·. द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः । ग्रहणे देवतान्ययस्याहधार्थत्वाकाध्यमिति वदता ग्रहणसंस्कारा- पत्वेन देवताविधानात्तन देयतोदेशस्य दृष्टार्थत्वायोगात् प्रणेना- पर संस्फारो जन्यतइति भाप्याय* सूचित: * ननु निर्यापादि- विध देवतोदेशस्य यक्ष्यमाणदेयतास्मृत्यर्थत्यानाष्टार्थतेत्याशङ्कते * कथमिति * प्रहणान्वयात्माग्देवताया यागे इन्वये सति देवता- स्मृत्या प्रधानोपकारसिग्रहणे देवतोद्देशः स्मृत्यर्थः स्यान्न विह तथास्तीति परिहरति * उच्यतइति * नन्वन्यत्राविनियोगे ऽपि यागदहणे देवतोद्देशस्यादृष्टार्थत्वं भविष्यतीत्यागश विनयुक्त देवतोद्देश्ययागावयवस्वासेन विना यागासिद्धयोगसिद्ध्यर्थमव त बोद्देशः प्रहणाययवरयाभावात्तु नोइन बिना ग्रहणसंस्फारासि- दिरित्याशयः। श्लोफ व्याचष्टे * यदि हीति * ततः शब्देन तदि- स्यव्ययं व्याख्यातं भवणशब्देन फर्मव्युत्पत्त्या देवतावाचिशम्दाभि- धानाइवतोदेयो हटार्थमिति नपुंसकलिङ्गसिद्ध्यर्थं विवक्षितः मनु प्राग्यामान्ययानवगमे ऽपि प्रहणान्धयद्वारा यागान्धयशाना- तत्स्मृत्ययंत्याविरोध इत्याशङ्कते * ननु चति * विधीयमानस्य ५१६५ देवतोदेशस्य प्रयोजनापेक्षावेलायां देवतास्मृतेः प्रधानोपफारिवा- नयगमेन प्रयोजन ययोग्यत्वानवधारणात्प्रयोजनत्वकल्पना न युनो। स्याशयेन प्रतिक्षा हेतु प्रश्नपूर्व परिहरति * नैतदिति * ननु विधी- पमानाया एव देवतायाः प्रकरणात्मधानार्यत्वावगतस्तस्मृतेः प्रयो- जनत्ययोग्यतायधारयिभ्यतइत्याशकां निरस्यन् श्लोकं व्याचप्टे * पेन्द्रयाययमिति * देवतानां वाक्येन ग्रहणसंयोगादसंयुक्तमा- 'हिणा प्रकरणनामाधत्ये ऽमिहिते ग्रीहिपोक्षणादिवविरोधात्संयु- तस्यापि प्राधरचोपपसिमाराकयाकियात्मकत्वेन प्रकरणाहणा- योग्यतोक्का। ननु पश्चादपि देवतास्मरणस्य प्रयोजनवयोग्यताव- धारणे रऐ मम्भघत्यदएफल्पना न न्याय्येत्याशझ्यानुनिष्पादिनो पि शास्त्रेण प्रयोजनतया निमीतत्यान्न तेन शाखस्यादृष्टप्रयोज- नफल्पने * प्रातः प्रतियध्यतइत्युक्तम् * तस्यापीत्युपसंहार- भाप्यं देवतोद्देशसमुच्चयद्वारग्रहणसमुच्चयामिधानायरन व्या- चरे * तेनेति * नयहष्टार्थत्वाईयतोदेशसमुच्चये ऽपि प्रहणानां स्वरूपेण पारिवाद्विकल्पो भयिष्यतीत्याशक्य न घेत्यभ्यासा- धिकरणमायाक्तगुणमंदानीभरिकामदेवापाधिोगलापनहला- नि न समुच्चीयन्ताति वाध्ये भेदानभ्युपगमे यासेनापि समु- उचयः स्यत्स्यतीति मौदिप्रदर्शनार्थम् * भावतइत्युतम् * म.. श्रेय सूत्र योजयति * एप तायादिति * यागाभ्यासयिपयतयां १०१ ·૮૦૨ न्यायसुधायाम्। वश्यमाणान्तरसूचनार्थस्तावच्छब्दः संस्कारशब्दोक्ते ग्रह- णेन विशेषणभूनदेयतासंयोगोपस्थापनात्तच्छब्देन परामर्शो- पपत्तिः गृहीतस्य प्रहणायोगाशङ्कानिरासार्थ द्रव्यपृथ- रवादिति सूत्रावयवपूरणार्थम् * देवतासंयुक्तेत्युक्तम् * कथं देवतोदेशभेदस्य प्रहणाभ्यासे हेतुतेत्याशफानिरासार्थमनर्थक हो- त्ववयवं सकृद् प्रणेनफदेवताहेशस्याशक्यत्येनानुष्ठानायोगातच्छ- घणानर्थक्याभिधानार्थस्थेन ग्याख्यातुम् * संयोगान्तरत्युनम * भतो भिनार्थत्वावतानां समुच्चयोपपत्तिरित्यश्यामोक्तिप्रयाजना- भिधानाथत्वेन भेदशब्दं व्याण्यातुम् * तेनेत्युक्तम् * देयतोद्देशस्य द्रव्यविषयत्वादेफस्मिश्च द्रव्ये ऽनेकदेवताहेशायोगारप्रकृतिप्रत्यय- पोर्यापर्यनियमाच्च धात्वर्थभेदेन भावनाभेदवत्प्रत्यर्थदेवताभेदेन प्रत्ययार्थद्रव्यभेदस्य न्याय्यत्वाद्देवतोदेशभेदेन द्रव्यभेदे ऽप्यफ- स्मिन् प्रहणे बन्धने नादिरत्यादिवदिकल्पेनानेकद्रन्यान्वयमम्भ- चेनानकदेवतान्वयोपपत्तेर्न देवतोद्देशभेदामहणाभ्यासकल्पना यु- तत्याशङ्कानिरासार्थ द्रव्यगुणीभावादित्यययय पूरयितुम् * सं. स्फार्यमित्युक्तम् * खादिरादेस्त्वसंस्कार्यत्वेन बन्धन प्रति गुणत्वान्न पन्धनभेदोपपादकतेरयाशयः । ननूक्तप्रकारेण प्रहणे देवतोदेश- स्याहार्थत्वात्तत्समुच्चयेन प्रहणाभ्यासप्रतीतेदशमो गृह्यते दश गृहणातीति ग्रहणविषयफ्रमसमुच्चयदर्शनोपपत्तावपि विना ते- न यदि पासी न सिद्ध्यतीत्यनेनेव न्यायेन यागे देवतोद्देशस्य ह. स्वात्प्रकरणगृहीतानामपि देवतानां विभागमन्त्रादिधतिफल्पोपपत्ते- योगाभ्यासानापादकत्वात्तृतीयो इयतइति यागविषये क्रमसमुच्च- पदर्शने नोपपद्येयातामेवेत्याशयेनाशझ्याह * एतद्देवतावन्तीति * देवतासंयोगानामहरार्थत्वादित्यनेनैव देयतासमुश्चयस्योक्तत्वाधागे ऽपि देवतानां समुश्शयसिद्धिरिति प्रतिज्ञाते तदुपपादनार्थमिन्द्रवा- ग्वाधिदेवतायुक्तानां महणानां द्रव्यदेवतान्ययापादकयागापेक्षत्वा- चागस्य च श्रुत्यादिप्रयालश्यमानदेवतत्वेनाविहितदेवताकतया दे. पतापेक्षत्वारप्रकरणस्य चाक्रियात्मकदेवताविनियोगे व्यापाराभा- पादू ग्रहणविनियोगद्वारा देवतापिनियोजकत्वावगतेदेवताविशिष्टा- रमना च ग्रहणानामवृष्टार्थत्याद्यागप्रकरणेन समुच्चितानां ग्रहण- मुफ्तं तद्विनियोजफमिति तच्छब्दो ऽध्याहार्यः । ननु भगो घां विभजस्वित्यादिमन्त्राणां प्रकरणमाहत्ये ऽपि विफल्पदर्शनान्न या- गे देवतासमुच्चयसिद्धिरित्याशङ्कते * नन्विति * मन्त्राणामप्य- क्रियात्मकत्वेन साक्षात्प्रकरणमाहत्यापौरोडाशिकसमाख्यया ल.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ८०३ घसामान्यसम्बन्धन लिङ्गेन विभागाङ्गत्वज्ञानोत्तरकालं तद्द्वारा प्रकरणेन ग्रहणालिनेन च विभागे विकल्पेन मन्प्रविनियोगाद्वैपस्य- माह * सत्यमिति * ननु समाख्ययेव सामान्यसम्बन्धलाभे प्रकर- यानपेक्षेण लिहेन त्रैयम्बक पुरोडाशविभागे ऽपि मन्त्रविनियोगा- पत्तेः प्रकरणवाधान दार्शपौर्णमासिफपुरोडाशयिभागमानार्थत्वं स्यादित्याराम * विभागान्तरेग्वित्युक्तम् * आनर्धक्यपरिहाराया: पूर्वसाधनलक्षणार्थ प्रकरणमप्यनुप्राहमित्याशयः । प्रहणानां भदे ऽपि सामान्यरूपेणैक्यविवक्षया देवतासमुश्चयाभिधानम्। नन्वेवमपि यागस्य प्रत्येक देवताग्रहणसमर्थत्याद्विकल्पी भविष्यतीत्याशय * तत्रेत्युक्तम् * ननु धारभूतानां महणानामपि यागीयद्रव्यपृथक्कर- णार्थत्वेन इष्टाचावतोदेरास्यापि च यागापेक्षितदेयतासमर्पणेन इशार्थचोपपत्तर्विकल्पस्य न्याय्यत्वात्तद्वारा ऽपि प्रविष्टानां देवता- नां विकल्प पर युक्त इत्याशङ्कते * नन्त्रिति * एफदेयतासम- पंणेन यागस्य नैराकाक्ष्यमिझेरनेकदेवताविशिष्टप्रणाम्नानान- “र्थश्यप्रसङ्गादेवताविकल्पार्थे चानेकाम्नाने गुणपरत्वेन ब्रहणभे- दकत्वायोगाद् ग्रहणस्य भेदाभावेन विकल्पानुपपसस्तदुद्वारा देवता- विकल्पायोगादनेकदेवताविशिष्टप्रहणानुष्ठानायघानेकाम्नानस्यागी कार्यत्वादनेकदेवत्ययागानवगतेश्चानेकदेवताविशिष्टप्रदणानुष्ठानस्य दृष्टार्थत्यायोगाद्रिकल्पानुपपत्तिरिति परिहरति * भवेदिति *प्र- हणस्य इटार्थत्वे ऽपि तद्भेदस्याहार्थतेति भेदशदेनोक्तम् । ननु पुनः श्रुर्देवतान्ययार्थत्वेन भेदकत्याभावाद ग्रहणस्य भेदानुपपस्त त्रा- प्येकााद्देवतानां विफल्पापत्तः कथ तद्वारा यागे. समुच्चयः स्यादित्याशड्याह * अवश्यं चेति * निर्गुणग्रहणाभुतेः केन चि- द्वाफ्येन देवनाविशिएग्रहणापत्तेरङ्गीकार्यत्याद्वाश्यान्तररुत्पत्तिशि- एदेवतावरुद्ध ग्रहणे देवतान्तरविध्यशक्तः प्रइणान्तरारयेय विधी- यन्तइत्याशयः। वस्वशक्तेरपि गुणस्यान भेदकतोत्पत्यतिशय च. फ्तुमारम्भते * न हीलि * युगपत्तावरसोद्देशो ऽशक्य एघेत्याह * योगपर्य तापदिति * नन्विन्द्रयायुमिनायरूपाधास्तैः प्रातिप- दियैर्निविश्य सन्ति सचतुभ्युच्चारणेन सर्चा युगपदुद्देएं शक्या इत्यारागाह * अदेयताभूत एव चेति * सच्चतुर्थीनिदो ममु- शायो देवत्वेनादिष्टः स्यात् न चास्य देवतात्वमम्मीत्यर्थ, प्रमोई- शासम्भवं प्रतिज्ञाहेतुप्रश्नपूर्वमुपपादयति * न चनि * विशिष्ट- विधिना विशेषगाविशेष्ययावतोदेशप्रहणयारिन्द्रवायूद्देराविशिष्ट महणं कार्यमिति युगपद्विधानाद्वामाख्यफरणभेदेन च योगप- ·८०४ ग्यापसुधापाम्। घसम्पायनशचोविसपः ननु ज्ञानाद् गधमाणे द्रव्ये देयतोहेशः फायः न च प्रहणकाले मर्यदेवतोदेशः शक्य इत्यर्थः । त्रिचतुरई पतोद्देशसम्मये अन्यल्पाभिप्रायेण * एफमिरयुनम् + नचेपमा त्यासम्भवे ऽपिमाग्य धा ग्रहणप्रत्यासले फाले प्रमेण सहितः सम्भविष्यतीत्याराड्याह * यदि स्विति - (भारतदेयतोहगना- ५१८ सापचेरपि प्रमेणोदशो न भवतीत्या * फि ति # दास्यामीति स्यागरूपतेतिफरणेन परामा । श्लोकं व्याचरे यदिति ) एफ. पतोहेगेन त्यश्यामीति सल्पितस्य तदानामित्युक्तस्याप्यन्यता विनियोग्यत्वम् *प्रायशब्देनाक्ताम् * इन्द्रवायुभ्यां गृहणामीति श. ब्दोच्चारणरूपस्योहेरास्याध्ययस्ये ऽपि त्यागमङ्कल्परूपादेयं विना तस्पापर्यवसानात्तस्य च यजमानादन्येन फर्तुमक्यत्वात् * यज- मानइत्युक्तम् * पूर्वपक्षीयुक्तरुपलक्षणार्थत्वम् * पूर्वसङ्कल्पे. त्यनेनोक्तम् * गुणहेतुफभेदोक्तिमुपमहरति * तेनेति * एवं प्रह णस्वरूपस्य हहार्यत्वे ऽपि देवतादेयविशिष्टरूपेणारार्थस्थाभिधा- नपरतया भाष्य व्याप्योयेदानी स्वरूपेणेव रायत्याभिधानपरत. या व्याख्यातुमा६ * किं चेति * लोकं व्याचऐ * देघतोहेति मफरणालोचनेन रसस्य प्रदेयत्वावसायात्तत्सिदेच पाचनालसं- स्फाराधीनत्यात्पूयमानावस्थेनेत्युक्तम् । उत्पत्तियाक्यमाघालोचने तु लतायाः प्रदेयत्वप्रतीते कयातिरिक्तसंस्काराणामरटार्थत्वं प्रोडया घक्तुं प्रयोत्तरकालतोक्ता रसाविधानमेव पुरोगवादिषम्याभिधा. नेन सूचयितुमाह * यत्र स्विति * ननु प्रदेजुहोति चमसैजुहोती. ति विध्यर्थस्य प्रहचमसपात्रेषु ग्रहणमन्तरेणासिन्तत्सिद्धार्थत्वा- दू ग्रहणं दृष्टार्थमेवेत्याराड्याहन चेति ग्रहयमसविध्यार प्यडया टार्थत्वात्तद्वारा ग्रहणस्यापि प्रधान प्रति हटोपकारित्वाभावादर- धार्थतेत्याशयः । सोमस्य यागसाधनस्यविधिकाले प्रहचमसस्थत्यः विधौ सत्यन्य त्रस्थम्य साधनत्वाभावाद प्राचमसस्थत्व हयार्थ स्या- सुत्तरकालं तु प्रकरणालोचनयागवत्तस्यापि तत्स्थत्वस्य साधनान- न्तर्गतेरहदार्थतेति सूचनायोत्पत्तिशब्दः। अतो न केवल नानादेवतो- देशजन्यारष्टभेदनिष्पत्यर्थग्रहणानि समुश्चेतव्यानि किं तु स्वजन्या- भिनिष्पत्यर्थमपीत्यशार्थत्योक्तिप्रयोजनमाह * तेनेति * हटा- थत्य, जप ग्रहणस्य ग्राह्यभदात्समुच्चयाभिधानाथ ग्रहणं चति भाध्य व्याचष्टे * दर्शति * कृत्स्नस्य ग्रहणं नायकल्पतइत्यभिधा- नमनिष्टापादकत्वादयुक्तमाण्ड्य समुच्चयं विनत्यध्याहारेण व्या- पय पा. २ पु मा.।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ८० यातुं स करस्नः सोमो ग ग्रहणमेदमन्तरेण शक्यते * ग्रहीतुमित्युक्तम * दरामुटेरभिषवे सति रसस्याल्पत्वादेफ- ५१९ र स्मिन्पा ग्रहणोपपत्त्याशङ्कलानिरासार्थत्वमुदकफलशेषु संस्फारा- भिधानं व्याख्यातुम् * नियतेत्युक्तम् * यानि चैवाभिपूयन्ते पु- पमूलफलैः शुभैरिति मिश्रीकरणे ऽभिपुणोतिप्रयोगदर्शनात मि- थीकृतवाच्यभिधुतशक्षा प्रादेशमारोक्तिप्रयोजनमल्पशब्देनोक्तम् । नन्ययागसाधनभूतसोमावयवाहणस्यादृष्टार्थत्योपपत्तेः कृत्स्तस्यै य प्राद्यताया न्याय्यत्वात्कृत्स्नग्रहणसमर्थमहापरिमाणपात्रोत्पादनेने- कस्मिन्पात्रे कृत्स्नस्य सोमस्य प्रहणमुपपत्स्यतइत्याशङ्कानिरासार्थ यद्यपि घेत्यादिना विकल्पेतेत्पन्तं भाग्यं धृतपरिमाणपात्रफल स्यागेनाश्रुतपात्रान्तरोत्पादनाराङ्गानुपपत्तेनित्यवद्विहितानामपि - काध्य नीहियवादिवदगत्या विफल्पाश्रयणोपपत्तदेवतासमुपयश- .डानिरासार्थस्य च कृत्स्नस्य महणे हीति: वयवस्येत त्या इति सङ्कल्प इत्यादिवात्र्तिकेन व्याख्यातार्थत्वनव्याख्यातमानन्यवयवशी प्रहणेन गृह्यभेदामहणाभ्यासोपपत्तस्तद्विपयक्रमसमुञ्चपदर्शनोप- पत्तावप्यवयवशो गृहीतस्यापि सोमस्यै कीफरणेन कृत्स्नस्य सकृया- गसाधनत्योपपसेस्तृतीयो हुयते इति यागविषयक्रमसमुघयदर्शनानु पपत्तिरित्याशङ्कानिरासाय तस्मादित्यादिभाष्यं तात्पर्यतस्ताघ- पाच तथावस्थेन चेति * भेदन गृहीतस्य सोम यकीकर- गायोगाद्भिदावस्थितस्यैव यागनिष्पादकत्वाबगतेरन यस्तस्य च पा. गस्य तथावस्थितसर्वसोमविषयसमीहितफायॊपयोगित्वफरणलक्ष- सम्भावनयाभ्यसितव्यो याग इत्यर्थः । येन फारणेन यागाभासो भाग्यकृतोक्तस्तेन कारणेने प्रत्याश्यासयधागाश्यासे ऽपि सूत्रं योज्यमित्याह तेनति * योजयति तदेवादिति मार्यत्वे प्राइणस्य मेवफप्रमाणाभावेन भेदायोगाद्भाध्यकृतोतं तद्भवमनाात्य सं. कारण संस्कार्यद्रव्योषणापनाच्छन्देन परामर्श;। पागवेलायामे- फीफरणे प्राफ पृयमरणमनर्यफमिति भाष्यकृयाफ्या सूत्राद्ध- तीतरनाहत्य यागानध्यासे द्रव्यपृथत्वमनर्थफमित्येवं व्याख्यातु * मशेपमित्युक्तम् पश्यत्रयवानामिव सोमावयवानामप्यसयंत्पा- गोपपत्तिमाशोफावशपशोरवदानानाति धदिहावययान्तरपरिस- स्यामायास्पशुवैषम्याभिधानार्थत्वेन पृथक्कतस्य कृत्स्नस्य प्रन्यस्य पागं प्रति गुणीभावाचागानुष्ठानभेद इत्येवं व्याख्यातुम्* मत इत्यु- तम् * मनः बिष्टकृतं यजनीत्यादिना भययवान्तराणामन्यत्र विनियोगवस्तीमावयवानामन्यत्राविनियोगनानर्थश्यपरिहारायोग- ·म्यायसुधापामा सूचनाओं नःशब्दाचाफ्यान्तरः फरिपनाभेदावस्पा यम्योरपतिकम्य द्रव्यस्य नम्प पद्यागं प्रति गुणरयं तदंशेनेन्यः । सात्पर्यनो प्या- ख्यातं भाग्यमघयवशी व्याचि पयासुरनधर्फ हि स्यादिति सुत्राधय- घच्याण्याना) नाति भाप्यं कथमशक्यतत्यपक्षायामुपपादपितु माह * तीति # सूत्राययधोनोपपत्यभिधानासद्वपापपाना- तेफाध्यनिरासमाप्यम्य सूचिता भाष्योक्तामुपपत्ति पाचऐ * न चति * पुनरफीफरणइत्यनुपनः भागव्ययस्थानुपपत्याशयन भा. प्योक्तामुपपत्ति घ्याण्याय मर्यदेयतोदेशानुपपत्यारा येन व्याचटे * न चेति - प्रस्तरमहरणोतममयाजवत्क्रमेण सर्या देवता उदित्य मर्यतत्यागोपपत्तः सर्वदेवतांइंशानुपपत्तिपरिहारसम्मये ऽपि भागन्यवस्थानुपपत्तिरशश्यपरिहरेत्याह * तथा कृते ऽपि चेति * सर्वदेवनोद्देशेन साहाने ने ऽपीत्यर्थः । ननु पायव्येन्द्रयायचय. सकरोऽपि न दोपायत्याशयाह * प्रफल्पिते चति * सङ्करे, भागमानात्वकल्पनानर्थक्यापत्तरेकपात्रा गृह्यन्त इति पत्सङ्कर- विध्यभायात्मकरो नर्थफ इत्याशयः । नन्वैफध्यफरणाशक्ता- घप्येकेन भागेन विहितयागनिष्पत्तेनाधुताभ्यासकल्पना युक्तत्या. शङ्कानिरासार्थ न चेति भाग्यमेतद्देवतापन्ति ग्रहणानीत्यादिवार्ति- केन व्याख्यातार्थत्वात् ज्योतिष्टोमशब्दस्याभ्यस्तयागरूपवाचित्येना- भ्यासस्य ज्योतिटोमथुत्युक्त्वाभिधानार्थ घ तासु चति भाष्यं न यिह प्रत्येक ज्योतिप्टोमनिवर्तनसामर्थ्यमित्यादिवार्तिकेन सर्वा- खेवेज्यमानासु श्रुतो ज्योतिष्टोमाण्यो यागो निवृत्ती भर्वात नैकस्या देवतायामिति व्याण्यातार्थत्याग देवतान्तरमिति च भाप्यं प्ररत- देवताविनित्यत्वादेव च शुतो यागो न देवतान्तरमाकाङ्कत्यन्यथा देवताशून्यत्वेनारूपत्वाच्छतो यागा न निवर्तेतेत्येवं स्पार्थत्यारक. लेन चेत्यादिच भाष्यं दश मुष्टीमिमीतइति चेत्यादिवार्तिकेन भाष्यान्तरव्याख्यानार्थेनापि तस्मात्प्रकल्पनभेदादिभाष्यसमुदाय- तात्पर्यव्याख्यानार्थतयावस्थितेन चेत्यादिवार्तिकसहितेनार्थानेदो द्रव्यगुणीभावादिति सूत्रावयवव्याख्यानार्थत्वेन व्याख्यातवाद- व्याख्याय तस्मिश्चेत्येत्यभ्यासोपपादनप्रयोजनाभिधानाभिधार्य न- स्मादिति परिचोदनापरिहारोपसंहारार्थ च भाप्यं निगमनपूर्वकमे- फलया च्याचष्टे * तस्मादिति * दशोति ग्रहणसमुच्चयदर्शनं दशम इति क्रमदर्शनं तृतीयमित्येकमेच प्रकृत्यंशेन समुच्चयदर्शन प्रत्ययांशन च क्रमदर्शनं यथासङ्कल्पितस्य पृथगवस्थितस्य कृ. समस्य सोमस्य प्रदानात्सर्वदेवतासमुच्चयाच्चोपपन्नमित्यर्थः । स- ·८०७ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः। मुदायानुघादापवादस्य फर्मभेदापवादसिद्धार्थचालनणसङ्गतिर- प्यस्तीति सूचयन्नधिफरणार्थमुपसंहरति * तेनेति * ननु फर्मेन्ये ऽपि तत्तरेवतोदेशेन पृथक द्रव्यत्यागे सत्यनुष्ठाने विशेषाभावारिक चिन्तायाः प्रयोजनामत्याराड्याह * प्रयोजनमिति * प्रकृती घि- शेषाभावे ऽपि कर्मभेदे सत्यकर्मणि विकल्पो विभागो हि चोदनै. फत्वादिस्याप्टमाधिकरणन्यायनकस्यन्द्रवायवादिवाक्यविहितस्य या- गस्प विकृती बिकल्पन विध्यन्तातिदेशाद्विकल्पनेफस्य धर्मा कार्या सकृच्च याग कर्मेक्ये यथा प्रनीति विशेष इत्यर्थ । ऐन्द्रयाय- धादिवाक्यच यागविधायेन्द्रवायचेन यजेतेति वचनव्यक्त्यापत्ते- योतिष्टोमस्यापि स्वार्थविहिनद्रव्यदेवतायत्यलक्षणब्यक्त चोदनत्वा- दफाहाहीनसयव्यक्तचोदनत्येन ज्योतिष्टोमसादृश्याभावान त- दीयविध्यन्तप्रवृत्तिः सोमवाफ्ये । ननु विधी द्रव्यश्रवणे ऽपि स्वार्थ- विहितदेवताराहित्येन ज्योतिएोमस्याप्यव्यक्तचोदनत्वात्तत्सादृश्ये- मेकाहादिपु ज्योतिप्टोमिकविध्यन्तप्रकृतिरिति प्रयोजनान्तर त्यव्य- क्तासु तु सोमस्येत्यष्टमाधिकरणन सुशानत्याग्नोक्तम् । संख्यातकर्मभेदाधिकरणम् ॥७॥ पृथत्कनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यात् ॥२१॥ सण्यानिमित्तभेदविचारस्याभ्यासनिमित्तभेदविचारेण सक- घझतेरभ्यासप्रत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षोत्थानासमति दर्शयितुमाह *गत इति * प्रासनिकचिन्ताया सम्बन्धित्यत प्रसञ्जफचिन्तायु-५२०। दिस्थफरणसामाद्यथा यत्प्रसक्त्या या चिन्ता क्रियते तत्समाप्ती प्रसझफचिन्ता बुद्धिस्सा भवति तथापवादकाचन्ताया अपि सम्ब- न्धित्वाविरोपेणापवाद्यचिन्ताधुद्धिस्थीकरणसामथ्योद्यदपवादेन चि. न्ताया चिन्ता क्रियते तत्समाप्तायपवाद्यचिन्तापि बुद्धिशी भवती- त्यधिकरण यकृतया समुदायानुवादापवादचिन्तया उभ्यासानिमि- सभेदापवादभूताया. समुदायानुगदचिन्ताया पौर्णमास्यधिकरण- कृताया युधिस्सीकरणात्तद्वारा समुदायानुवादापनाद्याभ्यासचि- ताया बुद्धिस्थत्वातत्सङ्गत्यभिधानोपपत्तिमूचनायाभ्यासनिमित्तभे- दापनादानन्तरं तदपवादत्वंन प्रसगो बुद्धिस्सत्यं यस्येति पि- प्रदाभ्युपगमेनाभ्यासापयादापयार प्रसङ्गराब्देनोक्त. सोमयागस्य- पारवे ऽस्यभ्यासेन फमसमुग्रयदर्शनोपपत्तियत्तिन आहुतीरिति वि. त्यसंख्याया अभ्यासनोपपत्तन फर्मभेदतत्यनन्तरोक्ताभ्यासोपजी- बनेन पूर्वपक्षकरणादनन्तरसङ्गतिसूचनायेदानी शब्दः । ननु प्राजा- ·८०८ ग्यायसुधायाम। पत्यवाक्ये यासेन पूर्वपक्षाकरणानेदानी शन्दमूनितानम्तरसन तिः सम्भवतीत्याशयाद * तति * द्रन्यसंग्यानित्यधैं स्नश ब्देन फर्मणि परामृऐ ममिधो यजतीत्यादियछुत्यसंभ्याया अप्युदा- हरणयोपपत्तेस्तनिवृत्यर्थम् * चौदिता इत्युक्तम् * समिदादिना. मधेयस्य देवतायोगनिमित्तत्वात्समिधो नभाज्यस्य न्यन्त्यिरयादि मन्त्रवर्णप्राप्तदेवताय?त्यानुवादोपपत्तेन फर्मभेदपोतन्याशयाएकाद- श प्रयाजान्यजनीत्याधुरपन्नकर्मसंण्यानिवृत्यर्थमुत्पद्यमानत्यविशेष- णं पार्वणी जुहोत्याज्यभागी यजतीत्यापुरपघमानकर्मगतमंण्यान्तर- प्रणायादिशब्दः । सर्वप्रानन्यपरपुनः शुन्या फोरपत्यवगतेर्न प्रमेयानुप्रवेशित्यापत्तिः सकृच्छत्या फर्मेक्यायगर्विज्ञातसंपये क. मंण्यफादशप्रयाजानित्यादिवदनपेक्षितपदान्तरोपात्तसंप्यानिवेशा- योगादावृत्ति कल्पनया च संस्यानुग्रहोपपत्तेर्न फर्म भेदे इति श्य- माणाशयेन पूर्वपक्षमाद - सदिति * पाण्याते फर्मसंदयानुपा- दानाद्वाक्यान्तरधुतयागसम्भवे चन्द्रचाययादिवाक्ये यागफल्प- नानुपपरिवत्पदान्तरधुतसंख्यासम्भवात्स्यपदसंख्याफल्पनानुपप- तरनिशांतसंप्यत्वात्कर्मस्वरूपे संख्यानिवेशोपपत्तेः । पृथक फा- निवेशित्वाच्चैकातिरिक्त संख्याया भेदं चिनानुपपत्तेःसंख्यापि भे- प्रीति वक्ष्यमाणाशयेन सिद्धान्तमाह * इतीति * धात्वर्थनाम- स्नाहुतीतिशब्दस्याहुतीरिति संख्याया धात्वर्थविषयत्यावधारणा- सात्वर्थमात्रभेदकत्वं होमशब्देन सूचितम्।पृथकेन विनत्यनेन यत्र पृथत्कं तत्र निवेश इत्येय पृथककार्थनिशयाचित्वेन पृथरकनि- घंशराब्दो ब्याफ्यातः । यस्त्वभ्यासेन संष्यानुप्रहो ऽभिहितः सन युक्त इत्याह * न चेति * कथं तर्हि दशमे पशुपुरोडाशस्यारा- सुपचारित्वनिरासेन देवतासंस्कारत्वे सियातिते सौत्रामप्यामा- यिनसारस्वतेन्द्रेषु पशुचन्द्रसाविलवाणानां पुरोडासानां पशुदे- वतासस्कारत्यायोगमाशय तन्निरांसार्थे ऽभ्यासो या प्रयोजवदे. फदेशो ऽन्यदेवत्य इति सूत्रे तयथा पशो पञ्चामां मयाजानां चोद केन प्राप्तानामेफादशसंख्या विधीयते सा चान्तरेणाभ्यासं नायफ- पतइत्ययस्यन्ते प्रयाजा इत्यभ्यासेन संख्यापूरणं गाय कृश्य- तीत्याशयाह * भगत्या सा हीति * इह त्वनिीतसंख्यत्वात्सा- पभेदोपपत्ते गतिरस्तीत्याह * सम्भवति चेति * चतुःशदा चशब्दः वोपसंहरति * * मत पवैकविंशेनाति- राण .. बागमेन संख्यापूरणं - ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः । ८०९ ग्रमे वक्ष्यते इत्याह * तथा चेति * पूर्वपक्षाशयं विवृणोति ननु चति * सिद्धान्ताशयं विवृणोति * नेति * निप्पनरूपरवेनाप्रती- तिरसत्वमाननु तिब्वाच्यायाः संख्यायाः सुव्याच्यसख्यावत्प्रकृत्यर्थ- विषयस्यायगते, कथं धात्यर्थस्यासंस्थतेत्याशङ्याह * या हीति * तिङ्वाच्यायाः संख्यायाः प्रकृत्यर्थविषयताया स्मृत्याचारविरो- धानानुमातुं शक्येत्याशयः । भावनामहणं दृष्टान्तार्थम् । ननु तिब्बा- च्यस्यैकत्वस्य धात्वर्थगामित्वाभाये ऽपि निःसंख्यधात्यर्थानुष्ठाना- शतसरयापेक्षायांसहच्छत्यैकत्वावगतेन पदान्तरोक्तसंग्याश्रयणं युक्तमित्याशङ्याह * तति * सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादि- ति * कर्मसय्यानुदाहार्यत्वे कस्माद्भाध्यकृता द्रव्यसंख्योदाढते. स्याशङ्कयाह * यत्त्विति * तंत्रति सन्देहभाप्यं यागकल्पकमा. जापत्यशब्दार्थभूतदेवताविशिष्टदव्यसाप्तदश्यात्कर्मसाप्तदश्यप्रतीतेः पूर्वपक्षायोगनाक्षिपति * कुत्त इति * सास्य देवतेति सर्वनामार्थे ५२१॥ तद्धित्तप्रवृत्तेः सर्वनाम्नश्च सन्निहितपशुपरामर्शित्वात्पशुशब्दस्य बहुवचनान्तस्वनकशेषत्वावधारणात्तत्परामर्शित्वसिद्धये सर्वनाम्नो ऽप्यस्य चास्य चेति सप्तदरातत्व उच्चार्यपामिति सरूपैकशेपं कृत्वा प्रजापतिर्देवतेति देवतासम्बन्धे प्राजापत्य इति तद्धितः कार्य. स. निहितपरामर्शिये ऽपिवा सर्वनाम्नस्तद्धितान्तपदान्तर्गतत्येन बहुव- चनान्ययामागपरिपूर्णे तद्धितान्ते पदे पदान्तरान्वयायोगात्पशुश- ब्दगतबहुवचनालोचनेनैकशेपामतीतः । पशुशब्दस्य च तद्धितपि- पयसमपंकत्वेन के प्राजापत्या इत्यपेक्षायामन्ययात्तद्गतस्य यहुवचनस्य प्राजापत्यशब्दगतवहुवचनोक्तसरयानुवादित्यायगतेः । सर्वनाम्न- स्तद्वशेनकशेपत्वकल्पनायोगात्तद्धितान्तानामेच शब्दानामकरीपत्वं न सर्वनाम्न (इति सर्वनामकशेषत्यसदसददायसन्देहे ततद्रव्यदे- यतान्ययभेदाभेदसन्देहारकर्मभेदादसन्देहमुपपादयितुमाह * उ- च्यत इति * यो बहुवचनान्यधानुपपत्यकशेषः कथ्यते किमयं तद्धितान्तानां माजापत्यशब्दानामेव कृतः स न युक्तो भवेन तु स- चनाम्नः') कार्य इति सिद्धान्तवचनव्यक्तिकृत कशेषाणांचा सर्वना- म्ना पश्चात्कृतेन तद्धितेन देवतासङ्गतिपिति पूर्वपक्षवचन व्यक्तिरि- तरेतरयोगाख्ययार्थस्मृतद्वन्द्वापवादत्वेन कशेपस्येतरेतरयोगवाचि- त्यायगतेरितरेतरयोगिनां चेतरेतरसापेक्षत्वनासामापरेकशेपे शते तद्धितानुपपत्तिप्रसङ्ग इति पूर्वपक्षदूषणसूचनापश्चादुक्तव- चनव्यक्तिद्वयस्य प्रातिलाम्येन पूर्वसिद्धान्तपक्षोपयोगितामाह * य. मेष पा.पु. भा... १०२ 2 ·न्यायसुधायाम् । दीति * सप्तदशानामित्यनेन पशुसमूहस्य द्रव्याख्यसम्बन्ध्येश्ये सम्बन्धक्यसिद्धये ऽभिहिते द्रव्यैक्ये ऽपीन्द्राय रथन्तरायेन्द्राय चाहतायेन्द्राय वैरूपायेन्द्राय वैराजायेन्द्राय रैवतायेन्द्राय शाक- रायतिवद्देवताभेदे सम्बन्धभेदापत्तेलच्छङ्गानिरासाय * पक- स्याश्चेत्युक्तम् * कुक्कुटायानय मिथुनं करिष्याम इत्यादिविरूपैकशे. पस्यार्थप्रकरणसापेक्षत्वाद्विलम्बनायगतेः शीघ्रप्रतीतिसूचनार्थः स. रूपशब्दः किं तावदिति पूर्वपक्षप्रतिक्षाभाष्य व्याचटे * किं ताच- दिति * (कुत इत्यादिभाष्येण प्रश्नजिज्ञासोपन्यासपूर्व सप्तदशपशु- समूहस्यैकदेवतासङ्कल्पेनोपपत्ति यागैक्ये हेतुत्येनोक्तामुपपादयि- तुमाह * कुन इति *') विग्रहवाक्यस्य तद्धितपदार्थकथनार्थ- स्वाद्विग्रहवाक्यस्थसर्वनामपरामृष्टस्य पशुशब्दार्थस्य तद्धित. प्रत्ययार्थत्वावगते पशुशब्दस्पेन बहुवचनेन तद्धितप्र- त्ययार्थभ्य पशुद्रव्यस्य तद्धितोत्पत्तेः प्राग्विग्रहलायामेव बहुत्वो- पलम्भारप्राजापत्यशब्दस्थस्य वहुवचनस्य तदनुवादित्वोपपत्तेस्तद्धि- तान्ते प्राजापत्यशब्दे वहुवचननिमित्तैकशेपत्वकल्पनायोगात्सर्वना. नामवेकशयः कार्यों न तद्धितान्तानामेवेत्याशयः । प्राजापत्यश- ब्दस्य चैकशेषत्वकल्पने तस्यावृत्तिपूर्वकत्वात्केवलप्रत्ययप्रयोगास- म्भवेन प्रकृतिनिरपेक्षतद्धितमात्रवृत्त्ययोगात्मकृतिप्रत्यययोयोर- प्येकशेषकल्पनापस्या गौरवं म्यान्सर्वनाम्नस्त्वेकशेषकल्पने गौरवा- नापत्तिरित्याशयेनोपपत्यन्तर * माहेतीति * इतिकरणेनोक्तप्रकार- परामर्शात्तद्धितान्तैकशेषत्वाभावएव प्रजापतिप्रातिपदिकात्मिकायां प्रकृती प्रत्यये चोभयत्रैकशेपत्यं न भवेद्येन गौरवं नस्यादित्येवं चशब्दयो. रध्याहारेणापपस्यन्तरं योज्यमाद्वयारिति वाच्ये प्रत्ययानन्तरं बहुव- चनथुतस्तत्रैकशेपकल्पनोपपत्तावपि,प्रकृती बहुवचनाथुतर्नेकशेष- फल्पना युनेति सूचयितुम् * प्रस्तावित्युक्तम् * पूर्वपक्षे ला- घयोक्त्या सिद्धान्ते गौरवं सूचितमुपपादयितुमाह * यो हीति * (मनु प्रजापत्यशब्दस्थबहुवचनान्यथानुपपत्त्योभयोरेकरोपकल्पनायु- तेत्याशय प्राजापत्त्यराब्दप्रतिपादके बहुवचनानुपलब्धिरक्ता)ननु प्राजापत्य शब्दस्थबहुवचनोपपत्त्यर्थं प्राजापत्यर्थशब्दे प्रत्ययार्थबहुत्य- स्पावश्यदर्शनीयत्वात्तस्य च प्राजापत्यराब्दैकशेपं विना दर्शयितुम. शक्यत्वात्यत्ययमाप्रस्य चैकशेषत्वायोगाद्युक्तयोभयारेकरोषकल्पने- स्याशय प्रत्ययार्थयत्यस्य विगृह्यमाणप्राजापत्यशब्दधेलायां कृते- अभय पा.पु.ना.। १र्य पा.पु. भा.।

·द्वितीयाध्यापस्य द्वितीय पाद । फशेषेण यहुवचनान्तन सर्वनाम्नोक्तत्वात्सर्वनाम्नश्च तद्धितप्रत्य. यार्थकथनार्थत्वात्सर्वनाम्नस्थबहुवचनान प्रत्ययार्थबहुत्व प्राजाप. त्यशब्दकशेपत्य विनापि प्राजापत्यशब्दस्थेन पहुवचननानुनादाय दर्शपितुम् * शक्यतएवेत्युक्तम् * ये तु प्रत्ययानन्तर बहुवचन- शुनेस्तन्मात्रस्यकशेषतापत्तन लानाच्यते कृत्स्नश्लोकगारयाना येन यो हीत्यादिनन्ध इति व्याचक्षते। तत्पक्षे तद्धितप्रत्ययम्य दव- ताविशिष्टद्रव्यचाचित्यात्तन्मानकरोषत्वे ऽपि यागकरपकद्वतावि शिष्टरूपभेदाद्यागभेदापत्त पूर्वपक्षासिद्धि । न च तदेकशपमन्तरेगो- त्यस्य च सर्वनाम्ना प्रत्ययैकशपत्वस्य फथ्यमानत्वात्प्रातिपदिकै- फशेषत्व विनापि प्रत्ययरूपस्यायस्यकोपता दर्शयितु शक्येत्येव ध्यारयेयत्यापने फथं सर्वनाम्ना प्रत्ययैकपदशेपत्व कथ्यतइति धाच्यम्।मर्वनाम्नैकरापत्ताश्युपगमेन तद्धितान्तैकरोषनिरासस्यप्रत तोपयोगमाह * तस्मादिति प्रजापतिसकृच्छ्रतत्वोक्किदेवताभद- निरासार्था सप्तदशानामेयेति भाप्यावयवानामनुपपत्तिं व्यारयाय या हि वहन्यागानित्यननोक्तामवमल्पीयसीत्यनेन चोक्तामेकह लया व्यालष्ठे * किं चेति * स्तोफफल्पनेनैन द्रव्यदयता- म्चयरूपस्यार्थस्य सिद्धत्वान्न मे पक्षे बहुकरपनास्तात्यर्थ महति विशेपणसामर्थ्यात्परपक्षे सूचित कल्पनागौरवमुप- पादयति * सत्यापि हीति * ननु कल्पनामाम्य घर "पकल्पनयो को विशप इत्याशड्याह * न चेति * अरष्टार्थाना- भुपफारकल्पनारपीयसी व्याप्येत्यादिभाष्य ऽल्पकरपनयानुपपत्ति- परिहारसम्भचे बहुकरपनाया नार्थापत्ति प्रभवतीत्युक्तमित्यर्थ शब्दान्तराधिकरणपूर्वपक्षोक्तमेव न्यायमनापि याजयति * यन्मा- श्रेण विनति * ननु प्रागनगनेक्करपने उत्पस्याकल्पितत्वनानुपप-५२२।। स्यपरिहारात्कथमधिकालाभ इत्याशड्कानिरासार्थ यो हीति भा- प्योक्तमेय करपनाम विवृणोति * अवश्य हीति * नन्वेवमपि फल्पक साप्तदश्यात्यल्पसाप्तदश्य युक्तमेवत्याराड्मयाह * तति * यथा यागभेदे ऽपि देवतैक्याद्देवतोद्देशेन त्यक्त द्रव्ये ऽय यागानु- छितो नायमित्यगृह्यमाणाविरोपत्यात्सयदनुष्ठानेनामेष यागसिद्धना- नुष्ठानभेद करप्यते तथा द्रव्यभेदे ऽपि यागकरपकदवतान्वयैक्या- दफस्मिन्यागे परिपते ऽस्य द्रव्यस्य देवतान्य सिद्ध । नास्यति विशेषाग्रहात्सर्यद्रव्याणा देवतान्वयसिद्धानक्यागकल्पना युक्त स्यर्थ । ननु देवतान्वयैक्य ऽप्येकस्मिन्यागे नेकद्रव्यानथक्याप- १ एकसषतामेति पु. पा.. ।

·८१२ न्यायसुधायाम् । त्तव्यभेदाधागभेदः कल्पयिष्यतइत्याशङ्याह * किं चेति * न हि हृदयादिभेदाचदपादानकद्वयवदानभेदाद्वाग्नीपोमीयादिपाया- गर्म भिधतइति द्रव्यभेदस्य यागभेदव्यभिचारितोक्ता । लोकं व्या. चटे * यदि हीति * द्रव्यभेदस्य यागभेदासाधकतंच पठाधिप रणसिद्धान्तावयवसुनेणोपपादिता नन्येकस्य यागस्यैकपशुनिप्पने- नैफेनव हृदयाघेकादशायदानगणेन सिद्धः पश्वन्तराणां यागसाध- नत्वामावेन देवतान्वयामावापतेः । सप्तदशानां प्राजापत्यत्ये न स्यादित्याशझ्याह * प्रशती चेति * अवदीयते ऽस्मादित्यपादा- नव्युत्पत्त्या हृदयादिप्ववदानशब्दपश्वगत्वेनाचदानगणस्योपाफर- णादिवत्प्रतिपश्वावृत्तेस्तत्प्रकृतित्वेन सप्तदशानामपि पशूनां याग- साधनत्योपपत्तिरित्याशयः । तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभायं ध्याचष्टे * तस्मादिति * घिप्रहकाले तद्धितपद्स्य विभक्तव- मन्ययेनापरिपूर्णत्वात्तदर्थकथनार्थविग्रहवास्यान्तर्गतस्य सर्वनाम्नः पशुशब्दान्वयायोगेन तद्गतहुवचनालोचनाऽऽभायात्तनिमित्तफशे- पानधगतेः कृते च सर्वनामैकशेपे तस्येतरेतरयोगवाचित्वात्सर्वना- मपरामृष्टानां द्रव्याणामितरेतरसापेक्षत्वनासामर्थ्यापत्तेस्तद्धितानु स्पत्तिप्रसङ्गात्तद्धितापेक्षत्ये चेतरेतरयोगासम्भवेनेकशेपानुपपत्तिप्र- सङ्गादितरेतरयोगे च समुदायस्य देवतान्वयापत्तेः प्राजापत्यशंदे बहुवचनानुपपत्तिप्रसङ्गात् द्रव्यस्वरूपापेक्षया वा कथंचिद् बहुवच- नोत्पत्ती विग्रहतद्धितयोर्द्वयोरप्येकशेषकरुपनापत्तेः सर्चनामैकशेप स्वायोगादेकवचनान्तेन सर्वनाम्ना विग्रहावगतेः प्रत्यकं देवतान्ध- यावसायेन द्रव्यभेदाचागभेद इति सर्वनामैकशेपत्यनिरासेन सि- द्धान्तोक्तिसम्भवे ऽपि यत्रैकया चतुर्य्या बहुवचनान्तपदोक्तानां पशुनां पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्तीत्याद्युत्सर्गविध्यभावनातिदेश- प्राप्तकादयाचदानगणयतां देवतान्वयः क्रियते तत्रापि यागमेदसि. द्धयर्थ चोदकप्राप्तकपशुनिष्पन्नैकादशावदानगणसाधनत्वपलेन भा- यकृतोतं सिद्धान्तमुपपादयितुमाह * इतीति * दधि मधु पयो घृतं धाना उदकं तन्तुलास्तत्संराष्ट्र प्राजापत्यमिति संस्ष्टानां दध्या- दीनामेकदेवतान्वयाद्यागैक्ये ऽपि मधूदकयोराज्यविकारत्वेनाष्टमे घश्यमाणत्वाचोदकाये चाज्यचिकापनाज्यविकारयोः समसंख्य- त्वेन भूयो ऽनुग्रन्यायाविषयत्यान्मुण्यानुरोधेन सर्वेषु दधिधर्म. प्राप्तराज्यविकारत्वोक्त्यानर्थक्यप्रसङ्गात्प्रतिद्रव्यं चोदकभेदावगतेः कर्मेक्ये चोक्योक्तिरयुक्तत्याशङ्क्षय * अत्रेत्युक्तम् * द्रव्य- नीत ३१. पा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । धर्मविपयत्यात्तस्य न्यायस्यैकादशावदानगणस्य च यागधर्मत्वा. दशावदानगणे कर्मक्ये सति चोदकैन्यं स्यादित्याशयः।एकस्य ग- णस्यैकस्माञ्च पोर्गणस्य प्राप्तयेत्येकराब्दो द्वेधा विग्रहविवक्षया तन्त्रेण प्रयुक्तः । श्लोक व्याचष्टे * न हीति * वाक्यशेषेण सन्दि- ग्धोपदेशनिर्णयार्थत्वं चोदकोपन्यासस्य सूचयितुं वाक्यरोपत्यो- क्तिः। ननु प्रकृतिघद्वाक्यशेषाङ्गीकारे ऽपि तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यादित्य- टमाधिकरणे प्राजापत्येष्वेकादेशिनीविध्यन्तातिदेशस्य वक्ष्यमाणत्वा- तस्यां च प्रतिपश्ववदानगणदर्शनादिहापि तत्प्राप्तिरुपपत्स्यतइत्या- शङ्मय भिन्नयागविषयत्वात्तस्य न्यायस्य यागैक्यपक्षे सुत्याका- लत्वसाम्येनेकादशिनीयत्प्राजापत्येष्वपि सपनीयविध्यन्तापत्तिर- ता तत्र प्राजापत्या इति श्रवणमुपरुध्यत सप्तदशसंख्या ना- धकल्पेतेति च भाष्यावयवदयस्य विविक्तविषयत्वं स्यपदो- पात्तमित्यनेनोक्तं यागभेदे संख्यासामञ्जस्योपपादनार्थ बहु- चिति भाष्यं याचष्टे * यदा विति * पशुयागसाप्तदश्ययु- ५२३० द्धौ केन चित्प्रमाणेन कृतायामश्रुतमपि पशुसाप्तदश्यं स्तोमविवृद्धा- घश्रुतसामागमयदागमनेन पूर्यतेत्याशुपगम्यवादार्थःवाक्यशेषत्यो- क्तिसूचितं चोदकोपन्यासाभिमायं वियरीतुमाशङ्कते* ननु चेति * शङ्कामेवोपपादयति * पदयोति * श्लोकं व्याचटे * नाति * प्राजापत्यानीनीतिकरणेन टुपीकोक्तः सिद्धान्तोपक्रमे ऽस्माभिर्द- शितः। सर्वनामेकशेपत्वनिरासेन तद्धितान्तैकशेषोपपादनमकारस सूचितः। तद्धितव्युत्पादनात्प्रागपिकरणे पूर्वपक्षासिद्धः सर्वनामैक. शेपस्य तु पश्चादपि करणे सिद्धान्तासिद्धेरेकशेषस्य तद्धितात्मा- करणे तद्विषयत्वायोगात्सर्वनामविषयत्वं पश्चात्करणे तद्विषयतेति पौर्वापर्योक्त्वकरोष. सर्वनामविपयस्तद्धितविषयो चेति सन्देहो द- शितः । प्रार: सन्देहोपपादनावमरोपदिष्ट सन्दिधमानमेकशेषस्य तद्धितापौर्वापर्यस्योपदेशस्य रूपमिति विगृह्येवंरूपत्वारिफमेकया- गविधावप्ययमुपदेशो ऽनेकयागविधायी बोति विधेयपरिमाणवि. पयसामविशेषो न निश्चितो ऽस्येति विग्रहोक्तस्य विधेर्भेदानि- चयस्योपदेशेनैव कर्मभेदो विधारित इति निश्चयोक्तिविरुद्धत्या- प्रौढयाश्युपेत्यवादमात्रत्वं द्रष्टव्यम्।तच्छन्दे नातिदेशोत्युपस्थापिता- तिदेशविषयभूनप्राकृतानपरामर्शात्प्राकृतैकपशुनिष्पन्नकावदानगण- ग्रहणे यादृशं सामर्थ्यमेकपशुसाध्याया विकृतेः प्रक- तिवद्वाक्यशंपान्ययानुपपस्या कल्प्यते ताशेनात्रापि रमियेते.पु. १.।

·. पा- ८१४ ग्यायसुधापामा ल्पितेनोपदेशः सप्तदशयागविधायितया निीयतइत्यर्थः। यस्तु कोत्पत्तिकालय भेदाभेदावधारणायसरान श्वात्यातिदेशाधीनतेत्युक्तम् * तत्सत्यप्ययसरे सन्दिग्धत्वे. नावधारणासामर्थ्यापरिहरति * यद्यपि चति * ननु देवताधि- शिष्टद्रव्यवाचिप्राजापत्यप्रातिपदिकपरवहुवचनवतोपदेशेनैव या ५२४।१ गयहुत्वनिश्चयोपपत्तेः किमतिदेशापक्षयेत्याशस्याह * ततश्चेतिक परमार्थनोपदेशानिश्चयोपपत्तावपि प्रौढ्या सन्देहमभ्युपेत्यातिदेशा- निर्णयाभिधानमित्याशयः । विपर्ययोक्तिरतिशयार्था ननूपकमयली. यस्त्यादुपदेशानुरोधेनातिदेशेन धर्तितीमत्याराड्याह * न चा- वेति * आनर्धक्यप्रतिहतानां विपरीतं पलाघलमितिन्यायेनान- न्यगतित्वादतिदेशो ऽप्यत्रोपदेशाद् बलीयानित्याशयः । प्रकृति व्याणि प्रापयितुं समर्थ इत्यनुपङ्गः। यश्चोपदेशस्यातिदेशानुरोधे कृत्ति- त्वे सन्दिग्धत्वरूपो विरुद्धरूपश्च प्रकारः सो ऽत्र नास्तीति न चे- त्यादिनोक्तं तेनोमयथापि विग्रहोपपत्तापतिदेशानुंरोधादेकवचना- न्तनैव सर्वनाम्नो विगृह्य तद्धितानामे करोषत्वनिश्चयाद् द्रव्यदेवता- न्वयभेदेन यागभेदसिद्धिरिति सिद्धान्तोपसंहारार्थ तस्मादिति- भाष्यं व्याच * तस्मादिति * ननु प्रदेयकादशावदानगणप्रकृति- त्वस्य पशुधर्मत्वात्कमक्ये ऽपि प्रतिपश्यावृत्तेाय्यत्वात्सप्तदशाव- दानगणप्राप्त्युपपत्तेरतिदेशाविरोधात्तदनुरोधेन यागभेदानवधार. णानायमुपसंहारो युक्त इत्याशङ्मय पूर्वपक्षोक्तं पशुधर्मत्वमनुभा- पणपूर्व दूषयति * यदुक्तमिति * पशुसंस्कारेपूपाकरणादिपु द्र- व्यकथम्भावोपपत्तावप्यत्नावदानगणे चिदानप्राप्ति. प्राक् त्यज्यमान- त्वलक्षणस्य प्रकारस्य तद्धितसामर्थ्यादेव शातत्वात्कथम्भावो ना. स्तीत्यनेनोक्तम् ।यागस्य तु कथं पशुना निष्पादितेन मया पूर्व साध- नीयं किं पुरोडाशवत्साक्षाद् व्रीहिवदा प्रदेयावदानगणप्रकृतित्वेने- त्यवदानगणे कथम्भावोद्भावाद्यागधर्मवावदानगणस्यावसीयतह- त्यर्थ.1 श्लोकं व्याचष्टे * प्राजापत्येति * ननु प्राजापत्यपशुप्वव- दानोपदेशाभावात्साक्षारसाधनत्योपपत्तेरवदानगणानपेक्षायामप्य- प्रीयोमीये ऽवदाननाशितस्य पशोः साक्षाधागसाधनत्वायोगात्कथं मया यागः साधनीय इत्यचदानगणापेक्षोपपत्तः। पश्वगतावदानग- पस्य भविष्यतीत्याशझ्याह * प्रकृतावपि चर्ति * नाशितस्य पशो. सक्तुनिष्फलत्याधर्माकाङ्क्षान युक्तस्याशयः। ननु संस्का- रकत्वेनावदानानपेक्षणे ऽपि द्वारत्येन यागस्यापूर्वापेक्षावत्पशोरव- दानापेक्षा भविष्यतीत्याशड्याह * तद्धमत्वेति * अवदानोपदेशा- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। प्राक् पशोर्विनाशाज्ञानाद्यागवत द्वारापेक्षानुपपत्तेद्वारत्वे यापूर्घयदेव द्वारिधर्मस्वायोगात्पशुधर्मत्वमिच्छताहृदयाद्यवदानानां पशुसंस्कार- तैव द्वयवदानस्य पुरोडारासंस्कारत्यायदेष्टन्ग्नेयाशयः। प्रात्वर्थश्चापि संस्कार पशोनारादुपक्रिया । दृष्य त्यवदानानां निष्पतिः ऋत्वपेक्षिता ॥ इति वार्सिके तु हिंसाया पशुसंस्कारत्याभिधानंतस्याःप्राणवि. योजनात्मकत्ये ऽपि स्वरूपनाराकत्याभावादयदानप्रकृतित्वोपयिक- स्वाचाविरुद्धम् । अवदानानां पशुधर्मत्वनिरासस्य पूर्वोक्तमतिदेश- स्यै कस्मिन्फर्मणि सप्तदशायदानगणप्रापणासामर्थ्यमेकस्य चावदा- नगणस्य सप्तदशद्रव्यप्रकृतिप्रापणासामध्ये प्रत्युपयोगमाह * त- स्मादिति *नन्यौपदेशिक्या सप्तदसंख्यया ऽतिदेशिक्या हृदया- ५२५ार धेकादशायदान गणप्रकृत्येकत्वं संख्याया बाधादनेकगणाग्रहणे ऽध्यनेकपशुग्रहणं भविष्य शङ्याह * यद्यपि चेति * सप्तदश- यागकल्पनेनाविरोधोपपत्तेर्वाधाभाचो यद्यपिशब्देन सूचितः । न- न्वित्याशवाभाष्यं पशुसामानाधिकरण्येन श्रुतस्य सप्तदशस्यस्याव- दानगणस्थत्वायोगादयुक्तमाशयोपपादयति * नन्विति * पश्यच. दानगणयोः सम्बन्धाप्रसिद्धलक्षणानुपपत्तिमाशङ्का * यागेत्युक्त- म * पशुशब्दस्य प्राजापत्यशब्दसामाधिकरण्याद्यागीयद्रव्यवाचि- त्यावगतेरवदानगणस्य च साक्षाद्यागसाधनत्वात्तलक्षणा युक्त- स्पाशयः । नैतदिति परिहारमाप्यं पशुप्यपि श्रुतामः संप्यायाल- क्षणयावदानगणस्य त्वस्योक्तत्वादयुक्तमाशङ्कयोपपादयति * नेत- दिति * पोरपि यागीयद्रव्यप्रकृतित्याद्यागीयत्वोपपत्तेलेक्षणाकार- णविरोधाभायान्न लक्षणा युक्तत्याशयःपशुभिरेव तर्हि सप्तदशभि- चोदकं वाधित्वा पंक्ष्यतइत्याराडानिरासार्थमवदानानि चेत्यादिभा- यं तात्पर्यतो व्याचप्टे * तेनेति * तनु शुक्लकृष्णादियर्णभेदमिन्ना- नामृजुवकादिशृगभेदभिन्नानां कुब्जवामनादिसंस्थानभेदभिन्नानां घा सप्तदशानां मध्ये कश्चिदेकः पशुरित्येयमभिप्राया समदशसं- ख्या यागैक्ये ऽप्युपत्स्यतइत्यारावार्थमेवमिति भाष्यमश्रुतवर्णादि- विषयत्वकल्पनप्रमाणाभावावर्णादीनां च साप्तदश्यनियमाभायादा. नक्यापत्तेश्च ये सप्तदशेत्यनुवादानुपपत्तेर्षिशेपानवधारणाच्च वर्णा- न्तरादिव्ययच्छेदानुपपत्तेरयुक्तमाशङ्ख्य मन्दा ऽप्याशङ्का पशुमातिप- दिकस्यावदानलक्षणार्थत्याभायात्प्राजापत्यैकपशुनिर्धारणावच्छंद- कपमुबहुत्याच्च बहुवचनोपपत्तेरतिदेशप्राप्तकपशुनिष्पत्रकादाय- दानसाध्यत्वाय कृत्स्नस्य प्रकृतिवद्वाक्यरोषसहितस्योपदेशया- ·म्यायसुधायामा क्यस्यागमनिफार्थमुदन्यस्तेत्याह * कृत्स्नेति * शताशयमुक्तार्थ व्याचऐश्पतदिति * श्यामत्य नियमावर्णाशयत्यमगत्यास्यरूप. परत्यनियमाच्छनासयत्वं नयुक्तं पश्चने फत्वं च विनाने कसंस्थानाप्रस- क्तेः संस्थानक्यरूपैश्योक्तिरनर्थिफेति परिदारार्थत्वेन ते हीति भाप्यं व्याचष्टे * तति * तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारमाध्य व्याचY * तस्मादिति * पूर्वपक्षप्रयोजनभायं मजापतये सप्तदश पशपः सङ्कल्पन्त इति पूर्यपक्षोपक्रमादेको यागः सप्तदशभिः पशु- भिनित्स्यत इति उपसंहाराच सर्वपशुमाध्ययागत्यस्य पूर्वपक्षार्थ- स्वावगतेरेकपशुसाधनत्वस्य पश्यन्तरारष्टार्थत्यस्य च पूर्वपश्यन- भिमतत्वावसायादयुक्तमाशयकमालभ्यमानमन्याल येरन हटा- यापर इति सिद्धान्तभाष्येऽप्यभिमतस्याप्येकपशुसाधनत्वस्येत. राहधार्थत्वस्य चापादनादापायोक्त्यर्धत्वेनोपपादयति * प्रयो- जनमिति * अपदानव्यमित्यनेनायदानप्राग्भाविनामुपाकरणादीनां विशसनान्तानां पशुसंस्कारत्वादेकस्यायदानप्रकृतित्वरूपसाक्षारसा धनत्वे ऽपि सप्तदशसंख्यस्य साधनत्वात्साघनत्वप्रयुक्तरवाच सं. स्काराणां सर्वपशुष्वनुष्ठानमवदानानां तु संस्कारत्याभावादे कस्मा- देय पशोरनुष्ठानमिति सूचयता लमतेःसस्कारमानोपलक्षणार्थत्वो- तेश्चावदानप्रकृतित्वनिरासार्थत्वं व्याख्यातम् । यदा चैकस्यैवावदा- नप्रकृतित्वेन यागसाधनत्वात्प्राधान्ये पश्वातराणां तु साध- नभूतपशुसंख्यासम्पादनार्थत्वात्तादयमिति पूर्वपक्षप्रयोजनमापा- दितं तदैकपशुनाशे करस्नपशुगणवृत्त्याख्यमयोजनान्तरोक्तिर्गुणानु- रोधेनेतरावृत्त्ययोगादवदानप्रकृतिभूतपशुना त्राधिपयेति दयितुं. ५२६ माह * तद्विनाशे चेति * पूर्वोपात्तानामपि पशूनां विनरत्यापशु- प्रतिनिधिभूतपश्वन्तरसंख्यासम्पादनार्थत्योपपत्तेः कृतानामपि सं. स्काराणां पुनः फ्रिया पश्यावृत्तित्वेन विवक्षिता । एकस्य तु पशो- रवदानप्रकृतित्वे पश्यन्तराणां देवतानन्वयापत्तेः प्राजापत्यशब्द- स्य बहुवचनायोगप्रसङ्गादापायोक्तप्रयोजनापारीतोपेणकस्मिनित्या- घप्रपोजनभाष्यमवदानगणस्य प्रतिपश्वाचा सर्वपशूनां यागसा- धनत्वाविशेषात्समप्राधान्यममिप्रेत्य यस्य कस्यचित्पशो शे करस्न- पशुगणावृत्युक्त्यर्थत्वेनान्यथा व्याख्यातुमाह*अथवेति य एव क- श्चिदको ऽनेको वा पशुनपस्तस्मिन्यस्मिन्कस्मिंश्चिन्नष्टे समस्तपश्वावृ. वृत्तिःनत्वेकस्मिन्नटे पशी सर्वेषांयागसाधनत्वाविशेषादित्येवकारा. थः। ननुयथाप्रस्तोतोद्गातृप्रतिहणामन्योन्यहस्तधारणेन समन्या- स्वानांसदोगच्छतामुद्गात्रा हस्तमोचनेच विभागाध्ये विच्छेदे कृते ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। यज्ञावृत्तिर्विहितातिदेशेनाहर्गणे प्राप्ता किं यस्मिन्नहन्यवच्छेदस्तस्यै- घावृत्तिः कृत्स्य वाहर्गणस्यति सन्दिग्धे साहित्यसम्पत्त्यर्थ करना- वृत्ती प्राप्तायामहर्गणेषु यस्मिन्नयच्छेदस्तदायत्तेत फर्म पृथक्का- दिति षष्ठाधिकरणसूत्रेण प्रत्येकमितिकर्तव्यतान्ययादेकस्यैवाय- त्तिर्वक्ष्यते तयात्रापि प्राप्तेन छापशुगणावृत्तिर्युक्तेत्याराडते * न- न्विति * पृथगुत्पनत्वेनाहां प्रत्येकं साधनयत्ययगमात्सह प्रयोगे ऽप्याग्नेयादिवत्प्रत्येकमितिकर्तव्यतान्वयोपपत्तिरेकावृत्त्युपपत्तायपि पशूनां पूर्वपक्षे व्यासगिसाधनत्यात्तादृशानामवेतिफर्तव्यतान्य- थार्थ समस्तावृत्तियुक्तति परिहरति * तदिति * सिद्धान्तप्रयो- जनभाप्यं व्याचष्टे * सिद्धान्ते स्थिति * ननु समुचितानां साध- नत्यविधायेफनाशे कृत्स्नावृत्ताचकं साम तुचे क्रियते स्तोत्रीयत्रि- वृदयहिष्पवमानमित्यादी ममुच्चितानां मन्त्राणां स्तोत्रसाधनत्यवि- धानात् तृचं शसतिसूक्तं शंसतीत्यादीच शस्त्रसाधनत्यविधानात्तां चतुभिरादत्तइत्यादी चाभ्रगदानादिसाधनत्यविधानादेकमन्त्रविनाश कृत्तमन्त्रावृत्तिः स्यादित्यारादते * नन्विति * स्वार्थाभिधानद्वारा मन्त्राणां स्तोत्रादिसाधनत्वात्प्रतिमन्नं च वाक्यार्थभेदात्मत्येकमेव स्वार्थाभिधानाख्यावान्तरकार्यद्वारा स्तोत्रादिसाधनत्ये सति संख्या- युक्तेन वचनेन साधनानां समुच्चयाश्रयणात्समुच्चितसाधनत्या- भावेन साधनत्यस्य व्यासङ्गित्वाभावान्नैकनाशे कृत्स्नावृत्या- पत्तिरिति परिहरति * नेति * एतदेव विवृणोति * य- दिति * प्रत्येक वाक्यामिधाननिष्पादनाशको विभज्यमानसा- फासत्वे सत्येकार्थत्वापत्तरेकस्तोत्नादिसाधनानामैकमन्त्र्यं स्यादित्य- थे. । ननु मन्त्राणां स्वार्थाभिधानलक्षणे ऽवान्तरकार्ये प्रत्येक- निवर्तनसामध्ये स्तोत्रादौ संहत्यकारित्वात्साधनत्वं व्यासान भ- विष्यतीत्याशक्य * भिन्नैरेव चेत्युक्तम् * चाफ्यार्थाभिधानानां प्रत्येक स्नोत्नादिमानवशक्तिभिन्नशब्देनोक्ता महत्यशब्दन साध- नसाहित्य मन्त्रकार्यश्यार्थाभिधाने प्रत्येक स्तोत्रादिसाधनशक्ति- मद्भिरेव साधनसमुचयविधिना सह कृत्य स्तोनादिकार्यान्तरार- म्भावगतव्यासज्यसाधनस्वायसायान कार्यान्तरे ऽपि मन्त्राणां व्या- मज्यसाधनतेत्यर्थः। पशूनां तु न मन्त्रवत्माधनानां साहित्य किंतु सहितानां साधनतेति वैषम्यमाह * पशूनां विति * मन्त्रवत्त- स्कार्याणामपि सहितसाधनस्वाभावे ऽपि प्रकारान्तरेणापि कृत्स्ना- वृत्तिद्योतनायाशङ्कते * तावन्मन्नति * एकमन्त्रनाशेनैककार्यता- शे सति कृत्स्नखकार्यावृत्तिः म्या- तत्सिद्ध्यर्थं कृत्स्नमन्त्रावृ- १०३ ·न्यायसुधायाम्। तिरपि स्यादिस्याशयः। परिहरति * नेति * कार्याणां नान्तरीय- कत्वेन सहितसाधनतया विध्यभावादेककार्यनाशे साधनत्वरूपना. शफल्पनानुपपत्तः साधनभूतमन्त्रनाशेनैव नाशस्याभ्युपेतव्यत्या- न्मन्त्राणां व प्रत्येकं साधनत्वेनकमन्ननाशे ऽप्यविनएमन्ने कार्य- नाशायोगादनुनिष्पादित्वेन च मन्त्रावृत्ति विनावर्तयितुमशक्यत्या. निप्पन्नाविन एस्य च कार्यस्य साधनावृत्त्यनपेक्षफस्वान्नावृत्तियुक्तत्या. शयः । मन्त्राणां पशुपम्यमुपसंहरति * इतीति * ॥ संशाकृतकर्मभेदाधिकरणम् ॥ ८ ॥ संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् ॥ २२ ॥ ननु संख्यागुणयोः काङ्गत्वेन तुल्परूपत्वाद् गुणनिमित्तभे- दचिन्तासख्यानिमित्तभेदचिन्तानन्तरं युक्ता न सशानिमितभेद- ५२० चिन्तेत्याशङ्कयाह * यहिति * बहुचिन्तायां यह्वायासत्वाकृत्यान्त. राक्षिप्तचित्तेन फर्तुमशक्तस्ततः प्रागल्पचिन्तापा युक्तत्वादल्पत्वसा- म्येन च धुद्धिस्थत्वात्संख्याचिन्तानन्तरं संशाचिन्ता युक्त्याशयः। पृथक्त्वनिवेशाज्यहेतुसाम्यादप्यनन्तरसङ्गतिः संख्यायश्च पृथक- निशिनीति वार्सिके सूचयिष्यते * फिमेभिरिति * भाष्य' प्रकृत- सङ्कीर्तनकान्येतानि नामानि कर्मान्तरोपदेशीनि वेति संज्ञाया भेदक- त्वसदद्भावसन्देहाक्त्यर्थत्वेन स्पष्टत्वाव्याख्याय किं प्राप्तमिति पूर्व- पक्षमाप्यं प्रकरणस्य तादर्यप्रमाणत्वेन भेदाभेदयोरव्यापारादु गुण- विधानस्य च कर्मान्तरे ऽप्युपपत्तेस्तदुपन्यासानर्थक्यादयुक्तमाशङ्कय पूर्वप्रकृतस्य पश्चादुच्चारिताभ्यामथैषशब्दाभ्यां ग्रहणादित्येवं प्रकृ- तप्रत्यभिज्ञानस्यानुग्राह्यत्वादित्येवं या प्रकरणानुग्रहशब्दव्याख्यानं गुणविध्युक्तेश्च कर्मविध्यभावेन फल्पनालाघवाभिधानार्थत्य सूच- यितुमाह * तत्नेति * पञ्चम्यन्तापेक्षितं साध्यमकर्मान्तरत्वमिति यक्ष्यमाणमनुसन्धेयम् । एपशब्दस्य सर्वनामत्यारपूर्वप्रकृतपरामशि- त्वलक्षणं पूर्वप्रकृतापक्षत्वम् ।अथशब्दस्य तु कर्मभेदप्रमाणाभावेना- धिकारार्थत्वायोगात्पूर्वप्रकृतकापेक्षवानन्तर्यार्थतयाच स्वयमेव नि- पेत्स्यमानत्वादु गुणविधानार्थस्य ज्योति शब्देनज्योतिष्टोमानुवाद- स्य पूर्वप्रकृतज्योतिष्टोमविध्यपेक्षित्ववाचित्वलक्षण पूर्वप्रकृतापेक्ष- त्यमभिप्रेत प्रकृतहानरप्रकृतप्रक्रियाकल्पनस्य च दौर्बल्यलक्षितया- ध्यत्योक्त्या प्रकरणशब्दस्य तबाधकप्रकृतप्रत्यभिज्ञानलक्षणार्थत्वं सूचितम् । पृथक्त्वनिवेशिशङ्काश्रुतिघलेन प्रकृतकर्मप्रत्यभिज्ञानस्यैव १ सदेहभामिति । पु.पा.।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ८१९ पाध्यत्वमाशय ज्योतिरिति ज्योतिप्टोमस्य प्रतीकमित्यादिभाष्ये घश्यमाणेन ज्योतिः शब्दवाच्यभिवृदादिसर्यस्तोमवत्वलक्षणगुणयो- गेनाथ पुनरिति भाष्यवक्ष्यमाणेन च धोतनादिगुणयोगेनकस्यापि ज्योतिटोमस्यानेकसंज्ञोपपत्तिरुक्ता अनेकानि नामधेयानि यस्थासा- घनेफनामधेयस्तस्य भावनत्वमिति विग्रहः । यथैकस्यैव दर्थपूर्णमा- साख्यस्य फर्मणोऽयनादिशब्दयाच्यावृत्त्यादिगुणयोगेनानेकदाक्षाय- गादिसंशोपपत्तिरिति दृष्टान्तार्थः । न चेत्यनेन गुणविध्युक्तोः फ- स्पनालाघवाभिधानार्थत्वं सूचितं गुणोत्या फलस्याप्युपलक्षणं सू- चियितुं फलशब्दः । गुणान्ययार्थ फलान्ययार्थ या ज्योतिरादिशब्देन ज्योतिष्टोमसङ्कीर्तनार्थवत्त्वोपपत्तेनं संशान्तरं कर्मान्तराक्षेपकमि- त्याशयः । भविष्यन्तीत्यध्यवसानादकर्मान्तरत्वमिति वश्यमाणं- साध्यानुपगः भाग्यमप्यथैपशब्दाभ्यां प्रकृतग्रहणात्तदुपयद्धायाः संज्ञायाः प्रकृतविषयत्वावगतेः प्रकृतप्रत्यभिज्ञानस्य बानुग्राह्यत्वात्प्र. रुतस्य च गुणविधानाथै फलविधानार्थ वार्नकसंज्ञोपपत्तेज्योतिप्टोम पय ज्योतिरादिसंज्ञको न कर्मान्तरमित्येवं प्राप्तमिति वक्ष्यमाणमा ध्यान्वयेन प्रणीयम्।संशाया वा भेदफायनिरासायैव प्रकृते गुणवि धानोपपादनार्थ प्रकरणानुग्रहोक्तिरित्येकवाक्यत्येन भाज्यस्य व्या- ख्यान्तरं सुचयितुमाह * कथम्भावेति * अत्रापि भविष्यतीत्य- ध्यवसानादकर्मान्तरत्यमिति वक्ष्यमाणसाध्यानुपः किं चाथश. ब्दोपयन्धेन वा संज्ञाया भेदकत्वं स्यात्स्वतो वा तनाधिकारार्थत्वे मन्दकफलत्यापत्तेः पूर्वप्रकृतकर्मापेक्षिनार्थत्वेनापेक्ष्यापेक्षकमावस्य भेदाधिष्ठानत्वा दद्योदकता ऽयशब्दस्य घाच्या न चाङ्गाद्भिभा. घं संहत्य फलसाधनत्वं वा विनान्योन्यापेक्षा सम्भवतीत्याशयेना- हन चेति * पञ्चमे च क्रतूनां क्रमानादरस्य वक्ष्यमाणत्वादान न्तर्यात्यस्याप्यनुपपत्तेन तदशेनापि भेदद्योतकतेत्याह * न च का तूनामिति * स्थतस्तु संख्याया भेदकत्वमनाराङ्यमेव भावनाभेदो हि लक्षणार्थः । न च ज्योतिरादिसंशा भावनावाचिनी येन तां भि. न्यादिस्याह न च संहति * ननु भावनायाचित्याभावे ऽपि सं. शाया धावयाचित्याच्छदान्तरवद्धात्यर्थद्वारा भावनाभेदकत्व (भविष्यतीत्याशङ्याह * न च धात्वर्थ इति * धातूतस्य धात्वर्थ- स्य भावनासंलग्नत्वात्तदयच्छेदकत्याचगतेबाश्यस्य चुद्धिभेदकन्य- घद्भावनाभेदकत्वं युक्तं नामोक्तस्य तु भावनोपश्लपाभावेन तदथ- च्छेदकत्यानवगतेरखुध्यमानस्य घटादेव॒ध्या भेदकत्वं न सम्म- पर पा.पु.ना.।

·. न्यायसुधायाम् । * वतीत्याशयः) । ननु शब्दान्तरवसंशाया भावनायच्छेदकत्यरू- पेण धात्वर्थवाचित्याभावाच्छब्दान्तरन्यायेन भावनाभेदकत्यायो। ऽपि संज्ञाया विधेयविशेषप्रतिपरयर्थत्वाद्भावनानिरपेक्षस्य च धात्यर्थस्य विधेयत्वायोगाद्विधेयभावनाभेदं विना नर्थ- क्यापत्तेरन्यासन्यायेन भावनाभेदकत्वं भविष्यतीत्याशङ्ख्या न चति * (विधेरप्रवृत्तप्रवर्तनस्वामाचत्वादन्यतः प्राप्तर्विधित्वव्याघातापत्तेः पुनर्विधानलक्षणस्याभ्यासस्य भेदकरवं युक्त)सम्झायास्त्वप्रवृत्तप्रवर्तनस्वभावत्याभावान्नाभ्यासन्यायविध- यतास्तीत्याशयः । नन्वप्रवृत्तप्रवर्तनस्वभावत्याभाये ऽपि विधेय. विशेषप्रतिपत्त्यर्थत्वात्सायाः सज्ञान्तरात्प्रतिपन्ने विशेपे सज्ञा- स्तरानर्थक्यापत्तभंदकत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह * न चाप्रवर्तित इति * नानासम्झानामविशेषाद्विकल्पनार्थवत्त्वोपपत्तेर्न तत्वद्भेद- प्रतीतिरित्यपि शब्दार्थः प्रतीतो ऽपि तु भेदो विध्यसंस्पर्शादनाहत्य इत्यतिशयोक्तिः । ननु सञ्ज्ञाया विधातृत्वाभावात्स्वतो भेदक- स्वायोगे ऽपि ज्योतिरादिसञ्जस्य यागस्यैतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते. त्यतच्छब्दपरामृष्टस्याख्यातेन विधानाद्विधायकोपहिताया भेदकत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह * यस्त्विति * विधायकस्यान्याक्षिमत्वे सम्शाविषयभूतकर्मखरूपविषयत्वाभावाद्भिन्नविषयत्वेन सञ्चाविष- यभूतकर्मभेदद्योतकत्वानुपपत्तेविशिष्टविधित्वाद्वा न्यानाक्षिप्तत्या- भ्युपगमे सम्हानिरपेक्षस्यैव तस्य भेद करचोपपत्तेः सज्ञासहका- रित्यायोगान विधायकसहकृताया अपि सझाया भेदकता युक्तं- त्याशयः । आदिशब्देनतेनर्द्धिकामो यजेतेत्यादी फलाक्षिप्ततोक्ता गुणादिना फर्मस्वरूपादुत्तार्यात्माभिमुख्येन क्षेपः प्रेरणं विधायक स्यात्मनि सञ्चारणमाक्षेपः प्रयुक्तिवाचिना पाक्षेपशब्देनातदर्थस्य प्रयुक्त्ययोगात्तादयॆ लक्षितम् । ननु गुणार्थस्य विधायकस्य सज्ञा- विषयभूतकर्मस्वरूपविषयत्वाभावात्समाविषयभूतकर्मभेदद्योतक- त्यायोगे ऽपि फलस्यानुपादेयत्वेत कर्मोद्दिश्योपादातुमशक्यत्वा- रफलार्थस्य विधायकस्य फलोद्देशेन कर्मोपादायकत्वात्प्रकरणान्त- रन्यायन फर्मम्वरूपविषयत्वात्सञ्ज्ञां च विना प्रकृतयुद्धिविच्छेदा. सिद्धेस्तन्निरपेक्षस्थानुपादेयान्वयम्य भेदकत्वाभावात्सशामहका- रित्त्व मायन्यतास्थारश्याह * फलेति * सज्ञा यिना प्रकृतयु- द्धिविच्छेदाभावे प्रकरणान्तरन्यायाविषयत्वादन्यतो वा प्रकृति- द्धिविच्छेद संज्ञानपेक्षणात्फलान्विनकर्मविधिसहकृताया भेदकत्वं १पर्य पा.३५. ना।

·द्वितीयाध्यायम्य द्वितीयः पादः । ८२१ न सम्भवतीत्याशयः। गुणफलयोस्त्येकवाक्योपादाने प्रकृतकर्माधि- तस्य गुणस्य फलसाधनत्वावगमात्फलान्वयस्य भेदकत्यशङ्का ना. स्तीत्याह *यद्वति * नन्विति भाष्येणापूर्वसञ्झाक्षिप्तस्य फर्मान्तर- स्यैतेन सहस्रदक्षिणेनेत्येतच्छदसमभिव्याहारलक्षणाद्वाक्याद्गुणा. न्ययप्रतीतेः प्ररतस्य गुगाविध्ययोगमाशय नैप इत्यनेन ज्योतिः श. ब्दस्य ज्योतिष्टोमशब्दप्रतीकत्वाद्विश्वज्योति सर्वज्योतिः शब्दयोश्च ज्योति शब्दवाच्यनिवृदादिस्तोमयोगात् ज्योतिमिवाचित्वावगतेः प्रकरणस्य वाक्याविरोध उक्तः । नत्राधिकरणे न्यायतुल्यत्वादेयप गौरित्यादीनामप्युदादरणत्वावगतेर्गवादिशब्दानां च ज्योनियम प्र- वृत्तिनिमित्तादर्शनादव्यापकत्वेनायुक्तमाशय मर्चेपामुदाहरणत्ये ऽप्युदाहरणविशेषे पूर्वपक्षोपपत्तिविशेषप्रदर्शनार्थत्वेनोपपादयति * ज्योतिरादिपु स्विति * तुशब्देन तत्राथैपज्योतिरित्यादिग्वित्युदाह- रणपरिग्रहार्थवार्तिकस्थस्यादिशब्दम्याथैप गौरथप आयुरित्याधु- दाहरणान्तरपरिग्रहार्थत्यं सूचितम् । अयययसादृश्ये ऽप्यवयवान्तर- त्वात् ब्राह्मणशब्दाद् ब्राह्मशब्दस्य ज्योतिष्टोमशब्दो ज्योति शब्दम्य पदान्तरत्वावगतम्तत्प्रतीकन्याभावमाशय ज्योतिष्टोमशब्दार्थे प्रया- गात्तत्प्रतीकतोपपादिता विश्वज्योतिरिति भाच्याचयवः स्पष्टत्वान व्याख्यातः नस्मासज्ञान्तरविषये ऽपि सज्ञान्तरप्रयोगदर्शनेन स- झायाः स्वतो भेदकत्वाभावाच्छदान्तरादीनां च महकारिणाम- भावान्न कर्मभेद इति पूर्वपक्षमुपसंहरति *तस्मादिति* सञ्ज्ञा ही- तिभाष्येण संख्ययोति तृतीयोक्तस्य भेदहेतुत्वस्य चशब्दनानुकर्पणा. सम्झापि कर्मभेदहेतुरित्येयं सज्ञा चनि सनावययं व्याख्यायो. त्पत्तिमयोगो व्यारयातस्तदाथैप ज्योतिरादावारयाताभावेन सम्शा विनोत्पत्तिवाक्यत्वानयधारणादुत्पत्तिवाक्यस्थाया अपि च स- मिदादिसम्झाया भेदकत्वानभ्युपगमादयुक्तमाशयारयातपारत- न्यानिरासायाख्यातेन भेदाभेदावधारणात्प्रागेय मन्शाथुतेरित्येष प्राथम्यवाचितयोत्पत्तिशब्द व्याप्यातुमाह * इतीति * आख्यातम- मुच्चारिताया अप्युभिदादिमनाया नाम्नव चैत्रमादीनां भेद इत्यु- दिदधिकरणवार्त्तिके ऽभिहितत्वात्ममिदादिमनाया अपि धारया- तोचारणात्यागेय प्रवृत्तिर्मेदाभदायधारणच्यापाराभायार्थो नुक्तश- ब्दो व्यारयेया उद्भदा यजेत पशुकाम इत्यादेस्म्तु कर्मशब्दम्य फ. लादिपरत्योपपत्तेः ममिदादिवदनन्यपरपुनः श्रुति वाभावाद्दाव- धारणाशक्तर्य एवं विद्वान्पौर्णमामी यजनहत्यादिवच्च यच्छदोप- यन्धामावादतिशतश्च रूपलामसम्भवनारूपत्याभावादभदावधा.

·૮૨૨ न्यायसुधायाम। કરતા रणायक्तःसम्झायाभेदकत्वोपपत्तिरित्यारायःघिस्स्वन्तरवुद्धः सका. शासम्मानपनयनोक्त्या पौर्णमास्यादिसम्झाया अपि खतो घरस्थ न्तरबुद्धिहेतुतास्त्येव यच्छन्दोपयन च रूपफर्मशब्दोनाभदायधारणा दपनीयतइति सूचितम् । अनुक्त इति विशेषणस्य फलं दर्शयन् श्लो- फं व्याचष्टे * या हीति * अनुक्त शब्दस्य सुषमाध्यस्पोरपतिशब्द- व्याख्यानार्थत्वसूचनायोत्पन्न इत्युत्का संशातः पूर्व भेदफरवेना- भेदकत्येन वापधारित इति समुच्चरितधूमं हर्यतलमितिघन्नि- श्चयापरपर्यायाभिव्यक्तिवाचिनोच्चरतिना घधिव्याख्यातः । पदि- चयोश्च गमिसमानार्थत्वेन ज्ञानार्घत्यादुच्छब्दस्य चोत्फार्थत्येन निश्चयरूपज्ञानोत्कर्पवाचित्वादुत्पनोच्चरितशब्दयोरपधारितार्थत्या- विशेषः। ननु फर्मराब्दसमानाधिकरण्यं विना संज्ञायाः कर्मनामस्या- प्रसिद्धेः कथं तद्दकतेत्याड्य संभावशात्पश्चाग्निकर्मविषयत्वे- मावधारयिष्यमाणकर्मशब्दसामानाधिकरण्यमेतेन यजेतेत्युत्पत्स्य. मानशब्देनोक्तम् । नन्वेवं संशाधनाख्यातस्य कर्मान्तर विषयत्वावधा- रण तथा विधारिताख्यातसमानाधिकरण्याच्च संशायाः फर्मान्तर नामत्वावधारणम् । इतरेतराश्रयं स्यादित्याशय संज्ञायाः सर्वसमा. विषयत्वनियेशायोगेन पृथकनिवेशात्फर्मनामतापामारपातापेक्षणे ऽपि भेदकत्वे निरपेक्ष्यं संख्यावयेत्यनेनोक्तम् । पृथकनिवेशएवात्रापि हेतुश्चशब्देनानुकृष्टः अपवादकाभेदावधारकाण्यातसंयोगनिवृत्यर्थ तूत्पत्तिसंयोगाक्तिरिति सूचनार्थो दृष्टान्तः। पृथत्कनिवेशित्वमेव प्रभ- पूर्वमुपपादायतुंसामान्यन्यायं तावदाह*कथमिति अनेकार्थत्वस्या- न्याय्यानार्थान्तरदर्शनारसंशान्तरापेक्षोक्तिहटान्तार्था औसर्गिको. त्या ऽन्योन्याश्रयत्वशड्डा परिहतासामान्यन्याय प्रकृतेयोजयति*त- दिहतिज्योतिरादे संज्ञान्तरत्वस्योपपादनापेक्षावाग्निश्चितसंज्ञान्तर- स्वमुदाहरणान्तरमुक्तं सर्वशब्दः सोमेन यजेतज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यजेत घसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादिसोमयागवाविप्रकृतस- यजतिविषयामागुचारिताः सर्वे पजतयो ज्योतिष्टोमविषयत्वाद् गा. व्यादिसंज्ञान्तरसामानाधिकरण्यं न लभन्ते येन ज्योतिष्ठोमविषयय- जिसामानाधिकरण्यात्सलान्तरस्यापि ज्योतिष्टोम एव संशी स्यादि- त्युक्ते ऽर्थान्तरशब्देन लुप्तविषयशब्दकेनार्थान्तरविपयत्वालाभो ह. शान्तत्वेनोक्त। प्रागुचारितयजिविषयभूतो ज्योतिटोमश्चेन संज्ञीक- स्तर्हि संशोत्यपेक्षिते यस्स्वेतेन यजेतेति प्रस्तूयमानो यजतिः सो ऽर्थान्तर वर्ततइति कृत्वा तद्विषयभूतो यागः सज्ञान्तरस्य संझी- त्युक्ते । ननु तस्यापि गुणोपवन्धात्फलोपबन्धाद्वा विधायकस्य गुणे ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ८२३ फलेच्छागातत्वेन यज्यर्थे व्यापाराभावाझ्यासन्यायेनार्थान्तरे - त्ययोगारकथं तद्विषयभूतो यागः संज्ञान्तरस्य संशी स्यादित्याशड्य यद्यपि प्रस्तूयमानो यजतिर्विधायकवशेन भिन्नार्थविषयो न भवति तथापि विच्छिन्नानुसन्धानत्यादर्थान्तरे वर्ततइत्युक्ते ऽनुसन्धानधि- च्छेदोपपादनायार्थान्तरानुरकायां युद्धौ यजेनिपातमुक्तमुपपादयितुं प्रकरणविच्छेदस्योक्तस्योपपादनार्थ पूर्वकर्मविपयाया युद्धःप्रस्तूयमा- नर्यज्युच्चारणकाले ननु पृत्तिमुक्तामुपपादयितुं गोशब्दस्य पूर्वकर्म- ण्यनिवेशे ऽभिहिते गोशब्दस्य पूर्वीशनिवेशे ऽपि कस्मात्पूर्व घुध्य- ननुपड्ग इत्याराड्य व्यवायान्नानुषज्यतातिन्यायोक्तिः प्रस्तूयमानस्य यजेः संज्ञान्तरावरुद्धं ज्योतिष्टोमं प्रति गमनाराक्ती ज्योतिष्टोमसं- शाविलक्षणगवादिसंशान्तरावच्छेदं हेतुं रूपकद्वाराह तथा होति* पूर्वस्य यजेः प्रस्तूयमान यजयांगमनं दृष्टान्ततयोक्तं प्रस्तूयमान- स्य यजेरर्यान्तरवृत्तिमुपसंहरतीति या तु कर्मान्तरपक्षे ऽथ सदस्य पूर्वप्रकृतविध्यापेक्षावाचित्वायोगारकतोश्च क्रत्वन्तरानपेक्षत्वेन पूर्वप्र- कृतकत्वपक्षायाचित्वायोगादविवक्षितक्रमत्येन चानन्तर्यार्थत्वायोगा- दानर्थक्यापत्तिरुक्ता सा फर्मान्तरत्वे सत्यविकारार्थत्योपपत्तनास्ती. त्याह*एवं च सतीति आदिशब्दः पूर्वपक्ष्यभिमतपूर्वप्रकृतविध्यपेक्षा- ५२९।। ग्रहणार्थः प्रतिपत्तचित्तसमानार्थत्वाचाधिकारोक्तेनैफल्यानापत्ति- रित्याशयः । एषशब्दस्य वैप देवदत्त इति प्रागनिर्दिऐ ऽपि सन्निहिते प्रत्यक्षे प्रयोगदर्शनात्प्राक् प्रकृते ऽपि च सन्निहितप्रत्यक्षत्वेनैव प्रयो- गोपपत्तेः प्राक्प्रकृतत्वस्य वाच्यत्वकल्पनायोगात्सन्निहितप्रत्यक्षरू- पत्यस्य चोत्तरकालं प्रस्तूयमाने ऽप्यविशेषाप्नैपशब्दाप्राक् प्रकृतत्व. मपेक्ष्यतइत्याह एप शब्दो ऽपीति * या च प्रकृतहान्यप्रकृतप्रक्रिया- कल्पनयोर्दुष्टतोक्ता सापि तयोः संज्ञाश्रुतिप्रभवत्यादयुक्तत्याह*प्रक- तेति * नासामिति भाग्यं पुनःश्रुतित्याशङ्कानिरासार्थत्वेनाभासमान शड्डानुपपत्त्याक्षिपति * नासामिति * एतेन सहस्रदक्षिणेन यजे- तेति गुणसंक्रान्तशक्तिनाख्यातेनाभेदावधारणान्न संक्षाया भेतृत्वं सम्भवतीत्याशङ्कामाख्यातस्य विशिष्टविधित्वोपपत्तेरभेदावधार- णाशक्तत्वान्निराफर्तुमभेदावधारणोत्तरकालत्वं पुनःशब्देनोच्यते नावृत्तिरित्याशयेन समाधत्ते * इतीति * गुणसक्रान्तशक्तित्वेना. ख्यातस्याभिन्नतयावधारिते कर्मणि पश्चाद्यदि ज्योतिरादिसम्झा- नामिमानि श्रवणानि स्युस्ततो न मिथुन त्याख्यतेनाभेद. शक्यो ऽयधारयितुमिति भायार्थो ऽनेनोक्त.। ननु विधिभेदं विना विधेय- भेदायोगादधैप ज्योतिरित्यादी च विध्यप्रतीतेन सम्शाया भेतृता- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । त्यादेवं सूचनोपपत्तिः ज्योतिरादिसञ्ज्ञानां ज्योतिष्टोमवाचित्वाद- भेदकत्वं पूर्वपक्षोकं ज्योतिष्टोमशब्दावयवत्वाद्वास्यां ज्योतिष्टोमवा. चित्वम् अवयवालोचनया वेति विकल्प्याद्यपक्षनिरासार्थ तावन्न चेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * न चेति * दशमे फरवरथन्तरपृष्ठकायें विहितमवयवभूतेन रथन्तरशब्देन रथन्तरधर्मातिदेशाद्रथन्तर- यांनी गेयमिति पूर्वपक्षिते कण्वरथन्तरशब्दस्य पुनानः सोम धारयेऽत्यस्यामुच्युत्पन्ने सामधिशेपे रूढत्वाद्रथन्तरराब्दस्य तदव- यवत्वं स्वयोनी गेयत्वं सिद्धान्तयितुं निराफरिप्यमाणं दृष्टान्तितं विश्वज्योतिःसर्वज्योति शब्दयोरेकदेशसादृश्ये ऽप्येकदेशान्तरेणा- सादृश्याच्छालामालाराब्दष्टान्तेन ज्योतिष्टोमशब्दावयवत्वनिरास- द्वारा तदर्थवाचित्वे निरस्ते ज्योति शब्दस्य ज्योतिष्टोमशब्दप्रतीफन्वं पूर्वपक्षोक्तं यत्त्विति भाग्येपानुभाष्य तग्निरासार्थ प्रकरणसामर्थ्या- दीति भाप्यं प्रतीकत्वोपपादनार्थ पूर्वपक्षवार्तिकोक्तप्रयोगदर्शना- नुभाषणपूर्व व्याचष्टे * यत्त्विति * नन्वेतेन यजेतेत्यतच्छ- ब्दसमभिव्याहारालोचनया यजेज्योतिःशब्दैकवाक्यत्वावगमे ऽपि प्रवृत्तिनिमित्ताभावात्कान्तरे ज्योतिःशब्दप्रवृत्त्ययोगमाश- य द्योततेातोर्युतेर्सिन्नादेश्च ज इत्यौणादिके सिन्प्रत्यय- विधेर्दकारस्य च जफारादेशविधेभृद्धिसाधनत्यकारितं घोत- नं मत्वर्थलक्षणया था ज्योतिष्मत्त्वं प्रवृत्तिनिमित्तं व. .तुमथ पुनरिति भाग्यमर्थतो व्याचष्टे * न चेति * भायोक्त- 'फर्मान्तरप्रवृत्तिनिमित्तसद्भावान्नेहान्यथानर्थक्यापत्तिप्रमाणकान् गौ- गत्वात् ज्योतिष्टोमविषयतावगम्यतइत्याशयः। अधययार्थालोचन या विश्वज्योतिःसर्वज्योतिःशब्दयोज्योतिप्टोमयाचितेति द्वितीयं पक्षं पूर्वपक्षोकं यश्चेति भायणानुभाग्य तन्निरासाथै न हीति भायं ध्याचप्टे * यो ऽपीति * तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारभाष्यं व्या- चष्टे * तस्मादिति * ॥ देवताभेदकृतफर्मभेदाधिकरणम् ॥९॥ गुणश्वापूर्वसंयोगे वाक्ययोः समत्वात् ॥ संशावद् गुणस्यापि पूर्यकर्मनिवेशानहरवेन भेदकत्याद् गुण- चिन्तायाः संज्ञाचिन्तानन्तरं सगतिमाह * अत इति * वाजिन- ५३०१२ वाक्यमेवाधिकरणस्य विषय प्रतियोगियागविधायित्वेन तु वैश्यदे- वीवाक्यं दध्यानयसंस्कृततप्तपय. परामर्शितच्छब्दव्याख्यानार्थ चत- तवाक्यमुपन्यस्तमिति विवक्तुमाह * चातुर्मास्यविति * सन्देह- १०४ ·। म्यायसुधायाम्। माप्यं ज्याचष्टे * तति # देवताया अप्यप्राप्यत्यादुभयविधिः क. स्मान पूर्वपक्षित इत्याराड्याह * तत्रेति * तस्माधुक्तं सन्देहमा. यमित्याह * तेनेति * पूर्वपक्षनिशामायं ग्याचष्टे * किमितिः पाजिनामप्यमाधियरपावगमात्प्राप्ते च कर्मगयनेफगुणविध्ययो. गान पूर्वध गुणविधिः सम्भवतीत्याशयेन प्रश्नपूर्य फुत इत्याशयेन पूर्व फुत इत्यादिपूर्वपक्षमाप्यं ध्याचष्टे * कुत रति * मन्धेय ई. घताप्रतीतायपि कर्माप्रतीतेः कथं तत्र द्रव्यविधिरित्याशय द्रव्यदे. पतान्ययस्य फर्मनियन्धनतयचायगतत्वाद्विश्वेदेवामिक्षान्वयानुमित कमापि घाजिराध्दादेव प्रतीयतायुक्तं तस्मादिह पूर्यविहिते कर्मणि याजिनविभ्युपत्तिरित्युपसंहाराननु धाजिराब्दस्य रूढ्या देवताविशे. पयाचित्याभाययवयोगकल्पना युक्तत्याशङ्कां निरस्यन् श्लोकं व्या. घटे * घाजिनो नामेति - नम्वेकस्मिकर्मणि गुणवयसमावेशः फथमित्यारावानिरासाथै तेनोमयमिति भाय द्वेधा व्याचष्टे * त- स्मादिति * याजयोगस्य देवताविशेषणत्ये पाजिशब्दादामिक्षान्व. पापरित्यागेय धाजिनान्घयायगतेः समुच्चयः। उपलक्षणमानत्ये तु वाजिनविधायामिक्षान्ययाप्रतीतेरन्योन्यानिरपेक्षकाादिकल्प . स्थाशयः । ननूत्पत्तिशिष्टबलीयस्त्वस्य घेवयाधिकरणे स्थितत्वा- दुत्पत्तिशिामिक्षावरुखे पागे पाजिनयिध्यनुपपत्तेने विकल्पः स. ५३१।२ मुथयो वा युक्त रत्याशड्याह * सत्यपि चेति * वैश्वदेवशब्दघत घाजिनशब्दस्य नामधेयत्वायोगाद् गुणविधित्वं विनानक्यापत्ते- जमेपामस्तीति च सर्वनामावृत्तिना याजिशब्देन देवताद्वारा सग्नि- हितयागोपस्थापनात गुणविशिष्टकर्मान्तरविध्यनुपपत्तेरामिक्षानिरा- फाझे ऽपि सोमक्रये हिरण्यादिविधिवत्सम्भयतीति स्पष्टत्वादनुत्का विकल्पोपपादनाथै निष्कर्षोक्तिः। ननु क्रयवधागस्पेह स्वशब्दानुक्त- स्वाद् द्रव्यदेवतानुमितत्वं च ततो निष्क्रष्टुमशक्यत्वान्न निकटे यागे गुणान्तरविधिः सम्भवतीत्याशङ्कयाह * यद्यपि चेति * द्रव्यदेव. तानुरक्तत्वेनाप्यनुमितस्य यागस्य क्रियारूपतया कारकरूपाभ्यां द. न्यदेवताभ्यां निष्कर्षः सम्भवतीत्याशयः। ननु सत्यपि व्यतिरेके धै- श्चदेवीशब्दाच्छुद्धयागाप्रतीतेरशब्दावगतस्य च शाब्दवाजिनान्यया- योगान्न तस्मिन्वाजिनविधिः सम्भवतीत्याशङ्कयाह * यागेति * वैश्वदेव्यामिक्षाया यजेनेति थुतानुमितैकदेशनिष्प वाक्ये शुद्ध- यागवाचिपदानुमानाच्छन्दैनापि निष्कर्षः सम्भवतात्याशयः। नन्ववं धैश्वदेवीवाक्ये निकृष्टयागोक्तावपिघाजिशब्देन निकृष्टाननुवादान तत्र पाजिनविधिः सम्भवतीत्याशङ्कयाह * पाजीति * सत्रापि ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । पाजिदेवत्यो यो यागस्तत्र वाजिनं कुर्यादिनि निष्कृष्टयागाची शब्दो ऽनुमीयत इत्यारायः । तेन पूर्वपक्षोपसंहारमाप्यं ज्याचष्टे * तस्मादिति * अनेकगुणोपादानलक्षणस्य पूर्वकर्मसंयोगहेतोः पौर्य- मास्यधिकरणव्युत्पादितस्यात्राभावात् गुणान्तरावरांधलक्षणं हेव. न्तरमत्राभिमतमिति दर्शयन् सिद्धातमाह *अनोत* अप्रकृतेतेति भाग्येण नसमासपूर्वकोत्तरपदसमासेनापूर्वसंयोगव्याख्याने ऽपि दध्यादेः फर्मान्तरसंयोगार्हस्य भेदकत्वनिवृत्त्यर्थमपूर्वेणैव संयोग :- त्यवधारणेन पूर्वकर्मासंयोगस्पैघोक्तत्यारपूर्षफर्मण्यसम्भवादित्यनेनै- घ सूचितमपूर्वसंयोगशब्दम्य व्याख्याद्वयमाह * अपूर्वेति * कार- फयोः साक्षादनन्वयाद्देवताशब्दं कर्मलक्षणार्य मत्वा * कर्मान्तरे- स्युक्तम् * द्वितीयव्याख्यायामुत्तरपदसमासपूर्वको नम्समासः पू. कर्मसंयोगानईत्वे ऽपि वैश्वदेववाक्यवत्कोत्पादकत्वाभाये भेद- फत्वायांगादपूर्वसंयोगस्य भेदापादकत्वाय कर्मविध्याक्षेपकत्वाभि- धानार्थत्येन वाक्ययोरिति सूत्रावयवव्याख्यानार्थ स मे हीति भा- ज्यामिति सूचयन्सूत्रावयवं व्याचप्टे * याक्ययोरिति * अपूर्वसं- योगाक्षेपार्थ कथं पुनरिति भाप्यं व्याचष्टे * सत्यमिति * यदत्या- क्षेपभाग्यावयवं शङ्कोत्तरत्येन व्याख्यातुं सिद्धान्तिनः शङ्कामाह* तत्कार्येति * समुच्चयाशयस्येन तावयाचष्टे * कमिति * विक- पाशयेनेतमेव भाज्यावयवं व्याण्यातुमेकार्थास्तु विकल्पेरल्समुधये द्यावृत्तिः स्यात्प्रधानस्यति द्वादशाधिकरणन्यायेन समुच्चयासम्भवं राङ्कने * एकार्थास्थिति * भामिक्षायाक्ये निरपेक्षामिक्षासाधन- फत्येनावगते यागे समुच्चयविध्ययोगाद्वाजयोगस्य चोपलक्षणमा. प्रत्योपपत्तेन ऋयद्रव्यवचनात्समुच्चयसिद्धिरित्याशयः । वि. ध्यकल्पाशयत्येन व्याचले * विकल्प एवेति * समाधानार्थ त- तुच्यतइति भाप्य व्यावष्टे * नेति * तद्धितेति भाष्य पूर्वभाष्यो. क्तातुल्यबलपत्यविवरणार्थत्वेन व्याचप्टे * तदिति * भाग्यद्वये ऽपि तद्धितचतुर्योः श्रुतिवाक्यत्वकृतब लोक्यविशेषात्पीनरुक्त्यमा- घड्य पूर्वस्य तावत्सामान्यन्यायोक्त्यार्थत्वं सूचयितुमाह * सर्वत्रय तावदिति * क चित्तद्धितेन छ चिच्चतुध्यति धान्ये बलाबलोकये श्रुतिवाक्योपन्यास इत्यनेन सूचितम् । द्वितीयस्य बलाबलोपपादना- र्थत्वं सूचयितुं राङ्कते * आहेति * द्वयोः श्रुतित्याविशेषादित्याशयः विशेषोक्ती भाष्यं योजयति * तदिति * यत्रेति भाष्यस्य प्रकृते ५३२॥ समान्यन्याययोजनार्थत्वं सूचयितुमाह * वैश्वदेवी हीति * देव. तान्वयस्योभयन श्रौतस्वाद् द्रव्यान्वयस्य त्भयन वाक्यीयत्याच्छति ·न्यायसुधायाम् । चाफ्यत्वकृतविशेषायोगाशदफानियसाथै तपामिति भाष्यमाक्षि- पति * नन्यिति * भाष्यो विशेषशब्दस्तद्धितान्तर्गतास्यशब्दो- क्तद्रव्यान्वयस्थाश्रीतत्वाद्वाफ्यीयत्वोक्त्ययोगमाशङ्य सामान्यस्याप्र- देयत्वेन देवतान्वयानहरवादिशेपस्यैवान्वयो धाच्यः । स च घा- फ्याधीन इत्यभिधानार्थो ऽथ द्रव्यमानान्वयस्य श्रौतत्वे ऽपि वि- रोषान्वयो घाश्यगम्य इत्यभिधानार्थ इति विकल्प्याद्यपक्षे द्रव्यान्व- यस्योभयत्र वाक्यीयत्वादेयतात्वस्य उभयत्र श्रौतत्वादविशेपेद्र. व्यसङ्गतिमानं करणादित्यन्तेनोक्ते ऽथ द्रव्यमात्रसंयोग इत्यादि- ना चतुा अपि कर्माभिनयमाणत्वलक्षणसंप्रदानयाचित्वाकर्म- भूतद्रव्यान्वयोक्ति विना सम्प्रदानोक्त्यनुपपत्ते व्यान्वयवाचित्य- स्यापि सम्प्रदानयाचित्वस्मृत्याक्षेपाद् द्रव्यान्वयस्यापि धीतत्वावग• स्याशयेन द्वितीयपक्षे ऽप्यविशेषमुस्कापि चेत्यादिना द्रव्यमानान्य- ये विरोधाभावेन वलायलस्यावाच्यत्वात् विशेषान्वयस्योभयत्र घा- फ्यीयत्वान्नैकस्यापि श्रीततास्तीत्युक्तमिति विवेक । पाक्षिप्तं भाग्य समाधातुं श्रुत्या देवतास्वमिति भाष्यावयव तावत्तद्धितान्ताद्देवता. शब्दारपरस्य भावप्रत्ययस्य सम्बन्धवाचित्वमङ्गीकृस्य द्रव्यवि. शेषस्य श्रीतदेवतान्वयोक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * तदिति * विशे- पस्यैव देवतोच्यतइत्यनुपगः । अस्य शब्दस्य विशेषवाचित्वमु- पपादयन् श्लोकं व्याचष्टे * विश्वेदेवा इति * विशेषस्य- घ सर्वनामयाच्यत्यात्यागलक्षणव्यवहारयोग्यत्वाचास्य शब्देना- भिधानात्तद्धितेन देवतान्वयोक्तिरित्यर्थः । सम्यधग्रहणाशक्तर्विशेष. स्य वाच्यत्वायोगमाशड्य सन्निहितत्वं सम्बन्धोपलक्षणत्वेनो- क्तम् । ननु द्रव्यविशेषस्यैव देवतान्वये तरितेनोक्त सत्यामिक्षाश- ब्दो ऽमर्थक इत्याशङ्कानिरांसार्थत्वेन द्रव्यविशेषस्य देवतासम्ब- ५३३२ धितया तद्धितोक्तस्यामिक्षया सह विशेषणविशेष्यसम्बन्धो धा- क्येन गम्यतइत्येवमुत्तरावयवं व्याख्यातुमाह * ततश्चेति * त्यज्य- मान द्रव्य प्रत्युद्देश्यत्वेन देवताया विशेषत्वात्सामान्यस्य च त्या. गायोगाद्विशेषावगत्युपादानायोपप्सर्जनत्वमुत्रका सम्बन्धं पिनोपस- जनस्वासिद्धस्तत्सिद्धयेन्तीतःसम्बन्धो यस्यां देवतायां सोपस- जनं यस्य द्रव्यस्य तत्प्रत्यये तद्धितान्तेन सन्निहितो द्रव्यविशेषणे देवताविशिष्ट इत्येवं निष्पादिते स्वरूपाचगति विना तदपर्यवसाना- सत्समर्पणाय *आमिक्षापदेनेन्युक्त*ननु देवताविशिष्टस्य तद्धिता- न्नपदवाच्यत्वाभ्युपगमे सम्बन्धस्य लक्ष्यमाणत्वापत्तेः धौतत्वोक्ति- रयुक्तेत्या राय वैय्याकरणमवेन श्रीतत्वोक्तिरित्याह * तत्रेति * - ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ८२९ एवं तु स्वमते श्रौतत्वासिद्धरपरितोपादेफपदगम्यत्वेनीपचारिकी शौतत्वोक्तिरित्यन्यथा परिहरति * अथापीति * भाष्यावयव. द्वयस्योक्तमेव विविक्तविषयत्व स्पष्टयति * तेति * येन कारणेनामिक्षापदेन तद्धितोक्तो द्रव्यविशेषः समय॑ते तेन फारणेन विशेषणविशेष्यत्यलक्षणस्यासम्बन्धस्याभावात् द्वाविह सम्यन्धावित्यर्थ । नन्वेवं सति पदान्तरान्वयसापेक्षत्वाच्छ्ते- रपि न वाफ्याद्विशेषः स्यादित्याशङ्ख्याह * इतीति * सर्वनाम्नः पदान्तरसनिधापितार्थविषयत्वात्तेन विना स्वार्थाभिधानपर्यव- सानानुपपत्तेः पदान्तरस्यापि सन्निधापफस्प सर्वनामचतिव्यापा- रान्तर्गतत्वावसायात्पर्यवसिवाभिधानाभिधेयार्थाकाङ्क्षासन्निधि- योग्यत्याधीनपदान्तरान्ययात्सर्वनामार्थवृत्तितद्विपयसमर्पकपदद्ध- यान्वयस्य शीघ्र प्रतीतेरस्त्यामिक्षावाजिनयोर्विशेष इत्याशयः । ननु विशेषणविशेष्यत्वलक्षणसम्बन्धाभ्युपगमे तस्य भेदाधिष्ठानत्याद्वै- श्वदेव्यामिक्षाशब्दयोर्भिन्नार्थत्यापत्तनीलोत्पलशब्दयोरिव वाक्य- लक्षणापवान्ययः स्यात् न श्रीत इत्याशङ्ख्याह * ततश्चेति * यतश्च फारगादामिक्षापदेन तदितोक्तद्रव्यविशेषसमर्पमानिमित्तं विशेष- णविशेष्यत्वम् अतोऽर्थभेदसमर्पणायोगाद्भिन्नार्थत्वानुपपत्तेर्नार्थ- योपिरोपणविशेष्यत्वं किं तु शब्दयोरेवेत्यर्थः। किं तर्हि विशेषणधि- शेष्यत्वे द्वारमित्यपेक्षायामामिक्षापदसन्निधानात्तद्धिलस्य द्रव्यवि- शेपयाचित्यव्यवस्थापन द्वारमाह * किं तीति * पदद्वयश्रयणा- नन्तरं तत्प्रतीतेः समुदायवाच्यत्यशङ्का तद्धितपवेत्येवकारेण निर- स्ता सर्वनामार्थवृत्तित्वलक्षणोपपत्तिपशब्देनोक्ता लोकं व्याचष्टे * मैवेति * अपत्यादितद्धितवद्विशेषानभिधाने ऽपि सन्निहितत्व- मात्रत्वाभिधानात्पर्यवसानमाशय * अनुपयुक्तत्युक्तम् * औ- पगवादिशब्दे देवदत्तादिविशेषाप्रतीतावप्युपरवपत्यत्वमात्रप्रतीत्यु- पपत्तेयुक्तमभिधानपर्यवसानं सग्निहितत्वस्य तु प्रकृत्यर्थेनाविशेष- णानिर्विशेषणस्य च सर्वपदार्थमाधारण्येनानुपयोगितयानमिधे- यत्यादपत्यादिविशेषणयचोपपदाविशेषणफलत्याभाचान्न सन्नि- हितत्वमायाभिधाने तद्धितस्य शक्तिः कल्प्येत्याशयः । वैश्वदेवी- शब्दे एवेत्यनेन तद्धितत्वेस्यन्वयः सूचितः । न चेत्यनेनोत्तरार्द्ध व्याख्यातम् । नन्यामिक्षापदेन पिनामिक्षाविषयत्वाप्रतीतौ देवतायो- गस्यामिक्षाविषयत्वं वाश्यार्थः स्यादित्याशडानिरासायामिक्षामेव- स्थावृत्यैवकारान्षयसूचनार्यम् * न च वाक्यार्थत्यमित्याधुनस् * सन्निहितार्थविशेषविहितत्यात्तद्धितस्य तत्समर्पकपदानपेक्षस्या- ·न्यायसुधायाम्। न्यप्रसिद्धः स्वतन्त्रपदार्थाग्रहणाद्वाफ्यार्थस्वानुपपत्तिरित्यर्थः । भाष्यस्यविशेषपदोक्तशङ्कानिरासोपपादनार्थ तद्धितस्य विपया. पंणमेवेत्येकारान्वयं सूचयितुम् * तेनेत्युक्तम् * उपपदसर्वनाम तद्धितानामैकाध्ये वृद्धसम्मतिमाह * तथा चेति * आमिक्षाय- देनेव सिद्धेश्चदेवीशब्दानर्थक्य त्यनागड्यमेवेति सूचयनकार्य- ५३४ार मुपसंहरति * तेनेति * यैवेत्येवकारेणामिक्षा * शब्दोक्तयेत्यु. तम् * सैव वैश्वदेवीशब्देनोका सती देवतासम्बन्धं यास्यतीत्ये- सद चैश्चदेवीराब्देनोच्यते इति फ्रियार्थायां कियायामुपपदे लए व्याख्यानेन योज्यमाएकार्थे प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावात्मामानाधिकर. रयायोगमायामिक्षायब्दस्यामिक्षात्वं वैश्वदेवीशब्दस्य देवतान्ययं प्रवृत्तिनिमित्तं देवतान्वयार्यामिक्षाशब्दोक्ताथोंक्तपरामर्शिना तच्छ- ब्देन सूचयनर्थविशेषणवियेभ्यत्यानपेक्षत्वमुपसंहरति * तेनेति * पाजिने तु द्रव्यदेवतान्वयो विशेषणविशेष्यत्वं च यमपि वा- फ्यीयमेवेत्यभिधानार्थमेफनेति भायं व्याचष्टे * इतरत्र स्विति * सम्प्रदेयाद्विना सम्प्रदानायोगादाक्षेपेण विभक्त्या द्रव्यदेवतायो. गोक्तिमाशय * स्वत इत्युक्तम् * समान्यतो द्रव्यदेवतायोगा- क्षेपे ऽपि स्वेन घाजिनशब्दवाच्येन रूपेण हरिपो देवतायोगोन वि. भक्त्योक इत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे * घाजिभ्य इति * तस्य द्रव्यविरोषस्य देवतासम्बन्धः । तरसम्बन्धः सामान्यतो विशेषतो धा द्रव्यदेवतासम्ब-धो न चाजिपदे ऽन्तर्गत इति कथं चिच्छब्दे- नोक्तमा यदि च तद्धितवचतुर्थी सघनामार्थे स्मयते ततः सम्पदेय- स्य द्रव्यस्य सम्प्रदानभूनदेवतान्ययश्चतुर्थ्यन्ते पदे ऽन्तर्गतः स्यान्न स्वेतदस्तीत्याह * अपि चेति * देवतात्यापेक्षयापिशब्दः लोकं व्याचष्टे * सास्येति * यदि चान्यपदाथों ऽपि चतुर्थ्यन्तात्मतीयेत ततो स्मृतोऽपि देवतान्वयचतुर्यन्ते पदे ऽन्तर्गतः स्यान्न स्वेतद- प्यस्नीति सम्प्रदानमात्र प्रतीयत इति वदतोक्तम् । ननु सम्पदेयं घिना सम्प्रदानायोगात्सम्प्रदेयमपि चतुर्थ्यन्तात्प्रतीयतएवेत्याशयाह * तेन स्विति * ननु सम्प्रदानमात्रस्य चतुर्थ्यत्वे देवतात्वस्या- पि तयानुक्तत्वाद्वाक्येनापि द्रव्यदेवताचगत्यनुपपत्तेरुभयस्य वा- क्यीयत्वोक्तिरयुक्ता स्यादित्याशयाह * तेनेति * लक्षणया दे- यतात्योक्तिमभ्युपगम्य भाष्यमित्याशयः । नन्वेवं सति देवतात्व. स्थामिक्षापाजिनवाक्ययोः श्रीतत्वाविशेषात्तुल्यबलत्वं स्थादित्या- शङ्कयाह * तत्र चेति * अनेन च तदिहेति भाष्यसो ऽपि देव. तात्वशब्दः पूर्वभाध्यस्थवरसम्बन्धवाचितया व्याख्यातः। श्रीतवा- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। क्यीयत्यविशेषोक्तिप्रयोजनाभिधानार्थं विरोधे चेत्यादिभाष्य व्या- चष्टे * इनीति * सग्निकर्षविप्रकों या भाष्यस्थाभ्यां श्रुतिवाफ्य- शब्दाभ्यां विवक्षिताविति व्याख्यानान्तरमाह * किं चेति * श्रु. तिराब्दस्य सनिकृष्टत्वमर्थो वास्यशब्दस्य विप्रकृष्टतार्थ इत्यर्थः । फथमामिक्षान्वयस्य सन्निकृष्टत्वं वाजिनान्ययस्य विप्रकृष्टापेक्षिते ऽष्टप्रकारं सनिपचिप्रकर्षाभिधानं प्रतिज्ञानाति तावत् * विप्र- ५३५।। कृप्टेति * एतदेव व्याचष्टे * सर्वेति * आमिक्षायां सामान्यतो देवतान्ययाभिधानं न याजिनस्येति तावत्प्रकारमाह * तद्यथेति* यद्यपिच भवतु नामेत्यनेन द्रव्यमात्ररूपत्वाविरुद्धात्मतोक्ता तामनु- भाषणपूर्व दूपयति * पत्त्विति * वैश्यदेवीतीतिकरणेन स. निहिनार्थवृत्तितद्धितपरस्त्रीप्रत्ययपरामर्शात्तन च सन्निहितस्त्रीद्रव्यो- केर्वाजिने च नपुंसकन्यचहितशब्दनिर्दिष्टे स्त्रीत्यसान्निध्ययोगाद्विरी- धो ऽस्त्येवेत्याशयः। ददातिकल्पनाकल्पनरूपं प्रकारान्तरमाह * अ. पिचेति * अवश्यफल्पकर्तव्यतायचनेनैव पदद्वयान्वयसिद्धी द- दाति कल्पनानापरीस्तरकल्पनसिद्ध्यर्थं सम्प्रदानसम्प्रदेयसङ्गतिर्द- दाति विना * नास्तीत्युक्तम् * देयशब्दे ऽपि कल्पनीये धातुमात्रक- ल्पनस्यासाधारण्येन पर्यनुयोज्यत्वसूचनार्थ धात्वर्धन तल्लक्षणा अव. श्यकल्पफर्तव्यताबचन कल्पने ऽपि विप्रफर्षसिद्धः कस्मान्न नि. रस्ता इत्याशडां निरस्यन् श्लोकं ब्याचष्टे * कर्तव्यतेति * प्रश्नपूर्ववैधम्यमुपपादयति * कुत इति * वैश्वदेव्यामिक्षा- शब्दयोस्तु सामाधिकरण्याद्वैधम्यदृष्टान्तत्वोपपत्तिरित्याशयः पाजिशब्दस्य कारकविभक्त्यन्तत्यादपि न नाम्नान्वयः स. म्भवतीत्याह * न चेति * ददात्यध्याहारे च विप्रकर्षद्वया- पनिदोष इत्याह * तति * नन्वामिक्षावास्ये ऽपि वैश्यदेव्या. मिक्षया यजेतेति कल्पनाद्विपकद्वयापत्तिरपिशिष्टत्याशते * इतर- नापीति * पदद्वयान्वयहेतुत्याभावान्नान्वयविप्रकर्षापादकं यजिक- ल्पनमित्यारायन परिहरति * नेति * आमिक्षावाक्ये च यजिमानं कल्यं वाजिनवाक्ये तु यजिर्ददातिश्चेति विशेषमाह*तव विति* ५३।। वाजिनवाक्यस्यानेकदोपदुष्टत्वसूचनार्थ परकीयत्वं विवक्षितुम् * तवेत्युक्तम् * त्वदीये धाजिनवाक्ये ऽर्थयोद्रव्यदेवतयोः सम्य- घसिद्धयर्थं यजिश्च पश्चादयिष्यत्यादौ च द्रव्यदेवतापदयोरन्यया- ददातिरित्युक्ते ददातिनवार्थयोरप्यन्वयसिद्धः । किं यजिनेत्या- शय * परेत्युक्तम् * परस्या देवतायाः प्रतिग्रहीतृत्वामान त. रस्त्रत्यापादनलक्षणदानायोगान्न तेन ट्रन्यदेयतान्ययः सम्भयतीत्या.

·૮રૂર न्यायसुधायाम्। रायः व्यतिरेकवाचिना तुशब्देनामिक्षावाक्ये यजिमानकल्पनेति सू. चितं चतुर्थ्याश्चोत्सर्गतो ऽवगतस्यापि सम्प्रदानवाचित्वस्य वाजिन- पदन्वयात्प्रागपवादकोपपद्योगाभावानिश्चयेनानिर्णीतस्य देवतात्य- त्वलक्षकत्वायोगात्प्रागेवच देवतात्वलक्षणायां ददातिकल्पनायो- गापत्तेः सम्प्रदानसम्प्रदेयपदैकवाक्यत्वार्थे कल्पितेन ददातिनां त. दन्वये निष्पादित वाजिनप्रतिग्रहीतृत्वाभायात्सम्प्रदानत्वानुपपत्ते- देवतालक्षणार्थत्वं वाजिपदस्याभिप्रेत्य देवतापदत्वोक्तिर्ददातिकल्प- नोत्तरकालमपि कारकपदयोरन्योन्यान्वये विप्रकर्षमाह * कल्पिते ऽपि चेति * वैश्वदेव्यामिक्षाशब्दयोस्तु सामानाधिकरण्यात्कारक- विभक्त्यन्तत्वाभावाच्च न कश्चिद्विप्रकर्षहेतुरित्याह * नन्विति * सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यलक्षणं तृतीय प्रकारमाह * सत्यपि चेति * सर्वत्रेकविपयत्वनिवधनत्वादन्वयस्यै कविभक्त्यन्तत्वं वि. कविषयत्वाप्रतीतेजिसम्प्रदानकं वाजिनमित्येकविभक्त्यन्तत्वाय सम्प्रदानवाचिन्याश्चतुर्थ्याःसम्प्रदेयलक्षणार्थत्वाद्वैयधिकरण्ये विप्र- कृष्टतेत्याशयः । एतदेवारुणाधिकरण्यभाग्यसम्मत्या द्रढयति * तथा चेति* श्रुतिलक्षणात्मकं चतुर्थ प्रकारमाह*कि चेति लक्षणा मुपपादयति*न होति दृष्टान्तेनामिक्षायां भुतिः सूचिता प्रसिद्धिधि- रोधानात्रेयस्य देवतात्वमस्तीत्याशय सम्प्रदानस्य देवतात्वे ऽनिष्टा- पत्यन्तरमाह * यदि चेति * विरुद्धलक्षणत्वादपि संप्रदानस्य देवतात्वं नास्तीत्याह * प्रतिग्रह इति * एवमपि कथं सम्प्रदान- त्वेन देवतात्वं लक्ष्यतइत्यपेक्षायां प्रकारद्वयमाह * तेनेति * तस्या देवताया उद्देश इति समासान्तर्गतषष्ठयुक्तस्योद्देशकमत्वस्य विशे. पणप्रधानेन निर्देशेन लक्ष्यतोक्ता नवप्रतिग्रहीतृत्वाद्देवतायामश्व- ये सम्भवतीत्यारावयाह * तादात्म्येति * देवब्राह्मणराज्ञांच विज्ञेय द्रव्यमुत्तममित्यादी ग्राह्मणादिवदेवताया अप्यैश्चर्यप्रसिद्ध- यस्यै घा फस्यै देवतायै पशुरालभ्यते सैव मेधपतिरित्यार्थवादेभ्यश्च देवतात्वस्यैश्चर्यरूपत्वप्रसिद्धः प्रतिग्रहाभावे ऽपि तदुद्देशपूर्वकेण त्यागेन तदधीनत्वापादनान्मुख्यश्वर्याभावे ऽपि औपचारिकमैश्वर्य- मस्तीत्याशय । ये ऽपि सम्प्रदानद्वैविध्यमभ्युपगम्य प्रतिग्रहणा- त्मकस्य सम्प्रदानस्य देवतात्वाभाये ऽप्यनिराकरणात्मकसम्प्रदा- नस्य देवतात्वमिच्छन्ति तन्मते ऽपि चतुर्युक्तेन सम्प्रदानश्वसामा- न्ये, नानाविपश्यरात्परमाणप्रिन्सियत ययपरिसल्दि- ग्धत्वलक्षणं पश्चर्म प्रकारमाह * अपि चेति * श्लोकं त्याचष्टे ५३॥ * घाजिभ्य इति * शवोचरत्वनोत्तरार्दै व्याप्यातुम् * नन्वित्या- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः पुत्तम* सकलरूपसाम्ये ऽपिपदावधारणापायान् यहूनिच्छन्ति सू. रयः फमन्यूनातिरिक्तत्वखरवाक्यस्मृतिश्रुतीरिति प्रकृतिप्रत्यया- न्यायानस्मृतेरपि पदभेदायधारणोपायत्वेनेष्टत्वात्प्रयाजाः सविभ- क्तिकाः फर्तव्या इत्यादौ च वेदे ऽपि विभक्तिप्रसिद्धर्विभक्तीनां पारिभाषिकत्याभावादन्याख्यानभेदेन शब्दभेदात्सन्देहोपपत्तरर्थस- न्देहस्य चोभयसाधारण्येनापर्युनुयोज्यत्वाच्छन्दसन्देह एवं विप्रक- पादक इत्याशयः । उत्पन्न शिष्टत्वलक्षणं पष्ठ प्रकारमाह * फि चेति * भस्तु तावदुत्पन्नशिष्टत्वलक्षणो विशेपो चैश्वदेवाधिकर- गोक्तेनोत्पत्तिवाक्यविज्ञातमित्यादिचित्राधिकरणवार्तिकापपादिते- नोत्पत्तिशिष्टवलीयस्वेनोत्पतिशिष्टगुणावरुद्ध कर्मणि गुणान्तर घि- धातुमेवाशक्यमित्याह * यथा चेति * श्लोकोक्तामुत्पत्युत्पन्नशि- एत्ववियपस्य सन्निकर्षविप्रकर्षप्रकारत्वमुपपादयितुं प्रतिजानाति * वैश्वदेवेति * प्रश्नपूर्व पैश्वदेवाधिकरणोक्तमेव न्यायमुपपाद- नार्थ स्मारयति * कुत इति * श्लोकं व्याचष्टे * वाजिनं हीति * मस्मिश्च व्याख्यानप्रकारे सामान्यतो ऽप्यामिक्षान्वयस्य श्रीतत्वा- माये ऽपि वाजिनाद बलीयस्त्वमित्याह *ततश्चेति वाक्येनैव सामा- न्यतो प्यामिक्षादेवतान्ययितया विधीयतइति वाच्ये तथापि सामा- म्यस्य ऽब्रवीतीत्याद्यप्रकारानभ्युपगमे ऽपि आमिक्षाया बलीयस्त्वो- यतद्बुद्धिस्थीराफरणार्था विपरीतोक्तिः। ननु यागमात्रान्वये ऽपि भेदस्तावन्न सिध्यतीत्याशझ्याह * प्रकरणानपेक्षेति * अप्रकृतानां यागानामप्रतीतेः प्राकृतानो चानपेक्षणाद्यागान्धयायोगाद्विशिष्टवि- धिरेवापतेत्याशयः । स्वार्थासमाप्तत्वेन च वाक्यान्तरानपेक्ष- स्वान्न तद्विहिते फर्मण्यनेन गुणावधिः सम्भवतीत्याह * न चेति* रूढियोगिकरवलक्षणं सप्तमं प्रकारमाह * विश्वदेवाश्चति * उत्त- ५३दार राई व्याचष्टे * वाजिन इति हीति * अवयवप्रसिद्धोर्विप्रकोप- पादनार्थमक्षरेव बुध्यन्तइति प्रोक्षगयाधिकरणवार्तिकोक्तं दौर्बल्यं स्मारयति *वाफ्यावति * न केवलं विश्वेदेवस्थे शब्दखया रूढ्या वाजिनदयावयवप्रसिद्धिधाधः किं त्यात्मस्थयापीत्याह *चार जाति * देवतात्ये श्वानामयोग्यस्वादस्त्येव विश्वेषु देयेषु वृत्ते- पतास्वसिद्धिः । कार्यमित्याशङ्कां निरस्यन ग्लोफ व्याचष्टे * देव- तात्वं नामेति * अन्यत्र देवतात्वोक्त्या न च गतयोग्यत्वत्याग्न्यादे रनवगतयोग्यत्वस्य धाश्वादे. राप्दैकसमधिगम्यत्वाधुक्तं देवतात्य- मित्यर्थः । यौगिकत्याभ्युपगमे ऽपि विश्वदेवयिषयता क्लेशगम्ये- त्याद * सत्यपीति * श्लोकं व्याचष्टे * सर्वे हीति * गनु मी- ·. . ८३४ न्यायसुधायाम् । हीन्प्रोक्षतीस्यादिवत् प्रकृतग्रहणं भविष्यतीत्याशय वैषम्यमाह * * गुणति * एतदेय विवृणोति * संस्कार्यत्वे हीति * देवतायाः संस्कार्यत्वं विनाप्यारावुपकारित्वाद्यागस्य प्रयोजनयत्वोपपत्तिरि- त्यर्थः । संस्कारकर्मत्वे ऽपि ततस्य पयसो दध्यानयनसंस्कृतस्यामि क्षाशब्देन धनीभूतस्य धेश्यदेवयागे विनियोगात्तदनुनिष्पादिनी वस्य वाजिनशब्दोक्तस्योपयुक्त शेषत्वात्मतिपत्युपेक्षस्य प्रतिपत्ति- ५३९।२ विम्यतीत्याह * फार्म घेति * प्रकृतग्रहणे ऽप्यग्न्यादीनामधानां प्रकृतत्याविशेषाद्विश्वेदेवमात्रविषयत्वं न सिध्यतीत्याद * प्रकृते. ति * मनु विश्वेदेवशब्देनाधानामपि ग्रहणं भविष्यतीत्याशङ्कते * अयेति * एकदेवतोद्देशेन यागसिद्धः सर्वदेवतोद्देशो निष्प्रमा- साफ इति परिहरति * तदिति * बहुवचनं प्रमाणत्वेमाशङ्कते * पहिति * न तत्सर्वोदेशे प्रमाणमिति परिहरति * नेति * अटानां मध्ये के न ये ग्राह्या इत्यनवधारणात्सर्वग्रहणं भविष्यती. स्पाराष्ट्रते * नत्रिग्विति द्वादशाधिकरणन्यायेनाद्या स्तिस्रो दे- घता इत्यवधारणं सम्भवतीति परिहरति * न मुख्यं वेति * अतो अधानां मध्ये विश्वेदेवमात्रग्रहणं निष्प्रमाणकमित्युपसंहरति * त- स्मादिति * अनन्तरोपदिश्याजयतां च वाजिशब्देनोक्तो नैराफा. इयान बाजिनान्वयो युक्त इत्याह * साफाटा चेति * सप्तमं प्रकारमुपसंहरति * तस्मादिति * देवशब्दस्य वाजिशब्देन लाभो- पपत्तेदुर्लभत्योक्तिरयुक्तेत्याशड्य * तत्रापि चेत्युक्तम * वाजि- शब्दोच्चारणेनैव विश्वेदेवमहणसिद्धेः किं प्रयोजनलाभेनेत्याश- याह * न घेति * शास्त्रेण च वाजिशब्दोचारणएव पुरु- पस्य प्रवर्तितत्वान्न चाजिशब्देनार्थद्वारा "विश्वेदेवशब्दलक्ष- णायां प्रमाणमस्तीत्याह * वाजीति * एवं च वाजि- नयागे विश्वेषां देवतात्वे सत्यपि घाजिशब्देनैवोक्तानां देवतात्वा- देवताभेदेनामिक्षावाक्यस्यदेवतानुवादायोगात्पौर्णमास्यधिकरणब्यु- स्पादितया प्राप्तकर्मण्यनेकार्थविध्यशक्त्यापि कर्मभेदसिद्धिरित्याह* ५४०९ ततश्चेति * परस्मादिति सूत्रार्थोपसंहारमाध्यं व्याचऐ* इतीति* अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस्तत्र प्रतीयेतेति सूममधेत्यादिभाष्येणोपर्व- नापरिहारार्थत्वेन व्याख्यायाथ वेत्यादिना दध्यादेरपि गुणस्या- एदोषविकल्पापत्तेः पूर्वकर्मण्यसम्भवाद्भेदकत्वप्रसक्तावयवादार्थ- सया ऽधिकरणान्तरत्वेन व्याख्यातं तन द्वितीयम्पाख्यायां तत्सविधे. गुंणार्थेन पुनः श्रुतिरित्यनेन पौनरुत्यापत्तेः प्रयोगकालीनविकल्पा- लोचमेन चोत्पत्तियाखान्ययात्वकरणायोगात्पूर्वपक्षानुपपत्तेराव ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद । व्याख्या युक्तत्याह * अगुणेति * गुणान्तरावरुद्धकोत्पत्यभावेनो- दाहरणभेदहेतुत्वेनोक्तस्यापूर्वसंयोगस्याभावात्प्रत्युदाहरणत्व दध्या- देर्वेपम्योक्तये ऽनेनोच्यतइत्यर्थः । प्रत्युदाहरणत्वं विवृणोति * अन्येनेति * ॥ दध्यादिद्व्यसफलत्यधिकरणम् ॥ १९॥ फलश्रुतस्तु कर्म स्यात्फलस्य कर्मयोगित्वात् ॥ २५॥ सम्भवत्प्रकृताश्रयलाभस्य गुणस्योदाहरणत्वाभिधानार्थमग्नि- होमिति भाष्यं व्याचऐ * अग्निहोत्रमिति * सन्देहभाष्य व्याच. टे * तत्तेति * तस्यैवेति सिद्धान्तवचनव्यक्तिपणेनापयादतयान- न्तरसनातिः सूचिता गुणशब्दस्य सिद्धार्थयाचित्यात्सिद्धस्य च निर्व्यापारस्य फलसाधनत्यायोगाद्वाक्यभेदापत्तेश्चानेनैव द्वारभून- घ्यापारविध्ययोगाद्गुणफलान्ययायोगाराङ्गानिरासाथै प्रकृतकर्ममं- यन्धोक्तिः । ननु शुद्धर्मोत्पत्तो गुणस्थानन्तरस्तत्र एवाभेदकत्या- क्तः पूर्वपक्षायोगात्सन्देहो न युक्त इत्याशङ्कयाह * द्वयमेवेति * यथा शुद्धोत्पत्ताधभेदफतोक्ता तथानकस्य गुणस्य प्राप्ते फर्मण्या- शाय विधित्याद्भेदकतापि चोदना या गुणानां युगपच्छास्त्रादित्य- मोत ननु विध्यशक्तस्तत्र भेदफत्वादिह गुणनिमित्तभंदप्रकरणे पूर्वपक्षहेतुत्वेनोपन्यासो न युक्त इत्यायङ्कच यथा सगुणकर्मोत्पत्ती पूर्वसंयोगानहत्वात् गुणस्य भेदकत्य तथा शुद्धोत्पत्तायनेकस्यैत्र पूर्वकर्ममयोगानईत्वहतुसाम्या दफत्वं विध्याक्तिस्तु पूर्वसयोगा- नहत्योपपादिकेति सूचनार्थ दृष्टान्तत्वेन . स गुणोत्पत्ताचित्युक्त- म् * प्रकारान्तरव्याख्यानार्थम् * विधीयमानत्युक्तम् * द्वयमेये- त्येवकारेण प्राप्त कर्मण्य नेकविध्यशक्त. साक्षा दहेतु याभाव' सू- चित । भेदहेतुत्वेन फ्लप्तस्य गुणस्यानेकार्थापागाने इयुपपत्ती नाव्यापिन्या विध्यरातमैदकतेत्याशय । एवमपि कथं सन्देहोपर- त्तिरित्याराङ्कय * तेनेत्युक्तम् * गुणफलात्मकानेकार्थोपादानस्य पूर्वप्रासम्भवे भेदकत्वात्सम्म चाभेदकत्यात्सम्भवासम्मपयिष- यः सन्देहो भेदाभेदसन्देहहेतुरित्याराथ. नन्वेवमपि फिमग्निहो-- प्रदीमान्तरमिति पूर्यपक्षवचनव्यक्तिप्रतियोगितया स एवेति सि. दान्तवचनव्यक्तिदर्शयितव्या न गुणारफलमितीत्याशङ्याह * तत इति * यत' कारणात्पूर्वकर्मण्यनेकार्योपादानसम्भवासम्भवमन्देहो भेदाभेदसन्देहहेतुम्तत कारणादेतयोः सम्भवासम्मययोः सिद्धार्थ फलान्यय. कस्येति विद्यार्यमित्यर्थः । कर्मणा हि फलाम्यय इन् ·न्यायसुधायाम् । पादेयफलान्ययेन फर्मोत्पत्तेः प्रतीयमानाया याधफस्य प्रत्यभिशा- नस्य गुणाधिक्येनाभावात्पूर्वस्मिन्फर्मणि गुणफलोपादानासम्मयः। गुणफलान्वयत्याश्रयत्वेन पूर्वकर्मापेक्षणात्सम्भव इत्याशयः । स्यन्तरोदाइत्यातिक्रमेणेहोदाहरणास्तरोपादाने प्रश्नपूर्यकारणमा ५४१॥ ६ * किमर्थ पुनरिति ननु भेदाभेदयोरनुष्टानविशेषानुपयोग ऽपि फर्मणः फलान्वये दधिगोदाहेनादेः प्रत्यर्थत्वात्फलफामनां विनाप्यनुष्ठान विरुती,चातिदेशः स्यात् गुणफलान्यये तु पुरुषार्थ त्वात्सत्यां फामनायामनुष्धानमनतिदेशाश्चेत्यनुष्ठानाविशेषस्य द्वये ऽपि साम्यानिशेष हत्याराड्याह * प्रात्वर्थेति * गोदोहनादेः पुरु- पार्थतेवोत मत्वर्थतापीति फत्यर्थपुरुषार्थचिन्ता चतुर्थे करिष्य माणत्याग्नेह कार्येत्याशयः । नन्वनुष्ठानविशेषानुपयोगे ऽपि भेदाभे दनिर्णयम्तावद्भविष्यतीत्याशङ्ख्याह* इह विति * अनुष्ठानानुपयोग गिनिर्णयानर्थक्यादुपयोगानुगुणमेघोदाहार्यमित्याशयः । कथं गोदो. हनोदाहरणे भेदाभेदयोरनुष्ठानविशेषानुपयोग इत्याशयोपपादयति * न चेति * ननु गोदोहनात्फले कस्वर्थप्रणयमाथितस्य फलसा- धनत्वादन्तः कतुप्रयोगः प्रणयनात्तु फले मत्वर्थात्प्रणयनात्तस्य भे- दापत्तर्विया पतधशाच्छिद्यते यदन्यस्य तन्त्रे प्रतेतत् न्यस्य तन्त्रं प्रतीयतइति फतुमध्ये ऽन्यप्रयोगनिषेधाद बहिः ऋत्वित्यनुष्ठानविशेषा. शानिरासार्थम * प्रणयनस्पत्युक्तम् * देशान्तरमापणरूपसं- स्कारस्वभावत्वात्मपयनस्य प्रणेतव्यापक्षायां स्वयाक्ये प्रणेतव्या- घणाच्चमसेनापः प्रणयन्तीति सन्निहितवाक्यान्तरभुतानामपा प्र- णेतव्यत्वावगतेस्तासां च प्रत्यर्थत्वेन नैराकाझ्यात्पदफर्मवत्प्रणा- यनम्याप्रयोजकत्वेनान्यासामनाक्षेपाद् यहिः प्रयोगे च पृथगितिक- तक्यतानुष्ठानाक्षेपापत्तेः प्रयुक्तिलाघवार्थ भेदे ऽप्यन्तः क्रतुप्रयोगः सेत्स्यतीत्याशय । दध्युदाहरणे तु भेदाभेदयोरनुष्ठानविशेषोपयो- गो ऽस्तीत्याह * इह पुनरिति * नन्विहापि पृथगितिकर्तव्यतानु- छानाक्षेपापत्तेः प्रयुक्तिलाघवायान्तः क्रतुप्रयोगो भविष्यतीत्याराड्य * दीयुक्तम् * सर्वेषां जुहोतिचोदितानां दर्विहोमाख्यत्वस्यापू. त्यस्य च वक्ष्यमाणत्यादित्याशयः। अग्निहोलविध्यन्तग्रहणात्सा- यस्मातरभ्याससिद्धेः सकत कियानुपपत्तिशङ्कानिरासार्था वा पूर्वो- क्तिः प्रयोजनाभावमात्रेण चेह गोदोहनस्यानुदाहरणोक्तिः। पर- मार्थतस्तु तस्यापि दाक्षायणादेपथ्यादि संस्थानां च फलान्वयनैनैव न्यायन सिद्ध तन तत्रांशान्तरचिन्तेति द्रष्टव्यम् । ननु स्वर्गे याध- ज्जीवब्दोक्ते च जीवने ऽनुपादेये विधीयमानो ऽपि होमः प्रत्याभि- . ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ८३७ शानायथा न भियते तथेहापीति फर्मफलान्ययोक्तेर्भेदानुपयोग- माशङ्कसे * नन्विति * गुणाधिायेनाप्रत्यभिज्ञानाद्वपम्यमा- ह* नेतदिति * श्लोक व्याचष्टे * फलेति * प्रत्यभिज्ञासम्भव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * लोकं व्याच * अग्निहोत्र- ५४।। मिति * शुद्धोत्पन्नस्यापि वाक्यान्तरेण दधिवैशिष्ट्यात्प्रत्य भिशानं शङ्कते * नन्यिति * तस्यामुत्पादकत्येन मुख्यत्वनि- मित्तबलीयस्त्वाभावादुत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं न सम्भवतीत्यारायेन प. रिहरति * नेति * एतदेव विवृणोति * येन तावदिति * अतु- ख्यकार्यत्वादप्यगुणवाक्यस्योत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं न सम्भवतीत्याह * उत्पत्तीति * फलचाक्यानन्ययादपि गुणवाक्यस्य फलोत्पाद- फत्वप्रतिवन्धफत्वं न सम्भवतीत्याह * उत्पत्तीति * एतदेव प्रश्न पूर्वमुपपादयति * कुत इति * गुणादिवाक्यानामपेक्षास- निधिभ्यामुत्पत्तियाफ्येनैवान्ययः । परस्पर स्यनपेक्षत्वादेव ताघदन- म्चयः पध्नन्द्रियकामस्येत्यादी कथं चिदपेक्षासम्भये ऽप्यसम्बद्ध- व्ययायनाननुपगात्सनिधिरनाराय एवेत्यर्थः । श्लोक न्याचष्टे * अ- नुत्पमस्येति * नन्यित्यनेन परस्परानपेक्षोत्पत्तिमयोपेक्षन्तइत्यय. धारणाभ्युपगमेन सूचिता चतुर्थे त्वैकस्य दनः फरयर्थरवे पुरुषा- थत्वे च दध्ना जुहोति दध्नेन्द्रियफामस्य जुहुयादिति संयोगपृथक्वं कारणमित्युक्त रोप इति चोदिति सूत्रेण दध्ना जुहोतीति विहितस्य ६नः फलापेक्षायामितरेण इन्द्रियफलत्वोक्तरेकवाक्यत्यासंयोग- पृथत्काभावमाशय नार्थपृथरकादिति सूत्रेण होमार्थत्येन विहितम्य धनः फलानाकाक्षत्वादेकवाक्यताभावं घश्यतीस्याह * पक्ष्यति चेति ननु फलवाक्यस्य गुणवाक्यानन्यपे ऽयुत्पत्तिवाक्येनैव गुणवाक्यान्वितेनान्वयाद्दधिविशिष्टप्रत्यभिज्ञोपपत्स्यतइत्याशङ्कते * तति * पवमपि । पयोदधियधागूश्च सपिरोदनतण्डुलाः । सोमो मांसं तथा तैलमापस्तानि दशैध तु॥ इति दश द्रव्यविशिष्टत्वायुत्पत्तेर्नेह प्रत्यभिक्षा सम्भवतीत्या. सयेन परिहरति * तदिति * दशद्रव्यवैशिष्टयावलक्षण्येन . त्यभिज्ञाने निरस्ते यदि कश्चित्फलवाक्ये गुणवाक्यानालोचनादये. लक्षण्यं घ्यात्तन्मते प्रत्यभिज्ञानुत्पत्तिः प्रागेयोक्तति सूचनपूर्व श्लोक व्याचप्टे * उत्पत्तीति * ननु दशद्रव्यवैशिष्टये सत्यप्याफाङ्क्षा- ५४३२ घशादधिमात्रविशिष्टो होमः फलवाक्ये नहीभ्यतइत्याराडूते * अथ दधिसद्भावेति * फलवाक्यस्य दधिवाफ्यान्वयमनपश्य गुणघा.

·न्यायसुधायाम्। क्यान्वितोत्पत्तिवाक्यमात्रान्वयद्वारा फलयाक्येन दधिविशिष्टहो. मग्रहणे सर्चगुणवाफ्यानामगृहामाणाधिशेषत्वेन युगपत्फलवा. फ्यान्वयात्केवलदधिविशिटहोमग्रहणाशक्तस्तन्मात्रग्रहणमिच्छना फलवाक्यस्य दधिवाफ्यान्वयो ऽभ्युपेतव्यः स च मागेव पारित इति परिहरति * तथा सतीति * ननु दशानां द्रव्याणां समुश्चः येन होमविशेषणत्वे सति दधिमानविशिष्टहोमप्रहणाशक्तिरस्तुतशं तु विकल्पनान्ययाशफ्यो दधिमात्रविशिथे होमो प्रहीतुमित्याश- ड्याह * अपि चेनि * एवमपि नित्यपाक्षिकत्वेन वैलक्षण्यात्प्रत्य- भिज्ञा न सम्भवतीत्याशयः । श्लोकं व्याचष्टे * यद्यपि तावदिति * ननु फलवाक्येनापि दधिपक्ष एव होमो ग्रहीप्यतइत्याशक्याह * न चेति * उद्देशं विना यदाशब्दान्वयायोगात्फलाद्देशे च होम- स्योपादेयत्वावगतरुद्देश्यत्यायोगाग्नित्यं दमोः विशेषणत्वापत्तेनि- त्यदधिविशिष्टस्य च होमस्यान्यतो प्राप्तेविधेयत्वाद्भेदापत्तिरित्याश- यः । ननु नित्यदधिविशटरूपाप्रत्यभिज्ञाने ऽपि फले विधीयमानस्य होमस्वरूपस्य प्रत्यभिज्ञानोपपत्तेः कर्मफलान्वयोत्तरकालं कर्मणो गुणाधिक्यं विधीयमानमपि न भेदमापादयतीत्याशडूते * मन्धि ति * एवं सति प्रन्यभिज्ञोपपत्तावप्यनेकार्थावधानादाग्नेयादिविध ५४४ार कर्मभेदापत्तिरिति परिहरति * नैतदिति * श्लोक व्याचऐ * द. धिहोमेति * ननु विकल्पेन प्राप्तस्य दध्नो नियममात्रकरणानाने काविध्यापत्तिरित्याशडक्याह * यथैव चेति-नियमस्यापि विधित्वादन्यथा च गुणवाश्यानालोचन ऽप्यर्थादनियतानेकद्रव्यमा- तेदेधिशब्देन नियममात्रकरणात्कर्मफलान्चयरूपैकार्यविधानादचा- क्याभेदापत्तेर्यथा दध्यादेर्वाक्यान्तरेण विधाविन्द्रियकामवाक्ये यदि फलान्वयमनाइत्य फेघलो दधिनियमः क्रियते तत एधैकार्यविधान फलान्वयस्यापि तु विधेयत्वादपरिहार्यमनेकार्थविधानतया धैक- ल्पिकपशुद्रव्यफले वाक्यान्तरैः कल्पिते ऽपि यदि केवलस्य दधि- नियमस्य करणं तत एवैकाविधानं सिद्ध्येन त्वेतदस्तीति व्यवधा- रणकल्पनया ज्योज्यम् । विशेषतो ऽस्मिन्पक्षेतण्डुलादिपरिसंख्याप. त्रपरिहार्यानेकार्थतेति तण्डुलादीत्यनमें सूचितं फलान्धयस्यापि तु करण दधिनियमस्याप्यन्यतो प्राप्तस्य करणादपरिहार्यो वाक्य- भेद इति सूचयितुमाह * न हीति * होमात्फले भेदापत्तिमुपपा. दिशामुपसंहरति लेनेति * विधेयशदाध्याहारण की विधेयं स्यादिति भेदसिद्ध कर्मविधित्व प्रतिज्ञाय तद्धेतुत्वेन फर्मण:फ लान्वयः सूत्ररोघेणाक्त इत्येवं किमित्यादिभाष्यव्याख्याते ऽथ सूत्रं ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। योजयन् पूर्वपक्षमाह * अत इति * भाष्यस्थन्याय्यशब्दं भावार्था- धिकरणन्यायविपयं सूचयन् श्लोक व्याचष्टे * समस्तमेवेति * फर्मणः फलान्वयसम्भवो गुणस्य चासम्भव इति द्वयस्यापि भा- पार्याधिफरणसिद्धत्वोक्त्यर्थः समस्तशब्दः । ननु फले गुणावध्य- योगे ऽपि कर्मणि गुणो विधास्यते ऽन आह * नेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कथमिति * अप्राप्तस्यापि गोदोहनादेः फलश्रुतिधेय्यर्यापत्तनं कर्मणि विधियुक्त इत्युत्तराद्धेनोक्तं श्लोकं व्याचट*तत्र नामेति* कर्मणि गुणविध्ययोगे ऽपि फले गुणविधि- भविष्यतीत्याशङ्कापि तस्माद्धोमात्फलमिति न्याय्यम् ।नदनःफ- लमिति न्याय्यमित्यादिभाष्यपर्यालोचनया कमर्ण एवं न्याय्य न गु. णादित्यवधारणप्रतीतेरनेनैव भाष्येण निरस्तेति सूचयन् समस्त पूर्व- पक्षमाप्यं व्याख्यानायावतारयति* अत इति * समस्तं भाप्यमय- तारितमवयवशोव्याख्यास्यमानं किमित्यस्य दए हीयेतदेकवाक्यत. या भिन्नवाक्यतया च द्वधा प्रतिमाने ऽप्येकवाक्यतैय युक्तोति वक्तु- मुपक्रमते * तति * पतद्भाष्यमध्यइति तत्रशब्देनोक्तं भिन्नवाक्य- स्वव्याख्यां दूपयितुमुपन्यस्यति * एकस्तावदिति * ननु दृष्टं ही- ५४ार त्येतदेफवाक्यतया किमेतदेवन्याय्यत्वे कारणं कारणान्तर वेति कारणविशेषप्रश्नप्रतीतेः किमितीति कारणप्रश्नार्थत्येन व्याख्या न युक्तोत्याशझ्यतावानित्युक्ते तदुपपादनार्थम् * नेतीत्युक्तम् * सि- द्धान्तप्रक्रियात्वं नभ्योगानिराकरणप्रतीत्योपपादितंट हीत्यादेस्तर्हि फर्य योजनेत्यपेक्षायाम *इतर इत्याधुक्तम्* दृष्टं हीत्यनेन पूर्वपक्षि- णोत्ते सामान्यतो हेप्टेनेत्यादिना सिद्धान्ती स्वयमय यदीत्याद्याशय शङ्का निराकरोतीत्यर्थः । नेति चूम इत्यादृष्टाददृष्टसिद्धिरित्यतस्प सिद्धान्तग्रन्थत्वे कथं तहीति सिद्धान्ती प्रश्नस्यासऋतत्वापत्तेरिमां व्याख्यां दूषयति * तत्र त्यिति * पूर्वपक्षिप्रश्न एव तासास्त्वि- त्याशड्य होमफलान्वयाक्षेपविषयत्वात्सिद्धान्तिप्रश्नत्यायगतिरे- कान्तिकशब्देन सूचिता स्वमतेन दृष्टं हीत्येकवाक्यतया किमिति प्रश्न व्याख्यातुं सम्यत्कं तावदाह * इतीति * फ्रीशीत्यपेक्षा- यामाह * तच्चेति * स्थितन्यायसम्भवोपपादनार्थम * दधीयुक्त- म* नन्यनन्यप्रमाणकत्याद्वेदार्थे ऽनुमानाशङ्का न युनेत्याशङ्ख्याह * यधपि चेति * वेदावगम्ये ऽर्थे ऽनुमानादीनां निषिद्ध पि फारणत्वे घेदार्थसन्देह योऽनुमानायविरद्धःसाङ्गीकार्यो न विरुद्ध इत्येवं घेदार्थनिर्णये तेषां हेतुत्वं भविष्यतीत्याशयेनेतीति पूर्वप. क्षमाप्यं ब्याचप्टे * पुनः पुनरिति * सामान्यतो इंटे पूर्वपक्षिणा ·८४० न्यायसुधायाम् । होमफलान्ययरूपवेदार्थनिर्णायकत्येतायुपगम्यमाने यहून दोपानु द्भावयिष्यामीत्येवं दुणाशयेन सिद्धान्तिना सामान्यतो हएं मद- भिप्रेतत्यनारोपितमिति विदितसिद्धान्त्यांशयन्धं पूर्वपक्षिणः सूत्र यितुं * मेत्युक्तम् * निदोपकारणासम्भवे काशकुशावलम्बन न्यायनानुमान मया वाच्यं शब्दस्य फरणस्य सद्भावानुमानस्य च बहुदोपत्वेन मयापि ज्ञातत्यान्नानुमानमहं प्रवीमीत्यर्थः । कृपया- दितः कर्मणः सकाशाद् ग्रीह्यादिफलं दृष्टमिति फर्मफलान्धयस्य न्याय्यत्वे फारणमारोपयता सिद्धान्तिना यत्कर्मफलान्वये साध्ये फर्मणः फलवन्तया दर्शनमुक्तं तरिक हेतुत्वेन सादृश्यरूपेण घा साधर्म्यमानत्वेनवेति त्रेधा विफल्प्य स्वयमेवाशड्याशङ्ग्य पूर्वपक्षि- णा यदीत्यादिभाष्येण निरस्तं तद्वयाख्यातुमुपक्रमते * कमिति* यदीति हेतुत्वाशङ्काभाष्यं व्याचष्टे * यदि तावदिति * कृप्यादा: विति भाष्येण होमविषयः फर्मशब्दः कृयादिविषयो घेति विक- ल्पहोमदर्शनमसिद्धं कृप्यादौ च यदर्शनं तद्धोमधर्म इति दोषतः यमुक्तं तव्याच* तत इति * फलघत्त्वस्य साध्यत्वेन साध्यध- मविविएधर्मिरूपप्रतिज्ञाथैकदेशत्वादसिद्धरसतश्च दर्शनायोगादसि- सुतेत्याशयः । स्थवीयसो ऽपि द्वितीयकल्प्यस्य रुप्यादितः कर्मण इति सामानाधिकरण्यादाग्रकल्पे ऽपि च होमस्थस्य फलवत्त्वदर्शन- स्य कृष्यादावन्वयाभावेन स्थवीयस्त्यतुल्यत्वादुत्थानं ननु दृष्टं हीति भाष्यस्य व्याप्त्याभिधानमात्रार्थत्यात्तद्गतस्य फर्मशब्दस्य हेतुमिशे- यणार्थत्याप्रतीतर्फलपत्वदर्शनमा च्याप्तिपक्षधर्मत्वसम्भवा तुरि- स्याशङ्कार्थमति भाष्यं होने फलवत्वदर्शनमात्रस्याप्यसिदत्वे- नापक्षधर्मत्वापरिहारादयुक्तमाशङ्योपपादयति * अप विनति र घस्तुतो सदपि पक्षधर्मत्वं कल्पनया भ्युपगम्याराकेत्याशयः । वास्तवपक्षधर्मत्वाभाधे ऽपि कल्प्योत पक्षधर्मतेत्यर्थः । फलवत्व- मात्र स्याद्रव्ये ऽपि तन्वादौ पटादिफले दर्शनात् द्रव्यादपि दध्नः फलापत्तरिष्टविघातकारी हेतुस्तन्वादेर्वा निष्फलाभ्युपगमे ऽप्यन्व- यन्यतिरेकजस्य फलवत्त्वदर्शनस्यापोतुमराक्यत्वादनकान्तिक त्य- भिधानार्थ द्रव्यादपीति माध्यं व्याचष्टे * तत इति * ननु सौर्यादी प्रयाजादिदर्शपूर्णमासधर्मान्वयेनावगतात्साहश्यातदीयानुयाजादि- धर्मान्तरान्वयस्य तथा हि लिङ्गदर्शन मिति घदता वक्ष्यमाणत्यात्म- सिधर्मान्धयेन प्रवृत्तस्योपमानस्याप्रसिद्धधर्मान्वये ऽपि प्रामाण्या- तीतहेमि कृषिसादृश्यात्फलवत्योपमानं भविष्यतीत्याराङ्कार्थमय कृपीति भाग्यं व्याचष्टे * अथ साहश्यति * उपमया फलवत्त्वं .

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। . कल्प्यतइत्यर्थः।साधनलक्षण्येन स्वरूपलक्ष्यण्येन च होमस्याप्य- 'सादृश्यादुपमानासम्मयोक्त्यर्थ होमो ऽपीति भाष्ये किं चिद्वलक्षण्ये ऽपि व्यापाररूपत्वेन साहश्याविघातादयुक्तमाशयोपपादयति * तति * धर्मसामान्यभूयस्त्वलक्षणत्वात्सादृश्यस्य भूयस्यस्य ५४ार त्यापेक्षिकत्वेन भूयस्तरापेक्षायां भूयसो ऽप्यभूयस्त्वापत्तेः सुसह- शापेक्षायां मन्दसाहश्यस्य सादृश्यभायो युक्त पवेत्याशयः । प्रक्षे- पाधिकस्त्यागो विवक्षितः यदीत्यादिराडोत्तराणि पूर्वपक्षयचनरवे. नैकमन्यत्वे ऽपि विवेकायास्माभिः पृथक् एतानि सुसहशानपेक्षणे ऽतिप्रसङ्गापत्तिलक्षणकारणोक्त्यर्थमर्थत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * अथे- ति * सदनित्यं द्रव्यवत्कार्य कारणं सामान्यपिशेपवदिति द्रव्य- गुणकर्मणां सामान्यमिति कश्यपवचनाइनो ऽपि सद्पत्यादि- धर्मसामान्ययोगन कृषिसादृश्यापत्तेस्तरपरिहारार्थं सुसहशापेक्षति यो ऽभिप्राय. पूर्व मनसि कृतः सो ऽनेन विवृत इत्यर्थः । होमो ऽपीति भाज्याभिप्रायविवरणार्थमथ द्रव्यादिभाप्यं व्याचष्टे * अये- ति * भाष्याथै वृद्धस्लोफेन सक्षिपति * आह चति * न चे- तिभाष्यमुपमानस्य यायदृष्टैकावच्छिन्नापराधारधर्मविषयत्वेनाप्रसि. धर्मान्यये प्रामाण्यायोगात्सौर्यादौ तु प्रकृतधर्मातिदेशस्य करणा- नुग्रहान्यथानुपपत्तिप्रभवार्थापत्तिप्रमाणकत्वेन लिङ्गदर्शनस्योपोद- पलनमात्रार्थत्यात्सादृश्यमात्रेणादृष्टधर्मोपमान न सम्भवतीत्यभि- धानार्थ जातिप्रयोगापत्तेः साधर्म्यमानेणानुमान न सम्भवतीत्य- भिधानार्थ घेति देधा व्याचष्टे * न चेति * फलवत्तया दृश्य- मानपिसाधाद्धोमस्य फलवत्वानुमाने सत्यादिना द्रव्य. साधाद्दध्नो ऽपि फलवत्वं स्यादिति साधर्म्यसमाख्या जातिःसा- धनादिलक्षगयेन पिवैषम्याग्निष्फलतेति चैधर्म्यलमायाविक- ल्एसमारयादीन्यपि जात्यन्तराणि यथासम्भवं योज्यानि साधई- शब्देन भाग्यस्थस्य सादृश्यराब्दस्य व्याख्यान्तरं कृतम् । मात्रशब्द, ध्याख्यानायोनुमानवादोक्तनियम्यनियामकत्यलक्षणव्याप्यव्यापक- भावे नैरपेक्ष्योतिः साधर्म्यमात्रेण सर्वधर्मप्राप्त्ययोगं चोदनासू- अस्पन भाष्येण द्रढयति * तथा चेति * उपमानेन सर्वधर्मप्राप्त्य. योगमुपपादयति * तथा हीति * यद्धीतिभाप्यं स्वरूपतस्तापदया. चटे * यद्धीति आक्षेप्तुमाह * अत इलि * साध्यापकत्वश- तिः प्रयोजकत्वाण्या कारणशब्देनाभिप्रेतेति समाधत्ते * तस्मा. १४७ दिति * दृष्टान्ते सन्ततोगत्याद्यपच्छिन्नस्य धूमादबिपक्षवृत्त्यभा- पारसाध्याक्षेपशकिलक्षणप्रयोजनकत्यरूपन्याप्यत्वाचगमे ऽपि गो. १०६ ·તૂર म्यायसुधायाम् । पालघटिकादौ तादग्रूपत्वामावे साध्यानाक्षेपफत्वदर्शनात्पक्षे ता. द्रूप्येणेव प्रत्यभिज्ञायमानस्य साधकतति वक्तुं सपक्षे यद्वयाप' कस्य साध्यभूतस्य गमकत्यसम्भावनात्मककारणत्वलक्षणव्याप्य. स्यरूपेण इष्ट तदन्यत्र पक्षे तथाविधमेय गृह्यमाणं साधकमिति घ. दता तद्यथाविधं फरणभूतं तथाविधमेव साध्ये ऽप्यवगम्यता स्येवं कारणभूतमितीतिकरणस्य ताहरूपप्रत्यभिज्ञानार्थत्वमभ्युगम्य भाष्यं व्याख्यातं कारणशब्दस्य शक्त्यभिप्रायत्वं प्रकटयितुं न त्यप्र. सिद्धः कार्यकारणभावइति भाग्यस्य खयं कृतां व्याख्यां स्मारयति * एवं चेति * न चैतत्स्वमनीपिकामाप्रेणैवं व्याख्यायते किं त्वत्र त्योपसंहारभाष्यालोचनयैवेत्याह * तथा चेति * अथेति हेत्व; म्तराशकामाप्यं तन्निरासार्थ चोपरत इति भाष्यमेफप्रन्येनावतार- णपूर्वकं व्याचटे * यदि सहीति * इदमा पक्षधर्मरयामायेन दूषि- तात्फलपत्यदर्शनारकर्मत्वस्य हेतोः पक्षधर्मत्वनिश्चयाद्विशेषः . चितः । भाप्योक्तस्यानुमानस्य प्रतिज्ञाहेतुशान्तान्वदतामिहोत्रवा. क्यविहितस्य कर्मण सिद्धान्तिनापि फलवत्याभ्युपगमात्सिद्ध- साध्यतापरिहारायात्र वाक्ये यच्छ्तमिति विशेपितम्।अर्थाक्षिप्ते प्र- योगान्तरे फलस्याप्येतदेव विशेषणमिदमोक्तमनुमायेत्यनेन दृष्टं हीति भाष्योक्तस्यैवानुमानस्यायमपि विकल्प इति सूचितं सम्प्रति साधन नत्वस्यापि सन्देहहेतुत्वेनैकान्तायनिर्णयसाधफत्वादू * अनेका- न्तिकी फरोतीत्युक्तम् तदेव फलवदिति सावधारणस्प प्रतिक्षार्थ- त्यात्सम्प्रति साधनत्वोपपत्तिः दधिहोमसम्बन्धस्यापि सिद्धान्तिना फलसाधनत्वेनेटत्वात्तदभिप्रायेणैतद्वाफ्यश्रुतो दधिहोमसम्बन्धः फलबान्द्रव्यसम्बन्धत्वात्तन्तुसंयोगवदित्यनुमानसूचनार्थ संयोगा. नां चेति भाष्यावयवनोक्ते दधिहोमसम्बन्धस्य वयाथितत्वेन द्रव्यमात्रश्रितत्वाभाघाद् द्रव्यसम्बन्धत्वस्यासिद्धत्वमाशङ्कयानेका. शितत्वे ऽपियोगस्य द्याश्रयत्वेऽपि भवत्यन्यतराशयो व्यपदेश त्यनेन न्यायेनेकाश्रितत्वाविरोधसूचनार्थस्तच्छन्दः शक्तिरूप एव च क्रियाकारकयोः सम्बन्ध इतिवार्तिकाच्छक्तो फलसाधनत्यप्रती. तेर्दनेति तृतीयोक्ता दध्नो होमकरणत्वाच्छक्तिः फलवती शक्तित्वा- तन्तुशक्तियदिति चशष्दसूचितानुमानान्तरप्रदर्शनायादिशब्दः प. टादेानादिकर्मजन्यत्वात्साध्यविकलत्वं दृष्टान्तस्याराडक्य कर्मणो विनष्टत्वेनाभावे सति पटाधुत्पत्तेस्तन्तुजन्यत्वायोगोक्त्यर्थत्वेनोपर- तमहणं व्याख्यातुम् * उपरतेत्यात्युक्तम् * फलोत्पत्तिकाले उप- रतमहणसूचितः साम्यविफलत्वाभाषस्तहर्शनार्थमित्यर्थः । फर्मा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । भाये फलोक्तिदर्शनार्थमित्यर्थः द्रव्यमपीति माप्यावयवव्याख्याना- र्यम् * तेनेत्युक्तम् * उपरतग्रहण सुचितः साध्यविफलस्वाभा- • घस्तच्छब्देन परामृष्टः अपि चेति भाप्ये धर्मविशेषाधिपरीतसाधन- स्वलक्षणविरुद्धत्योक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * अपि चेति * यो ऽर्थ: फलमस्येनि विग्रहः प्रत्यक्षदृष्टत्यस्पाराब्दगम्यत्वात्या व्याख्यानादा- नन्त रायो ऽयं शब्दःये ऽपि यथा निरपेक्षस्य फर्मणः संयोगवि- भागो फलमभिघाताधपेक्षस्य च धेगाख्यः संस्कारस्तथावयवसयो- गापेक्षस्यावयविद्रव्यमपीति वदन्ति । तन्मते ऽप्यवयवसंयोगापेक्षा स्वात्तदारब्धमवयविद्रव्यमेव प्रीह्यादितुल्यं स्यात् नापरोक्षार्थग्रह- शक्तिरूपमिन्द्रियमित्यभिधानार्थ कृपीति मायं व्याख्यातुम* धी- यादीत्युक्तम * तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभाष्यं व्याचऐ * त. स्मादिति * एवं जातीयफशब्देन शब्दैकसमधिगम्योत्या हेतो. रप्रयोजकत्वं सूचितं कथं तहीति सिद्धान्तिप्रश्नभाष्यमवधिद्वयन ध्याचष्टे * यदीति * द्वितीयावधिनोत्तरभाष्यं न्याचष्टे * उच्य- ५५८० तइति * आद्यावधिपक्षे शब्देनेत्यवधारणीयं विशिष्टविधानादधि- पदानश्यमपरिहार्यमित्याशयः । तस्मादित्युपसंहारमाप्यमेफस्य म्याय्यत्वोक्तावितरान्याय्यस्यस्पार्यसिद्धत्येनातिरिकरवादयुक्तमाश-- अन्य समाधत्ते * तस्मादिति * न फेवलमेफमेदोपादानलक्षणया शुत्या होमस्य फलभावनाफरणत्वायगते;क्योपात्तस्य दनः फर- णत्वाभावः किं तु दनः फले होमे च विधौ वाक्यभेदापत्तेरपीत्य- भिधानार्थमपि चेति माप्यं होमे दधिविधेः सिद्धान्तिनो ऽनिएत्या- दयुक्तमाशझ्योपपादयति * अपि चेति * निर्व्यापारस्याव्यापार- रूपस्य करणत्यायोगादापातदुक्तामित्याशयः । नन्वित्याशड्डामाध्य पस्तुसामध्ये ऽपि यास्यभेदापत्तेरुभयार्थत्वेन विध्ययोगाद्विध्यधीन त्याच्च तादयस्पायुक्तमारामय व्याचष्टे * नन्विति * फलाएं- मैव विहितस्याश्रयापेक्षायां प्रकरणाद्धोमस्याश्रयत्वायगमात्यसरेन होमसाधनत्यसिद्धेनोमयार्यत्यायोमयत्र विध्यापादनं युक्तमित्या- रायः । यद्वफस्य बस्तुनो ऽनेककार्याशक्त्याशयमसामाभिधान- मिति मत्येयमाशहूत्यन्यथा व्याचष्टे * वस्थिति * नन्वेफस्य घस्तुनो ऽनेफकार्योत्पादनशक्तैरनेका दर्शनादस्त्यग्रत्याशयेनासा- मोक्त्यनुपपत्तेर्विध्यशच्याशयैर्वा सामोक्तिरवसीयतइत्याश- झाह * तथा हीति * न घूम इति परिहारमाध्यं व्याचष्टे * न शम इति * अविहितेत्यनेनाश्रयापेक्षायामपि विधि चिना दधिहो- मान्वयानुष्ठानासिद्धेः प्रसङ्गसिद्धिनिरस्ता युगपत्मम्मवासम्भया- ·८४४ न्यायसुधायाम् । भ्युपगमापत्तेरप्युभयार्थत्वेन विधिर्न सम्भवतीत्याह * सग्निकृष्टे- ति खपदार्थे ऽन्यान्वयविधानादविहोमान्वयः सन्निकृष्टः । ननू. भयार्थत्वेन विध्ययोगे ऽपि फलपदानर्थक्यपरिहारार्थ सनिकृष्टत्या. गेन विप्रकृष्ट. विधिरपि युक्त इत्याशङ्कयाह * तस्मादिति * दधि- विशिष्टस्य होमस्य फले विधौ स्वपदार्थस्यैवान्यान्वयविधानात्स. निकृएविध्युपपत्तेस्तदभिमती विप्रकृयविधिन सम्भवतीत्याशयः।त. स्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभाष्यं सुत्रोक्तकर्मफलान्धयोपसंहारार्थ- स्वेन ब्याचष्टे * इतीति * अतुल्यत्वात्तु वाक्ययोर्गुणे तस्य प्रतीयेत ॥२६॥ स्वर्गकामवाफ्यात्तुल्यत्वोक्तेर्भावार्थाधिकरणन्यायाविषयत्व ५४९॥ सिद्धि प्रयोजनमा * याहशेश्यिति * फलस्यैकत्र कर्मान्वयेनाप- रत्र गुणान्वयेनातुल्यत्वं भाग्यव्याख्यातं प्रश्नपूर्वमुपपादयति * क थमिति * सर्वविधैर्भावनाविषयत्वाद् गुणसञ्चारायोगारावानि- रासमाधाराग्निहोनाधिकरणोक्तं स्मारयन् श्लोकं व्याचष्टे * भाव. नास्थमेवेति * नन्यग्निहोत्रनामवद्दधिपदस्थापि वैकल्पिफदाधि प्राप्तिम्तत्प्रख्यन्यायेन मामत्वोपपत्तेर्दिधातव्यार्थत्यायोगान तेन धा- त्यर्थापतितस्य विधित्वस्य धात्वर्यादुत्तारणं सम्भवतीत्याशङ्कम * अशेपेत्युक्तम् * फर्मविषयतत्प्रख्यान्यशास्त्रसद्भावे ऽपि फले तत्मापणवैग्य_भावानेह तत्मण्यन्यायो ऽस्तीत्याशयः। ननु विधे. यान्तरोपादाने ऽपि विशिष्टविध्युपपत्तेर्धात्वर्थाद्विधित्वानुत्तारणाह- विविशिष्टस्य होमस्य साधनत्योपपत्तिरवमीयतइत्याशङ्याह * न घेति * तत्सन्निधैर्गुणान पुनः श्रुतिरित्यत्रोक्तं परामृष्टम् । मनु शिएविध्ययोगेऽपि होमे दधिविध्युपपत्तेने गुणफलान्यय: सरस्य. तीत्याशयाह * यथा चेति *दनो घाश्यान्तरात् प्राप्तेम्नण्डु- लादिवयांपत्तेच तद्दासार्थविध्याराहायोगान होमवधिविधि- रित्यारायः। गोदोहनादेःप्रणयनादौ विध्यागदां दधिव्याजेन निर. सितुम् * फलेत्युक्तम् * मतुल्यत्वोपपादनस्य प्रश्नोपयोगमाह • तस्मादिति * गुणफलयोः कारफरयन कियां धिनान्ययायोगा रम दाना कुर्यादित्यनेन दधिविशिष्टमायनाविधायुक्त नामपदयो- मायनानभिधायित्वादात्यातपदार्थस्य धाविधेयस्यायुपगमार्बधे- पस्याऽयुपगमे या भायाधिकरणोनयुतियलीयस्त्यासावधस्यैव फलान्ययापत्तिरित्यारादा फतमा ति भाप्पं व्याचष्ट * फन- मो नेति * फलान्ययस्याप्रवृत्तपयर्तनारमफार्विधिविषयत्यामागे ·द्वितीयाध्यायम्य द्वितीयः पाद । ऽप्यशातशापनात्मफविधिविषयत्वसद्भावात्प्राप्तायां च भावनायां फलान्ययज्ञापने गुणान्वयज्ञापनेच भावना वा विधिप्रत्ययावृत्तिलक्ष- पवाफ्यभेदापत्र्भावनाविध्यागमे ऽपि धात्यविण्यापादकत्वमा- पान धात्वर्धस्य फलान्ययापत्तिरित्याशयेन जुहुयादित्युत्तरमाप्यं व्याचष्टे * सिद्धान्तेति * विधित्वविधिसम्बन्धी विधेयतेत्यर्थः । ५५०१० नन्वित्याशङ्कामाध्य न्याचष्टे * नन्विति * ननु होमान्ययस्य श्रीतत्वोक्तावपि विधेयत्वानमिधानात्कथमनेन प्रश्नाभिमा- यविवरणमित्याशड्याह * पुरुपेति * प्रत्ययान्तस्य पुरुषाव्यभिचा. रित्वाद्विशेषणानर्यक्यापत्ते. पुरुषानुष्ठेयत्येन प्रयत्न वदतीस्याव- गमाद्विध्यधीनत्वाच्चानुष्ठेयत्वस्य होमसम्बद्ध प्रयत्नं विधेय य- दतीत्यभिधानाद्धोमस्यापि विधेयतोक्ता भवतीत्याशयः । होमान्च- यविधौ दधिपदानर्थक्यापत्तेस्तत्परिहारायैकपदोपादानलक्षणप्रत्या- सत्तिरूपाया: श्रुतेः शब्दधर्मत्येनाक्षरश्रयणलक्षगाश्रुतितो दुर्वलाया याधायुक्त एवेत्यमिवानार्थमनि परिहारमाप्यं व्याचष्ट * सत्य- मिति * अस्मदीयेष्वितिभाष्य स्पष्टत्वादव्याण्याय युप्मदीये- त्विति भाष्यं पूर्वोक्तदधिथुनियाधातिशयोपपादनार्थत्येन प्रश्नपूर्व ब्याचष्टे * फथमिति* श्लोक व्याचऐ * स्तोकार्थेति * तस्मादिति पूर्वपक्षनिरासोपसहारभाष्यं स्पष्टत्यादव्याख्याय स्वपक्षसाधुत्यो- स्वर्थ गुणेति भायं व्याचष्टे * गुणेति * अवश्यं हीति भाप्य शङ्कोत्तरत्वनावतारंपति * तप्रेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कथमिति *श्लोकं व्याचष्टे * प्रत्ययस्तावदिति * एवमपि धातु- ५५१२१ विशेषस्य कथं यक्तव्यतेत्याशय * ततश्चेत्युक्तम् * अप्रासार्यधा- तूच्चारणे धात्वर्थविध्यापत्तेगुणफलान्ययरूपविवक्षितार्थालाभात्र- फरणप्राप्तहोमानुपादिधातूपादानमङ्गीकृतमित्याशय । होमशब्दस्त- द्वाचिधातुलक्षणार्थः । ननु जुहोत्युपादान ऽपि निराथयस्य गुणस्य फलसाधनत्यायोगाद्विधित्सितम्याश्रयाश्रयिमम्बन्धम्यापि विध्याप- सर्वाक्यभेदे प्रसद्भाज्जुहोत्यनुपादाने तु पशुकाम उक्थ्य गृह्णीयादित्या. दियद्धोम कुर्यता दनेन्द्रियं कुर्यादित्याश्रयायिसम्बन्धविधायिधा- क्यकल्पनेन गुणफलान्यपोपपत्त होमपादानमयुक्तमित्याशवाह *दधिमम्पन्धो ऽपि चेति* घाश्यभेदापत्त धुनम्य वाक्यस्याश्रयाश्र. यिसम्पन्धविध्यराक्तित्येन वाक्यकल्पनाप्रतिवन्धकत्वादधिकारलक्ष- प्रकरणोपस्थापितहोमान्वयविधायकादेव घाफ्यात्प्राप्तस्याश्रयाश्र- यिसम्बन्धम्यानुवादान्न वाक्यभेदापत्तिरित्याशय. 1 अनेन चैक- स्य विधे सम्बन्धद्वययिध्यसामर्थ्य पूर्वपक्षोक्त परिहतमानन्वनुवाद- ·- द न्यायसुधायाम। मात्रार्थत्वे जुहोतेरविवक्षितार्थत्वादानर्थक्यं स्थादित्याशङ्याह * यथा चेति * अर्थाविवक्षायामपि प्रत्ययानुग्रहार्थवश्वनार्थवत्त्वं भ• विष्यतीत्यर्थः।नन्वित्याशङ्काभाष्यं प्रत्ययानुग्रहायाप्युश्चारिताद्धातोः प्रतीतस्य होमस्याश्रयत्वेनाप्यवश्यविधेयतया ग्रहैकत्ववद्विध्यसंस्प. शलक्षणाविवक्षाफरगाभावाद्विधानापत्तेस्तस्यैव भावार्थाधिकरणं न्यायात्फलसाधनं स्यादित्यभिप्रायन्येन व्याचष्टे * नन्विति * विध्यसंस्पर्शलक्षणाविवक्षाकारणाभावेऽपिघाक्यभेदापत्तेरनुवाध; त्वलक्षणाविवक्षाकारणासद्भावेनाविधेयात्यान्न फलसाधनत्यापत्ति रित्यभिप्राय नेति परिहाभाष्यं व्याचप्टे * नैष दोष ति * फरोत्यर्थस्य होमान्वयप्रतीतावपि तन्निरपेक्षस्य विधेयावा- नपायासन्मानविधानेन च गुणफलान्वयरूपप्रयोजनसिद्धः कल्प. विधिप्राप्तमावनावच्छेदकगुणाश्रयत्वाद्वा भावनाविशेषणत्वानुपा- दोपपत्तेने विधेयत्वापत्तिरित्यर्थः । भाप्यमपि होमान्वितो ऽपि फरोत्यर्थः शुख एव विधेयो होमान्वयरूपस्तु करोत्यार्थविशेषो ऽनू।। चते केवलं ननु होमविशिष्टं प्रयत्नं कुर्यादिति करोस्यर्थविधी होम- विशिष्टतान्यमाना करीत्यर्यस्य विधेयतां याधते येन सा पिपि. धेया स्यादिति व्याख्येयमानन्धित्यगृहीताभिप्रायण्डाभाप्यं व्याचष्टे * मन्विति * प्रतीयमानत्वरूपेणापरित्यज्यमानो होमो विधेयो ऽपि भयन्करणीभयतीत्यपिशब्दसूचितो ऽर्थः परिहाराभिप्रायघिधरणा- यमुच्यतइति भाष्यं व्याचष्टे * सिद्धान्तेति * शब्दसामर्याद्धो- मान्वितभावनाप्रतीतायपि दधिपदानर्थक्यापत्तेहोमस्य फलसाध- नत्येन विध्ययोगारसाधनन्यप्रतीतिभ्रान्तेत्यर्थः । साध्यत्वेनाविधे- परयोक्तधान्तार्थत्वं वक्तुम् * यथैवेत्युक्तम् * दधिपदेस्यनेन पाक्यशब्दस्य वाक्योपात्तदधिपदानर्थक्यापत्तिलक्षणहोमविधिनि- रामहेतूवर्यतोक्ता दध्ययच्छिन्नताश्रितराब्देनोक्तेत्याशब्देन सूचित होमवैशिएशप्रतीतेस्तर्हि का गतिरित्याशङ्कानिरासार्थता विशि- एशब्दस्य यथा चेत्यनेनोक्ता । ननु होमस्थाविधेयत्ये दनः साक्षा- रफलसाधनत्यापत्तम्तस्यति मूघावययेन होमस्याश्रयत्वोक्तिरयुक्त स्वराय यत पय दम्ययलिना मायना गम्यते अपय धात्वर्यान- पेक्षस्य गुणस्य मायनावच्छेदकत्यायोगासोमवारा गुणस्य फ- समाधनतोपपणाचेत्यभिधानाधमत पति मायं प्याच*य- ५५२।९ यति + राजहटान्तेन मारायाचितायशब्दस्योपयगोनोति मू- चना रान्तोऽप्युदाहतः तस्मादिति सिद्धान्तोपसंहारे भाग्य स्पटत्या पायात फयमितीति फव्यतांमदनभाप्यं द्वारतया ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। वितेन धात्वर्थनेच गुणस्यानुप्रसिद्धरिति कर्तव्यतानाकाङ्क्ष- त्यादयुक्तभागझोपपादयितुमाश्रयायिसम्बन्धों शप्रयातिरिक्तः कारणांशान्तर्गतो घेति पृच्छति * फः पुनरिति # द्वारान्ययस्यां- शत्रयातिरिक्तत्वे गुणस्य फरणत्वे द्वारेणैवानुग्रहसिद्धेः फथम्भा- धायोगात्तरिसद्धयर्थमतिरेकानतिरेको विचार्यावित्याशयः प्रश्नार्थ विवृणोति * फिमिति * व्यतिरेकपक्षं गृह्णाति * के चित्ताव- दिति * प्रश्नपूर्वमुपपादयति * फथमिति * गुणफरणिकायां भावनायां द्वारांशेनैव कथम्भावाफाङ्क्षानिवृत्ती या व्यतिरेकाम्य- तिरेकचिन्तानर्थक्यापत्तेधात्वर्थफरणभावनांगभयातिरेकप्रदर्शनार्थ. चतुर्थशब्दः। श्लोकं व्याचष्टे * यति * धात्वर्थेन गुणस्य करणा- स्वनिष्पादने सिद्धान्तवद्धात्वर्थस्य करणांग्रान्तर्गत्यापत्तः करणत्वस्य साधफतमत्वलक्षणत्यात्तमयर्थस्य चातिपयस्यापेक्षिकत्वादपेक्ष्य- माणानुप्राइफ्धात्वर्थामाये ऽनुपपत्तिरभिप्रेता आपेक्षिकत्वातिशय- रूपस्य करणत्यस्यापेक्ष्यमाणेनानुग्राहफेणोपजननमभिप्रेतं फरणां- गातिरेके च सति आश्रयस्य करणत्वोपजमनेन करणानुग्राफतया. नत्वात्प्रकरणेनाथयलाभोपपत्तिरित्याह * तति * अगत्वादेव च प्रफरणेनायलाभोपपत्तेश्वोदनालिङ्गभूतेन धातुना ऽनुवादो- पपत्तिरित्याह * तथा लम्धश्चेति * कथं पुनः फरणांशातिरेक- माणागत्यसिद्धिरित्याराङ्कयाह * पदेति * नामपदमस्येति ना- भायों बहुप्रीहिणोक्तः स्वमतेन करगांशे व्यतिरेकमाह * शक्यते स्थिति * प्रचिततरत्वमुपपादयति * धात्वर्थेन होति * धात्व- र्यस्य व्यापाररूपत्वात्साक्षात्कारकत्वोपपत्तेभीवनावच्छेदकत्वोपप- तेश्च शीघ्र फरणाकाङ्क्षानिवत्तफत्वं गुणस्य स्वव्यापाररूपत्वात्का- ठादियत्साक्षात्कारफत्वानुपपत्तेर्माचनावच्छेदकत्वानुपपत्तेश्च भाव- नाण्यक्रियापच्छेदकधार्थसम्बन्धोसरफालं फरणत्वनिष्पत्तेचिरेण करणाकाङ्क्षानिवर्तकतेत्यर्थः। फरणांशान्तर्गतिमाश्रयस्योपसंहर. ति * तस्मादिति * आश्रयस्यांशत्रयातिरेफनिरास किमर्य इत्य. पेक्षायां फथम्मावोपपत्तिमयोजनत्वोक्तिपूर्ण संस्थाधिकरणन्यायेन सर्वेषां गुणानां काम्यानामाश्रयैःसह सामानविष्यनिरासात्तत्रैव गु- णस्य फर्मसारश्याभावेन तदर्मतातिदेयायोगादिति फर्त्तव्यताविरहेण फरणत्वानिविाहाणारासार्यमाध्यमूतशयमादिदेवस्या का ग्यायात्सन्निधानात नित्यस्येति कर्तव्यतयेति गम्यत इति च संस्था- धिकरणभाष्ये वक्ष्यमाणत्यादिहाभिधानमयुक्तं प्रासंगिकाभिधाने उपिया यस्मादेयं चायं जुहोत्सर्थो ऽनुवाद इत्यादिमायणाधिकर- ·न्यायसुधायाम्। शेषे समाप्त ऽभिधेयत्वात्ततः प्रागयुक्तमभिधानमित्याशङ्काद्वयं निरस्यति *तेनेति * एतदधिकरणव्युत्पाद्यगुणफरणत्यनिया हायेहै। घायधर्मातिदेशस्य वक्तव्यत्वन प्रसकत्वादापनत्यादग्निहोत्रस्य चाश्रयत्वेनोपस्थानाद्विध्यन्ताथयित्वे ऽभिहिते तस्य स्वयं फलघवेन गुण प्रतिद्वारत्वाण्याश्रयत्यायोग्यदन्यस्य चाधयत्ययोग्यस्य होमस्या- प्रकृतत्यादनेनैव वाक्येनाश्रयविधीवाश्यभेदापत्तेर्गुणफलान्वयानुप. पत्तिरित्याशङ्काशेषस्याग्निहोत्रविध्यन्तातिदेशोक्तः । प्रागनुत्थानात निरासार्थ यस्मादेव चेत्यादिभाष्यशेपं विनाप्यधिकरणपर्यवसानो- पपत्तेस्ततः प्रागस्मिन्नधिकरणे ऽभिधानं युक्तमित्याशयः । यद्यपि च संस्थाधिकरणे सामानविध्ये निरस्ते कुतस्तहीति फर्तव्यताप्राप्ति रित्यपंक्षायामाधयर्गततिफाव्यतानिर्देशो घश्यते तथापीह गुणफ. लाम्ययनियोहाथ धक्तव्य एवेति प्रयोजनमेदेनापौनरुत्यसूचना मस्थाधिकरणविषयत्वोक्ति.ायद्वा संस्थानां फाम्यत्वेनानित्यत्वान्नित्य धर्मात्ययानुपपत्तेःसामानविध्यायोगाद्विकारतान्यदीयधर्मग्राहितेति यिफारशब्दनान्यदीयधर्मग्राहित्ये ऽभिहिते कस्यासी विकार इत्यपे- क्षितेस नित्यस्येति मूनाययवेन नित्य स्पाश्रयस्योक्य्यादिःकाम्यो गुग्यो यिफार इति नित्यत्यमाम्येनाश्रयस्य नित्यधर्मान्ययाविरोधादिस्वयं घिफारास्तु फामसंयोगे स नित्यस्य समत्वादिति संस्थाधिकरणसि. सान्तसूत्रस्प व्याख्यान्तरसूचनार्थः । माश्रयधर्मातिदेशस्य घक्त- रयमुन्धा तदभिधानार्यस्पानयति भाप्यस्य फि फेन फर्य मावे ५५ प्यतिरिक्ताध्यापेक्षावादिन्याएयां दूपणायोपन्यस्यति * त. सि* दृपयति * तत्त्यिति * म्यमतेन पष्ठीसमामत्वेन ध्याचटे * अत इति प्रश्न कुत इति भाप्यं नासी साध्यस्य भयतीति सा- धनेन सम्यन्ध्यन्तस्यादिसंस्थाधिकरणभाध्ये माध्यभूतधारवर्या- म्यपद्वारा साधनभूतस्य गुणस्यतिफर्तव्यतान्ययस्य पक्ष्यमाणत्या- गुणस्य माक्षादितिकार्यतान्ययायोग्यत्यावगतः फत्तंन्यताविशेष. रपातिकतन्यतायाः कत्तंम्यतापरपर्यायानुष्ठेयरूपेण धारयनया- म्यपयोग्यरयप्रतीतः। मिररूपस्य गुणस्यति फरम्यतान्ययो न स. म्भयतीमित्यभिमायन्यन म्याचष्टे कुन रति करणस्यमयुक्तात्यादि निकलंयनान्यपस्थ माभारफारणत्यामायाद् गुणस्य साक्षादितिफ- বাং থি বাঘায় ধান বাঘিনাল याविरोधारकांस्यतापिरोपरीनधानुठेययाचित्य धास्यर्थम्याप्य- मुठेपायनेति पतम्यता प्रति प्रयोजफरयापनरपूर्यप्रयुयुक्तियाध. मसा भास्पान्यपियाचित्यायगवेगुणस्यापि फरणस्यन माम्पफ.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद । लापूान्वयाविशेषाद्धात्वयंवदितिकर्तव्यतान्वयो युक्त एवेत्याश- य. । फलसाधनस्यत्युत्तरमाप्यं व्याचष्टे * फलति * गुणस्योति- 'फर्तव्यताकाशित्वे ऽप्यग्निहोत्रगतायाः कथम्प्राप्तिरित्याशहानि- रासार्थ यस्याश्चेति भाष्यं सनिधानशब्दस्य प्रकरणे स्थाने वा प्र- सिद्धस्ताभ्यां चतिकर्तव्यताप्राप्ती संस्थाधिकरणनिराफरियमाण- "सामानविध्यापतेरतिदेशहेतुचोदनालिङ्गोक्तिविरोधांपत्तेश्चायुक्तमि- स्याक्षिपति * अस्याश्चेति * चोदनालिङ्गस्यापि प्रकृतविरोषसन्नि- धावनेनैवातिदेशहेतुत्यादतिदेशहेतुत्वेनैवेह सन्निध्युतिर्न सामान- विध्यमापादयति। जुहोतेस्तु नारिष्टादिसाधारण्येन चोदनालिङ्गत्वा- योगादश्युश्चयहेतुत्येनोपन्याम इत्याशयन समाधत्ते *तइति* स्वात- न्येणेतिकर्तव्यतासन्निवानेसमातविध्यापत्तेस्तन्निरासार्थ होम द्वारत्वे ऽभिहिते होमस्यैव फथ सनिधिरित्यपेक्षायाम * आश्रयतयेत्युक्तम् * मन्पतिदेशस्य मतिविशेषमात्रमानासिद्धराश्रयत्वेनाग्निहोत्रस्य स निधानादिति वाच्यमितिकर्तव्यतासन्निध्युक्तिस्त्वनर्थिकेत्याशया- ग्निहोत्रार्थमेवानुष्ठितायाः प्रसङ्गात्तन्त्रमध्यपतितं दध्यपि प्रत्युपका. रसूचनायतिकर्तव्यतासग्निध्युक्तिरिति सूचनाय * उपफारेत्युक्त- 2 * दधनः फरगात्वनिष्पादनलक्षणोपकारपदानं यथा स्वफलसि- यर्थमेवानुष्ठितेन होमेन प्रसङ्गात् कियतेततिकर्तव्यतयापि होम- सन्निधापितया प्रसद्गायुपकार फ्रियतइति प्रकारवाचिना क्रमश- ब्देनोक्तं चोदनालिङ्गस्याभ्युश्चयमात्रार्थत्व चराब्देनोक्तं जुहोतेयाँ नारियादिसाधारण्याच्चोदनालिङ्गत्वात् प्रागपि तदर्थस्य प्रत्यभि- शायमानस्याग्निहोत्राण्यसाधारण्याञ्चोदनालिगताभिप्रेतानिन्विग्नि- होत्रस्य स्वयं फलवत्वेन गुणं प्रत्याश्रयत्वानहत्वादननैव वाक्येना- श्रयत्नयोग्यहोमान्तरविधी वाक्यभेद स्यादित्याशङ्कानिरासाथै य- स्मादेव चेति भाग्यमप्राप्तत्वात्प्रयोजनाभावाचानुवादानुपपत्तेरयु- तमाशय व्यांचष्टे * यस्मादेव चति * प्रकरणात्प्राप्तिचोदना- लिङ्गाय च प्रयोजनमित्यर्थः । न विद्यते विधायको स्येति बहु- भीार्यव्याख्याना * यास्येत्युक्तम् * पाक्यभेदापत्तेः श्रुतेन प्र- त्ययेनाश्रयत्वाविधाने ऽप्युत्पत्तिफलान्वयपत्याफरणिकाद्विध्यन्त- रादाययस्वाप्राप्तर्विधि घ विना प्रकरणायगत प्याथयान्वये पु- स्पस्याप्रवृत्तेरवश्यफल्पानुमानिकाथ्यविधायिप्रत्ययसद्भावाद्विधा- यफप्रत्ययराहित्याक्तिरयुक्तेत्याराड्योत्पत्तिफलान्ययविषयएव वि. धायकाभायो विवक्षितो नाश्रयत्वविषय इति परिसंख्यारूपेण सू. पयितुमुत्पत्ते. फलं या * प्रतीत्युक्तम् * न चति भाग्यं गुणका: १०७ ·' न्यायसुधायाम्। मवाक्यस्य कर्मोत्पसिवाक्यानन्वयात्तत्प्राप्तकर्मानुवादकत्वं म्भवतीत्याराडोत्तरत्वेन ब्याचष्टे * केनेति * उभयाकाहालक्षणा न्ययाभावे ऽपि गुणकामस्याथयभूतफर्मोत्पत्त्यपेक्षत्वादुत्पत्तिवा- क्यान्चयो ऽस्तीत्याशयः । परिसख्यासूचनार्थ गुणकामवाक्यस्य फर्मफलान्वयाविधायित्वे प्रागुक्ते ऽपि फलयाक्यान्वयाभावेन त. स्माप्तकर्मानुवादस्यानाशयत्वात्फलं प्रति वा विधायकं वाक्यं ना- स्तीति व्याख्या न कृता । ननु गुणकामवाक्ये फलवाक्यमाप्तहोमानु यादसिद्धयर्थ नाम्यद्धोमस्य फलविधायकं वाक्यं नास्तीत्यवाच्ये ऽपि होमस्य फलापेक्षत्वात्तस्ययन्द्रियं फल भविष्यतीत्याशङ्ककानि- रासायास्य भाप्यस्यैषो ऽर्थः कैश्चिदू कृतः स किमित्युपेक्षित इत्या- शड्योपन्यासपूर्वं तद्वयाख्यां दूषयति * के चित्विति * होमस्याधि- धेयत्वे विहिते फलविध्याशङ्कानुत्थानादप्रस्तुतोपन्यासापत्तिरित त्यारायः। तस्मादित्याशङ्काशेपनिरासोपसंहारमाध्यं भिन्नवाक्यत. या भासमानमेकवाक्यतया व्याचप्टे*तस्मादिति*अग्निहोत्रवाक्य प्राप्तकर्मानुवादित्धेनेन्द्रियवाक्यस्य कर्मान्तरविधायित्वाभावान गु- राफलान्वयविधायित्वानुपपत्तिरिति भाष्याथें दर्शिते जुहोते. प्रत्य- यानुग्रहार्थत्यवचोदनालिङ्गत्यवश्वाश्रयलिङ्गत्वमपि फलमनुवादा थवत्त्वाय सूचयितुं गुणफलात्मककारकान्वयस्य क्रियात्मकभा. बनाद्वारत्वाद् गुणस्प भावनापच्छेदकानया धात्वर्थद्वारत्वाद्धामस्या- नुप्राहकतोक्ता गुणधात्वर्थयोः साध्यसाधनान्धयस्य वा फलसाध. नतेति पक्षान्तरोत्त्यर्थमथ घेति भाष्यं व्याचष्टे * अथ पति * येन फारणेन दनः फलमुक्तं तेनैव सम्बन्धादित्युक्तं किं तत्कारणमित्य- पेक्षिते विधक्षितशब्दोक्तं दधिशब्दोप्रमादपाठत्वे कारणमुत्का वन ५५४ार एय तर्हि फल युक्तमित्याशय * फेवलायेत्युक्तम् * अस्मिन्पले घाश्यमेदं शङ्कते * अन त्विति * अन्न पक्षे नैव वाक्येन द. धिहोमान्वयविधानात्तस्य फलान्वयविधानाश वाफ्यभेदः स्यादि- त्युक्त प्रकरणाद्धोमान भविष्यतात्याराड्य * दधिफलसम्यन्धे चेत्युक्तम् * गुणस्य फलान्बयोचरकालं तदन्यथानुपपत्या सामा- न्यतो धारवर्यान्वये ऽधगते तद्विशेषापेक्षायां प्रकरणाखामाण्यो वि- राधो लभ्यते नान्यथेत्याशयः । दाना जुहोतीति वाफ्यात्तर्हि होमान्वयो भविष्यतीत्याशय * पूर्वोक्तनेत्युक्तम् * गुणादीनां त्यसम्यन्धादिति घातिकोतन न्यायेनेन्द्रियवाक्यस्य दधिहामान्य- यकारियाक्यफवाक्यत्यामायानेन्द्रिययाक्ये तत्कारितहोमान्वयन- घणमित्याशयः । तस्मादायेन्द्रिययाश्यव्याख्या युक्तत्साह *भत ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। इति * अवैव समाप्तिभावानुगुण्यमाह * तथा चैति * का त- हय घेति माप्यस्य गतिरित्याशझ्याह * तेनेति * युक्तिशून्योत्प्रे- क्षाविकल्पः एवं तु समस्तभाग्यमापसेरायपक्षोपसंहारकवाक्य- स्पेन व्याचष्टे * अन्य स्विति * उपसंहारे दधिराब्दस्य विक्षित- त्यादिति हेतूक्त्यानर्थक्यमाराय * सोपपत्तिकइत्युक्तम् * सम्ब- ग्धशब्देन विशेषणप्रधानेन सम्बन्धोपसर्जनदधिनिदेगात्समस्तमा- पैकवाक्यत्वाविरोध इत्याशयः भाग्यस्थेति फरणव्याख्यानायति राब्दः स्वमतोपपादनाय वाक्यभेददूषणपरिहारं प्रतिजानाति * श- क्योति * प्रश्नपूर्व परिहरति * कयमिति * तृतीयोक्तस्य फरण- स्वस्येन्द्रियभावनाद्देशेन विधानात्तस्य च क्रियासम्पन्थिरूपत्वाद- थापत्या प्रतिसम्बन्धिरूपक्रियाप्रतीतेः सम्यन्धावगमान्न पाश्यभेद इत्याशयः। क्रियात्मकभावनायच्छेदकधात्वर्थविशेषानिधारणं मात्र- शब्देनोक्तम् । ननु वाक्यभेदाभावे ऽपि श्रुतम्यदध्नो विधेयत्वसम्भये गम्यमानस्य सम्बन्धस्य विधेयत्वकल्पना न युक्तस्यायवाह * श- नीति * करणशक्तिरेव कियाफारकरूपाद्वयाधीननिरूपणत्या. मम्बन्धराटेनोपचरितेत्याशयः । मन्येवमपि करणत्यवद्दध्नो ऽपि विधयत्याप्तम्य च धर्मित्वेन प्राधान्यात्करणत्यविशिष्टस्य दश्नः फ- लहेतुत्य युक्तं न दधिविशिष्टम्य करणत्यस्यत्याशड्याहेतीति शाब्दे व्यवहारे शाब्दस्यैव प्राधान्यस्य विवक्षितत्वात्सम्बन्धस्यैध विभ- क्योक्तत्येन प्रत्ययार्थतया शब्दतः प्राधान्यात्फलहेतुता युतत्याश- यः । नन्वमपि होमाख्यधात्वर्थविरोषानच्छिन्नक्रियामात्रमम्ब- न्धस्य फलसाधनत्यविधौ धात्यपिरोपानपेक्षणाद्धोमावच्छिन्नकि- यासम्बन्धस्य तु विधौ प्रकरणालोचनात्मागेघ होमलामाभ्युपग- मापत्तन!भययापि प्रकरणाद्धोमलामोपपत्तिरित्याराड्याह * तत्र त्विति * यथा धैश्वदेवीशब्देनैव सग्निहितस्य द्रव्यविरोषस्य दे- पतान्यये ऽभिहिते ऽप्यामिक्षाराब्दो विशेष्यान्वयार्थस्तथेहापि धा- स्वविशेपानयच्छिन्नायां भावनायां दनः फरणत्यायोगाद्वाक्यभे-- दापत्तेश्च वाक्योपासन जुहोतिनेदन्तया धात्वर्थविशेषानुपनयनाथ प्रकरणादात्वर्थविशेषो लप्स्यते तदवच्छिन्नायां भायनायां फरण सहाधिफलसाधनमिति प्रकरणल्लभ्यधात्वर्थविशेषावच्छिन्नया फि- यया सह दध्याख्यकारकमम्बन्धस्य फलान्वये वाक्येनायगतेको मी क्रियात्मकभावनापच्छेदको धात्वयिरोपः प्रफरणलभ्य इति निर्धारणापेक्षायां प्रकरणाद्विरोपनिरिणेत्यर्थः ।, प्राकरणिकहोम. लाभोक्तीप्योपपादनं प्रयोजनमाह * तेनेति * ननु दम्नेन्द्रिय ·न्यायसुधायाम् । भाययेदिति फलभावनायां दनः करणत्वाभिधानाद्धामभावनां प्रति करणत्वानवगतेः फलभावनाकरणत्वलक्षणस्यैव तु क्रियाका- रकान्यपस्य फलहेतुत्वाभ्युपगमें कर्मफलान्वये ऽपि फलभावनाक- रणाभूताद्धोमात्फलमित्यपि वस्तुं शक्यत्याक्रियाकारकान्वयस्य फले विधापसेरन्यतरप्राप्तौ च सम्बन्धविधे धन्यधिकरणे निषे- स्यमानत्वाद्धोमप्राप्ती दधिहोमसम्बन्धविध्यनुपपत्तेरप्राप्ती वा हो- मस्यापि विध्यापत्तेरयुक्तमिदं पक्षान्तर मित्याशङ्कयाह* ततश्चेति * समस्तमा यसमर्थनायायुक्तमपि पक्षान्तरं प्रौढचोपपादितमित्या- प्रयः । समाप्तिभाप्यं कथं तर्हि समर्थनीयमित्याण्ड्य देधा समर्थय- ५५५॥ ते * समाप्तीति * विशेषणभूनसम्बन्धप्रधानो ऽयं निर्देश इत्यारा- याननु फारकाणामन्योन्यान्वयायोगाद् गुणस्य साक्षात्फले विध्य- नुपपत्तेर्भावनायां विधेयत्वात्प्राप्तायां च तस्यां फलान्वये गुणा- भ्यये च हरप्यमाने सहदुश्चरितस्य वाक्यस्यानेकार्थपरत्वायोगादा. पृत्तिलक्षणवाक्यभेदापत्तम्तत्परिहारार्थे गुणफलान्वितापूर्वभावना- विध्य युपगमे ऽपि गौरवलक्षणो वास्यभेद स्यादित्याशङ्कते *न. न्विति * पदद्वयान्वयव्यापारस्य पदद्वयसमभिव्याहारलभ्यत्वेनैका. थवाच्यनेकपदकल्पकार्थापत्तिप्रसवशक्तिकल्पनलक्षणगौरवानापा- दफत्यादनेकार्थवियिटकभावनाविधायकस्य विधिप्रत्ययस्य नेकवि. धिफल्पकार्योपत्तिप्रसवशक्तिकल्पनाद् गौरवं वाध्य तह फलान्य- यस्याविधेयत्वान्नास्तीत्याशयेन प्रतिज्ञाहेतुप्रश्नपूर्व परिहरति * नेप पनि * श्लाकं व्याचष्टे * यहवो ऽपीति * फलमायनायां प्रवृत्ते. विध्यनपेक्षत्वोपपादनार्थम् * यो होत्युक्तम् * ननु भावनास्ये ऽपि विधित्वे गुणार्थत्याद्विधेाचनायामतात्पर्याद्विधेयस्य च गुणस्य फरणत्वास्क्रियात्मकभावनाफाशत्ये ऽपि मतगफलफभाच. नान्ययाभराफाश्योपपत्तर्भाव्यानाकाक्षाघादनुयायायाश्च भाव. , नाया माव्या विशेष्टुमराक्यत्याद्भावनामानानुपादेन दधिविध्यापत्ते- रिन्दियविशिष्टमायनानुपादोतिरयुकत्याशक्य दधिविशिष्टायां भा. पुनानुयादौक्तिरयुक्तत्याशय दधियिनिष्टायां भायनायां विधेस्नात्पर्य यातुम् *मापनाविधत्तात्युक्तम् यिधिमानार्थस्यापि प्रत्ययस्य स्वा. रमिकफलाशप्रत्यनुमोदत्याभिप्रायेणानुवादफयोक्तं फम्य प्रत्यय- स्य विध्यनुवादात्यविरोध । ननु गुणकामेषु भाग्नाविध्य युपगमे पिदिनधिययोगाद्गायनाभेद स्याद्विधयायाच मारनायाः फरणा- काक्षायां प्रत्यामतान्यविध कारणास्वान गुणात्फलं म्यादि. सारद्वादय निरस्यन्नधिफरणामुपसहरति * तस्मादिति प्रा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। सायां भाषनायां गुणफलयोद्वयोरन्वयायोगादन्यतरानर्थक्यापत्ते. भावनान्तरविध्यभ्युपगमे ऽपि धात्वर्थस्य प्राप्तस्येनाविधेयत्वात्क- रणत्यानुपपत्तेर्गुणस्यैव करणत्वमविधेयत्वादेव च धात्वर्थस्याभे- दात्तस्यैव चेद्द कर्मशदेनोक्तत्यादकर्मान्तरता युक्त्याशयः। ॥ वारवन्नीयादीनां कर्मान्तरताधिकरणम् ॥ १२ ॥ समेषु कर्मयुक्तं स्यात् ॥ २७ ॥ प्रकृताश्रयालाभे गुणफलान्ययापवादार्थत्वेन धात्वर्धाभेदा- पयादार्थत्वेन चानन्तरसङ्गतिमाह * इदानीमिति* रेवतीवाक्यस्यैव विचार्यत्वादग्निष्टुद्वाक्योदाहरणानर्थक्यमाशङ्कयाह * तत्रेति * गु- णफलान्वयस्य कर्मान्तरत्वस्य च पूर्वकर्मापेक्षत्वाद्विचार्यप्रतियोगि- फर्मविधायित्येनाग्निाद्वाक्यस्यापि विचारविषयतास्तीत्याशयः । घारवन्तीयस्याग्निष्टोमसामवाप्राप्ती पक्षद्वयेऽपि वाक्यभंदापत्तेस्त- त्परिहारार्थ भाष्यानुदाहृतमपि वारवन्तीयवाक्यमुदाहृतम् * त. प्रेति * सन्देहभाप्यं ज्याचटे * तत्रापीति . पूर्वपक्षवचन- व्यक्तिः क्लिष्टस्वसूचनार्थ पश्चादुक्ता पूर्वपक्षमाप्यं संक्षिप्य व्यान चटे * फिमिति * थिदितस्पति भाप्योक्तो धात्वानुवादः पशु- काम एवं कन्येत्यादिभाप्योक्तश्च फलस्य कर्मसमभिव्याहारनिरा- सन गुणसमभिव्याहारः समस्तशब्देन व्याख्यातः। पतदेवोपपादय- ति * तथा हीति * ननु रेवतीवारयन्तीयान्वयविधानात्तस्य च ५५६ार फलान्ययविधानाद्वाक्यभेदः स्यादित्याशङ्कयाह * रेवतीति * पृ- थकश्रुतिः श्रवणमस्येति विग्रहः । शङ्कोत्तरत्न श्लोक व्यान यस्त्यिति * उत्पत्तिशब्देनोत्पत्तिफलत्वालक्षणया रेवतीवारयन्ती- ययोः सम्बन्धापादिका रेवत्याधारवारयन्तीकियोक्ता तेन रेव. तीषु पारवन्तीयं पुर्यात्तेन च पशून् पुर्यादित्यावृत्तिः स्यादित्याय- कार्यः रकाप्रत्ययेन विधावस्मृतनापि धातुवाच्याया. क्रियायाः पू- घकालत्वोक्तस्तस्याश्चाप्राप्तत्येनानुष्ठानं विना पूर्यकालत्यायोगाद्ध- धिफलानुष्ठानाक्षेपसिद्धेर्न विधिप्रत्ययावृत्तिरित्युत्तरार्थः । नन्वेधम: प्यग्निति धारयन्तीयस्य प्राप्तत्वाद्रेवतीपु विधिसंक्रान्तस्तासा- मेव फलहेतुत्वापत्तीरवन्ताये परावः फलमिति भाग्यमयुक्तमि- त्याशमाह * तथापीति * गुणफलान्यपश्चिादे तेनति मर्चना- म्नो गुणपरार्शित्वस्याभ्युपगन्तव्यत्यात्तस्य च प्राधान्यनिर्दिएपरा- मर्शित्वाद्रेवतीपुं रुतेन चारवन्तीयेन पशुन्कुर्यादिति वाक्यार्थप्रती- तेरियन्तीयस्य ऋत्यर्थत्येन प्राप्तस्यापि दधिवत्फलं प्रति विधियु- ।

·न्यायसुधायाम्। क्त इत्याशयः। यागवद्वारवन्तीयस्यापि प्राप्तत्वाद्विधिन सम्भवतीत्या. शङ्कां गुणोपादानवशेन यागाद्विधायकोत्तारणं न प्राप्तिमात्रेण रेय. तीनां च फरणीभूतगुणपराशिनतच्छन्देन विलिङ्गसंख्यात्यादुपा- दानाशर्न धारयन्तीयाद्विधायकोत्तरणावगतिरित्याशयेन निरस्य- न् श्लोक व्याच * गुणेति * नन्यवगतप्राधान्यस्यान्यार्थता न युक्तेत्याशङ्कय धात्वर्थस्थानीयशब्देनेप्सिततमत्वाभावे ऽप्यनीप्सि- तकर्मत्वेन प्राधान्योपचार इत्युक्त तथापि फर्मत्वेनोक्तस्य कथं फर: णतेत्याराडूय करोतियाच्या भावनां प्रति फर्मवे ऽप्यारयातोकां प्रतिफरणत्वाविरोध करोत्यभिहितामित्यनेनोक्ता दधिहोमसम्वधो पाक्येन विधीयते इति पूर्वाधिकरणमाप्योक्तेन न्यायेनेहापि रे. तीपिति सप्तमीथुतेरधिकरणभूतान्यो रेवतीभ्यः फलमित्यवगमा दैधिकरणत्वाक्षिप्तस्य चाधाराधेयसम्बन्धस्य विभक्त्यन्तर्गतत्वेन प्र. त्ययार्थतया प्राधान्याच्छरत्या फले विधिप्रतीतेरतेनेत्येकवचनान्तेन च सर्वनाम्नो परामर्शोपपत्तेय पशून्भावयेत्तदेतेन रेवतीचारवन्तीय- सम्यन्धेनेति वचनव्यक्त्यायुपगमे तु सम्बन्धादेव फलमित्याह * अथ पति * नन्यन्येषामपि वाक्यभेदानां सिद्धान्ते वक्ष्यमाणानां फा परिहारः पूर्वपक्षिणो ऽभिमत इत्याशझ्याह * एवं च सती. तिलाशब्दार्थस्य रेवत्यन्वयविपयत्वेनाप्राप्तस्या येकविंशतित्य. मग्निष्टोमसाम हत्येत्यतो पारवन्तीयवाक्यसहिताद्वारवन्तीयाग्नि धोममामविषयत्वेन प्राप्तम्यादिशब्देनानुवादः सूचित । सिद्धान्तपर र चतिगौरवलक्षणो घाश्यभेदः स्यादित्याह * कर्मान्तरेति * अल्पा- यविधी च मर्यपदार्यान्वयसम्मये यह्वयिधिन लभ्यताति प्रति- माहतुप्रश्नगरियलक्षणो पूर्वमुपपादयति * सवेति पूर्यपक्षे याक्यभेदपरिहारमुपसहरति * तेनेति * भाष्यस्ता ततच्छदा. दानामनुवादफता फरमानोनत्याशयाह * स चेति * प्रकृतधा• ध्येनच्छदान्ययेनाभेदोक्त्यर्थमपि चतिमाप्यं स्पएन्वादन्याएयाय तस्मादिति पूर्वपक्षोपसहारमाप्य फलनो म्याच तस्मादिति - प्रानाश्रयालामाद् गुणफलावयानुपपत्ति पनी गुणफलान्ययम्य प्रनायलामापंसां दर्शयन् मिसान्तमारमने इतीति *म गुणः फले यिधातु णाय इति याच्ये प्रताभयाला गुणफलान्ययायोग- पसाययगतम्य ममम्यन्धस्यानुयादत्यायोगादिध्यापतेः प्रातः पागाधिनम्ग पारपन्नीयम्य फान्ययाध्यमे ऽपि परिहरी पायदान मूपिनु फलभूनयागाभदौनिः । उत्तरायंगचित भविष्यानि - साक्षिति- फलंपिायमानस्य गुणम्या.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । श्रयभूतधात्वापेक्षायामेकवाक्योपात्तस्य यागस्थाश्रयत्वप्रतीतेस्ता- हास्याप्तत्वेनानुवादायोगाद्विध्यापत्तर्विध्ययोगाद्यागान्तरत्वं स्थादि- त्याशयः। स चेति यज्यर्थः परामृष्टः अत्रैव दृष्टान्तमाह तद्ययेति* यथेन्द्रियकामवाक्ये ऽन्यत एव दध्नो होमान्चयलाभान कर्मान्त्तर- ता व्यवसितेति पूर्वानुपङ्गेण योज्यमादृष्टान्तं विवृणोति * श्रुतेति * यद्वा दधिहोमसम्बन्धमान्ने विधीयमानइति ल्यग्लोपे पञ्चमीमङ्गी- रुत्यैकमन्यतया योज्यमानन्विहाप्याश्रयापेक्षायां प्रकरणान्ययो ल- प्स्यत इत्याराड्याह * शक्नोति हीति * साम्नो यागनिष्पत्त्यशक्ता- वपि रेवतीनां याज्यानुवाक्यायदेवतोद्देराद्वारा निष्पादकत्वं भविष्य- तीत्याशङ्कामग्निष्ठत्यामेया ग्रहा भवन्तीति सर्वाभ्यासेष्वग्निदेवत्याश थुतेरेन्द्रीणामृचा साधनत्यायोगाग्निराकत शक्यामपि सप्तम्या सा- माधारत्यश्रुतेयांगसाधनत्याराव नोत्तिष्ठतीत्येवं निराकर्तुम् *रे- यतीगुणफमित्युक्तम् * एतदेवोपपादयति * तथा हीति * मा. क्षाधागसाधनान्तरपरिसंख्याथै फर्तृग्रहणम् देवताभिधानार्थर्गक्ष- राभिव्यक्तिद्वारापि स्तोतसाधनत्ययद्यागसाधनत्य यज्ञकर्मणी- स्यकभुत्यविधिविरोधानानाखरसमाहारात्मकस्य साम्नो न स- म्भवतीति सूचयितुम् * साम्नेत्युक्तम् * सत्सम्यन्धानुवादित्या- दित्यनेन सूचितमर्थमुपसंहरति * तस्मादिति * नन्वेवमपि स्तो- प्रस्याश्रयत्वोपपत्तेर्गुणफलान्वयों निर्वश्यतीत्यायङ्कयाह * यस्त्वि- ति* नन्ययान्तरप्रकरणात्प्रयायनस्य गोदोहताश्रयत्वयदिहापि धारवन्तीयमनिष्टोमसाम कार्यमित्यग्निष्टोमस्तोत्रायान्तरप्रकरणान्तः पातकल्पतयाग्निष्टोमस्तांत्रस्याश्रयत्वमभ्युपगमिष्याम इत्याशङ्का * ५५८॥र आतिदेग्रिफरवादियुक्तम् * उत्पत्तायेव प्रकरणाभिव्यक्तोप- तायुत्पत्यभावान स्तोत्राणां प्रफरणं सम्भवतीत्याशय.। धारयन्तीय- स्याययालामै वृद्धवाक्येन द्रढयति * आह चेति * ननु पड्यादि- स्वरसमाहाररूपाया गीतेः सिद्धरूपायाः फलसाधनत्वेन विधीयमा- नाया नियापारायाः साधनत्यायोगात्साध्यभूतव्यापारापेक्षायां प्र- करणाचागसाधनत्वस्यावगतस्य साक्षादसम्भये ऽपि तदङ्गस्तोत्र- द्वारोपपत्तेर्गुणफलान्धयो निर्यक्ष्यतीत्याशङ्कते * अथेति * चार- यन्तीयस्य यागानङ्गत्वाद्याभागभूते स्तोत्रे ऽवतारो न सम्भवतीति परिहत् यो हि प्रधानोपकारित्वेन श्रूयते स तदनो ऽपि स्थित उ- पफरोतीत्येवं फल्पतइत्योदुम्बराधिकरणयार्तिकोक्तमगायतारन्या- यस्यानमात्रविपयत्वं स्मारयति * तदिति * पतदेयागावतारन्या- योदाहरण सप्तदशारलित्वे घाजपेयाङ्गत्वं दर्शयन्नुपपादयति *स.

·म्यायसुधायाम्। सदशेति * वाजपेयोपफारित्वं विना तदङ्गत्यायोगाद्वाजपेयस्य च साक्षात्परिमाणेनोपकारासम्मघायथा वाजपेयस्योपकर्तुं शक्नो ति सप्तदशारत्नित्वं तथोपकरिष्यतीत्यध्यवसानाद्वाजपेयाङ्गपशुया गाइयपाङ्गत्वद्वारोपफरोतीत्यवधार्यतइत्यर्थः । इदं पुनरित्यनेनो- त्तराईमुपपादितं चारयन्तीयस्य क्रियानङ्गत्वं वक्तुमनगभूताया अपि क्रियाया धारयन्तीयस्य फरणत्वोपजननेनोपकारित्वाद् गुण• भूततोक्तानिनु चारवन्तीयस्य क्रिया प्रत्यनङ्गत्वे ऽपि फलसाधनत्या- न्यथानुपपत्त्या साधनत्वावगमात्साक्षात्साधनत्वायोगे ऽपि स्तोत्र द्वारा फल्पयिष्यतइत्याशय योग्यतानपेक्षेणाकाङ्क्षामात्रेण सा• भ्यक्रियान्वयायोग वक्तुमपेक्ष्यमाणं केवलं न तु सप्तदशारनित्यय यो * धमानमित्युक्तम् * अगत्यं चपरम्परयाप्युपकारित्वमाण युनमाश्रयापेक्षायास्तु निर्व्यापारस्य कारकरयानुपपत्तेापारवत्व- सिद्धयर्थत्वादयोग्यतया च क्रियया व्यापारवत्वासिद्धः फलसाधन त्यानुपपादकव्यवाहिताशयकल्पना न युक्तत्याश्रयत्वोक्त्या सूचितम्। गप्रकृतमेव तहानयत्ययोग्य क्रियान्तर कल्पयिष्यतइत्याशक्य * अत्युनम् * फर्मान्तरागत्वरूपवाक्यार्थान्तरप्रतिपत्यापि घा रबन्तीयार्थयत्योपपत्तेः फलान्ययस्याघश्योपादेयत्याभावानामा ताश्रयकल्पना युक्तत्याशयः भन्ययापि घानर्थक्यपरिहारोपपत्ती नानर्थक्यतदगन्यायो ऽस्नीत्याह * न चेति * फलान्वयवत्फी. न्तरान्वये प्राकरिणिकाश्रयान्ययफल्पनफ्लेशाभावात् * सुतराम: रयुक्तम् * नन्यावृत्तिसंस्थादगुणस्प प्रकृतफर्मस्वरूपसाधनस्वाभाये ऽपि फर्मसम्बन्धिप्रयोगपरिच्छेदसाधनस्यात्फलान्वययद्वारयन्तीय- स्यापि यागसम्बन्धिस्तोत्रमाधनस्यात्फलान्ययो भविष्यतीत्याश. शाद * अत्यन्तेति * फर्मसिद्धि विना प्रयोगपरिच्छेदासिद्धःप्र. योगपरिच्छंद साधिते फर्ममाधितमिति युद्धपश्यमित्याशय न. न्यत्यन्तभेदे ऽपि सम्बन्धिसम्बन्धात्पयुयागे ऽनुगृहीते पाजपेयो अनुगृहीत इति युद्धियस्तो रते यागः कृत इति युद्धिर्भविष्यतीत्या. शायाह * घाजपेयस्येति त्विति * पशुयागविषयो यागशब्द: माध्यमाधनमावलक्षणसम्बन्धविरोषस्तु न व्यपधाने सम्भयती- रयाशयः । यथा कथं विधागाध्यत्वमानस्सम्यन्धानवादोपप- सायप्यग्निमारपस्तोत्रमाधनमामस्यदक्षणस्याग्निाममामत्वल- सणस्पीग्नटाममामत्यस्यामांतरनुपादायोगाठायभदापत्तथ वि. ५५।। स्ययोगादग्निशममामशदो ऽनफः म्यादिस्याद * यधपीति, माभयान सम्यमानेप्यिस्यायाहारः। भग्निष्टोमसाम्नीति साम- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद'। शब्दः स्तोत्रलक्षणार्थः । एयमेतस्येत्युभयो अनर्थक स्यादि- त्याह * पुनरपि चेति * सन्निधानेनाग्निष्टुधागागाग्नि- टोमस्तोत्रसम्बन्धलाभशङ्कानिरासार्थम् * याक्यनेत्युक्तम् * पतस्य यदग्निष्टोमस्तोत्रसाधनं साम तद्रेवतीपु चारवन्तीयं मृत्त्या पशून्भावयेदित्यग्निष्टोमसानो ऽग्निता विशेषणे विशि- पानुवादादास्यभेदः स्यादित्यर्थः । अथैतस्य यत्स्तोत्रसाम तद्रे- पतीपु यारयन्तीयं कृत्वेति पूर्वचारवन्तीयस्याग्निष्टुत्सम्बन्धः क्रिय- ते ततः पूर्पयत्सर्वस्तोत्रान्वयापत्तेरग्निष्टोमशब्दानर्थस्यात्प्रसगात्त- परिहारार्थ विशेषणे यथावाक्येनाश्रयकल्पने पाक्यभेदस्तथैव स्था- दित्याह * तस्यैवेति * तथैव चाफ्यभेदे पानरुक्त्यमाशयतस्यैवे- नि विशेषणे यो विशिष्टानुबादलक्षणः स एवेत्यनेकार्थविधिलक्षणा- दन्यतोक्ता रेवतीवारवन्तीयान्वयस्य च स्काप्रत्ययेनाक्षेपोपपत्तेः विधायफानात्तायप्येकस्य वाक्यस्यानेकार्थव्यापाराद् गौरवमपरिहा. यमित्याह * ऋक्सामेति * वारवन्तीयस्य फलं प्रति विधेयोपादे- यगुणभायावतीः प्रत्यनुवाद्योद्देश्यप्रधानभावाद्वैरूप्यं चकारेण सू. चितमानन्वग्निनुत्प्रकरणेनाश्रयान्ययलामात्तस्मिश्च धारयन्तीयम- ग्निष्टोम सामकार्यमितिविधिना यारवन्तीयस्याग्निात्सम्बनण्यग्निटो- मम्तोमान्ययाप्तेन वाक्यभेदापत्तिरित्याशङ्कते * ननु चेति * ननु फत्वर्थस्य वारयन्तीयस्याग्निटोमस्तोमान्वयविधाने ऽपि फलार्थस्य फथं तदन्वयसिद्धिरित्याराड्याह * वारयन्तीयं हीति * धारयन्ती- येन साध्यतया प्रत्यपेक्षणादग्निष्टोमम्तोत्रद्वारैव च वारवन्ती यस्य साधनत्याऋतोश्च साध्यत्वात्प्रकृतातिक्रमकारणाभावाच्च नाम्यगतत्याशङ्केत्यर्थः । पुरुषार्थस्य या वाक्येनाग्निष्टोमलोना- थयत्यविधाने च प्रकरणलश्याथयानपेक्षणात्स्वतन्त्राग्निष्टोमस्तोत्र. प्रयोगाभाचे ऽपि त्वन्तरार्थप्रयोज्यस्याप्यग्निष्टोमस्तोत्रस्याश्रयत्वो- पपत्तेरेतच्छन्दानयंक्यप्रसङ्गं परिहर्नु तेताश्रयविशेषणे वारवन्तीय. म्याश्रयान्ययविधिनिमित्तवाक्यभेदयदाश्रयस्याग्निाद्विशेषणविधि- निमित्तोऽपि चाफ्यभेदः स्यादित्याह * पुनरपि चति * पतस्य यद्वारवन्तीयं तद्रेवतीपु कृत्वा पशून भावयेदिति प्रकरणप्राप्तकत्य- इत्यस्यैप धारयन्तीयस्य रेवत्याधारतया विधीयमानस्य फलान्चय- विधानात्तस्य च वारयन्तीयाग्निष्टोमसामविधियाक्येनाग्निष्टोमातो. । एवमेतम्ये न्यारभ्य सामग्य नस्य यम्यम्य पाठासर पाको नेतयारम्य ऋबसा. मैतान यम । ११३पाठास।

·म्यायसुधायाम् । प्रचारैवाग्निादनन्यायगमानैतवाक्यभेदद्वयापत्तिरित्याशझ्याह - एतस्यैवेति* चारयन्तीयस्य रेवत्यन्ययात्प्रागग्निष्ठदन्यये ऽप्याग्नेय्या ग्नीध्रमुपतिष्ठतइत्यत्र प्राकृतानामाग्नेयीनां स्तोनादिद्वारा प्रत्यन्वये ऽपि द्वारविशेपानपेक्षे त्वन्वयाधयणेनोपस्थानान्ययवद्वारचन्ती- यस्याप्यग्निष्टोमस्तोत्रान्वयानपेक्षकत्वन्वयमानोपलक्षितस्य फला- पयोपपत्तः । त्वन्वयप्राग्भाविफलान्वयपक्षवत्पश्चाद्भाविफलान्य. यपक्षे ऽपि सर्वस्तोत्रान्वयापत्तेः द्वितीयवाक्यभेदाभावे चाद्यो घा- फ्यभेदः स्यादेवेत्यापिशब्दार्थे धाराब्दः स एवेत्येवराब्दारेकपाङ्गीकारेण ध्याख्येयम्।त्वन्धयानुवादपूर्वं च धारयन्तीयस्य रेवत्यन्वयकरणे छत्वाशब्दस्यातिगौरवं स्यादित्याह * ऋक्सामेति' * रेवतीयस्य धारयन्तीयवाक्येन वाग्निष्टोमस्तोत्रगामित्वं स्यात्तद्वाक्यविहिताद्वा- स्याभेदात्सामान्यतो हष्टेन वेति त्रेधा विकल्प्य गुणादीनां त्वसम्ब धादिति धात्तिके गुणाद्विदिवाक्यानामन्योन्यान्वयाभावस्योक्त- स्वायतीवाफ्यस्य चारवन्तीयवाक्यैकत्याभावेनाधं तावत्कल्पं दू. पयति * नैतदिति * चारवन्तीयरूपैक्ये ऽपि मत्वर्थपुरुषा- यरूपेण भेदादेवदत्तस्येव युद्धभोजनावस्थयोः स्थानक्यनिय- मो नास्तीति द्वितीयं दूषयति *पूर्वेति * पुरुषार्थस्य पार, धन्तीयस्यात्मनो व्यापारवत्त्वसिद्ध्यर्थ क्रतुं साधयतोऽपि त्वगत्वं लक्षण्योक्त्या निरस्तमाननु वेदस्य तत्स्थानत्वाकल्पकत्ये ऽपिफत्वर्थ- चारयन्तीयवक्रत्वन्तःप्रयोज्यवारयन्तीयत्वात्पुरुषार्थस्यापि साम: न्यतो दृष्टेनाप्यग्निष्टोमस्तोत्रस्थानत्यकल्पना भविष्यतीति तृतीय कल्पमाराङ्मय दूपयति * सामान्यतो दृऐति * विरोषणेनाधाना. गवारवन्तीयादिव्यभिचारनिवृत्तावपि शब्दैफसमधिगम्यम्वर्थेषु सामान्यतो दृष्टप्रमाणत्वस्य नैवं जातीयफेवेतद्भवति हटाइट- सिद्धिरितीति पूर्वाधिकरणभाष्येणोक्तत्यान्न सामान्यतो ऐ. नाप्यग्निष्टोमस्तोत्रस्थानत्वसिद्धिरित्यर्थः अग्निष्टोमस्तोत्रस्थानत्वा. नवातिमेव वृद्धघाक्येनोपपादयति * आह चिहितं सामवेदमध्ये पाठं स्वरूपक्षानार्थमपेक्षते न फतुकालीनमाग्निष्टोमस्तोत्रस्थाने पाठं चारवन्तीयरूपमाप्रविधानेना- ग्निष्टोमस्तोत्रान्वयनरपेक्ष्यलक्षणस्वातव्यायगमादित्यर्थः । नन- पथ्यादीनां फले विधीयमानानां ज्योतिष्टोममाश्रयतां पास्यान्तरच- ऐनान्ते निवेशद्वारयन्तीयस्याप्याभयभूते ऽग्निप्त्यग्निशोमस्तोत्र- स्थान विधानात्तीय निवेशो भविष्यतीत्याशझ्याह * यदीति*स्था. पाठयबरामवारश्यैतावत्यन्तपाय पुनरुत प्रतिभाति । चेति * लाय ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । नान्तरादर्शननोक्थ्यादीनामन्यत्र निवेगो नाथये तत्स्थानत्यदर्शनमा- वादित्याशयः। प्रकृतातिकमकारणाभावादिति यदुक्तं तदपि दूषयति * यदि चेति * शङ्कादूपणमुपसंहराति * तस्मादिति * ननु ५६र पुरुषार्थस्यापि वारयन्तीयस्य प्रसन्न तुसाधनत्यानात्वर्थवारव- न्तीयधर्मलाभो भविष्यतीत्याशङ्कते * ननु चेति * यथाभ्युदिते. ध्यामिज्यायोरपि दधिपयसोस्तण्डुलैः सह श्रपणविधामन प्रास- गिकतयडुलश्रपणरूपप्रतीनी कार्यमाधनत्वात्प्रणीताधर्मलाभ इति नायमिफहष्टान्तार्थः ।ग्रहणप्रणयनादीनां प्रणीताङ्गत्वात्कार्यप्रयुक्त- त्वाचाङ्गानां प्रणीताफार्यश्रपणापूर्वोपकारित्वाधगतेग्नस्थितानाम- पिचोपकारिस्थितत्वमात्रेणोपकारित्यापपत्तेःश्रपणोपकारिणोदधि- पयसोः स्थितानां श्रपणापूर्षोपकारित्यात प्रणीताकार्यापन्नयोदधि- पयमोयुक्तं फरणमग्निष्टोमसामत्वस्य तु क्रत्वर्थवारयन्तीयानात्या- पनगस्य चानतिदेश्यत्वात्मत्वर्थवारयन्तीयकार्यापने ऽपि पुरुषार्थ- रूपवारवन्तीये ऽतिदेशानुपपत्तनानुष्ठान युक्तमिति चैपम्यमाह*त- वैति * प्रत्यर्थवारवन्तीयाङ्गताग्निष्टोमसामत्वस्यानाशवोयत्य- र्थान्तरन्यासेनाह * प्रफरगोति * फलार्थेन धारयन्तीयेन प्रकृता- ग्निद्रहणे सति पारवन्तीयम्याष्टुत्माधनत्ये ऽग्निष्टोमसामयस्य द्रा- रत्वेनोपकारित्वात्पुरुषार्थ वारयन्तीय प्रति गुणत्यं शयेत ऋत्यय तु प्रतिगुणताशङ्कितुमप्यशक्येत्यारायः । साक्षाच साम्नो पागमा- धनत्वाशक्तरग्निष्टोमनोत्रद्वारा यागसाधनत्वं यागसाधनत्वाचा- ग्निष्टोमस्तोत्रान्वय इत्यन्यान्याश्रयापत्तेः प्रकृताग्निद्रहणम्यैवामि- ख़त्वात्पुरुषार्थमपि प्रति गुणत्वं नास्तीति तदेय वित्यननोक्तम् * कदा चिदप्यसिमितिवाच्य ॐ मृदूच्याधापीत्युक्तम् * नन्व- ग्निटोमसामयस्य प्रत्यर्थयारयन्तीयानङ्गत्वे ऽपि प्राकृनाग्निटोम- साम यज्ञायशीयधर्माणां कार्यापत्त्या यारयन्तीयाङ्गत्यात्पुरुषार्थे ऽपि पारवन्तीये प्रासङ्गिकक्रतुमाधनत्वात् प्राप्ते ऽम्निष्टोमसामधर्मक- स्वात् गुणवृत्याग्निष्टोमसामत्यानुवादोपपत्तेनं यास्यभेदो भविष्य- तीत्याशड्डामयान्तरन्यासेनैव निरस्यन्नाह * यदि यिति * पुरु. पार्थस्य धारवन्तीयस्याग्निष्टोमसामशब्दवाच्याम्निमस्तोत्रसम्ब- न्धावगमे सत्यग्निष्टोमसामभूतक्रत्वर्थवारयन्तीयधर्माणां पुरुषार्थे चारयन्तीय दधिपयसोरिव प्रणीताधर्माणां प्राप्तिः स्यात्तदनयगमा- तुकतुमाधनसामत्वमात्रेण सामान्तरेविवाग्निष्टोममामधर्माप्रात फार्यप्रयुक्तत्वाच धर्माणां वारयन्तीयस्वमात्रेणाधानाधगवारयन्तीय दय प्राप्तण्योगान गुणवृत्त्यायग्निटोमसामावानुवादोपपत्तिरित्या- ·न्यायसुधायाम् । शयः । अतः प्रासङ्गिकतुसाधनत्वेनाग्निष्टोमसामधलामादपि चाफ्यभेदपरिहारो न सम्भवतीत्युपसंहरति * तस्मादिति * अतो गुणफलान्यये वाफ्यभेदपरिहारशक्तस्तत्परिहाराय यागान्तवि- धिरेएव्य इत्याह * इतीति ॐ ननु यागान्तरविधायप्राप्तानेकार्थ- विशिष्टयागविधानाद गौरवं स्यादित्याशड्याह *तथा सति हीति * साद्यस्का साहस्रा इति चैफेन शब्देन युगपदुपादानलक्षणसट्टा ख्यनिफाययतामाग्निदादीनामेकाहानां निकायित्वावान्तरसामा- न्येन सुसहशत्वात्पूर्यस्याग्निष्णुतो विध्यन्तो रेवत्यादियागेषु उत्तरेषु प्रवर्तते इत्यष्टमे निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यादित्यत्र घक्ष्यमाणत्वात्तदीयधर्मरित्यर्थः । बहुप्राप्तिमेव विवृणोति * ए. पशब्दस्तावदिति*अतः कृत्याशब्दाक्षिप्तार्थविशिष्टयागमानविधाना- लाघवामित्युपसंहरति * कृत्वाराब्देति * ननु रेवतीवारवन्तीया. न्वयस्याग्निष्टोमस्तोत्रक्रियाविशेषणत्वात्तस्याचेहाविधेयत्वात् न थि- ५६११ शिष्टविधिः सम्भवतीत्याराङ्कते * न त्यिति * एतदेव विवृणोति * तथा हीति * श्लोक व्याचष्टे * यानीति * अग्निप्टोमस्तोत्रस्या- विधयत्यात्ततूधिरोपणत्येन रेवतीयारयन्तीयान्वयानपेक्षे ऽपि क त्याशब्दोक्तायाः अग्निष्टोमस्तोत्रभावनायाः स्वरूपेण प्राप्ताया अपि रंचतीवारवन्तीयान्वयविशिष्टरूपेणाप्राप्तेस्तादयन विधेयत्वात्तद्विशे. पणसत्यनाक्षेपोपपत्तेर्वाक्यभेदाप्रसङ्गादिशिष्टविधिः सम्भवतीति परिहरति * नैप इति * करोत्यमिति घांच्ये करोत्यर्थस्याकार कत्वारिक्रयारूपभावनान्वयायोगाशङ्कानिरासार्थ धातुसम्बन्धाधि- फारविहितत्काप्रत्ययसामास्क्रिययारप्यन्वयः प्रतीतेः क्रियाकार- कलक्षणान्वयायोगे ऽपि च समानकर्तृकत्वेन पूर्वोत्तरकालत्वेन च विशेषणविशेष्यरूपान्चयोपपत्तिसूचनार्थ त्कान्तकरीत्युक्तिः । ननु कृत्वाशब्दोक्तभावनाद्वारा यागभावनया रेवतीयारवन्तीयान्वयग्रह- णे ऽप्यग्निष्टोमसाम्ना विशेषणे वाक्यभेदापत्तरग्निटोमस्तो- प्रावच्छिनैव भावना कृत्वाशब्देनोक्तति ज्ञातुमशक्यत्वाद्वारक- न्तीयस्य च स्वरूपेणातिदेशतो ऽग्निष्टोमस्तोत्रान्वयमाता रेवत्याधाररूपेणाप्रास्तद्रूपविधायग्निष्टोमसामत्यानुवादायोगाद- ग्निष्टोमसामशब्दो नर्थका स्थादित्याशङ्याह ति * भावनावच्छेदकधात्वर्थान्वय विना रेवतीवारवन्तीयान्वयस्य भावनाविशेपणत्वायोगात्साम्नश्च यागसाधनत्वाशक्त. प्रधानभूत- यागाख्यधात्वर्यान्वयायोगाद्रेवतीपु वारवन्तीयं यागसाधन को- ति यागस्य कृत्याशब्दोक्तभावनायच्छंदकत्यानुपपत्तेस्तवच्छेदकधा. * नवेने ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद ८६१ त्वर्थापेक्षायां धारवन्तीयस्यातिदेशतो ऽग्निष्टोमस्तोनभावनाविशे. पणत्वावगर्वारचन्तीयान्विताना रेयतीनामपि तद्विशेषणत्वावग- तारेवत्याधारस्य चारवन्तीयस्याप्यग्निष्टोमसामयानुगदोपपत्तिरि- त्याशय ! आद्य ग्लाक व्याचरे * रेवतीति * कृदन्ताक्षेपशब्दयो गेन तोरिति पष्ठया कर्तृवाचित्वात्स्वविशेषणस्यैव क्रतुनाक्षेप इ- स्यर्थ । द्वितीया व्याच? * सन्विति * साक्षाद्रेवतीयारवन्तीयस- म्बन्धोपजीवनाशक्तेर्गुणत्वेन चानर्थक्यतदनन्यायविषयत्वादड्रेषु तत्सम्बन्ध विक्षेप्तुमारममाण ऋतु क्या निक्षेप्तव्य इत्यपक्षाया धारवन्तीयस्यातिदेशेन विज्ञातस्थानत्वाद्रवतीरपि तत्स्थाना कल्प- यतीत्यन वाक्य ऽग्निष्टोमस्तोत्रसाधनायाविधाने ऽपि रवतीधारय- न्तीयान्वय ऋतुविरोपणमप्यग्निष्टोमस्तोत्रे सक्रामतीत्यग्निष्टामसा मशब्दानर्थक्यदोषो नास्तीत्यर्थ । एयमद्रव्यदेवतात्मकत्येन चारव. न्तीयस्प यागसिद्धपशक्तत्यान साक्षात्प्रकृतयागान्वयो ऽस्ति अङ्गा वतारन्यायाविषयत्वाच्च स्तोत्रद्वारापि पुरुषार्थत्वपक्षे नास्ति कत्य थत्वपक्षे त्वगायतारन्यायविषयत्वादस्तीति वैषम्यमुक्त्वा साम्न स्वय मियारूपत्वेनाश्रयभूतक्रियान्तरानपेक्षत्वात्पुरपार्थस्य चाङ्गत्वे नान्चयायोगादिति वश्यमाणादपि कारणात्प्रकृतयागान्धयो ना- स्तीत्याह * अतश्चेति परपक्षदूषणयेलायामेतदपि कारण वाच्य सत्कस्मात्स्वपक्षसमर्थनात्पश्चादुत्तमित्याशय मन्दत्वसूचनायेतीप दर्थवाच्याइप्रयोगण दर्शित वारवन्तीयस्य गीतिरूपत्वेन क्रिया- त्यादाभयभूतक्रियानपेक्षये सौमरस्यापि वृष्टवादिफलार्थस्याननैव न्यायेनाश्रयानपेक्षत्वाद्वगृह क्रतुप्रयोगापत्ते फत्वगभूतस्तोत्राश्रयाय. प्राप्त्यभायेन स्तुबीतेत्यनुयादानुपपत्तिप्रसगात्करणनिर्देशमानेगा स्वाश्रयापेक्षा यागादेरापि करणत्वाभ्युपगमादाश्रयापेक्षापत्ता- रवन्तीयस्यापि च फलभावनाकरणत्वे पशुफामो हतनेत्येतच्छ ब्दन परामर्शापते करणत्यनिर्देशनाश्रयापेक्षत्यस्यापरिहार्यत्वप्रस. गाद्यागादिवश्व मौरभस्यापि फलभावनाफरणत्यमाघारकरणत्वीन- दशोपपत्ते । प्रत्युनै कमियाकरणस्यान्यकरणत्वानुपपत्तं फलभाव नाकरणत्यमात्राकरणत्वनिर्देशोपपत्तर्वाच्यत्वादनभिमतच साम्न क्रियारूपता प्रौढ्योति गम्यते पडजादिस्वरसमूहात्मकत्वेन गीत सिद्धरूपत्वात्तद्रुपस्यापि साम्न क्रियात्वाभावादपि तु कर्मशब्द स्याद्भावो ऽर्थ प्रसिद्धग्रहणत्वाद्विकारो ह्यविशिष्टोऽन्यैरिति मा तमिश्याश्च नियात्वोत्ते सामाथों य कश्च गीते मस्वरइति श्रुने सामशब्दस्य पडगमगान्धारमध्यमपञ्चमधयताख्यस्तरसमूहवा ·स्यारम्स नायट्माचरे * ममयिनि गुणादम्य मिदरुपा ८६२ न्यायसुधायाम् । चित्वावगमात्स्वरशब्दस्य चमारुतस्तूरसि चरन्भद्रं जनयति स्वर- मित्यादिदर्शनाद्वायवीयसंयोगविभागजनितनादाख्यध्वन्यपरपर्याय धोपात्मकशब्दपरत्वावगतस्तस्य चाकाशगुणत्वप्रसिद्धः क्रियात्वे व साम्नो ऽशब्दात्मकत्येनोच्चारणारयाध्ययनायोगात्सामान्यधीयतइति प्रयोगायोगापत्तेर्वनिनादापरपर्यायस्वरात्मकगीतिजनिकायाभुचार णक्रियायामृचं प्रति प्रधानसाम्नो गुणभूतत्वाय संस्कारकर्मत्वज्य- पदेशसिद्ध्यर्थ गीतित्वमुपचर्य व्याख्यातुं शक्यत्वावुधारणक्रिया द्वारैव च वक्ष्यमाणाधिकरणस्थाया हीष्यादिप्रति सौरभस्याश्रयत्वो. पपत्तेरुपपादयितुं शक्यत्याद्वारवन्तीयस्य च क्रियात्वे तम्यैधाग्निष्टुतो ऽग्निष्टोमस्य गुणे वारयन्तीये पशवः फलमिति पूर्वपक्षवचनव्यक्त्य योगात्सन्देहासम्भवेनाधिकरणारम्भानापत्तेन पारमार्थिकी कि- यात्वोक्तिःसप्तमाधिफरणे तु स्वरस्य सामत्वनिरासोन ह्यभिवत्पक्ष णामभिव्यञ्जको यो ऽनादे स फवतीषु भायितुं राक्यो यदि मा. ध्येत न फवस्यो भवेयुरिति तप्रत्यभाष्यालोचनयैव गीस्यास्यपद्गा• दिस्वराभावेऽप्यक्षराभिव्यक्तिदर्शनेन तेषां स्वानुरक्तत्वरूपाभिव्या. कत्ये ऽप्यक्षरस्वरूपानभिव्यञ्जफरयात्तदभिव्यशकवायवीयसंयोग- चिमागानां स्वरजनकत्वात्स्वरत्वमुपचर्यतहति द्रष्टव्यं तद्वैधयोक्त्यय पड्जादिस्वरूपस्यार्यस्याभिवनीयस्य करतीपु भावयितुं शक्यताया भावोऽध इति तत्रस्यसिद्धान्तसूत्राययपेनामिधानात्तेनापिक्रियावा. चिता सामराब्दस्योक्तति नाशनीय रपन्तरादिशब्दस्य च गागनिधा- ध्यत्येन प्रसिद्धगानयाचित्याहग्याचित्ये प्रसिद्धग्रहणत्यादित्यययन निरस्त हन्तियिष्यादिजन्यधिकारयग्यिफारवाचित्यात ग्वाचितान युक्तति विकारो.ह्यायिशिष्यो ऽन्यरित्यन्त्यायययेन इत्यन्तराभिधाना- नहन्त्यादिदृष्टान्तोक्त्या फ्रियात्य मामसु चिन्तितमिति शङ्कनीय कि तत्कारणमित्यपेक्षायामाह *पश्यति * लोकं व्याचई * दधी- ५६२१ ति * गडियदनकदेखें शफिशको यिशिअयपयरत्यादायमियायामपि धातुस्मृतंगगडादिशब्दाथ क्रियानयगतेधातुयाच्यायमात्रात् मिया स्यासिदेः परमार्थतो धारयन्नीयस्याध्यापारवेनाफियाश्य ऽपिप्रायेण • धातूनां क्रियायाचित्यादौपचारिफाफियायमूचनार्थ धातुयाच्यायो- नि:प्रियानपेक्षत्ये को दोष त्यापेक्षायामा तनति - सान्तमुपमहरति । तस्मादिति - मूत्रतात्पर्य ग्यारुपाय मा. मनुमन्दधान ममेपिति मुलायययं माप्यरुपास्यानाय लिए पाचिरपादाभपायानपेशाय गुप्ययमात्रेण शिपारमफरयोक्तिः ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ८६३ माप्यकृयाख्यानमपि समर्थयते *भिन्नतिन हीति भाग्यममाधा- न्यावतीनामेतच्छन्दान्वयायोगादप्राप्तेश्वोद्देश्यत्वायोगारावानुपप- तेरयुक्तमायङ्ग्योपपादयति न हीति* चारवन्तीयात् प्राथम्योक्तेयं- दृत्तयोगः प्राथम्यमित्य युद्देश्यलक्षणमिति न्यायेनोद्देश्यत्वमुद्देश्य- त्वाच्यप्राधान्यमप्याभातीत्यानन्तर्योक्त्या सूचितम्। ननुसतीप्वपिरेव- तीपुविशिष्टानुवाददोपः प्राप्नुवन्कस्मानोक इत्याशड्याहतप्रेति* तश्चाग्निोमसामेत्यपरोऽपि यास्यभेदः प्राप्नोतीति सूचनायकश- ब्दः असतीनां च रेवतीनां फलार्थवारवन्तीयान्वयविधी झत्यन्व. याप्राप्तेरन्यत्र च गुणभूतानामन्यान्वयविध्ययोगादेतच्छब्दो ऽथंशु- न्यः स्यादित्येतच्छब्दान्वयानुक्त्या सूचितं भाष्यकृतेत्युत्तरभाष्य- पातनिफार्थमाह * तच्छन्देति * शुद्धानां रेयतीनां धारयन्तीय प्र. ति विधौ पश्चादमिष्टुद्यागान्ययायोगे ऽपि प्रागेच बागान्वयितया तां विधाय तासां च यागान्वये द्वारापेक्षायां द्वारतया चारवन्तीया- न्वयं विधाय यागविशिष्टरेवतीविशिष्टस्य वारवन्तीयस्य फलान्वय- विधिभविष्यतीत्याशङ्कार्थमधेति भाध्य व्याचटे * अथ स्विति * रेवतीधिशिष्टम्य वारयन्तीयस्याग्निष्टोमसामत्वाप्राप्तेरनुवादायोगा- द्वाफ्यभेदापत्तश्च विध्ययोगादग्निष्टोमसामशब्दानर्थक्यदोषोक्त्यर्थ तथेति भाष्यं रेवतीयागान्वयरेवतीचारवतीयान्वयवारयन्तीयफला- न्वयरूपार्थत्रयविधिनिमित्तवाक्यभेदानुपन्यासयुक्तमाशङ्का व्या- चष्टे *तथापीति * गौणं लाक्षणिक घापि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वेदो ऽयमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् ॥ इत्यनेन न्यायेन वाक्यभेदरयाभ्युपगमवच्चतुष्टयाभ्यु. पगमे ऽप्यदोष इत्याशयेनाशङ्कार्थमथेति भाष्य व्याचष्ट अथेति एतस्यैवेति परिहारमाध्यमेतत्पदानुरोधेन- चाग्निष्टुद्रेवत्यन्वयाभ्युपगमादयुक्तमाशय वेधा व्याचरे तथा सतीति * धारयन्तीयस्याम्निष्टोमसामत्यविधायनुज्ञाते वाक्य- भेदप्रयातिरेफापत्तेस्तत्परिहारार्थमग्निष्टदेवत्यावविध्यपगमाद्वा- फ्यभेद्ययातिरेकापत्तेरेव चैतच्छब्दस्य रेवतीराब्दयदग्निष्टोमसाम.. शब्देनाप्यनन्वयादानयंक्यं तचैतस्याग्निष्टोमसामेत्यन्वयविधी या- षयमदत्रयातिरेकापचरित्याद्यव्याख्याने ऽर्थः रेवतीविशेषणत्येनैत- च्छन्दविवक्षायामपिवाक्यभेदपञ्चकापत्तेःसान्तस्यैतच्छब्दस्याने- कविशेषणात्यायोगादग्निष्टोमसामविशेषणत्वाविवक्षावियक्षायां वा माययभेदपश्चकापत्तिरिति द्वितीये । यया विशिष्टानुवादपक्षे यथा- * * ·न्यायसुभायाम्। क्रममवस्थितस्यैतच्छन्दस्य रेवतीविशेषणत्वं तथा रेयन्युपादानपक्षे ऽपि यथाक्रममेवावस्थानं नोत्कर्ष इत्येवकारार्थःअस्मिन्पक्षे रेवती नामुपादेयत्वात्सामाम्नायसिद्धा या रेवत्यम्ता एतस्याग्निष्टुत कार्या इति स्वरूपानुवादार्थतया यच्छन्दो योज्यः । सिद्धान्तेऽपि कर्माल- रस्य क्रियान्तरविशेषणस्यैव विधानात वाक्यभेदो ऽपरिहार्य इत्या- शयनाथेति प्रश्नभाष्यं गुणे पुनः फले कल्पनातः इत्यादिभाष्येण पूर्वपक्षे वक्ष्यमाणानां वाक्यभेदानामसमाप्तत्यामध्ये सिद्धान्तदो- १६३८ पंघकानवकाशादयुक्तमाराड्योपपादयति इहैवेति* यागान्तर- स्याग्निष्टुद्यागाद्गत्वेन विधिर्गुणविशिष्टस्य वाग्निष्टुत फले विधिःफ: लार्थस्यापि वा गुणस्य प्रकरणप्राप्तयागाङ्गत्वानुवाद इति पक्षान्तराणां सिद्धान्तप्रतियोगित्वात्पूर्वपक्षत्यमभ्युपेत्यापि प्रश्नावसरसमर्थनार्य- भायोक्तयागानुवादद्वारेतरानुवादसिद्धिरेपंच सति विपरिवृत्तिमा सो यजिरित्यादियातिफोक्त्या तथा शब्देन परामृष्टायागस्यायोग्यत्वे माश्रयन्यामाप्तेर्यस्तुतो ऽसम्भवप्नप्यनुवादः पूर्वपक्षे स्थित्वोक्त इति नामशब्देन सूचितम् । रेवतीस्वित्युत्तरभायं व्याचष्टे * सिद्धा न्तति * नन्विति प्रश्नारायविवरणभाष्यं स्वविशेषणविशिष्ठाया: कृत्याशब्दोक्ताया भावनाया यागमावनाविशेषणत्वाद्विशिएकार्थ- विभ्युपपत्तरयुक्तमाराङ्कयोपपादयति * नन्विति * रफान्तत्वोत्या तस्य पायव्याखेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्योति कृत्याशब्दोक्तभाव. माया रेयतीयागे ऽतिदेशमाप्तायाः प्रत्यभिज्ञानादपिधेयत्वेनाविधेय- भावनाविशेषणत्यायोगः सुचित । स्वरूपेणाविधेयत्वे ऽपि रेवतीया. रचन्तीयान्ययविशिष्टरूपेण विधेयरवाद्विशेषणत्वोपपत्तिरित्याशये. नतीनि परिहारमाप्यं श्याच * नेति * उच्यतइत्याण्डाभाष्यं विधययागभायनाविशेषणत्यारत्याशब्दार्थस्य लिडा चोद्विधाने ऽपि रेवतीयारयन्तीयान्ययो लिडा त्याप्रन्ययेन धा न यिहिन इत्येचं ध्याचष्टे रेवतीनामिति ननु रेयतीयारयन्तीयान्ययापिधाने ऽयुम. पाः एत्याशब्दाना कमायनाविशेषणत्वेनारगोकादायनीयदन्योन्यनि- यममिदंः।ममभिव्याहारलन्यान्ययप्रतीतिरवियरत्याहानिरासा- पंतप्रेति मायमरणेफहायनीन्यायपेषम्योत्तरयरयुक्तमारानचोप. पादान तेनेति * रेयतीयारयन्तीयपिरिष्यत्याशदायविधि- यागमायनायिध्याक्षेपारदरयासदार्थस्य रेयतीपारयन्तीयपिशिष्ट- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद । स्वप्रतीत्या तयोरन्योन्यनियमः प्रतीतोऽप्यविधेयत्वान्नादर्तव्य इत्या. शायासम्बद्धति विशेषणप्रधानो निर्देशः। नन्यविधेयत्ये रेवतीवा- रचन्तीययोरप्रयोग एवं स्यादित्याराड्य *यागत्युक्तम्* करवाशब्दो कभावनाविशेषणत्वेन प्रतीयमानयोः कथं यागभावनाविशेषणते. स्याशय * यद्यपीत्युक्तम् * रेवतीयारयन्तीयसम्बद्धत्वरूपेणोक्ता स्वारसम्बदस्वरूपेण सती प्रतीयमानामपि कृत्वाशब्दवाच्यां स- क्षसत्वरूपस्याविधेयत्वाच्छुद्धायाश्चानुष्ठानाशक्तरनादरणोयत्याद- सतीमप्रतीयमानामिव प्रतिपद्य रेवतीप्वन्यान्यपि सामानि प्राप्नु- घन्ति मामाप्यन्यास्पृक्षु प्राप्नोतीत्यध्यवस्पतीत्यध्याहारेण स्पन- स्ययो योज्यः । सन्निाहतकृत्वाशब्दाक्तभावनाविशेषणत्वस्याविधे- यत्येनानादरणीयत्वाद्वयवहितयाप्येकयाफ्योपात्तया प्रधानभूतया यागभावनया इन्वया युक्त इत्याशयः । ननु यागभावनाविशेषणत्वे जपे साक्षात्तदन्वयायोगादगत्वेन चागायतारन्यायविषयत्वास्तद- गायतारावगतः । फस्मिन्नगविशेपे ऽवतार हत्यपेक्षायां धारवन्ती- यस्य प्रकृतावग्निात्यग्निष्टोमस्तोत्रविषयत्वेनेहापि तद्विपयत्वावगमा- देवतीनां चाधारत्वश्रुतेः । सामैव प्रत्यूचामाधारत्वप्रसिद्ध. सा- मान्तराणां चातिदेशतो निर्मातर्चेनर्गन्तरानाकाङ्क्षत्वादेकाग्निष्टो- मस्तोत्रधिपयतयान्योन्यनियमः सेत्स्यतीत्याशड्य * एफस्तोप्रेत्यु- तम * बारवन्तीयस्याग्निटोमस्तोत्रविषयत्वेनातिदेशतः प्राप्तरुपदे- शानक्यापत्तेः स्तोत्रान्तरविषयत्वावगमायात्र च प्राकृतसामफार्या- पत्तिप्रमाणामायेनाधिकावापावगतरारोप्यमाणानां च साम्नां त्रीणि हवे यक्षस्योदरागिण गायत्रीबृहत्यनुप्स्वत्र वाघपन्त्यत एवोद्वप- न्तीति श्रुत्या प्राकृतीप्धेव गायत्र्यादिप्य यस्यमानासु निवेशावगतः ऋगन्तरानाकाक्षत्वावतीनां तद्विपयत्यानवगरेकस्तोत्रविषय- यानियमादेकम्तोत्रविषयत्वे ऽपि पानेकसामकयोर्माध्यन्दिनार्भवप- घमानयायस्मिन्नेवाचे मध्यमे ऽन्त्ये वा स्तोत्रैकदेशे वारवन्तीय तस्मि- व रेवत्यइति नियमाभायान्नान्योन्यनियमः सेत्स्यती त्याशयः : उ- प्यन्त प्रक्षिप्यन्ते सामान्यास्त्विति अधिकरणवाचि घनतेनाचापश- ध्दनागन्तुकस्य साम्नो ऽभिनितिप्राकृताधारत्वेनाधारभूनर्गन्तरा- नाफाशत्वं सूचितम् । एवं सति फो दोष इत्यपेक्षायामाद * तो- ति * तेनानयोरन्ययायातिदेशे ऽवगताग्निटोमस्तोत्रस्थानधारवन्ती- योद्देशेन रेवतीविध्यापत्तेागभावनानन्वयाद् दुष्परिबरोवाक्यभेदः स्यादित्याद * मत रति * यागभावनान्वयनिरासायैवकार ने ५६ दोप इत्यादिपरिहारमान्याशयमाह * नेप इति # मप्राप्तविषम: १०९ ·रो . न्यायसुधायाम्। तैवंविधराब्देनोक्ता अप्राप्ते ऽर्थे कृत्येत्यस्य विध्यन्ययो विधयत्याग्य फलमित्यर्थः । श्लोकार्थमुपपादयति * सर्वत्रैवेति कृत्याश दार्थविशिष्टयागभावनाविधिना विशेषणस्याविधाने ऽपि काप्रत्ययेन धातुयाच्यायाः क्रियायाः क्रियान्तरसमानफनुकत्याभिधानादनुष्ठान च विना कर्तृत्वायोगादनुष्ठानावगतरप्राप्तत्वाच रेवतीवारवन्ती- यानुवादायान्वयक्रियाया अभिपुत्य हुत्वंतिवन्निमिसार्थश्रवणायो- गादनुष्ठानानुवादानुपपत्तेर्विधावस्मृतस्यापि कृत्वाशब्दस्यार्थाद्विध्या- पकत्वावधेयं कृत्वा शब्दार्थविशेपणस्य रेवतीवारयन्तीयान्वयस्य विधेयत्वोपपत्तिरित्याशयः । कृत्याशब्दोक्तायाः क्रियायाः प्राप्तन्या. निमित्तार्थश्रवणोपपत्तिमाशय म्वरूपेण प्राप्तावपि रेवतीवारय- म्तीयान्वयवैशिष्ट्यरूपेणाप्राप्तेम्तादयेनैव च विधेयत्वाभ्युपगमान निमित्सत्वाश्रयण युक्तमिति * न चेहेत्यनेनोक्तम् * द्वाविति भाग्य शदात्तरत्वेन व्याचष्टे * यदि तहीति * यथेति हटान्तभाज्यमपि सकृदुश्चरितस्य त्वाप्रत्ययस्यानुष्ठेयत्वपूर्वकालत्वरूपानेकार्थपरत्या योगादप्रवृत्तिलक्षणो पाक्यभेदः स्यादिति शोसरत्येन व्याव? * फयमिति * पूर्वकालत्वानुष्ठेयत्वयोर्षिशपणविशेष्यभावात्पूर्व कालत्वविशिष्टानुष्ठेयत्वरुपैकार्थोपपत्तर्विशिष्टरूपेण च काप्रत्यायनो. पादानादेफशब्दोपादानलक्षणाया अपि च वाक्यभेदपरिहारप्रकि- यायाः शोणशब्द च स्वैकार्यसमवायिरक्तावान्तरजातियाचिनि रए. न्यान्न वाक्यभेदापत्तिरित्याशयः । स्काप्रत्ययानिप्पादितापरपयां- यानुष्ठानावगमे ऽपि भुत्वायागच्छतीत्यादी विध्यभावे तत्कार्यत्वाप्र. तीतः सत्याशदेनेव च तदर्थविधी न चदन्येन शिष्टा इत्यनेन न्या. येन विशिष्टयागभावनाविध्ययोगापत्तीप्योक्तपरिदारापरितापा. सम्वयं निर्विशेषणस्य फरोत्यस्य विशेषणत्यायोगायतीवार. पन्नीगन्ययस्य विधेययागमायनापिएपणान्नांवायुपगमेन लि. डेय विधयन्यमुपपादयनि * भय घेति * द्रव्यस्याविज्ञपितस्यापि बरूपमात्रंगा विशेषणा घोपपत्तम्तद्विशेषणम्यानन्तभावादविधेयत्ये ऽपि फरोत्यपत्याविशेषितस्य निरूपगाशनंपिशेषणात्यायोगादि- धंयधिशेषणान्तर्गतत्वावतीचारयन्तीयान्ययस्य विरोपणायिरायण- पेऽपि विधेयता युक्त्याशय । लोर्फ गाचष्टे * नति वकरयाधिकरणपूर्वपक्षन्यायम्यापि प्रियाविशेषणम्यहंतुफाक्षा- मिसान्तंभापापापग्यास. यागमापापिंपणार फगत्यंपायरय- भाधारयन्तीयान्यपिसिएना विना विशेषणरयापागारमायश्यम- युपगम्तव्यस्गुरु पाथ पदान्तरोपात्तस्याम्तगतिरिस्थपक्षापा यस्या- ·द्वितीयाध्यायस्य दितीय पाद । 'भय हविरार्सिमादित्यपातेनिमित्तभूनाया मृष्यामहे हविषा वि. शेिषणमिति वदता भाष्यकारेण पदान्तरातहविर्विशिष्टाया आते- 'निमित्तयोक्त्या पदान्तराक्तस्य निमित्तान्तर्गनिमुना इटा-तत्वेन 'मूचयितुमाय॑धिकरणभाष्य पाठत ननु विशेषवशषणस्य फय 'प्रधाना-प्रय इत्याशङ्याह * तथा चेति * अङ्गगुणविराधे च ता. ५६५१५ 'दर्यादित्यप्रासाद्गण्यानुष्ठानस्य प्रधानसाद्गुणार्थताया पक्ष्य- 'माणमादित्याशय । रेवतीवारचन्तीयान्वयविध्युपपादनस्यानिय- 'माशङ्कापरिहारोपयागमाह * तस्मादिति * रवतीवारवन्तीया- न्वयेन विशेपिताया कृत्याशब्दोक्ताया भावनायामृक्सा. मयार्नियम इत्युक्त तस्या पूर्वकालवलक्षणग्नष्पन्नरूपत्वात्कथम- निष्पनरूपेणान्वयन विशेषणमित्याय गुद्धस्य फरोस्पर्यस्य पूर्व फालत्मनिरूपणाशक्तशिष्टस्य पूर्वकालत्वात्या विशेषणस्य पूर्व- फालत्वाक्तिपिनराब्देन सूचिता। ननु चारवन्तीयस्यानिदाता sire- Pामस्तोनसाधनत्यावगमात्तस्य च सर्वस्तानान्त्यत्वन यागात्मागयागा पूर्वकालत्यानुपपत्ते । फ्त्वाप्रत्ययस्य च मुख व्यादाय स्वपिनी निवत्समानकतृक वमात्रणापपत्त । पूर्वकालबाचित्यायोगान त- दशेनानुष्ठयतया कामत्ययोपात्तस्य रतीयारयन्तीयान्वयस्योत्तर- मियान्वय सिद्धयेदित्याशङ्ख्याह * कृत्याशब्दश्चेति * मुख व्यादाय स्वपिति सम्मील्य हसतीत्युपमरयानात्समानकत्वमात्र घाचिये पाह स्मृते प्रयोगाश पूफालबाचित्वस्याधगतस्य त्या- गायागादनेकार्थस्य करोतरिहानुष्ठानयाचित्वायाग ऽपि यागप्रक- मात्प्रागायिकलानुष्ठानसिद्ध्यर्थं सर्व पदार्थानामिद फरिप्यामी- स्येवमध्यनमयत्राद्वाचा फरोति मनसा करातीत्यादी चाध्यवसान ऽपि प्रयोगदर्शनात्परिकल्पनाध्यवसानापरपर्यायप्रतिपत्तियाचित्वा घगत । सामानुष्ठानस्य चकिकनृत्वाद्यजमानकतृकयागममानक- तैकत्वस्याप्यनुपपत्त रक्काप्रत्ययस्य पूर्वकालयाचित्वाविरोव :- त्याराय । नन्वेग्मपीन्याराष्ट्राभाष्यमर्थक पादक घाफ्यमित्यत्रा ई- शब्दस्य प्रयोजनवाचित्याश्युपगमावाच्यभदमात्रण वाक्यभेदानाप- तेरयुक्त माशय विधिप्रयाजनत्याद्वाक्यस्य विधयभदाराय चन न्याचष्ट * नन्धिति * नैप इति परिहारभाग्य रेषल्याभिधान- स्थाप्यप्राप्तायेत्तन विधिप्रयोजन याद्विधयभदप्रतीतरयुन माशय रेवन्यादियिशिप्रैफयागमारनाविधिसिद्धयर्थं रेवत्याद्यभिधानोपपत्त न विधेयभदा ऽस्तीत्यवमर्थ वन व्याचप्र* नैय दोष इति * वाच्य- नानात्वनानकार्यवस्थाधफवादित्य प्रयोजनकन्यादुपपनमिति शा.

·न्यायसुधायाम् । प्येण निरस्तत्वात्प्रयोजनस्य च विशिष्टभावनाविधानस्यैकत्यान्न घा. क्यभेदापत्तिरित्युक्ते भावनाया विधेयत्वे यागविध्युक्तिर्भाध्यकारी- पान युक्तेत्याशङ्कय * सा चेत्युक्तम् * नन्वितिभाष्यं पूर्वशङ्का शयविवरणार्थत्वेन व्याचष्टे * नन्विति * वाच्यानेकत्वनिमित्ताने कार्थत्वशङ्काभ्रान्तिनिवृत्त्यर्थम् * यदीत्युक्तम् * अत्रेति परिहार भाष्यं विशिष्टविध्यन्यथानुपपत्तिकल्पितैर्विधिभिरनेकार्थविधाने ऽपि प्राधान्येनैव विधेयस्य प्रयोजनत्वात्तस्य चात्रकत्वान्न वाक्यभेदाप. त्तिरित्येवमर्थत्वेनं व्याचऐ * उच्यतइति * न हीति भाज्यावय- धमनेकप्राधान्यनिरासोपपादनार्थत्वेनावतारणपूर्वकं व्याचरे * तदादति * पतदेवोपपादयति * तथा हीति * धारणाव्यात. रेवतीपर्यवसाने रेवत्यो धारयेयुरिति निर्देशप्रसगानेवत्याश्रयण न्यापृतवारवन्तीयपर्यवसाने सम्बन्धिद्वयसम्बन्धेन व्यापृतसम्बन्ध पर्यवसाने वा रेवतीषु वारयन्तीयं कुर्यादिति निर्देशापसे स्वोत्य- तिव्यापृतयागपर्यवसाने यागः स्यादिति निर्देशापत्तः फलपर्यवसा- ने परायः स्युरिति निर्देशापत्तेस्तच्छब्दपरामृटरेवत्यो धारवन्तीयमि तिं भाग्यक्तिरेवतीवारवन्तीयतत्सम्बधयागपशुक्रियाणां यजमान म्यापारयागभावनान्तरल्यापारत्वायसायात्ततः प्राविधेरपर्यवसा. नापत्ते नेकस्य प्राधान्येन विधिः सम्भवतीत्याशयः । तस्मादिति घाश्यभेदपरिहारोपसंहारभाज्य व्याचष्टे * भई तस्मादिति * मनु गुणफलान्वयंपक्षे ऽप्येतच्छन्दस्यांग्निष्टोमसाममाविशेषणत्वा यु: पगमरेवतीविशेषणत्वानभ्युपगमादेतच्छब्दस्योभयविशेषणत्वान यु. पगमादेतच्छब्दस्योभयविशेषणत्वनिमित्तो वाक्यभेदः परिहत्तुं शक्य इत्याशङ्कानिरासाथै गुणे पुनरिति भाप्यं व्याच * गुणति * त- थाप्यग्निष्टामसाम्नो चारवन्तीयेनाग्निष्टुतान्वयविधानावाक्यमंदो ऽपरिहार्य इत्याशयः। अथेति भाष्येणाग्निष्टुधागाङ्गत्वेन यागान्तर रेवतीचारवन्तीयवाक्येन विधास्यतइत्याशय तथापीत्यनेन निरस्त तदनेनापि प्रकारेण फर्मान्तरत्वसिद्धेः पूर्वपक्षानुपयोगित्यास्सिदा- ताविरोधाचानर्थकमित्याशङ्ख्याह*अथेति * शड्डाभाष्यं व्याचले * तत्रेति * एवं विधपक्षान्तराज्युपगमे को गुणो मरिष्यतीति पृ. च्छति * किमिति * गुणयिपयत्ये ऽपि सामान्यधिवक्षया नपुंसफ• निर्देशाविरोधः प्रकरणावाधैतत्पदानुग्रहरूपं गुणद्वयमाह*प्रफरणं सावदिति* परिहारमायं व्याचष्टे * तनेति* फीडग्याश्यभेद. स्यपेक्षायां प्रत्युद्देश्यं घाफ्यपरिसमाप्तिलक्षण पनि दर्शपिनुमा * महीति - मधेपमित्यादिशङ्कामाश्य गुणफलान्ययस्यामिधानात्पु.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः । नरुक्तमाभासमान परमते तादयमेभ्युपेत्यैव रेवत्याख्यगन्तप्रगा- नावायव्यर्गाधारत्यलक्षणचिपहाननाश्रयवैगुण्यरूपदोषान्तरोत्य- वेन व्याचऐ * अति * अग्निाद्यागस्यैव गुणान्तर- विशिष्टस्य फलान्वयाभिधानायतदिति स्वमतेनार्थान्तरं णफामत्यापरित्यागेनैव वक्तुमाह * अथ घेति * एतदेव पक्षान्तर मुपपादयति + तथा च सतीति * फर्मान्तरपक्षे ऽपि सनिकृष्टार्थ- घिधिलप्स्यतात्याराङ्य * न चेत्युक्तम् * गुणविशिष्टकर्मान्तर- विधौ गुणपरत्वात्फर्मोत्पत्तिपरत्यायोग ऽपि कौरपत्तिसिद्ध्यर्थं उ- त्पत्तिपरत्वस्यापि फल्प्यस्यात् गौरवापत्तिास्मिन्पक्षानि विशेष इत्याशयः । उत्पत्ति फरिष्यतीत्यनुपङ्गः । नन्वनुत्पत्तिपरत्य रेवत्य. स्तासां च पदान्तरोपात्तवारवन्तीयान्वय इत्यनेकाविधिन लभ्य- तइत्याशङ्कय * विधानाचरयुक्तम् * फलम्यानुपादेयत्वन प्राप्त स्यापि कर्मणः फले विधानादनफगुणविशिष्टता सेत्स्यतीत्यर्थः । श्लोकं व्याचटे - यागं हीति * फलस्याज्ञानज्ञापन विधिविक्षि- तः । ननु विशेषणफले चास्मिन् वाक्यमेदो भयिष्यतीत्यनेन न्या- पन फर्मविधाने ऽपि तात्पर्यस्य फले ऽवताराद् गुणविशिष्टत्वानुप- पत्तिरित्याशङ्कय विधेः फलपरत्यनिरासार्थ तस्याद्दश्यतीक्ता इति फरणःश्लोफार्थसमाप्त्यर्थाननु फले विधीयमानस्य कर्मणो - सुस्पतिविधिमप्यनुभवितुं प्रकममाणस्य गुणान्तराधिक्ये वलयद्विप. 'रिवृत्त्यभावनोत्पत्तेरनिधारणात्कथमकमान्तरतेत्याशय मन्यमान- शब्देनानभिमतत्वं सूचयितुमाह * एचमिति * नन्वेवं सति सा. ५६ म्नो यागासाधनत्वात्तृतीया न युज्यतेत्याशय बंधा समर्थय- ते स्तोत्रेति * दोपान्तरोक्त्यर्थ नैष राश्यमिति भाष्य ऐ * तप्रेति * गुणान्तरविशिष्टत्वे प्रत्यभिज्ञानतिरोधाननानुपादेया- चयनिमित्तफोत्पत्त्यनिवारणात्कमान्तप्त्यापसेनं पूर्वस्मिन्यागे रे. पतीचारयन्तीयान्वयविधिः शक्य इत्यारायः। रेवतीचारयन्तीगन्ध- यस्य क्रियान्तरविशेषणत्वालिङां विध्यशक्तगन्तराणामविधेय. त्वमभिप्रेत्येतदुक्तामति तन्निरासाय लिङो ऽशक्तत्वे ऽपि कृत्वाशब्द- स्य विधिशक्तरुतत्वाद्विधेयस्योपपत्तगुणफलान्वयपक्षे फायनव गुणविशिष्टकमकाल्पयायो नैमित्तिल ऋगल्तरणगानेल लिस्या- यव्याधारत्वरूपविशेषमाधाद्धाने ऽपि वैगुण्यानापत्तिरित्यभिधानार्थ नन्विन्याराथाभाष्यं व्याचष्टे * नन्विति * कृत्यारादन विधातुं श- पथमिति सूचनाधों भाष्ये फरोनि कमान्तरपक्ष नीरूपस्य फर्मणो विधेयत्वायोगेन साधनाफाइत्वाविधानाच्च प्रागतिग्रता लाभा- व्याच- ·८७० प्रकृ. न्यायसुधायाम्। भावादात्साधनान्तरविधियुक्त (पूर्वकर्मपक्षे त्वनाकासितसाधन. विधायित्वकल्पना कृत्वाशब्दस्य न युक्तत्याशय सतीति परिहार भाष्य व्याचष्टे * सिद्धान्तति * वचन तीत्याशडाभाध्य वच नशब्दस्य पूर्वभाष्यस्थपचनशब्दवत्कर्मान्तविधिवाचित्येऽभ्युपग- मविरोधापत्तर्गुणान्तरपशिष्टप्रकृतकमरिधिवाचित्व तु ते फर्मानाकासितगुणान्तरविधिकल्पनस्यानन्तरभाष्यनिरस्तत्येन गुणान्तरविशिष्टप्रकृतकर्मविध्ययोगादयुक्तमाशयोपपादयितुमाह * वचन तहीति * केनत्यपेक्षाया गुणान्तविशिम्प्रकृतकर्मवि- धेर्निरस्तस्याप्यनिरस्तत्व मत्वेयमाशङ्कति सूचनार्थं पूर्वोक्ता- भिप्रायद्वयोक्ति । मनु कर्मविध्यभ्युपगमे यजत्यनुवादोक्तिर्न युज्य- तेत्याशङ्याइ * यजिरिति * फलोद्देशेन फर्मविधाने ऽपि फलान्यस्यापि गुणान्वयवद्विशेपणत्वात्त पक्षपरत्वे गुणविधे. रेवायोगनानफगुणविधईरोत्सारितत्यापत्तस्त्पत्तिपरत्व विनानेका थविध्ययोगात्तदन्यथानुपपत्योत्पतिपरत्वावगतरुत्पन्नोत्पत्ययोगा- रकमान्तरत्वसिद्ध शुक्त्यर्थं यदीति परिहारभाष्य ज्याचष्ट * मिद्धा- न्तति * स्वाभिप्रत फर्मान्तरत्व यदनेकार्थ विध्यन्यथानुपपत्त फल तत्कथयतीति वदतानेकार्थविध्यन्यथानुपपत्या प्रकृतकर्मविधिनिरस्त इति प्रकटितम्।अनेन वारेवतीवारवन्तीयमम्मन्धसम्बन्धितया फमणो धचनमित्य ध्याहारण भाज्यव्याख्या सूचिताननु कृत्वा यजेतेत्युपपदा फ्रान्तत्वेन विधिशक्तर्यागादवताराधागम्वरूपानुगदावगतरङ्गाङ्गि मम्पन्धार्थ न चानुवादार्थत्यापपत्तेन कर्मान्तरत्यमिद्धिरित्याश- हाथ नन्बिनिभाष्यस्मिन्कर्मण्यनेकार्थविधी गक्यभेदापत्त कर्मा न्तरत्यसिद्धयुक्त्या सूचितस्यादयुनमारावयापपादयति नन्विति। णान्तरविशिष्टप्रकृतवर्मविधिपक्षस्य फर्मान्तरत्वमितिमूचिनया क्यभेदापत्त्या निरम्नम्यापि कण्ठाक्त्या वाक्यभदवचनेनानिरस्तत्वा. त्पुन शोपपत्तिरित्याशय । भाष्य च मृत्वाशब्दममाभन्याहारान- ण विधिसमातिसूचनार्थस्तन शद प्रयाजनरादस्य प्रधानयाचि. स्वायतीवारयन्तीयमभ्यन्नम्यागप्रधानरक्षणा यागेन सम्यन्यो भविष्यतीत्यर्थ.इहाप्युत्पत्यविधानाभिप्राययानुघादोक्ति नामिनि परिहारभाध्य यमन्तिरत्यमिनिमुचितायियरणत्यन ध्याच. हे * नेत्रमिनि * पीडम्पियरणमित्यपेक्षायामाह * यदि हीति * न नन यागन मामध्यतरन्युन गुणन नदि ममध्यनामिन्यारा নাৰ ন নননি মন্ত্রণাবিয়াঘায়া ঘনা पागम्य रचनीयमम्यन्यस्य च पशुकाम प्रत्यमम्यन्य इत्थर माध्य ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद । ८७१ व्याख्यानम् । यद्वा गुणेनेतत्यिभूततृतीयया गुणविशिष्टेन यागेनेत्याभि- धानाद्विशिष्टस्य यागस्थ पशुकामं प्रत्यसम्बन्ध इत्येवं व्याख्यातम् उभयतिभाध्य रेवतीयसम्बन्धस्य यागालाभ्यां सम्बन्ध इत्येवम- धमाभासमानमस्मिन्पक्षे गुणस्य फलान्वयाभावादयुतमाशय यागस्य गुणफलाश्यां सम्बन्ध इत्यचं व्याख्यातुमाह * सम्बध्यमानं ५६वार चति * फलपद गुणविशिष्टेन यागेन सम्बध्यमानं यागस्योभयस- म्यन्धापादकत्याद्वाक्यं भिन्द्यादित्यर्थः । वाश्यभेदोक्तरूपलक्षण- स्वास्थय पूर्वाधिकरणापक्रमोक्तं कर्मान्तरत्वे युक्त्यन्तरं स्मा- रयति * गुणेति * या, च यदि तु पशुकामः स्यात्ततो ऽनेनैव रेवन्यादिविशिष्टनेति वचनव्यक्तिरुक्ता माप्यप्राप्तफलान्वया- नुवादायोगादयुक्त्याह .* न चेति * अप्राप्तत्वादेव फला- न्ययस्य यदिशब्दोक्ता निमित्ततापि प्रत्युक्तेत्याह * तेनेति * फ. दान्वयस्य निमित्तत्याभावे नैमित्तिकनर्गन्तरप्रगानेन नित्यवाय- व्याधारत्यारव्यविशेषयाधाद्वगुण्यपरिहाराराष्ट्रा न युक्रुत्याह * अत- चेति * ननु रेवतीवारयन्तीयान्वयस्य यागाद्गत्वे यागस्य च फ लान्यये विधीयमाने चाफ्यभेदापत्ते । प्रकृतस्य यागस्य गुणाव- शिष्टस्य फले विध्ययोगेऽपि गुणस्यैव फले विधि प्रकरणप्राप्त- यागानत्वानुयादश्च भविष्यतीति पक्षान्तराशङ्कार्थमति भाष्य व्याचष्टे * अथेति * नन्वाश्रयायिभावानुवाद निरामन्यायेने- घागत्यानुयादनिरामसिद्धः पृथगुपन्यासो न युन इत्याशडानिरा- सार्थ प्रश्नपूर्व विशेषमाह * क. पुनरिति * गुणफलान्ययविधायि- नो वाक्यस्याश्रयलाभार्थं प्रकरणापेक्षत्येन तद्बाधकत्यायोगात्मक- रणेनाङ्गत्वज्ञाने सत्यानर्थक्यतदगन्यायविषयत्वसम्भवाद्योग्यत्वा स्तावतरतो वारयन्तीयस्य तद्विशेषापेक्षायां ऋतुमानार्थों घार- पन्तीये ऽग्निप्टोमस्तोत्रसाधनत्वदर्शनेनास्यापि तत्स्थानत्यावगतेस्त- द्वारा रेवतीनामपि तत्स्थानत्यायधारणादनुवादोपपत्तिरित्याशयः । तदिति परिहारभाष्यं व्याचलं * तदिति * आश्रयलाभायाधिका. रलक्षणप्रकरणापेक्षाधे ऽन्यङ्गत्वप्रमाणभूनकथम्भावलक्षणप्रकरणा- नपेक्षत्यात्तस्य चामंयुक्तप्रकरणादिति तृतीयाधिकरणसुने श्रुत्या- दिप्रयसंयुक्तागाविषयस्यनिपधाद्वाक्यवाधितेन प्रकरणंनाङ्गता न य. क्याचगन्तुमित्याशयः । तस्मादित्युपसहारभाष्यं ध्याचष्टं तस्मा- दिति * यागगुणकं वेति भाष्यं राष्टोत्तरत्वेन व्याचष्टे * तति* रेवतीचारवतीयस्येति भाग्यावयवन रेवत्याधारस्य चारवन्तीयस्प फलसम्बन्धो ऽभिहितः । तस्मादिति सिद्धान्तोपसंहारभाम्यं व्या- ·न्यायसुधायाम् । चष्टे * तस्मादिति * रेवत्याधारस्य वारवन्तीयस्य यागगुणत्वे ऽग्निष्टोमस्तोत्रान्वयो न स्यादित्याशङ्कार्थमथ पुनरिति भाग्यं व्या चाटे * अथ पुनरिति * क्रियान्तरस्य यागस्य विशेषणेन रेवत्या. धारेण वारचन्तीयेन सहाग्निष्टोमसाम्नः कथं सम्बन्ध इत्यर्थः । उ. व्यतइति परिहारभाध्यं कृत्वाशब्दस्य रेवतीवारन्तीयान्वयार्थत्वेना. ग्निष्टोमसामान्वयायोगादनेन वचनेनाग्निष्टोमसामत्वासिद्धरयुक्त- माराड्य पारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कार्यमित्यग्निप्लुत्प्रकरणस्थातिदे शप्राप्तवचननान्वयेनोपपादयति * तोति * नन्वतिदेशाद्वारय. तीयस्याग्निटोमस्तोत्रस्थानत्वप्राप्तावपि रेवतीनां कथं तत्स्थानत्व. माप्तिरित्याशय फ्लप्तस्थानेन सानैव रेवतीस्थानकल्पनेति प्रागु. क्तन्यायोपन्यासः अस्यैव भाग्यस्य स्वरूपार्थ व्याख्यातुमांक्षिपति * अग्निष्टोमेति * द्वेधा व्याचष्टे * तेनेति * प्रकृती ज्योतिप्टोमे यशायशीयस्याग्निटोमाख्यम्नोत्रसाधनत्येनाग्निष्टोमसामराब्दवाच्य. त्यात्तत्कार्यापत्तिर्वारवन्तीयस्यायव्याण्याने ऽभिप्रेता वितीये सा. मशब्दस्य सामसाध्यस्तोत्नलक्षणार्थत्वमभिप्रेत्य फार्यार्थत्वात्सा धनमियमस्य स्तोनफार्थत्वेन वृत्तिर्विवक्षिता अथेति भाग्ये. णापि चैतस्यैवेति विस्पष्टमकर्मान्तरवचनमिति पूर्व- पक्षमायामनुभाष्य तन्न्यायविरोधादित्यनेन परिहतं तदेतच्छन्द स्तावमलक्षणायानुवादो भविष्यतीति वार्तिकेन ज्याक्यातत्वाद. व्यापयाय तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारमायं ज्याचरे + त. ५६९। स्मादिति * ॥ मौभरनिधनयोः कामक्याधिकरणम् ॥ १३ ॥ सौभरे पुरुषश्रुतेनिधने कामसंयोगः ॥२८॥ मीभरस्य फेवलकाम्यत्वे हीपादः समाम्नायाधगतस्य नि. धनान्ययस्य फत्व सौभरे ऽनुपयुकत्यात्ममाम्नापानक्यप. रिहारा काम्यमीभरविण्यत्वावगतनिधनत्यानुयादसम्भयावा. क्यभापत्या पूर्वपक्षनिरामासम्मघं नरमाध्यफलार्थस्य दीपावे. भेदन प्रार्थने ऽपि मन्दप्रयोजनस्यापत्तेः । फले विध्ययोगारपूर्वप. क्षामम्म घाशा नित्य नैमित्तिफे च मौमरे दीपारेरनन्यमाध्य. फलमाधनत्यं भविष्यतीति मुचयितुं चैविध्यमाह * ज्योनिष्ट्राम नि* यदि वृहत्मामानिरामः स्यात्मीमरमुपानां ब्रह्ममाम पाय यदि स्यन्तरमामा मोरम फुयादिति पाक्याभ्यां वृदयन्तर बिमापदविपु.पा.।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । योनिमित्तयोः सौरमविहितमित्यर्थः । नित्यविधिस्तु पोडशीसंस्थावि- पयः। फलान्वये कादाचित्कत्यापत्तोनित्यत्वायोगात्सौभरमुफ्थ्या- नों प्रवासाम भवतीति दाक्षायणयझे द्वे पौर्णमास्यो यजेत द्वे अमावास्ये इति काम्याया दर्शपूर्णमासावृत्तरियोत्पत्पर्य भविष्य- तीत्याशय * नित्यस्यैवेत्युक्तम् * फलोहेशपूर्वकषानुष्ठानस्य फा- दाचिरकत्वे ऽपि तन्निरपेक्षानुष्ठानस्य नियतोपपत्यारायः । काम्य- स्थापि नित्यत्वाविरोधं संम्माधिकरणसिद्धान्तसुन्नावयवेन द्रढ़यति * तथा चेति * ननु अत्यर्थे सति पाराय॑ज्ञानात्फलश्रुतिरर्थवादः स्पादित्याशयाह * ऋत्विति * अर्थवादकल्पफलविषयः पर्ण- मग्यधिकरणन्याय इत्याशय. । नन्वेवमप्यकस्मात्सोभरप्रयोगा- त्फलप्रयसिद्धेर्निधनव्यवस्थानुपपत्तेः । सिद्धान्तासम्मये नेदमना. रक्ष्यमित्याशय प्रयोगभेदेनानेकफलसाधनत्यं चतुर्थाधिकरणे घ. ध्यमाणमाह * एतदपि चेति * सर्वेश्यो दर्शपूर्णमासावित्यावशे- पश्रुतेरेकस्मिन्प्रयोगे सर्वफलोत्पत्ति पूर्वपक्षयित्वार्थस्य फललक्षण. स्योत्पत्या प्रयोगे सोपादानलक्षणयोगाभावादनुपादेयस्य चाविक- हितसाहित्यत्वात्सर्वशब्दत्य च प्रकृतग्राहित्वात्प्रतानां चेतिमा. ध्यानां पशुप्रामादीनामन्योन्यनिरपेक्ष्यसाध्यत्वावगमात्ताहशानामेय सघराब्दानिर्दिष्टानां दर्शपूर्णमाससाध्यत्यावगतरेकमेव फलमेकस्मि- म्प्रयोगे भवतीति योगेन पर्यायेण फलसिद्धिरिति सिद्धान्तयिष्यते यधिकरणारम्भसिद्धयर्थं प्रत्यर्थस्यैव सौभरस्य फलत्रयान्वय.स च पर्यायणत्युत्का निधन वाक्यमानस्य चिन्ताविपयत्यात्सौभरवा. फ्योदाहरणमनर्थकमाशय गुणफलान्ययस्याश्रयलाभाथै निधन. ध्यवस्थायाश्च विषयलामार्थमिति पक्षद्वये ऽप्युपयोग प्रकृत्येतिश- देन सूचयन्नुदाहरणभाप्यं व्याचष्ट * तदिति * सति सन्देह- भाग्यं व्याच * तन्नति * ननु सख्यासम्शायदू गुणस्यापि धात्व. नपेक्षस्य भावनानन्वयात्साक्षाद्भावनाभेदकत्वानुपपत्ते संख्यया फर्मभेद इति धात्वर्थभेदयाचिन. कर्मभेदपदस्यानानुपङ्गाद्धात्वर्थ- भेदाभेदयोर्गुणप्रकरणे विचार्यत्वावगतेरिद चोभयथापि धात्वर्था- भेदात्प्रकरणासङ्गति विचारस्याशा भावनाभेदाभेदविचारम्य प्रा- सनिकत्वेन तावत्सद्गीतमाह * यद्यपि चेति * भावनाभेदाभेद- योरपिया लक्षणार्थत्वेन गुणप्रकरणे इत्यनुपगादात्वर्थभेदाभेद. परप्रकरणसङ्गतिः सम्मयतीति परिहारान्तरमाह * अथ वंति तस्या एव च शब्दान्तरं भेदकं भविष्यत्यपूर्वस्यानाभधेयत्वात्कर्मभे. दानुनिष्पायेव च तदिति न पृथग्विचारमईतीति एब्दान्तराधिका ·८७४ न्यायसुधायाम्। रणधानिक पूर्वभेदस्य लक्षणार्थत्वनिषेधाद्भावनाभेदाभेदाधिति घा च्ये शुद्धाया माधनाया निरूपणारातर्भेदचिन्तानुपपत्तिमाशङ्कम धारवायच्छेदेन भेदानिरूपणे ऽपि फलावच्छेदेन भेदं निरूपायित फलतो पूर्वाभिभवेति व्युत्पत्या भावना फलापूर्वशब्देनोका माव- नाभेदाभेदयोरेव लक्षणार्थत्वे ऽपि धात्वर्थनिरपेक्षायास्तस्या नि. रूपणाशक्तस्तरिसद्धार्थ धात्वर्थभेदाभेदबारपि विचार्यत्यासस पातापिपदेनोका या लक्षणार्था चतू घेदा कृरवाप्रफरणेनापि सम्पन्ध इति सूधनार्यस्वनोत्कृप्यापियन्दो योज्यः । फलभेदादेष च कमेक्यायिशेपे ऽप्यनुष्ठानविशेषसिद्धर्विचारस्य प्रयोजनयत्त्व से. रस्पतीत्याह * एवं चेति * हीपादेः फले विधौ निधमध्यापाप काभावात वृष्टयर्थे सौमरे हीवनियमाभावादनार्थ स्वर्गार्थ घा इतरयोरपि प्रयोगे निधनव्ययमायां हीरोध प्रयोक्ताम्यमित्येको विशेषः । यदा तु हीपापि वृष्टिमेघ प्रार्थयते तदा द्वे पृष्टी पूर्वपक्ष प्रार्थनीये सिदान्ते त्वफैध सौमरेणेति विषान्तर वृष्टयभावात्स. स्पशोपापत्ती पायत्या एका सस्पानि निम्पयन्ते तापत्या एच का म्यमानत्वासापत्याध सौभरादेय सिद्धेदृष्टेः सर्पस्य चामन्नतयेय कान्त वृष्यादीति विचारप्रन्यवार्तिके कालान्तरीयतया काम्यत्र- निषेधात्फालान्तरीयशोपराडायामपि पाटिफामनानुपपत्तन्युश्चय. मात्रेयोकामिति सुचनयापि चशम्दः फथमिति सन्दहहेतु. न्याचटे यद्यमित्याद रधिकरणसमाप्तिपर्यन्तस्यान्येणं व्याण्यां दूयितुमुपन्यस्पति * के चित्तायदिति * ननूत्तरयोफ्ययोनिधनपदाथुननिधनपदा. गपो म सम्भपतीपायाह यद्यपि ति * शापान्तरं त्रि. यपि वाक्येषु निधनपदथुतेस्तदालोचनेनेहाण्यापामारपनया ऽनुपापपत्तियपपिराम्देन मुधिता पूर्यपक्षभायं व्याचंट *किं. तादिति - पुगरपकषिधिलक्षणाय पुरुषरादभिप्रस्य पुरुष निम्यागयानाथ पुगपयेत्यादिमाध्यमाचपदन ग्याण्यात विधी पुषिम्यादिभाष्यमापपदेन म्याण्यातं पिधौ पुरुषपदम्पासापुरया- प्रचापिहिनमन मयतीति च न्यायेन नियतस्प निधनस्यारया. रममाम्नायामाधारगयता प्राप्तस्यापि विप्पयत्योपपत्रपरितो- गदम्यापुरतिध्याक्यानाधमप येति भाष्य निधनपदेनापि ही. भाग्यपं निधनाक्षिप्तसोभरविणेरणरयन युतिय पश्मिरमपद- पाययोपपत. सौभरलक्षणापत्यायोगादयुक्तमाराय भूतिशादः स्थमाधास्यपाची लक्षपाराधान्यपिपणायपाचीत्पेषं वितायेन ५७०१ प्रश्नमान्य * ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। प्याख्यातं सूत्रसूचितहेत्यन्तरोत्यर्थमेवं चेति भाष्य तृतीयेन - एयाद्यर्थ सौभरावययत्वादोपादेः सौमरद्वारा दृश्याधन्धयमिद्धे- निधने फामसंयोग इति प्रतिज्ञासूत्रावयवानुपपत्तिमायङ्कर फला- न्तराभिप्रायत्वेन व्याख्यानार्थ सौभर इति पूर्वपक्षापक्रममाप्यं श्लो- कस्य समस्तपूर्वपक्षमाम्यव्याख्यार्यत्वसूचनायान्स्येन व्याख्यातं ही. पादेरित्यनेन निधनशब्दस्य होपादिलक्षणार्थतोक्ता फलान्तरान्तम हीपादेः सौमरानपेक्षत्यापत्तेनिधनत्यासिद्धिमाशय फले विहि सस्य हीपादेराश्रयापेक्षायां प्रकरणात्सौमराश्रयत्वावगतेस्ता न निधनत्वेनैव समाम्नानानिधनत्यानुवादोपपत्तिरिति सूचनार्थः सौ. भर इति सूत्रायययो निधनशब्दस्य हीपादिलक्षणार्थत्वव्याख्ययव व्याण्यातो भवति आद्यपादं म्याचष्टे * यदि होति * शास्त्राभेदेन हीपादेः सौभरनिधनत्येन पठितस्य सौभरविधिभुत्या विफल्पेन माप्तस्य स्वरसतः प्रापणात्मकविधिमात्रप्रवृत्तयकपुन श्रुत्या फला- न्ययित्येनाप्राप्तविध्यर्थतया गतिसम्म भ्यव्यानिफलत्वायोगा- दूवाधानुपपत्तेनियमो ऽनः स्यादित्यारायः । द्वितीयं व्याचष्टे है पृष्टिकामेति * तृतीयं व्याचटे * पुरुषार्थति * चतुर्थ व्याचष्टे * ५७११ सस्मादिति * सर्वस्य वोक्तकामत्वात्तस्मिन्कामश्रुतिः स्यान्निधनार्था पुन. श्रुति. ॥ २९ ॥ पाशब्दव्याख्यानार्थ तेन नास्य निधनादपरं फलमिति भाज्यं व्या- घटे * उच्यत इति * अथेति भाग्येण हीपादनिधनपदान्यये फल- पदस्य पाफ्यभेदमयेनानन्ययात्प्रमादसमाम्नायापत्तिरित्याशझ त- निरासायत्वेन पृष्टिकामायेत्यादिका या कामथुतिः सा तच्छब्दपरा मृष्टसौभरविपया तद्विशेषणार्या न होपादेःफलान्वयविध्यत्येस- घस्योककामत्वात्तस्मिन्कामश्रुतिः स्यादिति सूतावयधम्याथ्यार्थमुच्य. तात्यादिमाप्यं ज्याचटे *निधनेन त्विति* फलथुतेहीपापनन्यये ऽपि निधनव्यवस्थाविषयभूतसोभरयिरोपणार्थत्यान्नानयापत्तिरि- ति विशेषणत्योक्त्या स्चितं निधनमात्रे हाध्विधी निधानान्तरा- मर्थक्यापत्तेनिधिशेषणस्य निधनपतिवदनुवादायोगाद् दृष्टिकामस्य प्रकरणलभ्यनिधनविशेषणसौमरद्वारा निधनविरोपणत्येनावगतस्या- नुषादान्तर्गस्ययगतेरवाश्यभेदाशयः । भाग्ये लक्षयतिर्विशेषणया. घी पूर्यासे व्याचऐ * हीति * हीयो निधनपदेनासम्बन्धे नि- ·- म्यायसुधायाम् । धनपदानश्यमित्यर्थः * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * अस्मत्पक्षे त्यिति * सौमरफलान्धयविधायिनो यो घृष्टिकाम इति वचनान्तरस्यैक्ये ऽपि फलस्योद्देश्यत्वाप्रत्युद्देश्यं च वाक्यसमातेर्वचनान्तरैरिति यहुव घनं पदशब्दस्य लक्षणयावयववाधित्वात्सौभरावयवानां निधना दीनां समाम्नायादेव प्राप्तत्वाद्धीपादिनियममानविधी नानेकार्थ. विधिलक्षणवाक्यभेदापत्तिरित्यर्थः किमर्थं वित्याशी त्तरत्वेन निधनार्थेति मृत्रावयवव्याख्यानार्थ भाप्यं व्याचष्टे * न चेति * वृश्यादिफलत्वेनोक्तस्यापि मौभरस्यात्रोपललणं नान. र्थकमित्यर्थः । यत्तु काम्यत्वाभावे हीपादीनां घलविशेषाभावेना. न्योन्यबाधकरवायोगाग्नियमानर्थक्यमुक्तं तत्परिहरति * विनापि चति * सौमरत्वसामान्याभावात्मासा प्रस्तावोद्गीधप्रतिहा- रोपद्रवनिधनाख्यानां भक्तानां यः साधारणत्वात्सामान्यरूपः स. मुहम्तद्वाचित्वादित्यर्थः । तथापि कथं वाध इत्यपेक्षायामाह *त. छरुत्या हीति * सौभरभुत्या लक्षणया निधनान्तरमाप्रक्षिप्त पद्विप्रकाविशेषाद् बाधा युक्तोत्यर्थः।सौमरशब्दस्य वाक्षरवाचित्या. भावात्तयाधेति श्रुत्यर्पयाधो नास्तीति परिहारमाह * अथ वेति * स्तुतिमाधनर्गक्षराभिव्यक्त्यर्थत्यात्माम्नस्तद्वाधे प्रधानयाधद्वारापि याधः शङ्ख्येत ऋगक्षरातिरिक्तधिवर्णाक्षराख्यमौभरयाधेतु तस्य नि. यतकालमामभागपरिपूरणार्थत्येन साम प्रति गुणभूनत्यात्तयाधेन फर्य चित्मामयाधेति मूचनार्थम् * म्तोभेत्युक्तम् * परव्याख्या -७२।। दूषयितुमुपक्रमते * एवं स्थिति * सन्देहहेतुं तावत् दुपयति * तदिति * श्लोकं व्याचष्टे * हीपिति * सिद्धान्तं दूषयति * तथे. नि * श्लोकं व्याचष्टे * निधनति * निधनमात्रानुबादेन हीविधी फलपदानयंग्यात्सोमरथुत्यै च प्रामत्येन पुनः भृत्यानर्थक्यावय- घहितान्वयदोपपरिहारार्थे च पृष्टिकामविशिष्टनिधनानुवादन ही. विधानस्योक्तावादृष्टिफामत्यादेः प्राप्तत्पादनेकार्थविधिलक्षणघा. फ्यभेदाभाये ऽप्ययाधः कामत्यादरपि प्राप्त नित्यानुवादायांगायथा पात: गुदाया नित्यायेन निमित्तस्यायोगादिविष्ाया निमित्तता. पिता तह विधेयान्वयनिरपेक्षम्यरूपमात्रालोचने शुदस्यापि नि. धनम्यानुवादोपपत्तेधिरोपणस्यानुपादान्तर्गत्याश्रयगा हेन्यभायातिशि पानुपादलक्षणो धास्यभेदो ऽपरिहार्य इत्यर्थः । प्रस्तावालामध्य पूर्वपक्षीनरामहनारनुक्तानिधनाग्यांवीधानीमत्तयाक्यभेमम स्य च निगमहेनो मुपरिहररयारपूर्वपक्षनिगमो ऽप्ययुन इस्याड • पूर्वपति + स्वमतेन ध्याचक्षाण सन्देवस्यरूपं तनु च ता.

·हिनीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद'। घन्प्रतिझापूर्वमाह * तस्मादिति - श्रुत्या फलपरत्वसम्भधे सा- धनभूतसौभरलक्षणानुपपत्तेः सन्देहायोगमाशय प्रकृतसौभराथ- थत्वसम्भवासम्भवलक्षणासन्देहहेतुसूचनार्थम * चाफ्येत्युक्तम् * प्रकृताश्रयालाभाद् गुगाफलान्यये वाक्यासामध्ये सति श्रुत्यासम्भ- घालक्षणोपपतेाक्यसामर्यमदसगावालोचनारसग्देहोपपत्तिरि- स्याशयः । लोक व्याचष्टे * हीपिनि * कध तर्हि भाप्यं व्याख्येय- मित्यपेक्षायामाह * तदा चति * वृष्टिसाधने सौभरे हीविधी ममाम्नायादेय प्राप्तेः फलतो निधनव्यवस्थार्थत्यायगीपिति निध नमित्यर्थों लभ्यत इत्याशय विधेयहीपक्षरान्वये च पृष्टिकामशब्दस्य हीपक्षरान्वयाम्यथानुपपत्या पोभरलक्षणार्थत्यकल्पनोपपत्तेतद्वि- पयतया विशेषणराब्दो व्याख्येय इत्याह * पृष्टिकामायति * ननु मिद्धान्ते ऽपि हीपक्षरान्वयिसौभरापलक्षणार्थत्वा वृटिकामशब्दस्य हीपक्षरावयाभ्युपगमेन हीपति सिद्धान्तवचनव्यक्तिभाप्याचयचेन तभिरासो ग युन्येतेत्याशयाह * न हीपति * वृष्टिकामशब्दोक्तस्य ५७३ फलस्य सोमरोपलक्षणत्वमनपेक्ष्य स्वेन रूपेण न सम्बन्ध इत्यर्थः पूर्वोक्त सन्दहे सन्दहभाप्यमुपपाद्य पुरुषचतिव्याख्याभाष्य यथा- पुनर्विधानमामांदित्यनेन हीपादित्यनियोगविध्यागय व्याख्यातं तथैव व्याख्ययमित्याह * तनति * तत्र शब्दस्योक्तंन प्रकारेण म. ग्देहोपपत्ती सत्यामित्यर्थः । व्याख्यातभाध्यान्तर्गतस्य प्रयोगति भाप्यावयवस्य श्रुतिप्राप्तानां नियमन निवर्तयितुमक्याचादित्यादि पाक्यात्तन हीपादिप्रयोगस्य सौभरथुत्याख्ययचनप्राप्तत्येन सम- धत्वाद् बाधितुमशक्यत्वानियमार्थत्वेनापि विधेरर्थवत्वेन सम्भव- तीनि मूचितावास्यानादन्यया सौभरप्रयोगविधिनैव तदभूत- हीपाद्यनुष्ठानसिद्धः कुर्यादिति पृथक्प्रयोगविधिरनर्थफः स्यादित्ये- पमपि व्यायया सम्भवतीत्याद * प्रयोगति * तामेव दर्शयति * यदि हीति * अथ घेति द्वितीयपुरुषश्रुनिव्याख्याभाष्यम्। अस्मि- व्यायाने सिद्धान्ते ऽपि निधनपदानन्ययेन तस्य सौभरलक्षणार्थ- स्थायोगात्स्वघाक्यानुपात्तस्य विशेष्टुमशक्यत्वाद् वृष्टिकामशब्दस्य सौभरलक्षणार्थस्य पि तद्विरोपणत्वानभ्युपगमारस्थप्राधान्योपप. से ज्यानासस्थापत्तेश्च स्वार्थचाच फलवतरिति स्वप्राधान्याशय- व्याख्यानायोगाद्यथाथुतं व्याचष्टे * किं चर्ति * ननु प्रकृताभ- राधिकारिपुरुषप्रत्यभिज्ञानात्तस्य चावगतसौमरमाधनत्येन काम्य- मानवृष्टिमाधनानपेक्षत्वात्साधनवाचिहीपादिपदान्चयानुपपत्तशा- खाभेदप्राप्तानेफहीपादिव्यवस्थापेक्षत्वावगमाद्धीपादिपदानां निधन- ·भ्यायसुधायाम। ध्यपस्थार्थत्यप्रतीतेःक्व तेषां व्यवस्थति निधनव्यवस्थाविषयापेक्षा यां यथा यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति यत्सर्याय च प्र. जापतये च प्रातरिति देवताव्ययस्थार्ययोर्वाक्ययोज्यवस्थाविषय- भूतहोमलक्षणार्थत्वेन सायम्प्रातशब्दयोर्देवतापदान्ययस्तथा पुष्टि फामादिशब्दानां निधनव्यवस्थाविषयभूतसौभरलक्षणार्थत्वेन ही. पादिपदान्वयसम्भये प्रत्यभिज्ञा ऽयिरुया पूर्ववृष्टिकामादिकल्पनया प्रकृताभयलाभक्लेशापादिफा गुणफलान्वयफल्पना न युक्तत्याश• शाह * साधनेति # अग्निसूर्ययोरग्यतो प्राप्तयोः फालयल. क्षितहोमे विधानात्फलतो व्यवस्था युक्ता इह तु सोभरभुतिप्राप्त निन्तरव्याची त्रिदोपपरिसंव्यापत्ते. व्ययस्थार्थत्वायोगात्मकता नुपपत्तरपूर्वदृष्टिफामाचघगमात्साधनापेक्षायां साधनसमर्पणानेव हीपादिपदेन दृष्टिफामादेः सम्बन्धो न व्ययस्थानेत्याशयः। म. पूटिफामाधवगतिः साधनापेक्षित्वाक्वा सूचिता इतरस्मिप्रिति भाप्यं व्याचटे * अन्यथेति * अनेन च भाग्येणास्माकृतमेव सन्दे हध्याल्यानं स्फुटीरतमित्याह * तथेति * अभ्युशयमात्रा. स्या भूपस्त्यभाप्यमुपेक्षितम् * हीपो निधनपदानन्वयावाक्यमे दाण्डानुपपत्तेस्तग्निरासार्थत्यनाथसिद्धान्तस्त्रावन्याण्यानायोगा- रस्वयं सर्यस्य सोमरस्योक्तफामस्वेन प्रशनमत्यभिज्ञानालक्षणया प्र. कृतसीमरानुयादिफा फामभुति पूर्वफलोत्यत्येयं ज्याचटे . सियान्ते स्थिति * श्लोकं व्याचरे * सर्वस्येति * परोक्षपस्या निधनान्तरमाप्तमन्धरस्वादप्राप्तायस्सस्यैव हपिः प्रत्यक्षवृत्या शीघ्र विधानान विदोपत्यापत्तिरिस्पाययः । पृटचादेः स्त्रयाक्यानुपात्तसी. मरपिरोपणारयायोगारिफमय मोमरं विशेष्यतरत्याशङ्कासरत्यगोत. रायपथग्याल्यानायोगारिकमधमन्यतस्यापकोतरत्न ज्याच. ऐ फिमति * पृष्टिकामादिशब्दः भुत्युपात्तफलस्यान सोमर सक्षणा न युक्तस्याकहकते * फस्मात्पुनरिति * महतस्य सोमर कासरसाध्यस्येनाधयायायोग्यरयादाभयरययोग्यस्य च निधन. पप्रकरणामाचारप्रकृतायपालामेन गुणफलाग्यपायोगाच्यावत्या. सपोनुपपत्रागा युक्तीति परिहरति तदिति फले माध्ये ने. एमापमाप्नुपाईस्थाययः । सोम म्याधए हीलिपल फलाम्ययपरल पायनेयाभयनामामाश्यमेवः किं स्याभपभूतस्य ७४ निधनस्प भीमरंग पिगेरणादपीरया • पेति प्रयास्य सी. भामुपादानारप्रकरणादिपलामः कपमपीपमेन मूषितः । एवं पति को दोष एयायवाद .त्रापति • मनु माक्षारमीमरस्या- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ८७९ श्रयत्वायोग्यत्वे यययवाधियविनोरत्यन्तभेदाभायनात्यन्तभेदाय यागस्तोत्रयान स्तोत्र साधिते यागः साधित इति शक्य वक्तुमिति पूर्वाधिकरणवार्तिकोक्तन्यायाभावादययवद्वाराश्रयत्वोपपत्तेस्तस्य च प्रफरणलभ्यत्याग्न पाक्यभेदापत्तिरित्याशवायुपेत्यपादन प. रिहरति * फिचति * हीपित्यक्षरं यद्यपि सौभरस्य साधनं त- थापि क्य भक्तो तन्निविशतइत्यनेन च धारणानिधनानुयादानुपप- सेस्तद्विधायपरिहार्यों घाफ्यभेद इत्यारायः । सामानाधिकरण्ययु- दिहेतुफत्वादभेदस्यकस्मिथाययये ऽचयविसामानाधिकरण्यबुद्धय- भावेनाभेदाभावादेकाधयवसाधनत्येनाययविसाधनत्वानुपपत्तरनङ्गं घागायतारन्यायस्य प्राधान्यापस्थितम्।यत्तु तदङ्गेनोपसर्पतीति पूर्या- धिकरणपातिक निपिद्धत्याचथा शक्नुयात्तथाथयेदिति कल्पनानु- पपत्तेरऽयुपेत्यवादमात्रत्यं दर्शयन् श्लोक व्याचटे * म तायदिति* द्वादशाधिकरणसूत्रोदाहरणेनातिशयोक्तिः । ननु यथा पशुकामस्यो- पच्यं गृहीयाल्पोडशिना धीर्यकामः स्तुधीतातिरात्रेण प्रजाफामं याजयेदित्युपथ्यादिनहयागाभ्यासानां फले विहितानां यागाभ्या- ससमुदायात्मकज्योतिष्टोमाभितत्वनायगतानां ज्योतिष्टोगस्पानेक- यागाभ्यासरूपायययस्योपथ्याधभ्यासमानेणाव्याः काययये स्थि- तानां ज्योतिष्टोमसाधनतेत्यपेक्षायां तमग्निष्टोमात्पराधं गृहीयादि- त्युक्थ्यस्यामिष्टोमपरत्यं घाझ्या पराचमुफ्थ्येभ्यो गृहीया- दिति च पांडसिनम्नत्परत्यं घाश्यादतिराने पोडशिनं गृहाती- तिचापथ्यपरत्वेनावगतम्य घोडशिना ऽतिराने विधानादतिरात्रस्य सन्त्यत्वप्रसितिरन्ते निशानया समाम्नायाधियतीत्यारागुते * अथेति * उपथ्यादीनां ज्योतिशोमस्याधे मध्यमे था प्रदेशान्तरे छाप्यपरलौकिकत्येन चान्यन स्थितानां रूपायधारणफलान्धयो. पथ्यादिव्यपदेशासम्भयात्सम्भयत्म्वपि रूपायधारएफलान्ययो- क्यादिव्यपदेशपु वाक्यान्तरायगतस्यान्ते निवेशस्य विषयान्तरा- विधानेन फलायोक्थ्यादिधिषयत्वावधारणाधुक्तो ऽन्ते निवेश ही- पादीनां लोकार्यवसामान्तरमक्त्यन्तरेग्यपि टेरन्तनियणनियमा- रसोभराम्सनियेशस्य च पाठप्राप्तस्य फतुपुरुषार्थसीभरसिद्धार्थही. पादिविषयरधनोपयोजितस्यारस्वातन्त्र्येण फले यिहितानां स्थाननिवे. शामयगतेनिधनानुवादोन सम्भवतीति परिहरति * तदिति * श्लोफ व्याचष्टे * युक्तमिति * अलौकिकत्वं वेधोपपादयितुम * ५७४ार न चेस्युक्तम् * प्रहयागाश्यामन्यस्यान्यत्रापि भाषात् ज्योतिष्टोम- पनिम्पत्याभ्यासातिरिक्तत्वनैवेषां निरूप्यत्वाचनमध्यपाते घ ·८८० . न्यायसुधायाम्। ज्योतिष्टोमरूपनिष्पत्तायेय व्यापारापत्तेरदव्यत्वात्केवले कर्मशेष स्यादित्यश्वदाभ्यन्यायन यागान्तरत्वायोगान्नानान्तनिवेशं विना रू. पावधारण न चानयधारितरूपाणां फले निधिलाध्यादिसझा चोपप- पतइति स्वरूपेण फलान्वयित्न सशित्वेन च त्रेधाप्यलौकिवते. त्याशय ।सम्भवत्यप्यन्यथा रूपाद्ययधारणे याचनिकस्यान्ते निषेध स्थानन्यविपयत्वात्फलार्थस्यैवोक्थ्यादेविषयावावसाय इत्यधानार्थों निम्यविषयत्वेनेति श्लोफवमयो ऽन्तनिवेश विना रूपाधवधारणा भ्युपगमे ऽप्यन्तनिवेशोपपादनार्थ इति यो ऽपि चेति पश्चाद्वमाख्या या सूचितम् । अनेन चोक्थ्यादिषु व्यवस्थितं नियतमेव स्थान यप. प्यव्यवस्थित तथापि पाचनिकस्य स्थाननिरेशस्यानन्यविषयत्वादेत- द्विषयतयैव व्यवस्थितमित्यपि योजना सूचिता । मत्वर्थत्येन फ- लायंत्येन च यत्सामरविधानन्तेनोपयोजित इत्युत्तो गुणफलान्यय- विधिवाक्येनाथयान्वयाविधाने ऽप्यविहितस्याग्राह्यत्वापत्ते पितविधियिषयमाभ्युपगमाद्धीपादे. फलान्यसिद्धययन सौभर. विधानेनोपयोजित इति भ्रान्ति निरसितु सौभरेण फल विशेषित गन्यस्य हीपादोकादिवर्तित्ये ऽपि प्रतस्य सोमरायययभूतस्या- नन्ययसित्यानिश्चय इत्याशयाह * यदीति * प्रतनियमे प्रमा ण नास्तीत्यायय.। ननु स्वरूपण दीपगदे प्रतमहणनियामकामा देयाश्रयत्वेन गृहीते सौभरे हीपादेर्निधनस्थानत्वारपालास्यापि दीपादे सौमरायययरन मौमरे समाप्ता तेन दीपादिनक्यानिध- मम्यानत्य सेत्स्यतीत्याशङ्कत * ननु चेति * यद्यपि लोपादिगतो हीपादिगुणफलाम्यये विधिना गृघते तथापि प्ररुतसीभपधित त्याच एय मीमरायवधवेन समाम्नातो दीपादि. प्रत फलायों ऽपिस पवेति माभराघयपत्यनपत्यात्तदेय स्थान भविष्यतीत्येफस्य हीपादेन नासानस्गदर्शनेनेयान्तनियेणनियामफामाययातायारस्य. स्पैक्यमात्रेणापडानुपपत्तासाभराययपस्यनमयप्पाध्ययम सत्यप्ये. क्य प्रयोजनमें न्यानस्य देयदसादी शक्ति भदर्शनारस्थानान्तरेऽपि च सोमरारम्भसमाप्यन्तराल प्रयुतस्य दोपाद. सामराययययो. पपत्तेरयययान्तरोपजनापतधोपय्योदियदपिरोधान पायांन्यस्य तनपानरपनियममिरिरिति परिहरनि नेतदिति +या. पर न शम्देवत्योतिमान एमामध्यमित्य मन शक्ति रापानम्म्यध्याहार मूगिन । स्थापनाशासमानुपपसननिरासा. पोगादामायणचिस्यामापारण मोगरारमीयम्प तय पस्पागाणादिनि म्यारुपयमा यत्पनाचार्य पापा पारय.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। तीये निरस्तमपि प्रणीताधमन्यायामितरेतराप्रयाण्यदोपान्तराभि- धित्सया पुनरुपन्यासपूर्व निरस्यति * प्रासनिकोति * निधन ५७क्षा स्थानमयोगामापेसमाम्नातेनैव हीपा सौभरसिद्धः फलार्थस्य हीपः सौभरसाधनत्वायोगात्स्थाननिवेशादेव सौभरसाधनता वाच्येत्या- शयः । मन्वप्रकृतस्य हीपादेः फले विधौ तस्य सोमरसाधनस्यात्प्राक् स्थानविग्रेपासिद्धरितरेतराश्रयं स्यात्प्रकृतप्रत्यभिज्ञाने तु तद्विरो- धेनाप्रशतग्रहणायोगात प्रकृतग्रहणावगतस्तस्य च समाम्नाया- देव स्थानविशेषसिद्धेनेंतरेतराश्रयापत्तिरित्याशयनाशङ्कते * नन्वि- ति*यदिय धारवन्तीयसंस्कारः फश्चिद्विधीयेत ततः फथं चिदू ग्री- हिमोक्षणादिग्विव प्रकृतप्रत्ययो भवेदिति पूर्वाधिकरणवार्तिकन्याये. नोपादीयमानरवे प्रकृतग्रहणायोगमाशय पस्य हविर्निरप्त पुरस्ताथ- न्द्रमा अभ्युदियात्स त्रेधा तण्डुलान्विभजचे मध्यमास्तानमये दाने पुरोडाशमष्टाफपालं निर्वपेये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधनधरू ये क्षोदिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय ते चरुमिति अभ्युदितेप्टापा- दीयमानत्वे ऽपि तयडुलादीनां प्रकृतग्रहणं हष्टान्तितं चन्द्राभ्युदये निमिते दाणु हविः दाशेभ्यो देवताभ्यो ऽपमयेदिति विभजतिवा- क्यार्थस्य पछे वक्ष्यमाणत्वाद्देवतां विना प्रक्रान्तदशानिष्पत्तेर्देवता- म्वयाकाशायां मध्यमादिवाक्यरत्र प्रकृतस्य हविपो देवतान्तरवि- धावनपेक्षितविध्यापत्तेः प्रकृतहविर्विपयत्वावगमाघच्छब्दोपयन्धेन प्रकृतविपयस्वदृढीकरणात्प्रतनियमो युक्तः । इह तु श्रुतिकृतस्य हीपादिमात्रप्रत्ययस्य प्रत्यभिक्षारूपेण सन्निधिना। श्रुतेः कर्मान्तरज्ञानं सन्निधेरेककर्मता। तत्र श्रुतियलीयस्व जानतां कथमेकता ।। न्यायेन याधायोगाद्धत्वन्तराभावाश्च छतनियमस्स भवतीति पम्योक्त्या परिहरति * युक्त राति भतो गुणफलान्वयरूपवाक्यार्थायोगानिधनन्य- एव धाक्याथों युक्त इत्युपसंहरति * तस्मा- दिति ननु सृष्टिकामादिशब्देन सौमरलक्षणापसेनिधनव्यवस्थापक्षो ऽप्ययुक्त इत्याशङ्ख्या * यदेति * अनेन च पुरुषथुतेरिति पूर्वप क्षदेताहितीयव्याख्यापक्षे परिहार उक्त । ननु साधनलक्षणायामपि फारीर्यादिसाधनलक्षणाप्रसने सौमरण विशेषणाद्वाक्यभेद स्या- दित्यायमाह * तति * लक्षणायाः प्रकृतविषयव्यवस्थापफरया- रप्रकृतस्यैव साधनस्य लक्षणेत्याशय.निधनव्यवस्थाविषयभूतप्रकृत- सौभरविणेपलक्षणार्थत्वाच दृष्टिकामशब्दस्य फारीर्यादिलक्षणा- १११ घस्थारूप ·८८२ न्यायसुधाया। सवामपि नाधिरोहतास्याह * प्रकृतेति :कामोपयुद्धानां पदानां फलपरत्वस्यैफादशाचे प्रक्ष्यमाणत्वाद् वृष्टिफामशब्दपव घृष्टिशब्द उक्तः । ययानाधस्य स्वर्गस्य या साधनभूतं धौभरं वृष्टिशदो लक्षयतीत्याशङ्का न सम्भवति तथा वृष्टिसाधनकारोर्यादिलक्षणाश- ड्रापि न सम्भवतीति सूचनार्थम् * हपान्तत्वेन न चेत्युक्तम * पुरुषथुतेरिति पूर्वपक्षतोधिपुनः श्रुत्यपेक्षव्याख्यापक्षे परिहार- माह * सत्यामपि चेति * काम्यस्याभावे हीपादीनां तुल्ययलरये. नेफस्येतरयाधफवायोगाग्नियमायोगाराम विनापि च गुणकामत्वे नेत्यादिचार्तिके निरस्तेतीत्युक्तमित्यनेनोक्तम् गनु प्रयो देवाऽमय इत्याज्यसूक्ते समानामावगतकमाक्रमान्तरेण धापयोगदर्शनेन सौ. भराङ्गरूपापि विधीयमानस्य हीपादेः समाम्नायाधगतस्थाननियम. प्रमाणाभावात् वृष्टिसाधन यत्सीभरं तस्य च यनिधनमिति घिशि. शनुवादाद्वाक्यभेदो ऽस्मिन्नपि पक्षे स्यादित्यीशमाह * ते वेतिर नियमस्य यथाप्राप्तविषयत्वान्नापूर्वविधाधियो कमान्तरात्याश- य'व्याख्याते ऽर्थे भाग्य योजयति * तदिति * समाप्ते ऽधिकर णार्थे परख्याध्यादूपणव्याक्षितचित्तत्वात्प्रागनुत्तामनन्तरसङ्गतिमा ६ तदिति * ननु पृष्टिसाधनस्य मीभरण विशेषणादस्मिन्नपि सियाम्नव्यायाने "परव्याण्यायद्विशिष्टानुवादलक्षणवाक्यभेदस्य प्रमसम्यापरिहनत्वेनाधिकरणार्यासमामेरन्तराले स्यावसरानुक्ता. मन्तरसङ्गत्यभिधानमयुतमाशझास्मिन् व्याख्याने घाक्यभेदाप्रस. तिमाह * यस्त्यिति * हीपो निधनान्वये तस्योद्देश्यत्येनाविवक्षित तविशेषणत्यावाश्यापनस्य निधनमायान्ययस्य प्रकरणलपसी. मरविशेषणत्वेनापादनमगाद्वाक्यभेदापत्तिः फालपदाम्वये तुत. स्योद्देश्यलक्षणार्यत्येन म्बयमनुदेश्यत्यालक्षणायाय होपाधस्वयसि अत्यन तदन्ययापादकरकृतसीमाविषयत्यावगमान पाण्यभेद मसनिरिस्पातयः। परल्याप्याने चादित आमीदिप्ति भूमनिदेशेनो. हा प्रमदाधिधनमाध्ययम्पार्यान्येतानि पाश्यानि तनिधनक मोभरविशेषम्यवस्थायानि येत्यनुष्ठानापयिकं चिन्तान्तर प्रस्ताति* पर विमि * मरंणगागताना मीमरपिशेपामा चर्फ प्रतिशि. ५७११ म्यतात्यनेन व्ययम्पया मेरेफम्माच्य फलमिटे, ममुख्यचायांगे ऽपि पिपपन प्रयोगोपपत्तींपादिधने माभरायाचिरपेन सहर प्रयापफल्यायोगानिधनमाध्ययम्पापानीति पूर्णपक्षमाद *नवति - सियान्न मनिजानातीनि प्रश्नपूर्यमुपपादयति * फामनि * भीमरगीत्यपिशेप ऽपि प्रतिगासमयान्तरजातिविशेषसमायाचा.

·द्वितीयाध्यायस्प द्वितीयः पादः। खान्तरस्यस्य सौभरगीतिधिशेषस्य शाखान्तरस्थसौभरभक्तियोगे सत्याधारभूताक्षरभूताक्षरविशेषाधीनत्वात्स्वरविशेषात् क्रमगीति- विशेषाभिव्यक्तर्विकल्पप्राप्तिविषयस्यैव नियमविषयत्वात्समस्त- स्य च सौभरस्य • वृष्टयादिसाधनत्वेन विधानाद्विकल्पप्रा. सेः शापाभेदेन पदितस्य समस्तस्यैव सौभरस्य व्यवस्थेत्यर्थः। श्लोक व्याचष्टे* सामरूपं हीतिसूक्ष्माभिदाभिन्नत्वाद् गीतिविशेषाणां भ- त्यन्तरयोगे रूपनाशापत्तोरत्याद्ययुक्त्यर्थः। ननु न गिरागिरेति प्रया- दिति गिरापदनिषेधानुवादनरं कृत्वोद्गयमितीरापदविधानाद्यक्षा- यशीयस्य गिरापदस्थाने इरापदभयोगाद्रूपान्यत्वापत्तियथा न विरु. ध्यते तथा रूपान्यत्वापत्तिरविरुद्धत्याशङ्मय * न चेत्युक्तम् * तत्र रूपान्यत्वात्मकधिकारानभ्युपगताविरापदविधिविरोधापत्तेस्तत्परि- हारार्थ विकारो युक्तः न विह विरोधो ऽस्तीत्याशयः। ननु धिका- राश्रयणे विरोधो नास्तीत्याशय * सर्वत्र चेत्युक्तम् * मातरूपा- न्यत्यारमफे विकारे प्राप्तिप्रमाणविरोधापसे शरे कुशानां फलचम- सेन सोमस्य सूर्यादिपदेन वाग्न्यादिपस्यागत्यैव वाघदर्शनात्स- स्याङ्गती याधा न युनोत्याशयः । विकल्पप्राप्तौ चत्यनेन समस्तव चे. ति चशब्दाध्याहारेण युक्त्यन्तरोत्तयर्थत्वेनात्तराई व्याण्यातम् निनु निधनमाननियमश्रुतौ अश्रुतसमस्तनियमाभ्युपगमो न युक्त इत्या- शड्याह * अत इति * शिष्याचार्ययोः सहभोजनप्राप्ती शिष्यस्य फांस्यमाजित्वनियममनियतपात्रभोज्याचार्यो ऽनुरुन्यानो लोके श्यताति द्वादशाधिकरणसिद्धो दृष्टान्त । यद्वा दृष्टिकामः सौभर- गतिविधितः सौभरप्राप्तेः समाम्नायाच्च ही प्राप्तेरुभयप्राप्ती च स- म्बन्धविधि धन्यधिकरणे वक्ष्यमाणत्यात्सम्बन्धविधिपतातेहीप निधनसीभरविशेषोपादान च विना सम्बधामिद्धहनिधनकली- भरनियम पव विध्यर्थ इत्याह * एपो ऽपि चति * एवमेय सि- सान्तमुपसहरति * तस्मादिति * इति श्रीमत्रिकाण्डमीमांमामण्डनमतिवसन्तमोमयाजिभ- माधवात्मजभट्टसोमेश्वरकृती तन्त्रवातिकटीकायां सर्वानवद्य- कारण्यां न्यायसुधाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।

·न्यायसुधायाम् । ॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॥ अथ ग्रहामतामा ज्योतिष्टोमाङ्गताधिकरणम् ॥१॥ गुणस्तु कतुसयोगात्कर्मान्तर प्रयोजयत्सयोग- ५७८ स्याशेपमूतत्वात्। निधितविधेयत्यस्य गुणस्य क पूर्वधासम्भवा दफाय फ था फले विधानेन व्यवस्थार्थत्वेन था पूर्वन सम्भवात् अभेदकतेति निर्णते सन्दिग्धविधेयत्वस्य क विधेयत्वात् भेदकत्व क या तद- भावादभेदकतेति निर्णेतु यदि रथन्तरसामा यदि वृहत्सामेति घर- फ्ययो फि रथन्तरसामत्ववृहत्सामत्वे विधीयते ज्योतिष्टोमएव घा प्रहाप्रविशेषविधी निमित्ततयोच्यते इति चिन्ता दर्शयितु तनेति सन्देहभाग्य एकापूर्वसाधनीभूतस्तुतिसमूहात्मकस्तोत्रविशेषरूप- पृष्ठैक्ये ऽन्यवान्तरफार्यभूताया स्तुतेर्गुणसङ्कीर्णात्मकत्वाद् द्रव्या न्तरेण भूरादेहता च चित्रादेर्गुणस्य कीर्तनात रहद्रथन्तरयोनार- भेदेन पृष्ठसाधनत्वात्समुशयावगतनित्यत्वेन कादाचितफरवान्निर्मि- सत्यानुपपत्ते । सिद्धान्तवचनशक्त्ययोगादयुक्तमाशङ्योपपादायतु. माह * ज्योतिटोम इति न्यायाद् वृहद्रथन्तरयो समुच्चयावगमे ऽपि गृहरा रथ-तर चेति वचनाद्विकल्पावगते पाक्षिकत्वानिमित्त- त्वोपपत्तिरित्याशय । एवमपि फर्माश्रुतेस्तनेदाभेदसन्देहो न युक्त इत्याराकां निरस्यन् भेदाभेदविषयत्वेन सन्देहभाग्य व्याचट * तति * रथन्तरसामत्वस्य वृहत्सामत्वस्य पा गुणस्य साम- यागविषयत्वात्सोमशब्दस्य सोमसाध्ययागलक्षणार्थवसूचनार्थ सगुणमित्युक्त पृहद्रथन्तरसामत्वयोज्योतिष्टोमे प्राप्तत्वेन विधेय- त्यात्मामान्तरनिवृत्त्यर्थत्वे च तद्विध्यानर्थक्यापत्ते । कर्मान्तरत्व- निश्चयासियान्तासम्भवेन सन्देहायोगमाराङ्ग्य प्राप्तयोरपि यद्रथः स्तरसामवयोमहामविशेषविधी निमित्तार्थ कीर्तनमिति सूचनायी ·स म्यायसुधायाम। प्रहाप्रताविशेषविध्युनिरिस्येवं सिद्धान्तवचन व्यनिभाष्यं व्याख्या- तुम * सस्यैवेत्युक्तम् * यदीति सन्देहहेतुभाष्यं प्रकरणाद् बृह- नयन्तरसामशब्दयोज्योतिष्टोमवाचित्वावगतैः पूर्वपक्षायोगादयुक्त- माशङ्ख्योपपादयितुमाह * तत इति * सर्चलामकार्येषु रथन्तर- मेघ गृहदेव घान सामान्तराणीति कृत्स्नेन ऋतुना रथन्तरस्य यहतो घा संयोगे ज्योतिष्योंमे सामान्तरविध्यानर्थक्यापत्तेस्तद्योगात्फर्मा- न्तरत्वं रथन्तरं वृहद्वत्येवेति सत्तामात्रेण रथन्तरस्य वृहता वा फतुसंयोगे स्वकर्मान्तरतेत्याशय । नन्वेवं सति वृहद्रन्थन्तरयोर्षि. शेषणपन सामान्तरव्यावतफवांवगतः करम्नऋतुसंयोगस्यैव म्या- ग्यत्या सिद्धान्तानुपपत्ते । सन्देहो न.युज्यतेत्याराव्यासत्ताव्या स्यापि वृहद्रयन्तरयोः पाक्षिकत्वात् विशेषणत्योपपत्तने तन्मात्रेण फुरस्नक्रतुसंयोगसिसिरिति परिहारसम्भये ऽपि प्रौढया तोरेव विषेपणत्वाभ्युपगमने सिद्धान्तसम्भवं वक्तुमाह * तरिसद्ध्यर्थम- पीति * विशिष्टानुवाददोषापत्तविशेषणविशेष्यत्यायोगमाशङ्कते * ननु चेति * पूर्वपक्षे तायानिमित्ततव नास्तीति परिहरति *भये- दिति - फेयलयहदयन्तरसामफत्यस्यामासत्यानिमित्तत्वं न स म्मयतीत्याशयः। ननु सिद्धान्त ऽपि अप्राप्तत्यादेथे। केबलवृहद्रथ- ५७१।। न्तरमामफत्वस्य निमित्तस्य म सम्भयतीत्याराड्याह * निमित्तत्य मपि चेति * समासधुत्यवगतस्य केपलरन्यतरसामकरधम्प फेवल वृहरसामफत्वस्य धा प्राप्त्यभायानिमित्तत्वायोग वि रन्तरव- स्वस्य गृहछत्यस्य या निमित्तस्वमम्भपात वृहद्रथन्तरयोरसत्ताव्या- प्रत्यान्योन्यमाप्रव्यावृत्त्या या विशेषणत्याभ्युपगमन विरोष्यवायु- पगमेन या पृहद्रयन्तरसामकन्यापादनेन निमित्तता सिद्धान्ते युपगन्तव्यत्यारायः । नम्वेवमपि विशिष्ानुवाददोपापतेः कः परिहार इत्यपेक्षायामाह * यन्मम्बन्धायति'* शुद्धम्य तो: मा. म्नो पा प्रहाप्रविधी निमित्तस्यायांगाडिशिपयव निमित्तत्याय. गर्नविशेषणम्पाप्युद्देश्यान्नगनेनं विशिष्टानुवाददापापत्तिरित्याग्रयः। शुदस्योइंश्यरयायोगे विशेषणस्योद्देश्यान्तर्गस्यायुपगमे ऽपि वाक्य- भदानापत्तिसूचनायात्यधिकरणमाप्यपाठः । पूर्वपक्षमत्रस्यतुशब्द- ग्यायर्यमिद्धान्तो फि. तायदिति भाष्यप्रकारणोनियुंजयन्त- राणाम युपलक्षणार्यत्ययं घ्याचटे * किताबदिति निधिल- सणाप्रफरणान्मामरादम्य ज्योतिष्योमरिषयरपतीनेहपृष्छ भय- नि पनर पृष्ठं मयतीति वचनान्तरेण पृहद्रधनप्राप्तयदि गद. प्रतीतम्य घ निमित्तत्यास प्राप्स्यपंक्षायादफामांन्तररये च प्रदान- - ·८८७ वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । विशेषम्य ज्योतिष्टोमप्रयोगवचनेन प्रहणात्मकृतकथम्माघानुग्रहो. पपत्तेज्योतिष्टोमस्य चौत्पत्तिशिष्टसामान्तरामायन वृहद्रथन्तरवि. पेधिगुणान्तरानयरोधात वृदयातरयोः पूर्वकर्मसंयोगानहत्त्वा- भावेन भेदकरचानुपपत्तर्दध्ना जुहोतीत्यादियय प्रस्तफर्मप्रत्यभि. शानादकर्मान्तरतेत्यर्थः । पृदयन्तरमामत्वलक्षणो गुणः कान्तर- माक्षिपदिति पूर्वपक्षप्रतिक्षार्थमूत्रायययव्याख्यानार्थमितीनिमाध्य व्याचरे * एचमिति गृहद्रधन्तरसामग्रन्दयोरपूर्वक्रतुसयोगादित्येय. मायुपगमेन इत्यर्थं प्रतुसंयोगादिति मूनावयये पठिने मन्यि. तिभाग्येण शटद्वयस्यापि ज्योतिप्टोमयाचित्योपपत्तेहेत्वमिद्धिमाश व नति ग्रूम इत्यनेन संयोगस्य कृत्स्नभूतत्वादियधमर्थनान्त्यसूत्रा- घययेन निरासमुपकम्य तदुपपादनार्थ फमित्यादिना तत्सन्देद- हेतुरुक्तस्तं प्रागेव व्याख्यातत्यानुपश्य शरस्नऋतुसंयोगोपपादनार्थ स्य पदि रथन्तरसामेति फो ऽर्थ इत्यादिभाष्यस्यार्थ ध्याचष्टे * फुत इति * सामर्थ्य स्यकाांधीनत्याद्विशेषणविशेष्यत्यं च विनकार्या- योगाद्विरोपणत्यापेक्षा व्यवच्छेयत्वशब्देनासाधारण्यं व्याख्यातम् । जोतिशेमस्य चैतिभाध्याययोऽस्त्यपादेन व्याख्यातःप्रातिलोम्येन श्लोकं व्याख्यातुं ज्यातिष्टांमे फेवलगृहद्रथन्तरमामफत्वाभावमाप्रेण फयं फर्मान्तरस्यसिद्धिरित्यपंक्षायां फैचलरथन्तरसामफरवलक्षगाा. फेवलदत्सामफरवलक्षणाद्वा गुणाझंदसिद्धि वक्तुमाद * गुण. धेनि* तस्मात्मान्तरमिति हिशब्दान्ययायाध्याहार्यमा ननुविधेय- स्य गुणस्य भेदयत्यात ,यदधन्तरमामकन्ययोध निमित्तत्वे. नाविधयत्यान्न भेदफतेत्याशमाह * इह चेति * यदि श. दोपयन्यनेद निमित्तत्वं गम्यमानं यदुयीह्यम्य विद्यमान- स्य गम्येत तस्य घ केयलगृहद्रधन्तरमामफत्यरूपम्याविद्य- मागत्येन निमित्तत्यायोगाविधेयन्येन युक्ता भेदकतेत्यारायः । मनु पदुमीतर्यस्य निमित्तत्यायोगे ऽपि रयन्तरम्य पहतो या विद्यमान. त्यानिमित्ततापपरम्पतइत्यागयाइ * नेति ननु रयन्तरमस्य मामति विग्रहे रथन्तरम्य विशेष्यत्यप्रतीनिमित्ततोपपत्म्यतात्याय- बाद * न चेति * विग्रहवाक्यस्यायेदिकत्येन ममामयम्यैव वि. शेषणविशेष्यत्वस्य प्रायत्यानप्रय सप्तमीविशेषणे यदुवीहापिति घिरोपणस्य पूर्वनिपातस्मृने. पूरनिपातादयन्तरस्य विशेष्यता न युनोत्याशयः । कत्यन्तरेग्यपि च रथन्तरमहायान्न रयन्तरं मुना विशेष्टुं राक्यमित्याह * न च तदिति । अतो रथत्तरमेवास्य मा. मेति पानीहायात्तस्य यामाप्तत्यानिमित्तत्वं न सम्भवतीत्युपसं.

·૯૯૮ न्यायसुधायाम् हरति * तस्मादिति * अतो निमित्तत्यायोगेन विधेयत्वावगतेः फेवलरपन्तरमेवास्य सामेति बहुव्रीह्यर्थत्यात्तस्य चाप्राप्तत्यानिमित्त- त्यं न सम्भवतीत्युपसंहरति * तस्मादिति * अतो निमित्तत्वा- योगेन विधेयत्वाचगतः फेवलरथन्तरसामफत्वलक्षणस्य गुणस्य भै- दफता युक्तति प्रकृतमुपसंहरति * अत इति * * निमित्तत्वावे. दफस्य यदिशब्दस्य का गतिरित्याशय प्रतीतमपि निमित्तत्वमसम्भ- वात्याज्यमित्यभिहितम् । निमित्तत्वान्यथानुपपत्त्या फेवलर्रयन्तर• सामफमात्यन्तरस्य विधेयत्वकल्पनापक्षस्तु फेवलरथन्तरसामकका स्वन्तरस्य नित्यत्येन निमित्तत्वायोगात्मदिमात्रेणोक्तः । ननु कर्मा. म्तरे ऽप्यविदेशात् गायत्रादिसामान्तरप्राप्तः केवलरथन्तरसामत्वं ५८०॥ म सम्भवतीत्याशङ्याह * शक्य हीति * अतिदेशस्योपदेशेन या- घोपपत्तेरित्याशयः। श्लोकान्त्पपाद व्याख्याय सामान्तरन्यावृत्या रथन्तरस्य ज्योतिष्ठोमविशेषणत्यायोगेऽप्ययोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वं भविष्यतीत्याराहानिरासार्थत्वेनं तृतीय व्याच? * न चेति * र. पन्तरस्याविरोपासर्वसामकार्यविशेषणत्यप्रतीतेपृष्ठव्यतिरिक्तेषु च सामकार्यपु तस्यायोगव्यावृत्तेरप्ययोगान सर्वव्यापिविशेपणत्वं सम्भवतीत्याशयः । महायलभिदं चेच्छामित्यादिवत्तविशेष- णस्यैव सप्तामात्रेण निमित्तत्व भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन द्वि- तीयं व्याचष्टे *नेति* विशेषणादिगायत्रच्छन्दस इत्यादिवत्तासाम- र्यमेवास्त्वित्याशङ्कानिरासार्थत्वेनाधं ज्याचप्टे * न च सामने- ति * गागच्छन्द प्रभृतीनां तु मन्त्रगतत्वेन विधायशक्तत्वाद- गत्या यथा कथं चिद् गतिःकरप्येत्यारायः समासामाघस्तु शङ्कितु. मेवाशक्य इत्याह * श्यते चेति * अतः सिमा फर्मान्तरतेत्याद * पतीति * ज्योतिष्टोम एव तफसामफत्यं विफल्पेन विधास्पत इति राष्ट्रते * अद्यति * विषमायटत्याद्रिकल्पायोगमाह * न शक्यमिति * एतदेयोपपाहयति * इदं हीति * मात्वन्तरे ऽपि तफसामफरवं न सम्भवतीत्याशड्याह * फत्यन्तरे स्विति - नेन च ननु यथेत्याद्याशङ्कापरिहारमाध्याथों व्याख्यातः । स्वार्थमा- धान्याविधातादपि केवलरयन्तरसामकमात्यातरविधिय युक्त:- स्याह # एवं चेति ननु निमित्तार्थत्ये ऽपि पानाधर्षस्थव नि. मित्तत्यारस्वापंप्राधान्यं न बिहन्यतरत्याशझ्याह अन्यथा हीति * मातो स्परूपेण निमित्तत्यायोगादित्याशयः। उत्तेन च प्रकारेण फे- पलरपतरसामकरयस्यायत्यविधेयत्ये घ्यदितान्यपदेसुदेनुमलि. उपायोपदि स्यन्तरसामेत्यय प्रदाप्रविध्येफयाश्यत्याभ्युपगमात ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। चोदना या गुणानां युगपच्छास्त्रादित्यनेन न्यायेनानेकापापादानल- क्षणादपि गुणात्कर्मान्तरविधिसिद्धिरित्याह * यदि चेति * ऐ. न्द्रवायवाप्रत्यस्य प्रहणविशेषणस्येन यागविपणत्वामाचात्तस्य च पूर्वपक्षे ऽप्यतिदेशलभ्यत्वेनाविधेयत्वात्तद्वारापि विधेययांमधिशे- पणत्यानुपपत्तेः । फर्मान्तरस्याप्यन्द्रयापधानत्यविशिष्टस्य विध्ययो- गमाशयन्द्रवायवाग्रत्वविशिष्टगृह्णातिपरप्रत्ययोक्तापूर्वभावनावि- शिष्टयागभावनान्तरविध्युपपत्तिसूचनार्थी ग्रहाग्रभावना विधानश- देनोक्ता फत्वर्थोत्पादकस्य चाजिनादर्गुणस्य तनिरपेक्षमायनाभेद- फत्याभाचे ऽपि तदनुत्पादकस्य साक्षाद्भावनयवान्चयानेदकरवसू- चनायापूर्वभावनाविध्युक्तिः । विधायकस्याच्छब्दानन्तर्यादपि सो. मशब्दलक्षितयागविधिरवसीयतात्याह * सोम इति * नन्विति फर्तव्यतानुपदेशाग्न फर्मान्तरविधिर्निवहतीत्याशङ्ख्याह * सोमे- तिं * व्याख्याते ऽर्थे भाभ्यमनुसन्धत्ते * इदमेवेति * घाक्येनेति भाप्यावयवं यदिशब्दस्यागरुच्यध्याहारपक्षयोग्रहापविधेर्यागविध्ये- फवाफ्यत्वाभावादयुक्तमाशडुब्ध वाक्यग्रहणस्य च यदि रयन्त. रसामा सोमः स्यात्सीभरण स्तुवीतेति सन्दंगाभिव्यङ्ग्यावान्तर- प्रकरणांपलक्षणत्वेनोपपादयितुमाह * प्रहामेति * आहेति भा- प्येण स्याच्छब्दस्य यदिशब्दोपहतयक्तित्वाधागविध्ययोगमाशङ्का यदिशब्दत्यागेनानुपघातोक्त्यर्थमत्र घूम इत्यादिभाष्य महावाक्ये घान्तरवाश्याप्रामाण्यादयुक्तमाशङ्कयोपपादयति * यद्यपीति * अथ वा यदीत्ययवाशब्द यदिशब्दत्यागपक्षनिवृत्त्यावेन व्याचष्टे * परित्यागवदिति * ननु कल्पकामावास्योत्प्रेक्षामात्रफल्पितो रुच्य- ध्याहार प्रसज्येतेत्याशड्याह * कर्तव्यतेति * विधिनानिच्छतः प्रवपिनुमशक्यत्वात्कार्यत्यान्ययानुपपत्त्या रुचिः कल्प्यतरत्याश- यः । वैकल्पिफत्यसिद्धिश्च रुच्यध्याहारप्रयोजनमेषकारेण सूचि. ता अथ वा यथेत्यप्यथवाशब्दमध्याहारपक्षनिरासार्थत्येन व्याची * अध्याहारादपीति * पक्षान्तरमन्यथाभूतं यद्रचयति तदेवं मत्ये- स्पर्थः । कथं पुनरित्याराष्ट्राभायं दृष्टान्तस्य साध्यविफल्पयोक्त्यर्थ- त्वेन व्याचष्टे * परस्त्विति * यथुपयन्धारलाक्षान्न शलिभोजनस्य ५८२५ विधेयत्वप्रतीतियंत्ययाभ्युपगमे ऽपि दध्युपसेचनस्य शालिभोजनं प्रति यदिशब्दावगतनिमित्तत्यायोगासदेकवाक्यत्यानुपपत्तः । स यदि केन पाक्येन विहितत्वोक्तिः कथमित्याशयः । उच्यतइति भा. प्येण व्ययहितान्चयकल्पनया दध्युपसेचास्येप्यमाणत्वेनावगतस्य भोज्यव्यसनार्थत्वेनेयमाणतया पाटिकान् पयसा भुशीतति व्य- ११२ ·न्यायसुधाया। अनार्थपयःसाहचर्येणावधारणात् भोजनप्रयुक्तत्वेन तदभावे ऽनु धानासिद्धेः कांस्यभोजिन्यायनोपसेचन नियमाच्छालिभोजननियमा घगतेः स यदि फेन वाक्येन भोजन विधिसिद्धिरिति परिहतेन धै खल्वित्यनेन यदिशब्दान्वये ऽपि इच्छायाचित्वाभावाप्नेष्यमाणत्वा- वगतिः सम्भवतीत्याशयोच्यतइत्यनेन कामप्रवेदने किञ्चिदिती ति कच्चिच्छब्दोपपदवजे कामस्येच्छाया: प्रवेदने प्रज्ञापने गम्यमा. ने लिविभक्तिस्मरणालिडेरेप्यमाणत्यावगतिरुपपादिता तन कथं व्यत्ययो लिङश्व कामप्रवेदनार्थतावगम्यतइत्याराङ्ख्याह * व्यत्ययेने- प्ति* अमगत्यादिष्यति गत्यर्थस्यामो धातो ये क्तप्रत्ययमुत्पाद्या- नुनासिकस्य छिप शलोः द्वितीति दीर्घन्वादान्तगतमयगतमित्यान्त- शब्दस्य ज्ञानयाचित्वाल्लोकप्रसिद्धस्य व्यत्ययकामप्रवेदनार्थत्वज्ञानस्य सिद्धं च तदान्तं चति विग्रहेणोक्तस्य विवरणं कथनमित्यर्थः । एवं जातीयके वाक्ये लोके व्यत्ययकामप्रवदनार्थत्वमतीतेरनिप्पन्न- स्य चोपसेचनस्य निमित्तत्यायोगात्तदिच्छाया निष्पनाया यदिश- ब्देन निमित्तत्वोत्यगतेस्तत्समभिव्याहताया लिङः कामप्रवेदना- त्यस्य न्याय्यत्वादद्गभूतोपसेचनफर्तव्यतया च प्रधानभूतेप्यमा- णभोजनाक्षपाशक्त जनेष्यमाणत्योक्तियैय्ययप्रसङ्गाव्यत्ययस्य न्याय्यत्यावगनेर्व्यत्ययकामप्रवेदनार्थलिङगीकरणं युक्तमित्याशयः। पथमिति दार्शन्तिकभाष्यं व्याचऐ * तोति * स यदि लौकिक- चाक्येये विधयाक्यार्थदर्शने सतीति तत्रशब्दार्थः व्यत्ययाभ्युप- गमस्य कि प्रयोजनमित्यपेक्षायां घिधिशनिप्रतिवन्धकदिशब्दाप- नयनं मुयोजनमाह * ततश्चेति *गुणविधायिरथन्तरसामशब्दानपे- क्षत्वे ऽपि फर्मविधिस्तावासम्भयतीति पदद्वयोपन्यासन सूचितम् । मन्येयं सतीति भाष्येण प्रहाग्रतापिधेर्यदिशब्दान्वये सत्यविधायक- स्वापसे ग्रहाप्रता नानुछेया स्यादित्याशयाच्यतइत्यादिना परिहतं तस्याशययमाह * ग्रहानिति * ऐन्द्रयायवशुकाप्रत्ययोधिय- स्वेनेष्टस्यात्तच्छन्दयोरपन्यसनीयत्वे ऽपि तयोरमाप्तत्याद्विधायफाथ- घणे ऽपि विधायफफरपनेनायश्यविधेयस्यसुचनायानुपन्यामः ।. प्पमाणस्य साध्यत्यायगतेः फलवथ यागानुष्ठानमात्रेण प्रहान- 1111 गुष्ठानापादक सत्प्रयोजको हेनुर्धति देतुमहरवेन स्ने प्रयोजफे है.

·- द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पाद । तुमति च फले परेण स्वार्थानुछेतयापाथे प्रयोज्ये लिड्विमक्तिस्स. तेः स्यादिति हेतो लिङ् गृह्णीयादिति विधौ गृह्णीयादिति चाहेतुम- ति स्यादिति विधाविति पक्षान्तरोपन्यासो ऽपि पूर्वापरितोपेगौवे. स्याह * विनैवेति * न केवलं यदिशब्दत्यागाध्याहारश्यां विनेस्य- पिशब्दार्थारयन्तरसामेति भाप्यं हेतौ स्यादिति लिङ्पक्षे रथन्तर- सामसोमहेतुफापेन्द्रवायवाना ग्रहाः फत्तव्याइत्येवं विशेषणपरत्वेन व्याख्यातुमाह*ततिश्यागफर्त्तव्यतास्मिन्पक्षे न सिद्धयेदित्याराङ्गया- हन चेति हेतुमति गृहीयादिति लिङ्पक्षे ऽप्येतदेय भाष्यमा ऐन्द्र- पायवाग्रत्वहेतुरथन्तरसामा सोमः फतव्य इत्येवं व्याख्यास्यन् पक्षं तावदाह * अथ वेतिन हेतुमति लिड्पक्षे यदिराब्दस्य व्यय- हितान्वयाभावे ऽपि पेन्द्रवायवाप्रत्वस्य विशेषणत्वेन प्रागभिधेय- स्वादैन्द्रवायवामान् गृह्णीयाद्यदि रणन्तरसामा सोमः स्यादिति प. दानुपूर्व्या वाक्यार्थव्याख्यापत्तेमध्यपतितस्य यदिशब्दस्य पूर्वश्चारि- सहेतुमदर्थ लिङन्ययाभ्युपगमे न स्यादिति लिङन्वयाभावाग्निरूप- पदायाश्च लिङो हेत्वर्थत्वानुपपत्तेः सोमयागस्य केन चिच्छन्देन हे- तुत्योक्तिरयुक्तस्याशङ्ख्याह * अनुक्तमपि चेति * हेतुमता हेतुमा- भाक्षेपारसोम पच हेतुरिति कथमवधारणत्याशङ्का सन्निधेश्चायुक्त भाप्यं व्याचष्टे *तनापीति परप्रकरणस्थम्य फत्वन्तरस्यावान्तरप्रका- रगाभिव्यञ्जकसन्दंशशून्यायां शारवायां वाक्यं विना ग्रहानविशेषस्य. सदगत्वायोगादगानिवलक्षणार्थत्वं प्रयोज्यप्रयोजकत्वात्यहतुहेतु- भयोक्तेर्यक्तु कार्यतेऽन्यार्थमन्यदष्टाप्यते ऽनेनेति व्युत्पनेन.कारण- शब्देन हेतुशब्दो वैयाकरणानुसाराद्वयाख्यात.। फलशब्देन च वैया- फरणानां हेतुमच्छन्दम्याण्यापरार्थापाद्यानुधानत्यलक्षणप्रयोज्यत्व विवरणायैव द्रएव्या मुराग्रहणायोकाश्चतुर. पक्षान्संगृहाति* यदि शब्देति* ननु किमर्थः पूर्वपक्षे ऽतिनिर्यन्ध इत्यपेक्षायामाह * सर्व चेति * तस्मादिति सूत्रार्थोपसंहारभाष्यं स्पष्टत्वाव्याख्याय . हद्रथन्तरसामसंयोगस्य प्रहाप्रत्यलक्षणागरूपशेयानुष्ठानयेलायाम- भूतत्वादनिष्पन्नत्यादित्येव संयोगस्यति सूत्रावयवव्याख्यानार्थमपि चति माध्यं ध्याचष्टे * किं चेति * मनोरपि ग्रहणवेलायामनि- पन्नत्वात्कथं हेतुमलिङ्पक्षे निमित्ततेत्याशङ्यानिष्पन्नस्याप्यारधन स्न वर्तमानत्यानिमितश्यं भवतीति वैधHदृशान्तेन सूचितमाश्लोक ध्याचटे * प्रात सवने हीति * स्वसत्तयान्यानुष्ठानापादकवाच्य५८२५ के कारणशब्दः पक्षप्रयायेन मम स्वित्युक्तं चतुर्थपक्षाशयनादमय पतितोरप्यनिष्पनायनानिमित्तत्वाशङ्का सचेत्यनेन निरस्ताायदि ·न्यायसूधायाम्। अगसामाग्रयणामानिति जगत्सामसंयोगस्य ज्योतिष्टोमं प्रत्यनङ्ग- भूतत्वात्तत्साहचर्येण वृहद्रथन्तरसामसंयोगयोरेप्यनङ्गत्यात्कर्मा- न्तराक्षेपफतेत्येवं संयोगस्यति सूत्रावयवव्याख्यानार्थमपि च निःस. न्दिग्धमिति भायं व्याचष्टे * जगत्सामा चेति * जगदाण्यस्य सानः क चिदभावालगत्यामुच्युत्पन्नस्य साम्नो जगत्सत्यप्रती. तेः सामयब्दस्य रथन्तरसामवृहत्सामेतिवत् तुल्यवनिदेशात्पृष्ठसा. धनसामयाचित्वावगतर्विपुपति च महादिवा फीत्य पृष्ठं भवतीति यिनावृहत् पियत्यिति जगत्यामुत्पन्नस्य महादिवाकर्त्यस्य साम्नः पृष्ठसाधनत्वेन विधानात् विषुवत्येवाग्रयणस्याप्रत्यं निविशतइति धक्तुं दशमे ज्योतहोमस्य जगत्सामत्यं निषेत्स्यति । एकस्य तु लिङ्गभेदात्प्रयोजनार्थमुच्येतैकत्वं गुणवाक्यत्वात् ।। २ ॥ पूर्वपक्षनिरासदारा सिद्धान्तोक्त्यर्थतया तुशब्दव्याल्या घशप्दादिभाष्ये प्रफरणग्रहण प्राग्य युक्त्यन्तराणामप्युपलक्षणा- यति दर्शयितुमाह * पूर्वति * ननु ज्योतिष्टोमस्य प्र. दाप्रत्यलक्षणगुणयिधौ प्रकरणादेय तद्गुणत्यलाभात्तद्वाची सो. मशब्दो नर्थकाः स्यादित्याराद्धानिरासार्थमेकस्यत्यादिसूत्रावयव व्याच * एकम्येय हीति * भाचे लफारव्याख्यानायोचारण- मित्युनं मोमः स्पादिति फर्मविधिप्रतीत दमाशहा महामवि- नेपलक्षणगुणपिधानार्थत्वेनाफामयिधियारकर्मभेदनिरामार्थमेकत्य. मिति मूत्राथपर्य ध्याचऐ * गुणति * नन्येतदुनमित्यादिभाष्य- ज पृदयन्तरमामशब्दयोरनेफ.सामकारयानोनिगमे ऽनुपपत्या. दानिरामापत्येन ज्योतिष्योमम्य पृहमा एष्ट्र रथनरं पृष्ठं पा भय. तानि गुण पायान्ययात् गृहद्रयन्तरयत्नानकमामत्ये ऽपि वृहद- पन्तरमामयपदेशोपपसनं पदयातरमामत्यलक्षणाचा गुणानेष इत्येपमेयरयमिनि मूवायययम्प मुचित व्याल्यान्तरमाह भय पनि गृहदा छरपातर येनि थाक्याद् दद्वयनरयो कापिष. रयायतरयोगण्यापरया विशेषणायामम्मयाचना गुणयायगिति पदुपयनं पुनरिति मार्य ममारामम्मयानुभाषणारिपन प्यागया. मायरियनि. पिशंपणामाशारिति भाषम्युपग्रेन वियप। माप्दन नानपामागपम्प मारपेन माना पिंपरागाय माहित मा सामाग्तरपारपा पदयातरपोर्षिवरणरयासम्मयेऽपि ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ८९३ च ल्पिकत्वात्स्यायोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वं भविष्यतीत्याशयास्प प्रा- तोर्यत्सामेति सर्वसामकार्यानुवादेन तम रथन्तरं भवत्ये- येति अयोगव्यावृत्तेरव्यापकत्वेनासम्भवस्य न रथन्तर- सत्तामानं विशेषणमिति वार्तिकेनोक्तत्वात्मामान्तरसापे- क्षस्य रथन्तरस्य विशेषणत्यापत्तेः सापेक्षवेनासाम-रस- भासविघातः स्यादिति सामान्तरेत्यनेनोक्तं तदुच्यतइत्यादिभाष्योनं तावत्परिहारमाह *तति *प्रौढ्या स्वयं परिहारान्तरमाह * विग्रह इति * पूर्वाद्ध व्याचऐ *यदि हीति * पाक्षिकत्वविशेषणफले नि- त्यशब्देनोक्तं वातन्त्र्यलक्षणार्थवस्तुशब्दोक्तान्यनरपेक्ष्यविशेषणफ- लमन्यसहितशब्दनोक्तं सतयैवेत्येवकारेणान्यव्यवच्छेदव्याप्तयोर्या- पर्तितत्यानित्यस्य चान्यव्यवच्छेदं विना न्यसहितस्य च व्याति- विना विशेषणात्वायोगादुभयमुक्तं पाक्षिकत्वात्वन्यव्यवच्छेदाभा- घेऽप्ययोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वसम्भये यतस्वित्यनेनोक्त नन्वेष- फारं विना विशेषणत्वानभिव्यक्तर्यत एव कारस्ततो ऽन्यस्य व्या. चिरिति न्यायेनवकारस्यान्यव्यवच्छेदयाचित्यान्नाभायव्यवच्छेदोपप- त्तिरित्याराग्य * यदि चेत्युक्तम् * विनाप्येषकारं समाससाम- ाद्विशेषणत्वाभिव्यक्तिर्यदिशब्देनोक्ता एवफारापेक्षणे ऽन्यत्र स- ताया विशेषणत्वात्तदस्यास्तीति वास्त्यर्थस्मृतमत्वर्थवृत्तियहुयीह- सत्त्वाच तत पवैयकारप्रयोगेणासत्वव्यावृत्तियुक्तत्याशयः। यत्य- नेन श्रुतविशेष्यान्वितेनाप्येवकारेण रथन्तरासत्वव्यावृत्तिसिद्धर्ना- श्रुतसत्तान्पयो ऽवश्यकल्प्य इत्युक्ते कथमन्यान्वितेनैवकारेणान्या- सत्त्वव्यावृत्तिसिद्धिरित्याशयेन तत्रति पृष्ठे तद्धीत्यनेन साम- रूपताया नित्यत्वेन तद्विषयावधारणानर्थक्यादस्य कतोः सामकार्य करीत्येवेत्यवधारणार्थप्रतीतेरसतश्च कार्यकरणत्वायो- गादु*असत्वध्यावृत्तिसिद्धिरित्युक्तम् * ननु पाक्षिकत्वे ऽपि ज्यो- तिष्टोमगतसर्वसामकार्याव्यापित्वात्केवालस्य विशेषणत्वानुपपत्तः सामान्तरसापेक्षस्य विरोपणत्वाभ्युपगमापत्तेः समासानुपपत्तिा स्याशझ्यान्यसहितं च स्यादित्यनेन सुचितं परिहारमाह * न घे. ५८३६ ति वृहद्रथन्तरे सामनी भवत इत्यादिवत् द्वंद्वनिर्देशे सदमावे ऽपि- था गायनामहीपचादियदेकस्तोत्रविषयत्ये सत्यन्यसाहित्यं विना वि- शेषणत्यायोगात्फेयलस्य सापेक्षत्वापत्ति । रथन्तरं पृष्ठं भवतीति तु सामान्तरनिरपेक्षस्य रथन्तरस्य पृष्ठाण्यस्तोत्रसाधनत्वेन विधाना- दस्य तोर्यत्सामेत्यनुवादे ऽपि रयन्तरसाध्यपृष्ठस्तोत्रमात्रद्वारा ऋतुसम्यन्धित्वप्रतीतेः सर्वसामफार्याव्यापित्ये ऽपि विशेषणत्यस- ·८९४ न्यायसुधायाम् । म्भवान्न सापेक्षत्वापत्तिरित्याशयः। सामशब्दस्य ऋतुसम्बन्धिरूप- चाचित्वेऽपिरयन्तरराब्दसममिहारात्पृष्टमात्रद्वारा क्रत्वन्वयनिमित्त स्वावगतेः पृष्ठसिद्धयै च रथन्तरस्य सामान्तरानपेक्षत्वात्समासा- विघातः प्रोदिमानेणोक्ता परमार्थतस्तु सामशब्दं विनापि ऋतुसम्य- न्धिनो रथन्तरस्य निमित्तत्वप्रतीत्युपपत्तेसामशब्दानर्थक्यप्रसङ्गा- दुक्थ्यो धेरूपसामा पोडशी थैराउसामेत्यादिषु पृष्ठा) या प्रकृति- लिङ्गसंयोगादित्यनेन न्यायेन वैरूपादः पृष्ठसाधनत्वद्योतनार्थत्वन साम्नः पृष्ठलक्षणार्थत्वात दुरापास्ता सामान्तरापेक्षेति यत्यिनेनोक्त- म्। सामशब्दस्य च पृष्ठलक्षणार्थत्वे वृहद्रयन्तरयोस्तद्विपयत्ये- नेतरेतरख्यावृत्त्यापि विशेषणत्वं सम्भयतीत्याह में अथ घेति * पू- _ व्याख्यानमुपसंहरति * तेनति * उत्तरार्द्ध व्याख्यातुमुपक्रम- ते *अथ यास्त्यिति * विग्रहे यद्विशेष्यत्यमित्यवयवं व्याख्यातुं न च ऋतुविशिएं रथन्तरमिह प्रतीयतहति पूर्वोक्तं दृपणमगुभाषने * ननु चेति * परिहारत्वेन श्लोकाययवं व्याचष्टे * उच्यतइति * कृत्स्नसंयोगाभावन रथन्तरस्य विशेषणत्वायोगादवैदिकस्यापि च विग्रहवाक्यस्य वैदिकसमासव्याण्यानार्थत्वेन चेदानुमतत्वात्तद्ग- तापि विशेष्यतागत्यानीक्रियतइत्याशयः वृतिविग्रहयोभिन्नार्थत्या- योगाद्रधन्तरं माम यस्याःसाविति विग्रहस्यापि अन्यपदार्थप्राधा- न्यार्थत्वावगतेलोहितोष्णीपादिवाद्विशेषणतात्पर्यमाप्रमत्राभिप्रेतमि- ति विवक्षोक्त्या सूचितम्।ननु मन्वन्तरेष्वपि रथन्तरस्याभावान्न फ- तुना विशेषणं सम्भवतीत्याराड्डयाह * यधपि चेति * सर्वाङ्गोप- संहारिणा फतुप्रयोगविधिना युगपत्सर्वमामनहपाद्विनियोगवाक्ये- भ्यश्च प्रकरणालोचनं बिना प्रात्यन्वयाप्रतीतेरेकैकसामान्धयानवग- माग्नफेन माम्ना तुर्विशेष्टुं शक्यः साम्नम्त्येकन फतुना पाये- णान्ययादेकेत विशेषणत्वोपपत्तिरनन्तरमेवापपादयिष्यते । यद्यपि तु विधिना रथन्तरस्य युगपदनेकक्रतुसाधारणयाप्रतीतायपि वास्त. घात्माधारण्यादस्यैव रयन्तरं मामेति प्रत्यन्तरव्यावृत्त्या ज्योतिष्टोम- स्य रथन्तरविरोपणस्यामम्भव तथाप्ययोगव्यावृत्या मम्भवतीत्य यु. पेत्यपादारायः । परमार्थनस्तु कार्यान्वये विशेषणापेक्षणात्स्य- पाक्योपात्तन्द्रयाययानत्यलक्षा कार्यान्यायनि च रथंतरे ज्योतिष्टो- मस्याप्साधारण्योपपत्तेज्योतिर्गमस्यैष रथन्तरमैन्द्रयाययाप्रत्य नि- मित्तमित्यन्यव्यावृत्या यिरोपणत्यसम्भयं यत्तुमाह * स्वयाक्ये थे. लि देसारय गैरक समदी पातुती पादत्तादीनां गोसम्यन्धतुल्यरये ऽप्यानयनान्यिते गयि देयदत्तस्यासाधारण्यादि- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। शेपणतेत्याशयः। दृष्टान्तमेवोपपादयति * तथा हीति * गोसम्ब- न्धो न देवदत्तस्य फेवलः किं तु यज्ञदत्तादेरपि येन गौस्तस्यैचो- च्येत न चोरपलस्य नीलत्वं केवल किं तु रक्ततापि येन तदेवोत्प- लमुच्यतेत्येव योज्यमावस्तुतो ऽसाधारण्ये व विशेषणमनर्थकं स्या- दिस्याह * यदि चति * अतो देवदतस्य गौरित्यादी वाक्योपा-५८धार त्तानयनादिकार्यान्धितगवादिविशेष्याविषयमेव देवदत्तादविशेषण- स्यासाधारण्य वाच्यं न वास्तवमित्याह * तस्मादिति * नन्वन्य- पामपि सोमयागानां ज्योतिष्टोमविकारत्याद्रथन्तरसामत्यनिमित्तै- स्थस्यैव निमित्तत्येन पयमाने वा अत्र रथन्तर कुर्वन्तीत्यादी स्तो- पान्तरसाधनरथन्तरपति प्रात्यन्तरे रथन्तरानिमित्तन्द्रयायवाग्रत्व- प्राशिनिवृत्यर्थमिष्टत्यातू ज्योतिष्टोमस्यापि स्ववाफ्योपातकार्या- यितरथन्तरविषयमसाधारण्यमातीत्यर्थः । शुद्धस्य च निमित्त. त्यायोगाग्निमित्तत्वप्रतीत्युत्तरकालं तनिर्वाहार्थं विशेषणान्वया. भ्युपगमात्ततः प्राविशेषणविशघ्यभावानपेक्षणादुपसर्जनत्वेन रथ- न्तरस्थ निमित्तत्वनिषेधानुपपत्तेः तुरथन्तरयोर्मध्ये कस्य निमि- त्तत्वं कस्य निमित्तविशेपणतेत्यपेक्षायां प्रथमप्रतीतत्वादन्यतरस्यैव निमित्तता युक्तत्याह * प्रथमतरेति * हन्यते पाक्षिकं वस्थिति श्लोकव्याख्यानमुपसंहरति * तस्मादिति * सम्भवति च रथन्त- रविशिष्टस्य ज्योतिष्टोमस्य ज्योतिष्टोमविशिष्टस्य धा रथन्तरस्य निमित्त यदिशब्दत्यागादयश्चत्वारो ऽपि पक्षा न युक्ता इत्या. हेतीति * शुद्धायाश्च लिङः कामप्रवेदने हेतुहेतुमतोर्चा प्रयोगा- भावात् यदिशब्दोक्तस्य निमित्तत्वस्यानिष्पन्नक्रियाविपयत्यायो. गानिष्पन्नतदिच्छाविषयत्वाश्युपगमेन तदुपयद्धाया लिङः काम- प्रवेदनार्थता निमित्तत्यायोगाद्वा तद्गतेन स्वत्तयाप्यनुष्ठानप्रयो- जकत्वेन प्रयोजकत्यसास्यात्स्वार्थान्यानुष्ठानप्रयोजकत्वलक्षणया हे. त्वर्थतां मध्यमानान्यनुत्पत्तिनिमित्तकरक्षोन्यनुवचनविधिशेपे या रक्षांसि वा एवं तालभन्ते यहि न जायते यहि चिरं जायतइत्य- न्युत्पत्सितिबन्धकरक्षोपघातांधत्वनरक्षाघ्नास्तुत्यर्थ य पबद्धस्या- गन्यजन्मनस्तर्षुपयद्धरक्षःप्रातिनिमित्तकनैमित्तिकत्वकीर्तनात् यहि शब्दसमानार्थस्य पदिराब्दस्य नैमित्तिकाचित्वमभ्युपेत्य तद्गतेना. न्यसत्तयास्यानुष्ठानस्य प्रयोज्यत्वेन प्रयोज्यत्वसाम्यात्परार्थप्रयो.

·न्यायसुधांयाम् ।
ज्यस्यानुष्ठानत्वलक्षणयां तदुपवद्धाया लिडो हेतुमदर्थतां वक्तुं
निमित्तत्यप्रतीतेरवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात्प्रतीतस्य च निमित्तत्वस्यो-
तरीत्यासम्भवित्वेन त्यागायोगानाप्रतीतकामप्रवेदनाद्यर्थग्रहणं युः
क्तमित्याह * न चेति * वृहद्रयन्तरयोग्रहणचेलायामनिप्पन्न
त्यान्निमित्तत्वायोगस्यार्थत्याद्यनुभाषणपूर्व परिहारभाप्यं व्याचप्टे
* भूतेति * लोके भूतस्य पुत्रजन्मादेरुत्सवादी वर्तमानस्य च
क्षेमसुभिक्षावस्य वासे भविष्यतश्च वर्षस्य गृहकरणे वेदे च पुत्र-
जन्मदिरेव भूतस्येष्टयादौ वर्तमानस्य च दीक्षितत्वस्य दानादिप-
युदासे भविष्यतश्च दर्शपूर्णमासारम्भस्यारम्भणीयायां निमित्सत्या-
योगहेतुत्वनाशनीयमित्यर्थः । यदि तु निष्पन्नेनैव निमित्तेन भा-
गमित्याग्रहस्ततः सङ्कल्पितत्वेनाननुष्ठितस्यापि भोजनस्य स्थलस.
म्माने निमित्तत्वोपपत्तनिष्पन्नकार्यकारिवान्निमित्तत्वोपचार:स.
५८५२ म्भवत्येवेत्याह * अपि चेति * सूक्तयाकएव याज्येतिवदीपचारि-
कत्वद्योतनायैवफारः एकान्तावधारितत्वमेयोपपादयति * ज्योति-
टोमेति * अगभेदेन साङ्गप्रधानप्रयोगप्रक्रमे धैफल्पिकाङ्गानवधार.
णात् कस्य चित्प्रयोगस्य निरपितैफरूपस्योपक्रमपूर्वसमाप्त्यमिद्धे.
रिदं कुर्यामिदं वेति च प्रयोगमध्ये दोलायमानमतेः कालविक्षेपात
प्रयोगनैपुण्यासिझे प्रयोगप्राशुभावार्थ च शुष्केष्टिफाले निरूपिते.
करूपप्रयोगाभ्यासांसिद्धेवैकल्पिफागनिमित्तकेषु नानविकर्तृके
न्द्रबायवाग्रत्वादिषु नानविजां यजमानस्य च सम्प्रतिपासः
प्रयोगस्य कौशलस्याभ्यासस्यादिशब्दोकायाश्च सम्प्रतिपत्तवैकल्पि-
काङ्गावधारणाधीनसिद्धत्वादेवं विधानमिदं फर्म फतव्यमित्यव-
धारणपूर्वकप्रवृत्तिनियमाज्ज्योतिष्टोममेणैव रथन्तरं प्रयोस्यतर-
त्यकान्तनावधारितमित्यर्थः । एकान्तावधारणमात्रण कन्निम्प.
न्नकार्यकारितेत्याशट्याह * न चेति * एतदेवोपसंहरति * त.
स्मादिति * फ्रतोस्तु निमित्तत्वे वर्तमानमेव निमित्तं भविष्यती.
स्याह * यदा त्यति * स्यादितिचेति माप्यं व्याचरे * चेति *
यत्त्वित्यादिसामान्यतो हटानुभापणपूर्व परिहारमान्य ट्रेधा व्याच.
टै * यस्थिति * स्वयं साध्यविकल्पावं हटान्तस्याह * अपि
चेति तस्मादित्यधिकरणार्योपसंहारमाष्पं म्याचष्टे * तस्मा-
दिति * जगत्साम्नो ऽस्यपूर्षकर्मत्याभावात् ज्योतिष्टोमापेक्ष
या फर्मान्तरं जगासामेरयुक्तं न यिषुवदपेक्षयेति पहुवचनन
मुचितम् ।
मप अवरोः क्रत्वन्तरताधिषारताधिकरणम् ॥२॥

·हितीयाध्यायस्य तृतीय पाद.। अवेष्टौ यज्ञसंयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यते ॥ ३ ॥ उदाहरणमाप्य व्याचटे * राजति * सन्देहभाप्य व्याच- ऐ * तति * ब्राह्मणादिकर्तृलक्षणेन गुणेनेह भेदस्य प्रतिपाच- स्वात्कर्तुश्च प्रयोगाङ्गत्वात्तन्मानभेदकत्वोपपत्तेभीप्ये यागशब्द प्र. यागलक्षणार्थ इति प्रयोगान्तरोक्या सूचितम् । कथमिति भाग्येण सन्दहहेतु पृष्टया राजसूयवाक्यस्थो राजशब्द क्षत्रियमाने वर्तते ब्राह्मणादिग्पपि चेति सन्देहो हेतुत्येनोक्तस्तस्य साक्षान्मूलसन्देह- त्यायोगाद्वर्णतयस्य राजसुये ऽधिकार क्षत्रियमानस्य चेति मूल- सन्दहहेतुभूतसन्देहहेतुत्यद्वारा मूलसन्देहहतुत्य दर्शयितुमाह * तत्सिद्धयर्थ चेति * न राश प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतिन इति इत्यादिवास्यस्थस्य राजशब्दस्य क्षनियवाचित्वाभावाद्राजसूयवा- फ्यस्थराजशब्दविपयत्व विचारस्य वक्तुमाधिकारीत्युक्त तयाणा- मपि क्षत्रियस्यैवेति तथैवेत्यनेनातिदिष्ट योग्यत्वाद्वाचक इत्यध्या- हारण पूरणीय केनचित्प्रकारेणेति यौगिकत्योक्त्या सूचितम् ।सन्दे हान्तर वर्णनयक्षत्रियमात्रवाचित्वसन्देहहेतु वेन दर्शयितुमाह * ततो पीति * चतुर्थ्यर्थे तसि । ननु राजसूये क्षत्रियमानाधिकारे ऽप्येतयानाद्यकाम याजयदित्येतद्वाक्यविहितेष्टिप्रयोगान्तरे वर्णवि- शेषानुपादानात् ब्राह्मणादेर्गुणास्य प्राप्तत्वेनाविधेयत्वाद्भेदकत्या- नुपपत्त सिद्धान्तासम्भवात्सन्देहो न युक्त इत्याशङ्कते * ननु चति*योगसिद्ध्यधिकरणन्यायनैकस्मिन्प्रयोगे फलद्वयसिद्ध्ययोगा- दनाद्यकामावटै प्रयोगस्य राजसूयान्तर्गताबेटे प्रयागान्तरात भे- दावगते सन्निधौ त्यविभागादित्यत्र कर्मान्तरविधित्व निराकरि- ध्यमाणे ऽपि प्रयोगान्तरविधिनानाद्यकामवाक्यस्यास्त्यैवेति सूच- यितु पृथकप्रयोगस्यैव वचनमित्येवकार प्रत्युक्त । राजप्सूयवाक्य- स्यापि फलपरत्वाद्वाक्यभेदापत्तेवर्णविशेषान्वयायोगमाण्ड्य कर्नु प्रयोगाद्गत्वाद्वाक्यान्तरेण च राजसूय गाविधानात् प्रयोगस्य चोत्पत्तिवत्रियाविषयत्यारफलफर्तृविशिष्टक्रियाविषयमयोगविधी चाक्यभेदानापत्तिसूचनार्थम् * प्रयागेत्युत्तम् * ब्राह्मणादिवाफ्या- ना प्रयोगान्तराविधायित्वे राजसूयमध्यप्रयुक्ताया एवावेटे सयोग- पृथरकारफलद्वयोपपत्तेस्तस्याश्च विज्ञातक्षत्रियकर्तृत्वाद् ब्राह्मणादि- चाक्ययच्चानाधकामवाक्ये कर्वन्तराश्रयणन प्रयोगान्तरानाक्षप- फत्वाचोगसिद्धयधिकरणन्यायेन चैतस्मिन्प्रयागे फलद्वयसिद्धययो- गात्प्रयोगान्तरक्षेपे ऽपि क्षत्रियस्यैवान्नायफामस्य प्रयोगान्तरोपपत्रे- ११३ ·८९८ न्यायसुधायाम् । घर्णान्तरस्याप्राप्तत्वात भ्राह्मणादगुणस्य विधेयत्वा दफत्योपपतः।स. न्देहं समाधत्ते नेतदिति * नन्वनाधकामशब्देन वर्णान्तरस्याप्यु- पादानात्कथं न घान्तरसम्बन्ध' इत्याराड्य दृष्टान्तद्वयेनोपपादयति ५८६२ * तद्यथति * अप्रवृत्तप्रवर्तकत्वाद्विधरस्मिन्सति कुर्यादिति का दाचितश्याः कर्तव्यताया विध्यर्थयात्कदाचिनैव निमित्तेना- घयादधिकारिविशेषणस्य च तस्मिन्सत्यधिकारानिमित्त तर्गते जातेश्च नित्यत्वेनाधिकारिविशेषणवायोगात्कथं राजशब्दात् भो. पतृत्वलक्षणाधिकारिविशेषावगतिरित्याशय * राजत्युक्तम् * जातेनित्यत्वेनापादनासक्तस्तद्वत एवाधिकारात्कर्तृविशेषणभूताया एवार्धादधिकारिविशेषणतापीत्याशयः । यथा राजसूयान्तर्गते 5वे टिप्रयोगे भोक्तृत्वविशेषो भवति तथा वाह्ये ऽपीत्यत्यन्तसाम्याथै - शान्तान्तरम्।अतोऽनाद्यकामवाक्येन ब्राह्मणादिप्राप्त्ययोगाद्राजशब्द- स्यायौगिकत्ये राजसूयाधिकारेण जातियाचित्वे या ब्राह्मणो यजे- तेत्यादिचाक्यैाह्मणादिप्राप्तिरिति द्वावध पक्षी न त्वनाधकाम- वाफ्यात्प्राप्तिः शङ्कनीयेत्युपसहरति * तस्मादिति * फि ताव- दित्यादिपूर्वपक्षप्रतिक्षाभाष्यं तसिद्धार्थमित्येतदर्थेन तताशब्दे- न निमित्तार्थसिद्धयर्थवर्णत्रयप्राप्तिसिद्ध्यर्थवर्णत्रयवृत्तित्वसिद्धयर्थ- ता यौगिकत्वस्योका इत्येवं व्याचष्टे * कि ताचदि- ति सहशब्देन राजशब्दस्यापि वर्णत्रयवृत्तित्वमुक्त राज्येत्यनेन राज्य यस्येति भाष्याघयवो यौगिकशब्दस्य कुलालनापितादिशब्दवदवय. वव्युत्पत्त्यनपेक्षत्ये ऽपि क्रियागनिमितत्यप्रदर्शनार्थत्वेन ब्याख्यातः । भाष्ये वक्ष्यमाणयुक्ती. सुखग्रहणार्य संक्षप्तुमाह * तथा हीति ** क्रियायोगनिमित्तत्वे क्रियाकर्तृत्वाईयोरपि शक्तिकल्पनापत्तेर्जा- तिमात्रे शक्तिकल्पनायाः प्रयोगसम्भवे योगनिमित्तत्वायोगान - मो न प्रयुज्यतइत्यादिभाष्येण प्राग्वक्ष्यमाणे पिजातियोगलक्षणनि- मित्तद्वयसम्भवे ऽपि प्रकरण वशादिशब्दसमभिव्याहाराच योग- मिमितियोचितति युक्तिश्वशब्देन राजसूयशास्त्रस्य त्रैवर्णिकाधि- कारोक्त्यर्पत्वेन महाविषयत्वलाभ सूचित इत्येवमथ वेत्यादिभाष्य वक्ष्यमाणयुक्तेः पश्चादभ्युच्चयमात्रत्वद्योतनार्थ व्याख्यातम् ।उत्तरा- ई व्याचष्टे * उभ्येति * तावच्छब्देनपैथै तावद्युक्तिरिति बद- ताभ्युश्चयत्वं सूचित निमित्तेत्यनेन माम्यं वक्ष्यमाणप्रकरणादियु- स्यन्तरसूचनार्थता एयंचेति चकारभ्य व्याख्याता बार्हस्पत्यादेमध्य- নিত্যানন্ধাণঘস্থলসূমপদ সংমলাথী- १कमीऽन्त प्रबुजात ..पु. भा.।

·द्वितीयाध्यायस्य सृतीयः पाद । योगप्रत्यभिज्ञानं चादिशब्देनोक्तम्।यौगिकत्वोक्तोःप्रयोजनमाह तस्मा- दिति ननु राजशब्दस्य जातिवाचित्वाभावे राजयोगनिमित्तराज्यश- ब्दार्थानवधारणाप्न राजशब्दस्य तत्कारणनिमित्तता युक्तेत्याशयेन किं पुनरिति भाग्येणाशा जनपदेत्यनेन परस्वहरणे चौर्यशब्दवत् ज. नपदस्प च सर्वतो रक्षणे चौरादीनां च जनपदपुरेभ्यो निष्कासने राज्यशब्दस्य काढितोक्ता तद्वयाचष्टे *तच्चेति*नामशब्देन रूढित्वंसू- चितम् । यद्वा राजशब्दस्य पालननिमित्तत्व ऽपि अभ्यर्वादिशब्दवत् रूढित्वानपायातू पूर्वपक्षे ऽपिराज्यशब्दस्य राजयोगनिमित्तत्वोपपत्तेः प्रत्यभिज्ञायमानावयवार्थवाधायोगापालनस्य राजकर्मवाचिराज्यना- मफत्वान्पालनकारिवाचिता राजशब्दस्यायसीयतइति सूचनार्थों ना. मशब्द.माध्यमपि राजराब्दस्य राज्यकरणनिमित्तत्यायोगे ऽपि पा- लनकरणनिमित्तत्वाद्यौगिकतोपपन्नेत्येवमर्थत्वेन व्याख्येयमाआर्याव- तंति भाष्यादसार्वत्रिकत्यराकां निवर्तयितुम् * सर्वेत्युक्तं * जनप. दपुरोपद्रवे कार्योद्धरणं विना तद्रक्षणासिद्धेस्त दुद्धरणस्य रक्षणो- क्ये सिद्धत्वाद्रक्षणप्रतिवन्यकारिविषयतोद्धरणस्य राज्येत्यनेनी- क्ता सर्वलोकप्रसिद्धावार्यावर्तविशेषणानर्थक्यमाशङ्यासार्वत्रिक- त्वे ऽप्यप्रसिस्तिो ऽस्याः प्रसिद्धेवलीयस्त्वनदर्शनार्थतार्यावर्त्तत्यने- नोक्ता पालने राज्यशब्दप्रयोगमात्रेण राजशब्दस्य तत्करणनि- मित्तत्यावगतिः कथमित्यपेक्षायां राक्षः फर्मेति भाष्येण राज- प्रातिपदिकारकर्मणि प्रत्ययस्मृतिहेतुत्येन उदमेघप्रातिपदिकाच्चा- पत्ये प्रत्ययस्मृति ईशान्तत्वेनोक्ता । तत्सर्वे विपरीतसाधकत्वेना- क्षिपति * राज्ञ इति * पालनकारिणि राजशब्दस्य रून्या प्रवृत्तत्वात राज्यशब्दानुगमानपेक्षत्ये ऽपि विदितराज्यशब्दा- र्थानां तदशेनापि राजशब्दार्थव्युत्पत्तिः सम्भवतीति जातिनिमित्त- स्वानिरासायोक्तोति परिहरति * उच्यत इति * पालनकर- णनिमित्तापेक्षत्वे ऽयवयत्रयोगानपेक्षत्वात्स्वातन्त्र्योक्ति । यद्य- प्यययययोगमनपेक्ष्य साधुपालनासाधुनिग्रहकारी राजशब्दवाच्य- लेन भनुपाणिन्यादिभिरवधारितस्तद्योगाच्च प्रतिक्षातमाधुपाल- नासाधुनिग्रहव्यापारेण तदघश्यं कार्य तस्य च कर्म राज्यशब्दया. ध्यमित्यवधारितं तथाप्यस्माकं जातिवाची पालनकारिवाची वा राजशब्द इति सन्देहे राजकर्मवाचियेन स्मृतम्य राज्यशब्दस्य पा- लने प्रयोगापालनकारिवाचित्वनिर्णयसिद्धर्युक्तो ऽस्माकं राजश- दावधारणाधीनराज्यशब्दार्थावधारणाद्विपर्ययो राज्यशब्दार्थाव- धारणाधीनराजशब्दार्थावधारणात्मक इत्यर्थः । इष्टान्तपूर्व श्लोक ·न्यायसुधायाम्। ५८७ार व्याचष्टे * यथैवेति * जनपदरक्षणमादिशब्दोक्तं च दुष्टनिप्रहणं मया कार्यमित्यनीकरणाद्यो लन्धराजव्यपदेशप्तेनावश्यं तत्कः ध्यमिति मन्यादिभिस्तस्य कर्म राज्यमिति पाणिनिप्रभृतिभि. स्मृः तमिति विवेकः। छेदनादिसंस्कारर्यन्धनाहींकृतं द्रव्यमालम्ब्य यथा यूपो निरूप्यते तथा राज्यशब्दवाच्यप्रजापालनकरणाङ्गीकरणा- स्तदाधिकृतं द्रव्यमालम्ब्य राजेत्यर्थः । नन्येवमपि क्षत्रियस्य प्र. नापालनं परमो धर्म इति क्षत्रियस्यैव पालनस्मृतेस्तस्यैव रा. जशब्दयाच्यत्याद्राजसूये ऽधिकारः स्पादित्याशङ्याह * तच्चे. ति * शुद्रस्यापि तधिकारः स्यादित्याशङ्कयाह * * तन्त्र त्विति * एतदेवाशनापूर्वमुपपादयति * ननु चति * यू: पादियद्राजत्वस्यालौकिकत्ये सति विहितोपायोपेक्षा स्यात. स्य तु प्रजापालनकारित्वरूपस्य प्रत्यक्षत्वात्तावन्मात्रस्य च ऋतु- नापेक्षितत्वाद्विप्रादेरविहितराज्यकरणप्रत्यवाये ऽपि अधिकारादि- घात इत्याशयः।राज्यरहिने ऽपि क्षत्रिये राजशब्दप्रयोगात्तद्विरुद्ध रा- ज्ययोगनिमित्तत्वानुमानमा अयुक्तमित्याराड्रार्थ नन्वितिभायं व्याच- * नन्विति * अधार्मि के राजनि साधुरक्षणासाधुनिग्रहाभावे स्यश्वर्यमा राजशब्दप्रयोगाद्रक्षणेन चैश्वर्यमुपलक्ष्यतां तनिमि- तकरादानवृत्युपजीवनेन चैत्यनियमसूचनार्धम् * वृत्तिमित्युक्तम् * ननु रक्षणवृत्युपजीविन्यक्षत्रिये ऽपि प्रयोगाद्यौगिकावगत. प्रकर्षः सेचनमकुर्वतीनपसु प्रोक्षणीशब्दयद्योग्यत्वमात्रेणानीश्चरे क्षत्रिये प्रयोगसम्भवाज्जातियाचित्वकल्पना न युक्तेत्याशझ्याह * उक्तं हीति * प्रकर्यसेचनयोग्यत्यकारणस्य द्रवत्वस्याप्सु स्वाभाधिकस्य भायादुदासीनास्वपि प्रोक्षणीशब्दो युक्त जनपदपुरश्वर्ययोग्यतायां : सुहंतुभूताया हस्त्यश्वादिसम्पत्तेीर्यातिशयस्य च क्षत्रिये ऽपिक चिदभावादितरेप्यपि च केषु चिद्भावात् विहितत्यनिमित्तायां तु क्षत्रियस्यैव योग्यतायां यौगिकत्वपक्षे ऽप्यश्वप्रतिग्रहेटिनिमित्ता- वदानवनिषिद्धसम्भवे निषिद्धाधिकारविशेषणायोगाद्विहितस्यैव राज्ये योग्यस्याधिकारविशेषणत्वापत्तेाह्मणादिषु प्राप्त्ययोगाद्यो- यत्वनिमित्तराजराब्दप्रयोगानुपपत्तातिनिमित्तस्यावश्याभ्युपगम नीयत्वात् । एकदेशे ऽपि य शब्दो हष्टो जातिनिवन्धकः । सदत्यागान तस्यास्ति निमित्तान्तरकल्पना। इति यहिराज्याधिकरणवासिकोक्तन्यायेन राज्यरहिते क्ष- लिये जातिनिमित्तत्येनाभ्युपगतस्य राजशब्दस्य राज्ययोगिन्यपि क्ष- ·विज्ञप्तिः " १ अस्यांचौसम्बासंस्कृतप्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतकै सुन्दरै. सीसकाक्षरैरत्तमेपु पत्तेपु एका स्तयको मुद्रयित्या प्रकाश्यते । एकस्मिन् स्तबकं एक एच ग्रन्थो मुद्यत । प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्रसुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । काशिकराजकीयप्रधानसस्टतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृप्यो विद्वांस. एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । भारतवर्षीयब्रह्मदेशीये सिंहलद्धीपवासिभिदच एतग्राहकैः- यं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्रा' ७ आणकाः पालान्तरे प्रतिस्तवक प्रापणव्ययः पृथग नास्ति । साम्प्रतं मुन्धमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिना' स्तवफा ) संस्काररक्षमाला | गोपीनाथभट्टकृता (सरकार.) २ शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृत. (व्याकरणम् ) १०. श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरताकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । भाप्योपवृहितं तत्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शनमः फरणम् श्रीमलोकाचार्यप्रणीतम् श्रीनाराय- विदान्तः) २ णतीर्थ 'विरचित भाटभाषा प्रकाश सहि- तम् । सम्पूर्णः। करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवपिरचितः सम्पूर्ण. (ज्योतिषः) १ भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- (मीमांसा ) २ श्रीगागाम विरचितः । तर्फपादः न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र (मीमांसा) २ विरचिता सम्पूर्ण। ग्रह्ममून माप्यम्-बादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विभा. (वेदान्तः) ६ नमिव कृत व्याख्यानम् |सम्पूर्ण ।

·(२) स्याद्वादमझरी-मलिपेणनिर्मिता सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् ) २ (१०) सिनियम-विशिष्टाद्वैत-ग्रहानिरूप- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरु भिः .(घेदान्त.) १ श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् । सं०. (११) न्यायमकरन्द । श्रीमदानन्दयोध- भट्टारकाचार्यसंग्रहीतः आचार्य- (वेदान्त.) १ चित्सुखमुनिविरचित ध्याख्योपेत (१२) विभक्त्यर्थनिर्णय न्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभातिविस्तृतविचाररूपः म० म० (न्यायः) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१२) विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतमसम्पूर्णम् (मीमांसा) २ (१४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिफीका) भट्टसो- मेश्वरविरचिता । (मीमांसा) २ (१५)शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता।। 'धीक्षेमराजधिरचितवृत्तिसमता। (वेदान्त) पनादिभेषणस्थानम् } हरिदासगुप्ता, सरलतपुरका यनारस सिटी।

·[ Price Rupec Ore.
1НЕ
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
.
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works.
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता । ...
NYÀYASUDHI,
A COSIMEXTARY ON TANTRAVÅRTIKA,
BY
PANDIT SOMESHWARA BHATTA,
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA SHASTRI,
vou lhe Gorernment Sunskrit-College, Bervires,
FASCICULUS X.
PURLISIIED AND SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT:
BENARES.
AGENT.-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
Preuered By Ilari Das Gupta Propretor
AT THE VIDYA VILASA PRESS.
BESARES
1902.
Royistered Acconting to Act LIV. of 1867.

·1000000000000000000000000000000000000000 मानन्दघनधियोतिमुमनोभि सुसंस्कृता । मुवर्णाद्वितभव्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥ १॥ चौखम्या-संस्कृतग्रन्थमाला मम्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तयफः-६७ ००००००००००००००००००000000000000000000000 ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ९०१ लिये जात्यत्यागादक्षत्रिये ऽपि च क्षत्रियकार्यापत्या प्रयोगोपप- तेरजहत्स्यावृत्तित्वेन जात्यत्यागमम्भवानानेकशक्त्यापादक नि- मित्तान्तरं कल्पनीयामित्याशयः। क्षत्रियस्य प्रजापालन कार्यमित्य- जानानामपि शूद्रादीनां ब्राह्मणादिपुराजराब्दप्रयोगात्कार्यापत्तिहेतु- स्वानुपपत्तेरश्वकर्णादिवत् र जिज्नातिवाचिश्वं च विद्यौगिकति अवश्याभ्युपगमनीयत्वाद्राजसूययाश्यस्थस्य राजशब्दस्य द्विधापिस. म्भवात्सन्देहे सति प्रकरणादिभ्यो यौगिकत्वं निश्चीयतइति परिहार रार्थ न धूम इत्यादिभाप्यं ध्याचले * परः पुनरिति * यदिशब्दे सममिहाराच्चेत्यनेन यौगिकत्यस्य युक्तत्वं दर्शयतीति वदता राज- शब्दस्य यौगिकत्वनिश्चयाद्राजसूयान्तर्गतस्योपैष्टिप्रयोगस्य ब्राह्मणांदी निमित्ते वाहस्यत्यादिमध्यनिधानपूर्वफाभिघारणलक्षणगुणबिधान- "मित्यध्याहारण भाष्यव्यारया सूचिता राजशब्दस्य यौगिकत्वे ब्राह्म णादेगुणस्य प्राप्तत्वेनाविधेयत्यादभेदकत्वोक्त्यय न ब्राह्मणस्येति भाष्य प्राह्मणादेः फर्टसण्यावाच्याख्यातसामानाधिकरण्याकर्तृ- त्यावगते: फर्जुश्च कर्मस्वरूपानङ्गत्वेन तद्भदवस्वायोगादयुत्तमाश• ड्य द्वेधा व्याचष्टे * न कर्मान्तमिति * व्यवहितान्वय हेतुइतुम. लिलपक्षयोराख्याद्वयकवाक्यत्यावगमादेकेन च वाक्येन ब्राह्मणा- भिघारणलक्षणानेकगुणविध्यशक्तरभिघारपास्य च हघि संस्कारा- धत्वन कर्मस्वरूपाङ्गत्वाकर्तुंरपि च ब्राह्मणादे' प्रयोगद्वारा फर्मा- अत्योपपत्तेचिंधेयत्वे निकगुणोपादानात्कर्मान्तरापत्तेरविधाने नद- नापरयुक्तियुक्तति द्वितीयच्याख्याशयः । हेती हेतुमति च लिडिति प्रकारद्वयमभिप्रेत्य बढुवचने यौगिकत्यमात्राभ्युपगमे ऽपि क्षत्रियस्य प्रायेणे वीयर्यातिशयात्प्रजापालनविधानाधापालयत्यपि क्षत्रियजानी- यत्वेन योग्यत्वादाजराब्दप्रयोगोपपत्तेः । सार्वलौकिफेनार्थप्रयोगे- गयासार्थलीफिफम्लेच्छप्रयोगबाधाधौगिकतैव प्रयुक्तंति परिहारान्त- रार्थमय घेत्यादिभाष्यमनेकशक्तिकल्पनापत्तेः पूर्वापरितोपणेत्येवं क्याचष्टे * एवं तावदिति * अप्रमाणमेव प्रमाणीहत्येति चिरप्रत्य-५८८३ याधेनापरितोपः सूचितामपि चेति माश्य यौगिकप्रयोगस्य सार्च- लौकिकत्वन विप्रगीतत्वात्पुनरुक्तमाशय प्रामाण्यरूपविशेषसिद्ध्यै मा सार्वलौकिकात्सायलौकिकतोक्ता । इदानीं प्रामाण्यविशेषम- भ्युपेत्य विश्वसनीयाविश्वसनीयरूपविरोपसिद्ध संघोच्यतइत्ये- . नामपरिहति * अपि चेति * प्रत्ययो विश्वासो ऽस्य स- आत इति तदस्य सञ्जातं तारकादिश्य इतजिति सातार्थस्मृनेरि तच् प्रत्ययान्तन प्रत्यायितशब्देन विश्वसनीयत्वोक्तस्तृतीयया चनि- ·૨૦૨ न्यायसुधायाम्। मित्तफारणहेतुषु सर्वासांप्रायवर्शनमिति कारयितृरूपप्रयोचनयाचि. फारणशब्दोपपदकल्पनया प्रयोजनत्योतिर्विश्वसनीयाविश्वसनीय त्यप्रयोजनतोक्ता शब्दमेदात्पुनरुपन्यस्तत्वोक्त्यनुपपत्तिमाशयाह * न हीति * यद्वा यौगिकप्रसिद्धिम्लेच्छदेशे यस्ति जातिप्र. सिद्धिस्तु नार्यदेरो ऽस्तीति प्रागुक्तमिदानीं तु म्लेच्छा न यौगिक यांगामामागये विप्रतिपद्यन्ते भार्यास्तु तस्मात्पराति जानन्तु पितरः राजानमिति क्षत्रिये वापरातावपि राजशब्दप्रयोगदर्शनाजातिप्रयो- गमामाण्ये विप्रतिपद्यन्ते इत्यन्यथा पौनरुत्यं परिहरति * यद्वेति* तयेति भाष्यं व्याचटे * तथेति * ननु यौगिकत्ये ऽपि क्षत्रियस्य विहितराज्ययोगनिमित्तसम्भवे स्वाच्छन्द्यानुष्ठित(राज्ययोगनिमित्त- त्यायोगात् ग्राहाणाधप्राप्तिरित्याशङ्ख्य हेतुब्राह्मणादी राजशब्दप्रयो- गस्य क्षत्रियस्थ) राज्ययोगनिमित्तत्वानुपपत्तेनतिष्ठाति सूचनार्थ तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभाप्यं व्याचप्ते * तस्मादिति * अपि च निःसन्दिग्धं जगत्सामा फर्मान्तरमिति पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षमा- यसूचित्तं युक्त्यन्तरमाह * अपि चेति * फर्मभेदसूचनायाष्टि- शब्देन ब्राह्मणादिवाक्यमुदाहरणत्वेनोक्त्वा ब्राह्मणादिगुणरूपं कतुश- ब्दघाच्यप्रयोगार्थमुश्चायत क्षत्रियस्यैवैकस्य राजसूययज्ञसंयोगा- दिति पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रस्थगुणशब्दसिद्धान्तसूत्रस्यैकशब्दयों रनुपनेण सूत्रव्याख्याभाष्य क्याच * एवमिति * यौगिकात्या- भ्युपगमे कनिन्युषिवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिव इति दीप्तयर्था- दाजेर्धातोरोणादिके कनिन्प्रत्यये कृते फकारेकारनकारलापानका- रान्तराजशब्दव्युत्पत्तेत्यिर्थानुसाराद्वरं दीप्तियोगनिमित्ततायु- पतं यता राज्ययोगनिमित्तता , अपराजमा ताव शक्तिकल्पनस्य न्याय्यत्यानाशयनि सूचयितुं यौगिकत्वं विकल्प्य निरस्यति * क्षत्रियेति * स्वातन्त्र्येण पालयितृत्वस्य राजशब्दप्रवृत्तिहेतुत्वे मण्डलेश्वरे राजशब्दो न युज्यतेत्याशङ्कापू चमाह * ननु चेति * क्षत्रियज्ञातिरहिते ऽपि वाहाणादावभिषिक्त राजशब्दप्रयोगात् यहिराजादिन्यायानुल्यत्वेनाभिपकाख्यसस्कार- ५८९।। निमित्तत्वमाराडते * नेन तहीति * राजानमभिपेचयेदिति राज- शब्देन राजशब्दवाच्यतया प्रसिद्धस्य क्षत्रियस्यैवाभिषेकविधाना- विधिधलायामेव राजराब्दसंयोगाद्राजशब्दार्थम्योदेश्यस्येन माफ प्र. २पय पा.पु. ना.।

·हितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । सिद्ध्यपेक्षत्वात् म्लेच्छप्रसिद्धरप्यादरणीयतया जातियाचित्वावग- तेराभिषेफनिमित्तत्वं न सम्भवतीति परिहरति * नैवमिति * राजशरदेनाभिपेकः क्षत्रियस्यैव विधीयते सहेच राजशब्देन । ननु प्र- धाचर्यादिशब्दात्प्रागेवोपनयनादिराजशब्दात्प्राग्येन ब्रह्मचारिशब्द- प्रवृत्ती उपनयनवत् राजशब्दप्रवृत्तायभिपेको निमित्तं स्यादिति क- स्वा सौराजशब्दो नाक्षत्रिये धर्मशास्त्रकाराणामाभमत इत्यर्थः । स- स्यप्यभिषकनिमित्तत्वे वृत्त तस्मिन् राजशब्दप्रवृत्ते स्वरूपेण नि- मित्तत्वायोगात्सस्कारद्वारा निमित्तत्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वात्तस्य च विहितक्रियाजन्यत्वादक्षत्रियस्थस्याभिषेकस्य निमित्तत्याभावो ऽपि. शब्देन सूचितः । श्लोक व्याचष्टे * तत इति * येनैव फारेणन वि. धियेलायामेव राजशब्देनाभिषेकः संयुज्यते तेनैव कारणेनाभिषेका- माफ प्रयोगेण समुदायव्यभिचाराहतुयजनधरणसमुदायानिमित्त- विक्शब्दवत् जात्यभिपेकसमुदायनिमित्तताप्ययुक्तोत तेनैव चत्य- नेन प्रसङ्गादुक्त्या यदि हीत्यादिना प्रत्येकव्यभिचाराभावादपि न समुदायवाचितेति व्यतिरेफमुखेन वक्तुं न तु फेवलायां जातावि. स्येवकारार्थेन जातिव्यभिचारं निरस्याभिषेकव्यभिचारनिरासार्थम् * जात्यन्तरे वेत्युक्तम् * जात्यन्तरे यद्यभिपेको विधीयते राजश- दश्च म प्रयुज्यतत्यध्याहारेण योज्यं यूपादिचैपम्येन चेत्यनेनोत्तो पथा चेदशब्दस्य ऋग्वेदादी मन्त्रव्राह्मणसमूहो निमित्तं वेदेन धेदि समार्टोत्यादी च कतुत्वाद्याफारदर्भमुष्टिपन्धनसस्कारस्तथा राजशब्दस्य क चिजातिः क चित्संस्कारो निमिस भविष्यतीति भाशय * न चफस्मिन्नित्युक्तम * अभिपेकनिमित्तत्वे ऽपि चे. त्यादिनापिशब्दसूचितोऽधों व्याख्यातः । शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वसि- सय च नित्यस्यैव शब्दप्रवृत्सिनिमित्तस्यापेक्षणादाभिषेकस्य च पस्तुतो नित्यत्वामावेन विधिविहितस्वरूपेणैव निस्यत्वस्या- भ्युपगन्तव्यत्वादक्षत्रियस्थाविहितत्वानिमित्तत्वं न सम्भवती- त्याह * अपि चेति * श्लोकं ध्याचष्टे * नित्यस्य हीति * एवं चाभिषेकस्यापि निमित्तत्वे विहितस्यैव निमित्तत्वा- त् क्षत्रियजातायेव च विहितत्वाज्जात्यव्यभिचारोपपत्ते - तिस्थत निमित्तोपलक्षणमापद्यतइत्युक्ते अस्तु तर्हि क्षत्रि- यस्थत्वोपलक्षितस्याभिषेकस्यैव निमित्ततेत्याशक्य * ततश्चेत्युक्त- ५९वार म् * साक्षानिमित्तत्वसम्भवे निमित्तत्वोपलक्षणत्वस्यान्याय्यत्वा- दित्यारायः । राज्ययोगनिमित्तत्वे ऽप्येतं न्यायमतिदिति * एते. नेति * नन्धभिपेफस्यादृष्टार्थत्वेन विधिविषयत्यावेन रूपेण नि- ·९०४ भ्यायसुधायाम्। त्यस्य क्षत्रियस्थस्य निमित्तत्वसम्भवे वर्णान्तरेण स्वच्छन्दकृतस्या- नित्यस्य निमित्तवायोगानित्यस्य च जात्यव्यभिचाराजातेनिमि- तत्वे सम्भवत्यन्यनिमित्तत्य युक्तम् । राज्ये त्यैश्वर्यात्मके लिप्स- यैव प्रवृत्तेर्विधिविषयत्वाभावान्नित्यत्वानुपपत्तरनित्यस्यैवागत्या चो- रशब्दप्रवृत्ती स्तेयस्येव राजशब्दप्रवृत्ती राज्यस्य निमित्तत्व भविष्य तीत्याशङ्याह * तदपीति * ऐश्वर्ये लिप्सात. प्रवृत्तिसम्भवे ऽपि पालने विधि विना प्रवृत्त्ययोगात् । चाटतस्करर्दुवृत्तमहासाहसिकादिभि । पीड्यमाना जा रक्षेत् कायस्यैश्व विशेषत ॥ इत्यादिविधिदर्शनाद्राज्यस्यापि विधिविषयतास्तीत्यारायः । विधानाधीनत्वलक्षणार्थ. प्रभृतिशब्द । अन्वयव्यतिरेकाश्या- मपि जातिवाचितैयावसीयतइत्याह * हपश्चति * अभिषि ते ऽन्यजातीय ऽपि प्रयोगस्याभ्युपगच्छन्ति ते हि ज. नपदिन प्रयोक्तार सार्वभौमे प्रयोगमित्यान्ध्रद्राविडादिभि• रभ्युपगतत्येनोक्तत्वादयुक्ता विषयानभिधानोक्ति । एतदेवोप- सहरति तस्मादिति * जातिवाचिनश्व राजन्यराब्दस्य रामो ऽपत्यमिति राजशब्दप्रकृतिकरवान्यथानुपपत्त्या राजराब्दस्य जातिवाचितावसीयतइत्याह * तथा चति * अन्यथानुपपत्ति प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * सर्यपव वर्णाश्चेद्राजानस्ततो उपत्यापत्ययद्योग राजन्यशब्दो ऽन्वाख्यायते क्षत्रियपव नियतइतीरश पम्य कथ परिहियेतेत्यध्याहारेण योज्यम्। ननु राजशब्दस्य जाति- धाचित्य क्षत्रियापत्यत्व विना क्षत्रियजातीयत्वायोगाद्राजप्रातिपदि. कमानेण क्षत्रियापत्थत्यसिद्धरपत्यवाची यत्प्रत्ययो ऽनर्थक स्यात् यौगिफत्य तु क्षत्रियो ऽय राज्यकारिणी ऽपत्यामित्यस्यास्य प्राति- पदिकमाणामिद्धरर्थवानिति राजशब्दप्रकृतित्वान्याख्यानस्य धिप- रीतसाधनत्वमाटुते * नन्विति * प्रकृती पितर्यपत्ये चैकजा तीयत्वेन जातिराब्दस्य तुत्यत्वाद्राजापत्यमिति राजराब्देनाभिधीयतां न राजन्यशदनेत्यर्थ । दृष्टान्तपूर्व क्लाफ व्याचष्टे * यथैवेति * म. न्याख्यानप्रकारमात्रमिदमानमुराजन्यप्रातिपदिफे परमार्थत.प्रति. प्रत्ययविभागो ऽपत्यवाचितावास्तीति परिहरति * नैप इति * मनु परमार्थतो राजाब्दस्य राजन्यशब्दप्रतित्याभाघे फथ जातियाचित स्थकरपनेत्याशड्याह * स त्विति * क्षत्रस्थापत्य क्षत्रिय इति जा- तियाधिक्षत्रियशब्दप्रतित्वना वारयानापायमाप्रतयाप्युक्त नक्ष. प्रियदस्य जातियाचित्वकल्पना युक्तत्याशय. । ननु राजश्यमु- * ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीय पाद । राधदिति राजन्यशब्दान्याख्यानसूने कात्यायनेन राज्यकार्यपत्यमा प्रसक्तस्य राजन्यशब्दस्य परिसख्यानेन जातिविषयत्वनियमोक्तो क्षत्रियगतराजापत्यत्वघाचित्वावसायाजातिवाचित्वाभावे ऽपि प. ङ्कजादिशब्दवजातौ रूढित्योपपत्तेर्न तदन्यथानुपपत्त्या राजराब्दजा तियाचित्वकल्पना युक्त्याशयेन शङ्कते ननु चेति* जातिग्रहणमि- त्यत्र क्षत्रियत्वविशेषानुपादानादधिकारतो मनुष्यजातिमानावगमा द्राजन्यशब्दस्य मनुष्यमात्रगतराजापत्यत्ववाचियापत्तेस्तस्य च जा- तिविशपण विनापि सिद्धर्जातिग्रहणवार्तिकानर्थक्यापत्तिरित्याश- येन परिहरति * नेतदिति * कथ मनुष्यजातिमानस्याधिकार इ त्यपेक्षाया त्वरपक्षे राजशब्दस्य राज्यकारिमनुप्याचित्वादिति राज- शब्ददृष्टान्तेन सुचितम् स्याच्छब्दन। ततश्च जातिग्रहणवार्त्तिकानर्थक्य स्यादिस्यध्याहार सूचित निनु राजा सर्वस्येप्टे ब्राह्मणवमित्यादा विज्याध्ययन दानमित्यादौ च राजन्यपदाच्या स्मृतिकारों राजा विजितीस्यादप्येतत् यजमानारयापयते वैतच्छीन शेपमाख्यानमि- त्यादौ राजन्यो ऽमायास्याया पौर्णमास्या चाग्निहोत्र जुहुयादित्यादी च फल्पत्रकार कर्मभेदोपदेशान्न तयो पर्यायत्व सम्भवतीत्या- राते * ननु चेति * ब्राह्मण. पाण्डित्य निर्विध थाल्येन तिष्ठासे दित्यादी जातियाचिनो ऽपि ब्राह्मणशम्दस्य परिवाजकत्राहाणधिरो. पगामित्वात्प्रयात् ब्राह्मणश्चैषामित्याद्याश्रमान्तरस्थब्राह्मणविहित- प्रवचनादिफर्मण पान्तरोपदेशो यथा न विरुध्यते तथा राजश दस्यापि राजन्यविशेषगामित्वात्वर्मभेदोपदेशेन रा- जराजन्यशब्दयोभैदप्रसिद्धिरविरुद्धति परिहरति * सत्यमि- ति * क' सामान्यशब्दत्वे विशेषगामितेत्याशय मयेत्युक्तम् * राजन्यातायुद्धमुपदिश्यय राजा न ह-पादिति निषेध ५९॥ स्य राजा सर्वस्येप्टइति ब्राह्मणव्यतिरिक्तवर्णत्रयेश्वरत्वोक्तेश्य राजशब्दस्य विशेषगामित्व विना योगाको विशेष इत्यपेक्षाया- माभिषेकविध्युत्तरकाल राज्ञ प्रज्ञापालनादिविधानादाजेत्येतान- भिपिक्तानाचक्षतइत्यादिलिगायाभिपिनावरूपविरोपातीते क्षणो राजन्यो चैश्यो दीक्षिप्यमाण क्षत्रिय देवयजन यातीति क्षत्रि- यशब्दस्यवान्यथानुपपत्तिलक्षणसामर्थ्यलझ्या राजशब्दस्याभिपिक्त- क्षत्रियविशेषगामितेत्याशय निनूभयामिधानइति पूर्वपक्षानुभाष- णमाप्य व्याचप्टें' * यत्पिति * अन्नति परिहारप्रतिज्ञाभाप्य व्या. चष्टे * तदिति * फुत इत्यादि प्रश्नपूर्वमुपपत्तिभाप्य राजसदस्य *सा- १कासामान्यगादव.पु. पा.. १२४ ·न्यायसुधायाम। जाती राज्यकारिणि च प्रयोगादुमयार्थत्वावगते. सन्देहे सति प्रक- स्याग्रहादिलक्षणात्सामाद्राज्यकारिवाचित्वं निर्णायतइत्यनु- भाषितानिरासादयुक्तमाशय राज्यशब्दस्य यौगिफत्वे राजयो- गाद्राज्यशब्दो राज्ययोगाच राजशब्द इतीतरेतराश्रयप्रसङ्गात् राज. धन्दस्य यौगिकत्त्वमिच्छता राज्यशन्दस्य काढताभ्युपगन्तब्येत्यापाय राजशब्दस्य यौगिकत्वनिरासार्थ राज्यशग्दस्य साहित्यनिरास इति तथाहिशब्देन सुचयच्याचष्टे * तथा हीति * न घूमो न प्रयुञ्जतइति जातिविषयान्ध्रप्रयोगाभ्युपगमारकर्मविशेषानिमित्तत्वा- द्वाज्यशब्दस्यति च राज्यशब्दस्य पालने कादित्वोक्तिप्रतीतेरुभी श. दौ योगानपेक्षी पूर्वपक्षिणोऽभिमताविति प्रतिभाति तच्चैकस्यैव श. तिफल्पनया यौगिफत्वेनेतरप्रयोगसिद्धरुभयोः शक्तिकल्पनायामर्था- पत्त्यनुत्पादादयुक्तमित्यारायः । व्याख्याते थे भाग्यं योजयति *त. दिति* कथं तर्हि भाष्ये भान्धोकिरित्याराड्योपलक्षणार्थत्वं वक्तुमाह *दाक्षिणात्यति । तस्मादित्युपसंहारमाप्यं व्याचटे *तस्मादिति* ननु राजराम्दस्य साधुपालनासाधुनिग्रहकारिवाचित्वे ऽपि राज्यश- प्दादब्युरपत्तेस्तस्य यौगिकरवे ऽपीतरेतराश्रयाप्रसगादाजशब्दस्या- घयवध्युत्परयनपेक्षत्वे ऽपि कर्मविशेषयोगनिमित्तत्वात्कुलालनापि- तादिशामयचौगिफत् राज्यशब्दस्य स्ववयवव्युत्पत्त्यपेक्षत्पादेवे. त्युभयोरपि यौगिकतोपपत्स्यतइत्याशङ्कयाह * नापीति * फुला- लादिशब्दानो जातियाचित्यायोगादगत्यानेकशक्तिकल्पनापादिका फर्मविशेषकारिवाचिता युक्ता! राजसदस्य तु द्रविडादिप्रयोगाजा- सियाचित्वावगतरन्यजातीये च कार्यापत्या प्रयोगोपपत्तेः साघु- स्वासाधुत्वरूपगुणपालननिग्रहरूपक्रियाविशेषफर्तृत्वात्मकानेकार्थ- शक्तिफल्पनापादफकर्मविशेषफारिवाचित्वाभ्युपगमायोगायोगिक- त्वाभ्युपगमे राज्यशब्दवाच्यत्यरूपेण साधुपालनादेरेफरूपत्वमभ्यु- पेत्य तत्कर्तृत्वयाचितायाः फल्पनापत्तरितरतराश्रयस्यापरिहार्यत्या- नोमयोयोगिफता युक्तत्याशयः । कोन्वित्यादि मश्नपूर्वस्य माग्यस्य सारपर्यमाह *अन्यतरेति एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति *कुत इति* सम्पादापरपर्यायसङ्गतिधाचिसम्मन्यशब्दयोगिना ना तशिरु- रोक्तर्विरोधनिमित्तसन्देहे सति सभियन्धनत्वेन बलीयस्वारस्मृत्या निणयोयाध्यतइत्यर्थःकर्यस्मृस्या निर्णय इत्यपेक्षायामाहराज्येति* राजराब्दस्य प्रामणादिपुपाठात् पम्प्रत्ययः पुरोहितादिषु पाटाघरम- स्पयो भयनीत्यनियममुचनार्थम् सामान्यतःमत्यपविधेरित्युक्तम् * पश्यत्यय इति माप्याचप्रत्ययम्पात्तिशां निपयितुमाह * .

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पाद । तति * प्रत्ययहयाभ्युपगम विनोभयत्र पाठस्थानक्यापटेलीफि- फस्य च राज्यशब्दस्य स्वरनियमानुपलब्धेस्ततो निर्णतुमशक्यत्या- पकापीत्यपिशब्दो याहार्य..यदा राज्यायैव ते ऽभिषिच्यन्ते राजेत्येतानभिपिकानाचक्षतरत्यादिलिगाद्राज्ययोगनिमित्तत्वं राज- शब्दस्याशङ्कते तदा तस्मिन् राज्यशब्द प्रत्ययस्थस्याफारस्योदात्त- स्वरत्वोपालम्भात् यक्प्रत्ययान्ततैय निश्चीयतरस्याह* तया चेति * कात्वतो घओ ऽस्तु उदात्त इतिसूत्रादन्त उदात्त इत्यनुवर्तमाने त. द्वितस्येति वानुवर्तमाने कित इत्यनन यफाराकारस्याद्यन्तवदेफस्मि- नित्यन्तवहावेनोदात्तत्वविधानाधगन्तत्वे प्रत्ययोदात्तस्वरत्व युक्तं प्यअन्तस्ये तु नित्यादिनित्यमित्यनेनाद्युदात्तविधानात्मकतिस्परे. फाफारोदात्तत्वं स्यादित्यर्थः । अतो न यक्प्रत्ययव्यावृत्यर्या प्यप्र. प्रत्ययविध्युपपत्तिरित्याह * तस्मादिति * सन्वितिभाष्यमवयथ. व्युत्पत्त्यनपेक्षस्य राजशब्दस्य पालनकर्तृयाचित्ये प्रत्ययलोपादिस्मा रणानापत्रयुक्तमाशड्यावयवव्युत्पत्यपेक्षत्वापादनाशयेन व्याचटे *राज्यशब्दादीति तस्मादित्युपसंहारभाग्य व्याचरे *तस्मादि- ५९२१२ ति * द्रविडदेश राजशब्दार्थस्य क्षत्रियस्वरूपेण विहातत्यादीवमे. घिन्यायानुपपत्तेने राजकर्मवाचिराज्यशब्दान्यथानुपपत्तिलक्षणया- र्थापत्या राज्यस्य कर्ता राजेति वचनव्यक्ति. फल्पनीयेत्यर्थः । नित्याः शब्दार्थसम्बन्धा यथारस्थितगामिन इत्यनेन च न्यायेन नि. त्यानित्यसयोगविरोधपरिहारार्थ राज्याब्दस्य राजविहितकर्मया- चितयाभ्युपगन्तव्यत्वादाज्यस्य कर्ता राजेत्यर्थापतिगम्यायां यथ- नव्यक्ती कल्पितायामपि क्षत्रिय पव राजा विज्ञायतइति राजशब्द. स्य यौगिकत्वकल्पनानर्थक्य स्यादित्याशयेनाऽयुपेत्य वादेन दूषण- माह * कल्पितायामपि चेति * राजशब्दे च राज्यरान्द्पाययवा-- प्रत्यभिज्ञानान, राज्यशवादाजशब्दव्युत्पत्ति सम्भवतीत्याद * सफलश्शेति * राज्यशब्दे पि, तर्हि राजशन्द्रस्य नकारान्तस्याः सकलस्थामावादाज्यशब्दस्थापि राजशब्दात् व्युत्पत्तिन, स्यादि-- दित्याशय व्याकरणप्रक्रियया नकारान्तत्वे ऽप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां नकारान्तस्याप्यर्थाभिधानशत्यविधातापसायालयाकरणे, ऽपि च, एकदेविकृतमनन्यवद्वतीति वचनात्सकल्पाविरोधसूचनार्थ * सकलश्चेत्युकम * राज्यशब्दस्य यौगिफत्ये ऽपि राजशब्दस्याक्ष- निये ऽपि पालयितरि प्रयोगादव्युत्पन्नस्यैव पालयितृयाचित्वं फ- स्पयिष्यन्त इत्याशड्डाय नन्वितिमाश्यं तारपर्यतो व्याचष्टे * स- स्थमिति * नम्द्वयप्रयोगेणार्यावर्चनियासिप्रयोगविरोधपरिहार ·पायसुधायाम् । बिना न म्लेच्छप्रयोगाजातिवाचितावलातुं शक्येति सूचितम् । न केवलं राजराब्दस्य यौगिफत्वाभावे लौकिकप्रयोग विरोधः । किं तु मन्वादिप्रयोगविरोधो ऽपीति दर्शयितुम् * तथेत्युक्तम् * राज्यश• देन राशः कर्मणीत्युक्ते शूद्रस्य राज्ञ इति सामानाधिकरण्यप्रत्य- याच्दै राजप्रयोगो ऽवसीयतइत्याशयः । पालयितृत्वनिमित्तत्ये राजराब्दस्य ब्राह्मणादिषु प्रयोगस्य वैधपालयितृत्वनिमित्तत्वायोगा- स्वच्छन्दककृते च पालयितृत्वे सर्वेषां योग्यताविशेषाद्योग्यत्वमाने- णापालयितरि क्षत्रिये प्रयोगानुपपत्तेर्जातियाचित्वस्यावश्यकल्प- नीयत्वादक्षत्रिये च गौणत्वेनापि प्रयोगोपपत्तेरनेकशक्तिकल्पना- पादकपालयितृत्ववाचित्वकल्पनानुपपत्तेन जातिवाचित्ये ऽपि शा- स्वस्थप्रयोगविरोधापत्तिरिति परिहारार्थमुच्यते इत्यादिभाष्यमय तारणपूर्व व्याचष्टे * अत आहेति * शङ्कापूर्व गौणत्वाशयं प्र. फटयति * नन्विति * अग्न्यादिकार्यापत्तेः सूर्यादावूहस्य वक्ष्य- माणत्याग्न कार्यापत्तिमात्रेण गोण्या वृत्त्या मुख्यशब्दप्रयोगोपपत्ति रित्याशय * प्रतिनिधीत्युक्तम् * राजकार्यापत्ते पत्तिगणादी रा. जशब्दप्रयोगयत् प्राक्षणादायपि प्रयोगस्य इष्टत्वादु गौणतयोगिता नातिदेशकल्प्यारन्यादिशब्दप्रयोगवदपय इत्यर्थः । अयुक्तः प. सिगणको था प्रतिनिधिशब्देनोक्तः । मुख्यत्वानभ्युपगमे भाष्यसम्म- तिमाह * तथा चेति * नन्वद्दष्टापि स्मृतिः प्रयोगदाात्कल्प्य- तइत्येवमपि भायार्थोपपत्तेन स्मृत्यभाषोक्तिमात्रेण गौणत्यसम्म तिः फल्प्येत्याशङ्याह * तश्चेति * प्रयोगस्याचारत्वेन राज्ञः प्र. जापालनं कति प्राक् सिद्ध राजानुवादेन तस्कार्यतया पालनस्य स्मृत्या पालयितत्यानपेक्षराजशब्दार्थावधारणात् चायेन गौणत्वावर गौणत्वाशयेन भाप्यं व्याख्येयमित्यर्थः । पाणिनिस्मृत्या राजफ- मचाचितयोक्तस्य राज्यथब्दस्य लोके पालने प्रयोगात्पालयितुरीद- मेघिन्यायेन राज्यशब्दप्रकृतिभूनराजशब्दवाच्यत्वानुमानस्यानुभा- •पणार्थ यत्यिति माम्यं व्याचऐ * यत्तिनि * अनुमानादित्यादि। परिहारभायं ज्याचटे * तदिति * “तधेत्यादिवलीयसीत्यन्तं माप्यम् । आन्ध्रप्रयोगाजातिवाचित्वशक्त्यवगतेरने कशनिकल्पना- पादफाययवध्युत्पत्त्यनपेक्षपालायितृशचित्वशक्तययोगे ऽपि राज्यस्य फर्तेत्ययपधयोगेन ममुदायशक्तनपंक्षस्यैव राजशम्दस्य राज्यफ- ...

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। प्रवृत्तेनिमित्तभूतो यः कर्मकारवयवार्थयोः सम्बन्धः स राजशन्दे प्रत्यभिज्ञानासम्भवादनुमातव्य इति विपरिणतानुमातव्यपदान्वयेन तथेति भाध्यावयवी राज्यस्य फर्तेत्ययययव्युत्पत्यपेक्षत्वे सत्यव- यवयोगो प्रतीयमानः कल्प्यः स्यादित्येवं व्याख्यातः। तस्य चेत्यनेना- नुमिमानश्चेत्यवयव प्रत्ययलापप्रातिपदिकं प्रत्यन्यतमस्मृति विना- ऽवयवयोगानुमानायोगात योगमनुमिता स्मृतिरनुमानव्येत्येवं व्या- ख्यातः । राज्ञस्तु स्मरन्तस्त्वित्यवयवो राश इत्यनेन বায়ারী तेनेत्यवयवस्तस्मादित्यनेन व्याख्यातः । या- च्यवाचकसम्बन्धस्य वृद्धप्रयोगगम्यत्वेन साध्नसाधुधिभा- गव्यातव्याकरणस्मृत्यविषयत्वात्स्मृतियलीयस्त्वायोगाराङ्कार्थमा- हेति भाप्यं व्याचष्टे * पर इति * अन म इति भाप्यं स्मृा- च्यावाच्यविवेकपरत्याभावाद्राज्यकारिणि च राजशब्दप्रयोगव्य- भिचारादयुक्तमाशय याच्यविशेषत्वात्साधुत्वस्य तनिरपेक्षसा- धुविवेकासिद्धेर्याच्यावाच्यविधेकस्यापि स्मृतितो ऽर्थादवरामाद्य. लीयस्वोक्तियुक्तत्याशयेन व्याचष्टे * तत्रेति * कथं राजशब्दस्य ५९३५ राज्ययोगनिमित्तत्वं राशः कर्म राज्यमिति स्मृत्या वाध्यतइत्याश- र * राज इत्युकम * अपि चेति भाप्यं ध्याचष्टे *प्रयोगो ऽपि चति * नन्विति भाग्येण राज्यराब्दस्य राजयोगनिमित्तत्यव्यभि- चारमनुभाग्य प्रयोगव्यभिचारे ऽपि स्मृत्या राजयोगनिमित्तताव- सीयतइति परिहारार्थ यदीति भाष्यं व्याचप्टे * अस्मत्पक्षे त्यिति* राक्ष एव कर्मेत्यसाधारण्येन चिन्तितादे रामा विशेष्टुमशक्यत्वात्म. योगो ऽपिन व्यभिचरतीति परिहारान्तरार्थ तेनेति भाष्यम् अश्व- मेघादावसाधारण्ये ऽपि राज्यशब्दप्रयोगादयुकमाराध्य किं च रा- म्देनाभ्युश्चयार्थत्यं सूचयन् व्याचष्टे * किं चेति * श्लोक व्या. च * जनपदेति * यत्त्विति भाग्येणाथ वेति पूर्वपक्षभाष्योक्तं मा- चलौकिकराजरान्दप्रयोगणासावलौफिकजातिप्रयोगबाधमनुभाध्यते न तत्र स्मृतिबलीयसीति पाणिनिस्मृत्या सार्यलौकिकप्रयागयाधी-- त्या * परिहतमित्युक्तम् * तयाचष्टे * तेनेति * सार्वलौकि- कमपि प्रयोग बाधित्वेति ल्पप्लोपे पञ्चमी यदुक्तमिति भाग्येण त. थेति पूर्यपक्षमाप्योक्तं म्लेच्छाचाराप्रामाण्यमनुभाण्याचारेषु मध्ये शब्दप्रयोगरूपस्याचास्यायम्लेच्छधातुल्यत्वोक्त्या पति तया- चरे * तुल्यश्चेति * तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारमाध्यं व्या. चष्टे * तस्मादिति * नन्वधिकरणोपक्रमे ऽनायकामयायोक्त- ध्यापि फालस्य राजसूयमध्यस्थावेष्टिप्रयोगविषयत्योक्त्यभिधानात्तु ·न्यायसुधायाम् । यहिःप्रयोगस्य फलान्तरकल्पनायामदृष्टकल्पनागौरवापत्ते । प्रकरणा- द्वा राजसूयाङ्गत्वकल्पने राजशब्दादक्षत्रियस्य राजसूयामाप्तावप्प- इप्रधानयोरेकफर्तृत्वनियमाद राजस्यस्य ब्राह्मणादिकर्तृकत्व विना तदद्भभूतावेष्टिप्रयोगस्य ब्राह्मणादिकर्तृफत्वानुपपत्तेाह्मणादिवि- शिष्यावधिप्रयोगान्तरविध्यन्यथानुपपत्त्या साहाणादेरपि राजस्यप्रा. मर्यक्षसंयोगात् क्षत्रियस्यति भाग्यावयश्क्याख्यानार्थः । क्षत्रियस्यैष राजसूपो ऽस्तीति चार्तिकावयचो न युक्त इत्याशय ब्राह्मणादिया. क्यैः प्रयोगान्तरविधाघम्नाद्यकामवाक्योक्तस्य फलस्थ वहिःप्रयो- गविपयतेध युक्तेत्याह * ततश्चेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादय- ति * कुत इति * नन्वेतयेति सर्वनामश्रुत्या साक्षाद्विशेषरुपण चावेप्टी प्रवृत्ते तुमभ्यस्यस्याप्यवेष्टिप्रयोगस्य तुर्यलशास्त्राथगता स्वाराज्यफलत्ववाधेनानायफलत्यावर्गमानानाधकामथुतेरहिमयो- १९४६५ गाविषयता युक्तेत्याशङ्कते * ननु चेति * सत्यपि यलावलविरोपे प्रयोगभेदेन स्वाराज्यानाद्ययोः समुच्चयसम्भवे बाधो न युक रवि परिहरति *नेतदिति पतदेय विवृणोति *तथा हीति* यत्र विरो- भित्वं तन याधानभ्युपगमे मीधादौ गुणभूते विकल्प प्रधानभूते लत्यविशेपे सत्याप याधो नासीत्यर्थः । लोक व्याच *न दीति * मायणादिसाम्बधाप्रयोगभेदावारवयं साविन्या- तिरित्युक्त नन्यविरोधे सत्यवाधितया राजसूयाद्नयाटिप्रह- णात क्षत्रियकर्दकत्यापगमे सति तद्विरुद्धमाप्रणार्दिकर्तसम्बन्धा- प्रयोगमेदः। प्रयोगभेदे च सत्यविरोध इतीतरेतराश्रयं स्यादित्या- बडा * राजसूयेत्युक्तम् * प्राणादियाश्येवेतच्छन्दामापेन तद- पेक्षया राजसूयचोदनाया दाल्याभावात्तदुक्तक्षत्रियकर्तृकना न बाधितुं शश्येत्याशय. । सम्प्रत्यनाफामवाक्यादपि राजम्या- दापपम्य दीर्यस्य नास्तीत्याह * यदि चेति * अगृह्यमाणविशेष- स्यमेधापपादयति * यथैव हीति * या तु सामान्यप्रवृत्तत्याद्रा- जसूयथतेदुर्यलतोका मा नास्तीत्याह * न चेति * साधारण सध्दनाप्यतवादस्याप्यपेष्टिशम्दयाच्यानेकानेयादियागसाधार पयातुध्येत्यपान्तरल्यासेना * इयांस्त्यिति * नग्येतष्ठरतोरी- पयाचियनिपन्धनयलीयस्त्यामाये ऽपि प्रत्यक्षदोनामाक्षात्मक वापंधियाविरयाद पलीयस्योपपदर्यलापलयिशेषो मयिष्यतीरपाल ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । शहते * नन्विति * प्ररुतयज्यालोचनांनपेक्षालक्षणः साक्षादा- पःप्रत्यक्षयम्देन विवक्षितः फलान्वये घेतच्छन्दस्य प्रस्तूयमानवाचि. स्थे धा प्रकृतयाज्यालोचनानपेक्षा स्थानन्धेतदुभयमप्यतीति परि- हरति * स्यादिति * फलानन्वयोपपादनार्थम् प्रत्ययेत्युक्तम् * यजियन्दगृहीतावेटिरतावच्छन्देनोक्तानिन्धेतच्छन्दस्य फलान्वये प्र- स्तूयमानयाचित्वे या सत्यपि मनामत्वेन साक्षात्प्रतवाचितया प्रकृतप्रत्यभिधानपेक्षप्रकृतालम्वनरयाद्राजसूययजितो बलीयस्त्वं भ. विष्यतीत्याशयाह * प्रकृतमपि चेति * सर्वनारनो ऽपि सन्नि- १९५१ हितालम्पनत्वात्प्रत्यभिज्ञां च विना सनिध्ययोगात्प्रकृतवाश्यालो- चनाधीनप्रत्यभिज्ञापेक्षा तुल्येत्याशयः । मनु महाप्रकरणादयान्त. रप्रकरणयलीयस्त्वस्याभिक्रमणाधिकरणे घश्यमाणत्वायनाधकाम- घाक्यस्थस्य यजरवान्तराधिकारलक्षणेनावान्तरप्रफरणेन प्रकृतग्रा- हित्वाद पलीयस्त्वं भविष्यतीत्याशङ्कते * नन्विति * कथम्भाषा- रमफस्य पफरणस्य चाक्यैकवाक्यत्यकल्पनेन सादापोधकरया- दयान्तरप्रकरणे च सन्देशेन शीघ्रमेकवाक्यत्यावगमात महाप्रक- रणे तु सन्देशामावाच्छीघ्रमेफयापयत्वानषगतेः सन्निकर्षविपक- पाभ्यां यलायलविशेपो युक्तोऽधिकारात्मकस्य तु प्रकरणस्य प्रक- तत्वमात्रापेक्षित्वात् बहूमामल्पानां च प्रकृतत्वाविशेषातुल्य कालं ग्रहणावगतेनीवान्तरमहाधिकारयोर्यलायलविशेपो ऽस्तीत्याशयेन परिदरवि * उच्यतइति * स्वमतेन ब्राह्मणादिवाक्यानां फ- मन्तिराविधायित्वे ऽपि प्रयोगान्तरविधायित्वात्स्वाराज्या- माययोभित्रमयोगविषयस्येनाप्यविरोधमुक्या प्रौया मन्तिरविधायित्वाभ्युपगमेनाविरोधमाह * यदि चेति * फर्मा- न्तरत्वे याहस्पत्यादिलिगात्मकृतावेष्टिप्रकृतिकस्वे ऽपि सक वृत्त्यका यागप्रतीतेयोगान्तराणामनङ्गत्वेनातिदेशतो ऽन्यप्राप्तमध्यनिधानवि- ध्यन्यथानुपपराचाभितोऽमिधेयदव्यान्तरकल्पने ऽतिक्लेशापोन- द्विशेषानयधारणाच्चानयस्थितशास्त्रार्यापत्तेः प्रीदिमानार्थत्वसूचना- यो ऽपिशब्दः । ननु फर्मान्तरत्ये द्रव्यदेवतादीतिकर्तव्यतानव- गतेः सकृद्धृत्या च यागैक्यावगमान्मध्यनिधानानुपपत्तेस्तद्विशि- पानुष्ठानासिद्धिरित्याशड्याह * कर्मान्तरत्वे चेति * अतिदेशेनावे. शीवितिफत्तेव्यतालामान्मध्यनिधानान्यथानुपपत्त्या च कल्पितेषुद्र- ध्यान्तरपुं तुल्यत्वाद्यागीयत्वातीते कल्पानां च यागान्तराणामिति कर्तव्यतापेक्षायां श्रुतयागप्रकृतित्पनावगताया अघटेरेव बुद्धिस्य- स्यारोपामपि प्रकृतिकरवावगतेस्तदीयेतिफर्तव्यतालाभादभितो ·९१२ न्यायसुधायाम। निधेयद्रव्यविशेषप्रतीतेनिर्धारितशास्त्रानुष्ठानसिद्धिरित्याशयः मन्येवमपि राजन्यवाक्यस्य निमित्तार्थत्वोपपत्तेाह्मणादीनां प्राप. काणीति बहुवचनमयुक्तमित्याराड्याह * राजन्यस्यापि चेति * यदिशब्दोपवन्धेनानित्यत्वावगमात् माक्षणादिवाक्य तुल्यप्रवृत्तेः क. तुमध्यप्रयोगे च राजन्यस्य नित्यत्वाद्यदिशब्दानुपपत्तेाह्मणवाक्य- स्पस्याख्यातस्य राजन्यवाक्ये ऽनुपक्तस्य विध्यनुवा_रूप्यपरिहा- राधे ग्राह्मणवैश्यवाफ्ययत् राजन्यवाक्ये ऽपि विधितया तुल्यप्रवृ- ते. ब्राह्मणवैश्यवत् राजन्यस्यापि फर्मान्तरेण प्रयोगान्तरेण वा सम्बन्ध इत्युक्त ब्राह्मणवैश्ययो. क्षत्रियकर्तृके प्रयोगे निवेशयोगात् युक्तं भेदकत्वमाराजन्यस्य तु ऋतुमध्यस्थप्रयोगे निवेशोपपत्तेने भेद- कता युक्त्याराड्य फर्तृभेदस्य भेदहेतोरभावे ऽपि योगसिद्ध्यधिक- रणन्यायेन फलभेदस्य भेदकत्यसूचनार्थम् * फलपदेत्युक्तम् * भन्नाद्यकामवाक्यैकवाक्यत्वलश्यस्य राजन्यो ऽन्नाद्यकामो यजेतेति फलपदानुपङ्गस्य ब्राह्मणोऽन्नाद्यकामो वैश्यो ऽन्नाधकाम इति चत राजन्यस्याप्यविशेषात्तत्प्रयोगस्यापि फलभेदाभेदावगतिरित्यारायः । यदि राजन्य पेन्द्र मध्ये निधायाहुति हुत्वा ऽभिधारयेदित्यनुपन लभ्यस्य राजन्यफर्तृकप्रयोगविषयेन्द्रमध्यनिधानपूर्वकाभिधारणवि. धिवाक्यस्य तन्त्रप्रयोग विनानुपपत्तरपि प्रयोगभेदोऽयसीयतइत्याह * एवं चेति * ननु फतुमध्यस्थे ऽपि प्रयोगे मध्यनिधानलिङ्गादपि। रित्येकवचनश्रुतेश्च तन्नत्वं भविष्यतीत्यारावयाह * राजसूयेति * भाग्नेयो टाकपालो हिरण्यं दक्षिणेन्द्र एकादशकपाल सुपभो द. क्षिणा वैदेवश्चरः पिराङ्गी पृष्ठाही दक्षिणा मैनाधरण्यामिक्षा घ. शा दक्षिणा बाईस्पत्यश्चरु. शितिपृष्ठो दक्षिणति दक्षिणाभेदाद्दक्षि- पायाश्च कानांनत्यर्थत्यात्कर्तृत्वाधिष्ठानद्रव्ययेऽपि प्रयोगागभूतका- तुरूपभेदद्वारा प्रतियागं प्रयोगभेदायगतेः प्रतुमध्यप्रयोगे मध्यनि. धानविधिविरुध्येतेत्यर्थः । अतस्तस्मात् क्षत्रिय स्यैवेत्युपसंहारपा. सिक युनर्मवेत्याह * तस्मादिति * ॥ आधानस्य विधेयत्वाधिफणम् ॥३॥ आधाने सर्वशेषत्वात् ॥ ४॥ यदिति मायेण पचनव्यक्तिमदम्य सन्देवदतुन्धेनोक्तस्याश्या. ज्ञानपेक्षपदान्तरान्योन्यान्ययायोगेनायुक्तस्यात् पूर्वपक्षयचनप्यतय- योगापनेवणादिमाप्त्यमाप्तिमन्दंदै विध्यघिधिमन्देवदतुं यतमा- * यमन्त इति + ननु सस्यामपि प्राप्ती निमित्तयाचियापादिश.

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। म्दाभावाग्निमित्तार्थता न युक्त्याशङ्कयाह * तति * प्राप्तस्य प्राह्मणादेनिमित्तत्वं विनान्वयायोगात्तद्वाचिशब्दाभावे ऽपि निमि- सतावसीयत इत्याशयः । भाष्यस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कयाह * तदा चति * ब्राह्मणो यद्यादधीत ततो वसन्तइति पचनव्यक्ताव- प्याभाने घसन्तविधी ब्राह्मणान्वयस्य निमित्तयोक्त्यर्थत्वं ब्राह्मण- श्रुतेः सूचयितुं धनव्यक्तयन्तक्तिरित्याशयः । नन्वाधानस्यावे. विनियतैकवर्णसंयोगात्पूर्वन्यायातुल्यत्वेन निमित्तार्थत्वमाराङ्य वर्णविशेपासयोगे ऽपि वरूपेणैवामाप्तौ निमित्तार्थत्वासम्भवातिद- शार्थत्वेनास्य विचारस्थानन्तरसङ्गतावपि कयं गुणप्रकरणसङ्गतिः किं च प्रयोजनमित्याशङ्कारह * तदा चेनि * ब्राह्मणादेर्गुणस्य विधयत्ये भेदफता विधेयत्वे त्यभेदकतेति सन्दिग्धविधेयत्वस्य गुणस्य भेदकाभेदकत्वनिर्णयार्थ विधेयाविधेयत्वविचारादवान्तर- सङ्गतिरपि तदा चेति प्रापकत्चे भेदोक्त्या निमित्तार्थत्वे च तद्वैप. रीत्योक्त्या सूचिता। स्वार्था पव चेत्यनेनाद्यपूर्वपक्षनिरासप्रयोजन. मुस्त्या द्वितीयपूर्वपक्षनिरासप्रयोजनम् * शूद्रस्येत्यनेनोक्तम् * ननु शूद्रस्यानुपनीतत्वान ब्रह्माभिव्याहारेदित्यनुपनीतवेदाध्ययन. निषेधनाविधित्वात्पूर्वपक्षे याधानाप्राप्तिरविशिष्टत्याशङ्कयाह * एतेनति * उपनयनस्याप्याधानवत्पूर्वपक्षे कर्मविधिभिस्ततज्ञानसा- ५९६ धनं वेदाध्ययनमाक्षिपद्भिरनुपनीताध्ययनायोगेनाक्षेपादविशेपा- छुद्रग्याप्युपनयनमध्ययनं च प्रामोतीत्याशयः । सुखप्रतिपत्त्यर्थ- मधिकरणार्य संग्रहीतुमाह * तन्नेति * सपतो ऽधिकरणार्थ इत्यर्थः । द्विविधमपि पूर्वपक्षं सलाति * मामयति * भा- हवनीयादिसाध्याग्निहोत्रादिविधिभिः सामान्यतः कस्य चिदाह- धनीयादिसाधनस्याक्षेपे ऽपि किं तदिति विशेषाज्ञानादग्निमादधी- तेति द्वितीयाश्रवणे ऽप्यविहितस्याधानस्य साध्यानाफाक्षत्यात द्वितीयायाधोत्पाद्याप्यविकार्यसस्कार्यात्मफचतुर्विधर्मसाधारण्ये- नोत्पाद्यकान्तिकत्वाभावादग्निमुपनिधाय स्तुवीत अग्नि समार्टी त्यादियदुत्पाद्यत्वानवगतैरोदिते सूर्ये आहवनीयमादधातीत्यादौ चाहनीयादेयूंपादिवत् असिद्धवाद्य आधीयते स आहवनीय इत्यवगमे ऽपि अविधीयमानस्याहवनीयोत्पादकत्वे प्रमाणाभावादा- हवनीयादिवाक्यैराधानविध्यभ्युपगमे कामश्रुतिभिः प्राप्तेरवाच्य- त्वात्प्रत्यग्नि चाधानभेदापत्तर्विधिनिरपेक्षोत्पत्तिमात्रेण च साध्य- साधनत्वे सत्योदुम्बरवादरप्युगवरोधादिसाधनत्वापत्तोशिकानां चाहिने उनी आहयनीयादिशब्दप्रयोगस्याधानविध्यभावे निर्मूल- ·९१४ न्यायसुधायामा पेनाप्रामाण्यान्मूलवैदिकप्रयोगकल्पने ऽप्यादित्यादौ यूपादिशब्द- प्रयोगशब्दार्याधिगमहेतुत्वाभावाद्धसमुख्य सुचो ऽग्रारस्वक्तो बि- ला इति स्वचा हसमुखप्रसेकत्यादिविधिवदाहितो ऽग्निराय- नीय इति प्रयोगादाधानविधिकल्पने ऽतिम्लेशापत्ते कामथुति- भिश्च विधिकल्पनवैय्यर्थ्यस्यापरिहार्यत्वादविधाने चाधानस्य प्रक- रणायोगाद्वसन्तादिवास्येषु ब्राह्मणादी निमित्त फालविधौ प्रकर. प्राप्ताधानानुपादानुपपत्ताह्मणादिविशिष्टाधानानुवाददोषस्याप- रिहार्यत्वात्स्वविध्युत्पादितस्याप्याधान स्याग्निहोत्रादिविधिभिरनु. छापनमाद्यपूर्वपक्षार्थ इति सूचनायाक्षिप्तशब्द । टुपीफायां सम्भारे- स्वादधातीति यो ऽस्मिन्नादधाति तेनाधाने प्राप्ते वसन्ते ब्राह्मणो अग्निमादधीतेत्यनूद्य वसन्तमाक्षणसम्बन्धी विधीयतइत्यभिधाना. सम्भाराणा च वाक्षपार्थिवानां वाक्यान्तरविहितत्यात्तदाधिकर माधानमाविधिलायवसम्भये कर्तृकालरूपानेकार्थविशिष्टाधान- विधिगौरवस्थानीकार्यत्वात्सम्भारपाक्योत्पादितस्याधानस्य कैम. ापेक्षायामाइयनीयदिवाक्यालोचनचाहननीयादिसाधनत्वावग- तेरग्निहोमादिभि फलवत्यात्प्रयुक्तिशक्त प्रयुक्तिसम्भघे प्राह्मणादि- घाफ्येन प्रयागानभूतफसयोगे ऽपि निमित्ताथै तत्सयोगोपपत्तेनी- धानप्रयोजकत्वकल्पना युक्तेत्याशय । फलयत प्रयुक्ति द्योतनायव फामश्चत्युपन्यासो भाष्ये अन्यथाधनीयादिसाध्यविधिमात्रण प्राप्त्युपपत्त कामविशेषणानर्थक्यापत्ते यदि रथन्तरसामेति च स- यदिके वाक्ये चिन्तिते सयादकत्वसाम्येन बुद्धिस्थाना यदि घाहाणो यजतेत्यादिवाक्याना पूर्वाधिकरणे निमित्तार्यवापवादेन प्रयोगवि. धित्वव्युत्पादनादिहापि घ्राक्षणादिसयुक्तत्वसाम्येन बुद्धिस्थाना ब- सन्तादिवाक्याना प्रयोगविधित्वव्युत्पादनादनन्तरमगति मुल- भा प्रयोजन चाग्निहानादिविधिप्रयुनत्वेऽग्निहोत्रादिफलार्थिनवा- धानमनुप्टेय स्वविधिप्रयुक्त रवे तु ब्राह्मणत्वादे कर्तविशेपणाधे ऽपि जातेप्नुपादेय याद् ब्राह्मणादिकर्तृकम्य प्रयोगस्यामाह्मणादिना फर्नुभशक्तरगतस्य चानधिकारादर्थादधिकारविशेषणत्याधगते सित्येन च जाते फाम्यतयाधिकारविशेषणत्वायागादाधानस्य च काम्पत्यामायेन राजापूययग्निमित्तान्ययविरोधामायानिमित्त. त्यप्रतीनिमित्त सति नैमित्तिकारश्यम्भावान्जातपुत्रपाक्यारपुत्रज- समगो निमित्तविशेषणत्वातीतजातपुत्रेण प्राक्षयादिना नियामे- नावश्यागुष्ठय ततध प्रणश्याश्याइयो नितिममणप्रतीते- प्रांझणादातपुत्रस्यानादिनाग्नययोशंतिममे ऽयक्ष्य पिहिताग्नि ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। होत्राधननुष्ठाननिमित्तप्रत्यवायवदाधानाननुष्ठाननिमित्तो ऽप्यपरः प्रत्यवायो भयति अत पवानाहिताग्निताप्युपपातकत्वेन स्मर्यते नानाहिताग्निम्रियतेति च श्रुत्याधानस्यावश्यकताघसीयते सा च स्वविधिप्रयुक्तत्वं विना न सिद्धरतीति सङ्गतत्वात्सप्रयोजनत्याच्च युक्तव प्रयुक्त प्रयुक्तिचिन्ताश्लोकं व्याचष्टे * एकस्तायदिति* सिद्धान्तं संग्रहाति * सिद्धान्तति * सम्भाराहवनीयादिया- फ्यालोचनयाहयनीयादीनामाधानजन्यत्वावगमेनाग्निहोत्रादिवि- धिभिराधानप्रयुक्तिसम्भये प्रत्यक्षवाक्यानर्थक्यमाशय नियमेना- ग्निहोत्रादिवाक्यानामाधानप्रयोजकत्वायोगानियमावेनार्थवत्त्वं दर्शयन् श्लोक व्याचष्टे * न तावदिति * ननु विद्वद्वाक्यम्या- धानयिधायित्वं विनानर्थक्यं स्यादित्याशड्याह * अस्ति चेति * थप उपजतीत्यादिप्रत्यक्षविधियुक्तानामुदकस्थापनादिरूपाणां स- स्भाराणाम अथ सम्भरन्तीतिवसामान्यतो विधान तत्मसार्थ- न्यम् । एवं कृतान्सम्भारान्सम्भार्याध्यकन देशे स्थाप्यान्युकादीनि विद्वानेवमुक्तप्रफारसम्भरणपूर्वमग्निमाधत्ते सहापसम्पनमपि स. मानस्वाम्यं स्पर्द्धमानश पधावर्त्तनराहतो भवति तधा यजनी. स्येतदुपन्यासस्य प्रयोजनमतीति नानर्थक्यापत्तिरित्याशयः। सि- धान्तमुपसंहरतीति * किमिति * प्रश्नभाष्याशयमाह * कि- मिति * ब्राह्मणादीनामित्युत्तरमाप्य निमित्तवाचिरा दानुपम्या• ५९७१ सादयुक्तमाराडा ग्राह्मणादेराधाने प्राप्तत्याद्विधेयवसन्तादिनिमित्त- धं विनान्ययायोगाग्निमित्तत्वावगत्याशयत्वेन व्याच * ब्राह्मणा- दीनामिति * मन्वित्याशडामाथ्याशयमाह * नन्विति * बाढ- मिति परिहारभाप्याशयमाह * इतररित्यति * उक्त ऽर्थे भाप्य- सम्मतिप्रदर्शनायकदेशपाठः केनति प्रश्नभायं सम्भाराहवनीया- दिवाफ्यालोचनयाधानस्यावहनीयादिसाधनत्वे ऽवगते फामश्रुति- भिः प्राप्तिप्रतीतेर्विद्वद्वाक्यस्य च साक्षात्प्रापकस्य प्रत्यक्षायादयुक्त- माशय प्रत्यक्षविधिसद्भाचे कामथुनीनां यच्छन्दोपयन्धाच्च यि-- द्वद्वाक्यस्य प्रापफत्वं न सम्भवतीत्याशयेन व्याचष्टे * केनेति. * फामेत्युत्तरभाय प्रश्नाशयापरिहारादयुक्तमाशय कधः चित्मा- तिसम्भवे विशिष्टविधिगौरवस्यानङ्गीकार्यत्वात्प्रत्यक्षविधिसद्भाव- मात्रेण कामश्रुतीनां प्रापफत्यनिराफरणं. न. सम्भवतीत्यागयेन, च्याचष्टे * इतरस्विति में साक्षात्प्रापफविद्वाक्यत्यागेन फा. मथुत्युपन्यासानौचित्यराडानिरासार्थम् * बलीयांसं चेत्युकम * ..युवनि ३ पु. ना.।

·९१६ म्यायसुधायाम। विद्वद्वाक्यस्याधानोत्पादकत्वसम्भवे ऽपि वस-तादिवाक्यवत्प्रयो- गविधिचिन्हप्रयोगाङ्गकर्तृकालादिसयोगाभावात्स्वर्गकामादिवाश्य वर प्रयुक्तिशक्तिफलसयोगाभावात्प्रयोजकत्यानुपपत्ते तत्प्रयोज- फत्वाय कामश्रुतीनामवश्योपन्यसनीयत्वाद् वलयति च प्रापके मागुपत्यस्य निरस्ते दुर्बलोपन्यासानवकाशापत्तरात्मनेपदरहितेन वाक्येनाधानोत्पादने कामश्रुतीना तत्प्रयोजकत्वस्य पाक्षिकन्धेन घि- द्वद्वाक्योत्पादिताधानप्रयोजकत्वापेक्षया दौर्यल्यात्मागुपन्यास : त्याशय कामश्रुतीनां प्रयोजकत्वे ऽस्य पाक्षिफरपेन विद्वद्वाक्यस्य चो- त्पादकत्वेन विवक्षितत्वाद्भिन्नविषयतया नालोचनीये ऽपि चलायले ऽग्निहोनाद्यनत्वेनाधान स्याग्निहोत्रादिविधिप्रयुक्तत्यासम्भवे ऽपि विद्वद्वाफ्येन द्वितीयावगतान्याख्यफलमयोगात्प्रयुक्तिमता प्रयुक्ति- सम्भवे घसन्तादिवाक्याना विशिष्टचिधिगौरवापादकप्रयोजकत्यक- ल्पनानुपपत्तेर्विद्वद्वाक्यस्यैव प्रयाजकताप्यापद्यतइति सूचनार्थी य. लीयस्त्योतिः । का इति प्रइनभाष्य कामथुतीना प्रत्यक्षत्यादयुक्तमा शड्याहवनीयादिसाधनत्वेनाधानस्य विध्यन्तरतो जगतस्याप्यग्नि होनाथनगत्वात्तद्विधिप्रयुक्तत्वासम्भवाणयत्वेन व्याख्यातुमाह * का इति * प्रापणेत्यनेन क्रोधहतु वदताग्निहोत्रादिश्रुतीनामाधान प्रत्यशेपित्वात्प्रयोजकत्वाशक्तस्तद्वयतिरिक्त आधानशेपिविषयत्वा सत्प्रयुक्तिशतका कामथुतय इत्येव भाष्य व्यारयान प्रापणश- त्यक्षिपस्यासपशपत्यादिति सूत्राययवोक्तत्वसूचनार्थों भूतनिर्देश प्रापणशक्तेराक्षिप्तत्वात्मकोध दर्शयतीति वक्ष्यमाणानुपङ्गण समाप- नीयम् । अग्निहोत्रमित्युत्तरभाष्यमाक्षपापरिहारादयुक्तमाशड्या- ज्ञानप्रश्नधारोपात्तरत्वत व्याचष्टे *घरूपमवेति* फलयाचा प्रयु- किशत्ति सूचनार्थम् * फलयुक्तम् । प्रत्यक्षवचनाभावेऽपि पा- मथुनीनामनङ्गभूता यानप्रयोजक शक्त्यभावसूचनार्थे समाधमित्य- स्याक्षपक्रियाविशयजत्वाभ्युपगम बेकनन्यतया योज्यम् । क्थमिति भाष्य का पनि प्रश्नाशयधिधरणार्थत्वेन व्याच * पथमिति - अग्निहोत्रादिभावनावरणतिवर्तव्य ताशातिरिक्तवादाधानस्य त. द्विधिप्रयुन त्यासम्भवो ऽस्यपरत्वोयोन परतिक्त्तव्यनाशप्र- योजन विधिना' तत्साधनमकरणतियत्तव्यतामूतमप्यन्यथानुपप- स्या प्रयुज्यनइत्याशयनोच्यतइत्यादिपरिवारमाय व्याचप्टे* इनी- ति ननु यथाग्निहोत्रादि निष्पयते तथा प्यादिति विषयामिद्ध्या क्षपकाय ऽपि प्रयोगविधेरविषयभूनकरणतिकर्मव्यताव्यनिरिका- माधन परतिशतम्यामश्यांना विवि मात । ५. चिकम् ।

·द्वितीयाध्यायम्य तृतीय' पाद' । क्षेपफत्यं न सम्भवतीत्याशङ्कानिरासायं तेनेत्याद्यवगम्यतइत्यन्त भाध्यं व्याचष्टे * तेनेति * यथाग्निहोत्रमिति भाष्योको विध्यर्थस्त- च्छब्देनाधानाक्षेपहेतुतया परामृष्टः । अनङ्गस्यापि विधिनाक्षेपे यासो ददात्यनो ददातीति वस्त्रशकटदानविधिना वस्त्रराफदोत्पादकयोर्या तक्षणयोराक्षेपः सप्तमाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रे वक्ष्यमाणो दृधान्तितया. निति तक्षणाख्यफर्मजन्ये वस्त्रशकटे च विहितेतदुत्पादक कर्माक्षि- प्यते यथा यूपे विहिते तदुत्पादकछेदनादीति सूत्रार्थ फामश्रुतिप्रा- प्रयुक्तिसम्प्राप्तिसूचनायेतिकरणकामश्रुतिप्राप्त्युक्तिप्रयोजनोक्त्यर्थं तत्कनेत्यादिभाप्यं स्परत्वादव्याण्यायापि चेति भाष्यं विशिष्टवि. धौ वाक्यभेदाभायादयुक्तमाशय सत्यां गतावेकस्य वाक्यस्य वि. शिष्टविधिगौरवाक्षमत्वाद्वाक्यभेदोक्तिरित्याह * सर्वप्रकारेति * ऋतुप्रधानमुच्यतेति पूर्वसूत्रोक्तप्रतिज्ञानुपङ्गेणाधानइति सूत्रावयव- व्याण्यानार्थमेवमिति भाग्यं व्याचप्टे * एवमिति * सर्वकर्मणा- मिति भाग्येणोत्तरावयवं यथाश्रुतं दूपयित्वा किं तहत्यिनेन सर्व- कर्मशेषभूताग्निशेपत्वेनाधानस्यौपचारिकी सर्वफर्मशेषतोक्तति भाति तयागाङ्गत्वेनयाधानाक्षेपस्य पूर्वपक्षिणो ऽभिहितत्यादयुक्तमिति मत्या सर्वकर्मणामिति भाग्यमकारप्रश्लेपेणोत्तरावयवव्याख्यार्थतया ध्यारयातुमाई * फथमिति * शेपत्यनिरासस्यानाक्षेपहेतुमुपपाद. यितुमाह * यदि हीति * शेपत्वे ऽपि स्वतन्यकालविधानेन कर्मन- योगादू धहिरनुष्ठानस्यावगतस्य कर्मविधिप्रयुक्तत्वे ऽनुपपत्तेराक्षेपा- नावश्यकतानवक्लप्त्योक्ता आहवनीयादिशब्दानामाधानलक्षणसं. स्कारनिमित्तत्वादाहयनीये जुहतीत्याधायनीयादिश्रुत्यैवाधानस्य फर्मागत्योक्तः सर्वकर्मणामिति शेपत्यनिरासभाष्यमयुक्तमाशयो- पपादयति * तेपामिति * आधानजन्यस्य सस्कारस्याहवनीयादि- शब्दनिमित्तत्वे ऽन्याधानस्य म्वरूपेण संस्कारत्वाभावादावनीयादि- शब्देनानुक्तेरग्निहोनादिकर्मणामाहवनीयादिग्रहणमावपर्यवसाना- कश्चिदाधानस्य कांगत्वज्ञापनहेतुरस्तीत्यर्थः । संस्कार- निमित्तत्वेनाहवनीयादिशब्दानां जातिनिमित्तानोवास शब्दधि- पयसप्तमाधिकरणासिद्धान्तसूत्राविषयत्वे ऽपि यथा कमजे निसि चाससि धानोवासोरूपमेव प्राप्यते न तदुत्पादक फर्मानोवासःशब्दयोः संस्कारनिमित्तत्वाभावेन फर्मणो शेपत्या. तथाहवनीयादिशब्दानां संस्कारजनकस्याधानस्याग्निहोत्राधशेप- तयाहवनीयादिश्रुत्या कर्मजे ऽप्यायनीयादौ चिहिते जन्यमाह- चनीयादिरूपमेयाप्यते नोत्पादकमाधानमित्येतायता साम्येन तन्न्या- ·न्यायसुधायामा योदाहरण यघाधानस्य पर्थिव नास्ति तिहि तृतीय तामन्यर्थ यथान्ये पारश्ययादा इत्याधानस्य प्रत्यर्थत्वे पूपिक्षिने सर्वार्थ पाधानस्य स्वपालवादिति सिद्धान्तमृणोच्यने न हि तत्सर्वेपात्र- पर्णिकानामाधानस्य घिहिनत्वन रथकारस्यवाधानविधिनियोज्य. तया परिशिष्ट वादिति वचनाद्धफारस्याधानस्य सर्यशपत्तादिति पठाधिकरणोपपरणोपत्रमसिद्धान्तसूत्र पदन्यथा व्याख्यातु शक्य मापि द्रव्यस्याफर्मकालनिष्पत्ते प्रयोग मगंध स्थात्म्बफालत्या दित्येकादशाधिकरणसूप्रयत् कृत्वाचिन्तान्यायेन सार्थवाङ्गीया- रेण चिन्तान्तराभावादिनि कि तहीति भाष्येणाशय पारम्पयेण सायोक्त्यर्थतया तात्तीय सूत्र यारयानार्थमग्नीनामिनि भाष्य व्यारयातुमाह *यचिति* पिमित्याराडाभाप्याशयमाह *पिमितिक अग्नयरति परिवारमायाशयमाह * सिद्धान्तति * नन्वित्याशङ्का भाप्यारायमाह * नन्विनि * उच्यतइत्यादधीतत्यन्त परिहारभा- प्य व्याचष्टे * उच्यतइति * उत्पादनात्य रायमाशदापूर्वमाह * १९८८ तति * श्लोक व्याचष्टे * यति * भाष्यार्थमुपमहरति * इत्यस्तीति * नन्विह प्रयुक्त विचार्यत्वादाधानोत्पत्तिमप्रातिपक्ष प्रयोजयिष्यतीति ब्राह्मणादिवाक्यानामु पत्तिविधिज्ञापनार्थस्योत्पत्ति राब्दस्यानर्थक्य स्यादित्याराङ्य ब्राह्मणादिवास्याना प्रयोजकत्यायु. पामे कर्मविषयत्वेन फलप्तत्वातामेवात्पादकतापि युक्तान गुणम: चरितशतना सम्भारादिवाक्यानामिति सूचयितु नदुपपादनार्थ पक्षे ऽप्युपायान्तराप्राप्ति वक्ष्यमाणामाह * पक्षे ऽपि चेति * कर. लप्रयाजकत्वे ह्यात्मनेपदयुक्तस्य तद्ग्रहितविध्युत्पादितस्थाधानम्या धातृगम्यायनीयादिसाधनत्वानियमात्साध्यसाधनेतिकर्तव्यताधि- शिष्टभानावगमोत्तरकाल प्रवृत्तस्य प्रयोगविधे साध्यसाधनत्या नियामकस्यात् प्रत्यक्षे ऽपि प्रयोगविधी मत्युपायान्तरप्राप्तचविरो- धात्तदर्थाप्राप्तेर्युक्तात्मनेपदयुक्तोत्पत्तिविधित्वोपपादनार्थतेत्याशय । फमाद प्राप्त्युपायादाधानात भिनविषयस्य प्रत्यक्षविधिविहिनेना प्याधानन निवृत्त्ययोगाशङ्कानिरासार्थ यदित्यादिभाष्य व्याच * प्रत्यक्षति * आत्मनेपदादनाधातार प्रत्याहनीयवाद्यभावाव- गतेरयांदाधानस्य च प्राप्त्युपायत्यनियमादेकविषयत्वेनोपायान्तर- निवर्तकता युक्तस्याशय । उद्गातार स्तुवतइत्यात्मनेपदस्यानात्म- गामिन्यपि बियाफल दर्शनानात्मनेपदादात्मार्थवावगन्नु शक्यत्या- शयेन कथ चेत्याशय स्वरितभित फन्नभिप्राये क्रियाफलइति स्मृतप्रकारे दधातिपदस्यात्मनेपदस्यात्मगामिक्रियाफलांचितावग- ·द्वितीयाध्याय तृतीयः पाद । ता नान्यत्र व्यभिचारमाणापहीतुं युक्तत्याशयेन परिहाराय फत्र- भिप्राये हीति माध्यमादधीतेति धातुप्रयोगेण व्याख्यातमानम्वारमने- पदाभाये ऽव्यग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यादिवत् विधिसामा- स्थामथुतिपरिग्रहेण तदेकवाक्यत्वावगते स्वर्गकामादिसाझं कुर्या- दिति सामानाधिकरणगाच्वात्मार्थतावगमयिष्यते इत्याशङ्कान्यथा- उपपत्त्या कामभुत्याक्षेपे नङ्गत्वेनैकवाक्यत्वाप्रतीतेः पश्यादिय- वात्मार्थमुत्पन्नस्याहवनीयादेदानादिनान्यसम्बन्धकरणे ऽपि वि. ध्यविरोधानात्मनेपदं विना नाधातारं प्रत्याहवनीयादितावगम्यत- इत्याशयेन परिहारार्थमसतीति भाष्य व्याचटे * अर्थति * शु. तिकल्पनेन सामर्थ्यस्य मापकत्वात्प्रत्यक्षश्रुतिसमभावे च कल्पना- योगात्पक्षे ऽपि प्राप्तिन सम्भवतीत्यभिधानार्थमपि चेति भाप्यं ता- त्पर्यतस्तावनचाचप्टे * अपि चेति * नियमस्यादिशब्दोत्तायाश्च परिसख्याया यावलिङ्गानुमिता श्रुनयः प्रतिमन्नं फल्पयितुमार- भ्यन्तइत्यादिमन्त्राधिकरणवार्तिक शुद्धविधिवदमाप्तविधियोक्तेन पक्षे ऽपि प्राप्तिः सम्भवतीत्यर्थः । स्वरूपतो व्यावष्टं * सति चे- ति * नन्वाधानस्याग्निहोलाधगत्ये सत्यागानां प्रधानविधिप्रयुक्त- स्वात्मयाजादिवत्प्रत्यक्षविधिसद्भाये ऽपि कामश्रुतिप्रयुक्तत्वापत्तर- नत्ये या प्रत्यक्षविध्यभायेन ऽपि कामचतिभिः प्रयुक्त्यशक्तः स- तीप्चिति विशेषणानर्थस्यमित्याराड्यानगत्ये ऽप्यन्यथानुपपत्या- धानविधिकल्पनद्वारा प्रयुक्त्युपपत्त्याशयेन परिहारार्थमसतीप्विति माध्यं व्याचष्टे * यदि त्विति * ननु सतीप्वपि ब्राह्मणादिश्रुतिः शूद्रस्याप्राप्तेः कामचतिमिः प्राप्तियुक्तत्याशङ्कानिरासार्थ सतीति भाप्यं व्यायष्टे * सतीषु विवि * अबाहेति द्वितीयपूर्वपक्षमा- व्ययाशयपूर्व व्याचष्टे * पूर्वोक्तति * तधिरासार्थमुव्यतइति १९९४१ भाप्य ध्याचष्टे * तत्रेति * विधेयस्य स्तावकत्वेन शेपभूतेत्यर्थः नेतीत्याशङ्कामाध्यमेवंशब्देन सम्भारपरामर्शात्सम्भारबिध्यकवाश्य- त्वप्रतीतरयुक्तमाशय भिन्नयाश्यत्वे ऽपि प्रकरणप्राप्तसम्भारपरा- मीपपत्तेन तावन्माप्रेणकराश्यतावगतिरित्यवमुपपादयन् व्याचष्टे * परः पुनरिति * उच्यतइति परिहारभाध्यं व्याचले * भवेदि- ति * गुणार्थमेवेति स्तुतियाविना गुणशब्देनापामुपसर्जनं तु वि. धीयतइति भाष्यस्थो विदधाति स्तुतिलक्षणार्थतया व्याख्यातः । नन्वित्याशवामान्य विद्वद्वाक्यस्याधानविधित्वे ब्राह्मणादिक्तेश्च च. सन्तादिलक्षणगुणार्थत्ये हेत्वनुपन्यासादयुक्तमाराङ्य निर्णयहेतुप्र. भार्थस्येन व्याचशे * कुत्तो न्विति * निर्णयहतूक्य नेत्याचाहे-

·भ्यायसुधायाम् ।
त्यन्तं भाग्य ध्याचष्टे * तदिति * प्रत्यक्षफल्पनीयत्वलक्षणो वि.
शेषो निर्णयहेतुरित्याशयः । तस्मात्प्रशस्ततामितिभाप्यं तात्पर्यतो
व्याचष्टे * नैतदिति * भाष्यं व्याचष्टे * न चेति * यदि वि.
त्याधुपरुध्येतेत्यन्तं भाप्यं ध्याचट * यदि त्यिति * मन्वित्याधध-
कल्प्यतएघेत्यन्तं भाष्य ध्याचप्टे * लिडास्थिति * लिडा विहि
तस्याधानस्य सम्बन्धि यत्सम्भरणं तस्य योधिधिरथ सम्मान
सम्भरतीत्यादिसामान्यरूपो विशेषरूपश्च तारोचनार्थ स्तुतिस-
हितस्याधानस्य पुनः श्रवणमित्यर्थः । अपि चेति भायं व्याचष्टे
* लिडा चेति # नन्विरयाशङ्काभाष्य व्याचष्टे * नन्विति * उ.
च्यतइति परिहारभायं व्याचऐ * सिद्धान्तति * पदान्तरसम्बर
धात्मकेन वाक्येन ब्राह्मणादिविधाने न्याधानस्य श्रुत्या विधा-
६००१ नाद् बलीयस्त्वोपपादनार्थ परेति भाग्य ज्याचष्टे * स्वपदेति * द्वि.
पन्छन्दः सपत्नशब्दव्याख्यार्थ. शाखान्तरीयपाठप्रदर्शनार्थों घान-
न्धिति भाषेण विशिष्टविधिगौरवाहील्यमाशङ्कितं नैप इत्यनेन
चिशिविध्यन्यथानुपपत्तिकल्पे विध्यन्नविशेषणविधिसिद्धः श्री.
तविधिव्यापारमानास्वाभायात्परिहत्य द्वितीयपूर्वपक्षनिरासे तस्मा.
दित्यनापसंहते ऽपि चेति पूर्व पक्षभाष्योनं वाक्यभेदे गौरवाश-
येन परिहतमपि माहापादिजातेरनुपादेयतया निमित्तत्वनेष्टत्या-
कालनिमित्तयोईयोरुद्देश्यत्वापत्ते. प्रत्युद्देश्यवाफ्यसमाप्तिलक्षण-
घाक्यभेदाशयन यत्तित्यनेनानुभायं यदीत्यनेन चानुपादेयत्वाजा-
तेाह्मणादिश्वेदादधीतवेत्यानिमित्तत्वाधगमे ऽप्यप्रवृत्तप्रवर्तना-
त्मकत्वेनेदानी कुर्वीतेत्यस्य विध्यर्थस्य फादाचित्कत्वात्कादाचित्के-
नैव निमित्तेनान्वयागनित्यत्वेन जातेनिमित्तत्यायोगारकतम
ख्यामामानाधिकरण्यारकर्तृतयैवान्ययावगतः कश्चानुद्देश्यत्वात
प्रत्युद्देश्यं वाक्यसमाप्तिन प्रत्युद्देश्यवाक्यपरिसमाप्तिलक्षणवाफ्य-
भेदापत्तिरित्याश्येन परित्याधिकरणार्थीपसहारार्थम् * तस्मा.,
दित्युक्तम् * तत्सर्व सङ्क्षिप्य व्याचष्टे * फर्निति * ब्राह्मणादि-
जातिनिमित्ततया कर्तृत्वापादनार्थत्वेनाप्राधान्यद्योतनार्थ कर्तृशब्द
विशिष्टशब्दो नैकार्थत्वनिरासार्थ. निमित्ताभावे ऽनुष्ठितस्यापि क.
मणो नेफल्यापत्तेस्तस्यापिक्रियोपकारित्यात भाष्ये गुणवक्त्यर्थ-
विरोध. निमित्तस्याविधेयत्ये ऽप्यवच्छेदकत्वात्फलसस्कार्यचद्विधे.
यविशेषणत्वाचिरोध ।
॥ दाक्षायणादीनां गुणताधिकरणम् ॥ ४॥
अयनेषु चोदनान्तरं सज्ञोपबन्धात् ॥ ५ ॥

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । सन्दिग्धविधेयत्यायस्य रथन्तरसामादिशब्दस्य फस्य नि- मिसार्थत्वेनाविधेयार्थत्यादभेदकरवं कस्य वा तदयोगेन विधेयार्थ- त्वात् भेदकतेति चिन्तिते ऽधुना दाक्षायणादिशब्दस्य गुणविधिना- भधेयत्वं सन्देहाद्विधेयाविधेयार्थतया सन्दिग्यस्याविधेयार्थत्वे ऽपि संज्ञातो यासात्प्रकरणान्तराद्वा भेद्भाशय विधेपार्थत्वाद् गु. णफलान्वयावगतेरभेदाभिधानारसङ्गतिसन्देहतदेतूनस्परित्यापेक्ष्य देनेद्रिपफामाधिकरणेनेय दाक्षायणादीनामपि गुणानां फलान्वये- गाभेदकत्यसिद्धः पौनरुक्त्या शङ्का परिहरन्संशया भेदशडार्थमाय- सूत्रं व्याचरे * युक्तमिति * तृतीयान्तत्वाविशेपे ऽपि निरूढानिरू- ढत्यविशेषारसामानाधिकरपयचयधिकरण्यविशेषोपपादनार्थम् *न चेत्युक्तम् * कर्मान्तरमित्यनेन चोदनाशब्दश्वोचतइति व्युत्पत्त्या फर्मचाचितया व्याख्यातः । साकम्प्रस्थाय्यादीनामयनत्याभावे ऽपि तुल्पन्पायरयादुदाहरणत्वविरोधः। अगुणाच कर्मचोदना ॥६॥ न चेति भाग्यणाभ्यासेन भेदराङ्कायतया एतत्सूर्य व्याख्या- थापि चत्यनेन गुणोपरन्धे ऽपि दाक्षायणसंक्रमणलक्षणयोर्गुणयोर्य- शयिशेपणत्वेन समासपदोपात्तयोः निस्कृष्य विध्ययोगादाग्नेयम- शाफपालं निर्वपेगुकाम तिवत्फले गुणविशिष्टकमयिध्यापत्तेः * फर्मान्तरत्यसिद्धिरित्युक्तम् * तरसूनानारूढत्वादयुक्तमाशा च- शब्दसूचिताभ्युपेत्यवादार्थत्वेनोपपादयितुमाह * विधीति * गु- रणाननुषन्धे विधिशक्त्युत्तारणत्यालाण्ड्वयत्यात गुणोपयन्ये ऽपी- त्यध्याहारण योज्यम्। समाप्तं च फले बाक्यम् ॥ ७ ॥ अनुपादेयाम्ययात्प्रत्यभिज्ञायाध संशान्तरान्वयेन गुणान्तरा- न्ययेन वा तिरोधानातू प्रकरणान्तरेण भेदशद्वार्थतयैतत्सूत्र ध्याचऐ * फलस्येति * विकारो वा प्रकरणात् ॥ ८ ॥ प्रयोगान्यथात्यलक्षणो गुणोपनयनादिवाक्येषु विधीयते न. फर्मान्तरमिति विफारशब्देन सिद्धान्ते प्रतिशाते दाक्षायणसंक्रम- रुपयोर्गुणयोनिकृष्य विध्ययोगात्तद्विशिष्टकर्मविध्यापत्तेः । फ- मन्तिरत्वापरिहारमाशय कर्मविध्यभ्युपगमे ऽपि विधिश्रुतेः स्त्र. मुलायामादिका कोषिकनि ५ . पा.

·९२२ न्यायसुधायाम् । रूपतात्पर्यभावेनाभेदकत्वाच्दुरुत्यविरोधन सन्निधानगाभेदायगत्य- भिधानार्थतया प्रकरणादिति सूत्रावयवं व्याख्यातुमाह * सत्यपी- ति * विधिश्रुतेः स्वरूपतात्पर्याभावनाविरोधमेयोपपादयति * :०१ दध्यादिवोति * दध्यादिधत्कर्मव्यतिरिक्तस्य दाक्षायणादिसश- कस्य गुणस्यानप्तिद्धत्वादविधेयाचाराडानिरासार्थतयैतमेव सुनाय- ययं न चेतिघार्तिकाययवोक्तशङ्कानुभारणपूर्वकं व्याचष्टे * य. विति * यथोक्त्यादेर्गुणस्यालौकिकस्यापि प्राकरणिकवाक्यान्त. रालोचनात्सोमयागाभ्यासविशेषरूपतया प्रसिद्धः फले बिध्युपप- तिस्तथा पौर्णमास्यो यजेत द्वे अमावास्ये सह कुम्भीभिरभिकामन् इत्यादिप्राफरणिकवाक्यान्तरालोचनेनावृत्तिः सहप्रस्थानादिरूपतया दाक्षायणसाफम्मस्थाय्यादिगुणप्रसिद्धः फले विध्युपपत्तिरित्यर्थः। पतदेव विवृणोति * एवमिति * पाक्यान्तराच्च साकरप्रस्थाय्या. दिशब्दस्य गुणवाचित्वप्रसिद्धौ दध्यादियद्यागप्रयोग परिच्छिन्दता सह प्रस्थानादिना फलं भावयेदिति वैयधिकरण्येन धात्वन्यया- रफलान्ययोपपत्तिरित्याह * दध्यादिवति * नन्वेवमपि दाक्षा- यणादेः ममासाद्यसामानाधिकरण्यावगतर्दध्यादिवलक्षण्यं भवि. प्यतीत्याशयाह * फि चेति * ये ऽपि दाक्षायणादयः सामाना. धिफरययनय प्रतीयन्ते ते ऽपि दाक्षायणादिना गुणेन यागप्रयोग परच्छिन्दता फलं भावयेदिति वैय्यधिकरण्येन धात्यन्वयाध्यादे- रविलक्षणा इत्यप्यर्थसूचनार्थः किं च शब्दः । कथं सामानाधिकर- ण्येन प्रतीयमानानां दध्यायवलक्षण्यमित्याराग्य यज्ञावस्थाविशेष: रूपत्वलक्षणयाप्रत्याप्सत्तिनिमित्तौपचारिकता दाक्षायणन यजेतेति सामानाधिफरण्यप्रतीतेरक्तमिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * पयं हीति मायोक्त प्रकरणादितिसूत्रावयवव्याप्यातुमनुसन्धत्ते* एवं चेति * ननु गुणस्य फलवत्वं कथं भावनाग्रहात्मकरणानुग्रहो- किरयुक्त्यारहवाद * यधपीति * लिगदर्शनाच्च ॥ ९ ॥ शिमग्रामेदलिङ्गमित्यपंक्षायां पञ्चदशवर्षसण्यया प्रिंशपर्स पारमकमम्पत्पूरण पोगमास्यो यजेत देममायारये प्रति पौर्ण. मास्यमाघाम्याकीर्तनं मिलिझयमा सम्पदिति * सम्प- पूरणम्य लिगरपगुपपादयति * न दीनि * ननु फमांन्तरत्व ऽप्य- निदेनमानिशमयाम्ने पञ्चदययपसंख्याविधानात्तासम्प. किरणोतिरपपरस्यतापामाद - मति * यापीयपक्षयात्रि- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ९२३ शद्वर्षपक्षस्याप्यावश्यकत्वाक्षेपकत्वेन मियमरूपत्वात्तस्य च कर्म- मस्त्यत्तित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्ययस्तधन्धनत्यादि- स्परमाधिकरणे ऽतिदेशनिषेधान्न फर्मान्तरे सम्पत्पूरणोपपत्तिरि- स्याशयःनिनु कर्मान्तरे सम्परपूरणानुपपत्तायपि दाक्षायणारख्यक- मन्तिरयाजित्येन निमित्तन दर्शपूर्णमासयोरेव पञ्चदशवर्पत्यविधा- माप्रिंशत्पूरणोक्तिरुपपत्स्यतइत्यासयाह * न चेति * फर्मान्त- रत्वे दाक्षायणयाजित्यस्य दर्शपूर्णमाससम्बन्धाभावेनावर्तमानयो- दर्शपूर्णमासयोः पञ्चदशभिस्त्रिंशसम्पत्ययोगात्पश्चदशैव धर्षाणि दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति वाक्पार्थो न गुज्यतेस्सर्थ पौर्णमास्यमा- धास्यासङ्कीर्तनस्य लिङ्गत्यमुपपादयति * द्वे हीति * गुणात्सझोपबन्धः ॥ १०॥ यः सशोषवन्धो भेदहेतुस्नोक्तः सगुणवाचिरन फर्मस- हावाभावान कर्मभेदक इतिहनेणोक्त पयसा प्रवयें चरन्ति पय- सा दाक्षायपायइत्यादी कर्मनामप्रवग्यादिमाहचर्यादाक्षायणास्यापि धर्मनामत्वमाशङ्यान्यत्र कर्मसम्ज्ञात्वे व्युत्पत्तिसंयोगाभावान भे- दकताप्तीत्याह * उत्पत्तीति * कथमुत्पत्तिः संयोगायगतिरित्या- ६०२।। शय पूर्वकर्मानन्वयो शापकत्वेनोक्तः । प्रस्तूयमानवाच्यधैपशब्द. प्रकारस्य प्रक्रमस्य पूर्वानन्धमहेनोरभावात्ययसा दाक्षायणयश इत्या- दिसन्या नोत्पत्तियुक्तत्यर्थः । गुणवाचिनो ऽपि दाक्षायणादिशब्दस्य पशुमोमादिशब्दवत् लक्षणया क चित्कर्मसम्मात्याविरोध. दाक्षा- यणयन यजेतत्यादौ तु दाक्षायणादिशब्दो गुणयाचित्येन सम्शा. स्वाभावादेव न भिनत्तीति सूत्रार्थमनुसन्धत्ते * सम्भवति चेति * एतदेवोपपादयति * दाक्षायणति * द्वं हि पौर्णमास्यो यजेति धाक्यान्तरादावत्तिवाच्ययनशब्दयोगाच्च दाक्षायपाशब्दस्याश्यास- घाचित्यप्रतीतेस्तस्य च यशाश्रितत्यादौपचारिकयाशब्दसामाना- धिकरप्योपपत्तेने सम्भाचं कल्पनीयमित्यागया। दक्षस्यति भाथ्यो- तामवयवप्रसिद्धि विवृणोति * दक्ष इति श्चेति * अधिकत. फा प्रयोगानिरयनशब्दवाच्या नबिंजामयातिरितिसूचनार्थः प्र- योगशब्दातधेति भाप्योक्ता साफम्मस्थाय्पशब्दस्य गुणवाचितां वि- धृणोति * साफम्प्रस्थाय्ये ऽपीति * साकरप्रस्थाय्यसम्झफे प्रयोगे सायम्प्रातदोहकुम्भीभ्यां सह प्रस्थानात्सहप्रस्थानलक्षणगुणयोगा- साकम्मस्याय्यशदेनासौ प्रयोगो ऽभिधीयतइत्यर्थः । शक्यते चदि. ति भाग्योक्तं गुणादिति सूधावययतात्पर्य विष्णोति *तस्मादिति* ·९२४ न्यायसुधायाम । समाप्तिरविशिष्टा ॥११॥ फले पाक्यस्य पर्यवसानाख्या समाप्तिानुपादेयफलान्ययेन कर्मणो विधेयत्वाद्भेदसिद्ध्यर्थमुक्ता सा गुणफलान्वयविधाने ऽप्य: विशिष्टत्वेन कर्मविध्यनापादकत्वान भेदं साधयतीति सूत्रतात्पर्य माह * यद्यपीति * अविशिष्टत्वं विवृणोति * यथैव हीति * नन्यविशेपे सति कथं गुणस्यैव घिधिन फर्मण इति निश्चीयते ऽत भाह * इति सन्देह इति * प्रयोजनं पूर्वपक्षे सौर्येष्यादिवदर्शपू: प्रेमासप्रयोगाद् बहिर्दाक्षायणयशप्रयोगः सिद्धान्ते दर्शपूर्णमासयो रेषावृत्या प्रयोगः॥ ॥ अथ द्रव्यदेवतायुक्तानां यागान्तरताधिकरणम् ॥५॥ संस्कारश्चाप्रकरणे अकर्मशब्दत्वात् ॥ १२ ॥ पिपयाधिवेकार्य प्रकरणशब्दव्याल्यार्थमनारभ्येति भाप्यं कि चिदनारयेत्यन्धयं दर्शयन् व्याचष्टे * न फस्य चिदपीति * इह संस्कारयति धशब्देन विकारो घेति पूर्वाधिकरणासिद्धान्तसूत्रस्य- घाशब्दोका फर्मान्तरत्यानुफर्पणात यावदुक्तं चेति यागदेन तमि- वृत्या कर्मान्तररयाभिधानात् भेदाभेदविचारो यापदुक्तं यजाति- स्त्वितिसूत्राययवाभ्यां च यायच्छ्तयजिमापपिचार इति यावा. कसूत्रेणाषिचारे सिद्धान्तस्य द्वितीये घ पूर्णपक्षस्यावृत्याभिधा. नाविचारवयं कृतं तत्राघवत् द्वितीयपिचारे ऽपि देयतापक्ष्यफल- पदमनपेक्ष्यापि सिद्धान्तस्य पक्तुं शक्यत्यादकान्तरस्योपपत्तित. योकसंस्फारत्वनिरासा प्रधानकर्मत्वसूचना यजतिसूने फलाह- णेन फमांन्तरत्यसिद्धार्थ यागत्यसिद्धार्थ घेति मूचायतुं पदद्वय- मात्रोदाहरणं पिं: दार्शपौर्णमासिके यदान प्रतिमिति मायाऽयां पिचारदयं फ्रमेणोक्तमप्यायविचारे ऽनुयादायोगारफर्मणो पिधे- परपेन भेदोनलेसणसहतायपि द्रध्यदेयतासंयोगलक्षणस्य गुणस्य पूर्णफर्ममयोगानश्यामानाभेदकन्या गुणनफरणासहतीदितीय- विचार दृष्यदेयतामयोगलक्षणस्य गुणस्य यागम कर्मयनिये. शेन तमियागरूपयोधनात्याद् गुणकरणमनस्युपपत्तन रत- पापम्प मद्दतिम्चनापेकदलया विचारदयमा सति * पदा कमान्तरं तदा कियापारले निधापालनमालम्पे यागम्पे पापः । एदपाया विना पागस्पाम्पयामि परपिक. स्पमीयापाषमा यजियाप्पापषिपक्षया • यजिमती एयुलम् ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ९२५ अनारभ्याधीतत्वोक्तेः प्रयोजनचतुष्टयमाह * तति * प्रश्नपूर्व संग्रययोजायर तायद्विवृणोति *कथामति* दार्शपौर्णमासिफायाल- म्भनिर्वापी प्रकृत्येमावालम्भनिर्यापी भूयेयातामित्याचावृत्या योज्य- म् । अनारभ्याधीतत्वेन पूर्वपक्षवचनव्यत्ययोगात्सन्देहानुपपत्ति- माशय यदाहवनीये जुदतीत्यादियद् दूरस्थयोरप्यालम्भनिर्वापयोर्य- दिकत्वसाम्येन युधिस्थतया ऽनुवादसम्भवात्पूर्वपक्षयचनव्यक्त्युप- पादनाय * अनारश्यवादे वित्युक्तम् * अपानरुक्त्यार्थत्वं वियरीतुं केन पौनरुक्त्याशङ्केत्यपेक्षायां तायदाह *तथेति * अग्नीपोमीयवा- क्ये ऽप्येतदधिकरणसिद्धयजिवाच्यफर्मवाचित्वाङ्गीफरणेन पशु- सोमाधिकरणे विध्यनुवादविचारात्पीनरुत्त्यनुपपत्तावप्युभयत्र सिद्धान्ते यागाविध्यभिधानात् आपातमात्रात्पौनरुत्यनान्तिरिति- सुचनार्थः प्रायशब्दः । तदेव विवृणोति * तत्त्विति * गतप्रायत्वप्र- तिमाने सति यद्यजिमकर्मविधानत्वं पुनरुपन्यस्यते तदनारम्याधी- तत्वेन प्रकृतयागाभावात्मकतयागानुवादाशङ्कायामसत्यां पशुसो- माधिकरणपूर्वपक्षस्यात्राभावात्कयं गतप्राय स्यादिति मत्वेत्युक्ते त. दीयसिद्धान्तेनैव तर्दि यजिमकर्मविधानत्वसिद्धरपरिहार्या गतमायतेत्याशय * श्वेतादेश्चत्युक्तम् औत्पत्तिफहृदयादिद्रव्यसं. युक्त फर्मणि पश्याख्यद्व्यान्तरविध्यनुपपत्तिस्तत्र सिद्धान्तहेतुर्गुण- स्य तु द्रव्ययुक्ते ऽपि फर्मणि विध्युपपत्तिरिति सिद्धान्तहेतुरपि ना- स्तीत्याशयः। प्रथमपक्षपरिप्रहार्थत्वं विवृणोति पूर्वपक्षश्चति * प्रथमपक्षनिरासार्थत्वं विवृणोति * तनिराकरणमपि चेति * मालम्भनिर्वापशब्दयोर्गुणविधिसामानाधिकरण्यायोगमाशयाल- भानपविषयलक्षणार्थावालम्भनिर्यापशब्दावति व्याख्यातुमाह * गुणेति * दापौर्णमासिकयोरालम्भनिर्वापयोः श्वेतचोंर्गुण- योर्विधी इत्युक्ते नि पालम्भयोलोकवेदसाधारण्याकथं विशेषा- घधारणेत्याशय घेदिकस्य गुणविधर्विपयापेक्षायां वैदिफत्वसामा- न्येन युधिस्थत्वाद्वौदिकयोरेवालम्गनिर्यापयोधिपयत्वावगतेः प्रकृती घा द्विरुक्तत्वादित्यनेन न्यायेन प्राकृतालम्भनिर्वापविपयते- यायधार्यतहति सूचनार्थ चैदिकेन गुणविधिनैक्यं घे. दिकयोनि पालम्भयोरुपचरितमित्याशयः । आलम्भविषयो निर्वा- पविषयश्च यो गुणविधिःस दार्शपौर्णमासिकालम्भनिर्वापविपय इति भाष्याथों ऽनेनोक्तः।किंतावदित्यादिभाष्येणाकमान्तरात्यतया-ए- तत्सूE व्याख्यातं तत्कथमकर्मान्तरत्वे योज्यमित्यपेक्षायां चशब्देन विकारो घेति बाराब्दोको फर्मान्तरत्वातिदेशादालम्मो निर्यापश्चाफ- ·भ्यायसुधायाम्। मन्तिर विधिशब्दस्य गुणसञ्चरितत्वेन कर्मविषयत्याभावादित्येय योजयितुमाह * किं तावदिति * अनन्तरसङ्गतिरप्यपवादतयानेन सूचिता । निर्वापालम्भयोश्च सस्कारत्वेन प्रसिद्धत्वात्फर्मान्तरत्वे चान्यत्र विनियुक्तसंस्कार्याप्रतीते सस्कारत्यायोगाद कर्मान्तरताव- सीपत्तइति हेत्वन्तरोत्यर्थ सरकारशब्दो प्रकरणे तु तधर्मस्ततो विशेषादिति तृतीयाधिकरणे सुरर्ण हिरण्यं धार्यमित्येतत्तुल्यतया- लम्भनिर्वापयोरपि सस्कारस्वनिधनासिव मत्वा न व्याख्यात. निर्वापालभोपलक्षणार्थताद्वारा सस्कारशब्दस्य तदुदाहरणेनेय व्यारया सूचिता। क्य वाक्ये श्रूयमाणो ऽसौ निर्वापालम्भात्मका सस्कारो गणाविधिरित्यधिकरणविषयभूतालम्भनिर्यापविशेषापेक्षा- यां तयधारणार्थत्वेनाप्रकरणशब्द व्याचष्टे * क्य चति * यदा अनार याधीतत्वनायमवैलक्षण्यात्कथ निर्वापालम्मश्रुत्योर्गुणार्थते त्याशङ्कानिरासार्थों प्रकरणशब्द इत्यन्यथा व्याचष्टे * अथ घेति * यद्यप्यप्रकरणे श्रूयतइत्येतारता कारणेनालम्भो निर्वापश्चायनवे- लक्षणयेन युक्तम्नथापि निर्वापालम्भारयेन कर्मणा विधायकस्य गु- णसञ्चरितत्वनानवरोचा गुणार्थवालम्भनिर्वापश्रुतिरित्यर्थ । यथा सिद्धशकदेवालम्भे प्राप्ते कथ श्वैत्यानुष्ठानमित्याशय सिखाया अपीपायाश्चूर्णादिना देतीकरण शक्यमित्याह * दर्शति * बी- हिनिर्वापे फथमोदनाख्यस्य चरोनिवेश इत्यारावय स्थालीवचन च. रुशब्दमङ्गीकृत्य मुख्यत्वारतिवृत्तप्रातिपदिकाभ्युपगमेन द्वितीया सप्तम्यर्थे कल्प्या पञ्चशरायमोदन निर्वदित्यादौ वा शराचादिश- दस्य तत्परिमिते प्रयोगदर्शनाच्चरुशब्दस्थापि तत्परिमितलक्षणा- थत्वोपपत्तेर्यथा चरपरिमिता नीहयो भवन्ति तथा चत्वारो मुण्य. कार्या इत्यर्थाभ्युपगमाश्चोत्पत्तिशिष्टचतुर्मुएिपरिमाणाविरोधोपपत्ता परिमितलक्षणार्थतया चरुश्रुत्यर्थस्यापि वाक्याथांन्वयेनात्यन्ता- याधात्सप्तम्पर्थफल्पनायां तु द्वितीयात्यन्तवाधापत्ते प्रातिपदि- कमेव रक्षणया व्यारयेयमिति द्वेधा परिहरति * निर्वापश्चेति * प्राप्त फर्मगयनेमार्थविधौ धाश्यभेदापत्ते फले देवतापदानन्वयमा- राङ्कयाह भूनीति* गोपधिवनस्पतयो इन प्राणभृतो उनादमिति प्रा- णभृता च वनस्पतीन् प्रनि मोक्तृत्ये श्रुते मोक्मृत्वरूपदेयतात्यायग- मात्प्राणास्यस्य घायादेंयनात्यमुपचर्य वनस्पतीना यायुदेवत्यत्याप्त- प्रभवत्य ने पाया यायुदेवत्यत्यानुयाद इत्यर्थ । घायुगुणस्पर्यवत्त्वाचा पनस्पतीना यायुदयत्यताभिप्राय पूर्वपक्षमुपमहानिरतस्मादिति* १ पर्यत्वात्मकारमयति पु...।

·पयेत्याशयः । एवं त्यग्नीपोमीयं,पशुमालभेतेत्यादायपि वायव्य- त्यापत्तेःसारस्वतं चरं निर्थपेदित्यादौ च सोयत्याग्नीषोमीयत्या. - द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ૨૨૭ यावदुक्तं वा कर्मणः श्रुतिमलत्वात् ॥ १३ ॥ यावदुक्तशब्देन प्रत्यनपेक्षोक्त प्राकृतालम्भनिर्वापविषयः गुणविधित्वनिरासार्थतया न चेति भाष्येण सूनपूर्वार्द्ध व्याख्यायो- तरार्द्धव्याख्यार्थ यदीत्यादिचरुश्चेत्यन्तं भाप्यं तात्पर्यतो व्याचटे * यदि हीति * यद्यालम्भनिर्धापाविति यदि शन्दं हेत्वर्थे ऽभ्युपे. ६०४ार रय यस्मादासम्भनिर्वापी विधीयते न तु प्राकृती ती विहिताविति भाघ्यावययन कर्मणः श्रुतिमूलत्यादिति सूत्रावयवं व्याख्याय गु- णसञ्चरितत्याद्वियोः कर्मविषयना न युक्तत्याशङ्कयोत्सर्गतः समा- मपदोपादानेनालम्मनिर्वापयोर्विधेयत्वावगमाद्यदि ती प्रत्यभिशा- नाद्विधेयत्वं न सहेते तता यावालम्भनिर्धापी कर्तव्यावित्येवं प्राक- तो लक्षेते ततश्च ती लक्षयित्वा वेतश्चरुश्च गुणो विधातव्यो भ- धति प्रत्यभिज्ञानामावायन तो विधेयाचेवेत्यध्याहारेण यदि न वि. धीयेत इत्यादिभाप्पं व्याख्येयमित्याशयः । प्राप्ते फर्मणि गुणफलक- पानेकार्थविधी वाफ्यभेदापत्तेरपि गुणबिंधिता न युक्तेत्यभिधानार्थ तो चत्यादिभिद्यतेत्यन्ते माध्यमुत्तरसत्रण पादकं व्याख्यातुमा- क्षाहेतुः। फर्मान्तर भथ चैत्यादिभाष्य पानुवादहेतुतयापू 1. लक्षणार्थतयानिष्ट- स्यादापाद्योतयमित सूचायतुमुपेक्ष्य तावद्वयाख्याते इ. सूत्रो. तराई योजयति * तेनेति * याचदुक्तमिति भाग्यशैतदेव सूत्र- मात्योत्तरविचारपूर्वपक्षे योजितं तदनुसन्धत्ते * अथ वेति * ननु फलान्वयनेह प्रधानकर्मणोधियत्वावसायाभिर्वा पालम्भ- योश्च संस्फारत्यप्रसिद्धः प्राधान्यायोगात्प्राधान्यसिद्धयर्थ ततयो- ग्यं यज्पर्धाध्यवसान भविष्यतीत्याशङ्याह * न चति * अनेन चोत्तरसूत्रस्थस्य फरशब्दस्य संस्कारनिरासार्थतापि सूचिता। प्राधान्यस्य यज्याकल्पफत्वे ऽपि वायव्यादिशब्दोक्तस्य देवता- न्ययस्य यागं विनानुपपत्तेस्तरकल्पफाय भविष्यतीत्याशट्टयाइया- यच्यादीति * आलम्भस्य स्पर्शवायव्यविषयत्वात्सर्वेषामालभ्यद्र- व्याणां स्पर्शगुणफवायुदेवत्यत्वे सवितुः प्रसये नियंपामीति चम अलिगात्सर्वेषां निर्यापद्रव्याणां सवित्रायसूर्यदेवत्यता वक्तुं श.

·न्यायसुधायाम्। द्यनुवादायोगेनाव्यापफत्वादशक्तरपरितोपास्केन चिद्यजमानेन या- यवे सङ्कल्पितस्य श्चतस्यालम्भः सूर्याय च सङ्कल्पितस्य चरोनि- पः फलार्थ विधीयतहत्यन्यथा परिहरति * अथ चेति * आग्नेय- मुपाकरोतीत्यादीनामपि यजिवाच्यकर्मवाचिसावैध व्युत्पाद्येति सूच- नायालम्भादिभिरिति बहुवचनमाननु देवतान्वयस्यापि वैत्यादिव- विधेयत्वपरिग्रहे ऽतिगौरवं स्थादित्याशड्याह * चिंशिष्टेतिं * परकीयस्य द्रव्यस्य तो विनियुक्तस्यान्याथै कर्मणि विनियोगानी- चित्येनाप्राप्यपरितोपाहाय्याधुपदेशेन यतादेर्भूत्याद्यर्थमालम्भा- दिकार्यमिति पूर्वपक्षिणो ऽभिमतं परिहारमाद * अब येति * ननु ६०५५ यागं विना तद्विनोक्तं देवतात्वं न सिद्धयेदित्याशड्याह * न चाव- श्यामति * यागं विना देवतात्वानुपपत्तरेतदधिकरणव्युत्पाद्यत्वा- खुद्देश्यत्वमात्रेण देवतास्वमवत्यः पूर्वपक्षी मन्यतरत्याशयः । एत- देवोपसहरति * तस्मादिति * यजमानान्तरसङ्कल्पितव्यावृत्य- धम् * यतिक चिदित्युक्तम् * इति वाक्यार्थः यावदुक्तनोदना. नुसारादवसीयतइत्यध्याहारेणेतिकरणो योज्यः । उपेक्षित भाष्य पूर्वपक्षमाप्यसङ्गतिपूर्वं व्याख्यातुमवतारयति * गुणेति * फलप- दत्यागाभ्युपगमाद् गुणफलरूपानेकार्थान्वयविधिलक्षणवाक्याभेदा- भावे ऽपि सकदुच्चरितस्य विधायकम्य विध्यनुवादरूप्यलक्षण- धाक्यभेदापसिरपिशब्देन सूचितानन्वनारस्यवादानां प्रकृत्पर्धत्व- स्य तृतीये यक्ष्यमाणत्वाद्विहितत्वोपलक्षणं विनापि प्रकृत्यर्थत्वसि- देविधायफस्योपलक्षणोपक्षीणत्यादविधायकत्वोक्तिरयुक्तस्याशया- ह* तस्येति * यदि तु य आलम्भः कार्यः स श्वेतविशिष्टः कार्य इत्युपलक्षणाधत्वं विधानार्थत्वं चेम्यते ततो रूप्यं स्यादित्यभिन धायार्थमथेति भायं ज्याचष्टे * न हीति* यावत्तो वान्प्रतिगृही- यातायतो यारुणांश्चतुःकपालानिर्यपेदित्यत्र प्रतिगृह्णीयादित्यस्य घिहितदानलक्षणार्थत्यं निर्वदित्यस्य च यागविद्ध्यर्थत्वं भेदोपा. दानाधुक्तमिति बैलक्षणयसूचनार्थ मियःशब्दव्याख्यानार्थम, * सदित्युक्तम् * अप धात्वर्थ इति भाग्येण धात्वर्थमात्रानुवादे ऽपि वैदिकत्वसामान्येन बुद्धिस्थत्याद्विहितविपयत्वावगमे सत्यना- रज्यवाहत्यात्महत्पर्धवसिद्धिरित्याशय तपेत्यनेन यदाश्वतीये जुह्वात्यत्र होमस्य द्रव्यदेवतासाध्यत्वाइवतान्ययस्य चालौकिक- स्येन विध्ये कगायत्वाद दादेयतयोहानुपदेशात्प्रकृतिविशेषाल- पगतेधातिदेशतो ऽव्यलामादरूपत्वेन विधातुमशक्यत्वादनुयाध- स्थायगतेयापरवेनाचालोकिकरवाद् दूरस्सवैदिकहोमानुवादो यु- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । तः । पालम्भस्य तु लोकोदसाधारण्यालीफिके ऽपि च भोजना. दौ पैदिकप्राङमुसत्यादिनियमदर्शनारसामान्यश्रुत्या वालम्भमावस्य बुद्धिस्यस्यावधिकत्वमात्रेण व्यावृत्त्यनुपपत्तेदिकविपयत्यानवग- मान्न तशेन प्रकृत्यर्थत्यसिद्धिरिति परिहतं तवयाचट * फेव- लेति * आनर्थक्यपरिहारार्थ लौकिकव्यावृत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्का- निरासार्थस्ये प्रत्ययार्थ इति भाष्यं प्रत्ययार्थानुघादपक्षे एव प्रास्ता- लम्भानुयादो लभ्यते नान्यथेत्येवं साधारणत्वेन व्याख्यातुमाह * न चेति * अत इत्युपसंहारभायं ध्याचष्टे * तस्मादिति * यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगादेतेषां कर्म- सम्बन्धातू ॥१४॥ यावदुक्तसूत्रस्याद्यपक्षनिरासार्थत्वात्तत्रय प्राप्त कर्मणि गुण- फलान्वयधिधी पास्यभेदसूचनायें संस्कारत्वनिराससूचनार्थ घ्र फरपदे फलसंयोगाथेति प्रयोक्तव्ये द्रव्यदेवतयोगिफर्मणि सति सम्बन्धोपपत्तेः फलस्य च फर्मान्तरे प्रधानभूते सति सम्बन्धोपप- सर्यागो ऽयमपूर्वः प्रधानभूतो विधीयते न तु प्रकृते फर्मणि संस्का- रफे गुणविधिरित्यर्थत्रयस्य लघुना सूत्रेणोक्तिसम्भवे सूत्रगौरव- स्यानाश्रयणीयत्वादिह सूत्रे फलपदं प्रयुक्तं फलसंयोगमानेण वा- फ्यभेदानापत्तेद्रव्यफलसंयोगस्य चाक्यभेदहेतुत्वसूचनार्थ मध्ये फलपदप्रयोगः सूक्तादेयतासंयोगे ऽपि यागाकल्पनात् द्रव्य स्पव देवतासयोगी यागकल्पको नान्यस्येति सुचनार्थे फलशब्दव्यवहित- .स्यापि द्रव्यराब्दस्य मोक्तृशब्दान्धयो विवक्षितः देवतायाश्च भोक्त. स्वाभावे ऽपि स्तुतिभोक्तृलक्षणस्य देवतात्वस्य यागकल्पकत्वात्त- ..यावृत्त्या स्यज्यमानहविरुद्देश्यत्यात्मकहायिभोक्तलक्षणस्य देवता- स्वस्य पागकल्पकत्यसूचनार्थ मोपतृशब्दः। अत्र भाष्यकृता द्रव्येति भाष्येण द्रव्यभोपतसंयोग व्यारयाय फलसंयोगव्याख्यार्थम् * भूतीत्युक्तम् * ततस्तो चेति भाष्येणानागतायेक्षणेन मागेय व्या- ण्यातत्यात्पुनरुतमाराड्या दृष्टान्ततया व्याचप्टे * यथेति * समा- नपदोपात्तालम्मत्यागेन पदान्तरोपात्तद्रव्यदेवतान्यय विधानं न यु. समित्याशयेन मिति भाष्येण पृष्ट्वा यदि होत्यादिना प्रमादसमा- म्नाय इति गम्यतेत्यन्तेन द्रव्यदेवतान्ययविधिरुपपादितस्तत्ताप- यतो व्याचष्टे * विधिस्तावदिति * नन्विनि भाग्येण द्रव्यस्य देवतान्ययविधावपि धात्वान्ययस्यापि प्रतीतस्य ·९३० न्यायसुधायाम् । स्थागायोगाद्विधेयत्वावश्यम्भावेन वाक्यभेदभाशयं म द्रव्यस्य देवतया धात्वर्थन चान्ययो विधेयो येन वाष्यभेदः स्यास्किं तु भावनैव द्रव्यदेवताभ्यां धात्वर्थेन च विशिष्टा विधेया तस्याश्च श्रुत्या धात्वर्थविशिष्टत्वावगतः पदान्तरसमाभिव्याहारा द्रव्यदेव तासम्बन्धविषयत्वावगतेरनेककारकान्वयसहत्वाच्च सम्बन्धश्चेति सम्बन्धशकाया भावनाया वैशिष्टयं विनानुष्ठेयत्वायोगातद्विशि. शाया एव बहुपदप्रतिपाद्यत्वेनैकपदमात्रेण नैराकाझ्यायोगात वाक्यमेदानापत्तिरित्यभिधानार्थ नेतीत्याद्युपपन्नमेकवाक्यत्वमित्य- न्तं भाष्यमुपेक्ष्य एतेषामिति सूत्रावयवव्याख्यानार्थं न घेति मायं ६०६॥ व्याचष्टे * स चेति * त्याग विनाप्युद्देशमात्रेण देवतान्वयोपप- स्तेर्नान्यथानुपपस्या यागकल्पनेत्याशङ्का नाचश्यामति पूर्वपक्षवा- तिफोक्तां परिहरति * न हीति * ब्राह्मणोद्देशेन पफ्धे ऽप्यने तदुद्देशन स्यागं विना ग्राह्मणसम्बन्धाप्रसिद्धव्याप्रियमाणे ऽपि च तुभ्यामदं न ममेति तदुद्देशेत त्यागे कृते तत्सम्यन्धप्रसिद्धरन्वय- व्यतिरेकाभ्यामुद्देशत्यागलक्षणेष क्रिया सम्बन्धापादिकावसीयत- इत्याशयः । एतदेव विवृणोति * यदीति * यदपि फेन चिद्य- जमाने घाय्याधुइरोन त्यक्तस्यालम्मानुष्ठानं शङ्कितं तदप्यालम्भादेः फलाम्ययेन प्रधानमत्यावसायातदन्वयिनो वायव्यादिपदस्यो- पादेयार्थत्वावगतेदेवतावियस्यानुधानापाद्यत्यायगमादयुक्तामित्याह * न घति - एतदेवोपसंहरति * तेनेति * स्मादिति सिद्धान्तोपसंहारमाय व्याचरे * अतधेति * फर्य देवतात्यस्यानुष्ठानं सम्पाद्यमे इत्यपेक्षायामाह * तथा चेतिद्रव्यविषया स्यांगक्रिया देवताविपया चोदेशकिया तयोः समुः ‘दायान्कपद्गाधनिदिए यजतिचोदनामुष्ठापपत्ति देवतोदेशद्रव्यः स्वागसमुदाये तस्या लोके कृतार्थत्वप्रसिद्धरिति चतुपाध्यायसूत्रा.. यस्प टुकायां स्वयं वक्ष्यमाणस्याद्देवतात्वस्य यूपादिवत्प्रागसिझे स्यज्यमानं द्रव्यं प्रत्युद्देओनाग्न्यादिदेवता कृत्या द्रव्यं त्यजदिति देय. तोहेगपूर्वकं द्रव्यत्यागात्मकयागप्रयोगस्वरूपफयमायनानेन सूत्रेणा- नुष्ठानापाधता देयतास्यस्योत्तत्याशयः । लक्षणार्थत्वस्य पृहन्मध्य- मटीकयोटुपीकायां च निषेधात्प्रयोगलक्षणाभिप्रायस्त नत्यभाष्य लक्षणशद पति मूचनार्थम् लक्षणं फरित्यतीत्युनम * विधिय दादरो भ्यनुष्ठानापाद्यत्यहेतुया एयान्यथा पर्यायेणाप्यग्न्यापदेशन म्यस्याम्यादिदेवस्याम तापम्मानस्य घानादिशामायस्या- दादरा रिप्रमाणक:याता नमुद्रम्पदेयतापिशिष्टयागापिण्यायु- ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। पगमे ऽपि श्रुतस्यालम्मादेरप्राप्तस्येनानुवादायोगासस्यापि विधेय- त्यावगते/तुसम्बन्धाधिकारविहितप्रत्ययामायाश्च क्रियायाम्य- याप्रतीतेरलेफायविधिलक्षणो चास्यभेदः स्यादित्याशब्याह *त. सधेति * कय तर्हि भाष्यकृता पुरुषप्रयलम्यालम्भविशिष्टतायाः समानपदोपादानलक्षणया श्रुत्यावगतेाक्याच्च द्रव्यदेवताविप- यत्वावगतीक्यभेदं विनापि क्रियाद्वविध्युपपत्तिक्तत्याशयाह * तति * सकृदुचरितस्य विधायकस्यानेकार्थविधिशक्त्यभ्युप- गमादात्तिलक्षणवास्यभेदपरिहारे ऽन्येफम्यानेकार्थे तात्पर्यात गौरवेण लक्षणवाक्यभेदो परिहार्य इति सूचनार्यों गौरवान्दः। लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १५ ॥ लिङ्गत्यमुपपादयति * सीमारांद्रमिति * यजतिशब्देन धि. नाप्युक्ते गुणविधिपरे वाक्ये यजतिनानुवादः सौमारोदयाक्ये या- गविध्यमाये न युज्यतइत्याशयः । ननु पासोमाधिकरणब्युत्पा- दिसजियाच्यफर्मविधायष्यनीयोमीयवाफ्यन्यायेमेहापि योजवा- च्पकर्मविधायित्यसिद्धेः पुनरुक्तमेतदधिकरणमित्याशमाह * अग्नीपोमीये ऽपि चेति * विशये प्रायदर्शनात् ॥ १६ ॥ अपरिपूर्णार्थस्यापि सूत्रस्य पटुन्याख्यानात्परिपूर्णार्थत्वोपप- सेरगमकत्याराडा न युक्त्याराडा सूपार्थम्य वृत्तिकारादिभियाख्ये- यत्वात्सूत्रानुनो ऽयों वृत्तिकारादिभिर्व्याख्यातो अपग्राह्य इति ये प्रदन्ति तान्प्रत्यस्य सूत्रस्यागमकतापतिरुच्यतात्याह * सूत्रेषेव हीति * वृत्तियार्तिकयोर्यत्सर्वमुच्यते तत्सर्घ सूत्रारूद चेतता ग्राह्य मान्यथेति लोकार्थ: किमुच्यतइत्यपेक्षायामाह * न किं चि. दिति * विपयशब्देनोदाहरणसाध्ययोईयोरपि परिग्रहान विजा- नीम इत्यन्तं भाज्यमनेन व्याख्यातं पूर्वाधिकरणस्यसंस्कारशब्दानु- परेण वासालस्मस्योदाहरणत्यज्ञानं यायबुक शब्दानुपङ्गेण च सा- ध्यक्षानं भविष्यतीस्याशय परसालम्मस्याग्निहोत्रप्रकरणाधीतत्वे- नानारभ्याधीतसंस्कारविपयेण संस्काररादेनोपादानायोगाधजिम- स्वसाध्यव्यवहितस्य च याययुक्तस्यसाध्यस्यानुपगायोगात्तत्परिहा- रार्थ प्रकृतमिति माग्यमुपलक्षणार्थत्वेन ब्याचष्टे * न बति * ६०७॥ सदेतदित्यागमकस्योपसंहारभाध्यमगमफयोपन्यासस्य वृत्तिकाराघु- कार्यानाशयशड्डानिवृत्त्यर्थत्यविवरणार्थ सूत्रानुक्तमपि प्रतिमाय- ·न्यायसुधायाम्। पश्य वृत्तिफारादिभिर्वाच्यमित्यभिधानार्थेनैतापदिति भाष्येण सह माचष्टे *तस्मादिति थुतार्थापत्त्या प्रतिज्ञाप्यध्याहारस्य सूत्रकारा. भिप्रेततावसीयतइत्याशय नन्वध्याहारादिभि सूत्रव्याख्या(जिज्ञासा सूत्रारम्भभाप्य)शास्त्रादौ निपिद्धत्याशङ्मयाह सत्येव चेति* ननुसा- मान्यता किंचित्प्रतिज्ञाद्यध्याहार्यमित्यर्थापत्यायगमे सूत्रकाराभिप्रत स्य तद्विशेषस्य निर्धारयितुमशक्यत्वात्सूनत्व स्यादित्याशङ्कानिरासा थै वृत्तिकारति भाष्य व्याचष्टे*सर्वथेतियुतिगम्य ऽर्थे पुरुषविशप. स्यानादरणीयत्वाद्युक्तियुक्त यवृत्तिफारादिभिरुक्त तत्सूत्रकारानु पात्तत्वान्न प्राथमित्यसदानहो न कार्य इत्याशय । एवमेध वार्ति ककारायुक्तमपि वृत्तिकारानुपात्तत्वमानेखानाध न भवतीत्यतिद- शार्थमिदम् * वृत्तिकारणेत्युक्तम् * सूत्रकारानुक्तस्याप्यर्थस्य पृत्तिकाराद्युक्तस्य प्राहात्यप्रदर्शनायैतत्भाष्यमित्यस्माभिर्यदुक्त त. त्पूर्वे ऽपि व्यारयातारो वर्णयन्ति न त्वस्माभि खोत्प्रेक्षामानेणोक्त- मित्याह * एनत्मदर्शनार्थमिति * वर्णयतीत्येकवचनपाठे ऽपि पनत्प्रदर्शनार्थ भाष्यहरसूत्रस्यागमवय वृत्तिकारच्या प्यान च वर्णयतीत्युपसहारार्थत्वेन व्याख्ययम् । दृतिकारो- कोदाहरणसन्देहप्रदर्शनार्थमप्रति भाष्य व्याचष्ट * तदि- ति * न फेचल वृत्तिकारवचनादिमाबुदाहरणसन्देही ज्ञायते किंतु पूपासीति यत्समुपाएजतीति यत्सालम्भे पूपशब्दय मन्त्रविधाना घागफ्ल्पपदेवतासयागसन्देहवाचिरिपयशब्दपर्यालोचनयापीत्य भिधानार्थेनोपपद्यते चेति भाष्येणोचस्य युक्तियुरुत्वस्य सूचनान थं फिल्शब्द । ननु वृत्तिफारण वेधा सन्दहस्थापन्यनत्र का स्मात् भाप्यता इग्नीपोमीयवत्सरिधिपक्ष सन्देहकाले नोपन्य स्त इत्याशयातितुच्छन्थमनुपन्यासकारणमाह * तत्रेति * लिड. प्रारताग्नीपोमीयपश्वालम्भीवशपणत्वाभ्युपगमे विधायकाभावा- पत्तरित्याराय । नन्वेव सति यागफरपकदेवतासयोगाभान यजि- मभिधानपक्षो ऽपि तुच्छ यानापन्यसनीय इत्याशयाह * तेनेर पिति * सूर यायन्यायेन पूपासीनि मन्त्रस्य थुत्या फरणत्येन वि. नियुनस्य देवतापल्पनद्वारा यागयल्पकत्वयुनिभविष्यतीति तनका द्रव्यदेवतासयोगप्रप्रमणति प्रफारवाचिना प्रममशदेनात तय चति भाष्यण वृत्तिकारोक्त पूर्वपक्षमुपन्यस्य ममीपधारणचिनो पागजतिना नदाक्षिप्तासम्भक्षणहत्यमागासहितवाच्यसिशब्द- सामानाधिकरण्याए पूरसदस्य पुटियागन पमनाचित्यप्रतीने १.पु.1 ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । घताकल्पकत्वाभावावेत्वभावमाशयेदं वित्यनेन देवतासंयोगः- त्युदाहरणार्थस्यात्सूत्रस्य न पूर्वपक्षोपपादने यतितव्यमित्युक्त पूर्वप- क्षोपन्यासस्तयनर्थक इत्याशङ्कय तथापीत्यादिनोपन्यस्यति स्मेत्यन्तन मन्दाशडानिवृत्यर्थतोपन्यासस्योक्ता तत्सर्व व्याचष्टे ४ तति* नि. रासमानं तर्हि कार्य नोपन्यास इत्याशङ्कानिरासार्यन्वेनाततामिति भायावयवं व्याचष्टे * यो नामेति * सामान्यतो होत्यर्थमाल- भतिरिनिमाष्यमाअग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्यादिवास्यस्थस्याप्यालम- तेर्यजिवाच्यकर्मयाचित्याभावात्साध्यधिकलइष्टान्तस्यापत्तेरयुक्तमा शवय देधा समाधत्ते ५ तति * धातूनामनेकार्थत्वात्स्त्रीसंयुक्तस्य गौमथुनवाचित्ययरस्पर्शयाचिनो ऽप्यालमते प्राणिसंयुक्तस्य याग. याचित्वकल्पना न विरुद्धति यथाश्रुतभाष्यसमर्थनार्थ के चिदाहुः स्त्रियं गच्छेदित्यत्र मैथुनप्रत्यायकहत्यन्तरामावाद् गमेरेव तद्वाचित स्वकल्पनं युक्त यागप्रतीतस्तु द्रव्यदेवतान्वयानुपपत्यैव सम्भवा- तदन्ययंसिर च तद्वाचिनो यजेरप्यन्यथानुपपत्यैव कल्पनोपपत्ते- लेके पालमर्यागे प्रयोगादर्शनाद्भाष्यस्य चाभिदधातेश्च लक्ष- पया इानयाचित्योपपत्तेन लभतयागयाचिस्यकल्पनायुक्तेति समत. मालमतः पूर्वाधिकरणे यागानुमापकत्वानभिधानात्प्राणिसंयुक्तो यत्रालभतिस्तत्र यागानुमानमिति ब्याप्र्यज्यनुमानानुमानत्वनेत्यनु- मानशब्दावृत्त्या व्याख्येयम् तथैवेल्यालमतिना यागानुमानातिदेशाद्या- गानुमानहेतुःपूपासीति मन्त्रवर्णकल्पदेवतान्वयः सूचित कीगनेन सामान्यतो टेन पूर्वपक्षः कृत इत्यपेक्षायामाह * तोति * उप- पदाकान्तशक्तित्वेन विधायकस्य कर्मविधायित्वायोगाद्धातोरनुवा- दार्थत्यायगते कुत्तो ऽनुवाद्यप्राप्तिरित्यपेक्षायां प्राणिसंयुक्तत्वेनाग्नी- पोमीयालभनेर स्वस्यापि धुद्धिस्थत्वात्तस्य च देवतान्वयद्वारा य. जिवाच्यकर्भशापकत्वदर्शनाद्वत्समालभेनेत्यालमतिरग्नीपोमीयया- फ्यविहिनस्य यजिवाच्यकर्मणो नुवादी वासविध्यर्थ इति पूर्व- पक्षान्तरोक्त्यर्थमय येति भाप्यं व्याचले * प्राप्त वेति * द्विविध पूर्वपक्षमुपसंहरति * इतीति * पूपासीति मन्त्री वत्सालम्भे वि. नियुज्यते ने चेति सन्देहास्पूपशब्दो देवतावाची न येति सन्देहाथ पत्सालम्भे देवतासंयोगसन्देहो योग्यत्याद्वयाहितानुपक्तयायदुक्त- स्वरूपसाध्यसिद्धो विषयशब्दन हेतुतयक्ति इत्यय सूत्रव्यारया सूचः यन् सिद्धान्तमाह * मिद्धान्तस्त्विति * नालभतिना यागाभिधान मभिप्रेत्य पूर्वाधिकरणे यागः कल्पित इत्युक्ते फरमादित्यपेक्षायां यागामियाने तस्स लोके शक्त्यदर्शनादिति हेतुगर्भ विशेषणं सामा ·९३४ न्यायसुधायाम्। न्यतो दृष्टस्याभासत्वे अध्वर्युमालभेतेत्यादी व्यभिचारो हेतुगर्भ वि. शेषणं देवतासम्बन्धाभावादिति भाष्येण विपयशब्दस्य मृदूक्त्या देवतान्वयाभावोक्यर्थता सूचितेति * न चैत्यमेनोक्तम् * आल. म्भमात्रसंस्कार इतिभाष्यसंस्कारशब्देन संस्कारश्चाप्रकरणइति सं. स्कारशब्दस्योदाहरणोक्तयेऽनुपङ्गः सूचित * इतीहशब्देनोक्तम् * मालम्भमात्रशब्देन च यावदुक्तं चेति यावदुक्तशब्दस्य प्रतिज्ञोक्तये ऽनुपङ्गः सूचित इति * यायदुतामित्यमेनोक्तम् प्रायदर्शनस्य लि- गमात्रत्वं भाष्योक्तं विवृणोति * तथा चेति * अभिप्रायशब्दस्या- भीरत्वे .प्रयोगात्यायशब्दस्य दृएप्रयोजनवाचित्वमङ्गीकृत्य प्रायद- निशब्दस्य दृष्टार्थन्धलक्षणहेतूक्तवर्थत्वं दृष्टार्थवाच्चेति. भाप्योकं विवृणोति * धार्थत्वं चेति * यथा चोपपत्स्यतइत्यनुपङ्गेण योज्यम् । अर्थवादोपपत्तेश्च ॥ १७ ॥ अर्थवादधेत्याधत्वयतः सूत्रव्याख्यार्थ भाष्यं व्याचटे * वत्सेति * व्यतिरेफनो व्याख्यार्थमथेति माध्यं ज्याचष्टे * मार- ६०८५ णाथै स्थिति * कथं वत्सालम्भस्य गोप्रस्नवनार्थतेत्याशझ्याह * इतरत्र पुनरिति* चाटुफरणाप्राक गोत्सहानुत्पत्ती चाटुकर- णे प्रवृत्त्ययोगादुत्पत्ती घा चादुकरणस्य स्नेहोत्पादकत्यायोगात्पू. र्धापरितापेण पक्षान्तरोक्तिः स्नेहातिथयोत्पादकत्वोपपत्तेस्तु पूर्यो ऽपि पक्षो युक्त एव साध्यहेतुयोजनार्थ तस्मादपीति भाष्यं व्या- चटे * तस्मादपीति * ॥ नैयारचरोराधानार्यताधिकरणम् ॥७॥ संयुक्तस्त्वर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् ॥ १८॥ आर्यवादिकस्य देवतास्वयस्य विध्युद्देशानाकाक्षिनत्येना. महणात्पूर्ववदिदापि यागकल्पकदेवतान्वयाभावेन यावदुक्तत्यमित देरनारस्यमिदमधिकरणमित्याशझ्याह * पूर्वमिति * निवा- पस्येहायुतत्वात्तत्मत्युदाहरणता न युक्तेत्याालय चरोर्यागार्यो प्रतिदेगप्राप्तस्य निपापस्यापि चरतारा यागावापरुथरोयोगार्थ- ग्यनिरामे निर्यापस्यापि यागार्थता निरस्ता मयतीत्युक्त पजायविफरणे द्रव्यदेवतासंयोगयुक्तवाक्यमात्रस्योदाहरणत्या- दन्यमानेयं मपनीयमुपाकरोतीत्यादी यागविध्यसिदनिर्वापा- सम्मारनुदाहरणत्यात्तत्मत्युदाहरणानुपपचरपरितोपादधिफाश- ·वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। द्वारम्महेतुनयोक्ता । नन्वर्यवादोक्ताया अपि देवताया विध्युद्दे. रोनानाफाक्षितत्वाद्रहणानुपपत्तरयुक्ता देयताशडूत्याराड्य दधता. फाउझासिद्धार्थ चपर्यागार्थत्यमुपपादयति *तप्रति * चर्वादेहविः शब्दयाच्यत्यप्रसिर्जुहोतेश्वार्चिशुचिहुदपिछदिदिम्य इसिरिती- सि प्रत्यये कृते हवि-राब्दव्युत्पत्तेः । सार्य चमित्यादी च यागार्थत्य. दर्शनाविःशब्दसामान्यतोहष्याम्यां यागार्थतावसीयतइत्याच्यः। य- जिश्रुतिदेयतान्वयनरपेक्ष्यसूचनायोत्पत्तिफाब्देन साभाविकताका चरो हीति पूर्वपक्षमाध्यं चानेन ध्याख्यातं ययेष्टविनियोगार्थत्वे च चरीः स्वतस्तत्र प्रवृत्तिसिद्धर्विध्यानर्थक्यप्रसङ्गाद्ययष्टविनियोज्यत्व- लक्षणस्वत्वत्यागस्यावश्यकत्वावगतस्तस्य च देवतोदेशपूर्वकद्रव्य- त्यागात्मपयागैकदेशत्याथरुमाकाङ्क्षायामेकदेशेन बुद्धिती- कृतस्य यागस्य प्रयोजनत्वप्रतातिः शीघ्रं भवत्तीत्येतदाययं पाच- रोहीति भाप्यमिति सूचयितुमाह * सर्वथा चति * घरोरुपधा- मार्थत्वायत्या नराकाझ्याधागाधत्वकल्पना न युक्तल्याराष्ट्रानि- रासाथै चैतद्भाष्यं नोपधान कार्य किंतु मतिपत्तिस्तस्याश्चान्यत्रो. पयोग यिनानुपपत्र्तरुपधानान्ययस्य फैमाफासानुकूलत्या- प्रसिद्धयोगार्थस्यकल्पनोचितत्येचे व्याख्येयमिति सूचयितु * चसमिति * यागार्थत्वसम्भावनायामपि घनशब्दात विध्युदेशे देवतासम्बन्धाभायाधज्यश्रयणा- अ यागार्थपनिश्चयानुपपत्तर्देषतानाकाङ्क्षवादर्थवादस्य च वि. ध्युद्देशानाफाक्षितदेवतासमर्पणाशक्तेन यागार्थता युक्त्युच्यत- इति मायेणाशय तदुच्यतइत्यनेनानर्थक्यपरिहारायानाकाइक्षि- तापि देवता विध्युद्देशन * नान्चीयतइत्युक्तम * तयाच* वाक्यशेप चेति * विधिपर्यवसानायकदेवत्यत्वौषधगम्यायसामा- न्य चाग्नेयविध्यन्तान्वयं दर्शयन् पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादि- ति * उपधामस्थापि द्वितीयया शेषकार्यस्वावगतैरेककारयादीप- देशिकशेषकार्ययाधकता युक्तति सूचनायान्तरशब्दः । चस्वाभा- व्याखयाफ्यपय यागार्थत्वायगतेः प्रयोजनाकाक्षत्वाद्वारयान्तर- थुतोपधानार्थविन बागापरयनिरासो न युक्त इत्याशको निरस्पन् सिद्धान्तमाह * एवमिति * भोजनार्थं तकप्मपफोदने चरशब्द- याच्ये लोके हविःशब्दाप्रयोगाद्यागार्थव्याभिचाराच्च शब्दसामा. न्यतोधाभ्यां यागार्थत्वानयगतेः प्रयोजनाफाऋत्याद्वाश्यान्तरथु. तोपधानार्थता युक्तत्याशयः लोकतात्पर्य व्याचऐ * नैयार इति* विभ्यानर्थक्यपरिहाराय स्वत्वनिवृत्त्यावश्यकरवायगमे ऽपि यागा- माह च- ·न्यायसुधायाम् । ६०९३३ धातिर्नास्तीति सूचनार्थम् * यागेनेत्युक्तम * याच प्रतिपत्ति त्वाद्यागोपकल्पनोक्ता साप्ययुक्तत्याह न चेति * प्रतिपत्तिरि- ति यदुक्त तत्र चेतीतिकरणार्थ । स्थलार्थस्यापि चोपधानकर्मण स्थलनिवर्तकचरुद्वारा स्थलनिवर्तकत्वनोपधान प्रति चरो प्राधा- न्यात्तद्वितीयोपपत्तन द्वितीयया प्रतिपत्तित्वावगतिरित्याह * अ र्थकर्मण्यपि चेति * श्रुतिसयोगव्यारयानार्थमुपदधातिनेत्यादिभा- ध्येयापधानान्वयश्चरो प्रत्यक्षो देवतान्वयस्तु * आनुमानिक इत्यु- सम्* तद्वचाचष्टे * प्रेधा चेति * श्लोक व्याचष्टे *नीवारति * अनशब्दोक्तस्यादनीयत्वस्यापकेषु नीवारेपु प्रयोगाश्चरुभूनेषु यता- न्ययानुमान विष्णु यजतीत्यादौ द्वितीययापि देवतात्वकल्पनादादि- शब्द प्रयुक्त । कृदन्तानन्दयागावर्तृवाचिन्या पठया भोक्तृत्वा. घगतिदेवतात्यकरपनाहतु तस्मादित्युपसहारमाप्य व्याचष्टे * - स्मादिति * श्रुत्या समस्तस्य चरारुपधानयोगादित्येव श्रुतिसंयो गव्याख्यानार्य ततश्चेत्युत्तरभायावतारणार्थ कृत्स्नशब्दव्याख्याना- यैरफार यस्विति भाग्य याईस्पत्या नीवारा इत्यवविध्यर्थवादाश्रय- णाद्युतमाशङ्कय तैत्तिरीयशाखास्थस्य याहस्पत्या भवतीत्येत मल चै साक्षादन य एप चररिति पूर्वनिर्दिष्टचरूसमानाधिकरणा- पाहस्पत्यशब्दयता वाश्यस्य पृहस्पतेर्वा पतदन यत्रीवारा इति शापान्तरीयवाक्यतुल्यार्थत्वसूचनायानेन प्रकारणोपलक्षणायैतत्- भाष्यमिति सूचयितुमाह * येपा स्विति * घाश्यशेष देवताकी- तनानर्धक्यपरिहारायानाकाइक्षितापि देवता विध्युदशेन ग्रहीय- तइत्याराट्रय प्रशसावेनार्थयत्त्वात्ययम् * याहयमित्युनम * यहच्छदस्य यहतिधात्यानुसारेण ग्रहाशब्दवदयाचित्वात्पतिशब्दस्य पारीयतृवाचित्वात् ब्राह्मणाना च तपस्तपत्वारस्जद् ब्रह्मा माह्मणान् वैदगुमयतिवेदपारयितृत्वस्मरणात् वृहस्पतिशब्दम्य पाहाण. याचित्यप्रतीते मुंन्यन्न ग्राह्मणा स्योतमिति च घ्राहरणश्राद्ध घानप्रया- गयमुन्यदनीयारगयनीवारप्राशस्त्यस्मृने झणसम्बन्धित्वरूप पाह- म्पत्यय पीर्तिनमित्याशय । यञ्चेति भाप्यं चर्यादीनामिति वाति पेन ध्याग्यातत्यादुपश्य तस्मादिति मिदान्तोपमहारभाज्य घ्या घट - तम्मादिति त्याटपानीपतस्य पग्निपरणगुणपत्याधिारणम् ॥ ८॥ पानीपते तु पूर्ववादरच्छेदः ॥ १९ ॥ पाश्यापम्पस्य देयताम्ययस्य विधेयत्याभावाचागपरपपत्ये ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। निरस्ते पर्यग्निकृतं पानीपतमित्यत्र विध्युदेशस्थत्वाविधेयत्वमाण्ड्य विध्युदेशस्यस्यापि प्रत्यभिज्ञानेनाविधेयत्वापादकतहोच्यतइत्यानन्त- रसङ्गति पारनीयदेवतासंयोगलक्षणो गुणस्त्वा पत्नीवयत्यपशुया- गादको न घेति गुणनिमित्तभेदाभेदविचाराश्च गुणप्रकरणसङ्गति स्पष्टत्यादनुक्त्या तदवान्तरसङ्गतिमाह *एतेनैवेति यत्रोत्सृजाति- स्तत्र यागानुमानमिति व्यायदर्शनेनोत्सुजतेरालमतियत् यागा. नुमापकरवलक्षणयजिमहाचित्वशकायोगादुत्सृजतिशब्दस्तत्परवि. धायफप्रत्ययलक्षणार्यः । एवं गृह्णातिचिनोतिशब्दायपि' त्याष्ट्र मित्युदाहरणमाप्यं ब्याच * पालीवतमिति * तत्रेति सन्दे हमाष्यं देयतोदेशपूर्वकद्रव्यत्यागात्मकस्य यागाव्यस्योत्सर्गस्य त्याष्ट्रवाक्यादेव प्राप्तेर्विधेयवाईयतोद्देशनिरपेक्षद्रव्यत्यागात्मकस्य तूरसर्गस्य नयमोपान्त्ये पर्यग्निकृतानारण्यानुत्एजन्तीत्युदाहृत्य कि- मनेनेशानाय परस्वत आलभंते वसन्ताय फपिचलानालभता- स्यादेर्वाक्यस्य घिहितस्यारण्यालम्मस्य फैमाफाक्षायां यदेनं घरुमुपदधातीतिवत्प्रयोजनत्वेन देवतोदेग्रनिरपेक्षो द्रव्योत्सर्गो वि- धीयते किं वेगानायेति चतुर्युक्तदेवतासंयोगेन विहितं यागमुत्स- जतिनानूद्य पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिविधानात् फर्मरोषः प्रतिषिध्य- ताति सन्दिग्धे पर्यग्निकृतानामुत्सर्गे तार्थ्यमुपधानयदिति सूत्रेण द्रव्योत्सर्गविधि पूर्वपक्षयित्या रोषप्रतिषेधो वार्थाभायादिपडान्सव. दित्यनेन देवतोदेशनरपेक्ष्ये देवतासयोगरूपार्थाभावापत्या निपेरस्य- मानत्वात्सिद्धान्तवचनव्यक्त्यनुपपत्तेरयुक्तमाझ्य यदुत्सृजन्ति तत् पर्यग्निरुतमित्युत्सर्गस्य पर्यग्निकृतशब्दोक्तपर्यग्निफरणान्ताङ्गरी- तिलक्षणगुणविशिष्टत्वरूपेण विधिर्विवक्षितो न स्वरूपेणेत्येयं व्या- प्यासूचनपूर्वकं पूर्व इति भाप्योक्तस्य पारनीयतानुवादसम्भवस्य पूर्वपक्षहेतोः पारनीवतशब्दार्थस्य विधेयस्येन विहिते ऽनवताय. तदयताराथै स्वयं पूर्णपक्षहेतुमाह * तनेति * पर्यग्निकरणान्ता- ६१०।। गरीतिविधिर्गुणशब्देन सूचितः। तद्विवक्षितस्योपपादनार्थ पचन- व्यक्तिद्वय प्रतिभानस्य सन्देहहेतुन्वं मायोक्तं दर्शितम् । नयमोपा- त्यन्यायेन ह्ययागरीतिविधे. सिद्धत्यात्पीनत्यमाशय तबार- पयशब्दार्यस्य प्राप्तत्वाद्विधंयत्वाशङ्कानुपपत्तेः पर्यग्निकृतानु त्सृजन्तीत्येवान्यये पर्यग्निशतानुवादेनोत्सर्गविधिसत्सर्गानुवादेन पा पग्नितविधिरिति चिन्तयिष्यतइह तु किं पात्नीयतमुत्सृज- तीत्यन्ययाद्वायव्यन्यायेन यागविधिः पर्यग्नितमुत्एजस्तीत्यन्वयात १ सम्हामिवारिमिक्षाराम चयापट इ.पु.पा।

·न्यायसुधायाम। पर्यग्निकरणान्तागरीतिविधिरित्यपौनरुक्त्यसूचनार्थ वचनव्यकि- द्वपप्रतिभानस्य सन्देहहेतुत्वोक्तियुक्ता उत्सर्गविधौ तु पर्यग्नि- कृतमुत्सृजन्तीत्यन्यये त्वाष्ट्रवाक्यात्मातस्योत्सर्गस्य विधेयत्वायो- गात् उत्सर्गान्तरविधानात सिद्धान्ते ऽपि कर्मान्तरत्वापसर्वचन- व्यक्तित्यप्रतिभानस्य सन्देहहेतुता नयुक्तत्याशयः। पानीवतशब्द- स्योत्सृजतिपराख्यातान्वये ऽपि प्रत्यभिज्ञायमानार्थत्वेनाविधेयार्थ- त्वाधागकल्पनानुपपत्ते. किं यागान्तरत्वे कारणमित्येवं कुत इति प्रश्नं न्याचष्टे * कि चति * पूर्वइत्युसरमाध्यं ब्याचप्पे न चेतिर न छत्रसस्वाष्ट्रवाक्यविहितः पत्नीवान् प्रत्यभिज्ञायतइति हिशब्दार्थे चशब्दः । अपि चेति भाष्यं व्याचष्टे * पर्यग्निशतेति * त्वाष्ट्रस्यो- त्सर्गविधि वदता पानीवतशब्देन त्वाष्ट्रमुद्दिश्योत्सर्गविधिर्वाच्य- स्तस्य च पग्निकृतत्वविशेषणे विशिशनुवादलक्षणो वाक्यभेदः स्यादित्याशयः । ननु पत्नी विद्यते ऽस्यत्पन्यपहार्ये मतुवन्तपत्नी- घच्छन्दप्रवृत्तः को न्यपदार्थ इत्यपेक्षायां पूर्वयाक्ये ध्रुतस्य त्वष्टः पानीवन्त गृह्णातीत्यप्राग्नेरिव स्ववाक्याश्रुतस्याप्यन्यपदार्थावसा- यात्प्रत्यभिज्ञोपपत्स्यतात्याशड्डानिरासं सूचयन् लोकपूर्वाई व्या- घणे * यदि हीति * पानीयतं गृहातीत्यप्राग्नीपत्मीयमिति म. न्यवादग्नेरन्यपदार्थत्वावगतियुक्ता इह तु फर्मान्तरस्थस्य त्या. कर्मान्तरे न्ययप्रमाणाभावाद अश्विशब्दयच्चान्यपदार्यवृत्तेरपि पलीवच्छब्दस्य तदलामे स्वातन्याभ्युपगमोपपत्तेः शुद्धः पत्नी घान्देवता न तु पत्नीयान्वष्टा येन प्रत्यभिज्ञा स्यादिति इन्द्रमहेन्द्र रसान्तेन सूचितम् । प्रत्यभिज्ञानेऽपीन्द्रमहेन्द्रवहनतान्तरयोगादित्य पिशब्दार्थ. । उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * पानीचतेति * नम्वतन्तस्या- स्पारनीयतशब्दम्य न विशिष्टानुवादापत्तिरित्याशयाह * व्यवहि- तेति * किं च स्वार्थ बहोत्सगों विधीयते पग्नितशब्दार्थवि. ध्यर्थे धा तनाद्य पक्ष देवतोद्देशपूर्वकद्रव्यत्यागरूपम्योनमर्गस्य स्था. ट्रगफ्यादेय प्राप्त पुन श्रुत्यानधक्यमा६ * प्राप्तएव चेति * द्वि- तीयपश तु लोहितोष्णीदियत् पर्यग्नितशब्दम्य विशेषयापरवा- धगततयाप्यतिदेशेन प्राप्तवाद्विध्यानयमित्या{ * न चेति * गनु पानीय नमुएजन्तीत्यप्यन्यये प्रस्मिन्यागे त्यष्ट्रा पत्नीयता मह येल्पिक पद. पन्नीयान् विधाम्पतइत्यारागाह *न चति* एतथामायदपदव्यवायापत्तनन ग्रिदोषत्वमुक्त मेययन पश्चादा- एयपि रमारमापकालापुक्तमेवयानं यार्मिक मयो पान्त्यमाप्यायमाणाधकथनायेति मुचनाधम् * प्रागुनाम् * ननु ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ९३९ यथाज्यभागपुनः श्रुतिगृहमेधीयस्यापूर्वन्यज्ञापनाति दशमे यक्ष्यति तथेह केवलपर्यनिकरणपुनःश्रुतिपारनीयतपशुयागस्यापूवज्ञाप. नार्थी भविष्यतीत्याशझाद * न चेति * पर्यग्निफरणस्यानाकृतं चालतोपकारत्यायोगात्माकृतत्वे या प्राप्तत्वेन विधेयत्वायोगारक- यमपूर्वज्ञापकतेत्याशय * प्राकृतेत्युक्तम के स्वरूपेण प्राप्तस्पापि पानीवतयागाङ्गत्वेन विधानाराकादद्योतकत्वेनापूर्वमापकता यु- केत्याशयः । पर्यग्निकरणस्य पशुविशेषत्वेन निर्देशात्प्रसिद्धिं च विना विशेषणात्यायोगात्यसिद्धत्वेनाविधेयस्वादकत्वासिदराफा- यद्योतनानापूर्वज्ञापकतेति परिहाराशयः । ननु पर्यग्निकरणा. ताङ्गफलापविध्यर्धनितपर्वग्निकरणस्योक्त्यर्थरन पर्यग्नितश- ब्दस्योपसर्जनत्य स्याविवक्षितत्याद्विधेयत्वोपपत्तिरित्याशयाह * चति * पर्यग्निकरणानिवृत्त्युक्तायपि अडान्तरनिवृत्यप्रतीने पर्य- ग्निफरणान्तनावसीयतइत्यर्थः । ननु पर्यग्निकरणान्ताङ्गारीत्यन- मिधानेऽपिक्तप्रत्ययस्य निष्ठासम्मत्वन भूतकालयाचित्वात् पर्यग्नि- करणानन्तरकालोत्सर्गप्रतीतेकरसोत्तरकालीनपदार्थानिषधं यु- सर्गपर्यग्निकरणमध्यवर्ति पदानिषेधावगमात्पर्यग्निकरणोत्तरका- लाङ्गभूतकांवच्छेदो विज्ञास्यतइत्याशङ्याह * न चासाविति * पदान्तरव्यवधाने. ऽपि भूतकालयोपपत्तेरानन्तर्य नावसीयतह- स्याशयः। पर्यग्निफरणकालोक्त्यानन्तर्य सूचितमाननुभूनकालत्व. রাষ্যনিয়ঃ মান্নানযার্থ বা অপনা- नुत्जन्ति प्रासारन्यालभतइत्यानन्तर्यलक्षणा यथा सङ्कर्षका- गरे वायते तथेहाप्यानन्तर्यलक्षणा भविष्यतीत्यापड्याह * न चे. ति * प्राजापत्यपशुवेकादो कर्मशेषप्रति म पूर्वपक्षे ऽपि ब्रह्म- सामन्यालभताति पर्यग्निकरणोत्तरकालीनानां संस्काराणां काला- न्तरेऽनुष्ठेयत्वश्रुतेः सर्वथा प्रतिषेधायोगेन पग्निकरणोत्सरका- लीनत्वमात्रनिषेधस्य यस्यमाणत्यात्तसिद्धार्थमानन्तर्यलक्षणा यु. का ह तु कर्मान्तर विधाने तिदेशमातपर्यग्निकरणानुयादवेना- पि पर्यग्निकतराब्दस्य वाक्ये वयोपपत्तनानन्तर्यलक्षणा युक्तत्या- शयः । स गानां च पर्यग्निकरणानन्तर्यसम्पादनाशरानन्त. लक्षणाविरोधः स्यादित्याह * सर्वाङ्गनु चेति * ननु पर्यनि- कृतावस्यस्योत्सर्गविधावणंदानन्तर्यावगतिर्भविष्यतीत्याराड्याह * पति नावस्यापि त्योच्यते इत्याशयः। पग्निकरणावस्थाया. खरूपेण प्राप्तत्वादुत्तरावस्थापरिसंख्यार्थले निशेषत्वापत्तवि. पिपविश्यवादिति र पृ.पा.

·स्पायसुधायाम। ६१।। धेयत्वं न सम्भवतीत्याह * चोदकेनैव तापदिति * पूर्वपक्षमुपा सहरति * तस्मादिति * विधिसमाप्तपमिति फर्तव्यतापेक्षायां पत्नीयता लक्षणगुणसामान्येन त्वाष्ट्रप्रतिकत्वे ऽभिहिते पूर्वपक्ष- वादनास्थयाग्नीपोमीयप्रतिकत्वे * अपयविरोध इत्युक्तम् * सि- द्धान्तमाह*इतीति* कर्मान्तरमिति भाथ्यावयवाःपूर्वार्द्धन व्याख्यान तः । पूर्वस्यैवेत्युत्तरार्द्धन प्रकृतस्य त्याष्ट्रवपानीवतत्वलक्षणवि- रोपणद्वयविशिष्टत्वात्मत्यभिज्ञान न सम्भवतीत्याराड्याह * पानी यतेति * द्वन्दनिर्देशे ऽप्येकदेग्रेन समुदायलक्षणयानुयावत्या- महतोक्तियुक्ता त्याष्ट्र पानीवतामेति च भेदेन निर्देशांक विशेषत इति मनोतादृशान्तेन सूचितं पर्यग्निफरणान्ता नगणस्य विधेयत्वसिद्धयर्थ सामान्यतस्ताय गुणस्य विधेयत्वमाह * पर्यग्निमिति * शवापूर्व पर्यग्निफरणान्ताद्गगणस्य विधेय- त्यमुपपादयितुमारभते * ननु चेतिया तु तदन्तयाचियदाभाया- दयिधेयतात्ता ता परिहरति * यद्यपीति * नाज्यभागवत् पर्यग्नि- धारणमनुष्यतया विधीयते येन तस्मात्रग्रहण स्यात् किं तु निष्पन- पर्यग्निफरणत्यं पशोयांगान्वयितया विधीयते तस्य च यथाप्राप्त 'स्योपादानात्पूर्याने प्वप्रहतेषु पर्यग्निकरणानुपपत्तेस्तवन्ततायसीन पतइत्याशय नियमप्युत्तरेपामप्यानामतिदेशात्माप्तः पर्यनि- फरणान्तत्यासिद्धिरित्यायवय गृहमेधीयन्यायेनापूर्णत्वायसायासद- म्तगतत्वसिद्धिमाह * कथम्भायेति * पयंग्निफरगान्तस्याङ्गगणस्य महानायितरेनरनिरपेक्षात्पत्तित्वात्प्रयोगयाफ्यासाहित्याधगमे ऽपि प्रत्येक फतूपफारमाधनत्यशक्त्यपगतस्त्वाष्ट्रपशुयाग प्रत्यक्षवाक्ये. नागनया विधानात्तदुपकारसाधनग्येनायगतस्यातिमामकारणामान पामार तानान्तरानपेक्षमादपूर्यत्वायगने तिदेशो ऽतीत्याशयः । पनिदेशाभावे ऽपि सादृश्येन पुद्धिस्यतया धमंदानोन्मुसामान सिन्यव्यपदेशविरोधः । नन्यस्य पाश्यस्य पर्यग्निफरणन्ताङ्गीति विधायिाय निवृस्ययों पच्छेदान्दो न युज्यतेत्याशय फलेनी- मराननियत्ययस्यक्तिमुपपादयति * ततति पानीयतमुनाज- तीनिनिदिनारपायागन पग्निसनमुग्गजन्तीति व्ययहिताया. भ्युपगमे पो गुणो मयिष्यतीति पिमिति भाग्येण गुणोय य- तिमत्ता मादिति भाष्पमुपारक्षणायन ध्याच पपं पति- भादिशदनाथतादातिदशकापनाना गुणानरोक्ताय मुरमुजति * शति - माय मिदाले ऽपि पग्निपरणान्तापयिशिए। रूपेणात्मविष्युपगमेन पाझ्यायिध्यपियमायुक्तमायापि चेति ·द्वितीयाध्यायस्य हतीय पाद । पक्ष्यमाणभाप्यालोचनया पूर्वपक्षे पर्यग्निकृत पानीवतमिति पद- द्रयान्वयापादनाशयेन व्याचष्टे * न चेति * अनु देयतादश- चंकद्रव्यत्यागाप्यम्योत्सर्गस्य त्याप्टयाश्यनैव प्रनिरुत्सर्गविध्युनि- युक्तोत्याशयाचाराग्निहोत्राधिकरणोक्तन मार्गेण गुणविधावपि धात्वावच्छिन्नमाधना विधि मन्योत्सर्गविध्युक्तिरित्याशयेन परिह- रति *पर्यग्निफरणान्तति शानिरासार्थस्तुशब्द भनत्यन्तविप्र- फोदित्यनेनोत्सर्गसम्बन्धित्यनाङ्गगणविधानादुत्सर्गस्प * विधेय सोक्तिरित्युत्तम * तदुपपादनार्थम् * तदुद्दशनेत्युक्तम् * कर्मा- न्तरतिभाध्य सिद्धान्ते ऽन्युत्सर्गानुवादाविशेषादयुक्तमाराङ्कायोत्स सम्बन्धित्वेनापि पूर्वपक्षे ऽन्तरविध्यभावाशयन व्यावहे * स्यत्पने विति * तद्गुणास्तु विधीयेरनित्यनन च ग्यायेन देव- ६१२।। तातद्धितेनेय देवतोदेशपूर्व द्रव्यत्यागरूपोत्सर्गविधिसिधे पर्य शिवराधार्या विधौ च तत्यानर्थस्यापच पर्यनिस्त पारनीयत कुर्वन्तीति पूर्वपक्षे पर्याग्नकरणविशिएपानीयतविधिमापाद्यपि विति भाग्येण स्वाष्ट्रस्य पालीवततायास्त्वाष्ट्रवाश्यात्प्राप्त पर्यग्नि- करणधिशिष्टतायाश्वातिदेशात्प्राप्तेपणमुक्त' तदापादनाशयस्य न च परपति धार्मिफेन व्याख्यातत्याद् दूपणाशयस्य च प्रकृत्य- भिशानादित्यनेन व्याख्यातत्वाव्याख्याय तस्मादिति सिद्धा. न्तोपसहारभाष्य क्याचष्टे * तस्मादपीति * कल्पनाक्लेशप- रपदान्वयविधियिप्रकपघावयन्तपारााभावप्रकृतप्रत्यभिज्ञाल- क्षणहेतुचतुष्टयपरामशार्थत्व तस्माच्छब्दस्य सूचयितुमपिशब्द । अपि चेति पूर्वपक्षमाप्योक्त दोष यत्त्विति भाध्यणानुमाय नैष दोप इत्यनेन परिहत्यात एनत्यनेन पानीयच्छन्देन त्याष्ट्रपनीयता सुचादायोगदोप पूर्व स्वाष्ट्र पालीवतश्चेति भाष्योक्त परिहत । तद्वनामेव हेलया व्यानऐ * प्रकरणादेव वेति * पर्यग्निकरणाय- स्थायिपिटपास्नीयतानुवादलक्षणस्य पानीवतत्वरूपेण चैकनाशेन त्यापास्नीचत्तव्यपदशलक्षणस्य चोपालम्भस्य परिहार इति समा. सार्थ । तस्मादित्यधिकरणार्योपसंहारभाष्य ज्याचष्टे* तस्मादिति* ॥ अदाश्यादीना ग्रहनामताधिकरणम् ॥९॥ अद्रव्यत्वात्केवले कर्मशेपः स्यात् ॥ २० ॥ न कस्य चिदपात्यनारभ्याधीतत्योक्ने सन्देहविध्यसूचना- त्य वक्तुमाह * अनारभ्येति * उतेति सिद्धान्तवचनव्यक्ति- साम्यशेपेण महविधिरित्यतावता वर्तमानेन यावयुक्तत्वपूर्वपक्षा ·९४२ न्यायसुधायाम्। न्तरोक्तिरित्याशयः । आलमत्यादिव गृण्हातिरपि यजिमदमि धानो न घेति प्रासनिकत्वेन सङ्गतिहष्टान्तेन सूचिता पूर्वस्मिन् ज्योतिष्ठोमाख्ये कतावश्वदाभ्यनामधेयसयोगाभावादित्युत्तरपदस- मासपूर्वफन समासाङ्गीकरणेनापूर्वनामधेयसयोगादिति हेतु पा- रिशेष्याद्यागविधिसिद्धी प्रकृतावतमामफस्य ग्रहस्य वा कस्य चिदभावाद्यागाभ्यासात्मकस्य ग्रहाभ्यासस्य था गुणस्य विधिन सम्भवतीति प्रकृती गुणविधिनिरासार्थों नेतनामधेयक कश्चित ग्रहो ऽस्तीत्येतावद्भाव्यपदावृत्या च याचदुक्तनिरासार्थ इत्येव ताव. त्पूर्वपक्षमाप्य व्याख्यातुमाह * तद्वदेव चेति * निराकरणमालो. व्यत्यध्याहारेण पक्षद्वयनिराकरणस्य यागान्तरशब्दोक्तयागविधिप्र- तिशाया हेतुन सूचितम्। उक्थ्यादिवञ्चाश्वदायशब्दयोर्यागनामत्वे प्रहनामत्वे घा सति प्रकृती यागाभ्यासलक्षणस्य ग्रहाध्यामलक्षा णस्य वा गुणस्य विधि स्यात् वत्सादिवद्वाश्वदाभ्यनामकग्रहप्र- सिद्धौ सत्या यावदुक्ताश्वदायग्रहणमात्रविधि स्यातदुभयाभा. वात्पारिशेप्याद्यागविधित्यावगतर्यागान्तरमवाश्चदाभ्यसशक विधी- यतरत्याशय । अपूर्वेण मामधयन सयागादिति नसमासपूर्वकोत्त- रपदसमासाङ्गीकरणेन वा सज्ञालक्षणयागान्तरत्वपूर्वपक्षहेतूक्त्यर्थ- तयेद भाष्य व्याख्येयमित्याह *किं चेति* अशुपास्य यज्यश्रुतरदा भ्यवाक्ये ऽपि व्यवहितयज्यन्वयायागेन यजिसामानाधिकरण्यानु- पपत्तयांगनामत्यायोगादुपचयहेतु वसूचनार्थ विंच शब्द [अस्मि- पक्षे गृहणात्यन्वयेन ग्रहणनामत्वाद्यागनामत्वायोगाशङ्कानिरासा- येत्वेन न प्रह फश्चितनामको ऽस्तीति व्याख्येयम् । ग्रहणस्य स- स्कारत्वेन सहानत्वाद्वयवधाने ऽप्यदाभ्यसकयाग करोतीत्य.व. यप्रतीतरशुवाक्ये ऽपि अशुसशक कर्म करोतीत्युक्ते किं तदित्यपे. क्षाया गृहपातिचोदनासामान्यात् गृहणातेश्च यागीयद्व्यप्रकल्प- नार्थत्वावगतेरव्यक्तचोदनाचोदितत्वाच ज्योतिष्टोमधर्मप्राप्तेदव्यदे. घतालाभाद्यागरूपत्यप्रतीते-गत्यावसायात करात्योंक्तये च प्र. याज्यस्य प्रत्ययस्यानुनहायातिदेशप्राप्तज्योतिणमिकग्रहणानुबाद भूनप्रकृतिविशेषधोतनाथै गृहणानिप्रयागोपपत्ते सक्षया यागान्तर- स्वावगीतरित्याशय किमित्यादि तस्माद्यागान्तरमित्य-त पूर्वपक्षमा- ज्यन्तात्पर्यतो व्याख्याय न प्रस्तापित्यययय स्वरूपतोव्याचटे *न हीति * विध्यन्नभायाद्यागान्तरविध्यपर्यवमानमाशङ्याह * तस्मा दिति * न रिवति भाप्येय गन्यदेवतान्ययाथुतेर्यच्छब्दोपयन्धन च यागविधिप्रतिय-धान्सोमदेवल्ययागाङ्गत्वेन यावदुत्तादाभ्यास्यद्र ·द्वितीयाध्याय तृतीयः पादः । व्यग्रहणमातविधिमंगुवाश्ये च यज्यश्रुतेः स्वतन्त्रांश्वाण्यद्न्यग्रह- आमाप्रविधिमाशय माभूदित्यनन यच्छन्दोपपन्धे ऽपि प्रत्यभिज्ञाना- भावनानुयादायोगाद्विधित्वप्रतीनिरन नदंशुधाक्यं ध्यापकायाद- युक्तमाशय ग्रहणातिचोदनापस्थापितज्योतिधोमधर्मातिदेशमा. द्रध्यदेवतात्रयकरप्पयागप्रातिलक्षणोमयसाधारणहत्यभ्याहारेगा पूरयन् व्याचटे * न चति * वत्सालम्भतुल्यत्यशड्डोक्त्या द्रव्य- अषणे ऽपि देवतान्वयमात्रे श्रुतिसूचनाव द्रव्यदेयतामिति द्वन्द्वैकव- भावस्येतरेतरयोगात् श्रुत्युक्त्यर्थत्वं व्याख्यासमातस्मादिति पागान्त- न्तरत्वपूर्णपक्षोपसंहारभाज्यं व्यावष्टेमतो ऽपीति सूत्रं ब्याचक्षा- नासिद्धान्तमा * इतीति* ग्रहणस्यापिश्रुतत्वाद्भाग्य नामधेयमात्र- विपयतया फेवलशब्दव्याख्यान युक्तोत्याशय नामधयराब्दस्य प्रह- गोपलक्षणायित्वं सुचयितुम् # प्रहणमित्युक्तम् * द्रव्यदेष- ताभायनिमित्सस्प कैवल्यस्याद्गम्यायोक्तचैव सिदे फेघलराब्दानर्थः ६१ क्षमाशय पापयुक्तत्वस्यापि निरासं केवलशब्दप्रयोजनं सूचयि- तुम् * वासंत्युक्तम् * पत्सालम्भएप तावद्देयताराहियेन या- गाभावाढायव्ययतालम्मादन्यूनमभिश्वदाभ्यग्रहणं तु द्रव्यस्याप्य- भावेन द्रव्यविशिष्टविध्ययोगाद्वरसालम्भादापि न्यूमिप्यतइत्यर्धः । ततश्च पूर्धपक्षद्वयस्याप्ययोगायोतिष्टोमास्यस्य कमणी यासा- त्मको वययो ऽत्र विधीयते इत्यादुक्तमाभद्रव्योत भाष्यादुदाहर- नपरिग्रहायकवलशब्दापेक्षितकैवल्यानिमित्तोक्यों द्रव्यत्वादिति सूमावयव इति भ्रान्तिनिवृत्तये कर्मप. स्यादिति सूत्रावयधोना- भ्यासास्यकमावयवत्वप्रतिक्षाया हेतूत्यय वक्तुम * अद्रव्यतये- त्युक्तम् * भाष्ये देवतोकेरसौनत्वमाशय देवताकत्वस्याभिप्रे. तस्यापि स्पश्चात्सूत्रं नुक्तिः भवदा पशब्दयोस्तु द्रव्ययाचि- त्वशङ्कानिरासायाद्रव्यतांकेति सूचयितुमह * देवता तावदिति * सोमायस्यस्यानुयाययागविशेषणत्यायोगारपश्चाच्छतत्वाध सोमा- य गृहीत्वत्पन्वयाप्रतीतेयत्ते सोमादाय नाम जागृधि तम्मै ने सोम सोमाय स्वाहेति मन्नवर्णप्राप्तदेवतानुवादोपपसेश्च देवताविधिवा- योगा दूर एक्तिा अदाभ्यराब्देनाचयवग्युत्पत्त्या हिंसायदम्मा- नद्रव्यस्यांशुरादन व निर्यासस्योपादानोपपत्तेरनु गत्तत्वोक्तिर. युनत्याशय *म होत्युक्तम् * एवमप्यदायशब्दयाच्यद्रव्यधि- शपाप्रतीतनिर्यासस्य च प्रतिद्न्यविशेषाप्रतीतर्न पत्मालम्भय. घायदुनद्रव्यविशिष्टग्रहणविधिः सम्भवतीत्याशयः । नतु ज्योति- टोमधर्मातिदेशाद् द्रव्यदेवतालाभो भविष्यतीत्सारागाह * न ·श्यामपीति द्विवचनायोग शङ्कते * अंशोरिति * परमसेन तावत्प न्यायसुधाया। चेति * ननु यागत्यानयधारणे ध्येन्द्रवायचं गृह्णातीत्यादापनिदि घद्न्यविशंपस्य गृहातेयोगायसोमप्रकल्पनार्थत्वदर्शनेनास्यापि तादर्थ्यानुमानाप्रतिभूतज्योतिधोमोपस्थापकवोपपत्तेस्तदीयद्रव्य- देवतालाभो भविश्यतीत्याराङ्याह * न च गृहणातिरिति * व्य- भिचाराच्चानुमान न सम्भवतीत्याशयः । केवलनामधेयश्रवणे ऽपि तस्मादेव यागभेदायगतेः कुतो ज्योतिष्टोमे यासविधिरिति पृष्टा यागनामस्वाभावाधागभेदकत्वनिरासायमेतावदिति भाप्य व्याधरे * न चैत इति ॐ ऐन्द्रवायवं गृहणातीत्यादिवत् प्रहर्णनादाय- मशुंच कुर्याविति शास्त्रार्थावधारणात् वैयधिकरण्यात्यये ऽपि ऐकाधिकरण्यं विनाम्वयायोगात्सर्वत्र राज्ञः पुरुष इत्यादायपि ए- असम्बन्धी पुरुष इत्यादिसामानाधिकरण्यान्वयमभिमेत्य प्रहाक- रणक्यवाश्यमंशुमिति च सामानाधिकरपयं मत्था प्रहगासामी- माधिकरण्योक्तिः गृह्यमाणमहद्रव्यनाम्नो ऽपि ग्रहणनिमितत्वो- कये ग्रहणनामधेयत्वोक्तिः प्रहणमेदस्तर्हि सक्षातः स्यादित्याश- याद * इभ्यत पर चेति * अंशब्दस्य यज्यन्ययाशङ्कायो गात् ग्रहनामत्वस्य मुक्तसंशयत्वं स्पष्टत्वादव्याख्याय ग्रहणसं. स्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या प्रहस्प यागार्थत्वावगतेहभेदाचागभेदो भविष्यतीत्याराकानिरासाथै न चेति भाग्यं व्याचष्टे न चेति तद्भेदात्फर्मणो ध्यास इत्यनेन न्यायेन यागाभ्यासमात्रादहभदो- पपत्तिरित्याशयः। न च द्रव्येतिभाष्यम् । ऐन्द्रवायवं गृहणातीस्या- दो द्रव्यदेवनाश्रयणे ऽपि यजिमस्वस्य निरस्तस्यादनकमाश- फ्यातिशयोक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * द्रश्योति * यदपीत्यादिभाष्य ध्याचष्टे * यो पीति * गृहीत्या शब्दार्थ संकान्ता विधौ सक्तिः प्रत्ययस्येति समासार्थः । तस्मादित्यधिकरणार्योपसंहारभाष्य व्या- तस्मादिति * भाषाक्ये यज्यभुतेः अश्वदायशब्दा- रिहरात * गृहणातीति गृहणालोकवेदसाधारण्येन ज्योति- होमोपस्यापकत्यायोगासमतेनान्यथा परिहाति * अस्त्यय वि. भदायवाक्ये पि यजिनानुयादे यागमायानुवादापत्तेः मोमेन तु विशेषणे विशिष्टानुयाददोषापत्तेः प्रफरणेनेय ज्योतियो. स्थादित्यारागाह * यति * कः पुनः पक्षनयमध्ये SATH दान्तपचन इस्पपेक्षायामा * सेनेति * fa.पा.। मान्वयं धतुम अनयोरिति द्विवचनमा एवं सत्यनारायविधिरमर्थक ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। । अन्तिचयनस्य संस्कारताधिकरणम् ॥ १०॥ अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात्क्रतुशब्दः प्रतीयेत ॥२॥ अस्यापि प्रासङ्गिकत्वेन प्रकृतथाजिमवचनावचनत्वचिन्ता- सङ्गतिमपिशब्देन सूचयितुं सन्दहनैविध्यमुशाहरणविवेकपूर्वक माह * अग्निमिति * यजिमत्वसंस्कारकर्मनिरासाथों मात्रशब्दः ६११ चिनोतिवाक्येन प्रतिविकात्यगात्याविधाने ऽपि अनेन वाक्येना- मिसंस्कारत्वेन चपने चिहिते सतत्यानेः कैमर्यापेक्षायामु. तरवाक्येः प्रकृतिविकृत्यत्वे चिहिते संस्कारविधिपर्या लोचनम- मित्य * प्रकृतीत्युक्तम् * तदर्थमेय भाग्यकता पूर्वपक्षोपपाद- मार्थ चात्तरवाश्यान्युदाहृतानि फर्मान्तर चिनुतइत्याख्यातेन वि. धीयतइत्येतायता चावृत्तेन भायण यायदुक्तपक्षोक्तस्रविध्यस्य भाप्यारूदत्वं किमिति पूर्वपक्षभायं गुणविधियाधदुतात्याख्यपक्षद्व- यप्रतियोगित्वेन व्याचष्टे * तति * अश्वाभ्यवैषम्योक्त्याधि- काशङ्कर दर्शिता चयनस्य स्वभावतः संस्कारमानत्यप्रसिद्धः सं. स्कारे च फलश्रुतेरर्थवादस्य यक्ष्यमाणत्वाच्छुरुतस्यापि फलस्या- म्वयानुपपत्तनियोजनवप्रसङ्गात्कैवल्यं यावदकत्वं न युक्तमि. स्यर्थः । अतः परिशेपाश्चिनोतेर्यजिमदयनतेति ऋतुशब्देनीतं तथापि कथं कर्मान्तरतेत्यपेक्षायाम् * सम्झीयत्युक्तम् * पूर्वाधिकरणपू- धपक्षवदिहाप्यपूर्वनामधेयसंयोगो भेदहेतुरभिप्रेत इति सूचना एवकारः । अग्निसम्झकं कर्म करोतीति पकाभिराग्नि चिनुतहति খাদাবরিনাকামিয়ান্তা যিনিখৰ प्रत्ययेन विहिते किन्तदित्यपेक्षिते ऽग्निमनुयजतीत्युत्तरवाक्ये य. जिसामानाधिकरण्यात यागरूपतायसीयतइत्याशयः । गुणविधि- स्यनिरासेन यजिमयनत्वोपपादनार्थ स्वय तालिगदर्शनमाह * तथा चति * ननु गुणविधित्वे ऽपि चयनसंस्कृताग्निलक्षणस्य फलश्रुतियुफेत्याशङ्ख्याह * न बति * भाप्योक्त लिइदर्शनं ज्या- चष्टे * तथा चति * मन्विति भाध्यणाग्निशब्दस्य यागनामवे प्रापर्क पृष्ट्वा थाती निमग्निष्टोमनवानुयजति तमुक्ध्यन ते पोट- शिना तमतिरात्रेण तं निरात्रेण तं चतूरात्रंण ते पश्चरात्रेण तं पह. संक्षण त सारानेण समएरात्रेण तं नवरात्रंण तं दशरात्रंण. मेकादाराणेति वाम्यस्य प्रापकत्वोत्यर्थमवेति भाष्य व्याचष्टे *ति ॐ अस्य प्रापफत्वोपपादनार्थ यागामिति भाग्यं देधा या. चष्टे * तप्रेति * अयेत्यादिना एकादारानेत्यन्तेनैकेन पाक्यंत ·न्यायसुधायाम। - विनियोस्तृभूतलक्षणतृतीयायुक्तयजतिशब्दानुपरेण वैकल्पिका ग्निष्टोमादिसंस्था द्विरात्रादिकालविशिष्यत्वविधायग्नियागं करो. तीति सामानाधिकरणयाद्यदाहवनीये जुह्वतीति तरप्रख्यान्यशास्त्रा- चाग्निशब्दस्य गुणविधित्वानुपपत्र्यागनामत्वावसायात् । अ. ग्निसम्झकं यागं करोतीति चिनोतिघाक्यार्थों ऽधगम्यत इत्याध. व्याख्याने भाष्यार्थः । वाक्यान्तरेणैव नामादिविशिष्टयागविधी चय- नवाक्यानर्थक्यापर्वाक्यप्रवृत्तिवेलायां चाग्निश्चितार्थस्यापि चय- भवाक्यस्याथैप ज्योतिरित्यादिवदन्यतो ऽधनिश्चयसम्भवे विधाय- कत्योपपत्तेराद्यन्याख्याने परितोषात द्वितीयव्याख्याने 5थे इत्या- दिषु संस्थार्थत्यविधिपरेषु भिन्नेषु वाक्येषु अग्नियागं करोतीति अग्निराब्दसमानाधिकरणयज्यनुवादान्यधानुपपरयाग्निसशकयाग- विधायित्वं चिनोतिवाक्यस्याचसीयतइति भाष्यार्थः । एक- स्मिन् गुणपरे चाफ्ये ऽनेकाविध्ययोगात्संस्थादिविधि- परे पाक्यभेद इति एकवचनसामान्याभिप्राय तस्मादि. त्युपपायोत्त्यर्थ भायं व्याचष्टे * तस्मादिति * अनुशब्दा. दयग्निराब्दस्ययागयाचितावगम्यतइत्युक्त्यर्थमनुशब्दोऽपीति भाष्य- मपि द्वेधा व्याचष्टे * अनुशब्दश्चेति*संस्थादिविधिपरे अनुराब्दोक्तम्य पश्चाद्भाधस्य विध्ययोगेनानुवाचत्वाबगतेरयागरये च पश्चाद्भायाप्रा- सायनुवादायोगाद्यागताग्नेयितइत्याचव्याख्याने भाष्यार्थः। द्वितीये स्वग्निष्टोमादिसंस्थैरेकाहईिरानादिभिश्वाहीनैरग्ने पश्चात्करिष्यमा- गौरग्निरनुयव्य इति अग्नेर्यागमाग्भावविधानस्य तुल्यरूपत्यगमक- स्वाधागत्वावगतिरिति अस्मिश्च व्याख्याने चिनोतिवाक्यविहितस्य योगस्योत्तरवाक्यैः संस्थाधर्थत्यविध्युपगमादग्निष्टोममंस्थायाश्च नि- प्फलत्वेन शेपित्यायोगादग्निामशब्दस्य तत्स्थयागवाचित्वात्सपार्थ- तासिद्ध्यै चानुशब्दस्य सर्वत्रानुषङ्गसिद्धान्तवत्सूचयितुम् * यागै. रित्युक्तम् * द्रव्यदेवतादीतिकर्तव्यतानाम्नानाधागविध्यनिर्वाहा. शङ्कां निरस्य स्तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारमाध्यं ध्याचष्टे * तत्मा. दिनिपतच्छदेन चिनोतिवाक्यं परामृष्टम् । ननु चिनोतिवाक्येन यागविधी उत्तरवाश्याना संस्थाद्ययंत्यविधिपरत्वायुपगमात्पौर्या- पर्यविधायित्वानुपपत्तेर्दिनीयव्याख्यान युक्तेत्याशवयाग्नेज्योतिष्टो. माघनत्वप्रसिद्धिनिर्धाहाधत्वं द्वितीयव्यारयाया:विधित इति सूच. यितुमाद्द * पधिमे स्विति * शङ्कानिरासार्थस्तुशब्दः अग्निटोमा- धर्य नियमाणत्वेनाम्नेरीम्नष्टोमाघनत्ये ऽभिहिते तदर्थ क्रियमाण- । भच्या वास विधायनमिनि । पु. पा.।

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । तैय कथमित्यपेक्षिने भनेः कैमर्थ्यापेक्षायामग्निष्टोमादिनाग्नेरनुयष्ट- ध्यत्वं विधितो देवदत्तो यशदत्तनानुगन्तव्य इति विधितो यज्ञदत्त- स्य पश्चाद् गमनप्रतीतियत्फलवतो ऽग्निष्टोमादेः पश्चाद्भाषितया प्र- तीतस्यातिकमकारणाभावात्तदधतेवोचितेति सूचयितुम् * पचा- दित्युक्तम् * पूर्वव्याख्याने तु पौर्वापर्यस्याविधेयत्वात्तदशेन ज्यो- तिष्टोमागत्वाप्रतीतेः स्वतन्त्रतेत्यारायः । द्रव्यं वा स्थाच्चोदनायास्तदर्थत्वात ॥ २२॥ द्रव्यं येत्यादिप्रसिद्धइत्यन्तभाप्यं तात्पर्यतत्तावयाचर * अत्यन्तति * श्लोकं व्यावऐ* न हीति * पूर्वपक्षोक्तं तत्मख्यत्वमनु- ६१५४९ माषणपूर्व परिहरति * यत्त्यिति * यदि यदाहयनीये जुम्हतीतिब- छुदो ऽग्निः मत्वगत्वेनाथेत्यादिवाक्यैर्विधीयते ततस्तत्मण्यत्वं भवेत् स त्याहयनीयवाक्याच्छुद्धः प्राप्तकत्वभावएव चिनोतिया- फ्यात् चयनसंस्कार्यतया श्रुतो ऽयेत्यादिवाक्यस्ताहगेव कत्यगत्येन विधीयते ताद्रूप्येण चान्यता प्राप्तेन तत्प्रख्यतेत्यर्थ । श्लोकार्यमुपस- हरति * तस्मादिति * एतदेय भाष्यमवययशो व्याचिण्यासु. क- तमदिति मदनभायमग्निशब्दार्थस्य सर्वलोकप्रसिद्धरयुक्तमाशङ्ख्यापन पादयति * फनमदिति * यागनामत्वे ऽप्रिशब्दस्यष्टकाभिरग्निं चि- नुतइति याक्यान्तरेण तदङ्गत्या चयनविधरङ्गाद्भिनोरभेदोपचारे- जाग्निचयनं करोतीति सामानाधिकरण्यमपि सम्भविष्यतीत्याश- यः । यदित्युत्तरमाच्याशयमाह * सिद्धान्तति * चोदनाया इनि सूत्रावयवव्याख्यानार्य चिनुतइति भाष्यमुपपादयति*तस्मादिति * पायव्यं वेतमालभेतत्यादेाग्यभिधानाशक्तायपि यागचोदना- भ्युपगमात्तद्वैपम्यार्थम् * द्रव्येत्युक्तम् * उपपत्यन्तरमाह * तथा चेति * या त्यनुयजतिशब्दादग्नेर्यागतोक्ता तत्परिहारा- थमनुशब्दमनुशब्दश्चेति भाग्यमाशानुभाषणपूधै व्याचरे * अ- यिति * नानुयजतिशब्देनाग्नेरग्निोमाdिirror- . • unner हानानामाप तथैव ग्रहण- सिद्धविरात्रादिवाक्यानर्थक्यापत्तेः मन्यनाहित्वं फथमिति न वि. प्रःचयनसंस्कृतस्याग्नेरेकाहाद्यनयोक्तये ऽनुशब्द इत्युत्तरार्यिः श्लोकार्थमुपपादयितुमाह * यदि हीति * यदग्निष्टोमादिभिर्यागः पुर्यात्तदग्निमन्विति व्यधिफरणत्वेनाग्निशब्दस्य यजिसामानाधिफ- ·न्यायसुधायाम्। रपयाभायान्न दु खेन यागयाचित्वकल्पना युक्ततेत्युक्तं सामानाधि. करण्याभावे ऽपि द्वितीयाक्तानुयजनकर्मत्वान्यथानुपपत्त्यामर्यागत्व कल्पयिष्यतइत्याशय * यदि चत्युक्तम् * अग्निचयनस्याग्निष्टो- मादिकाललक्षणोक्त्यर्थत्वनानुशब्दस्यानुर्लक्षणइति कर्मप्रवचनीय- समात्यात्कमप्रवचनीययुक्त द्वितीयति स्मृतस्तद्योगनिमित्तत्वान्नय द्वितीया कर्मणीत्यर्थ । लक्षणार्थतानुराब्दस्य तत्रेत्यनेनोक्ता चिनो- त्यश्रुतेरग्निचयनमन्वित्यालाभमाशयाग्नि * शब्दश्चेत्युसम * . दुवहुवचनानुपपत्तिमाशङ्कते * चोदकनैवेति * दशम य एव पि. द्वानग्नि चिनुतइति वाक्यविहितमानमुपएम्भन वा एतद्यक्षस्य यद- तिग्राह्या इति वाक्यधिहितानतिमाद्यानुदाहृत्यान्यतिग्राह्य विक तापतिदिश्यते न चेति सन्दिग्धे अग्न्यतिग्राह्यम्य विस्तायुपदेशा- दप्रवृत्ति स्यादिति सूत्रणाग्रस्तमुक्थ्यमत्यादिनातिग्राह्याणा च यदु। पथ्ये ऽतिगृहणीयादित्यादिना कासु चिद्विरतिपूपदेशादातदेशाम- वृति पूर्वपक्षयित्वा निर्देशस्यापर्यायप्रवृत्ते सर्वाङ्ग तुल्यत्वादग्न्य- तिमाहास्यापि प्रहणमितिग्रहण तुल्यत्वादित्यनेन सिद्धान्तिते वि- प्रती तर्षपदेश फिमर्थ इत्याशयातिदेशागृहीतस्यापि पासु चि. विरतिपूपदशन ग्रहणे गुणकामप्रवृत्यर्थ समानविधानत्व प्रयाजन- मिति ग्रहणे समानरिधान स्यादित्यनेन वक्ष्यमाणानाप्रतीयमान- स्तुत्यर्थ चपरपनायोगाद्वचनानीनि बहुवचनापपत्तिरिति परिहरति * दशम इति * फर्मण्यपि द्वितीयाया तत्रियात्वजात्यपेक्षयानु। ब्दम्य यजिविशेषणत्योपपत्तरवान्तरजातितुल्यत्यानावश्ययत्वान्नान नुयजनमत्वमानणाग्नयोगरूपायाचगतिरित्याह *न चति *पू. पक्षोत्तपमान्तानुभाषणपूर्व चेपम्पमाह * यस्थिति * किं चिद घेतो देवदत्तम्य दत्तफर्मकर्तृकानुगमनकर्मत्यायोगात चिनीया पमधाग्यमानुपपत्या कर्तृ यमाप्रापादान मति मियान्तरानुपान मातत्यप्रियायत्पन युन चयनसम्नासियाचिना स्वनिशब्दन पपनारयषियान्तरापादानाग्न तुत्यप्रियाय पना युक्त्यर्थ । तत्सयोगाप्रतुस्तदाख्य स्याचेन धर्म- विधानानि ॥ २३ ॥ स्लामिस्वादाशिदपाध्ययनमेम्पसम्परना. भार ·. r. 4.. द्वितीयाध्यायस्य तृतीय पाद । क्ष्यद्रव्यसयोगालक्षणयान्याख्यः क्रतुः स्यात्न कारणेनाग्नस्तो- प्रादिधर्मविधानान्युपपद्यन्तइत्येवं पूर्वपक्षोक्तालिट्रपरिहारार्थत्वेन सुत्रव्याख्यानार्थ यत्त्वित्यादिमाप्यं तात्पर्यतो क्याचष्टे * अग्नेरि- ति * अग्निसयोगाद्यागलक्षणायां यागमात्रप्रसक्तिमाशय चित्य- विशेषण ताप्ये कृतं तद्वद्याचरे *ज्वलनेनति* व्याख्ययभाष्यानु- सारादग्निशब्दश्चेति पूर्वसूत्रस्थवात्र्तिकालोचनया च ज्वलनमामा- म्येन सापनसंस्कृतशिपो लक्ष्यतइत्यर्थ । वेतसगारचयाधकाभिधा- निविकर्यतीत्यादी त्यग्निस्थापनात्प्राक् प्रयोगादग्निशब्दस्य स्थलल. क्षणार्थत्यमुक्तं तत्तेष्यवेत्येवफारार्थमाह * न चेति * भाष्यका. रान्तरकृतानि तु चिन्तान्तराणि कस्मानानेन भाग्यकुता --- स्याराड्याह * पस्त्यिति * फल-~- मन्याधुटा- स्मिन्नवाट पचारस्तु गोदोहनो- दाहरणे उ ...सवकारकाम्या गुणो नित्यमर्थं करोतीति घ्युत्पादनानिमित्तिक तु प्रकृती तद्विकार. संयोगविशेषादिति तृती. याधिकरणसिद्धः सङ्क द्वितीये ऽध्याये मध्यमायामुपसद्यग्निश्ची. पते प्रकृत्युपकतत्वादित्यत्राधिकरणे मध्यमायामुपसद्यग्निचयनं सिद्ध्येताकिं चितावीत्तरवेदिका धर्मा कार्यान येति सन्दिह्याग्न्युत्तर- घेघोः समुपयात भिन्नकार्यत्वावगमेनाग्ने रत्तरयेदिकार्यापत्यभावा- धगनेरौत्तरवेदिकधर्मानतिदेशं पूर्वपक्षयित्या सोत्तरयेदिस्तु ऋतु चिरया नोत्तरयेद्या अग्निश्चीयतइति वचनालोचनया समुशयाधगमे ऽपि चयननिष्पादितस्पलस्यानि चिनुतइति द्वितीयोक्ताग्निसंस्कारा- यत्व ऽस्य योग्यतयाग्निधारणात्मकसस्कारार्थत्वाचगमेनोत्तरवद्या. मग्निं निदधातीत्यग्निधारणाख्योत्तरवेदिकार्यापत्यवगमात् कार्येक्ये ऽपि च वेद्योहवीप्यांसाद्यतीति चेदियाईपोरिष स्थलोत्तरबंद्यो- रपि पाक्षिकप्राप्तयभावेन नियमविध्यभावादन्योन्यनरपेक्ष्याननग- तेः समुच्चयाविरोधादुत्तरयेदिकार्यापत्या स्थलाप्यस्याग्नेस्तद्धर्माति- देश मिद्धान्तयितुम् उत्तरवेद्या समुचीयमाने ऽपि चपने उत्तरवे. दिकार्यापन्ने उत्तरयेदिधर्मा भवेयुरिति वदता तत्रत्यभाष्यतीत्त- स्वैदिकधर्मग्राहित्वलक्षणस्य तद्विकारत्वस्यातद्विकारत्यपूर्वपक्षनि- रासपूर्वमुपपादयिष्यमाणत्यात सिद्धवच समुश्चयोक्त्या याधरूपत. द्विकारत्यानिरासेन याधरूपस्यातद्विकारत्यस्य तन्न वश्यमाणत्वात्तद- नितानिताले नि पु. मा. पादाविधानाधिकरणसिद्धो नितानितात्वविचारमविति। ए.पा।

·न्यायसुधायाम। धिकरणसिद्धः न केवलं गतार्थवादुपेक्ष्यं किं स्वप्रसङ्गत्वादपीति इहेत्यनेनोक्तं कस्माचर्हि तेन कृत इत्यपेक्षायामुपहासार्थम् * स्म- रणेत्युक्तम् * प्रासंगिकमधिकरणद्वयं समाप्य प्रकरणार्थमुपसह- रति * तस्मादिति * पूर्वत्र सम्भवादध्यादिर्न भेदक इत्यर्थ । ॥ मासाग्निहोत्रादीनां त्वन्तरताधिकरणम् ॥ ११॥ प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् ॥ २४ ॥ प्रकरणान्तरविचारस्यानन्तरासद्गतिमाशयाह * गतिमिन * प्रासङ्गिकचिन्तावदपवादचिन्तापि प्रकृताव्यवधायिकेति सू- चयितुमपवाद. असक्तत्वेनोपचरितः गुणचिन्तयापि प्रकरणान्तर चिन्तायाः सङ्गत्यभावमाशङ्कच भेदकान्तरस्यावाच्यत्वात्पारिशेपि- की सङ्गतिः पञ्चस्वित्यनेनोक्ता । पूर्वपक्षमाह * तम तापदिति * दर्शपूर्णमासवैश्वदेववरुणप्रघाससाफमेधसुनासीरीयाण्यादिशब्देन गृहीतानि । लोकार्थमुपपादयति *ययैवेति* भाष्य कालविध्युक्तः प्रयोजनमाह * न चेति * ननु नित्ये ऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासयोश्च जीवनस्य निमित्ततयाप्यन्वये तावत्कालमनुष्ठेयत्वावगर्जीवनाय- धिकालावरोधान्मासविधिन भवतीत्याराडूचाह *न चेति* अप्रक- रणाधीनस्यापि मासस्य साक्षात्कर्मान्वयविधे प्रकरणाधीतेन का. लेन तुल्यवलत्याविरोधमभ्युपगम्यातुल्यकल्पत्यनातुल्यपलत्याशङ्का- निरासायातुल्यकल्पजराधधित्रिंशद्वर्षपरीिमतकालान्तरपरामशा- दिशब्द. जीर्णस्यापि सहायोपादानेनानुष्ठातु शसस्य जीवनावधि- कालो ऽसहायस्य जरावधिः प्रविजिपी त्रिंशद्वर्षपरिमित इति जीवनादिकालानां व्यवस्थितविकल्पबदत्यन्तविरक्तस्य शीघ्रं प्रवि- प्रजिपोर्मासोऽपि वा व्यवस्थितविषयतया विधातुं शक्य इत्याशयः काम्यप्रयोगस्य वा साय प्रात कालत्वायगमे ऽपि मायं प्रातर्मास जुहुयादित्यन्ययोपपत्तेविरोधिकालान्तरानवामान्मासीवधिभवि. प्यतीत्यन्यथा परिहरति * यो वेति * नन्विति भाष्येण मास- विधेर्नित्याग्निहोत्रादिविषयत्वे प्रकरणयाधदोपाण्याशटुप काममि- स्यनेन परिहतं तद्वचार * प्रकरणस्य चति * प्रकरणानुन. दार्थ दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचतीत्यग्निहोत्रादीनां पर्युन- स्तानां प्रतिप्रसवोऽयमिति पश्चान्तरमाह * अथ घेति *दीक्षित- म्य दानदामपापप्रतिषेधे ऽविशेषात्सर्यपादानहोमप्रतिषेध. स्या- दिति दशमाधिपरणे ऽपि तु पास्यशेपरयादितरपयुदासः स्यात् प्रतिषध विफल्म: स्यादिति सिद्धान्तसूत्रेण पर्युदासत्यस्य यस्य.

·द्वितीयाध्यापक तनीयः पाद । भामयान्मसिधौक्तिः पर्युदामरक्षणार्धा । एवमपि प्रकरणामहः कपमित्याशयाह * स स्विति पौण्डपायिनप्रयोगमध्य प्रतिम- मेयरमाकरणपाठी युक्त इत्याशयः। अस्मिन्पक्षे प्रकरणपाटी- पपत्तायपि तद्वापारामाराप्रकरणाननुग्रहणापरितोषासिद्धान्ते चाग्निहोत्रादिसंज्ञानां पण्मासपरिमिताना पण पगमासपरिमि- तमोमयागसहितानां सम्पत्सरपरिमितमात्र प्रयोगवचनेन फलवि. धिसूचनार्थ स्वगतमाह * अथ वैति * न चान्य साहित्यमाणा- न्यतापत्तिरित्या *म हीति * गन्धगतफलस्थाग्निहोत्रादेनैराका- दुपारफलान्तरान्वयानुपपत्तै फलान्तरान्वयादेवान्यतापरस्यतइत्या. प्रडक्याह * न चति * ननु कर्मणस्त्वयत्तित्वादियन करणस्य भावन्तरगमनविधिनिषेधान पूर्वस्याग्निहोप्रादेः कोण्डपायिनान्त:- पानी युक्त इत्याराझ्याह * न चेति * अतिदेशः ऋन्धन्तरान्क्या- सम्भव ऽगुपदेशत्ता ययापिराधः सदगिरोक्तः। पूर्वपक्षमुपसं- हरति * तस्मादिति * यथाभाष्य सिमान्तं दूषयितुमुपस्यस्यती- ६१८३१ नि पूर्वप्रासम्भव्युपमल्लक्षणगुणरूपेण हेतुना भिन्नतेत्यर्थः । श्लोक व्याचरे * यदि हाति * स्वार्थीपसदभावे ऽपि पश्वपरिधिप्रह- हरणस्य हारियोजनकाल लक्षकत्यवन परायांनामध्युपसन्दामग्नि- होमादिकाललक्षणकृतोपपत्तिमाशङ्कय * परार्थी घेत्युक्तम् * हारियोजनस्य ज्योतिष्टामायययस्यारपरिधिप्रहरणस्य पशुद्वारा ज्योतिटोमाया रूपकारयोगवचनमहणायुसमकालसम्मकत्वं न स्थिय प्रयोगवचनग्रहणमस्तोत्याशयः । एकप्रयोगवचनग्रहणा- भाचे ऽपि दर्शपूर्णमासयोः सोमकाललदाणकत्वयदुपपस्याराका- निरासमूचनार्थो धारादतः । दर्थपूर्णमासस्य सोमाधिकरणप्रति- परया फालतक्षणायुक्ता उपसदां तुत्वन्तरमध्यपातित्वात्यन्तर- प्रयोगमध्ये प्रत्यन्तरानिषेधादग्निहोत्राधिकारप्रतिपस्यर्थरवेन चाललक्षणार्थत्यानुपपत्तेः कामप्रतिपत्यपी लक्षणावाच्या मध भि- प्रयोगधनगडीतानां फमो ऽस्तीत्याशयः । ता इत्यनेनानिहाया- घङ्गत्वेनापसद्धिधिरभिप्रेताप्रति प्रसये 5मिहोत्राघनत्याद्विधः सौ. फादेश चोपपदुसरफालत्यस्यापि सोमयागवायाप्रधिप्रानाशया- क्यभेदो ऽस्तीत्साशययाह * तस्मादयति * अगत्याविधाने यु- पसदुत्तरकालत्यस्य प्रतिमसो ऽवश्यविधेयत्वानिशीनसायमादि कालत्येन च सत्रत्वोपाधिककालाग्रहहासत्रैकदेशाचे ऽपि विधे- पस्यापतेश्यमेदो परिहार्य इत्याशयः । शर्मान्तरस्ये ऽपि सहि मामातिदेशतो निर्यातकालत्यात्तस्य च प्रयोगवचनादुयलीयसयो- ·९५२ भ्यायसुधायाम्। दकादपि बलीयस्त्वेन सप्रयोगवचनेनोपसदुत्तरकालत्याग्रहणाद. नेकार्थविधिः स्यादित्याशङ्याह * कर्मान्तरंति * उपसंहरति* त. स्मादिति * दूपयितुम् * आरभते इदं स्विति * वाक्यभेदाख्यन सिद्धभेदकान्तरापत्तिदो ऽभिहिते वाक्यभेदोक्त्या चोदिते हि त. दर्थत्यात्तस्य तस्योपदिश्यतेत्यनेन गुणस्यानेकात्मकत्वनिमित्तपूर्व- घासम्भवलक्षणभेदकत्वहेतूने भेदकान्तरापत्तिरित्याग्रङ्मय अथ वेत्युक्तम् प्रकरणान्तरानवकाशमुपपादयति * तथा हीति * दर्शपूर्णमासाद्युदाहरणाव्यापकत्वादपि न वाक्यभेदो भेदहेतुरि- स्याह * किं चेति * सबैकदेशत्वेनाग्निहोत्रादिविधावुपसदुत्तर फालसोमरूपयागसत्रैकदेशसाहचर्येणाग्निहोत्रादेरपि सौकदेशस्य तदुत्तरकालत्वप्राप्तेरग्निहोत्रे ऽपि वाश्यभेदस्य प्रत्यपरिहारत्वं शक्त्या सूचितम् । श्लोकं व्याचष्टे * मासमिति * न चोपसदो अग्निहोत्रस्य दर्यपूर्णमासयोश्चेति भाग्यपर्यालोचनमात्रेणानुषङ्गमा. ६१९१ शडते * तति * निरस्यति * तदिति * लोकं याचष्टे * मासमिति * न चोपसदो ऽग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासयोश्चेति भा. भ्यपालोचनमानेणानुपगमाराङ्गते * तनोति * लोकं व्याचप्दै * तति * अनुषनवादिनमुपहसति * यरिवति * उ- पहासाशं प्रति वेदाननुज्ञातोपसदावृत्त्यनौचित्यत्वादनि- धापत्तिमाह * तत्र विति * पत्वाप्रत्ययस्य पूर्वकालमात्रवाधित्वा- दग्निहोत्रात्माक कृतानामुपसदा दर्शपूर्णमासादिपूर्वकालत्योपपत्त- नानुषण वृत्त्यापत्तिरिति शङ्कने * तथेनि * सर्यवानुषगस्य यत्प्र. योजनं सर्वेभ्यः प्रागनुष्ठानं तत्सपादनमित्यर्थ शब्दोच्चारणमपि त. धुपसरसकदेव स्थितं सदनुपङ्गलस्यं संपामग्निहोत्रादीनामुप- मदुत्तरफालत्योधलक्षणमुपकारं फरिप्यतीत्यनुपङ्गानर्थमिति परिहरति तथा सतीति * कमित्यपेक्षायां पाटक्रमानुराधेमेत. रंपामग्निहोत्रोत्तरफालतोक्ता यथामाप्यं सिद्धान्तव्याख्यादूषणमुः पसंहरति * तस्मादिति * स्वमतेन सिद्धान्तमुपक्रमते * इतीति लोक व्याख्यास्यन्प्रकरणान्तरोति तायत्प्रकृतयुद्धिविच्छेदाययत्ये- म व्याख्यातुमाघ १६ तादिति • अनुपादेयान्वये फर्मणो विधेय- ताभेदतुत्यस्यासिद्धायम्पत्याफेनापीत्यनयकलाप्तिः अति रामइत्या. दो विपरिवृत्तिमद्गाये अपारणान्तरस्य धारयर्थभेदकत्यामायामका रणान्तरं मयप्पनुपयोगीस्यर्थ मफरणान्तरानाश प्रतयुद्धिविच्छे- दाशयतोचरम्पएपिप्पतहरयाद तथा चति * या व्या. पयानुमुपक्रमते * मयंत्र चति • म्याघरी * ति * ·द्वितीयाध्यायस्य तूंतीयः पादः । देशान्तरस्थे कर्मणि प्राप्तिबुद्धयभायादुपादेयस्यापि गुणस्याश- यविधित्वाराष्ट्रोदेशोत्या निरस्ता । स्वभावतः प्राप्तिबुद्धयभावे ऽपि पफोइरोनेतरोपादानं विनान्ययायोगादुपपदश्रुती च फर्मानु- पादाफासणात् यत् जुहति तदाहयनीयइत्युदेशात्प्राप्तियुद्धि सम्भव- तीत्याशयः । यस्मिन्देशे काले वा कर्म चिकीर्यते तस्मिन्देशानु- पादेयपथकस्यापादयितुमशक्यत्वाद्देशाधन्यये तदुद्देशेनैव कर्म- विधयमित्युक्त तथाप्यन्यायन विधेयत्वात्समादिविधिवप्न कर्मभेदा- पत्तिरित्याशङ्का*परोद्देशेन चेत्याधुक्तम् * समादायपि विधिप्सामा ६२०१५ रिफर्मान्तरेवुद्धिर्भवन्ती बलीयस्या विपरित्या वार्यते तदमावे विशिष्टविध्युपपत्तन भेदबुद्धिधितुं युक्तत्याशयः। एतदेवरूपको. त्या विवृणोत्ति * एवं हीति * सामान्यन्यायमुक्त्या प्रकृते योजय- ति * तदिहति * ननु सन्निधेर्यवृत्तयोगलक्षणस्य चोद्देशस्य प्रा. तिचिहेतोरभावे ऽपि नामधेयात्माप्तिबुद्धिर्भविष्यतीत्याशङ्कते * ननु चेति * ननु नाम्ना पूर्वकर्मणि पुद्धिस्वीकृते ऽपि नामक्या स्थानकान्तिकत्वेन तदेवेदमिति तत्त्वप्रत्यभिज्ञामावानोत्पत्तिः प्रति- पहुं शक्येत्याशङ्कयाह * ततश्चेति * युद्धिस्थत्ये ऽपि ६२१ प्रत्यभिज्ञानाभ्युपगमे सन्निधाने इत्यप्रत्यभिज्ञापत्तेर्बुद्धिस्थत्वमा- श्रेण प्रत्यभिशाया वक्तव्यत्वात् नामापि प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वा- उत्पत्ति प्रतिबध्नातीत्याग्रयः । यतश्च नाम्नो ऽयुपनयन- शक्तिरस्तीति ततश्चेत्यनेन परामधान्तरार्थ विवृणोति #अति * सन्निधेस्तावहौर्यलये ऽयविलक्षणकमोपस्यापकत्वात्प्रत्यमिताहेतुता युक्तति परिहर्तुमारभते * उच्यतइति * श्लोक व्याचष्टे * स- निधाने हीति * नाम्नस्तु पूर्वकोपस्थापकत्वस्य पूर्वकर्मवाचि- स्वनिमित्तकत्वादाण्यातस्य च पूर्वकर्मविषयत्वं चिना नाम्नः पूर्वक- मंचाचित्यानवधारणात्पूर्वकर्मोपस्थापकत्यामुपपत्तनोत्पत्तिप्रतिवन्ध- फत्वं सम्भवतीति परिहरतिनामधेयं पुनरितिक्रमभ्युपेत्याप्युपस्या- पकत्वं भावनायाचित्वाभावात्तदुपस्थापकत्वं न सम्भवतीत्याह कि चैति * श्लोकं व्याचप्टे *सामानाधिकरण्येन हीतिश्चाक्यार्थस्यात् प्रधानभूता भावना * प्रयोजनशब्देनोक्तेति सूचनायेतीत्युक्त- म् * परमार्थतस्तु वैलक्षण्याद्धात्ययों पि नोपस्याप्यतइत्याह अथ घेति नन्यायानोक्तरूपानुपस्थापने ऽपि नित्यानिहोत्रविधिः स्थनामोकस्य सत्त्वरूपस्योपस्थापन भविष्यतीत्यागट्ठां विधिविषयी- कृतस्य रूपस्योपस्थापनीयत्यात् भावार्थाधिकरणन्यायेन च धाव यादिति पु.पा.। १२० ·न्यायसुधायाम् । स्य धातुना विधिविपयीकरणान्न नाम्नोपस्थापन सम्भवतीत्येवे निरस्यन् श्लोकं ध्याचट*असत्त्वति * द्रव्यशब्देन सत्त्वशब्द निष्प- ६२२।। प्ररूपवाचितया व्याख्याय तदुपपादनार्थम् * लिङ्गेत्युक्तम् * लिङ्गसंख्यवाचिन्याः सुपः प्रातिपदिकपरत्वस्मृतस्तस्य च प्राप्तिप दिकार्थः सत्तेति सत्त्ववाचित्वस्मृतेलिनसंख्यान्वयात्वन प्रातिप- दिकत्वात्सत्त्ववाचितेत्याशयः । नन्वसत्वभूतस्य धात्वर्थस्य धातू- ना विधिविषयीकृतस्य नाम्नानुपस्थापना दे ऽप्यभ्युपगम्यमाने ऽति रात्रश्चतुर्विंश इत्यादावाख्याताश्रुतेरसत्त्वभूतधात्वर्थानुपादानात सत्यभूतस्यैव धात्वस्यातिरानः कार्यश्चतुर्विशः कार्य इत्यादिवि धिपदाध्याहारेण नाम्ना विधिविषयीशतस्य प्रफरणान्तरे ऽपि ना. म्नोपस्थापनसम्भघादकर्मान्तरत्वापत्तेः प्रकरणान्तरोक्तिरनार्थका स्पादित्याशड्याभ्युपगमेन ताघरपरिहरति * पन त्पिति * अय. भृथं यन्तीत्यादावाल्यातथुतावसत्त्वभूताया भावनाया विधिवि. यीरताया नाम्नानुपस्थापनारप्रकरणान्तरेण भेदसिद्धयर्थत्याप्रकर' जान्तरोक्त्यवत्त्वशङ्कानिरासार्थम् * भावना वेत्युक्तम् * सुखाया भावनाया विधिविषयरवायोगात्तदनुरशकस्य च यागाण्यधात्य. धस्य यामणनेकफपालेगावभृथं यन्तीति पारण शब्दोक्तद्रव्यदेवता. म्ययनफल्पितेन पजिना भायनानुरूपेणोक्तावपि प्रकरणान्तरे यग्य- भावेनासत्वभूतधात्यानुरक्तात्मना भावनानुक्कंर्धात्यांधीननिरूप- पपस्याश भायनायानगर्द विना भेदोन युक्त प्रत्याशयः । पूर्वक मोपण्यापनसम्भ ऽनुपादयान्वयसहतस्यापि प्रकरणान्तरस्य भेदकरयं नाम्नीत्येफेनेत्यनेनोक्तम्। असत्यभूतधात्यानुपादाने तायदु। दादरणमाह * तपति * गयामयने मायणीयप्तसमतिरालम्ब प्रथममदयतुर्विशमशं च दिनीयं पृष्ठामिलयसम्माध पडदा पिहिनाः प्रकरणान्तरे तिरामात्यादिपचनेनोपस्याप्य में कामयन्ते समेतेनाप्नुयन्तीस्वादियचनान्तरेण फले विधीयन्तरत्ययः । एकस्य ब्दस्य पूर्यफमोपण्यापने ऽन्यन च विधा ग्यापारायोगादेफेनोप- पाप्य र अपरेगा यिधीयनरत्यु नाम - असत्यभूनधारवर्षानुरता- मायनानुरनायुदादरणमा * यथा चेति - पारगया निमहामेन नपचापभूपं यतीति याणप्रधामप्रकरण- मायभूपादन নিময় कोपापाप्य निमा- स्कार्य फलोकायुपलशित पनीस्पष. থানুয়াশামামামলায্যমযানুয়ালে বিধবা स्पः । तीपया तु निफागम्प साधनरयोगपि निषागस्य स्मना मान्य ·घितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। पारुपयामिक्षायागोपयुक्तद्रव्यशेषत्वात्तुपाणां चामेययागाङ्गद्रव्य- रोपत्वात् यत्कि चित्सामलिप्तं तनावभृथं यन्तीतिवत्प्रयाजशेषेण हवींप्यमिघारयतीतिगच्च प्रतिपाद्यत्यरूपसंस्कार्यत्याविरोधी प्रक- रणान्तरोत्यर्थत्वाय भेदपक्षमाह * यदा विति * मंस्कार्योंपल- क्षणायादिशब्दः नाम्ना पूर्वकोपस्थानावुत्पत्तिप्रतियन्धमारायो * त्पत्तीत्युक्तम् * विधिविपरिवृत्तिरेवोत्पत्ति प्रनियध्नाति न स्वरूप- विपरिवृत्तिः स्वरूपमाप्ताचपि दध्यादिवत् विधेयत्वोपपत्तिरित्याश- यः । नाम्नोत्पत्तिविधिसहचरितेनोत्पत्तिविधिविपरिवृत्तिमाशय साक्षाद्विधियि परिवृत्तिः प्रतिपेधिका नान्यद्वारेति सूचयितुम् * चलीयस्येत्युकम * याविधित्यमनिवार्यमाणं तावरसय भिनत्ति तत्वसत्वभूतधात्वर्थावच्छिन्नभायनामेव फेवलमिति यावच्छब्दा- थः। भाव्यनिष्ठत्वाद्भावनाया धात्वर्थभेदं विनापि प्रत्यभिज्ञानाभाये भाष्यभेदाभेदोपपत्तेर्धात्वर्थप्रत्यभिज्ञामात्रेणोभयाभेदायोगाद्दध्यादि- • यच्च विधेयत्वानपेक्षयागादिस्वरूपाप्राविधिविषयत्यविपरित्ति- निरपेक्षस्वरूपविषयविपरिवृत्त्ययोगाम्नाम्ना विधिविषयभूतधात्यर्थ- विपरिवृत्तरेव ऋतत्यनोभयंभदस्याप्ययोगात्पक्षद्वयापरितापेण मा. चनामात्रभेदं धात्वर्थभेदं च स्वमतनाह * परमार्थतस्विति * आसनमुपवेशनमुपायचोपगमनं तो वाच्यतया विद्यते ययोर्धा- स्वोस्तत्परप्रत्ययादिते कर्मणि तस्यैव पूर्वविहितस्य धात्वर्थस्य ना- म्नोपादानाद्धात्वर्थे विभिद्यतइत्युक्तं 5ग्निहोत्रादिवश्चास्नानुपस्था- पनमाशङ्कय तद्वैषम्याय धात्वर्थश्रुत्युक्तिः। श्लोक व्याचष्टे * ग्रामतिविधिपदानपेक्षस्यापि नाम्नो विधिविषयभूतधात्वर्थोप- स्थापनोपपत्तिसूचनार्थो मानशब्द. प्रकरणान्तरस्यस्यापि यागस्य प्राविधिविपर्याकृतत्वं विवक्षित्या प्रकृतत्वोक्तिः सत्रशब्दस्योपल- क्षणार्थत्यादयभृथारययागामेदे ऽपि च भावनाभेदात्तथावभृधः साम्यादिति सप्तमाधिकरणे वक्ष्यमाणसीमिकायभृथभावनाध:- तिदेशाविरोधात्करणत्वेन पावभृथस्यातिदेशायोगे ऽपि खशब्देनोफ- दियम्य स्वधर्मसन्निधापकत्वात्काम्यगुणाभयभूताग्नहोत्रादियद- तिदेशनिमित्तमभिप्रेत्यावभूधनाम्नो ऽतिदेशकन्योक्त्युपपत्तरवभूः थे ऽध्ययमेव प्रकारः अतो नाम्नोपस्थापनाद्धात्वर्था भदे ऽपि भाव- माभेदस्य प्रकरणान्तरहेतुकत्वात्प्रकरणान्तरोक्तिरचतीत्साह * तस्मादिति * भाष्यमपि गमयति * भाष्येति * गन्वनुपादे- यान्वयसहकृतस्यासमिधेदहेतुत्ये ऽयोच्यतेल्यादिमायेण याश्य- भेदहेतुत्योक्तिरयुक्ता स्यादित्याशमाह * अथेति * न च यत्स- ·ग्यायसुधायाम्। मित्सम्बन्धन मियतइत्यभामाधिकरणभाग्य समिदादिपदस्य देव तानभिधायित्वाद् गुणतुभेदामा प्यभ्युपेत्ययादत्वेन या समर्थित तथेदमपि समर्थनीयमित्यर्थ । ॥ भाग्नेयादिचाम्पेथ्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ फल चाकर्म सन्निधौ ॥ २५ ॥ ननु तदिह पविध फर्मभेदो घर्तिप्यतइति भाष्ये प. प्रणामेघ भेदहेतुत्वप्रतिमानात्तेषां च पर्यवसितत्वात्किमर्थमेतत्सू. अमित्याशाह * एयमिति * सर्वभेदहतुप्तमाप्तापपि फरणान्तर स्यैवानुपादेयान्वयसहकतासग्निधिलक्षणप्रकारविशेषोत्यर्थमेतत्सू अमित्यर्थः । अन्तरराब्दस्य भेदाचित्पाद्रेदशब्दस्य च विशेपचाचि- स्वारप्रकारान्तरशब्देन प्रकाशेिपोति । एतदेव विवृणोति * स. ६२३५ वेति * फालान्वयपाक्योदाहरणानभिव्यक्तावपि कालस्य कथ चित्कर्मानुरोधेनापादनाशक्तेरनुपादेयतया नि शङ्कत्यानिमित्तस्य तु साम्युत्थानादेरापादयितुमपि शक्यत्वादेशस्यापि सरस्वतीदक्षिण- तीरादेरुत्तरत सरस्वतीप्रवाहनयनापादनशक्ते फलसंस्कार्ययास्तू- पादेयत्वाशङ्कायायार्तिकपच पक्ष्यमाणत्याकालाध्ययवाफ्योदाहर णमान्ति फल च भेदरमिति भाग्यात् कारणान्तरव्युत्पादनाश- का निराफत्तुमाह * त स्थिति * प्रकरणान्तरस्यानुपादेयान्वयान पेक्षस्य नाशाहीनस्येत्यादी भेदकत्वादर्शनात्कथ भेदकतेत्याशङ्का- निरासार्थत्वेन प्रकरणान्तरस्य भेदकत्वे फलाद्यनुपादेयमपि सह- कारि न तनिरपेक्ष प्रकरणान्तर भेदकमित्युक्त कथ तस्य सह- कारितेत्यपेक्षायामहीनादिवरसनिधिहेतुभूतस्याद्दश्यत्यादेच कधश- ब्दोपबन्धस्थानुपादेयान्वय फर्मणो सिदित्यकर्म सन्निधिशब्देनो- तमित्येव सूत्र व्यारयानार्थ तझायमित्याशय एव चासन्निधरेव भे दहेतुत्वावधारणा नाम्ना धात्वर्थोपस्थापनेऽप्यनुपादयान्वये भायनो- पस्थापनहेनो कस्य चिदभावाद्भावनाभेद सूचयितु तदुदाहरणस्या- नारश्याधीतस्याभावाप्रकरणान्तरशब्देनासनिधिलक्षणयोच्यतहति गम्यते । नन्वनुपादेयमारान्वयरतभेदोत्यर्थत्वे ऽस्य सूत्रस्य फलव. देशनिमित्तयोरप्युपादेयतोदाहरणपूर्व कस्मानोपपादितेत्याशवाय * तति * दक्षिणात्यस्य स्वभावसिद्धदशविशेषापरक्षणार्थत्वा- दापायस्थ चोपरक्षणवायोगाहेशस्योपादेयत्वाशङ्कानुपपत्ते । भाष सिद्धि चरिना निमित्तापायोगाग्निमित्तस्थापि कर्मतन्त्रापा. चत्वरक्षणोपादेयत्वशङ्कानुपपत्तनेह देशनिमित्त उदाहत इत्यर्थ ।

·द्वितीयाध्यायम्य तृतीय पादः । पूर्वसूनार्यस्पष्टीकरणार्थस्ये ऽस्य सूत्रस्याधिकरणभेदायोगात्पूर्या- धिकरणे भुपादेयान्वयस्थ भेदकरवे व्युत्पादित फलादेरुपदिय- स्या पूर्वाधिकरणविषयत्वं नास्त्यनुपादेयत्वादास्तीति पूर्वाधिकरण. विषयवियेफापतातूनमिति व्यायान्तरं भाष्यानुसारार्थ सूचयि- तुमधिकरणशब्दः । पूर्वाधिकरणे तर्हि फस्माईशादिवाक्यं नोदा- নানাঙ্ক ফান্তাষামোখ্যম্মায়- दशनीयमित्याह * पूर्वनैव स्थिति * दर्शयति * तद्यथेति * एफेन मकल्पितसमानारम्भस्य निमित्ततांच्यते परेणाप्यारब्धस- मातेरिति दर्शनायोदाहरणाद्वय सामिशब्दों याची शम्याया दूरे प्रक्षेपी यस्मिन्देशेस शम्यापरासान चानयवाक्ये ऽतिरात्रादिवा- क्यवधज्यधुतरसत्वभूतधात्वर्थानुपादानादाग्नेयशब्देन प्रतिभूत- धाशंपीणमासिकाग्यशागोपस्थापनोपपत्तेर्भावनाभेदे ऽपि धात्य- ধর্মী সানোয়ার নিয়ম। আন্নযহায় নামলামা- सत्यतयागोपस्थापफर सम्भवतीति परिहारसम्भवे ऽपि प्रोल्या नामधेयरचे ऽपनुपस्थापफत्वं पातुं पशि विना घाफ्यासमाप्तेरस- मानस्य च वाक्यान्तरामन्वयात वाक्यान्तरस्थयज्यपेक्षानुपपत्तर- घश्यफलप्यन यजिना नामार्थविलक्षणासस्वभूनधास्वर्थप्रतीतेनॉप- स्थापन भवतीति परिहारमाशापूर्वमाह * यद्यपि चति * पाय- थावच्छिन्नमावनाभवोत्त्यर्थ फर्मान्तरशब्दः । मस्कार्यवाधिकरो विचार्यमित्यपेक्षायामा फलेति प्राधान्यलक्षणस्योपादेयत्व शङ्कानिरास हेतोईयोस्तुल्यबलस्वारफलोदाहरणेन संस्कारोंदादर- णमप्युपलक्षितमित्याशयः । फि तर्हि तयारदाहरणमित्यपेक्षायामा * तत्ति * धातव्यवाक्ये संस्कार्यवाचिशब्दामापारकर्थ मं. स्कार्योदाहरपतेत्याशट्याह * यजमानेति * दीक्षणीयाफार्य यज- मानसंस्कारलक्षणायन दीक्षणीयाशब्देन विशेपणभूत संस्कार्ययज- मानलक्षण व्यवसीयतइत्याशयः। प्रकरणातरशब्दव्याख्यार्थचना- फर्म सनिधिशब्दव्याख्यानातयानाभ्येतिभाप्यं व्याऐ बना- ज्येति * फि प्राप्तमिति पूर्वपक्षमाध्याशयमाह * तति * उप- मायनादिचचाफर्मयकालम्यापि संस्कारणोपपते स्वतन्यविदितथापि धातव्यया ज्योतिशमावियज्ञमान, संस्फत्तुं शक्य इति मनेगोए- लक्षिते स्वारसिकमवृत्तिसम्भवे ऽपि अप्रवर्तमान प्रत्युतौ भायांमु- पयादित्यादिनियमाविधिदर्शगाधदागेयं कुर्यातद्वकाम इति च १ नामावति पु. था। १ न्यौनिहोमाद्विरिति पु. ना. स्वयभर यजमान इति पा

·भ्यायाधायाम्।
विधायकस्य फलविषयत्वव्याख्योपपनंविधायकोपपत्तर्विधायकर
भायस्य वस्तुं शक्यत्यान्न शक्यतइति सिद्धान्तभाष्यमयुक्तमाश•
झोपपादयति * मिसान्तति * अमाधकं तु नादयादिति पटा.
द्यसिद्धान्तसूत्रेण विध्यन्यथानुपपत्त्या कामनोपबन्धाश स्वर्गादे
साध्यत्यप्रतीतम्नादयन कर्मविधायुक्त प्रत्यर्थ चाभिर्मयोगात्कर्मतो
द्यभिसम्बन्धस्लस्मारकर्मोपदेशः स्यादित्यनेनाध्यमानं स्वर्गादि प्रतीत्य
लक्षणीयोद्दिश्य तदाभिमुख्यन तत्तन्त्रनया कर्मणः समीहितम्ब-
नाद्यन्ययावगनेरिति वदता फलस्योद्देश्यत्वादपि तादध्यन कर्मचि.
धिरिति वक्ष्यमाणत्वान्न कर्मतन्त्ररूपोपादेयत्वेन विधिः सम्भवती-
त्याशयः । ननूइश्ययोरपि देशकालयोर्षिधेयत्वदर्शनानाद्देश्यत्व
मानेपा विधेयता निराकणु शयेत्याशङ्याह * विधीयमान हीति*
देशकालयोः सिद्धयकाररूपाद्देश्यत्वे ऽपि स्वारसिकप्रवृत्तिविषय-
त्वापादकप्रयोजनाकाररूपणोद्देश्यत्वाभायात्स्वरूपतश्च सिद्धयक-
त्य निर्देशेऽपि कर्माहत्येवाप्रासरवाद्विधेयत्वोपपत्ति: फलस्य तु प्रयोग
जनाकाररूपेणोद्देश्यत्वात् न विधयत्वोपपत्तिरित्याशयः । विधार
यकस्य च फलविषयत्वाश्युपगमे कर्मविषयत्वायोगात्तस्य निष्फलत्यं
स्यादित्यभिधानार्थ न हीति भायं व्याचष्टे * कियापि चेति * द्वयं
तर्हि विधीयतामित्याशमाह * मचति * यस्य पिता पिता-
महः सोम न पियेदित्युद्दिश्यमानयोरिक विधीयमानयोरप्यन्यो-
भ्यानाकाङ्क्षस्यैनान्वयापरवश्यमकोद्देशेनेतरस्मिन् विधेः फल-
स्योक्तेन स्यायनांद्देश्यत्वावधारणाकर्मणों विधेयत्ताचसी-
यतइत्याशयः । फलोद्देशेन कर्मविध्युक्तेः प्रकृतीपयोगमाह *
ततश्चेति * नतु फलस्योद्देश्यतायाः स्वर्गकामाधिकरणसूत्रोक्तत्वा-
दहेतुत्वसम्भव ऽपि संस्कार्यस्योद्देश्यतायाः क्य चिदनुक्तत्वान
सम्भवतीत्याशङ्गा तथापि फलस्त्संस्कारकर्मप्रतिप्राधान्याश्युपग-
माद्विधयत्ये प्राधान्यापत्तद्देश्य स्वावगमा दहेतुमचमतिदिति *
एतेनेति * फलस्य चानुपादेयत्वानभ्युपगमे नित्यप्रयोगव्यतिरिक्त
फलकामनातन्त्रप्रयोगकल्पनानुपपत्तोनत्यपत्र प्रयोगे फल कामना.
प्रसङ्गारकामयेदिति वा श्रुने काङ्गत्वेन कामनाविध्ययोगाग्नित्या.
नित्यसंयोगविरोधः स्थादित्यभिधानार्थमपि चेति भाग्यं व्याच*
६२४।२ किं चेति * प्रथमार्थे तसिः तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारभाष्य
व्याच? * तस्मादिति *
॥ अटेरझायफलकत्याधिकरणम् ॥ १३ ॥
सन्निधौ त्नविभागात्फलार्थेन पुनः श्रुतिः ॥२६॥

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादै । अनुपादेयान्वयमानस्यासन्निधिसहयतस्य भेदकत्व फलमा * प्रत्युद्दाहरणानुपपत्तिमाशङ्याह * सबैपामवति - स्वितं यजनीति विहितस्विविद्यागसन्निधौ शेषादिति वाक्यान्तर शेपत- स्कारार्थत्वेन स्विष्टकृद्यागविधानात्सस्कार्योदाहरणत्वं भाग्यालो- सनयतच्छब्दएवं फलवाक्य विपरिवृत्तिहेतुरिति कस्य चिच्छवां निवर्तयितुं भाग्योदाहृतफल सद्भावे ऽपि उदाहरणान्तरं न्यायशास्त्रे पूर्वपक्षाशङ्कां विना प्रत्युदाहरणानर्थक्यापत्तस्तत्वदर्शनार्थ किं प्राप्त मिति भाष्य व्याच सर्वति * स्वरूपतः मासस्यात्यसम्बन्धि- स्वेन विध्युपपत्तेन विधीयमानत्यमात्रण कर्मान्तरापत्तिरित्याशङ्का वृद्धवाक्येनोपपादयति *आह चेति * पूर्वस्मारकर्मणो पाभेदा- भ्युपगमे विहितविध्ययोगादनुवादापत्तरनुवादस्य च यच्छन्दोपर- न्धलक्षपोद्देश्यव्यङ्गयत्वादनूधमान स्योद्देश्यत्यापत्तेपेशाद्युइँटे च फ. मोदिशासम्भवात् भेद' इत्यर्थः । उत्तरार्द्ध ध्याचष्ट * अनूद्यमाना- नि हीति * ननूद्देशान्वयित्वेन विधाने ऽपिस्वरूपानुवाद फर्मान्त- रत्वं भविष्यतीत्याशङ्ग्याह * देशादीति * पूर्वपक्षमुपमहरति * त- स्मादिति * उत्पत्तिविनियोगविधिव्यापारभेदानुत्पत्यनुवादविनि- योगविध्योगपघदोपं परिहर सिद्धान्तमाह - इतीति * उत्त- रा? व्याच? * अगत्या हीति * मनु देशादीनामुद्देश्यत्वावगते. कर्मणस्तानि प्रत्युपादेयत्येन विधेयत्वाद्भेदापत्तिरित्याशवाह * त चापीति * विभ्यनुबादशब्दौ त्यप्रत्ययान्तत्याकर्मन्युत्पत्त्या घा घि. ६२९॥३ धेयानुवाद्यवाधिना । श्लोक व्याचटं * यद्यपीति * सिधान्तमुपसं- हरति * तस्मादिति * भाग्यादविभागशब्दस्य सनिहितप्रतिनिई- शविपयत्वमाभासमान निराक स्वयं ध्यास्यां करोति * विपरित धृत्तिरेय चेति * माप्यद्वयास्या त्वयेष्टी विशेषोत्यति दर्शयि- तुमाह * विशेपण स्विति एतच्छब्दस्याग्निहोत्रशब्द व धर्मलक्षणा- थत्वेनातिदेशिकत्वात्फर्मान्तर विश्वजिदादिवदव्यक्तचोदितत्या. सोमहविष्कत्यं पूर्वपक्षप्रयोजनमाक्षिपति * प्रयोजने विति * समाधत्ते * तस्विति * प्रत्यन्तरीक भेदकारणचतुष्टयमुपन्यास- पूर्व दूषयितुं मायोक्तं पविधत्व तावदुपसंहरति * पवमिति * उपन्यस्पति * वृत्यन्तरे स्विति * फलाद्यनुग्रहमात्रार्थत्वात् इत्या- दिशब्ददर्शनात्फलशब्दो ऽनुपादेयमानविपयो विज्ञायते आन्यभाव्य तुकालशब्दव्ययायादित्युश्चारणभेदे शब्दभेदस्मृतेः सरूपाणामेकशेष इति स्मृत्यालोचनया शेषशब्दभेदायगतेरेकस्मिश्च शब्दे शतकृत्वा उप्युच्चरिते प्रत्यर्थ भेदामतीतेरण्यासस्य भेदकत्यायोगात्संरयायाश्चा- ·न्यायसुधाया । थंगताया फर्मगयेफस्मिन्नसम्भवा दफत्व गुणान्तर्भावापचे शब्दग. ताया एकरोपस्मृत्यगताया भेदकत्वस्य वाच्यत्वात्तस्याश्च पदभेद- फत्वात इयो शब्दान्ताचारप्रकरणान्तरत्याभावे ऽपि चायम. टाफपाल निर्वपेद्रुक्काम इत्यादयनुपादेयान्वयस्य विधेयत्वापादप स्वाद्भेदकत्याचगतस्तत्प्रतिययफप्रत्यभिज्ञापनयनमात्रे प्रकरणान्तर- स्प व्यापारादित्यर्थ । शाखान्तराधिकरणसिद्धान्तसूत्रे घ भेदच. तुष्टपपरामादिति हेत्वन्तर चशब्देन सूचित दूरयति तत्त्विर्तित आन्यभाव्यमिति कात्यायनस्मृति दूरयितु सत्यान्तरच योगपद्यादि- तिराब्दाधिकरणपूर्वपक्षहेतारनेरकान्तिकत्वोक्त्यर्थसूत्र पठत्ति* तया चेति* यथादित्यस्य नानादेशेषु युगपदुपपलम्भे ऽपिन भेदस्तथा शब्द. स्थापीति सूत्रार्थ एकशेपस्मृत्यालोचनात् भेदावगति दूपयितु तत्र त्य सिद्धान्तसूत्र पठति संरयेति * उमटी गोशब्दा इति सख्याय- घहाराभापादेक एव नित्य शब्द इति सूत्रार्थ । तच्च प्रत्यभिज्ञाने च सत्युपाधिभेदानेदाभाय यातु पठाधिकरणसिद्धान्तसूत्रकदेश पठति पश्यति चेति * निहितद्रव्यापचार द्रव्यान्तरेण कृतस्प यागस्य व्यतिरेकादयाकपालद्रव्यकत्याग्निदेयत्यत्वरूपाविभागाग्नेय- शब्दाविभागाच्या प्रत्यभिज्ञानात् गोत्वयदैककम्यमिति वदन्सूत्र- प्रत्यभिज्ञायमानानामभेद घश्यतीत्येवजातीयकशब्देनोक्तम् । सख्या- भ्यासयो शब्दान्तरान्त दूपणमुपहासपूर्वकमुपसहरति * त- स्मादिति * प्रकरणान्तरस्य भदफत्याभायभुपहासपूर्च दूपयितुमाह ६२६॥ * प्रकरणान्तरमाच्चेति * अनुपादेयान्वयादुपादेयत्वावगमे ऽन्यप्रातविषयत्वाद्विधे प्रकरणान्तरशब्दोक्त प्रकृतबुद्धिविच्छेद वि- ना विधपचापादकत्यान्मुरय भधारणमित्याशय । किमर्थ त हानुपादेयान्ययापक्षत्याशङ्कयाह * तेनति * येन कारणेन प्रकर- णान्तरशब्दोक्तेन प्रत्यभिशाल विना भेदो न भवति तन कारणेन भेदस्याप्रत्यभिज्ञानहतुकत्यात्प्रत्यभिज्ञापादकानुपादेयत्वद्योतकशब्दोप- धन्धवारणायानुपादेयापेक्षेत्याशय । यच्चैक चेति सने फलान्वय गुणराब्दान्तरसरयामदप्रमाणाभावचतुण्यमेकत्वहसुत्यनोच्यमान क. लादिचतुष्टय भेदकमित्यस्यार्थस्य शापकमिति । वृत्त्यन्तरकनोक्त तु थाखान्तराधिकरण याससण्याप्रकरणान्तराभावानामसम्भवान तु फलादिचतुष्टयस्य भेदकहनुत्यादित्युपहासपूर्वमाह * यदपीति * एकत्वहेतुभून च तद्विपरीतचतुष्टय चति विग्रह । वृत्त्यन्तरपणमः । भदादिति . पु. ना.. १ अविभागाने यादति पु.ना.1 ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । पसहरति * तस्मादिति * फलस्य भेदहेतुत्वनिरासार्थम् *य. थोक्ता इत्युक्तम् * चतुष्टयनियसायेवकारः । ननु भाष्यसिद्धान्ते ऽपि सम्झाया वाच्यधात्वर्थभेदद्वारा भावनाभेदकत्वेन शब्दान्तरा- तर्भावारसंख्यायाश्च कर्मभेदं विना विध्यसम्भवाद्भेदफायेन गुणां. तर्भावाश्चत्वार एव भेदहेतवः स्युरित्याशङ्कय भेदाभिधानं प्रतिजा. नीते * नचापि विति * सम्झायाः शब्दान्तरात्संख्यायाश्च गुणात भेदो विधीयतइत्युक्ते ऽध्यायोपक्रमे तयोः स्वावसरे भेदं यश्याम इत्युक्तत्वात्सम्माधिकरणयोग्यानयोमदो वाच्य इत्याशय वन घाच्यस्याप्यवसगलाभेनानुक्तत्वादिदानीमवसरलाभादभिधाममिति वक्तव्यः * सन्नित्यनेनोक्तम् * अभिधत्ते * स्वरूपेति * शब्दा. म्तरस्थानुरञ्जकधास्वर्थाभेदेन भावाना मेदकत्वाद्यागादिशब्दाच्च सिद्धरूपतयोक्तस्य धात्वर्थस्य भाषनानुरकत्वाप्रतीतेः स्वेन पूर्वी. परीमाधरूपेणानुरजकत्वावगमारसम्झायाश्च पूर्वापरीभावरूपानाभ- धायित्वात् धात्वर्धेश्ये चानेकसमानर्थक्या पत्तेर्धात्वर्थभेदागमकत्वे ऽपि देवतोदेशद्रव्यत्यागादिधात्यान्तराविलक्षणरूपानभिधायित्वा- घजत्यादेस्तु विलक्षणरूपे सम्बन्धग्रहणात्तद्वाचित्वोपपत्तेः सझायाः शब्दान्तराभेद. विधयरूपभेदे शब्दान्तरादिव्यापारा- दुत्पत्तिज्ञापन भेदकत्वावगतेः संख्यायाध व्यासज्यकर्मणि समवायादकसंख्ये ऽपि कर्मणि (यिभ्यन्तरोत्पादितकर्मान्त- रोपजनापेक्षया समवायोपपगुणवत्पूर्वोत्पन्नकर्मसंयोगासम्भवना- पूर्वकोत्पत्तिशापकतया भेदकत्वायोगाद गुणाझेद इत्यर्थः । श्लोक घ्याचष्टे * सञ्ज्ञा हीति * एकसख्ये ऽपि कर्मणि') फर्मान्तरापेक्षया सरयान्तरसमवायसम्मये कथं भेदकतेत्याशङ्कय प्रमाणान्तरेणोत्पा त्तिविषयत्वेनाधगतस्य विधेरनेकविषयत्वमात्र संख्ययावगम्यत इति परिहारसूचनार्थम् युगपदित्युक्तम * पूर्वस्मिकर्ममयसम्भवो यस्य सत्पूर्यासम्भवं बाजिनादिन्यायाभावे ऽपि अङ्गत्वाविशेषारसख्याया भयगापरपर्यायगुणत्वापन्दवायोगात्कयं गुणाद्भद इत्याशहानिरा. सायान्तरणब्दः॥ १॥ आग्नेय द्विरक्त स्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ १४ ॥ आग्नेयस्तक्तहेतुत्वाभ्यासेन प्रतीयेत ॥ २७ ॥ उदाहरणे विवेक्तुमाह * आग्नेयइति * तत्र सन्देहभाग्य सकृदनुष्ठानचिन्तायाम्त त्रावृत्तिचिन्तासारूप्यारक्षणासद्भतेरयुक्त- १पर्यपा.पु.ना.।

·न्यायसुधायाम् । माशय भेदाभेदफलौक्तिद्वारा भेदाशयावेन व्याचटे * किमिति* अच्युतवाक्येनैककर्मासम्भवो पौर्णमास्यमावास्याकाल लक्षणगुण- दययोगादाग्नेयदयविध्यवगते एकस्य फालयानन्वयारकालद्वन्य- विशिष्टस्य वा मावास्यावाश्ये पुन श्रुतत्वायोगाधो मावास्याकाल. क आग्नेय उभयन्न सोमयागात्प्रागूर्व वाच्युती न सामाय्यक- दाचित् च्युत इत्येन प्रतियोग्युपलक्षणार्थो वार्तिकाचयो व्याख्ये- य 1 प्रयोजनासम्भव ऽपि कर्मान्तरत्वानुपपत्तिसूचनायानयक्ल- ति। फलानेत्यस्माद्विधेनुपादेयत्वसम्भवषय सन्निध प्रत्युदाह- १२७१ मत्वराड्डानिरासार्थत्वन पूर्वपक्षसूत्र व्याचष्टे * इतीति * अश्या- सासिंव्यास्थातुम् * द्विरित्युक्तम् * अभ्यासोक्तया वृत्तिविध्यर्थ- तास्य वाक्यस्योक्तति शड्डा निवतीयतुमाह * प्रयोगति * पूर्वपक्ष- प्रयोजनमश्यास इत्याशय । अविभागानु कर्मणा द्विरुक्तेने विधी- यतइति सिद्धान्तसूत्रमयतारयति * तत्रेति * कमपयस्य सिद्धान्त त्ये ऽपि वाक्यद्वयस्य विधायकत्वोक्तोढिमानत्वसूचनाय. पक्षा. न्तरशब्द । अविभागातु कर्मणो द्विरुक्तेन विधीयेत ॥२८॥ अभ्यासाधिकरणन्यायवैपम्योत्ययस्येन तुशब्दव्याण्याना पूर्व फर्मणो विभागादिति हेवय व्यायप्टे * युक्तामति * द्रव्यदेव तान्यत्वशानिरासार्थत्वनाप्यविभागाक्ति व्याचष्टे * द्रव्येति * ननु फर्मण क्षणिकत्येनाविभागशब्दोकाया. प्रत्यभिमाया सामा- ग्यविषयावानाभेदयोधकरधोपपत्तिरित्याशड्याह * यदि चेति * म्वरूपभेदस्य प्रयोगान्तरे च्युतयाश्यविहितस्याप्याग्नयस्यायियोपा- द्विधेयरूपभेदोन विवक्षित । मच प्रत्यभितया निरस्त स्या- शय । नन्विति भाष्येण पुन श्रुत्या धर्मभेदमायङ्य तनिरासार्थत्ये- न विधचननेकमेव बम विधीयतइत्येच भावनियाभ्युपगमेन द्विर- सति मूत्रायययव्याख्यानार्थ नतीति भाग्य वेधा व्याचटे * त. स्मादिति * पिपरपस्याटदोपानापरितोषाध घेति समुश्चयं घ. पतुमेन पापयन मिहिने घाफ्यान्तरानश्यमाशा - युग पदिश्युक्तम् + प्रमण याक्यद्यप्रवृत्ती पूण विहिते परानस्य ध्याहित्यमा अगायुगपातेनायतरानपयमिपाएप । युगप. महायम्यतरानश्यामाया ऽपि चोत्पत्तिसयोगायथा स्पारस. ফং সয়া সহসায় মা হাফিয়স্বৰষমা गोन समापपादित । मुदिषामा मरमासीरमिति पमिपद.

·द्वितीयाध्यायस्य तृतीय' पाद । खेन यहुवचनेन ऋद्धिकामबहुत्वोक्त प्रत्येकम् । ऋद्धिकामत्यावगमा- प्रत्येकामधिकारमुफ्त्वाख्यातस्थेन बहुवचनेन कार्नुबन्योक्तः प्रत्येक फर्तृत्वावगमादपि प्रत्यकमधिकार इत्युत्पत्तायनिर्यातकर्तृसंख्ये कर्मणि कर्तृवहुत्वसंयोगादित्ययययेनोक्ते प्रत्येककर्तृत्वे कन्तरान- थक्यमाशय यथा सत्त्यस्य द्रव्यगवादेर्युगपद् बहुभिर्दर्शन नान्यतरा- नर्थक्यापादकं तथा भावस्य फर्मणो विभागे पृथक्क-न्वये ऽपि न फनन्तरानर्थक्यमिति वक्ष्यते युगपत्प्रवृत्तिमानणानर्धक्यपरिद्वार: फथमित्यपेक्षायामाह * न चेति * हेतौ चशब्द. । ननु विहितमेवे. त्यादिश्याम्येणानर्थक्यमाशङ्ख्याभ्युपगमेनोत्तरं दत्तं तदुपपादयति * फाममिति * प्रत्यभिज्ञानमानावृत्त्यार्थान्तरत्व धाच्यं तदा घ शब्दार्थयोरनित्यत्वापत्तिरित्याशयः । तस्मादिति फलतः सिद्धा- तोपसंहारमाध्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * वाफ्यद्वयनकमधि- ध्युक्त्यानर्थाभ्युपगमयोरभ्यासाधिकरणविरोधमाशङ्ख्याह *. सर्व स्विति * आनर्थक्यापत्तरेव वाक्यद्वयनॅकधर्मविधर्निराकार्यत्वान्न पृथक्तिः। अन्यार्थी वा पुनः श्रुतिः ॥ २९ ॥ भन्यशब्दस्यार्थवदाशयत्वोक्त्यर्थभाष्योपपादनपूर्वमुच्यतइत्या- शङ्कामाप्यम् भाग्नेयविधिशेषत्वस्यानुक्तस्वादयुक्तमाशङ्योपपादनपू. पव्याचष्टे * सर्वथति * चाराब्दव्याख्यानार्थ वेतिभाध्यव्याख्या- थैः सर्पयाशब्दः स्वरसेनाग्नेयविधिशेषत्यप्रतीतेभ्रम इत्याशयः ।न- स्वर्थयादत्वमाप्रोक्त्या प्रयोजनवत्वसिद्धरर्थवादकैमविशेषोत्य- था परिचोदना न युक्तत्याशड्याह * परिचोदना स्थिति * नार्थ- ६२८ यादफैमर्थ्य विशेषोत्त्यर्थेयं परिचोदना किं त्यर्थवादार्थ:वस्याप्ययो- गात्कर्मान्तरविध्यर्थतैवाभ्युपगन्तव्येस्यापादनार्थेत्यर्थः । स्तुत्यानर्थक्ये दृष्टान्तोक्त्यर्थं यथेति गाप्यमझायमानविषयत्वेनाक्षि. पति * तन्नति * विपयोक्त्या समाधत्ते * तत्चिति * अर्थवादे- स्तुत्यर्थत्वेन स्थितं सदनकमित्युक्ते ऽर्थयादवेनैवार्थवत्त्वं भविष्य- तात्याशय * विध्युइंशहरयुक्कम *. समाप्ते विध्युद्देशे ऽर्थयादा- न्चयोपपत्तर्विध्युद्देशमध्ये यादो नर्थक इत्याशयः । ऐन्द्राग्न एका- दशकपालो ऽमायास्यायां भवतीति ऐन्द्राग्नस्तुत्यर्थग्नेयपुनः श्रुति- रित्यवं सूत्रेण परिहारोक्त्यर्थं तदुच्यतइति भाप्यं व्याचष्टे *ततिक येयमिह सिद्धान्ते प्रशंसां कर्तुं पुनः श्रुतिरानिता सा सम्यगिति क्रियाविशेषणत्यानपुंसकलिङ्गेन सम्यपशब्देनोर्क पथमित्युपेक्षित ·ग्यायसुधायाम् । * सहेत्युक्तम् * पुनः शब्दस्याग्नेयपरामर्थत्यादिन्द्रसहितेना निनाग्नेयस्येति प्रतीतेरेन्द्राग्नस्येत्यर्थः । यदाग्नेय इति वाफ्यान्तः रेणानेयस्य बलदेवतात्त्वावधारणात्कयन्तैनन्द्रामप्रशंसत्यपेक्षायाम *प्रशस्तेत्युक्तम् * प्राशस्त्यवाचिभिरङ्गिरसो वा इति उत्तमः स्वर्ग लोकमायनित्यापर्थवादशब्दः सहितवाषयान्तरावधारितत्वंताने- मरातत्यायगमादाय एवं तावदग्निदेवत्यत्यात्मशस्तर पेन्द्रामस्त्चिन्द्रमाहितानिदेवत्यत्वाचतो ऽपि प्रशस्त इत्यानयोक्तरे- दामप्रशंसाधतोपपनेत्याशयः । इति श्रीमधिकारडमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिभट्ट- माधवात्मजभट्टसोमेश्वरकृतायां तन्त्रवात्तिकटीकायो सर्वानवद्य- कारिययां न्यायमुधाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । यस्य ·न्यायसुधायाम् । द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः . ॥ अथ पायजीविकाग्रिहोत्राधिकरणम् ॥१॥ यावजीविको अभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् ॥ १॥ भाये यहविशेषणस्य चिन्तानोपयिषात्वाद्यथावस्थिता. किमानार्थत्वं सूचयितुमाह * यहथचेति * चिन्ताया लक्षणासन- तिमाराङ्कने * ननु चेति * परमतन परिहरति * के चिदिति * दूपति * तस्थिति * स्पमतेन प्रयोगभेदाभेदफलतया सङ्गति पफ्तुं प्रक्रमते * अत इति * ननु शब्दान्तरादिप्रमाणफस्य भेदस्य लक्षणार्थत्यार तेषां चोत्पत्तिापनेन भेदकत्वात् स्वरूपभेदएव ध्यापाराचगतेः प्रयोगभेदाभेदचिन्तापिन लक्षणमगत्याशङ्कया- ( * यथैवेति * प्रयोगाभूतप गुणम्य पूर्वप्रयोगसंयोगासम्भये प्रयोगविधित्वज्ञापनन प्रयोगभेदकत्यस्यायेयधिकरणे व्युत्पादित- स्यात्प्रयोगभेदेऽपि व्यापारी इस्तीत्याशयः लक्षणसङ्गतां चिन्तामा- है. * तदिति * यावज्जीवराब्दस्य पूर्वपक्षे काललक्षणानुपादे. यगुणपरत्यानु सिद्धान्ते च निमितपस्यात्तस्यापि चावचंदकत्व- लक्षणगुणत्वोपपत्तेरनुपादेयगुणात्ययस्य भेदकत्वाभेदकत्वस्य वि. चारात फर्मविपरीवृत्तः प्रकरणान्तरन्यायायोगे प्यनुपादेयान्य. यनिमित्तभेदचिन्तानन्तरं शुद्धिस्थत्वोपपतेः प्रकारणान्तरचिन्तया ऽपि सद्भतिः सम्भवतीति सूचयितुं यावज्जीवराब्दः । कालपररये ऽपि फास्यप्रयोगे सायम्प्रातःकालावरुद्धे ऽप्यमावास्यायामपराहे पि. पडपितृयशन चरन्तीतिघदयच्छेद्यावच्छेदकत्वन कालमयसमा. पेशोपपत्तीवनपरिमितस्य कालस्य निवेशसम्मवादभेदफत्वं नि- मितपरत्वे तु तस्यावश्यकरवापादकत्वेन काभ्यप्रयोगे निवेशयोगा- दे॒दफनेति गुणनिमित्तभेदाभेदचिन्ताथै फाललक्षणगुणपरी याय. सीपशब्दो निमित्तलक्षणगुणपरो वेति विचारस्वरूपं सूचयितुं ·न्यायसुधाया। गुणशब्दः कस्मातहि भाष्ये कर्मधर्मः फर्तृधर्मों चेति चिन्तेत्याश- इय प्रयोगभेदाभेदफलातौ चिन्तेति दर्शयितुसाह * ततेति * फाललक्षणस्य गुणस्य काम्यप्रयोगे निवेशसम्भवादभेदकत्वसिद्ध्यै कर्मधर्मत्वोक्तिरिति सूचनार्थः कालशब्दः काम्यप्रयोगस्य सायम्मा- तःकालसमापनीयत्वेन तस्मिन्यावज्जीवकालस्य निवेशायोगाझेदः फत्वं भविष्यतीत्याशडानियसार्थताभ्यासोक्तः सायमित्यादिना सूचिता निमित्तलक्षणस्य गुणस्यायश्यकत्वापादकायेन काम्यप्रयो- गे निवेशायोगाद्भेदकरवसिद्धरै नियमाख्यस्यावश्यकत्वस्य कर्तृधर्म- स्वानियमलक्षणार्था फतधोतिरिति सूचनार्थ निम्यविधिभाप्यो- तमुपपादयितुम् * याचरकर्तृभाविनीत्गाद्युक्तम् * नियमस्य क- Hधर्मयोपपादनार्थ स्वार्थत्युक्ते स्थकाले विहिताकरणदुत्पन्नस्य दोपस्य नासायातिकान्ते ऽपि काले कर्तव्यत्वज्ञापनार्थ जन्यत्वा- सायस्यात्मप्रयत्नरूपभावनामाव्यत्योपपत्तिसूचनाय स्वार्थशब्देनो- तस्य * सिद्धार्थमित्युक्तम् * निषिद्धाचरणजन्यदोषनागार्थत्वा- भ्युपगमे स्वनाचरितनिपिद्धस्याफर्तव्यत्वापत्तेनावश्यकस्वसिद्धिः पायधित्तत्येन चाविधानान्नोपात्तदुरितक्षयार्थत्ये ऽमिहोनादेः कि चित्प्रमाणमस्ति विस्तरेण घोपात्तदुरितक्षयार्थताग्निहोत्रादेस्तन्त्र- मारे ऽस्माभिनिरस्ता उपात्तदुरितक्षयार्थत्योद्घोपस्तु विहिताकर- णजन्यमेव दुरितं विहितकालसमीपे प्राप्तत्वादापूर्वस्य ददातेगूहा- स्यधयाचित्वेन महणफलप्राप्तिलक्षणत्योपपत्तेरुपात्तदुरितमभिप्रेत्य व्याण्येयः । अफरणे दोषप्रसोरिति हेत्यभिधानादध्ययमेव चार्ति- फायती ऽभिप्रायो लक्ष्यते अनर्थपरिहारार्थत्वमानहेतुत्वम् * तु ध्यवधानादयुक्तम् * पूर्वी सन्ध्यां अपन् विप्रो नेशमेनो व्यपोहती. स्यादिस्मृतिस्तु निशान्तविहितफर्मानुष्ठान जन्यमेनो• शमित्येवं ध्यारयेया यद्राच्या पापमफा मनसा याचा हप्ताभ्यां पझ्यामुद- रेण शिस्नेत्यादिमन्त्रयगों ऽपि मनप्रभृतीनामन्यासक्तत्याद्राध्य- म्तविहितकाननुष्ठानेन थापापमझायमित्येवं ध्यास्येयः । सन्ध्योपासनमानाति सपापक्षये सनि । अमिहोपाधछाने का प्रयात बुद्धिमान् ॥ १॥ फस्य तु क्षमता कस्येत्ययगन्तुं न शक्यते । मतो मदुतारीत्यय पापनाशार्थतोचिता ॥२॥ पनप पाले कुनधित् कारणाफर्मगयरते पालान्तरे ने- फायापत काययन्नित्यम्यापिसोपनहानिरामायोक्तं पारनेगा स्य- करणजन्यदोगमापापेषाग्निदोवादः फक्तप्यताध्यताति पदो ·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । मागभावस्थाजन्यत्यानाव्यत्यायोगमाशय प्रागसतो पि दोप- स्योत्पत्निप्रतिवन्धः प्रागमाचमतिपालमाख्या भापयितुं शक्यते इति परिहारसूचनायानर्धरूपस्यापस्तुरूपस्यासद्रूपस्य दोषस्य परिहाराय * प्रतिबन्धायेत्युक्तम् * अग्निहोत्रादेविहितत्वात्सदकरणस्य प्रत्य- घायोत्पादकत्वं तदकरणस्य च प्रत्यवायोत्पादकत्वात्परिहाराभाय- धिरित्यन्योन्याश्रयाशष्वा तु विधिकर्मशक्त्योरनादित्वात्परिहरीया अन्यथा विहिनत्वात्फलसाधनत्वं फलसाधनत्याच तादध्येन वि- धिरित्यन्योन्याश्रयमपरिहार्य स्याजोवननिमित्तकस्यापि प्रयोगस्य निमित्तस्यादैक्यमेव स्यादित्याशड्य सायम्प्रातःकालावच्छिन्नस्य जीवनस्य निमित्तस्यात्तस्य च प्रतिदिवस भेदात्प्रयोगभेदापपत्ति यक्तुं फालजीवनसमुदायस्य निमित्ततोक्ता कालस्याङ्गत्वे ऽप्यनुपादे- यत्यादन्यकालीनजीवनसद्भावे ऽपि कालापादनाशकेरनुप्टानायो- गात्तत्कालीनएच जीयने तत्पनुष्ठेयत्वावगतेरीत्कालविशिष्टस्यव जीवनस्य निमित्ततावसीयतइत्याशयः । फलतः सङ्गतिमुपपादि- तामुपमहरति * तेनेति * यदीति सन्देहहतुभाष्यालोचनया चै- तदरगम्यतइति सूचनार्थम् * भाप्येत्युक्तम् * यावजीवराब्दस्य निमित्तपरत्वे विधिवायोगाद्विध्युक्त्या कालपरत्वसूचनाद् याव- ज्जीवादः फालपरो निमित्तपरो ति विचारार्थो गम्यते विपरी. तशब्देन च सिद्धान्ते जुहोर्विधित्वोत्या मेद विना विध्ययोगा- कर्मस्वरूपभेदस्य च सन्निधा त्यविभागादित्यन निरस्तत्वात्प्रयोग. मंदाभेदविचारस्यापि सुचनात्तस्य याग्यतया फलताधगम्यतइत्या. शयः। सूत्रध्याख्यानार्थ किं तावदिति भाग्य व्याचष्टे किं तावदि- ति* अभ्यासशब्देगाभ्यासापादककालपरता यावीयराब्दस्य सूचि- तंति दर्शयितुम् *कालयुक्तम्* पूर्वपक्षभाष्यस्थयदिशब्दव्याण्याना- थ: पक्षशब्दः । कालविधिपक्षे च कालान्तरनिमित्ताभ्यासविधिपक्ष च तत्कालरूपमभ्यासरूप च यथैव काङ्गत्वन वाञ्छित तययोप- पतरत्यर्थः । उत्तराई व्यावष्ट * कालो हीति * सन्निधानाप- रपर्यायाधिकारलक्षणप्रकरणानुग्रहसम्मवाशयेनासढ़ते * ननु चे- ति * तथापि कथम्भाधात्मकप्रकरणयाधो दुवार इति परिहरति * समिति. ननु कालत्वस्याप्यनुपादेयत्वात् यच्छब्दोपबन्धल- क्षणत्येन चानुपादेयत्वस्य विधिप्रतिबन्धकरवादिधेयत्वानुपपतः याथजीवशब्दातात्वे ऽपि अगत्यायोगेन प्रकरणानुग्रहासम्भवात्म- करणानुग्रहार्थ पावजीचोक्तः कालपरत्वसूचनार्थों विधिशब्दो न प्रयुक्त इत्याशझ्याइ * यद्यपि चेति * यायजीयनं तस्मिन् सति ६३ ·भ्यायसुधायाम | यजेतेति कालनिमितपक्षयोः समानायामपि पचनश्यकाधमाप्तमी- विफलत्याद्विधर्यच्छब्दोपयन्धाच स्वरूपस्य सिद्धत्यप्रतीतावपि - अन्यविषयावधिप्रतिबन्धायोगादनुपादेययन यच्छब्दोपबन्धादनुवार पतया भासमानस्यापि कालस्यानुवादविपरीत विधानं यागत्य चो- पादेयत्वाद्विधेयतया भासमानस्थ विधिविपरीतो ऽनुवादः काथ्यत. इत्यर्थः । यावजीवादोक्तकालान्वयान्यथानुपपत्तिकल्पिता- श्यामवियाशयस्ये तु विध्युक्तरभ्यासस्योपादेयत्वाद्विधयत्वं स्वर. सादेव प्रतीयतइत्याह * अप पेति * अभ्यासस्योपादेयस्वनी- पादेयफमान्ययायोगमाशय स्वरसेनोपादेयत्वे ऽपि फर्मणों विध्यन्तरमातत्वेनोद्देश्यत्वोपपत्तेस्तद्रूपेणान्मयोपपादनार्थम् * स घेन्युक्तम् * ना फर्मण प्राप्तयेनादेशसम्भवे यापञ्जीयोक्तर्निमि- त्तपरत्वे ऽपि निमित्तान्ययान्यथानुपपत्तिकल्पितम्यावश्यफत्वस्यो. पादेयत्यारकर्मोद्देशन विध्युपपत्तन विध्युक्त्या फालपरत्वं सूचयितुं श्यामपाराध कमानदारवनावश्यफरवस्य विधेपत्ये ऽपिन फर्मो- इंशापेनत्याह * फाति* निमित्तान्ययस्यावश्यफत्यापादकत्यसूच. नार्थ कर्तृधर्मशब्देन लक्षणया निमित्तपरतोक्ता एवं चति लिङ्गदर्श. ममाप्य व्याचट एवं घेति * तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारमाध्य ध्याचटे * तस्मादिति र कर्तर्वा श्रुतिसंयोगात ॥ २॥ यापजीविकति मायेगा वाशब्दं व्याख्याय पातशब्दच्या- ध्याना फतुरिनि भायं धर्मशब्दाथुनेरयुक्तमारझोपपादयितुमा * धमति * भय च फानधर्मधाचतात्येतायता प्रतिसासूबायय- घयाण्या पतधोनच यायचीयरादस्य निमित्तपरत्य सूचनार्थ- म्यानिमित्तान्यापादितस्य चारश्यकत्यम्य याम्यप्रयोगे 5नुपपत्ते प्रयोगात्यासमिधिसूचनाया नियमशब्द रति तेनेस्पादिना चितम। हनुमानपूर्य थुनिमागस्पारपाना कुन इत्यादिमाध्यं पाचष्टे * पुन इति * गनु जीयतः श्रुतिपत्तस्योपपत्ताप यायच्छन्दम्य मिमिसानभिधायिस्वाव निमित्तपरायपक्ष यापरजीपशदस्य शु. नितम्यं करोग्यतायाधिगचाण्यानप्रत्ययस्य पादय अपि भातत्या. विनिमितपक्षपाल्पातस्य भूमिपुत्तपोनिारयुनीस्पाप नि. रम्यन् माया दिति मानियाधमा पापादेन जी. Panाधारपण, सामाषा, Aarral- पापम्मातापालभदभिधानां सीपगागामनुष्टानाग्ययमताता ·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। कर्मणि च जीयमविधौ स्वप्रयोजनप्रयुक्तस्य फर्मानुष्ठानस्य कादा- चित्कत्वाद्यावच्छब्दोकाया. सर्वजीवनव्याप्तेः प्राप्त्यभावेनानुयादा- योगादयुगपत्कालीनत्वाश्च जीवनानामेफस्मिन्प्रयोगे साहित्यानुप- पत्तेःप्रयोगभेदाक्षेपकाभावाच्चाराड्य सम्पादनत्वेन व्याप्तर्विध्य- योगाद् यावच्छदानर्थक्यापत्तेः निमित्तपरत्वे तु यावनिमित्तं नैमि. त्तिकस्यानुप्ठेयत्वाद्यावच्छन्दोक्तव्याप्तयनुवादोपपर्यायच्छतिसा- माग्निमित्तत्यावगतेयांचज्जीवपदस्य श्रुतिवृत्तत्यं सिद्धान्तएव सम्भवतीत्यर्थः। यश्चाख्यातप्रत्ययस्य प्रकृतिभूतोऽप्रशस्तस्य श्रुत्यैव प्र- त्ययवाच्यभावनानुरसफधात्वर्धयाचित्वादाख्यातस्य श्रुतिवृत्तत्वं सि- द्धान्तपय संम्भवतीत्यर्थ.। कालपरयावज्जीवपदान्वयनिवन्धनवाद- भ्यासलक्षणाया:धातोश्च प्रत्ययोपसर्जनत्वेनान्ययायोगात्तदन्यितप्र. त्ययवाच्यभावनानुरक्षकत्वेन स्वार्थवाचित्पादाख्यातप्रत्ययद्वाराधा- तोरपि यावज्जीवपदान्ययात्पूर्वपक्षे अभ्यासलक्षणार्थत्यापत्तिसूच- नार्थम् * धातोर्भावनाबाचित्वं तात्पर्याशयेनोक्तम् * मात्रश- ब्दो ऽभ्यासव्यावृत्यर्थः । ननु यावज्जीयोक्तनिमित्तपरत्वे ऽपि सायं च प्रातश्व जुहोतीति चशब्दोक्तकालद्वयममुच्चयान्यथानुपपत्त्या- भ्यासलक्षणा तुल्येत्याशङ्कानिराससूचनायेचकारः भाग्नेयी सायमा. हुतिस्ततः सिक्त राध्यां गर्म दधाति तत्सौर्या प्रात. प्रजनयतीति रेतःप्रजनसंस्तधान्यथानुपपत्त्या तेषां यस्त्रिरजुहोत्तमपृच्छत् फ- स्मिस्त्व जुहोपीति सो बचीत् नेधेत्यग्नये प्रजापतये सूर्यायति यो- द्विस्तमपृच्छत् सो प्रवीदू द्विधेति भग्नये च प्रजापतये च सायं सूर्याय प्रजापतये च प्रातरिति य एकस्तमपृच्छतु सो ऽवीदेक- धति प्रजापतयएवेति तेषां यो द्विरजुहोत स ाोंत्तस्य नेतरे सा. तत्यमुपायंस्तद्य एवं विद्वान् द्विजेहोति आध्नोत्ये येत्यभ्यासया- चिना द्विरिति सुच्प्रत्ययेनेच कालद्वये यासस्योक्तत्वान्न सिद्धा. ते लक्षणापत्तिरित्याशयः । लोकं व्याप्यातुम् * तदित्युक्तम् * मनु जीवनधात्वर्थान्वयविध्यन्यथानुपपत्या कालाभ्यासलक्षणा प- व्यमाना साध्यमाधनान्वयविध्यन्यथानुपपत्त्या पूर्वकल्पनायन दो- पमावहतीत्याशङ्याह * यत्र हीति * निमित्तत्वानभ्युपगमे जीवन- धात्वर्थविध्ययोगालाक्षणिकार्थविध्यापत्ते पापत्तिरित्याशय.। या- पच्छन्दस्य काले प्रयोगदर्शनात्तदाचित्यं शङ्खते * तनेति * स्या- पस्यात्रानुष्ठयत्वाश्रुतेनिमित्तानपेक्षत्वादोहनस्य निमित्तत्वेनान्यथा- योगात यावच्छब्दोपयन्धान्यथानुपपत्तलक्षणया कालग्रहणं न तु शुत्या तच्चागत्या युक्तम् अनुष्ठेयत्वधुती तु निमित्तत्ये। १२२ ·९७० न्यायसुधायाम्। न श्रुत्ययस्यैवान्ययोपपत्तेने युक्ता लक्षणेति परिहरति * यु. क्तमिति * कस्माद्यायच्छब्दस्य कालबाचित्वं नेप्यतइत्याश. ६३१५ ड्याह * न चेति * लक्षणयापि कालप्रतीत्युपपत्तेर्न वाचः फैशक्तिकल्पना युक्तत्याशयः । ननु नाडिकामुहर्त्तप्रहादिप्रत्ययाना परत्वापरत्वयोगपद्यायोगपचिरत्यक्षिप्रावविशिष्टपदार्थप्रत्ययानां चं कोलकतत्वेनागीतानां विभक्तत्वादाकाशेवदविभक्तेन काल. द्रव्येणं करणाशक्तेः सूर्यादिगतिक्रियाघच्छेदाद्विभक्तस्य फालस्य विभक्तप्रत्ययहेतुत्या युपगमे तु सूर्यादिगतिक्रियाणामेव नभः पठि. तममागातिलङ्घनफला सूर्यादिगतिक्षणप्रचयो नाडिकानभास्त्रयत. ATTY Patो एमभागातिलानफलः प्रहरे प्रतियोगिपदार्थापेक्षया बह- रत्वापरत्वविशिष्टपदार्थप्रत्यय हेतुत्योपपत्तेरेकभिन्नक्षणावच्छंदयोर्योगपद्यायोगपद्यविशिएपदार्थप्र. स्यपहेतुत्वोपपत्तेरुत्पत्यादिभावविकारान्तर्गतबह्वल्पसूर्यादिगतिल- क्षणावच्छेदयोश्चिरत्यक्षिप्रत्यविशिएपदार्थप्रत्ययहेतुत्वोपपत्तेः कि. याव्यतिरिक्तकालीमावाजीवनक्रियाया एव कालत्वावगतेने लक्षणा पत्तिरित्याशट्टते क्रियेति सूर्यादिस्थाया गतिक्रियाया युवस्थाविरा- दिपदार्थसम्पन्धाभावेन तदधच्छेदकत्वायोगात्कालस्य तु सर्वगत. त्यात स्वसंयुक्तसूर्यादिसमवेतक्रियायच्छेदलब्धविमागस्य युवस्थापित रादिपदार्यावच्छेदकत्वोपपत्तेयुवस्थविरादिषु परापरादिप्रत्ययैः फ्रि- यातिरिक्तकालानुमानादपरिहार्या लक्षणेति परिहरात * अप्रेति * पदार्थासम्पद्धायाः क्रियायास्तेषु परादिप्रत्ययहेतुत्वायोगात्कालस्या- नुमंयत्वे ऽपि क्रियाव्यतिरेकसिद्धिरिति प्रौव्याक्तम् । परमार्थतस्तु प्रत्यक्षत्वानभ्युपगमे कालस्यासिद्धिरेव स्यादिति सूचनार्थम् * घे. शेपिकानित्युक्तम् * परापरादिप्रत्ययानां हि मायत्रिकरवात् स- वंगतइत्यपेक्षत्ये ऽप्याकाशादेरवान्यतः सिद्धारकालयस्वरूपेणामि- नादपि सहकारिभेदापादितविलक्षणसामय्यादुपपत्तनं फालफ- पकत्व भवति प्रत्यक्षस्ये तु स्योदयो वर्सतइति फ्रियाविषयोदयप्र- त्ययविलक्षणा यततात्यक्षजप्रत्ययवेधत्वावयतिरिक्ताका मिति: भूतः सूपदियो भविष्यति घेति भूनमविष्यत्यालावच्छिन्नादयमा सामाहिणि प्रत्यये घसमानत्याप्रतीतेश्च न घताति युः मता. लम्यनत्यं शनीय हो भूनो ऽच नश्यति या भविष्यत्यय नोत्पध- ताति प्रध्यसमागमायग्राहिनाणानुत्पत्तियनियलक्षणयाच भूतभवि. प्यपद्धयोः प्रसपागमायालम्यनानुपपत्तेः भूतमविष्यत्कालाय.

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । च्छिन्नसत्तालम्पनत्वं धातुप्रत्ययार्थालोचनयाभासमान नापहोतुं शक्यं कालानयच्छेदे च सूर्योदयादिसदसवयोराकाशराशचिपाणय- त्सर्वदा सदसत्यापत्तेः कादाचित्कत्यप्रतीतिरोधः स्वतश्च कालस्यै- फरूप्ये ऽप्युपाधिभेदाद्भूतभविष्यदर्तमानत्यव्यपदेशोपपत्तिः। एक- फलावच्छिन्ना हि क्रियाक्षणा यायन्नं कालं व्याप्नुवन्ति तावत्का- लो घर्तमानकालत्वेन ध्यपदिश्यते क्रियाक्षणानां च योगपद्ये ये- कफलोद्देशेनानुष्ठीयमानानामाचक्षणादारभ्य फलोत्पत्तिक्षणपर्य- न्तं क्रियायव्यपदेशाद्विद्यमानक्रियावच्छेदोपाधिकं कालस्य वर्तमा- नत्यं विनष्प्रक्रियावच्छंदोपाधिकं भूतत्व भाविक्रियायच्छेदीपाधिक भविष्यत्यम उपपन्नं सूर्यादिकियारच्छेदस्य च कालस्याक्षिपक्ष्मादि- क्रिययायच्छेदाभ्युपगमाधान्योन्याश्रयापत्तिः । मतभ सूर्यादिकिया- णामपि भूनभविष्यवर्तमानफालावच्छेदाक्रियाव्यतिरिक्तस्याकाशा- दिव्यतिरिक्तस्य च कालस्य प्रत्यक्षकालवादिमने विलक्षणप्रतीतियला- देव सिनेषां तावत्पराजयो नाशय एव । अनुशेयकालवादिनी ऽपित्वाकाशाव्यितिरेकासिद्धावपि क्रियातस्तापयतिरेकसिद्धर- शक्याः पराजेतुमित्याशयः । सूर्यादिगतिक्रियाणां कालयमभ्युपेयापि गयानापरपर्यायसंख्यानवाचियेन स्मृतात्कालयतर्धानोनि वृते. फालगन्दव्युत्पत्तः क्रियामाने च कालत्वाप्रसिद्ध: परिच्छेद फत्वप्र- युक्तात्वारकालत्यस्य जीवनस्य चानियतपरिमाणन्येन परिच्छेदकरमा- योगात्कालत्वानुपपत्तेरपरिहार्येह लक्षणेति यक्तुमात्मने % अपि चेति * फासु सर्हि कालत्वप्रमिद्धिरित्यपेक्षायामाह. * तति * यावदोहं स्वपिति इत्यादी गोदोहनादिक्रियास्वपि स्यापादिमिया- स्तरपरिच्छेद फत्यात्कालत्यप्रसिद्धिरस्तीत्यारावर क्रियान्तरपरिच्छ- दफचन्द्रादिस्यपरिवर्तनफियोपलक्षणत्वद्वारा गोदोहमादेः परिच्छं- दकत्वं न. साक्षादिति क्रियेत्यनेनोक्त जीवनबदनियतपरिमाणत्या- धुपलक्षणत्यायोगमाशङ्कय पयःप्राप्त्यादिफललाभात्मव्यवहारशेष- स्वोच्चा फललामपर्यन्तत्वानियतं परिमाणत्वं सूचितम् । ननु प- रिवर्तनक्रियाणां प्रहरचतुष्टयम्यापित्येा महापरिमाणत्या नाल्पप- रिमाणाभिर्गोदाहनादिक्रियाभिरुपलक्षणं सम्भवतीस्थाशयाद * ता पवेति * उदयास्तमग्रलक्षणपरिवर्तनक्रियाणां ययान्तरमुहू- दिक्रियापरिमाणं तेन गोदोहनादिक्रियाभिरुपलक्ष्यमाणेन द्वा. रभूतेन परिवर्तनक्रिया उपलक्ष्यन्तहति वदता गोदोहनादिक्रिया- गां साक्षाद्विपरिवर्तनोपलक्षात्यायोगे ऽपि तदयययभूतमुहूर्ता- धुपलक्षणद्वारोपलक्षणात्ये ऽभिहिते मुहूर्तादेव तर्हि उपलक्ष्यता - ·૧૨ न्यायसुधायाम् । स्मान्नोक्तेत्याशानिरासाय * अन्यत्युक्तम् * परिवर्तनोपलक्षकगी. दोहनादिपरिच्छेदार्थमुहूर्तादरुपादानाज्ज्वलनादिवदवान्तरव्यापा- रत्वावगतेन प्राधान्येनोपलक्ष्यस्वं सम्भवतीत्याशयः । अनियतप. रिमाणाया गोदोहनादिक्रियाया मुहूर्तादिना परिच्छेदायोगमाशय मायिकी परिमाणप्रत्यासत्तियक्ता मुहतादीनामुपलक्षकत्वप्तम्भ ऽन्यपरिच्छेदार्थत्येनोपादानमयुक्तमित्याशनिराससूचनायचकार: अग्निहोनादिकालं फिमित्यमेनातिक्रान्त इति पृष्टे गोदाहनपर्यन्तस्प स्वापरयातिक्रमहेतुत्योकये याचदोहं स्वपित्तीत्युच्यमानस्वापावच्छे दफतया गादोहनमुदयास्तमपयोरेव तत्कालस्यात्पूर्वाह्लादीनामप्यु- दयापेक्षायादुदयास्तमयरूपं परिवर्तनमेव प्रयोजनवत्वादुपलक्ष- पीयमित्याशयः । गोदोहनादीनामन्यता परिच्छेदापेक्षामुपपादयन ति * तथा हीति * गोदोहनाकिया म्यरूपतो जयस्थितपरिमान माणत्याद्वयवस्थया प्रयोजनभूतया मूर्यादिचेष्टारूपं मुहर्तादिनिया तत्यापरिच्छेदकं लौकिका इच्छन्तीत्यर्थः । उत्तराई व्याचष्टे * कियतेति * मन्येतावानी भागो ऽस्मिन्क्षण सूर्यादिनानिलदिन रति पुराणतो शानाशतम्तावद्भागातिलड़ितफलसूर्यादिगतिक्षणमा चयात्मपमुदत्तोदिपरिच्छेदायोगादपरिच्छिन्नानां मुहर्तादीनां गो- दोहनादिपरिच्छेदकर ने सम्मवतात्याराड्याह * तन्परिच्छेदधे ति मायाशाययविशेषगतिमामफलसूर्यादिगतिक्षणमचयात्मक स्य नाडिकादेः मुहू दियदय नैपुण्येन स्वतः परिच्छेत्तुमराफ्यत्या- साष्टा पानीयपलानां यत्र घटीपूरणफलघटीचिन्नौद्धंगतिक्षणमचर यास्मिका नाडिफामिप्रेता अक्षिपक्षमतंयोगविभागफलस्थाक्षिपक्षमा गतिक्षणमचयात्मफनिमेषम्प चतुर्थी भागः क्षणपं लवः क्षणम सुटिः क्षमा चतुष्टयं निर्मपः पथदण निमेगा फाठा शिफाटाच पला मुहथिया घ ययात्मिकादिशब्देनोक्ता मानुषीणामपि नि- मेगादकियाणां स्वतः परिच्छेद्रपसम्म गोदादनादरपि स्यता परिच्छेद यात्यापत्तिरित्याशय * व्यायधारिकम्युक्तम् * पय: मापयामिमतफलात्मफस्य व्यवहारस्य दोषमयालशेषिल्या. पिल्याश्यां पहलपक्षणमाध्यत्वेनानियतपरिमाण फालण्यापित्यास- रभूनानां गोदादनादिमियाणां परिमाणनियामवरणलक्षणप- रिटायायोगो ऽपि नियतिक्रियाणां फलानुपने- ५ नमायती सुधीयमानानामप्रयतापाययेन पापियर- पापसालापरवागारमारपयेन्तरयामायेन घसौनीमता- नियतपासण्यापिण्यायोगामिग्रापरिमाणरयोपपसः परिचंदकरला ·हितीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः। सम्भयतीत्याशयः। कथं तर्हि याबद्दोहं स्वपितीति गोदोहनक्रियायाः परिच्छेदकत्यव्यवहार इत्याशयाह * तदन्यासति के सदनु। धान प्रायिकत्वायोगात्तस्मिन्मुहर्तादिपरिमिते काले व्यवहारोपयो- गिनीनां दोहनादिक्रियाणां यो * अभ्यासतदर्शनेत्युक्तम् * जी- धनस्य तु कथं चित्परिच्छेदकात्यायोगान कालवं सम्भवतीत्या * न चेति * काललक्षणापरिहारायोगमुपसहरति * तस्मादिति * अभ्यासलक्षणामुपपादयितुमारभते * पुनरिति * प्रश्नपूर्वमुप- पादयति * कमिति * वैतस्येन कदा चिन्तांकानुष्ठानाद्वि- क्षिप्तत्वेन प्रयोगे कियानुजीवनकाल इत्पपरिज्ञानाद्वैतत्यं चैपरीत्यन त्वेकहेलया कृत्स्नप्रयोगे यावज्जीवश्रुतियथा स्याद्यत इति अध्याहा- रेण योज्यम् । तस्येनापरिज्ञानादित्येतवयाचट * अनश्यत्तमिति* ६३२॥ अमृतेन समाप्येत इति परिसंख्यारूपेणासमाप्य नियतइत्यर्थविय- क्षया * अपेत्युक्तम् * मृते ऽपि समापने सर्वस्वाराप्यकतुय- दीपमाशयाभधपत्रमाने प्रस्तूयमाने ब्राह्मणाः समापयत मे यन- मिति सम्प्रेष्य संविशतीति वचनात्तपादोप इति वैषम्य *न चे. त्यनेनोक्ताम* वितत्यप्रयोगपक्षे च यायजीवकालस्य सायम्मान: कालसमाप्ये काम्यप्रयोग निवेशायोगात् । यावज्जीवचोदनायाः पूर्वपक्षे ऽनिष्टस्यापि प्रयोगान्तविधायित्वस्यापत्तः सायम्प्रातचोदन- योचोदनाद्वयसन्निध्यविशेषे ऽपि काम्यमयोगमात्राविषयत्वकल्पना मिप्रमाणिफाप्यापर्धेनेति दूषणान्तरमाह * सार्यामति * मती इति पाठे चोदने इति नपुसकळिवचनं प्रयोगान्तसपत्तिसूचनाय * अस्मिन्नित्युक्तम * पक्षान्तरार्थमन्ययेति श्लोकावयवं व्याची * यदि स्थिति * सायम्प्रातश्चोदनानुरोधेनकदैव कलाप्रयोगात्मा- धम्मातादनार्थ यावज्जीयचोदनाथयोद्धयोरपि सम्पादनं यदि म.. न्यते युक्तं छालाजीयनकालाव्याप्ती कथं नच्चोदनार्थ मम्पत्तिरिया- शानिरामार्थो दृष्टान्नः। अस्मिन्पक्षे दीपोत्यर्थ वृधत्ययययं व्याच. * तति * तिथिवाच्यहः शब्दः इह यावज्जीवश्रुती व्याहि. तो ऽन्यत्फलं न प्रतीयतइत्यर्थः । श्लोकं क्याचष्टे * पदीति * पूर्वाहो वे देवानामित्यन्यार्थदर्शनमेवान्यतः प्राप्तयमावेन प्रापकत्या. चोदनाभिप्रेतम् । अजीवतो ऽनुष्ठानाशक्ते. फर्मणो जीवनव्यतिरिक्त कालामासायपि सायम्प्रातःकालयोर्जीवनव्यतिरेकेणापि भावात्मा- पम्मातचोदनायशेनाजीवतः स्वयमशनायष्यत्विद्वारा सर्वस्वार- पाप्राप्मानुष्ठाननिवृत्यर्थ सायम्प्रातचोदनयोजीवनकालान्तर्गतसाथ- स्माताकालाविषयत्वोपसंहारार्थयेनार्थवद्यावज्जीयाक्यमित्याराड्य ·९७४ न्यायसुधायाम। *सायमिरयुक्तम आहत्य वचनं विनाविरद्वारानुष्ठान कल्पनस्याप्य - युक्तत्वाच्छत्यालोचनयैव जीवनान्तर्गतसाययातःकालविषयत्वं तचोदनाया सेरस्यत्तत्त्यिाशयः । जीवनान्तर्गतसायंप्रातःकालविषय- तान्तर्ग:युस्या विवक्षिता अनेन च यदपात्याशङ्कापरिहारमाध्यं व्याख्यातम् * यावच्छृतिविरोधश्च * मस्मिन्पले स्यादिति दूषणा. स्तरोत्यर्थत्वेन शब्देन विति भाय चशब्दार्थो तुरादाश्युपगमेन व्याचष्टे *यावच्छब्दश्चेति * इत्यादित्यम्यासलक्षणोपसंहारभाष्यं ३३॥ श्याचष्टे * मत इति * सायप्रातचोदनामिश्रत्योक्त्या कृत्स्नप्रयो- गाङ्गत्वेन कालविधानान्तद्विरोधादपि वितत्य प्रयोगो न युक्त इति सूचितम् ।ननु जीवनपरिमिते काले जुहुयादिति विहिते ऽर्थादश्या- सापत्तावपि विधरभ्यासविषयत्वाभावानाभ्यासलक्षणापत्तिरित्या . शङ्कानिरासार्धवेन स होति भाग्यं व्यख्यातुमाशङ्कले तावत् * न- नुचेति * एतदेव विवृणोति * तथा हीति * शब्दस्य होमाभ्या- सापादने यः श्रमः स सामर्थ्यहोमेनारोपितो यत इत्ययाहारेण भारानुपादने हेतुतया योज्यम्। शब्दोकजीवनपरिमितकालान्वयसा- मथ्यस्याभुताभ्यासापादकत्वमात्रेण तुशब्दस्य दुष्यत्वाभ्युपगमे मिद्धान्ते ऽपि सायम्प्रातःकालावच्छिन्नजीवनलक्षणनिमित्तान्वयमा मर्यस्याशुनाध्यासापादकत्वादविशेष इत्याह * अधेति सिद्धान्ते प्रत्यह प्रयोगविध्यर्धसमाप्तः प्रत्यहमश्यातप्रयोगाभागाप्रयोगाभ्या- सम्य च विधिव्यापार बिनापि सामर्थ्यादेव सिद्धर्नाभ्यासलक्ष- णापत्तिः पूर्वपक्षे त्यश्यस्तस्य कर्मणः प्रयोगये न प्रयोगाभ्याम. प्रयो- गस्य च विध्यधीनत्वाभ्यासलक्षण च विनाश्यस्तप्रयागविध्ययो- गालक्ष्क्षणापत्तिरिति वैपयेणाशङ्कानिरामार्थत्या व्याख्यातुमाह * उच्यते इति * प्रत्यहै विध्यर्थसमाप्तौ द्वितीयादियह स्वनुष्ठाना- मर्थमयमाशझा पृथक्प्रयोगतोक्ता लोकं ब्याचष्टे * मनि * प्र. तिदिनं फर्मतमान कस्मिन्प्रयोगे फर्माश्याम इत्यर्थः । नवश्य- स्तप्रयोगस्यापि सामालभ्यत्वेनाशाब्दत्वात् न दीपापत्तिरित्याश- शाह * तथेति * अभ्यस्त प्रयोगचोदनां विनाशस्तप्रयोगाग्निरि- भ्यम्तस्वरूपो विधियापायितव्य इन्यर्थ 1 ननु विधेयत्वे य. भ्यासस्य जीरनपरिमितकालान्यान्यथानुपपत्तितः प्रतीतेर्धातोर- भ्यासलक्षणायां व्यापारामावाददोष इत्याशङ्कते * नन्विति * शा- पदस्य विनाध्यासस्य विधान्ययायोगेमान्ययानुपपत्तित्तःप्रतीतिमा ग्मए ऽपि धानुट्यापारस्यायत्या युपगन्तव्यत्वादपरिहार्या लक्षणे- । स्थाशयेन परिधारं न चेत्यादिमाप्यसूचितमाद * सत्यामिति * थु- ·द्वितीयाण्यापस्य चतुर्थः पादः। ९७५ तिश्चेत्यादिसूत्राोपसंहारभाष्यम्।एकहेलया व्याख्यातुमाह * तदि. ति पञ्चम्यथें तदित्यव्ययम उभयशब्देनाख्यातयावज्जीवपदाधिप- यतया श्रुतिशब्दो व्याख्यातः । अनुवादाक्तरदेशाशयतोहिये- त्यनेनोक्ता। लिङ्गदर्शनाच्च कर्मधर्मे हि प्रक्रमेण नियम्येत त- घानर्थकमन्यत् स्यात् ॥ ३ ॥ अप्रतिपातनलक्षणलिङ्गदर्शनादपि कर्तृधर्मों यावज्जीविक- तेति प्रतिक्षाय कर्मधमे हि यावज्जीवकत्वे सति जीवनपरिमितदर्थ- पूर्णमासकालैक्याइशंपूर्णमासयाजित्वानुपक्रमरूपातिपातनयो का- लभेदेन विरोधपरिहारानुपपत्तयों दर्शपूर्णमासयाजी स तदुप. फामेदेवेत्युपक्रमेण दर्शपूर्णमासयाजी तदुपरामित्वरूपेण धन्हि- मेघ धूमो नियम्यतेत्यनुपक्रमरूपातिपातनानुपपत्तिरित्वं तदुपपाद- मार्यत्न कर्मधर्मे हि प्रक्रान्तमित्येतायता माध्येण प्रकान्तमेवेत्यय- धारणया प्रकान्तं सदिति पाठे तु सच्छब्देनावधारणसूचनया म- ध्यमसूत्रावयवं ब्याण्याय यावज्जीयेत्यादिना कर्मधर्मपक्षे उपक्रम- रूपातिपातनायोगादसमापनरूपमतिपातन वाच्यं तत च यावजी- घकालेन समापनावगतेस्तायति फाले तिपने फर्मणो ऽतिपत्तिः स्यात्तत्र व मृतस्य प्रायश्चित्तानुष्ठानाशक्तीनिमित्तभूतातिपातनवच. नादन्यनैमित्तिफप्रायश्चित्तविधानमनर्थकं स्यादित्येवम् अन्याययवो व्याख्यातः । तत्र जीवनान्त्यकालात्मागप्यसमाप्तिरूपातिपत्युपपत्तेः ३४ फाले उतिपने कर्मातिपरयुक्तिरयुक्तत्याराडानिरासपूर्व सर्व भाष्य तात्पर्यतो ब्याचप्टे * अतिपत्तिरिति * स्वधर्मभूतकालातिकमः फर्मकर्तृकः प्रयोज्यव्यापारे ऽतिपत्तिर्नानुपक्रमो समाप्ति तत्प्रयो- जास्तु पुण्यापारो ऽनुकमणासमापनोपलक्षितो विध्यविज्ञानाल्यो ऽतिपातनमित्याशडानिरासाययः । सिद्धान्ते तु कालभेदादेकस्मि- न्मासे दर्शपूर्णमासानुष्ठानालम्धदर्शपूर्णमासयाजिव्यपदेशस्य मा. सान्तरे ऽनुपफमणरूपमसमापनरूपं धातिपातनं प्रायश्चित्तविधिध सम्भवतीयाह * मत्पक्षे स्थिति * प्रायश्चित्तविषयत्वेन स- म्भवतीत्यनुपरः । गनु जीवनपरिमितदर्शपूर्णमासकालैपयादर्श. पूणेमासाजिनो तिपातनप्रायश्चित्तविध्ययोगेऽन्यभ्यासकालभदा- दादुमय सम्मवतीत्याशङ्कते * ननु चेति * पौर्णमास्यमावास्या- शब्दपोरण्यासलक्षणार्यत्वे प्रमाणामावादश्यासातिपातनस्य निमि. तत्वानवति श्यासफालभेदाभ्युपगमेन विरोधपरिहारः सम्भव- ·न्यायसुधाया। तीत्याशयेन परिहरति * न शक्यमिति * ननु पौर्णमास्यमाधान स्पाशब्दपोः कालवाचित्वात्तस्य च जीवनपरिमितदर्शपूर्णमासप्र. योगविषयन्यायोगादनश्यामविषयत्वावगतरभ्यासविषयकालाति- पातनस्य निमित्तत्य प्रतीयतइत्याशडूते * ननु चति * अवयवचि- पयः कालकर्तुका प्रयोज्यन्यापारो ऽतिपत्तारयो ऽतिक्रमी निमित्त भूनातिपानास्यपुतकप्रयोजकव्यापारविषयत्वानिमित्तत्वेनोक्ता रमार्थतम्यतिपातनं नामेति परिहार ग्रेन्यालोचनया कालातिपा. तनान्यनिमित्तत्वशङ्कार्थो लक्ष्यते कालस्यातिपत्याख्यं प्रयोज्यव्या. पार प्रतिफतूंचामाधारकालातिपतिनस्य निमित्तत्वं न सम्भवतीप्ति परिहरति * नतदिति * फालेन कर्मणातिक्रमणीयमिति काल- फत कर्मविषया नितिपत्यविधेः कालस्यातिपत्ययोगमिति हेतुत्वमुः तमुपपादयितुम् * यस्य होत्याधुक्तम * प्रधानस्याङ्गमगतिक्रमणीय मानस्य प्रधानमित्येतदेव कुरा इत्यपेक्षायाम् * तदेव चेत्युनम* स. गुणात्यायानतिक्रमविधानात्प्रधानस्य • च सगुणत्यापेक्षणात्प्रधान स्येवागमनतिमामणीमित्याशयः । अनुष्ठानाननुष्ठानरूपत्वाचा १३१।। तिममानतिमामयोरनुष्ठेयकर्मधर्मतैय युक्तत्याह * तदेव चेति * अनुष्ठानमारमा स्वभावो धमों यस्येति विग्रहः मनः पौर्णमास्यमा पास्याशब्दयाच्यकर्मातिपातनस्प निमित्तत्वादश्यासस्य च पौर्ण- मास्यमावास्यान्दवाच्यत्वामाचावतिपातनप्रायश्चित्तविध्योलिनता युक्ता इत्युपसंहरति * तस्मादिति * व्यपवर्ग च दर्शयति कालश्चेत्कर्मभेदः स्यात्॥४॥ पर्शपूर्णमासममा युतरफालेत्यदर्शनाच फर्मधर्मपक्षे दर्श पूर्णमासम्ममाप्युत्तरफाल फरफालामावादनफमन्यत् सोमया- गविधान स्पातधास्वाय तु सोमयागस्य दग्रंपूर्णमाससमारयुक्त. रमाल पालो नीत्यभ्युपगमे पायजीपकालप्तमाप्यत्यायोगात्मति- माम दर्शपूर्णमासमप्रयोगानभेद: स्यात् म च यायरजीविकायस्थ पधर्मयपक्ष पीणमास्गमावास्याफालायच्छन्नस्य जीपनस्य म. निमाम मिन्नस्य निमिसरयायुज्यते न कर्मधर्मपक्षास्येयं तत्रान. कमन्यत् म्यादिनि पूर्णम्पायययानुएंगण व्यागयां सूचयितुं फयम- দম মাথা দিবি মাধুর্থ কমিমি पम् पायात नरभ्यामसमापयुत्तरपालन्यम्य पर्मधर्मपने ऽपि मामपातममाश्युत्तरपालत्याग फतुंधर्मत्याटियामानिरा. मपूर्ण व्याघर दसति । यथेय पोर्णमास्यमायास्यासदारया.

·न द्वितीयाध्यायमचतुर्थ पादः। २७७ साचित्याभायान्न प्रतिमासमभ्यासापत्तिः प्रायश्चित्तनिर्मितं कि तु यावजीचिकाध्यासापतिस्तथैव दर्शपूर्णमासशब्दयोरभ्यासया- चित्वाभावाद्यावज्जीथिकाभ्याससमाप्त्युत्तरकालच प्रतिमासाभ्याससमाप्त्युत्तरकालतेति शानिरासार्थः । काल. श्वेदित्यादिसूत्राययवं स्वंयमन्यथा व्याख्यास्यन् भाष्यव्याख्याते थे तावद्योजयति * सूत्रमपीति * अन्यथा व्याख्यातुमाह*कालश्चदि- ति # कर्मान्तरेणं सोमयागादिना दर्शपूर्णमासकर्मणोरविच्छेदे स- स्यपि को दोपहत्यपेक्षायां दर्शपूर्णमाससमाप्त्युत्तरकालविधिविरा. घो विचार एतद्यमस्य छियते यदन्यस्य तन्ने वितते ऽन्यस्य तन्नं प्रतारयते इत्यादिनिन्दोनीतनिपंधविरोधश्चेति दोपद्वयमुक्त लिङ्गद- शनसाध्यमर्थमुपसंहरति * तस्मादिति * अनुध्यायिनीजरामरण- निर्मोकवचनरूपस्यान्यार्थदर्शनवद्यास्य व्यपवर्गसूत्रार्थत्वामावत्ति- याख्याधेलायामुपन्यासो न युक्त इत्याशमापवर्गसूत्रार्थत्वाभावे * ऽप्यनिस्यत्वात्तु नैवं स्यादित्युत्तर * सूत्रम्य वंशब्देन परामर्शसि- यथै तत्समीपे मुक्तकस्यान्यार्थदर्शनद्वयस्योपन्यास इत्याह * मु- क्त फेति * सूत्रानारूढस्योपत्यस्तस्य सौत्रेण शब्दन परामर्शमारा-६३६॥ ड्य विशेषतः केन चित् सूत्रंणानुक्तत्वे ऽपि सामान्यतो लिङ्गदर्शन- सूनगोचरताता । अनुध्यायिनीवचनं व्यास्यास्यत् अतिपातनप्राय- चित्तादीनां लिङ्गदर्शनानां विधिरूपत्वादस्यापि विधिकपत्यशङ्का निवतीयतुमर्थधात्वं तावदाह * तद्यथेति * लिङ्गदर्शनसूत्रे ऽनु- ध्यायिनीजरामरणनिर्मोचनवचनमोरपि नियमलिङ्गत्वानुदाहरण- घसम्भवमूचनार्थलद्यथाशब्दः अर्धचादवसिय विध्यन्तरशेप- भूनत्ये ऽभिहिते होमादिनिषेधार्थत्वाद्विध्यन्तरवावस्वायोगमाशङ्मय दीक्षितो मददातात्यादिवाक्यान्तरेणय होमादेः पर्युदस्तस्यावाग्नि होत्रं जुहोतीत्यादेरनुवादन्य दीक्षितस्येत्यनेनोक्तं व्याचष्टे *पतावस्तं हीति * य आहेत्यादिभाष्येणाभिमुख्यास्यादाही हकारस्य च निधयार्थत्वादात्मार्थस्वरूपेणाभिमुल्येन यो भागो निश्चितो भवति तस्मिन्नदीयमाने ऽनुध्यायिनीवचन भवतीत्यनुध्योयिनीवचनाभाग- स्य नियतत्वमुत्या यन्नेस्यनेन व्यतिरेकमुसेनापपाद्य नियतश्चेत्यनेन भागनियतत्वद्वारानुध्यायिनीययनस्य नियमलिङ्गतोपपादिता तत्- सर्व सशिप्य तात्पर्यतो ध्याचरी * एतदिति * फर्म धर्मपक्षालगा योगोत्यर्थ नेति भाप्यं ध्याचष्टे * फालीत * तस्मादित्युपसंहारभा- व्याच तस्मादपीति * जरामरणनिमोकोक्तर्लिङ्गत्वोत्यर्थ- मपि च धूयतइति भाप्यं च्यात्यातुं यथाभागस्य नियतत्वं नियमलि- १२३ ·न्यायसुधायाम्। ऊं तथा जरामृत्युभ्यामेव निमुच्यतइति जरामरणयोरपि निमोक- कारणयोर्नियतत्व लिङ्गमित्यतिदिशति ॐ एतेनेति * जराविधेरन्य- तो प्राप्तत्वादनेनैव वार्यन विधि सूचयितुं विधानसब्दः। जति भाप्यं व्याचष्टे *काम्पत्वेति * अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ५॥ जरामरणवाक्यस्य प्रागेवोपन्यस्तत्वात्पुनरुपन्यासो नर्थक इत्याराड्याह * यदेवेति * तत्सूत्रस्थनेवंशब्देन परामर्थ प्रागुप- न्यस्तं वस्तुतस्त्वेततसूत्रार्थएवान्यार्थदर्शनद्वयमुपलक्षणार्थ त्वेकम पन्यस्तमित्याशयः । सूनं योजयति * नियमेति * यदेतदनुध्यान जरामरणनिर्मोचन चोक्तं तद्भवत्पक्षे कर्मणो ऽनित्यत्वायोगाद्यथोक्त तथा न स्यादित्यर्थः । लक्षणाभ्युपगमे ऽपि जीधनस्यानियतपरिमा- णत्वानु यत्काल लक्षणार्थस्धमुक्तं तनय स्यादित्यवं स्वयमन्यथासूत्र व्याच *अर्थ यति * सूत्रार्थमुपपादयति * तमामेति * नित्यथब्द. व्याख्यानार्थम् * कियतापीयुक्तम् * चन्द्रादर्शनस्य ज्योतिःशा. सानियतपरिमाणनामायास्याकालनाविनाभाचावगमात्तदुपलक्षणत्वं युक्तं जीवनस्य तु फियता कालेनाचिनाभाषानवगमान युक्तांपलक्षण- तेत्यर्थः ।यस्मादनियतपरिमाणत्वाउजीवनकालमुपलक्षयितुं न शको. ति तस्मादेतज्जीवनमेवमुपलक्षणमापद्यते यदुतैतज्जीवनमेयंभूत- मनियतपरिमाणं यदा भवेत्तदा जुहुयाद्यजत चेति ततश्च कादा- चिस्कत्वानिमत्ततव स्यादित्याह * तदिति * ननु नियतनिमित्त- स्थानियत फर्मेत्याद्यसिद्धान्तसूत्रस्थमाध्ये नियतनिमित्तत्वधरोन फर्म- णी घश्यकत्र्तव्यतोक्तिीचनस्यानित्यस्यानिमित्तस्याभ्युपगमे विरु- पेतत्याराडत * कथं तहीति * यावदात्माधिष्ठितत्वरूपेण श. रीरमस्ति तावत्प्राणधारणाख्यं जीवमे नियमनास्तीत्येवमाशयं भाग्ये जीवननित्यत्वाभिधानमिति परिहरति * यायच्छरीत * विरोधश्चापि पूर्ववत् ॥ ६॥ यायजीयिकाश्यामपक्षे च दरांपूर्णमासयत्तद्विकृतीनामप्य- ज्यासापत्तः सर्वासा चैयास्मिन्काले चासस्याशयत्याविरोधः स्मादित्यवं सूप्रध्यामार्थमितधेत्यादिमाप्यं नियमपक्ष ऽपि विरो. ३७॥ धमाम्यादयुत्तमाययोपपादर्यात * नियमः सन्निति - नियम स्थापश्यपतंग्यरूपस्य प्रत्ययायपरिहारार्थत्वन पुरुषाधरयादनतिदेयों मे पापतात्यः । नन्नतिदेण्मासो ऽपि पापनीपमालोय ·स्यात् ॥ ७ ॥ द्वितीयाध्यायस्य यतुर्पः पाद । इति चाफ्योपदिष्टेन सद्यस्कालत्वेन याधिष्यतइत्याशडते * मनु चेति * अविरोधानाध्यतइति परिहरति । नैतदिति कर्तुंस्तु धर्मनियमात्कालशास्त्र निमित्तं मनु कर्तृधर्मपक्षे ऽपि यावजीवशब्देन जीयनपरिमितफाल- ग्योक्तस्तुल्यो विरोध इत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन यथाभाष्यं सूत्रं योज- यति * कति * व्यपवर्गदर्शनानुक्तावपि सूत्रार्थ. पर्यवस्यतीति सूचनाय * एनादित्युक्तम * निमित्तपक्षे दर्शपूर्णमासाविष्ट- स्यपवर्गदर्शनावक्लप्ते' कालश्चेत्कर्मभेद स्यादित्यनेनैवीतत्वादर्शना- स्तरानुदाहरणाञ्च व्यपवर्गदर्शनाक्तिरयुक्त्याक्षिपति * यत्विति* दर्शनशब्दो याशिफस्थितिलक्षणसिद्धान्ताशयो न तु लिङ्गदर्शना- शय इत्येवं समाधत्ते नति * व्यपवर्गमिद्धान्तोक्तरपि पौन- रुत्त्यमाशय पूर्वसूत्रस्थभाज्यालोचनया विकृतिविषयतोवा प्रकृ- तिन्यायनव विकृतीनामपि व्यपवर्गसिद्धान्तत्वोपपत्तिसिर्मन्दफ- लत्येनापरितोपात्स्चयमन्यथासूत्र व्याचप्टे * अथ घेति * उपस. हारार्थत्वे सूत्रस्यानतिरिक्तार्थत्वात्फल्गुत्वापत्तरत्राप्यरितोपानिय- मपक्षे कालबाचियावजीवशब्दानुपपत्तिमाशा नियमय चितया यावजीवशब्दव्याख्यार्थत्वेन व्याचप्टे * अथ घेति * उक्तेन भ्या- येन कर्तृधर्मनियमे सिद्धे सति कालशास्त्रतयाभासमानमपि यावजीवपदं वस्तुतो निमित्तशास्त्रमेव स्यादित्यर्थः । भूतियोगी क्येच कालवाचित्वनिरासेन निमित्तवाचित्यसिद्धरत्राप्यपरिता- पात् स्वमतेन निरूढपश्यादिपु नैयमिफन्योक्त्यर्थत्वेन, व्यावहे * अथ वेति * पढ्सु पट्सु मासेषु पशुना यजेत चतुर्प मासेषु चा- तुमस्पियजेतेत्यादिशब्देनोक्तम् । कालशास्त्रत्वेनाभासमानस्य पी. प्सायोगमात्रण फधं निमित्तस्यतावसीयतइत्याशङ्याह *.न ता. धदिति * फाग्यस्य वा ज्योतिप्टोमप्रयोगस्य वसन्तफाल उपदिश्येत पप धा अनूणोय' पुत्री यज्या ब्रह्मचर्यचासीत्यतृणवाक्यामागतस्य नयमिफस्स पाक नाम्यापरिन्छपानी, घारापाप्रपा इंतुना धीप्सां विनापि प्रतिप्रधानाशात्तन्यायादावर्त्यमानतया स्थि- तत्वाद्वीप्सानर्थक्यापत्तेर्वसन्ते घसन्तहत्य घीप्सायुक्तत्वन कालो न शक्यो वक्तु नैयमिकस्य च ज्योतिप्टोमप्रयोगस्योपदिश्यते तत- धौलोपनयनादियत् सक प्रयोगमात्रेण नैयमिफविध्यपंसिद्धति ·न्यायसुधायाम् । फलावृत्ययोगात्तद्वाचिका चोप्सानर्षिका म्यात इत्यर्थः । ननु नैय- मिकस्यापि प्रयोगस्य कालोपदेशे द्विवादिषु वसन्तेपु प्रयोगविध्यर्थी ६३८५९ चीप्सा भविष्यतीत्याग्रङ्ख्यालयस्थितशास्त्रार्थापत्त्या निरस्यति * न चेति * अतः सर्ववसन्तव्याप्तवर्थत्वाद्वीप्साया निमित्तत्वं च विना हयातेरप्राप्तत्वेनानुवादायोगादेकस्मिश्च प्रयोगे नेकवसन्त- साहित्यसम्पादनाशक्तर्विध्ययोगाग्निमित्तग्रास्त्रतावसीयतइत्याह * तस्मादिति * नन्वधिकरणवाचिन्या सप्तम्या कालस्याङ्गत्वावगः तेनिमित्सता न युक्तेत्याराड्याह * सप्तम्पपि चेति * अवार्थे सूत्रं योजयति । तेनेति * ज्योतिष्टीमन्यायं पश्वादिष्यतिदिशः ति * पतेनेति * ॥ अथ सर्वशासाप्रत्ययककमताधिकरणम् ॥२॥ नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तनिन्दा ऽशक्तिसमाप्ति वचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरेषु क- मभेदः स्यात् ॥ ८॥ प्रविधस्यापि कर्मभेदम्योक्तत्वादनर्थकमेतदधिकरणमित्या- गया शापान्तराख्यकारणान्तरनिरासार्थत्वं तावत्परमतेनाह * उ. तति * प्रतियोगिझानापेक्षत्यादिदं कर्म शासान्तरीयकर्मभिन्न मिति बुद्धः शासान्तरान्यभेदफत्यपदानुपपत्तेः कारणान्तरनिरा- साधरयायोगनापरितोपात स्वमतेनोकपटकमध्ये एव संशागुणाभ्या- सामानिरासार्थमाद * नन्नैव चेनि * झपादः पट्कयाह वात्का- तन्मध्यानाशदूत्याशा फेनचिदपूर्वसंयोगादिप्रकारेण पटकान्य- तमरूपत्यारोक्ता फर्थ निन्दादे. पट्कान्यतमप्रकारत्यमित्याशड्या- ६ * तदिति * सिजान्ने प्रनिराध निन्दादाणप्रकारत्वमुदिता- -गुणानामित्यादी च यंत्रासम्भवेन गणस्य : याभायनामिक्षादियत् पूर्वमयोगासम्भव हनुयायोगाच्छापान्तरीयम्य च फर्मणी नवगता स्वताप्रायभिज्ञानाच्यानान्तरीयम्य गुणम्य सानान्तरीय फर्मणि यि- स्वसम्मत भदफाययापनीयत्वाच्छापान्तरीयगुणानां चैयाशा. मा फागुणमंत्रागानं, गागान्तरीयफमानयगमम्पब इंतुन्या. भागामपायगायतस्यय गुणम्प भवत्यनारामनीयरयायगतं. पुनः अंध निदा गान्तर्ययस्यनेपाभेद कायाभिधानाच्या ----------- ।

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ पाद । सान्तरीयाणां यथोदाहरणत्व तथा वेदान्तरीयस्यापि धर्मण शा- पान्तरीयाध्यायिभिरनवगमाविशेषाहदान्तराणामप्युदाहरणीयत्या- घगते शासान्तराणीति भाप्यमयुक्तमित्याशर्ते * कथ पुनरिति* कपा चिदुपलक्षणत्वेन समर्थन दूपयितुमुपन्यस्यति * के चि- दिति * त्रयी विना सर्वानापेतकर्मानगतर्वेदत्रयस्याप्यध्येयवा च्छाखान्तरीयन्यायासम्भयेन दूषयति * न स्विति * श्लोक व्याचष्टे * यत्र हीति * औद्गात्रे वा वेद यत्फर्म द्रव्यदेवतासयु तमाम्नायत तल कथमित्यपेक्षायामाह * यत्तिति * अनकवदाधा ६३९।५ तस्य फर्मणो या द्रव्यंदवाम्नान तवा पत्तिवेदान्तरे गुणमानवि- ध्यर्थधुतिरित्येतदेव तृतीयाधिकरणसूत्रेण द्रढयति * तथा चेति * तस्माधुत्तमेव भाष्यमित्याह * तस्मादिति * नामविशेषदर्शनाटू- पविशेषदर्शनादित्यादिप्रत्येक दर्शनशब्दान्ययन सूनव्यारया दृश्य तेशब्देन सूचयनारना भेदोक्ति व्याचष्टे * तति * ना. मरूपयार्विशेषोक्त्यन्यया भदोस्या सूचित । नामभदो यद्भेदका रण तत्तापदिह दृश्यतइत्यर्थ निन्विति साध्येण काठकादिनाम्नाय. ध्यस्मरणेनानादित्वाघधारणाद्वैशम्पायनान्तवासिपुरुषवाचिफठश ब्दप्रतिकले चादिमत्यापत्तेश्चरणाख्यवाह्मणायान्तरजातिवाचि. कठशब्दप्रकृतिकवावगमात्तस्माश परतस्तेन प्रोक्तमिति निहितस्या- एप्रत्ययस्य कठशब्दपरतया विध्यभायेन कठचरकाल्लगिति स्मृतेर्ट गभावात्स्वार्थिक्क्प्रत्ययान्तःवेन काठकमिति रूपायगन्धस्यय प्रवाच्यतयतनामक्त्याउमायारकर्मनामत्यायोगमाशा सत्यमित्य- नेन तस्येदमित्यस्मिन्नथें गोत्रचरणाद् बुधिति चरणवाचिन पठ- शब्दादू बुञ्प्रत्ययोत्पादनेन तदादेशाकान्तत्वात्काठकशब्दव्युत्पत्यया गतेस्तस्य च धर्मसमाम्नाययोरिष्यतइति स्मृत्या कठसम्या-धममा म्नायविषयत्यत्तत्सम्बन्धिधर्मविषयत्वस्याप्यवगत्यनिराधाद्विगत्या क्यहतुषसामानाधिकरण्याविशपाच्च धर्मरूपफर्मनामता युपपा- दितेत्यव व्याख्यातुमाह * तद्यति * रूपान्द्रदानि व्याच * तयेति * आमिक्षावाजिनदृष्टान्तेनोपपादितेन गुणत्वेन रूपभदस्य भत्तृत्ये कपालसरयाया यागगुणत्यामावादभेदकत्वमाराय गुणस्य तु विधानार्थ इत्यन पपालाश्रिताया अपि सरयाया याग प्रत्यगत्व- रुपगुणतोक्ताद्यदृष्टान्तेन स्मारिता धर्मविशेषम्यापि गुणत्यमुपपार यितुमाह * कारीरीति * कारीयां यध्यनकाले ऽनुष्ठीयमानम्य भूमि- भोजनाद फैमथ्याकालाया फल्चत कारीयादाक्याध्ययनद्वारा सन्निहितस्य प्रकरणानाम्नातेतिकर्तव्यतामाहित्यायागे ऽप्यध्ययन ·। भ्यायसुधायाम स्प हार्थत्वेनाइयार्थतेति कर्तव्यताप्राहित्वायोगात्सन्निधानाण्येन स्थानन कारीयांदीतिकन्यतापगतेगुणत्वे ऽपि कर्मागभूतज्ञानद्वा- रत्वेन विरुष्टतरत्यारेदेनोपादानमित्यर्थः । साक्षादितिकर्तव्यता त्वनिरासार्थः सानीयशब्दः । अश्वघासादिग्रहणस्योदाहरणार्थत्वेन धर्मान्तरस्यापि ग्रहणसिद्धर्विशेषानभिधानाच्चान्यधमोक्रुदाहर- णान्तरार्थत्वायोगादानर्थस्यमाशयाह * पर इति * अश्वघासादे- रिति नन्त्रणान्ययोगनिमित्तापादानपञ्चमीत्येन व्याचले * अश्वेनि* पुनरुक्तत्वमभ्यासत्वेन व्याचष्टे *पुनरुक्तत्वेनेति निन्दाया गुणत्वं तावदुपपादयति * निन्दायामपीति * पूर्वपक्षे निन्दाया निषेधमात्र- पर्यवमानाभ्युपगमानिन्दासयोगेनोदिनानुदितकालयोनिषेध्ययोर्गुण- योर्मेदादित्येव योज्यम् । अनुदितही मरिन्दा व्याचष्टे *उदितेति* निन्दाया निन्द्यनिषेधापेक्षवादुदित एवेत्यवधारणाभ्युपगमेनानुदि तहोमो न कार्य इत्यस्मिन्नर्थे तस्मादिति योज्यम् । उदितहोमनिन्दा व्याचष्टे *इतरे पुनरिति* अद्भुतायान्नदानोक्तमिन्दान्याभिव्यक्त्यर्थ का पूजामित्युक्तम् * प्रद्रुतशब्दव्यास्यामार्थातिकातोक्तिः अतिक्रान्ता- यानदानाशक्तिमाशय * व्याहत्यहीत्युत्केत्युक्तम् * तस्मादित्यु दितहोमोन कार्य इत्येवं योज्यम्। निन्दाया निन्द्यन्तरविधिशेषत्वात्त- द्वादशैकादशकपालायचीद्वकल्पनाविरोधमाशङ्ख्य वैकल्पिकल्वे स. त्युभययाप्यवैगुण्याग्निन्दानुपपत्तर्विरोधपरिहागयोगोक्त्यर्थ सति ६४०३ भाप्यं व्याचष्टे * तन्नेति* अराक्तगुणत्वमुपपादयति * अशक्तीति * समातिभेदस्याप्ये कस्मिन्कमरिह निवेशासम्भयेन भेदकत्वात् समा. प्तिवचनस्यापि गुणतेन्याह * समातीति * स्मार्फ यो निः सो ऽन्यारोहेपु समाप्यते ऽन्येशमन्यत्रेति समाप्तिभेदाः ममाप्त्युक्त्या भेदकत्वेन विवक्षितभेदशब्दन सूचितम् ।पच चिच्चाखायामुदितका- लातिका इति प्रायश्चित्तनिमित्त कचिदनुदिनकालातिकम इति प्रायश्चित्तीनमित्तभेदस्यापि निन्दापन्निपेधगमकन्येनेव भेदकत्वात्पू- थगुपागामानश्यमाशङ्याह निन्दयति प्रायश्चित्तनिमित्तो भेद: प्रायश्चित्तभेद इति मध्यमपदलोपीसमास पृद्धिशब्दच्याख्यानार्थ ये- गुण्योति । एफेनवोदाहरणेनान्यार्थदर्शनव्यारयासिद्धदाहरणप- अफानर्थपथमाशय परिहरति * परिहारेति * यदीत्यन्यार्थदर्शन घ्याचष्टे * यदीति * एयतामिनि मायादिएप्रथमयानानिएप्रथम- यमता च यमपि लिमिति भ्रान्तिनिरासायानिष्टप्रथमयशत्वस्येय लिमयमाह * द्वादशाह इति * ताण्डफइत्यादिमायं व्यान* साण्डरति * ज्योतिष्ठोमस्य प्राथम्यनियम सति यान्तरेश्य..

·विनीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। स्वात्प्रयोगे प्राथम्याभावानेष्फल्यापत्तेः यशान्तराणां च प्रथमप्र- योगे ऽन्यवंगुण्यापत्तेरन्यन यजेतेति चान्यशब्दसमभिव्याहतस्य यजेयशान्तरवावित्यात्तत्परेण प्रत्ययेन ज्योतिष्टोमस्य प्राथम्यवि. धावत्यन्तश्रुतिवाधापत्तेः सोमयागान्तराणी ज्योतिष्टोमपश्चाद्धाव- रूपधर्मविध्यर्थत्वेनास्य वाक्यस्य वार्तिकरतेष पञ्चमे व्याख्या- स्यमानत्यायजुर्वेदोरपन्नत्वेन च ज्योतिप्टोमस्य सामवैदिकताण्डु कशासागतत्वामावात् सारस्वतसूत्र च ज्योतिष्टोमपूर्ववाद सर्व फर्मणामिति भाग्यदर्शनादकस्यापि ज्योतिष्टोमस्य प्राथम्यनियमे सति पक्षद्वये ऽन्यदीक्षितदर्शनानुपपत्तिसम्मवान तत्मिद्धयै लिङ्गाप. रिहारसूत्रे सर्वशेषत्योक्त्यानर्धक्यापत्तेद्वादशाहस्य ज्योतिष्टोमपश्चा. भावलक्षणार्थ ज्यातिष्टोमान्तरस्य प्राथम्यनियमे सति इत्युक्तिम- गीकृत्य प्रकृतशाखगताद् द्वादशाहादन्यताण्डुकशाखागतं बादशाह मति ज्योतिष्ठोमस्य प्राथम्यनियम सति प्रस्तराखागतस्य द्वादशा- हस्य ज्योतिष्टोमपश्चादावानियमात्प्रतिशाख द्वादशाहाख्यकर्मभेवे. सत्यनिएप्रथमयशवं वादशाहकर्तयिशेषणंयुक्तं भवतीति व्याख्येयम्। ननु सामवेदे ज्योतिष्टामोत्पत्यभावायभुपेंदात्पन्नज्योतिष्टोमप्राथम्य- प्रतीते कर्ममेद चाविशेषात् सर्वज्योतिप्टोमप्राथम्यापत्तेरेकं च द्रा- पशाहादियझं प्रति सर्वज्योतिप्पोमप्राथम्यायोगात सर्वशाखोत्पन्ना- नां द्वादशाहादियशानां ज्योतिष्टोमः प्रथम इत्यावगतिद्वारा सर्व- शाखागतानां द्वादशाहानां ज्योतिष्टोमपश्चाद्भावावगतेरुदाहृतवाक्य युक्तशासागतस्यापि द्वादशाहरय ज्योतिष्टोमपश्चादाचनियमाफर्म- भेदे ऽप्यनिष्टप्रथमयशदर्शनानुपपत्तिरित्याराङ्गानिराससूचनार्थोत्तर- शब्दः । यज्ञान्तरधर्मभूतपश्चाद्भावावच्छेदकत्वेन ज्योतिष्टोमस्य परा. थतयोपादानास्पारायै चेक ग्यतइत्यनेन न्यायकस्यैव ज्योतिष्टी- मस्य प्राथम्याचसायातशेन सर्यशाखास्थानां द्वादशाहानां ज्यो- तियोमपश्चाद्भावावगतिरित्याशयः। सर्वासासु कमक्य तु सर्वशा- खास्थं द्वादशाह प्रति ज्योतिमिप्राथम्यनियमात्तद्वारा सर्वशा- खास्थस्य द्वादशाहस्य ज्योतिप्टोमपश्चादावनियमायगतेरदीक्षितदर्शने द्वादशाहे न स्यादित्याह * एकरचे स्विति * ज्योतिष्टोमः प्रथमो यस्मात्स ज्योतिष्टोममयमलस्य भावो ज्योतिष्टोमनाथम्यामिति बहु- नाहायुपगमेन या सर्वशास्त्रास्थस्य द्वादशाहस्य ज्योतिष्टोमप्राथम्यनि- यमादित्य योज्यम् । तथा चति द्वितीयान्यार्थदर्शनभायं व्याचटे * तथेति * अर्समन्तवेदि मिनीत्यर्धे यहिदीति बेधने विहितस्य यूपमानस्यातिदेशेन यूपैकादेशिनी प्राप्तस्य यदिदेशतिकमा पोगादि- ·न्यायसेंधायाम मानस्य वेद्याधारस्य श्येनादिपल्याकारस्थलाघयवभूतपक्षद्वंयसम्मानस्य चार्थप्राप्तत्वेनानुपादोपपत्तेः प्रत्यक्षाविधिविरोधे ऽर्थवादकल्प्यविध्य- योगात्पक्ष सम्मान निन्दित्वा चेदिसम्मानपरिग्रहः शाखान्तरीयस्य विरोधिनो वचनान्तरस्य तच्छाखीये फर्मण्यप्राप्ति द्योतयतीत्यर्थः । एतदेवोपपादयति * वचनान्तरे हीनि * चतुर्विशातिप्रक्रमवेद्यग्र- देशे रथाक्षमात्रान्तरालानाम एकादशानाम् यूपानां मार्तुमशक्यत्वा द्वयासमात्राणि पलंपुच्छानि भवन्तीति च पक्षयोसिमानत्यविधा- नात्पक्षसम्मानपक्षो सुतरामशक्तर्विरोध इत्याशयः । तस्मादपी- त्युपसंहारभाप्यं व्याचष्टे * ततश्चति * अपरं चेति तृतीयान्यार्थ- दर्शनात भाष्यं व्याच* द्वे इति * स्तोत्रीयावाचिसंस्तुतशब्दप- रनिद्धारणपष्ठीयोगाद् द्विनिसंख्ययोः स्तोत्रियाविषयत्वोक्तिः दर्श- फाण्यत्वेन विगट्राब्दं व्यारयातुं दशकशब्दः अतिरेकोक्याऽतिरान- संस्थज्योतिष्टोमविषयत्वप्रदर्शनायातिरात्रशब्दः अपि चेति चतुर्थी- न्यार्थदर्शनभाज्यं नासोमयाजी सनयतीत्यसोमयाजिनः सान्नाय्य- निषेधो नेन्द्रग्निस्य पुरोडाशस्य तत्स्थाने विधानादनिष्टप्रथमयज्ञानां पुरोडाशित्वेन विवक्षितानां दीक्षितादीक्षितदशेनेव गतत्वादयुक्तमा. शय समाधत्तं . पुरोडीशीनि * पञ्चमान्यार्थदर्शनभाष्य व्या- ६४१५ चष्टे * किं चेति * नानाकर्मत्वति भाष्यं व्याचष्टे * उपहव्येति * तस्मादिति पूर्वपक्षोपसहारभाप्यं ध्याचष्टे * तस्मादपीति * एकं वा योगरूपचोदनाख्याविशेपात् ॥ १॥ सूत्रं ध्याचष्टे * सर्वत्रेति * रूपशब्दोक्तद्रव्यदेवतव्यतिरि- तागायो गुणशब्दः संयोगचोदनयोर्महणायादिशब्दः । शाखा- स्थानां ग्राह्मणानामेव विधायकत्वात् सर्वथापाभ्यो ज्ञानं यस्य फर्म- पप्नदेफमिन्युक्ने सर्वेश्यो ब्राह्मणमार्गेभ्यो जानं यस्य तदेकमित्युक्तिः पुनानोत्यारागाह * सर्वेति * अंग्रोदाहरणमाह * तद्यथेति * गुणमुल्यव्यतिममाधिकरणे ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकतयाः स्वय- मेव वक्ष्यमाणत्वादीद्वारे ज्योतिष्टोमानुत्पत्तस्तदङ्गभूतम्नांत्राधाशया ज्योतिटोमोक्ति । मधसंयोगस्यति माय व्याचट *मयोग रति* मंशब्दस्य समीहितयाचियात्मालस्यैव च समाहितस्यात् ममी. हितेन योग रत्ययययाय मयागारफलान्यययाची संयोगद त्या- रायः रूपमपीति भाप्यं ध्याय * रूपमिति * पुरुषेनि मार्य प्यारष्ट्र * चोदनेति नामधेय नति भाप्यं च्याचष्ट्र * ज्योतिष्यो- मादीति के तीन सिद्धान्तोपसंहारमाय व्याय तस्मादिति, ·वितीयाध्यायस्य चतुर्थ. पादः। शाखान्तरस्य भेदकत्व शङ्कितुमापातनिकां तावत्करोति न चेति* ध्याचप्टें' *ममाणान्तरयदिति असन्निधानेनैय कारणेन शापान्तरा- ध्यायिमाप्यं शाखान्तरीयस्य फर्मणो नवगतेः प्रतियोग्यनवगमे च भेदाप्रतीतर्न शाखान्तरलक्षणमसन्निधान भेदहेतुरिति परिहरति * नेति * एतदेव विवृणोति*येन होति* स्मृतिहेतुसंस्कारोद्योध- सिद्धयां सदृशक्तिः । ननु शाखाद्वयाध्यायिनः प्रतियोगिकमंग्रह- णसम्भवाच्छासान्तरे प्रकरणान्तरन्यायो भविष्यतीत्याशङ्कते * यस्त_ति * पञ्चविंशादिपु चैफशाखागतेषु ब्राह्मणान्तरेचकशा- खाध्यायिनो ऽपि प्रकरणान्तरन्यायो भविष्यतीत्यारावान्तरमाह * एकति * आधां शङ्कां निरसितुमुपक्रमते * नैप इति * एतदेव प्र. ६४२। इनपूर्वमुपपादयति * फिमिति * स्वाध्यायोकर्वेदयाचित्वात् सम- स्तस्नशासासमूहस्य च वेदत्वात्कथ स्वाध्यायशब्देनकशापाग्रहण- मित्याशङ्कां निरस्यन् पूर्वार्द्ध व्याचप्टे * यथैवेति * एकशासाध्या- यिनि वेदवितशब्दप्रयोगान शाखासमूहस्य वेदतत्याशयः । सस्का- रकर्माध्ययनपले स्वाध्यायस्य सस्कार्यवनानुपादेयत्वे ऽपि वश- ब्देनात्मीययाचिना पितृपितामहादिपरम्परागताया एप शाखाया। फर्मव्युत्पत्त्याध्यायशब्दोक्ताया. अध्येतव्यत्वातरेकशाखाग्रहणसू- चनार्थश्च शब्दः घेदान्तरस्यापि तवनभ्ययनापत्तस्त्रिषेदीयोध्यज्यो- तिष्टोमादिफेमोसिद्धिः स्यादिस्याराङ्कते * नन्थिति * स्वाध्याया- ध्ययनविधिनै फवेदाध्ययनविधानाद्वदान्तरानध्ययनप्रसक्तावपि च. चनान्तरेण प्रतिप्रसवाद्वेदान्तराध्ययनसिद्धिरिति परिहरति * नति * स्मृत्यापि प्रतिप्रसवमाह * तथेति * पेदान्तरवैषम्यप्रदर्श- नपूर्वमुत्तरार्द्ध व्याचष्ट * साकासत्वाचेति * द्वितीयामपि श. हामनेनव न्यायेन * परिहरति * साकासत्यादेवेति * ननु शाखान्तरानध्ययने प्रतियोगिकर्माग्रहणाद्भेदबुद्धियत्प्रत्यभिज्ञानस्या- पितवेदमिति प्रतियोगिग्रहणसापेक्षत्वनानुपपत्तेर्विकल्पादेवैकफ- माभ्युपगमप्रसङ्गादन्योन्याश्नयः स्यादित्याशर्ते * नन्विति * वि- धेयरूपभेदे शब्दान्तरादिप्रमाणन्यापारात्तस्य चोत्पत्तिविध्यधीन- त्यादुत्पत्तिबोधनेनोत्पन्नोत्पत्त्ययोगाच्छब्दान्तरादीनां भेदकत्वावग- तेः शापान्तरे चीत्पन्नात्पत्तावप्यध्यनन्तरे प्रत्यर्थवत्वोपपत्तरुत्पत्ति. योधने ऽपि भेदकरवायोगाच्छाखान्तरीयत्ननिमित्तवलक्षण्यप्रतीति- मात्रेण भेदो वाच्य. स च प्रतियोगिग्रहणापेक्षत्वाच्छासान्तरान- हणे तावन्न शक्यो ग्रहीतुमध्येन्तराग्रहणे ऽपि फलाधविशेषेण १ सहकते इति १ पु. मा.

·न्यायसुधायाम्। प्रत्यभिशानाद्वखादिवलक्षण्येन च देवदत्तवलक्षण्यवच्छाखायलक्ष. पयमावेश फर्मवलक्षण्यायोगादभेद पवायसीयते न भेद इत्याशयेन परिहरति ? नेति * विकल्पावगति विनाप्यध्येचन्तराच्छाखान्तरी- यफर्ममहणे सति फलाद्यविषयनिमित्तप्रत्यभिज्ञानमात्रेण फक्य- शानाधिकल्पसिद्धल्योन्याश्रयपरिहारमुफ्त्वैकशाखाध्ययनात् स्वा. ध्यायविध्यर्थसापत्तायप्यनेकशापाध्ययननिषेधादनेकशाखाध्यायि- नो विहितविध्ययोगाद्विधिभेदेन फर्मभेदबुद्धविधिथुतिविरोधात सन्निधिलक्षपप्रत्यभिन्शायाधमाशय स्वाध्यायगतयेफत्वसंख्यया नेफशाखाध्ययननिषेधसूचनार्थम् * संख्यावशेनेत्युक्तम्* स्वश- ब्देन च स्वीयशासानियमाच्छासान्तराध्ययमनिवृत्तिरिति दृष्टान्तद्वा- रा सूयितुमाह अथेति * शासान्तरस्य भेदकत्वराष्ट्रानिरासमु. पसंहरति * तस्मादिति न नाम्ना स्यादचोदनाभिधानत्वात ॥ १० ॥ फाठकादिनाम्ना कमाभिधानत्ये ऽप्युत्पत्तिचोदनागतत्यामा. धाम नाम्ना फर्मभेदः स्यादिति स्यमभ्युपेत्योत्तवाशयत्वर्थसूच. नापूर्व चोद्यनाति व्युत्पत्त्या फर्मयाचिचोदनाशब्दाभ्युपगमेन भा. प्यात हेत्व याचयद्यपि सायदितिदं स्थित्यनेन परिहतमि- ति माप्ये ग्यारयाते ऽति माग्येण फर्मभिरपीति पूर्वपक्षमाप्यो. १४३॥ नामर्थमनुभाग्य नैप इति परिहारमाप्यं व्याख्यातुम * अन्यायो हीत्युक्तम् * फथमिति प्रश्नमाप्यं ध्याचऐफयं पुनरिति * यद्यदि- ति परिदारभाप्य व्याच*तदिति श्लोकं ट्याच फाटफादीति ज्योतिरादियालाक्षणिश्यपि फर्मसमा फर्म भेत्स्थतीत्याशयेन फिमत इति पृष्ट्या पशम्यर्थे पदित्यव्ययमहीयस्य यस्मारकाटकप्रन्यमंयो. गापाठककक्ये ऽपि काटफादिमिनप्रन्यसंयोगारफर्म फाटफादि. मिनसमं भविष्यतीति परिहारार्थ यद् मन्यसंयोगादित्यादिमाय प्याचरे ततधेति । पतदयोपपादयति तस्मादिति * सर्वेषां चककर्म स्यात् ॥ ११ ॥ माममेदाय कममेरे भ्युपगम्यमाने मयंगमेकाधीता- माममिहानागंपूर्णमामादीनां फाटफादिनामेश्यादेफम्य म्यादिनि गाना पसंमेरे निशाचरपरमेतरापूर्व चातुर्मास्यादिनामस्ये ऽपि पदेपपरपाप्रपासादियममारनाइयुनामातापपादयति •प्रायोति रोशनारयशियापिरलक्षणापरयममिनत्य सा.

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद । ध्ययाची कार्यशब्दः । नन्येवमपि सम्पयस्य साध्याक्ये व्यमि- चारान हेतुत्वं सम्भवतीत्याराङ्याह * साध्यति * ससं · साध्य- ध्यभिचारेण सम्याघेतुत्वायोगानेदं सम्यगुत्तरं किं तु जात्युत्तरमि- स्यर्थः । साधर्म्यवैधम्योत्कर्षापकर्षवण्याययंविकल्पसाध्यप्राप्त्यमा- प्तिप्रसङ्गप्रतिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहत्वर्थापत्यविरो. पोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाख्यानां चतुविशतिजा- तीनां मध्ये केयमित्यपेक्षायां नामभेदात्कर्मभेदे ऽभिहिते अर्थानाक्ये फर्मक्यापत्तरर्धापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसम इति लक्षणयो- गात * मर्यापत्तीत्युक्तम् । जातंपत्तराभासत्वादुपन्यासानफ्यमा- शङ्य कर्मनामभेदस्य पूर्वपक्षहेतोः काठकादेः फर्म नामत्वे 5मिहोत्र- दर्शपूर्णमासादीनामेकासास्थानां फाटकादिनामक्येनेक्यापत्तेन फमेनामता युक्तस्यसिद्धत्वलक्षणस्य दोपस्याचोदनाभिधानत्वादि. त्यनेन दर्शितस्याप्यनिष्टाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाद्यैश्यापादनद्वारा प्र. फण दर्शना * याभिहिते युक्तम् । असिद्धत्वलक्षणदोपाविवक्षा- यामपि यादशो यक्षस्तादृशो धलिरित्यनेन न्यायेन दुष्टपूर्वपक्षे दुष्टम- प्युत्तरं यया मदीयमुत्तरं दुष्ट तथा त्वदीय. पूर्वपक्षो ऽपि दुष्ट इत्येवं पूर्वपक्षस्य दुष्टत्वद्योतनात्सम्यगुत्तर भवतीत्याशयेन परिहारा- न्तरमाह * सर्वत्र चेति* सन्तं दोषमनुफ्त्यान्यमसन्तं यो हि ज. ल्पति तस्य द्वे निग्रहस्थाने याच्यानुक्तीतरोक्तिजे इति वृहट्टीकायां दुष्टे ऽपि पूर्वपक्षे सम्यगेवोत्तरं वाच्यमित्युक्तत्वान्यायभाये ऽपि खलजातिनिग्रहस्थानानां स्ववाफ्ये परिवर्जन परवाक्ये च पर्यनुयोग इत्यनेने स्वयमण्योगाय परप्रयुक्तस्य च छलादेरुत्तरामासत्योभा- घनाय परिक्षानाय न्यायविस्तरे छलादिव्युत्पादनं न तु प्रयोगायेत्यु- तत्याद् दुष्टे ऽपि पूर्वपक्षे जातेोत्तरता युक्तत्याशय परमतत्व- सूचनार्थ फेषां चिदिष्टमित्युतम् । कृतकं चाभिधानम् ।। १२ ।। यथामायं तावत्सूत्रं व्याचष्टे * कृत्रिममिति * कठस्य वै. ६४४ार शम्पायनान्तेवासित्वाकलापिवैशम्पापनान्तवासिभ्यश्चति तेन प्रो- तमित्यस्मिन पाणिनिप्रत्ययस्मृतेस्तस्य कठचरकाल्लीगति लए- स्मृतेः छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणीति च तीते तदेत्येतद. थयि हितप्रत्ययविषयत्यनियमस्मृतेस्तस्यापि च प्रोनाल्लगिति छ- क्स्मृतः फठेन प्रोक्तं योऽधीते स क इति स्थिते तस्यदमित्यस्मि- नथें फाठकशब्दव्युत्पत्त्ययगमादाण्येति येदाधिकरणसूत्र फाटकाय.

·न्यायसुधायाम
भिधाने पुरुषविशेषप्रवचनरुतमित्युक्तं ततश्चादिमता सताभिधा-
नेनानादीनि फर्माणि न मियन्तइत्यर्थः । ननु यथा ब्राह्मणादिश.
ब्दो मनुष्यावान्तरवारयजातिवाची तथा कठादिशब्दो प्राह्मणा
वान्तरचरणाख्यजातिवाची तद्वाचिन पय च फठशब्दाढ़प्रत्य.
य इतिस्मृतेस्तज्जातीयानां च येशपायनमाग्भाविनां तदन्तेवासिपु.
रुपविशेषप्रोक्ताध्यतृत्वायोगात्प्रयफ्नृविषयस्यापि फटशब्दस्य चरण-
विशेषयाचित्यायगतेःशापाचरणविरोपयोगाच्च भवाच्यवक्तृतम्य-
न्धस्यानादित्वात्प्रवचनकृतापीयमाख्या नित्यवेति भाष्यकृतव्या-
ख्यानस्यायुतत्वमाशय स्वयं प्रवचनकृतत्याकाठकाद्यभिधान.
स्थाकर्मपाधाप्रवाच्यत्वान कर्मविषयत्वं सम्भवतीति व्याख्यान्तर.
माह * यद्यपीति * नाम्नी भेदकत्वायोगमुपसंहरति * तस्मा
दपीति * फटप्रोक्ताध्येतृसम्बन्धनिमित्तत्वाप्रवचननिमित्तत्वे ऽपि
पूर्वोत्तन्यायात्कर्मविषयत्यासम्भवसूचनार्थो ऽपि शब्दः ।
एकत्वे ऽपि परम् ॥ १३ ॥
रूपभेदाख्यं यत्परं फर्म भेदकारणमुक्तम् तत्कायंक्ये ऽपि
विकल्पनानेकाइनिवेशोपपत्तर्युनमित्यभिधानार्थ सूत्रं व्यापयानु-
माह * न चेति * वाहियवादिसम्बन्धिद्वारस्य फर्मभेदस्थान-
भ्युपगमादित्यर्थः । कर्मक्ये कथं कपालसंख्याभेदनिवेशोपपत्तिरि-
त्याशझ्याह * तस्मादिति * न तूत्पत्तिशिष्टगुणावरुद्ध कर्मणि
तद्विरोधिगुणान्तरविध्ययोगादिकल्पासम्भवस्योत्पत्तिवाक्यविज्ञात-
मिति चित्राधिकरणवात्तिके ऽभिहितत्यानेह विकल्पः सम्भवती-
त्याशङ्कते * ननु चेति * गुरणान्तरस्याप्युत्पत्तिशिष्टत्वाविशेषण-
स्केन गुणेनायरुद्ध कर्मणि को गुणो ऽशक्यधिधिरिति ज्ञातुमशक्य-
स्वादगृह्यमाणविशेपत्येनोभयोस्तुल्यवलत्याद्विकल्पो युक्त इति प-
रिहरति * नैप इति * तीत्पन्नोत्पत्त्ययोगात्कर्मभेद स्थादिति
शङ्कते * कथ पुनरिति * अद्विचनं घेत्यत्र सूने चोद्यस्याध्येत
भेदादेकस्मिन्नपि कर्मणि स्वाध्येनून प्रत्यप्रवृत्तप्रवर्तकत्वान्नात्प.
तिविधिभेदे ऽपि कर्मभेदापचिरपत्येवं परिहार घश्याम इत्याह*
तस्येति * अनेकवाक्योत्पादितत्वोक्यापीनाक्यानुभापणार्थस्थाने
यचदिति सूचस्प बुद्धिस्यत्वात्तदपेक्षयोत्तरत्व धर्मविशेषस्य भेद्क-
निरासार्थम् ।
विद्यायां धर्मशास्त्रमिति ॥ ११ ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सुभ्रं यद्धर्मशास्त्रं भेदकत्वेनोकं तत्काइत्यावेदकश्रुत्यादि. प्रमाणामावान्न फर्मविषयं किं तु। तपोविशेषैर्विविधैर्यतैश्च श्रुतिचोदितैः । वैदः कृतस्नो ऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना । इत्यादिविद्यासंयोगाद्विद्याविषयमित्यभिधानार्थ यधामाप्य स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । आग्नेयवत्पुनर्वचनम् ॥ १५॥ ययानपस्य पुनर्यचनमाग्नेयसूक्तहेतुत्वादित्याग्नेयाधिकर- णपूर्वपक्षसूने भेदकमुक्त तथा प्रतिशायमग्निहोनादिपुनर्वचनं भेद- फमित्येवं यथाभाप्य तावत् सूत्रं व्याचप्टे * अनुभापति * यत्पु. नर्वचनं भेदकत्येनोक्तं तदन्यार्थाचा पुनः श्रुतिरित्याग्नयाधिकर णसिद्धान्तमने यथाग्नेयस्य पुनर्वचनम् अन्यार्थस्थान भेदकमित्युक्तं तथा प्रतिशाखमग्निहोत्रादिपुनर्वचनमप्यन्यायान्न भेदकमित्यवं पौनरुत्यस्य भेदकस्यनिरासार्थत्येन स्वयं व्याचऐ * अप चेति * यथासम्भयमर्थवादार्थत्येन गुणार्थत्येन वा पुनः थुतेरन्यार्थत्वान्न भेदकतेत्याशयः। अहिर्वचनं वा श्रुतिसंयोगाविशेषात् ।। १६ ॥ आग्नेयवदित्यस्य पीनरुक्तयपरिहारार्थत्वव्याख्याने तेनैव पूर्वप- क्षनिवृत्तेतन्नित्यर्थ याब्दानर्धक्यमाशड्यापारिवलक्षणपूर्वपरि- हारनिवृत्यर्थमाह * मितीयेति * पूर्वपरिहारनिवृत्तावर्थवादार्थ गुणार्थ घेदं द्विवचनं न भवति समस्ततिकर्तव्यतोपेतप्रधानधयण- लक्षणस्य श्रुतिसंयोगस्य सर्वशासाखविशेषादित्येचं सूर्य योजयितु- माह * तहति * अच्युतवाक्ये पौर्णमास्यतिरेकश्मृतरप्रामार्थत्यने- फान्तिकधिधित्वप्नतीतेरमावास्यामाप्रभुतेरेय प्रासार्थत्यसम्भवेन गृ. यमाणविशेषत्वादर्थवादत्वं यथाङ्गीकृतं तथेह योकस्यां शायायो समस्ततिकतव्यतीपेतप्रधानश्रुतिरस्यां प्रधानमानश्रुतिः स्यासतो मनिमा व्यताकप्रधानश्रुतेगंघमाणविशेषत्वादर्थवादत्वं स्यादि च शास्त्रान्तरविहित किंचिदगमेकस्यां शाखायां प्रधानवाक्यातं धि- धेयं स्यात्ततो दना जुहोतीतिवत् गुणार्थ स्थादित्याययः । अप्रै. पार्थे श्रुतीतिसूत्राययचं योजयति * एतमेवेति * भाप्पदया. ख्याते प्रतिशाखं भिन्नानामध्येतृणां श्रुतिसंयोगस्यापूर्यत्येनाविशेषान्न कं चिदध्येतारं प्रति द्विर्यचनमित्ययं सूध योजयितुमाह * न चे. ६४५॥

·न्यायसुधायाम। ति * मनपूर्व हेत्वयं व्याख्यातुमाइ * युत इति * श्लोक व्या- चष्टे * पूयोक्तेनेति * इतरस्तैत्तिरीयो ऽपीतरत्याउयमग्निहोत्रम- नादान मृणोति शृण्वन्नपि य फउमतिपत्यमेवैतदिनि फल्पयि. स्था पुन श्रुति न मन्यतइत्यर्थ । यच्च शापान्तरस्प भेदपत्यनि- रासायक घेति सने प्रतियागिभूतगाखान्तरीयाग्निहोत्राप्रहणात्प्रति- योगिग्रहणसापेक्षभेदग्रहण न सम्भवतीत्युक्त तत्रापि प्रतियोगि:- हाशून्यत्वेन श्रुतिसयागस्य सर्वशावास्यविशेपादित्येव हेतुयोजन सूचयितुमाह इतीति * अभ्युपेत्याप्यनेकशासाध्ययन पोर्चाप- र्याभायात्पुन तित्व नास्तीत्याइ * न चेति * भनेन च श्रुति- सयोगस्य पौर्वापर्यरूपविशेपाभावादिति हेत्वर्थ सूचित । अप्रै- पार्थे वृद्धसम्मतिमाह % आह चेति * यथाभाष्य सूनार्थमुपसह- हरति * तस्मादिति * नन्वैकन पुसानेकशापाध्ययने ऽपि शा- खाना च पौवापर्याभावे ऽप्येककर्मविषयत्वे सत्येकयेय शास्त्रया सर्वपुसा प्रतिपत्तिसिद्धे शापान्तरानर्थस्य स्यादित्याशङ्कते * ननु चति * प्रतिचरण व्यवस्थितत्वाच्छाखाना स्वशाखात्यागेन पर- शाखाध्ययनानुपपत्ते स्वशाखाध्ययनपूर्व मेधावितपा शासान्तरा ध्ययन सत्यानर्थक्य वाच्य तच्च स्वाध्यायहत्यकवषनेनानेकराखा- ध्ययननिषेधादयुक्तमित्याशयन परिहरति * नेति * नवनधीत- स्यापि शाखान्तरस्थानध्येतार प्रत्यप्रतिपादकत्वादानर्थक्य स्यादि- त्याशङ्ख्याह * न चेति * यत्पुरुषप्रतिपत्यर्था या नशाखा तस्यास्त प्रत्यप्रतिपादकत्वे सत्यानर्थक्य स्यान्नान्यथेयाशय । स्वाध्यायग- तनेकवचनेनैकशाखाध्ययननियमे ऽपि शाखाधिशेपानियमापतिच- रण व्यवस्थाया प्रमाणाभावेनानुपपत्ते. सर्वपुसामेकयैव शाखया प्रतीपत्तिरित्याशद्धिनारायमुद्भावनपूर्वक निरस्यति * यस्थिति * तुच्छन्वद्योतनार्थ किलशब्द ते ऽपीति तच्छब्दो भ्यात्प्रतीत्यनन्त- रनिर्दिष्टान्यपरामर्शी यद्यन्येषामपि शाखिना पुरुषान्तरगतशाखा- ध्ययनादेव प्रतिपत्तिसिद्ध शाखा-तराणि किमथ यवृत्तानत्याशय- स्ततो नित्यत्वेन वेदस्यापर्यनुयोज्यत्वादयुक्त । अथ शाखान्तराध्य- यनमनर्थकमित्याशयस्तथापि तच्छन्दनिर्दिष्टकाटकादिशाखाध्यय- नाध्यापनाच्या कठादिचरणाना कर्तृकर्मसम्बन्धलक्षणस्याचारस्या- नादित्वन भ्रान्तिमूलत्यायोगात्वाठचरण काठकाखाध्येतव्येत्या- दिश्रुतिफल्पना प्रतिचरण व्यवस्थावगतरयुक्त इत्यर्थ । येनास्य पितरो याता येन याता पितामहा । तेन यायात्सता मागे तेनागच्छन् तरिष्यतीति ॥

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ९९१ स्मृत्यालोचनया काठकादिसमाख्यालोचनया स्वाध्याय इति स्वशब्दालोचनया च पितृपितामहादिपरम्परात्मकसम्प्रदायागत- शासात्यागेन शालान्तराध्ययन न युक्तमित्याह * कि चेति र स्वेनात्मना कटादिना समाख्या काठकराखेयमित्यादिका निबन्धनम- ध्ययमव्यवस्थापिका यस्या इत्यर्थाश्रयणेन स्वसमाख्यापब्देन काठ. कादिसमाख्योक्ता स्वशब्दवती समाख्येत्यर्थाश्रयणे स्वधीयतहति फर्मव्युत्पत्त्या शाखावाच्यध्यायशब्दाभ्युपगमेन स्वश्चासावध्याय- वेति विग्रहाश्रयणात्स्वाध्यायविधित एवं प्रतिचरणं शाखाव्यव- स्यासिद्धिः एवं सत्यपि पाखान्तराध्ययनस्याल्पायाससाध्यत्वे सत्य- नुकल्पाश्रयपोन शाखान्तरमधीयेत न स्वेतदप्यातीति तुल्यश्रमोक्त्या सुचितमासहशः श्रम इति ब्याचक्षाणः सूत्रार्थमुपसंहरति तस्मा- ६४ार दिति * यस्य चेदस्य शाखानां प्रतिचरणं व्यवस्थया यथावस्थित- गध्ययनं स तथोक्तः । श्रुतिसयोगाविरोपापपादनायकस्य पुंसो निमशासाध्ययननिरासार्थ वाक्यासमवायादिति सूत्रं विस्मृत- त्वान्न भाग्यता व्यास्यातमित्याहों तत्रेति* कथं तर्हि व्याण्येयमि- त्यपेक्षायामाह * तदिति * अर्थासन्निधेश्च ॥ १७॥ निन्दादैर्गुणप्रकारत्वात्तत्परिहारार्थत्वेनैकत्ये ऽपि परमित्यने. न सामान्यतः परिहारसिद्धेरन्यायदर्शनानां च प्राप्तयपेक्षत्वात्तेय. परिहतेष्वपि पूर्वपक्षे दोपोपन्यासावसरसम्मवाद्वाक्यासमवाया. दित्यनेन च फाउकादिसमाख्यावलेन प्रतिचरणं शाखाध्ययनव्यव. स्थायामुनायां शाखासमात्याया बुद्धिस्थत्वात्तयलेन पूर्वपक्षनिरा- सायैतत्सूत्रं फर्मणो ऽनुग्राहकतयार्थ्यमानस्याङ्गकाण्डस्य समस्त स्यै फैकस्यां शाखायामनिधानादनिक्षेपादभावादककर्येण शा. खासादृश्याच्छाखासमास्योपपत्तेर्न कर्मभेद इत्येवं यथाभाष्य ध्याख्यातुमाह * एकस्यति * धर्मशब्दस्याङ्गवाचित्वात्फलोक्त्या च पुष्पाणामप्युपलक्षणादेवंशब्देन च कर्मक्यपरामर्शात्कम ये स- स्येकस्यककर्ममूलत्य विधिस्कन्धरूपस्य पैदाख्यवक्षस्य कतिपया. झाप्यपुष्पफलान्वयात्काठकाया शाखाः शाखाव्यपदेश्याः प्रसि- यन्तीत्यर्थः । कथ वेदस्य वृक्षत्वोपचारः ग्राखानां च रासावी. पचार इत्याशङ्कय * यहित्युक्तम् * यथैकस्य वृक्षस्यैकमूल. सर्व शाखाधारभूतः स्कन्धस्तथै कस्यैव फर्मास्यमूलोत्पत्तिविध्यास्य- स्कन्धरूपत्वा वृक्षत्योपचारः यथा वृक्षस्य पुष्पफलानि नैकैकस्यां ·न्यायसुधायाम् । वृक्षशाखायां समस्तानि मन्ति तथा घेदशापायामप्यपस्याम- ग्वेदादिप्रतिपायहोत्रादिसमस्ताहारयपुष्पफलासत्याच्यासात्योप- चार इत्याशयः। व्यतिरेकतो ऽन्वयतश्च लोकार्थमुपपादयति * य. दीति र प्रधानभूतमग्निहोत्रादिकर्म प्रथमं विधेयत्येन प्रतीतेर्मूलस्य । मोपचरितं फर्माण्यमूलान्तरत्वनाङ्गाण्यपुप्पफलान्तरस्येन च सम- तस्व मूलपुष्पफलस्यान्यत्यादादित एवारराय मिद्यमानाः शासाः वेदान्तराण्येयोच्यरग्निसन्चयांसोत्रस्य संशब्दस्य सामस्त्यर्थत्वं सम- स्तराब्देन सूचितम् । अङ्गानां पधात्प्रतीतेः पुष्पफलत्योपचारः वृक्षमू- लाथितस्य पाखोपक्रमस्य स्कन्धत्यामसिद्धःप्रधानाधितत्वादितिक- "तन्यताविध्युपक्रमत्याच प्रभानविधेः स्कन्धत्वेनोपचारः एफमग्नि- होनादिमूलमधिष्ठानविषयमूर्तस्य प्रधानकोत्पतिविधेः स स- पशाखासाङ्गविध्यधिष्ठानस्वास्कन्धरूपो पस्य घेदस्य तत्वे सतीति फर्मधारयगर्भपहुव्रीहिसमासार्थः । यथा क चिद् वृक्षस्य शाखायां पुष्पं के चित्फलमधिकं तथाकचिद्वेदशाखायामितिफाव्यतायाः। किं चिदधिकमित्येकफर्मास्यमूलसम्यन्ध्यवाण्यविलक्षणपुष्पफल- योगित्वरूपधर्मसामान्येन वेदशाखानां वृक्षशाखासाहश्याच्छाखान्त- ररूपो चेदान्तरव्यपदेशानेदेन व्यपदेशो घेदस्यककर्ममूलविधि- स्कन्धरूपत्वे सत्युपपन्न इत्यर्थः । शयान्तराध्यायिनः शाखान्त. याप्रत्यभिज्ञानाच्चाद्विर्वचनमित्येवमेतदपि सत्रं पौनरत्यपरि- हारार्थत्वेन स्वयं ध्याचष्टे * अथ वेति * न चैक प्रतिशिष्यते ॥ १८॥ नन्विहाधिकरणे स्वशाखाविहिताङ्गमात्रोपसंहारः पूर्वपक्षप्र योजनं सर्वशाखाविहिताङ्गोपसंहारश्च सिद्धान्तप्रयोजनं तत्र चेत्क- मभेद ऽपि सर्वशाखाविहितमग्निहोत्रादि प्रत्यङ्गानि विधीयन्ते ततः पूर्वपक्षप्रयोजनामावादनारभ्यमिदधिकरणं स्यादित्याशङ्ख्या- E. * अभ्युपेत्येति * यथा दादेगपि होमसाधनत्वस्य हेत्व. धिकरणपूर्वपक्षप्रयोजनस्य यदि च हेतुरपतिष्ठतेत्यनेन निरासे ऽन्यत्रकरणे समर्थशूर्पश्यावृत्तेः पूर्वपक्षप्रयोजनत्वसम्भवादधि- करणारम्भोपपत्तिस्तु चोदिते जुहोतीत्यादिवाक्यसयुक्तानामु- दितकालादीनामङ्गानां सर्वाग्निहोत्राद्यर्थत्वे ऽपि प्राकणिकानाम- . ङ्गानां प्रतिशाखमग्निहोबादिमेदे ऽन्यप्रकरणथानाम गानामन्येनान- जीद्वययस्थायाः पूर्वपक्षप्रयोजनत्वसम्भवादधिकरणारम्भोपपत्ति सघोदित सि र पृ. पा.

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। रित्यज्युपेत्यवादोत्या भूचितं, कीडशो ऽभ्युपेत्यषाद इत्यपेक्षायामाह * सत्यपीति * धाक्यसंयुक्तानामगानां सर्वार्थत्वे ऽपि माफ- रणिकानां व्यवस्थापूर्वपक्षप्रयोजनं भविष्यतीति सूचनार्थस्तावच्छ- ब्दः स्वशाखामाग्रेण परितोपारकाठको ऽग्निहोने तच्छाखाविहितमे- धाङ्गं नान्यशास्त्राविहितामिति व्यवस्था लभ्यतइत्येतदेय द्रढयितुं प्रात- रूपोदयं व्युपितउदिते घेत्यादी शाखान्तरविहितैरूपोदयादिमिः स्वशासायिहितस्योदितत्वादर्विकल्पाभिधानादाश्वलायनादीनां सूत्र- फाराणां मध्ये न फश्चित्स्वशाखाविहिताङ्गोपसंहारमात्रेण * अव- स्थितइत्युक्तम् * अनेन चैकमग्निहोनादि प्रत्यङ्गं न शिष्यतइत्येवं सू- प्रव्याख्याय यच्चाग्निहोत्रस्यति भायं पाश्चात्यमपि प्रधानानामपि- प्रतिचरणव्यवस्थया गुणत्वाच्च घेदेन व्यवस्था स्यादिति लोहितो- णीपाधिकरणवक्ष्यमाणन्यायनिरस्तत्वेन पूर्वपक्षिणो ऽप्यनिष्टत्वा- सफफलत्वादिस्यादिवार्तिफवश्यमाणन्यायेन पौनरुक्त्यपरिहारार्थ तमिरासो न तु पूर्वपक्षस्य निष्प्रयोजनन्योक्त्यर्थ इति सूचयितुं प्रा- व्याख्यातं नैकं कठादिकमेव पुरुष प्रत्याग्निहोत्रादिप्रधानं शिष्यते येन मिन्नविषयत्वात्समुच्चयः स्याद्विकल्पस्तु कर्मणां भवतु ग्राखानां घेति जिज्ञासायां शासानां व्यवस्थितपुरुषविषयतया विकल्पे सम्भ- वत्यव्यवस्थितकर्मविकल्पाश्रयणस्यायुक्तात्याच्याखानामेव विकल्पा- घगतेरद्विवचनमित्येवं सूत्रव्याख्यानार्थ न चेत्याचं भाष्यमिदानी व्यायातुमाद * प्रधानान्यपीति * स्वर्गकामादिशब्दरधिमान- ६४७॥ मुहिश्य विधीयमानस्यात्कर्मभेदपक्षे च भिन्नविषयत्वाच्छापानां विकल्पानापत्तस्तस्याप्टदोपत्यपरिहारार्थ प्रतिचरणं शाखाव्यवस्था- फल्पस्यायुक्तत्वात सर्वशाखास्यानि प्रधानानि सर्वान् पुरुषाप्रति प्रकाशन्तइत्युक्त काठकादिसमाख्याभिर्व्यवस्थामाराय यजमानानां प्राधान्यात् समाख्यानां च प्रघाननियम प्रत्यसामर्यात् समाण्या- योगे ऽपि न व्यवतिष्ठन्तरति समायाभियुक्तान्यपीति पदयाध्या- हारसहितेनोकं मा पूर्वपश्यनिष्ठाण्यायाः प्रतिचरणं कर्मव्यवस्था- याः किमर्थो निरास इत्याशड्याह * तनेति * प्रतिचरणमग्निहोत्रा- दिव्ययस्थानभ्युपगमे निरपेक्षसाधनत्वेन समुच्चयायोगादेफेनेचा- ग्निहोनादिना सर्वपुंसां फलसिद्धः शाखान्तरीयाग्निहोत्राद्यानर्थक्या- पत्तर्विकल्पनार्थयत्त्वं वाच्यं तच्च विकल्पनार्थवत्वं कर्मक्याभ्युपग- मेन शापानामेव व्यवस्थितेः फठादिचरण. प्रतिपद्यमानत्वेनाएदोष- त्यानिमित्ताकुलत्यानापादकत्याच कल्पितं घरं ततश्चापौनरुक्तयमि- एवं पौनसत्तवपरिहारसूचनार्थम प्रतिचरणं फर्मव्यवस्था निरास ·म्यायसुधायाम। समाप्तिवच्च सम्प्रेक्षा ॥ १९ ॥ यदा च भिन्नमपि फर्म साम्प्रति विधीयते तदा योऽस्मा- कमग्निः सोऽध समाप्यतइति फर्मभेदापेक्षसमाप्तिव्यपदेशीयोगा- धो ऽग्निः सोऽस्माफम समाप्यतइत्यध्यविशेषापेक्षा समाप्तिस्य. पदेशो याच्या मिनकर्मविषयत्वे समाप्यसमात्योरध्येतविशेषापे- क्षानर्थक्यापतरस्मानपक्ष्याने समाप्तितित्यवरूपापेक्षाघुद्धिरध्येत- विशेषसमताभ्यतृविशेषापेक्षा कमक्यं घोतयतीत्यभिधानार्थमेतत्- "सूत्रं समासरापेक्षिकत्यस्य सिद्धान्तलिङ्गत्योत्पर्यत्वेनाति भाष्येण व्याख्यापासमातेरापेक्षिकत्यस्य सिद्धान्तलिङ्गवनियस्येनान्यारो- हेत्वित्यादिनापेक्षिफत्योत्यर्थ सौत्रसंशब्दव्याख्यानायासमाप्तमनाय- णीयापेक्षवाभावोक्तिपूर्व व्याख्यातं ततसूत्राननुगुणमाराड्याफार- प्रलंपेण पाठान्तरमाह * असमाशिवदिति * शिष्यते समाप्तिय- दिति सूत्रसंहितायामकारप्रश्लेषणापि विछेदसम्भवः वेदोक्त्या सु. चितः । सूमार्यमुपपादगति * कति * अन्वारीहशदव्याख्यापूर्व सझेपतो भाष्य क्याचष्टे * अन्धारोहनामेति * एकत्वे ऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमाति- धवनानि ॥ २० ॥ थानि पुनर्वचनास्पाणि विन्दाशक्तिसमाप्तिवचनानि फर्ममे- कारणायुक्तानि तान्येकाचे न्यविरुद्वानीत्यभिधानार्यमेतरसूत्र व्याख्यातुंग हीति निन्दापरिहारमाप्य तावयाचष्टे * अन्योन्ये- ति ननूदितानुदितधाश्ययोर्मिनविषयत्वेनाविकल्पिकतयोगदोप. त्वपरिहाराय व्यवसानपेक्षत्वात्प्रतिचरणं व्यवस्थाकल्पनानुपपत्तेः सर्वपुरुषान्प्रति प्रामाण्याविशेषादुदितानुहितत्वयोरव्यवस्थितविक- ल्पापत्तेरपरिहार्याप्टदोपतेत्याशमाह * वरपक्ष चेति * फर्मभेद- तद्वाक्यानामपि भिन्नविषयावेनावैकल्पिकत्वात् प्रतिचरणं प्रामाण्यफल्पनानुपपत्तेः कर्मणामव्यवस्थितधिकल्पाविरोपादुभयो। स्तुल्योदोपो नैकं प्रत्युद्भाधनीय इत्याशयः। तथेत्यशक्तिपरिहारभाष्य व्याचष्टे * तयेति * पशाखाविहितेष्वायड्रेप्पन्धादीनामशतः साधनसम्पन्नानां च सर्वशाखाविहितेष्वपि भक्त परशाखाविहि- तानां च फल्पसूत्रादिभ्यो शानसम्मवादित्याशयः । ननु सर्वशा- साधागोपसंहारो बद्तरायाससाध्यत्वादशाक्य इायट्या* ·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ पाद । घेति * बहूनामङ्गानां सर्वशासास्वभिश्वरवात्फतिपयान्यत्ये पिन पहायासापत्तिरित्याशयः । शासान्तरे ऽधिकाङ्गविधायन्येकशा- खायाः सफाशात सर्वशाखास्वङ्गानामन्तरस्थ स्तोफत्याच्छक्त्यश- त्योरविरोष इत्यर्थः । प्रकरणपिनियोज्यानामझानां प्रतिप्रकरण व्य- पस्थितत्वेन तत्तच्छाखाध्यायिभिरेवानुष्ठेयत्याद्वाक्यविनियोज्यानामे- घ सर्वशाखानुष्ठेयत्यावगतेः स्तोकान्तरत्वं कैश्चिदुक्तं तद् दूपयि- तुमुपन्यस्यति * के चिदिति * विध्युक्तिर्विधयलक्षणार्था प्रधानस्य सर्वशाखास्वभिन्नत्वात्कथं भावरूपस्य प्रकरणस्याप्यभेदायगते. कथं प्राफराणिकानामध्यङ्गानां व्यवस्थेत्याशयेन प्रश्नपूर्व घ्यवस्थामुपपा-' दयति * फुत इति * फर्मवरूपाभेदे ऽपि फलसाधनत्येन विधी- ६४८।। यमानस्यैव कथम्भावोत्पत्तः कमैक्ये प च तद्विधीना प्रतियाखं भेदादेफविषयत्वाच विकल्पमानानां प्रतिचरण व्यवस्थितप्रामाण्या- वगतेर्विधयत्वप्रयुक्तत्वेन कथंभावस्थापि भेदात्पञ्चायत्तादिवच्चा- नुष्ठातृव्यवस्थया व्यवस्थिताङ्गग्राहकत्वोपपत्तेः प्रतिचरणं प्राकरणि- काव्यवस्था युक्तोयुत्तराशय । श्लोकं व्याचप्टे *शाखान्तरेधिति* प्राफरणिकाङ्गव्यवस्थोक्त प्रकृतोपयोगमाह * ततश्चेति * दूपयति * तस्विति * फर्मधर्मत्यनागानामविशेषात्सर्वपुरुषानुष्ठेयकांध- स्वप्रातः पञ्चायत्तादिवत्पुरुषविशेषानुष्ठयकर्मार्थत्वावेदकचत्यभावेन याखान्तरानुष्ठेयकमार्थत्वानिवारणाद्भिमानामपि च प्रकरणानाम- कर्मणि विनियोजकत्येन व्यवरथापकत्यायोगात्माकरणिकानामप्य- हानां सडर एव युक्त इत्याशयः । नन्वनेकेषां प्रफरणानामेषक- माङ्गविनियोजकत्येनकार्याद्विकल्पापत्तेर्व्यवस्थापेक्षायां विधायक- पत्तच्छाखाध्यायिनामेव प्रतिमामाण्याधगतेय॑यस्थापफत्यं भविष्य- तीत्याशङ्कानिरासपूर्व श्लोक व्याचष्टे * प्रतिवेदमपि चति * चि. धायफघाप्रकरणानामप्रवृत्तप्रवनस्वभावत्वाभावेनैकमपि पुरुष प्र- त्यनेकेषामन्योन्यामपेक्षत्वेनानुपादत्वपरिहारसम्भवात्मामाण्योपप- सध्ययस्थापकत्यायोगं एष्टान्तेन द्रढयितुं यथा प्रतिवेदं भिनं प्रक- रण यद्यपि कर्मधर्मान् पुरुषस्योपदिशति तथापि वेदान्तराध्यायिन पुरुपं प्रत्यप्रमाणं न भवतीयुक्तं श्लोकव्याख्यार्थम् * फर्मत्युक्तम * फलवकर्मविधिसनिधायफलफर्मविधिपाठस्य प्रकरणत्वात्प्र. तिशाख च विधिभेदेन सनिधिभेदारप्रकरणभेदे सति कथमविरोष इत्याराड्डय * यद्यपीत्युक्तम् + कथं ताशक्तिः परिहर्त्तव्यत्या- शायाह * सास्वपि चति तथैकस्मिन्नपीति समाप्तिपरिहारमाध्य ध्याचवे * समाप्तिश्चेति * ·स्थायसुधायाम्। प्रायश्चित्तं निमित्तेन ॥ २१॥ उदितानुदितफालातिळमात्मफेन भिन्नेन निमित्तेन प्रायधि- संविधीयमानं भेदकत्येन यदुक्तमित्यनुभापणार्थत्वेन तावद्यथामा प्यं सुन व्यायऐ * अनुमापणेति * उदितानुदितकालयोयोर- प्यतिक्रमे प्रायश्चित्तं विधीयमानं यद्भेदपस्येनोक्तं तत्केनं चिग्निमि- तेन फर्मक्ये ऽप्युपपत्तेर्न भेदफमित्ये सामान्यपरिहारार्थत्वेन सयं ध्यायष्टे * सामान्य नेति * प्रक्रमाहा नियोगेन ॥ २२ ॥ सङ्कल्पापरपर्यायप्रक्रमयशेन वैकल्पिकानामध्यङ्गानां यदेव सङ्कल्पितं तदेवानुष्ठेयमिति नियमात्तदत्तिकमे फर्मक्ये ऽपि प्रा. यश्चित्तमविरुद्धमित्येवमनुभाषितभेदहेतुपरिहारार्थ सामान्यपरि- हारोक्तिजनितविशेषमन्देहव्यापुरया विशेषपरिहारार्थ चैतत्सूत्रं प्र- धानवशतित्वेनागानां प्रधानसङ्कल्पेनचानुष्ठानसिद्धेरङ्गानामसङ्क- रुपनीयवादयुक्तमाययोपपादयन् व्याचले * वैकल्पिकानामिति * नयमिकाङ्गासङ्कल्पने ऽपि वैकल्पिफागासङ्कल्पने प्रयोगमध्ये कि- मिदं कुर्यामिद वेति दोलायमानमतेः फालविक्षेपापत्तेः कर्मोपक्रम- फालपच धैकल्पिकानामगानामिदमेव फरिप्यामीत्येवमङ्गीकरणीय- स्वादगीकृतसङ्कल्पस्याङ्गस्यातिक्रमे प्रायश्चित्तविधियुक्त इत्यर्थः । समाप्तिः पूर्ववत्त्वाद्यथाज्ञाते प्रतीयते ॥ २३ ॥ समाप्तर्भिन्नस्थामत्यरूपेणाभेदहेतुत्वस्य पूर्वपक्षितस्यैकरवे ऽपि पराणीत्यनेन दूषितत्वादापेक्षिफत्वरूपेण स्वफत्यहेतुत्वस्य समाप्ति- पश्चेत्यनेन सिद्धान्तितत्वादनर्थकमेतत्स्नमित्याशयाह * एकत्ये पीति * यथैकरवे ऽग्निसमातिर्लिङ्गत्वेनोक्ता न तदीयकतिपयपदा- धेसमाप्तिस्तयाभेदे ऽप्यग्निसमाप्तेरेच लिङ्गत्वेनोक्तत्वारस्वशायाधी- तारन्यङ्गभूतपदार्थापेक्षसमापयभ्युपगमेन दूपणोक्तिरयुक्तत्याशय समाप्तिवचनस्य न्यायानुसारेण व्याख्येयत्वान्न्यायन चैकत्वावधा- रणात्तस्यैव समाप्तिः साधिका न भेदस्येत्येतदभिधानायेदं सूत्रमि- त्याशयः। नन्यग्निशब्दस्याम्यगभूतपदार्थवाचित्याभावात्कथ क- मैक्ये ऽग्निसमाप्तिवयनोपपत्तिरित्याशय पूर्ववत्यादित्ययययेनोपप- तिरुतत्याह * तद्वचनस्य चेति * एतमेव चावयवं, यथाभाना यत्पूर्वशब्दस्यारम्भवाचिस्वाभ्युपगमेन ब्याचऐ * भारम्भेति * स.

·९९७ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। माशेयरम्भापेक्षत्वान्मैत्रायणीयश्चान्वारोहान्ताग्न्यङ्गपदार्थकलापमा- प्रस्थाध्येतुमारब्धत्वात्तल्लक्षणार्थों निशब्दो प्रसीयतइत्यासयः । स्वयमन्यथा व्याचष्टे *फथं चेति * भाष्यकृता तु प्रक्रमाद्वति सूत्रे- णारम्भवशाद्विकल्पिकाङ्गनियमे ऽभिहिरो घुद्धिस्थत्वात्समामेरारम्मा- पेक्षत्वात्समातिसमभिव्याहृतस्याग्निशब्दस्य यावदारब्धपदार्थकला- पलक्षणार्थत्योत्तरभ्रष्टावसरत्वसिद्ध्यर्य पूर्वशब्दस्यारम्भवाचित्य घ्याख्यातं पूर्वपश्युक्तविरोधपरिहारसमर्थनार्थत्वं सूत्रस्य च सूचय- न्नुपसहरति * तस्मादिति * लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान्न हि तत्र कर्मचोदना तस्मात् द्वादशाहस्याहार- व्यपदेशः स्यात् ॥ २४ ॥ यददीक्षितदर्शनं भेदलिगमुक्त तनेदपक्षे ऽव्ययुकवान प- क्षविशेषसाधकमित्येवमाद्यसूत्रावयचं व्याचष्टे * अदीक्षितेति * ६५०१ सर्वेत्यनेन ज्योतिष्टोमपश्चादायस्य सर्यशास्त्रास्यमादशाहशेपत्यमुक्त. मुपपादयितुं प्राथम्यस्य सर्पज्योतिष्टोमधर्मत्वं भाष्यकृतोक्तं विवृणो- ति * ताण्डकइति * न हीति सूत्रावयवव्याख्यानय न हीति भायं व्याचष्टे * न हीति * सामंचदे ज्योतिप्टोमस्योत्पत्त्यभ्युपगमे यजुर्वे- दोत्पन्नाज्योतिष्टोमाद्भेदः स्यान्न चासाविष्ट इनि सूचनाय * अपर- स्येत्युक्तम् * तस्मादिति सूघावयवव्याख्यानार्थमत इति माध्यं व्या- चष्ट * तनेति * सामवेदे ज्योतिष्टोमोत्पत्त्यमावादध्वर्युवेदोत्प- नानां ज्योतिष्टोमानां मैदे सत्यविशेषात्सर्वेपामेव प्राथम्यनियमे सत्येक द्वादशाहं प्रति सर्वज्योतिष्टोमानां प्राथम्यायोगात्तद्वारा सपा द्वादशाहानां ज्योतिष्टोमपश्चाद्भावनियमापत्ते पक्षद्धये ऽपि दोपसाम्यात्तत्परिहारार्थ यदि पुरा हादगाहेन दिदीक्षारणा यदि पु. रा द्वादशाहनादिदीक्षाणा इति चाध्याहारेण द्वादशाहस्य पक्षद्व- ये ऽप्युभयथा व्यपदेशः स्यादित्यर्थों ऽनेन दर्शितः । तस्मादिति सूः प्रार्थोपसंहारभाप्यं व्याचप्टे * तस्मादिति * द्रव्ये वा चोदितत्वात् विधीनामव्यवस्था स्यानिर्देशाद् व्यवतिष्ठेत तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥ २५ ॥ . अन्याख्ये द्रव्ये यूपैकादशिन्या भचोदितत्यात्सम्मानानपे- ·न्यापधायाम। क्षत्येन सम्मानार्थीनां मध्ये न पर घिरसम्मयः स्यादि हामी एकादशिन्या निर्देश: स्यात्ततः फधिसम्मानविधिः सम्भयत- स्मानान्तरिक्षे न दिधीतियरसम्माननिधो नित्यानुवादः स्थानिस्या- नुवादत्यादेव च वाचस्तोमादी यूपैपादशिनामदाये ऽपि पक्षयेदी- सम्मानयारप्राप्तत्तत्र रयाक्षमात्रान्तरालपिधिन पियध्यतायेयं पथा. भाग्य तायसूत्रम् अनुभाषणपूर्वं व्याख्यातुमाह * यति * मेदप क्षे यानी यूपैकादशिन्यभाषारपक्षमान घेदिमानमादिशन्दीकार थाक्षमावान्तरालता च नास्तीत्युन पश्येकादशिनी विधानादेवाविदि- तापि यूपैफादशिनी प्रतिप्रधानातिन्यापात् भविष्यतीत्याशा * धूयतइत्युक्तम् * यूपंक्पयुत्या न्यायप्राप्तकादशिनीयाधादमाघ . त्याशयः। नित्यानुवादप्रयोजनोत्यय यमपीति माम्यं सम्माननि- पेधानुवादस्य पश्येफादशिनीयिधानशेषत्यायोगादयुक्तमाशय पै- क्यविधायिघाश्योपलक्षणार्थस्य पवफादशिनी विधानोक्तः सूचय- व्याचष्टे * एफेति * यूपेक्यविधिस्तुत्यर्थत्योपपादनाय यदिस्यादि. भाष्य पक्षसम्माने तायरस्पष्ट पयोक्तो दोषः येदिसम्माने तु स्पष्ट- दोपाभावेऽपि यूपान्तरालानां न्यूनातिरेकनिवृत्तये ऽतिनपुष्पसम्पा- दनाय पलेशलक्षणस्य दोपस्यापरिहार्यत्येन यूपैकादशिन्या दुएत्याधु- वैश्यमेय मरास्तमित्येवमर्थत्वेन व्याचऐ * एकादशियां हीति * नवग्नी यूपैकादशिन्यभावारफास्य चित्सम्मानस्वाभावे ऽपि पाच- प्लोमादौ यूपंकादशिनीसभा सम्मानत्रयसमावेशः फर्मक्ये विरु- ध्येतत्याराहानिरासायं वाचस्तोमादिषु त्विति भाष्यं पक्षसम्मानस्य निन्दया यज्यत्याधगमादनफयपत्थे ऽप्यप्राप्तैनिन्दोनीतस्य च त- निषेधस्य नित्यानुवादत्वेन पक्षसम्माने विध्यमाघाद्वेदिसम्मानोध जतिलपवाग्या या जुहुयाद् गयीधुफययाग्वा वा जुहुयान प्राम्या. न पशून् हिनस्ति नारण्यानित्यादिपविधेयान्यप्रशंसारूपत्वेन चि. धेयरुपक्यप्रशस्ततरस्वज्ञापनार्थत्याद्वेदिसम्माननिन्दार्थत्यागतेनि- न्दोनीतस्य तनिषेधस्यापि नित्यानुवादत्वावगते.दिसम्मानस्यापि विध्यभावापैकादशिन्यां सत्यां रथाक्षमावान्तरलत्वस्यैव निवेशा- दविरोध इत्येवं व्याचष्टे * पक्षति * पक्षवेदिसम्मानयोरभाव तन्त्र कीर्तन निरालम्पन स्यादित्याराड्यासतोरपि जतिवादियदन्यस्तुस्पर्षे कीनं युक्तमित्यभिधानार्थ नित्यानुवादाति भाष्य स्पष्टवान्न व्या. ख्यातं घेदिसम्मानोक्त स्तुत्पत्वं दूपयति * इह स्विति * अति. लादावनाइति अर्तिलाश्च गधीधुकारेशादिनिन्दा श्रुतिदिमम्मा. ननिन्दाथुत्यभायात सम्मानविध्यन्यथानुपपत्या च शाखान्तरे यूपै- .

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। कादशिनीविधानस्यापिकल्पयितुं शक्यत्वाचूफादशिनीपक्षे वेदिस. मानविध्युपपत्तेनान्यस्तुत्यर्थत्वकल्पना युक्त्याशयः । कथं तर्हि नित्यानुवादता सूत्रकृतोक्तत्याशड्याह * अत इति * नन्वधमपि घेदिसम्मानरयाक्षमात्रान्तरालयोः कमैक्ये विरोधः स्यादित्याराड्याह * प्राकरणिकत्याच्चेति * ज्योतिष्टोमे ऽन्यभावे पश्चैकादशिन्यवि- ६५।। धानाधूपैकादशिन्यप्राप्तेर्यासु विकृतिवन्यभावे ऽपि पश्चकादशि- नो विहिता तद्विपयत्वं रथाक्षमानान्तरालविधेर्विकृत्युक्त्वोक्त वि. शिष्टमपिसूत्र व्यवधारणकल्पनया रामयितव्यमित्याह सूत्रमपीति सचेत्यनेन निश्चितरूपातिदेशनाद्विधानाद्रथाक्षमात्रान्तरालस्यमेव व्यवतिष्ठतेत्य निर्देशादित्ययययो व्याण्यातः। विहितप्रतिपेधात्पक्षे ऽतिरेकः स्यात् ॥ २६ ॥ पोडशिग्रहणस्य विहितत्वात्प्रतिषेधाच्च ग्रहणपक्षे योग्रह- णपक्षे तिसूणामतिरेका स्यादित्येवं तृतीयलिगपरिहारसूत्रंग्याचष्टे वैकल्पिक रति सारस्वते विप्रतिषेधाद्यदेति स्यात् ॥ २७ ॥ सर्वसोमयागानां ज्योतिष्टोमपश्चाद्भावनियमेन सारस्वते द्वादशाहवत्पक्षद्वये ऽप्यनिष्टप्रथमयशत्यनिमित्तपुरोडशित्वदर्शन- विप्रतिषेधाचदा पुशेडाशिन इति कालभेदनिमित्तपुरोडाशित्वं स्पादित्येवं चतुर्थलिनपरिहारसूत्र व्याचष्टे * सारस्वते ऽपीति * मित्रावरुणयोरयने सारस्वतसत्रवियेपे यथामावास्यायामातरात्रः स्यात्तथा दीक्षेरस्ते मायास्यायामतिरात्रं संस्थाप्य तदहरेव घरसान- पाकुर्यास्तं पक्षमामावास्येन प्रजित्या पौर्णमास्यां गामुपेयुः पौर्णमासे- नोत्तरं घजित्वामावास्यायामायुपमुपेयुरेषमावर्तयन्तो मजेयुरित्यनेन घाफ्येन.प्रतिमासमेकस्मिन्पक्षे मावास्यास्यकर्मविधानात्पक्षान्तरण पोणीमावास्यास्यकर्मविधानात्पुरोडाशिशब्दः पौर्णमास्याख्यकों- पयोगिपक्षोपलक्षणार्थ: सान्नायिशब्दश्चामावास्याख्यकर्मयोगिपक्षो- पलक्षणार्थ इत्येवमवश्यं पक्षद्वये ऽपि वक्तव्यमित्यर्थः । ननु का- लभेदविवक्षायां पुरोडाशिनः सामायिन इति फर्तृभेदव्यपदेशो न युज्यतेत्याग्रड्याह * मपति हीति * उपचारात्कर्तृव्यपदेश इत्याशयः। सूत्रार्थमुपसंहरति * तस्मादपीति * उपन्य प्रीतप्रसवः ॥ २८ ॥ उपहव्यस्य मैदे सत्यतिदेशप्राप्तपृहद्रयन्तरविफल्पमितिः ·१००० न्यायसुधायाम् । प्रतिप्रमयाच्या पुनःथुतिप्रयोजनं स्यात् पेक्ये तु शाखादयप्रत्यय त्यात्पुनः श्रुतावपि विफल्पापत्तेन तमित्याण्यः प्रतिप्रसवः प्रयोज- नमिति पुनः श्रुत्यानर्थक्य स्यादित्येवमनुभाषणार्थत्वन यथामाप्यं तावत्सुत्र व्याच? * अनुभाषणेति * उपहन्ये वृहद्रथन्तरपुनः ध्रुतेन प्रतिप्रसयो ऽस्माफ प्रयोजनत्वेनेधो येन तदसम्मवादानर्थ- क्यं स्याकिं त्यन्यारक चिदित्य सामान्यपरिहारार्थत्वेन स्वयं व्या. घटे * सामान्यति * गुणार्था वा पुनः श्रुतिः ॥ २९ ॥ यदेति भाग्यात् दक्षिणाव्यवस्थालक्षणगुणविध्या निमित्त- त्वेन पृहद्रथन्तरपुनः श्रुतिरिति सुत्रार्थः। प्रतिभाति सच सम्याथु- स्यानर्थक्यापत्तेरयुक्त इति मत्वोपलक्षणार्थत्यम्भाग्यस्य सूचयन्सूत्रं ६५२।२ व्यावहे * संस्थेति * संस्था सामदक्षिणा विशिष्टयागविधावरूण- कहायनीन्यायापार्मिकपरस्परनियमावगमे सति सामश्रुतेः प्राप्ता- थेत्यानिमित्तपरत्वं प्रतीयमानमविशेषावुभयव्यवस्थाथै प्रतीयतर- त्याशय. * चशदायें धाराब्दः * प्रत्ययं चापि दर्शयति ॥ ३० ॥ शाखान्तरविहितागानुवादेन तधर्मविधानं ग्रासान्तराधी. तस्य च मन्त्रस्य स्वशाखाधीतेन मन्त्रेण सह विकल्पवचनमम्योन्य. धर्मसाङ्कय सूचयन्सर्वशाखाप्रत्ययमेकं फर्म घोतयतीत्येवं सिंदा. न्तलिङ्गोक्त्यर्थं सून व्यावष्ट * शाखान्तरेति * सर्वाभिः शाखाभिः प्रत्ययो शान यस्येति समासार्थ.। अपि वा क्रमसंयोगाद्विधिपृथक्त्वमेकस्यां व्यवतिष्ठेत ॥ ३१ ॥ सर्वशाखाङ्गोपसंहारलक्षणसिद्धान्तप्रयोजनाक्षेपार्थमेतत्सूत्र ध्याचष्टे * प्रतिशखमिति * एकैकस्यामिति वीसा प्रतिशब्देन सू. चिता ऋतयो वै प्रयाजा इत्यादावपिन शाखान्तरप्रयाजाद्यनुवादः कि त्वन्यप्रयाजादिविधिरिति सुचनार्थ विधिपृथक्त्वोत्या कर्म- ध्युत्पस्या विधेयान्यतोक्ता फालपरिमाणयोरपि कमात्योपलक्षणं सूचयन् हेत्यर्थं व्याचष्टे * तथा सति होति * कालो ऽस्या- ति-ति २ पु. पा.

·विज्ञप्तिः। 1 " . ७ १ अस्यांचाखण्यासंस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासंपृष्ठशतके सुदरैः सीसफाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एफः स्तरको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एफस्मिन् स्तयके एक एच अन्धो मुम्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्वाऽमुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुम्चन्त । ४ फाशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टया विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी - भवन्ति । ५ भारतवर्षीयैादशीयैः, सिंहलद्वीपयाभिश्च एतद्ग्राहकः- यं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्राः ७ आणकाः ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तवर्फ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८ साम्प्रतं मुग्यमाणा प्रन्थाः- मुदिताः स्तयकाः (१) संस्काररतमाला । गोपीनाथभट्टकृता (सस्कारः) २ (९) शब्दकोस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम) १० (२) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत न्यायरताफराख्यया १६ मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (1) भाष्योपहितं तत्यत्रयमविशिष्णद्वैतदर्शन करणम् श्रीमलोकाचार्यप्रणीतम्।धीनाराय- णतीर्थ विरचित भाइभाषा प्रकाश सहि-विंदान्तः) २ तम् । सम्पूर्णः। (५) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्ण: ( ज्योतिषः १ (0 भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ६ मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट चिरचितः । तपादः (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र चिरचिता सम्पूर्णः। (मीमांसा) २ मप्रझसूत्र भाग्यमन्यादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विशा- (क्दान्तः) मभिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः।

·. । (येदान्तः) -१.. (४) स्याद्वादमरी-मदिगपानिर्मिता सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् ) २ (.) सिनित्रयम्-विशिष्टावत-ब्रह्मनिरूप- गपरम् श्रीभाष्यकृतां परमगुरु मि. (वेदान्तः) १ श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् । स० (११) न्यायमकरन्द । श्रीमदानन्दयोध- भट्टारकाचार्यसंग्रहीतः आचार्य- चित्सुखमुनिचिचित व्याख्यापेतः) (१) विभक्त्यर्थनिर्णयःम्यायानुसारिप्रथमादि. सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० म० (न्यायः) ५. श्रीगिरिधरोपाध्यायरचित । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् सम्पूर्णम् (मीमांसा) २ (१० न्यायसुधा (नन्प्रयातिकटीका) भट्टसो } (मीमांसा ) १० (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता।। श्रीक्षेमराजधिरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्त) १ हरिदासगुप्ता, पन्चादिप्रेषणस्थानम् } यनारस सिटी। Nam चीनम्बा मकसपुतकालय

·YU 60.
[ Price Rupea One.
THB
Acter
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
"
À
COLLECHON OF RARE & ErrrAORDINARY SINSKRIT WORKS
Peren
AR
PRETETT
तन्त्रवार्तिकटीका भट्टसोमेश्वरविरचिता।
NYÎYISUDIII,
A COVMENTARY ON TAVTRAVARTIKA.
BY
PANDIT SOMESHWARA BAHTTA.
EDITED BY
Pandir lukonda SHASTRI,
of the Government Sırskrzt-Culleyje, Bencies.
FASCICULUS XI.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT:
BENARES.
AGENT. OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
Printed By Ilari Das Gupte Proprietor
AT THE VIDYA VILASA PRESS.
BEVARES.
1
1902.
Reguterul deciding to act LIV. of 1867.

·ॐ००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० आनन्दवनविधोतिसुमनोभि. सुसस्कृता। सुरणांतिभन्याभशतपत्तपरिषता ॥१॥ चौखम्या-सस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोदितम् ॥ २ ॥ स्तयका-६० 1000000000000000000000000000000000000000 ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १००३ (महकत्वन्यायः) सर्वेषां ग्रहादीनां समार्गायधिकरणम् ॥७॥ एकत्वयुक्तमकस्य श्रुतिसंयोगात् ॥ १३ ॥ संस्कारादित्रयस्यापि यथासंयोग विनियोगोया भौतवि- नियोगप्रकारपर्यवसानचिन्तान्तराणामानर्थफ्यमाण्ड्याह * एव- मिति * संयुक्त ग्रहादौ सम्मादेर्विनियोगे स्थित स्वविशेषणैफ- त्यादिविशिष्ट विनियांगो ग्रहादिमाने वेति चिन्तैकवचनादिश्रुति- हेतुकविनियोगविषया कार्यत्यर्थः । संस्कारविषयायाः विशेषधि- न्ताया. संस्कारापिनियोगचिन्तानन्तरं कार्यस्वराङ्गानिरासायेदानीमि- त्युक्तम् । सर्वशेषविनियोगपर्यवसानात्प्राविशेषा ऽनवसर इत्या. शयातुल्यन्यायतयैकत्वग्रहणस्योइंश्यस्यसंख्यामानोपलक्षणार्थस्वा- दुदाहरपतेत्याराड्यायगमाते द्वित्ययहुत्वयुक्तमपि वाक्यमुदाहार्यमि- ७२४० स्याह*यथा चेति ननु पुरोडाशक्षाणहविर्नाशयोनिमित्तत्वेनोद्देश्य- त्यासोदाहरणतेत्याशङ्याह सर्वत्र चेति* प्रयाजशेषप्रतिपत्यर्थता- याश्चतुर्थे वक्ष्यमाणत्वात्प्रयाजशेषस्योद्देश्यत्वेन च हविषामनुद्देश्य- त्यानोदाहरणतेत्याशङ्ग्याह * सर्वत्र चेति * प्रयाजशेषप्रतिपत्त्या त्थे ऽपि द्वितीयावगतहाविः संस्कारार्थत्वस्यापि सम्भवतो त्याज्य- त्वादेकस्यापि प्रतिपस्यर्थकर्मवयोः स्विष्टरूद्धदविरोधात्परप्रयुक्तद्र- व्यसंस्कार्यत्वादसंस्कार्यत्वे ऽपि हविषां चतुर्थे यक्ष्यमाणपधारणा- प्रयोजकत्याविरोधादुद्देश्यत्वं सम्भवतीत्याशयः । एवं च स- त्युद्देश्यसंख्याया विवक्षिताविवक्षितत्यसन्देहान्मूलसशयो युक्त इत्याद * तंत्रति हतापिति करणः वेदे वक्तृमायाद्वचनेच्छानिच्छा- रूपविवक्षायोगात्प्रमाणभूतयेदप्रतीतस्य च त्यागायोगाश्चिकीर्षचि- कीर्णरूपविवक्षाविवक्षायोगात्प्रतीत्यप्रतीतिरूपविवक्षाविवक्षाविध- क्षाभ्युपगमे तु यस्य कस्य चिदविवक्षायोगाद्धेतुभूतसन्देहमाक्षिपति * ननु चेति * प्रश्नपूर्णमाक्षेपाशयं विवृणोति * कुत इति * वेद- वाक्यविशेषणफलोक्तिपूर्व श्लोक व्याचप्टे * यानीति * सम्भवति प्रमादो ऽभिप्रायान्तरं या येषु वाक्येपु तानि सम्भवत्प्रमादाभिप्राया- न्तराणि । प्रमाणान्तरगम्यों 5थों येषां तानि प्रमाणान्तरगम्या- चीनीति यहुप्रीहिद्वयं कृत्वा सम्भवत्प्रमादाभिप्रायान्तराणि च प्र. मायान्तरगम्यानि चत्ति फर्मधारयः । पुरुषाधीनोच्चारणत्या- त्पुरुषधर्मयोः प्रमादामिप्रायान्तरयोः पौरुषेयेषु च वाक्येषु सम्भ लागमादिति। पु. पा. १२६ ७ ·१००४ न्यायसुधायाम्। ऽपि प्रमाणान्तरगम्यार्थत्वस्य वैदिकेप्याप सम्भवात्तुल्यतामाशय सातार्थे विवक्षायोगापौरुषेयत्वकान्तिक प्रमाणान्तरगम्यार्थत्व व. कनपक्षरपि श्रोतृभि' प्रमादाभिप्रायान्तराध्यवसामसिद्धयर्थमुपपाद- यितु विचक्षोक्ति । एव च पुगस्येपु श्रुतस्याप्यर्थस्य वक्तृनिच्छा- रूपासम्मपत्यविवक्ष युक्तं विवक्षाकार्यग याक्थनानुमीयमानाया वि- वक्षाया कथमभागधारणत्याशय * सा चत्युक्तम * वेवा क्येपाश्रयभूतपुरुषाभावात् सद्गावे तत्प्रमादाभिप्रायान्तरायागा- त्यर्थ कस्य चिच्छन्द । अभिप्रायान्यथास्वस्य तदुपलक्षितस्प च प्रमादस्य सम्मवाभ्युपगमे ऽपि कथनाख्यम्तावन्द शानप्रकारा पुत्मभाया। सम्भवतीत्युक्त पदाधिकरणसिद्धान्तसूत्रोक्तभाधोप- पादनार्थम् * सर्वेत्युक्तम् * चायुक्षेपिष्ठादियाफ्यानामपि वक पार्थस्य प्रमाणान्तरगम्यत्वे ऽपि लाक विष भक्षय न तु पापिरहे भुड्स्यत्यादी विवक्षानुमापकत्वादर्शनात्तात्पर्यस्य च प्रमाणान्त. रागम्यवाद्वितीयो ऽपि शानप्रकारान सम्भवतीति न चैत्युक्तम् । न फेयरमविवक्षाहेतुभूनप्रमादाभिगवान्तरायोगावेदवाक्येषु विष. क्षा न युकाफिन्तु पचनेच्छानिच्छयाश्चिमाविषक्षात्यात दारमित्या- दी सनियतामित्यादिपदानुवारणात्सम्बरणादिसम्प्रतिपादनेच्छा. ननुमाने ऽपि सम्वरणादिमतिपादन विना नैराकाइयाभावात्तत्तत्म- तिपादनाशयरूपा बुद्धिमनुमाय सम्बरणमनेन विवक्षितामति घ. चनेच्छाहतुभूते पचनाशयरूप प्रत्ययविशषे विवक्षाराब्द. प्रयागादवचनाण्यरूपप्रत्ययधिरापाभाव च मोनितो नि. छायामप्यर्यायवक्षाशब्दाप्रयोगाद्वचनच्छानिच्छाहेतुभूतया प्रत्यययो पियापियक्षायादा सकपणापि विरक्षाधियक्षपार्चदचाक्येषु प्रयो- गादपीति वियत्यननातम । तनत्यादिना साकापसहर- । अधिक पारूपा यियक्षा पद सभयत्यपि प्रमाणाभायावयु. ते स्यान्तरल्यामन दर्रागिनुमाह - पुयाश्य 5पीति पिया. বিঘাযঘষিযংবিধ্বংqযমন মান্যকমধূেবর- नई समाधातुमाह * उच्यतइति * यचनत्येफरस्थाभिधा- नासपण प्रनीति पदधुन्या च महान्ययानग्रहान्वयित्यरूपण प्र. जीतिरविषादत्यप पूर्याच यावर * पपाय टायदिति - Tam- * तापदारया मम्माननीयस्य प्रहस्यय यान्ग्यायमार মমাগময়নালযits नियामा गाभापायभूतम्याप यालयिपर गिनानु पायाग सारिकापसाएपक्षामधं पा त्रि ·तुनीयाध्यायस्य प्रथम पाद.। विध्योक्तिपूर्व विधेयत्वं विनानुष्ठानायांग तावदाह * इह यिति * तृतीयेव श्रुतिरनुष्ठानहेतुर्न पूर्वेत्यर्थः। उदाहरणनिष्ठं श्लोकं व्याचष्टे * प्रकृतीति * अभिधातृत्वखरूपमात्राधा ऽभिप्रेतः विध्यनपे- क्षैः श्रुत्यादिभिस्तादय योधाख्यविनियांगासिद्धेरचयमात्रयांधोत्र विनियोगो ऽभिमतः । कारकावभक्तीनां प्रत्ययत्वेन सार्थस्वरूपा- दुधृत्वे प्रकृतिसमभिन्याहारात्मकपदत्यरूपेण प्रकृत्यान्चयवादधृत्ये ऽपि फ्रियान्वययोधाधिक्याक्त्यै पृथगुक्तिः। षष्ठया अपि पदान्तरा- कार्यान्वययोद्धृत्वोक्त्यर्थश्चकारः । लिङादीनामपि कारकविभ- क्तिवदभिधातृत्वविनियोक्तृत्वसद्भावे ऽपि विधिसामथ्याधिक्यमुकं तत्यनेन श्लोकतात्पयोंक्तिः । विधिनिवन्धनत्व प्रयोगस्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यामुपपादयति *स हीति* सौर्यादियाग ऽनभिहिते ऽपि समतुपु होमसाधनत्वेनाचिनियुक्तेष्वपि विधिसद्भावे प्रवृत्तर्विध्य- भावे च वायव्यश्लेनालम्भादौ धातुनाभिहिते द्वितीयया च विनि- युक्त ऽप्यप्रवृत्तर्विध्यधानत्वाद्यवगतिरित्यर्थः । नन्वश्रद्धयापि प्रवृत्युपपत्तेः नाप्रवृत्तिमात्रेणाभिधानविनियोगधुत्याः प्रेरणाशक्त्य- भावो ऽवसीयते इत्याशड्याभिधानश्रुत्य ऽस्तित्वमाप्रपरिच्छदाद्विनि- योगश्रुत्या चान्वयमात्रपरिच्छेदात्सत्तान्यविषयकार्यत्वयुद्धयनुत्पा दफायनानयोः प्ररणाशस्यभावमुपपादयितुमाह* न हीति * उत्त- ७१६१२ गर्द्धव्याख्यानायानुष्ठानस्य विध्यधीनत्यमुपपाद्योत्तरार्द्ध तात्पर्यती व्याचष्टे * तेनेति * यिाध प्रतीत्य विधि लक्षणीकृत्य विधिलक्षणार्थ घचनमगीकृत्य विवक्षाधिवक्षं मयत इत्युक्त सनो ऽपि इच्छार्थस्यस्मिन्पक्षे परिप्रहलक्षणार्थत्यापत्ते । तस्य च थुतिवृत्तत्यासिद्धये ऽनुष्ठानं प्रतीत्यानुष्ठानलक्षणार्थ पचनमङ्गीकृत्ये- त्युक्तम् । द्वयमपि व्याख्यातुं विधिसिनेत्युक्तं चिकीर्पिनाचिकी- पितत्वयोश्च मुलसन्देहविषयभूतकर्तव्यत्वाकर्तव्यत्वोपलक्षणार्थ- त्येनोपायसन्देईहेतुत्येनापन्यसनीयत्वादाप्य ऽपि चकत्यापियक्षाया- पिकी विधिसिताविधिस्सितात्मकमपि विवक्षिताविवक्षितत्व चि. धायफस्य शब्दस्याचेतनत्यनेच्छाभावादयुक्तामत्याशते *नन्विति * अनुपप रिति पु. ना.

·न्यायसुधायाम। 'एकवचनेनैकत्वोक्ननि शङ्कत्वेनात्र विवक्षाशब्दस्य आशङ्काया सन वक्तव्य इति स्मृत्यविषयत्वादौपचारिकतघ सनो युक्तत्याशय । उपचारेणापि चेच्छाव्यतिरिके सन्प्रयागोपपत्ती सूत्रस्मृतच्छायाचि. त्यत्यागनान्यायंत्वकल्पनायागाद्वाक्यकृतस्मृत्यनादरण दृष्टान्त ऽन्यो- पचारिकत्वोक्ति सन्प्रत्ययोपलक्षणार्थ इति परिहरतिउच्यत इति सनश्चेच्छाफलप्रत्यासत्तिलक्षणाधत्वदर्शनानात्यन्ताहोपलक्षणति दर्शनानात्यन्ताहटोपलक्षणेति दर्शयन् दलाफ व्याचष्ट * यथैवति * अनुष्ठानार्थी परिग्रहपरित्यागशब्दो मत्वा ऽभिधानाधनियागथुत्योर- विधायकत्वे ऽपि विधेयसमर्पकत्वात्तविषयताया विधेयत्वावगतर्षि- धायकश्रुत्यविषयत्वे ऽपि परित्यागो न युक्त इत्याराडूत * कथामि- ति * अप्राप्तत्वाविधानाईत्वरूपविधेयत्वावगमे ऽपि विधयत्वाधी- नत्यानुष्ठानस्य विधायकनाग्रहणेनानुष्ठान युक्तमिति पारहरति * नैप इति * पुम्वाक्यहटान्त तदद्यापपादयति * यथैवेति * श्लोक व्याचष्ट * पुरुपति * इच्छाशब्दनासादय पुरुषाशपविग्रपा प्रवते. नासामान्यन्यक्तिभूता विवक्षिता विधित्वशब्देन प्ररणाण्या लि न्यापार राजापरिहारमुपसहरति * मत इति * विनियोगाभ धानधुतिसमार्पतत्याविझपे ऽपि विधिस्पर्शास्पर्शव्यवस्था न युक्त- त्यारान्त * कय पुनरिति * समर्पित याविशपे पि रूपरसयामाहणाग्रहणव्यवस्थायविधिग्रहणामहणव्यवस्था यु. ७१७॥ तति परिहरति * तदिति * योग्येत्यनेनाध्याइतापिणदफनाभि- धानचिनियागयुतियशव निरस्ते इयत्ताधेन श्रोत्रायवशत्यामा- याकि व्यनिरफपय लोक व्याचटे * यदीति कस्मिन्नर्थ वि. धायकामा रातिरित्यपेक्षायामाह तथा नीति * धोतं विधिय भा- धनाविषय फारफपिएय चार्यमित्यर्थ | रोक व्याचष्ट श्रुत्या ताय. दिति . धात्यर्थस्य फारकत्ये ऽपि तदधच्छिनाया भाष. नाया निरूपणाशचर्यिध्ययोगारपदभुत्पेय धारयषिध्यपगते. सदनिरिकानामयाराणामायिधियिषयत्वसूचनायाम्तरोनि तस्य माक्षात्कारकत्यायोगे पारपीभूनाम्यद्वारा फारपत्वसम्भय विधयत्यानए- हवसपनायाचराघ्याम्यान तदाथप पाक्ति विषयगतानुष्ठर- स्थानुपपस्या सामान्यत किं चि:समीहित प्रत्याय म्यवारत भु যােবায়েথষলনা হায়াবিতে মূলযান্য नानीति भूचनापानुष्ठान प्रत्यय स्पाचच विध्यभागवानी শক এযাবuাল্যেবিবঞ্চিবাঘিরি- कारकरयन ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद । १००७ सन्देहे ऽप्येकस्य प्रहस्य सम्मागादिकार्यम् सगा पनि मूलसन्देहस्य सिद्धि कथमित्याराङ्कप विवक्षिनाविवक्षितत्य सन्देहेनैफत्वादे कार्यवाकार्यत्वसन्दहसिद्धिन्दर्शयितुमाह * तेन- ति * उपक्रमोक्ता विवक्षावियक्षितत्वसदेह सम्भवोपपादनसमा- प्त्या बुद्धिस्थी कृतस्तच्छन्दन परामृष्ट हेत्वभाने येद सम्भवमात्रण वियक्षिताविवक्षितत्वसन्दहासिद्धस्तद्धतुत्वेनैकत्वाद सम्मार्गादि- भावनाविशेषणत्वसदसद्भायसन्दह दर्शयितुमाह* तिभावना- द्रव्याङ्गत्वहेतुभूनफारफाफारकत्यसन्दहान्तरसूचनार्थ कारफत्वेन. त्युक्त चिकीर्वितत्वात्मके विक्षितत्य निधिस्पर्शस्य हेतुत्वार्थापश्चमी विधित्सितरूपे विवक्षितत्वे शब्दप्रवृत्तिमा हतुत्वम् । ननु विवक्षा- विवक्षोक्त्वोबिंधिपरिग्रहापरिग्रहलक्षणार्थत्व कस्मादुइश्यसख्या विधिनागृह्यतन येत्येय सन्देहो न कृत इत्याराड्यापड्याह * तदतदि- ति* विधिशक्त्यशक्त्यधीनयोर्विधिपरिग्रहापारप्रहयोर्य द्विवक्षितावि. धक्षितत्य वाचोयुक्त्युधारण तन्मन्दबुद्धिशिष्यप्रतिपादनफल पौरुष यवाक्यम्याण्यासादृश्यापादनार्थमित्युक्त कस्मात्पुवाफ्यव्याख्यासा. श्यापादन विना न शिष्यप्रतिपत्तिरित्याशयालीफिकस्थनावुद्ध- स्य वेदवाक्यार्थस्य विसरशव्याख्यानप्रकारप्रकरणाशक्तरित्युक्त क या वृत्या परिग्रहापरिग्रगार्विवक्षिताविवक्षितगचोयुक्तिरित्याराट्या- न्ततमुपमान यस्यागौणवृत्तौ तदाश्रयणेनेत्युतम फियमुपमानमि त्यपेक्षाया परिग्रहापरिग्रहास्यफलसामान्यदर्शनादित्युक्त न केवल मेतदेव विवक्षिताविधक्षितवाचायुक्त्युच्चारण परिग्रहापरिग्रहविषय कि त्वन्यत्रापि तस्मान्नैतत्किं चिदपि कर्तुं विरक्ष्यत इत्यादिमाया- दौ यवेदविषय विपक्षिताविवक्षितवाचोयुक्त्युच्चारण तदेव म विसमर्थनीयमिति अन्धेत्यनेनाकमान्यारयार्थरच्यगीकारण वाच्या चिण्यासाव्याचिण्यास विवक्षाविषक्षोक्तिभ्यामुच्यते इति समाधा- नान्तरमाह * अप वेति * ननु सम्प्रदायानुसारेण व्याचक्षाणा- ना याशिफाना न्यायशास्त्रे ऽभिप्रायास्यच्छा चिन्ता न युनेत्याश- ड्याह * शब्देति * सम्प्रदायस्य पौरुषेयत्वेन मूलप्रमाणापक्षत्वा- ७१८ । दहकत्यादिविषक्षाविषयभूनस्य च प्रमाणान्तरस्यादर्शनारष्टन्याय- मूलत्वसम्भवे चारण्मूलान्तरकल्पनायागान्यायमूलत्याचगताया घिरोध सम्प्रदायाददार्थायगम ऽपि विराधे न्यायाधगम्यायधिशद- ...

·१००८ न्यायसुधायामा मादशत्वमेव विवृणोति * तांति * विवक्षारिवलोक्योा- चिख्यायाचिस्यामार्थत्वमुपसहरति* तेनैतिश्ननु ग्रन्थकारमयुक्त योर्विवक्षाविवक्षाशब्दयाव्याख्यात्रिच्छानिच्छानिच्छार्थत्वसम्भवे ऽपि व्याख्यातुमुक्तयारात्माश्रयदोषापत्ताख्यात्रिच्छानिच्छार्थत्व न स - म्भवतीत्यारागाह * अत इति * सवत्सरवाचिना समाशब्दन फालोपलक्षणादत पूर्वव्याख्यातृप्रतियोगित्वेनापस्थापिनादर्गचीनाद् व्याख्यातु पूर्वकाल वृत्ता जाता य व्याख्यातारस्तेपामिष्ट यत्तेना चीनेन व्याख्या विवक्षितमुच्यते तपां चानिष्ट यत्तदविवक्षितमु. च्यतइत्यर्थः । अतो वदे ऽपि विरक्षिताविवक्षितत्वचिन्ता न विरुद्धनि प्रस्तुनोपयोगमाह * तस्मादिति * स्वरूप ऽर्थे वेदप्रा माण्यात्सर्वस्य जगतश्चेतनाधिष्ठिनत्वाभ्युपगमेन मुल्यवृत्त्यय विव- क्षाविवक्षाक्ती समाधत्त * ऋग्वदादीति * यो वै वेदेषु तिष्ठ- न्वेदानन्तरा यमयति यो वेदान्वेत्ति य वेदा न चिदुःयस्य चदा श. रीर एप त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्युपनिषत्प्रामाण्याहग्नदादिप्या-मा. नो ये प्रतिष्ठितास्तेपामिच्छानिच्छाख्यभिप्रायो स्विक्षाधिवक्षाशब्द- वाच्य इत्युक्त कर्मजन्यफलापभोगार्थ दहाधिष्ठातृभिजीनित्या. ना वेदाना कर्मानर्जितत्वेनाधिष्टानायोगा-परमात्मनश्च देहानधिधा- तृत्वाद् अग्वदादीना चतनेच्छाधीनव्यापारस्वानुपपत्ते । शब्दश- पत्यालोचनावशेन शब्दव्यापाराचेतनेच्छानुमानायोगेन सदसद्भाव- चिन्तानुपपत्तिमाशय परमात्मन कर्मजन्यफलरोपभोगार्थ देहानधि ठाने पि कार्यकारणप्रतिनियमसिद्धबै सर्वस्य जगतश्चेतनाधिष्ठाना- फरणात्परमात्मना पि च क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि सर्वक्षत्रेषु भार- तेति देहात्यक्षत्रे ज्ञातृत्वाख्यक्षेत्र शत्यस्मृतीदेपधिष्ठातृत्वोप- पत्तिसूचनार्थ क्षेत्रात्रे ऽभिहित । विच्छिन्नगनव्यङ्गायैश्च नित्यै संगरपि । व्यतिरिक्तपदारम्मा वर्णनानोपपद्यत । इत्यनेन न्यायेन पदावधिवत् ऋग्वदावविना वेदाग्य- विमश्चानुपपत्तेरनारवारयविकाना चावयघाना दहत्वादशनाह- ग्वेदादीना देहत्यायोगेन। द शरीर कौनेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्योवेति त प्राहु क्षेत्र इति तद्विद ॥ इति देहास्यक्षेत्रमधिष्ठाय मातृत्वलक्षपाक्षेत्रात्यायोगमाश- झोपनिपामामाण्यादनारम्धारयविकेचप्युग्मंदादिशब्दवाच्येपु म- प्रवाह्मणसमूहेषु क्षत्रज्ञानामधिष्ठातृतोक्का । ननु पधधातूस्वयम् ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पदः। १००९ पष्ठ आदत्ते युगपत्प्रभुरित्यादिस्मृन्यालोचनेन महाभूनाधिष्ठितस्यै- धात्मना झानच्छादिमत्वावगमाद्वेदाधष्ठितानामात्मनां शानाभावन तत्पूर्वकचित्रक्षासम्भवात्सम्भव पि प्रमाणान्तरगम्यार्थत्याभावाव- दाधिष्ठातृभिरकथिताया' परैशातुमराक्यत्वात्तत्सदसद्भायचिन्ता यु- त्याशङ्कयाह * महाभौतिकेति * यथा पृथिव्यनजांचारचाका- शाण्यमहाभूतारब्धदहाधष्ठितानामात्मनां चतन्याख्यानवत्यात्त- त्पूर्विका विवक्षा सम्भवति वृपलनं प्रवेष्टव्य गृह स्मान्नत्यादी या कधितार्पि बहुत्याद्यविवक्षा प्रमाणान्तरगम्ये ऽपि चाथै शब्दशक्त्या. लोचनयवान्यज्ञायते तथदादिदेहाधिाष्ठतानामप्यान्मनां चत- न्यायनानयत्यात्तत्पर्धिका विवक्षा सम्भवात शब्दशक्त्यालोचनया चान्येशांतु शक्यत इति तथर्वेदादयो दहा इति वक्ष्यमाणान्येन व्याख्ययम् । अकार्थतत्वसूचनायान्तर्गतत्वाति प्रमाणान्तरव. शस्वनिरामार्थः शब्दशपत्यवेत्येवकारः । ननु देहानां पार्थिवत्य- व्याप्तेम्बेदादीनां व्यापकपावत्वानिवृत्त्या व्याप्यदहत्यनिवृत्त्यव- गमान्नात्मामराधष्ठान युकमित्याशङ्कयाह * दहेति * पृथिवीपर- माण्यादीनां देहप्रकृतिभूतानां देहारम्भवैचित्र्याइहानां भिन्नाःप्र. कारा इत्युक्तं प्रत्यारम्भवैचित्र्यानिमित्तापक्षायामपरमात्मनांजीवा- नां दहविचित्रकर्मजन्यविचित्रफलीपभोगापादकापूख्यिक्तिव- शानुगा इत्युक्तम् । ततश्च शुद्धायाः पृथिव्या क्व चिहप्रकृतिवा- भावाद् बाहुल्यस्य च भूतान्तरप्यपि भावादहत्यस्य पार्थिवत्वन व्याप्तिरसिद्धति परिहारारायः । बचिन्यं विवृणोति * पार्थिात* स्वेदजागडजाद्भिरादिशब्दाक्तः संख्यापूरण तोयबाहुल्यापपादना- य खेच्छावयवरूपतोक्ता । वायुबाहुल्योपपादनार्थ भ्रमन्तीत्युक्तम् । अग्निहटान्नेन तजौवादुल्योपपादनार्थ रात्री विक्षिप्तन सौर्येण तंज- सा माप्यायन्तइत्युन वाक्यशप ऽपि । एव यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति । स गच्छति परं स्थानं तेजो मूर्तियथार्जुन ॥ इति मानवाभियानेन च तेजसानां देहानां चननाधि- छतनोपपादिता । नाभिहित इतिपाठे ना पुरुषः । ननु जीवात्मनां स्वकर्मापात्तफलोपभोगदेहाधिष्ठातृत्वसम्भवे ऽपि वेदाधिष्ठातृत्वे- नाभिमतस्य परमात्मनः कर्तृभाक्तृत्वाभाया हाधिष्ठातृत्वं न सम्भ- वति घेदानां च नित्यत्वेगात्मकर्मानुपातत्यान्न तदेहत्य सम्भवती. त्याशय नित्यानां वेदानां व्योमहटान्तेन परमात्माधिष्ठितत्वमुप- पादयितुमाह * तथेति* क्रमार्थस्तथायदा न तु दार्शन्तिकत्वोक्त्य- ७१९।। .

·१०१० न्यायसुधायामा यापरमात्मनो नननन्यो अभिचाफीति पतेः। प्रयोजनाभाषा- देहानधिष्ठातृतामाशा भोक्तृत्यसिद्धर तसपितुयरेण्यमिति सपि. अधिष्ठानतच्छन्दवाच्यग्रह्मास्यपरमात्माभिधापिम्या गापश्योक्षिप्य. माणेन वारिणज्यतइत्युक्तम । तयो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ साह- मिन्युपनिषमतेः । सूर्य आरमा जगतस्तस्थुषधेति मन्त्र- वर्गाच ब्रह्मणः सवित्रधिष्ठातृत्यायगतिः कस्नवाधिष्ठानस्या- पि चात्मना उदयाधिष्ठानोपासनयत् रुस्तव्योमाधिष्ठानस्या- पि व्योमान्तर्गतमवितृमण्डलधिष्ठानोपासनाविरोधः कस्याः भुते व्योमगरीरता धुतेत्यपंक्षायां खम्ब्रह्मति श्रुत्या व्योमशरीरतयोदि- तात्युकम् । य भाकाशे तिष्ठनाकाशमन्तरी यमयतीति य भाकाशं घेत्तिय माकाशं न वेद यस्याफाशः शरीरमेपत आत्मासान्तर्यामी- अमृत इति श्रुत्यन्तरसूचनार्पशकारः । नित्यस्यापि नियमत्यलक्षण- भोग्यस्याहत्वोपपत्तिसूचनार्थी नित्योक्तिःानन्येवमपि देहानां भी. तिकत्यव्याप्तअंग्वेदादीनां व्यापफभौतिकत्वानिवृत्त्या देहत्यनिवृत्य. वगमान दहता युक्त्याण्ड्य महाभूत (गुणानामपि योरूपपुतिष्ठन्न. पाययन्तरो यमयतीत्यादिश्रुतिप्रामाण्याईहत्वायगतेभीतिफत्येना- पि देहत्वस्य व्याप्तिरसिद्धनि सुचयितुमाह * रूपति * दहत्योप- पादगार्थ नियमलक्षणसम्भोगाधिष्ठानता सम्भोगहेतुशब्देनोका पृथिव्यादिमहाभूतवत्समुदितानामेव रूपादीनां देहत्वशानिरा- सार्थ प्रत्येकमित्युक्तम् । शब्दमझवादस्य च चेतनाचतनयो ब्रह्मशब्दयोस्तादात्म्यानुपपत्तेः । शब्दो ब्रह्माधिष्ठानमित्येवं व्याख्येय- स्वाच्छदात्मकानामपि चेदानान्देहताम्ब्रह्मास्यस्य च परमात्मनो ऽपि देहाधिष्ठातृतां यदब्रह्मवादिनामपि मतं प्रकृतदायधिष्ठा- तृक्षेत्रमिद्धय सूचयितुमाह * शब्देति * यदाण्यं शाब्दं शब्दव- झेत्युच्यते तत्परमात्मनाधिष्ठितमिति ध्याहारणयोज्यम् । अना- दिनिधनम्ब्रह्म शब्दतत्त्वमिति राब्दमात्रस्य ब्रह्मस्वोक्तावपि शास्त्रत्वात्यै श्वर्ययोगिकूटस्थनित्यग्रह्माधिष्ठानस्य कूटस्पनित्यं शास्त्रं विनानु- पपत्तवेदातिरिक्तस्य च गात्रस्य कूटस्थनित्यत्वाभावावदास्यं शा. स्वामिनि विशेषतः परमात्माधिष्ठानमात्रेण तर्हि चेतनाधिष्ठितत्व- सिद्ध क्षेत्राधिष्ठानाक्तिरनर्थिकेयाशय द्वा सुपर्णा सयुजा सखा येत्यादिश्रुत्यालोचनया सर्वस्य साधारणचेतनद्वयाधिष्ठान- त्वावगतः । सर्वसाधारणपरमात्माधिष्ठितस्यापि प्रतिविम्बवत्स्वा- माधारणाधिष्ठितस्योपपत्तिसूचनार्थ सामनेत्युक्तम । सर्वस्यका- धिष्ठिनत्वे बदमात्रस्यैकाधिष्ठितत्वोक्तिरयुक्त्याशय ।

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सर्वेषाच स नामानि कमाणि च पृथक् पृथक् । घेदशब्देश्य एवादी पृथक् संस्थाश्च निममे । इत्यावस्मृत्पीलोचनया सर्वस्याभिधानाभिधेयजातस्य घेदा- म्तर्गतत्यावेदात्मकत्वसूचनायेदमित्युक्तम् । रुपादिहटान्तेनामीन तिकानामपि चैदानान्देहत्वसम्भवे ऽपि शानसाधनेन्द्रियाचभाषा- स्परमात्मयच्च क्षेत्रमाधिष्ठाने ऽपि मानानुपपचेस्तत्पूर्वका विवक्षान सम्भवतीत्याशङ्कां निरस्पन दार्शन्तिके झानपूर्व विपक्षोपपत्ति यो. जयति तथेति* ययामाहाभौतिकदेदेण्यस्माधिष्ठानार्थतन्याख्यं प्रा. नमस्ति तथग्वेदादयो ऽपि देहत्वेन भुत्योक्तत्वादेहानाचारमयोग्यत्व. न्यानिच विना भोगायोगाच्चैतन्याख्यज्ञानान्यिता इत्यर्थः । परमात्मनः एव घेदान्स्वार्धप्रतिपादने नियन्तुं घेदाण्य-क्षेत्राधिष्ठातृ- त्वेन क्षेत्रव्यपदेश्यत्वान्नित्यज्ञानत्वोपपत्तेः। साधनाभावेन शाना- भाषाशडानिरासः सदेत्यनेन सुचितः। शब्दब्रह्मैव:क्षेनशशब्देनोक्तं स्यादित्याराड्य वेदपुरुप इति यमयोवामयेन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजुः चेदं सामवेदमिति श्रुत्या प्रत्येफमसाधारण्येन ऋग्वेदादीनान्देहत्वो. केः सर्ववेदसाधारणत्वाच्छब्दब्रह्मणः प्रतिवेदमसाधारण्येन क्षेत्र. शस्य पैलक्षययसूचनार्य पृथक् पृथगित्युक्तम् । यथा च भौतिक देहस्थानात्मनामन्तर्गतापीच्छा शक्त्यालोचनया ऽन्यतायते तथा घेद- देवस्थानामपीत्याह * तेषाश्चेति * वेदक्षेत्रमाशयविषयविवक्षाविव. क्षोक्तिपक्षमुपसंहरति * विधीति * शब्दग्रह्मवादाभ्युपगमे तु म. मणो ऽपि सर्ववेदात्मकदेहाधिष्ठातृत्वाद्विवक्षाविवक्षे वक्तुं शक्यते ते च विधिशक्तितो शायेते इत्याह शब्देति) एवंशब्दन प्रत्येकम्बेदा- धिष्ठातूणांडधान्ततोक्ता * नन्वनादिति * नम्वनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं व्यवस्थितम् । विवर्चते ऽर्थभावन प्रक्रिया जगतो यतः।। इति यदद्भिः शन्दब्रह्मवादिभिः पदव्यतिरिक्तार्थनिरासाचस्मि- पक्षे विवक्षानुपपत्तेतद्विषयत्वेन चियक्षोक्तिन्याख्या न युक्त्या- सह्याद *अनादीवि* अर्थापहवे सर्वममाणविरोधापत्तेरभिधेयवा- चिनोऽर्थशब्दात्कृदन्तादुत्पनेन भावप्रत्ययेन याच्यवाचकसंबन्धोक्ति- मङ्गीकृत्य वाच्यविपयशक्तियुक्तत्वेन विवृर्त्यर्थभावेन विवृत्युक्तेर्य- येयत्वसूचनायानादिनिधनत्त्वस्योपलक्षितस्य शब्दब्रह्मणो वेदयेदा- याधिष्ठानतोक्ता। शब्दप्रामपक्षे त्वेवं चेदक्षेत्रपक्षोकप्रकारेण वि- (१) प.पा.पु. ना.। ( विभिभवतया पर्षभावनेवि १ पु. पा. । १२७ ·. न्यायसुधायामा धक्षाविद्यक्षाशब्दयोध्याच्यमुष्पावृत्त्यायुक्त्यर्थ । उपासनायिधिरोप- वनान्तयामिब्राह्मणादे. स्वरूपार्थपरत्याभावात् कार्यकारणप्रतिनि- यमस्य च शक्तिपरस्सयोपपत्ते. सर्वस्य जगतधेतनाधिष्ठितत्व प्र. माणाभाषात्परमात्मनस्तु योऽयमगरीरः प्रतिझातेत्यशरीरत्यभुर्जी वात्मनां च कारपेक्षाणा च देहानधिष्ठातृत्वामुख्यवृधिव्याख्यान- स्याभ्युश्चयमात्रयसूचनाओं पिशवः पश्याफ्येषु विवक्षाविध क्षासन्देहस्य चनुपिपादित युक्त्यमुपसहति * ततश्चेति तस्मा नैतरिक चिदपि कनुर्विवश्यतात्यादिमाभ्यादेव विपिघसन्दहाव- गमसूचनार्थ न विवक्षितमिति स्थापयिष्यतीत्युक्तम् । एकत्ययुक्तक- मैंकस्य द्रव्यस्यानुष्ठयं विधान धैफत्ययुक दन्यस्यैकस्य शंयमित्येव ७२०९ द्वेधा सूत्र पूरय-पूर्वपक्षमाद * कि वावदिति * श्रुतिसयोग विधि. थुत्याशयत्वेन व्याख्यातुमाह * सर्वप्रेति * नन्वक्रिपात्मनः का- रकवन विध्यन्वयाभ्युपगमात् सख्यायाश्च कारकीभूषिधेयर- च्यविशेषणत्वद्वारा फारफायस्पाभ्युपगमनीयत्वात् । महादेव द्वारभूतस्य द्रव्यस्येहाविधेयत्वेन तद्वारा कारकतया संख्यादिविध्य- योगाद्विधिथुत्यसयोग रस्याराध श्रुतिसयोगोपपादितप्रतिक्षा ताव. करोति * तत्रति * कारकत्वेन वा कारकविशेषणेत घेति सर्वात्म- नेत्यस्याः । कारकविषेषणत्वेन तावद्विधेयत्वमुपपादयति *त. कस्तावदिति * अनभिमतापसूचनायैकशब्दः द्रव्यादिविशिकि- पाविध्यायथानुपपत्या विधेयक्रियाविशेषणभूतद्रव्यादिविधिकल्प- नैव सस्याविधिद्रव्यविशिक्रियाविध्य-पद्यापपरयाविशेषणभूत- संख्याविधिकल्पनापि युक्रेत्यर्थः । स्वरूपेण च प्रकृतं कर्माङ्गत्वेन च अहस्य प्राप्तावपि सम्मार्गान्ययित्वेनामासत्वाद्विधयत्वोपपत्तिरि- त्याशय ! अष्टाकपालादिवाक्ये च क्रियाविशेषणपुराडाशविशेषण- कपालविशेषणभूतस्यारत्वादेरपि विधिप्रतीतेविशेषणविशेषणस्य मुतरा विध्युपपत्तिरिति सूचयितुमाह * एवमिति * अर्धाक्षेपल- भ्यत्याच्चाने कार्यविधिन गौरव शब्दस्यापादयतीत्यर्यान्तरन्यासेनाह * परस्परस्यापति * शुद्धस्य द्रव्यस्य विशेषणत्वे द्रव्यविशिष्ट क्रियाविधिना द्रव्यविशेषणानाक्षेपात्सख्यांदश्व क्रियाविशेषणत्वाभा- व तद्विशिष्टस्य क्रियाविशेषणत्यायोगात्कारकविशेषणत्येन विधेय. स्वानुपपत्ते । कारकरनेव ग्रहकत्वस्य विधेयत्यमुपपादयितुमाह * अध चेति * यद्यपि द्रव्यविशेषणपर्यन्त विधिप्रत्ययो न गच्छत्त- तश्च स्थविरापविशिष्टक्रियान्यथानुपपत्तिलक्षणयवार्थापत्त्या सख्या- धपि विधानुमिप्यते तयापि देकत्वस्यापि भावनाविशेषणतेत्येवं ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद । प्रहेकत्वविधान प्रतिपादनीयमित्येव तथाराब्दार्थतत शब्दापिश- दाध्याहाराद्यभ्युपगमन याज्यम् । यद्वा यदीत्यसदिग्ध सन्दि- ग्धवचन नामवचन कथ चिच्छन्दाथै गच्छतिनावितव्य । ततश्चे- ति चशब्दाध्याहारस्तुल्य उद्देश्यविशेषणस्याहश्यत्वन क्रियान्वया- भ्युपगम प्रत्युद्देश्य वाक्यसमाप्त्यापत्तेरद्देश्यद्वयस्यै कक्रियायीकारा भावनान्योन्यानियमावुइशोपादानयोश्चैकस्मिन्पद ऽनुपपत्तरूपादय- स्वेन क्रियान्ययायोगाद् ग्रहैकत्वयोर्विशेषणविशष्यत्वायागनकपद- लक्षणाया श्रुतस्तद्विषयत्वायोगासादर्थ्यविषयत्यमापाच वाफ्यीय क्रियान्वययाधत्व ङ्कत ननु चति पदश्रुतेस्तावयाघषयत्वाभ्यु- पगमनैव ग्रहाणा निर्मातदशसख्यत्वन स्वरूपत मण्यानपेक्ष- त्यात्सस्कार्यस्वरूपणकाय प्रत्याङ्गत्वाचगते समार्गभायनान्वयि- त्वाख्यसस्कार्यरूपाद्गत्वस्यैकस्य भावनाङ्गत्वविराधमाह * नेष इति * वस्तुखभावनियन्धनोद्दश्यापादयत्वया शब्दव्यापाराविष- यत्वादकपदापात्तयारव्यवस्थोपपत्तफेहमिति द्वितीयोक्तस्यापि चेक- त्यस्यानुपयागित्वेनासस्कार्यत्यासक्तुबद् गुणत्वप्रतीते साक्षाच्च निष्क्रियत्वनाश्रयत्वनाश्रयद्रव्यापेक्षायामेफपदलक्षणाया श्रुनेराश्रय द्रव्यसमर्पकत्वेनाविराधसम्भवे विराधापादकग्रहाथताविषयत्वक- ल्पनायोगमभिनेत्यान्यथाविरोधाभावमाह * भिन्नति * विरोधे सत्येकत्यस्य कियाइत्व चिना विधेयत्वायामात थुत्युक्तस्य प्र हाइवस्यानुपपत्तीक्यीयो पि क्रियान्वयो न वाध्यतइति परि. हारान्तरमाह * अथ वेति * श्रुत्युक्तविशेषणविशेष्यमारसिद्धये ७२१९ चापक्ष्यतएव क्रियान्वयः । श्रुत्येति परिहारान्तरमाह * यद्वति * तादर्थ्यविपयथुत्यभ्युपगमे येकत्वस्य क्रियान्वितग्रहान्ययनिमित्त- क्रियान्वयपक्षात्पूर्वक्ताप्रकारान्तरणकत्वान्वितस्य ग्रहस्य क्रिया- न्वयाभ्युपगमे तस्यैफाभिधानथुत्यैकाभिधानश्रुत्यैकपदाक्तात् प्रहा- पार सस्कार्यत्वप्रतीते । स्वतन्त्रस्य चैकत्वस्य क्रियायोगात्म- युदश्य वाक्यसमात्यनुपपत्तेहस्यैकत्वान्चयपूर्वक क्रियान्वय । गुणधेन तु क्रियाभ्युपगमे द्वितीयाया कारकसामान्यल- क्षणार्थत्वोपपत्त योग्यत्वादु गुणप्रधानभावावधारण सति द्वया- विप्रकर्पतुल्यत्ययोतनाथै समानदशाक्त्या लक्षणयककालतोक्ता। एतदेव प्रश्नपूर्णमुपपादयति * कुत इति * विशिष्टत्वेन श्रुतो यो ऽथों भावना विशिनष्टयसी विशिष्टो भूत्वा पश्चाद्विशिष्टि न त्यक्लप्तविशेषणायस्थ इति रुपा ऽसौ विशेषणपूर्व भावना प्रविश- तीत्युक तदुपपादनार्थ भावताया विधानाईत्याकारस्न्यसिद्ध्यैव ·१०१४ म्यायसुथायाम्। विशेषणापेक्षत्वादविशिष्टेन च विशेषणे ऽपि फासिपिरि- ति पातुं विध्युक्ता फर्मव्युत्पत्या भायनोक्ता । योगपधपक्षे पूर्योक्तिः साहित्यलक्षणार्या भावनापि धि- रिटमेव प्रहं गृह्णाति म त्यगृहीतविशेषणमित्याह * गृहातीति* सति त्वेकत्यान्वितस्य प्रहस्य क्रियान्वये तस्यापि महयद्विध्यन्व. यात्साक्षाच्च क्रियान्वयायोगेनाथयन्यापेक्षायां पदश्रुत्यवगतम- हान्ययित्वनिपमादयघातभावनार्थस्यापि मोक्षणस्योलूनलमुसला- र्थस्यपदार्थतोपपादिता भवतीति प्रकृतोपयोगमाह *एवं चेति * एकाभिधानश्रुत्या चैफत्वस्य फाररूविशेषणत्वाधगतेः कारफत्व स्य क्रियान्वयिरूपत्वेन फारफवारा क्रियाविशेषणत्यादेकपदधु- त्योक्तग्रहविशेषत्वात्कारफैकत्वयोः साम्येन मियो ऽन्वयामोगा- फत्यस्य फारफविशेषणता युक्तत्याशड्याह * प्रत्ययार्थत्वाचेति * प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययाय सह तस्तयोः प्रत्ययार्थः प्राधान्येनेतिप्र- स्थयार्थप्राधान्यस्मृतः लिङ्गसख्ययोश्च प्रत्ययार्थप्राधान्यस्नृतेलि- असंख्ययोग्य प्रत्ययार्थरयाविशेषेणकस्मिन्पदे ऽनेकेषां प्राधान्यायो- गादेकस्यैकर प्राधान्ये ऽवगते कारकत्वेन प्रयोजनवत्वात्प्राधान्य- प्रतीतेर्लिङ्गसंख्यापेक्षया च प्रातिपदिकार्थप्राधान्यस्मृत्युपपत्तेः का. रफमेव प्रधानमित्यर्थः । प्रयोजनवत्यसमुच्चयार्थश्चकारः। स्वायोगान्न कुमास्योष्ट्राधि रकं प्रत्यङ्गता न विरुदत्याग्रयः । अतः कारकद्वारफत्व- स्य क्रियान्वयाधुक्ता विधेयतेत्युक्तमुपसंहरति * तेनेति * वि. शिष्टविधानाचावाक्यभेदापत्तेयुक्तमेकत्वविधानमित्याह * तस्वि- ति * पश्वफत्वविवक्षाधिकरणन्यायेनैव हदयितुमाह * पक्ष्य- ति दीति *गौरवभयनेकत्वस्यापि विधेयत्वाभ्युपगमे दशापवित्रा- ७२२९ देरविधेयत्वं स्थादित्यर्थान्तरन्यासेनाइ * यथैवेति * ननूद्देश्यत्वे- न ग्रहस्य कियया घशीकारायोगाचफ्रियागभूतेनैकत्वन विशेष्यनिय- मः सम्भवतीत्याशझ्याह * सर्वेषां चेति * एकक्रियाविशेषणत्व- स्यान्योन्यनियमहेतुत्वादुद्देश्यस्यापि वाक्यार्थीभूतक्रियाविशेषण. स्वाविधानियमोपपत्तिरित्याशय.। वाक्यभेदप्रसङ्गेनोद्देश्यविशेष- विषक्षानुपपत्तिमाशय वस्तुस्वभावकृतस्योद्देश्योपादेयत्वस्य श- दव्यापारविषयत्वाद्वाक्यभेदाप्रसक्तिसुचनार्थं यथा पशुमालभेतेति भाम्यस्य दर्शयन्पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * ननूपादेय- ग ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । लिङ्गविवक्षारयान्तोक्त्यैकत्ययुक्तयाक्योदाहरणस्योदेश्यविशेष- णमात्रोपलक्षणार्यत्वप्रतीतः संख्यामात्रविवक्षोपसंहापे न युक्त ह. त्याशयाह * पुंपशुश्चति * उद्देश्यविशेषणधिवक्षायां वाक्याभे- दापतिलक्षणस्थ न्यायस्याविवक्षासाधकस्य तुल्पत्ये पि यधोभ- पपदानर्यक्यपरिहारायोभयत्वस्योद्देश्यान्तर्गतत्वेन विवक्षाराकाधि. क्यानहोदाहरणत्वं तथा स्वर्गफामस्योपादेयत्वशङ्काधिक्या संख्या- विचारेण लिङ्गविचारपर्यवसानानुपपत्तेर्वाक्यभेदापत्तिलक्षणन्याय- तुल्यत्वे ऽप्यनुदाहरणतति सूचनार्थः प्रायशब्दः । स्वर्गकामपदस्यो- पादेयकसंख्यावाच्याख्यातान्तसामानाधिकरण्येनोपादयार्थत्वशङ्का तात्रय स्वर्गकामपदस्यं फलसमर्पकत्वात्फलस्य चानुपादयत्या- रफर्तुरेव च फलभागित्वात्सामानाधिकरण्योपादेयार्थत्वानुपपात्त रित्येवं कस्मान निरस्लेत्याशड्याह *माभूदिति* यथात्यधिकरणपी- नरुक्यमयावुभयत्वस्योद्देश्यान्तर्गस्या शङ्का इवियातिगमने च पाशरावे ऽधिकायकहविरार्तिगमने ऽपि चेति (विवेकाय शष्ठे निरसिप्यमाणात्र निरस्यते यया स्वर्गकामपदस्योपादेयत्वयङ्का पुमानेव ज्योतिटोमादावधिकारी सर्यापिवेति') निरसिध्यमाणान न निरस्यत इत्यर्थः सर्वेषां लक्षणत्वादविशिष्टं हि लक्षणम् ॥ १४ ॥ प्रहजात्या द्रव्यं लक्षयित्वेति काप्रत्ययेनाविधेयत्वसिद्ध्यर्थी- देश्यत्वसूचनार्थत्वं भाग्यस्य द्योतयन्सिद्धान्तमारभते * व्यक्तीरि- ति महोदेशेन विधि विना सम्मार्गस्य तद्गुणत्यासिद्ध ग्रहशब्द- स्य पापयाचित्वे जात्या ग्रहणसंस्कृतसोमवाचित्वे धादिशब्दोक्तन संस्कारेणोपलक्षितानां प्रकृतापूर्वसाधनभूतानां प्रहव्यक्तीनामुद्दे श्यत्वस्य च विध्यपेक्षितत्वात्तच्छंन्दव्यापारविषयत्वावगतेः प्रकृता- पूर्वसाधनत्वस्य विधानापत्तेरविषयत्वाधीनत्वाद्विपयस्य च विधे- यस्वायोगाद्रहास्वयित्वेन सम्मार्गविधान ऽपि ग्रहशुत्युक्तस्य प्रह- यस्यापूर्वसाधतांशलक्षणार्थविनाविधेयत्वात्तलक्षितस्यापूर्वमाध- नांयस्य विध्यन्तरविषयत्वेनाविधेयत्वादविधेयस्य च विधेयद्वारा ऽस्य चैकत्वस्य निफियत्वेन कारकतया विध्ययोगाविवक्षेत्याधयः । प्रहस्योद्देश्यत्वसिद्वधै प्राधान्यं सम्मार्गस्य चाहत्यमुपपादयन् श्लो- # व्याक्टे* इह तावदिति * लक्षणत्वेन स्वरूपेण व्यक्तिलक्ष- णयाटवर्पवाझणत्वेनोपनयनसंस्कार्यतयोद्देश्यतया घ्राह्मणव्यक्त (1) पा.पु.ना.! .

·- न्यायसुधायाम्। लक्षिताया अप्युपनयनान्वयित्वेन विधेयत्वायाटवर्पत्यविशेष्यत्यवद्ध- हव्यक्तेरपि सम्मान्वियित्वेन विधेयत्वादेकत्वविशेष्यतोपपत्तर्वि- ध्यान पूर्वसाधनांशलक्षणाप्रदर्शनार्यप वेत्युक्तम्। एवं च सति वैगु- एयपरिहारायापि सर्च सम्माष्टंभ्या इत्याह * जनेति * ग्रहैकत्व- स्य पश्वकत्वसाम्यं पूर्वपक्षोक्तमपि वैगुण्यापत्यनापत्तिवैषम्यादेघायु- तामत्याह. * यदि स्विति * प्रधानानां धर्मान्वयं हि साहित्य- स्थाविवक्षितत्वात्प्रतिग्रहं समार्गावृत्त्यवगतेस्तस्याः शास्त्रावृत्त्यधी- नत्वाच्छास्त्रभेदोक्तिः । न्यायलभ्यत्वेनावृत्तेः शास्त्रानधीनत्यायद- त्तयशदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामितिवद्भिग्नपदोपादाने प्रत्येकं वाक्य- समाप्तेः कल्पनाभावेन शास्त्रभेदानुपपत्तेरपरितोषाखमतेन शास्त्रै- पये ऽप्यन्योन्यानपेक्षेकप्रहसम्मार्गानुष्ठानस्य तथाविधज्ञानभेदाधी- नत्यात्तद्भदमप्यभ्युपेत्य प्रतिमहं सम्माईकरणे यस्य न क्रियते ७२३।। तद्विषयं ज्ञानं बाध्येनेत्याह * अथापीति * ज्ञानस्याप्यैक्याभ्युप- गमे तु प्रतिग्रहं सम्माविषयत्वं ज्ञानस्य वाध्येतेति विशेषणप्रधा- नार्थस्वेन व्याख्येयमः। ननु शानप्रामाण्यस्यानुष्ठानानधीनत्यान्नानन· धानमात्रेण ज्ञानबाधापत्तिरित्याशङ्याह *अबाधिते विति* प्रतिग्रह समार्गविषयज्ञानबाधाभावायोन्यो द्वितीयादिःसम्मार्गसंस्कृतो न कि- यते तस्मिन्ग्रह वैगुण्यलक्षणप्रत्यवायाङ्गीकारापत्तेस्तत्परिहारार्थयायो ऽभ्युपेतव्य इत्याशयः । सामान्यावगमाद्विशेपानयबोधाच्चेति है- तुद्वयोक्ते संयोगतो ऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाञ्चति सर्वधर्मत्वहेतुद्ध- योपलक्षणार्थत्वं भूचयन्सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * सर्वे- पां ग्रहाणां सम्माईन्यत्वप्रतीरित्यर्थः । अविशिष्ट हि लक्षणमिति सूत्रावयवस्यैकत्वविशिष्टं समाप्टव्यानां व्यक्तीना लक्षण भविष्यती- ति शड्डोत्तरत्वेन व्याण्यानार्थ नन्विनिशडाभाष्यं श्रुतस्याप्यकत्व- स्याविवक्षितत्वादयुक्तमाराड्याह * नन्विति* विशेषणत्वेनैकत्वस्य विध्यपरिग्रहाख्यायामविवक्षायां विध्यनहत्यरूपकारणोत्यर्थ नेतादि- त्यादिभाष्यं तात्पर्यतस्तावद्वयाख्यातुमारभते * अति * विधिप- रिग्रहो ऽनुष्ठेयत्वोक्तो लक्षितः एकत्वस्याप्राप्तवाद्विध्यनहत्ये ऽपि चाफ्यभेदापत्या द्रव्ये क्रियायां वा तादर्थ्यबोधास्यविनियोगानईत्वे- न पुरुषाधाननुवन्धित्वाद्विध्यपरिग्रहं वक्तुं विध्यधीनविनियोगक्ति- भ्यां तदईत्व लक्षित ऽनुष्ठानकाले विधिथुत्यधीनः पुरुष इत्यादिया. तिकऽन्वयमात्रयोधाख्यविनियोगस्यानुष्ठानोपयोगनिरासादविरोधः। एतदेवोपपादयति * विहित इति * यस्मात् दन्यदेवतान्ययाद्यनु- मित ऽप्यप्राप्तत्वेन विध्यनस्वागाधनायां च करपत्येन विनियोगा- ·इत्याह * दशापविदेति * दशापविन्नमितिशब्दो यस्य केवलदशा- . तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। इत्यात्तादर्थेन विधिना गृहाते श्रुतो ऽपि पायन्योतालम्भादिःप्रा- तत्वन विध्यनहत्यात्सत्स्यादिहोमश्च सत्स्याययंत्येन चिनियोगा- नहत्वात्तायन विधिना न गृह्यते तस्मात्तत्र विधिपरिग्रही कार्य: श्रुतैरथुतेर्वाक्याबिधिपिनियोगाहत्व अपेक्षणीय इत्यर्थः। तस्मात्प्र- प्रकृतिप्रत्ययधृत्यभिहितानां पदश्रुतिविनियुक्तानामपि पार्थानां मध्ये को विधिविनियोगाभ्यां गृहीतः को था नेति चिन्तायां तसिनी को विधियिनियोगाईतया समर्पितः को वा नेति विचायमित्याही तदिति * पञ्चम्यर्थं तदित्यव्यये घाक्यभदापत्तरपरिग्रहहेतुत्यम्। चनायकवाक्योक्ति प्रहेकत्वस्य विनियोगानहमहाशपणत्यन पि- धिविनियोगानइत्यानिश्चयाविचारणा न युक्तत्याशय प्रहाश्रितेनेफ- स्वेन सम्मानभायनां कुर्यादित्यादिवचनव्यक्त्यन्यथान्याभ्युपगमनत. स्थापि विधियिनियागाईत्वप्रतिभानात्कार पचनस्यक्तियुनोति नि- णयार्थ विचारणा युक्तरयुक्तम् । ननु द्वितीयासयोगनेकत्वस्य लोफरश्या विधिविनियोगानई- त्यावगमाद्वचनव्यक्त्यन्यथात्यशङ्का न युक्तत्याशगाह * मीमांमका हीति*न्यायामासागतयचनव्यवन्तरनिरासेन लोफायगत याचना सारिवचनव्यक्त्यवधारणा कार्यत्याशयः । ननु लाफायगतराब्दशक्य- नुसारारसम्माति वर्तमानापदेरास्याविधायकत्यानिनिमित्तं यिधि- त्वचिन्ता नेय युक्तंत्याह * वर्तमानति * अप्राप्ताधयनास्य पने- मानापदेशत्वार्योगन तरसारूपये ऽपि पशमलफारस्पायधारणात्तस्य- लोकप्रयोगाभावे ऽपि लिथै लइिति लिर्ध स्मृत्या यि त्यायुक्तपं चिन्तत्यागयः स्मृत्यपा- . यत्व .. ५/- सध्याना मध्य फि भाय. नारि...या नात विधिविनियोगाईत्वसिद्धी विचार्यमित्या इ * सेति * सम्मार्गस्य करणत्वेन प्रहस्य च फर्मवन विगत ७२४॥ त्याद्भिन्नार्थत्वेन समुच्चयावगतर्नेय चिन्ता युक्तत्याराम सम्मा- गस्यापि लोकप्रसिद्धन धात्वर्धस्य भावनाकरणत्यरूपेण विशेषण- त्यमनीकृत्ययं चिन्तयुक्त तथाप्ययकसम्मानभावनानुपाना- सातासमुसयो परिहार्य इत्याशय येन केन चिदपि दन्यणानुष्टेय- त्यस्योपपन्नताशस्यशब्देनोक्ता देशापचित्रमपि कस्मान्न चिन्त्यत अन्यायस्यार्थस्य स दशापवित्रशब्दो विवक्षितत्वेन निश्चितत्या- ·१०१८ म्यायमुपाया। नान्यैः सह विचायत इत्युक्त प्रहफर्मत्यपक्ष दयापयित्रस्य कर. शत्पन मिनीयशेपत्यारसमुच्चयोपपतेरविचार्यत्वे प सम्मार्गक- मत्यपले प्रहस्प फर्मचायोगेर फरणत्यापत्तनहो या फरणत्वन भावनाधिशेषण दयापवित्र घेति विचारो युन्यतेवेत्याचल सम्मा- स्यापि फर्मत्वपक्षे तस्यामफस्यानुष्ठानायोगारफर्मापेक्षायां त. रफायन प्रहान्योपपत्तेरभुतकारणत्वकल्पनायोगादशापवित्रस्य फरणत्याध्यामातोपर्थं सर्वेषामपि सम्मागादिपु फर्मवेत विशे. पणभूतषु दशापवित्रसदस्य फरणत्यरूपार्थतुल्यस्वाप पवित्र- भादवाच्यो ऽथो न पियार्यते सामागावीन फरणरवेनाविशेषण पवचनव्यक्तिभेदे तु अघ न विचार्यते मपितु विचापंतपचेत्युक- म । प्रहतदेफरवसम्मााणां च मध्ये प्रहसम्मायोस्तावीक प्रहपव भावनां विशिनटि सम्मार्गश्चेतिनियोगेन विशेषण किया महो वा सम्मान पति विकल्पो यथा प्रव सम्मार्गधेति समुध- योऽप महसम्मार्गपोःसम्पन्धाअध समुदायो या अपपा प्रहविविधः सम्मार्गः सम्मागविशिष्टो वा प्रह इत्य एपक्षीनिरूपणा फार्यत्याह* * प्रहादीनां चति * भावनाविशेषणचिन्ताया विधेयसिद्प्युप- योगितामाह * विर्शिपनिति * सम्माकत्त्वयोरप्पएपक्षीमतिरिश- ति * सम्मागति * प्रहफस्योरप्यतिविशति * विचार्यवि . तथा कि सम्मारिशियो मह पय भावना विशिनधि एक- त्वमेव वेत्यादिनियोगविकल्पादिरूपाटपक्षी किं प्रदविशिएः स- मार्ग एवैकत्वमेव वेत्यादिरूपा द्वितीया कि एकत्यविशियो प्रह पच सम्मान पत्यादिरूपा तृतीया कि प्राविशिष्टं श्फत्वमेव स- मार्ग वेत्यादिरूपा चतुर्थी फिमेकत्वविशिष्ट प्रह एचेत्यादिरूपा पञ्चमी कि चिशिष्टमकत्वमेव सम्मार्ग एवं घेत्यादिकपा पाठीति पू. घोक्ताश्यन्तिसभ्यो ऽपक्षीयो न्याः परएपक्ष्यो विचार्या इत्याह तति नन्कविधवचनस्यक्तिप्रतिभासनेकत्यस्य द्विती- योक्तिद्वितीयविध्यनहत्यविषयलोफरष्टिप्रतिघाताविधयत्वशङ्कायाम. पि प्रहयतुदेश्यत्वप्रसङ्गात्प्रत्युइश्यं वाक्यसमाप्त्या वाफ्यभेदोपप- श्तेर्विधयत्ता न युकेत्याशझोपपादनामईत्वस्यापि विध्यनहत्ववदि- चारमन्तरेणासिदेर्ययाविध्यान त्वस्य वियफाय भावनाविशेषणत्वं विचार्य तथा महतदेकत्वयोः संहत्य प्रत्येक वा सम्मागांन्वय इति व्ययेष पोरेश्यत्वे भपिविचाहत्याह*तथा फिमिति प्रक- सम्मागे एवं ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । कार्यस्वे ऽपि प्रहस्योद्देश्यत्ये तदेकपदोपादानानामप्युद्देश्यत्यापत्तिः । किमुत संख्याया इति सूचनायेषामिति बहुवचनं कस्मिन्पक्षे सह- स्यान्वयः कस्मिन्या प्रत्येकमित्यपेक्षायामाइ * तत्रेति * क्रियाप्रा. धान्योत्तचेतरयोरुपादेयत्वं सूचितम् । साहित्योपपादनाय कृत्स्न- क्रियाकरणात रुतकृत्त्यत्व भवत्युभयान्विताया एव च कायसि. द्धिरित्युक्ते ऽनुष्ठानावृत्यापि कान्य सेत्स्पतीत्याशय गुणानुराधेन प्रधानावस्ययोगसूचनार्थ सदित्युक्तम् । चशब्दो हेती। प्रत्ये- कं याफ्यसमाप्त्युक्त्या प्रत्येकमन्वयो दर्शितः। उद्देश्योपादेयत्वयोरपि विशेषणत्यवाद्विचारमन्तरेणासिद्धरुदेश्यत्वे तावत्कि ग्रह एवोद्देश्यः समार्ग प्रत्येकत्वमेव या य ग्रहो वैकत्व वा अथ प्रहश्चैकत्वं चाय प्रहफत्वयोः सम्बन्धोऽथ समुदायोऽधैकत्वविशिष्टो ग्रहोऽथ ग्रहघि- शिएमेकत्वमिति विशिष्टाप्टपक्षी विचार्येत्याह * तत्रापि विति * उपादेयत्वे ऽपि इहश्येवाटपक्षी विचार्येत्याह * क्रियां चेति * एवं चानेकविधवचनव्यक्तिप्रतिभासे सति द्वितीयासंयोगेनैकत्वस्य वि- धानोपादानानहत्वविषयलोकदृष्टिप्रतिघाताद्विधेयोपादेयत्वशड्डा यु- केत्याह * एवामिति * वाफ्यभेदपरिहारायोपादेयतयेत्युक्तम् ।न न्यक्रियाविशेषणस्य विधातुमशक्तग्रहे विध्ययोगात्सम्मागें च वा- फ्यभेदापत्तेः । प्राधान्येन द्वितीयाविरोधाच गुणत्वेन विध्ययोगाने फस्योपादानं विधिर्वा सम्भवतीत्याशङ्याह * येन येनेति * त- कस्ताघरपक्ष इत्यापूर्वपक्षवार्तिकोक्तेन येन येन प्रकारेण ग्रहे स- स्मार्गे चैकत्वस्योपादान विधिर्वा सम्भवति तंतं प्रकारं ननु सम्मा:- तिशङ्काभाष्येण द्रव्यविशेषणस्यापि विध्यईत्वसूचनादेवैफत्वं स- मार्ग उच्यतइत्यनेन च सम्माविशेषणत्वाशनात्पूर्वपक्ष्यापाद- यिष्यतीत्यर्थः । यच्छब्दानुसारातच्छब्दो ऽन्यावर्तनीयः । उद्देश्यत्ये ऽपि चैकलस्य द्रव्यनिरपक्षस्य क्रियान्वयायोगान्प्रत्येक वाक्यस. मात्यनापत्तेदेशफालवच्चोदेश्यत्वमानस्य विधेयत्वानापादकत्वा- विधेयत्वाविरोध इत्याह * यथा चेति * प्रत्येक वाक्यसमा. पयनापत्तिश्चपदेन सूचिता । कयं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिरित्याराड्या- * यां यामिति * फर्थ दूपयिष्यतीत्यपेक्षायामुपादेयत्व ता- घसंख्याया दूषयति प्राधान्यादिति प्रकृतापूर्वसाधनस्येनयथासंग्य प्रहस्योद्देश्यतया संख्यानाफात्वात्वातन्त्र्येण च निष्क्रियत्वायो- गेनेकत्वोपपादनस्य ग्रहोपादानाधीनत्वावगमनित्योपपादनं शक्य- मित्याशयः । विधिरप्यशक्य इत्याह * ग्रह चेति * प्रहे वैफत्वं वि. भीयेत सम्मार्गे घेति विफरम्य प्रहे तापदापविलक्षणवाफ्यमेदापचे ·२०२० न्यायसुधायाम। रंगक्यतामुपपादयति न तावदिति * कथमावृत्त्यापत्तिरित्यपेक्षाया- माइ * रुवमिति * विधायफावृत्ति धिना तावत्सम्बन्धद्वयासिदि ७२६॥ विष्णाति * विदधदिति महशब्दावृत्ति विना सम्बन्धद्वयासिदि विवृणोति *संस्मेति* सकृदुच्चारिताश्यां क्रीणातितद्विधायका. भ्यां द्रव्यगुणान्यपषद्हविधायमाभ्यामपि सकनुच्चारिताभ्यां सम्मागाग्वयद्यसिदिभविष्यतीत्याशझ्याह * ग्रह इति * महस. म्मागनिष्पावत्येत सम्मार्गक्रियाया अनिष्पादफानेकानेकार्थवशी. काराशक्तरेकरयान्वयमाणोशारणपर्यवसानाद्वेषभ्यमित्याशयः । कथमावृतदोपतेत्याशङ्याह * पुनरिति* अनावृत्तस्य च प्रत्ययस्यै कत्यविध्यशक्तः सम्मार्गे ऽप्येकत्त्वविध्ययोगादविवक्षा सिद्धेस्यारा पनाह सर्वेति* पृथाभूताभिनिष्कृयाभिर्वचनव्यक्तिभिर्महान्याय- स्वेन विधयतया विशिष्टस्यकत्यस्य तु विधातुमशक्यत्वायधारणाम विधिना ग्रहण सम्भयतीत्यर्थः । तच्छब्दो हेती। ननु सर्वग्रहसम्मार्गे 5प्येकत्वाविधाने गृणभूतस्यापि सम्मार्गस्य जाधवाय सर्वेषां प्राणानन्तरं संहनानां हविरभिमर्शनादितियत्स-, कृदनुधानापत्तेः प्रत्येकमावृत्यर्थविनफत्वविध्यर्थवत्त्वसम्भवात् म. हान्तरसम्मानिरासानापादकत्वनैफत्यविधानस्य निरासो नर्थ- क इत्याशमाह * फेन चित्यिति * एकदिदेशे सन्माना हविषां सर्वेषामनुलिप्तसाधाण्येन सदभिमर्शनसम्भवादास्यभावे ऽपि महणानन्तरं शिहितस्य सम्मार्गस्य सर्वग्रहणप्रतीक्षणेन विक्षेपस्था. शास्त्रीयत्वाद् गृह्यमाणस्य च सोमस्याधीव्यवसेफनिरासायानुष्ठे- यसम्मार्गस्य सर्यग्रहणानन्तरमनुष्ठाने धोवसेफनिरासाशक्तफ- ज्यप्रमादल्पपरिमाणेन च दशापवित्रेण सकून्सर्वग्रहसम्मार्गाश- केन्पायादेवाचे. प्राप्तायाः प्रयोजनयत्वयोगा प्रहान्तरसम्मार्ग- निराप्त एयैकत्वविधिप्रयोजनामित्याशयः। ननु संस्फार्यत्यावस्तुतो प्रहस्य प्राधान्येन वाफ्याधत्वन भावनायाः पादतः प्राधान्यादह- तदेफरयादिविपिएसमार्गमावनाविधिप्रस्तेनार्थेन विन्ध्यतरेण प्रक स्यविधिः संस्थितीत्याशयनाराइते तवति* ग्रहार्थत्वेन विधि विना प्रहस्य संस्कार्यवासिद्धयिषणपिशेष्यत्यरूपगुणप्रधानत्यालो. घनपा मायनायाः प्राधान्ये ऽप्युपकार्योपकारपत्वलक्षणगुणप्रधा. नत्यालोचनया प्रहाद्रवनेष विधानादगत्ये ऽपि च राजाभूतस्य राजपुरुषस्य समामाधयशपयार्थत्याविरोधाच्छन्दतो ऽपि स- मार्गमापनायामशास्यप्रतीनिध्यन्सरविहितरवाञ्च प्रहस्याप्रम- पनवभाविधिषिपयवायोगारमयक्षयिध्यन्तरमाप्तस्यैच घ स.

·वतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ૨૦૨ मार्गसंस्कार्यत्वसम्भचे विशिएविधिप्रसूतग्रहधिपयार्यविधिकल्प; नायोगात ब्राह्मणादेरिवोपयनसंस्कार्यतया ग्रहस्य सम्मा गंसंस्कार्यतया विध्यनुपपत्तेहाविधानाच तथैकत्वविध्यनुपएसे; ने महतदेकत्वयोर्विधिः सेत्स्यतीत्याशयेन परिहरति * यदीति * यास्य पूर्वपक्षिणो महत्वषदेकत्वस्यापि विवक्षेष्टा सा सेत्स्यतीति स- पस्यापीत्यपियदापकर्षेण योज्यम् । एवं नैतदस्तीत्यादि तस्माग्नता कि चिदपि फर्नु विवक्ष्यतइत्यन्तमुत्तरभाष्यं समुदायतात्पर्यतो व्या- क्यायावयवया व्यात्रिख्यासुनॆतदिति भाष्यावयव भुतत्वादेकवचनं विशेष्यतीति यच्छडिन्तं तन्नास्तीत्येवं व्याख्यातुमाह. * तस्मा: दिति * तस्मानुपादीयमानपश्वादियदेवेति वार्तिकोनांदेश्यविशे- पणस्पोपादेयविशेषणतुल्यताप्यत एवायुक्तंत्याद * अत इति . शुतत्त . शेषणं प्रहं विशेष्यतिक्रियां वेति विकल्पनिरासार्घत्वेन व्याख्यातुं विक- ल्पं तावदाह * द्रव्यस्येति * सम्मार्गविशेषणत्वं भाप्ये सशिम्य- माणे धात्वर्थस्यापि भावनाविशेषणत्वाद् गुणानां च परार्थत्वाद- सम्बन्धः सम्मावात्स्यादित्यनेन न्यायेनैव विशेरपातन्वयाधात्व: नियच्छिमाया भावनाया विशेषणान्ययोक्त्यर्थ न तु सम्मार्गस्यै- करवान्योक्त्यर्थमिति सूचनार्थ क्रिययोरित्युक्तं तथैकत्वं होत्यादि- ना द्रव्यपकत्वं नियम्यत इति शक्यमाधयितुमित्यन्त द्रव्यान्वयपक्ष- निरासायेत्याह * तत्रेति * अयोगव्यावृत्त्यैकत्वं द्रव्यविशेष- यम् अन्ययोगव्यावृत्य वेति विकल्प्याद्यपक्षनिरासार्थत्वेनेकत्वं ही. त्यादि न कियेतेत्यन्तं भाथ्यावययव्याख्यातुमाह * तीति * नि- तीयपक्षशङ्का तवत्यादिभाष्यावयवं व्याचष्टे * तति * एतच्छ- ७२७॥ हानिरासाथ नेतदिति भाग्यावयवमभिनायतो व्याख्यातुमाह * में- तदिति * सामान्यतः प्राप्तावस्यस्य विशेषश्रुतेः परिसण्यार्थत्वे खार्थहानपराधफल्मनप्रातवाधात्मकदोषप्रयापत्तेः सामान्यप्राप्तितः प्राम्भावे सति विशेषतः परिसंफ्यौचित्यादसमाते च पाये विध्यपर्यवसानेनकवाक्यस्थत्वे पदयोः पौर्वापर्ये ऽपि पदार्थ विधि- पौर्यापर्यायोगानास्था पुनः श्रुतेः परिसंख्याधता युक्तेति प्राप्ता भय- ताति भाग्यावर्तमानोक्त्या सूचित फस्माग्नेह विशेषभुतेः सामा. न्यप्राप्तितः प्राग्भावः सम्भवतीत्याण्ड्याद * तश्चेति * विरोधा- बयेफस्मिन्याक्ये प्राप्तिपरिसंस्थे न युके इत्याह * सहाय- ·ર૦રર न्यायसुधायामा न्तमेति * यह त्वेकपदस्थत्त्वात्सुतरां विरोध इत्याह * न. घेति * श्लोकं ब्याचष्टे । प्राप्तिपदिफेन हीति * भराक्यतामे पोपपादयति * मन्पा होति * भत्रापास्यत्ययः एवमपि घा- पपैयारपदकये को विशेष इत्याह * तत्रैव हीति * प्रातिपदि. फोकानामपि सर्वग्रहाणां क्रियान्वयप्राप्ने: फारकविभत्त्यधी- नात्यात क्षणक्योक्तिः प्रत्यक्षश्रुतिप्राप्तपरिसंख्यायां च दोषत्र- पपरिहाराशरानुमानिकप्रातिविश्यत्वात्परिसंस्थायास्तत्रोपपरित स्याह * फि चति * आनुमानिकप्राप्त्याश्रयतामेवोपपा. पपात * निदोपत्वं इति * कल्पत्येनानुमानिकस्यामाप्तावदे- प गर्दभाभिधायिन्यां मन्त्रे पाठक्लप्सावाक्यान्मन्त्राश्वाभिधानी- विशिष्टादानविधाने सति परिसंस्थाया निर्दोपत्वं कल्प्यत इति स्युः के गिधित्वे निवत्तफत्यायपरिसंख्यात्वायोगमावा फलादेवाची यतइत्युक्तं प्रातिपदिकाधीनात्मलामत्याच प्रत्ययस्य प्रातिपदिकमा ७२८१ सार्थपरिसंस्थातृतात्यन्तायुक्तत्याह *समानति वाक्यपदेश्ययोः परिसंम्यानुफ्पत्तिहेतुत्वं इरान्तयोक्तमाननु मन्त्रस्य चत्यादिभाप्या- न्मन्धस्यादानान्वयाभावन लिङ्गमाप्मानुयादायोगादश्चाभिधान्या र. शनायादाने प्राप्तमन्त्रविरोषणस्यानुपपत्तेर्षिधीयमानमन्त्रविशेष. णत्याद्रभाभिधानीनियर्तकत्वं युक्तमाएकत्वस्य तु विधीयमानमह- विशेषणत्वाभायात्प्राप्तग्रहविशेषणत्वेन च द्वितीयादिप्रहनिवर्तक- त्ये दोपत्नयापत्तन युक्ता नियफतेति वैषम्यप्रतीतेरन्यारम्वैषम्या- भिधानव्याख्या न युक्तत्याशय यथाश्रुतभा यमुपन्यासपूर्ण पयितुमुपकामति * यत्यिति * मन्त्रादानान्वये पदननाद त- दश्याभिधानीमिति विशेषणसामद्विदभाभिधानीतो मन्त्रनिति- सिदे स्वार्थहानपरार्थकल्पनाभावे ऽप्यनुयादतःप्राप्तस्यादानमन्प्रा. इत्यस्य याधापरिहारायं वचनव्यक्तिरिटा मन्त्राचाश्वामिधाव. घनन्यक्तिमदर्शनस्य तायदन्यान्यययावादानान्ययाभावादमा. मावस्यन्येव मन्त्रस्याश्याभिधानाधयविधानात्माप्तयाधपरिहारोप- पत्तेरनेनारगभिधानामितीयमेव पचनन्याक्तिरिति यदर्शितं यथादा. ने प्रातत्यादिति मन्यादानान्ययपचनन्यक्तिनिरासे फारणमुकाम त्यर्थः । प्रश्नपूर्वमिनिष्टरचनन्यक्किप्रदर्शनस्य तायदयुक्त्यमुपपा- इति । भाददातिपरस्य विधायकस्याण्या- तानपंक्षमन्यावाभिधानान्यप पम्पंवमानायांगसुचनायाशामि- घाम्यामिति सामी । कारणोपयुक्तलमुपपादयति भादान चे. विनम्यनुष्यस्मृत्यर्थयामिन्यस्य कारफस्य घ क्रियाशापनुप्ठेय. दयति कुत ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम पादः। १०२३ स्थादादाने प्राक् मन्त्रप्राप्तिः पधादशनायामित्याशवाहान बेति क्रियाया अप्यफार्मकाया अननुष्ठेयत्वाक्रियाफारफसंयोगस्यैवानु- ईयत्यायगतेस्तद्वारा द्वयोरपिरमानादानाण्ययोः कम्मक्रिययोर्युगपन्म- न्धप्रकाश्यत्वप्रत्यवायानास्य रशनाम्प्रति विप्रफर्प इत्यर्थः प्रत्युत ग्रा. झणयाक्ये पवेमामगृभ्णनूशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त त्यस्मि- न्मन्त्रस्याददातिधात्वर्थान्यये सन्निकोऽश्वाभिधानीनामन्वये विप्र- फर्प इति विवेकादादानरशने प्रतिसनिकर्षविप्रकर्षविशेष उपलभ्यत इत्याह *सुतरामिति वाक्ये तापद्विशेष विवृणोति पदेतिक्रियानि- रपेक्षकारकान्वयाप्रतीतेनामान्ययापदनयापेक्षत्वाद्विप्रकृष्टो घात्य- पन्धयस्तूश्वाभिधानीपदानर्थक्यप्रसङ्गात्तदन्ययं विना विधापयंव- साने ऽपि स्वरूपेण तावत्पर्यवस्थतीत्याशयाविधायकप्रत्यये विवृणो- तिमत्यपश्चेतिामन्त्रेऽपि विपरीतविशेपमाह *मन्त्रो ऽपीति *ग्रहोमः छन्दसीति लोकाप्रयुक्तछन्दोविषयमकारयुक्ततया फ्लेगावगम्यघा- चकत्येन प्रकृतिभागेनोक्तत्वाद्रहणस्य न शीघ्रप्रतीतिरित्यर्थः।ननु सा-' मान्यवाचिनो नाश्चरशनाप्रतीतिः शीघ्रम्भवतीत्याशङ्याहन चेति* अपूर्वसाधनीभूत विशेषएय मन्त्रविनियागेन सामान्यविनियोगपूर्वक- त्याभावान विप्रकर्पइति श्लोकत्रयाशयः।नन्यादानान्वये लिङ्गप्राप्तर- शनामात्रादानान्वयानुवादेनाश्वाभिधानीविशेषविध्यापत्तेखदोप्या स्यापरिहार्यत्वप्रसगान्मन्त्रस्याश्याभिधान्यन्वय एव युक्त इत्याश• झ्याह* तस्मादिति* यस्माद्भयत्रापि मन्त्र प्राप्तिस्तुल्या तस्मादादा- ७२९।। नान्वयानुवादो श्याभिधान्यन्वयविधिश्चेति वैषम्यमयुक्तन्ततश्चानु- घादाभावेऽनुयादसिद्धयथादानान्ययप्राप्तयभ्युपगमनिमित्तप्राप्तयाधा- नापत्तेः न तद्भयनान्वयनिरासः क्रियानपंक्षकारकान्वयायोगाथा- श्याभिधान्यन्धयविधिरयुक्त इत्यायः । ननु मन्त्रादानान्वयस्य विधयत्वे वाभिधानीपदानर्थक्यापत्तेरवाभिधानाविधेये ऽनु वा. घतावसीयतइत्याशयाइ * फित्यिति * मन्त्रादानवदश्याभि- धान्या अपि विधेयवान तत्पदानर्थक्यापत्तिर्विशिष्टभायनाविधा- नाश्यानेकार्थविध्यनापत्तिरित्याशयः । नन्यादानभायनायां मन्त्रस्य लिङ्गादेव प्राप्तेन विधिः सम्भवतीत्याशङ्याह * नचेनि * श्रुत्यैया- नुमितया प्राप्तिर्भविष्यतीत्याराशाह * रुपैति * गम्यसामान्यसम्बन्ध्यपेक्षत्यापशब्दोकस्य लिङ्गस्य श्रुत्यनुमानवि- लम्योच्च प्रफरगोक्तिः अतोऽप्राप्तायस्य मन्त्रस्य दाने विधिः सम्भवतीत्याह * अप्राप्तति * कथं नईि मन्त्राधिकरणे परि संख्येति सूत्रमित्याएमाह * परिसय्येति * एतदेव विवृणो- प्रकरण- ·१०२४ न्यायसुधायामा ति * प्रयोजन मिति * प्रयोजनमितिगर्दभाभिधानीतो निवर्तना- दस्य विधेः फलं नास्तीत्यर्थः । नन्वपदार्थस्याप्यन्यव्यवच्छेदा- स्यभेदवाक्यार्थपक्षवद्वाक्यार्थत्वसम्भवात्करमागर्दभाभिधानीतो म- न्वनिवर्तनादापयार्थ एव न भवतीत्यानाड्याह*नस्विति निवृत्तिहेतु- निर्वत्तनाण्यशब्दव्यापारलक्षणार्था निवृत्युक्तिःप्रवृत्तस्यैव निवर्त्यत्वे- नामवृत्तस्य निवर्तनायांगाग्न वाक्याथों निवर्तनेत्युक्त कय प्रवृत्तएव निवर्यते इति नियम इत्पाण्याप्रवृत्त एव प्रवृत्तस्य स्वतो प्रवृत्यैव निफार्थसिद्धेर्निवृत्तिसिद्ध निवर्तनानर्थक्यप्रसङ्गादित्युक्तं कथा- लिङ्गाद् गर्दभाभिधान्यां मन्त्रप्राप्तेः प्रवृत्त एव प्रवत्यामित्याशङ्का पूर्वोक्ता प्राप्तावस्यविधिस्मरणेन निरस्यति * नचेति * एवं च लिङ्गाच्छतिकल्पनाभ्युपगम ऽपि कल्प्यमानैव पुन श्रुतिः स्यात् नप्र- स्यक्षेत्याह * शीघ्रति * परमार्थतस्तु पश्चादपि ध्रुत्यननुमा- नादर्दभरशनायां मन्त्रप्राप्तिन कदाचिदस्तीत्यापशाह अश्चेतिशी- मापहते ऽर्थेमन्धरानर्थक्य लोकर्यासट्या पदयति * सो ऽथमिति* ननु लेडिकश्रुत्यनुमान प्रति वाध एवानन्तर्यात प्रत्यक्षश्रुतेः फलं स्यान तबकहिता गईभरण्नातो मन्त्रनिवर्तनेत्याशयालोचना- पूर्व गर्दभरशनातो मन्त्रनिवर्चनायां फलतां श्लोकपञ्चकेनोपपाद- ७३०५ यितुमाइ * प्रयोजन विति * प्रयोजनं यदालांच्यते तदा यद्य- सरनामाने मन्त्रप्राप्तिमानुमानिकी श्रुतिः प्रत्यक्षश्रुतिवत् कुर्यात्ततस्तत्प्रतिवन्धे ऽपि प्रत्यक्षश्रुत्या निर्थक्यापरिहाराद्शनाद्वये मन्त्रप्राप्तिप्रतिबन्धस्य फलधत्वावगतेय॑वहिताया अपि गईभरश- नातो मन्थनिवर्तनाया पय परिशभ्याफलत्य सेत्स्यतीत्युकं फोर- गालोच्यतात्यपेक्षायां भवत्येति साश्लोफेन लैङ्गिकभुतिविरो- घस्य प्रयोजनस्यासम्भये ऽभिहिते लैङ्गिकतिनिराधस्याशक्य- स्वारप्रयोजनावासम्भवो ऽभिहित इति भ्रान्तिनिवृत्ये सत्यमित्यनेन प्रयोजनवासम्भवे तुरुका फिमर्थ त्वरया विहितातयति- प्रश्नस्योत्तरत्वेनवमप्रत्यक्षाथुतिस्त्वरितेत्युक्तमाएतदेव सादलो- फेन विकृणोति * फेयराति * प्रत्यत्येवानुमानिश्या फेरला- यामश्वाभिधान्यां मन्त्रायधिन सिद्धयदिति कृत्वा यस्मात्प्रत्यक्षा युतिराम्नायते तस्मादपानात्यात्प्रत्यक्षा श्रुतिरर्यवती गर्दभरश-, नाती माननिवृत्यर्थत्याच्चेति चकारापः वफाराघोंपादनार्थ पू. घोंक इत्यनुमान स्मारपति , तस्मादिति * फलतः परित सण्या चोय नास्तीनि व्यतिरेफमुखन तायदाह - यदा पिति दाम्यायामेप परिसंण्यासूत्रार्थो स्माभिस्तायुक्त ·य- तृतीयाध्यायस्थ प्रथमः पाद । १०२५ इत्याह * तदिदमिति * यथावतमा यदूषणमुपसंहरति * तत. ७३१॥ वेति * इत्यश्वाभिधानीमिति घचनव्यत्यन्तरं यदिह पाक्ये मा यकृताध परिसंख्यासूर्य चोकम् । तत्र ययाथुतत्वादरो न कार्यः किं वादानभावनोत्तरकालीनो ऽरुण कहायनीवन्मन्नाश्या- मिधान्योः परस्परनियमोत्तरोपलश्यपचन व्यक्त्यन्तरोक्तिरादानमा. मान्वयनिरासार्थश्चत्यादत्तइति वचनव्यक्तिनिरास इत्येष परिसं. ख्यासुत्रस्यभाप्ययदिह भाप्पं नेयं प्राप्युक्तिश्च सम्भयमात्रानिमा येति सूचनार्थो ऽतीवशब्दः । इह पुनरिति चैपम्योक्त्यर्थ भाग्यम. योभिधान्या मन्त्रविशेषणत्वाभाव वेपम्यसामञ्जस्यादयुक्तमाशय विदेहत्वायोगोयर्थत्वाद्विधेयधिशेपणत्यनिरासस्य विधेयाश्वाभि- धान्यकत्वस्य वैषम्यमुक्त भवतीत्येवं समाधातुमाद * नचंति * प्रहस्याविधेयत्वाद्विशेषणो विधिव्यापारायागातये ऽल्पान्तर- स्थापि प्रहशब्दस्याविधेयार्थत्वेनानभ्यर्हितत्वसूचनार्थ निपातः । यथेति दृष्टान्तभाप्य तात्पर्यतो व्याचष्टे * थति * उपघातफारिश्यादिनिराकरणापरत्वाद्वाक्यस्य श्वा- दीनां निवार्यत्यन विधेयत्वात्कुतो नोपघातफारिविशेषणते. त्यायड्डां प्रश्नपूर्वकं निरस्थति * कुत इति * रंगदीनाम- नुपयोगित्वाग्निवारणासस्कार्यत्वसूचनाय रक्ष्यत्वोक्तिः। भन्नाची. पघातप्रतिवन्धार्थत्वातू श्वादिनिवारणायाः काकादिभक्षणेयोप. घातस्य तुल्यत्यासस्यापि चारणावसीयत इत्याशयः । व्यवहारे- णोपघातस्य प्राधान्य सूचयितुं वृद्धलाफम्पठति तथा चाहेतिर संख्यामानाधिवक्षायां विदमुदाहरण न युक्तमित्याशङ्कते *न- धिति * एनदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति* पच तहीद- मुदाहरणं युक्तमित्याशयाह*चमसेधिति *चमससम्मार्गस्य पूर्वप. क्षत्येनासायित्वात्तत्रादाहरणानुपपत्तिमाशय स्थायिनि सिद्धान्ते. पीदमुदाहरण युक्तमियाह * स्थितेति * फ्येत्यपेक्षायामाह *पशु. प्रकरणाति * सख्यामात्राधिवक्षायान्तईि फिमुदाहामित्यपेक्षा. यामाह आह चिति * एतदेव विकृणोति *पलौरीति * न चा-७३शर प्रति माग्यविधायकाभावादपि ग्रहैकत्वान्ययविधिर्न सम्भवतीत्यु. के सम्माटितिथब्दा ग्रहैकत्वान्ययस्प विधायको ऽस्तीत्याराहार्य नन्धि- तिभाष्य समृजिपरस्य ग्रहसम्मार्गान्यविधायित्येन प्रहकत्वान्चया विधायित्वायोगादयुक्तमाशौकत्वान्वितस्य सम्मान्विपप्रतीतेरे- स्वयद्वयविधायकत्वेन व्याचष्टे * नत्विति * न हीत्यादि तथा द्वि- वीयस्यापोत्यन्तम्भाष्यम्तात्पर्यतोव्याचष्टे * नेति * नसा न हीसे- ·१०२६ न्यायसुधायाम! तावनिरामप्रतिज्ञानार्थत्वेनच्छित्या पदधृत्या ग्रहोद्देशेन सम्मागवि. विध्यवगतेः श्रुतिविरोधाद्वाक्येन ग्रहेकत्वान्वयविधिने सम्भवतीति इत्यर्यत्वेनैतदित्यादिश्रुतीत्यनेन व्याख्यातः (न विरोधशानिरासाय श्रुत्यसम्भये चति भाष्यावयवव्याख्यातु न होत्युक्तम् । अत इत्या- दिभाप्योपस्वत्यनेन व्याख्यातः) ननु सम्माष्र्टीतिशद्धाभाष्यसू- चितविशेषणविशेषणस्यापि विधेयत्वोपपति पायितुमावधीयमानवि- शेषणतातत्ति सूचनार्थ भाप्यव्याख्यामध्ये तत्रैफस्तावत्पक्ष इत्यादि- पूर्वपक्षवानिकोक्कां ग्रहविशेषणस्याप्येकत्वस्य विधयत्वोपपत्ति दूप- पितुमनुभापत *यविति*शुद्धो ग्रहः क्रियाविशेषण, एफत्वविशिष्टो ति विकल्प्याच ताबद्रहविशषणस्य क्रियानन्तर्गती विधेयतानयुक्तो- विशेषणविशेषणस्य क्रियानन्तर्गतौ विशिष्टस्य क्रियान्तर्गत्ययोगात्स- स्थायाः क्रियाविशेषणत्वाभावे शुद्धेनैव ग्रहेण क्रियाविशिष्टत्वाप. तविशिष्टत्वन विशिष्टवायोगावकत्वविशिष्टप्रहविशिष्टसम्मावि- ध्वन्यथानुपपत्तेरांपत्यमन्तरेणैफत्वविधानामिति यदुक्तं तवयुक्तमि- त्याय । नत्येकत्वविशिएस्यापि ग्रहस्य क्रियाविशेषणत्वे द्रव्यधि- रोषणं यावद्विधिप्रत्ययो न गच्छतीत्येवमेकरवविधेनिराकर्तुं शक्य- स्यात्पूर्वपश्यनुक्तशुद्धप्रहावेशंपणत्यपक्षे दूपणोक्तिरनार्थफेत्याशय- विशिष्टस्य प्रहस्य क्रियाविशेषणवपक्ष ग्रहविशेषणस्यैकत्यस्य विधेय- विनिरासायतिमाह *यदीतिन फेवल विशिष्टस्य विशेषणत्वान्य- यानुपपत्यैकत्य पूर्वपक्षे किं तु क्रियाया विशिष्टेन प्रहेण विशेष्य- वान्यघानुपपत्यापीय समित्यनेनोक्तम् । भावनाविशेषणतेय तर्हि निराकार्यत्याराड्यफत्य सम्माग उच्यतइत्यादिभाष्याव्याख्यानचेला- यां निराकरिष्याम इत्युक्तम् । इलोकोक्तस्य रणस्यार्यवत्तामुपपाय श्लोफ ब्याचष्टे गुदेति * विशिष्टत्यनिरासस्य प्रकृतोपयोगमाह • तति • संख्यापि प्रहमाण सयदत्येतदुपपादयतिनहीति* मायनानन्वितस्य विध्ययकोरिति हेतुसूचनार्थ भावनानन्वितत्ये त. च्छब्देनाक भावनापि प्रमाणेत्येतदुपपादयति * नचंति * प्रह। स्यैकत्यान्वितस्य श्रुतस्यात्कयं तथाभूतस्यापरणामत्याशय प्र. इस्य स्वरूपेण पिशरणभूतेन व्यवाहितत्यात्संख्याया भावनान्य. पियन नालाचयतीत्युक्तम् । मनु प्रहस्य मायनाविशेषणत्वे सति तुल्यकक्षत्याविरोषणा-- तिनकस्यान्तपयकायस्यासंस्कायस्येन तु प्रहस्य प्राधान्याविशे- परयोयगायनयेयपात्यनाप्यघिस्य विशेषामित्यारागाह * MAA नापीति एफस्यस्य प्रपिशेषमय मायनाविशेषणस्यस्यायपरि- ·सृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०२७ हार्यत्वापत्तेस्तस्य चोपरिशानिराकारण्यमाणत्वाद्भावनांप्रति विशेष्य. भूतस्यापि प्रहस्य नैकत्वविशेषणमित्येकत्वं विशेषणमिति व्यवहि- तानुपङ्गेण योज्यं कथं प्रहविशेषणमिति व्यवहितानुपङ्गेण योज्य फर्य प्रहविशेषणत्वे भावनाविशेषणवापत्तिरित्याशड्याह *न हीति * भावनानन्धितमेकत्वं विधानुमशक्यत्वाश प्रहं विशेष्टुं ७३३३१ शमोतीत्यविशिष्टमित्यकारप्रश्लेषेण व्याख्येयम् । विशेषणस्य विधेयत्वनिरासमुपसंहरति * तस्मादिति * अयं चेति भाग्य व्याख्यातुं चशब्दसूचितम् विधीयमानविशेषणत्वोक्त्याक्षिप्त वाक्यभेदाख्यं तावदोषमाह * तथा सतीति * क्रियासाधनत्वेन विधीयमानस्य द्रव्यस्य निर्विशेषणस्याशक्योपादानत्वेन साध. नत्यायोगाद् विशेषणस्यापि क्रियासाधनत्वोपपतेर्विधीयमानवि. पेपणत्वे सत्येकत्वस्य भावनाधिधिना SSफाङ्कितत्याधुज्येताक्षेपः भ- नुयायस्य तु यथाप्राप्तग्राह्यत्वेन विशेषणानाकाङ्क्षणाद्भावना. विधिना द्रव्यविशेषणाक्षेपानुपपत्तेरविधीयमानद्रव्यस्य विशेषण- विधी वाफ्यभेदापत्तिरित्यविधीयमानविशेषणोक्त्या योऽनेन व्याख्यात. ! विधीयमानस्य सम्मार्गस्यानूद्यमानग्रहविशेषपात्या- योगाच्छुडस्य प्रहस्यैफत्वविधायपि सर्वप्रहसम्मार्गो परिहार्य इत्येवमर्थत्वेनायं चेति भाग्यं व्याचटे * मध्युपेत्यापि त्विति * प्रसिद्धसम्बन्धी हि शक्नोति लक्षयितुमित्यत्रत्यभाष्योक्कोपपति. रनागतावेक्षणन्यायन विशेषणं दि प्रसिद्ध भयति न च विधीयमा- नावस्थः प्रयः प्रसिद्ध इत्यरुणाधिकरणवार्तिकेनोक्तंति सूचनार्य न हीत्युक्तम् । द्रव्यविशेषणत्वपक्षे विधिमहानरासमुपसंदर- ति * तस्मादिति * द्रव्यविशेषणभूतस्य नावदित्यन्वयः । क्रियाविशेषणत्वेनैकत्वस्य विधिमणाराडार्थमयेति भाप्यं व्या- चष्टे * अथेति * भावनां प्रति प्राधान्येन गुणत्वेन वैकत्वविधिरिति विकल्प्योभयपासम्भवप्रतिझार्थ तथापीति भाग्यं व्याच * त. थापीति * आद्यकल्पासाभवोपपादनार्थ न तावादिति भाग्य व्याचष्टे * तनति * पश्वकत्वसाधनत्ववद्रहकत्वस्य सस्कायंत्वं द्रव्यद्वारा भविष्यतीत्याशानिरासाथै न चैत्यादिभाष्यं व्याचष्टे *न चति*एकत्वस्य द्रव्यादन्यत्वात् । द्रव्याधिते सस्कारे कृते नै- कत्वं संस्कारः रुतो भवतीत्यनेनोपकरोतीत्यन्तभायावयव म्या- ख्यात चक्षुर्वृत्त्यधिष्ठाने छतस्य संस्कारस्य सदाधितवृत्युपकारि- त्वयद्भहे कृतस्य तदाश्रितैकत्योपकारित्वं भविष्यतीत्याशड्डानि- रासार्थ फेन चिदित्यवयवं च न्याख्यातुं प्रहस्पेत्युक्तम् । पर्ष सति ·१०२८ न्यायसुधायाम्। पथा चक्षुवृत्त्ययों ऽपि संस्कारो ऽधिष्ठाने वैयविधीयते तथैकत्व प्र. योजनतया द्वारीय प्रहस्यैव विधायत ततध पुनः श्रुतित्याने फल्यापसिरित्ययः । एफप्रहसंस्कारस्यान्यता प्राप्रपौनरुत्यमा गुयानुष्ठानेत्युक्तम् । एफत्वसंस्काराविधान ध्येकैकस्य ग्रहस्य संस्कायवारसंस्कार्यद्वयस्य घान्योन्यविशेषणविशेषणविशेष्य- स्वायोगेनेकत्वस्य ग्रहविशेषणवायोगात् । द्वितीयादिनिवर्तक त्यानुपपत्तनकस्यविधितो अनुष्ठानान्यथात्यसिसिरित्याशयः । ध्यकत्वस्य तु क्रियासाधनस्वेन विधानात्साधनानाकक्रिया पशीफारनिमित्तान्योन्यविरोपणविशेष्यत्वोपपत्र्यपम्य वक्तुं पश्वे फस्यवदहकत्वस्य द्रव्येण सह विपणविशेष्यत्वरूपान्वया भावोत्यायनान्यत्योकिास्येया द्वितीयफल्पस्योपन्या सपूर्वमसम्भवोपपादनार्थमयेत्यादि भाष्य व्याचष्टे * एवमिति * यद्यपीति माय शझोत्तरत्वनायतारणपूर्व व्याचटे * फमिति । फया कहायनीदप्यपरिच्छेदद्वारा रुण्यं गुणो ऽपि यानामिप्यते प्रहस्य तु निष्फलसम्मान प्रत्यङ्गत्वायांगान तत्परिच्छेदारक त्वस्य ममागांङ्गता युक्त्यर्थः । यदीति भाप्पाचययं ज्यावष्टं . अनामिति नग्घियासदाभाय न्याचष्टे * नन्विति • प्रहस्य होमनिवृत्त्यर्थत्वात्सम्मानियतकत्यायांगमाराट्य तिः। क्रियानभूतेन गुणेन परिच्छेद्यत्वस्य कियागभूतद्रव्यधर्मत्व दर्शनादहस्यानदत्येन परिच्छेद्यत्यायोगमारायानगमपि साधनाये नोपकारिप्रदन्यं विपिदेशत्यं सम्मागोपरिप्यनीति परि हागन्तति माप्पायययं म्याचो प्रधानति * पतनुपपाद नायंग्य नायमिफरटान्तदयोको सूचयितुमाह * न हीति त शेषमयाश्रितः शेष उपपत्तीति नियमः किन्तूपकारिमात्राधित इत्यर्थः । गुणस्य साक्षाझियासाधनल्यामानानपरिच्छेदमा- ঝোষনাঘান্নানপ্লানিংঘানা যায়, रचं स्थिति साक्षादयानस्य प्रत्यापात पथाससिद्धी द्वारपाल्प गायनाममायमय शारकल्पनाभिनेत्याययः । अंग्रेत्यादि नेतत्कि- भिपि फर्ने विपश्यत इत्यन्त परिहारभाष्यं मपनो म्यावर ७१. मिशाग्नेति न म इति भाप्याश्ययभ्यायाध पस्तुगत्या. प्रहमा प्राधान्यक्रिया गणपरिछपायापानेकारको पपत्तिमा । तित्विादि न मिरयन्तायाम्पाया विदा । मगधायो शायदापरायण सम्मान फरामस्यामाया म्युपमहाराय तस्मास्पिय. प्राङ्गिको दागना ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०२९ यचं प्रहस्यैफत्यान्यय व त्याज्यो न सम्माान्वय इत्यनिश्चयादयु- कमाण्ड्य प्रहफत्वान्वयस्य परपदाचन व्यर्चाहतयारसम्मा- गंच प्रति गुणस्यात्याज्यत्योपपादनायोभयत्यस्य हविःशब्देन व्यवहितत्वाद्विशंपणत्येन च गुणत्वात्याज्यत्योक्त्यर्थमात्यधि- करणभाग्यं रष्टान्तत्वेन पठितम् । एकत्वस्य क्रियाविशेषणत्व. पक्षे विवक्षानिरासभाग्यमाक्षप्तुमारभते * न त्यिति * कस्मि- प्रकारे ऽयमाक्षेप इत्याक्षेपविषयं प्रश्नपूर्व विवृणोति * फार्मनि* प्राधान्येन क्रियान्वयपक्षे तायदमूर्तत्त्वेनाशक्यसंस्कारत्वं प्राति पदिकार्थस्यापीरप्राधान्यविधातकारित्वाददूषणमाह * यशाय- दिति * जातेः साक्षात्संस्काराशक्तः प्रतिमाद्वारा विष्णुपूजाय- 'यक्तिद्धारा संस्फाराभ्युपगमेन परिहार संख्यायामपि तुल्य इ- त्याह * अथापीति जातयंती समवायादयती कृतस्य सं. स्कारस्य जातावनौपचारिकतापि संख्यायां तुल्येत्याह * अचंतित संस्कारस्यापूर्वसाधननिवेशित्वाद् द्रव्यस्यैव चापूर्वसाधनत्याद् माहराब्देन लक्षणया द्रव्यस्यैव संस्कारविध्यभ्युपगमेनापि परिहार संख्याया द्रव्योपादानोतरफालमव्यापारात्प्राक् न्यापूतायाश्चोप- योक्ष्यमाणसंस्कारानपेक्षत्वात्सम्मार्गस्य घोपयुक्तमस्कारल्या भाषादंफवचनस्यापि द्रव्यलक्षणत्वापत्तेः संख्यायामपि तुल्य इत्याह * तथेति * जातेदव्याव्यतिरेकान्मूतत्वमाश्रित्य साक्षा- संस्काराभ्युपगमनापि परिहारः संख्यायां तुल्य इत्याह * अ- 'थेति * यदपि न चेति भाप्येण द्रव्यादन्यत्वात्सल्याया द्रव्यद्वारा संस्कार्यत्ये न सम्भवतीति दूषणमुकं तदपीएविघातफारित्वाद पमित्याह * यदपीति * जाने संस्कार्यत्वानभ्युपगमानंदकित घातापत्तिरित्याण्ड्य लक्षणाभयादकवचनस्य द्रव्यलक्षणार्यत्वा- नभ्युपगमे नैकत्वस्य संस्कार्यत्वपक्षे प्रातिपदिकस्यापि द्रव्य लक्षणार्धत्यायोगमापाद्य तुल्यायोक्तिरिति त्वपक्षोपस्या सूचितम् । श्रुत्यैव ग्रहप्रातिपदिकस्य व्यक्तिवाचित्यान मत्पक्षे जातेः संस्का- यत्वापत्तिरित्याशया कृत्यधिकरणविरोधेन निरस्थति *अथेति* विशिष्टाकारलक्षणोपाधिवशाद्भिन्नासु ग्रहव्याक्तिम्चेकशब्दप्रयो- गोपपत्तन प्रहत्यजातिरस्तीत्याशयाद * न चेति * प्रतिव्य- पत्याकारवलक्षण्यानाकारोपाधिकन्यक्तिवाचिता युक्तेत्यर्थः । आकारस्यापि संस्थानावयवसग्निवेशापरपर्यायस्य परिमाणवि- पात्मकतया गुणत्वेनामूर्तत्वाज्जातितुल्यत्वापत्न कारवा- चित्यगोचिता प्रत्येक गृह्यमाणानान्तद्वदेव संस्कारे सतीत ·सम्मार्गविध्यानर्थक्यं सूचितं तदप्यनुभाषणपूर्व परिहरति *. प्यस्तै वोक्ता भ्युपगम्पापि त्वनुपकारितामुपकार्याथितनवोपक वार्तिकं यद न्यायसुधायाम। च वक्ष्यमाणवालिकालोचनया प्रहशब्दस्य कर्मव्युत्पत्त्या गृह माणसोमयाचित्वावसायादेवतान्वितद्रव्यवाच्येन्द्रवायाविशन्दः सामानाधिकरणयादपि सोमवाचित्वस्यैव न्याय्यत्या ग्रहादि सोमपात्रवाचित्वराङ्गानिराससामध्यप्रदर्शनायेदं पि केन चित्प्रकारेण नोपकरोतीति विशेषणेनेकत्वार्थमपि ग्रहे एव सम्मार्गस्य कार्यत्वात्तस्य च सम्मागविधिनैव सिद्धेरेकत्वे यत्त्विति * सस्कार्यत्वे ऽप्येकत्वस्य खतन्त्रस्यासंस्कार्यत्वन मह विशेषणत्वावसायादर्थाद् द्वितीयादिग्रहनिवृत्त्यवगतेरेकग्रहसंस्कार ७३५५ विधिरित्याशयः श्लोक व्याचष्टे *अयमेवेति * पृथक्प्रयोजनोक्त्या भेदोक्तिः प्रयोजनमेदार्यत्येन व्याख्याता । गुणत्यप्रतिशायास्त्वथैक- त्वं सम्मागे प्रति गुणभूनमिति भाष्यकृताया. प्रणीताधर्मदृष्टान्तेन भाप्यनेयोपकार्याधिततयोपपादितत्वादयुकं दूषणमित्याह * गुणत्वनि * क्रियोपकार्याश्रितेनेवाङ्गेन क्रियाया उपफर्तव्यमित्या स्यापि नियमस्याप्रामणिकत्याच्याश्रितत्वनियमः सुतरामप्रामाणिक इत्याह * मन्देति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति किमया सम्बन्यपेक्षाश्रितत्वे हत्याराड्यासम्यसैः सम्यवानां क्रियासम्बन्धायोगादित्यसम्पन्धिना गुणताप्युपकार्याधितत्यायो- पेक्षणीयेत्याशङ्याह * म विति* प्रधानस्याप्युपकारिता तावद्भाः तिव्यमिति नियमाभावात्सम्बन्धिगतयोः परपित्ययोर्गुणस्य कि योपफारित्यापादकानापादकत्वविशेषाभावोक्तिः । ननु साधनस्य निःसल्यस्योपादातुमशक्यत्वादनुपात्तस्य परिच्छेदकसंख्यापेक्षायन सत्यान्ययो युक्तः प्रधानस्य तूपात्तस्येव संस्कारान्वयेनोपादानासंस्यानपेक्षत्यान संख्यान्वयों प्रत्याशायाह * यया चति - होमायोपात्तस्यापि प्रहस्य सं. स्फाराय फि संपपस्योपादेयतेयपक्षोपपत्तेः प्रधानस्यापि संख्या बयो युक्त इत्याशयः । ननु यायदपा तत्सर्वः सम्माएंव्यमिति निषमाभाषन सम्मागन्धिय ऽनघगतसंस्यत्याद् प्रदम्य संख्यापेक्ष- गऽपि सम्मार्गस्य प्रतापूर्यसाधनीभूनमहाविषयतया सातस्येना- नवगतमार्थप प्रहे ऽनुष्ठातु एक्यस्यात्मपाया क्रियापकारिस्थान पपतः । क्रियाय ने सम्मार्गस्य प्रतापूर्वसाधनीभूनमयि- पपता भानस्यवानपगतमय प प्रदे ऽनुष्ठातु पश्यत्यासत्याचा मियोपकारित्यानुपपत्तः। शिपायान सम्मयतीत्यारागाइ * . साधनत्यायोगा- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३१ सायचतिक्रियाया अनुष्ठानानापयिकत्येपि सस्कायपरिच्छदाग क्रियान्वयात्तदङ्गत्वसम्भवः । प्रधानापेक्षयोः क्रियासम्बन्धका- रणोक्त्या सूचितः । अभ्युपगम्यापि प्रधानसंख्यायाः साक्षात्क- यानुपफारितां क्रियाङ्गत्वं सम्भवतीत्युक्तम। वस्तुतस्तु प्रधानमुपकु- वन्त्याः सख्यायाः प्रधानोपकारिण्याः साहाय्यकरणात्साक्षादपि सं. एयायाः क्रियाङ्गता वक्तुं शक्यत्याह * अपि चति * श्लोकं व्या- चटे * क्रियया होति * फलसम्बन्धात्स्वामियुक्तं प्रधानस्थल त्यत्र यजमानसस्फारणां प्रधानाधितानामपि कियाङ्गत्वस्य चस्य- माणत्वाद् ग्रहसंख्यायामपि च तन्न्यायसाम्यात्प्रधानाधितायाः क्रि. याङ्गता न विरुद्धत्याह * यजमानतिझ्यापि वस्तुथक्त्यालोचनया प्र- धानाश्रितस्याप्येकत्वस्य क्रियाङ्गत्वसम्भवे ऽपि सम्बन्धद्वयविधी घाफ्यमंदापत्तरकत्वस्याविधेयतात्रांच्यत इत्यादिभाष्येणोक्तासा प- श्वकत्वस्याप्यविधेयत्वापादकत्वेनेटविघातकरत्यादयुक्तेन्याह एवमिति * अविशिष्टतामुपपादयति * तत्रापि होति * मनु ७३६६ पर्णरप्राप्तत्येन विधेयत्वात्तद्वारा लिङ्गसण्ययाः क्रियाविशेषण. त्येन विधेयत्वोपपत्तैर्विशिष्टविधानाद्वाक्यभेदः परिह शक्यः प्र. इस्य तु प्राप्तत्वेनाविधेयसंख्यावारत्वानुपपसः। स्वतन्त्रस्य च गुण- स्य निफियत्वेन क्रियासाधनतया विध्ययोगाद् प्रहसख्याभ्यां वि- शिष्यायाः क्रियाया विध्यनुपपत्तंग्रहाद्देशेन सम्मार्ग विधाय निवृ- तन्यापारस्य विधायकस्यावृत्ति बिना संख्याविधायित्वायांगा- दपरिहार्यो वाफ्यभेद इत्याशङ्याह मथापनि खरूपेण होमाङ्गत्वेन च प्राप्तस्य सम्मार्गसस्कार्यस्वनामामधिय- त्यसम्भवाद्विशिष्टविधानादवाक्यभेदो त्रापि तुल्य इत्यर्थः । प्रह फत्यस्थोदेश्यविशंपणत्वानोपादयविशेषणपश्वकायतुल्यतत्याश- तदिहति * उइंश्यस्यापि विधिस्पर्शाद्विशेषणविवक्षा सम्भवतीति वक्ष्यमाणो ऽभिप्रायः उपहासायान्यथा घेत्युक्तम् । भि. मप्रसरत्येनोदेश्योपादेययोर्युगपदकक्रियाविशेषणत्वायोगायुगपदु- भयविशिष्टक्रियाविध्यशयास्यभेदो ऽपरिहार्य इत्याचाड्यात * अपि चति * महादेशनकत्वविशिष्टक्रियाविधियोभयविशिष्ट कियाविधिनवोभयविशिष्टक्रियाविधिसिन वाक्यभेदापत्तिरि- त्याशयः । मविवक्षापादकोद्देश्यपदोक्तत्वनाविवक्षितादेकावा- स्यदान्तयेक्तत्वेन दशापवित्रादविशेषमायाह * यत्त्विति * नो- देश्यपदमाववक्षापादकामति वक्ष्यमाण एवारायः । फिश्चिद्धल- क्षण्यमानेणातुल्यन्यायत्याभ्युपगमे तुल्यन्यायविषयत्वाभावान * - याह * ·। १०३२ न्यायसुधायाम क्वचिदनुमानातं दृष्टान्तो नाप्युपमानव्यवहारामुपमा स्थादित्य शिवलोकन करीरहेकत्वमेव hिe यक्षित स्थादित्याह * किति * उदेश्योपादेययाचित्रणदि, यक्षायामधिशेषमुपसंहरति * तस्मादिति * उद्देश्यस्याविधेय त्यातद्विशेषणस्य विधेयत्वायोगमाशयाई - भक्ति हीति * प्रहा: स्वपित्येन सम्मागे विधायमान सरूपेशाविधायमानोऽपि ग्रहःसम्मा: गांन्वयिरूपेण विहितो भवनीत्याशयः । इममेवाशयमाशङ्कापूर्वक विगति * अथेति * ग्रहस्थ प्रतापूर्वसाधनत्वात्संस्कार्यत्वा धातेदितीयासंयोगावगतसंस्कारत्वसम्मान्वयमा विध्यन- हत्वे पारपि प्रष्यत्वेग साधनाइत्वावगतः साधनापेक्षयागान्वय मानाविध्यनहत्वोपपत्तिरिति पर्यनुयोगसाम्यमाह मय ज्योतियो- मे इति पशः सामान्यत: साधनापेक्षक्रियान्वयप्राप्तावपि यामा- स्यक्रियान्ययाप्राप्तिर्विध्यत्वे ग्रहस्यापि सम्माख्यसंस्कारवि- ७३७२ शान्ययामासर्विमहत्वोपपत्तिरिति परिवारसाम्पमाह अथा- सायिति * सम्मार्गस्य ज्योतिष्टोमान्तर्गतत्वात ज्योतिष्टोमान्तर्गत सधिहितग्रहाद्देशन विध्युपपत्तेहस्य सम्मागरचयप्राप्तिसम्भवा विध्यनईत्ये पारस्यापि लोकान्तर्गतत्याल्लोकान्तर्गतचापादिवस. निधानपदेशेन विध्युपपत्तः । पोरपि यागान्ययप्रातिसम्भवावि. ध्यमईयापतिरिति परिहाराशतिसायमा अथ सम्मार्गस्थे- ति सानिध्यविशेषःश हीत्यनेनोक्तः । प: पशुरिति लोफ- प्राप्तपशुस्वरूपानुवादे पि यागानुष्ठानापावायलक्षणोपादेयत्योपपत पिंधपरवं युवं प्रहस्य तु संस्कार्यत्वेनानुपादेयत्वाच युक्ता विधेय. तेति धेरयामाहाइस्यमावास्थिति *पिध्यनुशाशदी फर्मध्यु• सो चारोऽपि विध्यातिपदा भावप्रत्ययाव्याहारण व्यास्य- पा: । मत्यन्तभेदमवान्ययस्यविरकाश्यामुपपादयति * भयाही- ति देशकालयारनापाघरधनाइयारसनाय प्राप्तयमानु- पापस्यामापात्पमालम्भस्य या चापागलक्षणोपाइयवसाय पि प्रमिता पशुण्ठे गृहातीति प्रदणाधिमाप्तस्येन विधेयरयामायादि. धयानुयायाययोरुहरयोपादयत्ययोरपि भेद इत्यर्थः । ननु वेश- परमपि भवन गियाtammans - पायन विधयायोपर । सपरिमाप त्रिपासायनीकत्य.

·त्वपम्यं तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३३ ििघसम्भवो रटान्तच्याजेनोक्तः । अविरोधोपपादनायार्थादि- त्युक्तम् । यदा च ग्रहस्य विधेयतोपपादिता तदा तदयापदापादाना- दप्यकत्वस्याविधेयता न युक्तत्याह * किश्चेति * कर्मव्युत्पन्ना विध्यावविशदी। पूर्वाध व्यावष्ट * एकस्मिन्नति * विधाना- तोरनुष्ठान पनि विषयत्वनाधीयते इत्यर्थः । उत्तराई व्याचष्टे * न चति * स्वातन्यानियतयौगिकत्या प्रकृतिप्रत्यययोः प्रकृत्यर्थ विशिष्प्रत्ययार्थरूपैकार्थगमकवनेकपद्य ऽपि प्रात्यात्मिकार्थभेदात्प. दान्तरताप्युपपन्नेत्याशयेनाण्टुते * गमकत्वादिति * अतिप्रस- भापत्तः पदशब्दस्य यौगिकवं निरस्यति नेति *वर्णसघत्वे ऽपि गमकत्यविशेषण तिप्रसङ्गमाह * एकस्मिन्नपि चति * लोचन- यापि पदराब्दः प्रकृतिप्रत्ययसवाच्येवत्याह * पदामिनि * पदा- न्तरत्वाभ्युपगमे प्येकप्रत्ययोकयोः फर्मत्वकत्वयोर्विधयाविधेय- नयुक्तमित्याह * उभ्युपेत्यापि विति* उक्ताया अपि स- स्याया विध्यनन्वयादपियक्षा भविष्यतीत्याराझाह * अधिवक्षाया. मिति * एतदेवोपपादयति * यावदिति * अन्ययश्च वाफ्यार्थ इत्य- इत्याशयः। ततह महसण्याविध्यनन्वये विभक्तरश्रुतेः समस्या- पत्ते. कर्मत्वस्यापि विध्यनन्ययप्रसाद ग्रहस्य सस्कार्यतैव न स्या- दिल्याह *तदिति* द्वितीयां विनापि प्रयोजनत्त्ववात्प्रयाजपव- सकार्यत्यसिद्धिं पडत * प्रयोजनघत्वादिति * सामान्याक्रियान्व- यपूर्वकत्वाद् गुणप्रधानत्वरूपविशेषान्वयस्य फारकविभक्त्यभावं सामान्यतोऽन्यतोऽन्ययाभावाद् विशेषान्वयासिसिरित्याशयेन निर- स्यति नेति पतदेव ग्वृिणाति *न हीति*अत कर्मत्वस्यात्याज्य. त्यात्तदर्थ विभरमादरापः सख्यात्यागायोगान्न सर्वसम्मार्ग सिद्धिरिति सिद्धान्ताक्षेपमुपसहरति * तेनेति * फर्मत्वप्रवीत्यर्थ विभक्त्यादरे ऽप्येकत्वं त्यक्ष्यतइत्याशय विभक्त्यधकदेशारयाज्य- स्वोक्तिः । अशक्यत्वमेव श्लाकत्रयणोपपादयति * तथा हीति एकपदोक्तस्य ग्रहस्यैकप्रत्ययाक्तस्य च फर्मत्वस्याधिवक्षयेत्यर्थः । सदसत्त्ववच्छताश्रुतत्वकल्पनकस्य विरोधान्न सम्भवतीत्युक्त श्रुत. स्थापि शब्दस्य कश्चिदर्थो विधिनास्याविवक्षयेत्यर्थः । सदसत्त्वय- च्छरुतायुतत्वकल्पनैकस्य विरोधान्न सम्भवतीत्युक्ते श्रुतस्यापि श- दस्य फश्चिदर्थो विधिना महाप्यन फश्चि नेत्याराड्य थुनेत्युक्तम् । सशदातिदिएविरोधद्रदयितुम कुकुट्याः पच्यताम प्रमयाय धार्यतामिति लोकप्रादायात पाशुपतं वाक्य नैकस्य रस्तुमा ईजर- सीय मनेन कुमयुट्यस्य पापाक. प्रसगयाझंधारणीमतिया.

·न्यायसुधायाम्। क्षिकालोचनया शान्तितं गम्यते । डयापो. सज्ञाछन्दसोबहुलमिति उत्तरपदसमासे समायां डीपणे हस्तविकल्पस्मृते हखत्यावि- राध । सिद्धान्तमाक्षिप्तन्तावत्समाधातुमाह * अत्रेति * प्राधान्ये. नैफत्वस्य क्रियान्वये ग्रह सम्माटर्येक सम्मार्टीति प्रत्येक वाफ्यस. माप्तयान्यान्यानपेक्षयाग्रहेकत्वयों कियान्योपपत्ते पक-वविवक्षा- यामपि सर्वग्रहसम्मार्गप्रसङ्गान्निएफलाविवक्षा गुणभूतत्वेन त्वे. फत्वविवक्षा द्वितीयाविरोधान्न युक्त्यर्थ । पूर्वार्द्ध व्याण्यानुमुप- फमते * यदा हीति * विधायकावृत्तिलक्षणो पर ति तावच्छब्दा- थे । नन्देश्ययारन्योन्यानन्ययावावभेद सत्युपादेययोरप्य- न्योन्यानन्ययादरुणया फ्रीणात्यफहायन्या क्रीणातीति प्रत्येक- ७३९।। वाक्यसमाप्तिलक्षणवाक्यभेदापत्तिरित्याशङ्याह * उपादेयेति * उपादेयाना साधकत्वन क्रियान्वयातस्याश्चानेकसाधनसाध्यत्वेन. फेफसाधनान्वयमानेणापर्यवसानात्समुदाये वाक्यसमान वाक्य. भेद इत्याशयः । ननु महफत्ययो साधयनानन्वये ऽपि वस्तुत साधनत्वस्यापि सद्भावन कियां प्रति गुणत्वात्तदशीकारेणान्योन्य नियमस्तावत्सेत्स्यतीति समुदाय एव चाफ्यसमाप्तेन वाफ्यभेदोऽपी. स्याशझ्याह * भस्मिन्नेव चति * क्रियाइभेन विनोपकारित्व ध्य- झवायोगासोद्देश्यत्यपक्षे क्रियावशीफार सम्भवतीत्यन्योन्यानपेक्ष- योग्रफत्ययो फर्मवरूपफर्तव्यत्वावगमात्प्रत्येक वाफ्यसमाप्ति- दं परिहरेत्याशय । नन्फत्वस्य द्रव्यानपक्षस्य सक मशक्य. सर तमाशाय याफ्यसमाप्ति सम्भवतीत्याशमाह * तदि- हति * प्रहस्य नितिदासण्यत्वात् सस्कारान्वयस्य वा पूर्व- साधनत्वप्रयुक्तत्वेन यथाप्राप्तस्यैव सस्कारान्वयागते सख्यान- पक्षावादन्यत्तराकाशामात्रण चान्यान्या-चयायोगात्सल्यान्तप- घरमस्य चेकरवान्ययायोगेनैकत्वाकाक्षयापि प्रहस्याकाक्षोत्या. पनायोगाद् प्रहानपेक्षस्यफायस्य सस्कार्यत्वापपत्तिरित्याचय । पर्व सति सत प्रस्यैकत्वस्य सस्फर्तुमशक्यत्वा फस्मिधिदाथपभूने द्रव्य नुक्क ऽप्यपेक्ष्यमाण योकपदाकत्वाच्छीघ्र वुद्धिस्वत्याद ग्रहए। पाययोज्युपगभ्येत ततो द्वया सस्कार्ययोतन्त्रण सस्कार सम्भय- त्यास्पयागादन्यान्यमापक्षया सरकारफरणापतर-पोन्यानपक्ष सस्कारान्वयन यत्प्रत्यफ सस्कायस्यरक्षण प्राधान्य ग्राणायधृत तन् याध्यतेत्याह* तति • भविहितसम्मागंद्रन्यान्तराध्यस्या- भ्युपगम नु कि तदित्यमानादम्य सस्था स्यादित्या अतिम पानम शेपपादयति न हाति * सयंस्प वरूपणंफत्यादन्यापक्ष- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३१ या चानेकत्वादन्यानपेक्षत्वेनेकत्वावधारणदेतोचकः पुरुषो प्रस्मन्न गृहतिवत्कस्य चिदवच्छेदकस्यामावाद्यया ग्रहत्वोपलक्षित द्रव्य निर्धारितरूप प्रकरणे रश्यते नैवमेकत्वोपलक्षितमित्यर्थः । तत्प्रक रणस्थत्वविशिष्टमेकवचनान्तशब्दादितत्वमेकत्वेन संख्येयस्य द्र- म्यस्यायच्छदक भविष्यतीत्याशङ्कते * नन्विति * चमसाध्वन्- पीत इत्याधुत्पत्तीबहुवचनान्तशब्दचोदितानां चमसाध्वय्वर्यादीनां चमसांश्चमसाध्वर्यवे प्रयच्छति तान्स क्पट्कर्षे हरतीत्याघेकवच- नान्तशब्दविनियुक्तानामुत्पत्युक्त्या व्यावृत्ति। यूप छिनत्यौदुम्बरी भवति सदो मिनुयादित्यायेकवचनान्तशब्देनोत्पत्ती ज्योतिष्ठोमप्र- फरणचोधितानामपि पहुत्वारिकमेक सम्माव्यमिति निर्धारणा- शक्तदमप्यवच्छेदकं सम्भवतीति परिहरति * नेति * सर्वे- पामकवचनान्तेन शब्देनोत्पत्ती ज्योतिटोमप्रकरणे विहितानां द्रव्या- पां सम्मागों स्त्वित्याशङ्कते *अथेति * परिहरति * नेति * विकल्पेन सम्मार्गः समुच्चयेन वेति विकल्प्याद्यकल्पे तावथोदि- तहानिमाह * तया हीति * बहुम्वपि पुरोडाशकपालेषु सत्स्वे- केनैव तुपोपधापे ऽपि यथा न चोदितहानिस्तयेहापीत्याशङ्याह-गु- पति * द्वितीयफल्पे तु चोदितहानिरचोदितकरण चेत्याह * यदीति * ननु युगपत्सर्वं सम्मागें संख्यान्तरोपजन. स्यादिह त्वे- कत्वोदेशेन विधीयमानस्य सम्मार्गस्यैकत्वान्वयित्वेनानुगते-- गपद्ये च तद्रूपानुष्ठानासिखेः प्रत्येकं सम्मादृव्यत्वावगमान्न स- गयान्तरोपजननापत्तिरित्याशङ्याह * वीप्सार्यश्चति * अथुत- ७४ मसाथै कल्पनापत्तन प्रत्येकानुष्ठान विधातु शक्यमित्याराय । न- वं सति ग्रहस्यापि प्रत्येकं सम्माविधिसिद्ध्यै ग्रहं प्रहमिति धीप्सार्थकल्पनापद्यतेत्याशय प्रत्येकं सम्मार्गस्य विद्ध्यनपेक्षित्य सूचनार्थ सर्वाणि हवींप्यमुशतात्याभदौ हविष्टवादिजात्युद्देशेना- भिमर्शनादिसंस्कारविधौ युगपदनेफसस्कृतावपि न जात्यन्तराप- सिर्येन प्रत्येकमावृत्याभिमर्शनादि विधीयते' पर्वाचवा शुक्लादिगु- पान्तरोगेन युगपदनेफत्र सम्भवदनुष्ठानावेक्षणादिसस्कारविधी युगपदनेकसंस्कवायपि न गुणान्तरापचिरित्याह * जातीति * सामान्यन्यायेन युगपदनेकमहसम्मार्गे ऽपि जान्यन्तरानापत्तिमुक्ता- मप्यबुध्यमानं प्रति विशेषनिष्ठोक्त्याक्षरप्रयन्यूनपादत्रयेण विवृणो- ति * तथा हीति * यथा युगपदनेकद्रव्यान्तरसम्मार्ग संख्यान्त- रोद्भवस्तथा युगपदनेफप्रहसम्मार्गे ऽपि ग्रहत्याजात्यन्तरस्योद्भधोना- 'स्तीत्यर्थः । याचिकानां तर्हि प्रतिमह सम्मार्गावृत्तिविरुध्यतेत्या * ·सामसस्कास्पयतीपात्रस्य प धमाणापसिदामापययस्य सं. साच्च यागसाधनसामर्मस्कारसम्भय व्ययहितापयांगन पा. स्यामस्मापावाद प्रणादिमामारस्फारमस्तायाए सम्मागस्य न्यायसुधायाम्। इतीति * प्रत्येकं गृह्यमाणानामिति वार्तिकवक्ष्यमाणप्रतिप्रह सम्मागावृत्तिहेतुसूचनायेतिकरणः । एवमपि सकदनेकग्रहसः म्मार्गानुष्ठानस्य जात्यन्तरानापादकत्वेन ग्रहसंस्कार्यत्वव्याघातक स्वाभावाद् प्रहस्य सस्कार्यत्वनिर्धारणार्थविधेः प्रतिग्रहं समा वृत्तिविधायित्वाभावे पोत्यध्याहृतापिराब्दकवंशब्दार्थः तीत्यस्मिन्नर्थे समर्थादिणः क्विवन्तात्सप्तम्याम् इतीति पीसकन्स- प्रहसम्मार्गस्य जात्यन्तरानापादकत्याद् महसंस्कार्यत्वाव्याधा- तकत्यमानपरामर्येवंशब्दः । एवं युगपत्सर्वसम्मार्गस्य जाय तरानापादकत्वेन प्रहार्थवावाधफत्वादावृत्तिमविधापापिइति गच्छः तिः पर्यवस्यत्यपि भिन्नकालग्रहणानन्तरफालावादलपपरिमाणदशा पवित्रसाधनकत्वाश्च सम्मार्गस्य सत्सर्वत्रानुष्ठातुमशक्तः सार मादापनाचिर्नेय विरुध्यत इत्यर्थः । एवं तानेनैव न्यायन सधैवष्यकत्वयुक्तेषु द्रव्यान्तरेषु संस्क्रियमाणेवावृत्तिसिसेरनुष्ठान येलायामकैकस्यैव सम्मागान्ययदर्शनासंण्यान्तरोपजनननिमिः तचोदितहान्यचादितफरणापत्तिलक्षणविरोधामापत्तेस्तपरिहागणं प्रत्येकमावृत्त्यानुष्ठानविधिसिद्धयै घीप्सार्थकल्पनानापत्तिरित्याशङ्क त * तोति * वीप्सार्थकल्पनापत्तिभयात्प्रत्येकानुष्ठाना विधाने ऽपि सामथ्यात्प्रत्येकानुष्ठानसिद्ध्या संख्यातरोपजनननिमित्त धुतहान्पभुतपरिग्रहापत्तिविरोधपरिहाराभ्युपगमे सति प्रहेक. स्यधिवक्षायामपि सर्वप्रहसाद्गुण्यार्घत्वन्यायापन्नसर्वप्रहस म्मागीविरोधाद्विवक्षाक्तिनिष्फला स्यादित्याह * तथा सतीतिर सोफ व्याएं * न होति * सर्वप्रहसम्मागे ऽपि प्रत्येकमनुष्ठान सिद्धिरफत्यपियक्षाफलमित्येकदेशी राते * नन्विति * गृह्यमा णानां सामानामध-पात्ययययनिहरणार्थवारसम्मागस्यावृत्या च गृह्यमाणानामावत्यैयाधो ऽप्रययपातानिहरणार्थः सम्मा!ऽप्याव- स्पेय स्यादित्याशयेन परिहरति + नेतदिति * प्रहणोत्तरकाला. न्यायसम्मागस्य नरलयंचियता वर्तमानसामीप्ये घतमानयादति स्मृतिमालाप गृधमाणानामित्युकम् । भस्माच पारिफाद् प्र. इण्टदस्य ग्रहणमरसतामयाशियप्रतीतः स एप तुरीयो प्र. हो गृह्यते पदयायप इत्यादी चन्द्रयापयाशिदमामानाधिकर- पारपासोमायययान्ययामापनेन्द्रपायपादपदपाध्यायायोगासा.

·तृतीयाध्यायस प्रथमः पादः। म्मार्गे शुचित्यानापत्तेस्तन्निहरणार्थ सम्मानपेक्षत्वात्सोमस्य तु विहितात्प्रदेशाद् यहिवृत्ती वैगुण्यापत्तस्तन्निरासाथै सम्मााप- क्षत्वादपेक्षितविध्येऽपि सोमसस्कारत्वावगतेराकलशपु धावति- पवित्रे परिपिच्यते इत्यादिमन्वलिङ्गादप्येवमेघायगतेस्रहादि सो- मपानं यस्मिन्पाऽस्य सोमस्य ग्रहणे क्रियमाणे सोमो व्यवसिच्यते इत्याशडां सत्सर्वसम्मायितामति चमसाधिकरण्यभाध्यस्य च पात्रलियसामसंस्कारार्थमपि क्रियमाणस्य सम्मार्गस्य नान्तरीय- कपात्राथितत्वाशयतया व्याख्यातुं शक्यत्वान्न ग्रहपात्रं सम्माएं- व्यमिति भ्रमितव्यम् । नावापात्रेषु गृहामाणानां सोमानां युगप- सम्मार्गाप्रसङ्गंऽपि वायव्येन्द्रवायवयोः सोमयोरेकस्मिन्पा गृह्य- माणयोर्योगपद्यप्रसको तन्निरोधो विवक्षाफलं भविष्यतीत्याशझ्याह * अभ्युपेयेति* स्वतन्त्रस्यैकवाक्यस्याप्रतीते स्वतन्त्र चाग्रहत्त्वनि- रपेक्षमकत्वं यस्य द्रव्यान्तरस्य तस्याप्रतीतेप्रहगतत्वनैफत्वविवक्षा- मभ्युपेत्य नैष्फल्योक्तिः। यस्तुतस्तु वाक्यभेदापचेन्नकविवक्षा सं- भवतीत्याशयः । द्रव्यान्तरगतत्वेनफायविवक्षानिरासमुपसहरति. * अतश्चति* सम्मार्गस्यैकल्यांगेन यो वयस्तस्य द्रव्यविशेपनि प्रतयाऽनवधारणेनेत्यर्थः । द्रव्यान्तरस्थत्वेन विवक्षाध्यगमे ऽपि न सिद्धान्तहानिरित्यपद * यपि चति * अनेन प्राप्नोति हि प्रधा- नस्योति पूर्वार्दै व्याख्यातम् । प्राधान्यनकत्वस्य कियान्वयपक्षे. सर्वग्रहसम्माापत्त्युक्तः संख्योइंशन सस्कारविध्ययोगत्यर्थत्वं दर्शयितुमाह * तस्मादिति * यूप छिनत्यग्नानादधीत चमसा- वन वृणीत इत्यादाचप्राप्तोद्देश्यगतायाः सख्यायाः विवक्षाभ्यु- पगमात्तस्याश्च द्विनीयाविरोधापत्तेर्गुणत्वेन क्रियान्वयायोगाद्यथा- संख्योदेशन छेदनादिसंस्कारो विधीयते तथाप्रापि भविष्यतीत्याश- या यूपादेरनवगतसंख्यत्वेन परिच्छदक संख्यापेक्षत्वाविधेयत्वाच्च तत्परिच्छेदफत्वेन संख्याविध्युपंपत्तद्धितीयाविरोधात् । मियान्य- यायोगे पि संख्याविशिष्टयपादिविशिष्टच्छेदनादिमियायिध्यन्यथा नुपपत्तिकल्पितेन विधिना क्रियाविशेषणीभूतयूपविशेषणत्वेन सं. ख्याविध्ययगमात्संण्याविशिष्टयपादरुदेश्यत्वे ऽपि संण्याया नोहे- श्यतेति सूचनाथै फधिदित्युक्त विधेयत्वे यूपादिसंख्याया द्विती- यया संस्कार्यत्वापचेदेवदत्तरशदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामित्यादी पानेकत्र लोकवेदयोर्दर्शनेन प्रत्येक वाफ्यसमातेरदोफ्त्यात्कस्मा- रूपं छिनतीत्यादी न संख्योदेशेन संस्कारो विधीयतहस्याशा संख्यायाः स्वफीयनोचरे घर्गे लक्षणं खभाव एवैप इत्युकस्वभा- ·न्यायसुधायाम्। घोपपादनायोद्दिश्यमानानां पुमरवशीकृतत्वादिवार्चिकोतोपपत्ति स्तस्माच्छब्देन परामृष्टा गुणभूतविवक्षा वित्युत्तराई व्याचष्टे * अय त्यिति * पैरूप्याशयत्वेन विरोधोक्तिव्याख्यानायकत्यवश्वे- स्याकम् । प्रयोजनयत्तयैव ग्रहस्य प्रधान्यसिद्वितीयायास्ता. त्पर्य नैष्फल्यापत्ते ग्रहस्यापि च क्रियान्वयसिद्ध्यै कारकत्वस्या- वश्यप्रतिपाद्यत्वानिर्विशेषस्य सामान्यस्यापर्ययता- नात्सर्वे पाकादिसम्बन्धे याकागातन्दुलादय इत्यनेन च न्या- येन साधनत्वस्याप्युपपत्तेः साधनस्य चाङ्गत्वप्रसिद्धरवैरूप्याया गतव द्वयोद्धितीया इत्याशङ्कते * तति * ग्रहाङ्गत्वे तात्पय्या- भावसूचनार्थस्तावच्छन्दः । साधनत्वे ऽपि प्रहस्प प्रासङ्गिकोप- फारित्वयदनङ्गत्वादविद्यमानाङ्गत्योक्तिः शाब्दस्य च प्राधान्यस्या- ७४१।१ यंता न युक्तेति परिहरति* तत्रति * यदि तु कथं चित्सगुणभाव- स्ततः पश्चादपि स एव विवक्ष्येत न प्राधान्यमित्यादावित्यनेनोक्तम् । अशाब्दस्य प्राधान्यस्य शाब्दक्रियानन्ययात्पश्चादपि शाब्दत्वाभ्यु पगमापसेविप्रकप्रसङ्गाच्छन्दासम्भवतः प्राधान्यस्यार्थत्वा- योगमुपपादयन् श्लोकं व्याचट * सर्वेवेति * श्रुतियांद्यामा. धान्पगम्यते तद्यदि तावास्तवत्वेन गृह्यते ततः प्रागपि प्राधान्य मेष प्राह्यं न गुणत्वं प्राधान्यासम्भवात्तु द्वितीयाथुती लक्षणाध. यणे पुरोडाशयपालधाप्रयोजनयत्ये ऽपि गुणत्वस्यैव शास्त्रीयत्यात्प- श्वादपि गुणभाव एव विवक्षित इत्यर्थः । असम्भवस्य वैकप्याय फाल्पनिकत्यात्सम्भयस्य च वास्तवत्वादविरोधमाशमाह - युग- पवेति * विरोधपरिहारसम्भचे ऽपि सम्भवासम्भवपरिग्रहनि- मित्तस्यालोचनविक्षेपनिमित्तस्य च शब्दलेशस्यापरिहार्यत्यावे. घ कल्पना युक्त्याशयः । एतदेव विवृणोति * प्रथमं हीति * प्राधान्यस्याशायदत्याग्न शदलंशापत्चिरित्याराड्याह पश्चातन- मपि चेति * शादस्यास्यायादार्थान्वये प्रामाण्यामानान्वय- सिद्धी फलप्यावाचिशब्दफल्पनाहेतुत्याच्छन्दनय प्राधान्य याच्य. मित्युले नुपलब्धिविरोधेनास्मिन्वाश्ये ऽसायप्युपारित इत्येवं क. पयितुमशक्यत्यासचामात्रेण च कल्पनस्य व्यवहारानापयिफ- स्थेनानागदात्याफेन रूपेण शब्दकल्पनेत्याशझ कल्प्याथंधाभ्यपि वादा स्मिन्याश्य न्याप्रियत इत्येवं फल्पना सुचयितुं ब्यापारादप्र. योनभ्य व्यापारस्यापि शदयिषनिष्ठतया कल्पयितुम अयफ्यत्या. स्फरम्याधाभिधानसनदमान्यापारकल्पना शक्दिन मु. यिता दिलीयास्य या प्राधान्ययाविनः पदस्थह तत्वेन ना. प्पान्तरकल्पनायोगाचस्पंय प्राधान्य पिण्यापास दशातिरदन ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०३९ लक्षितः । एवञ्च गुणप्रधानत्वरूपानेकार्थव्यापारकल्पनानिमि तो वैरूप्यलक्षणो वाक्यभेदो ऽपरिहार्य इत्याह * अतश्चेति * शब्द व्यापार विना प्रयोजनयत्तामात्रेण प्राधान्यसिद्धाभ्युपगमेऽपि द्विती. यायास्तावदनुवादित्वेनापि स्वार्थधाचित्वसम्भवान्न गुणत्वलक्ष- णार्थता युक्तत्याह किश्चेति *यथा विधीयमान खाथै प्राप्य राख्दो न लाक्षणिके ऽर्थे वर्तते तथान्यतो विधारितमपि प्राप्य लाक्षाण- कार्थत्वे ऽपि स्वार्थात्यागादित्यर्थः। श्लोकं व्याचष्टं * यद्यपीति * एवं च प्रत्येकत्यस्य गुणतामपि यदि द्वितीया लक्षयेत्तनोपरमपि घे. रूप्यं स्यादित्याह * ततश्चेति * प्राधान्यानानुवादोक्तरऽयुपेत्य ७४२॥ यादमात्रतां चोतायतुमाह * श्रुत्या चेति * नन्धैकन्यस्य निन- योजनप्राधान्यायोगाक्रियान्वयसिद्धी गुणत्वस्यावश्यलक्षणीयत्वा- घगते रूप्यपरिहाराय ग्रहप्राधान्यस्यार्थत्वकल्पनोचिता त्याज्ये, स्यर्थः । अतो योकत्यस्य विवक्षाभ्युपगन्तव्या ततः प्राधान्येने सा निरस्तेत्याह * तस्मादिति * नन्वेवं प्राधान्येन गुणत्वेन च- कायस्य क्रियान्वयनिरासात्सिद्धान्त समाहिते ऽपि भाप्यं कथं समा- धेयामित्याशयाह * भाप्यमपीति * क्रियान्वयासम्भवोक्तिभा- प्यमतेपु प्रत्येकवाक्यसमापनेकविधवैरुप्यलक्षणेषु मनसिक- तेषु सत्संयोग्य वाफ्यभेदोतिभाष्यं चनेप्येय वाक्यभेदेषु विषय- भूतेषु योज्वमित्यावृत्या निमित्तविषययोः सप्तम्यभ्युपगमेन व्याण्येयम् * तथा हि * एफत्वस्यापि ग्रहवत्प्राधान्य प्रत्येक वाक्य समाप्तग्रहनिरपंक्षस्यैकत्वस्य सम्मार्गः स्यात्स चाणक्यः द्रव्यान्तरे च क्रियमाणः सर्वेपामेकवचनान्तशढचोदितानां यार्यः सच वि. कल्पेन कस्यचिक्रियमाणा ऽन्यगतस्यैकत्वस्य चौपकरोति समुचिता. नां तु क्रियमाणः सख्यान्तरोपजननान कस्य चिदेकत्वस्यों करोति । गुणत्वे त्यमूर्तयेन प्रमाणात्तरतो निष्पादकत्वानयंगमाच्छन्देनैव गु. यात्वं याच्यन्तन च द्वितीयाविरोधः गुणत्वलक्षणार्थस्ये नु द्वितीया- याः प्रयोजनवस्वायगतेः प्राधान्यस्य ग्रहस्यापि गुणत्वापत्तिरि- त्युभयथापि क्रियान्वयासम्भवभाष्यं योज्यम् । वाक्यभेदभाष्य घ द्वितीयया प्रधानभूतं ग्रहमुद्दिश्य सम्मा! विधीयते यदि तथाप्ये- कत्वस्य गुणवनान्ययो परो विधीयते ततो गुणप्रधानार्थकः स्यादित्या, शङ्कते * ननु चति * पाठयाग्रस्तुपद्वारापचयाम्ययावंगतस्तस्य'. विशेषान्तरायोगेनाङ्गाडिलक्षणान्वयविशेषनिष्ठत्वावसाया- कोऽङ्गको जीत्यपेक्षायां याग्ने प्रयोजनयत्त्यात्मधानतेत्साह यद्यपि चेति * यथा मध्यात्पूर्वाञ्चति पञ्चम्याविवक्षितापादानरूपगु. .

·१०४० न्यायसुधायाम। णार्थी हविषश्च कार्यार्थत्वन प्रयोजनवत्वात्तत्प्राधान्य रक्षयन्ती प्रब. चते तोयमप्यविवक्षितगुणार्थाने प्राधान्य च लक्षयन्ती प्रवर्तने इत्यर्थ । अतो ऽग्निवाक्ये ऽपि रुष्यलक्षणवायभदा शक्या योज- यितुमियाह * ततश्चेति प्रत्येकाक्यसमाप्तिस्त्वन्न्येकत्वमा- धान्ये त्वनाशड्यात्वनानापत्तेर्न योजिता । ननु तृणाना द्वितीयायो- गे ऽन्यपचय प्रत्यप्रतिपाद्यत्वनाप्राधान्याद्विवक्षितसख्यत्वेनाप्राधा- न्याद्विवक्षिप्ससस्यत्वेन प्रयाणामेवापचयाबगने शपतृणानपचय- न तृणससर्गादापास्यमानस्योल्मुफयहि पातस्यापरिहार्यतयाग्नस्ट. णापचयसस्कार्यत्यायोगान प्राधान्यमित्याशझ्याह * तृणाती- ति * चिमागरूपत्वेनापचयस्प सयागपूर्वतया प्राक्सिद्धसम्य- धापेक्षवादपचेयानान्तृणानां सिदत्वनान्ययादप्राधान्ये ऽपि देशा- दियनुदेश्यतोपपत्तरविवक्षितसख्यसत्सरंतरणापचयादनिसत्का- रघोपपत्तिरित्याशय । पूर्वोकाना चाफ्यभेदानामशापि योज- नायव ध्यास्ययत्वात्योक्तम् । प्राधान्याभावे गुणप्रधानत्वंवरू- प्याभावात्कय पूर्वोक्तवाक्य भेदयोजनेस्याराङ्य गुणप्रधानत्या- प्याभाव ऽपि सख्यासस्वययोदयोरुद्देश्ययन क्रिया-नये प्रत्यक वा- फ्यसमाप्तिलक्षण सख्यायास्तूपादेयत्वेना-वये ऽनुपादेयोपादेय- स्ययेरुप्यलक्षणा घास्यभेद शड्या योजयितुमिति परिहार बहुवि- पाययोतनायोदाहरणातरनिष्ठतया दर्य यति * तथेति भव- मस्या निमित्तैकत्वस्य चेति नियोगपक्षे भदनस्य निमित्ततफ- स्पस्य धेति चिकल्पपक्ष वाफ्यभवाभावादन्योन्यानन्वयमानाक्ति । प्रत्येफोक्तिधाम्यानपेक्षयमाप्राशया। समुच्चयस्य त्यन्यान्या- पेशवे ऽप्ये कनिमित्तत्यान्वयमात्रापपत्तक्यभेदापादकनापि । सम्पन्धादिपक्षेषु मत्पफसमाप्तधनापत्रादिशब्देनान्यान्यपिति- एयायो. समुच्चयपक्षः सचित । पूर्वशब्दनापादेशानुपादेयत्व- कप्यमुकमिति नानारूपत्वोत्तया व्याख्यान तस्य घिरुत्वा- कि. सप्तम्यध्यारणात्या धास्यभेदापादनायति सूचना- फयाश्यायोतया सदुच्चारणोपरक्षणम् भिन्न तु. होतीस्वादिषु पचनापियक्षेत्य-पय. । यमनदेफार प्रहस्थ न फ- चिदुपार फरोति नसम्मागस्यति माप्य प्रधानभूनस्यापि प्रहस्ये पचायधारणेन सरयाया प्रहस्य न फशिपयार पाति न मम्मा. गंस्यति माय प्रधानभूतस्यापि प्रयचायधारणेन सख्याया प्र- रोपपत्तियमामधापनम्मितानामपि च प्रगीताधर्माणामुपपा- मिठापमात्रय रियापपारिवानाद पहस्य प सम्मागांपपा• ·. तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०४१ त्यसद्भावात्तत्परिच्छेदफत्येनकत्वस्य यजमानसंस्काराणां यागो- फारित्ववत्सम्मागोपफारित्यापपंसरयुक्तमाशय दर्शतानचयुः तिः सने महान् गृहातीत्यादेः प्रमाणान्तरादेव विज्ञानसंख्यान- क्षयानकत्वस्य ग्रहोपकारित्वं तद्वारा पा सम्माोपकारित्यं सम्भवतीति भाप्याशयं सूचयितुमाह * सत्यां चेति * यद्वोदे- ७४३॥ स्यविशेषणस्याविवक्षितन्ये ऽवग्राह्मणोपनयनादिविधाबुद्देश्य- ब्राह्मणादिविंशपणमष्टयपत्यादिः भमावास्यायामपगल पिण्डपित. घटेन चरन्तीत्या चौद्देश्यामावास्याविशेषणमपरालः । प्राचीन- 'प्रवणवियो चोदेश्यप्रवणविशेपणं प्राचीनत्वं यावजीवविरोपणं सामन्यायपि न विवक्ष्येत ब्राह्मणसुरापानादिनिषेधे चापा- दयग्राह्मणादिविशेषणं लिङ्गादि विवक्ष्येतेत्याशड्य farer सार्थो ऽयं प्रन्धः । थाकाहाधीनत्याविशेषणविवक्षाया प्राधणादे; श्वायनयनादायुइंश्यत्वे ऽप्यन्यतो ऽनयगतरूपत्वेन विशेषणाफार त्याद्विशेषणयिवक्षानिषेधे चोपादेयत्ये ऽपि ब्राह्मणादेरनुयाधत्येन प्रा. तस्येय निषेधान्वयाद्विशंपणस्यानाकाङ्कितत्वनाविवक्षायुक्तेत्याशयः। पर्व तमुद्दिश्यमानस्य किं संख्या विवक्ष्यते नेति संशयोपन्यासोन युज्यते त्यासयाह * सा चेति * विधयक्रियानुष्ठानार्थत्वेनापा- धत्वलक्षणोपादेयत्वाभावे ऽपि प्रतीक्ष्यत्वलक्षणोपादेयता ब्राह्मणा; मावास्यादिषु विवक्षिता । उपनयनपितृयज्ञाद्यनुष्ठानकाले हि ब्राहाणामावास्यादेनियमन प्राप्तत्यापादकस्य प्रतापूर्वसाधनत्व- स्वाभावात्स्वकालाप्राप्ते च ब्राह्मणादी तदान्वितोपनयनाद्यनुष्ठानायो- गात् ब्राह्मणादिसिद्धचत्कारणोपनयनादिविधानाद् ग्राह्मणादेस्त- कालापाद्यत्यायोगे ऽपि स्वतः सिद्धस्य प्रतीक्ष्यतावश्याभ्युपगन्तव्या। ग्रहादस्तूपकतापूर्वसिद्धयर्थमुपात्तत्येन सम्मादिकाले नित्यप्राप्तर्षित पंधस्य च प्राप्तविपयत्वनियमाभिषधकार्यायाच निवृतेः प्रवृत्तिपूर्व कवनियमात्सुरापानादिनिवृत्तिकाले तत्कारिणो माझणादेत्रित्यप्राप्तर प्रतीक्ष्यत्वादुद्देश्यत्वं विवक्षितं । कीहक् ब्राह्मणादिरूपनयनाउनुष्ठा- नार्थ प्रतीक्षितव्य इत्युपादेयपु विशेषणाकांधोत्पत्तरुद्देश्येषु प्रहा- दिप्यनुत्पत्तेरनाकाङ्कितत्वेनाइंश्यविशेषणस्याविवक्षाध्युत्पादना- योदिश्यमास्य कि संस्था विवक्ष्यते न यति संशयोपन्यासो युक्त ह- त्याशयः । उद्देश्येषु विशेषणानाकाङ्क्षामुपपादयति * उद्दिश्यमा- नेपु हीति प्रमाणान्तरावगतत्वात्संख्यानाफाक्षायां प्रकृतापूर्वसा. धनस्य प्रकरणात्संस्कार्यत्वावगतमद्देश्यस्वरूपस्यापि प्रमाणान्तरा- यगतत्वात्तत्समर्पकमातिपदिकार्थग्रहत्यान्वयस्यापि नाकाङ्क्षा स्या ·च પર म्पायसुधायाम् | दित्याशझा प्रतिपदिकार्थानन्यये सम्मार्गस्य संस्कारस्वासि- से: मरुतापूर्वसाधनस्य सस्कार्यत्वावगत्ययोगादुद्देश्यस्वरूपान पगतेरुद्देश्य विना निष्फलत्यापत्तर्विध्ययोगा- तत्समपंफप्रातिपदिकार्थान्ययाफाक्षोपपादनार्थ प्रातिपदिका. थेत्युक्तम् । प्रकृतापूर्वसाधनत्ये ऽवगतसण्यस्यापि महादेः सम्मार्गाधन्वये ऽनयगतसख्यत्यासंख्याकाङ्काक्षा भविष्यतीत्याश- शाह अत इति * प्रातिपदिकार्यान्वितप्रकृत्तापूर्वसाधनमा- चस्प सम्मााचन्ययायगतेविशेपणानाकाङ्क्षा अतःशब्देनाका । अनेन वायिगिएं हि लक्षणमिति सूचावयवव्याण्यानस्य नेतरस्ती- खेवमादिमायकर योपसंहारार्थतस्मानितदितिभाप्य व्याख्यातं कुत इतिमाप्येण संबं संस्कार्यत्वहेतुप्रश्नपूर्व विहितस्तु सर्वधर्म स्यादिति सूचोकहतुइयमनुरुन्तलक्षणावादिस्यनेनय हेतूईत्वनाकाङ्क्षणा- पयुक्तमाशय लक्षणस्यादित्यनेन आइत्यादर्विधेयसम्मागांधावयापू. पंसाधनलक्षणत्वेन सम्मान्धपितपा विधेपत्वाभावात्तविशेषणात्यने विधिभविष्यतीस्यायायाः संस्कारान्यायितया विध्यनुपपदः शुद्ध- विधी च विषयस्याविधेपत्यापतेनीपूर्वसाधनविशेषणत्वेनाप्ये- फस्यादेविधिः सम्मयतीत्येयं निरासायतरतुवयानुफर्पयामिति स्- धनायाधियत्यार्थतया लक्षणत्योकि व्याख्यातुमाह * स- धेति विधेयत्यनिवृत्यों मात्रराब्दः ततध तद्विशेषणस्य सु- तरामनिर्भयपादनुमानान्वयिस्येनानाइत्यतेत्याशयः । लक्षणत्यो- रविधयार्थस्यमकटनायानारत्यतानङ्गत्वोक्त्या लक्षिता । लक्ष- पस्यानारत्यता लीफिकरयाम्तेन इदयति * यति * महत्व. स्थापि तादनादरापत्तथ चमसेप्यपि सम्मागः प्रसज्यतेस्यारा यार * ति . प्रहालक्षणस्पेन पिना तल्लक्षितप्यपूर्वसाधनेषु सम्मागाधनधानासियलक्षणत्वेन प्रहापाद्रियते ततश्चानुष्ठाना. ग्यपिस्येनानादरऽपि चमसेषु सम्माधिपपूर्वसाधनलक्षणमहाया. पमायाप सम्मागांपनुष्ठानापत्तिरित्याशयः । लक्षणत्यय त. फायानियिपिरमेय प्रहादि गृपतामित्यारानिरासाधी माश- दः । पदीत्यादि भवितम्यमित्यन्ते गशभाप्प यापु पियश्तेिषि. खरं पहुण्यस्पाप्पपिक्षितपादयुक्तमाकपचनायोगीकि- पायानातामयीमान म्याश्यातुमाद * नम्पिति.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ति इत्यादिपरिहारभार्य व्याचष्टे * तति * एक- मस्व मनाइयागपत्तेरेतस्परिहापातपर्थमपि चति माय व्या- *तेनेति * कारकसम्बन्धोऽपीत्यपि शब्दसूचितं प्रातिपदिकानु- त्वं व्याख्यातम् । एयमप्यकवचननियमो नर्थक इत्याशय यविधौ फपिजलाधिकरणवक्ष्यमाणत्रित्वनियमहष्टान्तेनार्थव- माइप्रथमं वेति*पुरोडाशाविति द्विवचननियमस्तहि किमर्थ :- शयाह * यस्यति * पौर्णमास्यामाग्नेयानीपोमीयरूपस्य नायरहितायाश्चामावास्यायामाग्नेयेन्द्रामरूपस्य पुरोडाशद्धय- धिकृतत्वाद्विवचनमित्येतद् दयितुभ्यस्योभयं हविरार्तिमाउँदै प्रचशरायमोदनं निर्वपेदित्यार्तिगमनसम्बद्धस्य हविषो नि- तत्वेनादश्यत्वादाविष्टस्य च प्रकृतापूर्वसाधनलक्षणत्वेन प्रती. मात्रापयिकत्याद्रपदविवक्षितविशेषणन्वसिद्धी अप्युभयप. नर्थक्यापत्तरुभयत्वस्योद्देश्ये ऽन्तर्गत्यभ्युपगमेन विवक्षा पूर्वपक्ष- त्विाधिकारिकोभयत्वाभ्युपगमेनोभयपदानर्थक्यपरिहारः पठा- करणे वक्ष्यमाणो यान्तितः । पुरोडाशवयसद्भावाद् द्विवचनस्य लम्बनत्ये ऽपि नियम. किमर्थः इत्याशयाह * अन्यथा हीति * थानावग्णवमेकादशकपालं निपेत्सरस्वतीमाज्यस्य यजेतेति गये विहिते मावास्यायामुपांशुयाजपक्षे तद्विकारे सा. खते वेदानन्तरवेदिकरणपश्चदांत्राभिमनिधन्यत्यान्यभा- गानुवाक्याप्राप्तरग्नीपोमीयविकारे चाग्नावैष्णव हधि- (धिवासनानन्तरवेदिकरणचतुर्होत्राभिमर्शनवान्यानुवाक्याप्राप्ते- एग्नीषोमीयविकारे चाग्नविष्णवे प्रसज्यते इति पूर्वपक्षात्या मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकयदिति द्वादशाधिकरणसूत्रेण मुख्य- स्यादाग्नावैष्णायः कल्पः सारखते प्रसज्यताति यक्ष्यते । तथा मु- स्यत्वादाग्नयस्यैव पुरोडाशस्य क्षीणस्य निमित्तत्वेन ग्रहणमिति भ्रान्तिनिवृत्त्यै नियम इत्याशयः । अपि चेत्यादिभायं विधायका- भिधानश्रुत्यवगतक्रियान्वयविरोधेन पदनुत्यवगतद्रव्यान्वयया- धादयुकमाशय द्रव्यान्वयाभ्युपगमे ऽपि सिबान्ताव्याघातोक्ति- माताशयत्वेन व्याचष्टे * अपि चेति * प्रहस्याप्यनेकसंख्यत्वा. कत्वेन विग्रेषणता युक्तत्याशमाह * जातीति । चोदिते तु परार्थवाद्यथाश्रुति प्रतीयेत ॥ १५ ॥ (1) अनुसार नियमेने दाम कमोन्यत्र सम्मत....। १३१ ·१०४४ भ्यायसुधायामा परार्थत्व-याच्यार्यस्य यागार्थः पशुरिति भाग्यायययस्थ पशोरपि रितीयया प्राधान्यावगमावयुक्तस्यशङ्कां निरस्वन्सूध न्या. ७४४१२ चरे * पशी पुनरिति * भव्यस्य भायकापेक्षणाद् भूतस्य च भा. यकत्वोपपत्ते तस्य भन्यार्थत्य स्मार्थत्यं भूतस्य तु भन्यानपेक्षयान्न व्यस्य भूतार्थतापामरष्टार्थतत्यकस्यैव न्यायस्य भूतभम्पसमुथा- रणे भूतम्भन्यायांपविश्यत इति भाग्यारुदत्यं न्याणां फर्मसंयोगे गुणत्येनाभिसम्बन्ध इति सूचारुदस्वच वयोक्ता सूचितम् । अय चमसादी समार्गाद्यप्रयोगाधिकरणम् ॥ ८॥ संस्काराहा गुणानामव्यवस्था स्यात् ॥ १६ ॥ यथाश्रुतं तावत्पूर्वपसभाष्यं व्याचष्टे * एफत्ववदेवेति * प्रहत्वस्या- पीत्यनेन प्रदर्शनार्थमित्यादि द्रपव्यमित्यन्तंभायं पराभिमतपूर्वपक्षा- र्थत्वेन व्याख्याय प्रदर्शनार्थत्व इत्यननोच्यत इत्यादिकरप्यत इत्य- न्तन्तन्निरासार्थत्वन वाक्येन चत्यनेन स्वा-- भिमतपूर्वपक्षापंतयोच्यते सम्मात्यादिभाष्यशेषो । श्रुत्या वाक्यवाधाभ्युपगमे लक्षणया र्णनोक्तिरयुनत्याराय धाक्येन ग्रहान्ययाभ्युपगमे स्वरूपे- पेयान्वयापत्तस्तदाधन शुद्धसम्मार्गविधिमभ्युपगम्य विजिन्नस्य प्रहशब्दस्य का गतिरित्यपेक्षिते सम्मार्गस्य कमांकाक्षायां सो. मग्रहणानन्तरकालत्वेन योग्यतया ऽधो ऽवसिक्तसोमनिहरणार्थत्वा- यसायात्सोमस्य संस्कार्यत्वेनावगतस्य स्पष्टीकरणायोपलक्षणार्थत- या ग्रहाब्दस्य गतिसूचनार्थो वाक्यन वेत्यवयवः । शुदसम्मावि- धानात्पूर्वपक्षपरिग्रहे तेषामर्थाधिकरणोक्तशुद्धावघानादिविधिपू. पक्षमादृश्यातदनन्तरमेतदधिकरणारम्भापत्तिरित्याशङ्कानिरासा- कत्यसादृश्योक्त्याग्रह तेषामर्थाधिकरणोत्तरानारभ्यतोपपा. दिता । ननु पदस्य कवलाप्रयोगित्वात्पदान्तरान्वये च श्रुतिबाधस्य वाक्याधिकरणे परिहतत्वाद् ग्रहादाग्द्यि केवलसम्माविधिः पूर्वप- क्षयितुमशक्य इत्याशङ्याह * इह त्विति * यथा बादं सयुक्ता अव- यातादयस्तु पदार्थ विधीयन्ते श्रुत्या वाक्येनैपां नीहादिसंयोग इति +-- व्याख्याय व्याख्या- प्रहशब्दा-

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०४५
वाक्येनेयांसमीहितापूर्वसाधनभूतन बीह्यादिना योगो न स्वरूणस्येचं
व्याख्यया परिहारः कृतस्तथेह सम्मातिविधिशब्दो नाहत महत्त्व.
ग्रहशब्दापलक्षितापूवंसाधनमावान्विते सम्मार्गे पुरुपेच्छायोनिक प्रय-
लं विधातुं पुरुषार्थपर्यवसायित्वखमावापादकाप्रवृत्तप्रवर्तनात्मक
विधिथवर्णनैव शक्नोति आवृतमहत्वग्रहशब्दान्वयात्मकेन तु वा.
क्येन सम्मार्गस्य ग्रहत्यसम्बन्धं विधातुं शक्मुयात् । ततथापूर्वसा-
धनमात्राम्ययेन पर्यवसिता श्रुनिर्वाफ्यीयविशेषान्वयं बाधतेतस्माद-
पूर्वसाधनमात्रलक्षणमात्रप्रहयब्दो वर्णनायः तेन चमसेवप्यपूर्वसा.
धनत्याविशेषात्सम्मासिद्धिरित्यवं व्याख्यया कार्य इति परि-
हारे प्रत्यन्तमवधातादि-साम्याभावे ऽपि फर्थ चित्साम्यादयघातय.
हायोतिः। भङ्गाख्याक्षेपसाम्यस्य प्रसिद्धत्वादुद्धाराख्यपरिहारसि-
यै दृष्टान्ततयोक्तिः एवं तीवध्यतादिन्यायेन सम्मास्यापि परमापू.
प्रियुकवायोगेनावान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वसिद्धग्रहत्यलक्षितस्य चाचा-
न्तरार्धसाधनस्वस्य चमसेवभावाद्वयवस्थासितदधिकरण-
मारभ्यमित्याशङ्कुने *नन्विति * एफत्ववद् प्रहत्वैकार्थसमयायित्व-
स्थाप्युहेश्यापूर्वसाधनविशेषणस्याविवक्षितत्वराडापत्तेस्तपामाधि-
रणसिद्धान्ताक्षपणेतदधिकरणारम्भण परमतन तावपीनरुत
परिहरति * सत्यमिति * वाच्य कार्यसमवायित्वं विना पूर्वसाध-
नत्वस्य लक्षयितुमयक्यत्वेन याच्यफार्थसमवाय्य वान्तरापूर्वसा-
धनत्वस्यैव लक्ष्यत्वात्तस्योद्देश्यत्वेनोद्देश्यविशेषणात्याभावात्तेपामर्था-
धिकरणसिदान्ताक्षेपायोगनैतत्परिहारापरितोषात्स्वमतेनान्यथा प.
हरति * भय चेति * ननु तेषामर्थाधिकरणोतयशामयोगम्यव-
स्वाक्षेपेणात्र पूर्वपक्षे स्थलसम्माजनादिवासंयोगानादरसिद्ध सं.
स्कारत्वहेक्तियुका तदनाक्षेपे तु किमर्थेत्याशझ्याह * संस्कारा-
दिति * प्रतिप्रधानमावृत्या संस्कारानुष्ठानस्यापूर्वसाधनेन प्रयुक्त-
त्यायमसंधु संस्काराभावे वैगुण्यापत्तरपूर्वसाधनत्यव्यातिमूचा
नार्थ संस्कारत्योक्तिरित्यारायः । सर्वप्रधानम्वनुष्ठानमेयोपपन्नन्ते
नानुष्ठान चमसेघपीत्यतदाख्यानार्थ संस्कारोक्तिरिति सावधार-
प्पानुमानयाचिक्रियाशब्दाभ्युपगमेनोपपश्नत्याख्यानार्थोपपादनशब्दा-
भ्युपगमेन च व्याख्येयम् ।
व्यवस्था वार्थस्य श्रुतिसंयोगात्तस्य शब्दप्र-
माणत्वात् ॥ १७॥

·१०४१ पापमुधापाम যথংবা নিম্নমাঘমা বয়া ७ नमर पारामिम ममपिनुमा पारदमायाति प्रार- सन प्रारिप भाग मम्माविपदर पर्थ महसनेनि भाणं म्यामा प्रदरगुणम् । प्रहसम्मामाग्यपण विधया मम्माधिपापपणानुरोधन पवष्ट स्यामानापपिपिपासमाराविरोधग पापायप्रस. मागायपपाषामिपा शिफ्रियासपपिपलप्यावा. विशेषणाविध क्रियापयिधिपाधफायापागोमवय २ स्यानि भुतियाधिना भयीयम्भाध्य पायानु प्रहाम्यस्य म. यधनी पम: प्रामापि मम्मागांस्यस्प मध्यम्यस्तरस्य प्रमाप्तस्यासमे यजेतेरयादियक्रियासम्पषिध्यन पक्षापयविध्यनुपप- বায়াবিথী অনবযাযিথাবি- स्युनम् । प्राशनाधापपक्ष ऽध्यपश्य भागिदारपस्य सिम्यमय- तरस्त्येमिर प्यास्येयम् । भान पाधिस्थ पिधपतया प्रथाजन. भूनस्य सम्मागस्य पुस्या महमगोगादपप सम्मागम्यपस्थप मू. प्रव्याच्या मूचिमा । परमानस्यस्यादिश्यम्गायंसाधनस्य श्रुत्युक्तमहत्यसंयागनय सपायापरमापूर्यस्य घोरपत्यपूर्वमात्र- पर्यवसापिमहत्यनियमसाभ्याराभायेन प्रहत्याम्ययाभाघा दहन लक्षणाशक्ते महत्वकासमयायिनी घान्तराधमाधनायस्थय ल. क्षणयान्यायस्यादित्येयं सीधानुगाया प्रदत्यस्यामाधन. लक्षात्यानभ्युपगम प्रहतियावापत्ते प्रहररस्य लक्षावानभ्यु. पगमे प्रहथुतिराधापत्तहत्यममयाय्ययान्तरापूर्वसाधनं लक्षाय- त्या तस्य मम्मागांन्ययो विधीयतेन च ग्रहत्यसमघाय्यपान्तरायं. साधनषिशेषान्ययितया सम्मागविधिभुतेरसाधनमामान्यय. विपयतामभ्युपगम्य महपदैफयाफ्यतया प्रहसमयायितया विशेष- णात्सदोचलक्षणराधापत्तिरित्युक्त कुन इनि प्रश्नपूर्व अपि पापर्ययसायिस्वभार्यायधिश्रुत्यां सम्मार्टितिशब्दो पूर्ण साधनान्य- तसम्मागतं प्रयत्न विगतु याति तथापि प्रहान्ययाभाष सम्मा- र्गस्यारादुपकारियापत्तरपूर्वसाधनद्रव्यान्वयाचगमेन स्यारश्याभ्युपगमनीयत्वाद्भहसमयाय्यपूर्वसाधनविशेषाम्ययस्येघाप- गते सम्माविधिखभागालोचनवाविशयान्वयाधगती न शिशिशेष इति विधिस्वभाववाच्युत्पद्यमानराब्दाभ्युपगमेन यय:- कापस्कारयुक्त सिद्धान्तभाव्य व्यापयमिति मूयितुमाह * अ. थ पति नन्वित्याण्डाभाध्य प्रत्यभ्यासमपूर्वभेदादयुक्तमाराम प्रहान्यय- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। व्याचष्टे * नन्विति * नानादेवनायुक्ताहणसंस्कृतव्यभेद क्षिप्तानामपि यागाभ्यासानामविधेयत्वाद्विध्यफसमधिगम्यत्वाचा पूर्वस्य प्रत्यभ्यासमपूर्वभेदाभावात्पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीत्या च प्रत्यभ्यासमपूर्यभदन थपणव्यवस्थाया नयमे वक्ष्यमाणाया ए तदधिकरणाधीनत्वेनेदानीमसिद्धावस्थत्वाद्यागापूर्यस्यैय সবল- फरवावगतेः तस्यैवैकत्वाशयमेतद्भाष्यमित्याशयः । अवेत्यादिप्रत्य- क्षत्यन्तं परिहारमाध्यं राड्डाशयनिराससमस्येन व्याण्यातुमाह * सत्यपीति * प्रत्यक्षाभ्यासविद्धयभावे ऽपि देवनायुक्तद्रव्यभंदान्य- थानुपपत्तिकल्प्यविधिविहिनत्वनाभ्यासानां प्रत्यभ्यासमपूर्व भेदोप- पत्तिरित्याशयः । नन्वभ्यासविना ज्योतिप्टोमरूपासिद्धेईष्टार्थत्व- नाभ्यासानामवघातादिवानापूर्थितास्तीत्याशङ्याह चिना- ऽपि चेति * ज्योनिष्टोमशब्दस्याभ्यस्तरूपयागवाचिताया यागाभ्या- सविधिनिमित्तकत्वेनाभ्यासावध्यभाव नभ्यस्तस्यापि यागस्य ज्यो. तिष्टोमशब्दवाच्यस्वरूपसिद्धेनं दार्थत्यमभ्यासस्य सम्भवतीत्या- शयः । तस्मादित्युपसंहारभाप्यं व्याचऐ * ततश्चेति * नम्वन्या- सापूर्वीणां प्रत्यासन्नत्ये ऽयफलत्वात्प्रयोजकत्वासम्भवो निक्रमका- रणमस्तीत्याशयाह * अवधानावियदेवति * फलन्त्यिति मुत्र ब- घातादरपूर्वप्रयुक्तत्वसिद्धयै यद्यपि चैषां साक्षादफलत्व तथापि स्थ. रूपसिद्धान्यथानुपपत्यैव प्रयोजक भविष्यतीत्यादिवार्तिके यो sों वर्णितः सो प्रापि योज्य इत्यर्थः। ग्रह फत्यसम्बन्धे पुनगिति भाष्यस्य तात्पर्यमाह * न चति * स्थलसम्मार्गौपम्पाययत्वेन तस्य शब्दप्रमाणत्वादिति सूघावयवव्याण्याथै यत्वित्यादिभाष्य स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । सप्तदशारनितायाः पशुधमताधिकरणम् ॥ ९ ॥ आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ॥ १८॥ प्रहप्येव सम्माों न चमसीधत्युने समदशानिन्य पोड. शिपात्रेनियिराते युपेवेति चिन्तायाःप्रासादिकत्वनानन्तरसङ्गति - तुर्दाकरणाधिकरणस्य चमसाधिकरणप्तङ्गत्यभिधानेन सूचयिष्य- माणत्वात्स्पयरवेगानभिधाय भाष्योक्तसन्देह वचनम्यनिसन्देहेनो- यूपशब्दानुवादसामथ्यासप्तदारलियस्य यपसहशे पोडशिपात्रे निवेशाभ्युपगमे ऽनुवादापोडशिपात्रप्राप्तिस्त- प्राप्तश्चानुवाद इत्यन्यान्याश्रयापत्तिमाशय सप्तदशारनित्यस्य बाजपेयाङ्गत्वेन . विधीयमानस्य साक्षावाजपेयान्ययायोगावाजपेया- पपादयति * यदीति * ·२०४८ न्यायसुधायाम। - न्यायियोग्यद्रव्यापेक्षायां यपस्य वाजपेयानन्ययित्वात्माक्षाद्वाजीरा- द्भभूतायाश्च सोमलताया. क्वचिदभावात्यादय सामरसाधारस्यदा- रापोडशिपात्रस्य वाजपेयान्वयात्पात्रान्तरापेक्षया च तस्य सामा- न्यतो देयप्राप्तयविशेशमकसप्तदशारात्नत्यविध्याचित्यातपोड- सिपात्रप्राप्ति यथा फथ चिच्छन्दनोक्ता । सप्तदशारतिशब्दस्थ लो- हितोष्णीषन्यायेनाप्राप्तविशेषणविध्यर्थत्व ऽप्युपासान्यपदार्थबहु- ग्रीहावयवयोगाद्वाजपेयशदस्यान्य पदार्थे समर्पकत्याभ्युपगमे सम्य- धिपरत्यापपत्तेः। फोऽसौ वाजपेयसम्बन्धीत्यपेक्षायामनन्तरोपात्त- स्प यूपस्य साक्षाद्वाजपेयासम्बन्धित्वन नप्तृवद्वयवधान पिनत्त :- पदेशोपपत्त । कथ पोडशिपानिश इत्याशङ्ख्याधापीन्युक्तमः स. म्यन्धिनानुवाच्यत्वापेन विशेषणे वाक्यभेदापतिसूचनाथ यच्छ. ब्दः । यपस्योदश्यत्व व्यवहितवाजपयान्वयसमावेऽपि विशेषणा विवक्षार्थी वाक्यभेदापत्तवाजपेयराब्दस्य विशेषणत्यायोगमाशया- गत्या वाजेपयविशिष्टस्य यूपस्योद्देश्यत्वादुद्दश्यान्तात पव बाजपयो नोद्देश्यविशेषणमिति सूचनार्थो यथा कथं चिच्छन्दः । अविशेषि- तस्या ऽप्युद्देश्यत्वसम्भवे विशेषणस्यानाकासितत्याद्देश्यान्तर्ग- तावप्युभयत्ववद्वाक्यभेदापत्तेर्विरोपणत्यापरितापाद्वाजपेयप्रकरणा- म्नानेन घाजययसम्बन्धित्वस्य प्राप्तस्यानुपरपक्षः स्वमतेनोक्तः। पहुप्रीहविशेषणपरत्वसूचनार्थी परिमाणांक्ति तत्र निवेशे सनिया- जपेयशब्द आअस्पेन भवति मत्पक्षे तु बाजपेयप्रकरणानुगृह्यताति भाष्यद्वयोक्तस्य हेतुद्वयस्यापरहेतुद्वयोपलक्षणार्थत्वं दर्शयन्पूर्यपक्षमाह * किमिति* सप्तदशालिवद्वाजपेयस्येत्यनन्तरान्वयसम्भवे वाज- पेयशब्दव्यवहितपसन्दान्वयायागात्प्रधानभूनाजपेयान्वयमम्भये वागभूतपश्वयूपान्वयायोगात् वाजपेयान्वयाश्च तत्कयं भावलक्षण प्रकरणावाधसम्भवे तयाधायोगाच्छुतिवृत्तवाजपेयप्रातिपदिकप- . ठीश्रुतिभ्यां व बाजपेयान्वयसम्भो प्रातिपदिकलक्षणावृत्यापाद- कवाफ्याययूपान्वयायोगाद्वाजपेयाङ्गतैव युक्तान पशुयागाद्युपाते त्युक्के वाजपेयान्वये ऽपि पोडशिपात्राङ्गत्वाभ्युपगमेन साक्षाद्वाजपे- याङ्गत्याभावारपारम्पर्येण च वाजपेयाद्भत्वस्य यूपान्वये ऽप्युपपत्ते । प्रधानत्वादिहेतूनां पक्षद्वये ऽप्यविशेषापूर्वपक्षासाधकतामाशङ्मय- पाङ्गत्वावेदफवाक्यवपांडशिपात्राङ्गत्वावदकप्रमाणाभाधेन पोड- विपावस्य द्वारमात्रत्वादव्यवधायकत्वसूचनार्थः साक्षाच्छन्दः । सप्तदद्यारतित्वस्य साक्षाद्वाजपेयान्वये कथ घोडशिपाने निवेश ७४ार त्यागड्याह * साक्षादिति एवमपि यूपस्यापि पशुयागद्वारा पाजपे ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०४९ पाहत्यात्कथं पोडशिपाने निवेश इत्याशङ्याह * तति * पाजपे- थापांडशिग्रहाण्यसोमरसाधारत्वद्वारा ऽपि पात्रस्य वाजपेयान्यये सहेर्नुहोतीत्यानिदेशिकेन वाक्येन प्रक्षेपाधिकयामरूपहामा प्रत्याधि- रोव इत्याशयः । अनेन चानन्तर्यास्तरित्यानन्तर्यब्दस्यास्या मानात्ययाचिनः श्रुतिशब्दान्वयमङ्गीकृत्य साक्षात्सम्बन्धिनि पष्ठी- शुनर्विनियोत्कृत्वादित्यपि व्याख्या सूचिता । मत्पक्षे स्विति भाग्य धाजपेयप्रकरणान्तर्गतपगुयागान्त्रयद्वारा सतवशारनित्वस्य था- जपेयान्त्रयित्वात्सिद्धान्तेऽपि प्रकरणानुग्रहोपपत्तेरयुक्तमाशयधि- कारलक्षणप्रकरणायाधे ऽपि कथं भावलक्षणप्रकरणावाधाण्यस्वेनो- पपादयनि * यद्यपीति * बाजपयशदानस्यात्या द्विविधा- स्युकावपि प्रातिपदिकथुतेरितरथेति भाष्येणैव व्याख्यातत्यापाठी- शुनि व्याचले * वाजपेयस्येति * पक्षद्वयसाम्याल्लक्षणात्तर पर्यनुयोज्यत्वाशड्डापरिहारार्थस्योच्यते इति भाष्यस्यारायमाद * न चति * अदितिः पाशम्प्रमुमोक्त्वे तमावितिः पाशान्प्रमुमोक्त्वे तान. त्यकबहुवचनान्तमन्त्रयोक्षप्रकरणानातयोर्यहुवचनान्तस्यैकपा- शके कर्मण्यसमवेतार्यत्वावुत्कर्ष पूर्वपक्षयित्वा प्रतिपक्षी विक- ल्पः स्थासमायाद् गुणे त्यन्यायफल्पनेफदेशत्वादिति नयमाधि- फरणमूत्रेण बहुवचनस्यासमवेतार्थत्वे ऽपि तदनुरोधेनानुपसात. विरोधावस्थायां श्रुतस्य प्रतिपदिकस्योत्फीयोगात्तस्यैव तु प्रातिप. दिकात्परप्रयोज्यत्वस्मृतः प्रातिपदिकपारतन्त्र्यलक्षणगुणत्वाप- सायात्प्रातिपदिकानुराधेन प्रातिपदिकार्यदन्यलक्षिततवयवस- ख्यायाचित्तलक्षणन्यायकल्पनाया युकत्यात्कर्मबहुत्वरूपानेकप- हुवचनार्थसमुदायैकदशत्याच्च बहुत्वस्य समवेतकर्मवप्रकारा- नाय प्रयोज्यत्वनावगतस्य बहुवचनस्यार्थकदेशबहुत्यानुरोधेनोत्क- •पायोगानमन्त्रद्वयस्य प्रकरणाम्नानसाम्याकल्प इति सिद्धान्त वक्ष्यमाण पश्चाच्नत्येन बहुवचनस्य प्रातिपदिक प्रति गुणायोक्त- यूपशब्द पश्चाच्छरुतत्वन धाजपेयशदं प्रति गुणत्यमुपचत इति तत्सूकदशोपन्यासः । युपशब्दस्यौपाये गौणत्याभ्युपगमालु- क्षणोक्या गौणत्वं विवक्षितम् । तस्मादिति पूर्वपक्षोपसंहारभाष्य च्यानऐ *तस्मादिति साक्षावाजपेयसम्बन्धिनि सप्तदशारलि. त्यविधी साक्षात्सम्बन्धिनो ऽपि पोडशिपात्रस्य सामान्यतो देयंपा. तिमाविया विधेयसप्तदशारनित्यविषयताया निष्प्रमाणत्वनावधा- रणाशक्तेयपशब्दस्य गौणत्या पोडशिपात्रसमर्पणार्य सा- क्षाद्वाजपेयसम्बन्धिनिर्देशकत्याभ्युपगमप्रसङ्गापरपदसामानाधिक- ·१०५० न्यायसुधायाम् । रग्पालादेन र मास्श्योगायपस्यैर माशावाजपेयसम्बन्धि स्थेन निर्देशापर्चः तस्य व साक्षाद्वाजपेयसम्बन्धिावाभावेन सा- क्षाद्वाजपयसम्बन्धिनि सप्तदशारलियविध्यानर्थस्यप्रसङ्गाद्वाज- पेयागभूतपशुयागसम्बन्धिनि यूपे सप्तदशारलियविधिरित्येवं सू. व्याख्याधमवमित्यादिभाष्य तात्पर्यतो व्याचटे * इतीति न चोर्ध्वपात्रशब्दसमभिव्याहृतो यूपशब्दः प्रतीयत इत्यर्थः * श्लोक व्याचटयोहीत्ति आत्यमायोयनास्मत्पर्शस्वित्यादिना वाजपेय एवेत्यादिभाष्यं व्याख्यातम् । आनन्तर्यादिति पूर्वपक्षहेतोधाव्या. ख्यासूचनायानन्तर्यपष्टीथुती एकहेलयानुभाषते यत्त्विति नैरन्तय ताबद्वाजपेयशब्दस्य मध्यपाठात्सप्तदशारनिशब्दवापराब्देनापि तुल्यमित्यादि व्याख्यायेनानुभाषणे परिहरत्ति * तदिति * सा- क्षारसम्बन्धिनि पठीथुतेरिनि द्वितीयव्याख्याशयेनानन्तर्यात. रित्यनुभारणपक्ष वाजपेयान्वयस्थानुवाचत्यान्न साक्षात्वादर इति परिहति * अतश्चेति * यूपस्य सप्तदशारनित्यविधी वाजपेयान्ध- याननुवादमाशझानन्तर्ययलादेव विवक्षितस्याप्यन्वयस्यावगमो नश्चत्यनेनोक्तः । ननु दीक्षाः सोमस्येत्यादिवत्प्रकरणप्राप्तस्यापि प्रधानान्वयस्य परिसख्यार्थत्वेनापि विधिसम्भचे नुवादत्याभ्युप- गमो न युक्त इत्याशङ्कयाह * अस्ति यिति * बहुप्रीपेक्षितस्थान्य- पदार्थस्य वाजपेयराब्दन समर्पणाशक्तिपशब्देनैव तत्समध्यस्या- घगमायूपस्य च वाजपेयान्वयाभावात्सप्तदशारनित्त्वस्य वाजपेया- न्ययपक्षयागेन यूपान्ययपक्षो ऽवलम्बित इत्यर्थः । सप्तदशाररिनत्व- स्य च वाजपेयेन सह साक्षाद्वान्वयः स्यात्सम्बन्धिमारद्वारा यूप- द्वारा चा सर्वथा न सम्भवतीत्याह* किं चेति*श्लोक व्याचष्टे *सा- क्षात्तावदिति- यूपस्य बाजपेयाङ्गत्वाभाये शक्ष्यति च स पशुयूप विशेष्टुमिति भाष्ये वाजपेयस्य यूपविशेषणोकि युज्यतेत्याराड्य। पारम्पर्यान्वयाविशेषणत्व व्याख्ययमित्याह * तस्मादिति * स्वरू- पे कार्य चोपयोगिनो ऽङ्गत्वावसायापस्य च प्रकृती विशातोत्पत्तिप्र- कारन्येन स्वरूपोपयोग्यङ्गानपेक्षणात्कार्यस्यापि पशुनियोजनस्य पशुयागस्य चातिदेशादेवज्ञातोपायपरिमाणत्वेन तदुपयोगिनोऽप्य- स्यानपेक्षणासप्तदशारस्तित्वस्य वाजपेयापूर्वापयोगित्वोक्त्यै वा- जपेयविशिष्टस्य युपस्याद्देश्यताङ्गीकार्येति भाभ्याशयः । विशि- शानुवाददोपपत्तेर्भाग्योकदोपापरितोषात्स्वमतेनाधिकारलक्षणप्र- फरणप्राप्तवाजपेयाश्ययानुवादमाह * अधिकारोति * अनङ्गगत- स्यापि च सातदश्यस्योपकारिस्थितत्यमादण वाजपेयोपकारियो- ७४७९ ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। पपत्तेः कथं भावात्मकमपि प्रकरणं न विरुध्यत इत्याह पश्य- ति दीति * अभिक्रमणादीनां प्रपाजामात्रामसाधिकरणम् ॥१०॥ कर्तृगणे तु कमासमवायादाक्यभेदः स्यात् ॥ १९॥ भानर्धक्यापस्या श्रुतक्रियान्वयायोगेन तदङ्गावतारे स्थिते तर द्विपचिन्तात्वनोत्तराधिकरणद्वयस्थानन्तरसङ्गती पटायाममि-' कमणापण्यानयोस्तदगावतारे सति संस्कारत्वापत्तेः सम्मारव्या संस्कारचिन्तानन्तरमेय चिन्ता कार्या न साप्तदश्यगुणचिन्तान- न्तरमित्याशड्याह * एयमिति * क्रियायाः साक्षाक्रियाम्वयायो- गादू गुणवक्रियासाधनद्रन्यद्वारा क्रियान्वयेनार्यात व्यसंस्काररवा- बगतेर्गुणचिन्तानन्तरं चिन्ता युक्तेत्याशयः । ननु धातुसम्पन्धाधि- कारणमुल्चतिवशादाक्रमणस्य क्रियान्तरान्वयावसमे ऽप्यारादुप- फारित्व ऽप्यन्वयाविरोधात्कथं संस्कारत्वावगतिरित्याशयाह तति * आमीक्ष्ण्ये णमुल्वीत स्मृतेव/सार्थस्थावृतिरूपस्याभी- पण्यस्य पमुलोपादानादारादुपकारित्वे च तत्रत्वादावृत्त्यनुपपत्तेः संस्कारस्य तु कार्ययोग्यताधानार्यत्वात्प्रतिकार्यमावृत्त्युपपत्तेः संस्कारत्वावगतिरित्याशय. । प्रयाजविधायिसमिवादिवाक्येभ्यो भिक्रमवाक्यस्यान्यायालयाजवाक्ये भूयतइति भाष्यमयुक्तमित्या. घयायान्तरप्रकरणाशयत्व बायोकेः सूचयितुमाह * परम्धेतिर तप्रेति सन्देहभाप्यं ब्याचले * तदिति * विस्पराजुहोतिसम्ब. धश्रुतेः पूर्वपक्षवचनम्यक्त्ययोगात्सन्देहायोगमाशड्याह * स. चन्यति * यथा फथ पुनररुणयेति भाग्येण विस्सएक्रयसम्बन्धा- धगमेनारुणाधिकरणसन्देहमाक्षिप्येह गुणमणिमानमित्यादिमा- ध्येण शब्दवस्तुविसम्वादापरिहारोऽभि हितस्तथाभिकमणस्यापिण- मुलश्रुत्या क्रियान्तरसाधनस्वावगमादमूर्तत्वाय वस्तुस्वरूपालोच- नेनासाधनत्याचगमात्सन्देहाक्षेपस्य परिहारो याच्य इत्यर्थः । एतदव विकृणोति * फर्मण इति * पौनरुक्त्यातर्हि नेवमधिक- रणमारभ्यमित्याशवान्ययकृती भावे भवन्तीति भव्ययत्वाण्णमुलो मायालयाचित्वस्मृतेरेफहायनीवरसमानाधिकरणदन्यानुपादाना. दू द्रव्यविषयनियमे चोपपचिभूतस्य साध्यक्रियासम्बन्धस्य णमु- लक्तसमानफनॅकपूर्वकालत्वान्यथा ऽनुपपत्तिसाध्यत्वन कर्टभूत- १३२

·सर्वा-
वेति कर्मणः कर्मणा सह साध्यसाधनत्यलक्षणान्वयायोगादभि.
१०५२
न्यायसुधाया।
द्रव्यान्वयात्प्रागयगते व्यनियमोपपत्तित्वायोगादपरिच्छेदकत्वेन में
क्रियाया गुपवस्क्रियासाधनद्रव्योपादानानापयिकत्वादध्यवास्यस्य
ध द्रव्यस्पेद्द
द्वारत्वनामिमतस्यानकक्रियामाधारण्येनैकहा-
यनीववयवसितक्रियावारत्वायोगाश्चतुर्दा चैपम्यमाह * भनेन
कामं जुहोतीति वाक्यस्य विभागापो भेः स्यादित्येवं पूर्वपक्ष
सूत्राययवल्याख्याथै कि तावदिति भाष्य ज्याचष्टे किं वाचदि
ति * कमैव विचार्यतइत्युपक्रमात्सर्वार्थमभिक्रमणाप्यं कर्मति
प्रतिक्षायां पूरितायां जुहोत्यन्यया ममावार्थत्वातीतेः कुतः
थतीत पृष्टे कर्मणोऽभिक्रमणस्यामूतत्वाखोमास्य कर्मसाधनवं नाम-
तीयतइति कर्मसाध्यमस्यात बहुव्रीहिणोरका जुहोत्यन्वयस्तहि कमि:
त्यानडा जुहोतिसम्बन्ध परित्यज्याभिकमणं विधीयते इत्युक्तम
लोफ यांचटे * न तावदिति * नन्धित्याशड्डाभायं येनैव हेतुना
मोतिना न सम्बध्यत इत्यादि नास्ति वाक्यभद इत्यन्तारुणाधिकर
शामाण्यवदानयंक्यपरिजिहार्पियकवाक्यतापादनार्थत्वेन न्या.
चष्टे * नन्चिंति * अन्यत्र क्रियान्वयायोगे पि कर्तृत्येनाप-
गतस्याध्यादेः कर्तृत्वशक्तिजननार्थ संस्कारपेक्षायां देशान्तरस्यका
यंप्रत्यासटिजननेनामिफमणस्य फतुंशक्तिजनकतया फार प्रतिसं-
स्फाररूपगुणत्वेनान्वयः सम्भवतीत्यर्थ परिहारायत्येन कर्तृगुण
इति मूत्राययवव्याएयार्थमुच्यत इत्यादिभाप्ये व्याचष्टे - परि-
हारथेति * जुहोत्यन्ययित्नावक्षिप्तफन्वयाविरोधं नन्विति मा.
प्यायययेनाशय जुहोतीत्येष समानफर्तृवाचिणमुलुतत्त्वारफर्तमू-
तपुरुगन्वयित्यनाचगतमप्यभिक्रमणप्रयत्नमाख्याते क्रियाप्राधाम्या-
तरङ्गन विधातुं शक्नोति न गुणभूतपुरपाङ्गतयेति परिहाय ने-
तविति भारपायययं व्यायातुमाषपातइत्युक्तम्। अन्यतो ऽवगतफत
रयस्य पुगस्य प्रयोजनत्वात्प्राधान्यभाक्तनामान्यययोग्यस्ये
विवायफाल्पातत्यागाचदलतयामिझमणस्य पिधिर्भ सम्भवतीति
मन्यन्यनापीति भा यावयवनागा प्रकरणायगतदर्शपूर्णमासान
भावस्थाभिकमणस्य फधं दर्शपूर्णमासयोस्पक व्यमित्यपेक्षाया
पधा नुयादित्युपपन्धन प्रत्यासत्याग्यफतृसंस्कारजनकर
प्रधागपचनाशिपिविष्णनीति परिहारार्थ चैप इति माथ्यावपाल
म्यानुमन्यथ स्पिायुद्धम।
साकाक्षं त्वेकवाक्यं स्यावसमाप्तं हि पूर्वेण॥२०॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथम' पाद। सिद्धान्त सूनव्याख्यार्थ नैतादित्यादि प्रयाजेवाभिक सणं निविशत त्यन्त भाष्यं व्याचष्टे * सर्वथा वाचदिति * पूर्वपक्षहे- तोरनुभाषणपूर्व परिहारार्थ नन्धिरयादिभार्य व्याच शक्नो- तीति * भाख्याताक्षिप्तस्य कर्तुर्गुणभूतत्वात्कथ सस्कारान्वय इत्या- शयाद * अरुणात्यचदेव चेति * कर्तुः थुत्या होम प्रत्यङ्गत्व ऽभिक- मणं च प्रति प्राधान्ये सति धैरूप्यं स्याद्ययात्वारुण्यस्य श्रुत्यनुग- हीताद्वाफ्यादेफहायन्यन्वयो नेफहायन्या गुणत्वे ऽपि वैनप्यदोष- मापादयति तथाभिक्रमणस्याप्याल्लिङ्गात्फन्त्रयों होम प्रति फ रुपसर्जनत्ये ऽपि न घेरूप्यदोपमापादयतीत्यर्थः । पारुण्यस्यै. फहायन्यन्वयो द्वारमात्रत्वाच्छतिक्रियाङ्गत्वाविरोधी भाभिक्रमणस्य तु कर्तृसंस्कारत्वे तदङ्गत्वाभ्युपगमाखोमागत्य विरुध्यतेत्याशय संस्कारस्य योग्यताधानार्थत्वेन कार्यान्वितमेव संस्कार्यान्वित्तमेच संस्कार्य प्रत्यगत्यावसायात्कार्यमपि प्रत्यङ्गतास्त्येवेति परिहारसू. चनार्थ तस्मादिति भायं व्याचष्टे * पव चंति * पूर्वपक्षस्याति तुच्छत्वेन भाष्योतविचारापरितोपात्स्वयं जुहोत्येकवाक्यताम- भ्युपगम्पैवेतिफर्तव्यताकासालक्षणत्वात्प्रफ.रणा स्याङ्गानां करणत्वेनेतिकव्यतानाकाशत्वात्प्रयाजादीनामयान्तरप्रकरणा- ऽनुपपत्तमहाप्रकरणनाभिक्रमणस्य सर्वार्थत्य पूर्वपक्षीयवाड़ा- नामपि करणानुग्रहभाबनायो फरणत्वादितिकर्तव्यताकासोप- पत्तरवान्तरप्रकरणसम्भवात्तस्प च महाप्रकरणाद् बलीयस्ताया यलावलाधिकरणे वक्ष्यमाणत्वादवान्तरप्रकरणन' प्रयाजमापार्य- स्वसिद्धान्तो ऽस्मिन्नधिकरणे चपर्यत इत्याह * यदा विति * यदेते पूर्यपक्षकरण तदा कर्तृगुणधनाभिक्रमणे होयुक्तफमान्य- पिनि प्रयाजकर्मणो मान्तरप्रकरणाकाङ्क्ष स्विति प्रपाजवाद- नातः प्रसूता या कथंभावाकाङ्क्षा तन्निमित्तो यो भिक्रमणस्य प्रया- 'जैः सहानाङ्गिसम्बन्धस्तद्वारा यदभिक्रमणवाक्यस्य प्रयाजयाझ्य- फवाक्यरूपमयान्तरप्रकरण तदेव सिद्धान्तो ऽभिधीयन इत्या सूत्र- द्वयं व्याख्येयमित्यर्थः । नन्यवान्तरप्रकरणरूपयाक्यकाक्याव- विवक्षयकवाक्यत्वाक्ती स्वार्थसमाप्तस्यैव वाक्यस्य वाक्यान्तरान्य- याभ्युपगमादसमाप्त्युक्तिन युज्यतेत्याशड्याह * यदपीति - ७४९।। याजस्वरूपविधिमात्रण प्रयाजावान्तरप्रकरणासमाप्तायपि जौह- घचतुर्ग्रहीतादिप्रयाजगुणविधिना समाप्तिभविष्यतीत्याशय गु- णविधिनत्युक्तम् । कथं समाप्तिरयसीयत इन्याशयाह * ये- नेति * यस्मादभिकमणाचे प्रयाजयपाभिधारणास्यः प्रयाजा- चा- .

·न्यायसुधायाम्। सा- नां गुणो ऽभिधास्यते तस्मात्प्रयाजानां प्रकरणमद्याप्यवसीयत इत्यर्थः। ॥ उपवीतस्य प्राकरणिकाइ ताधिकरणम् ॥ ११॥ सन्दिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥२१॥ नन्यभिक्रमणस्य णमुलभुत्युक्तक्रियान्तगगत्वोपजीवनेन पू. धोत्तरपक्षविचारात् श्रुतिपादे सङ्गतियुकाउपन्यानस्य तु वैयनया- पादकशीतधारणसामर्यरूपाल्लिङ्गारकरी संस्कारत्वावंगतेः मान्यसम्बधापेक्षायां च प्रकरणात्प्रकृतकर्माद्गत्वावगतः कचिदं- शश्रुतिव्यापाराभावान श्रुतिपादे सद्भतिरित्यागा प्रासादिकत्वेन सद्गतिमाह - सिद्ध इति * कर्मणामपि कर्तृसंस्कारद्वारा कर्मा- न्यये सिधे प्रसङ्गारिकमवान्तरप्रकरणेनोपव्यानस्य सामिधेन्यनुयः धनमाने विनियोगो महाप्रकरणाद्वा कृत्स्ने दर्शपूर्णमासप्रकरणइति भाग्यमते सति । वार्तिकमत स्ववान्तरप्रकरणाकर्मणामभिक- मणादीनामङ्गभूनप्रयाजादिकर्मान्वये किं सामिधेन्यनुवचनावान्त- सफरणमुपव्याने ऽनुवर्तते न घेति सङ्गतिरित्यर्थः।सामियन्यादी- नामुदाहरणत्यशङ्काभाष्यस्थयज्ञोपवीतयदाश तस्माद्यज्ञोपवीत्ये- याधीयाताध्यापयद्यजेत याजयेदिति काठकशाखाधिहितफर्मानभू. तनवसुधातन्तुकयज्ञोपवीतशड्डोपवीतो क्या निरस्ता । भाष्ये तु सर्वधर्मत्वशानिरासाय प्रकृतयशाइस्वोत्ययों यशब्दः। अस्मि- अनुवाक सामिधेन्यो ऽस्मिनिविदइत्यादिविभागोक्तः प्रयोजनमाह * तवेति * सामिधेनीप्रकरणे वर्तमानएवोपचीतमाम्नातभिवृत्त पा तरप्रकरणे पनि न शायन इत्या सौत्र सन्दिग्धशब्द व्याख्यातेसा- मिधेनीनामयान्तरप्रफरणस्याभावादनुवृत्त्यननुतिप्तनेहो न युक्त त्यागापै नन्वितिभाग्य पूर्वाधिकरणे भाष्यकृताचान्तरप्रकरणा- व्युत्पादनादेयान्तरप्रफरणभावाशयत्वेन तावस्याचष्टे * नन्यिति* महाप्रफरणेना तथा सामिधन्यदिशनां ग्रहणास्फरणत्याभावेनेति क- संव्यताकासालक्षण प्रकरण न सम्भपतीत्याशयः । स्वमते तु पूगं. शिफागपायान्तरप्रकरणन्युत्पादनाम्प्रयाजादिवरावष्यवा- न्तरमफरणसगाये ऽपि सामिधेनीनां रावनेति कर्तयनाना- काहरवागावान्तरमफरणमातीत्येवमाशयत्येन व्याच अव पति मस्मिम्पक्ष परस्प इम्यस्य प्रारयकरणमतिसमाधानम्परप्रकरण. नादन विधशिनमः । सत्यमिति परिहारभाय भयान्तरप्रकरणम्यु- त्पादनापरयन नायमाचरे नेतदिति • महाप्रकरणायगत :- VOR पानमापनाइयोपपारफरयारप्रधानानुग्रहकरणस्प न महामफरणा- प्रगतनारयन कसे मायः प्रतिरव्यत स्थप 1 मन्यत्रभाषनानाम.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। गान्वये प्रधान्यापत्ते. प्रधानभावनान्यया विरुध्यतेत्याशाह * यति * यथाशवाक्यानामवान्तरवाश्यार्थापेक्षया परिपूर्णस्वा- थानामपि महावाक्पार्धापेक्षया साकासत्वात्प्रधानवाक्यैकवाक्यत्वं तस्पामपि चावस्थायां स्वार्थे परिपूर्णत्वमात्मीयरूप न विरुध्यते । थाङ्गभावनानांसाहानि प्रति प्राधान्येभपि प्रधानभावना प्रत्यङ्गत्यन्त- स्यामपि चावस्थायां स्वाहानि प्रति प्राधान्यमविरुद्धमित्याशयः। पू. चोधिकरणएवायान्तरप्रकरणन्युत्पादने तु यद्यपि परस्य द्रव्यस्य प्रकृयत्व करणे ऽतिशयाधाने सामिधेन्य श्रूयन्ते तथापि तासामया- न्तरप्रकरणमस्तीपेयं भाप्यं व्याख्येयमिति सूचयितुमाइ * संस्का- रोऽपीति* नवहतार्थस्य प्रोक्षणादि संस्कारस्पाचान्तास्थावान्तर प्रकरणसद्भावे ऽपि सामिधेनीनां बटारियनेतिकर्तव्यतानाकात्या- तन्नस्णादिस्याण्डा तासपिनियमादृष्टांशसिद्धये इतिकर्तव्यताका यादस्त्येवावान्तरप्रकरणमित्याह * इथे धपीति * किं च के- पलायापपि एाथैतनिकर्तव्यताकागुणानदस्त्येवेत्या * ऐ ऽपि चेति अत: संस्काररूपाणामप्यगानामवान्तरप्रकरणमस्तीत्यु- पसंहराति * तस्मादिति * मन्येवमपि इप्टाधयतिकर्तव्यतया सानिधन्यनुवचनस्य नैराकासयसिद्धेचासोचिन्यासविशेषरूपाप- न्यानात्मिकायातिफर्तव्यतायाः शीतयाताविचारणात्मकष्टार्थत्व- मात्रेणापर्यवसानादरयर्धत्वाय गतेस्तदाफाटा न सम्भवतीत्याथ- झाइ * अतश्चति * विवक्षादिक्रमेणापजनितो यो वर्णमहर्णसाम- यफरणापः थ्रीप्रसंस्कारस्तदनुगृहीतेनेत्यर्थः । तस्मादार्थोप- ध्यानादीतिकर्तव्यताकालाप्यस्तीत्युपसहरति * तस्मादिति * सामिधेतीनामवान्तरप्रकरणसनावे घासापिन्यासरूपस्योपण्यानस्य तर त्यसम्भवेन प्रकरणविच्छेदकत्यायोगात्मकरणनिवृत्तिरूपसि- धान्तशानुपपत्या सन्देहाक्षेपार्थ कथं पुनरिति भाग्यमयान्तरप्रक- रणनित्यनिश्चयेनावान्तरप्रकरणविरोधानिश्चयान्महाप्रफरणेन दर्श- पूर्णमासात्वसिदान्तसिद्धरयुक्तमाशयोपपादयितुमाह * पचं तहीति * सन्दिग्धे ऽपिघलवाद्विरोध दुर्थलस्य विनियोक्तृत्व न सम्भवतीत्याशयः । सामिधेनीप्रकरणपिच्छंदोत्य निवित्पदा- नीतिमाष्यं व्या * उच्यते इति * एवं सत्ययान्तरप्रकरणा- नुवृतिरूपपूर्वपक्षशानुपपत्तेः सन्देहो न सम्भवतीत्याक्षेपार्थ यदीति भाष्यं ब्याचरे * एवं तहीति * निपिद्भिर्विच्छिन्नस्यापि सामिधेनी- ७५ प्रकरणस्य काम्यैः सामिधेनीफलपैरजीवनसम्भवासम्भयसन्देहाद- नुवृत्पननुचिसन्देहोपपादनाथ परस्तादिविमान्य ब्याच नेत. ।

·न्यायसुधायाम्। दिति किन्नायदित्यादि पूर्वपक्षमाध्यं तात्पर्यतोव्याचष्टे * किन्ना- घदिति * निविश्यः प्रापश्चाश सामियनीनाटीर्तनाकाम्यसा- मिधेनीकल्पपर्यन्त सामिधनीप्रकरगानुवृत्तावप्युपव्यानपर्यन्तं फ- थमनुवृत्यवगतिरित्याशय तिष्ठन्नन्याहान्तवेद्यन्यः पादा भवति यहि- चैद्यन्यो थान्वाहेत्युपन्यानारपश्चादपि सानिधनानुवचनाङ्गकीतना- न देवाचे सामिधनीरनूच्य यझं नान्वपश्यन्निति च सौवाधारयियु- पक्रम सामिधेन्यनुवचनापसहारादुपव्याने ऽपिसामिधेनीप्रकरणा- नुवृत्तिः स्थितोतया सूचिता निविदामध्यव्यवधानकत्वार्थ सन्दे- हसमर्थनोपसंहारभाण्यानुसारात्परप्रकरणे पाठमुक्त्वा पदोसरस्वे- नोत्तरसूत्रं व्याख्यातुमय वेत्युक्तम् ।समिधेनीवनिविदामपि अग्नि- समिन्धनप्रकाशनार्थत्वे ऽपि सामिधेनीनामाग्नतमिन्ध्रनार्थेमकाष्ठ- प्रक्षेपप्रकाशनार्थत्यानिविदामिमप्रक्षेपफलााग्रेसमिन्धननिष्पात प्र. काशनारीवादगन्मनः संज्योतिषा भूमेति दर्शपूर्णमासफलनिष्प- चिपकायनार्थस्य मन्त्रस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्यवत्सामिधेनीप्रकाश्ये- मप्रक्षेपफलनिष्पत्तिप्रकारानार्थत्यानिविदां सामियन्यङ्गता युले- त्याशयः । उत्तरा ज्याचटे * यथेपि * पूर्वपक्षमुपसंहरति ,* इतीति * सिद्धान्तमाह *इति प्राप्त इति * सीववाक्यभेदशब्दोके चान्तरप्रकरणरूपवाक्येकगम्यत्वाभावे गुम इत्यनेनार्थाद्वयापयाते तनुपपचित्येन व्यवायोक्तिव्याख्याथै विच्छिन्नेत्युक्त्वा काम्यैः सामिधे- नीमल्पः सामिधेनीप्रकरणोजीवनान निविदां विच्छेदकारी भवती- स्थापका न होत्युक्तमान हीत्येतायतो निफ्धार्थत्याद्धि शब्दद्वयापौनरू- कामानिविरामपिसामधेन्यगत्वात्कथं तत्प्रकरणविच्छेदकतेत्याश- व सामिधेनीभिरसम्बद्धन अन्धेनति भाम्यावयधसूचितं निविदाम- नपुरमुपपादयितुमाह * तावद्धीति * नन्विड इति भूतनिष्ठया सामिधेनीप्रकाश्यमप्रक्षेपफलानिसमिन्धननिप्पचिप्रकायनानगन्म. सरित्यादीनां दर्शपूर्णमासाशायग्निचिदा सामिन्यगावं •मधिप्यतीत्यागवाह * तति * दर्शपूर्णमासादिफलस्यारपदा- साध्यत्येन असापेक्षत्वाद्धाजननात्फलनिष्पचिप्रफाशनस्यार- स्यं युकम् । इमप्रक्षेपफलस्यास्वनः समित्वस्य सारसाध्ययन भवानपेक्षत्वात्फलनिष्पचिप्रकाशनस्थानत्वं न युक्तमित्यारायः । सामिधेनीनामपि निवियफारयापिसमिन्धनसाधनाममक्षेपका- नानापायाधिविता फल्पयितु शयेत्याह * भत्ति * . पर्वि पापामुपसंहरवि लेनेति * उत्तरायच्या. स्थानुमाइ - फम्यास्थिति • एफर्षितविमनुष्याचामवियाफाम- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १०५७ स्येत्यादिषष्ठीभुत्या काम्यकल्पानां पुरुषार्थत्वावगतेः प्रफर- पेनाप्रहणातदुर्बीयन न सम्भवतीत्याशयः । नन्वय सति काम्य- कल्पनेव प्रकरणाधिच्छदसम्भवानिविदादाक्तिरलर्थिकेत्याश- माह * यदि पुनरिति * नन्यनत्ये पि निविदां परप्रकरण- पाठसम्मवान्न प्रकरणविच्छेदकतास्तीत्यागयाह * अथापीति - काम्यकल्पानामङ्गत्वाभावेन प्रकरणानुवृत्तिप्रमाणामावान तबलेन परप्रफरणपाठकल्पना युक्तत्याशयः। एवं च निविदाममात्यस्य प- रमफरणपाठस्प था फल्पयितुमशक्यत्वादयान्तरप्रकरणविच्छेदक- स्यसिद्धेमहाप्रफरणेनोपपीतस्य कृत्स्नदर्शपूर्णमासार्थता युक्तति सू. वार्यमुपसहरति *नस्थिति ननु दन्द्रियकामाधिकरणम्पायनेक प्रिंशत्यादेर्गुणात्फलायगत निराश्रयस्य च गुणस्य फलान्ययानुप- प, पिच्चिने च प्रकरणे तेनापादानाद्वाफ्येन स्वाश्रयदाने गुणफलाश्रयायिसम्बन्धद्वयफरणात वाफ्यमेदापर्भावनान्तरत्या- हा धाक्यभवपरिहारे रेषतीचारयन्तीयादिवपि वाक्येनाश्रयदा. नाद् गुणफलान्ययोपपत्तेः स्थितसिद्धान्तहानिप्रसङ्मात्प्रकरणेना- अयलामाथै विच्छिमस्या ऽपि प्रकरणस्य काम्यफल्परुज्जीवनाव. गोरुपयोतस्या ऽपि सामिधेन्यनत्यप्रसद्भाद् दुर्घटः सिद्धान्त :- स्थायडून * ननु चेति * प्रकृताभयालाभात्कर्मण पवार फलं न. ७५२४ गुणादिनि परिहरति * उच्यते इति * लोकं च्याच * मैति* नन कर्मानरत्वे सण्येया ऽनुपादानात्संख्यामात्र विशिष्टानुवचन विधिरपरिपूर्णः स्यादित्याग्यातिदेशासंख्येय साम्यमह क. यमिति * ननु फर्मान्नरत्यपि काम्येनैक सामिधेन्यनुवचनेन प्रस- द्रातू प्रवर्धमामि येन्यनुवचनकार्याग्निसमिन्धनप्रकारानसिले- गुणकामतुल्याऽनुष्ठानावगमाफमांन्तरत्योक्तिः किमर्थत्याग याह * यद्यपि चेति * अनुष्ठानाविशेषे ऽपि प्रकृताश्रयालाभाद् गुण फलान्वया ऽनुपपत्तः फमांन्तरविधि बिना याक्यानश्यप्रसङ्गात्क- मन्तिरतोक्तस्याशयः । ननु कान्तरत्वे पृथकप्रयोगापसेस्तेन प्रसगा. र त्यर्थमामिधेन्यनुवचनकार्यासम्भवारफर्मान्तरत्ययोरनुष्ठानविरे- पो ऽस्येवेत्याराडूने * नन्विति * प्रकृतानुपयोगित्वादेव सायनेयं शङ्का युक्रेत्याइ * न ताबदिनि न च कर्मान्तरत्वे ऽपि पृथक्मयो- गपित्तिरित्याह * न चेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत 'इति * यस्य नमः प्रयपत्रइत्यादि निगदस्य पश्चात्सामिधेनीयन फियमाणे पश्चावचनवाच्यफविंशतिमनुयावित्ययमनुशन्दः प्र. युज्यतं तस्य निगदरूपस्यान्यमयुक्तत्वेन पृथपप्रयोगे सति साम: .

·न्यायसुधाया। धेनीभिरलामादनुवचनत्यविधातापत्तेर्न पृथक्प्रयोगो युक्त इति भाये शानचमङ्गीकृत्यं व्याख्येय पृथक्प्रयोगे ऽपि सामिधे. न्यनत्यानिंगदो लस्यत इत्याशदां निरस्यन् श्लोके व्याचष्टे * यो होति * जातवेदो रमया पशून्मयीति लिङ्गानिगदस्याप्यग्निप्रका- रानाधरवायातेन सानिधन्यङ्गतत्यारायः । अग्नये समिध्यमानानुनू- ३५३४ होति प्रेषपश्चाद्भावनिमिचो ऽनुशब्दो भविष्यतीत्याशय धक्प्रया- गे त्वग्निसमिन्धनप्रैवप्राप्तेरनारामास्वाग्निगदानन्तयनिमित्त तानुशब्दस्याशयेत साच स्वातन्त्र्ये सति न सम्भवतीति परिहा. राय तदनन्तरवन चेत्युक्तम् । पृथकप्रयोगे च सत्येकविरा- त्यादिसख्यापरिच्छेद्यत्वनातिदंशप्राप्तानामपि प्रयोचाज़ा अभि- घव इत्याद्यानामृचामग्निसमिन्धनाप्रकाशकत्वन समिधेनीवा- भावापत्तरप्रयोगम चाग्ननिष्प्रयोजनत्वेनासमिन्धनीय- स्वारचामाग्निसमिन्धनप्रकाशकत्वानुपपत्तेः समिधेनी नामकविंशत्या- दिसंख्यापरिच्छंद्यतातिदेशप्राप्ता विहन्यतेत्या * किच ति * लोकं ब्याचष्टे * एफविंशत्यादिभिस्तावदिति * उत्त- पव्याख्याथै सचेत्युक्तम् । कथं तहि कमान्तरत्वे ऽप्यन्तः कतुप्र- योगसिद्धिरित्यायङ्याह * तेनति * येन कारणेनाग्निसमिन्धन- प्रकाशन विना सामिधेनीत्वं न सम्भवति ऋतुप्रयुक्तस्य च विना- प्र. समिधनीयत्न सम्भवति तेन कारणेनाभिधानकर्म च म. विष्यात संयोगस्य तन्निमित्तत्वात्तदथें हि विधीयते इति चतुर्थाधि- फरणन्यायेनास्याप्रिसामन्धनप्रकाशनासामिधेनीकर्मवरूपस्य प्र. रुतिभूतकात्वर्थसामिधेन्यनुवचनवत्काम्ये सामिधेन्यनुवचनेऽनुप्रयो. गवशात्प्रयोगमध्यपात्यग्निसमिन्धनाधीनत्वं कर्मान्तरभूतस्यापि का- भ्यस्थ मामिन्यनुवचनस्यत्युक्त प्रयोगमध्यपानसमिन्धनम- काशनस्य पञ्चदशसंख्याविच्छिन्नसामिधेनीसाध्यत्वात्कयोफाव- रात्यादिमण्यावच्छिन्नसामिधेन्यनुवचनेन सिद्धिरित्याशय प्राक- तस्य चत्युक्तम् । उपचीतस्य निचियवहित मत्वर्थसानिधन्यनगत्ये ऽपि फाम्यसामिधेन्यङ्गत्व भविष्यतीत्याशदार्थ ननु सामिधेनीफल्पा- नामिति भाप्यं त्याचष्टे * नन्धिति * निधिद्वरधानानिवृत्तस्य फ्र- त्यसामिनीप्रकरणस्य काम्या सामिधेनीफलेषु प्रकरणनाथ- पालामावाश्यनाथयान्वयाभ्युपगमापञ्चस्तत्र च याक्य मेदप्रसङ्गा- द गुणफलान्ययामम्भवनाध्यापक्षाभायानिमित्ताजीयनानुपपः। प्रकरणमायालामे ऽपि गुणफलान्ययाभ्युपगमेनाध्यतया सा- मिधनीप्रपितासां सण्यान्ययित्यमांत्रण प्राशतया फत्न्यस्वना- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। विधानात्संख्यासामिधेन्यन्वयस्य यापनचाभ्युपगमनीयत्वापत्ते. मुंगफलान्वये ऽपि प्रकरणानपेक्षणात्सामिधेनीनां प्रकृतत्वाभावात्प्र- फरणनोपवीतग्रहणानुपपत्तेः सानिधनीवाश्यानन्वर्गवास चा- क्येनोपवीतमहणस्यानाशयत्यान्न काम्यानामपि सामिधेनीनामुपवी- तमङ्गमिति परिहारार्थ नेति चूम इत्यादि भाप्यं काम्येषु सामिधे- नीकल्पेषु प्रत्यर्थसामिधेनीप्रकरणाननुवृत्तायपि काम्यसामिधे- नीप्रकरणनेवोपवीतमहणोपपत्तेर्गुणफलान्वयस्य च विच्छिन्नमा कृताश्रयत्वेनानिष्टत्वादुपेक्ष्य स्खयङ्काम्यानां सामिधेनीनां प्राकृताङ्ग- निराकासवेन प्रकरणाभावात्सद्भाये ऽपि देवा चे सामिधनीरनूच्ये- त्यस्याघारार्थवादाङ्गत्वेन सामिधेनीप्रकरणाननुवर्तकत्वादनुवर्त- कान्तरस्य चानाराङ्कनीयत्वात्सनिधिनोपवीतमङ्ग स्यात्स च प्रक- रणात दुर्वल इत्येवं परिहारमाह * नेतदिति * श्लोक म्याच * साखवेति * अतिदेशलश्यानामपि प्रारुतानामझानां फ्लप्तोप- कारफत्वेनोपदिभ्यः माग्विकृतिभिर्महणात्यूपदाज्येनानुयाजान्यज- तीत्यादीनां च प्राकृतानां गुणत्वनोपदिष्टानामपूर्वाणामप्यङ्गानां खानपरिपूर्णप्राकृताङ्गमाहिग्या विकृतिभायनया कृताङ्गग्रहणधे- लायामेव ग्रहणानदङ्गानाश्वानिवृत्ताकाङ्कत्यात्मकरणेनैव प्राकृताङ्ग- गुणभूतामाकृताद्गग्रहणोपपत्तस्तद्वयावृत्य यदित्युक्तम् । प्राकृता- ग्रहणसमकाललक्षणार्थो मध्यशब्दः । अभिपंचनीयसनिधिपठि- तानां विदेवनादीनां स्थानादभिषेचनीयाङ्गत्वस्य प्रतिभासमानस्य प्र- करणावगतन राजसूयाङ्गत्वेन याधो बलाधिकरणे वक्ष्यमाणः काम्य- सामिधेनीसनिधिनापीतस्य काम्यसामिधन्यतायाः प्रकरणायग- तेन दर्शपूर्णमासागत्वेन वाधसिद्धी दृष्टान्तत. तस्मादिति सिद्धान्तो- पसंहारभाप्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * ॥ धारणयकतादिपात्राणां कृत्स्नयागगुणताधिकरणम् ॥ १२ ॥ ॥मिथो सम्बन्धन्यायो घा॥ गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्या- स्यात् ॥ २२ ॥ पात्रविचारस्योपवीतवायसङ्गतिमाशय वाजपेयाद्दरवनाय- गतस्य सप्तदशारग्नित्यस्य तपासम्मवाचद पशुयागावतारे भिहिते तेनेच न्यायनाभिक्रमणांपल्यानयोः कर्मा भूतकवतारसिद्ध फिम. मिक्रमणस्य कास्नदर्शपूर्णमासागत्यात्तदषु सर्वविश्वयतारा :- ·१०६० न्यायसुधायाम् । योजहोमाअत्याचा तदद्भूने उध्वर्युमात्रे उपवीतस्य च किं सामिल धेन्यनुवचनमात्राङ्गत्वातदनमूने होतमात्रे ऽवतारः रुत्स्नदर्शपूर्ण- मासागवावा तदभूतेषु सर्वविधिति विचारात्पर्यवसितस्या- नर्थक्यतदङ्गावतारन्यायस्य पधमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वे ऽपि यश- त्याभावानाधानप्रकरणपठित्तानो पात्राणान्तास्ववतार इति प्रति पादनात्स्वमतेनापवादतया सङ्गतिमाह * आनर्थयादिति* भाग्य- मते तु किं पवमानेष्टीनामाधाना गत्वात्पात्राणां तास्ववतारो नङ्ग स्वाद्वानवतार इति विचारात्मासगिकी सङ्गतिः । वैकंकतेषु नत्वे तेनेनि पर्युदासानुरङ्गशडां निरस्यन्नम्म्याधय इत्युदाहरणभाष्य ७६४।२ व्याचष्टे * वारणेति * वारणानि होमव्यतिरिक्तपात्रकार्यायां नि चैकंकनानि सर्वपात्रकाधानीत्यर्थः। प्रकरणेनाधानाङ्गत्वायग- मात्परमानाष्टिवेय निवेशः सर्वयागेषु घेति सन्देहायोगमाशय यो उपचर्यते ऽनुष्ठीयतेनेनेति यशावचरशब्देन यागाङ्गत्वाभिधाना- त्प्रकरणगभ्ययागरूपाधानाइत्यवाधेन सन्देहोपपादनाय न चेत्या- दि भाष्यं व्याचले * यति * फिमित्यादि पूर्वपक्षभायं व्याच. हे * आनर्थश्यादिति * एवमित्यादि सिद्धान्तभाष्यं सद्धि- प्य व्याचष्टे * तथेति * श्लोक व्याचष्टे *प्रकरणेति * केन याक्येनत्यपेक्षायां धाक्यमुदाहरतिकिमितीति *भाज्यस्थस्येति कर पस्य यन वाक्येनाग्नेर्भवति तरिक धाक्यामित्यग्न्यङ्गत्यप्रतिपा- दकत्यपरामयित्व सूचितम् । पचमानेष्टीना कैमथ्याकालायामा हुपनीय जुहनीति फ्लप्तफलाहवनीयसयोग तफल्प्यफलानामि- होना नादावसायादगारे गायो चास्यन्तामगारे कुसुमानीत्यादिवथ प्राधान्ये ऽपि सप्तम्याविरोधाग्नहोत्वनुत्पत्तित्पेन चेधिनिरोधा- नपेक्षणाविश्वजिद्वत्स्वर्गे ऽपि कल्प्यमान जुहोत्युपलक्षिताधागारस्व- गों यागस्प चाहवनीयेनापरो रटः सस्कार इत्यरएनयकल्प- नापतेरनिमस्कारफल्पनस्येवोचितत्वात्पवमानेष्टीनामप्याधानववा- पानाम्न्यनत्यागतेनाधानाङ्गतत्याशय. । सिमान्तभाभ्य इप- यति - तप्रेति * आइयनीयप्रपोजनाभिधावियाक्यान्सरायः तरननेय याश्येनाग्निहोत्राधड़लया सहयनीयस्य प्रयोजनयत्यप्रती- तरभ्युपगमनीयस्मादग्निहोलादीनां पयमाने शीनां च श्रुताथुतफ- लस्यवैषम्य न्येकन वाफ्यनापनीयस्य चिद् गुणस्य क्य चिमा- धान्ये ऽभिधीयमाने पणापतममस्या ध्रुतिलक्षणाचिपिरो. धापस पपमानप्रियच यियोजशीनामभुतफलस्यताहयनीयान- स्थापतानन पवमानयना गम्यवस्थापः । पपमानी- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद । नामपि च प्रकरणावगताधानाङ्गत्वेन फलवत्त्वारसाया फलवद- फलत्वविशेषानुपपत्तेस्तद्वयनकस्य चास्यस्य गुणप्रधानभूना- हवनीयोक्तिवरूप्याभ्युपगम सप्तम्याञ्च श्रुतिलक्षणावैरुप्यायु- पगमा शिजिदादीना चाहयनीयाङ्गत्वाभ्युपगमो न युक्त हत्याह * सर्व चति * फल दिग्निहोत्रादिकर्मानुराधन च निष्पनाहगनी- योपदेशारफलवत्परमानेप्रचादिकर्मानुरोधेन च भाज्याहयनीयस- शाविधानादाहरनीयशब्दप्रवृत्तावप्यस्मिन्पक्षे वैरुप्य स्यादित्याह * *निष्पनश्चेति * फलवकर्मानुराधेनेत्यकारसदसद्भावास्यामा स्योभयत्र योज्यमायदाहवनीये जुह्वात यद्गार्हपत्य हपि श्रपयन्ति यदक्षिणामारवाहाय पञ्चतीत्यनारश्याधीतेभ्य. काडावनाहव- नीयादिविधायिभ्या ऽन्यन पत्रमानेष्टिप्रकरणाधीतेनानारश्याधीताह- चनीयवाक्यसहरोनाहानीयाङ्गतया पयमानेष्टिविधिभविष्यतीति परमतेन माप्य समाधत्ते * तस्मादिति * नन्वश्रुतप्राकरणिकवा- ७५५० क्यकल्पना चिनाप्यनारभ्यवाक्यनाथुतहोमासु पवमानेट्रिपु आह- वनीयमुपदेष्टुमशक्नुपतातिदेशात्प्राप्मनाहवनीय प्रापयताइत्वना- निनावनीयमापगाशक साध्यत्वेन प्रापणावगमा पधमानेग्री- दामन्यदत्वसिद्धरीतदेशमाप्तवाफ्यव्यापारीत्यर्धत्वेन वाक्यो- फ्युपपत्तनश्रुतवास्थकरपना युतत्याशडानिराससुचनाथ. कि. । उपकारपृष्ठनातिदेशप्रवृत्ते पवमानेधिष्वनिष्पयत्वेना- धारतया गुणत्वेन प्राप्तयसम्मो कार्यलोपाकृष्णलेश्वरधातवदाह- चनीयानिष्पत्तावप्याधानजन्यसस्काररूपेणैकदेशनिष्पन्नत्यादतिद शाभ्युपगमे त्वस्याप्युपपत्ते. अतिदेशप्राप्तस्य गहचनीयस्प साध्यत्वाभ्युपगम S-यान्यानपक्षास्त्राधानानपक्षासु चेटिवर्तिदशमा से ताशीनामेवाहनीयाङ्गत्वापत्तराधानपयमानाटिसमुच्चयाभ्युपग- मविरोधप्रसङ्गादतिदेशमाप्तस्याहवनीयस्थ साध्यत्वानुपपत्तनाथुन माकरणिकपाक्यकल्पना विनान्यत्व पवमानेष्टीना सत्स्यतीत्या- शय । अनारश्यवाक्यसहशाथुतप्राकरीणकवाक्यकरपन प्या- धानाङ्गत्वात्पवमानष्टानामाहवनीयात्पादकत्वाभ्युपगम गारमाया- रादिनदाहवनीयस्यानिष्पन्नत्वेनाधिकरणतया सस्कार्यत्यायामा- सप्तमीमलापत्त सस्मादिवत्पवमानना फर्मावशेषप्रकरणान- धीतत्वेन कर्मविशषयाग्यताधानात्मकसस्कारार्थ वायोगात्साशा- रणयोग्यताधानस्य चाहवनीयस्वरूपोत्पत्तिमात्सिदेपनयना- दिवत्सर्वकर्मसाधारणस्य सर्वयोग्यताधानात्मक सस्कारार्थत्वायागा- दग्न्यनत्यासि श्रुतफल्पना युकत्येतत्समाधान दूपयति * वय ·न्यायसुधायाम्। स्विति * कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिरित्याशय पूर्यपदयुक्ताधानाङ्ग- स्वाभ्युपगमेनापि पात्राणां पवमानेपियनवतरणमुपपद्यतइत्याह % मन्यथापीति * अन्यथात्यमेव दर्शयति * भवन्तु नामेति * पाक्य- गम्ययूपान्धयेन प्रकरणगम्यसाक्षाद्वाजपेयान्वयवाधाद्वाजपेयागा- ड्रयूपद्वारापि च सप्तदशारस्तित्वस्य वाजपेयोपकारण किश्चिदस्ती- त्यर्थः । यज्ञग्नहर्ण पवमानेटिष्यवतारकारणं भविष्यतीत्याशङ्याह * यस्विति* एकादशे ऽग्नियोग. सोमकाले तदर्थत्वात्सस्कृतः कर्म- णः परेषु स्वाङ्गस्य तस्मात्सर्वापवर्गे विमोकः स्यादिति सूत्रेणाग्नेः साङ्गप्रधानार्थत्वेनाग्नियोगस्यापि तद्वारा साइप्रधानार्थत्यावसाया- त्साङ्गप्रधानापवर्ग प्रियिमोकं पूर्वपक्षयित्वा प्रधानापवर्ग तदर्थत्या- दित्यनेन पञ्चभियुनक्ति पातोय इति थुतेर्यशशब्दस्य च स एप यशः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासी चातुर्मास्यानि पशु सोम इति या. फ्यालोचनया प्रधानयागवाचिन्वायसायादग्नियोगस्य प्रधानयाग- मात्रार्थत्वावगते. प्रधानमात्रापवर्ग ऽग्नियिमोकसिद्धान्तस्य प्रधाना- यो योगः प्रधानसंयोगेन हि श्रूयते पञ्चभियुनकि पाङ्क्तो यशो यावा. नेप यशस्तमालभतइति यज्ञप्राप्त्यर्थ युनक्तीति शायतइति भाष्ये वक्ष्य- माणत्याद्वार्तिकृतापि यशसयोगार्थवादस्य पञ्चभियुनक्तीति गुणवा- क्योषतयाग्नि युनज्मि शवसा घृतेनेति जुहाती युत्पत्तिवाक्यशेष- स्वाभावेन सिद्धान्तदूषणायद्यपि यहसंयोगो भत्तथापि यशशब्दो यागमानवचनो यागमात्रवचनश्चेदभयागानपि घदतीति चार्तिके च यागमायाचित्वोक्तच्छन्देनयानभिमतत्वसूचनापथमानेष्टीनां प्राधान्याभावेन प्रधानयागनाचियशशब्दवाच्यत्वाभावमभिप्रेत्य प्र. कृतयज्ञाभावादीर्घसामे सन्तुद्यादितिव प्रकरणादुकणानारश्य- चादरूपता प्रतिपाद्य संपुदर्शपूर्णमासादिपुप्रधानयागत्वाद्यशशब्द- वाव्येषु यहायचरप्रहण पात्राणि विधातीत्युक्तम् । अनेन चाधा- नगुणभूनानां पवमानेष्टीनाम्पराध-वनायशनयाधानसमत्याद्यज्ञम- योगेन थुतैः पढिरसम्बन्ध स्यादित्या मूषव्याख्या चिता । दर्श- पूर्णमामादिषु जुदादिपाप्राणापर्णतादिविधावप्युलूगल दिपावपु यारणवैकदुनयविध्यविरोधः । यशशब्दस्य प्रधानयागवाचितवन पयमानेष्टीनां सहस्वाभाषप्रदर्शनार्थमे नतमूत्रमन्यथा तु पयमाने पीनां यसत्याभायाससंशेगन सुनाना पाप्राणाम्पलप्रमाणपिरो रेन :- (1) रिना मानाचाधामा पनि पावन परमाबार..पु.प.। (सारंपारमिति ११. था।

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। फरणादुत्कर्षणं पूषाद्यनुमन्त्रणन्यायेनैव सेत्स्यतीत्यधिकरणानर्थ- पयं स्यादित्याह * तश्चेति सूत्रस्य तर्हि का गतिरित्याशय गड़ी- त्तरत्वेन पूर्वाधिकरणशेपतया सूत्रगमयितव्यमित्याह * सूत्रन्त्यि- ति * शपतयत्यध्याहार्यम् । कथमेतच्छड्डोत्तरतास्य सूत्रस्यत्याश- झ्याह * तदिति * तामेव व्याख्या स्मारयति * तथा हीति * ॥ वान्यामनुवाक्यानामाज्यभागानताधिकरणम् ॥ १३ ॥ । यानीन्याय इति वा। मिथश्वानर्थसम्बन्धात् ॥ २३ ॥ यज्ञावचरवाक्येन पात्राणां प्रकरणादाधानाइत्ववाऽभिहि- तेऽनुवाक्यानाममि क्रमावगनाज्यभागाङ्गत्ययाधस्य प्रसकस्याप- वादायतदाधिकरणमित्यानन्तरसङ्गतिमाह * यथासंयोगमिति * अनुवाफ्यानां क्रमकृतमरज्यसागसयोगमवाप्रित्या निवेशार्थमित्य- र्थः । एवं तहि चाश्यवलीयस्त्वेन क्रमकमसयांगवाधनिश्चयात्सि- धान्नानुपपत्तेः सन्दही न युज्यतेत्याशते * फुन इति * चाफ्य क्रमकृतयोः सयोगयोः सम्प्रधारणे सन्देहायोगसूचनायतिकरणः । वाक्यकृतस्य प्रधानसंयोगस्य क्रमविरोध्यविरोधियन द्वधा प्रतिमा- नात्सन्देहोपपत्तिरिति सूचयति * संयोगस्यैवेति * बाधकत्या. भिमतवाक्यकृतप्रयोगसूचनायेवकार. । एतदेव विवृणोति * सा- धारण्येनेति * पौर्णमास्यमावास्याशब्दयो काल कमणि च साधा. रण्याकालाभ्यामनुवाक्यानां सयोगः । कर्मभिवांग्नेयादिभिरित्यय वाक्यतः सयोगः सन्दिग्ध्र इत्यर्थः । कस्मिन्पर्श क्रमवाक्ययो- विरोधः कस्मिन्या नेत्यपेक्षायामाह * विरुद्ध इति चायनानुपास्यानामाग्नेगादिसम्बन्धे सति क्रमो याक्यविरुद्धः का. सङ्गती न विरुध्यतइत्यर्थः । एतदेवोपपादयति * तुल्यकक्षी हीति * धाक्यानानुवाक्यानामाग्नेयादिकर्मसम्यन्धे क्रमावगम्यंना- ज्यभागसम्यन्धन सहाङ्गाङ्गित्वरूपतया तुल्यत्वं कालसङ्गती त्व- नाङ्गिरूपत्याभायनातुल्यतेत्यर्थ पूर्वपक्षमाह*नित्यमिति *यस्माद्या- ७५६१० गानामेवानुवाक्याभि' सदतियुका नतु कालयोः तस्माद्वाफ्यावगता- नुवाफ्यानां प्रधानाइनयाज्यभागानन्यवोधक क्रमो बाधित इन्युक्त अनुभायाभिः कालयारङ्गाङ्गित्वरूपसङ्गत्ययांगे ऽपि व्यवस्थाप्यव्यवस्था- पकत्वरूपा सङ्गतिभविष्यतीत्याराहानिराससूचनार्थ नित्यमित्युक्तम्। यावाज्य. व्यवस्था ·२०६४ न्यायसुधायाम। अनुपपत्त कालकृताया व्यवस्थाया य इश्यति वास्येन दर्शपूर्णमास सोमरिकारेषु पौर्णमास्यमावास्याकालविधानापौर्णमास्या द शैषिकारानुष्ठान वानीप्रसकरमावास्याया च पूर्णमासविकारा नुष्ठाने वृधन्वतीप्रसक प्रकृतिवद्भावबैरूप्यप्रसनात्य पान पौर्णमा सी चामायास्या च नाज्यभागाविति पूर्वपक्षमाष्य चाज्यभागम पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यत्वनिषधारिसद्धान्त पौणमास्यमाचा- स्याशब्दया प्रधानसचिना प्रधानकालराज्यभागलक्षणार्थत्वावसाया यवस्थापक्षे ऽपि पौर्णमास्यारयप्रधान कालीनयाराज्यभागयावान- न्याधमावास्यास्यमधानकालीनयो धन्वत्याविति प्रगनयागद्वा- रैव व्यवस्थाया वाध्यत्वात्पक्षद्वये ऽप्यनुवाक्यामि प्रधानयागाना सङ्गतिरित्याथय । विस्तरेण चास्माभिनन्सार नियो पोर्णमा स्पमावास्याशब्दयोरभिमर्शनमन्त्रविधायिवाक्यस्पपर्णिमास्यमाया- मास्याशब्दवत्प्राधानवाचितोपपादिता शक्यत च कालाक्ति पौर्णमास्पमावास्याशयाच्यप्रधानलक्षितकालविषयतया व्या- ख्यातुम् । साधारण्यनात सन्दहापपादनपासिकमपि व्यवस्थापक्ष ऽप्याज्यभागयो साक्षा कालानन्ययन प्रधानद्वाराज्यभागकालस्य लक्षणीयत्यापोर्णमास्यमावास्यायढयो पक्षद्वय ऽपि प्रधानवाचि- स्वसाधारण्यारिक फर्मलक्षिताश्याम काठाभ्या अनुगम्यानां व्यवस्थाप्यव्यरस्थापकलक्षण सयाग कमाभर चादादिलक्षण. स्यव सन्दिग्य सयोग इत्यध व्याध्ययम । धारणयककतपाना- पा पूगायनुमन्त्रणन्यायनका फरसिद्ध गुणाना चेति सूत्रस्य प्र धानविषयस्थानभ्युपगम रतदधिकरणपूरपक्ष ऽपि योनायतु श्यामात सूचयितुमा * गुणाना चति * पूर्वपक्षापसहार पूर्व सिमान्तमूत्रमयतारयति तस्मादिति * सूत्र साध्यान भिधानारपूर्वमुत्रस्यासम्बन्धपदानुषण साध्याकाडक्षा पूरय- पाचट * मियधति * पुरा नुवाश्यामन्याहति विवक्षिनेकस पपत्येनानुपाश्यालमणाना मिथा युग्मभूताना प्रधाने सद द. অন্যকােষবান্ধায়ামোয়াবিয়া ছিন্থাগ पदमनातरार्थन म्न यास्यानम् । पूर्यस्त्रावसम्बन्धातुप पणार्थ सोशद । पूपम्मतदाधिकरणपूर्यपक्षपरणे स्य चादकाय सस्पारा इतिपत्पूपानरत्पप । धापध यस्य- गुपयारक्षणाai गुणाना प्रधान सहाथवार सम्बन्धाभायाप पाइनायत मिशद प्याग्यातुमाह . तापदिति पिश्य- रिपरकम व्यनुयायावयापपरिमारान यमराफ्यातिय.

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । दिह द्वित्यविसभावादनेकार्थविधिगौरवापत्तेश्च तेनैव द्वित्वावध्य. योगानानुबाक्यावयोपपत्तिरिति परिहारसूचनार्थ कथं च नेत्युक्तमा फर्मद्वये तीनुवाश्याद्वयं भविष्यतीत्याशझ्याह*इयोरपि चेति * ए. तदयापपादयितुमारभते * अमावास्यायां तापदिति * पोर्ण- मास्यामनीपोमीये सामस्थापि देवतात्वात्सौमी विद्यमाना- यी भविष्यतीत्याराड्याह * पौर्णमास्यामपीति * एवं तāकरेवत्ये फर्मण्यनपेक्षितत्यादनवास्याद्वित्वविध्ययोगे ऽप्य- नीपोमीये उपेक्षितत्वात् द्वित्याविभ्युपपत्तयोर्वाञन्योः स- मुञ्चयेन प्रयोगो भविष्यतीस्याशयाह * न चेति * श्रुतैकसंख्यावि- राधान्न सामर्थ्यतो ऽनुवाक्याद्वयसमुच्चयो ना विविधितो वाक्यभे- दापत्तेरित्याशयः । नन्वाज्यभागयोरपि मन्त्रविशेषस्य कालस्य च विधानानुल्यो वाक्यभेद इत्याशयाह *आज्यभागयोस्त्विति लि- अक्रमाभ्यामेव मन्त्रविशेषप्राप्तेायप्राप्तप्रधानकालद्वारा व्यवस्था- सिंगांगे वाक्यभेदापत्तिरित्यारायः । सिद्धान्तमुपसंहरति * त. स्मादिति * अङ्गाङ्गिकल्पममपेक्ष्य प्रधान कालद्वारव्यवस्थार्थः संयोगो' न्याय इन्युन्ने प्रधानवाचिनोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः । काललक्षणार्थत्वापत्तेरन्यायतामाशा कालयोगनैव प्रधानानां पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यत्वात्तस्य च कालस्य साक्षादाज्य. भागमन्त्रव्यवस्थापकत्वायोगात्प्रधानान्वयपूर्वम्यवस्थाभ्युपगमेन प्र. धानान्ययिरूपलक्षणापसावपि स्वरूपेण वाच्यत्वात्पूर्वप्रतीतेरदोष इति पूर्यत्यननोक्तम् । मुष्टिकरणादीनां कृत्स्नमाकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ १४ ॥ आनन्तर्यमचोदना ॥ २४ ॥ प्रधानान्वये ऽनुवाक्यानामानर्थक्यापत्तेस्तदङ्गभूयोराज्यभा. गयोः क्रमानुसारेणावतायेत्या वारणाधिकरणापोदितानर्थक्या तपावतारोज्जीयन छते मुष्टिकरणस्पाङ्गुलिविसर्जनोत्तरकाल प्रधानान्ययायोगाद्वाग्यमस्य च वाग्विसोत्तरप्रधानान्वयायोगा- अस्तावनेजनाप हस्तलेपापादकपिण्डकरणोसरकालप्रधाना- न्ययायोगाद्वाग्यमस्य च वाग्विसर्गोत्तरप्रधानान्वयेनान्वयायो- गादत्तावनेजनस्य च हस्तलेपापादकरणस्याडालविसर्जनप्राग्भा- विपु ज्योनिमाइभूनेषु वाग्यमस्य च वाग्विसर्गप्राग्भाविपु हस्ता. योजनस्य व दर्शपूर्णमासाहभूतेषु पिण्डकरणप्राग्भाविषु पदायें. (1)वस्थामावविधामावर.१पु.पा."

·वा २०६६ न्यायसुपाया। घयतारामायानन्तर्यलक्षणक्रमानुप्तारान्मीएकरणवाग्यमयोदक्षि- ताचंदनमाने हस्तायनेजनस्य चालपजिन्तरणमात्र प्रताममा- नादरावा सम्वगुलिविसर्जनप्राग्भाविपु मुधिकरणस्य सर्वेषु च वाग्विसर्गप्राग्भाधु वाग्यमस्य हस्तावनजनस्य च सपु पिण्ड. करणप्राम्भाविध्यस्तार इति विचारस्यापवादत्वनानन्तरसङ्गतिमाह *कर्मति* क्रमस्यैकफर्तृकपदार्थविषयत्वान्मुष्टिकरणयाग्यमयोनि- कर्तृकणावेदनेन ममानुपपत्तः कर्मणावेदनाद्गत्यपूर्वपक्षायोगारसन्दे- ५७ हमाक्षिपत्ति * मुश्योरिति * प्रयोकत्येनापंदने ऽपि यजमानस्थ फर्तृत्वाद्यमदीक्षिष्टत्यावेदने क्रियमा- पो यदीक्षिस्थाई दीक्षितो ऽस्मि तस्मादयश्यं समा- पनीयो ज्योतिष्ठोमो मयेत्येवमध्यवसानरूपं फर्म तस्य मुष्टिकरणवा• ग्यमसमानकर्तृत्योपपत्तेः तदद्गत्वपूर्वपक्षसम्भवात्सन्दई समाध- ते * नेप इति * एवमप्यानन्तर्यलक्षणस्य कमस्य विनियोजफत्ये तस्य पूर्वोत्तरयोः पदार्थयोस्तुल्पाचारपूर्वस्यैचात्तरागवन्नोत्तरस्य पूर्वाइतेति नियमायोगामुहिकरणादेः पूर्वमपि कृष्णाजिनाच्छादना. दिपदार्थ प्रत्यारोपपसे. परमायेदनाय प्रत्यङ्गतेति पूर्वपक्षी न युक्त इत्याशङ्कते * कस्मात्पुनरिति * आवेदनोलपराजिस्तरणयो. स्तु प्रकरणावगतमधानान्चयांपपत्तस्तदायताराभावेन प्रकरणधि- रोधपरिहारायोगान क्रमेण पूर्वपदार्थाङ्गत्व शाडुतुं शक्यम् । मुटिक- रणादेः कृष्णाजिनाच्छादनाघग तापिपूर्वपक्षिणोऽभिमतापूर्वस्य प- रागत्योपादानन्त्वनियमप्रदर्शनार्थमघ । हस्तायनेजनस्य तु तन्त्रप्रक- ममारित्वेन प्राथम्यात्पूर्वेषु कृतपदार्याद्गत्वानुपपत्ते पराङ्गत्वोपादा- में युक्तमेवेतिपरिहरति अनियमति * यद्वा न केवलं हस्तायनेजनस्य नियमेन पराङ्गत्य किन्तु मुएिकरपावाग्यमयोलिनेन मन:समाधाना- धेन हस्तायनेजनस्य च हस्तशुद्धयर्थत्वेन फङ्गित्वावसायात्सर्वासु मुष्टिकरणयाग्यमहस्तावनेजनभावनासु किमिवंशेन मन:प्रणिधान- हस्तगुरपकार्योत्तरकालानुछयपदार्थापेक्षोत्पत्तेः पूर्वानुष्ठितपदार्था- नपेक्षणात. मुष्टिकरणवाग्यमाभ्यां किमपिकर्तव्यमित्यपेक्षिते दी- क्षिताघेदनोपकारार्थत्वावसायान्मुष्टिकरणचाग्यममोरपि नियमेन ए- रागतेति परिहारान्तरमाह * अथ चेति ने पूर्वानुष्ठितस्यापि पदा- र्थस्याश्रद्धाहेतुबैगुण्यपरिहारयाविस्मृत्यै मनसः समाधानोपकारा- धवनापेक्षोपपत्तिमाराड्योत्तरकालानुष्ठेयपदार्थापक्षोपपत्तेः प्रथमो- क्या बलीयस्तोका । एवं तत्तिरकालानुष्ठेयसर्वपदार्थागतापद्ये. तत्याराड्यासर्वेत्युसम् । पुरस्ताच्छब्दस्याग्रचाचित्वादनन्तरं पश्चाबुन- ·तृतीयाध्यायस प्रथमः पादः। २०१७ रितस्य अन्धक्रमानुसारेण पंचोलोचनासन्मानाङ्गतैयः युक्तस्याययः । प्ररुतोदाहरणानादरेण तु सर्वभायनासु फिम्भाघापेक्षायाः पूर्वोत्पतेः पश्चावुच्चरितस्य याघस्य उचारितारपूर्वालोचनात्पराङ्गता युक्तोति व्याख्यानुयाजाधीनामप्यनेन न्यायेन प्राग्भाध्यानयाधनत्यापत्तेर- निष्टापादकत्वादयुक्ता । एवं सत्यपि ययावेदनमपि मनःप्रणिधाना: थै स्यात्ततो मनः प्रणिधानार्थमुष्टिकरणसाध्य योग्यत्वाभावाछाग्य- मवदतिकम्यत न त्वेतदस्तीस्याह * न चेति निष्प्रयोजनता तिक- महेनुर्भविष्यतीत्याशयाह * शक्यते चेति * सर्वोदाहरणसाधार- ण्यमस्य प्रकटायितुं हस्तायनेजने ऽप्येतन्यायमतिदिशति * पवमि- ति * उलपराजिराब्दं व्याख्यासुमाह*ऊयरिति उत्पूर्वस्य लुनातेः फपन्प्रत्यये धात्वन्तापसर्गान्तयोलापानिपातनात्ककारनकारयोश्चेत्सं. शस्वेन लोपावुलपशब्दस्पोर्खलवनासुगन्ध्यादिकठिनतृणवाचि- तोर्वशब्देनोक्ता । तृतीययोलपैः कृता राजिरित्यर्थे तृतीयासमासो दर्शितः । रेखापरपर्यायराज्याकारत्ववाचितमा राजिशदं व्याण्यातुं दीर्घमित्युक्तम् । ननु पाठसादेश्यलक्षणस्या ऽनुष्ठानसादेश्यलक्षण- स्य या क्रमस्य प्रकरणादिकल्पनद्वारा विनियोजकत्व युक्तम् । आम.' न्तर्यलक्षणस्य तु क्रमस्य बहुषु पठितव्येयवर्जनीयतयोभयाकासा- दिरूपप्रकरणाधभावे ऽप्युपपत्तेस्तरकल्पनायोगान विनियोजकता युक्तत्याशय सग्निधिविरोराम्नानार्थववाय प्रकरणादिकल्पनस्पान- न्तये ऽपि तुल्यस्वाद्विनियोजकत्व सम्भवतीति सूचयितुमाह * सर्वत्र चेति * योग्याचं लिड प्रकरणवाक्यकल्प्यत्वात्पश्चावाच्य- मध्ययोग्यस्थानन्तये ऽप्यन्वयायोगायोग्यतायाः प्राधान्यसूचनार्थ- मादायुक्तम्। मानन्तर्येणानन्तरभूतयोरेव पदार्थविशेषयोरन्योन्याफा- झाकल्पनादयान्तरेत्युक्त । यथा पाठसादेश्यलक्षणे अनुष्ठानसादे- श्यलक्षणे या क्रमे लिगादीनिफलप्यन्ते तथानन्तर्यलक्षणे पीति.सर्व- प्रत्यनेनोक्तम् । प्रत्यक्षमहाप्रकरणविरोधन कमस्यावान्तरप्रकर- णादिकल्पकत्यायोगमायङ्याङ्गुलिविसर्जनायुत्तरफाले प्रधाने महा- प्रकरणेन मुष्टिकरणादिविनियोगायत्त मधातमकरणस्य च प्रधा- मे,निरपेक्ष विनियोजकत्वायोगासाद्विरोधाभाधेन फ्रमस्य प्रकार- मादिकरणादिकल्पनप्रतिवन्धानुपपत्तं कल्पितस्था ऽपि प्रकरणादेः फल्पितश्रुतिधप्रामाण्याविशेषसूचनार्य महाप्रकरणावित्युक्तम् । महाप्रफरणेन क्रमयाधमाशझ बलयद्योग्यस्यायनुग्रहण पाधा- योगोत्यर्थतया त्वेतग्रन्धव्याण्याकम विनानवगतस्य योग्यत्वादः (१) धनराले प्रधाने ०१५. पा.।

·२०६८ न्यायसुधापामा झमानुग्राहकत्यायोगान्महामफरणस्य चान विनियोजकत्यायोगाद् चाधकाया नुपपतरयुका । तस्मात्मामाण्याविषसूचनायव 4. लीयस्त्वोनिः । पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * मुटिफर- जस्य नानन्तरवाग्यमानता फरमान पूर्वपक्षितेत्यागड्याह * यो- ग्यत्वेति * पूर्वाङ्गताया सर्वमायनासु फिमित्युपकारापेक्षणमि- स्यप्रैध धान्तिक निरस्तस्याद्वायमस्य मुष्टिकरणात्यचन्मुष्टिकर- गस्थ धाग्यमानताप्यनाशदुनीयति शान्तदान्तिकभावार्थ: परस्परशब्दः । अनन्तरपाग्यमातिकमासांधेदनोत्तरपदार्थाङ्गता ऽपि मुष्टिकरणस्य फरमान स्यादित्याराड्याह * तेनति * एकागाव- तारमात्रण प्रकरणाम्नानानर्थक्यपरिहारादेकान्तरितस्या ऽपि च घन्तरिताद्यपेक्षया सन्निधानानपायात्कारणं च विना सन्निहिताति कमायोगादित्याशय । यहुपुपठितेपु फस्य चिदानन्तस्यावर्जनी- यत्वानुमानकमार्थत्वेन च तत्सनिधिविशेषाम्नानार्थवस्वोपपत्तेः उभयाफाहादिरूपप्रकरणादिफल्पकत्यायोगाच्छतिवश्च क्रमस्थ साक्षाम्झिनियाजफवाभावादानन्तर्यमागिसम्बन्धस्थानाक्षेपकमि- त्यय घूम इत्यनेन सूत्राथै सूचयन्सिद्धान्तमुपक्रमते पवमिति * सर्वरिति भाग्येण मुष्टिकरणामुलिविसर्जनान्तरालपर्तिमिः सर्वमुं. रिकरणस्यधाग्यमवाधिनगीन्तरालपर्तिभिर्वाग्यमस्य हस्तायनेजन- पिगडफरणान्तरालवर्तिभिहस्तावनेजनस्यान्वय इप्ति प्रतिशाते वा. षयभेदो हेतुत्वेनोक्त' स वाक्येन पूर्वपक्षाफरणात मकरप्यवाक्या- सम्भवायो तु पाक्यमेदोके प्रकरणाघसम्भयस्या पि वाव्य- स्यानुन्या न्यूनत्यापत्तरयुक्त इत्याराड्या कमकल्प्यसप्रकरणा- यसम्भवाय तु वाक्यभेदोक्त प्रकरणाद्यसम्भयस्या ऽपि वाच्य- स्याऽनुक्त्या न्यूनत्वाय न तेषां परस्परेण कश्चित्सम्बन्धी प्रस्तीतिभाध्यै- कराक्यत्वादिक्रमनिरासन सूचितामति । अर्थद्वयस्याभिधानादित्या- विभाष्येण क्रमकल्प्यैकवाक्यत्वाद्यसम्भवे ऽभिहित प्रत्यक्षमधेकवा- क्यत्यायनन निरस्तमित्याराष्ट्रमान प्रति न च पदार्थाकाहाया- मित्यनमानन्तयमानेणाकाहारूपप्रकरणकल्पनाशक्तः प्रकरणक- रणकल्प नरपक्षण कमेणकवाक्यत्वकल्पनाशक्त कल्प्यस्था- प्यकगायत्वादेरसम्भव स्पष्टीकत इति सूचनार्य माथै दृश्यत इन्युक्तम् । एकवाक्यत्वादर्शनमुपपादयनि * न हीति * बलीय- स्त्वचितप्रामाण्याविशेषानरामायकवाक्यत्वादः कल्पनासम्भ- 4गाफाल्पनत्वादमामाण्य न कल्प्यत्वमात्रणेति सूचयितु यदित्यु- कम् । योग्यता समत्यकारप्रलय विना तावद्वचाचष्टे * योग्यता ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। २०६९ पुनरिति * असमेत्यकारप्रलपण व्याचटे * यति * उत्तरार्द्ध उपत्यका ति दियामयलर वाय सत्या मयत ततः क. व्यत्वेनावगतस्येतिकर्तव्यावाकासात्मककथंभावोत्पत्तेः पूर्व- पदार्थभावनांशश्यालोचनकाले निन्तरस्य कर्तव्यत्याननगमायु- स्यैव कथंभावो भवत्ततश्चोत्तरमेघ पूर्वस्याङ्ग प्राप्नोतीत्यनिष्टा- पत्तिमाह * यदीति * अस्तूचरं पूर्वाङ्ग तथापि सिद्धान्तासिद्धः ७५८१ फानिष्टापत्तिरित्याशयाह * न चेवि * अननदं साध्यमित्यवग- ते कथं भावोत्पत्तेः साध्यांशदेशापूरणात्कथं भावोत्पत्ययोगानो- त्तरं पूर्वाङ्गम्भावितुमईतीत्याशयः । पूर्वपदार्थभावनांशनयालोच. नरेलायामुत्तरपदार्थकर्त्तव्यत्वानवगमे ऽप्युत्तरपदार्थभानांशप- यालोचनलायामुत्तरेण पूर्वस्य साध्यांशपूरणात्स्यात्सराङ्गतैय पू- पश्यभिमता सेत्स्यतात्याशङ्याहन चोत्तरति*आवेदनात्तरंगा प वार्थेनावेदनस्य साध्यांशपूरणात क्लप्तप्रयोजनत्वन मुष्टिकरणसाध्यां। शपूरफत्वं भविष्यतीत्याशयाह * पवमिति *अतः प्रधानात्प्राचीने- न फेनचित्पदार्थेन साध्यांशपूरणाशक्तः सर्वमङ्गम्प्रधानपर्यन्त प्राप्त न त्वन्तराले पर्यवस्यतीत्या * इतीति * नन्यश्लप्तप्रपोजनावस्थ- त्येनात्तरस्य पूर्वमाध्यांग्रपूरणाशक्ती गोदोहनादे. क्लप्तप्रयोजनत्येन साध्यांशपूरणाशक्तत्वात्सर्वेषां पूर्वाङ्गानाङ्गोदाहनाघहत्वापचे. स- _शानां यावत्प्रधान प्राप्त्युक्तिरयुक्तत्याशङ्कते * यदीनि * महाप्र- करणगम्यप्रधानाङ्गत्वस्यावान्तरप्रकरणगम्येन गुणकामागवन या- धोऽवान्तरेत्यननोक्तासन्दशं विनावान्तरकथम्भावानिष्प गुणका- मागत्यानुपपत्तिरिति परिहरति * उच्यत इति * श्रुतिलिङ्गऽपि चाफ्योपलक्षित गुणकामस्य प्रयोजनबत्त्यात्सन्दश विनापि प्रधानन- , म्भावस्य मुष्टिकरणाः श्रुत्याधगयनप्रधानगुणसन्देशान्तरालपसि- स्वाभावाप्रधानकथंभावेन ग्रहणं न स्यादित्याशडानिरासायावा- न्तरविशेषणफलन्दयितुमाह * प्रभाति * अनन्तरण सम्य- न्धः स्यात्परस्याप्यनन्तरस्तदारुढः पूनः पशात्तदानन्तर्यमश्नुत इत्य- नुपङ्गाधिकरणन्यायेनाडान्तरव्यवधायकत्याभावात्कथं भावविच्छे- दबुद्धिपर्यन्तं सर्पाययवानि प्रधानकथम्भायेन सङ्गच्छतीत्युक्त पाथा- ·म्यासुधायाम्। त्याशगमनेऽपिफयम्भावस्य पविभवापूर्यस्य कथम्भावातियार्षिको- केन न्यायेनाधस्तनातागमनामुएिकरणादेः प्रधानकथम्भावनाप्रह- पं स्यादित्याशय फलकासनिधायफलाम्नानस्प प्रधानफयम्भाव ग्रहणहेतोरचराङ्गवत्पूवीडयविशेषात्प्रधानात्याक्पश्चासाभयतः कथ म्भावगमनमभितो ऽपीत्यनेनोकम् । गोदोहनवादयोपसरवादीनामपि सर्दि कथं भावेनाप्रहणं स्यादित्याशझान्येत्युक्तम् । प्रधानफयम्भा- यस्याभितो गमने गुणस्य फस्यचिदसम्भवात्सन्दंणानुपपत्तेर्भ कधियान्तरप्रकरणं स्यादित्याशतेक्नन्विति यलपता प्रमाणेन प्र- धानफथम्भाचं पाधित्वाङ्गगुणत्याचगमेसन्दशतम्भचन परिहरति * उच्यत इति पुनः शब्दस्य पधानाचार्थवाचकारेण च प्राग्मायसू- घनाच्छत्यादिभिः मापश्चाचान्यप्रकरणसानामङ्गानामङ्गेहाते स- रंशसम्भवाद्यान्तरप्रफरणमिप्यतात्यर्थः । सर्वेषाञ्चायान्तरप्रकर- णित्वेनाभिमतानां भुत्यादिभिःप्राक्तदनमुत्का पश्चादपि तदपराम- सिद्भावान फचित्सन्दंशाभायः गडनीय इत्याह * सर्वेषां हीति * किमर्थ सन्दंशापेक्षेत्वाराड्यावान्तरप्रफरणोपक्रमसमातिमादाय- धारणार्थतामाह * तापर्यन्तेति * अतः सन्दंशाभावेनावेदनादेः- त्यक्षावान्तरप्रकरणाभावादानन्तर्येण घायान्तरमफरणायोगान्मुष्टि- फरणादेः प्रधानार्थत्वद्वारा तदङ्गागत्वसिसिरिति सुचयितुमाह - या स्थिति * पुनः शब्देन प्राक्त्वस्याप्युपलक्षणाधन प्राक्पश्चाच्छ- स्यादिभिः तबङ्गकीर्तनन्नास्तीत्यर्थः । प्रधानार्थत्वाध्यवसाने सति त- दनाङ्गत्वसिद्धिः कथमित्याशय तत्सूचनार्थमाह * तस्य त्विति * अशाङ्गस्य प्रधानानुपकारित्वे प्रधानार्थत्वाचंदफस्य प्रकरणस्पात्य- म्तबाधापतःप्रकृतात्पूर्वसाधनत्वलक्षणाहे.वभावात्स्वरूपार्थ वे नष्फ- ल्यापलेलीयसापि वाक्यादिनाङ्गाङ्गत्वस्यावङ्गन्तुमशक्यत्वावे- धादिकेवलस्य प्रधानस्याङ्गसागस्य वेतिचिन्तानुपपसिप्रसङ्गनाडा- ड्रस्यापि प्रधानोपकारित्यावसायाप्रकरणागतसाक्षात्प्रधानार्थत्वा- सम्भवे नाङ्गत्वेनापि प्रकरणानुग्रहसिध्दै प्रधानार्थत्वे सत्यशावता- रस्यावादमागत्वं सत्स्यतीत्याशयः । ननु प्रकरणावगतप्रधानार्थ- त्वस्य मुहिकरणादेरणावतारन्यायादगाङ्गत्वे सत्येकागावतारमात्रे- पण प्रकरणामानानर्थक्यपरिहाराइनेफेम्बद्ने पवतारकल्पनानुपपसे- रेफस्मिन्नेवाले चितारस्योचितत्वादानन्तर्यचित्रपाच्च विशेषावधा- रणोपपतरावदनादिमाये ऽवताराधसायान्न सिद्धान्तसिद्धिः स्यादि. स्थाशझ मुष्टिकरणावेलिनेन प्रयोगाङ्गभूतकर्तृसस्कारार्थत्वावसाया- प्रयोगस्य च साङ्गप्रधानविषयत्वात्सोमिकदिवासाङ्गप्रधानार्थ- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। २०७१ त्यस्ययावगतर्यस्तुतो नप्रधानार्यस्याने घतारः प्रयोगस्य तु साक्षाद- विषयत्वाभावेन न प्रधानद्वाराङ्गविषयत्वात्प्रयोगद्वाराङ्गप्रधाना- यंत्वस्याङ्गस्य प्रधाननरपंख्येणाङ्गान्वयायोगमभिप्रत्य प्रकरणवि. रोधे क्रमेण पूर्वपक्षायोगात्प्रकरणस्य स्वरस द्वार्थाश्चन्ताया आन- यंक्यतदङ्गावतारप्रफरणसङ्गतिसिद्धयर्थमोपचारिक्यवतारोक्तिरि- खविरोध इति सूचयितुमाह * तदिति * साङ्गोक्त्या गानां प्रधा- नविशेषणत्वेन साक्षान्मुष्टिकरणायन्ययाभावसूचनान्मुष्टिकरणा- देः प्रधानद्वाराङ्गान्वयः सूचितः। योग्यतोत्या प्रयोगाङ्गभूतकर्तृ. वारत्वलक्षणोपपत्तियन्मुधिकरणस्याङ्गुलिविसर्गोत्तरभाविपु पा. ग्यमनस्य च घाग्विसर्गोत्तरभाविपु हस्तायनेजनस्य च हस्तलेपापा- दफपिण्डकरणोत्सरपदाचयोग्यत्वात्कृष्णविपायाग्रहणचात्वालपा. सनान्तरालपर्तिषु पदार्थेषु कृष्णविपाणकपड्यनवन्मुष्टिकर. पाशुलिविसर्गाधन्तरालपसिनामेयाङ्गानां मुष्टिकरणाद्यमित्यपि सूचितम् । तुमुन्प्रत्ययाभावेनेकवाक्यत्यनिरासा नहीत्यादिमा. प्यं व्याख्यातुमाह * यदि स्विति + तस्मादित्युपसंहारभाष्यं ध्या- चऐ * तस्मादिति वाक्यानां च समाप्तत्वात् ॥ २५ ॥ पूर्वसूत्रेणानन्तर्यस्य प्रफरणायेकत्येनाविनियोजकतोका प्र- करणविराधनाविनियोजकत्वोयर्थन्येतत्सूत्रामिति सूचयितुमाह भरतश्चेति* क्षिपतिचादयत्योः प्रकरणयाचित्वेनैकाामो प्रेरा- क्षेपक इत्यादीच क्षिपतेः प्रामापये प्रयोगादर्शनात्तत्समानार्थस्य नो. दयतेरपिप्रामाण्यवाचित्यानवगमादचोदनाराब्दोऽप्रामाण्यवाचिस्पेन व्याण्यातः । आनन्तर्यपाधकस्य वाक्येकवाक्यत्वरूपस्य प्रफरण- स्थ वाक्यं पाधफंस्थानचा तदस्तीत्येतदर्योचर्थत्येन पाश्यसमा. प्युक्ति व्याख्यातु यत इत्युक्तम् । प्रत्येफोक्त्या प्रकरणेन क्रमयाधः प्रकरणस्य च पाक्येन पाधी न समस्तेम्बित्यनेन सूचितः।याफ्य. भेदादित्यादिभाष्येण पूर्वसूत्रे एकवाक्यत्यनिरासाकवाक्यत्यनि- रासः पुनरुक इत्याराडा संहत्यकार्थत्याभाधेन तत्रैकवाक्यता निर. माधिभज्यमानसाफाइत्यभावेनाति विवेक सूचयितुमाह * त. स्मादपति * एफवाक्यस्थानां पदानामन्योन्यसाहित्य विना प्रयोज. नरूपा भावेनान्योन्यसहितानामों यस्मिनकवाक्ये तदन्योन्यार्थ- मिति मध्यमपदलोपिना समासनकवाक्यतोक्तस्तस्मात्पूर्वसूत्रोक्ता- सहस कार्यस्वरूपैकवाफ्यत्वलक्षणादर्शनाद्विभन्यमानसाकाइवरू- ·. १०७२ न्यायसुधायामा पैकवाक्यत्वलक्षणादर्शनादपि नैकवाक्यतत्यर्थः । चतुर्धाकरणस्याग्नेयमात्राङ्गताधिकरणम् ॥ १५ ॥ शेषस्तु गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत मि- थस्तेषामसम्बन्धात् ॥ २६ ॥ चमसाधिकरणे ग्रहम्वेव सम्मागों न चमसवित्युनं नत्प्रस. ङ्गात्समदशारनिता पोडशिपाये निविशते यूपे येति चिन्तायामान- यफ्यात्तदद्वैचित्यनेन यूपनिवेशभहिने ऽभिकमणापाताधिकरणा. श्यांचाङ्गावतारविराऽभिहिने धारणाधिकरणापोदितत्यानावनार- स्याऽनुगक्याधिफरणेनोजीवनाद्वाफ्यविरोधे श्रमस्य परिहने मु. टिकरणादेरथ विराधना क्रमण विनियोगमायानन्तयंकपक्रम- स्यानन्तर्याधिकरणनाविनियोजकत्वोत्या चममाधिकरणप्रमगर- गतधिचारण समाप्तयत्प्रसक्त्या यो विचारस्तत्समाप्ती स एष धुमि- यो भवतीति धुरिस्थचमसाधिकरणप्रसङ्गनास्य सङ्गति सूचयि- तुमाह * यथा सयोगामति * अनन्तराधिकरणाकमवायत्यापचा- वाशानन्तराधिकरणनेय सद्गतिमभिप्रना स्पपत्वादनुफ्या चममा- धिकरणोक्तमयासयोगव्यवस्थाविरोधात्पूर्वपक्षायोगेन सन्ददायो गशङ्कानिरासायाविरोधोक्त्या ऽय ग्रन्थः। धमांन्ययिनो पूर्वसाधन- स्य यदायशब्देन फेलानिदेयत्यत्वमुपलक्षणमुनं तस्य विश्वयं फेवलाम्यन्वयतविशेषदतात्वसमुदायात्मकम्य ममस्त म्यामागा. समस्तेनोपलक्षणेनोफ्लक्षितस्य धर्मसयोगाभ्युपगमे निघत्यस्यनिय शब्देन प्रणायोगारिक ममुदायकदेशनाप्यान्यन्वयमाणोपलक्षिनस्य धर्मसयोग समस्तनय चापलक्षित स्पति सन्द हाद्विदवत्यो गृह्यते न धति विचार त्या पूर्वपक्षमाह में गृह्यते इति * तो आप हीनि भाग्योकं हेतु व्याएं * शक्यते होति * रटान्त व्याख्यात मनो- ताधिकरणभाष्य पटति यद्यपीति ननु स्वं बग्ने प्रगमो मना. नेति मन्ने याचनियविनियोगान्यधा ऽनुपपत्याग्निादस्याग्नीपी. मोपलक्षणात्यं युक हरितेन तु देवतानवान्पमिधानाद् हि- यस्ये घाग्ने समयतन्य ऽपि देवतायाभापानोपलक्षणत्वं सम्भ. नीत्यारामशाह • ममतस्य चेति । सर्वाग्निफलियां दग्यतार पन्ययमा पिताशतस्मृत' प्रकरणावमनस्य सर्याधास्थात ঘষতে समयतापमात्रस्य होपलभपताश्रयणी येत्या- प: । पयफस्य सदस्यांनकारायांगारस्ययमायाचित्य य ·स्त- तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०७३ देवनाचविशेषप्रतीत्ययोगाद्विशेषवाचित्वे तु लक्षणया सामान्य प्रतीतर्देवतात्वमेवाग्नेयशब्दवाच्यम • तथा प्यग्नेश्चतुर्याकरणा- स्यविधयकार्ययोग्यपूर्वसाधनहविविंशपोपलक्षणमात्रे पर्यवसा- नाद्यागविधाविव चतुर्याकरणविधी साक्षात्कार्ययोगित्वाभावेना- त्यन्तानादरणीयत्याप्रकरणातिसड्डोत्रपरिहारार्थ समवेतत्वमा- श्रेणयापलक्षणता युक्त्याह * न चति * एकपुरोडाघायां पौर्णमा- स्यां पुरोडाराद्वयस्योपलक्षणस्यापांशुयाजाण्यकायें नादरो नपाय- श्थ कालस्य लक्षण हि पुरोडागाचिति दशमान्त्याधिकरणसूत्रध- क्ष्यमाणो शान्त पर्यग्निहत पानीवनमुत्रजन्तीत्यत्रापि पालीव- च्छन्दस्य पशूपलक्षणार्थयात्तिनैयापलक्षणत्वेन हेतुना स्वपुरनादर .पानीवते ऽनुपूर्ववत्वादवच्छद इत्यत्रोक्त इति दृष्टान्तान्तरमाद * नयति * स्त्रयं चैदिकहटान्तद्वयमुक्त्वा भाष्यात लोकिक मनुमन्धर तति * उपलक्षणत्वे कार्ययोगित्वाभावोत्ययंत्वन मि- थरतेपामिति सूनावयत्र तच्छदन शेपशब्दोक्तस्य कार्यस्य गुणशब्दो- तस्य चापलक्षास्य परामर्शःबहुपचन चानकोदाहरणत्वोपलक्षण- कार्यवहुत्वासयमभिप्रेत्य व्यापातुमाह *उपलक्षणेति* तचितवा- ध्यमुख्यदवतात्वत्यागेन लाक्षणिकसमवतत्वापलक्षणत्वाभ्युपगम- स्य प्रकरणातिमड्डाचपरिहारायंत्येन तप साधारणात्या साधार- ययविषयावनापस्थापिनानामानीपोमीयादीनामफरकरणानन्चये सात प्रकरणातिसङ्काचानापत्तव्यवस्था स्यात्तपान्त्यकप्रकरणान्ध- यामाधारणधर्मकस्यप्रतीतरुपलक्षणार्थत्वेन तष श्रुत्यधिरोधम ৪ এনিষান্মাষণাঘায় হ্রার অধ্যায় रूपनया हतूक्त्यर्थ मूत्रावयाच्याख्यानार्थ यदीत्यादिभाष्यमस्मिन्सू. व्यवस्थाचानिशब्दाभावारिसद्धान्तसूत्रव्यवस्थाशब्दान्वयन तु पू- वमूत्रप्रणाभ्युपगम प्राथम्यत व्यवस्थाशब्दोपेतस्यैव पूर्वपक्षसूत्र- स्य पठनीयत्वापत्तरयुकमाराड्यानन्तर्यमचोदनेत्यतत्सूत्रस्थाचीद- नापन्द्रस्याग्नयातिरिकानाचतुद्धाफरणाचोदना स्यादित्येचं व्यवस्था- याचितामभ्युपगम्यानुपङ्गेण पूरणम्भाष्यकृतोऽभिमतमित्याह *भा- ज्यान * व्ययहितानुपहायोगादनाक्षेपक वात्मका कारणत्वचाचि. नशाचोदनारादस्यानुष ऽप्यन्यायस्यायोगात्कार्ययोगियामायेन चोपलक्षणस्यानाहत्यत्वानुक्ती प्रकरणानुरोधमात्रण श्रुतिभगायागा- दस्था व्यायाया. स्वानभिमतत्वसूचनार्थम्भाष्यफारमहणमा ल. क्षणार्थी गुणश्रुतिरिति सिद्धान्तसूनारयवयस्यमाणवैषम्यावता- राय यथा प्राशिवायदानकप: पो ऽग्निगुणसयुका पिसाधार- ·न्यायसुधायाम्। ण त्यावृत्त्या दृष्टान्ततया व्याख्याथै ययेत्यादिभाष्यं तात्पर्यतो न्या. चरे भवति चेति* व्यवस्था वार्थसंयोगाल्लिङ्गस्यार्थेन सम्बन्धाल- क्षणार्थी गुणश्रुतिः ॥ २७॥ यथा प्रहत्वोपलक्षणेन प्रहाणामेव संयोगात्सम्भार्गव्यव- पोता तपाग्निदेवत्यत्त्वरूपेण तसितानकदेवत्यस्यैव संयोगाचतु- शेफरणव्यवस्था युकेत्येवं सूत्रावयवव्याख्यार्थत्वमग्निनेति भाम्य- शम,स्य धोतमितुमाह * पथैवहीति * शान्तोकेरुदेश्यस्वरूपाविवक्षा- शानिरासमयोजनत्वं सूचयितुमाह * हिश्यमानन्तावादिति * द्विदेवत्यसंयोगनिरापि समर्थतत्वमानस्योपलक्षणत्यनिरासाया- मिधेपवाचिनार्यशदन तखितवाच्यस्य देवतात्यस्योपलक्षणतोके. ति सूचयितुमाह * न चति के नन्यसम्बरस्याग्नेरुपलक्षणत्यायो- गारसम्बन्धमाप्रमपेक्षितत्वादाहां तद्विशेषस्तु देयतात्यं तद्धितोक्कम- नपेक्षितस्यादप्रायमित्याशा देवतात्वमेव प्रत्ययार्थस्येन प्राधान्या- पलक्षणं प्रकृत्यर्थत्वात्यनिरुपलक्षणविशेषणमित्याह * मामिः पुन- रिति पाकर्तृफेऽपिसूत्रे प्रत्यर्फ फर्तृत्ववद्विदेवत्ये ऽयस्तावंदेवता- त्यमस्त्यवत्यारायन कुत इति पृष्टा तमिरासार्थ यद्धीत्यादिभाष्यंता- स्पर्यतोन्याचष्टे * याञ्चति * एतदेवोपपादयति • नदीति * अतः कारणादनीषोमीय पेन्द्रानो वा नाप्रेयशदनोष्यत इत्ययः । देवता- त्वस्यासत्यामपि तदितनोको तस्योपलक्षणमात्रापरवानात्यन्तादर इस्पाराशपलक्षणं विना धर्मान्वपिनोभूर्चसाधनविरोपस्योपलक्षयि- तुमशश्यस्यानोपलक्षगास्याप्यनादयुक्त रस्पेयं परिहारार्थत्यन लि- इस्योपलक्षणस्यापि देवतावस्य तमित्तवाच्यरचादन सामये- नोपलस्यसम्बन्धोपपरियेवं व्याख्यार्थ देवतालिङ्गस्य हीति भाष्य न्यावएतसितायों प्रतिलिस्मार्थनेति सामर्थवाच्यर्थशब्दो- का निरपेक्षतार्थसंयोगायंन्यास्यायें पूर्वभाष्ये नागतावक्षनोति निरपेक्षाक्तया मूचयन् लोकं व्याच आप्रेय इतिहटान्त मा. त्रिमययतीति सामान्ययायन इपिात्रात्यावित्रावदाने प्राप्त क. स्मारयि प्रदेगारमागिसमयदयामित्यपेक्षायां मस्तफाश घि- पलक्षणार्थीग्यत्वोपलक्षणभूतिरित्ययं पैपायाच्यवनानुभा- पपर्णमन्त्यप्रायययम्याश्याधेमपत्याधनियम इस्यन्तं भाप्पं न्या. ध्यानमा पत्पिति + मस्तकर्षिभागस्य भानस्फोटनापरप- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। पायस्याप्रेयपुरोडाशविशेषे विधानार्थमेतबधनमिति वदता पदा- प्रेयस्यति प्राशनावदानावान्तरणकरणप्राप्तमात्रेयात्माशिवायदानमा नूध तन्मस्तकं विभज्येति वचनयंतियाख्याता । प्राशिवमवधती- ति सामान्यचाफ्यात्प्राचित्रावदानस्य साधारणता युकेत्युक्तं चतु- फिरणस्यापि तं चतुओं कत्येति सामान्यवाफ्यात्साधारण्यं गाडि तुमाह * स्थित रति * विदेवत्ये तरितार्थो न सम्भवतीस्वमुक्त- ७६११२ नन्यायेनाधिकरणे सिते मी धाविशेषादिति कात्यायनास्पद- प्रकृद्वाश्यपलात्प्रत्ययस्थीयते इत्यर्थः । कतस्थापत्यगोत्रमित्यस्मि- नथे गाविभ्यो पप्रिति य कृत्या कायस्थापत्यं युवेस्यस्मिनयें पभिओधेति फफप्रत्यये तस्य चायनादिसूत्रेणायनादेशे ते कात्याय- नस्येदमियस्मिन्नर्थे वृक्षाच्छ इति प्रत्यये तस्येयदिशेनाजादित्वा. फफिमोरन्यतरस्यामिति फर प्रत्ययस्य लुरूपक्षे फात्य इति यकारा. रात्परतः छप्रत्ययातायापस्यस्य च तदिते नातीति माफारादिय- जिते तद्धिते परेऽपत्यवाचिनीयकारस्थ लोपात्यातीयमिति रूपसि. सिदिः । न्यायविरोधात्कात्यायनीयवचनस्य याधमाशयावाधार्थ शुतिमूलतामाइ * उत्कमिति * इह दर्शपूर्णमासपफरणे शुति- ईष्टेत्यर्थः। फासी श्रुतिरित्यपेक्षायां पठति समिति । सामान्यश्रुतर्वि.. पधुव्याग्नेयमावविषयस्येनोपसंहारास्साधारण्यानापत्तिरिति परि- हारमाह * अग्रेति * नित्योच्या भुपसंहारे विकल्पापत्तिरुपसंहा- रकारणत्वेत सूचिता । माशिनवाक्ये व्याख्यातेन परपदार्यान्वयवि- धौ श्रुतियाधापीयशिपायदानविष्यवगमाविशेषशास्त्रत्वन सा- मान्यशास्त्रोपसंहारकर भविष्यतीत्याशते *माशिति* वाक्या- तरारप्राप्तः प्राशिवाचदानस्य विधातुमशक्यस्वाद गुणमात्रावा. गर्षिशिष्टावदानशास्त्रावामापानोपसंहारफत्वं सम्भवतीति परि- हरति नेति एतदेव विकृणोति #मस्तकमिति पुरोडायवाक्यस्यापि पहिःपत्त्यलक्षणगुणमात्रायत्याकममात्रार्थत्वाधा चतुयांफरणपि. धायित्वाभाये विशेषशास्त्रत्याभायानोपसंहार्यत्वं स्यादित्याशया- ६ * इदं चिति * कृत्वान्दोक्तायां चतुर्धाफरणभावनायां गुणा- श्रुतराख्यातोक्तायाश्च यर्हिःपत्वकरणभावनायाः माधान्यप्रतीतेः कृत्याशब्दोकभावनाविशेषणत्वायोगाग्निर्गुणत्वोक्तिः । शाबान्तरी- ·. १०७६ न्यायसुधाया। यस्याध्येतृमदेन पूनर्यचनत्वस्य निरस्तत्वाच्छाखान्तरीयस्य च दूर- स्थत्वेन प्रत्यभिज्ञायोगात्सगुणश्रवणे ऽपि विधयैव क्रिया दूरस्थस्य अत्यमिक्षाभ्युपगमे ऽपि त्वभ्यासेन क्रियाविधि.शयो वातुमिति प्रौ- दिप्रदर्शनार्था पुनर्वचनोक्तिः। शाखान्तरीयस्य सामान्यस्याधुद्धिस्स- त्वेनोपसहारायोगे शङ्कते * दूरस्थत्यादिति * यस्य येनार्थसम्बन्धी दूरस्पेनापि तस्य स । अर्थतो हासमानामानन्तर्यभकारणमिति ॥ न्यायाद् दूरस्थो ऽप्युपसहारो नाशक्य इति परिहरति नेति* वृद्धश्लोकन सामान्यन्यायमुक्त्वा तदुपजीवनेन दूरस्थस्याऽपि सा- मान्यस्य विशेषणोपसहारसिसिमाह * तेनेति * येन कारणेन दूरसस्या ऽपि योग्यत्वात्सम्यन्धो युक्तस्तेन कारणेन दूरस्थमपि सा- मान्य विशपेण विना ऽनुपपद्यमानत्वाच्छावान्तरीयविशप प्रति ग- च्छति ततश भ्रुतविशेषलामे विशेषान्तरकल्पनापोगाविशेषशास्त्रेण स्वधिपयभूत पिशपे स्थाप्यते दूरस्थत्ये ऽसीति श्लोकार्य' । दूरस्थ. यारप्युपसहार्योपसहारफतावश्यम्वोक्तिभ्यामुता युक्ता । सा- मान्यणास्त्रस्य पूर्वालोचनायामुपसहारसम्भवे ऽपि विशेपणास्त्रस्य - पूर्णलाचने सामान्यशास्त्रानथक्य स्पादित्याराडा तस्मिन्पक्षे विशे- पान्तर्गतत्येन प्राप्तस्य सामान्यस्य तदुरफालाई पत्वकरणीय- भय ऽनुवादमाह * अथ चेति * यहि पत्यकरणस्या ऽपि चतुर्दा- परणयन्छपप्रतिपत्यर्थभक्षानत्वेन चतुर्दाफारणात्याभावादङ्गा- निभावाया ऽनुवादायोगारक्रमनिरपक्षवाई पत्यविधायनुवादा. नयापत्ते शाम्नान्तरप्राप्तवतुफिरणा ऽनुगदाभ्युपगमे यहि - पत्त्यस्य शासान्तरमासस्या नुवादोपपचे न विधि. सम्भरती- स्थाशा ममान ताहि विधीयतामिति पक्षान्तरमाह * अथति * मागारण्यासापरिदारमुपसहरति * मनति - मयस्लेपाम- सम्ब-पादित पूपक्षपायययस्य व्यवधारणकल्पनयास्यैकदे- घन्यविदयस्यानाम प्रकरणाचय याजितस्य विरुदत्योत परेकाति- देगाना मिय ममाया न स्यात्तता विदवत्यम्या पि रक्षणाधी. प्रिगपतिमनग्न त्यतरम्तीत्यर लनणानि सिद्धान्तम्घाययये अनुषनय प्यपक्षनिरासायंत्यान याजनायें यदि चिति भाष्य ·सृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १०७७ ध्याचष्टे * यदि विति * उपलक्षणकार्ययोमियो सम्बन्धात्कार्या- योगित्वेनोपलक्षणस्यानाहत्यतेत्येवं स्वमतेन व्यवधारणकल्पना वि. नैव पूर्वपक्षसूत्रावयये व्याख्याते त्वाग्नेयत्वेन द्विदेवत्यस्योपलक्षयितु- मशक्यत्वादनुपलक्षितस्य चाग्नेयशब्देन ग्रहीतुमयस्यत्वान्मिथस्ते- पामसम्बन्धे ऽप्येकदेवत्यस्यैव लक्षणार्थी स्नेयत्वोपलक्षणथु- तिरित्यवं लक्षणार्थति सूत्रावयवस्य व्याख्या सूचयितुमाह * य- अपि चेति * इति श्रीमत्रिकाण्डमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिम माधवात्मजभट्टसोमेश्वरकृत्तौ तन्त्रवातिकटीकायां सर्वानवद्यकरण्यां न्यायसुधाख्यायां तृती- यस्य प्रथमश्चरण: समाप्तः।

·No text on this page.

·न्यायसुधायाम् । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः पहियायः। लवनप्रकाशमन्त्राणां मुख्ये विनियोगाधिकरणम् ॥१॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात्त- स्मादुत्पत्तिसम्बन्धो ऽर्थेन नित्यसंयोगात् ॥ १ ॥ लिङ्गहेतुकस्य विनियोगस्य श्रुतिसापेक्षत्वाच्छौतविनियोगम- फारचिन्तानन्तर लैङ्गिकविनियोगप्रकारचिन्तायां सङ्गतिमाह * इदानीमिति * विशिष्टावृत्या विविधरूपविनियोगाभिधानाद्विनियो- ७६३५ गमकारोक्तिः। सामर्थ्याख्यस्य लिङ्गस्य मन्त्रेयिव द्रवायदानाद्यग. भूनेषु रुवादिपपि विनियोजकत्वसद्भावात्तेलिङ्गहेतुफविनि- योगप्रकारचिन्ता कस्मान्न कृतेत्याशय मुख्यएच विनियोगो गाणे ऽपि चेत्येतत्प्रकारव्यतिरिक्तस्य लैङ्गिकपिनियोगप्रकारस्याभावात्त- स्य चार्थप्रत्यायनव्यतिरिक्तसामथ्र्य हेतुकत्याभावान्मन्त्रव्यतिरिक्तस्य चार्थप्रत्यायनसामर्थ्याभावान्मन्त्राणामेव लैङ्गिकविनियोगप्रकार- चिन्ताविपयत्वं भाष्यकृतोक्तमिति दर्शयितुमाह * लिई नामेति* गोणार्थप्रत्ययस्य तर्हि मुख्यार्थप्रत्ययजन्यत्वेन मन्त्र मन्त्रजन्यत्या- भावान्मन्त्रसामानुपपत्तेहिमन्त्रस्य मुख्यध्वेव कुशेषु विनियो- गो गौणेप्यपि या कुशसहरोपूलपाख्येषु सुगन्धादिषु तृणान्तरेप्चि- तीय चिन्ता न युज्यतेत्याशझ्याह * तश्चेति * गौणस्यार्थस्याशब्द- त्वे शाब्दार्थान्तरानन्वयापत्तीणे ऽप्यर्थे शब्दव्यापारो ऽस्तीत्याश- या का पुनरिति भाग्यस्य गौणार्थाभावाःसन्देहायोगेनाधिकरणा- क्षेपार्थत्वं सूचयितुमाह * तत्रेति * तसिद्धिसूत्रे गौणस्थास्यो- क्तत्यानेह तदभावाशङ्कायुक्तेत्याशङ्याह * तसिद्धीति * गौण- त्यनिमित्तविशेषानवधारणे गुणस्वरूपसद्भावमात्रेण प्रकृतविन्ता- सिद्धरिह सामान्यतो गौणे ऽर्थे सिद्ध जहत्वार्थाभिधायित्वादि- निमित्तत्रयस्य घेदे नुपपत्तेः प्रस्तरादिशब्दानां यजमानादिषु ·१०८० न्यायसुधायाम्। गुणवृत्तिसिद्धौ लक्ष्यमाणगुणयोगवृत्तित्वरूपो गौणत्वयोगी- णत्वनिमित्तविशेषस्तत्सिद्धिसूत्रे व्याख्यात इत्युक्त तथाप्यजहत्वा- र्थाः सर्वा वृत्तय इति तत्सिद्धिसूत्र भिहितत्वादुपपदाधीनत्वा- दिपु चहाशयमानेषु पञ्चस्वपि गौणत्वनिमित्तेषु स्वार्थत्वान्नेहो- पपदाधीनत्वादिति निमित्ताशङ्का युक्तस्याशय स्वार्थापरित्यागवृत्ति- त्वमप्यर्थन नित्यसंयोगादित्यव सिद्धं तत्सिाद्धसूत्रे व्याख्यात- मित्युक्तमतो नैव गुणो नाम कश्चिदस्तीत्याशड्डा युक्ततीनि करणा- यः। एवं सति तत्सिद्धिसूत्रं पश्चात्कायमित्याशट्याइ * अय- मर्थत इति * वक्ष्यमाणगौणत्वसिद्धयत्कारेणापि निमित्तविशेपो. क्तियुक्तत्याशयः । उच्यतइति परिहारभाष्यं व्याचष्टे * तम चेति * शडिष्यमाणोपपदाधीनत्वादिनिमित्तान्तरनिरासं विना गुणायोगनिमित्तत्वासिद्धरुपक्रममात्रत्वसूचनार्थम् * तत्र चेत्युक्त. म * उत्पत्युक्त्यावगतिरुक्ता गुणादयगमनं गौणत्वे हेतुरित्यर्थः । शङ्कायर्यायवरणार्थ यद्येयमिति भाष्यं क्याचष्टे * शाम्बादिश्य इति * कथं सर्वे शब्दाभिधेयतेत्याशङ्का निराकुश्लोकं व्याच- * परेति * पैङ्गल्यादिसामान्यस्य गुणत्वाभावाविशेषस्य चाग्नि- गतस्यान्यप्राभावादाग्निगुणयोगेन माणवकावगत्यनुपपत्चेरग्नित्वपै- ङ्गल्यतावत्यादेरसर्वगतत्यादग्निशब्दात्प्रतीयमानो या ऽभिधीयमा- नत्यादन्येन प्रकारेपावगत्ययोगान्मुख्य इत्यर्थः । अन्यशब्दस्याभि- धीयमानत्यापेक्षायामपि नित्यसापेक्षत्वाद् गतिशब्दसमासाविधा- तः। उपपदाधीनत्वादीनां निमित्तानां सिद्धान्तिनो निष्पत्यादुप- न्यासपूर्वको निरासी निर्थक इत्याण्ड्य गौणत्वनिरासायैफदेशि- ७६४१ कल्पितानि निमित्तान्याशङ्किता पयितुमुपन्यस्यतीत्याइ * तत्रे- ति * गौणस्य मुख्याद्विवकायदोपपदाधीनप्रत्ययस्य लक्षणस्येन शदुनीयत्याद्वचापिनश्च धर्मस्यान्यतो व्यावर्तकत्वन लक्षणत्वाद- निरधीतइत्यादी चोपपदामाचे ऽपि गौणत्वप्रसिद्धरुपपदाधीनप्रत्य- यस्यान्यापित्यादर्यधर्मत्वामावाच लक्षणत्वा ऽनुपपत्तरयेति भा- प्यमयुक्तमाशड्याह * सर्वथेति * धर्मत्याभावे ऽप्यन्यतो व्या- वर्तकत्वाल्लक्षणत्योपपतिः पूर्वो नोक्ता उत्तरान पराधीना - दमदृत्तियस्मिन्नथें पराधीनप्रवृत्चिरित्यर्थधर्मस्य पराधीनप्रवृत्ति- त्यस्य लक्षणतोकाग्निरधीतइत्यादायपि माणवफाद्युपपदस्यार्थप्र- फराभिसरदनाम्यासता परिहता । नित्यशदार्थ व्याचष्टे * न हाति माणयके पेङ्गल्ये प्रत्ययो माणवकमत्ययः । परमपि को 5 गणी विवक्षितो यत्सम्बन्धाद गौणत्वं स्यादित्याशयाई * ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद। १०८९ तदेव चेति* अम्न्यादिनाम्नां पैनल्यादिप्रवृत्ती माणवकादिपदान्तर- स्य हेतुत्वेनानुग्राहकतयागात्मक गुणत्ये ऽभिहिते कथं पादान्तरस्य पैङ्गल्यादायग्न्यादिनामप्रवृत्तिहेतुतत्याशय सामान्योक्त्या समाना- धिकरणकृतोक्ताग्निशब्दस्य माणवकगतपैनल्यादिवाचित्वाभावे मा- यफशब्दानिशब्दसमानाधिकरण्यायोगात्पङ्गल्यादिवाचितानिशब्द- स्थावसीयतहत्यारायः पदान्तरेण पदान्तरस्य स्वाभाविकशक्तिनाशेन शक्त्यन्तरानुत्पादकत्वादुपपदापेक्षित्वे ऽपिमुख्यत्वानपायान्मुख्यावि- वेकानापादकत्वनैतल्लक्षणार्थ नैतदित्यादिभाष्य व्याचटे* नैतदिति* स्वभावादेव पैङ्गल्ये ऽस्याग्निशब्द प्रति मुख्यत्वं लक्षणवाच्यत्वं नापे- तमित्यर्थः । श्लाकं व्याच *ययति * सम्बन्धानुभवजन्यसंस्का- रसम्बन्धस्मृतिग्रहणायादिशब्दानचासाविति भाष्यं शब्दद्वयसमुदा- यावयवत्वाख्यं गुणशब्दात्मतीतेगीणतेत्येव गौणत्वलक्षणदूपणार्थत्वेन व्याख्यातु लक्षणान्तरमुपन्यस्यति *अथेति* माणवकाग्निशब्दस- मुदायबाध्यस्य पैनल्यस्याग्निशब्दात्मकमवयवं प्रति गौणतेत्यर्थः । एतल्लक्षणदूपणार्थत्येन भाग्यं व्याचष्टे * तदिति * श्लोक व्या- चष्टे * तनेति * उभयोरपि पैङ्गल्यपिण्डखरूपयोर्वाच्यत्वादुभाव- ७६५४४ प्यग्निमाणवकशब्दो प्रात्यात्मिकयोरर्थयोर्मुख्यावि.युक्ते ऽथ विष- यगौणमुख्यविवेकप्रस्तावादर्थमुख्यत्वोक्को शब्दमुख्यत्वोक्तिरिति सू. चनातिकरणः । वाक्यार्थस्येक पद प्रति वाक्यावयवत्वात्मकगु- णवशात्प्रतीतेगीणतेत्येव लक्षणान्तरोपन्यासार्थमथेति भाष्यं व्या- चंट * बदानीमिति * सर्वचाक्यार्थानां तर्हि शब्द प्रति गौणत्याप- तिरिति परिहारसूचनार्थम् * पूर्वदेवेत्युक्तम् * एतल्लक्षणदू- पणार्थ नैतदितिभाष्य व्याचले *तदिति* अग्निमाणवकशब्दाभ्या- मग्निमाणवकत्ययोरभिधानाद्विशिष्ट कार्योक्ति सम्भवतीति वा- घड्याह* नवितिनच्छळेनाग्निशब्द परामृष्टः । पैगल्यस्य तहनिय- ब्दवाच्यत्वात्पदार्थत्योपपत्तर्वाक्यार्थत्वसम्भवाद्याच्येत ततो वा- क्यार्थता भवेदित्यनेनावाच्यत्वात्पैगल्यस्य वाक्यार्थत्वनिरासी न युक्त इत्याशयाई *नचेति वाफ्यार्थत्यनिरासमुपसहरति *तस्मा- दिति * गोगामुख्यधिभागादावमिद्ध्युपसहारार्थन्तदेवमिति भाष्य व्याचष्टे * तनति * पडल्यस्य शब्दावाच्यत्वावविरोधमाश- याह * माणवकस्यति * मन्दप्रसिद्धत्वात्मक गौणलक्षणोपन्या- सार्थ तथेनि भायं मन्दप्रसिद्धस्य गुणादवगतत्याभारन गौणश- ब्दवाच्यत्यायोगायुक्तमाराय मन्दप्रसिद्धस्य मन्दप्रयोगविषयभू. तस्य नावार्थस्योपपादन विना निश्चतुमशक्यत्वादुपपदस्यैवानापि ·१०८२ न्यायसुधायाम्। पक्षद्वय ऽनुग्राहकत्वेनाङ्गत्वाद् गुणता विवक्षितैति सूचयन व्याचष्टे * अति * यथा मन्दप्रसिद्धया कृतमुपपदस्याश्रयण च यया च सुष्टुप्रसिद्धया कृतमनाश्रयण ततएव दर्शयतीति मन्दप्रसिद्धत्वस्यो- पपदाधयणमिति तत्वोक्त्या मन्दप्रसिद्ध्यर्थे प्रतीतावुपपदस्यानुग्रा- हकत्वाद् गुणत्वसूचित कथ तापदाधीनत्वपक्षारपक्षान्तरतेत्याशय मन्दप्रसिद्ध्य सन्तमप्युपपदव्यापार लक्षणत्वन * मुफ्त्वेयुक्तम् * ए. तल्लक्षणदूषणार्थमिदमपाति भाष्य व्यावष्टे * तवति * शानस्य निरवयवत्या स्वता न्यूनातिरिक्तत्वाभावे ऽपि शाघल्परहुत्वाभ्या न्यूनातिरिक्तत्वसम्भवमाशय ज्ञाघल्पत्वात्सख्यातो शानालपरवे ऽपि मान्द्याप्रसिद्धनिरवयवत्वन च स्वरूपपरिमाणाल्पत्यायागानिरव- यवसामान्यमाविषयत्वन च शब्दस्य ज्ञानस्य विपयाल्परिमाणत- या ऽयल्पपरिमाणयागान्मान्द्यायागसूचनायाअस * इत्युक्तम अल्पप्रयोगिस्यात्सकललक्षणापन्यासार्थमथति भाप्यमल्पप्रसिद्ध- स्वरक्षणाल्पप्रयागित्वलक्षणस्य मूलभूतत्वेन विशेष दर्शयन् व्या- ७६६९ चट * इदानीमिति * एतच लक्षणदूषणायनेतदिति भाग्य व्या- चष्ट * तदिति * पुन शब्दन सामयनिमित्तप्रत्यायकत्वाच्छन्दस्य मुख्यत्व ऽप्ययस्य गौणत्यनिरास । प्रहत फथ सिद्धपवित्याराग्य श- ब्दस्य मुख्यत्व स्यापि मुख्यत्वापत्तिरिति परिहारार्थत्वेनात सो- पाति भाष्यब्यारया सूचिता । यथा च तद्यथा गवादियदाना - धिव्यादिरित्यननापपदधीनत्यस्पति व्याप्तिदगिता तथास्य प्रसिद्धि- प्रयागयारपि दर्शयितव्यत्याह * इहापि सेति * भतिव्याप्तिमय दर्शयितु लोक पठति * तथा चाहति * परफल्पितेषु गाणाव. लक्षणषु मुग्याति रफानापादफायन र्पितषु वाच्यगुणयागन प्रती- यमान यात्मरनियापादक क्षणोक्त्यर्थमघत्यादि भाष्य तात्पर्यतो व्याण + इदानीमिति * मनस्तापदभिधानमित्युत्रुप्प तायच्छन्दो व्यास्यय । अप्रिय पैदल्यस्य माणक च पैनल्यान्वयस्याप्यभि. यानमास्वत्याशयाग्निसम्पन्धादय परिशिष्टस्पार्थस्य प्रतीतेरमि- धयनामुनामारत्याधकरण यायन रायतुम व्यनिवदित्युक्तम् * परगणाना परशक्यता परगुणाना चति चार्तिफाचा परिहर्नुमाह मान पनि गुणयनीना परप्राभाय ऽपि सामान्यानि पर. अमयुन मनायं ददयितु चित्रादी यतु सारश्य सामान्य नपकिनगा नशापि पृथिधारणसस्थानादसमानतति प्रश्नात्तर- सापमानाचताना । गुणयानिमित्तवृत्तित्वात्मकगीगाव- रसमप्यु पादनस्य पद गाणत्यासरायया पयमयमिति भाग्य ·सृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद: दर्थपूर्णमासयोस्तृणसाशाभावात कुशविषयस्तृणशब्दो न कुशस- हरासुगन्ध्यादितृपान्तरोलपराजिस्तरणाविषयस्तृणसहशशब्द :- त्या स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । गौणमुण्यविभागोक्तरधिकरणारम्भ- सिद्ध्यर्थत्वोक्त्यर्थं तदेवमिति भाग्य व्याचष्टे * तस्मादिति * सु- समहणार्थ गौणत्यलक्षणानि सङ्ग्रहाति * एते चति * स्वार्थ जहा- तीति जहत्वार्थो ऽर्थान्तराभिधायी च तस्य भावी जहत्वार्थाभि- धायित्वं गुणिरूपान्यादिस्वार्थत्यागेन गुणरूपे पैनल्यादी वृत्तिगौं- णत्वे कारणम् अग्न्यादिजातिपैडल्यादिगुणसवातोऽन्यादिशब्दवा- च्य सातिरहितगुणमात्र शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वाद् गौणत्व कारणमा भ- न्यादिशब्दवाच्यस्याग्नित्वादेमीणचकादावन्यादिगुणदर्शनेन फल्प- नागौमात्यकारणम्माणवकाद्युपपदसहायस्यान्यादिशब्दस्य पङ्ग- ज्यादौ वृत्तिरनाख्यगुणभृतोपपदाधीनत्वाद् गौणत्यकारणमनिर्मा- णयक इत्यादिराब्दस्यावयवार्थातपेक्षवर्णसमुदायरूपेण पैङ्गल्यादी या प्रसिद्धिस्तस्याभाव समुदायावयवभूतस्याग्न्यादिशब्दस्य पैनल्यादी समुदायावयवभूतत्वाख्यगुणवत् । प्रवृत्तिहेतुत्वाद् गौणत्यकारण पैङ्गल्यादेरग्निर्माणयक हत्यादिवाक्यायधमन्यादिग्दस्य पैङ्गल्यादी वाक्यवयवत्वाख्यगुणवत्वाद् गौणत्यकारणमग्न्यादिशब्दस्य पैनल्या. दावफल्पश्रोतृप्रसिद्धत्यमगाख्यगुणभूतोपपदापेक्षत्वप्रतिनिमित्ताद्री- पत्तकारणम् ।यस्मिन् पैङ्गल्यादावन्यादिशब्दस्याल्पैतृभि प्रयो. ग.सोऽल्पप्रयोगी तस्य भाचो ऽपप्रयोगिता ऽल्पसिद्धन्यवद्रोणत्यका- रणम् एतान गौणत्यकारणपक्षानिरस्याग्न्यादिशब्दयाव्येनाग्नित्वादि. नाम्यादिगुणम्य पैगल्यादेर्लक्षणा माणयकादायग्न्यादिगुणवत्यनिय- ब्दप्रवृत्तिहेतुत्यागीणशब्दयाच्यरूपगौणत्वकारणत्वेन साधितेति न. घानां मध्य युक्तायुक्तपक्षविवेकायोक्त किं तावदिति पूर्वपक्षभायं व्याचटे *तत्रेति *सकृदाम्नातस्य मन्त्रस्यावृत्यनापत्ति साक्षान्मुख्ये ७६७/२ विनियोगस्य मूल मविष्यतीत्याश्रय प्रतिप्रधानमावृत्त्यपिराधोत्यर्थ परार्थस्त्रादित्युक्त मुख्यविनियोगेन कृतार्थस्य गौणे विनियोजकथु- त्यफल्पनादुभयाङ्गत्यायोगमाशयानेन मन्त्रेण यदभिधातु शक्नुया- चदभिदध्यादिति गौणमुख्यसाधारणश्रुतिकल्पनेनोक्त्यों नित्यशब्दः अप्राकरणिक ऽपि तईि विनियोगापत्तिरित्याशङ्कय प्रकरणावग- तसामान्यसम्बन्धसापेक्षत्वालिद्गस्याप्रकृते विनियोजकत्यायोगोत्यै- घ प्रकृत गौण मुख्य च *प्रयोगितेत्युक्तम् * सस्कारस्वादि- ति सूत्रस्य शवोत्तरत्वेन व्याख्यामपि चेति भाग्य व्याचष्टे * एच चेति * प्रकरणवचोदको ऽप्यनुग्रहीतव्य इत्याह * तथति * ·१०८० न्यायसुधायाम। अपिशष्टन इश्यंत निनीत व्युत्पत्या वाभिधानादिक मन्त्ररूपमा पशब्देनोक्तम् । औत्पत्तिन प्रथमावगतन मुख्यनवान मन्त्रणा सम्बन्ध इत्येवं सिद्धान्तप्रतिशाधमध्यमसूत्राश्यपव्याख्यायंत्वन स्पमत्वान्मुख्य एव चेति भाग्यमव्याख्याय हेत्यर्थत्वेनाधावययध्या- ख्या प्रकरणे होत्यादिभाष्य प्रधानकवाक्यतां विनाप्यभिधेयार्थ- स्वोपपत्तेः प्रधानकवाक्यतोतयानर्धक्यादयुक्तमाशय कतुशेषायो- विनियोगादन्यान्यानपक्षाणां च पदार्थानामनुष्यत्वावगतरन्योन्यान पेक्षाणामंध स्मारकापेक्षश्चात्प्रत्येकमेव पदार्थेषु मन्त्रचिनियोजिकाया ध्रुती फलप्यायो मुख्यप्रत्यायन विना गौणमत्यायनाशक्तेमण्यम- त्यायनाशतर्मुण्यविषयविनियोजकश्रुतिकल्पना विना गौणविषय- श्रुतिकल्पनायोगान्मुख्यविषयश्रुतिकल्पनायाः प्राथम्यावगतर्मुख्य- দ্বিালিঘৰ মাঙ্গ সাক্ষাখল না মন্তবদ্ধ न.युक्तेत्यवं परिहारार्थतथा मुख्यनार्थेन गौणतार्थप्रत्यायनवेलायाम- विमन्त्राणां प्रत्याय्य प्रत्यायनलक्षणा संयोगादित्येवमन्त्यावयब- व्याख्या सत्यमित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * मुख्येन चति * गाणेन शनार्थत्याप मुख्य थुतिकल्पनेत्येवे फरमान भवतीत्याराडा निरस्य श्लोक व्याच * भपि चति * अपि वा प्रयोगसामान्मन्त्रो ऽभिधानयाची स्यादिति द्वितीयमन्त्राधिकरणसूत्रन्यायन सामयी- धोनायालयतिकल्पनस्य मुल्ये धनिरपेक्षसामावगततय थुतेः - মুন্নাবিথানিযহাক মান্নাঘযেখাবার- गोपविनियोगायागातयतया फैन नित्यत्तयोगादिस्यत्ययस्या- म्ययाव्याख्यायमपि च गोपस्यनि माध्यं व्याचष्टे * फिचति যুবক কাকে বা माग गौणापि मन्या चानीय प्रत्याशयापायान्तरेणापि गोण- अत्यामपपत्तीनियमो न युनाइयेवं परिहारधवन यदि गो- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पादः। १०८५ णप्रत्यायनस्य नित्यं मुख्यनाथेनोपायोपयत्यलक्षणः संयोगो भवेत्त- सो मुख्यद्वारी मन्त्रस्य गौणे ऽपि विनियोगः स्यान स्वेतदस्तीति व्यवधारणकल्पनया ऽर्थेन नित्यसंयोगादित्ययवस्यान्यथाव्याख्यार्थ- मपि च यो गौण इत्यादि मुख्य एव विनियोग इत्यन्तं भाष्यमय- घयो व्याचिख्यासुः प्रत्याययतीत्यन्तं तावद्व्याचऐ*अपि चेति * सचेदित्याशडाभाष्यं व्याचले * अन्यथेति * यदित्युत्तरभाष्य व्याचऐ * नति * अंधत्याचाशकोत्तरभाष्यं ब्याचंटे * पाक्षिक- ७६८ त्वे ऽपीति * यदेति प्रकृनसिद्ध्युपसंहारभाष्य व्याचष्ट * नित्यमि- वि * उपायान्तरण गोणप्रतीतिसिद्धावपि मन्त्रस्मारितस्याभ्युद्- यकारित्वाद् गीणे पिमन्त्रविनियोगो भविष्यतीत्याशट्रानिरासार्थ- स्थेन साधनविशेषानपेक्षणार्थस्मृतिमात्रण प्रयोजनभूनमार्थानुष्ठातुः सयोगाय मन्त्रस्मारिततादरणीयेन्याराहानिरासार्थत्वेन मुख्यनार्थ- न चेति भाग्य व्याचले * न चेति * मन्त्राम्नानानर्थक्यपरिहाराध मन्त्रस्मारिततांदरणीयेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन मुख्येनार्यन मन्त्रस्य स्मार्यस्मारफत्वसयोगमावादाम्नानार्थवत्यापपत्तन गौणस्य मन्त्र. स्मारिततादरणीयेत्यवमवधारणार्थनित्यशब्दाभ्युपगमनैव पञ्चम- म्याख्यार्थमथापीति भाष्यं न्याचष्टे * मन्त्रति * पश्चस्वपि म्याख्यासु सकत्सूत्र योजयति * तेनेति * नित्योपादनायाव्य- भिचारितोक्ता* संस्कारत्वादचोदिते न स्यात् ॥ २ ॥ भाष्यव्याख्यार्थे सूत्रं योजयति भचोदित इति * लिङ्गेन प्रकरणवाधस्थादोषत्वोक्त्यर्थतया न च फश्चिदिति माप्याययव व्याख्यातु लिङ्गेन चेत्युक्तं फर्मान्तरानाव ऽपि तर्हि प्रमाणामावादानर्थक्यं स्यादित्याराडूत * कथं पुनरिति पैदिकत्वसामान्योपस्थापितदिकफर्मान्तराङ्गत्वं सन्निधानाण्येन पञ्चमप्रमाणनारायाहयनीयादिवत्सामान्यत का. ङ्गत्वानवगमात्मामान्यमाणानाकासिता कर्मविशेषाङ्गता बोधुमय. क्येति परिहारसूचनाघे वैदिकोक्तिः । कर्मानङ्गत्वे ऽपि लिगाइय- साङ्गत्वं भवतीत्याराड्याह * कथं चति * क्रत्वङ्गभूते ऽर्थे सा- मान्यतो मन्धविनियोगाभावे कर्मापूर्वसाधनत्यापेक्षायां विनियोगा- पत्तेफल्यप्रसद्भान लिङ्गमात्रादत्वं सम्भवतीत्याशय. I परिहर (1) मादरपोयो पमबधारणानित्यवदान्य पगमे नान्यथा व्यायामदेव रे. विभाष्य • पाप नरनिति पु. पा.

·१००६ न्यायसुधायाम् । ति * तदिति * पूर्वाई ध्याचष्टे * यागेति * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * तत इति * चोदकानुग्रहशड्डोत्तरत्वे तु विरुता- धचोदिते ऽन्यादावन्यादिशब्दो यत्र भवति तत्तथा युक्तमित्येव सूत्रयोजना स्पष्टत्वान कृता। गार्हपत्यन्याय । इन्द्रप्रकाशकमन्त्राणां गाईपत्त्य विनियोगाधिकरणम् ॥२॥ वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ॥ ३ ॥ गौणसामर्थ्यस्य विनियोजकत्व निरने चिनियो अकश्रुतिसहायतापि गौणसामर्थ्यस्य न सम्भवतीति प्रसक्त ७१९४१ स्थापनादायैतदधिकरणमित्यनन्तरसङ्गतिमाह * अपवाद इति * निवेशन. सगमनी वसूनां विश्वारूपा अभिचष्ट शचीभि । देव इव सविता सत्यधर्मन्द्रो न तस्सो समरे वसूनामित्युपमाी येन कार- णोपमानतया ऽस्मिन्मन्त्रे निर्देशादप्राधान्यात गतेधरी धुन तथा सोम मापशैचानिला मल प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसधा ऽयो प्रकी. तिता इत्यनलशब्दयाच्यस्य वामर्वमुत्वस्मरणादुक्ताना मध्ये ऽग्नि- घो नाम पसुरिन्द व सामे स्थितानित्यग्निस्तुतिप्रतीतर्वसूनां पा- घकथास्मीति चामेरेव वसुधेष्ठत्वस्मरणात्तत्ममीपे ऽन्यपी वसूनांग- मनादमुसद्मनत्यनाप्यानेरेव स्तुतिप्रतीतेनेयमृगेन्द्रीत्वनादाहार्यत्या- शाह *निवेयन इति * चलायलाधिकरणे थुत्या लिगायाधस्य य. स्यमाणत्या-मन्त्रस्य खरससामानालोचनेन्द्रश्यनि देवतातद्धित. झुत्येन्द्रप्राधान्पाचगमाछामरावणयोरिवत्ति वयानन्यचरितत्वेनेन्द्र स्यापीन्द्रोपमानरूपस्तुतिम्सम्भवादे दीत्वनोदाहतेत्याशय (विज्ञा- यताति कस्तदुदाहरण युक्तमित्यध्याहारेण ग्रन्यो योज्य मन्त्रम्ब. रससामालोचनेन च पूर्वपक्षकरण चलायाधिकरण दिहापि फदा चनसरीरमीत्यूच शखान्तरपठिताया उदाहार्यत्वापत्तस्त- दितथुत्यालोचनययह पूर्वपक्ष इत्यपौनरुक्त्यसूचनायाह केण घि- रिति * असमशिनियागाशक शून्या महायमारक्षित साम- शं कि मुख्यमेर सहायतामनुने । गौणमपि चति सन्दहो भाप्यो- कापन्देहस्य हरित मूचयितुमाह * तप्रेति * युत पुनरित्या- पाकिमन्दहममायानाथै भाग्य शब्दप्रस्तुधिसवादात्मनो घरनीय मदन तात्पर्यतस्तावद्वाचष्ट* सत्यपि चति * न. चारणयामन्त्रस्य कप चिदपि शक्ति या यतस्तनिर्णये- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १००७ नव निर्णयः स्यादित्याह * तंत्रति * प्रमाणान्तरणेन्द्रशब्दस्य गा- हंपत्यपरतावगमिप्यतइत्याशङ्कयाह नहीति * तात्पर्यतो व्याख्यानं भाष्यमघययशो व्याचिख्यासुर्यद्धीत्यययय तावद्वयाचष्टे * अभि- धानं चंति * नापस्थानमन्त्रचोदित कि त्यभिधानसपीति चकार- ण वदता पचनेनाभिधानेनोपस्थानमित्युक्तं विनाप्युपस्थानमभिधान- सम्भवादभिधानपरतया नोपस्थानमाद्रियतेत्याशय सस्क्रियते पूज्य- ते ऽनेनेति संस्कारशब्दनापस्थानस्य सम्पूज्यायनायामुक्तायां कथं- ताभिधानार्थतेत्याशट्याभिधानस्य स्तुतिरूपपूजात्मकन्यनैकपदैस्तु- ल्ययोगाद्वाक्योक्त्योपपादिते सम्यन्धभाष्यव्याख्या साचता कथमा- न्मनेपदादाभिधानार्थतावसीयतइत्याशड्यांपान्मन्त्रकरगाइन्युपपूर्ण- त्तिष्ठतमन्त्रकरणक र्थे वर्तमानादात्मनेपदस्मृतिमालाच्यं निष्ठतिना मन्त्रकरणस्य व्यापारस्याभिधाने ह्यात्मनेपद भवति नचाभिधानत्व- मनपेश्य व्यापारान्तरे मन्त्रः करणामन्युक्तम् । नचेत्याद्याशहूत्यन्त भायावयवं व्याचष्ट * नेति * उपपूर्वस्यापि तिष्ठनेर्लोक मधान- याचित्याप्रसिद्धः फलभोक्तृत्वयोग्यताधानार्थानां यजमानसस्कारा- णां यागकार्यभोत्कृत्वयोग्यतोत्पादनाद्यागाङ्गत्यवासमीपस्थानस्याभि- धानार्थत्वे सनि ममीपस्थानस्याभिधानार्थत्वकल्पनान्मन्त्रकरणकन्यो. पपत्तीप्रमिद्धसमीपस्थानवाचित्यत्यागायोगादभिधानार्थसमीपस्थान- घाचित्यनोपपूर्वम्य निष्ठतेरात्मनेपदमघगम्यते न तु ममीपस्थानवा- चित्यत्यागेन चाचितति सूचनायोपस्थानोक्तिगाहपत्य प्य समीपस्थान कमयसम्भव ऽप्यभिधानकमत्वोक्त्या प्रकाश्यत्वोक्तिः एतद. भिधानाप्रयोजनसमीपस्थानरूपमुपस्थान गार्हपत्यसयोगार्थमित्यनव- गमे ऽपि तद्धितद्वितीययोचिंतिपत्तौ तद्धितः समज्जसी द्वितीया चेति सन्देहातकैमाशड्डा जायते न तु गार्हपत्या- र्थत्वं निश्चीयतात्यवं व्याख्या तत्पनन सूचिता । अनीप्सिने ऽपि द्वितीयास्मृतार्हपत्यस्याङ्गत्वनान्ययसम्भवाद्विगंधपरिहारमाशय सत्वधिकरण ऽनीप्सितत्यस्य द्वितीयायाच्यत्वनिपधाद्विरोधसम- •र्थनार्थ गाहंपत्य इति भाष्यं व्याचटे * न हीनि * किं तावदिनि पूर्वपक्षमाप्यं व्याचष्टे * किमिति कीमत्याशङ्काभाष्यं व्याचप्ट* कमिति * अविधाक्षतेप्सितार्था वति परिहारभाष्यमनीप्सितार्थ वैति परिहारभाष्यमनीप्सितार्थवाचित्वाभाव ऽपि वाच्येनेप्मितत- (1) गाईयवामित्वानागम ऽपि बनेनव शास्त्रेय त हाचित्वाप ममातिभविष्यको তাম, মানুৰূবী না মাৰাত্মাৰকলৰঘৰষাৰ্যদ - अंन्द्र शश्वसत्यधि..पु. पा• ।

·२००८ न्यायसुधायाम्। मत्वात् कर्माण्यकारकविशेषेण क्रियासम्बन्धात्मककार सामान्य लसणावाराधिकरणादिकारकरिशेपान्तरलक्षणाशयत्वन ज्याच. हे * सफतुवादिति * गार्हपत्यदेशे स्थित्या तनो निर्गस्य चन्द्रमुपति। ऐतिविध्यर्थसूचनायाधिकरणमपादान चादीयने रयतेऽनेनेति व्यु त्पत्या कारकत्व सामान्यस्यादिशब्देनोक्त्याउधिकरणापादानदि- लक्षण फारकत्वसामान्य द्विताया लक्षयिष्यतीत्यर्थ । वत्यमागा- पक्षापेक्षया भाष्य वाशब्द । लिङ्गानुरोधन भुलक्षणापादादि- लक्षण कारकत्व सामान्य द्वितीया लक्षयिष्यतीत्यर्थ । वक्ष्यमाणप- क्षापेक्षया भाष्ये वाशब्द । लिङ्गानुराधेन भुनर क्षगास्तिरयुक्त- त्याशयाह * शफ्नानि हीति * तद्धिनधुत्यै पेन्द्रप्राधान्यागमे तस्याश्च मुख्यत्वेन लक्षणावृत्ययागा पश्चाच्छताया द्वितीयाया एवं तद्धितातविरोधाल्लक्षणावृत्तियुक्ते त्याशय । आधकरणादिरूप कारकविशेषलक्षणा माध्य फरमान नोक्तत्याराट्य न्यायलगत्यादिति सूचयितुमाह * तत्र चेति * यति भाग्य गाहपत्यशब्दो गार्हप. स्पगुणयशसाधनत्यसम्बन्धाद गृहपतेर्यजमानस्य दयता भूता ये स्पवयवसम्बन्धाद्वन्द्रलक्षणाम सनिधितास्यमुपस्थान प्रतिमाधान्य- न विशषण तस्माद् गाई पत्यशब्दविशिमप्युपस्थानामिन्दायमेव कार्य चन्द्राण्यस्य गार्हपत्यस्यामनिधानात्समीपस्थानपूर्वकाभिधान. कर्मत्य न सम्भवतीति याच्यम् । पुराणतिहासेषु इन्द्रस्य प्राची दिक्पालत्यस्मृते प्राच्या च दिश्येन्द्रीत्वन्यपदेशात्माग्दशाभिमुख- स्थाने देशद्वारन्द्रस्य सामीप्यविशेषणत्योपपत्तरित्यार ज्याचष्टे * पद्वति * पूर्वभाष्य द्वितीयाया क्रियासम्बन्धाख्यकारकत्वसामा- न्यमात्रलक्षणार्थत्ये ऽभिहिते यति भाष्ये गाईपत्यस्य द्वितीया- कफर्मास्यकारकविरोपलक्षककारकत्वसामान्यरूपेण क्रियासम्ब-धा- निर्विशेषसामान्यायोगेन कारकविश्रापक्षाया द्रव्यकर्मसयोग-गा- यनाधिकरणातया पादनवया चाङ्गस्थन विशेषण गार्हपत्यस्तस्मा- दु गाईपत्याङ्गकमुपस्थानमिन्द्रप्रधानक कार्य गाईपत्यस्य च दाहक- स्वारस्वतो ऽधिकरणापादानत्यापाग ऽपि समीपदेशद्वाराधिकरण रवनापादनावेन चा विशेषणत्व भविष्यतीत्येव •याख्यान्तरसूचना- ध फेचिच्छन्द कारकाम्नरलनणन्द्र लक्षणार्थत्वपश्नयाचिफमा- * एतदिति * इन्द्रलक्षणार्यत्व प्रधाननुगुणत्वापत्तरपरिता- पाखमतन धातुस्वरसोक्तसमीपस्थानमात्ररूपमुपस्थान प्रति प्राधा- न्येन गार्हपत्यान्दोविश्षण तस्माद् गाहपत्यप्रधानकमुपस्थानमिन्द्रप्र- घानाय काय गार्हपत्यस्यैव च सनिहितदशत्वात्समीपस्थान प्रति ·तृतीयाध्यायस्य विनीय पाद । १०८९ फर्मस्येन विशेषणतोपपद्यत नत्यसनिहितस्येव व्याख्यातुमारभते . अथ वति * आत्मनेपदद्यातिताभिार्थत्य विशिष्टसमीपस्थानरूप-७७०१ धास्यर्थनिरासार्थन मानशब्दन समीपस्थानमात्रमनेनोपस्थानशब्देनो- कमित्युक्तम् * एरच सत्यभिधाने मन्त्रस्य फरणत्वात्समीप- स्थाने च गार्हपत्यस्य कर्मस्वाद्भिनक्रियाविषय येनेन्द्रगाईपत्यशब्द यौरविरको भवतीत्याह * एकति * एफन धातुनेकस्यैव व्यापा- रस्साकस्यान्न भिन्नग्यापारविषयत्व सम्भयतीत्याराड्याह * दो चेति * शुद्धया प्रत्या समीपस्थानवद् गार्हपत्यस्ए कर्मत्याद्भिनक्रि- विषयत्पनेन्द्रगार्हपत्यशब्दयोरविराधो भयतीत्याह में एकति - ए. कन पातुनकस्यैव व्यापारस्योक्तत्यान्न भिन्नन्यापारविषयत्व सम्भ- पतीत्याशयास * द्रो चेति * शुद्धया प्रकृत्या समीपस्थानमात्मनप. दाण्यप्राययानुगृहीतया प्रकृत्या प्रकाशनमित्यव द्वौ व्यापारावु. पात्ताविस्यथ । अस्मिश्च व्याख्यान द्वितीयाप्रातिपदिकयोईयारपि श्रुतिवृत्तत्यादयमेव परिहारो ऽभिमतान तु पूर्वो द्वितीयाया लक्षणाट- त्तित्वादिस्याह * तत्रेति * व्याख्यानस्याधिकरणत्वस्यापादन- स्वेचा समापस्थानानपेक्षप्रकाशन प्रत्ययामात्समीपस्थानाविते प्रका- शनइत्यथ । शुमधातुवाच्य वात्समीपस्थानमात्र धात्वर्थो विवक्षितः समापसानपूर्वकप्रकाशनमात्मनपदाख्यप्रत्ययानुगृहीतधातुवाच्या स्वात्प्रत्ययार्थो विवक्षित एव चास्मि-पक्ष विध्यर्थो भविष्यतीत्याह* एतदिति * प्रकाशनस्य प्रत्ययानुगृहीतधातुबाध्यत्वात्प्रत्ययार्थतया प्राधान्याद् गाई पत्यस्यापि प्रकाशनमय प्रति कर्मतत्याशय समी- पस्थानस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययान प्रकाशनेनाङ्गमया सम्बन्धा. दानर्थक्यतदनन्यायन प्रकाशना-प्रयायोग्य फर्म समीपस्था- तरतीत्येव निरासार्थवन सम्बन्धादिति भाष्यावयच म्याच * यद्यपि चात * मुख्यमवतिमाप्य पूर्वपक्षोपसहाराथत्वेन व्या- चष्ट तस्मादिति, *सद्धान्तमाह * एवामति * वचनशतनाप्य- शश्यचिनियोगायोगाद् गौणत्याश्रयण तु, मुख्यन्द्रीशब्दानुरोधेन गाईपत्यशब्दस्य गुणवृत्त्येन्द्रपरत्वावगमानायथार्थ विनियोग स- म्भरतीत्याशयेन पृच्छति * कुत इति * निवेशन सङ्गमनो वसू. नामिति गार्हपत्यमुपनिछनइति एतावतार्विशपविनियागसिद्धरै- न्द्रीशब्दस्यानुपादादिन्द्रशब्दवमत्राविषयत्वोपपत्तेर्विध्यर्थत्वे ऽपि चेन्द्ररूपेण गार्हपत्यप्रकाशनाविध्यर्थत्यादन्द्रीशब्देनैव मन्त्र गौणता- धितेत्याशयनोत्तरमाह - गौण यामिति * एन्द्रीशब्दस्यानुवादत्वे- नन्द्रप्राधान्यानभिधायित्वाद्विध्ययत्व ऽपि चन्द्रकपेण गार्हपत्य :- ·१०९० যাখ্যাথাম। फाशयेदित्येवमर्थत्यनेन्द्रीदेनेय मन्ये गौणताथयणादगाई पत्यशब्द स्थ तद्विराधानुपपत्तम नमाझणयोरगात विरोधो पाच्य यत्र च मन्त्रमाह्मणयोथिराधे फचिदन्यतरम गौणताश्रयणीया पयत तम मन्त्राणा गौणता युक्तति मन्त्रस्य रिङ्गरूपत्वाद् ग्रामणस्य च भु- तिरूपत्वादाक्यरूपस्यैव तु मैत्रायण प्रप्यति चानुचाहति प्रामण- स्य प्रशास्तति मन्प्ररिता याह्याभ्युपगमाच्छातिलिङ्गाधिकरण नैव मन्त्र ब्राह्मणविराध मन्त्रगौणत्यस्य सिद्धत्याद गाहपत्येन्द्रीथुत्यों- विरोधायोगन मन्त्राझणावराधमापाच लाफा व्याख्यय । आ- पाधाक्तिभूचित गाईपपेन्द्रीश्रुत्पासिंध तापद् यातापिनुमाइ * प्रकाशनीयत्यो क्यै विधामायो द्योतित । पर चैन्द्रीथुत्यैव म. •प्रस्थामुख्य ऽ ।यनियागादविराध (सद्धो भवतीत्याह * तति* इन्द्रप्रकाशन मन्त्रविनियोगार्थत्वनेन्द्रीभ्रुत्युपपत्तनेन्द्ररूपण गाई पत्य- प्रकाशन विध्यर्धता कल्पनीयत्याशङ्कानिरासाथत्वेन श्लोक ०याच * अवश्य भावि हीति * वाहाणागौणत्वापत्तनेन्द्रप्रकाशनविष्यथते. न्द्रीश्रुतयुकत्यारा निरासाशय । पूर्वश्लाकोत्तराईयाख्यार्थो म. 'वस्य त्वति लाक । यन कारणन गार्हपत्यथुतेनेन्द्राथुत्या वि. रामस्तेन कारणेन द्वितीयालक्षितकारकसामान्यसम्बन्धाद गाईपत्य- स्थाधिकरणचनापादानत्वन पा लक्षितनागवा या पूर्वपक्षिणाक्ता साप्ययुक्तत्याह * तनात * याप्यवयवसम्बन्धादु गार्हपत्यशब्द- स्येन्द्रवाचिताता साप्यन्द्रीश्रुत्यपियो समुदायप्रसिद्धियोधायोगा- ७७१२ दयुक्तत्याह * न चात* यत कारणादू गृहपतयजमानस्य दवता- त्यन सम्बन्धादिन्द्रस्तन कारणनात्र माह्मण यवसम्बन्धाद् गाई- पत्यशब्दयाव्य इति यदुक्तं तदपि रूढ्या ग्याई पत्यशदनामिप्रत्य- यान्तस्य चैन्द्रीथुत्यविराधनागधिततया दृढत्वान्न स्यादित्यर्थ । गुणाद्वाप्यभिधान स्यात्सम्बन्धस्या- शास्त्रहेतुत्वात् ॥ ४ ॥ शड्डोत्तर वेन सूतावतारणाधमत्राहत्यादिकरिष्यन्तीत्यव भाष्यमर- या याचिस्वासुविध्यती यन्त तावद्भाष्यावयव व्याचष्टे * ननु चति * उच्यतइत्यनन खता शक्तेनाप्येन्द्रमन्त्रण बचनकल्पित ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। या गुणवृत्त्या शकिसम्भयाद गार्हपत्यप्रकाशन भविष्यतीत्याशङ्काप- रिहार्यमाहेत्यादिदीपयेत्यन्तं भाष्यावययं शङ्काशयतिराससमर्थत्वेन व्याचष्टे * तथा हीति * शब्दमात्रोपकारिण्या देवतया इथें रूपोप- कारिणो गाई पत्यस्य सादृश्यं न सम्भवतीत्यायः उक्त ऽर्थे भायं योजयितुमाह * न हीति * सम्बन्धस्येति सूघावयवव्याख्याथै न हि शास्त्रहतुक इत्यादिभाष्यावयवं व्याचष्टे * न चेति * अदेडाख्य वर्णवयं पारिभापिको गुणो नैवमग्निः परिभाषयेन्द्र इत्यर्थः । पत. च्छङ्कोत्तरत्वेन सापवादस्याधिकरणद्वयेन स्थितत्वावस्यमाणाधिक- याचतुष्टयानर्थक्यमानाड्याह * एवं तावदिति * माह्वानप्रकाशकमन्त्राणामाहाने विनियोगाधिकरणम् ॥३॥ तथाऽऽह्वानमपीति चेत् ॥ ५॥ मुख्यप्रकाशनस्य मन्त्रकार्यत्वेन सापवादस्याधिकरण- बयन स्थितत्याद्वक्ष्यमाणाधिकरणचतुष्टयानर्थक्यमाशयाह - एवं तावदिति * अपवादविषयत्वस्य गौणार्थविनि- योगस्य क्व चिदनिरूपणात्को हविष्कदादिमन्त्री पचनविनि- योज्यत्वात्प्रसक्तापवादविषयाचे एप सन्मुख्यविनियोगरूपस्योत्सर्ग- स्य विषयः को या सूक्तवाकादिर्धचनविनियोज्यत्वात्प्रसक्तापवाद- विषयत्वे ऽप्युत्सर्गस्यैव विषय इत्यवं व्याख्येयम् । यद्रोत्साप- घादोक्तिभ्यां लक्षणयां तद्धतूभूतलिङ्गवचनाभिधानारको लिङ्गस्य विषयः को वा यचनस्येत्यर्थः । तत्रेति सन्देहभाष्यमङ्गाङ्गिभाधोप- देशार्थमेतद्वचनं काललक्षणार्थ चति चिन्तायाः प्रकृतगीणमुख्यवि- चारासङ्गतत्वादयुक्तमाशय वचनाद् गौणे विधाते मन्यविनियोगो मुख्येचा हान लिङ्गादित्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * तत्रति आ. ७७२। खाने मन्त्रविनियोजकस्य लिङ्गस्य श्रुतिविरोधपरिहाराविहन्तिसं. योगस्य कालार्थत्वोक्तिः । वचनादयधातागत्वोक्तिश्चाप्यथामन्त्रा- स्पेन मुख्यत्वायोगाद् गीणे घघाते विनियोक्त्यर्थेत्याशयः । शतप्र- त्ययेनावघातस्या ऽऽद्वानाख्यक्रियान्तरलक्षणत्वेनोपादानादुपसर्जनभू. तस्य मन्नान्ययानुपपत्तेःपूर्वपक्षायोगमाशड्या ह्वानस्य विहितत्वे नानुष्ठयत्वानयगतः स्मारकमानानपेक्षत्यादपक्षां च विना लिङ्गस्याहा- ने मन्त्रविनियोजकत्वारातः पत्नीकर्तृकावघाताांक्षेपादाद्वानस्या- चुष्ठयत्यावगमे ऽप्याद्वानानु छानात्यूर्वमेवानुष्ठयत्यनावगतावघातस्य स्मारकापक्षत्यात्तदतिक्रमेण पश्चात्प्रतीतादाना(त्वानुपपत्तेरुपसर्ज- नभूतमप्यवधातमेव प्रत्यङ्गता युक्तेति सूचनार्थ पूर्वप्रतीवोका भ.

·१०१२ न्यायसुधायाम्। ध्वयुंफर्तृकारयेनावघातस्य पान्यादाना)नाक्षेपफरवात्पल्येय इपिका- पोत्तिष्ठति देवानुपीन्पित्साभिद्यायहन्तीतियाक्यात्पनीफरफ- त्वावगमोत्तरफालमयघातेन पल्याझ्यानस्य चिरेणाक्षपमभिप्रेत्य तरप्पयुक्तः । कमिति भाष्येण सन्देहहेतुं पृष्ट्या तत्प्रतिपादनार्य यदीति पूर्वपक्षवचनव्यकिभाष्यमयप्रनिति अवहति प्रति मन्त्रोप- देशविधायफाभावादाइयतिपरण पञ्चमलकारेण मन्योपदेशं दर्य- यन् व्याचऐ * यदीति अपेति सिवान्तवचनम्यक्तिभाष्यमयातन- नाहयती(त्यत्यये ऽनुपातस्यमन्त्रस्य काललक्षणायोगादयामनना.. द्वयतीत्यप्यन्धये फालविध्यापत्तस्त्रिरावृत्तिमानविधिसिवान्तासि- दिप्रसङ्गादयुक्तमशय यदयासनेनाहयती )ति सामर्थ्यप्राप्तमन्यते पिरिति वचनव्यतिरिह विवक्षिता अस्मिस्तु पक्षे तेन घिराययती- स्येतायता निरभ्यासविधिसिदश्यामन्नित्यस्यानर्थक्यमाशा फा- ललक्षणार्थत्व वक्तुं क्रियान्तरलक्षपभूतफयाचिना शतप्रत्ययेन क्रियान्तरस्यैव फालतो लक्षयितुं पश्यत्वाचदन्ययित्वनोकिः गौणा- |मन्त्रविनियोगापादकमन्त्रायघातान्वयशङ्कानापत्यर्थं च मन्त्रा- नुपादनमिति सूचयन् व्याचट * अथेति * ततो ऽस्य मन्त्रस्य नि- रावृत्तिविधी इन्तिराह्वानस्य फाल लक्षयतीत्यवं मान्य योज्यम् । पथैन्द्री वचनावयधाथै चिनियुज्यते तथा वायतेराहयानमेहिशब्द वरवादाख्यायते ऽनेनेत्याख्यानार्थल्युडन्तफरणव्युत्पनाह्वानशब्दोक्तो हविष्फनमन्त्रो ऽप्ययथार्थ विनियुज्यतात्येवं पूर्वपक्षसूत्रव्याख्याय फिन्तावदिति भाप्यं सङ्क्षिप्य व्याचऐ * किमिति * हन्ति प्रति म- नोपदेशे सति श्रुत्यर्थे ऽवघात मन्त्ररूपं विहितं भवति सिद्धान्ते तु दातृप्रत्ययेन क्रियान्तरलक्षणभूतकभिधाने ऽपि कालानभिधानाल्ल. क्षणा स्यादित्य तथा शब्दानुकृष्टस्य वचनादिति पूर्वाधिकरणसूताव- अवस्य थुत्याशयत्वेन व्याख्यार्थमेवमिति भाष्यावयचं व्याख्यातु*मय इन्तीत्युक्तम् वचनादित्यवेकवाक्यत्वादित्येवं व्याख्यातुं मन्त्रस्य च फालस्य च फालस्य चाहानसम्बन्धः (सिद्धान्ते विधेयो भवेदित्येवं वाक्यभेदोक्यों मन्त्रस्य चेत्यययचो ऽवहननकालएचार्थेन हविष्कृत दाहातव्येति सिद्धान्तभाष्ये )कालाद्वानसम्बन्धविधिनिरासात्पूर्व- पक्षे तद्विधिप्रतीते फेवलात्तु निरावृत्तिर्विधीयतइति च भाज्यादा- हवानावृत्तिसम्बन्धविधिप्रतीते. स्पष्टत्याप्न व्याख्यातः।मन्त्रस्यावा. १)य पा.पु. ना.. ३) पर्य पा. १ पु. ना. २)पय मा.पु.मा..

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १०९३ नानगत्ये सत्याह्वयत्यन्ययायोगमाशयावानाभायो ऽप्ये हिशब्दो- घारणात्तत्करोतितदाच इतिस्मृतेराड्यानमाचष्टइत्यस्मिन्नर्थे णिज- म्ताहवयतिप्रयोगोपपत्युक्त्यर्थ मैवं चेति भाज्यावयवं व्याख्यातु * माह्वयतेश्चत्युक्तम् + असामादपिघातागत्यायोगमाशयापधा- स्याचंतनत्यावस्तुतः स्वातन्त्र्यलक्षणकर्तृत्वाभावे ऽपि धैवक्षिफेन खातन्त्र्येण कर्तृत्वसद्भायाद्धविकृत्वस्य सामर्थ्यमवहन्तेरेवरेयनेन स्वमतेन गुणाभावसूत्रायतारायोत्का हविष्मृच्छब्दस्य मुख्यार्थत्वा- दयथार्थतामुपसंहृत्य हविष्कृत्पत्नीसम्यन्धे : हविःसम्पत्तिहेतुलक्ष. पगुणयोगे धावघातप्रत्यायफत्वे भाष्योक्तगुणत्यनेन विवृतम् । न कालविधिश्चोदितत्वात् ॥ ६॥ सौतनमर्थव्याख्यार्थ नैतदित्यायेवमवहन्तीत्यन्तं भाष्यं का. 'लविधियब्दाव्याख्या कालेत्यययवमपनीय व्याचष्टे * निरिति * अनाहूताया एप पन्याः स्वयमागत्यावहन्तृत्योपपत्तेर्नियोगतो मा- तत्वाप्राप्त चाड्याने लिङ्गेन मन्त्रस्य विनियोक्तुमशक्यत्यान्मन्त्र- वर्णतः प्राप्तयभ्युपगमे ऽन्योन्याश्रयापत्तेराहयानस्य नियमाथै विधि- सम्भवानियमेनापि च प्राप्तायध्वर्युकर्तृकत्वार्थ प्रथनोपधानादिवद्वि- भ्युपपत्तर्वाचमंव तदाह्वयतीति चाहवानस्यैर स्तुयर्थत्याद्विधेय- स्वावगतराहपानाविधाने च पिरित्ययों विधीपतइत्येतावताभ्यास- विध्युक्तिसिद्धिर्भाप्ये निराहवयतीत्याययतिशब्दानर्थक्यप्रसङ्गाद् गौरवाशयन वा भेदोक्त्युपपत्तेः फेवलात त्रिरावृत्तिरिति केवलश- दस्य च गुणान्तरविधिनिरासार्थत्वेनोपपत्तनिरभ्यासमानाशि- पाइयानपरत्वादित्येवं व्याप्येयम् । अवघातपरामर्यायी प्रशब्दः। फ, तहीति भाष्यं प्रतृप्रत्ययाक्षिप्तत्वेन काललक्षणाया लघीयस्वात दोपत्याभाषसूचनाथस्वेन ब्याचऐ * लक्षणे घेति * आह्वानका- री फीरगध्वयुरित्यपेक्षायां क्रियान्तरलक्षणभूतकर्तृयाचिना शतृम- त्ययेनावघातकारित्वस्य लक्षणत्वाभिधानावयघातकारित्यावस्मस्या- ध्वर्योराड्यानकारित्वावगतेयंदावघातस्तदाबानमिति फालतो ल. क्षणत्यावसायात्पनीकर्तृके चावघाते ऽचर्योः फर्तृफत्वायोगादाभ- चरन्यजतेन्यत्र यागस्याभिचारार्यतावच्छतृप्रत्ययादाड्यानस्पावधा- तार्थत्वातीतस्तादर्थ्य द्योतनार्थत्येनायघातकालत्वस्यैव वियक्षितत्या- घसायालघीयसी काललक्षणेत्याशयः । लघीयस्त्वेति युतिहारी- भङ्गापत्तईटैच लक्षणेत्याशयेन यत्चित्यनुभाग्य श्रुत्यसम्भवलक्षणा भ्य दुऐति परिहाराय नैप इति भाग्यमसम्बद्धव्यवायो- ·। १०१४ न्यायसुधायाम्। पपरपकम्य शत्प्रत्ययान्तपन्दे काललक्षणेत्याशयः । लधी- यस्ये पि श्रुतिस्मृतिभङ्गापर्युएशतृप्रत्ययान्ते शब्दे फा. ललक्षणाया लघीयोक्त्यर्थस्यावतन्नावयतीत्यस्यानन्तरं यो- ज्यम् नन्विति भाग्येणावधाताजस्थेन मन्त्रागुपदे शे ऽप्यायानागत्यनमन्त्रकालयोनिरावृत्तिचाईधेयत्याद्वाक्यभेद- माराय फालमन्धयोरनुयायत्याद्वाक्यभेदपरिहारार्थ नेतीति मन्त्री पीति घ भाप्यद्वयं व्याचष्टे * प्राप्त चति * श्लोकं व्याचक्षाण: *कथ तहीतियनु लक्षणाशब्द इतिःचभाध्ययस्य फाललक्षणया- दोपायपरिहारार्थत्यसूचनार्थ तृतीयं पदं तावद्वयाचट * अवनि- ति* हि यस्मात्कारणाक्रियाया लक्षणे हती च शतप्रत्ययस्मृतेर्लक्ष- णत्वरूपेणार्थेन युक्तः कर्ता कृत्स्नं शतृप्रत्ययात्प्रतीयते । तेन हंतुना नक चिदवप्ननित्यनोचिष्ठनित्यत्र काललक्षणायामपि श्रुतिपडित्यु- के तथापि श्रुत्यर्थस्याचघातस्य मन्त्रान्वयसम्भवे लक्षणा न युक्त- त्याशय धात्वर्थस्योपसर्जनत्यान्मन्यान्वयानहतोक्ता । मन्त्रस्याव- धात प्रत्यनुपदेशे ऽवनभित्यस्यानर्थक्यनिरासार्या फालक्षणार्थतो. क्तिरिति तस्मान्छब्देन सूचयश्लोकशेष व्याचऐ * तस्मादिति * कालाह्वानसम्बन्धानुवादोक्त्यर्थस्यायहननेति भाष्यस्य सौनकाल- विध्युक्तिविरोधमाय भाग्यानुसारेणाभिधानपूर्वकविधानवाचि- नोविधिरितिशब्दस्याभिधानलक्षणार्थतामाकृत्य परिहरति * यो- ग्यत्वेन चति * निरभ्यासापादितकालविध्युक्त्या वा त्रिरश्या- ७७३।। सविधिलक्ष्यतइति परिहारान्तरमाह * सदिति * ,अश्यासे विहिते यः साधारयकालादधिकः कालस्बिरपासेन जा- यते सो ऽस्मिन्याक्ये विधीयतइत्युक्त अर्धद्वयविधी वा- फ्यभेदः स्यादित्याशयार्थलभ्यत्वम् * कालविधेरित्युक्तम * अर्थलभ्यतामेयोपपादयितुमाह * तथा चेति * चोदितत्वादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थचोदितश्चेतिभाभ्यं स्पष्टत्वाप्न व्याख्यातम् । गुणाभावात् ॥ ७॥ गुणाभावादिति सूत्रमवघाते यिः सम्पत्तिहेतुत्वलक्षणगुणयोगसम्भव ऽपि मन्त्रणविभक्तिप्रविषयत्वलक्षणाभावाविष्कृत्प्रतिपदिकस्य गो. सामर्थ्यसम्भवे पि सम्युट्याख्यातपदयोणिस्यापि सामध्यस्यासम्मवात्सकलमन्त्रविषयत्वाच्च वचनस्य लमन्त्रसामध्ये विता विनियोजकावाशके वघाते मन्त्रवि इविष्कृत्पत्तीगतह- आयाना-

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद ।
नियोग सम्भवतीत्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुं केन चिद् गुणेन मन्त्रे
प्रहन्ति प्रत्यापयिष्यतीति पूर्वपक्षोक्तगौणसामर्थ्य निरासार्थविनाय-
तारयति * अथेति * हविष्मपत्नीगुणयोगादवहन्तिरव हविष्क-
नविपतीत्यर्थ । ननु हविष्ठ पत्नीगुणयागाविष्कृत्प्रातिपदिक-
स्थावधाते शक्यभ्युपगम देवदत्त सरस्वतीतिवदस्त्रियामप्यपघाते
स्त्रीलिङ्गहविच्छन्दप्रवृत्येकान्तिकावाद्वागित्यैकान्तिकत्वेन सस्तवो-
पपतलिङ्गादिति सूत्रमयुक्त स्यादिशयाह * गुणति * हविष्ठ-
त्ववाचिनो मन्नस्य हविष्कृत्पलागुणहपि सम्पत्तिहतुत्वयागादव
घातप्रत्यायनसामर्ये सत्यप्याड्यानादिविषयत्वलक्षणगुणाभावादय-
घाते घाचनिकविनियोगाभाचो यदाच्यते तदा मन्त्रादयाम्यत्वरूप
पल्या सामर्थ्य मन्त्रस्य पत्न्यावानाङ्गत्वेनाश्रीयते न तु स्त्रीलिङ्ग-
स्वेन सस्तव इत्यर्थ ।यदातदाशब्दाभ्या पाक्षिकतास्य व्यापान-
स्योक्ता भाप्योका व्याख्यामनुसन्धसे * अथ वेति * सत्य न
श्रुत्यानावधाते मन्त्रा विधीयत फि त्ववघातस्यापि स्वातन्त्र्यविवक्ष.
या हवि कर्तृत्वसद्भावादिलङ्गस्य चैकादशसामध्ये विनियाजक-
त्योपपसे सामर्थ्यादेव मन्त्राघाताङ्गमित्याशङ्कार्थ सरूपाक्त्या
गुणशब्दस्य सामयंचाचित्य सूचितम् । हविष्टप्रातिपदिकस्या-
पघातप्रफायनसामध्य ऽथैहात्यस्य तदकराक्यत्ववाधापत्ते प.
रन्याइवानाइत्वपक्ष च लिङ्गवाच्ययावंयारत्यनुग्रहसम्भव वाक्य-
याधापत्तरेफस्य पक्षस्यानभ्युपगमनीयत्वाल्लिङ्गनाप्यवधाताङ्गतान
युक्तत्यवमुत्तरत्येन सुत्रव्याख्या गोणमिति भाग्य गुणशब्दस्यान
सामवाचित्वात्सामर्थ्यलभ्यत्व गौणराब्देनोक्तमाहवानविषयत्वा-
भावाक्तिश्चामन्त्रणाप्रेपविषयस्यामाययारप्युपरक्षणाथत्यव व्याख्या-
तुमाह * तदिति * यद्यपीत्यनेनानघातस्याचतनत्येन किपा तेन
चावातन्त्र्यात्कर्तृता * वास्तधी नास्तीत्युक्तम् * व्यक्त्यिार्थदशे-
नाभावादेहीत्यस्यावधाते पिनियागाद्धविष्कृत्पदैकयाययत्वाधा-
पत्युक्त्ययत्वेन तति भाथ्यावयवे व्यारयात हविकृत्पदमामस्थ
तर्वहिपदैफयाक्यत्वयाधेन लिङ्गाद्विनियागो स्त्वित्याश-
ड्य पत्न्याइनागत्ये लिगवाक्ययाईयोरप्ययाधसम्भवाद् बाध-
पक्षा न युक्त इति परिहारसूचनार्थत्वेन यजमानस्यति भाष्यावयय
व्याण्यातु चेतनायत्या स्वित्युक्तम् । तस्मादिति सूत्रार्थोपसहार-
भाम्य न्याचऐ * तस्मादिति *
लिङ्गाच ॥ ८॥

·१०९६ न्यायसुधापाम। एतत्सूत्रव्यायामाम्यं सदिय ब्याक्यातमा मन्त्रस्य पल्या- द्वानागत्ये सत्यर्थरूपेणेफान्तिफन सीन्येन कृत्या पता यासार- श्यात्पनशाइवानस्य समसः स्तयो भविष्यतीत्यर्थः। (भधघातामधे सत्यधरूपेणकान्तिफन खील्यन त्या पक्षामा पासारश्यात्पन्याह्यानस्य समझस. स्तयो भविष्यतीत्यर्थः'। अवधातागत्ये त्यघघातस्यैकान्तन नियमेन व्यक्तस्य स्परस्य प्रत्यक्षस्य वानवस्य फस्य चिल्लिङ्गस्याभायाच्चदधर्मतया यदानुफा- रमाणायगतेन स्त्रीत्पन योगाद्वापसदर्शनायघातेन द्वारभूनेन म- प्रस्य स्तवः फल्प्यः स्यात्स च क्लेशंनेनि फथं चिच्छदनांके क्लेशो- पपादनायायघातवाचिनः स्त्रीलिङ्गम्प फ्रियेत्यादिण्दस्य धर्मतया विधातनीस्थापादकस्यानुपादनतोक्ता स्त्रीलिङ्गपदोपादाने चिघात- स्य शब्दधर्मतयेकान्तिक-नीत्वं सिध्येवनुपादानास्यवधातापहनना- विपक्ष्याच्यस्यापि सम्भयाच्चदधर्मतयापि नेफान्तिफः स्नास्वं सिधातीति बहुप्रीद्याशय. । तस्मादिति सूत्रायोपसंहारभाष्यस्य तात्पर्यमाह तस्मादिति * विधिकोपश्चोदेशे स्यात् ॥ ९॥ अवघाताङ्गत्वेन धिकृन्मन्त्रोपदेशे सत्ययरी दियः सम्प- नं घध्यासमित्यवदन्तीत्यादिभिर्मन्त्रविध्यन्तरस्य विधेः पक्ष वा स्यादित्येवं सत्रं व्याख्याथै भाष्यं ज्याचष्टे * भवधानेति * अवधा- ताङ्गभूतमन्त्राक्षः सहास्य विकल्पः स्यात्स चान्याय्य इत्यर्थः ।। अग्निविहरणादिप्रकाशकमन्त्राणां तवैव चिनियोगाधिकरणम् ॥ ४॥ तथोत्थानविसर्जने ॥ १०॥ अतिदेशोत्यय पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षसिमान्तावात्रापि स्ययगतेय- स्तति भाज्यमनर्थकमाशयास्य सूत्रस्य यथायघातस्तथाछानविस- जने अपि पूर्वपक्षे मन्त्रप्रकाश्ये सिद्वान्ते स्वप्रकाश्ये इत्येवमतिदशा- थत्वेन पशानामपि पूर्वाधिकरणसूत्रार्थानां योजयितव्यत्योक्त्यर्थ- स्वेन सूत्रस्य व्याख्यार्थत्यं भाष्यम्य सूचयितुमाह *इतीति इति क- रणोऽस्येत्यर्थः ययेन्द्रीयचनादयथार्थ चिनियुज्यते तथाह्वानमपीत्यपि- शब्दोक्ताचप्रीमतवन्मन्त्रावपि इत्यवमाघसूत्रनीति भाष्येण योजिते निरस्तत्वात्पूर्वपक्षायोगमाशा विधी लक्षणायोगेनोत्थानयतमन्त्रस. 1) पा.पु.ना.।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । १०९७ योगया फाललक्षणार्थत्यनावघातसयोगदानयंक्यपरिहागयोगाद- गानिभानार्यतावसीयतात्यधिकाशडात्यर्थ लक्षणाभयादिति भा- प्य व्यावष्ट * पूर्वपति * अयप्रन्निानशब्द ऽनुवादाथ कालार्थता- का इह तु यदग्नीदग्नीन्विहर पहिस्तृणीहि पुराडाशानल कुरु पशुनो देहीत्याह तदुक्तान फालइत्युत्तिष्ठनिति शब्द यद्वाच विसृजति तन त चरतति म-प्रकालइति च मन्त्रनिर्दशके शब्द विधानार्थ सा चायु- केत्यारय । भाग्यापलक्षित मन्त्रापदश ऽपि वाक्यमदानापत्तिरूप विशंपान्तरमाह * धिरिति * नोत्थानविसर्जनागत्वनानीग्रतमन्त्रो विधीयत किं त्यानवितरण प्रपणाङ्गत्वन लिगात्प्राप्तस्यानीमन्त्रस्या- स्थानकालय वाग्यमनियमासमात्यायन च प्राप्तस्य पाश्यितर्गस्य प्रवभक्षणप्रपणाद्भूतमन्त्राच्चारण फालत्व विधीयत विधिमन्त्रपा- ठकमाभ्यां चोत्थानव्रतमन्त्रयाविशिष्टफालकत्यनावगतत्वरूपा- ध्यादिनत्यादग्निमन्त्रयाग्विसंगलक्षफत्वशक्तिरस्तीत्यव सिदान्तसूत्र- योजनार्थमुतिष्ठमितिभाष्यमुत कालार्य सयोग इति सन्देहभा- ध्यालोचनये शातावान व्यारयातम | कालविधी सिद्धान्ताव- साने पूाधिकरणे कालानुवादाभ्युपगमात्तदतिदशार्थतास्याधक- रणस्य न युध्यतत्याशय पूर्वपक्ष श्रुत्या गौण मन्त्रावनियाग सि- द्धान्ते लिङ्गान्मुख्य इत्यतावता साम्येनातिदयतेति परिहारसूचना- ये नेतिभाप्य स्पष्टत्यान्न व्याख्यात पदात्तरत्वन तृतीय सूत्र याजाय- तुमनुत्थितेना प्रीन् मेधितु विहर्तुयायक्यत्यादुत्थानस्याग्नींन्धनधिह- रणयो फर्तृत्व विवक्षित्वा मन्घ्रप्रकाश्यत्वोपपत्ते घागात्मिकायाश्च जिवाया प्रतशब्दयाच्ययष्टस्य थपयायवाग्वादिभक्षणफर्तृत्व वि. वक्षिया मतमन्त्रप्रकाश्यत्वोपपतलिङ्गादग्नीद्वतमन्त्रयारुत्थान- वाग्विसाहत्य भविष्यतीति शड्डा) पद्यपिचेति भाष्य कप राक्यत इत्यपक्षामुत्थानेनत्यनन शक्यतोपपादितेस्यव व्याचष्ट * उत्थाने- ति* अध्वर्युकर्तृफस्थास्थानस्याग्नीध्रकर्तृफे विहरण हतुत्वायागाच- निमित्त पञ्बोपचारो न युक्त इत्याशयाह * यदति * समा. स्याप्राप्तापर्युफतुंफता प्रपत्य सति प्रैपेषु च पराधिकारादिति न्या- यादवाध्येतात्यानागत्व तु प्रैपायाभावान्न तयाधो युक्त इत्याशय.। पहिस्तरणादिग्रहणायादिशब्द । प्रतमिति शलभायाधयव व्या- चऐ* परमिात । पाचोऽस्वतन्त्रत्वेन कर्तृत्वायोगात्कथमनेन म. न्प्रेण धागाभिधानमित्याशड्याह * वागिति * यथा भक्षानुवाफे वाजुषाणा सोमस्य तृप्यत्यिति भक्षपितृस्य तृप्तिकर्तृत्व याच्युप- रितम तथास्य सम्बन्धिन पुरुषस्य यग्रतभक्षणे फत्व तद्वा.

·* 2 वाचः न्यायसुधायाम। प्युपचारितुं राक्यमित्यर्थः । मुण्यस्यापि जियापरकर्तृत्वायोगा- सम्बन्धितातिरेफजनितास्यनि पष्ठी व्याख्येया चरतर्भक्षणार्थ या- ताकृविहिंसायामिति गणांतेहिसार्यात् फरणशब्दं व्युत्पाद्य भक्षा- स्य नाशफल्येन हिंसाकपत्याद्भक्षणे कर्तृत्वं विवक्षितमेवमपि घाचो प्रयत्वात्प्रेपार्थ लोडयुक्त्यापध माप्तं फालार्थत्वं लोटो दयितुम् तत्युक्तम् शब्दारमफावाच्छन्दस्य च तात्यादिप्यासु स्थानबभिव्यक्तदुव- चनाधिष्ठानभेदोक्तिः । अस्याः शङ्काया गुणाभावादिति सूत्रं तथा पीति भाष्येपानीदित्यामन्त्रणाविभक्कोधिहरेत्यादेश्च पस्यार्थसू. म्यत्वास्यव्यर्थत्वापाडयत्वप्रसनोकिद्वारोत्तरत्वन योजितमि त्याह * गुणेति * फयमर्थदर्शनाभायोक्किद्वारतत्सूत्रं योजित भव- तीत्याशय गुणब्दस्वसामर्थ्यघाचित्वादनीयतमन्त्रयोस्तुत्यानया- विसर्गप्रकारानसामर्थ्याभाघादित्यवं सूपव्याख्यासूचनार्थ * मन्त्रे. त्युक्त * लोटः प्राप्तकालवाचितवन प्रेपार्थत्याभावात्सामर्थ्य भविष्य. तीत्याशयाह * न हीति * मचेद युगपद्विवक्षितुं शक्यते पदार्थ- स्य प्रातः कालस्तव वेति भिद्यत हि तथा पाययमिति प्रेपाधिकरण- भाष्ये व विना मध्यमपुरुषायांगस्य वक्ष्यमाणत्वान प्राप्तकालार्थ- ता युक्तत्याशयः। लिङ्गसूत्रं कथ योज्यमित्याशड्याह * लिङ्गम- पीति * लिङ्गान्तराभावे ऽपि गुणाभावसूत्रमप्रनितमन्त्रयामुख्य- वृत्योत्थानवाग्विसर्गप्रकाशनासामध्ये ऽपि गौणसामर्यसद्भायाछीत- विनियोगोपपत्त्या शङ्कानिरासार्थत्येनलोड्व्यतिरिकस्य मन्त्रभागस्य, सामथ्यसम्भवे ऽपि लोडुकस्य प्रेषविषयत्यलक्षणस्य गुणस्योत्यान- वाग्विसर्गयोरभावादित्येवं व्याख्यायामन्त्रणादिसामर्थ्य लिङ्गमा- श्रीयते तदेत्यनेन न्यायेनानादित्यामन्त्रणसामर्थ्य प्रेषसामर्थ्य च लिनमूत्रार्थत्येन व्याख्येयमित्यारायः । अनेन चापिचेति भाष्यस्यो- त्यानवाग्विसदरचे दर्शनाभावादसमी मन्त्री स्यातां प्रेप- पे त्वर्थदर्शनात्समर्थाविस्येवमर्थत्वेन लिङ्गसूत्रयोजनार्थत्वं सूचितं । पश्चमसूत्रयोजनार्थ कल्पनायां चेति भाप्यं व्याचप्टे * विधीति * सूतवाकस्य प्रस्तरमहरणाङ्गता ऽधिकरणम् ॥५॥ ॥ अयमेव प्रस्तरपहरणन्यायः ॥ सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात् ॥ ११ ॥ वचनधिनियोज्यत्वामावेनाप्रसक्तापवादविषयत्वानामेव ह. विपदादिमन्त्राणामुत्सर्गविषयत्वे ऽधिकरणद्वयेनोके सूक्तवाकस्य ·. तृतीयाध्यायस्यद्वितीयः पादः । पचनविनियोज्यत्वात्प्रमतापवादधिपयत्वस्याप्युन्सर्गविषयतैयेत्य- भिधानार्थत्वेनास्याधिकरणस्य प्रकृतविषयाववेकसतिमप्रवादये नचानन्तरसङ्गति स्परत्वादनुस् सूक्तवाकप्रस्तरयोः पारायॊक्तः कालविधिहेतुत्वमुपपादयति *देवतेति * अग्निमास्ता मनुयाज- ७७५३ श्वरन्ति प्रहत्य परिधीन हारियोजन जुहोति । दर्शपूर्णमासाधिष्टा सोमेन यजतेत्यादौ च सर्वत्र कृतार्थसयोगकालार्थत्वस्य च स्थाप्य- मानत्यात कृतार्थसयोगस्य कालविधिहेतुत्वेन विप्रतिपत्तव्यमित्या. ह * सर्वत्रेति * तृतीयया याङ्गात्यावसायातकालार्थता न युके. त्याशङ्कयाह * तृतीया चेति * सूक्तवाकयुक्त प्रस्तर प्रहरतीत्युक्त योग्यत्वाकालद्वारैव सूक्तवाकयुक्तत्वावगता फाललक्षणावसीयत इत्याशयः। प्रस्तरस्याङ्गत्वन सिद्धान्तिनो नियत्वात्तन्निरासार्थ - तार्थत्योक्तिरनथिंफेत्यायडयाह * प्रस्तरेति * प्रस्तरस्थाङ्गत्वेन ति. द्धान्तिनोऽनिष्टत्वे ऽपि याद कश्चित्सूक्तवाकस्य कृतार्थत्वेनाइत्वायो- गो ऽपि प्रस्तरप्रहरणस्याकृतार्थत्वात्सूक्तवाकंन प्रयोजनेनेत्यस्मि- स्वयें तृतीयामगीकृत्य सूक्तवाकं प्रति दृष्टार्थत्वेन या सूक्तवाकस्या- दृष्ट्वार्थानानपक्षाने ऽपि तत्कार्यदेवतासंस्कारोपयोगद्वारा सूकचाक- वाच्या देवता प्रत्यङ्गत्वात्कालार्थसंयोगायोगशङ्कत त प्रति कालार्थ- सयोगोपपादनायास्य प्रहरणस्य प्रतिपाद्यमानप्रस्तरप्रधानत्वादन्या- त्वं न घटतइत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनीयत्वात् अकृतार्थस्य प्रतिपाद्य- त्वयोगात्प्रस्तरस्य चेति भाष्यण प्रस्तरस्य कृतार्थत्वाभिधानमित्य- र्थः । प्रतिपत्तित्वन धा प्रहरणस्य देवतया प्रयाजनाभावात्सूकया- कस्यापि सदेवतस्य प्रहरणागत्वं न घटतइत्यस्यार्थस्य प्रतिपादना. य प्रस्तरस्थाहतार्थत्वे प्रहरणस्य तत्प्रतिपत्तित्वासिद्धे. प्रहरणस्य प्रतिपत्तित्यसिद्धबे प्रस्तरस्य कृतार्थत्वाभिधानमिति प्रयोजनान्तरमाह * तथति * ग्रन्थो ऽनुपङ्गेण पूरणीय. । उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाक- स्मात् ॥ १२॥ सौत्रचाशब्दसूचितसिद्धान्तहेतुव्याख्यार्थम्। एवमिति भायं पूर्वपक्षिणेत्यम्भूतलक्षणार्थतृतीयाभ्युपगमात् प्रकरणसंयोगासिद्ध रयुक्तमाशय करणविभक्त्यिोपपादनेनोपपादयति * सूक्तोत क्रियाया भावनात्मिकाया वाक्यार्थत्वेन प्राधान्यात्सर्वपदापानांत- यैवान्ययप्रतीते. कारगत्वे च साक्षाक्रियान्वयसम्भवेनोपपदार्था- १३८ ·तथा चंति . ११.० न्यायसुपाया। न्ययद्वारा क्रियान्वयांपादकस्यत्यम्भूनलक्षणस्यानभ्युपगमनीयत्या कारफयाचित्यस्य च स्वामाधिफापेन पदान्तरान्ययानपेक्षतयोपप- दान्वयापत्यम्भूतलक्षणायंत्वरूपानुपपदचिकित्यारफारफायर- पस्य कारविमकित्यस्य यलीयस्थापगतःकरणत्यं गम्यमान नी- नष्टुं प्रापमित्याशयः । प्रत्यक्षशब्दः माक्षावयाची। श्रुतिलक्षणोक्ती प्रातिपदिकविषयत्वेन ब्याचष्टे * एवं पति * सौत्रस्य इतायप- चयत्यव्यापयामेवं चंति माम्यं व्याचष्टं - अङ्गत्ये सत्युत्तरसूलन्यायेन प्रहरणस्य देवतान्ययाद्यागायसियो- गाइमन्त्रस्यलक्षणयाज्यागुणयोगाचाज्याशब्दोपपत्तिरित्यारायः 1. सङ्गाच्चिन्तान्तरं प्रतीति * फि पुनरिति चिन्तान्तरस्य प्रश्नपूर्ण प्रयोजनमाह * कति * एषां धर्माणां प्रध्याति निधारण गठी फलतः पूर्वपक्ष प्रतिजानीते *किमिति उपपादयति * यति एफदेशिनः शङ्कामुपन्यासपूर्य पूर्वपक्षी निरस्यति * तत्रति व्य. ते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या मूक्तयाफस्य याज्यारये होमे ऽपि यागत्वानुपते. होमसाधनानाममन्त्राणां पापात्यप्रसङ्गात्प्रयागत पप याज्यानां व्यवस्थावगतः सूक्तयाफे चाभियुक्तियांज्याशब्दाप्रपांगार याज्यात्व- ७७६३९ मस्तीत्याशङ्कते * अधति * प्रयोगतो व्यवस्थामभ्युपगम्य तायरपूर्व- पक्षी परिहरति * तेनेति * यदि प्रयोगतो व्यवस्थेप्यते तर्हि बंद- एव मूक्तवार्फ याज्याराब्दप्रयोगात्तेन याज्यात्वेन सिखेन हेतुना ध- मभाव्यमित्यर्थः वैदिकप्रयोगस्योपचारिकत्वादव्यवस्थापकतामाश- ड्याह * न चेति * याज्याशब्दप्रयोगस्य मुस्यत्व यत्कारण याग-. साधनमन्त्रत्वं तत्मद्भावस्य प्रत्यक्षत्यादित्यर्थः । प्रफसेचनफरण- शक्तं तैलादायसत्यपि प्रोक्षणीशब्दप्रयोगे प्रफसेचनकरणत्यस्य कारणत्वाविघातयद्धोममन्त्रष्यसत्याप याज्याशब्दप्रयोगे यागसाध- नमन्नत्वस्य फारणवत्त्वावधात इति प्रत्यक्षधर्माचाध्यत्वलक्षणार्थयाः प्रत्यक्षोक्त्या सूचितम् । पङ्कजादिशब्दानां च प्रयोगव्यवस्था- पकपद्मत्वज्ञात्यायधीनव्यवस्थितविषयत्वदर्शनाद्यौगिकानां शदा- नामययवयोगवतीपु सर्वासु व्यक्ति साधारण्य न' प्रवृत्तानां लक्षणभूतप्रयोगव्यवस्थापकधानपेक्षात्प्रयोग- मात्रायवस्थितविश्यत्वावधारणाशक्तहीत्रप्रवचनविहितकारिणाये. न मन्त्रेणेज्यते स मन्त्रो याज्येति लक्षणस्थाभ्युपगमनीयत्यान्सूऊ- याकेपि तलक्षणत्योपपर्याज्यात्वाविधात इत्याह *मपि चेति * योगिफानां जातिवाचिस्याभावात्साधारण्यवाचिसामान्यशब्दः प्रय- खादिप्रयोज्यानामपि मन्त्राणां याज्यास्वमसिहोत्रप्रवचनाख्यग्वेद ·तृतीयाध्यायस्य द्विनीय पाद। २१०१ विहितकर्मकारिवाची होतृशन्दः । मन्त्रत्वादरे ऽपि तद्विशेषत्वा- भादरसूचना वस्तुसन्द चिन्तान्तरपूर्वपक्षमुषप्तहरात * तस्मा- दिात * होतृप्रयोज्येष्पपि दार्विहोममन्त्रेषु याच्यात्याप्रसिद्धेर्यन म- क्षण होज्यते सा याज्यति लक्षणायोगाद्यामाङ्गदेवताशार्थविहित- मन्त्रत्वस्यय लक्षणत्वावगते सूक्तवाकस्य नैव लक्षणत्वान्न याज्या- स्यमिान सिद्धान्तमाह * एवमिति * यजयजमानकर्तृकत्यागावशि- शोदेशवाचित्वशानिरासनादेशमानवाचित्वसूचनार्थी होतृशब्द । उद्दिशतीत्युक्त निवापादिकालीनोहेगार्थत्वे याज्याशब्दस्याययधार्थ- स्यागापत्तिमाशय यागाङ्गत्वेन देवतोद्देशाद्यागसाधन वरूपाययवा- थांपपत्तिसूचनार्थम् * यागाङ्गमित्युक्तम् * यं यजामहानन्तरस्या- ग्निमित्यादरप्यादेशाख्यस्य शब्दस्य यागकालीनदयतोदशार्थत्वेन वि- धानाद्याज्यात्वापत्तिर्मन्नविशेषणेन निरस्ता तृतीयया देवतांदया- यंत्वन विधि सूचित । देवतां यागकाल येग मन्त्रणादिशति तस्य याज्यात्वमिति लक्षणस्यापाशुयाजादिषु याज्यान्वयात्यागनव- गतदेरतेषु देवत्तोदनार्थत्वेन मन्त्रविष्यय गाव्यापकत्वमाराड्डा दे- यताविशपानवगमे ऽपि यागत्वा सामान्यतस्तनापि देवना-ययागते- ईवतोद्देशार्थत्वेन विधिसम्भवावरापकत्व प्रसिद्ध युक्त्या सूचितम। सूक्तयाफस्य देवतोद्देशार्थत्वेनावियाने ऽव्यर्थाचतोद्देशार्थलसम्पत्ते योज्यात्वापत्तिरित्याशकां निरस्यन् श्लाफ व्याचष्टे * प्रकृती हीति* त्यज्यमानविशपणेन यागकालीनतोक्ता । न फवल सुनयाकस्य तादथ्येन विरुपारपात्तनास्त किं त्वजुपनत्याद्यनीत कालवााचप्रत्य- पयोगित्वेनेटवताभिधानसामध्यरुपलिगरिगेधात्यज्यमानप्रस्तरद- घतोद्देशार्थतापि नास्तीत्याह * इष्टात * सूक्तवाकस्य प्रहरणागत्ग- वैदिकया तृतीयाशुन्या मान्प्रवर्णिकप्रहरणे देवताहेशात्याचमाया- दिलनायगनेटपुरोडाशादिदेवतायना घाध्यतइत्याशङ्कने * लिङ्ग- मिति * अस्यामर्थविनियोगाशक्तं श्रुत्या लिङ्गानगतप्टदेवतामि- धानार्थत्याभ्यनुज्ञानादियानां चाज्यभागाद्यनुयाजान्तयागयता- नांस्वार्थत्वेनेक सूकवाफग्राहकत्वादन्यार्थया प्रधृतस्य सूक्तयाकस्य प्रहरण चिनियुक्तस्यापि तुपयोपवापन पुरोडाशफपाल त प्रहरणेना- योज्यत्वागतस्त्यज्यमानप्रस्तरदाताहंशाथव श्रुतिता ऽचमीयत पति परिहरति # ननि * श्रुत्या लैङ्गिकविनियोगानुज्ञा दयितुमा- ह* तथा चेति * श्लाकार्थमुपसहरति * तेनति * भवितव्य ध- मैरिति पूर्वपक्षोपक्रमात्ततश्च न मरितव्य धमरिति शेष । याग- स्वाभाषे ऽपि यागरूपप्रहरणास्पयाज्याकार्यफारित्वाधाज्याधर्मा ·११०२ न्यायसुधायाम्। भविष्यन्तीत्याशयार * न चेति सूक्तचाफान्ययामा प्रहरणस्य यागरूपत्याभायेन याज्याकार्यस्वाभावात्तसूक्तवाफस्य याज्याफार्य- कारितास्तीति सूचयितु प्रहरणविषयान्या याज्या नातीयुक्तम् । (दविहामानां जुहोतिचोदितत्वेन यागत्याभावाद्यधन्यने सा या• ज्येत्ययययात्प्रतीत्यभ्युपगमे ऽपि') चतुर्होत्रा प्रामफाम याजदिति यागसाधनायन चिहिते चतुहीवाण्य मन्त्रं याज्याचाप्रसिद्धक्यान्त- पवगतयागत्वएय कर्मणि विनियुक्तमानत्यस्य लक्षणत्यनाभ्युपग- मनीयत्वात्सूक्तयाके च तदभावान याज्यात्वमस्तीत्याह *प्रापचेति* प्रहरणदेवनोदशार्थविहितमन्त्रत्वस्य लक्षणत्वेनाभ्युपगमनीयत्या- रसूक्तयाके च तदभावान याज्यात्वमस्तीत्याह *प्राश्चति प्रहरण- देवतोदेशार्थविहितमन्नत्यलक्षणकृतसूक्तवानिवृत्तिस्तु योगमान. साधनाथविहितमन्नत्ये ऽपि लक्षणे सेत्स्यतीत्याह *न त्योति प्र. हरणस्य यागरूपत्वं विना सूक्तवाकस्य यागलाधनमन्त्रत्वनिमित्त- याज्यात्यासिद्धज्यिारूपसूक्तवाकान्वयात्महरणस्य यागरूपप्रहरणा- न्वयाच सूक्तवाकस्य याज्यारूपतत्यन्योन्यायापत्तिरित्यारायःाया- ज्यात्वानपेक्षसूक्तवाकमात्ररूपतया सूतवाकशब्दगृहीतस्य मन्त्रस्य पागत्वाभिमते प्रहरण विनियोगोत्तरकालं सुक्तयाकाभिधेयाभिर्दय- तामिमन्त्रियर्णिकेन सम्बन्धेन लभ्ययागत्वं यस्येति न याज्याका- यत्वात्तां प्रति प्रधानभूनेम प्रहरणेन सम्बन्धारसूक्तवाकस्य याज्या- त्वसिद्धरन्योन्याश्रयपरिहारं शङ्कते * अथेति * अभियुकमसिद्धया यागकालीनदेवतोद्देशार्थतया विहितस्यावयवप्रसिद्ध्या च यागार्थ- तया विहितस्य मन्त्रस्य याज्यात्वावगतेः सूक्तयाकान्वयात्मा- फाहरणस्य यागत्वासिद्ध मूकवाकस्य यागार्थतया विध्ययोगादि. एदेवतासमर्पकत्वात्मकलिङ्गविरोधेन चज्यमानदेवतोद्देशार्थतया वि. ध्ययोगात्सूक्तवाकान्धयात्पश्चात्प्रहरणस्य यागत्वे सत्यपि यागरूपार्थ- त्वेन सूक्तवाकस्य विध्यभावाद्याज्यात्वलाभसिद्धनान्योन्याश्रयं परिह- तु ग्रस्गमित्याह *तदिति त्यज्यमाने हधिवतोद्देशार्थविहितमन्त्रती- त्पत्तिकशब्दमामर्थ्यगम्यवादु पत्तिशब्देन विवक्षिता यागार्थविहि. तमन्त्रत्वं विनियोगावीनत्वाद्विनियागशब्देन विवक्षितम् ।औत्पत्तिक- शब्दसामर्थ्यालोचनवेलायां त्यज्यमानहविर्देवतोदेशर्यविहितमन्त्र- त्वेन विनियोगवेलायां च यागार्यविहितमन्त्रत्येत लक्षणेन यन सूक्त- वाकेन याज्यात्वं न लभ्यते तस्य पश्चात्कथ यास्यात्वलाभ इत्यर्थ.। यथा यूपं छिनत्तीन्युत्पत्तिवेलायां खादिरे वनातीत्यादिविनियोग- घेलायो चानवगतमपि यूपत्वं यत्पशुरन्धार्थ खदिरादिछे- ·विज्ञप्तिः । *. १ अस्यांचासम्मसंस्कृतप्रन्थमालायांप्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दर सीसकाक्षररुत्तमपु पत्तंपु एका स्तयको मुद्रायित्या प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तवके एक एक ग्रन्थो मुव्यतं । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽनुद्रिता मीमांसायदान्तादिदर्शन,व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एयात्रसुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी मन्ति । ५ भारतपर्याय द्वादशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहफैः- यं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्राः ७ आणकाः ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तवकं ७ प्रापणव्ययः पृथग नास्ति। ८ साम्प्रतं मुग्यमाणा ग्रन्थाः- मुदिनाः स्तवका. (१) संस्काररतमाला । गोपीनाथभट्टकृता ( सस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (२) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाफराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । " " १ विदान्तः) २ तम् । सम्पूर्णः। (1) फरणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदवविरचितः सम्पूर्ण: (ज्योतिषः) १ (c) भाचिन्तामणिः महामहोपाध्याय-1 ( मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कशदः (०) न्यायरनमाला-श्रीपार्थसारथिमिथ বিশ্বের सम्पूर्णः । (मीमांसा) २ (5) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-चादरायण प्रणीत चंदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र धीविना. विदाता). नभिक्षु कतव्याख्यानम् । सम्पूर्णः ।

·१८) स्याद्वादमारी-मलिणनिर्मिता सम्पूर्णम् (जनदर्शनम् )२ ११.) सिद्धिवयम्-विशिष्टाद्वत-ग्रह्मनिरूप- णपरम्-धीमाध्यता परमगुरु भिः (वेदान्तः) १ श्री यामुनमुनिभिपिरचितम् । स. (११) स्पायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोध-) महारफाचार्यसंग्रहीतः आचार्य (वेदान्तः) १ चिरसुषमुनिविरचित व्याख्योपत.) (१२) विभक्त्यर्थनिर्णय.न्यायानुसारिप्रथमादि- साविभक्तिपिस्तृतविचाररूपः म. म. (न्यायः). धीगिरिधरोपाध्यायरपितः । सम्पूर्ण: (१२)विधिरसायनम श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् सम्पूर्णम् (मीमांसा) २ (a)न्यायसुधा (तन्त्रवार्निकटीका) भट्टसो-} (मीमांसा ) ११ (१०) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेविचिता ।} (यदान्त) १ (१६) मीमांमायालनकाराः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रह.) थ्रीमद्पदवाक्यममा- पपारावारीणधुरीणमीमांसाद्वैत साम्रा (मीमांसा) २ সম্মাননাকামলম विरचित.। हरिदासगुप्त , বলাথিলায়ালম } बौखरा-सलमएमकासक बनारस सिटी। । -

·No. 71.)
[ Price Rupee One.
TRE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
1
Collection or Rare & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
न्यायसुधा।
तन्ववार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता ।
NYÂYASUDHÂ,
A COMMENTARY ON TANTRAVÂRTIKA
BY
PANDIT SOMESHWARA BHATTA,
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA SÅstri,
..
Professor Deccan College, Poona.
FASCICULUS XII.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT
BENARES
AGENTS-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA-VILASA PRESS
BENARES.
1903,
Registered according to Act IIV. of 1867.

·100000000000000000000000000000000000000 ၈၀၀၀၀၀၀ ॥ थोः ॥ मानन्दयनपिपातिसुमनाभिः सुमहता। सुषणोऽतिभम्पाभातपरता ॥ १ ॥ घायला-मरुतप्रत्यमाला मम्जुलदीना। रसिकाशिल युदमन्दामादमोदितम् ॥ २॥ नफा-७१ ·११०४ न्यायसुधायाRI र्षिकमित्यर्थः । प्रहरणस्य सूक्तवाकप्रकाश्यदेवतात्वयागाङ्गत्वे स. स्यपि होमत्वाभावाद्धामसाधनद्रव्यत्वनिमित्त प्रस्तरस्याहुतित्व ना- स्तीत्याशमाह * न चति * प्रक्षेपाधिक्यविधान जुहोत चोदना विना कथं कथं होमतेत्याशङ्याह * आधारादिमि ॐ जुहोति. चोदनाभावे ऽपि प्रक्षेपाधिके याग ऽभियुक्तप्रसिद्धहामतास्ये- वेत्वाशयः चतन पूर्णाः प्रागुदीच्यो निनयरतुभ्यः स्वाहा दिश्य: स्थाहा सप्तऋपिश्यः स्वाहेतरजनेश्य. स्वाहेत्यादिवि- हितस्योदकनिनयनादौन्नधर्णिकदवतान्ययाधागस्य हारणाधिक्या- सोमतादिशब्देनोक्ता । एवं च सत्ययामागत्वादपि सूकवाकस्यया. ज्यावं नास्तीत्याह * होमेति * सूक्तयाकं तु विशेषतो याज्यात्वं ने- प्यते निगदत्वेन याज्यात्यनिषेधादित्याह * निगदत्वादिति * निग. दतैय तावरकथ सूकवाकस्यत्याशङ्याह * नितरामिति * तथा ७७८१ याज्यात्वनिषेधः कथमित्याशवदाह * निगदानां चेति * निपे उस रूपार्थवादो ऽयं लिङ्गाधनोपन्यन्त इत्यविध्यकवाक्यत्वोक्त्या सू. चित.तस्माविशेषत. सूक्तवाकस्य याज्यात्व नष्यत इति हि शब्दा- न्ययः निषिद्ध चाकय तर्हि सुकचाकएव याज्यत्यत्रोक्तमित्याशझाा हनिपिद्धमपीति होमात्ये सुरुवाफस्य याज्यात्वमशसानिरा- लम्यना स्यादित्याग्रहशाह तत्सम्बन्धत्तिति * भाहते पारमार्थिक- त्योक्तिपमङ्गंनोक्तस्प होमागत्यानिषेधाद्याज्यात्वस्य समाप्त्या बुद्धि- सत्वनाहुतलच्छब्देन परामर्शाधाज्यायसूतवाकस्यापि होमफालम- योज्यत्येनाइल्याण्यायमानावस्पद्व्यसम्बन्धलक्षणयाज्यागुणयोगा- धाज्यात्वेन स्तुतिर्यकेत्यर्थः । पूर्वपक्षे ऽपि तर्हि स्तुतिन याज्या न्यपशोपपन सिद्धान्तालगनेत्यागमाह * न चंति * पूर्वपक्ष अत्यन्वनिरालम्पनस्तुत्यापनोभयोः परयो स्तुतियुनत्यर्थः । सदेवतार्थस्तत्संयोगात् ॥ १३ ॥ परापयादिति पूर्वपक्षसूत्रावयवस्य सूनचाफस्य' देतासहीतनात्याविति माध्येमा कृतार्थतार्थनया प्रह- मत्यशरिपनन কানামহামঘৰ যা- पापानापाचाडामपपरिहारायाचन प्रत्यारयाय ययुक्तमित्यनु- भाषणमा विपनामीनेन ममामयन्यान प्रहरणा मुकया. # কানাধীন কান মামুন নি চিন্তা माय पतागमना पि मामूनायाफ प्रहरणस्थापि पागपंग- वासमोठनारादरयारमहरमान्य पिना छताधायानुपपई.प्रहरगन ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । न सम्बध्यते ऽपितु मम्मध्यतएव देवतोक्तिशक्तोऽपिच प्रहरणनेनन- कोपतु शक्तावत्येवं धान्याख्यातु कृतार्थत्व तावदनुभाषपापूर्व प- रिहरति यत्यिति * भेदशब्देनान्योन्यानपक्षवाक्तार्लङ्गावगत देवता. कीर्तनार्थत्वमनपक्ष्य यदिश्रुत्यासूक्तवाकस्य प्रहरणागन्ताश्रुत्यवगतं च प्रहरणागत्वमनपेक्ष्य होत्थ लिङ्गन देवता वाध्येत तत. ध्रुतिविरो- धामा वाल्लि गयाधापत्तवाधितं च लिङ्ग सूक्तवाकस्याशक्तत्वन श्रुत्या विनियोगायोगादुमयानुग्रहायटदेवताकोत्तनमात्रेण कृतार्थत्व सूक्त- याफस्याङ्गीरुत्य कालार्थ. प्रहरणान्वयो युपगम्येत किं तु श्रुत्य- नुग्रहार्थ लिगन प्रहरणागभूनदेवनाकीर्तनद्वारा श्रुत्यवगतप्रहरणा- गत्यापेक्षणामूकबाकस्य च प्रहरणोक्तिसिद्धयै श्रुत्या लिङ्गावगतदे- वनाकीनाडावापेक्षणाच्छतिलिङ्गयोस्तुल्यार्थत्वेन विरोधी ना- स्तीति न विराधपरिहारायेष्टदेवतोक्तिमात्रेण कृतार्थतामढ़ीकत्या- न्यत्र विनियोगानहत्वाकालार्थता ऽभ्युपगन्तव्येत्यर्थः । असामध्ये परिहरति * यत्वस्येति * उभयपरिहारोपपादनार्थत्वेन प्रहरग हीत्यादिभाष्य व्याख्यातुमारभ्यत * इह हीति * देवताभिदधत्सू. कवाकः कथ थुत्यर्थ प्रहरणाभिधानं कुर्यादित्याह * सर्वत्र चति * प्रहरणदेवताभिधानात्प्रहरणमभिहित भवतीत्याशयः । शेषिभूताक- यान्वयित्वेन प्रसिद्धम्य मन्त्रं प्रति प्रकाशनातया शेषिरूपस्य मन्त्रणा- भिधेयत्यान्सूक्तयाकाभिधेयानां देवतानां प्रहरणान्वयाप्रसिद्धेन तद. भिधानद्वारा प्रहरणानन्य सूक्तयाकस्य सेत्स्यतीत्याशयाह*तत्रापी- ति* यद्यपि प्रसिद्धाकान्वयस्य मन्त्राभिधेयस्यायगतिः प्रथम म. पति तथापि प्रसिक्रियान्वयाभिधानसामध्याभावान्मन्त्रस्य प्रसि- क्रियान्वयपदार्थाभिधायित्याप्रतिपत्ती श्रुतागत्वान्यथानुपपत्या म- त्राभिधेयस्य क्रियान्चयकल्पनारूपी विपर्ययः पश्चाद्भवतीत्यर्थः । सामान्यन्यायमुफ्त्या प्रकृतरूपफद्वारा योजयति * तस्मादिति * सूक्तवाफप्रकाश्यानामन्यादीनां प्रहरणान्वये ऽपि तत्र देवतात्वान- चधारणात्कय प्रहरणस्य यागना भाष्यकृतोक्तेत्याशयाइ *नचे- ७७९६ ति * पवमभिसम्बन्ध इत्यायम्यादिदेवताफश्चेत्यन्त भाग्यं सङ्के- पतो व्याचक्षाणा नच प्रहरण यागमात्र रूपे ऽवतिष्ठतहति वार्तिक- स्प भाग्यविरोध परिहर्तुमाह * भतश्चेति * पुरोडायादेः परोक्षत्वा- दनन हविपेत्यपरोक्षतया निर्देशानुपपतः हवि.शब्दन प्रस्तरस्य ह- विष्टवसङ्कीर्तनादित्युक्त प्रस्तरस्य तृणत्वनानदनीयत्वाहविष्टवायोग्य. तामाशयानदनीयत्वे ऽपि कृष्णलादिघवचनाविष्टवोपपतिसूच- नार्थ द्रव्याक्तिः । मानवर्णिकदव्यदेवतान्वयाघागता भासमाना ·न्यायसुधायाम्। भाध्यकतोक्ता परमार्थतस्तु प्रक्षेपाधिक्यादोमतेवायधार्यतइत्येतदेय सूप्रहसमत्या ददायतुं हरण तु जुहोतिर्यागसामान्यात द्रव्याणां चाधशेषत्वादिति चतुर्धाधिकरणसूत्रैकदेशः शाखाप्रहरणार्थफर्म- स्वसिद्धयै होमत्वे पूर्वपक्ष्यमाणे सह शायया प्रस्तर प्रहरतीति सह- शब्दोक्तस्य प्रस्तरसहयोगस्य हेतुत्वाभिधानात्प्रत्तरप्रहरणस्य होमतो- भासदारसीयताति मत्वा पठितः । तस्मादित्युपसंहारमाध्यमुए- झमानुराधाइवतीयस्थे ऽपि हरतिसयोगो घटत एवेत्युपसंहार्य विपरीताभिधानादयुक्तमाशय विरोध ऽपि तापल्लनिकस्य देवता त्यायच बाधापतिस्तृतीयाचतेः फाललक्षणार्धवकल्पना न युक्ता इह तु विरोधाभावाप्न किंचिद् पाध्यमित्ययमर्थत्वसूचनार्थतामाह * तस्मादिति * सूध चानन भाष्येण हरतिसयोगे ऽपि सूक्तवाको देवतार्थ एय हरतरपि देवतासयोगादित्ययं योजित भवतीत्याह * पयं पति फालापतापि न्यायावगतान पाध्यत्याह ५ फालार्धतापि चेनि * अनुयाजयाज्यानन्तरं सूक्तवाफपाठारसूक्तयाफेन प्रातरे फा- लाशयी लक्षयितुमित्याययः । यदित्यादिभाष्यमाशास्ते ऽयमित्या. पथपणे पिथुत्ययगतमस्तरमहरणानत्यान्यायानुपपत्त्यामन्यादीनां प्रहरणारयागमादयुक्तमाशय व्याच * यदीति * नन्यिति भाष्येण न इपिपत्यनेनापि प्रसिदायिफस्य पुरोडायादेोपाप- रोक्षोपचारानिर्देशोपपस्नदपलेनाग्न्यादेः प्रहरणान्वयकल्पना न गुनोत्याशझोभयपिलिङ्गसम्भवात्सन्देहे सति भुत्यालोचनया नियो भविष्यतीति परिदारामुभययेति भाग्य ब्याचष्टे * यद्यपि चति आशात ऽयमित्याचवणेपी हपिरित्यपरीक्षेनिगसायिः पदस्प प्रनाचिरयत्याधगतरगन्यावानामनिरितयोकिमात्र पर्यवसा- नन मम्भरतीत्पनिधानार्थमथ वेति भाग्यं च्याच भय घेति। भानेियपुगेडागस्य चतुर्राफरणपशायपिरन्तराणां च संयाफफा- लमलामा पि मामस्त्यरूपतां शारदप्रत्यक्षता प्रातरस जीप्यमापबनानुनत्यतीत निर्देशानर्धक्यापचेः प्रस्तरनिदेणे न गुरु म्यागते. मजुपति - स्तुत्राधारान भूनिर्देशो मयफ इति परिहरति • नति - मरः प्रदरणादर पि मुख्याक- देयताधापापिघातामहरणाप्रतापपति सूत्रतात्पर्षमाद. भत लि। प्रतिपत्तिरिति चेत् ॥ १४ ॥ पधापादिति पूरपसंवा सतावत्यावरचाय व्योः एता.

·७८०1८ . तृतीयाध्यायस्यरितीयः पादः। ११०७ थतां बिनाङ्गागित्यनिरासायोगात्प्रस्तरस्यापि कृतार्थत्वोत्यवगतःप्र.. हरणस्य प्रतिपत्तितायाः पूर्वोक्तत्वादनुभाषणसूत्रमेतदसामर्थोक्त्य- र्थत्वे तु सूक्तवाकमात्रस्य पारायोको प्रहरणस्यप्रतिपत्तीतायाः प्रा. गनुक्कत्वात्परिचादनासूत्रमित्याह * अनुभापणमिति * प्रतिपत्ति- त्यात सिद्धान्ताक्षेपोपयोगितामाह * फमिति *. स्त्रिष्टकृदुभयसंस्कारः स्यादिति ॥ १५॥ सूत्रं परिहारार्थत्वेनावतारयति अत इति * भाप्यकृतैफसूत्रतया व्याख्यातत्वात्सूत्रभेदेन व्याख्या न युक्तेत्या. शक्य भाष्यकृत्प्रक्रियया सूत्रद्वयमेवैतदित्याह* अथेति * यथा- खिष्टकद्यागः प्रतिपत्तिरूपः संस्कारोऽपि मन्त्रयागः प्रतिपत्तिश्चे- त्युभयात्मक इत्याश्रयिम्घविशेषणभावार्थः प्रतीयेतेति चतुर्थाधिकरणे वक्ष्यते तथा प्रहरणमप्युभयात्मकमिति यथाभाष्यं तावत्सूत्रं व्या- चष्टे * यथैव चेति * अयमपि हरतिरित्यर्थः । देवतानामङ्गत्व- सिद्धौ यागस्य प्रतिपत्तित्वे ऽप्यविरोधमुत्पत्ती येन संयुक्तं तदर्थ तदित्युक्त्यर्थतां दृष्टान्तस्योक्त्या सूक्तयाकाङ्गत्याविरोधीत्यर्थतामपि वस्तुम * यथा चेत्युक्तम् * यागत्वाविरोधं तावदुपपादयति * न हीति * उत्पत्ती येन संयुक्तं तदर्थं तच्छतिहेतुत्वात्तस्यार्थान्तर- गमने पत्वात्प्रतिपत्तिः स्यादिति चातुर्थसूत्रवक्ष्यमाणस्य लक्षण- स्योत्पत्ती रुगासादनसंयोगात्प्रस्तरस्य तादविगतेः प्रहरणाख्या- न्तरगमनाथ प्रहरणे सद्भावनाप्रतिपत्तित्वम् * सम्भवतीत्युक्तम* प्रतिपत्तस्तहि दृष्टार्थत्वेन वैदिकागानपेक्षतया मन्त्रानन्धयातल्लभ्य. द्रव्यदेवतानन्वयाचागत्वं विरुद्भयतेत्याशड्यानुष्ठेयत्वावगमोत्तरकालं भावनायाः कमांकाडायां प्रति यदर्थकर्मत्वविचारात्सकलकारक- वैशिष्ट्याश्च प्रागनुष्ठानानहत्वान्मन्त्रान्वयलभ्यद्रव्यदेवतान्वयेन हर- तेयांगत्ये सति प्रक्षेपाधिक्याद्धोमरूपतावधारणोत्तरकालामनुष्ठेयत्या- घगमे सति फेमर्थाकाहायां प्रतिपत्तित्त्वावधारणादविरोधो ऽभिहितः। न च पश्चात्तनेन प्रतिपत्तित्वेन पूर्वावगता होमरूपतावाध्यते विरोधा- भावादित्याह * न चेति * उभयरूपश्चासौ संस्कारश्चति कर्मधार- यविनोमयसस्कारशब्दं व्याख्यातुमाह * तेनति * यागमानेऽपि देवता-वयोपपत्ते:मो यागत्वेनोक्तः । यथा खिष्टकृद्रव्यसंस्कारो ऽपि यागस्तथा प्रहरणमप्युभयोर्दव्यदेवतयोः संस्कारो ऽपियागत्वं नविरुणद्धीति पष्ठीसमासत्वेन स्वयं व्याचष्टे * अथ वेति * यथा : स्विष्टकृत द्रव्यदेवतयोरुभयोः संस्कारस्तथा प्रहरणमपीति सर्वथा १३९ ·- ७८१॥ न्यायसुधापामा साम्यनान्यथा व्याचष्टे * अथवा स्विकृत्यपीति * फेवलप्रतिप- त्तित्वाभ्युपगमे ऽपि न मन्त्रस्याङ्गत्य विरुध्यतइत्याह * न चति । धेदिकयागस्य इष्टमात्रे पर्यवसानाभावेनाराययात् धार्यया प्रति- पत्त्यानाकाट्दा सम्भवतीत्याशय प्रतिपत्तेरपि नियमारार्थत्यादर- साझाकासास्तीत्याह * नियमति * सूत्रवाकन्यायः । सूक्तवाकानामर्थानुसारेण विनियोगा- धिकरणम् ॥ ६॥ कृत्स्नोपदेशादुभयत्र सर्ववचनम् ॥ १६ ॥ प्रहरणाअन्वे ऽपि सूक्तवाफस्पष्टदेवताभिधानात्वाविघाता- तिधिनियाज्यस्यापि मुख्यपचार्थविनियोगावचनास्वयथार्थमि- त्यस्यापवाद पूर्वाधिकरणेन कृते पौर्णमास्यमावास्यादेवतायाचि- नामिन्द्रादिपदानाममावास्यायां व पौर्णमासीदेवतावाचिनां प्राजा. पत्त्यादिपदानामसम्भवेनायथार्थत्यान्मुख्ये ऽयें विनियागो न सम्म घतीत्याक्षिप्यासमवेतार्थानामप्रयोगादपवादसमर्थनायेदमधिकरण- मित्यनन्तरसङ्गतिं च सूचयितुमाह * अधिकारमुपजावयनिति * तत्रेति सन्देहभाष्य व्याच? * किमिति * पूर्वपक्षसूत्रव्याख्यायें तबुव्यतइत्यादिभाष्य व्याचष्टे * किमिति * इदं चावपृथिवीमद्रम- भूदित्यादौ नमो देवेश्य इत्यन्ते पदसमूह मुक्तवाकशब्दस्याध्यतृप्र- सिद्धे निष्कर्षे सूक्तवाकश्रुतिर्वाध्यतेत्याशय.। यथार्थ वा शेषभूतसंस्कारात् ॥ १७ ॥ यथार्थ वचन मिति पूर्वसूत्रसस्य वचनशब्दस्य प्रयोक्तव्यश- ब्देन समासानिकृष्यानुषोत्तया सिद्धान्तप्रतिज्ञार्थमूत्रावयव- व्याख्या इति स्पास्वादन्यारयाय हे. स्वर्थ सूत्रावयवव्याख्यार्थशेपभूतमिति भाग्य यजेर्यज्ञान- प्रकाशनमंच प्रयोजनमिति मन्त्राधिकरणभाष्योतकर्म- समवेतार्थप्रकाशकत्वाशयतया भासमान कृत्स्नप्रयोगेऽपि गौयया- वृत्या समवेतार्थप्रकाशकत्वोपपत्तरयुक्तमाशय यंत्रेति चार्थवत्या- त्स्यादिति स्तुतशस्त्राधिकरणसूत्र सस्कारल्यादचोदिते न स्यादिति लिफ्राधिकरणसूत्रे च मुख्यार्थविनियोगसम्भवे गौणेऽयमन्त्रविनियो- गस्यान्याय्यत्वादपकर्पोक्किमभिप्रेत्य फर्मशेषभूतार्थसस्कारकत्वस- म्भये कोपकारित्वान्मन्दा प्रयोक्तव्या नान्यथेत्येव व्याख्यातुमाह * एबमादीनामिति * प्रकारवाचिनादिशब्देन स्मृतिहेतुसस्काराद् य भाष्य ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । ११०२ बोधकत्वाख्या सस्कारकतोक्ता । लिङ्गादिविनियोज्यानामसमवेता- र्थत्वादपक ऽपि सूक्ताकस्य श्रुतिनियाज्य वेन स्वार्थकांन्वयक- कल्पत्वात्सवांसा देवतानामुभयत्र प्रहरणान्यया भविष्यतीत्यापड्याह * यदीति * आज्यभागादावविहितानामय दवताना प्रहरणाङ्गत्व सर्वासामन्यय कल्पेत आज्यभागादिदेवताप्रत्यभिज्ञानानापूर्वदेव- ता कल्पना युक्तेत्यर्थ । प्रहरणस्यापूर्वदेवतानन्वये ऽपि प्रहरपन - स्नस्य सूक्तवाकस्याङ्गतया गृहीतत्वाच्च पदमावस्यापित्यागोनयुक्त इन्याशयाह' * अतश्चति * अत पूययागाङ्गदवताप्रत्यभिज्ञानात्म- फस्य सुकवाकशब्दस्य सुभापितवचनानिमित्त वात्प्रहरणस्याथाभि- धानकर्मत्वेन मुक्तवाककृतपूर्वयागाङ्गभूतदेवताप्रकाशनोपजीवित- या सूक्तयाक प्रत्यप्रयोजफत्वाचगत प्रधानप्रयुक्तदेवतापेक्षत्येन प्रधानाधीनत्याप्रधानाना यथादेवतमेव सूक्तवाकप्रयोजकत्वान फास्नसुक्तवाकग्रहणमित्याज्यभागादयो ऽनूयाजान्ता यागा मूक्त घाफप्रयोज्यत्वाधागानभूनप्रस्तरप्रतिपत्यधप्रहरण प्रति प्राधान्ये सति प्रधानत्वेनोक्ता । तस्मादिति सूत्रार्थोपसहारभाष्य सङ्क्षिप्य ज्याचट * तस्मादिति * वचनादिति चेत् ॥ १८ ॥ कृत्स्नोपदेशादिति पूर्वपक्ष इत्यनुभाषणार्थत्वन सुप्रव्याख्या- मथेति भाष्य सूक्तवाकरदारयवयुत्पत्त्या सुभापितवाचिपदस- सुक्त- । देवेभ्य 'ब्दप्रसि- खे। पौर्णमास्या वामावास्यादेवतानाम् । अमावास्याया च पौर्णमा सीदेवतानामाभापितत्वेनावयवार्थाभावाढिताशयत्वेन ऐ * सुकेति * प्रकरणावभागादुभे प्रति कृत्स्नशब्दः ॥ १९ ॥ सदित्वानभ्युपगमन कृत्स्नवचनपरिहारार्थतया सूत्रन्याण्या- पमुझे इति भाग्य व्याख्यातुमाह* द्वौ हानि * यथैकादशिनीन प्रा यणीयोदनीययोरालभेरनिति द्वादशाह प्रायणीयाद्यनीयाख्याद्यास- माइकालत्वेन श्रुतानामफादचिनीनापशूना वृद्धश्रुत्यतरतरेतरयुक्तयो प्रायणीयोदयनीययो फाललक्षकत्वावगमनैकैकत्र समस्तालम्मायो- गात्पश प्रापणीये पवादयनीये अन्त्या ऽप्यासन्नत्यादुदयनीय ययै- याच- ·न्यायसुधायाम। त्यवयवशः प्रायणीयोदयनीयान्वयो दशमे यक्ष्यते ययाच लोफे चातुर्विद्यभ्यो धनं देयमिति चतुर्वेदविद्देयत्यनोफ्तस्य धनस्य- फवेदविदे चतुर्थश्चतुर्थो भाग इति अवयवशो ऽन्ययः पूसिद्धः तथा सूक्तचाकस्याप्यवयवशः पौर्णमास्यमाधास्याकालने प्रदरणप्रयोगा। न्चयो भविष्यतीत्यर्थः । भाष्यकृत्पक्षे प्रकरणाद्यथादेयतां चाययययः प्रयोगात्सूक्तयाकथुतिदेवतालिंगदर्शपूर्णमासप्रफरणानामविरोध : ૭.રાર त्यर्थः । सूत्रपणा नैतदिति भाग्यमवतारयति * तदिति * विशेष्यायाने फाविशेषणयशीकारसामर्थ्यासाधनानां विशेषणत्ये स- ति सापेक्षाणामितिकर्तव्यतान्वयः स्यान तु तेषामितिफत्तव्यतान्य. ये विशेषणता ऽस्तीत्याशयाप्रश्नपूर्यमेतदुपपादायतुं कुत इत्यादिभा- ज्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * कुत इति * साधनानां फलान्यय सिद्धयर्थत्वादितिकर्तव्यतान्ययस्य फलान्यये सापेक्षत्वादितिकर्त- न्यतान्वये सापक्षय युक्तत्याशा घेपम्योक्त्यर्थ फलं प्रतीति भाष्यावयवं व्यचछे * प्रधानाति हीति * नैतिकर्तव्यतां प्रती- त्यनुपङ्गः । इतिकर्तव्यताविधेयत्वोक्तः साधनानामुद्देश्यत्वोक्तिमयो- जनतामाह * इतिकर्तव्यतां प्रतीति * साधनेतिफर्तव्यतयोद्ध- योरपि प्रात्यात्मिकोत्पत्तिधिधितः स्वरूपेण प्राप्तत्वादेकान्वायत्वेनेत- रस्मिन्विधेये साधनान्वयित्त्वेनेतिकर्तव्यतेच चिधया नेतिकर्तव्यत्ता. न्वयित्वेन न साधनमिति कथ निर्धारणेत्याशवाह अविधीयमाना. या इति * इतिकर्तव्यताविधाने ऽपि कथं साधनानामुद्देश्यतेत्या- शङ्ख्याह * सा चेदिति * वाक्यभेदापत्तेईयोर्विधामायोगाद द्वयो- श्च विधेयत्वेसमत्वादन्यो ऽन्यासभ्यन्धापतेःसाधनानामुइंश्यताय. सीयतइत्यर्थः। अतो दर्शपूर्णमामाभ्यामिति बन्धावगतस्य साहित्य स्या- विवक्षिनचाद्विद्युदादिब्राह्मणतर्पणान्तयेतिकर्तव्यतया यमुपफु- र्यादुपांगुयाजमुपकुर्यादित्येवमादिप्रत्ये कमितिकर्तव्यताबाक्यसमा प्रत्येक समस्ततिकर्तव्यनान्वयावगमानावयवशोऽज्ययो युक्त इत्याहः * ततश्चेति * प्रत्येकमेव तानुष्ठानापत्तेः पौर्णमास्याममाया- स्यायां चैकादशे वक्ष्यमाणानानुष्ठान विरुध्येतत्याशङ्याह * तथै- व चेनि * समान्यन्यायमुत्का प्रकृते योजपति * तदिति * पञ्चम्यथें तदित्यव्यं । सौत्रपक्षे निष्टापत्तिमाह * इतरथा चेति * प्रयाजादीनामपि विभागमगीकुर्वाणमपर्यायप्रयोगवचनावग- तसाहित्यविरोधेन निरस्थति * न चेति * न्यायतः प्रतिमहर- पपयोग सफलसूक्तचाफप्रयोगे प्राप्ते ऽप्यसमवेतार्यवभागस्यासा- मादुत्कों भविष्यतीत्याशझाद * अत इति * समुदाया- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । दिसूकवाफश्रुतिपलीयस्त्यालिङ्गगम्यविभाग याधित्या गुणेन चेदि- तिभाष्यनुसायदिन्द्रादिपदाना प्रजापत्यादी प्रजापत्यादिपदाना च. द्रादी गौणता न रष्टाय भविष्यतीति भाष्यानुसाराद्वा अदृष्टार्थम- ध्यवस्याम इत्युक्तं मन्त्राधिकरणीवरोधादृष्टार्थना न युक्तत्याशय मन्त्रणवलापौर्णमास्यामिन्द्रादेरमावास्यायाच प्राजापत्याबवता- स्वेन शास्त्राददृष्टत्वादनिष्टस्यापि प्रहरण देवनात्वकल्पनमदृष्टार्थ- खोक्याक्तमिति सूचनायासमवेतार्थस्य पदस्य यानि यत्रानर्थकानी- त्यदृष्टार्थत्वोक्तियाख्ययभाग्यानर्दिश तच्छन्देन परामृष्टस्य विषय- भूतदेवतान्तरमपूर्व प्रहरणे ऽध्यवस्याम इत्युक्तम् । दर्शपूर्णमासना- म्न समुदायबाचित्यनिरासस्य सामानाधिकरण्येन यागनामत्यनि- श्य हात पौर्णमास्यधिकरणवार्तिक कृतस्य प्रत्येकामतिकर्तव्य. तान्वयप्रतिपादकटतभाष्यसम्मतस्वसूचनार्थ समुदायस्य फलसा- धनत्व निरसितु शङ्कने * फथ पुनरिति * निरस्यति * अनोच्यत इति * श्लोक व्याचष्ट * यागत्व हीति * धातो प्रत्येकसमवेन. ७८३।। यागत्ववाचिये ऽपि नामानुराधात्समुदायलक्षणार्थच भवतीत्याश- ड्ने * नन्विति * धातुमामानाधिकरण्याधीनत्वानामत्तनिश्चयस्य नाम्ना ऽपि प्रत्येकवृत्तितावसीयन इनि परिहरति *नति * पोर्ण- मास्यधिकरणे चद्विस्तरेणोक्कामत्याह * तदिति * म. सत्यपि नाम्नि न समुदाय फलवानित्युपसहरनि*तेनेतिद्वन्द्वा समुदायी- कृतयोस्त्रिफयारितरेतरयोगाण्यसमुदायविशिष्टया फलपवावगत समुदायस्य फलवस्यमाशोतरेतरन्यायेन करणतेत्युक्तम् * एवमपि साहित्यविशिष्टानामितिकर्तव्यता-यय स्यादित्याशङ्कत * नन्धि- ति * परिहरति * नति * इतिकर्त यतान्वये प्रधानसाहित्यस्यैव कचिद्विवक्षा क्वचिद्वाविवक्षा न युक्तत्याशयोद्देश्योपादेयगतत्वरू- पलक्षणभेदाद्विवक्षाविरक्षयायवस्था युक्तत्याह * एकमपि हीति * साङ्गाभ्या दर्शपूर्णमासाच्या स्वर्ग कुदिति युगपत्साध्यसाधने- तिकर्तव्यताविशिष्टभावनाविधावेकस्याग्नेयानयुगपत्फलनिकत्तव्य- तान्वय युगपदुद्दश्यत्योपादेयत्वविराध शङ्कत * कथामिति * आ- चाया मातुल श्चति द्रव्यैफत्वे ऽपि दृश्यते अपेक्षाहतुभेदन व्यवहार पृथक्त्वयेति स्तुतशस्त्राधिकरणादाहनवृद्धश्लोक विरुद्धानामप्य क्ष. यीयभदेनकम युगपासम्भवस्याक्तत्वाद्वस्तुधिरोधस्तावन्नास्तीति प. रिहरति अपक्षात* हेतूक्त्यालम्बनबाचिन्या पेक्षणीयमुक्तम् । य- स्तुविरोधाभाये ऽपि चाप्यमिति वाक्यभेदापत्तरकेन शब्देन युगप- द्रुपद्वयोक्तिर्विरुद्धत्यागकते * नन्विति * प्रयाजादिभिदंशपूण.

·न्यायसुधायामा मासायुपपुर्यादिति प्रधानाइनेनिफर्तव्यतां विदधतो ऽनुभिनय घाक्यस्य दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गफामो यजेतति थुतावाश्यात्फलो- इन प्रधान घिद्धता भेद सद्भाधानानिधारतिरिति परिहरति * को यत्ति * स्वरूपे नैफल्यापत्तेः फलसाधनीभूतप्रधानोदशेनैतिक- तव्यताया विधयत्वात्फलान्धर्य विवक्ष्यमाणं साहित्यमितिकर्तव्य. तान्वये ऽपि यथासिद्धानामेव प्रधानानामनुवाद्यवादविषयमाण- मन्यापद्यतयेत्याशङ्कने * ननु चेति * विध्यपरिगृहानत्याप्रती तमप्यनारयमिति परिहरांत * सत्यमिति * प्रधानाद्देशनतिक व्यताख्यविशेषणविधायिनि प्रकरणाम्नानानुमिते घाश्ये प्रधानसा हित्याचिवक्षयामप्यनप्रधानवाफ्यसमूहात्मके महावायये साधनेति- फर्तव्यताविशिष्टभावनाविधायिनि फलं प्रति प्रधान साहित्यस्य वि. पक्षितत्वादरूप्यादितिकर्तव्यतान्यये ऽपि विवक्षा भाषप्यतीत्यारा- येन कथमितरतरयोगो विधितः शफ्यो पायितुमिति पृच्छति *क- ७८४५ मिति * विशेषणाविध्युत्पाद्यलेन घिशिप्रविध्यर्थस्य विशेषणवि- घिसम्भवानुरूपस्याभ्युपगमनीयत्वाद्विरोषणविधौ च प्रधानसाहि- त्यस्यायाधिवक्षस्या(प्रत्येकमितिकर्न यताम्धिनः प्रधान. संहत्य फलं कुर्यादिति विशिष्टविध्यर्थावगते)विशिष्टविधावपीतिकर्तव्यतान्वये प्रधानसाहित्यस्याशक्याविवक्षेत्याशयनोंत्तरमाहरह हीति*ग्रहपदे ध प्रतिपादकांशेन ग्रहोईयाद्विभक्त्यग्रेन चैकत्योपादानाद्वैरुप्यप- रिहारः शक्येनापि धातुरूपेण तु शब्दप्रधानवाचिन्यंशभेदाभायाहर्श- पूर्णमासपदे ऽपि समस्यमानपदद्वयातिरिक्तसमाख्यशब्दरूपामावा- देकेनव प्रधानवाचिना शब्देन स्वरूपेण प्रधानोद्देश समासरूप्येण साहित्योपादानाद्वैरुप्यपरिहारः शड्डामपि नाधिरोहनीत्याह * न. हीति इति कर्तव्यतान्वये साहित्याविवक्षामुपसहरति तस्मादिनि* साहित्याविषक्षायामेकस्यैव प्रधानस्यतिकर्तव्यतान्चयापत्तैरानन्त. यविशेषाचस्पासिद्धः सर्वेषामितिकर्तव्यतान्वयों न स्यादित्याशडा. निरासाथै तप्रेतिमाध्यमवतारणपूर्व व्याचटे * तदिति * प्रतिश- ब्देन सर्वेपासितकर्तव्यतान्वायत्वं यत्सूचितं तदर्शयतीत्यर्थः । आ- नन्तर्यमचोदनेत्यनेन न्यायेनानन्तर्यस्याकारणतया बुद्धिनिवृत्तःमनि- धित्वेनानुपाधिकरणे ऽभिहितत्वादविशेषोक्तिः यदि कस्य चित्प्र- धानस्येतिकर्तव्यतान्तरं निराकानीकरणसमर्थ साक्षात्कृत्योपदि- टै स्यात्ततस्तद्वयतिरिक्तानां प्रधानानामितिकर्तव्यतात्मकं प्रकरणं स्यान स्वेतदस्तीत्यभिधानाधमितिकर्तव्यताश इति भा याध।. 1) पयपा.पु.ना.

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १९१३ धान्यूनत्वादध्याहारेण व्याख्यातु * मेकस्यापि वेत्युक्तम * अस्येति भाष्याययवव्याख्यानायास्य च भाष्यकथम्भावरूपस्य प्रक. रणाख्यप्रकरणिनो ग्रहणसामर्थ्यस्या * विशेषादित्युक्तम् * सामा- न्यन्यायमुक्त्वा प्रकृते योजनार्थ तस्मादिति भायं व्याचष्टे * तत- चति * सूत्रदूषणभाष्यशेषस्य तदिहापीप्यते इत्यादिवार्तिकेन प्रागेय व्याख्यातायात्स्वमंतन वचनादिति चेदिति सूत्रानुभापित- पूर्वपक्षनिरासामवेति भाप्यमयतारणर्य व्याचष्टे * एवं चेति * अहष्टाय भविष्यन्तीतिभायण पूर्वदवताकल्पकत्वस्यापि शङ्कितरवा- द् गौणत्वनिरासस्योपलश्नणार्थत्यसूचनायादृष्टार्थत्वं चत्युक्त्वा देव. तान्तरोच्या व्यारयात मुख्यत्वसम्भव गौणत्यस्य पुरस्ताल्लिङ्गाधिक- रणे प्रसिद्ध कर्माङ्गभूनदेवनाप्रकाशनसम्भवे च देवनान्तरकल्पकत्व- स्य ततश्चावचनं तेपामिनरार्थ प्रयुज्यते इति नवमाधिकरणसूत्रे नि- रासादित्यर्थः। पुरताच्छन्दा भाष्यस्थोक्तशब्दव्याख्यात्याद् गौणत्या निरासमाविषयः ।प्रश्नपूर्ववचनसूत्रानुभापितकृत्स्नोपदेयतमाध्यर्थे कस्तहत्यादिचाफ्यानीत्यन्तं भायं व्याचले * अत इनि* वाफ्ययहु- त्वोपपादनार्थ येपामित्यादि यदनीत्यन्तं भाप्य व्याचटे *न हीति* न चेति भाष्यावयवव्याख्यार्थो न्योन्यानपेक्षनानाप्रयोजनयुक्तत्वो- तीमिन्नत्यनेनापपादिता । तस्मादित्यादिना पुरस्तादित्यादिना पु. रस्तात्पदानामनुपात्या वृत्त्या प्रयोगभेदे ऽभिहिते यन्तर्हि सा- धारणानीत्यादिभाष्येण पुरस्तात्पदानां तन्त्रतोतत्याशड्य सर्वेषां सूक्तवाकानां मध्ये ये पौर्णमासीदेवताप्रकाशकत्वात्पर्णिमास्या- हरणप्रयोगभाजो ये चामावास्यादेवताप्रकाशकत्वादामावास्याङ्गम. हरणप्रयोगमाजः सूक्तवाकास्तदवयवभूतानां कतिपयानां पदानां फर्मकाले तन्त्रण पठनीयतावनानाकालीनसर्वसाधारणतन्त्रपाठ- यलेन मुचयितु नन्त्रनाक्तिरिति तेनेत्यनेनोक्तम्। अत समुदायस्यार्थान- तिपादकत्वात्प्रातिपदिकोक्तं सूक्तवाकत्व विभक्त्युक्तं च साक्षा- साधनत्याख्यकरणत्यं नास्तीत्युपसंहारार्थ तस्मादिति भाप्यं बहुषु सूक्तवाकम्बकवचनायोगशानिरासार्थ च सूकबाकेतिभाष्यं स्पट- स्वादव्याख्याय पदनाप्यपगतनेत्यनुभाषणसूत्रस्थभाष्योक्तशङ्कानिरा- सार्थ सूक्तवाकेनेति भाग्यं व्याचऐ * येन केन चित्त्विति * कृत्स्न. स्य हीति भाप्योक्तशङ्कोपपत्तिनिरासार्य सूक्तवाकेनेति भाष्य व्या- चट परिवति* भाष्य लिङ्गाहवतापदोत्कर्पवद्वाक्यासमभिव्याहि- तानामपि पदानामुत्कर्षाल्लिङ्गोक्तिरुपलक्षणार्धेत्येवं व्याचष्टे * त. प्रेति * तस्मादित्यधिकरणाापसंहारभाम्यं व्याचष्टे * इतीति * ·१९१४ न्यायसुधायाम। भाग्योकमपि कस्तोपदेशपरिदार दुर्गयितुमारभते * इदमपीति* यथा श्वानर द्वादराफपाल निर्वपत्पुष जाताति जातेष्ट्रयपफमाघ- स्मि-जातएतामिानिपतीति च जातोपसहारादफयाश्यत्य. स्य वैश्वानरवाश्य प्रत्यक्षत्वेन यदष्टाफपालो भवतीत्यादिधाक्यया. वन युक्त तथेहाप्युपक्रमोपसहारस्य तन्त्रपदयोग कयास्यत्वस्थ प्रत्यक्ष याद्वाक्यबदुत्वानुपपत्ते प्योक्तमपि समाधान न युनमित्य- थं । भिन्नकर्मस्थभिन्नदेवताप्रकाशनसामथ्र्येनान्यो 5-पानपेक्षस्या- वाफ्यबहुत्यानुपपत्त प्योक्तमपि समाधान न युक्तमित्यथ । भिन्नकर्मस्थभिन्नदयताप्रकाशनसामर्थ्यनान्योन्यानपक्षयाद्भिपप्रयो- ७८५।२ जनावाच्चकवाक्यता न युक्तत्याशवाह * न हीति * यदनन ह. चिपति प्रस्तरप्रकाशनस्य प्राधान्या युपगमात्मस्तरान्ययित्वनरदेव- ताप्रकाशनस्यै कप्रयोजनस्य यदनन हयिषति च प्रधानभूताना तन्त्र• पदाना कीणातिवदावृत्ययोगादेकन देवतापदेनान्वय दवतान्तरप- दाना तन्नपदविना साकासनत्यथ । सुभाषिताक्तिनिमित्त वात्सू- कगकशब्दस्यष्टाना च दवतानामाज्यादिहविष्दिष्टत्वेन सुष्ट्रक्त- स्वाददयताप्रकाशनस्यैव प्राधान्यागत प्रत्येकवाक्पपरिसमा प्तिनिमित्तो क्यभेद स्यादित्याशयाइ * तस्मादिति * यस्प पि. तापितामह साम न पिवेदित्यादियदर्थता वाक्यभदे ऽपि तत्र पदा- रमकशब्दा-यपादकराक्यत्वसिद्धि परमार्थतस्तु प्रहरणागत्योपदे. शात्प्रहियमाणप्रस्तरप्रकाशनप्राधान्यापत्ते या त माने याशया या ते अग्ने रजाशया या ते अग्ने हराशयेत्युपसन्मन्त्रशेष तनूर्वपिप्ले- त्यादिरझयेत्वामह ददातु वृहस्पतये त्ग मा घरुणा ददात्वित्ये. वमादि दक्षिणाम-वशेष सा मृतत्वमशीयेत्यादिरादिशब्दातश्चे ५ एकपझें द्विपदीत्यादिसप्तपदीक्रमणमात्र शेपो भरेत्यादिर्जु दूरस्युपभृदसि रुसीत्याज्यासाधनमन्त्रशेषश्च घृताचीत्या- दियथावृत्या प्रयुज्यते तथात्रापि पुरस्तात्पदानामावृत्त्या प्रयो. गापत्तोशिकाना तन्न प्रयोगा विरुध्यतत्याह यवि पति * एकवचनालोचनया चैकस्यैव सूक्रयाकम्य प्रया- गापत्त पौर्णमासीदवतावाचिन शब्दास्ते पौर्णमास्या प्रयोक्तव्या इति भाष्य बहुवचन विरुध्यतत्याह * प्रस्तरति * पाक्यवहुत्यनि- रासमुपसहरति * तस्मादित * अतोऽन्य परिहारा वाच्य इत्या- ह * अतश्चति *तस्मादाह स उच्यत इति* यथैकस्मिन् विधा- धनकवि-दुसमुदाय च ससर्गिद्रव्यरूपत्वनानेफेषामपि किं विन्दूना सयाग सत्यकीभावादेकवचनान्त एव तोयशब्द प्रयुज्यते न घटव- * ·या- तृतीयाध्यायस्यद्वितीयः पादः । १९९५ द्विवहुवचनान्तः विभागे च सति पृथग्भावान्नानापत्तोबहुवचना- न्तस्तथैकस्मिन् देवतापदे ऽभितस्तन्नपदोपेते तत्समुदाये चेष्टदेवता- प्रकाशनानमित्तत्वात् सूक्तवाकस्ये पदेवताप्रकाशनानामनेकपा अ. थैकप्रयोगवर्तित्वरूपे संयोगे सत्येकीभावादेकवचनान्त एव प्रयुज्य- ते भिन्नप्रयोगवर्तित्वरूपे च विभागे सति पृथग्भावमात्रापत्तः सूक्त- पाकशब्दएव प्रयुज्यते न सूक्तवाकार्धशब्दः ततश्च विभागे ऽपि सूक्तवाकत्यं नापतीत्याशयः । तथात्वमुपपादयति * सूक्तयाको हीति * अग्निरिदं हविरजुपतेत्यादीष्टदेवताप्रकाशनसामर्थ्यालोच- नया प्रयोगवर्तिदेवतापदसाहितस्याभितस्तत्र पदोपेतस्ये- प्रदेवताप्रकाशकपदसमूहस्य सूक्तयाफत्वावधारणाद्यत्र घस्यो देवता इटा सूत्र तावद्देवतापदसमूहस्त- स्य कृत्स्नसूक्तवाफत्वोपपत्तरित्युक्त ऽभिन्नकर्मसङ्गतिभिन्नदेवता- प्रकारानानां भेदात्कथं तत्कारिणां पदसमूहानामेकशक्यतेत्याराड्य देवताप्रकायनस्येष्टत्वप्रयुक्तस्यादिष्टत्वरूपप्रकाश्यकत्वेन प्रकाशनक- त्वसूचनार्थ * प्रयोजनतश्चेन्युक्तम् * प्रत्युन देवतान्तरपदसाहि. त्ये देवतान्तराणामनुहिएत्वेनानुक्तत्वादजुषतत्युदिष्टत्वरूपोक्तवचन- स्यानृततया दुएत्यापत्तेदुरुस्तयाकः स्यादित्याह * प्रयोगति * सामान्यतः समवेतार्थपदप्रयोगमात्रेण सूक्तवाफसाफल्यसिद्धर्देव- तान्तरपदसाहित्ये त्यमुक्तवाकत्वापत्तिरित्युक्त्वा पौर्णमास्यमावा- स्ययोर्वभज्य प्रयोगे योजयति * तेनेति * निष्कर्षसिद्धयै युक्त्यपेक्षा. पाठनाभितः पदानां कर्म काले ऽपि तन्त्रप्रयोज्यत्वावगतिस्तनूर्वपि- ईत्याद्यनुपङ्गपूरितस्य यात अग्नेइत्यादेमन्त्रस्यादिशब्दोक्तस्य चाशा- ते ऽयं यजमानो ऽसावसावित्यादेः सर्वनामनिर्देशद्वाराम्नातदेवदत्ता- दिनामपूरितत्वात्तस्य मन्त्रस्य यथायुक्तिसहितेन पाठन कात्याव. धारणति हटान्तार्थः ।समवेतार्थपदप्रयोगमात्रेणष्टदेवताप्रकारानादन- तरितत्वोक्तिसिद्धावपि प्रहरणे यथाम्नातसूक्तवाकोपदेशाद्विभज्य प्रयोगेन कृत्स्नेन सूक्तवाफेन प्रहरणं कृतं स्यादित्याण्ड्याह * अत- शेति * सूक्तवाकशब्दस्य कादित्ये सत्येकदेशप्रयोगे कात्स्न्यै याध्ये- त यौगिकत्यासमवेतार्थपदसमूहमावे ऽवयवार्थोपपत्तेः । कापी- बाधाद्विद्यमानाः प्रयोगसमवेता देवता अनतिक्रम्य याव- रसूक्तवाकस्तावत्साध्यत्वात्प्रहरणस्य कृत्स्लेन साधितत्वोपप. तिरित्यर्थः कृत्स्ले तबध्येतॄणां सूक्तवाकप्रसिद्धिन युज्यतेत्याशयाह * तेनति * (स्वाध्यायकाले प्रयोगभे- दानालोचनाहर्यपूर्णमाससमवेतदेयताप्रकायननिमित्तं सर्वप्राकृत- १४० ·न्यायसुधापाम। देवत्यस्य पदसमूहस्य सूतवाकत्वं फर्मकाले च प्रकृतिविकृतिभेदा- द्वैविध्यमित्येवं धास्थितः मुक्तवाकोशातव्य इत्यर्थः । शियध्ये स- स्यपि कथं व्यवस्वेत्याशयाह * सुतयाफ इति * यत्र स्वाध्यायफा- ले प्रकृती विकृती यायायसूतवाको ऽस्माभिर्निमपितस्तत्रैव सर- क्तयाकोऽन्यत्रत्वसमवेतार्थनिरूपणारसूतवाकत्वं जहातीत्यर्थः।यहु- स्वमपि सूक्तवाकस्य सम्भवति किमुत द्वित्यमित्येवं भाप्यङ्गमयि तव्यमित्याह * भाग्य ऽपि चेति * उभे पौर्णमास्यमावास्पे प्रति स्वा. ध्यायकाले प्रकरणाविभागमालोच्य यः कृत्स्नसुकवाफराब्दो 5 येत- प्रसिद्धःसायथार्थ निकृष्य प्रयोगऽपि स्वदेवतापदसाहित्यमाने एव । कृत्स्नसुतवाकशब्दोयुक्तिसाहितेन पाठन कल्पित इत्येवं सूचङ्गामयि- तव्यमित्याह * तथेति * भाष्योतसूभन्यायानिरासायेवकार । सम्भवामानावयत्वेन यदुत्वोक्तिन्याख्याने ऽपि न घ. तेपामित्यादि- भाग्यविरोधः प्रयोगवर्तिदेवतावाविपदसमूहस्याभितस्तन्त्रपदोपे. तस्यैकसूक्तवाफत्वाभ्युपगमे परिहर इत्यागडय तेपामभितस्तन्त्रप. दोपेताना भिन्नप्रयोगवर्तिदेवताचिनां पदानामन्योन्यसमूहः कश्चि- देकप्रयोगसमवेतमथै न वदति तस्मान्न भिन्न प्रयोगनिदेवतापदस- मूहः फर्मकाले सूक्तवाफः प्रयोगसमवेतार्या प्रकाशकस्यादेव च न करणमिति भिन्नप्रयोगस्थदेवतापदसमूहस्य फर्मकाले सूकघाफ. त्वनिरासा भाष्य न त्येकप्रयोगस्यदेवतापदमूहस्य सूतवाकत्यनि- रासार्थ सूक्तयाकेति भाष्यं च') स्वाध्यायफाले सर्यकत. तदेवत्ये पदसमूहे प्रकृती च पौर्णमास्याख्ये मावास्याख्ये च याग- प्रयसमुदाये ऽतिकष्टप्रयोगसदेवतामध्ये पदसमूहे विकती । सूर्या- दिपदमध्ये पदसमूहे सूक्तवाफस्येप्टदेवताप्रफाशफत्वसमानरूपस्य संसर्गिद्रव्यवत्संस्ष्टपाठे सत्येकत्वादेकवचनोपपादनार्थमित्येवं वि. रोधपरिहारसुचनायोक्तेन गमनिकाप्रकारेण सर्धेषां भाज्याणाम- विरोध इत्याह * इतीति * सूत्नभाग्यवाकियो सर्वशब्दः। ॥ काम्ययाज्यानावाक्याफाण्डानां फाम्यमाना. ङ्गताधिकरणम् ॥७॥ लिङ्गकमसमाख्यानात् काम्ययुक्तं समाम्नानम् ॥ २० ॥ इहेत्यायुदाहरणभाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे *येनेति तदेता इति 1) अय प. पु. ना.। ८७१ ·तृतीयाध्यापर द्वितीयः पादः । १११७ सन्देहभाष्यं विचारस्थानन्तरसङ्गति पादसति च सूचयन् व्याच ऐ * तानीति * प्रमाणान्तरसम्यक्रतुविशेषान्वयविशेपापेक्षं लिई विनियोजक निरपेक्षं वेति विचायत्पादसङ्गतिः पूर्वपक्षधचनव्यक्ती फत्वन्वयबोधफक्रमोल्लकनोक्त्या सिद्धान्तवचनव्यक्ती क्रमानुसा- रोतया सूचिता ध्रुतेर्लिङ्गापेक्षत्वे पूर्वाधिफरणे ऽनेनोले प्रसगाल्लि- अस्यापि जघन्यममाणापेक्षत्वाभिधानादनन्तरसङ्गतिः । क्रमोच्या समाख्याप्युपलक्षिता प्रकारोक्त्या लिङ्गस्यान्यसम्बन्धापेक्षोक्ता। याज्याडागडमित्युपक्रमादेव सर्वत्रेत्युपसंहागयोदाहरणयहत्वादर- प्रतीयमानस्य प्रयोजनमाह * उदाहरणेति * समाख्यानविशेषण- सामिधेनीसाप्तवश्यवत्कंबलानिदेवत्यपाथिकृतीयादिपिविष- यत्वाल्लिङ्गाविशेषणस्य विलिमसौमागद्वेष्टिविपयस्वात्क्रमविशे- पणस्य समानलिङ्गाने केष्टिविषयत्यादुदाहरणबहुवेत्यर्षः या. पत्किञ्चित्प्रकरणानाम्नातयाज्यानुवाक्याफ काम्य चन्द्रान्यादि- फर्म तत्र याज्यानुवाक्या यथालिङ्गं भवेयुरिति पूर्वपक्षो- भयर्थ किं तापदिति माप्यं ब्याचरे * तोति * मन्त्रादीनां देवता- विखरूपान्धये नैष्फल्यापचेः क्रत्वपूर्वसाधनांशान्वये नवमे वक्ष्य- माणे ऽप्यध्ययनविधिनेव दयार्थत्वापरित्यागेन पुरुषार्थानुबन्धित्याय धगमे ऽपि मन्त्रप्रकाश्यदेवतादेः कतुमात्राणामङ्गत्यात्क्रतु- अत्यन्वयसिद्धर्लिङ्गस्य प्रकणादिगम्यऋतुविसिपान्वयानपेक्षावसू. चनार्थ कममिति भाष्यावयव व्यास्यातुं लिङ्गादित्यु- कम अध्ययनविधिना विशेषाङ्गभूते देवतादी मन्त्राणां लिपिनियोज्यत्वायगतर्लिङ्गस्य व सामर्थ्यात्मकत्वात्सामर्थ्यस्य वार्यादा फल्पनैकदेशत्वादित्यत्र सन्दिग्धार्थनिर्णयमाने व्यापाराभिधानादवगतऋतुर्विशेषान्वयानां च मन्त्राणां कपा द्वारपां फतुविशेषोपकारितति द्वारविरोपे सन्देहा- सामान्यतः प्रत्यन्वया- -C.. कमसमास्याभ्यां क्रतुर्विमान्ययेऽयगते द्वारविशेष प्रति सन्देहोत्पत्ती लिङ्गेन तदभूतदेवताप्रकाशनद्वारत्यनिर्णयादेतद्याज्यानुवाफ्यास- माम्नानं काम्येष्टियुक्तमित्येव सूघव्याख्याथै लिङ्गेत्यादिभाष्यसूचि- गमुपपचिमाह * नासतीति * लिङ्गकम इति भाग्य फमोच्या स. माख्याप्युपलक्षिता नन्वितिभाष्येण चक्ष्यमाणलिङ्गबलीयस्त्वविरो- धापत्तेः माघपेक्षा न युक्तत्याशय लिहानपेक्षितस्य क्रमादलि- ·न्यायसुधाया। ङ्गादौर्बल्ये ऽपि लिङापेक्षितस्य क्रमावलीयस्त्याविरोध इत्येवं प- रिहारार्थ सत्यमिति भाष्यं व्याचक्षाणः । पूर्वार्धमुपपादयति * लिङ्गं होति * देवतात्याधिष्ठानान्ल्यादिरूपवाची देवताशब्दः । सा- मान्यते ऽग्न्याद्यन्वये नवगते तद्विशेषसन्देहाभावेनाग्न्यादिस्वरूपे ऽपि लिङ्गेनाविनियोगात्सम्भावनामा लिङोक्तम् । उत्तरार्द्धमुपपा- दयितुमारभते * यज्ञेति * आधाधयेत्यादीनामेप वै सप्तदश:प्र- जापतियशे यशत्वापतइत्यादिवाक्याल्लवनादिमन्त्राणां च प्रकरणो- क्तविशेषान्वये विगते लिङ्गस्य विनियोजकत्वदर्शनाद्वाक्यप्रकर- जोक्तिभिन्नदेशानामिति ततः श्रावयतीत्यादीनां क्रमानवगतकतुविशे- पान्चयानांसमाख्यापेक्षोक्त्या क्रमापेक्षा सूचिता। प्रश्नपूर्य क्रमसमा- ख्यापेक्षोपपादनार्थ कुत इत्यादि भाष्य व्याचष्टेनचेति*याज्यानुवा- फ्यासमाख्यां विनाऽग्नेयानामृचा याज्यानुवाक्याफार्याशे सामिधेनी- कार्या च विनियोग इत्यज्ञानात्समाख्यापेक्षणीया तावच्छब्दाच कर्म विना फस्येन्द्राग्नयाज्यानुवाफ्याद्वयस्य कस्यामैन्द्राम्न्यामिष्टविनियो- गइत्यज्ञानात् क्रमो ऽप्यपेक्षणीय इत्यर्थः। किमर्थमाश्रयणीयेत्यपेक्षा- यामाह * तया हीति * द्वयमप्युपपादयति * इज्यत इति * एवं च सति यज्ञविशेष प्रति सन्देहात्तनिर्णयो भविष्यतीत्याह * ततश्चेति * याज्यासमाख्याया योगगतकार्यविषपान्ययावगमे ऽपि फाम्येटिविण्यत्वं सूत्रोक्त न सिध्यतीत्याशडानिरासार्थस्वेन यावे त्यादिभाष्यं व्याख्यातु शङ्कते * नन्विति * व्याचष्टे * कथ. मिति * याज्याकाण्डमित्येत्तायन्मानसमाख्वानभ्युपगमे ऽपि क- माकाम्यपिविषयत्व सेत्स्यतीति खयमन्यथा परिहति * अपि. चति * विशिएक्रमकैरिविवाशे क्रमेण समाख्यावाधे ऽपि कार्य- विशपांश ऽपेक्षणाद्वयाज्यास्वविरोधः सिद्धान्तमुपसहरति * तस्मा- दिति * क्रममात्रात्समाख्याद्वा क्रत्वन्वयसिद्धेविशेषणद्वयानर्थक्यश- थार्थमयेति भाष्य व्याचष्टे*किमर्थमिति * पाथिहतीयादिषु केवला- निदेयत्ये ऽपौसाप्तदश्याम्नानन सामिप्रेनीकार्यस्या ऽप्याग्नेयया- काहस्य सद्भापा-सामिधेनीकार्य ऽपि लिङ्गक्रमोपपत्तेः समाख्यान- पेक्षणे प्रथमातिकमेकारणामावात्सामिधेनीकार्यएव विनियोगापत्तेः समाख्याविशेषणार्थत्वोत्यर्थमस्तीति भाध्य व्याचष्टे * ठति * घातपात्यादिविशेषणसूचनायाग्नयादीनीत्यादिशब्दः नवेत्येवकारेण सामिधेनीकार्ये ऽपीति भाष्याम्यो ऽपि शब्दो मृदूक्रयत्व नैवकारा ७८८११ व्याख्या नरममाख्यामात्रात्तर्हि पाथिकृतीयादिपु याज्याकायें विनियो- गसिद्धलिङ्गक्रमविशेषणानर्थयामित्याण्डामति भाग्य ब्याचट * ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। तेन तहीति येन फारणेन समाख्यानादरे ऽनिष्टापत्तिस्तेन फार- णेन समाख्यानादित्येतावन्मात्रमस्त्वित्यर्थः । समाख्यानादित्येताव. त्युक्ते याज्यानुवाक्याफार्यातिरिक्तानां विलिङ्गानामपि चर्चा याज्यानुवाक्याकार्यएव विनियोगापत्तेस्तासां चानाकाद्धितत्वाद- शक्कत्याच याज्यानुचाक्याकार्ये विनियोगायोगाल्लिङ्गक्रमानादरा. सत्सामिधनीकायें ऽपि विनियोगादानर्थक्यापत्तेलिङ्गक्रमात्समाख्या. नाच्चत्युक्तं तु पूर्वस्या इष्टः स्वानुरूपयाज्यानुवाक्याम्नानानिप्प- तयांज्यानुवाक्याकार्य पाठेनातीते क्रमत्वादिलिगत्यापूर्वेष्टियाज्या- नुवाक्याकार्य विनियोगायोगादुत्तरप्टिसामिधेनीकार्ये समाख्याना. घस्थितलिङ्गक्रमाश्यां विनियागः सेत्स्यतीति लिङ्गक्रमविशेषणार्थ- यत्त्वोयर्थ सर्वा ति भाग्यं व्याचऐ * तदिति * आनियारुणस्य सोमारीद्रस्य वा फर्मणः स्वानुरूपयाज्यानुवाक्यापूरितत्वाधाज्या. नुवाक्यानाकासत्ये ऽभिहित लिगविनियोज्यखानुरूपयाज्यानुवा- फ्यावाधेनेन्द्रीवरगन्तरविनियोगशङ्कानुदयार्थ क्रमातिरिक्तवलब- प्रमाणयाधः मोक्त्या सूचितः । तल्लिङ्गमाग्नेयीत्वेनोकाविरोध- विण्ये वा समाख्याया निवृत्तव्यापारतोक्ता। विषयप्रदर्शनार्थ यति- भाज्य व्याचरे * तमिति * मनोचाग्निरुक्थेपुरोहिन इत्या द्या. नां पृथुयाजा इतिद्वयोश्च धाय्यासमाख्यात्याज्यसान्नायनिकाय्यधा- यामानविनिवाससामिधेनीबिति च सामिधेनीषु प्रक्षेप्यानां धाय्यात्वस्मृतेः समाख्यायानुगृहीता भवतीत्युक्त्यर्थत्वेन ता इति भाष्यव्याख्याधम् * ता इत्युक्तम् * सोमाद्रीष्टसामिधेनीक्रमा- त्यर्थत्वेत्यतीनानागतोक्ती व्याख्यातुम् * तत्रापि स्वित्युक्तम् * लि- समाख्यानादित्यतायन्मात्रे ताग्नियीनामृचां बातपतीयादिया. ज्यानुवाफ्याफार्य मनोर्सचां पृथुयाजवत्योश्च सीमारौद्रीटिसामिधनी- कार्ये विनियोगसिद्धः क्रमविशेषणमनर्थकमित्याशङ्याह * यदि- चेति * क्रमेण तर्हि समाख्याधाधा प्रातपतीयादी सामिधेनीकार्य विनियोगः स्यादित्याण्ड्य क्रमविनियोगविषय समाख्यायाधो ऽपि याज्याकार्यविषये विरोधाभावादवाध इत्येष परिहारसूचयना * यतीत्युक्तम् * विशेषणद्वयार्थवत्वोपसहारार्थे तस्मादिति भाष्य व्याचष्टे * तस्मादिति ॥ आग्नीधोपसाने प्राकृताना मन्त्राणां विनियोगाधिकरणम् ॥ ८॥ अधिकारे च मन्त्राविधिरतदाख्येषु शि- ७८९ ·१९२० न्यायसुधायाम। टत्वात् ॥ २७ ॥ लिगस्य सामान्यसम्बन्धसापेक्षस्य विनियोजफत्वे ऽभिहिते प्रसद्भाल्लिङ्गवत्याः श्रुतैरपि सामान्यसम्बन्धापेक्षया विनियोजक- स्वाभिधानादनन्तरसङ्गति पावसङ्गतिं च स्पष्टत्वादनुक्त्वा प्राकृतानां विशेषरूपेणानातानामपि विशेषरूपेण विध्यभाये विनियोगाका- त्यात्तासामेवाग्नेस्यादिशब्देन ग्रहणापत्तेरग्निदेवता ऽस्या इति वस. मिहतवाचिसर्वनामार्थवृत्तिनाग्नेयीशब्देन प्रकृतानामेव ग्रहणावगतेः पूर्वपक्षायोगात्सन्दहायोगमाशड्दा विशेपरुपाम्नानाद्विशेषरूपेण वि. हितानामेव प्रकृतात्या विवक्षितत्यादग्निदेवतात्वोपलाक्षतस्य वा- न्यत्र पदार्थस्यात्रोपस्थानाङ्गत्वे विधेरुपलक्षणान्तयनपेक्ष्यत्वेन स- निहितत्वस्योपलक्षणत्वेनानन्वयादविवक्षितत्वावगतेराग्नेयीमानन· हणावगमात्पूर्वपक्षसम्भवेन सन्देहोपपत्तिसूचनाथै विषयं शोषय- न्ति * ज्योतिसोम इति * सग्निहितत्वाविवक्षया सामान्योक्त्या स- चिता परमतेन दाशतयीभ्य एव दारातयीभ्यो ऽपीति का ध्याहृत- शब्दवयपूर्व पूर्वपक्षवचनव्यक्तिभाप्यावृत्या विविधसन्देहोक्त्यर्थ- स्वेन ततिसन्देइमाप्य न्याचऐ * तति * सन्दहभायात्पक्षद्वय- प्रतीतेसैविध्योक्तिरयुकत्याशय तस्माता दशतयालिद्भवन्तो मन्त्रा प्रहतिव्या इत्यनेन माप्येयाप्रकृतमात्रपक्षमुक्त्या नत्यित्यनेन सिद्धा- न्त शहिते नेत्युच्यतइत्यनेनाविशेषपक्षोपकमाल्लिन प्रत्ययो भव- ति दाशतयेनापि कर्त्तव्यमित्यादिना विषपक्षस्यैव स्पष्टीकरणाप- भनयप्रतिभानमाह * प्रधादिति * भप्रनमात्रपक्षं दूपयितुमुप- मते * न त्विति * प्रमाणाभावमेवोपपादयितुं क्लप्तसामान्यस- म्बन्धात्प्रनग्रहणसम्म फल्पनागौरवापादफफलप्यसम्बन्धादन- छतमहणायोगादविशेषपक्षो ऽपि तावदतिफ्लशसाध्या प्ररुतमात्र- निर्धारणं तु न कय चित्सम्भवतीत्याह * महता हीति * निधार- पास्यनिधयायांगमुपपादयितुमाह * येन हीति * भाग्नयीत्येवमा- दिभिहीति भायोक्तस्याम्नपीराब्दाविशेषात्मफस्य प्रमाणस्य प्रता- साधारण्ये ऽप्यन्यन विनियुकत्वात्मालानामग्रहणमित्याशाह * न चति * पुरोडायाधयण विनियुक्तस्य फपालस्य तुषोपयाप पि. नियोगद्विनियुक्तपिनियोगो ऽप्यविरुद्ध इत्याए । फथ तर्हि भाष्य पक्षश्योतिरिरथारादगाह * न चति * भादी सन्देइकाले दाग- तपीपात्यनेनामनयाचिनाशब्देना पिपदाहिनतारिशेपमनपरि• प्राइमरतमातान्तिरिति यदता प्रपद पयाध्याहायों नयशब्द ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११२१ पति सुचितं सन्देहभा यादमतमात्रपक्षाप्रकाशने ऽपि शिष्टत्वादि- ति हेत्वर्षसूत्रावयवव्याख्याथै यथामित्यादिभाग्याचप्रकाशन भ. विभ्यतीत्याशयाह * यस्विति * सौत्रप्रतिज्ञासूचितम्णमेयोप- दविशेषस्य देतोरानेयीत्वमादिभिहातिभाप्योक्तस्पाविशेषपक्षसाधन त्वादधिकार प्रकरणे यो लिङ्गमालाच्य मन्त्रयिधिः सा तवाण्येषु म. झतेषु मन्नेषु चतिलिङ्गक्रमसमाख्यान्प्रदिति पश्चमी लिङ्गशब्दमात्रा- त्परा ल्यम्लोपे फल्पयित्या प्रतिमानार्थायगतः सिद्धान्तनिरासायं. स्वेन सौत्रहंतूपपत्ततळयापार्थेनापि भाष्येण नामरतमानपक्ष: - फाशयतरत्याशयः। कथमाग्नेयीत्येवमादिभिहतिभाप्योक्तस्य प्रामा- ग्यस्याविशेषपक्षसाधकतायसीयतइत्यनेनोक्त प्रोदिमदर्शनायानात. मानपक्षमपि समर्थयितुमारभते * यदि स्थिति * न्यायाकौशलसू- चनायोपहाप्ताय * श्रोत्रियस्योपपत्तिरित्युकर * फीरीत्यपे- क्षायामाह - प्रकृतस्येति * यस्योदनादेः पयस्य यामः प्रहरी पतो गतः तस्य गतरसत्यात्तरसामान्यनान्यदपि गतयी. ये यातयाममुच्यते। कुशा दव्यांदयो मन्त्रा ग्रामणाश्च यहुश्रुताः । नते निर्मात्यतां यान्ति थिनियोज्या पुनः पुनरिति । स्मनः । यातगमत्वस्यानाशयत्वादपरितोषेणोपपत्यन्तरमाह- भति आग्नेयी सामगा स्तुवतात्यादी मात्रादिसाधनस्र्थना- म्याग्नेस्यादिरादमात्रेण विधानार तुल्यतामाशाह - यदि रिपति विध्यन्तरेधिशेषविधानारसामान्यसाधनस्वनाम्याग्नेस्यादि शब्दमात्रेण विधानात तुल्यतामा शाह यदि स्थिति यि. ज्यन्तशिंपस्तु पाधः सरस्यनीत्याशयः । इममेय पक्षमुपसंहाति तस्माविति * सुनीयपक्षसमर्थनेन तस्मादाशतवीलिगयती मन्त्रा प्रहातल्या इस्यन्तं भाध्यमप्रकृतमानपक्षविषयत्वेन व्याग्याय,समते- नादित भारयाविशेषपक्षविषयत्येन व्याख्यातुं सोशविशेषग्रहण- प्रतिसामुचितहतूकार्यमाग्नेयीत्येवमादिभिहति भाम्य म्याचष्ट्र अय येति विमोत्या दासतम्यो पीत्यपिशदायाहार सूचितः। प्ररुतानामपि दयतयास्पदशमण्डलससकावयवपटक च मन्त्रसहि- तामन्तुत्वरूपंप ग्रहण वस्तुं दाशतयीशब्दनगाविशयोक्किासना. लायात्मकतानामयची प्रावति सिमान्तमाशा मनानां स्तो. .

·૨૨૨ न्यायसुधायाम्। सतिप्रकृतनियमास्यान्नान्यथाशिष्टत्वस्योपलक्षणत्वाभ्युपगमे विधि- प्रत्ययस्योपलक्षणमाने क्षीणशक्तित्वेन विध्यभावान काचित् प्राधे- त्यादिमाधनिरासार्थतया शिष्टत्वादितिसूधावयवव्याख्यानायापाद्यो- ७९०॥ त्या पातनिका यश्चेति माध्यं तात्पर्यतोव्याचऐनचंति कथम्भा- यात्मकप्रकरणस्य विनियोजकत्वास्येत ग्राहकत्वेन प्रकरणाङ्गबोध- मात्र व्यापारावान्यन्यायतकत्वाख्यं विशेषकत्वं भवतीत्याशयः । फथम्भावलक्षणस्य प्रकरणस्य व्यावर्तकत्वायोगेऽपि यौगिकशब्दा- नांखावयवान्चयाईवस्तुवाचित्वात्संहितावलम्बित्वाय सन्निहिता- धविषयत्वायगतेर्विशेषतो ऽग्निर्देवताऽस्या इति सन्निहितवाचिसर्व- नामावृत्तित्वादाग्नेयीशब्दस्य सन्निहिताविपयत्वावगतेरग्निदेव- त्यत्ववषयवच सनिहितत्वस्याप्यन्यपदार्थे ऽपि लक्षणत्वावगमा- च्छ्त्यनुगृहीतसनिधिलक्षपनकरणस्य व्यावकत्वं भविष्यती- त्याशङ्कयाह * सनिधीति * उपलक्षणश्यप्रतीतावप्यविशिष्ट हि लक्षणमित्यनेन न्यायेनोपलक्षणानां विशेषणविशेष्यत्वायोगादे. फन चोपलक्षितप्रत्ययोक्तस्त्रात्यान्यथानुपपत्या गम्यस्य वा शुघस्य शुतराब्दगम्यत्वेनागृह्यमाणे गृह्यमाणविशेषत्वावगत्या समुच्चये ऽपि निहितत्वस्य श्रुत्यनुग्रहाभायो लौकिफोक्त्या सूचितः । प्रकृत. त्यागयीत्वसद्भायात् थुत्यविरोधमाशय योगिकशब्दानां व्यक्ति. याचित्वात प्रतिव्यक्तिमात्रग्रहणे युतिसड्डोचापतियोंगिकोक्त्या सुः चिता । भाष्यस्याप्रकृतमात्रपाक्षोपपादतार्थत्वशानिरासायाविशे- पपलोपपादनफलसिद्धान्तनिरासार्थतां सूचयितुमाह * तस्मादि- ति * उपविऐतिभाप्यमविशेषपक्षे ऽनुपपनमाशय सावधारण: त्वन ज्याचट * उपदिऐति * एवं जातीयफस्येति भाप्यावयवं न्याचऐ * पचमिति * कर्य जातीयकस्येति प्रश्नभाण्याशपमा * फीमति * विशेषणरहितस्यापि यचाग्नेय्या स्तोत्रादि फरोती. स्यास्यातप्रत्ययविहितरूपेणोपदिष्टत्वेनोपलक्षणाप्रतिग्रहणं भयि. ध्यतीत्येवमाशयत्वं फयजातीयकस्येति सिद्धान्तिप्रश्नस्य मत्या समिरासायं यः कस्मिंश्चिदित्यादिग्रहातन्य इत्यन्तं भाष्यं उपदिष्ट- त्वोपलक्षणरूपायाः मतग्रहणोपपत्ते. सिद्धान्तिनो ऽनिष्टत्यादयु. पतमाशश परमार्थः । सिद्धान्यनभिमतामेवोपदिष्टत्योपलक्षण- पांप्रत प्रहगोपपचिस्योत्प्रेक्षामात्रेण सिद्धान्त्यभिप्रेतां परिफ- लम्प पूर्वपक्षी यः फस्मिचिदित्यादिग्नहीतन्या इत्यन्तमाहत्येवं ता. स्पतम्तागमा परः पुनरिति लिङ्गपदम्याण्यायास्तल्लिङ्ग- मित्यतावश्यत्यं यः फरिमधिदित्ययययस्य चांपदिष्टवरूपोपलक्षण- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११२३ निरासावतारमायार्थत्यं सूचयितुं मध्यप्रतीकनायतारितम् । अत्र भाष्ये यदीति भाग्यावयवगतन यानयाख्यातप्रत्ययसामध्यस्य वि. पयभूनास्थातप्रत्ययविहिता घेत्येवमाण्यातप्रत्ययसामध्ये तस्योप- दशकस्याण्यातस्य मन्यविपर्य लिङ्गमिति षष्ठीसमासाथयणन तदु- पविष्टत्व लिगमित्यसमाप्ताथयणेन या तत्तस्य विधीयमानस्य म- न्त्रस्योपलक्षणं विधक्षितमित्युक्तं फयमेतद् गम्यत इत्यपेक्षायामुपल- णोपक्षीणशक्ती लिनोपदियो भवतीति विध्यभायोपन्यासाईय. तालिङ्गस्य चोपलक्षणस्ये * तदयांगादित्युक्तम् * एतदेय भाष्यम घययशी व्याचिण्यासुर्यः फरिमचिदिति भाष्याययवं तायवध्या- हारण ज्याचष्टे * नासाविति * उपदिष्टत्वस्यैव स्फुटस्य विशेष. पणस्य सम्भवात् फयं नान्यत्रोपदेशमईतीत्याशयंन कमिति पृ. प्रयोपदिष्टत्यस्योपलक्षणत्यरूपविशेषणत्यरूपविशेषणत्यनिरासाय य. दीति भाग्यमापाचोक्त्यर्थयन व्याचष्टे * तदिहति * यथा- लम्भनियोपी विधीयते न प्राकृती तो हि विहिती यदि न विधीयेते ततः प्राकृती लक्ष्येत यायालम्भनिर्धापी फच्यापित्यालम्भनिर्वापा- धिकरणभाष्योतन न्यायेन फत्पतायाचिना प्रत्ययेनोपलक्षणी. भूत्या व्यावृत्याविशेषणं कर्तव्यमित्युक्त तस्य विशेषणत्वोपपाद- नार्थम * तद्धीयुक्तम् * येनेति भाग्याययवादयमेव लिङ्गश- व्दार्थो ऽवसीयत इत्याह #तपा चेति * तत इति भाग्याघयचं व्याचष्टे * तत इति * मति भाग्यायययं न्याचष्टे * अति* ७९११ तेनति मायायययं याच तेनति * तस्मादिरयुपसंहार- भाग्य व्याचरे * तस्मादिति * सिखान्यभिमतप्रकृतग्रहणो. पपत्युक्त्यर्थं न स्थिति भाथ्यं प्रफरणस्याविशेषफत्यादयुक्तमाया साक्षात्प्रकरणस्पान्यायतकत्व पि विधेलांघवादेकत्वन गौरवापा. दफारुतग्रहणण्यावर्तफत्याशयतया ब्याचए * न त्यति * प्र. कृतानामपि सद्वारस्यैव प्रत्यत्ययस्यायगटेरान्तरान्ययाईनिर्धार- प्रत्यन्वयरूपसामान्यसम्बन्धानयगमात्मकरणस्य विधिलाययापादक- स्थानुपपविनियोजकत्यवाच्यमित्यापाघ यलयतिरोधेन नियाम- फत्यनिरासाय नेतीति भाग्यं भुतिनियोज्य मन्ले लिङ्गविरोधोप- न्यासादयुकमाण्ड्य देवतास्यचिन्हरूपलिङ्गयुक्तभुतिलक्षणार्यस्येन लिगशब्द म्याचष्टे * लिङ्गं हीति -प्रसङ्गात्सर्वे ऽप्युपरितनाः शुदा लिङ्गशब्दाः श्रुतिलक्षणार्या इत्याह * उपरिशादिति * म. विरोधराडार्थमाहेत्यादिभाष्य ज्याचष्टे * भाइति * गौरव इति वा युत्या यदोत्यायपधारित " विशेष यदि तन्न स्थाचत: १४१ ·१९२४ न्यायसुधाया। स्वाच्छतिवाधनमिति तद्भूताधिकरणवार्तिकोक्तन्यायेनाविरो- थ इत्ययः । व्यक्तियाचित्वनाग्नय्यादिशब्दामा जातियाशि- धादिशब्दवैषम्याविरोधसमर्थनार्थ नैतदित्यादिभाष्यं ब्याचष्टे * नै- तदिति * जातिवाचित्वाभावे ऽपि वैयाकरणगतेन सम्बन्धवाचित्वं मचा व्यक्तीनामवाध्यत्वादप्रकृतमन्त्रव्यक्त्वग्रहणे ऽपि श्रुतिविरोधी नास्तीति शङ्काशयविवरणार्थमुच्यत इत्यादिभाष्यं ज्याचष्टे * सामा- न्यस्येति * आग्नेयीत्वादिजात्यभाधान्मन्तदेवतासम्बन्धमेवानक- मनव्यक्तिसमानत्वात्सामान्योक्त्याभिप्रेत्य तस्यैव प्रतिमन्त्रव्यकि- समाप्तिरुका तस्मादित्यनेन नचेहेति भाग्यशेपो व्याख्यातः । प्रकृता- यामपि व्यको समस्तब्दार्थसम्भवान्नित्यक्षुत्यधाधे ऽपि विफल्पना- प्रतानां पाधापक्षे श्रुतिविरोधो ऽपरिहार्य इति घिरोधसमर्थना- शयविवरणायमुच्यते * सत्यमिति * भाष्य लिङ्गारसामान्यमित्य- नेन व्यक्तरीतत्वात्कस्याचित्यागे ऽपि अविरोधस्योकत्वादयुकमा- शहा व्यकिवाचित्याशयत्वेन ब्याचटे * इतरस्त्विति * नस्विति. शड्डामाप्पं व्यक्तिवाचिस्वाण्पनिरासार्थत्वेन ब्याचरे * न त्यति * जिज्ञासापूर्व व्यक्तिवाचित्याशयसमधनवचःपूर्व पक्षसमर्थनार्थ उ. ध्यत इत्याचपरमित्यन्तं भाष्य व्याधिख्यासुजिज्ञासामाग्य तावदध- तारणपूर्व व्याचष्टे * परस्त्विति * कि स्विति निर्णयभाष्यं स्वरूप- ७९२९ सम्ताववाचले * सा चेति * तात्पर्यतो पाण्यातुमाकृत्यधिकर. पोक्तजातियाचित्यविरोध पडते * किं पुनरिति * विरोधपरिहा- राथै परपां न्याण्यां दूपयितुमुपन्यस्यति नेतीति * जातियात्रित्वान- पन्हवे व्यक्तीनामतत्वोच्छनिविरोधद्वारपूर्वपक्षासिमपारस्या दू. पयति तस्विति * स्वमतेन व्याचष्टे त तिन फेवलं जा. सर्वाच्यतापर्यते किं तु सद्भायो ऽपत्याइ * न चैति * जात्यन्त- राभाव ऽप्यूग्जातिरेयान जाताच्या देवतान्धिता पङ्कजशब्दस्येव प. कुजननान्विता पनवजातिचीच्या भविष्यतीत्यागानिरासाये देव. तेति माध्यं ब्याचऐ * देवतासम्बन्धमेवेति * आग्नयो टाकपा. लशिरो या पतयत्रस्य यदाग्नेयः माग्नेया घे ग्राह्मण इत्यादी द. ज्यादिवपि प्रयोगादिदमभिप्रेत्येत्यतः शदायः । सम्यन्धाव्यभिवा. रिव तस्यैव वाच्यता कस्मात्याशङ्याह * सम्बन्धस्विति * शनिालिशात्समान्यमिति सामान्योक्या सम्बन्यस्य वायरये. नापन्यास्तस्यात्स्वानमिमतत्वसूचनार्थम् * भाष्यकारणेत्युक्तम् * (ोमवादिति.पा । (मायदेवति.पा.

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११२५ मानन्त्यव्यभिचाराण्यदोगपत्तेयक्तिवावियन सम्भवतीस्वाराया. ह * तस्या एवं चेति । अनेन चोपस्थानसाधनमृग्यक्तिदेवतयापल- क्षयितव्येत्येवमानन्त्यव्यभिचारपरिहारार्थत्येन यथेति भाण्यावययो व्याख्यात. देवताया अव्यक्त्युपलक्षणत्याभ्युपगमे प्राग्व्याच्यत्वाप- तेदेवतात्वा च सम्यधिरूपत्वात्प्रतिसम्बन्धिन विना ऽनुपपत्त्या प्रति सम्बन्धिन्या अरण्यके प्रतीतिसम्भवादवाच्यत्वापत्तिरित्या- शमाह * पूर्येति * देवताविशेष्याया अग्न्यके प्रत्यययाच्य. स्थानभ्युपगमे ऽधिष्ठानभूत प्रकृत्यमानि प्रति प्रत्ययार्पस्य दघता- रवस्य विशपणत्यापट प्रकृतिप्रत्यययोर्विशेषणविशप्याभिधानश- किभदायरोधापते. प्रत्ययेन विशेम्याभिधानमवाविरुख न तु वि. शेषणाभिधानमिति साधारणोक्या सूचित गवादिशब्दालक्षणाया अपि व्यक्तिविशेषान्ययसम्भवाद्विराज्यवसिये ऽपि न घाच्यत्वफ- ल्पना युक्तेत्याण्ड्याह * यत्र त्विति * गवादिशब्दस्य जानी व्यक्ती चाभयत्र वाचफत्वस्यास्मते शब्दभेदाभावाय तन्निमित्तय- क्तिभेवानगनेरुभयत्र प्रयोगान्यथानुपपतिमात्रेण शक्तिबयफल्प- नापजायफमनीत्याविनाभायेनेतरप्रतीतिसिद्ध्यान्यथानुपपत्तिपरिहा. राविशेष्यानभिधान युक्त तखितस्य तु "सास्य देवत"ति स्मृत्यैवा- स्य शब्दनिर्दि ऐ विरोम्ये देवतात्वे च विरोपणे पाचकत्यानवगमा- च्छतिवयानभ्युपगमे ऽपि फल्पनागौरवानापरुभयाभिधान युक- मिति व्यापारयितव्यत्योया 5ऽभिधानाव्यस्य व्यापारस्यान्यथानु- पपत्या फल्पयितव्यत्याभिधानात्सचितम् । सास्य देवतेनि स्मृत्या अस्य शब्दनिदिएस्य विशेष्यस्य प्रति सम्बन्धित्वमाप्रमवगम्यते । न पाच्यतेत्याशय स्मृत्या प्रतिप्रतिसम्बन्धिनो वाच्यत्वा ऽनुत्तोल- क्षणयायगतिसम्भवे ऽन्यानेयीशदस्य तात्पर्याभावापत्तरग्निशब्द- घदाग्नेयीप्रथमोपसदित्यादौ विशेष्यसमानाधिकरण प्रयागो न स्यादेयतारादधमिसमानाधिकरण प्रयाग स्यान्न चैतवयमप्यस्नि पतो दवतारयविशेषणमाप्रवाची समानयीशलो लक्षणया विशे- ज्यपर्यन्त नीयेनेत्याह * न चति # देवतास्यस्य च विशेषणमा. प्रस्य तजिनवाच्यत्वाभ्युपगमे मन्त्रकरणक ब्यापारदेवताया क- रणफायांक्षमत्वे ऽपि तद्धिता तप्रातिपदिकथुतियल वात्कारक- विमतिश्चयाधेन सहाथै सूतीयामगुपगम्याग्रीधादिवतुपस्थान- फर्मत्ये क्षमयसम्भवान्न लाक्षणिक विषयमाद्रियतेत्या * यदि चेति अनेन चानफव्यक्तिसाधारण सामान्यरूपस्य देवतास्यस्य विरा- पणमात्रस्य तखितवाच्यत्वाभ्युपगमे यया देवतयव्ययाख्यसाध.

·न्यायसुधायाम्। में लक्षायितन्य सवाघोपस्थाने करणवायोगे ऽपि फरणत्वेनानीधा- दिना समाना सती साधनं भपिम्पति किमृग्व्यक्तिलक्षणयेत्येवं न्या. ख्यान्तरं देवतैवेति भाष्यावयवस्य सूचितम् । व्यक्तियाचियोपपाद- मार्थतामस्य सूचयितुमाह * तस्मादिति * विस्तराश्व सम्बन्धी- कायां पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दयोग्ययाचित्वोपपादनार्य सर्वयोगि- कानां व्यक्तिवाचितोपपादितत्याह * तदिति * व्यक्तिवाचित्वोपपा- दनस्याविशेषपक्षसिद्ध्यर्थत्वोक्त्यर्थ न चेत्याधुपाददारभित्यन्तं भाष्य ७९३१ सङ्घपतो ब्याचले * ततश्चति * अप्रकृतमपीत्यविशेषोक्तेर्यश्चायमि- ति भायोक्तप्रकृतोपदेशयोगविरोधाशङ्काथ न स्थिति भाष्य यधाय- मित्येनेनापि प्रकृतमात्रीपदेशायोगोक्तिद्वारेणाविशेषोपदेशस्यैवोक्त- त्वेनाविरोधादयुक्तमाशड्डयाप्रकृतमात्रोपदेवो यश्चायमिति भाष्येणो- त इति भ्रान्तस्पेयं शडूत्येवमुपपादयितुमाह *न त्यति * भाष्ये ऽनुकस्याप्यप्रकृतमात्रपक्षस्य परमवेन किं तद्वयतिरिक्ता इति स- देहयात्र्तिके प्रकृतस्य कार्यान्तरोपयोगनेत्याधुपपत्तिवार्तिके वाद्य- उक्तत्वादायत्वं सामान्यशास्त्रस्य विशेपशास्त्रण याध आदिशब्दे. भोक्तः । उच्यतइति परिहारभार्य यश्वामिति भान्याधिवरणार्थ- तया व्याच * परस्त्विति * मध्यमताप्याधत्ववत्तद्वार्तिको कमी- येवेत्यनेनाविशेषोक्तयश्चायमिति भाष्यधिरोधाण्यदोषाभावोक्त्यर्थ- त्येन नैवं सतीति भाग्यावयचो व्याप्यातः 1 अविशेषोतर्भाग्यविरो- धास्यदोपाभावे ऽपि फरणयाधास्यो दोपो ऽस्त्येवेत्याशष्टार्थ नस्वि. ति मान्यं श्रुत्याप्रकरणयाधस्य युक्तत्वादयुक्तभाशयाविरोधार्य श्रुतेः सामान्यवाचिता कार्येपेघमाशयत्वेन ज्याण्यातुमाह * न वि. ति सत्यमिति परिहारभाम्यं श्रुतेः प्रसिद्धार्थत्यागेन युक्त इत्येव माण्यत्वेन व्याख्यातुमाह * परस्त्विति * वैकल्पिकपदार्थमध्ये नि- स्थायफप्रयोगे विरोधाभावामित्वं प्रकृतमात्रमहणे ऽपि ध्रुयनुग्रहो- पपठेनं प्रकरणं यानीपमित्याशहानिरासाथै अपि चेत्यादिमाप्यं स्वोपस्कारमनपेक्ष्य प्रमाणोपकारार्थ युद्धिपूर्वकारिणः प्रकृतायोगा. प्रमाणानुग्रहार्थवशड्डानुपपत्तेरयुक्तमाराय लौकिकादिभ्रान्तम- घावनिरासायरवेन व्याचष्टे * अपि चति * फि तहत्यिनेन यदिति भाष्यावययो व्याख्यातः । प्रवृत्तेरामानुग्रहार्थत्वे ऽपि मरतमागा- पिफतूपकारापन फलेन फलयताम्मानुप्रसिद्धन प्रफरणं यानी- यमित्ययमारायस्यन फिमितिप्रश्नभायाधयचं ध्याचष्टे * तत इनि* उभयथाप्यामानुग्रहसिलो दुरीलप्रमाणानुरोधेन यलयप्रमाणफल (.) पाहतादिति ।पा।

·तुनीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । ११२७ भूताया प्रवृत्ते सड्डोचो न युक्त इत्यायनोत्तरार्द्धमेतदिति भा. प्यानपवमवतारण उगाचष्टे * अत इति * ययामप्येत्यकरुपैय श्रुतिहुपुप्रझनेप्वप्रशतेषु च मन्त्र प्रमाण तथापि फ चित्प्रकृतम त्ररूप प्रमाणमनुगृहीतमिति प्रमाणानुग्रहण पुरुषस्य कृतार्थत्त्व प्रकृतमन्त्ररूपाण्यान्नराणि पुरुषार्थापयिकान्यपि सन्ति न गृह्यन्त इति यच्छश्यते तनेत्येतदत प्रवृत्ते प्रमाणानुग्रहार्थत्वाभावाद्भव- तीत्येव योज्यम् । प्रवृत्त प्रमाणानुग्रहार्थत्याभ्युपगम निधापत्ति- माह * सरुदिति * तस्मादिति पूर्वपक्षापसहारभाग्य व्या- चष्टे * तस्मादिति * तस्माच्छन्देन किं परामृष्टामत्यपेक्षायाम- विशेषेत्युक्ते प्राक्तस्यानिर्दित्वात्मनाम्ना परामर्शयागमाशय लि. प्रत्ययविरुद्धत्वादित्यत्र श्रुनेरवियपेण समन्त्रग्रहणसामर्य वि. ना विरोधायोगाल्लिङ्गयुक्ताया थुनाविवाविशपग्रहणसामथ्र्यो ऽपि प्रयुक्त पयेत्याशब्दाकयुक्तेन लिनेनत्यननाक्तम् । दाशतय्या- मपीत्यायपिराब्दालोचनादुविष्ट अप दयो हीत्यादिमा यस्य साव. धारणत्व प्रतीतेरविशेषपक्षोक्त्यर्थत्वसम्भवे ऽपि सूत्रे ऽपि शब्दा. भावारकथमविशेषपक्षप्रतीतिरित्याशङ्याह * सूत्रमपीति * प्राक्त- दाण्यानामतदाख्याना चानुकत्वात्सूत्रस्याप्राप्तातदाख्यमन्त्रप्रापणा- यंत्यावगतेन विधारणार्थता युनत्याराय । तदाण्या भपि तर्हि फस्मात्स्वशब्दन नोक्ता इत्याराड्याह * तदाण्येषु रिवति * तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ॥ २१ ॥ पूर्वपक्षसूत्रस्येनातदाण्यशब्देनाप्रकृताना च शब्देन च प्रक- तानां विधेषक्तत्वासिद्धान्तसूत्र तदास्यपुनर्वचनस्यान्यपरिसण्यार्य. त्वेन तवाश्य एवमन्त्री विधीयतइत्येय कर्मव्युत्पन्नविधियब्दानुषलेण व्यापयार्य तदाख्याति भाग्य तच्छब्दनानिर्दिष्टज्योतिष्टोमपरामर्यायो- गादयुक्तमारायाधिकारविपयत्वाद् उदिस्यस्य ज्योतिष्टोमस्य परामरी सम्मव मुचयस्त्रेधा व्याचऐ *अधिकाराय इति * ज्योतिप्टोमाने ज्योतिधोमसमकत्वस्यौपचारिकत्वेनापरितोपाद्वयाण्यान्तरद्वयम् । कुत इति प्रश्नोत्तरत्वेन सौत्रप्रकरणशब्दव्याख्यार्थ प्रकृती हीति भा. प्य तात्पर्यतो ज्याचटे * कुत इति * अयमानीधोपस्थानाख्य पदार्थ. ऋतुसम्पन्ध्यनुष्ठेयविशेष सामन्त्र कार्यत्वेनोपदिश्यते न चानन म- म्ण कतुसम्बन्धिफिश्चित्कामिति सामान्यत फतुसम्बन्ध्यनुप्ठे. यान्वयनाति विना तद्विशपान्वयानाकापाच्छश्यो विधातु स्वरसत. पदार्यस्वरूपमानान्वयप्रतीते. क्रत्वन्वयाधीनत्य सामान्यत फाय- ·न्यायसुधायाम्। भान्धयत्याप्रहतानां कत्यन्धपामावान सामान्यतः कस्यान्वयमा रिस्तीत्याययः । पूर्वसंमुपपादयितुमाह * आनेगेति * भा. धानवरसस्कारकर्मस्वप्युपस्थानस्यानाधादिमनुष्यस्वरूपप्रयुक्तरव तुकार्यविशेषत्वं न स्याधिरण्यधारणवस्वतन्तपुरुषार्थत्व यान घ कन्वैकान्तिकस्याप्याग्नीध्रादेजुद्घादिवलौकित्वाखरूपेण प्रयो- cm- कार्यविशेषस्य मन्त्र कार्यत्वेन विधिनिधीयत इत्यर्थः। उत्तरार्धमुप- पादयितुमाह #सचेति स्वरसत. पदार्थस्वरूपान्वयप्रतीतेराकासांच विना मन्वितरूपलक्षणायोगादित्याशयः । सामान्यान्ययापेक्षा पि विशेषान्वयस्य कथमकतमन्ननिवृत्तिरित्यपेक्षायाममतविधी घाफ्यभेदापतिमाह * ति * प्रकरणादेव सामान्यान्वयसि । घोक्यभेदपरिहार गते ननु चेति * भनेन व न्याय्यतोतिसू- चिनवाक्यभेदपरिहारशद्वार्थत्वन कमिति प्रभाध्ये व्यास्यातम । श्रुतिकल्पना विना प्रकरणस्याविनियोजकत्वात्मकतेपुच प्रकरणा- म्नानासामान्यान्ययाविषयायांशुतो फलमायां सत्यामानेयादिवा. पकृतविशेषान्वयसिदेप्रकृतेषु सामान्यान्चपविषयभुतिफल्पन स्थाशपयत्वारप्रकरणेन सामान्यान्वयासिरपरिहायों चाफ्यभेद पति नज्योतिष्टोम प्रतीत्युत्ताभाष्यभूचितमर्थमा * सत्यमिति * प्रकरणासामापाययो सिध्यन्नपि विशेषावविध्यन्यथानुपप- दिलक्षणयापत्या सास्यतीत्याशते न रिवति भुतार्थापचे: पदफपत्येनार्धापायास्यस्यार्थस्यापि भुतिकल्पनापेक्षया प्रकरणा- तुल्यापान भुतिमल्पयित्वासान्यावाति: सरस्पतीति परिहर- ति नेति सामान्यत: करबलान्ययापादकत्वनायकत्वस्य सा• मान्याययोतयायियक्षितत्वातस्य धागान्वयद्वारचनानुनिष्पादित या शास्त्रविषयस्यान विधायक श्रुतिकल्पनापेक्षेयाश शाह : यदि दीति * प्रयोगकाले नुनिष्पादित्वे प्रशास्त्रार्थायधारणकाले ऽनेन मन्वय कतीरपकर्तव्यमिति सामान्यान्ययानयगमे बरसतो . स्थानीघसम्पाययस्य त्यागायोगात कत्यन्यपस्थानीधान्ययानुनि- पावित्यानुपपत्तेःशासविषयतास्यपेयाशयः।फायव्यभिचारित्वे- आणीभस्य तदन्ययानुनिष्पादित्य कत्यन्ययस्य प्रयोगकाल ऽप्यस्त्ये- पत्याशयापीय जुम्हारिषत् फरयम्यभिचारित्वे मन्यस्य प्रत्य. पपारागाप्रीप्रसपान्योपप: परयन्यभिचारिताहवतीयादि- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११२९ स्वरूपायिनस्याधानस्यैव न क्रायन्ययो ऽनुनिष्पादीत्येवं प. रिहारसूचनार्य ने फेवलं शासावधारणाले मुनिम्पादिवं नास्ति किन्तु प्रयोगकाले ऽपीत्याई * किं चेति * प्रत्यङ्गत्वान- पेक्षप्रत्यक्षगम्यमण्डपरूपाशया लौकिकोक्तिः । त्वत्यान- पेक्षगम्यमनुष्यरूपाशयालौकिकोक्तिः । ततश्च लंशेनाप्या- च्छतिफल्पनाशक्तेर्यद्यवश्यं श्रुतिः कल्पयितव्या ततः प्रफर- पान तस्फ्लप्तायां सत्यां कल्पयितुं शक्यस्याशयेनोपसंहरति * ते- नेति * इदं फ्लप्तायाः श्रुतेः प्रकृतमन्त्रमानविषयत्वाप्रकृतेषु ७९५।। सामान्यान्वयश्रुतिफल्पनाग्नेयीवाक्यस्य प्रकरणम्नानान विरुदेस्या- शझ्याह सर्वत्र चंति * क्लप्तसामान्यान्वयप्रकृतमात्रविषय- त्येनानेयीवास्योपपत्तेः सामान्यान्वयकल्पनापादकसनेयीविष- यत्वाभ्युपगमो न युक्त इत्याशयः । उक्त ऽथे भाग्यं योजयति * तदिति * अप्रकताना ज्योनिटोमं प्रत्यनेन मन्त्रेण व्याप्रियतेत्येवं रूपसामान्यान्वयाप्राप्तरव्यापकत्वं हेनोराशय प्रकृतविषयत्वेनापि वाक्योपपत्ती फल्पनागौरवापादफसवंविषयत्वाभ्युपगमायोगादेतो. ऽर्थानुष्ठापफत्वं ययेत्यनेनोपपादितम् । अनेन च भाग्येण द्विविधो ऽपि पूर्वपक्षो निरस्तो भवतीति सूचयितुमाह * इतरथेति * सिखा- न्ते ऽपि प्रफरणानुरोधाच्तिसङ्कोचापत्तिलक्षणो दोपो ऽस्तीत्या- शाह * प्रकृतति * विधिश्रुत्या च स्वव्यापारलायवाया यीशु- तिसडोचस्यापेक्षितत्वात्तस्याश्च पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वेन श्रुत्यन्तरेभ्यो य- लीयस्त्यान सङ्कोची दोप इत्यारायः । घरं प्रकृताना प्रत्यासन- स्वाच्छीघ्रं बुखेवुद्धिघिलयानापतिलक्षणो गुणः प्रकृतग्रहणे भवि- प्यतीत्याद * पवं चेति * प्रकृतेप्पपि द्वारान्तरात्माविशेषान्व- याईनिद्वारफत्यन्वयलक्षणसामान्यान्वयस्य क्लप्तत्वाद्विशेषान्वय- विध्ययोगाशङ्कानिरासार्थत्वेन सौत्रोपपत्तिशब्दन्यास्यान्यापारा- विशेषेति भाम्यं व्याख्यातु शङ्कां तावदाह * ननु चेति • घेद- शाखानन्यायोग्यानुपलायभावेनामावनिश्चयायोगमाशय यथायं प्रकृतः। स कार्यान्तरे चिनियुक्तो यः कस्मिंश्चिविशेषेणोपदिष्ट इति च भाष्यद्रयसंघादेनाभावनिश्वयो यद्यपीत्यत्यनेनोकः सद्भावाभ्यु- पगमे पि भाप्यधिरोधाख्यो दोपणे इस्तीत्यपिशब्दार्थ कार्यान्तरे विनियुक्तस्यापि मन्तस्योपस्थानाख्यन्यापारविशेषविधानमुपपायता- त्ययं भाज्याब्याण्यां सूचयन्परिहारमाह * उच्यताति * फा. र्यान्तरधिनियुक्तानामप्युपस्थानास्यव्यापारविशेषान्वयित्येन पुरोडा. एफपालस्य तुषोपयापान्ययित्येन प्रहणसम्भयानिनिहारत्यन्व- ·१९३० न्यायसुधायाम् । यलक्षणसामान्यान्वयाभावो दोषी नापि भाष्यविरोध इत्यर्थ.का- यन्तिरविनियुकानां ताई विशेषा-वयस्यैव प्राप्त वात्सामान्यान्वये- नाभिप्रतम्य ज्योतिष्ट्राम प्रति व्यापारस्य प्राप्तत्यादेवेति भाष्यावयवेन प्राप्त्युकिर्पिरुध्येतेत्याशते * नन्विति * विशेषान्तगतत्वेन प्राप्ति- रभिप्रता न स्वातल्यणेति परिहरति * फीमति * विशे. पान्तर्गतस्य सामान्यस्य नैराकाङ्क्षण विशेषान्तरान्वयान ईत्यात प्राप्त्युक्तिरनर्षिकत्याह * तेनेति * प्रकृत्यर्थत्वेन निराकासस्यापि प्रयामादेविकृत्याफासयाकाथामुत्पाद्य विकृत्यर्थत्ववास्तोत्रादिद्वार- विशेषान्ययेन निराकाङ्कस्यापि त्वन्ययलक्षणस्य सामान्यान्ध- यस्योपस्थानास्पद्वारान्तराकासामुत्पाद्य द्वारान्वयो ऽस्ति योग्यते- त्याशय । विशपरूपाधिवक्षोक्त्याकाडोत्थापन सूचितम । अने. न चोपस्थानाख्यव्यापारविशेषविधानलायामविवक्षितत्वात् स्ता- प्रादिन्यापारविशपस्येत्येव सामान्यान्वये प्राप्तुत्वानर्थक्यशङ्का- निरासार्थत्वेनाप्राप्तत्रादिति भाष्यावयया व्याख्यात ।थुतवलप्रक- गगम्यसामान्यान्वयापेक्षा न युक्तत्याशय वाक्यभदपरिहाराय दु- वलापेक्षाप्युपपनेत्येव नियसार्थत्वेनाप्युपपचिराब्दव्याख्यार्थमनपे- श्य चेति भाग्यमुपस्थानमन्त्रलक्षणानेकार्थविधिनिमित्तवाक्यभेदो- रूप येताभासमानमाक्षिपति * यस्थिति * विशियिधिसम्भ- वे पि विशेषणविशेष्यरूपानेकार्थविधानाद्वाश्यमेदो भ्युपग- ७९६॥ म्यमान. सिद्धान्त ऽप्यपरिहार्य, स्थादित्याह * सिद्धान्ते ऽपि चति * ततियार्षिकोतसामान्यविशपा-बयलक्षणानेकार्थविधा- पि वियपान्वयविध्यन्यथानुपपत्तिप्रसूनेन विध्यन्तरेण सामान्या. न्ययविधानाद्विशिएविधावपि प्रत्ययावृत्यभाय ऽपि भुतार्थ- विधिमात्रेण कृतार्यस्य प्रत्ययस्याधुतार्थविध्याक्षेपारात श्रुतस्य प्रत्ययस्यावृत्तिमापाय विधिगौरवमेव प्रास्यभेदत्वेनोपचरितमित्ये. घ भाष्य समाधातुम् * तस्मादिति * कर्थ पूर्वोका वाफ्यभेदोऽत्र माय योज्यतात्यपेक्षायामुपस्थानस्थानीधस्वरूपान्वये नैफल्याप- ज्योतियोमाङ्गभूनामीभाज्यायामेन ज्योतिष्टोमापूसिद्धयर्थत्वायता- याज्यातिष्टामापूर्वसिद्धार्थमुपसानमय लिङ्कन मन्त्रण कुर्यादित्येव मन्त्रस्य ज्योतिटोमाय फायरिशेपाग्ययोतयंत्वनोपस्थान चतिभा- प्यावयष मन्त्रस्य चोपखानस्वरूपार्थत्वे नेफल्यापतिस्तच्च- सिभाष्यसस्प तच्छन्दस्य ज्योतिष्टोमकार्यविशेषभूतीपश्यानपय- मर्शयायामाता च शिष्यान्ययस्योपस्थान चेति मायोकत्या- पोनरकापत्तर्विशक्षितफायसामान्यपरामरी तात्पर्यावसापाठ- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । चति मायावयरसामान्योयर्थत्वेन व्याचष्टे * तति * प्रद.. निशब्दस्य करणञ्युत्पन्नत्वात्तत्र भाष्यमध्ये उपस्थान चेत्यतद्भा- प्य विशषप्रदर्थक तश प्रफरणनिरपेक्षस्याप्राप्तज्योतिओमान्वयस्य देशनारूपण चिनापलक्षितस्य मन्त्रमात्रस्य ज्योतिप्टोमान्ययप्र- दर्शनार्थमित्यर्थ । ज्योतिष्टामान्वयस्य प्रदर्शनीयत्वसूचनायामा. सतामुक्कामुपपादयितु प्रकरणनैरपेक्ष्याक्ति । आग्नधिसदो हवि- द्धांनाना त्वैकान्तिकत्वात्तस्वरूपान्वयमाविधान ऽप्यनुनिष्पादि. तत्वन क्रत्वन्धयसिद्धर्याफ्यभेदपरिहारण्ड्डानिरासाथत्येनानर्थकश्चो- पदेश स्यादसम्मन्धात्फलवता न घुपस्थान फलवदिति सूत्रम- घतारयति * अथेति * त्वैकान्तिकाय ऽप्याग्नीध्रादीनामुपस्थान- मस्य तस्वरूपा चयिधर्मत्वेन तद्वारफत्वन्वयायागादाग्नीधादिश- ब्दाना च सस्कारनिमित्तत्यामावनाहयनीयादिवत् स्वरूपनिष्पत्य वे सस्कारानपेक्षणानष्फल्यापत्तरुपस्थानस्वरूपमन्त्रोपदेश सन्मात्रस्य फलपदसम्बन्धापत्तेरनथक स्यादित्येवमर्थत्वन स्पष्टत्वात्फलवते त्यन्त सूत्रावयवमव्याख्याय न हीति सूधावयवस्याग्नीध्रादिवा. रोपस्थानस्य फत्वावयायाग ऽपि प्रकरणातत्ववियोपपत्त फ. लवल भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थत्वेनावतारणार्य नन्विति भा. ज्य गौरवलक्षणवाक्यभदपरिहारोपयागपर्यन्तत्वन व्याच * न विति *प्रकरणात्ऋत्य-यय प्रतीयमाना ऽभ्यविधीयमानो ऽननु- प्ठानान्न निष्पद्यतइति सामान्यान्वयस्यापि विधेयत्याद्रौरवे स- त्यपरिहार्यत्वापत्त अत्यन्वयशून्यमुपस्थान न फलवदित्येव यड्डा- निरासार्थत्वेन न हीति सूत्राययवव्याख्याथै यदीत्याचईतीत्यन्त भाष्य तात्पर्यतस्तायद्याचप्ट * न त्विति * सामान्यान्वयोऽप्यवि- धीयमानो न निष्पाद्यतइत्यर्थ । एतदेव माम्य स्वरूपतो व्याचष्टे * यदीति* मन्त्रविशिष्टस्याग्नीधाधुपस्थानस्य प्रकरणगम्यो ज्योतिया- मान्चयो यद्यनुष्ठातुमिभ्येत तदा विधि विना ऽनुष्ठानायागात ज्याति- टोमान्वयित्वनापस्थानमुपदिश्यतेति स्पष्टिकरणायोपदशोत्या भाष्ये त्वयविध्यापयुक्तावपि विवक्षाक्तार्वधिसार्थत्वाभ्युपगमे तयैव फत्वन्त्रयनिध्यापत्युक्ति सेत्स्यतीति मत्वा तदेति भाष्यावयवमुपेक्ष्य भाष्य योजितम् । स्वरूपमात्रेणोपस्यानस्य मन्त्रान्वयविधावुपस्थान- मात्रे मन्त्रमासिकतति व्यारयातुम् *कत्वन्यायमविधाययुक्तम् *यथा कथ चित् प्राप्तापस्थानानुवादन मन्त्रविधी अनुवाद्यस्योपस्थानस्या- प्रीधादिना विशष्टमसक्यत्वादामीधाद्यनुवादन मन्त्रविशिष्टापस्या- नविधापि प्रायश्चित्तार्थायभृयस्तानवत्तत्यन्वयानभ्युपगमे स्वत- ·१९३२ न्यायसुधाया। प्रधानफर्मत्वापचे सोपस्थानेषु मन्त्रमाप्रयुपपादनायानुद्य विधि, विशिष्टरूपेण * वेत्युक्तम * त्वन्वयानपेक्षत्वोपत्यविन सर्व शब्दव्याख्याथै लौकिकोक्तिः । ऋतूपकारफलामाये ऽपि पुरुषार्थक- पंण फलेन फलवतामाशय फलाधुतिः शुद्धोक्योक्ता अनुवावस्या ऽप्युपश्यानस्य दिईविषो ऽपद्यतीतिद्विधेयस्यापि या दशापवित्रण प्रहं सम्मातियाप्रकरणादिशेपलाभमाशय प्रफरणयाचं भा. ज्याकं सम्मावदानवैपायेणोपपादयितुमननुमितश्रुतितोक्का । फ- लवाचोयोपत्तिष्ठतेति शुत्या प्रकृतापूर्धसाधनाथलक्षणार्थ प्रकरणा• पेक्षणादयाधितेन प्रकरणेन श्रुतिमनुमायोपसानं विशेष्यतइत्याश- निरासार्थ न प्रकरणमायावयवं प्रकरणस्यान्यनिवृत्ती व्यापारा- मा ऽप्यपूर्वसाधनांथलक्षणाद्वारा_विशेषकत्योपपत्तेरयुक्तमाशय फत्वन्ययाविधाने पूर्वलक्षणामापेनाविशेषफत्वोपपादनार्थम् * न हीत्युकम * प्रकृतस्यापि तर्हि मन्त्रस्योपस्थानमात्रान्वयादानर्थक्य फत्वन्वितस्साचोपस्थानस्य मन्यान्वयार्थ प्रत्याययविधौ गौरय स्पा. दित्यागा प्रकृतस्य पलप्तमात्यन्वयत्वात्मत्वनोपस्थानविषयत्वाव. घगतपम्योक्त्यर्थमस्मत्पक्षे पुनरित्यादिमायं व्याचष्टे * अस्मत्पक्षे रिवति लापर चयननान्यदिति भाभ्यावयचो व्याख्यातः । अ- विलायोस्यमय घेति भाष्य व्यावहे * अथ धेति * आग्नी- धादीमा मन्त्राणां व प्रातत्वादुमयमा सम्बन्धविधानस्प योभी लक्षणत्येन त स्वशब्देन सम्बन्धी विधीयतहति जायन्यधिकरण. भाष्ये पक्ष्यमाणत्वासापर्धाषिधाने ऽपि च प्रत्ययार्थभूताया माय- नाया विशेषणपरं ऽपि विधी विध्यभ्युपगमात्तदन्ययद्वारा विगत- स्य कारफोः परस्परान्ययस्य विधेर्मावनायाश्चावच्छेदकधात्वर्या- क्षायामात्मनेपदालोचनयाभिधास्यधात्याचच्छिमस्यायगमादाग्ने- यानीभमभिदध्यादिनि वाफ्याथंमतीतरनमायाहीत्यादिभिश्च सग्नि- हिनविषयामन्वयिमत्यादियुक्त समीपसान चिना भिधानायक प्राप्तस्य समीपसानस्थानुपादोपपत्तेस्तस्यापि सामान्यान्ययपदविधा- नादति लापयमिपाराय। उपविधतइत्यात्मनेपदालोचनया समा- सीदतीत्यर्थः प्रतीयतादि पदता भाप्यवाभिधानान्यथानुपपरयो- पशानप्रातिरका सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् ॥ २३ ॥ पलामपससमयित्मतन ताशिरत्यादिस्यायपूर्वपक्ष समाधानानुभाषणपूर्व सूचं म्याथए * यत्यिति. ते

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
निमाल्यतां यान्तीतिस्मृत्या यातयामत्यनिषेधादभ्युपेत्यवादमात्रेण
विधिलाधवलक्षणन्यायावगतप्रकृतमात्रविपयत्वादाग्नेय्येतिवचना-
घातयामस्यापि विध्युपपत्तिरुक्ता पदे जुहोतीति च विशेषशास्त्रे-
णावनीये जुसतीति सामान्यशास्त्रस्य विकल्पायोगात्समुचये चा-
श्रुतप्रधानावृत्त्यापर्वाधो पक्ष्यते गुणावृत्तिस्तु प्रधानानुरोधेनो-
चितयेत्याशयः । स्वमतेत शिष्टत्यादिति पूर्वपक्षसूत्राषयवोक्तापाद्य
सिद्धान्तहतुदूषणनिरासायस्वेन सूत्रं व्याचष्टे * तथेति * यदपी.
त्यनुमाषणमाम्यमुपतिष्ठनइति विधिप्रत्यययोक्तेन कार्यान्तरोपदिष्ट-
त्वेन विशेषणात्प्रकृतमात्रग्रहण वाच्यं न च तत्सम्भवति प्रत्यय
स्पोपलक्षणत्वाभ्युपगमे विधायफरवायोगापरित्येवं प्रत्ययेन विशे-
पणस्य सिद्धान्तहेतुत्वमापाय शिष्टत्यादिस्ययघोक्तं दूषणोनुभा-
पणार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * यदि स्थिति * फ्लत सामान्यान्ययप्र.
कृतमन्त्रविध्य विशेषान्वयविधिमात्रेणाग्नेयीवद्रयर्थयत्योपपत्तेः सा-
मान्यविशेषान्ययकल्पनापादकमाग्नेयीमात्रग्रहण न युक्तमित्यने-
नैव न्यायेन प्रकृतमात्रग्रहणरूपविशेषसिद्धर्न प्रत्ययेन विशेषणं
सिद्धान्त हेतुत्वेनाभिप्रेतमित्येवं परिहारार्थत्वेन सौनचशब्दम्या-
ख्यानार्थ तदितिभाष्यं न ज्योतिष्टोमं प्रति मन्त्रस्य व्यापारविधानमु.
पपद्यताति भाग्येण सिद्धान्तहेत्वन्तरं वदतोपदिष्टत्येन विशेषणं
सिद्धान्त हेतुर्नाभिप्रेत इति उत्तरमादुक्तमित्येयं व्याण्यातुमाह *
तदिति * प्रतिभासनविवक्षयोपहासाथै शोमति प्रयुक्तः । न के-
वलमन्यथैव सिद्धेः प्रत्ययन विशेषणमनभिमतं किं त्वसम्भवा-
दपीत्येव सूनव्याख्यामपि चेति मायं व्याख्यातुम * तथा
हीति * शब्दार्थे हिराब्दः । तदाहरणार्थ सर्व इनि भाप्यं व्या.
चट * सों हीति * स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्यध्ययनविपये-
णाहरहः खाध्यायमधीयालेति च ब्रह्मयज्ञयिमयेण धाचस्तोमे सच
सर्याणि यजुपि सर्वाणि सामानि पारिप्लवं शंसतीति वाचः
स्तोमविषयेणाश्विने शास्त्रमाने यदि सूर्यो नाभ्युदियादपि सर्वा दा.
शतवीरनुयादिति चाश्विनानुद्यतसूर्यास्थविषयेण प्रत्ययेन ताः
सर्या निहिता इत्यर्थः । तेनेति सूत्रार्थोपसंहारभायं व्याचष्टे * अत
इति * तस्मादित्यधिकरणार्योपसंहारमाध्यं व्याचप्टे * तस्मादिति*
प्रकृतमात्रग्रहणेन सामान्ययकल्पकार्थापत्तिपतियन्धमा विधिला-
घयापादकत्वात्सिद्धान्तहेतुर्न प्रत्यपन विशेषणमिति तस्माच्छन्द-
व्याख्ययोक्तम्।
भक्षमन्त्राणां यथालिट्वं ग्रहणादी विनियोग्यधिकरणम ॥ ९ ॥

·न्यायसुधायाम। लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थता ऽनुवाकस्य ॥२४॥ मुख्यसामर्थ्यात्मकमेव लिङ्ग विनियोजक गौणसामो:मक- मपि घेत्यव सामान्यान्वयापेक्ष लिङ्गविनियोजक निरपेक्ष वेत्येव लै. भिकविनियोगप्रकारे लिङ्गखरूपगते सापवादप्रसङ्गे चिन्तिते सा. क्षादचोदितषु सामोक्षितेवनुष्ठेयेषु लिङ्गविनियोजक न यत्येव विषयगतलैङ्गिकप्रकारचिन्तार्थत्वेन पादसङ्गतिलिगभुस्योश्च सामा- न्याययसिद्ध्यर्थापेक्षयात् दुर्वलक्रमप्रकरणाद्यनुरोधात्सडोचलक्ष- णे राधे ऽनन्तराधिकरणद्वयनोके वापि सामान्यान्वयसिद्धी भ- क्षानुवाकसमाल्यापेक्षणलिङ्गबाधस्य प्रसक्तस्यापवादानन्तरसङ्ग- ति स्पष्टत्वादनुक्का कास्नानुवाकोदाहरणप्रयोजनमाह * समस्तति* माप्ये त्यादिशब्दस्तुल्यन्यायोदाहरणान्तरमहणार्य चिन्ताविषय धि. विधन सन्देहभाग्यं न्याचष्टे * अप्रति * वसुमद्रशादिशब्दानां प्रात. सवनादिशब्दसमानाधिकरण्यस्पानन्द्राधिकरणे व्युत्पादयि- व्यमाणावस्य सवनस्तुत्यर्थत्वसूचनार्या सस्तुतोक्तिः । सोलिङ्गारा- दग्याश्या कि प्राप्तमित्यादिप्रयुज्यन्त इत्यन्ते पूर्णपक्षभाय सध्या- समित्यादिनामाख्यातानां सथातु विशेषणीभूतसाधयाचित्वहेनुक्ते- रयुक्तमाशय तद्धितथुतमित्यादिभाष्यवक्ष्यमाणचोदितप्रकाशना- ७९८ पत्यायोगलक्षणहतूपजीयननोपपादति * तपति * तद्धीति भाष्ययस्यमाणोपनीयनार्थ * भक्षय युक्तम् * प्रयोजन चेति व- क्षमाणहेतूपजीवनात्या * धन्तेइत्युक्तम् * प्रकृतापूर्वसाधनत्यनार- गतानामय मन्त्राणा लिङ्गविनियोगस्य सामान्यान्वयसापेक्षत्यन्यु- त्पादनेन सितवाद्रहणादौ वा चोदिनयादाक्षेपस्य च लौकिक- साधनत्यमाणापपत्तेरपूर्वसाधनायरहित द्वार चिनियुज्यमानाना मपूर्णसारनत्यव्याघातापस्तानोदित्तमप्राप्त चोदिताभिधानादि- सनेन म्पायन सभ्यासमियादीनामपि चोदितमक्षविशेषणीभून. प्रणापभिधानद्वारा भक्षाभिधानार्थत्वारगमादाहीत्यादी भक्षया. भीत्यन्ते भिक्षसीनाचत्सन्दशगृहीतत्यमितरपामपि पदाना मसम्यतिरिक्तापरत्यायोगायथा देवस्य त्यतिमन्यस्य चादितनिर्ग- पामिधानाधारसवित्रादिपदस्याचोदितत्यानाहामासायुक्ताया फथ aft चोदितायांना सविधादिपनाना प्रयोग इत्यासह तन म. पित्रादय प्राधापन यक्तम्या इत्यनेन कारणन विधादीनामय- धमिति नाति फितु नियपिस्तुत्य सविधादिषद गुरुपति न. पमपायवभाविष्याप्रहणादीनां मक्ष यशेषणत्यनाभिधानारसम्यास- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । १९३५ मित्यादीनामेकभक्षाव्यप्रधानभूतार्थानां भक्षयामिपदैकवाक्यत्वाद्भ- क्ष एव विनियोग इत्याशय । लिङ्गन घाक्यपाधादेकवाक्यत्वायो- गशद्धार्थ न त्यित्यादिभाष्यमेकोपक्रमापसहारत्वनैकवाक्यत्वापगम- नसामर्थ्यरूपालिङ्गादकवाक्यत्वावगत भक्षहीत्यस्याप्यहिशब्दयोगा. देहियसवित्यकयाक्यत्वेन ग्रहणार्थत्वाभ्युपगम वा भाष्य नत्परि- त्यागायागादयुक्तमाशङ्योपपादयितुमाह * इत्युक्त इति * भक्ष- ण ऽपिशब्दाद्रहण ऽप्युपपत्तेरकापक्रमापसहारवानिश्चयाच्छङ्का युक्ता वस्तुतस्तु प्रधानभूतभक्षार्थत्वप्तम्भवा गुणभूनग्रहणायला- योगादहिवसवित्याग्रहणार्थत्व भाष्यकृताक्तमित्यथ सहिंसा- र्घत्यस्मरणाद्रहणार्थता न युक्तस्याशगाह * यद्यपीति * यत्र कापि विनियुज्यमानस्य याहो सामर्थ्याद्रहणस्यावान्तरल्यापारत्या- घगते पाणेरव ग्रहणवृत्ताचसाधारण्ये ऽपि पाणिपर्यन्ते याहुव्यादे. शात् पाहारसाधारणत्वापपत्त-जनन्तुसन्तान स्मृतानिर्बपतिरिय घाहुकरणक वाभावाविनाभावानामत्तफया लक्षणयास्माद्धातोमंद- गप्रतीतिरित्याशय ॥ क्रियाचाचित्यमारयातुमेकैको यों निदर्शित । प्रयोगता 5नुमन्तव्या अनकार्या हि धातर ॥ इति स्मृतर्वा वृद्धप्रयोगाच्छ्त्येव ग्रहणार्यतावसीयत इत्याह * अस्ति चेति * ग्रहण वृद्धप्रयागाद्धिसाया च स्मृतरुभयानुग्रहार्य प्रहण कृत हिंसाचाचित्वायगत सत्ये लक्षणया प्रहणार्थतेत्यन्यथा समाधत्ते * ग्रहणमिति * न च फ्लप्तमिति भाग्यावयव व्याचट * तथेति* चक्षिड खाभाषार्थत्यस्मरणादेवभक्षणार्थता न युक्तत्याश. याह * यद्यपीति * अवाप्युभयानुग्रहाथै भाषणकृतप्रकाशनचा. चित्यावगतेलक्षणया प्रकाशनार्थतेत्याशय । प्रयागप्रदर्शनार्थ नृ. चक्ष शब्दव्याचक्षाणो मन्त्रावयव याजयनि * तनति * चक्षित ख्यामादेशस्मरणात्तस्य चानिट्वात ख्यपमिति रूपासिद्धिमाशयाह *अवस्येपमिनि छन्दसि वणनुविधिारनह ख्यामित्युपसख्यानकर- णासिव्यहुल लेटीति सिाब्धकरणाश्रयणाच रूपसिाद्धरित्याशय । हिनातर्गती स्मरणादुपसहारे च.नामेरधस्ताद्वतिनिपधावुपक्रमो. पसहारपालोचनेन्द्रियगणवितृषीफरणनिषेधाश्चक्षुर्नासाश्रोप्राख्यद्ध न्द्रप्रयास्यसप्तमशीर्पययस्यन्द्रसश्चाारसप्तप्रमाणाख्यसप्तयुपस्थापनो क्योरपि नायूधगात्रगतिमानार्यत्वप्रतीते सम्यग्जरणार्थता न यु. तत्याशय हिनोते प्राणने प्रयोगाहुतियच पृद्धावपि स्मृतेर्वनन- अपनीणनात्याविरोधात्प्राणनाधस्तादगायोश्च सम्यम्जरणार्थतामु ·न्यायसुधायाम्। पाइपित्तुमाह * हित्वेति * उड्डोपसंहारार्थ तदितिभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति* अन्यानि वास्यति भाथ्यावयवेन भक्षानुथाकावयव. भूतानामेहीत्यादिपदानां लक्षणविशेषणीभूतखार्थवाचित्वोक्ता वि. लिङ्गाविरोधाभावस्याज्ञानाच्छङ्काउनतिमत्वाततस्मारणेन परिहारा उच्यते इतिभाप्यं व्याचऐ * तदिति * ग्रहणावेक्षणयोः प्राग्वर्त्तमा नत्वेन सम्यम्जरणस्य चोय वर्तमानत्येन विशेषणतत्यर्थ::विशेषण- विशेष्यभावे ऽपीडोपन्हानेडाभक्षणवत्पृथफप्रकाशनोपपत्तेर्भिन्नार्थ- त्याविरोधमाहेतिभा येणाशा उपदानवद्रहणादीनां पृथग्विध्यभा वात्पृथकप्रकाश्यत्वं नास्तीति परिहारार्थमुच्यताति भाष्यं व्याचष्टे * तेति * वर्तमानत्वोक्तिसूचितस्य विध्यभावस्य तच्छन्देन परा- मीदहणादीनां विध्यभावेन कारणेन विशिष्टलक्षणे प्रकाशन ऽर्था- द्विशपणभूतस्य ग्रहणादेयक्षेप्यत्वात्प्रकाश्यत्वात्पृथकप्रकाश्यत्या- पृथकप्रकाश्यस्वाभावेनकार्योपपलिङ्गविरोधाभाष इत्यर्थः । पृथ- ग्विध्यभावेऽपिपृथपप्रयत्नत्वोपाद्यत्वात्पृथक्प्रकाश्यत्वाभायेने कार्यो- पंपत्तेर्लिङ्गविरोधाभाव इत्यर्थः । पृथग्विध्यभावे ऽपि पृथक्रय- लोपाद्यत्वापृषफप्रकारावलक्षणस्नप्राधान्योपपत्तेलक्षणया विशेषण- स्वैन प्रहपादिप्रकाशनं न युक्तमित्याशयविवरणार्थ नैवमिति भाग्य व्यांच?' * यद्यपि चेति * पृथप्रयत्नापाद्यत्वे यविहित- खेन 'विध्यकसमधिगम्यापूर्वसाधारणत्वायोगांदपूर्वसाधीभूतम- वादिरूपवेदिकोपायद्वारत्वायोगाहणादेः स्वातन्त्र्येण प्रकाशनं ने- स्युक्तमिति परिहारागयविवरणार्थत्वेन भक्षणस्यैव समुचरितेन श. ब्देन द्विरेन्द्रवायषस्य भक्षयतीत्यादिना विधेयत्वान्मन्त्रप्रकाश्य- स्पं नायिहितस्य ग्रहणादेरित्यवं सीसमाख्यानसन्दव्याख्यानार्थ अप्रेत्यादिन च ते प्रयोजनमित्यन्तं भाप्यं व्याचट * तथापीति * ব্বিান্ধিয়াইষাৰ্যকৰাঝবয়ঃবায়বিষখে- चनाध्यम्यैव सुत्राषयवस्य समीहितत्वरूपेण प्रयोजनत्वेन लक्षणरूप. स्पेवार्थस्याश्यानाभ लिङ्गविरोध इत्येवे व्याख्याथै प्रयोजनं चेति भा- यमर्थकत्यादेक यायमित्यर्थः । शब्दस्य प्रयोजनवाधित्वारायमिनि सूचयितुमाह * सदिति * न किचिदित्यनेन च तैरिति भाप्पाचययं व्याख्याय युद्धिसीकृतस्य प्रयोजनं चत्यान्तरमाप्यस्य तच्छब्देन प. रामदनन भायण यदुक्तं तनिवांप विस्तरेणोपपादितमित्यर्थः । तस्माविति भाग्य लिविरोधाराडापरिहारोपसंहारार्थत्येग म्या- ण्यातमाह * तस्मादिति * सामान्यान्ययाधमपंक्षितया समास्य- या उसस्यानुवाकस्प भक्षणार्यत्वावगमालङ्गिविभाज्य विनियोग- F .

·ढतायाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११३७ स्वर्थत्वेनान्यथास्यैवावयवस्य व्यास्यार्थ समास्यानं चेति भाष्य न्याचष्टे * तथा चति * मध्य दिसमास्यावद्भक्षानुवाकसमा. ख्याया चैदिकत्वाभावेन विनियोजकत्यायोगाल्लिङ्गस्य च तदपेक्षा वास्तीत्याशङ्काय नन्वितिभाष्यमयतारणपूर्व व्याचष्ट * तति * मिथ्यात्वाथयेयं शङ्का समाख्याया विनियोजकत्वायोगाण्या घेति विकल्प्यावैदिकत्ये ऽप्यनादिवन पुरुपनियन्धनदोपाभावान्मिथ्या- त्वं तायनास्तीति परिहारार्थ यद्यपीति भाग्यं व्याचप्टे*तदिति * श्लो. के व्याचष्टे * यथैवेति * अन्धपरम्परादोषापचिशङ्कानिरासाय सा- ७९९।। क्षाद्विनियोगविषयप्रामाण्यनिरासेन याच्यवाचकत्वविषयप्रामायय- सूचनार्थत्वेन खायोंकि व्याख्यातुम् * न चेत्युक्तम् * अतीन्द्रिये ऽर्थे न्धपरम्परा स्थान च घाच्यवाचकभावो ऽतीन्द्रिय इत्याण्यः । भक्षानुवाकसमाख्यानस्यैतदनुवाफयाचित्वावताये ऽप्यतीन्द्रियवि- नियोगे प्रामाण्यं न सम्भवतीति द्वितीयकल्पं फिमिति भायेणाश-' ड्य साक्षाद्विनियोगप्रामाण्यायोगे पि क्रमादिपरम्पराद्वारविनियो-' जकविकल्पनाबारा वैदिकसमाख्यावद्विनियोगप्रामाण्योपपत्युच्य- धमतदित्याद्यनुमास्यामह इत्यन्तं भाष्यमवैदिक्याः समाख्या- पाः वेदार्थावधारणलायामवुद्धिस्थत्याद्विनियोजकत्यायोगशडानि- रासपूर्व ब्याचटे अतश्चति सन्निध्यु- ब्चारणवाचिना समभिन्याहारशब्देनोच्चारणाईशब्दसान्निध्यभि. धानादेवाधिष्ठानत्याच सधिधरवयवव्युत्पनत्वसूचनार्थम् * वि.. गृह्यमाणेत्युक्तम् * पछीसमासात्सम्बन्धमात्रावगमे ऽप्यङ्गाङ्गिरू- पसम्यन्धावगति कथमित्याशय सम्पन्धसामान्यसन्निधिलक्षणा- रकमावुभयापेक्षालक्षणप्रकरणकल्पनद्वाराङ्गाङ्गित्वविशेषरूपसम्बन्धा- पादकयास्यकल्पते ततश्चेत्यनेन सूचिते तदुपपादनार्थ भक्षस्याङ्ग- विषयानुवाकस्य चाइिविपयापेक्षाभक्षो ऽपि हीत्यनेनोका । भनित सिञ्चतीस्यन्ययविशेषावगमे ऽपि सामर्थ्य विना निर्वाहायोगात्त- कल्पनास्ति चेत्यनेनोका । सत्यपि सामध्ये ऽङ्गानित्यवाचिथुत्यभावे नाशिवायोगा चशब्देन श्रुतिः सूचिता विनियोजकश्रुत्यनुमाने ऽपि विध्येकगम्ये ऽ विधिथुर्ति चिनात्यायोगमाइति भाष्येणाशय' समाख्यावगतानस्यानुयाकस्य प्रयोगवाक्याद्विध्युक्यर्थमति भाष्य व्याचष्टे * तेनेति * तस्य रूपोपदेशाभ्यामपकर्षो ऽर्थस्य चोदितत्वात् ॥ २५॥ लिङ्गविनियोगाधिकारावुपदेशस्य च सम्यग्जरणे ऽपि * ·न्यायसुधायाम्। कृशोपपाद्यत्वादुपदेशप्रणत्या पुश्यमानावरतीक्षामा- म्यावयवाना कपा चिलिङ्गन भक्षादपकर्ष इत्येष तस्य सपा- दपकर्ष इत्येव तस्य रूपादकपर्ष इत्येतावत्सुत्रावयवव्याख्यानार्थ रूपादित्यादि न रक्षणत्यन्न भाष्य व्याख्यातुमाह * परिचोदनति * कीहक् पारचोदनोक्ता मार्ग इत्यपक्षाया मन्त्रस्य श्रीतार्थत्यागात्तत भ्रातवृत्तरनुग्ग्राह्यत्वाद्रहणाशक्त खाभिधानमवान्तरल्यापरीकृत्य लक्षणार्थ त्यागारकतृक-यानुपपत्ते स्वप्राधान्यस्यानु * ग्राहात्यादि- त्युक्तम् * अनन च भाप्यस्थमुख्यशब्द थुतिप्राधान्यरूपार्थद्वया- शयतया पाक्यान्यविशेषणत्वरूपार्थद्वयाशयतया च लक्षणाशब्दो व्याख्यातो भवति । कृत्स्नस्यैकवाक्यत्वाद्भक्षण विनियोगस्य पूर्यप- क्षितस्य निरासार्थ मुख्यार्थमावेतिभाप्यायव व्याख्यातु ग्रहणादिप्र- फासाहेण रूपराब्दाक्तेन सामर्थ्यात्मकन लिङ्गन वाक्यवाधोक्त्ययों हावाच्यन्ययलुप्ततृतीयाफवति प्रत्ययान्तग्रहणादिवच्छन्दयुक्तो अन्ध सर्वाण्यतानि लक्षणविशेषणानीति भायोक्त लिङ्गाविरोध दूयितुमनुमापते * न त्वति * पवमपि विपरिचादनाभायोक्त दूरणमाह * सत्यमिति * ग्रहणाद्यभिधानसामर्यरूपप्रत्यक्षालडा. पक्षयकवाक्यताकल्प्यलक्षपाद्वारभक्षपदैकवाक्यतोपगमनसामर्थ्य रूपस्य लिङ्गस्य पूर्वपक्षोक्तस्य श्रुतिकल्पन विप्रकर्षाहौवल्यमित्यर्थ । एव च प्रत्यक्षीलङ्ग विनियोज्यन मन्द्रादिना भक्षस्य वा रुद्धत्वादेहिव सचित्यादीना व प्रत्यक्षाल्लि द्वाद ग्रहणादिषु प्रवृत्तलक्षणादपकर्प ८००ार इत्याह * तेनति * यद्यपि ग्रहणादय इति सौषसमास्यानी- किमयमे व्याख्यायभायोक्तार्यानुभाषणार्थमुच्यतइति भाष्य ज्याच- ऐ* नत्यिति * तत्परिहारार्थत्यनार्थस्य चादितत्वादिति सूत्रावयव. स्प भक्षविध्यन्यथानुपपत्तिकल्पितविधिनैहिवसवित्या दिवास्यास्य प्रहमादश्वोदित पादपूसाधनत्यनापूर्वसाधनीभूत मन्त्र पनि वा- रत्यापपत्तमन्त्रप्रकाश्यता युक्तस्येव व्याख्यार्थ मन्प्रत्यादिभाष्यमर्थ प्राप्तानामस्मृतानामाप वा पतिरसिद्ध स्मारकापेक्षयापूर्वमाध. नत्यामाग्नापूर्वमाधनीभूनमन्त्र प्रतिद्वारस्यायोगादिति विफल्पनिरा- सार्थो ऽस्तीत भाप्यास्यय सम्यग्जरणस्यानुनिष्पादित्यमाया दि. नाडीतिप्रतिपयफराजनयस्थानमत प्रणिधानादिप्रयनापाद्यत्वो- धादितानीत्यादिर्वितीयफल्पनिरासार्थविन सूत्रायपव्याख्या यंत्यप, भ्यायानुमाह * पमिति * गाप्रमाणनेन्द्रियगणवि- मीफरमाणास्यमप्त (पम्याननागनादगमनरूपानेकार्यहेतुत्पा- रसम्यग्जरणस्य परयमुपचर्य धमनविरप निमित्तप्रायश्चित्तास्नाना- .

·तृतीयाध्यायस्य दिनीयः पादः । २१३९ पपृथग्वाक्यचोदितत्वोकिः । प्रायश्चित्तविधेर्लिनमात्रत्वादयुकेति मत्वा लक्षणस्योदरस्थापनरूपप्रतिपत्तिस्वात्सम्यग्जरणं विनोदरे स्थित्य. योगाद्भक्षषिः सम्यग्जरणपर्यन्तत्वाशयं पुरस्तात्प्रत्यञ्चमैन्द्रया- यवं भक्षयति पुरस्तात्प्रत्यञ्च मैत्रायरुणं भक्षयति सर्वतः परिहारमा श्विनं भक्षयतीस्याविभक्षयिधिपर्यवसानासामान्यशास्त्रैपकीनामि- व सम्यग्जरणस्य चोदितत्वाभिधानमर्थप्राप्तानात्यंतच विहितमक्षान्य. थानुपपत्तिफल्प्यविध्यन्तरचोदितत्वाशयमित्येपं व्याख्यातुम् * भ- क्षेत्युक्तम् * प्रपोजन चेति सौत्रसमाख्यानोक्तिद्वितीयव्याख्यार्थभा- प्यांतार्थनिरासार्थत्वेनावत्या पोतिन्याख्याथै कपाश्चैपामिति भाग्य- मेहीत्यादिवाक्यानां भक्षयामिपदेयाश्यतानपेक्षापं प्रहणादिप्रका. शनपव समर्पमित्येवमेवाक्यतापगमनसामर्थ्यात्मलिङ्गस्याभिधान. सामात्मफलिङ्गापेक्षयाधुतिधिनक ऽपिसामान्यान्वयापेक्षितसमा स्यानुसारित्वाच्छ्रतिफरपफत्वं युक्तं सामान्यान्वयरहितत्वात्वितर- स्थनयुक्तमिति नत्विति भाग्येणायड्य भक्षणस्य स्तुत्यर्थग्रहणादिवशि- एयाप्रकाशने थुतेरचोदितत्वेनाइष्टार्यत्वापसेः रएसम्भये चाटा- यंत्वायोगादेकवाक्यतोपगमनसामयस्य श्रुतिफल्पकत्वानुपपतेः क चिन्यायेन च कृत्स्नस्य भक्षार्थत्याभाधे ऽपि भक्षानुवाफ- समाख्योपपत्तः प्रहणाधभिधानसामध्यस्यापि समास्याविरोधा. भावाच्छतिफल्पकता युकेत्येवं निरासार्थत्वेन ग्रहणार्थस्यैयानुष्ठेय. त्वेन प्रकाश्यतयापेक्षितत्यात्तरायंत्वोपपत्तेरनपक्षितभक्षस्तुत्यर्थत्वे सत्यरटार्यत्वापरित्येवमर्थस्य चोदितत्यादिति सूवावयवस्यावृत्त्या. व्यास्यान्तराय यादमित्यादिभाष्य स्पष्टत्त्यान्न व्याख्याताअन मक्षा- नुवाके केपां चिदययवानां लक्षणे विप्रफर्प इत्येवमाधिकरणार्थोपसं- हारार्थ तस्मादिति भाग्य ज्याचष्टे * भांति * मन्त्रविधायिवा- क्याभावादहणादिविषयत्वेनोपदेशोकिारयाता । हिन्वति मन्त्र- स्य सम्याजरणप्रकाशनशरतिस्पत्यमात्रालम्बना प्रौव्योपदे- शोकिरर्थस्यै येत्येयकारण भक्षस्तुतेश्योक्तिशब्दोका भक्षार्थता व्या. घर्तिता येन फारणेन प्रहणाधर्यस्य पृथप्रयतापापत्वेनानुष्ठयत्वा- प्रकाशनापेक्षितार्थस्य चोदित्वादिति सुत्राययवेनोक्ता तेन कारणेत प्रहणादेः प्रत्यक्षापदेशानुदाहरणे ऽपि भक्षविध्यन्यथानुपपत्तिफ- प्यविधिभिश्च प्रहणाघुपदेशसम्भवाधादाप इस्याह * तेनेति * स- म्यग्जरणस्य च सोमे च निपेशामाक सोमवामिन इतिधमने प्रायश्चिताम्नानादिरेके ऽपिक चिरप्रायश्चित्ताम्नानात्तदन्यथानुपप- स्यापि विधिफलानसम्भवास्पष्ट एषोपदंश इलाह. * सम्यग्ज. ९४३

·१९४०
न्यायसुधायाम्।
रणं विति * दाोशया प्रत्यक्षोक्ति।
अथ मन्द्राभिभूतिरित्यादेः भक्षयामीत्यन्तस्य
एफशस्त्रताधिकरणम् ॥ १० ॥
गुणाभिधानान्मद्रादिरेकमन्त्रः स्यात् तयोरेकार्थ
संयोगात् ॥ २६॥
यथार्यनिफ्टमन्त्रोदाहरणभाभ्यं सूक्तवाफदेवति पूर्वाधि-
करण्यार्तिकनेधावियाख्यातत्वात्सन्देहभाप्यं च स्पष्टत्वादव्याख्याय
किं तावदिति पूर्वपक्षमाप्यं पुरोडाशादिभक्षणवत्सोमभक्षणस्यापि
इन्यप्रतिपत्त्यर्थ यवक्तुं अनुष्ठानसामाधानरूपमक्षयितृसस्कारार्थ-
स्वस्यापि सम्भवात्तपतिना अनुष्ठानसामथ्यस्य लक्षणयानांत्साहना-
ग्राननुष्ठेयस्यापि स्वर्गादिवत्प्रकाश्यत्वोपपत्तावभिधानमामथ्यात्मक-
न लिईन मन्द्रादेर्भक्षण चिनियोगायोगात्पृथङमन्नतेत्येवमाशयत्वेन
व्याख्यातुमाह * प्रहणादियदेवेनि * अपवादत्वेनानन्तरमहाति-
सूचना प्रान्तीक्तिः । सोमभक्षणस्यानुपभिकभक्षयितृसंस्कारार्थ-
स्यकल्पनापि भक्षयितृसंस्कारस्य वर्गवरफलत्वाभावनोत्साहनार्थ
प्रकासनानस्यात्तर्पयतश्च नलक्षणात्यहत्वभावानृप्तश्शाल्पं भक्षय-
"
न मन्दादेर्भक्षणे विनियोगात्तृप्त्यत्वन्तवमुमगायोर्मन्धंभागयोरेक-
तृप्तिफलकभक्षणापाथै सयोगातर्पयतेर्भक्षणगुणत्वेन तृप्त्य-
भिधानायगमान्मन्द्रादिरक एवं मन्त्र इत्येवं .सूत्रच्यारमाधमय-
मित्यादिभारणं नात्पर्यती ध्याचएं * इतीनि * लोक व्याचष्टे *
प्रहणादिनिीति * तयारफायंसंयोगादिनि घाययवव्याख्या भ-
८०२॥ यामि पार तप्स्यतीत्याविभाष्यशेपं सर्दूपती व्याचष्टे * तस्मा.
दिति * लोट. प्रासकालायये प्रार्थनापत्ये घातप्यतीत्येनदर्थ भक्ष-
यामी कयायनीपपादनार्थ तपक्रियार्थयाभक्षाकायामुप-
पदभूनायां स्मृता दर्पन्तीतिषिप्यन्याख्यातलविभक्तिर्भाग्य
मयुका
इन्दपीनस्यत्यानिमगाणां सर्वेषु मक्षण
ऊदन विनियोगाधिकरणम ॥ ११ ॥
लिङ्गविशेषनिर्देशासमान विधानेनेन्द्राणाममन्त्रत्वम् ॥२७॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पादः। ११४१ मन्द्रादिमन्त्रो लिङ्गन भक्षणे पिनियुज्यतइत्युक्त प्रसङ्गारिक- मैन्द्रसोमभक्षणेप्येव विनियुज्यते सर्वेषु वा सोमभक्षणेचिनि चि न्तार्थमापादसमाप्तरेकमधिकरणसन्देहहेतुश्चन्द्रपीतशब्द फिमिन्द्रेण पीत इति तृतीयासमासत्वात्सोमवाची फिश्चन्द्रेण पीतमस्मिमिति बहुव्रीहित्वा सवनवाचीनि सन्देह तल्लिङ्गरिशेपनि शादनन्द्रा- णाममन्त्रयमित्यतावत्सूत्रमन्यपदार्थप्रधानबहुवीहापेक्षया स्वपदार्थे प्राधान्यात्तत्पुरुपस्य बलीयस्त्वप्रतीतर्विशपतश्चास्य व्यधिकरणत्वेन बहुव्रीहित्वायागादिन्द्रपीतस्येत्येन्द्रलिङ्गनिर्देशादनेन्द्रसोमभक्षणाना लिङ्गनिनियोज्यमन्त्राविषयतान्येव पूर्वपक्षार्थ समानविधानपने- न्द्राणामम प्रत्वमित्येतावत्वावृत्तैकदेशमैन्द्राणां च प्रदानानां धर्मग्रा वकज्योतिष्टोमावयवस्येन समानविधाने प्रकृतिविकारभावामानो- हायोगानन्दमोमभक्षणानां शून्यतेत्येव पूर्णपक्षप्रयोजनात्यमिति सर्व सूचयितुमाह * इन्द्रपीतस्येति * यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं दर्शयति ॥ २८ ॥ लिनेन मन्त्रस्यानन्द्रसांमभक्षणे विनियोगाभावे ऽपीन्द्राय त्वा यसुमने गृह्णामातीन्द्रलिङ्गानमन्त्रेण सोमग्रहणादिन्द्रलिङ्गीय च सा- ममानाविद्याग्नीना रनिकविषयत्यनियमात्तत्साध्याना ऋतूना . पर्णिकविषयत्वनियमवन्मन्त्रलिङ्गादग्नीषोमीयस्यचा नवनियमव- सोमस्य मानग्रहणयोरिन्द्रलिङ्गमन्त्रनिर्देशादैन्द्राणामेव प्रदानाना- मोपदेशिकधर्मवत्वावगत सोमेन यजत्तत्यस्यापि मन्त्रालोचनायै- द्रण सामेन यजतेत्येवमर्थत्वाचगते कमक्ये ऽपि चाभ्यासानां भे- दसस्थावत्प्रकृतिविकारभारोपपत्ते सर्वेषां प्रदानानां समाविधान- राभाचादनेन्द्रसामभक्षणाना यथावत मन्वयत्तस्येव पूर्वपक्षप्रयोज- नाक्षपार्थत्वनैतत्सूत्र व्याप्यानुमाह * अनेन्द्रप्वपति * प्रयागात्या पूर्वपक्ष प्रयोजनास्यर्थपूर्वसूताक्यवोक्तामन्त्रकत्वनिरासार्थ वेन वा शब्दो क्याम्यात विकृतित्यादित्यननानन्द्राणां प्रतियोगि-नाप- स्थापिनेन्द्रप्रकृतित्व हीतिसूत्राययवो व्याख्यात । कर्मफ्यात्प्रकृति- स्थायोगमाशड्याह * समाने हीति * अनेन्द्राणां विकृति वपत्ति केत्यपक्षायामाह * ध्रुति * लिङ्गविशपानर्देशादिति पूर्गमूत्रा- वयवमनुषज्य द्राणां प्रकृतित्वोपपादन हेतुप्रश्नपूर्ष व्याख्यातु- माह * कामात* कथ गुणभूतमन्त्रानुरोधात्कथम्प्रधानभूनप्रदान व्यवस्पत्यारागाह * भवति होति * प्रतिविकारभावमुपसहरति* सनति* प्रतिविझतियोपपादनस्योहाण्यागमुपसहरति * ततश्चेति

·न्यायसुधायाम्।
* प्रकृतिविकारभापलिनात्यायोगात्तप्रकृतित्वे हि दर्शयतीस्याहत्या
एफदेशसूत्रावयवोक्त लिङ्गदर्शन व्याचट तथा चंति * अप्रिटोमा-
न्तानां प्रदानानां समाविधानत्ये ऽपि संस्था परमतेन तापापरिहराति
* संस्थानां चेति समतेन विकारत्वं प्यूहानुसादस्य लिङ्गस्योपपति
Cश शङ्कापूर्वमाह * नन्विति अनिष्टोमप्रदानसामानामध्ये सति सस्था-
नाधिकारान्याययथाप्रतापानियोममदानसामानघि ध्येसति संस्था-
माधिकारान्वयि यथामकतायनिशेमसंस्पायां सर्वेषांत्वकमध्य स्या-
दिति सिद्धान्तन्यायेनाहितप्रयोगातथा विकृतापिपांडशिन्यतिराने
धादिस्यबत् गणस्य तृतीयसपने ऽस्य जगतीधरः पितपीतस्येत्यनू-
हितप्रयागसम्भधानाहानुपादो युज्यते पेन्द्रमदानानां तु प्रकृतिरये
यथा प्रात: सघनीयधनेन्द्रेषु भवानहितातपा तार्तीयसम्पतिकाम-
मिष्टामादिष्वपितृदेवस्येषु प्रदानेपाहतत्यापाठश्यतिरात्रयांस्तृती-
यसवनीययोरपि पितृदेवत्ययोः प्रदानयोसहवर्णन
युक्त
मित्यर्थ. । पूर्वपक्ष न्यदेवत्सप्लोमक्षणेनाममन्त्रफरयेऽपि
समानविधानत्वस्य पूर्वसिवान्तपक्षयोस्तुल्यत्यम् । इन्द्रलिङ्गाना
रसीभूतसोमग्रहणायाविषप्रयोगमुभयाभिमतमाक्षेप्तुमसमानाधि-
वेनावाक्षिरमोशाय सङ्गतिलाभायेन्द्रपीतशब्दस्य सोमवि-
অধ্যযুগল মঞ্চস্থ নির্মিনাথ-
पतिः । समानाविधानावं यनुप्छन्दशग्दयुक्त भक्षमन्त्र
करोतीति मक्षमन्त्रे ऽनुष्टुप्छन्द शदविधानपूर्वपमन्यायेन पापो.
खशिनि पितृदयस्य पिपीतशब्दयुक्तातीयसाबनिफमक्षम-
स्त्रप्राप्तेनुएछन्न पदयुक्तभक्षमन्त्रविघामादधप्राप्तस्योहस्य धानुना
नुवादा भविष्यतीत्याशमाह * विशति * जगतीकार्य पर-
इशिन्यनुष्टुम्विधी सत्यनुष्टुप्छन्द शब्दस्याहितम्य मन्त्रसिध्ययों
विधिमहाननुवाद ऽव्यवसीयते तदभावानुसारेण सनि तदनु.
एप्छन्दः स इत्यवमूहविशेषकपेण विशिएमनुष्टुप्छन्दः पदमपेक्ष्या-
प्यविपरिणामध्यपरेशो युज्यत ननु स्वरूपेण विर्धाित्सतमनुष्टुप्छ.
न्य शब्दमपेक्ष्य ततश्चानुष्टुप्छन्दः राब्दस्योहाचे प्रमाणाभावाति-
धाधप्यूहस्यामासरवावानुवाहोपपत्तिरित्याशय । एपदेनिपाठ
स्वनुहुप्छन्द शब्दस्योहानुवादाय नमतीति पदमपेक्ष्य पश्चाबी
मति विपरिणामव्यपदेशी गुपेत मनु विधिस्सितमा छन्द -
दमपेश्य पभाविपरिणामन्यपदेश इत्यर्थः । पूर्वपक्षप्रयोजनाक्षेपमु.
पसहरति * तस्मादिति *
अध्युषोतसोमभक्षणे दिस्याप्युपलक्षणाधिकरणम ॥१२॥

·। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २९४३ पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषामुपलक्षणं द्विशेषत्वात् ॥ २९ ॥ ऊहोके पूर्वपक्षप्रयोजनमात्रार्थत्वेनास्थायित्वाहविशेषचिन्ता न युक्तत्याशयोहव्याजेन पुनरभ्युनीतयागे पूर्वरोषस्य हि तस्य पु' नरभ्युनीनस्य सोमस्य विनियोगो युधीतमात्रस्य वंति चिन्तार्थ कृत्याचिन्तयोहविशेषचिन्तोपपत्तिसूचनार्यमवमिति भाप्यं व्याचरे * पमिति * पूर्वपक्षप्रयोजनाक्षेपः पूर्वपक्षोक्त्या विवक्षितः । ऊ- हनिरसं तद्विशेषचिन्तानपसरापत्तमध्ये चिन्तान्तरोपपत्तिसूचनाये. धफारः कृत्वाचिन्त्यात्यांहस्थायित्वे ऽपि मन्मिपण संसर्गिद्रव्यस्य निष्फऍमसामध्ये कृत्स्नस्य पावस्य पुनरभ्युन्नीनयागाङ्गत्वे बुद्धाया निष्कर्षशतः पुनरभ्युनीतमात्रस्यति निष्कर्षसामथ्यात्मकलिङ्गहतु- कशेषचिन्तात्मकत्वात्पादलक्षणसमतचिन्तोपपत्तिः सूचिता । पुन- रभ्युनीतोकिं व्याचट हुनेपियति* पुनरभ्युषीनत्वोफ्त्युपपादनायें संपामित्यादि तप्रेत्यादिचाहचिन्ताविषयत्वोपपादनार्थ भाष्यमयता- पूर्व ब्याचरे *तेपामिति* ब्रह्मयजमानहायुद्रातारा मध्यतः कारि- णः मैत्रावरुपायाह्मणाच्छीसपातनेटानीभाच्छावाकानां पण्णां मध्ये अच्छावाफचमसे पुनरभ्युन्नयनाभावादनेन्द्रत्व ऽप्यूहविपयत्यानुपपत्तः नाच्छाषाफयाज्या दर्शिता । प्राह्मणाम्छसियाज्यायार्थेन्द्रित्वे ऽपि फियतः सोमस्य विनियोग इति चिन्तोपयोगित्यात्मदर्शनं संसर्गि- द्रव्यत्वेन शेषभदानवगमाच्छेषस्तत्रेति भाप्यावयषमयुक्तमाशा घुद्धया निष्कर्षसम्भवसूचनार्थम् * श्यते इत्युक्तम् * तति सन्दे- हमाप्यं ब्याचरे * तंत्रेति * शेषस्य देवतपोपलक्षणे क्रियमाणे त- पलक्षणार्यत्वेन प्रस्थितापीन्द्राच्या देवता कीर्तयितन्यान पति की- नाण्यप्रकथनधाचिकरोत्यथै तम्यप्रयोगाच्छेपोपलक्षणायन्द्रकी- यितव्य इत्येवं उपलक्षणत्योकेन्याख्यातत्यानेन्द्रपदोहो ऽनेनोक्तः येनेन्द्रपदस्य प्राकृतस्याविन्द्रामत्रावरुणसमुदायस्यच देवतात्यामा. घेनेन्द्रमित्रावरुणपदस्येन्द्रमित्रावरुणपदस्यन्द्रपदस्थाने प्रयोगायो- गासिमान्तवचनव्यच्ययोगः शक्येत द्वयोस्तु प्रदानयोः प्रत्येक भक्षमन्त्रप्राप्ताविन्द्र प्रदाने प्रकृतित्वादविकृते मित्रावरुणपीनस्यत्येव- मित्युक्तम् । अतिकान्तयागान्वयाऽन्द्रस्यातिप्रान्तता प्रस्थिनोक्ति- व्याख्यानायोक्ता । शेषद्वयसद्भाये पूर्वपक्षायोगास्सन्देहायोंगं शङ्कत * कुत इति * पूर्वदेवतान्वयापनयानयनसन्देहात्सन्देहमुपपा- ८०३९ दयितुमाह * फिमिति * भक्षमाणस्य सोमस्य द्वयोहेवन्याः . पत्यादिन्द्रस्य मित्रावरुणादीनां पोपलक्षणार्य कीर्तनास्यं प्रायः ·११४४ न्यायसुधायाम्। नमित्येव प्रकथायाचिन. करोतेरथै ल्युट्प्रयोगात्स्पष्टार्थ सूत्रमा सिद्धान्तार्थत्वमात्रेण व्याचष्टे * फिमिति * अपनपाद्वा पूर्वस्यानुपलक्षणम् ॥ ३० ॥ पूर्वपक्षतर्वदेस्तापनयसिद्धय पात्रस्यस्य कस्नस्य सोमस्ये- न्द्र हविरग्निमुरयन देवतायै भावितायै भावयेति मन्प्रेणाथायणप्रेप- पादेस्तु श्रीपडित्यनेन देवता प्रत्याश्रावणे कस्तस्य देवतान्तरसञ्चारे मित्रावरुणादिभाग इति भापेणाक्ते देवत्तान्तरोदशेन गृहीतमात्रस्या- प्याश्रावणादिसम्भवात्कथ कृत्स्तस्याश्रयण गम्यतइति पृधे प्रदान- कालीनत्वादाश्रयणादीना च सनिद्रव्यत्वेन विकाप्रतीतेरित्यय- मुपपत्तिसूचनार्थ मित्रावरुणाई यस्तदेय होज्यन्ते इत्यध्याहारसहिते- नाक्तमित्यर भाष्य न्याख्यातुमाह * आधावणेति * होता यक्षन्मि- त्रावरुणेत्यादिपान्तानुवचनमहणायादिशब्द. प्रदानकालीनेभर- णादिभिरिति हेतुगर्भित विशेषणम् । अपनीतपूर्वदेवतान्ययस्यापि शेषस्य भूनपूर्वगत्योपलक्षण भविष्यतीत्याशङ्कानिराससूचनार्थत्वेन हशतभाष्य व्याख्यातुमाह * न चेति * पूर्वस्यन्द्रस्य विशेषापल- क्षणार्थत्येन कीर्तितमित्यव पूर्वपक्षप्रतिक्षार्थसूत्रावयवव्याख्याथै त- स्मादिति भाष्य ब्याचष्टे * तस्मादिति * अग्रहणादाऽनपायः स्यात् ॥ ३१ ॥ पूर्वपक्षहतुनिरासप्रतिक्षार्थसूत्राग्य रव्याख्यार्थ नचस्यादिना सावनीयतइत्यन्त भाध्य व्यायष्टं * अथ चेति * देव- तान्तराद्दशेन पूर्वस्य सदुहुनस्य शेपस्याग्रहणादिति एवसमपन- यनिरासोपपादनार्थत्वनाग्रहणादिति सूत्रावयव पूर्वसूत्रस्य पू: बंशब्दशपरूपान्तरपरामर्थत्वेनानुपज्य व्याख्या सदित्या- दिमान्य प्रश्नपूर्ण तात्पर्यतो व्याचष्टे * कुत इति । या देवतामुद्दिश्य यत् द्रव्य गृहात तस्या दवतायास्तदंर द्रव्य गृह्यते नस्या देवता- यास्तदेर द्रव्य सम्बन्धीयुके न्याधुइशनापि निरुताना सपनीयह- विधामर्थतपा हुपियामिन्द्रमेर यजतीति दवतान्तरान्वयभरणाद्यामु. दिश्य यद्गृह्यते न सम्पति नियमायोगमाशा गादीन् प्र. नि स्वत्वापादकस्साम्यायुद्दशेन त्याग स्यात्सपनीयहापामभावना. न्यादी प्रति स्वत्वाभावात्स्यखामिभावलक्षणाग्न्यादिसम्बन्धाभावो युक्त इति चरम्यसूचनार्थ या प्रति स्वत्थन* प्रयाजनन न गृह्यतइत्युक्तम् * श्लाक व्याचष्टे * शास्त्रति * एवमपि पु- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । ११४५ नरभ्युप्रीनमात्र देवतान्तरोइशार्प येन गृह्यते ननु पूर्वप इति फ- थमवसीयत इत्याशय सकृद्युतचमसाभिमुख्येन पुनरभ्युन्नातसा- मनहाविधानात्सद्हुतसोमशफ्स्य ग्राह्यद्रव्याधारभूतपात्रोपलक्ष- णमात्रताऽवसीयतनतु ग्राह्यतेत्येत्र परिहारार्थत्वेन तदेव भाप्य व्या- चट * इह चति * यत्विति भा येणापनयोपपादनराडामनुभाष्य अहणफालावगतभेदानुसन्धानेन प्रदानकाले ससृष्टस्यापि वुद्ध्या निकट शक्यत्वात्पुनरभ्युनीतमात्रस्याश्रवणादिविषयतावसीयते ननु रत्नस्य पानस्थस्येत्येव परिहारार्थमुच्यतइत्यादिगम्यतात्यन्त भाग्य याचष्टे *यथा चेति * यथा गृहीतोक्त्या ससृष्टस्यापि ग्रह- पाकालीनविवेकायगतानुसारादकपात्र गृहीतयायव्येन्द्रवायवसामव- दुयुद्ध्या निष्कर्ष सूचित । दयतोद्देशपूर्वकद्रव्यत्यागाख्यसङ्कल्पापा- घ वात् द्रव्यदेवतान्वयस्य तस्य च होमाण्यप्रदानकाली- नत्वात्तदा च ससृष्टत्यात् कृत्स्नस्यैर देवतान्तरान्वयो गम्य- मइत्याराडानिरासार्थ नाश्रावणेति भाग्य देवतान्वयस्य प्रदानकाली नवाया निराक मशक्यत्वादयुक्तमायङ्य यद्देवतोद्देयेन यत् द्रव्य स्याज्यत्येन गृहीत तस्यैर प्रदानफाल तईचतान्वयम्प्रत्येवमर्थत्वेन व्याख्यानुमाद * न चति * प्रदानफाले करविषयरूपसङ्कल्पान्त राभाये ऽपि पुनरभ्युन्नीतसामसङ्कल्पनैव सकृष्टस्य विवकग्रह- णाशक्त प्रसङ्गात् कृत्स्न सोमो विषयीकरिष्यतइत्याशय पदयता- सम्पन्धत्वेन ग्रहणकाले सङ्कलित तदेव प्रदानकाले बुध्या नि कृष्टा धाब्यतइत्येर परिहारार्थ यदिति भाग्य व्याख्यातुमाह * न चेतरति * यथागृहीतोक्तिसूचितो निष्कर्षसम्भवो विभ• ८०४ार तो त्या प्रकटित । उपाकरणकाल कृत्स्तस्य पशोवताय सङ्क- रूपपद्रहणकाले पूर्वशेषस्यागृह्यमाणत्वेन ग्रहणकालीनसङ्कल्पान ईत्वात्पुनरभ्युनीतमाप्रसङ्कल्पे ऽपि प्रदानकाले कृत्स्नसङ्कल्पाधि. रोधाक्लशेन निष्कृष्य पुनरभ्युम्नीतमात्रत्यागरूप सङ्कल्पो न युक्त इत्याशड्याह * न च प्रदानति * ग्रहणकालदेयतोद्देशनेद त्यक्ष्या- मीति सङ्कल्पितस्वैर प्रदानकालयताम्ययापादनायेद न ममति स्यागरूप सडरप न कृत्स्नविषय सङ्कल्पो ऽस्ति पूर्वपस्य कस्या शिवदयतायै सङ्कल्पितस्य त्यक्तत्यागायागेन च विना पूर्वपदतातो पहस्यान्यस्य सङ्कल्पयितुमराक्यत्वात् कृत्स्नसङ्कल्पानुपपत्तिरित्यर्थ एतदेवोपसहरति * तस्मादिति * त्यागरूपस्य मानसस्य सङ्कल्प- स्य यजिगन्यतया भाषाधिकरणोक्तस्य प्रदानकालीनयो प्रसि खत्यारास्नसटुल्पतिरासपरत्वेन व्याख्येयम् । देवताया भोक्तृत्व ·११४६ न्यायसुधाया। प्रतिगृहीतत्याभावे ऽपि सोमाय यजतइत्यादिषु सम्प्रदानध्यवहा रसिद्धार्थमनिराकरणारख्यानुमनव्यापाराभ्युपगमात्संसृष्टं च विवि च्यानुमननाशक्तंर्वशेषस्य देवतान्तरोद्देशेनात्यागे ऽपि देवतान्त- रैरकपात्रस्थकस्तमोमानुमननावगमात्पूर्वदेवताधपकृतस्य देवता- न्तररात्मीयत्वेनानुमन्तुमशस्यत्वात्पूर्वदेवतातो ऽपनयो भविष्यती. स्याराड्याह * यद्यपि तावदिति * मुख्यभास्कृस्य नवमे निपत्स्य- मानत्वेनानाशनायाचावनिपकरणे चाव्यापारा मकत्वादननुष्ठेये भुशीतति कर्तृत्वव्यपदेशायोगापसरुपांशुयाजाधिकरणवार्तिफोक्ता निराफरणापादितः स्वीयत्वानुमनमव्यापारो भुजिना लक्षितः। 4. नपनपनापसंहाराय तस्मादिति भाप्यं पूर्वपस्य देवतान्तगन्धपि- स्पेनासरूपे ऽप्यमी फि वित्प्रक्षेप्यस्यापजनीयतया निराफतुमश. पयत्यादग्निमुखा छ देया इत्यायवादालोचनया चाग्नी प्रक्षेपस्य देघनान्तरान्वयापादफायप्रतीतर्देवतान्तरान्धयेन पूर्वदेयतातोपनया- घश्यम्भावादयुक्तमाशङ्कयोपपादयितुमाह * तनेति * देयतोद्देशन स्याग विना नाग्नी प्रक्षेपमात्राइवतान्वयांपपसिरित्याशयः । नास्त. रीयफनया भहमाणस्यापि पूर्वशेषस्य भ्रटायसरंण भक्षणेन प्रतिपा- पाचायोगाप्रतिपस्पर्ष एक भक्षणे मन्त्रापेक्षणान्न पूर्वदेवतोपलक्षणं युक्तमित्याबय पुनरभ्युप्रेष्यमाणे सोमसंस्कारार्थ होमानन्तरं धि. यमाणस्य पूर्वशेषणा पुनरभ्युनीतभक्षकालएष भक्षणायसरात्यतिप- स्यपत्याविरोधसूचनार्थ भक्ष्यते चेति भाष्यं ब्याचक्षाणो त इति भाष्य ज्याचष्ट * यस्त्विति * कृत्येतिभाग्यमूहकत्वाचिन्ताया भक्ष. णासनतेभक्षणसंङ्गतस्य प्रयोजनस्यावश्यवक्तव्यत्वादयुक्तमाशय पूर्णपक्ष करस्नस्प मित्रावरुणाघुइंशन स्यागः सिमान्तो पुनरभ्युम्नी. तमात्रस्यति लक्षणसन प्रयोजनं पूर्वशपापनयधिचारात्ममिमि- स्येवं परिहार सूचयितुमाह * इतीति * मधिकरणसमासया पक- भ्यतयोपस्थापितस्य प्रयोजनस्येति फरणंन परामर्शः। पानीपतभक्षणे इन्द्रादीनामनुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १३ ॥ पानीवते तु पूर्ववत् ॥ ३२ ॥ माप्रयणास्यसोमपावस्खस्योपश्चिाक्यस्य पाने गृहीतस्य पारनीयतयागाडाय फिवा प्रयणाद् गृहीतस्य सोमस्य पालीय- (1)लाया दादापि मारामारायपियदीवाय पायथा- जापषि:...10 ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ११४७ दन्यये ऽनाग्रणयस्याप्याप्रयणसंसपत्वसामर्याद ग्रहणापत्त्या पत्नीवदन्वयापत्तः कृत्वस्याग्रहणादुपांशुपाने गृहीतस्य पानीव- स्वेन यागाइतेत्यूह कृत्वा चिन्तामिपणाभिप्रेतायाश्चिन्तयाः पादलक्ष- णं सति स्पष्टत्वादनुस्कानन्तरसङ्गतिमाह * पूर्वेति * ऊहचिन्ना- विषयत्योत्यर्थे द्विदेवत्यानां हीतिमाध्यमादित्यदेवतान्त्यस्य सोमस्य साल्यां विदेवत्यशेपनिक्षेपावयुक्तमारड्योपादयितुमाह * द्विदेव- स्थानामिति * आग्रयणदेवताभूनानां विश्वेषां देवानामुपलक्षणं फस्मान्न चिन्त्यनइत्याशय तदपनयस्य नि सन्दिग्धत्वादित्येवं परिहारसूचनार्थ तत इति भाष्य व्याचष्टे * ततश्चेति * अथेति मन्देहभाष्यमवयवव्याख्यापूर्व पात्लीयते सोमः पुनरभ्युन्नीतवत्स- पामुपलक्षणमित्येवं पूर्वपक्षसूत्र व्याचष्ट * तस्येति * पारिव. न्द्रयायु मित्रो वरुणोश्विपत्नीवत्पीतस्यैत्यवमूहप्रवर्धनायादिशब्दः इ. न्द्रयायुग्रहण तूपलक्षणार्थम् ॥ ग्रहणाद्वा ऽपनीतं स्यात् ॥ ३३ ॥ या शब्दप्रतिझातपूर्वदेवतानुपलक्षणहेतुत्वेनापनीतोक्तिव्या- ण्यार्थमपनीयते हीति भाग्य ब्याचटे * नैतदिति * द्विदेवत्यशेषस्य पूर्वदेवतातोपनयोपपादनार्थत्येन तस्यापि पत्नीवतग्रहणकाले एव विदेवत्यशेषस्याग्रयणसंसृष्टत्वासोऽपिपूर्वदेवतातो ऽपनीयतरति ग्रह- जोप्तरकालसंसृष्टादिन्द्रशेषाद्वैलक्षण्ये पूर्वानांक्तग्रहणफाले ससृष्टत्वे ऽपि द्विदेवत्यशेषस्याग्रयणस्याल्यां निक्षेपकाले विवेकावगमात्तद- नुसन्धानेन बुद्धया निष्कर्पोपपत्तराग्रयणस्य दवतान्तरोद्देशन सङ्कल्पातविदेवत्ययंपस्य पूर्वदेवतानयनस्य इत्यायमाग्रयणाप्तस्य देवतान्तरोद्देशेन सङ्कल्पनीयत्वादनाग्रयणीयस्यापि णससृष्टत्वनारयणावयवस्य युद्धया निष्कर्षसम्भव ऽपि वार यितुमक्याचादनाग्रयणस्यैवाग्रयणस्य देवतान्तरोद्देशेन सङ्क- ल्पविध्युक्त्या पक्ष्यमाणग्रहणभाष्योपपादयिष्यमाणया उपनय स. मर्थितः । श्लोक व्याचष्टे * आग्रयणेति * स्थालीनिक्षे- ८०५॥ पकालीनस्य विवेकस्य सङ्कल्पे ऽनपेक्षणादाग्रयणविषयस्य स- दुल्पस्य प्रमझादनाग्रयणविषयत्वसिद्धिः पुनरभ्युनीतयह नि- यायेति पूर्वार्द्धव्याख्यानायोक्त किमुनेत्यनेनोत्तरार्द्ध व्याख्यातम् । प्रहणकाले ऽपि ससृष्टस्य बुद्ध्या निकृप्याग्रयणमात्रस्य सङ्कल्पस- म्भ नन्वितिभा येणाराडूय घुध्या निष्कृयाप्रयणमात्रसङ्कल्पसम्भये ऽध्यानयणापेतस्य सङ्कल्पविधानादाप्रयणानामयणायोश्च प्रयणा- १४४ वाग्रय- ·१९४८ न्यायसुधायाम्। पेतत्वाविशेषात्कृतसङ्कल्पोपादनार्थमुच्यतइति भाष्य व्याचटे * तथा हीति * एष आग्रयो द्विदवत्यशेषश्चाप्रयणादपैतितेन शेषश्चपश्चैप व ग्रहणकाले सङ्कल्पतहत्यर्थ व्यति- रकतो ऽवयतश्च प्लाक व्याचष्टे * यदि हीति * आ- ग्रयणस्य पानीवतत्वविधौ ससृष्टो ऽपि द्विदेवत्यशेषाऽनाग्रयणत्वा- बुद्ध्या निष्कृष्य सङ्कल्पविषयत्वाद्वयावत्यनेतिव्यतिरकता व्याख्या। माग्रयणापेतस्य तु पानीयतत्वविधानादपादानस्य च वृक्षवत्खा. वयवत्यविशेषानपेक्षत्वात्ससृथ्यो सशब्दयाच्यकीभावपूर्वाग्रयण. स्थालीपातनिमित्तसम्पातशब्दचाच्यविदेवत्यशपामयणयामध्य य ए. वामयणा वापति तस्य सर्वस्याग्रयणादपतत्वादपेतत्वमात्रस्य स ङ्कल्पनिमित्तत्वात्सर्व सङ्कल्प इत्यपनीयते । इत्यन्वयना व्याख्या आग्रयणविशेषणविशेषणवलादाप्रयणादयेत्यवधारणप्रतीतरनाप्रय. णस्य चामयामधादनाप्रयणायपेतत्वनाग्रयणादयेत्यवधारण- विषयत्वायोगादपालीवस्व न विति भाष्यणायट्याग्रयणस्याप्या- अयणमानादपायाशक्तौराधयणादोत्यवधारणायागाद्वाथयणाभाव. दपेन इत्यताय मात्रेण विशेषण-वप्रतीतेदिवत्यरापे ऽस्यापि तादू- प्यविशपापात्तीवन प्रापपादनार्थ नैप इति भाग्य व्याख्यातुमाह * पत्रिवति* अनाग्रयणादपना न पारनीयत इति निषेधवचनाभावाशिष- घायचनकल्पने बानयपान्वयापेतत्वेन पानीवत रापत्तेरनाहाय- णापेतस्य पानीस्तत्वापत्तेरनाप्रयणापेतस्य पानीचत पनिषेधाभावेन चियायिष निषेधेपिविषयावलक्षणोपयागाभावादुभयारपिपानीव- तत्वविधी विराधाभावादाप्रयणमात्राच्चोपायायागनानयणादवेत्य- घधारणस्थाशक्यत्वादयोग यावृत्यापि च विशपणत्वसम्भवनावधा- रणस्याप्रमाणावाद्वाप्रयणाभारदपत इत्या विशेषणत्वप्रतीतवयो. रपि देवतान्तरात्रय इत्यर्थ । दवतान्तरोद्दशन ग्रहणन पू. यदवतातोऽपनय कथम्मयसीयतइत्याशङ्याह * न चति * अश्वस्य दातुमशक्यत्वात्पूर्वस्यैव दवतायै दत्तम्य तत च्छिच स्वीकार विना खत्त्यानापत्तवतोदेशेन व त्या. गाच दवताव्यतिरिक्तस्य यथेदवतानघरपस्वदवताम्ब वापादान अप दवाया प्रतिग्रहीतृत्वाभावेन यथेष्टविनियात्कृत्वलक्षणस्वा- भ्यानापादकतापहरणे ऽपि परतापहरणनिमित्तदापाप्रसक्त पुन- दानशास्त्रायथानुपपत्या पूर्वदेवतातो प्रहत्य स्वीकारसाध करप- यिततव्य इत्याशय । पूर्वदवतातो पनये ऽपि पूर्वदवनाइशन त्यक्त- विस्य वापीताकिलक्षणस्थानपायादनपनीतापि दवतोपलक्षणीयत्यय आ- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । शब्दप्रतिज्ञातपूर्व देवतानुपलक्षणायोगमाशय चतुर्या देवतामुहि- श्य द्रव्यत्यागास्पियतेस्यागभक्षणार्थतायामिन्द्रपतिशब्देन लक्षणा- ननुगनचतुर्थीसमासापत्तेरिन्द्रण स्वीकृतमन्यस्य यथविनियोगा- नहीं कृतामत्यानराकरणनिमित्तान्यस्य यथएविनियोगानहींकरणपर- रखीकारलक्षणार्थत्यावगतरपनयं चान्वयनाशानापनीता देवतोपल- क्षणीयत्यत्र चाशदोपपादनार्थ तन्नत्यादिभाष्य तात्पर्यनो व्याच तोति पूर्ववर्णकनाचार्यशेषभुग्दवदत्तग्रप भुज्यमाने यथा ऽऽचार्यशपो पनीतान्ययत्वान्नापलक्षण तथा पूर्वदेवनापीत्यर्थ । नत्वित्याशङ्काभा- प्यमपनयन पूर्वदेवनार्थत्वनाशादयुक्तमाशय व्याचष्ट *नन्विति * नतीति परिहारभाध्यमिन्द्रवारयाद्युइशन गृहातस्य कास्नस्य पान- प्यस्य पूर्वदेवतार्थस्यावयवदर्शनादू धुनमात्रस्य दवतार्थनानाश- डितस्यावयवादर्शन ऽप्याशङ्काशयानिरामादयुक्तमाशड्यापहासार्थ- त्वन व्याचष्ट * आचार्यास्त्वनि * अनिरम्ताशयस्यापदासानहंता- माशयानपनातपूर्वदेवतान्वयात्पूर्वदेवतापान येनापलक्षणाईस्य हु- तावयास्यादर्शनमितरस्यानीतत्वेनानुपलक्षणीयत्वसिद्ध्यै मयाच्य- मानमप्युपपादनफ्लशमनापाद्यापशाडूताखयमेव यशाभ्युपगच्छति करोमि ततश्चादिनानुवादित्वादुपहासा) भनि- ज्यतीत्येतत्स्वयमाशद्वितारमभ्युपगमयानीत्यननोक्कम । कस्तहि प रिहाराशय इत्याशड्याह * न हि हुतादिति इन्द्रयावाद्युइरोन हु ८०क्षार तादन्यदुपांशुपात्रगृहीनमिन्द्रयावादिसम्बन्धि न विद्यते अप- नीनचादित्यर्थ हुताश्यवादर्शनस्थानुपलक्षणहेतुत्वाभावाशङ्कार्य न विति भाग्यम अपनयस्यानुपलक्षणहतुत्वेनाभिप्रतत्वादयुक्तमाशङ्ख्या- मानाशयोक्तित्वेन ब्याचप्टे * परस्त्विति * प्रकृतौ हुताम्यवा- दर्शने ऽपि हुतसम्बन्धिशेषदुतसोमसमुदायस्यानपनीतन्द्रादेवत्य स्थावयव प्रक्रनाचिन्द्रशब्द सतूपलक्ष्यत इति वैषम्योक्त्यथमुच्य- तइति भाज्यमकदेशहोमन समुदाय नऐ दस्तान्वयनाशादयुक्तमा- घड्य देवतोद्देश्यपूर्वद्रव्यत्यागरूपसङ्कल्पकाल विद्यमानस्य समुदा यस्य देवतान्वयानौपचारिकस्तदवयवे देवताव्यपदरा वित्यवमर्थवेन ब्याचष्ट * सङ्कल्पनेति * दवतान्वयिनि ममुदा- ये नोऽन्यवयवस्यौपचारिकदवताध्यपदंशाभ्युपगमे द्विदेवत्यसमु- दायनाशे ऽन्युपचारादययवे देवताव्यपदशाविराध इति साम्यश हाथै नन्वितिभाष्य व्याचष्ट * इतर इति * विदरत्यसमुदाया घयवस्याप्रयणसमुदायाश्यवसहितस्यान्यदयत्यत्तनाग्रयणाचयवस- मुदायस्य पूर्वद्वतोपेतत्वात्पूदेवतानुपलक्षणमित्यव साम्यनि- तथा प्रकृता- ·२१५० न्यायसुधायाम्। रासाथै नेतीति भाष्यं प्रकृतादेवनापनयो लपनय इत्येयं प लक्षययोजयत्वेन व्याचष्टे * सिद्धान्तति * पीत इति भूतनि- या नटत्यापि समुदायस्य देवतान्वयन मुख्यत्यभिधानसम्मवे. नौपचारिकावयवाभिधानयोगात्प्रकृतायपि भूतपूर्वगत्यभिधानायग. तैरिह च पूर्वेन्द्रवारवादिदेवतापीतस्य समुदायस्यायययेनान्यदेव त्यसमुदायारम्भे ऽपि भूतपूर्वगत्या पूर्वसमुदायावयवस्यव्यपदे. गोपपत्तभूतपूर्वगत्या पूर्वदेवतोपलक्षण भविष्यतीत्याहेति भाष्ये. पाराडा प्रतिपाद्यस्य साद्गुण्यायादेवतयोपलक्षणीयत्वादेव ययम- तिपाद्यत्वेन टात्यायोगाद्देवताव्यपदेशाईत्वावगतः प्रशतो भूतपूर्वगत्यापेतदेवतात्ययस्यानुपलक्षणानेह भूतपूर्वगत्योपलक्षणं युक्तमिति परिहारामुच्यतइति भाष्य व्यावष्टे * न चेति * एक- देशाधस्थितानां चावयवानामेव समुदायपपदेशनोदनात्प्रत्येकमापि मुख्यवृत्त्येव देवतान्वयव्यपदेशोपपत्तेः प्रकृती समुदायनाशे ऽपि यि. धमानस्यावयवस्थापि साक्षाद्देवतान्ययसमुद्भावनापेतदेवतात्वस्य भू. तपूर्वगत्योपलक्षणड्डायोगादिह च विद्यमानस्यावयवस्य देवता- स्तरान्वयेन पूर्वदेवतापनयस्य सिद्धान्तसुषेणैव स्फुटमुक्तत्वारपूर्व- देवत्तोपलक्षणे नाशङ्कनीयमित्यतिथयोक्त्यर्थमपि चेति भाग्य व्या- चले * इह स्विति * तस्मादित्यधिफरणार्थोपसंहारभाष्यं ब्याच * तस्मादिनि * पारनवितशेपभक्षे त्वष्टुरनुपलक्षणीयताधिकरणम ॥ १४ ॥ लष्टारं तूपलक्षयेत्यानात् ॥ ३४ ॥ मन्त्रस्यसाहित्यवाविचक्षुःश्रुतिसामर्थ्यपालिङ्गास्यष्टुरपि दे. धतास्वेन पारनीवतयागाङ्गत्वमाशय निरासात्पादलक्षणं सङ्गति। सन्देहं च स्पष्टत्वादनुक्का नन्तरचिन्तितपास्नीवतविषयत्वेनानन्त- रसङ्गति सूचयपत्नीचताया विशेष्यं विना उपर्यवसानान्मन्त्रया- वगतविशेष्यत्वस्याग्नेस्तविनोक्तदेवताविशेष्यत्वाइवतात्वेन पानी- बतचोदनागृहीतस्य देवतात्वस्मारणार्थ पातृत्वनिर्देशे त्वष्टमाहित्य- निर्देशात्वसहितस्यामेर्देवतास्वमिति पूर्वपक्षतापर्यमाह * तस्मि- वेति * अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ३५ ॥ नैवमिति सिद्धान्तसूत्राचयव न्याचष्टे * नैवेति * हेतुप्रश्न- ·८०७ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । पूर्वमतुल्यत्वं व्याचष्टे * विधौ हीति * मन्त्रलयाग्निनिरपेक्षप- स्लीयत्त्वापर्यवसानात्मवलोक्त्या त्वष्ट्रमात्रनिरासः पत्नीवत्त्वेनैकस्य विशेष्यस्य नित्यमपेक्षणानित्यसापेक्षत्वे च समासवत्तद्धितस्याप्यवि- घातान्मन्धगतसामानाधिकरण्यनिर्देशात् शीघ्रावगतविशेष्यत्या- ग्निसापेक्षत्वाविरोध ऽपि तन्मात्रेणापर्यवसानाद्वयधिकरण्ये निर्दि- एत्वसापेक्षत्ये तद्धितानुत्पत्तिरुक्ता यद्यपि मन्त्रवर्णात्त्वष्टा देवतात्व. न प्रतीयते तथापि तद्धितेन वाध्यत इति मान्प्रवर्णिक्यपीत्यपिशब्दो योज्यः । उत्तरार्द्ध व्याण्यातुमाह * न चेति * सिद्धान्तमुपसं-, हरति * तस्मादिति * पानीवतशेषभक्षे त्रिंशतामनुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १५ ॥ त्रिंशच्च पराईत्वात् ॥ ३६॥ विशेष्यापेक्षामामर्थ्यपालिङ्गादग्निवत्यस्त्रिंशतो ऽपि देवतानां समानाधिकरण्यानि शाद्विशेषावतात्येन पानी- घते यागाङ्गतामाशय निरासादतिदशन सङ्गति- प्रयमाह * अधिफरणेति * अधिकाशडोक्त्या पौनरुत्वं परिहर- पूर्वपक्षमाह * एतावता स्विति * प्रयस्त्रिंशतानेश्च समुच्चयन प. लीवद्विशेष्यतया देवतात्वस्य वक्ष्यमाणत्यादतिशयायांतर्पयस्व. मादयस्येत्युक्तेन परिवेष्टत्येनाग्नेर्गुणभूतात्योक्तिः । या चातुल्य- ता त्वष्टुनिरासहेतुत्येनोक्ता साप्यत्राग्नर्गुणत्वावगमात्त्रयस्त्रिंशतःप्रा. धान्यावगमाविपरीतेत्याह * पूर्वत्रेति * तद्धितविरोधमाराध्य पत्नीवत्वस्य देवतागुणमाप्रतया तद्धितेन देवतात्योक्तंर्गुण्य- भरवादग्निवत्त्रयस्त्रिंशतापि देवैस्तद्धितयुक्ता चौदना न विरुध्यत- इत्याह * पत्नीवत्त्वेति * अग्न्याख्यगुणान्वयमाने तखितपर्यव- सानास्वायत्त्रयस्त्रिगतोऽप्यनपेक्षमाशय सामानाधिकरण्यनिर्देशा- विपारगृह्यमाणविशेषतयाग्निमात्रेणापर्यवसानमाह * अवशिष्ट हीति * भगृहमाणविशेपत्ये ऽप्ये केन गुणेनाकामानिवृत्तर्गुणिया- न्वयो न युक्त इत्याराड्याह * न चेति * गुणियान्वये ऽपि चोदनोक्तस्य पत्नीवत्वस्य गुणत्वाविरोधेन चोदितया गुणिव- यानिषेधान्मन्प्रगम्यानेकापि गुणिभूना देवता युक्तेत्याशयः । म. ग्न्यन्वये पत्नीवान देवतात्येकवचनान्तेन त्रयस्त्रिंशवन्यये पत्नी. घतो ऽस्य देवता इति बहुवचनान्तेन विग्रहापत्तः सकच्छूतं च श. दे विप्रहदयविरोधाद् गुणियान्वयचोदनया निषेत्स्यतात्याशमाह 4 ·१९५२ न्यायसुधायाम्। * न च मा-प्रवर्णिक्यामिनि बहुवचनान्तेन विग्रहमात्रैण गुणिद- यान्वयोपपत्तेर्विग्रहद्वयविरोधोऽपि नास्तीत्याशय एवमप्येकगुणा घयेन निवृत्तापेक्षस्य नित्यसापक्षावाभावात् त्वष्ट्रपेक्षायामय गुग्य न्तरापक्षायामपि सापेक्षत्वात्तद्धितो तात्पधेनेत्याशाह *न च प्रमाणान्तरनि * त्वष्टुमन्तरर्णाख्येन प्रमाणान्तरेण दवतात्वाननग मात्तद्धितनेच यमापक्षस्य पालीवनोदवता वस्यावगम्यमानत्वात्त- द्वितप्रकृत सापेक्षत्व तद्धितस्यानुत्पत्त्यापादक दूपणामुक्तम इह तु देवतान्तरानपेक्षस्यैव पलीरतो देवतात्वे तद्धितेनोक्त पत्नीवत्वस्य गु- अरूपचन गुण्यपेक्षा वातद्धिताविराधिना मन्त्रवान्यन प्रमाणात रेणागृह्यमाणविशेषतयफेन गुणिनाकावानिवृत्ययोगाद् गुणिरूपाया देवताया तद्धितप्रकृतित्वानपेक्षपत्नीवच्छन्दस्य गुणोक्तिप्रयुक्तगुणसा. पक्षत्व तद्धितस्य दूषण न भवति यदि हिं तद्धितो न्यसापेक्षप. स्नीवन्त देवतात्वेन विदध्यात्तत प्रकृतिसापेक्षत्वनिमित्तमनुत्प- त्यापादकदाप तद्धित प्रतिपद्यतेत्यर्थ । अग्नस्त्रयस्त्रिातच दे घाना गुणित्वाभ्युपगम पल्य सन्त्यमा प्रयख्रिशनो देवानामग्नि- सहितानामित्यस्मिन्न मन्त्रगतपत्नीवच्छन्दमनुव्यात्तद्धितात्पत्तर- भ्युपगमनीयत्वाचवापि सापेक्षत्वदाप स्यादित्याशड्याह * मन्त्रस्य रियति * मन्त्रस्याग्निसापेक्षमपि प्रयस्त्रिंशद्देवरूपगुणिय न धद. तामनुप्रकृती पत्नीशब्दस्य सापेक्षवाभावान्न गिरोध इत्यथ । गुणस्य फनय गुमिना नैराकादयान गुणिय न बदनामनुप्रकृती पत्नीशब्दम्सम्य सापेक्षत्वाभावान चिराध इत्यर्थ । गुणम्कनैव गुगिना नेराफाशात गुणद्वय स्यान्यान्यसापेक्ष व विरुद्धरनेत्याश- हुयाह * समुचयति * अग्निमन्त्रण प्रयस्निगदानपेक्षस्याग्न प्रय- ८०८ शियम-प्रणानरप्यभिधानात्समुश्चयमुपपादयति * न स्थादि- ति * परिवेष्टयनान्युक्त मन्त्रात्समुण्यावगातरित्याशमाह * सविति अग्नपत्नीवत्साम पियति पानचाइनया प्रिंश- न्मन्वस्पया चाग्नभायाहीत्यागमनचोदनया देवनारूपनया सिद्धम- निमभिवधानपरिशतो दाना देवतात्यमाहेत्यय तिनाग्नित्रय विण्यपनीय पीतये त्यत्रम्ह कार्य इनि पूर्वपक्षमुपमहरनि * तस्मादिति - फर परिपष्टयन देघनात्यसिद्धिरित्याराग्नीक- हुंकाध्यपणोशाग्नीधमाश्यातदनुहार प्रपि स्याम्यामारे परिवष्ट- स्यायागसूचनादध्यभ्यत्येन च प्रपणानहंनया गुणभूनत्यायागाच. नादन देषनात्यातिरिनास्याम्पयागायनात्यसिादारात परि- हारमपना वापारययन यतात्य मन्तव्यापपा दर्गपतीत्साह ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । १९५३ *तदिति मन्त्रव्याख्यार्थमिमहीति भाष्य व्याचष्टे*याज्यामितिम न्त्रस्य विश्वामित्रार्थत्वादग्नीधोध्यष्टवायोगमाशय याउयांचारपित. स्वेनाध्येतोपपादिता । छन्दसीत्यनुवर्चमान व्यवहिताश्चति सूत्रा- द्वन्यचहितान्चयोपपत्ति छन्दसीत्यनेनोक्ता | आयाहीत्याएयाता-ब. यागत्येयाहारस्ततश्चैत्यनेनोक । इदमिति भाज्यावयवस्यानुभ्यधपद- व्याख्यार्थत्वोक्यै पदपाठय पूर्वस्वधाशब्दाव्याण्यार्थो शब्द सो. मयागविनियोगानुसारात्सोमविषयत्वेन व्याख्यात आवहेत्याख्या- तस्योत्तराख्यातान्वयायाहूयेति पदस्य भाष्ये न्याहतस्य तता नि- न्तरमित्यर्थ प्रतीत्यावगतिस्ततश्चेत्यनेनोक्ता तर्पयत्यस्य मादयत्यर्थ- व्याख्यार्थत्वात्यै * मादयत्युक्तम * ऋषिप्रत्ययेनार्यतयात्यानश्च- य.। अत्र हीति माज्य व्याख्यातुमाह * तेनति * नस्वित्याशङ्कानि- रासार्थ सत्यमिति न च चोदनयति वार्तिकेन किमत इत्याशड्डानि- रासाथ न च मान्त्रवर्णिका इति भाष्य न च मान्प्रवर्णिफ्यामित्यने नागतावेक्षणन व्याख्यातत्वादव्याख्याय शिव स्याद्विधानाम्निस्तु- त्यर्थ सङ्घीयमानल्यादेवमुपलक्षणनिरासाथै नैवमिति पूर्वसूत्राव यानुपङ्गेण सूत्रव्याख्यार्थमव प्राप्तइत्यादिसडीयते भाज्यमाक्षिप्य व्याचट * एवमिति * कुन इति हेतुप्रश्नभाज्यव्याख्याथै कुत इत्यु- का सहीत्युत्तरभाष्य पूर्वार्द्धन व्यारयायोत्तराचे ऽनेन येत्याशङ्का. निरासार्थमुच्यतइति भाष्य व्यारयातम् । पूर्वार्य ध्याचट * पा- पत्नीतति * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * न चति * देवतात्वेन चोदित- स्याग्नदातृलक्षितैश्वर्यप्रकाशनरूपस्तुत्यर्थत्वेन त्रिंशङ्कीर्तनादित्यर्थ । कथमिात प्रश्नभाग्य व्याचष्टे * कमिति * न हीत्यादिप्रत्यायय- तीत्यन्त भाष्य व्याचष्ट * अप्रसिद्धति * यस्यान्यतोप्रसियेश्वरत्व- स्याग्नेतृत्व कीर्यते तस्यैश्वर्यार्थ तद्धासृत्वकीर्चित प्रतीयते न हि तस्य दातृत्वकीनस्य मुख्यो दातृत्वरूपो ऽर्थ सम्भवनाई इति न शब्दाध्याहारण याच्यम् । श्लाकार्थमुपपादयति * यदि हीति * ८०९॥ देवताउन चोदितस्याग्नेरकरणात्मकथनात्कीर्तनाख्य प्रकथनार्थ कराति । मादयतेस्तर्पयामानचित्यादातृत्वाख्यविलम्भायतृत्व च कीर्यतइति न वितिभायणाशय लक्षणया विलम्भनकीर्तनात्य- ये उच्यतात्यादिभाच्य व्याचट * मादयस्खेत्यपि चति * यथेष्टवि. नियोज्यत्यरूपपरस्त्रत्वापादनाभावेन दानस्यापि मुण्यस्याभावाहे- वतोदशन द्रव्यत्यागमात्र दानत्वेन विवक्षितमिति भाष्ये त्यागोत्या सूचितम् त्यक्तत्वकीर्तने ऽत्यश्वर्य कीर्तनाव कथमिति न स्विति भाष्यणाराम लक्षणयश्वर्यकीन्तीत्यर्थं तदुच्यतात्यादिभाष्य ज्या- ·११५४ न्यायसुधाया। सटे * धातत्वमपीति * केवलस्य व पत्नीवतो देवतात्वनोदनान प्रयस्त्रिंयतो देवतात्वमित्यपि चेति भाग्येणोक्ते सत्यं चोदनयेति माप्योकदेवतान्तनिषेधनं स्वितिभाग्येणानुवधानिषेधेऽपि मान्दय- र्णिकदेवतान्तराभावस्य परानेयादिभाष्येणोकत्वावतान्तरामा घोक्त्यर्थमुव्यतइति भाग्य स्पष्टयादव्याख्याय तद्धितसामर्यादेव- तान्तरोतपर्थमपि चत्यादिभाष्यं पत्नीवत्वस्य गुणस्य गुणापेक्षायां भन्त्रवादग्नेस्त्रयस्त्रिंशतो देवानां च समुच्चयेन गुणित्वावगवे: प. जीवदग्नित्रयस्त्रिंणदेवरूपस्य प्रकृत्यर्थस्यानपेक्षस्यैव तद्रितेन देव. तात्वाभिधानमभिप्रेत्य न च प्रमाणान्तरगम्यायामिति यार्तिकेन सापेक्षत्वादोषस्य परिहतत्वादयुक्तमाया पत्नीवान्देवता ऽस्यत्यै- कपचनान्तविग्रहे त्रयस्त्रिंशद्देवानामप्रहणात्पनीवन्तो ऽस्य देव इति बहुवचनान्तविग्रह ऽप्येभिरग्ने इति म- प्रनिर्दियस्थाने पानीपच्छदसामानाधिकरण्यामायन मित्यायोगान्मन्त्रद्वयनिर्दियोश्च गुणिनोरल्योन्यानपेक्षसिद्ध. योर्गुणावयचप्रतीतरन्योन्यसापेक्षानिमित्तबहुवचनान्तविप्रहे, अग्ने: परनीय नित्येकवचनान्तनिर्दिष्टयाग्नेः परामर्शायोगाद् गुणसमुच्च- यायोगेनैकेन गुणिना नैराफाशयगतेरितरस्य गुणत्वान्ययायोगाद्दे. पतात्येनान्वयमापाय सापेक्षतोक्तति सूचनार्थ ब्याचष्टे * विस्पटं घेति * एतचोदनावशेनेति भाप्पं पूर्वपश्युक्तमन्त्रार्थनिरासार्थ- खेन स्टरवादग्याश्याय पत्नीयांश्चेत्यादिभाष्य राहोत्तरत्वेनाच. सारणपूर्व म्याचष्टे * कथं पुनरिति * सामानाधिकरण्यस्यानि- वायफाय शङ्कने * नन्विति * चितस्य निःसंश्यदेशने विगृह्यो- पारणे नि:संख्यातिपदिकार्थीयोगात्संख्यायां कल्प्यमानायां निय. तमस्यासंख्यानामेकादिक्रमेण फलप्यत्वादेकत्यकल्पनेनानुषपञ्चोप- रिहनायो हित्यबाहुन्य कल्पने प्रमाणाभावादेकावाण्याविशेषाभिन्य- केरेकवचनान्तनिर्दिप्रत्याइग्निरेव पत्नीवास्तदितेन गृह्यतात्यवं सामानाधिकरण्यस्य निधायकत्वं समाधत्ते * सत्यमिति * एतदेव विवृणोति * तति * तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारभाध्य व्या घरे* तस्मादिति * प्रयस्त्रिंशता देवानां पालीयते देवतात्वाभा- धोक्याच्याजेन देवतात्यविचारे तात्पर्य सूचितम ॥ मक्षपेऽनुवषट्कारदेयताया अनुपलक्षणाधिकरणम् || १६ ॥ वषट्कारश्च कर्तृवत् ॥ ३७॥ भनुयपदकार यागे भूतभव्यसमुधारणन्यायावस्तूसा ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । मर्यात्सोमोडमाअनुगब्दसामोद्वा प्रतिपत्तिकर्मत्वावगतरेनुवप. ट्कारयाग एराङ्गमित्यनुवपटफारदेवतार्थ पृथक्सोम ग्रहणचियभा. पावहति तेन शेषेण सयाजयति देवतामिति वषट्कारदे. बताये यहिति तच्छणानुवषट्कारदेवतासयोजना- र्थवायवादिशंपेणानुपट्कारयाज्याया सडपं घश्यमाणत्वात्सो. ममहणफाल नुवपटकारे वात प्रयोजनार्थ वषट्कारयागानन्तर नहे सोम ऽर्थकर्मत्यात्सामान्तर गृहीत्वानुयपट्कारे याज्याकार्यात्प्रति- पत्तिफर्मत्वादा लुप्यतइति प्रयाजनार्थ वा लैङ्गिकविनियाग- विचार तात्पर्यात्पादलक्षणसगती स्पष्टत्वादनुवपट्कारदेवतात्वे. ताभिप्रतस्याग्ने धीहीति मन्त्रवर्णेन दवतात्वाचगमाग्मत्रविशिष्टानु- पपदफारयागचोदनया च दवतापक्षितया मान्यवर्णिकदेवताग्रह- नाग्नेर्देवतान्वयस्यैकान्तिकत्वात्पूर्वाधिकरणव्युत्पादितदेवतात्वरू पलक्षणन्यायप्रत्युदाहरणरूपेणात्र पूर्वपक्षात्यानानन्तरसङ्गीत सू. चयन्पूर्वपक्षमाइ * अनुवषट्कारति * वायव्येन्द्रवायवधदेक- पात्रस्थस्यापि सोमस्यानफयागाङ्गत्याविरोधान्मन्प्रवर्णाश्च सोमद्र- ध्यकत्वावगमेऽपि प्रतिपत्तित्यावेदकान्यदीयसोमद्रव्यफत्वानवगमा- पनुवपटफारयागस्यार्थकर्मत्वावगतेरर्थकर्मभूतसोमयागाङ्गत्वरूपा प्राकृतकार्यापनत्वादनुवषट्कारदवतापलक्षणीयेत्यर्थ । वपटकारश्च नैव स्यात्पानकर्तृवद्धपट्कारशब्दनानुवषट्कारदेवताया लक्षितलक्ष- णयाताया प्रतिपत्तिकर्माङ्ग वन प्राकृतकार्यापत्त्यभावात्प्रकृतदवता- सस्कारभूतस्यापलक्षणस्याप्तिदेशतो प्राप्तेरित्येवमुपलक्षणानिरासाथै नैवमिति पूर्वसूचानुपक्त तत्पूर्व सूत्रावयवानुषगण सूत्रव्याख्यार्थ मेवमित्यादिमान्य व्याचटे * पचमिति पश्चाचनाध्यर्यादि पाता पूर्वस्य होत्रादे पातु प्रतिपत्तिकर्मपानाङ्गत्वेन प्राकृतदेवताकार्या- नापत्रस्योपलक्षण प्रकृतितो प्रातिदशेनाप्राप्तत्वाद्यथा ऽनुकुर्वीत तथै- तामपि अनुधषट्कारदेयताप्रतिपत्तिकर्मानुवषटकारयागत्वन या कृ- तार्थफर्मदेवताकार्यानापनत्वाप्नोपलक्षदित्यध्याहारेण योज्यम् । पूर्वतरसुत्रस्यनैव शब्दन त्वधार तूपलक्षयेदित्येत सूत्रोक्त्योपलक्ष. णीयत्वपरामर्यात्प्रमाणवानध्याहार प्रतिपत्तिकर्मागभूतस्यापि स्विष्टात सूक्तयाके ऽग्निहोत्रणेद हविरजुपततत्युपलक्षणवतुप- लक्षणाविरोधाद्धोलादेश्चादेवतात्वेनानुपलक्षणोपपत्तेरनुपपटका रदेवनाया प्रतिपत्तिकर्नाद्गत्वे ऽप्युपलक्षणीयत्ययङ्कानिरासार्थत्येन न हीति भाग्यव्याख्याधमप्राकृतपदमिन्द्रप्रदानाव्यप्रकृतस्था भक्षे वयुपट्कारदेवतापलक्षणाभावादित्यव व्याचए # न हीति * १४५ ·न्यायसुधायाम् । मन्त्रे तु यषटकारदेयतापायग्निपदानात्मनः प्रकृती वोहाभाघादनु. पलक्षणे ऽपि विकृताबूहस्यावश्यफत्वादुपलक्षणं भविध्यतीत्यार झोपलक्षणायुपगमे यदर्यकर्म ज्योतिणमाभ्यासात्मक प्रकृताविन्द्रा- पपया देवतया कृत तद्वितावान्याख्यया ऽनुवषट्कारदेवतयापि कार्य नच तत्क्रियते साधे सोमस्याग्ने विहीत्यनुयजनीत्यनेने न्दवायवादियागेमन्त्रास्यगुणविधि पूर्वपक्षयित्या म.प्रविशिष्फर्मा, न्तरविधेक्ष्यमाणत्वे तु वषट्कारयागस्येन्द्रमदानयत् ज्योतिष्टोमा. घयवभूनाभ्यासत्वनिरासन्तादयेन च पृथक् सोमग्रहणादेन्द्रवाय. धादियांगायत्वेन च गृहीतस्य फर्मान्तरात्यायोगादनुशब्दाथ पूर्वया. गानुसारप्रतीतेस्तदीयद्व्यप्रतिपत्त्पर्यत्वावगमाधवा यासीमस्याप्नवि. हीत्यनुवपद फरोति तेनैव संस्थितात्सोमात्भक्षयन्ति स एव सामस्य खिएकदाग इति च दन्यप्रतिपत्त्यर्थविष्टरुयागरूपस्वसस्तवादपि प्रतिपातकर्मत्वावगमादर्थफर्मत्वेन सदनुष्ठानापत्तद्विदचत्त्यादिष्व- नुवपटवारनिषेधापालिङ्गावगतप्रत्ययासात्तिविरोधात्सडू न स्विटरुत्तन्त्रानुष्ठान पूर्वपक्षयित्या पृथक्रयेनावृश्यमाणा गादि- त्यवं परिहारार्थत्वेन यत्र नाति भाष्यव्याख्यार्थतयाप्यमानपद- मेवावृत्यावषटकारदेवतायाः प्राकृतंद्यताकार्यानापन्नत्यनापलनास्य प्रकृतितो ऽतिदशनाप्राप्तैरिस्पेध व्याच नचंति * तस्मादित्यकर. ८१०१ पार्थोपसंहारभाष्य ब्याचष्टे * तस्मादिति * अनेन्द्राणाममन्त्रकभक्षणाधिकरणम् ॥ १७ ॥ कृत्वाचिन्तारूपम्। छन्दःप्रतिषेधस्तु सर्वगामित्वात् ॥ ३८ ॥ इन्द्रपीताधिकरणपूर्वपक्षप्रयोजनस्यानेन्द्रसोमभक्षणानामम- प्रफत्वस्य यथादेवन चैति सूत्रणाक्षिप्तस्य समाधानार्थत्वनैव सूच- व्याश्या स्थितादिति भाग्य व्याचष्टे * स्थितादिति * इन्द्रपीताधि- फरणपूर्वपक्षप्रयाजनाक्षेपात् स्थितादित्यर्थः । तुहितमन्त्रप्रयोगनिरा- सलामन्तक त्यपूर्वपक्षमयोजनसमाधानार्थतया तु शब्दव्याख्याथै नै- तदितिभाग्य व्याचष्टे *नेति* सामाधानहेतुन्वेन समानविधानेव- मैन्द्राणाममन्त्रावइत्यतत्सूत्रससमाविधानशब्दोकप्रतिविकारभा- थाभावस्मरणार्थ फरमादित्यादिभाष्य व्याचष्टे * कुत इति * ज्यो. तिधामक्रियाया.एकत्वेन कथम्भावात्मकप्रकरणभदाभागादेकम्य का थम्भावस्योपदेशपरितत्वे निराकारणेनातिदेशिकधर्मग्राहित्वरूपवि. कृतित्यायोगादप्रितत्वे यान्यस्यैव धर्माभिधानाशक्तधर्माधातृत्वक ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पादः । पप्रकृतित्यायोगादात्मानमेव प्रति प्रकृतिविकृतिता न युक्त्यर्थ । छ. म्द प्रतिषधोक्तिव्यायार्थ यालगमित्यादभाष्यमसम्यन्धव्यवायापन- स्तकाय न्याययत्वादुपक्ष्य तावज्ज्योतिष्टोमस्याभेदाद् प्रकृतिाय- कृतित्यायागे ऽपि प्रकृतानां प्रकृतित्व भविष्यतीत्याशङ्कनिरासार्थ- मुच्यतऐन्द्रसाम इत्यादिपूर्वपक्षण योजनापसूत्रस्थभायातप्रकृतानां प्रकृतिविकृतिभागतुक्तमिति भाष्येण खगकामा यजतति यागस्यैव फलान्वयथुने धर्मत्वरूपण अभ्यासानां निष्फलत्वादशक्त्यवगतभें- दस्याभ्यासानां धर्मकत्वाभावात्प्रकृतिभावायोगोक्त्यर्थ नैतइति भाष्य य पते यासविशेषा पन्द्रा अनैन्द्राश्च मिन्ना नेते यागा येन फलव- तया धर्मग्राहित्वात्प्रकृतिविकृतित्वाही स्यु यदि चाधर्मका अपि भिन्नयागायिन स्युस्तत प्रकृतिविकृतिगतयागद्वाराप्यभ्यासानां प्रकृतिभाय शक्यत न त्वेतदप्यस्त्येकयागत्वादित्यव व्याख्यातुमाह *यदि होनि * न चेति भाष्य गुणानां परार्थवादसम्बन्ध समस्या- स्यादिस्य नेनापि न्यायेनाभ्यासानां यागगुणत्वाद् गुयारूपधर्मान्चया- नहत्याक्त्यर्थतया भासमानगुणानामपि प्रयाजादीनां गुणान्वयाभ्यु: पगमे ऽपि साक्षात्फलवत्वामार पिचाश्यासनां फलपवागापका रित्वन परम्परया फलवत्त्वान्मन्त्रावरुणाधभ्यासानां श्रयणादिधर्मग्रा. हित्यवत्सर्वोपदशिकातिदोशिकधर्मग्राहित्वोपपन्न प्रकानविकनित्यस- म्भवादयुक्तमाशङ्ख्याभ्यासार्यधर्मविध्यभावाशयत्वन व्याचट *न चनि* यागधर्मत्वायाभ्यासद्वारा योगापकारित्यादैन्दप्रदानमात्रया- रापिच यागोपकारित्वापपत्त प्रदानाना भेदात्सामफलचमसयोरिष कर्मण्य ऽपि प्रकृतिविकृतित्वोपपत्तिशडानिरासायन सवंगामि. त्यादिात सूत्रावययस्य सांभ्यासगामित्वात्सोमस्य तद्धर्माणां चे- स्यव व्याण्याथ तेनेति भाग्य व्याच? * येन स्विति * भाष्याता- योपपादनायाभ्यासानां धर्मग्रहणस्य यागीयत्वसध्यासगामित्वा- दिति व्याख्यान्तरमप्यनेन सूचितम् । यथा च सपनान्त्यतिना प्र. हाणा प्रात सायामकै सह सामानविध्य सप्तमपादाधिकरणे घश्य- ते तथानन्द्राणामेन्द्र सहेति दाच्याथै हष्टान्तमाह * यथति * फ- यम्पुनस्यत इत्यादिपूर्वपक्षप्रयोजनाक्षेपमाप्योक्त मन्त्रवर्णा साम- स्य धमीणां चन्द्रप्रदानापयत्य यात्यनि भाष्येणानुभाग्य परिहारा- यमिन्द्रस्येत्यादिभाप्य तात्पयंतस्तारद्वयाचष्टे * न नि * सोमेन यजनि प्रत्यक्षश्रुत्या सर्वप्रदानविषयत्ययाधा गुणरोधेन सङ्काचा न युक्त इत्यर्थ । भत्विह साधनयशन साध्यस्य नियम इत्यादिपू- वपक्षप्रयोजनाक्षेपवार्डिफमाह बनायादिवशेनानिहोनादेवर्णिक ·म्यायसुधायाम्। विपयतया सोचवन्मन्यवशेनासोमस्येन्द्रप्रशानविषयतया मो. चसम्भव वैपम्याच्या परिहरति * न च यथति * माहरनीय- स्यानारज्यवादेन सर्वहोमार्थत्वात्सद्दांचयत्व युक्त मन्यस्य तु स. यस्तामायंत्वानवसमान सड्डोचकता युक्त्यर्थ । मन्त्रस्य वाक्या- सवार्थत्वानपगमे ऽपि प्रफरणार्थसर्धित्त्व भविष्यतीत्याशड्डा निर: स्यौतदेवमितिभाष्य स्वरूपतो व्याचष्टे प्रकरण इति * सामथ्या- धगतेन्द्रार्थसोमप्रकाशकत्वमात्रेणापि प्रकरणपाठोपपत्तन सर्वसो. भार्थचे प्रमाणमस्तील्याण्य. । अभिषककालीनसोममहणविषयत्वा. सत्यस्य तदा च विवेकाभावेनेन्दसोममात्रविषयत्वायोगादिन्द्रस- म्वन्धिन सोमस्य ग्रहणं मन्त्रण स्मार्यते देवतान्तरसम्यन्धिनो ध्यानादिनेत्येतद्वयारयापरितोषेणैतदेवमिति भाष्य कर्म युरपत्या प्रहणशब्दोक्तो प्राय सर्व. सोमो मन्त्रणन्द्रसम्बन्धितया सङ्कल्पनी- या देवतान्तरसम्बन्धितया भ्यानादिनत्यव व्याख्यातुमाह * अथ घेति * यथेन्द्रागच्छति सुब्रह्मण्याख्ये मन्ने प्रकृतदेवतामानोपलक्ष. पार्थ मुरयतयेन्द्र प्रकाश्यतइत्यकादय सुब्रह्मण्याधिकरण वक्ष्यते तथेहापि भविष्यतीति स्वय परिहारान्तरमाह * अप वा सुम्रह्म- ध्यानदिति * देवताशब्दपर्यायेण च शब्देन दरतान्तरप्रकाशनस- म्भवप्रदर्शनार्थत्वकल्पनायोगादेत परिहारापरितोषेणान्यथा परिहर- ति * अप या धीयतेति * तुराब्दोक्तोहितमन्त्रप्रयागनिरासे हेतु ८१६ सर्वगामित्वादिति सूत्राचयवोक्तमुक्तमुपसहरति * तस्मादिति * उपक्षित छन्द प्रतिषेधशब्दव्याख्याथै यल्लिङ्गमित्यादिभाष्य व्या- चरे * यस्थिति * समानविधानत्वे सिद्धान्तन्यायेनाहितमन्त्र. সাল্লশ ঘাম মাদাৰ যাৰাছাৰৰথা- नवनानुष्टुप्छन्दो विधानाभिधानमुपपत्स्यतइत्यर्थ । सस्या सामान- विध्याशय मुलिङ्गोक्ति सस्याधिकरणवक्ष्यमाणेन सस्थाना विका. रत्वेन निराकार्येत्याह * अथ वेति * पूर्वपक्षप्रयोजनसमाधानोप- सहारार्थ तस्मादिति भाष्य सोमस्य प्रत्यक्षश्त्या सयासविष- यत्ववद्रक्षणस्य सर्वसोमविषयवानवयोधानम-प्रवरानन्द्रसामविष यतया भक्षसडोचापत्तेर्मन्त्राभाव मक्षणाभाचादयुक्तमित्याशड्डा नि- रस्यन्व्याचष्ट * तस्मादिति * सामाधगनेन्द्रसामविषयतया भक्षप्तड्डाचापत्तम-त्राभावे भक्षणाभावादयुक्तमित्याराड्डा निरस्यत् न्याचष्टे * तस्मादिति * सामावगतन्द्रसोमभक्षार्थत्वमाण प्रकरणपाठापपत्ते सर्वसोमभक्षार्थत्वममाणाभावान्म-वशेन मान- प्रहणयोरिव भक्षस्यापि सङ्कोचा न युक्त रस्याश्य ।

·. तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ऐन्द्राग्नभक्षस्थामन्त्रफताधिकरणम् ॥ १८ ॥ ऐन्द्राग्ने तु लिङ्गाभावात्स्यात् ॥ ३९ ॥ समानविधानत्वोपपादननोहितमन्त्रप्रयोगात्पूर्वपक्षप्रयोजना. क्षेपपरिहते ज्यसहितन्द्रदेवत्यसोमभक्षणे हिनमन्त्रप्रयोगोप. पत्तरमन्त्रकत्वं पूर्वपक्षप्रयोजनं सर्वानद्राव्यापकत्येनाक्षिप्य व्या- पकत्वोक्त्यमेतदधिकरणमिति सूचनायेय पूर्वपक्षप्रयोजनसाधन- सिते यथाक्षिप्य समाधातुं चिन्त्यतइति अभिधानार्थस्यैव. मिति भाग्यस्यायशब्देन व्याख्यां सूरयन् सन्देहभायं पूर्वपक्षप्रतिहाभाष्य च सद्धिप्य ब्याचप्ट * अथेति * सहितशब्दोऽनन्द्रातराणाममन्तफत्व ऽप्येन्द्राने निन्द्रऽपि मन्त्रस- दायात्प्रयोजनस्थान्यापकत्वेनान्यथाक्षेपसूचनार्यः । इन्द्रपीताब्दस्ये- न्द्रादेवत्योक्त्यर्यत्वादैन्द्रदेवत्यतायाश्चतुर्थाधिकरणे निरस्तत्वात कुतो ऽयमहिनेन्द्रदेवत्ये सोम व्यपदेश इति प्रश्नोत्तरत्वेन लि. गमावादिति सूत्रावयवव्याख्याथै यस्य हीत्यादिपीतमघययान्तर- मिन्द्रेस्मेत्यन्तं भाष्य व्याचक्षाणो यस्येन्द्रानी देवता तस्ये- न्द्रो न देवतेति कृत्वेन्द्रपीतात्या देवतात्यानुक्तेरानेयोक्ततुल्यतेत्ये- घमाचं तावद्भाप्यावयवं ज्याचटे * कुत इति * बहेन्द्रपीतश. दे सापेक्षत्वे सत्यसामोद्यदाग्नेयसाम्यं प्रतीयते तदिन्द्रस्य दे. घतात्याफीर्तनानेण्यतात्यर्थः । वैपम्य विवृण्वन् छक्यताति भाग्या- घयवं व्याचटे * आग्नया हीति * केवलन्द्रदेवत्य ऽपि दुत- रोपस्य मुख्येन्द्रदेवत्यत्वाभावे चौपचारिकस्य फ्रीय॑त्वापत्तेः श्रीन- म्यैवेन्द्रपीतत्वस्य मन्त्रार्थवादावगतस्योपचारात कीर्तनसम्भव ला. क्षणिकदेवतात्यकीर्तनायोगात्पानाख्यो व्यापारो विशेषण तस्येचे. न्द्रानिदेवत्ये प्रत्येक सङ्कल्प्यमानत्वलक्षणदेवतात्वाभावे ऽपि फेन चिद् धुतशिष्टरूपेण शविषयभूतेन मन्त्रार्थवादाघातस्यौपचारिक स्य विद्यमानत्वान्न सापेक्षत्वापत्तिरित्याशयः । सौत्रलिङ्गोक्तिव्या- ल्या विशेषणोक्तिः एतविषयत्यापीतव्यपवयस्य कंपलेन्द्रदेवत्ये ऽपि हुतशेषस्येन्द्रपीताध नास्तीत्याशड्डानिरासार्थ यस्य हीस्थवय. पान्तरमसम्बद्धन्यवायापत्तेरनुकृप्य व्याख्येयत्वादुपेक्ष्य तावदुभाभ्यां पेये फयमेकस्य पात्तेत्यादिण्डानिराप्तार्थ तस्येति भाष्यावयथं ज्याचटे * यस्य चेति * भनेकपेये प्रत्येफपेयो ऽल्पत्वनिमिर्तन पातृन्यापाराल्पत्वेन पातृत्वव्यपदेशव्याप्यतादर्शनादिन्दाग्निपीते य- धर्मस्येन्द्रपीतरवं घफ्तु पाक्यमित्यर्थः । यस्य हीत्युपेक्षित भायं ·* न्यायसुधायाम्। न्याचष्टे * ति * भक्षणकाले धर्मालस्य हुनुशेषस्य वेपतोहे- शेनाहुतत्वासाक्षादिन्द्रपीतत्वाभावे ऽपि हुनाग्यवगतमिन्द्रपीत. रवमहुते ऽप्युपचयेन्द्रपातव्यपदेशो युक्त इत्यथ । कालन्द्रदयस्पे কুনহীঘাঘীনাথবাবষ্যৎকালাত্ত্বিাধিgয় - तत्वातद्तन्द्रपीतत्वापचारादुतादिविषिष्ट तत्पतिव्यपदेशपपत्तात्रपि दाग्निवत्ये हुनस्यापि रम्नस्यन्द्रेणापानात् । हुतशप किन तेन्द्रपीततोपचार्येतत्याराड्याह * न च नप्रति * हुताधगतमिन्द्र- पीत वमुपचरिष्यत इत्याथय । तस्मादित्यव्यापकत्वापसहारभाष्य ८१२२२ न्याचष्ट * तस्मादिति * एकस्मिन्वा देवतान्तराद्विभागवत् ॥ १० ॥ लिङ्गभावशब्दोक्तस्य पातृताविशेषणत्वस्य निरासा- यो देवतोक्तिरिति सूचयन् दवतान्तरोक्ति ज्याचष्टे * सत्य मिति उभयपीतस्याप्यो यतरपीतव्यपदेशवभाज्या सङ्कलिपतस्था2 ऽन्यनरसङ्कल्पाव्यपदेशोपपत्तर-द्राम पान्द्र- स्य दवतात्वसद्भावादेतान्तरापयागमारावा * न घत्युक्तम् * देवतावस्यह पातृस्वेन भक्षणीयत्वादन्द्रास चाग्निसहितस्येन्द्रस्य पातृत्वादग्निसहितस्यैव देवतात्व भक्षणाय व्यपदश्यतइत्यारा अय समासात्वलस्येन्द्रस्य पातृत्वप्रतीते तस्य चाविषयत्व- वया यत्वस्यायधस्मविषयतयैव भक्षणीयत्वापत्तरुदशापायस्य व देवतात्वस्याधर्मविषयादेशभावनाविषयत्वायोगादिन्द्रस्यन्द्राग्नर्दे घतात्वायोगसूचनार्थ * तद्धितेन्युक्तम् * भनेन व नावकल्प- तात्यन्त भाष्य देवतान्तराक्तिव्याख्यार्थमित्यपि सूचितम् । तदुक्त मिति भायणकस्मिन्निति पूर्वपक्षप्रयाजनाव्यापकत्वाद्वापरिहारार्थ स्य सूत्रावयवस्य फेचलएवेन्द्रदवताया मन्त्र स्थानान्यसाहिन इन्द्र इत्येव व्याख्या व्यवस्था शब्दवत्सूत्रादाहरणाद्विभागरूपचतुर्वाधि फरणविषयसिदान्तसूचोदाहरणाश्च विभागा यथैकस्मिन्नवाग्नी देवताया नान्यसहित हत्यव विभागवदिति सूत्रावयवव्याख्या सूचित- ति मुचयन सूत्रावयवद्वय ध्याचष्ट * तस्मादिनि * आहेतिभा• ध्यण चतुर्दाफरणाधिकरणेन पौनरुक्त्यमाशय परिहारार्थ ध्यतरतिभाष्य व्याच * अननैव चति * सुत्रव्याख्यया तात्पर्यत कृरस्न व्याख्याय नास्य सोमस्याहुतमवयवान्तर दवतया पोयते न च हुनेनावयवान्तरेण दवनया पीतेनाहुनमवयवान्तर दवतापीन भवतीत्यवमर्थान्तरस्पत्याद्यभाग्य हुते ऽप्यवयव दवताया पातृत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद। भायादयुक्तमाशयाभ्युपेत्ययादमावत्वेन व्याचप्टे * यद्यपि चेति* अशक्यत्व प्रश्नपूर्वमुपपादयति * फीमति * श्लोक पाचप्टे *चमसस्पो हीति* दवताया पातृत्वस्य नवमे निराकरिष्यमाणत्वा- दग्निमुखा वै देवा इत्याद्यर्थवादालाचनया ऽग्नी मुस्नेति क्षेपस्य पे. यत्रावगमान्मुखनिक्षिप्त पेये मुखित पातृत्वप्रसिद्ध पीतव्यपदेशस्य हुनविषयतावसीयतहत्याशय । उक्तेन प्रकारेण फवलेन्द्रदेवत्य- हुतशेपस्यापीन्द्रपीतत्वायोगादिन्द्रपीतोक्तिरिन्द्रदेवतत्यलक्षणात्य. भिधानाय तेनेति भाग्यमिन्द्रदेवत्यत्वस्यापि मुख्यस्य हुतशेषे ऽनु. पपत्तेरिन्द्रदेवस्य च समुदायस्यैकदेशहोमैन नत्वादभक्ष्या प्रकाश्यत्वायागादुपचाराचुतशपस्येन्द्रदेवत्यत्वव्यपदेशाभ्युपगमे विन्द्रपातत्वस्याप्युपचारो व्यपदेशोपपत्ते श्रौतार्यवत्यर्थत्यागायो गादयुक्तमाराङ्योपपादयन् व्याचष्टे * तस्मादिति * हुते ऽपि पी- तन्यपदशस्यौपचारिकत्वेनाइतेत्यन्ताविधान पीतन्यपदेशस्यार. यार्थत्यापत्तेरिन्द्रदेवत्यस्य तु समुदायस्य मुख्यस्यैव विद्यमानस्या- हुतेस्तुत्यर्थत्वापपत्तरदृष्टफल्पनातश्च लक्षणाया ज्यायसीत्वादेयता- विमेघ भक्ष्यमाणास्य शेपस्योपलक्षण न पीतततत्याशय । यच. पिच हुते सोमावयरे परमार्थत पीतत्व स्गातथापि समुदा- यसमुदायिनोरभेदात्समुदायधर्मस्येन्द्राय सङ्कल्पितत्वस्य समुदायि- भूतभक्ष्यमाणशेपधमंताया मुख्यत्वसम्भवात् पीतेन चापीतलक्ष. णायामिन्द्रशब्दस्योपपदस्य पिवतेर्धातानिष्ठाप्रत्ययस्य चानभिधे. ये वृत्यापत्ते सड्डल्पलक्षणाया तु धातुमात्रस्य भक्षणावृत्त्यापत्तेर्नाहु- ते पीततोपचरितु शक्यत्याह * न चति * सङ्कल्पस्य यजमान- धर्मयात्सङ्कल्पितत्वभक्षणार्थी सङ्कल्पोक्ति | सङ्कलिपतत्वस्य भक्ष- माणशपधर्मतामुपपादयितुमाह * एकवेथे ऽपि हीति * पियते स ८२ इल्पभक्षणार्थतामुपसहरति * अत इति * निर्वपतेर्यागभक्षणार्थ- स्वाभाव यागप्रतीनिप्रयाजनत्वमावण दृष्टान्तत्वम् । पूर्वपक्षप्रयोज- नाम्यापफत्वशङ्कापरिहारमुपसहरति * तनति* चिन्ताया श्याज- न मात्रायें ऽनुसन्धेये पूर्वपक्षे देवताहेशन हुतत्वमनुसन्धेय सिद्धान्ते देरतादेशन त्यक्तत्वमिति । गायत्रच्छन्द इत्यादिमन्त्राणामनेफच्छन्दस्के विनियो. गाधिकरणम् ॥ १९ ॥ छन्दश्च देवतावत् ॥ ११ ॥ पूर्वाधिकरणाचसापेक्षसमासायोगापघादार्थत्वेनाधिकरण- ·१११२ न्यायमुपायाम स्थानन्तरसङ्गतिमाह - इदमिति + ऐन्टेयेय ज्यौतिष्ठौमिफसोम- मक्षणेषु मन्द्रादिमन्त्रः प्रयोक्तम्य पाताधिकरणपूर्वपक्षप्रपो. जनं पूर्वोकं सर्येषु ज्योतिष्टोमिफसामभक्षणपति सिमान्तप्रयो. जनं च सिमान्तस्त्रे वक्ष्यमाण गायाछन्दस्त्यमामध्यरूपेण लि)- म नेफछन्दस्फे ज्योतिष्टोमायुकपडायाक्षिप्यानुस्फसिमान्तेन समाधानात पादलक्षणगतिसूचनायामपिशब्दः । ययान्यसाहिते- द्रदेवत्यकर्मणि भक्षमन्त्रो न लिड्न चिनियुज्यते तथा. न्यसहितया गायत्रच्छन्दस्कयापीत्येवं प्रयोजनाक्षेपसून ज्याचऐ . सति * कंवल गायत्रच्छन्दस्फः सोमयागो नाम्नातोपि मन्त्रग- तगायत्रचन्दस्त्वविशेषणसामध्ये फल्पयिष्यते पृहस्पतिल पा गा- पत्रमेतदर्भवतीतिश्रुतेः फेवलगायघ्युपयुक्तत्याशयः । संषु पा भावावफच्छन्दस इति सूत्रमाक्षिप्तप्रयोजनसमाधानार्थत्वेनावतार- पति * इतीति * मन्त्रास्यायिधायफरवेनापूर्वयागफल्पकत्वायोगा- दू पृहस्पतिसवे ऽपि गायत्रत्यधुतेरविहिनच्छन्दोपियेपास्यादि- विषयधनापि सम्भये प्रातरनुवाफादावनिर्देश प्राप्तसप्तच्छन्दस्क. त्यादिवाधायोगायत मधुनेतपाति सूक्तमुखीये इत्यादिनानाच्छन्दो. पिधानाच केवलगायत्रीच्छन्दस्तुतित्यानुपपत्तेः एफच्छन्दस्फसो- मयागाभावारसा सोमपागेषु मन्द्रादिमन्त्रस्यादित्ये च एन्द्राने लिनाभावात्स्यादित्येतत्सूत्रस्थस्य स्वाच्छदस्यैकस्मिन्या स्थादित्येवं तदनन्तरसूध ऽनुषतस्य छन्दशाक्षेपमुत्रे ऽस्य बुद्धिस्वीकृतस्यानुष- ड्रेण योज्यम् । इन्द्रम्पीतसमासवगायत्रच्छन्द' समासे ऽपि सम्य. धिशब्द वनिमित्तनित्यसापेक्षत्वाभावात्कथमनेफच्छन्दसो गायत्र च्छन्दस्वविषेषणमित्याशड्या यत्र नामेति * सम्बन्धिशब्दस्यापि गुर्वार्दनित्यसापेक्षस्य शिष्यादिनिरपेक्षगुर्वाधभावहेतुकत्वात्सम्बन्धि पन्दवाभाये ऽपि गायत्रच्छन्दस्त्वविशेषणस्य छन्दोन्तरनिरपेक्षस्या- भावान्नित्यसापेक्षता नास्तीत्याशयः । यदि तत्र केवलानिदेवत्यो यासवत्सर्वव्यापारपरिहाराय विदेवत्यो ऽध्यग्रहीप्यताति भाष्यस्यार्थः पाउनोपपादनपूर्व श्लोक व्याचष्टे *उक्तहीति वेदोक्ते- घेदहितकर्मलक्षणार्थत्वावदत्रयविहितानामपि सोमयागानां मध्ये कस्य चित्केवलगायनछन्दस्कने नास्तीत्युक्ते गृहस्पतिसवे गाय- प्रमेतदईर्भवतीतिश्रुतः फेवलगायतछन्दस्काय भविष्यतीत्यागते * तत्रापि* व चि.प्रातरनुवाकादायगाण्यसाधनांशच्छन्दोस्तराणा- भवश्य भाविवादित्युक्तम् । छन्दोन्तरख्यावृप्ती गायत्रस्य विशेष. पत्यायोगेनसामाभावात्समासोनस्थावित्याशड्यगायनच्छन्दः।

·तृतीयाध्यापम मितीपः पादः। पपास्पति छन्दः शब्दलक्षितः बन्द कार्यासत्वन्यावस्या विशेषण स्वोपपत्तिसूचनार्थ तेनेति भाप्य व्याचष्टे * मत इति *रयन्तरं सामैवास्येत्येवं विशेषणत्वविवक्षया स्टान्तः । रथन्तरस्य घेफलिप- करपा रहस्पक्षे सामकार्यस्तोत्रसाधतत्वाभावापरेलवधावृत्त्य वि. ऐषणार्यक्त्वाद्वायत्रस्य तु धैकल्पिकत्वेन नित्यं उन्दः कार्यस्तोत्र- शखादिसाधनावात्पक्षे ऽप्यभावानापनि विशेषणानक्यापम्य- माण्य सम्बन्धिपदत्वाभाये ऽपि विशेषणवायोगमात्रनिमिचा- मित्यसापेक्षवासामर्याधिधातसूचनार्य सान्तस्वोक्तिर्न सत्त्वासा. म्येन न्यापरयर्थत्वामावेsपि घात्पर्यत्वेन विशपणार्ययोति सूच. यितुमाह * अत एव चति * छन्दोन्तराणामवश्यम्भाविश्वात्र- लगायशच्छन्दस्वाभावेनोक्तस्य निरपेक्षविशेषणत्यायोगे स्यातो रथन्तरसामत्वमिवयता परामृएस्यानेन येन शदेन परामर्श. 11- मादिति पक्षश्यप्रयोजनसमाधानार्थ माय व्यावी तस्मादिति पक्षोक्तमयोजनसम्भवे यस्याचिन्तायाः प्रकृतेन्द्रपीताधिकरणरेषत्व. जिस उत्प्रयोजनसमाधानप्रयोजनतास्माभिरुका। ॥ एकादशाधिकरणोतस्य उपसंहारः॥ सर्वेषां वैकमन्त्र्यमैतिशायनस्य भक्तिपा- नत्वात्सवनाधिकारो हि ॥ १२ ॥ मन्द्रादिमन्त्री लिङ्गेनानन्द्रसोममक्षणेषु न विनियुज्यताति प्रकृताधिकरणपूर्वपक्षनिरासेन सिद्धान्तोक्यर्थमेतत्स्वमिति सूच- नाये यदुक्तमित्यनुमान्य व्याण्यातुमाह * सितादिति * उन्द प्रतिपे. सार धसुवर्णयोहनिरासात्सर्वेषं मन्त्रपत्त्येवमुक्तं सिमान्तसिखायप्यनू. हिनस्यानन्द्रेग्यसामालिनेन विनियोगानुपपत्तेकहेनानन्द्राणांमन्त्र- पत्तेत्येकदेशिनः पुनः प्रत्यवस्थानशङ्कानुस्थानायेफशब्देनकरूपत्या- माचिनोहो निरस्त इत्येयमैफमन्यं शब्दव्याल्यार्थ सर्वेषामिस्पादिभा- भ्य न्याचष्टे * मनिन्द्रति * लिङ्गेनानन्द्रग्वपि मन्त्रो धिनियुज्यते ततश्च सम्वपि मन्त्रा: प्रयोक्तन्या इति सिमान्तत्तत्प्रयोजनं चत. स्त्रोक्तम । तत्पुरुषयलीयस्त्वनन्द्रपीतराब्दस्यन्द्रसोमवाचितया ने. ग्देवशक्तः कुतो लिङ्गन विनियोग इत्याशङ्कानिरासार्थत्वेनसवनाधि- फारी हीति सूत्रावयवस्येन्द्रपातत्योक्तेयडग्रीहित्येन्द्रपीतसवनवा- चित्यावनेन्द्रस्यापि च सोमस्येन्द्रपीतसम्बन्धितया प्रकायितु श. यस्वातत्रापि यिनियोगोमपसिरियेवं ग्याफ्याय नेन्द्रपीत स्यादि- ·. सव- न्यायसुधापाम् । सामानाधिफरण्यादिस्वन्तम्भाप्यं ज्याचष्टे *कुत इति + लोक क्याचष्टे * नेवमिति * भनेन चाधिकारोक्तविषययाचित्वाविन्द्रपी. तब्दः सबनविषयो हीत्येवं समावयधोब्याण्यात प्रातर्यस्य सोम- स्य सवनमभिषय रति प्रातःसयनसदस्यापि पानीहित्येन सांम. सामानाधिकरपयोपपत्त.मात सवनग्रन्दस्यापययव्युत्पत्या सोमवा- चित्वकल्पना न युक्तत्याशयः यद्यपि च पाजुपाणा सोमस्य तप्य स्विति पठसन्तसीमशब्दसामानाधिकरण्यसियो प्रातःसवनशद- स्पायययव्युत्पत्या सोमवाचित्य तधाम्यापकतुभागगतस्प 6. सोमस्य प्रातरभिपपामावःसवनशब्दस्प तुभागगतकरस्मसोमवाचिवापत सोमशब्दस्य च नसम्बन्धिवाचित्वात्मातःसवासम्बन्धित्वधाचिन शन्दं विना सा- मानाधिफरपयानुपपरीः प्रातःसवनशद प्रत्यपान्तः प्रसज्येतेत्याह * कुत इति * अतो देवसोमयस्त्वमिन्द्रपीतस्य प्रात.सवनस्य स- म्बन्धी तस्य तेऽवयवं भक्षयामीत्येव पठायोज्या न तु यस्य प्रातःस. वनस्प सम्बन्धीद्रपीतः तस्येत्युपसंहरति * अत इतिपयन्तस्य सो- मशब्दस्याश्यातान्वयायोगायल्पभक्षणोपदेशात्वावयवसम्बन्धाधि- क्यप्रतीत्या समस्येनि पठात्युक्त कथमभुताययवान्वयप्रतीतिरित्याश- श प्रतीतिमिर सोमाश्रयतावयवोक्ता। किं चापूर्वसयोगाविशेषा- प्रकरणाविशेषाथ सर्वत्र प्रधानपूर्वभूतभक्षयामिपदसामथ्याप्राप्तस्य गुणाभूतन्द्रपतिपदासत्या सड्डोचो ऽङ्गीकार्यः । तस्यापि तु सवन- विषयत्वेन शक्त्युपपादनाथ मड्ढोचकता युक्तत्याह * तेनेति . भनीन्द्रपीतप्वपीति शपः । भन्यपदार्थत्वेन बहुमीपेक्षया तत्पुरु- पस्य स्खपदार्थप्रधानत्वेन व्यधिकरणबहुव्रीहयोगाच्च सोमविषय तेवेन्द्रपीताक्तत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन भक्तिपानत्वादिति सूत्रावयचे यतारणोनुक्तिमाशय व्याचऐ * फरमादिति * समुदायस्येन्द्रदेव- त्यस्यन्द्रपीतोक्त्या विवक्षितस्यावयवहोमेन नपुस्य सोमेतिसम्बन्धार्थ- स्वात्प्रत्यक्षवचनेन शब्देन व्यपदेष्टुमशक्यत्वाद् धुतशेरे च भच्या पानात्यापत्ते. तत्पुरुषायोगे च यहुबीईरप्यकार्यत्वात्कण्ठेकाला- दिवत् व्यधिकरणबहुवी हेरपि सम्भवात्पूर्वपक्षवदप्रकृतिवरत्वाच्च बहुव्रीहित्वावगतेजेन्द्रपीतशब्दस्य सोमविषयता युक्तसेव भक्तिपान- वादित्यवयवव्याप्याथै सत्यमित्यादिशब्द इत्यन्त भाग्य याचऐ * सोमविषयावेनाभक्तपाननसदादिन्द्रपीतोक्त. सबनविषयत्वं गृह्यते इत्येव सूत्रावयव योजयिस्त्रा ऽन्य एवेति भाष्ये ऽन्यशदस्य समुदा- ययाचित्वसूचनपूर्व पानोभंकत्वोपपादनार्थम् * पूर्वयुक्तम् *

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद
पिपतिना सङ्कल्पस्य विवक्षितत्वामुख्यत्वाविरोध सङ्कल्पोपा
सचित । अग्यवसम्बन्धशानिरासायेवकार । दवताया पात
त्वामावासवनविशषत्व ऽपि भक्तिता तुल्यत्याशयापपदधातुप्रत्यया-
ना त्रयाणामपि विशिष्टायोंक्तिद्वारानभिधयवृत्यापादफसोमविषय
त्वापेक्षया धातुमात्रस्य नामधेयार्थवृत्युपपादिकाया सवनविपयता-
या निहोंपाक्यर्थ समानवरिफ वित्यादिभाष्यस्य सामपातृत्वनिरा
साथै भक्तिपानत्वसूत्रावयवशेपत्त्वसिद्धी सोमविषयत्वनिरासता-
त्पर्य सुचयितुमाह * न चति * अधिकरणार्यमुपसहरति *
तस्मादिति *
इति श्रीमत्रिकाण्डमीमासामण्डनप्रतिवसन्तसोमपाजिभट्टमा-
धवात्मजभट्टप्लोमेशरकृतौ त-वात्तिकटीकायां
सर्वासनिवघकरण्या न्यायमुघाख्याया
तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीय पादः
समाप्तः॥

·No text on this page.

·न्यायसुधायाम् । तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः । भयोचेस्त्वादीनां वेदधर्मताधिकरणम् ॥ १ ॥ श्रुतेर्जाताधिकारः स्यात् ॥ १॥ वाक्यस्य लिङ्गवारा श्रुतिफल्पनन विनियोगहेतुत्वात लैङ्गि- कविनियोगप्रफारचितानन्तरं पाक्यीयविनियोगप्रकारचिन्ताया: स- अतिमाद * एवमिति * लिङ्गाधिकरणापक्रमवदिहापि विशिष्टार. ८१५१ या विशिएरुपविनियोगांतर्विनियोगप्रकारोक्तिः वाक्यमरणया फ्री- यातीति प्रकरणाधिकरणभाष्यात अरुणाधिकरण वाक्यीयविनि- योगप्रफारचिन्तां निराक मुशरित्येव वाक्यमुदाहरणमित्याह *त. ति * वेदोपक्रममृगाद्युपसंहार चान्यदपि वाक्यमत्रोदाहरण- मित्याह तबदीति * तति पा सन्देहभाय व्याच उप्रेति * ऋगादिशब्दवाच्याना पादादिसमूहसामान्यरूपाणां जातामा . गादिशब्दग्रहणं वेदानां घेत्येवं भाष्ये व्याख्याते शब्दार्थ चिन्ताया लक्षणासङ्गतिमायझर्गादिमन्त्रप्रकाश्ये फर्मणि उचस्वादिकर्म च प्रायश्चितमित्येवं विनियोगचिन्ताफलत्वात् लक्षणसङ्गतिवच नायोस्वत्याधुक्तं वाक्यव्यापारालोचने ऽपि पूर्वपक्षोद्भवसूचना- योपक्रमोपसंहारसपदान्वयानपेक्षश्रुतिषशत्व जातग्रहणस्योक्ते भू- तिविरोधात सिमान्तायोगमाशय विनियोगधुत्यव्यापारात भ. विरोधोऽभिधानोत्या च सुचितः।श्रुतिवशावेनग्रहणाप्रतीतः सन्दे। हायोगशडते *कुत इति * तिवथात्पूर्वपक्षसम्मावनातिशयायोको पस्तुतस्तु मन पूर्वपक्षस्यापि वाक्येनैव करणास्पदान वान्योन्यषि- रोधे सति एकवाक्यत्वायोगादेकानुरोधेनेतरस्य व्याश्येयत्वावगतेह- पक्रमोपसंहारसयोः भ्रत्योर्विरोधे बलावलविशेषो ऽस्ति न धेति सन्देहाद्विशेषाभावे विभ्युद्देशार्थवादविरोधे गुणविरोधे पता. दथ्योदित्यनेन न्यायेन विध्युद्देशस्यार्थवाद प्रति प्राधान्यात पलीय. न्यायगतेर्विध्युदेशापोपसंहारस्थवर्गादिश्रुतिपलीयस्त्यात तदनु- पेनार्यवादरूपोपकममा पदभूतियाख्यया उपक्रमपलीयस्वे तु र.

·न्यायसुधायाम्। पक्रमस्सवेधश्रुत्यविरोधेनादिभुतिन्याण्ययेति पक्षात्यप्रतिभाषा- सन्देहमुपपादयति * एफेति * पतदेवापपादयति * उपक्रमे हीति * यो होता सो 5वयुरित्यादाघुपफ्रमोपसंहारयोर्दयोरपि विध्युद्देशस्थत्वे सति उपक्रमबलीस्त्वे ऽपि भवार्थवादरूपस्योपक- मस्य विध्युद्देशेन बाधनिश्चयात्सन्देहायोगमाशाह * स चेति * विध्युदेशस्यार्थवादकृतप्ररोचनां विना पर्यवसानासम्भवासम्भवे ऽपि अर्थवादानश्यपरिहारार्थवादैकवाक्यत्वाभ्युपगमे ऽपि विभ्यु इशयलीयस्त्वेन हमात्रस्याञ्जनसाधनत्वनिश्चयावगतः भरोचनं विना पुंसः प्रवयितुमशक्यत्यात अर्थवादसनिधी चार्यवादानपे. क्षस्य विध्युदेशस्य प्रवर्तकत्वायोगेनार्थवादात घृतास्यविशेषप्र. हणात्पर्यवसानाभ्युपगमं तु घृतस्यैव साधनत्वनिश्चयात्मरोचनां विना पर्यवसानसम्भवासम्भवसन्देहास्नेहमाणोक्तव्याः शर्कराः घृतेनैव घेति सन्देहः सम्भवतीति परिहारेण यथासन्देह समर्थि- तः तयेडापि समर्थयन्ती इत्यर्थः । पौनरुत्वं तीत्याशङ्कने * एवं तहीति * विध्युद्देशे जिनसाधनद्रव्यानुपादानात्सन्दिग्धार्थस्य दो- पल्यं वक्तुं युक्तं न तु निश्चितार्थत्याशझ्याधिक्यादारस्यतात्याशयेन परिदरति * नायमिति * विध्युहेशस्य यलोयसवावुस्त्वादिविधी जातस्य विधेयोच्चस्त्वादिविषयतेत्येवं पूर्वपक्षसूत्रव्याख्यार्थ फि ८१९ तावदित्याद्भिाष्यं व्याचष्टे * किमिति * अकाधिकरणपूर्वपक्षे विध्युद्देशस्योपक्रमस्थत्वात् वलीयस्त्वोपपत्तेः न अन्यायेनास्योपस. हारस्थस्य बलीयस्तता युक्तेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेनोपक्रमस्यापा वेदश्रु- तेलक्षणया जासविषयता युका न तु ऋगादिशब्देन वेदानां लक्षण- पा ऽप्यधिकारो विषयीकारः सम्भवतीत्येवमावृत्या सुवध्याफ्याय धेदानामिति भाष्यं व्याख्यातुं लक्षणासम्भावनयान्योन्यान्वयं ताक. वाह * किं चेति * सूत्रावृत्तिसूचनार्या किचोक्तिः यथाप्नीषोमीये पशुमालभेतेति विध्युद्देशस्वपश्वास्यव्यं सामान्यरूपत्वा- वाक्यशेषभूतमन्त्रस्थन छागास्थन विशेषेण भावनावानकधात्व- यांनुरजनसहत्वेन सामान्यरूपत्वात् द्रव्यदेवतान्वयानुमितिवाक्य- शेषन यागाश्येन धात्वर्थविशेषेण न विरुध्येत तधगांदयो चा- न्तरसमुहरूपत्याद्विशेषस्थानीया महासमूहत्यात्सामान्यस्थानीयवा- क्योपदेन विरुध्यते किं त्वन्धीयन्ते ततश्च सम्भवति तावल्लक्ष त्याशयः । लक्षणासम्मवे ऽपि वेदोक्त्यैवर्गादयो लक्ष्यन्ते न स्वर्गा- पुत्तवा वेद इति कुतो ऽवधारणेत्यागको निरस्पत भाष्यव्याण्यां सूचयति * न कथं चिदिति * ब्राह्मणे ऽपि वेदप्रतिः मुतरां ·वतीयाध्यायस्प तृतीयः पादः। म पदन्तीत्युक्तम् । पक्षद्वये ऽपि सामध्येंनोथैस्वादीनामृगादिम- न्त्ररूपान्दाल्पजातिधर्मत्याद्वेदविषयत्वपक्षे ऽनेकवेदविहितानामृ. गादीनामुश्चस्त्योपांशुत्वरूपविश्वधर्मद्वयप्राप्ताघष्टदोपविकल्पापले- जर्जातविषयतैध युक्तत्येवमावृत्यान्यधासूत्रव्याख्यार्थमपि चंति भायं व्याचष्टे * किं चेति * जातस्य तावदनेकवेदविहितत्वे ऽन्येक- गोंदिरूपव्ययस्थानादेकोच्चैस्वादिधर्मावधारणादियक्यं घेदानां त्यनेकजातसङ्कीर्णत्यावेदविषयत्वपक्षे सामर्थ्यप्राप्तजातधोयेस्त्वा- दिसङ्करः स्यादित्यर्थः । श्लोकं ब्याचष्टे * ऋचो हीति * चेदपिहि- तत्वस्य धर्मान्वयहेतुतयोत्तराधिकरणे वक्ष्यमाणत्यातू पठतिर्विधि- लक्षणायः भाष्यस्थास्य ऋग्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वं तत्यननोक्तम । उच्चस्त्वादिविधानस्य ज्योतिष्टोमप्रकरणे धुतेपदविषयत्वे च प्र- फरणन वीफारायोगात प्रकरणवाधापचेर्जातविषयतैव युक्तस्येव- मन्यया सूत्रव्याण्याथ प्रकरणं चेति भाग्यं व्याचष्टे * ज्योतिटो- मेति * प्रकृतज्योतिष्टोमत्यागे ऽपि प्रकरणस्यानादरादुल्लन्नम् । अग्वेदादिविहितस्य अगादिप्रकायत्वस्यापि सर्वफ्रतुसाधारपया. धर्मत्वपक्ष ऽपि प्रकरणयाधाख्यदोषसाम्यापत्तेरनुवाक्यापर्यत्वेन प्रकरणापेक्षत्वात् प्राकरांणक्यर्चा यत् प्रकाश्यते तदुरुच्चारित- तया प्रकाशनीयमिति वाक्यार्थप्रतीतेज्योतिष्टोमिफजातविषयत्वेन व्यवस्थाभ्युपगमाहोपपरिहारे तु घेदविहितधर्मत्यपक्षे ऽपि प्राक रायफेन ऋग्वेदेन यत् विधीयते तदुच्चैरुचरितेन शब्दन प्रफाशनी- यमिति धाक्यार्थोपपत्तेज्योतिष्टोमिकद विषयत्वेन व्यवस्थया प- रिहारस्यापि साम्यापत्तनैफः पर्यनुयोक्तव्य इत्याशङ्कते * न. विति * ज्योतियोमप्रकरणे यो वेदः तेन यद्विधीयताति पाच्ये कृत्स्नवदस्य ज्योतिष्टोमप्रफरणेनाव्याप्तेः यावामित्युक्तं जातस्या- दिग्दवाच्यवर्णसनाने प्रत्यकं प्रवृत्तः प्रफरणस्थादेः समासत्या- वचषयोपपत्तेर्वेदत्वस्य तु प्रकणस्ये वेदभागे समापम्यभावात् व्यव- स्थानुपपत्तेर्न रतुल्यतेत्याह * नेतदिति * व्यतिरेकमुनेनातु- ल्यस्वमुफ्पादयति * सर्चेति * श्लोकद्वयेनात्ययमुखेन विवृणोति * ८१७॥ भन्नति * विधिविधेयं तकंश्च बंद इति विधिशब्दोक्तस्य विधाय- कलाक्षणभागस्य विधेयशब्दोचानां च मन्त्राणां मनानविध्यपेक्षिता- स्मतत्वतर्फणाधजगजननात्मकार्याभिधायिनो " यतो चा स्मानि भूनानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति त- द्विजिहासिस्त्र तद्ग्रह"त्याद्युपनिषद्भागस्य च दत्वस्मृतस्तरसमूहे काठमाचास्ये ऋतुविषये वेदत्वं पादसमूहे त्वेकवाक्यभूतं जातं ·२१७० म्यायसुझापामा पदसमुद्दे पजुजातम मयच्छंदरूपाययययात्मकेएसपर्वसमूहेसा- मजातं वर्ततइत्यर्थः । जातपदार्थसमूहसामान्यवाचितां धनादिया दयान्वेनोपपादयितुमाह • यथेति * सद्भातसामान्यान्विता वृक्षादिसङ्घाता यथा बनाविशब्दवाच्याः तथा अगादिशब्दयाच्यानां पादादिसमूहानां सामान्यानि जातशब्देनाध्यन्तात्यर्थः । जास्पधि- कार इति भाग्येण भनुमित्रादिभिश्चाजातशब्दस्य जातियाचित- पा व्याख्यानात्समूहवाचितपा युक्तस्याशमाह #जातिरेव त्यिति * ऋगादिजास्ययोगमा विविधयतव्ययश्च नित्यः सर्वगतैरपि । व्यतिरिकपदारम्भो वर्णनांत्रोपपद्यते ॥ मनारमधेच गोशदे गोशब्दत्वं कथं भवेत् । इति प्रार्चिकोकगोशब्दत्यायोगन्यायेन तद्भूताधिकरणो- कवाक्यत्वायोगवदुपपादयितुमाह - द्विवणे ऽपीति * प्रा. तिपदिकाशयो दिशब्दः श्लोक व्याचऐयथैव हीति * भित्र की दिमिः सारुचारणाप्रकाराण्यश्च करणैस्तरेतुभूनच प्रयत्नैपङ्गयत्येन क्रमवत्यादयुगपद्भामिनां वर्णानां धर्णसमुदापारमकानां या शरा- णायरसमुदायात्मकानां वा पदानां समूहे वाक्यान्ये वा घर्ग जा. तिरूपं घाफ्यत्वं भ्रमणत्वादियत कल्पयितुमारध्यमाणं नवान्त्यवर्ण- घेलायां वालोचनसम्भवः पदतवाक्यसम्बन्धबुद्धिन्यवधिबाध- नादिति तद्भूनाधिकरणोकात्तद्विलक्षणात पदरूपाणां वाक्यावय- घानां ग्रहणकपैः पदार्थानां पदपदार्थसम्बन्धानां च स्मरणानुरूपैः प्रत्ययः पदार्थानां चान्यान्याकालाभियंचधानाजात्याश्रया। ननु स. धानेन जाविग्रहणायोगात यथा नाध्ययसितं तथगादीनि जाति- पाणि कल्पयितुं न शक्थानीत्यर्थः । अयुगपद्भाविस्येन तईि समूह- स्याध्ययोगाचसामान्यरूपं जातमपि न स्यादित्याराड्याह * किं स्पिति * भयोगपद्ये थे एकार्थप्रतिणदकत्वलक्षणकधर्मयांगासम्. होपपत्तिरित्यागयः सामान्यक्तिर्जातिवाचित्वासामान्याभ्युपगमे जास्यपहवो न युक्त इत्याशयाह * यौगिकानामिति * साधारण- पाच्यय सामान्यशदोन जातिवाचीत्याशयः। जातोक्तंश्च समूह चाचितया लोकप्रसिदत्वात न जातिवाचिस्वव्याख्या युकत्याह- लोके ऽपि चेति वेदो वा प्रायदर्शनात् ॥ २॥ सार फिमिदमिति प्रभभाप्यावयव याचऐ * फिमिति - गल- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय. पाद । धक्रमिसमानार्थत्वेनेण प्रक्रमाश्योपक्रमवाची प्रायशद इत्युत्तराय घदेति भाष्य ज्याचष्टे * तति * एतद्भाध्यविवरणाय प्रजापति. ; इति भाप्य व्याचष्टे * तदिति * कुत इति प्रश्नभाष्य पूर्वपक्ष. सूत्रस्थश्रुतिशब्दोक्तहत्यनुसन्धानार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * यविति * वाक्यत्युत्तरभाग्याशय व्याचष्ट * तनेति* विध्यकवाफ्याय वि. ना ऽर्थवादत्वानवसायात् विधिविरोधानवभासे ऽपि स्तुतिनिन्दा- ज्ञानानुत्पत्तन विधिजन्येन शानेनार्थवादजन्यस्य ज्ञानस्य बाध्यत्वलक्ष. ण विध्यवादयोचलाबल किं तु विधायकरूपविध्येकवाक्यत्वात् स्तु. त्यर्थवादो निषेधरूपविध्यकवाक्यत्वात् निन्दार्थबाद इति विध्यक- घाक्यत्यानुसारणार्थवादस्वरूपावधारणलक्षण तश्च विरोधकारण- फायाभावात् न मुख्यपश्चाद्भावापेक्ष अतो जर्तिलययाग्या वा जुहुर यादिल्यादेमुख्य स्याप्यर्थवादस्य पयसा ऽग्निहोन जुहोतीत्यायुपसहा- रस्थविध्यनुरोधात् पयोहोमस्तुत्यर्थवादत्वाधवधारण युक्तम् । इह तु श्रोतार्थशाना याध्यवाधकत्वलक्षण बलावलमालोच्यतेतच विरोध- हेतुकत्वात् मुरव्यपश्चाद्भावापेक्ष न विध्यर्थवादपदस्थत्वालाचनाति- परीत भवतीत्याशय । यदि तु विध्यर्थवादयनियन्धनमन यला- वल वाच्यमित्याग्रहस्तत पश्चात्तनेष्वर्थवादेषु तदस्त्वित्यतिप्रयार्थ- माह * य इति * मुख्यत्ववावध्युहशत्वस्याप्यद्गगुणविरोधन्या- याद बलीयस्वहेतुता न विरुदत्याशय । पौरस्त्येपर्थवादेषु अङ्ग- स्वादौर्बल्य फरमान भवतीत्याशङ्ख्याह * ये विति * विरोधा. घस्थायां श्रुतस्य विध्युदशस्य स्वार्थपरत्वे ऽर्धवादान्वयापत्ते सार्थ- पादस्य स्वयमारोचकचन फवलस्यापर्यवसानादलब्धात्मकस्य बा. धकरयानुपपत्तमुख्यत्येनार्थवादस्यैव पलीयस्त्वाद्विध्युद्देशगत ये 5 प्यूगादिशब्दाना दौर्बल्य मिलाशय. । आग्नाचैष्णवमेकादशक- पाल निर्वपत्सरस्वतीमाज्येन यजेतेतिथुतेरमुरव्यस्याग्नावैष्णवस्य विफल्पनानीयोमीयेन्द्रामविकारत्या पौर्णमास्यमानस्यातन्त्रप्राप्तेनैव नैराकावयापाश्चात्यस्य सारस्वतस्योपाशुयाजविकारत्वहेतुकपी- णमासत-नियमाप्रवृत्तिादशाधिकरणे वक्ष्यते इह त्वेकवाक्यत्व. प्रतीतरुपक्रममात्रेण नराकावयाभावात् न तेन पौनरुत्य शनीय यधुद्रातापच्छिद्याददक्षिणन यजेत यदि प्रतिहत्ता सर्वस्वदक्षिणेने. तिथुते द्वयो. कमेणावच्छेदे पूर्वनिमित्तक प्रयोग कार्य परनिमित्त फो यति सन्दिद्य पूर्वनिमित्तस्य मुख्यत्वाद् वावकत्व पूर्वपक्षयित्वा पूर्वबाव विनात्तरात्मलाभानुपपत्ते. चैतेश्य. पदार्थेभ्य प्रार प्रा- मप्राकृतपदार्थवत् पूर्यदौर्बल्यस्य पष्ट वक्ष्यमाणत्यात मुरव्यस्या- १४७ ·१९७२ न्यापसुधायाम्। यवादजन्यस्य पेदानस्य पाश्चात्यविध्युदेशजन्येन जातानन पाध्यक्षा युक्त्याशङ्कने * ननु चति * उत्पन्नस्योत्तरभानस्प पिरोधिपूर्वज्ञानयाध विनोत्पत्त्ययोगेन बाधफरयादेफवाक्यस्थानां घ पदानामन्योन्यशानानपेक्षशानोत्पादकतायामकवाययत्वमाए- तेरन्योन्यसापेक्षवानोत्पादकतायामकवाफ्परभदापसरन्योन्यसा- पेक्षशानोत्पादफत्यावसायात् पूर्वपदजन्यमानविरोधिनो शानभ्यो- सरेण पदेनानुत्पादितस्य पाधफत्वानुत्पात्र पूर्वावल्यन्याय. ८१९।। सम्भवतीत्याशयन परिहरति * नेतदिति में साफ व्याच * ये होति * पूर्वपदस्योत्तरपदाननुरोधवृत्तित्वे ऽप्येकवाक्य. स्वविधातात एकवाक्यस्थेप्यपि पूर्वदीयत्य फरमान भवतीस्या- शायाह * पूमतीत घेति * जातस्योपैस्त्यादिवद्विधेयत्वाभा- थेत पूर्वप्रतीताविधयविषयात अनधिकत्यात पूर्वप्रतीतवेदरूपवि- धेयविषयत्वाभावेन च पूर्वप्रतीताननुगुणस्यादनपेक्षितत्वेनाप्रतिपा- पतया पलीयस्ता नाशङ्कितुमपि शक्यस्याशय । सामान्यन्याय. मुच्चा प्रकृते याजयति * तदिहेति घेदाना विधेयविषयस्य पूर्व प्रतीतेविधेयमात्रापेक्षणात् जातस्यान्वयायागनाप्रतिपावत्यान्न घा- धफतेत्यर्थ । येदानामर्थवादाविधेयविषयत्वप्रतीती विम्युदेश- कीर्तनमनईके स्यादित्याशझावार्थवादस्थ पय स्थिति । घाना विधेयत्व विधयतैव घेत्यर्थवादात्सन्देह विपयननिर्णयस्य वि. ध्युद्देशफीर्तनाधीनत्वात् यद्यपि घेदा ऽर्थवादाविधेयविषयतया भाति तथापि निर्णयार्थ विध्युद्देशे कीर्तनीय इत्याधय । भा. ज्यव्यागयाथै सूघार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * प्रायदर्श नोके योदर्शनगाचितवन प्रापयुक्त्यर्थ वमोचत्य वेदोव्यापफावे. न हतुलक्षणव्याप्यावशून्यत्वात् न ऋगादीन लक्षयितु शक्त स एष ऋगादिभिर्याप्यत्वेन हतुलक्षणयुक्त शक्यो लक्षयितुमित्यन्वया. रखय सूत्रव्याख्या सूचायतुमाह * वेदश्चेति * वेदाव्यभिचारात अगादीनामृगायुक्तमात्रणादिरूपयेदावयवमतीतिसिखे तलक्ष- णार्थत्व चेदातरनथिका तस्माइग्यालो घेद इत्येवमादिमध्यम पदलापिसमासलनवादायुक्तियाख्येयेत्यप्यनन ग्रन्थेन सूचितम् । अर्थवादादव च वेदाना विधेयोस्त्वादिविषय-वप्रतीतिसिद्धय॑व. स्थामात्रार्थविनग्वेदायुक्तीनामनुवादप्रायत्यानुवादाना च लक्षणव- तिदर्शनाद्विध्युइशस्थानामपि ऋगाद्युकीना लक्षणयावृत्तिरविरु- ८२०१५ दति व्याख्यान्तर सूचयितुमाह * यथा वेति * यस्मादिति भाष्य सफलवाक्ययचनम्यक्त्युक्त्यर्थत्वेन ब्याचष्टे * तनति * त.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्मादिति सूत्रार्थोपसहारमाध्यं व्याचटे तस्मादिति * लिङ्गाच्च ॥ ३॥ अग्मि प्रातारत्यावृषधदस्य लक्षणयेव घेदे प्रयोगादलिग- स्यमाशाह * लक्षणापि चति * त्रिपु पादेपु छौ वेदो अक्शब्द च सङ्घीय॑ धदैरिति चतुथे पादे यहुवचननोपसहरतीति कृत्या घेद- घचनमृक्शब्द दर्शयतीत्येव लिङ्गत्वोपपादनार्थ द्वावित्यादिभाष्य- ममुख्यपादयस्थवेदसडीत्तनस्यावावुपन्यासेन मुख्य चा पूर्वचोद- ना लोफवदित्यस्य विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात्मधर्मस्यामा त्यस्माद्भिनाधिकरणतया समसण्यविरोधविषयत्वमकृित्यालास्य मुख्यत्वे ऽपि भूयानुसारित्वसूचनात् चतुर्थपादानालोचने ऽपि अपशब्दस्य यजुर्वेदसामवेदशब्दसाहचर्यात घेदविषयत्वज्ञान भव- ति बहुवचनान्यथानुपपत्त्या तु तदेव रदीकियतात्येव व्याचट त्रिवेव तावदिति * तथा चाध्यतारस्त त्रैव सुनरां प्रयुञ्जतानि पूर्व. पक्षवार्तिकोक्त अगादो घंदप्रयोगमनुभाषणपूर्व परिहति * य स्स्विति * धर्मोपदणसूत्रमसम्बद्धपदव्यवायापत्त स्वस्थानादुन्छष्य त्रयी विद्याख्या च तद्विदि ॥ ५ ॥ इति सूत्र तापत पलीयसा शास्त्रस्न प्रयोगोपन्यासानर्थ- फ्यादयुक्तमाशयोपपादयितुमाह * यदि चात *प्रश्र- पूर्व प्रयोगमुपपादयति कमिति * पश्चविशाह्मणप्र. थमप्रपाठके महन्मे वोच इत्यादि यजु पाठात् छन्दोगाना जाताग- स्व प्रयीविद्यशब्दस्य चेदविषयस्ये ऽपि ऋगादिशब्दाना किमा यात- मित्यारागाह * अत इति * सूत्रार्थमुपसहरति ॐ तस्मादिति । व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् ॥ ६ ॥ पाये ऽपि लिनोस्त्वोपांशु वयो अगादिशब्दगपति- सम्बन्धितयेय प्रयोज्यत्वावेदविहितपदार्थधर्मत्यपक्ष यजुर्वेदविहित. वन चामृग्मेदाव्यतिक्रमे यजुदविहितत्वनोपांशुत्रप्राप्तावपि ऋग्वेदविहितपनोस्त्वस्याप्यपरिहार्यत्वात् घेदाण्यश्रुतिवहिन- त्यनिमित्तस्योपांशु उच्चैर्वा प्रयोगस्य पाक्षिकान्यथान्यापत्त जात- धर्मवाचितेत्यपि चेति भागव्याख्यातपूर्वपक्षसूत्रार्थानुभाषणार्थ. स्वनेतासूत्र याप्पार्थमयेति भाग्य न्याचऐ* मनुभापणेति । .

·११७४ न्यायसुधायाम्। न सर्वस्मिन्निवेशात् ॥ ७ ॥ अग्वेदविहितानां यजुषां यजुदपाध्मात्रेणोपांमुत्ये यजुर्वेद- विहितानां चची ऋग्वेदपाठमाणोच्चस्त्व सनि विधिविराधादोपः स्यात् सर्वस्मिम्वृजाते यजुर्जाते च अम्वेदविहिते उच्चस्त्वनिवे. शाधजुर्वेदविहिते चोपांशुत्वनिवेशादेकवेदविहितस्य धर्मद्वयसम्ब. न्धामाप्तनं दोष इत्येवं सूत्रव्याण्याय नैफ्दोष इत्यादिभाष्यं व्याचप्टे. * न पाठमाणेति * फरोतेर्विध्यनभिधायित्वात्कथं वेदविधेयतो- क्तिरित्याशङ्का चेदस्य फतव्यत्वज्ञापनरूपकरणक्वाचिन्या तृतीय- या विधायकवाभिधानात्करोतेर्विध्यभिधायकत्वोपपादनार्थ प्रमा- नेत्युक्तम् । एवमपि घेदद्वयविहिते ऽग्निहोत्रादी विकल्पो 5- रिहार्य इत्याशड्याह * यदि स्विति * भूयम्त्येनोभयभुवीत्यनेन न्यायेनाग्निहोत्रस्य याजुवेदिकत्वावगतेः सर्वे वास्य यदिभ्यं सर्वे: परिगृहीतं य एवं विद्वानमिहोतं जुहातीत्यादिकस्य विधेरुदय- फालत्वलक्षण गुणविध्यर्थ प्रकरणोजीवनार्थत्वाचसायानोपस्त्वो- पांशुत्वयोर्विकल्पापत्तिः विशेषानपधारणे तु विकल्पो ऽप्यदोष इस्थाशयः। वेदसंयोगान्न प्रकरणेन वाध्येत ॥ ८ ॥ उच्चस्त्वादिविधानस्य जातिष्टोमप्रकरणे श्रुतेवेंदाधिकारत्ये प्रकरणयाधापत्तेः जाताधिकारः स्यादित्य प्रकरणं चति भाग्य व्याख्यातं मुधार्थ यदुक्तमिति भाष्येणानुमाप्य तत्परीहारार्थवेन वैदसंयोगात अग्वेदादिविहितस्वलक्षणासर्वस्मिन्ज्योतिपोमाद्यतिरि- के पितापुच्चस्त्वादिनिवेशः प्राप्तो न प्रकरणेन याधितु शक्य इति कृत्या या प्रकरण बाध्यते स न दोषः वाक्येन प्रकरणयाधस्य युक्तवादित्यवं सूत्रव्याख्याथै वेदेति भाष्यं स्पश्त्याव्यास्याय वेद- संयोगात्सर्वस्मिन्निवेशं प्राप्तं न प्रकरणातुरोधेनोच्चस्त्वादिधर्मों पातेति द्वितीयान्तविपरिणतनिवेशोत्यङ्गीकारेण धर्म इत्यध्याहा- राधिक्येन च सूत्रव्याण्यामभिप्रेत्य पाठान्तरमुदाहरति * बाधतेति घेति * पूर्वपाठे प्रथमान्ततया निवशशब्दविपरिणामः । धर्मोपदेशाञ्च न हि द्रव्येण सम्बन्धः ॥ ४ ॥ (१) ऋग्धमत्येनोपदिष्टस्योशस्वस्थ पुनःलामधर्मत्वेनोपदेशाच्च (1) चतुर्थमूत्र न्यायात बानि के।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । अगादिशब्दवेदो ऽधिक्रियतइत्येव सिद्धान्तसूत्रोक्तप्रतिज्ञानुपडण सूत्रपूरणसूचनार्थ लिङ्गाश्चेति सूत्रानन्तरमतासूत्रकृनमपि पूर्वपक्ष- निरासार्थत्वन स्वस्थानादुत्कृष्येदानी व्याख्येयमिति सूचयितु जा. ताधिकारपक्ष अग्धमत्यापदशनैवोचर वस्य सामधर्मसिद्ध सा- मान्चयो न वक्तव्य इत्येव पूर्वपक्षनिरासार्थमेव सूत्रशेष व्याचष्ट * जातेति * प्रजापतिहृदयादिसज्ञाना सानामृग्रहीतत्वात् तदर्थे साम्नामुच्चस्त्वोपदेशो भविष्यतीत्याशङ्कत * अनुक्कति * जा ५२२ तधर्मपक्ष प्रकरणानुग्रहसम्भवेनामाकरणिकपु प्रजापतिहृदयादिषु उच्चस्त्वविध्ययोगात्तादर्थ्य न सम्भवतीति परिहरति * नति * तादाभ्युपगमे ऽप्यल्पविषय वान्मन्दप्रयोजन नापत्तिरित्याह * अल्पेति * वदो ऽधिक्रियनइत्यनुपङ्गण सूत्रपूरण सूचयन्नधिकरणा थैमुपसहरति * तस्मादपोति * ॥ आधाने गानस्योपाशुनाधिकरणम् ॥ २ ॥ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वात् मुख्येन वेदसंयोग. ॥ ९ ॥ उच्चैस्स्वादेर्वेदधर्मत्ये स्थिते प्रसादुत्पत्तिवेदधर्मव येत्यन चिन्तेति परमतन नावदधिकरण वर्णयन् आधानप्ताम्ना विधानस्य घेदान्तरीयत्वाभावादनुदाहरणत्वमाशय प्रत्याचिन्तात्वमूचनपूर्व सन्देह पूर्वपक्ष चाह * इदानीमिनि * उत्पत्तिवेद म कर्तव्य । प्रयोगदधर्मो येति सन्देहार्थ बदव्यपदेशनिवन्धन पादुच्चस्त्वा- दिधर्माणा प्रत्यात्मभ्यवस्थितोत्पत्तिविधिविपयस्य च माक्षाद- व्यपदशोपपत्त । प्रयोगविधिविषयत्वस्य त्वना प्रधानमारत्वेन साक्षावेदव्यपदेशहेतुत्यायोगात् यस्याङ्गस्य यत्र धेद विधान तस्य तद्वदधर्म स्यादिति यदता यत्सामवेदिकारचन्तीयादिवाक्यर्वि- धीयत सामचंदनत साक्षात्कयन यजुवदेन तु प्रधानद्वारेत्यत्र पू- घंपक्षभाज्यव्याख्या सूचिता । अङ्गप्रधानयोभिनवेदथिहितत्वरूपे व्यतिकम अङ्ग स्वरूपनिरन्धनधर्मानुरोधेन प्रधानद्वारप्राप्तस्य ध. भंस्य धाधलक्षणो ऽतिक्रम कार्य प्रधानद्वारधर्मानुराधेन वा स्व. रूपनियन्धनस्येति सन्देहे प्रधान साद्गुण्यार्थवादन गर्मानुष्ठानस्य प्रधानद्वारधर्मानुराधेन स्वरूपनिरन्धनधर्मव्यतिक्रमस्य न्याय्य या प्रधानद्वारक प्रयायवेदसयोग फ्रियतइत्यनेन विवक्षिन इत्येव सूघव्याख्या सूचयन् सिद्धान्तमाह * इतीति * गुणे स्वरूपत ·१९७६ न्यायसुधायाम्। प्राप्तस्य धर्मस्य यानिमित्यर्थः । भाग्ये ऽपि स्वरूपनिवन्धनो धर्मों गुणात्योक्तः । प्रधानवारको मुल्योक्त्या । अपरोक्तविरोधिधमा- न्तरार्थतामवश्यकत्र्तव्यतोच्या सूचयन श्लोकं ब्याचष्टे * अवश्ये. ति * तदर्थत्वादिति हेतुभ्यास्पार्थ कुत इत्यादि भाष्यं ब्याचटे * तथा हीति * प्रधानद्वारप्रानव धर्मेणाङ्गस्यापि साद्गुण्यसिद्धर- भ्युपेत्यवादमात्रेण यद्यपीत्युक्तम् * आधानस्येत्यादिभाष्य सिद्धान्तोपसंहारार्थन्येन व्याचऐ * तस्मादिति * प्रयोगवि. धेरङ्गप्रधानवाक्यैकवाक्यत्वलभ्याङ्गप्रधानविशिष्टभावनाविषयत्वेन फलप्यत्वाइनान्नात्तत्त्वेन वेदत्वानुपपत्तेर्यजुर्वेदेन यत्प्रयुज्यते तदुपां. श्चिति शास्त्रार्यायोगात् यजुवेंदेन यद्विनियुज्यते तदुपांश्चिति शास्त्रा धावगतेः सामवैदिकोत्पत्तिविधिविहितेम्वाधानसामसु उपांशुत्या- प्राप्तोंच्चस्त्ववाधकता युक्तेति पूर्वपक्षाशयं दूपयितुमुपन्यस्यति *नन्विति * प्रधानेन सहाङ्गानामेकदेशकालकर्तृत्वसिद्धये ऽहानि तु विधानत्वारमधानेनोपदिश्येरन् तस्मात्स्यादेकदेशत्वमित्येकाशा धिकरणसिद्धान्तसूने प्रकाराख्यविधानसपेनिकर्तव्यताकाङ्क्षाकरणा- ख्यप्रधानविषयेन दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादिप्रयोग विधिनोपदेग्रस्य वक्ष्यमाणत्वात्प्रयोगविरपि वैदिकत्वोपपत्ते क- रोतेश्चानुष्ठानात्मकप्रयोगवाचित्वाजजुर्वेदेन यत्प्रयुजाते तदुपाधि- ति शास्त्राधोपपत्तिरित्यागयेन परिहरति * नेतदिति - प्रधानेन सहकवेदविहितानामङ्गानां वाफ्यफवाक्यत्वापानवाश्यसमूहात्मक- महावाक्यार्थभूतानामङ्गप्रधानविशिष्टभावनाविषयवैदिकप्रयोगवि- धिप्रयोज्यत्वसम्भवे प्रपि वेदान्तरधिहितानामकवाक्यत्यायोगात न तत्प्रयोज्यत्वोपपत्तिरित्याराड्डानिरासाथै विधवेकश्रुतिस्यात् अप- र्यायविधानात नित्यवत् भूताभिसयोगादर्थेन युगपत्प्राप्तेर्यथाप्राप्त शब्दार्थों नीतः तत्तस्मात्सर्वप्रयोगे प्रवृत्ति स्यादित्येकादशाधिकर पान्तरसिद्धान्तसूत्रं पठति * तथेति * साङ्गप्रधानप्रयोगविधरकर धामप्रयोगविधिश्रुतिनियन्धनत्वेनापर्यायेणाकादाचिकावत सर्ग झानां विधानावगतेर्नित्यवच्छ्तानां च तथाभूतानां श्रुत्यादिप्रमा णोपनयलक्षणसन्निधानायिशपालनिकविप्रकर्षानादरेण प्रचाना- म्ययावातेरनिर्यातोपायपरिमाणत्वेन च प्रधानोपकाररूपेणार्थन सर्वेषामपेक्षितत्वात् युगपत्प्राप्तयथाप्राहे च स्यशब्दार्थे विकल्पा योगात् निवीता ऋत्विजः प्रचरन्तीति सर्वि नियोतबद्यथाप्रा. सस्याङ्गसमूहस्य सर्वस्य स्वप्रधानप्रयोगविधायिशब्दविषयत्वायगते: सर्वाङ्गप्रयोग फलसिद्धिः स्यादिति समासाङ्गप्रयोगोपपादनायैकका- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । ण्डाम्नाननिमित्तकवाक्यत्वाभावे ऽपि अङ्गप्रधानानामन्योन्यापेक्षा- घशात्सर्वाङ्गानुगृहीतेन प्रधानन फल भारयेदित्येव वाक्येकवा- फ्यत्वफल्सनया सनिकृष्टविप्रकृष्टाना सयामदाना प्रधानप्रयाग- वाधप्रयोज्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात बदान्तरीयाणामध्यङ्गाना प्रधान- प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वापपत्तिरित्याराय । अन प्रधानप्रयागविधिप्र. योज्यत्यनाङ्गाना वेदान्तरात्पन्नानामपि प्रधानप्रयागवदप्रयोज्यत्वा. रसाङ्गस्याधानस्य याजुर्वेदिकत्यनासानामुपाशुत्वोपपत्तिरित्युपसह- रति*तस्मादिति स्वयमेव ताधानयत्साझामाप यजुर्वेदप्रयाज्यत्वा ८२ सुपाशुत्वप्राप्ते प्रधानद्वारत्वायागाद्वलयिस्ता न युक्तत्याशङ्कत* एय तहीति * प्रधानोपकारित्वेनाङ्गमस्याप्युपाशुत्वस्य प्रधानधर्मत्वा. भ्युपगमतूच्चस्त्वस्यापि प्रधानधर्म वापत्तरपारहायर्या तुल्यबलतत्याह *अथेति साक्षादङ्गविधावप्यु पात्तविध्यालाचन साम्ना याजुर्वेदिक- याभारावुपाशुत्वाप्राप्ते प्रधानस्यैव तु सागस्य यजुर्वेदसम्बन्धा- (साम्नामुपाशुलप्राप्त दुर्निराफरा प्रधानद्वारतति परिहरात *उ. च्यताति * श्लोक व्याचष्ट * यदि हीति * आधानसामोत्पत्तेर्व- स्तुतो याजुदिकत्व ऽपि सामवैदिकत्व कृत्वाचिन्तारम्भादित्याश- । साङ्ग कुर्यादित्युपबन्धस्य याजुर्वेदिकत्वन सागस्योपान स्वावधारणात्स्वरूपण चाङ्गस्योपाशुत्वसस्पीभाव सागस्योपाशु- स्वायोगा स्वरूपेण सस्पशापत्तिारत्याराडूते * नन्विति * सान- विधी विपणनाङ्गविधानाशपणविधश्च विशिष्टविधिकल्पत्य- नानाम्नानाद्वैदिकत्वानुपपत्तेराधानसाम्ना याजुर्वेदिकत्वाभाषेनो- पाशुत्वाप्राप्तरुपाशु रूपो धर्म प्रधानद्वारैवाङ्गानि प्राप्नुवनङ्गधर्म इत्यर कथ्यते न त्वमस्य स्वरूपणोपाशुत्वापादिका यजुर्वेदे सा. क्षाचोदनास्तीति परिहरति * नेति * अतो नापाशुत्वाचस्त्वयो- स्तुल्यवलतत्याह * ततश्चेति * यीयस्वे ऽप्युपाशुत्यस्य विरा- খামার ব্যাথায়ীৱস্থা বিমানক মালা प्राप्तस्य धमस्य धाधे साक्षात्प्रधानवैगुगयानापत्तरगवैगुण्यद्वारस्य तु प्रधानवैगुण्यस्याच्चैर वयाध 5प तुल्यत्वन नोपाशुत्वस्य पा- धकत्य सम्भवतीत्याशय प्रधानन * न हीत्युक्तम् * उपाशु यस्य साङ्गप्रयागधमत्यादन प्युपाशुत्वयाध साक्षात्साङ्गप्रधानवे- गुष्यापतरच तस्य स्वधर्मत्याचबाधेन साक्षात्प्रधानधैगुण्या- नापर्धेपम्यमित्याशय । उयस्त्वोपाशुत्वयार्धेदविशेषविधयत्वो. पलक्षितकांगत्वन विधामादुत्पत्तियदविधयत्यस्य चाङ्गधनन्य. वारत्वात्साक्षात्माले प्रयोगवद विधेयत्वस्य तु प्रधानवारस्यादिप- य ·न्यायसुधाया। रीत बलावलमिनिप्रात्यात्मिकत्वादयपदेशधर्माणामिति धर्तिकोक्त पूर्वपक्षायय दूराणायानुसन्धत्ते * नन्धिति * वैये पिनोथे. स्त्वस्य वाध्यतत्यपिशब्दार्थ । प्रधानवैगुण्यापादकत्वेन साक्षात्प्राप्ते- बलीयस्त्वहतुत्याभावात् शीघ्राचगतिहेतुत्वमात्र वाच्य तच्च षष्ठाधि- फरणन्यायाहौर्बल्यमेवापादयतीत्याशयन दूषयति * सत्यमिति * प्रधानपदवरवलीयस्त्याभ्युपगम निापत्ति शडुत * ननु चेति * ८२४॥ वचत न्यायादनिणपत्ति परिहरति * सत्यमिति * सामिधेन्य- नुरचनादीना ऋग्मद न्वाधानमन्त्रादीना च यजुद विधानात पक्ष-यायन नानावदसरप्राप्ती सिद्धान्तन्यायेन याधिताया विशे- पविषयण मन्दादिवचनन प्रधानपु सामान्यवचनप्राप्तोपाशुत्वयाध- पूमिगपु तद्याध इत्यर्थ । स्वप्रधानानामिट्याख्याना पशुयाया- स्पाना च दर्शपूर्णमासविकृतीना दार्शपौर्णमासिक मन्द्रादिखरप्रय चोदकामास बाधित्वा प्रत्यक्षयाजुधैदिफप्रधानप्रयागवचनलक्षणोप- दयनशेनप्रधानविधायियजुदनिमित्तोपाशुत्वस्वरप्रसको सामवद. हिने श्यान हा युगातृभि कार्याणीति पदोपदयात्पूर्वयवदान्यत्वे यथोपदरा स्युरिति सप्तमपादान्त्याधिकरणसूत्रण पूर्वपक्षयि- त्या तहणावा सधर्म स्यादधिकारसामयादव्यक्त शेष इस्यनेन पसनस्यपूवच्छन्दनिर्दिष्टमत्युपसापितप्राकृतधर्मपरामशिन तच्छ- द चादफामान्यान्यधिकृत्य वैकृतप्रयोगवचनमवृत्तेश्चाधिकार पशादफयानिनमभिप्रत्य प्रयोगवचननमारतधर्मग्रहणात्प्राकृताना- अ धमाणाधोदासामध्ये नानविनकाणामेर प्राप्त स्वकीयचोद- फमाप्तनानमिनकधर्मयुक्त श्येनादि स्यात् यस्तुगात्रादि सामा- न्यसमाख्यानिमित्तत्वात भव्यक्त कर्ता स रा प्रावधयति. रिक्त फटकरितादनावावपूर्वे श्यना भविष्यतीति सिया- न्तयिष्यमाप्यत्वात् तनव न्यायेनामापि चोदकबलीयस्त्यात काम्यति यतिरिकाना दयंपूर्णमासीवरतीना सागाना चो दपत्राममन्दादिम्बरप्रय फाम्यष्टीना तु यमायण चै काम्या इएप ला उपाशु फनपा ति काम्पराष्ट्राच्य प्रधान विशेषवचन नौ- पाशुविधानादनमात्र स्थापय पुनमित्याह * तशति * ज्योति- रामादभूनाना तु दर्शपूर्णमासधिरतीना दशपीपमासिक मन्द्रा- विस्वर चोदयान प्राप्तप्रयोगवचनन याध्यमान तहणादति यस्यमापन चारकपसीपस्थेनोग्जीयित ज्यातिहोमस्य याजुदिक चनापास्मफरवारप्रवत्यादिए साम प्रति स्पादित्यष्टमाधिक- रप पक्षापमाणस्प फ्लप्तापपारस्याहायपोगमासिकाना धमां- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ११७९ पोपहणस्य कृत्स्नविधानात्तत्पूर्वत्यमिति सिद्धान्ते निराफरिप्पमा- गत्वेनाभावादार्शपौर्णमासिकमन्द्रादिस्वरप्रयाशड्डानुपपत्तेः तदङ्ग भूतानां दर्शपूर्णमासविकृतीनामपि प्रस्तुतसिद्धान्तन्यायेन ज्योति- पोमगतोपांशुत्वप्राप्ति बाधित्वा दीक्षणीयाधुद्देशेन विशेषवचनवि. हिनेषु स्वरेषु तेनैव न्यायेन साङ्गानां प्राप्तेषु मन्द्रं प्रातः सबने घरन्तीत्यादिविरोपवचनैः सवनविभागे विहितानां मन्द्रा. दि (स्वरप्रयाण्डानुपपत्तेः तदद्भभूतानां दर्शपूर्णमासविकृतीनामपि प्रस्तुतसिद्धान्तन्यायेनज्योतिष्टोमगतोपाशुन्यप्राप्ति बाधित्वा दीक्षणी. योदेशेन विशषवचनविहितेषु स्वरेषु स्वरेषु तेनैव न्यायेन साङ्गा- नां प्राप्तेषु मन्द्रं प्रातः सवने चरन्तीत्यादिविशेषवचनैः सवनवि. भाग विहितानां मन्द्रादि)स्वरकाणामुच्चारणानां सर्वेषां ज्योतिष्यो- माङ्गानामपि गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायन प्रनिखं साङ्ग प्रयोग प्रयोग प्रेधा विभज्य प्राकृतमन्द्रादिभिराज्यभागान्तत्वाधनादरात्सर्वथा सा- भ्याभाच पित्रेया विभक्तयज्ञभागधर्मधेन तुल्यानां मन्दाधुच्चार- णानां प्राप्ती यत्किचिदिति वाक्याच्च सर्वेषां देक्षाप्राचामुपांशुत्व- प्राप्ती प्रधानमात्रवाचिना शब्देनोद्दिश्य यावत्या वाचा फामयी- त तावत्या नुब्यादित्यादिस्वरविओपविधानात्प्रधानमात्रे स्व- रविशेपातपूपांशुनेति व्यवस्था देखे तु मन्द्रयाज्यभा• गान्तमित्यादिविभागेन प्राप्तस्य प्राकृतस्य गुण- मुण्यव्यतिकमन्यायेम ज्योतिटोमगतोपांशुत्वप्रसङ्गादारितस्य सघ- नविभागांयहितेन मन्द्रादिखरेण गुणमुण्यव्यतिक्रमन्यायादेव देक्ष- प्राप्तेनोभयानुग्रहायाज्यभागान्तादिविभागेन साङ्गदैक्षप्रयोगं धा विभज्य प्रयोज्यतया बिगतेन प्रतिप्रसवः प्राकृतस्य धा स्वरस्या- इभूत देक्षे वरूपतः प्राप्तस्य प्रधानतः प्राप्तेन सवनविभागस्वरेण याधात्सवनधिमागतुल्यदैक्षविभागाश्रयाणान्मन्द्रादिस्वरकस्योश्वार- स्य सम्पादन कार्यमनुवन्ध्यादिष्वपि सबनविभागस्वरवारमा- मा मन्द्राघुधारणविशेषादेशेण व्याख्याता इत्याह * एवमिति तथा ज्योतियोमस्योत तु पाठे तथा प्राप्ते सतीत्यध्याहार्यम् । ततो जोतिष्टोमस्येति पाठस्तु सुगमः यत्किश्चिचिदित्यनेनोपसास्वप्युपां- शुना नयुक्त्याण्ड्योपसंहार यत्कि चिदिति वीप्सार्थप्रतीतिविराधा- पत्तेक्षणीयाखरप्रशंसार्थत्वेन चार्थवत्वोपपत्तनोपसहारार्थत्व स- म्भवतीतिसूचनायोपांशुपसरिस्वत्युक्तं चिप्सार्थयस्किश्चिच्छदेन सर्वव्यापित्वोक्योपसंहारामहत्वं सूचितं सवनीयादिन्यपि साङ्गं खरस्य पियंपा.पु.मा.।

·न्यायसुधायाम् । प्रयोग धेधा विभज्य मन्द्राधुच्चारणानां देक्षन्यायेनोचितत्याचद. तिक्रमणानूयन्यादिषु देक्षन्यायविदेणे न युक्त इत्याशङ्याह * सु. ८२५. त्याफालेति * मन्द्र प्रात सवने चरन्तीत्यादिवाक्यस्थाना सवना. तीनों सोमयागावयवयाचित्वेन सवनीयादिवाचित्वाभावाद्यथा दी. क्षणीयाधुइन विहिता. सरास्तदङ्गपु न भवति यथा घा दीक्ष. णीयादिषु सुत्याकालयहि नेषु ज्योतिष्टोमारेषु सपनसम्पन्धेन रिहिता. स्वरा न भवन्तीत्याशडते * ननु सवनशब्दानामिति * सप्तम्या सपनानामाधाररजप्रतीते. कर्ममध्ये ऽनुष्टानादेव च फर्मगुर- भाधारत्यप्रसिद्ध कर्मकाले चानुष्ठान विनानुष्ठानस्य कर्ममध्यावा- सिद्ध सयनकाले तत्प्रयुज्यते तन सर्वत्र मन्द्रादिविध्यवगमात सनीयादिश्यपि यथासवनमेव स्वरा भवन्तीति परिहरति * नैति * पतदेव व्यतिरेकतो चियतश्च यथाक्रम लोकद्वयन धि- वृणीति * यदिति * यत्प्रात सवनस्याङ्ग चरन्ति तन्मन्दमित्य अन्यतिरेफजनितपाच्याश्रयणात्सवनाङ्गमन्त्रप्रतीतिराभिमता सव. नानामाधारत्यमानविवक्षायां स्तोत्रशास्त्रयाज्यानुवाफ्यादिरूपाणा स- धनाङ्गमन्त्राणा सपनाख्यसामयागावयवभूतावान्तरसमुदायानयव- स्वेन सभ्या अत्यन्तभदाभावादाधेयत्वानुपपत्तेर्वपया प्रात. सपने चरन्तीस्यादिवश सयन प्रत्याधेयत्वेनाथुतत्यान्न पथा सवन मन्द्रा- दिस्थर. स्यादित्याशडून * फेचिदिति * व्यतिरेकता यतध यथाक्रम लाक व्याचष्ट * आधार इति * षष्ठीप्रयोजनस्य मन्द्रा- दिखरलाभस्य पाठशभाये ऽपि सवनाधारत्याविशेषण स्तोत्रादिच- प्पवगतस्यन सम्भयात् स्तोत्रादी मन्द्रादिस्यरामाधापत्तिरूपी दापो नातीनि परिहरति * इतीति * अदानविपया इत्युक्त परिहारी ऽभिधीयतात्यध्याहारग याज्यम् । अत्यन्तभेदाभाचे अप आधयत्य २६ शान्तनोपपादयन् श्लाफ व्याचट * यथा हीति * अट्टानविषया दयोक्ति पाग्यानुवायपादिसग्निपत्योपकारिमन्त्रव्यतिरिक्तस्य त्या- गदुपकारिण नाप्रादे कृत्स्तस्य मन्त्रजातस्य नि फलप्सयनाङ्ग स्वायागन ज्योतिामाङ्गस्यायसायासयनीयायनान्तरवस्तीप्रापि प्राधाररावमा मनाना न तुप्रधानतति सपनीयादितुल्यता यक्तु रामयम्याह - यदि यति * सुत्योतयात्र ज्यातियोमो विक्षित.। मपनान्तरगत मवनीयादी स्तापादो च यथासयनस्तरमुपपादितम- पूर्य मावाको स्यानरमानिकपोनिमुमतहाठि * नाम- मगनीयाविन्यानिशानिरामाय ममलोक्ति । मुत्यकालीना म्यतानीठि मध्यमपदलापीसमास. । सप्यपाहाहानस ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद। ११८१ ज्योतियोमिकस्तरन्यायमितिदिशति * एतेनेति * मर्व- प्र वाचनिकस्वरलामव्युत्पादननानिष्टापत्तौ परिहतायामुथैर्भवे. त्यादिनिहितस्य नानावेदस्वरस्य निर्विपयत्व शङ्कते * कपु. नरिति * को विषय इत्यर्थ । श्येनादावोद्गात्रादिसमाख्या- प्राप्तस्य कर्तुं प्राकृताङ्गव्यतिरिकापूङ्गविषयत्ववत् नानावेदस्व- रस्यापूर्वमग विषयो भविष्यतीति पारहरति * उच्यतइति * पतदव पिवृणाति * यदिति * येषां प्राकृनामामङ्गाना प्राकृतस्त्र रस्तद्वत्या विकृती चोदकेन प्रयोगवचनवाधात प्रयोगपचन च वि. नाङ्ग प्रधानधर्माप्राप्तरपूर्वे स्विंदस्वरापपत्तिसूचनार्थम् * प्राक- तत्युक्तम् । प्रयोगश्चनस्यायाधाभ्युपगमे आप चेदान्तरीयतोक्ता । सविषयइति पूरणीय प्राकृतम्यनेषु चादकप्राप्तन स्वरेण प्रयागर- चनप्राप्तस्वाध ऽप्यपद चादकाप्रवृत्त प्रयागवचनप्राप्तस्वर बाधायागात् वदान्तरीयैश्चाङ्गवाक्य प्रत्यक्षकवाक्य वाभाव ऽप्यद्गा- गिनामन्योन्यापेक्षाकल्पितकवाक्यत्यशब्दादान्तरीये ऽप्यङ्ग वेदान्त. रीयप्रधानप्रधानप्रयोगविधिप्रवृत्युपपत्त गुणमुष्यव्यतिक्रमन्यायन यदान्तरीये ऽप्यप्रधानप्रयोगविधेर्चेदान्तरीयाङ्गकवाक्यत्वायागा. द्वेदान्तरीये अङ्ग प्रवृत्त्यनुपपत्त वेदान्तरीये 5 प्रधा- नरेदस्वराप्राप्तिसूचनार्थं वदान्तरीयेऽपूर्येऽङ्ग प्रधानद्वारस्य स राख्यस्य धर्मस्य भावान्न सविण्य इत्यवमपि पक्ष दूषपति * नन्विति * समानवेवस्थ तड्प्रिधानस्वराविराधिस्वरवेना- ध्यस्खकीयस्वरत्वान्नानाखरविधिविषयो ऽस्त्विनि पान्तर गटुते * एस नहींति * कन्टफवितोदनादे प्रधान वेदविहितस्याव्यक्त. शेष इत्यनन विषयत्वकल्पनादत्रापि समान वेदनिहितस्यैव विषयता युक्तति सूचनार्थम * शपेश्वित्युक्तम * अङ्ग नानादस्वरस्य प्रधा- नवराविधित्व वदता प्रधाने ऽवश्य नानायदस्सरविधिरभ्युपग- न्तव्य इत्यापाच गुणमुख्यव्यत्तिकमन्यायाप्रधानद्वारगापूर्षे त- द्वदस्वरलाभापपत्तरङ्गविषयस्वरविधनष्फल्यप्रसङ्गात् सो प रि- पयो न भवतीत्येवमेनमपि पक्ष दूषयति * सा पीति * प्रधानमे तर्हि यथाप्रकृताप्राप्तशेषाङ्गक स्वसमानदस्थापूर्णङ्गान्तरफ विषया ऽस्पिति पक्षान्तर शडूत * तद्व तद्दीति * दायपार्णमासिकन म- न्द्रयाज्यामागान्तमित्यादिना ज्योतिष्ठीमिकेन या मन्द प्रात मान- स्यादिना स्वरण तस्य प्रधानस्यावरुद्धत्वात्सो ऽपि पिया न भव तीत्यरमेतमपि पक्ष पयति * नेति * प्रधानस्यात्मीयवेदस्वराभारे प्राकृतस्य स्यरस प्राकृताङ्गमात्रान्वयित्वनापूर्णान्ययानुपपत्ते प्र.

·न्यायसुधायाम्। धानद्वाराङ्गे स्वरलाभायोगात अमेव तहि विषयो भविष्यतीत्य: घांविषयवायेव पुनः प्रत्यवतिष्ठने * न तहीनि * प्रधानद्वारापू घोङ्गस्य नानावेदस्वरप्राप्त्यभावे ऽपि या प्रधानस्य प्राकृतस्य प्राकृता स्वराण्यो धर्मः तम्यैव देशादिवत्प्रयोगाङ्गत्वेन प्रकृतिवद्विकृतावपि प्रयोगवचनाश्रयत्वावगतरपूर्वे ऽप्यने भावाना नानावेदस्वरवि. धिविषय इत्यवे परिहरति * नैवमपीति * प्रकृतस्य स्वरस्य च य. सभागधर्मतया देशबद्धमुपांशुत्यमिति नवमाधिकरणन्यायेन स्थित- स्वाधशभागपतितस्यापूर्वस्याप्यगास्य प्रारुतस्वराज्यधर्मलाभोपपसे. नोर्वमन नानावेदस्वरविधिविषय इत्याह * अपि घेति * ननु स्सरा या एप यशस्य तस्माद्यत्किञ्चित्माचीनमग्रीपोमीयानापांशु चरन्तीत्युदाहत्य उपांशुताग्नीषोमीयप्राग्भाविपदाधमों यक्षमागध- मों वेति सन्दिग्धे यशशब्दस्य प्रयोजनवत्तरत्वादर्थयादस्पत्सराशब्द- स्यागेन विध्युदेशस्थप्राचीनशब्दान्धयप्रतीतेर्यक्षभागधर्मस्व पूर्वपक्ष- यित्वा तस्मादित्यादिपव्यवधानेन यक्षस्य प्राचीनमित्यन्वयायोगात प्राचीनस्य चोद्देश्यरधेन विशेषणानपेक्षत्वाद्यज्ञभागस्य चत्वात यत्किधिदिति यहुयिपविलाप्रतीत्ययोगापत्तेशस्य स्मरेत्यन्वये अपि स्तुत्यर्थत्वेनाथवत्त्वोपपत्तेः पदार्थधर्मस्वस्य तस्मिन्नधिकरणे सिद्धान्तयिष्यमाणत्यात कथ नेन न्यायेन मन्दादिस्वरस्य यक्षभाः गधर्मता स्थितत्याशङ्कानिरासार्थम् * वेधेत्युक्तम * यस्किभित्मा- चीनमित्यन यशशब्दानम्वयाद्यज्ञभागधर्मस्व निराकरिष्यमाण ऽपि प्रातः सवनादिशब्दानां यसमागवाचित्वादाज्यभागान्तादिशब्दाना- मध्येकवचनान्तत्वनाशसा यज्ञमागयायिस्वावगतः नवमाधिकरण पक्षन्यायेन मन्द्रावर्यशभागधर्मतायसीयतहत्याशयः । युपायटम्त. रणयहिपः प्रायनलपनाविधमानम्बयथत अपूर्वस्याङ्गस्य प्राकतस्व. रानन्ययशडकानिरासाय पूर्वस्याप्यस्य प्रानयाभागाण्यकार्या. भावनाप्राकृतकार्ययहि स्तुल्यत्व निरस्तम् । नानावेदस्वरस्य नि. विषयत्ययकामुपसंहरति * तस्मादपीति * ज्योतिप्रीम च नाना. घेदस्वरनिघण सति बाक्यबलीयसबावन्यत्र निवेशे ऽपि त्यातनं ज्योतिष्ठोमप्रकरणाम्नानानर्थयात्तिश्योतिष्टोमनिवेशामावत्ये प्रत्य. म्तानपयं स्पादिस्याह * प्रकरणोति शहादयस्यापि परिहार प्रतिज्ञानीते * अनि * मधेसवर्षिहोमानामपूर्वस्वेन प्राकृतधर्मा. माहिरया प्रायशद्ध यजुर्वेदिकरयाद गभूत प्रधानद्वारसरमा पपि सतन्पु दबिहामेषु उपांशु पजुपति विधानमवदित्साह - PI उपदिति * एवं निर्विपयत्यहापरिहारे ऽपि ज्योतिष्टोम निपं.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद। थाभावात् प्रकरणाम्नानानर्थक्याशकाऽपरिहना स्यादित्याशझ - सामवदस्वरविधानपानमित्तिक ज्योतिधामाङ्ग काम्ये चानना ऽपि ज्यानिष्टामाङ्गाश्रितस्यादन्त ऋतुप्रयोज्य सार्थकत्वात् ज्योनि- घोमप्रकरणाम्नानार्थिवत्वोपपत्तस्तत्साहचयादस्यापि प्रकरणाम्ना- ममर्थद्भविष्यतीतिसूचनार्थस्तावच्छन्द । इतरयारपि स्वरयो का- भ्यनैमित्तिकपु ज्यातिधामाङ्गेषु निवेशेन सविषयता अन्तज्योतिष्टोम- प्रयोगास प्रकरणाम्नानार्थयत्तत्याह * ऋक्मामेति * वनिमि- तस्वरलक्षणार्या वेदोक्ति फस्यां धितत्वलक्षणाङ्गाति । तत्र वि- शेषविहिनमन्द्रादिस्वरसगावात् नार्थवत्तेत्याराडानिरासपूर्वमेतदे- घ विवृणोति * मन्द्रमिति * सामवेदावहित प्रवाया- महावीरमदनिमित्तकमअमुदाहरति * तथति * एफपदार्थास्म. कत्येनाभिमर्शनस्याग्नीपोमीयवस्था विभागायोगात्सुत्याकालत्यामा. घेन च सवनीयादियद्यथासघनमकस्वर चायोगाप्रधानद्वारस्वरा. प्राप्तिरात्मीयवेदस्वराधाधादुदाहरणान्याविरोधे ऽप्यमन्त्रको स्वर- विषयस्यायागापत्तम प्रतीकग्रहणनैमित्तिकवर्णन्धैदिकस्य काम्यस्य चोभयविधस्यादाहरणस्य सूचनायादिशब्द । यजुर्वेदविहितत्वनि- मित्तमुपाशुत्यमप्येव विधयजुर्वेदविहितैफपदार्थात्मककाम्यनमिति. फागविषयमुदाहायमित्याह * एरामनि * सुत्योत्तरकालेषु वानुप. ध्यादिषु ज्यातिष्टामाइप मध्ये ऽवभृथाइभूतानां साम्रामादिश. दोक्ताना चानुवन्ध्यादिसाना परिसामाख्यामा परित सामामा- तिव्युप्तत्या ऽवभृथादिप्रयागाद् याह्यत्वाधगतेरवभृयादिप्रयोगविधि- विधेयत्वाभारनावभृथादिद्वारस्सरप्राप्त्यभावात्साक्षाज्योतिष्टोमाइ- स्वाभान चाग्नीवामीयाविय सबनविभागस्वरेण विषयतया ग्रहणा- भाषाद पाधकाभावेन स्वरूपन प्राप्तो यथायदमर स्वरो युक्त इति कृत्वा नानावेदस्वरोपदेशादुचस्त्वसिद्ध नानादस्वरांपदेशस्य नि- विषयत्व प्रकरणाम्नानानथक्य वा नास्तीत्याशयनोदाहरणान्तरमा छ तथेति * सवनविभागविहितमन्द्रादिस्वरलक्षणार्थी सव. मोक्ति । सुत्योत्तरफालत्वात्प्राचीनभागविहितोपाशु-चप्राप्त्यभावे सपनविहितेन च स्वरेण विषयतया ग्रहणाभारान्मन्द्रादिस्वराभा- घे पारिशेप्यास्त्वसिद्ध वेदस्वरविध्यानधक्यमाशङ्याह * अन्यथा हीति * परिसाममु प्रयागतमगयिस्वराभावे दाक्षणी- याबद्प्रयोगसमगय्युपशुत्व न स्यादित्याशङ्याह * दीक्षणीयादी. ति * दीक्षणीयादिपरिसाम्ना दीक्षणीयादिप्रयोगानन्तर्गतत्व ऽय. प्रीपोमीयमाचीनत्वाविशेषापासुनत्याशयः । प्रायसानामपित.

·न्यायसुधायाम्। ानीपोमीयप्राचीनत्वात्प्रवयंप्रयोगयहि वाच्च प्रवर्यस्वरोच्चै- स्त्वामाले उपाशुत्व स्पादित्याशयाह * प्रयन्येति * करण- विभक्या सास्यास्वविधानात प्रवर्यप्रयोगबहिर्भाचे ऽपि च पशुप्रयोगवहिभूतस्य दीक्षाकालस्य यूपच्छेदनस्य पश्वगत्वाविराध यत् प्रवर्गासानां प्रयाङ्गत्वाविराधाबुच्चैस्पमित्याशय । प्राप्त ङ्गिक परिसमाप्य साङ्गप्रधानसयोगादुपांशुत्व तु गम्यतइत्येतेन प्रकृतमेव तर्हि स्वयमेवामाना याजुर्वेदिकत्वादुपाशुरध न गुणप्र- धानधर्मविरोधद्वारमिति शडानिरासमुपसहरति * प्रधानति * शङ्कानिरासोपसहारयत्सूचनाथस्तुशब्द परमतेन वर्णितमधिकरण आधानसानां यजुर्वेदविहितत्यन वेदान्तरीयत्वाभावादाहरणावा- योगेन तावद् दृपयति * य इति * सामवेदेनतक्रियते यद्वारच. तीयादीभिर्पित भाष्ये धारयन्तीयादिसामरूप यद्गान पठ्यत त- सामवेद इति करोते पाठार्थवाद्वारयन्तीयादिभिरिति तृतीयाया- ओत्यम्भूतलक्षणार्थत्वात्स्वरूपपाठमात्र सामवेदिकमपेक्ष्यापचारा- सामवेदन क्रियतइत्युपन्यासा न तु लिडादिव्यापाररात्मिकाया वि. धानक्रियाया कारकहतु सामरेदमभिप्रत्यति स्वमतनादाहरण स. मर्थयितुमाह * तति * पाठस्य शब्दाभिन्यजकत्येनोत्पादक- स्योपचारोपपचेरुत्पादनवाचिकरात्यर्थत्वसम्भवमूचनायोत्पत्युच्या ऽस्मिन् व्यापान पाठो विधक्षित (एर पूर्वपक्षमाप्यव्याख्ययोदा. रणसमर्थने सति पाठयदधों बलीयान् रिधिद प्रमों ति चिन्ता. पत्त गुणे पत. प्राप्तमुण्यद्वारप्राप्तयोरािध चिन्ताभागात्सी. त्रो गुणमुण्यशब्दो नोपपद्ययातामिति कृत्या फस्या चि.मामदे खायामप्याधानसाम्नां विधिफल्पननादाहरण समर्थनीयमिति प रमतेनाहरियति उपपत्त्युक्त्या शब्दाभिव्यझफायन पाठम्योत्पाद- कायोपचारात् पाठा विवक्षित । चिनियागोक्या च विशिष्ट सा- धारणो नियोग इनिम्यु-पत्या सर्याङ्गप्रधानसाधारणप्रयोग। विधिव्यावृत्यर्यमुत्पतिविधिमाप्तामिफानफपदाधीवषयमामा- रणत्वाद्वियक्षित । सामवेदशासायामाधानरियो मत्यध्येतृभदाभा- पापडदे पुन श्रुत्यानर्थक्यापनं सान्तरीयविधि पदान्तरीया. यामध्ये कार्याना विधीना विकल्पन विधायफत्या युपगम विपन्न पूर्वपक्षकरणापत्तरनुदाहतसामवैदिकविधिकल्पनायोगातासमर्थ- नानुपपत्रपत्तिविागयागयरायलस्यय चिन्तनीयत्याद पठिताना म. साणामातस्यरूपयानिनियागाशक पाठस्प पिनियोग प्रत्युपया. रियात् पाठाभ्यामुत्पति गुणसदन मुख्यरादन य पाठ प्रत्युपका ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १९८५ त्वलनणात्प्राधा-यात्प्राथम्याद्वोत्पत्तिविधि विवक्षित्वाधिकरण - स्यमाणाप्रकारेणारम्भणीमिति परमनिरास समतेनाधिकर- णवर्णन प्रनिजानीते *तदा विति * कोहगारश्यतात्यपेक्षाया विष- यसन्दहपूर्व पक्षसिद्धान्तान् सहतुका-सझेपेणाह * यत्यिति * भाष्यमपि पाठचदस्वरानुरोधन वेदस्वरानुरोधेन पाठवेदस्वरमिति जिज्ञासामा पाठवेदस्वरा चायितु युक्तो वि- धिवेदस्वराश्चानुभहीतु युक्त इत्येतावद् गुणाक्त्या पाठरदस्थरो मु. रयोक्त्या च विधिवेदस्वरा विवक्षित इत्यत्र व्याख्याय शेष विधाना- घंवारपाठस्य विधीयमानस्यैव च मन्त्रस्य स्वरापक्षत्याद्विधानफा- लागतस्यैर खरस्य याहस्सामरदाभ्या विधीयते तदुच्चै प्रयोज्य यजुर्वदन यद्विधीयत तदुपाश्वित्येव चादनार्थत्वावगते यहासाम- वेदयो पट्यत तदुश्चै यजुर्वेद पठ्यते तदुपावित्येव विधानाभावात् पाठकरणेन विधिावपयारयगुणयुक्त सम्पद्यतामित्येतदर्थमध्यता पा- ठे प्रवत्ततं तत्र चेस्रचादनार्थाज्ञानात्पाठवेदखरप्रवृत्या विधि बंदस्वरहानिर्भवति ततश्चादिताकरणात्फलमेच नावाप्त भवति विधि वेदस्वरानुष्ठानातु पाठपदस्वरहानौ तस्याचोदितत्वान्न स्वार्थहानि. गुणश्च सामगान पाठात्मक प्रधानमाधानम् आधानाङ्गत्वन विधीय- मान तस्य च याजुदिकत्वादुपाशुता गुण स सामवेदाप्यपाठवे- दधर्ममुश्चस्व बाधनत्येव व्यारययम् । भाष्यानुसारातिक्रमपन्द वाधवाचिन मन्दहाक्त्यर्थत्वाद्वा विरोधवाचनमभिप्रेत्य निय- ममात्रेण च पूर्वपश्न कुत्या स्वय व्यभिचारवाची व्यतिक्रमशब्दो नियमायकल्पाच्या च पूर्वपक्ष इत्येतावतान्याधिकरण वर्णयति * अथ पति * सामान्यतो वेदान्तरीयागमाप्रविषयत्वादस्पाधिकरण- स्य कृत्वा चिन्तया धानसामोदाहरणमित्याशयेनोक्तमेव परमते. नाधिकरणार्थ स्वरूपतो दूपयितु स्मारयति * अथ चैवमिति * स्वरूपनाविधायिना पदनाङ्गस्य स्वरविधावुपलक्षण बलवत्प्रधान. द्वागगाविधायिना वेति चिन्ताया गुणे स्वरूपता धर्म इत्यनेनैव न्यायन प्रधानद्वाराङ्गविधायिनति निर्णयात्मात्यात्मिकवेदधर्मबाधेन प्रधान प्रदधर्म कार्य इत्यधिकरणाओं व्यपदशद्वारोक्त प्रधानद्वा- राई प्राप्तेन धर्मण स्वरूपत प्राप्तस्य धर्मस्य बाधपक्ष प्रकृती ज्यो- निग्रोम वदान्तरीयेपु स्तोत्रशस्त्राादवङ्गपु तद्ग्रहणाद्वात तच्छब्द- परामृष्टप्रात्यात्मिक दतमाख्याप्राप्तकतार विकृती तत्सूत्र युप्तादि- तालीयस्वप्रात्यात्मिकचादप्राप्तकर्तार बाधित्या प्रधानवदममा- ख्यानकत्तृप्राप्त स्थितसिद्धान्तबाधप्रसङ्गात् नैव चिन्ता युक्तस्याह ·न्यायसुधायाम। * एतस्मिास्त्वति ययाचोदफप्रापिताङ्गमाहित्याप्रयोगवचनो दकात् दुर्बलस्तथा प्रात्यात्मिकोपदेशरूपविधिप्रापिताङ्गमाहीत्यात- तो ऽपि दुर्वल इति सूचनार्थ चोदकबलीयस्त्वम्यु-पादनार्थ. सूत्रोप- न्यास । प्रात्यास्मिकाङ्गविधेतिदेशस्य च प्रापकत्वेन बलीयस्त्वा- प्रकृती विकृती चादसमाख्यातकर्तृग्रहणे ऽनुस्वरस्याप्यङ्गवेद- समाश्यातस्यैव पाहन्यापत्त प्रधानस्वरग्रहण न युक्तमित्याह * अनि * करोते प्रयोगवाचिस्याघजुर्वेदेन यत्प्रयुज्यते तदपाश्विति प्रयोगरिधिविहितस्थापाशुधर्मकायप्रतीतेर्याजुदिकप्रयोगविधिधि. हिनस्यनापाशुनवाधानसाम्ना युक्तेति यत्प्रयागवचनपरिगृ. होतस्यादन्यत्राप्युपमानामङ्गाना यत्रेर प्रधान तत्रैव विधिरि- वि चार्तिफेनोक्त तन्निराससूचनायेवकार । प्रधानप्रयोगविधिधि- धपत्ये गानामेकादश वक्ष्यमाणा ऽपि दर्शपूर्णमासाभ्या खगकामो यजेतेत्यादेः केपलस्याङ्गवाचिशब्दरहितत्वेन साङ्गप्रधानप्रयागविधा- नाशके. फरणविभकिनिर्देशासाङ्गत्वारगम याविशेषानग- ते साङ्गत्यस्य वैकाङ्गसाहित्यमात्रेणाप्युपपत्त सोनोपसहाराना- दरप्रसङ्गात थुत्यादिस्त्याचारपर्यन्ताङ्गमापफसर्वप्रमाणसहितस्यैष पर्शपूर्णमासादियाक्यस्य सागप्रधानप्रयागविधायित्वादापस्य च पदान्तरस्य पारादापात यो ऽपि मन्यते । पापय प्राधान्ययो- गेन वाक्याथै चापि भावनामित्याख्यातस्य चाक्यतादोपवत् प्राधा- न्यमाणोपपत्तेस्ताइशस्य पानाम्नातत्वेनोहादेमन्प्रत्ययवेदयामा- याघजुदेन यत्प्रयुज्यते तदुपाश्चिति पाक्यार्थानुपपत्तर्यजुर्वेदेन य- विधीयते तदुपाश्विस्येप पर पाक्याथों युक इत्यापय । करोतेश्व विधिषाधिनस्तद्विशेषप्रयोगविधिपरत्ये सत्युत्पत्तिविधिपरत्यायोगे- ना स्वरूपतो धमाप्राप्स्यस्य प्रधानद्वारप्राप्तन धर्मेण सह बलाप लचिता न युज्यत उत्पतिविधियाची फरोनि प्रयोगविधियाची थे. ति चिन्तायातु गुणे स्वरूपतो धर्म इत्यादिप्रन्यानुपपत्ति, तस्मा- त्पाठा. फरातिर्विधानार्थो यति सन्दिह्यात्पादनार्थत्याफरोते. पाठ- स्य च शब्दामिपशकत्ये मोत्पादनत्योपचारोपपत्तर्षिधाने त्य-ताप्र. मिययात्रशक्तिकल्पनायागारपाठायं करोतिरिति पूर्वपक्षयित्या पाठ परस्य करणत्यायोगारचस्यादितृतीयामापाठ फरास्तु ल. क्षणमा क्रियाप्रचितुभून विशेषापक्षाया प्रयोगविधे पल्पस्यनेय- दयिशम्पशायोगस्यापपादितस्यात्कार्य बाते ऽधिकार स्पादि- निवाधिकारमानस्थ प्रयोगविध्यधीनकार्यशानायकस्याभिधानेना- धिकारपिधे प्रयोगविधिपूर्वफस्यायसापासुनययिषव्यपदेशा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। योगावगतेस्त्पत्तिविनियोगविध्योरन्यवरो विधिषिशेषो विवक्षित इति भवगतरुपतिविधौ करोतिसामजस्यान तस्यैव च प्राथम्याधु- त्पत्तिविधानार्थः करोतिरिति सिदान्तयितव्यमिति सूचयन किं का रातिः पाठार्थत्वात्पाठवेदधर्मकार्यों विधानार्यत्वाद्वा विधिवेदधर्म हत्य व व्याख्या गोभनेत्याह * अत इति * पाठाख्यामुत्पत्ति करो। तिवाच्या पूर्वपक्षे मभिप्रेत्य सिद्धान्ते विधानं करोतिवाच्यमभिप्रेत्य किमुत्पत्तिवेधर्म कार्यो विधिवेदधों येत्येप विचारइत्यपधाष्य- लिङ्गानपेक्षता धेनैवफारेगन्यावर्तिता। एवं चसामवेदपठितत्वा- दाधानसाम्नां युक्तादाहरणतेत्याह * तथा चेति * गुणानुष्ठानेन मु. स्यः सगुणः कथ स्यादित्यादिभाष्यानुसारावङ्गप्रधानधर्मविरोधार्थ- तथा गुणमुण्यव्यतिक्रमशब्द कस्मान्न व्याख्यात इत्याशमाह * यदि घिति * भपौनरुक्त्यसम्भव सम्मधारणीय पति मूत- योकः ॥ ज्योतिएरोमस्य ग्राजुर्वेदिकताधिकरणम ॥३॥ भूयस्त्वेनोभयश्रुति १०॥ ज्योतिटोमपान फवेदविहितत्यात स्वरपिादपो यजुदमा- प्रविहितवाद्योपांशुतैवेति भाग्योका चिन्ता यानिफस्नरान्तराष- रुयत्वेन ज्योतिष्टोम नानावेदमस्वरस्थानवफाशादयुक्त्याराभानि. हो जुहोतीति यजुर्वेद सर्व वा मत्य बहिष्य सर्व परिग्रहीतं य पवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीत्यूग्वेदे च धुतस्याग्निहोत्रस्प भाग्योक्तो. दाहरणानादरेणोदाहरणतामनन्तराधिकरणसिदान्तोपजीवनेन च सिवान्तरणादनन्तरसङ्गति सूचयितुमाह * इदानीमिति * या. नि नानावदेवेषु धूयन्ते तानि फेन वेदेन व्यपदेष्टम्यानीत्युदाहरणानाद- र सूचितः। उपस्त्वोपांशुत्वयोः पाठवेधर्मत्वे ऽनेकदपठितस्यफस्य मन्त्रस्यानफव्यपदेशनिराफरणाशक्तः सिद्धान्तायोगप्रसङ्गात यि. धिवेद्धमत्ये ऽनन्तराधिकरणेनोके नेफवेदचते केन वेदेन विहि- तमिति व्यपदे एन्यमिति चिन्ता सिद्धान्तसम्भवायुक्तत्पनन्तरस- गतिसूचनायेदानीमित्युक्तं पाक्यीयविनियोगप्रकारचन्ताशेपत्वातु लक्षणप्रकरणसगती पूर्वाधिकरणबदस्थापि स्पष्ट निर्गुणपुनः अब गस्यकशास्त्रास्यस्येव घेदान्तरस्यस्याप्यध्येतृभेदाभायेन भेदफरवास- दहायोगमाराम सन्देहोपपादनार्थ द्वितीयभयणस्य गुणार्यतां भा. प्योका स्ववाश्य गुणानुपादानात वाक्यान्तरसस्य च गुणस्य वा. क्यान्तरण विध्ययोगादयुकमारामासापरवेनोस्पादकरवायोगाद्भेद- ·१९८८ न्यायसुधायाम् । करवानुपपसेरनुवादकत्वाभ्युपगमे चानक्यापसे अपरणेस तोर- शनायगान्वयाथों वेदान्तरीयस्थो विधिरिति सूचनायाविच्छिने कथम्भावे यत्प्रधानस्य पश्यत अनितिफल कर्म तस्य प्रकरणान- तति प्रकरणस्य फेयम्भावात्मकत्वाभ्युपगमात् प्रधानानीत्युक्त व्यप- देशाक्या सामवेदविहितत्वधर्म कार्य इति फलतचिन्ताक्ता भाष्ये कावधारणामावरूपा निश्चयोक्त्या विकल्पन पूर्वपक्षकरणात क- दाचिद्विपरीतमिति कदाचित्पदाध्याहारेण पूर्वपक्षपचनव्यान- न्यायपेया इतरत्रेति भाग्य चिन्ताप्रयोजनापर्यवन व्याचष्टे * त सात # यस्मिन्यद स्वरूपेण विधीयन्त तन यपदष्ट या यात तवद- धर्मो भविष्यतीत्यथ । शाखान्तरयनित्य सर्वेषु वंदपूरपत्तिप्रती- ८२९॥ तस्मविकल्पाशयत्न तावत्पूर्वपक्षमाप्य परमतेम व्याचट * कि. मिति * शाखान्तरवदध्यतृभेदाभावात् निस्य सर्वेषु यदपु उत्प- त्यानर्थक्यापत्तर्विशपाभाव चान्यतरवारपस्यनिर्णयात स्वमतेना.प. त्तिविकल्पार्थत्येन न्याचष्टे * अथ पति * पूर्वपक्षनिरासायनेष प्राप्तइति भाष्य ब्याचष्ट * एवमिति * यथा शालान्तर सर्वत्र नित्यफमोत्पत्तविरुद्ध कादशद्वादशकपालत्यादिधमरिकल्पस्तथा ये- दान्तरेभ्यतभेदाभायो मयंत्र नित्यकर्मी पत्ययागात् स्यराण्यधर्म- यिफल्पो न युक्त इत्याचपूर्णपक्षनिरास घेधस्यदृष्टान्त नित्य उदा- म्नानाच्छानान्तरवत् वेदान्तरे प्युत्पत्तिविधिविकल्पेन युक्त इति द्वितीयपूर्वपक्षानरास धार्थहटान्त । अता ऽनकवदस्थापधायफम- ध्य नित्यमधेफ फधित कर्मणा विधायको -यस्तु प्रकरणन गुगाा- न्ययसिद्ध्यर्थमित्युत्तरार्धार्थ मुत्रव्याख्याथै भूयस्वनेत्यादिभाष्य विशानद्धारणहत्यायेनावधारणपूर्व परमनन तायद्वयाचा * स ियति * एफैकस्याङ्गस्य फरणनिराकाद्वीकारणाशक्तराभूप- स्त्यनेतिकर्तव्यतत्याशयः । एककस्याङ्गस्यतिकर्तव्यतात्याभ्युपगमे पचभूयासा गुणा मा यहाति कन्यता तस्माद् यम्हीति कत्तप- नामानिध्यात्यकमांनुग्रहार्य कर्तव्यता खोदनालिङ्गापगतयंदाति- फत्तव्यनया रिङ्गभूनया कर्तव्यताचोदनानुमान युक्तमित्येय परम- तनपान्यथा व्याचट * यजुर्वेद रति + यजुर्वरे ज्यातिष्ठामार- सापपि फरातिगच्यस्यानुष्ठानस्य यदप्रयाधीनत्वादकपदफायद. ग्यादेशानुपपत्तरफयदाधीनानुष्ठानस्य दविहोमाद नायदस्यरत विषयामागमात् ज्योतिशेमादी स्थाचिन्ता न युक्तत्याना वि. हितानुष्ठानाशक्तयनुतन परमान ज्यातियोमो विधीयत तस्मा. (O...

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पाद.। सेन फ्रियनात्युच्यनानि करोतेरनुष्ठानहेतुविधिलक्षणार्थत्यात ज्यो- तिरोमादरकरदकार्यत्वव्यपदेशापपत्त्युत्य यजुर्वेदेन हीति भा. प्यमनुष्यत्यप्रमापफत्वाद्विधरनुष्ठानहेतुहतुत्वमुपपादयन् ज्याचऐ** भतश्चति यजुर्वेदेन ज्योतिष्टोमस्य कर्तव्यत्वप्रमा क्रियत इति कृत्या- यजुदन विधीयमानो ज्योतिएोमस्तन कियतइति करोत्ययों भय- नीत्यन्वय । यस्माघजुर्वेदेन विधीयत अधिहितानुष्ठानाशक्तेश्चानुष्ठे- यताशापमरूपस्य विधानास्यस्य लिंडादिव्यापारस्य वेदेन पुसि प्रय- समाने द्वारतावसीयते तस्मात्तन क्रियतइत्युच्यतइति मुण्यातये. घ फरातिव्यास्थार्थमेतद्भाध्यमित्येवमन्यथा ज्याचट # अय पति # कर्तव्यत्वकरणाख्येनैव व्यापारेणानुष्ठानमाप यवदाद्भवति तद्वदन क्रियतइत्येव व्यपदिश्यतइत्यर्थ । परमतन भ्यस्त्यव्याख्या दुपपि. तमुपशडुते * नस्विति * एकैकस्याङ्गस्यतिकर्तव्यताभूयस् च ल. गमित्यताप्रयाण्यां प्रश्नपू दूषयति * कुत इति * रया-तने- तदेवोपपादयनि * यारशस्य हीति * दान्तिक योजयति #त. येति * व्याप्तमाशापक्षत्वेन भूयस्त्वानपेक्षत्वान्नाय भूयसी स्पात स्वधर्मत्वमित्यम्य धिपय इत्याशय । गुणभूयस्त्वैवेतिकतन्यतेस्पा. धान्याच्या दूषयति * नैष हीति * प्रत्यक फरणोपफारिणामेघा- झानामुपादयत्वात् सहताना प्रयागा न तु सहतानामुपकारितस्या- शय.एफस्याग्रस्थति फठन्यतात्व ऽपि पदान्तरस्पप्रधानानुपाह- स्यानुसन्धानलशापावकत्यात पद्भविधौ च क्लेशबहु चापप्तदा- न्तरसप्रधानानुवादे याल्पाया एव विधयत्वस्योचितत्वात भूस्या- या प्रधानविधिलिङ्गतेत्याराडुते * तति * एकाङ्गविधय गुणार्थन प्रधानविधिना अनुसन्धीयमानस्य बुद्धिचिच्छद कामायनादातरषि- धेय पुनरनुसन्धानानपक्षावात वसङ्गधिधान ऽपि क्लेशाधिक्य ना- स्तीत्याशयन परिहरति * उच्यत इति * पदान्तरसस्य प्रधानस्य पेदान्तरीयाङ्गापेक्षाया पदा-तरीयाना ययसिद्धार्थ येदान्तरीयप्रधा- विध्यधीनस्वाभ्युपगमात स्वतो वेदान्तरीयागानपेक्षायाधगतरनपे- सितार्थविवेश्च क्लशयात्वापत्तभूयस्वस्थ प्रधानविधिलिङ्ग य श- इत * तनात * प्रधानस्य प्रत्येकमहापक्षायामडाधिक्ये क्लेशाधि- क्यापत्तिस्तस्य तु युगपत्सवाड़ापक्षाभ्युपगमाचारदवाक्य सक- पक्षोत्यसरङ्गवाक्यबहुत्वादेवायलरोन यहुधिधि. सेत्म्यतीप्याशयेन परिहरनि * नैतदिति * परव्याख्यादपणोपमहारपूर्व समन कर्मनिष्पत्युपयोगिद्रव्यदेयवारूपाङ्गसाफल्यार्थनया भूयस्त्य म्या- न्यातु प्रतिजानाति * तस्मादिति * व्याच * रति * पतरे. ८३०॥

·न्यायसुधायाम । व तत्र हि द्रव्यदेवतारहिते कर्ममानं प्रस्तुतस्तोनशस्त्रयाज्यानुवा- क्यादिमा विधीयतइति शास्त्रान्तराधिकरणवालिफेन द्रढयति * तथा चेति * यजुर्वेदे तु समस्तस्य दन्यदेवतात्मफस्य फर्मरूपस्या. म्नानात् स्तोत्रादिभिविनापि यागनिम्पत्तिशक्तस्तोत्रादिनिरपेक्षाक- याविधानं शक्यमित्याह * पजुर्वेदे स्विति के स्तोत्रावामहण त- धनर्थकं स्यात् इत्याशमाह # बचनेति * म्याग्यात 5 सूत्र योजयति * मत तिमविश्वापि घेदेषु ज्योतिरोमाम्नानादुभयोक्तिर- नुक्तस्यायमाह * अक्सामंति * ॥ प्रकरणस्य विनियोजफताधिकरणम ॥४॥ असंयुक्त प्रकरणादितिकर्त्तव्यतार्थित्वात् ॥ ११ ॥ भुत्लादीनि च विनियोगे कारणानीति यस्यन्ते इति प्रतिक्षात- स्वात् । भुस्यादित्रयस्य विनियोगकारणावमनुरका प्रकरणादेर्विनि- योगकारणत्वोक्तिरयुक्तस्याशङ्कानिरासार्यमुक्तानीति वृत्तसङ्कीतन- भाष्यं तेपामर्थन सम्बन्ध इत्यादिना कथ च विनियुज्यताति प्र. तिशाचिन्तनेन भुत्यादीनां विनियोगकारणत्वस्यानुक्तत्वादयुक्तमा- शय वृत्तविनियोगप्रकारचिन्तानुकीतनार्थत्वेन ग्याण्यातुमाह - पर्ष तावदिति * तद्भूनानां क्रियाथेन समाम्नाय इत्या येर- पारदानामौत्पत्तिका सम्बन्धः तेवयेषु वर्तमानानां सदानां सर्वकारमान्वितक्रियारूपवाफ्यार्थप्रमाणत्वोक्त्या प्रत्येकमुतिरुपाणां पदकारकविमत्त्वाख्यानां शब्दानां प्रकृतिप्रत्ययार्थान्वयरूपे क्रिया- वितकारकरपे चाय व्यापाराभिधानात् लिङ्गस्य विनियोगफार- पत्ये सिद्धेऽपि यदि कश्चिच्छब्दस्य तात्पर्यानवधारणात् विक्षा- नानुत्पादकावे प्रामाण्यायागादिस्य च प्रमाणान्तरागांचराधन प्रमाणान्तरतोऽधतात्पर्यावधारणायोगावेदान्तर्गतस्य भृत्यादवि. नियोगकारणत्वायोगं शडूत तद्भमापनुत्तये ऽध्ययनविधाना विनियोगात्तात्पर्यावधारणं विनियुक्तराब्देनोक्ते पुरुषार्थानुबन्धिपर्षे विधिना विनियोगाच्त्याधर्थस्याङ्गत्वास्यपुरुषानुबन्धित्वे प्रधा- नोवोक्तं धुत्यापनपक्षस्य विधः समीहिनविशेषे विनियोजफत्वा- योगात् भुत्यादपिकावेन ये लिङ्गाद्विनियोगोपत्तिसूचनार्थी योक्तिः पुरुषार्थानुन्धिन्यडान्वयरूपे झये अध्ययनविधिना शु. स्यादीनां विनियोगात्तात्पर्यायधारणे यस्य श्रुत्यादेयस्मिन्नथें विशे- पतात्पर्य तस्मिन्नेव तस्य विनियोजकत्वसिद्धेस्तेपामर्थाधिकरणा- दिभिः विनियोगविशेषचिन्तानर्थक्यमाशय भृत्यादिभिर्यस्य य- ·दतीयाध्यायस्य तृतीय पाद! वजय झापयितु शक्यत तस्य तदङ्गत्य शापयदिनि सङ्कीर्णता- स्पर्यायधारणात् सङ्कीर्णविनियोजकसिद्धाधपि विनियागविशे. पचिन्तार्यवत्वसूचनार्य सड्डीर्णरूपेण विनियुक्तानि सन्ति विशष- स्पेणाख्यातानीत्युक्तम । विनियुक्तानीति पाठ तु प्राधान्यनेतद्- ध्यायशेये ऽङ्गत्यरूपे 5 नद्भूताधिकरणप्रथमान्त्यन्यायाझ्या सही- णानि सन्ति तेषामयाधिकरणादिभिवावक्तानि कृत्वा घर्णिताना. स्यर्थ । मनन चतगाध्यस्था विनियोगाक्तिर्विशळावृत्तिर्विनियोगाय- शेपार्थस्बन व्याण्याता । एकत्वयुक्तमेफस्य थुतिसयागादिनि प्र. हाधिकरणपूर्वपक्षसूत्र उघातादीना धुनिसयोगाद्वयवस्याभ्युपगमे सम्मागाधपि एकरचनश्रुनिमयोगादस्मिन्नव ग्रहादी व्यनिष्ठ. सत्यभिधानादयघानादिघानयागशिपकारणत्यन थुतेराभिधान सामध्यान्मन्त्रषु शपभाव स्यादित्यत्र सामर्थ्यशब्दान्म-अधिनिया- गशिपकारणत्वेन लिङ्गस्य सूषितत्व ऽपि वाक्यस्य कचिद्रिशे- पकारणत्वनासूधिनस्वाद्विनियागकारणानीति यहुचनायागमाश• झ परमतन साक्षाद्वाश्यस्य यिनियागविशयकारणत्य फन चि. रसत्रणानुक्त ऽपि श्रुत्यन्तर्गत्यात् लिङ्गान्तर्गत्या च घाफ्यस्य विनि- योगविशेषकारणस्यसिद्धयंहुवचनमुपपादयितुमाह ततिनियु भ्यत ऽनयेति विनियोगशब्दस्य विनियोजकवाचित्वाद्विनियाजिका- रिमफाया' श्रुत सामा मकस्य चालगस्यान्तर्गन्तवाक्यामनि करवा थाक्यशब्दापयन प्रहणन साक्षान्न सुत्रितमित्युक्ते ऽन्तगत्युपपादनार्थं ययाशुखावधातादिविध्ययोगेन फेवलपदप्रयोगाश्च प्रीधादियण स. स्पभुतावाहतुवादिकल्पनानुपपत्तेरवहन्त्यादिसमर्पक बीह्यादपदान्त- रसमिध्यपेक्षयात् विध्यात्मिकाया थुतर्वाक्यान्तर्गततया घिमियोग स्थापि प्रतियोग्यनपक्षस्यायोगात फेवलपदप्रयोगामावाध श्रुतच प्र- तियोगिनि सत्यथुतप्रनियोगिकल्पनानुपपत्त प्रतियोगनि समर्पकप- पान्तरसन्निध्यपेक्षत्वात विनियोजकात्मिकाया अपि श्रुनेर्वाक्यमन्त- गंत लिङ्गविनियाज्यस्य कर्मसमवतार्थस्य निर्वपामीत्यादिपदस्य क पलस्य प्रयागाभावेनासमवेतार्थसवित्रादिपदान्तरसन्निध्यपेक्ष चात पाक्यस्यैव लिङ्ग विनियोज्यत्वावगतेर्थिनियोगविषयवस्यैव च मा. मर्यस्य लिगत्वात लिङ्गस्यापि अन्तर्गत वाफ्र्यामत्युक्तम् । अन्यत्रा- न्तर्गत्वे यहुवचनायोगोपपत्ते श्रौतसामान्यविनियोगापक्षितावशेष. धिनियागहेतुत्वमाण वाक्यस्य थुत्यन्तर्गति सामान्यविशेषरूपवि- पयभेदातु श्रुतियाफ्ययोर्भेदो ऽस्येर लैङ्गिकपदविनियोगापेक्षि- तवाक्यविनियोगहतुत्वमानण च लिङ्गान्तगति. पद्घाक्यरूपवि.

·न्यायसुधायाम पयमदात लिङ्गवाक्ययापियभदो ऽस्त्यवेति प्रायशब्देनोक्तम् । युत मामान्पमात्र पपासानायागात् वाक्यविनियोगपर्यतत्वाव. गतर्लिगस्य च पदमात्र पर्यवसानायागात् वाक्यविनियोगपर्यन त्वावगतवाक्यस्य विशपणविशष्यभारमात्र न्यापाराच्छातलि माझ्या विनियागे वाक्यस्य विनियोगकारणत्वाभाग्नेव बहुराच- नसमर्धनानुपपत्तरपारतापा स्वमतन वाक्यविनियागपर्य-तत्वावगत प्रहणाभाव ऽपि प्रायशब्दनापक्रमोपसहारैकवाक्यत्वस्य निया गकारणत्वाभिधानात वाक्यमपि साक्षाद्विनियागावशपकारण वन सूचितमित्यव बहुवचन समयितुमाह * अथ यति * विशेष- विहितस्यापि अरुणयति पाक्योदाहरण न युज्यतत्याह * अप विति * सामान्यमात्रावनियोगेन श्रुतिपर्यवसानाभ्युपगम . युदाहरण श्रुतिलिङ्गविनिराधा चलायलाधिकरणक्ष्यमाणा न यु ३॥ यतत्याह * अनि * कथ तर्वारुणयेत्यस्प वाक्यादाहरणतत्याश झाह * तस्मादिति* उदाहरणद्वय ऽपि विशावानयागन्यापूनथु स्वपक्षितविक्षपशिष्यभावसर्मपणन चाफ्यम्प अत्य तगतदश यितु शक्य यात् विनियोजकत्यस्य तूभयत्राप अभावात् उभयस्य साक्षाद्विानयागायवक्षया श्रुत्युदाहरणच चिनियागापयिफरिशप णविशष्यभायधिवक्षया च वाक्योदाहरणध सम्भवत्याप गुणस्प क्रियासाधनद्रव्या रय विना श्रुत्यवगवियागानिर्गहात भुवन दम्यान्वय व्यापारामा गत पापागम्यस्यास्पयस्यैफहायताद्वारता फत्व द्रव्यगुणयारेककम्पन्नियम स्यादि यत्रात्तति सपनाया रुपयत्यस्य वाक्यादाहरणतत्याशय । थुत्यादिप्रय पत् प्रफरणा दिश्य ऽपि कथ च नियुज्यतयश कस्मान्न चिन्त्यनात्याश द्वाह * इदानीमिति * नीहानित्यादपरमापूधमा उन प्रधानादि विनियुक्त यान्तरायसायन त्यादयानयानयोगायशपचिताया गौण मुण्य चार मन्त्रागनयुद्ध मुस्य एवति । सहकामिया गविशाच ताया पास्यमुपममानपक्षमुच्चरवादीति नियुक्त तदपक्ष यति यानी चिनियागविपरितापा थत्यादि चिन्तानपक्षापात् पृथकारण युक्त प्रमाणीचनियुका भार काना प्रकरणादायानयोजर्फ मयंपामर स्यय प्रकाराया पनि पागयिशपान-नायाम्नु धन्यादियायलचितान्तर्गत गातारया- মানিয়া থানা এলাকায় বg বিষয় विमर्शचन्ता कार्यरत्याशय । भविधारलक्षणस्य फरपस्यान तप ANDI...

·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । ता लक्षणस्य क्रमस्य सढिराब्दलक्षणायाश्च समास्याया सिद्धान्ते ऽपि पिनियोजकत्वानभ्युपगमादिनिकर्तव्यताकाडालक्षणस्य प्रफ णस्य सादेश्यलक्षणस्य क्रमस्य यौगिकशब्दलक्षणाया समास्या- याच पूर्वपक्ष सद्भावस्याप्यमभ्युपगमाद्विनियोगकारणाचि न युक्तत्याशनिकर्तव्यतार्थिवादेशसामान्यात्तदयावा. दिति सुनायवे स्वरूपणासयुक्त प्रकरणाच्छप इति प्रधान- भूनाच्य याथवाचितथा मत्रानुवर्तमानशपशब्दानुषङ्गात् पञ्चम्या चापकहेतु गेत क्रमश्चति चकारण पश्चभ्यर्थानुकर्षणादाण्या चैरमियर शब्देन च तदनिदेशाद्विनियोगसामयेन दर्शयतीत्युक्त म्। सद्भावनेनिधान्ये यत्किश्चिद्रूपप्रकरणादिसद्भावस्योभयसिद्ध. स्वात् स्वाभिमतरूपप्रकरणादिसद्भावस्य साध्यत्वसूचनार्धा स्वरू- पोक्ति । दिक चाथै शब्दातिरिक्तपमामाभावात् । शदस्य च साक्ष स्थत्रणाक्षरसामाकाटिनयोग्यार्थपदमन्निध्यतिरिक्तविनियोगका- रणभूतप्रकाराभावात् । श्रुत्यादीनि श्रीज्येव तादध्ययोधाण्ये वि- (नयाग कारणानीत्याशये किमेतावन्त्येवेति पृष्टमोदन पचेन्युक्त्वा तण्डुलानानय काठान्याहरोदक स्याल्यादि चोपनयेत्युक्त लोके त. ण्डुलापनयनादीना पाकाङ्गप्रतीते पदसन्निधिवद्वाक्यसभिधाव- पीतिकर्तव्यताकाङ्काया विनियोगहेतुत्वावसायादवदत्तयज्ञदत्तत्रि- ष्णुमिग्रेश्य शुक्लनीलपीतवस्त्राणि देयानीत्युक्त च शुक्लवस्त्रादी- ना यथाक्रम दरदत्तायनवप्रतीते मादेश्यनिमित्तस्य सनिधिर्धि- नियामहेतु वारसायाबदत्तीय पाक इत्युक्त दवदत्तस्य पाका- त्यप्रतीनेयोगिकशब्दस्य विनियोगहेतुत्वायसायाच्छाब्दे व्यवहारे घा शाब्दस्याथस्यान्वयायागादितिकर्तव्यताकासासादेश्ययोगिक- स्वानामपि रिनियोगकारणभूतशब्दप्रकारवाचिवागनस्तान्यपि विनियोगकारणानीत्याशयेन नेतिभाप्ये निरस्य भावनाया सनि- पत्त्योपकारीतिकर्तव्यता वयमाप्रणेतिकर्तव्यताकासानिवृत्तरारातु- पकारीतिकर्तव्यतानाका वात् सन्निपत्योपकारिण्याश्चतिकर्त- व्यताया थुत्यादिगम्यत्तन प्रकरणगम्यत्याभावात् नेतिकर्तव्यता- काहालक्षण प्रकरणमनीत्याशयन प्रकरणमात्र विषय प्रश्नान्तर कि- मपरमिति माध्येण कृत्वारिकरणरक्षणार्थ पूर्वपक्षे कार्य प्रभो न युक्त इत्याराम विपर्ययात् मन्दहाज्ञानयोरपि सिद्धान्तप्रतिकूल- घापूर्वपक्षत्वसम्भवसूचनार्थ विध्यप्रसिद्धन प्रभेन पूर्व पक्ष कत इति प्रभेनैवेति भाध्येणोक तत्मर्च तापण व्याच * तत्रे. ति * अपमपि फ्रमणापपादयति * याघद्धीति * सूत्राधीनहान- ·न्यायसुधायाम। स्य पुम कथनात मान सन्देहाहाने सम्भवत इलाशय नदीवर' तत्वफलत्वरूपणानिश्चित प्रभस्य लोक वैविध्यप्रसिद्धिदर्शनार्य भवनि चेनि भाष्य स्पष्टत्यान व्याश्यात पूर्वपक्षमुपसहरति #t. स्मादिति * अस्य पूर्वपक्षस्याधिकरणत्रयसाधारण्यमूचनादिया- दिशब्द तदित्यादिसिद्धान्तभाष्य तात्पर्यतो ज्याचटे # इतीति # ফােন্যানিহানিমজবাঘসময়কাষানায় चापक्षितस्यादपकसाधकत्वम्पामितिकर्तव्यता विना करणत्वा नुपपत्त सन्निपत्त्यापकारिणश्च प्रोक्षणमन्दादेयागानिपावभाव नाकरणीभूतद्रव्यदयनादीनि कर्त्तव्यनात्यन फलभावनाफरणीभूत- यागादीतिकर्तव्यतात्वाभाचावश्यम्भाविन्यारावुपफातिक यता- फाति सूचनार्थ फरणगची प्रधानशब्द । सभिपत्योपकारी- तिकर्तव्यनान्वयमानेणाकालानिकृत्यभाव फयम्भाषाषिच्छदाक्यो- । असयुक्तोक्तिव्याख्यानायानितित्युक्तम् * प्रकरणना- गतेति वदता * शप परार्थत्वादिति सूत्रस्यशपधब्दानुषङ्ग संधि त । सिद्धान्तापपादनार्थ यदीतिकर्तव्पताफासिण इत्यादिभाष्य ब्याचष्ट * दर्शति # दर्शपूर्णमासयारुपकारापयानुप्रहापक्षाया प्र याजादीना च साध्यापक्षाया सत्यामपि यथाविकृतरुपकाराकाङ्कायों विकृती चातिदियाना प्रयाजादीना साध्याफासाया प्राकृतप्रमाण- सिरनोपकारण निवृत्तेन विकृती प्रकरण प्रवर्तते । तथा यदि द. शंपूर्णमासयो सहायभूतप्रपाजादीना राऽन्यत सिद्ध चिप्रमाणनापलभ्येत तता द. शंपूर्णमासयोरपि न त्वेतवस्ती तिसूचनार्थ * तधत्युक्तम * घायल्य श्वतमालभेतेत्यस्य च.प्र. ऋतिलिगभूननालभतिना देक्षापकारस्य खपदे मासमग्निहोत्र. हातीत्यत्र अग्निहाप्रोक्यानारध्याग्निक्षात्रधर्मातिदशात्ततस्योपका- रस्य स्वचाक्ये देक्षप्रकरणे च दर्थपूर्णमासिकप्रयाजादिदर्शनादेले पौर्णमासधमातिदेशावगते खतोपकारस्य स्वप्रकरणे मारुतप्रमाण- सिद्धस्यापलम्भारत्तद्वैषम्यसूचनार्थ * स्वेत्युक्तम् * सत्यपि यदि प्रकरणालोचनाद्दर्शपूर्णमासयो का चित्प्रवृत्तिरव. गम्यत ननस्तद्नप्रमाणसिद्धनोपकारेण नैरावास्य स्यान्न त्वतदस्ती- ति सूचनार्था प्रकरणान्तराक्ति । एदस्यापि प्रत्यक्षादिषधका- लगतत्वात्तनिरासनेर निरास ऽपि लौकिकवैदिकरायदभेदपिवक्षया भदेनोक्ति । दर्थपूर्णमासयो सहायभूतप्रयाजादीना च साध्यभूत उपकारा ऽन्यत सिदो न फेन चिल्लौकिफेन धैरिकेम घा साध्य उपका- कन न प्रकरण प्रवत्तेत प्रमा ·सम्बन्ध्य तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पाद । "नोपलभ्यतइत्युक्त यांत प्रोक्षणापघातादिजन्येन सांनिपाति. फेनोपकारणोपफाराकाडानिवृत्तेर्दपूर्णमासयोनारादुफ्फाराफाते. स्याशा * अवश्यश्चेत्युक्तम् * यदि स्वित्यनेनाभावशङ्काया प्रक- रणाख्यारादुपकारप्रमाणसद्भावाग्निरस्तायां सन्निधिमात्राद-चयानु- पपत्त प्रकरण पदसानिध्यभावाद्वाक्यसन्निधेश्च विप्रकृष्टविनाय हेतुत्वायोगान्न प्रकरण प्रमाणमित्याशय * न होयुक्तम् * घि-८३२॥ श्वजिवाफलाध्याहारण दर्शपूर्णमासफलानुपङ्गण वा साक्षात्पुरु- पार्थभूत स्वर्गायेव प्रयाजादीना साध्यत्वेन फस्मान्न कल्प्यतइत्या. राम यथान्यत्स्वर्गादिसाध्य कल्प्येत तस्येज्याधिफरपान्यायाह- संपूर्णमासनामविशपिनयज्युक्तनाग्नेयादिषट्केण सह निराफाडीभूतस्य न प्रयाजादौ सम्बन्धाकासास्तीत्युक्त्वा दर्श- पूर्णमासया प्रयाजादीना च परस्परमुपकार्योपकारित्वनियमति. द्विरल्यान्याफावाधीनाङ्गाङ्गिसिद्धयर्थमुपसहता । प्रयाजादेव स्व- गार्थत्वशङ्कानिरसन तानि तत्रैपेत्यादिप्रयोजनभाष्यस्य मयाजादी- नि दर्शपूर्णमासयारय विनियुज्यन्ते न स्वर्ग तथाग्निहोने ज्योतिष्टो. में वा यदव विध पदार्थजाते तदप्यग्निहोत्रपव ज्योतिष्टोमएव वि. नियुज्यते न स्वर्गइति व्यापया सूचिता फलफल्पनानुपङ्गाभ्यां चह पूर्वपक्षश्चतुर्थोपान्त्य फलवाक्य स्पन यजिना प्रयाजादीनामपि प्र. हणादित्यपीनरुक्त्य स्पटम् । इतिफत्तंव्यताकासिमधानसन्निधौ पठिताना प्रोक्षणप्रपाजादीना यहूनामुदाहरणानां त्वात प्रकृते विनियुज्यनाति प्रयोजनस्योकत्वात् प्रयोजनोदाहरणाप्रश्नावनर्थ- फायाशय सन्निपत्योपकारिणा माक्षणादीना क्रियाद्भूतदया. चरयेन नैराफायाभयाकाडालक्षणेन प्रफरणन क्रियाया विनि- यागानुपपत्तेरुदाहरणत्वायोगाक्रियागभूतद्रव्याद्यङ्गत्वद्वारा तु तेषां क्रियाङ्गत्वाभ्युपगम अधिकारलक्षणप्रकरणानुगृहीतेन थुत्यादिनैव सत्सिद्य कथम्भावलक्षणेन प्रकरणन विनियोगायोगात्तरेर चकि- याया इतिकर्तव्यताकासानिवृत्तिसिद्धरारावुपकारिणा प्रयाजादी- ना विनियोगायोगात्प्रयोजनानुपपत्ते. प्रयोजनोदाहरणे पृष्ट्या स. निपस्योपकारिणामुदाहरणत्यायोगे ऽपि आगदुपकारिणामुदाहर. यत्व तद्विनियाजन च प्रयाजनमिति भाग्यव्याण्यासूचनायासयु. कोक्त सन्जिपत्त्यापकारिणा प्रकरणविनियागनिवृत्त्ययत्वसूचना परमतन तावासन्निपत्योपकारिणामारादुभफारिणां च प्रकरणधि. नियोज्यतामभिप्रेत्यासयुक्ताक्त । प्रश्नपूर्ण प्रयोजनमाह * मसयु- तति # द्वित्यवहुत्वयुक्तस्य प्रतिपद्विधानप भुत्या विषयजमा- ·न्यायसुधायाम्। नफत्वन्तरसयुक्तस्य पूष्णोऽह देवयज्यया पशुभिजनीपीयेत्याउनुम- त्रणेषु च पृशादिशब्दानां लिङ्गात् तच्छेशाणा चाहमित्यादीनां या क्येन पूषादिदयत्यष्टिपशुसयुक्तानां ज्योतिष्टोमदर्थपूर्णमासप्रफरणा भ्यां विनियागनिवृत्त्यर्थमित्युत्तरार्थ । प्रोक्षणादीनां श्रुत्यादिभि. ह्यिादिसयुक्ताना दर्शपूर्णमासज्यातिष्टोमप्रकरणाभ्यामविनियोगा. पसविशेषणमध्याहरति * प्रफरणेति * पदार्थान्वयरूपवाक्यार्थ- प्रतिपादनमाने वाक्यव्यापारस्य म्यान तं सदनमित्यादे सुमन- स्यमान इत्यस्य वाक्यविनियागाक्तरेकनाक्य वापगमने साम- यनिमित्तविनियोगाङ्गत्वस्य स्योन त इत्यस्य पूर्वेण सहकवाक्य- तामभ्युपेत्योपस्तरण समर्थेनत्यादिभाज्यालोचनया प्रतीते. प्रतिनि- यतावती श्रुतियाक्यसम्बन्यायेक शेषशेषिरूपेभ्या विशेषणविशे- ग्यात्मकरस्यादिवार्तिके वाक्यस्य विनियोजफताया निषेत्स्यमा- मत्यात्तत्सामान्यनारुणावाक्य ऽपि वाक्यस्यापिनियोजफत्वावगतेरा रुण्यस्य वाक्येन मयसम्मन्धायुक्तत्वादेतत्प्रयोजनानुपपत्ते खम- तेनासयुक्तस्य ग्रहणस्य सन्निपत्योकारिणां प्रकरणविनियोगनिवृत्ति- प्रयोजनत्व सूचयितुमाह * नत्विति * श्रुत्यादीनां सर्वेषामव परदीवल्यात् पूर्वसयुक्त एवार्थे परस्याविनियोगसामर्थ्यासामा. लोचनयैव श्रुत्यादिसयुक्ताना प्रकरणविनियोगनिवृत्त सिद्धत्वा- दसयुक्रमिति पासूत्र तच्छरयादिसयुक्ताना प्रकरणधिनियाग- निवृत्यर्थ न भवति । किंतु सयुक्तशब्दन सन्निपत्योपकारित्वाभि- धानात् । सन्निपत्योपकारिणा प्रकरणविनियोगनिवृत्त्यर्थमित्याशयः। क्रमस्य विनियोजफताधिकरणम् ॥ ५ ॥ क्रमश्च देशसामान्यात् ॥ १२ ॥ वैदिके 5शब्दातिरिक्तप्रमाणाभावा-सादेश्वगौगिफत्वयोध रिनियागहतुभूतशब्दप्रकारत्वाभावात् । न क्रमसमास्ये विनियोग कारण इत्याशयनाथत्याद्यऽधिकरणद्वयस्थे विकृतीनां प्राक्प्राकृता- गान्वय ऽप्यज्ञातोपायपरिमाण वादश्रुतफलत्वेनाङ्गत्वयोग्येषु फर्मसु मनिहितेषु सत्सङ्गाकाडानिवृत्त्यसिद्धकृतकमसन्निधानस्य प्रक- रणत्यादुपाशुयाजस्य विप्रतिपनजातिशत्रुम कर्तृकैन्द्राग्नकमवयस्य घा वाह्मणपाठादनुमन्त्रणमन्त्रस्य याज्यानुवाक्यायुगलद्वयस्य ग मन्प्रसहिताया पाठादेकप्रदशवाफ्यपाठमादश्याभावेन तदतुकवुद्धि- रिपरिवृत्याख्यसन्निध्ययागादेक्षस्य च स पप औपवसथ्ये ऽहनि दि.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । देवत्यः पशुरालभ्यतइतिथुत्योपयसध्याएये ज्यातिप्रामप्रदेशे ऽनुष्ठानोकायप्युपाकरणादीनां देक्षागत्वावगमात्प्रागौपयमध्ये नु. ठानावगरेकप्रदशानुष्ठानाख्यानुष्ठानसादेश्याभावेन नदतुफस्यापि सन्निधेरयोगान फलवत्सन्निधिलक्षणा. क्रमो ऽस्ति निर्वापादीनां च समाण्यां विनाध्यादिसम्बन्धानवगतराध्वर्यवादिसमाख्या यो- गिकशब्दलक्षणा नास्तीत्याशयेन * किं चेनि * द्वितीये च प्रश्न- भाष्ये एकहेलया व्याचष्ट * पूर्ववदनि * किमुक्तभ्यो ऽन्यदपि- प्रमागामस्तीति फिनोति भाष्यार्घ. क्लिप्तोपकारत्वन प्राकृतानाम- झानां निराकाटीकरणसामध्यस्य दशमे गृहमधीयाधिकर यो ब- क्ष्यमाणत्वानिवृत्ताकाङ्काया सांग्रहण्यादिकाया विकृतेः समिध्या- म्नानानाम अधुनफलानामामनहोमादि कर्मणां सन्निहितफलयत् फ- मोपकाराख्यसाध्यसम्भवे कल्पनागौदयापादकस्वर्गफलत्यकल्पना- योगात् विकृतिफलानुपङ्गस्य फलसम्बधिोक्तहेतुत्वादितरस्य प्रधान स्यादिति चतुर्थाधिकरणे परिधिमन्त्राद्यसम्बद्धपदव्यवायेन निरा- फरिष्यमाणत्वात् सन्निहितविकृत्यङ्गता यिनानर्थस्यापत्तनिराकाङ्क- स्योपाध्यायस्य शिघ्याफास्याकाटोत्थापनवासान्निध्याम्नातधर्मा- कासयाफाहोत्थापने ऽपि स्वतो नराकासया दुभयाकासालक्षणप्रक- रणत्यानुपपत्तेकतधर्मसनिधि ऋम या भिन्नग्रन्थानातानामपि च कर्ममन्त्राणामुपकारफोपकार्याकालायां ब्राह्मणाधीतः कर्मभिमन्त्रसं- हिनाधीतेषु मन्पु उपफारत्वेन मन्त्रैश्च फर्मसूपकार्यविनालोच्या मानेप्यादित आरभ्यालोचनादायग्रन्यप्रदेशाधीतयो. कर्ममन्प्रयो- रम्यान्यं द्वितीयप्रदेशाधीतयोश्चान्योन्यमित्येवं फ्रमण युद्धौ विप. रित्तः सर्वस्वसंवेद्यस्थेनापहवायोगात् पाठसादेश्यहेतुको देखाग- त्यानगम ऽपि चोपाफरणादीनां पाठक्रमेणोपयसथ्याप्य देक्षप्रदेश अनुष्ठानावगमात् अनुष्ठानसादेश्यहेतुको ऽपि फलयासन्निध्यायः क्रमोऽस्तीति फ्रमा देशसामान्यादित्येनावतो का चकारण पूर्वसूत्रस्थ- प्रकरणादिति पञ्चम्युक्तरोपहेतुत्यानुकर्षणात्सो ऽपि पहेतुरिति एवं सूनव्याख्यां सूचयन् सिद्धान्तमाह * तति * क्रमो ऽपि विनि- गोगकारणमित्येतायता प्रश्न निरस्ते द्वितीयप्रश्ननिरासार्थ कृतक- भमनिधिरपि क्रम एवेत्येवकारेण सूचितम् । दब्धिमन्प्रैन्द्राग्नया. ज्यानुवाश्यायुगलोपाकरणादीनां शेपित्वाभिमतमविशेषसन्निधि- पाठाभाव ऽयेकदेशवास्येन देशसामान्येन बुद्धिपरिपत्याख्यम- निधिरूपः फ्रमः प्रतीयतात्युक्ते दंशसामान्यव्याख्या) द्वविध्याक्तिः देशसामान्यहेतुकमवैविध्ये सति फरमारपाठसादश्यमानं भा- ·* आद्या. न्यायसुधायाम। प्पकृतोक्तामित्याशय दक्षस्य श्रुत्योपाकरणादीना चौपयसध्याहानु प्ठयाग्नीप्रेमीयप्रणयनात्तरकालपाठन पाठक्रमादौपयसध्य हन्यनुष्ठे यत्वावगतेरेकप्रदशानुष्ठानाख्यस्यानुष्ठानसादेश्यस्य स्पष्टत्वान् सुष. तिपाद सन्निधिहतुत्य मत्वा पाउसादश्यस्यास्पृष्टत्वन सनिधिहेतुत्य स्य वु प्रतिपादस्य प्रतिपादनायोत परिहार सूचयापाठसादेश्योपपा. दनपूर्व सनिधिहेतु वमर तावदुपपादयति *विनापीति* पिपब्द प्र कारान्तरणाची पाठसादेश्य हेतुकस्य क्रमस्य विनियागहेतुनामुपपा दयति * चेनात * येन्द्राग्नगार्याज्यानुवाफ्यायुगलयारेन्द्राग्नाध्या प्रधानाध्याम दवताप्रकायकत्वालिङ्गस्य च सामान्यस्य सम्बन्धि विना विनियोजकत्यायोगात् काम्ययाज्याकागडसमाख्यया च कर्म विशेषान्वयाख्यसामान्यसम्बन्धानबगते झमण विनियांग अन्य नुमन्त्रणस्य प्रधाननानाकाद्वितत्याक्रमेण चिनियागा न युक्त इत्याग- ड्य प्रधानस्यानुमन्त्रणानाङ्गत्वे ऽप्यनुमन्त्रणाकाडया काडामु स्पाप विनियोगो भविष्यतीति परिहार सूचयननुम-प्रणविनियो ८३३॥ ग क्रमस्य हेतुतामुपपादयति * तथति नुमन्त्रणस्याद्ययेष्यन्वयानिराकासनया द्वितीयादीना अनुमन्त्राणा- दीना द्वितीयादिभि प्रेषिभिः सम्बन्धन भाव्यमित्यर्थ । एतग्निर. ह देवयज्ययेत्याद्यनुमन्त्रणान क्रमविनियोज्यत्येन फरमानदार तानीत्याशङ्याधिकारलक्षणप्रकरणन दर्शपूर्णमासान्चयाख्य सा. मान्ये सम्बन्ध संपामनुमन्त्रणानामनवगतर्वारविशपाय. व्यवस्थापेक्षायामाग्नेयादियागाद्गत्वनानुमन्घ्रणानामाग्नेयया• गादिप्रकाशनसामालिनेन व्यवस्थासिद्ध क्रमानपेक्षत्वात् अस्प. एलिङ्गतया लिङ्गन व्यवस्थापयितुमयक्यमनुमन्त्रणमुदाहरति * तोति * लिङ्गेनाव्यक्तलिङ्गमन्त्रव्यवस्थानभ्युपगमे प्रकरणात्स र्थत्वायत्त । अमेण विनियोगा न सिद्धयेदित्यायडू ने * मनु चेति * अबाधसम्भवे पाधपक्षस्यानाश्रयणीत्वात् उपाशुयाजस्य विरोपितया प्रहणे द्वयानुग्रहसम्भवात् । न कमो बाधनीय इति परमतन दुपयितुमुप यस्यति * तति * उपाशुयाजमानार्थ- त्वे प्रकरणावगतसर्यार्थ त्वयाधापत्तन द्वयानुग्रह सम्भवत्तीत्या. शयेन दूषयति * शक्यनियति * अनुमन्त्रणस्याथुनावृत्तिदोषा- पत्ते । सर्वार्थता युक्तत्यायड्य प्रतिप्रधानमगावृत्तिर्याय्यैवेति सूच. नार्थ प्रति * प्रधानत्युक्तम् * आग्नयादीना लिगावगतैरनुमन्त्र• पान्तरैनैराकाझ्याभयाकाडालक्षणेन प्रकरणेनास्यानुमानणस्या- प्रहण न सम्भवतीति स्वमतेन परिहारमाह * तनेवि * स्पलि. याय ·तृतीयाध्यायस्य तुनीयः पादः । जानां लिङ्गनास्पपलिङ्गस्य च प्रकरणेन विनियोगाद्विपमशिष्ट- विकलापत्तेरपि मास्व प्रकरन प्रदणमित्याह * न नि * अ. यंत्वनेकार्थ्यानवगमात् विकल्पानापत्ति शङ्कले *अदृष्टार्थानामिति * मन्त्रमुचारयन्लेव मन्धस्यत्वेन सस्मरन् । शेषिणे तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रीमत्येवम् ।। लक्षणेने यागानुमन्त्रणाख्यया यागस्मृत्यर्थवावगतं. । कृतस्यापि यागस्याकृतत्वशट्टायामश्रद्धानिमित्तगुण्या- पत्तेः शङ्कानिवृत्ती कृतस्य यागस्य प्रत्येकस्मृत्यायप्रत्यक्षा- पेक्षयात इष्टार्थत्वावगतेरेकैकन च मन्त्रेण तन्मिद्धारा धिक- पात्तिरिति परिहरति * नेति * रुनयागस्मरणस्यानुप्टानागाप- यिकन्यात कालविण्कृष्ठाभावेन चासतम्यशानुपपत्तेतनिवृत्त्यर्थ- स्वायोगात पदार्थमध्ये क्षुतादिनिमित्तविष्णुस्मरणवदहष्टार्थत्वे ऽपि मिलाना मन्त्राणाम् अप्तिमन्नवदेफप्रयोजनस्वकल्पनानुपपत्तरे न्द्रवायचादिग्रहणवच समुश्शयमन्तरणागत्यभायात्समुथयानाध्य- णीयत्वावगतेन समुच्चय युक्त इत्याह * सत्यपि ति * गत्यन्तरे सतीत्यतद्विवृणोति * माग्नयादिभिगिति * मन्त्राणां चाक्रियात्वेना. नितिकर्तव्यत्वारूपत्वात् स्वमत प्रकरणविनियोज्यत्वानुपपत्तेरमि. धानाक्रयाद्वारा विनियोज्यत्वावगम ऽपि अस्पष्टलिङ्गाभिधायफता- योगाम्नास्य प्रकरणविनियोगः सम्भवतीत्याह * कि चंति * उशुयाजे ऽपि तभिधानाशक्त विनियोगः स्यादित्याशय - मादुपांशुयाजागत्वावगतेः सन्निहिताभिमुन्नवाचिमध्यमपुरुषयो- गात प्रकरणसन्निहितानकयागत्यागेन कमसन्निहितकोपांगुया- जाभिधानसामथ्यांवगतरूपांशुयाजे विनियोगोपपत्तिमूचना * गा. सीत्युक्तम् * श्लोक व्याचष्टे * दधिर्नामेति * युष्मदर्थविषयम- ध्यमपुरुपान्तरत्वेनासिराब्दस्य सन्निहितधाचित्य ऽपि सर्वेषां प्रक- तत्वेन सन्निधानात अभिधानापत्तिमाशय सन्निहितवाच्यभिमु. व्यस्य युष्मदर्यत्यानुपांशुयाजस्यैव च मन्त्राकास्योत्पादिताकास- स्वेनाभिमुखत्यात मन्त्रित्येनावान्तरनिराकाडीकतत्वनानभिमुख- स्थान मन्त्रित्वेनावान्तरनिराकाड्ढीकृतत्वनानभिमुनानामाग्ने यादी. नां सन्निधाने ऽप्यनभिधानसूचनायाभिमुखोक्तिः सादेश्यनोपांगु- याजस्यात्यन्त सान्निध्यात्तस्वाभिधेयता. युक्तति परिहारसम्भो ऽपि अतिशयार्थाभिमुखाक्तिः । स्वमतताक्तपरिहारमुपसंहरति * ततश्चेति * तयेन्द्रान कर्मेत्यादिभाष्येणोदाहूतो याज्याकाण्ड- ८३४ार क्रमस्तयोबादामयपेक्षवेलायामित्यादिवाकिनाभयाकासाश क.

·१२०० न्यायसुधायाम्। मस्य विनियोगहेतुत्याभिधानादशाण्यात इत्याह * यापनि * अनुष्ठानदेशः क्रमः फरमानोदाइत इत्याशझ पशुधर्माधिकरणे , क्रमस्य प्रकरणविरोधपरिहारण पशुभ्राणां देक्षार्थत्वे घश्यमाणो अनुष्ठानदेवलक्षणोऽपिफमो विनियोगहेतुल्यन मुसानो भविष्यतीति मत्येत्याह *अनुष्ठानति वैकृतधर्मकर्मसन्निधेस्तु प्रकरणत्वङ्का- याश्चतुथे मध्यस्य यस्य तन्मध्यहस्पस्मिन्नधिकरणे खातन्यशाया- भ फलबद्धोतहेतुत्वादिनरस्य प्रधानं स्यादित्यस्मिनिराकरिष्य. माणत्वेन क्रमस्य निःसन्दिग्धत्वात् । निराकाङ्क्षापांशुयाजसन्निधे- भ विनियोजकत्वस्योक्तस्यात् पृथगनुदाहरण लिडकमसमाश्या- नगदस्यत्र लिङ्गस्य फमसमास्याप्सापेक्षत्वमात्रोक्तः फ्लप्तस्य विनियो- जफत्वाभिधानादिहोदाहरणम् ॥ समाख्याया:विनियोजकताधिकरणम् ॥ ६ ॥ आल्या चैवं तदर्थत्वात् ॥ १३ ॥ भाल्याया विनियोगहेतु याभावाशयस्यायेति प्रश्नभाग्यस्य यौगिकत्वलक्षणसमाख्यात्याभावाशयस्य च कित्यस्य प्रयोगे च भ्याल्यानत्वात् समास्यापि शमविशेषत्वहेतुः कलप्लावयधार्थप्रत्य- भिनानेन चाचर्यचादियौगिकत्यात्समाख्या चैमित्यवं सूत्रव्याख्या 4 समाख्या धति भाष्यं तात्पर्यती व्याचष्ट * यौगिफीति * फ्ल- सावधवार्थप्रत्यभिन्नाने समुदायशक्तिकल्पनायोगात्सम्बन्धनिमितवे- पास्यत्यतावता योगिफवास्ये समायावे व्युत्पादित तस्या चिनि- योगहेतुत्वात्यर्थमध्यर्यादिना प्रत्यर्थत्वेन सहान्वाधानादः प्रत्यया- धेस्य कश्चित्सम्बन्धो ऽस्तीत्यवं सामान्याकारण स्वधाच्यविशिष्टार्था- न्यथानुपपत्त्या प्रतीत सम्बन्धेऽपिनि शेषसामान्याजोगात विशेष पेक्षावां शेषशेषिलक्षणसम्बन्धविशेष वाध्यतीत्युक्त विशेषयोधो- पपादनार्थमृत्विजां कर्माणि प्रति कर्तृतया संपत्वन चरणभरणा- भ्यां परिक्रीतत्वादनुष्ठेयरवेन शेषिभूतकर्मापेक्षायामनुष्ठातृत्वेन च शेपिभूतानां कर्मणां कर्तृरोषभूनापेक्षायां प्रत्ययास्यान्वाधानादेः प्रकृत्यर्थस्य चाध्वयोरन्यान्यसामीप्येन बुद्धौ स्थापनादित्युक्तः सः भाग्याया निर्दोषत्वायानादिप्रसिद्धता यच्छब्देनो कति सूचनार्थ पौरपेय्यामपि तापदीक्षानुवाकादिसमास्यायामनादित्वान्न दोषो ऽस्ति आध्वर्यवादिसमाख्यायां तु दोषशड्डापि नास्तीत्युक्तिपूर्वमुत्त- राई ध्याचष्टे * भाध्वयंवादीति * आभर्यव शब्दवाच्यत्वना• म्वाभानादेरध्वर्युशन्दवाच्यत्वेन चर्विजो घाधानादिकर्तृकत्वक ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२०१ रूपना भवतीत्युक्त कस्मात्ताध्वर्युसमास्या भाष्ये नोदाइतस्या- शौफयापि समाख्यया द्वयोरपि कर्तृकर्मणोः भुस्याश्यां नियम- सिद्धेरिति सूचनार्थ प्रत्येकॉक्ति । प्रत्ययलोपस्य प्रातिपदिकप्रत्या- पत्ता स्मृत्यभावात् फयमापर्यवन्कवंध्ययुना व्युत्पत्तिरित्याशय प्रकृते ऽध्वर्युप्रातिपदिकाइविग्विशेषवाचितया प्रसिदादाध्वर्यवंश- ब्दास्तद्विकारत्वेन व्याफरणालोचनयावगनाध्वर्यधर्मवाचित्वारम- केन प्रकृत्यानुरूपेगा विकाराद्वाध्वर्य पदार्थान्ययस्य निमित्तत्वायो- गनौपचारिफादन्याधानादिवाचतयावगतादीदमेधिवत् प्रसिद्धा- ध्चर्यच शब्दादर्थेनापर्युगब्दस्तत्र प्रकृतित्येनावगतो न्याधानाधा- ध्वर्यवकर्तृवाचियात्मफेन विकारानुरूपेणानुमीयतात्युक्त पदा. धिकरणप्रकृनिविकृत्योश्चति पूर्वपक्षसूत्राक प्रकृतिविफारहति सने विकारांत्यानुभाग्य शब्दान्तरोक्त्या निरस्तत्वात प्रकृतिविकारोक्ती न युक्त शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्योक्तश्चाध्वर्यवशब्दप्रवृत्तावप्यध्वर्युश. दार्थान्धयस्य निमित्तत्यायोगान्नोपचारतोऽपि प्रकृतिविकारता युक्तं- त्याराह्य व्याकरगाप्रत्ययौपचारिकी प्रकृतिविकारतोक्ता यस्तुतस्तु यद्यायचर्यायवशब्दो प्रकृतिविकारत्वाभावादन्योन्यानपेक्षी नि- त्यं चार्यान्विती तथापि शब्दस्यार्थे प्रयोगाण्यायाः प्रकृते टस्स- नित्यत्वाभायात् नित्यस्य च नैमित्तिकत्ये ऽपि अविरोधादाध्वयंव. शब्दप्रवृत्ती घाच्यविनाध्वर्युशब्दार्थान्धवस्य निमित्तत्वादध्वर्युश- ब्दस्याध्यपशब्द प्रति निमित्ततामुपचर्य प्रकृतिविकारत्वान्वाख्यान- मित्याह *यद्यपिचति * प्रवाहनित्यत्वस्य नैमित्तिफत्वाविरोधसूच- नार्थ सर्वयौगिकानामिति यदुक्त तदुपपादयितुमाह * न हीति * पवमपि शब्दानां कूटस्थनित्यत्वे ऽपि सम्पन्धज्ञानापेक्षस्य शब्दप्रवृत्ती निमित्तत्वात्सम्बन्धज्ञानस्य च कादाचित्करवानिमित्तत्वानिमित्त- स्वाविरोधवद्राजादिशब्दस्यापि राज्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतरा- ज्याचन्वयापेक्षितराज्याद्योंक्तिद्वारा राज्यादिशब्द प्रति निमि- तत्वातू सम्यन्धज्ञानापेक्षत्वन चार्षीके कादाचिकत्व- निमित्तता न विरुद्धत्याह * निमित्तेति * समाण्याहेतुकाद्विनियो- गावागाधर्यवाण्यस्यान्याधानावरध्वयुसम्बन्धाप्रतीतो शब्दे यौगि- कत्वमातारातः प्रतीती वा समास्याया विनियोगहेतुत्यायोगापत्तयों- गिफत्यायोगात रूढिवेनान्योन्यानपेक्षत्वे व्यवचर्यवतमा. स्ययोरध्वयोः कर्तव्यापेक्षायामध्वर्युसमाण्यासारश्यावाध्वर्यवस. माख्यायामुपनिवध्यमानायामन्वाधानादेः कन्यत्वावगमात् मि. न्याधानादेश्च फर्कापेक्षायामध्वर्युसमाख्यायामुपतिष्ठमानायामपर्यो:

·१२०२ न्यायसुधायाम्। फर्नु रायगमात् एष समाग्याहतुको विनियोग सेयतीति भतमि. त्रादिमत दुपयितुमुपन्यस्यति * तथेति * यत्रातिदेशे धर्मसम्ब. "धे मारूप्यादुपस्थापनस्य सामध्ये प्रसिध तवापि तायदि सा• प्यहतुकस्योपस्थापनस्य नास्स्यव त्यौपदशिफे क्रियाफसम्पन्ध सा रूप्याहतुफस्योपस्थापनस्य सामर्य दूरासारितमित्येष दूषयति . ३ नयति * उपस्थापनस्य नित्यमुपम्यापकापेक्षयानुपसापफसार- प्यसापक्षयेऽपि सामर्यादेन सह समासाविघात । फण्यरचन्त- रशब्दस्य यौगिकत्व सत्यस्य-तरे रथन्तर रथन्तरशदस्य पत्यर्थफ- रूपनया शब्दोक्ता सारश्यात्प्रवृत्त सारश्यस्य च धर्मसामान्यलं. क्षणत्वात् रथारधर्मानिदशफत्व स्यात् अदित्यात्तु शब्दसादरयन रथन्तरशब्दापस्थापनद्वारा रचन्तरापस्थापने ऽपि शब्दसारश्यस्प म. स्वक्षस्य गम्यत्वेन पाव्दत्यातद्वारेण रथन्तरापस्थापने शब्दस्याच्यापा- राशातिदशना युन्नति दामिकरशन्तन रूढिसारश्यहतुकस्याप स्थापनस्यातिदपिकधान्ययासमधतोपपादिता। उपदश तु अत्यधी नपक्षणन शब्दोंक्तस्यापि सारूप्यस्य हेतुत्वाभायात् सादश्यवाण सारूप्याभागात्सादेश्यक्य सारूप्यसम्बन्ध विनानधक्याभावेन सम्य-धाभिमुख्यरूपेणानुपस्थापकत्वात् स्वरूपमात्रेण चोपस्थापने ऽपि गोगरयवासम्मम्माप्रतीतेरशाब्दन सारूप्येणापमापने शाद. বাবার কি বিকমমতামাখার কাবাব स्य फियाफर्तृतम्य-धम्य शक्ते रोत्सारिनता किमुत्यनेनोक्तार्याद्वा सम्बन्धमाजे ऽपि सारूप्यहतुफ धोक्तस्यापस्थापनस्य पक्तिनास्ति त विशेरे तु क्रियाफतृसम्बन्ध दूरासारिनत्यथ । भाष्यकृतो ऽपि क. दिसानभिमतहि सूचयितुमाह * पाचकादीनि * परपक्षे वापस का स्वपक्ष दाप परिहर्तु गिदोपत्व प्रतिजानीते है तस्मादिति * भनुभाषणपूर्व पारहरति * यत्विात * सत्य समापयाहेतुफान घि नियागावागायुणाध्वर्यवाननुष्ठानाद घावयवयो सम्बन्धे प्र. त्यक्षप्रमाण नास्ति नथाप्यावयुणावयव कार्यमित्यव कप युत्याख्य प्रमाण समाख्यया क्रमादपारम्पर्येणाङ्गानसम्बन्धबाधास्याद्विनि- योगात प्रागनुमाय सम्बन्ध प्रमाण भविष्यतीत्यर्थ । सम्बन्धात्मा ग्यौगिक्या समाख्याया प्रवृत्तिरयुक्तोत यदुक्त तत्परिहर्तुमाह * यद हीति * अनादिन्यापलक्षणाथा वदोक्तिरनादिसमाख्याप्रमाण फस्य सम्बन्धसानादत्वादिदानी तन समाख्यातृप्रयागात प्रागव पू: धनुमातृषु नि पत्तस्तस्मिन् प्रतीते सतीदानीन्तनषु प्रयोक्तृषु स. माख्या प्रवृत्तसर्थ । समाण्यात प्रागनाभिसम्बन्धमतीती समा.

·विज्ञप्तिः । " " " . १ अस्यां चौखम्या-संस्कृतग्रन्थमालायांमतिमासंपृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेपु पत्तेपु एका स्तयको मुदयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तवफ एफ एव ग्रन्यो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण,, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिनन्या एघात्र सुपरिष्कृत्य मुम्यन्त । ४ फाशिफराजफीयप्रधान संस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रायो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भयन्ति । ५ भारतवाय,ब्रह्मदेशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च पतग्राहक- देंयं पार्पिकमप्रिमं मूल्यम् मुद्राः ७ भाणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तयर्फ ७ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८. साम्प्रतं मुयमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तयका. (१) संस्काररतमाला । गोपीनाथभट्टफ्ता (सस्फारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (१) लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरताफराख्यया (मीमांसा) १० भ्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपहितं तत्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शनमा) करणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ।धीनाराय- णतीर्थ विरचित भाइभाषा प्रकाश सहि-पंदान्तः) . तम् । सम्पूर्णः। (५) फरणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिपः) १ (१) भाचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः (मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तपादः (०' त्यावरतमाला-श्रीपार्थसाधिमिश्र (मीमांसा) २ (८) ग्रह्मसूत्र भाग्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विना- नमिचकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । (वेवान्तः) ६ ·. (e) स्मद्वादमारी-मल्टिपेनिर्मिता सम्पूर्णम् । (जनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपणा-) परम्-श्रीभा यकृतां परमगुस्तभिः श्री (घेदान्तः) यामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णः (१)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभट्टा. -रकाचार्यसग्रहीतः आचार्यचि.सुपमु. (घेदान्तः) २ निविरचितम्याप्योपतेः (न्याय ) ५ . 1 (१२)शिविरसायनम् श्रीअप्पग्रदीक्षितकृतम स० (मीमांसा) २ १०० न्यायसुधा ( तन्त्रधार्तिकटीका ) भट्टसो-).. (वेदान्तः) १२ (१५)शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरचिता।। श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमंता, (वेदान्त) २ (१६) मीमासायालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसप्रहः) श्रीमदूमदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमासान साम्रा (मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरभिट्टनाराणान्मजमदृशङ्करः विरचित. (१०) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम) महा- महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम् । (मीमांसा )२ (१)अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसार. । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास प्रणीतस्तस्कृतव्याख्यासमलतश्च । (१)कात्यायनीतसूत्र महामहोपाध्याय श्रीफको. चार्यविरचित भाष्यसहितम् । (१०) ब्रह्मसूत्रभाग्य भीभास्कराचार्यविरचितम् (घेदात ) हरिदासगुप्त , ঘলুবিমল } बनारस सिदी। (वेदान्त)३ २ १ खासतमकाखब -

·No. 73 )
( Price Rupea One
TOZ
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLEOTION OF Rund 4 ESTRAORDINIBY SANSKRIT WORKS,
न्यायसुधा।
तन्तबार्तिक टीका भहसोमेश्वरविरचिता ।
NYAYASUDIII,
A COJULYTARY OY TANTRAVÅATIKA.
BE
PANDIT SOYEEWARA BUATTA,
LDITED BY
Pandir Cresda SuİSTRI,
Profissor Deccan Culege, l'archa
1
ASCICOLCS XIII
+
PUBLISICDIYD SOLD BY TUBSECRET.IRY
CHOWKHAMYA SANSKRIT BOOK-DEPÛT:
BCXARES.
AQSNT-OTTO HARRAS30WTZ, LEIPZIG
Printed By Bları Duus fitop'a Propretur
AT THE VIDYA-VILASA PRESS.
Beraars
1904,
Anterad davniıng lo det LIV. of 1867.

·00000000000000000000 ०००००00000000000000 ॥ श्रीः ॥ मानन्दवनयियोतिसुमनोभि. सुसस्कृता । सुवर्णाद्वितभन्यामशतपनपरिष्कृता ॥१॥ चौसभ्या-सस्कृतमन्यमाला मन्जुलदर्शना। रसिकालिकुल कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तयफ.-७३ 00000000000000000000000000000000 ·सम्प तनीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२०३ त्याप्रमाण न स्यादित्याशयानुष्ठातृ निष्पन्नस्यापि सम्बन्धस्पा- माम मासकमूलप्रमाण (वना याक्षिकानुष्ठानमात्रादविश्वसन्निप्र. तिपत्त समाल्याण्यमूलप्रमाणशंननैव पय मोमासफा सम्बन्ध प्रतीपद्यामहात्याह * वय चिति * सम्बन्धप्रतिपत्ति विना सम्प- २५० ম্মিনািমায ম্যানাযানামাযান মহম্মদ निपत्ती अन्यान्याश्रयत्व स्यादित्याशय क्लप्सावयवार्थप्रत्यभिक्षा- नेनापयवा भावविनिश्चय च विना समुदायफल्पनायोगारस. म्बन्धमानपूर्व प्रयाक्तस्था समाल्या हायत पश्चासम्ब- न्धो हायतात्याह * जननि फथ नहि सम्बन्धस्य प्रथमतातत्याशय घस्तुस्थित्यत्याद * वस्तुतात्यात * न्धाप' सम्बन्धस्यज्ञान तत्प्रातपादकाया समारयाया प्रवृत्ति रयुकत्याशय सम्बन्धस्याप्रतीतावप्यसत्त्वनिश्चयाभावमात्रण फ्ल- सावयवाथप्रत्यभिशान समुदायशक्तिकल्पनायागात् । प्रयोक्तृप्या- पा समाख्याया पानार प्रति शयत्वेन प्रवृत्तिरयुक्तत्याह * सब. ति मन्यप्रयुक्रममाण्यादयनाच्छोतु सम्बन्धप्रातपत्तिसम्भवे ऽपि मनवगने सम्बन्ध तत्प्रतिपादिकया समाख्याया घातुरप्रयागावप्रा युक्तायाश्च भातुनर्गनायोगात् न सम्बन्धिप्रतिपत्चिरित्याशङ्कानिरा- सपूर्व योगक्या समापयाया सम्बन्धमानावगम अप तावश. पाङ्गादिसम्यन्धावगति कथमित्याशङ्का निरस्यान * यदि धीति . माक्सम्बन्धायगम ऽपि नित्य गरसमाख्याया पूर्व पद्धप्रयोगदर्यना- रमनपा नित्य प्रयागापपत्तायुक्तायां सम्बन्धनिमित्ताया समास्या- यास्त विना फथ नित्य प्रवृत्तिारत्याशङ्य सम्बन्धस्यप्रवाहनित्यताता मसमाययावगतस्य सम्बन्धसामान्यस्य विशष विनानुपपत्तर्षि। पान्तगनुकश्चाध्वयोश्चाध्वर्यं वृणीतानि विधिना धरणनाध्वयुमुपा- ददीतल्यवविधानात्सामा पतोगत्वादन्वाधानादश्च कतूपकाारत्वेन समूहितत्वात्सामान्यता ऽङ्गत्व ऽवगतेर्विध्यनुगृहीतया समाण्यया. नाङ्ग वलक्षण सम्बन्धविशपो शायतइति द्वितीयाराडानिरासाय अनन वैव पदे ऽसीति भाप्यस्याकृतकमावर्तुत्वाद्याधानाधायययो प्रकृतिप्रत्ययार्पया सामान्यत सम्बन्धप्रतिपादकमाध्वर्यवशब्दमु- पलभ्य निर्विसामान्यायागाद तस्मिभङ्गानिसम्बन्धबोधस्य वि. नियागविषयभूत विलक्षण सम्बन्धविशषे प्रत्ययो भवती- ति शड्डावयनिरासायवन व्याख्या सचिता धैदिकस्य क्रियाका- दिसम्बन्धस्य प्रमाणान्तरावनवगते सम्बन्धनिमित्तसमास्यावाह. 1) पाविपुमा ।

·१२०४ न्यायसुधायाम्। रणायोग' । प्रमाणान्तरात्सम्बन्धाधगती वा सामाग्यानिकविनि. योगोक्तिनिष्प्रयोजनत्याशयत्वेन किमिहति प्रभभाष्यन्याक्या यौगि. कत्यायोगशडावार्तिकन सूचिता ऽधिकरणार्थमुपसंहरति * तस्मा दिति + अदिमिरासोपमहारायैवकार ॥ भुत्यादीना पूर्वपूर्वपलीयस्त्वाधिकरणम् ॥ ७॥ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां स- मवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ॥ १४ ॥ धुत्यादीनि विनियोगे करणानीति अणे चिन्तिते ते प्रपलदुर्वलतत्यशचिन्ताया सङ्गत्युक्त्यर्थातानीति भाग्य ज्याचर ३६१९ - दानीमिति * समवायोक्ताण्यापूर्व प्रयोजनमाह * तति * विरोधानपेक्षस्यासमवायस्थ चिन्ताऽविषययत्वान्न्यूनता शङ्कने * तत्रेति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * श्लाफ ग्याचऐ * एफ एव हीनि * प्रमाणाना परस्परानुग्रहे समया- पस्य निमित्योपपादनार्थ निर्विशपसामान्यायोगात भुत्या पाक्य स्वरूपप्रयुक्त वेवानश्याद्वाक्येन प्रकरणमपक्षितमित्युक्तम् । सम- पायोक्तव चिराधसिर्भ निराधमहणं फार्यमिति परिहरनि * नेनि * पतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * तुल्ययल स्यवाचिन्या समानोक्या सशब्दस्यान्यूनानधिकैफार्थवव्याख्या नात् । विषयोया चापहाराण्यविच्छदार्थविशब्दपूर्वात बन्धनार्था- मिनोतेधांतोरच्प्रत्ययान्तावुत्पन्न नया विनाशब्दस्यापहरणनिमिसा- ध करणार्य चादकस्मिन्नन्यूनाधिक ऽर्थे ऽपहरणनान्यदध कृत्याया- गमन समधायपदार्थत्वेनाक्त यत्र वेफ शेप ताघानेव चेत्याविधि- परणयार्तिकालोचनया चेफशब्दस्यान्यूनानधिकैफल्याविषयार्थत्या घसायापहायें च प्रार्थनातिशयादर्शनेनार्यराब्दस्य प्रार्थनाया. चिया पदार्थलक्षणार्यवाघसायासमानविपयत्वरूप. समवाय. मुत्यादीना प्रमाणानामन्यूनानधिकैफरोपापहारित्वे पाणा चान्यूना- नाधफण्प्यपरिहारित्य सत्ययगम्यताति उत्तराखाय लाकव्या- चक्षाणो विषयोक्त्यापहारानपेक्षयोध्यवदरुणावाक्य प्रमाणाना सम यायो नाम्नी स्याह *अरुणादी तादिति * श्रुत्यादीनामेफवारणादी शेष मिश्रणात्फथ न मम गय हत्याशानिरासार्थत्येन पूर्वार्द व्यानर *न हीनि प्रमाणस्य प्रमययिशविषयस्यात् शुवस्वारुण्यम्य कि. यामाधार्यापत्यन भुतिप्रमिकियान्ग्यस्य चारुपयस्य भुत्युक्तपात यापासतानियासामा पान्वयमाप्रेणापर्यवसानात भूय क्रियाधिप ·तृतीयाध्यायस्य तनीय पाद । १२०५ पेक्षाविशेषेण प्रया-वपितया पाक्येन यान्वयपर्यन्तत्ये पंप स- स्यारुपयेन समीहितप्रयोजनानयात प्रयोजनविषय उनान्तरे सनि ज्यानिटीमापूर्वसम्बन्यवन ऋयस्य सम्बन्धिन सनो रुणकगुणास्प ज्योतिटोमान्यतया प्रकरणेन प्रमेयत्वात विषयनानात्वेनाषिक खा सर्वेपा विनियोजकत्यर्थ । कथ कारफभ्रत्यारुण्यस्य क्रियान्व- यप्रमितिरित्याशय पदभु युक्तकारकान्वयद्वारा क्रियान्वयोपपत्ति- सूचनाथां फारकोक्ति थुत्यादिलिपति प्रमीत क्रियाया सह फारफद्वारा सम्बन्धो यस्यारुण्यस्येनि विप्रहो विशषस्य सामा- म्य प्रत्याश्रयत्वेन विषयवाद्विशेषणविशेष्यान्वयमात्र धाक्यस्याघ- स्तुनो -यापारा नाङ्गाङ्गयामाण्य चिनियागे प्रीव्याभ्युपेत्य नत्र वि नियोग याक्यव्यापार विषयताक्तनि सूचनार्थ विषयतोक्ति क्रय- स्येत्यारुण्यव्यतिरेकजनिना पष्ठी । प्रकरणसमर्थितज्योतिरामापूर्व. साधनार्थत्वन श्रुतिव्यापारपर्यवसानाण्छरुत्यपक्षितशेषिस्वरूपसम पंणमात्रे प्रकरणव्यापारमुचनार्थ ज्योतिष्टोमरिशिष्टस्य यस्य शे पित्याविशेषणीभूनस्प ज्योतिष्टामस्यापि शेषितामभिमेत्य ज्योति- होमार्थत्योतिरिरात प्रकरणेन ज्यातिपामिफस्य क्रयस्य शेष पू घोक्तनाघिराध । भापरया प युध्यन्ते सम्बन्धम्ति प्रमायकम् । इतिषद्विनियोगेन्याशीयमाणयाथुत्या उपेक्षितस्य रोपित्वस्य वाक्ये. नापूर्वसाधनागस्य च प्रफरणेन समर्पणावाक्यप्रकरणयोर्विनियोजफ- भुतिसहायत्व विवक्षित्वा सर्पशावनियोजफरयोक्ति । प्रफरणेनापूवं. साधनाशसमर्पगात्माफ्धुतियापारापर्यवसानायैवारुण्यस्य क्रिया- त्य भुत्येत्यनेमोक्तम् । एफविषयापहारलक्षणस्तु समवाया 5रुणा- सायनाशङ्का पति दर्शयितुमाइ न घेति* घाययादिप्रमाणफविध- म्यान्वयग्रहणात् । शुखादिप्रमाणशेष्यन्वययाधप्रसको मस्या भुत्यादिना स्वप्रमेयशंग्य-ययावाधार्थम् एष घाफ्यादिप्रमेयाच्वंपिण. शो ऽपहियेन तदपाधप्रसक्तादर्शनन विपहारा प्राचीन विषया. पहारिवलक्षण समवाय सम्भवतीत्याशय । जानस्य वापस्यानि- घायस्वात प्रसक्तो दश्यतात्यध्याहायम पतवंक विक्षणोति न हो- नि* कस्य तहि प्रमाणसमवाय सम्भवतीत्यपेक्षाया स चैकायें प्रमाणानामित्येत घाण्यायोत्तरमा “पत्र स्विति* एफस्या एशास्या ३ार एघान्यूनाधिकाया पेन्द्रमा लिनेन गाईपत्यादय भुत्यन्द्रार्थत्वज्ञाना त्याचेन्द्रादपहत्य गाईपत्यार्धपकानात थुनिविषयोलिस ए. रस्परेणापहार्य समान विषयोययोस्ते तथोक्त तयाभाषतत्व लक्षा ·न्यायसुधायाम्। गमस्येति विप्रह । विशेषाणा चावगम्यतात्येतद्याचष्टे * तथेति । एकस्मिन्नेव गार्हपत्ये शषिणि तुल्यापस्थापनजन्यापफारनिबन्धन- रवाया-यूनानधिफेन लिङ्गनेन्द्रीता गाई पत्यमपहृत्याग्नय्याम्त दुपकार साधनायन शयत्वप्रनीते श्रुत्या चानयोतो अपहत्येन्द्रवी ऐपत्यप्रतीते पफशेषिविषयापहारित्वाच्छेषयो.समवाय इत्याराय ।तुल्य उपकार. शेषान्वये नियन्धनमस्येत्याचे पविषण दिनीयेत्येफर शपणोप कार साधिना स्पति विग्रह । लाफार्थस्य विरोधग्रहणाकार्यस्य तुतामुपपादयितुमाह #स चेति विराध विना नापहार सम्भव तीत्याशय प्रमाणविषय शरे शेषविषय च शोपिययफत्वविशेष पस्यान्यूनानतिरिक्तत्वविरोषणस्य च यथाक्रम फलागि दर्शयितु माह * यत्र पुनरिति * शेषकत्वविशेषणस्य ममियागादिषु शपभे- हे प्रमाणासमवाय निवृत्तफलस्य ऽभिहिते फथ तमामयादिशेषित भेद तद्यथा भुतिलिनीवरोधवार्मिफे घिराधाक्या प्रमाणसमपायो घस्यतरत्याशझ भिन्नापफारसाधनशम्भेदो प्रविधक्षित इति म. घनार्या स्पष्टोक्लिायन्मात्रयविशेषणफलं यत्र या तस्येस्यनेनाक शेष्यफत्यधिशपस्यानयादिशपिभेद समयायनिवृत्तिफलरय तथस्यने माक्तम् । तुल्योपफारिनिरन्धनयिषणफलोत्पर्य यत्र रोयेक्य अपि पिगतमाधिक्य यथा दर्शपूर्णमासयागानानामस्मिन्नान- पादो शोपण्युपकार्यस्थेन पिस्वात्प्रत्यन चापकारभवासामिया गजन्यायान्तरापफारोपकार्यस्नानयस्य समियागशेषियातनूनपा. पागजन्यायान्तरोपकारोपफार्यत्वेन तनूनपाद्यागशपतस्ययमवान्तरो पफारनियन्धनमाधिपर्यतच्छपाणा प्रध्याययिषयान्यायासमयाप सयुक्त पत्र उपभदा पत्र या तस्येय शपस्य किाशवाधिक्य नत्र प्रमाणाना शेपास्यविषयस्यादन्यसमवायतथा यत्रापाणा गया। ज्यापिपपान्यपादसमयाय इति प्रस्यफ यस्पाययसूचनायों ऽपिशब्द. पय सत्यपि विराधविषयस्याद् पापलचिन्ताया मा. क्षाद्विराधप्रहणमय फरमान छतमित्याण्ड्स पिराध सत्यपि समधा. पामा प्रत्यक्षेण भूत्यादिना धिनियाग रने ऽपि भुत्यनुमानमूलभू तानामाफादानितभायम भुस्यनुमानद्वारा लिङ्गादिजन्यचिनियाग. प्रतिपधापागात सांपो नुल्यत्वापत्तपिराधयिना पाध्ययाधरयापा गात विरोधापावनमारा ममयायस्यय पाहतुल्य ऽपि सम्पाय: स्येष परावचिन्नाविषयस्यात्ममधायप्रहपमय कार्यमिति परिहार सुपिनुमा नीति • समयाय मनीतिकरणार्य समयायामाप भमहिलयतिरसम्भय पEन इवनिप.धायोगाव सा.

·दतीयाध्यायस्य तृतीय' पादः । १२०७ स्यत्यापसर्यलयदयलवायोगादित्याशयः । समियागादीनामझानाम- पान्तरोपकारभेदे ऽपि परमापकाराभेदेन भिन्नोपकारसाधनरायभेस भायात् प्रमाणसमवाय्यफपरमापकार्यवन चैफस्य पिणाऽभिन्नाप. कारोपकार्यत्वंनिवन्धनाधिक्याभावाच्छपममवाये सत्यपि विराधा- भावात समयायस्य विरोधव्याभचारावगत कथ समवायग्रहणा- विरोधशक्तिसिद्धिरित्याशड्याह *यस्त्विनि* फल भावयेद्यागनेत्या मित्यपर्यायण योगपयन ङ्गानां परमोपकार विधानात् श्रुत्यादीनां च प्रत्येकविनियोजफतया योगपचनानपाङ्गविनियोजकत्वायागात् प्रयोगवाक्यस्यैव विनियोजकत्वावगनस्तस्य च एकावेत शपप्रमा. णानां भेदाभावात् समवायस्य च भेदाधिष्ठानत्वात् मसमवाय । शेषामेवस्य च भिन्नोपकारमाधनन्येनेह विवक्षिनत्वात् परमोपका- रापेक्षया च पाणां भिन्नोपकारसाधनत्याभावात् असमयाप इत्यु- कप्रात्यात्मिकविध्यालोचनयागानां प्रत्यकमुपकारमाधन वायग- मात्महत्यकोपफारसाधनत्वायोगमाशय समिद्यागन भावयेत तन- नपाचागेन भावयेदिति प्रात्यात्मिफर्विधिभिर्व्यापारभेदायगते प्रत्ये- कं बुद्ध्या व्याप्रियमाणानां भृत्यादीनाम् एकस्मिन् छजयाख्ये स्वा- म्युपातानंकव्यापारमाध्ये सहत्य साधनत्ववद गानां प्रात्याश्मिक- भिन्नव्यापारधारा सहत्यकोपकारस्य साधनत्वापपत्तः षत्वस्यैव उपपत्तिसूचनार्या व्यापारभेदोक्तिः । एवमप्यफस्यैव प्रधानस्य हविर्मन्त्रादेः शेपस्यैकस्मिन्नेव पुरोडाशप्रथनादौ शपिणि भुत्या लिनेन च विनियोगात प्रमाणममयायस्य विरोधव्यभिचाराधगतः समयायमहाद्विराधामिद्धिरित्याशङ्ख्यं लिगस्येय तत्र प्रमाणभुत- रर्थवादतिरभ्यासादिप्रयोजनान्तरार्थत्यात तत्र प्रमाणाममवाय इ. स्याह * तथति * न्यूनत्वगडापरिहारम उपसहरतिशतस्मादिनि * स्तोफशो पलायलसम्प्रधारणस्य चिकीर्षितस्यौचित्योक्त्यर्थमनका- थति भाग्यमनेक अर्येषु घाच्यवृत्तिदर्शनादेकार्थवृत्तित्व वयोवयो. सम्मधारणायोगात अयुक्तमाशयफार्थ- पतित्वाक्तिः एककालविषया सम्मधारणा फस्याभिनेत्येवं परिहतुमाह तत्रेति * सूने कृत्मशो बलाबलो. कमाये स्तोफशः सम्प्रधारणस्यानौचित्यशडानिरासायव पण्णा- मप्यफस्मिन्नेव फाले पलायलकथनीयस्योक्त्या सुचितम् । एकैकस. प्रधारणस्याभिप्रेतत्वे द्वयोतिरयुक्तति आशझोफेफस्य द्वितीयेन सइत्येवमर्थत्वेन पयोक्ति व्याख्यातुमाह यस्विति एफेफस्मिन् धृत्यादिसरे ऽर्थे यळायल्याग्वते इत्यवफार्थति 2 ·१२०८ न्यायसुभायाम। वादाच इत्येताचदन्यथा ब्याचट * एकार्थेति * पतरेयोपपादयनि * तानि हीति * यलाबल प्रति थुत्यादीना प्राधान्यात प्रनिप्रधा. न बलाबलोक्तिरावर्तनीयेत्याशय । परमप्यफस्य पञ्चभि सह सम्प्रधारणीयत्वात् योक्तिरयुक्तरपाराड्याह * तप्रेति * भुत्या- दिवाधितन लिङ्गादिना बाध्यस्य धाक्यार पाक्यादिवाधफस्य लि- गादेबोधन श्रुत्यादिनेत्यथ । पतय विवृणाति " यानि हीनि * ततिभाभ्यं श्रुतिलिङ्गबलायलसम्मधारणस्य प्राधान्योत्पत्वेन ज्याचष्ट * तत्रति किंपुनरित्युदाहरणप्रभभाष्यम् अनफोदाहरण- प्रभभाष्यम् भने कोदाहरणसद्भावात् मयुक्तमाराय न किभिदाहर- ण सम्भवतीत्येवमाशयत्वेन व्याचष्ट * फिमिति * केवलस्य पद. स्य श्रवणसामर्थ्याभ्या विनियागादर्शनाच्छतिलिङ्गया स्नफीयस्य विनियोगसामर्थ्यस्य पाक्यीयविनियोगसामोहिवको न लक्ष्यत. इत्यर्थ ऐन्दयेत्युत्तरभाष्य विवेकहेत्वनभिधानादयुक्तमाह ८३दार - घक्ष्यमाणेति - भनि सहभाग्यमाहास्त्रिल्लिङ्गमिति भाग्ये लिङ्गबलीयस्त्वोक्त्येन्द्रस्यैवेत्यपि नियमस्य उक्तत्वाधदि तु लिङ्गब लीय हत्यस्मिन्नुजीविष्यमाणत्वादय नहि विरोध इति भाष्य चाप पादयिष्यमाणत्वादविरोधात फ स्त्रत्वपीनिभायण समुश्शयस्यापि धक्ष्यमाणत्वात् । चतुर्थसन्देहप्रतीतेन्यूनमाशङ्यापलक्षणार्थत्वेन च्या स्पातुमाह #किमिनि * यदीति सन्देहहतुभाग्यमप्युपलक्षणाचवेन व्याण्यातुमाह * यदीति* ए-म्यधिकरणे श्रुतिपलेन म.प्रस्य यथार्थ- स्वाभिधानात् पौनरुक्त्यमारायाह * यरिवति * का पुनरिति प्रश्न. भाष्य श्रुने एन्या गार्हपत्यामतिद्वितीयाविभक्तिलिङ्ग मन्त्रेषु व. चनसाममिति प्रकरणाधिकरणापफमभाध्ये सहपस्योक्तत्वात अयुक्तमाराय श्रुतिलिङ्गयार्वाक्याशिवकाभावाश्रयत्वेन ब्याचष्ट * तेनेति + केवलपदप्रयागाभावादिति बार्तिकाक्तन मवेषु वाक्य- स्वाशयेन श्रुतिलिङ्गरूपे ऽथे घाश्यत्यभ्रान्त्या पूर्वोक्तमपि स्वरूप पृच्छतीत्यर्थ ।धुनिरित्युत्तरभाष्य भ्रान्तिनिरासकवियेकानभिधा- नादयुक्तमाशय यन यत्तावच्छब्दस्यत्यादिभाष्ये वक्ष्यमाणविवेका- भिमायणोदाहरणाभावाशयस्य प्रश्नस्येन्द्रयनिभाष्येणोत्तरमुक्त ते. नेवाभिप्रायेणदमप्युत्तमित्याह + तनात * प्रश्नशेपनिरास वि नोत्तरस्वायागात् । उत्तरोक्त्या तेनवाभिप्रायणतिपदवयानुपरस्ते- नैवत्यस्य च वक्ष्यमाणवियफविषयत्वपरामर्शित्व सूचितम् अथेति प्रश्नभाष्य वाक्यस्य श्रुतिलिङ्गाध्या विवेकाभाषाशयत्वे ध्याचर * पर पुनरिति * सहत्येत्युत्तरभाष्याशयमा * सिखातेति * ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२०९ पदसमूहस्पैकवाच्याभावादयुक्तमाण्ड्य द्वधा व्याचऐ • * यद्यपि ८३९॥ चेति * पाक्यार्यमयन्ती सतीत्याद्यन्याण्यानन गमनमाप्रल- क्षणार्थो ऽभिदधाति द्वितीय त्यफन पदाभिहितैफगम्यमानेन धा- क्यान पासातस्य प्रयुक्तत्वात् सात पदार्थ स्वस्यपदार्थम- भिदधति पदान वाक्यामत्यर्थः । पदायांभिधानानपेक्षस्य पदस- वातस्य घाफ्यार्थवाचिताया उपमहारस्य उपक्रमानुरोधमूत्तिरवेन धाक्यार्थव्याख्यासिमान्तभद्भापत्त । पदाथाभिधानद्वारतोक्ता प्र. नारायविवरणार्थ यदित्यादिभाष्यं भाष्य न्याचरे * तदिति * घेई मन्धव्यतिरिक्तस्प शदस्य लिङ्गपिनियोज्यत्वाभावात् प्रकर- गोपक्रम मन्त्रयिनियोगहेतुलिङ्गस्वरूपप्रदर्शनार्थ मन्त्रषु पचनसा- मध्यमित्युक्तम् । फारफावभक्तिभुतेरेव च विनियोगहेतुरषात्कार- फरिभक्त्युपलक्षणापतितीयाविभक्तः श्रुतितोक्ता फा पुनरम श्रुतिः । किंलिङ्गमित्यनेन स्पेन्द्र युदाहरणे इत्र शदेन शुनिलिगयोः स्पृ- एयारिन्द्राब्दस्य दवनाभिधानसामर्थ्य लिङ्गमित्युक्तम् । गाईपत्यं प्रातिपदिकान्वयं च विना विभक्तिमात्रात् गाईपत्यप्राधान्पाप्रती- तः लिङ्गविरोधाभावेन बलायलं विनोदाहरणत्वाप्रसङ्गात् गाईपत्य- श्रवणश्रुतितोक्ता इद पुनः श्रुतिलिङ्गवाक्यानाम् लक्षणतो विवे- का सामथ्यमात्रस्य लिङ्गलक्षणत्ये ऽप्यन्तिरविषयत्वे लिङ्गस्य भुतिवाक्याभ्यां विधेफापटविषयत्वाच्छदविषयलिङ्गस्य श्रुतिवा- क्याभ्यां विवफार्याभिधानसामर्थ्यलक्षणं यदर्थमसिधातु सामर्षे तच्छदस्य लिङ्गमिति वदनोक्तं विध्यभिधानश्रुत्या लिङ्गपाफ्याभ्याम् अवियफण्डायां तदेव विनियोगश्रुतिरपि अविषेकापनपदार्थस्प स्वरूपैयान्वितत्यनेकार्थत्वाभिधानेन तच्छ्रवणमितिकृत्वा श्रुतिरिति तच्छन्दाध्याहारण भुतिमात्रलक्षणमुत्का श्रोतजन्यस्य श्रवणशब्द. पाच्यवासिनः शब्दजन्याधंझानाक्यस्याभिधानस्य अयणशब्दघा. ध्यत्वायांगात् पर्यायभुतियाध्यता न युक्तत्याशय सो ऽर्थः भुत्यावगम्यतरति कृत्वा भुतिजन्यार्थावगमास्यमभिधानं लक्षणया श्रुतित्वेन ध्यपदिश्यतायुक्त म्यवायार्यशान स्थापि तर्हि शब्दभ्र- पणास्पश्रुतिजन्यत्वाच्छतित्वापचिरित्याग्रयापदाभिधानान- क्षाच्छन्दभ्रवणाधो ऽथों गम्यते स एवानया श्रुत्या गम्यतातिन्यर- विश्यते न तु पदार्थाभिधानद्वारा गम्पमानो वाक्यार्य इत्युक्तं स- इत्यामिस्यनेन तु पाक्यमावलक्षणस्यैवोक्तत्यानेहान्यलक्षण पाच इत्येकायमित्यनेमोक्तमित्येवं भाग्य न्याव्येयम् । तदेतदिस्यादिना लिङ्गादित्यन्त भाग्य भुत्सावित्रयसहरनिरासायंत्वन न्यास्यात ·* येता. १२१० ग्यायसुधायाम। शडूा नावदाह * सामध्यति * एतदेव विवृणोति . तथा हीन * एतच्छडानिरासायलेनार्थतो भाष्य ज्याचए - सत्यमि- नि यद्यपि घ्राह्मणे मन्त्र च शक्तिरभिधानास्पा ध्रुतिश्चास्नि नथा. प्द्रमा गाईपत्यस्य प्रकाशनोक्ति. फार्येति शक्त्या नावगम्यता न्द्राङ्गत्वमनिन्द्रया न श्रगोनाभिधानद्वारा कृतति श्रुतिलिङ्गयो. परस्पर विवेक सक्यो वक्तुमित्याशय । अभिधानहारत्वसूच- मार्यम् * काग्नेिन्युक्तम् * पूर्वाद्ध ग्याचऐ * या हीति . प्राह्मणपदस्यग्रत्य-द्रमा गाईम्पत्यागताधगम्यते मन्वपदस्पया घेति विकल्प्यायपक्ष भन्यसया शक्त्यान्यविनियोगाद् ब्राह्मणपदस्या शक्त्या नेन्द्रो मन्त्रो गाई पत्याङ्गमयगम्यतइत्युक्त प्राणपदानामे व तर्हि स्वया शक्त्या स्वेषु स्वषु पेन्द्रीत्यादिधिनियागस- म्भवात् श्रुतित्वाभिमनषु ग्राह्मणादिपदावपि विनियोगहेतुध- त्यायलिङ्गोपपत्तन थुतर्लिङ्गाद्विधेको विगम्यतात्याशा लोक कार्यविनियागहतुत्व ऽपि तस्य लिङ्गस्य चैदिकविनियाग- हेतुवाभानगत विवेकासिद्धिरिति परिहारसूचना न्यवेत्युक्तम् . प्रतिपद शक्तिभदे ऽपि सामान्याश- येनेकवचन गार्हपत्योक्तावशक्तस्यैन्द्रस्य मन्त्रस्य गाईपत्ये ऽपि वि. नियागा-मन्धपदस्पया शक्त्या मन्त्रपदस्पङ्गाहपत्यागाव भविष्यती- ति द्वितीयपक्षनिरासार्थ ब्राह्मण पदे मन्त्रपदस्थामशक्तिमिव शक्तिमप्यनपश्य सफीप्सिततमत्याधुक्तिसामयघशात इसि- नतम वादिषु प्रवृत्तरेन्द्रस्य मन्त्रस्य गार्हपत्यानमन्त्रत्वमभिधीयता स्युक फघमशाब्दस्य अङ्गत्योपपत्तिरित्यायड्य मनशक्तिमहात्मा स्वसामर्थ्यवशनाङ्गत्वाभिधाने निपने नव-यथानुपपत्तिगम्य धेमान स्वाभिधानात्माक शक्त्यप्रहणात् गृह्यमाणात्यरूपण शक्त्यनपक्षाक्ता ना स्वरूपणेनि न चत्य ननात नवगतापि विनियागहेतुभविष्यती- त्याशय भानस्येव भावस्य परोक्षार्थनापरवनियमान शानाया शक्तरगत्वाख्य चिनियागे हतुत्वापपत्तिरित्याशयन तेनेत्यनेन परि हत विनियोगहतुवाभाव कल्प्यमानानर्थफ्यमाशय कारकहेतुत्या. फिल्पनार्थवत्व यद्यपीत्यादिना उक्त शेषिज्ञापनेनैव मन्त्रस्याङ्गत्वा. दशातशक्तिकस्य च शापफरवायोगातू अद्भिशापकरूपे ऽङ्गत्वे कार- फनाप्ययुक्तत्याशय विनियागवाक्यस्य पौरुपयत्वे सति प्रमाणान्त. रामाह्यस्यार्थस्य स्वयमाक्षेपाशकरगत्वाभिधानात् । माफ विनियो- ज्यमन्त्रप्रयोक्तु शेष्यभिधानशक्तिशापनमपेक्ष्य स्यातू घदरवेन त्व. स्थापौरुषयत्वात स्त्रय प्रमाणान्तरावगतगौणशक्तवाक्षेपत्वोपपचे म.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । स्त्रप्रयोगकाले शक्तिशानापेक्षायामपि पिनियोगकाले उनपेक्षणात युक्ता सद्भावमात्रेण शक्तं फारकतेति यदि विस्यनेन सचरित्या पूर्वार्दोक्तश्रुतर्लियादिविषकस्तस्मादित्यनेनोपसहत । अत्यशाप- नात्यधिनियोगपिपयत्वनाइल लक्षपया विनियोगत्वनाभिप्रेत्य वि- नियागस्याभिधेयत्वोक्ति लङ्गस्य श्रुतिमा विद्यार्थम उत्तपन्या चष्ट * कदेति * इन्द्राभिधानशचालोचनात् मन्त्रस्यन्द्राइखा- किमाने सत्यगत्य फस्मानाभिधीयतात्याशय मन्त्राङ्गत्वस्य सि. सर्थसौ शक्तिीङ्गित्वाभिधानसिद्धयति छत्वाभिधानतया म. न्यस्याङ्गत्याभिधायिता युक्तनि परिहारसूचनार्थ न चत्युत्फरवा- भ्युपगम्यायाभिधान विधि विना घिहितस्यापि अगस्य सत्कारि यदनादरणीयत्वात मन्त्रस्य चाभिधायफत्वनाभिधानधुपेन्द्रस्य म- न्त्रस्येन्द्रागस्वसिपिरिति न विहिता स्यननी ब्राह्मणेऽस्पङ्गत्व. विधानस्य प्रागनुकत्वात् फस्य वस्य डा निराकर्तुम् . प्रारणे स्वित्युक्तम * यथा ब्राह्मणेऽभिधानान्यथानुपपत्तिगम्यत्वेता- भिधानात् पश्चाच्छक्तानाद्विनियोगहतुत्वायागेनाभिधानस्यैव मा- थम्यात्विनियोगहेतुत्व तथा मन्चे ऽप्यभिधानस्यैव प्राथम्याविनि- पागहेतुत्वापसेन लिङ्गस्य श्रुतितो विवेक शक्यो ऽवगतुमि- स्याशङ्कत * ननु चति * इन्द्रस्वरूपमावस्याभिधानमिति वियफ. देतुमाह - सत्यमिति * विनियोगानभिधाने विनियोगशके. कल्पफाभावेनासिद्धे । स्वरूपाभिधानशक्तवाभिधानमात्रहतुरधेन विनियोगहतुत्याभावात् न शक्तयेन्द्रास्वसिद्धिरित्याशमाह - अन्यैध चेति * स्वरूपाभिधानान्यथानुपपत्त्या तच्छतो कक्षिपतायां स्वरूपाभिधानाक्तियलेन चिनियोगयोग्यत्वाख्या शक्ति फलप्यते तत- व विनियोच शक्यत्वात् फलिपतया श्रुत्या धिनियुज्यतात्याशय । पाकादौ शकस्यापि देवदत्तादेपिनियोक्तारमननुविदधानस्य विनि- योक्तुमशक्यत्वदर्शनाद्यो यत्कर्तुं शकरस तत्र विनियाक्तु शप इति नियमानुपपत्ते कथमभिधानाच्या विनियोक्तु शक्यस्य क- प्यतइत्याशङ्का प्रश्नपूर्व निरस्यति * फमिति - असौ शको नयक्त इति फर्मोत्पप्ननिष्ठान्ताभ्या,शक्यस्याशक्यत्या प्रकरणा- मातस्य मन्त्रस्य प्रकरण्यङ्गत्ये विगते कथ तस्योपफरिष्यतीत्यपे- क्षाया शक्यालाचनया अनेन मन्त्रेणेद्रमभिदण्यादिति विनियोजक- श्रुविकल्पनादयविनियाज्यत्वावगते विनियोक्तुमशक्याभिधा. नयक्तिकदिक्तयापि श्रुत्युक्तिविनियोज्यत्यायोगात अभिधानशया विनियोज्यत्व पश्य इत्यर्थ 1 श्लोकव्याश्यानाय शक्तधेष यिनियु- १५२ ·१२१२ न्यायसुधायाम्। ज्यते मापिनियोजि नवयश्यविनियोज्यता फन चितवगतेत्याशया भिधानशक्यैव थनिफल्पनाद्वारा ऽवश्यपिनियोज्यतावगतंतिसूच- यितुमाह * ततश्चेति तो चशब्द. ततो ऽभिधानस्वाच्छतिक- पनाद्वारा यो विनियोगो ऽभिमनः सद्वितीयाविनियोक्तुं पक्यरधर पात सामरिकल्पयिष्यत उपपादयिष्यत इत्येतामभिधानशकि. यलेनाविनियोक्तु शक्यत्वं फलप्यताति क्रियायायो क्रियायाम उपप- स्मृतेन लट्प्रत्ययेन धिनियोगशक्ति फलप्यतात्युपपदार्थीरुधिनि- योक्तुं शक्यत्वकलानक्रियया फलपयिभ्यत इति क्लप्तसामर्थ्यचाच. फकल्पयन्युक्तोपपादनफ्रियार्थत्वाभिधानार्थः मभिधानकिमात्रात चिनियागोपपत्तेथिनियोक्तुमशफ्यवफल्पना न फपितेत्यापका नाम थमसामयेमात्रात् विनियांगोपपत्तिरित्या - नति - एतदेघो- पपादयति * प्रथमेन हीति * पूर्वेणावगतो ऽपि विनियोगो xि. तीयं घिना न निर्वहतीत्याशयः । थुनिलिङ्गयोबियेफमुक्तं पश्यति। अत इहनि * श्रुती जातत्यरूपेणासत्येव सामथ्र्य मन्त्रस्यातीच्या ते लिङ्ग त्वनुक्ताङ्गत्वसामर्थ्यमानं प्रतीयते इत्यर्थः । लोकं म्याच ८४१३१ * भविद्यमानमयति * सानत्वरूपेणाविद्यमानमेवामिहितस्याङ्गत्व विधानात फायमित्यर्थः। तदेतदित्यस्य श्रुत्यादिश्यपरामर्शित्वसूच मार्य सामर्थ्यपूर्वकत्वादित्यादिवार्तिफेनानाशङ्कितमपि श्रुतिलिङ्गा भ्यां वाक्यस्थाविवेकं निरस्यति * पाक्ये पुनरिति * सप्वधेति भाग्यात् श्रुतिलिङ्गाविरोधोदाहरणे श्रुत्याविषयविवेककपनस्य स. वाक्येषु विवेकक्षानार्थत्यावगतेर्वाक्यप्रकरणादिविरोधोदाहरणेषु प्रकरणादिवियेको ऽपि कस्मात् भाष्ये न पृष्टः कषितो वेत्याशयाइ * कथं भावेति तदाचएइत्यस्मिन्नथें विवेचिते इति णिन्प्रत्यययो- गेन कथित इति वाच्ये प्रत्ययानुग्रहाथों धातुः व्याग्याते ऽथें ध्रुत्या. दिवयशडानिरासप्रतिज्ञानार्थ तदिति भाष्यावयवं योजयति * त: दिति * लिभातिविवेकोपपादनार्थ न त्वमिति भाज्यावयवं योजयति * गार्हपत्ये पुनरिति * का पुनरत्र श्रुतिरिस्यादिभाष्येण भुत्यादिविधेकोक्तेः । पेन्द्र दाहरणे श्रुतिलिङ्गविरोधोपपादनार्थत्व- सूचनार्थत्वेन यदि त्यिति भाष्यं व्याण्यातुमाह * इतीति * यथे. यमित्यादिभाष्ये चोभयोर्वाक्यत्वात् श्रुतिीलङ्गविरोधोदाहरणात्वा- योगे शङ्कितेनैव श्रवणात् गम्यते नापि शब्दान्तरस्य समीपे उचरि। रितसामर्थ्यमप्यस्ति येनैतत् गम्यतेत्यनेन्द्रीत्वस्य वाक्यीयस्य श्रीतत्यनिरासे अपि न त्वेवमस्यामृचि सामर्थ्यमालोच्यैव वाफ्यात् पन्द्रया गाईपत्योपस्थानं भवतीति मनेन गाईपत्याइत्यस्य हैं- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद। १२१३ निकरनिरासे पि वाक्यीयत्वानिरामात् वाक्यीयत्वाभ्युपगमे प्रतीते यथा गाईपत्यशब्दमात्रात् गाहंपत्यप्राथम्यप्रतीतायपि पन्द्र- स्वस्य वाक्याधीन वादन्द्रीयाश्ये पाक्यस्य विनियोजफनाभ्युपग. म्यते तयेन्द्रराब्दमाघस्य लिङ्गादिन्द्राइत्वातीतायपि पाणां म. न्नपदानाम इन्द्राङ्गत्वस्य पाक्याधीनत्वात् कालस्य व पदस्थाप्रया- गत्वनाचिनियाजकत्वात् मन् पि वाक्यस्य विनियाजकताभ्यु- पगन्तव्येत्याशड्डात्यानादथ वेनि भाग्येणाभयत्र वाक्यस्य विनियो। जक-वे निरस्ने मन्त्र कालस्य पदस्याभिधानाशपयत्व ऽनिराफासी- करणसमर्थपदान्तरान्वय विना सम्पूर्णव्यवहारानगत्येनाग्यो- । ज्यतया बिनियोक्तुमराक्यस्यात् इन्द्राभिधानशतेन्द्रपदैकवाफ्य- त्याशावशिष्टानामपि पदाना विशेषमाभिधानद्वारेन्द्रप्रकाशनश- क्युपपस. परमात्रे च लैङ्गिकरिनियोगस्य पर्यवसानाभ्युपगम लिङ्गाविरोधाद्वाफ्यन कृत्स्नमन्धविनियोगापसरिन्द्रपदसामर्थन क- स्तमन्त्रविनियोगाय पदातराणामाइन्द्रविशेषणाभिधानासामध्यंस- म्पादनमा पाक्यव्यापारावगमात् लिङ्गनैव कृत्स्नमन्त्रविनियोग- सिन वाक्यस्य विनियोजकततीन्द्रशब्दयत कृत्स्नस्य मन्त्रस्यन्द्र- प्राधान्यमिति भाग्येणोपपादितत्वात् लिङ्गत्वमभ्युपगम्य ब्राह्मणा- क्यस्य विनियोजफत्वनिरासयुक्त्यनभिधानादेव तर्हि लिङ्गवाक्ये इति भाष्येण पुन प्रत्यवस्थानामप्ति न्युतकमण परषा भाष्यव्याख्या दूरपितुम उपन्यस्पति * भत्रति * प्रश्नपूर्यफमपफपहेतुमाह * कुन इति * शङ्कावादिनैव तर्हि लिङ्गवाक्ये इति लिङ्गशब्देने दो- पस्यानफस्प प्रमाणास्य लिङ्गत्याभ्युपगमात् पुनर्वापयत्वाभिधानाश- मस्त निरासार्यम् अथ चेति भाष्यमव ती त्यत पश्चादसम्बन्धमि- न्याशय । कतर्हि अध घेत्यय ग्रन्था याजनीय इत्यपेक्षायां यत्र गध- यमिति भाष्ये द्वयोर्वापयत्व रयते तत्रैध तदभिधीयतइत्यादिना ततो गाईपत्येन योर्वाश्यत्वसम्भधे पि निलिङ्गयोस्ताचदन्यो- न्यश्विको इस्तीत्युक्त पाश्याद्विवेकोक्तये ऽथ घेत्यननेकाक्यापच्यापा रानरासो च कल्स्यते इत्यभिधानपूर्वक श्लाक ज्याचट * यति * ८४२ दृपयति नस्विति * यद्यमिति मायण श्रुनिलिङ्गायागयोक्त्या पाक्यादयियेक रादित्य श्रुतिलिङ्गवाक्यानि विरक्तव्यानीति भनन द्वितीयासामात् गाई पत्यप्राधान्यप्रतीत श्रुते लिङ्गत्वेन लिबाद- पिवक मन्नेन्द्राभिधानात् इन्द्रप्राधान्यात इन्द्रप्रतीत लिङ्गस्य युति- स्पेन श्रुतेरविवक घाश्य चहष्टयाग्नरजायनेत्यादिमिरुपक्रमस्थै पदेवदाभिधानादुखत्यादीना चोपसहारस्थानामाऋगादिशब्दाना ·न्यायसुधायाम । घेदाभिधानसामान उपस्वादीनां घेदधर्मत्यप्रतीतेषांक्यस्य ध्रु तिलिङ्गाभ्याम् । अविवेक इति शड्डानयसूचनाच्छवाचतुष्टयमध्ये कदा चनस्तरीत्यनेन मन्त्रेणेत्यादिभाष्येण लिङ्गधुतिवाक्याभ्यां विवेका भिधानात् तृतीयाण्डालिगांशे चाचा परिहत्य नत्वेवमित्यादिना श्रुतेर्लिङ्गात् विवेकाभिधानात् वितीयां परिहत्य वाक्यस्य श्रुतिलि. नाभ्यामविवेक इत्यनिष्टापादन कृत्वा तदतत्सर्वेष्वेव समवेत विधि क च दृश्यतइति प्रतिक्षामात्रेण निरासासिद्धस्त परिहारमुपपाध तत्परिहारकाले ऽपि लिनयोफ्यिादयियेफ इत्याद्यशङ्का लिङ्गांश- नापि शब्दान्तरस्य समीपे उच्चरितस्य सामर्थ्य मस्तीत्यनेन परिह तत्वातुपेक्ष्यैव तीत्यमेन श्रुस्यशे ऽनुभाग्य नैतदेवमित्यनेन श्रुत. धोक्यादविरके ऽपि श्रुतेरव लिङ्गविरोधेन वाक्यस्यत्यपि विधेका यु- पगमेन परिहारे दत्ते लिङ्गस्यापि तर्हि वाक्यादविवेकाभ्युपग मापत्ते. कृत्स्नस्य मन्त्रस्य श्रुत्या गाईपत्ये विनियोगात क स्नस्य मन्त्रस्यन्द्रे विनियोजन वाक्येन विनव श्रुतेर्विर- धतीनेः पदमात्रविनियोजफेन लिङ्गन विरोधाभावात् श्रुः तिवाक्ययोरसम्प्रधारणापत्तनं श्रुनिलिङ्गविरोधादाहरणता युक्तति लिङ्गाशे वाक्यवादाशङ्कापरिहारार्थत्वाण्डाया नापि शब्दान्तइत्य. नेन परिहनाया अपि श्रुतिहष्टान्तेन पुनरुज्जीवनमाशयाथ घेत्यननो- भयो क्याद्विवेकाभिधानात्परिहार सम्भवतीत्याशय । एतथाथव त्यस्यायराङ्कापरिहारार्थादादौ निवेशो युक्त इत्यपफवाद्याशयमापा. घोक्त प्राक्काय चेस्यननाभयाफ्यत्वे निरस्ते श्रुतेर्वाक्यत्वशड्डानु- स्थानान् एव तहत्यित्र वाफ्यग्दो न युज्येनेत्याह * अपि चात * अपकर्षवाद्युक्तम् अपकर्षकारण त्रेधा निरस्थति अत या देवताविशेष घफ्तु मोति इन्द्रशब्द सो ऽस्यामृचि विद्यन फर्मसमवेतत्वात् चै- न्द्रशब्दोकया देवतया प्रयोजनमस्तीति एक्शत्यालोचनमात्रण सा उपस्थातव्या इत्येव गम्यत न विन्द्रशब्दश्रवणमानाच्छब्दान्तरसमी- पावत्युक्ते कय मिन्द्रशब्दशक्तिमात्रात् करनस्य मन्त्रस्येन्द्राङ्गत्वाव गतिरित्याशययन कारणनेन्द्राभिधायक पब्दो ऽस्मिन् मन्त्र प्रयु ज्यते तदेकवाफ्यत्वेन चावशिष्टानि पदानि प्रयुज्यन्ते तेन कारणेन कृत्सस्य मन्त्रस्येन्द्राङ्गतावगम्यते इति शत्येकवाक्यत्वाच्या मन्त्रस्ये- न्दागतावगमाभिधानात् वाक्यसङ्कीर्तनमेव लिङ्ग श्रुतिलिङ्गविरोधा- भिधायिनो ऽभिमत इति मन्यमाननाक्षेप्ता यद्यय विध लिङ्ग तवा. भिमत तथापि लिङ्गवाक्यविरोधापत्ते. श्रुतिविरोधादाहरणता न युक्तस्यभ्युपेत्यवादमात्रेण लिङ्गत्वस्योक्तत्त्वात् भाक्षेप्तुर्याक्यत्या.

·सृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादा भिप्रायस्य नापिशब्दान्तरस्य समीपे उद्यस्तिस्य सामर्थ्यमस्ती- स्यनेन केवलस्य पाक्यस्य विनियोजकत्वं निरस्यतापनीतस्यापि लिङ्गसहितं धाक्यं विनियोजकं भविष्यतीति शेषमपनेतुमथ वाय. नेन उभयत्र वाक्यस्य निरासो युज्यते यद्वा श्रुतेरेव कयलया वा- फ्यात् विवेकायेन्द्रीवाक्यसस्यैवैकवाक्यत्वस्य विनियोग प्रत्यकार- णता विवक्षिता न मन्त्रस्पस्य स्टान्ताय तु मनस्यस्यैफवाक्यत्वस्य कारणत्व पूर्वोक्तमेव प्रसङ्गात् स्मारितमित्येवं यथान्यासमेव स्थि- ते प्रन्यसन्दर्भ व्याख्यान कार्यमिति भावे कृत्योत्पतेरर्थः खमतेन यधान्यासमेव व्याख्यातुमेवं तहीति भाष्यस्य वाक्यं तदित्यययवं ऐन्द्रयाः केचिदुपस्यानाईपदार्थ प्रति तनीयानत्यप्रतीताई पत्यस्य ध कं चिन्मन्त्रं प्रति द्वितीययाङ्गत्यप्रतीतेक्यत्वे सत्यपि श्रुतेरपि विनियोजफत्वासम्भवेन थुतिलिङ्गविरोधसम्भवादयुक्तमारासोप- पादयति * तति * श्रुतेर्वाक्यात् विवेकाभावे ऽपि श्रुतरेवात्र लिङ्गविरोधो न वाक्यस्येत्याशङ्कापरिहारार्थ नैतदिति भाग्यमेन्द्रमा- रुणादिवाक्ये श्रुत्या क्रियामात्रे वाक्येन क्रियाविशेषे प्रकरणेन प्राक- रगिके विनियोग इत्येषं यादिमते ऽथ घेत्यस्य पाक्यव्यापारनिरा- सार्थत्यायोगात् भाष्यद्वये ऽपि श्रुतिविरोधमात्रोक्तः पौनरुक्त्यमारामा प्रतिपादकेश्रुतिविरोधोत्यर्थत्वेन व्याच * नेतदिति गाईपत्यान्द- स्य यौगिफत्वात् गौणत्वावन्द्रार्थत्यामाघे ऽपिद्वितीयाया. सप्तम्यर्थ- वृत्या गाईपत्यसमीपे तिष्ठभिन्द्रमुपतिप्ठेनेत्यैन्द्रया विरोधो भविष्य- तीत्याशय विभक्तिथुत्यनुप्रहीतया प्रतिपदिकश्रुतर्विरोधोक्त्यर्थम- निसमीपंचेति भाग्यावयव व्याख्यातुम् अग्निसमीपं पा लक्षयेदित्यु। तम् । समुदायप्रसिद्धिपरित्यागोत्या गोणत्यसामीप्ये लक्षणयो. निरासः। अथ चेतिभाप्ये प्रतिपदिकश्रुत्यनुगृहीतविभक्तिविरोधो- परत्वेन ब्याच * अथ यति * ध्रुतिविरोधयोः प्रातिपदिकविभ- ८४३१५ क्तिभेदादपौनरुतये ऽपि लिनविरोधस्य नापि शक्यन्तरस्य समी- पे रुचरितस्य इत्यनेन मन्ये वाश्यस्य विनियोजकरनिरासेमोक्ता खात् श्रुतियश्च लिगवलक्षण्यानुपलम्भाकवाक्यत्यादिन्द्रप्राधान्य किंतुन्द्रशब्दयत्यात मन्त्रस्येति लिङ्गस्यैष श्रुत्या विरोधो न या. क्यस्येति लिगविरोधोक्तः कथमपीनरुक्त्यम इत्यायन नापीत्यनेन केवलस्य वाक्यस्य विनियोजकाचे निरस्ते ऽपीन्द्रशदस्य लिङ्गेना. शिष्टानां च पदानां वाक्येन विनियोगात् लिङ्गसहितस्य घायस्प कामविनियोजकत्वायगतेः पदमावविनियोजकत्वन घ लिङ्गस्य मत्समन्प्रविनियोजकतया श्रुत्या विरोधामावान पाक्यस्पेव भुत्पा ·ग्यायसुधायाम्। विरोधइत्येवं घाफ्यत्यविषयदीपंतपदोषापनयाप फेयलस्य सम्पूर्ण- व्यवहारानगत्येनाप्रयोज्यतया विनियोगानइत्यात् इन्द्रविशेषणनो- क्तिद्वारा चावशिष्टानामपि पदानामिन्द्राक्तियत्युपपसः धुतिवा क्याभ्यां सामान्यविशेषपिनियोगवश पदमात्रस्नमन्प्रधिभियोग पोरन्योन्योपकारित्याभावन घिरोधालिगविरोधियाक्येन स्याना- दिमन्त्रवत् फरस्नमन्प्रविनियोगायोगात् लिङ्गविनियोगापेक्षितपदा न्तराणामिन्द्रषिशेषणाक्तिसामयस्य सम्पादनमात्रे पापयस्य व्या- पारो न विनियोग इत्येवम् । एकवाक्यत्वस्यविनियोगन्यापारनिरास मात्रार्थ नैकवाक्यत्वात् इन्दप्राधान्यमित्युक्तमित्येष परिहरति * लिगति * श्रुतिवाफ्ययोयोरपि अब विनियोजकताभ्युपगमे थुत्यनपेक्षस्य पाक्यस्य लिङ्गाविरोधाद्वाक्यानपेक्षाया भुतरपि पे. न्द्रशस्तृतीयाश्रुत्येत्यादिवालिफोकन्यायेनाविरोधात् श्रुतैरेव विरो: धो न वाक्यस्पति परिहारा न युक्त हत्याङ्किताक्षिपति * कथं पुनरिति * भाक्षेपनिरासोक्तरेनत्परिहारार्थत्वेन भाष्यम्याख्यानाप रितोपारस्वमतेनाप्यथयेति भाग्यस्य मन्त्रवाणे ऽपिएफवाक्य.. स्य विनियोगव्यापारनिरासायरन न्याण्यासूचना यिरावे शीघ्र- प्रवृत्तया श्रुत्या लिङ्गादिकल्प्यथुतिप्रतिधन्यवादविरोधे ऽपि क्रिया सामान्यस्य विरोधियेन साक्षात्परम्पराया या पुरुषार्थाननुबन्धिः तया पेषित्वादात्वर्थानवच्छिन्नभाधनाश्रयत्वेनासामान्योक्त. सस्था. धिकरणभाष्ये धात्वानच्छिन्नाया भावनाया धर्मान्धयस्य निराक- रिप्यमाणत्वेन दोषत्वात् । महत्वात्सामान्ये या विनियागायोगेन क्रियाविशेपे विनियोग बिना तृतीयाथुत्यपर्यवसानात धि- धेश्च स्खविषयस्य साक्षारस्वत. समीहिताङ्गत्वं समीहिन विशेषणसमर्पणद्वारा द्वितीयाया. प्रकृत्यर्थे ऽपिनियोजकन्वख्या- तोतविधिविहितस्यैवाङ्गस्य द्वितीयाविनियोज्यत्वावगरनमात्रवि नियोगे पर्यवसानायांगादभरश्रवणकृत एवाय गाईपत्याङ्गप्रत्यय इति धातिकाच विशेषविनियोगवश्रुनिपयवमानाघगतेरेन्द्रया ईपत्यानत्वबोधाश्ये विनियागे शीघ्रप्रवृत्तया श्रु या वाक्यकल्प्या: तिप्रनिबन्धाद्विनियोगव्यापारानुपपत्तेर्न वाक्यलिङ्गविराध इन्ये परिहरति * उच्यत इति * कल्भ्यश्रुतिप्रतिबन्धसूचना दृष्टा- तोक्तिः । सैव प्रवत्तंत इति । एयकारण वाक्यप्रवृत्ति निरस्ता मुपपादयितु श्रुतिफल्पनप्रतिबन्धोक्त्यै पूर्वप्रवृत्त्युक्ति. श्रुतेः शी- ध्र प्रवृत्तावपि सामान्यविषयत्वादविरोधे वाक्यप्रवृत्तेश्च निरा- सादास्यविरोधमायड्य भुतिलिङ्गविरोधधाक्ये चाविरोध वक्त गा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२१७ विषपरय सूचयितुमाह * यथति * विशेषधिषयरव विना प्रतियो- मित्यायोगात् प्रतियोग्युक्त्या विशषविषयत्व सूचित परिहारा- शयाज्ञानाच्छङ्कत * ननु चति * तृतीयया गाई पत्यमय प्रत्येन्दशा शपत्वोक्तद्धितीयया चैन्द्रीमच प्रनिगाहपत्यशपियोक्त थुत्यैव विशेष- विनियोगकृतवाक्यस्य विनियोजकत्गयागात् विशेषविनियोगप्रकृत्या- थुत्यपक्षितविशपणविण्पाययमात्रास्वागतथुतेरव लिङ्गविराधेन घाक्यस्मत म्वाभिमनपारहाशयविवरणनाशङ्का निरस्यति *फपमि- ति*पकथुतिकृतान्या वाक्यात इत्यव प्रत्यक व्यवस्थितनाङ्गाय- स्वयस्य वाक्य कृतत्याभावाद्वाक्यस्य लिङ्गघिरोधाभावे ऽपि भ्रातक- तस्य सामान्यतो गाय यस्य कथ विराध इत्याशय विज्ञपित एमाङ्गाङ्गयन्वय थुत्या क्रियताति सूचयितुम् * तत्युक्तम् * निष्प्रातद्वन्ध्युक्त्या वाक्यस्यालाइयन्यये व्यापाराभाव स्पष्टीकत झीणात्यरुपयत्यत्र समवाया हि सत्यपीत्यादेस्तु परमत सित्वो- कत्वादिह चारुण्यस्य क्रियासम्बन्ध श्रुत्यत्यादिश्चतद्वन्धानुसार घ व्याख्यातत्यान्न पूर्वापरवातिकविरोध । तद्भाप्योक द्वितीया- शुनर्लिङ्गपिराधमुपपाय विभ्यानर्थफ्यपरिहारायवेन्द्रष्यतिरिक्ताङ्ग यस्यन्द्रया कल्प्यत्वनाण्यातान्वयाधीनत्वात् चाफ्यानपेक्षायास्त- तीयायनिरपि लिङ्गविरोधायागात्। स्वानभिमतमपि तृतीयाश्रुतर्लिङ्ग- विराध प्रौदिप्रदर्शनायाह * भय वति * युनिलिङ्गविरोधोपस हारार्थ तस्मादिति भाग्य व्याचट * तस्मादिति * श्रुतिलिगवि ४४ार रोधापपादनस्य सूत्राक्तसमवायापपादनार्थत्व सूचयितु श्रुतिलिन विराधोपपादनभाष्य व्याख्याय भाष्य अपव्याख्यानात् प्राफ् सूत्र व्याख्यातु पूर्वपक्ष तावदाह * किं तापदिति * श्रुत्यापनुमान. द्वारा लिङ्गादीना प्रामाण्यात्प्रत्यक्षादिविरोध च लिङ्गादिभि शु. त्याद प्रत्यक्षतिविरुद्धयात्येवते फल्पयितुमणक्यत्वात् तुल्ययलतत्याययेन प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * स्वयक्त- रित्यनन स्वत प्रामाण्यात्स्मृतिवरूप्य सूचितम् । स्वत प्रामायय स्यापि न फचिवाधात् अप्रामाण्य प्रत्यक्षादिधद्भविष्यतीत्याश शाह * सर्यप्रति * प्रत्यक्षादापि किश्चित्प्रमाणमय कश्चिच्च प्रमाणा. भास पति नियतकरूपप्रकारद्धयातिरिक्ताद्वरुप्यलक्षणप्रकारान्त- राभावात् प्रमाणस्याभासना । आभासस्य वा प्रमाणता नास्तीत्युक खना न्यथात्वाभाय ऽपि वाक्यात्प्रमाणस्य प्रामायय भविष्यती त्याशझ याधफलश्नणत्यात्मामाण्यस्य न कदाचित्प्रमाणस्य बाधा माध्यस्य या प्रमाणतत्युत्फा मपि तहि प्रमाणाभासा एप पाधिष्य कथ ·* न १२१८ म्यायसुधायाम । न इत्याराग्य प्रत्यक्षस्येन्द्रिय सन्निकर्षायधिषयत्वात् इन्द्रियायंस निणयावश्यसञ्चार 5नुमानस्य व्यापकविषयरवाद-यापफविष- यवाद गपकविण्यसञ्चार प्रमाणाभासतेति एवं सर्वेषा विष यान्न रहतु गत प्रमाणामामत्वस्य ध्रुत्यादीना चाभिधेयाच क्यान्त्रितादिनिकत्तायताफा ममीपानातासमानदद्यारसमाफ्या. नात् स्वविषयाविषयान्तरसञ्चाराभावन प्रमाणाभासत्व ना. म्तीत्युक्तम् । नचानुत्पत्तिविनाशसस्फाराच्छद फलापहारा- मा बाधप्रकाराणा मध्य कधिदत्र सम्भवतीत्याह चति बाध्यत्वाभिमत विशान स्मृत्याफ्यफार्यदर्यनना नुच्छदापपादनार्य स्मृतिहतुताका तुल्यवलत्व पूर्वपक्ष सप्रयाजन मुपसहरात * तस्मादति * यलापले पैपरीत्यपूर्वपक्षान्तरमाह - बाधस्त्विति * श्रुत्यादकल्पनाद्वारापि लिलादीना प्रामाण्यविराधे ऽपि स्मृनियद्धान्त्यादिचतुष्टयान्यतरमूलत्वायागेन थुत्यादिकल्पन- स्य दुवारस्थातफल्पनापक्षवन श्रुत्यादिभ्य पश्चात्प्रवृत्त फलप्य थत्याग्रपक्षत ऽपि च विराधिथुत्याधनपक्षश्रुतत्वात । पौर्यापर्यवलीयस्त्व यायनत्र चैपरीत्य युक्तमित्यव । श्लोक व्याचट * श्रुत्यादानामिति * परदीयल्यहतुत्वेन सिद्धान्त्युक्तस्य विप्रकर्षस्य पूर्वदौयल्यापादकत्वाद्विपरीतसाधनतामुत्फा विनफर्ष परात्यादपि पलायलवैपरीत्यमित्याह * फि चति * यद्यपि भुत्या विनियाग प्रतीयत तथाप्यशक्तस्य नारकल्प्यतइत्यपिशदाथ । सामर्यकाक्यस्य त्वाकाङ्क्षारूयाणा तु लिङ्गवाक्यप्रकरणानामेक धाश्यत्वाकासासग्निधिरूपैवाक्यप्रकरणस्थानविना रूपमव नास्ती त्यर्थ । श्रुत अत्यपक्ष्यत्व ऽपि विनियागानुसारिशक्तिकल्पनया वि बियोगा विकल्पतइत्याशयाह * उत्पत्तीति * प्रागविद्यमानसा मध्यविनियागादपि विनियाजकायस्थया च थुत्या विरोधाभाधारसा मध्यस्यैवाविनियाजकत्वावगतेलीयस्त्वादनुमानफालवगतस्येन्द्रि यावषयसामथ्यस्य श्रोतविनियागकाल निवर्तनाशक्तपित्यशक्ति कल्पनायागाच्छत्यनुसारणेन्द्र पर विनियागा युक्त इत्यर्थ ।लि अस्य वाक्यापक्षतामुपपादयति * करलति * कवलस्थ पर स्याप्रयाजकत्वे वा विनयाजकत्वात् लिङ्गन कृममन्त्रविनिया- गायक मन्वाक्यस्यासमेवताथस्यापि दवस्यत्याद पदस्य समय तानिपामात्यादिपदन सदैकवाक्यतालक्षणसम्बन्धवलन निर्वा पीदीवषयमीक्तकल्पनन विनियागदर्शनात । लिङ्गस्य वाक्यापक्षाध- गठ यस्य मन्त्रान्तरस्थपदृस्य यत् मन्त्रावरस्थपदन सबैकवाक्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२१९ तालक्षणाः सम्यन्धो न विद्यते । तस्यैष विनियोज्यपदार्थविषय- शक्तिन फलप्यते । तस्मिम्सीद तवैव सदनं कृणोमीत्यनेन सहकवा- क्यतालक्षणे सम्बन्ध सति तदन्यथानुपपत्त्यैव तस्मिन्सीदेत्यादेः सदनकरणविषयशक्तिसिरे स्योनं तात्यादेश्च सीदेत्यनेन सहक- धाक्यतालक्षणसम्बन्धान्यथानुपपत्त्या सादनविषयसिदेर्वाक्यस्यैव लिङ्गाद पलीयस्तेत्यर्थः । पाक्यस्य प्रकरणापेक्षामुपपाइयति * तथे. ८४५१५ ति * प्रकरणस्य क्रमापेक्षितामुपपादयति * तथा सर्घाकाडा इति * भाकालायाः सम्यन्धसिद्ध्यर्थत्वादसम्भवत्सम्बन्धिवैफ- व्यापः। नाफाटा युकेति सूचनार्थम् * सम्बन्धं वेत्युक्तम * समाख्यायां फथं यलीयस्तत्यपेक्षायामाह * समाख्या पुन रिति * घेपरीत्यपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * समुचयेन पूर्वपक्षमाह । * अथ घेति * सूत्रेण सिद्धान्तमाह * इतीति * प्रभपूर्वं लिङ्गा- दो विनियोगारपसामर्थ्यस्य विप्रकर्षहेतुमाह * कुत इति * पूर्वा न्याचऐ * यदेव हीति* पठितश्रुतिग्रहणे प्रत्यक्षः समुदायो पठि- तश्रुतिग्रहणे लिङ्गादीत्याशयः। पोदावस्थानोपपादनार्थ पूर्वपक्षा- शपमुपन्यासपूर्व दुपयितुमाह *कथं पुनरिति चोदनाशब्दाद्विधा- ध्येय भुतिः प्रमाणम् । न विनियोकीत्याराम शब्दमाघमेव घ. मप्रमितिशक्तिप्रदर्शनार्थ चोदनाशब्देन विवक्षितमिति सूचनार्थम * तथा चेत्युक्तम् * एवं सति पट्प्रकारत्वं भवतीत्याद * तति * उत्तराखं व्याख्यातुमाह * ततति * प्रस्थितयोः प्रवृत्तयोर्मध्य- ८४६९ इत्यर्थः । विरोधे ऽपि थुतिफल्पनस्य दुर्वारवाद । श्रुतिफल्पनत्व- निबन्धनविप्रकर्षस्य बलाबलवैपरीत्यापावफत्वं बाधो यदि फलप्येते. ति द्वितीयपूर्वपक्षवार्तिको निराफत्तुंमाह * तस्मिश्चति * - कालारूपप्रकरणावगतसामान्यव्यापेक्षत्वेनाकासासहितस्य लिङ्गस्य विनियोजकश्रुतिफल्पनत्ये नैराफाटये ऽसति सामग्रीवेकल्याच्छ- तिफल्पनानुपपत्तेः श्रुति विना विनियोगासिलिङ्गप्रामाण्याद्वैप- रीत्यं द्रोत्सारितमित्याशयः न फेवलं प्रकरणानुमानान्यथानुपप- तः परिहतत्वात् श्रुतिकल्पनायोगात फि तु विध्याकालासहिताना- मेव श्रुत्यादीना विनियोजफत्वात् । प्रत्यक्षाया च विनियुक्त मन्त्रे विध्याफाङ्गानिवृत्तविभ्याकाविरहादपीति सूचयितुं सन्निकृष्टोन लायते प्रकष्टो ऽपिवैदिफा अपवादस्तु तस्य स्यातू प्राप्तःसन्निहितो यदत्यनुरागाधिकरणवार्तिफोकामाफाहां विना कल्पितस्य चैदिफत्वं स्मारयति * यणितं चेति * विप्रफर्षस्य विपर्ययसाधनत्यनिरास. मुपसंहरति * तस्मारिति * पवश्लोफेनतदेय रदयति * माह चे.

·૧૨૨૦ न्यायसुधायाम्। ति * हममेव श्लोक ब्याचष्टे * श्रुत्यादीनां हीति * पौर्वापर्ये पू: चंदौवल्यमिति न्यायस्यान्योन्यानपेक्षबुद्धिजन्मविषयत्वात् सापेक्षे लिङ्गादावप्राप्तिसूचनार्थम्*न होत्युक्तम् * विप्रकपंपरीत्य श्रुत्या पिनासमर्थस्येति चार्तिकोक दूषयितुमनुभाषते * नन्विति * दूषणप्रतिजानानि * समिति * प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कु. त इति * पक्तिकल्पने विनानुपपत्त्यपरिहारे ऽपि अङ्गत्वरूपज्ञानो- त्पादनेन श्रुत शक्त्यपेक्षेति पूर्वानोक्तं जातस्याप्यङ्गत्वज्ञानस्य श- कि विना कथ प्रमितत्वनिर्वाह इत्याशय निरासार्थमुत्तरार्द्ध व्या- चष्टे * विनियोगनि * स्वाभाविकशाक्तनिवृत्या शक्त्यन्तरस्यानका ८४७१ दर्शनारैगनुपपत्तिरिति पारहार सूचयितुमाह * तत्रेति * खा. भाविक शक्त्यनिवृत्त्ययोगवादी खाभिप्राय प्रकटयति * ननु चेति * अनुमेयस्य लिङ्गस्य दुर्वलतरत्योक्त्यानुमापिकाया श्रुतेर्बलत्व साचत्तम् । पिनियागात्माक सामर्षे कल्प्यमाने तत्फल्पिकाया भु- तेस्तदानीमविनियोजकत्वाच्छतिविराधाभावेन प्रयक्षस्य साम. गिनियोजकत्वापत्ते कल्प्यम्य सामर्थ्यस्य प्रत्यक्षदुर्बलतरतापये- त । ननु विनियोगात्प्राक् तत्कल्पनास्तीत्याह * सत्यमिति * एव विप्रकर्ष परीत्यनिरासेन बलाबलबपरीत्ये निरस्ने मन्त्रप्रकर णिनोश्च नराकानयोक्त्योभयत्र विनियोगनिरासात् । समुच्चयपूर्वप. पक्षस्यापि निरास साचते विनियोजकश्रुत्यपेक्षितस्य शक्तिकल्प. नस्य पश्चाद्भाव सिद्धान्न्युक्तमाश्रित्य विप्रकर्षतुल्यत्वादन्यूनतां श. ङ्कत * नान्वति * श्लोक व्याचष्टे * सर्वथा हीति * एवं विधवि. प्रकर्षसाम्य बलाबलसाम्येनापपादयतीति परिहरति * सत्यमिति * प्रश्नपूर्व बलायलसाम्यानापादकतामुपपादयति * कुत इति * लि. गविानयोगाभिधानात् पूर्व श्रुत्यनुमानात विनियोगाभिधानस्य दूर स्व श्रुतौ तु विनियोगोत्तरकाल सत्यनुमान न विनियोगोदरतत्य- लोक व्याचलिङ्ग हीनि* श्रुतो विनियोगप्रत्ययस्योत्पतिथि। क्षेपाभावे ऽपि प्रमितत्वनिहाय विक्षेपस्य लैङ्गिकेन विनियोगप्रमि- तिरिक्षपण साम्यात्तुल्यवलतव युक्तत्याराड्याह * सहेति * प्रस्था- नप्राप्ययन विनियोगस्य दशत्वापचारात सह चिनियागास्य देश प्रस्थितयो सनो प्रमाण यायेंन विक्षपेण कृत्वा प्रमाणस्य चिरेण विनियोगप्राप्ति सम्भवति तस्यैव दौर्बल्यकरत्वादिनियागप्रत्ययो- पित्त्युत्तरकाल तस्य प्रमितिप्रयोजफनिहोंगकारणजन्मत्वावगम प्र- मितत्वावश्यम्भावावगमात् । प्रमितित्वनिर्वाहायापवादकशक्तिनि- रासार्थ शक्त्यनुमानविक्षपे ऽपि न विनियोगविपरीतता नापि नुत्यो ·. तुनीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ૨૨૨૨ विप्रकर्ष इत्यर्थः । प्रत्युपयुज्यतइति हिशब्दान्ययाध्याहारार्थ युग- लान्तरेवेतमेव न्यायमतिदिशति * पनेनेति * प्रकरणानातत्वस्य देवस्यत्वेत्यादेरसमवेतार्थस्य पदस्य प्रकरणाङ्गल्ये छाते कयमुप- करिष्यतीति सन्दहे यथा शनोतीत्यवधारित कथ शोतीत्यपेक्षायां निर्वपामीत्यादिवत् प्रत्यक्षसामयाभावात् समवेतार्थनिर्यापामीत्या- दिपदैकवाक्यतामनुमाय तदन्यथानुपपत्या प्रकरण्यपेक्षितोपका- रजननसामर्थ्य कल्पनपूर्वम् अनेन प्रकरणिनमुपकुर्यादिति श्रुतिमनुमा- यविनियोगायगते उपांशुयाजादिसन्निध्यानातस्य च दधिमन्त्रादे- रुपांशुयाजादिप्रत्याकाडादर्शनाच्छिण्याचाकाङ्क्षायाश्च स्वतो निरा- फाईऽप्युपाध्यायादावाकाटोत्पादकत्वदर्शनेनास्या अप्युपांशुया- जादाधाकासोत्पादकत्वावगते उपांशुयाजादेब्धिमन्त्राधाकाहा- मनुमाय तदेकवाक्यत्वसामर्थ्यथुत्यनुमानपूर्व विनियोगावगतेराध्य. यंचादिसमास्यातस्य च कर्मणोऽयर्यादिसम्बन्धदर्शनात्तत्सनिधि- मनुमाय तदाकासरेकवाक्यत्वसामर्थ्यश्रुतिकल्पनपूर्व विनियोगाव- गतेः परस्य वाक्यापूर्व लिङ्गाधननुमाय विनियांगोक्रितैव (दर्शनन निर्वापादिविग्रेपणीभूतस्य स्वार्थाभिधानद्वारा स्वार्थे विशिष्टनिर्वा- पादिप्रतिपादनसामर्थ्यमनुमायानेनेन निर्यापादि प्रकाशयदिति थुति- कल्पनद्वारा विनियोगावगतेः प्रयाजादेव प्रकरणानातस्योभयाका- शादर्शनात प्रफरणिना सहेकवाक्यतैय) नोपपद्यते पूर्वेण तु लिङ्गा- दिना वाफ्याधनुमायैव पूर्व श्रुत्यायनुमाप्रेण विनियोगे ते प्रत्यक्ष- एएस्य सामर्यादनेकवाक्यत्वाद्यन्तरेण प्रमित्यनिर्वाहानिर्यापाथै 4- रस्य वाक्यादेनान्तरणकवाक्यत्वादिलिङ्गाघुपपद्यते इत्येवं नान्तरी- यकत्वेन सद्भावमा विनियोगहेतुत्वाद्यपेक्ष्या इति पलायलपेपरीत्य- निरासाथै नान्तरीयकतोक्का एफवाश्यत्वादिभिर्विना सामर्थ्यादेईष्ट- मात्रस्याप्रमितत्वेन ध्रुत्यादिकल्पनाद्वारा विनियोजकत्यायोगमाश- याप्रमितस्यापि गृहाभायादेनिदोपकारण जनितत्वाख्यामिनिप्रयो- जफयुक्तजातविषयत्वमात्रेण वहिर्भावादिकल्पकत्वात्सामर्थ्यादेरपि प्रमितिप्रयोजकत्वाद्युक्तज्ञानविषयत्वमाणकवाक्यत्वादिभिर्विनाऽनु- पपद्यमान कवाक्यत्वादिकल्पकत्ववत् श्रुत्यादिभिर्धिनानुपपद्यमा- नत्वात् श्रुत्यादिकल्पकत्वस्याप्युपपतिसूचयनायेति * इत्युक्तम * सर्वलौकिकानामेव प्रतिपत्तिः सर्वस्वसंवेद्येत्यर्थः । वाक्यादीनामपि श्रुतिफल्पनमात्रेण लिङ्गाद्विनियोजकत्वोपपत्तर्लिङ्गादिकल्पनानपे. क्षत्वाच्छ्यतितः सर्वेषां दावल्ये प्रपि भन्योन्यं तु- (१) पर पा. (मा।

·१२२२ न्यायसुधापाम् ।। स न्यबलतैव युक्तत्याशङ्कते * माहेति * विनियोगमि- इस विनियोजकां थुर्ति कल्पयितुं प्रवृत्तक्यिादिभिरसमधिनि- योगायोगेनाङ्गाङ्गिप्रतिपादकशब्दकवाक्यतां च विनाङ्गाङ्गयन्वयायो- गने वाक्यतामकल्पयित्या एकवाक्यतायाः फल्पयितुमशक्यत्वात समास्यायाश्चाफायां विनफवाक्यत्यायोगे साफायमकल्पयित्वा एफयाक्यतःफल्पयितुमशक्यत्वात् समाख्यायाश्चाफाहां कल्पयितुप्र- प्रत्याक्यसंहितालम्यनेन सनिधिमकल्पयित्वा कल्पयितुमणक्यावा. लिङ्गादीनां यथाफममेकादिभिः श्रुतिसमकवाफ्यत्वाकाङ्कासग्नि ध्यायैर्वस्तुमिव्यवधिकारितं विनियोग प्रति विप्रकर्षवपम्यं पलाय- लापादकमिति परिहरति * तदिति * लिङ्गवाफ्ययोर्मध्य तावद् था. क्यस्यायधिप्रकर्षमुपपादयितुं प्रतिजानाति* श्रुतिमात्रेति * प्रश्नपूर्व मुपपादयति *फथमिति असमयतार्थवाचिनाम्पदानां समवेतार्थ- धाचिना पदेनेफवाक्यत्वात्समयंतार्थाभिधानपति फल्पयित्वा श्रुतिः कल्प्यतइत्यर्थः । श्लोफ न्याएं * सर्वत्र हीति * देवस्य त्वा सघि• नुः प्रसवे ऽश्विनोर्याहुभ्यां पूणो हस्ताभ्यामनये जुनिपामीतिम• त्रपदानां देयादिविशिष्टनियापमफाशनेन प्रयोगाईत्वोक्त्या सकल. स्पेय मन्त्रस्य प्रयोगाईत्याभिधाननेकदेशस्याप्रयोज्यत्यसूचनातनः पदन च प्रयोगाईत्यं प्रतिपनाना विनियोज्यस्वाभिधानाद्वाक्यासह छतेन लिनेन सफलमन्त्रविषयधुत्पनुमान सूचितम् । एवं तर्हि स्पोनन्ते तस्मिन् सीदेत्यनयोरपि तच्छन्दयोगायगफवाक्यत्यानुपः पस्या तस्मिन् सीदेस्यस्यापि सदनकरणे योनन्त इत्यस्यापि वपु. रोजाशसदनेन सामर्यफल्पनोपपत्तर्लियाधी न युज्यतत्यासाह तथेति “दयोः समवेतार्थस्यमम्भय भदंन विनियोगाय प्रस्था- माविरोधाघगर्नयुक्तो याध इत्याशयः । प्रस्थित ति भायोत्पन्नग, निष्ठया प्रस्थानमुकम् । लिगनेफत्र प्रामयतो पायनान्यन नेतुमा फ्पतां लिङ्गाध प्राप्नुयतः स्वमफाइये 5नया याश्यादागच्च बुभ्यो ऽयफाशदाता प्रश्नपूर्यमुपपादयितुं पाक्याल्लिङ्गम्याधम. प्रिफरमाह. फमिति • कंवलस्य पदस्थाप्रयोज्यत्यात वाक्यस हमंतन लिन सफलस्येय मन्यस्य पिनियोगायगनः तन्दप्रयोग। पप स्पोना. सुमनस्यमानान्तस्यैफमन्त्रस्पायगमादकीय मामन तायतः परसमूहस्य विनियोगमिदंः सामन्यांतरकल्पनानापति euरिस्पास निरस्यन् साकं म्याच • ममुशया हीति - कल्पया म्यातस्य यायिमिपीपमरणमफाशेन मयफाशपात प्रकाशित सोपानरमसंस्मतस्य सनसदोष मानस्य तपादन प्रणात ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। सावनत्वविशेषणत्वे ऽपि उपम्तरणविशेषणेन कल्पयाम्यन्तानां सा- दनविशेषणत्वानुपपत्तेः थुत्योपस्तरणविनियोगानपेक्षकल्पयाम्यन्तो चियवः सादने विनियोक्तुमशक्यः तस्मिन्सीदेत्यादेश स्वार्थविशि- प्रसादनप्रकाशेन नैराकाट्याव तत्प्रकाशितस्य सादनस्योपसरण. क्रियाविशेषणत्ये ऽपि सादनविशेषणानामुपस्तीर्णस्थानादीनामुपस्त- रणफ्रियाविशेषणत्यानुपपत्तेः सादनविनियोगानपेक्षस्तस्मिन्नित्यादि- रवयवो नोपस्तरणे विनियोक्तु शक्य इत्याशड्डानिरासायय. । समु- दायविनियोगस्यावयवविनियोगापेक्षत्वात पक्त्यन्तरकल्पनापेक्षत्ये ऽपि एकवाक्यतयैव शक्तिवयस्यापि कल्प्यत्वात् विप्रकर्पसाम्यशङ्कां निराफर्तुम् अवयवस्यैकवाक्यत्वमाप्रमन्योन्यानपेक्षोपस्तरणसादनक- पभिन्नार्थाभिधानयक्त्यवगमात् प्रापशब्दालोचनया प्रत्यक्षयच्छीघ्र प्रतीयते न उपस्तरणविशिएसादनरूपस्य साधनविशिष्टोपस्तरणक- पस्य चैफार्थस्याभिधाने शक्तिरन्योन्यानपेक्षार्थाभिधानशक्तिस्तु स्वपिशेषणविशिष्टेकार्थप्रत्यायनेन प्रागेव सिरत्युत्तरश्लोकव्याश्यार्थ तत्र समुदायत्यादिना लिङ्गाद्वाक्यस्य विप्रकर्षोक्तिः पूर्वबाधसिद्धय प्र- फरणे मन्त्राम्नानस्य नैराकासपमुक्तं साधयितुं प्रकाशकयोमन्त्रयो- लैंगिकेन विनियोगेन नैराकारमुक्या माफरणिफप्रकाशनाण्या- . . . कल्पयाम्यन्तमन्त्राप्राहकत्ये ऽभिहिते सावनस्योपस्तरणस्य सादन- विशिष्टतया प्रकाश्यत्वात फल्पयाम्पन्तमन्त्रमात्रेण तथा प्रकाशपि. तुमशक्यत्वात् । उत्तरमन्त्रप्राहितामुपस्तरणस्य या सादन प्रत्यु- पसर्जनत्येन सादनस्योपस्तरणविशिएतया प्रकाश्यत्यात तस्मिन्नि- स्यादिमन्त्रमाण च तथा प्रकाशनायक्तः पूर्वमन्त्रमादितामाशय * स्त्रप्राधान्ये चेत्युक्तम् * भतश्च लिङ्गवाक्ययोस्तावत् यलाबल सिमित्याह * तस्मादिति * लिवलेन रश्यमानफवाक्यत्वबाधे लिङ्गविनियोज्यस्य पदस्य यावद्भिः पदार्बना नैराफात्रय न सम्भव ति तायता लिङ्गापेक्षितेन वाक्येन विनियोगे व्यतिरिक्तानामसमवे- तार्थवाचित्वात्पृथक्प्रयोगानाणामपि लिन बाधादविनियोगापसः शिष्टानि त्यसमयेतार्थाभिधायित्वादित्यादिवार्डिफेन देवस्य त्यत्यादी. नां निवापे विनियोगोक्तिर्षिकोत्याशङ्कते * नन्यिति * भिन्नमया- जनत्ये सति याज्यानुवाश्यादियदेकवाक्यत्याभारापत्तेभिन्नप्रयोज- नफस्यायोगेन न समुथय. सम्भवतीत्युक्त यष्ट्रनुशाप्रकारानं चेह प्र.

·રરર8 न्यायसुधायाम। योजनान्तरं ण्डनीयं तस्य च नवमे निराकरिष्यमाणेन्वेनायोगात् प्रयोजनान्तरशङ्काप्रयुक्तोत्पत्त्यशयायावश्यम् * चेत्युक्तम् * लिङ्ग- विनियोज्यस्य पदस्य देवस्यत्वेत्यादिपदावा त्वेत्यादीनां लिगवि. नियोज्याभिनिधपामिपदेकवाक्यत्वं बिनानर्थस्यापत्तेस्तत्परिहाराय वाक्यस्याप्यनुग्राह्यत्वात् निर्वापविनियोगोक्तिरविरुद्धन्याशयेन प. ८५०२ रिहरति * भवति * अगत्युपपादनपूर्व श्लोकं व्याचष्टे* यानि ही तिफलप्तनिर्वापान्वयोऽग्नये जुष्टमित्यादिभिनिराकाङ्कीकृतो ऽपि नि' वापादेवस्यैत्यादीनांसाकासत्वात् उत्पन्नपुनराकास सन देवस्येत्या दिपदप्रकाश्यत्वं प्रतिपद्यत इत्युक्ते निराकासस्यान्योन्याझालोप: परयुपपादनार्थ प्रकरणप्राप्तधर्मनिराकाङ्कीकृतानामप्युपांशुयाजादीनां निराकास्फलवस्तनिधिलक्षणेन कमेणाफावामुत्पाद्यानुमन्त्रणादि. धर्मप्राप्त प्रयाजादीनां च प्रकृत्यन्वयन निराफाशीकृतानामपि वि. कृत्याकाङ्क्षयोत्पन्नाकावाणां विकृतिगमनं दृष्टान्तयित्वात्यन्तसाम्या थे मन्त्रशेपस्यकमन्त्रावयवान्वयेन निराकावीकृतस्यापि मन्त्रान्तर व्यवायाकासामुत्पाद्य मन्त्रान्तरान्वयं दृष्टान्तयितुं यथाक्लप्तावसक दुश्चारितमन्त्रोपयुक्तायां विचारितायां सझदुचारितमन्त्ररोषत्वात्प्र- तियोगित्वेनानुषणाधिकरणे प्रसके मन्तशेपार्थो यथैकमन्त्रावयवा. वितशेपप्रकाशितत्वेन निराफाश्रीकृतो ऽपि मन्त्रान्तरावयवानां साकाड्नत्वात्पुनरुत्पन्नाकासः सन् पुनरुच्चारितपूर्वमन्त्रशंपप्रकाश• त्वं प्रतिपयतइति व्याख्यात इत्यवं यथाफ्लप्ताविति पाठे यथा सो. मलक्षणं वस्तु सद्गुणादिपदैः प्रकाशने तु निराकाङ्कीकृतमपि म. न्द्रादीनां तृप्यन्तानां पदानाम् अनुष्ठेयतृप्तिप्रकाराने कर्मानङ्गत्वाप- तेः भक्षणावययो भूततृप्तिप्रकाशनोऽर्थत्येन साफास्त्वात्पुनरु पना- फासः सन्मन्द्रादिप्रकाश्यत्वं प्रतिपद्यतइति व्याख्यातमित्येवं तृ- तीय इष्टान्तमुक्त्वा विप्रकृष्टप्राप्तानामपि देवस्येत्यादीनां निर्वापसम्ब- धोपपत्तेः निर्वापविनियोगविरोधमुपसंहृत्य पदान्तराणि यत्रार्थमि- तिलोफावयवं व्याख्यातुम् * येषां त्वित्युक्तम * देवस्येत्यादिष- दानामानक्यापत्ताबपि लिङ्गेन वाधो निर्वाप विनियोगमाशाह * सर्वेषामेवेति * विधिना सामान्यतः समाहिताइनयाकासितस्य विशेषमात्रयोथे थुत्यादीनां व्यापारादानधक्यांपत्तौ च समीहिता. ङ्गत्वायोगान थुत्यादीनां व्यापारः सम्भवतीत्याशयः । कंन्य- तत्यपेक्षायां नवमाद्यसिझकरणंन धुतियाधमुदाहरति * तद्यथ- ति * श्रुत्या स्वरूपेण शेषित्वं प्राप्त प्रकरणप्राप्तन प्रकृतापूर्वसाध- नीभूतानि ब्रीदादीनि समीहिततया पित्य बाधित्या प्रकरणलाय .

·तृतीयाध्यायस्य सृतीयः पादः। ૨૨૨૬ यदपूर्वसाधनत्वं तत्कृतः प्रोक्षणादिसम्बन्धी नवमाये भविष्यती- त्ययः । दवस्येत्यादिनां निवापानवावरोधातीलङ्गस्य वाक्या. द् बलीयस्वायोगाण्डायाः परिहारमुपसहरति * तेनेति * येन कारणेन लिङ्गस्य वाक्याद् बलीयस्त्वे ऽपि नानिष्टापत्तिम्तेनेत्यर्थः । लिङ्गवलीयस्त्यानभ्युपगमे पवेत्सेकोपक्रमोपसंहारपशंकवाक्य- त्यस्य भक्षानुवाकेन गतस्य लिङ्गन यायो भक्षानुवाकाधिकरणो. तो विरुध्येतेति सूचयितुमाह * तथा चेति * वाफ्यात्प्रकरण- स्थार्थ घिप्रकर्ष प्रतिझापूर्वकमुपपादयितुमाह * वाक्येति * अगानिसम्बन्धत्याभावे ऽपि उभयाकाडामात्रेणाझाङ्गयन्वयायो- गावगतराकासाता गाशिवाक्यरूपाणां शब्दानां सद्भतिरनुमातम्ये- त्युक्त लोकं व्याचष्ट * प्रकरणे हीति * वाक्यानामित्यनेन प्र. करण गाझियाक्यानां प्रत्यक्षा सङ्गतिनास्तीत्यर्थ सूचित । वाक्ये पदानां सङ्गति प्रत्यक्षेत्यर्थः। विप्रकृष्टत्यव्याख्यार्थम * ततश्चेत्यु- कग * यावदितरत्र प्रकरणे सामयेन श्रुति. कल्प्यतइत्यनुप- केन पदन फल्प्यमानाया वर्तमानत्वोत्केस्तावदितरत्र वाक्ये श्रुत्य- झाभिहित इत्यनेन च विनियोगाभिधानस्य भूतत्वोः प्राकरिणिक- श्रुति कल्पनात्प्राफ् वाक्ये ऽपि विनियोगाभिधानमुक्त वाक्यात्प्रक- रणस्याविप्र फलेनोपसहरति * तस्मादिात * फरणात्क- ८५११५ मस्यार्थविप्रकर्ष प्रतिजानाति * तथति * प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कमिति * प्रकरणमाकासातः प्रकृतिथुनेर! विनियोग प्रति गच्छति क्रमस्य तु विनियोजकत्व सिद्धयां शुतिराफाडू विना गौरव इत्यादे. सग्निधाने ऽप्यन्वयादर्शनात् आकाहामपि इत. राफाड्डातो ययकाफ्यत्यसामर्यफल्पगपरम्परया फल्पयितुमा- ज्यन्तै इत्यर्थः । दधिमन्त्रस्यानितिपरिमाणोपायत्वे त्वनिवृत्ताका. डूनयोपांशुबाजे साका क्रमेण विनियोगाभ्युपगमात् क्रमे ऽप्युभ. याकाड्सायाः प्रत्यक्षत्वात् अङ्गाफाट्याङ्गयाकाडाकल्पनोक्तिरयुक्त. त्याशझ्याह * क्रमो नामति # मन्त्रस्याक्रियात्यनानितिकर्तव्य. तारूपतया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षणोपांशुपाजेनाभिधानक्रियानपेक्षित- स्याकासितुमशक्यत्वात् दधिमन्त्रस्यापि हातलिङ्गत्वनाभिधा- नक्रियाद्वाराफातिमशक्यत्वानोपांशुयाजस्य स्वतो मन्त्रापाड़ा- स्तीत्याशयःनिरपेक्षाणां सतां प्रधानानामनुष्ठानदेशतः पाठदेशतो वाङ्गानां सानिध्यमा क्रम इत्यनुष्ठानतोक्त्या पाठस्याप्युपलक्षणा- दित्यर्थः । उपांशुयाजस्य दन्धिमन्त्रानपेक्षत्वसाफाङ्गत्वे निष्ठापाद. नेनोपपादयितुमाह * यदि स्विति *. निराकाइसन्निधेः क्रमत्वे ·न्यायसुधायाम। साकाङ्कसन्निधाण्येन प्रफरणेन सह क्रमस्य कचित् समवायायो. गान्न कचित्क्रमप्रकरणविरोधे प्रफरणं युक्तमित्याशयाह * अत्र चति * विकृतित्वेन प्राकृतैर निराकाटीकरणात क्रमस्थमहाप्रकर- णोपनिपानाच्च प्रकरणसमवायस्तु सम्भवतीत्याशय । देक्षस्यापि तईि ज्यौतिष्टोमिकमहाप्रकरणापनिपातादर्शपूर्णमासाविकृतित्वा- चादाहरणत्वापपत्त पशुधर्माणा क्रमप्राप्ते देक्षाङ्गत्व प्रकरणेन बाध्यतेत्याशय सन्निपत्यापफारिणा प्रकरणाविनियोज्यत्वामा वादनुदाहरणत्वसूचनार्थम् * प्रायेणेत्युक्तम् * राजसूयाविमहा- प्रकरणान्तरगतास्वध्यभिपचनाद्यासु ज्योतिष्टोमादिविकृतिषु शौन. शेपाख्यानादीना माहेन्द्रस्य स्तोत्र प्रत्यभिपिच्यतइत्यादिना प्राकृत माहेन्द्रस्तोत्राधगसवन्धित्वन विधामात् माहेन्द्रस्तोत्रायद्गत्वावगते. निरङ्गस्य माहन्द्रस्तोत्रादेवैर्गुण्यादानष्टमुपकार प्रकृती यौन शपाख्या नाचनपेक्षमपि प्रतिविकृती तदहितस्यासाधनावगमादतिविश्यमा नानाम्माहेन्द्रस्तोत्रमुपदश्यमानाङ्गवैविध्य विनातिदेवापर्यवसानाव- गतेर्विकृतिफथम्भावाकाड्डायामपनिवृत्तायामेव शौन शेपाण्यानाघु- पनिपातादवान्तरप्रकरणेन माहेन्द्रस्तात्रादिद्वाराभिषेचनीयाङ्गत्वप्र- करणवाधमहाप्रकरणान्तर्गतानामपि विकृतीना नोदाहरणता युक्त- ति मध्यस्थ यस्य तन्मध्य इति चतुर्षाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेनाश झ्य माहेन्द्रस्य स्तोत्र प्रति मभिषिच्यतइत्यस्याभिषेचनीयाङ्गभूत. माहन्द्रस्तोत्रदय ऽभिषेकान्त यौन धपाण्यानमभिपचनीयप्राकृता- ङ्गानुवादेन विधानादभिषचनीयकथम्भावग्राह्यत्वायड्डा निराकर्ते परमारतानुवादेनान्यदनुष्ठान विधानार्थत्वेनानुत्पत्तिविधयत्वावुत्प- तिविधिवेलायामेव तत्प्रयोजनापक्षणादभिषेचनीयात । पहिरुत्प. भान्महाप्रकरणात राजसूयाङ्गत्वावगत्या च कृतार्थत्वेन माइन्द्रस्तो। असयोगस्य देशार्थत्वोपपत्तेस्तद्वारामिपेचनीयागत्वकल्पनायोगात क्रमणवाभिषेचनीयाङ्गता कल्पनीयेति सर्वासा वा समत्वाच्चोद- नात स्थान हि प्रकरण तदेणर्थमुच्यते तस्य मध्य इति तदीयसि द्धान्तन्यायेनीदाहरणसमर्थन सूचयितुमाइ * तासु हीति * शौन रोपाख्यादीनामभिपचनीयप्राकृतागानुवादेन विधानादभिपच- नीयकथम्भारग्राह्यत्वाशड्डा निराफर्तुं यत्प्राकृताङ्गानुवादेनोत्पन्न। मिति वाच्ये प्राकृतानुयाजोदशीवहितपदाज्यवद्विधानानूदित प्राकृतागानुवादनाप्युत्पन्नस्याङ्गस्य सन्दशाभिव्यक्तकथम्भावमाह्य स्वसुचनार्थ प्राकृताङ्गमध्यपतित्वनेत्युक्तं प्राकृताङ्गगुणविधानत प्रा. गतिदेशापर्यवसानारकथम्भावानिवृत्यभ्युपगम आप तिष्ठन्त पशु प्र.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । રરર૭. यजन्तीति प्राकृताधापकर्षविधानात्मागुत्पत्रानामुपकरणादीनामपि देश्यप्रकरणमाहत्यापत्तेः क्रमविनियोज्यत्योक्तिर्विरुध्यतेत्याशय क्लप्तोपकारप्राकृताइग्रहणे प्रवृत्तस्य कथम्भावस्य स्वतो क्लिप्तोपफारात्पूर्वाङ्गग्राहित्यायोगात्प्राकृताङ्गान्वयस्य Cङ्गग्रहणहेतोः प्राकृताद्भगुणविधितः पुरस्ता द्वावस्थितेप- गषु अभागात प्रकरणाप्रायत्यापतिसूचनायें पुरस्तादित्युक्त म् । एवमन्योन्याफासायाः प्रत्यक्षत्वशङ्कां क्रमप्रकरणविरो. धोदाहरणायोगाशहां च निरस्यन् प्रफरणाक्रमस्याविन- फर्प दर्शयितुमारभते # तथेति * क्रमसमाख्ययोर्मध्ये क्रमे स. म्यन्वार्थान्योन्याभिमुख्यरूपेण सग्निधानाण्यं परस्परपर्युपस्थापनं वेदरचितत्वात प्रत्यक्षमित्यनेफात्समाक्यायामप्रत्यक्षमिति विप्रफर्प- सिद्धयर्थमुक्त ऽपेक्षां विना सम्यन्धायोगात् समास्योक्तसम्बन्धमा- त्रणापेक्षासिर्विप्रफयोगमाशङ्य सयदस्यैफीभाषायस्यात् सम्य- न्धपदस्य च नियमार्यत्वात अवयवव्युत्पत्त्या 55लोचनया नियम्य. ते । यदेकस्य सम्यन्धास्यार्थयब्दयोरित्याधुवाहरणालोचनपा घ सम्यन्धस्यैफनियमरूपत्वावगतेः सम्बन्धिनोः फन चिदभिन्न स.. म्बन्धहेतुना विना सम्यन्धायोगादसिदात्मलाभेन च सम्बन्धिना- फाडायाः कल्पयितुमशक्यत्वादेफन निधानास्थसम्बन्धिनोः सनि- धान सम्यन्धहेतुत्वेनापश्यं फल्पनीयम् । पौरोडाशिफसमाययावतं शुन्धधमिति मन्त्रस्य पुरोडाशपात्रशुन्धनेन सह न किश्चित्पाठतो नुष्ठानतो या देशैफ्यं वदेन विरचितमस्ति येन मन्तपुरोडाशपात्र- शुन्धनेन सह तन्निमित्तसम्बन्धार्थ सम्बन्धिनोरन्योन्याभिमुख्य स्यादाभिमुख्यानपक्षं च भवदपि न विनियोगायालमिति सर्वत्र ही- त्यादिनोक्तम् । समाख्या पुनः प्रत्यक्षमेष सम्बन्ध वदन्तीति पूर्व- पक्षवानिकोक्त समाश्याया. श्रुतितुल्यत्वमनुभाषने * ननु घेति * ८५२९ दूपयति • नैतविति * भ्रत्यभिधेयादद्भागि विशेषरूपात्सम्यन्धा- सामाण्यानिकस्य सम्बन्धस्य सामान्यरूपात्मनोक्त्या भुतितुल्य- ने निरस्त ऽप्यतिशयाथै फल्ल्यतोक्त्याभिधानं निरस्तम् । लो. फिश्याः समाख्याया वैदिफसम्बन्धप्रतिपादनं विप्रकसुच- नापूर्व श्लोकं व्याचष्टे * अथांनामिति * यापि दि- की समास्यानवगतसम्बन्धार्थप्रतिपादने प्रवर्तते सापि तापमाना- नित्य प्रतिपादयतीति वदता विप्रफयों लौफिक्या. सचितम् येन के नचिदित्यनेन सामान्यरूपतयान्यत्व व्याख्यातम् । सर्वत्र हीति पार्तिनाङ्गाङ्गिसम्पन्धस्यैव सविध्यपेक्षोकति भ्रान्त्या समास्या.

·૨૨૨૮ न्यायसुधायामा कल्पितस्य सम्बन्धमात्रस्य सन्निधिकल्पनहेतुकविप्रकामावण्डो निराकर्तुमाह * सम्बन्धमावस्य चेति * यदेतत्किञ्चिदभिन्न स- म्बन्धिनामस्तीत्यवगम इत्यध्याहारेण याज्यम् । सम्बन्धस्य सनि. ध्युक्त कमसमाख्यावलसिद्धार्थत्व दर्शयितुमाह * ततधेति - विप्रकर्षमव प्रपञ्चयांत * समास्या होति * सूत्रार्थमुपसहरति * तम्मादिति * एयदेव दायतु वृक्षानाम् । श्लोफपञ्चक पठति * आह चेनि * अतश्च य पूवपक्षवार्तिके विराधा ऽपि याधायागा- ५३३१. त्यर्थ कचिद्यस्य प्रमाणत्वमित्युक्तम् । तदयुकमित्याह * तस्मा- दिति * यदपि नित्य च प्रमाणाभासस्यैर वापरत्युक्त तदप्यनुभा. षणपूर्व पारहरति * यत्चिति * यदपि भ्रत्यादिषट्कस्य समस्ते. त्यादिवातिंकन विषयान्तरसञ्चाराभावन लगादीना कचित्प्रमा णाभासत्वायागात् बाध्यत्व न युक्तमित्युक तदाप पयितु प्रभपूर्व प्रमाणामासनामुपपादयति * कपामति * श्लाक व्याचष्ट * न हीति * श्रौतविनियोगान्यथानुपपत्त्या यशसाधनत्वगुणयोगेनेन्द्र- इत्यर्थानुमाराद्वेन्द्रशब्दस्य गार्हपत्यपरत्वावगनरिन्द्रापस्थानस्य श क्यत्वन लिङ्गाविषयत्वात् स्योनन्ते सदन तस्मिन् सीवेत्यनयोध लिङ्गाद्भिन्नवाश्यत्वावगतेरनन्यत्वेन वाक्याविषयत्वात् पौर्णमासी. देवतापदगपाणा च वाक्शादमानास्पादेयतापदैकवाक्यस्वाभावाचा गतरामावास्यप्रयागणनिकर्तव्यत्येनानालणादमावास्यादवतापदशे- पाणा पौर्णमामीप्रयोगेणानाकाट्सणात् प्रकरणविषयत्वानुपपत्त शौन रोपाख्यादीना च प्रकरणात् प्रकृतसर्वसाधारण्यावगतेरभिपे- चनीयमात्रसनिध्यभावन फ्रमाविषयत्वात् शुन्धनम अस्य चक्र मान सामाग्यपात्रशुन्धमार्थत्वावगते पौरोडाशिकसमाख्याया भू. ना दर्शपूणमासकाण्डविषयत्वावगमन पुराडाशमात्रकाण्डपरसमा रुयानाविषयत्वाल्लिगादीना विषयान्तरसञ्चारो विषयापहाराक्तया बलावलव बाधित विषय व्यापाराभावसिझे सूचित । बाधहतुक फत्वाद्वयापाराभावस्य बाधात प्राफ व्यापारोपक्रम सत्यपि बाधा- द्वषयान्तरसञ्चारावगमात्तरकालसमाप्तव्यापारत्वात् प्रमाणाभास. नेत्ययघाप्रमाणाभासतामुपपादयितुमाह * अथ वति * प्रमाणा- भासतामगापमहरति *तनति यदपि नच तदुस्थापित मानमित्या दिवार्तिफेन बाधप्रकारासम्भवात धाधो न सम्भवतीत्युक्त तदपिउ. त्पसिप्रतिबन्धास्यवाधाभ्युपगमन परिहरति * अनुत्पन्नमेव चति* न्यापारोफ्रमप्रतिबन्धसूचनायेवकार व्यापारापक्रमप्रतिबन्धसुचना- यैवफार व्यापारोपक्रमपक्षे आन्तरालिफथुविलिङ्गादिकल्पनरूप- ·तृतीयाध्यापस्य तृतीयः पादः । शानमिथ्यात्वकल्पनायेत्यम्भून कल्पनार्थ तया तृतीयया घाधप्रकार- तोका । परोपिक्षानं तु पक्षद्वये ऽप्यनुत्पन्नमेव यामते घस्तुकथनार्य चह प्रकारान्तरस्यानाशकुनीयतोक्का न तूपपादनासामर्यादिति सः चयितुं यो ऽप्यनुमानादीनां प्रत्यक्षादिभिरुत्पनयाधो बाधग्रन्थ यक्ष्य- ते। तमपि तत्रेयोपपादयिष्याम इत्याह * यो ऽपि चति * एफैकस्य ८५४- माये बाध्यत्वोक्तः सूत्रे परशब्दस्य अनन्तरपदमात्रविषयत्वभ्रान्ति निराफर्त व्यवहितपराणामपि याध्यायस्य प्रपञ्चनीयतामाह * एच. मिति * ध्रुतवाक्यविरोधे सोदाहरणं यलावलं प्रपञ्चयति * यये. ति * मानन्तर्यसामानाधिकरण्यावगनात् वाक्यसामर्यादेकहाय. न्याघनत्वेनारुणादि प्राप्नुवदित्यर्थ । पाठीश्रुतेः प्रकरणविरोधमुदाह- रति* थुनीतिश्पष्ठीश्रुतिसंयोगाविशेषेऽप्यनुश्चनानामेव प्रकरणाधि. रोधो न द्वादशत्वस्येति परमत दुपयितुमुपन्यस्यति *अनुवचनानां चेति एवफारार्थे चकारः पियति *न स्विति स्वविशेषणवैशिष्ट पिना बैगुण्यापवेरितिकत्र्तव्यत्यायोगेनाभिनेतिविश्यमानामामुप- सदामुपदिश्यमानद्वादशत्ववैशिष्टयात प्रागतिदेशापर्यवसानादहीन- फथम्भावप्राह्यताऽविरुखेत्याशयः । विप्रफरें दर्शयति * इहापि चेति * ज्योतिप्टोमे विध्यन्तदानाय कयाचिद्विकृत्या न हीयतइति न्युत्पत्या हीनभुत्युपपत्तेनेदं श्रुतिविरोधोदाहरणं युक्तमित्याश- याह * नैय होति * श्रुतेः प्रश्नपूर्व कमविरोधमुदाहरति * ८५५॥ भुतीति * रशना तयाश्च दर्भमय्यादयः क्रमादमीयोमीययागा- प्रतया यूपं परिव्ययतीति द्वितीयाभुत्या रणनाया यूपाङ्गत्वे 5- गते दर्भमयी रशना भवतीत्यादौ रशनाथुत्या रशनात्यैकार्थसमवा- यियूपाङ्गत्यं लक्षयित्वा तद्देशेन दर्भमयीत्यादिविरोधात तसर्म- धास्यामित्यर्थः । यूपस्यानीयोमीयानत्वात् स्वर्मिकाया रश- नाया यूपाङ्गत्ये ऽपि ज्योतिष्टोमाइक्रयास्वरुपयस्य ज्योतिष्टोमा- अवदग्नीपोमीयानत्योपपतेरविरोधमाण्ड्यालोफिफत्वेन यूपस्य स्यस्पोत्पत्यर्थमेव रशनादिधर्मान्वयोपपचेः क्रयपत् प्रकृतापूर्वसा- धनत्यानपेक्षणात् यूपस्वरूपे विधीयमानानां रशनादीनामग्नीषो- मीयाङ्गत्वानुपपत्तेः यूपस्य च पशुयागप्रयोगात् यहिरूप- म्नत्वेनागृहामाणधिशेषतया सर्वपशुयागसाधारण्यात् रशनादीनां यूपाङ्गत्वे सवनीयस्याप्राकृतस्ये ऽपि परिव्याणान्तरे माधारण्याव- गरानीपोमीयाङ्गत्वसाधारण्यापत्तः विरोध सूचयितुमाह * पत- पेति * रशनया यूपं परिव्ययतीत्यग्नीपोमीये विहितात्परित्या- गान् स माश्विनं प्रह गृहीत्वोपनिफम्य यूप न्ययतीति सरनीये ·१२३० न्यायसुधायामा विहितस्य परिष्याणस्य भेदे ऽपि लौकिकत्वात् परिव्याणस्य स्व. रूपे धर्मविध्ययोगेन यूपान्वयनयुक्तत्वात् धर्मान्षयस्य यूपसा- धारण्यात् धर्माणामपि साधारण्याप्रतीते परिव्याणद्वये ऽपि र. शनाया: समानविध्यसुचनायेगगतावित्यस्मादातारतेस्तुवेत्युणा- दिसूत्रेणातिप्रत्ययस्य तुडागमसहितस्य चिहितत्त्वाति सर्वत्राग च्छतीत्यर्थविवक्षया साधारणवाच्ये तच्छब्दप्रयोगादेतस्य पशु- धयसाधारणस्य यूपस्य यदेकं परिल्याणमग्नीपामीये परं च स. घनीये विहित तस्योभयस्य साधारणशेष रशना धर्मसहित शु. स्यावगम्यते अतस्तद्विरुद्धेन क्रमेणाग्नीपामीययशुयागमानाङ्गतां न यातीत्यर्थः । विप्रफ श्लोफवयन दर्थयनि * यावदिति * ध्रुः तिसमापयाविरोध प्रश्नपूर्वमुपसहरति * ध्रुतीति * पौरोडा. शिफसमाख्याते फाण्ड पठितत्वात् समाख्याविरोध भिहिते दर्श. पूर्णमासप्रकरणे वर्तमानत्वात् प्रफरणविराधमाशा साधारण्या- तस्यवानापि मन्त्रविनियोगे विरोधाभावमुक्का प्रकरणावहिावे ऽपि सर्वार्थप्रतीतेर्विराधापरिहारमाशय नचाविशातलिङ्गानां प्रकि- या विनियोजिकेतिन्यायेनानुन्मीलितलिङ्गत्वात् प्रकरणाचिनियाज्यत्व क्रमेण चेति चकारेण सुचित तसीत्यस्य सामर्थ्य सन्निधावुपमहन- मित्यनन न्यायनात्रापीपेत्वेति युष्मदर्थविषयत्वात समिाहताभि- धायित्वान्तशब्दायोगात् प्रथमपदार्थे ऽग्निप्रणयननाम्नातम-प्रकरया त् मन्त्राकाङ्के कर्मण विनियोगावगते श्रुतिकमविराधापत्तरित्या- शय क्रियापवशून्यत्वनानुन्मीलितलिङ्गत्वात फमस्य विनियागारा- क्तावुक्तायां क्रियापदशून्यत्वे ऽपि यागानुमन्त्रणसमाख्यानात् सामा न्यता यागागत्यावगमाइब्धिमन्त्रस्य ममविनियोगोपपत्तिवत् पौ. रोडाशिकसमाध्यानादिपत्वत्यस्यापि सामान्यत पुराडाशयागा वे विगते फ्रमणाग्निप्रणयने विनियोगोपपत्तिमाशानुमन्त्रारया क्रिया विशेषपब्धिमत्रसाध्यक्रियाविशेषावगमात् न विनियोगे शक्तिरति परिहारसम्भव ऽपि अभ्युपत्य क्रमविपियोग क्रमसमाख्ययोस्तावन्न विराध इति परिहारसूचनार्थम * पुरोडारा- म्यैव चेत्युक्तम् * विप्रकर्ष दर्शयति * नत्रापनि * लिङ्गस्य प्रकरणादिविरोधोदाहरणान प्रनिजानाति * एवमिति * प्रक रण घिरोध तापदुदाहरति * तत्रेति * विप्रकर्प दर्शयति * याव- धति माहन्द्रग्रहयागक्रम पठितस्यै-दस्य प्रगाथस्य रिङ्गेनापफ. ८५६।४ फ्रमविरोधीदाहरणमित्याह * अलिङ्गति * अनिटापादनार्थत्वाचा पकाँकरपरितोपात् प्रतिवचनमिति पञ्चमपादाविकरणस्थितमुदाह . कमस्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२३१ रणमाह *स्थितेति* विप्रफ दर्शयति *यावशीति* उदाहरणमाह ८५६५ *तयति परिवारसि परित्यादवार्विशाम्ययन्ती पर्रामें रायस्योपों यजमानं मनुष्या इतिकरणमन्त्रस्य युवासुवासाः परिवीत आगात्स- उभेयान भवति जापमान इति क्रियमाणानुवादिमनोतासूक्तस्य प्र. फरणात ज्योतिष्टोमान्वयायगतर्मनातायै हविषो ऽघदीयमानस्मानु- ग्रूहीति मनोतोइरोनावदीयमानपश्याश्यहविरयंत्वेन प्रैपाथ पशुदे. बताया मनोताशब्दवाच्यत्वावगमेन पशुयागान्धयावगतेन सामा- म्येन लिङ्गेनानीपोमीयफर्म याधित्वा सबनीयाङ्गत्वावगमस्यांदाहर- पत्वं राडूते * फमिति * श्रुत्या लिङ्गवाधान मनोतासूक्तस्य स- घनीयाङ्गतंति परिहरति * ननि * फाली थुनिरित्यपेक्षायां श्रुतिमु. दाहरति * एवं हीति * मनातायां तु वचनादविकारः स्यादित्यन घायव्ये पशावतिदेशप्राप्तस्य मनोतासूक्तस्योहनिवाह्यत्वेनास्याः श्रु. तेव्याख्यास्यमानत्वात् । न देखे विनियोजकता युक्तंत्याशड्याह * अनया हीति * वैशफमे ऽधीतायाः थुतर्लिङ्गप्राप्तोत्कपनि- रासावन देक्षार्थत्वसम्भो दूरस्थ वायव्यादावूनिवार्यत्वाया- गान लैङ्गिकोत्कर्षनिरासेन च लिङ्गस्यानाहत्यये ऽभिहिते ऽर्थत्वा- न्मुभ्यस्यार्थत्वाभाषेनान्यायनिगदत्वात् बहुवचनाम्नपाराशब्दघदन हसिद्धमंगोताधिकरणविरोधाभावालिलेनोकृष्यमाणा मनाता कार्य- थुत्या पारितेत्याशयः । आग्नेय्यवेत्येवकारणानानोथीनिषेधाव- गतेः प्रकृती चानाग्नय्या मनोतायाः प्राप्त्यमावन निषेधायोगाद्वि- कृती त्वतिदेशप्राप्तायास्त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनातेति मनोताया धा- यव्यादिकृतपशुदेवताया प्रकाशफाशक्तस्तस्मादश्चनांहेनियनूह- निषेधामाग्वादिदेवतस्य सूक्तान्तरस्य मनोनाफायें प्राकृतस्यैव कारकत्यानिषेधोपपर्यायव्यादिपशावनाग्नेयादिसूक्तान्तरत्व क. पविकारनिपधावय (निर्न देक्षादावाग्नयसूक्तोत्कथेत्याशय वे- धेनफारमुपादयनि * द्विदेवस्ये ऽपीति * विदंवत्यं यद्यप्येकदेव त्याग्नेय्ययका तथापि सैव कार्या न तून्छष्टव्येत्याचव्याख्यायामेव. फारायः द्वितीयायां कार्यवेत्यर्थः । भक्षानुवाकस्थान्ये हि सवितरि- त्यादिवाक्यानि समाप्यानात् भक्षाङ्गत्यरूपाय विनियोगाय प्रस्थि. तानि सन्ति लिङ्गेन प्रहणादिषु विनियुज्यन्ताति यत् भक्षानुवा- फाधिकरणे स्थितं तदकं मल्लिगसमाख्याविरोधोदाहरणं ययाग्नि- रुत्थे पुरोहितइत्यादीनां मनानंचां पृथुपजास्तं स पाध इति पृथुपा. जयत्योश्च याज्यासमास्यां याधित्वा लिनेन सामिधनीफायें यिनि- योगइति लिगक्रमसमाययानादित्यत्रोकरदपरमित्याह * लिङ्ग- ·१२३२ न्यायसुधायाम्। ति * विप्रकः दर्शयितुं मक्षाऋत्वापसम्बन्धाभिमुखार्थस्य फस्य चित्सामान्यस्यादिशब्दोक्तस्य थाक्षादेः फल्पनयेत्युक्तम् । वाश्या- नि लिङ्गेन धिनियुज्यन्तइति धरता लिङ्गस्य कृत्स्नमन्त्रविनियो- जकनोक्ता परिव्याणकरणमन्त्रं परिवीरसिपदव्यतिरिक्तानां परि. स्वादेवीर्विशोर्ययन्तामित्यादिपदानां क्रियमाणानुवादिमन्त्रे च प. रिवीतपदव्यतिरिक्तानां युज्यत्यादिपदानां लिड्ने विनियाक्तुमारभ्य: माणाश्यां परिवीरसिपरिवीतपदाभ्याम एकवाक्यत्यात् सबनीयायें द्वितीये ऽपि परिव्याणे विनियोगो वाक्यक्रमविरोधोदाहरणमित्याह * पाक्येति * परिवीतपदोक्त्वा परिवारसिपदमप्युलभितम् । स- भ्यासमाप्तधादिपनेषु लिनेन प्रहणादौ विनियोक्तुमारभ्यमागोषुम. मायासमित्यादिपदैकवाक्यगतानां शंषाणां पदानां भक्षणायचाची- नग्रहणादावेष सत्तिविनियोगाण्या वाक्यसमाख्याविरोध उनाहाय्ये ८५७४ त्याह वाक्यसमारपयोरिति* भावृत्तिरितिपाठे त्याओ चांगवा- चित्वात् भक्षणात्प्रागनुष्ठीयमानत्वात् ततोऽर्थाचीनेषु वृत्तिर्विनियोग इत्यर्थः। यद्वा भक्षण रोषाणांपदानामावृत्तिरविनियोग इति समास्या- प्राप्तभक्षणाङ्गत्वाबाधो वृत्तिप्रतिधेनोक्तम् । एकपदमा लैङ्गिकवि नियोगापर्यवसाने चालिङ्गविरोधिना वाक्येन शेषपदविनियोगा- योगास पेषपदमावस्य कृत्स्नवाक्यत्वाभावेनाविरोधेन वाक्येन वि- नियोक्तुमयक्यत्वात पदान्वये तु तस्य चैकवाक्यत्वस्य पदार्यान्वय- रखाभावेन वाक्यप्रतिपायत्वाभावात् भारमायापापत्तेधात्मनेवा- त्मनो विनियोगाच्छेपाणां पदानां लिङ्गविनियोज्यपदार्थोपसर्जनी- भूतार्यप्रतिपादनशक्तिमात्रमेफवाश्यत्वाववसीयते । ननु विनियोग इत्यपरितोषात् उदाहरणान्तरमाह * तथेति * चेतनस्य कर्म- फलाभाक्तं विना कर्तृत्वायोगात् । समाफ्याकर्तृत्वस्य यजुर्वेदा- ध्ययनलन्धाध्वर्युसंभस्य पुसः कर्मफलभाक्तन प्राधान्यावगन:समा- ज्यानोऽधर्वधवापगमे ऽपि वाक्पावगतस्य स्वर्गकामार्थस्य समा. ग्यानुरोधेन यजुर्वेदाध्यायिस्वर्गकामविषयकल्पनया सङ्कोचायोगा- वाक्येन च समास्यायाध इत्याशयः । कर्षधिकरणे नित्स्य मानस्याफ्यातेन फ–भिधानस्यामानात भुतिसमास्याधिराधोदा हरणत्वं शङ्कते * नन्विति * फधिकरणसिदान्तस्मारणेन निरस्पति * नाति * प्रयाजादीनां पुरोडाशमात्राइत्यस्य प्रत तप्रधानमात्राङ्गरक्षेनबाधः प्रफरणसमाल्याविरोधोदाहरणामस्थाह* प्रकरणेति • शुस्यादीनां शेषमाप्रत्येन शेषिविषयत्वाभायात् ये. प्रकविषयरवे ऽपि शेषभेदे प्रमाणसमवायानुपपरेपस्मरणे कृत्स्नो ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२३३ मन्त्रः स्योनादिसुमनान्तः प्रयोज्यः कल्पयाम्यन्तो वेत्येकस्मिन्नुप. तरणास्ये शेपिणि समुदायावयवारयोस्समधये पिलिङ्गया. क्ययोः समवायायोगात् बलाबलचिन्ता न युक्तत्याराव शेषममा वायद्वारा प्रमाणसमवायसूचनार्य शेषसमवायोदाहरणानि दर्श- यिष्यन् विरोधवृत्ततिप्यमाणसङ्कीर्णनं तावत्करोति * एवं ता- दिति * भुतेस्तावल्लिङ्गाबरोधमुदाहरति * तवयात * ऐर कृत्वोद्गयमितिथुनाक्यावराध इत्याह * धुनीति पूर्वपदप- रितापदाहरणान्तरमाह * तति * प्रकारविरोधमुदाहरति * प्रतिष्ठाकामति * एकत्रिशनिसल्याविपिष्टस्यानुवचनान्तरस्यानु- ८५दर श्रुत्या नग. प्रवत्त इति दशंपूर्णमासाङ्गभूननिगवानन्तर प्रयोज्या- घगतिनिगदस्य च जातवेदोरमया पशून्मयीति लिङ्गन सामिधेनीय. दग्निप्रकाशनाङ्गत्वात् सामिधेन्यनुवचनागत्वाभावेनानुवचनेन प्र- याक्तुमशक्तं एकविंशतिसस्यायाश्च सख्येयापेक्षया सण्याविशि- शानुचचनचोदनासामान्यनानुवचनान्तरस्य दार्शपोर्णमासिकस्य सामिधन्यनुवचनचिकृतित्वात्सामिधनीनां सत्ययत्वनातिदशात् तासां वार्थाभिधानकर्मस्येनानुवचनप्रयुक्तत्वात् भतः प्रपोयनिगा दसामिधेन्यनुरोधेन पुरुषार्थस्याप्यनुवचनान्तरस्यान्तःकतुप्रयोज्य- स्वादेकधिशतिसख्याविविएनानुवचनान्तरेण प्रतिष्ठा कामयमानस्य निस्य फलाथै वा दर्शपूर्णमासमयोग इत्युक्तम् । अन्तःकतु प्रयो- ज्यत्वादय पुरुषार्थनाध्यनुवचनान्तरेण प्रसङ्गात ऋतूपकारसिद्धः श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणसिद्धये गत्वोपचार प्रतिष्ठाकामस्यति पाठया दर्यपूर्णमासप्रयोगपतिरेफजानतत्वमनुवचनान्तरम्यान्तः फतुप्रयोज्ययलनाद्रीकृत्य पाठीश्रुतिप्रयोगाङ्गताता । कविरोध- मुपहरति * पशुकामान * चमसोत्पत्तिसन्निधायपः प्रणयतीति श्रुतस्य कारणत्वनान्ययस्य विवक्षितस्यात् कर्तृव्यापारत्यलक्षणस्य शब्दतः साधनापेक्षितत्वावगमे ऽपि चमसस्य साधनस्वानुक्ते. य- ब्दनः साध्यापेक्षित्वानवगमात् पदानपेक्षयस्तुमात्रायाश्चापेक्षाया दण्डो ऽस्ति । गामानयेत्युक्ते ऽपि दण्डनानयेत्यप्रतीतेः गाद व्यहा- रानुयागित्वादन्यतराफामालक्षणेन फ्रमेण च समस्थाङ्गता गोदो- हनन पशून् कामयमानस्यापि दरांपूर्णमासप्रयागे सामान्यताप्राप्ता श्रौतात्तु गोदोहनासस्मिन् प्रयांगे चमसनिक्रियस्वपः । गा- दोहनस्यापि त्वर्य प्रणयनाश्रिततयान्त.तुप्रयोज्यरथवलेन पशुकामस्येति पश्या दर्शपूर्णमासप्रयोगव्यतिरेकजनितत्यानी- कारात् गोंदाहनस्पदशंपूर्णमासप्रयोगाङ्गतायाः प्रासनिकोपफारि- ·१२३४ न्यायसुधायाम । रचनोपचरिताया धौतत्व धुतिक्रमविरोधोदाहरणस्वसिखये 5 भिप्रत समाख्याविरोधमुदाहरति * घाजपय इति * खा. राज्यकामस्य फर्नृत्यध्याहार फधिफरणपूर्वपक्षे स्थित्योवाहत- वनैतदपरितोपात् उदाहरणान्तरमाह * तथेति * लिङ्गस्य पा- पविनियोगमुदाहरति * स्योनादेरपीति * एफस्मिन्सान नाण्ये शे पिण्येकसमुदायायवात्मकशेषसमवाय प्रथमश्लोफेनेकस्मिन्नु- पस्तरणाख्य रोपिरिण द्वितीयनादाहत । पुरोडाशव्यापारस्य सवन- स्थाननुष्ठेयत्वेनाप्रकाश्यत्वात् प्रयोजफसादनलक्षणार्थी सदनोक्ति हवि. सस्कारार्थत्ये ऽप्युपस्तरणस्य हविराधारपानाभिमुखक्षारणक- पत्वेनाभिघारण विवक्षितम् पतयो समुदायावयवयो. पूर्वोदाहतत्वा दवियेफमाशङ्याद * अनेकति * अनेकया शेषिणोरन्यान्यविशिष्ट शुखरूपयोरेकस्य शेषित्वमभिप्रत्य प्रागुवाहतो सम्प्रत्येफस्य सा दनस्योपस्तरणस्य वा पिणो ऽनेफसमुदायावयघदपाशेपान्धयम भिप्रेत्येत्यर्थ । पूर्वार्स श्लोकद्वयेन व्याचष्टे * पूर्वमिति कल्पया म्यन्तस्योपस्तरणयाचित्वात्तस्मिनित्याकाण्यत्वेन सादनाङ्गत्वा- योगमाराड्य साभिधारणात्यापस्तरणस्य सादनेनोपसर्जनतोक्ता राप सादनविशिए ऽभिधारण इस्पाध्याहार्य तस्यैवोत्तराई ब्याचरे ८५९॥ * एफैकस्मिस्त्विति * द्वयोरवयवयो समुदायापनयोर्वाक्यादेक स्य तु लिङ्गनेकस्मिच्छपिरण यस्मिच्छपत्य प्राप्त तरसम्प्रति उदाहर पत्वेन गृह्यतइत्यर्थ । सादनोपस्तरणाख्यशेषिभेदेनोदाहरणभे दात पिशिष्टोपपत्ति समुदायस्य विकल्पन समुच्चयो न पा शेषि- खये विनियोगा ययालिङ्ग वावयवस्येत्येफस्यैव लिङ्गवाक्यपलाय. लोक्तप्रफारस्य भाष्यकनोकत्वात्प्रफारचतुष्टयाक्ति ज्यानारुढस्या शङ्ख्याह * एफस्मिवेनि * यद्यप्यफ एव मागों भाष्यकृतोक्त त. थापि किमुपस्तरणे पुरोडाशसादने ध प्रयोक्तव्य उतोपस्तरण इत्य- सावता भाष्येण निकृपनोपस्तरण कृते यत्पुरोडाशसादमिस्येव वि. शेषणविशेष्यभावप्रतीतेरुपस्तरणविशिष्टे सादने स्वप्रधाने चोपस्त- रणे प्रयानव्या इति भनेकया शेपिणारेफशेषविषयप्रमाणवयसम. वायादफा मार्ग. पुरोडाशसादले स्वप्रधान चीपस्तरणे प्रयोजव्य इत्यनेकयो शपिणारेकाविषयप्रमाणद्वयसमुदायादेफा मार्ग पुरा: डाशसादने फायें यदुपस्तरणमिति विपरीतविशेषणविशष्यभावा- त्सादनविशिष्ट उपस्तरण खप्रधाने सावनइति द्वितीया ऽपि किंक- स्न उपस्तरण प्रयोक्तव्य इति फल्पयाम्यन्तइत्यतायतस्मिन्नुपस्त. रण पाणि समुदायावयवरूपशपदयसमवायात् तृतीय फिक' ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद् । १२३५ स्न पुरोडाशमादने प्रयोक्तव्य उत तस्मि-सीदेत्येवमादिरेत्येताव- तैकस्मि-पुराडारासादने शपिणि तस्यैव थषयस्य समवायाश्चतु. यं रति मार्गचतुष्टयमेकास्मन्नव माग यत्सड्डीर्तनमव्यक्त प्रतीयते तयाख्यातृभिरात्मना स्वय विवक्तव्यमित्यथ । लिङ्गस्य प्रकरणा- दिविरोधानुदाहरति * लिङ्गस्येति * लिङ्गन प्राप्तेनत्यध्याहार्य वाक्यस्य प्रकरणविराधमुदाहरनि * वाक्यति * शेपछयसम. वायमुपपादयति * प्रकरणन होति * गाईपत्यस्योपरि हवि स्थापन विधाय वदिकरण विधानात् विधिपाठक्रमेणार्यादधगतस्य तदधि- वासनात्तरकालस्य प्रकरणंनाङ्गतया प्रहणमुपपादयितु विधानो- क्ति फालाल्पविशषणप्रधानानुष्ठानलक्षणार्थत्यादुत्तरकालविधान- हतुकस्योत्तरकालस्य ग्रहणमित्यर्थ । एवमप्यमावास्यायामिति स- समीश्रुत्यैच पूर्वधु कालस्यामावास्याङ्गत्योपगतेर्वाक्यप्रकरणविरो- धोदाहरणता न युक्तत्याशझाह *न चति * शेषिण शपेण सह सम्बन्धास्यापित्य न वदतात्यर्य । तावत्या दीक्षणीयामनुव्यादि त्यादिवसप्तम्युक्तस्याधिकरणत्वस्याधयव्याप्यत्वात् प्राधान्यापेक्ष कत्वेन सप्तम्या शपित्त प्रमाणत्वमाशय स्वरादिवत् फालस्य कर्म मध्यपातित्वलक्षणाधयत्वाभावात् काल प्रति फर्मणोऽधिकर- त्यायोगाक्ति (प्रतिपदामम्बन्धिकार्यमिति अपक्षाया यहि पवमान- स्तापानवावगनित्यप्रतिपत्सम्बन्धिन एव द्वितीयपादादिप्रभृति- द्वितीय) धाक्यप्रकरणविरोधादाहरणवोपपादनमुपसहरति * त. स्मादिति * बाध्यबाधकतानूपपादिनस्यात् मिद्धवस्याह * स चति * क्रमपिराध प्रश्नपूर्वमुदाहरनि * वारयनि *इति राजन्याय प्रतिपदमितीतिकरणश्रुत्या चिनियागात् थुनिकमविरोधादाहरणव- गदा निराकर्तु पादमात्रमित्युक्त धुतिविरोगात्स हि वाक्येनापि द्वितीयादिपावधिनियोगा न युज्यतत्याशङ्य घिराधार्य प्रतीकात वृपा पवस्त्र धारयेत्याचपादामा विनियागनोपास्मै गायता नर परमानायन्दये अभिदव इयक्षत इति नित्याया प्रतिपाद तुल्या- र्य नायस्यैर पादस्य निपतित्वात द्वितीयादिपादविनियोगस्य श्रुत्या विराधे सनि द्वितीयपादात्प्रभृति कस्या प्रतिपदसम्गन्धिफा- यामति अपक्षाया हिम्पवमानस्तात्राङ्गत्वागतेनित्यप्रतिपासम्ब- निधन पर द्वितीयापादादिप्रभृति द्वितीयातृतीयत्वलक्षण यथास. ख्य क्रमधिनियागप्रसद् इति नरेत्यनेनातम् । ततश्चैकस्मिन् वहि- पवमानस्तात्रे शेपिणि द्विनीयपादप्रतिशपद्वयसमवायमुदाहर- (१)यश.२ पु.ना.1 ·१२३६ न्यायसुधायाम्। गपूर्व दर्शयितुमाह * तपथेति * पृषेत्ति प्रथमान्तस्य परस्य पद- मानायंत्यादिभिश्चतुर्यन्तरेकवाक्यतोपगमनासामाल्लिन मस्य घिराधे सम्भवति ततो जघन्यन पाक्येन विरोधोतिरयुक्तस्याशहुते * मन्विति # मत्सदिपदवापवमानायेत्यादीनामपि सोमलिङ्ग. त्यान लिङ्गविरोध इति परिहरति * नात - एफवाक्यत्वोपगम- नशक्त्याप्य तु लिङ्गमेकयाक्यस्येन फरप्यायात्ततो पि जघन्यमि- स्याङ्काशयनिरामार्थ दर्शयितुमाह * विभक्तीति * महत्वता. स्वस्थापि चतुर्य लवादेकवाक्यत्यायोगमाशझ मस्त्यत इत्यस्य देयतापाचिनो पत्यादिद्र पवाचिपदानम्तयन्मिरुत्वदन्यत्वेन सोम- दम्य स्तुत्य यात सोमस्तुत्ययंपादिपवेकवाक्यत्यापपतिमरसरा. दिपदाना चादिपदरासोमयाचित्येन स्पटमेय पाविपदे स. मानविषयात प्रिफपनि मिषण सूर्चायतुमाह * तदिति • R. ६०१ माश्याचिराधमुदाहरति + पाक्येति - समुघयाशङ्कानिरासाय * फेनस्युकम तत्यनेन पिएफपस्यानारामतोक्ता । प्रथमा. या अप्पमिद्वितफारफर्षिभक्तिस्यादिति फलंधिफरणचार्तिके प्रथमा. या कारपथिमकिरयस्य यपमाणस्याप्रघमाभुनेः समाग्याधिरा. মা কর এথনাথুলমাথার মাঝখানাক্ষিণ্যে न्यथानुपपत्या घ प्रातिपदिफस्याफ्याताकभावनाक्षिप्तकर्तृत्वाभय. पिन फोधिकरणयार्मिकोपपत्त । प्रथमाया. फारफायभक्तिस्वा. भाषानुपातपिरोग्याविनाश्यातस्य फहृयाचिता येयाफरणमायुए. गायत्यापाय तरसम्मयाचा निरस्पति मर्यात प्रफरणस्य क्रमविरोधमुवाहरति फर्मापूर्ण भुतियाविधायिस्यायना- मावारतस्यारक्रमविरोधाताहरणस्यायागमा झस्ताप्रापक्षपयुकत्या पायमिन्युक सामराम्दा त्रलोत्रयाची पूर्व किमपक्षपस्या एस यरात्रीपसामापनपत्याह पूर्व यिनि- समास्यापि- समुशहरनि . प्रमिति . यापममापाविरोधयिषयतपा स्यारालापान । प्रकरणममायापिराधोदाहरणस्यापोगमाशन उपोतिराम प्रसीयुमा स्पस्पादिना विवितीयश्रय पित समसमापाविध प्रश्नपमुशाहरति मति लिनापूर्ण- मंगायापत्त लिममायराधावाहरपत्यमागमा लिन fruin. मामयमम्मामाक्षम्पन लिस्याम्पत सामाम्पसम्म यानपत. अमममाम्यामपं यदपनीपानापमापात पापन पि. मित्रान मम्भपास्यासप । भुन्या ममयायपत्यमविप्र- परिया. ममपाप पारोमामयिकरिस्पयमादिगधा ·૨૨૨૮ न्यायसुधायाम I. समवाये ------- पर्वणि श्यन प्रर तविषयाया पहिपिहवींण्यासादयतीति यर्हिथुनेः प्राप्तत्वेन विप्र- फर्षायोगात् याध्यस्यायोगमाशय विप्रकर्षाभाये ऽपि धिज्ञानो- त्पादकत्याभापात् यलयतिरोधपरिहारं च विना तात्पर्यस्यावबार. णाभावात् । विषयपरिच्छेदफरूपज्ञानाण्यज्ञानविशेषोनिमनियन्ध. लक्षणयाध्यत्वं सम्भावयितुमाह * एमिति * प्राकृतकृतधि- रोधग्रहणायादिशब्दः । पफस्मिन्सख्याख्ये भावनास्ये च शंपे प. देकाभिधानधुत्योः समवाये पदश्रुतेरेकाभिधानश्रुत्या याधात ला. कद्वयनोदाहरति * तथेति * लिवयस्यैकस्मिन् शंष शेषवयस्य च एकस्मिन्टपिणि समवाये स्योनमित्येवादाहरणमित्याह * तथा लिऐति * फिमप्र लिङ्गदमित्यारामयाह * एनश्चति * तरंग विप्रकों यत् स्योनं त इत्यस्य प्रत्यक्षमादनाभिधानसामध्य मुस्थमित्यादिभाष्येण विशेष दयितुमाह * हनीति * एकस्मिन् वैश्यप्रयोग शपिणि पाशवश्यसाप्तदश्याख्यशेषद्वयसमवाये घा. फ्ययोर्विशेषमुदाहरति * पाक्योरिति * उदाहरणत्योपपा. दनपूर्व थियपमाह * उभयप्रापीति * सामान्यथुत्तियत् सा. मान्यवाक्यस्यापि विशेषविषयझानोत्पादने सादुर्यादिप्रफर्प इत्या शयः । एकस्मिन्नभिफ्रमणं शेपे प्रकरणयां: समयायमुदाहर ति * प्रफरणयोरिति * विरोधोपपदानपूर्व विरोपमाह * महामक रणेन हीति * सन्दशाभिव्यक्त्यायान्तरप्रकरणास्थस्यास्य सः दशभूनभुत्यादिसंयुक्तत्वन महामफरणाय प्राधान्यामाचन्तायां अवान्तरप्रफरण्यतापां व्यवधानादयान्तरप्रकरणिनःप्रयाजामहा। प्रफरणस्पर्श विनाभिझमणादे हामफरणस्पर्शानुगपत्तम्नानुभूये. पान्तरप्रफरणान्ययः प्रत्यामत्ताश्यस्थानीयस्यात् पूर्व भयतीस्याय. पः । भापस्य युगलम्य द्वितीयकर्मणः पूर्यस्यात् द्वितीयस्थ याचा तु परत्यात पोगांपर्यक्रमेणाचम्य द्वितीयानत्यागादिनीयस्य पी. यांपर्यफमेणाचादागत् दिनीयादग्यानयानयासंन्यमंण य. पगतरफस्मियाय द्विनीये या गरे कमयसमयाप पोर्यापर्यक्रमण पापस्प ययामण्यममेण शिनीयम्य च पायांपर्यक्रमणायस्य चय. যানবমণবায়ামাগাধি বাণিঘি থঃ ५। यसमया झमयापलायलमहानि कमपारिति • साश्य सस्पेय फमस्य चिनियापन्याभ्युपगमात् पापापयंस्य क्रम ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२३९ स्वाभाघमाराडा सन्निधिरूपत्वेन क्रमस्य विनियोक्तृत्वात पौर्य- पर्यस्यापि सनिधिरूपत्याविरापेण चिनियाक्तृत्वसम्भव ऽध्यबाधि. सपीयांपर्यादर्शनेन विनियोक्तृत्वानभ्युपगमाद्धस्तावनजनालपराजि- तरणादिपीयर्यापर्यवच प्रकरणादिना बाधाभावाद्ययासण्यकमे. साधे विनियाक्तृत्वापत्तस्तन याध सम्भवति न चति सम्प्र- सा युक्तति परिहारसूचनाथा प्रत्यासत्युक्ति । एफस्मिन् पाण्यकर्मणि शपिणि पोत्रधास्यशपवयसमवाय पो हमतिविशेषसमाख्ययाआधर्यमिति समान्यसमास्याया याय रति । सप्तमपादसूत्रबद्ध समास्याद्वयविराधोदाहरणमित्या- मास्ययोस्त्यिति * सन्दिग्धासन्दिग्धश्रुत्याधुक्तादादरणे- hwar कस्मिच्छरे प्रमाणद्वयसमगय फौकस्मिन्छेपिणि इत्यारावयास्मयुक्तप्रकार विवेक सूचयितुमाह * उपकारपृष्ठभावेन पदार्थशास्त्राणामप्यतिदेशा यु- नियपि श्रुत्यादिषु चलावलस्य रिचार्यत्व वृत्तानु M की * गरमय भवतीत्यादीना प्रत्यक्षगम्यानां श्रुत्या- दीना थाहा हवी यासादयतीत्यादिभि श्यने ऽनुमानगम्यै थु- स्यादिभि सह पक्षी चानुमयाना प्रयाजादिविषयाणा भुन्यादीना पशुपुराडाश प्रयाजादियिष्यैरानुमानिफै भुत्यादिभि सहयलावल- मनुत्पन्नमर चेह अन्यभावाच्छपज्ञानम् । याध्यताति पूर्व गार्तिकोक्तन मार्गा व्याख्ययमित्यर्थ । पीयास्ययमित्यपक्षायाम्प्रत्यक्षाणामा- नुमानिफै मजातीय सह घिराध प्रत्यक्षाणा बलीयस्त्वमाह* तद्य- यति * चिजातीयविरोधे पूर्णम्मापि भुत्यादरानुमानिफस्य परणाप लिङ्गादिना प्रत्यक्षेण याध इत्याह * विपरीतो ऽपि चनि * यथा कृष्णलेषु छष्ण ठान वहन्तीत्यपहननातिदेशानुमितिश्रुतिप्राप्तावघात. स्तुपकरणपिमोचनसामध्येन प्रत्यक्षम तुपरहिनपु कृष्णलेषशक्य. स्वावगमात् याध्यत इत्युदाहरणमाह * यथति * लिनमानेपुत. चनसाममिति करणाधिकरणापक्रमभाष्य मात्रमामध्यस्य रिह स्वाभिधाना कृष्णलगतस्यासामर्थ्य स्वलिङ्गय नास्तीत्याशयाह*म. पति* लैगिकगीणमुख्यायिषर्यायनियागप्रकार्गचन्ताया मन्त्रम्यानि. रिक्तविषयत्वायागात्तदनुफीसा भाष्यलैनिकायनियागामध्ये लि. द्भावियपरक्षण तदित्याय ।सामर्थ्यमात्रस्य लिङ्गत्वे भाष्यसम्म. तिमाह * तथा चेति * प्राप्फ्युक्त्या प्रापक विक्षितगल्लिङ्गदर्श. नाक्त प्रापमापदलायवाचनमापकमन्ज लिइनापायलनीयम् ।

·या. ૨૨૪૦ न्यायसुधायाम् । तस्फिमिति पृटे तन्यपासम्भषोत्त्यानन्यगतित्वलक्षणसाध्यता. प्रापकत्वाभिधानात सामर्थ्यरूपता लिङ्गस्य भा. ध्यकृनो ऽभिमता ज्ञायतइत्याशय' । भवत्यन्यार्थदर्शनस्य प्रा. पणसमर्थत्वाल्लिङ्गवम् । तस्य तु अतिविरोनं पाधोक्तिर्न वेति पृच्छत्तिय पुनरिति *सन्देहोपपादनार्थ श्रुतेरानुमानिफरव लिङ्गस्य प्रत्यक्षत्वे ऽभिहित कृष्णलायघातपदव तीन्यप्राण्यानुमानिक्या श्रुते. प्रत्यक्षलिगवाध्यसिद्ध प्रश्नो न युक्त इत्याशड्यानिदेशानुमयाया. श्रुतेकृतप्रयोगवाफ्यै फवाक्यतयानुमेयत्वाभ्युपगमात् समस्तप्राकृत धेकृताङ्गमापफश्रुत्यादिप्रमाणपर्यालोचनगानुमीयमानायां श्रुती विरोधपरिहारार्थ पलयत प्रमाणाविरुद्धार्थाविषयतयानुमानावश• दरूपस्य वा लिङ्गस्य गौणसामर्यायोगादसमथस्य च विनियागा- यागादवघातविषयप्रत्यक्षसामर्यरूपलिङ्गानादरे चिनियागानुप. पत्तेस्तस्या थुने. प्रत्यक्षलिनयाध्यत्वसम्भवे ऽपि स्मृत्यनुमेयापा. श्रुते स्वात-ध्येण पठ्यमानतयानुमयत्वाभ्युपगमन प्रत्यक्षश्रुतितुल्य स्वावगमादर्भे नुनी जानना दम्पतीकर्देवस्वराजनिता विश्वरूपदत्या- दर्मातुलदीहतपत्रावसयीविवाहादियोतमार्थस्यान्यार्थदर्शनसामर्थ्य- रूपस्य लिङ्गस्यानादरे ऽपि पैतृष्यसेयी मातुलसुतां सगोत्रां च प. रीणीय चान्द्रायणं चरेत्परित्यज्यना मातृवत् विभृयात् इतिस्मृम्यनु- मेयया श्रुत्या मानुलदुहितपतृम्यसंयीविवाहानषेधादेरराक्यापार भावावपम्यसुचनार्थम् * यत्युक्तम् * उत्तरमाह * तत्रति * प्रत्यक्षभुतिविराधे ऽपि स्मृतिमूलभूतिफल्पनाया दुरवस्तार. विह वक्तव्यमित्यादिविरोधाधिफरणयालिफोक्तत्वेन लिनविरोधेम: लान्तरराङ्काया दूरोत्सारितत्यादयथार्थश्रुताश्रुतिमूलन्च मूलान्तये- स्याभिप्रेतमायमेन स्वभगिनीयमी प्रति आवयोर्गदम्पती प्रजापति- नितेत्यांमधानात मातृभगिन्यपत्ययोरन्यान्य दाम्पत्यौचित्यश्रीनफ. स्येऽनभिमतस्य गर्भत्विति लिङ्गस्यौचित्येन वस्तयोर्यमयम्यो. सपा द पायधुग्भियमीमिथुनाथै पम प्रोगाच सतांनवमी युग्मिरनिम्छ प्र- त्याचति शौनकस्मृनगमेरिवत्यच. पञ्चमीत्येनानायुक्याचम्या स्व. भ्रातरयमम्प्रति गर्भस्थायंघाय दम्पती जनितत्यभिधानातिया म्रात भगिन्यपत्ययादाम्पत्यौचित्योतफरवायागमाराक्ष मम सप्तपुर पान्तराचय च खयन्तरेयो गर्भातजातयोनायत्रीपुमयोदम्पती- तापप स्वभापिनी तामाघमारेशान्योन्यमापकांगो गर्भा भविष्य. तितजातया श्रीपुंमयादम्पतिताऽस्वित्यय यमीयचनस्य ऽपिभ्रातुम. गिम्यपत्ययोर्दम्पतीत्वौचित्यूचातकत्याविरोधसूचनार्थमनस्थित्यः ·जायत तृतीयाध्यायस्य तृतीय. पाद'। १२४१ कम * आयाहीन्द्रपथभिरीणितेभियंशमिमनो भागधेय जुपस्वाभि. तृमाशहुर्मातुलस्पच योषाभागस्त पैतृप्यसेयीवपामिति अस्यामप्य: चि धृतसकतृप्तवपाख्य भागधेय जुपस्वत्युक्त वपाया सेव्यत्वलक्षण नामत्व वान्तेनोपपादयितु यथा मात्तुल्स्प योपा रूपं जहुशब्दया. ध्यमपत्य यथा च पैतृप्वसयी पुसा भागो भजनीया सख्या तथा वा तवत् सेन्येत्यभिधान रुची व्यहति प्राची जुहू प्रतीचीम्युप भृतमिति, रुग्भ्यूहनविधिवाक्यशपे च समानारपुरुपदत्ता चायश्च इत्यनेनकस्मात्पुसो जाताभ्या मातृभगिनीभ्यां पुरु- पादत्ता भोक्ता पुरुषसन्तानो पाधश्च भाग्यस्त्रीसन्तानो जायता. त्युक्तंभ्रांतृभगिन्योरेव भोफ्तृभोग्यतेत्याशय निरासार्थमुन तृतीये सच्चामहे चतुर्थे सङ्गच्छामहा इति य दवन्दीव्यमाना जात्या आ- सनत्यनेन कस्मात्पुसो जाताभ्या भ्रातृभागनीभ्यां द्वितीयाभ्यां स्व. भार्यास्वपतिसपृक्ताश्यामकस्मात्पुमानन्यस्मात स्त्रीत्येव जातेतृतीये तता वा जाते चतुर्षे विवाहाख्या सङ्गति कुर्म इत्येव दीव्यमानाः फ्रीडमाना श्लाघ्यमाना जात्या कूलीना यस्मादासते तस्मादेकरमा- दोक्ता भोग्यश्च जायते इत्यभिधान भ्रातृभगिन्यपत्ययार्दम्पतित्वो- चिन्यद्योतकलिङ्गमनन्यगतित्वात् स्मृति याधते तस्मात्पूनिफाफर- ण दाहतु, स्वत्यनिवृत्यभावात्सापिण्ड्यानिवृत्ते । अविप्लन ब्रह्मचर्यो लक्षणयां स्त्रियमुहत् । अनन्यपूर्विकाड्डातामसपिण्डां यधीयमीम् ॥ इति सपिण्डावाहनिषेधात्तद्विषयत्वेन पैतृपसीमातुल. सुनापरिणनर्यानपेस्मृतिर्याख्येया अतएव । पैतृष्वसगी भगिनी स्वसीयां मातुरेवच ॥ मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रयण चरेदिति । गमन प्रायश्चित्तमुक्त्वा । पत्तानिनस्तु भार्या नोपयच्छेत युद्धिमान् । शातित्वेनानुपयास्ता. पतनि छुपयन्नध ॥ इनि पैतृप्यमयादिपरिणयननिषधे आतितव सपिण्डताण्या- हेतुत्वेनोका भगिनीरस्य पैतृपनयी विशेषणात्याभावे तुम्यापत्तरेतास्तिनस्वित्यनुपपत्तिप्रसङ्गापितृष्वसु पुत्रिका- तृतीय पुत्र. पुनिवति पुत्रिकायाः पुषत्वस्मृते । अभ्राते च पुस एति प्रतीचीति मन्त्रे घानातृका. दुहिता पुत्रिकाकरणात्पुस प्रतीचीन पुत्रत्यङ्गच्छतीति पुत्रिका. या. पुश्त्वदर्शनान पुत्रिकाया. स्वनातू पुत्र प्रति पितृव्यत्वापतेः। करण ·१२४२ न्यायसुधायाम्। पितव्य दुहितुश्च भगिनीत्वविशेपेणेन पुत्रिकायां पितृष्वादुहिता पैतृप्वसयीति प्रतीतर्मातृभ्रातुश्चासत्वविशेषणेन पुत्रिकाया मातुर्थो भ्राता सपिण्डस्तस्य दुहितुरङ्गत्वेत्यर्थावगमात् पैतृम्बसेयीमातुल- दुहितृपरिणयननिषेध पुत्रिकाकरणविषया निश्चीयत । वसुदेवाङ्ग जाता च कौन्तेयस्य विरुध्यतइत्यादिवार्तिक त्वभ्युपत्यवादमात्र• स्वेन व्याख्येयम् । मातुलदाहतपरिणयनस्याश्वविक्रयादिवत् दु: राचारयस्मृतिपितृमन्ताने सप्तमान्मातृसन्ताने च पञ्चमादा- पुत्रिकाफरणाभावमनिश्चित्य परिणयनविषयति सर्वमनवद्यम् । न फवलमानुमानिकस्यैव श्रुत्याद. परण लिङ्गादिना प्रत्यक्षेण पाध किन्वानर्थक्यापत्ती प्रत्यक्षस्यापीत्याह * सर्वत्र घोत * विपरीतबाधोदाहरणार्थसाधनविशंपलक्षणार्था जातिनाध्यय सीयते । बीहिजातिरहित यत्साधन फि तद्यतस्तन्दुला भवन्ति तत्प्राक्षितव्यमिति तन्तुलनिवृत्तिफरणता हि साधन न द्रव्यतेति मरमाधिकरणभाष्यम् अर्थत पठति * तदिति * धौत प्रीहि- स्परूपमनारत्य प्रकरणगम्यापूर्वसाधनाशलक्षणो सृजतिना व्यवहिना. प्रमेयाख्याथयवलायलपैपरीत्यादपि प्रमाणवलावलय ८६३३३ परात्य भवतीत्याह * तथंति * श्लाक व्याचष्टे * सति * एतदेव लोकसिद्ध्योपपादयति * तथा चेति * श्रुतिलिङ्गपिरो- धापादनमाप्यस्य सूत्रातसमवायोपपादनार्थत्वसूचनार्थ वृत्तव- तिप्यमाणकीन फरोति * एयमिति * चिन्तादित्यादिपूर्वप. सभाध्यलिङ्गस्य श्रुत्यपेक्षत्येनासम्भवादर्थविषयप्रतिशानुपपत्तेप्यू: चमाराङ्यापपादयितुमाह * तति * श्रुत्यपेक्षत्वाभ्युपगमे ऽपि यस्मिन् विषये विरोधो नास्ति तस्मिन् यल्लिगस्य श्रुतिकल्पना हतुभून समोतार्थोक्तिमामय फरणाग्नात च रूप तस्य विरोध विषय ऽपि तुल्यत्वात् ध्रुतिकल्पनाविधात तुल्ययलत्योपपत्ति प्रदशान्तरेत्यनेनो का यथाथुतपिराधाविरोधयास्तुल्य रूपम् । तर था लिगस्पापीति तिहटान्तेन लिङ्गस्य रूपतुल्यत्य द्वयोरपीत्यने नोपादितया पूर्वाध व्याचष्टे * स्वत एयेति * श्रुतिलिङ्गजन्य- योनियोस्तुल्यरूपत्वेन थुतिलिङ्गत्यापपादनाय ने हीति भाष्य धौतरिनियोगान्यथानुपपत्तिकल्पितया गाईपायोतिश चन्द्रो- किरानियाधात् धुन्याण्यलिङ्गरूपविफल्पेन लिङ्गस्य शानोत्पादफ- त्यानुपपत्तरयुकमाण्यापपादयितुमाह * न होति * रूपोत्या शतभिधानादमान यशातकस्य मन्यस्य मिनियोक्तुमशक्यत्यात पिनियागात प्रातिनिरूपण कार्य स्थासकन्द्राफिजनितन्द्रा ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । રરર त्वज्ञानयाधा न शश्येत्यर्थ लिङ्गजन्यस्य शानस्य सविचिकित्सत्वा- लिङ्गस्य सारूप्यशङ्काधै नन्वितिमाष्य लिङ्गादपि सन्देहास्यधि- चिकिरमानुत्पत्तेरयुक्तमाशय विक्षेपार्थत्वेन विचिकित्सोकि व्या ख्यातुमाह * नात्यनि * स्वत प्रामाण्यात विक्षेपायोगमाराड्य * नहीत्युक्तम् * नेतदिति परिहारभाध्य श्रुत्यपेक्षत्वेन कुतश्चित लिङ्गान्निर्विक्षेपप्रत्ययायागादयुक्तमाशयोपपादायतुमाह * पर पु- नारति * भवतु लिङ्गात्प्रत्यय रति भाग्यात् लिनेन शानोत्पादन सिद्धान्तिनाप्यभ्युपगतत्वात् । ऐकान्तिकमाल्या गृहीत्वा ज्ञानस्यो- त्पन्नस्य विक्षपे ऽपि दोपाभावन सविक्षपत्वस्य सविचिकित्सत्यस्य चाच्यत्वात् सन्देहो विपर्ययो निध्यवसाया वा सदसत्तासाधारण- ज्ञानरूपा विचिकित्साशब्देनाक्त इति मत्वा सन्दिग्धयुध्यभाषातदे- धमिति वाचकाभावेन च विपययायोगात्पारिशष्यादिन्द्राङ्गत्वलक्षण येन्द्रीत्वसदसत्त्वयोमध्येऽन्यतरानिश्चयरूपोऽनध्ययसायाफ्यो भवति तस्याविराधेऽपि विषयसदसवाद यत्र परिच्छद फलविज्ञानरुपाया- भाषेनाप्रामाण्यात् बलायलचिन्तानुपपत्ताध्यत्वे ऽपि न पूर्वपक्ष हानि । यतस्तु कदाचनति स्पष्टेन्द्रलिङ्गात् इन्द्रदेवत्यो ऽय मन्त्री भयत्येवेति । एव सत्यनिश्चयरूपे निर्विचिकित्साण्य प्रत्ययो भव. ति सप्रामाण्याविशेष्याद्विकल्पितुमहंतीति पूर्वपक्याहेत्यर्थ । न. बित्ति शङ्काभाग्यश्रुतिविरोव मन्नस्यन्द्रपरत्वायागात् विज्ञानोत्पा. दकशब्दसहकारितात्पर्यापधारणाभाव विशानापरपर्यायाध्ययसाया- एयनिर्षिचिकित्सत्वानुपपत्तरयुक्तमाशङ्ख्य सपिचिकित्सा हीति भा- यदिहापि विक्षेपार्थे धिर्चािफ साक्तिरित्या व्याचटे * नन्वि- ति * नतदित परिहारभाष्य विक्षेप ऽप्यविरोधिश्रुतिविकल्प नोत्तरकाल प्रामाण्यासम्भवादयुक्तमाशडानध्यवमायास्यविचिकि- त्माशय वन व्याचष्टे * इतरस्त्विनि * काममित्यादि न लिङ्ग वि ८६ नियोजकमित्यन्त शहाभाप्य सिद्धान्तिन सानकलिगात्मामा- ण्यानुशानौचित्यादयुक्तमाशङ्य विरोधे तात्प्रामाण्य नास्त्येवत्य घमथर कुपितात्या सूचयन् व्याचष्ट * सिद्धान्तेति * वि. चिकित्सोक्तविक्षपार्थवव्याख्याया लिङ्गस्य चाप्राप्तयाधोक्तरेतना- विरोध शङ्कते * फथ पुरिति * यदि सविचिकित्सोक्त्या सरिक्षेसाच्यते कथ भाष्यकृता मविक्षपकत्वम् सपिाचकित्स- शब्दवाच्यत्वेन परित्यज्य सशयो य स पिचिकित्सशब्दयाच्यत्वेन लाके प्रसिद्ध स पात्र समिचिकित्सत्वनोच्यते लिङ्गस्य वा प्रा. बाधाभ्युपगमे कथ लक्षणस्य चाप्रानराधाभ्युपगम कथ लिङ्ग- ·१२४४ न्यायसुधायाम्। परिक्षातत्वं भाग्यकृताध्यते नास्मिन् विषयद्वये भाग्यविरोधी धार्तिकस्यत्याशयः पशब्दार्थं एक्शब्दः । श्रुत्यविरोधे लिङ्ग- मिनियाज्यस्य मुख्याधतात्पर्यावधारणा लिङ्गस्याङ्गत्वरूपाविषय- परिच्छेदकविज्ञानोत्पादकत्षे ऽपि विरोधतात्पयानवधारणात् श. तिप्रकरणाम्नानलक्षणलैगिकशानमानोपपादकसामग्रीसद्भावे ऽपि विषयपरिच्छेदकस्वरूपक्षानविशेषात्मना विज्ञानोत्पादकतात्पर्यावधा- रणाण्यमामग्न्यमावात्सदसत्वसाधारणहानरूपो ऽनध्यवसायः । सशयाएव प्रतिभादिगुल्यो यस्माद्भवति तस्माद्यद्यपि पूर्वपक्षिणाक्तो- कोपेनाविरोधो ऽपि प्रामाण्यं त्यज्यते तथापि तद्वरमनीकुर्मः । न तु विरोधे प्रामाण्यमित्यवमर्थत्वात् भाष्यस्य न तद्विरोधास्यो दोषो वार्तिकस्यास्तीत्याह * ने इति # यसरवानिश्चयतुल्यत्वात् सन्दिग्धत्यो क्या नाभ्यवसाय पषातः । शक्तिप्रमाणाम्नानमात्रस्य व लैङ्गिकज्ञानसामप्रीत्वाभ्युपगमेनाविरोधे ऽपि शानमात्रोत्पत्तिर- का वस्तुतः श्रुसिकल्पनां विना लिङ्गस्य विनियाक्तृत्यायोगात् भाकाला च घिना भुतिकल्पनां विना लिङ्गस्य शक्तंराकाथायामपि सामनास्वावगमात् प्रत्यक्षया च श्रुत्यान्यन विनियुक्तस्य मन्त्र स्थाकामानिवृतः सामान्यभायेन मानमानस्याप्युत्पत्ययोगान प्रा. माण्यशङ्केच नास्तीत्यभिधानार्थ पदेवस्यादिभाष्यावयचं व्याघऐ . यदि नि - सामान्यतो लिङ्गप्रामाययोक्त्यर्थमात्रेत्यादिप्रमाण मित्येतस्परिहारमाध्य सिद्धान्तिना मार्वत्रिकामाण्यापछवादयुक्त. माराडा काममित्यादिभाग्येण सिद्धान्तिना विरोधविषयएवाप्रामा. ज्य शङ्कित ऽपि पक्षी भ्रान्त्या सार्वत्रिकमामाण्यापहव सिदा- तिकमा मत्या प्रकरणपादत्यादिभाष्यण प्रामाययमार्ग दर्शयन्ती. ८६ त्याह * पर्गस्थति * इममंध लिङ्गप्रामाण्यमार्ग द्रदयितुमा ह * देतदिति . यद्वा सार्वत्रिकं लिङ्गाप्रामाण्य सि. साम्स्पनभिमन न विरोधविषया प्रामाण्योक्तिसीफर्या का• माित भाष्यणशिद्वितं तनिरासा च सामान्यतः प्रामाण्य. मनात भाष्येण पूर्वपक्षेनोमित्येवमन्या माध्यस्यं व्याचटे . अप घेति तुल्यबलत्यामाये ऽप्यविरोधात् समुथय इति पूर्वपक्षमा प्य व्या! * अभ्युपगम्यापीति * एफस्याने फापना विदेत्या. शा प्रयाजादिजन्यस्योपकारस्यैफस्याप्यनफास्यादर्शनादपिरो. धोक्त न खेति भाण्यावययं व्याख्यातुमाह * तपथेति * अर्थ तात्तिदोपपत्तेः पिरोधाशा नयितिमाय व्याघरी * सकारfa - प्रधानानुरोधेन गुणरचन्या व्यापाद विपधपरिहारामुप.

·तृतीयाध्यायस्य हनीया मादः । स्थापयेति भाष्यं व्याचटे * ननि * एफस्येन्द्रशब्दस्य मुख्पजध. भ्यनिविरोधगडाध्मय तहीति, भाष्यं पान* स्टेति * प्रयोगभेदन विरोधपरिहारार्थ नेति घूम इनिभाज्य क्याएं * नेति ५ इन्द्रायवे मुण्यवृत्तः सम्भवस्य गाहपत्याचे पारसम्भवस्याथ. वणादित्यर्थः । अत इत्युपसहारमाध्य समुथयपूर्वपक्षानुरूपत्वादयु- तमाशस्य परं लक्षणार्थत्वेन तुल्यबलोकि व्याचष्ट * तस्मादि. ति + एषमिति सिद्धान्तप्रतिक्षामाण्य याच प्रवामिति • कुन इत्याचवगम्य तं प्रश्नपूर्वमुपपत्तिमाप्यं ध्याचष्टे * कुन इति वि. धेरस्य मन्त्रस्य सामान्यतः समीहिताङ्गत्ये विधितो ऽवगतेदिनी. यया गाईपत्यस्याप्सततमत्वन समाइतत्योक्तेगाई पत्यानतोक्ता भवतीन्याशयः। श्रुत्यास्यस्य वचनाभाये ऽपि प्रकरणलयमामान्यम- म्याधे ऽस्य लिङ्काद्विनियोगा भविष्यतीति अत्राभिधीयतात्याहिपूर्व- पक्षमायांकानुभागणार्थ नन्विात भाष्यं व्याघर * पत्विात * वै. दिके पदातिरिक्तप्रमाणायोगात श्रुत्यभावे लादः प्रामाश्रयेम सम्भवतीति परिहाराय नैतदित्यादिविप्रकटः श्रुत्यालिङ्गामित्या न्तं भाग्य ब्याच; * तदिति * श्रुति विना प्रामाण्याभावे लिनस्य श्रुत्यभावे नुपपत्यभावातू थुतिसद्भावफल्पकत्यायोगाप्रामाण्यापर्य- लावलचिन्तानुपपत्तिशङ्काथै तदित्यादिभाष्यं ध्याचष्टे * परस्थित ति * अध्ययनविधिता मन्त्रस्य सामान्यतः समीहितायवे जाते तद्विशेषापेक्षायां प्रकरपेन प्ररुन कणि ममीहितविशेषत्वेन मम पिते यदुईशेन विधिविषयत्वाख्यस्य तादयस्यानेनेदं कुर्यादित्येवं अपाङ्गाङ्गिवाचिशब्दाभावे ऽनवगते समीहितविशंषामंत्वं च विना सामान्यती धगतस्य समीहितार्यत्वस्यानि दासनिर्वाहायानेन यजेनेति श्रुती प्रकरणन कल्पितागं फर्थ मन्त्रेण थागं कुर्यादित्यपे. क्षायां यथा शक्नुयादिति सर्गण्यातसाधारणोपयन्धारसामान्यतः शङ्काद्वारा घामे तद्विशेषापेक्षायां लिङ्गेनाभिधानाक्ये द्वाराधिोपे समर्पिते ऽपि पूर्वधदेव मन्त्राभिधानयोरन्ययवाचिशब्दामाचेsa- यानयगतेरभिधानद्वारानन मन्त्रेण प्रजतेति द्वारद्धार्यन्ययवाधिश- दफल्पने ऽस्या लैङ्गिकचिनियोगान्यथानुपपत्तिलक्षणार्थापा - गतथुतिमूलत्वेन लिङ्गप्रामागयोक्त्यर्थमन्त्रेत्यादिश्रुतिमूल एवायम इत्यन्त भाष्यं ज्याचष्ट * सिद्धान्लेति * लिनस्य थुतिफल्पकत्व ८६ सति विरोधे ऽपि श्रुतेरेय फल्पकत्वाविधानात प्रामाण्याविधानश- झार्य यदीत्यादि अईतीत्यन्तं भाष्य व्याचप्टे * परस्तु मदीयमवति* नापीत्यादि वाध्यतात्यन्त भाज्यं प्रामाण्यरिकल्पास्यदोपाहारापः ·न्यायसुधायाम्। त्वेन व्याचप्टे * सिमान्तेति *विफल्पायोगोपपादनार्थ यतस्वि- त्याद्यर्थविप्रकप इत्यन्तं भाज्यावयचं व्याख्यातुम् * विरोधे चेत्यु। क्तम * भाष्ये च लिङ्गभूतस्येन्द्रशब्दस्यन्द्रोक्तिमसामर्थ्यमालोच्या- नन मन्त्रणोन्द्रोपस्थानमित्ययं ततो ऽयों च गम्यतइत्युक्त साम- र्यादिगण्दमात्रविनियोगः स्यात् न झनमन्त्रस्येत्याधय कृत्स्नम- न्त्रविनियोगविपयश्रुत्यनुमानाय प्राग्भवन्तीति कृतस्य मन्त्रस्यक वाफ्यतामपेक्ष्य * आलोच्यत्युक्तम * तदस्मै प्रभवति सन्तापादिश्य इति श्रुतेः सन्तापादिप्यनुमानराब्दस्य पाठमङ्गीकृत्याप्रत्ययोत्पत्तिम- लिङ्गन पदमात्रविनियोगात् घाश्यीयकृनमन्त्रविनियामायोगस्मृ. त्यनुमेयश्रुतिवश्च लिङ्गाधनुमेयायाः श्रुतेः क चिदपाठादपाठ च धिना विशिष्टकमकवस्तुसमूहाथैथुत्यसम्भवात् लिङ्गादिभिःश्रुत्यनुमा- नायोगमाशय पदमात्रस्य निराकाद्धार्थ शक्तत्वनाप्रयोज्यतया विनि- योगानइत्यात पादमा लैङ्गिकधिनियोगानहत्वात् पदमाने लैङ्गि- विनियोगपर्यवसानानुपपत्तेः प्रथममिन्द्रपदैकवाक्यत्वालोचनया कृत्स्तस्य मन्त्रस्येन्द्रोक्तिसामर्थ्यरुप लिङ्गशानं ततः कृत्स्नमन्त्रसा- मालोचनयोशरितेनाप्यनेन मन्त्रेणेन्द्रो ऽभिधेय रति शब्देन प्रयो. गवाक्यैकदेशतयाभिसंहितेनोच्चारणक्रमाभावे ऽपि अभियानक्रमा सम्भवाद्विशिएक्रमकवर्णसमूहात्मक-नास्थ मन्त्रस्येन्द्राङ्गस्वरूपो उधों ऽभिहितो 5ों भवतीति विज्ञानमित्यवं शड्डाद्वयपरिहारार्थ प्र- थम तापदिति भाष्यद्वयमविरोधे थुतिकल्पनापपत्यर्थन्वेन व्या- ख्यातुम * यत्र हीत्युक्तम् * प्रत्यक्षथुतिविरोधे लैनिकश्रुतिवि- कल्पनायोगोत्यर्थं तददित्यादिभाष्यावयचं व्याफ्यातुम् * यत्र त्वित्युक्तम् * गाईपत्योपस्थानाख्येनकेनौवोपकारेण निर्मातेन मन्त्र- वाक्यस्य कुनायागोपकारख्यप्रयोजनस्वात् प्रकरणस्य च कृतयागा- इत्यवोधाख्यप्रयोजनत्यानिराकाडूय तत्रेत्यनेनोक्तप्रयोजनास- मीहितोक्त्यर्थः । चातुर्वर्ण्यादिवत्स्वार्थिकस्यानेन भाष्यस्थेन साम- Wशब्देनोक्त.। विकल्पस्य चेत्यादिभाष्य व्याचष्टे * किं चैति * अष्टदोपत्धेनान्याय्यत्वोपपादनार्थ नित्यवञ्चतिभाष्यं व्याचष्टे * स्व. तन्त्रयेति * ध्रुत्युपन्यासन लिङ्गमप्युपलक्षितमिति मृचनार्थम * लिङ्गन चेत्युक्तम* चोदित सन्न कृतमित्यनेन श्रुतं चनि भाष्यावयवं व्याख्यायाचोदित सत्कृतमत्यनेनाश्रुतं सत्कृत भवतीत्येवमश्रुतमिनि भाष्यावयचे व्याख्याते व्युत्क्रमव्याख्यायां को हेतुरित्याशक्य चोदि- तम्यापीतरालोचनेनाचोदतत्वापत्तिं हेतु सूचयितुम् * तदपेक्षेत्युक्त म * अन्यतरायणे सति इतरकरणस्य चोदितत्ववदाश्रीयमाण ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२४७ नियमान शास्त्रेणार्थादन्यनिवृत्तेरितराकरणस्यापि चोदितत्वात् दापोऽकृतनेत्याशयतरन्न कार्यमिति निषेधाभावानियमस्य च स्व. विषयनियतत्वमानपर्यवसानेनान्यनिवृत्तावव्यापारात्प्रकरणमपिचो दितमिति नास्ति येनाकृतत्वस्यादोषत्व स्यादिति तटकरणमपीत्य- नेनोक्तमश्रुतस्याप्यनिपिद्धत्वेनादुष्ट करणमित्याराड्यन शास्त्रपरिमाण- त्यदित्यनन न्यायन पदार्थेयत्तानियमात् अधिकपदार्थफरणे चयत्ता. याधापत्तरश्रुतफरणदोषत्वातवर्थ यायश्चिति भाष्य व्याचष्ट्र * श्रुतति * तुल्यस्योपपादनार्थ उभयत्र हीति भाष्य ज्याचष्ट * प्रसिद्धीति * विकल्पपक्षनिरासापसहारार्थ तस्मादिति भाष्य व्याचष्टे * तस्मात्तावदिति * समुशयपक्षस्याविरोधात्सल्वपी. त्यादिपूर्वपक्षमायोक्तम्यानुभाषणपूर्व निरासार्थमथत्यादिभाग्य व्याचट * यस्थिनि * चिराधापपादनार्थ यत्कृतसामर्थ्ययारि ८६७।। त्यादिभाष्य प्रश्नपूर्व व्याचष्ट * कथमिति * भाष्यस्य वाक्यो. क्तिव्याख्या मन्त्रोक्ति कृतप्रयोजनोक्त राकासयसिद्धयर्थत्य सूचनार्थम् * निराकारत्युक्तम * यस्मान्मन्त्रप्रकरणे व अपि निराकाङ्क्ष कृते लिङ्गस्य च नियागरूपो ऽर्थ साकाथाभ्यां मन्त्रप्रकरणाभ्यां साध्य तस्मालिन श्रुत्या विरुध्यनइत्यर्थ । श्लोक व्याचष्टे * एक इति * मन्त्रप्रकरणयोनेराकाद्धय सति हवि कृदेहीति प्रिवरननाद्वयतीत्यादिवछरुतरपि गिनयोजकत्वायागात लिङ्गविनियोज्यपदानिरिक्तपदमात्रसमूहस्य चाकरनयाश्यत्वना- विनियोज्यत्वे विनियागयोर्द्धयोरप्ययागात् लिङ्गविनियोज्य पदैक- वाक्यतायाश्च लैङ्गिकविनियोगापक्षत्वस्य नि सन्दिायत्वात लिड्न सह तुल्यबलत्वशड्डानुपपत्तेर्भाच्याक लिगवाक्यविरोधोदाहरणा- परितोपात्स्वयमुदाहरणान्तर तावदाह * लिङ्गति * होना यक्षन्मि ८६दार प्रावरुणाप्रशास्ताराप्रशास्त्रमुतुना सोम पिवता प्रशास्तर्यजति प्रेप । प्रशास्तृशब्दस्य मैत्रावरुणाचित्वात् स्वयक्त्या मैत्रावरुणयागे नि- युङ्क्त । ततश्च मैत्रायरुणस्य नियोज्यत्वेन निया कत्वायागाद्विनियो- गार्थे प्रेग्यपु मैत्रावरुणधिधिन कपलब्धिति सूचनार्थ होत्रप्रवचना- धीनत्यविशेषण को ऽनुष्ठाने विशेषहत्यपेक्षायामाह *तत्रेति * मैत्राव रुणस्य यागे नियोगे ऽस्मिनस्तस्य प्रेष कतृत्वाशक्ते अशक्तस्य च चिनियागायोगात यायन !चिनियागायागमाण्ड्य वाक्या प्रतापपयत प्रतिरिक्षय लिग विनियोगावगमाभवावकविनियोग कम्य वाक्यम्य विरोधावगतेषु कोदारपतन्यच । नुवाक्यापूर्वकम्वेव इवधिक २ ५.1 ·यागे न्यायसुधायामा घगतेन प्रेपकर्तृत्वेन लिङ्गानवगतयागकर्जुधवाधात् हो- तुरेव सामाख्यागत यागकर्तृत्व वाधकाभावन नियोगारगतमंत्रागरुणस्य प्रेषे शक्यविरोधोक्ती स्वात्मनि चेत्यु- क फैन परंण मैत्रावरुणा यागे नियोक्तव्य इत्यपेक्षायां स च परो होता नियाक्ता विप्रतिषेधे समवायविशेषादितराभ्यामन्यस्तेषां यतो विशेष. स्यादिति सुनशेयाक्तन न्यायेन विज्ञायतइत्युक्तेषपष्टस्या- त्कृष्टकार्यकारित्वप्रसिद्धमत्रावरुणावुत्कृष्टस्य होतुमैप्रावरुणकायंका. रित्वायोगान्मैनापरुणादपष्टस्यानन्तरस्य होतृपुरुषत्वेन मैत्रावरुण. सहशस्याच्छावाकस्यैवानेन न्यायेन मैत्रावरुणा कार्यकारित्वप्राप्तेरप. रितोपान्समाख्ययोहोतृकर्तृक-वं प्रेपस्योक्त प्रेयायें ऽपि तर्हि यागे समायया होतैव कर्ता स्यादित्याराडा यागांशे लिङ्गेन समास्यावा- घ. पार्थत्यनेनोक्तः । मन्त्रब्राह्मणयोधिरोधे मन्त्रस्य तु ब्राह्मण- चोदितार्थप्रकारानात् तत्परतन्त्रवृत्तरित्यैन्द्रयधिकरणवार्तिकं म- न्त्रस्य ब्राह्मणानुरोधवृत्चित्वोक्तः प्रेपमन्त्रानुरोधनेह ब्राह्मणवाक्य- पाधो न युक्त रत्याशमाह * यद्यपि चेति * ब्राह्मणोक्त्या श्रुति. स्तत्र विवाक्षतेत्याग्रयः । कीरक लिङ्गमित्यपक्षायामाह * यदि हीति * मैत्रावरुणस्य प्रेपकारित्वे होतु समाख्यावगतप्रेषकार्य यागका- रित्वापत्तोगनियोज्योक्त्यर्थेन प्रशास्तृशब्देन होना वाच्य. सच मैत्रावरुणाकार्यलोपं मत्वा न एक्यो यस्तुमित्याशय. मैत्रावरुणस्य प्रेषधिकारित्वे ऽपि होतशब्दो मैत्रावरुणे ऽनर्थक. स्यान्न युक्तोऽन. र्थको भ्युपगन्तुमिति लिङ्गद्वयविरोधस्यैतदुदाहरणम् । ततश्चो. पक्रमस्थेन होतुर्य त्वलिङ्गेनोपसहारस्थस्य प्रशास्तुर्यष्टलिद्गस्थ वाध. स्यादित्याशयेन शङ्कते * ननु चेति * ऋग्वदविहितकर्मकारित्व. गुणयोगेन होतृशब्दस्यार्थवत्वाभ्युपगम प्रशास्तृशब्दस्यापि तुल्यार्थ- वत्तेत्याह *गौण इति* आदिारत्यादिशब्दसूचित होतृशब्दस्य गौण. स्वायोग प्रकटयितुमाह *अपि चेति शङ्काशय प्रकटयन्नुपसहरति * तस्मादिति* होतृषब्दस्य होतार मुख्याया वृत्ती ऋग्वदविहितकर्मका. रित्वस्य निमित्तत्वेन मैत्रावरुणेश्या वृत्तौ निमित्तत्वायागात् कार्य- प्रत्तिरव निमित्त घाच्या मैत्रावरुण एव हातृकार्यम् ऋग्वेदविहित फरोति न तु मैत्रावरुणकार्य प्रेपानुवचनं होतेत्याशयन परिहर्नुमाह * अति * एवमपि होतृशब्दस्य गौणत्वदोषो परिहतः स्पादित त्याराड्य * सर्वथा तावदित्युक्तम् * अगत्या च मुख्यस्यापि गौण- त्व न दोपायत्याशयः । अध्वर्यवो यजयन्ति विनिपय्योद्भातार: स्तुवन्तीत्यादौ च मुख्यविंग्याचिनोरधदातृराब्दयोस्तत्पुरुषेण्यपि - ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२४९ प्रयोगदर्शनात् होतशब्दस्यापि मुख्यत्विग्वाचिस्तत्पुरुषमैत्रावरु- णवाचिता फल्पयितुं युक्तनि सूचायतुमाह * मर्च एति * अथाह यदांता यक्षद्धोता जक्षदिति मैत्रावरुणो हो। प्रध्यत्यथ कस्मादहो. तृभ्यः सद्या होत्राशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति प्रग्यतीति चाहोत होतशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृष्ट्या प्राणो वे होता प्राण.सावं. अन्विजः प्रतिप्रतिवचनालोचनायां होतृशदस्य गौणता- घसीयताति सूचनापः सर्वशब्दः । मतो हातृलिङ्गावाभावान्नायं प्रै. पमन्त्रो होतारं प्रयुक्त किं तु प्रयानलिङ्गत्यात् प्रशास्तारमवेति नेह लिङ्गयोर्विरोध इत्युपसहतुंमाह * तस्मादिति * एतत्प्रेपानुषच- नमाविषय एव लिनेन वाक्ययाधो नार्थेषु प्रषानुवचनचित्याह * न चेति * भाष्यकारांदाहरगामाक्षिपनि * म्यानमिति * लोकं व्याच * सत्यपीति * पुरोडाशाधारस्य पात्रस्य सीदति पुरो- ८६९।३ टामो ऽस्मिन्निति व्युत्पत्या सदनगयाच्यस्याभिधारणमाधारद्वा. रा पुरांडायमस्कारार्थवाद्भाष्यकृतीपस्तरणत्यनात निश्चलत्वफल- प्रतिष्ठापनपर्यन्तं मादनं मन्त्रवणात्कार्यमिति सूचनाय प्रतिष्ठाप- नाक्तिः स्थानादिकल्पयाम्यन्तपदसमूहात्मकमेकं वाश्य तस्मिन्नि- स्यादिसुमनस्यमानान्न पदसमूहात्मकमपरमित्यर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चविभाग स्थादित्यत्र वाफ्यैकत्वविरोषण- प्रत्युदाहरणधनोक्तत्वात स्यांनादे सुमनस्य- पदैकवाक्यम्यायोगे ऽपि तस्मिन्निति - গুরুষাঙ্গনা पद्यपि कि सफलस्यो- नादिसुमनस्यमानान्तपदसमूहात्मकावान्तरवाक्यभेदशून्य पाक्यं लिपिनियोज्यत्वविचारां न सम्भवति तथापिफिमेक पवायान्तर- धाक्यरूपांशा लिङ्गबलीयस्त्वाद्विनियुज्यते घाक्यपलीयस्त्वाता दि. तीया पि द्वितीयांशेन सहकों शो विनियाज्यः केवलो चत्यवं विचार: सम्भवतीति परमतन तावत्समाधत्तं * तंत्रति * म. न्त्रप्रकाश्यस्यार्थद्वयस्य विशेषणविशेष्यत्यनोक्तावान्तरवाफ्यभे- दायोगात्स्वानयोक्ती विधंयत्वाभाधनाङ्गाङ्गित्वापक्षाभावात् यापैकवाक्यत्वानुपपत्तारहावान्तरवाक्यभेदे सति वाक्यकत्वायो- गात् मत्यपि च वाक्येकवाक्यत्वे लिङ्गस्यावान्तरवाक्यविनियांगन पर्यवसानसम्भवेन पाक्यान्तरैकवाक्यत्वानपेक्षालिङ्गानपेक्षितस्पा- धान्तरस्पार्थान्तरे च लिङ्गविनियोगेन निराफावीकृतस्य लिङ्गवि. निपोज्यावान्तरयाक्यकभूनायान्तरवाक्यान्सरविनियोजकतया लि- ड्रॉपक्षण वाफ्येन विनियोगाशकंफ्यस्य विनियोजकत्वायोगा- मानान्तम्प ·१२५० न्यायसुधायाम। सत्यपि विनियोजकत्वे लिङ्गस्य वाक्यानेकत्वनिश्चयादाक्यस्य लि. ङ्गापेक्षत्वनिश्चयात्तुल्यपलत्यवाक्यबलीयस्त्वयोः शङ्कानुपपत्तरेत- स्ममाधानापरितोपादन्यथा समाधत्ते * अथ वेति * श्लोकं व्याचष्टे * तस्मिन्निति * साफालावयवस्वे सस्यप्यर्थक्याभा. वादकवाक्यत्वायोगमाशय साकासावयवत्वेनैवार्थक्यस्य फल्प- यितुं शक्यत्वादिदमेवैकवाक्यत्वे प्रधानकारणमित्युक्त्वा साका. झावयवत्वं नार्थक्यकल्पन शक्तये हीत्यादिनीपपादितं यदीत्या दिना लिङ्गबलीयस्त्वस्य नानावाक्यत्वानापादकतोपपादिता वा- क्यस्य तलम्धात्मकत्वाद्विरोधो बलाबलचिन्ता पा न युक्तेत्याश• याह * तेनेति * वाक्यस्याधात्मलाभो ऽस्ति न घेत्येवमिह चिस्यते तेन लब्धात्मकस्य वाक्यस्य लिङ्गेन सह विरोधे सति बलायलमिव वाक्यात्मलाभस्याशयमानस्य बलाबलसहितो लिङ्गवाक्ययोविरोध इति भाग्यस्थविरोधोक्त्या चोको नतु लब्धा- स्मकस्य वाक्यस्येति वदता सूचिते वाफ्यात्मलाभस्य भाज्याना. रूदत्वमाराट्य कृत्स्नमन्त्रविनियोगोक्तिद्वारा कृत्स्नस्यैकमन्नतोक्त त्युक्तम् भनेन न कृत्स्न एको मन्त्र इति कृत्स्न उभयन विकल्पेन समुचयेन या प्रयोक्तव्य उत कल्पयाम्यन्त एको मन्धस्तस्मिन् सी- देत्यवमादिरपर इतिकृत्वा विभक्त्येत्येव सन्देहभाष्यव्याख्या स. चिता वाक्यात्मलाभ एव कथं तर्हि कस्मात्साक्षान्न विचारित इत्या- १७०१ शङ्ख्याइ * तत्रापीति * साफमावयवत्वेनापाततो वाक्यात्म लाभप्रतीतेलिनेन वाक्यभेदप्रत्ययेन याधे सत्यनिर्वाहादवाधे तु निर्वाहाद्वाक्यात्मलाभसहसद्भावार्थ बाधकसदसद्भावविचार . त्याशयः। किं सावदिनि पूर्वपक्षमाम्य व्याचष्टे * फिमिति * तु. ल्यबलत्वे पूर्वपक्ष्यमाणं कस्नो मन्त्र उभयत्र प्रयोज्य इति पूर्वपक्षव चनव्यक्त्यसम्भवमाण्य पुरोडाशसादनं चेति चकारेण विभज्य प्रयोगो ऽपि पाक्षिकः सूचितः पुरोडाशप्सादने वेति घाशब्दाध्या- हारणोभयत्र विकल्पेन कृत्स्नप्रयोगस्य शब्दावृत्त्या समुच्चयेन कृत्स्नप्रयोगो ऽभिहित इत्येवं पूर्वपक्षवचनव्यक्तिभाज्यव्याख्या स. चायतुमाह * तदा चेति * ङ्गिकविनियोगपक्षे विभज्य प्रयोगो वाक्यीयविनियोगपक्षे विकल्पेनोपस्तरणसादनयोर्मध्ये ऽन्यतरन समुश्चयेन बाभयत्र समुदायः प्रयोक्तव्य इत्ययः । विभज्य प्रयोग- स्य वाक्यभेदापेक्षत्वात्समुदायप्रयोगस्य या भेदापेक्षत्वात् वाक्य- भेदाभेदयोस्स्वार्थभेदाभेदापेक्षत्यात्तावत एव च स्योनादःसुमनस्य मानान्तस्य मन्त्रसमूहस्यकोऽथों भिन्नो वेत्यनवसितमन्नशास्त्रार्थी- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२५१ योगाविभज्य समुदायप्रयोगयोर्विकल्पो न सम्भवतीत्याशङ्कते* कथ पुनरिति * समुदायावयववैकलिपफप्रयोगापादफयफपिकभिन्ना भिन्नरूपतत्थशब्दनोक्ता । एकस्याप्यतो देवा अवन्तु न इत्यादे- मन्त्रस्य देवविष्पादिवैकल्पिकदेवतास्मृन्या वैकलिपकानेकार्थत्वा- पगमात् एकस्यापि स्योनादे सुमनस्यमानान्तपदसमूहस्य विशे- ध्यभावापनेकार्थत्व स्वतन्वार्थपरत्व वेत्यव वैकल्पिकानेकार्थत्या. घिरोधेन वैकल्पिकवाक्यभेदाभेदविफल्पाविरोधाद्विभज्य समुदा. थप्रयोगपोरविरुदा विकल्प इत्याशयेन परिहरति * सर्वथेति * फथ प्रमाणतो भिन्नाभिन्नरूपतया जयस्थितस्योनादिसुमनस्यमा- नान्तमन्त्रशास्त्रार्यावगतिरित्यपेक्षायामाह * लिगति * वाक्यवली. यस्त्वपूर्वपक्षात्यर्थमय वेति भाग्य म्याचक्षाणस्तस्मि-पक्षे प्रकारेण विभज्य प्रयोगसूचनाशका निराकर्तुमाह * यदा त्यति * यथा लिङ्गाच्छीघम्प्रवृत्ते ध्रुतिर्लिङ्गाद यलीयसी। तथा यस्य येन सह स- म्बन्ध एकवाक्यतया न विद्यत न तस्य तद्विपया शक्ति कल्प्यते इति वालिफोक्तन न्यायेन लिङ्गस्य फवलपदविनियोगे पर्यवसाना- यागेन पदान्तरैकवाक्यत्वापेक्षित्वात् वाक्यमपि लिङ्गात् शीघ्र प्रवृत्तेस्ततो पलीय इत्यभिधानार्थं तदीत्यादिभाष्य व्याण्यातुम श्रुतिःत्युक्तम् एवमित्यादिप्रयाजनमस्तीत्यन्त सिद्धान्तभाग्य व्या- चष्ट*परमिनि तस्मिन्नित्यम्याप्युपलक्षणस्योनादि रिति स्यानादिह- उपस्तरमाप्रकाशनाय तस्मिनित्यादिश्च सादगप्रकाशनाय स्वतोऽवग- तन सामर्येन विनियोगानिराकास शक्यत फ मिति यत्तु साका- इत्व फल्पयितुमारभत * तस्मिन्निति * तच्छदाधीन तच्च वैश्वदतिवनयवाक्यत्वापादकसाकाङ्कत्व फत्तुं ग्रानोतीत्यध्या- हारण याज्य वाक्यास्मलासहेतो साकाडावयवत्वस्य तच्छब्दादा- पातन प्रतीतस्यापि स्वतो विगतेन सामर्थ्येन याधादकवाक्यत्व स्यात्मलाभ एव नास्ति कुतस्तस्य तुल्यपलत्व यलीयस्व घा शयेत- । स्यानाद कल्पयाम्यन्तस्य स्वकार्यसामध्येन विनियो- गनिराकासोक्त्या केबलस्प पदस्य लिङ्गविनियोज्यत्वशङ्कानिरासो पि साचन नस्मिन्नित्यादराकासात्वार्थस्य प्रकरणात इत्यादे विनियोज्यतेत्यन्तस्यायस्य श्रोत व्याख्यानमत्या स्थानाद राका- वा ऽर्थस्य तथेत्यादे पाश्चात्यस्य श्रोतव्याकरण स्यानादरा- फासस्य स्पष्ट सूचनायतिसर्चस्तावादत्यनन सूचनपूर्व श्लोक व्या- * सर्वस्तावदिति * उपलक्षितभाष्यच्याख्याप्रकरणार्थ (१) पाद्यत्यधिक पु. त्याशय १५७ ·१२५२ न्यायसुधायाम्। मे* न चेत्युक्त*तच्छब्दस्य पूर्वापेक्षयात्फथ च परस्य पूर्वेण विना नर्थकस्वानापत्तिरित्याशहानिरासार्थस्वन लाफान्स्यपादन्यानाच्यार्थ- म * यद्यपि चेत्युक्तम् * नास्तीस्यस्य न पुरोडाशसादनात्यस्य च भाग्यावयवस्यान्येनेव पादन व्याख्येति सूचनार्थम # तस्मादि. त्युक्तम् * एवमिति भाग्यस्य तस्मिन्सीदेति पुराडाशसादना मिधानसामादित्यादिना सामावगतसादनावानयोगमात्रेण निराकासोक्त सामथ्यस्य विनियाजफामाण्याभाधन घोपत्तरण विनियागाक्तस्तस्मिन्सीदेत्यस्यापस्तरणात्सामर्थ्याभावाभिधानात पुराडाशसादन पीति भाग्यस्य तत्तथत्यादिना सामावगतरुप- स्तरणविनियोगमात्रेण नैराकाशयोक्ते सावन च धिनियुज्यमानस्य स्योनामत्यस्य प्रयाजकवाचिप्रयाजनशब्दोक्तविनियोगाक्षपफसाम- र्थ्याख्यप्रमाणाभावन सादने विनियागानहत्वाक्तरोत्सामाभा- वाभिधानात्पीनरुक्त्यमाशङ्याह * एवमिति * अर्थसिदस्यापी. तरविपये सामाभावनिरूपणस्य दायायेत्यर्थ । तस्मिनित्यस्य सादने विनियोगाराकाइये स्योनमित्यस्याप्युपस्तरणे विनिया- गाराकाइय सतीति भाग्यस्यैवशब्दार्थ । यस्यान तइत्यत- स्पति भाग्यस्य सदस्यनन सीदेत्यस्य पुनरिति भाग्यस्य च पूर्व- ण सत्यनन पौनरुत्यमाशङ्ख्याह * यति * तस्मिन्नित्यस्यैकत्र सादने सामर्थ्यस्य । तस्मिन्सीदात पुराडाशाभिधानसामादिति भाज्याकस्य इतरम्यापस्तरणवादनि भाष्यण स्थानमित्यस्य पैक प्रापस्तरणे सामर्थ्यस्य तथति भाग्याक्तरस्यतरत्र सादन पुरोडाश- सादन ऽपीति भाष्यण नास्ति सामथ्यमित्यनुषङ्गसहितनाभाष दर्शयिरवा तच्छब्दालाचनयकवाक्यत्वस्यावगतस्यार्थक्य विनानुपप- सरययययस्येतरतरविषय सामर्थ्यावश्य भावमाशय सत्यन्त- स्मि-सीदत्यस्य पूर्वेकवाक्यत्वादुपस्तरण पूर्वस्य च पदैकवाक्य- स्वात्सादने शक्तिस्तथापि स्वरूपणोभयामन्त्रयारुभयार्थविपयशस्व भावाद्विनियागस्य श्रुत्यर्थविप्रकर्ष इत्युक्ते तस्मि-सीदेति धस्यो नादिशब्दानामप्युपस्तरणाण्यसदनफरणाक्ति शक्त मीत्यतदेकवाक्यत्वाधीनत्वेन तत्वायागाद्विप्रकर्पतुल्यत्वमाण्ड्य स. दनशब्दषत स्यानसुशेवशब्दयाद्धितीयान्त वेन कृणातिकर्मभूतस्य सवनशब्दातस्य स्थानस्य प्रहत्वसुमुखत्वरूपस्तुत्यर्थत्वेन तशब्दस्य सदनम् करो- (1) प्रकटनामि पु पा.। (१)परेकतिर पु. पा.। .

·. तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । च स्थानापेक्षितस्थातृपुरोडायसमर्पफरोन घृतस्य धारयेत्यस्य च फरणसमर्फत्वेन फल्पयामिशब्दस्य च सदनक्रियाया रचनाक- पस्तुत्यर्थत्वेन कृणामिपदकत्वस्य स्परत्वात् स्योनादे कल्पया- म्यन्तस्य सदनकरणोक्तिशक्ति स्पष्टत्वरूपण प्रत्यक्षाचन प्रथमाधग- तत्वान्मुख्येति घदता यत्स्योन तात्यस्येति भाष्येणात्मनिवन्धन खरूपनियन्धन रायाख्य धर्ममुपनीय सिद्धत्वेनोका तस्मिन्नित्या. देरपि तर्दि पुरोडाशप्सादनाख्य सदनक्रियाफलात्यर्थत्येन कृणोमि- पवैकवाक्यत्यात सदनकरणोक्तिशक्तिस्तुल्येत्याराड्य सदनकियाया मन्त्रविधेयत्वाभायेन फलानपेक्षत्वात् तच्छब्दस्य च पूर्ववाक्योक्त- सदनपरामर्शियसम्भवनकयाफ्यत्यानाक्षेपत्वात् बलात्कृणोमिपदेक- घाक्यतामापाच सदनकरणोक्तिशक्ति पाश्चात्यत्वन जघन्यति यदना सीदेस्यस्य पुनरितिभाष्यणेनरमन्त्रावयवैकवाक्यत्यनिव-धनस्य । क्याएपसुधर्मस्य तेनाकाहय सत्येकवाक्यत्वकल्पनायोगेन तनिय. न्धन शाक्तकल्पनायोगानिराकरण कृत ततश्च भिन्नार्थावान पी नत्यमित्येव सफलो प्रन्यो निराकुलीकार्य इत्यर्थ । एवमप्येक- धाक्यत्वोपगमनसत्याख्यलिगविप्रकर्षार्थत्वोत्यर्थस्य सत्यमेवमि- त्यादिभाग्यस्य सीदेत्यनेनोत्तरस्य वित्यनेन चापिचेत्यादिभाग्य स्य च न घस्मिन् विनियुज्यमानस्य किं चिदपि प्रयाजनम- स्तीस्यनेन पौनरुक्त्या परिहारात्कथ सकलस्य प्रन्यस्यानाकलतेत्या. शायाह * पूर्वश्चति* को घा अर्थविप्रकर्ष प्रस्तुतस्तत्र प्रफरणयत ८७ इत्यादिना लिङ्ग बलवत्तरमित्यमनैकस्यावयवस्य स्वार्थे ऽभिधानश- क्याख्यविनियागप्रमाणसद्भावात्तस्य च श्रुतिकल्पनमात्रान्तरितत्वा- सनिकृष्टो विनियोगास्यश्रुत्यर्थ अश्यवान्तरायें त्वभिधानशक्त्या- प्यप्रमाणाभायेन पाक्यस्य विनियाजकतयाभ्युपनीयत्वात्तस्य च लिङ्गश्रुतिकल्पनान्तरित्वात विप्रकृष्ट इत्येववाक्यस्य लिङ्कापक्षयार्थ विप्रकर्षप्रस्ताले पूर्वकृते अवयवद्वयस्यैकवाक्य वावगमादै कार्य च विनकवाक्यत्वायोगात् एकस्मिन्नर्थे शत शक्तिनियुक्त हत्याशङ्का- निरासाथै तत स्योनमित्यपराब्दमित्यादिभाष्येण लिङ्गन याधापत. रेकवाक्ययाधायोगापत्तर्विराधस्थापरिहारार्थत्वमाययकवायत्यो- पगमनशक्तर्लिङ्गपविधिप्रकृयार्थत्वेन बाध्यत्वस्यचितत्वात् वाक्य भेदोपपत्ते शत्यशत्यापिराध इत्येर शक्त्यशक्तिभ्यामपिरोधित योपपाद्यत्वेन प्रयागभूताश्या सत्यमेवमित्यादिभाग्येणेकराश्यत्यो. पगमनशक्त्यास्यस्य लिङ्गस्य सन्धानपत्याख्यलिङ्गापेक्षयाविप्रक- पंप्रस्तायो मध्ये कृत इत्यस्य तावद्भाध्ये सीदत्यस्य पुनरियनेनात्तरस्य ·म्यायसुधायाम्। त्वित्पनेन चार्थभेदादपौनरुक्त्यम् । अनेनापि चेति भाग्येण घाफ्य. स्य तनि ह्यार्थस्य शब्दलिङ्गस्याभिधानशक्त्यास्यलिङ्गापेक्षया हु. थार्थत्वविशेषनिमित्तार्थविरफप्रस्तावो न द्यस्मिनित्यनेन च प्रमा- णस्य चोक्तो पौनरुत्य तत्तच्छब्दावगतकवाक्यत्वनिर्वाहायफाक्य- त्योपगमनशक्तयाण्याल्लिङ्गात्कल्पिताकवाक्यत्वनिर्वाह गते Suवयवान्तरातक्रियाविशेषणोक्तिद्वारावयवान्तरस्यावयवान्तरा र्थाभिधानशक्त कल्प्यत्यात स्वप्रधानभूतस्वार्थोत्या च निराफाश- णाषयवारुत्तरार्थविशषणीभूतस्त्रार्थोक्तौ च दृष्टार्थत्वापत्तरस्यार्थविय- प्यस्याययवान्तराफादाकल्पयित्वान्तरभिधानशक्तित्या कल्पनपूर्वक पार्थकल्पनाविभको प्रधानभूनस्वार्थमात्राक्त च दृष्टसमचतार्थना- घयवान्तरार्थोकायाकल्पनाभावात्सनिकर्ष इत्यवमारायशब्दादाप पति भाग्यस्थत्यर्थ । पवमित्यादिभाष्यस्य तु निरूपणादाख्याप त्वेनाद्य- प्रस्तावान्तत्वात्मध्यमप्रस्तावार्थत्व युक्तमित्यनवद्यम् * तस्मा- दिति लिङ्गबलीयस्त्वसिद्धान्तोपसहारभाष्य * तस्मादि. ति * अथेति भायण वाक्यप्रकरणयोर्विरोधे कीडम्बला- पलमिति पृष्ट्वा प्रकरणस्वरूपप्रश्नार्थ किं पुनरिति भाप्यमितिकर्तव्य- तार्थिवलक्षणस्य स्वरूपस्य सूत्रकृतैवोक्तत्वादयुक्तमाराय शब्दन- तिफर्तव्यतात्विरूपेण भावनानभिधाने वस्तुवृत्त्या तदर्थत्व ऽपि अङ्गप्रधानवाक्यानामन्योन्यानाकाडूत्यनकाक्यत्वायोगापत्या तद- नुमानद्वारविप्रकायोगापत्त प्रकरणस्य चाफ्यार्थविप्रकर्षण दौर्य ल्प धतुमितिकर्तव्यताकाङ्कत्वेन भावनाभिधानस्य प्रकरण लक्षणकत्यकथनायैतद्भाव्यमिति सूचयितुमाह * किं पुनरिति * विनियागसामोपपादनायेतिकर्तव्यतार्थिवादिति सुत्रावयव । न तु लक्षणकथनायेति न चेत्यनेनाक्त वस्तुवृत्त्येतिक व्यताकासाया सद्भावे ऽपि शब्दस्पीभाव शब्दकसमधिगम्ये ऽ प्रामाण्याभावापत्तर्विनियोगप्तामर्थ्यस्याप्यसिद्धस्ततल्लक्षण पाच्यमित्याशय शदस्पर्शविनीतफर्तव्यताकाङ्काया परमार्थतो विनियोगप्रामाण्याभावे ऽपि शब्दोक्तार्थत्वमात्रण प्रामाण्य वक्तु श• क्ष्यामीति प्रौढिसूचनार्थ तत्र लक्षणानुक्तिरिति सूचयितुम् * तदि. त्याधुक्तम * यद्वा न लक्षणजिज्ञासयाय प्रश्न किं तु वाक्यक्रमा- भ्या भेदजिशासयेत्यन्यथागतार्थत्व परिहरति * अप वैति * वा. क्यात्तावादशङ्का दर्शयितुमारभन * साकाङ्केति * इतिकर्तव्य. तान्वय विना भावनाकतव्यत्वात्यपर्यवसानात्प्रकरणे याकाला या शब्दस्पष्टत्वाविशषसूचनार्थ पदसाकाङ्कत्वाक्ति प्रकरणस्य वा- प्रकरणास्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२५५ क्यसमूहात्मकत्वेन पदसमूहात्मकात वाक्यात् भे- दो ऽत्मा भविष्यतीत्याशङ्याह * न चेति * यावतां पदानां विभज्यमानानां साकारत्वं सहत्यमानानां चैकप्रयोज- नत्व तावतां वाक्यतत्येतावन्मात्रोपलक्षणत्वाद्वाक्यस्य तन्निरपेक्षायां पदसण्यायां प्रमाणभावे नैराकाडूचात् प्राक् वाक्यत्वात् प्रकरण ऽपि पदानामकसमूहो न पाक्यानामित्यपरं यहुपदमित्यनेनाशड्ढानि- रासार्थ सूचितं वान्तरवाश्यार्थवशेनावान्तरसमूहाख्यवर्गान्तरक- तात्यन्तभिन्नवाक्यत्वादेफवाश्यत्वायोगमारायावान्तरसमूहीकृतत्व ऽपि महावाक्यार्याख्यप्रयाजनवशेन महासमूहापसेरेकवाक्यत्वोप- पत्तिरुक्ता पतदेव न तवाक्यं हि तदर्थत्वादिति चेदाधिफरणसूत्र- स्थभाष्यसम्मत्या द्रढयति * वक्ष्यति हीति * क्रमादभेदशडां दर्शयति * अघ घेति * फर्त्तव्यस्येत्यादिभाष्यत्रय लक्षणत्रयोक्त्य. यंत्वनाभासमानत्वादयुक्तमाशय आद्यमेव लक्षणोक्त्यर्थ द्वितीय लक्षणोपपादनायाययवव्युत्पत्त्यर्थं तृतीयं रूढित्वशङ्कानिरासाय यौगिकत्वमुपपादयितुं पर्यायाक्त्यर्थमित्येय व्याचप्टे * तदिति * तत्व प्रफरणस्य प्रकरणत्व प्रकरणशब्दप्रवृत्ती निमित्तं सर्वप्रकरण- पनुत्तमन्यतो व्यावृत्तं लक्षणभेदो ऽवयवार्थोक्ति प्रकरणशब्दप- योयो विध्यादिन्दः तेस्तै प्रकरणं निरूपयतीत्यर्थ. पतदेव विवेक्तु फर्तव्यस्थतिभाष्य तावत्तन प्रकरणोत्यर्थतया व्याचटे * तति* इतिकर्तव्यताकासायाः शादत्योपपादनार्थ कर्तव्यतीक्ति बंधा व्याचप्टे*कर्तव्यति * सेति कर्तव्यताफप्रधानसाध्यत्वेनापूर्वस्यतिक व्यतां विना साध्यत्वायोगात्साध्यत्वोच्या भावनाया वासंतिका तंव्यताकप्रधानावच्छिन्नाया विधयत्वेतिकर्तव्यतां विना विधेय. स्वायोगासायनाविधेनतिकर्तव्यताकासत्वरूपेण भावनक्तिसूचना- यानुष्ठापकप्रयोगविधिविषयत्वलक्षणार्थत्वेन फव्यतोक्तिव्याण्या- र्यानुष्ठेयत्वोक्किभावनार्थत्याफर्तव्यत्योक्ते. स्त्रीलिङ्गत्वापत्तेर्भावना- शब्देन भावनोक्ताकर्तव्यत्वोक्ते. साध्यार्थत्वे फलयाचित्वापत्ता- पूर्ववाचित्य स्यादित्याशडते * साध्यांशेति * फल भवद्भावयेद- मेनेत्यमिति साध्यसाधनतिकर्तव्यतावच्छिन्नाया भावनाया युगप- प्रयोगविधिविषयत्वात्त्रयाणामपि भावनांयानामककालत्वावगतः फलस्य चार्थाितकालत्वेन माधनेतिफर्तव्यताकालत्वावगमास्त्र- गदिश्च कालान्तरमाविश्वन साधनेतिकर्तव्यताप्रयोग, सहेकका- लत्याख्यासमवायाभावादपूर्वस्य तु यदा त्वाद्यपरिस्पन्दात्प्रभृत्या फललाम. फ्रिया पूर्वापरीभूना लक्ष्यते वर्चते तदेति न्यायेन फ.

·. न्यायसुधायाम। लनिष्पतिपर्यन्तं पूर्वापरोदासीन्यावस्थान्तरालफालैक्यात प्रयोग- समायोपपत्तिस्तस्यैव कर्तव्यत्यायधारणान फलं कर्तमिति परिहरति # नेति * अपूर्वस्य फलत्याभावात्तनिप्पत्तिमात्रेण प्र. योगसमाप्त्ययोगात्स्वर्गादिनिम्पत्तिपर्यन्त कालैफ्यात्स्वर्गादेरपि प्र. योगसमपायोपपत्तिमाण्ड्य पूर्वापरौदासीन्यायस्यान्तरालवर्तिप्रयो- गबाघस्य कालस्य प्रयोगपरिच्छंदकत्यायोगात्स्वर्गादेवान्तरालव. तित्याभावाय निष्पत्तिपर्यन्तकालैक्यानुपपत्तेः फलसिद्धार्थत्या. च्चापूर्वस्यापि इत्युद्देश्यस्यलक्षणफलत्वोपपत्तेस्तन्निष्पत्तिमात्रेण प्र. योगसमाप्तिसूचनार्थम् * तत्सिद्ध्यर्थेत्युक्तम् * यस्य च शब्दान फल साध्यते नापूर्व कृत्येति भाघार्थाधिकरणभाष्य द्वितीयया पूर्वस्य कृतिकर्मत्वाभिधानेन कर्तव्यत्वावधारणं द्रढयितुं तवयव पठ- ति * तेनति * नवमायसूत्रे च यशेन क्रियते इति व्युत्पत्त्या ५. घस्य परफर्मशब्दोक्तस्य कर्तव्यतया चोद्यमानत्वन हेतुना प्रयांज- फत्वस्य पश्यमाणत्वात्तस्यैव कर्तव्यतासूत्रकृतो ऽभिमनेति द. शयितुमाह * तथा चेति कर्त्तव्यताङ्गीकारणेति तथाशब्दस्या- यः फलदेवतयोश्चेति नवमाधिफरणे पूर्वपक्षसूत्रे चागन्मखः स- ज्योतिषा भूमेति फलप्रकाशके मन्त्रे फलस्यग्निरूजितिमनुजपमि- स्यादिपु देवताप्रकाशकेषु देवतायाः प्रयोजकत्वमुपन्यस्य चोदना. तो हि तादूगुण्यमिति सिद्धान्तसूत्रे फर्तव्यतया चोद्यमानत्वे नापूर्वस्य मन्त्राणामपि नवमाचन्यायेनापूर्वावगुणत्वागते.फ. लदेवतयोः कर्तव्यत्वाभावेन प्रयोजकत्वस्य निराकरिष्यमाणत्याफ- लस्याकर्तव्यता सूत्रकृतो ऽभिप्रेतावसीयतइत्याह * फले ति * इतिकरणसूत्रावच्छेदायोपन्यासपूर्वनिराकार्यप्रयोजकत्वप. रामाय चावर्तनीयः कर्तव्याक्ति द्वेधा व्याख्यायेनिकर्तव्यताका- टोक्ति द्वधा व्याचले * तत्रति * फर्त्तव्यस्य य इति फर्त्तव्यता- विषया आकासाभिलायत्तस्य यद्वचनमिति ब्यधिकरणस्य पष्ठचन्त- न्तपदद्वयस्याथै व्याख्याने ऽभिप्रेतत्वात्तस्येति षष्ठयां प्रयोज्यायां फर्तव्यतानुक्तावितिकर्तव्यताया अभावनापूर्वनिष्पत्तावपि भावना- याच विधेयत्यायोगे ऽपि शब्दविरोधाभावात्फयाचिदितिकव्यन. यावश्यम्भाव्यमितिकर्तव्यता 5कावायाः शब्देनाक्षेपायोगेन शब्द. स्यापत्तेः शब्दे च सिध्यर्थमितिकर्तव्यताकाङ्क्षण कर्त्तव्यत्वस्य नि- मित्त च सूचनार्थ तनति सप्तम्यर्थे वल्पयोगण पष्ठयों लक्षितः पर्यायेणति कर्तव्यतोक्तिव्याख्यानायानुग्रहोपयांगाक्तिः भावव्यु स्पनत्वेनाफाटोकोल्युजन्तयाकाङ्कणोक्त्या व्याख्यातायामाकाड्डापद- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२५७ स्य स्त्रीलिङ्गत्वप्रसि पुल्लिङ्गत्वायोगमाशय पुल्लिद्गत्वसिद्धौ घन- मततायामुक्तायामलौकिकप्रयागापत्तेघैनन्त वायागमारायाकालाया शाब्दत्वसिद्भय वाच्यत्व विवक्षितु परमतेन षष्ठीसमाममाभप्रत्येय व्याख्यातिव्याख्यायतात्यनेन सुचित साकाइत्वापादफन समेणापू. स्य भावनाया वाभिधानमात्रेणाकालाया शादत्योपपसौ तवाचि- शब्दकल्पनायोगादेतद्वघाण्याख्यानापरितोषेण फर्मप्रयेण प्रत्ययम- भिप्रेत्योपपादसमासतया स्वमतेन व्याख्यातु यवत्युक्ते ऽस्या न्या. स्याया पदद्वयस्यापि सामानाधिकरण्याङ्कनपदनान्वय पूर्वस्या तु चैयधिकरण्यादितिकर्तव्यताकासाया विधिवाक्ये फन चिच्छब्देना- नभिधानाद्वचनोक्तिमयुक्तामाण्य न्याचष्टे * वचनेति * आध- व्याख्याते ऽङ्गप्रधानवाक्येकवाक्यत्वान्यथानुपपत्या फल्पितेन फ यमितिशब्देन प्रत्यायन द्वितीये त्वपूर्वकर्तव्यत्वपक्षे यागेनापूर्व क. स्था स्वर्ग भावयदिति साध्यसाधनान्वयान्यथानुपपत्या कल्पितेना. पूर्वफर्तव्यत्ववाचिना पूर्व कृत्यति शब्देन भावनाकर्तव्यत्वपक्षे थु. वनर विधिशब्देनेत्यर्थ पचनविशषणस्य किं प्रयोजनमित्यपेक्षाया- माह * एतदित * प्रमाणान्तरेणा प्रतीयमानत्वे ऽपि शब्दत्व सिख शब्देनत्यध्याहार्य आकाहाराब्दन प्रत्यायनशङ्का निवर्तयितु माह # तेनति * भावनत्यत्राप्यभिधीयमानेस्यनुपञ्जनीय भावव्यु- पित्याकाहाया भावनाया या प्रकरणत्वोक्ति आफायावतो ऽपूर्वस्प प्रफरणत्वानुपसहारणापूर्वनिम्पत्तिभावनयेतिफत्र्तव्यताकालणाद पूर्वस्पाकासोक्ता वस्तुतस्त्वशतयान्विता भावना विध्युत्तरकाल क- रुप्यत्वेनापूर्वस्य मागप्रतीतेराकाहायोगानावमिक्याधापूर्वप्रयुक्तत्वो- कभावनायो धर्मप्रयोजकस्यापूर्वनिप्पत्यर्थत्वाशयत्येन व्याख्यातु शक्यत्वान्नापूर्वस्याकाडास्तीति सचित प्रारम्भो हीति भाष्य यस्मा- प प्रफरणशब्दवाच्यो ऽर्थ स क इत्यपेक्षायामवयवाघांनुसारात झियाया प्रारम्भो वसीयते क्रियानवयत्वाधाकानाया क्रियारम्भत्व न सम्भवति तस्मानाभिधानानपेक्षाप्रकरण किं त्वशत्रयान्वितफर्त- व्यभावनाभिधानाख्याकयारम्भात्मकत्वादाफाट्टाभिधान साकास. भावेनाभिधान वा प्रकरणमित्येवमुपलक्षणापपादनायाषयवार्थभेदेन प्रकरणोकतया व्याचले * इदानी मिति * लक्षणोपपादनार्थ. त्यसूचनापवानीन्द क्रियाप्रारम्भवाचित्वं प्रकरणशब्दस्योपपादयि- तुमा * तति * अवयवालोचनया फ्रियामात्रारम्भप्रतीतच. नविशेषणमयुक्तमाशयाकामाभिधानस्य फ्रियान्ततरारम्भस्वायो- गादराप्रयापता भायनाभिधानकियारम्नत्योपर्धत्वनोपपादयितु- ·१२५० न्यायसुधायाम। माह * का पुनरिति * फि विषया वचनक्रियेत्यपेक्षायां तस्येत्येतेन फर्तव्यस्य भावनास्यस्यार्थविषयत्वेन परामर्श सूचयन्वचनोक्तश्च पाक्यवाचित्वाशड्डां निवर्तयनवतारितं भाग्यावयवं व्याचष्टे * अति * भाग्य स इत्यस्य प्रकरणपरामर्शित्वे ऽप्यारम्भ- राब्दसामानाधिकरण्यात्पुलिङ्गत्याविरोधः इतिकर्तव्यताकासत्य. रूपेण भावनाभिधानस्यांशनयोपेतभावनाभिधानक्रियारम्भत्यमु. पपादयितुमारभते * भावनति * व्यंशभावनाभिधानक्रियायाः प्रयोगवाक्यव्यापारातः प्रयोगवाक्यस्य प्रवृत्तिस्तस्य तदारम्भ- स्वारिक केन फमिति च फलफरणेतिफसव्यताका सत्यापादकन भावयेदिति अनेन रूपेण भावनाभिधानस्य प्रयोगवाक्यप्रवर्तक- स्यात्तस्यैव ऽयंगभावनाभिधानक्रियारम्भतायसीयतात्याशयः। प्रयो- गवाक्यस्यास्मात् प्रवृत्तिरिति व्युत्पत्त्याप्रघर्तक प्रवृत्तिशदेनोक्त य- सादाधप्रयोगवाक्यप्रवर्तकं सम्भाविताभिधानक्रियारम्भस्तस्मादिति फत्तव्यताकावभावनाभिधानस्य भावनाभिधानक्रियारम्भता युक्त- त्यर्थः। फलाफासाया पप तांद्यत्वादारम्भत्वं स्यादित्याशङ्ख्याद * फलेति * फलवयमाप्रसाध्यत्वेनाधांशवयपूणस्य प्रकरणानपेक्ष- तयेतिकर्तव्यतालाभमास्यानेफवाक्याधीनसिद्धित्वेन प्रकरणा- सत्यादितिकन्यतालाभे च फलफरणाकाद्धयोहेनुत्याभावेन प्रक- रणशब्दमप्रतिनिमित्तभूनारम्भस्यनायकन्यस्यास्फयम्भाव एवेति क- सेव्यतालाभाभावातुप्रकरणशब्दप्रतिनिमित्तभूनारम्भत्वेनोच्यते इत्युक्त कथम्भावस्य फलफरणाकाद्वोत्तरफालत्वेनानाविभूतत्वा- दारम्भरवायोगमाशय तेपामनेफेषां वाक्पान्तराणां समस्तानामा. लोचनापेक्षयेत्युक्तं यचनशदनाभिधानधाचिना ऽविधानस्याप्युप- लक्षणं सूचयितुं विधानोकिः यथा च फरणशदस्य स्थरसतः क्रियामायाचिरये ऽन्यागमस्य क्रियान्तरायोगायोग्यतयाभिधाना- स्पक्रियाविशेषणवाचितावसीयते तथारम्भयाचिनः प्रपदस्थ स्व. रसतः फर्थ कि भाविषयस्यायगमे ऽपि फि भावस्यतिफ यता- लाभाहेतुप्रफरणयदप्रतिनिमितभूनारम्भत्वायोगायोग्यतयागया. क्यालोचनादिभूतफपामावविषयतापीति सुधपितुमाह - फरण ति स एष इति भाध्ये प्रफराएदस्य सहित स्वगायोगिफतया क्रियारम्भयांचियाभाधान ताशेनाकाहा भिधानलक्षणतायसातुं शक्यत्याश बारम्भयाचियिध्यादिशदपर्या- पायाप्रकरणसदस्यारम्भवाचिस्योपपादनाय पर्यायेण प्रकर जोपया पाचए • स एष इति + पिध्यादिशब्दमाल ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । स्य पर्यायवात् घिध्यन्तापेक्षोक्त यानर्थक्यमाशय परिहतमाह * आदीति * रयातायान्तशब्दस्य सम्बन्धिशब्दतोक्ता विध्यन्तशब्द- स्यार्थमाह * विध्यन्तोनामेति * विध्यन्तापेक्षया विध्यादित्वे त- समस्तालोचनापेक्षया फर्य भावः प्रकरणमभिधानविधानकिययो- रारम्भ इति चार्तिकं विरुध्येतत्याराड्याह * तस्य चति * अ. नेकपांप्रयाजाद्यङ्गवाक्यानां वाक्यार्थानां च प्रयाजादीनां प्रयाजादि- प्रयोजनानां चालोचनानि विधिमध्यभूतानि यस्येति बहुव्रीहिणा मत्यर्थोक्तेरगावाक्याघालोचनाख्यविधिमध्यसहितविध्यन्तापेक्षयैव विध्यादित्व भाग्यकृतो ऽभिप्रेतं नतु विध्यन्तमात्रापेक्षवा विध्यन्तो- क्तिरूपलक्षणार्थेत्याशयः।विध्यन्तमात्रापेक्षायाच फचं भावस्थादित्वे विध्यन्तादित्यप्रसिद्ध्यापरथा विद्धयादिश्वप्रसिद्धययोगापत्रणवाक्य- घालोचनापविधिमध्यसहितचिध्यन्तापेक्षयादित्ये त्याविभूतविधि- भागव्यतिरिक्त समस्तोत्तरविधिभागसमूहं घिधित्येनाभिप्रेत्य विध्या. दित्यप्रसिधुपपरेतत्प्रसिद्धिवलादपि विध्यन्तमात्रापेक्षयादित्य निराकर्तुमाह* इतीति * हेत्वर्थेनेतिकरणेनात एव मभ्यसहितान्ता- दित्वादतोर्विध्यादित्यप्रसिद्धिर्युक्तंयुक्त प्रसिदंरप्रामाण्याशड्डानिरा- सायाचार्याणामित्युक्तम् आद्यन्तव्यपदेशयोर्चा मध्यापेक्षाघातासम्ब- वित्वेन मध्योत्त्यां यं ग्रन्थः वाक्यमाभ्यां प्रकरणस्य भेदे जि- शामया प्रश्नपक्ष फर्तव्यस्येत्यादिभाष्यण भवसिध्ये प्रकरणस्वरूप- स्प वाक्यान्दसिध्युपयोगियोत्ययंत्येन वाक्य त्विति भाग्यन्या- एयां सूचयितुमाह * तन चति * वाक्यार्थोक्तः प्रयोजनस्वाभ्युप- गमे तन्मात्रपर्यवसाननानपेक्षा वाद्वाश्यानामन्योन्यान्वयायोगः प्रयो- जनत्यानभ्युपगमे पर्यवसानायोग हत्याशय वाक्यार्थस्य प्रमेयत्वेन प्रमाणभूतवाक्यप्रयोजनत्यात्तत्प्रतिपादनेन वाक्यानां स्वप्रयोजनादा- फाद्वानिवृत्तिलक्षणे पर्यवसान सत्यपि वाक्यार्थभूतभावनाकार्यरष्टा- रप्रयोजनापेक्षायशेनान्योन्यान्वयोपपत्तिसूचनार्थम् * फियत्यपी- स्युक्तर * पदानामपि पदार्थोक्यास्य प्रयोजने पर्यवसितानां वा- क्यप्रयोजनभूतवाक्या क्याख्यकार्यान्तरापेक्षावशेनान्वयाइविशेष- माराङ्याह * तधेति पद्मप्पधिफाभावात्स्मारकात विशिष्यत इत्यनेन न्यायेन पार्थानां प्रमेयत्वाभावन प्रमाणप्रयोजनस्वायोगाव तन्मात्रे पर्यवसानं सम्भवतीत्याययः । वाक्ये पदानामन्योन्यान्वया- दादी विभज्यमानानां प्रयोजनलेशे ऽपि वृत्तिर्नास्ति किं त्वन्योन्या- म्चयेनेव वाक्यार्थस्य प्रयोजनलाम इत्यर्थः क्रमातु प्रकरणस्य भे- दमने फस्याम्नायमानस्य सनिधिविशेषाम्नानमा हि महत १५८ ·क्यत्वात्तद्वारा १२६० न्यायसुधायाम। प्रकरणाकमस्य दोबल्योज) भाग्य व्यापक्षाणा पश्याम इत्याह * फमेण स्विति * वाक्यक्रमाभ्यां प्रकरणस्य भेदमुपसहरति * तस्मा- दिति * तयोरित्युदाहरणप्रश्नभाष्यमनकोदाहरणसद्भावादयुक्तमा शय साकाङ्क्षपदसन्निधिमात्र हीत्यादिवार्तिकोकेन प्रकरणे sध्ये- ८७३१ कक्यत्वशड्डा येनेत्यवमुपपादयति * किमिहति * सूक्तवाके. त्युदाहरणभाष्य सूक्तवाकाव्यस्यापि निगदस्य दर्शपूर्णमाससाशि- धिपाठेन तदेकवाक्यावशड्कासम्भवादयुक्तमाशझोपपादयति * सिद्धान्तेनि * साक्षाहर्शपूर्णमासवाक्येकवाक्यत्वायोगे ऽपि स्त- याकविधायिन सूक्तवाक्यन प्रस्तर महरतीतिवाक्यस्य विधायकमा- पलक्षणेनान्वयेन सूकवाकैफषाक्यभूनम्य दर्शपूर्णमासयाक्येकवा. सूतवाक्यस्य दर्शपूर्णमासवाक्यैफवाक्यत्व भ. विष्यन्तीत्यागय विधयविधायकत्वलक्षणस्यान्वयस्यैकार्थ्यानापाद- फबफवाक्यानापादफाव भित्रप्रवृत्तित्वात्या चिते मन्त्रा- छणयोईयोरपि प्रहरणाख्यैकायांविषयत्वनेकपाक्यस्वापादकमाश• व विषयैक्य ऽपि विधायफस्मारफरवलक्षणव्यापारभंदावफवाक्य. स्वायोगो ऽभिहित अग्नये पायफायत्यादिवदिन्द्राग्नीपदस्थानीयो- मास्यपोर्णिमासीदेवताविशेषचाचित्वादग्नीपोमपदस्य चन्द्राग्ना- स्यामावास्यावताविशेषणवाचि वादन्योन्येकवाक्यत्वोपपत्तलिङ्ग- विरोधाभावेन दवतापदोत्फ भाराप्तदकवाक्यत्वहेतुफशेषोत्फ- सियान्तायोगेन सन्देहायोगमाशङ्यापपादन पूर्व सन्देदोक्ताय तत्र हीत्यादिभाष्य सहिप्य व्याचए *Iलङ्गादिति * निफर विति भू- ननिधया देवतापदानकर्षस्य कत्मापदेशानुभयत्र सघनर्मि- मतदधिकरणसिद्धत्व स्मारित तच्छत्या विकल्पेन प्रकरणास्य शेपमापफत्वपक्ष ऽधिवृधतामित्यादिप्रतीफारमङ्गीकृत्य कृत्स्नस्यद ह. विरजुरेतामवीधतामहोज्यायो कातामिीत शेपस्य यावचनेन चन्द्रादिपदराशणामप्युदाहरणत्व सचित देयतापदरहिताना शेषा- णा देवताविशेषणवाचित्यायागेनाप्रयोज्यत्वमाशझ प्रयोगसमय- तयताविरोषपाधाचितयेर प्रयागसमवेतदेघतापदशेपे सह विफ- पेन प्रयोगापपत्तिमुचनार्यम् * सदहिता अपात्युक्तम् * प्रफरणस्य विकल्पेनानफशपधिनियोजफरय मत्वा यावत् कृत्व इति मापाय- यव समुण्यनानेफशेषप्रयोगातपतया भासमान सर्वप्रयागमाघी- स्यायेन व्याख्यातुमाह प्रफरणनेति विकल्पपक्षे शपोदाहरण- भाष्याणामासस्यापतेरस्या यायाया परमतत्वसूचनार्थम्नावच्छ- द द्विरचनयोगिन यस्य द्विवचनयागिना पण सहफपचनवा.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२६१ गिनश्चैकवचनयोगिभि सह वैलक्षण्याद्विकल्प्योरयानर्थक्यापत्तेरे- फवचनयागिना द्विवचनायोगिनश्चैकवचनयागिभि सह विकल्पस्य वक्तव्यत्वात्तत्र लिङ्गात्समानसख्ययोरेर विशेषांवशेष्यस्वागते प्रफरणवाध स्यादित्याशयाह * लिङ्गमपीति * मलमण्ये ऽप्य- प्रीषोमपदशेषस्येन्द्राग्निपदान्विते प्रजापत्यादिपदोषस्य चन्द्रादिप दान्यये पाठक्रमेण देवतापदात प्राक् प्रयोज्यत्वाभावात् देवताप- दोषस्य तु पश्चात्प्रयोज्यत्वात्प्रयागक्रमबैलक्षण्यार्थत्येन वि. फल्पोत्यर्थवत्त्वोपपत्तलिङ्गानुसारेणैचोभयो पौर्णमास्यमाग- स्पयो सर्वशपमापकत्वान्न लिङ्गविरोध प्रकरणस्ये. त्याशय । प्रयोगसमवेतदेवतापदशेपस्य स्ववाक्यस्यत्वाइवतालरप- दशेषस्य तु वाक्यान्तरस्वत्वाद्विपमयिष्टत्वेन विकल्पानुपपत्ते प्रक- रणवलीयस्त्वात्सर्वे या विकल्पन प्रयाक्तव्या धाक्यपलीयरूवावा प्रयोगसमवेतदेवतापो एव नियमनेति सन्दहो न युक्त इत्याशये- नाशडूते ननु चेति * आत्मीयानात्मीयत्वलक्षणे विषमशिष्टत्ये सत्यपि प्रफरणेनापनीतदेवताफस्यापि धाक्यान्तरस्थस्य शेषस्य वि- कल्पेन प्रयोज्यत्वप्रासेवाक्येन तु स्त्रवाक्यस्यस्यैव नित्य प्रयोज्य- त्वप्राप्ते वाक्यप्रकरणविरोधे सति पाक्यबलीयस्त्व विना स्ववा- सरोपनियमाश्रयणायोगाद्विकल्पोत्यविरुष इत्याश्येन परिहरति * सत्यमिति * प्रकरणस्थापयर्यायवृत्तित्वेन युगपत्सर्वाङ्गमाहित्वादस. मवेतपिशेषणान्धयप्रकाशनस्य चारार्थत्वाच्छास्सैफसमधिगम्यत्वन घारएय कैफस्माच्छेपारष्टसिद्ध्यवगतेरिद हविरजुपेतामित्यताव- तो विमागमप्रवद्विकल्पसम्भवे ऽव्यवीवृधतामिस्यादेविफल्पायागा च्वंपोदाहरणभाग्यस्य चास्मिन्पो नालस्यापचेयांवत् कृत्वात भाष्यावयवस्य सर्वप्रयागमात्रोक्यर्थत्वव्याख्यानायापरितोपास मतेन समुथयार्यत्वव्याप्यासूचयन्नन्ययासदेह दर्शयितुमा * असोति * सदसकृत्प्रयागयारविरोधपक्षायोगसूचनार्या वि. रोधोक्ति अवीवृधेतामिति शेपेणामकृत्प्रयुक्तनणं देवत विसिपा प्रत्तर प्रहरदिति प्रकरणफदप्ययासात्मयुक्त नेति वाक्यकल्ल्याया चा ते पस्येप्टदेवतापदफास्यत्वपूर्वकेटवरताविशेषणोक्तिसा- मयंकल्पनापूर्यफत्याविशेषादेकवाक्यत्वस्य च वाक्यप्रफरणयोवं योरप्याफासाहेतुफत्वाविषेषातुल्य पलाति पूर्वपक्षोक्त्यय कि नाय. दिस्यादिभाष्यमामासाख्यप्रकरणपूर्वकायन नैकवाक्यत्वस्य लिला दिव प्रकरणादपि विकष्टार्थत्याद्वाक्यस्य दुर्बलतति परपक्षान्तरो. ययं चायतिभाप्य स्पष्टत्वान्नव्याख्यातम् । एवमित्यादिसिधान्त.

·१२६२ न्यायसुधायाम। भाष्ये वाक्यवलीयस्वसिद्ध्यै वाक्ये पकवाक्यत्वप्रत्यक्षतोकि पदक- घाक्यत्वस्याफासाविशेषादयुक्तमाशड्याफासानवगमे ऽप्यन्योन्या. न्वयायोग्यपदसमभिव्याहारमा उस्कवाक्यत्वावगत्याशयत्वेनोप- पादयितुमाह*क्लप्तति* चाक्यस्य वाक्याख्यप्रयोजनलाभन नैरा- कासयरूपात्परिपूर्णत्वात्मकरण वाक्यैकवाक्यत्वस्याप्रत्यक्षत्वोप- पादानपूर्व विप्रकोपपादनार्थमितिकत्र्तव्यताकाङ्गस्येत्यादिभाष्य सूक्तचाफमन्त्रात्मकस्य चाफ्यस्य ब्राह्मणात्मफदर्शपर्णमासवाक्य- कवाक्यत्यायोगात्महरणसंयुक्तत्वन प्रकृतयागेकवाक्यतया तदाभ- धानसामर्थ्यकल्पनर्वफप्रकृतयागाभिधानार्थत्ववाचिश्रुतिकल्पन- स्यायुकत्वादयुक्तमाराङ्योपपादयितुमाह में फथम्भावन हीति * इत्थं यजेतेति फधम्भावास्यप्रफरणानुमितायां थुनी दर्थपूर्णमास- वाक्यविहितयागानुवादन तत्वेन सूनयाकविधिरकवाक्य- तयोपचरित इति सम्बन्धोत्या सूचितं प्रहरणसंयुक्तस्वात्साक्षा- प्रकृतयागाइत्याभाये ऽपि प्रकृतयागापून्वियिनिरूपे सूक्तवाकस्पा- अत्यसिद्धी सामान्यसम्यन्धानुमानपूर्व प्रहरणागतया विहिनसू- तयाफस्थापनीतदेयतापदण्यापामात्मीयांक्यान्तरस्पत्यादन्यवीयरें- पतापद. फ्लप्तस्य याफ्यशेषान्वयत्याच्चंपान्तराकाई सद पुन पान्तराफादामुत्पाद्यान्वयफल्पनेति प्रहरणादायविध्यपेशितमा. मान्यसम्बन्धसिध्ये प्रहरणाद्गत्वद्वारा प्रहनयागाङ्गत्योतिरिति तथा शब्देन सुचिते सामान्यसम्यन्धापेक्षया शेषाणां वाक्यान्तरस्थ. घतापदान्ययं स्वयाक्यसंयतापदान्वयं च तुल्यत्वेनोमयसा- धारण्याद्विप्रफर्षया याच्यत्वमाण्य सर्वशेषप्रयोगसिद्धार्थरयं सा. मान्यसम्बन्धोकः मुचयितुम * याबदाम्नानमित्युक्तम् * भा. प्ये चाभिधेयो भ्यं प्ररुतो याग इति पाच्य श्रीसपहरणारयावा. रविवाययस्य सामान्यान्य यापेक्षयसूचनाय पूर्वकालत्वात्ययाभि- हितातिभूतनिष्ठा साक्षाद्यामाभिधानेऽपितिविदितयागाभूनप्रह- रणाभिधानद्वारा यागाभिधानोपपत्तिमूचनाय तस्मात्सूकयाफन. तरप्रहरतीनि सामान्यान्ययापेक्षवम्ननाय यक्ष्यमाणभाष्यादाहन. भुनिशिहितवारपरामाययशब्द. प्रानयागापूर्णमाधगभूतप्रस्तर प्रहरणादायेन मुकयायिधिमात्रात मनसाय विशेपर्णाभूनार तपामियः प्रतापूर्णलक्षणामात्र प्रफरपान्यापारी न त्यदत्यायाने यागेनिफर्मयतानुनहराफरपयन मुजयायस्य यागतिफम्य. तात्यामायाप्रफरणयिनियाग्यमानुपपत्त. मनिपत्यापफारिणांप प्रकरणीयनियोज्यत्वस्यासयुक्त प्रकरणादिस्यसयुनीया पर ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२६३ स्तत्वादितिसूचयितुं प्रहरणागत्वविधिमानाद्यागाङ्गत्वसिद्ध्युक्त्यर्थे भवतीत्युक्तम् पपो ऽत्रेति भाग्यमुपपादितार्थविप्रकोपसहारार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * इतीति * तस्मादिति भाग्यं प्रकरणाचार्धामा- न्तोपसंहारार्यत्वेन ब्याचष्टे * तस्मादिति * इतिकर्तव्यताकाडूं. त्यादिभाष्येण सूक्तवाक्यस्य दर्शपूर्णमासवाक्यैकवाक्यताया प्रत्य- क्षत्वनिरासे ऽपि देवतान्तरपदशेषाणामुत्कर्षायटदेवतापदेफया. क्यतायाः प्रत्यक्षत्वस्य निरसनीयस्यानिरासादुत्कासिद्धः फधं देवतान्तरपदशेपाणां निष्कृय प्रयोगसिद्धिरित्याशङ्य प्रकरणसा. मध्यालोचन विना देवतान्तरपदशंषाणामिटदेवतापदैकवाक्यत्व- स्थानगतरप्रत्यक्षत्वं सिद्धमनीकृत्य येन फारणेन यद्यप्यप्रत्यक्षा सती पौर्णमासी देवतापदशेषाणाममावास्यादेवतापदफवाक्यतानु- मातुमारभ्यते तथापि प्रत्यक्षेणामावास्या देवताप. सहानातानामय शेषाणाममावास्यादेयतापदैकवाक्यत्वावगतेः प्रत्यक्षविरोधानानु- मान सम्भवति घस्तुतस्तु शंषाणां स्वचाक्यवेवतापदान्वयादव. तापदानां च स्वाक्यशेपान्ययात्प्रकरणान्नानार्थत्योपपत्तनिराकासा- णां देवतापदान्तराणां पान्तराफालोत्पादनाशक्तनं प्रकरणस्या- नुमानारम्भे सामर्थ्य मस्ति तेन फारणेन निकृष्य प्रयोगसिद्धिार ति तेन शब्दोत्कर्यसहितेन तच्छेपाणामपि निकृष्य प्रयोग इति. भाज्यावयवानुपरेण परिहारा तेन- स्पादिभाष्य क्लप्तशेपैरिति चार्तिफेनानागतापेक्ष- गन्यायेनार्थतो व्याख्यातत्वाविपरीतयाधपूर्णपक्षस्य चाति भाध्येणानुभाष्य निरासार्य न यदित्यादिभाष्य वाक्ये पकवाक्य- स्वस्थ प्रत्यक्षत्वोक्तश वाक्यस्य लिङ्गापेक्षयां विप्रकर्षः प्रकरणापेक्ष- या सन्निकर्प इत्युपपादितार्थत्यादव्यास्याय चिन्ताप्रयोजनं विवेक्तु- माह * ततति * देवतापदान्तरशेषाणां नियमपफर्षसिद्धान्तप्र- योजनमुक्त्वा तुल्यबलत्यपूर्वपक्षे प्रकरणस्य विफल्पन सर्वशेषप्राप- फत्वे वाक्याश्रयण नित्यमपकर्षः प्रकरणाश्रयणे पाक्षिकः समुपये. नासरूत्प्रयागप्रापफत्वे तु प्रकरणाश्रयणे सर्वशेषधिनियोग इति प्र. योजन सुचयितुं न पाक्षिक स्याद्युक्तम् । यलावलविपरीतपूर्वपक्ष तु न पाक्षिक पवायफपं. सर्थदेवताचिनियांग इन्युभयप्राप्यघधारणं कार्यम । अति प्रश्नभाष्यस्यार्थतः पाठपूर्वमाशयं ध्याचट * भई- ति । अनुक्तमुदाहरण शातुमशक्नुवतः श्रीतुरझानादापाततो ज्ञात च निश्चतुमशक्नुवतः संशयातायत्सम्भवत्येव प्रश्नः तावतिक्रम्यामि तुल्यममाणामैन्द्रानादीनां कर्मणां याज्यानुवाक्यायुगलानां चाना.

·१२६४ न्यायसुधायाम। रघ्याधीनत्वेन फस्य चित्प्रकरणेऽनाम्नानाइन्धिमन्त्रस्य शुन्धनमः न्त्रस्य च यथासंख्यलक्षणक्रमविनियोज्यस्य दर्शपूर्णमासप्रफरणा- नातस्यापि शुन्धध्वमिति सन्निहितोपसंहारियुष्मदविषयगब्दसा. मथ्यात्मकलिङ्गविरोधेन दधिमन्त्रस्य चास्पष्टलिङ्गत्वेनापि प्रकर णाविनियोज्यत्यायोगायथासण्यलक्षणपाठसादेश्यहेतुफस्य क्रमस्य प्रफरणविरोधे कस्य चिदुदाहरणस्यानुपपत्तेरनुष्ठानसावेश्यहंतु फाताफमादभिपंचनीयाङ्गत्वावगतेः प्रकरणाच राजसूयाङ्गत्वावगने. रुदाहरणत्वेनाभिमतस्य पुरतात्परस्तावाम्नानसनिधिनैव लक्षणन सन्दवाभिव्यङ्गयावान्तरप्रफरणत्यप्रसङ्गान फिशिगहरणमातीति विपर्ययदााय सम्भपतीत्ययं राजसूयात्युत्तरमाध्यमाशयोक्तिपूर्व न्याचरे * शयत्यिति * फथं शक्यमिस्येपेभिननेफस्याम्नायमा- नस्येति भाग्यपक्ष्यमाणाफासारहितसन्निधिमात्रलक्षणत्वात्क्रमस्ये. ति सुचयितु तद्भाध्यकारीयं पुरस्तात्परस्तावाम्नानसनिधानलक्षणन क्रमस्यावान्तरप्रफरणत्यापत्तिनिरासमुपपाये तावासप्रयोजनस. म्हाक्त पदीतिमा पं शीन पायपानादीनां सामान्यता - रवासियेस्तविशेषचिन्तायोगावयुक्तमाशययापि धायमानज्याः स्युः रिति चतुर्थाधिकरणसियान्तसूत्रे इत्यस्य पक्ष्यमाणत्वान्सन्देह- विपर्ययाभायेनोपपादयन्यदि तुल्ययले सपा धाभिषेचनीयस्य यति विकल्प इत्यध्याहारण धा सन्देहोक्तपतया पाण्यातुमाह - तपांचति * विपर्पपो धिप्रतिपषिशब्देनोक्तः । समस्न कारययाः समुपयायोगामुक्तमकारेण धैव विचार्यताति निफरणान्ययः । फेमचिन्ताया पलायलचिन्ताप्रयोजनस्वसूचनार्थम् * प्रकरण. स्येत्युफम * भाफादामग्निधियोग्यत्यानां त्रयाणाम पफयाक्यस्या- पादफत्येने प्रत्यादाफाहालक्षणस्य प्रकरणस्प समिधिलक्षणस्य च फमस्प तुल्ययालयोक्त्यर्थं फि तापदित्यादिभाष्यं सभ्यधावावा. फादायाः सन्निधिं च पिगा सम्यन्धायांगारसांसामामाद्वाणां म. निहितायलंपिनीरवावगंतराफाहालक्षणस्य प्रकरणस्य पाश्याविष सनिधिलक्षणाक्रमावविप्रफर्गत उपलततिपलापलपेपरीत्याग पक्षास्तरोत्यर्थं चापि पति माध्यमेश मिथ्यापायप्रकादिन्यन्त चमिसासभाध्ये स्पपत्यादम्पास्याय सन्निधिलक्षणस्य फमस्पा- पान्तरप्रकरणस्यन महाप्रकरणााम्मनिकायस्थायगतनावप्रकरः सम्भयतीत्याशयस्येन को ति प्रभभाष्यम्याप मुचयनयात. com प्रफरणायापत्तिनिराममुपपादयितुं गले ननु चलि .. निरासायस्पन प्रफरपयत स्थाद. सांप्रधिािमानमा ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२६५ हि क्रम रत्यन्तस्योत्सरमाप्यस्य व्याख्या सूचयनयान्तरप्रकरण- त्वापत्तिनिराप्तमुपपादयति नैप इति* भनन घावान्तरप्रकरणव. चिनाभिमतस्याभिषेचनीयस्य यदि शौन शेपादिपाठकाल साकाद्भुत्व स्यात्ततस्तन्सबिधावामातेन शौन शपारपानादिना स्वाक्यार्यप- रिपूर्णनापत्रान्तरप्रकरणलक्षणवाक्यैकवाक्यतावकल्पेत तस्य त्वभि- पेचनीयस्य विदेवनशीन शेपास्यानाविश्य प्रागव निराफाशीकृत- त्वेनावान्तरणफरणवसायोगान तल्लक्षणवाक्यतायफल्पत इत्येष प्रकरणवत इति भाष्यावयवव्याख्या सूचिता । प्रत्यासनषिदेवता- धुल्लङ्घनन प्राकृतधर्मापेक्षा न युक्तत्वाराष्ट्रानिरासार्थत्वेनोमिषेचनी- यास्पस्य फतारुपकारापक्षत्यतो उपलत्पापकारान्सन्निहितान्धमा- नुल्लयानिदेशतो धर्मलाभाय प्रकृत्यपेक्षत्वादाफासारदितसग्निधि- मात्रलक्षण कमवत्वापत्त सन्निधिमाघलक्षण कम शौन पाख्याता. दिनामातेनायकवाक्यत्व नावफल्पतरत्येव न वितिभाष्यावयवच्या एया सूचयितुमाह * सत्यामपति * क्रमत्ये सत्यपि साड्वहण्याद स्तिम आहुनीर्जुहातीत्यादिभिरेकवाक्यत्यापपत्तरनवालाप्युक्तिरयु- कत्याराड्य प्रफरगघिराधेनानवक्लप्त्युक्तिमुपपादयितुमाह * नि. राफाङ्गस्य हीति * अभिपचनीयचरसपा राजसूयशष्दघाच्याना साधिपशुषन्धाना विकृतित्वेन प्राकृतधर्मनिराफालीछतत्वात्कय- म्भावायागमाशयाद * तदीया हीत * प्रात्यात्मिकापूर्वसिद्धी फपाभाषस्य प्राकृतधर्मनिवृत्तावपि समस्तसाध्यफलापूर्वसिय क- थम्भावस्य पवित्राख्यान्सामयागादारभ्य क्षत्रस्य धृत्याख्यसामया. गपर्यन्तमनुवृत्तस्तन्मध्यपातिविदेवनादिस्पर्शातामयम्भावन विनि- याग सिख इत्याशय ! अधान्तरप्रकरणापतिमिरासमुपसहरति अत इति * फस्या चिदपि तर्हि विकृती प्रात्यात्मिक प्रकरण न स्थादित्याशयाह * यस्या त्यिति * प्रकृतमममनूध तत्सम्पन्धि. चेन चैकृतमग यस्पा विधीयते तत्सम्यन्धित्वेन वा घिहितस्य घेछ- तस्याइस्यैफस्य विधीयमानादद्भापुरस्तादपरस्य च परस्तादवस्थि- तस्य मध्ये स्वतन्त्रमङ्ग यस्या विधीयते प्रधानावा पुरस्तात्माकताना- नुवादेन चिहितस्याङ्गस्य परस्तारस्वतन्त्रमन परस्तावा प्राकृताङ्गा नुपादेन विहितस्य पुरस्तात्स्वतन्त्रमङ्ग यस्पा विधीयते तस्या कथम्भावगृहीतप्राकृताङ्गवर्तित्वात्फयम्भावग्रहीतमाछतागानुपाई- नचिहिताङ्गवयमध्यवर्तित्वाता प्रकरणापपचिरिति यथायोगम- ध्याहारायत्तिया योज्यम् । भभिवेचनीयेऽपि ताई माहेन्द्रस्पस्तोत्र प्रस्पभिषिच्यतइति वाधेन प्राकृतमाहन्द्रतोत्रसम्पन्धिाधन विधान.

·न्यायसुधायाम्। लक्षणायोगात्प्रफरणोपाख्यानादीनांप्राकृतवर्तित्वात्पश्वादिषु प्राकृत- सामिधन्यनुवादेन विधीयमानसात्पदश्यवत्प्रकरणपाठा भविष्यती- त्याराड्याह *न चेति* शौनाशेपाख्यानादीनां माहेन्द्रस्तोत्रकाले ऽनु- प्ठान विधाने ऽपि स्तोत्राङ्गत्वाभायेन स्तोत्रद्वारा फथभावग्रहणायो- गात्प्रकरणन्यापारो न सम्भवतीत्याश्य. । तात्पर्यतो व्याख्याते प्रकरणवत इति भाज्ये शौनः येपास्यानादेः परिपूर्णत्वोक्ति प्रकरण. पतंकवाक्यत्वात्प्रयोजनालभेन नैराफाडूलक्षणपरिपूर्णत्वायोगादयुः कामाशयोपपादयति * सन्निधाविति * क्रमस्यावान्तरप्रकरण- स्वाशडानिरासार्थलक्षणोक्तधर्थेऽनेकस्यति भाप्ये ऽनेकविणेपणानर्थ- क्यमायड्यानेकस्य मध्ये फस्य चित्सन्निधाधाम्नानमित्येवं रूपस्य सन्निधिविशेषाम्नानस्य नास्तरीयफत्वादेकाङ्गत्व विनाप्येफसनियु- पपत्तिसूचनायानेफोक्तिन लक्षणविशेषणायत्येवमुपपादयितुमाह * अनकस्यति * नान्तरीयफतामुपपादयति * यो हीति * एकस्यापि तर्हि प्रकरणिनो ऽथें नाम्नायमानस्य प्रकरणापाठावश्यम्भावात्प्रक- रणपाठो ऽपि नान्तरीयफ स्यादित्याशड्या * नत्यिति * क्रमवद- झत्व विनापि क्रमस्योपपत्तिरूप यादश नान्तरीयफत्वं तारणं प्रफर- णवदगत्व विनापि प्रफरपाठस्योपपत्तिरूपं नान्तरीयफत्वं नास्ति क- श्चित्प्रफरणवन्त प्रत्यद्गत्याभावे यहिरपि पाठसम्भपात्प्रफरणपाठ- स्यारार्थित्वापचेरित्याशयः सन्निधिलक्षणस्य क्रमस्यावान्तरप्रकरण- स्वाभाये ऽप्याफाहासन्निध्योस्तुल्यवेदफवाक्यत्वहेतुत्याम क्रमस्या- काहालक्षणात्प्रकरणाधिप्रकर्य, सम्भवतीति तुल्यपलत्यपूर्यपक्षाश. यस्पाकाहानपेक्षान्सन्निधिमात्रादेफयाफ्यत्वानयगतेः क्रमे चाप्रत्यक्ष- स्वाफालायाः प्रकरणे तु प्रत्यक्षत्याद्विप्रकोपपादनेन निरासार्थ त. प्रेत्यादिभाष्यं सन्निहितालम्पनत्वेनाकाहायाः सन्निध्यपेक्षयातिप. रीतयलायलपूर्वपक्षस्यानुभाषणपूर्वमाफाहणीयान्वयं धिनानुपपति- रूपत्वेनार्थापत्त्याख्यप्रमाणतयाऽऽफाहायाःसाक्षादफयाक्य वायगति- हेतुत्वासंनिधेत्याफाक्षणीयविषयधिशेषसमर्पणद्वारैफवाक्यत्वाध- गतिहेतुत्वाद्विषविशेषसमपंणायामालाया संनिध्यपेक्षये ऽप्यफ- घाश्यत्यावगमाय सन्निध्यन पक्षावाद्वाक्यापेक्षयाविप्रफत्प्रफरण- स्प दोर्यन्ये ऽपि फ्रमापक्षयार्थसनिफांदवलीयस्त्वत्येवं निरासाय पार्थत्यादिभाध्यम एफप्रन्यन सकम्य व्याघष्ट * यत इति * फ्रमस्य मनिधिधिरोपमायनायान्तरप्रकरणत्यामा सतीत्येव तत्र सग्नि- धिषिशेपम्नानसामध्यादिति भाग्यस्थताएदव्याययामुचनार्थ क्या- स्यातभाप्योजकमलक्षणपरामर्शयात शब्द. क्रमसमास्याविरो- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पादः। धोदाहरणपक्षमाप्यमपि पूर्वपत्रेधा पारपेयमित्याह * क्रमेति * ा मधिकृत्य कृते प्रन्धात्यनुवर्तमान पुरोडाशाहमिति स्मृते पौराडा शिकसमास्याया पुराडाविषयग्रन्थवाचित्वावसायान्मन्त्रपुरो- डाशपात्रशुम्धनसम्यन्धाण्यचिनियागहेतुत्वस्य तस्तिशब्दकृत धेन बलीयस्त्वात्परदीर्घल्यसिद्धान्तोपयोगिावरोधोदाहरणत्वायागादयो- गिक्याश्च समाख्याया धिनियागहतुत्वनिरासादित्वाभ्युपगमेन सारूप्यमात्रेण विनियागहतुतया दौर्बल्यायागान्न किञ्चिदाहरण सम्भवतीति वक्तु शक्यत्व ऽपि पौरोडाथिकसमाख्याया समस्ते दर्शपूर्णमासकापड पुराडाशनलकर्षितिपद्रोणत्याच्छतितुल्यत्वय हापि नास्तीति भतिशयोक्तपरयन पौरोडार्षिकमित्युदाहरणभाष्य व्याख्यातुमाह * पौरोडाशिकमिति * पुरानाशपात्रशुन्धनायंत्या. भाव पौराडाशकसमास्यानुपपत्तिशडापि समातझापडयाचित्वो- क्या निरस्तलिङ्गाच्छु-धनार्थत्यावगम पि पात्रशुधनार्थत्वानवगमा- स्पाविशेपसन्देही न युक्त पानाणामेव प्रक्षालनालयाशुन्धनविधा- नाशुन्धनार्थत्वलिङ्गवरोन पात्रशुधनार्यस्वरूपविरोपावगम ऽपि तु. महादिपात्रशुन्धने ऽपि लिङ्गादिनियोगावगते क्रमसमात्ययोध्या- रपि वाधप्रसङ्गान्स-दहायागमाराड्य प्रकरणादापौर्णमासिफत्ववि. रोपलाम इत्यव सन्दहापपादनार्थत्वन दर्शपूर्णमासफाण्डे गुन्धनार्षि- मन्त्रे समाम्नात सतीत्यय तत्राब्द व्याचक्षाणस्तनोति सन्दहभाग्य ज्याचट * स चति * प्रकरणाधगतस्य सामान्यसम्बन्धस्य द्वार- विशेषतम्बन्प्रापेक्षत्वात्प्रकरण गिराधस्थ निर्माते प्रकरणेनेति भाष्य- व्यायाया निराकरिष्यमाणत्वेनानाशयत्वसूचनार्थम सामान्यने- युक्तम् + विनियागविषयवियषधिताया फलतो पलायलचि- न्तार्थत्वसूचनार्थतां समास्यानस्येति भाज्यावयवस्य सूचयितुम् * इतरदित्युक्तम् * तुल्यफलत्याद्विकल्पो विरोधाभाषायोभयति पूर्वपक्षयान्तरमपि किंशदेन सूचितम् । पौरोडाशिफासमाएयाया. पौरोडाशिकापौराडाशिकसमुदायबाचित्वे ऽप्यर्यपत्त्याय भुत्पादित्र- यानवगतद्वारविशेषस्य पुरोडाराशब्दान्वयार्थत्याचगतेस्तव्यलीयस्त्वे पुरोडारामानपात्रशुन्धनार्थताक्ता । समापोक्तसम्बन्धस्याफाहानि- नानुपपत्ते सन्निधिमकल्पयित्वा प्याफाटाफल्पकत्वसम्भवान्त- माण्याया समाधिप्रफयोगाग्रयेन तुल्यपलत्यपूर्वपक्षोक्त्पर्य कि तापदित्यादि स्यातामित्यन्त भाग्यमते इत्यादिचावृत्त्या विच्छिन्न भप्यते ऽविरोधाद्विनियागफारणे इत्येव समुघयपूर्वपक्षान्तरोत्य पदि येति भाग्य च समास्याया श्रुतितुल्यत्वाद् बलाबलपैपरीख- ·१२६८ न्यायसुधायाम्। पूर्यपक्षान्तरोत्वमित्येफहलया पूर्वपक्षमा यद्वयव्याख्या पूर्वमेव. मित्याययं विप्रफपावित्यन्न मिदान्तभाप्यं व्याचटे * तुल्येति * रपयाचम्चोक्या फ्रमस्य विप्रफः समास्यायाश्चाइएबाधवोक्या सनिकों विवक्षितः । फधमविप्रकर्ष इत्यपक्षायामुपदिश्यने हि हिम समानानासानाय्यसम्बन्ध इत्यादिभाग्ये घश्यमाणामुपए। तिमागतायेक्षणन्यायेन दर्शयति * नया हीति # यानि प्रदेश मारण सान्नायपात्रशुन्धन ताघ स्पेव मन्त्रसंहितायां शुन्धनमन्त्र- पाठावदरचिनायत फ्रम सादेश्य प्रत्यक्षत्वाच्छीघ्रं रश्यते ममास्या- यां तु मम्यधान्यथानुपपत्त्या फल्प्यत्वादिलम्धेनेत्यर्थः *क पुनरि- नि सम्यम्धस्यावाच्यस्य ऽप्यन्तर्णतिमम्बन्धस्य सम्पन्धनो ऽभि- धानात्सम्पन्धानुपपत्तिमाप्रेणाकालाफल्पनसिवरेफस्मिन्नेव च क्ष- णे सादेदयासम्पन्धाभ्यामाकासाफल्पना न विप्रफर्ष इति तुल्ययल- स्वपूर्ण पक्ष प्रश्नाशयः । चैपरीत्यपूर्वपक्षे तु भुत्यभिधयस्याङ्गाङ्गि- सम्पन्धस्य समाययावाच्यं सम्यन्धियन्तीतत्वन श्रुनितुल्य: स्वारसमास्यायाः फारस्यैष प्रफरणादिय समाण्यातोगविप्रकर इत्याशयः। निर्धात त्युत्तरभाष्ये प्रकरणव्यापारोक्त्यानर्थक्यमाश- हा परिहरति * नियंत इति * अपिरोधीपपादनाय विरोध सापच्छत * फर पुनरिति । मन्त्रस्य सन्नित्योपफारित्वेन प्रफरणविनियोज्यत्वाभाषेन सामाम्यान्धपमा मफरणव्यापारासम्प घ भारपियशपेक्षत्यादपिरोधे श्याययेनाविरोधमुपपादयति * पति- लिङ्गान्धनसयुक्तस्य मन्त्रस्य प्रफरणेन प्रास्वाय. पोधाशकः शुन्धनम्बरुपातायामानर्थक्यासक्तिपरिहारायापूर्व. माधनांशसक्षणामा प्रार्थ प्रफरणन्यापारांपक्षणादेकापूर्वमानांश धानप परिहते पूपान्तरसाधनांशलक्षणापा प्रपरजन्यापारापक्षपावफापूर्वसाधनांशलक्षणया धान परिहने प्यारमाधकांशलक्षणामकरणाम्नानारसयोधरयायगतिमूचना प्रलदर्शपूर्णमामाययागपरफापरायायधारणाका । परिक्षा- १७. रामानाच्छामपरिलो माया पुन राहते . नगिनि * परि. हाराय शिणाति - नायमिति - मन्त्रस्यकामायन तान्यादानश्यपरिहार यस्य पुगेमाशान्ययागाच्यानां प्र. फरणिनां पारगुग्धनमात्रामा पैगुययापरया ऽप्यास्यप्रयाजनरूपा- थासिमन्त्रस्य सपियमा मात्रस्य यागम्तरपागाधना. अत्यामापासयरधनस्यामन्त्रकरणे पि गगयानापनांगालग- पापिय मन्त्राभाये युधामन्तव्यपुस्मसु मा. लसणाया ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२६९ दरदर्शनादमन्त्रमन्ये परिफशिधुयते च हुनाशने । सम्वत्सरकृतं पापं तत्पाबमानीभिरहं पुनामरियादलिङ्गाष चैगुण्यं वाच्य तय प्रोक्षणादिबद्भातरषु मन्त्रसदायानोपपद्यताति परिहारसूचनार्थम * मन्त्रान्तरेरपीत्युक्तम् * अमात्पू च प्रकृतकत्वन्वयाख्यसा- मान्यविनियोगविषयथुतिकल्पने ऽपि क्रमविरोधाभाचापात्रशुन्ध नाख्यद्वारविशंपाययविषयश्रुतिकल्पनकाले च पाशुन्धनस्य स. निपत्योपकारित्येन प्रात्यात्मिकयागोरपत्यपूर्वमाप्रपर्यवसायित्वाते. पां चापाणां धर्मान्वय ऽन्योन्यानपेक्षतया युगपत्पर्यालोचनायोगा। पायरप्रकरणामकैफयागापूर्वसाधनीभूतं पात्रशुन्धन प्रतिद्वारपिशेपा. चयविषयां श्रुति कल्पयितुमारभते तायाक्रमण सान्नायपात्रशुन्धन- विषयामाहाण्यप्रफरणफल्पनापेक्षेणाप्येविषयनयान्यालाधननि- मित्तविक्षेपशून्येन फरिपतत्वात्प्रकरणंन कल्पयितुमारभ्यमाणाया द्वारविशेषान्ययधिपयाया. थुते. झमझलियत श्रुतिविषय आभाय- पारविषयतयोपसंहारापत्त प्रकरणेत सर्वार्थत्वानवधारणादविरोध इत्याह * सामान्यति * समास्याचा अपि तर्हि समस्तदर्यपूर्णमा- सवाचित्वेनानविषयतिकल्पनापती क्रमफल्पितकविषय तिपि. पोपसंहारसम्मयाविरोधापसिरित्याशयानेकविषयत्वे पौरोडा- शिफसमास्यानक्यापत्तारापक्षिणां धर्माया पुरोडापमाप्रद्वारा- व्ययाय समाख्येत्ययसायाधिराध इति परिहार मूयितुमाह * समारया पुनरिति * लीफिफस्त्यिति भाध्यमदित्यनास्या. समास्याया वैदिकऽर्थे प्रामाण्यायागोत्यर्थमितिभ्रम निवर्तयितु वि. प्रकासमाख्या दुयला नत्वदफत्यादित्याह * विप्रकर्षा पनि * समाख्याकन सम्यन्धन सनिधिमफल्पयित्वैधाकाहाकल्प नादिप्रकर्षाभाधमाशय सम्बन्धिनोरेकन नियमरूपस्यात्सम्यन्यस्यै- फत्र सम्बन्धितयनिधानास्य सन्निधिं चिनात्मलाभाभावेनाफाला- कल्पनाशनोविप्रकोपपादनपूर्व विप्रोत्ययस्योपदिश्यते होति भाग्यस्य सामाग्यपात्रशुधनन सह शुन्धनमन्त्रस्यैकत्र नियमाप. सनिधि. फ्रम पाठनवापविश्यने जगम्यते समाख्याया नाग- म्याहत्येचं सदस्यकीभावार्थत्याद् बन्धशदत्य च नियमाया- सम्बन्धशब्देन सन्निध्युक्तिमङ्गीकृत्य व्याख्यासुचनेन विनकर द. शेयति *सयों हीति * वैदिकत्व ऽपि तर्हि समायाया विनक पंसिलौकिकवन चाप्रामाण्यस्य भक्तानुवाकसमाख्यायां निरस्त- स्यालोफिस्वित्यादिभाप्पमयुक्तमित्याशय वैदिकाङ्गाङ्गिसम्प- न्धयिप्रकर्षस्य लौकियां समास्यायामतिशयास्यप्रकपदर्शनार्थ- ·१२७० न्यायसुधायाम् । खेनापपादयति * लौकिकस्त्विति यद्येवमित्याशयाशदाभाज्य लौ किफरवेनाप्रामाण्यस्य सिद्धान्तिनानुक्कत्वादयुक्तमाशङ्ख्याज्ञाताशय- शड्डात्वेनोपपादयति * परस्त्विात * नैप इत्यादि न प्रमाण मित्यन्त परिहारभाष्य तात्पर्यतो व्याचष्टे * सिद्धान्तेति * की- गुत्तरमित्यपक्षायामाह * यदि हीति * एतदवभाज्यमवयवया व्याचिण्यासु पौरोडाशिफशब्द इति भाग्यावयव तात्पर्यतस्तावद् व्या- चटे * पौराडाशिफेति * भवति चेति भाष्यावयवस्याशय तार- दाह * शब्दश्चेति * वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानादित्वनानासत्वे. नानाप्तत्वदोषाभावात्पुरोडाशामितियोगिकरवस्मृतेश्च प्रयोगमूल- भूताया विद्यमानत्वेन यौगिफत्वाद्विनियोजकत्वोपपस प्रमाणाम- त्युक्ते पुराडाशान्वयस्य पौरोडाशिफशब्दवाच्यस्थातीन्द्रियत्वेन वा- च्यवाचकसम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वात्स्मृतेरपि निर्मूलत्वेनाप्रामाण्या- पवन तन्मूलत्वेन शब्दप्रमाणता युक्त्यायङ्य याशिकरतुष्ठीयमा- नस्य पुरोडाशान्वयस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्त सम्बन्धस्यापि प्रत्यक्षायस- म्भवोत्यम * पौरोडाशिकेत्ययुक्तम् * तदेतदवैदिकत्ये ऽपि श दस्य प्रामाण्य रटान्तैर्दर्शयतीत्याह * तदिति * सान्नायपात्रशु धनझमे शुन्धनमन्त्राम्नान दर्शपूर्णमासयोरिद प्रकरण शुन्धव देण्यायेत्यादिपदानामेकवाक्यत्व काठकादिसमास्यातवाक्यसमूह- रूप शब्दा चेद इत्यादिप्वयंषु यथा पुरुष प्रमाण तथा पौरोडा- शिफशब्दो ऽस्य मन्त्रस्य याचफ इत्यम्मिन्नथें पुरुष प्रमाणमित्य य । न हीति भाप्यावयव पुरुषप्रामाण्योपपादनायैन्द्रियकत्वा- ७२ यर्थत्वेन तावद्वयाचष्टे * सर्वत्र हीति * अध्येतृपुरुषस्यक्रमा- म्नानादिदर्शनपूर्व श्रोतृणा सर्वत्र कमाम्नानादौ क्रमादिशब्दप्रयागप्र- पुत्तिरित्यर्थ । अनिन्द्रियरूपवेदविषयत्वाभावात्पुरुषस्यास्मिन्न प्रमाणता युक्तत्येवमर्थत्वेनैतमेव भाग्यावयव व्याचले * समानति* पदानामन्यान्यान्वयलक्षणेकवाक्यत्वहतुभूतस्पान्योन्यसन्निधेदना. नभिधान प्यकमक्यत्वम्यकार्यनिवन्धनत्यावदार्थस्य चानन्यप्र- माणकत्यादर्थोक्तिद्वारकवायत्वस्यापि चेद एवं वक्तत्याशय थे. दानुक्तम्याप्येकवाक्यत्वस्य पदार्थोफावासन्निधियोग्यत्यवान प्रातु एक्यत्वान्न घदो वक्तति परिवारसूचनार्थम् * परस्परेत्याधुक्तम* उपपद्यत इतिभाप्यावयव पूणेन्द्रियकत्वोक्तायत शब्दाव्याहारण पुरुषप्रामाण्यापसहारायंत्वन स्पष्टत्यादन्याण्याय पदविषयत्याभा- चाक्तिपक्षे मूलभूतप्रमाणाभावात्ताप्रामाण्य पुसा स्यादित्याशङ्का- निरासायत्येन न्यास्यातुमार * फि तहीति * रक्ष्यतइत्यनन ·* तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२७१ प्रत्यक्षमूलतोका । पुरुषदोषनिरासायानादित्व तेरपीत्यनेनोक्त ध. परम्परान्यायनिवृत्त्य दर्शसम्भवोक्तिः । ये विनि भाण्यावयवमा तीन्द्रियत्वं मलोकप्रमिद्धवंदादिविवेकवाधापादननेन्द्रियकढी- करणायंत्वेन व्याख्यातुमाह * अन्यथा हीति * युद्धादिवाक्या- नामपि तहप्रामाण्यभयनेन्द्रियकविषयताभ्युपगन्तव्येत्यनिप्रसङ्गश- कां वैषम्या त्या निराकतुमाह * भनेकांत * तस्मादिति परि- हारोपसंहारभायं व्याचष्ट्र तस्मादिति * उपदिश्यने होत्यादिभाष्योक्तस्य समाख्यायां सादेश्यलक्षणस्य सन्निधेः क. ल्पनीयत्वन विप्रकर्षस्य समायोक्तसम्बन्धमात्रणाकादिकल्पनास. दः सादेश्यस्याफश्पनीयत्नायोगमाशा सर्वत्र हि केन चिदभि प्रेन सम्बन्धो ऽधकल्पतइति सूत्रन्याख्यावातिकन सादेश्यस्य क. ल्पनीयत्योपपादनावुक्षादिपरामर्शियायांगनान्यत्राप्यस्य ग्रन्यस्या- सामानोत्कर्षों युक्त इत्याशयाह * विशातीत * थुत्यादिधाध- प्रस्तावेन वाधान्तराणामपि बुद्धिस्थत्वात्सर्वनाम्ना परामर्शोपपत्ता. युक्तायां सन्निधानारप्रकरणस्य बलीयस्त्वात्प्रकृतश्रुत्यादिपरामर्श एप युक्त इत्याशङ्कगनिरासार्थम * विज्ञानेत्युक्तम् * बाधान्तर- प्रकारोक्तः स्वतन्त्रोपयोगसिध्यै मिमांसाशास्त्रोपनिवद्धतोक्ता । वा- धान्तगणां बुद्धिस्यत्वे ऽपि श्रुत्सादियाधप्रकारात्यैव शातप्रकारी- तः स्वतन्त्रोपयोगमारावयाह * तेषां चंति * एवमपि प्रकृतोप- योगाभावात्तत्प्रभा न युक्त इत्याशय प्राप्तयाधस्य मिथ्यात्वना- पनकपचामिथ्यात्वस्य दीपजनत्याद्वेद चानाप्तोक्तत्वदोपाभावा- सामान्यादिशास्त्रस्य प्राप्तयाधाभ्युपगमे शास्त्रार्थप्रतिपत्तुरपरामृष्ट- प्रतियोगिशास्त्रत्वस्य दोषत्वाभ्युपगमापत्तेस्तस्य च लिङ्गादिभ्यपि सम्भवात्माप्तयाधोपपत्ती याधस्य सर्वत्रैकप्रकारत्वसम्भव प्रका- रान्तरकल्पनायोगालिङ्गादिभिर्वाधकविषयप्राप्त्यै श्रुतेरवश्यानुमेय- त्वादनुमितायाश्च श्रुतेः सामान्यशास्त्रादिधद्विपयव्यवस्थया विरो- धपरिहारायोगात्प्रत्यक्षश्रुतितुल्यत्वन चात्यन्तधाधायोगानुल्यबल- स्वेन विकल्पापत्तेव्युत्पादितमपि श्रुत्यादिषु परदीर्घल्यं न सम्भव- ति यात्रा प्रतिपत्तु परम्परामृष्टप्रतियोगिशास्त्रत्वस्य फ्लदोषय- च्छदे संक्रान्स्ययोगाच्छादशानमिश्यात्वापादकदोपन्चानुपपत्तलिहा. दिषु प्राप्तवाधायोगेनाप्राप्तवाधायुगमे तु तेनैव हेतुना सामान्य शास्त्रादिष्यपि अप्राप्तबाधापत्तः सामान्यशास्त्रादेर्मानजनकत्यामा चन विशेषशास्त्रानवरुखे विषये प्रामाण्याभावापत्तेः सार्य. त्रिको बाधः प्रसज्यतेति कृत्वा घेदेन विद्याधः सम्भवतीति ·૨૨૭૨ न्यायसुधायाम। सुचनात्मकृतोपयोग दर्शयितुमा * सर्वत्रेति * बाधस्यानेक प्रकारत्वस्य पायोगान्न कचिदाध सम्भवतीत्येधमाशयये प्र. श्नस्य थुत्यादावपि साधारण्यापत्त ध्रुत्यादिविषयत्वनिरासो न युक्त इत्याशमाह * तति # सर्वबाधारतरविषयत्वेन प्रश्न व्याख्यातुमाह *प्रत्यक्षेणति* स्तम्मो ऽयमित्यादिना बाह्याविषय. प्रत्यक्षेण निरालम्बनानुमानम् । मृगतृष्णादिप्रत्ययाच तत्स- प्रयोगजफरयादिप्रत्यक्षादिप्रमाणलक्षणरहितत्वात्प्रमाणाभासा प स्पक्षण प्रत्यक्षाभासो ऽनुमाननानुमानाभास इत्यप यथास्थ प्रस्प क्षादिमि प्रमाणे श्रीदुम्बरीस्पर्धनादिश्रुत्या सघंघेएनादस्मृति । आप्तस्य मन्वादेरधिगीनया नारमान घातपाप्राक्ष इत्याचया स्मृत्या केदार पातयदहमित्याचनासपारयण्पादिस्मृति । भार्याधतघा धिप्रस्पत्याद्याप्तस्मृतिरपि । यदुच्यत विजातीनां शदादारापमप्रह । न तन्मम मतमिति याशयकल्यादिस्मृतिभिर्विगीता- शुदा शयनमाराप्य ग्रामो यात्यधागतिमित्याचा अरr- या न जातु प्राह्मण हन्यादित्यादस्मृत्या जिघासन्नाअघासीया. विस्थारमरभयादिराचा पुत्र प्रतिप्रदीप्यन्यपूमाहूपरस नियद्यनि- प्रेशनस्य मध्य भ्यातिभि ईत्या प्रातगृह्णीयादित्याचया हामादित कर्तव्यतायुक्तपुत्रप्रतिमहादविषयत्वानिप्रभवया स्मृन्या न शेश भन्न भन्यजातमस्तीत्याद शश ऽपत्यमायापादित नानात्यापाभधापि- स्पन इत्तफपुनिपधादिरित्यासाप्रमया यस्य यनापादिता गि प्रफर स्याहस चति ५ तदतेपणामत्यावरधिकरणार्धापसहा- रमाप्यस्य प्रत्यक्षानुमादियाधप्रसारावास्यस्यादिभायारागप कृप्य व्यापययाप सूचयितुमधि फरणार्थ सभिप्यापमहरति पर. मिति - सामान्यादिषिषचाया धुनरपि पिशवादावषयण या. धास्यस्प पिशपपिपयायाध समाश्याया प्रति पाधफस्यस्य मजानीयायलयासिफ अहि. मायानित्य भुतांधफना समाश्यायाध पायतान युक्तस्याका निरासा पपाभाध्यायस्थितानाम • मया युक्तम - भवत्या- नि तम्मिपत्यन्तस्य भाष्यम्याक्षपपूर्वमताधफरणारभूनिलि. दियाधमफाराय नपा पामतन पाया दुयितुमुए-यप. fo. लामोमिति • तित्रिवादिमात्राय सत्र प्रति पी. मायोगमा पमधा यिमतभारिदियुग पिरयायत. सापपादनाथम. व्यायारिल्गुनम • यात भाग्य व्याप मामान्यापपया समा. स्पा ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ર૭રે * तपदि तावदिति * अथेति भायं व्याचले * समषायेति * प्राप्ते याधफविषयमित्यादियाधप्रकारोच्य भाप्यं व्याचटे * त. देति * घिरोधाविरोधसाधारणभूतात्सामध्येकवाक्यत्वाकाङ्का- सोदेश्ययौगिकत्यरूपालीङ्गकादिविनियोगहानकारणाद् बाधकस्य श्रुत्यादिजन्यस्य शानस्य विषयमैयादिकं प्राप्तं सलीगफादिविनियो. गानं याधकेन मृपात्वेनावगम्यतात्युक्त लिङ्गादेविप्रकष्टार्थश्रुस्यादि- विरोधेननुमितथुतितया विनियोजफक्षानजनकत्वायोगात्प्राप्तयाधा- योगमाशय विरुद्धार्थविषयक्षानजनकत्वं विना लिङ्गादेविरोधायो- गेन याधायोगान्मृषात्वावगतः प्राग्वस्तुनो सत्यामप्याकालायां श्री- त्याफाडारोपेण श्रुत्यनुमानद्वारोप्तन्नस्य विनियोगशानस्य भुस्या- दिजानतेन ज्ञानान्तरेण विरोधे सति विप्रफलोचनया वास्तव. नैराकाङ्करमध्यवसायभुत्यनुमानमृगत्वावगतिसूचनार्थत्येन भाग्य स्थपूर्वशब्दव्याल्यार्थम् * पूर्वमित्युक्तम् * लोक व्याचष्टे * यद्यपि चेति * सामान्यस्येति भायणोपपवेरुतत्वानिनोपपत्तरि-८७ स्पयुक्तमित्याशा सामर्थ्यादिरूपाणां लिगादीनां साक्षादिनियोग. कारणताभावात्साक्षात्करणभूनायाश्च श्रुतेरमायादसिद्धयमुपपसि- रित्याह * यदपीति * श्रुत्यनुमानाभ्युपगमेन तुल्यवलतवापद्यता- स्याह * अप स्विति * अविद्यमानाकाङ्क्षारोपेणानुमितायाः श्रुते- घस्तुनो ऽसत्यान्न तुल्ययलत्यापत्तिरित्याशझ पश्चाद्भाधा- भ्युपगमेन विप्रो वाच्यः तदा च पौर्वापर्ययलीपस्त्यन्यायेना- नामतयैच श्रुत्येतरधुतियाधापत्तेस्तद्विनियोगवशेन नैराकाहाय- घसायायांगाच्छरुत्यनुमानमिथ्यात्वकल्पना न युक्तोति परिहारं सू. चयितुमाह * यदि चेति * पूर्घषाधापत्ति प्रश्नपूर्वमुपपादयति फमिनि * श्लोक व्याचष्टे * श्रुत्यादाविति * परव्याग्यादूप. णोपसंहरपूर्व स्वमतेन व्यास्यातुमुपक्रमते * तस्मादिति * पाध- ८७९१ मन्थान्तेऽधिकरणोपसहाराद्यधप्येष ग्रन्धः श्रुत्यादिधलायलप्रकरणा- न्त. पातित्येन श्रुत्यादिविषयः प्रतिभाति तथापि तेषु न घटतहति कृत्वोत्कृप्यतइत्यर्थः । तत्रेति सर्वनाम्ना प्रकृतभुत्यादित्यागेनाप्रकृत- वाधान्तरविषयभूतप्रत्यजिनो जातानस्य तेनेतरस्य स्वित्याचा तद्य. था मनुष्यराजआगते अन्यस्मिन्याईत्युक्षाणं या पेहनम्याक्षान्त इत्याद्यर्थवादप्रभवा च महोक्षं वा महाजं या श्रोत्रियायोपकल्पये- दित्यायामागामनागामदिति घधिप्रेरयाविधिधिश्रुतिप्रभवयागो ग्राम गानिलाम्भासिनाच्छिष्टो न पदा म्यूरोत न निन्दा ताडने कुर्यादित स्यायया सूर्याविदेष धूमयनन्दद्यादित्यादिस्मृत्या विवाहचतुर्थेन्दि ·१२७५ न्यायसुधायाम। वधूवनपरिधानाधाचार 1 वृक्षव्यवहाराभियुक्तानामपि म्लेच्छानां हस्त्यादौ पील्वादिशब्दप्रयोगाचारो ऽभियुक्ततराणामार्याणा वृक्ष. विषयप्रयोगाचारण । अक्ता शर्करा इनि सन्दिग्धमसन्दिग्धेन घृतम्तनेन दुर्वलकमाशय वेद कृत्वा चेदि करातीति वेदवाक्यं बलरत्पदार्थाश्रयण भुताादनिमित्ताचमायाफ्यन उपसहारस्वमृगा. दिपदमुपक्रमस्थन वेदपदेन साप्रायाज्ययारित्यन्तास्पष्टार्थ अवघाता- घोपधे नियमाहार्थेनावधातादिना पशुपुराडाशस्थारादुपफारित्य सन्निपत्योपकारित्वेन दना जुहातिति विशिष्टविधिपक्ष विशेषण- विशेषणशिष्यरूपानेकार्थविधान गुणविधिपक्ष पार्थविधानेन पफस्पार्थस्यानेफगागाव्यादिशब्दवम् एकगाशब्दत्वेन एफस्य च शब्दस्याने फव्यकाकृत्यर्थत्वमफाकृत्यर्थत्वेन प्रतिगृहीतुरिष्टिरिति पक्ष धरुयायति चतुा पञ्चम्यर्थत्वेनाश्वमनयदिति नयतश्च प्र. तिगृह्णात्यर्थत्वेन फल्पनास स्था देवतामिति च तच्छब्दस्याप्राधान्य- निर्दिएपरुणपरामर्शित्वाहातृत्व च वरुणस्य देवतात्याभावन देव- ताशब्दस्याधियक्षिनार्थत्याद् बहुवाधो दातुरिटिरिति पक्षे वरुणायेति चतुर्थ्या पश्चम्यर्थत्वनाश्वमनयदिति नयतश्च प्रतिगृहास्यर्थत्वेन फल्पनात्स स्वा दयतामिति च तच्छब्दस्याप्राधान्यनिर्दिवरुणपरा. मर्शिवादातृत्वे च घरुणस्य देवतास्वाभावन देवताशब्दस्याविष- क्षितार्यत्वाद् यदुपाधो दातुरिपिरिति पक्ष वरुणायति चतुया प. म्यर्थ पाश्चमनयदिति नयतेश्च प्रतिगृहास्यर्थत्वेन कल्पनात्स स्वा- न्दरतामिति च तच्छब्दस्याप्राधान्यनिर्दिष्टवरुणपरामर्शिवादातृत्वे च वरुणस्य दयतात्याभाधन दयताशब्दस्यापिवक्षितार्थत्वाद् बहुवा- धो दातुरिपिरितिपक्ष प्रतिगृह्णातिमाघस्य दाने फलप्यत्वादल्पयाधे न सामवेदात्पन्न धारयन्तीयादियजुदपिहितत्वेनोपांशुत्यप्राप्त्यो। स्वरूपेण परशाखाविहिन धानामात्रेणावगत यावत्स्वय थूयत ताचस्वशाखाचिाहनमाग्नीशमीयादादशफपालत्वायफादशफपा. लत्यादिना नित्य सामधनीपाश्चदश्य वैश्यनिमिन साप्त पाशदश्य नैमित्तिकशासात्पदश्यम्पुरुषार्धनक- যিমাননাঘীন ৰামায মাখা মাখন सर्वस्त्र दाक्षिण्यादाक्षिण्यानिमित्तभूतप्रतिहतुगाप्रपच्छरपाया- पर्यासस्थिदाक्षिण्यादाक्षिण्ययो पौर्वापर्यणापच्चमानयाविरोधे . परम प्रारून पहिरादि कृतन शरादिना। प्रयागयचनाधित भ्यन- मकृतम्घा उद्गाहककर चोदकाश्रयेण नानयिमतकत्वनानि प्रयाजन निगरेषु परसम्योधनायेंषु उपाशुत्य समयाजननास्त्वन । श्यन नित्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। રર૭૧ माग्नेयाग्नीषोमीययोधणक्रमो मन्त्रक्रमेण देववाभयमैन्द्रपुरो. राशादौ सान्नायविध्यन्तादिद्रव्याधयेणोपधविध्यन्तादिना । पश्चा- दयानातमुपांशुयाजाधिकारभूत सारस्वतं कर्मामावास्यायामुपांशु. पाजमङ्गीकस्यामावास्यातन्त्रप्रवर्तफतयाभासमानं पूर्वाग्मातेनानीपो. मीयविफारभूननानावैष्णवन पौर्णमासतन्त्रप्रपत्त केनापि पञ्चद- शरा निए कौनयीसुग्रह्मायाप्रवर्तकं भूयसा ज्योतिरादिनन्द्री. सुग्रझगयाप्रवर्तकेन गौण यहि मन्तप्रकाश्य कुशसरणं मुरुपेन । कुशेन सामान्यविहितमाहवनीयादि विशेषविहितेन पदादिना सा. घकाशं परिकश्चित्माचीनमित्यानीपोमीयप्राग्भाषिपदार्थविहितमुपां- शुत्वं वीक्षणीयादिमानातया विहितेन स्वरेणान्यन निरवकाये Sनाङ्गमाधान ऽग्निहोत्रहरणीप्रधानेन निर्धापणानधर्मो दीक्षणी- यादो पर्वकालत्व प्रधानधर्मेण सुत्यायाः पर्षफालत्वेन बाध्यत इति पत्तनतत्रोच्यते तत्सर्वं प्राप्तमप्राप्तं वा बाध्यतइत्यर्थः । सर्वश- देनकाभिधानथुत्या पदश्रुतियाधो ऽपि सूचित । फिञ्चेति भाये. पाप्राप्तवाधपक्षे को दोपः प्राप्तबाधपक्षे क इति पृटे बाघकविप. यमप्राप्तस्य बाधे दोपोक्तवर्थ यदीतिमाप्यं यदि पाध्य सामान्यणा- खादिशानानुत्पादकत्वाद् बाधफस्य विशेषशास्त्रादेर्षियभूनं हो. मादि भप्राप्त ततो विरोधाभाषारिक बाध्यतरस्येवमयत्वेन मास. मान याधशानविप्रयधिरुयशानाभिमुण्यमाणानुत्पादितमानस्या- पि सामान्यराज्यादेरन्योन्यराज्याभिमुण्पमांत्रणानपहतराज्याना- मपि राशामिव विगेयोपपत्तरयुक्तमारास विरोधविषयभूतपददो- मादिवविरोधविषयमने ऽग्निहोत्रहोमादायप्याहवनीयाधिकरण त्यादिवानानुत्पादकत्वेनातुल्यत्वारसार्वत्रिफयाधापत्यर्थवेन ग्या- स्थातुमाह *तद्यदि तापदिति* सामान्यशास्त्राने प्रत्यक्षेण स्वरूप- ८८०९ णाभावायोगे ऽपि शानोत्पादन प्रवृत्यभावेनापनीयादिविनियोज- फत्यरूपेणाभावापत्त्युक्त्यै पिनियोजफास्पयुक्तम् । अनेन च किं याध्यतइति भाग्यस्यस्य किंशब्दस्य स्ताफवाचि फिशित शब्देफदेश- स्वारियमिय च रेतो विक्रियतात्याविदर्शनावा तोफवाचित्वाभ्यु- पगमपूर्व विरुखलक्षणया सर्ववामित्वमभ्युपगम्याध्ययत्याभ्युपग- मेन च सप्तम्यर्थत्वाचित्यमभ्युपगम्य सबंध याध्यताति भाग्यायः सूचितः । ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धस्य विरोधनिबन्धनत्यादविरोधविषये प्रतिवन्धरभावनोत्पादकरयोपपहे. नाप्रतिनिमिताऽसतुल्यत्वा- पतिरित्याशयेन * मथेति * सामान्याविणखास्यापर्यवसाना- द्विशेषादिषु प्रवचावपि सामान्यादिद्वारैव प्रवृत्तविपये भेदाभाषेन ·१२७६ न्यायसुधायाम्। * शानभेदायोगाक चिदशे ज्ञानोत्पत्ति प्रतियध्यते क चिश्त्यनुप- पत्तरविरोधविपये प्रतिवन्धाभावन ज्ञानोत्पादफवच्छास्त्र स्थासत्तुल्यत्यानापती विरोधविषय ऽप्यसत्तुल्यत्वापत्ययोगा- द्विशेषादिशास्त्रेण सह तुल्ययलत्यापत्ति । पौर्यापर्यवलीयस्वन्या- याद्वा विपरीतबाधापत्तिरित्याश्येन परिहरति * तत इति * शा. नभेदाभावनोत्पत्तिप्रतियधाप्रतियन्धव्यवस्थायोगसूचनार्थम् * होत्युक्तम् * सर्वमेतदुदाहरणनिष्ठतया विवृणोति * तेनेति * सामान्यविशेषशास्त्रयोस्तुल्ययलत्व विपरीतो वा बाधो ऽसिस्वत्या शडमानस्य लोकप्रसिद्धिघिरोधसूचनार्थ लौकिकोदाहरणम् । शा- नोत्पादन शास्त्रप्रवृत्ती धानोत्पत्तिप्रतिवन्धाशक्तरप्राप्तवाधवादिना शानोत्पत्तिप्रनिवन्धार्थ शास्त्रप्रवृत्तिप्रतिवन्धस्य वाच्यत्वातन्मते शास्त्रस्याकिश्चित्करत्वेनासत्तुल्यत्वापत्त्युपपादनाया प्रवृत्तिशब्द । नहीति वार्त्तिकावयवव्याख्यानायाप्यतो प्रतीत्यनेनकस्य ज्ञानस्य सदसत्यविरोधासजनकस्य शास्त्रस्प सदसत्तुल्यत्वविरोधमुक्तमक- स्थापि शब्दार्थसम्बन्धस्य शान हि पुरुषाधार तद्भेदान्न विरुध्यता इत्यादिसम्बन्धग्रन्थवार्त्तिकाक्तग्रहणाग्रहणविरोधवत्तहान्तत्वन वोक्ता धानन्धसमीपच्छरूपग्रहणाग्रहणाविरोधवदेकस्यापि ग्रास्त्र- स्य महणाग्रहणाविरोधाद् गृहीतस्यैव च शास्त्रम्य शानजनकत्वात्क चिदय भानजनकत्व क चिन्नत्यविरोधोपपत्तेरयुक्तमाशयाराभेदे ऽपि प्रमातृभेदाभावाच्छास्त्रस्य प्रहणाग्रहणाविराधायोगा न चा. घेत्यनेनोक्त । प्रमातृभेदाभाव ऽपि विषयभेदन तदधीननिरूपणाशा. नभेदादशातझानाख्यशासनात्मकशास्त्ररूपभेदावगते सदसत्त्वधि- रोधो नास्तीत्याथड्याह * न चति * सकच्छतस्य शास्त्रस्यानेका- र्थपरत्वायोगाद्विषयभेदो न सम्भवतीत्याशय । सामान्यशास्त्रस्य व्यक्तिविषयत्वाभावादतिदशशास्त्रस्यैफपदार्थविषयात्वाभावा द्विषयभेदो नास्तीत्याह * व्यक्तीति * व्यक्तिवाचित्वपदार्थाधिदे- शपक्षयो शास्त्रस्वरूपेण भेदे ऽपि स्वरूपभेदामावसूचनार्थ कदा चिद्भिनत्व भवेदियुक्तम् । भाकृतियाचित्ययागगामिपदार्थसमुदा- यल्यापारातिदशयारपि सामान्यशास्त्रस्यानुष्ठानाई व्यक्तिपर्यवसा- यित्वादतिदशशास्त्रस्य च पदार्थपर्यवसायित्वाद्वशक्तीनामगाण्या- ना च पदार्थाना भिन्नत्वात भिन्नविषयत्वेन शास्त्रभदो भविष्य- तीत्याशयाह * आकृताति * प्रवृत्तिप्रतिबन्धलक्षणयाधाभ्युपगम सामान्यवााचना ब्राह्मणादिशब्देन व्यक्तिलक्षणाया प्रकृतिसाहश्यो- क्तिद्वारभूनयागगतव्यापारवाचित्वात् जनकपदार्थावान्तरकार्यलक्ष- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२७७ पाद्वारायाः पदार्थलक्षणायाः प्रवृत्तित्वेनाभिप्रेतायाः प्रतिवद्धन नाभावाद्वयक्तीनां पदार्थानां वा विषयत्वानुपपत्तविषयभेदो न स- म्भवतीत्याशय. ! व्यक्त्यादिलक्षणात्मकप्रवृत्तिप्रतिबन्धलक्षणयाधा- भ्युपगमे विषयभेदाभावेन शास्त्रभेदाभावात्सदसत्वविरोधपरिहा- रायोगे ऽपि मर्वन प्रवृत्तस्य सामान्यादिशास्त्रस्य विशेषादिशास्त्रेण स्वविषयानिवृत्तिलक्षणवाधाभ्युपगमे विषयभेदाच्छास्त्रभेदोपपत्तर्षि- रोधपरिहारो भविष्यतीत्याशयाह * पतेनेति * व्यक्तिपु सामा. न्यशास्त्रप्रवृत्तिहेतोाह्मणशब्दस्य पदार्थषु चातिदेशशास्त्रप्रवृत्तिहे. तोः प्रकृतिवच्छन्दस्य सर्वव्यक्तिपु सर्वपदायेंषु तुल्यत्वन कस्याश्चि- व्यक्तः फस्य चिता पदार्थस्य वर्जनायोगादनेन ततो ऽवश्यमित्या. दिवालिफोक्न प्रवृत्तिप्रतिबन्धनिमित्तशास्त्राभावापादनलक्षणवाध. निरासेन निवर्तनाख्योत्कालनलक्षणो ऽपि बाधो निरस्त इत्यर्थः । सूत्रकृत्सम्मत्या किंचिद्वर्जनायोग दृढयितुमाह * तथा ति * अनारश्यादिकरणे ऽनारज्यविधिना विकृतियपि खादिरत्यादिप्राप्ते- स्तबजे चौदकवचनमित्यनारभ्यवादानां प्रकृतिमात्रार्यत्वसिद्धान्त- हेतोः प्रकृतिविकृत्यत्वे द्विरुक्तत्वप्रसङ्गस्यासिद्धत्वशङ्कामुक्का चौदकस्यामारभ्यविधितो दर्विल्यं तेनैवविकृतिनैराकाहाचोदकामा. पापत्या तत्माप्यप्रयाजादिदर्शनादितिचेदिति सूत्रेणाराडा न चोदने कायोदित्यनेमानारश्यचोदनायाः सादिरत्यायकार्यपरायेन स्या- धविधानाद्वितिनराकासकरणाशक्तेश्चोदकस्य दौर्बल्ये प्यनार- भ्यविध्यप्राप्तप्रयाजोदिभापकत्वोपपत्तिमुत्का सिद्धान्तकदेशिमतेन द्विरुक्तस्यप्रसङ्गस्यासिद्धत्यमभ्युपेत्य सड़पविम्तररूपत्वेन हेतुना प्र. याजादिप्रायकत्योपपत्तिमुत्का सिद्धान्तकदेशिमतेन द्विरुक्तत्वप्रसा इस्यासिद्धत्वमभ्युपेत्य सक्षेपविस्तररूपत्वेन हेतुना प्रयाजादिविधि- धान्तेन खादिरादिविधेः प्रकृतिमात्रार्थत्वानुमानमुत्पचिरिति चे. दित्यनेताशय न तुल्यत्यादित्य नेनाराड्य न तुल्यत्वादित्यनेनामन- होमादिविधर्विकृत्यर्थस्यापि सविस्तररूपत्वदर्शनेनानफान्तिक- स्वादनुमानायोगमुत्का चोदनार्थकाम्यात्तु मुख्यावप्रतिषेधात्मकृत्य- धमियानानारश्यविधेः स्वविधेयखादिरत्वाविषयभूतस्वादिप्राप्त्य चोदकापेक्षावन चोदकस्यय यलीयस्त्वादनारयविधिविषयवर्ज- नानुपपत्तेः कृत्स्नस्य प्राकृताङ्गजातस्य चोदकचोदनार्थत्वावगमे नानारज्यविधर्विकृत्यर्थत्वे मुख्यस्य विकृतिविधेश्वोदकः पो ता. रज्यविधिति विप्रतिषेधापतस्तत्परिहारायानारज्यविधान म. कृतिमात्राथमिति द्विरुक्तत्वप्रसङ्गस्यासिद्धत्वशङ्कनिरासेन सिया- ·न्यायसुधायाम। न्तमुपसहरिप्पाचोदनार्थकारस्पांतोन प्राप्तजनमित्यसिसत्य- शङ्कोचर सूबछवास्यतीत्यर्थ । सुरस्य च घर्जनम्यापाराभापास. म्मघर्जनम्यापारस्य च घकाशयस्य यदे नुपपत्तन फि ८८शा चिवर्जन सम्भयतीत्याह पौरुपये ऽपि तापदिति * पाण्यानुरोधेन पुवाक्यस्यायप्रतिपादफरघाच्छन्दव्यापार थि. मापि तत्र घर्जनरूपस्यार्थस्य यन्मया ग्रामणेभ्यो दधीति प्रयुक्त तत्कौण्डिन्यवर्जमिस्येव परवदये घर्तमानतयों पर्जन अदिति दये परमानोऽयों दयायं इतिमध्यमपदलोपिसमासाभ्युपगमेनो- केवर्जनस्यायदार्थस्ये सत्यनादत्य त्यमाण्यानुविधेयपुरुषशपार्थत्वे. नारत्यत्वसूचनायेश्वरत्युक्तम् । सामान्यगासस्पेफरवे ऽपि तक- प्यव्यक्तिशास्त्रभेदारसदसत्वविरोधपरिहारमा सामान्यशा- स्तस्यैवापर्यवसानायक्तिपरपरत्वेनानुछेयार्थत्वापपत्त यानान्तरफ रूपना न युक्तस्याशपेन परिहरति * न चेति + मतो लिङ्गादि- ज्यप्राप्तबाघस्योक्तावावश्यम्भावियाधेफाप्यसिये पदि सामान्य- पास्त्रादिग्वध्यप्राप्तबाधो ऽभिप्रेतस्ततो विरोधधिपयषयघिरोधविषये ऽपि पाधापत्ते वकल्पतइति यदीतिमा यार्थमुपसहरति * तस्मा. दिति * प्राप्तयाधपक्षे दोषोत्यर्थमथैतिभाष्य प्राप्तस्प सामाग्या- विणरस्पायक्य बाधेत्येवमरधनाभासमानमुत्पादितमानत्वेन बाध फविषयप्राप्तस्यापि तजनितशानमिथ्यात्वफल्पनया बाधोपपत्रयु- कमाण्य प्राप्त चेत्सामान्यशास्त्रादि पाध्यते ततो लिङ्गाधपि बाधे. फरप्यसिद्धये प्राप्तमेव बाध्येत तस्य च पाधफसमानविषयभु. तिफल्पन विना बाधफविषयप्राप्तययोगारफल्पितायाध ध्रुने प्र. त्यक्षयासहाविशेषात्तुल्यथलस्वापत्ते पौर्घापर्यथलीयस्त्वन्यायावाक- प्याया एच पाश्चात्यत्वेन बाधफरवापत्त फय लिङ्गादि पाधितु शक्यमित्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * अति दापजन्यत्वा मिथ्यात्वस्य पदे चानाताकत्वस्यैव दोपस्वाइवे च तदयोगा- प्राप्तयाधायोगमाशयमित्यवमर्थ व्याख्यातुमा अथेति * दोपजन्यत्वान्मिथ्यात्वस्य शब्दे चानाप्तोक्तत्वस्यैव दापत्यावेद च तदयोगात्माप्तबाधायोगमाशय तात्पर्यावधारणानपेक्षस्य स्य विषयपरिच्छेदकवानास्यविज्ञानानेनुप्तादकत्वात्साशोपेतभा- बनाविषयसमस्तोत्सर्गापवादरूपशास्त्रालाचन च विना तात्प- र्यानवधारणात्सामान्यादिशास्त्रमात्रलोचन विज्ञानोत्पत्यनुपपत्त- विशानापेक्षया घदे सर्वत्रामाप्तबाधे ऽपि लिङ्गादिना ब- लवदिरोधिश्रुत्यनुमानाभावेन ज्ञानमात्रमपि नोत्पाद्यते सा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२७९ मान्यशास्त्रादिना ऽनुविरोध ऽपि शानमासमुत्पाद्यतइति वेलक्ष ध्यप्रदर्शनाय ज्ञानमात्रापेक्षयात्र प्राप्तयाधोक्तिज्ञानमात्रस्य अघि मानस्वाभावादविशाने तु दोषाणान्यापारा नैव विद्यते कारणाभा- पतस्वेध तरिसद नस्त्वदुक्तिवदिति स्वतो ऽप्रामाण्याभिधानाहोपा- भावे ऽप्यमामागयोपपत्तिरित सूचनार्थ कपश्चिच्छब्द । तत इस्या विना ततो लिङ्गाधपि प्राप्तमव बाध्येत तय फयं यत बाधितुमि. ति साध्याहारभायव्याख्या सुचिता कथ येति यद्भाग्यकता- के सा शुत्यादीनां प्राप्तयाधे इति तथत्यध्याहारसूचनायोक कथ तयाधितुमशक्यमित्यपेक्षाया न चतवुत्थापित झानमनुत्पन्न राक्य घक्तुमित्यादियातिकोत्तोपपत्तिसूचनापश्चफार प्रश्रमाप्यस्य घेरे कचिद् याधो न सम्भवतीत्येवमासयत्व सूचयनुपसहरति * मत इति * धाधमार्गस्यैफरूप्य युक्त नयन घटतइतिकृत्यानक चिद्याधी वदे घटतइत्यर्थ । प्राप्तमित्युत्तरभाष्य प्रश्नारायानार्तिक- मादयुक्तमाशा प्रश्नायय नावनिरस्यति # तदिति , प्रमाणप स्वानरूप्यमवगम्यमानं यस्माविध घेदन फिश्चिद्विरुणधि तस्मान पाधस्यैकप्रकारत्यनियमो ऽस्तीत्यर्थ ।याधमकारनानारूप्यस्यानुभ- पसिन प्रमाणपत्व पाध्यनानामप्यान्तनापपादयन्नुत्तरार्थ व्याचऐ * यथेति *प एते ऽनुमानादयो अधर्मपर्यन्ता पटत्रिय दन्योन्य भिधमाना बाधविषया वर्णितानपु भिन्नमपस्वस्पेव प्रमा- पायरयायथैकरूप्य नाङ्गीकृत तथा बाधप्रकारनानात्वस्यापि गम्य- मानन्धेन प्रमाणवरयायदे ऽपि ज्ञानमात्रापेक्षा प्राप्तमाधोपपतव याविरोधियाभावाद याधमफारम्पप्येकरूप्य नाङ्गीकार्यमित्यर्थ । बाधप्रफारनानात्वोत्यर्थत्वेन प्रश्नाशपनिरासफतयोपपयितुमुत्तर भाष्य धुरयादियाधन्यतिरिक्तविषयस्येनोपपत्ति न्यावयातुमाह * तति लिनादरप्यमाप्तबाधपक्षे सामान्यशालादिघसदस- त्वविरोधापतिमारास सामान्यणानादेविरोधविषयभूने कौण्डि- भ्यादी शालान्तरमातपाया प्राप्तत प्राप्तचन्तरस्याविराधिप पभूते माठरादायभ्युपगमारसपसत्वविरोधापसिरुक्ता फरा चन स्तरीरसीत्यतमन्नस्यन्द्रातिपक्यात्मफस्प तु लिङ्गस्य तस्मिन्नित्य- स्य च स्योनायकवाक्यत्वात्मकस्य वाक्यस्यावीवृधतामित्स्यस्य च दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नानारमफस्य प्रसरणस्प यौन शेपाण्यानाद- आभिपेचनीयससिध्यातरफस्य शुन्धनमन्त्रस्य च पौरोडाशिका- ग्यात्मिकाया छ घिविनियोजकत्वानभ्युपगमेन पिरोधविषयप्रा. शित. प्राप्तान्तरानायुपगमात्र तशाप्रसाध प सदसत्यधिराधो .

·१२८० न्यायसुधायाम्। Sस्तीत्युक्तम | श्रुत्यादिव्यतिरिक्तसर्वयाविषयत्वेन प्रश्नभाग्य. व्याख्यानायुत्तरभाष्यस्यापि तद्वयतिरिक्तमयाविषयत्वशड्डाप- तस्तनिरासार्थम् * ये उपायुक्तम् * अर्धविप्रकर्ष हेतुफत्वन शु. त्यादिच्छागानुपातिनो ये वाधास्त सो विप्रकाण्यस्य हेतोरत- स्मिश्च निर्माते कृतसामर्थ्ययोवाक्यप्रकरणायोनंतर कल्पयितु श. क्यमिन्द्रोपस्थान शब्देनाभिहितमितीद्यादिभाष्यणामाप्तयाधसाम- र्यकथनात्तब्दाधनेवाप्राप्तयाधतया व्याख्याता इत्यर्थ । सदावा- चिना दिशब्देन पूर्वोद्दिष्टोऽनुमानबाधो ऽन्तराहिया च परशाखा- पिहितान्तवाधाव्यवहितोद्दिष्ठाश्वानारश्याधीतप्रयोगवचनाथितमा दया क्रमदैवताश्रयगौणयाधा गृहीता । अनुमानस्य प्रत्यक्षविरोधे पक्षस्यैव साध्यशून्यत्वेन विपक्षस्वात्तत्र हतोवृत्तरनेकान्तिकत्वेन कारणाभागत्सर्वधेष्टनादिश्रुतश्च विप्रागुलव्यतिरिक्तसर्ववेएनादि- विषयत्वसम्भोनाशेपवेष्टनश्रुतिकल्पनाशक्त वादनाप्तस्मृतध स्यकल्पकत्वस्य स्पटत्याद्विगीतायाश्चाप्तस्मृतरप्यापद्विपये ऽल्प- दोषत्वार्थत्वसम्भवेन निदोषत्वावेदकश्रुत्यकल्पकत्वादानता यिवधस्मृतश्चात्मरक्षणप्रयत्नमात्रार्थत्वसम्भवन वधपरभ्रत्यक- ल्पकत्वालिङ्गार्थवादप्रभवयाश्च स्मृत्योस्त-मूलत्वनैव श्रुत्य- कल्पकत्वावधूवनपरिधानावारस्य चाऽधीरा तनूभवतिरुराती. पापयामुपापतीयद्वधो चासमास्त्रमझमभिधित्सत इत्यादलिङ्गावधू- वयत्वफलत्वावगतेर्वधूवन्धूभिस्तद्वशत्वसिद्ध्यै प्रवर्तितत्वसम्भवन श्रुतिकल्पनाशक्तत्वाद्धस्त्यादौ च पिल्वादिशब्दप्रयोगाचारस्य साह- श्यादि मूलत्वसम्भयेनानुपपत्तिक्षयाद्वाचकाशक्तिकल्पनाशक्त स- न्दिग्धस्य च विध्युद्देशस्यासन्दिग्धवाक्यशपापेक्षत्वेन तद्विरु- कार्थिविध्यशक्त वात् दुर्वलक्रमाद्याश्रयस्य च चलधापदार्थवि- प्राप्त्यपेक्षत्वेन तद्विरुद्धक्रमादि विध्यराक्तत्वातुपसहारस्य चोप- क्रमापेक्षत्वेन तद्विरुद्धार्थविध्यशक्तत्वादयघातादिविधेश्वौषधे निय- माइधार्थत्वन परिहतानर्थक्यस्याज्यसान्नाम्ययोरत्यन्तादृष्टार्थानघा. तादिविध्यशक्त वादग्नीपामीयपशुपुरोडाशयागविधश्च लिगावगन- देवतासस्काराख्यसन्निपत्योपकारार्थयागविधानेन परिहतानाथक्य- प्रकरणावगम्यारादुपकारार्थयागविध्यशत्वादपार्थविधानेन च कृतार्थस्य विधेरनेकार्थविध्याशक्तत्वादेकस्य च शब्दस्य वा- चकशक्तिकल्पनेन तदशक्तिजशब्दान्तरप्रयोगोपपत्ते शब्दाशक्ति- फलपनस्याशक्यत्वादकस्य वार्थस्य वाच्यशक्तिकल्पनया तदविना- भावनार्यान्तरप्रत्ययापपत्तेरन्तरशक्तिकल्पनस्याशक्यत्वाप्रतिगृहा- स्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद । १२८१ विमाप्रचाधेन चाश्वप्रतिगृहेष्टिवाश्योपपत्तेढुवाधफल्पनस्याराक्य त्याचा क्रियताति च करोतविधियाचित्वेनोत्पतिवेदखर- विध्याकरवापरयात्राविहितस्य च भूलनिश्चयात्प्रागश्रद्धेयत्वनानु- यत्पादनारश्यातिस्य च विकृतिप्रकरणावगतविकृत्यत्रयनिरा- फालीकृतस्य प्रकृत्यन्वयकल्पनाशक्त प्रयोगवचनस्य च चोपेक्षायन तद्विरुद्धार्यविध्यशक्तत्वात्प्रयोगसमयायिमन्त्रक्रमकीलपतक्रमविधा- विश्रुतिकल्पनासक्तखरूपसमवारयन्तरङ्गद्रव्यसामान्ययुक्तसुसहरा- प्रकृतिलाभसस्भवे शब्दमासमवायियाहरङ्गादयतासामान्ययुक्तस्य कर्मणो मन्दसशस्येन यदि सुसहशमन्यल्लभ्यते तत्र मिथ्या भव. ति विसदराधान्मन्दसादृश्ययुक्तमित्यनेन न्यायेन विसहशत्यात्मक- तित्वकल्पनाशक्त. पूर्वान्मन्त्रकर्मतन्त्रप्रवृया च प्रसङ्गलम्योपकार- स्प पश्चादाम्नातस्य फर्मण स्त्रकोयत्तन्ध्रप्रवत्तकत्वाशक्त. मुख्ये ऽयं मन्त्रचिनियोजकलैङ्गिकश्रुतिकल्पनेन च मन्त्रप्रकरण्याफा- झायां नियुत्तायां गौरखें 5 विनियोजकश्रुतिकल्पनाशक्त सर्वेष्वे- वप्राप्तयाध इत्याशय । प्राप्तयाधोक्तिस्तहि किं विषयेत्यपेक्षायाम * ये त्थित्युक्तम् * प्राप्तिहेतुप्रश्नार्थ कथमितिभाप्यं ब्राह्मणराब्दादे. प्राप्तिहेती स्पप्रत्वादयुक्तमाराडा लिदादी सामादे. प्राप्तिहेतो- भीरे ऽपि यलचता भुस्यादिना प्रतिवन्धादप्राप्तियत्सामान्यशास्त्रादा- धपि पलयता विशेषशास्त्रादिना प्राप्तिहेतुप्रतिबन्धादप्राप्त्या भा- न्यमित्यवमागयत्वेन व्याण्यातुमाह * कथमिति * आकाला- सदरुतस्य सामर्यादे. प्राप्तिहेतुत्वाद् बलवद्विनियोगेनाकाहानि- सौ शुद्धस्य सामाद. प्रतिहतुत्वामावादमाप्तियुक्ता ब्राह्मणश- दादस्तु विगंधाविरोधयों साधारणपस्य शुदस्वैध प्राप्तिहेतुत्वा- মান্তিপল্লান্যালিস্তিন ও বিথাঙ্কাই মন- बन्धक बायोगानदामाप्तियुक्त्येवमायय सामान्यस्येत्युत्तरभाष्यम- घतारयति * उत्तरमिति * विरोधाविरोधसाधारययवाचिना सामान्यशब्दनाविरोधासाधारणाकासानपेक्षवं सूचितम् । प्रमा- णाभास सामान्यरूपस्य कारणस्य चक्षुरादे प्रमाणविरोध ऽपि नित्य च समिधीपाश्चदश्य ऋतुप्रकरणाम्नानस्य वैश्यप्रयोगे ऽपि नित्यनैमित्तिक योश्च कत्वर्थयो. पाश्चदश्यसाप्तदश्ययोर्गुणकामप्रयो- मपि पूर्वस्मिश्च सर्वस्वदाक्षिण्य निमित्तभूतस्य प्रतिहवंय. च्छेदस्योदात्रयच्छंदे पि प्राकृते च बहिपि प्रकृतिवच्छब्दस्य श- रोपदेशे ऽपि मामान्यविहित चाहनीये होमत्वस्य पदादिहोमे ऽपि निष्प्रयाजनच परसम्बोधनापूपांगुत्वे यजुर्वेदविहितस्वस्प नि ·प्राप्त- न्यायसुधाया। गदेवप्याग्नेयीसुब्रह्मण्याप्रवर्तकत्वे चाग्निष्टुत्वस्य भूयो चिरोधे ऽपि सावकाश चोपांशुत्वे ऽग्नीपोमीयप्राम्मावित्वस्य दीक्षणीया. दिवप्यग्निहोत्रहवण्यङ्गक वे च निवार्पत्वस्याधान ऽप्यङ्गध च दीक्षणीयायाः पर्वकालस्ये मुख्यत्वेनानुपसातविरोधस्वस्थ प्रधा- नसामयागधर्मपर्वकालत्वविरोध ऽपि विधमानस्वात्प्राप्ति सम्भ- पतीति भाप्यार्थसूचनायोत्तरशदः । फथं प्राप्तिकारणस्य विरो- धाविरोधविषययो. साधारणरूपतेत्याशय मानणप्रकृतिपच्छन्द पोस्तुल्यहेतुत्वेन किं चिपूर्जनासम्भवादिति वासिफेन सामा- म्यातिदेशप्राप्तिकारणयोर्विरोधाविरोधसाधारण्योतया सर्वेषां प्र- मायामासादिप्राप्तिकारणानां चक्षुरादीनां साधारण्य न्यायतया दर्शितं भवतीत्याह * दर्शितमिति * स्प याधायोगाशयमति प्रश्नभाष्यमुपपादयितु नचैतनुत्था- यितु शानमनुप्तनं शक्यं धतुमित्यादिपूर्वपक्षवार्सिकोतां या- ८८ धायागांपत्तिमनुभापते * यस्विति * अनुष्ठानाव्यफलवि. योगाशक्तिस्पर्धसत्वपरिच्छेदाण्यफलवियोगलक्षणयाधोपपादनन निराकरिष्यमाणत्वाभानुभाषिता । नेवेत्युत्तरभाष्य नोत्पन्न हानं प्रतियध्यते न च म्वरूपेण संस्काररूपेण चायाधयशान्नश्यति किं तु मिथ्यात्वेनावगम्यताति मिथ्यात्वज्ञापनरूपयाधापर्यत्वेनापता- त्यति सति * विषयासत्यव्युवासप्रकाशफलमानविशेषरूप- विज्ञानमिथ्यात्वस्य दोपजन्यत्यावंदे च दोगभावाचन्मिथ्यात्यानु- पपत्तेपदेशानमात्रस्य प्राप्तस्य याधो विधक्षिता विज्ञानस्य त्यप्राप्त- स्यैवेति सूचयितु भाग्यविशदानादरण छानमित्येतापदुक्तम् । भाष्य स्वफारमलपण विधानत्वाभायोक्त्ययस्वन दोपाभावाविशा. ममिथ्यात्यायागराडानियलार्धमविज्ञानमेतदिति विज्ञामत्वाभावप्रा. इफ प्रत्यपान्तर विज्ञानरूप भवतीत्यधिज्ञानरूपादू याध्यमत्यपाविद्या- नरूपत्वेन याधफप्रत्ययस्य घेलसण्योक्त्यमस्तरशब्दमतीलस्य व्या. संयम । एतदय विपणोति - शास्त्रान्तरं हीति • परिकल्पनाया सामान्यादिशाखजनितस्य शानस्य विषयसत्यपरिच्छेदफत्वलक्ष. पविशनाराभायाभ्यवसान भिहित यथा तर्हि गोरिति परमात्रस्य गोमयपरिच्छेदकरयामापात्प्रमाणान्तरण गयाभाषायगमे ऽपिपि. राधोगमामत तथास्यापि विशेशाविशारेण विषपामाषायगमे ऽस्य. पिरोधापत्तेपांधा न युज्यतत्याशय मेद वानस्प पिपपसायापहार- लक्षणायाधो ऽभिमत. किं नु सामान्याविशारतस्य धाम्स्ययगत. फोष्ठिम्यादिविषयवत्यापदारलक्षणा जन्मतिना पियपारिजण ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ૨૨૮૨ याध रनि मान्तिराब्देन सूचिते भ्रान्ती को हेतुरित्यपेक्षायां सामा. न्यरूपण कारणेन ब्राह्मणब्दादिना कौण्डिन्यादिव्यतिरिक्तपु माझ- पादिषु सामान्यादिशास्त्रस्य तात्पर्यमित्यरूपाया युद्धरपहारण माझगादिमा तात्पर्यभ्रान्ति सामान्यादिशास्त्रस्य प्राह्मणादिमान. विषयवभ्रान्ती हेतुं सूचयितुम् * सामान्यत्युक्तम् * पाध्यशा• खस्व बायकशास्त्रावरुद्धविषयताया भ्रान्तत्वे प्राप्तयोगात्प्राप्त- याधोतिर्विरुद्धयेनेत्याशय चक्षुरादरसन्निकृष्टे मृगतीयादी स्वकार्य- प्रमाणानजननाशक्त्तद्विषयत्वाभावे ऽपि दोपसहिनचक्षुरादिज- म्यस्य मृगतृष्णादिशानस्थासनिकृष्टविपयत्वोपपत्तिवत्सामान्यादिशा- स्वस्थ तात्पर्यशून्ये कौण्डिन्यादी स्वकार्यप्रमाणशानजननाशक्तः को- ण्डिन्यादिविषयायामाचे ऽपि प्राणादिमाप्रतात्पर्यधान्याख्यदोष- सहितसामान्यादिशारजन्यस्य ज्ञानस्य ब्राह्मणादिमात्रविषयत्वोप. पत्ति मुचनायी हयान्ताक्तिः । शानस्य विषयसत्वापदारलक्षणया- धाभाव मिध्यत्ति प्रत्ययान्तर भवतीति भाष्यं न घरेतेल्याशा विषयसत्वपरिच्छेद फलवुद्धित्वलक्षणविज्ञानत्वाभावनिश्चयेन विप- यसत्वपरिच्छेदात्यात्फलाद्वियोगलक्षणो युद्धर्वाधो मिथ्याशब्देन विवक्षित इति सूचनद्भाष्यार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * भ्रमे- रनवस्थानार्थयात्मत्यव्यवस्थाहतुपरिच्छेदकनिरासार्यों ऽयं मर- न्तियन्दः । यदेतदधिज्ञानमिति कृत्या सत्वेनापरिच्छिद्यमानत्वात्को- विडम्यादिरों सन्नितिप्रत्ययान्तरं शास्त्रं पार्थसस्थापरिछदक- मिति प्रत्ययान्तरं भवतीत्यर्थासत्यत्राचिनं शास्त्रस्यार्थसत्यपरिच्छे- वफत्वाभाववाचिनं या मिथ्यापदमिति करणाऋत्ति चाङ्गीकृत्येदं भाग्यं व्याख्येयमिति सूचनायार्थ * शारखं चेत्युक्तम् * किमि त्यायङ्कामाण्य सामान्याविशाखजनितस्य शानस्य विज्ञानत्वेनामा- ममानन्यापि विधानत्वाभावरूपमिथ्यात्वज्ञापनेन निरसे विशेषा- विवारजनिते ऽपि शाने विज्ञानत्यानाश्वासापत्ययंत्येन न्याचऐ *कि स्विति * पदादिजन्यस्य शानस्य विषयससवसत्वसाधा- रण्यात्स्थत एवं विशनत्वाभावो ऽयसीयते न तु प्रत्ययान्तरवलेनेति वैषम्यसूचनार्या प्रत्ययान्तरोक्तिः । यस्पेत्युत्तरभाष्यं शास्त्रान्तर- विरोधे यथाश्रुते तात्पर्यावधारणायोगात्मनिरपेक्षस्य शास्त्रस्य विक्ष- नजनकत्वाभावाविशनत्यनिरातो न तु विगंधम । विनेति व्य- पतयन याच * तदिति * यस्य च 'दुएं करणं यष मिति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्यय इति भाष्य कारण- दोपहातपाधफसानोविश्यव्यभिचारियलक्षणविधानमिथ्यावा- ·. १२८४ न्यायसुधायाम्। पारवेनोक्त्योमध्ये घाधविज्ञानस्य विज्ञानत्वाभावलक्षणशामिल ध्यात्वज्ञापपत्योक्तो कारणदोषमानस्यापि याधमानविषयास- त्वज्ञापननैव विषयसत्यपरिच्छेदकत्वलक्षणविज्ञानस्वाभावज्ञापफ- १८२२ वस्याप्युपपत्तेः फरमानह तत्छापफतोक्तत्याशयाह * यत्त्विति * वादविज्ञानमिथ्यात्वहेतुत्वन प्रसिदस्यानाप्तप्रणीतत्वास्यस्य वि. शानकारणशब्दस्य दोषस्य घेद ऽनुपपत्तेर्न तत् शानस्य मिथ्या- स्वापकत्व सम्भवतीत्याशयः । छोभावे निष्कारण मिथ्यात्वं न सम्भवतीति चत । सत्यम् । नोत्पन्नस्य विज्ञानस्य विषयव्य- भिचारित्यलक्षण मिथ्यात्वं वेदे सम्भवति किं तु विशेषशास्त्राच- घरुद्ध विषये सामान्यशास्त्रादेर्विज्ञानोत्पादकतैव नास्ति । यथोक्त- माग्नयाधिकरणे परिहत्य च विशेषविधिविषयं सामान्यशास्त्राणि प्रवर्सन्तइति । जअभ्यमानाधिकरणे च न हि प्रवृत्तानि शास्त्राणि केन चिदपि निघय॑न्ते किं तह्यादित पधेपा प्रवृत्तिप्रतिवन्धी विधा- यंत इति दशमेनेदानी फिमतिदिश्यताति व्याख्यायत इति दश. माधधार्मिफालोचनयापत्तिदेण्शानादेविरोधिशास्त्रविषये विज्ञान- त्पादकताघसीयते श्वेतो ऽवधावतीत्यादी त्वनेकार्थप्रतिभान ऽपि ययार्थे ऽर्थप्रकरणादिना तात्पर्यमवधारितं तत्रैव विज्ञानजनकत्व दर्शनाद्विशानोत्पादने तात्पर्यावधारणस्य शब्दसहकारित्वावगते. सामान्यशास्त्रादेश्च विशेषशास्त्राविरोधार्थ तदनवरुद्ध ऽर्थे ता- पर्यावसायात्तात्पर्यास्यन शब्दव्यापारेण विशेषशास्त्राद्यवरुनविप- यवर्जनोपपत्ते. कक्षान्तारतसामान्यविशपेषु हि दुर्लभ. सामान्य- घचन शब्दो जायते लक्षणावलादितिवार्तिकं दुर्लभोक्त्या सामा- न्यवाचिन शब्दस्य विरोधिशास्त्रान्तरविषयवर्जनावगर्न तत्र वि. शानजनकत्वोपपत्ति. चादगार्यकान्योक्तिस्तु डानमानाशयत्वेन व्याख्यया एतदेवाभिप्रेत्य पौर्वापर्यपरामृष्ट. शब्दो ऽन्या कुरुत म. तिमित्युक्तमन्य एकदर्शन शास्त्रस्यार्थ. प्रतीयते । अन्यश्च परि- पून समस्ताधोपसहतादिति च पश्यते इहापि यथा चैषां पिप्रकर्षाद्विजातीवं सह बलाबलमेघ सजातीयैरपि यत्र ई. तुसाम्य तत्र दर्शयितव्यामित्युपक्रम्य सामान्यविशेगदिश्रुतिवलाय. लोदाहरणात्सामान्यादिशास्त्रस्याप्राप्तवाधोतिर्विज्ञानापेक्षया प्राप्त धाधोक्तिस्तु शानमात्रापक्षयत्यवसीयते । शानमात्रस्य चोत्पत्तिन प्रामाण्यसञ्जिका । स्मृती पदार्थयाधे च प्रामाण्यानुपलब्धित. ॥ अतो घिरोधविषय विज्ञानोत्पत्यभाषत।

·तृतीयाध्यायस्य-तृतीयः पादः । રર-૧ दोपाभावे ऽपि सामान्यशास्त्रादने प्रमाणता॥ नच प्रामागयजनकं ज्ञानमात्रस्य कारणम् । किं तु ज्ञानाधिशेषस्य विज्ञानस्यैव कारणम् ॥ सधैं चैतसन्नसारे विस्तरेणापपादिम । प्रधानल- क्षणे चास्माभिन्तस्मादुपरभ्यते याधप्रन्यस्य श्रुत्यादि- याव्यतिरिकाविषयत्वे ऽधिकरणोपसंहारमाध्यात्रापाठायोग- शङ्कानिगासपूर्व तदेतेषामित्याधुपसंहारभाश्यं कः शेष फैन हेतुना शेषः कथ च विनियुज्यते श्रुत्यादीनि च विनियोगफरणानि वक्ष्य- न्ते तेषां च धलबन्नति मायापधानामेष शेषप्रकाराणामधातः शे- पलक्षणमिनि सूत्रणाध्यायार्थत्वेन प्रतिसातत्वप्रतीतेस्तेषां च संपा. मुक्तत्वायत्कारणमिनि च कारणशब्दन विनियोगकारणवतद्विष. रूपयोश्चतुर्थतृतीयप्रकारयोरुपसहारसम्भवादुपफारित्यादिरूपं च शर्ष तहेतुकस्योपकारादः प्रत्यक्षादिगम्यत्वेन श्रुत्यादिप्रमाणकत्या- भावात्प्रमाणधाचिना कारणशब्देनपाचयोरप्युपसंहारसभवादहीलो वेत्याधुतरसूत्रनन्यस्य चाध्यायान्तरत्वसम्भपादध्यायोपतहारपर. स्वेनाभासमानमधिकरणोपसंहारार्थत्येन व्याख्यातुमाह * प्रासङ्गिक मिति * प्रापाठापपत्तिसूचनार्थ प्रासनिकोक्तिः । अध्यायोपसं- हारार्थत्यागरासार्थाधिकरणाक्तिः चतुर्थोपक्रमे तृतीये याय रति भाष्येण प्रयुक्तिलक्षणस्य शेपंगानन्तर्योकेमध्ये ऽध्यायान्त- रानुपपत्तिसुचनार्धाधिकरणान्तराक्तिः ॥ द्वादशोपसत्ताया अहीनाङ्गताधिकरणम् ॥ ८ ॥ अहीनो वा प्रकरणागौणः ॥ १५ ॥ अध्यायसमातिपर्यन्तस्पोत्सरचिन्ताजातस्य लक्षणासङ्गति घाइते * ननु चति * विरोधविषयस्यैव घलावलचिन्ताविषय- स्वाको विरोधस्य विषयः को था नेति घिरोधविषयपरिशोधनार्थत- या पलायलाचन्नाविषयस्येम सङ्गतिमाह * तदिति * कस्मिन्प्रदे. मा फस्य प्रमागास्य फेन प्रमाणन सह विरोधाविरोधचिम्नेन्यपेक्षिते पशुधर्माधिकरणारप्राचीनेषु तापदधिफरणेषु प्रकरणस्य कचिछ हत्या क चिल्लिङ्गन क चिद्वाक्येन सहति दर्शयितुमाह * तति * भाष्यांदाहताग्निष्टामयुकवाक्यवच्छाखान्तरीय सान्युक्तमपि घा- क्यमिहोदाहरणमिति दर्शयितुमाह ज्योतिष्टोमाति* साहादस्या. प्रमिवार्थयेन तद्योगिनी ध्युपसत्तापि सन्दिग्धत्वाधिन्तनीयत्या- वाघाश्यशेषात सान्हशब्दार्थमसिदेत्युपसत्ताया निःसन्दिाश.

·१२८६ न्यायसुधायाम्। त्यात द्वादशोपसत्तामात्रचिन्तेत्युपपादनार्थमाद * रात्रेति * प्रफ ८३३३ रणस्य धृतिविरोधाविरोधत्सवात्सन्देहमुपपादयति * यदीति * पूर्वपक्षप्रतिझाया घाराब्दोक्तत्व दर्शयितुमाह * फिमिति * फय पाशब्दन ज्योतिटोमार्थत्वप्रतिशेत्याशा भाष्योक्तसन्देहनिवृत्तिवा- रेव सिद्धान्तनिवृत्तिद्वारापि प्रतिमार्थत्वोपपत्तिसूचनार्थ सिसान्ते. नेत्युक्त परदौल्योक्त्या सिद्धान्तोद्भुतस्तेनापक्रमा युक्त इत्याशय । प्रकरणस्य थुतिविरोधशडोत्तरत्वेनाहीनो गौण इति सूत्राघयवद्वय व्याख्यातु नन्विति भाष्ये नाहीनस्यति पठीश्रुतिविरोधमाशा त त्परिहारार्थ न याधिष्यतइति भाष्यमुपपादयितुमाह * न चेति * न समासार्थत्वेन गौणोक्तिव्यास्यार्थ न हीयतइतिभाष्य व्याचष्टे * मस्ति चेति * मध्योदात्तत्वेनाह समूहवाचिरवप्रत्ययान्तत्वाचसा. यामसमासत्यायागमाण्ड्य खरस्यागादत्येन धुतित्वाभाविरोधे अनादरणीयत्व सूचयितुमाह * अत इति + यता ऽहीनशब्दस्य ज्यातिप्टोमाभिधानप्तामास्तित्वाच्छृतिविरोध पक्य परिहतुमि त्यत शब्दार्थ । नसमास गोणोक्ति कथमित्याशङ्कानिरासाय * अहानीत्युक्तम * स्वमनेनाहानि वेधा व्याचष्ट * सहीति * त्या- गवाचिनो जहात फर्मकार निष्ठोत्पत्ती प्रतियागिना सोमयागा- न्तराणा समानजातीयत्वेन प्रतिपन्नानामपि फर्मत्वन फतृत्वेन घा- न्ययायोगादपायकपत्यागापक्षितापादानत्वनान्वय कुतश्चिदिति पञ्च- म्योत्का निष्ठार्थोक्त्य हीयतइत्युक्त फर्मणि निष्ठायामनमिति द्वितीय या निष्ठार्थमुक्त्वा प्रतियागिना कर्तृत्वेनान्वयोक्ती * जहनीत्युक्तम * हीनोक्तन्यूनवाचित्वे तग्निपधोपपादनार्थे परिपूर्णत्वाक्त्यै * कृ न. त्युक्तम् * दाक्षणायेतिभाग्यातामहानिव्याख्या दक्षिणादीना साम. यागान्तरवत्समानजातीयत्वस्यान्यस्य चाप्रतिपानिमित्तस्यानुपा- दानेन प्रतिपत्त्ययोगादिच्छामात्र धानुसप्तदक्षिणादिभिरहीनत्ववि. कल्पे क्रियमाण ऽनवस्थितसमासापत्त सहस्त्रदाक्षणादिभ्यध साद्यस्मादिश्य तुभ्यो ज्यातिष्टोमस्य दक्षिणाभिन्यूनत्वातुकर मास्यैश्च सवनीयपशुभि सस्थान्तर अत्यग्निष्टामसस्थस्य ज्यातिगम स्य न्यूनत्वाषर्यान* यत्विनि*फलस्य तुसाक्षात्परिमाणाचतेस्तेन न्यूनत्व कल्प्यत्वानाक्तम् । तनेत्यहानिव्याख्योपसहारभाय स्वम तभवानुसृत्य व्याचट * तस्मादति * स्वमतेनैवाहानिरिनि- छामुत्पाद्य तृतीय प्रकारेण व्यापातुम * न घायुक्तम् * कर्मनिष्ठा- पक्षपचाख्यातन निष्ठार्थमुक्ता प्रतियोगिन कर्तृत्वेन तृतीययान्वय घश्नु * फेन चिद्वत्युक्तम् *. स्वरानादरावा प्रत्ययान्तस्यानिश्चये ·नेत्यायुक्ताम ॥ तृतीयाध्यायस्य कृतीय पादः। १२८७ अपि नम्ममामतापि कां निश्चयेत्याशा प्रकरणसामग्निश्चये भिहित समास पि गौणत्यभायाद्रीणक्तियुक्तत्याशङ्ख्यान- असंयोगात्तु मुख्यस्य तस्मादपकृप्येत ॥ १६ ॥ যানিমালহাৱনৰ বাৰান্তগামামা- दहीनसयुक्ता द्वादशीपसत्ता ज्योतिष्टोमादपकृप्यनेत्येव सिद्धान्तसूत्र साफवयन च्याचष्टे * मुख्याति * गुणयागेनाप्यहीनशब्दसभ्यन्धा नास्तीति पय वनस्पननोक्तभायातदशासवामयागप्रततिरही- नशब्दासयोगव्याख्यान युक्तत्याराग्य पूर्वपक्षसूपनिर्दिष्टा हीनशब्दा- सयागव्याख्यायां तसङ्गतत्येन सिस्थद्वादशीपसावस्थापकृप्यते- सनेनान्वयसीका यान्यथान्यायति परिहारसूचना4 तेन * सङ्गना त्युक्तम * प्रश्नपूर्व बादशोपसत्ताया ज्योतिष्टोमासयोगोपपादनार्थ कमिथ्यादिभाष्य गठीथुते' । सम्यन्धमाश्वाचिरवे ऽपि निर्विशे- पसामान्यायागारसम्बन्धविशेषापरत्यापेक्षायां विधीयमानसण्यापे. सिताङ्गाङ्गिसम्बन्धविशेषपरत्वावगत्या विनियोजकत्वस्य निधीत मनुष्याणामिति पुरुषप्रधानो निर्देश इत्यादिनिविताधिकरणभाग्यव- स्यमाणन्यापेनाचगमान्नसमासाथ ज्योतियोमेनाप्येकवाक्य-धोपप- चरयुक्तमायदा पाक्यमरणया फ्रीणातीनि भयदिदमाप विरोषा- स्वये वाक्यस्यापि व्यापारोक्तन तु धुल्यभावाण्यमहीनोक्तिश्चाह- रगणयाचिन्यमिप्रति सूचयितुमाह * प्रादत्वमिति * नन्धि- तिभाष्य पूर्वपक्षोकथुतिविराधपरिहारानुभापणार्थत्वेन ब्याचरे * चिति - नेतीत्यनुभाषणपरिवारमाध्यमोपचारिफरवाण्यस्य मु. ज्यस्यप्रतियोगिनो गांगत्यस्य पूर्वपक्षिणानुक्तावादयुक्तभाशय गी- पातवीपचारिक घिक्षितं नसमातामिकाधयवम्यु-पक्षिति यिफलण्याचकल्पीनरामायैतद्भाध्यमित्य न्याचष्टे * तदिति * प्रकरणपाधापत्ते पयासम्मशक्तिरयुक्तत्याराड्यन प्रकरणानुराधे- नयुक्तम् । यो विदग्य मनेन इत्यादो नेतादिशब्दाला प्रकर- णानुरोधनापि भूत्यर्थत्यागो ट इत्याण्ड्याइ * न चति * विधावस्याउपभृतीत्यशब्दस्य थुत्यर्थत्यागन चतुलनणा- Lal रऐयाशमाह * नचास्येति चतुावयाधिशब्दान्तरा- भायादएशब्देन ताक्षणाभ्युपगता ज्योतिष्टोमयाचिनरिवह साह शब्दस्प भावालाहीनन्दन तल्लक्षणा युक्त्याशयः । आयफल्प- निरासमुपसहरति * तस्मादिति • बन्चितिभाष्येण दिनीय क.

·૨૨૮ न्यायसुधायाम्। रूपमाशय निरासार्थ नेतीतिभायं मध्योदात्तत्योक्त्या समूहवा- चिखपत्ययान्तत्वेनावयवव्युपत्याहंगणवाचित्वात्यर्थवनाभासमान- महर्गणात्मकेग्यपि सम्वहानशब्दप्रयोगाभावेन फेवलयोगिफत्वा- योगायुक्तमाशङ्ख्य योगरूल्याशयत्वेन व्याख्यातुमाह * न चेति * अहीनशब्दस्याखण्डस्याहर्षिशिष्टगणवाचित्वे निफयक्तिकल्पनापत्तेः समुदायप्रसिद्ध्ययागादहीनशब्दावयवभूतस्याह. राब्दस्याह परिमिते सोमयागाभ्याससमूहे समुदायप्रसिद्धया नसमासनिरासादित्येचं व्याख्येयं विशेषणभूतश्च नसमासो ऽनेन निपिद्वचत न विरोष्य- भूतावयवव्युत्पत्ति । समुदायप्रसिद्धयैव नम्समामनिरामेन नऊल- मासचि-इभूनाधुदात्तत्वाभावेन तमिरासो नर्थफ इत्याशयोपच. यार्थत्यनार्थवत्य चशब्दन सूचयस्तथासतीति भाग्य व्याचरे * चमसमासस्येति * नप्रित्यन्याख्यानास्पलक्षणसद्भावाच्चिन्ह घाची लक्षणशब्द चिन्हाभाषमुपपादयति * नसमास हि स तीति * नम्ममासस्य तत्पुरुषत्वाद् यहुवीही प्रकृया पूर्वपदमित्य. त प्रकृत्या पूर्वपदमित्यनुवर्तमाने तत्पुरुष तुल्यार्थसृतीयासयम्युप- मानाव्यद्वितीयाकृत्या इति स्मृत्या ऽव्ययाख्यस्य ना पूर्वपदस्यो- दात्तास्यप्रकृतिस्वरत्वान्याख्यामादित्याशय । मध्येनिभाष्य खप्रत्ययां तत्वोपपादनार्थत्वेन व्याचष्ट * मध्येति * कथ मध्यावात्तत्वा- रखप्रत्ययान्तत्वाध्यवसानमित्याशड्याह * तथा सति छीमि * आधुदात्तश्चेतिप्रत्ययस्यायुदात्तनिधानादाकार प्रकृतिस्वर सि. यतीत्युक्ते आयनेयोनीयिय फढखच्छघांप्रत्ययादीनामिति प्रत्यया. दिभूनस्य खकारस्येनादेशविधाने यीनादिशब्दस्याप्रत्ययत्वादादेशादा धीकारे कथमुदात्तस्वरसिद्धिरित्याशझायनादिग्वादेशेषु स्वरसि- ध्यर्थमुपदेशो विद्यते यषां फगादिप्रत्ययाना तहदायस्य घचनड्डा यमितिस्मृतेरादेशसम्बन्धिम्यपीकारे * स्वर मिध्यतीत्युक्तम् * • स्मादिति सिद्धान्तोपसहारभाष्य मध्यागतवोपपादिमिवान्त- देवहर्गणवाचित्योपसहारपूर्वफत्वेन ब्याख्यातुमाह तस्मादिति * मान्हाहीनशब्दयो. सह प्रयागणापर्यायत्वाधगतर्मुख्यम्य सान्ह- शब्दस्यायन सहाहीनशब्दस्यार्थेन सहाहीनशब्दस्य वाच्यवाचक- लक्षणसम्पन्धाभावादित्यव सूत्रव्याख्यार्थमपि चेतिभाष्य ज्याच- है * अपि चति * अर्थान्तरघाचित्वाभावे ऽहीन शब्दानर्धक्याप- त्युक्त्यवान व्याख्याय शब्दद्वयानर्थक्यापत्त्युक्त्यवनतदय भाष्य व्याचष्टे * प्रकरणाद्वति * अहीनशब्दम्यार्थान्तरवाचिये ऽपि मा- ८८.१ म्हणदस्यानर्थकान्त दयस्थमेत्याशयाह*अथांन्तरत्व स्विति तिम ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२८९ उप सद इत्युपसदनुवादन नित्यायधिमात्रेण नैराकासादहीनशब्दा ব্যাঘলনায় এ নাহুহুহুমুখাবয়ংসমন্ব- लाभावेनोभयान्वयानवगतरनूधमानाहीनसन्निधेश्च प्रफरणविरोध्य- हीनागवानापादकत्वात्कथ नित्वस्याहीनान्धयात्तिरित्याशय यस्तुनो हीनान्ययानापसायप्यानन्तर्याचदन्ययापतिभ्रम निवर्तयि- तु साम्हशब्द इति सूचनायानन्तर्यादित्युक्तम् । द्वादशोपसत्त्वं ज्या. विमे विधीयत होने येत्येव यथाभाष्यमधिकरणं व्याख्यात ख. मतेनाहीने द्वादशत्वविध्ययोगमभित्याक्षिपति * न स्थिति * प. याहीनस्य द्वादशोपसतोचिता तथा ज्योतिष्टामस्य भुत्युपसत्यौचि. त्यरूपेण विवस्तुत्य द्वादयता नूयते न त्वधाने विधीयत- इत्याक्षपाय: । स्वाभिताय ऽप्याक्षेपस्य स्तुत्यतयैफवाक्यत्वसं. भरे वाक्यभेदापादिका विध्यर्थना न युक्तति टुपीकोक्त पवाक्षेप. हेतुर्युक्ता वन्यप्रकरण न्यधर्मविधरन्याय्यतान्यधर्मविधी वि. च्छिन्नत्य प्रकरणस्यानुसन्धानलयाऽहीन च द्वादशन्यप्राप्तिरिति हेतु श्य परमतेनोक्तामति सूचनार्य. किलशब्दः स्वमतेन ज्योतिष्टाम बादशवं विधीयते वाक्यान्तराशाहीन प्राप्तं त्रिवस्तुत्ययमनुघता- स्येवमधिकरण प्रश्नपूर्व व्याचष्टे * कप तहीति * श्लोफ व्याचष्टे * पतदिति * अहीनसम्बन्धवादशस्याक्तज्योतिष्टोमसम्बन्धित्रित्वस्तु- स्पत्ये प्रकृतज्योतिष्यामापयोगसम्भवारप्रकरणविरोधाविरोधधि- तास्मिनधिकरण न युज्यत इत्याशङ्कते * नन्विति * वादात्वस्थ विधपत्ये प्रकरणस्य तधिनियोजकत्वाद चाधी विरोधाच नत्ये धि- रोधाविरोधचिन्तामुपपादयति * नेप रति * प्रफरणस्याधिनियोज- करये ऽपि द्वादशवस्य प्रकृतज्यातिष्टोमसम्बन्धिधित्वस्तुत्यर्थत्येन प्रकरणपाठानर्थक्याभावात्प्रकरणायाधोक्तिरयुक्त्याशमाह * अन्य- चिति * प्रफरणपाठापाचे पि विनियागएप प्रफरशस्य प्रामा. पयाद्विनियोगाभाधे पाधो भवतीत्याशयः । द्वादशाहीनस्येत्यस्य स्तुत्यर्थत्येन नित्यविध्येकवाक्यत्यसम्भवे वाक्यभेदानफारएफलप- नापादकीय यर्थयायांगावादशवस्याधिधेयत्वयुक्तन हेतुत्रयेण बि- घयता निराकतुंमशक्यति सूचयितुमाह * यदा स्थिति * कस्वन्त- रान्वयाख्यविशेषसम्यन्धविधिनधापूर्गन्ययास्यसामान्यसम्पन्धाक्षे- 4 गौरवापर. फिलान्यप्रफरणे इत्यधर्मयिधरन्याम्पत्य वाध्य सायां चत गौरव दोपो नासत्प कत्यन्तराविधिश्च धन्तरविधायि- स्वाभावनातुल्यकक्षावारपूर्घोत्तराङ्गसन्दशावगत. प्रकरणं विच्छेनुन ফানি ঘিঘোন্ধা মুৰিব । যুৱামৰথা- ·म्वायसुधायामा पौनरुत्योपपत्तविधियस्तम्भधे स्तुनः प्रपोजनायायोगानिधितष यु. क्तनि सूचनार्थम * शाखाम्तरेत्युक्तम् + स्तुत्ययंत्ये ऽप्येव म. फरणमनुगृहीनं भवनि प्रकरगा याधिवेति पूर्वपक्षभाष्यसिखान्त. भाप्ययो. पूर्वपक्ष हीत्याविवार्सिकाकोपपत्तायपि विधित्वपक्षे एव. भाज्याध यथाभायनात्यातम् । ज्यातिप्टोमगनध्युपसरवस्तुत्य. र्थत्वे तस्मादपकृपेतति सूनावयवस्याप्यनाजंवापत्तयथासूत्रमिति ८८६ार फरमानोत्तामस्याशयार * सर्वथा ताअदिति * द्वादत्यस्या- हीनसम्वन्धित्वनोक्तस्य पक्षद्वये ऽपि ज्योतिरामानन्ययसाम्यादप. कोक्तिरविरुद्धत्याशय. प्रकरणविच्छेदशड्डानिवृत्तिसूचनाय * ए. तादि युक्तम् * । कुलायादी प्रतिपदोरुत्फर्षाधिफरणम ॥९॥ द्वित्वबहुत्वयुक्त वा चोदनात्तस्य ॥ १७ ॥ अतिदेशाधिकरणत्वेनानन्तरसङ्गति सूचयन्सदेहभाष्य व्या. घटे * पूर्ववदेवेति * का तधिका त्याग्रड्याह * पतादिति ज्योतिरामानन्वयिगुणद्वाराप्युत्कर्षसिद्ध पूर्वपक्षायोगमाशय* कथ चिदि युक्तम् * आशडित प्रकृतेन सम्बन्धो यस्यति समासार्थ. प्राथम्यादस्य पूर्वपक्षत्वशङ्का निवर्तयन् मुख्यस्थ ज्योतियोमस्य द्वित्वघडुत्वनिमित्तयुक्तमपि प्रति यद्विधान तस्माज्योतिष्टोमादपर- प्यतेति पूर्वाधिफरणसिद्धान्तसूत्रार्थानुफपंणार्थत्वेन चफारव्या- ख्याय द्वित्वति भाष्य व्याचऐ * तति * सिदान्तेनाधिफरणा- पक्रमा येनति समासार्थ । भसयोगोपपादनार्थत्वेन तस्य ज्योति. टोमस्य यजमानद्वित्वयात्वाचोदनादित्येवमचोदनात्तस्यति सूत्राव. यवव्याख्याथ नहीति भाष्य व्याचटे * न तावदिति * अन्यत सिरहित्यबहुत्वानुवादेन द्वित्वयात्वे निमित्तीकृत्य द्विवाशब्दप्रा. स्यवगमनानयानफ्ययो प्रतिप-मानविधिपरत्वात्सण्या प्रतिपा- नफावधी च घाक्यभेदापत्तनेह धाक्यद्वय ज्योतिधामाङ्गत्वेन वि. विवहुवे विधीयेत इत्यर्थ । अविहितत्वाचति चार्तिकस्य वक्ष्यमा णार्थानाक्षेपापक्षया तावच्छब्द सख्यानपेक्षस्य यजमानस्य यजमा- नानपक्षाया चा सख्याया नित्यत्वेन सरयायाश्चास्यवस्थितत्वाधिक्येन निमित्तत्वायोगान्मृध्यामह हविषा विशेषामिति वधजमानविशि- टाया निमित्तत्वे ऽपि न घाक्यभेदापत्ति प्रतिपत्प्रकरण च यजमान- द्वित्वे निामत युव हिल स्वर्पतो इति कुर्यादिति निमित्तोद्देशेन म. विहित प्रफरणादव, प्रतिपत्वावगतेदनये च प्रजापतये व ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२९१ सार्य जुहोतीति कालोदेन देवतायां विहितायां प्रकरणप्राप्तनुहो- হামলমনিয়ান্মন্ত বিলেছি- ईयोरुदेशाद्वाक्यभेदापतिः । प्रतिपत्वेनेव च मन्त्रविधिभिप्रेत्य प्रतिविम्युकिः । अनेकस्तोत्रीयागमात्मके स्तोमे कस्याचिरस्तोत्री- पाया नियमेनादित्वमाप्राधस्तोत्रीयत्वास्यप्रतिपत्यप्राप्तः स्तोमधि- धिनैव सिदत्वात्स्वरूपेण प्रतिनिध्यनुपपत्तिः । पकस्य पजमा- नस्प ज्योतियोमानुठानायकायशकिकृताङ्गत्यागन्यायात ज्योतियोमे ऽपि विहितयजमानकावत्यागेनाांतद्वित्वबहुत्वप्राप्तिर्भविष्यतीति भाराम माश्यातादेफरवविशिएस्यैव कर्तृत्वावगरेफरवाभावेनाधि- फाराभापादेव स्वस्याशकिकृताङ्गत्यागन्यायविषयत्वानुपपत्तेन यां- द्वित्वप्रामिरिति परिहारमुत्तरप्रयाटमप्पकावस्याशक्तिकता. दत्यागन्यायविषयत्वसदसद्भावसन्देह पात्र सन्देहहेतुरिति स्व- नार्थ तस्य द्वित्वस्य बहुत्वस्य वा ज्योतिष्टोमे क्षिपाभावादित्ये घमचोदनात्तस्मेति सूवावयधारूढं कर्तुमाह * मविहितपाति * पेनिभायं तात्पर्यतो व्याचले * कुलालादिषु त्विति + सिमान्त- मुपसहरति * तस्मादिति * पक्षणार्थकृतस्येति चेत् ॥१८॥ एकाशक्तिपक्षणापमादोद्वाभ्यां पहुभिषों कृतस्य ज्यो- तिरोमस्य बित्ययाहुत्वसंयोगो भविष्यतीति प्रतिपद्विधानस्यार्थप्राप्त- विस्ववदुत्त्वसयोगविषयत्वकल्पनाकेजिं ताघदाह * प्रकरणावेतिर सिबहुभूतिविरोधात्प्रकरणयाधमाशड्याह * न चेति * साक्षाघ- झान्तरसम्बन्धाश्रवण ऽपि हिन्धयत्वसम्बन्धश्रवणातिविरोधी ऽपरिहार्य रत्याण्ड्याइ * यजमानेति * विबभ्रुत्योरङ्गाङ्गिभावार्थत्ये प्रफरणगम्याङ्गाङ्गिभावयाधकत्वस्यानिमित्तार्थत्वे तु भित्रविषयावे. नापिरोधान्न बाधतेत्याशयः। द्वित्वत्वथुत्योर्डिवायजमानफटक- मतुलक्षणया तदङ्गत्यावेदकत्वात् विरोधी भविष्यतीत्याशयाह * चैति * लक्षणापि लीफिफीत्याधुक्तयेत्याराड्याह * न हीति * शीतद्वित्यवहुत्वाङ्गत्वावेदकत्वादेव तर्हि विरोधी भविष्पतीत्याश. याह * वित्यादीति * भौतस्य द्वित्वादिसम्बन्धस्य निमित्तमा- श्रीपयिकत्ये पि संक्रान्त्यादी निमित्ते फलार्थस्नानादिविधियत् द्वित्यादी निमिरो प्रतिनिधः फलावसम्भवात्स्यासन्ध्योपपत्तने ज्योतियोमे नियो युक इत्याण्डझाह फलति * फलफश्पना- ·१२९२ न्यायसुधायाम। यामधुतफलतत्साधनेतिकर्तव्यताफल्पनागौरयापचे प्रकृतात. पयकल्पनैव ततो ज्यायसीति याच्ये प्रकरणप्रमाणकत्वेन फल्पना- लाघवादिति हेतुसूचना फर्मव्युत्पत्या प्रकृतवाची प्रकरणशष्दः प्रयुक्त.ाएतदन्तन च प्रकरणादित्याविचार्तिफेनेति चेदिनि स्त्रायय- व तस्मादपक येतेत्यनुकृष्टसूत्रावयवार्थानुभाषणायन व्याख्याय पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रस्थन प्रफरणादिति हेतुना मगहकप्लुति- न्यायादनागतेन परिहारोक्तवघे पाध्येतेत्यन्त भाष्यं व्याख्यानम् । असयोगादित्यनुकरसूत्रावयवार्थानुभाषणायंत्वनावृत्त्येनि चदिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ वाध्यतामिति भाष्य व्याचष्टे * यत्तिति * तत्परिहारार्थनार्थकृतस्येति सूत्रावयवव्याख्यार्थमसत्यपीतिभाप्यं व्याचष्टे * तदिति * अचोदनात्तस्पति सूत्रावयोक्तामुपपत्ति ८७१ निराकतुंमाह * न हीति * हित्वयात्वयोरर्थप्राप्त्युपपादनार्थत्वन पक्षणेति सूत्रावयवव्याख्यार्थ य एक इति भाष्य व्याचष्ट * अस्ति चेति * एकस्पागक्तावपि यजेतेत्यफत्वश्रुतिविरोधानानेफयजमान- प्राप्ति सम्भवतात्याशय परमतेन तावत्परिहार विवक्षित होत्यु- त्तरसूत्रस्यभाष्यसूचितमाह * न चेति * पक्ष्यमाणानालोचनेन प्र. त्ययस्याने सर्वविचाराणामनषस्थानापत्तरतत्परिहारापरितापादश. किताङ्गत्यागन्यायकत्वत्यागादनेकयजमानमाप्तिरिति स्वमतेन प- रिहारान्तरोत्यर्यमवश्यतिभाष्य व्याचटे * सत्यामपि चेति * पष्ठे सर्वशक्ती प्रवृत्ति स्यात्तथाभूपदेशादिति सूनेमा नित्ये ऽपि प्रयोगे सर्वाङ्गानुष्ठानशको सत्यां प्रवृत्तियुक्ता विधस्त्वेकश्रुतित्या- दपर्यायविधानात्मभिधानेन श्रुतिभूताभिसयोगादर्थेन युगपत्प्राप्ते- बंधाप्राप्त स्वशब्दार्थों निपतित्तस्मात्सर्वप्रयांगे स्पादिस्येकादशा- धिफरणन्यायन सर्वाङ्गोपेतप्रयोगोपदेशादिति पूर्वपक्षयित्या ऽपि वाप्येकदशे स्यात्प्रधाने ह्यर्थनिर्वृत्तिर्गुणमात्रमित्तरत्तदर्थत्वादि- त्यनेनाङ्गैकदेशे ऽपि शक्ती सत्या नित्ये प्रयोगे प्रवृत्तियुक्ता शक्त्यपेक्षत्व ऽयधिकारस्य सर्वाङ्गानुष्ठानशकेरनित्यत्वेन नित्य सर्वाङ्गोपेत कुर्यादिति विध्ययोगाद्यदा सर्वाङ्गोपत फर्नु श फ्नुयात्तदा कुर्यादिति विध्याभ्युपगमे च यावजीवादिश्रुः त्यवगतमित्यत्वविरोधापत्र्याचन्त्यङ्गानि फत्तुं शक्नुयाताद्भि- रुपेन नित्य कुर्यादिति विध्यर्थावसायाघावच्छड्यगोपेते प्रधाने अनुष्ठिते विध्यर्थनिष्पत्तेरितरस्य चाशयस्याङ्गस्य प्रधानार्थत्वेन गुणमात्रत्वाद् गुणलोप च मुख्यस्य किया स्यादिति दशमाधिकरणा- न्यायेनाङ्गलापे ऽपि प्रधानानुष्ठानस्य युक्तत्वादिति सिद्धान्तयिष्य.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। माणत्वायजमान फत्वमपि फदा चित्परित्यारानेके यजेरग्नित्युक्त फतुरेवाधिकारादकर विशिष्टस्यैव च कर्तृत्वादकत्वत्यागे ऽधिका- যালান্যাশান্তাল ব কমিয়ায় বন্ধু যাৰ দুঘন্ধযৗক্তি- पचनेकपचने इति यहुदशेकशब्दाना सण्यामधानत्वाभ्युपगमात्कर्तु रफत्वे हिन्थे यदुत्व पनि च व्यायामासस्याविरोपणत्यन संस्था- न्ययामागव फतत्यप्रतीतरंफावत्याग ऽपि फवसन्दानाधिकार. सापाचागानुष्ठानोपपत्तिसूचनार्थम् * यथैवत्युक्तम् * सूत्रता- पर्यमुपमहरति ततश्चात * प्रतिपविधानान्यथानुपपत्तिरूप- হয়নি। বিদ্যাময় হিমালয়া গান্ধব वाभ्यां बहुभिया कृतस्य ज्योतिधोमस्य वित्यधहुत्यसयोगो भविष्य. तीत्यय स्थयमन्यथार्थतस्येति मुघावयव व्याचरी * अथ वेति + ज्योतियामेन द्वी यहोवा यजरप्रिति तिफल्पने विघहुश्रुत्योर्ति- स्थयात्यविधि विनानक्यापरनन्यातिन्यन निरवकाशानाच- जैनस्पेकवचनाण्यातश्रुतेराख्यानाना मध्ये कस्मिंश्चिदाख्याते प्रयो. कव्यं प्राथम्यात्प्रयोगोपपगत्यन्तरसम्भयेन साधकाशवादकत्व- मत्यन्त पाध्यनत्याशहानिरासार्थत्येनैतत्प्रतिपद्विधिपक्षणेति सूधाच- या ब्णचर * सा चति * यपि च तुरवतिष्ठतति न्यायात - पविकासमचायिना नफरणावान्तरसामान्यस्य होमसाधनस्व- हेतुत्वान्यथानुपपत्त्यान्धरिधि फल्प्यमानो यथा भूविषयएन प- प्यते तथा द्वित्वादिनिमित्त प्रतिपद्विराविध्यन्यथानुपपरया वित्या- विविधि करप्यमान प्रतिपदिशपपक्ष एवं फलप्यन इत्यायय । न वतधुक्त प्रतिपहिरोपनिमितद्वियाविधिधिकल्पने ऽन्योन्यनिमितत्या- पत्या पान्याश्रयापचे निमितानपक्षविवादिविधिकल्पने तूगा- स्मै गायता तर ति प्रतिपर कुर्यादिति निस्पाया प्रतिपदो नैमिनि- কথা মনিষাঘাথাখাতিয়েবমানগিমিখা+যা মবিশ্বাস विषयत्यनियम ऽपि तद्विधायिन्यो श्रुत्यो प्रतिपदिशपानपक्षस्या- रमप्र प्राप्तरकत्वनोदनाया विरोधपरिवारायांगेन याधं सत्युपास्मै गायता नर इपस्या अपि प्रतिपदो ऽनन्यगतिवाद्विपाहुयजमागफयो- रेव प्रयोगयोर्षिफल्पेन निवेशापस. । तस्मात्मदिमाणेय ध्या- ख्याकृता । न प्रकृतेरेकसंयोगात् ॥ १५ ॥ দুনিয়র तावत्प्रक्रियतइतिकर्मव्युत्पत्या प्र. स्वय ·यथा न्यायसुधायाम्। कृतधारित्वेनासंयोगानु मुख्यस्योत मुक्या पोलियो मोजवार्यतया ज्याचा प्रतीति यथामाण्यं ध्याचरे * ओपरेगिफरयादेति * मातिदेशिफ सदफावं प्रयोगास्यस्यार्य- स्येफेन फमणकपल्यातरशंन फपालय वाध्यत विविध ऽपि तु ज्योतियोमप्रयोगे तस्यैफपचनश्रुत्या प्रत्यक्षपिहितत्यानायघशेन वा. धो युक्त इत्या विवक्षितं होति माध्यमविपक्षाशानिरासायंवेन व्याचरे * न वेति + पछाधन्यायेन पुरुषस्य प्रधानतयोदेश्यस्ये नेफरयस्य पुंस्त्ववयुद्देश्यधिशेषणत्वमपियक्षाफारणमातीत्याशा प्रा. धान्यस्य भाकानिम्पादफरवाश्यगुणस्पान्यथानुपपत्तिफल्प्यत्वेन गु. णत्यपय शाखव्यापारादाण्यातोक्तस्येफरयस्य भावनाक्षिप्तगणभूतो- पादीयमानफर्षिशेषणत्वानियापपादयिष्यतस्याद घेति * यप्रापि हीति भाग्यमेकत्वस्थाशकिकृतानत्यागम्यायविषय- स्वाभावोतपर्थरवेन व्याचष्ट * पपीति * भायनासंख्ययोरेफ- प्रत्ययवाच्यत्यानाधनाप्रनीतिकालपत्र संख्याप्रतीतेस्तदा घ भावना क्षेप्यस्य फरप्रतीतत्वेन विशेपणत्यायोगातारवणेन तु निष्पापरवा- पथा कथं चिनिष्पादकाक्षेप यझियात्वेन स्वतन्त्रनिष्पादफफ- रूपाक्षेपायोगाचाथदेवेह भारवर्थः प्रतीतम्ताधदेव कापि भाव- मा को फश्विद्भविष्यतीत्यपधार्यत इति फधिकरणघार्तिक । धात्यर्धन स्वतन्वनिष्पादफफाक्षेपस्य वक्ष्यमाणस्य प्रौदिमाप्रत्या- तू बोकशब्दानां संपयामात्रस्य पाच्यत्वान्वास्यानमित्येवं पर- स्वात्प्रथमप्रतीतत्वेन संख्याया एव विशेषणत्वावगतेयंजतेत्येफव. चनादेकत्वविशिएस्यैव फर्तृत्वप्रतीतेरेफरवाभावे कर्तृत्वाभायेना- धिकाराभाषाकत्वस्याशक्तिकृताङ्गत्यागन्यायविषयता युक्तत्याश. यः। यदि ध्यान्यानत्यागे ऽप्येफस्या शक्तिः स्यात्ततो गुणलोपे व मुण्यस्य क्रिया स्याविति न्यायारप्रधानानुरोधेन गुणभूतैफत्व. स्थागः शयेत न स्वेतवस्तीत्याई * शक्नोति हीति * काविशेषण- स्वाभ्युपगमे ऽप्येफरवस्य त्यागो न युक्त इति प्रोदि दर्शयितुमाह * उत्पत्तीति * सोमेन पजेतेत्युत्पत्तिचोदनास्थत्वेनेकत्वस्य फर्मक परवावधारणातत्यागे फर्मण पवाननुष्ठितत्वापत्तेरुत्पत्तिफाले व बहुदक्षिणत्वायेकाशक्तिहेवनवगमेनानुपसातविरोधावस्थायां श्रु- तत्वावसन्ते बसन्ते ज्योतिपा पजतेति च प्रयोगचोदनास्त्रत्वेनातु- छानप्रत्ययप्रत्यासन्नतया बलवत्वादित्याययः । तस्मादिति भाष्य समार्थोपसंहारार्थत्वेन ब्याचप्टे * तस्मादिति स्त्रियं व्याख्याते पक्षणेतिशड्डासत्राथें विकृती क चिद्वित्वयात्वाभ्यामपि संयोगा- ·स्मायुक्रष्टव्ये पवेति सिद्धान्तोपसंहारमाप्येण गतार्थमाशझ्या- तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२९५ सद्भायेनार्याक्षेपायोगोपयत्वेन प्रकृतेरेचकन्यसंयोगनियमादित्येयं व्याश्यातुमाह * यत्यिति * प्रतिपतिरोपनिमित्तो यजमानसंण्या- विशेषो यजमानसख्याविशेषनिमित्तश्च प्रतिपरिषप इत्यन्योन्या. यापतेः प्रतिपद्विशेषनिमित्तद्विवहुयजमानकरवधुतिफल्पनाया. गात्प्रतिपद्विरोपानपेक्षश्रुतिफल्पने चैकस्वचोदनाविरोधापरिहाराघ- जमानसंख्याधिरोपविशिष्टप्रतिपद्विशेषधिकल्पनपूर्व तदन्यथानुप- पत्या पिशेपणभूतसंण्याविशेषविधि फल्पयित्या संख्यान्तरपक्ष प्रतिपद्विोपविध्यभावात् सख्याविशेषस्यायोन्निमित्तत्वं वाच्यं कु. लायादौ तु सत्याविशेषप्राप्तगौरवलक्षणवाफ्यभेदापत्तश्च न विशि- प्रविधिः सम्भवतीत्यायः । अथेत्यादिभाष्येण वासनाविति दि. पचनवत् ज्योतिष्टोमे ऽपि पत्न्याशयं द्विवचन बहुवचन पा भ- विष्यतीत्याराध्य वैषम्योक्त्यर्थमुच्यतइत्यादिभाष्य व्याण्यास्यस्वयं तावसर्मप्रजासम्पन्ने दारेषु नान्य कुर्वीतति दारान्तरनिषेधेनैफ- पत्नीकत्वनियमात्पल्याशयस्य द्वित्वस्य नित्यत्वेन निमित्तत्य न स- म्भवतीति परिहारमाह * पत्नीति * व्याचऐ * यदुभ्य इति * ८८८17 पहुधब्दस्यैफशेषत्वामावान्मध्यप्रतीकन यहुन्धयुक्त पाक्यं गृहीत्या तुल्यन्यायत्याप चकारेण द्वित्वयुक्तं पाक्यमन्वाचिरयास्मिन्या- क्यतये यो पजमानशब्दः स पुमान् नियति लक्षणाद्विरूपैकशेषः कल्प्येत सच पुंपडुत्वस्य पुतित्वस्य वा सत्राहीनेषु विहितस्य विव हुवचनाभ्यां स्वरसात्प्रतीतनिप्रमाणक इत्येष योज्य निमित्तोपा. दानानक्यदोषोक्तिप्रसङ्गेनेह स्विति भाष्यावयवं व्याख्याया सम्भ- पादिति भाज्यावयवं व्याचरे में क्षोमे इति * प्रामणो नीनाद- धीतत्युत्पत्तिशिकत्वधिरोधिपुन्नित्त्वविध्ययोगात सौमाग्यगुणयि- धानार्थत्वेन च धाक्यार्यवत्योपपत्तेः पुन्द्रित्वाप्राप्तिमगतिहंतु सूच- पितु गुणस तु विधानत्वात्पनयां द्वितीयशदः प्रयुक्तः क्षोमवार पुन्द्रित्वाविधाने ऽप्यन्यत्रक चिनिधिर्भविष्यतीत्याण्डानिरासार्थम न दीरयुक्तम् * भपि चेतिभाष्य व्याचरे * एफेति विकल्पमार्थवत्वमाशय नित्यनैमितिकवन विषमनिटत्याधिक दपायोगो ऽभिहितः । तस्मादिति सिमान्तोपसंहारभाये त. पिदेन युच्यन्तरोपसहारार्थत्वं सूचयन् ब्याचऐ * तस्माद- न धादीनवदप्रकृतयनसम्बोधो ऽस्तीत्यादिधार्मिकन त्यन्तरान्वयायेदफप्रमाणाभावाघजमानद्वित्वयात्वस्वरूपान्वयेचा नक्यापरकर्षायोगमुक्तमनुभाषणपूर्व बेधा परिहरति यस्थिति पीति * ·१२९६ न्यायसुधापाग। ज्योनिष्टोमाय प्रतिपग्निमित्तभूनयजमानवित्ययस्यसंयोगामायारप्र तिपदोस्फयों ऽपि प्रात्यन्तरालय फि प्रमाणमित्याशा विपचना- न्तयजमानपदोपस्थापितस्य दियसमानफस्य यस्याहीनयच्या पापचनान्तोपस्थापितस्य च यहुयजमानफस्य तादर्यचतुम्यांमाधा- न्याभिधानाजाति प्रमाणं सूचयधिफरणामुपसहरति * . स्मादिति ॥ जायन्या अनुत्फर्माधिकरणम् ॥ १० ॥ जापनी चैकदेशत्वात् ॥ २० ॥ जाधनीपरनीसयाजाम्यपयिधिशपूर्णमासयोः पशी घेति चिन्तायाः प्रकरणस्य पूर्वः सविरोधाविरोधचिन्तास्याभावेनास- तिमाशय निमित्तत्वेनाइशभूनयोलित्यपहुन्धयोः प्रकृनफर्मासंयो. गात्तरसयुक्तानां पतीसंयाजानामप्युस्फ प्रसनमपीदतुं चिन्ने पेति घिरोधाविरोधचिन्ताफलभूतोत्फर्यानुत्फचिन्तात्यात्सद्गनिमाह * उत्फति * ज्ञापन्यास्तृतीययाङ्गत्वोक्त सस्कार्यत्यायोगनो. स्पर्पफरयायोगादुत्फशहानुपपत्तेरधिकरणानारम्भमाशय पश्वव. यघत्येन पशु विनोपादानाशक्तेरवयवत्वेनैव धात्तराखंविधन यय- व्यप्रयोजकत्वावगत्वानुपपत्तेः प्रयाजशपवत तृतीयामऐन सस्का- यत्वं न्यायाभासात्पुरुषघुद्धिप्रभवाच्छयतरति परिहारसूचनाधा बुध्युक्तिः क्रियतइति वक्तुं प्रयुक्तम्य प्रत्ययस्यानुप्रहाचं फस्मि- श्चिमाती प्रयोज्ये नित्याया प्रतिपदः प्रकृती विदितायाः फुलाया. दियष्यतिदेशात्प्राप्ति प्रसङ्गाद्वारयितुं प्रनिपदन्तरविधियुक्तः जा. घन्यास्तु प्रकृतावप्रस्तुतत्यान युक्तः सस्कारविधिरित्याराड्य पत्नी- संयाजानां प्रकृताचारादुपफारित्वेन विहितानां प्रसङ्गात्पशायनिदे. सप्राप्तानां जाधनीसंस्कारार्धत्यपिधेर्युतत्वसूचना प्रसङ्गवाची प्रा स्तोनिः प्रयुक्त । प्रश्नपूर्व सन्देहहेतूयर्थ कमित्यादिभाष्य व्याच ऐ * जायन्येति * फीडम्वचनव्यक्तिद्वमित्यपेक्षित पनीसयाजा: नां गुणत्वं जायन्याः प्राधान्यमित्ये का आघन्या गुणवं पत्नीसंयाजानां प्राधान्यमिति द्वितीयेतिविवरणार्थ यहीत्यायुक्तं सर्वपशुप्रकृतित्वा- दग्नीषोमीयगतत्युक्त संस्कार्यत्वोपपादनायोत्तराङ्गत्वात्पत्निसया- जानां तत्काले पशुफार्यस्य प्रधानस्य कृतत्वात्तदयपधभूनाया जाय- न्याः कृतार्थतोक्ता नेह पत्नीसयाजानामुत्कर्षानुवर्षचिन्ता फिरवस्य वाक्यस्येत्येतविधानमिति भाष्यस्थविधानशब्दनाकमिति सूचनार्थी ·तृतीयाध्यायस्य तृतीय. पाद'। १२९७ विधानोक्तिः। किं तावदित्यादिभाष्योक्तं पूर्वपक्ष सहाति * फि- मिति * अचीवनादिस्यस्य पूर्वाधिफरणायसूत्रस्थस्य इतोर्जाघन्या' पशुरहितयोईपूर्णमासयोचोदयितुमशक्यत्यादित्येवमर्धाङ्गीफार मोत्कर्षहेतुनयानुपक्तस्य ध्याध्यार्थेन जायन्यामिति भाष्येण प्रति- शाते सग्निपत्योपकारित्वे फीमति प्रश्नाक्षिप्तयातूयर्यमारादुप- फारित्वमपेक्ष्य सन्निपत्योपकारित्वस्य पशुपुरोडाशाधिकरणम्याय- नाभ्यहितरयादियुक्तम् । शब्दादितिभाप्ये शब्दोक्तरकपदोपादान- लक्षणभूतियाचियसुचनायान्यन युक्तम् । सौप हेतुमेकदेशनि भाग्यव्याख्यात रूपएयितुमकदेणेत्युक्त विद्यमानेकदेशिसयोगस्यैक- देशद्रव्याप्रयोजफरयहेतुतया वक्ष्यमाणस्य हैकदेश्यभावनाभावादेक. दशो प्रयोक्यतइत्याराड्डय परप्रयुक्तभुतकदेश्यफदेशप्रहणे सम्भर त्ययप्रयांजकता न युक्तनि सूचनार्थम् * तथा सति चेत्युक्तम * ८८९।। अपभ्यतेत्यहीनाधिफरणसिदान्तात्रावययस्य विरघयत्वयुक्त चेति चकारानुरूपस्यहापि जाघनी चति चफारेणानुकृप्य पूर्वपक्ष प्रतिशाधरवेन व्याख्याथै भाष्यसमुत्कर्षपद व्याख्यातुमुत्कर्षोक्ति । नन्धिस्याराहाया परिदारे सत्यमित्यादायुच्यते शब्दस्योत्तरग्रन्थ- शेषनमानयतयितुमाद * सेति # पर सतीति भाग्य पतीस- याजानां सग्निपत्योपकारित्योक्तिप्रयोजनोत्ययंत्येन व्याचटे * पर पति* फर्मानुष्ठान फच्यते ऽननेति व्युत्पत्यानुष्ठानफथनार्थ पर माध्यमित्यर्थ । फरमाणातरमन्यशेस्तोध्यते शब्दस्येष्यत इत्याश. याह • यरि पुनरिति * विदितत्वाभ्युपगमेन परिहारे पत्ते पक्षीसयाजायजाति पाश्यान्तरेण विहितत्वे सति दर्शपूर्णमास या धन्यभारे ऽपि पत्नीसयाजानुष्ठानापत्त. पूर्वपक्षी टोकसिवि प्रसङ्गादनिष्टापत्तिपरिचोदनाच्छायापतनयुक्तमयेत्यायोत्तरेत्युक्त- में पयो जापनीप्रतिपावनात्य ऽपि दपूर्णमासयोरारापका- रित्नानु छानविरोधाजाघनी वित्यादोंत्तरत्व सम्भवतित्याशय । मत परिहारवाचिरचनवनवैर सतीत्यादिप्रन्धात जानीवाक्य- नपतीसयाजसस्मता जापनी काति यचने सति याक्यान्तराद- पूर्णमासया पत्नीसयाजानुष्ठान पि जाधनीवाश्यात्पनीसयाजेषु जोपनी प्रतिपादन तस्मात्पणे हृदयादिनिम्पत्तिमयोजनायन विशः स्थमान पशुमनुनिष्पनाया जाघन्या. प्रतिपत्तिरित्यय योज्यमिः रयुपसहरति + तस्मादिति * जाघनीयाक्यस्य जायनीसस्कारा- धतया पतीमयाजविधायित्वे सति फन्वयनिरपेक्षाणा जापनी स्वरूपाय मैफल्याप. प्रतिपच्छन्दानुगामित्यप्रतीतियदनेनैव ·1 म्यापसुपापाम। पाक्येन जापनीशदारपश्यात्यानुगामित्यप्रतीतेत्युपगमनीयत्या. प्रफरणगम्पदपूर्णमासगामिश्ययाधापत्या ताफरणमाप्तदरांपूर्ण मासयो पत्नीसयाजा इति माय न युज्यतेत्याराने * नन्विति * जाधनीवाक्यं पिना पश्यास्यकतुगामिस्यासियो यापन प्रकरण पाधादशंपूर्णमासया पत्नीसयाजाफरण प्राप्नुयादतिदेगातु तना- मित्यप्रतीतिसम्भय वाक्यस्य तपाध्यापारादतिदशेन चोपदेशात्म फरफरणयाधायोगामायुतातिदेशेनारमलामा प्रफरणगम्पदपू. णमासागत्यापेक्षणासाफरणाप्राप्तेन भाप्पविरोध इत्याशयेन प. रिहरति * प्राप्नुयादिति * उत्कशॉक्तिस्तईि विरुद्धयतेत्याशते * तेन तहीति * पाक्योत्करों घ विघक्षितो न विधयोत्कर्ष इति परिहरति * सत्यमिति पाठोत्कर्षशङ्कानिरासाय विकृनायित्यु- कम । जान्या पश्यकदेयत्यारपशु यिनापादानाशतरङ्गत्वेन चो. दयितुमशक्यत्वात्पयो कृतार्थत्यात्प्रतिपायस्वावगतरुदेश्यत्वाजाय नीवाफ्यमपकृष्णतेत्येव सूत्र योज्यमित्याशय । चोदना वा ऽपूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ जाघनी घेति भाग्य पूर्वाधिफरणाचसूत्रस्थानुपता चोदमा- दितिशब्दोक्काविधेयत्वनिरासात्वेन पाशब्दव्याख्यातयाभासमान पूर्वपक्षसूत्रस्पचकारानुरुप्टापकृप्यतेतिशब्दोकोत्कर्षप्रतिशानिरासा- भाष पूर्वपक्षसिमान्तस्त्रयोरन्योन्यासङ्गत्यापत्ते प्रथमान्तजापनी शब्दपरण. तु चकारेण पवम्यन्तभावव्युत्पन्नाचोदनादिति शब्दानुकर्षणमङ्गीकृत्यऽविधेयत्वपूर्वपक्षप्रतिशानुपपत्तेरयुक्तमाशय सौत्रण घाशब्दनोत्कर्पप्रतिज्ञाया निरस्ताया तुत्वेनाभिमतोदश्यत्वनिरासार्थत्वेन सौत्रचोदनाशब्दव्यास्था- यतया व्याख्यातुमाह * मवेति * जाघनी सस्कार्या सत्युदिश्यमानत्वादुत्कर्षिका स्यात्सा तु तृतीयया पत्नी सयाजा- स्येषु यागप्वगत्वावगते सस्कार्यत्वाभावाप्नोदिश्यत कि तूपादीयते ततश्चेह दर्यपूर्णमासयोरेवैतद्वाक्य विधानाख्य कार्य कुर्वनाक- ग्यतइति श्लाकार्थ । भाग्य विधेयत्वाकेरुपादयत्वसिद्ध्यर्थत्वसूचना योपादीयतइत्युक्तम् । पत्नीसयाजागत्वनाज्यस्य विहितत्वाजाघनी- विध्यानर्थक्यमाराड्य विकल्पनार्थवत्वसूचना * याज्यावदित्युक्ती- म* विधेयत्वसिद्धयर्थत्वेनापूर्वत्वादिति हेतु याख्याथै कुत इत्या- दिभाष्य म्पष्टत्वादव्याख्याय पत्नीसयाजा इति भाष्य स्वरूपेण विहितानामपि जाधनीसस्कारार्थत्वेन विधेयत्वोपपत्र. सत्य वि.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। हिना इत्यारिपूर्वपक्षमाम्ये प्रभहितत्वावयुक्तमाशा तत्सविधे- मुंगाधेन पुनः भूतिरित्यनेनापि न्यायेन जायन्या विधयत्वोत्यत्वेन पाश्यानमार सर्वयात * ज्ञाधनावास्यस्यैवविधादाक्तमत्य- भिहायमानधात्वर्थवत्वोवतां भाष्यस्य वक्तुं ततधानन्तरवि. हितत्यान्मनसि विपरिहत्तरशक्यः पत्नीसंपाजानाम * विधिरि- त्युका । ततति यक्षाराधः । अनन्तरविहितस्यापि बिष्टक- पागस्योसरा संस्कारायवेन विधिषदेपामपि जापनीसस्कारा- योपेन विधिभविष्यतीति सत्यमित्यादिपूर्वपक्षमाप्योकपरिहार- निरासा पीप जाधनीसम्बन्ध. पतीसंयाजानामचिहितलयापि जायन्याः प्रासयभावेनादेश्यत्यायोगात्सम्यन्धिद्वयोदषध विना सम्य- निधनो ऽपिविधेयत्वापरया गोरचापचे प्रामाचावभ्वर्यवे पाताया- दिवसम्बन्धविधी तात्पर्यायोगादक्रियात्वेन जायन्याः स्थान्तब्येया विध्ययोगे पि पत्नीसंपाजोइन तरसम्पन्धं नान्तरीपफमजीकृत्य तस्या पप विधेयता युकति जाधनीसम्यन्धात्यादिना लक्षणत्वेन धान परगीसंयाजा इत्पन्तेन भाग्येणोक्त फतेषामुद्देश्यतावगम्यतातिफ. मिति भाग्येण या पत्नीसंयाजानां जायन्यन्वये विधेयत्वोपाय. स्थापल्यन्वये चानुपायत्वप्राधान्योद्देश्ययासप्पादत्त विधयावा- योगादित्मभिधानाय पत्नीसम्पन्भावित्वादिभाष्य दापौर्णमासि- कानों परनीसयाजानां परावतिदंशात्प्राप्तानां जाधएत्वधिधेः ए. पक्षात्या-पांचपरम्यम्पयस्य प्राप्तयेनाधियत्यामप्यानापत्तर- युक्तमान स्वरूपतो प्राप्तानामन्यान्वयविध्ययोगेन जाधयन्ययधि- भास्वरूपातमनुवादापेक्षत्यारपोच मासान दर्शपूर्णमासप्रकरण- न चायनाप्रत्यभिज्ञायमानत्वेनानुयावायोगादपूर्णस्य यागस्य मा. पनीसंस्कारावर घिधिः पूर्वपक्षिणां चाम्य इत्यापाथ दुषणोक्ता- तया न्यायास्यपूर्वपक्षी पक्षं दुपयितुमाह न क्षति * पा- गुकपक्षी संयाजानुयाइसम्भवाभ्युपगमे ऽप्युरियस्वायोगाजायन्या मोत्कर्षका सम्मपतीस्याद न च जान्या इति • दोपाय- वरनि धार्तिकेन पाशुकायानपेक्षपतीसपाजाचये जायन्याः संरफा- E-maiयये संस्कार्यत्वादुदेश्यावं म. स्कार्यत्यादिति पी जाय- Farजयापेवकोपारिन्दा * पूर्वपक्षनिरासमुपसंहरति * तस्मादिति - पाशुकरपानपक्षपतसिंयाजान्ययपक्षे तु पनीस- याजानो मकरणगम्यायपूर्णमासाइत्यपिरोधापधेोधनीसंस्का- ·१३०० म्यापमुधायाम्। १९०१ रार्थत्वायोगानोत्कर्षशङ्काप्यस्तीत्या * न चेति * पनीसयाजोक्या ऽस्मिन्पक्षे पदार्थोत्कर्ष सूचित. पाक्याजाघन्यङ्गत्वावगते प्रकर णयाध ते * वाक्यति * अनुत्पन्नाना परनीसपाजाना जाघन्या विनियोक्तुमशक्यस्यारपत्नीसयाजान्यजतीत्युत्पत्तियाफ्यापक्षिवे. नार्थविप्रकर्षावाक्यमपीद न पलीय इति परिहरति * नेति * पत. देव विवृणोति * यदि होति * एवमपि तुल्ययलत्वापत्तक्यो- तिरयुक्तस्याशय जापनीफलालाचनाविप्रफाधिक्यमाद * न चेति * मत. पशो दर्शपूर्णमासया प्राप्ताना पत्नीसयाजाना जा- धनीसस्कारात्यविध्ययोगावपूर्वस्य यागस्य तादयविधि पूर्वपक्षि. णा वाच्य इत्यापाय दूषणोक्त पत्नीसम्य-धादिति भापमित्यय न्या. घट * न चहति * भाष्ये च पत्नीसम्य-धादिस्यनेन वैरूप्ये सू. चिते सर्वयागषु सपत्नीकस्येवाधिकारात्पनीकर्तृफत्व प्राप्त पतीशब्द- स्य तदनुवादत्वेनाविधायफत्वाकप्यानापत्तिमाययानर्थक्यापत्ते- बहुपतीफर्तृकत्वस्य च नित्यमप्राप्तदेयपत्नीदेवत्यानिमितपत्नीस- याजनामधेयावगवत्वमत्यभिज्ञानाथ पनीशब्दस्य देवताभूतदेवपत्नी- घाचित्वावगमन देवतारूपगुणविधायित्वावगमारूप्यस्या परिहा. येत्यसूचनार्थ नात्र यजमानपत्नीभिर्वागो ऽन्वीयते येन सर्वयागाना पन्यन्वयमाप्त पत्नीशब्दो ऽनुवाद स्थारिक तु यस्प यागस्य देव पत्न्यो देवतात्वरूपण साधनत्वनोच्यन्ते तासा चापूर्व यागे प्राप्त भावेन विधेयत्वापत्तेरपरिहार्य वैरुप्यमित्युक्तम् । एतद्भाप्यविव. रणार्थत्वेनायेत्यादिप्रश्नोत्तरभाग्य व्याख्यातुमाइ * तति * जा. घन्याख्यद्रव्यपल्याख्यदेवताविशिष्टयागविध्युत्तरफाल यागम. ाकावाया जाधनीप्रतिपादनार्थत्वावगमे ऽपि जाधन्युइशेनाविधा. नारूप्यपरिहारराङ्काया निराससूचनार्यस्वेन जायन्या विति भा. यस्थ तुशब्द व्याख्यातुमाह * अल्पार्थेति * पत्नीविशिष्टयागोद्देशेन जाघनी विधियशे विशिष्यानुवादलक्षणवाक्यभेदशानिरासार्थत्वे- नास्ति त्विति भाष्य व्याख्यातु शङ्कापातनिकायै सिद्धान्त्यभिमतव- चनव्यक्त्युपसहाराथें तस्मादिति भाष्य पश्चात्पठितमपि तावद्वचा- चट * तस्मादिति * डानिरासायत्वेनास्ति स्विति भाध्यमिदानी व्याच * नन्विति * पत्नीसयाजावान्तरप्रकरणात्पत्नीविशिष्ट- त्वमा पत्नीशब्दानादरादित्यर्थ । अवान्तरप्रकरणाद्विशेषलाभ इष्टान्तेनोपपादयति * यथैवेति * यत्वित्यादिभाष्य स्परत्वाद. व्याख्याय तस्मादिति सिद्धान्तोपसहारभाय याचष्ट * A. स्मादिति * ·तृतीयाध्यायस्य वतीयः पादः । एकदेश इति चेत् ॥ २२॥ पूर्वपक्षसूत्रोक्तोत्करदत्यनुभापणार्थत्वेन सूत्रव्याख्यार्थमति भाग्य व्याचऐ *अथ यदिति * एफदेशत्वस्याप्रयोजकत्वे तुताया म्यायसियत्वसूचनार्थ चतुयाधिकरणसूत्र पदकर्माप्रयोजकमित्ये- तामूषणाचपरिणतामयाजकपदानुपङ्गसहितं पठितम * न प्रश्ते- रशासनिप्पत्तरिति) * सूत्रं परिहारार्थत्वनावतारयति * तत्रेति* मा व्याख्यातुमाह * स नामेति * यधप्येकदेशो दन्यं यस्य ८९१र यागस्यति चतुर्थाधिकरणसूतस्यैकदेशद्रव्यशब्दार्थलथाप्यादेशद- पो ऽपि जाधनीशब्दो जाघन्या नाप्रपोजको नानुपादायक इत्येचं ना ब्याण्यातु गत्यर्थात द्रवोतोईव्यशब्दव्यु-पश्चिमङ्गीकृत्यक- देशो दन्यो गम्य. प्रतिपायो यस्य शब्दस्येत्यफदेशद्रव्यशब्दार्थ हत्या एकदेशवाची शब्दो ऽस्यानुपादायको यस्य सम्बन्धि- शब्दयात्प्रतिसम्बन्धिनं च विना सम्बन्ध्युपादानाशतरन्यतः सिबमतिसम्बन्धिसम्भव च तदाशेपाशक्तरन्यतः सिद्धयेन प्रक- तस्य प्रतिसम्बन्धिनो प्रहण यिनार्यों न शायते जाघनीशब्दस्य तु जातिवाचिन सम्बन्धिशब्दयामायातदर्थभूनाया जायन्या प. शुयानात्वन सिदस्य पयोहणं बिनाप्युपादातु शक्य वानर- नुपादेयत्यगोत्कर्षकतत्युक्तम । न प्रकृनावितिभाध्ये प्रकृती दर्यपू. समासयोरित्ययएष देक्षवेषम्योतर्थसौनप्रतिपदगारुपाया सुत्रुप्यानन विशसनादिप्रकार पशुनो निप्पभया जाधया पानी- सयाजा. काय त्यानन रूपेण जाधनीशास्त्रेण नोच्यत कि विधि विष्ठा विधीयतात्रय भाष्यप्रेष व्याख्यातुमाह * रूप ति * এ ঘৰ বিৰলাখুনিষ্কানিমাসব যন বন चिदित्यनेन १ कयाधुपादानप्रकारनियमाभाग्मुक्तमनोरासोन्याये. नापादयितु रूप वैति सप्तमाधिकरणसिदान्तमूत्र पठितम् । यदि घेय पृथग्भूता न प्रवरचत. पशु विना नयाश्तोपादानु मत्यदस्ती स्येवमर्थित्येन सतिभाज्य व्याख्यानुगाह * नति * धावाय. छगप्रतिफत्वनियमस्पापि चाभावानिशमनादिनि यमो दुरापास्त इत्याह * मचायमिति # देशे ऽपि तबनिमः स्पावित्याशय वैषम्यो त्यसोप्राकृतिशदव्याच्याथै प्रकृती दर्श पूर्णमासयोरिति भाग्यावयवमुकमिदानी व्याख्यातुमाह - भ. मौसमीय पति * पश्वचषप्राप्ती दर्शपूर्णमासपाक्षप्रकृतित्वा. (1) मृग काविच्या मानम् घयवाद.

·भ्यायसुधायामा भावात्मकृत्युच्यानर्थक्यमाशा फर्मव्युत्पत्या प्रकृतयाचियेन ६. संपूर्णमासोपलक्षणार्थतयोपपादयति * प्रकृतीति * माध्ये च सप्त- म्यर्थे पष्ठाव्याख्यार्थम् * प्रकृताप्रित्युक्तम् * तस्मादित्यधिकर: णार्थोपसंहारमाध्यं संस्कार्यत्वाभावनात्फफस्या योगे ऽपि दार्श- पोर्णमासिफेषु पत्नीसंपाजेप्याज्यायरोधेन जाधन्यनवकाशादुरकर्मी पसरयुक्तमायझोपपादयव्याचटे * तस्मादिति * सन्तर्दनस्य संस्थानिपेशाधिकरणम ॥ ११ ॥ सन्तदर्न प्रकृती क्रयणवदनर्थलोपात्स्यात् ॥ २४ ॥ दीर्घसोम इति सप्तमीथुत्या प्राधान्यानुनेरधिकरणत्वस्य च सन्तन प्रतियागस्पायोगात्न सहान प्रकरणम्य विरोधाविरोधचि- तत्यपेक्षायामाह * हिंति * ज्योतिरामोया प्रकरणविरोधा- विरोधचिन्तात्वसूचनपूर्व हन् वा एते यनस्य यदभिषधणे इति चाभिपणफलफपीः प्रमोक्या सन्तईनीपावचनपूर्व ज्योति- होम इत्युदाहरणभाष्यं व्याचष्टे * ज्योतिष्टोम इति * सम्पूर्वस्य तईतेर व्याचष्टे * भिवेति * द्वयोः समीभूतयोः संश्लेपार्थ संलेषप्रदेशी भेदनेन तनूकृत्यैफस्योपर्यपरं स्यापयित्या संश्लपयेत इति यावत । तति सन्देहभाभ्यं कर्तृतो वेत्यादिपक्षातराणामपि पक्ष्यमाणत्वान्न्यूनमाशयाग्निष्टोमपक्षवत्कर्तृपक्षे ऽप्यविरोधाविशे.. पाद्भाग्यमतेन च संस्थापक्षे ऽप्यविशेषाद्विरोधस्य च सत्राहीनपक्ष. घनिष्टोमान्यमाप्रपक्षे ऽप्यविशेशज्योति सोम पवेत्यननाग्निष्टोमक- संस्थापक्षाणामाहोस्त्रिदित्यनेन च सत्राहीनाग्निष्टोमान्यमाप्रप. क्षयोः संग्रह ति सूचयितुमाह * तति * फियन्ती त्र पक्षा.. ८९२॥ सम्मवन्तीत्यपेक्षायामाह * पते चेति'* अग्निष्टोमसंस्थानोक्त्यर्थः शुखशब्दः । सन्तर्दनं प्रकृतानर्थलोपादित्येतावत्सूत्रव्याच्यार्यमुच्य. तरत्यादिभाष्यं व्याचरे * फिमिनि * दीर्घसामशब्दार्थस्य दी. घंफालत्वस्य सोमयागत्यस्य च प्रकृतावग्निष्टोमे ऽयलोपादित्येचं व्याख्या दीघेत्युत्काग्निष्टोमोदारणशड्डाभावेन दीर्घाख्यप्रयोजन लोपाद् धृत्यर्थत्वार्थवादायोगशङ्कानिरासार्थ वन व्याख्यार्थम् * स. न्तईनेत्युक्तम * क्रयणद्रव्याणां विकल्पदृष्टान्तत्यायोगसूचनार्थ स्वयं यान्तान्तरमुक्तम् । अग्निष्टोमनिवेशप्रतिक्षार्थत्वेनावृत्त्या प्र- निशब्दमाख्याय तस्मादिति माध्यं व्याख्यातुमनुत्कर इत्युक्ते क- मव्युत्पनेन प्रकृतिशब्देनाग्निष्टोमोक्तः प्रकरणाख्यानुत्कर्षहेतुसूच- नार्थत्वं सूचयितुम् * प्रकरणत्युक्तम् * दीर्घसोमत्वस्याग्निटोमे ·विज्ञप्तिः। " " १ .१ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायांप्रतिमासंपृष्टशतके सुन्दरैः सीसंकाक्षरैरुत्तमेघु पत्तेषु एकः स्तयको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तयके पक पप ग्रन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाचामुदितामीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुरापादिग्रन्था पचान सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । HE TARISHTRAलयाध्यापका पण्डिता अन्येच शास्त्रटयो विद्वांसः पतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ५ भारतवर्णय, बादशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहक- दयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्राः ७ माणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तयकं ७ भापणव्ययः पृथग् नास्ति। ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुदिताः स्तरका (१) संस्काररतमाला गोपीनाथभट्टकता (संस्कारः) २ (५) शब्दकौस्तुभः । भोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० (२) श्लोफवार्तिकम् । भट्टफुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरताकराण्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहित सम्पूर्णम् । १) भाप्योपहितं तत्वायम् विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र. करणम् थीमयोकाचार्यप्रणीतम श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भाभाषा प्रकाश साह (वेदान्तः) २ तम् । सम्पूर्ण १५) करणप्रकाशः । श्रीमादेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिपः) १ (६) भाचिन्तामणिः महामहोपाध्याय (मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तपादः (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्र भाग्यम्-चादरायण प्रणीत घेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विशा- (धंदान्तः) ६ मभिक्षुकतन्याश्यानम् । सम्पूर्णः । V (० न्यायरत्नमाला-श्रीप्तापिमिनी .

·( न्यायः) ५ () स्याद्वादमञ्जरी-मलिणनिर्मिता सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् )२ मिनियम-विक्षिणात-बाह्यतिकपणा.) परम्-श्रीमाश्यतां परमगुसभिःथी ६ (वेदान्तः) यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णः (११)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभट्टा- रकाचार्यसंग्रहीतः आचार्यचित्सुसमु. (वेदान्तः) २ निविरचितव्याख्योपतेः (१२)विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभाक्तिविस्तृतविचाररूपः म. म. (१२)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स. (मीमांसा) २ (१४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टसो- मेश्वरविरचिता। (वेदान्तः) १३ (५)शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता।। (वेदान्त) २ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१६) मीमांसायालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमद्पदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमांसाद्धत साना- (मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरश्रीभट्टनाराणात्मजभट्टशदूर- विरचितः। (१०) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम) महा- महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिथ विरचितम । (मीमांसा)२ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास-- प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङ्कृतश्च । (वेदान्त)३ (१६) कात्यायनश्रौतसूत्रम् महामहोपाध्याय श्रीफर्का- चार्यविरचित भाष्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (चंदान्त) हरिदासगुप्ता, पत्नादिप्रेपणस्मानम् } चौखम्दा-सरकत पुस्तकालय बनारस सिटी।