण्पानसमाधानमपेक्षितं, लौकिकंतुमार्णयमनाएं मेयति नसत्रांपरयपेक्षितावादविकपष्टिषिधिरित्युक्तं । तथा " पनीसंपा. " ·[३-वा] शतदपणी - चण्डमारतसहिता । एतेनार्थप्रयोगाधिकारिभेदा छात्रभेदइतिनिरस्तम, सामान्यतोवेदार्थपुरु पार्यतररूपेणतेपाभेदासिद्धे , अपान्तरार्थभेदादेरशास्त्रेक्येऽप्यतिरो धात् । अयया पद्काध्यायादिभेदेऽपि भिनशास्त्रत्वासगात् । नचैपदार्थानुननियाविशेषाद्विद्यास्थानभेदविग्यप्रसगइति वाच्यम् , पकारभेदेन तश्यास्थापनात् । जान्तत्वसर्वपामविशेषात् 'इत्यत्र" पत्नीसयाजान्तान्यहानिसतिष्ठन्त" इति दादशाहेश्रूयते,किमिदमद्रामविशेषेण उौतमवर्जमितिविशये,अविशेषप्रवृ नविधेस्सकोचायोगात्सर्वपा पनीसयाजान्तत्वमितिपूर्वपक्षे, द्वादशयागाना सहरर्तव्यत्वेनचोदितत्वात् पूर्वमह कस्मिश्चिापदार्थेऽवस्थाप्यापरस्यार- भणीयत्वात् यस्मिन्पदाथैवस्थापनमित्यपेक्षाया पत्नीसयानान्तेऽवस्थान नमित्युच्यते, उत्तमस्यतुनापेक्षा, इतरयागसाहित्यस्यकचिदयस्थापना भावेषिसिद्धे, अनपेक्षितविधानायोगात् , इत्युत्तमवर्ज बीसयाजान्तते तिव्यवस्थापित । अतोपेक्षितत्वात्साधारणप्रति वोचिता । ननु किच्चि त्प्रयोजनसिद्धयर्थ तदर्थिनम्प्रत्यर्थविशेषप्रतिपादनार्थप्रवर्तमान अर्थप्रयोज नाधिपायुद्दशैक्यएक तद्भेदाद्भिन्नचस्यात् , यथान्यायशास्त्रशब्दशास्त्रे मत्येस्मयोंदेशाद्यभेदादभिन्ने तद्भेदाच्चपरस्परभिन्ने, इहच कर्मप्रझलक्षणा र्थभेदात् भोगमोक्षरूपप्रयोजनभेदात् तदर्थ रूपाधिकारिभेदाञ्च तदद्दे शाअपिभिन्नाण्यतिक्थशास्त्रैश्यनिरयाशयामद्यपरिहरति (एतनेति) अर्थोद्देशो वेदार्थत्वपुरस्यारेण वेदार्थप्रतिपादनम्गयाकार्यमिति प्रवर्तमा नएक्एव, प्रयोजनोद्देशोपि प्रयोजनसिद्वयर्थमिति प्रवर्तमानका अधिशर्युदेशोपि पुरुपाधिनप्रतीति प्रवर्तमानएपएर पुरुषार्थसिद्धयर्थ तदायिनप्रति वेदार्यप्रतिपादनकार्यमितीच्छया मीमासाशास्त्रप्रणयनादिति परिहाराभिप्राय | ननूक्तरूपेणैक्येप्यवात रार्थप्रयोगनादिभेदेन तदुद्देशस्थापि भेदाच्छाघ्रभेदस्स्यादित्यत्राह (भ वातरेति) (नवमिति) सामान्यक्रोडाकारमानेकत्वे वेदानुव धित्वालारिवायांबन्धिरादिना रूपेणोदेशसभवाच्छन्दशिक्षामभृ- तीनामक विद्यास्थानत्वमेय स्यादित्यर्थ । (उपकारति ) उक्तरी यासा मान्यत कोडीगारसमवेपि नतयोद्देशेन शास्त्रप्रवृत्ति , पितु वर्णशि ·शास्त्रमुक्तारळी। अतएसहीतिहासपुग्णयो स्दूरविप्रकादेवविद्यास्थानचनियम । नचधर्म शास्त्रस्येवरात्रमहर्षिभि पृथपपरिमट्यानम् । तथापिभिन्नकर्तृकयो कथमेक मनवत्वमितिचेन्न; एकनापिकाउनेकफारिभदर्शनात् , अनेरप्येकरथगो पुरप्राकारादिनिर्माणदर्शनाच । निबन्धनेश्वयविशेपइतिचेन्न तत्राप्येकेनधि दुपाडनेकानन्धकरणदर्शनात् , पाणिनीयवृत्तिकादम्वरप्रभृतिषुचानेकक र्तृकोऽप्येकानन्धक्सप्रतिपत्तेश्च । तस्कर्तृभेदकिंप्रमाणमितिचेत्, कर्म ब्रह्ममीमासयोरपिचाफि । उपदेशपारम्पर्यमितिचेत् ; तुभ्यम् । अस्तु तर्वार्थविरोधाद्भेदइतिचेत् ; कोसौविरोधः । द्वैताद्वैतगोचरत्नमित्तिचे न, तयोरेकनिष्टत्वासिद्धेः । नहिकर्मझायनिरूपितफलकरणतिकर्तव्य तादीनामैश्य ब्रहोत्यादिविषयेषु वेदान्तेष्वभिधीयते । तासन्यानमिध्या स्वप्रतिपादनाद्विरोधइतिचेन्न , वेदान्तभागस्यप्रपञ्चमिथ्यात्रतापर्याभ्यु पगमे कर्मभागस्य तत्सत्यत्वप्रतिपादनतात्पर्यासिद्धेः । सत्यत्वाभावेऽपिहि त्वदुक्तव्यावहारिकमर्यादया फलकरणभावादिकनिरूपयितुशक्यते । अन्यथावेदान्तविचारस्यापिप्रमाणतर्कादिभेदसापेक्षत्वेनस्वव्यापातप्रसंग.। सगुणनोपासनत फलादिचिन्तनमापिशास्त्रान्तरसाभ्यस्यात् । क्षाद्युपकारविशेषोद्देशेन शिक्षादे. प्रवृत्तिः, अतस्तेषां भेदएव । मीमांसा शाचंच घेदार्थविशदीवारणरूपैकोपकारोद्देशेने प्रवृत्तमितिभावः । (भदूरेशि) नच तत्वनिर्णयप्राधान्यात् । नन्विह वेदार्थविशीकरण देकविद्यास्थानाचे स्मृतेरपीतिहासपुराणाभ्यां सहेकविधास्थानत्वप्रसं- गः, सत्याचारविशदीकरणरूपावान्सरभेदविवक्षायां कमलभेदविवक्ष या मीमांजायामपि विद्यास्थानभेदप्रसगडायचाह (गचेति ) सत्तत्मा- तिप्रयोजकोपकारपियोपमालोच्य विद्यास्थानभेदान् परिगणयद्भिस्तत्त- प्रबन्धभिप्रापविद्भिर्महर्षिभिर्मीमांसत्येक विद्यास्यानत्वेन कीर्तना न्मी- मांसायाएकोशेनप्रवृत्तिरवगम्यतइतिभाव । ( अन्यथेति ) फल करणेतिकर्तव्यतादिनिरूपणार्थ सत्तत्य यतात्पर्याभ्युपगमे घेदान्त भागे पिकरणेतिकर्तव्यतारूपप्रमाणतर्वव्युत्पादनार्य तत्सत्यवतात्पर्याभ्युपगम प्रसद्गादचापातइत्यर्थः (सगुणेति) तवापिसत्यत्यतात्पयांभ्युपगमप्रसने ·[२] शतपणी - चण्डमान्तसहिता । यदानस्मदुतन्यायनसकलकर्म समाराध्यमनन्तगुणविभूतिकरावेदान्तवे य तदानुनविरोधगन्धोऽपि । निरीश्वरवसेश्वरनाम्याविरोधइतिचेर । जैमिनिसूनेष्वीश्वरप्रतिक्षेपादर्शनात् , अर्वाचीनव्यारयातृजन्पितानानु अ नादरणीयत्यान् । अतएवमेश्वरमीमासापक्षोऽपिनातीपरिच्छिन; परे स्न्यतेच । देवताका इञ्चकर्मकाण्डशेषतयाभाष्यकार परिगृहीत ! "त दुक्तसर्प " इति तनयसूत्राणिचोदाहरन्ति । तस्यच काण्डस्योप अन्तहोतदर्शनात् ॥ इतिदेवताकाष्टाप्रदर्य “ सविष्णु राहहि " इतिदेवतारारनानां तत्पर्यवसानायतस्यसतिरामत्वेन न्यातिप्रतिपाय "तंत्रहोसाचक्षतेतम्ब्रोन्याचक्षते" इतितस्यैननेदान्तने यपरमानोपक्षेपेणोपसहारात् सामान्यतोपिरिशेषतश्चेश्वर प्रस्तुतइति तत्रविदासम्प्रदाय । अतएचकर्मकाण्डदेवताधिकरणमपिकर्मप्राशस्त्य मारपरम् । किमलोकिकदेवतारिग्रहादिसमर्थनप्रयासेन - यथाश्रुतकर्मणए यफलपदवशक्तिरित्येतायतेनोक्तेन परप्रतिक्षेपात् , अश्रुतवेदान्ताना प्ररोचनासिद्धेश्च, सहारे , .. .. नाविरोधादित्यर्थ । (देवताकाण्डश्चेति) तयाचकर्मकाण्डेदेवतानिरा करणासभवइविभाव । (भसएघेति) देवताकाण्डैनैकशास्यादित्यर्थ । यदि प्राशस्त्यमारपर ताह पूर्वपक्षमतिक्षेपोनस्यात् , माशस्त्यपरत्वंचा सभवि न्यायनिवन्धनत्याच्छास्त्रस्येत्यत्राह (किमलोषिकेति) अन्वारु- हावादेन परप्रतिक्षेपसिद्धि । न्यापनियधनावेपि प्ररोचनालक्षणयो जनसाम्यात् माशस्त्यपरत्वोक्तिरिति भावः। (अश्रुतेति) फलमदत्वा भिमतानामिन्द्रादिदेवतानां प्रळयेऽनन्तरसगै तत्फलावाप्तिनस्यात् , म कृताभ्यागमश्च स्यादितिमुद्धया कर्मप्यमद्धास्यात् , श्रुतवेदान्तानांतु नादिनिधनसर्पज्ञसर्वशक्तिपरमपुरुषारापनरूपत्वात् सर्वकर्मणां तेच तत्फब्दानिश्चयानापद्धति भाषः । इदचार्याचीनोक्तसूवार्यमगीकृत्यो स्तम् । वस्तुतस्तु न सूबेधु देवतानिगमरणप्रतीति', तानिचैवया- ख्यातानि तत्पटीवाया चेदान्ताचारेघ - "देवतोद्देशेन देय द्रव्य दे बतानप्रयोजयेत, युत : कृप्यादिवफरसाधनभूतक्रियायाएव प्रयोजकायो ·७६ शाप्रमा पपरामाद "देवतायाप्रयोजयेदातिवियत भाजप सदधाया " दि ति । पाशादांसानियतंकः। पपिपदेयादेवतालाथिनं स्वाराधने प्र पोनपेत् , पुतः भोगनस्प सदधायात -भोगनस्य विपस्तामणस्पर तदर्थयात्- सच्छेपागात् । संमदानभूतादिदंशा प्रधानतया स्वाधं द्रव्य तासमपणे अपने क्रियानपानवापुन्यतापिदि देवता । तनन्मंगा दिसामप्यांदाप्राधापनाशिनी ॥ भती पथाधिप्रदादिमानतिधिराराभ्यः स्वार्थ स्थाभीष्टं उपचरणं मपुझे तया देवतापीति । 'भाधपाया 'म यतेमाप्यतइस्पयाविभूतिः, भयंतहतिया, मतस्तदभागदनाराप्यों, भनी- सितस्यादप्रयोजयेति न शंकनीग। परारार देयतासस्पेष्टे तनियु पताचापरा ययाधिकारंतत्तदिभूतीनां । तथापि निरपेक्षादेयतानमुत्तशि- मोपेत, नफचिरमीणाति, अतः कथं प्रयोजिमापनाह “ततेन संबन्धः " असो नरपेदयेोरि नरदेवनीत्या दयौदार्यशालिन्याः परिचर्य माणाया. प्रसेदुभ्यादेयतापाएव देतोः परिचरतां स्वाभीष्टपलेन संमें धः स्मृत्युपचारादिभिरेष सिद्धइति पूर्वः पक्षः । सद्धान्तस्तु, "A विधाशब्दपूर्वरयायज्ञरममधानस्यात् " अगापिवेति साधानीमार पर पदाव्यावर्तनं । यद्यपि देवतापा विग्रदहविरादानयुगपरकर्मसन्निधिप्री- तिफलमदानपचिप्रहादिपंचकं दुनिषधं । द्रव्याधपेक्षया संप्रदानस्य. प्राधान्य यजेश देवताराधनवाचितया यागस्य तादर्प सिद्धपरया- पयेपुच परापरदेवतयोस्स्वरूपादिकमनन्यार्थमामनामः, तथापि पात व्योपदेशेषु यज्ञादिरूपं कर्मस्वर्गादिपलसाधनतया चोदितत्वात्प्रधान- सत् साध्यतयायुद्धवारोहण पुरुपंपवर्त पति, कृत्स्नंचदेवतादिक्रियाशे. पभूतं । ननु फलप्रदायादेवताया आराध्यविन प्रधानत्वमनुशोभया महे, अनाद गुणत्वनदेवताश्रुतिः हविष्मदानमतिगुणीभूताहि- देवतामनुश्रणुम , मन्त्रार्ययादोपस्थापितदेयतानीतिरूपमपूर्व चौदितस्य क्षणिकस्य कालान्तरभाविफलदारतयोपादीयेत, अतो वास्तवमाधान्य- शालिन्यपि देवताफलकाममवतकशान्दमाधान्यक्रियागुणाभूता नमाधा- नप्रयोनिकेति । भतिथेस्तहिकधंयोजकत्यं इत्थमित्याह - " भतिथौ तत्प्रधानत्वमभाव कर्मणिस्यात् " भातिथ्यप्रायतिथे प्रधानत्वं मातं, अ- Eयाहि वर्थकर्मणिप्रयोजकाभावानदभावस्स्यात् । तत्सपर्या विधिरे- , ·शतदूपर्णा • चण्टगारनसहिता। सहसा च गुह्यार्थीना मापनीययात् । एसति ब्रह्मकाण्डदेवताधिकर णेफरस्पसिद्धः। द्रव्यदेवतयोव्यातीयत्ववर्णनमर्षि नदेनताविग्रहाद्यपा रमायलिंगम् , प्रतीतिसन्निकर्षविप्रकर्याम्पाचप्रायपदोन्यसिद्धेः । " यतत्रप्रयोगकाइतिर राममायाह " तस्यासिविधानस्वात् " माति- थ्यकर्मणोहि भतिव्यागमनमतिविधानतयैवचोदना । नियामसुनपुरू- पसमाततातुदेवता । सनिधत्तेतदिष्टानसरास्तलयुक्तता प्रतिधिस्तु स्वयंमातः स्वाभीष्टंचमपोजयत । तदिष्टानुविधानि तपार्थ चोदना । अतः प्राप्तानातविदेदादतिथिमाधान्योक्तिः " इति । नाशिमय- मन्दारोदेणविरानोभ. भियते, यावतापरमात्मरामादेवमरोचना- सिद्धिरित्याह ( सहसावेति ) निर्धारितफार्मस्वरूपस्यैव मशाना. धिकारइतिभावः । अन्वारुपादत्वहेनुमाह (एवंसतीति ) मकरस्पा सिद्धिःपरस्य धेतिवाच्यम् । " मध्यादिवसंभवादनधिकारजमिनि इत्यादावैकरस्यप्रतीते स्तत्परित्यागायोगादितिभावः । नु "विप्रति- पत्तोहविषानियभ्येतकर्मणस्तदुपाख्यत्वात " इत्यधिकरणे “ ऐंद्रमेशा- दशकपालंनिर्वपे " दितिविहितविकृतियागे द्रव्यतआग्नेयसाम्पादेवता. तस्तानाम्ययागसाम्पाञ्च कस्यधर्माग्रासाइतिविचार व्यसाम्यत्वबलीय. स्वानेनमकृतिनियमतिसमर्थित। तत्रमानल्यदौर्बल्येतत्त्वातत्त्वनिवन्धने- एवेति विरोधइत्यवाद ( द्रव्यदेवतयोरिति ) देयतायाःस्वरूपदेवता- त्वचामत्या, द्रव्यस्थतु इविष्वधर्मएवाप्रत्यक्षात प्रतीतिशैवयपिळगाभ्या मेवपापल्यदौर्बल्ये इविभावः । ननु धर्मिणः प्रत्यक्षगम्यत्यकथंमाय- स्यद्वेतुः, यत्कर्मसाम्यंशीघ्रप्रतीयते तद्धमातिदेशकार्यइतिहिवक्तुंयुक्तं, नचद्रध्यसंपन्धोदेवतासंबन्धाच्छीमतीयते, येनपावल्यस्पादितिचोरात्य, द्रव्ययाचिपदानांलोम्पुत्पन्नतपा द्रव्यविनियोजकवाक्यश्रवणसमनन्तर मेव झटितिद्रव्यसंपन्धःमतीयते, देवतावाचिपदानां लोकाव्युत्परतया तद्विनियोजकयास्यभषणसमनन्तरन्ततः प्राग्वा श्रोतव्यवहारदर्शनात् , कोवेन्द्रइतिजिज्ञासायां 'वज्रहस्तःपुरन्दर ' इतिवास्यश्रवणेनवा पुराणा- दिश्रवणेनवा अन्यथा पेन्द्रादिपदव्युत्पत्तोसत्यां सत्संवन्धमतीतिरित्य- स्येव व्यसंयंधप्रतीतो शीघ्रभावः । क्रिञ्च देवताभावोनदौल्पेहेतुः ·शास्त्रमुक्तावळी । यद्यपि द्रव्यस्यापिधर्मपरोक्षं अथापितरूपत. प्रत्यक्षतया विशेषोऽन्येव । एवं समाविरोधस्सेश्वरमीमांसायामनुमन्यातव्यः । तथापि " ममादिष्वसं भवादनधिकारं जेमिनि: " " धर्म जैमिनिरतएव, शेषत्वात्पुरुषार्थ वादोपधान्येष्वितिजैमिनिः, " परामर्शजेमिनिरचोदनाचापबदतिहि पर मिनिमुख्यन्चात् - ब्राझेणजेमिनिरुपन्यासादिभ्यः । .. किन्तु सत्साम्यनियन्धनातिदेशाभाएव हेतुरिति सुतः प्रापल्यौर्य- ल्यचिन्ता, कुतश्चदेवतासाम्यात्वचिदतिदेशः । यदि शब्दस्वदेषता- स्वात्तत्संबंधादविदेशः तर्हि द्रव्यदेवतयोः कोविशेषः, अतस्तम्भदा नादपिकरणस्यत्यागस्वरूपोत्पादकतया प्रथमाकांक्षितत्वाञ्च प्राबल्यंद्रध्य- स्पग्रामं ( धर्मत्वमिति ) अलौकिक श्रेयस्साधनरवमित्यर्थः । (मस्या- दिग्विरि) मधुविद्यादिधुवस्वादीनामनधिकारंजैमिनिरान्यायोमन्यते, कु- त: असंभवात् , तत्रहि विद्यायां घस्वादयउपास्याः नचतत्र एषक- सारस्तंभवन्ति, कर्मकाविरोधादिश्यर्थः । अनच घस्वादिजीषपर्यवसित मुपासममित्याशयो पूर्वपक्षोयाना दधिरोधः (धर्मेति ) धर्ममेष फलप्रदं जैमिनिराचार्यों मन्यते, कुतः भतएष - श्रुतरुपपोत अभि लपितरुवर्गस्पतासाधनतया " स्वर्गकामोयजेत " इतिश्रुत्या यागस्यैः घ साधनरायाचोधनात । कृष्पादिवदाराधनरूपायाभावपि चालान्तर भाविफलप्रदरदोपपतेश्वरयर्थः । ( शेषस्यादिति ) " त्वमति ". त्यादिसामानाधिकरण्येन कर्मसु कर्तुरेव प्रत्यायगमात् तदनस्य. तरसंस्कारतया कर्मशेषत्वा द्रव्यादिष्विव फलश्रुतिरर्थवाद इतिजैमि- निर्मन्यत इत्यर्थः । ( परामर्शमिति ) " योधर्मस्थान्धाः " इस्य. बचोदनाभावात् उपासनस्तुत्यर्थमनुबादमेव जैमिनिमने । " धीरहा. घाएषदेवानां योनिमुद्धासपते इत्यावदविचाश्रमान्तरमित्यर्थः । { परामिति) पामेर मझोपासीनानचिरादिनयतीतिजमिनिः, प्रझग- मपतीतितत्रैवमुख्यायादित्यर्थः । ( मालेगोते ) अस्पस्वरूपाविर्भावी माझेण अपहतपाप्मावादिस्वरूपेण, तेहि ब्रह्मगुणाः मापगारमनोऽपिस्वा. মার্শায়ার यात्मापदतपाप्मा "यारभ्योपन्यासादिभ्योऽयग- " ·. {३-वा] शनपणी - चण्डगारतसहिता । भारमिनिर्षिक पामननात् झीमन नेमिनिमास्यपूर्वपक्षवेनो पपादनाहिरोधस्सिद्रइतिचेन, अन्यपतराप्रधानाविभादस्यमशानभेदकरा भावात् । अतए हि शायेपुवातियावतार । कि पूर्वकृतप्रासादराण्ड विपमाशापनयनेन शेषनिर्माणेतदैत्यनास्ति । अत प्रतिसस्कारेणानापि सधान । यद्वारेभोक्तेपुत रभ्रमोमदधियामाभूदिति तदनुरागदप्रतिक्षेपो। तदुक्ततदुक्तमितिजैमिनिपरिप्रहएवमहुशोदश्यते । म्यते, नतु ज्ञानस्वरूपेणाविर्भाव इति जैमिनिरित्यर्थ । ( भावमि ति ) “सएपधाभवति " इत्यादिना देहेन्द्रियादिभिर्विविधताश्रुते. देवादीना भारमेव जैमिनिमने नकदाचिचितोऽशरीरत्वमित्यर्थ । यद्य प्यते सदा नपाण्टेसूनिता तोनार्थविरोध , सथायुक्तरीत्याभि. चमतस्य वातावरण सहनैषशाध्यमितिभाव. । प्रौढचादेनपरिबर- ति ( अयपतरोति ) भत्यल्पतरविवादस्य अमधानाथविवादस्पदै. त्यर्थ । तेन भगवत प्रदरवरूपप्रधानाविरोधेपि रस्याम्पत्वा दिवरवहविरोधेपि तेपासमधानत्वानदोपदतिभाव प्रतिसस्ता रोमविपरीताराशिण । ताविर परिहारमाह ( यति ) भ चौतयवगमो गुरुशिष्योपण्यारित्यभित्य तयारैकरण्य मुपपादपति ( तदुक्त तदुक्तमित्यारभ्याचख्युरित्यन्तेनगन्थेन ) छन्दोगाना वाजिनाचोदीविद्याया ऐक्यपूर्वपक्षीहरय निरस्य लज्ञातऐ क्यमाशयोक्त "सशातश्चेत्तदुक्तमस्तितु तदापि इति सहन्यपि भेदउस्त । यथा “प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्व" इत्यन नैयमिदम, सामिहारयोरित्यर्य । "अक्षरधियान्यवरोधस्सामान्यतद्भावाभ्या मोपस दवमुक्त " " यसददेश्यममा इत्याधुक्तास्थूलत्वादिविषयाणाम- क्षराधियो सर्वनावरोध , सर्वत्र नक्षणएकत्वातविना इतरव्याहत्तनमा হামন্ত্রী, এর সমান নক্লানমন্ত্রী। 'औपसदयत् - जामदग्नयचतरारे पुरोडायुपसद्गुणभूतस्य मनस्योपस दनुपति चनासाशुगुणापास्त गुषमापयतिम्मे पचान्मुस्पेन वेदसपोर ' इत्योति। "प्रदानपदेवतदुक्त" दहरविद्यायामपहता " - ·शानमुक्तारळी । रिशेपराध " साक्षादप्पपिरोपजेमिनिः ५ संपरोरितिजैमिनिस्तथा हिंदी ,, "भन्यार्थन्तु जैमिनि प्रशव्याख्यानाभ्यानपिचैवमेके "तद्भूतस्यतुनारामावोजैमिनेरपिनियमा रादूपाभावेभ्यः । " " “इन्द्रायवः मत्यादिगुणनिशिटोपासगे सत्तगुणविशिष्टस्वरूपभेशमलिगुणं गुण्या दृत्तिः पा इन्धापराने" इत्यादिषु विशिष्टस्यरूपभेदात्यामा- शि. तदुक्यं संकरें - " नानावा देवताध्यक्त्वात् " इति । “दाय राजरोवाशमेकादशकपालंनिर्वपत् " "इन्द्रायाधिराशाय" राशे " इतिविहितायां त्रिपुरोडाशिन्यामिष्टौ इविभेदादेनावदानप्राप्ती " वचनात्सर्वेषां सहापदीपेरन " इति सूत्रेण " सामभिगमयन्त्रपन लि" इतिवचनात्सहावदानेस्थापिरो ततोपदानसादित्यात प्रदानखादि र "रोप सहमदानमवदानकत्वात् " इति सूबेण पूर्वपक्षीकृत्य "मा नाबादेवताटपस्याद" इति अधिराजत्वादिविशिष्टदेवताभेदात् मदान- नानवेत्युक्तमित्यर्थः । (साक्षादिति) “सएपोसिन्धानरः" इत्यप्ति शब्दसामानाधिकरण्यं परमात्मवाचिनो वैश्वानराब्दस्य परमात्मनोऽ पिशरीरकतयोपास्पत्यायेत्युक्तं नायग्यमेष, भानयनादियोगेन परमा स्मन्येवामिशब्दस्प साक्षाढत्तेस्तरसामानाधिकरण्याविरोधं जैमिनिमन्य तइत्यर्थः। (सम्ररिति) "लोमानियाईहदयंगाई पत्य " इत्यादिनो पाखकहदयादीनां यश्वानरविद्यायां घेदित्यादिकल्पनं सदियांगभूता. या. प्राणाहुतेरग्निहोत्रत्वसंपादनार्थ । दर्शपतिच श्रुति - "यपतदेयंवि- दाननिहोत्रंजुहोति " इति । ( अन्पार्थनियवि ) “तौहमुत पुरुषमाज. ग्मतुः" इत्यादी यहातिरिक्तजीवसद्भावप्रतियोधनं योववारकर तेषां पुरुपाणां कता यस्यवैतरकर्मसवैवेदितव्यः" इति वेद्यतयोस्तन क्षपतिमोधनामिति “कैपएतदाताके पुरुषोशपिष्ट " इतिप्रश्नात् “भ जास्मिन् प्राणएवैकधाभवति" इति " सतासीम्य" इत्यादियामयस. मानापामतिवचनाच भवाभ्यते । एकवाजसनेपिनोग्यतत्मविपचनस माना वास्प स्पष्टमधीयते परत दिल्यादि " यएपोन्तहंदपमा काशस्तस्मन्छेते " इत्यातं । (तन्तस्यविति। ततस्पष्टिकामा U ·३ या गतपणा • चन्दमारनसरिता । इनिमूने भगाता बादरायणेन स्वाभिमतार्थस्थापनायजेमिनि- सानाभपात. सच भगान्जमिनि• " औत्पत्तिकरत दाद स्थानमंन्यः नयानगुपटेगोव्यतिरेकश्वार्थे ऽनुपलव्य तप्रमाण वाद रायणस्यानपेक्षात् " इति सोक्तार्थमप्रतिपत्तये स्वाचार्य व दरायण मेर पुरस्करोति । जमिनेादरायणशिष्यत्वञ्च महाभारतादिषु प्रमिद्ध- सुमन्तुमिनिवेन्यं वैशंपायनमेवच " इयादिना । नवनव्यासशि प्योजेमिनिन्युिक्त, म व्याससाननादरायणः " द्वीपेबदरिकामिश्रे वादगयणमच्युतम् । पराशगसत्यवती पुत्रंटेभेपरन्तपम् ॥ "इनिहिस्मयते । मंप्राप्तस्य, नातद्भावः - शतद्भावः- अगाधमित्वेनावरथानं, न संभवति, कु त ? तपेत्यादि- तेषां नटिकवैसानसपब्रिाजकानां, रूपाणि-धर्माः, त- निवृत्तिभ्योनियमात् , " हाचार्याचार्यलयासी तृतीयोन्यन्तमारमान माचार्ययुदयसादयन् " इति, "भारण्पमियात्ततो न पुनरेयात् " इति, "सन्नवस्याग्नीन्नपुनरावर्तयेत् " इतिच शाखाणिहि नियच्छन्ति, जैमिने- रप्पेयंमतमिति । उत्पतिर्जन्मस्वभावः, भापतिक - नित्यइतियारत् । निरपरशब्दार्थसंयन्ध. न सांकेतिका, येन प्रमाणनस्पात 1 नित्यत्वात्तस्व- धर्मस्य, उपदेशोजान-शापकः, तच ज्ञानं, न व्यतिरेक:-न विपर्ययः, स- डायस्याप्युपलक्षणमेतत् , तथानुपलब्य प्रवर्तमानत्यानानुवादकोलि, तस्मादनपेक्षत्वादनधिगतार्थयोधकत्वाञ्चोदना धर्म प्रमाणं भवत्येव, या दरायणस्याचापरयमसे नेति गूत्रार्थः। (स्वाचामिति) तथाच स्वा चार्यभूतब्रह्मसूत्पुरस्कारेण प्रवर्तमाने जमिनीयशास्त्रे न तद्विरुद्धा भिधानमित्यर्थः। नन्याचार्यत्वान्न ब्रह्मसूत्रकृत्पुरस्कारः तन मानाभावा त। किन्तु ऐतिगायनादिवत्तहणं धचिासम्मतिमावात् , अतोन्यत्र तद्रिय छाभिधान नानुपपत्तिरित्यगाह (जैमिनरिति ) ( नन्वति ) नच सए- वनादरायण यादरायणशब्दस्य ऐतिशायगादिवदपत्यप्रत्ययान्तत्वेन पाद- रिशब्दाव्युत्पनत्वादिति भावः (डीपइति ) भनेन बदराणां समूहोबाद र तदयनं याय सबादरायणइति व्युत्पत्तिरसूचिता। सहारवास " ·८२ शास्त्रमुक्तावळी । व्यासव्यातिरिक्तेऽपि बादरायणसंज्ञा प्रयुक्तेतिचेत् तथापि " तपोषि शिष्टापिरै वसिष्टान्मुनिसत्तमात् । मन्यग्नेष्टतगन्त्वाय रहस्यज्ञा नोदन" इति रहस्यतमार्यतापमयेन प्रसिद्धिप्रकर्षादेः संप्रदायाद वन्यासएर स्वीक्रियते । अतएवहि यमद्गमिकामाश्रिताः वाचस्पति प्रभृतयोपि व्याममेर ब्रझमूत्रकृतमाचल्युः । येपुचसूत्रे पूर्वपक्षतया जैभिनिमतमुक्तं शारीरके तेष्वपि देवतासद्भावः परब्रह्मसद्भावोमुक्तस्य परब्रह्मसाम्यापत्तिविग्रहादिसद्भावश्च प्रतीयते, तदपिच तत्प्रातकर्म काग्डदेयताधिकरणादेरन्यारवं सिकरोति । नवाचीन जैमिनि हृदयानभिज्ञस्तदाचार्यो बादरायगः, अतःपरम्परसम्मया कार्यातरेष्विवाना पि यथांशकरणमपि युक्तं । तदेतदसिटमभियोक्तं भगवता बोधायनेन - "संहितमेतन्छारीरकं जेमिनायेन पोडशलक्षणेनेतिशातकवसिद्रिः" इति। तदेतदुपादायव्यस्तृणांतचभाध्यकारः । नन्येतावतापि कर्मनलमीमांसयोरे कशास्त्रये प्राधेश्या किंप्रमाणमुपन्यस्तमितिचेत्, किंवा कर्मकाण्ड -द्वादशाध्याय्यादी शारीरकचतुरध्याय्यांच प्रयेकोकशास्त्र ययानिणीतं । पदात् " इत्यादिना णत्वमितिभावः (प्यातेति ) तथाच कतरीयादः रायण सूत्रकारइत्यनिर्धारणमिति भावः । (तयारीत्यादि) मारहा नपदस्य कर्मणिमुत्पत्त्या घेदनशब्दसाच णिजन्तनिष्पन्नतया सासरय रहस्पतमार्यख्यापकत्वमतीतः रहस्यतमाचारदेशापनखानुवरयं रा स्यैव पुस्तमित्यर्थः । “अवतागामहायोगीसरपयस्यां पराशरात् । " . त्यारभ्य चकानासूत्राणि पपांसूनस्यमंजसा ।" इत्पादिस्सान्दपय नादिकण्ठोक्तिरादिशब्दार्थः। ननु जमिन पसूत्राणी देयतागिराकरणा तपा सदयाराभिम्पास्पातरवाववासद्भागदी तारपाभायानद. भिप्रापापरिज्ञानादेव यंदान्ते तथानया जमिनिमसोपन्यासदापनाद (न हीति) भाचापंवादगपणशताभ्या मभिमायापरिझानापोगे तुरस्य ते। (भाइ) पारस्परपामयमतमतामान्यत घेदापनियोय. रिचारमाथिकोगेंदसम्म पुगायार पररसरविरोधाभासाचपर्यः। म तिपदीनान सापितुशंपत (नन्धिति) (स्वॉन) ऐशानदार ·[३ या शतपणी - च"उगारतसहिता । क्रमविगानियामकमंगतिपिरोपिशिष्टापिरहामान्तरार्थ शावान्तरल्या वृत्तासाभारणोपकारार्हसप्रका करवाना चमिति चेत् इदन्तु मागभितिनिपुणोभूगाचमेननिरूपय, सजवास रक्यं । तस्मात् " अया तोधर्मजिज्ञासा " इन्यारम्य " अनावृत्तिशब्दादनापत्तिइशब्दात् " इये यमन्तझर्न देवतापरदेवनागोचरतया विभातकाग्टय विंशतिलक्षणमेकं शास्त्रमिति। तदिदं “मामासाशास्त्र" इयादिना भाष्येण दर्शितमिति ।। इति श्रीकरिताकिमनिहस्य सर्वतन्तस्त्रतन्तस्य चेदान्ताचार्यस्यक तिषु शतद् गण्यामैफयानयसमर्थनवादस्तृतीयः ॥ कप्रकायस्याप्युपलक्षणं । (प्रमेत्यादि) संगतिविशेषविशिष्टत्वमैकमचं ध्येहेत.। उत्तरांशशास्त्रैश्यहेतु. (शास्त्रान्तरेति) न्यायविस्तरादिवि- धास्थानान्तर साध्यविलक्षणकर्मभाग तात्पर्यनिर्णयरूपोपकार जनना इवात्कर्ममीमांसाया इति भावः । इदंच वेदार्यानुवन्ध्यर्थकत्वेन सर्वे- पमिकशाध्यं वारपितुमक्तं । अवान्तरार्धाविरोधस्याप्यकशाख्यापेक्षित- त्यादुत्तमविरद्धावान्तरायति शानविशेषण । किंममाणं - कस्यममा. णम । किं विशतिलशण्यकशालयस्य किंवा दादशाध्याय्यादिमात्रैकशा. स्वयत्य इति निरूपयेत्यर्थः । वेदार्थनिर्णयरूपयोपकारार्हताया विंश- तिटक्षणीलाधारण्यातदेश्यएव तत्ममाण भवेदितिभावः । नच कमंत्र हनिर्णयहपोपकारयोर्मेंदा दइति वाच्यम् , कृत्ववेदाध्यायिनः कृत्स्ना पातप्रतीतिमतो वेदार्थमात्र निर्णिनीपोदयाद्वेदार्थनिर्णयत्वस्यैवेष्टतावच्छे दकत्वात् तदनुग्रहार्थशाखस्यापि तदिटतावच्छेदकावच्छिन्नोद्देशन प्र वृत्तयुक्तवाद्यावत एएतावन्छेदकावच्छिनोपकार जननाईता ताव तरकशास्त्रत्वात् । अतएर मीनासेत्येकतया विद्यास्थानगणने परिंग- णनं, तस्योपयानकानुरोधित्वदर्शनात । अन्यथा प्रतिपटक प्रत्यध्याय प्रतिपादं प्रत्यधिकरणच भेदग्रसंगात् । यदाह कश्चित्पारिप्लयमति -कि कर्मनामीमांसयोरेकमाधव पूर्वोत्तरशावमिति व्यवहारमानात् , कि वोरजी-योपजीवियसति विषयायाल, यद्वा एशेनैवाध्ययनविधिना तदुस्थरागणवा कर्मतह्मपरावेदरिचारस्यव प्रयुक्तचनकदेशविचारे ·शान कारळी । विधेशगन्यवाऽभावात , किंवा जयादित्यवामन हत्योरिव फतभेदोई- व्याख्ययैक्यात् , यदा प्रबन्धान्तरइयैकमपन्धत्वष्यवहारात । नाद्य ऐकशास्त्रयलोः पूर्वोत्तरभागव्यपहारस्यावाभावात् , पूर्वोत्तरशारत्रव्यत्र हारस्पच भिन्नयो शानयोः पूर्वापरीभावमानेणोपपत्तेः। द्वितीये -ब्रहामी मांसावा. कर्ममीमांसोपजीवित्वं किं नित्यफलार्थिनःपुंसोब्रह्मपिचारम वृत्त्यर्थम्य तत्प्रामाण्यनिश्चवस्यवा महाज्ञानकर्मफले नित्यानित्येति विवे कस्यवा कर्मफलानित्यत्वनिश्चयविशिष्टस्य ब्रह्मज्ञानफलनित्यत्यापातम- त्ययस्यवा कर्मविचाराधीनत्वात् , किंवा महाभागविचारे प्रवृत्तस्य त दर्थनिश्वयार्थश्रुतिलिंगादिवलागलामो कर्मविचारापेक्षणात् , यद्धा ब्रह्म निश्चित्य तनिदिध्यासने प्रवृत्तत्य निदिध्यासनांगकर्मानुष्ठाने कमविचा रापेक्षणात् । नायः - वेदप्रामाण्यस्य ब्रह्मतकाव्यतर्कशास्त्रसिद्धस्यवा असमीमांसापामेव अस्मन्मते 'नविलक्षणत्या' दित्यत्र स्वगते 'अतएवच नित्यत्व' मित्यत्र वश्यमाणस्यवा पूर्वतन्वेषक्ष्यमाणस्य चैवर्णिकाधिकार स्येवोपजीवनात ? नित्यानित्यविवेकस्पच त्वन्मते प्रलविचारमवृत्यहे- तुत्वात् , कर्मविचारविवाप्यस्मद्रीत्यातत्सिद्वेश्च । विशिष्टापातपाययस्व च प्रमज्ञानफलनित्यत्वापातमतीतिमावेग नित्यफलार्थिनस्तत्र प्रवृति- पत्कर्मपालानित्यवापातप्रतीप्तिमात्रेण ततो निवृत्तेरुपपत्ती विदोपणस्य चामपलानित्यत्वनिश्चयस्यानपेक्षिततया कमत्यागेन ब्रह्माविचारे प्रय. स्यहेतुत्यात् । नद्वितीयः - श्रुतिलिंगादिपलायलादेश्पकमोपसंहारवलाच लादेरिख प्रातकसिद्धस्य लाकसिद्धस्यदोपजीवनात् । नतृतीयः - मात्र विचारानन्तरं निविद्यासनामाकर्मविचारोपपत्तेः । नापिमीमांसयोबिप- याक्य, सिद्धसाध्यविपयत्यात नित्यानित्यमोक्षायुदयफलत्वात् वि. रागसरागाधिकारिफरया । घेदापत्यालौकिकररुषार्थ पतत्विर्विपया ोयेच अर्थकामशाप्रपोरपि शायार्थ पुरुषार्थ वताचे मेक्षिशा- ग्रादिना विपयायस्यस्यात् । न तृतीयः- पडगावदोऽध्येतव्य' इत्येकनैव विधिना तथरागणवा व्यारणाद्यंगविचारस्यापि मयुक्तग्वेन कंच. लवेदविचारे विरागरपवा अभावेन व्याकरणादिविचाररूपमहाभा-या विचाररूपमनातकशाप्रकापातात । इन कर्मकाण्डस्थापि म. हापरतया विचारित पारिसरामारय । चगे-मायेपैश्य ·. . [३-या शतपणी - चण्डमारतसहिता। नतावद्धदत्यादिनयमा, व्यापानेपि प्रबन्ध देसत्यपि घेदव्याख्यान त्यादिनस्पतिधिमसंगात् । नापिपूर्वापराभूतकापन्धत्यं , मारवालस्यै फसवन्यत्वेहि नसायचायफ्यमानं हेतुः, वैदिकपदार्थनिकायकायो- निहरुम्यापरणयोरिव एकमवन्धव्याख्यानयो प्रत्यानयोरिखच भयंध भेदेऽपि सदुपपत्तेः । नाप्येकायन्धपूर्वापरभागव्याख्यानत्यं हेतुः , असि के। स्थाहि तपच्छाखासंहितारण्यकभागयोः पूर्वापराया न पू. पिरभागव्याल्यानता, एफशारासंहितारण्यकयोः प्रमेण व्यारल्या. मानन्तरं शालानारहितारण्यकव्याख्यानरूपावाभावात् । अतः धर्मन नपरसमुदायरूपेण पूर्वापरभागता सहयाल्यानरूपसया पूर्यापरभाग- व्याख्यानावाच्या । समुदाययोश्च पूर्वापरभावो न पतीनापिक- ल्यः , तत्तासीयसंहितारण्यकयो रययमसिद्ध झमं याधिकाफल्प नासंभवात् । नापि रारुच्छाखास्यसंहितारण्यकयोः पूर्वापरोभायमात्रेण तत्समुदापयोस्तसिद्धिः, ब्रह्मसूत्रव्याकरणसूत्रादौ प्रथमपादसमुदाय. स्य द्वितीयपादसमुदापत्यच पौर्वापर्यमसंगात् । पदिच विमयीर्णकर्म अन्तभागी बुचा पूर्वापरीभावेन विविच्य मीमांसयोः प्रवृति , तर्हि ये दार्थविचारवोपाधिका अप्रवृते प्रयोजनभेदमभिसन्धाय कर्मब्रह्मविधा रत्वोपाधिनैव प्रवृत्त कशासता, तस्मातमीमांसपो. पूर्वापरभागव्या- ख्यानत्यं । अस्तुवातत् , तथापि कर्मरक्षाकाण्डानिणांयकयोः स्मृति पुराणयोरिव शिवमानन्धतास्तु। नपंचमः - उत्तरपकायायभ्यायेगु पू. पटशाद्याध्यायमच सप्तमादिज्यवहारवत देवताकाण्डजमकाण्डाधा यध्यारेषु कर्मगीमांसाद्याध्यायमपेक्ष्य प्रयोदशसादशादिव्यवहारस्य द्वितीयभागतृतीयभागम्यमादिव्यवहरस्या अभावात् । देवताविपदा दिनिरासतत्समर्थनाभ्यामविरोधाच्च न मीमांसयोरक्यं । तन्निरास.क मण्यमहामारणार्धइतिचेत् , सत्येव ममणि तरज्ञानइच सत्यानपि देव तायामापालसंभवात् । पौरुषेयत्वादानामा मागकीति तन्निरास. इतिचेत् सत्यामपिदेयतायां तदकृतत्वमात्रेणापौरुपेपरवात । किंच "म ध्यादिघसंभवात् " " शेषत्वात्पुरुषार्थवाद " इत्यादिषु जैमिनिमतस्य पूर्वपक्षियारकथमपिरोधः । नचातन्मतंतन्मतमिति घक्तुं युसतं । कि- च रदिगाचार्य तमा आदी घेदायजिज्ञासेति साधारणीनता- ·. , शास्त्रमुक्तावळी । स्यात् । नच ब्रह्मजिज्ञासेत्येव साधारणीप्रतिज्ञा कर्मविचारस्तु प्रर मीमांसाचतुर्थादे संगतइतिवाच्यं, तथासति ब्रह्मजिज्ञासायाः कर्म- विचारानन्तर्योतयसंभयात् । कर्मप्रामीमांसाप्रतिज्ञाभ्यामेय साधारणी प्रतिज्ञार्थसिदेत्यपिन , पारिप्सितशावविषयादिसूचनाय साधारणस्यै- वादी साक्षाप्रतिज्ञयत्वात् । ननु धर्मजिज्ञालेत्येवसाधारणीप्रतिज्ञा, अली कियस्ताधनं धर्मः सव सिद्धस्साध्यश्च, साध्यो यागादिः, सि- धोनहा, 'कृष्णंधर्नसनातनं ' इतिभारतोक्तरितिचेन्न, तथात्वे देव बहामीमांसयोधर्ममीमांसति व्यवहारापातात , प्रतिज्ञातधर्मसामान्यस्यै वानन्तरं लक्षणीपरवेन चौदनालक्षणोऽर्थःजि विशेषलक्षणायोगाच्च । तत्रचोदनाशब्दस्य वेदमावपरत्वे पुनर्जलमीमांसायां शास्त्रयोनिसूबवे- यर्य । कृशंधर्ममिति धारणाद्धर्मातिवचनाद्यौगिका, अन्यथा "पा तनात पापनामासौपुनातेः पुण्यनामवान् , " परमंयोमहत्तपः" इति वचनात पापत्वाद्यपिख्यात । देवताकाण्ड,देवतायाश्च नक्वचिद्धर्मश ब्दो हटइति । तदेतत्सर्वमाचार्यसूनयभवणहेतुदीर्भाग्यनिवन्धनं । तथादि "ऐक शाखचच भागद्वयात्मकयेदारकायन्धव्याख्यानरूपत्वात इत्यादि ना व्याख्येयैश्यमेव शाक्ये हेतुतयानुगृहीतमाचाः । " असवैक शास्त्रय कार्यपीवांपर्यनियमइति शंकांपरिहत्" इत्यादिना उपजीव्योप जीवकभावादिक्रमनियानकत्वेनैवानुगृहीतम् । एवंसति विकल्पसंभ्रम- भाहोपुरपिकामात्र । यदुक्तं कर्मफलानित्यत्वापातप्रतीतिमात्रेण ततोनिय त्युपपनी कर्मफलानित्यत्वनिश्चयोनापेशित ' इति तन्न, " सांगाध्ययन कर्मवलज्ञानयोरुभयोरप्यापात प्रतीतो अधीतक्रमेण कर्म विचार्य कर्म- णामनित्यफलत्वनिश्चपा यदि नित्यफलं केनचिदयति तदा सन्मयानु- टेयमितिज्ञानवतो ब्रह्मज्ञानस्य नित्यकलस्वसंभावनपा तद्विचारे प्रवृ. निः" इतिह्माचारनुगृहीतं, अमात्ययोद्ययायमाशाभावात् । यदिकर्म पी सिपलसंभावना तापदि निरालंफिथियातदा तन्मया. तुष्टेयमितियुद्धिमतः कर्मगोनि मृत्यसंभवेन भनिग्यफलरपनिधयस्यैवयो वलकमोनियतकवान । यचोपजीव्यपिछले तीयविकल्रदूषणं त कमाघहराया विकल्प तेन मामासंभरपर्णाक्तरुपहाल्पम् । भ ·(३-या शनपणी - चाडमरमसहिना। म्पनेनेक्शाखय तयापि क्रमोनसभवतीत्यभिप्रायेण तयोतमिति करते मैश्ययतिखिद्धयति तदा स्वाध्यायाधीनिमायार पानिपासिद्धे । यच्च विषयायस्यदृपण तदपि पूर्णत्त प्रमाणाभ्यानमारायसिद्धे प्रयो सागरेण विषयावश्यस्पनिमाहत्यालिररत शिव पूांतरभामि- पाया परशारापा वैयथावातच विषयायैयरयावन्यनत्ये त व्याख्यानम्यामि तदेवरिपपादिरमिति क्य नविषयाचरम । नच यम ब्रह्मादिरूपविपयादिभेदादेरशाायामपि वर्मानभागयोभिनग्रन्धता , तथासत्येय स्मिलेगानुरारे नानारमणां भिनप यानां प्रतिपादनात्तत्रा पि ततसर्मप्रतिपादयाना पाश्याना नाराग्रत्ययनसगात । यदुत्ता-व्या करणावगविचारोप्ये विध्युत्यरागमयुक्तइति, तत्र, स्वायापापातम तीतेरेव व्याररणविचारसाध्यतया स्वाध्यायापातप्रीतिप्रयुक्तपिचार रागम्न व्यारणविषयत्वासिद्धे । यदुरमेव देशपिचाराभावादिति , तन, इहैव कर्मगण्डन्य प्रशारतया विचारितत्वोंने सहस्राधिकरण निवार्यलायनिवर्तपरिचारस्य नाविचारेणातिरे, मिचिद्रिचारमा प्रेणाप कर्मविचारत्वे वेदप्रामाण्यविचारप ब्रह्मविपारररयात् । यदु क्त वेदार्यविचारत्वोपाधिना अप्रवृत्त प्रयोननभेदमभिसन्धाय वर्मन विचारवोपाधिनव प्रवृत्तेनेरशाम्रतति तन, भरपवायोजनभेदाभिस धेरवयविमयोजाभिसन्यविरोधियात, अन्यथा पटमाध्यायपादपटि काधिकरणशास्त्रभेदप्रसगात् । यच - देवतानिराकरणस्य पर्मण्यत्र द्धायारणार्थ व दूपणोदावन सदश्रुतवेदान्तानामित्याचार्यानुगृहीतपदा श्रवणनियन्धन, तदनुगहस्यापभाव , देवताना प्रळपे विनागात् तत्मा चीनकर्मणा फराभारप्रसगात् अनन्तरसर्गकृताभ्यागमनलगात इन्द्र- स्येन्द्रयगनश्रवणेत स्वस्यैव स्वस्मै पलमत्वविरोधाच कर्मण्यवनपैदा तानामश्रद्धास्यात् , श्रुतवेदान्तानान्तु तदन्तर्यामिण परमात्मा फ र प्रदत्याध्यवसायावर्मणि नाश्रद्धाल्यात इति तस्मात् अभूतपदान्ता ना वर्मग्यश्रद्धावारणार्थमन्वारुह्यवादेन देवतानिगररणयुज्यतएवेति । यचातन्मत तन्मतमितिवस्तुमयुक्तमिति तदप्याचायेर परिहत - सन्मतत्वेनोपन्यासनिरासरतदुक्ततया तर तत्वबुद्धिर्म-दमतीनाम्माभू मिति । अतन्मतत्यश्च भारनादेवापतइत्याचापरंवोस्त - सच्चिप्प- .

·८८
शास्त्रमुक्तापळी ।
स्य जमिन भगवद्भयालाचार्यमतिविरुद्धगतिलभवः, तस्मादेवशाध्यमा
जीउर्वदाप्याचारापादेव जैमिनिया देवतानिराकरणपिरमार्थ ।
अनिशाखेत्येव साधारणार्थप्रशिक्षेत्याचार्दसूक्सितात्पर्य मागेयोपपादि
तम् - धर्मजिज्ञासासूवस्य साधारणप्रतिज्ञात्वघोपपादितामति ।
वि रासपूषनीव्याल्याने चण्डमारते शास्त्रभेदभङ्गोनाम तृतीयः
स्कन्य ॥
गगन
३

·गतापणी - शहमारतसहिना । न ॥श्रीमतेरामानुजायनम ॥ ॥श्रीमते निगमातमहादेशिफायनम || ॥ भय चतुत्यावादः । विधिनम्नयतकाधिनमपियध्रुतिपये भित्ते खान्प्रविश्यमति धेया मतिरिति । तदुदयोपाय भगवदुपसत्ति प्रथयो नम स्थामस्यामोयतिपरिमृढस्यप्रतिकटम् ॥ * ॥ यदेनरंतजनजत्सित, समूलम्यसमारम्य सपिन्मात्रेपरस्मि अधण्या रोपितया दळीककलधौतादेरिका विष्ठानयाधाग्याप्ययमायादेव गिट्य , नपुन कर्मणोपासनेनगाविहितेनादृष्टद्वारा । आटुथ " मणिमतौर धादिभ्यो दण्डयातादिनापिना । क्रियतेनेरफेनापि मायागुण्डा स्तुण्डन " इति । उदगृहनिगमान्तसागरतलस्पर्शीनितत्यान्यसो सासूयप्रतिवादिदर्शनसिरामाणिभिन्दग्निय । वेदान्तार्यदच प्रसाधनपटुव्याख्यानमुद्र.पर. चित्तेभासुवधूलसन्ततिपरिकारस्य यस्यापि न ॥ ॥ (विधिवस्तरिति) विधेयत्वे अदृष्टदारानिवतंकत्वमसङ्गेन तन्नि घरपस्य सत्यत्वमसगो विधिवासहेतु । (अविधेयेति ) भपरिचित सिमार्गेरित्यर्थ । तेन यागादिशब्दायपि मोदय व्यज्यते । यत्तदित्यत्र सच्छन्दः प्रसिद्धिपः । ( नमस्यामस्यामइति ) नमस्यांप्रयुज्मह इत्यधं। ( प्रतिलिमिति ) दुरर्यप्रलापोभूननदशासु सम्यग थोपदेशदशासुचेत्यर्थः । तेन तत्कृतोपकारस्मृतिनंमस्याहतुरियुक्तभय ति। सपिशपनान्यावृत्त्यर्थ (सगिन्मात्रइति)"नवेदबहीवभवति"द- स्याद्यभिप्रायेण ( परम्मिन्यनीति ) वेगापि पुरणेत्यर्थ । ।

·- शास्त्रमुक्तायळी । यत्पुनरुन्मत्तान्प्रति भिपज्यते; तदपि तत्रानारोपितत्वाभिमतदो पविशेषमोक्षणायैव, नपुन स्तदधीनधीविशेषमात्रसिद्धमिटल्यापदार्थ निवर्तनाय । दोषेतु शममुपेयुपि स्वरसवाहितत्वज्ञानादेयतन्निवृत्तिः । अन्नाप्याहुः ॥ भ्रांतभेपजनिर्माणं मभ्रातरुपांतये । किन्तुभ्रा- तिनिदानस्प दोपस्यैयोपशांतये || " इति । नचात्रापिदोषनिवारणाय वैधापेक्षानुप्रवेशः; दोषस्याप्यत्र. दृङ्मात्राधीनसिद्धितया मिथ्यात्वा- विशेपेण एकहेलयेर 'तत्त्वज्ञानेननिवार्यत्वात् । विश्वमिथ्यात्वविज्ञानकुक्षिनिक्षेपभक्षितः । नापेक्षतेपुनर्दोषः कर्मयत्ता मबाधकम् || लौकिकस्यतुदोपस्य व्यावहारिकव्यवस्थानतिक्रमाद्देपजा घवकाशः । यद्यप्यविद्यायामपि सा समाना; तथापि तथाविधत्व प्रबोधनायप्रवृत्तत्याद्वाक्यस्य तावतैवतन्निवृत्युपपत्तिः । नचज्ञानस्वरू पेणविधातुंशम्यं, अतएवद्रष्टव्यइत्यपि फलानुवादइतिनिरणैषुः । तद तयाचनश्रयणादिविधिनरर्थक्यं । तादयेंच प्रतिबन्धकमेदवासना (अनारोपितत्वाभिमतेति)लौकिकानामभिमतिविवक्षिता तेन,व्यायहारिक त्वं विवक्षितम् । (भ्रान्तेरित्ति) भ्रान्तिसिद्धार्थस्याप्युपलक्षणं । (नचे ति) दोषः - अविद्या। भक्षितः • जीर्णः । (तथाविधत्वेति) व्यावदा रिकत्ववोधनाय मिथ्यात्वे तात्पर्यम् । ज्ञानस्यैवताईविधानमसिवाय बाह (नवज्ञानमिति) भाज्यावेक्षणादिविधानां तत्साधनपरत्वाभिमायणा ह (स्वरूपेणेति) कपन्तर्हि द्रष्टव्य इतिविधिरित्यवाह (भतएवेति) ननुताई श्रोतव्यादिवाक्यानामपि ज्ञानविषयाणां विधिपरत्वासंभवायर्यमेवस्या दिस्यबाद (तदर्थतपेति) ज्ञानार्यतयेत्यर्थः । ज्ञानापोऽयंचेतोवृत्तिविशेषः। नतु स्वयंज्ञानमितिभावः । यदा यद्यविधेयामानादेषयन्धनिवृत्तिः नदविहि तात् । तदा श्रवणादिविधानं ध्यर्थमित्पनाह (तदर्पतयेति) दर्शनरूपफराय तयेत्यर्थः । पाक्यजन्यज्ञाने वास्यमेवापेक्ष्यते , नपुनः श्रवणमित्यवाद (तादर्यचेति) ननु अषणादीनां सर्वेषामपि मकरणेन, मोक्षार्पतामविशिष्टा .

·, [४ वा] शतपणी - चण्डमारतसहिता। निरसनद्वारेण । तस्याश्वप्रतिबन्धकार असम्भावनाविपरीतसम्भावना स्यचित्तविक्षेपहेतुत्वात् । " ब्रह्मवेद ॥ इत्यादीच ज्ञानमानस्यैनमो क्षहेतुयश्रूयते । नचास्यवाक्यतस्सिद्धस्यैवज्ञानस्यविधेय-वसभर , "अ प्राप्तशास्त्रमर्थन " दितिहि न्यायविद । यत्तु नायसर्पइतिनुष्यस्वेत्यादी भ्रमनिवृत्यर्थे ज्ञानविधिवदृश्यते, तत्रापि नायसर्पइत्येताततैवसिद्धज्ञा न विलम्भमभिसन्धायविधेयपदन्यते । यदिचनायसर्पइत्येतानता भ्र मोननिरर्तेत, तदाजानीहीतिपरश्शतविधानेऽपि कथतन्निवृत्ति , अत. " तत्त्रमसि " इत्याद्यपदेशात्सोहमित्यादिरूपेण निरर्तमानयाधियेन विशुद्धाधिष्ठाननिष्टया समूलभेदभ्रमोन्मूलनमिति ।। अत्र ग्रूम । सिद्धे विश्वस्य मिथ्यात्वे धीमात्रात्तनिवर्तन । तदेवनघ टेतेति यथारदभिधास्यते ॥ यत्तु लौकिकदोपस्याविद्यायाश्च मिथ्यात्वाविशेषेपि व्यावहारिक व्यवस्थया वैषम्यमुक्त, तदपि न, मिथ्याभूतानामपि काचकामलादि दोपाणा ज्ञानेतरनिर्त्यत्वे दृष्टेस त्यविद्यायामपि तदविरोधात । अस्त्वविरो ध, तथापि प्रयोजकोपदेशजन्यज्ञानादेन तन्निवृत्युपपत्ते हेवतरप रिप्रद करपनागोरखमितिचेन, श्रुतेतदभावात् , तत्परिग्रहएव तत्प्र सगाच । नहि श्रुतहान न्याय्य । येच ब्रह्मव्यतिरिक्त सर्व मिथ्येति प्र योजकज्ञानात , तेपि चक्षुरादिगततिमिरादिदोषनाशाय प्रतिभट वाक्यतस्तुनज्ञानस्यापीत्यवाह (ब्रह्मवेदेति) एवमपि ज्ञानस्यस्वरूपेण वि धातुमशक्यत्वकुतइत्याह(नचास्येति) प्रमाणपरतवस्यज्ञानस्यनविधेयता, विद्धयभावेतदमाप्तीहि विधि स्यादित्यर्थ । (विवभामिति) विनभयो ग्यतानूद्यत इति भाव । (मित्य्याभूतानामिति) ततश्च विश्वमिथ्यात्व ज्ञानेन निवृत्तिसमवेपि सन्निवृत्त्यर्थतयान्यस्यापि विधानमविरुद्वमित्य र्थ.। (प्रयोजकति) ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन मिथ्यात्वोपदेशजन्यज्ञानादेवेत्य थं । तदभावात - भाभिप्रायिकोदोप स्तच्छन्देन गृह्यते । (तत्परिग्रह इति) परिग्रह कल्पना । (येचेति ) भनेन भ्यभिचार स्वमवत्ति ·य ९२ शास्त्रमुक्तायौं । भंगायच भेषशस्त्रादीन् प्रयुञ्जानादृश्यन्ते, नपुनर्मिथ्यात्याव्यवसाय महाभेषजं प्रमाणयन्तो जोपमामते । आहुच, " मायावादिमतस्थाश्व- म्हारोमण [ दूषि ] पीडिताः। मवेदायानादृश्यन्ते । किश्चभेषजका क्षिणः" इति । तस्मादविद्यायामपि मिध्यान्वायनसायस्य प्रयोजको-' प्रदेशत्रशासिद्धावपि दोपान्तरवदेव ज्ञानेतरहेतुनिय॑त्याविरोधात् त दकर्मागकोपासनविधानं नानुपपन्नं । उक्तंचवरदराजाचार्यः । थाहरांतकीग्वादः क्रियतेदोपतये । सरितशॉन्यर्थं क्रियतहिरि- कॉर्तनं ” इति । यतूक्तं नज्ञानं स्वरूपेणविधातुंशक्यमिति, तल्किंज्ञा. नस्याभाव्यरूपतया, उताभावार्थतया, यद्वा साक्षात्प्रयतविषयत्वाभा वात्, अथवा साक्षात्पुरुषव्यापारयाभागात , उतसाशभाउनानु.. प्रवेशावरहात , अन्यस्माद्वाऊनश्चिदिति । नप्रथमः, भवत्पक्षेवृत्तिरू पस्य परपक्षेलात्मविशेषगुणस्य असाम्पक्षेतु तदवस्थाविशेपम्पत्य क रणाधीननयाभागबसिः । आहुक्ष " कादाचित्कस्वभावस्य भा व्यवं केनवार्यते । तस्याकारणजन्यत्वे चाकिमतचर्वणम् !!" इति । नद्वितीयः, " का अवबोधने " इतिभावार्थता पाणिनीयस्मरणात् , आस्मस्वरूपभूतज्ञानस्य तु विधानप्रसंगाभागात् । विरोधश्चोस्त । बाधितानुवृत्यादिभिस्तदुपपादनाप अननुकृत्यर्थमपि भे. पजपानवविद्याननुवृत्यर्थमेव साधनान्तरविधानं संभवतीत्याशयः ।. (नाथमइति ) भाव्यपदेन सापावं विवक्षितम्। (कादाचिकति) भत्र पूर्वाधमिहोपजीव्य । यद्रा - भाग्यन्य साक्षात्परंपरोदासीन्येन कृ तिसाध्यावं भाव्यत्वंच करणाधीनतयेति, केपोचिरज्ञानानां पुरुषप्रय बाधीनकरणजन्पत्यदर्शनेन भाव्यत्यसिद्धरित्यर्थः । सिद्धाद करणाधी नरचे तत्पयोनकमयवाधीनतास्यात् , तदेव नेत्यवाह (तम्पति) (भा यातयेति) कुलेशांधाययतया पाणिनीयस्मरणादित्यर्थः । त्तिरेयभा' पाधः । आमम्यकपभूतन्तु ज्ञानमभावार्थापादयिययया (आरमात) - ·(स्या शनदरगी - चण्डमाम्नेसहिता । न तृतीयः, प्रयाम्याविधपचननंगात् लोफेहि स्वाभिमतकार्यार्थ प्रयनेते निप्रयाविश्यविपानदर्शनात् । नचतुर्थ.,भावार्थान्तराणामन्यविधेय वाम गात् । नपाम , पटव्यइत्यादी यागादेखि द्रष्टव्यइत्यादी दर्शनादरपित दनुप्रोशे विरोधाभागन् । नापि पष्ठ , ज्ञानविधिविरोपिन.कम्य. चिदन्यम्यापि कुतश्चिसिदाभावात् । किव - यदिज्ञान नरिपेयं क- धं तर्हि यागादिपिपिरपि न भन्येन, यागोपिहिं देवनोद्देशनद्रव्य स्यागामानुद्धिविशेषप्त । एवञ्चद्वादशाहे अविगाये दशमेहनि बुद्धि विशेषरूपस्य मानमाहादे. कथावियते यते, कथा मनश्चितापनी ना दृष्टिर पाणा तत्त्वविपयाणाचोपासनानो विषयत्वमिन्यते, दर्शनार्थतयापि श्रवणमनननिधिच्यासनानि विधेयानीच्छसि, तान्यपि ज्ञानविशेषम्पायर । ननु नतानिज्ञानरूपाणि, अपितु तदर्थव्या पारम्पाणीतिचेत् तन्न, तदर्थत्यसत्यपितेपामपि स्वरूपस्यज्ञानरूपन्चात् । कथन , - भस्माभिरपि स्वरूपभूतज्ञानस्य विधानं नेप्पतइत्यर्थः । (लोक इति ) तृप्तचर्य भोगने प्रयतेतत्यादा विष्टसाधनत्वयोधनरूपविधानस्य दर्शनादित्यर्थः । (भावार्यान्तराणामिति ) पुरुपशब्देनात्मविवक्षायां प्र क्षेपादेविधेयतानस्यात् , शरीरपरत्येतु त्यागादेविधेयता नस्यात् । (अ नुमवेशइति ) फेनेत्यशानुमयशइत्यर्थः। (फुतश्चिदिति) प्रमाणादित्य- थं । ननु श्रवणादीनां न ज्ञानत्य, परोक्षापरीक्षज्ञाने फ्लप्तकारणाजन्य त्वात् , किन्तु ज्ञानाभास. पदार्थान्तरं, अन्तःकरणसमयेतंज्ञानं सुखा घष्टगुणातिरिक्तान्तःकरणविगेपगुणभिन्नं पदायत्वात सुसादिषत् । न चाप्रयोजकत्वं प्रत्यक्षसिद्धायाते. कस्टमकारणाजन्यत्वेन ज्ञानस्यायो- गात् । नच तस्मिन् मन करणामतिवाच्य , मनस प्रमाश्रयत्वेन तद करणत्वात् , भत. इन्द्रियादिवज्ञानार्थत्या न ज्ञानमिति शक्ते (ननु नतानाति) (तदयंवइति ) अपभाव , श्रवणादीनां ज्ञानत्वं तायदनुभ चसिद्धं - ध्यानेतु विद्युपास्याव्यतिरेकेणोपक्रमोपसहारदर्शनेनापि ज्ञा नासमकाम्यते । नचान्यर क्लसकारणविरहादज्ञानत्वं, ज्ञानत्वे मामा , ·1 - शास्त्रमुक्तावळी । णिक सिद्धस त्यन्यत्रफलप्तकारणाभावेपि सामनयन्तरस्यैव कल्प्यावा. त् । अन्यथा प्रत्यक्षे फ्लप्तकारणधिरदा दनुमितेरप्यज्ञानत्वप्रसंगात् । स्वभावतस्तु मनसएवकारणत्या नान्यत्र फल्टप्तकारणविरहा। नच- मनसः प्रमाश्रयत्वमेवेतिवाच्यम् , भा.मनपव ज्ञानाश्रपतया मनसाका रणत्यसाधनात् । किंच निदिध्यासनं तावदविच्छिन्नस्मृतिसन्तानः, ध्या नानन्तरं एतावन्तं कालं भगवन्तममार्पमिति प्रयोगानुभवदर्शनात, ध्याने धुवास्मृतिरित्यादिश्रीवप्रयोगाच्च। स्मृवेश्च ज्ञानवं नवापीष्टम्। भतस्संस्कारादेस्सत्वान्नान्यत्र क्लप्तकारणविरहः । अतएपानुभवमयोग दर्शनात् हट्युपासनस्पाप्याहार्यारोपसन्तानात्मकस्य ज्ञानत्वंसिद्धम् । मननमपि युक्तिभि रेवमेतदिति व्यवसायः । तच्च ज्ञानमेव, तुभवयोधने " इति धातोनिम्पन्नत्वात् । श्रवणमपि शान्दज्ञानविशेषए 4- तत्रैव स्यारस्यात् । श्रवणमननयोनिरुक्तदेतुभूतव्यापारत्वपि व्या सिहचारलाधवोपक्रमादिप्रतिसन्धानातिरिक्तस्य मनोव्यापारस्यादर्श ना तेषांचज्ञानरूपत्वात् ज्ञानविधिस्तवाप्यवर्जनीयः। यदप्युच्यते, ज्ञा नस्य बहुशः कृतिव्यभिचारास्कृतिलाध्यत्वाभावान्न विधेयरवमिति । त- । पावादिनोदनाधीनक्रियायाः कृतिव्यभिचारेण योगादेरपि कृत्य साध्यस्यमसंगात् । किंच प्रत्यक्षादिमनोवृत्तौ कृतिसाध्यत्वादर्शनाच्छू- चणाद्यात्मकमनोवृत्तेरपि कृतिसाध्यत्वाभावमसंगः । यदुक्तं जीवकर्ट कक्रियायां कृत्यव्यभिचारइति । तन । नतावजीवकृतिलाध्यत्वं कृतिमा साध्यतावच्छेदकं - ईश्वरकृतिजाध्ये भव्याः, नापि जीवकृतिसाध्यता घच्छेदकं भामाश्रयात् । नच - जीपकर्टकक्रियात्वं नाबावच्छेदकतया ऽभिमतं, किन्तु , यागादिक्रियाविशेषउपलक्ष्यते, तबचास्त्येवाव्यभिचार, ज्ञानन्तु जीवकर्तृकं कुत्राप्यप्रसिद्धमेवेति वाच्यम् । तवमते अवधार- णात्मकब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि निदिध्यासनादिद्वारककृतिमन्तरेणासिद्धः । नच - कृत्यव्यवधानाभावान कृतिज्ञाध्यत्वमिति वाच्यम् । घटादेः कृ- विसाध्यवाभावमसंगात् । नच - निदिध्यासितव्यइति निदिध्यासनस्य विहितत्वात् तत्कृत्यतिरिक्तदर्शनहेतुकृत्यभावाच्च दर्शनविधिय॑र्थईति- वाच्यम् । तर्हि ततएवाविधानमिति स्यात् नतु कृत्यसाध्यत्वात् । व • स्तुतस्तु दर्शनसमानाकारध्यानस्य विधेपत्वा तस्पचकृत्यम्यभिचारात ·शतपणी - घण्डमारतसहिता। श्रवणहि नाम तत्वदर्शिन भाचार्या भयाययुक्तार्थग्रहण मननमपि तथा एसमेतदिति युक्तित प्रतिष्ठापनरूपो व्यरसाय निदिन्यासनमपि अनवरतभावनामकस्मृतिसन्तान । तदेवमेषा ज्ञा नभूतानामेन यदि विधेयत्वमिध्येत, कथ द्रष्टव्यइत्या दर्शनस्य नि धेयन्त्र नेष्यते । तथाव, विष्णुर्यष्टव्य इत्यादौ विधिनाधनदर्शनात् । सर्वत्रस्याच तद्वाधोऽदर्शनेगा नगाधनम् ॥ अथच ध्यानफटतयादर्श नमन्यतइतिमन्यसै, तदा मननयानयोरपि पूर्वपूर्वउतयाऽनुनाद- इतिमि न क पयसि । अस्त्रमितिचेन्न, " फ्लोपकार्यगतया पत्र णादिनयरिधि " रितियुष्माभि प्रतिपादनात् । तथाचेकविधेय स्वमनुवाद्यन्वचेति विरोध , नहि विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरनुमन्यते तान्ति के । उक्तहि “ उद्देशनानुयादेन प्राधान्येन समन्वित । उपादान विधानमा गुणत्यनादृश्यते” इति । " उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् " इतिसूत्रोक्तन्यायेनो पासनस्य सासारिकफलोत्तीर्णे प्राकरणिकस्वरूपानि र्भावपूर्वकनिरतिशयानन्दब्रह्मानुभवाख्यफलेसति द्रष्टव्यइत्यत्र निष्कारण , ज्ञानं नविधेयमित्यनुपपन्न, ज्ञानार्थस्य ज्ञानत्वमविरुद्ध पदज्ञानादिदि वि। दर्शनान्तरस्य विध्यदर्शनान ब्रह्मदर्शनस्य विधेयतेत्यत्राह (त पाचेति ) यदि धचिदशनेविध्यभानादर्शनान्तरेऽपि नविधि , तर्हि- "विष्णुरुपाशुयष्टव्य प्रजापतिरुपाशुपष्टव्य अग्नीषोमावुपाशुयष्ट- व्यो" इत्यादापनुवादरूपत्वस्य स्थापनाजयोतिष्टोमादावपि विधि- स्यात् । यदि तत्र प्राप्तितदभावाच्या विशेष तदा प्रकृतेऽपि सएप विशेषोऽगीकार्यहत्यर्थ (दर्शनइति) ब्रह्मादशने विधिवाधन न स्यादि त्यर्थ । (नदेति ) श्रवणमात्रायवान्तरव्यतिरेकेण मननाथसिद्धयदि. विधेयता तदा दर्शनेपि तुल्पमितिभाव (फरोति ) फलोपकारित या भगतयाचेत्यर्थ । फलोपकारिपच पलकरणत्व, करणत्व श्रवण स्व, अगत्यमितरयो । (विरोधइति ) अयच मनननिदिध्यासनयोरतु सन्धेय । एव सम्प्रविपन्न पापध्वसदृष्टान्तन दुखवसस्य साध्यत्वेपि निस्यत्वमुपपादितम् । वस्तुतस्तु पापध्यसएव मोक्ष, तत्रच साध्यत्वे ·शास्त्रमुक्तावळी । विधिभंगप्रयासेन दर्शनस्यफलत्वं किमर्थं कल्प्यते । नियोगसाध्य वे मोक्षस्यानित्यत्वप्रसंगादितिचेन, 'मोक्षशब्देन दुःखध्वंसविवक्षायां सा प्यन्वेऽपि नियन्त्रोपपत्तेः, प्रायश्चित्तधर्मसाध्यपापवंसवञ्च । नच दुः खावंसोमोक्षः, किन्तु दुःखहेतुसकर्मसः, दुःखस्यक्षणिकत्वेन स्व यमेव विनाशात् । पुनर्दुःखानुत्पत्तिविवक्षायां तस्यास्साध्यत्वाभावेन प्रसंज काभावः । ब्रह्मस्वरूपविवक्षायामपि तेनैव दत्तोत्तरत्वं । नानादि सिद्धं ब्रह्म उपायसाध्यमित्यनुन्मत्तोत्राति । स्वरूपाविर्भावधियक्षायाम पि नियोगविशेषा दत्यन्तवृत्ते प्रतिबन्धे स्वरूपमात्राधीनस्य स्वरूपा विर्भावस्य स्वरूपवन्नित्यत्वा पुन.प्रतिबन्धाभावाचा निवर्त्यत्वमुपपद्यते । ननु यद्युपासनविधेः फलतया मोक्षः स्वीक्रियते, तर्हि श्रवणमनन- दर्शनविधीनां किंफलमितिचेन, श्रोतव्योमन्तव्यइत्यनयो विधित्वाभावात् , द्रष्टव्यइत्यस्यतु पृथग्विधित्वाभावात्, निदिध्यासनापरपर्याय मुपासनमेपद निरूपं तस्मिन्विधेयं । तथाहि श्रवणंतावत् सांगसशिरस्कस्वाध्यायाध्ययन जनितापात प्रतीतिविदितपुरुषार्थतत्साधननिर्णयार्थिनः पुरुषस्य रागतएव सिद्धमिति नतत्रविध्यपेक्षा श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वान्मननस्य तदपि ततएवसिद्ध मिति नतत्रापि। अतोयथावस्थितवाक्यार्थाभ्यवसायस्य ध्यानोपकारकत्वात् तजनकयोस्श्रवणमननयोरिहानुवादएव । ध्यानन्त्यप्राप्तत्या द्विधेयमेव । . पि नित्यत्वं संम्पतिपन्नमेवेत्याह (नवेति) (पुनः प्रतिवन्धति) यय पि प्रतिवन्धकं नकार्यविनाशकं किन्तु सदुत्पत्तिविरोधि, तथाप्यत्र चक्षुरादिजनितज्ञानावस्थायाः प्रतिवन्धकीभूतकर्मणानिवृत्तिदर्शनादिहापि पुनः प्रतिबन्धसत्त्वे ' तच्छंकास्पात् , तनिराकरणार्थमिदमुक्तं । न. चैवं चक्षुरादिजन्यज्ञानस्य द्वितीपक्षणएय निवृत्तिः स्यादितिवाच्यम् । यादृशं प्रतिवन्धक तादृशस्यैव निवर्तकत्यात , चक्षुरादिसंमयोगाद्यभा वविशिष्टय कर्मप्रतिवन्धक, चक्षुस्संमयोगादिच तानेजकं, नचैतदि तीयक्षणेऽस्ति, नच चक्षुरादेहत्तेजकत्वे ज्ञानकरणत्वानुपपत्तिः, सा क्षात्कारत्वानुमितित्वादिजात्यप्रयोजयतया करणत्वस्याप्यावश्यकत्या दितिभायः। (नपत्रापति) विध्यपेक्षेतिशेषः । ननु ध्यातरूपगोचरं ·[५-या गापणी- चण्डमारामहिता । यपिचार विषयस्पानुकुलला चचिन्तनेऽपिरागरमभानि, तथापि तत्तद्गणपिसेपविशिष्टस्याहदरवर्तनीयस्य सागस्यतम्य फरसासव रियमन्तरेण तथाविवरिशिष्टानुष्टानस्यरागप्राप्त न नमभनति साचधीश्वोदनर, तन्मूठश्च रागायागादिष्अपि सगानी विधे रपेक्षितश्चेति नदोष । ननु यदिध्यानोपकारफतया श्रवणमननयोग्नना द स्तर्हि द्रष्टव्यइत्येवपिनि रस्तु ध्यानन्तु तद्पका कन्वेन मिद्धनाच्छर गादिनदनूयतइतिकल्पमितिचेन्न । ध्यानस्य दर्शनोपकारकच कि मह पद्वारा, उतदृष्टद्वारा । नपूर्ण तस्य चोटनामन्तरेणासिद्धे । उत्तरतापि दर्शनशब्देन किं चाक्षुष ज्ञान विवक्षित, उतप्रत्यक्षमान, यद्दाप्रत्यक्षसमा नाकामिति, आये "नचक्षुपागृभ्यतेनापियाचा मनसानुपिशुद्धन' इत्या दिश्रुतितिरोन । द्वितीयेऽपि फिलोकिकप्रत्यक्ष उतयोगिप्रयक्ष, पूर्वप्रध्यान स्य लोकिकप्रत्यक्षजनकतायामन्वयव्यतिरेकायभान अष्टद्वारा तसिद्धौ तत्रापि चित्रपशुरूलत्वादाविन पिध्यपेक्षेन । भारनावलजन्तुप्रत्यक्ष नाम्युपग छाम । तस्यच 'वृक्षेक्षेचपश्यामी' तिवद् भ्रान्ता स्मृतिशय मात्रा पर्यवसानात् । नभ्रान्ति जनकारात् । नाभिस्मृतिशय, अ म्हपक्षागीकारप्रसगात् । इतरतु योगिप्रत्यक्षम्य प्रकृष्टादृष्टनन्या चन्मूलविध्यपेक्षाया निदिध्यासितव्यत्ययममानविधिरंगीकार्य । तृतीयेतु . आपणमननयोक्षिार्थतया विधानस्यात् , रागप्रातस्यापि राजसूयांगतया- विदेवनादेविधानवदिति अवां परिहरन्नुपसहरति (अतइति) मोक्ष साधनत्वेन ध्याने विदिते लोस्तएव ध्यानोपयारत्वेन सिद्वयो श्रवण भवनयोध्यांनार्यतयैर प्रवृचे स्ततव ध्यानसिध्या मोक्षसिद्ध तत्रमा- क्षार्थमपिविध्यपक्षा, राजसूयमतितु विदेवनादीनां रोस्तोगत्वेनामाप्त नियतानुष्टान्दसिद्धये वदवा विधान पुस्तभव, अतीतम्योमन्वय इत्यनुवारपवेति । (तनदिवि) अविच्छिन्नवदर्शनरूपत्वनीविरूपवाद योगुणा.। नन्द गुणानामप्राप्तवयाविधानप स्वरूपम्प विधान न म्यादित्यवाह (पति) फरसाधनतया प्राप्तयभागात वरूपात १३ ·शास्त्रमुक्तावळी । विदेवनवद्विधेयतेत्यर्थः। एतेन - यदुक्तं कैश्चित " उपायत्वदशाप्रभृति भगवग्ज्ञानं प्रीतिरूपमिति बदतां भवतां मते कृतश्रवणमननंप्रति भग वतोऽयन्तानुकूलत्वा दनुकूलविषयचिन्तनेच रागतएव प्रवृत्ते स्तञ्चिन्त नरूपनिदिध्यासनस्यैव विधिनस्यात् , तत्र रागप्राप्ते चिन्तने अविच्छि नत्वादिगुणविधानंचे द्रागप्राप्ते श्रवणे मुरुमुखपूर्वक वादि विधानं श्रव णादिवाक्येप्यस्त्वि" ति, तन्निरस्तं । तथाहि । किमत्राज्ञातज्ञापकत्वन्नसंभ- पति उताप्रवृत्तप्रवर्तकत्वं, नाधः, निदिध्यासनस्य मानान्तरेण मोक्ष साधनत्वेनाप्राप्तेः तदुद्देशेन विधानसंभवात् । न द्वितीयः, मोक्षार्थिनी विधि विना तत्र प्रवृत्त्यसंभवात् । ननु मोक्षार्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यभावेपि सुखरूपे तस्मिन् भगवद्ध्याने तदुद्देशेन प्रवृत्ती तत्स्वाभाव्यान्मोक्षोऽपि सेत्स्यतीतिचेन्न, नहि भगवद्ध्यानमात्र प्रीतिरूपं - इदानी तदर्शनात् , किन्तु - अहरहरनुष्ठीयमानानभिसंहितफलभगवत्समाराधनात्मकनित्यने- मितिकादिभिः परिशुद्ध मनसि शान्त्यादिपरिष्कृत अहरहरभ्यासाधे यातिशयस्य ध्यानस्य बहुकालसाध्यस्य प्रीतिरूपत्वमिप्यते । नच नि रतिशयनित्यपुरुषार्थेच्छा विना शमदमादि संभवति । नापि ध्यानरू पसुखस्यावगमेऽपि तस्य वैषयिकसुखवंदेवाल्पास्थिरतया विवर्गमाव- ण्येन प्रतिबन्धाच्च बहायाससाध्या योगकर्मादिप्रवृत्ति विषयनिवृत्तिश्च संभवति । यञ्चोस्तं तैरेव, “ भवद्भिरपि ' सहकार्यन्तरविधिः' इतिसू ने 'तस्मादाह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य ' इत्यादिवाक्ये रोपदेशिकार्था- धिगमस्य पुनः पुनर्ब्रह्मसंशीलनस्यच विधेरङ्गीकृतत्वेन तयोरेव श्री तव्योमन्तव्यइत्याभ्यां विधिरस्तु, औपदेशिकााधिगमादौ श्रवणादि- पदमयोगा" दिति ॥ तदिदमाचारवाशंक्य निरस्तं, ननु न्यायोपेतवाक्यमावानवग- म्य केवलोपदेशगम्यार्थविशेपश्रवणं श्रोतव्यइत्यत्र विधेयमितिचेन्न,म ननपूर्वमावितका श्रवणस्य न्यायानुगृहीतवारपजापरूपत.कामा छ- ब्दस्वारस्याच्च। नर मन्तव्यइत्यालंघनशीलनरूपमननविधिरिति वा च्यम्, श्रवणशन्दरय न्यायोपेतवाश्यजन्यज्ञानइव मन्तव्यशब्दस्य त प्रतिष्ठापने प्रसिद्धिमाचुर्यात, तस्यचापवादाभावात् , सभयोरमाप्तार्थ. - ·[४-या] शतपणी - चण्डमारतसहिता । ९९ द्रष्टव्यइत्यनेन ध्यानस्य कौशद्यलक्षणविशेषविधानमिति तदेव सामान्यतो निदिन्यासितव्यइन्युच्यतइतिशद्यविशिष्टध्यानसिद्धाध्यानदर्शनयोस्साध्य सामनभागभावात् कथ दर्शनार्थतया ध्यानानुवाद । नन्वेमस्तु ध्या नस्यविधेयता, दर्शनन्तु योगिप्रत्यक्षामा पृथ विधेयमिति किं नागीकि यते,पृथक्फल निर्देशाभागादिति नरक्तव्य मोक्षार्थतया विधेयस्य दर्शनस्य प्रधानन्ये तनिर्तिकतया ध्यानस्यापिपिधाने पृथरफलनैरपेक्ष्या प्रधानया क्यार्थक्योपपत्तेश्च, अन्यथा दर्शनशब्दस्य मुख्यार्थभगश्चेतिचेन्मेवम् , " वास्मृति , स्मृतिलम्भसर्वग्रन्थीनाविप्रमोक्ष " इतिक्वचिद्धृवानुस्मृते. साक्षाग्रन्धिविप्रमोक्षहेतुब श्रूयते स्मृतिलम्भइति सप्तम्या । कचित्तु 'भिद्यतेहृदयग्रन्थिदिग्द्यतेससंशया । क्षीयतेचास्यकर्माणितस्मिन्दृष्टे परारे" इतिदर्शनस्य तयैर फरसाधनत्व श्रूयते । अनयोर्न तानदेक फरसाधनयोर्विकल्प , गुरलघुपिकल्पायोगात । अधिकारिभेदेनव्यर स्थितविकल्पकल्पनायामतिगोरन, पिकल्पकल्पनतद्व्यवस्थाकल्पनाचेति । विधायित्वे वास्यभेदमसङ्गात् । ननु दर्शनरूपताविशिष्टध्यानविधिव दु पदेशगम्यार्थश्रवणशुभाश्रयमननविशिष्टनिदिध्यासनविधि. कि नस्या त् , मैव, चतुर्वशेषु विधेस्तात्पर्यवल्पनादपि दयोस्तत्वल्पनस्य ल. घुत्यात् । नचास्मिन् वाक्ये विधानाभावा दोपदेशिकार्याधिगमालम्बन सशीलनयो रसिद्धिन्शनीया, "तस्माद्राह्मण पाण्डित्य निर्विद्य वा ल्येन तिष्ठासेत् वाल्यच पाण्डित्यच निर्विद्याथमुनि " इत्यनन्यथा सि द्धवाक्यान्तरसिद्धत्वात् । विच सर्वत्र निगमाधानार्थावधारणस्य न्या यानुसन्धानात्मकमननस्य च निदिध्यासनसहपाठा दिहापि तत्सहच प्तियो स्तथात्वमेवयुक्त, " आगमैनानुमानेन ध्यानाभ्यासवशेनच । त्रि धामक्ल्पयन्प्रज्ञा लभते योगमुत्तमम् ॥” इति स्मृतौ " श्रुत्वामत्वातथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययो। सशयचपराणुध लभते ब्रह्मदर्शनम् ॥"इ ति यदुदाहतभुतावन्यत्रापि तथा दर्शनात् । (साध्यसायनभावाभावा- दिति) निदिध्यासितव्यो द्रष्टव्यइति पदयोरेक विषयत्वेन तदर्थयो सा ध्यसाधनभावाभावादित्यर्थः । निदिध्यासितव्यो द्रष्टव्यइत्यनयो रेषा ·शास्त्रमतावळो । किा-विकपम्य प्रयोगशेण प्रामाण्यत्यागा प्रामाण्यस्वीकार त्यतप्रामाण्य खोकार स्वीउतारामाश्यपरित्यागावृत्तिरूपाष्टदोषदुएबादन्याय्यत्वमेव । नापिसमुचयः, योगपद्यस्याशस्यत्वात् । क्रमप्युपकार्योपकारक्योरुपका यस्य फलहेतोरगिनः सांगेनसह समुच्चयायोगात् । नच क्रमिकयो रपि दर्गपूर्णमामयोरिल धुवानुस्मृतिदर्शनयो रेक करणचं, तदुप स्थापकश्रुत्याद्यपानात् । नच अङ्गभूतायां ध्रुवानुस्मृता बैंगिनोदर्शनस्यैव फल कार्यतइति न विरोधइनि बाल्यं, अंगांगिभावस्याचाप्यनिश्चित- मान् . दृष्टद्वारस्यासिद्धेः, अष्टद्वारकल्पनेप्रेरणात् । स्वतः प्रतीयमा- नाथभगेच श्रुतहानिदोपार । नचात्रप्रजापतिवाक्यनयः, भूयसांन्या यविरोधात् , " द्वेधेबहूनांश्चनं " इतित्तालिकाः । भूयासिहिवाश्या नि व्यानोपासनादिशब्द वानुस्मृतिमेव मोक्षसाधनमभिदधति । नके यठ श्रुतिव, स्मृतीतिहासपुराणसर्वोत्तरतन्त्रयोगसाख्यशास्त्राग्यपि । द शनन्त्व पवाक्यावसितम् । एव मीश्वरोपासनस्यैव भूयोभिर्वाक्य मोक्षसा धनवारसापात् तदन्यनिधश्रुतिसामर्थ्यात् काचित्कीयोपासनानां माक्षमाधनतया श्रुतानां यथालिंग जीवविशिष्टपरमात्मविषयतया अंगत थ्योभावे द्रष्टव्ययम्फ दर्शनसमानाकारत्वोपचारहत्वभावेन नतादर्य न लोकालिदखाधने प्याने प्रवृत्तिसंभव इति भावः । किं युगपदनुष्टि तयोलमुच्चयः उतक्रमणेत्यभिप्रायाचं दूषयति (योगपद्यस्यति) मेपि किमङ्गाङ्गिनास्तमुद्धपः उतप्रधागयो, आद्यभाह (क्रमेमोति) (उपकार्यों पकारयोरिति) सतोरितिशेषः । द्वितीयाह (नचक्रमिकयोरिति) य था दर्शपूर्णामामाभ्यामितिदिवचना समुच्चयः तयेदनास्तीत्यर्थः। ननु । सफलोशनमास्तूमयोस्समुचपेनावधिः किन्तुदर्शनमवफलावियने, गदभूतस्मृतौतु तत्फलस्यानुवादमात्रमित्याशवाह (नचा ति) स्वतः- म्बरसता, सचार्यःसाक्षासाधनत्वम् । (नचाचेति) तदिजीवोपास नस्य मक्षिसाधनताप्रतीतायपि सम्ययभाइल्यमेव, मतं ग्रासनस्मापी ·[४-बाप शतपणी - चण्डमारतमहिता । या निर्वाह , अनु नतथेनि विशेष । अत परिशेपाट्यानुस्मृति दर्शनयो वयात पर्यनसान । विस्तृतधैतद्भाध्यएर - छागपशुन्यायेन बैदनध्यानादिशन्दानामुत्तरोत्तरपिनान्तिप्रतिपादनात् । एपस्थिते स्मृतिदर्श नगन्दयोमुत्यकार्यासमो कस्यचिदीपचारिकत्वमाश्याश्रयणीयमितिचाप धारिते स्मृतिशब्देन प्रत्यक्षज्ञानोपचारेऽतिशयासिद्धे दर्शनशब्देननु स्मृतेम्पचारे प्रयक्षसमानाकारतारूपशयातिशयलक्षणविशेषसिद्धेश्व दर्शनशब्दन विशदतमाधुमानुस्मृतिरेर विवक्षितेयगीक्रियते । अतोऽ नापि निदिध्यासितव्यइति ध्रुनानुस्मृतिविधानात् द्रष्टव्यइत्येतदपि त द्विशेषसमर्पकमिति । तेन " स्मृतिलभेसप्रन्यानाविप्रमोक्ष " : स्मिन्दृष्टपरावरे " इन्यायागपशुन्यायनिगीतोऽर्थ एकस्मिन्नपिपास्ये निदिध्यामितव्यो द्रष्टव्यइन्यनयो रप्याश्रीयतइति नविरोध । नच त व्यप्रत्ययद्वयविरोध , " अग्नयेपथिरत" इत्यादिषु एकनिषयत्वेपि चतुर्थीद त त्यर्य । (मतथेति ) नभूयश्रवणाभानौनापिनिपेधइत्यर्थः । ( एवस्थितइ ति) ननुदर्शनशब्दलक्षणाभयाद्भिन्नार्थत्वमेववाच्यमितिचेन्न, वास्यस्वार स्पानुसारेणपदलक्षणायान्याय्यत्वात्, अतएवगनायाघोपइत्यत्रलक्षणा । (म्मृतिशब्देनति) स्मृतिसमानाकारत्वहि ज्ञानत्वादि, तञ्च दर्शनविधानादे घसिद्धम् , तथाच दर्शनविध्यसिद्धस्य विधेयस्यासिद्धेश्यांनविभ्यानर्थक्य । दर्शनसमानाकारोपचारेतु पेशद्यस्य ध्यानविधिमात्रेण तदलभा द्रष्ट घ्यइत्यम्यापि सार्यस्त्वमित्यर्थः । दर्शनशब्दस्य चाक्षुषज्ञाने मुख्य स्य प्रत्यक्षपरत्वेऽपि रक्षणव, भतउभयोरी क्षणापेक्षया एमस्यापिमुख्यार्थी परित्यागोन्पाण्यइत्यपिद्रष्टव्यम् । एर "स्मृतिलम्भेसचं प्रधानाविप्रमो क्ष" "तस्मिन्दृष्टेपरावरे" इत्यत्रनिर्णीतमर्थ निदिध्यासितव्योद्रष्टव्यइत्य पातिदिशति (अतइनि)भिन्नचारपाचैतन्त्रयायदर्शनात् कथमेव वाक्येप्रवृ तिरित्यवाद (तेनेति ) विशेषममपंरुत्वेनेत्यर्थ । नहि न्यायप्रवृती भिन्नतास्य व मेकनाक्यत्वया प्रयोजर, फिन्तु सामान्यविशेषभाव , सचे हाप्यम्तोतिभाव । (नति) विशिष्टविधेरेवेनलाभादितिभाव ।(अ नपाति) तत्रापि विशिष्टस्यदेवतात्य मेयनरमत्ययेन लभ्यते, मत उभ्यता ·शास्त्रमुक्कामी । " क " यादाविरोधात् । एपस्थिते यदिवाक्यार्थज्ञानस्यमोक्षोपायता तदोपासना दिविधिनैरर्थक्य दुष्परिहर, शब्दजन्यप्रत्यक्षवादस्तुपरिहरिष्यते । यत्तु वास्यार्थज्ञानोत्पत्तौ प्रतिबन्धकमेदवासनानिरासद्वारेण श्रवणमनननिदि ध्यासनाना मुपकारकत्वमुक्तम् , तदपि हास्य, वाक्यस्याकाङ्क्षायोग्य तासन्निपिपरामर्शमन्तरेणापेक्षणीयान्तराभावात् । सत्यातुसामप्रधानाक्या र्थज्ञानानुत्पत्यनुपपत्ते । नवप्रतिबन्धकमपि सामग्री वैकल्यप र्यसितम् , यथाहु, प्रतिबन्धोऽपि सामग्रीतहेतुप्रतिबन्ध विपरीतपासनाया प्रतिबन्धकत्वस्येवासिद्धे, सल्यामपि विपरीतसर्पादिवासनाया माप्तोपदेशलिंगादिभि सी दिनाधक तत्त्वज्ञान मुत्पद्यते । अतएवासम्भावनाविपरीतसम्भावनाख्य चित्तनिक्षेपद्वारा भेदवासनाया प्रतिबन्धकत्वमिन्येतदापनिरस्तम् । यदिच भेदवासनानिरसनद्वारेणाद्वैतवाक्यार्थज्ञानोत्पत्तिरिष्यते, तदानक दाचिदपितदुत्पत्तिस्सेत्स्यति, रक्तहि-" यानन्ठरीरपातहिकिन्नतेतमास ना । तनिवृत्तोकर पुसा मुन्मीलननिमीलने ।" इति । किश्च अना दिकालोपचितानां पटुतरप्रन्ययाभ्यासादरै दृढतनिरढाना मपरिमिता ना भेदवासनानो कतिपयकाल साध्याविशदप्रत्ययादिमूलात्पीयस्तमाद्वैत पासनया निरसिनुमशक्यत्वात् । किश तत्त्वज्ञानेसति तद्विषयमारनया तद्विपरीतवासनानिराप्त तन्निगसेच तत्वज्ञानमिति मिथरसश्रयरस्यात् पिप्रत्ययान्सरमनुवादस्साधुत्यार्यवेतिभाव । (यमिति ) ज्यसपस्थि ते परपक्षेदोपउच्यतइत्यर्थः । (नरर्थापमिति) वास्यश्ववणादेवपाश्चार्यज्ञान सिद्धिरितिभाव । प्रायदार्थतयासार्थक मित्याशयाह (शब्देति ) (नति) प्रतिबन्धवइतीत्यनन्तर मितीविशेषः, नचायत दनेन सम्यायते। विपरीतवासना भेदभ्रमजन्यसम्पार । असंभावना भीतनोपपास इतियुद्भिः । विपरीतसभामा भेउपपत्रातिदिः । (घपमिति) उन्मीलनादीनामप्पभ्यस्तत्वन सस्थारजन्यागनियर्थ । (अनादीति) पटिगिधिगोचरागददैतज्ञानम्प भेदशासनानियतवाय तदानापि ·[२] दातदुपर्णी - चण्टमारनमहिता । तदप्यार उपनेमतिविज्ञाने बासनानुनिरत्यते । निरन्न वासनस्यैव विज्ञानमितिदुर्भण ॥" इति। अनुपनय तत्वज्ञाने श्रा णमनननिदिध्यासनै क्रमात्तनिरासइतिचेन्, किन्तानितत्वगोचराणि उतातत्त्वगोचगणि, पून विपरीतवासनाया सया तेषामप्यनुपत्ति । उत्तरसातत्ववासनया कय तत्वज्ञानापत्तिप्रतिवरकवासनानिरा स । तयाच ' सागरगतुकामस्य हिमनद्मनोपम । "इति याय । किन अभेदज्ञाने मिद्धे भेदवामनानिरामम्य किमर्थमपेक्षा । तदसिद्धानु त प्रतिपक्षपासनानिरामाभिटापानुथान । नहाभेटशनप्रतीतिरभेदप्रताति मतरेणस्यात् । नच प्रतीतीनुवैशयाशियादिपम्य वया वक्तुश क्य, अभेदस्य ब्रह्मस्वरूपायमाणस्य सर्व दैकरूपन्चात् , विशेषग्रहेच भेदप्रताति प्रसगात् । नच व्यावहारिकभेदोऽनास्तीति वाच्यम् , भेदनासनानिरासद्वारेणाभेदग्रहस्य परमार्थविषयपात । अतो नभेदना मनानिरामद्वारेण श्रवणादित्यस्य दर्शनोपकारकन्वमिति । पपुनर क " ब्रह्मवेदनलभाति" इयादो ज्ञानमायस्यैन मोक्षहेतुत्र श्रयते नहि प्रतिपन्नेर्थे नास्तिकत्र न्याय्य । अतएको यते "नेपाकरणाम तिस्तःणापनया" इतीति, तदप्यसत् , सामान्यशब्दाना विशेपे निवृत्ति स्यात, यदि तावतामननिवृत्तिनसभवति तदातावरवाल ध्यानेन तनितिम्म्यादितिभाव. । (अनुत्पन्नइति) ध्यातव्यादिज्ञानध्या नाद्यहेतुरितिभार (पथमिति)प्रत्युत विपरीतवासनावर्धकत्वमितिभार । (तदसिद्धाविति ) अभेदएतात्विकइति ज्ञानेतत्येव तद्विपरीतभेदभ्रम निरासाभिलापोभरेत् नान्ययेति भाव (अभेदस्येवि) अभेदस्य प्र. मस्वरूपतया तस्यत्र निर्विशेषत्वात् स्वरूपेणैव तत्सदा विषयीक्रिय वे नतु कदाचिकिचिद्धर्मविशिष्टतया, भतोतिरिक्तासारप्रकाशरूपये शद्य न सभवतीत्यर्थ । (विशेषेति) तथाच ब्रह्मणस्सविशेषत्य स्या दित्यर्थ । (भेदेति) भेदवासनानिराससाध्यस्यैयर्थ । (ज्ञानमारस्ये. वि)मारशद्देन भज्ञानस्य ज्ञानविशेषस्थर निरासात् छचिन्मतेज्ञानत्वात् ·" १०४ शास्त्रमुक्तावळी । पर्यवसानस्य पश्वविकरणादिन्यायसिद्धत्वात । न्यायानपेक्षचे कि शारीरकशास्त्रेणापि । ध्यानोपासनशब्दयोश्च ज्ञानविशेषवि पयतया ज्ञानसामान्यविषयवेदनादिशब्दानां तस्मिन् विशेषशब्दार्थ एर पर्यवसानं युक्तं, विकल्पसमुच्चयफलान्तरार्थाद्यसंभवस्योक्तत्वात् ,तदुक्तम्- अष्टदोपविकल्पस्यु गौरखंचव्यवस्थितौ । समुचयेऽनपेक्षास्या दंगा गि नमीयते ॥ " इति । तथा विद्युपास्योयतिकरणोपक्रमोपसंहार दर्शनाच तयोरकार्य सिद्धम | " मनोब्रोन्युपासीत" इति पिहित मंबापासनं “ भातिचतपतिचाि यशसाब्रह्मवर्चसेन यएवंद' इतिफलविधानार्थमनूयते । नहाफलंविधायान्यत्सफटमनुनदितुं युक्तम, एवं " यस्तद्वेदयत्सवेद" इति वेदनशब्दमात्रधारीजानधतिः तदर्थ " यांदेवतामुपास्से" इत्युपासिनानुवदति। एवमन्यनापि । तथा "त मेविद्वानमृतइहभवति । नान्य पन्याअयनायविद्यते" " 'माहोदनंतप सा" इत्यादिश्रुतिस्मृत्योर्वेदनभक्तिशब्दाभ्यां मोक्षोपायमभिधाय तद परोपायनिषेधपरयोः परस्परार्थप्रतिक्षेपानुपपत्तेः वेदनशब्देनापि सेट धारादिविच्छिन्नभक्तिरूपानविशेषएय विवक्षितइति सीकर्तव्यम् । एवं ध्यानोपासनभक्तिशन्दसमानार्थतया घेदनादिशन्दाना रिशेप पयत्वे निवितेसति सामान्यमानाश्रयणं न्यायानभिशतानिवन्धनम् । तदुक्तं " पशोरयागनि!तो निपुणन्यायपूर्वकं । गर्दभा दिनुल्या गर्दभमायफल्पितम् ॥” इति । यपुनगायतस्मिदी रवानस्य विधेयन्नं न संभवतीनि सदस्माकमिटमेर, सतोयसर र বাদাবনা। মানুষৰিহণার্থনা, ফ, पपाशानमारेगारियानित्यदरांनाद, आहुम "सागरपादियाम्प स्य शतपणेपिहि । स्योरमहं पूों दिनदिना । " शी गाय पाश्वाशन, आशा शीमाया - सानास्ति तेरो राषि नजागनियविरोध निषत् तन, मन राप्राचनायगंमग, रादगंभोग शियागो समादरपालिम संगा।

·[४-वा] शतप्पणी चण्डमारतमहिता । पपणाचार्यस्यापि । अथाश्यार्थशानेन निवृत्तानिया विद्यारता श्रामाइतिचेन, नेश पारस्वादिव्यापारस्य तचरणशरि दियादेस्वप्रयोजनम्यच न्पातिगमपूजापरानगहादे स्वत्त विभाग म्यचविद्यामन्तरेणासमवान् । अविशनिवत्तापि बाधितानुमाया भेद प्रतिभासात् प्रत्यक्षायनिरोध प्ररचनाशुपपत्तिश्चतिचेन् तन्न, भर पक्ष वाधितानवृत्त्यसभनम्य वक्ष्यमाणात् । तथाप्यविशदप्रतिपत्तिावादी द्याविशेषशादेव या प्ररचनायुपपत्तिरितिचेन, विशदप्रतीतिपरामर्श रम्पप्रपक्षसिदान्तयोनिरोगा। विशदात्यक्षितगमन्तत याश्च वसु देवादयोऽर्जुनादिभ्य उपदिश तातिहि सीतयुष्माभि । नचात सिद्धान्तमायका स्वामना तदनभिज्ञतामनुम यते । त राम यविवादथ । रुच प्रतिदिन प्रनगरिद्या कर भरपा प्रतिक्षिपति । नतादपिटि त्वर, निराश्रयदायोगात् । निदिनाचेत् कथ तहि प्र विवादिनानिदिने भयो भरतन ज्ञानानुपत्ति । गहि स्त्रोक्त परे जा धनित् ज्ञानविपरवान् म निदिध्यासनसाध्यते यर्थ । (एपमा चार्यस्पति) अवमातिद्धिमसगइस्यथं । (भरप इति ) दापम्पापिय या याध्यतुल्यमिप्यावागीकारादित्यर्थ । ( अविद्याविशेषति) विशद ज्ञानात्काचिदपिद्यानिवृत्ता वाचिनेति भाव । (विशदेखि ) गुरु मुग्य श्रवर्गनायों मविशदइति प्रत्यक्षविरोधइ यर्थ । सिद्धान्तविरोध विव णाति (विशदात्यक्षितेति ) भविद्यानिशेषा प्रवचनादिपो दूपणमाह (न पति ) त्वमेवातानापादनेन गुरुभ्यो दुद्यसि त स्वाज्ञान नानम न्यन्तइत्युपालभ । अज्ञानानुमती दारमा (तथासतात) मतस्या ज्ञान त्वया तदसाधनानावविवादस्मात् । नहि किंचिदज्ञान पर स्पचिदज्ञानस्य निवृत्त्याव्यवहारसभर पूर्वदिनेशान निवृत्ती उत्त रदिनेज्ञाना तरसत्त्वेपि ब्यवरात्रसगात् स्तमानिवती तमा तर सव.पि व्यवहारमसगाञ्चतिमा । येपामविध नितिन ति तेषाज्ञा नमपि नजातमित्यन परपा अपचनाद्यसभवात इदाना दोषार माह (पति) ( निराशरति ) निाप विदादापागनियप।

·शास्त्रमुक्तावळी । नन्ति वयन्तु नविनइति स्वस्थैरभिधेयं । यत्तदविद्यानिवर्तकं विश दमद्वैतज्ञानमुदेष्यति, यवेदानी श्रवणादविशदमुत्पन्नं - तदुभयं भि अधिपयमेकविषयंत्रा; भिन्नविषयत्वे तस्यान्यसिद्धान्तज्ञानवत्तदनुपकार कत्वम् । एकविपयत्येप्यन्यूनानतिरिक्तविपयंवा प्रकारविशे- पविशेपितविपयंवा; आये पश्चात्तनस्याप्यनिवर्तकत्वं, इदानी- न्तनस्यैत्रया निवर्तकत्वं स्यात् ; अविशेषात् । द्वितीये ब्रह्मण- स्सविशेषत्वंस्यात् । सविशेषमिदानी गृहीतं पश्चात्तु निर्विशेष प्रका शिष्यतइति वैषम्यमितिचेत् ; कथमिदं स्त्रयावगतम् । तेरिति चेत् । तर्हि तेरेव निर्विशेषज्ञानमिदानामेव जातमिति कः पश्चात्तनस्य विशेषः । ज्ञानमिदानीं जातं व्यवसायस्तु पश्चाइविभ्यतीति विशेषइ तिचेन्न; वेदप्रामाण्यनिश्चये तदानीमेव व्यवसायोदयात् , तदनिश्च येतु पश्चादपि तदसिद्धेः । प्रमाणत्वाभ्युपगमेघा तदर्थविशेपेसन्दे हइतिचेत् ; तर्हि विशदप्रवचनप्रवीणेभ्य आचार्येभ्यो न्यायपूर्व द्वि स्त्रिंशतशोधा श्रोतव्यं, नपुनःश्रवणदशायामेव सन्दिहानेन भवता - (तस्यति ध्यानादिद्वारा भाविविशदज्ञानानुपकारकत्वमि यर्थः । (इदानी न्तनस्येति) निवृत्तस्य पुननिवृत्ययोगादित्येवकाराभिप्रायः । अविशे- पात - स्वरूपविषयत्वाविशेषादित्यर्थः । अविशदमपि स्वरूपाज्ञान निव तक हटमिति भावः । (सविशेषत्वमिति ) विशदज्ञानस्य तत्वज्ञानत्या दितिभावः। (कथमिति) निर्विशेषज्ञानभविष्यतीति कथमयगतमित्य ध:। (श्रुतेरिति) अद्वतश्रुतनिर्विशेषाधनसामर्थपालोचनेनेत्यर्थः । इदा नौतनस्यापि तादृशश्रुतिजन्यज्ञानत्वादिति भावः । व्यवसायः - अमा माण्पशंकाशून्यं ज्ञानं वेदमामण्यनिश्चयपि तत्तात्पर्यसन्देहा दवसाया भावइत्याशक्य तथापि अवणवेळायामंच शक्तितात्पर्यावधारणेन मन नादिवेयध्यमित्याह (प्रमाणत्यति ) न्यायत स्तात्पर्यनिर्णयापि यावकत काभासोथापित सन्देहनिराफरणाय ज्ञानान्तरं मननयदिति शंकते.

·[४ ना] शतपणी - चण्डमारुतसहिता। १०७ पश्चाटनररतध्यानेनापि ज्ञातु शक्य । मननवदाहायसन्देहनिराकरणाय पश्चातनज्ञानमितिचेन्न, मननैनर सभापितनिष्कपरे पुनरन्यायका- शाभारात् ; अन्यथातिप्रमगात् । अस्तुतार्ह पारोक्ष्यापारोश्यलक्षणवैषम्य मितिचेत् । विग्यातिरेकाभानर प्रागुक्तेन तदसिद्धे, सिद्धारपि वान करमपापकरच प्रत्यकिंचित्करत्वात । परोक्षणापि शास्त्रानुमानजन्य- ज्ञानेनापरोक्षभ्रमवापस्याभ्युपगमात्, प्रत्यक्षेणापि देहात्मभ्रमादिना- शास्त्रमानानभ्युपगमाघ । उत्पन्ना भ्रान्तिरनित्यत्वात्स्त्रयमेर निवर्तते, भ्रान्त्यनुवृत्तिनिवृत्तिस्तु कारणानगृत्तिनिवृत्त्याभपति - तदनुवृत्तौतु बाप कस्य प्रयक्षवेपि भ्रान्त्यनुत्तिर्भवत्येत्र, चन्द्रको प्रत्यक्षेपि अगुल्य वष्टभादिना भ्रान्त्यनुनृत्तित् । वाक्यजन्यज्ञानमपरोक्षमितिच सनरी कविरुद्ध, पृरकेत प्रपचयिष्याम । तदेतदखिल मुखान्तरेण प्रपचित भाष्ये "नताद्वाक्यार्थज्ञान" इत्यादिनाविस्तरेण । इति श्रीकरिताकिसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वंकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु शतपण्यामविधेयज्ञानवादमगश्चतुर्थ ।। (मननवदिति) (विषयेति) प्रमाणेश्येचेतिशेषः । एकस्यापि प्रमाणस्य वि. पयभेदेपरीक्षापरोक्षजनकत्व दृष्ट, मनसभाममत्यक्ष वयादिस्मृतिजनक- स्वदर्शनात , विषयक्येपि प्रमाणभेदानदृष्ट, यथैकत्रैव चनौ प्रत्यक्षानुमाना भ्या, विषयममार्गक्यतु नदृष्टमित्यर्थ । गनु सहकारिवैचित्र्या दात्मस्म तिजनववष्ट, अतइहापि मननादिसहकारि पैचिव्या दपरोक्ष सभवती त्यवाह (सिद्धावपीति) किच किंभ्रान्तिनिवृत्त्यर्थ मपरोक्षज्ञान उततद- नुवृतिन वर्थ, मायाह (उत्पन्नेति) द्वितीयाह (भ्रान्तीति) ननु भ्रान्तिकारणभूताज्ञाननिवृत्त्यर्थ मितिचेन्न, परोक्षज्ञानादपि तत्सभव स्योपविष्यमाणत्वात् ॥ इति श्रीवालकुलतिलकाश्रीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावर तत्वनाथात्म्येन वदेकदेवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध महाचापिरनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया शतदूषणाव्याख्यापा चण्डमारुताख्यायामविधेयदानवादभगश्चतुर्थ स्कन्ध ॥

·शास्त्रमुतारळी । श्रीमतेरामानुजायनमः ॥ श्रीमतेनिगमान्तमहादेगिमायनम । अप पश्चमम्मन्य ! मानतेत समारो गत्यसादैकवास्ति । प्रसीदनु स मे देर प्रथमा जलिकिड्कर ।। यदुन्यते, तत्वमस्यादिवाक्या त्तत्वज्ञानेजानेपि ब्रमनिदानाधि तानुरगा भेटप्रतिभासादेरागरि मनुवृत्ति तदनवृत्तापि छिनमूर या दग्धपटादिग्दनन्धकत्यश्चेति । तत्र काम , कथ मनुवृत्तिर्भवतानक्तया, तस्यापा तत्कथम् । , बापित हदि विनि हिते देवाधरपादपङ्कजयायेंगे भवति वि विधयेय पारम्परी निरग्रहा। दुरितनिवहेर्दुनैदिष्ट भवश्वससाध्वसै. मनसि करवै वेदान्तार्य तमन्यवयाग्ाित' । नवक्षमाणि. दुरितानि समयदीक्षाकोडीकृतं वमपि तत्क्षणविह तानि । भूपरस्मोक्षितुमशेषविध पुमर्थ स्खश्रीनिवासगुरुरस्तिकृत- परनं. ॥ (बाधितानुवृत्त्यति) इत्यभावेतृतीया। तत्वज्ञानेन बाधितस्यापि भेटप्रतिभासस्य पाघिसानुवृत्तिरूपैरानुत्ति , नतु माग्व दनुवृत्तिरित्य- थे । भेदप्रतिभासानुवृतो तत्वार्यन्धोऽपि स्यादिश्यमाह (तदनुवृत्ता वपीति ) भेदप्रतिभालानुवृताराम भविद्यायानिवृत्तत्वा तस्यादग्धपटर र कार्यपरत्यमित्यर्थ । ननु - कयाधानुवृत्याविरोध, भेदमिग्यात्य बुद्धिरूपयाधस्य भेदप्रतिभालानुवृत्तेधाविरोधात , हरयतेदि पण चन्द्र, नद्राविति चन्द्रभेदमिप्यावज्ञाने सायरि तिमिरादिवशात्तत्प्रति भास नुवृत्तिांति मिलयोक्तिनियम यजातानस्य शामनुपदति ·शनदपणी • चण्डमाग्नमहिता । १०९ प्रमाणरटान्मिभ्यायाध्यमायेऽपि द्विचन्द्रादिविषदोपमहिम्ना प्रतिभासा नुवृत्तिरिति नपिरोधइनिचेत् , समस्तद्वैतकुक्षिम्भरिणाप्यद्वैतज्ञानेनानाधित कोऽमोदोष । अपियरेतिचेत् , कथ तर्यविद्यानिवृत्ति , नहि तनिवृत्तारपर्यासित कश्चिद्वाधोनाम । तन्निरत्तारपि तन्मूटयास नास्तीतिचेत् । सानिमरत्सत्पन्चात्तत्त्वज्ञानेनागाधिता, उत मिथ्याले पित्तदपिश्यत्वात् । नप्रथम - द्वैतापमिद्वान्तादिदोपप्रसगात् । नच सानलस्वरूपानुप्रवेशिनी, भेदप्रतिमासानुत्तरनिर्मोक्षप्रसगात् , अह्मण स्मानयवादिदोषप्रसगाव । नचासन्याविद्योपात्तारासना सत्येति सम्पद्यते । नचौपादाननसे कार्यानुत्तिमुन्मत्तो प्यनुसन्धत्ते । नापिद्वितीय , वासनाया अपि शरणसमयसमधिगतनाव्यतिरेकलक्षण कोपानिकोडीकारात , अन्यथात्वविद्याया अपि बाधकज्ञानाविषयत्व सगात् । “नेह नानास्ति " इत्यादेरविरोपात्तद्विषयत्वमितिचेत् , न्यम् । यदिचवाक्यार्थज्ञानाद्वासनाननिवर्तते , कुतस्तहितन्निवृत्ति । नतादिदृष्टादे, तथासति ज्ञानताव्यत्वाभारेन सन्यन्त्रप्रसगात् । अत . - (प्रमाणपलादिति ) अयाधित • अनिवृत्त । माभूदविद्यानिवृत्ति , नचत- थासति बाधितानुवृत्त्यसिद्धिः, मिथ्यात्वधुद्विरेव बाधइत्यभिधानादित्य बाह (नहीति ) मिप्यात्वयुद्धे धिरूपता ह्यविद्यानिवर्तकत्वादेवति वान्य, अन्यया छिन्नमलत्वोक्तिविरोधात् । त्वत्प्रकरणपाठवाना डिभाना मपि बाधितानुवृत्तिप्रसगात् , जीवन्मुक्तानामेबहि सेप्यते, अतोऽविद्या, निवृत्तिपयवसितएर याधइत्यर्थ 1 (सेति) तत्त्वज्ञान - ब्रह्मन्यतिरिक्त- स्वमिप्यात्वज्ञानम् । (द्रतेति) आदिपदेन तन्मूलभेदमतिभालस्य स. त्यत्व गृह्यते । ब्रह्मस्वरूपानुप्रवेशा नोक्तदोष इत्यत्राह (नचेति ) (ब्रह्मण इति ) आदिपदेन विनाशित्व गृह्यते। (नचोपादानेति) वासनापि भाच कार्यतया अविद्योपादानतिभावः । एतेन 'सस्कारः कापि ध्वसइवान रुपादान ' इति निरस्त । फिच - परमते ग्वापि भावरूपाज्ञानोपादानक वापरा - मत्र कार्यपदेनानुवर्तमानशरीरादिक विरक्षितम् । ननु व ·. मास्त्रमुक्तारळी । एमनस्वत , व्याघाताच । नहि वध्यघातकयोस्तादाम्यन्दृष्टम् । नच सहकार्यन्तरमन्तरेण घटादिष्वपि स्वप्रध्वंसहेतृता । अहेतुकाविना शवादेतुसौगतचा कादिसौहार्दोदारप्रसग. । अविद्यायावतद्वदेवाहेतु कनिनृत्यविरोम्स्यात् । नचदहनान्सशन्दचरमसंस्कारादिरदि ति यान्यम् , तत्रापि तत्तद्रवस्थान्तरकालविशेषादिसामग्रीसहितपर मेश्वरसकल्परूपस्य कारणस्यास्माभिरभ्युपगमारा । द्विचन्द्रादीनु अं गुम्पपष्टभतिमिरादिदोषस्य चन्द्रक त्रज्ञानानिपयत्नात् तदुभयविषयेकज्ञा यथा समानस्य प्रतियोगिजन्यत्वा नव्याघात इत्यवाह (नच सहकार्यन्तरमि- ति ) आगन्तुकहत्वन्तरमनपेक्ष्य स्वप्रध्वंसहेतुत्वस्य एकक्षणाधिककाल वृत्तित्वस्यच व्याघातः। (अहेतुकोति) कार्यस्याहेतुकत्वांगीकारेचावा कमतमवेशः, विनाशस्याहेतुकत्वांगीकारे क्षणिकायमसंगेन सौगतम- तमवेशइत्यर्थः। (अविद्यायाश्चेति) ततश्च श्रवणाद्यायासययमिति भावः । ननु कचि दहेतुकनिवृत्तिमात्रा न सर्वत्र तथाप्रसंगः , स्वयापि छचि दहेतुकनिवृत्तेरंगीकार्यत्वात , दहनेन दाहनाशेसति दहननाश. स्वतएव दृश्यते, तथैव अत्यशब्दस्य मरणसमयानुभव जन्यसंस्कारस्यन स्वतएव नाशइत्यत्राह (नचेति ) संस्कारादिवदि- त्पनन्तरं अहेतुकानिवृत्तिरिति शेप । (तत्रापति ) दहननाशो दहनस्य सूरमावस्थान्तरापत्ति, तद्धेतुश्च दाह्यभस्मीभावावस्था, अन्त्यशब्दना- वाश्च तदातनो गगने यकिश्चिद्रव्यसयोगादिः, हेतुश्च प्रसिद्धएव - सस्कारनाशावस्था नरकानुभवादिः अतिरिक्ताभाषपक्षे प्येतएवागन्तुक हेतव, उपान्त्यशब्दस्तन्नाशोवाऽन्त्यशब्दनाशक । ईश्वरसंकल्पोप्याग- न्तुककारणमित्याह (ईश्वरेति ) अतस्त्वतोनिवृत्तेरसभवा दाक्यजन्यमि- थ्यात्वज्ञानादेवाविद्यावासनानिवृत्तिः, ततश्च नभेदप्रतिभासानुवृत्तिसंभव इतिस्थितम् । यद्येच मिथ्यात्यज्ञानेसति भेदप्रतिभासासंभव , कयंत. हि तस्मिन्सत्यपि चन्द्रभेदप्रतिभासदत्याशंक्य वैषम्यमाह (द्विचन्द्रा दाविति ) द्विचन्द्रादौतु दोपस्यावाधइति सन्मूलभ्रमपरम्परानुवृत्तिर्घटत इत्यत्ययः । चन्द्रकत्व चन्द्राभेदः (तदुभयेति ) यया ताराप्रकाशांशस्य - ·[२-या शतपणी - चण्डमारतसहिता । नोदयपि प्राथतारकाप्रसाशस्येर दोपप्रकाशांशस्य चन्द्रकरप्रका- दशेनविरोधाभावात् , दोपोमिध्येतिनुज्ञानस्य टकिकाना मनुदयान् , यो क्तिमामिथ्याचवानस्थर भ्रान्तिन्येन तसन्यवाचावायइति तन्मूलभ्रम परम्परानुगृत्तिटिने, तद्विषयान्यथानाध्यामापेन भयविस्मयादिकापनि वृत्तिश्च । तरतु नतया, कारणभूतारिद्यारकार्यभूतशोकादिवश, मत्यगनभेदनासनाभेदशानयारण्येकहेलयनिवार्यन्या , अनुवृत्तावपि बाध्यबाधकयोराविद्यत्वेन वास्तपप्रामाण्याभावात् पिशे रेणापकमलास भवाचेति । तदेतामभिप्रेन्य . सत्यपियाज्ञाने" इत्यादि भयादिकार्यतुनिरर्तते " इत्यन्तभाषितम् ॥ इति श्री करिताकिममिहस्य सर्वतरस्वतनस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदाताचार्यस्यति शतदूपण्यानापितानुत्तिभङ्गपाद पञ्चम ।। तथा चन्द्रकरवप्रकाशविरोधिविषयत्वाभाव , दोपप्रकाशाशस्यापि चन्द्रकत्वप्रकाशविरोधिविषयत्वाभावादित्यर्थ । बाधकज्ञानेनिपेट्यावेत. विषयस्यैव पापरवादिति भाव । कस्यचिद्दोपमिथ्यात्वज्ञानेऽपि च- न्द्रभेदप्रतिभासोदृश्यतइत्यनाह (दोषोमिथ्येति) (योतति ) स्वाकु मतिकलित दुन्यायमूल दोपमिथ्यात्वज्ञानस्य मिथ्यात्वसाधा निरासादेव भ्रान्तितया दोषाणां सत्यतया न घाधइत्यर्थः। वस्तुतस्तत्पक्षेपि दोप स्य यौक्तिक ज्ञाना दनपापएयति तन्मूलभ्रमावटतएर, विरोधितत्वविप यत्वेन निवर्तकवे अविद्यावदिदानामेव वासनायाअपि निवृतिप्रसगा त्, वाप्यवाधमज्ञानयोमिप्यारयाविशेपेण वास्तवमामाप्रतदभावभ्यामाप विशेषाभावात् , बाधकज्ञानस्य पाध्यप्रतिभातापेक्षया विशेषेणलाभावाय पश्चादप्यनिवृत्तिप्रसंगात् एकहलपवनिघापाव पाच्यमित्याह(कारणभूतति) इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत तदेकदेवतेन रिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्ध महाचार्यापरनामधेयेन विरचितापां शतदूषणीव्याख्याया चण्डमारुताख्यायां चाधितानुवृत्तिभङ्गः पश्चमस्वन्धः ।। परावरतत्त्वयायाम्येन तचरणप- रामानुजदासेन ·. ११२ शास्त्रमुतारळी । श्रीमतेगमानुजायनमः । श्रीमतनिगमान्त महादेशिकायनम । अथ पष्ठस्कन्धः। दृष्टानुषिकाजातविमुग्वान् पुसोऽभियश्रुती- यज्ञादिर्यदुपास्तिसाधनतया साक्षाद्विविमानते । गमोगविभूतियुग्म भारतस्यात्मप्रदानोन्नुस श्रीमानस्तुसमे समस्तदुरितोत्ताराय नारायण ॥ यदुच्यते, " तमेतवेदानुवचनन ब्राह्मणानिनिदिन्ति यज्ञेन दीनेनतपसानाशकेन" इत्यत्रयज्ञादिकांगपिदिपासायनत्वेन विधीयते, ननु वेदनसारनन्येन, यस्तुविरोधात् श्रुत्यक्षरपालोचनाच, निनिटिपन्तीति हिश्रूयते नपुगिन्तीति । ताम, कोऽसौनसुविरोधस्तावत् , कि ज्ञानस्य यज्ञादिभिस्सा पयितुमगक्यस्य, उतोराज्ञानागभूतशमादिप्रन्य नीकात्मय । यद्वा तत्वज्ञानफलापरर्गप्रत्यनाक त्रिवर्गस धकन, या आश्रमागतयापिहिताना विद्यागल्ये नित्यानित्यसयोगनिरोध , अन्योवा पश्चिदिति । नप्रथम , सहियज्ञादिकमन्तरेगउत्पत्तिदर्शनाद्वा यज्ञा दिसन्निगावन्यनुत्पत्तिदर्शनाद्वा, आयसिद्धि प्राचीने चोनेपुरा धिकारिखननुप्रितशुद्धधर्मेपुरिद्योत्पत्तेरसिद्धत्यात् । गतिजालालिसेन मुदणदपमोषज्जलकरमनाहतममंगाये । सवमितेन निगमांतगुरो. प्रयन्धै सेवातत्वमिहन प्रतियोधयन्तु ।। सम्लजनहितेच्छु "श्रीनिवासार्यवयों- हदि निहितहितार्थ चत्नयामातुरेष । कुमतिविहतवाची नापादेश्यदस्यों चिरतरमविकष्टा तावस्थान्वधरूयत ॥ ( दृष्टेति ) इहामुत्रार्थफलभोगविरक्तान् । साक्षाद्यदुगस्तिसाध' नतयेत्यावय । ( विविदिपन्तीतिहीति ) सन्नन्तप्रकृतिधात्वर्थंग ना न्वय. उपसर्जनत्वात् । (भाश्रमागतवेति ) आश्रमप्रयोज्यतये यर्थ । अनेन नित्यत्यविवक्षित । शुकधर्मकारणान्तराभावादियधचित्स्वस्यैवानिवृत्त ·- [६] शतदपणी - चण्टमारतसहिता । द्वितीय प्रयोजकता, सामनपैहिकार्योत्पत्ति नपुनर्हेतुमात्रात ; सभ तिच प्रायश कर्मकर्तृसाधनरेगुण्य, अन्यथा चित्रापशुपलत्वादा दपिकस्तेसमाश्वास । तस्यास्तत्साधनल विदधातिश्चतिरितिचेत् अत्रापियदिश्रुतिर्विदधाति तदा तद्वदेव समाश्वसिहि । अन्यथाविवि दिपासाधन नेपि त्वयानसमाश्वसितव्य, तमापि साम्यसाधनभावस्य श्रुत्येकायसेयत्वात् । कुद्वायमद्वे" त्याठिचार्वाकदुर्वादस्य वयाप्य स्मर्तव्यत्वात् , व्यभिचारस्यचसमत्वात् । एतेन - वाक्यजन्यामिनि रूपस्प सरकारजन्यस्मृतिसन्ततिरूपम्यना पेदनस्य किंकर्मापेक्षपे तिनिरस्त, इगया अप्यनुकूलता बोगावीनोत्पत्ते किंकर्मापेक्षयेति समत्वात् । अन्त करणनेमस्यद्वारेणेतिचेत् तुस्य, “ यत्रोभयोस्समोदी प" इत्यभियुक्तपचन किमर्थमिथ विस्मरसि । " कषाये कर्मभि पये ततोज्ञान प्रवर्तते " इत्यादिवाचनिकार्यातिलघन तगाधिकम् । नापि द्वितीय; शमादेरनिहिताप्रतिपिद्धनिषिद्ध विषय येन नियागतया . पार्याभाव इत्याह ( सभवतीति ) ( चित्रापशुफलरवादाविति ) चि वाया' पशुफ्लत्वादी । (वस्यादति ) तथाच श्रुतियलासाधनत्वे सिद्धे वारणान्तराभावात्मादिगुप्यादा कार्याभावइत्युन्नीयत इति भावः। (अत्रापति) तथाच श्रुत्यक्षरपालोचनच चार्या नोक्तार्थ- विरोधइत्यर्थ । अन्यथा - श्रुत्यासमाश्यासाभावे । चार्वाक्मताप्रवेशेन य कुवचिद्यस्य कस्यापि कारणत्वमगीकुर्घता वर्मणा घेदनसाधनत्व न निरास्तु शायमित्यभिमायेंणाह (कुर्वदेति) विस्मरणशीलस्य व्य. भिचारनिमित्ताशका मुक्तार्थस्मारणेन परिहरति ( व्यभिचाररयेति ) एतेन - वक्ष्यमाणेन (किं कर्मापेक्षयति ) अन्यथा घटमानयेति वाश्या धंज्ञानाय घटादिस्मरणायच यागाद्यनुष्ठानप्रसगादितिभाव । (इच्छा पाइति ) यदीच्छामाने तदपेक्षाभावपि प्रमाणपलादिह तदपेक्षा तदा प्रकृतेपि तुल्यमिति भाव । भविशेपे क्य विविदिपासाधनत्वप्रति. क्षेपइत्याह (क्पायइति ) (अविहितेति ) अभिहितन तदप्रतिपिछ ·शाखमुक्तापळी। विहितेभ्य फर्मभ्यो व्यतिरिक्तविषयवात् । विहितस्यच “ धर्म णपापमपनुदति ", फपायपक्ति फर्माणि ज्ञानतुपरमागति इत्यादिभिर्विद्योपकारकत्वस्यैव श्रुत गात । नचतृतीय , फलाभिसं धिविरहादेवत्रिवीनारमात, अनेकफलसाधनस्यापि ज्योतिष्टोमादे रभिस घिविशेषेण फलप्रतिनियमस्य सर्वैरभ्युपगन्तव्यत्वात् । अतएवनच तुर्थ , तत्रापि विनियोगपृथकलेन नित्यानित्यसंयोग विरोधाभावात् । तदेतत्सर्व सूत्रकार रेव विस्पष्टमुक्तम् • “ सर्वापेक्षाचयज्ञादिश्रुतेर- श्वरत् रामटमागुपेतस्स्यात्तथापितुतद्विधे स्तदगतया तेषा मप्यवस्यानुष्टेयत्वात् " " विहितत्याचाश्रमकर्मापि " " रित्वेनच " अग्निहोत्रादितुतत्कार्यायवतदर्शनात् " इत्यादिमि । याचते श्रुत्यक्षारपर्यालोचना सोऽपिहस्तसमालोच , सनिजिज्ञासितव्य." तद्विजिज्ञासितव्यम्" " श्रोतव्योमन्तव्यो निदिध्यासितव्य " इत्यादिश्रुतिशीलापरामर्शात् , नहि तेपुसन्प्रत्य यार्थनिधिपत्न भरतीप स्वीकृतम् । " " सहका ५ सोऽन्वेष्टव्यः, श्वेत्यर्थ । शमादेरतावन्मात्रविपयत्वे नियामकमाद (विहितस्यचेति) ननु फलाभिसन्धिविरहेपि तद्योग्यस्य कथ तदनारभवत्व, नहि दा हार्थ स्पृष्टएव चहिर्दहतीतिनियमोस्तोत्याह ( अनेकेति ) श्रुत्येकसमधि गम्यर्थे ततत्कामाधिकारपलाद्यथाश्रुति तथांगीकारइतिभाव । (अ तएवेति ) फलाभिसन्धितदभावाभ्यागेवेत्यर्थः । तदेव विवृणोति (तनापीति) (हस्तसमालोचइति) हस्तस्येव समालोचनमित्यर्थ । एक् हस्तवदेवहीतरहस्तोऽपि । अयश्च घनन्तरवानियतपुल्लिगः (सोs- न्वेष्टव्यइति) आदिशब्देन “ तद्विजिज्ञासस्व" इत्यादेसनह । प्रकृ त्यर्थस्यैव वाक्यार्थान्वयेपीच्छानुवाद श्रुतेशील, तथाचोपसर्जनेनापि- प्रकृत्यर्थेन विध्यन्वयसकारणान्वयो युज्यतेहीतिभावः। (तेविति) विजिशासितव्यः ""विजिज्ञासितव्य" निदिध्यासितव्य." इत्या 4 ·[t-या गनपणी चण्डगारतसहिता । विधियलायसितपुर पार्थसाधन सार्थसिद्धेच्छानुवाद रूपपाप्रन्ययस्य ध्यायातत्यादिविध्य तरकार्यात् । तर शाब्द प्रययार्थप्राधान्य मनाह त्यउया इष्यमाणप्रधानन्यादार्थ प्रश्यर्धनापाय स्वीक्रियतइति चेत्, तर्हि "रियाानेपनह्मविदा वरिष्ट , 'कर्मणेनहि ससिद्धि' करायेक मभि पके तो ज्ञान प्रतिते " इत्यादिप्रमाणसहस्त्रेकाा दमा पि वेदनपरत्वमीकुरख । लोकेच असिना निघासति अश्वेन जिगमिपति इत्यादिपु प्रत्यर्थे करणान्चयो बहुर मुपलभ्यते । भ नासरश्वस्यवा हननगमने साधन वायोगात् हननादिसाधन वस्या- न्वयव्यतिरेकसिद्धत्वाच अगयाप्रकृत्यर्थसाधनन्याश्रयण तथा, अत करणर्नेमल्यद्वारेण सत्वविवृद्ध्योपकारकत्वस्य ज्ञानतदि च्छयोरविशेषादिति चेरा, अनन्यपरवस्योपपादितत्यात, अयोगस्य यात्राप्यविशेषात् । तथाहि योय मिरिदिपाफामो यज्ञादिष्वधिक रोति सकिं तदानी वेदनमिच्छति उतन, आये विविदिपासिद्धमेति न तस्या यज्ञादिसाध्यव, तथाच चककम , पेदनेच्छाया जाताया मेर विविदिषे आ जायते , तस्या जाताया फर्मानुष्टानम्, ततो पिपिदिषेति । भौकेकोभयपर्वसकोचेनामाश्रयान्योन्याश्रयावप्य ती , इहतु न . दिप्रित्यर्थ । भर धारयन्विति विशेष्यमध्याहार्यम् । शकते (विधि बलेति) अनुवादरूपत्ये हेतु (ध्यायीतेत्यादीति) (शाद प्रत्ययार्थ प्राधान्यमनादृत्येति) अत्र हेतुरनुवादरूपत्वम् । ( स्वीक्रियतइति ) प्रकृत्पर्य नैय विध्यन्वयहेतुतयाद्रियतइत्यर्थ । उपसर्जनेन प्रकृत्यर्थेन करणान्बयोपि लोके दृष्टइत्याह (लोरचेति) शकते ( भवारि- ति) (अनन्यपरत्वम्यति) “क्रियावानेपनह्मविदा वरिष्ठ " इत्या दिवेदनसाधनत्वप्रतिपादप अतिबलादिति भाय । (अयोगस्येति ) इच्छान्वयापोगस्येत्यर्थ । (तथेति) तथा. यज्ञादिसाध्यत्वइत्य- थं । ( घेदनेच्छायामिति ) विविदिपाया स्वत प्रयोजनवाभावन ·दशासमुत्तारळी । थ्यो। द्वितायेषि येदनस्पानिएवे विविदिपायनिय स्यात्, तमि पपात्तस्या , विचिदिपारि चेदन साधयेत, तथापरर्गादिकमिनि म वहि रास्यामभिगातभर । ननु वेदनौमुत्यलक्षणविविदिया पूर्व सहना । तदर्थप्रतिपर्यन्तातु सापतयाभिमतिचेन, तादृशताने 'डापाव उत्पत्यनुत्पत्तिविकल्ये प्रामुक्तदोपानतिरधनात् । नहि वेद में तो चायागसभा या ताशीमपितानिन्छन्, तदुपायवर्गानुष्ठान पेश या सोत । ननु दृष्टमेतत् यद्नुभुक्षापिपासादिकामनया भेषजमुपदिश्यते, सापि भोजनादेरिष्ट गानिस्त्रविकन्येन प्रागुत्तम सदोदुनार । तन य परिहारस्ते सनोनापि भविष्यतातिचेत् तन, भोगनादेरसागा यतोऽनुग्वज्ञानादेवेष्ट सिद्रे । तथापि दोषवशासदा तनमगारोग्यामक प्रातिन्यमपनतव्यमिति तायन्मात्रार्य भेषजोप देश , न पुनरिष्ठास्वरूपनि पत्तये । अापि तहि तथास्तु, सामा न्यतो वेदनस्येष्ट वेऽपि तादाविफत प्रातिरल्यापादकरजरतमोनिबर्ह णेन अत्त करणमुख्यर्थ कर्मणा विनियोगइतिचेत, - पेदनार्थमेवोग्यत्वादिति भाव । ( तद्भिपयत्वादिति) तस्या वि चिटिपाया । ननु वेदनेच्छाभारे कथ विविदिच्छाया असभवइत्या पाक्षाया तद्विपच्छायास्थय प्रयोजनावाभावेन तसाधनत्वनवाद- श्यत्यादित्याह (विविदिपाहीति) अपवर्ग अविद्यानिवृत्तिः । आ. दिशब्देनानपच्छित नझामन्दानुभव उच्यते । (तदर्थति) वेदनार्थ घणाघनुष्ठानपर्यन्तेत्यर्थ । (प्रागुत्तति) तीवविविदिपाहेतुभूत यज्ञा अधिकारिण तीनवेदनेच्छाभावे वेदनौन्मुख्यमानावेदनसाधनश्रवणादा विच ततोपि व्यादिताया श्रवणादिहेतुतीव्रविविदिषायामिच्छानस्या स, तीवविविदियागीकारतु यतामसाध्यवचनपयो प्रसगइत्यर्थ । (तथापीवि ) प्रातिल्या प्रतिकूल पर भोजनमतिकूलमित्यर्थ ।मा तिल्यहेतुपरोया भानगस्य प्राविल्यहेतुरित्यथ । (तत्मातिकल्यति) वे निन्छायालायामपि रतस्लमोभिभूतत्वात सामनश्रवणाटी दुरासाध्यगुरु शिपाईसाध्ये प्रातिर द्विभवतीति रजस्तमोनिदहणार्यमत्यर्थ ।

·गानदपणा • चाडमानमहिता । तर्हि पिरिदिपासायन श्रुति परियन । अपान्तरन्यापार वा दविरोन इतिचत , हि वेदनसायनत्व मापनुगमता, तर्वभाविन सम्पापि यज्ञादिकर्मापातरव्यापार पोपपते एपञ्चसनि " क्रियावानेपनत्मविदांवरिष्ट कपायेकर्म मि पके ततोज्ञान प्रपती " पुग्यप्रायति क्रियमाण पुन पुन " इयादिभिरकाध्यच । अतो यादिम वेदनसाधनोत्र । ननु वित्रिदिपासारनायचोय यज्ञादे तद्भक्तिसाधन रेऽपि समान । तथा है, जिभगतिभक्तिमा भातकागयते रत तहिपुर १ नप्रथ म, भत्तनि पनवेन साप्य वायोगात् । नद्वितीय , भगवद्भक्तिति पुरम्य तक्तावपि नैरपेक्ष्यात , भाया पाभेदान्निहिऽपि प्रायदे वटोपद्रति तन्न, प्रीतिरूपज्ञानविशेषोऽहि भारी , प्रीतिश्च तारतम्यता विषयवमान विशेषाभिमानाभ्यासभेरजादिमि प्रेमद्धि कामशास्त्रा दिष्वपिसम्मता, पुरुषस्यत कामना समानि न येतादेव चिन्तनीय । (तहीति) विविदिपाया पूर्वसिद्धत्या द्रजस्तमोनियहणार्थमेव वर्मानु धानमिति विविदिषार्थतया यागादिक श्रुतिप्रतिपाय नस्यादित्यधं । गुरुशिथपादिदु रासाध्ये रिश्रयणाटी प्रातिल्यवृद्विविरोधिनीरा रजस्तमो निबहणमन्तरेणनभवर्त ति यज्ञामिभिस्ताहोच्छायाननीयाया रजस्तमोनिवणस्यावान्तर यापारात् यज्ञादेर्विविदिपार्थतया श्रुतिम तिपाद्यत्वमविरुद्धमितिशते । (पान्तरेति) यद्यप्येव सतिपूर्वाक्ता न्योन्याश्रय स्थिरण्य । तथापि दृपणा तरगाद (तादिनति) व व्यापा रस्यायपधायाविन विविदिपाकारण पानीकारे रजस्तमोनिचहण प्रा तिकूलमनिवृतिविचिदिपा श्रवणादिश्चद्वारमङ्गीकृत्य चंदनसाधनत्यम होतुं शश्यमेव, भाषाभावात् , चञ्च श्रुवन्तरानुसाराद्वेदनसाध मरर चमेवास्यवाक्यस्याङ्गीक्रियतामितिभाव । (तद्भक्तावपीति ) तस्मि नितिमाय । भक्तिवियुगस्यापि भक्तमाक्षसाधन यज्ञातवतोभतीच्छा सम्भवत्येव तथापि प्रथमोरिमभ्युपेत्याद (तन्नप्रीतिरूपति) (भेपणा दिभिरिति) आदिगदेशमणिनामादिग्रह । ( यामशास्त्रादिप्चिति ) ·शान्त्रमुक्तारळी । ता फलान्तर प्रमा - , यदिसजातमात्रादतिशयितस्य प्रेम्ण गतस्सिद्धोत् तदा तथाविध तस्यातिशयमभिवाञ्छेदेव । नच तानता तथाविरम्यातिशयस्यापि निपन प्रसग , ज्ञानवदुपपत्ते सामान्यतोऽजगतेहि विशेषतो ज्ञानायव्याप्रियते, अन्यथा जिज्ञासैत्र सर्वत्रनस्यात । नत्र निनिदिपायामप्पेरमरिचतिचेन्न, विशेपेच्छा याएर प्रागयोदयात् , नहिपूर्व सामान्यतो ज्ञानमिच्छति पश्चाद्वि शेषतइति समयति । नच विषयनिशेषान छेदमन्तरेण इ अजाति आदिशब्देन "रोचनालदमणामल करकलिप्ततनूर्वधृ । बत्तीप्राप्नोतिसा भाग्य दयितप्रियतामाप" ॥ इत्याधुक्तायुर्वेदसग्रह. 1 (सञ्जातमात्रा- दिति) प्रेणइतिविशेप्याध्याहार । (ज्ञानवदिति ) विशेषतोज्ञानेच्छा- यासयामपि विशेपतोज्ञानाभावादित्यर्थ । व्याप्रियत इत्यनन्तरन तुविशेषताहातइत्याध्यहार.। (अन्यथति) विशेषतोजातेचेदित्यर्थ । सि. इच्छाविरहादितिभाव. । (विविदिपायामप्येवमिति ) यथाणिज्ञासा कारणतयापूर्वज्ञानसत्त्वपि ज्ञानान्वरविषयिर्णाजिज्ञासा तथावेदनेच्छा याविविदिपेच्छाकारणतयापूर्वसत्त्वेपि विविदिपान्तरविषयिणीच्छास्त्यि त्यर्थः । कारणीभूताया भपिवेदनेच्छाया इप्यमाणतयाभिमतेच्छास जातीयत्वा दिपमोदृष्टान्तइत्याह (न विशेषेच्छायाइति) विशेपरिष याया इच्छायाइत्यर्थ । ननु विशेषविपयेच्छासिद्धावपि स्वरूपतएव तद्विजातीया तद्विषये वेष्यतामित्यवाह (नच विपयति ) पद्याय यस्मिन्नेवविपये इच्छायामत्कटवानस्पट वरूप जातिविशेपो रोक सिद्धः, तथापि पूर्वोक्तरीत्या उत्कटेच्छाप्यमारतीति तात्पर्यम् । य. दा- जिज्ञासाविषयीभूतविशेषज्ञानस्य चारणीभूतसामान्यज्ञानाटियार इप्यमाणविविदिपाया विद्यमानविविदिपापेक्षया विषयविशेषावच्छे- दान चैलक्षण्य मम , रिन्तु होषसिद्धोत्पटवादिनैवेत्याशक्य त दपि मकृते नसभतीत्याह (नच विषयेति ) विषयविशेषावच्छेदाति रिक्तो यो जातिविशेष भोरट्यादिरूपस्सप्रकृते न सभयतीत्यर्ष । तादृशोकटोदनेच्छाया असिद्धी उत्पपिरितिपाविषयलाया ·{६-वा शतपणी - चण्डमारतसहिता । ११९ विशेषः कश्चित्संभाते । भक्तौतु भोग्याकाराविर्भार तारतम्परशा तारतम्यमुक्तमिति । इहापि ततएर तारतम्पमितिचेत् ; अस्तुत तथापि काम्यन्वदुर्वच - तथानिय विषयविशेषितस्य वेदनस्य काम्प त्वमन्तरेण तदसिद्धेः, तकाम्यतायाश्चसिद्धीसिद्धा तथाविधवेदनेच्छति फवंसाफाम्या, अतस्सिद्वं असभवादित्यर्थः नतु इष्यमागभक्तावपि कथ प्रकृते जातिविशेपसभ व इत्याकांक्षायां प्रीतिश्च तारतम्यक्तीत्यादिना पूर्वमुक्तं स्मारयति (भक्तोत्विति ) भोग्यस्याकार भोग्याकारः प्रिय त्वमितियावत् । आ विभावोनिप्पत्तिः। प्रियत्वतारतम्यत्व प्रीतितारतम्याधीनत्वात प्रीतिता रतम्पेतापर्यम् । तथाच प्रीतिरूपमस्तितारतम्यमेव भक्तिविपये का मनायां हेतुरित्यर्थ । ननु याहशीभक्तिस्वयेप्यमाणत्वेनाभिमता त- दूपवेदनवि पयत्वमेवेप्यमाणायां विविदिपायां विशेषोस्वित्याशकते (इ. हापीति) विविदिपायामित्यर्थः ( काम्यत्वमिति )विचिदिपायाइति शेप । (तथाविधेति) भतिशयितमीतिरूपत्वात्मको य इप्यमाणविविदिपा- याः प्रकारतया विपयः तद्रिशेपित यद्भेदनं तरक्षामनामन्तरेण त. द्विपयविविदिपाकामनापि न सभवतीत्यर्थः । नन्विच्छार्थ कर्मानुष्ठा नस्यात्मानपग्रस्तावे छचिदपीच्छानसभवेत् इच्छाहेतुभूतकर्मानुष्ठाना योगात , नचेच्छायाविषयवेलक्षण्यज्ञानमाराधीनत्व , _लक्षण्ये ज्ञाते पि कस्यचिदिच्छानुत्पत्तिदर्शनात् । अतः कस्यचिदिच्छोपत्तेः कर्म हेतुकत्वमाश्रयणीयम् - तच्चैव सत्यनुपपन्नमित्यतआह (भतस्सिद्ध. मिति) भस्मारम्मते इच्छार्थ कर्मानुष्ठान नास्त्पेय, भोगादृष्टोदोधि तपूर्ववासनासचिवाद्रिपयवलक्षण्यज्ञानादिच्छोत्पत्युपपत्ते । सुकृतवशाद्धर्मरुचिवद्यज्ञादिना वेदनेच्छासिद्धिरिति वाच्यम् । यह धन्ययायाससाध्यानां यज्ञादीनामज्ञातसुकृतहेतुरूपत्वासभवात् , " यन विविदिपन्ती" तिवाक्यम्य बर्थश्चिन्यते, अतो बुद्धिपूर्वकमेर एतढा नचाज्ञात

·१२०
शास्त्रमुक्तावळी ।
यज्ञादिकर्मविनिदिपासाधनत्वेन न विहितमिति । तदेतत्सर्व मभि
सन्धायाह-- " एवं रूपापानुमानुस्मृते स्साधनानि यज्ञादीनि कर्माणीति
यज्ञादिश्रुतेरवरदि
" त्यभिधास्यते इति ॥
इतिश्री कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्तस्वतन्तस्य
श्रीमद्वंकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु
शतपण्या विविदिपासाधनत्र भङ्गलाद. पष्ठः ।
क्यविहितयज्ञाद्यनुष्ठानम् । नदिदमुश्तं ( यज्ञादिकौति) (विविदिषा
साधनत्वेन नविहितमितिय) अत्र विविदिपन्तीत्यस्य सनिधी " मन
सैवानुद्रष्टव्य " मिति विशदवेदनं विहितम् , एतमेव विदित्वामुनिर्भ
पति" इतिस्तुतम् । भतो विधिस्तुतिविषयस्यैव वेदनस्यावविध्यन्त
राकांक्षा - नतु तदुभयरहिताया विविदिपाया. " इति तत्वटीको
क्तमप्यनुसन्धेयम् ।
इति श्रीवाधूलकुलतिलकशीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगत
परावरतत्वयाथात्म्येन तदेकदेवतेन तचरणपरिचरण
परायणेन तत्मसादलब्धमहाचार्यापरनामधंयेन
रामानुजदानविरचितायां शतदूपी
पाख्यायां चण्डमारुताख्यायां
विविदिपालाधनत्वभंगापष्टः
-
॥रकन्धः॥

·[७] भारणी नगरवाहिता । भीमा गमानुजापनन । श्रोमनिगमतिमहादेशिसपना । ॥ अथ सप्तमोबादः॥ निभून्यशेयस्यपुरति जगतामक्षमनि- श्रुति जायपानामुपदिशतियम्पमिवन । निगध्यक्षप्रेक्षाचळकित्तसमम्वरस्वयममा हृषीकेशदिव्यदिशतुमगचक्षुरस्वविषयम् || यचिरे यद्यपि तत्वमस्यादिवाक्यश्रवणसमयसम्भव परोक्ष ज्ञान मार- या ननिवर्तमति, तथापि अवमादिमि निरस्तसमागमेदवासनामूग्राममा ॥ वा सर्याध्यक्षोप्यनध्यक्षा देहिना यस्य सूक्तिभि । अध्यक्षति हरिम्तस्मै नमो येदान्तसुरये भतिशमविरस्य व पुराण निगमगुहाधिवममययोगगम्य । ममहदिभवहर्षशोषमुन्य दधतुरमानिधिदेगिरेन्द्रवाच । परेपा शब्दजन्यत्वेगाभिमते प्रझापरोक्षे वि मक्षाणामेव कारण उतशब्दस्य, आधे दापमाह (विभूत्यशइति) क्षयोग्यपिाये पदशेपि मन प्रभृती पक्षाणि प्रतिवन्यन्ते किमुतायोग्ये ब्रह्मपति भाव । द्वितीये दोषमाह (श्रुतिरिति ) जापत्याना फतइति शे ५ । ढोरे उपदेष्टारी जात्याधाना कृते यथा रूपमुपविधान्ति तथा अतिरपि न कृते यमुपदिशतीत्यर्ध । इत्यनेन उपदेशद्धयस्यापि- परोशत्वन साम्य विवक्षितम् । भनेन वाहातग्रह । (निजाध्यक्ष स्पादि) स्वतस्सिद्धसर्यसाक्षात्कारो भान पण दुरथम महाड रामदएर जान्, पाग्निोचिया रवरय पातया स्तन ·शास्त्रमुक्तायळी! वनावपतिसभावनाख्यचित्तनिक्षेपलक्षणप्रतिष धस्य देवगम्य अनि घानियतक मपरोक्ष जानमनयति । नच-शन्दस्य कय मपरोक्षधीहेनुय मितिकात्यम् , डन्द्रियस्यापि कथमितिप्रसगात् । दर्शनादितिचे , तुल्य । फतदर्शनगितिचेत, सनित्स्वप्रकाशा दशमस्त्वमसीत्यादिषु । नानसविद्धि पय स्त्रनिषयोना प्रकाशोनास्ति, सन्नपिपापरोक्ष , स्वधीविरोधात् , त्यक्षेच विषय परोक्षप्रकाशव्याघातात् , भन्यथा शुक्तितवप्रकाशे पि रजनारमासाविरोवप्रसगात् । नचायम गइद्रियजन्य , चारयस्य तदानामनोवा यप्रसगात् , वाक्यम तरेणापि तप्रसगाच । नप रतत वा धिगमात् श दसभिद्रियजन्य , मन्यतेरणतदुत्पत्युपपत्तौ कल्पना गौरवात् ,अजय यतिरेकारिगरम तात्र्यिसहकृतशब्दजन्यइति विपरिवर्त प्ररागाछ । किनामेद्रिय तसहकारिरयादिचेत् । प्र . - एयमानस ददात्वित्यर्थ । भस्मारोशमा' सदन्द्रियकरण घण्यस्मात् , नवाश्यक रणव इत्याद (गचति) इन्द्रियगन्य न्दिरकरणाइत्यर्थ । (दास्यति) इन्द्रियस्य र पनिरपेक्षत्वादि. तिभाष । (अन्यतरगति) इन्द्रियवारयो पृथकरणत्वेन बरसयोर- न्यतरेण कालापपत्ता वन्यारमिनन्यरररर रित्वकल्पनाया माना भारियं । रजवाधिमपि समात्यारसचिवेद्रियस्यैव समिति भाव । (विनामेति ) यधपि पूर्पयाग्निा शब्दरय इति यासि सहब रिवनु पने, तस्यैवेन्द्रियस्य शब्द प्रति सदमारित्व ग्यानाभिधाने नंतच्छमारा अथापि तटस्थस्येवमाशयति नतो ५ । यहा चक्षुरादीना प्रत्यय व्यभिचारा छादज्ञानेच अंगात्य- रचारला पार नन्द्रियस्य चाश्यसहकारित्व सभवति, पत्यक्षेचा क्षुपस्पार्शनादिपैनात्यस्य दलात । ननु शब्दस्य सहरा रित्तरि दादगन्यतावच्छेदप मिन्दिागयज्ञानपिश वरपरीय. मिति घेत , ना तथापि सहगन्यतावच्छदयस्पररयंपपल्प चभुगतानाविननुगमा स्पतायटरमार घल्पनीय. नरत .

·नच शतपणी - चग्डमारुतसहिता । मनसःसर्वज्ञानकरणसापारणसहकारित्वं कि नजानासि। तथापि विनिगम- नायां को हेतुरिति चेत्, न, मयस्यांधतमसिस्थितस्यवा वास्यश्रनणा दश मोरमीति प्रत्यक्षप्रत्ययात् । नचानापरोक्षरमारोपितं, बायकाभावात्। सम्प्लचे भेदाग्रहा चद्वयवहारः, कदाचिदपि तर धीभेदानुपर्दभात् । अतो वास्यजातीयस्य दचित्प्रत्यक्षज्ञानजनकवसिद्धौ कविरोधात काशः । अन्यदपि वायं किं नजगयतीतिचेत् , ग, गोजातीयत्वे गारु- रः किं न दुग्वे दुग्धमितियदुपहारसगात् । अस्ति तनावान्तपाधिरिति चेत्, अस्त्वयापिकश्चित। नच-सदज्ञानं त कार्योपतितिान्धि,ताजान व तत्कारण नानभ्युपगमात् । अन्यथा अतिमसंगात । यथा “नकारण परिज्ञानं तन्कार्यों पत्तिकारणं । नहि मीजायनिशान मंकुरो परिवार . मिति बानिन एबाशंकेति । (मनसहति) तथाच तस्यां न पूर्वोत्तमा स्वमितिभावः । विसरियाम्नेपि शकारगकरनिद्भारणं कमि ति प्रच्छति (तथापीनि) (अत्यति) तत्र चभुगदेर पापारात , मन सवार करणत्वानङ्गीकागत शमस्बर र फरगाव वाच्यमिति भावः । (प्रत्यक्षमत्यवादिति) प्रत्यक्ष वनानुभाषिकमितिभाव । यद्यपि नेदं रजतमितिवन्नमत्यायाधः, तथापि यौतिकतावान्त्येष , मनस्संबलि तसामनया श्याइवलितसामग्रयाश्च विद्यमानतया परीशापरोदारूप- कार्यद्वयस्यावश्नकत्वान् मतोदशमोस्मोत्येक्वापरोक्षमोतिरितिक्षले भ्रमावमवर्णनीयमेवेतिगह परिहरति (चसंप्लवइति) (भेदाग्दादिनि) अमस्याप्युपरक्षगं । (कदाचिदिति) तब-तानस्थले । करणान्तरत- विधानस्थले धाभेदानुपलम्भन मनसःकरणान्तरसहकारित्वमेव, न पृध धारणत्वमित्यर्थः । यद्यपि मनसः करणत्वं स्वमते कुत्रापि नास्त्ये- च, तथापि परेण स्वमतेन शंकित तद गुपगमेन परिहतमिति ध्येयं । ( कति , ) शब्दस्य प्रत्यक्षजनकत्वं नविरुद्धमित्यर्थः । (अ. स्तीति) बीचविशेषितं गोत्वमित्यर्थः । नन्वस्माभिरज्ञातावं यद्यपि न दोपः, तथा प्यत्यतारातत्वे वस्तुसनव नस्यादित्यत माह ·१२४ शास्त्रमुक्तारळी । णम् इति । नचाम्पात्यन्ताज्ञानता, स्वतोऽपरोक्षार्थगोचरत्वस्योपात्र धारणात् । नच-तत्वमस्यादिवास्यस्य प्रत्यक्षज्ञानजनकचे कि प्रमाण मितियाध्यम् , नियमिथ्यायान्यथानुपरयर तसिद्धः। स्त्रत शुद्धपि हि विश्वसाक्षिणिामणि स्फटिकमणिघटितदाडिमीकुसुमरागोपरागबन् सावभासमात्रासिद्धि रियमशुद्धिः, साच ज्ञानमाननिवत्यति "तरतिशोकमा त्मवि"दित्यादिश्रुतिशतसिद्ध, मिध्याभूतस्य च धीमाननिवर्यत्वं,युक्त, न घरोक्षंज्ञानंनिवर्तकरश्यते । अतः परिशेषादपरोक्षमेव ज्ञानं निवर्तक मितिस्थिते, नतावरकरणमिन्द्रियं, बाह्यन्द्रियाणां प्रत्यपराङ्मुखत्वात् , मनसापि सोहमस्मीत्यरिगनः स्वातन्लघेणाप्रवृत्ते, शब्दसंरका रादिपुरस्कारेतु तस्यैव करणत्वोपपत्ते, मनसश्च नित्यशुद्धबुद्धमुक्त स्वभार नयगोचर साक्षात्कारकरणत्वस्या दृष्टचरत्वेन हकारित्वकल्पनायोगात् , तथावेच श्रवणादिनैपल्यात् । "न चक्षुषार हाते नापि वाचा" "मनसातुविशद्धेन" "मनसवेदमातव्य" मित्यादिश्रुतीनां शब्दस्य तत्स. (नयास्येति) (निवस्येति तज्ज्ञाननिवत्यंस्प मिथ्यात्वं तज्ज्ञानस्य साक्षा स्वमन्तरणानुपपत्रमिति प्रदर्शनार्थ निवर्यपदम्, प्रपवरूपस्य निय य॑स्य मिथ्या हावमस्यादिचाक्य स्यापरोक्षजनकावमन्तरेणानुपपन्न मित्यर्थः । मिथ्यात्वं ज्ञाननिवर्त्यत्वश्च प्रपश्चम्योपपादयति (स्वतइत्यादि. ना) ज्ञानमारनिवर्यत्वे युक्तिमप्याद ( मिथ्याभूतस्येति ) मिथ्याभूत म्य ज्ञानमापनिवत्यावं युक्तश्चैत्यन्धयः । (मनसोपाति) सहकारि विशेष मनालाय साहमितिज्ञानस्य मनसा:संभघादित्यर्थः । तत्सहकृतमनस पर करण-वं कुतो नस्यादित्यवाह (मनतश्चेति) यद्यपि शब्दस्यापि ताह साक्षात्कारकरणत्वमउिद्ध, तथापि तादृशज्ञानकरणत्वे मविवादः, गरसजन्यमानस्यसाक्षत्वमा–कएरनीय, मासस्तु तादृशज्ञानकरण वं राजन्यज्ञानरयसाक्षात्वंच कल्प्यम , अतोलायवाच्छन्दस्व साक्षा- कारकरणत्ययाल्पनं युत्तमितिभापः । ( राधावति ) मनसस्ताह शसाक्षात्कारकरणायम्य दृष्टयरचे अक्षणार्दिसापेक्षापरीक्षशाने प्यन्यत्र ·[७ वा] दातदषणा पदमारतमहिना । चित्तफाप्रपस्यानरगवोधनेतापात् । अतएव " अप्राप्यमनसासहे" त्यादरनधिरामनोविषयवन्यरस्थापनानुपपत्ति । नच-मानसप्रत्यक्षमस्ति, भामन स्वप्रकाश मात् , सुग्वादेस्तु साक्षिवेद्यन्वात् , भावनासहस्तमनो जयसाक्षापारम्पापि पधिकपरिभावितप्रियतमासाक्षा कारपत् भ्रात- स्वात् , भ्रातिरम्पसाक्षाकारस्यापि साक्षिरपवेनैव मानस भागत अनुमानादेस्वापरोक्ष्यविद्वेषशील बात । अतो याश्यपरिशेरे तापि भेदगर्भाणा वाक्याना भेदभ्रमनिरर्तकवायोगात् अद्वैतवाक्यान्येवा विद्यानिवर्तकापरोक्षज्ञानजनयन्तीति।फिच-प्रन्यक्षस्प भेदभ्रमम्य परोक्षा दैन्द्रिपिक्प्रत्यक्षाद्वा न परिभनोयुक्त , न्यूनयात् समवाच । शास्त्रमुग्नु प्रत्यक्ष साक्षाकारबाविशेषेपि निर्दोपहेतुक नाद्वाधक्षम । तचोक्त "यन पाच समजाच परोक्ष नाक्षजक्षम | निरिहेतुजन्यवात् प्रत्यक्ष शास्त्रन क्षम"मिति । प्रत्यक्षभेदभ्रमनिवर्तनइतिशेष । साक्षा कारग्यचा विद्यानि घर्तकर तस्यच शब्दकरण शब्दादेनीसम्पति, “निचाय्यत मृयु " । क्षीपतेचास्य कर्माणि तस्मिपरावरे" इत्या मुग्यात् प्रमुयते क्लमस्य मनसएव करणत्वेन शब्दस्य परणत्वाभावाचट्रयणादिनि रपेक्षपरोक्षज्ञाने शब्दस्य धरणत्व ग्राम, तथाच श्रवणादिवय्यर्यमि तिभाय । ( अतएवेति ) मनोग्राह्यत्वाभावे श्रुति प्रमाणमित्ययादु. क्त भवति । ( भावनैति) भावनासहरतमनोजन्यत्वेन पराभिमतस्पे स्यर्थ (पथिति ) मोपितचिंतिताया प्रियतमाया साक्षात्कारव दित्यर्थ । पर्व परोक्षज्ञानस्य निवर्तकत्वा दर्शना दपरोक्षपरिशेप प्रमा. णान्तराणामप्रवृत्तवाक्यपरिशेपश्चोत्त, इदाना परोक्षस्पापरोक्षस्य च निवर्तकत्वासभषा दपरोक्षर शब्दजन्यत्वच परिशेषयति (कि त्ति ) (मनपाचेति) पक्षमस्यापरोक्षशालनिवार्यचदर्शनाललोल्यू नपसरवादित्पर्य । न्यूनत्वा परोक्षनक्षमम् , समाचादक्षनच नक्षममि स्पर्ष । नौवर परिशेषात् साक्षात्वशब्दकरणत्ययो सिद्धि , कि. तु श्रुत्यारीत्याह (साक्षात्कारम्पचेति ) (निधाय्यरि ) चायधातुदर्श ·१२६ शास्त्रगुतानळी। दिभि परोक्षशानल मविद्यानिवर्तकासिद्धेः । " तस्मै मृदिराफपायाय तमसः पारं दर्शयनि भगवान् मनात्कुमार."वेदातविज्ञानसुनिश्चितार्था." "स्वाध्यायश्चक्षुस्तएकमस्य योगोदितीय ममिवीक्षणाय (अध्ययनगननन यनात्याया नमामचक्षुरभिपीक्षनेत" "पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुरसना तन"मिसाद रतस्य शब्दकारणकन्वसिद्धिः । प्रयोगश्च-मिगीतज्ञान साक्षा स्कारि - तत्वमस्पादिवाक्यजन्यज्ञानत्वात् , तत्स्वरूपगोचरश्रावणशानवत् । नब तत् तदजन्य - प्रत्यक्षेविषयस्य कारणवस्वीकारान् । तत्रैवप्रतिज्ञा- या मपराशज्ञानविषयत्वात्मुसादिज्ञानादितिमा प्रयोग । तत्यमस्यादिवास्यवा सप्रतिपायगोचरसाक्षात्कारजनकम् स्वप्रकाशापदेशरूपत्वान् , स्वतोपरोक्षार्थविषयत्वादा, सांस्यप्रकाशा दशमरत्वमसीत्यादिवाक्य चन् । अपरोक्षर तत्वमस्यादिवास्यजन्यज्ञानवृत्ति - अपरोक्षज्ञाननि सायन्ताभाना प्रतियोगिवान , शानत्वादिति । नच अत्र परोक्षर ताल मस्यादिवायजन्यज्ञानवृत्ति परोक्षनिष्टात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात् , शानववदिति सत्प्रतिपक्षसाधनता, सिद्रसाधनात। तेषा मेत्रहि पाश्याना मसंभावनाविपरीतसभावनाप्रतिवद्धचेलसिपुरुष परोक्षशान नार्थः । (तस्माइति) करिष्यमाणोपदेशएव तब दर्शयतिमा उक्तइति भाव. । (बेदान्तेति ) सुपसर्ग प्रत्यक्षरूपइति भावः । (नमासति) मांसचक्षुनिषेधाच्छ्रतिचक्षुरनुमितमिति भावः । ( विगीतमिति ) नन्वयमसिद्धोहेतुः, वाक्यार्थज्ञाने वाक्यस्यातीतादिरूपावेनाजनकावा त, तज्ञानस्यैव जनकत्वात , प्रयोज्यत्यमाञपियक्षायां तल्लिनिकाय तत्पक्षिकायांच गभिचार इतिचेन्न, अनुमित्याद्यन्यत्वेन विशेषणात् । पदा तत्वमसिवाम्यंमत्युच्चारणभिन्नमेव, तथाब यस्य तापमसि वाक्यस्य नलिङ्गत्व नापि पक्षत्वं नापिस्मृति , वच्छ्रवणजन्यं वाश्यार्थ ज्ञान पक्षः, तढाक्यमयोग्यज्ञानत्वं हेतुरिति । तत्पमस्यादिवास्यजन्य- क्रिश्चिज्ञानवृत्तित्वसाधनेदोपमाह सिद्धसाधनादिति.) तत्वमस्या . - ·- [व] शतपणा • चटगान्तसहिता । जनकवामिभ्यते । पूर्वोक्तानिविद्धतया काटाययापदेशाध । नयमाप्यं. भग्निहोगादि वास्पजन्य शानव प्येव प्रयोग शाप मियाभाससमान पोगक्षेमतेति, तत्र निपक्षेत्रापविरहान् । नहि तन मामाश्यस्यानुपपत्ति', अनुमानादियदुपपत्ते. । नाप्यनुष्टानस्य, परोक्षनिक्षयादपिनदु- पपत्ते. । नापि फलस्य । ततएर तमिद्धे । नापिच फलकामना या , फलसनयनिश्चयादेन तस्याअप्युपपत्तेः । अतएव पुरुषप्र. तिरपि मगन्टने । इतु प्रागुक्तार्यानुपपत्तिष विपकेनाधिकास्यात् । भतोनाभासतुल्यतेनि ॥ एव पूर्वेष्यपि प्रयोगे प्वाभासतुल्यतोद्वारो द्र- टन्य. । भोलिपगायकस्यन प्रनिमन्धरहासत्यात उतार्थे महाविद्याजात. यच यथारगाई प्रयोगन्याः । सपरपक्षसाधारण्यहि महाविद्याना समा- 4 , तत्रानुडतर्कसदसद्भावाभ्या एकत्रार्थसिद्धि रितरत्रासिद्धिरितिनि र्णय. । ननु तर्कपराहताठमेहेतवः, शन्दरयप्रत्याक्षातर्भानप्रसगादिनिषेत; न,अप्रसगात्। योनिमनसोपादाविषयप्रत्यक्षज्ञानजनक रेपिगमक्षाहि भीमटुपपत्ते । अथ चागदिपचनान्यतमत्व , योगिमोन्य सनि बल दिवास्यव्ययाज्ञानवृत्तिन्यसाधने दोपमाह (पातति) (गति) भपरोत्पमिहावाविास्यजन्यज्ञानवृत्ता थपिप्रयोस्तुगस्यामि य (८. सामनायाइति ) अगदंफलम्यादितिकामनायाइत्यर्थ । (पालेति) फलसंबंधः - परजननयोग्यता । ( अतएवेति ) पनगुष्ठानमित्य- निदोगादिमियाविवक्षिता, अनुत्तिस्तु तजनककृतिरितिभेद । (इह स्थिति ) निवपंमिप्यारवान्पधानुपातिरित्यर्थः । प्रतिबन्धोग्याप्तिः । मनु महाविद्यानां सपरपक्षसाधारण्यात स्वनैप समविपक्षितत्वाद कथं ततस्साध्यतिद्विरित्यगात ( स्वपरति) यद्यपि स्परपक्षसाधार. ण्य महाविद्यानां स्यभाव', तथाप्यनुबलतकतदभावाभ्यां साध्यसि दितदभागाशिययं । ( योगीति ) यासपिपपय पायनिरोधक ·उ- १२८ शालमुक्ताळी । विषया परोक्ष प्रमितिकारणलं वा बाह्य प्रत्यक्षांतर्भाचे प्रयोजकमियत, इहापितर्हि स्वतोपरोक्षार्थब्रह्मात्मविषयशब्दान्यन्वेस त्यपरोक्षप्रमितिका. रणत्वं प्रत्यक्षांतर्भावप्रयोजकमितिसम समाधिः । किव प्रत्यक्षांतर्भावइनि इन्द्रियांतर्भावोत्रा, साक्षात्कारजनकवाक्यांतर्भावोवा विवक्षितःस्यात् । पूर्वत्र मनसोपि बाह्यानंतर्भावइतिवदुपलभविरोधात मशक्यः । त्तरत्रविष्टप्रसंगता, ऐकराइयोसिद्धेसत्यवातरभेदाश्रयणाविरोधात। तदेवतु कथमितिचेत् न,दशमस्त्रमसीन्यादौ तदर्शनस्यसमातिावात् । वाक्यस्यै- वापरोक्षधीजनकल्वे मनननिदिध्यासनविध्यानर्धक्य, श्रुतवेदांतानां संसा रानुवृत्तिदर्शनविरोधश्चेतिचेतन,प्रागुक्तप्रतिबन्धनिरसनद्वारेणतयो.श्रवणं प्रतिफलोदयकार्यगतयाविधानोपपत्तेः, संसारित्वोपलन्धेश्व प्रतिबन्धकवत्पु रुपविषयत्वात् । भतो बाधकापेत सानुग्राहक श्रुत्यादिसिदं तत्वमस्यादेः साक्षात्कारजनकन्यमिति ॥ अननमः यत्ताबदुक्तं केचिद्वाक्ये ध्वपरोक्षधीहेतुल्य दृझ्यतइति, तन्नराविषाणांकुरप्रसाधने खरविषाणांकुरनिदर्शन मिति मन्यामहे । तथाहि - संविस्वप्रकाशेत्यत्रतान सामान्यतः स्त्रपरसमवेत त्रैमालिकससंविस्त्रप्रकाशत्वंवास्यार्थः। तादात्विकौतु तजन्या संवि देका तदानी स्वप्रकाशा, तत्र न सर्वसंविदां सनकाशत्वमिदानीमपरोक्षं, यतो त्वं ज्ञानामत्यासत्तिकावेसतीतिवा विशेषणीयम् । ननु कथमि. एरवं, 'निविशेष न सामान्य मिति न्यायेन चक्षुरादिविशेषानन्तर्भाव प्रत्यक्षजनकतामान्यान्तावस्यापिपाधा दित्याशंक्य सामान्यतः परप क्षान्तभविसति चक्षुराद्यवान्तरभेदाश्रयणव च्छब्दरूपावान्तरभेदाश्रय णमपि संभवतीत्याशपेनाद ( ऐकरासहति) (तदेवधिति) ऐ- कराग्यमिायर्थः । तदर्शनस्य - साक्षात्कारजनकत्व दर्शनस्यत्पर्यः । ( यत्तावदिति ) नवमरुदत्व लाभार्य मंदरशन्दमयोगः । ( यत- इति ) अपरोक्षाविषयावयुस्तत्वाभ्युपगमात् मानापरोक्ष्यस्येतिभा. यःनिच सर्व सविहां कदाचि दापरोया सदिषयापगेश्यंन्याविचारवं, ·- (७) रातद्पणी चण्डमारतसहिता । वास्यस्य तदापश्यतुता स्यात् । नच सर्वसचिदैक्य, तस्यद- पयिष्यमाणवात् । तदक्येपि तत्तदुपहिताकारेण परीक्षापरोक्षनिभाग स्प दुरपहनत्यात् । नायजयसविरवरूपापरोश्येतार द्वाक्यमेन कारण विषयप्रकागाशकारणभ्यतिरेकेण स्वप्रकाशाशे कारणात रानुपलम्भादिति चेत , तहिं सिद्ध मनुमानादे वाक्या तराणामप्यपरोक्ष धीजनकन्त्र, तत्तजयधियामपि स्वप्रकाशाशेपि तत्तत्कारणकन्वात् । सय, तथापि- सविस्वप्रकाशेत्यादिनाक्येा विषयप्रकाशाश स्वप्रराशाश श्चकएनेति विशेषदतिचेन्न, सामा यविशेषविषयतया तद्रेदम्यदाशतत्वात्। च्यम् । वयनुमितेर प्यापरोक्ष्यापातात । ( नति) वस्नुतो ज्ञान म्य स्वमशाशत्वेपि तत्स्वप्रकाशत्वस्य तेन ज्ञानेनाग्राह्यत्वा न तदापरोक्ष्य मितिभाव । ( तदैक्यपीति ) उपहितसविदा कासाचि दन्याली नत्वात् कासाचियधिररणत्वाच्च पारोस्यमितिभाव । ननु - सधि स्वप्रकाशेतिवाक्पजन्यज्ञानस्य स्वप्रकाशावेनापरोक्षत्वा तजनकावना परोक्षहेतुत्व सिद्धमेव, नच - प्रत्यक्षाशे जनकत्वमेव साध्यम् अन्य था सिद्धसाधनात् , वाक्यच विषयाशएर हेतु -मस्वजन्यज्ञानाशेपि,अत मायक्षजनात नास्त्येवेसिवाच्य, तदशेपि धायातिरिक्तकारणादर्शनन तस्यैव वारणत्वा दिति शाते ( वास्येति ) ( तहीति ) तथाच सिद्वसाधन हेतुविशेषण वैय्यर्थ चेति भाव । ननु विषयप्रथा शामाभित्र प्रत्यक्षाशजनमत्य साध्य, अनुमानादिषु यतिमानितिजानामी त्यव वहिमानित्यगोविषयाश जानामीत्यश स्वप्रकाशादा सविस्व प्रकाशेत्यरतु तजन्यज्ञानस्यापि सवित्त्वन विषयान्तभावात् तत्पका शेने स्व्यवहारोपपत्ती जनामीयशातरयल्पाभावात् स्वमत्यक्षरूप स्थामाशाशी विषयप्रकाशाम शाभितम्ये त्यदोप इति शरते ( सापमिति ) (नेति ) सनिदि त्यतीतानामतम्बपरसाधारण सचिमा गोपरविषयप्रसानाठामारण जानामीनि तनातन पस्तिमात्रगोचर त ·१३० शास्त्रमुक्तावळी । एष दशमस्वमसीत्यादापि यदि दशमन्वस्वामन पत्यतएरोदनाक्या; तदा घटपइयतो ऽयवटइतिर मिलानुवादपरमिट वाक्य स्यात् । स्य ज्ञानुवादितामारण प्रत्यक्षता ग , परीक्षापयरोग इना पोशविषय प्रयोगेपि राब्दात स्तदायमात् , यदापनसदित सानाशार प्रयु येन तदातु दशमःयाशे पायापर, उद्देश्यों गायनु पायाचात् पिरिटेपि प्रत्याशताभग , प्रनिपत्तिझीटत्यात् । तपाच , दाश्रय पुरषविशेषमविलादिविशिष्ट व्यवहारस्य जानामीत्यशांतर मन्तरणासनवार , ततश्च हातासिद्विरितिभाव । यद्यपि विषयाशे. विचस्या तर्भावोरुपेच, तथापि विषयप्रकाशाश स्सविदन्तरवत् एत विशेषि परोक्ष एवति भावः । स्वप्रकाशतया प्रयक्षत्वावश्यमान विषयप्रकामधारयैव तत्सपिटदो प्रत्यक्ष वमित्यागकिंतुीयः । यमा ननु विषयनकाशांशे यामत्यक्ष तजनकाव साद्रय, विषयम- काशाशनद्रेद्याशोस्विक्षित ,किन्नु विषयाषगायश,६३च सायं मातापिति, इदारस्ति स्वस्वामिविषयतया स्वरवाशाशस्यैव सियाबमाहितया बियरकाशाश वादिति शकत ( सत्यमिति ) कि सर्वधिपयागायो यत्प्रत्यक्ष तज्जनगाव साय, पकिश्चिद्विपयावगाडगे प्रत्यक्षजनक व घा? नाय, वाक्यस्य नकाशाशस्यव सामान्यविशेषविषयतया भेदस्य दर्शितावेन संविषयावगाह्यश प्रापक्षवाभावात् साद्वयर्वकल्यमित्यर्थ । न द्वितीय, अनिन्दिपवारच्छिन यविचिद्रिपयारगाहशमत्यक्षजनकाव पापस्त्र द्याशातर्भूतबानमन मावस्योसधि पारितिभार । (दर्शित स्व.दिति) दांगतमापवाहित्यर्थः । प्रमैयकृतानस्यादित्यवाह (परोक्षति) भावदितमामदशामत्व यदिरस्यचिद्धिशिधी प्रत्यक्षताधान्तानां तिरपत्याइ । ( उद्देति) अत प्राचीनमापक्षाभेदभ्रमत्ततिभाच । पोन- कदाचिदपि तत्र धीभेदानुपलम्भादिति पृषंगयुक्त निर- रतन, रणानरमनिधानानाक मनसामारोत्पादेन तदभेदभ्रम ·नच . शतषणी - चण्डमारुतमहिना। तप्रत्यक्ष र विशिष्टस्यप्रत्यक्षता, अय पर्मतीरहिग नि स्यनुनानपि तप्रसगात् , गुरमदे रतींद्रिय भगप्रमगाव । एष दात्रिय रस्तममीत्यादिश्वपि स्किल्पो नुसरेय । यत्तु - प्रत्यक्षेविषये परोक्षप्रकाश व्यायात इति, तदप्यसत् । आपोश्यादे ज्ञानवे ज्ञानव्यक्ति भेदेन विपश्यपि पो क्षनापोक्षवयोगशभात । विषयमचे पीठियण तथानित ज्ञान जायता गिराब्दादिना वन्य भतमिति पुरुष - भेद कामिन् पुरुपि करणभेदेन कालभेदेनच एक्रयेर रतुन प्रयक्षता पोक्षताच प्रागेपदशिना । विपरीतवासनामयपि क शाया त ज्ञानेटयम्योपपादनात् । यदि प्रत्यक्षे विष पोशप काश स्यात् ता शक्ति नाफाशेषि रजता न” । चेन , किं शुतोचनापारानय यति काश्मि या परोक्ष , येना प्रापि । अब पुन भ्रीतिरेप प्रसार ति दिरक्षण शेपणहस्य भ्रमोपत्तिप्रतिपक्षतया निरोग महाय सहायक हेण सामनायकत्याद्वा शुत्ता ताम्रा उपय . रजतपम । तदादा 171 . - सम्भवात् । (आपरोक्ष्यागित) परोक्षवापरोदत्वयोभिकापिरो- धात तनिरन्धन प्रत्यक्षेविषये परीक्षाकाय पातपिरतातभार (विषयत्वपीति) विषय वर्मयाने तदनिमयरन पारो मायरोस्पेस नपि धाये, इद्रियलिंगादिजन्यज्ञानेषु वैराण्यानुभवात् तयार परस्मिन्नेव करणद्रयप्रवृत्ती परीक्षापरोक्षर मानस मामिति भावः। (विपरीती ) मानादिभिसरीतवासनायामानामाप वा क्या त्मधार परोक्षज्ञानरूप स्वस्ति यादित्यर्थ । नतु नवय मपरोदो परीक्षामाशे अस्तित्वना पुराने परोक्षरजतमाशमाादयाम , रिन्तु विरूद्धयोरविरोवागीकारे अस्तित्वे भासमानपि रजतभ्रमरूपादिति मम इति शका मन्ापारहरात (अयपुगरिय) (शुभिरवादीति) प्रतिक धवामान्य कारण दमतेनाह (विशेषेति) ( इहरियात ) अगस्त्य ·शासाठी भगतिवदगंशालनमामागिनी फर सदनुपति । तथारियाच समागणी in दासता मारियाच भागापि श्राणदशाया। भागम्य निगा। किय स्थानिय प्रमाफ पाानिए प्रगजनीयमितितु तराय गया । उता अंपुग्दरीक्षागार्य | *" पनिट समायो ।विषये पराभीष्ट स्वाभीष्टे पर्यगम्यति ।। प्रमानु स्वाभीष्ट सानिध्पर्यम्पति। साभागम्य समिन्दिरम्यान पोशायनमः न" इति । उभगमयर विपरीत, रसत मयापि माणि शरणदशा यो माया पासनाननाय भाभिमान मिथ्य तदितिन् , पधारानप्रत्यक्षानजननमपि रायगी करिशेषः । प्रमरुन्तु सानिष्ट परोशनाने नमतियायाम , नापि तदभार परोक्षजानंदतु', मा नाभाादितिभाय । (तयाविधति) परोक्षविपपमपागइयापरोक्षविपय प्रयाग तन्मातम्नदयस्थ वादिति शम्दरूपसामग्रीदाशतत्यथं । (र तर) अपरोक्ष विपर्यपि परीक्षमपपस्यागीयारा व्यावभावात प्रशिबिरमूरस्तापर्यः । (विपर्ययति) विपर्यये पर्यवसानेतु पराभीष्ट म्यामीटम साधयति, यया-दृश्यतेच धमस्तस्मात वद्रिमानिति । स्थानिष्ट मखममामत्यत्र हेतुमाद (प्रसजयचिति ) प्रसज्ववियेपर्यवालाना मसगरम्य इटर तदभारस्यानिष्टत्यादलिएपथ्यवसातमित्यर्थ । परानि मेमसभनीयमि पर हेतुमाह(याभीस्पति)भापारिपर्यपस्य स्वष्टला भनत्वादापाद्यस्य चेष्टाय तदभावाप्तिद्वेनस्येष्टसिद्विरिपर्थ (उभयमिति) प्रसमा म्येष्टम, मसग्यशपरंष्टमित्यर्थ । प्रसजरस्प टावमुपपाइप ति(स्वतहति) (मिध्येतादिति) परोक्षज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तदभावस्य परमा धरगेष्टत्वात, परमार्य चनेप्रमाणाभावप्रतियोगित्वेना निष्ठयमुपपद्यत तिभार । (पक्षाननेति ) अपणाधनन्तरभाषिप्रत्यक्षम्यापि मिथ्यात्यात तदप्यनिटमिति अनन तणा 'मिष्टमेव सिध्यतीत्यर्थ । विश्व अभार र सत्यानादेवदि प्रतियोगिन परोक्षज्ञानस्यानिष्टय, अभारस्य ·[७ वा] शतद्पणी - चण्डमारतसहिता । १३३ शुक्तो रजनन्यस्येया विरोधापादकञ्च मिथ्यात्व मिह स्मर्तुमर्हसि ॥ ॥ मय विरोधाछुक्तित्व वाधकलेनकथ्यते । मिथ्याभूतंचरजत बाध्यन्ना भिधीयते॥ तिन मिध्येतदितिरचन ताविरोधापादक न भाति, प्र मअनीयच कचिदस्मदिष्ट, आप्तोपदेशादिभि शुक्तित्वप्रकाशेपि दु- ऐन्द्रियादिना कस्यचित् कचिद्रजताभासानुवृत्ते , अन्यथा भाता वाधि त नुवृत्तेधान्तस्याप्यभावप्रसगात् । तथा प्रत्यक्षसिद्धपि शुक्तम्त ने भ्रान्तविप्रलभकपास्यादिभिरपि रजतधीरुदेत्येव, साच परोक्षेन, शी- भन्नु बाध्यमानतया केपाचि त्तत्र तदनु पतिभ्रम । किंच - यदिन सक्षेविषये परोक्षप्रकाशो व्याहत । तदा पर्वतोहिमानित्यादिपुरिशे , . . सत्यस्वच मिथ्यात्वस्य शुस्तिरजतयो ग्विाविरोधापादकत्वादाच्यम् , तच न सभवति, सत्यमिभ्यार्थयाविरुद्धत्वात् , अन्यथा बाध्यबाधक्भा वानुपपत्ते., तस्मात् परोक्षतदभाश्योरविरोधासिः परोक्षा भावासभ वा व प्रसवकस्यानिष्टरवामित्याह ( शुक्तावित्यादिना तवाविरोधापा दकत्रभवतीत्यन्तेन ) स्मर्तुमर्हसी त्यनन्तरन्त नसभवतीतिशेष. । (सत्यमिति ) सत्य शुस्तित्वमित्यन्वयः । बाध्यत्वनाभिधीयत इत्यत्र विरोधादित्यनुपञ्जनीयम् । ( अविरोधापादक नसभवतीति) परोक्षतदभा घयोरिति शेप । परोक्षज्ञानस्पापरोक्षभ्रमानिवर्तकत्येपि शाब्दज्ञानस विवेन्द्रियेणापरोक्षज्ञानादेव भ्रमनिवृत्तिस्यादित्यत्राह (दुष्टेन्द्रियेति ) दोयमाहात्म्या दातोपदेवो सत्यपि चिन्न तत्वापरोक्ष्यमुत्पद्यते, पितु भ्रमएवेत्यर्थ । एव विरुद्धयोस्सन्निपाते शुक्तित्वज्ञाने सत्यपि र जतभ्रमस्स्यादि त्यापादनार्थमभिनेत्य तर दोष उक्तः, इदानीन्तु अप रोक्षेपि परोक्षमाशास्तिचेत् शुस्तित्वेनापरोक्षेपि रजतत्वेन परी क्षस्यादित्यापादनार्थमभिमेत्य तन दोषमाह ( तथेति ) अयोग्यताज्ञान प्रतिबन्धमन्नेतिभाव. । यद्वा - अप्रामाण्यशबादशाविवक्षिता । ( उदे स्पेवेति) तनानुभयर मानमिति भाव. 1 (विशेषतइति) प्रत्य क्षपोग्यार्थ विशेषनोदृष्ट, तदयोग्यार्थ सामान्यतोदृष्टमिति विभागा ·शास्त्रमुक्तायनी । पतोदृष्टानुमानेषु तथाविधायगोचवाश्यपुच परोक्षप्रकाशा न स्यात् । योग्यतामा तु नन, ननु तदानों प्रयक्षततिचेन्न । यस्य कस्यचित् आर प्यायोगीश्वरादे स्तदर्शनात् । तथापिनानुमा रतथेतिचेत; तसत्रापिददश मत्वादे वाक्याणान्यू गदर्शना नायत रसाक्षात्कारसंभवः । य. पुनः स्वस्वर योग्यतयाऽनंत दर्शनाद्वा तर तसंभल इश्येत, ताह सिर गनुमानादावपि तदुपयसंमना तथा । यदाच अयंघटदी मन्यमानप्रया कमि दयघटइति ध्यात् , तदा तस्यापि प्रत्यक्षा विश्य बाविशेषात् साक्षात्कारजनकत्वमंगः । इभ्यतएवेदमपाति चे न, सनोपरोक्षावि स्वचादिति हे विशेषण पगुंज नस्य तदमिर, इ. प्यारा, तथापि ज्योतियोनादि सत्यार्थस्यापि योगिप्रतीनां प्रत्य- क्षवल्याप्योरविगीतकार तान्प्रति घनचि दविदितमाहाम्येन ताप्र. योगे तन नाशाकारसभवास्यात् । तथाच रामपि पाक्यं कस्यचित्मा- क्षात्कारकाएणमिति यि के संचिदेवाने व्यवस्थाभंगः । अस्वयमपि भिमायेणोक्तम् । (तथाविति ) भयादिवत्प्रत्यक्षार्थगोचरेवियर्थः । तदानों प्रयक्ष पराक्ष प्रकाशोव्याहतः, अमयादिननथा, ब्रह्मतु तथे व, नित्यारोझायादिति शंकते (योग्यत) शानरोग तढानामार पकानां यागिना मीधरस्य हिरण्यगर्भादेश प्रत्यक्षइत्याद ( यस्यकस्य चिदिति) तंत्रस्यपरोक्षे तस्य परोसंपादतमिति शंकते (तथापीति) (तही ) तत्र परोशज्ञानस व्याघाताभाशा साक्षात्कारसमर्थन मित्यर्थ. (यापुनरिति) यदि प्रत्यक्षे परोक्षव्याघात इत्येवाच्यते, प्र. त्यक्षातच प्रत्यक्षयोग्यत्व, व्याहतत्वेनाभिमत परोक्षज्ञानानन्तरमपरोक्ष इतिवा' विधक्षितं, तयाच दशमस्वस्थ प्रत्यक्षरोग्यत्वा दनन्तरं प्रत्यक्षदराद्रा परोक्षम्याता अपरोक्षसंभव इयत्तापर्यः । तदा प्रत्यक्ष परोक्षप्रकाशप व्यागतः, यदाच दश मत्वं प्रत्यक्षं तदा तबारसज्ञानसमर्थन मिति सरव दृष्टात इत्य वाह ( यदाचेति) ननु ·. प्रमग शनद्गणी चन्दमाग्नसहिता । किंन छिनमिति चेत् , ग, अनुमानादिग्नपि त प्रसगस्योक्तत्वात् । तपावत यमयादिनात्य पांगेपासिद्धि । ततश्चापशूटनयविरोधादि । फिंच शिवस्यापि ज्ञातायाऽज्ञाततयाना साक्षिययस्य भवदभिमतला मरे प्रमाण साक्षाफारसमय सुरगपत्र यदिच रस्तो पक्षार्थ विषयमेर पास्य तजनकमितिव्यवस्थाप्येत । तदा दशमस्त्व गमीत्या ददृष्टानासिद्वि । यद्यपि त्वमशस्यस्वतोपरोक्षता, तथापि स रयादिलिमिष्टाकोण सतोरोक्ष नाभपात् अन्या वाश्यधन णापूनमेन नाशिटयप्रकाशप्रसगात् । अतोनमानस्यत्र वाग्यजानी यस्य पचिदार साक्षात्कारहेता दर्शनस्या सिद्धे रनुपाहकतर्कामा याच साभिमास्य कस्यचिद्वारयस्य तद्धेतु कल्पन विरुद्धमेन । अतएर स्वतोपोक्षार्दगोचावलक्षणोपाधिरपिनिरस्त । यत्तु निचलमिण्याचानुपपत्त्या पारम्पर्येगा परोक्ष्य तजनक विदो यो पहिषइति । तदप्यसिद्यन्य मासिद्धिभ्यामाक्रम्यते । सन्यमे रहि ससार मुपासन प्रणिरेश्वरसकल्पविशेष निरी ( ततश्चेति ) अत्रैवणिकत्वेपि भनुमानाधिशर स्यानपायात , आनुमा निकापरोक्षज्ञानवत्वा तेषामपि ब्रह्मविद्याधिकारस्स्यादिति भाव । भादिशब्दन वणादिवयर्यम् सिक्षित । (नियति ) नच साक्षि गस्तदीयवाभावा न.प्रत्यपरोक्षव नातवाच्यम्, शास्त्रार्थ न जानामी या दिरूपेणाज्ञानारच्छेदयार्थ व्यवहारजनकस्स साक्षिणी तदीयत्यादिति भार । नच त्याउपरोक्षत्व विवक्षितम् ब्रजण स्वतोपरोक्षवेन तथा त्यानिति भाव.। (दृष्टान्तासिद्विारनि) स्वतोपरीक्षार्थमात्रविषयत्व महेत ,तादृशाविषय वान क्या मस्वरूपमादापातयतिचात्, किमप हेतु स्त्वतोपरीक्षापांश रोशजा सयर, उततर्थमात्रे, न द्वि तीय व पटतिष्ठथ इयत्र पटाशे-पराक्षतारते , नाय दशमरत्वमसी स्याटियाश्यादाहरणायोगात् । (शतएपेति) वाक्यस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वा सिद्धे रपराक्षाभंगाचरर धारणतावच्छेदक मित्यपि निरस्तमित्यर्थः । (सत्यमेवहीति ) समारस्य सत्यत्व भगवासरल्पनिवर्य वश्च सा . .

·शाखमुक्तावळी । । . सापयिष्याम । यत्तु . "तरतिशोक मागपि"दित्यादिभि निमानि वार्य र सिदामिति, एतदपि वेदनशानादिशब्दाना उपासनात्यविशेषपर्य घसानस्य प्रागेवदाशतत्वान्निरस्त । यदाह ॥ वेदन ध्यानविश्रातध्या नश्रान्त ध्रुवस्मृती। साचष्टित्वमभ्येतिदृष्धिभक्तित्व मृउतीति ।। मिथ्याभू तस्य ज्ञानमानिार्यत्व युक्तमि येतच मिथ्याभूततया भवदभिमत स्य तिमिरादिदोपस्य प्रतिभटादेश भेषजशस्त्रादिनिपत्वोदाहरणेन मागेर दत्तोसर । अस्तुच मिथ्याचे धीमाध्यत्वे युक्ति , नचानामि ग्यात्व ।। * ॥ दृश्ययायदि मिध्यात्र प्रपचस्याभिधीयते । ब्रह्मणोपि चमिथ्यान्य ततएवाभिवास्यते ॥ ब्रह्मणोयदि दृश्यत्य व्यारहारिकमु च्यते । प्रपचस्यापि दृश्यत्व तात्विक कि लयेष्यते ।। * || अपिच स मारमिध्यान्यपि किंनिवृत्तिशन्देन प्रतिभासमानामध्यार्थ प्रश्वसनमाभ प्रेय तदर्थमपरोक्षधोगोषण, उततद्विषयज्ञानमपसन, आहोस्त्रि सकारणोछेद, अथरा तथाविधज्ञानान्तरानुपाद, उततद्विप रीतविषयानगाहरूपविषयापहार, यद्वा तद्विषयसत्यताध्यरसायश चित्य, अथान्यदेव किंचिदसान्याहारिकमिति ॥ नाद्य कचिदपि मिथ्यार्थस्य प्रभसामानात, "प्रघसोहि स्वरूपस्य प्रच्युति प्रतिपाद्यते, । धयिष्याम इत्यर्थ । सत्यत्वसाधना मिथ्यात्वस्यासिद्धिः सिद्धा, सत्य स्वेवा मिथ्यात्वेया प्रमाणधला दीश्वरसकल्पनिवर्त्यत्वस्यावस्यकत्वा द न्यथा सिद्धिस्सिद्धा (तरतिशोक मित्यादि)नतु -टपासनस्यापि ज्ञानत्वात् क्य ज्ञानमावनिवावस्य निरासइतिचेत् । न, ध्यानादिभिवस्यैव परेण ज्ञानस्वागीमारात तत्रिययत्वस्यैव तदिष्टत्वा तस्यैवेद निरस्त ताभिधानन दोषाभावात । विच, उपासनादिनानिवृत्ती मुमुक्षादिस हारिणापेक्षितत्वात न ज्ञानमात्रनिवत्यत्वम् , तन्मतेतु उपासना दि सर्व ज्ञानार्थ मपेमते, ज्ञानतु बन्यनिवृत्ती न किंचि दपेक्ष्यतइति । युक्ति युक्तता । ( व्यावहारिकमिति) तथाच हेत्वसिद्धनामध्यात्व साधनमितिभाव. कि मिभ्यायोंस्ति, उतन, दितीय माह, (मावते. हीति) विद्यमानतामात्र सत्यत्व, नातिरिक्त अनिरूपणादितिभावः ।

·- [७ वा] मतपणी - चण्टमारतसहिता । सरूपस यताभाने करथ प्रच्युतिरन्यते ।। सत्यपि तस्तिस्तेन तदुग्छे दायोगात् । अन्यथा नायकज्ञानापूर्व सुषुप्ते द्रष्टरिपुरुपे श्रुक्ति रजता द्यास्पितिप्रसगात् । सविधीनसत्ताकस्यतस्यतानिवृत्तिरेनहिनिवृत्ति । आहुश्च अरोपस्यनित्तिररमा दारोपरयापिसक्षय । तस्य स्वरूप सूयस्यकानिवृत्तिरिकथ्यते ॥ नद्वितीय तस्य बाधरज्ञानाभापि वासकज्ञान नदेर सरसवाहिनिनाशहेतुना देवाशुतरविनाशिनात् । अन्यमा नुदितवाकज्ञानस्य भ्रातस्य सुपुण्याद्यभानप्रमगात् । तपाहु न भ्रातिबीयफशनात् नियमेनविनश्यति । नस्याद्रि भ्रातचित्तस्य सुषप्तो मातिसक्षयइति ॥ यद्यपि -उत्तरज्ञानमानमपि सस्का रादिपूशाननिवर्तममियते तपापि, यत्किञ्चिदपिरविरद्ध विपयात् परोक्षगानादपि पूर्वज्ञाननिवृत्त्युपपत्तो विरुद्धविषयप्रत्यक्ष जाना पणाने फट । नच तृतीय भ्रातिज्ञानकारणानु छेदे यथान पितप्रत्यक्षज्ञानानुदयात् । नागुल्यपष्टभतिमिरादिदोषेष्वनुवर्तमानेषु चद्रायसाक्षाकारसना । सभोपातिदुग्छेदेन । प्रत्यक्षानुप्रत्यर्थत दुछेदातचेत् , न, तसामप्रयनुत्तिमन्तरेणतद्देपितदासद्धे तस्यावानुवर्तमानाया तदयस्पानेपि निरोधाभावात् । स्वाभानिकप आह । (सत्यपीति) तेग - ज्ञानेनेत्यर्थ । (अन्यथेति) नचेष्टापत्तिः । सुपुत्रिशाले मुद्रादिनानुक्तिनिवृत्ती यदिजनस्पपिनिवृत्ति , तमा सानानिवर्पत्यमसनात , अनिती निरविधानाध्यासमतगा त् । हूपणा तामाह (सविदिति) भ्रान्तिज्ञानेत्यादिदोषस्य तत्वज्ञान प्रतिपयकत्वादितिनाय । (सभवेवेति) तत्वज्ञानोत्पत्यर्थहि भ्रान्ति सामाच्छापरपन, तरयासत्यामाप तायज्ञानोत्पत्ती विन्तदुच्लेटकल्प नेत्यर्थ । द्वितीय प्रत्यक्षदासत्त' मार, सत्सामनयटवर्ततेनका, द्विनायेदापमान(सामनोति साक्षात्कारसामनयभावभ्रमसामग्रचुच्छेदपि तासाक्षात्यारानुत्परित्यर्थ । आये दोषमाह (तस्वारति) तवसाक्षा सारसामग्रीसतानमसामग्रीसत्नेषि प्राथमिात्मापरीक्षवत् द्विती ·૨૨૮ शास्त्रमुतारळी। सक्षप्रतिबन्धकराया तद्ग्छेदक पनामितिचेत् । किमन साभाविकावं, किसागप्रघासत्यास्वरसपाहिल, उत्तनित्यत्मामारिकत्वम् । आद्यप्रागपि क य तदयस्थाने प्रत्यक्षोदयः अन्योन्याश्यणात् । द्वितियेपि नित्य स्वाभाविकान्यक्षस्यच फिलामप्रतिबन्धकम् । अयमत्रसमहलोक ॥ भ्रा तिफारणसानेप्रयक्षस्यासमर । मम्भननिष्पलगत्या सदुछेदस्य कल्पना । त्यानुवृत्यर्थमुछेद स्सामनवानुवर्तनात् । प्रतिबन्धनि प्रत्यर्थ मुन्देप्रथम कथ ॥ प्रत्यक्षकारणोन्मेदेतदुच्छेदस्ततापिचेत् । अन्यो न्याश्रयणतुस्पा (प्रतिबन्धोनचामनति ॥ नापिचतुर्थ , प्रागभावस्या साध्यन्चात् तदनुवर्तनस्याप्यतत म्तत्प्रतियोगिफारणोच्छेदको पादे रप्पुत्पतिसंभवादित्यर्थ (नित्येति) नित्यत्वात्मकस्वाभाविक त्वमित्य 4 । कि प्रतियन्धकनिवर्तकं नित्यज्ञानमेव, उत स्वरसवाहि । भा- ये दोपमाह (अन्योन्यति) (द्वितीये दोपमाद (नित्यति ) नित्य प्रतिवन्धकस्पाभावात् । तनियतंकरवनस्वारतिकमात्यक्षस्य कल्प्य मित्यर्थः। ननु · भान्ते पुनरप्यनुत्पादार्थ तरसामरपुरछेदकत्वम् प्राय मिकाप्रत्यक्षस्य कल्पनीयमितिचेत् , न, सामग्रया मिथ्यात्वे तस्या अपि- स्वरूपतत्सत्वाभावन अच्युत्यसभवात्तस्पा अपि अनिवृत्तिस्तद्धान्तिका रणनिवृत्तिरित्येव वाच्यम् तत्राप्येवमित्यनवस्था, सत्यत्वे नापरोक्षज्ञाननि. यत्यत्व तवेष्टमितिभावः । स्वाभाविक प्रत्यक्ष प्रतिमन्धकतया तदु च्छेदकल्पन मिरपत्र प्रागुक्तविकल्पे प्रथमाशरसि दूषणमाह । (प्रतिवन्धेति) द्वितीयेपि पूर्वोक्तविकल्पमभिमेत्य मथमशिरसि दोष माह (प्रत्यक्षमिति) प्रत्यक्ष भ्रान्तिकारणोच्छेदे सत्येव वाच्यम् , तस्य स्यया प्रत्यक्षप्रतिबन्धकोते, तदुच्छेदस्तु यदि प्रत्यक्षेण स्यात् , तदान्योन्याश्रयइत्यर्थः । द्वितीय आह (प्रतिबन्ध इति) आरम रूपे अपरोक्षेन प्रतिवन्धक नियावादित्यर्थ । कचिनु न द्वितीयह- त्यत प्रागेवान्योन्याश्रयणादितिपाठ, सतु सुगमः, सपहोपि तदनुसार ण योग्य (तदनुवर्तनस्येति ) मागभाव परिपालनहि सत्यां सामग्रया पायपिलगायोगात प्रतियोगियारण विघटनेनैय याच्यम् , तच्च नि - ·[i] सनदाणी चग्टमागमरिता । टिनिक्षेपात तम्यच निरन्तात् ॥ न पचमपष्टी पगेक्षा दपि तसिदे, प्रत्यक्षमाप हि हिचद्रादिज्ञानमनुवर्तमान ५ रोक्षण चकवानुमानादिना याच्यते, तापतेव चढद्वित्वाध्ययमा यपिय जायते । अन्यथा देहामभ्रमातामनुमानेनागमेन या देहातिरित्तामविस्वम्भी नम्यात् । परोक्षराधे भ्रमोनुवर्तत इति चेत् , न तुल्यमतादियुक्त नात ॥ सजातेयपरोक्षेपि बाधेकारणस भवात् । अगुळ्याहात्ति रपएम्भनरेनुमि ॥ नापि सप्तम , वस्या मान्यवहारिकत्रने तदर्थोपायोपदेशायोगात , अन्वयव्यतिरे फागोयना पक्षपातपिरहाच । एष सामायेना परोक्षमा नानपेक्षाया युत स्तपारणविशेषचि तेत्यनुल्धानमेर न्यप्रत्यक्षवादस्येन्यमिप्रेन्य भाष्यकारेरिह न सरभ कृत "सया सामप्रया ज्ञानानुपश्यनुपपत्ते " रित्यादिना । 'दष्टय "इत्याददर्शनसमानाका विविपरन्योक्तश्चद मपि पिनममस्त । समन्वयाधिकरण पूर्वपक्षेतु परोयर दुपयिष्यति “ नच शब्द प्रत्यक्ष ज्ञान जनयताति वा युक्त, तस्यानिद्रियन्या"दित्यादिना । अस्तुरा रचिदापरोक्ष्यपरि शेष । नयापि - प्रत्यम् पराइमुग्वत्वादि टक्षणविरुद्धच्याप्तद्रिय परित्यागे तुल्य पायतया वारपस्यापि परित्यागप्रसग - रस्तमित्यर्थ । भमाननुवृतिरे सत्यताध्ययसायधिल्य तच्च परी क्षज्ञानान्तति शयते (पपेक्षेति) ( उक्तत्वादिति ) मत्यक्षसिद्धेपि शुक्केस्वत्ये विमलभव वाक्या द्रजतधी रुदेश्यैये स्पुक्तरवादित्यर्थ (अपरोक्षपाति) भ्रान्तिरपीत्यन्यय । ( एवदिति अपरोक्षज्ञानद्वारा " तदर्थस्य प्राणायुपायस्यापदेशायोगात् । प्रत्यक्षपरिशेषमभ्युपगम्य या क्यपरिलोप दूषयति (भस्तु वेति) (प्रत्यांगति) भादिशन्दन मन स्थागहेतु स्सोहमित्यस्मित : स्वातन्त्रय, मनुमानपरित्यागहेतुराप रोश्यविद्वेपि यश्चगृह्यते, प्रत्यपरायपत्यादिरक्षणेन साध्यविरुद्धन व्याप्तयेत्यर्थ (नुल्येति । धास्यस्या प्यापरीक्ष्य विद्वेषशीटरवादि ·[७-या]] शतपणी - चण्डमारतमहिता । श्यता । अनलाटम्बन वेतु कथन्न बलवत्तरम् ॥ यत्पुन.अपरोक्षज्ञानरय मो क्षहेतु श्रतिसिमिति । तामात्राभ्युपगमपि न नः काचित् क्षति । यत्तु शन्दादेव शब्दस्यापरोक्षधाहेतुत्व दर्शितम् । कि हास्यं, अन्यपरत्वस्य आकुमारंप्रसिद्ध., साक्षात्कारहेतोर्मनस स्म- हायतया दृढव्यवसायहेतुतामात्रेणा तटुपपत्ते । यधाचनमा हर्णचक्षुष्ट्वाटेरपि स्नीकर्तव्यत्वात् । "श्रुतिस्मृतीनु विप्राणा नयने द्वे" इतिहि श्रूयते । " वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था " इत्यादिपु परोक्ष व्यमायमानमेवाच्यते । यत्तु विज्ञानमिति विशेषणेन विशेषविषयवसि. स्या निश्चयहेतवे मिपि सुशब्देनविशेषणा दपरोक्षनिश्चयहेतुत्व सिमिति। तदप्ययन्तपरिहास्य, अकम्पनीय व्यवसायनिरक्षया सुशब्दप्र योगात् । य पुन तवसम्यादिवाक्यजन्यज्ञानत्वादिति प्रयोग ,सतजन्यश्राप णज्ञानेनकान्तिक । अतिप्रसगश्च - वाक्यान्तरेष्यप्येव प्रयोक्त श क्यत्वात् । परिहारायच समन्यात् । विषयजन्येषुच व्याप्तेरसकोचात् ॥ नवावजन्यताहेतुः प्रयक्षयेत्तु कि पुन । अर्थजन्यत्वमेवस्यात् पन्धः परिभवतिचेन्न, समातेप्यपरोक्षेपीत्यादिना अपरोक्षबाधेपि ध मायवृतः मागेवदर्शितत्वात् । ( कवन्धिति ) दैतविएयाया दविरोधा दलायलचिन्तैव का ऽतिभाषः । निश्चितपदेन निश्चयहेतुरवे सिद्धपि सुविशपणं - विशेपविषयत्यार्थस्या दित्यवाह (विज्ञानमिति विशेषणे न विशेषविषयत्वसिद्वयेति) । (सजन्येति ) श्रवण - श्रोतव्यइति विहित विक्षितम्, ततो जात- श्रावण, प्राधमिक परोक्षज्ञाने व्यभि चारडत्यर्थः । अग्निहोत्रादिवास्ये प्रयोगों प्रयोजकहत्यबाद (परिहार स्पचेति) मिस्यायनिवृत्त्या अपरोक्षज्ञानकल्पनस्य निरासादिति भा यः। योगजधमाधजन्य जन्यत्यावच्छिन्नसाक्षात्कारित्वव्यापर्क विषय जन्नत्यमुपाधिश्वेत्याह (विषयेति ) (नवास्येति ) प्रत्यक्षत्वेतु न या क्यनत्यत्त', हेतु · प्रयोजकः, किन्तु अर्थगन्य वमेव हेतम्स्यात् ततश्चा ·-- १४२ शास्त्र मुक्तावळी । तत स्सोपाधिकस्त्वयं ॥ वाक्यविषयप्रत्यक्षेपिवाक्यस्यैवार्थत्वा दर्थजन्य बोपाधे; साध्यव्यापकत्वाविगेवः । यश्च- स्वप्रकाशार्थोपदेशरूपत्वात् स्वतः प्रत्यक्षार्थविषयत्राद्वेति, सोपि पूर्ववदेवानकान्तः । दृष्टान्तस्यच साध्यविकलावं दर्शितमेवेति ॥ प्रतिप्रयोगश्च । विगीतंबाक्यं नस्वार्थविषयप्रत्यक्षज्ञानजनक-वाक्यत्यात - यं सोपाधिकइत्यर्थः । किं याव तत्वमस्यादिवाक्यव्यक्तयः ५. क्षः, उतश्रवणाद्यनन्तरभाविव्यक्तिमात्र? आये मननात्प्राथमिकन्य क्ताशतोबाध मभिप्रेत्य द्वितीय तव व्यभिचारमाह (सोपीति)(दृष्टान्त रुपति)म्धप्रकाशत्वस्य दशमत्वस्यचा स्वप्रकाशत्वात, स्वत प्रत्यक्षरवा- भावाञ्चेतिभावः । ( विगीतामति ) ननु साध्येस्वशब्दस्य जन्यपरत्वे तत्त्वमसिवाक्या विषय प्रत्यक्षस्यामसिद्धेः तजनकस्यामसिद्धयातद्भेदसाधनमनुप. पत्रं, जनकपरत्वे कस्यापिवाक्यस्यस्वार्थगोचरमत्यक्षजनकत्वाभावात् प्रतियोग्यप्रसिद्धया तद्भदसाधनमनुपपन्नं, स्वार्थी देनस्वजन्यज्ञानवि- पयत्वं विवक्षि वा इन्द्रियेप्रतियोगिमसिद्धयुपपादानेबाधा, स्वस्यैवस्वजन्य- श्रावणज्ञानविषयतयास्वार्थत्वात् विषयतपास्वगोचरज्ञानजनकत्याच । स्वार्थगन्देन भिन्नत्वमा विवक्षित्वा स्वभिन्नाविषयप्रत्यक्षजनक नभवतात्युक्तो बाघोदृष्टान्तासिद्भिश्च, स्वजन्यश्रावणज्ञानस्य तकारवा दिविषयत्वात । नन्वस्तु स्वशब्दोभिन्नपरएव, नच-तत्त्वमसिवाक्या: प्रत्यक्षाप्रसिद्धि घटादिगोचरप्रत्यक्षस्यैव प्रमेयत्वसामान्पलक्षण स्यासक्तिजन्यस्य तत्त्वसिवाक्यार्य गोचरत्वादितिचेन्न । बाधादेवतत्व. मसिवाक्यगोचरसामान्यलक्षण प्रत्यासक्तिजन्यज्ञानस्यापि तत्वमसिवा- क्यार्थगोचरतया वाक्यस्य तर जनकत्वात् । नच सामान्यमत्यास. सिजन्यज्ञानेसन्निहितविषयप्रतियोगिफलौकिकमायासते जनकल्याभा- या वतस्य प्रत्यासत्तिद्धारकं जनकरयमितियाच्यं । सनिकृष्टविषयां. से लौकिकमत्यातक्तविद्यमानतया ताजनकत्वम्या वजनीयस्यात् । नहमतिपदा सामग्रीकायंत्रजनयमीचितवस्तुंगा, यम्पचित् 1 - ·, शतदपणी चण्डमारुतमहिता। भतिवन्धकरवकल्पनेच न किश्चिममाणमान्ति । अस्तुताई ज. नकपरमेव , नच - प्रतियोग्यप्रसिद्धचासादयामसिद्धिः, शब्दोवतंतइति वास्येस्वार्थविषयप्रत्यक्षजनकत्यस्य प्रसिद्धत्वादितिचेत् , न, तत्रैव. व्यभिचारात । अस्तुतर्हिस्वजन्यज्ञानविषयप्रत्यक्षजनकत्वाभावस्सा- दयः, इन्द्रियेच प्रतियोगिमसिद्धिः, नचबाधा, विषयतातिरिक्तर- पेण स्वजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात , वाश्यप्रत्यक्षस्य विषयतारूपेण- वतजन्यत्वात् स्वकरणकरवया स्वजन्यायमिहविवक्षितमितिचेन्न। शब्दोवतंतइत्यत्र व्यभिचारात अस्तुतहि स्वभिन्न विषयमत्यक्ष- जनकत्वाभावः नव तकारत्वादि प्रत्यक्षजनकत्वात याध. गोचर प्रत्यक्षाविषयत्वस्य स्वभिन्न विशेषणत्वात् यद्यप्येवं ने न्द्रिये प्रतियोगिप्रसिद्धिः तथापि शब्दस्पर्शादिप्रत्यक्षजनकेशरी- रेप्रसिद्धिरितिचन्न । सर्वस्यापि शरीरादिविषययोगिप्रत्यक्षादिविषयत्वना प्रसिद्धेरिति । उच्यते - साध्यम्चपदभिन्नपरमम्तु, सायप्रसिद्भिश्च, सामान्यन त्यासत्या सर्वविषय प्रत्यक्षजनकेन्द्रिये । नचोक्तयाधः, स्वार्थवि पपरवावच्छदेन प्रत्यक्षजनकभेदस्य साद्धयत्वात् , इन्द्रियस्य प्रत्यास- तिभूतसामान्याश्रयसविषयावच्छेदेन प्रायक्ष मनकत्वात्, विषयस्य च स्वविपपतावच्छेदेनेच विपपतयाजनकत्वात् । न च - शब्दोवर्ततइत्यत्र व्यभिचारः, स्यागोचरवृत्तिकवास्यत्वम्य हेतुरयात्, शब्दावर्ततइत्यस्य स्वगोचरवृत्तित्वात । अस्तुवास्थपद जनकपर, नचोक्तव्यभिचार, पूर्वच देवहेतुविशेषणात् । अस्तुधाविपपतानवच्छिन्न स्ववृत्तिकारणतानिका तजन्पताश्रपज्ञानविषयप्रत्यक्षजनकरवाभावस्साद्धयः-प्राग्वदेवहेतुविशेष- णाचन पूर्वाक्तव्यभिचार । अस्तुवास्वकरणकत्यस्वजन्यत्व, नच पूर्वोक्त व्याचार ,ज्ञानमत्यक्षपदव्यत्यासेन स्वकरणक प्रत्यक्षविषयकज्ञानजनक दस्य साध्यत्वात् । अस्तुवा स्वगोचरमत्यक्षाविषय म्वभिन्न विषयप्रत्यक्ष जनयत्वाभावः, शरीरादीच प्रतियोगिमसिरुक्ता , नच - सर्वस्य शरी रादिविषययोगिमत्यक्षादिविषयत्वात् साव्याप्रसिद्धि , योगजधमांद्य जन्यत्वेन स्वगोचरप्रत्यक्षविशेषणात् । अवच साध्येवाक्याचादित्येव हेनुरिति । प्रत्यक्षकरण नभयतीतिवा, विषयतातिरिक्तरूपेण प्रत्यक्ष ·. १४४ शास्त्रमुक्तारळी । ज्योतिष्टोमादिवाक्यग्रत् । तथा विगीताधी नस्त्रविषये प्रत्यक्षा वाक्यजन्य सति वाक्येतरपियवात स्वर्गयागादिसबन्ध बुद्धिपत् । नचानश्रुतितिक द्वतयाकासात्ययापदेश , श्रुतेरन्यपरत्वस्थापनात्। नच दशमस्वमसीत्यादि वास्येन तजन्यज्ञानेनवा नैकान्तिमता , तत्र साक्षात्कारप्रसगस्यापि निपिद्धत्यात । नच पुरेर हेतुभिस्सप्रतिसावनता, उपरभानुरो धेना मतिप्रसजाव्यतिमूलतया प्रबलत्यात , सम वेपि प्रकरणम मन्वा सदनदशायामन्योन्यप्रतिरोधस्येष्टायेन तत्प्रसगानुपपत्तेश्च । न च निपक्षे बाधकनिरहादप्रयोजकता , अविशेषाद , शब्दान्तराणामपि प्रत्यक्षज्ञानजनकत्वस्य बाधकस्यच सत्वात् । नचाप्रयक्षार्थविष्यतयातेपा तदनुत्पादकन्वमिति वान्य । तथाप्ययघट दशमाय मित्यादिवाश्याना नक न भवतीतिया, प्रत्यक्षजनक्तावच्छेदक विषयतातिरिक्तयावत स्व त्तिधर्मसमिति वा सायम् । अत्र चरमसाध्यविषयतातिरिक्तपद याव्यभिचारवारणाय । एयर स्वतोपरोक्षार्थविषयत्वादे रजपच्छेद कावसिद्धचेटसिद्धि एतेषुरिष्यपि साध्येषु वाक्यस्वादित्येव हेतुरिति । (विगीतेति) तत्त्वमस्पादिवाक्यजन्यावदगोचराधी. पक्ष । स्वप्रकाशतया स्वाशे प्रत्यक्षवादयाधधारणायसायेरवविपयइत्युक्तम् । वाक्येतिघटन त्यक्ष व्यभिचारवारणाय विशेषण वाक्यमत्यक्षवारणाय विशेप्यो वाक्येत- तेवघाश्यजन्यत्वे साशिवास्पाविषय- त्वपर्यवस्पति ( भगतिमतजलि ) अग्निहोनादिवाक्येचल्य परोक्षधी जनकत्वस्य तनयायेन सभवाद्ययातत्वमस्यादिवास्यजन्यज्ञानत्वेनापरीक्ष धीजयसाधने तिमसग नतथास्मदुकाव्याताविति बलवत्यमि- ति भाव । ( समवपीति)स्थापनानुमानयहि प्रतिरोधो दोप प्रत्यनु मानस्य तु स्थापनामनिरन्धकपलयान प्रतिरोधी दोष इत्यर्ध । वस्तु तोरस्पेय विपक्ष याधयमित्याद ( नलि ) ( अविशेषारिति) ज्योतिष्टोमादिवाश्य व्यावृत्ता वान्तरोपाधे रमाया दियर्यः ।। प्रत्यक्षार्थविषयत्र तत्त्वमस्याहिवाश्य निप , ज्योशिशेमादिनार वाक्यतरमानपर ।

·[७] शतपणी चण्डमारामहेता | उनमगात् । नचेहभपता शब्दस्य साक्षाराम्हेतु मियत । इ प्यावा ] तथापि ज्योति सोमादिनाक्याना तगमगाटार ! तामि मनम्सहकाश देना प्रयक्षज्ञान जायतदते सामग्य मुगायनात, तारता तेषा प्रयक्षाविषय त्रस्यापिसिद्धे रतातरविशेपा निर्मा रणादिति । अस्तु रिपक्षेरा काभार । सनुपूर्वपामपि समानदति। समापि प्रतिरोधात्रसिद्ध । नवन्ति धोका विपक्षेत्रावर आमविज्ञा नस्य मोक्षमारन र श्रुप च पानुपपनि, तपाहि त्युपपत्तिभ्यागस्या र्यज्ञानादेवनियाभूगनमा निवृत्तितिम्यिो प्रयक्षस्यभ्रमय परोक्षका यसायागन प्रयक्षपरिशेपे हाणिच सकटक गागोचरे अनुमानाति च साक्षा कारोश के दिवास्यादप्यपराक्षजान नस्यात् , अपवर्गोनि नम्यागि। इदमपि दण्डयात नृदितदार रन र्तन भस्वा परिपाटिकाया आरमर नि सवार। य पुनरमायुह -अपरोक्षक तपास्वादिया कायत नाति अपक्षनिहायलाभावाप्रतियोगि वात नानादिनि । नातान द्वात्ययापन यतद्विषयागस क्षापारेण मिलन नता, प्रानरेतानाट्यार्थितनिको नयस्योदयस्यच तुमसत्वान । अर तदभावानातिनसगइ नगाह ( नचैति ) ननु क्य ज्योतिष्टोमादिया वो तसा अपरोक्षार्थ विषयत्वरूप प्रयोजयस्य तत्राभावा दिय बाह ( तनापोनि ) अपरोज्ञार्य विषय पहि अपरोक्षज्ञानविषय ई वि १२ । तयाचा परोक्षाने नागद्यमाने परीक्षार्थविषय वमी सहना पादितभवतीति नावातरविशपइत्यथ । पृपया - त्वदनुमानानाम् । इह तुगमुक्ताथापतिरेव पिराधिक मुक्तमु था पनिगक्रोति । नयि यादिनाघा गायशान मिति) काश्याय ब्रह्म समानादित्वर्थ नतु या स्वजन्य विज्ञान विपक्षितम उत्तर प्रमाणिवत्यादिना करणार होगा । प्रत्यक्षम्म विषयज पावनुपपादपति (शमशेति ) (भ धति) तत्त्मत्यादिचाफ्यम्या पराशज्ञाजिनावर पादपनि ध्य ३वर यागिय शितया मान्यणाय च स य (तमन्यात १९ ·शास्त्रमत्तापळी । गुनम्तत्वमस्या दवावगानन्यतयविषयज्ञानवृत्तति साध्यविशेष्यत तथापि যাকানসামঙনায়নিক হিহি यायावरुपमाझा कारेणसिद्धमाननतेर, महिप्रत्यभिज्ञागा विशेषणतया अधीनसे य तथा नास्यचपिपतकोनि ! अथतदर्थकपियकावानवृत्ताति विशेषयसि । तपापि जगत विश्यमेण तोरनेकानिकला । नसगरियररक्षेसवपि वर्तते, नगुनस्सगयरवविपर्ययत्व भाभग्न्यादित जुत्तचिदपरेशानिाती, तत्समस्यादि शक्यज येकाने नर्तते । तत्समरयादिवाक्य यतिरीक्तनयोपिनवसाक्षात्कारोस्तातिचेत , हनताहगाम्यकपरिशेवप्रयासविस्मृतपानसि । तयासति व यजयमा मा भारफल्पना यर्थ्यच, तत एव सत्कार्यसिद्धे । यनु-परोक्ष तय मस्यादिवाक्यज यान त्ताात मत्यनमाने मिनसायनत्यमुक्त । तत्र यदितल गम्यादि वाक्याज यज्ञानाभि यापीति प्रयुनीत, तदाकिया । श्रूतिपिरोधात कालात्ययापदेगमेव मम इति चेत, हन्ताद्यापिलयाश्रुति रतपस्विनी पूटसाक्षिणी कप्यते । सातु यमायादिनी न किश्चित्वदभिमत व। यतु अपरोइन व्योतिष्टोमादित्यजन्य ज्ञानवृत्ताति वाग्यज.पोत) (अथेति) तत्वमस्यादिवास्यजन्यतदर्थमारविषयहानदी त्यर्थ । निजातात्वमसिवायजन्यगादानुभयसम्भार सहर गनीमत्येतागितिप्रत्यक्षेप्तावेन सिद्धसाधनवारणार्थ, पूरग्यसिद्धय धंच,नयमलियस्यजन्येति विोपण। (तथापीति) ब्रटेतरविपयाचे सा याभारस्य निश्चित मा द्वतास्तविग्यायात सविधानकान्यमिय । नच अनुपम्तिमानले सोल्मस्माति मत्यो व्यतिरेव निधयानस निशबानेशाधाति धान्यम् । पामतेमासोप्रमाणत्वात् तन्मतेवायो- स्तत्वात् । पद्धा तत्त्वमशादियामयजन्यज्ञामान्यज्ञानव वा विवक्षितं । (तत्वमायाविाक्येति ) पाशतिरिस्तजन्यस्यापि मनसाक्षाचारस्य सयात् , महोतरपिपय वस्पच तमाभावागायभानदेय न व्यभिचा रापर्य । (अद्यापन) तंगत्यपर्यम्योरतापी यध । , ·आगमग [७ या) शरापणी - चग्डमान्ननहिना । प्रतियनुमाने विपक्षे या कामावरम्यमुक, तदनापि मगानमेन । अर्थापत्ते क पसामियादिनिम्न वात् । परीक्षादपि ज्ञानान् प्र. व्योपमदादे प्रागेर समर्थित पात । प्रयशापेक्षायामपि तत्त्वमस्या- दिवाश्य यतितिजन्येनापि प्रयोग वा रोपपता बन्यामिरे । अतिच योगिप्रया गीतहकात करणतन्य मनिगम्यमास्तिकाना ॥ यतोहि प्रमाणे समस्या प्रकाशन यद सं नम धीमा | रास धर्म वीर्षण यथावत्सप्रपशनी " ति ॥ यत्तु भाग्य दर्शनगमानामा वनयो । तन्मोक्षमाग्नताया अपानामृत गे । नपुन धवीर्यफटभुत योगि क्ष निमियो सम्यार श्रावात् । वदभिमतम्यतु श्रुन र प्रतिक्षिामिनि तस्यैवागा व । यद्यपि योगिा यक्ष पदमा निगम-मत, तथापि त्दाना या पश्रिमसिद्वेन्यशामिदेचोपन्यासो नानुपएन । पलरकल्प ॥ " ( अपतेही ) 'दर्शवलिभगरा सन कुमार इत्या वापर सकारगप पिशितयार , चामुपज्ञान मुख्यमहोतनामुख्य पान स्लामप्रमाणदत्यनुराका पमशानएर दर्शवदासविशेषशि टावगाहनपगुपयोगारभृतिः 1 इहतुकरवान्तराम-भवात योगस्य च प्रयकरण यहोरमा मनस्तरकारि वनोपप स्कारानल्यत्वेग मुतियाभारात् पश्यतेश्च दर्शनाचिनरसाहाया विनयेन मामामुसेन लक्षगचित्याच सापायती पनाम त्यशवसिद्धिरित्यर्थ. । (माक्षसावनति) 'स्थतिलम्भेस-नधीनाम् ।. प्रमोक्ष' इति श्रुयनुसारातयोस्तमितिभार । तस्मिन्टेपरापर' इत्यपि श्रयत इतिचेन - प्रत्यक्षपरत्व रक्षणारावान्यत्वेग स्मृति राम इत्य गवर्तित साधनावरबारम्यानुरोधन गर्दर्शनसमानामारपर- त्यापित्यार । ननु रयमा योगिनत्यक्षस्य चरनियत सदाभावार वय तमाशा.सद्वितियताह (यापीते) तसंतुमिप्याभूत यस्या- परीसराननियात् , योगप्रत्यक्षमादायापारिद्धिम्पादेयं यः .

·शास्त्रगाकारली। विरोधेनु युक्त क्लूमपरिग्रह " इति न्यायात् । यटिच - यकिंचि द्विपदो बाधकमियभिमानमात्रेण परिगृहानमिनोषि । तदा - प्यो तिहोमादिवाक्येषि भाग कोपि तथा तदभिमाया अनु मिनुयादेश । ए सिद्धसाधनाया नैकान्तिकाया तिप्रसजकाना भास सामानयोगक्षेमत्वान्यथासिद्धत्वादि दोपटूषितवा दनुमानविगेपो प्रेक्षक्षणम् নিদ্বারা मिसावयिपित्त्य সাগৰৱা नमिति मन्तर्गता सूचयति । अतएवास्मिन्नर्ये महाविद्यादिप्रयोगा न्तरमनोरथोपि भन्न शब्दस्य प्रयक्षात प्रसगे खतो परोक्षब्रह्मात्मविषयशब्दान्यावेतनि अपरोक्षप्रमिति कारणन प्रयक्षान्तावप्रयोजामियुक्त . तत तत्वमरयारपरोक्षमीजनको वक्तव्यम् तत्तु नाद्यापि सिध्यतीति त प्रसगो दुर्शर । तरे व वाक्यजन्यसाद कारसिद्धे परिशेण ता-यपरीक्षनाने शाम तिबदसामग्रीसमुद्भवेन बाधटति स्थिती भरणादिविनिरर्थक्य प्राण मुस्थिनमेन । नतच श्रुतवेदान्ताना सरारानुवृत्तिदर्शनपिरोयो दुर्वा । बापितानुत्तिरतु नापिता जीवन्मुक्तिंचविस्तरेण दृपयिन्याम । । यत्तु ·देशापा । तज्जन्याया सत्ता [v] मागणी चग्टमारामहि । १४२ संवेदास्यादिति चेत् , न, प्रमादचतन्यतादात्म्यस्य सर्वदा असावात । मत- पप देवदरस्यापरोक्षताम्शाया सवेम्यापि घटादिरपराक्षम्स्यानिति तिर स्तम् । तदन्छिनचंतपस्य अन्य प्रतिभिनत्वात् । अतण्य घटारोक्षय रसगुरुत्वादिर मप्यपरोक्ष स्यादिति निरस्त चक्षर्जन्यवृत्तेरसायवरिधनचतन्यानभियजरत्व त र वृत्ते स्तदपरोक्षता उपनयात् । सुपाधवच्छिन्नंचतत्य च वृत्तिविनवाभि यस्त, तरानातसाक्ष्यभ्यासात | ताद - धमाधिषम प्पपरोक्ष रयादितिचेत् । न तन्याभूततया प्रत्यक्ष वात् म्वरूपति रापस्य परमतदा तनायवेक्षितल्यात् । यया र युक्तसमवाय सारपि धमादेरपरोक्षज्ञानजनाव, प मस्मन्मते तस्यापरोक्षता निर्भिय जरत्वात् । तस्मानइदत यदायदभिन्नचैतन्याभिन्न तम्या परोक्ष तानाम्पात् भवयपरोक्ष । ज्ञानापराक्षय तु चैतन्यस्व स्व रूपेणैर, यो स्वपरीक्षार्थ पियाय । नच अपराक्षाय विषयत्वमेर ज्ञानस्यापराक्षव चैतन्य वृत्ति साधारणमिति वान्यम् चैतन्यस्त्र सुखसाक्षा बारभार पसगात् । अतवा नुमित्यादि परोक्ष ल गादिजय वृत्त्यभि परत चैतन्यम्नभिनयात् । नच योगिप्रत्यक्ष स्थानत्यायनमग । त पापुद्धतविद्यमानार्थे व्यवहितेपि चक्षुरा दिसमयाग समन विषय चैतन्याभिव्यक्तस्तस्यात् । अविद्यमान नु भृते नतम्ज्ञान प्रत्या । जितु योगाराधितपरमश्वरोपदशजन्य परोक्षम् । अता यागिना व्यवहिताथज्ञान ध्यानादि मर्थवन वति धिमावर्शपजन्य नाभासोचा । नन्वय - अपरीक्षाधविषयानुमिरो रप्यपरोक्षत्य स्यादितिचेत् , सय ज्ञानयत्तस्पाअप्य पगशविएपिण्या अपरीक्षावात । अतण्य परताशेऽनमितिस्साक्षात्करोमीत्यनुभूयते नन्वेय-अहाराद्यतिरिक्तात्मानुमिति रप्यपरोक्षास्यादिति चेत्, प्यपरोक्षार्थविषयत्वमापाद्यते , तस्यार्थ मानुमिति विषयस्य सा क्षारोमी स्यनुभवविपपरच तदस्यैव चतन्य साक्षारोमीत्यनुभवा त् । नचैव - अनुमितेरपि साक्षात्कारतया शुभवप्रसग । अपरीक्षार्थ विपयरज्ञानावस्या प्यनुभूयमानत्वात् घटादिविषपेन्द्रियजन्यज्ञानपी तोतिरिक्तसाशासारताननुभवात् । नचैवमतुमि याप्यविधा निवृनिन - यद्य ·शास्त्रमुक्तावळी । संगः। देहातिरिक्तात्मानुमिति गोचरसाक्षिविषयाज्ञानाभावात पूर्णन. हाविषयाज्ञानस्य भिन्नविषयानुमित्या निवृत्त्यसम्भवात् । शुद्ध सत्य ज्ञानानन्दात्मके ब्रह्माणि नियमेन पक्षसाध्यादि वैशिष्ट्य विषयानुनि ति संभवत्येव । तत्वमस्यादिवाक्य सन्निधावेव " तस्य तावदेव चि र पावनवि मोश्य " इति श्रवणेन 'वेदान्तविज्ञान सुनिश्चितार्था' इति । बचनच श्रुतिजन्यज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वावगमात् । नचैवं - आमा ठामतेरपि प्रत्यक्षममात्येन व्यवहारमतङ्गः प्रत्यक्षव्यवहारस्थोदि यजन्यमानगोचरस्यात् । नच चक्षुरादाविधापरीक्षप्रमाणव्यवहाराानिः । अत्मानुमान ह्यन्यनस्ति झापरोक्षताविशिष्टार्थविपयतया देवादपरोक्षं नाव स्वाक्षताया निमितं । चक्षुरादिकत्वर्था परोक्षतायां गयोजकामियने नैव विशेषणतन्मात्रगौवरोरोक्ष व्यवहारः । तस्मात तत्त्वमस्थ.दि वाक्यजन्मज्ञानं न परोक्षं अपरोक्षार्थविषयावात् चाक्षुपज्ञानवत् । तत्त्वमास वाक्यान विषयज्ञानमारोशं-अविद्यानिवत्तंकाचार सप्रतिपयत । नदि यमय बनुमकिः वदभिमताजन्यप्रायक्षे तुसादि मायक्षे दशावमाति ज्ञानेच सायाध्यपकत्वात् । नच जन्यज्ञानस्य पराशरवाभाव इन्द्रियजन्य मुरधिः, जन्यज्ञानापरोक्षये लिंगजन्यस्त्वत्तस्याप्यभयोजकत्वात, अपरोक्षा र्थविषयहीदत्तावपरोक्षताप येन तस्यापरोक्षवाभावव्याश्च । अत एवनशदाजन्यत्यमुपाधिः । খাবনামযা বান্নান भावे अविद्यानित्यभावादनिर्णोक्ष-रसंगारक्षेति। भरोसे असिवायल्लोकं ज्ञानार्थको परीक्षत्व पहा र, तापत मपरोक्षर तद्विपयस्य नियन्धन एवज्ञानतळ्य वहार इत्युच्यने, तदादेवदरोन साशास्क्रियमाण परविषयक शार यादनत्य गाते तदुभ ग्वैदिन शनाने आरोक्ष-पा हार प्रसं.. स्वाश्रय प्रत्यपरोक्षार्थ विषयाच नियन्धना मानेडाप क्षाचव्यवहार इतिवत , स्वामय प्रतीस्पर विवक्षित स्पायति संपचिव कि स्थापयाभिन्नत्य,अन्यदार नाया, लीशियानां ममावाद प्रतीतावति, ज्ञान अपरोक्षव्यवहारास् ! नद्वितीय, अनिर्वचनात स्वाय संकायराक्षभिगवतदिति चन्न , मदीपावनभासमानस्य गुत्यधिमा परोक्ष चरायम्प पिता ड्रेदम्वर प्रतीतः । तस्मात् म्याश्रयशंकर - .

·राणी चटारतमहेता। परास्नीति विषय उमेर तदितिवारपम् । तथाच मानगतमापरीक्ष्य धनुननिरन्धन पाच्य । पच जानारोपपदेतद्विपयायमात्र मनायांप रोदय । अथारोदय तु उगारणाया परीक्ष्य निवाच्यमितिगारद । यदुरा पगाय पानगत जायादिरुप यस्तुमाश्यमि यर्थ मुरामेय शालिदाच्य मिति । तत-अपि निवस्तुमास्यत्वात् । नदि ब्रामणि सविस्यतिरिक्तमपराशाय चिढस्तु शस्य, यसररमिर तनादार या दयप्रतीयत । सरित्या नापरी परत पंटो मसविदिति भेदमतीता वपि घटापरात इति जयकारात् । यदिच व्यपदारयात विशिष्यानि रुतमपि रचि दाक्रियते, तहिं जानण्य तदिप्यता ॥ ननु यदिपाय शहानविष्यवाद्विपये प्रत्यायव्यवहार तदासामा य नाविषयत्वात् परमाणुरपगादति व्यवहारापत्ति शब्देन वाशीस्थपदार्थ जात वाशीस्थपाजामामी यनुभयत वाशीग्ध पदार्थोऽपरोक्ष इत्यनु भवासग , धिम्य गागाग्ल्यानुभग्मभवत गाय मपराशमियनुभ घापात तथा दण्श्ययमातीरियनुभवदेवदत्तेदण्टोममदानीमपराक्षपति-प पक्षारप्रसगदति चत नताव परगाणा वापराक्ष्यव्याहारापत्ति । रक्रिय सामानस्य सनिहितव्यन्यतिरिक्त परमावादि विपयाचापरिज्ञान त् तत्परिपातपातु घिदुषा भव यव व्यवहार 1 नापि काशीरथ पाया राक्षइतिया गाग्चमपरोक्षमितियानुभव प्रसग । ज्ञानम्य म्य तदनुव्यवसायाभाया हास्य तमाम यासक्ति वात भयाग्रतिपदेपि तदा प्रत्यय यजयम्य तदश भ यार तिज य व । अतपय दण्ड पि न प्रत्यक्ष वव्ययहार विच त यापि प्रत्याज्ञानपिपय यम्य स वाइण्ड चाशुपाज नामि प्रत्यशेण जनापात्यनभरस्त्यात् । यदिचेष्टापत्तिम्तदास्मारमपितुल्य । देव दण्ड नेति व्यवहारोपि तदश प्रत्यासस्तिजन्य घरय जाम्याज्ञानात् दवात्तय स्वत ब्रमत्याविषयवाभावाडा दयद ज विहाय दण्डस्याम यक्षवाा चाशुपाय यदि शुजयानविषय | स्पत तदा दण्डपि तस याद्दप्डो ममे दा- ना चाप ति यवहारापत्तश्चाशुपत्व मप्यपरोक्षवत् ज्ञानानिय धनमया यप्रकाशया स्यानानात मत्या - ·थाच साघमुक्तापळो । र्थगत स्वीकार्य स्यात् 1 किच - वन्हिमनुमिनोनीतिवर पर्वतमनु मिनामी त्यव्यवहारात अनुमेयत्वमप्यनुमिति विषयत्या दन्यास्यात् । तस्मात् ज्ञानगवमेवाउपरोक्ष्य , " यतलाशादिति " श्रुतिस्तु स्वम काशतादिपरवनाघुपपन्ना, साक्षादिति - घटादाविव ज्ञानान्तराधीन साक्षात्वस्य निषेधसभवात् । किच • यदि सत्तानुभवाव परोक्षत्वानु भवति तदाधेष्ठ नामगोचरस्स्यात, तदा सत्यवदपरोक्षत्वमपि मिप्रतियों गिक स्यात् । अत किंचित् प्रति कदाचिदपरोक्ष किचित् प्रति कदाचिसोन न स्यात ! यःप्युस्त- अपरोक्षार्य विषयाच वृने रपरोदा चमिति। तवापरोक्षस्वमित्यस्य अपरोक्षन्यवहारनिमित्तमित्यर्थ । मत्यक्षम्यवहारस्य इन्द्रियजन्यमारगोचरतयेति स्ववचनवि रोध । नच - नेद लौकिकन्यवहारनियन्धन, किन्तु ~ परीक्षाव्य बदायधनमिति वाध्यम् । एतन्य नैय्यायिकायरोक्ष यवहार- निबन्धा वाभावात् । नच - खत्तमयपरीक्षक यवहारनिवन्धन , स्व নিময়ৰমাৰিমাণৰঘনঘি उभयसप्रतिपन्ना परोक्षनिष्ठ सशस्मदमिमतस्य परोक्षव्यवहार निवन्धनस्य शादज्ञाने साधने नार्यान्तरपात्। तब सर्वत्रापि इदमेच व्यवदापनियन्धन , ननु । वदभिमत, इदमयमा ज्ञानेप्यास्तीति साध्यतइति वाच्यम् । रबोक्ति विरोधाई दशितत्वात् । बिच रिमवापरोक्षार्थविषयत्वसाप्यते । उताANTIनाव्यस्तायविषयाव? । आधार वाणोपरोक्षत्वे सिद दियव साप्यते, उतासिद्धे । नाच सिद्भसाधनात् । नदि" सत्यनम्नदिवास्यत्य प्रसविषयत्व कश्चित विमतिपद्यते । नवम् द्वितीय पक्ष , तर प्राविषयावस्य सिद्धत्या दपरोक्षायसाधने पर्य घरतीति चेन । स्पप्रकाशवादिना प्रतितस्यापि सिद्धायात , भप वि साधनेषि सिद्धसाधनमेव नैय्यायिदादिभिरपावरस्यारो विगोगारात् । ननु - ते रत्वकोपारोशज्ञानविषयायेगा परीक्षा गाकारपि स्वरूपत भापरोश्नागोहतमितिचेर तर पटाढागाप २६ साहश गोहत अनम्तायरियो हटान्त । घटायधिधार चम्पानामाटार सायापपानने तय अपरोपनियमिडिया

·Tom शतपणी - चण्टगारतसहिता ।
तदेव मनुमाना गमा योपत्तीना प्रतिक्षेपात प्रत्यक्षापमानादेइन
तवासभागात याप्यनगीहातावनिप्रमाणतया तत्वमस्यादे साक्षा कार
जना नाचन प्राचा माचार्यगन्दगाना परोभनमामि युपश्यामदति ।।
झी श्रीगितारिसिहस्य सनत नस्वातस्य श्रीमदेक्ट
नारस्य चेदान्ताचार्य य पु
शतदूपण्या शब्दजयप्रयक्षभगवाद रसत्तम ।
सिद्धसापनलाध्यमल्ये सद्वतीय , पाधा पिप • अनावृतमा
शिचत यानिन र यद्यापरोश्य, तदा कश्चन्दशी मनस्थले चास्य
रुपस्माताप त दनवधारणमामिति नामानि तितिी या
भिधानात् । तर चन्मस्पानातसापभेदाभांगररोश्याभावा तद्रिष
যা'যমৰকৈ নযমান ২যয়। নবাব
ज्ञानरूप उत्तरशाले गयदर्शनन वानवधारणावागाकारात्। तस्या
दामरणानिवृत्तेन्तस्यापरोक्षत्व नरयाविधि ।
इति श्रीवाध रतिलपीमिशालाचार्यपादसेगासमधिार
परापरतत्वयायात्म्येन देवतेन त-चरणरिवगण
परायगेर तत्मसार धमदाबार्यापरनामधया
रमानुगासन विरचितामा
शाप पारयाया चण्डमारतार याया
गनगन्य गत्यशभग स्पसगरमा
--

·१५४
L
.
शास्त्रमुक्तारळी ।
श्रीमतेरामानुजायनम ।
श्रीमतेनिगमान्तमहादेशिवायनम |
॥ अथ अष्टमोराद ॥
शास्त्रक्यविपयायभेदनियते सगन्यधीनम्मे
फर्मालोच्य तदगिकामथपराविद्यामुपादित्सुभि ।
यस्त द्वेद्यतया स्त्रय फलतया प्यारोहतिज्ञेयता
कुनीतेप विभु श्रिया सह मम स्वान्त निजात पुरम् ॥ * ॥
॥
परिमितगुणानानादेवान् पलफर साधना
न्यधिगतशुचस्सर्वदुष्ट समीक्ष्यवृणीमहे ।
हरिमधिगततित्रय्यन्तार्यायीहरेश्चरणोचत
प्रसदनकरीविद्या श्रुयन्तगाश्चवृणीमहे ।।
राखायमाणातकुतकृत्त पूर्वापरागघटना विक्सन्मुदेव ।
मौमासयाप्रकटितागमिताथसाध नित्य रमानिधिगुरु शरणप्रतीम ।।
( शास्त्रक्यइति ) सर्वत्र प्रतिपाद्यैक्यादेवहि वाक्येक्य, अत इ
हापि वेदार्थस्यवा साराधनब्रह्मणोवा विपपरया दक्ग्रन्धता । आदिपदेर
व्याख्येयग्रन्धक्य गृह्यते । तदैक्यदि वामनजयादित्यवृत्त्योरिचक्यहेतु ।
अनेन घरभेदात् भेदशानिरस्ता । (सगत्यधीनइति ) विवर्गप्रथममा
वण्यादिना कमेच सिद्धसतीत्यथ । ( परामिति) सद्विद्याटिया ब्रह्म
विद्यामित्यर्थ । ( तदिति ) परविद्याविषयतया परतयाच विचा
यतामधिरोहतीत्यर्थ । (सुचीतति ) एव मीमासया प्राप्यत्वेन मा
परत्वेनच निर्णतयोपि स्वकृपामेव न्यायस्थानाभिषिच्य स्पस्यैवप्रयो
जनतया मम स्वान्ते नित्य सनिधत्तामित्यर्थ । न्यापतो निणये मिय
माणे देवतान्तरादिविरुद्धावाना प्रसा तनिषध कार्य पर्ववत सनि

·. [व] शतपणी चण्टमारतसहिता । १५५ इनार दानन्तर्यार्थ प्रचुरप्रसिद्धिक मयगन्द मादौ प्रयुजानस्य सूत्रकारस्य तत्सम तदर्थते वाभिमते त्यगीकार्यम् । तसभपश्च यदि नियतपूर्णत्तमसाधारण तथा यज्ञापने सप्रयोजनच किमपि स्यात् तदास्यात् । अन्यथा नस्यात् । यथा • “अथ योगानुशासन" मित्यादो। यत्किञ्चिलिमेपोन्मेपादिक मक्षिकासचारा दिक वा पूत्ततयार वक्तु युज्यते, तस्य सर्वत्र सभात् , अभिधानप्रयोजनविरहाच । अतएव सर्पपुरपव्यापारसाधारणापेक्षित भोजनादिपूर्ववृत्तत्वोक्तिरपि निरस्ता, विशेषनियमाभावात् । अव- धानाममनस्सयोगादिकमपि न विचारविशेषप्रति निशेपहेतु , सर्व शास्त्रसापारण्यात् । सामग्रीतु तथास्यात् , तदुक्तिरपि यदि साम नहि यहन्छागत . . धाने तेषां प्रसगएव नास्ती त्यन्त पुरशब्दप्रयुथानस्यभाव । नहिराज्ञा मन्त पुरै पृथग्जनानां प्रसगोस्ति, यन तनिकालनाय यत्नः कर्तव्यः। इहवादे साधनचतुष्टय पूर्ववृत्त स्यायशब्दविवक्षितत्वनिरा पुरस्तर कमरिचारपूर्ववृत्तत्व व्यवस्थाप्यते । तत्रा थशब्दस्यानन्तथि नि णीतेहि तञ्चिन्तावकाश , भत उपोद्घातेनाथशब्दस्याऽनन्तर्यार्थत्व पूर्व पक्षिमुखेन व्यवस्थापयन् पूर्वपक्षमाह (इहतावदिति) नित्यानित्य विवेकस्यैव पूर्ववृत्तत्व मिति कुतो निर्धार्यते, अन्यस्यापि सभवादित्य बाह (तत्सभवति ) (अय योगेति) तत्र हि सप्रयोजनाभिधा. नस्य नियतपूर्ववृत्तस्याभावा दयशब्दो धिकारार्थत्वेन व्यारयातइत्य- र्थ । प्य मन्यथा न स्यादित्येतस्योदाहरणं दर्शितम् । एवमपि - कथमन्येषां निरासइत्याशस्याह ( नहीति ) यदृच्छयेत्यनेन नियमा भाव स्सर्वत्रत्यसाधारण्याभावश्च ख्याप्यते । सथात्वज्ञापने सप्रयोजन चेत्यनेना पीद निरस्तमित्याह ( अभिधानेति ) अतएवे त्यत द्विय णोति (विशेषेति) भोजनादे रपेक्षितत्वात् पृथगिरास । (अवधा नेति) इन्द्रियाणा विषयान्तरासचार : भयधान, विचारज्ञाननिय- ·शास्त्रमुक्तावळी । प्रीत्यरणा, तदपि सर्वकार्यसाचारण्यात सदभिधाननरर्थक्याय निरस्तम् । तेन सामग्रीतिपरिशेषक विशेषकारणमेर वान्यम् । अत स्मप्रयोजनाभिधानासाधारण नियतपूर्णत्तपम्तुगपणे नियानिन्य वस्तुनिकादि साधनचतुष्टय ववृत्त, तत्लेव ब्रह्मजिज्ञासाया निय गेनापेक्षितत्वात् , तदक्ते श्चाधिकारिधिशेषप्रतिपादनार्थतया सप्रो- जनत्वाचेति यदुक्त तत्परामृशाम । तत्र नित्यानित्यवस्तुविकस्तार कथंभूतदति । कि इवस्तुनित्यमिदं वस्तनित्यमियर मामा, उत्तनित्यानिययोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु तब नि यानित्ययो वम - हेयत्वोपादेयाने इत्यर्थ इति वाचस्पतिकल्पित प्रकारइति । तत्र नाग्म । तस्य वेदान्तश्रवणापूर्वमसिद्धनात् । त नह्यात्माटेनियर वियदादेचानित्यत्र विनिच्यते । तथाचान्योन्या श्रयणम् ॥ * || वेदान्तश्रवणमिद्धे नित्यानियरिनेकपी । नियानि त्यपित्रेकेन वेदान्तभरणन्चिति ॥ * ॥ अथ-यदि शास्त्रान्तरात्तद्धि वेकइति मन्यसे । तदा विपरीतपिकापत्ति । यिदादयोपैशे विकादिभि नित्याएर परिगृह्यन्ते, आमादयश्च सौगतादिभिरनित्या असतारा । अधा दूरविप्रष्टसारययोगीटनेन तद्विइतिचि न्तयसि । तहि - तया त्मानामविकसिद्धे किं ब्रह्ममामासया । अनन्यलभ्यहि शान्त्रफलम् । विशेषज्ञप्तयर्थमिति चेन, निरिशेपे त त प्रववृत्तत्वा दवधानात्ममनस्सयोगादेः पृथदिराल । (तति) आदिगन्देन कालादि स्वमतेन गृह्यते । (विपरीतेति) वेदान्त यांह शो नित्यानित्यधिवेकोऽभिमत , तद्विरुवनिश्चयएच शालान्तर भय तीति न तस्य तत्रोपयोगद्दति भावः । विरुदनिश्चय मेवोपपादयति (दियदादयइत्यादिना ) ( तहीति) भारमानामविवेवार्थाहि ब्रह्ममी मांसा , तस्यच तय सिद्धे ब्रामीमांसापां प्रवृनि स्पादित्यर्थ । भनयापि ससिढे शापि प्रवृत्तिस्यादित्यवाद (अनापलभ्पमिति) नियतापेक्षितन शाखान्तरेण विवेकसिदा वगम्य निप्प टावर्गव ·दमाग समानामा त मन in दिमागमा गदा ni7 मग पाउन| निमा पानियोति ना दनम् । राणा माग साम । -मोगा मारण 1.1.118 inngang ini मिसन । समिनिटाना पत्रो" भी। मिलान निभपापाय, ती गरे . अथ म्यार्शिी भारः। (ग) माशोगपाधिगमादि प्रामीमा गायां प्रति मायामनी निदरादिपरापम्प मार. নাগা মনিকা মন চাননিৰ ফ पंचात् अन्तमामांमायो प्रगनिम्यारियर्थः । मानुग भामाप नितिमिप्या वापरासापापैर मांशापरवादिः रायपि सोग- असमपि सरगुटभमिपार (सम्पति) (दीति ) सारे गि परिष्कमाया मा पादियानमपि यंदरिमेय, भतम्तन नि स्यानित्यवस्तुनिधारणावारा स्तर न सभातीपर्य। गनु येठारामाना सामाग्रमामाण्यम्प निगरग्प्यिना जगा सप्रनमा पाएपशारग्रामाण्यम्पसमाप सम्भयात त तो नित्यानित्यम्नुनिक सभापति पर , गदि, गजान्त सौगत. भानम्यापि नियरियमाणात सपि घेदान्तप्रा मा परी माण्यवृद्रिस्यादिति संग मियायाप्यवसायो दुबार । यदि धर्म मीमांसायमय तनिराकरणेन तत्परिचयान गधीनस्लोरमयादादा- तमामाण्यनिय ३६ तनिरारपतु तदयायमरादि-कर्म मीमांसायामेर विरोधाधिररणेन सारपसाग्रस्यापि निरासात् तत्प বিখা কার্যাঠাসা মানাধ, হ, বম্বিয়ং जन्तु दादयामंति स्थान । अत सांगतबसमानयोगक्षमायमंति भार । सग्यारनिगारियमाणावानिश नाधिकारी प्रामाप ना, रितु राम्त मामाण्यदर्शनागिति शेरम । विश- ·शास्त्रमुक्तारळी । त से तद्व निराकरिष्यमाण सारयादितन्त्ररपि नाश्वसिहि । नहि त द्वा ताम्मेति कश्चिद्विशेषइति न्यायात् अविरद्वारा स्त्रीमुर्मइति चेत् , क स्ताह सौगतेषु ते प्रदेष । तेष्वपि भवदुपजीव्यानहनोर्थर शयस्सति । कथचायमों न विरुद्ध अयन्तु विरुद्धइति वेदान्तश्रर णात् पूर्वमग उसिट । तथाच तत्राप्यन्योन्याश्रयणम् । हितोपदे ब्रह्मविचाराधिकारिण स्साख्यशास्त्रामामाग्यज्ञान मावश्यकमेव, अन्य था तत्राप्रामाण्यज्ञानाभावेन तत्प्रतिपाद्यसत्यत्वविरोधि अपश्चमिथ्या त्वप्रतिपत्तये तत्प्रतिपादकब्रह्ममीमासाया प्रवृत्त्यसम्भवात् । तरच यदि साख्यशास्त्रान्नित्यानित्यविवेकामागेच वेदविरोधज्ञान म्यात् । दा तत्राप्रवृत्ते नित्यानित्यविवेक एव न स्यात् । अथतु प्रवृत्तस्य - नित्यानित्यविवेकानन्तर तत्र वेदविरोधज्ञान, तदा जातोपि नित्या नित्यधिवेशन मुमुक्षाद्वारा ब्रह्मविचारोपयोगीस्यात् , अनाश्वासन स्तरवात। ननु महर्षिमणीतस्य साख्यतन्द्रस्य स्थ-निरासइत्याह (न हाति) घेदविरुद्धवारिशेपार सौतमन्नवदेव तनिराकरणमिति भाव । यदा सौगततन्त्र प्रवृत्त्यभावउक्ते महीपप्रणीते साख्यतो कथ प्रवृत्यभाव इत्यत्राह (नहीति ) नहिसांगतसमयत्यादप्रवृत्ति रुक्ता, विन्तु - वेदविरोधित्वना प्रामाण्यादेव, भत प्रयोजयत्वावि शेषात् तस्मिन्निव तादृशेपि प्रवृत्ति नस्यादेवेति भाव । ( नेम्वपी ति) ततश्व मिथ्यावाध्यवसायार्थ सौगतमतेपि प्रवृत्तिस्म्यादिति भा 1 (क्थचायमर्थइति) आत्मनित्यत्व मविरुद्ध, अन्यत्तविरुद्ध मिति वेदान्तै रात्मनित्यत्वादिनिर्णयात्मा का निश्चीयत इत्यर्थ । त- थाचा विरुद्धाश स्वामइति न पुत्तमिति भाव (तथाति । चंदा न्तश्रवणानन्तर अविरोधज्ञाना दविरुद्धसाख्याशश्रवण, तरवणे ar- धिकारासद्धया वेदान्तश्रवण मित्यन्योन्याश्रय इत्ययं । (हितति) अपमपांविरुद्धइत्यधिगच्छामीति शेष ।

·[७] दशनपणी चण्टमारतसहिता। शि पित्रादिवचननिम्नम्भादिति चेत् , तहि ततएव नित्यानित्यवस्तुधि कोपि सिध्यति, कि सारयादिकपोलनरकणिकास्वादेन । अरने वमपि का नोहानिरितिचेत् , वेदान्तश्राणहानि । तदुपदेशमानेणा टमास्निकरत् समम्नार्थविनम्भोपपत्ते । सर्वस्यापि पिकरय आ स्माना मनिसार्थतया तमिद्धी ज्ञातव्यान्तरपरिशेपाभावात् । . . मनु यन्य पुरुषस्य हितविवचनात निापायादार विनम्भो जात भर्थान्तराणा दितषिणानुपदेशा दविनम्भ , वस्य शास्त्रश्रयण सेत्स्पति , नवसति आत्मनित्यत्वस्य पूर्वमेर ज्ञाततया जिज्ञास्यत्वाभावेन , भारम्भसूविषयत्राभावात इह निरूपण न स्यादितिवाच्यम् प्रसगादपि तदुपपरीरित्यवाह (सर्वस्यापीति ) विवेस्य विवेक साधनस्य। ननु नित्यानित्यवस्तुविवेक जातपि आत्मैकत्व न ज्ञातम् , मतपयदि मात्मैवविद्यामतिपत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त" इत्युक्तम् , तथाऽनन्दात्मात्य प्रपंचमिथ्यावच नज्ञातमवेति चैन्न । आत्मपरवादिज्ञानस्य सत्यमिथ्याविवेवस्यच श्रयणात् प्रागेर पाप वात् । तथाहि • आत्मनित्यत्वज्ञानहि तस्यैवानन्दात्मकस्य प्राप्यता ज्ञाना मुमुक्षाहेतुर्भवति , नान्यया। नातिशयित नित्य पुरुपाचस्प प्राप्यताज्ञानविना क्षुद्रा दनित्याच पुरषार्थी निवृत्ति । नापि नित्य स्थानन्दात्मवरय स्वस्यैव प्राप्यताहान मुमुक्षाहतु, तस्यानादिरिद्ध- ताज्ञानेन श्रवणादिप्रवृत्त्यनुपपत्ते । अतो ब्रह्मस्वरूपस्या खण्डानन्दा- रमस्य प्राप्यताज्ञानादचेतिवाच्य । ततश्च भित्ररयाभेदाराभवा दभेट एपारमार्थिक परिचिज्ञाय सर्वज्ञत्वादिभेदो मित्स्येव । अतो भेदभ्रम निरासेन ब्रसव प्राप्यमिति बुद्धयेच मुमुक्षोत्पत्तिरिति रिनाम ज्ञातव्य माशिप्यते । ग्यमात्मवादिषभाप ज्ञानव्यमे त्यभिप घ आस्मानात्मधियातये त्यनुगृहीत, नतु नित्यानित्य विवेकार्थतयेति, चदभिमत सौपि विवरम्सिद्ध गतिहि सामान्यनि देशम्य भाग - ·7 . शास्त्रमुक्तारळी । एतेन पदाहनवीनः • नतावनित्यानित्यविवेकासंभव., भाम नुध्या दामझलोक फर्मकार्यच सर्व मनित्यं घटादिवत् घर कर्मनितीन शीपत " इति श्रुतेश्चेति न्यापानुगृहीत स्पष्ट शुबर विचारानागव वर्मफलस्या नित्यत्वायधारणसभवार , भात्मा च नित्य इत्यवगम्पते । अन्यथा - कस्यापि मते मोक्षाय प्रवृत्त्यसम वार तस्गानन्टर पावामपि परमप्रेमारपदत्वात् भानन्दाद्धयेवख- लि" त्यादि पात्याच निश्चीयते । नव - विचारागारभप्रसंगा, अन्यस्यायव निश्च शस्पत्वादिति चाम् ! यहि मागान्तरविरो धो वर्तते, तद्धि शब्दश्रवणमासन निधेनुं शक्यम् । अद्वैतसमन्वय श्व तत्पूर्वपक्ष न्याय मानान्तरादिना प्रथम विशद्वतया प्रतोपत तिन चाक्यमात्रा निधेतुं शक्यते । मह्मणो नित्यानन्दरूपावन्तु न मानान्तरेण विरुद्धतपा गतिशीयसइति तच्छतादेव पितु श क्यते । नहि परमात्मनस्साभेदे प्रत्यक्षविरोधास्ति । नचानित्यमुख. स्य नि यात्माभेदविरोधः , अनुहलतकाभावेन सुखमा अनित्यत्वाव धारणायोगात् , सौतिकसुखावमर्शदर्शनेन जोयसुखस्यापि नित्य सपा सरिताशद ज्यविपयत्वावधारण सम्भवात् । विच यन घरापेन निश्थित, तेन इतरदपि न्यायेन निश्चेतव्यमिति ननि बम', पुपानाच विचिद्धिवया न्यायानाचालौकिकविषयतयाति दम वा नियमानुपपत्ते । अन्यथा - धृमाग्नयोव्यांनि स्वरय गृहोते ति सर्वापि व्याप्तिरेव ग्रावेति वैशेषिकादिनन्धान्तरारम्भो व्यथएच स्मत, एतादृशएव पुरुपोस्मिन् शायधिनारी । तदुक्तम् “ नात्यन्तन झो नो समस्सोम्मिन् शाधिकारवा' निति । एवश्च वसतुरस्य जोयल सम्बच नित्यत्व तदितरभोगानाश्चानित्यत्व मुनिरूपणं, ततो वेरा ग्य । नचैव - रतिपादयध्य नहि चा नित्यानित्यनिरपणमुरो नराम्य । किन्तु- संरकृतिप्रकारनिरूपणेन यात्मनस्य स्टोरहि गा। गायोत्पन्द्रियोपरम दाग गुमुशाद्वारा श्रवणादिदादधंस भवात् प्राग विरत्तस्य स्पाम्यफलविरोधि ब्रह्मज्ञानमहत्यनुपरस्यर मेय चत्तव्यायात । एष पैराग्ये शरारेन्द्रियचेष्टामा मालेध - ·. " १६२ सारमुक्ताळी वद्रियायंगारसमधियरोवातिचेत , तदि तस्याधिवरणसायावा दितरवैपर्य । अढतोपयोगितया करणायादिएमपिचिंतनीयमितिवेद, तदिनदधमेय पन्धस्य ज्ञाननिवारयमपि चिन्तनीयम् । मनु- मनहाविचारमारस्पातप्यार मिह प्रतिज्ञायते, f"श्रो सध्य" शी नियुपपीगिन्यायप्रतिपादयश द्विक्षितविचारस्य यांध्य स्य प्रतिज्ञायरो. " श्रोतव्य " इत्यस्यचनदादर्शनाय विचारः कार्यहसि अर्थ, ब्रमदर्शनादर्शनविचारविधानच ब्रामदर्शनस्य নিঃস্ব तमामुपात्ममुच्यत " इत्यादिभि चंदान्तवाम्प मीमातित माला- धनत्व सिद्धाय , सरमा ज्यानस्य मोक्षसाधनत्योपयोगिन्यायोपजीप ननय श्रोत याति वाक्यप्रनै सदविचाराामर मिदमपि मूत्र सदुपनीवनेनेर प्रश्नमिति नतनयायवर्तव्यौलसूत्रस्य विषयति- चत्त , स्यादेय , यदि श्रोतव्यातिविधिस्स्यात् , तावदयमपूर्वधि चि, अतितात्पर्यावधारणरूपस्य तदनुभूलव्यापाररूपस्पच श्रवण द्रष्टव्य" "इति विक्षितवाश्यार्थज्ञानयारणताया लोकसिद्धत्वार - ওৰমাননাৰনেমাষার মানহাকিমাবাদ যা जनयत्वमपि लोकशिद्धमय , तथा सनिकृष्टविपये दशमल्यमसी त्यादी वाश्यस्पापक्षशानजनकत्वमपि लोकासिद्धमेर, तव्यमत्ययेच परिपन्थिनि जाग्रति कषिपदाभावेच रथं दर्शनफ्लोद्देशेन विधिः, दनस्य विधानाखभवादिति चैन । तत्सम्भवस्य स्थापनान् । पनु पश्चिदुक्त - आरातदर्शनभिन्न कृतिसाध्यत्वेमविधानाई प्रति चास्य मय मस्यवारयस्यार्थ इति सिद्धान्तिरूपेण गुरूपदोना नाशापास्थवाक्यार्थग्रहणमान श्रवणम् । तद्याज्ञानमात्र विरोधि, तु मनगमित सरायादिविरोधि, मननरूप न्यायावतारांग सशयध- मिज्ञानरूपाघात । मनमन्तु अयमेव वाफ्यार्थो युक्तो मान्य इति नि- र्णयहाँ युक्त्यनुसन्धानम् । निरन्तर निध्यान निदिध्यासन । इत्थमेव श्रवणादीना भेदं । विचागदिविधिस्व पूर्यविधि ब्रह्मज्ञान वैदि चारहतार अवतामा लात ! नहि वेदाथज्ञानार ये विचार क .. .

·. [] शनपणी चाडमास्तमहिना । संध्यइति वचनम्यक्ति अनम्योदेशात ! नी-मानवागायत्र हाविचारः पतंम्बइति, तयाये प्रह्मणो विधेपविशेषणतया गुणरा. पातात् । किन्तु प्रसादानाय वेदाचार कम्पइस्पेय पचमध्य तिः। यद्यपि ब्रह्मपरपदविचारएर ब्रमविचारः, राथापि न प्रति पाररूपेण विधान, किन्तु वेदपिचाररूपेण । तथाच श्रुतिः, " तस्मा देनं सविदानधीत्य विचार्यच ज्ञातमिन्ट' " दिति । एवच या घ. टादा विवरभेदे तिषि पृथिवीयोपहिते तदसिद्धः धियी इतर यो भियत इत्पर न सिद्धसाधनता । ययाग स्थाप्रकरणाधिकर गातारीश गजस्यान्तर्गतटिपशुसोमे प्रातिम्विकरूपचोदवरा इति वर्तव्यतानमाया गजसूर्य तदमाप्ति । तथा चरिचात्योपहितेत्र नहातहेतुताया धमारे रपूर्वशिषिता । नदि कर्माण्डेन नदाराण्टे प्यन्तरसारणादिस्पन पदार्णस्वरादिना आपाततापि नक्षीर लि। यदा - निदिध्यासरत्या व्यत्तररभावनासानाशारदेतुता ना नमः प्रातति सतापदाविधिः । स्था. अज्ञाताटी निदिध्यामना सम्भधेन श्रवणमननगी दिगादेव प्रातावपि नियतरिषयक निरिध्या मनवियप गुगान्यगुगेपु लिगेन तयोरप्राप्त स्तटिविरप्याविधिरेव । पाच भाशाननयो निदिध्यामितन्य गुणाटो द्वारेण अन्यत्र त दृष्टद्वारेल निदिध्यासुनांगति ध्येयमिति । भोच्यते श्राणेतार दुरगापयो नान्तर, ' श्रीतन्य " दापन बद्धावक पढाभागत , शान्देथे अयमर्थ गुग इत्यादि पहुळा योगात् " श्रोतम्य " इति शाज्ञानमेर स्वरसत. गीयते। आमाप इत्यभियानात , आत्मनिच वेदान्तानामर प्रमा जारात नम्प शादळानम्य बेटान्तजन्याय गवगम्यते । तत्र तर म्यापि सहसारियात् गीगासितचेदान्त गन्याय भवगम्यते । गुयीनत्व वाश्यान्दराधीन । गमति श्रोतम्य ' इति शा ब्दज्ञानगा मागसमभिव्याहारमध बेदागार वनवा, नविधेय, तम्ययनरालास. 1 नापि न्यायोरहितवंदान्तमन्य ज्ञान । सागरमीता पातीताभपभाग पुग्पार्थ तसाधनम्य जिज्ञासो - “ तस्प 6 ·P साम्रगुतावळी । पाठक्रमात विवगें प्रथमप्रावण्याच क्मविचारे अमृतम्य निर्णन तिवन्धमाजिज्ञासापगमे रागादेव वेदान्तपिचारे प्रवृत्ते । निक्ष-या नस्य मोशसाधनवविधाने ध्येयावधारणस्य यानसाधनलस्य लोक निदत्या उचानाधिन सम्वतपय विचारे प्रहरी नविचारस्पविधेय ना | भाएर श्रवणदशावगत न्यायातिरित साधक बाधक परिहा रतदिगदानिरासात्मक म्मानमपि ध्रुार्थ प्रतिटात्मकत्वात स्वत पच प्रयते विधेयं । पतेन - पराभिमत न्यायमात्रानुसन्धानात्मकर- पि दत्तोत्तरं । ध्यानार्थिनो ध्येयायधारणे जोरतएवमवृत्तः । यश विचारविष्यात्मवाल्वाभिमतमनविधिसमर्धनं , तदाता नायवेदविचार: कांज्यइति वचनव्यक्ती नकश्चिदीप । वेदपावेदान्ती चका दाणएव वेदार्पतया उद्देश्यावाविरोधात , बेदमानविवज्ञाया- मपि नय वचनव्यक्ती दोष, निधियसिद्धेदि सदाप, तदेवदानी विमतिपनं । अनुवादे खेव वचनव्यक्तायपि नदोष । যs • নানাপ্লান ইন-অনিন্যাশনাভাক ঘর विरेवदूषितः । भगवत प्राधान्यनाम तदर्शगादि पलभूरा मासरच्छेदक तमेव, नान्यत् , अनिर्वचनात्, तब साधनभूतदानाद्यपदक- वयविपर, एकस्यैव राक्षः फलीभूतभीपादकापारि साधन संवादच्छेदकाव दर्शनात् । महि राजसेवा राक्षानच्छिनीति तुः गया स्वय तदनवचिना प्रीतिहेतुरिति । विक्ष - वेदस्या नि. दिध्यासितव्यत्वात् वेदाधमानस्यच निदिध्यासनानीकारात् ब्रह्मानित ध्यासनमेपविधेय, तदपिनस्यान बागुतत्वमसगात् । यञ्च ब्रह्मज्ञानाय विचारइति वचनब्यक्तिमिति । तन्ना राबवेदप नवेदातविवक्षाय नविधिसंभवानहानिहालोस्समतिपायदान्तनिवार रबतएक प्रवृत्तेः, न यायमधियारी प्रमाणे वेदान्तवेद्यत नमानातीति चाच्यम् । प्रधानादिव्यावृत्तिसन्दपि अध्ययनकाल देतानांवन्न परवानगमात् । अन्यथा आमाओतभ्यामन्तश्य" युक्ते चुनन्म मागतारिवारम्य पदान्तरियता, आत्मनोगियावातिपादनात. त राय पेदान्तामागेर सामाध्यायधारमानिदिचान्य दिपपलामतीश' “ ·- निधि । सत्य, - 16-या शनदृषी पाउमासनमहिता । ननु घेदपदेन वेदमा वित्यो, अब वेदान्तविचारस्य ब्रह्माज्ञान- तुतायाः प्राप्तत्वेपि नवेदविचारस्य माननेति चेत् , तब यदि शर्मा रिचारम्य ब्रह्मविचारहेतुताया अप्राप्ति मन्यसे, तदि नरहविचारे " श्रोतव्य " इति विधिसमर्थनमेव सिपाधयिक्ति नतुन विचारविधिसमर्थनमितिवेत् , कि कर्मविचारस्त्र सादर्य दृष्ट द्वारा उताएद्वारा? नाद्य, शमिटे., विधिपयाल । नद्वितीयः । दृष्टद्धाराभ्युपगमेहि आत्मविचारस्य वेदविषयतास्यात् तद्विचारम्य त प्रमाणविषयत्वादिति, अदृष्टद्वारसम्युपगमे " भामाश्रोतव्योमन्तव्य" इत्युक्ते कोहि पेस्यमसग. । जात्मनमाणवाय वे.विचारो विधी यते, तोकदेशद्रारा दृष्टार्थता, भवान्तर सधार्थतेतित , नयासति पास्यस्या: मनिरामाण्यात वाश्यरिचारवेन सर्ववास्यविचार निधि प्रस येत । अपिवमेकदेशेनुसार देशविधिरितिस्पात् , पठावदेोविध्यन्वयोमुपपनमय । पदिय ब्रह्मविचारस्यापि पदवि नारत्वेन वेषेण नमविचारहेतुत्वेना प्रातिपयले, तत्रकि बेदान्तवेद व गारगत ? अवगतमेव सरदेदाव तद्रिनारे बदविचारत्वच, पित वेदविचाराचावच्छेदेन कारणत्व नायगतमितिचेर , कि सर्वविचारा पा कारणस्य नावगतमिति मन्यसे ? सहिं सर्वदिचारमारणता चौथ्या तवदान्तविचार तुवादी दुष्परिहर । ननु - वेदविचारत्वस्य कारणतावच्छेदान्य मनवगतमितिचे. त् , तथालति दविचारत्वेन कारणत्वबोधन स्यात् । नय तम्यवाश्यस्य तथाविध सामर्थ पायाम । वापि तस्मादेन" मि ति चायनतधाविधि , सयेदाविलाय ' तुमते नहि सोद. मत्तीयते,irतु सपा विचारामा तत्तत्मातिधिरूपेण साधनत्यम् । ननु - सर्ववेदपियारत्व कारणसावच्छेदरत्वेन वोयर इतिचेन । अतीवानामतमविकरणपिचाराणा कारणत्याखभवना पांग्यावात ! सब- स्वस्य विशेषगरये सदसबन्धिन एन्य विचारम्बालाभात् । सदनचन्धिनो ये विचार इत्पुरतु प्रातिनिरपेक्ष तत्तद्रा परिवाग्वाररातार्यवसानात तत्तापरिगणा ममुशाय " ·शास्तमुक्तापग। कारणं चोध्यतइति चेत्र । रावस्थ वेदविटोपणतया प्रतिवाक्यं वि चारलाभपि विचारसमुदायोधक पदाभापार | इधान्तश्च विषमः, पक्षतावच्छेदकारच्छेदेन साध्यसिद्धिपक्षे तादृशोदेश्यप्रतीतिजनन- सामर्थ्य मत्येव , इहत स्वदुद्देश्यप्रतीतिजनगसमर्थ किमपि वारयं न दृशात इत्युक्तमय । राजसूयष्टान्तश्च विपमा, तथाहि - राजसू ये व हव इष्टिपशुसोमयागा स्ल फलवन्तः सगप्रधानाः, तत्राभिषेचनी योनाम सोमयागः, तासन्निधौ विदेवतादय स्लमाम्नाना., ते किस ए राजसूयस्यांग उताभिपेचनीयस्यति ? यदि सन्निविटीयान अभिषचनीयांग , अय प्रकरणं ततो राजसूयस्येति । तत्र सन्निधिविशे पाइभियेचनीयांगत्व प्राप्त - अभिधीयते; प्रकरणाविशेषात् सर्वार्थता। नन्यभिषेचनीयस्याप्यस्पेय फलवत्त्वामकरणं; यद्यप्यति तदप्यन्ये पामध्यस्तीति तादर्यमपि युक्तं । यश्चिपरमधिशेषतस्सवेपामाका पायामपि पाठसन्निधिविशेषादभिपेचनीयस्म विशेपर आकांक्षा क- पपित्या तार्दा स्यात् ततश्च विभकर्ष, सातादि वल्लमाकांक्षा सस्तुर गन्यो, अभिषेचनीयस्य त्वाकांक्षाकल्पनीयेति । एवेनानियादी नां धर्मसाधारण्यमपि व्यापातमिति । इह सविधेः प्रकरणस्य व लात्वं गुत्पाद्यते नतु तत्राकारान्तरेणाकांक्ष.निवृत्ता वया- कारान्तरेगाकांक्षापाया। यदार शापिकायामुक्त -- " अश्चि नात्यभिषयनीयरन प्रकरण, माहोत्य-भात कपाशापूर मात । नवयपामगेटिपशुसामानां विकृतित्वानास्त्यच प्रकरणम् । सत्यम् । प्रातिरिकरूपेण नास्ति राजसूसमात्यस्येव, कथं, श्रुत्यादिविदि तांसदंगातदोन निवृताप्पानांशापुनरुत्थाप्यते, परिनादारभ्या बार चापागविधिपुप्रायेण 'रागतपायोनाउत्पुनाति, राजसपनेजा नयमापुरता तिराजसूपपरामर्शतावन्तं देशमतो रानसूयस्यंभा वरस्तागि तन्मध्यपतितानि निदेवनादीनि गृहीतु" मिति वापि राज सूर्य प्रकरणाभावमाशंस्य सन्देशमापात समयी वापपम् । नाया कारान्तरेण धर्मनाशावण्याकारान्तरेणाप्राने राकांक्षाप्रतिपादी वा स्पया यानि कि मुत्यारिताहांशोगागिरना लगाया ·पन्नः [८-या दातदुपा • चण्टमास्तमहिता । किया सारतिकामांशाययोजन? नायः मातिदशिकांगान्वयन निराकक्षित्व प्योपदेशिकांगावयार्थ लेनेवाकारणाकांक्षीधापनस्य पहुको दागात् । मद्वितीर: मलंगवामनियाकांक्षा गरुन्या प्यत मुक्तिविरोधात् । राजसूयामना त्वस्ययतिनु विदेवनादीनां समुदायान्वपापसिद्धान्तमिद्धयर्थ समुदायाकांक्षाप्रतिपादनपरम् । किच घेदान्तविचारांश लोकताव प्रवृत्तिसिद्रे स्तदो नविधेः म. योजकत्यं, किन्तु पूर्वभागविचारांशपति , विधे विधेयकदेशप्रयो जकत्वमम्बरसमापद्येत । अनेनैव यदत्यादिकमाम दतोतरं । किंच किमारमा श्रोतव्य इत्यत्रामशब्दो निदिध्यासितव्य गुणेतरगुणे व्यु. यनयं ब्रवीषि, तथासति निदिध्यासितम्यगुणानां विचार्यता. न स्यात् । सामान्यत स्तवंगुणा विवक्षिताइति चत; तर्हि निदिध्या मनस्यापि सर्वगुणविषयत्वादस्वामशब्दस्य निदिध्यासितव्य" इत्य वाप्यनुपंगणा वरूप्यायोगात् । यत्तु- कैश्चिदुक्तं,"द्रष्टव्य श्रोतव्य" इत्यादयो दर्शनादीनां विधा पकाएव। "मामनि खल्बरदृष्टे ते मते विज्ञाते इदं सर्व विज्ञात "मित्युप क्रम्य सदुपसंहारे" एतापदरसल्वमृतत्व" मिति एतावच्छन्देन प्रकृतदर्श नादिचतुष्टय परामृश्य तस्य लांगल जीवनमिति साधनेताध्यापचारणा विशेपेणामृतत्व साधनावमतिपादनात् । दर्शनादया दांपूर्णमाला- भ्यामिति दन्टेनेव “ एतावदरपल्वमृतत्व" मित्येतावच्छब्देन परा मृत्युतुल्यवफलसम्बन्ध प्रतिपादनात् । ननु भयणा दीनां पूर्वपूचस्प उत्तरोत्तरदारव मोक्षसाधनत्वात् मुपपद्यतइति चेत् । एतापदित्यादिभिभवणादीनां दर्शनवन्मोक्षसाधन वे सिद्ध भावागवदुपकारकत्वपि प्राधान्याविरोधात । क्षाकृत स्वादिभाषनायाइवा व्यक्तस्वभावनानिदिध्यासनस्या- पिताशाबासाक्षात्कारहतुतानलोकतामाता,तथापि तस्यमोदीजनयितव्ये दृष्टसन्निहित परमाम दर्शनद्वारकत्व संभवे अदृष्टमार कल्पनस्य अन्याय्यत्वेन टपरमात्मदर्शनमय द्वार कल्प्यते । अतो नाकृतनिदि भ्यामनस्यापि परमा मसाक्षात्कारप्रसंगः, तत्तदधिकार्यनुसारेण नियत तनद्गुणवत्तया परमामध्यानविध्यपशित तत्तहणत्वावधारणाय फलय सममधाता न समप्राधान्य यद्यप्यसा ·1 - शास्त्रमुताळी । খাবাৎলাৰিবি নাযিথ সমমননাথ समपि तयाणविषयक भरणमानाक्षेपासभवन नियतविषयक ध्यानालामा निरिभ्यासनविषयाणान्य गुणवत्त्वाविषपक श्रवणमा गरपोरयतामाया'श्रोतव्योमन्तव्य" इतिविधेरप्यपूर्वविधित्वं । तत्रय स्प मोदीजनयितव्ये ४ सनिहितच मननमेवारं, मननस्यतु मोक्षे. जनपितरे ध्यशान्यगुणांY ELध्येश्गुणांशेतु ध्यानोपकारकत्वमपीति । कॅश्चित अवणमननयो विधि , अर्धाग्योधपर्यन्ताध्ययन विधि तपात गो मातः, अतस्तयोरनुवादः, निदिध्यासनस्यतु मोक्षजनयित व्ये हर दर्शन बार, दर्शीत्व द्वार। नचैव मोक्ष प्रत्येसादृष्टं द्वार मस्त्वितिवाच्य मोसमति द्वारवल्पनादगाया मदृष्टस्यानुपस्थितत्वादिलेि। जोच्यते यदुक्त "एतायदरेराल्वमृतत्व" मित्यादिना चतुर्णा मोक्षसाधनायन विधानमिति । तन्न । प्रयोजशायमाण तन सामानाधि करण्योरपतेः । लोगल जीनगमितिवत् निदि लांगल साक्षाजीवन हे', अपित करमादिगण्यापारव्यरधानेन । निदिध्यासने मोक्षार्थ विहिने लोवसिहतसाधनभावयो. श्रवणमननयो लोकतएव प्रवृत्युपम भो तपायर स्मादेव गुरुभूतविधियापार वल्पनानुपपत्ते. । पदुस्त निदिध्यासनस्य परमात्म दर्शनद्वारकाव कल्प्यत इति । तन्न । स्मृतिलम्भेसर्वप्रधीनां चिनमोक्ष." "तस्मिन्दृष्टेपरायारे""भियते हदपप्राध"रित्युभपत्रापि तुल्यवमोक्षसाधन व प्रतिपादनात् । इष्टद्वाराध समय तदाहमितिचन। त्वयैव तदसंभवरयोक्तत्वात् । नदि निदिध्यासन रपा पक्तस्वभाव ब्रह्मसाक्षा वारदतुतान्यताप्राप्ततिक्षधाच तिजन्यस्या दृष्टोपि तस्वरूप इष्टमितिचेन्न । यनतजन्य तत्फलमननयोग्यच - मते तर देतायापत्ति , हरमेय यहननस्य तुपविमोपसाधना, तुपविमोश्चयोग्यर पुरोडाशादिपु । अन्यन तनयाय प्रवृत्तिलमय । बहाल्पना भीत्या दृष्ट द्वार कल्पयत स्तदर्थ पुन रदृष्टादरकरपना पा तात् । दृष्ट्रार कल्पना गायां नतदुपस्थितिरिति । टक्षिदारविन कामते, नम्रपण, तयारल्पनायाय नपाहपस्थिनिरनिवायां । .

·" शानदरणी - चण्डमाननहिगा । सम्माननानभस्तिनपक्षामा मेकमेवशानं मोक्षनाथन मित्यनुगृहन्ति वेदान्तरहस्यवेदिनः । अस्तुताई नियमविधिः । पयप्यान्माधिचारितवंदा तेल दातन्य इति वेदान्तनियमानसंभवति । भात्मनि वेदान्तातिरि. स्त प्रमाणाप्रसस्ते व्यावत्याभावात् । नच लौकिकतुपनिकृत्ता पायांतर- बौकिकात्माने मनःप्रमाण प्रसस्तमितिवारय । सिलान्ते मनसोपमाण. त्वाव , उपादानतयातम्यहाना प्यपेक्षित वात् । नाप्यनुमान, नेपातलेंग" ति निषेधशाम्राईब तसिडेः । अतिसमान विषयस्प ताय" मन्तग्य" इति अन्यैव सहायत्येनांगीकारात ; भिन्ननिषयस्तु विवक्षित अत्यर्थे अमायनसतं नंनिवार्य वं । नापि पुराणवायं न्यावार्य "इतिहा- स पुगगाभ्यां देई सनुपदये दिति तस्यापि वेदार्थक्षा- नौगाय त्योगमात् । नाप्यामविषय हातगात्रा च्यावा , नम्द- डिन वारयाद मुमुक्षूणासी वेधिकारिता तस्या निषिद्धत्वात । ना. पि वदान्तानां विचारणयात्माज्ञातव्य इति विचारनियमो ग्रुपएच. ते । तत्रापि प्यायल्याभावात् । नच-गुरु मुन्वं श्रवणं नियम्यतहति दा। "तदिनानाथ"मिति जानार्थ गुरुपसदनविधिनैव स्वतन्त्रश्रवणम्य फापनत्वान , अन्यथा तरिष्टापत्तः । मेचा विचारित वे- दान्तवाक्यं व्यावायम । तन्मात्रा निर्णयानिप्पत्तेः । नापि मुमुक्ष गां मोक्षमाधाज्ञानापामद श्रीतन्य इत्यात्मा नियम्यते, आत्मनावि धेयत्वान, भनागपिचारम्य मुमुनिज्ञासिताम तानानुपारत्वेनस्वतए मानना तथापि मुनुभूगा मद्वैतात्मविषय वेदान्तविचारो तय गा, तदात्यामगदम्य · डासवं यदयमा मा'' आत्मनिरिक्षा समिट शिजान " मित्यवमादि तत्मकरणस्थ वास्यपयालोचनया . तात्माग्लात् , निना मधिपयवात्यश्रवणं व्यावत्यंते, ततो मुनिरास भाशालासंभात । नवन्मुमुक्षु. मनो निवृत्तइति वाच्य मापातप्र. सोगिता द्वापणे स्यादि वारपार गुरंगदात्यायमनशमन्यम हिमागान नीयत निशाना रजोनिअनि प्रतिपादनान .

·." जनाळ। सुस्तिसादनानार्थिनो विचारविध्यभावनियमेन ततो नित्यस चात् । नच आपातमतीतिदशाया “ उदरमन्रारंखुरत " हरयादिवा- यात भेदानस्सा नहेतुत्व प्रतिपते नमुमुक्षो स्तन प्रतिपत्तिरि- तिवान्यं, " तस्मादेवाधिभती त्यभेदशानपि तद्दशायां भयप्रति परोः । “ नान्यातोस्तिद्रष्टे" तिभेदनिपंधश्च भाममावभेदविषय ईन्ध शोदनिषेधविषयो वेति न तदा निश्चेतुं शक्यते । तथाच यथा “ग्रीही नवहन्ती'' त्यादी हष्टपुरोडाशहेतुभूत तण्डुलनिष्पत्तिमारय साधना तरसायरने प्यजनकत्वांशेऽ वदनननियम्यते , एमाप्यामज्ञानमा मा तबिनसायनान्तरसाध्य वयोग्यताया मंपि भविद्यानिवृतित. मी देतात्मज्ञानसाधनीभूत वेदान्तश्रवणं पक्षे अप्राप्त विधीयते , भांश प्राविधिप्रवृत्ते नखविदळनादिव ड्रमगृहीत साधनान्तरध्यास शि: । ततश्च भेदप्रवणचित्त स्तच्छास्त्रेपि कदाचिन्मयतेत, तन्माभूदि ति दयायतीतिराह आत्मावा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्योमन्तव्य "इति। नश्च यस्तुनायासाधनं तदेवव्यावयगिति नियमः, किंतु ययाति को घर बिना नियन्यमानस्य पाक्षिक्यप्राप्ति निवतयितुं शक्यते , तत्त हा निवस्य, लौकिकापविमोकेपि समविदलनादे स्तरसा. भनयाभावात् , तज्ञातीयसाधगावातु प्रकृतपि, शरीरातिरिक्ता म मात्र भेदशास्यापि सावनन्यात , रसातल्येण पुगणवाये प्र. यतिर्वा निवत्यति फेचिदिनि । अत्राभिशेयते । आपातमतिपन्नवार्थ मसिन नियमः मापातमतीतिशायां कुत्रापि प्रत्यसम्भवति । नच कृप्यारा विष तिः । " मृत्यास्तमृत्यमाप्नांती " त्यादिना नियंत्रणा - दृष्यादावन प्रतीतिः, किन्तु फलाभायशंकामामेर । न त गृहीतभातारपयंकयेदान्त प्रति नियम , नास्यापि भेदता परस्यैष प्रत्यम्य वायस्य यदुक्ताधोधकावासिद: । नय गृशिशाभेट तापर्यवदान्तमति, रिचाराच तापयांधान निम्नविनाप्रनिति पानिधिमणांन , मायानामयिहानता यासंदर ·शासमुक्तारळी । पहुक्तभ्रमगृहीतसाधनव्याहत्यधमेवनिपाइति भरपराधापिरति नियमनविनाधमनितिनस्यात तदाहिनियमस्पातान, नियमेतवितासा धनत्वनमोविदळनादेनिवर्तते, हतु नियमाभावपि न्यायानुगृहीनेनिस्म मोक्षसाधनताप्रतिपादकवाक्य ज्ञानम्यादतपिपयस्यैच मोसमानता तिपतो कार्य देतज्ञागस्य मोक्षसाधनत्यभ्रमः । वस्तुतस्तु पदि अम्मी- तसाधनव्यावृत्यों नियमस्स्पात, शवा ' उसमयावे 'तिमन्नयन प्रकाशवलिंगेन पुरोलाशप्रपने विनियोगेमाद्धान्तगई मथनप्रकाशय पक्षणलिंगभ्रमातस्यापि तदविनियंगम मायार्थ प्रकाश रुग कार्यस्य एकैनवमलेगसिद्वौ मन्त्रदय शाल्पिकर्मवतियुद्धौसत्या " . कायस्वति पुरोटाश प्रधपती : तितदशा मन्मान्तर निवृत्य नि यमविधिवस्यात् ,नानुवादः । किन भमगृहीतसा नच्यावृत्य नियमय- दन्फयायाचापक्षान्तराणिनिरायपूभागस्यापि “ सवेदाय पर- मामनन्सी" त्यादिना प्राणिप्रामाण्यभ्रमान वेदान्तनियमी पुण्यसपन। 'नेपातर्फेणेति श्रुत्यनुसन्धाने भनुमानस्यापि निवयं च युज्यतय । 'न. पिछतवा" इत्यादिवास्यस्य तदर्थरुपरास्फुरणशायां प्राकृतगाधायान्या वापावपि नहानिः । विच निषिद्धानुष्टानेन दुरितापूर्वोत्पत्तायीलाम स्याप्यनिवारणानियमेनधिनाननिवृत्ति किंच नाच्छितषा"उति गार्ड सारणस्य निषेपि तद्विधारस्पननिषेध । तथागुरूपसदनस्यारधारय अमघतो गुरुमुखप्रवणनियमेवाकाहानि । तथाविरोधास्पतिदशाया पि चाम्तिवाश्यादपि निर्णयोत्पते रविचारित वेदान्तव्यावृत्तायाहानि शा? हरमात्वदस्त पक्षदाक्तिमप्यन । यद्यपि त्वरपिताः पक्षामा ! तपपरोक्षसाधनान्तरस्याव्यावर्त्यतयव निरस्ता ! एतदुक्तं भवति, किमुत्पन्नमप्यषधारणनियमाष्टाभावादनियतका सनियमाडामावाट क्धारणमेव नात्पद्यते भाये मोक्षम्यादृष्टसायब प्रसग ।टितीयेनुभवविरोधः । घरतरविश्वस्तापदिशादिनायवधारणं मायतएव । अपरोक्ष विषयावात स्पद्रोत्या.परांसमवति । पदच यष्टि हमारण्यादिरूपाननगतकारणे पनुगता शक्ति पारणतारदरत ·मादपणी चटमा गहिता । पटियरेच निर्गुणरच्याघाताय । ग्यानिगमजायरचनादिकौतु बारस्य तपगक्षणमिति चेन् , हन्ता साप शमदिनाचनसम्म रमम्पादित्ता ! कामक्रोधादर दान्तश्रवणनिमित्तापाटानात् । स्यालिमागेच नियानित्यवस्तुनियमादे कोपय ग । अब चाचा मामाम शरणम्य ग्यय पिमाइति , तदपि न, म यनिध्यमियर्थत्वाद्विमर्गस्य । निश्यो यरदेशात् सिद्यति, कि या प्रयासेन । अन्यथा प्रदक्षिगनमस्कागदिवदष्टार्थ 4 मामामागस्य । मामासाश्रयणस्य च समिति प्रागेर सथितम् । अस्तुच वैचरम् , नथापि निन्यानित्यवस्तुवित्र कम्यापि खेतिकन यनाभूत्मीमामाधीनस्यय विधिना साकारात् तपादिसम्यच तस्य अविरोधलक्षणमाध्यान पूर्व प्रसिद्धि । भत्र स्थान नच । वरम् पूर्ववृत्तवसभर । तझंगत्यात्रह्मणि ज्ञातन्याकारान्तरमिप्यत त्यवाह ( परिशचंति ) तहि जगवारणबाहिरमेव ज्ञातम्या त, तयाच तेन तदुपयोगिसार्वज्ञयादिभिश्च सविशेषावानिर्विशेषाय भद्गत्यर्थः । मिथ्याभूतसारण वादिपरत्वच साधु तत्वावदाद मी क्षार्थवच वेदान्तशात्रस्यो पादित स्यात । ( प्रवचनादीति ) भादिशदिन जन्पादि क्या प्रवर्तन गृाते ! ( भन्ययेति ) यद्यर्थज्ञान स्न्त प्रयपि विधीयत तोपर्थ भर्यज्ञानयन्त त्यपि चैधरे नियमविधियभगा दपमिद्धातोपातिभाव लस्यसिद्धरया नतदर्धश्रवण मियुना, इदारी रागमाप्तत्या नयिषित भवति पूर्वोक्तम्मारयति ( नर्गति ) ( तथापीति ) विनिर्मामासा या तिकर्तव्यतारयनान्तरगत्वा नजन्यमेत नित्यानित्यमिवर वि बाराविकारतया स्वीपरोति नतपदेगसाध्य, तादृशमीमासाधीनवनि त्यानित्यविधको द्वितीयाध्यायसाप्पाति नसस्य पूर्ववमित्यर्थ । तर्स स्मादेवामभगादौपटेगिरी नित्यत्वादिविवेकाधिकारतया स्वीक्रियता तिचन उपदेशातार फर मिद्वया तदसभवस्याप्युक्तवान् , सरहिट विचागत नि पानित्यविम्याधिकार वेग द्वितीया याय तालिका -

·न ताब
शासनकारी।
यदिन वेदा तश्रवणमि सि, तदा कर्ममीमामाया कुलस्कोप यते
R
स्थाणुरय भग्नाह फिलभूत, अनीत्य वेद विजानातियोऽमिति।
तेन कर्मभागधा गपूकमेव बहाभागश्रवणमिनि मियति ।
दन गीतनेदस्य वेदान्तश्रवणमुपपघने अनधिकारात् । नचोपनिपगात्रा
यनरम्यचित् यात्रार्थ , स्पा यायो-येतभ्यइत्यग्वण्डाह्णात् । तन्मा
प्राध्ययनबिय रणाच । कृस्नध्ययनेच कृरिचारमेव रिसे
प्रयुद्धते । तथाच ब्रह्मविचारात् पूर्व पश्चादा कर्मविचारोऽनिक
तन्यावेति पर । तथाच सति यदि सायनचाष्टयमपत्तिपुर्वना
अप-ता वेदान्ता, क्यमसौ पुनरनपेक्षितविरद गाभिगत कातिज्ञा
णन्यर्थम । (कर्ममीमालायामिति ) तवैधत्व तामध्यसीय ।
( तेनति ) अशिंपण पूरभागात्मक दानदविचारस्यापि वर्स
ग्यता बोयजय शिविरतुष्टयस्य क्रममासमाणो बदक्रमानुसारेण त
नितिकर्तनाभा विचारक्रम मगीरातोति परमोमालापा प्राथ.य
सियरीत्यर्थ । प्रकारान्तरेगापि क्रममुपपादयान ( नतावदिति )
( भनधिगहिति ) म्याणुग्यमिति पाश्य मतपेटम्न विचार
यनिति विधिपर्यवसान अययनर तदधिकारवादितिभार । उप
निसन्मात्राध्ययने तढियारोपुक्त भधिकारस्यसत्त्वाविश्यवाह नियंति)
(कारनिहित ) यस्यापिमत मध्ययाविध्ययालभवता यथ । विद
যাইবাঘা নিমিলান থানায়
घ विधानानकदेशाध्यापिता पिचागाधिराडाभार । रमापतम्या
विनायकोडारिवार तीनस्शरिपत्रात ( प्रधान ) गीय
স। দ্বিাৰাষনা স্যথা খাগম্বা মসrি
निभा । विवाद पर यता सिमानानिमागास
मिनागमभनाम तन गय TAIT
मायाम
मा मिणार

·. शतद्पणी चममानतहिना । मेनेति परिशेषा कर्मविचारस्य पुरवगिदि. । यक्षा कर्मा विचारिन तदा “पय लोकान् कर्मचितान् मालगोनिदमाया" दि न्य दिनिसिप्रकारेण मलनुभुसामभपतीयतोपि कमनियमतिम मविचारस्य पूर्वदृत्वमवस्याश्रयणीयम् । एर रागानश्रवणपक्षेषिक ममिदि रागोऽपि हि सागावीतमशिरम्कदस्या पानातीत स वेदभागार्थस्य कर्मनमभागयोगविशेषण सतिशयनिरतिशत समरत पुरमार्थप्रतीता बुमानाप्यविशेषण प्रारीने कन्ग क्षमाण पर ध्यायाना मरेंग प्रायश. कोपरगवात् सारस्वतांगवत् मुरयका मनुरोधेन स्वाध्यायेतिकर्तव्यताभूतमीमाताकम प्रजान क्षान्त कर्मणा निदि यजन्तइहदेवता । शिहि मानुषे लोकेसिदि। तिर्मना" झी न्यायेग बिरंगेप्रपामार यरूप मनग चाप क्षमाण ; "यझेन दानेने त्यादिना यज्ञायगकोपासनरियो यज्ञादिर शान्तेनु यज्ञादिकन्यनेच पाभूतपज्ञादिस्वरूपादिगम साकार या पूगेर कर्मविचाराशेप पश्यन् ब्रमवियागभूत कर्मसमर्श राया ब्रह्मदृष्टिरूपतयार शारीले नुत्यसगतस्यो ही विद्यादेच वमी यस्तव्यतायां बुभुत्तोत्थापकत्वेनोपजीव्यत्वात् कर्मविचारस्य पूर्व जबमित्याह ( यदाविति ) प्रसंगादाह ( रागेति ) (मुख्यसगत- स्पेति ) अनेनासगिकापेक्षितामात्रेण पर्मण पर्ववृत्तावनियमोनयु सा', साहारसगतम सापेक्षत्वहि तथा स्यात् , अधगन्दे मति ज्ञातायाक्षया पूर्ववृत्तत्व हि प्रतीयते, नच प्रसंगसगतोः प्रतिज्ञा विषयहनि निरन्तन् । प्राप्यत्वेन प्रापकायेनच प्रतिपत्रस्य ब्रह्मणस्त धैव निवास्थावात् , तेनैव रूपेण विषयतया उपासनप तदुरयुक्ता नांध प्रापकामतिज्ञन्तविण उपासनार्थकर्मसमपर्थोगोधानामा सा आत्सातरबार । नत् कमानेकरणमाप शनीय । कृतारत्वास गात् । ननु तद धनेसमृदयंयवादीयादेः पूकारण्य निरूपणस्या दियाह (ब्रह्मदृष्टीस ) ननशानपिना तनिरूपण नसभातिभा ·-]] मतपणी - हमारनमहिता। पागुर नयेनक्रमश्च । गुणप्रधानमानौपरीत्यमे तु भाता साधित ] ना विदस्तु तचिन्तयाकोपयोगस्यन्मते । कर्मविद्भयन्तदुपदेशउपयोगइतिचे ताई कर्मापि चिन्तयेदविरोपात् । अय विविदियर्थकर्मरसाद् गुग्य सिद्धयर्थमिति पत्यासि, तपाप्यनुपयोगएन - पिविदिपाया जाता योगेत श्रवणे प्रश्ने , तर पर परोपदेशार्थत्यायोगात् । क मगान वेदनागत्वस्य प्रांगा स्थापितत्वात् न विपिदिपागकसि दि । ब्रापियाभ्य पृथकरणमे प्रयोनामिति चम, तस्यका विकरणमा रसाध्य यात् तयाचार चिन्तनस्यादर्शनात् प्रकार धचात् वर्मनागविचारयोकशाप सिद्धयतीत्यर्थः । शायदेय , भनिष्टान्तरमपि तव सिद्धयतीत्याह (मागिति) ऐकशाधेशति का मावाक्षापा मुस्पक्रमानुरोधादिन्यायेत कापि सिद्ववेदित्यर्थः । या धान्तरमप्याह (गुणमधानेति) ब्रह्मोपसर्जनतया हतिरेपा निरूप अनुचित , स्वपातु ब्रह्मणस्य इसरोपसर्जनतया निरूपणमुक्तनित्य यं । त्वदिष्ट किमपि न साधितमित्यवधारणार्य । एवमनिष्टमसगाव यैव मुपयांगो वा न शक्यतइति स्थितम् । प्प मुप योगमात्रण समयोजनस्वागीकृयोक्त, इदानी मिहोपयोगाभाये पत्तदधिकारिणस्तत्र प्रपत्यमभवादिह तनिरूपण नस्यादित्याद (ब्रह्म विदस्विति ) (कर्मापति ) ब्रह्मविदिति शेष. । यदिच मोक्षता नभवणादिव्यासस्तक्ष्य मुमुक्षो स्तदसम्भव इति मन्यसे, सदोदीया दिचिन्तायामाप तुल्यमिति भाव । ननु - स्यम्य विविदिपाया जाता यामपि परस्य विविदिपोत्पादनाय तदर्थर्मसागुण्यार्यन्तमन्युपदेशा प उदीयादिचिन्तनमित्यत्राह ('तत्रापीति ) चर्मणोपि विचारप्रसगा दित्यर्ध । (न विपिदिपागकर्मसिद्धिरिति ) विद्यागकर्मसमृद्धपत्य तु त्वया नेष्यत इतिभाव । एचमिहोपयोगे वाच्ये साक्षात्सतिरेवेति स्थि तानचैव प्रसगसगापुच्छेदः । कधिचाराधिकार्युपगितयैव शेषर क्षणे सतस्पायौपादापि शेपत्यम्प प्रयुक्त्यध्याये चिन्तनात ।

·शास्त्रगुत्तावळी । न्तररेवनु बहुशोत्र तासा चिन्तनात् । एव कर्मविनिमपणे , झदनापेक्षणात् ब्रह्मनिरूपणेच कर्मदन सापेक्षत्वात भन्यत रविंदो ऽशक्यनिरूपणासूहीीीयासूभपनिदएर चिन्तनारकाशइति पलिन। शारीरकेच महास्वरूपनिरूपणानतरमेर तचिन्तन सूत्रित । तस्मादर साक्षसगतस्य तचिन्तनस्य प्रधानोपयोगापेक्षाया अ गभूतपर्मसमृद्धिद्वारा गिनो वेदनस्य शीघनिष्पादन नाम महानुप योग । तदप्याह तायपि कर्मायनमिसहितम्टानि प्रभाविद्या पादकानीति तत्साद्गुण्यापादकान्येनानि सुतरामिन सगतानी" ति । फिंच “ अर्कचेन्मगुपिन्देत किमर्थं पर्वत ब्रजेत् । इष्टस्या धस्यससिद्धो कोविद्वान्यामाचरेत् ॥” इतिन्यायात्कर्ममानेण चेद मृतत्वरभ्येत क पुन फौगकाकर्मसमुचिताद्वा ज्ञानादमृतल लि प्सते येतदप्युक्त प्रागेन । अतोपि कर्मण्येव प्रात्रप्रवृत्ति · कर्मणितु निरूपिते न्यायपारिश्रान्तचेतस्तयोत्तरोत्तरातिशयित कर्मविधानादि- “ इत्यन्तरेणापि साक्षासति साधपति ( एवमिति ) विचारलपापे क्षतया पृथनिरूपणीयस्यास्य ब्रह्मचिन्ताया निकपण तव साक्षात्मग ति धोतयतीत्यर्थः । ननु प्रसगादपि तत्र तनिरूपणोपपत्ते क्य साक्षात्लगतिरित्याशकानिरासाय ब्रह्मस्वरूपनिरूपणानन्तरमेवेत्यु- क्तम् । यदिादीधादिचिन्ताप्रसगतरस्या नदा ब्रह्मविद्यानिरुपणान न्तर स्यात् , सातु प्रदाविद्याभ्य मागेष प्रक्षनिरूपणानन्तर क्रियत इत्यर्थः । साक्षारसगतीचा वधमिहोपयोग इत्यनाद (प्रधानेति ) निरप फ्लेच्छायामपि कर्मणएव पर्वतावमित्याह (विचेति ) (ससिद्धा विति) अयनेनेति शेष. (कर्ममात्रेणेति ) आपातमीतिदशायां त नाप्यक्षयफल त्वमसोते स्सर्वेभ्य वामभ्यइत्यादिना सवन्तिभावेण मो क्षफ्लत्यमतीतेश्चेति भाव । (न्यायपरिश्रान्तति ) सम्यगभ्यस्तन्या यतयेत्ययः ( उत्तरोत्तरति ) प्रयनतारतम्मात्परतारतम्यसिद्धि, त या सरूपत. मालतोया वाच्यम् , तथावृत्तिविधानादपि तामिद्धि ·[८] दशतदपणी - चण्टमार महिता ! मि कर्मणामल्यास्थिरफलानमवसाय तसादकानिच "पक्ष्य टोका " नित्यादीनिवाक्यानि प्रामापातमीजनकान्यपि निरूपित सगदायथावतार्थानि सामान्यतो निश्चिन्यान तस्थिरफदस्य केरलक ममिालम्यता मना प्राचीन कर्मोपस्कृतज्ञानसाध्यानन्तस्थिरफ. लापातप्रनाया प्रतिनधारहितया सक्षातभुत्सातिशय शारीरक शास्त्रमारमेतेति स्थित्तमेतत् । कथच नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धये शा नान्तराफाश , प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्षितया यथोपल भक्षिभरेर्नालस्य शास्त्रातरातारशकापि नास्ति , उपनीतस्य रित्पर्य 1 ( निरूपितेति ) अनित्यत्वप्रतिपादकाशस्य निरुपणसवा द्वित्वादशान्तराण्यपि यथाश्रुतार्थएव न्यायसवादीनीति सामान्यती निश्वित्येत्यर्थ । भत्र निश्चयशब्देन समानकोटिकसशविरोधित्व नि वक्षितम् । पतन्निश्चयानन्तर मुत्क्टवोटिकण्व सशयो भवति नतु समानकोटिकति भाव । तेन नापातप्रतीत्येति वक्ष्यमागविरोध । ( मतियन्धवरहितयेति ) उक्तरीत्या प्रथमभाविनी वर्मजिज्ञासानिवृत्त ति भाव । ( बुभुत्सातिशयति ) पास्तसामान्यनिश्चयो तिशयह तु । प नित्यानित्यवस्तुविवेकस्यापदेगिरत्वे पृरतस्योपदेशिकत्व सम्भराद्विचारवैय्यर्प्यमुस्त्वा विधिवला विचारमाशश्य विध्यगीका रपि कर्मणय पूर्ववृत्ताव स्यादित्युक्तप्रसादागप्राप्तिपक्षेपि क्रमनि यम उपपादित । एव मोपदेशिवनित्यानित्यविवेकपक्षो दूषित । शास्त्रजन्यनित्यानित्य विवेक पक्षे दोषान्तरमाह ( वयचेति ) (धाम चारैति) ततश्च यथेच्छाचारिणो सुपनीतस्य भौफिकपुरुषार्थच्छा विरहेण तदर्थ प्रवृत्तिर्न सम्भवति । नत्र - शास्त्रान्तरमवृत्ते. काम चारान्तर्भाव । यहापाससाध्यावान् । नच - ख्यात्याद्यर्थ प्रवृत्तिसभव , पारगति तस्प पुरुषार्यवासिद्धे, तादृशपुरुषाधापि तस्य प्रसिद्धका मचारादावेव , एतदभिमेत्यैव तस्य भोजनैरप्रयोजनकत्वमुक्त, (य. थोपरब्धकुशिम्भरेरिति ) नदु वर्मविचारानन्तर अध्यापकाभावादिना ·१८२ शारमुक्तारळी । वेदाध्ययने नियुक्तचात् अधीतवेदस्यापि तदर्थविचारे विपिना रा गेगवा प्रेरितत्वात् तयोश्च शतिलक्षणीश्रमणमन्तरेणानुपरमात । बामप्रवृत्तास्तु नशास्त्राधिकारिणइति स्त्रीर्म । बन्यथैदानीमर . अकृतन्तस्य अनधिगतागस्य लिखितपठितवान्यायस्यैर मीमांसा धिकाग्नसगात् सौगतादीनामप्य स्मन्मतदूषणार्थिना ब्रह्मविचाराभि कारप्रमगाच । अतो हेवन्तरा नियानित्यवस्तुविवेकीय माशामो दकायते ! तेनान्यस्मात्तदसिदो न तस्तो ब्रह्मविचार , तेनैव तद तेति मिथस्सश्रय पुनरन्मनति । एतदभिप्रायेण माध्यम् "नि यानि सारिकादयश्च मोमासाशा तरेण न सम्पत्स्य त दि। एतेनैर हिलीयोपि को दुरितति भाग्यकाराभिप्राय । तथाहि यदि नित्यानियो परामेन निश्चित्य सद्गते हेयो पादेय ने शिविन्यते तदा पूर्वोक्तमत्रोताग , चत्रकापत्ते । अथ नित्यमस्तिचेत्तदुपादेय भनित्यवेदनपादेयमियेर मामविक , तद पि मदम्, अपुरुषार्थी नित्यस्याप्यनुपादेयानाच, भनिन्यायापि- " इसा मारिचारप्रवृत्तिप्रतिवन्धे ख्यात्यापर्य सरव्यादिशास्त्रे प्रवृतियुज्यत एवेरगनार (अक्रमप्रवृत्तास्त्विति) अध्ययन विधिप्रयुक्त मासिक्रम- ण प्रवृत्तानित्यर्थ । ( मीमांताधिकारमसद्भादिति ) अतश्च "भयातीधर्म जिज्ञासे" स्यय वेदाध्ययनानन्तर्य मथशब्दार्थो न स्यादिति भावः । एय "भवातदोषलक्षण" मिल्लादावपि पूर्वपूर्वाध्यायार्यवृत्तता अथ शब्दा- यो न स्यात् । (सौगतेति) तथाच साधनचतुष्टयस्यापि पूर्ववृतय तय नसभवतीति भाव । हेयोपादेयत्ववियेक इति द्वितीयकल्प दूपप वि (पतेनेति ) ( पूर्वोक्तमिति ) भन्योन्याश्रयइत्यर्थ.1 चमप पिहि तद्गर्भमेव, अषणेन नित्यानित्यनिश्चय तेन हेयोपादेयताज्ञान मनेन यणमिति अमरमित्यर्थ । (भपुरपार्थत्यति ) पुरुषार्थशन्दम्मुयादि पर, उपाठेयावगन्दामाविषयाचपर । विग्गिा मनित्यमनुपादेय ·. 1 [C] शतपणी चग्दमारतसहिता। पुरपार्थताया मुपादेयचात् । मनएवानियतपस्य मोक्षसानरया नुष्यानं । अध पुरुषार्थेषु नियमस्तिचेत् तदेवोपादेयमिति सि कः; एवं निधसंशयामसकिन्तु शास्त्रान्तरे कविचारेपि प्रति पिनुममिति नासाधारण्यम, तापिहि"अपामसोमममृता गभूम" "A क्षय वैचातुर्मास्यया जिनसटतभरती " ति नियमलापातानी त्या संशय उपपयने । पानुसस्त निन्यफलं नास्तीतिचकिमतः माधिपुर्माणस्य तदनिश्चयात । भाप्त माश्याटेगादी निरिचनोता.त. त; राईनापि तनए नियमानीति निश्चिनुयादिति नियम ग्निदिस रूपयगुणनिधनानुपपते. । तथानिश्चयेच माग्ददेवो रा। यदि नित्समरनीति सामान्यतो विचम्म, तदिदं निन्य- इसमनियामिनि पिरियोपदिष्टेपि शस्य विश्वसित, तथाच पृथा - वेदाना त्याचारा। च शगदमादिसाधनसम्पत् सा कि.. श्रवण विना-51 • . विपिना, उत "शान्तादान्त" दन्या युक्तजितेन्द्रियन्वरूपी । मान मिटम, तस्यारसजन्य अाणसाधारण्यात ना. श्रण शिति मात्र तहिरक्षा युक्ता । सात्यादिधरणेऽपि है निनादागिन्यादि सम्पा छ । हिसायात न अा :ति सावन - शान्तीदान्त उपर तग्निमिभुम्समाहितीभूत्वा एत्मन्येवामान परी" दिति दर्शनसाध मेयेयवाद ( अतएवेति) सामान्यतो पेदान्ते नित्यमस्तीति निश्चय - दोषान्तरमाह (तति) विवृणोति ( याति) (नित्यमिति ) गनु- यम्य सामान्यन यंदान्तवास्यानि नित्यपुरुपाधप्रतिपादकानी युपदेशः, विशिष्यतु नोपदेशः, ' संगति विचारस्सार्थक इति चन, नि यफल सम्भावनयापि प्रत्त्युपपत्तः, तरयाच सांगाध्यपनादेय सिद्धायात , मोपदेशिकनित्य यायधारणस्य पल्पनानुपपत्तः । तद भा मंच भारम्य त समित्यवाह (तस्यादति) श्रवणद्वारा दर्शनांगाच ध्रु.

·शास्त्रमुकावटो। नवका सच्छते । नच - तदर्शनं श्रवणफलमिति दर्शनसाधनभूतन वणागर शमादीनामिति यत युक्त , श्रुतहानाभुतालप्सयादि दो पप्रमगार | अपिज्ञानगद शब्दजयप्रत्यक्षयाश्च निरस्तावात । एपात्र इमादीना अलविद्यागतयोपादेयत्व साधनलक्षणे शमदमा विकरणेऽवगतव्यम् । भतएते शमादय पथ शारीरकपणाप मुपास्तु । अवमत्रसग्रह • शान्यादयोविवारय ते विद्यागन्न सयता शास्त्रारभे कय तेका उपयोगस्वयो यते ।। * ॥ इदचोकभाष्ये-- नियानि यस्तुपियकाइयश्थे " त्यादिशब्देन सप्रा र त्यसमादी ना माधन वागते कर्ममीगसापेक्षतया फर्मविचारपूर्ववत परप दुत्त्यजत्र म युक्तम् --"एपासारनवर विनियोगावसेय,विनियोगवश्रुतिरिमादिभ्य सचताताय" इति । यद्यपि शरीरकमानासायागेर अपेक्षिता अतिरिका दयोरि व्यपादरितु शान्ते, तथापि सगतिविशेषा सामन्या स्तृतीयाध्यायएर तयत्पादन प्रप्तमिति मिद्धोपयोगमात्रमनकर्तव्य, नपुनस्तद्वय पादने प्रयतित य । इदच तातीयश्रुन्यादिसापेक्षवाभिमान प्रदर्शनार्थ, कथोदप्रामाण्य पापनम तरेण तदर्यभूतनाविचारोपित्या, तमामाण्यच प्रथमाध्यायसाध्य, करच सामायतशास्त्राणा शास्त्रा र्थान ना द्वैतीयभेदाभावेटरनुष्ठानतादुस्थ प्रामाण्य प्रतिष्टितभरेत , त्महत्यवाह (नति) ( श्रुवेति )" शान्त पाये 'दिति स्परसता श्रुत म्य साक्षात्साधनत्वस्य त्याग भभुतस्य श्रवणसाधनरचस्प कल्पन चयर्थ । गनु - दर्शनस्याविधेयत्वेन तदगत्वासमवा मनननिदिध्या सनयोश्वागत्येन मुख्यांगावे सम्भवति सदगावक्सनायोगात् श्रवण प्रत्यागत्यमित्याह (भविधेयेति) विश्व श्रवणागत्वापे फलोप- कार्यगाया नशमादे परवृत्तावमित्यपि इष्टव्यम् । त्वन्मते दशंसा धनतया अयणपिधानश्च न सम्भवतीयाद (दादजन्यति) अयण म বনবার বিবাহ সমন্নিশামযানবম মাবিয়া - ·रिया शतपणी - चण्डमारतमहिता। का विद्यारयेषु शास्त्रार्थविशेषेष भेदाभेदचिताकाश , तेनशब्दा न्तरादयोतीया निरोपतश्चिन्त्या । तातीयोपयोगस्तु दर्शितस्थलान्तरे भाव, श्रुतिलिङ्गादेस्सर्वनामेक्षणाद । उहीयविद्यादे कवर्थचपुरपाठवा दिविमर्शस्तु तोर्यप्रयक्तिसापेक्ष , पोटाविभक्तपाञ्चमिकरमप्रमाणापेक्षिणी चाचिराधातिवाहिकगण पावापर्यव्यवस्था, कर्तृलक्षणन्यायोपजीविनीच ब्रह्मविद्याधिकारवर्णाश्रमादि धर्मपिरोपस्थापना । एर तेपामेकैकएर तास न्यापानसोपूर्ण " इत्यादिष्यप्पतिदेशादिसापेक्ष नभनुसन्धेयम् । सूत्रकारोऽपि तदुक्त"मित्यादिना वर्भमीमाताया सामान्यन्यायान् प्रथ क्सिद्धानुदाहरतीति भवद्भिरपिब्यारयातमेव । नचाय शारीरवक्तव्य मेरतारनया परोपजीवनेन दर्शयताति वाच्यम् , तर तत्रैवतासं गते स्शपितचात् । नच - प्रसिद्धाये स्वयमेनेदप्रामाण्यादिक विचारयाम कि जमिनीयेनेतिवाच्यम् । तथापि कर्मविचारपूर्व त्यस्यदुष्प्रतिक्षेपन्चात , तविचारसागरे परिहवमानाना यदिजेमिनि ना फर्णधारापित, सएपक्षम्यतामपराध । एपच लोकोत्तरप्रजेन माता बादरायणीयमपि नादरणीयमविशेषात् । नचाय क्रमानिय मोऽस्वभावादापतन् जेमिनायो बादरायणीयोगा, येन तनाभ्यथि प्यसि । अत कार्येन कर्ममामासासापेक्षत्यप्रदर्शनार्थमेव शमादिसा धन वागते स्वातीयापेक्षाभाषण । यद्यपीहामुनालभोगविरागममुख्ने तया तदनुष्ठाना अवस्य श्रवणापूर्वत्व युक्तमित्याह (एपामिति) विधास्यन्ते - पाविद्यागत्वेन कर्तव्यतया निरूपपिप्यन्ते । (तबैवे ति) मुख्यकमायनुसारेण धर्मविचारपूर्वत्वे सिद्धे तबापेक्षिततया न्यायाना तवैव संगतत्वादित्यर्थः। ततश्च एतदधिकारिणा तेपा न्या पाना ज्ञातत्वादेवेहानिरूपण, नतु तन्द्रालुत्वादिति भाव । (दुध तिक्षेपत्यादिति) मुरूपक्रमानुरोधन्यायादिति भाव । इष्टापत्ति माशक्य तनानादरैपि मुख्यसमादिसिद्धे मे नाभ्यसूया पात्याह (नचाय मिति) नन्सति मुख्यरुमादेरेव पूर्ववृत्तत्वसाधत्व नतु न्याय- ३५ ·शास्त्रमुक्तापळी 1 वृत्तयेनभाषिते-( यद्यपि इहामुत्रफलमोगविरागो मुमु पुचचे त्युभय नियतपूर्वमसाधारण सप्रयोजनाभिधान चेत्यभ्युपगन्छाम , तथोक्त माध्ये ~ अधिगतासास्थिरफलकेलकर्मज्ञानतया सातमोक्षामिलापस्य अनन्तस्थिरफरब्रह्मजिज्ञासाधनन्तरभाविनी" ति, तथापि पुरपप्रवृत्तिकमविशेषसूचनरवारस्यात् , कर्मविचारवृत्तत्यो वसैरतयोरप्यर्थरब्धवान् , अनत्तस्थिरफलतया प्रथममायात प्रती तकर्माख्य प्रतिवानिवृत्तिसूचनेन निविघातब्रह्मविचारारम्भद्योतनात , यज्ञादिवाश्यार्थापेक्षित पदार्गनिश्चयवत्तव्यजनायथास्थितब्रह्मतदुपामना दि तत्वारगमहेतुभूत-यायकलापशीलनोद्रेदात् अपरगर्योपायभूतोपासनापे क्षिता नभिसहितकलसहकारितर्गस्वरूपनिश्चयाशोपजीवनाभिप्रायान फर्मविचारस्थर पूर्ववृत्तत्वोक्ति प्रयोजनवत्तामेतीति तामेनाद्रियामहे । अव्यरहित पूर्ववृत्ततया वक्तव्यमितिचेहि मुमुभुत्वमेकमेर लयापि वक्त व्यम् । तदर्थतया पूर्वेपामुक्तिरितिचेत्तुल्यम् । प्रयोजनाधिक्य मिथ रस याद्यभावश्च विशेष । एतेन तापत्रयाभिहतिपूवृत्तवादिनोपि - प्रत्युक्ता, तापत्रयमितिमारस्य मन्त्रौषधिनीतिशास्त्रादि प्रति साधारण्यात् । दृष्टानु अश्किविषयरितृष्णा पर्यन्तायास्तु तस्या क मविचारसापेक्षवस्थापनात् । तथोक्त सात्यैरपि । दु खत्रयाभिषा ता ज्जिज्ञासातदुपघातकेहेती । दृऐसापार्थाचे नैकान्तात्यन्ततोभाग त् ।। दृष्टपदानुनविकरसह्यविशुद्ध क्षयातिशययुक्त " इति । एन कर्मपरीक्षोपगृहितैर सा भाष्येप्युक्ता “ तापत्रयातुरै रमृतन्याय स एव जिज्ञास्य" इति । श्रुतिश्च " परीक्ष्यलोकान् कर्मचित्तान् वा मणो निर्नेदभायात" इत्यादिका । अत " अथातोब्रह्मजिज्ञासे " सत्र न साधनचतुष्टयाद्यानन्तर्य सूत्रहदभिप्रेत , अपितु कर्मति चारानन्तर्यमेव । तथाच वृत्तिकार " वृत्तात्कमधिगमादनतर न विविदिपे" ति । अयत्र पक्षो भारकरैरप्पणीकृत | निरीश्वरमी मासरैरपि “ कृनाध्येतुर्निदोष वेदार्थविज्ञानाय मीमासारम्भ "इति

·(ब)
शनपणी नग्डमास्तमहिता।
यदादिः कर्मोपक्रम शास्त्रमर्थतो ब्रह्मविचाराशरम्कमियभ्युपगन्तव्यमे
व । नच द्वादशाध्यायमारे शास्तं पर्यमित ; शयरस्वामिप्रमृति.
भिः संककाम्दांशस्थ सूत्रोपादानाव, शास्त्रान्तरत्वादुपनिषद्भागधि
न्तति पक्षम्यच त्वदीयः कश्विपरिमहादिति ।
इति श्री कविताकिंकसिंहस्य सर्यतंरस्वतन्त्रस्य श्रीमफटन:-
थस्य वेदांताचार्यस्यहतिषु
शतद्रूपन्यां माधनचतुष्टय पूर्ववृतन्य भगोष्टमः ॥
सांपक्षताया इतिवेत , सत्यम, शास्त्रापेक्षिताना न्यायानां कर्मविचार
सिद्धतया कर्मविचारस्य अथातशब्दपरामर्श योग्यताप्रतिपादनपर.
वादाप्यस्य ।
इति श्रीवाधलफुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमपि
गत परापरतावयाधाम्येन तदेकर्दयतेन तश्चरणपार
चरणपरायणेन तत्मसादलब्ध महानगर्यापरनाम
धेयेन रामानुजदासेन विरचितापां शत
पणीच्याख्यायां चण्टमारतारण्यापा
साधनचतुष्टय पर्यवृत्तरयोक्ति
भंगोनाम
॥ अष्टमस्कन्धः॥

·शास्त्रमुक्तावको। श्रीमते रामानुजायनमः। श्रीमत निगमान्तमहादेशिकायनमः । अथ नवमोवादः ।। हयग्रीवसुधासिधु हपहपारयोर्मयः । जयन्ति यादवेलान्तक्षित बाह्यकुदृष्टयः ।। (हयग्रीवेति) चन्मदर्शगजन्यहर्षेण समुझोमिपूरकटय दर्शना दवायुत्काटायसिद्धये हांधानाधमाह ( हर्षेति । तेन दूरक्षेपो व्य ज्यते, अर्मयोहि वेलान्वे क्षिपन्ति । हेपास्तु वेहान्तादपि क्षिपन्ति, उपाध्यतया सुधापदेनानन्दस्य विधक्षितत्वाच स्वाभाधिकानवधिका तिभयानन्द लाभेन चन्द्रदर्शनजन्यहदितिशयो हि गम्यते, तेन म सिद्धोमिभ्योतिशयसिद्धिः । वादयेशान्तादित्यर्थः । पंचमीति योगवि भागेन तपरइतिवसमासः । वादस्य बलात्वेन रुपणात भाष्यका रादीनां हयग्रीवामक सुधासिन्धुतया तदुपदेशसूक्तेपात्वेनच रूप गं विवक्षितमिति गम्यते । उपदेवास्य वादवेलान्तात् क्षेपकायोक्त्या पावरूपणेनच, 'एतच्च विस्तरेणे' त्या प्राचीन ग्रन्थस्योपदेशरूपत्वगु- तरग्रन्यस्थशंकानां परिवारगर्भवं, तस्य अस्पटायंच व्यज्यते, तेन- वादान्तरे चिय सिद्धान्तायनाद अन्धो न पूर्णइति न अमितन्धम् । सिद्धान्तावायनेन कथानधिकारे कथानधिकारवाया कर्थमवर्ततेति शंका परिहारमभिति याशाम्पपिद्भिरित्यनेन नियोपमेव शंका परिहता। अयं भावः; 11 याथाम्यहि प्रमाणानां साधकाचे प्रयोजक तन- सावं परन्यायाततो मानमसाधकम् । मातिभातिकमानेन व्यावहारि कसाधने । व्यावहारिकमानेग वासिद नवान्यथा । प्रातिमासिक मानेच छायसिद्धिरमतीनच । किन्तुमानान्तरादिसंबादानवसाधकम् ।। स्थानागोचरज्ञान मनुमाकमुन्यते । सन गरगनपारधानां हनां ·. भाष्यकारस्याय भार, [९ ना शतदयणी - गण्टमारतसहिता । पिग्गरण कुदृष्टिमनमनुभाष्य " रादिद"मिन्यादिना न्यायान- गृहीतवाक्य प्रत्यक्षादिमफलप्रमाणवृत्त यापारम्पपिदिरनादरणीय " নিন शिष्यान् प्रयुपदिशतो संगतानामिर प्रउनमोगतानामपि कथायामनविकार इति । वेदार्थमाहेच स्पधमाह- " सशिन्यवादिनो अमान्यतिरिक्तमगनुमि ध्यागादिनच सपक्षस्थापकप्रमाण पारमार्थ्यानभ्युरगमादभियुक्त पीटानविकारएन प्रतिपादित , अधिकारोनुपायावान्न बादे शून्य यादिन ।" इति । अयमाशय ॥ * ॥ यटिअपच मिध्यार वादी चादाधिकारिता । भन्माध्यमिनस्यापि भवेद्वादाविकारिता ॥ त थाच ब्रह्मतरते निर्गुण निष्प्रमाणक । कथ मध्यम बौदस्य विवाद " चममाणता || असाधकाभिमानस्य योग्यस्वमतनतितः । साधक पत्र मेणव कथासनमनुत्तमम् ॥ प्रमाणभूरारुढ प्रापिसिन्तिदुर चना । नि फासनीपास्तेसवें वादगोष्ठीसमीपतः ॥ ॥ इति । 'विस्तरेणानुभाष्य. शिष्यान् प्रत्युपदिशत' इत्यनेन सर्वत्र शियान् प्रत्येबोपदेगाः कियाते, मायिककुतकेंन्द्रजालेस्सास्विकान् कुष्टयो परामानयेयु स्पिधिकारमारोप्यतैस्सइचिवादाभिनयेते शिष्याणाहयताभवतीति तर भिनयः क्रियतइति सूध्यते । " परमपुरुषवरणीयताहेतगुणविशेप घि रहिणामनगदि पापवासनादूपिताशेष दोमुपीकाणा ' मित्यादिना सी गतसाधारण धौतपास्याधिकारे तरोरप्यधिकारी भवेदिति प्रति बन्दिरभिप्रेतत्याद (अपभावइति) सर्वशून्यवादिनइत्यारभ्य गरया दिनइत्यन्तो दाममहग्रन्थः । अभियुक्ता गर्वनन्म याख्यातारः । (भनुपायत्वादिति ) प्रमाणतर्वाणां तन्मते गायत्यात तम्मान- घिसारइत्यर्थः । न्यादिविषयस्य क्थ प्रकृतसगति रित्याश्यात (अयमातयति) प्रतिमन्युत्थापकरवानासगतिरिति भार । मध्यमे माध्यमिक । सविस्थामधिकार निष्कासनीय इति मन्यसे तथापि वाशापात् त्वया पथ ननिषामनमिति भारः । नापलप्यतइत्ययमा ·१८८ शास्त्रमुक्तावळी । श्रीः। श्रीमते रामानुजायनमः। श्रीमते निगमान्तमहादेशिकायनमः । अथ नवमोवादः॥ हयग्रीवसुधासिन्धु हर्पहेपारयोर्मयः । जयन्ति वादवेलान्तक्षिप्त वाह्यकुदृष्टयः ।। (हयग्रीवेति) चन्द्रदर्शनजन्यहर्षेण समुद्रोमिपुत्कटत्व दर्शना दवाप्युत्कटत्वसिद्धये हर्षाधीनत्वमाह ( हर्षेति ) तेन दूरक्षेपो व्य ज्यते, ऊर्मयोहि वेलान्ते क्षिपन्ति - हेपास्तु वेलान्तादपि क्षिपन्ति, उपाध्यनुन्या सुधापदेनानन्दस्य विवक्षितत्वाञ्च स्वाभाविकानवधिका तिशयानन्द लाभेन चन्द्रदर्शनजन्यहादतिशयो हि गम्यते, तेन म सिद्धोमिभ्योतिशपसिद्धिः । वादवेलान्तादित्यर्थः । पंचमीति योगवि भागेन तपरइतिवत्समास. । चादस्य वेलावेन रूपणात भाष्यका रादीनां हयग्रीवात्मक सुधासिन्धुतया तदुपदेशसूक्तेहषारयेनच रूप णं विवक्षितमिति गम्यते । उपदेशस्य वादवेलान्तात् क्षेपकत्वोत्या. हेषात्वरूपणेनच, 'एतच्च विस्तरेणे' त्यदः प्राचीनग्रन्थस्योपदेशरूपत्वमु• सरग्रन्थस्थशंकानां परिहारगर्भवं, तस्य अस्पष्टरपंच व्यज्यते, तेन- वादान्तरे प्विय सिद्धान्ताकथनात् ग्रन्थो न पूर्णइति न भ्रमितव्यम् । सिद्धान्ताकथनेन कथानधिकारे कथानधिकारकया कथंप्रवर्ततेति शंका परिहारमभिमैति । याथात्म्यविद्भिरित्यनेन निशेपमेव शंका परिहता। अपं भावः ॥ * ॥ याथाम्यहि प्रमाणानां साधकत्ये प्रयोजवं । तब- सत्वं परन्यायासतो मानमसाधकम् ॥ प्रातिभासिकमानेन व्यावहारि कसाधने । व्यावहारिकमानेन तत्वंसिद्धयेन्नचान्यया । प्रातिभासिक मानेच कृचिसिद्धिरततोनच । किन्तुमानान्तरादेवसंवादामंधवाधकम ॥ स्थाप्नाथगोचरज्ञान मनुमापसमुन्यते । संग नरमानवाश्यानां हेवनां ।

·[९ ना] शतपणी चण्डमारतसहिता। पिन्तरेण कुदृष्टिमतमनुभाष्य " तदिद' मियादिना " यायानु गृहीतवाक्य प्रत्यक्षादिसकलप्रमाणवृत्त याथात्म्यविद्भिरनादरणाय " मिन्यतेन शिष्यान् प्रयुपदिशतो भाष्यकारस्याय संगतानामिन प्रउन्नसागतानामपि कथायामनधिकार इति । वेदासाहेच स्पारमाह- " सर्पश्यवादिनो नम यतिरिक्त सर्ववस्तुमि ध्यावादिनश्च सपक्षमापकप्रमाण पारमानिभ्युपगमादभियुक्त चीदानधिकारएन प्रतिपादित , " अधिकारोनुपाय वान वादे गूय वादिन ।" इति । अयमाशय ॥ * || यदिप्रपच मिध्यार वादी बादाधिकारिता । भनेमा यमिारवापि भनेद्वादाधिकारिता ॥ त थाच ब्रह्मतत्वते निर्गुण निष्प्रमाणक । क्य मध्यम गोद्भस्य विवाद भात्र - चप्रमाणता । असाधकाभिमानस्य योग्येस्वमतनीतित | साय वन मेणेय स्थासनमनुत्तमम् ॥ प्रमाणभूरारूढ प्रापित्तन्तिदुर चना । नि कासनीयास्तेसव दिगोष्ठीसमीपत ॥ ॥ इति । विस्तरेणानुभाष्य शिप्यान् प्रत्युपदिशत' इत्यनेन सर्वत्र शिप्यान् प्र येवोपदेश क्रिय ते, मायिषकुतकेन्द्रनारीस्सात्विान् कुदृष्टयो वशमानययु रित्यधिकारमारोप्यतैससहविवादाभिनयकृते शिष्याणा हयताभवतीति त. भिनय कियतइति सूच्यते । ' परमपुरुपवरणीयताहेनगुणविशेष नि रहिणामन्गदि पापवासनादूपिताशेप शेमुपीयाणा ' मित्यादिना सो गतसाधारण धमाक्याऽस्याधिकारे तद्गुरोरप्यधिकारा भवेदिति प्रति चन्दिरभिप्रेतत्यार (अयभावइति) स्वशून्यपा.िनायारभ्य गन्यवा दिनइत्यन्तो चंदार्थसंग्रहप्रन्थ । अभियुक्ता पूर्वतन याख्यातार । (भनुपायावादिति ) प्रमाणतर्वाणा तन्मते शल्य वात् त मतेनगन धिशारइत्यर्थ । शुन्यवादिविषपस्य क्थ प्रकृतसगति रित्याशस्याह ( अयमाशपति) प्रतिबन्धुधापकावान'सगतिरिति भाव । मध्यमो माध्यमिर । सहि पथानाधिशारा निपासनीय इति मन्यसे तवापि ताहापात् चिया पथ नपिपासनमिति भार ! नापरप्यतइत्ययमा ·शास्त्रमत्तारळी । नीरप्यते ॥ * ॥ एतच्चरिस्तरादुपपादयाम । तर यत्तार स्वग्टित, क्थकयो प्रमाणारिसत्ताभ्युपगम पस्यहेतो । ति सत्ता भ्युपगमसाहियनियतस्य व्याहारस्या या प्रवर्तयितुमशक्यन्यात् । उ रातव्यपहारप्रति तस्यहे त्वात् । लोकत्र्याहारसिद्धत्वात' तदनभ्युपगम स्य पापलातिप्रसन्यादा । न प्रथम तमतरेण तत्तीर्थकरस्तद नुमारभिश्च व्यपहारस्य प्रार्यगान गात । अन्यथा भरतस्तन्निरास प्रयामानुपपत्ते । साधनमायनक्षमो व्यवहार प्रमाणादिसत्ताभ्युपग ग्मा हयनियतइति तम तरेण त क्षमन न स्यादिति चेन्न, सा धननाधनक्षम व प्रति सद्वचाभास रक्षणयोगियरयर प्रयोजक ना त् । सत्वाद्यभ्युपगगे सत्यप्याभासे तरक्षगन्यस्य सर्वसम्मते । अ रमद्वाक्येचाभास यस्य दुरपपादनात् । सतानभ्युपगममात्रोणाभास को को सत्ताभ्युपगमेन भयवहारएवाभासइति विपरिवर्तप्रसगात् । ठाय इत्यन्वय । इत्य सक्षितीग्धों पिम्तरेणोपपादनीयहत्यवाद (ए तञ्चति ) एवपक्षविस्तरा (परमुसेन सिद्धात्याशयोद्घाटनादुपपादया म इत्यधं । विपक्षमा (न.ति) यसण्डित पन तावदिपन्वय । प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमरपायथं । स्थापलमन्यतराय:- धारम | प्रमाणसत्तानभ्युपगमे गतिवाद्यभिमताध पथ नसिद्धचे- निति र । (तीगिरति )- सिद्धातियारपप्रस्तुता गन्पमिप्पा चादिना गृगते । तदपलापे याधय तसग्मत्ययाद (भापति ) प्रमा स्तर पारसार साधायाधनक्षमता न ग्पादयनियारारियासभयार। গ্নিঘােষণা पायुपपायाशरते (STAT पापानि) (एति) सदाभान যাযঘাযিয়াল (मलायमित) मतातिाप । गनु प्रमाणामिनामन पगार परीगर पथ ममाणागिभिपयनग्न रातभ पयार पगलिटी पर प्रतिमा पर्गयामामागाराभा सायापा माTAPAIKग, "याद भार ·म [९ या शतपणी चण्टमारतसहिता । अस्तिच सत्ता युपगमेमत्यपि असिमिन्दादेराभामत्र । नन प्र माणादिसत्ताभ्युपगमाभाव व्यवहारथः धमिणोऽमिट्टी तस्य कथ मामासत्वसाधन, फया सदचनाभास लक्षणयोगित्यादि प्रयोगमा यधारणामुग्वेन दपणदृष्यादि व्यवस्मापन; सपा स्थापना नाना प्रमाणाधीनतात; मेर सताभ्युपगममाण प्रसिद्धिसिद्ध प्र माणादिमिरस्मा व्यवहारोपपत्ते । उक्तञ्चेष्टसिद्धिकार -- सय, प्रमिद्धिरस्ति, अतर व्यरहराम , किन्तु ना स्यामूलपश्याम इति । यथाप्रमाणादीनि सदूपाणि स्वाकुर्वता भवता प्रमाण सा धक नतदाभासदत्यादि व्याहियते तस व्यपहारिभिरेर सँ म माणादिसलासत्वचिन्तायामुदासीन कराप्रवर्त्यतामिति ह्यादिश । यदिचा नानुमयसे तिष्टामस्वयारमारवारोपिते सत्तानभ्युप गमपक्षे । तथापि माप्रति विद्युक्तमाश्रया सियादिदूपण दुर्वच, दूपणहीद कथाया प्रवृत्तस्यर वायम् न पुनराहरनो विहरतो था। साच कसा कयापि मर्यादया प्रवर्तनाया , ता गादिप्रति पादिभ्या समाभ्युपगमे तापर्यनयोगानप्रकाश । उभाभ्यामसया योगि • अतदन्ददूपणन दृष्यमिद नेति व्यवस्थाम्यात् , स्थापनानां वाधनानांच प्रमाणाधीनसिदित्वात् , प्रमाणस्यैवासत्त्वं कय लक्षणयो मादिनिर्धारणमिति शयते (प्रमाणादीति) (सत्ताभ्युपगममावेण प्र. सिद्धिसिद्धारति) व्यावहारिकरित्यर्थः। व्यवहारे प्रमाणादीना सत्व ममयोजकमित्यभिमायणेष्टसिद्धिगन्ध विवृणोति । (ययेति) शिवा द्विप्रतियादिभ्यां उभाभ्यां सावाभ्युपगमेन प्रचतिताया कथायामिद दूपणमुच्यते ? उतो भाभ्यामसत्वाभ्युपगमेन प्रवर्तिताया ? यहा एकेन सत्वमितरेण चासावमुपगम्यप्रतितापा! अथवाभाभ्यामपि प्रमाणादि सत्ता-युपगमो दासीन्येन व्यवहार नियमे य पवा प्रवर्तितायामिति मर्यादाविभाग माभिमेत्य कापि मर्या- दाया मास्मान् प्रति दूपणा दावन सभव इत्याह । (त. पादिप्रतिवादिभ्यामित्यादिना ) प्रतिवन्दिमुरावापरिहारान्तरमा H ·अन्यथा शानमुक्तापळी । श्रागमे परस्येव सस्यापि प्रसग । एफेन सवभिनरेणचास र म गुगम्यमतितायागिद दूषणमुच्यते चेत्, तर क्यातरस्या मि प्रतिरनिनार्या , कधानियमरपचोभया-पुपमा प्रकारानुरोधि वत् । करय खेच्या जदुत्तेपि वाट्माणा पि दूपणप्रसगेन जयपराजयव्यवस्थाभगाप्रसगात् । यश्चैकस्तस्या क याया प्रमाणादिसत्तमि छति तस्योपानियममायन्त्रणा ! अयोमा भ्यामपि प्रमाणादिसत्वाम्युगमादासी येन व्याहारनियमे समय बधा पार पाया कराया दृषणमिदम यते । तदा स्वाभ्युपगम विरोधपर चयापादित स्यात् । यस दुर्बतपिडफेन कथा बधा तस्यैर दूपण नम, अपितु शिष्यादीन् प्रति तस्य कथा नविकार दर्शयाम इति चेन्न । शिष्यादीन् प्रन्यपि चार्गकसोगतमाया दिनागय दोपइति चक्रव्यम् • सच दोपो निग्रहस्थानात्मा, त स्य स्थाप्रपेशाप्रवेशयो न तायक्षम । नच कथाम तरण निम है । नापि द्वितीय , सत्ताभ्युपगममन्तरेणापि प्रमाणादीना व्यवहा रहेनुवम्यमाध्यमिक दिपुप्रदर्शित वात् । अथव्यवहारहेतुत्वादेय प्रमा णादीना सरप, सवाय तदभ्युपगम , असतोऽभ्युपगमायोगादिन्यु यते तदपिन, अस्याप्यर्थस्यकयापि नियमस्थित्याग्रनिता कथामतो णमायात् । ततश्चसिद्धासत्ताभ्युपगमा पूर्व कथाप्रवृत्ति । ननसा , ह ( घयानिपमस्पचेवि ) असत्ता युपगन्तार प्रतिपादित्येनाभ्युप गम्यमयुक्ताया यथायामसत्त्वपयुक्त मानपासिद्धयादिदपण नोदाप नाहमतिमाय । अन्यथा - उभयाभ्युपगममयाराति एपनेन दोपो मापने कस्य यस्यचिदिप । तम्पा यथापा सत्याभ्युपगमवादिन मायपि दोपोमायनं नम्यादित्यवाह ( यश्चैवाति ) ननु उपयहारहे. नुस्यपदतात्यपंच प्रमाणादर्शना सत्वसमर्धित, हेनापम्प नियतार्यसत्य रूपयात सेन पत्त्या युपगमसिद्ध । त्यस्पर्शनी सत्गतदभा या युपगमपोम्पांघात इति गाने । ( भयनि गनु प्रमाणादालये ·. [८] शतपणी चण्डमातिमहिता । पिनियमस्थिति रसत्ताभ्युपगमगर्भतिका न्यम् , तत्वापारणपापराजपाप यिकामयसम्भावितन्याहारनियमसमयसन्धमाणसमीहितसिद । नच समयस्थेपि सत्ताभ्युपगमगर , प्रमाणतोम्यां व्यपहर्तव्य परस्पर प्रतिज्ञाहान्यायन्यतमनिमहस्थान प्रदर्शनीय, तपादने तद्वतीभगो म्याहर्तव्य , अन्यथातदरपादनासमर्थस्य, अन्योमनातुजेले तिव्यवह तव्य , प्रामाणिकतयाप्रतीत पक्षस्त पमितिव्यपहर्त य इत्येवमादिरस रूपनियमपिसत्ताभ्युपगन प्रसगाभागात् । नच समयमधेऽपिहेतुर्गय, सत्र कशाप्रवृत्तिम तरेण नरस्त शक्यइति, सत्ताभ्युपगमहेतु नाभिधान विषय प्रसाधानप्रनिन्द्यातार , तत्वनिर्णयरिजयमूलत्वेन लोकसि अस्यारिचारित रमणीयस्य व्यवहारनियमस्य हेतुम-तरेण यादिभ्या द्वा भ्यापि से ध्याग्रहणात् । नचैत्र प्रमाणमूलत्वामान विचार तद्विप य तफरविशाप्रसङ्ग , अनादिपारम्पगितस्य लोकव्युपत्तिसगादिनस्त स्य असभराययाभागाभारपस्यतरगुद्धिमिद्धन्वात । नच प्रमाणादिस चापिस्ते ध्यागीकार्या, व्याहारनियममात्रणेनान्वयन्यतिरेकवतानिरपेक्षे घसमयेनियध्यन्ते नतु सत्वमिति कुतइतिन शमसंभवइयाह (न चति ) यद्येयशक्ये ततदा दोषमाह ( सचेति ) सहेतुश्वसत्त्वनि स्यर्थ । समय यन्धे प्रमाणाद्यन्यये सत्तानन्वयेय वाहतु किमयम यति सशय्य भन्यतरनिवारणायावाभ्यां क्याप्रवर्तनीया, तथाचा पायायामधिकारोदुरपदवइति शान्तरकथमनधिकार, ततश्वसत्ता भ्युपगमस्य क्याहेतुत्वसमर्थनविषयकथाया प्रतिपादिन. मध्यवस्थान ययागीक्रियते तथान्याति पाप्रतिवन्दी नावेदापि प्रतिबन्दीस्या दित्यर्थ । उपसहरति ( तत्वनिर्णपति ) ग्रहणादित्यनन्तर नसम यमन्धहेतुर्याच्यइप पाहार । तम्य-व्यवहारनियमस्य ( असभवति । असभवान्यपाभावाभावरूप स्वतन्शुयासह सिद्धवादित्यर्थ । स्वे च्छयमान यमागीकारवयमपि स्वच्छगसत्ता युपगमस्य हेतुत्वमगा कुर्महरयताद ( नचेति ) ( व्यवहारनियममाणेति ) भनादिष्यर ५ ·शास्त्रमुक्तारळी । ण कथाप्रवृत्ति तत्फलोपपत्तो तादृशेतरनिरर्थकसत्ताभ्युपगगायोगात् । नापि तृतीय , लोकव्यवहारइतिप्रामाणिकव्यवहारविवक्षाया तस्य मि चारप्रवृत्तिमन्तरेण दुनिरूपतया तदर्थमेर पून नियमस्य गवेषणात् , पागरादिव्यवहारविरक्षाया निर्मूलव्याहारशरण्यस्य ते भारीरामाचा दयोपि स्वकिर्तव्यास्यु , पश्चात्तनबाधात्तत् परित्यागश्चे प्रमाणादिसत्ता पि सागायतो विशेषतचा स्मदक्ताभि युक्तिभि बोध्यमाना परित्या या। अथ बाधाभावात्तत्परिग्रह , तथापि न लोकव्यवहारस्य तपारगाह कता, बाधाभापरिचारेचपुनर्नियमान्वेषणारतार । नापि चतुर्थ प्रमाणादि सत्तामभ्युपगच्छतात्वयेर तत्सत्वासवानुसरणोदासीनेन मयापि सानिधस्यैव व्यरहारनियमस्यारलबनात् तस्यच मा प्रति फलातिप्रसज कवे त्या प्रयपि तुल्य प्रसगरस्यात् । यथाचाम्यवहारादिव्यापारे प्वपिसत्तामनितामा यमिकादीना तफलनियम , तथानापि । . हारसिद्धनियममात्रणेत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेको साधनवाधमाभ्यां, नैर पक्ष्य सत्तामतियोगिक, तादृशेतर - अनायव्यतिरंक्वद्भिन (पूर्व मिति ) ततश्चतद्विचारेनसत्ताप्रवेशइतिभावः । पामरव्यवहारएयगृह्य- त नच गरोगमप्रतिबन्दी, शाखश्रवणानन्तरम तदाधादियाशवते ( पश्चात्तनति ) ( सामान्यतइति ) प्रपोमिस्या दृश्यारादित्यादियिव दीतम् ( विशेषतइनि ) सण्डनोत्तप्रमाणादिसप्टन विरक्षित । उ• भाराभिमायणावत ( अति ) तथापीति ) प्रतिज्ञाभगतिमाय । रोपान्तरमाद (याधाभायेति ) तद्विचारच न सत्तापयशावकाश IT गाय ( प्रमाणादीति ) सत्वा-युपगमयादिनापि म हतास्तत्यमा Tणाधनिर्णय फिन्तु साधुहेनुनेर, ततश सत्त्वान युपगमेपि नाति प्रसग पराप्यतिमसगापादने सत्त्वाभ्युपगमवादपि तथा स्पादिश्य 4 । परिहारान्तरमाह (यथाति ) सत्योपगमसाहित्य तदा तुत्वासात्तथा । नादिव्यवहराच परस्यातिप्रसगत । सत्यानुप गगग कथायामपिशारिता । प्रातिभाजितागा मातादी गं ·[९ना शनपणी चण्उगान्तमाहिता । मनु व्यवहारनियमसमययत सत्ताभ्युपगमोनुप्रविष्टः, व्यवहारो पिहि क्रिया, साचे निष्पादनामिका, तचासत स्सद्रूपताप्रारणं, प्रमाणादिभि wयहर्तव्यमित्या प्रमाणादेः करणत्वं नियमांतर्गतं , तच कारणावशेषः, कारण नियतपूर्वकासन्यं , दूपणसाने भंगः, साधनांगमतत्र्याप्यादिमत्वेच तद्विपय रतवमितिच नियम्य ते, अत्तो व्यवहानिपगसमयबन्धादार व्यवहारक्रिया तत्कारणदूप सायनांगादे स्सवं कण्ठोकामिति कर्थ सत्तामनभ्युपगम्य कथा- रंभानि; मैवं ; एभिरपि सत्तानम्युपगमबाधकः कथायां प्रवृत्ताया- मेर सचान्युपगमस्य प्रसाधनीयवात् , ततश्च पूर्वोक्तबाधाया दुस्त रस्यात्। इति श्रीकवितारिकसिंह्मस्य मर्वतन्त्रस्वतन्तस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदा न्ताचार्यस्य कृतिषु शतद्पण्या कथानविकारखादो नरम || साधनात । विस्तरोयमभिप्रेती विस्तरादिति बुध्यताम् ॥ * ॥ ननु- कथाप्रवर्तकसमवायोहि कथाधिकार., प्रवर्तिकाच मानादिसाधक ता बुद्धिः, सामः प्रमावेति न निरूपणमईसि , तपासापन्यतर. साधकाना माभासत्वनियमनान्यतरवादिन साधकावभ्रमस्यापि नि यततया कथायाणवोच्छेदात् , सत्त्वानभ्युपगमाभासत्व नियन्धनभ्र मयोरपिशेषादिति चेन्ना निजमतिरीतिसिद्ध मसाधकत्व मविगणय्य कथामधिकुर्वन्तग्छिननासाइव न प्रक्षणीया इति मनीषया शिष्यान् मायुपदेशादिति . इति श्रीवाधलकुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत परापरतत्व याथात्म्येन तदेकदेव तेन तच्चरणपरिचरणपरायणा तत्त्रसादलब्धमहाचापिरनामधेपेन रामानुजदासन विरचितायां मतदूपणीच्याख्यायां चण्डमारताख्यायां कथानधिकार वादभगोनाम नवमः म्कन्धः ॥

·१९६ शाखमुक्तारी। श्री । श्रीमतरामानुजायनमः । श्रीमते निगमान्तमदादशिशायनमः । अथ दशमस्कन्धः। विचित्र यत् स्वैन स्फुगति विषयापारमिदुर तदेव ब्रहीक विगुण मपि साक्षा त्कृतमिति । पदन्तो यात्या बहुविहति यान्याहत थियो नियन्ते हत श्रुतिशत शिरस्शूर वचस ॥ य एप मन्त्र पाद यद्यपि प्रमाणानि सर्रायपि सरिशेपमर्थ ममि निविशते , तथापि स्वप्रकाशाध्यक्ष सिद्ध निविशेष सविसद्भारे नति मन्तव्य, अन्यथा धार्ष्यात साप हास्यापि दुनिबाररवात् । किंच सचिस्वप्रकाशन तार तय्यन्तरिदा सपा मविगात , तन प्रकाशात्मता- मारेण स्वतस्सिद्धाया सपिदि न जडस्वरूपधर्मानुप्रवेशावकाश । प्र सर्वेषां प्रायक्षादिप्रमाणाना सविशेषविषयत्वा निर्विशेषव- स्तुनि न विश्चि त्ममाण मिति वदतः मत्याह पूर्वपक्षे ( यद्यपीति) (भन्यथेति ) स्वप्रकाशसिद्धपि विमती प्रत्यक्षादिममाणसिद्धे प्यना वासात सर्यापहव' स्यादित्यर्थः (अविगीतमिति ) परन्तु निर्विशेष विषय सविशेषविषय वत्येव विवाद इति भावः। ततः रिमित्याशक्य कि जहरूपधर्मविषयतया सविशेषविषयत्व , उतजडत्यविपयतयेति विवल मभिप्रेमाचे दोपमाह (तति ) स्वाभित्र प्रशामरावनेय सधि स्वारमान प्रकाशयति, न जइमपि प्रयाशपति , सस्प मिथ्या- स्वेन दोषाधीनस्य स्यरूप नियन्धन प्रयाशविषयायायोगादिपर्य । दिशाये दोपनाह (प्रशारमाइति ) माशामवा धर्मा इत्युप .

·[२-या] शतदपणी चण्डमास्तसहिता । काशामकास्तु नतचनी मिक्त शायन्ते , अन्यथा तेगा परप्रा. श्यतया प्रकाशामवासिद्धःनिव म्यम्पमात्रस्यप्रकाशे अन्यतो धसिद्धि तिवान्य,अनुपलभ्यमानसाधनात तद्वानरयसयुत्वात् निर्विशेषानुमो न तन्निरामव्याघातात् , सविशेषानुभगाना तदपेक्षया दुर्बल चात् तहि तद्विषयतयन सधमत्ताका प्राथमिफेन सर्पसाक्षिणा निरपेशेण दुष्टकारणशंकादनीयसा स्वानुभवेन सह न स्पर्धितुमर्हन्ति । ताह शवप्रकाशस्यतु भ्रान्तियोक्ती संरिदसिया सर्गसिद्ध्यापातात् । से तेषां संविभेद एय स्यादित्यर्थः (अन्यथेति) सविदपेक्षया में द इत्यर्थः । ननु स्वरूपमार प्रकाशकतया सिद्धे स्वरूपप्रकाशे विशेषस्यापि विषयत्वं प्रकाशत्वेन हेतुना घटप्रकाशयत् सविशेष विषयत्व साधनात सिद्धयतीत्यवाह (नचेति ) प्रकाशे-प्रकाशतये स्पर्धः । तत्प्रतीति विपयायनानुपरभ्यमानस्य तरप्रतीतिविपयत्वसा धनादपि तरमतीतिविपयत्वाभावांगीकार एवोचितः, प्रतीसे रधि क विषयकत्वकल्पने गौरवा दित्यर्थः । प्रकाशावहेतुश्च प्रतिकूलत र्क पराहतदति भावः । नन्वेव मपि स्वप्रकाशो न निर्विशेषसाधने प्रभवति, प्रकाशमानावादिना निविशेषत्वाभावस्मैव साधनात इत्य वाह (निर्विशेपत्येति ) ( व्यायातादिति ) पाधादित्यर्थः । ननु सं विदि भाश्रयविषयता विशेषा प्रत्यक्षमेघानुभूयन्ते इत्यवाह ( स विशेषेति) हेतुद्येन दौर्बल्य मुपपादयति (तेहीतितिक्षानुभवात्मकरवा जदतया मित्थ्याभूता एवेति साक्ष्यधीन सत्ताका अतः माधमिके. नोपजीव्येन न स्पर्धित मईन्ति । तद्विषयतयैव लब्धसत्ताकरवोपपा दनापाह ( सर्पसाक्षिणति ) किश्चानादित्वा त्साक्षिणो न दुष्टकरणज न्यता, विषयमकाशांशे दोपापेक्षापामपि न स्वरूपाभिन्न निर्विशेषम- काशाशेपि तदपेक्षा, जन्यप्रत्यक्षन्तु तदपेक्षमेव, अतस्सविशेषानुभव. म्वप्रकाशेन बाध्य इत्यर्थः । सविद्विषयताहि सविदभेदेनाध्यासः, ते नन पॉक्त जडधाननुप्रवेशोक्ति विरोध इति भावः । ननु स्वम काशी भ्रान्तिरिपत्राह ( तादृशेति ) चाधर मुतवा साधकाभावादपि .

·. शास्त्रमुक्तात ठी। नर नाकामागेन भ्रान्ति प, नचाननुभनेर बाध इति ना य मनात योग्यानुपरभ, करणाद्ययोग्यवेन विशेषणासिझे , स्वयो ग्यायो? म्वनानुपलभायोगेन विशेष्यासिद्रे । नच नरविषाणादि सद्भायोपि एच साधयितु शक्यइति वा यम् तस्य स्वमिद्ध्या समर्मने तस्यवानुभुतित्वात् , अन्यतस्तु तदसिद्धे साधनेच या धात् । यद्यपि जागरस्वमयो विचित्र वाह्योपलम्भ कवितधियोन तद्विविक्तानभास , तथापि सुषुप्तिमदमूर्चासमाधिमुक्त्यायनरनासु तस्यत्र साम्रा य । नच सुपुप्यादिषु तत्प्रकाशस्य प्रतिबुन्देन प्रतिस धान प्रसग इति वान्य, इटप्रसगरूपन्यात् । एतारन्त कार न कचि दहमज्ञामिप, सुख मह मस्त्राप्स मिति तादात्विक ज्ञान सुरवसाक्षित या तत्प्रतिसन्धानात् । तदेवमात्मसाक्षिक निर्विशेषानुभवस्या रोपि तोपराग विनिवारणमुखेन सपादकतया गानुप्राहक मनुमानागमादिक मप्याद्रियामहे नरेति ॥ तोच्यते । किममौ निशेिषा सचित् स्वप्रकाशसिद्धेत सय . सब भूत्वा प्रतिपादयति, अब ततोऽन्यएर तटस्थस्ता मुपलभ्य । नभ्रान्तित्यमित्याह ( नति ) यदि स्वप्रवाशेनेव निर्विशेषस्वरूप सिद्ध मित्युच्यते, नत्वनुभयान्तरेण, तर्हि अननुभवादेव तादृशाप बाधितमि- त्पत्राह (नति ) उपपादयति (नचात्रेति) चोद्यर्थ निह्यनुपरम्भमात्रेण या ध, किन्तु योग्यानुपरज्या, तर विवरण तजन्यज्ञानयोग्यता विवक्षिता, उत स्वयोग्यता, भाये टोपमाह (वरणति ) द्वितीये दोषमाह (स्वयो ग्यत्वपीति ) आभास समा योगक्षेमता मागस्य निरापरीनि (नचनरविषाणेति ) पादात्यान्वि नरे विषाणसाधय मस्तीरपवाद ( साधनेचेति ) ननु लोरसिद्ध सचिद यदि विया निविशेषरिषप. व मुच्यते , साच सयित्सविशेषविषय पर डरपाठ ( यधपीति ) तद्विविस्ताभास - वारपायरियुगरभास । , ·शतपणी चण्डमारुतसहिता । न प्रथम , तस्यास्त्रयाथाम्यप्रतिपादनादि सरम्भमुख्यात् । अन्य या तस्याएव विषयादिवशिष्ट्यस्यापर्जनीयन्येन स्वनिरिगेपोक्त रळक वाढत्व प्रसगात् । रिपयादिविशेषाणा मारोपितया नाळीकराद इति चन्न, तदनुलेखे तन्नियोक्ययोगात् । तदेयेनु विशिष्टप्रमा शवश्यम्भावात न स्वेन निविशेषप्रकादा । नापि द्वितीय , सतु तामुपरभमान ततो ययात्रा तथैव वा स्यात् , पूर्वाधार नि रोग, अनुव्यवसाय वेधच पक्षघातात । उत्तरतापि सर्वरे कम सपना सचिदमेर तथोपरभते तताऽया आये भ्रातिपात मानि निरयाश्रय स्वगतविशेषै पिशायर सबै स्मदृश्यते । नच तता मध्यापि सपिद स्त प्रकाशरूपापा । नच ये गादप्र भागात विशुदप्रकाशो जात इति वाच्यम् , योगस्यर भ्रान्तिमा पातात् । नच शुक्तिकारजतप्रकाश मल्यालम्पनमात्ररहित मिति पदन् योगायोपि न भ्राम्यति । द्वितीयेपि हिमसा महाभाग उस्माएर स्वसुवादित सियती ता परम्मा उपदिशनि, उ त प्रनिगादिनापि तथा सिद्वा । नाय , चित्रभात् , पुळसोद्द गरादित लिंगाभाराब। नगर, सप्रत्ययासहस्य पापददश ( अन्यथति ) तस्या स्ताशसरम्भे मतिप द्यभूतविक्षण प्रति दिन शाहन प्रतिदिन सम्प्रदान प्रतिपादिताच विपयतपा वरिष्य वाच्य, अन्यथा मनिपादनासभवात् , ततश्च निारशास्ति रलारवाद एवत्यथ । ( स्यादिति)उपाल भ्रमानस्यादित्यथ ( पूर्वति) स्वभिमकाय वन्यय यावरूपाचादिान भय (परभतदात )निपशपपिपपतगति शे५ । गनु योगादा देवप्रसादादा मसिद्ध सविदा निविरिषय बगाचरा. तीति झांयतइति तत्सवादानास्यास्तविदी भ्रातित्वमसग इयश- क्याह (नति ) ( यागस्येति ) योगज्ञानस्यत्यर्थ । तदुत्ता ववि नभरि पुरयादमादिना हपादिवत बनविाल्लगेन तम्य ताहमान भानुमायता नि माह (पुठाति ) हिम शिमयमुपदशगनभर ·। न २०० शास्त्रमुत्तापली । नरपेक्ष्यात् । नहि सुग्वादिसद्भापमात्र परस्मा उपदिश्यते च सहृदय कश्चि त्तथ विधानुभर मप होतु मीहते, नापि योग्या नुपरम्भ निराकृत सद्भार मभ्युपगन्तुम् । ना न करमचि त्मासिध्यति, अत स्त्रस्मे परस्मै येति को वि करपारकाश इति चेत सा तहि न सिध्येदेव, सिभ्यतीना क स्मचिदा स्यात् । सिदिमान मियमिताति चेत् , कस्य क प्रतीति च लन्ग । न कस्यचि त्कचि प्रतातिचेत, न तहिं सा सिद्धिशब्दा थाया व्युपत्तु शक्या । स्वस्याएर स्वामान प्रतीति चेत् , इदन्तु दारदह नपिपश जरदजगर परिभ्रमणम् , कथमसौरराफ सन्या एस स्वा मान प्रति सिद्रिरूपा ता ततोऽन्य स्तनोपलभते । तमयाभून निहुवान प्रति, उत पस्मिन तादृशानुभवाभाव मुपलम्भमान प्रति? नाद्य इत्याह ( नहीति ) द्वितीय आह ( नापीति ) उभयवापीहमानो या न त्वदुपदेशेअद्धा कुरत इति भाव (अत स्वस्माइति ) स्वस्मा एर स्वसुखादिवत् सिद्वचन्ती परम्मै उपदिशति, उत प्रतिवादिनोऽ पि सिदा मित्युक्तविकल्पानवकाश इत्यर्थ ( नसिद्धयेदिति ) स्व रूपमेव न स्यादित्यर्थ । व्यवहारानुगपत्त्या सावश्यमगीवार्यवेत्यबाद (सिद्भयन्तावेति ) नदि सर्वाऽपि पदार्थ कस्मैचिदेव, उत्पन्न विनष्ट घट तदभावादिति शरते (सिद्धिमानमिति ) सिद्ध क्मसापेक्षत्व मा अयसापेक्षत्वच नियत मित्यर्थ । उभयमप्यसिद्ध मिति शक्ते (नर स्यचिदिति ) ( नतहीति ) आश्रय धर्म सापेक्ष धनैव सर्वत्र सिद्धे पलम्भादितिभाव ( स्वस्याइति ) वर्मणिपष्टी। (इदमिात ) तार गाजगर पुरतो दहन मुद्धीक्ष्य ततो निवृत्त पश्चा जिगमिषु म्तमा पि तमंव दृष्ट्वा पनचि दरराशन गन्तु मशक्त पुन स्तमव दश ग त्वा दहन निपतति , तथा पूर्वदाप प पतिप्यतीत्यर्थ । तापपाट .

·. - Roया शतपणी • चण्डमारतमाहता। २०१ वा चयोपलभत इति चेन, प्रागेर दूपणात् । ततो सोकसिद्धा सं विद्विषयाश्रयादिविशिष्टय स्वतः प्रकाशते, तदुत्तीर्णातु न स्वतो नापि परत इति तस्याः शशविषाणतुल्यतत्र । ननु लोकोचार्णसंविस्वरूपं स्वप्रकाशमिति भवद्भि रपीध्यते, ते किर गरमदुरे विरागः । तहि समबुद्धिरसि, वयं हि प्रत्यक्षाद्यगोचरं ब्रह्म स्वरूप, तस्य म्वप्रकाशत्यादि धर्मवगैच श्रुतिवलास्वीकुर्म , भवतस्तु प्रमाणपोतं परित्यय स्वप्रकाशान्यानु परिग्रहेणा पारमाग रं निस्ततु मिच्छतो नेदानी प्रभूता श्रुतिः पुरस्कार्या, तत्पुरस्कारेपि सा सविशेषमेन प्रतिपादयतीति वक्ष्यामः । अतो न साम्यमिति । यापुनस्क्तं, प्रकाशत्मन रस्त्रस्यैव स्वतस्सिद्धल्यात् , जडात्मनां के- पांचिदपि धर्मागां तदन्तर्भावानुपपत्तिरिति, तदसिद्धस्यासिद्धेन सा धनं, कस्यचित्पुरुषस्य घोचिद्धर्मविशेष प्रति प्रकाशविशेषरुपतयै व सर्वेषामनुभयानां स्वतस्सिद्धेः । अत: साविषयवसाय व धर्मा भारे तुन्यन्यायतया सतरिसद्धिरपि नस्यादेव । यति (प्रागति ) स्थयाथाम्य प्रतिपादनादि संरंभ मुख्यादि स्यु- पत्तत्वादित्यर्थः । कथमित्यस्य प्रश्नार्थमभिप्रेत्याह ( तहीति) ( समबुद्धि- रिति)नक्वचित्पक्षपातीभवति, तत्वयुभुरसुरसीति यावत् (अपारसागरमि ति)-संशयो विवादोया वियक्षितः । कि स्वरूपप्रकाशमात्रेण जविपयत्या भावस्वाध्यते, उत स्वरूपप्रकाशन इतरविषयाभावस्पापि विपयीकरणात , नाद्यः, स्वरूपमफाशेऽपीतरप्रकाशाविरोधात् । गोकमेव प्रकारयमिति नियम. , व्यभिचारात् क्वापि तददर्शनाच्चत्यभिप्रत्य द्वितीयं दृप- पति ( सदसिद्धस्येति ) तदेवोपपादयति ( कस्यचिदिति ) पट महं जानामीति किचि पुरुषाश्रयतया घटत्वाद्याश्रयविषयकतया अपरोक्ष- त्यादि विशेषरूपेणच स्वतस्सिद्ध रित्ययः ( भतइति ) एवं स्वरूपाति रिक्तम्यापि प्रकाशमानत्यथिते सविपयत्यादीनां प्रकाशापाको ६ ·२०२ शास्त्रमुक्तापटी। यपुन प्रकाशामफास्तु न तो विवेक शक्यत इति, तद भ्यसत् , साजासमाण तादात्म्येतिप्रसगात्, ज्ञानरूपो ज्ञा नाश्रयश्चात्मा स्माभिरिष्यते, तदद्धामभूतज्ञानमपि यदि झानवर प्र धर्मातराश्रयतया उपलव्य तदा तदप्यगाकुर्म, अनुपलम्भात्तु तदनभ्युपगमा , नच विपिच्यमानन माण स्यप्रकाश मता भग समामपि सनिदा सय प्रकाशानामपि सचिदातरकर्मत्वस्य स मयिष्यप्रणयात् । यत्तु स्वरूपमात्रस्यप्रकाशेप्य यतो धर्मसिद्धि रित्यनुपलभ्यमान साधना त्तसाधनस्य लघुत्यमुक्त, तदपि चार सौहार्द, अनुमा नायुच्छेदप्रसगात् । उपलम्य तेच धर्मा इयुक्त । यदप्युक्त निर्विशेषत्वानुभवेन तन्निरसन याघात , सविशेषानु भताना तु तदपेक्षया दुर्बलत्यमिति, तत्तदा सुदर, यदि द्वयोरपि स्वरूप मुपलभ्य बलाबलचिता वर्तेत, इहतु निारशेपस्वानुभन एर नोपलभ्यते। यच निर्विशेषानुभबैक विषयतया सविशेषानुभाना सत्ताला भादिकमुक्त, तदपि प्रस्तुतप्रताप, प्रकाशा मता मागतया स्वतस्सि स्वरूपस्यापि तदपहव स्सुशर इत्यर्थ । प्रकाशात्मस्प विशय स्य किं सविदभेदानुभवा तत्तादात्म्य, उतसाजात्यानुभवात् नाच ,अति हे । ज्ञानात्मक ज्ञातुर्भदनैव सविदनुभवात इत्यभिप्रेत्य द्वितीये दोपमाह (सामाग्यमात्रणेति) सर्वेषामपि घटाना एक्ल्यापत्ते रित्यर्थ । तर्हि ज्ञा नस्प ज्ञानाश्रयाय प्रसग इत्याशस्य इष्टापत्त्या परिहरति ज्ञानरूपाति) यदि ज्ञानस्य ज्ञानाश्रयत्व मिप्यते तहि धर्मभूतज्ञानस्यापि ज्ञानाश्नपथ, प्रसगइस्यत्राद (तद दति) अन्यथा तेषामपि परमवारयतया प्रवाशा- रममत्वासिद्धरित्युक्त दूषयति ( नचेति ) पद्यनुपरम्पमानरय वत्पना मात्रमेव गुरु तदा दोपमाह (तदपीति) यदि शास्पाधिकविषयावर ल्पनायां गौरव, तटा टोपमाह (उपगमतइति ) (तपि प्रस्तुतेति) ·[१० वा] शतरी - चण्डगारतसहिता । दाया सपिदि कय विषयाश्रयादि पिरोपित सविशेषानुभवान्तर प्रका श । करणाययोग्यामात् न योग्यानुपरम्भ इत्येत दनुभूते रनुभ- सन्तरविषयत्वस्य वक्ष्यमाणगात् निरस्तम् । . यच्च स्त्रयोग्यत्वेपि स्वेनानुपलम्भायोगेन योग्यानुपलब्धे निशे प्यासिद्धिरिति, तत्र क स्पेनानुपलम्भ प्रीति, सविशेषतयातु स विपरम्भ ब्रूम , ननु निविशेषतयेति, स्पेन निर्विशेषतयोपलभस्य योग्यानुपलम्भ बदाम, तथाहि कि जागरदशायामेन निर्विशेष म्बत प्रकाशतइति मन्यसे, उत स्वापाद्यवस्थाया, यद्वा सार न्यानुपटधमपि युक्तिवात निर्विशेषतया निष्कृष्यत इति, अथोप रम्भयुक्त्यन्यस सयेपि शन्देन तथा निर्दिम्यत इति । न प्रथम , विषयाश्रयस्वगतविशेष विशिष्टतयेन तदानी स्वतएन तगोचरानुभना न्तरेणा सनिस्तरूपस्य प्रकाशमान नात् । तदेतदाहु " दर्शभिति केनचिद्विशेषेण विशिष्टविषयाचा सर्वेषा मनुभाना मियादिना । नापिद्वितीय , तनारिह्मनुभयो ऽस्तिचेत् स विशेष एस , नचेत् कस्य निविशेषतया प्रकाश । । “ स्वापमदमू सुच सविशेष एवानुभव इति स्वारसरे निपुणतर मुपपादयिन्याम " इति भाष्य ! अयमभिप्राय , सुपुप्तपादिदशाया मिदमर्थप्रकारान तावत् नास्तीनि सर्वसम्मत , अहमर्थप्रकाशस्तु पिया नेत्यते , इष्यमाण सेपि न तन्य निर्विशेषतया सरण, प्रयक्त्वा नुपूर पादिरूपेण उदमहम " . . विषयताच नाभेदाध्यास विशेषमित्थ्यात्वस्येत. मागसिद्ध रिति भावः । (सविशेपत्तयेति) यदि विशिष्टतयेत्पर्ध ) (उपलम्भ युस्त्यन्य था.ये पीति) उपरम्भयुनयो म्सविशेषविषयत्वेपीत्यर्थः । (विषयाश्रयेत्ति) Fানমিহাখা ज्ञानत्यापरोक्षादय. । नभवद्भिज्ञानस्प निरगया বায়ান আরিয় বিষয়াদিমানা নমাৰ ৰিহামিওৰ - ·- - . शास्त्रमुतावळी । स्कुरणात्, अन्यथा तत्प्रकाशएव नास्तीति । अध पुनर्जानामीति प्रतीयमानोर्य स्तदानी विषयाश्रयशून्यः प्रकाशतइति मन्यसे, तद पिन; तस्य तन्निरू.पणीयस्वभावतया तद्विरहेण प्रकाशायोगात् । न- हि छेद्यादिनिपुर स्छिनत्ति परशु. । वयन्तु - यद्यपि नित्या सविदं श्रुतिबलादभ्युपगच्छामः , तथापि तस्या न निर्विशेषायाः प्रकाशमि च्छामः, निराश्रयायावा स्थिति । अत स्सुषुप्तावपि सा साश्रयैव, सकोचादिधर्मपतीच एकदेशिमतेनात्म विषयतया सविपयाच । त- तश्च सुखमहमस्वाप्स मिति परामर्शोप्युपपन्नः । तमनु न तथा, अनुपलब्धेः । नहि सुप्तएव तथा परामर्श मर्हति, विषयाश्रयरहि तेयं सविद्विवर्ततं इति परामर्श प्रतिमंबन्धितया विषयानय प्रती त्यवश्यम्भावेन सुषुप्ति व्याघातात् । नापि प्रतुद्ध स्तथा प्रतिसन्धत्ते, नहि सुप्तोत्थित एतावन्तं कालं त्रि पयाश्रयरहितज्ञतिरूपेणा ह मास्थित इति परामृशति, अपितु सुप्तोहं नाज्ञासिपमिति ज्ञप्तिनिषेधेनैव । अहंकारविगमात् पियानुभनाभात्रा त प्रतिसन्धानमितिचेत् , हन्त भगानेव निविशेष हन्ति, त. संवित् तदा प्रकाशत इति वाच्य मित्यवाह ( वयविति ) (सत. श्चेति ) विशेषाया स्सविद स्तुपुप्ता यनुभवादेव सुप्तास्थितस्य तु सित्वविशिष्टतया भहमांश्रयतयाच स्मृतिरुपपन्नाहीति परामर्शशब्दो ज्ञानपरो । किंच यदि तथा नुभयः स्यात् , तदा सुतोधित सस था परामशेत् । न तथा परामशतीत्याह (नापीति ) प्रत्युत ज्ञाना भावमेव परामृशतात्माद ( अपिविति ) ( अदद्वारेति ) अहद्वारस्य मुप्तौ मलीनत्वात ज्ञप्तिरूपेणाह मवस्थित इति न सुप्तास्थितस्य प रामर्शसंभवः । फिच स्वरूपप्रकाशे सत्यपि विषयानुभवाभावा मसुताधि तस्य परामर्श संभव इत्यर्थः (इन्तति )मुनास्थित परामाभावोपपादनेन स्थापनायां वाहनानुभव मानाभायम्ययोन्यासात् न तदा साशानुभ-- ·[१० मा शनदृपणी • चण्इमारतसहिता । दप्रतिसन्धानपैरोपपादनात् । किंचान्याभारस्य अन्यानुल्लेवस्यच एमानस्मृतिप्रतिश्यकामा योगात् , अन्यथा अतिप्रसगात् । नचा नमृतस्य स्मरणनियमो नास्तीति याच्यम् । प्रतिदिवस चिरका. रमन्यवैमुरयन प्रत्यक्षेणैर प्रकाशमानस्यार्थस्य निसिउसस्कारतिर स्मारक मरणवेदनादि प्रास्ताप्रतिरन्धकाभापि सावधानेना कि निगमनास्मरणस्या नुभनाभावपर्यवसानात । यस्तारत काल न किंचिदहमज्ञासिषमिति अज्ञानसाक्षिये नानुभूति प्रकाशत् इन्युक्त, तद्विपरीतफर, नहि ज्ञानप्रतिपएय ज्ञानप्रकाशे प्रमाण भवितु मर्हति । ज्ञानाभानातिरिक्तत्वज्ञान नि रसिष्यते । किचाय परामर्शोऽहमर्यानुवृत्ति ज्ञाननिवृत्तिच परामृश नहमीन वृत्ति ज्ञानानुवृत्तिच वदत स्ते अत्यन्तप्रतिकूल एव । एस सुसग हमखाप्समिति परामर्शोप्यहमर्थस्मेव सुसतया प्रकाश प्रदर्शये नपुन स्सुखसाक्षितया सनिप्रकाशम् । एन मदईयास्थातुच भाव्य, ततो न स्वापाचरस्थापि निविरो पप्रकाशसिद्धिरिति । नापि तृतीय युक्तयापि निरालम्बनतया निष्कर्षस्याशस्य सात , घसिद्धिरित्यर्य: । ( किचेति ) अहमथाभावे माभूत सुशोस्थितस्य ताप्रति सन्धानमपि,तदानाप्रकाशमान सविमतिसन्धानन्तु स्यादेव,नान्यामागे ऽन्यानुल्लेखच स्पष्ट प्रतिपन्नसपिन्माउस्मृते प्रतिवन्धक इत्यर्थ (अन्यथेति) कस्यचिद्भावात् यस्यचिदनुल्लेखाच प्रतीताशस्याप्यस्मृती स्मृतिमा चोच्छेद मसगइत्पथं । अनुभूतस्प स्मरणनिपमाभावा नानुभूतापि सहि रस्मयंत इत्यत्राह ( नचानुभतस्पति ) कि युक्त्या निरालम्बनत. या निष्कृप्यते, इत मित्स्यालम्पनतया' आद्य आह ( युनयेति ) दि- ·२०२ शास्त्रमुक्तारळी । आरम्बनमिथ्या नस्य निर्धर्मफरवस्यच निराकरिष्यमाणलात् । किश्च सपिन्निविशेपा एकत्यादितिहि निष्कर्पप्रकार , तत्र हेतुसा. ध्यरूप पर्मान्वये कथनिविशेषता, तदनन्वयेतु साध्यसमत्वसाध्याभावो, तान्मध्यावेऽप्यन्ततस्तथैर, त्यो सविस्तरूपैक्ये पक्षहेतुविभागाभार, मिद्धसायनताचेत्यादयो दोपा द्रष्टव्या इति । तदेतदभिप्रेन्याह "स विशेषोऽप्यनुभूयमानोऽनुभत्र केनचि युक्तयाभासेन निशिप इति नियमाण सत्तातिरोकिभि स्वासापारणे स्वभावविशेरै निविशेष इति निष्कृष्ट य" इत्यादिक । नपि चतुर्व निर्गुणादस्पा खग्डयाफ्यावस्यच मि तीय माह ( मालम्बनति ) ( तदनन्वयइति ) हेत्वनन्यये साध्यसम ता, साध्यानन्यये साध्यामात्र इत्यर्थ । नहि साधनस्य तुच्छता, दि. मित्य्यात्वमेव, मित्यारपे.पि व्यावहारिक्साव मस्येवे त्यवाह ( मित्थ्यात्वेऽपीति ) हेवामित्थ्यात्वे पारमार्थिक्तया भिहित नि विशेषत्व समान सत्तायत्वाभावात् न तस्य साधपत्य, साधनयोग्यम्तु पारमार्थिको हेतुस्साध्यवदसिद्ध प साध्यमित्य्यात्वे सिद्धान्तसिद्धा रमयिक निर्विशषत्वा सिद्धि रित्यर्थ । हेतुसाध्ययो स्सविदर्भदात् पा रमाधिपार माशक्याह (तयोरिति ) ( पक्षहेतुविभागाभाव इति ) स्वरूपासिद्धिरिति भाव (सिद्धसाधनतेति) पतस्य सिद्धत्वादिति भार । सिद्धायाश्रयाप्तिद्धि रादिशब्दार्थ इति श्रीगपुर पुलतिला श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत पराव रतत्यपापात्म्येन तदेवदेवतेन तचरणपरिचरण परापणेन तत्मसा दरम्पमहापापपिरणामधेयेन रामानुजदासेन विरचितापां शरादप जीपाख्यापां चण्डमारुताब्याया निर्विशेष सामराशस्यभगी नाम 1 दामनरन्ध ·. [१०-वा शतपणी • चण्टमास्तमहिता । स्तरेण निराकरिष्यमाण नात् । सामान्यताऽपि पश्याम शब्द कि पदरूपेण स्थिना निर्विशेष बोधयति वापरणा' नाद्य , अन्विताभिधानादेतु केटपदस्यावाचकन्यात् । यथोक्त- "पदनात श्रुत सबै स्मारितानन्वितार्यक । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम्" इति । अभिहितान्वयनादेऽपि प्रत्येक पदाना प्रमाणवाभागात, यथा " पदमभ्यधिकाभावात् स्मा रका न विशिष्यते " इति । प्रत्येकपदशक्तिचिन्तायामपि प्रक निप्रन्ययरूपेण पितस्य पदस्प छचिं प्रकृत्यर्थविशिष्ट कचि प्रग यार्थविशिष्ट प्रतिपाद्य इति कथ निर्विशेषनोधकता । स्वार्थि- कप्रत्ययविशिष्टेपि पदे पुन प्रकृन्यर्थविशेषस्य प्रत्ययान्तरेण वि शिष्टविषयवमेष्टव्य । अव्ययान्यपि विशिष्ट मर्थमेर द्योतयन्ति अ भिदधतिमा । निविशेषमिति पदेन किं बोध्यतइति चेत? कि फेरेन, उत याक्यस्येन, पूर्वत्र वस्तुतो न किंचित , अव्युत्पन्न भ्रान्तोक्योरयविशेपानपेक्षणात् । प्रतीतिमानमपि जायमान मनसा किंचिदलिख्य तन्निागेपमिति परामशेत, तत्रापि वाक्यन्छायया दै शिष्टयमेवोटिख्येत । वाक्यस्थेनतु तेन पदान्तरोपस्थापित विशेषा विरोधेन तद्विवक्षितनिशेष निषेधएन क्रियते, नरपतिरद्धि तीम, नगरी निर्विशत्यादिषु । सतित्समस्तविशेषशून्येति भाक रिपतवाक्यन्तु भ्रान्तिमात्रजनकमिति न ततोर्यनिष्कर्ष । नापि तीय , तत्तत्पदोपस्थापितानेक पदार्थविशेषससर्गस्य ससृष्टस्य या बोधेन निर्विशेषप्रसगाभारात् । तदेतदखिलमभिसन्धायाह - शन्दस्यतु विशेषेण सविशेषएर वस्तुन्यभिधानसामर्थ्य " मित्या दि। अत प्रतीन्यभावात् निष्कर्षलिंगशब्दाद्ययोगाच न निशेिषस्य प्रकाशव सिद्धिरिति॥ इति श्रीकरिताकिकसिंहस्य सर्वतन्तसतन्वस श्रीमईफटनाथस्य श्रीवेदा न्ताचार्यम्य कृतिपु शनदपण्या निावशेष सरकाशभगरादोदशम ॥ यथा - ·२०८ शास्त्रमुतारी। श्रीः । श्रीमंतरामानुजायनमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकायनमः अथ एकादशस्कन्धः। में प्रज्ञातस्थितिमधिगते निर्विकल्पे समायो- शान्तावयं स्तिमितबहुलानन्दसन्दोहमन्तः । यत्तद्ब्रह्मस्फुरति यमिनापूर्णपाड्गुण्यरूप- सामेनिसंहृदि यमुखी देवता सन्निधत्ताम् ।। यदेतदाहुः अस्तितावनिर्विकल्पकं नामप्रत्यक्ष, प्रधमाक्षसन्निपातस मनन्तर अविशिष्टविषयापरीक्षारमासस्य दुरपयत्वात् । अम्युपेतचै- रासादिभिः । ननु शाब्दास्तत्रापि शब्दानुवेधमिछन्ति, यधाहुः-"न सोऽस्ति प्रत्ययोलोकेयश्शब्दानुगमाहते । अनुविद्धमिवज्ञानं सर्ने शब्देन गृहाते " इति । सत्यं तैरपि समाधिदशायां तस्यैव शब्दस्य निरस्तसम स्तकल्पनाजालस्य उपलम्भः सीकृतः । किंच शब्दानुविद्वत्वं नसर्व- प्रज्ञाने दर्शयितुं शक्यं, यालादिविज्ञानेगु तदसंभवात् , अन्यथाचैषां न्यु पत्तिस्तरेण तत्तद्वाचकपरिज्ञान प्रसंगात् । बलादि विज्ञानान्यपि सू श्मशम्दानुविद्ध विपयाणीतिचेत् । तथाविधायशब्दस्यपरैरनभ्युपगमात् । अभ्युपगच्छतामपि तदनुवेद्यस्य दुस्साधचात् । पदज्ञानमेव तावन्नप्रत्यक्षं किं पुनस्तदनुविद्धरतस्यविषयः । नच सूक्ष्मशब्दानुविद्वत्य व्याप्त- तत्र हेतुमाह ( अनुविद्धमिति ) सर्वमपि ज्ञानं शब्दगोचरखे नेव अनुभूयतइत्यर्थः ( कल्पनाजालस्यति ) ( मासादीति ) सूक्ष्मत्वं- उञ्चारणायेग्यायं । ( तथाविधस्पेति ) वर्ण पद पाय व्ययस्फोटा. तिरिक्तस्या नभ्युपगमादित्यर्थः । प्रत्यक्षादिविकल्प मभिमेत्य प्रत्यक्ष ताप दूपति ( पदज्ञानभवेति ) ततश्च वालादिज्ञानस्य इतरान प्र स्यमत्यक्षवात किंचिद्रिशिष्टरूपेण सुतर प्रत्यक्षायेन शब्दानुपिद्धति पपतया नास्यक्षमि-यर्थः । अनुमान दृश्यांत ( नयेति ) अनुपर्द ·सत्सहकता १.या शनदृपणी - चण्टमारनमहिता । किपुनस्त[इनविदस्य विषय ।नच सूक्ष्मशब्दानुविद्धार याप्त किचिाहत गमस्ति । अथ व्युत्पन्नपुरपोध दृष्टान्तेन बालादिज्ञानेष्वपि प्रत्यय- चादिहेतुभि शनानुविविषयत्व साध्येत तदप्यशक्य , पूर्वो. कासगा पाता]त् । अस्तु परशब्दानुवेधस्य बाप, स्पक्षमताला सूक्ष्मशम्दानुषेध स्सित्यतीति चेन्न । वाचकतया नु परिपक्षायां सूक्ष्माभिमत शमस्या वाचकत्वादेव तदनुमासम्भवात् , नई व्युत्पत्तिपदीदवीयसरतस्य वाचकर मुप्रेक्षणीय । अव्युप नोऽपि शब्द स्वयाचकइतित परिभाषामात्र, शब्दवाचफतायामपि श ब्दस्य न्युपत्तिसापेक्षत्वात् । स्वराचक नसिद्धारपिच न वस्तुन स्तदनु घ, तस्य तद्वाचावेना व्युपचे अस्तु रूपादिव दवाचकायेनेशा नुरेप इतिचेत् । न अतन्निष्ठत्वा दारोपासभवाच । सौगतेरपि शब्दाच्यासो व्युप चिल्पित करित बुद्धा येवाद्रियतेत्रोदाहियते, नतु निरिकल्पने। अतश्चक्षुरादिमि पु स्वरूपेणोपलब्धेषु न्युपत्तिसम्य सहानुभूतार्य संदर्शनाद्बद्ध सम्झारपशा द्वाचकत्यवगतासन्या वस्तुन स्सज्ञानपिकल्प इति न प्रथमाक्षसन्निपातजेषु ज्ञानेष्व व्युत्पन्न वार मूक तिर्यगादि बुद्धिपुच भादिविभाव' । ( पूर्वोक्तति ) व्युत्पत्ति मन्तरेण ततदाचकपरिज्ञा नमसगादित्यर्थ । चाधउक्त , प्रसगहेतु वा शब्दानुबंधः वियाच क्तया उत रूपादिवत्स्वरूपेण? आयआह ( वाचतपेत्ति ) शब्दत्या दायकत्व बल्यतइत्याशक्याह ( नहीति ) व्पयहारादेव व्युत्पने ग्राह्यत्वादित्यर्थ. व्युत्पत्ति मन्तरेणापि शब्दाना स्ववाचकत्व मस्ये वेत्याशस्यपरिहरति ( अव्युत्पन्नइति ) शब्दाना व्युत्पत्तिमन्तरेण स्व बाचकत्व मभ्युपगम्य अर्धस्प तदनुधातभवमाह ( स्ववाचकत्यति) म व्युत्पत्तिमन्तरेण वाचकत्व नसभवति अतिमलगादितिभावः । द्वितीयशक्ते ( अस्विति ) ( आरोपेत्ति ) अस्यैव प्राथमिकज्ञानावे पूर्व मधिष्ठानज्ञानाभावात् वाधाज्ञानसत्त्वाच नारोपतासम्भवतीत्यर्थ । सांगते भामानुधोजीकृतइत्पत्राह ( सौगरपीति ) सज्ञानाधिक ७ ·२१० शास्त्रमुक्तावळी । शम्दानवेधसमा मान्छब्दानवेध स्ता, तथापि,सगानेन्द्रियमादा जाति गुणादि विशिामर सहयामाक्ष सनिपातादम्युपलभ्यते इनिचेत तदपिन, अकारण कार्योपत्ति प्रमगात् , विशिष्टज्ञानस्य सस्य सरू पज्ञानपूर्वकन्य दर्शनात, प्राथमिक स्वरुपज्ञानाभावे विशिष्टज्ञानस्यानु परि प्रसंगात्। पिगीता बुद्धि स्वरूपज्ञानपरिका, विशिष्ट नित्वात् , सप्रतिप नवदित्यनुमानात् । अस्तु रारूपवान,तदेतापजातिगुणादिसरोगक मपि निरिकल्पे नतथा विवियरो, दिक्तपेतु जातिगुणायामना तदेव विकल्प्यते इनिचेत् , तन ; जातिगुणादीना परस्पर माश्रयाद में दसिद्ध । अभेदो ऽपि तद्वसिद्धातीतिपेन , साधकामानात । সথাব্যু মনননন । নর সমষ্টিৰ সহা=ইন দি पिण्डस्य प्रथम प्रण विवक्षितः उता नुपरन्धचर ध्येकजाताये भरयचि अरसम्य पिण्डस्य ग्रहणमिति' न प्रथम निपात समनन्तर जायमिज यातूपलभ तस्यर विकल्पालापातात् । अनुवृत्तवायाफारामहणा दविकल्प मितिचेत् । न तथासति जायादि , प्रथमाक्षस सज्ञानुविद्धमत्पप । ( म्वरूपैति ) विशेष्यस्वरूपज्ञान पूर्व याचादित्यर्थः । ( सम्प्रतिपन्नवदिति ) दिवीपादिविक्रपवदित्य । माथमिवज्ञानस्य जात्याविषयस्वमसहमान. प्रकारान्तरेण निर्विकल्प क मुफ्पादयन् फौमारिल साइते ( अस्विति ) जात्यादे स्वक पेभिनयात् स्वरूपविषयकमापि प्राथमिक ज्ञान जाायादिविषयमेव प्रा यमिक्शानेतु नविविध्यते, द्वितीपादिज्ञानेनु विविव्यते, येन न विधि च्यतेतन्निांचरल्लक, इतरत् सविरल्पक, ननु जात्यावगोचर स्य रूपगोचर निर्विकल्पक , जात्यादिगोचरसविकल्पक , मितिविभागइ त्यर्थ । कि प्राथम्प यहणविशेषण , उत्तण्डिविशेषणमिति विक ल्पयति ( तति ) पिण्डस्य मायग्य सजातीयेषु प्रथमगृहीतत्व ( तथास्तौति ) जात्याद स्वासाधारणरूपेणा पहणे तदभिन्न वेन - ·तस्य [१०या शताणी - चग्डमारतसहिता । सरूपस्या ग्रहणे सदभिन्नास्तूपटम्भासिद्धेः । जायादीन्यपि स दामना तदैव गृह्यन्तइतिचेन्न; तथासति सन्मात्रं गृहीतं नतु जायादिरित्येपर्यनसानात् । तथाच तदेवारमा निर्विशेषमिति । असदयावृत्तिलक्षणो विशेष स्तत्रापि गृहीतस्यादितिचेन्न स्वरूपानतिरेकात, अनिरकया तमाहिण सविकल्पकत्रप्रमंगात् । नापिद्वितीयः ; तत्रापि प्रथमाक्षसंनिपातजन्यज्ञानस्य उक्तन्यायेन त दभेदग्रहणासिद्वेः । तत्समनन्तरभाविनस्तु विकल्पस्य जातिग्रहणे सयपि प्रसारप्रकारिभान भेदस्यैवग्रहणाद । तदानी तत्सजातीय यस्वन्तरग्रहणाभावात , जाते पस्चन्तरानुगतवटक्षण आश्रया दोनगृयते, जातिगुणादिविशिष्टेऽपि वन्तुन्येको गा रित्यायेरुशब्दा नुपिडप्रत्यया देक्यमुपलब्धमितिचेन्न, वसनाभरणादिविशिष्टे प्येकोय मिति प्रययात् । तर पुरुषान्तरव्यान्छेदार्थ मेकशब्द , ननु विशेषण. १ ग्रहो नसंतीतीत्यर्थः । ननु जात्यादिभिन्नत्यप्रकारेण ग्रहणेहि जात्यादे रसाधारगरूपेण ग्रहणापेक्षा , सति गृह्यमाणे जात्यादिकमापि सद- भिन्नं सदात्मनागृह्यते नच तरजात्यादै रसाधारणरूपेण महणा पेक्षति शङ्कते (जात्यादीन्यपीति ) ( तथासतीति ! स्वरूपापेक्षया जात रभेदे किममाणमिति पृष्टे सत्स्वरूपविषयकं ज्ञानं सदभिन्नत्वा, जात्यादिकमपि सद्रूपेण गृहातीत्युक्तं, तवश्च अन्योन्याश्रयः, अभेदे सि द्धे सज्ञानस्य सद्रूपेण वदभिन्न जातिविषयत्वसिद्धिः, सर्पणच त- द्वदेखि अभेदसिद्धिरिति, तथाच सन्मात्रमेव गृहीतम् नतु जात्यादि कमित्येव पर्यवसानात् निर्विशेषविषयं निर्विकल्पक सिद्ध मित्यर्थः ।न- न्वेवमपि ननिविशेषनिर्षिकसकसिद्धिः, असयावृतः ग्रहणादिति, गत ( असद्यावृत्तीति ) भैदग्रहणासम्भवम् वदन जातिपापभे- दे प्राणच शङ्कते (तदानीमिति) ( एकति ) एकइतिशब्दानुविद- प्रत्ययादित्यर्थः । (सनेति) तवायभेदप्रसइतिभावः । (तो. ति) विशेष्यपुरुषमाएकशब्दानुयधदत्यर्थ | मानान्तरशङ्कने ·... २१२ शास्त्रमुक्तावळी विशेध्यक्यार्थ मितिचर, अत्रापि गवान्तरादिव्यवग्छदार्थ इत्येपास्तु ! नवभेदरहितेषु विशेषणेषु मत्रीयसापेक्षं सामानात्रिकरयं दृएम् , पातिगुणादिषु मयिनिरपेक्ष सामानाधिकरण्या दभेदोऽप्यभ्युपग- न्तव्यइतिचेन; अमेदप्रसंगरहितेष्वपि शगंगामादिषु देवो हं मनु प्योह मामादेयो जातः कमनि रिल्यादिम्वविनिरपेक्षतामानाधिकर- ज्यदर्शनात । रक्षणयातनसामानाधिकरण्यमिलियनः तत्रापि कनि त्तथाभ्युपगमात् । अपृथविसङ्गत्वा दपर्यवसानादित्याना नसाम ना- धिकरण्यमितिचेन्न; दारी रेपि तथा मुवचस्यात् तत्रापि तथासुवचत्वात, अपृथसिद्धत्वस्य स्वामनरपेक्ष्सप्रयोजकत्रादिति । अस्तुतहिं अष्ट- थसिद्धाबादेव जातिगुणादे रायतादात्म्यमितिन्नः भेदगर्भण सम्बन्ध ना भेदसाधने व्याघातात् । नायमभेदो भेदाभारात्मा; न्यापिभेदविरुद्धोधर्मः नव्याघातरस्यात् अपिचन्याशइतिचेन; तथाविधस्य कस्यचिद भेदस्या प्रसिद्धबाद , भेदाविरुद्धस्य कस्यचित स्वभावान्तरस्य सा धने माफ गनिष्टामायाच । एतेन सहोपसम्भनियमा दभेद इत्यपि (नन्यभेदेति ) देयोहमिति व्यवहारस्य भ्रान्तिमूलस्व माशंक्य विवे- किनां प्रयोग मुदाहरति ( आरमेति ) (लक्षणति ) देहयाचिनादेहा दिपदेन तद्विशिष्टामरक्षणपोपः। (चत्रापशि ) जातियाचिपदेऽपि मीमांसफैकदेशिभि लंक्षणा-युपगमादितिभावः । (अपृथसिद्धया दिति) लक्षणामन्तरेण मत्वर्थीयनिरपेक्षतामानाधिकरण्य मभेदप्रयोजकं तदेयमप्यस्तीतिभावः । (शरोरेऽपीति ) अपृथसिद्धयादिना सामाना दिकरण्यस्प शरीरेऽपि सुबचाया तबाप्यभदप्रसाद पृथसिद्धिः रपर्यवसानं श कुत्रापि मत्यर्थीयनिरपेक्षतामानाधिकरण्यमरोजनेति- सुवचत्वादिति " पञ्चम्यन्त मुत्तरपञ्चम्यन्त हेतु. । मा नान्तरंगते ( भस्त्विति) भिन्नवपृथसिद्धेरदर्शनादितिभावः । ॐ वध्यतिरेक्यनुमान विवक्षित । (अनिष्टति) प्राथमिकस्य स्वरूपवि पयकन्य ज्ञानस्य जात्याद्यविषयतया मदभिमत निर्विकल्पकाविरोधादि । भाव:

·[10ो शादाणी चण्डगारतमहिना । २१. निरस्त , सहोपरम्भभ्य तनियमस्यच तादाम्यरित्वात् । तदेव भिनेत्र भेदसाधकामिद्वी भेदाभेदयो प्रतातिवला दरोिध ति पाष्टर्यमाणो यते, अतो जातिगुणाया मरस्य एफस्यासम्भवा देव तद्विषय निस्न्यि माशावरसगोत्राणा माशामात्रपरिकल्पित । अस्तुतहि परस्पर मन्य तभिगाना द्रव्यजातिगुणादाना मगृहातविशेष णविशेष्यभानाना स्मरूपमारगहण निारक पक, ततएवच त समनत रभाविविक्त्योपत्तिरपि नियूडामति, नयगृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धि म्पपाते। नच नान्यादीना विशेषणाना तत्तटिद्रियेण प्रहणयोग्य ना तत्तदिद्रियसम्प्रयोगादि सामप्रघा सया मग्रहणमुपपद्यते, अतो विशेषण स्वरूपग्रहणरहित निापकल्पक नास्तीति , तदप्यसार, यदि विशे पशिष्ययो स्स्वरूपग्रहण, करताहरिक पाछेद । समनायाग्रहणमि तिचेन , अपृथक्सिद्वेषु जात्यादिपु वेदातपिद्धि स्वरूपातिरिक्त समायानभ्युपगमात् , तथाच येशेषियनिगकरणाविकरणे सूत्रम् समपायाभ्युपगमाच साम्पादनास्यिते " इति । अस्तुमा सम वायाग्य सम्बध, स किं तदा न गृह्यते? अयोग्य वादिति चे . . " तिभाव । (सहोपलम्भस्येति ) सदभारस्य भेदगर्भवात्तनियमस्य च भेदनियमसाधरस्वादित्यर्थ । ( आशाम्बरेति ) भेदाभेदवादित या दिगम्बरसगोत्राणामित्यर्थ । नैयापिय स्वमतसिद्ध निर्विाल्पा माशङ्कते ( भस्विति ) एवमपि न जात्यायविषयनिर्विकल्प सिद्धिरि तिभाव | सविक्रूपकव्यात्पर्य (अगृहीतविशेषणविशेष्यभावानामि)त्यु क्तम् । (ततएवेति ) निवियल्पास्य जात्यादिविषयावावेत्यर्थ । (नहीति) मा निष्ठया भूत रस्य विवक्षितत्वात् पूर्व विशेषणज्ञाना भाष मिगिष्टभुद्धिनस्यादित्यर्थ । अत्रविशिष्टयुद्धिरेवन हेतुना निशि वैशिष्ट्यज्ञानव द्विशपणज्ञानसाध्यत्व विधक्षित । एव कार्यवशात्पू विशेषणज्ञान प्रसाध्य इदानी सामग्रीयशाच तसाधयति ( नति) सत्यासामग्रवाम धार्यविळम्यो नुपपन्नइतिभाव । (सरिमिति ) ·शास्त्र मुक्तारळी । न, नित्य तदग्रहणप्रसगात । एवमरि कैश्चिदिष्यतइति चेन्न, त थापि पिकल्पाविशेषप्रसग । नहि तदा विकरपेऽपि समायग्रह ण सम्मपति । तथापि विशेषणविशेष्यभारो गृह्यत इतिचेन्न, तर्हि ततएर तत पूर्व विशिष्ट प्रत्ययोत्पत्ति वक्तव्या, जातेहि विशिष्टप्रन्य ये निष्कर्षकमुच्या विशेषण मिद विशेष्य मिदमिति पिविष्यते, तत थ प्रथममेर विशिष्टप्रन्यये फनिरिकल्पकम् । माभूत् स्वरूपायो ग्यत्र " सहकारियेकल्यात्तु निर्विकल्पके समवायाग्रहण " मिति न्यायाचार्याइतिचेत् ? किं तत्सहकारि, अन्छेदकग्रहण मतिचेन, अपच्छेदकयो राश्रयायिणो स्वरूपस्य निर्विकल्पेऽपि ग्रहणात् । अमछेदकप्रहणस्य सम्पन्धग्रहणकारणयात् पूर्व माच्छेदकग्रहण मपेक्षिरामिति चेन्न, तस्य कारणल्ये प्रमाणाभावात् , सम्बन्धमहणद शायाच येन रूपेणारस्थाय तदन'डेटक मन्छिन्द्यात तद्यदि रूप युगपणेपि सम्भवति, किं तस्य पूर्वगहणेन, व्यर्थविशेष " . तोनगृह्यतइत्यर्थ । (परमपीति ) समायाग्रहण कैश्चिदिप्यते तदे व वयमप्यगीकुमइतिभावः । ( तथापीति ) विशेषणविशेप्यभावग्रहणादे व सविकल्पकस्म निर्विकल्पकादशेपइत्यर्थः (तहीतिविशेषणविशेष्य भावोहि विशिष्टमतीतिनियन्धनः, अतः प्रथमतो विशिष्टप्रतीती जाताया विशेषणमिद विशेप्यमिदमिति ज्ञानान्तरेण गृह्यतइत्यर्थ । सहकारिपदेन कि प्रयोजकत्व विवक्षित उतकारणत्वमिति विकल्प मभिप्रेत्याद्यदोप माह (अवच्छेदकयोरिति) द्वितीय शङ्कते (अवच्छेदकग्रहणस्येति) प्रति योगिज्ञानाभाचे सवन्धज्ञाननन्यतइत्यवाह । ( सबन्वेति) येनरूपेण दण्डावादिना ज्ञायमानत्वरूपेण, तद्यदिरूपम्-ज्ञायमानत्वरूपम् विशे पणस्य युगपदहणेपि सम्भवति किं तस्य पूर्वग्रहणेनेत्यर्थ । सम्बन्धिनो ज्ञानविषयत्वमपेक्षित नतु पूर्व ज्ञानविषप्रत्व पूर्वत्यविशेष णस्य व्यर्थयादित्यर्थः । सत्यपि पूर्वग्रहणे तादाविषपदण पूर्यग्रहण चापेक्षितमिति नशम्य वस्तु गौरवीत, ततश्चान्यतरस्यापेक्षयस्ये ·शतपणी - चण्टमास्तमहिता । २१ णवात् । सन्पपि पूर्वगृहणे तादाविकार वेदक स्वरूपोलेोपण्यहि अपळेगोलेवापेक्षित पूर्वगहणेसत्सपि तादाविकार ठेदकोटेखा भाने तदवन्टिनसम्बन्धोटेखासभनात् । अस्तु सम्बन्धस्यापि स्वरूपग्रहण, तथापि तस्यावच्छिन्नत्व न गृह्यतइतिचन्न, अपच्छेदकयो राप्रयाश्रयिणे सच्छेद्यस्यच सम्बन्धस्य स्वम्पनणे कथ मच्छिन्नावानह , अवच्छेदक स्वरूपग्रहणातिरिक्तस्य तदवच्छिन्नत्व ग्रहणापेक्षितस्या सम्भना दनभ्युप गमाव एतेन समायस्य निर्विकल्पककविषय वदन्तो भुषणमतानुसा रिणोषि प्रयुता । अतो यदि विशेषणग्रहण सदा नकचिदपि, निर्विकल्पकत्यासिद्धि । विशेषणरहितस्वरूपाहणेतु तदेवारमाक नि विशेषग्रहण मिति । भन्तु निर्विकल्प निविशेषग्रहण, तथापि विशेषाएर स्वरक्षणापरनामान घय ममिचिनिष्टा कश्चिदनाथि ताश्च तरगृह्यन्ते नाद्वितीयमितिचेन, प्रमाणामानात् नीलपीतादि प्रतिनियत विचित्ररिकन्योत्पत्ति रेस प्रतिनियतकारणमन्तरेणा नुपपद्य गाना निर्विकल्प केपि स्यानुरूपविशेषोख व्यवस्थापयतीनिचेन्न, ए कारिमन्नद्वितीये सर्वेषु निर्विकल्पेषु गृह्यमाणे तत्तद्विचिनगासनादि रूपभ्रमसामीसामयादेश प्रतिनियतरिकल्पोपपत्ते । कि मेक्रया सति पूर्वग्रहणोषि तादाविकावच्छेदवग्रहणाभावे विशिष्टज्ञानसि- द्ध. या पूर्वग्रहणमस्ति तबाप्पव्यभिचारात् तादात्विकग्रहणमेव - प्रयोजक नतु पूर्वग्रहणमित्याह (सत्यपीति ) (अस्विति) निर्षिक स्पक इति शेष (भवच्छेदकति ) स्वरूपशब्देन भवच्छेद्यस्वरुप गू हात, भवच्छेदबावच्छेद्यस्वरूपग्रहणच समानबालीनतया पशित ननु पर्ववतितमेति भावः । गुरु शिष्यमुपालन्धुमुपक्रमवे ( तथापी तिमाद्वितीयमिति) गृह्यतइतिशेष । (स्वानुरूपति ) तत्तास्वरूप. विशेषोल्लम्वमित्पर्य । उक्तमेवोपपादयति (विस्थामिति ) ननु स ·शास्त्रमुक्तारळी । क्षेत्र रज्जो गृह्यमाणाया विचित्रा सर्पभदळनाम्बुधारादिपिकल्पा. क्रमशो नसन्दृश्यन्ते ; युगपदपिवार कि मेकस्मिन् गगने गन्धर्व नगरप्राकारतोरणादिपिकल्या प्रकल्प्यन्ते ; विकल्पानाच भ्रान्ति- रूपत्र भवद्धिपीष्यते । विशेषाणामेनाभाने कयविचिननामना दिसमवइतिचेन्न, विशेषाणा वासनाहेतुत्वाभावात् , तत्तद्विषय विज्ञप्ति बोजान्येव यासनामकुरयन्ति , अन्यथा शुक्तिरजतादिरियमिप्यारेन तदनुभवजन्यवासनाभारात् तदनुस्मरण तन्मूलचेलाचलगन्धि मि घटनादयो नसम्भवेयु. । नन्वापणादिपु सत्यरजतगहणा द्रजत- वामना, ततश्च तदेवरजत चासनावशादेव देशान्तरकालान्तरयो र सदपि प्रतीयते, तत्प्रतीतिमूलश्च पुन स्सस्कारस्मृत्यादिप्रवाहइति युज्यते; यस्यतु क्वचिदपि विशेषा नसन्ति तस्य कय विशेष वासना निर्माह्या उच्यते - मिथ्यार्थज्ञान यापि तात्र द्वासनाजनकाय भवद्भिरपीभ्यतएव, ततश्च पूर्वपूर्वभ्रमविशेषजनित सस्कारविशेषादेन सविकल्पोपपत्तौ कि क्वचि विचित्रेणा थेन विकल्प चित्र्याय प्रत्यक्षतया तदनुमेयतयारा कल्पितेन । अस्यचार्थस्य शद्याय समा मसमयाचारा योगाचारादय उपास्यन्ता । तत्तु भवन्तएर तेषा बाह्याभेदापयन्यायेन आन्तराभेदापहा परानिष्टमुद्बाटयन्तु, पादिभ्रमाणांवासनावशासम्भवेपि प्रकृते तदसभवइत्यवाद (विकल्पाना मिति) ननु भ्रान्तिज्ञानवैचियार्य यिचित्रवासनासिद्धये विषपविशिष्टहा- नरुप जनकता वाच्या, विचित्रविषयाभायेच विचित्रवासना नस्यादिति शकते (विशेषाणामिति) विज्ञप्तियानानि-विज्ञप्तयाग्यपीजानि (अपति) विशेषाणा वासनाहेतुत्व इत्यर्थः । ननु तत्तद्विषयविज्ञप्ते यांसनाईनुवोप- भ्रमरूपविज्ञोरपि वासनाजन्याया नन्मूलज्ञानापेक्षाया अचिभमाया मेर पर्यवसानं वाच्यम् , अन्यथा - अनवस्थानात , सचिदपि विशे पानगीकारे कयमेतदिति शपते (नन्यापणादिम्पिति) (उच्यत इ. त्यादि) भापणस्थरजतानुभयोऽपि भ्रमरय, नग तन्मूलसाधारज ·, ११ वा शतदाणा - चण्डगारतसहिता। अतो विचित्रकियोदयस्य अन्यथासिद्धे निमित्मनोपि विचित्र विशेषग्रहण पना नयुक्ता, तकल्पनेऽपिया लावाय पिवित्राद्वे त् विश्वविषयमान्यीयता । नचकल्या नेम्वभावतान्यावात , रु परसगन्यम्पर्शस्वभाना पाथिया परमाणन , सुपरमम्पर्शायभाषा आया , पर शवभागस्तजसा इति भाभि रेकैकस्यानेसस्वभाव क पनात् । अतए नेकस्य रिसभावनेत्यपि दत्तोत्तर, लोक दृष्टया पाराद्वान्तिभिश्च स्पनरसबाद रविरद्वस्वभारतया सी कारात, भाद्भिस्तु मान्या मिद्राप्रमीभायाळनकुगदेरित नीला कळादेरपि वैरस्यम्प शमपितु शायमात् । तस्मादस्मदमिमत मरे तमेर शुद्ध चित्रमा निर्विकल्पकपदमिते शत्रुमित्रविभागोटासाथ सोगतरपि सग्रहणीय, तत प्रमाण-येष्टस्य प्रत्यक्षम्य प्रथममेर नि विशेगोटेखि पात् विकल्पोटाढविशेषाणा भ्रान्या निर्माहात् ना क्य निर्विशे वस्तुनाद प्रमाणमिति नशक्यते नातु ' मिनि । अनोत्त माह - निधिक पकमपि सविशेषविषयोति । अयमभि प्राय , ता व तापन्छाब्दकोमारिलादिमतदृपण तदरमाकमपि सम्मतमेव । तर यमुक्त विशिष्टाहणस्य सरूपग्रहण कारणमिति सार्वत्रिक, मिन्नसामग्रा येथेषु सविशेषण शेन्येषेर तथादर्शनात् , एकसामनायेपुत समानकारीनविशेष्यगहणेने विशिष्टग्रहणमिद्धे । उक्तच त्यापि त कागेनविशेषणग्रहणमेर रिशिष्टोटेगोपयोगाति । तदिशेयधरूपस्य पूर्वगृहातस्यापि तादाविकोटेखाभाने विशिष्ट हामिरे, सतितरिम स्तमिद्धे पूर्वग्रहणस्यानपेक्षित पात । . . , . नकासभव., जन्म न्तरीयरजतानुभवस्यैव तन्मलत्वात् नवानवम्या. प्रवाहानादित्वेनादोषवादिति भावः । (भिन्नसामग्रीति) अन्वयम्य- तिरको भित्रसामगोवेद्य विशेषणविष्यगाचर विशिटरदिविषयाव, ननु सामान्यतो विशिष्टपतिमाविषयों, अनो ग यक्ष सम्पमहणाय ८ ·शास्त्रमुक्तारळी । अतएव विशिष्टग्रहणानात सरूपग्रहणपूर्वक चानुमान प्रत्युक्त । यच्चोक्त विशेषणग्रहणेसति नकथचिदपि निर्विकल्पकसिद्धिरिति, तदप्यसद ,नि निशेषग्रहणरूपनिरिकल्पके शशनिपाणायमाणे यदि विशेषणग्रहणे निर्षि कल्पकनाम नकिंचिस्यात् , नस्यादेव, नहाप्रामाणिकमवश्यमगीर्म । योगशास्त्रेषु निविकल्पकसमाध्युपदेशा नतस्याप्रामाणिकरमितिचन्न, तनापि निविशेषप्रणस्य अनुपदेशात् , आगमानाच सविशेषपरत्वस्य स्थापयिष्यमाण गात, ममादिलक्षणानुप्रविष्टस्य अर्थमात्रावभास नस्य "स्वरूपशूय" मिन्यस्य निविशेषग्रहणपरत्याभागात् , ध्यानमेहि य थावस्थितध्येयार्थवशद्यातिशयात् तन्निगार्णस्वरूप मित्र भवतीति . विशिष्टद्धिकारणत्वे प्रमाणमित्यर्थ । (अतएवेति ) भिन्नसामग्रीवेद्य. विशेषणविशेप्यगोचर बुद्धिष्वेव स्वरूप ग्रहणपूर्वरत्व दर्शनादित्यर्थ भित्रसामग्रीवेद्य विशेषणविशेष्यगोचरत्व मुपाधिरित्युक्त भवति । ननु - रूपयटशब्दाभ्या विशेषणविशेष्ययो पृथग्योधनात् साधन- व्यापकत्व,-विशेष्येसयोग विशेषणे सयुक्ताश्रितत्वमिति प्रत्यक्षेऽपि मामपीभेदइति साधनव्यापकत्वमिति चेत्, न, भिन्नसामग्रीपदेन रोकि कालोकिक सन्निकर्षभेदस्य विवक्षितत्वात् ततश्च स्वजनन्द्रिय निरूपित तदानीन्तनालीरिक सत्रिकर्षवद्विशेषण गोचरविशिष्टय द्विव मुपाधिरित्युक्त भवति । अयक्ष प्रत्यक्षत्यावच्छिन साध्यव्या पको चोध्य ननु विशेषपदणे सति पधचिदपि निर्विकल्पपास भवात् स्वरूपग्रहणमे निविकल्पक्वक्तव्य मित्युक्त मित्यनाद (य चोक्तमिति) निर्विशेष निर्विकल्पर तावपितमव, नचतस्वीरंतुंशश्प, विशेषग्रहणात्मामपि निर्विवत यदिनसम्भवति माभूत् किनन्छिन्न मित्यर्थ । ननु - निर्विकल्पकतारनामामाणिव योगमारसिद्धत्वात , विशेषणग्रहणेच तनसभवतीति म्रुपग्रहणमेर तदेश्यमितिशयरो ( योगेति ) गनु-शाताना मम्घण्टापवान शिािप निरिन्य कम्पा प्रामाणियार (आगमामिति) ·(११ या] सादरणी - चाडगाम्नसरिता । २१९ सोपदिश्यते; प्रहादनामदेवादि समाधिषु चानन्तविशेषणनिशिष्टनहा- नुभवएर थूयते; अनो नशास्त्रा निर्विशेषविषयनिर्षिकन्यकसिद्धिरिति । मत प्रामाणिके कास्मिचिनिर्षिकसके यथोपलम्भ मगोक्रियमाणे स स्कारानपेक्षप्रयमाशमनिपातगानमंभा प्रत्यक्ष निर्विकल्पक, ततस्तसं. स्कारसहकतेन्द्रियजन्यं तदेकविश्यं तनातीयपिण्डान्तरविपयंचा प्रत्यक्षं सविफल्यक, तब येनाकारण पूर्वापरानुवृत्तेन स्वविषयनिशिनष्टि तदाका रविशिष्टस्य पूर्वमपि ग्रहणावश्यम्भावात् प्रथमाक्षसयोगजस्यापि वि. शिष्टविषय उमेर युक्त, तदाह " सीकल्पके सस्मिन्ननुभूतपदार्थनिशि. एपनिसन्धानहेतुत्या " दिनि । निर्विकल्पान्तचविशिष्टविषयमितिस्य बचनविरुद्धमितिचेना प्रमाणग्ला च्छन्दवृत्तिसकोचे ऽवश्यम्भाविनिप. रामर्शदशाविषयौक्रियमाणविशेषणनिवृत्तिमात्रेण निर्विकल्पकराचोयुक्तरु- पपत्ते. । तदाह " निर्विकल्पनाम केनचिद्विशेषेण पियुक्तस्यार्थान्त रस्य ग्रहण नसर्गविशेपरहितस्ये"ति । यदुक्तं प्रामाक्षसभिपातममनन्तर मरिशिष्टविषयापरोक्षारमासो दुरपहर (भवइति ) निर्विशेष निर्विकल्पकस्या प्रामाणिकत्वात् , मामाणिकं गि विकल्पक मुपलभसिद्धेवेव किचिदंगीकर्तव्य, ततश्च संस्कारनिरपेक्षस्प न्यूनविषयत्वात्तदेव निर्विकल्पकमित्यर्थ । यत्तस्कारासदकृतन्द्रियजन्य. निचिंकल्पकामिप्यते तत्सर्व मविशिष्टविषयमेवास्वित्यगाइ(सञ्चति सयिक ल्पकाहि पूर्वानुभते इदानी मनुभूयमानेचानुवृत्ततया प्रतीयमानधर्मण म्बयविमिनष्टि अयमपिगौरिति ' सएयायमितिवा, भत. पूर्वमपि गोत्व. रिशिष्टानुभव भावपकइत्यर्थः । (निर्विकल्पकमिति) विकल्पशब्दस्य धि शेषणवाचित्वादित्यर्थः । परामर्शदशा सस्कारजन्य प्रतिसन्धानदशा विपतिपमाण किोषणमनुसिः, 'भाप्ये केनचिदिशेषणे त्यानिव. शिता, भाप्पे तथाभूतस्य निर्विशेषवस्तुगो यद्दणं निल्पिक त. म्यादानादित्यर्थ । कथमदर्शन, ताहानिर्विकल्पास्य त्यावाशति - ·१ . शानमुक्तावळी । इति तत्राह तथाभूतम्य कदाचिदपि ग्रहणादर्शना 'दिति । अयनभिप्रा य नतान निविशेषवस्तुप्राय इदमितिश्यन्तदुत्तरकाले व्यक्त परामृशाम नच तदानामेर । यद्यपि निशिपमस्तुग्रहणमपि स्वप्रकाशलात् स्वतसिद्ध मितिरक्तशस्य; तथापि तथानिमा सतस्सिद्विररि तथाभूततहोचरण मर्शमन्तरेण दुरुपपादेत्युक्त, अन्यथा शशविषाणग्रहणमपि स्वप्रकाश. सिमिति धृष्टोक्तरनिस्तारात्, तथाच नकिंचित्प्रतिक्षेप्यस्यात , सर्वस्या पि तथातथासिद्धे सुनचत्वादिनि । माभृत् तथाभूतस्य ग्रहणम् , उपप त्यातुकल्प्यतइति यदाहु तनाह "अनुपपत्ते"चेति उपपत्यभागादित्यर्थ । ध्याएयातमिद प्रागेर । अढर्शन विकृणोति - "केनचिद्विशेषणेन इदमिय. मितिहिसांप्रतीतिरपजायत इति । उपपत्यभावविवृणोति विकोणमान्ना दितम्थानविशेषेणविना कस्यचिदपि पदार्थस्य ग्रहणायोगादिनि । यदा तथाभूतस्य पदाचिदपि ग्रहणादर्शना दनुपपत्तेचे " ति योग्या नुपलब्धिवाधमुपपत्तियाधचाह , तदुभयविवरण - केनचिदित्यादिग्रन्थ द्वयम् । यद्वा पूर्वमन्यद्वयम् - साबकाभावर , उतातु - तयार " . द्रत्यादित्यवाह ( भयमभिप्रायति ) ( व्याख्यातमिति ) विशिष्ट द्वित्व सोपविकमित्युक्तमित्यर्थः । ( उपपत्यभावमिति ) प्रथमाक्ष सनिपातसमनन्तरनिशिष्टज्ञान विशेप्पारक विशिष्टबुद्रित्वात् , स प्रतिपनवदिति पराभिप्रेतमनुमान, प्रथमाक्षसन्निपात समनन्तरभार ज्ञान दिशेषणविषय, बुद्वित्वात् , सम्प्रतिपनवदिति भनेन प्रतिरोधा दाभासइति 'निषोणे त्यादि भाग्याभिप्रायइतिभावः । ( उपपत्तियामि ति ) इदमेवानुमान मन्टियकत्वाविशंषा दित्यादितखाचिच्या द. धिपचलमितिभाव । (उत्तरत्विति ) च सन्मीलन समनन्तरमेय सा सादिविशिष्ट मद्राक्षमिति प्रायशपाध " केनचि" दितिभाप्पे ऽभिप्रे दक्तरीत्या गुमानपाय " ग्रिगणे" त्यादिभाष्ये मिताति- भावः । "त" इत्यादिभाप पक्षणपरमिच प्रतीयते , तद्यानु. पपन्न , इनरव "प्रथाममतीने " स्यानिभायण रक्षणाय वयनार . .

·[११ या शतदाणी चण्टमारतसहिता । २२१ पपरमितिविभाग । उक्तप्रकारनिविकल्पकसविरस्पररिभाग मुदाहर णमुग्वेन विशेषणदर्शयति " अतो निश्किल्पक गेकजातीयद्रव्ये प्रयमपिडिग्रहण द्वितीयादिपिण्डग्रहण सरिपकमियुन्यत" इति । निर्विकल्पकामविकल्पकोदाहरणविशेषभूनयो प्रथमद्वितीयपिण्टग्रहणयो केनचिद्विशेषेण पियुक्ति मप्रियुक्ति घदर्शयति- "तन प्रमपिण्डग्रहणे गोवादे, रनुत्ताकारता नप्रतीयते . द्वितीयादिपिण्डाहणे ध्यान तिप्रनीति"ति । ननु यदि कस्यचिदग्रहणा निनिकल्पफर, ताह द्वितीयादिपिण्डग्रहणमपि यत्किचिदस्त्वतराप्रणा निरिकल्पना मेस्यात् , ततश्च सविक परनिावरपकयो व्युत्पत्त्यनुमारेण विभा जक लक्षणवान्यमिति, तबाह प्रयमप्रती अनुमहितमस्तुसस्धानरूप नचोभयमपिलक्षणमितिवाच्य, विरोधात , अननहि लक्षणेना नुवृत्ताधा ग्राहिणोऽपि द्वितीयग्रहणस्य सविकल्पाव स्यात् तेनतु नस्यादि. त्यत्राह ( उक्तप्रकारति) 'एक्जातीयेग्विति' -सविकल्पकोदाहरणेपि सबध्यते । प्रथमपिण्डग्रहणमावस्य निर्विकल्पकोदाहरणत्वे जन्माय. पदणमेव निर्विल्पक स्यादिति 'एक्जातीयद्रव्येष्टि ' युक्त । जन्मनि दिसीयत्ववारणार्थ मनु गृत्तिमतीतिस्फोरणार्थच सविकल्लकोदादरणे एक- जातीयपद' । ननु प्रदशितोदाहरणे सविरस्परनिर्विपल्पकपदमयोगनि मित्त प्रदर्शनपर भाष्ये प्रपमपिण्डग्रहगमा निर्विकल्पकोदाहरण द्वि- तीयादिपिण्डग्रहणमात्र विकल्पकोदाहर मिति प्रतीयते , तदनुपप- न, निविषल्पकलक्षणस्य सस्वारानन्य द्वितीयपिण्डग्रहण साधार- स्वादित्यनाद (निर्विकल्पकैति ) उदाहरणविशेषपरभाष्य , नतूदाहर- णपरिच्छेदपरमितिभाव । ननु " निर्विकल्पकनामे" त्यादिभाष्ये क म्यचि दग्रहण निविलकपदमपोगनिमितमित्युक्त , ततश्च द्वितीया शिपिण्डग्रहणमपि निर्विरपरस्यादिति शरते (नन्विति ) (व्युत्पत्त्य नुसारेणेति) निर्विकल्पकसविफलकपदयो रसीणार्थत्वेनैव लोके व्युत्पन्न वादितिभाव । “निर्विकारपवनामे " त्यादिभाष्य योगार्थप्रद ·२२२ शान्त्रमुत्तारळी । गोत्वादे रनुवृत्तिधर्मपिशिष्ट द्वितीयादिपिण्डमहणावसय मिति द्वितीयादिग्रहणस्य सरिकल्पफन, सानादिरस्तुसस्थानरूपगोत्वादे रनु वृत्ति प्रथमपिण्डग्रहणे गृह्यत इति प्रथमपिण्डग्रहणस्य निर्विकल्प कत्व, नपुन स्सस्थानरूपजायादेरगहणा" दिति । अयमभिप्राय सस्कारसहकृतेन्द्रियजन्यतया सप्रयरमर्श ज्ञान सविकल्पक, सस्कारनि रपेक्षकेलेन्द्रियज यज्ञान निायफल्पक , तदेतदृश्यते प्रथमपिण्डग्रहण दशाया मिद मियेर गृहणा द्वितायादिपिण्डग्रहणेषु तजातायतया सोय मिति परामर्शादिति । ननु यदि प्रथमपिण्डग्रहणे जातिगृह णस्यात् तदैनविभागरस्यात् तरतु किं प्रमाण : नहानुवृत्ताकारजा तिग्रहण मेकापिण्डग्रहणे सभवती यत्राह- सस्थानरूपज यादे रप्यै द्रियकत्वाविशेषात् सस्थानेनरिना सस्थानिन प्रतायनुपपत्तेश्च प्रथम पिण्डग्रहणेपि ससस्थानमेववस्वित्ममिति गृह्यत " इति । एतेन वैशे पिकायुक्त निर्विकल्पकमपि निराचकार । ननूक्तेन लक्षणप्रकारेण निभागे प्रथमपिण्डगृहणेपि सविकल्पकत्व सम्भाते, यथा प्रथम पिण्डस्यैर द्वितायपिण्डगृहणे सोय गौरिति, द्वितीयादिपिण्डगृहणेष्वपि निर्विकल्पकत्वस्यात् , यथाविस्मृतप्रथमपिण्डस्य परामर्शाभावात् द्वि तायादि पिण्डेश्वप्यय गी रिति, अतो लक्षणोदाहरणयो रसामजस्य मिनभाति, अनुवृत्तस्वरूपाया जाते ग्रहण मेमपिण्डमानग्रहणे न सभ - + र्शनपर ' इदतुल क्षणपर , तथाच निर्विकल्पशब्दो योगरूदइत्यभिप्रा य । प्रत्यभिज्ञाया मध्याप्ति माशस्याह (अयमभिप्रापइति) इति श्री वाधर कुर तिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत परावरतत्त्वयाथात्म्येन तदेवदेवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्धमहाचायांपरनामधेयेन रामानुजदासन रिचिता या शतदूषणाच्याख्याया चण्डमारुताख्याया निर्विशेषविषयी पिवल्लभगा नावादाराध ।

·[११पा) शनदपणी - चण्डमारतसहिता । वतीति चोयचापरिदृत, तबाह - "ततोद्वितीयादिपिण्डगृहणेपुगौचादेर नुवृत्ति धर्मविशिष्टता सस्थानरत् सस्थानिरच सर्वदेवगृहातइति ते. पु सविकल्पकन्यमेरे"ति । अयमादाय , निविकन्यकसविकल्पकविभाग स्तावदुक्तप्रकारमन्तरेण नोपपद्यतइतिदशित, उदाहरणमपि सम्भव शक्षणव्यक्तिविषयम् , अत प्रथमद्वितीयाद्यनादरएव, येपुतु प्रथमत्यैर पि ण्डस्य द्वितीयादिग्रहणेषु प्रतिसन्धानसम्भव तेषु मरिकल्पकत्वमेवास्तु, येषु द्वितीयादिपिण्डगहणेषुच प्रथमत्थर पिण्डस्य द्वितीयादिगृहणेच प्रमुपितसस्कारस्य प्रतिसन्धानामभर तत्रापि निर्विकल्पकत्वमेन, येषु- पुन द्वितीयादिपिण्डग्रहणेषु गोलादे रनुत्तिधर्मविशिष्टता सस्थानिन त् मस्पानवच सर्वदेव गृह्यते, तेषु सविकल्पकत्वमेति, तद्वितीयविक ल्पोदाहारण, योग्यतया सस्थानस्य प्रथममेर स्वरूपग्रहण आश्रय दग्रहरूपसहकारािवशेषस्य अमावादनुत्तिरूप धर्माग्रहण, द्वितीयादि पिण्डेपु गृह्यमाणेषु तथाविध सहकारिसद्भावात् स्येर तदनुवृत्तेरपि ग्रहणमिति नसकट किंचिदिति । निगम यति "अत प्रत्यक्षस्य नकदाचिदपि निविशेषविषय" मिति । "अत" इति साधकामावाद वाधझसद्भावा प्रामाणिकरय निरिक पकसविकल्पकविभागस्य रोक्शास्त्राविधेिन निर्वाहाचेत्यर्थ । “क दाचिदपी" ति सपिकरपकदशाया मिर निर्विकल्पकदशायामपीत्यर्थ ।। इति श्री करिताकिक सिंहस्य सर्वतन्तस्त्रतत्नस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य रे दान्ताचार्यस्य कृतिषु शतपण्या निविशेषविषय निर्विकल्प भगवाद- सस्थानस्यरूप एकाददा ।

·शास्त्रमुहारळी । श्री। श्रीमतेरामानुजायनमः । श्रीमते निगमान्तमदादेशिकायनमः अथ हादशस्तन्धः। यस्य सत्येन विश्वस्य सत्ता सदसदात्मन । प्रत्यक्षाद्यपरिन्द्रय तत्सदकमुपास्महे || यत्तु प्रत्यक्षादिविरुद्ध शास्त्रार्थ मुपपाय पुनस्सानुशर्यरक्त • प्र. त्यक्षादिविरोरे सत्येहि शास्त्रस्य बलीयस्त्व वक्तव्य, विरोधमेर नपश्याम , प्र युतेकास्य, प्रत्यक्षस्यापि शालभ्येर निर्विशेषसन्मात्रग्राहिलात । न नु यदि सन्मान प्रत्यक्षेण गृह्यते तदा घटोऽस्ति पटोस्ती त्यादि ना नाकार वस्तुविषयोपलम्भ व्यवहारयो विरोध, नहि स सदियेर प्रती तिव्यवहारावितिचन्भेन, यथेद रजत मिन्यादिरूपेषु शक्तिरजतादिभ्रमे विदमशस्याबाधितस्य सर्वत्र प्रयक्षेणग्रहण रजतायशस्य वारोपित स्थेर भ्रान्योति मिचिन्यने, तद्वदनापि सर्वत्र सन्मात्रप्रकाशव्यवहार- यो प्रत्यक्षोपाय, घटपटादिभेदविषययोस्तु तयो भ्रमोपज्ञयमिति विनिधाम , तथाहि घटोस्तीत्यादा वम्तित्व तद्भेदश्वप्रकाशते ध्वहि तेच, तर निधिव्याच्छेदयो र्भावाभावात्मनो रक्यायोगात , भेदस्ताव द- . ( यस्येति ) चिदचिदात्मस्प प्रपश्चस्य यदधीन सरल त पमितिभावः । तत्रहेतु (प्रत्यक्षेति ) अनेन वादार्थस्सगृहीत (सा तुझपैगित) शास्त्र शब्दविज्ञाना दसनिकृष्टविज्ञान " असनिया चाचदयमत्रजिहासित । ताप्येणपरिछित्तिस्तद्धिपर्ययोपित्रे" तिन्यापे न प्रत्यक्षवाधिते थे शाग्यस्था प्रघात मन्वानरित्यर्थः । उपसम्मा উদাহাৱাৰ ध्यपहारग्रहण । (शुक्तिरजतादिभ्रमधिति) शुक्तिरजत व्यवहारमगोगाजानपित्यर्थ ।(इदमिति ) ज्ञानस्य म .

·शतदूषण चण्डमारतसहिता । हीकार्य , ततश्च स्वरूपभेदयो सद्घटयो कि द्वयोगपि ग्राहक प्रत्यक्ष उतान्यतरमाहीतिविचारणीय, पूर्वजापि किं युगपादक उस क्रमेणेति? नप्रथम , स्वरूपग्रहणस्य निरपेक्षतया शटित्युपत्ते , भेदन हणस्य त्वाश्रय प्रतियोगियणसापेक्षस्य जघन्यत्वाच्च योगपद्यासम्भात् । नद्वितीय, क्षणिकस्य ज्ञानस्य निरपेक्ष स्वरूप गरलम्ब्यास्तस्ति- स्य भेदग्रहणाय क्षणान्तरस्थिते रशस्यत्वात् । अन्यतामा नपक्षेपि न भेदमात्रग्राहित्व, निराश्रयभेदग्रहासम्भवात । तत परिशेगा स्वम् पमानयाहिप्रत्यक्षमितिसिद्ध्यति । एर प्रत्यक्षस्य भेदना हत्यासम्भ. वे तन्मूगना प्रमाणान्तराणामपि न वस्तुतो भेदसमर्थनसामर्थ्यमिति कुतस्तत्सिद्रि । सियानपिच भेद इतरल्यान्डेदरूपतया खयमभा वामतया पष्टप्रमाणवेयइत्यतोऽपि न तस्य प्रत्यक्षग्राह्यता । एव प्रत्यक्ष प्रथमाक्षसांनपातक्षणभाविनि म्वरूपमात्र मवलम्थ्य दिलाने प्यनिद्या . मात्वव्यवस्थापनेन भ्रमस्पेढंरजतमितिरूपत्वासिढेः। यदा लोके 5 मत्वेन व्यवद्वियमाणेप्रित्यर्थ । माशः व्यरहारयोग्यता । तयो प्रकाशव्यवहारयो । (अन्यतरेति) अन्पतरमारमाहीत्यर्थः । (क्ष णिकस्पति ) भक्षणिरत्येऽपि विषयसम्बन्धस्या ग तुरत्यायोगाञ्चति भावः । प्रधमविकल्प द्वितीयकोटि दूपयति (अन्यतरेति) ननु प्रत्यक्षम सन्म बविषयावेऽप्यनुमानादिना शास्त्रस्य निरोधस्स्यादित्य. बाद (एवमिति ) भेदे मामाण्याभावात् नतद्विरोधोदोपइतिभाव । पक्षयापयादिग्रहणाभावे ऽनुमानस्या प्रवृत्त तहस्यच प्रत्यक्षमूलरवे याच्ये तस्य सन्मानविपयसमर्थनेन प्रत्यक्षस्य तद्रिपपत्याभावे सिद्ध प्रत्यक्षस्थलीयम्भवहाराप पल्लप्तभ्रममूलत्वमेर अनुनानादे यांच्यागिस नतेपा भेदे मामाण्य , मतो नतद्विरोधोदोपइत्यर्थ । भेदस्यमत्पावि पयत्याभावे हेमन्तरमाद ( सिद्धयनपीति ) ननुमनिवर्पजन्यावा जानमपि प्रत्यक्षमेवेत्यवाद ( एवमिाते ) सरिकृष्टसदारोपितस्यात् । .

·अत्रत्रम- क , शास्त्रमुक्ता। वशा तदनन्तरमापिनिरिकपेऽपि सनिकात प्रत्यक्षाभिमानमा जा यते, नतु साक्षा प्रत्यक्षता ,इति भ्रान्तिमूलएस भेदव्याहारइति । * भेदापदबलोभन भेद विधिनिषेपयो । स्वय समर्पयन् मूर्ख समरजेण वण्डित ॥ * ॥ यदुक्त रसरूपभेदयोयुगपत्रमेणा ग्रहणमिति,तत्र योग्येषुभेदेपुयुगप देने तेत्रम । तदाह "एकक्षणति रेपि प्रत्यक्षज्ञानरय तस्गिनेर क्षणेरस्तु भेदलपत सत्यानगोगादे गृहीतत्वात् क्षणान्तरमाह्य नकिंचिदित्तिष्ठति" इति । सर परजातिगुणादरपि तदिद्रिययोग्याविशेषात् एक्सामी वेश्य निविकल्पकानिरपणे पदार । नच जात्याद्यतिरिक्त भेद मिअम त्वमपिहि घटोऽजात्यादिपु घटत्यादिकमेगात्र भेदतयोदा- हररिंग, घटत्वादेश्च स्वरूपेण गृह्यमाणस्य न प्रतियोगिज्ञानापेक्षा, आ श्रयप्रकाशापेक्षायामपि सहोपउम्भादेव नकाश्य समर्थित । प्रतियो गिनिरपेक्षस्य क्थ भेद मिति नेत् ? यदि तस्य मेदत्वनास्तीतिमन्यरो,त सत्यभ्रमइत्यर्य । ( भेटेति ) विधिनिषेधयोभेदाभावे निषेधात्मकरा या भेदस्य भत्यक्षविषयत्वाभावसमर्धनायोगात् तदथ विधिनिषेधयो भंसाधन स्ववाग्व्याहतमित्यर्थ । (तदादेति ) स्वरूपग्रहणशायमिय पर्य गो यादेमंद, गोवादे स्वरूपाहिन्नत्वात् , तथावे ऽतिप्रसगादि त्याशस्य एकसामग्रीय युगपदर इत्पाद (रयापयदिति ) नन्येय मपि भेदेविमायात मियाह (नवजातीति नहि त्वदनिच्छामायण तसिद्धिरित्याहात्वमपाति)प्रतियोगिहानसापेक्षस्य वय सदापरम्भहस्य. बाहर पटायारिति) मतियोगिनानापेक्षादि स्पयागिन क्या पूर्वकालीन पावा, स्वरूपेण ग्रहणदगाया नोभयधापत्य । ननु स्वरूपतीन हणे प्याभयमयाशारक्षासपेयेत्यबाह (आश्रयेति ) स्वार तदपक्षापा भावभवरवा नहेतुपेगापि सदपेक्षा, गौरयादिमुपमित्र । (मति योगीति ) प्रतियोगितामनिरपेक्षम्य 1 पप शन्न क्षेपार्य , अपनायरत्यभिप्रेरयाबाद (यदीति ) Tz • भैयामी ।

·{१२-१] शनपणी - चन्दमागलराहिता । हिं. तनय याश्यस्येय तहतघटत्यादरपि ग्रहणे न कश्चिदोपः । । दापि नसन्मानमारकचमितिः,मौहार्देनतुपटामः, जान्यादीनानेर म्यरूपे. ण गृह्यमाणानां न प्रतियोग्यपेक्षा, तेषामेातु भेदबायेन स्वार्मेण गृ. द्यमाणानां कदाचि प्रतियोग्यपेभेति सवा स्वप्रतीतिसाक्षिक मेत- त्।मेदत्वयानन्तरमा भेदनिगपणे शिक्षयिष्यामः । बाधाभाषेच सेम्य नि शक्तिकारजतादिवत् । वाघ्यावाव्यांशनिष्टा वा पि निरता । यचोक्तं प्रयक्षम्य भेदग्राहित्यामापाचन्मूलाना मन्येषा मपिप्रमाणानां नभेदगमर्थनमामयमिनिता कि ते कम्यचिदप्यमानत्वं विक्षितं ; उताभेदग्राहित्य,यद्वा भेदमाहे वेपि तत्र प्रामाण्यंनाम्नीति । नायद्वीतियो, प्रतीतिबाधापसिद्धांतादिदोरममगात नितृतीयः, भेदवाधकाना निरमिय माणत्वात् । प्रतियोगितापेक्षत्वशंकाया भप्यभावादित्यर्थ ।(फलितमाह) (तदापी ति) भेदत्यपाइव भेदत्वाभावपक्षेपीत्यर्थः । प्रश्नार्थत्वाह (सौहादें नस्थिति) (सर्वपामिति) भेदस्य भेदत्वेन ज्ञाने प्रतिरोग्यपेक्षा, भाका रान्तरणतु ज्ञाने नतथेत्येसावन्माचे संप्रतिपत्तिरच्यते, भतिरिक्ताभाव. वादिभिरपि प्रमेयत्वादिरूपेण ज्ञाने प्रतियोगिज्ञानापेक्षानेप्यतइत्यर्थः । उपसंहरति (वाधाभावेचेति) उक्तप्रकारेण पाधाभाये सिद्धसति या. ध्यागध्यांश वियेक क्रियत इतिकथापिनिरस्तेत्यर्थः । (तन्मूलानामि. ति) तदनन्तरभाविनामित्यर्थः । ( उवाभेदेति ) अभेदमाववाहित्यमित्य थः । आदिशब्देन - व्यवहारानुपपतिग्रहणम् । किभेदस्य बाधित स्था दनुमानादीनां वबमामाण्याभ.वः ? उत प्रत्यक्षविषये सन्मावएय तत्त्वावेदकत्वात् , स्वविषयभूतेपि भेदे तत्वावेदकत्वाभावात् ? पास- न्मात्रविषयप्रत्यक्षसहचरितभ्रान्तिमूलत्वादा ? आवेदोपमाह (भेदवाध कानामिति) द्वितीयशंकते (यदिति) किंच स्वातन्वयेण तस्याये. दकहि प्रामाण्यं, सञ्चस्वासाधारणविषयभेदण्य याच्यं, सन्माने म त्यक्षचविते स्वातन्वयाभावात् , भेदेपि तत्त्वावेदकत्वाभावंगदता वया ·१ शास्त्रमुक्तावळी । ' यदिचप्रयशयितांगेन तदर्थेऽप्रामाम्पमनुमानादेः,तदाताद्रियस्थक स्यचिदपि कुतश्चिसिद्धिर्नस्यात् । यदिचस्वविषयभेदे अनुमानादीनांप्रामा प्यंनांगीकृतं कुन तहिं तेषां तस्याता नमुत्रचिदितिचेत, तर्हि प्रत्यक्षरुप गागनादिचार्वाकः प्रत्यक्षाप्राप्तविषय प्रमाणान्तरप्रदर्शनेन किं वयाप्रतिक्षि प्यते । धर्माधर्मपरतवादिगोचर वेदप्रामाण्य प्रयाशयेतिचेत् ? चार्वाकवदेर वातुतस्तत्र तत्प्रामाण्यानिच्छतो किमनयास्वैराचारसम्वोपरोधिन्या दग- शया। प्रत्यक्षस्य भेदनाहिन्याभावे लिगडिग्यादिभेदोविकल्पसिद्धइति तन्मू वाना मनुमानादीना मप्रामाण्यमितिचेत, तनुमानादिकं प्रमाणमेव नभव- तांति चार्वाकयहि, नपुनर्भेदे नप्रमाणमिति । किंच-प्रयक्षमूलस्थापि उस्तरूपं प्रामाण्यं नांगीकृतमिति, कुत्रापि तथा मुक्तरूपं प्रामाण्यन स्यादित्यर्थः । (प्रत्यक्षेति ) स्वातन्त्रयेण तत्त्वावदकत्वमदर्शनेन किम- ई प्रतिक्षिप्यते, स्वविषये तत्त्वावेदकत्वलक्षण प्रामाण्याभावादित्यर्थः । ननु - तत्वावेदकत्वप्रामाण्यसिद्धयर्थ नमतिक्षिप्यते, किंतु धर्माधर्मा दो स्वातन्येण शुक्तिरजवादि भ्रम व्यावृत्त विद्यमानार्थ वि पपावरूप प्रामाण्यस्म स्वीकारात , तत्तिभ्यर्थ मेवे त्याशंकते (धर्म ति) (चार्वाकवदिति) यद्यपि व्यावहारिक मामाण्यं त्वयेप्यत इति वषम्य, तथापि न तदंगीकारेण प्रयोजन किंचिदस्ति, प्रामाण्यस्य मित्स्या वात् , नच मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वा तदटकेनापि व्यावहारिकेण भवितव्यमिति वाच्यम् । भ्रमे शुस्तिरजत विषयत्वस्य व्यावहारि- कात्येऽपि तद्घटकस्य शुक्तिरजतस्य व्यावहारिकत्या दर्शनात् । तस्मात् ॥ * ॥ धोद्रागमेन पुल्या म्यान्मानता त्वमते श्रुतेः । अर्याभावे प्यतो नाशा मागाप्ये पुज्यते तव ॥ ॥ अतः म्वरसंचार विरोधेन स्वपरपीडय तनफलमिति । तृतीय शंकते (प्रयक्षम्यति ) भेदनाहित्वा भावे सि- सिती यर्थः । (नपुनरिनि ) ननु - भेदण्व प्रसक्तत्वां तनिषधः सामान्यनिषेधएयच तात्पर्य मितियत् , तहि चायांकनिरासानपपत्तिः, व्या घहारिफ मामापानीकारा मिरासदूषितः । प्रत्यक्षस्प भेदारगा हिल्या भाषाय सन्मूटानामपि तत्र मागाण्य मित्पांच दोषान्तरमाह (किंचति) स्वदेकदेशिना गत्यक्षरिता शास्त्रम्य मामाण्यांना ·[१२-या rot • नदमानमहिना । सातम्य प्रावि प्रामा समानानि गन्यमानस्य सगनुमान देश पत्र कौपियः । यमाभाream मेदाता भारप्रमागोयानरय सम्मरतात; तदमाप प्रमा. पांतरं प्रमेयान्ताचा नपुगना गांगा नापनिटने । भरगुराप टं प्रमाण, तथापि सर भेदमा कायान्युपगने क्रमयोगपरिक সান্থলি সস বা বিতায়া কামনায় এ नियोगिमारणमनि क्षणिकनाध्यमारनन्यज्ञानेन भेदप्राण मुपपयत ६ विचन; दन्त ता प्रियशेगापिकग्णनाणे तथैर प्रतियोगिरगरणेच मनि क्षीणकेनापि प्रयक्षान्तरेण भेदग्रहण कानुपपत्ति. । पूर्वी ताप्रयक्षयो. परम्पयानिभिज्ञाया शशिष्टयनसिपेदितिचेत्, हंत कि प्रयशम्या भावप्रमाणम्यच परम्परसाताभिइना शिक्षिताभरता? येन तत्रा यशिष्टयं बोव्यमितिमन्यमे । प्रथमोदितप्रयक्षसकारादि शिटवानोदय स्ततिचत, प्रियांतो तथा निर्माही राजशासना- दनुमानादे म्तपारचे कोविरोधः , इह तथा विगंधोऽपि नास्ति, किन्तु सदगोचरविपयत्यमात्र मित्यर्थः । ( तति ) स्यैकदेशिना 5 मैदोप चारः, अप्रत्यक्षशास्त्रपो निरोधनादित्यात । यदा विरद्धपद विष यपर, प्रत्यक्षम्य सन्मानविषयत्ये ऽपि पधान्वयव्यतिरेकाभ्यां तन्म- लस्य शास्त्रस्प प्रपंचमिप्यारये ऽपि .माण्पमिप्यते, तथानुमानार्द स्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षमूलस्यापि भेदेमामाण्य मिप्यतामित्यर्थः । पत्र यदि प्रत्पशान्वपम्पतिरेकानुविधापियस्य तदगोचपचिपपत्य प्रयोजकत्वं मन्येत तदा दोष उस्तइति ध्येयम् । (क्रमयोगपति) प्रतियोग्यधिधारणेन विना अभावग्रहणस्या सम्भवादिति मायः। (१ रस्पर यातानभितयेति ) अधिकरणमाहिप्रत्यक्षस्य उत्तरप्रत्यक्षधि पय भेदविषयावाभावात् भेदग्राहि प्रत्यक्षस्य पूर्वप्रत्यक्ष विषाभू- ताधिकरण विषयत्वाभावात् , भेदाधिकरणयों वैशिष्ट्यं नकेनापिन गाणा सिध्यदित्यर्ध । ( प्रथमोदितति) प्रथमोत्पन्न प्रत्यक्षसंस्कार ·शास्त्रमुतापी। रित । अतएर प्रयक्षाभासेन विकल्पेन भेरग्रहण मियेतदपि दत्तो त्तर । एर प्रत्यक्षप्य भेदनाहित्यासम्भो तुल्यन्यायतया पष्ठप्रमाणस्प प्रयक्षाभासस्यच भेदनाहित्वासम्भर सिद्ध हवा " अपिचे " त्या दिना प्रतीतिविरोधादिक मुदाजहार भाष्यकार , तद्वयाकुर्म , यदिस न्मात्र प्रत्यक्षग्राह्य नभेद तदा तुल्यन्यायतया पष्ठप्रमाणप्रयक्षामा सादेरपि भेदग्राहित्यासम्भवात् घटोम्ति पटो स्तीति विशिष्टविष याप्रतीति विरुध्येत, अश्वार्थिनश्च महिपदर्शने निवृत्तिनस्यात , भेद ग्रहणासम्भवस्य त्ययोक्तलात् , सदितिग्रहणस्य चाश्वादिसर्वसाधा रणस्य निवर्तकत्वायोगात् । सर्वेपा प्रत्यक्षज्ञानाना ममात्रविषयत्वे त त्तत्प्रतिपत्तिविषयप्रतिनियताना सपा शब्दाना स्मृतिप्रसग , तत्प्रयोगोपि यथा विपक्षमेति सर्वेया शब्दाना पर्यायत्वप्रसग । स र्वेषांच प्रत्यक्षज्ञानाना पूर्वगृहतिमात्रमाहितया स्मृतिलक्षग्यनस्यात् , ततश्च . सहकारा तद्विशिष्टज्ञान युगपदेवाभाचप्रमाणेन भेदाधिकरण विप यक जायतइत्यर्थ । सस्कारस्य सहमारित्ववर्णन ज्ञानस्य क्षणिक त्वात् , प्रतियोगिस्मरणकाले विनष्टत्वाभिप्रायेणेति ध्येयम् । इदच क्या चित्वाभिप्रायेण, प्रतियोगि स्मरगानन्तरमपि क्वचिदधिवरण ग्रहा त् (दत्तोत्तरमिति) रमयोगपद्य विकल्पानुपपत्ते रेवेत्यर्थ । ननुभाये सन्मात्रग्राहिरवे घटोऽम्ति पटोऽस्तीति विशिष्टविषया प्रतिपत्ति घि रुध्यत इत्याद्युक्त, तदयुक्त विशिष्ट विषय विक्रपागीकारेण प्रतीति विरोधाद्यभावापिति शकाया भाप्य व्याकुर्वन् दृपणान्तराण्याह' एय प्रत्यक्षस्ये त्यादि (सर्वेषामिति) वस्तुतः तत्तदर्थ नियतानामपि श ब्दाना त्वदुस्तन्यायेन विशिष्टप्रतीते रसम्भवात् , सन्मात्रएव व्युत्पत्ते ग्रीहतया सवैपा शब्दाना सर्वत्रस्मरणस्यात् । ततश्च सत्मयोगी प्प धविशषप्रतीति नियतीनस्यात् , रिन्तु यथा विवक्षमेवेत्यर्थ । (स वैणति) अनुमित्या द्यतिरिक्त सति गृहीतमान प्राक्षित्व स्मृतित्य प्रयोजरामितिभाव । प्रत्यक्ष पदमहिम्नाचा नुमियायतिरिक्तत्व ह. .

·[१२] शनी - चाटगारगमहिना । नच तदियो, मटियन यज्ञानाना मेदारिषयचे ऽभ्युपगते गपरा दायग्रहण निरवनाथपिदिभेद स्तप्रतिनिपन विषयमा जन पहेतुयिभदरमिध नस्यात् । यत्तु-शास्त्रस्य प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय तया रेवरिपयर सा पित्त, तदपि शास्त्रस्य प्रतिपनविषयानुवादक पापादक । माणश्च प्र सक्षधर शास्त्रयो यधिकरणाविरद्ध, नमदृशतिष्टतिर पमन्य न चपापश्यति कश्चनेन", "नय मागृते नापिनाचा", "मनसानुपिय देन", "नमामच सुरभिरीक्षतेत' ,"नमामच पाहट बाभूत सशस्यत' नादि श्रुतिस्मृतिविरुद्धच । फित्र प्रत्यक्षज पक्षणिज्ञानेन समा म्य प्रण मुपपादयता ब्रमणय यस्यात्, ततश्च तप युक्ततया वदमिगतानि जइन्च नाशित मिश्यान्यादीनि दुनियाराणि । अतो जात्यादिक्षण भेदविशिष्ट ब्रह्म यतिरिक्त घटादिसद्विशेषति यमेर अस्मदादिप्रत्यक्ष, योगिप्रत्यक्षमरि तत्तगणादिनिशिष्टनाविषय मिनुस्त । अपिच-सन्दार्य स्वरूप घगदिशन्दार्थस्तु भेद इ तिकेनारत पया, घटपटादिपु सदनुसते स्सतिघटादेशमियो-यावृत्त रितिचेत् , घटादे स्सदनुस्ते स्सत्वस्यचासतोघटायारत्ते विपरीत विनस्यात् । अमतोऽप किं वय मितिचेत् मैत्र, नहि सब दिरि ति युग्माभिरेववर्णात् । यदाच घटोम्ति पोस्तीति सदनुवृत्या भ्यते । नच सिद्धाते धारावाहिरज्ञाने द्वितीयादिषु स्मृतित्वमसग , ततत्कालीपयत्वेन गृहीतमात्र ग्राहित्वाभावात् (इन्द्रियभेदेति ) भने नविषयभेदाभावेऽपि वरणभेदस्य सत्या चभुराद्यभावनिवन्धनो:न्ध स्खादिव्यपदेश इति निरस्त । एव समावग्रादित्वे दूपणमभिधाय तत्फ ले शान्त्रप्रत्यक्षेवरस्ये दूपणमाह (यत्त्विति ) ( स्वरूपमिति ) अधि चरण सम्पमित्य । (नारभृतमिनि ) रायगई बभेद , घट ·, २३२ शास्त्रमुतावळी! सत स्वरूपत्वं मिष्यते, तदा घटानास्ति पटोनारायसदनुवृत्या त स्थापि स्वरूपत्वं फिनेभ्यते । सतितद्वयात्तरितिचेत् । असति सतोपि व्याटते स्तस्यापि तन्नेभ्यताम् । अतो घट यादिवत्स त्वमसत्वञ्च तत्तद्वस्तूनां धर्मएव । स्वरूपन्तु घटादीनां घढवादेः सत्या. दे श्चाश्रयतया परस्परासंकीर्ण प्रत्यक्षेण गृह्यते । मत स्सच्छदार्थ. स्व- रूपंघटशब्दार्थो पि स्वरूपमेन । घटत्वादे धर्मतया निष्कर्षे स- चादेरपि तथेति नस्वरूपत्र । अतो यस्वरूपं घटादीनां प्रत्यक्षमा. ह्य तपरस्परं व्यावृत्तं सत्ता घटत्यायनन्त विशेषरिशिष्टंचेति न त- स्य निर्विशेषेकस्वरूपता । अनुवर्तमान चैकं सर्व घटादिधर्मभूत- मिति नतस्यापि सर्वधर्मिभूतब्रह्मता । यश्च प्रतिवस्तुनियतं प्रा- माणिकत्रादिकमेर सर मिच्छति तस्य पुरतः सत्त्व मेफ मियपि दुस्साघम् । अतः प्रत्यक्षस्य सरस्य नेविषयत्वं, नतरां निर्षि शेषविषयत्वं, नता बलनिपयवमिति सिद्धे प्रत्यक्षमुलाना प्रभागा न्तराणामपि प्रत्यक्षागोचरविशिष्टविषयत्वे न कश्चिदोपः, प्रयुत- निर्विशेषविषयत्व पर प्रत्यक्षादिवाध इति सिद्धम् । इतिश्री करितार्किक सिंहस्य सर्बतन्त्रावतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिपु शतपण्यां मन्मातग्राहिप्रयक्षभंगादो द्वादशः । शब्दार्थः स्वरूपमित्यपि वक्तुं शम्प, विनिगमकाभाचादित्यर्थः । कि तहिं तत्त्वमिरयाकांक्षायामाद (भतीघटत्वादिवदिति) इति श्री चाधूलकुलतिलय. श्रीनिवासाचार्य पादसेवासम धिगत परावरतत्त्वयायारम्येन तदेकदेवतेन तचरण परिचरण परायणेन ताप्रसादटन्ध महाचायाँ परनामधेयेन रामानुजरासन विरचितापां मतदूषणी व्याख्यापां चण्डमारताब्यायां सम्मा. अपाहि प्रत्यक्षमट्टो नाम द्वादशस्कन्धः ।

·[१३-41 २३३ शतपणी • चण्डमारतसहिता ।। अथ त्रयोदशस्कन्धः॥ श्रीमटश्मण योगीद्र सिद्धान्तेष्वासनिर्गत । भेद विभिसता चित्त भिन्तेतर्कामाश्शर ।। यदेतत् स्वमर्मघटन भेदस्वरूप धर्मोवा লম্বন स्वरूप, शुक्तिरजतादिभ्रमानुत्पत्ति प्रसगात , इद मित्यधिष्टानतयाहि सु क्तिस्वरूपमनगम्यते, अन्यथा निरधिष्ठानभ्रमप्रसगात् , अवगते शु क्तिस्वरूपे तस्यैव रजतादित्वेन कथ शुक्तिरजतयोर्भेदाग्रह , थतराच तन्मूल शुक्तो रजताध्यास, कथतमाच तदधीना कटौताभिलाषिण करतलप्रसारण प्रण चेलाचलनिधन त दक्षणप्रमृतय , कथचा ध्यासाभारे नेदरजत मितिबाध । किंच नेद रजत मिति व्यवहारहेतु बैदग्रह पूर्व मस्तिता नया' अस्ति चे प्रथममेर तथा व्यवहारस्यात् , नचे द्वेदस्या आहे स्वरूपस्या क . . (श्रीमल्लक्ष्मणेति) अनेनपरेन भावान्तराभाव पक्षएव भेदपणोद्धार स्सभवति, पक्षान्तरेतु परोक्ता नवस्यादिदोषा भवत्येवेति सूच्यते । परस्मैपदात्मनेपदाभ्या पूधाक्षसिद्धान्तन्यायफलयो. परगताच कानुगामित्वचातीयते, पूर्वपक्षन्यायफलस्य परगस्तत्वच वन्यायेन जीवब्रह्माभेदखण्डनत्य सिद्धान्त्यभिमतस्यसिद्धे. । ( य- चैतदिति ) एतदित्यनेन दिमित्येतदन्त परामन्यते । मर्मघट्टन - मर्म वेधन, स्वव्याघातक वचनमिति यावत् । व्याघातश्च-भेदाभाषे तदुक्तधि फ्ल्पानुत्थानात् , स्वोक्तन्पायनैध जीवनमा भेदखण्डन सिद्धेश्च (शुक्ति रजतेति) भेदे भासमान अध्यस्ताभेद प्रतीत्यसभवादितिभाव ।।निवृत्ति अभावः। आदिशब्देन वक्ष्यमाण करतलप्रसारणादि गृहाते। अस्तु स्व रूपग्रह', तथापि कय भ्रमासभवइत्यवाह (भवगतइति ) (क्थति) अयासाभावे मतिपन्नोपाधी निषेधरूपो वाधीनस्यादिति भाव (नचे दिति ) भ्रमात्मा स्वरूप ग्रहाभावे तदानामिदमिति व्यवहारो न म्यात , अधिष्ठानसामान्यग्रहलक्षणशारणाभावेन भ्रमपि न स्यादित्यर्थः। ३० ·शास्त्रमुर पळो । प्पाहा दिन मितिरतरूपयाहार उदरजत मिरभ्यासश्च मन्याता । यदिच घटस्वरूपमेन पटस्यभेद तदा घटोमेद इति पर्याया मज्येत, घटोभिन्नइतिव्यवहारे घटोपटविशिष्ट इत्युक्तचस्यात् , नशब्दस्य भेदविशिष्टनाचिनाद, मेदस्यच पटसरूपनार । यद्वा घटो भेद इत्येर व्यवहारस्यात । यदच बटाढ़ेद पटस्यस्वरूप ता खुल्ये पटस्वरूप याभागत् कुडयाय घटकाभाने घटा घतादाम्य प्रसज्येत उति तेने क्रमेण सर्वस्य जगत स्तादरम्य स्वरूपभेदवार सौभदएर पर्यस्यतीति जितमाय मता । अथेतदोषपरिहाराय घर व्यतिरिक्ताना सत्तद्वस्तूना तानितानि स्वरूपाणि प्रयेक घरानेर इति मन्या या तदा घटव्यतितिबखिलेषु वस्तुषु परस्परल्यारते ए घटाद्भिन्न इत्यनुत्त यवहारस्या नवृत्तोपाध्यमावा निश्पियन्याहा रायोगाच्च परस्परस्वरूपाण्येव परस्परानुवृत्तानीति पुनरपि तदेव स चंतादाम्य प्रसज्येत । किंच घटादीना स्वरूपाणि सप्रतियोगिमा नि निप्रतियोगिफानिया । पूर्वत्र प्रतियोगि स्मृत्यभावे घट पट इ त्यादिव्यरहारोनस्यात् । उत्तरत्र सप्रतियोगिकभेदरूपर ध्यायेत । । दूगणान्तरमाह ( घटोभिन्नइति ) घटस्वरूपस्यैव भेदत्वे भिन्न इति व्यवहारम्य घटविशिष्टविषयाय वा स्यात् , भिन्न इति व्यवहारोपा नस्शदिति भाव ( यदिति ) यदि पटस्वरूपमेर घटाढ़ेद त ता कुड्यादे पटान्यस्य सर्वस्य पटस्वरूपत्वाभात घटाभेद म्स्यात् एव घटस्वरूपस्यैव पटभदत्वात् छुडचादीनां पटभेदोपि वक्तव्य , प घरटयो भयोरपि तदितरतादाम्पात परस्परतादात्म्य वक्तध्यमिक मतादाल्य पसन्यतेति भाव ( घटव्यतिरितेविति) सर्वव्यक्ता घटमेदत्वे घटभेदात्यनुगत व्यवहार निपासवस्यानुगन स्र भेदत्वाख्यधर्मस्य असम्भवात स्वरूपेणेव तेपामवासियांच्य ति सर्वतादाम्प मसभ्यतत्यर्थ । (नदिति। न धर्मपर्मिणोरक्या । मामा नास्तीत्युस्यत, विधान्यतरपरिशपात, तनाये स्थक. ना ·शनपणी - चदारतसहिता । २३५ अथ धोभेद तदा धर्मधामणो भेदोऽस्ति नमानचे धर्मधामणो रभेदाधर्मस्येवाभायेन धर्मभेदामामात् पुनरपि सर्वतादात्म्यप्रसभ्येत । या धर्मिण एराभावात् कस्य भेदोवर्णनीय । अथ धर्मधामणो भेंदोऽभ्युपगम्यते , तापिभेद न्वरूप धोरेति पिकापे स्वरूप पक्षस्य दापत वात् धर्मपक्षप्त परिशिष्यते , ततश्च तस्यापि धर्मभे दापेक्षयानास्थास्यात् , एरच स्वरूपधर्मयोग्यतरकोटिबहिभविभावात् अन्योन्याभारपक्वविशेषाणामपि भेदत्व पलायतमिति । किंच व मधामको राश्रयप्रतियोगिनाश्च भेदग्रह लदाकारग्रहण मन्तरेण स्व. संपेण गृह्यमाणयो नसम्भाति, धर्मशाम चादि तत्तदाकारग्रहश्च ते पपक्षोक्तदोपः। द्वितीये धार्मपरिशेपोवा धर्मपरिशेपोति विकल्पम भिप्रेय दूपयति (धमधर्मिणोरिति ) (अभेवादिति ) भेदाभावादित्यर्थ । (धर्मभेदाभावादिति ) धर्मभूतभेदस्याभावादित्यर्थः । द्वितीयदूपपति (पति) (शिवधर्मर्मिगोरिति) भेदतद्धर्मिणोरित्यर्थः। माश्रय प्रतियागिना.-भेटायप्रतियोगिनो । धर्मवमिवरूपेणहि भेदतमि- जोर्ग्रहणम् , धमत्वमित्वग्रहश्च भेदग्रसत्यवेत्यन्योन्याश्रय । एप धर्मितया प्रतियोगितयाच भैदानमतियागिःो ग्रहण एव भेटग्रहण भेदग्रहणे सरपेवच धर्मित्यप्रतियोगित्वग्रहण, ऐक्याहे तदसम्भवाति त्पर्य। किंच देशवालव्यवस्तिपदेवस्य स्वप्नत प्रत्यक्षायोग्य स्वात् न तत्प्रत्यक्ष सभवांत , तथाहि - कि प्रत्यक्ष विधिव्यापार टतव्यवच्छेदव्यापार उतोभयव्यापारमिति । आधे वस्तुस्वरूपविधिमा बोपक्षया नात्ययावृत्तिरूप भेटमुद्रापरित भुत्वहते प्रत्यक्षम । नापि द्वितीय., विधिमन्तरेण व्यवच्छेदासि । सपस्म निषेधात् । हती विविधिपूर्वको पारदः, उस व्य बच्छंदपूर्वको विधिरिति , अपदा पुगपटुभमिति । भानवान- नवस्तुस्वविविना विरोधादनन्तर व्यदरछेदासम्भवः । दिवाये विधि वादयाउंदरप तदभारे मुदरामरा भय. । नापि दधरूप एवं दध- ·२३६ शास्त्रमुक्तावळी । यो भेदग्रहसतीति परस्पराश्रयणं, वस्त्वन्तरसिद्धा वेकविधि रन्यव्या च्छेदः व्यवच्छेदसिद्धौ वस्त्वन्तरसिद्धिरितिच । नच भेदग्रहण मन्त रेणापि स्वरूपेण गृह्यमाणयोधर्मित्वादिग्रहइतिवाच्यम् । भेदग्रहाभावेहि गृह्यमाणयोरेकत्वमहे पर्यवसानस्यात् , अनेकत्वामहेवा, उभयधापि ध मत्वमित्वलक्षणवलक्षण्यं कथंचिदपि नसम्भवति । कथंतहि सार्वलौकि को ऽयं भेदप्रहः ; अविद्यामाहात्म्यादितित्रमः । नचाविद्यामूलेपि भे दग्रहे - विचाराः प्रागुक्ताः प्रक्रमन्ते, अविचारितरमणीयतैकवेपत्वा त् । नचैतावता परमार्थत्वसिद्धिः, वस्तुतो विचारासहत्वात् । नच वाच्यम् प्रमाणप्रमेय तदुपकरण तदवान्तरभेदकथक सिद्धान्तसाध तृतीयः, विधिनिमित्तरवाद्यवच्छेदस्य , नहि हेतुहेतुमतो र्युगपत्स- मुद्भवः । तथाच विधिरव व्यवच्छेद इति परिशिप्यते तत्रापि यद्वस्तु विधीयते तदपेक्षयैव व्यवच्छेदो शिधि रित्ययुक्तम, प्रती- तिविरोधात् । शब्दार्थविरोधाच्च । अत एकविधि वस्त्वन्तरापेक्ष या व्यवच्छेद इति परिशिष्यते । एवंस्थिते दोषमाह ( घस्वन्त रेति ) एकविधिरेच अन्यव्यवच्छेदक इति वदता वस्तव्यम् - घट इत्याकारको विधिः पटादे व्यवच्छेदः न घटादे रितिकुतः , पटस्य तदन्यत्वादितिचेत् ? तहि पटस्यायित्वे सिद्ध घट इत्याकारस्य वि- धे स्तद्वयवच्छेदतासिद्धि., पटव्यवच्छेदतासिद्धीच घटा उपटस्य घ- स्वन्तरतासिद्धि रित्यन्योन्याश्रयतेत्यर्थः । इतिचेन्यनन्तरं परस्पराम यणमित्यनुपंगः (भविद्यामाहात्म्यादिति ) प्रत्यक्ष मुस्तदारे भेदविषय त्वासम्भवा सन्मावविषयं, भविद्यामाहात्म्पा सकलदोपमवीर्यापि भे दभ्रम उत्पद्यत इत्यर्थः । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकौतु भधिष्ठानभूतस- मात्रग्रहोपक्षीणावितिभावः । (घस्तुतइति) भापाततो विचारसहत्वे न प्रतीतिमायमित्यर्थः । तदुपकरणं-तकांदि । यदवान्तरभेदः-प्र. माण प्रमेयतदुपकरणागन्तरभेदः। भेदय्ययस्थेति टन्टः । इदमेय प्रमाण प्रयास्तव्यम्, इयमय क्या प्रयतनीया एन एम निपहा रझायनीपा ·१३-या] शतद्पणी • चग्डमारुतसहिता। नपणादि भेदव्यवस्थाभंगार स्ववचनविरोध स्वसाध्यभंगादिरिति, सायन्याभिमत विश्वानुप्रविष्ट स्वपचनस्वसाध्यादिभंगेपि स्वाभिमता द्वैत सिद्धरवर्जनीयत्वात् । किचासिद्ध भेदेन केनचि द्वेदसाधन मशक्यं, अन्यथाचनवस्थेवेत्येषा दिक् । इत्यादिसमयबन्धी व्यवस्था(स्ववचनैति) प्रमाणादिभेदवचनस्य भेदो ना. स्तीति वचनेन विरोधप्रसंगः । स्वसाध्यं-भावरूपाज्ञानादि । भेदसाध कत्वाभिमत प्रमाणस्य भेददूपका छेद सिद्धो नवेति विकल्य दि. तीये दोपमाह (भसिद्धभेदेनेति ) आद्य आह (अन्पति ) भेददूप दिन्नतया सिद्धदि भेदं साधयेद, दूषकाद्भिन्नतयाच येन सि- विस्तवाप्प विकल्पसम्भवादिति भावः । 'एपादिगि'त्यनेनेदमपि सू. चितं, यदाहनवीनः - किमन्योन्याभावो भेदः, उतलक्षण्यं, अथवा - स्वरूपं । नायः, तत्मतियोगिधर्मिज्ञानानामसम्भवात् । तत्र न तावदूध ट: प्रतियोगी पटारपन्ताभाव घटान्योन्याभाचयो रभेदप्रसङ्गाद। स म्वन्धिनिरूप्य स्वभावानां समानकालीनानां संयोगादीनां सम्बन्धिों नव भेददर्शनात् । किश्च भेदोद्मभेदविरोधी, तस्माद्भेदोऽभेदस्यैवा. भावः स्यात् , न घटस्य । नच घटादिरेष अभेदः, पटाधिकरणे पट भेदाभावप्रसद्भाव । नापि तादात्म्यं प्रतियोगि, तद्घटस्वरूपंवा, घटरवंवा अभेदोवा, अखण्डधावा । नाद्यः, परमते घटेपि तद्भेद- प्रसंगाद । भदस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्यानुपपत्तेश्च । नद्वितीयः, तद्भिवस्य तादात्म्यत्वानुपपत्तेः । घटत्वस्प स्वाभावानाधिकरणतया घटत्वे घटभेदानुपपत्तश्च । अभावस्येव भावस्यापि विरुद्धत्वेन स्वा भावानधिकरणावाद । नय विरुद्धयोरैकाधिकरण्यमेव विरुदै, नत्वा धाराधेयरवमिति वाच्यम् । अभावे तदभावस्यापि क्लप्तत्वात । कि च अभावाधिकरणत्वयोग्यभूतलस्य घटाधारतादशायां तदभावानाधार• पं तदधिकरणत्वायोग्यघटाधारत्व प्रयुक्तमेव । एवं घटवमिद नास्ति अपंटो नेति प्रतीत्यावलक्षण्यानुपपत्तेश्च, भेदस्य घटप्रतियोगिकत्वानु- पपश्च, मन्यमतियोगिझस्पाभावस्य भन्यप्रतियोगिफायानुपपत्तश्च ।

·शास्त्रमुक्तावळा । - , तो वाच्य तस्मादेव, किंच यो यस्य यदभेदविरोधीसतस्य तस्माद्भेदः । तथाच घाम कपटाभेदविरोधीघटस्प पटाद्भेदः, सचाभेदी नवास्तव इति तर्कि तथाच यत्र यदभेदै रकिंते यस्यानुपपत्ति प्रसज्यते , सतस्प पटेघटत्वाभाव पटेयटतादात्म्यस्प तर्वितस्य विरोधी, वृक्षस्याग्रस्वाभावमसगाव नवताप अभेदतादात्म्ययो रन्योन्यज्ञानाधानज्ञानतया न्योन्याश्रयाद चतुर्थ. ঘরানাইনামাৰমনার , যারা হা ब्दादनुपस्थित ,जास्यतिरिक्तापण्ड तादाम्याभ्युपगमेतेनैव सर्वव्यवहा रोपपत्तौ जातिविलापप्रसगाश्च । तादृशासण्ड तादाम्यप्रतियोगिवाभा वस्य घटायप्रतियोगितया तद्भेदत्वानुपपत्तेश्च | नहन्याभावोज्य प्रतिपोगे य एव धर्मपि दुनिरूप, तथाहि-पत्र प्रतीयत भेदस्तटेयास्या स्पद यदि । अप्रतीतो सुषुप्तयादौ विश्वमेफ भवेत्तदा ॥ यदा कदा चिद्धिपणा तस्य स्थाननियामिका । इतिचेत् ? पुरुषेपि स्यात्त द्भदस्तत्मतीतित ॥ यब प्रतीयते भेदस्तदेवास्यास्पद मतम् । इति धेनूनमापातो दुष्टात्मान्योन्यसश्रय ॥ पर यस्यास्ति सत्ता तज्ञा तरभवे समा। प्रमाधीनाथसत्तामा नान्यान्याश्रयता क्थ ॥ अधि- चयबास्ति तवास्तीत्युक्तस्यात् , कास्तीति प्रों विमुत्तरम, तथाचा त्माश्रय । किञ्च घटेपि घटभेदज्ञान ममैव स्यात् , अपाधात् । न हि पटस्य तस्य या स्वरूप कश्चि दायते । ननु वादाम्पभेदज्ञानयो दयोरपि कथमयाधितत्यमितिचेत् , एवसति पाधएवाप्रमा, अवि- निगमोवा घटभदसम्वन्धस्या वाधातलतद्धी घंटेतु सम्बन्धस्य बाधादममतिचेन्न पंटपि सम्य न्धान्तरा भावात् । पट स्वरूपमेघ सन्धो घटस्वरूप, अतोनाधिगमहति चत् , तहिं फुयादौ पट भेटौ न स्यात् तत्रापि कुख्यादिस्वरूपमेव सयन्धोऽस्तीतिचेत् , तर्हि भेटप्रमापा विपपशिष्टयस्थाननुगतपटादिस्यरूपविषयत्व पटेपि ययाज्ञान तदया. धित , इदस्वरूप सम्बन्धइति नियामवाभायात । नच घटातिरित स्वरूपमेय तरसम्बन्ध । किमतिरेक स्वप सम्बन्धयदिभूत सम्बन्ध । ननु पटे - -- .

·प्रथमस्य क [१३ वा] शतयणी - चण्डमारुतसहिता। २३९ मकस्वरूपमुपलक्षयति; किया स्वयमपि सम्बन्धांतर्गत स्सम्पयन रमकस्वरूपविशेषणं भवति ; भाये घटस्वरूपमपि तद्भेदसम्पन्धः म्पात् । नन्वतिरेकस्स्वसम्बन्धिनमेवोपलक्षपति : नच घटस्तत्वम्पन्धीति चेन; सम्बन्धस्यैवाद्यानिरूपणात । विशेषणत्वेच न स्वयमेव स्वसं. सर्गः, घटेऽपि तत्प्रतीतरवाधमसंगात । अन्यश्च तस्यापि नियता धिकरणसंसर्गों नस्वयं , उक्तदोषात । गचमयमः नियाम्यस्य नि- यामकल्या योगात् । अपरश्चेत् भेदानन्त्यं । तवच स्पचि संसाभावे तदधीनससर्गाणा मन्येषां न संसर्ग इत्यसंसगांए व सः स्युरिति सदिशिष्टज्ञानं सर्वत्र भ्रान्तिस्तस्यापि वा प्रमास्यात् , सर्वेषां तुल्यत्वात् । ननु नान्योन्याश्रयादिदोषः । नहि भेदो भेदेनजन्यते । नया ज्ञायते', नवा तदाश्रयत्वे धर्मिण स्सपेक्षा , अनादि- भेदाश्रयत्वस्यानपेक्षावात् । नच भेदाश्रयत्वज्ञाने पूर्व भेदायरवज्ञान मपेक्ष्यत उत्पन्योन्याश्रयादिरिति वाच्यम्, घटादे अंदाश्रयत्वज्ञानाभावे- पि तनिष्टस्य भेदस्य प्रमितस्यात् , नहि भेदज्ञानेटनिष्ठतदाश्रयत्व- ज्ञानं हेतुरितिचेन्न । भेदधामित्यस्यानिरूपणे इदमस्माद्भिनमिदं नेति व्यवस्थाया आकस्मिकरवप्रसगात् । भेदाश्रयानिरूपणमयुक्तभेदज्ञान- प्रमात्वविप्रतिपतिईि भेदाश्रयनिरूपणेन निरसनीया , तदनिरासे दद मस्माद्भिन्नमिदंनेति व्यवस्थाया अयोगात् । तथाच भेदाश्रयस्य प्रति- योग्यतिरिक्तत्वनिश्चये सायाश्रयानिरूपणाभावात् भेदज्ञानस्य प्रमात्य- निश्चयः, तनिश्चयेच भेदाभ्यतया प्रतीतस्य प्रतीयोग्यतिरिक्तत्वनि- श्चयइति परस्पराश्रयप्रसंगात् भेदस्प प्रामाणिकरवासिद्धेः । किंच यदिप्रतियोगितावच्छेदकारयन्ताभाववत्वमप्यन्योन्याभवाचे न प्रयोजकं तदानियामकाभावात् भेदाधिकरणस्य इदमित्यनुरूपणाव वत्स मात्याममात्ययोर्व्यवस्पापामयोगात सर्व सर्वतोभिद्यतनभिद्यतेवा । अय. तरमयोजक तदा घटे भेदसत्तांविना भटभमानसत्ताकम्य प्रतियोगिता ·. शास्त्रमुक्तावळी। वच्छेदकात्यन्ताभावस्य तत्र भेदसत्ताप्रयोजकरवायोगाद . येन वि. ना यस्प सत्ता नास्ति तस्य तत्सत्तामयोजकत्वेऽन्योन्याश्रयात , उ. स्पत्त्यन्योन्याश्रयस्याष्यनेनैवप्रकारेण दोषत्वात् । ननुमाभूद्भद स्सा आत्मवदनाश्रितएव सत्यो । स्त्वितिचेन्ना श्रुत्या ताहराभेदस्य- काप्यसिद्धेः, प्रत्यक्षादिनातु साश्रयस्यैव तस्य मतोतेः । ननूक्तररियाऽश्रयानिरूपणादेव स्वातन्यसिद्धिः सत्तावदितिचेत्त स्पाश्रितत्वववस्वरूपस्याप्यपारमार्थिकरवेऽपि प्रत्यक्षादितःप्रतीत्युपपत्ते स्व तन्वर्भदस्य जीवबौक्याविरोधाच्च । भेदस्प स्वाश्रय एव स्वप्रतियोग्यभेद विरुद्धत्वात् । किंचाभेदविरोधिनएवभेदत्वात् भेदत्वमस्यपारिभाषिकमेव स्यात् । किंच भेदज्ञानमापि नसंभवति, किमेती परस्पर भिन्नापितिवा, इदमिदं नभवतीतिवा, अस्माद्भिन्नइतिवा; सर्वधाप्यन्योन्याश्रय, प्रथ. मे द्वितीयज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनत्वात् दूरस्थवनस्पत्योरपि तद्विज्ञान- मसंगात , अभेदग्रहस्य प्रतिवन्धकत्वे यासंशयेतिन्गायात भेदग्रह- स्पहेतुत्वात् , परस्परभावस्यापि भेदरूपत्वात् । नाद्वितीयः भेदेभेदत्य- ज्ञानविना तद्विशिष्टज्ञानानुपपत्तेः । अतएव नवीयः, प्रतियोगित्वन इस्य भेदग्रहाधीनत्वात् , पश्चम्याः प्रतियोगितार्यकत्वात् । भपिच घटे पटाभेदानुपलब्धे रनन्यधाप्तिद्धवनिश्चयं धिनानतदभाष रूपभेदधीः तन्निश्चयश्च यदि घटापटस्स्यात तद्भदेवोपलभ्यतेति तकवितारा त्, तदिति सान्यगर्भः तर्कश्च भेदज्ञानादिश्यन्योन्याश्रयः । अनुपलब्धि मारनज्ञानस्य सत्तानिश्चयरूपत्वे करतलामलकादिज्ञान इव धचिदपि प्रामाण्यसशयस्य भेदज्ञानेनुपपत्तेः, सत्तानिश्चया तर्क वावश्यक इ. तिदुस्तरोऽयमन्योन्याश्रयः । किंच तस्यैतस्मादिसंशयन्यतिरेकनिश्चयदशायामस्य ततो भेदनिश्चयोनेति सार्वजनीनमिति तस्यैतद्भेदनिश्चयोः रप ततो भेदनिश्चये कारणं यसंशयतिन्यात्, एवामितरतपि भेदनि श्वये सहेतुरिपन्योन्याश्रयः । नच घटर्मिकभेद. परमते तातियो .

·. . [१३-२] शतपणी ; चण्डमारतसहिता । २११ गिकोभवति येन तस्य ग्राह्यतया तसंशयादिरप्रतिबन्धकः स्यात् । अयं सनभवतीति ज्ञानस्य विशेषणतया विशेप्यतया या तहतभेद- विषयत्वायोगाच तस्येंद्रियासत्रिकर्षात । नव प्रतियोगिनि धर्मिता यच्छेदकाभावनिश्चय एवं तद्धतुः, विनिगमकाभावात् । मूले प्रत्या- भावनिश्चयेप्यप्रवृशे मुख्यक्षाभेदनिश्चयेन भेदभ्रमदशायां तस्मिन्- सत्यपि तदगंनाद , धर्मितावच्छेदकीभूत घटत्वाद्यभावनिश्चय- स्थापि घटादिभेदहानाधीनत्वात् । पटत्यनिरूपणस्प पोटनिरूपणा. धीनस्वाद , प्रतियोगितापच्छेदकस्यैतद्वतित्वनिश्चपदशायां प्रतियोगि- नि धमिवावच्छेदकाभावस्य अनिश्चयाच्च ताप्यन्योन्याश्रयात । एवं भेदनिरूपकप्रतियोगिज्ञानस्यापि भेदतानाधीनत्वादन्योन्याश्र- यः। प्रतियोगित्वज्ञानंच विशेपणज्ञानतया कारणं, सनिकांतराभावाच तरज्ञानं कारणं, प्रतियोगिनोभेदाज्ञानदशायांच प्रतियोगित्वं नज्ञायतइति भेदज्ञानंतरकारणं । अपिच घटापटोभिन्न इत्यन मत्वों भाति , घ टम्य भेदहत्यत्र पठयर्थः। तदुभपज्ञानंच घटा दज्ञागाधीनं , तदा नदशायां नियमेन तदप्रतीतः । नयवस्तुसद्भेदसत्तेवापेक्षिता , तद- भावेऽपि ज्ञानदशायां सम्वन्धमतीते. , तत्सत्येपि सदज्ञानदशापां यमजयोस्तदमतीतेश्च । तदज्ञानातिरिक्तस्यच दोपस्याभावात् । पूर्व में दंप्रति घरभिन्नः पट इत्यत्र घटा विशेषणस्येनभाति , पटोविशेष्य सया भाति । इदंप्रतियोगिधर्मिणो विशेषणविशेष्यत्वज्ञानमपि भेदज्ञा- नाधीनं । अन्यथा एकात्र विषद्धयो ज्ञानासम्भवात् । तथाच भेद- ज्ञानेपि भेदज्ञानान्तरमपेक्षणीयं, तत्रापि वदज्ञानान्तरमित्पनवस्था। एवंच क्रप्तकारणाभावेऽपि कार्य स्वप्नरयादिव न्मायिकमेव । किश्चास्य प्रतियोगितस्त्वयं नभेदः स्यावृत्तित्वात् , अभेदस्यचाय न्धत्वात् भेदो भिन्न इति प्रतीत्योरवलक्षण्यापाताच , स्व- व स्वंप्रति विठोपणविदोप्यत्वायोगाच्च । भेदान्तरचाधिकरणभेदमा वादनुपपत्र , तयात्वेतयात्वेषा भवाधाविनिगमाभ्या घटेर सास्या- दित्येकाकस्य भेददयं म्याद , एव तृतीयोऽपि, अन्यथा द्विवीयस्य घ दभेदायोगात् । प्रथमरयच स्ववृत्तिवृत्तिचानुपपत्तेः । मन्वयैतौ ·शास्त्रमुक्तारळी । दो घटाद्भिनाविति प्रथमद्वितीयभेदयोः प्रतीत्ययोगात् । नहियुगप रस्वविशेप्यं प्रति स्वयं विशेषणं भवति । भयमप्पयाधाविनिगमा भ्यां पृयगेव । ततश्चतुर्था दिरप्पखिलवृत्तित्स्यादित्येकस्यानन्तामा- माणिकभेदाः । एवं तेषामप्यन्योन्यं द्रष्टव्यम् । नापि वैलक्षण्यं भेदः, तखि विविधलक्षणकत्वा विरुद्धलक्षणयोगि त्वंवा । नायः,एकस्याप्यात्मनः परमते बुद्धयाधनेकलक्षणत्वात् । द्वितीये यदि परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वं विरोधः, तर्हि सुखादावपिसमा नं। अयपरस्परात्यन्ताभावेनैव समानाधिकरणत्वं, सुखादिकंच परस्परेणा पि समानाधिकरणमितिचेन्न , तस्यापि धर्मिभेदाधीनत्वात् । अथ परस्पराश्रयभेदसमानाधिकरणत्वं, परस्पराश्रयात् । नापि स्वरूपं भेदः, भेदस्य विशेषणविशेप्यतयैवप्रतीतः एकवचतदयोगात् । भपिच अभेदविरोधी भेदस्तस्मिन्तति तदमतीतेः । नच घटादिस्वक पं भेदः पटादिमात्रात्मतदभेदविरोधी, तदुभयसामानाधिकरण्यध- मंधर्मिभावयोस्तत्त्वात् । पटस्वरूपतो यः कविवेदी ऽस्ति, सप्रतियोगिभेदस्य निष्प्रतियोगिस्वरूपत्वानुपपत्तेश्च । घटमें दयोधर्मधर्मिभावानुपपत्तेश्च तस्मादास्तवभेदमतेभेदमतीतिनि- विषयव सिद्धांतेतु कथंचित्सासविषया तथाहि- इदमिदनेतिप्रतीति स्तदुभयनिरूपिताभेदाभावं विषयीकरोति , पददयसामानाधिकरण्यार्याभेदस्यैव ननर्थमतियोगित्वानुभयात् । संभवतिच तदुभयाभेदः, भस्तिहि घटपटयोस्तदिदंसदिदमित्य नुनसाम्वरूपाभास: सञ्च घटायधिष्टानं 'रमयेदं सर्व मि सिश्रुतिप्रसिद्धात्मस्वरूपम् । नत्र सत्ता तटिपयो नात्मेति वाच्यम् सदेवसौम्ये ' त्यादिश्रुतेगमम्यरूपातिरिक्तनिषेधात । सर्वत्र अधिष्टा नखदान्मानुगामादेवानुगतसपुपपत्तेः तदन्यसनापा चात् । तस्यैवानुगततया भावप्रत्ययान्तगदापरवाच । तदेवच मन् पटहरयादौ पटाद्यात्मकतया भासमानं घटादेः पारमार्थिक स्वर्क- पम् । रवरूपमेवचाभेदः, परैरपि तयाभ्युपगात् । अयंच स्थापा । एक्च घटपयादिनिमपिता भेदात्यताभायो विद्यया नच पटस्य . मानामा - तो दाम्नदः ·[१३ वा शतदूषणी चण्डमारासहिता 1 २४३ अनोयने - न ताननेदप्रतीयपहनशक्य , स्वरचनविरोध बा धापसिद्धातादिप्रसगात् , तथासतिहि युष्मदस्म प्रत्ययगोचरयो विष यविपपिणो स्तम प्रकाशर विरुद्वस्वभाइयो रितरेतरभावानुपपत्ति रिन्यादिभाषणमपि व्यान्यतेति । नच भेदप्रतीतिकारणापहनदश क्य , कार्यस्य कारणावश्यम्भागत् । अन्यथा रोकायतमतापाता त् । नच भेदप्रतातेरकार्यत्व वक्तु शस्य, नित्यन्यतुस्त्रयो स्व येव त्यागात् । नच • दुनिरूप तकारणमिति वाच्यम्, एत कार क्ल्टनो धामप्रतियोग्याश्रितो घट पटो नभवाति मतीयते , इमो भित्रावितिच । इमो विभक्तावित्युभयाश्रितत्वे ऽपि अयमस्मादिभक्त इतिवद यमस्माद्भिन्नइति प्रतीति । सचभदस्साक्षिभास्यइति नतत्रप्रति योग्यादिक्षानापक्षा । नचैव सर्वदा भदप्रतिभासमसग , साक्षिमात्रमा स्यस्याप्यालोरस्य स्वावच्छेदकालीकाबारवृत्त्यभिव्यक्तिसाक्षिणा प्रति भाखादिवत् भेदप्रतियोग्यभेदमतियोग्यभेदनिरूपकघटपटाद्यसाधारण स्वरूपोपस्थितावेव भेदस्य साक्षिभास्यतया कदाचिद प्रतिभासोपप ते । भदप्रतियाग्यभेदप्रवियोग्यभदनिरूपर वनच घटादे प्रतिभासो नभेदप्रतियोगित्वनचति नघटादिमसियोगिकत्वानुभवविरोधो पति । धर्मधम्यादिविषल्पदूपण पश्चादुद्वारप्यन् प्रथमत प्रतीत्या - भेस्वरूप साधयति मतावदित्यादिना 'एवञ्चे" त्यात प्राक्तनेन प्र न्थन । तर भेदप्रतीतिती परस्पराश्रयस्य प्रागभिधानात् तदुद्धा रेण विना प्रतीत्या भेदसाधनायोगात् तदूषणमुदतु किमन्यान्याश्रय गोदावनेन प्रतात्यपहयोभित , उतकारणापहवन प्रतीतमिथ्यात्य यदानिर्वचनीय कारणत्वात्मतीते मिरल्यात्य, कियानिविषयत्व, भय वा वाध्यविपपरव, इति विफल्ममभिमाय प्रथम दृषपात (नतादि ति) (स्वपवनति) 'भविद्यामूले भेदग्रह' इति पचनविरोध । मतात्यभा ववचनमयानीकार भाग्यव्याहतचेत्याह (सयासतीति) भेदपतात्य पहरे सती यथ । ( नत्र भदाग) मिथ्यान.पि गापा व कारण . .

·शास्त्रमुक्तारळी। गत्वेने सुनिरूपयात्, अन्ययव्यतिरेकरशात् इन्द्रियादिविशेषप्र- सिद्धेश्च । भरतापि चाविद्याकारणमिति विशेषतो निर्णीत, अन्यथा परमार्थत्वप्रसगात् । नचास्य निम्पियत्व सुवचम्, प्रतीत्यपहवपक्षोक्त दोपापश्यम्भावात , स्वाध्यभेदविषयप्रतीत्यभान परसिद्धान्तस्थिरांक रपणाच ! अतो वाव्यविषयत्व मशिष्यते, तदपि टुर्वच, बाधक प्रमाणस्य भेदग्राहिले भेदाभावग्राहिये यत्किंचिदमाहिरबाभारेच मेदस्य स्थिरीकरणात् । भेदाभागोपि सिद्ध्यन भेदाद्भिन्नएव सि यति, अन्यथा तदमिद्धे तसिद्धेनी भेदसियापातात् । एर च सामान्यत स्थापिने भेदे न पृथग्जल्पाना मुत्तरापेक्षा । याचा न भेदतिरस्करिणी, सापि साबसारिक दिव्यचक्षुपि जने नजागति । तथाहि---स्वरूप धर्मोति विकल्पयन् कि सामा यत स्वरूपधर्मयो भेदमगीकृत्य विकल्पयत्यनरीक्रया न प्रथम रिस पस्य निष्फलात, अन्यथा भ्युपगमबावात् । न द्वितीय , विकल्पस्यानुथानात् । न पुन पर्यायेण पिल्प । नच - निर्मु 'चाच्यमिाते भाव (स्वमायेति ) भेदविषयमतीत्यभावेन तन्निरास इति भाव । भेदाभाषपाहित्ये कथभेदस्थिरीकरण, तथासत्यतिम सङ्गादित्याह (भेदाभावोऽपीति) अन्यथा भेदादिबावन सिद्धयभाये । तदसिद्ध -भाभावासिद्ध (तसिद्देति ) यदिभेदाद्भिनरवनासिद्धा वपि भेदाभावसिद्धि स्तदा भेदात्मयतयय सिद्धरभेदसिद्धय भेद सिद्धिस्स्यादित्यर्थ । एवमप्युक्त दूषणानां च प्रतिक्षेपइत्यत्राह - (पाश्चेति) (सामान्यतइति ) धमार्वमित्वविशेपानादरेणेरपर्यः । युपगम्यांपेक्षामाह ( याचति (निष्परत्वादिति) भेदभावसिद्धिपक्ष ज फरासिद्धरित्यय । (अन्यथेति ) भेदाभाषसिदिएप पर खिद्धा पिपर्य ! अपनी पाधाप्यर अभिमत । पपस्तुविषयत्वमारेण - न पदयात पायतानाल गुफलामातदारयवाह (नति ) भेदभापनि सा प्रतिनिगिनभेदस्यापि रासाद्धमत्वधागययो रघुपायो ।

·[१३ वा गतदपणी - चण्डमारतसहिता । तोपानिमदेकरस्तुगोचायो शब्दयो रपर्यापता, प्राीतिकभेदमू- लोय किय परमार्थविमर्शभेदमूलं तदपणमिति चेन्न, निम भेदस्यापि पारमार्थिकल्यानभ्युपगमात् , स्वमूल्यातायोगाच । अ . दाभावादित्यर्थः (मातीतिकभेदेति) प्रतीतिविमर्शयो रुभयोरप्यपार मार्याविशेषात कि केन वाध्यत इति चोधपरिहाराय पारमाध्यवि शेपणं (स्पमूलति) विमर्शविदोपमूलहि दूपण, नत्वविमर्शमात्रा. धीन, विशेपश्च भेदएव, अती भेदनिरास स्वमूलघातादनुपपन्नइत्य थः । यद्धा भेदविमर्शयो भेदाभावा इप्पदूपणभावो नोपपद्यते, यदि भे दविमर्शयोरपि भेद. प्रातीतिक , तर्हि तन्मूलदृष्यदृषणभायोपि मा तीतिकएवेति भेदतात्विकत्व निष्प्रत्यूहमेवेति चोद्यपरिदाराय पार मायविशेषण! विमर्गभेदः - विमद्भिदस्य भेद , विमपि भेदा उदइतिया । यदा, विमर्शस्य प्रावल्ये परमार्थविषयत्व हेतुरित्यभिप्रा येण पारमाविशेषणम् । पारमाध्यंच विषयद्वारक विवक्षितम् । में दो विशेष (विमर्शभेदस्यापीति ) शुस्तिरजतादिभ्रमनिवृत्ति प्रस गादिरूपाणा विषयाणा पारमार्य नाभ्युपगतमित्ययः (स्वमूलपाता योगादिति) धर्मधार्मभेदप्रतीतिमुपजीव्य प्रवृत्तो विमों न भेदमती ति बाधितु क्षमत इत्यर्थः । यदा (मातीतिकेति) प्रतीति सिद्ध धर्मधर्मभे दमवलम्ध्य प्रवर्ततइत्यर्थ , । पूर्वोत्तमभ्युपगमवाध परिहर्तुमाह (पारमाधिति) विमर्शविषयभूतो भेदो विमर्शभेदः, तन्मूल तय लम्बन- तद्विपय दूषण प्रवर्ततइत्यर्थः, पारमार्थिक भेदोदूष्यइति या वत् । तथाचाभ्युपगतस्य प्रतीतितिद्धभेदस्वरूपस्य भनिराप्तामाभ्यु पगमवाध इतिभाव । प्रतीतिसिद्ध भेदस्वरूपादन्यस्यैव पारमार्थिक भेदस्य दम्पत्वादभ्युपगम विरोधपरिहार, किंवा प्रतीतिसिद्धभेद- ण्य पारमाध्यमानिराप्तादिति विक्समभिप्रेत्याय दूषयति (विम शंभेदस्यापीति ) तथाव पारमापिरभेदस्य दूपत्वासम्भवात् नि- विपय दूपण स्पादित्यर्थ । द्वितीय माह (स्वमूलेति) पारमाध्यधर्म मात्रनिरासहि भेदस्य मिथ्यावासिद्ध पारमाध्यरूपेण भेरस्पैर ·. शास्त्रमुक्तारळी । तएव परमतसिद्धभेदोपजीवनेन विकल्पति प्रत्युक्त, अनगीकृत मूरघातकेन परमतेन तत्सिद्धे अन्यथा परमतेनापि तदसिद्ध स्त न्मूलविकल्पासम्भवात् । अतो यदि विकल्पयसि सिद्धो भेद । यदि न तथापि सिद्ध , विकल्पोपक्रमत्या त्तद्दपणस्य ! नचानु पलब्धे किं निकल्पेनापीति वाच्यम् , तथासति तस्यानिर्वचनीय पक्षनिक्षेपासम्भपात , सविदनुपलम्भनाचो युक्ते चैव सुलभत्वात् । किच अभेद स्वरूप धर्मोवाः स्वरूपचेत् भेदभ्रम कचिदपि न स्यात् , भेदविरोधिन्यभेटे दृष्टे तदारोपासम्भवात् , अभिन्नो घट इत्यादे पर्यायतादि प्रसगश्च प्राग्वत् । अथतु धर्म , तहि सि , - निरासो वाच्य, अयमेव तस्य धाधो यदभावप्रमापण, तथाचोपजी व्ययाधो दुर्वार इत्यर्थ । अभ्युपगमवाधव सिद्धइति भावः । येन परमतेन भेदो निश्चीयते तकि स्वघातकासहिष्णु उतसहिष्णु, मा द्यआह ( अनगीकृतेति) यद्यनंगीकृतमूलघातक तदा तेन विरोधा- दाद्रिकल्प्य दूपणाम पत्तेः परमार्थतयैव भेद स्तिध्यदित्यर्थ । द्विती य माह (अन्यथेति) ननु माभूभेदनिश्चय , परोक्त्या प्रतीतिमात्र - विवक्षितमित्यवाद (तन्मूलति) निश्चयमूलोहि विकल्प', न प्रतीति मात्रादित्यर्थः । अनगीकृतत्यादरेव वार्य, मूलभूतरवघातकासहि- प्णुनाऽहिपरमतेन भेदस्य निश्चयो भवति , अन्यथा स्वघातकसहिष्णु त्वेन ज्ञातादविधारणानुपपत्तरित्यर्थ । माभूदेदनिश्चयः परोक्तिप्रती तित्वमात्रादिकल्प' स्यादित्यवाह (तन्मलेति) पूर्ववदेवार्यः। ननु । नवयविकल्प्यदूषण चूम, येन मूल्यात , चिन्वनुपलब्धरेव भेद- स्य याध व्रम इत्याह (नचानुपलब्धति) (तदारोपासम्भवादिति ) नच भेदप्रहेपि तस्य तिरोधानात् भ्रम इति वाच्यम्, स्वरूपेभा समाने तिरोधानासम्भवात् । अन्यया स्वरूपभेदपक्षेपि लोकसिद्ध- दोपेण सरूपभेदतिरोधानात् भ्रमोपपत्तिप्रसगात् । ( पायतादी ति) गाभिनमियुक्त ब्रह्मानमवदितुक्त म्यात् ग्राभेदइति व्यवहारम्यान अभदेन प्रतीनाभिदधामप्रतिपागिनतान ।

·. शतप्पणी • पदमारतसहिता। २४७ सो भेदः, धर्मनिभावस्य तदयातयात् । यद्यभेदरूपेणापि धर्मणा भेद., मचेत् स्वरूप सएस दोषः, धर्मश्चेदनपग्थेति त्वदुक्तमर्यादा प्रसने का वार्ता । उपलम्भइति चेत्तुल्यम् । - . मित्यन्योन्याश्रयणमित्यादिकमादिशब्दार्थः । एतेन स्वरूपाभेदम्य व प्रतियोगिघटिततया कल्पितभेदयत्त्वेन विशेषणविशेप्यभाधायुपपत्तिरि ति निरस्तम् । तथासति ब्रह्मामाह्मवदिरयुक्तस्याव , बदाभेदहतिव्यवहार स्यादित्युस्तत्वात । ननु ब्रह्मणएव अभेदरूपत्वेपि ब्रह्मात्याभेदत्य यो भेदन सम्बन्धितावच्छेदक भेदादभिन्न ब्रह्मेति सम्बन्धव्यवहारः, न तु ब्रह्मानमवदिति तत्र सम्बन्धितावच्छेदक भेदाभावादिति चेत्,सं यन्धितावच्छेदफभेदएष सम्पन्धप्रयाजको ऽस्तु , किं कल्पिताभेदेन , तपाय प्रकृतेऽपि घटभेदयो स्सम्बन्धिसावच्छेदक भेदादेव भिन्नइति सम्बन्धव्यवहार स्सिद्ध. । किच स्वरूपभेदवद्भेदस्यापि कल्पितभेदा देव भिन्नइति विशिष्टयवहार किन्नस्यात् , त्वन्मते घटोनास्तीति व- बधायमते घटाभावेन घटइतिवत् धर्ममिभावस्येति । ननुपय ताह स्वरूपस्यैव भेदत्वपक्षे धर्मधर्मिभावानीनोभिन्न इतिव्यवहारः कथ मितिचत्र , तस्य तादधीन्यासिद्धे, व्यवहारश्च भेदामयोग्यसम्बन्धवि पपः (सएवेति) भेदभ्रमानुपपत्ति दोपइत्यर्थः । एवकारो धर्मपक्षे वक्ष्य माणदोषस्य तत्र व्यवच्छेदकतया वधारणाओं नभुतप्रत्यभिज्ञानार्थ भन्याहि धर्मपक्षेपि धर्मभेदपक्षोक्तानवस्थातिदेशार्थ धर्मश्चदपि स. भवेत्यवक्ष्यत । अवधारणस्पच प्रयोजन धर्मपक्षे तदृषणं दृषणांतर चा. म्तातिसूचनमिति,(त्वदुक्तेति)इत्यनेन अभेद स्वरूप धर्मावत्याग्भ्योक्तोऽर्थः परामृश्यत । परेणहि भेद.स्वरूप धर्मावति विकल्पयता - प्रकागन्तर नास्येव, तत्रापि योकत्र स्वरूप सर्वत्रापि स्यरूपमेव छचि धमत्वत सर्वत्रापि धर्मएवेति , मयांदाविवक्षिता, अभेदेपि तादृशमया दा कल्पन दूपणोक्ती किमुत्तर मित्यर्थः (उपरम्भ इतिचे दिति) शुनपादि स्वरुपग्रहोप भेदभ्रमदानान् गाभेदोधर्म , शोलया- , -- ·२४८ दशास्त्रमुक्तावळी । न काचिदिति-चेत् किमर्थस्तर्हि भेदापवः । अनन्यार्थएवेति चेन्न; अन विष्टमाध्यमिकपक्षेण वयातथानभ्युपगमात् । नभेदापहवसाव्यमद्वैतं अपि तुस्वतस्सिद्धमितिचेन्न ; अद्वैतमित्येव तसिद्धे रन्यथा स्वरूपमात्रत्य भेदाभेदविकल्पसहस्य तत्त्वायोगाव । तस्माद्भेदस्वरूप मपहवान रभेद स्वरूप मप्यपन्हतं स्यात् । ति भावः भावः दिस्वरूप ग्रहे शौक्लयादी तद्भेदभ्रमादर्शना नत्रस्वरूपं भेदहति य. थोपलम्भं स्वीकारेनदोष इतिचेदित्यर्थः । ( नकाचिदिति ) ना स्माभि रभेदूषण परिहारः कार्यइत्यर्थः । तथाच तदूषणे इष्टा पत्ति रितिभावः । (किमर्थ इति ) जीवब्रह्माभदसमर्थनार्थमेवहि भे दापहवः, अतोनेष्टापत्तिरितिभावः । ( अनन्याइति ) भेदूपणमभेद समर्थनार्थ नभवति अपितु भेदासिद्धचै, तस्मादेदापद्रव इष्टापत्तिरेवे- । ( अमविष्टेति ) माध्यमिकवत् सर्वशून्यत्वानंगीकाराद गीकृतस्य प्रझमात्रस्य स्वात्मकजीवाभेदाभ्युपगमादभेदनिरासो नेष्ट इति । ननु नवयं भेदापहवेनाभेद साधयामः येनभेदवत्तरेवतक- रभेदस्यापि निरासस्स्यात् कितु तर्भेदनिरासमात्र कुर्मः, न. च तत्राभेदेऽपि भेदपक्षोक्तदोपप्रसंगः, दृढ़तमप्रमाणसिद्धेऽर्थे तर्का- णाममवृत्तः, इत्यभिप्रायेण शहूते ( नभेदेति ) द्वैताभावत्वेन सिद्धि- द्वितसिद्धिः, स्वप्रकाशश्च नतादृशइतिनाद्वैतस्य स्वतस्सिद्धिरित्य भिप्रायेण परिहरति (अद्वैतमिति ) स्वरूपेण सिद्धिदेतसिद्धिः फुतो नेत्याशङ्कायामाह ( अन्यथेति) यदि भदैतमित्याकारता नम्यात् तदा स्वरूपात्मकमकाशमात्रस्य भिन्नमभिन्नवेति संशयसहस्य अद्वैत सिद्धित्वापोगा दद्वैतमित्याकारेण सिद्धिरेव अद्वैतसिद्धिरित्यर्थः। उपसहरति "तस्मादित्यारभ्य"माध्यमिकतापातादित्यन्तेन । तस्मात् - दृढप्रमाणसिद्धत्वाभावाद । भेदवद भेदस्यापि तैरेव तमिरासमसं- गात् , इष्टापत्तेश्च माध्यमिकमतापातेन कर्तुमशक्पावाद, भेदनिरा. सो शस्य इत्यर्थः । ननु माभूदेदयदभेदीपि, नचैतावता माध्यमिक ·[१३-वा] शतपणा - चण्डमारतसहिता। नास्त्विति वाच्यम् , माध्यमिकमतापातात् । नचानुभयाका रत्वसिद्धि उभयाकारत्वर दयाघातात् नचवय. मेकस्वकस्मादि मभेदंच स्वाकुर्मः येनास्मन्मते तत्प्रसग.. नचाभेदमपि सर्वत्र परित्यजामः येन प्रकारेण भक्त इस - भावः स्यात् । अत. सर्व वस्तुजात स्वव्यतिरिक्तासमा दिन्न स्वस्माचाभिन्नमिति सासिद्धिकीयं तरचन्यरत्या । अथ या वत्सम्भवच रिकल्पितं देवानाप्रियेण धर्मान्तराणा(धय॑न्तरराणा)स्वाश्रयस्प चस्वरूपधर्म बहिर्भावाद्वयानर्तकत्येन भेदत्वस्य वक्ष्यमाणवाच उभय त्यपि शिकल्प. किं नरिकल्पित , सएरहि न समय. । यथा सम्भ रूपधर्मयो श्रृंदावस्यानुप्रोशोपटम्भात् व्यात व्यवहारहेतुहि भेदः, सच व्यवहार बचित्तरूपत कचिद्ध मतच श्यते । , तापातः, भिवाभिनधिलक्षण वस्तुस्वरूपमात्रसिद्ध , शून्यपादिमते क. स्थापि सिद्धेनभिमतत्वादित्यत्राह (नचेति ) अन्यसयभावस्या न्यार सत्वव्यामत्या दुभपाभावे उभयसत्वमसगः । तथाचानुभयात्म कत्वं व्याहतमित्यर्थ ( उभयावारस्ववदिति) उभयाकाररपोक्तिराका रयोः परस्परविरहरूपया दातार्या, तथा उभयशून्पत्योक्तिरपि सतरच हेतोयहितायेत्यर्थः । नतु भेदवादिना स्वया अभेदोप्यगीकि यते नया, माये व्याघातः , द्वितीपे सएच माध्यमिकमतापात श्य बाद (नच पयमित्यादिना) हहिं कस्मादेदः कस्मादभेद इत्याक- पाया माह (भतइति) अन्यदपि कोट्यन्तरमाह (उनपवेति ) कचि दमः कचिद्धाति कल्पः छुतोनोक्तइत्यर्थः (सएवेति) धर्मएवभेद स्य रूपमेव भेद इति पदादयं व्ययच्छिपते । भनगीकार हेतुं दर्शयति। (पपासम्भवमिति ) कपमनुमदेश इत्याह (व्यावृत्तेति ) सतः किमित्यवाद (सचेति) शोमयादिनहे सति तार्मिणो धन्यंन्तरात्तस्य. चयापानियोध्यावृत्तिव्ययहारदर्शनाद सरवर्धामणोधान्तरात्स्यस्या રૂર - ·शास्त्रमुक्तारळी । शुक्तिरजतभ्रमादेः शुक्तित्वादिधर्मभेदाप्रतीति नियन्धनत्व स्या न्वयव्यतिरेफ सिद्धत्वान्न भ्रमाद्यनुपपत्तिः । नहि क्त्यादीनां स्वरूपमेय रजतादिभ्योभेदः । घटोभिनइति व्यवहारगत चोद्यान्यपि घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविलक्षणसार्वत्रिक प्रयोगयोग्यभिन्न शब्दप्रवृत्तिनिमित्तयोगात परिहृतानि । तक्षनिमित्तं घटत्वादिभेदा- नामेव व्याराव्यवहारहेतुलं भ्रान्तिप्रतिपक्षोपलम्भाव मित्यादिरूपेण ग्राहां, अतएव व्यावृत्यनुवृत्यादि प्रयुक्तव्यवहारसाधनतादाम्यप्रसं- गो ऽपि प्रत्युक्तः स्वरूपशब्दयत् । न्यस्माञ्चभेदः छायवा दिति भावः । एवंसति स्वरूप भेदपक्षे रजत. आमा नुपपति दोपं मागुक्तं परिहरति । शुक्तीति ) ननु स्वरूप स्यैव भेदत्वा धर्माप्रतीतायपि तस्प गृहीतत्वात कथं नभ्रमाद्यनुपप निमियबाह ( नहीति ) शुक्तिवादिकमेव रजतादिभ्यो भेद इति भा पः । ननु घटरवादे मेंदत्वे घटो भित्र इति पर्यायताप्रसंगः , पट इति ग्यवहारवादिनदति व्यवहारोऽपि प्रतियोगिनिरपेक्षः स्यात् , अन्यतर पदपर्यच स्यादित्यत्राह ( घटोभिन्नइति ) ( व्यावृत्तेति ) तदविषय कव्यवहारमयोजकत्यं सतोभिन्नत्वं , तदविषयकल्यंच तद्विपयत्वाभायः (शान्तीति ) बहुव्रीहिरयं । यदिच घटादेदः पटस्य स्वरूपमित्यादि मा पत्पूर्वपक्षिणोक्तं तत्रपटादिस्वरूपाणि प्रत्येक घटादेदइत्यगीक त्य तेषां परस्परल्यावृत्ताव ऽनुगतव्यवहारस्य निर्विषयत्वेन बाधापातः अनुवृतत्वतर्यतादाम्यप्रसग इत्युस्त दोषमुद्धति ( अतएवेति ) सार्वविक्रमयोगयोग्यमवृत्तिनिमिसयोगा दिन्नेम्दप्यनुगतभेदम्यवहारा परित्यर्थः। ( अनुकृत्यादीति ) परभिन्नवस्तुस्यरूपाणां पर स्परानुवृनिर्विवक्षिता, तारामायणच सेपांपरस्परतादात्म्यासिद्धावपिय टतादात्म्यसिद्धर्न सर्वतादात्म्यप्रसगः,अतः पटभेदव्यवहारविषयाणांपटभि वस्तुस्वरूपाणांपरस्परानुवृतिरादिशब्देन विवक्षिता, तयारपुदयादीनां घटपटोभयतादाम्या रसवंतादात्म्यप्रसंग इतिभावः । (स्यापशन्दवदिति) यथा स्वरूपरान्दविषयागां परम्पयनुत्पभावे :पि स्वपशनस्यनि- ·[१३वा शतद्पणी - चमभारतमहिता। घटस्वरूप पटरपरूप मितिभेदो लेरोनरहे स्वरूपश- द. सर्वप्रयुज्यते । ततरवतत्रापि स्वरुपमानतादाम्य मितिचेन स्वधीवचनादिनिरोधात् । भेदः स्वरूपमित्यनेनाभेदख- रूपसिद्धिरिति कस्त्वदन्योमन्येत । सप्रतियोगिफल्याप्रतियोगिकवनिक. सोऽपि भिन्नइति व्याहारमात्रस्य प्रतियोगिनिरूपिताकारे व्युत्पन. त्वात् प्रतियोगिसाकांक्षतेतिनिरस्तः । स्वरूपधर्मभेदसमर्थनाच धर्म धर्मिणो भेदोऽनरस्थापरिहारश्चसिद्ध. ॥ ॥ अयमनसंग्रह यस्मिन् यद- विषयावं तथेत्यर्थः ( दृष्टान्तमुपपादयति ) ( घटस्वरूपमिति ) भेदो. पायदा नस्वरूपशब्दानुगृत्तिरिति भावः (ततरवति ) अनुगतव्यय. हारस्य निविषपावमलंगादेवेत्यर्थः । स्वधीति ) समभिव्याहतपदार्थवि दोप्यांदा स्वरूपशब्दार्थदतिनानुगतव्यवहारस्य निर्विषयतापातइतिभावः । दोपान्तरमाद(भेदेति)घटस्वरूपमिति व्यवहारात् तेनापि सर्वतादात्म्यमस ज्येत नच तयुक्तान भेदस्वरूपस्यैवासिद्धिपसगादित्पर्यः । (पस्मिन्पर्श नहति) भत्र अध्यातस्तादात्म्याध्यासो विवक्षितः, अन्यथा शुस्तित्व खानाप शुस्तीरजतसंसगांष्याससम्भवादश्यामः । घटात्यन्ताभाच- बत्तया:वगते घटाध्यासासन्भरेन घटस्थापि तादृशघटात्यन्ताभायय तया पटादप्रसगादतिव्यानेश । अभ्यासपदं च शुनयादी शु- स्तित्वादिभेददर्शना निचार्यस्याभदहानस्य वस्तुसोऽभ्यासस्यरूपाया- दस्तुकीतनपरम् । प्रवृत्तिनिमित्तशरीरान्तर्गतन्तु तादाम्पहानत्यमाम् , नतु तदप्यासन्यम् । तद्भिन्नतदैक्पज्ञानस्वरूप दितादाम्पापासावं । तपा- चभेदचटितावेन भेदपदप्रवृत्तिनिमित्तहाने न्योन्यानयमसंगात् । नन्धे शस्मिन् घटे अमेग ज्यामरक्तरूपोत्पत्तौ ग्यामिकादर्शनस्य रक्तद- ग्यतादाम्याम्पातपिरोधित्वा दस्तभेदत्वापत्तिः । तथाच घटस्यैय घट- मेरसगः, नयाष्टापत्तिः , कालभेदेनाविरोधादिति वाच्यम् । "परमारमामनायोग परमार्थ इतीप्यते । मिथ्यैतदन्यध्य हि - विष्यतां पतः ॥” इति यचनविराधादितिचेन , स्मिस्तास्व.

·२५२ शाखमुक्तावळी। शेने येषामध्यासोनोपपद्यते । तस्यभेदः सतेभ्यस्स्या त्तदुक्तिस्तु विव क्षया ।। इति। एवंतर्हि धर्मभेदपक्षएवांगीकृतः स्यात,नपुन स्वरूपस्यभेद त्वसिद्धिः; तस्यभ्रमसहत्वात् इतिचेत् ; सत्यं ; तथापि धर्मविशेषाणां धर्मान्तरमनपेक्ष्यैव स्वस्मिन्नन्यतादात्म्याभ्यास विरोधित्वा त्तेषां स्वरूपमेव खेषांस्वधर्मिपर्यन्तेभ्य इतरेभ्यो भेदइत्येष्टव्यं , . यथा रूपभेदस्य तत्रनिषेधात् । नतु विशिष्टभेदस्यापि निषेधः प्रमाणं विशिष्टभेदस्य विशेषणाभावदशायाम् तस्मिन्नेव सत्वात् । यंदा तादात्म्यं तद्व्यक्तित्वरजतत्वादिकं नतु श्यामरूपादि , अतो नश्यामतासंवर्गाभ्यासविरोधित्वेऽपि भेदत्वं पीततादेः । ननु यदिघट स्वादिकं भेदः ताई तस्मिन् गृहीते घट इति ग्यवहारवदिनदति व्यवहारोऽपिस्यादित्यवाह (तदुक्तिस्त्विति) भिन्नशब्दस्यप्रतियोगिनिक- पिताकारे व्युत्पन्नत्वा तदाकारविवक्षायां तथाव्यवहार इत्यर्थः । ( सत्यमिति ) अवधारणांशोग्नंगीकृतः ( धर्मविशेषाणामिति) दण्डा- दि पृथक्सिलधर्मव्यावृत्तिः । स्वस्मिन्नन्यतादात्म्याभ्यासविरोधि- स्वमिसियर सरसपां धर्मदिशेषाणामिति विवक्षितम् । ननु स्वस्मि नन्य सादाल्पाग्यासविरोधित्वं न भेदत्वं, घटत्यादिधर्मस्य स्वस्मि न घटतादाल्याभ्यासविरोधिनो घटानेदत्वप्रसंगाद । नचेष्टापतिः ,त- स्मिन्नेष तदेदस्य विरुद्धत्वादिति शंकानिराकरणार्य "स्वेषां स्व. धर्मिपर्यन्तेभ्य"इति विशिष्योपादानं । भयंभायः - भेदनतियोगिनी न भेदाधिकरणत्वं विरुद्धं, परन्त्यनुयोगित्यमेव, घटावारमक घट- प्रतियोगिकभेदस्यचनघटोऽनुयोगी किन्तु घटत्वं । ननु घटत्यात्मकं- पटभेदं प्रत्यनुयोगीच घटो भवत्येवेतिचेत्सायं, परस्परनिरूपितभे- दप्रतियोगितानुयोगितयोरेवेकर विरोधः । घटनिष्ठमतियोगिताच घट स्यनिष्ठानुयोगितानिरूपिता भनुयोगितातु घटनिष्ठ प्रतियो- गितानिरूपितेति न विरोधः ननु भेदपयानुयोगी, नतु सदा- न् , भतः कथमनुयोगी घट इतिचेन्न । भेदादि यथा सम. - ·शतपणी - चण्डमारतसहिता। २५३ तच स्वरूपमाश्रयापेक्षया धभिदइन्यपित्र्यपदिश्यते , स्वपरनिर्वाह कसमाधिश्च संवेदनादिपु त्वयापि स्वीकृतः । सम्प- तियोगिक सया सानुयोगिकोपि, अस्मादस्य भेदइत्येव व्य . वहारात् । तवास्मादिति सप्रतियोगिकात्वं, अस्येत्यनुयोगिसम्बन्ध ध सिद्धः । नचास्य भेद इति भेदाश्रयत्वमेव प्रतीयत इतिवाच्यं, प्रतियोगिनो वाध्याययिभाव विलक्षणस्यैव सम्यन्धस्य तत्र घा च्यत्वात् । भन्यथा भनृतादिव्यात्तै ब्रह्मस्वरूपत्वेपि ब्रह्मणोऽनृतादि- विलक्षणावं नस्यात् । यश्च सम्बन्धोस्य भेद इति व्यवद्वियते, स. एव भनुयोगितत्युच्यते। यद्वा सर्वत्र भेदएवा तुयोग्यस्तु, तथापि- नदोपः , स्वप्रतियोगिकत्वेन सम्बध्यमानभेदसत्त्वं स्वस्पविरुद्धं , घट- त्वात्मकच भेदः पटप्रतियोगिकत्ववेपावच्छिनौ घटेनसम्बध्यते , गतु घटमतियोगिकभेदावेपेण , तेनतु रूपेण स्वारमना प्यते , तयाच घटप्रतियोगिक भेदत्यस्य पट सम्बन्धिता घरछे- दकारयाविरोधः । अतिरिक्ताभावमतेपि परनिष्ठस्य पटान्योन्याभाव- स्प घटादेदः स्वरूपमवेति घटस्म स्वस्माद प्रसगे पभोक्तएव परि- हारो वाच्यः । अवच 'तेषां स्वरूपमेव स्वेषां स्वधर्मिपर्यन्तेभ्य इतरे- भ्यो भेद' इति वदतां वेदांताचार्याणां 'धर्मभूतजात्यादी भिन्न इति- प्रयोग भौपचारिक ' इत्याचार्यग्रंथो भिन्नइति शब्दस्यभेदाश्रयावरू पसम्पन्धे मुख्यताभ्युपगमेन प्रौदवाद इत्यभिप्रायः । ननु यदि घटव मेव भैदः, तर्हि तज्ज्ञानमावात् स्वरूपन्यवहारबद्भद इत्यपि ध्यपहा रस्स्यादित्याश निराकरोति (तञ्चेति ) (धमति ) दृष्टांतापम् । यया घटइति स्वरूपेण व्यवहियमाणं घटावं घटेनसह भाश्रयाश्रयिभा. वविषक्षायां धर्म इति व्यपदिश्यते , तथा तामतियोगिकरवस्प विषक्षा यां पटाददति व्यपदिश्यत इत्यर्थः । एवं परनिर्वाहव स्य स्वनिर्धाह- फत्वं नास्माकमेव मतं, किन्तु परेषामपीत्याह ( स्वपरेति ) पूर्व दि कासन्यूनतादोषोद्भावनसमपे स्वाभयस्य स्वरूपधर्महि त्रादिति ·शावमुक्तावळी । धर्मिस्वरूपस्य नकदाचिढ़ेदत्वसिद्धिरितिचेन्न : अगृहीतभेदेषु केतु चिद्धर्मेष्वाश्रयभेदात् भेदव्यवहारदर्शनात् , सौरभादिपु हि धर्मत्र मवगम्यफस्येदमिति सन्दिहाना स्तदाश्रय विशेषदर्शनादिभि स्त तनिष्ठतामध्यवस्यन्त स्तदन्यनिष्ठादन्यतांमन्यन्ते । अतोऽस्ति धर्मिणोऽपि कचिद्भेदत्वा सोपिधर्मो स्वधर्ममितरगतधर्मादिन्दा नो धर्मान्तरेणभिन्नइति ननिर्भेदेनभिद्यतइतिशका , येनभेदासिद्धि रनवस्थादिकंवा प्रमज्येत । यस्यचधर्मस्य धर्माभेदः सोऽपि कदा- चित्तस्यैव धर्मिणोमेदस्त्यात् , यदाह्याकारादिसादृश्यमात्रेण तस्ये व धर्मिणोधय॑न्तराद्वयवच्छेदासिद्धिः - यथाविलीनेघृते तैलसन्देहदशा यां गन्धविशेषेणतयावृत्तिः अतोऽत्र नान्योन्याश्रयशंकापि, , . धर्मिणोऽपि भेदत्वमुक्तं, तदुपपादयितुं शंकते (धर्मिस्वरूपस्यति ) (भगृहीतभेदेग्विति ) स्वरूपतो धर्मोवेतिशेषः( सौरभादिग्विति ) सौरभविशेषे गृहीते तमाश्रयेचानवधृते तळघतगन्धयो धैपम्यमगृही- तयतोपटुकरणस्य भयति संशयः, किमीयोऽयं गन्धः, किंतलगस एवायंगंधः, उत ततोऽन्य इति । तत्र धृतरूपाभयविशेपे निधि ते सति सैलादिगन्धोनेति भेदव्यवहारात् , तत्संशयनिकृतेश्च माश्रय एष भेद इत्पर्यः । ननुधर्म्यपि फिभिन्नएच धर्म भिनत्ति उतनि भेंदएव ; द्वितीये सादृशेन नभिन्नत्वसिद्धिः । भायपि धर्मस्यैध धर्मि भेदकत्वस्य वाच्यत्वात् , तस्पच धबधीनभेदत्वेऽन्योन्याश्रयमसंगा द, निभेदस्यैव धर्मस्य धर्मिभेदकत्वं वाच्यम् तच नसम्भव तीत्युक्तं । किंच निर्भेदस्पैव भेदकरवे भिन्नयोर्यदेकं तस्यापि भेद- स्तत्रापि यदेकं तस्यापि तये रपनवस्था स्यात् । तथाच कस्याप्यसिद्धे गन्यतापन्निधे त्यत्राह ( सोपिधर्माति) धर्मान्तरणे. प्यन्योन्याश्रयः परिहतः, यस्य धर्मस्य धर्मिभेदाय ततोऽन्यस्य धाम भेदकत्वा नान्योन्याश्रय शयभिप्रायः (नेति) निभेदेन भयत्वयनन. त्यर्पः । ननुपिलीनतादौ नेलादि तादाम्प सन्देहस्य सौरभविशे- पेपरम्भादेय निवृत्तिः, अतएवधर्मिणाभेदकः सएयचे झमिणो भंग ते व्यक्तएव भन्योन्याश्रय इस्पत्राह (परपचेति) (कदाचिदिति) .

·तदपिन ; [१२ वा] शतद्गणी - चण्डमारतसहिता । २५५ अपेक्षानिपमाभावात; गन्धनातिभेदस्य धर्मिभेदाप्रतीतारपि प्रयक्षेण ए. दुकरणाना प्रतीते रस्फुटरस्पधर्मद्वयभेदाभेदचिन्तायाश्च तद्भेदकस्याश्र यादिभेदस्य प्रत्यक्षारसिततदाकारान्तरयोगित्वेनैवसिद्धिः। स विषय धर्मादिषु विश्यादिभ्योऽपि भेद उदाहर्तव्य । यञ्चोक्त - धर्मर्मिया दिग्रहो भेदप्रहात्ततश्र सइयन्योन्याश्रयइति , तयोर्भेटान- भ्युपगमात् , धर्मभि कादिरेयहि भेदभ्यते । तथामाश्यापातइतिचेन्न ; तम्यैर तहेतुत्वानभ्युपगमात्, प्रयक्षादिसामशिदेवहि तद्गह । स- मर्थितएर सच जात्यादिरूपभेद. प्रत्यक्षाठियोग्यइति । यच्च - स्वन्तर सिद्धी एकनिधिल्यव्यरच्छेद व्यरछेदसिद्धौरस्त्वन्तरसिद्धिरिति । तद पिन, वस्तुनोईयोरपि प्रतिनियनधर्मविशिष्टतया प्रत्यक्षादिभि ग्रहणात्तात्र तएर न्यान्दाहरूपत्वात् । यचक्तमविद्यापशाद्भदग्रह तरचावि- चारितरमणीयतेकवेपत्वात् यस्तुतीपिचारासहत्वात् नकश्चिदोपइति । पदास्थय धर्मिणाभेद्यते तदानधर्मिणस्वयं भेदक इति तापर्यम् । गनु तादृशधर्मस्य नियमती धम्यवभेदक इति कदाचिदपि कथं तस्य धर्मिभेदकाय मन्योन्याश्रयादित्यत्राह (अपेक्षेति) परस्प- रापेक्षानियमाभावादित्यर्थ । तब धर्मस्य धर्मापेक्षा नियमाभानमुपपा दयति (गन्धजातीति ) धमिणोधयंपेक्षानियमाभावमुपपादपति (भस्फ टेति) मागुक्त धर्म्यन्तराणां भदरवमुदाहरति (एमिति) विषयि ज्ञा- नसद्धर्म विपयिरधादिशब्देन विषयोगुनते। घटज्ञानस्य घटाविषयक ज्ञा नापेक्षया घटांभेद , पटविषयित्वस्यापि पटविषयित्वापेक्षया सएवभेदः,त ज्ञानविषयस्य तदविपयापेक्षया तशानभेदाशिकमेण उदाहर्तव्यमित्यर्थ । (तयोरिति ) धर्ममिरवादेभेदस्यचेत्यर्थ. (तयेति ) तथासरियर्थः । धमत्वमित्वादे भेदत्यमभ्युपत्येतदुक्त । वस्तुतोनात्यारे वभेदरयातस्य- च वस्तुना सहैवग्रहणात् नान्योन्याश्रप शंकापीत्पाद ( (सचेति) (वस्तुनो द्वयोरिति ) विधिरेष व्यवच्छेद ; सच न तस्यैव, व्यापा वात् , किनवन्यस्यैष, भन्यत्पश्च तत्तत्मतिनियतो धर्म ततादात्म्यज्ञान- ·शास्त्रमुक्तातळो । तत्रांकप्रत्यक्षम्यैर शिरसि भारोऽयं निक्षिप्यते; तत्मामाण्यसिद्ध्यमि- तिचेत् , तदपिया किमर्थं नपरियष्यते । लोकाविरोधादितिचेत् , तुल्यं पिकल्पेऽपि । तसिद्धे स्वरूपमाने वाधकाभावादितिचेन्न; भे- देऽपि बाधकाभावस्य उक्तत्वात् । अस्तु तर्हि प्रयक्षमध्यप्रमाण मितिचे , हन्ततर्हि तत्सिद्धस्वरूपमात्रस्यापि मिथ्यात्वाज्जितं मा- ध्यमिकै । केनाप्यसिद्धं तस्वतसिद्धमितिचेत् , तथाभारे तस्य किं वया प्रमाणमुपन्यसनीयम् । नाचिदितिचेव, सासिद्धान्तस्मर्थितः . विरोधि धर्म स्तदपेक्षयान्यत्वमिति यावत् । तद्यथा-घटादन्यत्वं पर- घं तच भापक्षेणैव गृह्यत इति नान्योन्याश्रप इयर्थ. ( सब किमि ति) अन्योन्याश्रयादि दोषदर्जन लक्षणों भारः किमर्थ प्रत्यक्षस्य शिर स्पारोप्यते न पुन दविकल स्पापीत्यर्थः । प्रमाणस्यैव विचारत्वं , नान्यस्य; तथाच प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यसिद्धये अन्योन्याश्रयादि दोषप जनापेक्षेति शंकते ( तत्मामाण्येति ) लोकेहि सन् पटइत्यादी बुद्धधे क्यं प्रतीति स्वरसिद्धं , तवान्योन्याश्रयादि दोपसई भरपक्षाद्भिग्नं भेदभ्रमरूपमकं ज्ञानं , भपरन्तु प्रत्यक्षममामकं सन्मात्रविषयं दोपा सहमिति फुतो शानद्वयं फल्यो; लापवादेकमेव प्रत्यापरणेम- रूपं ज्ञानमुत्पन्नमस्त्विातारापेन परिदति (सदविवेति ) ( सिद्धार ति) हाधात् यसदिति प्रत्यकन्वायत् प्रमाण भेदविपपरयेच तस्या. न्योन्यान्यायादि दोपदासानमामाण्यं स्यादिश्यतो ज्ञानभेदः यस्य तइत्यभिप्रायः। (पाथकाभावादिति) नपरित्यापत पनुपंगः (उपत स्वादिति) मतो साम्पपिपपावमयशिष्यत इत्यार परयः (मस्तुरा हीति) प्रामाण्याप्रामाण्य वाणधेपम्पदन्यभाषात् एरमेय सापाप भेदोभपविषयकं भरपर्श अममाणधेत्ययः (नापीति ) पेन्द्रिपयामाप रोणत्पर्यः । तथाभारे - सस्प स्यतम्मिाये, जिप्रमाणमित्र ।

·उपन्यस्त - [१३-१] शतरगी - चण्डमारतसहिता । २९७ अयप्रत्यक्षादिकमेन फिमप्रमाणमपि प्रमाणतया कार्यकरं, तथाचसति परपक्षप्रतिक्षेपः कस्यापिनसियेत् । परःप्र मागतया म्युपगमात्तदुपन्यासइतिचेनतारतानिर्णायकर , तव्या स्थित्यसिद्धे. । किंच स्वयप्रकाशप्रत्यक्षेणापि सकलेतरण्यावृत्तमेन प्रत्ययस्वाभामत इत्यतोपिभेद. प्रत्यक्षएएयः, दात्म्यप्रसगात्, आकारभेदानन्युपगमेन सामान्यस्फुरणायोगात्, तामत थभ्रममहत्वेनभेदलासिद्धेश्चेति । इति श्री करितार्किक सिंहस्य श्रीमद्वेकटनाधस्य वेदान्ताचार्यस्प कृतिषु शतपण्या भेदपणनिस्तार स्त्रयोदश । अन्यथा जडता (अयेति ) प्रमाणतयोपन्यसनीयमिति शेषः। परिहरति (किमिति ) ममाण तपोपन्यासमाना न कार्यकरत्वं, पेनोक्तदोपः स्यात् चिन्तु परेः प्रमाणतया भ्युपगत कार्यकरमिति शङ्कते ( परेरि- ति) (किश्चेति ) अब सकलेतरल्यावृत्त मित्यनेन व्यावृत्तिवैशिष्ट्यं विवक्षितम् । स्वरूपातिरिक्त भेदविशिष्टमिति यावत् ( अन्यथेति ) स्व रूपस्य भेदाविपयत्वात् , प्रमाणान्तरस्य त्वदुक्तरीत्या असम्भवात्, जडाद्भेदे मानाभावात् , जडतादात्म्यमसगइत्यर्थः । किश्च स्वरूपा. तिक्विजडभेदस्या स्फुरणे सामान्याकारेण वा प्रत्यावस्तुनः स्फुर- म यस्तन्यं, स्वरूपमात्रेणवा, तब नायइत्याह (आकारभेदेपीति ) दि तीयेपि कि स्वरूप जदभेदः, उतन तबाद्ये दोपमाह (वायतइति) प्रत्यवस्तुत्यरूपमावस्येत्यर्थः । द्वितीये जतादात्म्यप्रसग उक्तएव । मतः परिशेषादतिरिक्तभेदः प्रत्यक्षएष्टव्यइतितात्पर्यम् । यदुक्तं भन्योन्याभावस्य घटप्रतियोगिकरवे घटारयन्ताभावाच भेदो में स्यादित्यादि, तन्नकिमेकजातीयानां समानकालीनानां सम्बन्धि- निरूप्य स्वभावानां सम्बन्धिभेदादेष भेदशति विवक्षितम् , कि वा समानकालीनानां सम्पन्धिनिकाय स्वभावानां सम्बन्धिभेदो वैजात्य ·२५८ शानमुक्तावळी 1 प्रयोजकइति , यदा ताशानां सम्बन्धिभेदादेव भेद इति । नायः, ए- फपटगोचर नानापुरुषज्ञानानां भेददर्शनाद , एकास्य पुरुषस्य चर- णादिनानावययापच्छेदेन भूतळे नानासंयोगदर्शनात् । एकापच्छेदेन विद्यमानानां भेदो न स्पादित्यापादनं विवक्षितमिति घेत ; ताई - भिवावच्छेदेन विद्यमानानां भेदः फुसइप्यते । ऐल्यासम्भवादितिचेत्त भिन्नाधिकरणे विद्यमानयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयो रेपयं सुत रांन सम्भवतीति तपोरपि भेद इप्यताम् । नहि घाधिकारणे घि बमानस्पान्योन्याभावस्प घटारयन्ताभायनैक्यसम्भः । यद्यधिकरण भेदेन वृत्त्यभाषण्यापयेत, तहिं सम्पन्धिभेदाभावे भिन्नावरछेदेन - वृत्त्यभाषः कथं न स्यात् । भिन्नावच्छेदेन वृतरुपलम्भादिति चेत , इहापि भिन्नाधिकरणे वृत्ते रुपळम्भादिति तुल्यम् । किश्चैवमत्पन्ता- भावान्योन्याभावयो रेकमात्याभावएव सिद्धयेत् , कामं सिद्धयतु न काचिक्षतिः। न द्वितीयः, एककालीन योभिन्नाधिकरणयो रेकपट- गोपरयो हानेरछयो निदेपयोश्च दर्शनात् । किव मत्यन्ताभाया न्योन्याभवयो जात्याभायएव स्यात् , तदंगीकारे कोविरोधः, अधि करणभेदष्पतिरेफेण वैज्ञात्यादर्शनात् । सम्पन्धिभेदाभावे घेजात्येन. विना अधिकरणभेदएव न सम्भवतीविचेन्न देवदत्तयज्ञदत्तयोरेक- घटगोचरज्ञानदर्शनाव। यदि स्थगोचरमतीति चित्रयात् प्रतिम न्यप्रतातिवैचिक्याच बैजात्यं सिध्येत् , तदा प्रतीतिसिद्धत्वादेव - न तदपवनशक्यः । एवं कल्पद्रयनिरासादेव कल्पान्सरमपि निरस्तं वैदि तध्यं । प्रतियोगिभेदाभावे अभावभेदोनसम्भवतीतचन्न,त्ययाव्यधिकरण धमांवच्छिन्नाभावांगीकारण एकप्रतियोगिक समानाधिकरण व्यधिकर- णधर्मावच्छिन्ना भावद्धयांगीकारात् । ननु समानाधिकरण धमावच्छि न घटाभावो घटमात्रप्रतियोगिकः, पटाचावच्छिन्नघटाभावस्तु कु- स्थादिमलियोगिकोपति चेत् । किप्रतियोगिनानामस्या भावनानात्या योजकरव मिष्यते । उतन, आये व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यापि- प्रतियोगिनोभिन्नत्वात् एकपसियोगिक समानाधिकरणब्यधिकरण धर्माव च्छिन्नाभावदयसिद्धिः । द्वितीये प्रतियोगिभेदाभाघे प्यभावभेदे न.

·[१३-वा] शतषणी • बण्डमारुतसहिता। क्षतिः। ननु योभायो पदभाशपेक्षया भिद्यते सतत्मतियोग्यन्य प्रति योगिको दृष्टः, यथा घटाभावात् भिद्यमानः पटाभावः, व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावश सर्वप्रतियोगिक एकएव इति चेत्, तर्हि ज्ञा. नेऽपि तामतियोग्यन्यप्रतियोगिकरवएव भेदर्शनाद्देशकालभेदेऽपि भे- दोन स्पात् । तत्र पदि देशकालभेदे ऐक्यासम्भवात् तत्प्रतियोग्य. न्यप्रतियोगिकरवाभाये ऽपि भेद. उक्तमयोजकं चातन्त्रमितीय ते; ताहै प्रकृतपि अधिकरणभेदेनैश्यासम्भव स्योपपादित्याद भेदः उक्तश्चान्द्रमिति पय । ननु नावातन्वरचं ज्ञानय भित्राधिकर णकप्रतियोगिकत्व निश्चयाभावात् , भस्मदुक्तरीत्या अभेदप्रतियो गिकरवस्यैव सम्भवात् , इतिचेन्नः तदसम्भवस्य वक्ष्यमाणत्याव , ससम्बन्धिकपदार्थान्तरे प्रयोजकत्वाभाष निश्चयेनावाप्यायोजकाय नि खयाचा यत्र कचन सहचारदर्शनमात्रेण प्रयोजफत्वकल्पनेतिप्रस. गात् । किश्च एतदटत्यरूपसमानाधिकरण धर्मावच्छिंनाभावस्य एतदटान्पत्वरूपन्यधिकरण धर्मा वच्छिन्नाभावस्पच एतटमा प्रतियोगिकावेनोक्तमयोजकस्य तत्रापि व्यभिचारः, भविष्ठाने- प्रातिभासिकस्थाभावो धिष्ठाना तिरिक्तस्सत्यः ततोन्यत्र तिभासिकरातमते तत्रापि व्यभिचार । यशुक्तव्यभिचारपरिदाराप घि- शेपणांतरदानेन मयोग्यसंकोच. क्रियत , तर्हि अप्रयोजकत्वमेव आ. विष्कृठ स्मात् । यदुक्तमभेदस्पैव भेदोभावस्स्यात् , नघटस्यति; तब फिटभेदस्य घटान्योन्याभायरवं, टत वटात्यन्तामावर्य, नाद्यः . टत्वात् । नद्वितीयः, इत्यभावात् । प्रतियोगिविरोधित्वाभारे अभा चत्वमेय हीयतेतिचेत् १ प्रतियोगिविरोधिनोवाभावत्य हुतः, प्रतियो मिविरोधादेवेति चेत् ? इदापि प्रतियोग्यविरोधादेवाभावत्व । प्रति. योगिबिरोधिनी भायरवेनोपसम्भादिति चेत् । प्रतियोग्यपिरोधिनी - पभावत्वेनाफ्लम्मादिति तुल्यम् । अतस्य प्रतियोगितमानाधिकर- णस्पायव्यायवृत्ते रयन्ताभायत्यसिद्धि. , त्वन्मते व्यधिकरण धर्माय छिन्नाभावस्य सिद्धिश्च । नय तत्र प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्र. नियोगिमिगेधो स्येवेशि बामम् . तादृश नियोगितोऽसि । ननु इ - ·शास्त्रमुक्तावळी । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिताघच्छेदकैनैव विरोधः विरोधश्च प्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रतियोगिन्यवृत्तिरेवेति चेत् ? य येवं प्रतियोगितावच्छेदक विरोधात् घटाभावत्वं, कथं तहि साह- शविरोधवतो न्योन्याभावस्प घटमसियोगिकरवा सम्भवः । मायुता भावान्तरे क्लप्तसामानाधिकरपयाभाव लक्षणविरोधस्य परित्यागात, व्यधिकरधमावच्छिन्ना भावस्यैवासम्भवः । अन्योन्याभावस्यतु प्रति- योगितावच्छेदकेन सह सामानाधिकरण्याभाव लक्षणएपविरोधः । अभावान्तरे प्रसिद्ध प्रतियोगिविरोधित्वं , विरोधस्या सामानाधि- करण्यलक्षणत्व स्वोभयंत्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे त्यक्तम् , अन्यो- न्याभावेतु प्रतियोगिविरोधित्वमानं त्यक्तम् । प्रतियोगितावच्छेदक विरोधियतु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे त्वदंगीकृतमेवान्योन्याभावस्थी कृतम् । त्वदंगीकृतः प्रतियोग्यवृतित्वलक्षणविरोध स्वन्योन्याभावपि । न न्वभावसमानाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकस्यावृत्तिरेवविरोधः, सबसमा नाधिकरणब्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावमात्र साधारण इति चेन्नमातिभातिकाभावे तदसिद्धेः, अभावसमानाधिकरणे अभावसमान- सत्ताक प्रतियोगितावच्छेदकस्य अभावो विवक्षितइति चेन, प्रा. तिभासिके घटाभावे व्यावहारिकघटत्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत याऽ भावसमानसत्ताक प्रतियोगितावच्छेदकस्या प्रसिद्धतया विरोध स्य दुवैचत्वात् । अभेदेन विरोधात भेदस्तत्मतियोगी त्येतद्यासंग. तम् , तथासति गोत्याचावयोः परस्परप्रतियोगित्यापत्तेः। तथानुभ वाभावा त्तयोः परस्परप्रतियोगित्वाभावेच तत एव भेदो नाभेद प्रतियोगिकः, घटप्रतियोगिकत्येनैव भानात । भेदाभावइत्यपि प्रती यत इति चेन पटभेदातिरिक्त पटभेदात्यन्ताभावस्यैव तत्मतीतिवि पयत्वात् । भेदस्यैव तत्मतीतिविषयत्वेपि घटभेदः घटाभेदाभावाति प्रतीतिभ्यां घटं प्रति भेदत्वस्य घटाभेदं मत्यत्यन्ताभावत्वस्यच सिद्धः । किश्च भभेदाभावस्स्पादिति यदुक्तं; तत्र के अन्योन्याभावापादनं विवक्षितम, उतात्यन्ताभावापादनं । नायः प्रतियोगिविरोधिनोन्यो - ·नाद्य १३-या शतपणी • चण्डमारततहिता । न्याभावस्य झाप्पदर्शनाद । द्वितीपे इशापादनवादिन प्रति विमु- तरम् । नाभेदात्यन्ताभावत्व घटान्योन्याभावत्व विरोधि । एतेन • तादाम्पमतियोगीति पक्षोऽपि नियूंढ , एवएवाभावस्तादात्म्य घट प्रतियोगिव , तादात्म्यस्पायमत्यन्ताभाव घटस्य स्वयमन्योन्याभाव । सम्भवतिहि देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पुत्री विष्णुमित्रस्य पितति । तच्च सा दाम्प पटायमेवास्तु, तादात्म्महि तदात्मनो धर्म , अतस्तादाम्य ध मिणो भिन्नमेव वाच्यमिति तद्भिवस्प तादाम्पत्यानुपपत्तरिति व चन व्याहतार्थ । स्वाभावानधिकरणव निवन्धनदोषश्च स्वाभावाधि रणवादेव निरस्त , तयादि-विमिद विरुद्धत्व विधक्षितम् , कि वैयधिपरण्य, विवा वध्ययातकभाव भथवा तदात्मत्वाभाव., य- उभयोरन्यतरस्यान्यतरानधिकरणत्व तदभावात्मकत्ववा व्पधिकरणयोजातिव्यत्तयो राश्रयायिभाव दर्श नाव । न द्वितीय , भसिद्धे । न तृतीय , आश्रयाअविभावस्यैव तादधी न्यात । न तुरीय, घटाभावस्य घटानधिकरणवाद घटस्य घटाभावा मधिकरणत्व साध्यते, उत घटस्य पटाभावानधिवरणत्वादेव नाघ, जातपतयनधिकरणत्वेपि व्यक्त जात्यधिकरणत्वदर्शनात निद्वितीय , आत्माश्रयात् । नपचम , अभावे प्रतियोग्पनधिवरणवाया भावान्यत्व नि वन्धनत्वात् । नच भावाभावसाधारण मभावत्वमेव प्रतियोग्यधिक रणाचे प्रपोजक कचिसहयरदर्शनमाण प्रतीतियाधमवीर्य प्रयो जकत्वकल्पनेतिमसगात । दृश्यतेहि घटे घटो नास्तीति प्रतीति । विं च भावाभावसाधारणमभावाव मिनधिकरणत्वमात्र भयोजक उत मतियोग्यनधिकरणताया। नाय , घटादे रूपाचनधिकरणत्व प्रसगा- व निद्वितीय , तथासत्यभावस्य मतियोग्यतिरिक्ताधिकरणय प्रसङ्गान् । नवभाव मनधिकरणताप्रयोजक भावाभावमाधारणमभाववतु प्रति योग्यनधिकरणतामयोजवमिति चेन, अवस्यकलप्येनानधिकरणतामयोज नेव भभावे प्रतियोग्यधिकरणत्वस्यापि सिद्धी प्रयोजकातरस्य गौरवेणावल्पनीयत्वात् । यन्न किश्चाभावाधिवरणावयोग्यत्यादि- तन तयोग्यताया स्तदभायाविरोधित्वात् । नहि दण्डोपटजननयाग्यो - - ·। २६२ शावमुक्तानळी । ऽपि सर्वदा घटं जनयति । किंचैवमत्यन्ताभावस्य नित्यतया घटस निधानदशायामपि घटात्यन्ताभावस्य तब सत्वेन तदशायां घटाभावा नधिकरणत्वासम्भवात् , तत्मतीतेश्च घटाभावानधिकरणत्वं घटोपाधि कं, यथास्फटिके रक्तिमा जपोपाधिकाति कल्प्यते; भयवा रुमाग तकाष्ठे लवणसम्बन्धाल्लवणान्वयवद्घटाभावनिधिकरण घटसम्बन्धाद्भू तले साक्षादेष घटाभावानधिकरणावं भवतीति, करप्यते । नायः एवमपि घटाभावस्य घटदशायां तत्रसत्त्वे तइशायां घटाभावमतीति प्रसंगात । यदि स्फटिक शुक्लताया इवोपाधिसंसर्गादमतीतिः कल्प्य. ते , तथापि घटदशायां घटाभावाधिकरणत्वप्रतीति भ्रमोनस्यात् तस्मा दभावस्योत्पत्तिविनाशांगीकारेणाभावसम्बन्धस्य कादाचित्करवां गीकारेणवा घटदशायां घटाभावानधिकरणत्वमतीते निर्वाहः कार्य. , नतूपाधिसंसर्गेण । अतएव नदितीयः ; घटसंसर्गात् घटाभावानधिकर णत्वे सत्यपि घटाभावस्यापि विद्यमानतया घटदशायां घटाभावमती तिप्रसंगादेव । किच घटाभावे विद्यमाने तदनधिकरणत्वं ब्रह्मणापि न तब सम्पादयितुं शम्यं । किंच एवंसति तृणादौदासत्वानधिकरणे वद्विसम्बन्धादायत्वदर्शनात् , तब हेतुतया बढ़ेराप दायत्वप्रसंगः, यदिच बढे रदाह्यत्वे ऽपि तसंसर्गादाहः तदा घटस्य तदभाषा- नधिकरणत्वानधिकरणत्वे ऽपि घटसम्पादतले तसिद्धिरस्तु । कि च घटाभावाधिकरणे भूतले घटाधिफरणतायां किनिधन्धनमभिमत- मायुप्मता? घटसामग्रयां सत्यां तत्सन्निधानादेव घटाभावस्तव नतिष्ठ तीति यदि वह पटसन्निधाने घटाभायो यतो नतिष्ठति अतए व तदधिकरणावमिति पश्य । प्रतीत्यवैलक्षण्यंच नासपते, प्रतियो गिवलक्षण्यात् । अन्यथा देवदत्त पुत्रावपतदत्तपितृत्वनुध्यो रेकविष्णु मिरविपययो रबैलक्षण्यप्रसंगात् , नचैकस्योभयप्रतियोगिकायानुपए. त्तिः लाघवेन एकस्माभयमतियोगिकरवे फ्लमे क्यचिद्दर्शनमारस्य म किंचित्करापात् । यञ्च किंच योपस्येत्यादि तन्त्र पटरयारपन्ताभायस्प घटाभेदविरोधिरवन गटभेदत्याग्वदुक्तभेदमयोपकानिबन्धस्तु वर्षपय ।

·- प्रश्र [१३ मा शतदूरणी • चरमारतसहिता। २६३ भभेद प्रतियोगीतिपक्षोऽपि नियूंड़, षटवस्पैयाभेदत्वात् तवच ना न्योन्याश्रयायपाश । एघ प्रतियोगिनिरूपितो धम्यपि सुनिरूप मभाव फुत्रवतंतइति प्रस्ने फुत्रचिदित्युत्तरस्य सुवचत्वात , भावेऽपि दि सधैव चाच्यम् । भतोऽधिकरणतावच्छेदकनियमस्य अभीये भ दर्शनादभाव तनियन्धोनिानमन्धनएष ! यत्र प्रतीयते तत्रेयुक्तावपि न विरोध , ईश्वरस्य यत्रमवीयते तत्रेत्युक्ते । यत्र प्रतीयतइत्युक्तावपि नविरोध , ईश्वरस्य यत्र तदभावप्रत्ययोनास्ति तत्र तदितिविवक्षि वत्वात् । मास्तुवाधिकरणनिरूपण नहानि । फिमधिकरणमिति पृष्ट तमोत्तर वस्तव्यमितिचेत किमय लौफिफाना उसवादि विवक्षादिना ततन्जन कुत्र घटोस्तीप्ति पृष्टे कु- रारगृह इत्यादि रूपेण ते स्तैरेव पुरुपे रुत्तरदा- नन तपास्मद्भक्तव्याभावात् । अभापि रात्तापुरुष प्रश्नस्यतेस्तैरेव पु रुपैरुत्तरदानेनास्माभिर्वक्तव्याभावात । न द्वितीय घट फुवास्ति कि यत्परमाणुकोय घट इत्यादि प्रश्नस्योतरानुक्तावपि तसिद्धिवत् अ भार सिद्धयुपपने । विशेष मत्पन्ताभायाधिकरणस्यापि दुनिरूपत या तस्याप्यसिद्धयापत्ते । भेदभुद्धेरभेदात्यन्ताभाव विषयायवल्पनचा नुपपन । भतएष भेदवघट तदत्यन्ताभावादीनामपि भधिकर स्प दुनिरूपतया दूपणमिष्टमेष कृतस्यापि मिरथ्यात्वादिति निर रुतम् , भेदमतीतेरन्योन्याभाव विषयत्वमधिकरणानिरूपणेन परित्य ज्याभेदात्यन्ताभाष विषयत्वकल्पनातुपपते । योक्त घटेऽपि घट भेदशान प्रमेव स्यादिति सन्न , तत्र तरसम्बन्धस्प बाधितरचात् । नच स्वरूपस्यैव सम्बन्धत्वात सर्वपा स्यम्पाविशेषात् इद स्वर प सम्बध इद स्वरूप न सम्बन्धइति नियामयाभाव , सम्बन्धान्त राष्ट्रीकारेपि भवाय सम्बन्धो नाति निपामकाभावात् । नाय स्वरू सम्पराएर दोष, ११ घटस्वरूप इद पटस्वरूप ब्रह्मस्वरूपमि- ·। शास्त्रमुक्तावळी । त्यत्रापि नियामकाभावात् तत्स्वरूपाणा मप्यसिद्धिमसङ्गात् । प्र. तीतिश्च सर्वत्र समाना । यञ्चोक्तं भेदमित्वस्यानिरूपणे इदमस्माद्भिन्न मिदंनेति व्यवस्थाया आकस्मिकत्वप्रसङ्गइति तत्र निरूपणं यदि ज्ञानं, सिद्धमेव तव । यद्यवच्छेदकोक्ति स्तदा त्यन्ताभावस्य घटादेर प्यसिद्धिप्रसंग, तत्राप्यवच्छेदकानुक्तेः । अतएव तेषामपि मित्ग्यात्व मितिचेत् , तहि सत्यस्य वस्तुनो ऽनुगतमिनियम्यत्वं पुत्र दृष्टमा युष्मता । प्रतीतिरपि सुनिरूपणा,एतौ परस्परं भिन्नो इदमिदनभवति अय मस्माद्भिन्नइत्यादीनां तत्प्रतीतित्वात् । यदुक्तमाये द्वित्वज्ञानं भेदज्ञानाधीन मितितन्त्र, द्वित्वभेदयोरेकज्ञानविषयतया तज्ज्ञानयोः परस्परकार्यकारणभा वासिद्धे । नचदूरस्थवनस्पत्योदित्वज्ञानप्रसंगः, दूरस्थत्वादेव भेदज्ञानाभा घवत्, द्वित्वज्ञानाभावस्या प्युपपत्तेः। यच्च परस्पराभावस्यापि भेदरूप स्वादिति तन्न , घटप्रतियोगिकभेदवान् पटः पटमतियोगिकभेदवान् घ. टः इतिहितस्पार्थः । तत्र भेदज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनत्वाभावाव । यदुक्त द्वितीयेभेदभेदत्वज्ञानं विनातद्विशिष्टज्ञानानुपपतिरिति तर कि भेदभेदत्वज्ञानयो भैदा विशिष्टज्ञानत्वमभिप्रेतं उततयो दविशिष्टज्ञा. न विषयत्वं ; नायः, भसिद्धः। द्वितीय स्विष्टएच , तत्र दोषाभा यात् । प्रतियोगित्वज्ञानंच नभेदज्ञानाधीनम् अतोनतत्प्रयुक्तदोषः । अतस्कृतीयोप्युपपन्नः । यच्चभेदज्ञानस्य तर्करूपज्ञानाधीनतया दूषणमु. फ़्त ततस्याभाव ग्रहहेतुत्वाभावादेवनिरस्तं, सत्तानिश्चयाय सोपे क्षायां घटज्ञानादावपि तर्कसापेक्षत्यप्रसंगः किंच अनवधारणात्मकता नस्य प्रागुत्पत्ती पश्चात्तकांचतारेसत्यवधारणात्मकज्ञानस्य उत्पत्तीको- विरोधः । यच्चतस्पैतस्माद्भेदसंशये व्यतिरेकेनिश्चयेच सति एतस्य तस्माद्भेदनिश्चयोनेति सार्वजनीनमतस्तस्यैतस्माद्भेदनिश्चय पतस्य तस्मा नेदनिश्चयेहेतुवांच्या, तयाचान्योन्याश्रयः इति; तन्न तवसंशयस्य प्र. तिवन्धकरवात । व्यतिरेकनिश्चयोपिन तत्र प्रतिफधकः भपत ·- ११३ - वा] शतपर्णी - चण्डमारतसहिता । स्माद्भिन्नोनेति ज्ञानानन्तरं समानसविसवेद्यतया अनुमानेनया सए तस्माद्भिवोनेति प्रतीतो सत्यां सेवपायव्यतिरेकनिश्चयत्वात् तस्यै- तस्माद्भवग्रहं प्रतिवधाति । स सम्बन्धिकपदार्येषु सर्वत्रायमेव निवांहः । भतएव देवदत्तम्ब पुत्रो यज्ञदत्तदति ज्ञाने सति देवदत्तो यनदापि तेति ज्ञानम् । धन्यया भूतले .घटापन्ताभावनिश्चयो घटे भूतल- तित्वाभाव व्यतिरेकनिश्चय प्रतिभ्य इति तराप्यन्योन्याश्रया दत्य न्ताभावरयापि साक्षिवेद्यत्वापत्तिः । नचेष्टापत्तिः, पष्ठमभागविलोपाप ते.। नच सशय पदोपादाना तासशयस्पचाप्रतिवन्धकरया दत्य- न्ताभार निश्चये न सहेतुरिति वाच्यम् , अन्योन्याभावपि तथा स भवात । किंच एतत्प्रतियोगिभेद-यतिरेकस्य एतनिष्ठभेदमतियो- गित्याभावव्याति ग्रहात सराव प्रतिबन्धकः । किंचास्माक परस्य घटानेट. पटाप पटभेटश्च घटे पटाव, नच पटे पटत्वव्यतिरकनि श्चयः घटे घटवनिश्चयविरोधी । वटनेनतिरेकर प्रकारनिश्चर पटभेद चमकारकनिश्चय विराधीतिचेत् , तन्न, सर्वघटभिन्न नयेति सशयदशापा भयपटोनेति निश्चयदर्शनात ! यच प्रतियोगित्वज्ञानाधीनोन्योन्याश्र पटक्त', सोपि नास्येव प्रतियोगितवस्य पुगृहीतस्योपनय सम्म वात् । सम्भवताह प्रतियोगिसनिकपंदशायां तदव्यवहितरेशे सद- भावप्रक्षणस्यले प्रतियोगितामत्यश, पूर्वजन्मगृहीत प्रतियोगितापा. स्त न्यपानेष्टसाधनतात उपनयेपि न विरोध । किंच मतियोगि. वस्य सखगंविधयव भानेन विशेषणतया भागाभायात् न पूर्वका नापेक्षा। नय प्रतियोगिद्धयन्निवापाभावात् सम्बन्धमत्यक्षासम्भव , अभावस्त्र सनिकृष्टभूतलाश्रयावात् , प्रतियोगिनश्वोपनयार सन्निक- पंसिद्ध । भितइत्यत्र म वर्षसम्बन्धमतीतायपि न तरूप भेदज्ञानसा ध्यता, अन्ययव्यतिरेकासिदै । यद्यन्वपश्यतिरेको स्याता व त्वयाप्येष्टव्यमेव ! साक्षिा युगरदेव भेदसम्बन्धयो भांनागी कार जन्यज्ञानेनय तथातथा भानमङ्गीक्रियताम् । यापि घाभिः व पट इत्यवान सम्योरता , सापि नारपेय, विरुद्धधर्मज्ञानम्र भेद . तरकार .

·शास्त्रमुक्तारळी । ज्ञानसाध्यत्वे स्थूलोह चन्द्र प्रादेशपरिमाण इत्यादीना मनुदयमस गात् । यच्च भेदज्ञानस्य विरुद्धधर्मज्ञानहेतुत्वे हेतूपन्यास , विरुद्धयो रेकर ज्ञानासम्भवादिति, सचायन्तालगत , घट पटाद्भित्रइत्यत्र - घटपटयोरुभयोरेव विशेषणविशेप्यभावज्ञानात् । विरुद्धयोरेकतया ज्ञा यमानयो ज्ञानासम्भवादिति विवक्षापामपि असगतिरेव, घटपटयोरकत याज्ञानासिद्ध । क्लसकारणाभावेपीत्या द्युपतहारश्चासगत , यदि भे दे भेदज्ञानेवा किंचित्कारणक्लप्ति, तर्हि तस्याभावेपि कार्यसति त स्यैव मायिकतास्यात् , नतु भेटमात्रस्य तज्ज्ञानस्य वा । भेदे भदव्यवहा रस्यच स्वरूपमेव विषय , नच स्वेन सम्बन्धासम्भव , तथासति घटस्वरूपमित्यादि व्यवहारासम्भवात । आश्रयायिभायो भिन्नइ यत्र न विषय , चिन्वन्य एव सम्बन्ध , सचाभेदेऽपीति नविरोध । भेदा न्तरागीकारेवा कि बाधक, यावत्प्रतीतिवस्वीकारे वाधाभावात । घटे पटाद्यनकभिन्न प्रतियागिकानन्ताभाववत एक्प्रतियोशिकानेक्भे दसत्त्वरि विरोधाभावाच । प्रामाणिकस्पार्थस्य मिथ्यात्वकल्पनादपि हि तदनुसार्यर्थान्तरकल्पनमेव युक्तम् । अन्यथा पीनत्वेन रात्रिभो जन नकरप्येत । एवमन्योन्याभावो भदइत्यत्र न याचिदप्यनुपपत्ति वरक्षण्य वा भेद यत्र भेदप्रतीतिरबाधिता तगतो धर्मएच वैल्क्ष ण्य । निर्धर्मकेच कालसम्बन्धादिस्वरूपमेव या भेद । अनेदेपि ग्य शेपणविशेप्यभावो घटस्य स्वरूपमित्यागविध नानुपपन । यदुक्त पटात्मकपटाभदविरोधित्वा भावा दटस्प घर पटभेदो न भवतीति तब भेदस्याभेदविराधित्व फुत्र दृष्टमायुप्मता, यनैव ब्रीपि । चिरा धस्य भवादरेवागीकारात् अभेदइत्यर नजाविरोधातीतेश्च पिसे धो वाच्य इति चेत ? तर्हि यथाप्रतीति विरोधामीयाय यस्मादभेद तस्य तस्माद्भदो घिरदोदृश्यते, पटरवरूप पटस्य पटा दभेद , पटस्तु यद्यपि पटाद , अथापि घटस्यैव भेद , नतु पर स्य, अत पटस्य घटाविरोधित्येपि न दोप । यस्य यस्मादभेदस्वरप तस्मादेदो विरुद्धइत्युक्ते रसम्भवएव, यरय यस्मादभेदस्तस्य तस्मा नेदरूपाप्रसिद्धे गिरोधाश्रयानिरूपणादिति वन तस्य तस्मादभदे त - ·२६७ . पत्ति - [१३ पा] शतपणा चण्टमरतमहिता । म्माद्भेदस्प साप्रतियोगितावाभावम्यय विरोधपतया विशिवत्वात् । अत' पटानेदरूपे घटे पटप्रतियोगिवत्याभाव रक्षणविरोधोरत्येवेविन दोप निनु पथ पटप्रतियोगिस्वाभाव , पटाददति प्रतियोगित्वस्य पाभिधानादिति चेद ? नस्पतस्मादपत्र यपध्यर्थ. सप्रतियोगि तेति विवक्षितत्वात् । नच समतियोगिभेदम्य निष्प्रतियोगिस्वरूपाचानुप समतियोगिपुनस्य निष्प्रतियोगि देवदतत्यानुपपत्तिमस गात् । नच धर्मधामभावानुपपत्तिदोष, धर्मर्धामभारस्पयासिझे । भित इति धर्ममिभाव प्रतीयते । पिन्तु सतोम्याग्य पश्चित्सम्यन्धपिशे ५ । नयाभेटेसोप्यनुपपनइति वाच्यम् , घटस्य म्वरूपमित्यादी सम्बन्ध दर्शनात् । सम्बन्धितावच्छेदरभेदम्यैव सम्बन्धमयोनदायात । यच्च- स्वमतोरपाटन तत्परमतस्यैव साधर, तथाहि अधिष्टानराव अभेदइति यदुक्त, तेन घटाद्भिनतया घटाव तत्तादात्म्यरूप न सम्भवतीत्येत पणमुद्धृतम् । अभेदात्यन्ताभावस्येव घटपटोभयनिरूपित भेटत्यागी कारेण घटत्यात्यन्ताभावस्य घटान्योन्याभावत्व सम्भा समर्थित । भेदोविभागर दुपनिष्ठ इति यदुस्त, अस्तुया तत्सर्वाभेदरवास्तु विनन्छिन भेदस्येवोपपादनाव , पटीनेत्यत्र घट इत्यास्य घटपटोभयोपस्थापनपरत्वेन निषेधा धिवरणानुपस्थापप त्यात पिच घटत्वात्यन्ताभार एवघटान्याया भाव इतिव्यावहारिक मर्यादामनमीत्यदुरधामन बुद्धिविध्वसादेच । ज्वच भेदोऽप्यभेदमेवसाधयतीत्यसगत । यच्चाधिष्टानमेवघटाद पारमा पिररूपमित्युक्त, वन, मित्रषष्ठीमुख्या उतामुख्या, मुख्यत्व घटत्यादि यपि स्वरूपम्यात् इवितदभाव हुतोभेदोनस्यात् । तदपरमार्थदति चेत् अपरमायस्वरूपप्रतियोगिव एपभेदोस्तु वितवच्छिद्यते । विचाय घटादिन इत्युपदेशे नाय घटानिनइति बुद्धिर्निवर्तते, अयघटेन तुल्या धिष्ठानक इति उद्धि निवर्तते, अतोनाधिष्ठानभेद । पदयसामानाधिकर ण्याभेदस्यैव मार्थप्रतियोगित्यमनुभूयतइति यदुक्त तन्न, तथासति निषेधाधिकरणाप्रतीतिप्रसगात् { घट पटोनेत्या घट पट इत्यास्प घट पटाभेटीपम्यापन परावेन यद या गिषेधाधिारणापाया घट पट .

·२६८ शास्त्रमुक्तारळी । पकत्वाभावात किच इह घटनेत्यवागीहरटइति घटभूतल. 'ससर्ग प्रतिपाद्यतन्निषेधः क्रियतइतिस्यात् , तथाच वायारूपनास्ती त्यादावप्रसिद्धसंसर्गनिषेधःस्मात , निरधिकरणनिषेधश्च, अनुवृत्तसदात्म स्वरूपमेव अभेटइत्यप्यसगतं, घटस्सन् पटस्सन्नित्यभेदज्ञानाविरोधिनो घ टपटौ भिन्नाविति ज्ञानस्यतदभावगोचरत्वानुपपत्तेः । नन्वियमनुत्तम तैवाभेदति लौकिकानां ज्ञानाभावात् अभेदाभाव प्रतीतिरुपपद्यते, य थात्वन्मते घटकलशयोः घटत्वमभेट इतिज्ञानाभावात् घटयरूपाभेदज्ञाने पि घटकलशो भिन्नाविति भ्रमइतिचेन्न ; त्यादृशामप्यनुवृत्तसत्तेव अ. भेदइति ज्ञानवतां घटपटयोर्भेदज्ञानदर्शनात् , घटत्वमेव घटय लशाभेद इति ज्ञानवतांतु घटत्वज्ञानेसति घटकलशभेदज्ञान नभवत्येव । अपर- मार्थस्य घटादेरात्मसत्तैच म्वरूपमित्ययसगत, तस्य ततो भिन्नत्वात । फिच दूरस्थ वनस्पत्योरभेदेव्यवहारम्य कोविषयः, आत्मसत्वचेत् ? तयोरभेदज्ञान प्रमा, साचदूरत्वदोपजन्या, समोप गतस्प भेदज्ञानभ्रम , मचदोषनिवृत्तीजायतइतिपरिहास्यम् दूरस्थवनस्पत्योरभेदव्यवहारत्य मिथ्याभूत वनस्पतिस्वरूपमेगभेदोषियवेत् ? सर्वत्रसएवाभेदोऽस्तु । एतत्तवमभिप्रेत्यानुगृहीत यथासम्भर स्वरूपधर्मयार्भेदस्यानु प्रवे- शाप दम्भात् " इति ।। इति श्री वाधूलकुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासम धिगत परावरतत्त्वयाथात्न्येन तदेकदेवतेन तवरण परिचरण परापणेन तत्प्रसादलब्ध महाचार्या परनामधेयेन रामानुजदासेन विरचिताया शतदपणी व्याख्यानां चण्डमारुताख्यायां भेददू- पणनिस्तारो नाम प्रयोदशत्कन्धः। " ·शतपणी - चन्टमारतसहिता। २६९ श्रीमतेरामानुजायगम । श्रीमते निगमान्तमहाशिवायनमः । ॥ अथ चतुर्दशो वादः ॥ यदामानो डा यदनगुणवर्णाकृतिपुर प्रमाण यत्रेते नियतमपरिच्छेद्य विभो । यएपामाहती टनुजमयनो याजिवदन स्समदेवश्रीमान्विदळयतु सम्मोहमखिल्म् ।। वेदप्रामाग्याटमात्र कचुक छनमर्मणाम् । बुद्धसिद्धातसुहृदा सत पश्यतु बाध्यताम् ॥ अतीदियेऽहि धर्मादो दा प्रमाणमिति साधित प्रथमकाण्डे । तदुपजीरनेन सिद्धऽपि प्रामाण्य शारीरके । अतस्तथा।ता द्यागम स्तत्वानुष्ठानयो रप्रमाणमिति सभामासकसम्मत । तदेतत्सनिन्मात्रव्य ( यदात्मानइति ) यदधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिका इत्यर्थ । वर्णा अक्षराणि । आकृति -आनुपूर्वी । यदनुगुणेत्यादिना पदवाक्यस्वारस्य विव क्षित । फलितमाह (प्रमाणमिति) अनेन निर्विशेष पवाक्यम्वारस्य मामा ज्यच नास्तीतिगम्यते । भाहता-मधुकैटभहताना आहर्ता । मर्म वेदमा ता नदि प्रचमिप्यायमते भेद प्रतिपादपवेदपूर्वभागस्य प्रामाण्यमभ्युप गम्यते, किरतपरवेदान्तभागस्पैवेत्यबाह (तदुपजीवने नैति ) म पौरुपयत्वादिसिद्धवेदप्रामाण्योपजीवनेनेत्यर्थ. सामान्यन प्रामा- एपसिद्धेहि चेदान्तास्सिद्धे प्रमाणमुतवार्य इति विचारसम्भव एवं च सपोम्पेयावादिभि प्रामाण्यसिद्धे पूर्वभागेऽप्यविशेषात्तस्या पि मामाण्यमगीकार्यमितिभाव (भत इति) घेदविरोधादितिभाव । तिदेतदिति) मीमासक सम्प्रतिपर भामाण्पाप्रामाण्यध्यवस्थापन (सपि मावति) मित्याविषयत्वेन चेटामामाण्य प्रसगात् , अन्यथासुद्धाग 1 ·२७० शास्त्रमुक्तारळा । तिरिक्त मिथ्यात्मवादे नसगच्छते। तदुक्तमभियुक्ते , ||*||"प्रमाण वाप्रमा णले पुण्यपापादितत्फल । नियवादमन्त्रार्थ नामयादिकल्पना । सर्वेषु लक्षणेष्वेव स्वप्रमाणगणस्थिति । वचनव्यक्तिभेदेन पूर्व सिद्धातपक्षता ॥ कर्मभ्य फ्लसम्बध पारलौक्येहलोकिक ! स वमित्याद्ययुत स्या दर्थश्यासुबुद्धिपु ।।*" इति । तदिह मिनाम वेषम्य माश्रित्य वेढा प्रमाण नुदाद्यपदेशानप्रमाणमिति निष्कृष्यते । किं शदस्वरूपसत्यत्वासत्यत्वाभ्युपगमेन, उतपरमार्थभूत प्रामाण्याप्रामा मस्यापि प्रामाण्यप्रसगादितिभाव । व्यतिरिक्तशब्देन स्वतन्द्रयस्त्वन्त रमतीति स्यात् , तथाच स्वगतभेदमित्थ्यात्वस्याप्रतीते स्सगुणवास्यस्य मामाण्य सम्भाव्येत, मात्रपदेनतु स्वगतभेदमित्य्यात्वसिद्धे स्सगुण वाक्यस्याप्यप्रामाण्य फरितम् (प्रमाणत्वेति) प्रमाणत्व प्रथमाध्यायार्थ , भप्रमाणत्व विरोधाधिकरणार्थ स्तृतीयपादार्थोपलक्षण। प्रामाण्यप्रतियोगि तयोपस्थितत्वात् पादान्तरार्थापेक्षया मागेतदुक्तम् । वदमाण्यसमर्थनसि द्धमर्थमाह( पुण्यति )आदिपदेन मोक्षसाधनपरिग्रह ।' विधी' ति प्रथमपा दार्थ । “अर्थवादमन्त्रे"ति द्वितीयपादार्थ । "नामवेयादीति"चतुर्थपादार्य । आदिपदेन नामधेया पवादपरिग्रह (सर्वप्विति)द्वितीयाध्यायादिग्वित्पर्ध । सर्वेष्वेव एक्षणेषु परिनिष्पन्न तत्तदधिकारिणस्तत्तत्परिसरविशिष्टतत्त वर्म-यस्तत्तत्फलसिद्धिरूपमर्थमाह ( वर्मभ्यइति ) इत्यादिसर्य- मित्यन्वय । आदिपदेन रौकिकार्थपरिग्रह । तत् - तस्मात् , अर्थम्पमि स्यात्वाविशेषात् । इह-प्रमागा प्रमाणविमतिपत्ति विपययोयेंदपाया गमयो । वि वैषम्यमाश्रित्यवदा प्रमाण परागमानप्रमाणमिति स्यप मध्यवसीयते पर प्रतियसाध्यते , नयेनापि स्वपमध्ययलिग प्रतिसाधयितुचशस्यत इत्पर्य विमित्यादि वहारविसवादा माचीन विकल्पास्सभ्युपगमभेदपरा, पचिदुस्ति रुपरक्षणार्था । मभ्युपगमभेदेनिरस्ते अप्पयसायसाधनयोरुभयोरपि नि रासस्सिध्यतीति तनिरास । भेदश्व-पय याय युपगमे इतरयादिनास- स्परचादिगिरसाममत्यत्रादिशिरसाययोऽपमाप्रयोपुपेत तदिपरताप उप । पर ·[१४ - ना] शतपणी • चण्डमारुतसहिता। २७१ ण्याश्रयत्वेन, उतप्रमातृसत्यत्वासत्यत्वाभ्युपगमभेदेन, यद्वा सत्यभूताम मिति हेतु वाहेतु मान्या, किंवा नित्सत्यानित्यवाभ्यां, अथानादित्यसा. दित्वा या, उतदोपतदाराभ्यो, अथ व्यवहारपिसादसादाम्या, अथ- या महाजनपरिप्रहमाहिष्काराभ्या, आहोस्वित् वेदत्यावेदत्यमाण, अ- योनिदा विशेष जानताभिमानानभिमानमात्रेण, अथवेक्षुक्षीरादिनस्या स्ममान साक्षिकेपा निर्देश्यस्वरूपभेदेनेति । नाद्य --असिद्ध , नहियो गाचारादिभि युद्धप्रणीतोऽक्षरराशिस्तत्पश्यभ्युपगम्यते , नापि भर ता वेदरूप । न वय वेदस्य शशशगादिनदसत्यत्व मभ्युपगच्छामइ तित्रेत ? किं तर्हि सत्यत्वमभ्युपेत । तदपि नेतिचेत् । तहि कोविशे प । व्यावहारिकापरपायकाल्पनिक सत्यनाभ्युपगमइति चेन तैरपि- सवृति सत्यवाभ्युपगमात् । अयमेव तापदिशेपइति चेन्न , पर्यायमा जस्य वैषम्यानाधायकत्वात् । अन्ततो पश्चनार्थ वस्या प्युभयोरविशेषात् । यथाट " तुल्यायपिचतेषा मिथ्यासकृतिशब्दयो । वचनार्थउप . तागोचरच, तथासतिहिपरनिरस नमुपपद्यते, नतूभाभ्या तुल्यरूपत यागीकारइतिभाव । क्वचिंदवाभ्युपगमभेदविवक्षाया मसाधारणहेत्वमा वात् , दूपगग्रन्यानुसाराय अभ्युपगमपरस्यमेषा विक्स्पानामवग म्यते, अभ्युपगमभेदस्य विद्यमानत्वात् । सत्यत्वादिवपम्पमाश्रित्य फिन्नि कृप्यतशतयोजना ( सत्पभूतप्रमितीति ) प्रमितिशब्दोज्ञानप र । बुद्रमणीत वेदम्प इत्यत्र अवधारण द्रष्टव्य (तैरपीत्यादि) उभाभ्या मायुभयवरूपस्य सत्यत्वस्यागीबारात तन्निराकरणसभवतिभाव । परेणसर्वेषा तुच्छत्वमेयाभ्युपगम्पप्रामाणिवजन वचनार्थ सावृतिय मित्यु च्यत इत्यवाह (अन्ततइति ) निरूप्यनिर्णयातिभाव (तुल्यार्थत्वइति) यथापरेण तुच्छत्वमेवाभ्युपगम्यमामाणिव जनपचनार्थ सांकृतिकसायमि त्युन्यते तथावैदिक्जनपचनार्थ एपा सावृतिकशब्द परित्यज्यतस्यै पार्थस्य मिथ्याशदेनोपन्यास ययागरे यत्ने जुगुप्ताजायती पानास ·२७२ शाखमुतापटी। न्यासो लालापासनादिवत् !) नास्तिक्यपरिहारार्थ सति परिपते तिच " इति । नच युष्माभि सवृति सत्सवस्यागाच्या सकेतित । उक्तच • गूढपापण्टिगोष्टीगरिष्टे , तदेत समृति ति गीयतइति । अस्तु चा तदभ्युपगमेन चैपम्प, भवतातु निपुणधिया द्वयोरपि व्यानहा रिकसत्य नमविशिष्टमेष्टव्यम , व्यवहारानुगन्धिनमाास्य तुल्यत्वात् । अतो भाता परित्यक्तपक्षपातेन न राबहिष्कार कार्य । यदि चाभ्युपगमतिद्धन सत्यनेन प्रामाण्यसिद्धि, तहि वभापिका द्यागमाना तदभ्युपेतेन तेन तत्सिद्धिरनिवार्या । एतेन द्वि तीय तृतीय चतुर्थानिरस्ता । विशेषतोऽपित्रम द्वितायेतात्यामाग्य रक्षणपम्पसिद्धि प्रामाण्याश्रय नेति वदता साध्यमेरसाधनत्यने ५ यस्त । ननु विपणविशिगकारेण साधनत्य, स्वरूपतस्तु साध्यत्व मितिचेन्न, विशेष्यासिद्धौ विशिष्टस्याप्यसिद्धे । भर मतेविशेषणमप्यति मेव, वेदप्रामाण्यस्यापि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य पारमाभ्यांनभ्युपगमात् , तद भिमानमानस्य चोभयारपिरोपात् । तृतीयेऽपि सत्यप्रमातृत्वेनकस्तान - यशब्दोपन्यास । (नास्तिक्यति) (सवृति कल्पितविति) मास्तिक्यपरि हाराथमित्यत्यय । सति रस्माभिरणाकृतति याद्यानामुक्तिरपि वचनार्थ मित्यर्थ । वचयिद मुद्युक्तरपि युप्माभि स्लव स्तभूया स्माभिस्तवृतिसत्य सवृतिसत्यशब्देन न व्यवहर्तव्य किन्तु मिथ्याशहनव व्यवहतंव्य मि- त्यसकतितत्वात् जाडयमेव प्रकटीकृत । असकेतितत्वादेव त्वदीपैरभेदा भिधानादित्यनाह( नवयुप्माभिारति) (गृढत्यादि सण्डनकाराविवक्षित. तत् बहिष्कार । पाखतदागमयोपणान्तरमाइ(यदिति पारमाधिपत्या तिरेण शिचित्सवमसिद्धमेव विद-युपगमगण तरितद्वाभापिका- दिभि स्वागमे पारमार्थिक सत्ययस्यैवागीकारानेन तमामा पपसिदिरनिवायरयर्थ ( एतेनेति ) असिद्धरित्यारम्यता वसन्त उक्तत्यथ । व्यावहारिकसत्यत्तमभ्युपगतमयेत्यवाह ( नद- भिनानात ) स्वदभिमानमाण सिद्धोपरागमपि धन सांकृति ·शापशी चम्टमानमाहिता ! दिष्यते भरता? किं सरिमामुन तदेवोपहित मुतोपाधिभेदएर । आये च्याहत्यपसिद्वाती । अनतरे प्रमातृ पम्यसत्यतानभ्युपगम नेष्टमिति । तत्रतरूपमात्रस्य सन्यता योगाचोरेरप्यनीक्यिते । उपाधिमानपक्षेनु उ पाधिस्त्ररूपस्य त प्रमातृत्वस्याप्यसन्यत्यमेति । नापिचतुर्थ , रिकल्पा सहत्वात् , ता किं प्रमिनेस्स्वरसपत सन्यन्ध विवक्षितमुताविषयत । न पूर्व , शास्त्रज पाया प्रमितेर्भपता स्वरूपसत्यत्वानभ्युपगमात्। तेनतु त दभ्युपगमेन तदागमस्यैत्र प्रामाण्यापात । तुल्यैस्तुतदपिनेष्यतइते त एवमरतोऽत्रान्तरगसधिन । नाप्युत्तर , विषयत सत्यत्वस्यचियति रिक्ताशे भरतायोगाचारेणाप्यनभ्युपगमात् । चिदशस्यविषय वेभ्युपगम्य मानेपि सत्य मुभयसम्मत, तर क्षणिकत्वनियत्वादिभेदस्तु टुरपपा चसत्यप्रामाण्याभ्युपगमात् तस्यापि प्रामाण्यप्रसगइत्यर्थ । सातिकाव व्यावहारिकत्वयों रभेदस्समपितयेति भाद्र (पाहतीति ) निविशेष परमात्रपदप्रमावास्या (प्रमावरपस्पति) तदुपार्धरित्यर्थ । तत्र-विशि है। स्वरूप-विशेष्यस्वरूप । भपिशब्देन त्वयापीति गम्यते । तदागम प्रमातयपि विशिष्ट विशेप्यभूतचैतन्यस्य सत्यताया युवाभ्यामकारात् वदाममस्यापि प्रामाण्यमसगइत्यर्थ । अध्यवसायसाधनयो रुभयोरप्यस भिवोरनाय वादिद्धयग्रहण (उपाधिमावलि) र विकल्पोभिप्रेत सेन योगाचारण । त्यदुक्नप्रयोजवस्य ताभ्युपगमानन्मतानुसारेण तदा गमस्य प्रामाण्य स्यादित्यर्थ । वैदेतु तस्य प्रयोजव स्य त्वयानभ्युप गमातस्य प्रामाण्य त्वन्मते नरयादित्येवकारार्थ ( तुल्यैरिति ) मा ध्यमिवरनगीकारात् उभयपापि तुल्यवदेव सुधयोरप्रामाण्य सिद्धार ति भाव (चिदयविरिस्तेति ) अत्र स्वातन्त्रय विवक्षित समक्ष णिकत्ये उत्तरप्रन्यानुसारात् (चिदास्यति) विषयतस्सत्यत्योतिरि- ति शेष । यद्रा चिशस्य पिपरच स्वमते नास्त्येव अभ्युपगम्य मानपीत्यर्थ । नित्यम्य चैतन्यस्य क्षणिपरोक्तेरतदारमस्य विषय तोऽसापय चिदशेपीत्यवाह (ती) बल्पितनि यस्यादि विषयवे ·- , २७४ शास्त्रमुक्तापळी । द , निर्धतसमस्त धर्मनिटमाहि सचिद्भवद्भिस्तैश्च परिगृह्यते । न पिपचम , आविद्यकस्य वेदस्य भरतापि नियत्वानभ्युपगमात , अभ्युपगमेना निय ससारादिप्रमगात् , क्षणिकत्यनित्यत्वादि कल्पनाभेदस्या प्यप्रयोनकाला त् । नापिपष्ट , अविद्याकल्पितत्वाभ्युपगमेनानादित्वासिद्धे , अनादिवे नैरेय कल्पनेतिचन्न, वाटेरपि सर्वज्ञसन्तानान्तरित धर्मदेशनास ता नस्य अनादित्वाभ्युपगमात , क्षणभगतदभागादिकतु वारयार्थयाथाध्य प्रयकिंचिकरमेन । नापि सप्तम , तपक्षेण तदागमस्य दोपगलवाभा यात , भरपक्षणतूभयोरपि दोषमूलत्वा विशेषात , वस्तृदोषो पेदे नाभ्युपेत इतिचत् , किं टुप्टेन्द्रियादिपुसोऽभ्युपेत ? येनतदप्रा माण्य सिध्येत् । अतो येनकेनापि दोषेणाप्रामाण्य स्यादित्यनुस धस । अविद्याख्यदोपमूलत्यमपि वेदस्य नेष्टमितिचेदागतोऽसिपन्थान, अतएव कल्पितत्वादेरपि प्रतिक्षेपात । अकल्पित वेऽपि प्रतीतिबाचाभ्यामिथ्यान मितिचेन्न, ब्रह्मणोऽप्यफल्पितस्य त्वदभिमतयुक्त्याभास_व प्रसगात् , . या द्वयोरप्यप्रामाण्यं स्यादिति भार (नित्य ससारादीति) सत्यत्वग्रह । ननु काल्पनिकक्षणिवत्य नित्यत्वाभ्या विशेष पनाह (क्षणिवत्वे. ति) काल्पनिकस्यासत्यत्वादप्रयोजकत्व (अनादित्वेनैवेति ) कल्पनामवा हरूपेणानादिरित्यर्थ । धर्मदेशना-धोपदेश । तत्र प्रवाहानादित्य मस देवेतिचेन विन्मते घेदेऽपि तस्यासत्त्वात । क्षण: विशिष्ट प्रवाहाना दिव बौद्धाना, अस्माक तदभावविशिष्टमिति चैषम्यमाशायाह (क्ष णभगति) अर्थयाथार्यप्रयोजक्ताभिमानेनानादित्वादि फ्ल्पपरिग्रह , तर तदप्रयोजक विशेषण प्रक्षेपोऽनुचितइति भाव । परागमस्य दोष मूरत्व वेदस्य तदभावश्च किं तन्मतनोच्यते इतावन्मतेन, इति वि कल्पमभिप्रेय दूपयति (तत्पक्षेणेति) (अतइति ) नन्वसदर्यजनक त्वनाविद्यादोष नत्वमामाण्यापादयतयेति चेत् , एवमपि प्रमाणस्य मिथ्यात्वं तद्विपययाथात्म्येनाश्वासात् । नदारोपितधा परिसि द्धि ! पन्थान-सापायमार्ग। (वटभिमतेति)भ्यत्वष्टायसन्धनिगराया - ·[१४ . ] गनपणी • चन्दमारतमहिना । अनिर्वचनीय कुमुनेत्र निरसियमाण वात् । नाम्यष्टम , कारणोण विशेपेरिमा सानुदयस्या फिीच करत्यात् दोपज्ञानेनर वापसिद्ध ; तया चाहु:- “ दुष्टकारणवायेनु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । अधीतुल्यताप्राप्य वाशेगोदोहनादिया।" इत। किंच बाहागमेषु नरिसादस्वयासुपच , अदृष्टस्यातीन्द्रियचेन तत्र तदयोगात् ; दृष्टार्थेषु विषहरणाधुपदेशेषु तमायपिसवाददर्शनान् । त्यतिपयतु प्रत्यक्षादिपिसवादस्य तद्विरोध गम निकाकुसृतश्चोभयनुयन्यान् , वेदाधीनस्य समिनियवादिम्परितमादस्य वेदप्रामाग्यसिद्धिममनन्तगभिषेयत्वात् ; अन्यथा विपरिवर्तप्रसगात । एतेन धाविवक्षिताः। ब्रह्मणोपरग्मन्यत्रसमर्षितमेष । दृग्यपोस्तयन्धासिद्धी हगधीनसिद्धिग्रामिप्यात्य जदमपचदेवस्यात् , सर्वशून्यवादेन प्र. ह्मणोऽपि वाधोग्यते । शुन्यवादस्याप्रमाणत्वात् कयतेनयाधातिचेत् ? तदमामाण्य पावभृत त्वया, प्रमाणविरोधादितिचेत् ? हन्ततहिततएच प्रपचमिप्यारवमपि नसिध्येत् । अस्तिहि प्रत्यक्षादिभि' पूर्वभागेन इत- रभागेऽपि सविशेषमान्य प्रपचनिषेधवस्यविरोध । भतो चेदान्ता मपंचस्थापि निषेधयानस्यु । प्रतीतिवाधाभ्या मनिवांच्यावरूप मि. व्यावसिद्धिरपि नेति वश्यतहरयाह ( अनिर्वचनीयति ) (दोपज्ञानेने तिवाध:-अयां भावबुद्धि । (दुष्टकारणति) विसादेन साक्षादर्थाभावएर परिच्छिद्यते, कारणदीपस्तु यद्यपि नताशादर्याभाव परिच्छिनत्ति, इद ज्ञान मप्रमाणं दुष्टपारणजन्यत्वादिति साक्षादमामाण्यस्येवयोधनेन भि नविषयत्वात् , अयाप्यमामाण्यस्यार्थाभावाधीनतया तत्परिच्छेदेविष याभारस्याप्यांपरिच्छेदात् , विसवादेनतुल्यकार्यत्वादर्थाभावपरिच्छि तौ नविसवादमपेक्षते , यथा प्रणपनार्यतया चमसवदविहितमपिगो दोहन मणयनाश्रितस्वेन प्रणयनयस्य स्वेनावश्यक्तव्यत्वात् , गर्थी श्चमसेनतुल्यकार्यत्वात् प्रणयनसिद्धाच चमसनापेक्षतइत्यर्थः । ध-अनपेशव (स्वयेति) प्रत्यक्षादिविसंवादो ऽस्माभिस्सुपच (सविन्नि स्यत्यादीति) तद्गोचरज्ञान विधक्षितम्(तेनति) कारणदोषाविशेषेमहाजन ·२०६ शास्त्रमुत्तारी। नमोऽपि दत्तांतर , जनविरक्षाया समाना , निपुणान विवक्षा या सरपामप्यज्ञानभ्रमादि कलुषित वाभ्युपगमेन वपक्षे त सिद्धे , हेतुदर्शनरहित पुरवपरिगहविषायामपि परमार्थत करणदापे निणा ते दोपानभिह भ्रा तरेप परिमहइत्यायात, तनथ नविशेष । नाणि दशम , सह पम्यमात्र या किंचि परत्वात् , तद्वयवहारभेटरु पस्य तु विधि कास्य प्रस्तुतानुपयोगात । नाप्येकादश , तपाविधाभिमान स्य गुरुपभेदेनोभयत्रापि सुठभवात् , नतत्र य प्रामाण्यगभित यागहइ तिचे तेना फि दे, तो यस्य कस्यचिटभिमानसिद्ध प्रामाध्यमिति क्या स्थापनाये त्वमेव कप त प्रामाण्य नामिमन्यसे । द्वादशस्तु प रिशिष्यते, तत्र वा मशब्देन किं सर्वेशा प्रमातणा सामा विपक्षि त . उतभरट तरामा । नाय , इसुक्षारादिरसभेदरत “ ज्यातिटोगन सर्गकामो यजेत " चैय वदेत स्वर्गवाम ' इत्यनयो प्रामाण्याप्रामा ध्य रक्षणभेदस्या पैरनुपलम्भात् , नेतर , भारत' मानमपिहि वयमित ময়মননশনখাদ , रगत परीक्षफलदहमतिशयित प्रज्ञइति चेत् , सोगतेनाप्येवमुक्तविमुत्तर, मध्यस्थाहारति चेन तदसिद्धे , अस्तु वेदनामाप्यमप्यविचारितरमणाय किं न पिउन मेति चेत् । ह परिग्रहस्पा किचिवस्वादिय । पान्तरमाद ( पहननेसि ) (स पामिति वेदतदर्थयागस्वर्गसाभ्यसाधनभावादिज्ञानम्य दायाभ्रमावाभ्यु परमादित्य (हेतुदशनेति ) दृष्टलाभादिरूपहेतुदर्शनपरि परिए होतोयौदागम , पंदस्तुतदाहिरी परिगृहीतइति पम्पमित्यर्थ । (प रमार्थतइति ) दोपमूर स्यापि परिग्रहो दोपज्ञानेसति दृष्टदतुदर्शनाव , हेलुदर्शनाभाषेतु दोषाज्ञानेन प्रामापनमात् , तर प्रथमस्याभावाबरम परिशिप्पो, ततशेहतुदर्शनवत्पुरुषपरिग्रहात भविशेष पर्य । ति ) अन्यथा परिवर्तनसगादिति भाव स्त्यितिन पंच पायवानिनामिति हृदय, मरिचारितरमणीय पम्प निम्पारपसाधर स ·- । पच - शतपणी चण्टमास्तसहिता। प्रम तापम्योपपादनाभिगान , ततो येदिक विमा, पधात पानुष्ठान ध्यस्थामग, ततश्च स्वर्गापरसंगमनमरणे मंगासौहार्दमयपायिनेन निकमत महादुर्गमेवानु प्रविष्टमिति । अत्रच प्रामाण्यादरप्रयोनसाएर पंचिक पा गदगतिसम्हशमनाय टपन्यस्य निरस्ता । एतदभिप्रायेण यादवप्रसारिततम् - " वेदोऽनो बुद्रातागमोनून प्रामाण्यमै सम्पन्न तस्यचानृतम् । बोद्धानृते बुद्धिा त गनृते यूपचनीमाच ममानसमिट " ॥ इति । फिंच प्रत्यक्षनोऽनुमानतश्च भवद्भिनिविशेष प्रसाध्यते, त থg"Tখলাপি হাল্পান্নাগ, নিযামনাসামাইল দয়- यिनिष्पत्ती क बटुगड श्रुतिनिकरशियापरिशीलन प्रयासादि कमारमेन । नाखानुमानादिकमरममिदा रासायननयेति चेत् । तिमि द अतिप्रामाण्यभगमीग्नया, उतानुमानादेलनप्रामाण्यायोगात् । नाद्य , भरदिरनुक्तोपि त सद्भावमात्रेण श्रुतिप्रामाण्यभास्य दुरिमात् , सपयो दयस्यच शास्त्रयोन्यनिकरणनिरस्तत्वात । न द्वितीय , ज्ञानोदयाना त वात् व्यावहारिपमामाण्य नहीपतइतिभाव । ( प्रथममिति ) पर मविचारित रमणीयत्व सतितादृश प्रामाण्य बुद्रागमेऽपि म्यार श्रेयास्याव , ततश्च प्रमाणाप्रमाण विभागादिक्मनुपपनामित्यर्थ (श भिमानइति) च्छिन्न' इति विपरिणामेनानुपग । (सरणेरिति) भगइत्यनुष ग.(जोगतेति ) उक्तरीत्यावेदवत्सुगतागमस्यापि प्रामाण्याभ्युपगम- प्रसगभीत्यावेदप्रामाण्यस्यपरित्यागे चारमतानुमवेशस्स्यादित्यर्थ । अविसधादादिरलानां प्रामाण्यामामाण्यप्रयोजयत्वा च्छकितु योग्य. स्वपि स्वरूपसत्यत्यादिवसा स्वदमयोजया. यय शक्तिाहायवाद ( भवति ) ज्ञानजनयत्वाभावा दप्यमामाण्यमित्याह (द्विवति) अध्ययनविधियलादभ्ययनमात्र सम्भवेषि अर्थज्ञानार्थ तदर्थविचारादि. प्रपासो नभवतीत्यभिप्रायण प्रयासादिषमित्युक्त (भवद्भिरिति) ·२७८ शास्त्रमुक्तावळी । नुन्पत्तिलक्षणस्याप्रामाण्यस्यासिद्धे, एककोटिनियततयाच संशयपस्या प्यभागात् ; निपुणतर प्रयोगेच प्रयोगदोपाणामभावात् । विपर्ययलक्षण तु विपयापहारमन्तरेण न सिध्यतीति । तथाचसति तुल्यविषयतया तत एर शास्त्रमप्यप्रमाणमिति घट्टमुत्या प्रभात । एवच सति अद्वैतवाफ्या- नां नतत्वावेदकल द्वैतवाक्यानामेन तत्त्वावेदकत्वमित्यभिमतविपर्या- सश्च । अतत शास्त्राप्रामाण्यमप्यस्माकमिष्टमेति चेन पूर्वन्यायेन दत्तोत्तरत्वात् । असन्दिग्धाविपर्यस्तबोधोदयस्य दुरपह्नवत्वात् । वोध्यमिथ्यात्वेच वैदिकव्यपदेशकचुक मुंचतस्ते बाह्यसमयसुरगा प्र. वेशमन्तरेणकथासमरसीम्निसशयापत्ते. । तदेतदखिलमभिसन्धाय भा ध्येसन्मात्रप्राहिप्रत्यक्षप्रतिक्षेपाय गृहीतमात्रग्राहित्वन सन्मानाभिमतत्र मस्वरूपपरवेदान्तवाक्यानामप्रामाण्य प्रसग उदाहृत । स्थलान्तरेपुरि प्रकोण शेपमधातव्यमिति । इति शतपण्या वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्ति वाद चतुर्दश ॥ १४ ॥ स्वार्थानुमानादपि तत्सिद्धरित्यर्थः (निपुणतरेति ) सन्निर्विशेष सत्त्वा यतिरेके घटवदिति प्रयोगो विवक्षितः । नचाप्रयोजकत्वं त्वयाव- यतुं शस्य, दृग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्त्यादि तर्काभावे पाधकतर्कसद्भावेच. सविशेपचतिषु जाप्रतीपु निर्विशेषभुत्यापि निर्विशेषासिद्धिप्रसंगात् । (अन्ततइति ) परिहारान्तरस्यापि कधनादपौनरुत्यं । भविपर्यस्तत्वमसि चमित्याह ( चोधेति) मिथ्यात्व विषयतो माह्य (स्थलान्तरेग्विति) शास्त्रमावल्यनिरूपणभाष्ये-"भवाधितस्यापि दोषमूलस्यापारमार्यनिश्च- यात् " इति । अवेदमनुसन्धेयम् । किन्तप्रामाण्यं यदेदे प्रसाध्यते याह्या गमेषु निषिप्यतेच । नतावदवाधितार्थकत्वरूपं तत्त्वावेदकत्व, येदे पूर्वभागे तदभावात्। ननु यस्य यादृशं रूप तदावेदकत्वमेव तत्वावदकरवं,प्राणश कल्पितं दैतरूपं दैतरूपंचास्ति, तदुभय सविशेषनिर्विशेषवास्ये प्रतिपाद्यते, यागादेश्च स्वर्गसाधनवं रूपमिति पूर्वभागे सदावेदपत ·- " [1 . या शतपणी • चण्डमास्तसहिता। या मामाण्यं, क्षणिकरयादित्वतटूपमेव पायागमेनावेद्यतइति न तस्य । प्रामाण्यमितिचना वेदस्याप्रमाणतया सर्वसम्मतिपन्न शुक्तिरजतचास्य तुल्यत्वमसंगात । नच शुक्तिरजतवाश्यमपि प्रमाणमेव ? तद्वाायस्पा प्रमाणतया सर्वसम्मतिपत्तेः । प्रमाणविरुद्धार्थकल्पना साहसम. धिरुदेनापि त्वया तदमामाण्यरक्षार्थ सत्तावियं करप्यते तदंगमंगीतापि तदप्रामाण्यरक्षार्थ भूयसीवय्याकुल्यनुभूत. ते, तदर्थमेव यथार्थख्यातिवादिभिरख्यातिसंवलनमिप्यते । परोक्षप्यनिर्व चनीयोत्पत्तिपक्षे याह्यागमपि प्रामाण्यमसंगच। तदनंगीकारपि कि यस्य यदूपं वस्तुतस्तगतस्य तस्य रूपत्य प्रतिपादकत्वं विवक्षितं, किवा तस्य तस्मिन् प्रतिपादनं, आये चैत्यवन्दनादि वास्यस्यापि- रस्तुतो यागादिगतस्यर्गसाधनतादि योधकत्यात प्रामाण्यप्रसंगः । द्वितीये भतवाश्यानां प्रामाण्यं नस्यात् , तस्य तस्मिन् बोधनमित्य स्य तत्प्रकारक तदिशेप्यकरव पर्यवसानात । एतेन तदति तत्प्रकारक त्वमपि निरस्तम् • अद्वैतवाश्य तदसिद्धः । ननु भयाधितार्थकत्वमेकं मामाण्य, तददैतवाश्य; तद्धति तत्प्रकारकत्वमपरं, तद्वैतवाक्यइतिचेत् ? दि वेदमामाण्यसिद्ध तदुपजीवनेन मामाण्यभेदः कल्प्यते, उतासि- दे, आये किन्तत्मामाण्य अबाधितार्यकरवं तदति तमकारकत्वंवा? आये भेदवास्यसाधारण्येन तत्कल्पनासद्धति तमकारकत्व प्रामाण्यकल्प- नानुपपत्तिः । द्वितीये भदैतवाक्यसाधारण्या दयाधितार्थकत्व प्रामाण्यक ल्पनानुपपतिः । नापि व्यधिकरणमकारकत्वाभावः, तस्य वेदे सिद्धौ त. दयतिरिक्त प्रामाण्यकल्पन प्रयोजनाभावात् । किंचायाधितार्थकत्वं प. रित्यज्य शुक्तिरजतवाक्यसाधारण व्यधिकरणाप्रकारकावं कथमिव पूर्व वेदे प्रामाण्यतया कल्प्येत । एतेन प्रातिभासिकार्थकान्यत्व विशे पित मिदमेव प्रामाण्यमिति निरस्तं, एतस्प प्रामाण्यत्वे मामाण्यभेद कल्पने मानाभावात् । किच प्रतिभालिकान्येति विशेषणंच व्यर्थ । व्यधिकरणप्रकारकत्वाभावे सत्यपि याधितार्थकत्वेन शुक्तिरजतज्ञान- स्थामामाण्या नदारणात्सायकमिति चेत् । तथासति स्पधिकरणका रकत्याभाये याधिताकत्या दप्रामाण्य राधिकार्थकत्वमेव प्रामाण्यम ।

·२८० शास्त्रमुक्तावठी। ननु प्रमागपदमुख्यार्थजनकत्वं प्राग्वेदे साप्यते , भनन्तरंच देता तश्रुत्यनुसारावधाप्रमाशब्दार्थनिर्णयः क्रियते इति चेत् ; नहीयं वैधीक- ल्पना, येन कल्पनाकमनियमस्सिध्येत ; किन्तु न्यायाधीना, ततश्च ar निर्वचनीयसिद्धौ तद्बुद्धिव्यावृत्तमवाधितार्थकत्वं तद्वाप्यधर्मोदा कश्चित्म- मापदप्रवृत्तिनिमित्तमिति कल्प्येत, तदसिद्धी वदति तामकारकत्वं त. व्याप्यधर्मोचा कल्प्येत । किंचैवं वेदाधीने प्रमापदार्थावधारणे लौकि कानां प्रमापदव्युत्पत्त्यभावप्रसंगः । अपिच अपौरुषेयत्व स्वतः प्रामा. ण्याभ्यां हि घेदप्रामाण्यसिद्धि , तबापौरुषेयत्वं भ्रमप्रमादविमलिप्साक रणापाटव मूलत्वसम्भावना निरसनमुखेन प्रामाण्यं साधपति, तब- भ्रमप्रमादादीना मयाथार्थ्यहेतुत्वनिर्णयपूर्वक अपौरुषेयत्येन निर्णीय- मानं प्रामाण्यं याथार्थ्यमेव स्यात् , नतु ममापदमुख्यार्थजनकत्वमात्र, प्रा माण्यस्य स्वतस्त्वंच तद्योग्यतत्स्वरूपविशेषनिर्धारण पूर्वकमेवनिमय- तेतिन प्रमापदार्थनिर्णयो वेदापेक्षः । अपिच तथा कल्पनायामपि क ल्प्यमानं तच्छुक्तिरजतवाक्यव्यावृत्तमेव कल्प्येत, तथाच कथं तद्विरो धात् तराधारणं तद्वति तत्प्रकारकत्वं प्रामाण्यामति कल्प्यते । एतन स्वरूपार्थगोचरत्वं प्रामाण्यमिति निरस्त, शुक्तिरजतवाक्यसाधारण्यात । नच-प्रातिभासिकान्यत्वविशेषणं युक्तं, स्वरूपायकत्वे सत्यपि तत्र बाधात् । प्रामाण्याभावे भेदवास्यानां कथं प्रामाण्यसिद्धिः? ब्राम मान्येना बाध्यविषयत्वात् प्रामाण्यमितिचेन, शुक्तिरजतवारपस्य घ. टज्ञानायाभ्यविषयकत्वात् प्रामाण्यमसंगात । शुक्तिरूपाधिष्ठान तत्त्वज्ञानेन बाध्यत एव रजतं, ततएवा प्रामाण्यमिति, भन्येन पाधो न तन्वमिति चेत् । ताई देतवाक्यस्यापि तदर्थाधिष्टान ब्रह्माज्ञाने. न बाधोऽस्तीति कथं नाप्रामाण्यम् । किच किं वाधोनिवृत्तिः, उतसाध्या- भाव प्रमा! आयेबाह्यागमस्यापि प्रामाण्पप्रसंग., तदर्थस्य विशेषणवि. प्यसंसगात्मकत्वस्य ब्रह्मज्ञाननैव निवृत्ते. । नद्वितीय, प्राममा न्येन प्रपश्चोमिय्येति ज्ञानन प्रतीयमानाभार प्रतियोगिधिपयत्यात देतवान्यानाम प्रामाण्यापत्तेः ननु वेदप्रामाण्पसमर्थनशायामे. व द्रिविध प्रामाण्य देनाद्वैतवाक्यपर्याछोचना गरयस इति चेन्ना 1 ·- [१४. पा] शतवाणी - चण्डमामतसहिता। २८१ एकस्यैर मामाण्यस्य लोगसिद्धतया तस्यैष पैदेकल्पनीपयात | भ. पदापि फिश्चित पदिनामाण्पमिति त्वयाव्यपदिश्यते कामयोऽपि तथाम्पपदिश्यता, न संकेतं वपंवारयामः ! गद्वितीया कल्पकाभायात , भेदविधिनिषेधाभ्यांदि तत्कल्पन, प्रामाण्यस्येवासिढी कथं घेदमूला. पल्पना । ननु युतिभिः प्रपथमिथ्याचे सिद्धव्यवहारानुरोधात दनि तत्प्रकारका प्रामाण्यमिति कल्पते, निरधिष्टान भ्रमायांगन भधिष्टाने सिद्ध तस्याप्यघिटानान्तरकल्पनांया मनवस्थाप्रसंगेन तस्याया ध्याय तरप्रतिपादकस्या याध्यापकावेचसिद्धे तस्य तदेव प्रामाण्यशि- विकल्पतइतिचेन्न; मिथ्यायस्पोपपत्ति सापेक्षवाभावस्प पुम्माभिरेवा- धानात् , अनधिष्टानानवस्थयोरदोपत्वाव । अन्योन्याध्यापि नक्ष तिः। श्रुतेरपि प्राप्तायतया अनुवादकत्वमसनव विज्ञानानन्दात्मकत्वं न्यापेनालिद्धं श्रुत्यायोभ्यत इति वाच्यम् । मिय्यावस्तुनोहग्यधीनसिद्धि तया अधिष्टानातिरिक्त दृश्यहीवाधिष्टानम्यापि दृश्ययान्मिथ्यात्य रस- जैन तस्यैव दृशियलिस्स्विप्रकाशयस्यापि तत एच सिद्धे, ज्ञाना तिरकण ज्ञातुनिरासात् तस्ययामतया निरुपाधिप्रेमास्पदपेन मा नन्दरूपताया अपि सिद्धेः । मधिष्ठानानियतकाभावान विविधपरिच्छे दाभावतिदेश्व! भथैवं कल्प्येत, तद्वति तत्प्रकारकत्यं प्रामाण्यं, त. दभावति तत्प्रकारकत्यमत्रामाण्यं, शुक्तिरजतवाश्यन्तु प्रमाणमेव, भद्रत- धारयन्तु न प्रमाणं नाप्यप्रमाणं, किन्तुभयधिलक्षणं, तत्रप्रमाणव्यपदेशोऽ प्रामापाभायमात्रेणगीणः, बाबागमस्तु सततितत्प्रकारकमय, अत. চিৰে: সনাগাদাগলিঙ্ক इतिः एहि शुक्तिरजतवाक्य प्रमाणे, वेदान्तवाश्य मप्रमाणमिति साधुसमर्थितः प्रमा- णाममाणविभागः अपिच वाद्यागमः प्रमाजगकाम्यत्या- टा भ्रमजनकत्वादा अप्रमाणमिति याच्यम्, अन्यथा तवाममाणन्य पदेशस्य पारिभाषिकत्व प्रसंगात , एवंच सति माघे भदैतधाक्या. नां याह्यागमवत भगामाण्यमनिवार्यम् । द्वितीय स्वन्मते प्रपवज्ञा नस्य भ्रमरूपत्वात् भेदवास्यादीनाममामाण्यं । सत्तश्च तदति ताम्र- कारक न प्रामाण्यं तदभाववति तत्प्रकारकत्वमपि नाप्रामाण्यं ।

·२८२ . शास्त्रमुक्तापटी। ननुभ्रमजनकत्वादेव याह्यागमोऽप्रमाणमित्युच्यते, भ्रमश्च तदभावय तितत्प्रकारक, प्रपञ्चज्ञान शुक्तिरजतहानश्च न भ्रम तत्र तव्यपदेशो वावसाम्यादौपचारिकः । नचैवसति प्रामाण्यस्य स्वतस्वभगमसग', ज्ञानमात्रसामग्रीप्रयोज्यत्वहि स्वतस्त्व, अद्वैतवाश्यस्यापि ज्ञानसामग्री त्वात् तजन्यज्ञान प्रामाण्याभावाच्चेति वारयम , सविशेषगोचर ज्ञान सामग्रीग्राह्यत्वस्यैव स्वतस्त्वरूपावात । युक्तचैतत् , तरैव प्रामाण्यापा माण्ययोः प्रसगात् । मारपदश्चन वात्स्यपर, अपितु प्रयोजकान्वरव्यव च्छेदक, एवच प्रामाण्यस्य स्वायज्ञानसामग्रयतिरिक्त प्रयोजकानपेक्षणा न स्वतस्त्वविरोध । विश्व कार्यतानवच्छेदकावमेव मामाण्यस्यस्वतस्त्व, भसामाण्यस्यपरतस्वश्च कार्यतावच्छेदकोटिप्रवेश, तवधा शाब्द नमवस्य योग्यभ्रमजन्यतावच्छेदयत्वे । अद्वैतवाक्यरय प्रमाजनकरयामा वेपि न प्रामा'यस्य कार्यतावच्छेदकत्वमसग । नच प्रपचज्ञानस्य शुक्ति रजतज्ञानस्यच भ्रमत्वाभावे दोपजन्यावाभावप्रसग , पाधितार्थ वादेव तदुपपत्ते । नचैत्र सति दोपस्थामामाण्यप्रयोजकत्व न स्यात् दोपे सत्यप्य प्रामाण्यादर्शनादिति वाच्यम् , अनिद्यारूपदोपरया प्रामाण्यप्रयोजयत्या भावात् , परसम्प्रतिपन्नयोग्यताभ्रमादीनामेव तथात्वात् : अविद्याया दो पत्व चार्थाभासोत्पादकत्वात इति । मैव प्रपचज्ञानस्य भ्रमावाभावे . भ्रान्तिज्ञानेन पर- न्ति जगद्रूपमयोगिन. " इत्यादिपिरोधात् , भ्रान्तिशब्दस्योपच- रितार्थत्वे भेदवादिना विजयशसोध्मायेत । पिच पाह्यागमम्या पि प्रामाण्यमेव स्यात् , प्रातिभासिकविपयत्वात् । परोक्षे प्रातिभासि क नास्त्येव, तान्यथाख्यातेरेयागीकारादिति चेन्न, अनिर्वचनीयासि द्विमसङ्गात्, ख्यातियाधाभ्या हि वसिद्धि ,तयो परोक्षे प्यरिशेपे तत्र वध ताभ्यान तसिद्धि । सनिकांभावनापरीक्षेऽन्यथाख्याते रसन्म- यादेव तवानिर्वचनीयसिद्धिरिति चेन, तवापि शुस्तिरजतापरोक्ष्या भारप्रसगात , साक्षिभावत्वस्यागीवारात साक्षिणश्चानादिवान सरि कापेक्षेति चेन्नः घटादिज्ञानइवचैतन्य स्फोरयाविद्याने रिदमा- फारान्त परणवृत्ती सनिरपेक्षत्वात् । मन तद्विषयणीनि स्तस मिशजन्या इमारते ग्दिमर्थभूत शुशिशसतिगण्यापेक्षित , ·घो दुांच. । शादपणी चगामाता नतु रजतसनिरपति चन, वत्मसारचंतन्य प्रतिकनमयोग- पत्यातिरिक्त पियताया मानाभायात् । ननु घट जानामात्यनुभूयमाना नियतादरावति चत , तहिं शुस्तिरजताने रजत जागामारपनुभूपमा गाविषमता वृत्तिगतय स्मm चंयतिदिपायानुभूयमान घ. स्तुनएर घरबारदेतुत्वावगमात् वृत्तच व्यवदारस्तुत्ये सायदो. निविषय वन्यपहारा दयारापरी स्साजय स्यात् । रिच तस्या तिविपयत्य तय सम्पत्यमिति तस्या मिाप्यायमनियापं, तटावषयत्व च मानामावादसिद्धि. अतस्पति पांभारा दन्यथारयात्यसम्म ततश्च त्यातिवाधान्या मामिपंचायतिदि. । तोगदिशपीति पयन्तनानियंचनीयम् । किचदेवदत्तस्यामा रतिशाया पादत्तस्पापि तामत्युत्पत्ती दमच्चिन অব বাবা বাদশার বামনার- रजत देवदरस्पर भासतइत्यय नियमो नोपपद्यते , यासस्थाप प्रसंगात् । अतो रजातिरपि रजतविषपेत्यांकृत्य त प्रमावस्य धि तदयिएयरवृत्ति प्रयुक्तविषपचैतन्याभेदस्वैव तदीयताश्यान रमात , दुष्टेन्द्रियतया देवदत्तस्पैर रजतयिषयरत्युत्परा पदरा स्थामावाच देवदस्पद रजतामाखो न यज्ञदास्पतिवाच्यम् , अती - रगतविषयतरारम्पत्यात सनिगपापक्षार पपि उनियारा । य सय पसना पररता तदीयपहुअन्यनिराद्धाच, तथापि सर्यतो ग- विनिये परपा मियमय गतिरिति सपि विषदेति मन्तवमिति । पति श्रीराधालतिर श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत ধানমখান বীন বরণবয়সাধন रत्रसादलल्यमहामायापरनामया रामानुजदाउन चिरचिता নারায বহলাঘোবা যায়নি। गाम त सन्। .

·२८४ शास्त्रमुक्तारळी । श्री। श्रीमतेरागानुजायनम । श्रीमतेनिगमान्तमहादेशिकायना । अथ पंचदशस्कन्धः । अवापादध्यक्ष. प्रभृतिमितियगंधात शरीर यस्येद जगदग्विलमन्तर्यगयितु । समे तर्केरतैनिज विभवमुण्टाफ मधनः प्रमीदवासीदनिगमशतसीमा य ख । (अपाधादिति) मितिवर्गप्ववाधात जगदपिल यस्य शरीरमवध तमित्यन्वयः, मितिविषयाणामयाधित विषयवादित्यर्थः । प्रत्यक्षादीना मवाधितविषयतया प्रपंचस्य सत्यवादेवहि लोके सिद्ध नियाम्यत्वाद्या मक शरीरत्व करनस्य श्रयमाणमुपपद्यते, अन्रथा ब्रह्मव्यतिरिक्त- स्य मिथ्यात्वे जीवब्रह्मभेदरयापि मिथ्यात्वेन जीवस्य ब्रह्माभिन्नतया शरीरस्वासम्भवात " यस्यात्माशरीर" मित्येतदयाहन्येत । नच शिलापु. बस्य शरीरमितिव निर्वाह', " यस्य पृथिवीशरीर" मित्यादिना वैरूप्य मसगादिति भावः । नन्वाध्यासिकभेदानियमन मुपपद्यतइति चेत ? कि- मय विम्यप्रतिविम्वभावनिवन्धनः, टतचन्द्रादित्यादिय दौपाधिक, उरा घटाकाशवोपाधिवः । पक्षयेऽपि नब्रह्मणो जीवान्तः प्रवेशसम्भव ; गहि बिम्बम्प प्रतिविम्येनुप्रवेश घचिदुपलब्ध', चन्द्रस्य या चन्द्र घटामात्य वा घटावागान्तरे । तथा नियमनमप्यनुपपत्र, स्वरूपात्मक स्य स्वाभाविभेदस्य नित्य प्रयागमानत्वात् । नन्यभेदे भासमा. पिन नियमनानुपपति , स्पमया व्यापारोत्पादनरूपस्य नियमनस्प स्वस्मिन्नपि सम्भवात, इति चेन्न, यवस्प यनान्तराधीनत्यमसगंन नमम्धानात् भामनि यतातिरेफेोण स्यापारातरासिद्ध । पिच भराया ·[१५ वा] शतपणी • चप्डमारुससहिता। यदेत सन्मात्रग्राहि प्रत्यक्षपणान्तभाष्यम् "सन्गारवाण. प्रमेय भावश्च, तनोजदच नाशिवादयस्त्वयोक्ताः "इति । अनेनपश्यतोहराणां दृश्यश्वानुमानस्सान कान्तिकत्वमपि सृचित । उत्तरत्रापि कचि परमत- व्याप्तयाप्रसंग प्रायुक्त-"ब्रह्ममिथ्या ज्ञानविषय वात", इति । सांत्याधिक रणेच व्याघातमसूचयत- "दृस्य वबाध्यत्वाभ्युपगमा सुतरामसंगतम् ॥ . सेरि नियन्तृनियाम्प वयो व्यवस्थाकुतः । कुतहि चन्द्रभेदाध्यासे द- क्षिणोत्तरत्यव्यवस्था?न कथंचित् , अयं दक्षिणश्चन्द्रः अयमुतरश्चन्द्रइति- व्यवहारस्तु तदवधिकदक्षिणत्यस्य तदवधिकोत्तरत्वस्यच तच दो- पविशेषेणारोपात । नहि प्रतीतिमात्रेण व्यवस्थासिध्यति । अनिर्वचनी योलतिपक्षेपि भेदस्य दक्षिणोत्तरत्वयोश्च एकत्रोत्पत्ती कथं व्यवस्था । ननुभिन्नाधिकरणत्वं हि व्यवस्था, भनिर्वचनीयभेदोपत्तो साकथं नरया दिति चेतहि दक्षिणावशुक्लभास्वरत्वयो रपि व्यवस्थामसंग, अतस्त दधिकरणानधिकरणत्वं व्यवरथेति घिया वाच्यम् , अतो न दक्षि- णोत्तरध्ययस्था। तदधिकरणानधिकरणत्वस्य तवाध्यासाद्यवस्थोपपद्य त इति चैन्नः उत्तरत्वे चन्द्रप्रतियोगिक दक्षिगत्वाधिकर गाधिकरण स्य मानिमासिके विद्यमाने तदभावस्य तत्र प्रातिभासिकस्थासम्भ- वात् । किचेश्वरस्य संज्ञतया काल्पनिकत्वं भेदस्यजानतः कथं नि. यमनं नहि काल्पनिकत्वेन ज्ञातं कार्यकरं, तथासति काल्पनिकतया. ज्ञातपीतभ्रमतः पीतार्थिनः शंखे प्रवृत्त्यापत्ते । एतैः यस्यमाणः । नन्वत जुन्यनुसार अद्वैतश्रुतीनां भूपप्तीपैयाकुलीस्पात् इत्याशंस्य तासामपि विशिधातएव तापर्यमित्यभिप्रायेणाह (आसीददिति ) आसीददित्यनेन- स्वारस्थं सुच्यते । शतपदेन कृनस्वारस्पे. पक्षान्तरे वह स्वारस्यंच व्यग्यते । सीमा-पर्यवसान भूमिः। "जडत्वनाशिाया दय' इत्यादिशदे न मिथ्यात्वं गृह्यते । तर मित्स्यारवापादनेन तदभावसम्प्रतिपत्तिद्योत. नात् । "अनेकामय सूचितम्" प्रसंगाभिमायत्यात प्रयोगस्येति भाव. ( त्यति) 'अपारमार्थिकत्येतु ध्यत्वं याध्यत्वाभ्युपगमात् सुतरामसग" ·२.६ शास्त्रमुक्तानी । इति । योगाचारोक्तसदन हेतुनिरासेनचेदपि निरस्त भविश्यती स्सनम्त । तदिहरय विस्तृणामहे । विगीत मिथ्या दृश्यत्नात , यद्यदिन तत्तथा, यपाशुक्तिरजतमित्यादि । तत्र विमिद मिथ्यात्वमभिरेतर किंतु छन, उता यपाल्याति वपयन, उतसदसद्विलक्षणक, अपा तिपन्नोपरास निवप्रतियोगिवरुप चाप्यन, अथमा सात्य ताभार स मानाधिकरणतया प्रतीयमानन यद्वा सयनमविलक्षणम् , यद्वा यदेव सिंचिदिति । नाद्य , प्रतातिविरोधादगसिद्धाताच । अतएर न द्विताय , मिथ्यात्वाध्यासादिविषयतया सिद्धसाधन नाच शुक्त्यादिपहि रजताद्या मनायगारयाते पिपयदयभ्युपगम्यते , मिति भाष्यम् । अराचार्या यदविद्या वेराधि तदेव तत्साक्षीति पचगमस गतमित्यर्थइति । तेन हम्माध्यत्यहि मिथ्याव, तहगधीनसिद्विवस्य पस भवतीति हेतुसाध्ययोव्याघातस्सूचित : चैतन्य स्वरूपत साधरमप रोवृत्यवस्टिन निवर्तमित्यादि निरासस्तु वर्तमानुपपत्ती द्र एव्य (योगाचारति जागरितप्रत्यया निरारम्बन सवेदनत्यात स्वाना त्यपदिति बौद्धानुमान चैवम्याच न स्वप्नादिवत " इति सूनभाय भगवता दृषितम् । मायिना मपचो मिथ्या इग्विषयत्वात् शुक्तिरतस्था- प्नाद्यर्यादिवदित्युक्त एपच ज्ञानत्वेन मिथ्याविषयगरवसाधाप ज्ञाननिय मित्य्यायलाधास्पचाविशेपात् शनायदेतापणय तद्विषयत्वदेतोरपि भग्न्तीत्यय (पति) सय पदम तद्विलक्षण मित्यर्थ । वापिसगावमेवानरोटि मगर सत्याचार देलदाये साधिते मित्स्याय पपंचम्परयाशपेन उपपदीपादाराम। (भगतिपिराधादिति) असशनमतीपेतेति तैरयाभिधागादिति भाप । भतपय अपसिदान्तादियर्थ । मिरम्पारयादीत्यादिशन्द क्षणियपर। अभ्यासादीत्यादिशब्द शुस्तिरगतादिपिगम्यासपर सवारि सा तदिन पिपपरयात् । अनच मियाय पटसमाधिारगारप নামায় মানঘাণি িযিান। rিcধারায় নিয়ে मेय पिपप , पचानु पमि पपक्षापामा (नामानिरगि) मा.

·1१५ - या] सतपणी - घम्नमारतगहिता ! सयापित पेन विषय मिश्येत तथापि सिद्धसाधनता, यस्थापि यातुनो यत्र कचियेनकेनचिदारोप्यमाण वात् । न तृतीयः, परं प्रत्यप्रसिद्धविशेषण रात् अर्थापत्ति प्रसिद्धं तदिति चेन्न, तस्या स्त्रा यमरे दूपयिन्यमाणात । न चतुर्थः, तद्धि वाच्यत्वं वाध्यमबाध्यका पून सिद्धसाधन, तस्य प्रपंचसत्यात्वापिरोधिवात् । स्वाभाविकाधिकरणे न्यथास्यातिविषयत्वं विवक्षितमित्याशंकते (अपेति) (अर्यापत्तीति) रूपातिवाधान्यथानुपपरपा शुक्तिरजतेप्रसिद्धमि उपर्यः। (तदि वाध्यत्वमित्यादि) मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्ये मित्स्याभूतस्य शद्वारोपितपीतिन त्येनेव पारमार्थिक सत्यत्वेना विरोधात् अर्थान्तरमि. स्यर्थः, न यथाभूतसिद्धसाधनमेय विवक्षितं, असम्भवात् । ताबम तिपत्राधिकरण निधप्रतियोगियमानेऽयंदोष , विकल्पवैयस्थ्यति ; अशा ध्यापकोटसिद्धसाधनस वैनाविकल्प्यापि सिद्धसाधनदानसम्भवातनच मतिपत्राधिकरणे सर्वत्रति विवक्षाया मयं दोपः, ताशयाध्यत्वस्य प्रपश्चे भावात बाध्यत्वकोटावपि सिद्धसाधनासम्भवात् , नच याध्यत्वकोटी मि रख्यात्याभायसिद्धेनाये दोपः, अधिकरणपदेनाधिष्ठान विवक्षायां प्रपंचस्प तन्मिथ्यात्वस्य चतन्यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वेपि प्रपंचे मिथ्यात्वाभाषा सिद्धयासिद्धसाधनाभावात । आश्रयमावविवक्षायां मिस्स्यात्वस्य अपंचनि ठाभाव प्रतियोगित्येऽपि स्वाधिकरणांशेषप्रपंचस्य मिथ्यात्वस्यापि सिद्धेः, साशमिरस्यात्वाभावस्य स्वानिष्टत्वात् । किंच मिथ्यावाभावसिद्धौदि सिद्धसाधनशंकापि, मच वस्तुतो मिथ्यात्वस्य मिथ्यावपि तेनरूपेण मिरस्याचस्पा जाध्यत्वात् सिद्धसाधनासम्भवात; अतोयान्तरमेव । एतद भिप्रेत्येवोक्तं "सत्यत्वाविरोधित्वादिति । ननु यियदादिसमान सत्ताक मित साप, सथान प्रपंचस्य, सम्मिायावम्याच पारमार्यस्य विन्द स्वात् तस्य धर्मिसमसत्ताकत्वस्य धर्ममिणोर्दयोरप्यपारमार्य विना असं भवानायांन्तरमितिचेन्न, मित्ल्यात्यम्य कल्लितत्वे तस्यापारमाध्यंविरो- धितया तदवश्यम्भावे सति धर्मिसमसत्वस्येवासम्भवात् । भयस्यात् ·२८८ शास्त्रमुक्तावळी । घटे घटत्वविरोधिधर्मराहित्ये घटत्वस्याकल्पितत्वं न प्रयोजकंकल्ययितुं- युक्तं, तस्य विप्रतिपन्नत्वात , किन्तूभयाभिमतं धर्मिसमसत्वमेव, ए. चंच प्रपंचमिथ्यात्वस्य धर्मिसमसत्वसाधनात् तद्विरोधिनः पारमार्यस्य राहित्य स्यादेवेति; तन्न, एवंसति घटत्ववति प्रतिभासिकस्य घ टरवाभावस्य विरहप्रसंगात् । ननु यावद्विरोधिधर्मराहित्ये नेदं प्रयोजकम् , किन्तु विरोधिधर्मस्य राहित्य मात्रे, तथाच व्यावहारिक घटत्वरा हित्य प्रयोजकत्वान्नान्वयव्यभिचारइति चेत्तहि शुक्तौरजतस्य प्राति भाखिकेन रजताभावेन विरोधाव्यतिरेकव्यभिचारः । एतेन धर्मिसम सत्ताकत्वं तधर्मसमानसत्ताक विरोधिधर्मराहित्य प्रयोजकमिनि नि रस्तम् । किंच तस्वरूपमेव तत्तमानसत्ताकविरोधिधर्मराहित्ये प्र. योजकमिति कल्पना युक्ता, लावात् । तथाच पारमार्थिकत्वस्न क. ल्पितमित्थ्यात्वसमानसत्ताकत्वाभावाद्विरोध्यभावेन तस्यावश्यकरवा- मिसमतत्त्वाप्सम्भवएव । यदिच प्रातिभासिकस्य घटाभावस्य भि. नसत्ताकत्वात् घटेन विरोधएव नास्तीत्युच्येत, तहिं पारमार्थिन सत्त्वेन मिथ्यात्वस्य समसत्ताकत्याभावान विरोधइति तुल्यम् । ननु व्यावहारिफसमानत्वमादाय समानसताफत्वसिद्धया न पूर्वोक्तमि समसत्त्वासम्भवइति चेन्नः पारमार्थिकसत्वे विद्यमाने व्यावहारिकसत्व. स्यासम्भवात् । ननु मित्स्यात्वस्य कल्पितत्वादस्तुप्रपंचे तदभावः । तथापि तदभावमात्र न पारमार्य, किन्तु मिथ्यात्वासमाना- धिकरण मिथ्यात्वाभावः प्रपंचेच मिथ्यात्वाभावो मिरच्या- त्वसमानाधिकरणइति चेन्न, प्रपंचगतमिरथ्यात्वाभाये मित्थ्यात्वसामाना विकरण्य तदभावयोस्सत्वात् , प्रपंचस्यमिथ्यात्वासमानाधिकरण तद भावस्यसत्त्वात् । ननु मित्स्यास्वाभावनिष्ठ मित्स्यात्वसामानाधिकरण्या भावावच्छेदकत्वेसति मित्ल्यात्याभाववत्वं पारमार्थिकत्यं, मित्स्यास्य स्य ब्रह्मानितया तदवच्छेदेन मिथ्यात्वसामानाधिकरण्याभावेन प्र. ह्मणोमिरप्यात्य सामानाधिकरण्याभायावच्छेदकत्यात तत्पारमार्थिक प्रपंचस्यतु मिथ्यात्ववत्तया मिरच्यारवाभावस्य सदवच्छेदेन मिथ्या स्वसामानाधिकरण्पस्यैव सत्त्वेनसामानाधिकरण्याभावस्य तदरच्छे देनासम्भगानासो परमायइतिचा मिथ्यान्य मामानाधिकरण्यस्य .

·[१५ - या शतपणी - चन्टमारतसहिता । २८२ मिथ्यात्वेन तदभावस्य प्रपंचावच्छेदेनापितत्त्वात् । ननुमिरध्यान्या भावस्य प्रपंचावच्छेदेन यन्मित्य्यावसामानाधिकरण्यं तत्समसत्ताक- स्तद्विरोधेन तदभावोब्रह्मावच्छेदेन वक्तव्यः, अन्यथामदावच्छेदेनापि- तस्य मिथ्यात्वसामानाधिकरण्य प्रसंगात् , प्रतियोगितदभावयो वि रोधिनीरत्यतराभायेऽन्यतरस्य सत्यनियमात् । तथाच मिथ्यात्वखामा नाधिकरण्य समसत्ताक मिरव्यात्व सामानाधिकरण्याभावावच्छेदक मित्य्यात्वाभावाधिकरण्यत्वं पारमार्थिकत्यं । प्रपचावच्छेदनापि यद्यपि मिथ्यात्वाभावस्य मिथ्यात्वसामानाधिकरण्याभाय स्तथापि नापं सामा नाधिकरण्य समसत्ताक इति न प्रपंचः परमार्थः, ब्रह्मावच्छेदेन सामा माधिकरण्याभाव स्तथैवेति ब्रह्मपरमार्थ इति चेन्न, समसत्ताकभा याभावयोरन्यतराभवान्यतरसत्त्वनियमस्य तवासिद्धेः, घटघटतद- भावयोद्धयोरप्यवृत्तः । किचमोटे अघिद्याया असत्येऽपि तत्समानसत्ता- काभावा प्रसिद्धेश्यभिचार । नचव्यवहारदशाया मपंनियमः, अमजो जकत्वात । अविशंपित एर ह्ययं नियम औपपत्तिकः, नियमविरी वि शंकाया एवं अनुत्थानाद । भावाभावोपिरोधिनोरकरयासत्त्व इ तरसत्त्वनियमः कुतः ? उभयनपिमाभूदिति नाशंका, उभयाभाषोऽप्यन्यात प्रतियोगिकएवेति ननियमधिरोध; तस्माद्रिशेपितनियमएवाप्रयोज कः । एवचाविद्यानिवृत्ते सत्यपातिरेकपक्षे अविद्याया स्तरसमसत्ता. काभावस्य चाविद्यानवृसावनगीकारादपिश्यभिचारः । किच यद्येत स्पारमार्थिकत्व तदाप्रपंचेमिथ्यात्वाभावस्य पारमाथिकत्वंनस्यात् , मि- ध्यात्वस्य मिथ्यात्वाभावाभावत्वेन मिथ्या याभावस्य प्रपंचरूपस्वाधि करणनिष्टात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वस्य सत्त्वात् मिथ्याभावगतस्य मिशवाभावस्य मिथ्यात्वसामानाधिकरण्यात् । ननुमिथ्यात्वसामा नाधिकरण्यान्यत्व शिवशिवम् अत्रचसामानाधिकरपपात्यन्ताभाये सत्यपि नसामानाधिकरण्यान्योन्याभाव. , नच तदत्यन्ताभावे तदव च्छिन्नान्योन्याभायनियमः, अप्रयोजकत्वादितिपन्न । प्रतियोगिता- भिन्नमत्तारचिनात्यन्ताभाव यैर नियोगितापच्छेदकभित्रनाक्तया: १ ·ना- तत्त शास्त्रमुक्तावळी न्योन्याभावस्य विरोधाभाषेन तद्यावृत्तेरावश्यकत्वात् । किंच पथा शुनयादी शुक्तिरजततुल्यस्य मिथ्यात्वस्यारोपेपि तदधिकसत्ताकस्य त दभावस्य सत्त्वाव्यावहारिक सत्यत्वम् , तथाप्रपंचेपिव्यावहारि- कमिथ्यात्वसत्वेऽपि तदधिकसत्ताक तदभावस्य सत्त्वापारमार्षिक त्वमविरुद्धं । ननुस्वसमसत्ताको मिथ्यात्वाभावः पारमार्थिकावं, ब. माणिमिरथ्यात्वाभावो ब्रह्मसमसत्ताकः, प्रपंचगतस्तुमित्थ्यात्वाभावः परमा र्थत्वात् धामभिन्नसत्ताक इतिचेन्न । पारमार्थिकसत्तामवादाय- धर्मिसमानसत्ताकतावक्तव्या, ततश्च पारमार्थिकाव घटकीभूतं पारमा पिकत्वं कि स्वयमेव उतान्यत् । नायः, आत्माश्रयात मयः, अनवस्थितेः । एवं प्रपंचगतस्य मिथ्यात्वाभावस्य पारमा- पिकस्य धर्मिसमसत्ताकत्वाभावो धर्मिणः पारमारभ्याभावात् । दभावश्च मिथ्यात्वाभावस्य धर्मिसमसताकत्वाभावादिति प्रपंचे पारमा थ्योभावज्ञाने आरमाश्रयः । एतेन धर्मिसमसत्ताकावं धर्मिसमानसत्ताकवि रोधि धर्मराहित्ये प्रयोजक, एवंच मिथ्यात्वाभावस्य पारमार्थिकस्य प्रपंचे सत्वेपि नतत्मपंच समसत्ताकं, तत्समसत्ताकेन मिथ्यात्वेन विरोधात , अतः प्रपंचा पारमार्यसिद्धिः धर्मिसमसत्ताकस्य मिथ्यात्वाभावस्य पार माधिकरवरूपत्वादिति निरस्तम्-घटत्वाघटावयाविरोधस्य लाघवेन पर सरसमानसत्ताकत्वनिवन्धनत्व कल्पनस्यैवोचितत्वात्मातिभासिकोरपि विरोधस्यावश्यकत्वाञ्च । वस्तुतस्तु विरोधेभावा भावात्मकत्व मेव प्रयो जकम्, तत्र तदिरुद्धधर्मगहित्येच तब तदिद्यमान घमेव प्रयोजकम् । नचै वं सति प्रपंचमिथ्यात्वस्य मिप्यात्येतदभावापादनं नस्यादिति वाच्यम । प्रपंचेसति ब्रह्माणिप्रपंचामावस्यायोगात् । किंच घटत्वादावघटस्वादि धर्मविरोधित्वे सत्त्वमा प्रयोजकम् नतु धर्मिसमसत्त्वमपि तय प्रवेश्य, गौरवात; तथाच मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वं ब्रह्माणिमिथ्या स्वाभाषेन' निर्वाह्यम् । तत्र च मिथ्यात्वकल्पनाया असम्भवात् कल्पितमपि मिथ्यावं प्रपंचे नस्यात् । एवं प्रपंचाभावाधिकरणे ब्रह्मणि प्रपचो नस्यात् । धर्मिसारसनाकालम्प विरोधिधर्मगहिरये- ·याग्यत्व ।१५ वा] शनपणी चण्डमास्नमहिता । प्रयोजकरप्पय दोषः समानः, अधिष्ठानातिरित्ता भारस्प सत्सम- सत्तारस्यात् । अधिष्टानात्मकायेऽपि अधिष्टानातिरिक्ताभाव कार्यका रित्वात् । अन्यया प्रक्षणि प्रपंच. पारमार्थिक एव कुतो नस्पात , ब्रह्माणिताशप्रपचविरोधिधमांभायात् । किंच शुक्तिरजतम्प सत्ता या ग्राभारात पुतस्समानसनारत्त । ननुतदापि मातिभासिंक- सनास्तीतिचत्र , साधायोग्य दिसाय, तस्पचाभाव तद्रिशेषासम्भ. चात । ननुवाधमात्रायोपवं नसामान्पम् , किंतु बाधनिरूपितायो ग्य रमावम् , एचयाधमानायोग्यत्व पारमार्थिरसाव, ब्रह्मज्ञानतरवाधा व्यावहारिकसत्त्व, ब्रह्मस्वाधिष्टानज्ञानेतरवाधायोग्यावं प्रातिभासिरसत्वमितिसम्भवत्यय सत्तारिशेपत्य मेरोपा मितिचेत्र, अपयस्यनमयरपारमार्थिकावरि शक्तिशानागभ्यावस्य प्रपचे तत्र साध्यमित्स्यविदा विशिष्टतपार्यान्तरस्यात् । नन्ततियान्य तमम्मत्तया समानसत्तार मिपाव साध्यमितिचेन्न, प्राति भामिपि रजतेमिथ्यात्वस्य सम्प्रतियाधादर्शनेन रजतत्य- दयारहारिपोपपत्ते साध्यवैकल्यं । किच अपचस्यपारमार्थिकत्येऽपि तस्याहानतगाध्यत्वेन मिरथ्यात्वसाम्योपपनेस्यान्तर निनुसत्येनदि सायधिवार्शित, ब्रह्मज्ञानेतरावास्यत्वमान नव्यावहारिवसत्व, ब्रह्मण्यति प्रसगात् ,शिन्तु ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वेसति तदितरायाध्यत्व, तनावारणसाम्य सिद्धी नअपच पारमार्यसभवदतिचन, ब्रह्मज्ञानयाध्यत्वम्यामसिद्धायात , माध्यत्वमानविवक्षायामपि विशिष्टाप्रसिद्ध, ताहरासत्त्वपरिकल्पनस्य- प्रपचमित पासिंदुरुत्तरकालीनत्यान, पच साध्यनिदेशासम्भवात् । ननु म्वावाधावाध्यत्व मित्स्याय समानसत्तावत्यादिना विवक्षित मितिचेन्न, अनुदितयाधकस्थलेशुक्तिरजतयोर्दयोरपि ब्रह्मज्ञानपाध्यत्वेनशु स्त्यवाधापाध्यस्यापि रजतस्य शुक्तितुल्य ग्जताभाव प्रत्यव्यावर्तक वान , अपचायुक्तसाध्यसिद्धावपि प्रपचतुल्पमित्स्यात्याभायाच्यावर विनार्थान्तरत्वात विचचाध्यत्वस्य ज्ञाननिवत्यत्यरूपाचे रवावाधवावा ध्याय म्यानिवर्तयज्ञानानिवार्यत्व, इदच प्रपचे सतिसत्यत्येपि मिाथ्या यस्य सानानिवरिश भारमात्रादुपपन । तथापि मिरच्या रम्य प्रप- .

·वाच्यम्। २६२ शाबमुक्तायी। चेतत्तुल्यमिथ्यात्वाभाव विरोधित्वाभावादर्थान्तरं । यद्यभावप्रमायाधः , तदास्वस्य यदभावप्रमापकं तेनप्रमीयमाणाभावकत्वं साध्यस्यात । तथाच दृष्टान्तस्साध्यविकलः शुक्तिरजतभ्रमदगायानेदं रजतं मित्थ्यच भाति अपितु वस्तुनोरजतमेवे त्यनुभवेन मिथ्यात्व वाध्यमानेऽपि रज तस्यायाधात् । यदपि परिहारान्तरमुक्तं; योयस्यस्वाभाविको धर्मस्सतत्र स्वाभावविरोधी, मिथ्यात्वंचवाल्पितमपि प्रपंचस्य भ्वाभाविकमिति स्वा भावविरोध्यय. स्वाभाविकत्वन्नु तत्साक्षत्कारनिवृत्त्ययोग्यत्वमेवेति-तदपि घटावस्यप्रातिभासिका घटत्वाविरोधित्वात् प्रातिभासिकरूपम्य प्राति भासिकतदभाव विरोधिवाञ्च निरस्तम् । किचवं ब्रह्मसाक्षात्कारनिव यत्वात् स्वप्रकाशस्वं नस्वाभाविकमिति तद्ब्रह्मणि अस्वप्रकाशत्वविरोधिन स्यात् निचस्वप्रकाशत्वविशिष्टस्यात्मन स्स्वप्रकाशत्वं स्वाभाविक, स्वम. काशति साक्षात्कारानिवत्यंत्वादिति विशिष्ट सदस्वप्रकाशावविरोधीति तर्हि स्वप्रकाशत्वविशिष्ट अस्वमकाशत्वं माभूत रूपस्यादेव, स्वप्रकाशत्वस्यास्वप्रकाशत्वेन विशिष्टेस्वप्रकाशस्यात् त्याविशिष्टेऽपि नस्वप्रकाशवं अम्वप्रकाशावविरोधिस्यात । इदमि ति साक्षात्कारनिवर्त्य च रजतमिदमर्थस्य स्वाभाविकमिति तत्र तद भावोनस्यात् । नन्विदमर्थे रजतविरोधादेवनरजताभावः इदं चन तस्यं रजतात्मकरवयोग्यत्वातः ; किंतु शुक्तिधेन रजतात्म - स्वायोग्य वा द्रजतन्वं शुक्त स्वाभाविकामिति शुत्तावेवग्जताभाव इ- ति चनः इदमयस्यैव शुक्तितया रजतस्य स्वाभाविकस्य इदमाऽपि- रजताभावविरोधित्वात् ननु रजताभावस्य पारमार्थिकत्यात स्वाभाविकमा रजत नपिरोधि, भिन्नसत्ताकत्वादितिचेत् ; तर्हि समानसत्ताकत्यमेव विरोधप्रयोजकमितिस्वाभाविकरवस्य तत्मयोज- क व कल्पनमयुक्तम् । किंच इदं शुरुयोरभेदादिदं नरजत किवि य शक्तिरितिबाधकसाक्षात्कारस्य इद मथंगांचरत्वस्य भविवादाच तत्रिवयं रजतं नदमयस्यापि स्वाभाविक । यदपि परिहारान्तरम यत्र यस्य पशिष्टयमयाधितं सण्य पत्र स्वाभावविरोधी नतु पर- मार्थ मिथ्याय वैशिष्टयस्य नपश्चेसति तत्रयाध', प्रपंचेन स. इब्राह्मण्यय सामान वटादामदिनुटायगाधिष्टान समाधिप :

·1 [१६ वा] शतपर्णा चण्टमास्तसहिता । २९३ उतरत्रकि ब्रह्मस्वरूपमुत ततो भिन्नं आये सिद्धसाधनत्वं, नासम्बन्धम्या स्माभि रिष्यमाणस्यात् ; बाध्यत्वधर्मयोगोहि प्रपंचस्य साध्यते,वाध्यत्वंच म यत्वात् न प्रपत्रमित्स्यात्वयाधिकेति - तदापि घटत्व रजतयोघंट- शुन्योः प्रातिभासिकाचट व रजताभावाविरोध प्रदर्शनन निरस्त मिति । सिंच याधोयद्यभावः तत्ममावा, तदा कथं प्रपचेमिस्या- स्वस्य मिथ्यात्वेन तदभावापादने मिथ्यात्ववैशिष्टयम्य बाधितत्वे- न परिदारः, भामाश्रयात् । अथ ज्ञानेन निवृतिर्याध, तदामाणिस्व. प्रकाशरवस्य अस्थप्रकाशत्वविरोधिता नस्यात । यदापि परिहारा- न्तरं - भविद्यातिरिक्तदोषाजन्यावं म्वविरोधिधर्मराहित्यप्रयोजकमिति सदायटन्यस्य प्रातिभासिकाघटत्याविरोधित्वात प्रातिभासिकस्या पि प्रानिभासिकस्वाभावविरोधित्वाच्च निरस्तम् । किंच मपंच- स्याविद्यातिरिक्त दोपाजन्यत्वात् ब्रह्माणि प्रपंचाभावोनस्याव । मनु ब्रह्मणि प्रपंचाभावोभिन्नसत्ताक इतिद्विविरोधी प्रपंच इतिचेत । तदि समानसत्ताकरवमयुक्त एवं विरोधइति किमन्येन । कथंचिदस्मा- भिः प्रपंचे भापाद्यमानस्य पारमार्थिकाभावस्य कल्पितं मित्थ्या. वं पावर्तकमुक्तविरोध प्रयोजकमुक्तविरोध प्रयोजककल्पनयापि स्यात् । किंचा विद्यातिरिक्तदोपाजन्यत्वं घटादेरपि नास्ति, भेद- संस्कारजन्यत्वात् । ब्रह्मसाक्षात्कारप्रतिबन्धकता विपरीतकार्यज. च भेदयातनाग अपिदोषत्त्वाविशेषात् । संस्कारएव हि. वासना । प्रातिभासिकव्यावर्तने च न किंचित्प्रयोजनमुभयोरपि समानस- ताकविरोधिरवात् , भिन्नसत्ताकापिरोधित्वाञ्च । किंच शुक्तिरजतव- समिथ्यात्वमपि प्रातिभातिकं त्यपाचाच्यम् , सत्ताकमित्स्यायवत्त्वे साध्ये तस्य दृष्टान्तत्वा सम्भवात् । च मित्य्यात्वस्य रजतसत्यताव्यावर्तकत्वं नोक्तविधयासम्भवति, रजत वन्मिास्यात्यम्द 'प्रातिभासिकस्या विद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वात । पा. . पावांगीफारेसापाचं गतमेवत्यवाह (तस्पेति) याध्ययाध्यायस्पत्यर्थः । ध्यत्वं खाध्यत माध्यायसम्याधोति विकल्पमभिप्रेत्यान्येदोपमाह (आधा- ति) आधभाह ( बाध्य येति ) ततश्चम्याहतिः, ब्रह्मणस्गमाहिमप्रतिष्ट. नकता अन्यथा स्वसमान. तत्र- ·शाखमुक्तावळी । ह्मस्वरूपमित्यभिधत्से । द्वितीये तेनैव दृश्यवहतारनेकान्यं । तेनर हे तुना तसिद्ध्यसिद्ध्यो। नैकान्त्यमिति चेन्न; तेने तसिद्धा बने कान्यप्रसग , तदसिद्धौ हेतोरसाधकत्वमिति प्रसङ्गपर्यवसितत्रात । ते नैव तसिद्धी तत्साधनस्य सतः कथमनकान्त्यम् , नहि तत्साधकल्ने तदसाधकत्यप्रसगइत्यन्मत्तोपि यादिति चेन ; अभिप्रायानभिज्ञानात, नहिं ततएव तसिद्रिमभ्युपगम्यानेकान्त्यं धूमः अपित्तनाधिते बाध्याने स्यानन्याधारवादित्यर्थः । तदुक्तं सत्यमिथ्यात्वं ब्रह्मात्मकमिति को टिनिराकरणे सर्वार्थसिद्धौ- 'ब्रहास्वरूपस्य सत्यस्य निराधारस्या सत्य वृतित्वम्याधातादिति । वाध्यत्य धर्मयोगः पक्षसाभ्यत्वसम्बन्धात्म को विवक्षित. साध्यतइति सिद्धिविषयाव मात्र विवक्षितं नतु साध्यता वच्छेदकावछिन्नत्वं (तेनैव हेतु नेति) तेनैव हेतुनामिप्यात्वसिद्धयनन्त रतातमनैकात्यं मिथ्यात्वसिद्धावप्रतिवन्धकावानदोषः, भसिद्धिदशायां स्वनुपस्थितत्वादेवेत्यर्थ. ( तेनैवेति ) अयंचानिष्टमसंगस्सिद्धेः भाग- वास्तीतिसिद्धि प्रतिवन्धइतिभावः । शंकते (तेनैवतदिति ) (नहीति) भनेकान्येनासाधकरवं फलितमित्यभिमायः । मापाद्यापादकव्याघातेन प्र सगानुपपने नंसिद्धेः प्रतिवन्धइत्याशयः ( नाह तत एवेति ) यधने- न साध्यसिद्धये तदानकान्तिकमिति नापादपाम', यनव्याघातः किंतु तेन हेतुनासाध्यासिद्ध स्तवसाध्याभाव हेत्वोच स्खयांगीकाराद त्वमतेनैवान्स्यप्रसंगइति प्रमइत्यर्थ । नन्यवमपि नानुमिति प्रतिव न्धदतिचे प्रपंचेयाध्यत्वंवा तदभावोगावाच्या, तृतीयप्रकारासम्भवात् । तपायः बाध्याय तत्रैवव्यभिचारः । तदभायेनु प्रपंच, एयेति सर्व व्यभिचायवेति । निश्रयस्य प्रागेवसत्त्वान्नानुमितिरित्याश ननु कयं सिद्धयसिद्धि पापातकोयानं, अपमित्स्यावा सिद्धावपि शुक्तिरजत तस्य सिद्धान प्पभिचारोद्धा । कथंच तदंगीशरण परिहारमन्य. ; स्पं, मिरपा . . धाय यात् . तत्र যায়।

·[१०] शतषणा चण्टगारनमहिता दृग्यवहेतुर्तितइति भरता ऽभ्युपगतत्येन तथाभ्युपगमेऽयतरा नैया न्सनसग इति । तहिं तर दृश्यच हेतु नरर्तत इत्यभ्युपगम्यानकाय प पिहरिष्याम इतिचेत्तदादृश्य गगनमानेन तसाधन न शक्यते, तननित ज्ञानविषयः तस्य दृश्यत्रापश्यम्भावात् , अतोऽनुमान परित्यज्याने पास परिहर्तुमर्हसि । ननुचितम्या बाधितस्य च साधारण यायचमा प्रमाव्यत इति चेन, तथापि सिद्धसापनत्वस्य टुप्परिहरपात, बारित बाध्यन्त्रमभ्युपग छ त साधारणाकरस्याभ्युपगमात, पक्षधर्मतावादरम दभिमतविशेषगम इति वन्न,तस्या स्तद्विरदयात् । अविरोधेऽपि पूर्वोक्स ने कात्यस्यस्धिान्चात्, बाध्यत्वसामान्यस्य विच्यभिचार इति सामान्य नौद्धाचित प्रपचगतमिपा वैच्यभिचार 3 द्भावितइति भाल्याचोदित, तदभ्युपगमेन परिहार उक्त । अभ्युपग म्यपरिहारस्य च प्रयोजन दृष्टान्तेऽपि द्रव्यावन व्यतिरिणामिरच्या व साध्यमानध्यभिचारोद्भावन प्रकारमदर्शन (नन्विति)वाधितार्थस्याया धितार्थस्य च साधारण बाध्यत्वमात्र साभ्यम् , नतु बाधितासाधारण भयाध्ययाध्याय प्रवच प्रपचेसामान्यरूपेण सिसाधयिपित्तस्यावास्य साध्यापरूपविशेषस्य प्रागसिद्ध नसिद्धसाधन, साध्येच बाधितपाध्य त्यरूपवित्रोपमादाय सत्त्वानिकानयमित्य थे ।( तपापीति ) त्वदभिमतविशवासिद्धावपि याधितवाध्यत्वमादाय साध्यतावच्छेदया वच्छिन्नस्य सिद्धत्वा सिद्धसाधनमित्यधं ननु पक्षधमतापलादवाधित बाध्य वरूप विशेषएव प्रपचे सिद्धय ति, अन्यथा जडस्य दृशिवल्पितत्य स्वाभाविषमन्तरेणा परोक्षत्वानुपए ते, नच सोपि विशेष साध्यतावच्छेदधरूपेण न सिध्यति भित्रविषया पितरसमानाकारसिद्धि प्रागेवास्तीयुक्तमिति वाच्यम् , पक्षधर्मताव रावा याधितवाध्यत्वत्वेनैव सिद्धे, विशेषाकारसिद्धेश्व पूर्वमभावानसि साधामिति शयते (परधर्मति ) (तम्या इति ) गधीनसिद्धिक स्य दृश्य उम्र दृग्वाध्यावेन विरुद्धत्यानित्यर्थ ( अविरोधइति ) पक्षधर्म- ·२९६ शावमुक्तापटी। न पचमा प्रत्यक्षार्थः तद्विधायकै स्तदभावग्रहासम्भवात् । श्रुतीनामपि निपेविकानामन्यत्र व्यवस्थापनात् । अतएव योग्या नुपलम्म निराकृतसगावस्य तदभावस्यानुमानेन साधयितुमशक्यत्वात् । अता न ताबलाढयाधित बाध्यत्वंहि प्रपंचे सिद्धयति, अत्रावाधितेति बाध्य. न्वं विशेषयतस्तवानि बाध्यत्वं बाध्यत्वाभावसम्प्रतिपत्ते दृश्यत्वस्यापि स त्वात अनेकानयमित्यर्थः । ननु प्रपचस्याबाधितवाध्यत्वमेव, तञ्च दाध्यत्व वदिति न व्यभिचारः,नचाबाधितत्वविशेषणविरोधः वाध्यत्वगतबाध्यत्व स्य बाधितत्वेन अबाधितत्वस्य परमार्थतस्तत्वादिति चेन्न, तस्मिन्नेव- तृतीयवाक्येव्यभिचारात् । नच तस्यापि बाधितत्वं, प्रपंचाच्यावस्य- असत्यत्वप्रसंगात् । ननु चतुर्थयाध्यत्वस्यापि बाधितत्व, एवं मुत्तरी तरस्यापीत्यनवस्था, अतः कुत्रापि नानकान्त्यं, प्रथमादिपूर्वपूर्वायुग्म बाध्यत्वस्य तृतीयाद्युत्तरोत्तर युग्मयाध्यत्वेन परमार्थतण स्थापितत्या व सत्यमेव प्रपंचवाध्यत्वं, सिद्धसाधनमपीतिचेन्न, एवंसति द्वितीयचतुर्थादि युग्मवाध्यत्वादिपरंपरया प्रपंचस्यापि परमार्थ तया स्थापनप्रसगात् । (प्रत्यक्षाचरिति) स्वात्यन्ताभावसमानाधिरणत. या प्रतीयमानत्वहि स्वात्यन्ताभावसामानाधिकरण्य मकारकप्रतिषि पयत्व । साच प्रतीतिर्नसम्भवति प्रतियोगिग्राहियया प्रतीत्या तवैव तद भावग्रहासम्भवादित्यर्थ । ननु प्रपचविधायकनिषेधक अतिभ्यां तादृशम- तीतेस्तम्भवस्तबाह (श्रुतीनामिति) (व्यवस्थापनादिति ) विहित- व्यतिरिक्सविषयतया स्थापनादित्यर्थः । ननु स्वात्यन्ताभाव समाना• धिकरणाय प्रकारफममितिविषयत्यं सायम् , स्यात्यन्ता भावसमानाधिकरण विशेष्यकस्वारयन्ताभाव समानाधिकरणत्व प्रका रक प्रतीतिविषयत्वं , साथ प्रतीतिरेतदनुमान जन्यानुमितिरेव, स्था. त्यन्ताभावसमानाधिकरण विशेष्यफेत्यशे स्यात्यन्साभाय सामानाधि करण्यस्प प्रकारतया घगाहनादित्यवाह (अतएवेति ) प्रतियोगितमा नाधिकरणतया भावमत्यक्षस्यासम्भव निरस्ततया प्रतियोगितामाना धिकरण्यावच्छिन्ना भावानुपलम्भेन तादृशाभावस्य निरस्ततया तस्याध ·१४ [१५॥ शतपणा चन्दमारामहिता । २९७ हनप्रपक्षोपरोच गिरतया 5 नुमानप्रामाण्यवासम्भवात् । तदभ्युपगमच स्वोक्तिसिगात् , परसिद्वान्तस्थिरीकरणाघ । सप्रमाणेन सास्तिस्यापि सत्य ऽ गतिमानेणापि तदपणन्य दुर्गरत्वात् । नापि सिद्धसाधनादेन । सो प्रयामममिति भा स्करादिभिरिव जयापीष्यत इति चेन तदयसिद्धिगावे णाऽ स्माभिस्तक्ते । तसाप सय भूतरम त्यतिरेक सारना दसन्यर फरानिचेन, सयमपि सत्यस्य सत्यातरव्यतिरेकमाणा समरप्रसगाभारात , सर घटत्य घटान्तरव्यतिरेकऽपि नामटत्व । नाकमेर सत्यमिति सिद्धे तद्वयतिरेक्साधनेनासत्यव सिस्वती ति चेन, आमाश्यप्रसगात् , अवधारणेन हि प्रपचासन्य व विवक्षित, ततरपच तसिद्धिरिति । युतिसित्र समान सत्यत्वोएजीरने अनुगर ननरर्थक्य प्रमा, अनत श्रुतेरे पुरस्करणीयत्वात , तस्याश्च । रपेक्षवत् । विप्रतिपन प्रयनुमान सायोजनामिति चन श्रुतिप्रामाण्यम . नस्पाने मानेना सम्भवादित्यर्थ । (कृति) अनेनानुमानेना भावसाध में एतदाधिततपास्त्रप्रत्यक्षस्पाप्रामाण्या पक्षहेतुव्याप्तयादीना मलि दयानुमाननामाण्यासम्भवत्यर्थ । अनुमानामामाण्यप्रसगइष्टइत्यत्राह ( तद-पुपगमइति ) एतदनुमानप्रयोगविरोधादित्यर्थ ( परेति ) वाधाभावात् सत्यत्वस्पैव सिद्धिमसगइत्यर्थ । मामाण्यमयी जर पायाद्याशारविरहिणापि हिंगेन साधितस्प सत्पता पादृच्छिक सवादस्यले हटा सददिदाप स्मादित्याशक्यता सत्यस्मलिमा- शतभागड साप स्यादिति परिहरति (अत्रमाणेनेति) (तत एवेति ) अनेना उनानेन प्रपंचासत्पत्यसिद्धावेव पचावत्ययतिदि विर्य गिनु श्रुतियदगुमान RRAण्यालयतरेणा तालय पयमित्यत जाद (ततइति) अनुमानापूर्व नियमेन श्रुते प्रवृत्तेस्त यानुमाननैप श्रुतस्त्वनुमाननिरपेक्षयात् तेनान नतस्यानरर्थक्य निति । विभविपनमाते अतिगामापविप्रतिपत्र प्रतीत्यर्थ । ननुनौर ·. . २९८ शानमुक्तानी। निच्छतानदुपजीवनासम्भवात , इतस्तयैर तसिद्धे । श्रुतेश्च प्रत्य क्षाद्यपिरोधिरिपय ने सिद्ध सास्थ प्रत्यक्षादिवाधकानुमानस्योपजीव्या । ननु सयमिति केनचित्सामा यतो निश्चित्य तद्वयतिरेक स्साध्य तइति चेन, प्रत्यक्षादिभिस्तन्निश्चये प्रपचस्यैर सत्यतया तस्य तव्यतिरेकसाधनायोगात् । ततश्च शास्त्रनिश्चित सत्यव्यतिरेक साधनेपि तस्य सत्यान्तरत्वमात्र सिध्येत । सत्य नात्यन्ताभार साध्य इति पक्षेप्येवमेव दोोग्राह्य । नापि सप्तम , तकिलोकत शुक्तिरज तादिषु विधातुमापणिकरजतादिषु निषेद्ध च शक्य किंचिदथाशस्यमिति, प्रत्यक्षादिभिर्वाधस्य दुर्नियारत्नात् । नद्वितीय , तस्याप्रसिद्ध त्यात् । तथानिधस्य कस्यचिद यम्य साधने तेनाप्युपहितस्य प्रपत्र स्याक्षतलेना निष्टाभागात । एस प्रत्यक्षराधे निरूपित सत्य पित्यभानयो पृथक्प्रामाण्यमिच्छता ताभ्यामपि वाध. सिद्ध । अ वा यत्वलक्षणव्यपहारा विसरादायथानुपपत्त्या सत्य सिद्धि । अभा चोपि प्रपचस्य बाध्यताभावाल्य सत्यत्र प्रकाशयन् मिथ्यावानुमान साधत एर। नचान योग्यानुपलब्धि रिताति वाय- योग्यत्वस्योपपादि तनात् । नहि लोकसिद्धमिथ्यात्या दन्यत् किमययोग्य मिथ्यामस्ति। मचानयो श्रुतिनाव , तदायपर्यस्थापनात् । न प्रथम, मेव सायमिति निश्चिाप नसत्पवैरक्षण्य साध्यते, येन मिप्पारच. अति यसगाध्यत, चिन्तु सत्पमस्तीति निश्चित्येति शयते ( नन्धि- ति) ( प्रत्यक्षादिभिरित ) तेपा विशेषविषयायनियमादिति भाष । (एवमेवेति ) प्रत्यक्षादियाधो माह्य (प्रत्यक्षादिभि बांधस्पति)पत्यायमा हिमत्यक्षादिनेत्ययः । तथापिधस्प-उत्तविधिनिषेधाशस्यस्पो भन्पस्प- पंचादन्यस्य । ग्यच प्रपचमपमिहीपंताधिपमपि साधितमिति भाघ ( स्पक्षयाधे निष्पितेतीवितददिविभाय (योग्यस्यस्पति)चरमयियल्पदप णे अतिरजतादिप्रसिधातिरितस्परस्पचिन्मिथ्याधरूपतानिषेधामिप्या स्यायोग्य पमुपपादिन गिति भात । तदेय रमारयति (नीति) नारा ·- [१५] शतपणी चण्डमारतमहिता। ननु सन्यवे सिद्धनाथ , तदेंन किचि पश्याम , किं सत्तासामा य, उतस्वरूपसन, भसा भारत, यद्वा प्रामाणिकचमान, अथवा किचिदि ति। नाथ , सामा यमनिच्छतस्तदयोगात, इस्तोधि ममा यादिषु भिल्या संसाधनत्य निरुपद्रवरप्रसगात् । न द्वितीय , तनापि कि स्वरूपमेय सन,उतस्वरूपस्य सर, पूर्वप्रमिध्याभूतस्यापि स्वरूपस्वरूपमेवेति नकि श्चियतिरिक्त भाति । निस्वरूपतदितिचेन्न, तेनर रूपेण तस्वरूप निर्णयात् , अन्यथा प्रातिस्विकास्त्रतरस्वरूपाभारे सपा नि स्वरूप चप्रमगात् । उत्तरत्र तसत्यस्य सनातराभाने मिथ्याव दुर्गार, ततश्च विश्व मेध्याय । न तृतीय , अभावस्य मिथ्याचप्रसगात् । इष्टमिदमिति चेन्न, अविशेषाद्धावस्यापि तप्रसगात् । भानातराभानवाटेतुभावाना मेभावन्यात् तप्रसग । न चतुर्थ , दृश्य पानुमानमनपोद्यतदसिद्ध । , स्तत्वग्राहिमायक्षेण पाधी न सम्भवति प्रपशे सत्यत्वस्येवानिरूपणा दिति शत (नन्विति ) ब्रह्मणितु प्रामाणिकत्व रूप सत्व सम्भ वतीति भाव (नाचिदिति ) मिथ्यायस्तु पावृत्त पिचिरसत्याय नौस्त भरतीत्यर्थ (नि स्वरूपमिति ) सत्यवान सरितुच्छ वपर्यव- सानादिति शकितुर ( तेनैवेति ) असद्धिलक्षणत्वस्याभ्युपगमात् मिस् पात्याशय स्वरूपेणेव सस्वरूपायमित्यर्थ (अन्यथति)यविश्चित्स्वरूपे सत्यपि यस्विचिस्पाभावेन स्विरूपत्वइत्यर्थ (बस्त्वन्तरस्यरूपा भाषइति ) सतीतिशाप । प्रातिस्विरूपाभावस्य सत्त्वादित्यर्थ (उत्तर ति) सत्यान्तरागीकार वनवस्था, सत्वस्याद्यायनिरूपणा दामात्र यश्चेत्यपि द्रष्टव्य (इमिति) अभावत्वादेश तत्र मित्स्यास्वमिष्टमि- स्पर्थ ( भावस्थापति ) प्रमाणसिद्धत्याविशेषेप्यभावम्य भिण्यात्व भावस्यापि तापसगइत्यथ । (भायान्तरेति ) अभावत्वस्य मिथ्यात्वमयो जावे इष्ट पर्यघसानादिति भाव ! दृश्यत्वे मित्स्यावानुमान प्रकृ निलममय प्रपञ्चग्राहिमतीते प्रामाण्यसन्देशात् प्रामाणिकत्वासिद ·शानी । न पचम , तस्य सर्वत्र प्रमाण वाध्य शंशयिाण पदमिद्धे । योयड नपलम्भ वाचादिति ॥ तदेतदसार,- प्रामाणिकत्वमेव हि सर्वत्र सरयमभ्युपग उाम । तदुक्त भान्ये-" व्यवहारयोग्यतासत्व " मिति । नचे तद्वारकानुगाने जीपति न सिद्ध्यतीति याच्यम् ,कालात्यय पदेशस्य नि एलप्रसगात् । यथा वहयनुग्णानुमान प्रतियोगिभूतोष्णत्यग्राहणा बाध्यते, तहापि सत्यव्यतिरेशानुमान प्रतियोगिविशेष सयवप्रा हिगा थ्यते। नच तनगृयाइति वा यम् , तद्वयतिरेकासिद्धिप्रस गात् । न ग त ग्रहाद्वयतिरेकसिद्धिांति चेन प्रमग्यपि सनस्य त्वमुक्तयुक्तिमि खण्डनात् । तत्रावण्डित । तदेव बियापि सर न सत्त्वग्राहि प्रत्यक्षवाधइत्यर्थ (सक्वेति) ब्रह्मणि गोयत्र- र्थ (प्रामाणिकत्वमिति) एतेन जगत्साया अतिरेव विपक्षे चाथिकति नवीनोक्त निरस्त । यदुक्त यदि रामति तद्वैशिष्टयान दा शुक्तिरजतस्ये प्रपचेपि न तादृश सत्त्व निवार्य मिथ्यावावि राधिवात् , तन्न राघवेन प्रतियोगिमारय अभारतिराधित्वेन उस्तस चम्य मिथ्यात्वविरोधित्वात् , तप शुक्तिरजात्या पनिवायचा योगात् ( कालाययेत्यादि ) प्रचविषय इान स्वप्रकाश स्वत प्रमा णश्च, मता घटादिपिपयकत्व प्रमावमादिगामायक्षेण प्रमाणविषयाच घ ट दो गृहीतमिति उपायम यणा गुणवानुमानस्थव मिप्यारवानुमा नल्याप माघ । उपत्यमाहि प्रत्यक्षस्येवास्यापि चरबत्तया नुमानमात्रेण प्रत्याविषय प्रामाण्ये सददाति भाव । गनु प्रपचे सत्यत्वस्यैवानपणापथ प्रयक्षचायति वास्तभा वनभिज्ञ शव निराक्रोति (नचेति ) (तव्यतिरति ) परविरसिद्ध स्पैव निपेष्यत्वादित्यर्य (स्वदुक्ते त) दृश्यत्यादीना पाण्यपि प्रवृत्तेरिति भाव (तति) दृसत्वादीना यमण्यवाय ये प्रपचेप्यपाधव त्यात त मात्रा- ·[१५] दातद्पणी चटमा सहे। मिति पश्य । ससासदेव मोतिचेत् । किमहतुकच विवक्षितमुतररय प्रकाशन, यद्वा सन्त्राभावेऽपि सदिति । पूर्व प्रझव्यक्ति का प्राच स्य कार्यन्यत्र साधित स्यात् । ततश्चाशतस्सिसाव्यता । द्वितीयपि परमाश्यत्यसाधना सिर दोष । तृतीयेतु प्राचस्यापि तदस वे को निरोध । एतेन सत्तस्य सचातराभारा मर प्रमगोऽपि प्र युक्त । अनरम समाप्रतिक्षेपे शूयपादारतार । धचित्तदम्युपगमे प्रामाणिकेषु सर्वेषु तसिद्धिरनिवार्येति । मचा मिध्यान्यासवादी तस्य सामान्यतोऽस्माभिरप्रतिक्षेपात् स यस्याहिरजतन्वादे न तर सत्यादिगम्पनेव प्रपचेपि प्रत्यक्षेण तदेव सत्त्व सिद्वयतीति भार ( सवइति ) क्षणो निर्विशेषाचात् ज्ञानत्यानन्दत्यादिन्यस्या पि ज्ञानानन्दादिस्वरूपरययत् सत्ययशून्पत्यपि सत्यस्वरूपाय सभ- वति, अतो मवुक्तयुस्तिमि ब्रह्मण्यपि धर्मभूतसवखण्डने ऽपि दोष , प्रपचेतु सधर्मके सत्त्वसण्डने सरस्वरूपामय नस्यादित्यर्थ । मादायसम्मरमाण शिपयति (किमिति) (तृतीयेचिति) प्रापक्षादिना खदिति प्रतीत वस्तुतस्मत्यत्ययमनिधेपि सरस्वपमेव स्यादिपर्थ । गनु पदि मिथ्यात्व सत्त्वच क्वचिदिपते, ततोपन सर्यचापिस्यात, अन्यत्र नचेच्युक्तिरजत शशगावावपि नस्यादित्याक्याह (नचैवमिति) मिपारयासत्यादिशब्दार्थमन प्रतिक्षिप्यते चितु पदभिमते, तेच नाबापि, मदभिमस्तु मिथ्यावासरये सर्वत्रापीत्यर्थ (सत्यस्यवहीति ) ननु रजतत्वग्य মহিমাযাহ तज्ज्ञान, सनिक- पीमाऽपि प्रतीतावतिमसग, शानच नसनियर्प, तस्मानान्यथा- ख्यातिसम्भव , तो निर्वचनीयमेष रजा स्वाभाषाधिकरण उत्पद्य ते , तर भ्रमविषपदत्येष्टश्यम् , अतोऽनिर्वचनीयत्वमेव मित्या स्वमिति उच्यते यद्यन्यत्र पल्मकारण नास्ति, तदि यथाचक्षुषा घटाभाष पयामीत्यनुभवे सत्यपि स्वयापि क्ल्टनमत्यक्षमारणाभाया दभावास्यप्रमाणान्तरमगीक्रियते, इन्द्रियात्यययतिरेकयोमाधिकरणपहे ·शाप्रमुखारी। णापक्षय , पयामीतिप्रतीनिश तायन्मानादितिवरप्यते, तहापिदोपाख्यं अन्पदा विचित् कारणान्तर परप्यता। यदिरजतपयामीत्यनुभवासारण सम्मानस्प प्रत्यक्षान्तभाव इप्यते, तदा भावोपरम्धी प्रत्यक्षयहिावादी पारस्तव विरुध्येत, घटाभाव पग्यामीत्यनुभवस्य तनापि सत्यात घस्तुत स्तु मात्र प्रत्यासामग्रीविरह, विशेष्य सनियस्येच रिशेपणे प्रत्यक्ष हेतुत्यात । नच विशेषणसनियर्पस्याकारणाये दणीपाच्छनफुण्डले- फुडसीति गुप्यापत्ति , तथापि पुण्डल्सयोगमादाय सयोगीति प्र. स्पक्षापत्ते । नय सयोगमायक्षेप्रतियोगि प्रत्यक्षस्य तत्सनिसर्पस्य वा हे. तुत्यात सदभायइति पापम् , ममापि तुल्यस्यात् । पुण्डलीतिमत्य क्षस्य ससर्गविधया सपोगमत्यक्षरयात् । अव्याप्यत्तिमायक्षे तद्रिशेपणक तत्ससगंय तदिशेपकोदासीन्यन इद्रियसयोगप्रदेशारच्छदेन समग यस्य हेतु वाञ्च । ननु त्वया प्रतियोगिप्रत्यक्षाभावेपि दण्ज्ययमासादि ति दण्डिर यभितारूप दण्डसयोगप्रत्यक्षागीवारा न तौल्यमिति चे घ सस्कारामन्य सयोगप्रत्यक्ष प्रतियोगिप्रत्यक्षस्पेन्द्रिय सयुक्तदेशाव- च्छेदेन समवायस्पच हेतु वात । ननु सयुक्तसमनायाभावात् कथ- द्रव्यगतजातिप्रत्यक्षमिति चेन, प्रव्यगतजातिविशेयर प्रत्यक्षण्व- तस्प हेतु वात् । विशेष्यसनिवर्पत्वेन विशिष्टप्रत्यक्षावन सामान्यत कार्य पारणभावन यसामान्ययोरिति न्यायेन सदिशेपयारेच कार्यकारण. भागचित्यात् । विच गुणामांटिग्रहाव्यापकत्वात् सयुक्तसमवायप्रति नद्रव्यजातिप्रत्यक्षव कार्यतावच्छेदर, सत्तामाति प्रत्यक्षानुपप तेश्च । ततएव न द्रव्यसमवेत पत्यक्षत्व शब्दग्रहणानुपपत्तेश्च । अत- स्सयुक्ततरसमचायमावाविषय सयुक्तसमवेत प्रत्यक्षव सयुक्तसमवा या-यतावच्छेदक, अतो नाप्रसगातिप्रसगौ, तथाच भ्रमस्थले रजतत्वस्थ सयुक्तसमवेतरवाभावात् न प्रत्यक्षासम्भव । नचासनिकृष्टरूपादिमत्य- क्षापत्ति विशेष्यसनिषाभावात । नचासनिकृष्टरूपविशेषणवसनिकृष्ट रूपनिष्ठरुपरयविशेष्यकप्रत्यक्षापत्ति, रूपैतरागृत्ति वसति सकलरूप वृत्तित्वभाने तद्भानस्येपरवात । धचिदिशपणज्ञानाभावात् रस्मरणसति तद्विशिष्टज्ञानमिष्टमेव । नवतीतभ्यामतादिविशिष्टप्रत्यक्षम ·[१५] शत-तगी चण्डमारतमहता। सग इतिचेन्न , दौकिकमत्यान्य वर्तमानकालावच्छेदेनविषयप्राइवरव निपमात , तस्यावबाधाहोपाभावाचाभावात् । लौफिक्प्रत्यक्षेच वर्तमाना हावच्छेदेन विषयोलेसित्व नियतम् । अतः प्रत्यक्षस्याय स्वभाव तथाच तासामविशेपसामग्री, न तया विना सामान्यतामया कार्यमितिनाती तन्यामताविशिष्टलौकिरप्रीतिप्रसग । नवं चाच्यम् सामग्रीसनि धानप्रयुक्तोऽय नियमोनस्वभावादिति विशेषणसनिकर्षहेतुत्वेऽपि श्यामता दशायामपी दानीमयमामोनेति भ्रमेसतिश्यामतामारधीप्रसगात् । समानप्रकारकमत्येव प्रतिवन्धवरवार तरकालावच्छेदेन श्यामतामा च योधयन्दापोऽपि तद्विपरीतस्यतत्कालावच्छिन्न श्यामताभ्यक्षस्यैव प्रतिवन्धर । पयाच शान्दत्वस्म शब्दजन्यतावच्छेदवावे ऽपि तज्ज्ञान- स्यान्वयविषयतानियमात योग्यताज्ञान शान्दज्ञानवारण प्रतियोग्यर्थज्ञा नमा तदपेक्षाचीजाभावात , तथावर्तमानकालावच्छेदार्थ तसामपीवि शेपतो लोकिप्रत्यक्षसामग्री किंच सयुक्तसमवेतमत्यक्षाव कार्यताव-- च्छेदक नतु तत्कालीनसयुक्तसमवेतमत्या व, गौरवात् , भतइदानी सयुक्तसमचापाभावात् नातीतभ्यामताप्रत्यक्ष निन्धेच घटे रक्तता दशायां अतीतम्यामतारोपो नस्यादितिचेन, इष्टापत्ते , মানীয় तत्रारोपात , भगृहीतभ्यामान्तरस्यापि सामान्य प्रत्यासत्या ज्ञानसभवात् । पूर्यकारीनरूपवानयमित्यारोप क्यमितिचेन्न , तत्रापि रूपे तत्कालीनस्वस्यारोपात् अलौधिकमतीतश्यामतादिविशिष्टप्रत्यक्ष तासामनया सत्यामिष्टमेव विच द्रव्यसमवेत्तमपक्षे सयुक्तसममा यस्य हेतुत्वे त्यामते रजतत्वस्यैव शुक्तिस्वरूपत्वात् तदेय शुक्यव रजतत्वात्मनाभि व्यग्यता, दोपादिति नान्यथाख्यातिविरोध । ननु. सामान्यतापि विषयसन्निवत्वनैव हेतुतास्तु, राघवात, नविशेष्यसन्नि पास गरादिति चेत्र उत्सनिकपस्य तत्प्रत्यक्षहेतुत्वे द- ण्ड्ययमासीदित्यादिप्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षीच्छेदप्रसगात् । दण्डादिसत्रित भावात् । ननु तरपनिरपस्तदपच्छेदेन प्रत्यक्षकारण, अत प्र- त्पभिज्ञा देवदत्तेसन्निासत्यात तदवच्छेदेन प्रत्यक्ष, दण्टादी स श्यामान्तर , .

·" - शाम्रगुत्तारी निगाभागत सदरच्छेदेन स्मृतिरितिचे नदि घंटे सनिटे पटेया सविरुष्टे तदुभयविषयक घटाशेग्नदणात्मक पटाशेस्मरणात्मक मक ज्ञान स्यात् , भतत्वयापि तत्परिवारार्थ विशेष्यसनिकपों ऽपि कारणमिति वाच्यम् , भत. चारणतदयरयुचित आयग्यवत्वात् । ननु त्वत्पपि विशेष्यसनिकस्प हेतुत्वासएकातिप्रसग इतिचन्न मपातद्भिशेष्यामाया तासनिकारणमि यशोगारात । ननुममापि स. स्कारोविशेषणाश एवंदतुरीत्यगीमारानातिमसमातिन, विशेष्यस्म रयभावप्रसंगात् । ननु भत्यक्षसामग्री प्रतिविशेषणाश एव सहकारी सस्कारदति गत् , कि सहवारित्व दण्डस्येवचक प्रति, किंवा घटपट सनिरर्पयो स्समूदालम्बनइय सस्कारमत्यक्षसामग्रयोस्समाहारमान । नाय, प्रत्यभिज्ञाया ज्ञानमत्यासत्तिस्वीकारप्रसगाव विशेष्य सनिकस्य विशेषणाशे हेतुत्वस्वीकारप्रसगादा । ननु नप्रत्यक्षताम नोविशेषणाश हेतु , रित्विन्द्रिय, तथाच तजन्यमपि विशेषणाश शा न नतरसनिकपापेक्ष मनाजन्यानुमिति यदितिचेन्न, इन्द्रियावनेन्द्रिय ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वनियमात । नात्य , सनिकृष्टा सनिकृष्टषि शेयकप्रत्यक्ष स्मृत्यात्मक ज्ञानमसगतादयस्यात् । ननु मत्यक्षान्तर्गत विशेष्पाश भिन्नस्मृतिय कार्यतावच्छेदक सस्कार प्रति, भतोनाय मतिप्रसग , नचासनिकृष्टविशेष्यज्ञानाशे प्रत्यक्षत्याभावात् तत्रायुक्तकाय तावच्छेदक सम्भवादति प्रसग एवेतिवाच्यम्, प्रत्यक्षायाधिकरणज्ञानान्त गंत विशेप्याशावस्य प्रत्यक्षत्वानधिकरणेऽप्यशेऽनपापात् , इति चेन्न, गौरवात , काचवेन स्मृतित्यस्यैवार्यतावच्छेदकावात् । ननु ममापि विषयसन्निकर्षस्य कारणत्यालाघव, तवतु विशेप्यसनिकर्षस्थ कार- णाचात् गौरवमितिचेत्र, दण्ड्यासोदीयादी दण्डादेपि प्रत्यक्षत्वाथ य तदेव ज्ञान प्रतिविषयत्यैन तलनिवर्षपल्पनाप्रप्तगात् । अशरिचा यातु यदिपयक्त्वावच्छेदेन प्रत्यक्षत्व तत्सन्निकर्षव पवस्पति इदच थि शेष्यसनिकपत्यापेक्षया गुरु तुल्यवास्यादित्य रुमत्पक्ष गौरव सत्यपि गौरव स्मिन् प्रत्यक्षान्तर्गतविशेभ्याशभितस्मृति रूप बदभिमतकार्यात जन्यस्प ·[१६] शतापगी • चण्टगारतसहिता । चच्छेदकापेक्षया लाय विशेषतनिकर्षस्यस्पष्टम् । किंचास्तितावदेवद- से दण्डितयानुभूते यज्ञदत्ते ऽयमेव पूर्व दण्ड्यासीदिति भ्रमः अस्प; भिज्ञारूपः, एवं पूर्वमयं श्यामआसदिति तत्र नदण्डीत्यंशे स्मृतिः, तस्य पूर्व दण्डितपाननुभवाव , भवा परोक्षधमएर बाच्या, तवचनानिर्वच नीपोत्पनिसम्भवः, अतीतत्वानुभवानुरोधेन इदानी दण्डस्य तद्वंसस्या प्पुत्पत्ते वांच्यावात् तस्यच विरोधेन असम्भवात् । अतो ज्ञानस्य प्र. त्यापतित्वं विशेष्यसनिकर्षमावस्य हेतुत्वंवा स्वीकृत्य अन्यथाख्याति रेवस्वीकार्यति पत्र कल्टमसामग्रया सर्ववान्यथाख्यातिसिद्धिः । ननु दण्डतरसंसर्गयोस्मृतिः विशेष्यांशेऽत्यनुभवइति नप्रत्यक्षान्यथा स्यातिरिति चेत् तथासति रजतादिभ्रमरयापि रजतत्वायंशे स्मृतिरूपाय संभवादन्यथाख्यातिः कारणवाधाभावात सिद्धयेत् । नचारोप्योशे साक्षा स्कारत्वानुभवविरोधः स्मर्यनाणस्यापि रजतस्य साक्षाझियमाणशुनय भेदारोपात , जातस्तु साक्षास्क्रिपमाणसंसारोपात्तादृशानुभवोपपतेः । किंच शुक्तिरजतविपरीतसमूहालम्बने सनिकर्षस्य विद्यमानत्वाद- न्यथारूपातिर्दुबारा । नच यदततया गृह्यते तदस्तिसंयुक्तसमवायोहेतु रितिवाच्यम् ; गौरवात् । नचैवं सत्येकपटे सनिकृष्टे सति घटान्तरे घटत्वमदापत्तिः घटान्तरसधिकार्पइसापतेः, शसनिकच विशेष्यसनि কৰামান্য বাৰান। ঘন বিহামরিফাগী ঘন ঘষা मशानन्तरं घडिविशिष्टमत्यादिशानिरस्त, प्रतियोगिमत्यक्षाभावात , तत्संयोगावच्छेदेन सन्निकभावाच । किंच तदमते पर्वतो वहिमा. निति ग्रहणस्मरणात्मक ज्ञान हुतो न स्यात् , पर्यतस्य पूर्व यहिमादेन भननुभवादिति चेत् ? तपासतिभदण्डिनिदण्ज्यासीदिति प्रदणम्भरणा स्मकं ज्ञानं नस्यात् । यदि वदन्डिसशधर्मदर्शनमात्रात् तानुभवाभा वैपि तस्यैव दण्डितया स्मरणं, पहशापि धूगवरवेन साहरग्दर्शनादि वि शिरत्वेन स्मरणापतिः अननुभूत विपयस्मृति सामनयपक्षयानु मिति सागपया बलवत्यादमितिरितिचेत् ? तदनुमिति सामाया माय ल्यात अनुमितिरित्यस्तु। ननुसंशयोतरपुरुषमापदंन स्यात् यदिसमाधि पये प्रत्यक्षसामग्रीप्रवला ताहि पर्वते वदपलामति न स्यात्, प्रत्यक्षापात्।

·maगुतागळी । उपनीतरत्यक्षसामग्रवक्षयानुमिति सामग्रीमयताचेत , संशयोत्तर प्रत्याभ्रमस्ताद नस्यात् । दीपादितोपनीत प्रत्यक्षसामग्रीवो मितिता मग्रीयलंवत्तीसिचेत - पते वद्धिमानुमित्यनुपपत्तेः, तत्र विशेषभ्रमरू पदोषस्य सत्त्वात् । प्रत्यक्षमात्रमयोजक दोपाघटितोपनीतमत्यक्षसामपय पेक्षया भुमितिसामग्रीमयमा, संशयोत्तर प्रत्यक्षत्रमेच साम्यम्य तत्म क्षस्पच प्रत्यक्षासाधारणदोषस्यसत्त्वात् , पर्वते तदभावात् । भ्रमविशेष दर्शनस्यानुमिति साधारणत्वा त्साहग्य तत्प्रत्यक्षयोः कचिदवापि सम्भवेपि तस्य वढिभ्रमप्रति दोपत्ये मानाभावादिति चेन्न; - सौर- भ्यव्याप्यदर्शनाभावदशायां चन्दनत्वभ्रमाद सौरभ्यप्रत्यक्षम्रमो जायत इत्यवच्छेदक भ्रमादोषइति सिद्धम् , तथाच ध्याप्यदर्शन दशाया मप्यनुमिति नेस्यात , अवच्छेदकदर्शनरूप प्रत्यक्षमार- प्रयोजकदोपसत्वात् । नचेष्टापत्तिः, प्रमास्थले वच्छेदकदर्शनकालानना. पि व्याप्पदर्शनेनानुमिते स्पीकर्तव्यावात् , विदुक्तमान्यप्रयोजकस्यापि तत्रसत्त्वात् । स्वकल्पितमयोगवमानानुसारेण प्रमास्थलेऽनुमितिरेय भ्र- मस्थले प्रापशगेवि पम्यक्ल्पनस्यानुचितायात , अनुमिति भ्रमविप पर्वतेप्यवच्छेदकदर्शन सत्त्वात् । यदपि संशयानुत्तर प्रत्यासामनीतः अनुमितिसामग्रीप्रय संशयोत्तरपुरुषात्यक्षोपपत्तिरिति, तदपि न,स- न्दिग्धवही पर्वते प्रत्यक्षापते. ) असन्दिग्धपुरुषावे सनिकृष्टे पुरु- पे व्याप्यदर्शना दतुमित्यापत्तेश्च । नन्व सनिकृष्टद्रव्यविशिष्ट प्रत्यक्षता मनीतो ऽनुमितिसामग्रीबलवती, तेन पुरुषप्रत्यक्ष वहिमायक्षाभावश्व- सिद्धः । नच घटे पच्यमानत्वेन गाविरक्तिमानुमाना नुपपत्तिः, अव- तमानविशेषणकमरपक्षसामग्रीतो बलवत्त्वादितिचेत् ;-एवमपिकरभ्रमात पुरुषतादात्म्यारोपानुपपत्तेः । किंच सौरभ्यन्यायदर्शने ऽपि सौरभ्यानु मिति नस्यात् , सौरभ्यस्य वर्तमानत्वात , अद्रव्यत्वाच्च निधापतिः, यत्र प्रत्यक्षत्वं नानुभवसिद्ध तत्र प्रत्यक्षत्यस्य मानान्तराखंभनियन्ध नतया मानान्तरासम्भवे तजन्यावस्यैव वाच्यत्वात् । ला, तेन .

·[१२ वा] शाणी - चण्डमारुतमहिता। १०७ ৪ায় সম্মান করিনামগৰিথময়নাতাসারা- ऽनुमिनिसामग्रीवलवतीति पुरुषममाभ्रमयोरुपपत्तिः, सौरभ्याप्रत्यक्षतोपप. निश्च, चक्षुस्संयुक्तसमवायस्य गन्धाग्राहकत्वात एवं पर्वतेनवमित्यक्षा पनिरितिचेत् ? पर्वते पविभ्रमानुमित्यनुपपत्तेः । नचासनिकृष्टद्रव्यविशिष्ट भत्यक्षसामग्रीतोपि बलवत्त्वान्न दोपइंति वाच्यम् ; अचन्दने चन्दनस्वेन गृह्यमाणे सौरभ्यव्याप्यभ्रमात् सौरभ्यानुमित्यनुपपत्तरितिचेत ।- उच्यते वागानकालायच्छेदेन विशेषणावगाहिविशिष्टप्रायक्षसाम- ग्रीतोऽनुमितिसामनीपलवती, भतो सनिकृष्टस्प वर्तमानकालावच्छेदे न प्रत्यक्षासम्भवात पर्वते वयनुमितिसामग्री पलवती। ननुवर्तमानका- लावच्छेदेनर बद्रेः प्रत्यक्ष पर्वते स्थात , प्रत्यक्षसामग्रथा खत्त्वात, इतिचेना वर्तमानकालस्यायोग्यत्वेन तद्भावनासामात । नव वर्तमान- कालोपस्थितिमा तत्काटायच्छेदेन विशेषणपशिष्ट्यप्रत्यक्ष सहकारितगृ. ह्यमाणजम्बूफलादो भ्यामिकोपनये कालोपनपेऽपि तजन्यप्रत्यक्षेणवर्तमान स्वाग्रहात् । अतोयस्मिन् काले यत्र यत्खतापादनमात्रेण तदिशेयकप्रत्यक्षा पादनसम्मत. सकालःस्वावच्छेदेन तव तद्विशेषणारगाहने हेतु, नचानुमितिकार स्तादृशः । न चन्दनमिदानों सुरभीति चन्दनवा- बच्छेदेन ज्ञाते चन्दनविशेषे तदा दृष्टे इदानीमिद सुरभीत्य , स्त्युपनीतलौरभ्रमत्य, तथाच यदा तत्वरपक्षसामग्रीकालेत. दवायचन्दनत्यादिपरामशीरि तत्र स्राव तदा तबानुमिति नस्वादितिचेत; तादृशकालमपुत्तवर्तमानकालीन विशेष गावगादि- तासमत्यज्ञान्यमासाननीतो पलपत्यस्यविरक्षितत्वात् । यदा साक्षाकारल्यपन्देहपोयमायक्षसामग्रीतोड नुमितिसामग्री बलवती, उपन- यायपेक्षसाक्षात्कारश्च तत्सन्देहयोग्य । भत्ताधारकाररचनायोग्य प्रत्यक्ष सामप्रीत इतिवा, अचाक्षुषावादिभ्रमयोग्यप्रत्यक्षतामग्रीतइतिवा, योग्यस- विकटग्रहप्रतिबन्धमदीपायरितोपनीतप्रत्यक्षसामग्री तातिवास्तु, -7वा- प्यननुभूनविपयस्मृत्यपेक्षया नुमितिसामग्रीप्रापल्यस्य वाच्यत्वात । तत्र. च नाननुभूतविशिष्टस्मृतित्वं प्रतियध्यतारच्छेदकं, सायानन्तरमा विशेषदर्शनात् सोऽयं पुरुपइति भ्रममायभिज्ञोच्छदापत्तेः । दोगपति ·शासमक्तापळी तथास- स्वपिशेपणेच भ्रमानुमित्युच्छेदापतेः । योपनिष्टप्रदप्रतिवधकरवादि ना दोपविशेषणेच पुचो गौरवं, तयतु विशेषणांशे सनियर्षस्य का रणत्वमधिकं फसनीयं शिचत्यन्मते संशयानन्तरं पुरुषभ्रमस्थले नुमि- तिरेव स्यात् , प्रत्यक्षसामयाः प्रतिवन्धिकाया स्तनाभावात् , तत श्र प्रत्यक्षसामग्रीसम्पत्त्यर्थ विशेषणसनिकर्यस्य हेतुत्यया स्यान्यं झा नप्रत्यासत्तियां स्वीकार्या । नचानिर्वचनीयात्पति सामग्रयपि प्रति पन्धिमाकल्प्यादति वाच्यम्, तयासतिमतियन्धकान्तरकल्पनागौरवात्। किचार्यामग्रवाः प्रतिबन्धसत्ये पर्यते यहिभ्रमानुपपनि दोपस्तया पि गुल्या, भामग्रवारसत्येन पते पहिमदुरपत्तिमसद्भाव स्थाणापुरुपयत् । गच तत्रानाकोपो नास्तीतियाच्यम् ति ताशशेषा पटित प्रत्यक्षतामप्रथपेक्षयानुप्रिति सामग्रयाः प्रा पल्पसम्भवनपर्वते भ्रमप्रत्यक्षापादनायोगात् । किंचार्थसामग्रथा' म- तिवधकत्येऽनुमिसया पुरषभ्रमानुमितिनस्वात तथाच तथापि सिपाधयिषा धिरह सकृतार्थसामग्रया. प्रतिवन्धकारवस्य तया पुनरपि गौरवं । तव सिसाधयिया सहकृतानुमिति साम. अया अर्थप्रतिबन्धकत्वं च करप्यमित्यपिगौरवं । मस्तुवाविशेषणस. निकर्ष कारण, अस्तुममायामेव, गनु भ्रम इतिकरप्यतां । ननु लार- वा जन्यमत्यावं कार्यतावच्छेदकं , नतु प्रमात्वपर्वत गौरवादि तिचेन्न; भ्रमयभिचारोपस्थित्या लोके सामान्येन कारणाय अदाल. मच अगस्ताशिरूपत्वान गन्यहतिवाच्यम् लोग- मामा इव धमस्यापि उत्पत्तिप्रतीतस्सामान्यकारणत्व ग्रहपरिपन्धि- व्यभिचारोपस्थिते रावश्यकत्वात् । नच परीक्षकाणां साक्षिरूपभ्र. में उत्पतिप्रतीत रथोत्पत्युपाधिधात्व ग्रहाद्वयभिचारज्ञानाभावात् सामान्यन करणवग्रह इतिवाच्यम् तथा सति चक्रकार- गात। जन्यप्रत्यक्षायावच्छेदन कारणत्वे নিন সুম- कारणबाधेनान्यथा ख्यात्यसम्भवेऽनिर्वचनीयोपनिसिद्धी तमरूप- साक्षिणि सातिप्रतीते रोत्पत्त्युपाधिकरवे सिद्ध जन्यप्रत्यक्षात्या भावा दयभिचारग्रहनिवृत्तौ पदरच्छेदन धारणत्यग्रहइति । अस्तु वाच्य म्भवात । .

·1 [१५-या शतद्णी - चण्डमारतसहिता। चाविशेषणत्रिकर्षः प्रत्यक्षमाप्रकारणं , नचावतदनुपपत्तिः, शानस्य. र प्रत्यासत्तित्वात् । ननु ज्ञानस्य प्रत्यासत्तिने काशीस्वंपदार्यया क्याजानतस्तम्पदार्य शब्दतोनानामीत्यनुभूतयतो ऽपरोसतोजानामी- पिनुभवप्रसंग इति चेत्तहिं शुस्विरजतादिस्यले परोक्षतो जाना. मीत्यनुभवादस्तु तब प्रत्यासत्तित्वम् । यत्र तथानुभयो गा- स्ति तत्रमाभूमायासतियं । त्यमो प्रत्यभिज्ञायां तनांश इव. काशीस्थपदार्थ जानामीत्यनुभयस्य विषयांश स्मृतित्वोपपत्तश्च । वस्तुतस्तु तत्सनिकजन्यतारच्छेदकं तद्विपयमत्यक्षत्वं ननु सदंगप्रत्यक्षावं गोरयाद । तथाच दण्डयासीदित्यत्र दण्डशेिख- निकपपिशायां ज्ञानमत्यासत्तिजिद्विः । किंच कवीनामात्मेक्षिक- ज्ञानसिद्धये संगयाद्यर्थच ज्ञानमायासनि स्वीकार्या, तदनुरोधा हो पविशेषासहरूत ज्ञानमत्यासनि जन्यात्यक्षेषु वृक्षशिलादौ पृथि- वोत्यबदभिव्यक्षकाभावानोपलभ्यते इतिकल्प्यताम् । नच संपादेवानाभासत्त्वं, तवैव पुरुपाभासत्वत् । ज्ञानत्येनानु भवात् । अतएवहि त्वयापि ज्ञानाभातत्त्वमुच्यते । नयशानेबलकारणा भागदज्ञानत्वं, कार्यानुसारेण कारणस्य कल्पनीयत्वात अन्यथा (जतभ्रमस्यापि प्रत्यक्षरटसकारणाभावेन प्रत्यक्षाभासावा- पोः । चक्षुर्जन्यायाभावेन स्पर्शज्ञानस्य ज्ञानवापरोक्षत्योपभाव- प्रसंगाच ज्ञानस्य प्रत्यासतित्वे पर्वते वत्यनुमित्यभाव प्रसंग म्नु अनुगितिखामग्रीमावस्यतमपनन परिहनः । गन ज्ञानस्य प्रायासतित्वेऽनुमानप्रमाणोच्छेदः, तत्र ज्ञानमत्या- सत्तिसम्भवेन वद्विज्ञानस्य प्रत्यक्षरूपत्वसस्भवात् । नचानुमितित्वोपलंभात् प्रत्यक्षत्वाभावः, अनुमितेः प्रत्यक्षविशेषत्वसम्भवादिति चेन्न- अनुमिती प्रत्यक्षावाभायोपलम्भादेव नमायक्षान्तभावः । अयं दण्ड्यासीदित्यत्रापि दण्डताना यक्षवाभावस्यानुभवसिद्धत्वा तस्यमत्यक्षान्तीवो नस्यादिति चेत्रा तत्रकारणान्तराभावात । नचोपनय एवकारणमस्त्वितिवाच्यम् , भमेरजतं साक्षात्करोमीति प्रत्यक्षात्वस्यानुभवसिद्धतया एतत्कालीनतया घट साभाकरमिचन्दनेसौरभ्यं. साक्षात्करोमीत्युपनीते प्रत्यक्षत्वस्या - .

·३१० शाबमुतारी भरसिद्वतपाच पविपपरिशिष्टमायक्षयााछेदेन उपनयस्येन्द्रिय सहकारित्वकल्पनांनतस्य प्रमाणातरवम् । पचिमापक्षवाभाव- ग्रहस्तु चक्षुरादिसम्पन्धायदेणं तच्चक्षुस्सनिकजन्यावाभावविषयो भ्र मएव । व्यानिशानस्पतु प्रत्यक्षसहकारिव नालमामिति तस्य प्रमाणांतरत्व सम्भवानानुमिती मायक्षावाभावग्रहस्य भ्रमत्यल्पनमुचितं । यद्याप सशपोनरप्रत्यक्षविशेषदर्शनस्य हेतुत्वमस्ति । तथापि भवच्छेदय ज्ञानस्य ग संशयातरमत्यक्षदेतुत्य, व्यानिशानामावपि अपच्छेदवज्ञानाव, संशशे सरप्रत्यक्षदर्शनात् । व्याप्पज्ञानस्थलेऽपि भवच्छेद ग्रहणस्वमरत्वात् । व्याप्यत्वपरामर्शस्य हेतुस्पेपि सशयोतरमत्यक्षवारच्छेदेनेर बस्न हेतुत्वात । भनुमितेश्च सशयोत्तरत्वनियमाभागन करणान्तरत्व कालनमा वश्यक, तस्यच सम्भवत्व प्रमाणान्तर, विशेषदर्शनस्य कोट्यन्तरपति धन्यकत्व पक्षे सहकारित्याभावाच । भपिच प्रत्यक्षस्थले सिसाध विपायां सायां प्रत्यक्षाभाषस्विसाधयिपा सहातानुमित्ति वाम- अशा प्रतिवन्धत्वात् । तत्र प्रतिवध्यतावच्छेदक प्रत्यक्षत्वमेध लारवात नचानुमिलि भिन्नमत्य सत्व गोरवावा तथाच स्वकार्यस्य स्वंय मतिय- न्धायोग.दनुमिते प्रत्यक्षभेदसिद्धि। ननु अनुमित्सासहकृतानुमिति सामग्री प्रतिवापशाब्द ज्ञानादिक- मपि भत्यक्षमा ततश्च अनुमिति भिन्नज्ञानाच प्र- निवभ्यतावच्छेदक अनुगतत्वात् , न प्रत्यक्षत्वं भूनवृत्तित्याद यतो नानुमितेः प्रत्यक्षत्वेपि तत्तामग्रया: स्ववार्यप्रतिबन्ध स्वापत्तिरिति चेन, प्रत्यक्षान्येन जानीयार्मितीच्छाया सत्यामपि शान्दादि सामग्रीसत्त्वे तज्ज्ञानोत्पत्ते स्तादृशानुमिसासहकृतानुमिति साम ग्रीप्रत्यक्ष मत्येव प्रतिवन्धिका तबच प्रतिवध्यतावच्छेदक', प्रत्यक्षत्व भवेतिलाघवावतारात् । किंच यदवच्छेदेन यधर्मदर्शन' तत्सामानाधिकरण्येने । द्धर्मग्रहे सामग्रीत्व । अतः पर्वतो वाहमानित्यनु- मितिः सिद्धिप्रत्यक्षरूपा नस्यात् । नन्ववच्छेदकदर्शनवत व्याप्यदर्श . 1 उपनयस्य ·[१५या) शतद्गुणी • चण्डमारुतसंहिता। नमपि ज्ञानमत्यासत्ते नियामकमस्तु, तथाच कारणे फलेवा किमर- च्छेदकोलसेने ति चेत् ? तयारमिति स्थले सत्यवच्छेदकपुरस्का रेणोपनीत प्रत्यक्षसामग्रीधूमायवच्छेदकरदात , अनुमितिस्तुनावच्छेदक गोचरा, नचान्यत्तदानी वादृशज्ञानमस्तीति ताहमस्यावरपमनुमिति सा. मनमा प्रतिवन्धो वाच्यः, तत्रच न प्रतिवध्यतावच्छेदकमनुमिति - भिन्नमत्यक्षवं गौरवात , किन्तूपनीत प्रत्यक्षत्य , तथाच स्वकार्यस्य स्वेनामतिबन्धादनुमान पृथक । लिंगोपहित भानाभ्युपगमेऽपि प्रत्य- क्षेण पहिव्याप्यधूमस्य धूमाभारल्याप्यस्यच परामर्शे पर्वतो यहिमा नित्यनुमिति जायते , तत्र धूमाभावव्याप्य परामर्शन धूमज्ञानासम्म पात् नोपनयनसामयीवम्भवः , एवं पित्तोपहतनयनस्म घेता पीतत्वभ्रमदायों श्वेत्याभावव्याप्यरवेन पीतत्वस्य पतिवाभावव्याप्य विनय फस्पचिपरामर्श श्रयाभावानुमिति जायत्ते , तत्र पतित्यामा यव्याप्यपरामर्शस्य सत्त्वेन पीसत्वस्य श्रयाभावानमिति विषयत्वास म्भवात् नोपनयसामग्रयनुमान पार्थक्यं । वस्तुतस्तु अनुमिती छापि न लिगमान, मानाभावात् । ननु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यसिद्धिरनुमाने फलं, पक्षतावच्छेदकं परामर्शविषयीभूत धर्ममात्र नतु लिगाम्यत्व विशेपित्तं गौरवात् । अतो लिंगभानमनुमिताचिति चेन्न, धूम. सामानाधिकरण्येन चस्सिवेन सिद्धसाधनात , लाघवेन स्वतमानमकारकानुमिति प्रत्येव सिद्धे. प्रतिवन्धकरवात् किंच पर्वतो घट्व्यिाप्यवानिति शान्दज्ञानादनुमिति दर्शनातवच धूमाय बच्छेदकविशेषा ज्ञानादुपनयसामग्नयभावादनुमान पृथक । किंच - अनुमितज्ञानमत्यासति जन्यत्वे परामशांविषयीभूत, मपि सनिकृष्ट- सर्व प्रतीयेत, चन्दने उपनीतसौरभ्य ज्ञानस्य तत्कालसनिकृष्टरूपा. दिविषयकत्व दर्शनात् । यदुक्तं कैश्चिदनुमिते रुपनीतान्तरवलक्षण्यमुभयसिद्धं । चानुमितिस्थले ताशमत्यक्षानुत्पत्ति रनुमितिकाम- प्रया प्रतिबन्धादाच्या , तवानुमितिसामग्रीमतियध्यतावच्छेदक मुप तत्रय .

·+ . -- शास्त्र मुक्तापटी। नीत प्रत्यक्ष नत्यनुमिति গ্নিবিহাথা গো त्। सपाचानुमिति सामनयानुमितः प्रतिवन्धा सम्भवात भनुमितिःमत्यक्षाभिने त्यतुमान पृथगिति। तन, क्योदि लक्षण्यमनुमि तित्वतदभावविच, भन्यस्यादर्शनात्, तथाचानुमितित्वाभावविशिष्टमत्यक्षा नुत्पत्ति रनुमितिसामग्रवाः परामर्शस्य सायात, विशेषसामग्रीसहिताया एवं सामान्यसामग्रया जनकत्ताव ततः विमतिवन्धककल्पनया। योच्यते - अनुमिति:वस्यांनुभवत्यव्याप्य प्रत्यक्षत्वव्याप्यमानसत्व ध्याम्पत्यल्पनापेक्षया वाघयादनुभयत्यव्याप्यत्यमेव कल्प्यतामिति । ते. न, प्रत्यक्षारयव्याप्यत्वाभायमानसायव्याप्यत्वाभावकल्पनापेक्षा तदुम- पव्याप्यत्वकल्पनस्यैष लघुत्याद ॥ पदप्युक्त अमसिद्धाभावसाध्यके अयं वनित्याभा यदिशेपकोन दाहसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वादित्यादिन्यतिरेकिणि साध्यस्य पूर्वाज्ञाततया उपनयनासम्भयात् पृथगनुमानमिति तन्न साध्यस्या प्रसिद्धतया तदिशिष्टानुमिते रसम्भवात् । नच पक्षविशेपणिय सास्यामित वाच्यम् : अनुमितेः पक्षविशे- ध्यकत्वनियमात् , अन्यथा वहयतुमाने पि वद्विविशेष्यकवतिविशेषण कोभयाकारानुमितिप्रसंगात । ननु दण्डविशिष्टप्रत्यक्षादिष्धिव अदृष्टय शादेव प्रकारविशेष्यव्यवस्थेतिचेत् ? प्रसिद्धसाध्यके सर्वर साध्यप्रका- रतानिर्वाहकादृष्टनियमकलानेमानाभावात । घेदान्ताचार्यास्तुन्यायपरिशु धौ व्यतिरेकिदूपणमस्ता " प्रकृतस्य व्यतिरफित्वपगमाभाये प्रकृतस्योपकारप्पती" ति अनुगृहन्ति । तेपी मयमाशयः, - साप्यांश साध्यतावच्छेदकप्रकारकव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानदि साध्यतावच्छेदक- प्रकारकानुमिती कारणं, एवंचाभावसाध्यको मामाभाववादे स्वर भ्यतावच्छेदकत्वात् अमामाण्या भावाभावान व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमे- वोपकारकं स्यात् , नत्वप्रामाण्यत्वेन, प्रकृतचाप्रामाण्याभावाप्रसिद्धः ता दृशव्यतिरेकव्यातिज्ञानासम्भवानानुमितिरिति ।

·[१] शाषी चण्डमामतमहिता । ३१३ न तस्य सामाशे साध्यनारच्छेदरमवारपवमपि प्रयोजयामि ति वाच्यम् । या उष्णशंवदभार स्तत्र धूमाभावातिव्यतिरेक- व्यातिप्रहषि तेजस्वमझापानुमित्यभावात् । नर यटूपेण व्यतिरेपन्यानिशान तदयच्छिनाभायरवमवारपान मिति रित्यर यम । तयाचा मामाण्यत्वे नव्यतिरेकन्याप्तिहानादमसिद्धा मामाण्यामागारानुमिति र्युक्तेति वाच्य, तथासति पर वय भार स्वर धूमाभावहति व्यतिरन्यातिज्ञानाढव्य भावाभाव वर- वारका नुमिति स्पात् , नतु पति प्रयाप्पिा नचेष्टापति , इष्टताय- छेदकारयान बयाधिप्रवृत्त्यनुपपत्ते । नच बहिमानित्यनुमा नान्तरात्मत्ति , तारशममाणाडारल्पने मानाभागात् । बिचान्वयव्य तिरेक्यनुमित यहित्यप्रकारपत्य सुभपसिद्ध , तान्यपन्या व्यतिरे वध्यातिज्ञानमयान्यवश्यभावाभावाय प्रकारकानुमिति प्रतिवन्धकता पल्पनागौरव स्यात् । विच सयोगव्यक्तिविशेषानुमान विभागवि शेषेणव्यतिरेर व्याप्तिपुरम्पारण नस्यात 1 तर नत सयोगाभाषमानव्या ति रुपयोगिनी , तथासति तद्विभागविरुद्धसयोगस्याप्यनुमानमस- गाव विन्तु प्रतियोगियधिपरण्यायच्छेदकावच्छित सयोगाभावव्या सि ताहालयोगाभावाभावच नस्योग , सपोगाभायमदेदोऽपि प्रति योगियधिकरण्यावच्छिन्नसयोगाभावत्याभावात । इतरभेदानुमानच न भेदस्य तादात्म्याभाववाभावात् । तादाम्याभायेन भेदानु मानस्थाप्युक्तरीत्येवासिद्ध । येन रूपेण व्यतिरेकन्यामिज्ञाा तद्विरी- विनोनुमिति , तो भदस्याप्यनुमिति विरोधिवादिति चेत् पिवि रोधिविपपानुमितिमात्र, उत विराधित्वेनानुमिति बिवा विराधिताव पसरूपेण ! माय , भ्रमाद्याभिधेयत्याभाव तत्र प्रमेयत्वाभावइति व्यानिमद्दे प्रमेयत्वेना भिधेयवानुमानभायमसङ्गात् । नद्वितीय , सिरसाध्या व्यतिरेक्यसिद्ध , मभावस्प विशेष्यत्या दभावत्यस्य च पुज्ञातस्य प्रकाररयादेव झभावसायको प्रसिद्धसाध्यवापिसम्भ यत् तद्विरोधिरवयात नमकारदेति नव प्रसारयाप्रसिद्धसाध्यासम्भव स्पात अन ४० ·. गधापकामाशाप गापग- - সবুধব, বোমায় বালাগনিসিলিগা : तर पतिरोगि शिit. : मार सिंगापदापन गई प्रभागाभाग মেমায়াখাবধাদেমুন্নিা, খুব খানাগার খ मागभा गर गाभागापदण गाभाराभागामापाप प्रमाणामिति RT: गुरभिमार पनपहिचानित ५. माभागमाया पनुमान:पर निरपरा पति यामा- বি নি যেন নিখোশামাখা গিয়াস मंगाचश परिपनुमाना रि मारतपिपानुमानपार्य पर पाना । पादि- परिरकण्याएर पानि गुरते सापतिमार्ग:मर्स, परिणम्पापपपपपानुमिति सम्पतिररिप पर मां । तर मापः, तापदगारम्प तलमाप्तिप्रादगाया। ननु प्रौपायेन पगार पाएपप्रदात पस्मिनधिफरणे सदगारी गुम से गमिटम्पभिगाकानविरोधि सदगापानं यातिप्रादपं. याच्य, साशंप स्पतिरेफराहणापानपि, नचार सरसहचारियमपि विशे पणं प्रमेयं गोरयादिवि थेग्न भूमस्यापपम्पतिरफित्या नुपपत्तेः, य. पभाषाभाषपोः फचिदणे रात्रेय मी भविष्यतीति या भूत- इति या नस्प भपिद्धपात म्पभिचापानाविरोधात् । ननु पका सीनतपा सहचारपदः सत्याप्टीनतया उपभिचापानपिरोधिरय पि. पक्षिय, रागावापीलिये सर्दियत्र धूमस्तत्रातिरिसि पालाविषपस हयाम्प्रदादमस्प परिस्यापिनगृोता विच सहचारणानेाप प्रमेपत्वेन पभिगापान एम्भपातस्प धारणतापच्छेदयस्य । नय व्यभिचार शानापि पारितानविरोधियं पिशेषणे, प्रमेपत्येन म्यामिक्षानं प्रति सस्यायपिरोधिरयात् । नच पदयामितानविरोधि यद्यभिचारयान - सदिरोधिसहचारदानं सदयातिप्रद हेतुरिति वाच्यम् । अपुमित्पीप पिकधमायेन पदधामिझानं सस्प विरोपनुमिपीपपिक धमाभायस्ये न व्यभिचारणानं सदिरोधियामिश्योपपिक धर्मरयन सहचारवानमि ·[१५] शतपणी • चण्डमारतसहिता। ति सस्य तादृशम्याप्तिझान हेतरवापत्ते । नच व्याप्तिज्ञानेऽनुमिति जन फाय विशेषणं , फलोपधानस्य भसाधिकारयादमिति जननस्वरूप. योग्यावस्य विशेषणज्ञानावादिना नुमिति जनो तस्मिनपि सत्त्वात । भनुमितिरवावरित जनकतावच्छेदकावच्छिन्नत्य वियक्षितमिति चैत्र, अनुमिायोपपिकधर्मपशके परामर्श विपपल्या तायवाद । वामित्योपयिक धमांवेन व्यामेरवगाहनात सदिरोधिव्यभिचार- ज्ञानविरोधि सहचारतानत्वेन अनुमित्योपयिकधर्मवानिति सहचार ज्ञानस्य हेतुरापत्तेः। एतेन यस्मिन् ज्ञाने यस्यान्याविषयतयाअनुमिति जनकतावच्छेदक स्वतद्रयातिज्ञानविरोधि व्यभिचारज्ञानविरोधियं विवक्षितमिति निरस्तम्, व्या पक्षतारच्छेदक्तया तद्विषयताया भपि तवापच्छेदकल्यात । ननु- लिगव्यानिपधारकत्वेन यज्ञानममिति हेतुः तद्विरोधित्व व्यभिचारज्ञाने विशितमितिचे व्याप्तिप्रकारकायस्य प्रमेपयानिति ज्ञानसाधारणपेना नव च्छेदकत्वात् । अतो पातो यातियातिरिक्त धर्मभावामकारक व्या निमकारकत्येनानुमिति हेतु यंद्रयाप्तिज्ञान सदिरोधियं वाच्यम् । तथाच सहचारस्वातिरिक्त धर्ममावामकारक तसहचारज्ञानहेतुर स्तु हायात् । अवृत्तित्वव्याप्यतावच्छेदकयो रभावसामानाधिकर पपाभाष व्याप्यतावच्छेदकयोश्च सहचारज्ञाने विदुक्तापच्छेदकम- ति प्रसक्तम् । व्यतिरेक्याप्पैपानुमिति रिति पक्षोप्ययुक्तः निरूपितव्याप्तितानस्य तदनुमिति हेतुत्वान । नच प्रमेयावेन व्या प्तिज्ञाना दनुमित्यदर्शना व्यभिचारज्ञानविगेधिव्याप्तिज्ञान हेतु , तच व्यतिरेकम्पान्तिज्ञानमपीति वाच्यम् । व्याप्तिज्ञानेपि प्रमेयस्वेन व्यभिचारज्ञानसम्भवात् , धुमो पििधनियभिचारीति ज्ञानसम्भपाश्च तम्य व्यभिचारज्ञानाविरोधिवात् । नच यस्यकस्यचियभिचारज्ञान स्प विरोधीति विवक्षित, वहिव्याप्यइति ज्ञानच बद्रिपाभिचारीधूमइत्या पारवज्ञान विरोधीति वाच्यम् , घद्वयनुमित्यापयिकधर्मत्वेनम्यातिज्ञानस्य यद्वयनुमित्यापयिकधर्मशून्यइत्यापार व्यभिचारतानविरोधितया तिमस गान् । तम्मादनुमितोखाध्य यदयच्छिनमारताय तदवच्छिन्नमकारवार ·- शाखमकारही। ঘামদায়মমানববাববমিান মল্লিখিকা मिज्ञानानानुगमो वाच्य ) राधायानुमिता साध्य पदवनिम- मारतार तासाभ्याशे तदयच्छिामकारतार तन्निहपितध्यानाव्या. सियातिरिक्तधर्ममानाप्रपारव तनिरूपितव्यानिशनमनुमितिहेतुरन्तु राषयात् । पिच-पवसति पर्वतो पहिच्याप्यवानिति परामर्शा दनुमि त्य-युएगमविरोध , तस्य व्यभिचारपानाविरोधियान । किंच व्यतिरे-- चिणि साध्यसन्देहस्य साध्याभावरूपव्याप्यसन्देहरूपत्वा तुनिश्चयस्य ध्यापराभावनिश्पकपायात व्यभिचारसशयादयाप्तयग्रहा दनुमित्य सम्भवात् । नच व्यतिरेप च्यामिग्रहेनेद प्रतिबन्धक, विनयन्वयव्याप्ति ग्रहण्वति वाच्यम् ~ धूमवद्विव्यानरपि धूमपदयो स्वाभायव्यतिरेक तपा व्यतिरेर व्याप्तित्वा दन्यव्याप्तापि प्रतियन्धरत्याभावापत्ते नर व्यतिरेवत्वेन व्याप्तिग्रह प्रति नप्रतिवन्धपत्य मन्यत्र प्रतिबन्ध स्वमिति वाच्यम् , तथा सति यध्यभावामाभावानुमान धृत परगानित्यत्यानुमान चान्वयध्यतिरेधिनस्यात् । धुमत्वनि यावत्याभ्या व्यानिमहाव्यतिरेकाना ग्रहादयतिरेक व्याधिग्रहप्रतिबन्धात । नत दर्थ व्यतिरेक्रयेनैव व्यतिरेक व्याप्तिग्रह चारणमिति वाच्यम् , तथा सत्यप्रसिद्वसाध्य व्यक्तिरेक्यनुपपने । नच तर स्वरूपेणैधाप्र- सिद्धसाध्याभावस्य च्याप्तिग्रहादनमिति रिति वाच्यम् त्पनुमानचातुर्विध्यप्रसगाव । नच साध्याभावस्य यर व्याप्तिग्रह 6 व्यतिरेकी, सचस्वरूपेणवा साध्याभारावेति नविशेष भतो नचातु विध्यमिति वाच्यम् याभिधेयत्वाभाव स्तव ममेयवाभावइत्य पाताभाये प्रमेयत्वप्रतियोगिरायभमायाप्ति ग्रहादभिधेयत्वानुमान पासमहापने , साध्याभावामसिद्ध । विच यदि व्यतिरेक्त्वा न्या प्तिग्रह प्रति नप्रतिवन्धक्वा तदा पर व्यतिरेर व्याप्तिपुरम्पारण पहनभावन धूमाभावा नमीयत तर धूमाभावसाये ऽपि धूमा- भावाभावत्वेन ब्याप्त ग्रहणधमा ग्रहाच स्यात् । घरतुरस्तु गौरवणाविच्छेदकापानधूमाभासमा वन ध्य प्तिग्रह व्यभिचार तथास , १ .

·. धितं । [१५-या शतदरणी - चण्डमारतसहिता। संशपाच नधुमावेन व्याप्तिग्रहइत्यनुमानमेव तत्र नस्यात । त- स्मा दस्मदुफ्तरीत्या नुमानपापं नान्यथा। वेदान्ताचार्यस्तु न्यायपरिशुद्धी नापिसंस्कारादिप्रत्या- सत्या मानसते " ति मानसत्व माशंक्य, वाहन्द्रि- यमाझेयपि तत्तत्प्रत्यासत्या मानसत्यप्रसंगात् । नचैतदिष्टं या ह्यान्तरप्रत्यक्षविभागायोगात् , पाहायपुर मनस स्वातम्यादर्शनात • यत्परतवता मनसः तत्पृधारमाणमित्युच्यते ।" इति पार्थक्यं सा. तत्र शंकामन्थे संस्कारादीत्यादिशब्दान्ज्ञानप्रापालत्ति वि. चक्षिता । परिहारग्रन्थस्यायमादायः, यासमरयशस्य मानसावप्रसंगपरि हारः चक्षुरादीनां मन. प्रतिसहकारित्वात् पदसाधारणं सहका याताधमनोवदिगोचरममाजनपति तदेव प्रमाणान्तरमितिन्यावा. कार्यः; तदनु मानेपि तुल्पमिति । नचानेन प्रकारणालोवस्थापि- पृथरममाणतापत्तिः, प्रमाणान्तरमित्यनेन प्रमियन्तरकरणत्वस्य विशि तरवात् । प्रमित्यन्तरभितिच मानतभित्रममिति विवक्षिता । एवं न्यायानुगृहीतवचनमपि तत्रैव घेदान्ताचा रुदाहतम् "तथाच- भगवता मनुनोतम् । प्रत्यक्ष मनुमानं च शास्त्रं च विधि धागमम् । वयं सुविदितं कार्य धर्मसिद्धिमभीप्सता ॥ ' इति, शानकेनाप्युक्तं 'दृष्टानुमानागमजध्यानस्या लम्यनन्दिधा 'इति "इति ॥ यतु यत्रयदनुभूतं तत्रैवज्ञान प्रत्यासतिर्भवदपिभवेत , अन्यथापूर्व द हिनिदण्यतया विज्ञाते पधारसनिकृष्टे स्मृतदण्डवैशिटयानुभवास गादिति । तदयुक्ता • काव्यादिमूलभूतात्मशिकज्ञान प्रतियोगिविशि- साभार प्रत्यक्षादीनां विशेषणोपनयमात्रेण दर्शनात ज्ञानमात्र स्प प्रत्यासत्तिवकल्पमात् । नवापतातिरसंगः । तवावच्छेदर ज्ञानोपोत्प्रेक्षादीमा ষয়বোমা মহাবিব মাতামান্নাকে धानुत्पत्तिमधले शिंपकारणल्पनस्य पुश्तत्वान् । अन्यथात ·शालमुक्तावली पापि तवग्रहणस्मरणात्मक दण्डविशिष्टतानप्रसंगात् । तदर्धव- च्छेदवाशानस्य स्मृतिसामनीसहकारियकल्पनस्य तपाप्यावश्यकाया- त । अषयास्तु दोषएव प्रपासत्तिः । यदुपतं दोपस्प प्रत्यास- तिस्पेन कारणावं अप्रामाण्यस्य परतस्वं नस्यात् , प्रत्यक्षसा मान्यदेवतिरिक्तहेयभायात् दोषान्यपम्पतिरेकयोः प्रत्यापत्ति विषयावेन दोपरवेन कारणायकल्पने मानाभायात् , पथारजता दिविदोषणांशमाने तस्या जनकत्वाच नदोषः प्रत्यासत्तिरिति । सबदोपविधयापि कारण धानाप्रामाण्यस्य स्ववस्यापतिः । em-तब-तयाकारणत्वकल्पकामावः, अनुमिति प्रमादौ देषिस्य का रणत्वदर्शनात , ममात्याममाययोरुभयोरपि स्यवस्वज्ञानमावस्या प्रामा ज्यमसगाव दोपविधयापि कारण यावरपम्भावात् । नय-यथार्यरजतायंशस्य दोपजन्यायानुपपत्तिः, रजतस्यशुक्तीवाधि तापेन तदर्शज्ञानस्या पथार्थवाद नाह स्वरूपेण माध्यं यत्त. द्विषयत्वमयमा, वापिपरोक्षभ्रमस्य दोपजन्यवानुपपत्तेः । एतेन सत्परजतस्थले रजतांशज्ञानस्य दोषाजत्पत्वादयभिचारेण श्र मेपि रजतांशज्ञानस्य नदोपजन्यायमितिनिरस्तं किंच तथापि ममास्थली यरजतस्य दोषामन्याया दयभिचारेण भ्रमस्थलेऽपि दोषजन्यता नस्यात् । मप्रमावस्यैव दोपजन्यतावच्छेदकरवा भोक्तव्यभिचारः, सन्चाममात्य तदभाववदिशेप्यकरये सति सत्प्रकारकावामकम् , तञ्च प्रकारविशे- पसंसर्गरूपांशवयघटित मित्युक्तरूपाशवपलमुदायो दोषविधया दो पजन्यः, विशेषणांशवैशिष्टयांशी प्रापेकं प्रत्यासतितया तजन्यो, तत्मत्यक्षस्य तत्सत्रिकर्षजन्यत्वादिति विवेकः । यन प्रायासतिविधयाममाजनकजातीयस्यैव विशेष्यांशे सनिकाय दर्शनात विशेषणा शेषितादृशस्यैव सन्निकर्थत्वमिति कय दोष. प्रत्यास- तिरि-तन, कपंचिौसाजात्यस्यावापि सावात् । प्रत्यासत्तिनिष्ठविशेष कारणतावच्छेदारूपेण सानायं विवक्षितम् , तच संयोगायदोषत्यादि- । , ·[१५ दा] शतटपगी चदमारतमहि।। यमितिचेन। अप्रयोजकायाद , अन्यथा सयोगस्येव प्रयासनित्यमित्य पिनिवन्धो दुनिवारस्स्याव। यञ्चोक्तमन्ययाख्यातिमते रजतएष प्रवृत्तिस्स्यात् नशक्ती, ज्ञानस्प स्वविषय प्रवर्तकत्वात् । ननु नरजत विषय शुक्तिरेवेविचेव , अन्यावार झानमन्मालम्बनगिति सविदिरोधइति । तन- रजताकारज्ञानस्य शुन्या एम्बननपा स्थविषपश्चप्रवर्तकायात् । नच सपिद्विरोध आकारशब्दन म पारविवक्षायो समकारकज्ञानासिद्धिप्रसगात | विषयविवक्षायामपि तथा। भन्यमानविषयाव स्वसिद्ध । एवच नसविद्भिरोध , नवा प्रवृत्त्यनुपपत्ति', यस्तावच्छेदकवैशिष्ट्य विषयी क्रियते तर ज्ञानस्य प्रवर्तक- स्यात् । नन्विद रजवमिति ज्ञान पुरोतिनो रजतस्वविशिष्टाभेद वि. पीकरोति नरजतत्वसतर्ग, रजतमिति स्मृतावुपसर्जनम्प तस्या रोपासम्भवाद , स्वातन्वयेणानुपस्थितस्याप्यारापे ससर्गाभावधीनियाम कमतियोग्यारोपसमये तादाम्यारोपमसगइतिचैन ।-विया मया चारो पदस्याभावर्धाभेदनियामकरवानगीकारात् । किंचारोपदेतूपस्थिती स स्थामाप वर्द्रतुदोपाभावान स भारोप, दोषस्य फलकल्यत्वात् । वस्तुतस्तु तादात्म्यसतर्गक प्रतियोग्यारोपण्व भन्योन्याभावधीनियाम यदि तादाम्यस्यैव ससर्गारोप स्तदा घटापात्यन्ताभावघटान्योन्यामा वयो युंगपाप्रतीतिनिपमापत्ति , ननियमाभ्युपगमे भूतलनिष्ठाभ्या य टान्योन्याभाषघटारयन्ताभावाभ्या किमपराद्ध । तदुभयारोपेच दोपादेव व्यवस्था । ननु तथापि लापवादिष्टज्ञान स्वविषये प्रवर्तवमस्तु , न विष्टतावच्छेदकवैशिष्टयज्ञान स्वविशेष्येप्रयता कार्यतावच्छेदकका रणतावच्छेदययो गौरवात् , तस्माद्जतत्वविशिष्टज्ञानान्नैव प्रवृत्ति- स्थाद, रजताभदारोपातु इष्टस्य पुरोवतिन्पभावादापणएव प्रवृत्तिप्रसगइ तिचैन । इराशब्देन चिमिच्छाविषयो विवक्षित इष्टतावच्छेदकार योवार आये न शुक्ती प्रवृत्त्यनुपपत्ति, तस्या इच्छाविषयत्वात् । दि तोपे तयााप शुक्ती प्रवृत्यनुपपनि । रजतएव मवृत्ते इष्टापतिरिति श्रेन । भस्ति तायच्युती रजतच्छा जपाप्रवृत्ति रजतभकाश शु - ·शास्त्राची तिविषय शुक्ती मातयत्वादित्यादिस्योक्तिविरोधात् । फिच परोक्ष- भ्रमे तवाप्ययमतिमसगस्तमान , तान्ययाख्यात्यगीकारात् । किश्व दर्पणादिषु पृष्ठभागस्परजवादितिरिम्पध्रमदशायां विशेषादर्शनेसति पुरतः प्रवृत्ति नेस्यात् । पृष्ठभागरस्तुस्यात् । दूरस्थवनस्पत्यादे विम कृष्टपतससगंधमे सति पर्वते प्रवृत्ति नस्यातू । किंच तवापि क. प रजस्मृतिमारानापणे प्रवृत्तिः 1 वस्धतया ज्ञानाभावादिति चतुल्य ममापि । रिच इटज्ञानस्य प्रयतंराये रजतभ्रमदशापा शुनयांधनामवृत्तापनि इष्टतावच्छेदकमकारयाव मप्यपेक्षिसमिति घेत्ताह रजतशुन्यो शुश्तिरजते इमे इति भ्रमेरजतनमविषयाशुत्यशेम वृत्यापतिः । इष्टतारच्छेदकमकारकज्ञान तत्प्रकाराश विशे पेप्टेमव समिति चेन्न । कार्यतावच्छेदके इष्टमवेशेगौरयात् । प्रस्तुतस्विष्टसाध नता ज्ञानमिछादारा प्रवृत्तिहेतुः, एयचेद रजतमगुळीय रसाधन रजतरवादियनुमाने रजतज्ञान पक्षजानतयोपयुज्यते तथाच शु. पतौरजतत्वे ज्ञाते तेन हेतुना इष्टसाधनताशात तत्र सम्भवतीति- न तत्र प्रवर्तक्तावच्छेदक चिन्तावकाशः । ननु शुक्तिरजतवससर्गस्प शू-यतया सत्रिकर्षाभावात् पूर्वतया तस्य ज्ञान प्रत्यासत्तिविरहाच वत्प्रतीतेरसिद्ध नान्यथा- ख्यातिसम्भव । नैव, सत्यस्यैव रजतत्वसम्बन्धस्य ज्ञानेन प्रत्यासत्य प्रतीतिसम्भवात । ननु सत्यापैव प्रतीतो कयमन्यथाख्यासि । तत्राविद्यमानस्य सस गस्थ तब प्रतीतरन्यधाख्यातिरिति चेत् । केय तत्र प्रतीतिः, न- तावत्तर विद्यमानस्य प्रतीति , तत्राविद्यमानस्य तत्र विद्यमानत्वासभ घात । नापि तत्र विद्यमानतया प्रतीतिः, ससगै विशेषणाप्रतीते । शुक्ति विशेष्यकरमतत्वविशेषणक मतीतो रजतत्यससगस्सत्यएघ ससर्ग विधया भालते , तस्पच ससर्गस्य तस्मिन् शुक्तिलक्षणविशेष्ये ऽपि द्यमानत्वादन्यथारूपातिरिति चेन्न, समूहालम्पनमात्रस्य भ्रमवास भात, घटपटसमुहालम्बन हि घटरूप विशेष्याविद्यमानससर्गविषयमिति । उच्यते , विशिष्टज्ञाने बारदिशेषणविशेष्यसम्पन्धानां भासमानता , अ.

·१५.या1 शतपणी - चण्डमारतसहिता । २२१ सर्वलोकमसिद्धा दुरपदया, एवं समूहालम्यने विशेपणादिव्यवस्था । स्पते , किंचित्मापेर किचिदिशेषणं नान्यं प्रवीति इयमपि व्यवस्था सर्वप्रसिद्धा नापट्टयमहति । ततश्च घटपठसमूहालम्पने घटविशेष्य. सावच्छेदेन पदवं विशेषणं, तत्सम्बन्धस्संसर्गः, घटत्व विशेषणक- स्वावच्छेदेन घटो विशेप्यः । एतदुक्तं भवति - अस्ति तावरज्ञाने वि. पपितावलोकमसिद्धा, साच विशेप्पविशेषण ससर्गनिरूप्या, घट विशेयिका घटायविशेषणिका वासंगिकाचेति । ततश्च विषयितांम स्येव विशेष्यताविशेषणताच , भतएव विशेषणविशेप्यभावोज्ञानकृत- एव नतु वस्तुकृतइत्युच्यते, एवंच विषयितांप्रति विशेषणविशेष्ययोः तादृशस्वभावनियन्धनएव परस्परविशेषणविशेष्यभावव्यपदेशः, साच विषयिता समूहालम्चने विशेष्यभेदेन नाना , तत्र पत्र विपयितायां येषां विशेषणविशेष्यसंसर्गाणां निरूपकरवं पायेदमस्यविशेषण- मित्यादिरूपेण परस्परसम्मन्धित्वं नान्येपा । किश्चिविषयितापां विशेष णभूतं पदा समानाधिकरणसमानकालीनविषपितान्तरे विशेष्यं भ- यति तदा विशिष्टवैशिष्टयज्ञानव्यपदेशः, यग्ज्ञानविषयिताया विशेष्या वृत्तिविशेषणसम्बन्धी निरूपकः सान्यथाख्यातिः । - ननु सिद्धान्ते ज्ञातु रेकस्य ज्ञानमेकमेव , विपयिता भेदादेव ज्ञानभेदव्यपदेशो पाच्यः, तत्र विषयिताभ कथं समूहालम्बनमेक ज्ञानं । उच्यते, प्रसरणात्मिकावस्था एकाज्ञानक्यव्यपदेशप्रयोनिका । नच परोक्षे मसरणाभावः, वाप्यान्तरस्य प्रसरणस्य सत्यात् । यदाधि पयत्वमेवावस्था। नच समूहालम्यनासिद्धिः, विपपितानां समूहीभूपैक वामापनाना ज्ञानस्यव्यपदेशनियन्धनत्वात् । समूहीभावश्चैककालापच्छे देन एकज्ञानगततपेति । एवंच संसर्गस्य सत्त्वेऽपि विशेप्यासंसर्गि- मकारकत्यादन्यथा ख्यातिसिद्धिः । विशिष्टज्ञान विशेषणविशेप्यो भयसंसर्गविषयं, अभेदज्ञानंच स्वप्रकारीभूत धर्मद्रयाश्रयाभेद विपयमिति नि. यमा कथं नासत्यशतिरिति । तन्न ; ताश नियमे मा. य ·शास्त्रमतायटी। नाभावात् । विशिष्टज्ञानत्वंतु सप्रकारकायमेवेति नतदनुपपत्तिस्तत्र मानं । नन्विह प्रतीतस्य रजतस्यान्यत्र सत्त्वं बिना नान्यथाख्या- ति सिध्यति , तच्च नभ्रान्त्या पाधेन चा सिद्धयति , तयो रिह स दसद्भावमात्रविषयत्वात् । नच भ्रान्तः पूर्वजन्यरवात अनुभवस्य दें- शान्तरे वाच्यत्वात् भ्रान्त्यनुपपत्त्या न्यत्र सत्त्वं सिद्धयति , भिन्न विषयादपि समानमकारकपूर्वानुभवात् भ्रान्त्युपपत्तेः । नचाखतो नि षेधायोगात् वैकालिकनिषेधविषयस्य चारसत्त्वायोगात या- धानुपपत्त्या तसिद्धयति रजतस्था प्यतु भूयमानतया कालिक तदभावस्यैवा सिद्धवा पातात । सदसदिलक्षणरजतस्य त्रैकालिकामावेऽपि सत्योपपत्ते चेति चेद, न, रजतत्वस्यैव शुक्तौमतीयमानतया तस्यान्यनसत्त्वे आपण रज तातुभवस्यैव मागत्यात् । रजतस्य तत्र प्रतीयमानत्वेऽपि रह- तविषयत्वकल्पने लायवम् । तत्र रजतस्य विद्यमानत्वे सह पलभ्येत । सामपचभावाच नतब रजतसम्भयः । यद्विधमा च दाहादिप्रसंगइत्यादि तर्कखहकृतेन शुक्तिप्रवृत्तिप्रयोजिका रग- तबुद्धिस्सस्य रजतविषया रजतबुद्धित्वात संप्रतिपन्नवदित्यनुमा नेन अन्यत्रसत्वसिद्धेः । ख्यातिवाधान्यथानुपपत्तिश्च तत्रमानं । स्पा रयनुपपत्ते सत्वसिदिः, वाधान्यधानुपपत्ते स्तनासत्त्वसिद्धिः । नच-तत्र सत्त्वमतीतिपलात् त्रैकालिकामाघस्पवासिद्धिप्रसंगः, दोपमन्यस्येन निषेधमतीत्यपेक्षया तस्यादुर्घहत्वात् । था सवापि निषेधस्य सत्यत्वं रजतस्य मिथ्यावंच य लिये त । यदुक्तंकालिकामावसत्त्वेऽपि सदसद्विलक्षणमतियोगिनितत्रैवोप पद्यते इति । तन्न - वरुपमाणदूषणग्रासात । तस्मात्कालिकनिषेध एव अन्यत्र सत्ये प्रमाणं । धचिन्मदापमिदं रजतमितिभ्रमानन्तरं गई गतस्प तर तदर्शनेसतीदमेव रजतं मपातदेशस्यतया हातमिसिसीतिः तत्र स्थितमेवेदं रजत पद गैदेविष्टतीति भ्रमच तनमान | "पाचंधे तुमुपासीते" त्यादिश्रुतिः " अधर्म धर्ममिति यामन्यत समसाया" एयर अन्य ·A १५ या शनपणी • चडमारतमहिता । दि स्मृतिश्चान्ययारमाती प्रमाणे, अनिर्वचनीयख्याती च नमानं, भ्रमयि. पप रजतस्य सदेलखण्यमानाभावात् । यदाहु सद्रनतमिति मत्य तवमानं । तब नतावद्रजतस्वरूप च सन् , सच्छन्दम्य पर्यायवेगामसिद्धः । सत्तामातस्सर्वत्रासिदेचैतन्या तिरिक्तसत्तायां मानाभावाच ।याधायोग्यतायाश्च सत्ताया भात्मनो न्यवमानाभावात् । तस्मादधिष्टानसध्यत्तितादात्म्यमेवेदं ज्ञानं वि- पपीकरोति । तस्यचभितत्वेसायभित्रसत्ताकस्वरूपतया सद्भदघटित- यात् सदत्यजतं प्रत्यक्ष विषयइति । रास, सद्भेद विषयत्वे मय- त्यनुपपरे । नयतादात्म्यस्य ससगंविधयामतीते प्रवृत्युपतिः समपादयाभेद्रज्ञानस्व प्रवर्तकत्वे सदन्यद्रजतमिति प्रकारतया- तज्ञानात् प्रवृतिप्रसंगात् । इदं रजतं रजतत्वसमवायीतिज्ञानयो र. विशेषेण प्रवर्तकत्यात् । संसर्गमर्यादया भानेसदेलक्षण्यनमदि. पत्रपति प्रमाणतया सद्जतमिति प्रतीते रुपन्यासायोगाच्च । ननु वादारम्यांगभूतं अभिनसत्तास्त्वं प्रत्यक्षविषयः, तस्य चा शान्तरमन्तरेगानुपपत्तः सद्भिनरवमपि सिध्यतीति चेत् । किसे न एकसत्ताक तदभिन्नसत्ताक, उत्तरादभित्र सत्तायस्य तत्तदभिनस- त्ताक । आयेतादाम्यानुपपत्ति सरसम्बन्धसनाया असिद्धः । द्वितीयेकार्यगुणोदः कारणगुण्यादितादात्म्यानुपपत्तिः । किचसन्द्र जतामितिप्रतीते स्तताधाधिषयः, साचत्वपाभ्युपगता दैतन्यातिरि काविद्यमानतव, अरितविद्यत्योरेकार्थत्यात बाधाणेग्यत्वं घा विषयोऽस्तु, भात्मनोन्यासत्याभावपि प्रतीतिमारोपपत्तः णाभाचश्चातिदः, सद्रातमिति साखामानाधिकरण्यप्रतीतरेव मागावात। गच रजते सदुद्धेब्रह्मसरामान्ययासिद्धिः, ब्रह्मसत्ताया रजतेप्रती सावन्ययाख्यातिमसंगात , सदभेदातीतायपि सएप दोषः । ननु भ- नियधनीयम्सदभेदोरजते उत्पयते, तत्मतीतिरेव सामानाधिकरण्य- प्रमा ·३२४ शास्त्रमुक्ताबटी। व्यवहार निमित्तमितिचेन्ना विशेषणद्रयसंसर्गस्यैव नीलमुत्पल मिरयादी सामानाधिकरण्यव्ययवहारनिमित्तत्वदर्शनात् । तत्राप्यभेदएव. निमित्तमितिचेत् , तथापि विशेषणस्यैव तद्भदाभावरूपतया त. संसर्गस्यैव सामानाधिकरण्यव्यवहारनिमित्तत्वानपायान् । नाभेदइ. ति नामकरणमात्रेणतत्कार्यसिद्धिः तथासत्यपावहिनामकरणे ततो दादमसंगात् । अन्यत्रक्लप्तभेदाभावा विलक्षणतया तस्य नाममात्रमे व । लायवेन सएवहितवदद्भेदाभावः । भेदाविरोधित्वास नायम- भेदः । अंगीकृतोहि रजतस्य तद्वैलक्षण्यमंगीकुर्वतात्वया सद्भेदः । यदण्याहुः याधान्यथानुपपत्तिः सदैलक्षपयेप्रमाणमिति, तवाक रज तस्यसलक्षण्यं विना नेह रजतमिति निषेधाउनुपपन्नः, उत नेदं रजतमि देति, अथवानेदं रजतमिति । नाद्यः, देशान्तरनिषेधस्य देशान्तरसत्वेन घिरोधाभावात् । नद्वितीयः, तादृशस्य बाधस्यासिद्धः । नतृतीयः, इदं प. दार्थगतरजतान्यत्वस्य रजतसत्त्वेन विरोधाभावात् , नहि घटस्य पटान्य त्वं पटखत्वविरोधि । इदं रजतमेव नसदिति प्रतीतिस्तु याधिका स्यात , सातु नास्त्येव । ननु वाधायोग्यत्वं सत्वं, तत्कथं वाधे स्यादि- तिचेत् । कोऽयाधः यदयोग्यत्वं सत्यं । कि प्रतिपद्रोपाधौनिषेधः, उत स्वाधिकरणे निषेधः। आधेपि किमतिपन्नोपाधि रधिकरणतया मतिपत्रमु ताधिष्ठानं । आधेपि कि मतिपत्राधिकरणे कापि निषेधायोग्यत्वं सत्वं, उत्त मतिपत्राधिकरणे पचचिनिषेधायोग्यत्वं नाया, तस्य होकरीरया त्वद्रीत्याच सच्छब्दार्थत्वाभावात् , लोकेहि गेहे देवदत्तो वर्ततहतिया नानन्तरं गेहे भ्रान्स्या देवदत्तः प्रतिपत्रः सत्र नापी किन्तु भापणे मस्तीतिहीदानीमपि सत्य प्रतीयते । लोकव्यवहारानुप्तारादेवात्माकमपि नतासच्छन्दार्यः । त्वन्मतेपनामवाश्यादिना क्यचिद्रमणि प्रतीते स- तितर निषेधसम्भयात् । नदितीयः, क्यचिनिषेधायोग्यस्पायन्पयनि- पधयोग्यत्वात् । प्रतिपदाधिकरणे क्वचिनिषेधा योग्यस्याप्यन्यत्र क्यचिरम तिपन्नाधिकरणे निषेधसम्भधात् । मदितीयः, भधिष्ठान विभ्रमे ध मा उताध्ययमानाभिन्नं भापासाधिकरणं । माया, पोतरीया- होकरीयादिविरोधे नाधिकरणतपा भ्रमपिपप निपधापोपावरप साय. .

·उता । १५ या शतपणी • चण्डमारुतसहिता । रूपरवाभावान् । द्वितीये पतासायश्रिपंचपदाण्यं यदाधानुपपत्त्या सपायः किं भ्रम विपया धिकरणे निषधधी मात्रम् प्यस्य मानाभिन्न तदधिकरणे निधीः नाचा, तर प्रतियो ग्यधिकरणताया निषेधानुपपादकत्वात् । नाद्वितीयः, तथासति पल्पका सिद्धः। स्वाधिकरणे निषेधावायदत्यायद्वितीयपि कल्पकासिद्धिरेय । यदपि प्राधास्प सत्ये फारकच्यापारपर्प, उपसम्भप्रसंग, भसत्ये निःस्वरूपरयेग शशविषाणवदुरपत्ययोगान् , सदसलक्षण्यति द्धिरिति । ततुच्छ, मागसत्यहि मामालीनाभावः, सच नकाटान्तरस रविरोधी, स्वदेशे सायेय घटे देशान्तरनिष्ठाभावप्रतियोगित्यवत् । दृष्टान्तासिद्धिच, गगनकुसुमै गगनारोसितं फुसुमंवा गगनकुसुमश- ब्दाः, पत्र चोत्पत्ति रस्येव । किश्च पूर्व विद्यमानावे सदसद्धि- लक्षणावे वा कारकव्यापारवयर्य, तदभावच संपुष्पवदेव नोत्पति. सम्भवइति स्वभिमतासद्धिलक्षणयविद्यमानत्वात्साप्रसंगः । यञ्च विमतं सदन्पदाध्ययात, व्यतिरेकेणात्मवदिति । तन, स्वाधि फरणे कालिकनिमेधमतियोगित्वममाविषयत्वायोग्यात्यावं यदिसाध्यंतदा सायाप्रसिद्धः। स्चाधिकरणतपा प्रतिपन्ने त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिरव प्रमाविषयत्वायोग्यान्यत्वे साध्ये सिद्धसाधनप्रसंगात् । एवमनिर्वचनीय ख्याती नकिश्चित्साधकं । याधकानिच भूयांति। तथाहि भाधानन्तरमपि इह पूर्व रजतमासीदिति धीमसंगः । नयाभावज्ञानेन प्रतिबन्धा प्रति योगिज्ञानमितिवाच्यम् । अर्थयोविरोधप्रयुक्तोहि ज्ञानयोंविरोधः अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावातावपि प्रतियोगिप्रतीत्यभावमसंगात् । नच त्चन्मयो विरोधः । रजतज्ञानमुत्पन्नं रजतज्ञान नष्टमिति प्र तीते र विषयावांगीकारणाभावज्ञानासम्भवश्च । शुक्तिमत्तकालिक रजताभावपिरोधाच नतत्र प्रतियोगिसम्भवः। ननु प्रतियोगिसत्तथैव- विरोधात् सदिलक्षणरजतस्य नाभावविरोधइति चेन, हावन प्रतियोगिनव विरोधातू 1 घटाद्यभावानां प्रतियोगिनैव विरोधात , तत्रा पि प्रतियोगिसत्यस्य स्वया निरासात् । अधिष्टानामिका या पटादे स्स तात्तपेचाभाची विरुष्पतइति यदि तदा इशाप्पधिष्ठानाभिकपा रजत ·३२४ शास्त्रमुक्तावळी । व्यवहार निमित्तमितिचेन्ना विशेषणद्रयसंसर्गस्यैव नीलमुत्पल मित्यादी सामानाधिकरण्यव्ययवहारनिमित्तत्वदर्शनात् । तत्राप्यभेदएक. निमित्तमितिचेत् , तथापि विशेषणस्यैव तद्भेदाभावरूपतया . संसर्गस्यैव सामानाधिकरण्यव्यवहारनिमित्तत्यानपायान् । नाभेदइ- ति नामकरणमात्रेणतत्कासिद्धिः तथासत्यपांवद्विनामकरणे ततो दाहप्रसंगात् । अन्यत्रक्लतभेदाभावा विलक्षणतया तस्य नाममाश्मे व । लाघवन सएवहिततदद्भेदाभायः । भेदाविरोधियाच नायम- भेदः । अंगीकृतोहि रजतस्य तदैलक्षण्यमंगीकुर्वतात्वया सद्भेदः । यदप्याहुः बाधान्यथानुपपत्तिः सदैलक्षपयेप्रमाणमिति, तत्रा रज सस्पसद्वैलक्षण्यं विना नेह रजतमिति निषेधोऽनुपपन्न., उत नेदं रजतमि हेति, अथानेदं रजतमिति । नायः, देशान्तरनिषेधस्य देशान्तरसावन विरोधाभावात् । नदितीयः, तादृशस्य बाधस्यासिद्धः । नतृतीयः, इदं प. दार्थगतरजतान्यत्वस्य रजतसत्वेन विरोधाभावात् , नदि घटस्य पटान्य रवं पटसत्वविरोधि । इदं रजतमेव नसदिति मतीतिस्तु याधिमा स्यात, सातु नास्त्पेय । ननु पाधायोग्परवं सत्वं, तरकथं पाधे स्पादि- तिचेत् । को अयाधः यदयोग्पत्यं सत्यं । किं प्रतिपत्रोपाधीनिषेधः, उत स्वाधिकरणे निपेधः ।भाधेपि किंमतिपत्रोपाधि रधिकरणतया प्रतिपन्नम् ताधिष्ठान । आधेऽपि किं प्रविपन्नाधिकरणे छापि निषेधायोग्यावं सत्वं, उत प्रतिपन्नाधिकरणे क्वचिनिषेधायोग्यत्वं नाया, तस्य लोकाया स्वद्रीत्याच सच्छदार्थवाभावात् , लोफेहि गेहे देवदतो वर्ततइति हा नानन्तरं गेहे भ्रानया देयदत्ता प्रतिपन्नः सत्र नाछौ किन्तु भापणे मस्तीविहीदानीमपि सत्वं प्रतीयते । लोकम्पपदारानुसारादेवास्मारमपि मतासच्छदार्थः । वन्मतेपणामयाम्पादिना फ्यचिद्राणि प्रती स- तितर निषेधासम्भगद । नादिप्तीपः, पयचिनिपेभापोपस्यापपत्र मि. पधयायाया। प्रतिपत्राधिकारणे पचचिनिपधा पोम्पत्पापपत्र रचिरम तिपाधिकरणे निपघसम्भपात् । मदिर्शीप, भधिष्टानं ध्रमे माँ उतारपस्यमानाभिन्नं मायामाधिकरणं । नायः, पोतरीरपा. कोपरयानिविरोधे नाधिकरणतया भ्रमविषये निश्यापोपगार प ·।१५वा] शतपणी - चण्डमारुतसहिता। ५२६ पावाभावात् । द्वितीये एतत्सायाश्रयलक्षण्यं पढाधानुपपत्या उपाधः किं भ्रम विषया धिकरणे निषधधी मायम् । उता ध्यस्य मानाभिन्न तदधिकरणे निषेधीः । नाद्या, तब मतियो यधिकरणताया निषेधानुपपादकत्वात् । नदितीयः, तपाति कल्पका सिद्धः। स्वाधिकरणे निधानाधायायद्वितीयपि कल्पकासिद्धिरेव । पदपि प्रामार्यस्य सत्य कारकव्यापारवैयर्य, उपलभिप्रसंगश्च, असत्ये निःस्वरूपरवेग शशविषाणवदुत्पत्त्ययोगात् , सदसलक्षणपति द्विरिति । तत्तुच्छ, मागसत्वंदि मामालीनाभावः, सच कालान्तरस स्पविरोधी, स्वदेशे सस्पेय घटे देशान्तरनिष्ठाभावप्रतियोगित्यवत् । ধ্যানার্ষিন্ত্রিস্থ, গণম মণবানি ঔণ ধান- ब्दार्थः, सब चत्पिति रस्येव । किक्ष पूर्व विद्यमानत्वं सदसदि- दक्षणवे वा कारकव्यापारवेयर्य, तदभावेच रापुष्पवदेव नोत्पति. सम्भवदति स्वदभिमतासद्विलक्षणत्यविद्यमानत्वरसादमसंगः । यच विमतं सदन्यदायरयात, व्यतिरेकेणात्मयदिति । तन्न, स्वाधि करणे त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वममाविषयत्वायोग्यान्यावं पदिसायंतदा साध्याप्रसिद्ध. स्वाधिकरणतया प्रतिपत्रे त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिरव ममाविषपत्यायोग्यान्याये साये सिद्धसाधनप्रसंगात् । एवमनिपचनीय ख्याती नकिचिसाधकं । बाधकानिय भूयाति। तथाहि वाधानन्तरमादि इह पूर्व रजतमासीदिदि भीप्रसंगः । चाभावज्ञानन प्रतिबन्धा ब्रप्रति योगिज्ञानमितिवाच्यम् । भर्ययोविरोधप्रयुक्ताहि ज्ञानयोविरोधः अन्यथा भ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतीतावपि प्रतियोगितात्यभावप्रसंगात अच मते यो विरोधः । रजतज्ञानमुत्पन्नं रजतहान नदीमति म तीते रथं विषयत्वांगीकारेणाभावज्ञानासम्मयश्च । शुक्तिगतवैकालिक TAIभावविरोधाच मतब प्रतियोगिसम्भवः न रतियोगिसत्तथैव- विरोधात सद्धिलक्षणरजतस्य नाभावविरोधदति चेन्न, हायवेन प्रतियोगिनव विरोधातू । घरायभावानां प्रतियोगिनव विरोधात् , त्रा प्रतियोगिसत्वस्य त्वया निराधात् । अधिष्टानामिका या घटादे स्स तातिवाभाषी विरुष्पतइति यदि तदा इहाप्यधिष्ठानामिकपा रजत .

·'शास्त्रमुक्तायो। सनया विरोधादेव नाभावसम्भवः । नन्यधिष्ठानसत्तातिरिक्तव शुक्तिर, जते घटादौच प्रतिभासिकी व्यावहारिकीच सत्ता, भावाभावयोश्च स. मानसत्ताकयो बिरोधः, भतो रजततदभाययोः प्रातिभाषिकव्यावदा स्कियो नंविरोधातचेत् ; किं सत्ता देपि विरोधाभावः क्वचिद्दष्ट एत्वया । इहच कल्पने कि सत्ताभेदकल्पनागौरवेण; सत्यस्येप्पविरोध, कल्पनोपपत्तेः, अव्याप्यवृत्ते भित्रावच्छेदेना विरोधकल्पनव स्मसी तिबला देकावच्छेदेना प्यपिरोधकल्पनस्य सम्भवात् । यत्तूच्यते अस्ति तावच्छुक्ती रजत तत्रैव वैकालिकनिषधमतियोगि. मतीतं, रजतमिह नास्तीति तस्य त्रैकालिकनिषेधात ; नच रजतस्प स्वात्यन्ताभाव मानाधिकरण्यं विरुद्ध मिति याच्यम् पमसत्ताकयो भीवाभावयो रविरोधातू , विषमसाताकत्वंच रजत- तदभावयोरनन्ययासिद्ध विधिमतिषेधमत्यक्षाभ्यागीय तव्यम् । तत्रापि रजतरयेव तदभावस्य वाधाभावा समिति । बुद्धिर्याधस्तदा रजतबुद्धिराप पाधः प्रसजेत् । यदिपिरफस्यभावस्य अभावस्य बुद्धिर्वाधः, यदियाभावस्पेन युद्धिः, दापटाभायमान न्वरं घटबुद्धिांधीनस्यात् । एतेन त्रैकालिफाभाषधीयांध इति. निरस्त, घटस्य भूतले।कालिकावाभावात् । यदिच पचाननाभाष बुद्धिवः । तदापटममोनरभावि घराभाषभ्रमेण पटप्रमापायाधस्या- त् । यदिचा भावममायाधः सदाममात्वं यद्यपाधितागोचर , सदामाश्रयः । यदितरसंसर्गयति वमकारकत्वं तदाखिद्रयान्यपाल्पा तिरलतझानपायावार्थ इति निक्षतममारयाभाये चार समकारकेत. स्मिन् रजतत्वसंसर्गदिशेपकरयाविशेषणाभाय धोयेण रजसत्य- संसर्गाभावपति रजतत्वमकारकत्यपर्यवसानात । पदिय सानेन. निवृत्तिाधा, सदा उत्तरकाएं सत्यमायेऽपि स्वझालेखल्याभाषः कुस नदि मुद्रनिशनस्प घटस्प स्थकालेण्यसायं इष्टमिष्टंया, प्राण निवृत्पनुपपत्या सत्यमेपखिायेत् । शानियस्य दिशाणापनि संचापि मिणिपन्धनः । पदिय मिरप्पारयटियांधा, सदामिरप्पारपरप स्यामानाधिकरणात्यन्ताभाष विपगियरूपसापा सतभिमतावाद यद्यमाथ- - ·वृत्तिः, अतो सन्त्रिकर्षापशेति चेत्र मविद्यावृतेरपि साक्षात्कार रुपये तदपेशा भोव्यात् । तदभावेचात्ययास्पातिपक्षेपि तथा सुवच रात् । अनुभव विरोधकरणान्तर कल्पनामसंगयोस्साम्पाद। किश्शेप [१५] शतर्पणी • चण्डमाइतसहिता। २२७ मावस्यासिदिय । ममाणयलासिद्धी चापिशपात् प्रतियोगित दभाषयोद्रपारि सापाव सिध्द । सत्ताभेदादविरोध इत्यपि न.प. दिपबहारदा भयाध्याय व्यावहारिकसत्त्वं भतिभासदशायामया सायं प्रतिभाषिकसत्यमिति रजततदभावसत्ययो भेदोभिमतः, तदर रजतमतिभासदशायां तयवहारस्यापि सत्त्वात् तदानीममाधितस्य कर्य मध्यावहारिका : ब्रह्मज्ञानेचराचाम्पत्वं व्यावहारिकत्वं प्रतिभासदशा- याम वाध्यत्वं प्रातिभासिकप्तरवगिरपपि न, बाध्यायस्य स्वाधिकरणवृत्य- भावप्रतियोगित्वामहरये दशाविशेषणवैयाव । निवपरवात्मकत्वापि नाविरोधसिद्धिः, कालद्वासदेयमानस्य रविरोधाहेतुत्वान ! तयासति वं समागभावाच्या पटादेरविरोधप्रसंगात् । सत्ताभेदमनात्य सत्वमिप्यायचा भ्यामेव विरोधपरिहार भामाश्रय स्वाधिकरणवृत्पभावप्रतियोगिरनेव মানাধিত দায়িখভননার । किंच पदमकारणाभावान रजतोत्पत्तिसम्भवः । ननु सायरज ते यत्कार्यतावच्छन्दकं रजतस्य न वदिहास्तीति कथमसम्भवइति चेत् , साई पदेव सत्पाजत गतं रजवत्वं तदवच्छेदेनेटसाधनत्यं गृहीत- मिति तदाहित प्रातिभातिकरजते प्रवृत्ति न स्यात् । शुक्तिरजते तार शरजतत्यासंसर्ग प्रहादा रजतयोभदाग्रहादा यदि मत्तिः वयनिचंचनी यख्या तिर्दतगलामलिं स्पात ! शुक्तिरजतं सत्यरजततादात्म्ये नोप घत इति वत्तादाम्पग्रहाव तत्र अपर्ततइति चेन्न, सत्यरजतापच्छिन्नसद विष्टानकत्वाभावेन तादारम्पासिद्धेः । अभेदएवानिर्वचनीय उत्पद्यतइति- चेत् । कि तेन, तस्थेष्टसाधनतावच्छेदकावेनाग्रहात् सहेपि प्रवृ स्पनुपपत्तेः। विच ज्ञानकारणाभावाच ने प्रत्यक्षमतम्भयः । म- हिं झानात्मागविद्यमानेनार्धन सन्निकर्षसम्भवः, तदभायादेव प्रत्य क्षानुत्पत्तिः । - ननु अविद्यावृतिय हि भ्रमः, नान्त कर ·सचाना . ३२८ शास्त्रमुक्तावळी 11 मघिद्यावृषिरत्ययाख्यातिति कुदो प्यते । तथासति योत्प तिकल्पनागौरवं न बजेद । अथ स्यात् लाश्येव भ्रमः । दिरिति न सन्निकर्षापेक्षति ; तन्न, इदमाकारवृत्यवच्छिन चैतन्यस्यै व रजताभासकरवाभिमानात् तद्रुतेश्च जन्यतया तत्सन्निकर्षावश्यम्भा वात् । नन्वभिव्यक्तचैतन्याभेदोभिभासमानता, तस्यचेदमाकारत- स्यवच्छिन चैतन्याध्यासादेव सिद्धेः रजताकारवृत्तेरनपेक्षितत्वात रजतावभासस्यान्यथासिद्धे नसनिकांपेक्षेति चेत् । यद्येवं तद्विषयजन्यम स्पक्षस्य तत्सन्निकर्षजन्यत्वनियममनाहत्य अन्यथासिद्धिरवलम्ब्यते ताई दोषणेवान्ययासिद्धिरस्तु, नियमसंकोचस्य उभयत्रतुल्यवाद । नच-चैतन्याभेदाभावे प्रकाशानुपपत्तिः । परोक्षवदुपपतेः । ना- तीतादौ तत्सम्भवः 1 रजतस्यापरोक्ष्यव्यवहारशा परीक्षधर्माभे- दाध्यवसाया दुपपन्न इति नापरोस्पसियर्थमपि चैतन्याभेदसिद्धिः । वस्तुतस्तु परोक्षज्ञानाभेदो यथा नपारोक्ष्यनिमिस तथा अपरो- क्षज्ञानाभेदोषि नापरोपनिमितं, किन्तुसामग्रीभेदएवेति। किंच या स्पद्यते रजतं नस्पति च त भयं प्रतीयेत । ननुरजतज्ञानमुत्पन्नं वि ममिति प्रतीतिरेवरजतोत्पत्तिविनाशयोः प्रतीतिः, साक्षिरूपज्ञानस्य उत्प तिविनाशयो रसम्भवेन सविशेषणेहि विधिनिषेधी विशेषणविशेष्य. यो त्यतरयाधे एकतरमुपसंकामत इति न्यायेन तस्याः मतीते र जतरूपविशेषणविषयत्वादितिचेन्न- तस्य न्यायस्य पास्यविपयावा- ह, प्रतीतेपारपाना नईतया तदिपयाभावाद , अन्यथा इदं रजमिति प्रतीते रवाधितं शुक्तित्वमेव विषपातिगंगापदबत् व्याख्यानप्रसंगा त। ततश्वोत्पत्यादिशून्ये ज्ञानेउत्पत्यादिक विषपीकुर्वदिदं ज्ञान भन्यथा ख्याति रूपं स्पात् । रजतोपत्यादिमतीतो घ रजतमुरपयर. जत विनमित्यार्प व्यवाहियेत सकिंच यत्रचाकचस्पादियुक्तवस्तु ज्ञा नानन्तरं व्यासंगादिना पदुकालं विळम्यसति भगन्तरंदोपात् रज. तमोजायते तत्र इदं रजतं इहमेव पदुकाविष्ठति ममविदानी मेष तद्विषयहान मुापनं इतिमतीतिपते, गपंमतीति विशपाय- - ·रज . । १९-२] शतद्पणी - चण्डमारतसहिता । ३२९ पयायरतुं सत्या, रजवं प्रागेव वर्ततइतिज्ञाने विद्यमाने इदानीमेवोत्प- नमिति तदोचरप्रती रसम्भवात् । किंचज्ञानस्यानुत्पत्तिश्चनसम्भवति, इद माकारत्ययच्छिन्नज्ञानस्यैववा अविद्यावृत्यवच्छिन्नज्ञानस्यैव या तभासकत्वेन त्वदभिमततया रजतज्ञानानुत्पत्तेः दुर्भणत्यात त्वयैवमातिभा सिकविषयाविद्यावृत्तिभंगस्थले इदमाकारान्तःकरणविनाशादेव तदुपहि तसाक्षिविनाशाद संस्कारोत्पत्ते नंतदर्थमप्यविद्यावृत्तिरित्युक्तावाच्च । रज तज्ञानस्याजन्यत्वाभिनिवेशे घटादिवचैतन्यमाभ्यासोवाच्य., तथाचदे- घदत्तस्य रजतभ्रमकाले यज्ञदत्तस्यापीदमाकारत्त्युत्पत्ती इदमधिष्ठानचैत मस्यदेवदत्त वृत्येव यज्ञदत्तवृत्त्यापि व्याप्ततया तस्य देवदत्तप्रमात न्यत्यवत् यज्ञदत्तप्रमावचैतन्यत्वस्यापि सत्त्वाद्रजतस्य देवदत्तममा उचैतन्येनेव यज्ञदत्तप्रमावृतन्येनाप्यभेदाद्देवदत्तस्येव यज्ञदरस्या- पि तद्जतव्यवहारमसङ्गः । ननु वृत्ते. प्रत्यक्षरूपायास्सन्निकर्षस्सा. मान्यसामग्री , तदाकारवृत्ते स्तरसन्निकर्षों विशेषसामग्री , इहचेद माकाराया वृत्तरिदमय न्द्रियखनिकर्षसत्त्यार नानुपपत्तिरितिचेत् । उच्यते, शब्दजन्यापरोक्षवृत्तौ त्वन्मते सामान्यविशेषसामग्रयो व्यभिचा रानेदं युक्तं । नन्विन्द्रियजन्यप्रत्यक्षत्वस्य सन्निकर्पजन्यतावच्छेदकत्वा त् न व्यभिचारइति चेन्न, उक्तव्यभिचारादेवेन्द्रियजन्यत्वेपि जन्यम- त्यक्षन्धमात्रस्यानवच्छेदकराया सनिकर्पजन्यप्रत्यक्षत्यस्प अवच्छेद कत्वमसगेन विनिगमकाभावेन अन्यतरस्यान्यतरानवच्छेदकरयात, अत स्तातंसृष्टतदाकारापरोक्षवृत्ती तत्सनिकर्पोहेतुः, शान्दापरोक्षत्वान्तर- स्वात् न विषयसंसृष्टमित्येवं धान्यं, रजतभ्रमस्यापि विषयासनिक एतया सत्रिकर्षापेक्षेति न हेत्वभावादन्यथा ख्यातिनिरास शाक्यः । ननूक्तकार्यतावच्छेदकं दशमस्त्वमसीत्यवापरोक्षेति प्रसक्तं, अत- शब्दाजन्यापरोक्षत्वमेवावच्छेदकं लायवेन बहिः प्रस्तत्वस्यैवा बच्छेदकावात् , शब्दाजन्यावस्यापि- प्रत्यादृष्टवही सिसाधयिषानुमितो सत्त्वात् , अनुपलब्धज्ञानेपि स. स्वात् , शब्दानुमानानुपलभ्यजन्पत्वेन विशेषणीयत्वात् गौरवाद, प्र. त्यक्षानन्यत्वस्य गुरुत्वाव, प्रत्यक्षपदर प्रत्यक्षममाझरणार्थकत्वेन अस्तिचैतद्रजतभ्रमेऽपीतिचेन्न । - ·तथा . ३३० शास्त्रमुक्तावळी शब्दस्यापि तथात्वेन शान्दापरोक्षेऽप्रसंगतादघस्थ्याच्च ! किश्च यथा शब्दाजन्यत्वेन विशेष्यते भ्रमान्यत्वेनापि विशष्यता जन्यवापरोक्षत्वयोरिहापि - प्रात्य विशेपात । यदिचावच्छेदक लाघवादरेणार्थोत्पत्ति कल्पनया जन्य साक्षात्कारवबुद्धेरन्यथा सिद्धिक ल्पनं तदा शाब्दापरोक्षेपि अन्यथा सिद्धिप्रसगः, स्वाप्नरथादिवदन्तः कर णावच्छिन्न साक्षिणि घटायर्योत्पत्तिसम्भवात् , भ्रमस्थलीयज्ञानकार णानामिवज्ञानकारणत्वाभिमतशब्दादीनामर्थोत्पादकत्वसम्भवात्,पंचक्षुषा द्राक्षन्तमेवेदानीगन्दन जानामोतिप्रत्यभिज्ञापि यदजतमापणेपूर्वमद्राक्षंत- देवावपश्यामीतिभ्रमस्थलीय प्रत्यभिज्ञापदुपपाद्यतां । किंच भ्रमान्यत्वेनैव संकोचोयुक्तः, अन्यथा वद्भिजलपृथिवीभ्रमेषु अर्थोत्पत्तौ "वायोरमिः। अमे रापः । अद्भय पृथिवी"ति श्रुतिवाधप्रसगात् । अतोरजतं नोत्पद्यते. नापिनिवर्तते । किन्च रजतत्वव्यापकद्रव्यत्वाधभावात् कटकमकुटा घयोगाच्च नतशानिर्वचनीये रजतत्वमिति तबतत्प्रतीतावन्यथाख्याति. रनिवार्या। ननुतत्रभावत्वद्रव्याचादिकमप्यत्पवेतिचेन, नतावाससंग मातिभा सिकः तामतीत्यसिद्धःनिचव्यावहारिका, तथासति द्रव्यस्वदेवव्यावहा रिकगुरुत्वप्रसगेन तत्कार्यपतनाखापत्तेः । वदयारोपेव्यावहारिकोष्णस्पर्शा पत्यादादाद्यापतेः । स्वानार्थपतु श्रुत्यैव सत्यावप्रतिपत्तेः रयत्वाद्यव्य. भिचरितं पृथिवीत्वादिकं सिध्यति मानान्तराविरोधात् । गुरुवादि ध्यातिस्तु श्रुतिमत्यक्षाभ्यामेव संकोचमहति । नचेहरजते तारशीश्रुति. रस्ति । अपि चाक्रियायोग्यताविरहेपि तदुध्ययमवृत्तिरिति भनिर्यच नीयोत्पतावपि कुतोनान्यथाख्यातिरिति । तद्योग्यतापि तवानिवंचनीयो स्पद्यतइति चेन्न, योग्यसाजानं फलोपधानदर्शनातरसाधनतावच्छेदकाद शंनादा भवति, नैवोभयमिहास्तीति कयं योग्यतामतातिः । अवच्छेदकर तीतीवाल्यथा ज्यातिप्रसंग रद समरस्ते सदरमोदकं गृहीलं- तदिहास्ति , सत्त्वेच मागेच दोपउक्तः । ननु सिद्धान्ते स्वाप्नप्रतीतिनान्यपाख्यातिरिष्यते व रथादीनामुपतिश्रयणात , भतएप तेपानासायं, नापिस. .

·1 १ । [१९] शतट्यगी - चग्हमारामहिता। त्यदाधाद भतस्तत्रानिर्वचनीपोत्पत्तिरंगीराया भतः क. यमनिरंचनीय निरासः । उच्यते-थानायांस्सरया एव, । यदि मु मोयिती मया स्वप्ने दृष्टा पदायातकिय पिनातीयाः क्षणिका:- पार्यक्षमा नमान्तीति जानाति वर्हि नपटायम्परूपयाध । यदितपदा याएर नसन्तीति जानाति सताई भ्रान्ताय । तयादि-न वायदयमेव प्रत्यक्षेणनानाति,अतीतस्वात् । रिन्विदानी दर्शनाभावादिना नमानेन जानाति, तानुमान भूतियावितमिति । ननु 'नतररथा' इतिश्रुत्पवयाधात वर्थसत्यमितिचेन्न, 'अयरया'इत्य नन्तरयाले सुचभिधानेन प्राङ्गास्तिताया ण्वाभिधानात । यदुक्त मिरच्या रजतमभादितितस्पमियरवमनुसन्धीयते,मचतन्मिरम्यास्य सर्वदेशीयसर्व पाटवृत्यरपन्ताभावप्रतियोगिाव तस्य पायकप्रत्यक्षा विषयत्वादिषु क्त, नापि विशेष्यनिष्टात्यन्ताभावमतियोगिय, मित्य्यारजतमभादिश्यतु भूतधर्ममानतपा तस्यानुसन्धानात् देशान्तरीयादेस्तदसम्भवाव , अत मस्वसमानाधिकरणसमानवालीनात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वमेव तापनि ति । नशापदिद मिथ्यात्व भ्रान्तिदशापामनुभवितु शक्प, दोपेणप्र- तिबन्धात् । तदनुभवाधशापामिय रजतप्रतीत्यनुपपत्तेश्च । नापि. पापदगापा, तदानी रगतानुभयाभायात् । पाधदशामा महणस्मरणा. स्मरामिप्यारयज्ञानमितिचेत् । घटनागेसति ययापूर्व घट स्थितइति स्पयहार' तथामिहरजत वित्तमितिव्यवहारमसगात । तस्मा. च्छुस्तीरजततया ज्ञातेतिप्रति स्सुप्रसिदत्वात् तदनुसारेण रजत शब्दोभावमधीन मिरग्यात्व च विशेष्यनिष्ठास्यन्ताभावप्रतियोगित्य । यत्र- अपयरवनिष्ठतया ज्ञातमिति प्रत्यय तब स्लेमि ध्येय रजवमादिति अपयरकनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगिता ध्यात्व रनतस्यैवोच्पत इतिरजत पदमुत्यमेव । यदा मिथ्यारजत रेंज गाभाषचत्त्येतति रजतपदयभाउमानमित्यर्थ, अतएव कृत्रिमपटमृगा दो मिरप्याटगो मायामगइत्यादिप्रयोग. । नहि तबानीर्वचनीयमृगोप- तिम्सम्भाति, कृषिम वारदाने तदसम्भपात स्वापणस्थरजत । अतपय भग- ·शास्त्रमाळी । यतिमित्थ्यागोरइत्यादिप्रयोगश्च । स्वानधिकरणानधिकरणापाताभाव. प्रतियोगित्वमपि दुईयमेव, अधिष्ठानमेवाध्यस्ताभावइतिवदाय मलपन नृपवतामे विधदुर्बुद्धरसम्भवाव । मास्तच्छ्यणेपि बनुन्मतः कोऽपि नैवमध्ययस्यति । वाधकज्ञानविषयोऽयभावः । याधकानंच नेदं रजत मितिका नाररजतत्वमिति वास्यात् । नतुनास्मिनजतमितिसुस्ती रज- ताभावाचगाहि , इदं रजतमिति भ्रमकालंपि विद्यमानस्य सम्म बाधकरवायोगात् । एतेन स्वामधिकरणाशृत्ति स्वाभाषायमिथ्या पमिति- निरस्तं तदनधिकरणावृत्तित्वतदभापाययोध्यावाताच।

·4 [१५ वा ] शतपणी चण्डमारतसहिता । समर्थनेत्ययेय चन्द्रस्वरूप प्रत्यक्षणभासमानापि नज्ञाननिति , तस्य चन्द्रस्वरूपप्रत्यक्षस्य अनवधारणात्मकत्वात् अत कश्चन्द्र इति स्वरूपप्रश्नोपपत्तिरिति ज्ञाननिवृत्यभावेऽपि प्रत्यक्षमुक्त कथमनात. तसपिदभेदापरोश्यम् । अपि च अनिर्वचनीयविवदमान प्रतिक्थमनि चनीयसविभेदमुपजीव्यानिर्वचनीय समर्थन मिति नविदु । ननुप्रकारान्तरेणापरोक्ष्यासम्भवार पारिशेप्पादननैव प्रकारे णापरोक्ष्य चाच्यमिति भापादनेन प्रातिभासियोत्पति समर्थितेति घेत प्रातिभातिरसमर्थनदशापामब प्रपचस्यापि मिथ्यावसिद्धौलि खाधनमगात । नन्विदानी ब्रह्माभेदभावमेव प्रपचस्य सिध्यति नमिष्या स्वमितिक्षेत्र ब्रह्मभिततयालप्रतिपन्नस्य तदभेदसाधनेतसिद्ध भिन्नम्या भेदसाधनमभेदमात्रमिस्वादपि उपपद्यत इति न प्रपचमिथ्यात्व सि दिरितिचे त्तहिशुक्तिरजतस्यापिनमिप्यात्वसिद्धि ,तमापि सत्यरजतस्येव सविदभेटारोपलिद्वे । निवृत्तवन अनाहतसविदर्भदोना- स्तीति चेत् , न भ्रमारन्तर प्रमास्थराइच रजतज्ञानेन रजताज्ञान नि वृत्तमियनुभवानुसारेण पाप्यामनिवृतरेय का पीपावात् , इशाप निचायन्नुभयो वापते स्वयास्य अज्ञानविषपवान गीबारात् भ्रममामाले रजता सिध्यातदावारकज्ञान निवृत्त्यसभ- वाञ्च । ननु सत्यरजतस्यतावत्पर्यन्तमन्त परणाते प्रसरणाभावेन प्रमादचैतन्यादेगसिद्धे यथ भानमितिचेत् । परोक्षवदितिवम । आप रोपचा ज्ञाननिवृतरुपपत्रमित्युक्त । तिरस्पृशन्ती क्षमज्ञान निवर्त यतीति चेत् , स्पृशन्तीपायथ । नहि यिनवदन्त प्रविश्यावयवसैषिस्य फुरती निवर्तयति । ननु नाह तादृशव्यापारेण निवर्तव मस्माभि रिपते, अतएव नाज्ञानसकन्यापेक्षाप । नन्वति प्रसगवारणार्थ विष यसपन्यो ज्ञानसबन्धो वेग्यतइतिचेट परोक्षवृत्त्यवछिन चैतन्येना ज्ञाननिवृत्तौ भतिप्रसगाभावात् । अपिच धृनेस्सबन्धागीकारवाकानाम क्षति , सविादे चच प्रतीव सवस्य धृत्तिव्यवधाययत्वकल्पनीप रजतानस्या रजतस्य - ·शास्त्रमतावळी । पत्तेः । अतीतादौ कथमिति चेत्, तदुत्पत्तिवदिति नमः । नवयतवातीता युस्पतिवमा किन्तुभ्रमस्थले किंचिदनिर्वचनीय रजतनुत्पद्यते तवातीतामे दोऽपि तादृशउत्पद्यतइतिचेत् , सहि सर्वत्राभेदएबोत्पद्यतइति कल्प्यता किरजताद्युत्पतिकलनया । नन्वपरोक्षाविपत्वमेव वृत्तेरपरोक्षत्व,भयंस्थ तु यद्यनावृतसविद भेदएवापरोक्षवतदानावरणस्य अपरोक्षवृत्यधीनत- यार्थी परोक्ष्यवृत्त्या परोक्ष्ययोरन्योन्याश्रयापातात , अतस्तत्पमातचैतन्याभे दस्तं प्रत्यक्षापरोक्ष्य, घटादिन्यस्यच प्रमातृचैतन्याभेदोवृत्य बच्छेदाधीनइति विषपसन्धोपेक्षितइतिचेत् । तथासति धर्माधर्मगु रुत्वादिक अपरोक्षस्यात् । अनावृतप्रमातचैतन्याभेदोऽपरोक्षत्वमितिचेत , त पटादाचनावरणस्य अपरोक्षवृत्त्यधीनरवात सएवान्योन्याश्य.। तस्मा दृत्तावपरोक्षत्व विलक्षणकारणमयोग्यज्ञाननिवर्तवतावच्छेदकमन्यदेव, अ र्थस्यतु तनत्यनात सवितादात्म्यमा परोपमितियुक्तं । वस्तुतस्तूक्तविध या ज्ञानाररोश्यस्यार्थी प्रयुक्तत्वात नतदर्थमनिर्वचनीयोत्पत्ति रगीका। यञ्चेदमुच्यते शुक्तिरजत सोपादान भायकार्यावात् समतिपत्रवदिति सोपादानत्वे सिद्ध पारिशेप्पाच्छुस्यज्ञाने सति रजत नोचनाप न्वयम्पतिरेक सिद्धकारणभाव मज्ञानमयोपादान, शुस्तिज्ञानेसति - नियमेन निवार्यमानरजतस्य नियमेन तनिवर्तनीपाज्ञानोपादानरत्व स्वैव युक्तस्वान्चेति - तन, रजतत्वेन पृथिन्धुपादानक्त्यस्यापि प्र- सगात । त्वदुक्तान्वयव्यतिरेच प्रतीतिशा सिद्धव । यदितु चित्तथा. व्यवहार तदा शुक्तिधेन जानत पश्चाद्रजतध्रमेसति रजताज्ञानेसति शु- क्तिचिन्नेतियत् ज्ञानविषयतयापपा सिद्धः। ननु तनायोत्पनांधा तथा सिद्धिारति चेन्न, इहापि तन रजत नोत्पन्नमिति प्रतीत्या बाधित स्यात् । ज्ञानोत्पत्तिस्तु न बाधिता, ज्ञान नोत्पमिति प्रतीतेरभायात् । प्रत्युत रजत नोरन ज्ञानमुत्पन्नमित्येव हि मतीति.। परि सय सा- नानुत्पत्युत्प्रेक्षा वर्तत, तथापि नसा छविरमततिविरोधिनी, यस्पा पि स्वदीया बंदिस्तम्याषि म साविधिनी, योरिता मुद्ध. मापक्षद्धयविरोधिवात् । सत्ययातय प्रपचानयभार प्रसगाव, ·- क. १५] शत पगा • भारतसहिता। मतो झानस्यो पतिरस्तु या माया, सर्वधरयमन्यय ध्यतिरेफप्रतीतिमा. नोत्पतिपिपंर । तस्मादिहान्यपम्पतिरेव बुद्धीनमायममात्चयो- रेच विप्रतिपत्ति , न जानविषयावाति न सात्वदभिमतसाधिया। वि. चेप प्रतीतिशुनितानाभाव विषय, तत्त्वज्ञान प्रतिवन्धयत्वात न दोषादिपटितसामग्रीकारे रजतात्पत्तिनिपमान न तस्य प्र. योजाय, सामग्रीमानयानुत्पादपुपोजयस्पर प्रतिबन्धात्या दिति चापम् । तथामति दोपाभावादेव कार्याभावसम्भवात् स्य तन्वान्वयन्यतिरेकाभावा भावरूपाज्ञानस्यापि पारणत्यासिद्ध । व साम्पादिप , सच तत्त्वज्ञान प्यनुवर्तते, तदानी च रजत भ्रमाभावाशुक्तिज्ञानेन प्रतिबन्धादवयाच्य निन्यज्ञानस्य कारणत्या भावनिश्चयात तबचानाम्याभावात सामग्रयास्सन्दिग्धत्वात ५ प्रतिवन्धरम्य सिद्विरिति चेत् , एमप्यनन्यथा सिदत्वनिश्चयाभा धादन कारणत्वावधारणसम्भव 1 पिंच तत्राज्ञानस्यापि सत्वात क्स वदभिमत सामग्रयापि विरह , वाधव ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तावपि त व अनन्तरदिने रजतभ्रमदानात तगाविद्यान्तर तिष्यतीतिहि - विढीयाक्सना जय स्यान् , भावरण भ्रमवारण भ्रमविद्यापा भ्रमका रणतावच्छेदप था, इहचावरणाभावात सामग्री नेति चेन। नदीतीरस्थवनस्पता यूनिवेन राक्षाक्रियमाणएर जल प्रतिषि म्बिते सस्मिनयोनत्वदशनेन विक्षेपमारमेय णमिति त्वयैवापरणस्य विक्षेपप्रयोजकत्व भगात , आवरणपो ग्यताविद्यापीति पय सामनयभाव विच शुक्तिज्ञानोत्पत्तिक्षणे ऽज्ञान घटितसामप्रयास त्यात शुक्तिशानन प्रतियन्धादेव कार्याभाव विंच तत्र शुस्यधिज्ञानस्य पारणत्वकल्पनादपि शुक्तिज्ञानस्य प्रति वन्धवस्यकल्पनर रघीपसी भज्ञानस्य ज्ञाननिरूप्यत्वात् । नच ज्ञानाभावस्य पारायोजक वरल्पनादपि भावत्वादेव भावरूपानानम्य वारणत्वकल्पन लम्चिति वाच्यम् । अभायेहि गौर य प्रतियोगिनिरूप्यत्वात् , तच्याज्ञानस्य भावरूपत्वेपि नुल्यमेय, प्रयोग . तत्र नत्वावर -- ·- अन्य- शास्त्रमुक्तावली। कत्वादप्यनन्यधासिद्धावगर्भ कारणावस्य गौरवं स्थितमेव । किंच कार्याभावप्रयोजकत्वं शुक्तिज्ञानस्यैव कल्पनीयं लायवात् । नतु. शुन्यज्ञानामावस्य गोरवात् । यदुक्तं शङ्खपीतभ्रमो विशेषादर्शगजन्यः कादाचित्कभ्रमत्वात् सम्प्रतिपन्नवत् , तञ्च विशेपादर्शननन्याय दर्श नाभाव, श्वैत्यव्याप्य शतत्वज्ञानात् , नापि ग्राह्यनिश्चयाभावः तदमिते स्तत्त्वात् , नत्र ग्राह्यमत्यक्षाभावः-यस्य यस्मिन् शझे कदापि नदेयर त्यक्षं तस्य तपीतनम प्रतियोग्यप्रसिध्या भावासम्भवात् , विशेष्यक श्वेत्यप्रत्यक्षाभावस्तु न भ्रमकालनियत. समानविषयकयो रेव नमाज्ञानयोः कार्यकारणभावाचति । तन्न, विशेषदर्शनस्येश्वरादौन- सिद्धत्वात् । नच विशेषदर्शने सत्यपि पुरुषांवरीय विशेषदर्शनाभाशा स्कार्यमसंगः, तस्यापि विशेषदर्शनस्य प्रतिवन्धकतया तदभावधिर. हादेव कार्यविरहात् । अन्यथा व्यभिचारज्ञानानुपलब्धेः व्याप्तिग्रहा भाव ज्ञानकारणता न स्यात् । तदिशेयक व्याभिचारज्ञानस्य त्व. दुक्तरीत्या प्रसिद्धः , अन्यविषयक व्यभिचार ज्ञानस्य तदानी - मपि सत्वात् । तशपि भावरूपमेय तदनानं हेतुः प. रोक्षव्यभिचारज्ञानपि तत्सम्भवादयामिग्रहामसंगात् । एवं वायो- रूपामावग्रहे रूपोपलब्ध्यभावमा नहेतु. । घटेरूपोपलब्धे स्सत्यात , तदधिकरणीयरूपापलब्धे स्त्वदुक्तरीत्याप्रसिद्धः तदभावायोगात् । रूपावच्छिन्न वापुचैतन्याज्ञानस्य विषयामसिद्धचा अप्रसिद्धः । अस्तु- वा कथंचि दविद्यायाधम हेतुत्व, उपादानत्यन्तु कुतः । नच शुरितज्ञा नानन्तरं रजतनिवृत्तिस्तनिवृत्त्या ज्ञानोपादनकत्वादेवेतिवाच्यम् । म ज्ञाननिवृत्या तदनुपादानकस्यापि जीवेशभेदाभ्यासादे स्तादीन्यमान निवृत्तोपायानुदयस्थले वृत्तिरूपकारणविनाशा द्रजत विनाशस्पत्वया प्यु- तत्वात् । पारिशेप्यादुपादानत्यमित्यप्ययुक्तम्-आत्मन एव सदगतमिति कायांनुवृत्तस्यमृदइयोपादानवसम्भवाद निन्यालमनोधिष्ठागतयोगमावल्ये पि नपरिणाममित्वं निर्विकारत्वश्रुतिविरोधादितिचेत् । रूपान्तरापतिः परिणामः, तत्वतोनिर्विकारस्यापि फलितातरमपियरमेर । सस নষবান্ধবানান: বাংলামবিষয়, লোহাগাথা নি ·भास्यत्वाजतस्य तथा मुभवइतिचेत । तर्हि दशुपानील नभः पश्यामात्यनुभवोनस्यात, रात्राधिष्टानाकाशगोचर चाक्षुषवृत्तेरभावा ग्यत्वात् । अतएवहितदाकारापरोक्ष्यवृत्त्यभाय । अयोग्यत्वेऽप्यारा वृतत्वात सोपि नप्रवाशेत । यदिचारामनावृत तदा अहमि. [१५ वा] शतषणी चण्डमारतसहिता। यमेमानाभावात, अज्ञानस्यापि तदसभवाच्च । नाज्ञान प्रातीतिक, तथा वे प्रपोपादानभिन्नप्रातिभातिकाज्ञानस्य प्रतिभाया भसिद्धया अखिदे। यदिच अधिष्ठानसतैव सर्ववसत्तेतिकल्प्यवे नसत्ताभेदइतिमतं, तदासमा नसताकोपादानवल्पने मानाभावादिति प्रागेवोक्तोदोषः । शुक्तीदमशस्य योपादानत्यमस्तु तस्यकार्यसमानसत्तावत्वात् इदरजतमिति मृदइवकार्या नुवृत्तेश्च । नच सर्वकार्याननुवृत्तिोपः, अधिष्ठानावच्छेदकतयानुगति सम्भ वात् । विंच नहि सर्वकार्यानुगतत्वमुपादनाचे प्रयोजक, निमित्तपदननुग तस्प उपादानत्वसम्भवाद । तथाप्तति मृदादीना भनुपादानस्व प्रसगाच। अतएवानुगतलभवे तदेवग्राह्यमितिनिरस्त, मृदादीरामनुपादानस्वासगा- न। तत्राप्यविद्याया अनुगतत्वात् कार्यानुवृत्तिस्तुत्या । मृदादीनामनुपा दानवेच " ययासोम्यैवेन मृत्पिण्डेन सर्वमुग्मय विज्ञातस्यादिति श्र तिवषय | किंच ज्ञानसामग्रया अयोत्पादकत्ये यभुपारजरा पन्यामी त्यनुभवविरोध नन्विदमाकारचक्षुर्जन्य वृत्त्यभिव्यक्तसाक्षि त् । यदुक्त सर्वगताकाशे प्रसृतप्रकाशाकारान्त करणवृत्त्यभि- व्यस्तसाक्ष्ययभास्य माकाश प्रवाशाश्रयचैतन्यस्यैवा काशावच्छि नत्वादिति । तन्न, तद्देशस्थदायोरपि ग्रहमसगात् । :-गुरुत्वादिवदयोग्यत्वा तदमाश भागारास्या प्पयो श. पारण नातल्या मनते, बदादाशावच्छिन्नचैतन्यस्या या त्यादिभानेऽपि तत्मवाशमसगः | किंच सत्यरजते व्यभिचारात् नदोपादिय रजते हेतु. यदुत स्थोचितार्थक्रियामत्ययोग्य त्वाद्रजतत्य मान्यतावच्छेदवमिति । तन्न, रज्जुसर्पस्य सापसपंसाध्य भपजनयत्वस्या सत्यासत्यसिद्धि वर्णपता त्वमेवोगालाव ध्वसप्रतिहेतुत्वाच, रगरजते नाटोत्पत्य रजतेन रमपुत्पद्य १ ·३३८ शास्त्रमुक्तावळी । तइतिप्रतीतेः । किंच स्वाचितत्वं यदितदयक्तियोग्यत्वं तर्हि तद प्युक्तमेव । यद्यारोप्यजात्यवच्छिन्नकारणकत्वं तदामित्थ्यारजतवृत्तरति प्रसस्तस्य रजतत्वस्य कटकजनकतावच्छेदकत्वाव असम्भवए घ) किंचशुक्ती रजताभावोनकल्पितः समानस्वभावयोः प्रति योग्यभावयोरकत्राभावात् । नापि पारमार्थिकः, ससम्पन्धिकपदार्थस्य प्रतियोगिसमानस्वभावत्यनियमात् । प्रतियोगिनश्च सद्विलक्षणत्वात् । नवीन: प्रतियोगितावच्छेदकसमानस्वभावएवा भावः, प्रतियोगिसमानस्वभावत्वे श्रुतिप्रमितमपंचाभावस्य वास्तवत्वा. नुपपत्तेः । श्रुतेश्च तत्वावेदकत्यमौत्सर्गिकं । अवच सत्त्वमेव प्र तियोगितावच्छेदकं । नच - तस्यप्रतियोगिताब्यधिकरणवादवच्छेदक स्वासम्भवः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याभ्यु - पगन्तव्यत्वात् । अन्यथागविशशगंनास्तीति युध्यनुपपत्तेः । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिप्रमाया अभावाद - भावधीसामग्रीविरहः, प्रतियोगिमतियोगितावच्छेदकयोमा॑नस्यैव अभा- वीहेतुत्वाव । अस्तुवा प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टयज्ञानमेवा भाव धीहेतुः प्रमात्वपर्यन्तस्य गुरुत्वात् । तञ्च प्रकृते प्यादा. सम्भवति । तादृशाभावानभ्युपगमे यस्थकदाप रजतं नास्त्येव तस्यानासवाश्यान्मदीयं रजतमिविज्ञाने आसवाक्यान्मदीयं रजत- मिदं नभवतीति ज्ञानप्रमानस्यात् । नच-तत्र मदीयत्वस्य निषेधः । तस्य तरसत्वात प्रतियो गिविशेषणत्वानुभवाच । अतएव नरजतत्वस्य निषेधः , मदीयवा. भावादा रजतरवाभायादा आप्तेनेत्यमुस्तमिति मिझाताभावासंगाचा याविशिष्टाभावतात्पर्यज्ञानं श्रोतुस्ववतस्येचा परपकायात । ननु - न्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावो नस्वाधिकरणे प्रतियोगित्वविरो- धौतिचेन्न; सत्वावच्छिन्नामावस्य स्थाधिकरणे प्रतियोगिसत्यपिरोधि स्वादिति । अपया प्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रतियोगिसम्पन्धो पेशियः नतद्धमत्वमपि, भन्यथा घटत्यघटकादिनिषेधायोगात् । मस्तिच नच- ·[१५-या सतयणी - चण्डमारतसहिता । ३३९ रजले अधिष्ठानसतावैशिष्टयं प्रतियोगिठमानस्वभावं, अतः प्रतियोगि- वायच्छेदकसमानस्वभावो रजताभावः परमायंइति ।। तदनुपपन्न, लाधनाभावस्य प्रतियोगिसमानस्वभावरवाद । नच श्रु. विप्रमितमपंचामा धपारमार्पाय गुरुभूतमपि प्रतियोगितावच्छेदकसमान. स्वभावत्यं करप्यमितिवास्यम् । एवं श्रीतमपंचमित्य्यात्वोपजीवनेन दृष्टा- न्वसमर्थनस्य व्यर्थत्वात् सिद्धसाधनात् । किंच श्रुतेस्तत्त्वावेदकत्वमोत्स. गिकमित्येतदपिचिन्त्य, तद्वतितमकारकत्वस्यैव पायागमेषु पाधापोद्यस्य कर्मकाण्डसाधारणस्यो सिर्गिकत्वात् । किंचौ त्सर्गिकहि बाधका- पाय, रतः क्लमप्रतियोगिसमानसत्ताकस्वभावत्वानुपपत्यामपंचाभावक्षु वेस्तत्वावेदकरयमेव त्यस्तुमुचितं । निरूपकसमसत्ताकस्यभावत्वममा- घस्य, त्याच नगौरव, निरूपकंच प्रतियोगितावच्छेदकम्पीतिचे तथापि समतियोगिकरवस्वभावस्या भावस्य प्रतियोग्यसिद्धीस्व- भावासिद्धया स्वरूपहाने दुधांग्रवाद । किंच यत्किचिनि- समसत्ताकरव मधिकरणमादायच सिद्धम् । सद्भयामभावो निरूप्यतइत्युक्तं । यायनिरूपक समसत्ताकरयंशु प्रतियोगिनोमिथ्याचा व सम्भवतीति सर्वधा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभा यानुसरण मनर्थकं । किच प्रपंचस्येय प्रपंचाभावस्यापि ब्रह्मस्वरूप सनावच्छिन्न प्रतियोगिकामाचस्प ब्रह्मणिसावाप्रपचाभावस्प मिप्यायमनिवार्य । नन्वधापरवावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव भति योगित्वमेव मिथ्यात्वम् , तञ्च प्रपंचामावस्या सिद्धमेव, तस्याग ध्यत्वादिति चेन, बाध्यत्यस्यावाध्यत्वगर्भवे न्योन्याश्रयात् । कि पारमार्थिाभावांगीकारे सम्बन्धिखण्डन मनुपपत्रम् । नच - तत्रापि सम्बन्धी मिरप्पा , अद्वैतश्रते रतत्वावेदकाय प्रसङ्गाद । भेदखण्डनं - স্বন্তর, বালাকিত কথামাবে সব रोक्षत्वं, अध्यस्तत्वनापरोक्षतादात्म्याभावाद , तदभावप्यापरोक्ष्य इद. न्यसम्बन्धमण्डन मनुपपन्नं । ननु प्रपचाभावस्थापरोक्षत्वाभाष इष्ट ए, नय • शुस्तिरमतनिषेधस्य प्रत्यक्षावाभावमसः, शक्तिरजता. .

·। । शाखमतारळी । भावस्प व्यावहारिकसत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाचाद व्यावहा रिकत्वेनाध्यस्तत्वा द्वक्षम्पापरोक्ष तादात्म्यमुपपद्यतइति चेत्र- तथासति ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्व भंगप्रसंगात् । किचात्र रजतमस्तीति भ्र मः किं व्यावहारिकसावविपयः उतप्रातिभासिक सत्वविषय ! आयेत्व. न्यथाख्यातिप्रसंगः। द्वितीये रजतनिधोपि प्रातिभासिकसत्वावच्छिन्नप्र. तियोगिताका भावविषयएवेति कथं व्यधिकरगमावच्छिन्नामाव- विषयता । भ्रमाविषयधर्मावच्छिन प्रतियोगिताकाभाव विषयस्यापि - निषेधस्त याधरवे घटायावच्छिन्न रजतं नास्तीति बुद्धिरपि बाधः स्यात् । नन्धभावस्य प्रत्यक्षादाभाय इष्टएव, तस्यानुपलब्धिगम्यत्वात , अतो ब्रह्मरूपतत्त्वमेव भ्रमगृहीतं तदवच्छिन्न रजताभावएन - निषेध विषय इति न भ्रमनिषेधया मित्रविषयावमिति नेत्र, अभाष मशीतो साक्षात्य बुद्धि विरोधात् । आपरोक्ष्ये सत्येव कारणांत रनावमनुपलब्धि स्स्याव । परोक्षत्ये । पि ब्रह्मप्रतिपारोझ्या लि. द्धेः ब्राणासर्वज्ञरष प्रसङ्गःस्थितएव । विश्व रजत नास्तीति प्रतीते- रजतत्वमपि प्रतियोगितावच्छेदकंवाच्यम् , ततश्च तस्यापि निरूपक स्वात रायमलत्वमप्यभावस्प प्ररुज्यते । नयरजतावं मतियोगिताव- च्छेदकमेवनेतिवाच्यम् । उपलब्धि शिरोधाव , मायुक्तसत्वस्येयप्रतियोगि तावच्छेदकत्व मुपलम्भविंगेधादनुपपनै । नहि सद्रजसं गति प्रतीयते किन्तु रजसं नास्तीति, तथाच यया रजसमन्दाण्या मुत्पादपती स्युस्ते रजतत्वं धारणतापरछेदकं प्रतीयरो तथा रजतं- नास्तीपुरते. रजतरदं निषेधप्रतियोगितारच्छेकं प्रतीयते । अतएवनाये तत्समानार्यतयानास्तीति पदप्रयोगः । अतोनास्तीत्पशो निषेधमात्र- मेव । रजतमिायंशएय प्रतियोगितावच्छेदयविषय.1 भपिचेदं रजतमिति भ्रमस्यनेदं रजतमिति मितिरेयहि पाधिका, वरचेदर्य रजतत्व नदय- खिन्न रजदभेदातिरेकि किमपि नभासते, भतोप्रतीतं सत्य कायम पदकं । किंच पया रजतमिति प्रतीते स्तन रमतत्यं विद्यते त. भातदिति प्रतीतस्तत्वमपि विद्यतइति कर्य सत्त्वं व्यधिकरणं ।. प्रगतसत्यभानादेपधिकरण्ये भन्यपाल्पातिः। ननुपदभेदेन रणतं मती. .

·[ १५-या शतद्पणी - चण्डमारतसहिता। पते नतु सत्य प्रतीतिरस्ति सेननान्यथाख्यातिः, सदभेदमतीहि प्रत्य- पि निषेधधियो विरोधित्वात याधकरवच युज्यतइतिचेन, सदभेद- स्प सद्भेदाभावरूपस्य सत्यात्मकत्वात् । व्यधिकरणधमांवच्छिन्नाभाव- शासिड्. । यदुक्त मदीपमिदं रजतं नभवतीति आमवाक्यजन्यमाने मदीयत्वावच्छिन्न रजताभावो विषयइति । तन्न, अन्यदीयरजतपति विद्य मानेपीह मदीय रजतवन्नास्तीति बुद्धपधिकरणधर्मावच्छिनावच्छे दकताकस्याप्यभावस्य सियापतेः । एवमेवोत्तरोत्तर व्यधिकरण थर्मानादाय निपधेऽनन्ताभाव धैजात्यकल्पनामसग । तथाच प्रतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्न विरोधोऽपि भज्येत ! यञ्चाधिष्ठानात्मक सदैशिष्टयस्य प्रतियोगिनिसत्वात् सरवावच्छिन्न रजताभाव. ससृष्टावच्छिन्न प्रतियोगि कमवेति प्रतियोगितावच्छेदकसाव समानस्वभावोभावः परमार्थदत्युक्त । तदीप न, यथा मपंचाभाष पारमार्थिकरवा नुपपत्ते लाधवा कलममपि प्रतियोगितमागस्वभाषाष स्यापते तथा गुरोरन्पावर्तक स्य प्रमेयघटाध पदयच्छेदकस्या योगेन सदभिन्न रजतत्वस्यावच्छ दकत्वानुपपतेः प्रतियोगितापच्छेदक समानस्वभावत्वस्यापि कल्प पितुमन्यक्रदात् । तत्कल्पनेऽपि कलमप्रतियोगि समानस्वभावत्व- स्यात्यागे इटासिद्धेः । तत्यागेतु प्रतियोगितावच्छेदक समानस्वभाव स्वाकल्पने पीएसिद्धेः । यच्छेद मतं-शुक्तिरजताभावो रजतत्वारच्छिन प्रतियोगिताकएव, सचपरमार्थः , अतः प्रतियोगिसमानसतानेति न- तेन विरोधः; नच घटे सोप्यभावो रजतविरोध्येव दृश्यतइति वा च्यम्, रजतसादेग्यतदभावामक विरुद्धधर्माध्यासेन तदुभपवृत्यभा- घयो अंदाद एच पटाभाव प्रातिमासिक मच प्रतियोगिनः कल्पितत्वे समतियोगिवत्व स्वभावविरोध , प्रतियोगिविद्यमानतामा घेण तदुपपत्तेः, प्रतियोगिकल्पितत्वस्यै वा भावसत्यतापादकत्वाचे ति । तन, प्रतियोगिनो ऽभावा द्भिवसताकावेरि प्रतियोगित्वाभावस्व रूपयोः प्रयोजकाववत् विरोधपि भयोजकत्वस्या निवार्यत्वात् । अनन्य था सिद्धप्रतीतियाधाभ्यां भिन्नसत्ताकत्व मविरोधप्रयोजक कल्प नीयमितिचेन, अन्पयासिदे रस्तत्वाद । विरुद्धधर्माभ्यासादभाव . .

·- -- शास्त्रमुक्तावळी । भेदइत्यपि तुच्छं, घटस्यापि पटसादेय तदभावाभ्यां भेदमसंगात् । अ धिकरणभेदेन विरोधपरिहारश्चोभयत्र तुल्यः। घटादौ शुक्तिरजता- भावस्य प्रातिभाषिकत्व मित्यप्यमुक्तं, अवाधा त्वत्याव सम्भवा- नच . समसत्ताकस्यैव विरोधिरवातदभावात्प्रतियोगिसत्व प्रसंगः तवाप्यभाव प्रतीति दशायां घटे रजतसाव प्रसंगात् । ननु, कारणाभावादेव न तब रजतं तदभावोवा प्रातिभासिक, इतिचे व,- त भयसवप्रसंगः, परस्पराभायात्मकत्वात् उभयशून्यस्वा भ्युपगमे रजताभावाभ्युपगमाञ्च । यदपी दम्मतान्तरं- रजताभावो. नाधिष्ठाना द्भिद्यते अधिकरणभिन्नसत्ताक प्रतियोगिकाभावस्यैवा. धिकरणारेदादानच लाघवादधिकरणभित्रप्रतियोगिकत्वमेव तत्प्रयोजक मितिवाच्यम्, तत्वावेदका द्वैतश्रुतिविरोधान् । नवभावाद्वैवपरावा, संकोचकाभावात् । ब्रह्मणोऽनन्तत्वानुपपतेश्च । सत्याभावस्पचिदिषयत्वे दृग्यत्वस्य व्यभिचारः, नचेद्ब्रह्मा सर्वझं स्यात । अभावश्च न सिद्धयेत । प्रतियोगिसमानस्वभावत्वा यागाच न विरहात्माभावः सत्यस्तम्भवति । प्रतियोगितावच्छेदकं खत्वं तत्समानस्वभावो भावदतिच गौरवं, रजतमिह नास्तीति स्वरूपतो निषेधविरुद्धं च । भतो रजतमिदमि ति सत्तेक्पानुभवात् अधिकरणकसत्ताकस्य रजतस्याभावोधिकर- णात्मैव । घटादौ तूक्तभेद प्रयोजकसत्वाद प्रतियोगिसमानस्वभावोन्य. एवं रजताभावः । नयाभाव? विध्यानुपपत्तिः, यथा घदात् घटभे दस्यभेदःस्वरूपं पटादौत्वभावः तथात्रापि सम्भवात् । एवं ध्वंसोपि. दिविधः, अधिष्ठाने अधिष्ठानात्मा, भन्यत्रतु तदर्थयनदर्शनेनाधिकर- णाद्भिवः । नच प्रतियोगिनो ध्वंसकालीनस्वा सम्भवः, अधिष्ठानेतत्काली नाभावस्यावश्यकत्वेन तदतिरिक्तध्वंसएव तथा नियमाव । प्रपंचान्योन्या भायोपि प्रव । नचैव मभावसकर्यदोषः, चित्तस्यमामाणिकत्यात । घटस्य मागभायध्वंस ध्वंसमागभायात्यन्ताभापात्यन्ताभावावस्य पररप्य- भ्युपगमात् । नच वाच्यं शुक्तिनिष्ठतया प्रमितो रजताभावो नाधिष्टानात्म का, भ्रमरचे स्वभावएव न सिद्धयेदिति। पटाभावेघो नास्तीति युद्धिवद्ध शिष्टयांशे भ्रमस्वेप्यभावस्वरुप अभ्रमत्वादापस्तुतोभूतलादायपि पटाप ·.. . . शतद्पणी - चण्डमारतसहिता । भावचैतन्यमेव, भेदेमानाभावात् । अन्यया भूतले घटसत्यानुपपतेः तत्कालेपि तब वदभावस्यावश्यकत्यात । भस्विदि घटानयनारपूर्व भूतले तदभावः, सपटकालोप तब घाच्यः, निन्यायाक्रियत्वाभ्यां गतिनाशयो रयोगात् । नच सम्बन्धस्तयो स्तदा नेति वाच्यं, पू. चौत्तरकालपारपि तदभावापाता । जननविलयशील सम्पन्धस्यामा वे सम्भवात् । स्वरूपद्रयस्य सर्वदासरवाद । एतेन समयविशेपमये क्ष्य स्वरूपद्धयं सम्पन्धइति निरस्तं , स्वरूपयोः तत्समयाजन्यावा सदनपेदारयात् । नच मतियोगिदेशान्यदेशत्वं सम्पन्धदति वाच्यम् , तस्याप्यभावात्मकतया कदाचित्सत्वे सदा तत्र सत्वात् । घटदेश- स्य तद्भेदायोगाच । अतएव भूतलाभावयोर्विशिष्टमतीवि जननयो- ग्यत्वंसम्पन्ध इत्यपास्तम् , घटकालेपि पावरस्तुभाषिन्यायोग्पताया स्तत्वाव । दुनिरूपवाभावत्वं, विरहैकस्वभावत्वे चात्यन्ताभाव प्रागभा चयापतियोगिकाटीनो न स्थाव, अनित्यश्व स्पान , जन्याभाचप्रतियो- गित्वस्य तत्पदार्थत्वात , स्वजन्यस्वयटितत्वे गौरवाद , नियता न- न्यथासिद्धतया उत्पन्वाभावस्यापि जनकत्वसम्भवाच । मनु ब्रह्मणोप्यत्यन्ताभावरवे प्रतियोगिनोघटादेरपि तदभाव- स्वाजन्यत्वाचा नित्यतास्पादितिचे दारोपितस्य जन्याभावप्रतियोगि स्वस्य नित्यमाचे सुलभतया धर्मिसमसत्ताकस्यैवतस्या नित्यत्वा. स्मकारयाद । तस्मादिरहेकस्वभावशून्यचैतन्यमेवाभावः । नास्ती- तिबुद्धे रेक ब्रह्माविषयत्वे लायवाञ्चनानन्ताभावा कल्याः । प्रतियोगित स्वाविरोधिनी भावावस्प पारिभापिकावाच। पद्यपि रजतपत घटस्य कालिकनिषेध स्तत्मतिवन्धके सत्यपि कार्यच प्रसन्यते पि तस्योभयसमाधेयस्यान नदोषः । श्रुतिरपि “ प्रपंचोपशमशिवोदे- नःस्वप्रकाशमानन्दं शून्यमभवत् " "यत्रावस्यसर्वमात्मैवा"दित्यायाम पंचाभावात्मत्वन्दर्शयति । तथाच स्वातधिवरणाधिकरणारयन्ता- भावप्रतियोगित्ये मिथ्यात्वं भवति । नवैतत्पारिभाषिक, सतो . तिमतास्वानधिधारणत्परचन्ताभाषप्रतियोगितात् । सत्यसम्भावितस्यैव . तथा ·शाष्तमुक्तावळी । मिरप्याशब्दार्थावात् । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमा सत्यमतेप्पस्तीति द्वि. तीयानधिकरणविशेषणं । परमतेपि भवत्यन्ताभावसिद्धसाधनतात. स्वान धिकरणपदं । नच स्वानधिकरणं स्वाभाव. तदधिकरणकाभावश्च सए. वेति तत्प्रतियोगित्वाद घटादे सिद्धसाधनमिति वाच्यम् ., स्वा नधिकरणाधिकरणकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् , घटाभावस्यच पट- वृत्तित्वात् । स्वानधिकरणावृत्तित्वं वामित्स्यात्वमस्मिन्मते ग्रामं । स्वाभा चवृत्तिवं परमते घटायभावसिद्धमित्यवृत्तिविशेषणं । परमते गगनायभा- वे सिद्धसाधनमित्यतः स्वानधिकरणेति । पृथिवीत्व पटान्यत्वादिव्यामृत्य र्थ द्वितीयस्वपदं । तदधिकरणपटाधिकरणस्य घटान्यत्वधियीत्वनियमा दिति सिद्धान्तरहस्यमिति ॥ तत्तथैव सदस्युक्तो सद्भिरूपलम्भाव . । तथाहि. मेह नानास्तीत्यभावाधिकरणतया ब्रह्मणः प्रतीते नाधिष्ठानमभा- वः । नचा द्वितीयश्रुतेः संकोचो दोषः, एतच्छ्रुत्यनुरोधा तस्य न्या. व्यवाद । सप्तम्यर्थवाधादपिहिसंकोचमान्याय्य। वस्तुतस्तु नसंकोचः , नदितीय यस्मिनिति सप्तमीपहुव्रीह्माश्रयणे ब्रह्माणि द्वितीय ना. स्तीति निषेधे एकत्वाविरोधात् प्रत्युततदाक्षेपात् । पष्ठीबहुव्रीहित्वे- पि द्वितीयावधिप्रतियोगिविशेषे पेक्षिते एकमेवेति ननानाइतिच वि हितस्याभावस्यैव प्रतियोगित्वेनान्वयात् । नचानन्त्यनुतिविरोधः, दे- शकालपरिच्छेदाभावमात्रपररवात् । यञ्च विरहैकस्वभावो भावः प्रति योगिसमानस्वभावस्स्यात् अतोधिष्ठानमेवाभावइति । तन्न, ब्रह्मणोप्पे वं प्रपंचविरहत्वानुपपत्तेः । योदि विरहस्वभावोन्यस्वभावश्च तस्य क थं प्रतियोग्यभावे तत्मतियोगिकस्वरूपलाभः । नहि स्यभावान्तरमा तास्वभावोपपत्ति, तथाप्तति देवदत्तस्य द्रव्यावादिस्वभावसरया द्वाभ्यात तपुरत्यश्यापि प्रखंगार । तस्मा प्रतियोगितो नियमानता मा- त्रण विरकस्वभावस्पापि सत्यत्वंचा प्रतियो- गिनस्तत्वाभावेन ब्रह्मणः प्रपंचधिरहावाभावोवा स्यात् । ब्रहाणोषि विरहवांगीकारे तदेकस्वभावमेव मनस्यात् , निधर्मकावन स्वभाषां ·- [ १५-ना] शतदपनी - चन्टमारतमहिता । ३१६ तराभावात् स्वरूपानेदाभावाच्च । किंचं घटवति भूतले प्रातिभा- तिरुघटाभावस्य विरहस्य भावत्येपि न प्रतियोगिसमानस्वभाव वन । नच सत्ताभेदो नास्तीति वाच्यम् , सामानाधिकरण्याविरोधा । एतेन प्रतियोगिस्वरूपाधीन स्वरूपसनाको भाव. प्रतियोगि. समानस्वभावइति निरस्तम् , प्रतियोगिस्वरूपमावस्याभाव स्वरूप लाभमयोजकत्व सम्भवे अभावसमानस्वभाव प्रतियोगिस्वरू पस्य गुरुत्वेनासयोजकत्वात । तस्माद्जतावच्छिन्नाभावः पारमाथि- फएवाधिकरणात् भिनांगीक्रियतां । एवं सति लाययमधिष्टान त- दितरयोरेकत्वादभावस्प । इह रजतन्नास्तीति भविष्ठाने प्रतीतिसत्वे बदनुग्रहश्च । तदभाव तु नापिष्टानस्वरुपस्पात्यन्ताभावस्य सिद्धिः । पञ्चोक्तम् अधिकरणभिन्नसत्ताकमतियोगिकाभावधिकरणा द्विद्यते, अन्यस्त्वधिकरणान्मेति । - रान, भूतले रजतनास्तीति वा- धावतारकालीन ज्ञानविषयस्याभावस्य भूतलमिनसत्ताक रगतमति योगिकतया भूालादिनस्य विरहैकास्वभावतया प्रतियोगिसमान स्व भावस्य मातिभासिवात्यापायाभूतले तद्रजततदभावयुद्धयो मायामात्वविभागाभावप्रसंगात । शंखेश्वैत्याभावभ्रमे तस्पा मार- स्य शंखात्मत्वमसंगात् गुणगुणिनोरभिन्नसत्यात । किंच घ- टादीनां ब्रह्मणि कल्पिततया तदभावोनहाणि कल्पितोनस्यात् , प- टादेरधिष्टानब्रह्मसत्ताकत्याभावात् । किंच घटेनटाभावोयटाद्भिधेत- घटे पटाभावो नास्तीतिहि त्वदीयमलापः। अपिच घटाभावे घटा- भायोधिकरणा दिघेत, घयभापभिन्नसत्ताक घटप्रतियोगिकत्वात् । गौरवादेव न ध्वंतविम्यमपि । प्रतियोगिसमानकालीनत्वाच नाधि टानं वंसः । प्रपंचनिवृत्तेढसाध्यत्वाच । अभावदकल्पनौगारया देवनाधिष्टानमन्न्याभावः । सर्यवाभावश्चतन्यमवेत्यपितुच्छ ए. टेविद्यमानेतदभाव रभ्रमाव प्रसंगात् । अविरुदस्य वा भावत्वं - ·. . ३४६ शास्त्रमुक्तावली । बदन्ताय नमानीभवेत् घटकालपि र घटाभावस्था घश्यकत्या उस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वे समानस ताकत्येन घटासिद्धिप्रसंगात ।- मस्वरूपमेवा भावइत्यनुपपन्नम् , घटदशायां तदेशेघटाभावस ये मानाभावात् : विपरीतमानसद्भापाच । प्राक्तत्र स्थितस्य - श्चादण्यावश्यकता, अभावांतरपक्षे कालविशेषरूपाभावसम्पन्धाभावस्प- भावान्तरपक्षे चालविशेषसम्बन्ध रूपाभावस्य वक्तुं शक्यवाद । गच विरहेकग्वभावावे प्रागभाववाप्रतियोगिकालीनयानुपपतिः, पिरह-स्वभावत्वेपि तुल्यत्वात् । तद्विरहत्वमेव हिलायवात्तत्र प्रयोज कंप्रमाणबलात्तत्परित्यागे ततएव विरहकस्वभावत्वमपि नप्रयोजकम् । भत्र घटस्तत्रनेत्यबाधितप्रतीतः । नापि विरह कस्वभावत्वे मागभाव- वदनित्याय प्रसंगः सर्वकालमत्वरुपनियावम्य दाधाभावात् । पारिभाषिकानित्यावे प्पविरोधात् । स्वमन्याभावाविपोगित्वस्येवा नित्यावरपाया । लोकानुसाराच गौरवं नदोषाया, प्रामाणि- कत्वात् । अन्यथासिद्धत्याच गन्धं प्रतिरूपप्रागभावनात्यंताभावः प्रतियोगिजनकः । प्रपंचोपशमशिव इत्यत्र उपशमसदस्य लोक व्युत्पत्यानुसारे परत्वमेव, प्रतियोग्यतमानकालीन प्रतियोग्युत्तरका- लीनाभावे व्युत्पते क्षणितदभावात् । तदननुसारेचा भावत्यमेव नसिद्धचेत् । বল -ঘনঘিাখিস্যাৰনামৰ মনিকালিবাগ- নিমিনি নিবন, নানা নানা ব্রাঘিমায়াকাহায্য त्यन्ताभावस्य सत्यत्ववारिभिरयाकारातविरोधियादातरं । प्राणि मनास्तीति बुद्रवन्मते ब्रह्ममिपावात् , प्रामास्वानाधिकरणभृतस्था नधिकरणक स्वामयाभाव प्रतियोगिरवादतियामि । संपोगर धापच्छिन्न पटायन्ताभावे घातिव्यामिः । प्रवृत्पभावमादायार्धात. 1 ·[१५] शतपणी - चण्डमारुतसहिता । स्वायन्ताभावाश्यनिष्टतया प्रतीयमानत्वरण मिथ्यात्व, तत्तनिष्ठत्य न्ताभावप्रतियोगिसमेन तस्यासत्चमिति यथालोकमभ्युपगमात् । किंच यस विश्व विचारासहमतीशमनिर्वचनीय चेत्यादिरूपं व्याहतप्रतिज्ञा नमाद्रियते सकिं स्वपक्ष किंचित् स्थापयति नगा, स्थापने पि प्रमाणतो ऽ प्रमाणतोऽपिपा । नेतिपक्षे परपक्ष ट्पयतोऽयमेन - रख । ननु मान्यतिरिक्तोभावो वृत्तिमानेवेति मतमादायार्थान्तर, माऊपाभाव प्रतियोगित्वसिद्धी चेष्टविदिरेवेति चेव, ब्रह्माति रिक्तभावस्य यत्तित्वनियम धुत्त । नवतसगांभावाचस्प वृत्तिमत्वव्या नि बलात्तनियमा, ब्रह्मणान्यवनत्यन्ताभापत्वासिदे । ननुब्रह्माधिकरणक तपैरप्रदातिरिक्तस्य कृत्स्नस्पत्यायगमावनझातिरिस्तावृत्पभावासिदि. वानादेव न सम्भवतीति चैतर्वानुमानमेव शधित स्यात् । ब्रहारूपा भावप्रतियोगित्यसिद्धी नबाध इतित ततएवार्थान्तरता, तति दापि सत्यत्वाविरोधात । अप्रतियोगिनो भावरूपस्य ब्रह्मग पप चाभ्यासाधिष्टानत्वनधाभावत्वसिद्धिना न्यदेतिचत्र. अधिष्ठानवाया- अभावत्वानुपपादकत्वात् । शुस्तौ रजताभावस्य दृष्टमिति चैव , का साहटि । माघदशामा नेह रजतमितिप्रीतिरिति चेत् । अस्याधमद मारा नेह रजतमितिप्रतीतविशेषाभावात । यद्दपि स्वानाधिकरणादृ ति स्यामायनिवम्मिस्थयात्यमिति लक्षण, तदप्युक्तरीत्या अर्या न्तरेणैव निरस्तन् । भवृनिस्वभावस्स प्रमातिरिक्तत्वे ब्रह्मरूपत्वपि- सत्यवाविरोधात् । विच परऊन्यात्यन्ताभावस्य चामधिकरणतन्तु कपालल्यवृत्ति स्वाभाववृत्तिगगनात्मक स्वाभाववृत्तियागीयाराम- त्यस्याविरोधादर्यान्तरमिते। (व्याहतपतिज्ञानमिति ) साध्यस्य लमिथ्यात्वस्य सिद्धी पक्षहेत्वादीना मसिद्धिः, तेषां सिद्धौ साध्यासिद्विरिति व्याघातहत्यर्थः ।

·३४८ शान्त्रमुक्तारळा। विकल्प । तत्र प्रमाणतइतिपक्षे त.प्रमाण तपालन विचारसह ना । पूर्वत्र कथ विश्वमिथ्यात्व 1 तम्यापि तद तर्भावात् उत्तरत्र कथ तप्रमाण । प्रमाणताभ्रमणति चेत्तथापि फितन, अयथा हेत्वा भासाना मप्रतिक्षपे सर्वसमयसाम्रा यप्रसगात । लोकव्यवहारमिद्धमि ति चेन्न . - . यटाह नवीन अविद्यातिरिक्त दोषाजन्य व पक्षहे- स्वाद साधक्त्वे प्रयोजर तेन वाल्पितैरपि हेत्वादिभि मिथ्यात्वादि सिद्धिरिति । तत्र शुस्तिरजतस्य दृष्टान्तावेन त्वयोक्त त्वात् , शुक्तिरजत पक्षीकृत्य त्वया सोपादानत्वानुमानाद, तदेव- पक्षीकृत्य सञ्चनवाप्येते त्याद्यथापत्ति प्रवर्तनात् , तदेव पक्षीय - मित्स्यात्वसाधक व्यतिरेक्यनुमानाभिधानात प्रतिविम्बन विम्यानु मानस्य स्नानाथ शुभाशुभानुमानस्यच त्वदूटस्थरभिधानात , गगनदिगदिव्यायत्त पित्वारियनुमानसम्भवस्य त्वयाभिधानात् । यहा ভাৰৰds্যামানান प्याइतम् चार्यवाताव निर्णयात् । अलीपावेन निर्वचनादेव तदनिर्वचनीयत्व प्रतिज्ञया व्यादन्नत । तया प्रथनेन मतनपि व्याहतम् , विचार- स्वैवानिवेचनीयत्व स्थापनात । एव न्याहतप्रतिज्ञादरोत्तया स्वपक्षा स्थापनाभावकोटे रममाणन स्वपक्षस्थापनकोटे रममाणेन परपक्ष दृपणवाटेश्चात्र पराग्मिततयाद्यदूपणमयुक्तमिति शका निराक्रियते । एव बदतो पाहतान्तरभापणे वंयमसम्भावनति भाय । वयाचन प्रमा येन (तथापीति ) (रितेनेति) धनमारेगममाणता अस्तुवा, तथापि न. बिचियोजनमि पर्थ (अन्ययेति) ताहोनापि प्रयोजनसिद्धायिस्य । (रचयवहारति) स्वपक्षसाधयत्यनाभिमत प्रमाणत्येन रोपव्ययहार सिद्ध , नतु दयाभासास्तपत्पर्य । (नेति ) सपरिवरस्य ममागस्प ·१५-वा] शतपणी • चण्डमारतसहिता। तस्य सपरिकरस्य परिग्रहे लोकस्थिरीकरणात । प्रमाणान्तराविरोधादे- थ तत्परिकरवात् , अन्यथा लोकतोप्यसिद्धे. विचतुरकक्ष्या विमर्शान- स्थापितमिति चैन ; तथैवविश्वानुप्राहकप्रमाणाना मध्यवस्थापनाच । त. त्तद्विमर्शवावस्य विश्ववपिण्याप निवारकाभानात् । तस्यतु प्रथमकक्ष्या यामेर स्टप्रतीनिध्यावातादिभि लियइति विशेषइति । नचापच्छेद- निमित्तनमित्तिकशास्त्रयोः प्रामाण्याविशेयर अप्रामाण्याविशेपेऽपि परमात्माल्य नमिल्थ्य यस्मदुक्ते स्ततोपि परत्वात् । अविश्रम स्तहीतिचे न्न, बदोषस्य परत्रारोपात् । परत्वमात्रेण प्राबल्य प्रत स्तनेगासो दोषः । फिंच यद्यप्रमाण पर सविषय नारस्थापयेत् कय प्र प्रमाणस्य नवस्थ परिग्रहे प्रमाणान्तराविरोधानुकूलतकांदे स्वत्परिकरतया तादृशम माणेन प्रपंच सत्यत्वमेव सिद्धयेत , प्रपचमिथ्यात्वसाधक प्रमाणान्तरविरोधादरकूलतकाभानाञ्च तेन वि धमिथ्यात्व मसिद्वयेदित्यर्थः ( अन्यथति ) अपरिग्रहस्य परिग्रह लोकतापि मामापयसिद्धिरित्यर्थः यदा लोकव्यवहारसिद्धप्रिपत्र जोरव्यवहार कि सपरिकर धकपरिगृहीतो परिबरो वेति विकल्प्याद्ये दोपमाह ( तस्येति) लोकव्यवहारस्येत्यर्थः ( अन्यति ) अपारकरस्य लोपव्यवहारस्य साधवाचन विवक्षितत्य ( अवस्थापितमिति ) प्रमाणमिति शेषः। वि श्वानुनही विश्वसत्यवस्थापनम् । ननु सत्यविचारस्य बाधो ह. भ्यते नतु मिथ्यात्वविचारस्पति वैषम्यमस्तीत्यवाह ( तत्तदिति) विश्वपिप्रमाणम् । उक्तदोष परिहरनममाणत स्साधनन्दूषणमिति वि. कल्पयो युगपदुत्यापयति(नचेति) अपच्छेदनिमित्तक नैमिति वशाखो रित्यर्थः। पर स्वविषय स्थापयति नयेति शिरल्पमभिप्रेत्याह ( विश्चेति) १ ·३५० शस्त्रमतारळी । वल, स्याश्यतोवा कथमप्रामाण्य । ननु प्रमाणत्वे कथ पाध्याय तस्मिन्रा कर तदित्यपछेदेपि प्रसन्यत इति चेन, अनियतीगरोन पोचीपर्यतया ऽन्यतरोदयसम्भावनयाच प्रयोगान्तरेषु प्रामाण्योपपत्ते । सिँच वटुक्त प्रमाणस्यापि दुष्टकारणप्रसृतर नयाभ्युपगम्यतइति अदोपप्रसूततयापि न प्राप यदायविभाग । अन्यथा माध्यमिकयु तीना सर्वसिद्धान्तमावितावादिनाना सर्वत परत्वेन प्रारल्यप्र सगात् । तदन मिद न क पचिदपि विश्वमिथ्या प्रतिज्ञान शक्यमिति । दृश्यन्वच किमभिप्रेत, किंचाक्षुषत्र, उतप्रत्यक्षज्ञानविषय व यद्वा ज्ञानविषय मात्र, उतहग्व्यतिरिक्त र, अथवान्यत्किंचिदिति । ना- द्य , भागासिद्धवात । अतएव नद्वितीय , व्यर्थविशेषणत्वाच । ब्रह्मव्यवच्छे दार्थ विशेषण सार्थवामिति चेन्न, तस्य ज्ञानविपत्वानभ्युपगमात् । अ भ्युपगमेवा योगिप्रत्यक्षादिविषयतया सन्माननाहिप्र यक्ष वर्णनाच हेतो स्तत्र वृत्ते । नच तृतीय , अनेकान्तिकलादेव । ज्ञानविषयत्वमानमपि - ( अनियतेति ) अनियतविरोधतयानियतपोवीपर्यतया चैत्यर्थ । एकैकापच्छेदसम्भवा दनियतविरोधिता ( अन्यतरोदयेत्यादि) युगपदपच्छेदे विवल्पेनानुष्ठेयत्वात तत्रान्यतरशाखानुधानसम्भवादि। त्यर्थ ! परस्य प्रायल्य वदतापि दुष्टचारणजन्यत्वतदभागभ्या वैषम्य वाच्यम् , तच्च नत्वन्मवे सम्भवतीत्याह (चिंच त्यदुक्तेति ) ( अन्य थेति)परत्वमात्रेण प्रायल्यइत्यर्थः । मिथ्यात्वनिवेचनासम्भात् पक्षहेत्वादि मि व्यायातात् साधासम्भवाच्च नविश्वमिथ्यात्यप्रतिज्ञा शक्यत्युपस हरति) (तदेवमिति) (व्ययंति) प्रत्यक्षतविशेषण व्यर्थमित्यर्थ (घोति) तर व्यभिचारवारणाय विशेषणमित्यर्थ (अजानिराधादेवैवि) यदानशीन, चिद्विपयाच, हयात, तर ब्रमणि नास्येव, विषय त्यस्य भंदाधीन वा मानाभाराच नानासानुभपस्यावन्यप यतिवि .

·1 कृत्य [१५-या शतपणी - च इमारतमहिता। पपतयोपपत्ते , व्यवहारस्यच स्वरूपात्मकमवाशादुपपत्तेः अविद्यानिवृत्तर पि स्वप्रकाशमात्रादुपपत्ते , भविद्यासमानविषयाकाशाभावपि समान- विपयापरोक्षदृरो सारित्वेनातिप्रसगनिरासात् , आत्मविषयवस- सारस्यापि वृत्त्यादिरिशिष्टात्मरूपप्रकाशस्य इत्यादिविनाशे विशिष्ट रूपेण विनाशादेघोपपत्तेः , विशावारमन विजानीयादिति श्रुतिः सट साटोपमाद, तस्मान्नात्मास्यगोचरइति । इदमप्यनेन निरस्तम् तयादि- सवित्रानावसमर्थनेन ब्रह्मस्वरूपान्यज्ञानस्य सत्याचद्विषय- स्वमविरुद्धम् । मानं च ब्रह्मजानामीति प्रतीतिरेव घटादिवत् । नच- वृत्तिविपयतयान्यथासिद्धि. घटादापि तथा प्रसगात न्वयन्यतिरेवानुविधानस्य तुल्यत्वात् । जीववव ब्रह्मविषयकव्यव हारोपि मान, ब्रह्मण स्वप्रकाश चेपि तस्य जीवभेदस्यवा तत्स- मवायस्य घाभावेन जीवस्य सद्विषयशाना भावेन तद्वयवहारासम्भवा व । एव जीवनलागो भंदादेवाधिद्यानिवृत्तिसस्चारापि तव मानम् । किंच किजीब्रह्मज्ञानाना मभेदसमधन मुपजीव्य इदमनुमान प्रवर्त ते, उतानुपजीव्य । द्वितीये उत्तरीत्या व्यभिचार. तासन्देहोवा दुर पहच । आये सावलौविरस्य श्रुतिप्रतिपन्नस्य भेदवाद्युक्तोपपत्तिसि-- द्धस्यच भेदस्य मिथ्यात्वसमर्थन बिना जीवनाविज्ञानाना मभेदा सिद्धया मिथ्यान्वोपजीवनावश्यम्भावे आत्माश्रयो दुप्परिहर । विज्ञाता रमेरे नेत्यादिश्रुतीहि प्रत्यक्षश्रुत्युपपत्तिभि जीवस्य ब्रह्मज्ञानाश्रयत्व प्रतीते विशुद्धमनोयाह्यत्वोत्या येन विजानीयादिति ज्ञानवरगव्यु- दालस्वारस्याच्च दुष्टकरणमाधवनिरासपरत्ववान्तरमेववाभतीये- वेति भेदमिप्यावसमर्थनमन्तरेण अतितापि ब्रह्मणो नशानापियत्व सिद्धि. कल्पितभेद मादाम ज्ञानविषयावसत्वाच्च ब्रह्मणि व्यभि- चार.। तर यदुक्त, स्वतमानसत्तामभेदप्रतियोगिज्ञानविषयाय दृश्याय मिति, तर रि सहमणि ज्ञान प्रतियोगियभेदरय मिथ्यात्र सिद्धम् , ·२८२ शास्त्रमुतारळी । . ब्रह्मणो नास्तीति चेन्न, "आत्मापारे द्रष्ट य श्रोत यो मन्तव्यो नि दि यासितव्य " "ब्रहदवीरभवति" अथातोनमजिज्ञामे" त्यादि स्वपराभ्युपगत श्रुतिसूत्रादिनिरोधात् , सन्मात्राहिप्रत्यक्षमिति बाद स्यादि प्रहाणप्रसगाच्च । व्यावहारिक ब्रह्मणो दृश्यव नतु पारमा कमितिचेत् । हन्तकिं प्रपचयत्न पारमार्थिक , येन तस्मिन् मि थ्यात्वं सिद्ध्येत् । तथाच सति पारमाथिक दृश्यल ततएव दृश्य मपारमार्थिकमिति भ्रान्तजापतायेत । अत प्रपचस्यापि च्या वहारक दृश्य उमभ्युपेय, तच्च ब्रह्मणोप्यविशिष्टमिति । तस्यापि मि स्थ्यावप्रसगस्या विशेपेऽपि सत्यये प्रपचस्यापि सत्यारप्रसा यदिच व्यावहारिकमपि दृश्यत्व ब्रह्मणो नास्तीत्यव्येत तदा ब्रह्म विज्ञाना-मोक्षइति चेदा तसिद्धान्तनिरोधश्च । फिंच ब्रह्मणो दृश्यान नास्तीत्या किं कस्यचिदप्योधक, उताब्रह्म बोधक अथवा ब्रह्मगोधकइति 1 नाद्य , ब्रह्मशब्दप्रयोग नैरर्थक्य प्रसगात् । न द्वितीय , अब्रह्मणस्तेनाभिगाने तस्येव दृश्यनिषेधान् तत प्रपचे हेतोरसिद्धेश्च । न तृतीय ,ब्रह्मणो दृश्य रस्य दस्त्यजत्वात् । ब्रह्मशब्द . उतासिद्धन्। आये मपेचे ज्ञानप्रतियोगिवभेदस्यापि भेदत्याविशणमिथ्या स्वसियास्वरमानसत्ताकवाय प्रपचेपि मिथ्यात्यसिद्धमितिसिद्धता धनम् । द्वितीये ब्रह्मणिसन्दिग्धानवालय । विच किं चिदिपयत्व स्व. रूपसम्बन्धधर्मान्तरचोरल्यतरत , उदचिभेदः, उतचिद्विपयाय । ना. दा., तवासिद्ध' । नद्वितीय', धर्मसिद्ध नवृतीया, ब्राणि व्यभिचारात् । उच्यतेहि तत्वचिदा ब्रह्मचिद्विपयइति (भ्रान्तति) url सत्वात् देतीविश्वान्तीवाच्च तच्छतिभाय । दूषणानार माह (भत्तइति ) प्रपचस्यैवा प्रशारयादितिभावः । ननु बामण स्वी शायार नविषयतां तदेव इयरव विवक्षित, वापपदेन चल्दा. कारवरपतिमा नयमपि वाच्य रमसगनापरिदाता .

·[१५] शतपणी - चण्डमारतसहिता । स्त्रय प्रकाशस्थ ब्रह्मणो यथासचिटक्षणया ब्रह्मशब्देन प्रति पादनमिति चेत् । तथापि लक्षगया वृत्या शब्दजन्यप्रतीतिविषय त्व सिद्ध , तारतेर दृश्यन्त्र मार्जनीय । ब्रह्मशब्देन ब्रह्मणो लक्षणाचा नुपपने यादाश्वोक्तम् । एतेन सर्वशब्दागोचरत्र ब्रह्मणो वदन् प्रयुक्त , नत्म न शब्दप्रतिपादमिया पूर्वद्विकरपदूषणयो सर्जनीयत्वात् । 'यतो वाचो निवर्तत" इत्यत्रापि यच्छब्देन ब्रह्मानुयादो ऽप्रजनीय । उपहितमन्यत इति चेत्तथापि ज्ञानविषयत्व मिद्ध । उपहितानुवादे मानुपहिते तनिश्वाशक्य । एमनुभूति स्वय प्रकाशे त्यादि भियत्र प्रतिदिनमपि तमिरातसमये निरस्त इष्टव्य । न च तु, पारमार्थिकव्यतिरेकस्य शुक्तिकारजतादौ प्रपचेप्यनभ्युपगमेन सामननिकलवातिव्यादिदोपात् । अपारमार्थिकव्यतिरेकस्य ब्रह्मण्यपिनि द्यमानवेनानेकानयादेव । अतपय प्रातिमासिकव्यतिरेक पक्षोपि निरस्त । किंच घटोस्तिपटोस्तीत्यादिपु सत्यमनुभूतिविषयतयेन प्रति भासते । इति श्रीकविताकिकसिंहस्य सर्वत सम्पत त्रस्य श्रीमद्वेषटनाथस्य वेदाताचार्यस्य कृतिषु शतदूपया दृश्यरनु माननिराम पचदश ॥ जांगीधारादिति शकते ( स्वयमकासस्येति ) (ताररति ) ज्ञानातिरि क्तवृत्ती मानाभावात दश्यत्वोपे ज्ञानविषयव मर्जनीयमित्य 2. ( प्रतिपाद्यमितीति) इयत्त्यर्थ ( तपापीति ) उपस्विस्थम्प स्थापि प्रवेशादिपर्यः । सदा तयापि अनुपहितस्य निषेधम्पज्ञा. नविषयत्व सिमित्यर्य । ननु प्रत्यक्षमतिमाससिद्धौ हाव्यति- रेवोदेतु , भतीन पूर्वोक्तदोषइत्यनाह ( अतएवेति ) ब्रह्मण्यने धान्या देवेत्यर्थः । ( अनुभूतिविषयतयेति ) घटोस्तीत्यादी व्यवहारहेतु ज्ञान ४५ ·यत्वस्य - ३५४ शास्त्रमुक्तावळी । स्वमकाशं प्रति विषयभूतत्वेन सत्तारूपस्य प्राणः प्रतिभालाद्विप- च भेदगर्भत्वादिति भावः वृत्तिविषयत्वस्योक्तदूषणेनैव निरासात पंचमपक्षोनपृथक् दूषितः । तत्र यदुक्तं स्वसमानसत्ताकवृत्तिविषयत्वं दृश्यावमिति । तत्रापि कृन्ममि. श्यात्वसिद्धेः प्रार ब्रह्मणिसन्दिग्धानकान्यं दुर्निवारम् । साधनवैकल्यंच, रजत विषयवृत्ते स्त्वयानंगीकारात् । शुक्तिगोचरेदमाकारवृत्त्यवच्छि- नचैतन्यमेव रजतप्रकाशइतिहि त्वत्प्रलापः । वृत्तिमतिफलितचैत न्यप्रकाश्यत्वमेव वृतिविषयत्वमिति विवक्षायामपि वृत्तेः मातिभा सिकरवाभावात् साधनवैकल्यं । सत्तावैविध्याभावपक्षेपि वृत्ति- निरासादेव साधनवैकल्यं । किंच वृत्तमिथ्यात्वं सिद्धं नवा । आये समानसत्ताकरवाय प्रपंचेपि मिथ्यात्वसिद्ध र्वाच्यतया सिद्ध साधनम् । द्वितीये उक्तएव व्यभिचारः। किंच वृत्तीच नकिंचि न्मानं पश्यामः । ननु उत्पत्तिप्रतीति मीन, ज्ञानस्य नित्यतया इ- दानी घटं जानामीति प्रतीते निविषयत्वासम्भवात , तस्मात ज्ञाना भिन्नतया प्रतीप्यमान वृत्तिविषयेयोत्पत्तिप्रतीतिः । एवं ब्रह्मजानामीत्यनु भोपि तत्र मानम् ', ज्ञानाभिन्नस्य ब्रह्मणो भेदघटितविषयत्वास- म्भवात् । मैवम् , इदानी घटनानामाति प्रतीते ज्ञान घटविषयितोत्प निविषयवेयुपपत्तेः । एतेन ब्रह्मजानामीत्यनुभवोपि नियूंढ़ः । अभेदे प्पाविद्यकभेदविषयितोत्पत्तै रविरोधात् । विषपितयैवाविद्यानिवृत्तिसम्भ वे नतदर्थमपि वृत्तिकल्पना । नन्व परोक्षज्ञानेनह्यज्ञाननिवृत्तिः, वृत्तिपक्षेच करणविशेषेणापरो- क्षवृत्ति रुपपद्यते । विषयितापक्षे कथम् परोक्षापरोक्षविभागः। नच धारण विशेषजन्यावयक्तिविशेष भरोस्पति काव्यम्, मला ज्ञाननिवर्तकत्वाभावमसंगात । तत्र विषयिताया मान्दजन्यतया इन्द्रियन न्यत्वाभावना परोस्यरूपत्वाभावात् । नच मनस एवापरोक्षदेता, तस्या निन्द्रिपस्यात् । मृतिपक्षे विपरोदाविषयायमेय ने रापरोस्यं । भी ·[१५-या शतपणी - चण्डमारुतसहिता। परोपं चापरोक्षसंविदभेदात । भत शब्दजन्पापा ब्रह्मगोचरवृत्तेरपरोक्ष विषयत्वादापरोक्ष्योपपत्तिरिति । उच्यते । अपरोक्षज्ञान महान निवर्तकामिति परिभाषांगीकारेपि ज्ञान स्थ स्वनिरूपितमापरोक्ष्य स्वतइत्यस्तु । अन्यनिरूपितत्वापरोक्ष्यामिन्द्रिया धीन मित्यस्तु । ब्रह्मापरोदये स्वाभाविकेसत्यप्पविद्या निवृत्ते रदर्शनात् करणाधीनविषयित्ता सहकारिवनेम्पतां । घटाज्ञाननिवर्वके घटज्ञाने घटविषपावमापरोक्ष्यश्च निवर्तकतामयोजकदृष्टमिति तदुभयमपि ब्रह्मज्ञाने नाविद्यानिवृत्तावायपेक्षितमेव । इयांस्तु विशेषः, एकत्र तदुभयं कारणा. धीनमन्यत्रा न्यतरदिति। किच यदि अपरोक्षसंविदभेदेनार्थस्यापरोक्ष्य, तद्विषयतया- गुत्तेरापरोक्ष्यात ब्रह्मविषयकापरोक्ष्य वृत्तिस्तम्भवतीति वृत्तिकल्पन; तदात्माश्रयः, संविदभेदस्य मिथ्यात्वाधीनत्वात् । व्यवहारस्यापि तथैव सिद्धः न तदर्थमपि वृत्तिकल्पना । यदाह । अयं-घटइति शान ज्ञानाकारता यथावगम्यते एवं जानामी विज्ञानपि ज्ञानाकारता वगम्यते, तदाकारत्वंच तनिपयत्यमेवेति । तन्न. इच्छा जानामि सुखं जानामि दुःखमनुभवानीत्यत्र वृत्त्यभावेन ज्ञान- स्य विषयत्वासम्भवात् स्वप्रकाशमाचं यथा जानामीति व्यवहार- विषयः तथैव सर्वत्रोपपत्तेः । यञ्चोक्तम् - ज्ञानपदयाच्यावार्थ धृतिः कल्पा, स्वरूपज्ञानमा यस्य ज्ञानपदवत् सत्यादिवाक्यायस्य तदेकदेश ज्ञानपदवाच्यत्वा योगादिति । तदप्यखण्डार्थवादे निर्विशेषस्य वाक्यार्थत्व निरासादेव निरस्तम् । फिश वृत्तिविशिष्टं वृत्पुपहितं चाचैतन्यं ज्ञानपदार्थ इति हित्वामकिया, तत्र पदार्थस्य वाश्यार्थत्वमसदमानः पदार्थ- चदेशस्य दास्पायरवं कथमनुमन्यसे । अपिच ज्ञानस्वविशिष्टे ज्ञानपदशतिरम्भपात् किं वृत्तिकल्पनया । .

·शास्त्रमतावळी । यदप्युक्तं जानामीति विशेषणविशेष्यभावो तुभूपते, तच्चैकस्य न सम्भवतीति वृत्तिकल्पनमिति। तन्न,विषयताविशिष्टस्य स्वरूपमन्तःक रणावच्छिन्नं प्रति वा विशेषणत्वात् । यदाह-घटं जानामीति ज्ञाने सविषयतामतीयते. स्वस्य स्थविषयत्वा सम्भवात् अन्यमति विषयतावाच्या, यदेवान्यत् सैव वृत्तिरिति। -नैतत् , घटं जानामीति घटस्य दि ज्ञानविषयतानुभूयते न ज्ञानस्य । ज्ञानवि- पयकव्यवहारस्य समानविषयकज्ञानाभावे असम्भवा दवयं ज्ञानविषय तावाच्यति चेद , समानविश्यकज्ञानस्य व्यवहारहेतुत्वं कुत्र दृष्ट मायुप्म ता। घटज्ञानइति चेतहि यथा दर्शनं कल्पने ज्ञानमेव कल्पनीयम् - नतु तदसम्भवादृत्तिः । नहीदमदृष्टार्थ, येन प्रतिनिधिरुपादीत । ज्ञानाभेदाग्ज्ञानकार्य वृत्त्या भवतीति चेन्न, आध्यासिका भेदमावान- स्कार्यासम्भवा तथासति शुक्तिकार्यप्रसंगात् । किंच वृत्तेहि य. टादिगोचराया ज्ञानावच्छेदकत्वन्तवसिद्धान्तः तस्याः कथं ज्ञान- गोचरत्वं चिथावेपि वा इच्छां जानामि सुखं जानामि दुःसं जाना मीति व्यवहारः कथं ? वत्रेच्छादिगोचरवृत्ते रभावात् । तब स्वरका शादेव ज्ञानव्यवहारे घटज्ञानेन किमपराधम् । इति श्रीवाधूलकुलतिलक श्रीनिवासाचार्य पादसेवासमधिगत परावरतरव यायात्म्येन तदेकदेवतेन वञ्चरणपरिचरणपरायणेन तत्प्रसादलब्धमदाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदान विरचितायां शतदूषणीव्याख्यायां चण्डमारुताख्यायां दृश्यावानुमान भंगोनाम दशमः स्कन्धः VIDYA -nidesee

·नारायण
पंचवटी
3.