·PRAKARANA PANCIKA
OF SRI SALIKANĀTHA MIŚRA WITH NYAYA-SIDDHI
Edited with Introduction and Notes
By
MIMAMSA RATNAM PT. A. SUBRAHMANYA SASTRI
Alimāmsă Vedantāchărya, Adhyapak
Samskrit Mahāvidyalaya
BANARAS HINDU UNIVERSITY

·काशीहिन्दूविश्वविद्यालयीयदर्शनग्रन्थमालायाश्चतुर्थ पुष्पम् :- प्रकरणपञ्जिका महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रविरचिता (प्रभाकरप्रस्थानानुसारि मीमांसादर्शनम् ) श्रीजयपुरिनारायणभट्टविरचितप्रत्यक्षपरिच्छेदान्त- न्यायसिद्धयाख्यव्याख्यासंवलिता काशीहिन्दविश्वविद्यालयान्तर्गतसंस्कृतमहाविद्यालयपूर्वमीमांसा- ব্যাস্নােন বিয়ােলহাষ্টিননুতনুঘা সীমামা- वैदान्ताचार्यत्यादिपदवीजुषा मीमांमारने श्रीसुब्रमण्यशास्त्रिणा সাল্মীনাক্তকামান্নান যথাসরি হায়, নুসন্মানিয়া विषमस्थादप्पयादिना च संयोज्य सम्पादिता काशीहिन्दूविश्वविद्यालयमुद्रणालयाध्यक्षेण तभीदासन मुद्रिता विश्वविद्यालयेन प्रकाशिता संवत् २०१८ इसवी १६६१ ·प्रवन्धविभागः १-६२ ... क-ण ... Forward आङ्ग्लभाषाभूमिका संस्कृतभाषाभूमिका विषयानुक्रमणिका मूलश्लोकाः प्रवन्धप्रधानविपयाः शास्त्रमुखम् नीतिपथः नयवीथी जातिनिर्णयः अमृतकला प्रमाणपारायणम्" विमलाञ्जनम् तत्त्वालोकः न्यायशुद्धिः मीमांसाजीवरक्षा वाक्यार्थमातृका विषयकरणीयम् । अङ्गपारायणम् अतिदेशपारायणम् प्रमाण-प्रमेयसूचनी पट्टिका प्रामादिकपाठ-शुद्धपाठपत्रिका अत्रोदाहृतकर्तृनामावलिः साङ्केतिकशब्दविवरणम् ... १-४६० १-२८ १६-४२ ४३-६२ ६३-१०३ १०४-११२ ११३-३०० ३०१-३१४ ३१५-३५२ ३५३-३६४ ३६५-३७५ ३७६-४५० ४५१-४५६ ४५७-४८८ ४८६-४६० ... ब.. प"ठ ·विज्ञापनम् । भारतवर्षीयास्सर्वे दर्शनशास्त्रचर्चाविनोदरसिकाः पण्डिताः प्रायशो जानन्त्येव महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचिता प्रकरणपश्चिकाम् । सा च समुचितव्याख्याभावादद्ययावन्महान्तं लशमाधत्ते स्माऽध्ययनेऽध्यापने चेत्यपि न तिरोहितम् । सेयमिदानीम्मूलमर्मप्रकाशिकया सम्प्रदायाद्यनुगतया जयपुरि- श्रीनारायणविरचितया न्यायसिद्धपाख्यव्याख्यया काशीहिन्दूविश्वविद्यालयान्तर्गत- संस्कृतमहाविद्यालये पूर्वमीमांसाशास्त्रप्राध्यापकैश्श्रीसुब्रह्मण्यशानिभिविशिष्ट- भूमिका-विषयानुक्रणिका-टिप्पण्यादिना संयोज्य, भाट्ट-प्राभाकरप्रस्थानयोः पूर्व- पक्षसिद्धान्तादिकं यथाशाधमालिख्य सम्पादिता काशीहिन्दूविश्वविद्यालयेन संमुद्रय च प्रकाशिता! सुदृढ़ विश्वसिमो वयमस्य ग्रन्थस्य कदाप्येतादृशं पूर्वमत्युत्तमं संस्करणं नाऽभूदिति। अतो मन्यामहे सर्वप्रकारेणाऽपि महान्तमुप- कारमादध्यादयं मन्थराजो विद्यार्थिभ्यः इति । अस्य मूल्यं ३०) रूप्यकाणि निर्धारितानि । अतः प्रार्थयामहे जिघृक्षुभि- स्त्वरितव्यमिति । पुस्तकमाप्तिस्थानम्- काशी हिन्दू विश्वविद्यालय मुद्रणालय वाराणसी ५ ·PREFACE Two kinds of Darsanas have been taught and studied in India from time mmemorial, namely Astika Darsana and Nästika Darsana. Of these, the Nāstika Darśana comprises six schools, viz, (1) Cărvāla, (2) Jaina and four schools of Bauddha The Astika Darsana comprises 81x schools, viz, (1) Nyāya, (2) Vaišesiha, (3) Sānkhya, (4) Yoga, (5) Mimāmsā and (6) Vedānta All these schools are based upon the respective sutras written by Maharsis while Blināmsā and Vedānta have Veda and Upanisads also as their additional sources Nyāya and Vaišeşıka were considered as different Daršanas upto the time of Keśava Miśra, Viſvanāth Pancānana and Annambhatta who amalgamated the two schools and wrote works merging the categories of the one into those of the other. The word Mumāmsā is used in the Vedas to indicate discussion regarding Vedic rituals In the Vārtika the word is stated to have the meaning "a sacred discussion". In Kalpasütras, Gibyasūtras and Dharmasūtras the word Mımāmsā is used to indicate this weaping As regards the question how these sūtras were composed, different opinions provail among scholars Oral discussions upon the Vedic texts and rituals have been in vogue from the earliest times Rsis held different opinions on one and the same subject It was the sage Jaimini who collected these opinions and adůmg his own views thereon wrote his sūtras, presenting Mimamsā As & system of philosophy He put the opinions of some of the Bages in the pūrva paksa and of others in the Siddhanta at his own discretion This is one yiey Others, however, hold that before Jaimını many such Mimāmsā sūtras existed but after the advent of Jaimin's Sūtras they all disappeared being apable to survive the dominating influence of these sūtras The traditional opinion on this subject is, however, given by Pertha- ·क्रमाऽपि वा text अथ ( ) sārathu Mliśra chile commenting on the Slokavārtıha 'Taná in connection with the explanation of the Bhāsya He states that Nimāmsā vas first taught by Brahmä from whom Jaimını got it through the channel of Prajāpatı, Indra, Brbaspati and Vjāsa This tradition also should be taken into account while fing the date of Jamını Mimāmsă is otherwise called Vākya ſastra* in as much as it conducts discussion regarding Veda Vābyas (Vedic texts) Authors of all other Darsanas while discussing any controversial text quote the opinion of Jamını in their support, thereby accepting Jaimını as sole authonty in respect of the determi nation of the purport of Vābyas JANVINI'S MIVAVSA Jumin's Mlimīmsā Sūtras contain 16 chapters beginning with persatt startade and ending with faaà TTSAPTAMATTUT याग्यासम्प्रेपो यथा याज्यासम्प' इति । Of these the first 19 chapters live separato topics for each chapter and Padr and the topics discursed in each Adharanı lave regular link with tho repective chapter, Pūdn and previous Adhikarina But in Sınarsa kanda mhich foring chapters 13 to 16 of Vimāms, there are no such linka, kinco Jaimini wrote flug hända only as an appendix to the former chapter discussing those topics of the former chapter whuch were left out in tlieir proper place This is also called Deiata Linda in vier of the discussions regarding deities conducınd herein in innn Adhilarinas reis Or Teaching and study of all the sixteen chapter 1210 been an rogue from time immemorial but for some other, t}us tradition 519 broken and onlr the firul 12 chapters are now studied Bhicharăchin? the author of Sanharşı. रह्मा मजालर पावाव प्रजानिरिद्वार म दहापटप पदम्पति रामनाय, सोफ्री मिनर, मिनिरेनस्टार प्रतिगार (चार ०८) * TISTEST (Sanborn's Sötra Blassa 1.13) ·( m ) kānda Chandrikā, who completed the Chandriha by writing a small treatise on this portion, remarks thus 'आसीत पोडशलक्षणी श्रुतिपदा या घममीमासिका सङ्कल्यिचतुर्थभागविधुरा कान साजायत।' (संकर्ष काण्ड चन्द्रिका) That the Sunkarsakānda is a subsidiary portion to the 12 chapters is approved by Rámānuja, the author of Sri Bhāsyr, and Bodhāyanı, the author of the Vrtıttı? which formed the basis of Rāmānaja's Bhāsya But the followers of Rāmānuja relying on Tatvarıtnākara? a calebrated work on Viſustādvaita speaks of three kändas namely Karma, Devatā and Brahman This is not appreciated by Vedāntadeśıkı who says- 'वृत्तिमय तु जैमि युपरचिततया पोडशाध्याय्युपात्ता सङ्कर्ष काशकृत्स्नप्रभव इति कथ तत्त्वरलाक्रोक्ति । अब म मदुक्तो न वयमिह मुघा बाधितु किञ्चिदर्हा निर्वाहस्तूपचारात् क्वचिदिति घटते ह्यकनात्पयोग ॥' (अधि०मा०श्लो० १५) Three commentaries called yrttis are known to have existed on the Sütras of Jaimini and Bidarayına They are (1) Bodhãyanavrttı, (2) Upavarsavrtti and (8) Bhavadāsavrttı Rūmānnja says in the opening of his bhâsya that he based his Sri Bhūsya upon Bodhāyana's vrtti Bhaskara, the founder of the Bhedūbhedr school, is said to have bused bus Bhāsya upon Vedant. Desila's statement in Tatyaţikā-- 'उपवप इति बौधायनस्यैव नाम स्यात । The opinion of some schol rs that Upavarsa is identical sath Bodhāyana has been unfrrourably dealt with by Mahimalopadlizūra Anantakusma Süstriyer in his Intro duction to Nyarachandrika 3 We proceed on the basis of their difference Vnttıbām mentioned in various places in Sabarı Bhās a must be Upavars; as the autlior of Vntti Pārtliasārath Misra mentioned the name of Upsvarsa when 1 Taraf TTTTTT tarafafuta भदेवताब्रह्मगोचरा सा विघाभी गूत्रकारल। जमिनन बास्नतो गदरायणारिमा कमान् ।। * Vide Introduction to firscapdnki P 35 ·(iv) referring to Vrttıkāra and not Bhavadāsa. The vritti referred to by Kumārla in his Kārkā "वृत्त्यन्तरेषु वेपाञ्चित् लौकिकार्थव्यतिक्रम । शब्दाना दृश्यते तेषामुपालम्भोऽयमुच्यते ।।" and the view of the author condemned in "वर्ण्यते सूत्रभेदेन येन प्रत्यक्षलक्षणम् । सङ्गतिस्तेन वक्तव्या" etc. are however Bhavadasa. SABARA BHĀŞYA Sabarasvāmin wrote his Bhāsya on the sūtras of Jaimini only to elaborate the ideas of Upavarsa contained in his brief vrtti adding here and there his own views. Prof. R. G. Bhāndār: kar and Prof. P. V. Kane are agreed on the fact that Sābara Bhāsya is later than Patañjalıś Mabābhāsya But internal evidence shows that Sābarabhāsya preceded the Mahābhāsya In dissolving the compound qafe FETAT Sabara adopted the fourth case ofa frater following Kātyāyanal and not Patanjali who has condemened the Sasthi Tatpurusa compound in the 4th case Kumārıla however following Patanjalı has recommended the sixth case in dissolving the compound and interpreted the Bhāsya text fa faster as giving the conclusive meaning. Sabara's non-mention of Patanjalı ın tlus content markedly shows that he was prior to Patanjalı since if he had seen Patanjalı's Bhāsya he would have at least made a mention of that view. COMMENTARIES ON SÅBARA BHAŞYA Four original commentaries are stated to have existed on Sābara Bhāsya They are by (1) Bhartrmitra (2) Kumārıla (3) Prabhāhara and (4) Nurārımıśra Bhartrmitra's Tatvashuddhi and Murārmısra’s commentary are known only by name. Trpādanıtınapannm is only a fragment of a work which is connected with the name of Murārımıśra 1 अश्वघासादिषु चतुर्थीसमास इति वातिककारमतम् । मूत्रानुसारिभाष्यकारमन- प्राबल्यात् वानिक्कारमतमनादृत्य चतुर्षीसमामासम्भव उवत । इदमेव भाप्यार मतमनुसृत्य भट्टपाद "धर्माय जिज्ञासा" इति दादरस्वामिवचन पष्ठीममाम- रख्यायिकार्यत्रदर्शनपरं, न तु विग्रप्रदर्शनपरम् । “तस्य मातुमिच्छा" इति निगमनवाक्येन पष्ठीसमासविभावनादिति व्याख्यानम् । [कल्प परि ११४७ १४८] + ·KUMARILA'S WORKS Kumārıla is said to have written two sets of commentaries upon the Bhāsya, namely, (1) Brhattıkā and Madhyamatikā and (2) Slokavārtika, Tantravărtiha and Tuptıkă Of these Brhattıkā and Madhyamatıkā do not oust now Madhava Sarasvati, the author of Survadarśana Kaumudi, has plainly shown this in his treatment of Blımāmsā Darśana The works are based upon the theory of Bhāvanā being the purport of the sentences The Prapanc: Hrdnya (Page 37) also lends its support to this conclusion PRABHAKARA'S WORKS AND TRDIR COMMENTARIES Prabhākara wrote two commentaries on Sūbara Bhūsya called Brhati and Lnghvi Brhati is otherwise called Nibandhans Isha and Laghva the Vivarana Trká Sālkanitha bas watten commentaries on both of them His commentary on Brhati is called Rjuumală and on Laghvi Dipaśıkha Prabkābara's Brlinti alone is available non but it is clear that he wrote tro commentaries from Salibanātha's commentaries on them, from Bhavanātha's references to them in lus Nayarıveha and from references to them by Dharmapur Rūmīnujacanja in lus Tantrarahasya Pravhälara, however, does not refer to hus Luglu in lus Brhati Sri Rūminujícīry & shows in huis Tantrarahasy a vliy Pra. bhahnrs wroto tiro commentaries on the simo Sabara Blusya' The opinion of Prot K SR Sastrgal in ins Introduction to Tantrirahasya, 2nd Edn ( GO Library, Baroda) that Bidon and Bhartritms were tho forerunners of tho Prabhi hom school of Vimimi is ostensa els discussed in the Sansknt introduction Just as the authors of tho sanou: Diršanas only descloped the old theories and did not found new Darsinar मालोचपावलमयम तीनो गाये भरपपत्र पानी पश्माम । माय गभीरमपिाय मिनागरे यस्मोन्य प्रभाररपति रिसोयराम ।। (Tantrarahanja) ·50 also the schools of Prabhābara and Kumānla were only developments of old theories and were not new thories that came into the field The commentaries of Kumārlz and Prabbākara differ only in the interpretation of the Bhagya and not in the Puryapaksı or Siddhanta or in the Vedic text chosen as the subject of discussion, as in the case of Vivarana Prasthāna and Bhâmnati Prasthana of the Vedānta wluch differ only in the interpretation of the Bhasya and not in fundamentals KUMĀRILA AND PRABHAKARA Prabhākara criticises the views of Kumārla in his work as the views of 'Ehadeśın' or 'Kaścıt', bence he must be later thu Kumārıla Though he does not mention Kumārıla by name, the view he condemns is none other than Kumārıla's He never quotes Kumārıla's text as an authority in his support He actually condemns Kumārıla without mentioning his name? Some scholars are definitely of opinion that Prabhūharı was the studont of Kumărıla on the basis of the story prevalent in Kerala that Pribliūkara disentangled the passage "** TAIFA arisontatfifr FERRITA" when Kumanla was puzzled over its contents This story does not add to the prestige of Kumārıla ; rather it brings bim down Tho passage referred to is also untraceable Therefore, it is difficult to assume a teacherpupul relationslup between them Gunaratna sags in Tarkarahasyadeepika the śloha "3157 afar afa" etc, which 23 anonymous, is in itself not a proof to the fact that Prabhābyra was a pupil of humānila Another view is that Prabbāhari vyote his Laglıyı to refute Kumānjas Brhattikā Kuminla wote bis Slokavārtika to refute the Laghvi thereto Prabhakarı proto buis rejoinder through his Brhatı This rien also cannot be verified 1 afirmouTT, FATTU and 3771TUTTI, EMITTI सप्तदशमयमाह-गैविकार्यालया निरापरात न वि ! ] सदेत टीकाकारो भगवान न मुप्यति । यमागुरदशनमच्चन व प १९६] ·(vi) PRABHAKARA'S BIRTH PLACE Dr. C. K. Raja has said in his introduction to Brhati Vol. II that Prabhākara belonged to Kerala since the Prabhā. kara school of Philosophy is largely studied in Kerala and books on that philosophy were mostly written there. But these and such other reasons are not enough since such studies are possible even by the patronage of kings of other states According to a MISS of Brhati deposited in the Asiatic Society of Bengal which runs as "श्रीदक्षिणकोसलेन्द्र प्रधानामात्यस्य विभाकरात्मनस्य प्रभाकरमिश्रस्य कृतौ बृहत्या 777777774 FT!" and the title Aliśra which is prevalent in Mithilā we can assume that he was a Maithila. Except these two tīkās there is no other book in his name Mandanamıśra criticises Prabhākaraś Niyoga in hus Vidhiviveka bis Alhyātı in his Vibhrama Viveka and establishes Kumārılaś Bhāyană as the sentence sense condemning Niyoga as the sentence-sense in his Bhāvanāviveka In his Brahmasiddh Mandana criticises Prabhākara's Siddhāntas. Thus the chronological order must be Kumārıla, Dharmakīrtı, Prabhākara, Mandana and Umbeka Dharmabirti criticises Kumārıla and not Prabhākara. As Salikanātha tells us in the end of the Nirālambana Vada-"तस्मादतिपेलवमिद सकलमेव कीतिनाभिहितमिति नोपन्यस्त टीकाकारेणे- 649" (ao at Co we can presume that Prabhābara had seen the works of Dharmakirti. Mandana criticises both Dharmakirti and Prabhākåra and hence was later than both of them. Prajuābaragupta, who has written a Bhāsya on Pramāņa Vārtika, condemns Niyoga Vāda in 11 ways and farata also. This is the first Buddhist work in which Prabhākara's work 19 refuted Vidyānanda's Astasahasri is the first Jaina work wherein Prabhakara's Niyoga theory is condemned in a manner similar to that of Prajnákaragupta's Kumārıla's reference to Dharmabırtıs definition of perception"747 49 ÁTTT" and Dharmakirtis criticism of Kumānila in bus Pramanavārtika Though Kamanla does not say that it 13 Dharmakarta, commentators Unveka, Sucantamusra, Parthasarathi and all others have agreed that this referes only to Kirti ·( 7 ) show that both Kumărula and Dharmakirts should have been contemporaries SĀLIKANATHA Tradition tells us that Sálıbanātha vas the disciple of Prabhākara His reference to Prabhākara as 'Guru' confirms this conviction He has written four works out of which three are commentaries and one an independent work He wrote, Dipaśikhã on Laghvi, Rju Vimalā on Brhati and Bhāsya Parisista on the Bhâsya I Pada In the Prakaranapancıkā be not only deals with facts connected with epistemology found in the Tarkapāda but also all the subjects of the twelve chapters wherein Prabhākara does not agree with Kumārıla and establishes clearly the tenets of the Prabhākara school Without his works e knowledge of the Prabhākara school is well nigh impossible It is note worthy that the followers of Kumārıla, namely, Umbeha, Sucaritamıśra, Parthasārathi, Madhava, Khandadeva and others are prone to differ from Kumārıla in many places, while Prabhākara's followers are bent upon establishing the views of Prabhakara throughout They never differ from him Sähkanātha is otherwise called Sallādātha or Sarıkānātha. It is no exaggeration if we call 'Sálıkanátha the main pillar of the Prabhakara school Bliai anātha Mishra who tells us that he only supplemented Salih a's views as they alone are prov in the world, and similar views of Nandiśvara show that Salik nātha s works were very popular in the olden times Since it is very common in other Darśanas to quote Salikanātha's words whenever Prabhakara 9 views are talen, either to esplain or criticise it wo may safely say that Prabhākaras siddhāpta je Sálıkınatha siddhanta Silkanatbal criticises both Mandang and Umbeka whose arguments are aimed at overthrowing the Prabhakarz school Vacaspatımıśrs, on the other hand, overthrows Sūlika's views * Though he rejects Kumånila views wuch are contrary Prabhakaza s be shows great regard for Kumaria when be quotes him la kis eupport sag Firtikakärspådah etc to ·to Sihhanitha Râminujīcārra lorosor has doroted a whole chapter called Primcy anırūpinan to pramoyas (7) In l'imal injani is established the relationship betweeu word and its ineining as eternal and existenco of Istara refuted I havo gyven the opinion of Prabhākarı regarding Isvara in my noto to this chapter (Page 311 814) (8) Tattsälola establishes tho oustonco of on Atinan different from body, mind, etc, his bondage along with its causes and lus state of Tinal Release and cjuses which bring about that Release (9) Nyüyasuddhi refutes tho theory of the Varesikas that words are the products of conjunction and disjunction and sabd's and the theory of tho author of Siksi that wind is transformed into words and establishes the theory that words are oternal (10) Refutation of the Buddhist theory of momentanness of the universe Rolutation of Abbilutinvayavada of Kumârila and establish ment of Anvitābhidliūnavada in chapter I I have said in my Sanskrit introduction that Anutābhudhāna vāda should be accepted by Bhatta also in some places and have reconciled the Sutras and Blasyn in support of this Vadr Establishment of Niyoga as the meaning of optative case endings Establis Iment of Apūrva as the meaning of Vedic optatives and the offect of actions as tlie meining of non vedic optatives in Chapter 2 (12) Establishment of verb sense as the subject and c4130 of Niyoga (13) Discussions about the two kinds of angas (1) Those that are known by Viniyoga (farfaitair) and (u) that are known by upadanı 377977 (14) Explanation of Atidesa Bhatta holds that the first six chapters treat of Uradeśa and the second sit chapters of Atrdesa but Prabhakara does not accept this, saying that Upadeśa and Atidesa may coincide in one subject He however, sats that hārya is the subject of chapters 1 to 6 and the object of harya 7 to 121 1 of these the first 11 Prakaranas treat of the subjects of the 7 Adhi karanas of Tarka Pada विषयकरणीय deals with भावार्थाधिकरण and treatCTETTY Apga parayana deals with the subjects of chapters 3 4 5 and 6 In Atideśa Parayana ch 7 to 12 are dealt with Nyayaratnamila of Parthasarathi is a direct criticism of this work ·NYÁYASIDDHI N; āy asiddhi is the name of the commentary herem pub lished for the first time along with the text Praharınıpıncılā This is by Jayapuri Nurāyin: This commences from the beginning of the tort and extends upto the definition of anumin Tho author explains the test very accurately avoiding deviations, he sometimes gives fresh interpretations for the Vedic text sluch are then by Sälıhanātha in lus support, other in tho Purvapaksa or Siddhanth and above all he has devoted a chapter to the explanation of the categories accepted by tho Prabhikaris This chapter has been published by the Sanskrit department of the Madrıs Unis ersity in their Annal of tho Oriental Reserrch Nīriyanı accepts kramı (sequonco) 15 a distinct category not accepted as such by any other author Ho quotes from Prasastapidabh 183a, Ny iyahandals, Visaranı premoz asingriha and Kiranāt al in lus chapter on categories Ilo refers to tho Vaigesıl as with respect ns podārtlinsats' (Knowers of categories) VANUSCRIPT VATERIALS This edition of the Prohorinipinchi is based on tho printed text ( CSS Binares) referred to as T T10 manuscripto from tho Vysore Onental Vanuscripts Library procured and compared through the help of londinraja S Subralunanja Sastrı, JIA, Render in Sineert Vadr19 Unisersity referred to as 7 The manuscript from Sirassati Bliniano referred to as , A manuscript from the Royal Asiatic Society of Bengal a) was u cu of the the mono cripts from the Visore Oriental Librın were ser u elul in correcting the text and filling up thu Incunac I have men the readings of the c manuscripts at the top and ather readings in the font nota COWIT TIRY I fint tro mincuents of \*3*1lh anpil froin the COVI Jadrat Of these il pone coinments with the oriut ·(xu) rule the other has neither beginning nor end I got a copy of Nrāsasiddhi for Sistramukha and Pramāna Pärāyana from the University Library, Trivandrum This manuscript for the first chapter was more extensive and clear. Hence I haso published it in preference to the other I have also made use of the 32 pages of Ngājasiddhi published by M G P Samiti of Poona extending to Nayavithi, edited by the late Mahimahopūdhiyāya Mimānsä kantheerava, Sri Vaidyanātha Sastriar, Sankaramutt, Bangalore Aly thanks are due to Pandıtarāja S Subramanya Sastry, MA, Reader in Sanskrit, Madras University, who helped me throughout by procuring the manuscripts of the texts and the commentary and by clearing doubts about them, whenever it was necessary, by post He is mainly to be credited for the present publication I am deeply obliged to Vidyāvårdhi Brahma Sri V S Rāmchandra Sastrigal, Asthāna Vidvān, Sringerimutt and Reader in Vedānta, Sanskrit Mahavidyalaya, Banıras Hindu University, who lent his corrected copy of Prakarnapancila, for the present edition His copy was of great help to me in deciphering the exact reading of the text Dr Subhadra Jha, Librarian, Saraswati Bhavanı, Samskrit University Varanasi, who lent me his manuscript of the text upto Amrtabali and procured for me on loan the photographic copy of the later portion of the text from RAS, Bengal, has laid me under deep obligation I refer with gratitude to Pandita Sri Krisna Pant, Sáhrtzł. chārya, Librarın, Visvanatha Pustakālaza, Lalitaghāt, Varanası who lent P P Printed in the Pandit I cannot forget Shri Adya Midvācārya, Vimāmsā Darśanı Adhyāpaka, BHU and Pandit Dalsukhbhai Malvaniya vho kindly went through the proofs Padma Bhushan Di TR v Murti, Head of the Department of Pliy losophy and Principal, Arts College, B HU who is a great Sapsant Scholar bimself and who has a very ·high regard for Darsana Sastras, is solely to be credited for publication of this edition of Prakaraạnpancikā with Nrārasiddhi. From the very beginning he procured for me all the materials required for this publication and helped me throughout by his valuable suggestions and good will. It is no exaggeration to say that the whole work is his. Jfr sincere gratitude is to him. Lastly a word about my Guru the late Revered Jalāmalo. padhyāya Sāstra Ratnākara, Mimāmsā Kesari Shri A. Chinnaswamy Sastriar. Sri Sastriar had several times exprossed in his lectures and private talks of the necessity of critical edition of Prakaranapanciku mith coinmentary. I am glad that his desire has at last been fulfilled. Great men are always Satyasankalpas. Mlimamsa Ratnam A. SUBRAHJIANYA S.ISTRI ·भूमिका दर्शनान्यास्तिक-नास्तिकभेदेन द्विविधानि । तत्र नास्तिकदर्शनानि-चार्वाकार्हत- वैभापिक-सौलान्तिक-योगाचार-माध्यमिकप्रस्थानभेदेन पट् । येषां तत्तदागमाः सूत्राणि च मूलम् । श्रास्तिकदर्शनानि तु न्याय-वैशेपिक-सांख्य-योग-पूर्वोत्तरमी- मांसाख्यानि । येषु तत्तत्सूत्राणि मूलम् । पूर्वोत्तरमीमांसे तु वेदमूले । मीमांसाशब्दव्युत्पचिः। तत्र पूजितविचारवचनो मीमांसाशब्दो "मानपूजायामित्यस्माद्धातोर्मानेजि- ज्ञासायामिति" वार्तिकेन जिज्ञसारूपेर्थे निष्पन्नः। विचारे पूजितत्त्वञ्च परमपुर- पार्थहेतुभूतसूक्ष्मतमार्थनिर्णायफलकत्वमिति पर्यष्कारि विद्वत्तल्लजः। अस्य तर्कशब्देन व्यवहारः। अस्य दर्शनस्य तर्कशब्देनाऽपि व्यवहारो दृश्यते । “विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः" [पा. गृ. सू ) इति । अस्याऽयमर्थ:-विधिः-ब्राह्मणम् , विधेयः-मन्त्रः, तर्कः- मीमांसादर्शन मिति । अत एव सर्वतन्त्रस्वतन्त्रो द्वादशदर्शनकारनपञ्चाननो पाच- स्पतिमिश्रो वेदोद्भवस्तर्को मीमांसेति टोकयामास । यथा- "मीमांसासंज्ञकस्तर्कस्सर्ववेदसमुद्भवः । सोऽतो वेदो रुमाप्राप्तकाष्ठादिलवणाम्बुदि" [न्या वा. ता. टी. पू. ६१. 1 ति। अत्त एवाऽस्य विचारशास्त्रस्य तकरूपत्वम् । "यस्तणाऽनुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः" इति मानववचनगतेन तर्कशदे- नाऽस्यैव प्रहणमिति मन्तव्यम् । मीमांसाया वाक्यशास्त्रत्वव्यपदेशः। वेदवाक्यार्थविचारो मीमांसेत्युक्तम् । वाक्यार्थनिर्णयेऽतितरामुपयुज्यत इदं 'शास्त्रम् । यथा--"अग्निहोत्रं जुहोति" "दध्ना जुहोति" "उद्भिदा यजेत पशुकामः" अत्राऽऽद्यमुत्पत्तिविधेरुदाहरणम् , द्वितीयं गुणविधेः, तृतीयं फलोद्देशेन कर्मविधेरिति शाद्विकशिरोमणिः तार्किकचूडामणि नैव निर्धारयितुं प्रभवति । अतो वाक्यशास्त्र- मिति दार्शनिकैर्यवाहियते। अत एव "पद-वाक्यप्रमाणपारावारपारीणः" इति दार्शनिकैय॑वहियते । अत्र पदशद्वेन प्रकृतिप्रत्ययविभागेन साधुशद्वान्वख्यानपरं त्रिमुनिप्रणीतं व्याकरणशास्त्रं विवक्षितम् । प्रमाणशद्वेन च न्याय-वैशेपिक प्रस्थाना- भ्यामुपेतं तर्कशास्त्रमभिधीयते । वाक्यशद्वेन च मीमांसाशावमिति ।

·श्रत एव कृष्णमिश्रेणोक्तम्- "नेवाऽऽश्रावि गुरोर्मतं न विदितं कौमारिलं दर्शनम् । तत्त्वज्ञानमहो न शालिकगिरा वाचस्पतेः का कथा । सूक्तं नाऽपि महोदधेरधिगतं माहानती नेक्षिता । सूदमा यस्तुविचारणा नृपशुभिस्स्वस्थः क्थं स्थीयते"। [प्र. चं.२ अ.] इति। अत एवाऽस्य शास्त्रस्य वाक्यार्थनिर्णयप्रसङ्गे महान्समादरो दृश्यते । मीमांसान्यायानां शास्त्रान्तर उपयोगकथनम् मीमांसान्याया बहवो चैयाकरणादिभिस्तत्तच्चाने शद्वान्तरेण प्रकारान्तरेण वाऽनुसन्धीयन्ते। यथा- "गुणानाच परार्थत्वादसम्बन्धस्समत्वात्स्यान्" "गोणमुख्ययोर्मुरये पार्यस- म्प्रत्ययः" "एकदेशविकृतमनन्यवत्" "श्रानर्थक्यातदनपु" 'असिद्धं पहिरङ्गमन्त- रङ्गे" "फलमुसगीरयस्याऽदोषत्वात्" "पास्यभोजिन्याय" "भूयोऽनुप्रहन्यायः" "माएपरिमाजकन्यायः" "सम्भवति ल्यो गुरी नदभावान्" "उपधेयसाऽज्यु. पापीनामसार्यात्" "योगाढियटीयसी" 'न विधी पररद्धार्थः" इत्यादयः । वेदान्तप्रस्थाने मीमांसान्यायानामुपयोगः । द्वताऽद्वैत-विशिष्टाद्वैतसम्प्रदायभेदभिमायामुनग्मीमामायाम, गयेयल पदा- निर्णये, न या पुराणेतिहाम-धर्मशाग्ननिर्णये पिम्पहुना लोनियानयंगन्दिग्धार्थ निर्णये मीमांसान्यायोपष्टव्यमेय प्रमाणम। ग्मृत्याचारादिमामाण्यं ममम्नेयो. भारमीमांसाशाणोपजीयते।

·कथनमेव तदुपयोगिता स्फोरयवि । अतो मीमांसादर्शनस्य वाक्यार्थविचारप्रसङ्गे सर्वशास्त्रोपकारकत्वं पूर्वोक्तविवरणेन करतलामलकपप्रतीयते । धर्मशास्त्रे मीमांसान्यायानामुपयोगः । धर्मशास्त्रग्रन्थेषु हेमाद्रि-वीरमित्रोदय-स्मृतिचन्द्रिका स्मृतिमुक्ताफल-मिताक्षरा- सरस्वतीविलास-मयूख-स्मृतित्तत्त्वनिर्णय-निर्णयसिन्धुप्रभृतिषु तत्तन्निबन्धृभिर्धर्मव्य- वस्थायां मीमांसान्याया एव शरणीकृताः। धर्मतत्त्वविवेचनावसरे विशिष्य मीमांसान्यायानामावश्यकता किञ्च मानवादिधर्मशास्त्रार्थनिर्णया मीमांसान्यायोपष्टव्या यथाऽप्रकम्प्या भवन्ति, न तथा न्यायान्तरोपष्टब्धा इति सुविदितमेव समेषां विपश्चिदपश्चिमानाम् । ये त्याधुनिका धर्मशास्त्रविषये मीमांसान्यायविरुद्धा ब्रह्मचारिकर्तृकदत्तकस्वीका- रैकपुत्रदानप्रतिग्रहप्रभृतय श्राधिकरणिकैनिीता विद्यन्ते, तेपामापातरमणीयत्व- मपि मीमांसान्यायामासानयणनिवन्धनमेव । कस्य न्यायस्य कुत्र प्रवृत्तिः, कुत्र वा नेति मीमांसान्यायपरिशीलनमन्तरा क्रियमाणा निर्णयाः पारलौकिकार्थ- सम्पादने नोपयोक्ष्यन्त इति सम्प्रधारयामो वयम् । धर्मस्वरूपनिर्णये समाजस्याऽसामर्थ्यनिरूपणम् । यतो हि धर्मतत्त्वं कालदेशकर्तृभेदेनाऽव्यवस्था न प्राप्नोतीत्यार्यधुरन्धराणां परमस्सिद्धान्तः। न हि दृष्टफलेषु कार्यान्तरेध्विवाऽदृष्टफलकेषु दर्शपूर्णमासज्यो- तिष्टोमादिपु समाजस्य निर्णायकत्वं सञ्जाघटीति ! न ह्यस्मदादिभिरधर्मोऽपि धर्मो निर्धारितोऽमुष्मिल्लोके धर्मफलं प्रसोप्यत इति व्यवस्थाकरणे कस्यचिदाधिकरणि- कस्याऽपरस्य वसीयसो नरवरस्य वा योग्यता वर्तते । अतो मीमांसापरिशीलनेनैव ब्रह्मचारिकर्तृकदत्तकस्वीकारैकपुत्रदानप्रतिग्रहादयो न धर्मा भवितुमर्हन्ति । प्राधिकरणिकैरपि मीमांसान्यायसमादरणीयत्ववर्णनम् । अत एव (See shree Balasu case of madras) अन्न प्रसङ्गे आधि- कररिएकधर्मशास्त्रनिर्माये मीमांसान्यायसमादरोऽत्यन्तावश्यक इति यदङ्गीकृतम् , तेनाऽधमणं मीमांसककुलमाधिकरणिकानाम् । एकपुत्रदानप्रतिग्रहनिषेधविधायके वासिष्ठे वचने हेतुवन्निगदाधिकरणन्यायः प्रतिकूलो न वेति न सम्यक्परामृष्टमिति । एकेन न्यायवादिना सञ्चारितस्य मीमांसान्यायस्य, तद्विपरीतन्यायसञ्चारेण पराकरण- मन्येन न्यायवादिना यदि न क्रियते, तावता भवति मतिदौर्बल्यं प्रकटोरतम् , न तु मतदौर्बल्यम् । अतो मीमांसाशास्त्रस्य न सम्यकपरिशीलनमेव साम्प्रतं यथेच्छ- वेधर्मशास्त्रवचनव्याख्याने मुख्य कारणम् । अत एव पुरा भारतवर्पस्य न्याया- लयेषु मीमांसाशास्त्रकुशलानो नियुक्तिरासीत् । तेषामनुमत्या धर्मशास्त्रार्थनिर्णयः कृत इति सर्वजनसुविदितम् । ताहशा विद्वद्धौरेयाणामसहयोग एवैताशाप- सिद्धान्तानां सिद्धान्तत्वेन प्रवृत्ती निमित्तमिति । ।

·ऐतिहासिकपद्धतेरपि मीमांसान्यायमूलकत्वम् । ऐतिहासिकपद्धतिरपि मीमासान्यायोपटधैव तत्त्वव्यवस्थायां प्रमाणम् । तत्र काचन पूर्वपक्षन्यायोपष्टव्धा, काचन सिद्धान्तन्यायोपटव्धेत्यन्यदेतत् । वेदा- पौरपेयत्वाधिकरणे पूर्वपक्षः, ऐतिहासिकपद्धत्यैवेति । मीमांसाशब्दस्य वेदादिप्युपलम्भः । अस्य विचारशास्त्रापरपर्यायस्य मीमांसाशास्त्रस्य मूलस्रोतः संहिता-ब्राह्मणो- पनिपद्धर्मसूत्र-स्मृतिपु समुपलभ्यते । सथा हि-"होतव्यमग्निहोत्रं न होतव्यमिति" मोमासन्ते ब्रह्मवादिनः, “यद्यजुपा जुहुयात् अयथापूर्वमाहुती जुहुयात्" यन जुहुयात् अग्निः पराभवेत्, तूष्णीमेव होतव्यम्, नाऽयथापूर्वमाहुतीर्जुहुयात, नाऽग्निः परा- भवति,"। मै. सं ते. प्रा. १.३.५ ] "अभिधार्या नाऽभिधार्या" इति मीमांसन्ते । में सं. तथा ब्रह्मवादिनो वदन्ति प्राश्यां न प्राश्यामिति" यत् प्राश्नीयात् जन्यमन्नमद्यात् यन्न प्रानीयात् अविस्स्यात्, पितृभ्य प्रापश्च्येत अवयमेव तमेव प्राशितं नैवाऽमाशिवमिति । तेत्तरीयोपनिषदि "सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति" । [ते उप. प्र २६ ]"देवेप्पय नु मोमास्यमेव ते" [फेन उ] एवं पैश्वानरविद्यायो मीमांसन्त" इति । [च्छा. उ ] अरन्धतीसहचरण महर्षिणा पदं प्रयुक्तं दृश्यते । यथा-"अस्तमिते श्रादित्ये उदकं गृण्हीयात्” इति ब्रह्मवादिनी मीमांसन्त इति । एवं प्रातस्मरणीयचरितानां महोणां कथाप्रसद्गन पारम्पर्येण समायावापियु गूहितमासीत् । प्रवति काले परालस्य क्ले प्रभावान्, अस्माकं दुर्दैवविपाक्यशाद्वा विचार- धारायां मलीमसायां यायातध्येन वेदवाक्यानामांवयोधाभाषाहाना विभाव- मुरिवान्धानाम्, श्रेयोमार्गेऽरिद्धपाये सति भगवाजैमिनिराचार्यः परमाणि- कोऽसिलागमरहस्योद्घाटने कुशिवामिव पटीयसीमसानोदधिमग्नानो कर्तव्यारतन्य- विवेकविधुराणां निखिलपुरुषार्थसाधनक्षमा भगवती "अथातो धर्मजिज्ञासोत्यादि विधवाऽन्यकालत्याद्यया यान्यासंप इत्यन्ता" पोहालक्षणों मीमांसा प्राणेपीत् । तमाऽपि प्राचामाचार्याणाम्मवानि धचित्पूर्वपते उपन्यस्व निरास्यत्, पिन सिद्धान्तपने अभिप्य समर्थयन युक्तिविश्लान् विहाय युक्यपष्टध्यान्युपराददानः सूरजात समचीफटन् । तथा च वार्तिकम् --"मीमांसा तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमाना- दिमिरविच्छिन्नसम्प्रदायपण्डित व्यवहारः प्रचा। न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्त युक्तिरलापमुपसंहतु क्षमः" [ या १६७] इति । प्रमा प्रजापतये प्रोबारे त्यादिना पार्थसारथिः गुरुपरम्परामा सूत्राण जैमिनियन्मिादिति न्याय- रत्नाकरे [] वदति । जमिनिसूनेषु बादरायणसूत्रेष्विर पामतसाहनं नोपरभ्यते । महाधिकरण- वेदापारपेयत्वाधिकरण्यो:-"तके, पर्मदमनात्" "वेदाँफे मग्निवर्ष पुग्पा- म्याः" इनि पूर्णपतद्वयमुपलभ्यते । अपि च पाणिनिस्वाननुगताः फेरन शला ·मीमांसासूत्रेषु प्रयुक्ता दृश्यन्ते । यथा “द्यावोस्तथेति चेत् गत्यस्य च तदादिषु" मी द ७-१-१३] इति । अत्र धाराथिव्योः गवामयनस्येत्येव पाणिनिमतेन साधुः, गोपयसोयंत्" [पा सू २-५-६] इति स्मरणात्, न तु गवामयने । अतस्सूत्रकारो जैमिनिक्षीपुत्रात्प्राचीन इत्यध्यूहितुमवकाशोऽस्ति । अत्र जकोपिमहोदयस्य वच- नमन्यथा गच्छति। साझोपाङ्गस्य वेदस्य पूर्वोत्तरकाण्डभेदेन भिन्नस्य मन्त्र ब्राह्मणात्मकस्य पूर्व- काण्डस्य निश्शेषवाक्यार्थविचारपरायणं मीमांसादनम् । यद्यपि शिक्षा-व्याकरण-निरुक्तादिभिरङ्गैस्समधिगते वेदार्थे किम्प्रयोजनमस्य शास्त्रस्येति प्रेक्षावतां मनसि शङ्काकुर आपाततस्समुदेति । तत्रैवं समाधानम् । तथाहि-वेदार्थो द्विविधः पदार्थो वाक्यार्थश्चेति । तत्र शिक्षादिभिः पदार्थज्ञानमेव प्रामाशि। मीमांसया त्यनुष्ठानापेक्षितं निर्विचिकित्सवाक्यार्थज्ञानं जन्यत इति न दोषः। मीमांसास्त्राणां व्याख्यानपरम्पपरा । तस्य कृतकोटिनामकं भाप्यं बौधायनेन प्रादायि । तन्न मन्थबाहुल्य- मियोपेक्ष्य संक्षिप्तं भाष्यमुपवर्षाचार्येणाऽकारि। तस्याऽपि मन्दमतीन्प्रति सुदुज्ञेय- तामालक्ष्य तत्रभवता भवस्वामिना पोडाशाध्यायात्मकस्य मीमांसादर्शनेस्योपरि भाष्यममापि। ततो भवदासेनाऽपि जैमिनीयस्य मीमांसादर्शनस्योपरि भाष्य निरमायि। यस्य पार्तिककारेण "वृत्त्यन्तरेषु केपाश्चिल्लौकिकार्थव्यतिक्रमो दृश्यते" इत्यादिनाऽनूय दूपणमभ्यधायि। तत्र सर्पकण्डमनाहत्य द्वादशलक्षण्या उपरि प्रसन्नपदगम्भीरं चतुर्विंशतिसहस्रग्रन्थपरिमितं भाष्यमाचार्यश्शवरस्वामी न्यभा- सोदि [प्र.ह. पृ. ३७ ] ति लेखो दृश्यते। सर्वविद्योपकारकेऽस्मिन्मीमांसादर्शने प्रमाणादि-प्रसङ्गान्तरध्यायधर्मतत्त्वं विचार्य निरणायि । तत्र प्रत्यध्यायं प्रतिपादश्च व्यवस्थयेव विचारो दृश्यते । सङ्कपकाण्डस्वरूपवर्णनम् । एवं द्वादशलणी प्रणीय धचिद्वेवास्येषु प्रागविचारितायेर निर्णयार्थतामा- लक्ष्य, तनिर्णयोपयोगिनो न्यायान् निररूपयिपुस्तत्प्रदर्शनाय पुनस्तच्छेपभूतं चतुर्ल- क्षणीरूपं सर्पकाएडं व्यरोरचत्तत्रभवामिनिमुनिः । तर द्वादशलक्षण्यामिव न्याया विषयव्यवस्थामाश्रित्य लक्षणभेदेन, पादभेदेन धन प्रतिपाद्यन्ते, किन्तु सङ्कीर्णतया यथासम्भव प्रदर्श्यन्ते। अत एयाऽस्य सङ्कर्षकाण्डमिति, फर्निदेवता- विचारेण देवताकाएडमिति चाऽभियुक्ताना व्यवहार प्रायतिष्ट। ताश्चतुरोऽध्यायर्या- न्द्वादशलक्षण्या सकलय्य पोडशलक्षणीत्यपि व्यपदेशो मीमांसाकोविदाना प्रायते । द्वादशलतण्येवाऽध्ययनपरम्पपरायां घरीपति । श्रीविद्यानिष्णातो भास्कररायमसी स्वातसर्पकाण्डमा यारसाने अधो निर्दिष्टपोनयनाऽमुमयं प्रादहशत् ।

·तथा हि- "श्रासीत्योदशलक्षणी श्रुतिपदा या धर्ममीमासिका। सकांख्यचतुर्थभागविधुरा कालेन साऽजायत ।। गायत्री त्रिपदेव सर्वविबुधैरद्यापि पापठयते । ताम्पूर्णामफरोच्छ्रमेण महता गम्भीरजो भास्करः" ।। इति ।। एवं सत्यपि केषाश्चन मीमांसकानामुपासनाकाण्डस्य काशरत्नप्रणीतत्वं सङ्ककर्पकाण्डमिति च व्यवहारः किम्मूल इति सम्प्रधारयितुं वयं नेश्महे, तत्रभवतो वेङ्कटनाथाचार्यस्य- "वृत्तिप्रन्थे तु जैमिन्युपरचिततया पोडशाध्याय्युपाता। सङ्कर्पः काशकृत्स्नप्रभव इति कथं तत्त्वरनाकरोतिः॥ अत्र मस्सदुक्तौ न वयमिह मुधा बाधितुं फिश्चिदर्हाः। निर्वाहस्तूपचारात्कचिदिति घटते ह्येकतापर्ययोगः" ।। अघि सा श्लो १५ का सं] इति पद्यं तेषाम्मते कथं घटेत । "तदुक्तं सङ्क" इत्यादिरूपोद्धारः प्रामाणिकनिधन्धेपु धर्मविचारात्मकमिन्युपज्ञसङ्कर्पकाण्डपर एव विलोक्यते । श्रुति-स्मृति-पुरणप्रथितमहामहिमभूमीनां शङ्करावताराणा शङ्करभगवत्पादाना समन्वयसूत्रभाष्ये “तथा च शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणं दृष्टो हि तस्याऽर्थः कर्माव- योधनं नाम" इति समुल्लेस एवाऽलन्तरां भाष्यकृतश्श्वरस्वामिनो महिमावगती। तादृशं प्राचीनतम भाप्यं तादात्यिक पण्डितपुण्डरीकैाख्याव्याजेन विपरीतार्थ- वर्णनद्वाराऽऽकुलीक्रियते स्म भर्तृमित्रप्रभृतिभिः । तादृशदुष्टव्याख्यानिषेपेन भग- वान् स्कन्दायतारः कुमारिलभट्टो वास्तविकार्थप्रकासनायोक्तानुक्तदुरक्तचिन्ता- करणात्मक विश्वतोमुखं वार्तिकमचीक्लपत् । तथा च वार्तिकम- "प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता । तामास्तिकपथे कर्तुमयं यत्नः कुतो मया" ।। इति । प्रस्थानत्रयविभागः। शावरभाष्यस्य त्रीणि व्यारयानानि प्रावर्तिपत । वत्राऽऽयं कीमारिले प्रस्थानं यद्भादृप्रस्थानमित्यभिधीयतेऽभियुक्तः। यदनुसृत्य मण्डनमिश्रोम्वेकवार- स्पतिमिश्रसुचरितमिश्रपार्थसारथि-भवदेव-सण्डदेवादिभिर्महामीमांसविधिविवे- कसात्पर्यटोकाकाशिकाशानदोपिका-तौवातितमततिलर-भादोपिकामभृतयो प्रन्याः प्राणायिपत । द्वितीयं प्रस्थानं प्रभाकरमिश्रस्य, यत् गुरुमतमिति नाम्नाऽप्रधिष्ट । शालिक्नाथ-भवनाय-नन्दीश्वर-क्षीरसागरमित्ररामानुजाचार्यादिभिः पश्चिानय- विवेक-भाष्यदीप प्रभाकरविजय-तन्त्ररहस्यादयो प्रन्या प्राणायिपत ।

·तृतीयं प्रस्थानं मुरारिमिश्रस्य । यदाश्रित्य विद्वदसरा कथयन्ति, "मुरारेस्तृ- तीयः पन्थाः" इति । तत्राऽधं प्रस्थानद्वयमध्ययनाध्यापनपरम्परायां वरीवति । तत्राऽपि भाट्टमतस्य भूयान्प्रचारोऽस्ति । तदपेक्षया प्रामाकरमतप्रचारे न्यूनता दृश्यते । मिथिलादेशे एकदा यज्ञप्रसङ्गे चतुर्दशशतं मीमांसानिष्णातासमवेता श्रासन्निति वृद्धविदुपा मुखाद्वयमश्रौष्म । साम्प्रतं नैकस्याऽपि मीमांसकस्य नाम श्रूयते। मुरारिमिश्रस्य मत परतःप्रामाण्यप्रसङ्गे तार्किका निरसनीयतयोपदिशन्ति । तदीयेषु त्रिपादनीतिन- यनमित्येकस्य ग्रन्थस्य नाम श्रूयते, तदीयसिद्धान्तप्रतिपादकास्सर्वे ग्रन्था व्यालसत । भादृप्राभाकरप्रस्थानद्वयं विभक्तमर्यादमवान्तरसिद्धान्तेषु भिद्यमानेष्वपि मौलिक- सिद्धान्तेषु प्रायेण न भिद्यते। तयोविशेषमवसरान्तरे दर्शयिष्यामः । पूर्वमीमांसाया अनादिसम्प्रदायमारभ्य पूर्वोत्तरपक्षमुखेन प्रचारकेष्वप्रगण्येन पूर्वमीमांसासूत्रका जैमिनिमुनिना समुद्धृता ऋषयस्तत्तसूत्रनिर्दिष्टा इमे। ते यथा-आत्रेयैतिशायन-कामुकायन-कााजिनि-बादरि-बादरायण-लाबुकायना- श्मरथ्यालेखन-जैमिनयः। तत्र जैमिनिस्स्वीयं नाम सिद्धान्तसूत्रेष्वधोनिर्दिष्टेषु निर्दिशति । "कर्मभेदन्तु जैमिनिः" [६-३-४ ] इति सूत्रे पूर्वपक्षिणं कश्चिदपरमेव जैमिनि गृह्णाति । तथा च भाष्यम-"प्रयोगवचनैकत्वादिति जैमिनिराह स्म-सर्वेपामुपदेशः का, पौर्ण- मास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाममावास्यया यजेते शिा मा. मा ४.१४१७) ति । सिद्धान्तसूत्रेषु तु-आत्मानमिव बादरायणं तत्र तत्रोपक्षिपति । तत्र वादरेर्नाम शेपलक्षणस्य "द्रव्यगुणसंस्कारेषु वादरिः" [३-१-३] इत्यत्र, पष्ठाध्यायेऽपशूद्राधिकरणे "निमित्तार्थेन वादरिस्तस्मात्सर्वाधिकार स्यात्” इति सूत्रे [६-१-२७] नवमाध्याये "वर्णेषु बादरिः" [६-२-२३ ] इत्यत्र चोपलभ्यते। सूत्र-भाष्यादिव्याख्यातारस्तु- वोधायन-भवदास-भवृमित्र प्रभाकर-शालिकनाथ भवनाथादयः (उपवर्ष-शवरवामी- कुमारिलमट्ट-मण्डनमिश्रपार्थसारथिमिश्रादयः। तत्र प्रसिद्धो मतभेदस्तु-साम्प्रतं त- त्तनिवन्धेषु खण्डन-मण्डनद्वारा कुमारिलप्रभाकरयोरेव दरीदृश्यते । तत्प्रदर्शिका पट्टिकाऽने निवेशयिष्यते जिज्ञासूना मनस्तुष्टये । बोधायनोपवर्पयोरेकत्वं केपाश्चिन्मतेन । तन्न बोधायनोपवर्षी भिन्नावभिन्नी वेति परीक्षाकाणामभिप्रायभेदास्तत्र तत्रा- ऽधिगम्यन्ते । तत्र स्वर्गीय म. म कुप्पुस्वामिशास्त्रिपादा श्रीभाष्यतत्वटीकानुसारेण बोधायनमेवोपवर्षम्मन्यन्ते। अन्येषां मतम् । अन्ये तु-उपवर्षाचार्य भास्करसम्प्रदायप्रवर्तकं, बोधायनं विशिष्टाद्वैतसम्प्रदाय- प्रवर्तकं मन्यानास्तयोरेक्यं नोररीकुर्वन्ति । तत्र योधायनोपयों पूर्वोत्तरमीमांसयो- ·( ८ ) ऐक्यवादिनी पादरि जैमिनिच स्वसिद्धान्तमूलं मन्येते। भवदास-भईमित्र- सिद्धान्तात् शबरस्वामिनः कुमारिलभट्टस्य वा पूर्वमीमांसानिर्णतिपु धर्मतत्त्वेषु कुत्र विशेष इति न विशदमवलोक्यते । कुमारिलभट्टस्तु-श्रोत्रस्वरूपे "दिगात्मकं श्रोत्रम्" उत श्राकाशत्मकं उत वस्त्वन्तरमिति विचारप्रसङ्गे स्वानभिमतं भर्तुमिनसिद्धान्तं तनाऽनुसन्दधाति । “अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यत्र तत्राऽथातः पदस्य व्यस्तत्व-समस्त: त्वकल्पयोः कुमारिलभट्टो-भवदासपक्षं निरस्यति । धर्मतत्त्वविषये तु भवदासपदं शवरस्सामी कुमारिलमट्टो वा न कुत्राऽपि तन्मवमनूद्य निरस्यति । कुमारिल- प्रभाकरयोस्तदनुयायिनः मण्डनो-म्वेक-सुचरितमिश्र-पार्थसारथिमिश्रशालिकनाथ- भवनाथादयश्च बहुपु विपयेषु विभिन्नप्रस्थाना दृश्यन्ते। सर्वेऽपि जैमिनीयं शावरं वा पन्थानमेवाऽनुवर्तन्ते। कुमारिलभट्ट इव प्रभाकरोऽपि स्वोयान्सिद्धान्तान्स्वयं शायरभाष्यव्याख्यानेन शायरभाध्यमूलमेव पश्यति । श्रतो भाट्टप्रस्थानमिव प्राभा- करप्रस्थानमपि परम्परायातमिति । तन्त्ररहस्पभूमिकोक्तस्य प्राभाकरसिद्धान्तानां भादरिमूलकत्वस्य समीक्षा । वडोदा संस्कृतमन्थभाण्डागारप्रकाशितस्य तन्त्ररहस्यस्य द्वितीयसंस्करणभू- मिकायर्या श्रद्धास्पद के एस् रामस्वामिशास्त्रिशिरोमणिमहाशयैर्यहुतरनिवन्धपर्या- लोचनेन प्राभाकरसिद्धान्तो धादरिमूलकः, भाट्टसिद्धान्तो जैमिनिमूलक इति विशद- यद्विादरिसिद्धान्ता एव प्रायेण प्रभाकरेणाऽनुसृता इति तत्र तत्रोदाहरणनिर्देश- पूर्वकं विमृश्यत इति । प्रथमहेतुविमर्शः। अत्र वदामः--पूर्वमीमांमायां वादरिशदघटितसूत्राण्याहत्य चत्वार्युपल- तत्र नवमाध्याये~वणे तु बादरियथा द्रव्यं द्रव्यव्यतिरेकात्" इत्यत्र "रथन्तरमुत्तरयोर्गायतीत्यादौ” उत्तरावर्णवशेनेव गानम् , न तु योनिवर्ण- क्शेनेति सिद्धान्तो, बादरेरिति जैमिनिरनुवदति । इदम्बाइन सिद्धान्तसूत्रमिति भाट्ट-प्राभाकरमतयोरुभयोरपि वादरिरेव मूलमिति नैकान्त्येन भासिद्धान्तस्याs- वादरिमूलकत्वम्। वादरिः पूर्वमीमांसायो कचन पूर्वपक्षी, कुत्रचन सिद्धान्ती च, न तु जैमिनिपरिपन्ध्येव । सति चैवमेकान्तेन न वादरि-जैमिन्योः प्रस्थानभेदः । येन प्राभाकरा वादरिप्रस्थानमेवाऽनुवर्तन्ते, न जेमिनिप्रस्थानमिति भाट्ट-प्राभाकरयोभिन्न- प्रस्थानकल्यव्यवस्था श्रीरामस्वामिशास्त्रिमहाशयानामुपपद्येत । भवदास-भर्तृमिनाद- योऽपि जैमिनिमतविरुद्धं वादरिमतमेव सर्वत्राऽनुवर्तन्त इति कल्पनाऽपि निर्मूला। द्वितीयहेतुविमर्शः। यत्तु तृतीयाध्यायप्रथमपादे "दन्यसंस्कारकर्ममु यादरिः", कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्यादि"त्यत्र द्रव्य-गुण-संस्काराणामेव मुख्यमद्त्वमिति चादरिमतम् । यद्य कर्मणोऽपि स्वर्गशेपत्यम्, तदिदमुभयमपि माहाभाररयोरविप्रतिपन्नम् । तत्र भ्यन्ते ।

·कर्माण्यपीत्यपिशब्दप्रयोगात् द्रव्यगुणसस्काराणामपि साक्षात्परम्परया वा फल- शेषत्वस्य समुञ्चयात् बादरिमूलत्वस्य भाट्ट-प्रामाकरयोरविशेपाच न वादरिमूलकत्वं प्राभाकरसिद्धान्तस्यैव । अत्रोऽपि प्रथमसूत्रस्य बादरिशब्दघटितस्य पूर्वपक्षत्वेऽपि द्वितीयसूत्रेऽपिशब्दप्रयोगानवमाध्याय इव पर्यवसानतः सिद्धान्तपरत्वमेव जैमिनि- मन्यते । तत्र यद्यपि "कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्" इत्यत्र "जैमिनिस्तु खल्वा- चार्य कर्माण्यपि शेपभूतानि मन्यते स्म, न वादरिरिवाऽवधारणामनुमेने। स हि ददर्श कर्तव्यतया चोद्यते फलकामस्य तु तत्साधनत्वेनैवेति । एव श्रुतोऽर्थः परिगृहोतो भविष्यति । अर्थयाँश्चोपदेशः" शा. मा. ३-१-३-पृ-६६१] इति । तथा ऋविमलायामपि "कामिनो नियोज्यत्वात् साध्यसाधनभावाक्षेपः, पष्टेन स्वर्ग- यागयोस्तथात्वमिति च । इदमतोऽनगम्यते स्वर्गकामादिवाक्ये द्वितीयान्तपदेन स्वर्गस्याऽनाम्नानेऽपि योग-स्वर्गसमभिव्याहारवशात् वाक्येन शेपशेपिभावोऽवगम्यते । द्रव्य-गुणादिष्विव साक्षाच्च्छुत्या विनियोगाभावेऽपि श्रौतमङ्गत्वं द्रव्यगुणसस्काराणाम् , आर्थिकमी- पादानिकं वाऽङ्गत्वं याग-फलयोः। तत्र फलशेपत्वं यागस्याऽपि समान भाट्ट- प्राभाकरप्रस्थानद्वयेऽपीति द्रव्य-गुणसंस्काराणां तत्तद्न्यादिशेपत्वे च धादर्यभि- मतशेपत्वावधारणाकल्पः प्रभाकरेगाऽपि परित्यज्यत इति न तृतीयाध्यायप्रथमपाद- गतबादरिसिद्धान्तः प्रभाकरसिद्धान्तस्य मूलम् । तत्र “तातियो सा विनियोगनिवन्धना सङ्गतिः, नैयोगिकी त्वेपा बादर्यधि- करणस्य तृतीयाध्याये साक्षात्सङ्गतिमनिच्छतप्टीकाकारस्य सम्मतेति राद्धान्त- व्याकोप:" [ न्या क ९८] इति न्यायकणिकाऽपि याग-स्वर्गयोनियोज्यविशेषरण- तामुखेन साध्य-साधनभाव इति जैमिनीयसिद्धान्तस्य पाठ एव सगतिमापादयन्ती तृतीयाध्याये सङ्गतिं पूर्वपक्षमात्रस्याऽभिप्रेतीति नियोगिकमगत्वं द्रव्य-गुण- सस्काराणामेव बादरिमतेऽपि-सगतमिति ज्ञापयति । भट्टप्रभाकरावुभावपि द्रव्य-गुण-सस्कारेषु जैमिनिमत इय वैनियोगकमगत्वमुररीकुर्वतः, अतः प्राभाकर- सिद्धान्तमानस्य वादरिमूलकत्वं चिन्त्यमूलमेव । 1 तृतीयहेतुविमर्शः। पाटाध्याये "निमित्तार्थेन वादरिस्तस्मात्सर्वाधिकार म्यादि"त्यपशूद्राधि- करणगतं प्रस्थानद्वयेऽपि पूर्यपक्षसूत्रम् । सिद्धान्तसूरन्तु-"अपि वा वेदनिर्देशाद- पशूद्राणा प्रतीयेत" [६-१-३३]ति । उन भाट्ट प्राभारयोरभयोरपि धर्ममीमांसाया- मपशूद्राधिकरण समानम् । “अध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाध्ययनस्य येपामेवोपनयनम् , तेपामेव तत्प्रयुक्तमन्त्रलामात्च्छूद्रादीनामनधिकार[ प १६] इति प्रकरण- पश्चिोकरीत्याऽपशूद्राधिकरणस्य प्रस्थानद्वयेऽपि स्वीकारात्, उमाभ्यामपि वादरि- मतस्य पूर्वपक्षीकृत्य निरसनाच न बादरिमूलकत्व प्रभाकरसिद्धान्तस्याऽपि । २ ·." चितुर्थहेतुपरामर्शः। अष्टमाध्यायस्य तृतीयपादगतं "कालाभ्यासेऽपि यादरिः कर्मभेदादि" [८-३.६]ति सूत्रमपि पक्षद्वयेऽपि पूर्वपक्षपरम्, न सिद्धान्तपरमिति प्रामाकरमतस्य पारिसिद्धान्तमूलकतामेव विपटयति । तत्र "प्रयाऽतो धर्मजिज्ञासा चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः” इत्यत्र च धर्मपदैन वेदार्थो विवक्षित इति यथा प्रभाकरो मन्यते, तथा कुमारिलमट्टोऽपि । जैमिनीय- मीमांसायसेयो वेदार्थो विधेयं एच। साक्षात् विध्येकवाक्यतया वा विधेय एवाऽर्थः प्रभाकर इव कुमारिलोऽपि मन्यते । अत एव स "एतेन क्रत्वपेक्षितपुरुषप्रतिपादने- नोपनिषदा नैराकाइयं व्याख्यातमि" अर्थ. वा. श्र. . १४-१श त्यर्थवादाधिकरणे वदति । सिद्ध-साध्यभेदेन द्विविधधर्मजिज्ञासा हि वेदान्तानामज्ञातज्ञापकत्वस्य विधित्वेन प्रामाण्यवादिना पूर्वोत्तरमीमांसैकशास्त्रवादिना रष्ट्यैव धर्मपदस्य विधेय. मात्रपरत्वम्, न तु जैमिनीयमीमांसामात्रस्य प्रामाण्यवादिनः कुमारिलस्य । तत्र प्रभाकरोऽपि वस्तुगत्या वेदान्तानामपि प्रामाण्यमङ्गीकरोति । तथा च बृहतीसन्दर्भ:-"प्रमारूपत्ता तु विज्ञातुरनाशङ्कनीयैव, युक्तश्चेदं नाऽशङ्कितं कर्मप्रवणत्वात्। आह भगवान्द्वैपायन:- बुद्धिभेदं जनयेदज्ञाना कर्मसङ्गिनामि"ति रहस्याधिकारे वर्णनावदान्तानामपि प्रामाण्यं वस्तुगत्या स्वीकरो- त्येव कुमारिल इव। अत एव ब्रह्मश्रीरामस्वामिशास्त्रिवर्या अपि प्राभाकरमाप्रस्थाने उभे अपि योधायनोपवादिमूलेऽभिप्रयन्तीति तयोरुभयोरपि सिद्धान्त श्रापाततो धर्मपदस्य वेदार्थपरत्वेऽपि “चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इत्यादि सूत्रान्तरे एकवाक्यतावशा. धर्मपदं वेदार्थकदेशमात्रपरमिति पर्यवस्यति । अन्यथा कथं प्राभाकरसिद्धान्तस्य, भादृसिद्धान्तस्य वा बोधायनादिमूलकत्वमवधार्येत । प्रभाकरसिद्धान्तानां भईमित्रमूलकत्त्वपरीक्षा । इयमेव रीतिर्भवृमिनसिद्धान्तस्य तदेकवाक्यतया वादरिसिद्धान्तस्याऽपि प्रभा करसिद्धान्तमूलत्वे, तत्र पारिभर्वमित्रयोरेकसिद्धान्तत्वम्, प्रभाकरेणेव भर्तृ- मित्रेणाऽपि वादरिमतस्य जैमिनिखण्डितस्याऽस्वीकाराशिन्त्यमूलं पूर्वोक्तविधया । - "प्रायेणेष हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता। तामास्तिकपथे कर्तुम अयं यलः कृतो मया" | इति श्लोकवार्तिकव्याख्यानावसरे भट्टोम्बेकेन तात्पर्यटीकायां-"ननु वेदार्थ इत्याय- भ्युपगमाति" [.३ लिख्यते। सुचरितमिश्रः- स्वीयव्याख्यायां लोकायतनाम नास्तिकानो तन्त्रं तद्भावमापाद्य नानापसिद्धान्तसङ्गहेणेति पदति । 'न्यायरत्नाकरस्तु-मईमित्रादिमिरलोकायतैव सती लोकायतीरवा नित्यनिपि- द्धयोरिटानिष्टफलं नाऽस्तीत्यादियहपसिद्धान्तपरिग्रहेणे. ४]त्युपतिपति ।

·तन्त्ररहस्यभूमिका १६ पृष्ठे कुमारिलेन निरस्तो भर्तृमिनसिद्धान्तः सत्स्मृति- सदाचाराणां धर्मप्रमाणत्वं विधिनिषेधयोरिष्टानिष्टफलानभ्युपगमादयश्व प्रभाकरेण समर्थिता इति वर्णयन्ती भर्तृमित्रसिद्धान्तमूलकत्वं प्रभाकरसिद्धान्तस्याऽभिप्रेति । तत्र सस्मृतिसदाचाराणां तत्तद्रूपेण विना वेदमूलत्वं धर्मप्रामाण्यं कुमारिलोऽपि न स्वीकरोति । अयमेवाऽत्र सिद्धान्तो यकुमारिलमतेऽपि सत्स्मृतिसदाचाराणां तन्मूलस्मृत्यनुमापकत्वात् , तदनुमितवेदवाक्यविधयैव धर्मे प्रामाण्यम् । अन्यथा "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म" इति वैदिकविधिवाक्यमूलकत्वस्य प्रतिज्ञानात्, स्मृति- वाक्यानां धर्मप्रमाणतायां शास्त्रसद्गतिर्वाधिता स्यात् । अत एव न्यायसुधायां परोक्षवेदवाक्यविचार एव तृतीयपादार्थ इति सिद्धा. तितमिति, भट्ट-प्रभाकग्योर्वेदार्थविचारे वैकमत्यमेव । भवृमित्रमतमेव स्मृत्यधिकरणे कुमारिलेन निरस्यत इति कथनम् । भर्तृमित्रस्तु-स्मृतिपादे वैदिकमन्वादिमूलकत्वमात्रेण स्मृतिप्रामाण्यं निर- स्यति । कुमारिलेन स्मृत्यधिकरणे मन्वादिस्मृतीनां स्वपमूलकत्वं भ्रान्तिमूलकत्यं प्रमादमूलकत्यश्चाऽऽदाय स्मृत्यप्रामाण्यपूर्वपक्ष उपक्षिप्तः। अस्मिन्प्रसङ्के- "येन यत्नेन मन्वाधेरात्मवाक्यं प्रपाठितम् । यस्मात्तेनैव तन्मूलं चोदना न समर्पिते ते या. पृ. १६१]ति । पदन कुमारिलभट्टः स्वप्नादिमूलकत्वं सत्स्मृतिसदाचाराणा सविस्तरं निर• स्यति । विश्वस्यते कुमारिलोऽस्मिन्प्रस भर्तृमिनमेव निरस्यं मन्यते । यतोऽत्र- "प्रायेणेव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता। तामास्तिक्पथे पर्तुमयं यनः वृत्तो मयेति ॥" स्वीयां प्रतिज्ञा भर्तृमिनसिद्धान्तस्याऽत्र सविस्तरं निरसनेन सफलयतीति । कुमारिलेन प्रमाकरेण या विधि-निषेधयोरफलरादो निराक्रियत इति कथनम् । फर्मणामिष्टानिष्टफलसाधनतामभ्युपगमस्तु "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते" त्यादिपु स्वर्गकामादिपदं न फलसमर्पक्म्, किन्तु धर्मस्तावकमात्रम् । अतो न पृथगर्थवादापेक्षा म वाऽर्थवादाना मामापयमित्यर्थयादाधिपरणपूर्वपशे शारर. भाग्योचपतविरोषस्य पलं विधिनिषेधयोरिष्टानिष्टफ्लसाधनतानभ्युपगम इति । यत्तु सिद्धान्ते भाज्यकारेण कुमारिलेन या फिम्यहुना प्रभाररेणाऽपि निरस्यते । प्रतीयतेऽयमेवेष्टानिष्टपलसाधनतानभ्युपगमयादो मरमिप्रावलम्थितः पुलावेदमामाश्यविरोधी सीपया मीमांसया लोकायनीयन इनि। न परोपेदाना देवदेवानामर्थवादादीनाशामामाग्यायलम्यनेन नास्तिकमतप्रचारनिराकरण- नाऽऽलिपपये धर्ममीमांसा नेतुमेय कुमारिलस्य प्रवृत्तिरित्यध्ययसीयते । सया ·। तु पूर्वमीमांसायामुत्तरमीमांसायां वा यादरिपदघटितेषु तेषु तेषु सूत्रेषु कुत्राऽपि सत्स्मृतिसदाचारादीनाममामाण्यं विधिनिषेधयोरिष्टानिष्टफलानभ्युपगमादयो बाद- रिसिद्धान्तत्वेन न मीमांस्यन्त इति यादरिमूलकन्वं ममित्रस्य प्रभाकरस्य याने क्षोदक्षमम् । , यस्तुतस्तुयुमारिल इव प्रभाकरोऽपि पूर्वोक्तरीत्या यत्फलशेषत्वं यागादीना तृतीयाध्यायप्रथमपादगतवादधिकरणेनाऽभिप्रेति । फलशेपत्वमार्थिकमोपादानिक वेत्यन्यदेतदिति विधि-निषेधयोरिष्टानिष्ट फलानभ्युपगमेन भमिसिद्धान्त एव ने प्रमाकरस्याऽपि । वेदवास्यानों फलभाज्यकभावनापरतयैव प्रामाण्यमिति जैमिनेर्मतं कुमा- रिलस्य । यदेव शवरस्वामी सदीये श्रेयस्करभाष्येऽर्थपदव्याख्यानव्याजेन निश्चि. नोति। 1 - प्रभाकरस्तु-कीमारिलमतमा निरस्य कार्यपरत्वम् , अपूर्वपरत्वम् . नियोग- परत्वं या लिंडादिघटितानां वाक्यानामभिप्रेति । तत्र लिडादिधदिताना याक्याना मुख्यो विषयः न यागः, न वा स्वर्गः, न वा तयोस्सम्बन्धः, किन्त्यपूर्वमेवेति । गुरुक्तापूर्वस्य वार्तिके कुमारिलेन निरासार्थमनुवादः । अत्र तन्त्ररहस्यभूमिका २२ पृष्ठे वदति- यत् कुमारिल:- "श्रेयो हि पुरपप्रीतिस्सा द्रव्य-गुण-कर्मभिः । चोदनालक्षणम्साध्या तस्मात्तवेध धर्मता। अन्तःकरणवृत्तौ वा घासनायाश्च चेतसः । पुद्गलेषु च पुण्येषु नृगुणेऽपूर्वजन्मनि । प्रयोगो धर्मशद्वस्य न दृष्टो न च साधनम् । पुरुषार्थस्य ते ज्ञातुं शक्यन्ते चोदनादिभिरि" ॥ त्यादिना सांख्ययोद्ध-आहेत वैशेषिक-मीमांसकल्पितेवन्तःकरणवृत्ति वासनावि- शेषपुद्गलन्गुणापूर्वेषु धर्मशवप्रयोगाभावादन्तःकरणवृत्यादीनामियाऽपूर्वस्याऽपि धर्मत्वं निरस्यतीति। तत्समीक्षा। अत्रेदमालोचनीयम्-किमत्राऽपूर्वशब्देन प्रभाफराभिमतं कार्य नियोगो वा विवक्ष्यते, उत-जैमिनि-शवरस्वामिकुमारिलायभिमत "चोदना पुनरारम्भः" इति सूत्रसिद्ध यागेन स्वर्गे जननीये द्वारभूतमपूर्वम् । तत्रायकुमारिलस्याऽऽशयःद्वारी याग एवं धर्मः, न तु द्वारभूतमपूर्णम् साक्षाफलसापनत्वात् -यथा द्रव्य-गुणदीति स्वमतदृष्टया द्वारभूतस्याऽपूर्वस्य धर्मत्वनिरास एव तात्पर्यमिति । नियोगः काय या प्रमाकरभिमत कुमारिलापाचनेन केऽपि मीमांसकेन विशिष्य घ मर्पमित्रेण पादरिणा वा स्योकृतमासीदित्यन न किमपि प्रमाणमुपलभ्यते । प्रभाराभिमत- ।

·नियोगधर्मतावादस्तु-न ततः प्राक्तनैः कैरपि मीमासकैरवलम्वितः। अवलम्व्य- मानोऽपि न स वादरिणा, भमित्रेण वा स्वीकृत इति तु निरालम्बन एव । नियोगवादः प्रभाकरोपज्ञ एवेति कथनम् । प्रभाकरानन्तरैश्शालिकनाथ भवनाथादिभिः प्रभाकरमतसमर्थनम् , मण्डन- मिश्र-उम्चेक-सुचरितमिश्र-पार्थसारथिमिश्रादिभिः, बौद्ध-जैनमतानलम्बिभिः प्रज्ञाकर- गुप्तविद्यानन्दप्रभृतिभिश्च विधिविवेक-प्रमाणवार्तिकभाष्य-अष्टसाहस्त्यादौ तन्नि- रसनं वसुबन्धु-असङ्ग-दिङनाग-धर्मकीर्तिभिः प्रभाकरनियोगवादस्याऽनिरसनञ्च वेदार्थनियोगवादं प्रभाकरोपझं ज्ञापयति । सर्वथा तु वादरि-भर्टमित्रादिमूलकत्वं नियोगवेदार्थतावादे न विकल्पसहम्। सति चैवमपूर्ववादः प्रभाकरमुख्यप्रीति- पानं प्रभाकरोपज्ञ एव । "श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्य-गुणकर्मभिरि"त्यादिश्लोकवार्तिकेषु कुमारि- लेनाऽपि प्रभाकरात्प्राक्तनेन निरस्यत इति वादो न प्रेक्षावता बुद्धिमनुरञ्जयति । "चोदनलक्षणोऽर्थो धर्म इत्यत्र चोदनापदविवरणं कुमारिलस्य फलवत एव कर्मणो धर्मत्वम् , न त्वलस्येत्यभिप्रायः। ततः प्राचीनत्य विधि-निषेधयोरिष्टानिष्टफला- नभ्युपगमस्य भमिनामिमतस्य प्रभाकराभिमतस्य च निरासमेगाऽभिप्रैतीत्य- तोऽवगम्यते। वादरिसिद्धान्तः कुमारिलेन निरस्यत इत्यस्य समीक्षा । बादरिसिद्धान्तश्चाऽतिप्राचीनः कुमारिलेन निरस्यत इति तन्त्ररहस्यभूमि- काऽभिप्रेति। तत्र ब्रह्ममीमांसायां "सुवृत्त-दुष्कृत एवेति तु बादरिरिति” वि सू ३-१-११] सूत्रे "रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते, कपूयचरणा कपूयो योनिमापद्यन्ते" इत्यत मुक्तशेष सुकृतदुष्कृतात्मक कर्मैव तत्तजन्मान्तरमाप्तिनिदानमिति वाढरिमत. मिति प्रतिपाद्यते। अनेन च चेदमवगम्यते-भर्तृमिनाभिमतः विधिनिपेधयो- रिटानिष्टफलानभ्युपगमवादो न चादरेः सम्मत इति वादरिमूलकत्व भर्तृमिन्नस्य, नपा प्रभाकरस्य । कार्यमपूर्व नियोगो वा पादरिसिद्धान्त इति कल्पनाऽप्यत एव न विचारासहः। नास्तिक्यवादनिराकरणम् । नास्तिकवादस्तु-पूर्वमीमांसासूनेषु जीवात्मनः, परमात्मनः, प्रपश्चसृष्टेः, मोक्षस्य, जननमरणप्रवाहस्य च निरूपण जैमिन्यनभिमतमिति पाश्चन बाद कुमारिलस्स्यीये वार्तिके निरस्यति । प्राचीनमीमांसका हि येषां चेट एवं मुख्य प्रमाणम्, कार्य नियोगो वा वेदार्यः पुरुषाः केवल कार्यशेपा इत्यास्तिक्याद जैमिन्यभिमतमाक्षिपन्ति । इदमनाऽऽलोचनीयम्-प्राचीनर्मीमांसके रक्षित युमारिलेन समय॑मानञ्चा- ऽस्तिक्यं किन्नामेति। यदोश्वरानगीकारः, देहातिरितात्मागोकार उत वेदप्रामा- ·1-अन “यदपि ण्याभ्युपगमो वेति । तत्र यदि प्राचीनमीमांसका पादरियोधायनादयस्तहिं "कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः" "अभावं यादरिरित्यादौवी"श्वराः वादरिणाऽपि स्वीकारात, पूर्वोत्तरमीमांसक्शास्त्रवादिना योधायनेनाऽपि स्वीकाराच नास्तिक्यवादो न वाद- र्यादीनामपि विवादविषयः। इयमेव रीतिः प्राभाकरसिद्धान्ते । तत्रापि नयविवेकस्तु प्रभाकरादेरानुमानिकेश्वरनिरास एव तात्पर्यमिति विशदयति । यत्तु प्रकरणपश्निकार्या विमलाञ्जनाख्ये सप्तमे प्रकरणे- केचिदित्यादिना-तेनाऽनादिरेव वृद्धव्यवहारपरम्परे" [प्र पृ ३०६] त्यन्तेन ईश्वर-तत्स्यादिनिरासो दृश्यते। सोऽप्यानुमानिकेश्वरवादिनां वैशेपिकादीना निरासाभिप्राय एवेति तु प्रभाकरविजस्याऽप्याशयः। प्रभाकरविजयस्य तु मूल शालिक्नाथ-भवनाथयोः रेव । वेदप्रामाण्यस्वीकारस्तु सपा मीमासकानां समानः। अतः कुमारिलेनाऽऽस्तिक्यसमर्थनं पाचन स्वतन्त्रप्रज्ञानां शकामात्र निरासाभिप्रायः। सर्वथा तु प्रभाकराद्धान्तानां सर्वेपामपि मोमासरनामास्तिक्य- वादेन विप्रतिपत्तिलेशोऽपि कुमारिल इव प्रामाफरेऽपि । यश्च- "मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्य-नैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया ॥ नित्य-नैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानश्च विमालीकुर्वन्नभ्यासेन च पाचयेत्” । चैराग्यात्पकविज्ञानः कैवल्य भजते नरः। इति न्यायसुधोद्धृतवृहट्टीका- वचनाभ्यामकमविकन्यायः, "एतेन उपनिपदो व्याख्याता" इत्यर्थवादाधिकरण वातिकेनाऽर्थज्ञानपारार्थ्यवादश्च कुमारिलेनोपक्षिप्तः। तदिद जैमिनीय सिद्धान्त यद्यप्यय सिद्धान्तो जैमिनीयधर्ममीमांसायां नोपलभ्यते, तथापि “शेपत्यापुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनि"रिति यादरायणसूनादवगम्यते । अत्र शालिकनाथमतम् । शालिक्नाथस्तु-"आत्यन्तिकस्तु-देहोच्छेदः” इत्यादिना धर्माधर्मपरिश्रय निवन्धन, [प्रप ३४१] परार्थत्वे प्रमाणभावादि" [ प ३४२] त्यन्तेन च प्रकरणपश्चिकागतवाक्यसन्दर्भणाऽऽत्मज्ञानपारायं याद खण्डयति । शालिक्नाथसिद्धान्तो न प्राचीनमीमांसकस्य बादर्यादेमतेन, येन कुमारिलस्य सिद्धान्तोऽय वादर्यादिमतसण्डनाभिप्रायस्यात् । किन्तु "पुग्पार्थोऽनशद्वादिति घादरायण" इति सूत्राद्वादरायणमतेनेति । अतोऽत्र रिपये न वादरिमवानुसारी प्रभाकरसिद्धान्त इति सुधीभिरवधेयम् । भईमिनानभिमताकाशश्रोरवानाद एव प्रामाकरसिद्धान्तः । "इमञ्च श्रोत्रसस्कार शद्वग्रहणहेतुकम् । केचित्तु पण्डितम्मन्या श्रोत्रमित्यभिमन्यते"। इत्यन मवलम्च्या अयश्च ·'भमित्राभिमतसंस्कारोवतावादोभट्टेन सण्डितः । 'आकाशश्रोत्रतावा- दस्तु-तार्किकाभिमतस्वीकृतासमथितश्च बृहत्या', न भमित्रस्य न या बादरेः । प्रकरणपश्चिका-"एवश्च शब्दगुणत्वाच्छोत्रस्य, यच्छद्रगुणकं द्रव्यमाकाशपदा- वेदनीयं तदेव श्रोत्रमिति सिद्धम् [१ ३२५] 'तथा-किश्च शवोऽम्बरगुण: शद्वगुणवशाऽऽकाशं नोरेन्द्रियमि [१५३] त्यादिना" अन्यथा नमसः श्रोत्रभूतस्य शवस्य च प्राप्त्यसम्भवादि (पृ० ४३२) ति च वदन्ती ताकिबदाकाशश्नोत्रता- पक्षमेव प्रभाकरभिमतं विविनति । इदमनेन विशदीक्रियतेश्रोत्रस्वरूपनिष्कर्षे भर्टमित्रसिद्धान्तात्प्रभाकरसिद्धान्तो भिन्न इति । अतः प्रभाकरसिद्धान्तमूलकत्वं भर्टमित्रसिद्धान्तस्याऽऽशातीतम् । प्राभाकरसिद्धान्तानां भानुमित्रमूलकत्वनिरासे युक्त्यन्तरम् । इदमन्न पर्यनुयुज्यते-को वाऽपरस्सिद्धान्तो भमित्रस्य कुमारिलेन खण्डितः, प्रभाकरेण समर्थितश्चेति । भाहप्राभाकरप्रस्थानयोः प्रधाहरूपेणाऽनादित्वसमर्थनम् । अयमत्र निष्कर्षः-प्रसिद्धाः प्राभाफरसिद्धान्तास्सर्वेऽपि जैमिन्यादिप्राचना- चार्यमूला, किन्तु न प्रभाकरोपज्ञा एव । परन्तु-तेऽपि जैमिनि शपरादिपूर्या- चार्यानुमता एव न तु विरुद्धा इति युदत्यादिपर्यालोचनेनाऽवगम्यते। न चेतायता प्रामाकरसिद्धान्तोऽवद्या, कुमारिलसिद्धान्त एवाऽनयय इति वचनं न साधायः । TA कविकुलकमलदिवाकरण कालिदासेन- "पुराणमित्येव न साधु सर्वन पाऽपि फायं नवमित्ययद्यम् । सन्तः परीश्याऽन्यतरद्वजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयधुद्धिरि" ।। (मा नाति । अयमेव पुन्या यया-द्वैताद्वैत-विशिष्टाद्वैतादिसम्प्रदायेषु तत्तदाचार्यः परिपा- ल्यते। तत्र वैदिकसिद्धान्तास्सर्वेऽपि तत्तदाचार्यप्रचारिताः जैमिन्यादिमहर्षि प्रयतिता अप्यनादिसम्प्रदापसिद्धाः, तथा मीमांसासम्प्रदायेपु पिशिष्य फश्चन सम्प्रदायः युमारिलेन प्रचारममितः, अपरस्तु सम्प्रदायः प्रभाकरणति तत्तद्वेदान्त- सम्प्रदायेषु प्रस्थानभेदा इव मीमांसायाः प्रस्थानभेदावेय माह-मामाकरसम्प्रदायो। मोमामाशानं हि परीक्षाशास्त्रम्, वेदाः परहानि स्मृति-पुराणेतिहामान्य प्रोपदेशशास्त्राणि सचि पं धर्मसूमा प्रसूत्राणाय सत्तन्यायस्वरूपनिष्कर्ष एय मारपर्यम् । पपा सन्दिग्धान्येय याक्यानि विपय:, अन एवाऽमत्यपि मंशये विपययास्यानि पानिपनाप्रशान्यायस्यरूपविवेचनाय प्रत्याचिन्तया वर सत्र विचारितानि। पोमारिलमिद्धानोपया यातिरानां फल्पस्वकारागाजाऽनुरानविरुद्ध नया प्रामाररगिदाला अपत्यन्यदनदिनि । फसम्मानित भनिस्मृति-पुराणेविदामा. दिपायानि ए मा निर्मातानि, नत्र हिरदा मापा माअमा, नपत्यार - ·दिवाक्यानि । तथा घशावरं भाष्यम्-"लोके येष्वर्येषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति सम्भवे तान्येव सूत्रेष्वित्यवगन्तव्यम् । 'नाऽध्याहारादिभिरेषा परिकल्पनीयोऽर्थः परिमापितव्यो या एवं वेदवाक्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते । अन्यथा वेदवाक्यानि विचारयितल्यानि" स्यपदार्थाश्च व्याख्येया इति । तथा- . . "वैदिक जैमिनीयञ्च यत्र वाक्यं विरुध्यते । यथाश्रुतगृहीतेऽर्थे तत्रेदमुपदिश्यते ।। अध्याहारादिभिस्सूत्रं वैदिकन्तु यथाश्रुतमि" [४७-४८, श्लो. तिथ। वेदसूत्रयोविरोघे "गुणे त्वन्यायकल्पने"ति पाशाधिकरणन्यायेन वेदवाक्या- विरोधेन सूत्रव्याख्यानं लक्षणादिना। इयमेव शैली भामतीपतिनाऽऽनन्दमया- धिकरणमाप्यमतोपपादनावसरे समाहता। ततश्च कीमारिलत्वं, प्रामाकरत्वं का न समादरणीयत्वानादरणीयत्वादी प्रयोजकम्, किन्तु यत्किमपि न्यायाविरुद्धं प्रमाणम् 12 व्यवहारे भाट्टनय इति वाक्यसमीक्षा न्यायचन्द्रिकायामानन्दपूर्णविद्यासागरमुनिः अन्विताभिधानवादाभिहिता- न्वयवादयोरन्विताभिधानवादं समर्थ्ययन् “व्यवहारे भाहनय" इति न्यायविरोध: माशक्य न कौमारिलं वचनं मानववचनमिति तस्य सिद्धान्तस्याऽनादरणीयत्वं मन्यते । तत्रान्विभिधानवादो वेदान्तिभिन्यायचन्द्रिभिकारादिभिः श्रीमट्टीकाकार- जयतीर्थादिभिश्च समादृतोऽन्विताभिधानवादोऽन्यः। इतरान्वितमात्र प्रामाकरा- रभिमतोऽन्विताभिधानवादस्तद्विलक्षणो यत्कार्यान्विताभिधानम् , न तु सामान्यत इतरान्विताभिधानम् । अन्वितामिधानसमर्थनम् । थाक्यार्थप्रसङ्गेऽन्विताभिधानवादिनः प्रामाफरमीमांसका इत्यवादिष्म ! कोऽयमन्विताभिधानशद्वार्थ इति जिज्ञासायामभिधीयते। तथाहि-अन्वितस्याह- भिधानमिति । 'विभक्त्यन्तस्यैकपदस्यायनान्वितोऽन्य पदार्थः पदेनाऽनुमान्यते; न तु विभक्त्यन्तपदार्थमात्रम् । श्रयम्भाव:--लोके केवलेन पदार्थमात्रेण न कश्चित् व्यवहरति, अपि तु विशिष्टेनेव,। अन्ततो गत्यात्यर्थनैव व्यवतियते अस्ति- पन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति" इति कात्यायनवचनात् । प्राथमिकशक्तिहणवेलायामेव व्युपित्सुर्यालक्स्स्वप्रयोजनार्य व्यवहरतोरुत्त- मयुद्ध-मध्यमद्धयोर्याक्यात् विशिष्ट एवाऽर्थे शक्ति गृहाति। पदानामावापोहा पाभ्यां विपर्यासेऽपि प्रथमातिक्रमणे फारणाभावादविताभिधानवादाभ्युपगमो युज्यत इति प्रथमा युक्तिः। पदाना पदार्थेऽन्यये प पार्थगध्येन शक्तिस्वीकारे शक्तिद्वयम् । जाति- शक्तव्यक्तिवोधपर्यन्तवत्पदशक्तेरन्वयपर्यन्तत्वे च लाघवेनाऽन्यिताभिधानवाद- ·श्रेयान् । “कल्पनालाघवं यत्र तं पदं रोचयामहे" इति न्यायात् । अभिहिता- न्वयवादे गौरवं अप्रे [प्र.पं.पू.४११] प्रदर्शइष्यतति द्वितीया युक्तिः। सप्तमाये टीकाकृता ग्राहकप्रणमन्विताभिधानोपपादनायाऽभ्युपगतम् । तथा हि-"दर्श-पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते"त्येत्यधिकारवाक्यगतेन लिडाऽधि- कारापूर्वमभिधीयते। तच्च स्वयं प्रयोजनमूतं स्वसन्निधिपठितं सकलमपि पदार्थवर्ग स्वोपसर्जनत्वेन गृह्णाति। तदेव प्राहकाहणमित्युच्यते । दर्श-पूर्णमास-ज्योतिष्टो- मादिषु धर्मा व्यतिकीर्यन्ते, उत व्यवतिष्ठन्त इति संशयमुपन्यस्य धर्माणां पारिसवं पूर्वपक्षयित्वा, धर्माणां प्रतिप्रकरणं व्यवस्थेति सिद्धान्तः कृतः। तत्र व्यवस्थापक- मपूर्वमेव । तथाऽधिकारापूर्व प्रधानतया प्रतीयते। तदेव प्राहकम् , विनियोजक, प्रयोजकञ्चेति वयोमवस्थामनुभवति । तत्र प्रकरणपठितान्पदार्थान्स्वीयभावेन गृहग्राहकमित्युच्यते, द्वारकार्य विनियुञ्जानं सद्विनियोजकमित्युदोयते, प्रयुञ्जानं सत्प्रयोजकमित्युच्यत इत्येकस्याऽवस्थात्रयमिति गुरुमतरहस्यम् । तथा चेदमपूर्व खलेकपोतन्यायेन स्वकीयत्वेन प्राच उदीपश्च पदार्थान् गृहाति । तत्राऽऽदी समेषां पदार्थानां शब्दाभिहितानामपूर्वीयत्वेनेवाऽन्वयः, तदेवाड- न्विताभिधानम् , प्राहकग्रहणमिति च गोयते। तस्य प्रयोजनदेन प्राधान्यम् , अन्येषा पदार्थानामपूर्वीयत्वेन तदुपसर्जनत्वात्प्रयोजनित्वम् । स एव प्रयोजन प्रयोजनिभावः। तथा च सप्तमाद्यसिद्धेन ग्राहकग्रहणेनाऽप्यन्विताभिधानसिद्धिरिति तृतीया युक्तिः। दण्डीत्यादावन्विताभिधानमनिच्छताऽपि स्वीकरणीयम् । “परिपूर्णपदं पदा- न्तरेणाऽन्वती"ति नियमस्समेपा वादिनामभिमतः । पदे परिपूर्णत्वच प्रत्यान्वि. तस्वार्थबोधकत्वम्प्रत्ययानाम् । अन्यथा आकाशा इति प्रयोगः कथं वार्यतेति- चतुर्थी युक्तिः। अन्विताभिधानपरतया सूत्राक्षरयोजनम् । सूत्र-भाष्ययोरप्यविरोध इत्थमुपपादनीयः। तथा हितद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्त्वादि [मी. द. १.१७] ति। वेयु---विद्यमानाना पदाना कियार्थेन व्यवहारार्थनोच्चारणम् । अत्र क्रियाशब्देन लोकवेदसाधारणो व्यवहारो विवक्षितः, न भावार्थाधिकरणगतक्रियाशब्दवदपूर्वम् । अन्विताभिधान- रूपो न्यायस्तु लोकवेदयोस्समानः। अर्थस्य-अन्वयस्य, तन्निमित्तत्वात्-पदार्थ- निमित्तत्वात्, पदार्थशब्देनाऽन्विता अभिधीयन्ते । तेषु-पदार्थेषु वर्तमानान्येव पदान्यन्वयापरपर्यायं वाक्याथं गमयन्ति। अतोऽन्विता एवाऽन्ययस्य निमित्तम् । अतस्सनिमित्ता वाक्यार्थावगतिः । भाष्यातराण्यस्माभिरन्विताभिधानपरतया [प्र.पं.पू. ३५] व्याख्यातानि, तन्त्र योजनाप्रकारो द्रष्टव्यः । एतेन लयुचन्द्रिकाकारोक्तं तत्त्वचिन्तामणिद्वचनव्याख्यानमुखेनाऽन्विता- भिधानवादे माप्याचराणामनाञ्जस्यं चिकित्सितमिति (लघु चं. ६७३चेदिवयं सूरिभिः । लेके कार्यान्विताभिधायितया पदानि व्युत्पन्नानि दृश्यन्ते, तेन वेदेऽपि - ३ ·तस्माद्वथविपक्ता- ( १८ ) कार्यान्विता एव पदार्थाः पदेरभिधातव्या साधनान्वितेऽपूर्वे लिहादिनाऽमि. धोयमाने साधनव्यतिपङ्गोऽवगम्यते। साध्यान्वितेऽभिधीयमाने साध्यन्यतिषण- श्वाऽवगम्यते । अत एव सूत्रकारः “तद्भूतानामि"त्यसुसूत्रत् । टीकाकारोऽन्याह-"तद्भूतानामात्मीयेष्वर्थेषु विद्यमानाना-स्थितानां व्यति- पक्ताभिधायिना व्यतिपणावगमनिमित्तत्वमुपपद्यते" इति । व्यतिपक्त एवाऽन्यथा घगन्तुं न शक्यते व्यतिपगमप्रतीत्य । तेन व्यतिपक्तस्याऽभिधाने व्यतिपङ्गोऽ- प्यवगम्यत इति प्रदर्शयितुं व्यतिपक्तस्य निमित्तत्वमुच्यते । भिधानम् । अभिहितान्वयवादेऽप्यन्विताभिधानस्वीकार इति कथनम् । किश्चाऽमिहितान्ययवादिभिरपि बहुत्राऽन्विताभिधानमभ्युपगुतमेव । तौवा- तितमतेऽभिहितान्वय इत्युत्सर्गः। तदपवादस्वनेकार्थप्रत्यये क.कत्वविधिभिर न्विताया भावनायाः “यजेते" त्यादौ तिडि स्पोक्रियते । “पशुने" त्यक्त्व पुंस्त्वाभ्यामन्धितस्य करणकारकस्याऽभिधायकत्वमपीप्यते । “यदाग्नेयोऽटाकपाल" इत्यत्र “साऽस्य देवते"त्यनेन विहितस्य देवतातद्धितम्य चैयाकरणैरक्ठानों पक्षान्त- राणां निराकरणेन देवतान्वितद्रव्ययाचित्वस्य गुणाधिकरणे [२-२-६] वार्तिकता व्यवस्थापितत्वात्। तन्त्ररत्नोपन्यासः । अत एव पार्थसारथिः टुप्टीकाव्याख्याने तन्त्ररत्नेऽन्विताभिधानाभ्युपगमं मुक्तकण्ठं स्पीकरोति । तथा च तन्त्ररत्नसन्दर्भ:-"किञ्चकनाऽभिधानेन युगपद. भिधीयमाने संख्याकारके मिथोऽन्वित एवाऽभिधीयेते, अन्यथा युगपदमिपना- योगात् , अक्षादिशब्देवदर्शना" [मी द ४,१५ पृ. ७२] दिति । तदुपष्टम्भकतया न्यायरत्नमालाया अवतारणम् । एवं न्यायरत्नमालायामपि भाट्टतन्त्रयन्त्रितोऽपि पार्थसारथिरन्विताभिधा- नमनिच्छंस्तमगत्योररीकरोति। तथा च न्यायरत्नमालासन्दर्भ:--"तनाऽनेका र्थाभिधानमेकेन शब्देन युगपद्भवति, विभक्त्यैव लिङ्गसंख्याकरणकारकाणम् , अनन्वितानामनेपामर्थानामेकेन शब्देन युगपदभिधानस्यैकशेपमन्तरेणाऽसम्भ- वादाशब्देनेव विदेवनादीनाम् । अन्यथा "गामानये" 'तिवद्यावाचिद्वपक्ति- मनमानयेति नियुक्तो विदेवनादीनामन्यतममानयन मन्दिहीत | सन्दिग्धे च--फिम्परोऽयं प्रयुक्त इति । तस्मादवितानामेवाऽभिधानमि" [न्या र मा. पृ १६७] ति। मत्वर्थीयस्थलेऽन्विताभिधानस्याऽऽवश्यकता! अपि च मत्वर्थीयप्रत्यया विशिष्टमेवाऽभिदधति । न हि तेषां याच्यान्तरं समस्ति । यथा "दण्डी देवदत्तः" इत्यत्र प्रकृत्या इण्डमात्रमभिधीयते, देवदत्त इति ३ ·, विशेष्यमपि स्वपदनोपात्तम्, इनिप्रत्ययस्तु विशिष्टममिघ्यात् । तथा "हिरण्य- मालिन विजः प्रचरन्ती" त्यत्र विशेषणमूता हिरण्यमाला प्रफुल्येयोता, ऋत्विजोऽपि विशेष्यभूतास्स्वशब्देन, मतुष्प्रत्ययस्तु किमन्यदमिदम्याटिशिष्टात् । अतो मत्यर्यायप्रत्ययानामन्वित एवाऽर्थेऽनुशासनात्तेपामन्वितामिधायित्वमनि- सताऽप्यपश्यमेन्यम् । माध्याक्षराणामन्विताभिधान एवाऽऽअस्यम् । किच "प्रातिपदिकादुच्चरन्ती द्वितीयाविभक्तिविशेषफ इत्याहे"ति तद्भूता धिकरणरयं भाष्यमन्विताभिधान एष स्वारस्यमरनुते । तस्याऽभिहितान्वयवाद- परतया व्याल्यानं कृतम् , परन्वभिनिवेशमा तन् । साङ्करमाप्यमप्यन्विताभिधानवाद एव स्वरसम् । "तत्तु समन्वयादिति" शारीरपशावरमाध्येऽयं याक्यमन्दर्भो दृश्यते-- "न प मद्गतान पदाना निशिते ममन्ययेऽयगम्यमानेऽन्तिरकल्पना युक्ता, मुनहान्यतयापनाप्रसद्दादि" [वे, ६.१, १, ४५.६२]ति । अग्र भाष्ये पाना- मित्यम्य स्थाने पदार्थानामिति पाठ परिकल्पयति विवरणमरथानम् , ममर्थयति । सदयष्टम्भनाऽभिहितान्यययादम् । तदेवाऽन्यमारि चित्सुम्ममुनिना प्रत्यक्नत्य- प्रदीपिकायाम् , सम्येव विश्वरूपाचागंभिप्रेतत्यमुपाणि । अन्विताभिधानवाद एव मामतीप्रस्थानमनुकूलम् । मामतीपस्यानन्तु-पानामिनि पादमेय वापरोनि । अग्रे विचारणीय- मारवनि-पाना ममन्वयः, पदाथांना मगन्पयो पेत्ति । रिमन मुनिमित्य- मिती निमोन्य विचारयन्नु मुधियः। पयन्नु मन्मदं शाहरमाध्यमन्यिताभिधान- याद पर मामशुम्पमारदनि । न्यापन्द्रिकाऽप्पन्विताभिधानवाद एवं स्वरमवाहिनी अभिनपटाविरपूनानन्दमरस्यतापिरपिना न्यायपदिसा समन्ययसूत्र. মাসামনিয়াসিন, বে স্বদি, ৭ খিদিবাঘা শা सुधारणपोरपति। टीकाकारजपतीयांना मनम् । নবান মানুষমিনােসংঘনােয় দেনী, অমি নথাম গি। सिदिसम्याग्मिन रिपरे वादरम्यम् । ifram मगनmerifRATHelm पEATMEntrier सगादा मम्म।

·तार्किकमतस्योभयपक्षयहि तत्वादिकं वर्णयन्ति, अन्ते तत्त्वप्रदीपिकाकृदादयस्तु-- अभिहितान्वयपक्षमेवोररीचकुरित्यत्र तुशब्दं प्रयुञ्जानास्तत्र स्वानभिसन्धि सूचय- न्तस्स्वाभिमायं प्राचीकशम् । सर्वथाऽपि सिद्धान्तानुकूलत्वादिति न किशिदनवद्यमि [अ. सि.पृ. ७०५] ति च वर्णयन्ति । कार्यकारणभावे लाघवम् । अन्विताभिधानवादे कार्य-कारणभावश्चेत्यम्-तद्विपयकशाब्दयोधं प्रति तत्पदनिष्टशक्तिमहाधीनतद्विषयकोपस्थितिः कारणमिति तद्विषयकशाब्दयो- त्वेन तत्पदनिष्टशक्तिमहाधीनतद्विपयकोपस्थितित्वेन च कार्य-कारणभावो बोध्या। यथा घटपटादिपदानां बुद्धिविपयतावच्छेदकत्वेन घटत्वादिकमनुगमीकृत्य घटत्वाः दिविशिष्टे घटादिपदाना शक्तिरिष्यते, तथैव संसर्गतावच्छेदकत्वोपलक्षिते संसर्गे शक्तिस्वीकारे न कोऽपि दोषः। एतेन संसर्गाणामानन्त्येनाऽननुगमदोपः प्रत्या- ख्यातो वेदितव्यः। एवं तेस्तैर्वादिमिरभाविताः तुद्रा उपद्रवा अनया दिशा निरसनीयाः । तस्मानिरस्तसमस्तदोपाशङ्कप्टीकाकारसम्मतोऽन्विताभिधानवादो वाक्यार्थविचार- णाप्रसङ्गे समादरणीयः। एवं जैमिनीयमीमांसायो प्रभाकरप्रस्थानस्य प्रवाहरूपेण प्रचलितस्य प्रभा करमिश्रेण समर्थनं सत्परिष्कारश्चेत्यादि समालोचितम् । विस्तरस्तु प्रकरण- पश्चिकायां तत्तत्प्रकरणेषु तत्र सत्र टिप्पण्यादौ च विशद एव । तत्र दार्शनिक- प्रमाणप्रमेयप्रक्रियासु भादृप्रक्रियातोऽहोनत्वेऽपि फर्मानुष्ठाने प्रभाकरप्रस्थानं कौमा- रिलप्रस्थानं वा याज्ञिक कल्पसूत्रप्रधानेरविरुद्धाशेनाऽनुसियते । याज्ञिकानां स्ववैशिष्ट्यम् । याशिका हि प्रयोगशास्त्रापरपर्यायाणि श्रौतसूत्राण्यनुसरन्ति । तदविरुद्धानेव मीमांसान्यायान् समाद्रियन्ते, "धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मोमासा पूरयिष्यति" ॥ इति । অন্যনিষাদম্বকাংক্ষাভীক্ষাঙ্গিভাঙ্গুক্তসিদ্ধ क्षते । स च समादरो यज्ञशास्त्रतदनुवन्धिनिबन्धाविरोधेन मीमांसाव्याल्यात्पु प्रवरीवति । तदेतच धूर्तस्वामि-कपर्दिस्वामिप्रभृतिभिर्भाध्यकृद्धिस्तत्र तत्र मीमांसका- भिप्रायस्य तद्विलक्षणस्वाभिमायस्य चाऽऽविष्करणेन विशदीक्रियते । श्रौतसूत्रव्याख्याता महादेव थाह- "याज्ञिकास्सूत्रकाराणां मतं बुद्ध्वा स्वयन्तथा । न्यायैस्तत्सूचितैरेव द्रदयन्त्ययुतोभयाः ।। प्रसिद्धिमनुग्रहन्तस्ते मान्याश्नोतकर्मणि ।। इति । तज्जैमिनिमतापेतमिति मे दूपणन हि" | इति । श्रत एवं ·( २१ ) न्यायोपदेशयोः केचिद्विकल्पं ब्रुवते न तत् । युक्तं न्यायोऽनुमानन्तु श्रुतितुल्यं कथं भवेदि" ॥ ति च तथा चाऽयं निर्गलितोऽर्थः यन्मीमांसकेषु स्वसम्प्रदायाविरुद्धमेवोपादेय- मिति याज्ञिकपक्ष इति स्ववैशिष्ट्यं प्रतिपादयन्ति । मीमांसफास्तु-कल्पसूत्राधिकरणवार्तिक-शास्त्रदीपिका-भादीपिका-कौस्तुभ- अन्यैश्चऽन्यथासिद्धान्तयन्तः, कल्पसूत्राणां सन्न्यायविरोघे दौर्वल्यम् , मीमांसा- न्यायानां प्राबल्यमुपवर्णयन्ति । प्रायशश्श्रौतसूत्रानुसार्यच धर्मानुष्ठानं भवति । भाट्टमाभाकरमस्थाने उभे अपि तत्र विरुध्येते । एवं समाने विरोधे भाट्टप्रस्थानस्य समादरः, प्राभाकरप्रस्थानस्याऽनादरश्च किनियन्धन इति । अतस्तत्तन्न्यायानां पूर्वोत्तरपक्षसमालोचनप्रसङ्गे भादृप्राभाकरमतयोः कुत्र को विशेषो द्वादशलक्षणीगतेष्वधिकरणेष्वित्यवसरप्राप्तम् , किन्तत्रौचित्यमिति च। अन्यगौरवेण वैरस्यापादकमित्यवसरान्तरे प्रतिपादयिष्यते । शाबरभाष्यं तद्वयाख्यातारश्च । किश्चाऽत्र बौधायनोपवर्षयोवृत्ती न केवलं पूर्वमीमांसाम् , किन्तूत्तरमीमांसा- मधिकृत्याऽपि प्रवृत्ते, ते तु साम्प्रतं नोपलभ्येते। भवदासीयाया वृत्तेरियमेव गतिः । पूर्वमीमांसामात्रमधिकृत्य प्रवृत्तो निबन्धस्तु शावरभाष्यमात्रम् । तत्र शाबर- भाष्यस्य चत्वारो व्याख्यातारः । ते यथा-(१) भर्टमित्रः, (२) कुमारिलभट्टः, (३) प्रभाकरमिश्रः, (४) मुरारिमिश्रश्च । तत्र भाट्टप्राभाकरप्रस्थान एव नित्यं विकास- मधिगच्छतः। भर्तृमिन्नस्य मुरारिमिश्रस्य च न कोऽपि ग्रन्यस्समुपलभ्यते । क्षीरसागरमिनस्य तु भाष्यदीपाख्यं व्याख्यानमष्टमाध्यायपर्यन्तं हस्तलिखित- मुपलभ्यते शृङ्गेरीमठे । तस्यैव प्रतिलिपिरडैयारपुस्तकालयेऽस्तोति भूयते । इदन्न गुरुमतानुसारि । तत्र कुमारिलप्रस्थानं व्याख्योपन्याख्यामुखेन तसिद्धान्तानुयायिस्वतन्त्र- ग्रन्थमुखेन च साम्प्रतमपि वर्धते । तत्र साक्षात्तदीयश्लोकवार्तिकव्याख्यातार:- उम्वेकभट्ट-सुचरितमिश्र-पार्थसारथिमिश्राः । तन्त्रवार्तिकव्याख्यातारस्तुपरि- तोपमिश्र-भवदेवभट्ट-भट्टसोमेश्वराः । टुप्टीकाव्याख्यातारस्तु-पार्थसारथि- भट्टसोमेश्वर-राजचूडामणिदीक्षिताः । अधस्तनेन चित्रेण तेषां कालदिकमैतिहासिकैनिणीतं शुविशदं ज्ञातुं शक्यते । मण्डनमिश्रोऽपि कुमारिलशिष्यो विधिविवेक-भावनाविवेक-विभ्रमविवेक- भट्टाभिमतमन्यथाख्यातिवादम्, श्राख्यातार्थभावनावादश्च सोपष्टम्भ समर्थयन् , प्रभाफराभिमताख्यातिवादस्य निरसनपूर्वक भासिद्धान्तमुपद्व्हयन दृश्यते । तदीयेन ब्रह्मसिद्ध्याख्यनिवन्धेन तु स्वोयविधिविवेक-विभ्रमविवेकयोरथं प्रभाकरतनिरसन- प्रसङ्गेन सगृह्यानोऽपि वेदान्तार्थनिर्णये भादृसिद्धान्तमपि परास्यति प्रतिपक्षतया। किम्बहुना कुमारिलभट्टबदुकानुक्तदुरुतचिन्तनेन स्वतन्त्रमेवाऽयमपि स्वीयं निवन्ध- ·जैमिनिसूत्राणि B.C 400 औपवर्षवृत्तिः मवदासीया वृत्तिः। C.A. D. 100-200 यौधायनवृत्तिः BC.A.0.300 C. 100. B.C. A. D. 300. 1 भाष्यंशबरस्वामिनः, C. A. D. 200. भाष्यव्याख्यानानि- १. भर्तृमित्रस्य C.A २ कुमारिलभट्टस्य ३ प्रभाकरमिश्रस्य, D.300600 C.A. D.620-700. C.AD.650-720. तत्त्वशुद्धिः, १-श्लोकवार्तिकम्, १-विवरणम्, २-तन्त्रवार्तिकम् , २-निवन्धनश्च, .३-टुप्टीका श्लोकवार्तिकव्याख्या विवरणव्याख्या १-तात्पर्यटीका, १-दीपशिखा, ४. मुरारिमिश्रस्य C.A. D. 1150-1220 २. त्रिपादनीविनयनम् ( २२ ) उम्वेकभट्टस्य, C.A.D.670-750. २-काशिका सुचरितमिश्रस्य, C.A.D.1000-1100. निवन्धनव्याख्या २-प्रजुविमला, ३-प्रकरणपश्चिका ·३-न्यायरत्नाकरः पार्थसारथे? C. A.D. 1000-1120." ४-भाय्यपरिशिष्टं तर्कपादस्य शालिकनाथस्य C. A. D. 780-825. तन्त्रवार्तिकव्याख्या १-- अजिता परितोपमिश्रस्य C.A. D. 1050-1100 -तौतातितमततिलकम भवदेवस्य C. A. D. 1070- 1150. ३-न्यायसुधा भट्ट-सोमेश्वरस्य C.A.D. 1200. १-नयविवेको भवनाथस्य, C. A. D. 1050-1150 १-प्रभाकरविजयो नन्दीश्वरस्य C.A.D. 1220-1800 . १-नयविवेकदीपिका वरदरा- जस्य C.A.D.1500 1575 ना टुप्टीकाव्याख्या १-तन्त्ररत्नं पार्थसारथिमिश्नस्य, २-तन्त्रसारस्सोमेश्वरभट्टस्य ३-वार्तिकाभरणं वेङ्कटेश्वर- दीक्षितस्य C. A. D. 1600. १-तन्त्ररहस्यम् २-नायकरत्नश्च धर्मपुरिरामानु- जाचार्यस्य, A. D. 1760 ·1 ( २४ ) मारचयति । स एव शङ्करभगवत्पादेन पराजितो गृहस्थावस्थायां विश्वरूपा ख्योऽपि सन्यासग्रहणानन्तरन्तु सुरेश्वरः, तथा सो विश्वरूपादन्यस्स एव वासी दित्यादिकन्तु तेस्तैरेतिहाविद्भिषिचार्य तत्र तत्र निर्णीतमिति वन्यदेतत् । भासिद्धान्तोऽयं न फेयलं मीमांसाबालप्रकाश-मीमांसान्यायप्रकाश-- भादृचिन्तामणिद्वारा बत्तत्प्रवन्धुभिर्विकासितः । किन्तु खण्डदेवेन तद्वयात्रा कविमण्डनशम्मुमन च नवीनपद्धत्या भादृसिद्धान्ताना व्यवस्थापनेन सुतरामेव साम्प्रतमपि वर्धते। प्रामाफरसिद्धान्तानां परम्परायातमिति प्रागुकस्याऽनुमन्धानम् । प्राभाकरसिद्धान्तस्तु-तत्र तत्र बहुभिः प्रभाकरोपज्ञ इति वण्यते । तत्र तदु- पनत्वं यथा भामतीप्रस्थानस्य मण्डनमिश्रोपनत्वम् , यथावा-श्रीभाष्यसिद्धान्तत्य नाथोपज्ञत्वम् , परम्परामाससम्प्रदायविशेषस्य विशदं प्रकाशनमात्रनिबन्धनम् । मादृसिद्धान्तस्याऽपि वदुपज्ञत्वमेवंरूपमेवेत्यनुसन्धेयम् । भट्ट-प्रभाकरयोर्गुरुशिष्यभावनिरासः । अत इदं प्रतीयते न भट्ट-प्रभाकरी गुरुशिष्यमावेन व्यपदेशमहतः, किन्तु स्वतन्त्राव वौ तत्तत्प्रस्थानमात्रावलम्विनौ । चौखम्वाप्रन्यमालातः प्रकाशितन्यायमचरीभूमिकाया न्यायव्याकराणाचार्य- सूर्यनारायणशर्मणा तदीये पञ्चमे पृष्ठे-"उक्तब कर्तव्यताविपयों नियोगः, न पुनस्तस्य कर्तव्यतामाह" [ टी] इति प्रतीके जरामाकरोनीतं गुरोर्वचस्त- गच्छते। एवश्च प्रभाकर भट्टोम्वेक-मण्डनमिश्राणामेकगुरुत्वमत्यन्तमसम्भवि । "एकगुरुकाणां परस्परं स्पर्धाया दर्शनात्" इति न्याकणिकोक्त प्रभाकरस्याऽपि गुरुरपरो जरत्प्रभाकरः कश्चिदासीदिति ज्ञायते। यस्यैव शिष्यः प्रभाकरोपीति । एवं वदन न्यायमखरीसम्पादकमहाशयोऽस्मदुक्कमेवाऽर्थ परिपोषयति । अतो भट्ट- प्रभाकरयोगुरुशिप्यभाव इत्येतियं चिन्त्यमूलम् । प्रभाकरस्य गुरुरिति किंवदन्त्या मूलम् । विश्वस्यते -न प्रभाकरमतस्य गुरुमतत्वेन प्रसिद्धिरपि कुमारिलशिष्यस्यैव तस्य गुरुरिति कुमारिलस्य कस्मिंश्वनाऽवसरे प्रेमातिशयप्रयुक्ताभिनन्दनेन गुरूपा धिनियन्धना, किन्तु शालिकनाथादीनां प्रभाकरस्य साक्षाद्गुरत्वेन गौरवाति- शयनियन्धना। उम्वेकमन मुचरितमिश्रेण च कुमारिल-मण्डनपतपातितया गुगरिति प्रभाकरस्य न्यकरण, शालिकनाथानन्तरेण सुचरितमिश्रेण च तत्र तत्राऽनुपासितगुरुरिति प्रभाकरस्य न्यकरणं कुमारिलेन प्रभाकरविपये कस्मिनाs. बसरे सन्तोपातिशयेन गुरुरित्युपाधिवितीर्ण इति कल्पनामात्रम्, न तु वस्तुस्थिति- रित्यलमतिविस्तरेण। इतोऽधिकमग्रे वक्ष्यते।

·( २५ ) प्रभाकरप्रस्थानस्य विकासक्रमनिरूपणम् । प्राभाकरप्रस्थानन्तु न केवलं तच्छिष्येण शालिकनाथेन दीपशिखा-ऋजु- विमलापचिका-प्रकरणपचिका~भाप्यपरिशिष्टद्वारा, किन्तु रविदेव-घरदराज- शङ्करमिश्र-दामोदरपण्डितप्रवरकृततत्तद्गम्भीरव्याख्योपष्टम्भितनयविवेकद्वारा भव- नाथमिश्रेण, स्वतन्त्रप्रकरणका नन्दीश्वरेण च वृद्धि गमितम् । य:- "नाथद्वयात्तसारेऽस्मिन् शास्त्रे सम परिश्रमः। शुक्तिश्रमायते सिन्धौ हरिणोद्धृतकौस्तुभे" ॥ इति स्वीये प्रभाकरविजये शालिकनाथ भवनाथमूलकत्वमेव स्वीयनिबन्धस्य प्रभाकरविजया. ख्यस्याऽनुसन्धत्ते। न्यायकोशकारोऽपि नयविवेकमनुधावन तत्र तत्र भाष्य- व्यापयामुखेन स्वीयप्रवन्धस्य नाथद्वयमूलकत्वं मन्यते । यथोक्तम्- "गुरुक्रमागतज्ञानप्रवाहकप्रयोजनः । नाथद्वयमतोद्धारो न्यायकोशो निवद्ध्यते" ।। इति ।। तदेव मतं क्रमेण पल्लवितं पुष्पितं फलितन। तन्त्ररहस्याख्यस्वतन्त्रप्रकरण- का धर्मपुरीश्रीरामानुजाचार्येण महती वृद्धिमगमत् । धर्मपुरीरामानुजाचार्योऽयं पार्थसारथीयन्यायरत्नमालाया अपि नायकरनव्याख्यानेन गुरुमत इव भट्टमतेऽपि- महती श्रद्धामावहति । परन्तु तस्य महानादरः प्राभाकरसिद्धान्त एव । यतस्स भासिद्धान्तेन प्राभाकरसिद्धान्तेनेव न नियन्त्रित इति तदीयेन नायकरनव्या- ख्योपगतेन- "गुरुतन्त्रनियन्त्रितोऽव्यहं बहुमानादिह पार्थसारथः । विवृणोमि मतान्तराश्रिता स्थिरभावो नयरनमालिकाम्" ।। इति पद्येनाऽवगम्यते। प्रकृतमनुसरामः। द्वादशलक्षण्या उपर्येव शायरस्वामिता भाप्य व्यरचि । यद्यपि "स्विष्टकृद्विकारो वनस्पतिहोम इति संकर्षे घक्ष्यते" [१०.४.२१.1 इति मान्योक्त्या सर्पकाण्डेऽपि भगवता शबरस्वामिना भाप्यं कृतमित्यूहितुमयका. शोऽस्ति, तथाऽपि प्रपञ्चहृदयाद्वादशलक्षण्या एव माव्यस्य प्रवृत्तिरिति निर्णायत- इति मागयोचाम तपाख्यानस्य फोमारिलप्रस्थानस्य प्रामाकरप्रस्थानस्य च प्रवृत्तिरिति । द्वादशलक्षण्या विषयः । पत्र जैमिनीयमीमांसायाः प्रथमेऽध्याये विधियाम्पमात्रस्य वेदगतस्य प्रामा- एयम् । अर्थवादानान्तु न स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यम्, फिन्तु विधियाम्पेन पदक- यास्यतयेय प्रामाण्यमिति प्राभाकरसिद्धान्तः । अर्थवादादिविपये शश। मायादाना मन्त्राणा प विपियापयशेपतयेय यदि प्रामाण्यामिति फरप्येत, सदियाऽर्थवादमाप्रमामायते, न विधिः, सय कर्य तस्य प्रामारयन्ययस्या, ३ ·तस्यैव विधिकल्पनन्तु कल्पितस्य तस्य पौरुषेयत्यापत्त्या तत्राऽर्थवादस्य तत्कल्पकत्वानु- पपत्त्या चाऽर्थवादानां पृथक्प्रामाण्यमवश्यं स्वीकर्तव्यम् । अयमेव न्यायो मन्त्रेयपि यत्र लिङ्गानुसारेण मन्त्राणां विनियोगव्यवस्थेति प्रामाकरमते शङ्का समुन्मिपति । समाधानम् । तत्राऽर्थवादाधिकरणे वेदवाक्यानि सविधिकार्थवादानि निर्विधिकार्थवाद- रूपाणिनिरर्थवादविधिरूपाणि चेति विधा विभज्य निरर्थवादविधी विधेरैव प्राशस्त्यपरत्वम् । निर्विधिकार्थवादेष्वर्थवादानामेव विधिपरत्वमपीति शवरस्वामि- नाऽर्थवावादाधिकरणसिद्धान्तभाप्ये व्यवस्थापितम् । प्रकृते तेनैव मन्त्रार्थवादेष्वपि विधिव्यवस्था, प्रामाण्यव्यवस्था च { अतो गुरुमते विधिरेय प्रमाणम् , प्रामाण्यं द्रढयितुं त्रिपाद्या स्मृत्यादीनां चिन्तनमिति तन्मतपरिस्थितिः । शब्दान्तरादिभिः प्रमाणैर्भावनाभेदो भाट्टमते द्वितीयाध्यायार्थः, प्रामाकरमते तु तत्तत्पदार्थविधायकवाक्यात्मकशास्त्रभेदस्साध्यभेदानुबन्धभेदाभ्यो । तत्राऽनुबन्ध- भेदरशब्दान्तरादिप्रमाणेः शास्त्रभेद एव तत्रोपन्यस्यते । संख्या तु भावार्थमात्रस्य भेदिका, न तु शास्त्रस्येति भावार्थाधिकरणऋविमलायाम्, अत्राऽपि पश्चिकाया शानपरिच्छेदेऽयं विषयो विशदः। तृतीये श्रुतिलिङ्गादिभिप्पड्भिः प्रमाणे नियोगिक शेषत्वं प्रतिपादितम् । चतुर्थ श्रीपादानिकं शेषत्वं प्रत्यपादि। पञ्चमाध्याये श्रुत्यादिप्रमाणगम्यस्य क्रमस्य विधेयत्वं कौमारिलमत इव प्रभाकरेण न स्वीक्रियते, तथाऽपि क्रमस्याऽपेक्षितत्वा- तद्वियतेति पञ्चमाध्याये न्यरूपि। अस्याऽधिकारादेश्च विस्तरो[प्र. ४४००-४८२) दशमे ऽध्याये वाध्य पदार्थमतिदेशो विकृतिपु नाऽऽनयतीति भाट्टमीमांसका मन्यते, प्रतिपादयन्ति च तृतीयाध्याये स्थितस्य प्रबलप्रमाणेन दुर्यलप्रमाणवाधस्या- प्राप्तबाधत्वं दारामिकवाधस्य प्राप्तयाधत्वमिति तृतीयदशमाध्याययो)दप्रकारम् । एवं सति भट्टमतानुसारेण दारामिकवाधस्याऽप्राप्तयाधप्रसङ्ग इति प्रभाकर- मतानुसारिणो याध्यानामपि प्राकृताना पदार्थानामतिदेशेन विकृतिषु प्राप्तिमा भारोपरा प्राकृत कार्यरिरहे सत्यन्नुभलक्षणो राय इति समर्थयन्ति, अस्य विस्तरो [प्र. पं . ४८६-एवं ४९१] विशदः । इत्यमध्यायार्थनिरूपणकारोऽति. स्थूलमुपाक्षेपि। अब प्रत्यध्यायं भामतापेक्षयाऽनेके विशेषा शास्त्रदीपिका- तव्याख्यादिपरामर्शेनाऽवगम्यन्ते । एपां विशिष्य निरूपणं तदेकपरे प्रबन्ध उपपद्यतेतमाम् , अतोऽवेमं विपयं हित्वोपरि गच्छामः । प्रकरणपश्चिकाशब्दनिर्वचनम् । अथाऽवसरमाप्तं प्रकरणपश्चिकाविमर्शनं विशिष्य प्रस्तूयते। प्रकरण- पदार्थः "शाबैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणमि" [फा.मी.]ति वचनात् प्रविपिपादयिपित द्रष्टव्यः।

·( २७ ) शास्त्रतत्त्वनिर्णयोपयोगिनीनां सरलानां जटिलानाश्च समस्यानां सोपपत्तिकमुपन्यासः पश्चिकाशब्दो-विस्तरार्थः "पचि' विस्तारे" इति धात्तोनिष्पन्नः, प्रतिपिपादयिपित- शास्त्रतत्त्वनिर्णयोपयोगी संकलितसरलजटिलादिशास्त्रमात्रासाधारणसमस्थाविस्तरः प्रकरणपश्चिका नाम। अस्य ग्रन्थस्य प्राभाकरसिद्धान्तनिरूपणपरत्वे हेतुनिर्देशः। तत्र प्रकृतानि तु प्रकरणानि जैमिनीयमीमांसाया प्रभाकरप्रस्थानसम्मत- तत्तदसाधारणविषयसङ्कलनात्मकानीति ग्रन्थोपक्रमे, तदवसाने "प्रभाकरगुरोईप्ठ्या मीमांसारम्भसिद्धये" इति ग्रन्थकारेण तस्य तस्य प्रकरणस्याऽऽदायन्ते च निर्देशा- दवगम्यन्ते- "शास्त्रमुखं नाम गुरोराविष्कतुं गभीरमपि भावम् । अर्थासंस्पर्शिता शङ्का यथा शब्दस्य वार्यते । प्रभाकरगुरोरिशष्यैस्तथा यत्नो विधीयते । यथार्थ सर्वमेवेदं विज्ञानमिति सिद्धये। प्रभाकरगुरोर्भावस्समीचीनः प्रकाश्यते ।। मिश्रशालिफनाथेन नयवीथीति संज्ञितम् । कृतं लोकहितार्थाय प्रभाकरमतं यथा ।। बहुधा जातिविपये विवदन्ते विपश्चितः। प्रभाकरमतेनाऽयं तेपा प्रत्यास उच्यते ॥ जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरः। पूर्याकारावमर्शेन प्रभाकरगुरोर्मता ॥ तत्र पश्चविधं मानं प्रत्यक्षमनुमा तथा। शास्त्रं तथोपमानार्थापत्ती इति गुरोर्मतम् ।। प्रभावाख्यं प्रमाणं ये पष्ठमाहुर्मनीषिणः । तेपा प्राभाकरैरेवं प्रत्यादेशोऽयमुच्यते ।। आत्मतत्त्वे बहुविधा विवादास्सन्ति वादिनाम् । वयं प्रामाकरास्तत्त्वनिर्णयाय यतामहे ।। एपा शालिकनाथेन शब्दनित्यत्वसाधनी । प्रभाकरगुरोईष्टया न्यायशुद्धिःप्रकीर्तिता ।। प्रभाकरगुरोर्भावं परिभाव्याऽभिधीयते । पदेभ्य एव याम्यार्थप्रत्ययो जायते यथा। तथा धयं नियध्नीमा प्रभाकरगुरोर्मतम् ।। वाक्यार्यमायेयं प्रभाकरगुरोर्मतानुसारेण । प्रभाकरमतं सम्यगालोन्य क्रियते मया। विपयं करणय विवक्तुं युक्तिवर्णना || समुदीक्ष्य था गुरुमतं सम्यग्विफ्यकरणीयमिदम् ।

·( २८ ) व्याख्याविकल्पसम्भवमझान्यधिकृत्य संशयं छेत्तुम् । परमं प्रभाकरगुरोर्गम्भीरं भावमभिधास्ये ॥ इति । प्रकरणपश्चिकायाश्चतुर्दशसु प्रफरणेषु यथायथमुपक्रमपरामर्शोपसंहारेपु स्वयं, प्रकरणपश्चिकानिबन्धा स्वीयनिबन्धस्य प्रभाकरगुरुमतानुसारित्वस्य कण्ठरवे- णोक्तत्वात्। ग्रन्यनामविचारः। प्रकरणपश्चिका, पश्चिकाप्रकरणं, प्रकरणं, प्रकरणशालिकेति प्रन्यकभिर्व- हुध व्यपदिश्यते । प्रकरणपचिकेति प्राची प्रन्थकारण व्यवहारदर्शनात, शालिकनाथेन ऋजुविमलायां तथैव निर्देशादिदं संस्करणमपि तेनैव नाम्ना व्यपदिशति । प्रकरणानां नामनिर्देशः तदन्तर्गतानीमानि शाखमुसम्, नीतिपयः, नयवीयी, जातिनिर्णयः, अमृत- कला, प्रमाणपारायणम् , विमलाञ्जनम्, तत्त्वालोकः, न्यायशुद्धिः, मीमांसा- जीवरक्षा, वाक्यार्थमातृका, विपयकरणीयम् , अङ्गपारायणम, अतिदेशपारायण- ञ्चेति चतुर्दश प्रकरणानि । तेषु द्वितीय-तृतीय-पञ्चमैकादश-चतुर्दशानीमानि पञ्च प्रकरणानि शुद्धपद्यमयानि, अवशिष्टानि शुद्धवाक्यरूपाणि, अस्मिन्पञ्चके पञ्चमै- कादशे तेनैव व्याख्याते। शास्त्रमुखप्रतिपाद्यविषयः।

·। २९ ) विधिप्रयुक्तत्वे चोभयमपि समानम् ।। अत एव ब्रह्मसिद्धधादौ तद्विचारो न प्रस्तूयते । भामत्यान्त्वध्ययनविधिप्रतमध्ययनमिति मत्वैव ब्रह्मजिज्ञासा समर्थिता। अध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययनमित्यस्य खण्डन-मण्डनाम्यां विकासक्रमः । अध्ययनस्याऽध्यापनविधिप्रयुक्तत्वं बृहत्या जिज्ञासाधिकरणे मी द.१.१.१.] स्वयं प्रभाकरेण प्रास्तावि। उम्वेकेन तु श्लोकवार्तिकन्याख्यायां तात्पर्यटोकायां "नाऽप्यध्ययनविधिप्रयुक्तत्वेनेत्यादिना तन्मतं (ता टी पृ.४) निरस्तम्। बृहतीव्या. ल्यायामृजुविमलायां [४] भाष्यपरिशिष्टे च शालिकनाथेन ( ३-४ ] उम्बेकमट्टोक्तार्थनिरसनेन तत्समर्थितम्, यदर्थमंत्र शास्त्रमुखाल्यमेकं प्रकरणं प्राकारि। यस्य निरसनं पार्थसारथिमिश्रेण शास्त्रदीपिकायां न्यायरत्नमालायाश्च विस्तरेणाकारि । तदनन्तरं तु भवनाथेन नन्दीश्वरेण च स्वीये नयविवेके, प्रभाकरविजये चाऽध्यापनविधिप्रयुक्तत्वमध्ययनस्य प्राभाकरीयं सविस्तरमुप- पादितम् । यदेवाऽनुसृत्य चिदानन्देन नारायणभट्टेन च स्वीये नीतितत्त्वा. विर्भावे मानमेयोदये चाऽध्ययनस्य स्वविधिप्रयुक्तत्वमध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाभावश्च- संगृहीतः। ततस्तु धर्मपुरिरामानुजचार्येण स्वीये तन्त्ररहत्ये चाऽध्यापनविधिप्रयुक्त- स्वमध्ययनस्योपसहृतमिवीयं परिस्थितिरय प्रकरणपश्चिकायाः प्राथमिकस्य शास्त्र- मुखाख्यस्य प्रकरणस्य। नीतिपथस्य विषयः। चोदनासूत्रे भाष्यकारेण प्रतिपादितं शब्दस्याऽर्थव्यभिचारित्वाभावं समर्थयितुं द्वितीयं प्रकरणं नीतिपथाख्यम् । यन शब्दस्याऽर्थासंसर्शितानिरासेन सत्संस्पर्शित्वं समर्थ्यते । तत्र शब्दपदेन लिडादि, अर्थपदेनाऽलौकिकमपूर्वश्च विवतितम् । तेन च “य एव लौकिकारशब्दाः, त एव वैदिकाः" इति न्यायस्य लिङर्थनिर्णये प्रवृत्तिर्वर्तते न वेति विप्रतिपत्तिप्रयुक्तसंशयनिरासोऽस्य फल- मिप्यते । तत्र भाट्टमतं तन्न्यायप्रवृत्तिभूरीहत्य, मानान्तरामपालौफिकमपूर्ण न लिङर्थ इति शब्दस्याऽर्थासंस्पर्शितामभिप्रेत्य, अयञ्च विपयः कुमारिलभट्रेन स्वीये श्लोकवार्तिकेऽन्यत्र वा न प्रास्तावि । अत एवाऽवगम्यतेऽलौकिकापूर्व- लिडार्थत्तायादः प्रमाकरस्य तदुपज्ञ एवेति । अयञ्च सिद्धान्तः प्रमाकरेण वृहत्या- [पृष्ठे २४ ] भुपाक्षेपि। मण्डनोम्वेकाम्या प्रामारोयनियोगखण्डनम् ; शालिकनाथ ऋजुविमलाया [२४] भाष्यपरिशिष्टे [४६) अत्र प्रकरणपश्चिमायां वाक्यार्थमातृकायाम- त्राऽपर श्राह" इत्यादिना मण्डनमिश्रस्य ब्रह्मसिद्धिवचनम्, विधिविवेकवचनश्च विशिष्योपन्यस्य परास्यति [प्र. पं.४ ४२८], नीतिपयप्रकरणे लिडादरपूर्थित्वच साधयति।

·( ३०) सुचरितमिश्रमनिरासः। ततस्मुचरितमिश्रस्स्वीयश्लोकवार्तिकव्याख्यायाम्- "धर्म सामान्यतस्सिद्धे प्रमाणञ्चोदनोच्यते" । इति वार्तिकव्याख्यानावसरे शब्दस्याऽर्थासंस्पर्शित्वका प्रभाकरमिश्रप्रस्तुतां शालिकनाथोपबृंहिता पराकरोति । ततो भयनाथस्स्वीये नयविवेके तत्तन्मतनिरसनपूर्वक शब्दस्याऽर्थसंस्पर्शिता- बादं विशयति । शास्त्रदीपिकाकारोऽन्ये वा भाट्टमतानुयायिनोऽत्रोदासीना एव प्रतिभान्ति । टीकाकारो नारायणश्च सुचरितमिश्रेण, समर्थितं वार्तिकभिमतं स्वतः प्रामाण्यं निरस्य, शब्दस्याऽर्थासंस्पर्शितामुपपादयति [प्र. पं. पृ. २६ ] । अस्मिन् विपये प्रामाकरसिद्धान्ताच्छीमाप्यसिद्धान्तस्य भेदः । भगवद्रामानुजादयोऽध्ययनस्याऽध्यापनविधिप्रयुक्तत्वं प्राभाकरीयमनुसर- न्तोऽपि, लिडादिघटितयाक्यान प्राभाकराभिमतकार्यार्थमुख्य विशेष्यतावाद परास्यन्तीत्यस्मिन्नंशे न प्रामाकरसिद्धान्तेन तेषामैकमत्यमितीयं प्रकरणपश्चिकाया द्वितीयप्रकरणस्य परिस्थितिः। नयवीथीप्रकरणस्य तृतीयस्थाननिवेशे कारणोपन्यासः । तृतीयन्तु नययीथ्याख्यं प्रकरणम् । एतत्संस्करणदृष्टयाऽन्ये द्वे संस्करणे पण्डितपत्रप्रकाशितप्रकरणपश्चिकायाः पण्डितप्रवरचिट्ठलशास्त्रिभिस्सपादितम् , चौखम्याग्रन्थमालायामडकरोपनामक पं० प्र० मुकुन्दशानिभिस्संपादितञ्च । तृतीयन्तु संरकरणं महामहोपाध्यायमीमांसाकण्ठीरवेत्यादिविविधविरुदावलीविभू- पितवैद्यनाथशास्त्रिवर्यशृङ्गेरीमठास्थानविद्वत्पदमलकुर्वाणेस्संशोधितं मीमांसाग्रन्थ- प्रकाशकसमित्या प्रकाशितं न्यायसिद्धिव्याख्यासहितं नयचीथिप्रकरणस्य ३२ पत्रपरिमितञ्च प्रकरणपश्चिकायाः। तत्र पूर्वयोस्संस्करणयोस्तुरीयं प्रकरणं नय- पीथ्याख्यम् । अन्तिमे तु तृतीयं नयवीथीप्रकरणम् । अस्मिन्नपि संस्करणे नयबोधीप्रकरणं तृतीयस्थान एवाऽस्माभिरयोजि। तत्र निर्णयकथनम् । अत्र तृतीप्रकरणतया योजने कारणान्येतत्प्रकरणोपक्रमे अन्यशरीर एवं कानिचनास्माभिस्मूचितानि, तत्रैक कारणं तर्कपादभाष्यवृहतीनमः प्रकरणपधि- काया एयड्कमतायां स्वारस्यमावहति । न्यायसिद्धिव्याख्याया पुण्यपत्तनत: प्रकाशितायो मातृकायां नयवीथीप्रकरणस्य तृतीयस्थाने जातिनिर्णयानपूर्वमेव दर्शनमप्यस्य प्रकरणस्य तृतीयप्रकरणत्वं सम्भावयति । अतोऽत्राऽस्माभिरपि पुण्य- पत्तनप्रकाशितप्रकरणपनिकाक्रम एवऽत्र ममारतः। अत्र च पण्डितप्रवरा एप प्रमाणम् ।

·( ३२ ) तदनुयायिनस्सुचरितमिश्रस्याऽप्यनौचित्यवर्णनम् । सदनुयायी सुचरितमिश्रोऽपि कुत्राऽपि मात्रयाऽपि वार्तिके शब्देन व्यञ्जनया याऽसूचितं प्रभाकरसिद्धान्तनिरसनं, शब्दानामर्थसंस्पर्शितानिरसनं विनैव संगति प्रस्तोतीति पिदाकुर्वन्तु विद्वांसः। तत्र प्रथमं शास्त्रमुसाख्यं प्रकरणं शाखारम्भसमर्थक मथातो धर्मजिज्ञासे"ति विपयवाक्यमवष्टभ्य प्रवृत्तम् । अतस्तस्य शास्त्रारम्भरूपत्वात् शास्त्रमुखमित्य न्वर्था समाख्या। शाखस्य शास्त्रत्वं प्रमाणान्तराज्ञातापूर्वार्थवोधकलिडादिधटित- त्वेन । तच्च लिगोऽपूर्वार्थसंस्पर्शमन्तरा नोपपद्यत इति लिगोऽपूर्वसंस्पर्शिता योधनार्थ नोतिपथाख्यं द्वितीयं प्रकरणम्, अनेन शास्त्रस्य शाखवस्थापनामहः, शास्त्रस्य शास्त्रत्वव्यवस्थापकनीतिमार्गः प्रदीत इति नीतिपथ इत्यऽन्वर्थसंज्ञा द्वितीयप्रकरणस्य। वेदप्रामाण्यायोगव्यवच्छेदे कोऽपि तत्र प्राभाकरसंमताख्यातिवादस्यैवोप- योगः सविकल्पकज्ञानानां सर्वेषां मिथ्यात्ववादिनो योगाचारस्य मुखमुद्रणञ्च कृतं भवति । अत इयमेव नोतिस्समादरमत्राऽहतीति प्राभाकराणामन विशिष्य प्रवृत्तिः, तेन च नीतिपथप्रकरणस्य नयवीथीप्रकरणस्य च विशिष्टा संगतिरपि भवति । जातिनिर्णयस्य विषयः। तत्र प्रकरणद्वयेनाऽनेनाऽप्रमाण्यशड्कायो वेदस्य निरस्तायां प्रामाण्यस्य विपयावाधप्रयुक्तत्वात् ज्ञाने विषयस्य कारणत्वाच लौकिके वैदिके का ज्ञाने विपय- स्वरूपं निर्धारणीयम् । तत्र लोके वेदे च सविकल्पकमेव ज्ञान प्रमाणमर्यसाध- कत्यात्, प्रवर्तकत्वाच । निर्धर्मकस्थरूपमात्रविपयकं निर्विकल्पज्ञानन्तु नाऽनुभव सिद्धम् । निर्विकल्पेऽपि ज्ञाने प्रकारतया विकल्पो विपय एव, परन्तु सोऽपि स्वरूपतयैव प्रकारः, नत्वनुवृत्ताकारण। सविकल्पे तु विषयोऽनुवृत्ताकारण- प्रतीयते यतः, सर्वेषु ज्ञानेषु स्वरूपतः, अनुवृत्ताकारण वा प्रतीयमानं संस्थानमा प्रकारतया भासते, यस्याऽतिरिति नाम । यथा गया सास्नादिः, अन्यनाऽन्यत् । इयश्चाऽऽकृतिः, जातिः, सामान्यमिति प्राभाकरर्मन्यते। विशेषस्तु टिप्पण्या [पृष्ठ १०२] द्रष्टध्यः। ब्राह्मणत्वादेरूपाधित्ववर्णनम् । साच जातिः तत्तस्यरूपाभिव्यञ्जकोपाधिमात्रम् । न च गवाहीनामिय । ब्राह्मण-क्षत्रिय वैश्यादीनामनुवृत्तमेकं संस्थान करचरणादिसाधारण संस्थानव्यति- रिक्तं सानादीव गवादोनों किञ्चित्संस्थानं दृश्यते । येन प्रत्यक्षमाण दागित्येव प्रामण्यादिकं सुज्ञानं स्यात् । यतो माझएयादिकं न जातिरातिर्वा, तथाऽपि सत्नामण्यादिमातापितृजन्यत्वज्ञानेन न ब्राह्मण्यायध्यवसायो दुर्वारः। अतो मानण्यादिकमुपाधिरिति व्यपदिश्यते ।

·जातिविपये शालिकमतमेव श्रीभाष्यकारादीनामभिमतमिति वर्णनम् । अन्यत्र बहुषु विपयेष्यिवाऽत्राऽपि श्रीभाष्यकारादयः प्राभाकरसिद्धान्तमेय अनुवर्तन्ते । अत्र बृहत्ती विमलाप्रकरणपश्चिकारसामान्यतो विशेषतश्च प्रमाणस्वरूपनिश्चयात्पूर्वममुं विचारमुपस्थापयन्ति । श्रमूतकलाया विषयः। ततोऽमृतकलाख्यं पञ्चमं प्रकरणम् , अस्यैव विस्तरात्मकं व्याख्यानात्मकं या पष्ठं प्रमाणपारायणं नाम। मीमांसाशास्त्रात्यस्य समुद्रस्य मथितस्य प्रधानतमो रसस्तस्याऽमृतकलेति समाख्या। अनाऽनुसन्धेयेयं प्रकरणपञ्चिका- “मीमांसाजलराशेरशेपनयरननिकपनिजधानः। इति शालिफनाथ इमाममृतस्य कलामुदाहरदीर" ॥ इति । अमृतकलायास्स्थानसमीक्षा- तत्र पण्डितपत्रे चौखम्बाप्रन्थमालायाश्च प्रकाशिवाय प्रकरणपश्चिमायाँ पञ्चमं स्थान प्रमाणपारायणस्य, पठं स्थानममृतकलाया वितीर्णम् । अमृतकलोप- प्रमावसरे सम्पादकेन श्रीविठ्ठलशास्त्रिणा प्रमाणपारायणस्य समासभूतमिदं प्रक- रणमित्युदितम् । इदश्च संस्करणममृतफलायाः प्रमाणपारायणप्रकरणसमास- रूपाया अपि ज्याल्यानव्याख्येयभावमवलोक्य वस्तुगत्या मूलमूलिभावमुभयो। निश्चित्य प्रथम स्थानममृतकलायाः, द्वितीयन्तु स्थान प्रमाणपारायणस्य वितरति । तमाऽमृतकलायां प्रमाणपरायणे च मीमांसकदृष्टया समासच्यामाभ्या तत्त- घरानान्तरप्रक्रियासमीक्षापूर्वकं पत्र प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानशास्रोपमानार्थापत्ति- रूपाणि परीक्षितानि। प्रमेयापेक्षयव प्रमाणान्तरत्वव्यपदेशः। अन साताप्रतीतिः प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणं स्वप्रकाशमानप्रत्यक्षा- भिप्रायेण। जन्यप्रत्यकं तु घाहान्तरविषयाणां सरसम्प्रयोगसूत्रमिद्धमिन्द्रियार्थ- मनिकर्पजन्यत्वप्रयुक्तमेव । सत्र नैयायिकादियन् ज्ञानस्य व्यपमायानुव्यप- मायभेदानगीकारान् । सर्य मानमनुन्पयसायात्मफमेयोत्पात इति सापाम- तात्यात्ममानसम्बन्धप्रयु तु प्रत्यक्षत्यं शादमानीयाना साहात्मनीत्यय । गत्माप्रयोगमूमं तु मेयांशमामस्य प्रत्याशयमभिप्रेत्य, तत्र सदस्याऽप्यात्मनो मेपग्लिए प्रत्यक्षात्यं सालान्प्रतीत्येय निर्वहनि । निरालम्पनवाद-शून्यवादविपये प्रो.ए.पि. कोन् महोदयस्य मतानुवादः। ধমান-মৃনারীযাব নিপী বিশ্বনাশুনা निशानयादिनी योगाचारस्पेय, नगुमारमिसम्यत्ययं पिपयो माह-प्रामामामामा. ছানানথামান। বনের মােম বুলিয়ানানে নিন- ·( ३४ ) वाद शून्यवादब्य सङ्ग्रहानः प्रो० कीथमहाशयो लिसति सोऽयं वादो द्विभागो भवति । तत्राऽऽद्यः-प्रत्यया निराधारा निरालम्यना (Have no foundation) इत्याक्षेपनिराकरणपरः। द्वितीयो बाह्यार्थश्शून्य इत्येतन्निराकरणपरः। द्वापप्येती सर्वशून्यवादिनामापा (क० मी० पृ०४६) विति । तनिरासः निरालम्बन इत्यत्राऽऽलम्यनपद [Foundation] इति व्याचक्षाणस्य कीत- महाशयस्याऽभिप्रायं न विद्मः। निरालम्बनो बाह्यालम्बनशून्यः इत्येव तदर्थ इति । म०म० मेपाहा गंगानाथशर्माणश्लोकवार्तिकभाषानुवादे परः प्रत्यवतिष्ठत' इतीदं Another Seion of the Bauddha. comes forward (S. V. T. P. 148 ) इत्यनुवदन्ति । वस्तुतस्तु तन पर इत्यस्य पूर्वस्मादन्य इति नाऽर्थ; किन्तु प्रतिपक्षीत्येव तदर्थः । झोपाहगङ्गानाथशर्मणामनुवाद एव कीत् शयस्य भ्रमगर्तनिपतने निदानमिति सूरिभिर्जेयम् । पूर्वोक्तरीत्येदं द्वयमपि निराकृतं वेदितव्यम् । अत्रत्यो विशेषस्तु टिप्पण्या (प्र० ५० पृ० १६६ ) द्रष्टव्यः । कोत्महोदयस्य संवित्प्रकाशविपये मतानुवादः प्रो० ए० वी० कीत् महोदयः प्रमाणप्रस्ताव प्रत्यक्षपरिच्छेदान्ते प्रमाकर- Hayaatat faefa-tbe mode in which cognction is known is xnference ( Karma. mimāmsa Page 20 ) संविदो ग्रहणमनुमानेनेति तदर्यः--इति । तन्निरासः अत्र वयं ब्रूमः-प्रभाकराभिमतं संविदा स्वयम्प्रकाशत्वं प्रोफेसर्महाशयेन न सम्यग्गृहीतमिति । यतोऽयं स्वयमेव पूर्वसंविदा स्वयम्प्रकाशत्वमभिधत्ते ( which is self illumined ) इति वदन् । ततोऽनुमेयत्वमाह, तन्नितरां परिहासास्पदम् । प्रोफेसरमहोदयस्येदृशभ्रान्तेः किं कारणमिति चिन्तयन्तो वयं यत्प्रकरणपचिकायां शालिकनाथो ब्रवीति-"अपि च धानमनुमेयमिप्यते" (पृ० १८४) इति । तदेवेति कथनमेवेति मन्महे । संविदा स्वयम्प्रकाशत्वमुप- पादयितुं भाष्यस्थतया युक्त्यन्तरमुपवर्णयन् शालिकाचार्य एवमुक्त्वा ज्ञानपदस्य कोऽर्थ इत्यनुक्त्वैवाऽनुमेयस्य ज्ञानस्यऽनुमाषकमर्थज्ञानम् , तस्य स्वयम्प्रकाशत्वं विना ज्ञानानुमापकत्वं न सम्भवतीति स्वाभिमतं संविदा स्वयम्प्रकाशत्वं प्रसाध्य, नन्वेचं संवित्पदाभिधेयस्य ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वेऽनुमापकत्वे च ज्ञानमनुमे- यमिति कयमभिधीयते । न खल्वेकमेच स्वप्रकाशमनुमेयश्चेति युक्तम् । खल्वेकम्यैव स्वयम्प्रकाशत्यमनुमेयत्वञ्चेतीमा शङ्का पराणुदग्निदमाह"किन्तानु- मीयते, ज्ञानम् । ननु न सत्संविदस्स्वयम्प्रकाशाया भिन्नमुपलभ्यते । सत्यम्, अत एवाऽनुमीयते । ननु फिन्तदिति न विनः। संविदुत्पत्तिकारणमात्मम- नस्सग्निकर्माख्यं तदित्ययगम्य परितुष्यदामायुष्मते" [प्र.पं. पृ. १८८-१८६] ति ।

·wr तत्राऽनुमेयतथोक्तं ज्ञानं ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्याऽऽत्ममनस्सन्निकर्ष इति पत्रिका- कारो मन्यते । अतो न संविद्रूपस्य ज्ञानस्याऽनुमेयत्वमिति प्रघट्टकार्थः। विस्तरस्तु तत्र टिप्पण्या द्रष्टव्यः। अनुमानविषयनिरूपणम् ।' तत्र व्यतिरेक्यनुमानं स्वतत्रं प्रभाकरेण नाङ्गीक्रियते । कारणन्तु तत्र व्यतिरेक्यनुमानसाध्यं फलमापत्तिरेव साधयति । ' तथाऽनुमाने परार्थे त्रय एवाऽवयवाः, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि, उदाहरणोपनयनिगमनानि वा स्वीक्रियन्ते, न तु प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चाऽवयवाः । साधर्योदाहरणमेव, न वैधयोदाहरणम् । तेन च व्याप्तिज्ञानसहकृतपक्षधर्मताज्ञानमेव कारणम् , न तु तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽपि । हेत्वाभासेपु-वाधकार्य प्रवलेन स्वविरुद्धानुमानान्तरेण निर्वहतीति न पृथक् सत्प्रतिपक्षस्य हेत्वाभासत्वमित्यादयो बहवो विपया मीमांसकाभिमताः प्रकरण पश्चिकायां विवेचिताः। शाखपरिच्छेदस्य 'विपयः। अस्मिन् परिच्छेदे शास्त्रस्याऽलौकिककार्थप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्यं व्यव- स्थाप्यते शालिकनाथेन। नैयायिका भाट्टमीमांसकाच शब्दत्वेन लौकिक वैदिक- वाक्याना प्रामाण्यमातिष्ठन्ते । वैशेषिकास्तूभयेपामनुमानविधया प्रामाण्यभूरी- कुर्वन्ति । प्राभाकरमीमांसकास्तु शास्त्रस्य शाब्दविधया प्रामाण्यम् , लौकिक शब्दानामनुमानविधया प्रामाण्यमिति पन्थानं तृतीयमेवाऽभ्युपगच्छन्तीति विशेपः। शास्त्रप्रामाण्यसमर्थनम् । तत्राऽभिहितान्वयवादान्विताभिधानवादयोर्विध्यर्थस्य भावनापरत्वे नियो- गपरत्वे च दर्शनान्तराणीय प्रक्रियाभेदं स्वतन्त्रं सगृहत् प्राभाकरप्रस्थानमभि- अति वेदत्वापरपर्यायेण शास्त्रत्वेन शब्दानां प्रामाण्यमिति । तत्र वेदयाक्यानामलौकिकार्थयोधकत्वेनैवाऽपौरुषेयत्वं प्रधानातमोऽवष्टम्भा, न तु भाट्टमत इव पूर्वोत्तरायधिराहित्यरूपम् । वेदपौरुषेयत्वे हि लौकिकवाक्या- नामिव वैदिकवाक्यानामप्यनुमानविधया प्रामाण्यं स्यादिति तदीयहृदयम् । अतो यदि शाब्दवादस्समादरणीयः, तर्हि पौरपेयत्वमेव वेदानां शरणम् । तत्पौरुषेयत्वे तु वैशेपिकाणामिव नैयायिकानामप्यनुमानविधयैव प्रामाण्यसम्भवात् व्यर्थ पार्थगयंन शब्दप्रामाण्यसमर्थनम् । यदि वेदप्रामास्यं मुख्यं न लक्ष्यम् । सत्र वेदवाक्यानामीश्वरप्रणीतत्वेन प्रामाण्यवादस्तु यदीश्वरस्यैवाऽऽसत्वेन, तर्हि- "तीर्थकृत्समयानाञ्च परस्परविरोधतः सर्वपामाप्तता नाऽस्ति कश्चिदेव भवेद्गुरु।।

·"सुगतो यदि सर्वशः कपिलो नेति का प्रमा। तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतभेदः कथं तयोरि" (अ.सा. पृ. ५) ति- विद्यानन्दोक्तकुमारिलोक्तिरीत्या कथं भवतोऽपि स्वातन्त्र्ये वेदानां प्रामा- एयम् । अत एव फुमारिलोऽपि- “यनतः प्रतिपेध्या नः पुरुपाणां स्वतत्रता"। "सर्वज्ञवनिषेध्या नः स्रष्टुस्सद्भावकल्पने" । ति च वदन स्रष्टारमीश्वरम्, तस्य वेदे स्वातन्त्र्यञ्च व्यासेधति । अतो लोकिक- वाक्यानां प्रामाण्यं न तथा लक्ष्यं दार्शनिकाना, यथा वैदिकवाक्यानाम् । अत- श्शास्त्रमानप्रामाण्यवादः प्रभाकरस्यैव मुख्यः। अत एव वाक्यत्वेन लौकिकवाक्या- नामपि प्रामाण्यस्वीकारपक्ष एव हि "वेदवाक्यं पौरुपेयं वाक्यत्वादि"त्यनुमा- नस्याऽवसरो भाट्टमतेऽपि । प्राभाकरमते तु नाऽस्याश्शङ्काया उत्थितिरपि। शास्त्रप्रामाण्यवादिनां प्रभाकरसिद्धान्ताश्रयणमेव गतिरिति कथनम् । विध्यर्थो नियोग एव, न भावना, अथवा भावनैव विध्यर्थः, न नियोग इति प्रभाकरकुमारिलसिद्धान्तावपि शास्त्रप्रामाण्यनिवन्धनावेव । वैदिकसिद्धान्तानां सर्वेपामप्रकम्प्यत्वे तज्जीवातुः प्रभाकर एव गतिः। अतस्तत्तत्सम्प्रदायविशेपमात्र- पूर्वकत्वेन भावनावादे नियोगवाक्यार्थवादे वाऽमिनिवेशस्तेपु तेप्याचार्यप्वेव श्रद्धामात्रनिवन्धन इति, यावत्प्राधानलक्ष्याविरोधे स्वस्वसम्प्रदायाचार्यमाने सर्वेपां दार्शनिकाना धाक्यमात्रप्रामाण्यवादिना नियोगवाक्यार्थतामवष्टभ्य प्रभाकर- गुरोरपर्याक्रमणं केवलं शिवद्रोहे तात्पर्येणवेतिन्यायमनुकरोति, तत्राऽपौरुषेयत्ववि- धयैव वाक्यप्रामाण्यवादिनाम् । वेदाप्रामाण्यवादिनाञ्च प्रज्ञाकरगुप्तस्य नियोग- वाक्यार्थतावादस्यैकादशधा विकल्पनेन निरसनं प्रमाणयार्तिकभाष्ये, श्रीविद्यानन्द- कृताष्ट्रसाहस्याञ्च स्वसिद्धन्तविरोधिवेदप्रामाएमात्रनिरासार्थतया स्वस्वागममात्र- समर्थनलक्ष्यतया च कथश्चिच्छक्यसमर्थनम् । कौमारिलप्रस्थानानुयायिभिरुम्वेकादिमिः प्रभाकरमतनिरसनम- युक्तमिति कथनम्। इदमेवाऽत्र चित्रम्-वेदप्रामाण्यसमर्थनं कौमारिलमेय मतं स्वीयं मतमिति कृत्वा वेदप्रामाण्यरक्षणाप्ततमस्य प्रभाकरस्यापार व्यर्थमाक्रमणमुकादनिामिति । सौगतादयोऽन्ये दार्शनिका मीमांसकमतं निरस्यन्तः प्रामाकरमतमिव धुमारिल- मतमपि निरस्यन्ति । तथा चोक्तम्- "भावना यदि वाक्यार्थी नियोगो नेति का प्रमा। तावुभी यदि वाक्यार्थी हती भट्टप्रभाकरावि"ति "कार्येऽर्थे चोदनाशाने स्वरूपे किं न तत्प्रमा। द्वयोश्चेद्धन्त तो नष्टो भट्ट-वेदान्तिनाविति" (अष्टसा.पृ. १०, ११)।

·तत्र नियोगार्थवादं दूपयत् प्रमाणवार्तिकभाष्यम् , अष्टसाहस्री च तत्रैका- दशधा विकल्प्य, नियोगवाक्यार्थवादं निरस्यति । एवं निरस्यन्त्यष्टसाहसी भावनावाक्यार्थवादमपि निरस्यति । तद्यथा- "तत्र (१) कार्य, (२) प्रेरणा, (३) प्रेर्यमाणं कार्यम् , (४) कार्यसहिता प्रेरणा, (५) कार्यस्य प्रवर्तकत्वमात्रम् , (६) कार्यप्रेरणयोस्सम्बन्धः, (७) कार्य- नियोगप्रेरणादिसमुदायः, (८) नियोगस्वरूपमात्रम् , (6) भोग्यम् , (१०) नियोज्य- पुरुषमात्रम् , (११) कार्यविशिष्टः पुरुप इति । विकल्पपरिहारः। विकल्पितेष्वेकादशसु प्रकारेष्वलौकिकोऽपूर्वपदाभिधेयः कार्यरूपो नियोग एव वाक्यार्थः। यदवगमसिद्धमानुपङ्गिकमेव प्रेरणादि, पुरुषश्च । नियोज्यतया कर्तृतया चाऽनुपनिकः पुरुपस्याऽन्वययः। प्रमेयत्वं हि तस्य यजेतेत्यादिवाक्य- प्रमाणगम्यत्वेन । न च वाक्यमेव नियोगः, येन तस्य प्रमेयत्वं न स्यात् । तत्र नियोगवाक्यार्थता तस्याऽलौकिकत्वमप्रामाण्यश्च मत्वैव सर्वैरपि परास्यते। अलौ- किकत्वन्तु तस्याऽपौरुपेयशास्त्रप्रमाणकगम्यत्वेन। तत्र सौगतैयद्यप्रामाणिक सर्वज्ञ- त्वमूरीकृत्य तदागमोक्तानां धर्मत्वं मन्यते, तस्यैव प्रामाण्यं मत्वा, तर्हि वैदिकैः किमपराद्धम् , ये वेदमपौरुपेयं प्रमाणं मन्यन्ते । उक्तश्च तैरेव- "सुगतो यदि सर्वज्ञः कपिलो नेति का प्रमा। तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतभेदः कथन्तयोः" ।। इति । सुगतसर्वज्ञत्वमपि न सम्प्रतिपन्नमस्तीदमेवाऽभिप्रेत्य कुमारिलस्सम्बन्धाक्षे- पपरिहारप्रकरणे सर्वज्ञत्वं सुगतस्य सप्रपञ्चं निरस्यति तथाऽन्यत्राऽपि । तद्यथा- कौमारिलानामन्येपाञ्च नियोगस्याऽलौकिककत्वनिरासे। अयमेव न्यायो वैदिकानां दार्शनिकानां मण्डनमिश्रोम्वेक-वाचस्पतिमिश्रसुचरितमिश्र-पार्थसारथिमिश्रप्रभृती- नामपूर्ववाक्यार्थत्वप्रत्याख्यानेऽपि मन्तव्यः । भट्टमतानुयायिनां मण्डनमिश्रादीनामनैकमत्यप्रतिपादनं । तत्र मण्डनमिश्रः कुमारिलपक्षपातित्वमात्मनो मन्यमानः, तदनुयायी पार्थ- सारथिमिश्रश्व कुमारिलानभिमतं लिडर्थमिष्टसाधनत्वम् , इष्टसाधनत्वेन प्रवर्तनो वा मन्येते । इदश्च "पुंसो नेष्टाभ्युपायत्वादि"त्यादिविधिविवेकपद्येन, [वि. वि. पृ. २४३] "इदन्तु न्यायविदां मतमि"त्यादि न्यायरत्नमालासन्दर्भेण [न्या. र. मा. पृ.८३] च विशद एव । अन्ये तु कौमारिलमतानुयायिनो भट्टसोमेश्वर-खण्ड- देवादयो भावनावाक्यार्थतामातिष्ठन्ते। तत्राऽपि मण्डन-पार्थसारथी तु प्रस्था- नान्तरमेव प्रस्थापयतः, भट्टसोमेश्वरो लौकिकवाक्यवैलक्षण्यं वैदिकवाक्यानां समर्थयितुमलौकिकी प्रेरणामेव लिडर्थमाहेति लिडर्थवादे नेकान्तः कौमा- रिलाना केपामपि।

·( ३८ ) गुरुमतानुसारिणां विध्यर्थे ऐकमत्यमिति निरूपणम् । नेवमनेकान्तः प्राभाकरसिद्धान्ते, यत्र नियोग एव वाक्यार्थः। नियोग- वाक्यार्थवादे वाक्यानां प्रमाणान्तरानपेक्ष प्रामाण्यं प्राभाकरमन्यते । तन्निरसनन्तु मण्डनमिश्रादिभिर्भपदेवभट्टपर्यन्तैनियोगपरत्वेनैव लिइटितवाक्यानां प्रामाण्य- स्वीकारे "चैत्ययन्दनं पुर्यादि"त्यादिवाक्यनामपि प्रामाण्यापत्या निरस्यते । इदश्च लौकिकवाक्यानां प्रमाण्यस्वीकारे सत्यमुपपद्यत । परन्तु प्राभाकरमते लौकिक- वाक्यानां प्रामाण्यास्वीकारात् । अलौकिकस्याऽपूर्वस्यैव तदर्थत्वाच नेतद्- दूपणमुपतिष्ठते । लिडर्थस्याऽपूर्वत्वमलौकिकम् , तञ्च लौकिकवाक्यघटकलिडर्थस्य याधितम्-इति । नियोगस्यैव धर्मपदार्थत्वमिति निरूपणम् । सम्प्रतिपन्नमिदं चोदनार्थस्य वेदार्थस्य वा धर्मत्वमिति । तत्राऽपूर्व नियोगो वा धर्म इति प्राभाकराः। अपूर्वद्वारा फलसाधनं यागो धर्म इति भाट्टा इति पूर्वमवादिष्म । तत्रोत्तरमीमांसायां फलसाधनत्वं प्रसादद्वारा नेश्वरस्य, इति पूर्वपक्षे "धर्म जैमिनिरत एवे"ति सूत्रे धर्मस्य फलसाधनत्वं जैमिनिमते- नोपक्षिप्तम् । इदन्त्यपूर्वस्य धर्मत्वपक्षे स्वरसमुपपद्यते । श्रुतार्धापत्तिनिरासः । तत्राऽपूर्वमिदं "चोदना पुनरारम्भः" इति सूत्रेण साक्षाचोदनार्थ इति प्राभाकराः। भाट्टास्तु योगस्य स्वर्गसाधनत्वश्रवणान्यथानुपत्त्याऽऽर्थत्वात्त- प्रमाणमगीकृत्येति वदन्ति । एतदर्थमेव भाट्टानां श्रुतार्थापत्तिस्वीकारः। गुरुवस्तु चोदनया साक्षाच्छ्रुत्यैवाऽपूर्व चोध्यत इति तदर्थ श्रुतार्थापत्तिमपरा नाऽभ्युप- गच्छन्ति । उपमानपरिच्छेदस्य विपयः। प्रमाणेपूपमानाख्यं प्रमाणं भाट्टा इय प्राभाकरा अपि स्वीकुर्वन्ति । उप- मानस्य प्रमाणान्तरत्वाभ्युपगमस्सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्ववादिना प्राभाकराणामेव सप्रयोजनः। विशेपस्तु टिप्पण्या द्रष्टव्यः । अर्थापत्तिपरिच्छेदस्य विषयः । दृष्टार्थापत्तिरेकैवाऽङ्गीक्रियते न तु श्रुतार्थापत्तिरपि। गमकस्य निश्चितत्व- सन्दिग्धत्याभ्यामनुमानार्थापत्त्योर्वेलक्षण्यम् । अर्थाध्याहार एवेष्यते, न तु शब्दाध्याहारः, विशेषस्तु टिप्पणीतो [प्र. पं. २७-२८१] अवगन्तव्यः। अभावविपये गुरुमतम् । अमावस्य पृथकप्रामाण्यानङ्गीकारस्तु तद्विपयस्याऽभावस्याऽधिकरणाति- रेकेण पृथक्पदार्थत्वानङ्गीकारनिबन्धनः। अधिकन्तु प्रकरणपश्चिका-टिप्पण्यो. द्रष्टव्यम्।

·विमलाञ्जनमिति नामनिर्देशे हेतुकथनम् । एवं प्रत्यक्षसूत्रपर्यन्तविषये प्रतिपादिते शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्यत्वसाधनाय विमलाञ्जनं नाम सप्तमं प्रकरणम् । तन्नामत्वे- "दुस्ततिमिरं भेत्तुं शिष्याणां दृष्टिरोधकम् । इदं शालिकनाथेन विहितं विमलाञ्जनम्" ।। इति प्रकरणपश्चिकायां शिष्यदृष्टिनिरोधकतिमिरभेदनसामध्यनिमित्तं स्वयं शालिकनाथेन प्रतिपाद्यते। ऋजुविमलायां “व्यवहारानादित्वस्य विमलाञ्जने स्थापितत्वादि"[२-१-१ ति धर्मपुरीरामानुजाचार्यकृते तन्त्ररहस्ये, प्रकरण- पञ्चिकाया मातृकाभेदेषु च विमलाञ्जनमिति परामर्शाच प्रकृतं संस्करणं विमला- जननाम्नेदं प्रकरणं निर्दिशति । विमलाञ्जनस्य प्रतिपाद्यविषयः। अत्र लौकिकानों वैदिकानाश्च पदानामर्थेन सम्बन्धोऽपौरुपेय इति निर्णीयते। तत्र लौकिकेषु पदेषु तन्निर्णयस्य फलमनुमानविधया पदानां प्रामाण्य उपयुज्यते । चैदिकेषु तु पदेषु पदार्थांश इव तदन्वयांशेऽपि तेषां व्यापारात्, एकन्न पौरुषेयत्व- मपरत्राऽपौरुषेयत्वमिति वैरूप्यायोगात्, अन्वयांश इव पदार्थाशे पदस्य सम्बन्धोऽ- पौरुषेय इति व्यवस्थापनीयम् । अतोऽनेन प्रकरणेन पदपदार्थसम्बन्धोऽपि भूमिकारूपेणाऽपौरुपेय इति व्यवस्थाप्यते । सम्बन्धापौरुषेयत्वनिरूपणस्य फलकथनम् । इदश्च वैदिकवाक्यमात्रप्रामाण्यमान पक्ष एव उपपद्यते, येन पदपदार्थयोरिव पदतदन्वययोरपि वाधसम्मायना तत्मयुक्तदोपसम्भावना या वैदिकेषु वाक्येषु वार्यत इति वैदिकवाक्यानां दागेव प्रवर्तकत्वं, लौकिकवाक्यानान्तु विलम्च्य प्रवर्तकत्वमिति फलति । तेन "चाऽनायस्य गतिं वक्तुं प्रभवामः, न त्वाम्नार्य पर्यनुयोक्तुमिति" न्यायो निर्णीयते । तन्त्र यद्यपि वेदापीरुपेयत्वाधिकरणे वेद लभ्यते, तथाऽपि क्रमविशेपरिशिष्ट- पदानामेव वेदत्वात् मूलत एवाऽप्रामाण्यशङ्का दूरीक्रियते । प्रामाण्यवादेऽपि वौद्धाद्यागमाना पौरपेयत्वस्वीकारात् तेप्विव वेदेष्वपि पौरपेयत्वे याध-तत्प्रयुकदोपसम्भावनया निष्कम्पप्रवृत्तिजनकत्वं न स्यात्। अतश्शब्दार्थयो- सम्बन्धस्वरूपमस्मिन् प्रकरणे मुष्ठु विवेचितम् , टिप्पण्याश्चाऽवशिष्टमुपधृहितम् । ईश्वरविषये मीमांसकमतम् । अत एवेश्वरस्याऽपि शब्दार्थसम्बन्थे, वेदवाक्यप्रवर्तने या न स्वातन्त्र्य- मिति मीमांसकाना प्रस्थानद्वयमपि मनुते । मीमांसका हि तार्किकपदानुमानि- फमीश्वरं जगस्टपादाविव तदन्तःपातित्वात् वेदाना, वेदप्यपि स्वातन्त्र्यं श्रन्यथा स्वतः- ·। ( ४० ) तस्य माभूदिति कृत्वैव तत्र तत्र निरस्यन्ति । जगत्सृष्टयादेः कर्मजन्यापूर्व- परिणामवादेनाऽपि “न कदाचिदनीदृशं जगत्" इति न्यायेन निर्वाहे, "सर्वज्ञवनिषेध्या च स्रष्टुस्सद्वायफल्पना" सं. आ. परि. ११३-११४] इत्यादिवातिकरिशदीक्रियते। अतो यदि जगत्सृष्टचाद्यर्थमपीश्वर करी- करणीया, तर्हि- "स्यात्तत्पूर्वकता चाऽस्य चैतन्यादस्मदादिवत्" । इति वार्तिकोक्तरीत्या श्रुतिमूलकत्वेनैवेश्वरवादस्समर्थनीयः । किम्बहुना "अस्य महतो भूतस्य निश्यसितमेतत् ऋग्वेदो, यजुर्वेदस्सामवेद [-3-] इत्या. दिश्रुत्या भगवतश्श्वासनिःश्वाशरूपा वेदा इति प्रतीयते। तत्र यथा जीवराशीना श्वासनिःश्वासाद्यभावे केवलं प्रेतभावः, एवं विना वेदान ईश्वरस्याऽपि प्रेतभाव एवेति । ईश्वरस्य प्राणदातरि वेदे कथन्नामेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमित्येवं साम्प्रतिको विमलाञ्जनपरीक्षा वरीवति । तत्वालोकस्य प्रतिपाद्यविषयः। श्रोत्पत्तिकसूत्रयाख्यानावसरे शबरस्वामिना प्रतिपादितमात्मस्वरूपं तत्त्वालोके प्रकरणे शावरभाष्ये वृत्तिकारपक्षणोपक्षिप्त बुद्धीन्द्रियदेहादिव्यति: रिक्तमात्मतत्त्वं निपुट्यात्मना भासमानेषु सर्वेषु ज्ञानेवाश्यतयैव भासमानं तत्तद्वादनिरसनद्वारा सुष्ट व्यवस्थापयति शालिकनाथः। यथा- "आत्मतत्त्वे बहुविधा विवादास्सन्ति वादिनाम् । चयं प्राभाकरास्तत्त्वनिर्णयाय यतामहे" ॥ इति स्वयं वदति । तत्र शरीरेन्द्रियाद्यात्मवादाश्चार्वाकाणां पौराणिकानामन्येपो वा तेषां तेपा दृष्ट्येति टिप्पण्या सुष्पपादिताः। मोक्षविवेचनम् । मोतवादप्रसङ्गे ब्रह्मसिद्धिकारमतमनूय निरस्य च प्रकरणपश्चिका "निश्शेप- धर्माधर्मपरिक्षयनिवन्धनो देहोच्छेदो मोक्षः" इति स्वीयं सिद्धान्तं सोगदावतवादा. दिमतान्तरनिरासपूर्वकं सविस्तरमुपपादयति । तत्र मोक्षसाधनं कर्मयोगमहकृतं विशुद्धात्मतत्वज्ञानं न तत्वंपदार्थज्ञान- मित्यादि भूमिकायामिव पन्थशरीरऽपि टिप्पण्यादी व्यक्तम् । अस्य प्रकरणस्य मूलमात्मवादगतं शावर भाष्यं तट्टीकाऋजुबिमलादीनि च । न्यायशुद्ध प्रतिपाद्यविषयः। अथ नयम प्रकरणं न्यायशुद्धिर्नामेति । अत्र शब्दनित्यत्यविषयमान्दा. धिकरणविचारो न्यायुशुद्धधभिधानेऽस्मिन् प्रकरणे क्रियते।

·( ४१ ) "एपा शालिकनायेन शब्दनित्यत्वसाधिनी। प्रभाकरगुरोदृष्ट्या न्यायशुद्धिः प्रकीर्तिता" ॥ इति प्रकृतप्रकरणोपसंहारा- दवगम्यते। इदमपि प्रकरणं विमलाञ्जनप्रकरणोकरीत्या वक्ष्यमाणवाक्यार्थ- मातृकाप्रकरणोक्तरीत्या च वेदवाक्यप्रवर्तने शब्दार्थसम्बन्ध इव च शब्देऽपि न कस्याऽपि, किं बहुनेश्वरस्याऽपि न स्वातन्त्र्यमिति निश्चिनोति । अत्र भाट्टा इव प्राभाकराशब्दं नित्यं मन्यन्ते, किन्त्वाकाशधर्म नित्यगुण- ब्चेति । तत्र भाट्टमतरीत्या नित्यत्वमात्रम् । नैयायिकदृष्ट्या गुणत्वश्च शब्दस्य प्राभाकरे सिद्धान्ते, "आकाशश्च शब्दवान , स एव श्रोत्रं तद्गुणश्च शब्दः" [प्र. पं' पृ. ३५०] इति । अस्य लक्ष्यन्तु शालिकनाथस्य प्रभाकरस्येव प्रधानतम "संयोगाद्वा विभागाद्वा शब्दाद्वा शब्दनिष्पत्तिरि"ति वैशेपिकपक्षनिरसनम् , “वायुरापद्यते शब्दतामि"ति शिक्षाकारमतनिरसनञ्च । नित्यश्शब्दो वर्णात्मको ध्वनिनाऽभि- व्यज्यत इति भाट्टसिद्धान्त इव प्राभाकरसिद्धान्तोऽपि। अन्यत्तु सर्व प्रन्यशरीरे टिप्पण्याश्च व्यक्तम् । एतन्मूलमपि बृहत्यादिकमेव । मीमांसाजीवरचाया प्रतिपाद्यनिरूपणम् । दशमं प्रकरणं मीमांसाजीवरक्षाख्यं क्षणिकत्वनिराकरणपरम् । "प्रभाकरगुरोर्भावं परिभाज्याऽभिधीयते । मीमांसाजीवरक्षेयं क्षणिकत्यनिराक्रिया" ॥ इत्युपक्रमे शालिक्नाथ- स्सकारणनिर्देशं प्रस्तौति । श्रुटितांशपूरणम् । इदन्तु प्रकरण कियतेकपृष्ठपरिमितेन सवृत्तिकाया वाक्यार्थमातृकायाः द्वितीयपरिच्छेदगतेत पेनचनाऽशेन साकं प्राकाशि पण्डितपत्रे पं० विट्ठलशानिभिः । चौसम्यानन्यमालया प्रकरणपचिकाप्रकाशनावसरे तदेव संस्करणमन्वकारि । पश्चात्तु चौखम्बाप्रन्यमालेच पं० बालशानिमहाशयगृहात् प्राप्तं मीमांसाजीवरक्षाया पाक्यार्थमातृकायाध पूर्वस्मिन् प्रकरणे लुप्तमंशं सद्गृह्य पृथक् प्राश्य स पण्डितफुलमधमर्णीचकार । इदन्तु संस्करणं चौसम्मापन्थमालायाः पृथर प्रकाशिता मुद्रा पुस्तिकामपि ऐशियाटिक्सोमेटीपुस्तफ्साहाय्येन यथास्थानं विन्यस्य सम्पूर्ण प्रकरणपत्रिका प्रियपाठकानुपहरति । अस्य प्रकरणस्य लक्ष्यं सौगतसम्मतक्षणिक्यादनिराकरणम् , जातिव्यक्त्या- दीना भेदाभेदवादनिरसनेन भेदसमर्थनश्च । अस्याऽपि मूलं भाष्य-हती-टीका- ऋजुपिमलादिमित्यनुसन्धेयम् । अनेन प्रकरणेन फर्ममीमांसाया अपि रक्षा मयतीत्यस्यय प्रकरणस्योपसंहारगतान्- ६ ·"सुगताशीविपविपमक्षणभङ्गविपानलावलीढायाः। मीमांसाया विहिता मर्ममयी जीवरक्ष्यमि" | ति पद्यादवगम्यते । सवृत्तिकाया वाक्यार्थमावकाया विषयः । याक्यार्थमातृकेति समाख्याऽस्य प्रकरणस्य- "वाक्यार्थमातृकेयं प्रभाकरगुरोर्मतानुसारेण । अनुसू युवोधनार्थ शालिकनाथेन सड्मथिते" ॥ ति शालिकनाथे- नैवैतत्प्रकरणोपसंहारे निर्दिश्यते । वाक्यार्थः प्रवर्तकवेदवाक्यगम्यं कार्यमेवेति न केवलं चोदनासूत्रे बृहत्या, किन्तु प्रकरणपश्चिकयाऽपि (पृ० ४४०) “अत्रैपा प्रक्रिये"ति प्रकरणार्थसड्प्रहेण ज्ञाप्यते। अत्र वाक्यार्थमातृकेति शब्दप्रयोगादव- गम्यते-सर्वेपामपि प्राभाकरसिद्धान्तानां मातृस्थानीयं प्रकरणमिदमिति । अत्र परिच्छेदद्वयमस्ति-तत्राऽद्यः परिच्छेद उपोद्घातरूपः। तत्राऽभिहिता- न्वयवादं शाब्दिकसम्मतस्फोटवादश्च सपरिकरमुपपाद्य तन्निरसनपूर्वकमन्विताभि- धानवादस्सयुक्तिकं समर्थितः, सूत्रं भाष्यश्च तदानुगुण्येनाऽयोजि। द्वितीये सर्याख्याताना भावनावाचित्वं कुमारिलभट्टसम्मतशब्दभावनापरपर्यायप्रेरणा- लिडर्थवादं मण्डनमिश्राभिमतमिष्टसाधनतालिब्र्थवादश्च पराणुद्य, वैदिकलिडादे: रलौकिके नियोगापराभिधाने कार्ये शक्तिर्वेदवाक्यविमर्शन जायते, लोके क्रियाकार्ये लक्षणेति कार्यलिडर्थतापादस्सोपष्टम्भं समर्थितः। यदेवोपजीव्य नीतिपथ-नयवीध्य- मृतकला-प्रमाणपारायणप्रकरणान्यात्मानं लभन्ते । तत्र लिडर्थोऽपूर्वमिति व्यव- स्थाप्यते । वाक्यार्थमातृकायामितरान्वितलिडर्थयोधस्य व्यवस्थापनादुभयोरप्युप- जीव्योपजीवकभावसिद्ध एव । नयवीध्या सर्वज्ञानयाथार्थ्यवादः प्रस्तुतोऽपि पूर्वोक्तरीत्याऽप्रामाण्ये व्यवहारस्य लौकिकत्वात् , वेदे तस्याऽप्रसक्त्या लौक्किस्य व्यवहारस्य ज्ञानद्वयविवेकामहणेनाऽपि निर्वाहान विपरीतख्यातेरथितिरपीति वैदिकवाक्यप्रामाण्येऽयोगव्यवच्छेदफलसिद्ध्युपयोगितया वाक्यार्थमात्रोपजीवि- त्वममृतकला-तव्याख्यारूपप्रमाणपारायणे प्रकरणेऽपि मुख्य लक्ष्यं शास्त्रप्रामाण्य- परीक्षामेवेति मन्येते। यत्र कृत्स्न एष वेदोऽपूर्व कार्यात्मनि प्रमाणमित्युपक्षिप्तम् । तत्र प्रथमे परिच्छेदे पदाना व्यतिपित्वार्थवर्णनप्रसङ्गेऽभिहितान्ययवादनिरा- सेनाऽन्विताभिधानवादः प्रकरणपश्चिार्या सविस्तरं समर्थितः। अन्विताभिधान- वादोऽयं प्राभाऊराणाम् , अभिहितान्वयवादश्च भाट्टानाम् । वेदान्तसिद्धान्ते तु व्यवहारे भाट्टनय इति व्यवहारे केवलाद्वैतिनामभिहितान्वयवादः प्रायेण प्रमाणम् । अन्विताभिधानवादस्तु तदितरेषां वेदान्तिनाम् । अन्येपामन्विताभिधानवाद- स्वीकारे लक्ष्यन्त्वद्वैताभिमतासण्डार्थतानिरसनमेव । न्यायचन्द्रिकाकारस्यान्विताभिधानवाद एवाभिमत इति प्रागुतस्यायस्याऽनुसन्धानम् । न्यायचन्द्रिकायां विद्यासागरमुनिस्तु, यो प्रसिद्धिन्याल्याने तत्र तत्र मीमा. सासिद्धान्तसमप्रसङ्गे प्राभाकरसिद्धान्तमेवाऽनुवदति, सः स्वीयन्यायचन्द्रिकाया ।

·"व्यवहारे भाहनय इति वचनं न मानवं वचनमि[पृ० २४०ति भाट्टाभिमतममिहि- तान्ययवादं दूरीकृल्य, प्रभाकराभिमतान्विताभिधानवादेनैव स्वीयमद्वैतसिद्धान्तं समर्थयतीति प्रागयोचाम । अन्विताभिधानवादेऽभिहितान्वयवादे चोभयत्रा- ऽन्ययपदं समानम् । तदर्थस्तु तात्पर्य विषय इति विद्यासागरमुनेराशयः। यस्यैव परम्परायां प्राप्तात्मलाभो ब्रह्मानन्दोऽप्यभिहितान्वयवादसमकक्षमेवाऽन्वयपदस्य तात्पर्यविपयार्थस्वीकारेणाऽन्विताभिधानवादमभिनेति। अत्र टीकाकारमतम् । बृहती तु पदार्थानां स्वान्वितकार्यमाने पर्यवसानं वदति। अन्वयबोधस्त्व- न्विताभिधानवादेन, अभिहितान्ययवादेन वेति तथा स्पष्टं नोल्लिखति, यथा कुमारिलःतद्भूताधिकरणेऽभिहितान्वयवादस्पष्टमुल्लिखति। अन्विताभिधानवादोऽयं प्रभाकरस्यैव सिद्धान्त इति प्रभाकरपरिपन्थिकुमारिलमतानुयायिमण्डनमिश्रादिनि- बन्धार्थनिरसनेन प्राभाकरसिद्धान्तोद्धारणमेव लक्ष्यम्मन्वानः प्रकरणपश्चिकाकार एवाऽस्य सिद्धान्तस्य मूलमिति प्रतिभाति । सर्वथा तु सर्वेऽपि दार्शनिका अन्विताभिधानवादमिमं प्राभाकरसिद्धान्तमित्येवाऽनुपदन्ति । द्वितीयपरिच्छेदस्य विषयः। वाक्यार्थमातृकाया द्वितीयपरिच्छेदस्तु लिडर्थमुख्यविशेष्यकत्वेऽविवदमा- मेऽपि लिडर्थस्य भावनापरत्वमिष्टसाधनत्यश्च निरस्यति । तत्र मण्डनमिश्रो ब्रह्म- सिद्धौ नियोगकाण्डे वाक्यार्थमातृकाप्रकरणविषयं प्रभाकरसिद्धान्तं महता प्रयासेन खण्डयति । यत्र प्रसङ्गतोऽन्वितविधानवादोऽपि निरस्तः। विश्वस्यते ब्रह्मसिद्ध्युक्तदूपणोन्मूलनेन नियोगवाक्यार्थवादस्य प्राभाफरीयस्योद्धरणमेव चाक्यार्थमातृकाया उद्देश्यम् । विशेषस्तु टिप्पण्या द्रष्टव्यः । विषयकरणीयस्य विषयः। एवं तर्कपादगतैस्सप्तभिरधिकरणैर्वाक्यार्थमातकापर्यन्ते विपये निरूपिते भावार्थाधिकरण-शब्दान्तराधिकरणयोस्सिद्धान्तप्रतिपादनाय विषयकरणीयाख्य द्वादशं प्रकरणमपि कार्यप्रतिपत्तौ यागस्य विषयत्वमुत्पत्तौ च करणत्वं विवेचयति, नियोगवाक्यार्थता वाक्यर्थमातृकाविषयं सष्टीकरोति । अतोऽन्यानि प्रकरणानीव वाक्यार्थमातृकाया एव सन्तानो विषयकरणीयं नाम प्रकरणम् । अङ्गपारायणातिदेशपारायणयोपियनिर्देशः। प्रयोदश चतुर्दशप्रकरणे अङ्गपारायणातिदेशपारायणे द्विविधमकुजातं वाक्यार्थनियोगेन परम्परया सर्वेषां प्राकृतानां वैकृतानामद्गानाच नियोगार्थेना- पूर्वण करणोपकारद्वारेणोत्पत्ती सम्बन्धं व्यवस्थापयतः। तत्राऽगपारायणमुपदेश- विधया प्रवृत्तमगजातं विषयोकरोति, अतिदेशविधया प्रवृत्तं तद्वद्भावेनाऽगजातम्, तमोपदेशप्रवृत्तानि तान्यगानि साक्षानियोगायन सम्बध्यन्ते। अतिदेशपारायणे - ·तु प्राकृतनियोगस्य धैकृतनियोगस्य च भेदात् प्राकृतकार्यसम्वन्धिप्रमेयमात्रस्य विकृतावन्ययो व्यवस्थाप्यते । तदेवं चतुर्दश प्रकरणानि वाक्यार्थमातृकामुपजीव्य प्रवृत्तानि प्रकरणपत्रिकायां सविस्तरमुपपादितानि । तत्र तत्र प्रकरणेषु संग्रहेणोपक्षिप्तानां विषयाणां भादृसिद्धान्तेन साकं सोलनेन प्राभाकरीयतत्तन्मू लग्रन्थसाहेण च विस्तरष्टिप्पण्या कृतः। तत्र तत्तप्रकरणानां पूर्वोत्तरपक्षसं. कलनं दर्शनान्तरप्रस्तुततत्तदाक्षेपनिरसनं, इदन्तया प्रभाकरसिद्धान्तनिष्कर्पश्च प्रमाणपरायणमारभ्याऽऽन्तं सगृहीतम् । तत्र प्रियपाठकास्स्वीयां दृष्टिं सुहृद्भावेन निक्षिप्य समालोच्य च स्वीयाश- यप्रकाशनेन विश्वस्यते सम्पादकमिमं जनमनुग्रहीष्यन्ति इति । वाक्यार्थमातृकायाः प्राचीनासंस्करणादस्य वैलक्षण्यकथनम् । प्राचीनेषु संस्करणेषु वाक्यार्थमातृकायास्सवृत्तिकाया मूलस्य तवृत्तेश्च तत्प्रकरणोद्धृतानामन्येषां श्लोकानाश्चेदं मूलम् , वृत्तिरियम् , अयमुद्धृतश्श्लोक इति विवेकं विना मुद्रापितम् । अस्मिन् संस्करणे तु वाक्यार्थमाटकाया मूलस्य तवृत्तेस्तदुद्धृतश्लोकानाश्च विनैवाऽऽयासं प्रियपाठकानां ज्ञानं भवत्वित्यभिप्रेत्य स्थलाक्षरेण मूलश्लोकानां वृत्तसंख्यानिर्देशमुद्धृतश्लोकानाच पृथकरणं कृतम् । यद्यपीयमेव नीतिाख्यानव्याख्येयभावेन प्रवृत्तयोरमृतकला-प्रमाणपारायणयोरपि विपयेऽवलम्बनीयाऽऽसीत् , तथा करणे सम्प्रदायतः प्रकरणपश्चिकायाश्चतुर्दश प्रयोदश वा प्रकरणनीति केपाश्चन संशयस्स्यात् , तन्मा भूदिति प्राचीनैव रीतिस्सं- रक्षिता, सर्वथा तु टिप्पण्यामनयोाख्यानव्याख्येयभावस्संसूचितः । प्रकरणपश्चिकाप्रवृत्तेः पुनस्सिहावलोकनम् । प्रकरणपश्चिकेयं विशेषेण कुमारिलसिद्धान्तं तदनुबन्धेन प्रवृत्तं मण्डन- मिश्रसिद्धान्तश्च, तेषु तेषु प्रकरणेपु खण्डयति । यस्य लक्ष्यं प्रभाकरसिद्धान्तनिर- सनमेवेति तदीयेन विधिविवेकेन भावनाविवेकेन ब्रह्मसिद्धिगत नियोगकाण्डेन चाऽवगम्यते, तत्र प्रकरणपश्चिकानिरस्तसौगत-कुमारिल-मण्डनसिद्धान्ताश्च सम- हेणाऽधस्तानिर्दिश्यन्ते। बौद्धमतनिरासः । १-अर्थासंस्पर्शिताशङ्कानिरासः। २-जातिर्विकल्पविलसितमितिपत्तप्रतिक्षेपः। ३-अविसंवादिज्ञानं प्रमाणमितिपक्षनिरासः। ४-कल्पनापोढमभ्रान्तमिति प्रत्यक्षलक्षणखण्डनम् । ५.-स्वलक्षणं निर्विकल्पकस्य विषय इत्यस्य निरासः। ६-निरालम्वनवाद-शून्यवादयोनिरासः। ७-अविनाभावनियमो व्याप्तिरित्यस्य निरासः।

·८-वैधयदृष्टान्तस्य निरासः। है--विज्ञानात्मवादनिरासः। १० क्षणभगवादनिरासः। प्रकरणपश्चिका शालिकनाथेन खण्डिता चार्तिककारीयसिद्धान्ताः । १-अध्ययनविधिनिरासः २-प्रमाणाना स्वतःप्रामाण्यनिराकरणम् । [भाष्यपरिशिष्टे] ३---अन्यथाख्यातिनिरासः। ४-ब्राह्मणत्वजातिनिरासः । ५-प्रमाणलक्षणदूषणम् । ६-प्रत्यक्षलक्षणदूषणम् । ७- ज्ञानानुमेयतावादनिरासः। ८-श्रुतार्थापत्तिखण्डनम् । ए-शब्दाध्याहारपक्षप्रतिक्षेपः। १०-अनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वनिरासः। ११-शब्दस्य द्रव्यत्वनिरासः। १२~-अभिहितान्वयवादनिरासः । १३-अंशत्रयविशिष्टप्रवर्तनाविध्यर्थतावादस्य प्रतिक्षेपः । १४-विध्युद्देशस्य द्वे शक्तो कल्पयिष्याम इत्यन्न दविहोमदृष्टान्तस्य विघटनम् । १५--आख्यातमात्रस्य भावनावाचित्वपक्षनिरासः। १६-कर्मणः प्राधान्यनिरासः। यागस्याऽवान्तरल्यापारशक्तिर्वाऽपूर्वमितिपक्षस्य खण्डनम् । तिदेशव्यवस्थानिरास इत्यादि। प्रकरणपश्चिकायां शालिकनाथेन निरस्ता मण्डनमिश्रीयास्सिद्धान्ताः । १- तन्त्राऽन्यः पण्डितम्मन्यो मन्यते [प्र.पं.पृ. ६४] 1 २-धरू यचिकिसिदित्यादि राष्टुम्यते, तदितरेतराभावविधयम् [प्र. पं. पू. १६०]। ३-अत्र कश्चिदाहेत्यादि [प्र.पं.पृ. २१५] । ४-यच्चेदमुच्यते चायैव तम इति [प्र. पं. पृ. ३२२] । ५-यत्त्विदं केनचित्प्रलप्यते पार्थिवानामानामित्यादि [प्र. पं. पृ. ३३४ ] । ६ का पुनरेप मोक्ष इति [प्र.पं.पृ.३३४] । ७ कश्चित्पण्डितम्मानी प्र.पं. पृ. ३४५] । -अबाऽपर आह [प्र. पं.पू.४२२] । -यस्तु देवदत्त ओदनं पचतीत्यादि [प्र.पं.पू. ४२६] । अन्ते प्रभाकरम् , शालिकनाथश्चाऽधिकृत्य हस्तैविमर्शः पण्डितप्रवरैरा- लोचितान विषयानवष्टभ्य किञ्चिदिव स्वीयं वक्तव्यमन प्रकाशयामः।

·प्रभाकरमिश्रस्य परिचयः। अथेदं प्रस्तूयते-टीकाकारः प्रभाकरमिश्रः कं देशं स्वजनुपा मण्डयामास, कावस्य पितरौ, काऽस्य शैली, कोऽस्य कालः, कानि मन्थरत्नान्ययं नियवन्ध-इति । टीकाकारश्चाऽयं सुगृहीतनामा प्रभाकरमिश्रो मिश्रोपाधिना संक्षिप्ताक्षरार्यवहु- ललेखप्रणाल्या च मैथिल इति तर्कयामो वयम् । प्रभाकरमिश्न मण्डनमिश्र- वाचस्पतिमिश्र-सुचरितमिश्रादीनां मैथिलत्वं श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादनिवेदिना न्याय- वार्तिकभूमिकायामत्यन्वेषणसम्पादितायां निरणयि। प्रसिद्धिरपि पस्तुनिर्णये महत्साहाय्यमाचरति । प्रसिद्धश्च विद्वत्समाजे प्रदर्शितानामेषा मैथिलत्वमिति, वयमपि तथैव मन्यामहे यावद्वाधकोपलम्भम् । कस्याश्चिबृहतीमातृकार्या यद्गप्रान्त उपलब्धायां "इति श्रीदक्षिणपोसलेश्वर- महामात्यविभाकरमिश्रात्मजस्य प्रभाकरमिश्रस्य कृतो वृहत्या द्वादशोऽध्याय. स्समाप्तः" इति दर्शनाद्विभाकरमिश्रोऽस्य पितेत्यवगम्यते । प्रभाकरमिथस्य भाषावैचित्र्यम् । प्राभाकरी पचनभद्गी मुशिष्टपदा प्रसनगम्भीरा । भापायर्या स्वातन्त्र्यस्य, व्युत्पत्तिविशदिग्नो वेदं लतणम्-यभिधीयमानं प्रायस्मर्यमेव सूप्ररूपं पृत्तिरूपं या भवति । व्यवहाराननुगुणमिव रूपमादाय माग्प्रतं वर्तमाना संगतभाषा पुनस्त. दनुगुणं परिपर्नु पश्चिप्रयतेत, सम्य प्राभाकरी यचोमद्यवश्यं पर्यालोचनीया। यतस्तत्र चिराय प्रयुक्तलीनाः पृष्ठायोटेन विवक्षितार्थप्रतिपादनममीः प्रयोग- विशेपा भूम्नोपलभ्यन्ते। मायानगणमन्यूनाननिरेयं व्यापमाणः प्रभाकरगिया पुमारिलोपक्षिप्तो व्याख्यानमार्गों न विचारपातुरीचैतमा उदयगम इनि गन्यानो विवरणं नियन्धनम् , अथवा सनी वृहतीनि टीकाद्वयं शब्दमामध्यमर्यमामार्य- प्राऽनुगृत्य व्यरीरचत् । वियरणं न गमप्रमुपलभ्यते, नियन्धनन्तु पहाण्याय. द्विनीयपादपर्यन्तमुपलभ्यते। अयशिष्टं शालिकम्नाचे पच्यते । विवरण-निबन्धनयोः पौर्वापर्यम् । প্রয় বিষয়াদি নিবন, বি লিবাগ বাখনিনা ণ फयनान्, मरनायेन नयिरे, बगदगजेन दीपिकाया, माधयमण्यत्या गर्य- दर्शनकोमुचा प्रभारनं हायानद्वयं एक विवरणम, अपर निबन्धनमामिति निर्देशात् । पूर्व विवसं पवाप्रियायनमिनि नयोः प्रम नीस्त। সন্ন সিম [पं. प्रत्यम् । "अविकः परमादा पनि"हि.म.मो...] निर्णय स्थलाये [...] उदानि । एवं-विधनं टेऽयमानि [पा.प. १...]

·" "पिणामपि यक्षानं तदप्यागमपूर्वकमि" [वा. प.१, ३० ]ति, यू. ३६६ पृष्ठसद्धरति । अत एतयोराचीनः प्रभाकर इत्यापतति । कुमारिलमठसण्डनप्रदर्शनम् । प्रभाकरमित्र:-"एकदेशी कश्चिदि"त्यादिना फीमारिलानेय सिद्धान्ता- न्सएहयति । यद्यप्यत्र पुमारिलस्य नाम न गृहाति, तथाऽपि शालिकनाथ-भवनाय- योर्वचनेनेदमगम्यते-"लोक" इत्यादिमाप्यस्याऽयात इत्येतस्मिन्पवयेऽलोक्किार्या- शानिवृत्तिः प्रयोजनमिति टीका, "लोक इत्यादिभाप्य यनगीरचं प्रसज्येत" इत्येय. मन्तमयरान्ददूषणार्थमोचित्यानुभापणमिति वार्तिककारेण व्याख्यातम् । तत्तु मन्द. प्रयोजनमिति मत्वा टीकाकारः प्रयोजनं दर्शयति-"लोक" इत्यादिनेति पत्रिका (पृ. १) तदेतद्वार्तिककारमतं टीकाकारो भगवान मृप्यति, यथा गुरुदर्शनं शिशि- दुच्यते" [यू. पृ. ११६] । “एकदेशिमतमाह तदूषयति" इत्यादि । एवं भवनायवचनेनाऽपीदमवगम्यते। तया प नयनिफसन्दर्भ:-"अत्र च यद्यपि परमते "लोके" इत्यादिभाष्यम्य पत्र्यानुफ्त्या दशपक्षी चाऽपरोक्ता । तथाऽप्पयशन्दपणार्यमौचित्यानुभाषणपरत्वमेव स्योकतम् । तदपि मन्दम्मत्या गुरम्सप्तदशमर्थमाई" नय. पि. पू.७] ति। अत्र याप-दशपश्यो पदपायाधी- चिस्यानुभापणरूपोऽयोऽनुपर्तमान एक एपेति सालने पञ्चदशेयाऽाः, अपयुत्य- गाने तु पोहशत्यत्ययहारः। एतदभिप्रायफो "गुरुस्सप्तदशमर्थमाई" ति नवि- येफपन्यः। अतः पुमारिलमेच प्रभाकर सण्डयतीति मुम्पष्टमयाम्पते। स्पाली. पुलामन्यायेन फतिचित्यलानि प्रदर्यन्ते प्रियपाठयाना मनोविनोदाय । १-तपा हि-"धर्मजियासा" इत्यत्र भाप्योक्तचतुर्थीसमामं निरम्पति, स्थापयति प पठीसमाम कुमारिलः। पुमारिलो पासमान निरस्य पी. समासं स्थापयति प्रभाकरः[.पृ. १६] । २-"यम्य दुष्टं परणं, या पमिपनि प्रत्ययः, स एयाऽममीचीन: प्रत्ययो नान्यः" इति मा कारणदोषाधमानाभ्यामप्रामापमित्येयपरतया पुमारिलो व्यापपरे । प्रभाकरस्तु सपिपल्पसानानामप्रामार पदनो पर्म- फोर्ने गैस निगप, सपा प्रामास्यप्रतिपादनपरनया गांजपनि म । --শানা যায়গা তলায়মান সিম। - प्रभारः। ४-अभिगमहाधिकारी मन्दंशोनमपानरमारणं मुमारिलो निगरानी --মানাধিতা “য য “না মানুষ पग्दिासअनेन म पितारिदारशोऽभितिः" इति निरम्मत...

·( ४८ ) ६-तृतीयचतुर्थपादे दशमादीनां पर सूत्राणां भाष्यं नोपलभ्यते । तत्र कुमारिलो यहीरप्रेक्षा वर्णयति स्म। तथा च पार्तिकसन्दर्भ:-"अतः परं पदसूत्राणि भाष्यकारेण न लिखितानि, तत्र व्याख्यातारो विवदन्ते-केचिदा- हुविस्मृतानीति। लिखितो प्रन्यः प्रलीन इत्यपरे। फल्गुत्वादुपेक्षितानीत्यपरे । अनायत्वादित्यन्ये । वृत्त्यन्तरकारैस्सर्वैर्व्याख्यातानि । तत्र कैश्वित्र्यधिकरः णानि कल्पितानि, अपरैश्चत्वारि । तस्मात्सूत्रमात्र व्याख्येयमि [मी द.पृ.८४५] ति । “भाष्यकृतस्सूत्रपट्कोपेक्षणे कारणमाहे" न्या. सु. पृ. १३८५] ति । सोमनाथोऽपि--"इतः प्रभृति पट सूत्राणि भाष्यानुक्तान्यपि वृत्त्यन्तरे दर्शना- दाचार्यैस्च्यधिकरणतया, चतुरधिकरणतया च व्याख्यातानी"शा-दी. पृ. २६० ]ति । अत एषु पसु सूत्रेषु शवरस्वामिना भाष्यं न प्रणीतमित्यवगम्यते । अत्र बृहत्या तव्याख्यायामृजुविमलायाश्च "उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मस्स्यात्, विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वादि" [मो द-३-४-१०-१६] ति परणां सूत्राणामनुवादोऽपि न दृश्यते, नाऽपि तदर्थ विवरणम् । प्रत्युत निवीताधिकरणसमनन्तरमेव दिग्वि- भागाधिकरणमुपलभ्यते । इदमपि कुमारिलात्प्रभाकरस्याऽर्वाचीनत्वे गमकम् , भाष्यानुसारित्वात्प्रमाकरस्य । ७-उद्गात्रधिकरणे [ मी. ३-५-१० ] ससुब्रह्मण्याना चतुर्ण भक्षणमिति भाष्यकारीयसिद्धान्तः। कुमारिलस्तु भाष्यसिद्धान्तं निराकृत्य, अपसुब्रह्मण्यानां त्रयाणामिति स्वसिद्धान्तमुपस्थापयामास [मीद. पृ. १००४] । प्रभाकरस्तुससुत्रः झण्यानां चतुर्णा भक्षणमिति भाष्यसिद्धान्तमेव समाललम्बे । प्रत्युत कुमारिलं न्यक्करोति-"अपसुब्रह्मण्यवादिनोऽपन्यायवादिन" इति टीकाप्रन्थेन । अत्राऽप- न्यायवादिन इत्यनेन कुमारिलमेव कटाक्षयतीत्यवगम्यते। अत एवाऽस्मिन्नधिकरणे “यत्केनचिदपनयादुक्तमपसुब्रह्मण्यवादिनोऽपन्यायवादिन इति । तदेवाऽपन्या- य्यमपनीतमि" [शा. दी. पृ. २८८] ति । अत्र केनचिदितिपदं प्रभाकरणेति विवृणोति सोमनाथः। कुमारिलाभिमतव्याख्यावर्णकादिकं प्रभाकरस्याऽनमिमतमिति वर्णनम् । विरोधाधिकरण-शिष्टाकोपाधिकरण-यववराहाधिकरण-कल्पसूत्राधिकरणेषु कुमारिलोक्तानि वर्णकान्ययथाभाष्यं मन्यानो मायानुसारेणाऽधिकरणार्य वर्णया- मास, सूत्रमाप्यानारूढं सौगतमतनिरसनम् , सूत्रभेदेन कचित्सूत्रयोरेकवाक्यता- कल्पनेनाऽधिकरणभेदं वर्णकानि वा नाऽनुमेने प्रभाकरमियः। एवं द्वादशलक्षणी. गतेप्वधिकरणेषु परिशील्यमानेपु कुमारिलार्वाचीनत्वं कुमारिलोक्तार्थनिराकरणान् प्रभाकरस्य करतलामलकपदवभासते। गुरशिप्यमावस्त्यतिदूरोत्सारित इति । प्रमाकरप्रन्ये धर्मकीमतोन्लेसः । किचाऽयं टीकाकारो यौद्धाचार्य धर्मकीर्ति कचित्ममाद्रियते, चिधोपेक्षते। यथा-विवेकाग्रहणं कीतरैवेति न्यायमञ्जरोकारो "मन्यते-शासचिन्तकाः सल्वि" ·त्यादिप्रतीकग्रहणेन । अयं विषयोऽस्माभिष्टिप्पण्या [प्र. पं. पृ. ३४०] विविच्य निर्दिष्टोऽस्ति । पश्चिकायां शालिकनाथो निरालम्बनवादान्ते कथयति-"तस्मादतिपेलव- मिदं सकलमेव कीर्तिनाऽभिहितमिति नोपन्यस्तं टीकाकारेणेत्यनवद्यमि" [. पृ. ८०] ति। भवनाथोऽपि नयविवेके प्रवीति-"तस्मात्कीर्युक्तं हेतुत्रयं मन्दमिति गुरुणो. पेक्षितमि" [नय. वि. पृ. ११०] ति । मण्डनमिश्रेण प्रभाकरमतखण्डनम् । मण्डनमिश्रः प्रभाकरमतं निरस्यति । यथा- "अवोचनिपुणम्मन्या विभ्रमं सम्यगमहम् [विभ्र. वि. श्लो. ३७] "वोधादेव प्रमाणत्वमिति मीमांसकस्थितिम् । विदन्नव्यभिचारेण ता व्युदस्यत्यपण्डितः" [विभ्र.वि.लो.८३] ।। "श्रख्यातो नो तत्त्व-मिथ्याविभागः [विभ्र. वि. श्लो. १६२] इति । “यदपि दर्शनं प्रमाणान्तरागोचरश्शब्दमात्रायलम्बनो नियुक्तोऽस्मीति प्रत्यात्मवेदनीयस्सुखादिवदपरामृष्टकालत्रयो लिडादीनामर्थो विधिरि"त्यादिप्रन्येन प्रभाकराभिमतं कार्यविध्यर्थतायादं खण्डयति । यद्यप्यन प्रभाकरस्य नाम न श्रूयते, तथाऽपि वाचस्पतिमिश्रस्य वचनेन प्रभाकरमतमेवाऽत्र सण्डयतीत्यव- गम्यते । तथा हि न्यायकणिकासन्दर्भः -"सम्प्रति टीकाकारीयं मतमुपन्यस्यती [प्र. ४-]" ति । एवं भावनाविवेके, प्रसिद्धी च प्रमाकरमतं खण्डयति । अतो मण्डनमिश्नादयं प्राचीन:-इति । तत्त्वसहमहव्याख्यात्रा फमलशोलेनाऽष्टमशतफवर्तिना पअिफायर्या विना मूलसम्यन्धं स्वातन्त्र्येण प्रभाकराभिमतस्मृतिप्रमोपादेः सण्डनात् तस्मादपि प्राचीनः-इति । प्रमाणयार्तिकमाप्यता प्रज्ञाकरगुप्तेन प्रभारराभिमतनियोग-स्मृतिप्रमोपादे. निरासात् । तदनुपतिना जैनाचार्येण विद्यानन्देनाऽटसाहस्या नियोगादेः सण्ड- नात । उत्तेन सन्दर्भणऽयमर्योऽवगम्यते-यत् A. D. 700 तः A. D. 600 पूर्व सस्य फाल इति सम्धसामगोयलेन निणीयते यायलयत्तरयाधकोपलम्मम् । अत्राऽपिनोक्तमितिवचनावलम्बन कुमारिल-प्रमाकरयोर्गुरुशिप्यमायशका । पदपि पुमारिल-प्रभाररयोगशिप्यभावप्रदर्शनाय "ताऽपिनोछम्, अत्र सुनोपमिति द्विरुकमि"ति पनन मन्यसन्दर्भमुदादरन्ति फेचित् । अस्य याश्य- म्याऽध्यापनसमये पुमारिलभट्टरय सदनिर्णय मदान् व्यामोद पासीन् । कुमारितः पाउं परिममाप्य माम्याशिस्नानायं नदी पनि गतः। प्रमापरस्तु साल्याम्मयिधे "गा अपिना उत्तम् , मत्र तुना एम्, सो निगमिति मिनिनिलिम्य पत्र ·( ५० ) प्रददौ । स्नानानन्तरं प्रत्यागतः कुमारिलस्तदर्शनेन गतव्यामोहस्तस्मै गुरुरित्यु पाधि व्यतरदित्यैतिां तयोर्गुरुशिष्यभावे प्रमाणम्-इति । तत्समीक्षा । नेदं मम विश्वासार्ह प्रतिभाति । यतो हि तत्राऽपिनोक्तं, अन तुनोक्तमित्येताह- शानुपूर्वीकं वाक्यं प्रभाकरस्याऽध्ययनकाले कस्मिन्प्रन्य प्रासीदिति न विज्ञायते, शायरभाष्यादावदर्शनात् । एतादृशं क्षुद्रकारणमवलम्ब्य गुरुरित्युपाधिदानमपि न विश्वासार्हम् । अयं विपयो [भू. पृ. २४ ] चर्चितपूर्वः । उम्वेकः कारिकां वेत्तीति पद्यविमर्शः। अन्यञ्च- "उम्वेकः कारिकां वेत्ति चम्पूं वेत्ति प्रभाकरः। मण्डनस्तूभयं वेत्ति न किञ्चिद्वेत्ति रेवणः" ॥ इतीदं पद्यं तत्र प्रमाणयन्ति वृद्धाः । इदं पद्यं कुत्रत्यं ? अनेन कथं तयोर्गुरुशिष्यभावो. ऽवगम्यत इत्यपि विचारणीयम् । यतो हि शास्त्रविपये ह्यत्यन्तभिन्नी कुमारिल- प्रभाकरयोः पन्थानौ। प्रभाकरो भाष्यव्याख्यानावसरे बृहत्यां साक्षात्कुमारिल- वार्तिकान्यक्षरशः खण्डयति । कस्मिन्नप्यंशे कुत्रचिदपि कौमारिलं मतं न प्रमाणयति । अतो नेदं तयोर्गुरुशिष्यभावे प्रमाणम् । किञ्चेदं पद्यं जैनाचार्येण गुणरत्नेन पड्दर्शनसमुच्चयव्याख्यायो तर्करहस्य- दीपिकायां “जैमिनेशिशष्यकृता वह्यो भेदाः" [तर्क. र. दी. पृ. २०] इत्युक्त्वा पठ्यते। अनेन च पद्येन गुणरत्नाचार्यों जैमिनिशिष्यत्वमभिप्रेति उम्वेकादीनाम् , तत्कृतभेदश्च । तदुपेक्ष्य, कुमारिलशिष्यत्वं प्रभाकरस्येति नेदं तयोर्गुरुशिष्यभावे प्रमाणम् । नयविवेकभूमिकोकार्थपर्यालोचनम् । यदपि नयविवेकभूमिकायां ब्रह्मश्रीरामनाथशानिभिः कश्चनाऽभ्यूहः कृतः ! सोऽपि निरस्तो वेदितव्यः। वैरित्यं तत्र प्रत्यपादि-प्रथम कुमारिलो वृहट्टीको मध्यमटीकाश्च प्रणिनाय। ततः प्रभाकरप्पट्सहस्रपन्यपरिमितं लयीत्यपरपर्याय विवरणन्नाम व्याख्यानं निवन्ध । तदनु कुमारिल:-श्लोकवार्तिक, तन्त्रवार्तिकं, टुप्टीका चेति प्रन्थत्रयमजीप्रथत् । तदनन्तरं वृहतीत्यपरनामधेयं निवन्धनन्नाम टीका रचयाम्बभूवेति । अविमृश्यमानसुन्दरमिदम् । यतस्तत्र तैर्न किञ्चित्प्रमाणमुपन्यस्तम् । प्रभाकरमतानुसारिभिरशालिकनाथ-भवनाथ-रामानुजाचार्यपर्यन्तशब्दसामर्थ्य- मर्थसामर्थ्यश्चाऽऽश्रित्य टीकाद्वयं कृतमित्येव जोधुप्यते, नाऽयं प्रकारः । अतश्शाविपादाना कल्पनं चिन्त्यमूलमिति विभावयामो वयम् ।

·अनुपासितगुरुशब्दप्रयोगविचारः । अनुपासितगुरोरित्युपालम्भःप्रभाकरोपज्ञःकुमारिलं प्रति । यतो हि सम्बन्धा- क्षेपपरिहारग्रन्थे प्रभाकरस्स्वयं ब्रूते-~"किमनयाऽनुपासितगुरुकथया विकल्पितया । यस्माद्धि यः प्रतीयते, स तस्याऽर्थः । न च केवलात्पदावृद्धव्यवहारे कस्यचिद- वगतिर्दृष्टा । अत्तयगम्यमानस्य चाऽर्थस्य केनचित्सम्बन्ध इति दुर्वचं वचः। कथं तर्हि प्रसिद्धिरियम् १ अनुपासितगुरुत्वादि वि. पृ. १३५]ति । अन्न तद्वाख्याया ऋजुविमलायास्सन्दर्भ:-"किमनयाऽनुपासितगुरोरभिहितान्वयवादिनः कथया विकल्पितया" अनुपासितगुरुत्वाद्धान्तिमूलेत्युक्तम्" । इत्युपर्युद्धृतबृहती-ऋजु- विमलाभ्यां सुविशदमिदमवगम्यते यत्प्रभाकरेण प्रथम कुमारिलं प्रत्यनुपासित- गुरुशब्दः प्रायोजि । तत्प्रतीकारायोम्वेकभट्टेन कुमारिलमतानुगेन श्लोकवार्तिक- व्याख्यायामधोनिर्दिष्टेषु तेनैव शब्देन प्रभाकरो न्यविक्रयते। १.-"एवमनुपासितगुरुज्याख्याविकल्पनाभिधानेन [ता. टी . १४ ] २-~अवगमैकनिवन्धनं वस्तुत्वमित्यनुपासितगुरु बोधयितुमाह [ता. टी. पृ. २६] ३-अनुपासितगुरुप्रज्ञाविलसितमिति मन्थज्ञानमानिनो मन्यन्ते [ता. टी.पृ.३०] ४-अन्नाऽनुपासितगुरवचोदयन्ति [ता. टी . ३३ ] ५-अनुपासितगुरुत्वादुपेक्षणीयम् [ता. टी. पू. ५५ ] ६-अनालोचितपौर्वापर्यस्याऽनुपासितगुरोः परिचोदना तिा. टी. पृ.७५] अनुपासितगुरुव्याख्यानमुपेक्षणीयम् [ता. टी. पृ.३०४ ] ८-अन्नाऽनुपासितगुरवश्वोदयन्ती" [ता टी. पृ.४४१] ति । अत्र शालिकस्य समाधानम् । तदसहमानश्शालिकनाथः प्रभाकरमिनं गौरवातिशयेन साक्षाद्गुरुः, तन्नभ- वानुपाध्यायः, भगवानिति च तत्र तत्र प्रकरणपश्चिकायामृजुविमलायाश्च निर्दिशति । अतः प्रभाकरो न कुमारिलस्य शिष्यः, न चा तदनुयायो, अपि तु प्रवाहरूपेण समायातस्य कस्यचन मीमांसकेसम्प्रदायस्य यथा कुमारिलस्समर्थका, तथा प्रभाकरोऽपि, प्रभाकरो न कुमारिलस्य शिष्य इति यावद्वाधकोपलम्भमगीक्रियते । तस्य कालादिकं भू. पृ. २१] निर्दिष्टमस्ति । इतोऽप्यधिकमवजिगमिपुभिरच्युत- ग्रन्थमालातः प्रकाशितभापानुवादसहितनैष्कर्म्यसिद्धिभूमिकाऽस्मदीया द्रष्टव्या। बृहतीद्वितीयभागभूमिकोक्तार्थविमर्शः। श्रीमता डॉक्टर कुन्हनराजमहोदयेन मद्रपुरीयविश्वविद्यालयवः प्रकाशि- ताया बृहत्या द्वितीयभागे प्रभाकरमिशः केरलदेशीय इत्यत्र केचन हेतयस्समुप- न्यस्ताः। ताऽऽद्यो हेतु:-केरलदेश एव प्रभाकरसिद्धान्तानां प्राचुर्येण प्रचारः ·-- ( ५२ ) आसीदिति । अस्य पत्तस्य प्रधानतमोऽवष्टम्भो यत्समेपो मद्रास-बडोदाप्रभृति- पुस्तकागारेषु गुरुमतसिद्धान्तप्रतिपादकाना ग्रन्थानां केरलदेशादेवोपलम्भः-इति । अत्र घूमः-भादृसिद्धान्तप्रतिपादकानां नीतितत्त्वाविर्भाव-मानमेयोदयादीनां प्रन्थानामुपलम्भात्कुमारिलस्य केरलदेशीयत्वं न दण्डेन पराणुद्यते । गोनोराज्ये (कोचीन) भाट्टसम्भावना प्राभाकरसम्भावना चेति धनमुष्टिद्वयं साम्प्रतमपि द्वाभ्यां ब्राह्मणकुटुम्याभ्यां दीयत इति शृणुमो वयं पृद्धविदुपा मुखात् । माधवरावपेशवाम- होदयस्याऽवसरे वेद-शास्त्राणां रक्षणाय वहयो विद्वांसो वृत्तिप्रतिपादनेन परिपोषिताः इतीहासतोऽवगम्यत इति नेदं प्रभाकरस्य केरलदेशीयत्वे हेतुरलमिति किश्च शृङ्गारशतकगतेन- "धूतैर्यश्वपचीकृतो वररुचिस्सर्वज्ञकल्पोऽपि सन् जीवन्नेव पिशाचताश्च गमितो भर्छर्यदभ्यर्चितः । छन्दोगोऽयमिति प्रभाकरगुरुर्देशाच निर्वासितः मवृत्तान्तविजृम्भितेन महता तत्सर्वमल्पीकृतमि ॥ (.प्र.) तिपद्येन प्रभाकरस्य छन्दोगत्वं देशाच निर्वासनमवगम्यत इति हेतुरप्यविश्मृयमान- सुन्दर:-इति । ततो निष्कासने सामगत्वं न कारणम्, किन्त्वन्यदेव । नम्बूदरीत्रां- ह्मणेष्वन्येषु द्राविडेषु च छन्दोगत्वं दोप इति कोऽपि न मन्यते। सन्ति चाऽद्यत्वेऽपि पूज्यास्सामगा वहवस्तत्र। अतो नेदं प्रभाकरमिथस्य केरलदेशीयत्वे हेतुरिति । योऽपि तृतीयो हेतु:-"मातुलधनकथनन्यायः", सोऽपि न्यायः केरलीयानेवाs- धिकरोति, तत्राऽपि न केरलीयब्राह्मणान् (नम्यूदरी) अन्यान् वा, किन्तु ब्राह्मणेतरा- नेव। शब्दस्य द्रव्यत्व-गुणत्वान्यतरपक्षमुपतिप्य तक्रियात्वनिरसनपक्ष उपक्षिप्तः । तेन तु तं न्यायं स निन्दतीति प्रतीयते । न च केरलीया ब्राह्मणा अपि तन्न्यायं निन्दन्ति, फिन्त्वन्य एव। सति चैवं प्रभाकरस्य तद्देशान्निरसनेन केरलदेश एव विद्वपो महानासीदिति, तस्य न्यायस्याऽत्रोपक्षेपेणाऽवगम्यते । अतोऽयमपि हेत्वाभास एव। वृहट्टीका-वृहतीटीकयोरक्यभ्रमनिरासः । बृहट्टीका-बृहतीटीकयोरैक्यं मन्यानेन डा० युद्धनराजमहोदयेन माधव- सरस्वतीवचनमनुसृत्याऽन्ये केचन हेतवस्सम्भावनामात्रेणोत्प्रेक्षिताः। ते च न क्षोदक्षमाः। बृहट्टीका-वृहतीटीकयो(लक्षण्यं टिप्पण्यामत्र चाऽयोचाम। अतो- त्रैव प्रभाकरमिनं विहाय, परमप्रकृतं शालिकनाथं प्रस्तुमः । शालिकनाथः। प्रकरणपद्धिकाकारश्शालिकनाथ मिश्रः कस्मिन्देशे कस्मिन्काल आविर्भूतः, तस्य का शैली तत्प्रणीता प्रन्थाः के ? तेषाञ्च पौर्वापर्य, इत्यमुमर्थमवलम्य विचारः प्रस्तूयते। यद्यपि कश्चित् पुरातत्त्वविद्भिरयं विपयो निरणायि, यया- सम्भवं तमुपादाय, सम्भावनार्हानुपूत्रर्णयामः ।

·नामविचारः। पश्चिकाकारं भवनाथादयो रामानुजाचार्यपर्यन्ताश्शालिकानाथ इति व्यप- दिशन्ति । यथा- १--टीफामधिकृत्य शालिकानाथः । (तं० २००१ श्लो०६) २-तथाऽन्या शालिकानाथः (तं० २० पृ० १ श्लो०७) ३-शालिकानाथेन नयवीभ्यां समर्थितम् (पृ०७) ४- अमृतकलायां शालिकानाथेन (पृ०१६) १-स्याद्वादरत्नाकरे यदपि प्राभाकरमतमाविष्कुर्वन शालिक प्रमाणपारा- यणे 'मानत्वे संविदा बाह्यमि" त्यादि, (स्या० २० पृ०६१) २-यथा चाऽवोचि शालिकेन "सन्निहितरजतशकले" इत्यादि (स्या० २००११२) ३-यदवादि शालिकेन, "अब घूमः" इत्यादि (स्या० र० पृ० ११५) ४-शालिकनाथेन तदुक्तम्, “यदा भावसानिमित्यादि" (न्या० दी० पृ०८) ५-सम्प्रति सुहृद्भावेनाऽऽह, नाथः (न० वि० पृ० १८८) ६-"तत्त्वज्ञानमहो न शशरिकगिरामि" (प्र.च.ना. शो.२-३)ति कृपणमिश्रः । एतेपो पर्यालोचनेन शालिकानाथः, शारिकानाथः, शालिका, नाथ इत्यादिनामभि- रयमेव पश्चिकाकारस्तेस्तैर्ग्रन्थकारर्व्यवष्टियमाणो दृश्यते । शारिकाशब्दार्थविवरणम् । तत्र शारिका नाम गुरुकृतस्य विवरण-निबन्धनास्यस्य शायरभायटीका- द्वयस्य दीपशिखा-ऋजुविमलास्यं पश्चिकाद्वयम् । तद्गिरा शालिक- गिरामिति व्याख्यातं चन्द्रिकाकृता। माधवसरस्वती तु मीमांसाशास्त्रस्य परिचयपदानप्रसने भाद्रप्रस्थानमुपन्यस्य, प्राभाकरप्रस्थानन्तु भाष्यस्य प्रभा करकृतं व्याख्यानद्वयम्- एक विवरणं पदसहस्रमन्यरूपम् , अपरं निवन्धनसंझ द्वादशसहस्रपन्थात्मकम् । विवरणस्य दीपशिखा, निबन्धनस्य जुविमला चेति ক্ষা লিঙ্কাঘবন্দিরি হাকিকাহার্য অপূৰ। সৰ যত্ন-“ব सालिका पश्चिका स्यादिति, "शालिकायामुक्तमिति च निर्देशोऽभियुकानां दृश्यते । परं प्रकरणपनिकाकोशे जुविमलाकोशे या शालिकनाथ इत्येव दृश्यते-"मिश्न- शालिफनायेने"त्यादि । मद्रपुरविश्वविद्यालयात प्रकाशितायां पंचिकाया शालिकनाथ मिश्रा, पृ. १] शालिकमिश्रः [.पृ.४७) इति च दृश्यते । अतो घयमिदमेव पुरस्कृत्य शालिकनाथ इत्येव व्ययाहार्म। शालिकनाथस्य शैली। अस्य सलस्पशि पाण्डित्यम् , माझ्यधोरणी मनोहारिणी, मतान्तरप्रतित्पने- पुण्यमनितरसाधारणी। प्रभाकरमिग्रेऽतिमरिमतेऽस्मै फौमारिली शासविधारम- ·रणिर्नेव रोचते । एतदीयप्रन्थान् पर्यालोचयतो भायात् शास्त्रव्युत्पत्तिरस्य परिष्कृता चतुरस्रा च। प्रकृत्या कठिना प्रभाकरमिश्रस्य वचोभनी, न चेच्छालिकनाथस्य पश्चिकाऽवतीर्णा स्यात् , प्रायेण सा दुरवयोधा भवेत् । किञ्च विस्तरेण विषयविचारे प्रसक्ते तदवसाने प्रतिपादितमर्थ श्लोकेन सड्गृहाति । श्रयं यथा सौगतमतम् , तथा भाट्टानुयायिनां मण्डनमिश्रोम्वेकादीनाम्मतं सण्डयित्वा, सुनिपुणं प्रमाकरगुरोर्मतं स्थापयति । गरीयानस्याऽभिनिवेशः प्रभाकर- गुरुमते। मतान्तरोपरोधात्प्रभाकरमतसंरक्षणगौरवं नाऽन्यस्याऽन्तरेण शालिक- नाथम् । अयश्च सोपहासं सोल्लुएठनश्च सण्डयति कोमारिलं मतम्। संस्कृत- भापायामस्य स्वातन्त्र्यमत्यधिकम् । यद्यपि समेपां ग्रन्थकाराणां प्राचामयमंशस्सा- धारणः, तत्राऽपि परिहासे निन्दायामयं समर्थानि पदानि प्रयुञ्जानो विशिष्यते । यथा “लिडादिव्यापारस्य प्रवृत्तिहेतुत्वाश्रयणं देवाः प्रतिपद्यन्ताम् , पिशितचक्षुषो मानुपा वयं नेयती प्रमाणभूमिकामवगाहितुं क्षमाः" [प्र० पं० पृ० ४१६] इति । तजन्मस्थानम् । शालिकनाथमिश्रस्य मिश्रपदेन निर्देशाप्रभाकरमिश्रविवेचनोवसर उक्तरीत्या मैथिल इत्यायाति । हिन्दीभापानुवादयुतस्य शङ्करदिग्विजयस्योपोद्धाते पण्डित- घलदेवोपाध्यायो मिश्रनाम्नाऽस्य मैथिलत्वं ब्रवीति । प्रसिद्धिरप्योदृश्येव जागर्ति । परं कुसुमाञ्जली “गौडमीमांसकः" इत्युदयनाचार्येणाऽस्य नामोदटङ्कि। यथा-- "वेदानुकारेण पठ्यमानेषु मन्वादिस्मृतिष्यपौरपेयत्वाभिमानिनो गौडमीमांस- फ्स्याऽर्थनिश्चयः" इति । इदश्च व्याचक्षाणो वरदराजो दीपिकायां "गोडमीमांसका पश्चिकाकारः" [कु. दी. पृ. ४०२] इति गौडमीमांसकस्येति पदस्यार्थ विवृणोति स्म । तत्र गौडदेशः क इति विचारे शक्तिसङ्गमतन्त्रे- "वङ्गदेशं समारभ्य भुवनेशान्तगं शिवे । गौडदेशस्समास्यातस्सर्वविद्याविशारदः" ॥ इति गौडदेशस्य वर्णनात् विशेषप्रमाणवलेनाऽयं वगदेशीय इति निर्णीयते। अत एव चित्सुख्या भूमिकायां स्वामी योगीन्द्रानन्दमहोदयो न्या. मी आचार्यश्शालिको बगीय [३३] इति वदति । शालिकनाथस्य प्रभाकरमिश्रस्य साक्षाच्छिप्यत्वकथनम् । अयं साक्षात् प्रभाकरशिष्य इति प्रसिद्धिर्विद्वत्समाजे। अत एवाऽयं भगवान् “गुरुः," "उपाध्यायः", "भगवान् उपाध्यायः" इत्यादिपूज्यवाचकैरेव शब्देश्श्रद्धातिशयेन प्रभाकरमिनं निर्दिशति । यथा- "प्रभाकरगुरोर्भावं मितगम्भीरभापिणः। अञ्जसा व्यञ्जयिष्यन्ती पश्निका नियते मया"[ पृ१] इति सबहुमानं तं महीकरोति ।

·शालिकनाथप्रणीता ग्रन्थाः। गुरुकृतस्य विवरण-नियन्धनाख्यटीकाद्वयस्य दीपशिखा-ऋजुविमलाख्यं व्याख्याद्वयम्, शावरभाष्यीयतर्कपादस्य परिशिष्टम् , प्रकरणपञ्चिका चेति ग्रन्थ- चतुष्टयमनेन कृतमुपलभ्यते । तत्र ऋजुविमला समग्रोपलभ्यते। दीपशिखोत्तर- पटकस्यैव । भाष्यपरिशिष्टं मद्रपुरविश्वविद्यालयेन प्रकाशितम् । प्रकरणपञ्चिका- याश्चाऽस्मदीयमिदमेव संस्करणम् । एतैश्चतुर्भिग्रन्थैः प्रभाकरप्रस्थाने निगूहितानि तत्त्वरत्नानि प्राचकाशदयं शालिकनाथः । साम्प्रतं प्राभाकरप्रस्थान उपलभ्यमानाः क्षुद्रा महान्तश्च ग्रन्थाश्शालिक- नाथकृतिमेवोपजीवन्ति । “लोकानुमतमित्येव शालिकोक्तं प्रसाध्यते "इति भवना- थोक्तिरपि नाऽत्युक्तिकोटिमाटीकते, किञ्चैपा परिपकवयसां शालिकनाथेन निरमा- यीत्युपपादनकौशलेन, "तुएणश्चाऽयमर्थो ऋजुविमलादावि"ति तत्र तत्रोपन्यासेन च सम्प्रधार्यते। तेषां पौर्वापर्यम्। यथा- १-"एतच्च पश्चिकाद्वये प्रपश्चितम् , अनाऽप्यनुमानपरिच्छेदे वक्ष्यामः" इति प्रकरणपश्चिकासन्दर्भण प्रथमं दीपशिखा, तत ऋजुविमला, ततः प्रकरणपश्चिके- त्यवगम्यते। २-"एवं निराकृतश्चाऽयं बाह्यार्थसिद्धावृजुविमलायाम्" [प्र पं ३१७] ३-"किं भवानृजुविमलायामनवहितः ?," [पं.पू. ४७७] ४-"अर्थश्वाऽयमतिक्षुण्ण ऋजुविमलादिपु [प्र.४४८५] इत्यादिनिर्देशेन ऋजुविमलाया आनन्तर्य प्रकरणपश्चिकाया अवगम्यते । भाष्यपरिशिष्टे च "तदुक्तं नीतिपथे” इति प्रकरणपश्चिकावचनस्योदाहरणात् । [प्र पं. पृ ४०] सर्वतः कानीनत्वं भाष्यपरिशिष्टस्य प्रतीयते । अत्रेयं समीक्षा। ऋजुविमलायामर्थवादाधिकरणे वाक्यार्थमातृकायाः, स्मृत्यधिकरणे नीति- पथस्य, मीमांसाजीवरक्षाया भावार्थाधिकरणे वाक्याथेमार्टकायाः, विमलाञ्जनस्या- ऽपूर्वाधिकरणे, विषयकरणीयस्य च निर्देशो लभ्यते । अपूर्वाधिकरणे "श्रात्मनश्च निष्कियत्वं सर्वगतत्वादात्मनः" इति बृहतीसन्दर्भव्याख्यानावसरे "निष्क्रियता च सर्वगतत्वात् । उपपादिता च सर्वगतताऽस्माभिः परिशिष्टे" इति परस्परमुभय- त्राऽपि व्यवहारदर्शनात् यद्यप्ययं शालिकनाथो व्याहतवचन इव दृश्यते । तथाऽपि दर्शनप्रन्थकर्तृणाम् , संस्कृतसाहित्यस्य चेदं वैशिष्ट्यं चिकीर्पितास्तस्तिान्प्रन्था- न्युद्धिस्थीकृत्य, अन्येषु च तानि तानि वचनानि परस्परं संवादयन्ति ते । अतस्ते प्रन्थानां पौर्वापर्येऽपि, बुद्धिस्थत्वेन रूपेण तेपी परस्परं संवादस्सर्वत्र सगच्छत एव । इदश्च वैचित्र्यं संस्कृतसाहित्य एवोपलभ्यते, नाऽन्यत्र । एवमेवाऽन्यत्र सर्वत्राऽपि परस्परं संवाद इयमेव रीतिरुद्भावनीया-इति ।

·शालिफनाथस्य समयः । अयञ्च शालिफनायो मण्डनमिश्नोक्तार्थान्खण्डयति पद्धिकादो। शालिको कानर्थान्याचस्पतिः सण्डयति स्वोयेषु अन्येषु । यथा फुमारिल-मण्डनाभ्या प्रभाकरस्संदष्टः, तथैव मण्डनवाचस्पतिभ्या संदष्टश्शालिकनाथः । अतो मण्डन- मिश्रस्य पश्चात्कालिकरशालिकनाथ इत्यत्र नाऽस्ति संशीतिलेशः। तथा शालि- कनाथोक्तानान्सएडयन् शब्दतोऽर्थतश्चाऽनुवदन् वाचस्पतिमिश्रस्तदनन्तर- कालिक इति निश्चचम्। तथाहि- १-मामत्यां-“यत्र यदध्यासः, तद्विवेकामहणनिवन्धनो भ्रमः" इति शावरमाप्यं व्याचक्षाणो नयवीभ्यां शालिकनाथेन समर्थितं सर्वज्ञानयाथार्थ्यवा. दमानुपूल्येणाऽनूद्य निरस्यति । - सर्ववित्तिषु चाऽऽत्मनः कर्तृत्वमेव, न कर्मत्वमिति तत्त्वालोके प्रतिपा- दितमथं "कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यध्यासो विषय-तद्धर्माणामिति" भाष्यभामत्याम् । ३-"नवीनास्तून्नयन्ति अनिरूपितनियोगव्यापारस्येदं चोद्यमि" त्यादिना ऋजुविमलापश्चिकायामु(पृ० ३७)क्तमर्थ न्यायकणिकाया(पृ० १०६) मुपन्यस्यति । ४-नियोगो विध्यर्थ इति टीकाकारमतखण्डनावसरे वाक्यार्थमातृकावृत्ति- पंक्तीरक्षरशः ५५ तः ६१ पर्यन्तेपु त्रिचतुरेषु पत्रेषु न्यायकणिकायामनुवदति । ५-तत्त्वविन्दौ कश्चित्त्वाह इत्यादिना । "याच्यस्याऽर्थस्य वाक्याथै सम्बन्धानुपपत्तितः। तत्सम्बन्धयशप्राप्तस्यान्वयालक्षणोच्यते" ॥ [प्र. पं. पृ. ३९८] इति । वाक्यार्थमातृकावृत्तिगतं पद्यं निरसितुमनुवदति । ६-अलौकिककार्यपरत्वेनाऽपौरुषेयत्वं शास्त्रस्येति सिद्धान्तनिरसनम् । ७-अपरे त्वग्रहणमित्यादिना -[ न्या. वा. तात्प. टी. ८५, ७, ८ शालिकमतनिरास इति। ८-न तावन्मीमांसकवत्पदार्थान्तरमतीन्द्रिया शक्तिरङ्गीक्रियते" [न्या. वा. ता. टी.पृ. १०३ ] इति । ह-"तस्मात्सदिवाऽसदपि तत्त्वमभ्युपेयमि" [ ता. टी. पृ. ११२ ] ति । १०--"परीक्षापर्वणि वचनाहमपि सुभाषितरुचितया तद्विलम्यमसहमानो माष्यकारो लक्षणावसर एवाऽऽहे"त्यनेन शालिकोक्तं निरस्यति [न्या. पा. ता. टी. १२७] ११-"अपि च प्रभाकरदर्शनेऽनुमानादिज्ञानमात्मनि प्रत्यक्षं न भवेत् , न हि तत्सम्प्रयोगजं तस्मादेतदपि परिभावनीयं सूरिभिः" [न्या. वा. ता. टी. पृ. १५५] ·( ५७ ) १२-"नाऽपि प्रमाणविनिश्चितो गृहाभावः पाक्षिकमस्य गृहसत्वं प्रति. क्षिपन सत्त्वमपि प्रतिक्षेप्तुं सोशयिकत्वमपनेतुमर्हतीति युक्तमि"! [ न्या. वा. ता. टी. ४३८-४३६. तत्व. की. पृ.६०] त्यादि। अतोऽस्मिन्नवसरे कुमारिलभट्टः, प्रभाकरमिश्रा, मण्डनमिश्रः, शालिकनाथ- मिश्रः, वाचस्पतिमिश्रश्चेत्येतेपा पञ्चानां पौर्वापर्य स्थितम् । वाचसतिमिश्नो न्यायसूचीनियन्ये स्वकीय समयं सूचयति- "न्यायसूचीनिबन्धोऽसावकारि सुधियान्मुदे। श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वकवसुवत्सरे" ॥ इत्यनेन अस्मिन्विपये वैदेशिकानां विदुषां विभिन्नो विचारो दृश्यते। तत्र मॉक्स- मुल्लरमहोदयः A. D. ११५० अस्य समयः इत्यभिप्रेति । मेक्ढानल्महोदयस्तु-- A. D. ११०० इति मनुते। बीयरमहोदयस्तु-~A, D. १००० शतकमिति मनुते । स्वोक्तिदााय उपर्युद्धृतं पद्यञ्च प्रमाणयति । अत्र शालिवाहनशकग्रहणम् , अथवा विक्रमशकमहणमित्यत्राऽपि विवादो वर्तते । वयन्तु मन्यामहे विक्रम- शकगणनया ८४८ मितं वणि A D. ८४२, भवन्तीति । एवमेव मोपाहलक्ष्मी नाथशर्मणा प्रकाशविकासभूमिकायां निरणायि । चयमपि तदेवाऽनुमन्यामहे यावद्वलवत्तरवाधकोपलम्भम् । एवं सति तत्पूर्वतनस्य शालिकनाथस्य 780-825 स्थितिकाल इति निश्चीयते। तथा च निर्गलितोऽर्थः कुमारिल-मण्डनाभ्यो सन्दष्टः प्रभाकरः, मण्डन- मिश्र-याचस्पतिमिश्नाभ्यां सन्दष्टश्शालिकनाथ इति । एते मीमांसकाः क्रमेणोत्तरो- तरकालिका इत्येतायन्मात्रमुक्त्वाऽत्रैव तिष्ठासामः । अत्र विपये विमर्शका एव प्रमाणमिति । अभियुक्तारशालिकनाथमधिकृत्य पद्यद्वयं पठन्ति । "द्वते लक्षद्वयाधीतो चाऽद्वते लक्षपारगः । थवाऽपि विद्यालाभाय जागर्थेय जरमपि।।" "शालिकनाथवन्मूढो न जातो न जनिष्यते। प्रभाकरप्रकाशाय येन दीपशिखा कृते" । ति न्यायसिद्धिव्याख्या। न्यायसिद्धिकारो नारायणः प्रकरणपछिकाया गूढामिप्रायतामालोक्य, मित- म्पचमतीनों प्रन्यार्थानवयोधमाऽऽलोच्य न्यायसिद्धिनाम व्यास्यामरचयत् । व्याम्न्यया घाऽनया मूलमन्यस्फुटं विकृतः । व्याग्न्या पेपा मूलार्थपरिक्षाने महदुपफरोतीनि फुटं पठिता। यत्र यत्र मूलमन्यययितं लेखाशोधया, तत्र सर्वाऽपि ययायन्मूलनिवेशनेन सम्प्रदायानुगतन्याय्याकररोन प ते दोग पनि दूगेत्मारिता व्यायाना! "नामूलं लिस्यते किनिन् नानपेक्षितमुच्यते" इत्पमि. युपपनं सर्वयाऽन्यसारि। यथा- ·व्याख्याया वैशिष्ट्यम् । प्रभाकरसम्मता द्रव्यादिपदार्थाः, (पृ०७४-८२) जातिनिर्णये, प्रत्यक्षपरिच्छेदे च (पृ० १५४-१६०) संक्षेपेरणोपवर्णिताः । अस्या अध्ययनेन कस्याऽपि प्राभाकरी- यस्य पदार्थस्य परिबानाय अन्यान्तरदिदृक्षव नोदीयात् । किश्चाऽनेन भवनाथ- नन्दीश्वरादीनां युक्तयो युक्तियुक्ता न काश्चिदप्युपेक्षिताः, अनुक्तिसहाश्च न काश्चिदपि न पर्यालोचिताः, कठिनतमा अन्तस्साराः प्रकरणपश्चिकापक्तयस्तथा व्याख्याता यथाऽतितरां समुल्लसति चित्तं निधिलाभ इवेति नेदं तिरोहितं व्याख्यानपरिशील. नेकतानमानसानां सुमनसाम् । यथा- १-"क्रमस्य नवमपदार्थत्वम् ।" २-"ज्ञप्ती सापेक्षं ज्ञानं स्मृतिरिति लक्षणं द्रष्टव्यम् , संस्कारजन्तु प्रायिकमि" ति । ३-"काऽनुभूतिरित्युपेक्षायां सा स्मृतेरन्येत्युत्तरमिति मन्दमतीनां शङ्का स्यात्, तनिवृत्त्यर्थ स्वयमेव व्याचष्टे-सा स्मृतेरन्येति नाऽनुभूतिस्वरूपप्रदर्शनम् , किन्त्वविसम्वादिज्ञानं प्रमाणमित्यादिपरोक्तलक्षणेऽध्याप्तिः, अतिव्याप्तिश्च दोप उक्ता, स इह नाऽस्तीत्येवम्परमि" त्यादयो विशेपा द्रष्टव्याः। ते चाऽर्था अस्मा. भिश्चिकित्सिताः, समर्थिताश्च शालिकोक्ता अर्थाष्टिप्पण्या परिशिष्टे च। अनेन समग्रायाः पश्चिकाया व्याख्या कृतेति प्रतीयते । परन्तु प्रत्यक्षपरिच्छेदान्तो भागोऽस्माभिरपलब्धः, तावान् मुद्रितः। ततः प्रभृति छात्राणामुपकाराय विषम- स्थलटिप्पणी संयोजिताऽस्माभिः। प्राभाकरमतजिज्ञासूनामुपकारं समीहमानैर- स्माभिस्सरलैरेव वाक्यैस्सर्वे पदार्थास्तत्र तत्र प्रघट्टके संक्षिप्य प्रदर्शिताः । कोऽयं नारायणः। नारायणो न्यायसिद्धिव्याख्याकारः कुत्राऽजनिष्ट, तत्कृता पन्थाः के ?, तस्य कालः क इत्यादिकमधिकृत्य किश्चिदुच्यते । अत्र त्रयो विद्वांसो नारायणनाम्ना प्रसिद्धाश्थ्रयन्ते। तत्राऽऽद्यो मातृदत्त तनूजः, केरलदेशस्थनिलानयुत्तरवयुपरिनवप्रामवास्तव्यश्चिदानन्दपण्डितपृष्ठसेवी मानमेयोदयाख्यस्य पूर्वमीमांसाग्रन्थस्य प्रमाणपरिच्छेदस्य क्र्ता नारायणभट्ट (C. A. D. 1560--1646) इति । यद्यपि "मानमेयविभागेन वस्तूनां द्विविधा स्थितिः। अतस्तदुभयं मरश्रीमत्कीमारिलाध्वने"। ति प्रमेयपरिच्छेदोऽपि चिकीर्पिततया प्रत्यज्ञायि। तथाऽपि पुतचित्रवियन्ध. कादसौविध्याद्वा स न कृत इति वयं मन्यामहे । द्वितीयस्तु श्रीकृष्णान्तेवासी नारायणपण्डितो मानवेदनृपतेरादेशानुसारेण प्रमेयपरिच्छेदप्रणयनेन नारायणभट्टेनाऽर्धनिर्मितं प्रन्यमपूरयन् । यथोक्तं तेन प्रमेयपरिच्छेदान्ते- -- ·अर्थानुसन्धानाय मूलरलोकास्सगृहीताः। वाक्यार्थमातृकायामुक्ता प्रान्तर:- श्लोकाच अनेन सङ्केतेन ज्ञापिताः। प्रकरणपञ्चिकादायुदाहताना ग्रन्यानो तत्कर्तृणां निर्देशश्च कृतोऽस्ति, प्रमादपाठशुद्धपाठपत्रिका च । इदन्तु संस्करणं सव्याख्यायाः प्रकरणपचिकायाः प्राचीनवहुकोशसाहा. य्येन ऋजुविमलादिपरिशीलनेन च समपादि। अध्यापनकायें अन्यान्तरशोधने च व्याटतोऽहं शनैशनैरेव कार्यमिदं सम्पादयितुं प्राभवम्। अत एतावान्विल- म्यस्समजनिष्ट । तथाऽपि समातिमगमदिति भृशं प्रमोदस्थानम् । समर्पणम् । स्वर्गीयाः पूज्या अस्मदाचार्यचरणा महामहोपाध्यायाधिनस्वामिशाखि: चरणाः वारं वारं तदा तदा पाठभेदादिसमुद्धरणपूर्वकमुत्कृष्टं किञ्चन संस्करणं प्रकरणपश्चिकायाः कर्तव्यमिति स्वीय सङ्कल्प पूरयितुमसकृदस्मानन्तेवासिन आदि. शन्ति स्म । सत्यसङ्कल्पा अस्माकं पूज्यपादा आपस्तम्योक्तश्रुतपिलक्षणसम्पन्ना:- "लौकिकानाच साधूनामथं वागनुधावति । सुपीणो पुनराद्यानो वाचमर्थोऽनुधावति" ॥ इति भवभूतिवच- नमस्मानस्मारयन्ति। धन्यवादाः। इदन्त्विदाऽवसरप्राप्तम्-एतस्य प्रकाशने न केवलमस्मदध्ययनकाले संशोधिता प्रकरणपश्चिकैय मूलम् , किन्तु मद्रपुरराजकीयप्राचीनकोशभाण्डागारतोऽत्र- योजिताया न्यायसिद्धिव्याख्यायाः प्रतिलिपिकरणेन स्वयन्तोलनेन चाऽत्यन्त- मुपकारी श्रीमान्पण्डितराज एस् सुब्रह्मण्यशास्रो धन्यवादमदति । विद्यावारिधयः ब्रह्मश्रिया विराजमानारश्रीमच्छृङ्गेरीजगद्गुरुशङ्कराचार्य- मठास्थानविद्वांसः काशीहिन्दूविश्वविद्यालयीयसंस्कृतमहाविद्यालये वेदान्तशास्त्र प्राध्यापका वी. एस्. श्रीरामचन्द्रशास्त्रिमहोदयास्वीयं संशोधित प्रकरणपछिका- पुस्तकं यावन्मुद्रणकालं मनिकटे संस्थाप्य वहूपकृतवन्त इति न केवलं वयम् , अस्मन्मुखन्निमित्तीकृत्य काशीहिन्दूविद्यालयीयदर्शनानुसन्धानसमितिरपि विशेष- तस्तमुपकारमनुस्मरति, अतस्तेभ्यः कृतज्ञता वयमाविभूमः । वाराणसेवसंस्कृतविश्वविद्यालयीयसरस्वतीपुस्तकालयाध्यक्षेण डा० सुभद्र झामहोदयेन स्वयं न केरलं सरस्वतीभवनाकिन्तु वङ्गोयेदाटिकसोसैटीतोऽपि स्वच्छाः प्रकरणपश्चिमामातृका आनाट्य प्रदाय च महानुपकार आधीयते स्मेति, सत्यमयं धन्यवादाई। श्रीमान् श्रीकृष्णपन्तमहोदयस्साहित्याचार्यों ललिताघटस्थविश्वनाथपुस्तका- लयाध्यक्षः पण्डितपत्र प्रदानेनाऽस्याः प्रसाधनेऽतितरामुपचकारेति सोऽपि धन्य- वादपात्रम्। काशीहिन्दूविश्वविद्यालये पूर्वमीमांसाध्यापकोऽस्मत्सहयोग्याद्योपाह मध्या- चार्यः, सर्वमपि स्वीयमध्यापनसमयमतिरिच्य सव्याल्यप्रकरणपत्रिकाया अस्या- ·महामहोपाध्यायमीमांसारण्ठीरक्वंद्यनाथशास्त्रिपरणेस्मंशोधितायास्सच्या- ख्यायाः प्रकरणपक्रियकाया द्वारिंशत्प्रलपर्यन्तभागः पण्डितप्रवरेण श्री सुब्रह्मण्य- शास्त्रिणा वितीर्णोऽस्माकम्महत समोपकारायाकल्पत । एवमेतेषामादीना साहाय्येन प्रन्योऽय समशोधि । एवं सावधानेन मनसा कृतेऽपि संशोधने मनुष्य- मात्रमुलभेन दृष्टिदोपेण सीसकाक्षरसंयोजक्येण च मुद्रापणकाले इकारेकारोकारी- कागदिमागाक्षराणा भगतोऽनिवारणीयान्मात्राच्युतादिदोपान् तत्र तत्रोपलभ्य- मानान प्रियपाठरुमहाभागा एन संशोधयितुं सादरमनुरुध्यन्ते । विज्ञापयामः इदमपरं परमं प्रमोदस्यानं यदस्य ग्रन्थरवस्य मुद्रणकार्य भारतमारतीसमाराधनतत्परान्तःकरणानां हितमितमधुरभापिणां विश्वविद्यालयो- तमप्रवन्धनिष्णातानां विश्रान्त-उगतमन्यायाधीश्वराणां हिन्दू विश्वविद्यालयकुलपति- विभूपणानां श्रीमता एन एच भगरतीमहोदयाना पार्यकाले सांप्रतिकेऽटादशा. धिकद्विसहस्रसम्मिते वैक्रमाब्दे (२०२८) सम्पन्नमिति । अन्यत्र इतस्सम्पादकाकदाचिदनिवार्यतया समुपनतेप्पपि मुद्राशालालशेषु केष्वपि स्वयमनिर्विद्य निरवद्यमेव स्वीयकार्यभारं -नियूंढवान्मुद्रालयस्वामी श्रीमालक्ष्मीदासस्सानुनय सप्रमोदृश्याभिनन्द्यतेऽस्माभिः । उपसंहारः । अन्ते च घेवलं दर्शनशास्त्ररसिकान्यिदुप एतदेवाऽभ्यर्थये यदेवंविधप- रिश्रमेण सम्पादितं प्रयन्धशिखामणिमिममवलोक्य सफलयन्तु मामकीनं परिश्रमम् , आरपादयन्तु प्रभाश्रमीमांसासाम्राज्यधुरन्धरस्य शालिक्नाथस्य वचसा रसम् , आकलयन्तु जैमिनीयमीमांसाशास्त्रसार प्रामाश्रीयम्, प्रचारयन्तु सर्वत्रज्ञाना- मध्यनिराकरणपूर्वकं बानालोकम्-इति। अन्ते च सविनयम्-- "तद्विद्वांसोऽनुगृहन्तु चित्तश्रोः प्रसादिभिः । सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृहन्ति नसूययः ।। न चाऽत्राऽतीय कर्तव्य दोपद्दष्टिपर मनः । दोषोऽविद्यमानोऽपि तचित्तानां प्रकाशते । 'बागमप्रवणश्वाऽहं माऽपवाद्यस्खलन्नपि। न हि सद्धर्मना गच्छन्स्खलितेष्यप्यपोद्यते" ।। इत्यभियुचपचनेरेव निवेदयति- विदुपामाश्रयः म.म चिन्नस्वामिशानिचरणाना शिष्यः दीपावली मीमांसारत्नं०-अ० सुब्रह्मण्यशास्त्री चे. स. २०१८ (कपालतदारपुराभिजन:) मीमामा-वेदान्ताचार्य काशीहिन्दूविश्वविद्यालयान्तर्गतसम्कृतमहाविद्यालयप्राध्यापर:

·६ ... ८ ... ९ २९ प्रकरणपश्चिकाया विषयानुक्रमणिका । पृ १-शास्त्रमुखस्य १-शास्त्रमुखप्रकरणस्य प्रतिपाद्यविषयनिर्देशः । २--भाट्टमतेन मीमासाशास्त्रानारम्भपूर्वपक्ष । ३-भाट्टमतेनाऽध्ययनविधिमुपजीव्य मीमासाशास्त्रारम्भसमर्थनम् । ४-भाट्टसम्मतपूर्वोत्तर-पक्षयोनिरासः । ५-प्राभाकरमतेन मीमासाशास्त्रानारम्भपूर्वपक्ष । ६-जरत्प्राभाकरमतेन पूर्वपक्ष , तमिरासश्च । १८ ७--शालिकमतेन पूर्वपक्ष । २१ ८---शालिकमतेन सिद्धान्तः । २३ ९- जरत्प्राभाकरमतेन सिद्धान्तवर्णनम् । २५ १०---गुरुमतेन मीमासाशास्त्रारम्भसमर्थनोपसहार । २८ २-नीतिपथस्य ११--शब्दस्याऽर्थासस्पर्शित्वशानिरासरूपप्रकरणार्थप्रतिज्ञा । १२-तत्र पूर्व पक्ष। १३-तत्र सिद्धान्त.. ३--नयवीथीप्रकरणस्य १४.-सर्व ज्ञान यथार्थमिति प्रतिज्ञा ४३ १५-तनाऽन्यथाख्यातिवादिमतेन पूर्व पक्ष. १६---अख्यातिवादसिद्धान्त, १७- तिक्तो गुड , पीतश्शख , अलातचक्र, स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादीना यथार्थत्वसमर्थनम् । ५८ १८-सर्व ज्ञान यथार्थमिति प्रतिज्ञाया सिद्धसाधनदृष्टान्तासिद्धिवारणम् । ५९ ४-जातिनिर्णयस्य १९-प्रकरणप्रतिपाद्यविषयनिर्देश २०-जातिविकल्पविलसितमिति बोद्धमतेन पूर्वपक्षोपन्यास । २१---जातिविपये प्राभाकरसिद्धान्तनिर्देश २२--सौगतपूर्वपक्षस्य जातिव्यक्त्योयतिरेकाव्यतिरेकविकल्पजालेन विस्तरेणोपपादनम् ६५ २३-बौद्धमुखेन वैशेषिकसिद्धान्तनिराकरणम् । २४--सौगतपूर्वपक्षस्योपसहार । २५---स्वमतेन जातिविषये सिद्धान्तक्थनम् । २६-जातिनिरूपणप्रसङ्गेन प्राभावरसम्मताना द्रव्य-गुण-धर्म-सामान्य-समवाय-शक्ति- संख्या-सादृश्य-क्रमाणा नवाना पदार्थाना निरूपणम् । अत्र न्यासिद्धिव्याख्याया ऋमस्यापतिरिक्तपदार्थत्वव्यवस्थापन मिति विशेपो द्रष्टव्यः । ४८ " ..• ७८-८२ ·... 44 ... ... पृ. ५५-प्रभावरसम्मतमनुभूति. प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणम् । ५६-धारावाहियज्ञानाना प्रमाण्वसमर्थनम् ५७-गोतमोक्तस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य प्रत्यक्षपरिच्छेदस्य सपरिकरस्यानुवाद । १२८ ५८-स्य निरास १३२ ५९-नैयायिवसम्मतमयोगादिपविधसग्नियषु मंयोग संयुक्तसमवाय--समवाया एव प्रामाकराणामभिमता इति स्वसिद्धान्तक्थनम् । ६०-गौतमोस्तलक्षणपटवाऽन्यपदेश्यविधेपणव्यावत्योपक्षेप-प्रतिक्षेपी । ६१-अव्यभिचारित्व व्यवसायात्मवल न प्रत्यक्षलक्षणमपि तु प्रमाणलक्षणमिति स्थनम्। ६२-इन्द्रियायंसग्निकर्पोत्पन्नमिति प्रत्यक्षलक्षणस्याऽनुमित्यादिप्रमिती स्वात्मनि प्रमा- तरि चाउसम्भकोपापास। ६३-धर्मीयस्य कल्पनापोडमभ्रान्तमिति प्रत्यक्षलक्षणस्य सपरिवरस्य सावान्तर- विशेपस्यानुवाद। ६४-तनिरास १४१ ६५-वृत्तिकारसम्मतस्प प्रत्यक्षलक्षणस्पोपन्यास-निरासो। ६६---प्रत्यक्षसूत्रस्य स्वमतेनेद रजतमित्यत्र रजतज्ञानस्य स्मृतिस्पता दर्शयितुमिति तात्पर्यवर्णनम् । ६७-~प्रभाकरमतेन "साक्षात्पतीति प्रत्यक्षमि"ति प्रत्यक्षलक्षणोपन्यास । ... १४६ ६८-चक्षुरादीनामिन्द्रियाणा सद्भावे भेदै च प्रमाणोपन्यास । १४७ ६९-ग्राभाकरमतेन मनस्साधनप्रकार । १४८ ७०-तस्याऽणुपरिमाणत्वक्यनम् । १४९ ७१-वसुवन्धोमनस्साधनप्रवारस्याऽनुवाद-निरासौ । ७२-चक्षुरादीनामिन्द्रिमाणामसाधारणविषयकपनम् । ७३-ऐन्द्रियकस्य द्रव्यस्य चातुर्विध्यप्रदर्शनम् । १५४ ७४-स्वमतेन रूपादीना गुणाना निर्देश । ७५---अब न्यायसिद्धिटीकाया गुणाना लक्षणोदाहरणाभ्या निरुपण विशेपो द्रष्टव्य १५५ ७६-निर्विकल्पक-सविकल्पकभेदेन प्रत्यक्षस्य द्वैविध्यकयनम् । १६० ७७-चौद्धा निर्विकल्पकप्रत्यक्षमेव प्रमाणमभ्युपगच्छन्ति । शाब्दिकशिरोमणिर्भर्तृहरि- स्सविकल्पक्प्रत्यक्षमेव प्रमाणमित्यन्यतरस्याऽचारितार्थ्यादुभयोरावश्यकतेति निरूपणम् । ७८-"लब्धरूपे क्वचित्किञ्चिदि"ति मण्डनमिश्रवधनस्याऽभिप्रायकथनम् । ७९---मित्तौ मातरि च प्रत्यक्षत्वनिरूपणम् । ८०-गुरुमते विपयापेक्षया प्रमाणान्तरत्वव्यपदेश इति कथनम् । ८१--ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वनिरूपणम् । १७० ८२-ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वेन सौत्रान्तिकमतेन पूर्व पक्ष । १७३ ८३--सौत्रान्तिकमतेन विज्ञानवादमतस्य निरास । १७७ ...

·... ८४-विज्ञानबादिमतस्य मीमांसकमतेन निरास । ८५.--"जाग्रत्प्रत्ययो निरालम्वन प्रत्ययत्वादि"ति विज्ञानवायुवतस्याऽनुमानस्य विरूद्ध- त्वादिहेत्वाभासोद्धावनम् । ८६---ज्ञानानुमेयत्ववादिनो मादृस्य ज्ञानास्वप्रकाश शङ्का-सन्निरासश्च । ८७-~आत्मन कर्मकर्तृत्ववादिनो मतेजुभवविरोधप्रदर्शनम् । १८८ ८८-~-ज्ञानस्याऽनुमेयस्वनिरासः । १८८ ८९---अयइट इति ज्ञान घटमह जानामीत्पनुव्यवसायेन गृहत इति नैयायिस्मत. निराकरणम् । ९०--ज्ञावे त्वर्थे पश्चादनुमानादवगच्छतीति भाप्यस्याभिप्रायवर्णनम् । १९० ९१---प्रमाणफलभावस्थाऽनयत्यप्रतिपादनम् । १९२ ९२-विज्ञानवादिमते प्रमाणफलभावस्याऽनुपपत्तिप्रदर्शनम् ।... ९३-सापेक्षज्ञान स्मृतिरिति प्रभाकरविजयोक्तस्मृतिलक्षणनिरासमुखेन सस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिरिति शालिकोक्तलदाणस्य समर्थनम् । ९४-विषयेन्द्रियनिरूपणावसरे हेमचन्द्रोक्ताना केपा प्राणिना कानि कानीन्द्रियाणीति तदीयग्रन्यसन्दर्भस्योदरणम् । ९५--"द्रव्य-जाति-गुणेवि"ति शालिकोक्ने प्रमेयत्रंविध्ये शङ्का-समाधाने । ९६--द्रव्याश्रय कर्मभिन्नो गुणे द्रव्येषु तरतमभावेन वर्तमानो गुणो द्रव्यपरतन्त्र इति च न्यायसिद्धिव्याल्यानुसारेण गुणलक्षणस्य विध्यनिरूपणम् । ९७---अजसयोगनिराकरणम् । १९५ ... अनुमानपरिच्छेदस्य । ... ९८-अनुमानलक्षणम् । ९९--"ज्ञातसम्बन्धस्यै"त्यादिमाप्यस्य कुमारिलभट्टोक्नत्र्यास्योपन्यास-निरासी। १००-प्राभाकरमतानुसारेण व्याख्यानप्रदर्शनम् । १९७ १०१-~अविनामावनियमो व्याप्तिरिति धर्मकीयुक्तस्याविनामावनियमस्योपन्याम । १९८ १०२-"कार्यकारणभावाद्वा" इति प्रमाणवातिवस्य व्याख्यानम् । १०३--योपियोलस्यानुमेयेन सम्बद्धमित्यादिपद्यस्योपन्याम । १९८ १०४-- अनुपलपिरिङ्गस्य प्रतिपेपरूपत्व तत्र प्रशारगुप्तस्य वचन प्रमाणमिति प्रतिपादनम् । १०५-अविनामावनियमस्य निराकरणम् । १०६--अस्पद वारण कार्यमित्यादिवशेपिकोनाना पञ्चाना म्वन्यानामुपन्यास- निरासौ। १०७--स्वमतेन व्याप्तिवयनम् । २०२ १०८--सम्बन्धनियमे प्रमाणविचार । १०९-सम्बन्धनियमे पानसत्र यक्षगा-निरामौ । ११०-प्रमावरसम्मउगम्बन्धनियमादधारणम् । २०४ ...

·... ... ... ... ... ... पू १११- अनुमानस्य स्मृतिरूपत्व-शशा-निरासो । २०५ ११२-अनुभवरूपत्वेनाऽनुमानस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनम् । २०५ ११३-अनुमानस्य प्रत्यभिज्ञारूपत्वराशा-निरासो- २०५ ११४-निरुपाधिकसम्बन्धो व्याप्तिरिति स्वमतोपन्यास. । २०६ ११५ -ज्ञातसम्बन्धनियमस्पेत्यनुमानलक्षणपटकीभूताना विशेषणाना साधंक्योपन्यास. २०७ ११६-प्रत्यक्षवाधोदाहरणम् । ११७-अनुमानवाघोदाहरणम् ११८~शब्दश्थोत्रग्राह्यो न भवति गुणत्वादित्यनमानस्याऽनुमानेन बाधो न भवतीति दिङ्गनागस्य मतोपन्यास-निरासो २११ ११९-शास्त्रेणानुमानवाघोदाहरणम् २११ १२०-~- -~-उपमानापत्तिभ्यामनुमानवाघोपन्यास २११ १२१-असाधितविषयस्याऽनुमितिहेतुत्वशङ्का-निरासो २११ १२२--स्वमतेनाऽनुमानकारणपरिगणनम् २१२ १२३---यत्र बाधितविषयत्व निश्चितम्, तत्राऽनुमान नोत्पद्यते, यत्र तु विषयवाधा सन्दिग्धा, तत्राऽनुमानमुत्पद्यत इति क्यनम् २१२ १२४--असत्प्रतिपक्षस्याऽनुमितिहेतुत्वशङ्का-निरासो १२५-~अनुमानस्य प्रमेयद्वैविध्यनिरूपणम् २१४ १२६-~-कर्मविपये मण्डनमिश्रमतस्यानुवादो भावनाविवेकस्थतत्प्रकरणस्याऽनुवादश्च २१५ १२७-तनिरास कर्मविपये भाट्टप्रस्थान प्राभाकरप्रस्थानयो खण्डन-मण्डनप्रणाली- प्रदर्शनम् १२८--शक्तिनिरूपणम् २१८ १२९-अभावकारणतानिरास २१९ १३०- स्वार्थ-परार्थभेदेनाऽनुमानद्वैविध्यनिरूपणम् २२० १३१-यायिकोक्तस्य प्रतिज्ञाद्यवयवपञ्चकस्याऽधिक्येन बौध्दोक्तावयवद्वयस्यात्यन्त- साकाडक्षत्वेन तव्युदसनपूर्वकमवयवत्रविध्यवर्णनम् । २२० १३२--वैधHदृष्टान्तनिराकरणपूर्वक साधर्म्यदृष्टान्तनिरूपणम् २२३ १३३-साधर्म-वैधय॑योर्विकल्पशङ्का-तनिरासी २२४ १३४-हेत्वाभासविषये न्यायसूत्रभाष्यवार्तिकादिमतेन हेत्वाभाससद्धग्रह २२७ १३५.-अनुमानफलनिरूपणम् २२८ शाखपरिच्छेदस्य १३६-शास्त्रलक्षणनिर्देश २२९ १३७-शब्दत्वस्योपाधित्व-निरूपणम् २३० १३८--स्फोटवादस्योपन्यास निरासो २३१ १३९--वर्णानुभवजनितसस्कारस्य स्मृतिहेतोस्सस्कारा?लक्षण्यप्रतिपादनम् २३२ १४०---शब्दार्थयोस्सम्बन्धल्पोत्पत्तिकत्वाक्षेप-निरासी २३३ ... ... ... ... ... ...

·- ... ... ... ... १rtmarg १४२-नारमो पांशापार करना १.३- -Tent गदा या निगमिति प्रामा farmire १४. वेदा पानि मिदिमनमियन्यानिगगी १४५-पानामामारामार १८६-योति प्रमालयमा निगमो २४३ १०-वेदयाममा-रामो १४८-बानां पौवापरावा-निरामो १४९-पागामोरयवाडा-गमापाने २४० १५०--विवार-परिवारो १५१-मुनि वानुमेपरेर पनिकाम् । १५२-माझमम्मतस्य गितपंदमूलत्याय निरापरणम् । २५० १५३-शास्त्रमाहारनिनाम् । १५४-अध्याहारम्यापकपनम् । २५२ १५५- स्वगंगमार्थविषये मतानरोरन्यामनिरागपूबारसमवेन स्वर्गदानिरूपणम् । २५३ १५६--विवो पानोपारस्पानिदेग इनि भामनिराकरणपूर्वा प्रामावरमतेन शिनो प्रारतोरदेशनिम्पणम् । १५७-मागम्मतोम्मानानिदेगरत्वनिममनन स्वमतेनीपमानस्थाननिदेशपत्यकथनम् । २५५ १५८-मास्वंय नास्त्रभेदको प्रयोजक निरूपणम् । २५५ १५९-शास्यभेदनिम्पमम् । १६० अनुपयसाध्यभेदाभ्या शास्त्रभेद इति प्राभावरसिद्धान्नवर्णनम्, दादानरे- मान्नुबन्ध दवर्णनम् १६१--अभ्यासाद्विपयभेदनिशाणम् । २५८ १६२--"य एवं विद्वान् पोर्णमामी यजेन' इत्यत्राभ्यामस्थायवादत्वयनम् । २५९ १६३-~अग्नेयायापारादीनामङ्गप्रधानभावनिरूपणम् । २६० १६४ गुणादनुबन्धभेदनिरूपणम् । १६५--सज्ञयानुबन्धभेदनिध्पणम् । १६६-प्रकरणान्तरस्या बन्धभेदक्त्वायनम् । २६२ १६७-सम्याया अनुबन्धभेदकत्वनिराम । २६२ १६८-~-अनुबन्धभेदेन शास्त्रभेदनिरूपणम् । १६९-शारवस्यानुमानाद दोपन्यास । २६४ १७०-~-मास्त्ररक्षणपटकाविशेषणाना सार्थयातिपादनम् । १७१-- स्मृतिशिष्टाचारो श्रुत्वैरान्तरितत्वान्तरितत्वाभ्या भेद इति भाट्टमतम् , प्रामावरमते उभयोवेदमूर बत्देन साम्पमिति विशेष । ... २६५ ·... ... २७७ ... प उपमानपरिच्छेदस्य १७२--उपमानलक्षणम्। १७३--सादृश्यस्याऽनतिरिक्तत्वशङ्का-निरासो। २६८ १७४-५ सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वप्रतिपादनम् । १७५-~-उपमानप्रमाणस्य प्रत्यक्षादिनाऽगतार्थत्वनिरूपणम् । २६९ १७६-~-उपमानलक्षणघटकविशेपणाना सार्थक्यनिरूपणम् । २७० १७७-गौतमीयस्योपमानलक्षणस्याऽनुवाद-निरामौ । २७१ अर्थापत्तिपरिच्छेदस्य १७८-अर्थापत्तिलक्षणम् , अापत्तिविषये भाट्टप्रस्थान-प्राभाकरप्रस्थानयोर्वेलक्षण्य- प्रदर्शनम् । २७२ १७९-अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावशङ्का-निरासौ। २७३ १८०-~-अनुमानार्थापत्त्योस्सामग्रीभेदावलक्षण्यनिरूपणम् । २७५ १८१-अर्थापत्तिविपये मतान्तरनिरूपणम् । २७५ १८२---अर्थापत्यतिरेकव्याप्त्या गतार्थत्वशङ्का-निरासौ । १८३-भाट्टसम्मतायाश्श्रुतार्थापत्तरूपन्यास निरासी । २७८ १८४--अर्थापत्ती सर्वत्रार्थस्यैव कल्पनमित्यर्थाध्याहारवादपक्षस्य समर्थनम् । २८१ अभाव परिच्छेदस्य १८५--प्रवरणार्थप्रतिज्ञा। २८२ १८६-भाट्टमतेन पूर्व. पक्ष । २८२ १८७- अभावस्य प्रत्यक्षग्रहणाशङ्का तन्निरासौ । २८३ १८८-अनुमानेना-भावग्रहणशङ्का-तनिरासो । २८४ १८९-पादविन्यासादिव्यवहाराव्यथानुपपत्त्याऽभावस्याऽऽवश्यक्त्त्वकथनम् २८५ १९०-प्राभाकरमतेन सिद्धान्त । २८६ १९१-अभाववादिमतेऽनवस्था स्वमते तदभाव इति निरूपणम् । २९१ १९२-सम्भवस्य प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम् । २९२ १९३--ऐतिह्मलोक्प्रतिभाना प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम् । २९२ १९४-हस्व-दीर्घयो प्रमाणान्तरत्वशानिरासो। २९४ १९५--अमावस्याऽधिकरणात्मक्त्वे ऋजुविमला-भाध्यपरिशिष्टयोस्सवाद । १९६-अभावस्याऽधिकरणत्मवत्वे नैयायिकरुद्भावितानामधिकरणानामानन्त्य कस्मिना- घाराधेयभावानुपपत्त्या शब्द-गप-रसामावानामप्रत्यक्षत्वापत्या चेति दूपणाना निरास, तेषां दोषाणा मैयायिकमत एवासादनम् । शानविरोपात्मक्त्व- ममावस्याभावस्थाऽधिकरणात्मवत्व जगन्मिध्यात्ववादिनानिनामपि स्वीकार्य विज्ञानातिवादप्रसक्तिः, सनिरासश्च । लण्डनससाधकारेणोक्तस्य दूपणस्य निराकरणम्चेति एतेपामानां विस्तरेण प्रतिपादनम् । २९८ ... ...

·( ) पु. २४५--प्राभावरमतस्य मोपपत्तियमुपन्यासः, निरवयर वाक्य निग्वयवस्य वाक्यार्यस्प वाचवम्, वाश्यान्यवर्ण एवं वाक्यार्यस्य वोयर, स्मृत्यारढमेव वावर वाश्यार्थ प्रतिपादयतीति मतत्रयस्योपन्यास ३७८ २४६---तन्निरास.।। २४७-अन्विताभिधानवादस्योपक्षेप । ३८१ २४८--अन्विताभिचानवादानुपपत्तिसदा । ३८१ २४९ तन्निरास । ३८२ २५०-"पदानि हि स्व स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि, इदानीमवगतारसन्तो वाक्या- धमवगमयनी"ति वाक्याधिकरणगतमाप्यसन्दर्भस्य स्वमतानुसारेण व्याख्यानम् । ३८३ २५१-अम वातियानुसारिणा केपाश्चिन्मतेन पड़ा। ३८३ २५२----ततिरास । ३८३ २५३---आकाडक्षाविषये न्यायमतोपन्यास-निरासो। २५४~-स्वमतेनाऽऽपाइक्षानिरूपणम् । ३८७ २५५ --सनिधिनिरूपणम् । ३८९ २५६---योग्यतानिरूपणम् । ३९० २५७-~-योग्यताविषये मतान्तरोपन्यास-निरामी। २५८-अभिहितान्वयवादं परित्यज्याऽन्विताभिधानवादस्वीकारे को हेतुरित्याक्षेप । २५९-तन्निरास ३९२ २६.-मत्राऽवाडक्षा योग्यता-सन्निधिमन्त पदार्था वाक्यार्थीभवन्ति, न पुनर्वाक्यार्थमेव बोधयन्तीतिमतोपन्यास-निरासो २६१-अभिहितान्वयवादे शक्तिकल्पनाप्रयुक्तगौरवम्, अन्विताभिधानवादे तु लायब- मिति निरूपणम् । २६२-~~वाक्यार्थविपये कुमारिलभट्टमतोपन्यास । अत्र पदार्या एव वावयार्थीभवन्ती- त्येक मतम्, अनन्वितावस्या हि पदार्या पदेनाभिहिता अन्वितावस्या स्व- सम्बन्धिनी लक्षयतीति मतद्वयं निरस्य, वाक्यतात्पर्यानुपपत्त्या पदोपस्था- पित पदार्थक्यार्थी लक्ष्यते, 'वाश्यार्थो लक्ष्यमाणो हि" इति न्यायान् । २६३---अस्मिन्विषये "सृष्टीरूपदधाति" "पौर्णमापी यजते" "निपादस्थपति-रथ- घोप-मेधपत्यग्नीयोमाणा रक्षक्त्यप्रदर्शनम् । ३९८ २६४-- गुरुमतेन लक्षणानिरूपणम् । २६५-पदानामन्वितायंप्रतिपादने शक्तिस्वीकारश्यानिति प्रदर्शनम् । ४०० २६६--अन्विताभिधानेऽन्योन्याश्रयदोषशङ्का-परिहारी। ४०१ २६७-अधिकरणापरपर्यायेण न्याय व वाक्यार्थनिर्धारण भवत्यतो मीमासाया इतिकर्न- व्यतास्थानीयत्वम् । २६८-एकवाक्यत्वसम्भवे वाक्यभेदोऽन्याय , तदर्थ बहूना स्थलानामुदाहरणप्रदर्शनम् । ४०८ ।' २६९-वाक्यार्थनिर्णये मोमासाशास्त्रेण प्रतिपादिता न्याया अवश्यमादतथ्या, तैरेव वाक्यार्थप्रसङ्ग आपतन्तीनामनुपपत्तीना निराध इत्युपशदनम् । ४०९ " ... ४०४ ...

·( 2 ) ४१२ २७०--अन्वितार्थाभिधायकाना पदानामेवाऽन्वयाभिधायकता जातिशक्तेर्व्यक्त्यभिधान- मिवेति निरूपणम् । २७१-अव सिंहावलोकनन्यायेन वाक्याधिकरणगतभाध्याक्षराणा योजनम् । २७२- अभिहितसामान्यान्क्यो विशेपान्वयमाक्षेप्स्यतीति प्रतिपादनम् । २७३---निरवयव वाक्य, वाक्यान्त्यवर्णः, स्मृत्यारूढ पदकदम्बकम्प्रथम पदम्, आख्यात- पदमात्रम्, अनन्विता , पदार्या वा, वाक्यार्थबोधनेऽसमर्था, किन्तु पदान्येवा:- न्वयापरपर्यायवाक्यार्थबोधने समर्थानीति प्राकरणिकार्थोपसहार । ४१४ २७४-वर्णातिरिक्तश्शब्द इति मत निराकृत्याऽऽनुपूर्वीमन्तो वर्णा एव शब्द, आतु- पूर्वीमन्ति पदानि वाक्यमिति स्वसिद्धान्तकथनम् । ४१५ २७५ --समस्तवर्णविषया बुद्धि , तस्या प्रकारद्वयम्-सद्रूपान्त्यवर्गप्रत्यक्षम्, पूर्वेषु वर्णेपु स्मृतिरूपरि स्मृत्यनुभवरूपा विचित्रा वुद्धिरर्थप्रतीतिहेतुरिति वेपा- ञ्चिन्मतम्, सर्ववर्णविपया स्मृतिरर्थप्रतीतिहेतुरित्यपर मतम् । अस्मिन्पक्षद्वये चरमपक्ष एव शालिकाचार्येण स्वीकृतस्समर्थितश्चेति निरूपणम् । द्वितीयपरिच्छेदस्य २७६-कार्यविषये पूर्व पक्ष । २७७-तत्र सिद्धान्तनिरूपणम् । ४१८ २७८--शब्द-तद्वयापारयोर्भावनात्वशङ्का-निरासो । ४१९ २७९-~-कुमारिलभट्टसम्मतायाश्शाब्दभावनायास्तन्त्रवातिकेऽर्थवादाधिकरणेऽशत्रयविशि- प्टाया उपन्यास । २८०-तनिरास । ४२० २८१--पुरुषप्रवृत्तेस्साध्यत्वोपक्षेपप्रतिक्षेपौ। ४२१ २८२---प्राशस्त्यज्ञानस्येतिकर्तव्यतात्वनिरास । ४२२ २८३~-वार्तिकोत्तस्य दविहोमन्यायस्य दृष्टान्ताभावत्वप्रतिपादनम् । २८४-शब्दोऽम्बरगुण, इति श्रोत्रभूतस्याऽऽकाशस्य सयोगविध्यासम्भवनिरूपणम् । ४२३ २८५---आख्याताना भावनावाचित्वशङ्का ननिरासी। ४२४ २८६-आस्यातस्य व्यापारवाचित्वमिति पक्षस्थ निराकरणम् । ४२५ २००-यामियालयमामेव लिडादरमा कृस्त्यित्यियमले देवदत्त 'पक करोतीत्य- पाण्यात कर्तृसख्या वक्ति, इति स्वसिद्धान्तकयनम् । ४२५ २८८-मण्डनमिश्रेण भावनाविवेके प्रत्यर्थातिरिक्त प्रयल आख्यातार्य इत्युक्तस्यानु- वाद-निरासी। ४२६ २८९-कार्यवाचिनामेव लिडादीना कृतिवावित्वनिरूपणम्, दण्डिन्यायस्य प्रकृते प्रवृतिरिति क्यनन्च ! २९०--प्रवृत्ति प्रति वार्यताज्ञान कारणमिति मतस्योपोर। ... ४२७ २९१-इष्टसापनत्वम्विद्ध्यर्थ इति ब्रह्मसिद्धि-विधिविवेकाधवलम्वननेष्टसाधनता- मानस्यैव प्रवर्नवत्वमिति मण्डनमिश्रमतेन पूर्वपक्षः। ४२८ २९२-रष्टसाधनत्व ऋतिसाध्यस्वयोभंदन कृतिसाध्यत्वेनाव्ययासिस्वादिष्टसा. ...

·४५९ ४६० ... पू १३--अङ्गपारायणे प्रथमपरिच्छेदस्य ३१८--सन्निपत्त्योपकारकस्याङ्गस्य चातुर्विध्य तल्लक्षणं तदुदाहरणञ्च । ४५७ ३१९-सन्निपत्त्योपकारकाङ्गविषये भाट्ट-प्राभाकरप्रस्थानयोविभागे वैषम्यप्रदर्शनम् । ४५७ ३२०-सन्निपत्योपकारकाङ्गवाक्येषु पृथग्विधीनभ्युपगच्छता भाट्टमीमासकाना शङ्का । ४५८ ३२१-सन्निपत्योपकारकस्थले सग्निपत्त्योपकारकाङ्गाना ग्राहकग्रहणात्प्रधानवाक्यार्थस्य नियोगस्यैव तत्राऽनुवाद इति कयनेन पूर्वोक्तशानिरास , तदुपोबलकतया टीकाकारस्य वचनोपन्यासश्च । ३२२-~-अवधातादीना नियोगविषयत्वशङ्का-निरासो। ३२३-सन्निधानविषये शङ्का-निरासो। ३२४ --अवघातादिष्ववान्तरापूर्वमङ्गीकुर्वता भाट्टमीमासकानाम्मतोपन्यास-निरासौ । ४६२ ३२५-स्वमतेन श्रुत्यादीना विनियोगविधिसहकारित्वेनाभिमताना स्वमतेनाऽविनियो- जकत्वकथनम् । ४६३ ३२६--"न चाऽविहितमङ्ग भवति" इति कर्षधिकरणस्थभाष्यस्य "पुरुषप्रयत्नश्रवण- मनुवाद" इति जञ्जभ्यमानाधिकरणगतस्य प्रतीयमानो विरोधो भाट्टमते दुष्परिहर , स्वमते सुपरिहर इत्यादि विवेचनम् । ३२७---द्वितीयार्थविवेचनम्, शेषित्व द्वितीयार्थ इति मतस्य निराकरणम् । ४६४ ३२८-लिङ्गवाक्ययोरुदाहरणोपन्यास , सन्निपत्त्योपकारकाणां प्रकरणविनियोजकत्वा- भावकथनम्। ३२९---प्रकरण-स्थान-समाख्यानासनिपातिपु विनियोजकत्वाभावकथनम्, अभिधानेन- ग्राहकंदमर्थ्यम्, विनियोगेन कारकंदमर्थ्यम्, उपादानेनाऽधिकारनियोगकरणी- भूतयागाद्यदमर्थ्यमिनेत्यादिविशेषमुखोपन्यासैन । ३३०--सन्निपातिनामङ्गानामारादुपकारकत्वशङ्का-निरासो। ... ४७० द्वितीयपरिच्छेदस्य ३३१---अदृष्टप्रयोजन-दृष्टादृष्टप्रयोजनभेदेनाइरादुपकारकस्य द्वैविध्योपन्यास । ३३२---आरादुपकारविपये एकदेशिनाम्मतोपन्यास । ४६८ ३३३ --एकदेशिमत्तनिरास । ४६९ ३३४---अवान्तरापूर्वापह्नवशङ्का-परिहारौ। ३३५-दीक्षणीयादिष्ववान्तरापूर्वाक्षेप-समाधाने । ३३६-भाट्टमतेनाश्वान्तरप्रकरणोपक्षेप । ४७१ ३३७-स्वमतेनाऽवान्तरप्रकरणनिरासश्च । ४७१ ३३८-अयाजादिषु सौमिकविध्यन्तातिदेशशशा-निरासी । ३३९-प्रयाजादिपु स्वारसिक्या इतिकर्तव्यताकाक्षाया असम्भवेऽपि लिङ्गरूपकारणा- न्तरसमुत्थयापूर्वकल्पनोपपादनम् । ४७३ ... ३४०-अयाजादीना विकल्पसङ्का-परिहारो। ... ४७२ ...

·प. ४७७ ... ४८२ ३४१--प्रयाजादिप्वव्यक्तत्वसादृश्यात् सौमिधर्मातिदेश इत्याशडक्य निराकरणम् । ४७६ ३४२--आश्रयिर्मविषये भाट्टमतेन शङ्का। ३४३-प्राभाकरमतेन समाधानम् । ३४४-उत्पनकर्मगनसस्याऽभ्यासापादिकति निरूपणम् । ३४५--"पशुना यजेते"त्यत्र पशुगतमेक्त्व समानाभिधानश्रुत्या कारकाङ्ग समानपदश्रुत्या ४७८ पश्वङ्गमिति भाट्टसिद्धान्तं निरस्य, स्वमतेन तस्योपादानिकाङ्गत्वनिरूपणम् । ३४६-उपादानास्यप्रमाणस्य विपयोपन्यास । ३४७-विवरणमतेन क्रमस्याऽनभिधानोपन्यास | निबन्धनमतेन क्रमस्याऽनभिधानेऽपि प्रयोगविधिनापेक्षितत्वाद्ग्रहणमित्याद्युपन्यास । अत्रैव विवरण-निवन्धनयो प्रभाकरमिथप्रणीतत्वम्, क्रमविचारस्यानर्थक्य- पूर्वपक्षोर्यवत्वेन सिद्धान्त इत्याद्युपन्यास , मर्यादिप क्रमो नाभिधीयत इति ४८१ कथनञ्च। ४८२ ३४८-क्रमस्य चोदनालक्षणत्वाक्षेप-समाधाने । ३४९-यथाविनियोगमधिकार इति तिर्यगधिकरणसिद्धान्तोपन्यासेन पूर्वोत्तराङ्गविशि- प्टप्रधानयागविषयककार्यानुष्ठानसमर्थस्याऽधिकार । ३५०-अन्धादीनामनधिवार, अशक्तानामगवैकल्यसमाधानेन, अद्रव्याणा द्रव्यार्जनेन चाधिकारवर्णनम्, नित्यकर्मस्वङ्गविपये यथाशक्तिन्यायोपन्यासश्च । ४८३ ३५१--नैमित्तिकानामनुष्ठान कादाचित, प्रतिनिमित्त नैमित्तिकस्याऽवृत्तिरित्युप- ४८४ ३५२-कार्यप्रमेयनिरूपणम् । ३५३--भाट्टाभिमतानुमानोरमानयोरतिदेशाहेतुत्वनिरूपणम्, लिहादिना प्राकृतोपकार- स्याऽभिधानञ्च। ४८५ ३५४--विकृतावुपकारस्योपदेशिकत्वोपन्यास । उपवार इव पदार्थस्याऽनिदेश स्वमतो- पन्यासेनोपकारपृष्ठभावेन पदार्थानामनिदेश इति भाट्टमननिराकरणम् । ४८६ ३५५-उपकारस्य प्राकृतपदार्थोपस्थापयत्वनिरूपणम् । ऊहस्य शाब्दत्वनिरूपणम् । बाप-तन्त्रा-बापाना निरूपणम् । ३५६-प्रसङ्गनिरूपणम् । ३५७-भाट्टसम्मतस्पायाप्तवाध प्राप्तवाधभेदेन द्विविधस्य बाघस्योपन्यास , तमिरा- प्राभावरमतेनालिङ्गे लिङ्गव्यवहारप्रवर्तनेन तार्तीयस्य, चोदवेन तद्भावेन च प्रापितानामङ्गानामवाषिताङ्गभावानामनुष्ठानलक्षणव्यवहार. वाधनेन वायव्यवहारोपपत्ते, ताीय-दामिक्यो प्राप्तवाधायाप्तवाघ- विषयत्वेन भाट्टसम्मना व्यवस्था न पटत इत्यत्र निबन्धनटीवाया प्रमाणत्वे. नावतारणम् । "अय यत्र यत्रेत्यादे तमिप्या" इत्पन्नम्य थुनिलिङ्गाधि- हरणोपमहारगतस्य गावरभाप्यस्योपरि वातिरेनोलस्य दूपणस्य तत्परिहारस्प च वानिककारीयम्य निरास । प्रमङ्गना "दमुपदेशवाविदोऽभिदधति" त्यादिनिवन्धनटीवायास्त दपायाया ऋजुविमलाया निर्देश। अत्रोपदेशवाघ- ४८५ न्यासश्च। ४८७ ४८८ ·... ... .. " पृ. वित्पदेन शास्त्रदीपिकागतेन प्रभाकरमिथस्य ग्रहणमित्याशयस्य सोमनाथी- यावलम्बनेन प्रदर्शन स्वमतोपसहारश्च । ४८९-४९१ १४-अतिदेशपारायणस्य ३५८-प्रकरणार्यप्रतिज्ञा ४९२ ३५९-स्वसिद्धान्तस्योपन्यास ३६०-प्रकृति-विकृत्योविशेषोपन्यास ३६१-- अतिदेशलक्षणम् ३६२-एक्देशिमतेन दशमाविरोधशङ्का ३६३-तनिरास ३६४-स्वमतेन दशमाद्यविरोधोपन्यास ४९४ ३६५-स्वमतेन दशमाद्यसिद्धान्तवर्णनम् ३६६-अन्यधर्माणाभन्यधर्मत्वाका निरासो ४२५ ३६७-भाट्टमतेऽनुपपत्त्युपन्यास ३६८-स्वमतेनोपपत्तिप्रदर्शनम् ३६९--स्वमतेनोपदेशशब्दार्थोपन्यास , प्राकृतिविकृत्योविशेषकथनश्च ३७०--स्वमतोपन्यास , उपदेशातिदेशयोभिन्नविषयत्ववादिभाट्टमते दोपोद्भावनम् ४९८ ३७१----स्वमते पूर्वोक्तदोपाभाववर्णनम्, स्वमतेनोपदेशातिदेशयोविषपनिर्देशश्च ३७२--उपपारवत्पदार्थानामुपदिष्टत्त्वशङ्का, तन्निरासश्च प्रकरणपञ्चिकाया विषयानुक्रमणिका समाप्ता। " ... ... ४९७ "

·प्रकरणपञ्चिकामूलश्लोकाः ।
स्वाध्यायविधिवाक्यार्थविचारे प्रयतामहे ।
प्रभाकरगुरोदृष्टया मीमांसारम्भसिद्धये ॥ १ ॥
शास्त्रमुखं नाम गुरोराविष्कतुं गभीरमपि भावम् ।
शालिकनाथेन कृतं प्रकरणमेतत्प्रसन्नतरम् ॥ २ ॥
अर्थासंस्पर्शिताशङ्का यथा शब्दस्य वार्यते ।
प्रभाकरगुरोरिशष्यैस्तथा यत्नो विघीयते ॥३॥
अत्र लौकिकवाक्यानां व्यभिचाराभिमानतः ।
अर्थासंस्पर्शितां केचिदाहुश्शद्रस्य वादिनः ॥ ४ ॥
निश्चयोऽर्थस्य संस्पर्शः स चार्थाव्यभिचारिणः ।
प्रत्यक्षादेरेच भवेच्छन्दस्तु व्यभिचारवान ।।५।।
विनाऽप्यर्थ हि शब्देन प्रतीतिरुपजायते ।
अगुल्यग्रेऽस्ति करिणां यूथमित्येवमादिना ॥६॥
न चात्र शक्यते वक्तुं शुक्तौ रजतबोधवत् ।
अंग्रहाद्भ्रान्तिरेपेति कारणस्याऽविशेषतः ।।७।।
दुष्टा हि हेतवः कार्य सम्पूर्ण कर्तुमक्षमाः ।
तेन भेदाग्रहो युक्तरशुक्तिकारजतादिषु ॥८॥
इह तु ज्ञानहेतुर्यरशब्दस्स न विशिष्यते ।
विशिष्यते यस्तु वक्ता स ज्ञानस्य न कारणम् ।।६।।
वक्ताऽपि यदि विज्ञानहेतुस्स्यादिन्द्रियादिवत् ।
ततस्तस्यापि दोपेण भवेदग्रहणं तदा ॥१०॥
वक्ता तु केवलं शब्दव्यक्तावेवोपयुज्यते ।
ज्ञानन्तु शब्दमात्रेण निरपेक्षेण जन्यते ॥११॥
न च तस्येइ दुष्टत्वं किश्चिदप्युपलभ्यते ।
दोषश्वाऽग्रहणे हेतुस्तदभावे स्फुटो ग्रहः ॥१२॥

·( २ ) तेन शब्दोपजनितं ज्ञानमेवेदमीदृशम् । अर्थ व्यतिक्रामतीति कुतस्तेनायनिश्चयः ॥१३॥ येनापि हि विना यस्य सद्भाव उपपद्यते । निश्चयस्तत्र तेनेति सुभापितमिदं वचः ॥१४॥ नन्वेवमाप्तवाक्यम्यः कथं व्यवहृतिर्भवेत् । व्यवहारो हि लोकस्य कथं स्यानिश्चयं विना ॥१॥ उच्यते व्यवहारो हि सन्देहादपि लौकिकः । प्रायशो दृश्यते तेन न किञ्चिदिह दुप्यति ॥१६॥ अपि चाऽसत्वमालोच्य वक्तस्तत्रार्थनिश्चयः । मानान्तरवशेनाऽपि कथञ्चिदुपपद्यते ॥१७॥ वेदस्त्वलौकिकार्थत्वादभावाद्वक्तुरेव च । अहो वत दशां कष्टामुपनीतो हि पण्डितैः ॥१८॥ अत्र प्रतिविधानाय यतन्ते मतिशालिनः। ज्ञानस्य व्यभिचारित्वं नयवीभ्यां निवारितम् ॥१६॥ श्रूयतामवघानेन गतिर्नरगिरामपि । अनुमानात्पृथग्भावं तासां नेच्छन्ति सूरयः ॥२०॥ वाक्यं हि पुरुषाधीनरचनं लौकिकं सदा । शक्यमानायथार्थत्वं नार्थनिश्वायकं स्वतः ॥२१॥ अन्योन्यानन्वितार्थानि पदान्यपि हि मानवाः । रचयन्तो विलोक्यन्ते तेन नाऽन्वयनिश्चयः ॥२२॥ केचित्तावद्भ्रमेणैव केचिदाशयदोपतः । प्रमादात्केऽप्यशक्तेश्च केऽप्यनन्वितवादिनः ॥२३॥ तदुक्तानां पदार्थानां यद्यप्यन्वययोग्यता । तथाऽप्यनन्वितस्याऽपि दृष्टेर्नाऽन्वयनिश्चयः ॥२४॥ निश्चयशन्देन ज्ञानमेवाऽभिधीयते । अन्वयानिधये तेन ज्ञानमेवाऽस्ति नान्वये ॥२॥ शङ्कयमानायथार्थत्वरचनं तेन पुंवचः । श्रुतमात्रकमेवार्थे , न तावनिश्चयावहम् ॥२६॥ तत्र

·यावद्वक्तुरविज्ञातं पूर्वभावि प्रमान्तरम् ।
विविक्षितार्थविषयमिन्द्रियार्थनिवन्धनम् ॥२७||
तस्य ज्ञानच वाक्येन लिङ्गभूतेन गम्यते ।
ज्ञात्वैवाऽयं ब्रवीतीति य एवमवधारितः ॥२८॥
तस्य ज्ञानेन नियतं वाक्यं ज्ञानानुमापकम् ।
ज्ञानश्वार्थाविनाभावि तेनाऽर्थेऽपि विनिश्चयः ॥२६॥
तत्राऽर्थे निश्चिते पश्चात्सोऽर्थो वाक्येन गम्यते ।
तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादता ॥३०॥
पूर्वन्तु लिङ्गभूतं तत् वक्तु नावधारणे ।
वक्तज्ञानप्रसूतं हि वाक्यं तत्कार्यमिष्यते ॥३१॥
कार्यात्कारणसिद्धिश्च सर्वेषामनुमानतः ।
पौरुपेयमतो वाक्यं न शास्त्रमभिधीयते ॥३२॥
एवञ्च सति लिङ्गस्य व्यभिचारोऽयमीक्ष्यते ।
न शास्त्रस्येति तस्य स्यादर्थासंस्पर्शिता कुतः ॥३३॥
लिङ्गस्याऽपि न चैवाऽयं व्यभिचारोऽस्ति किन्तु यः।
लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विवेक्तुं । मूढचेतनः ॥३४॥
तस्यालिङ्गे लिङ्गरूपसाधारण्यनिवन्धनः ।
लिङ्गसंव्यवहारोऽयं विपरीतः प्रवर्तते ॥३५॥
श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणैतदीरितम् ।
तेन न व्यभिचारोऽस्ति द्वयोलैंगिकशास्त्रयोः ॥३६॥
नन्वर्थ एव प्रथमं पुंवाक्येभ्योऽवगम्यते ।
अन्यथा हि कथं वक्तु(विशिष्टाऽनुमीयते ॥३७||
अर्थे नैव विशेषो हि निराकारतया घियाम् ।
न चाप्रतीतेनार्थेन विशेपश्चाऽवकल्पते ॥३८॥
अत्र मोऽयथार्थत्वशङ्कयाऽर्थो न निश्चितः ।
अनिश्चितश्च न ज्ञात इति तावद्वयवस्थितम् ॥३६॥
किन्त्वज्ञातेऽपि वाक्यार्थे पदजाते श्रुते सति ।
विमर्शो जायते श्रोतुरीदृशो मतिशालिनः ॥४०॥

·अन्योन्यान्वययोग्यार्थ पदजातं ब्रवीत्ययम् ।
आप्तस्तेनाऽमुना नूनं ज्ञातस्तेषां समन्वयः ॥४१॥
न कदाचिदसम्बद्धानानेए विवक्षति ।
न वाऽमतीतसम्बधानिति दोपो न कथन ॥४२||
नन्वेवं तुरगारूडस्तुरङ्ग विस्मृतो भवान् ।
वेदप्रामाण्यसिद्ध्यर्थमुत्थितस्तत्वहीणवान् ॥४३॥
लोकारगतशक्तिर्हि वेदे शब्दोऽवयोधकः ।
लोके च लिङ्गभावेन प्रतीतिर्भवताऽऽश्रिता ॥४४॥
स्वयन्त्विह समाधानमाचार्येण प्रदर्शितम् ।
शब्दस्याऽर्थेन सम्बन्ध इति दर्शयता सता ॥४५॥
अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां हि स्थिते सति ।
विशिष्टा वक्योतुिं शक्यते नाऽन्यथा यतः ॥४६॥
ज्ञातेपु हि पदार्थेषु श्रोता वक्तरि कल्पयेत् ।
अन्योन्यान्वयविज्ञानं नाऽन्यधेत्युपदर्शितम् ||१७||
पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिस्स्वाभाविकी स्थिता ।
पुंवाक्येषु विसंवादशङ्कया सा तिरोहिता ॥४८॥
वेदेषु स्वस्मर्यमाणकर्ट केषु स्वरूपतः ।
प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितार्थावबोधिषु ॥४६॥
न कर्तुरनुमानं स्याद्वाक्यत्वादिति लिगतः ।
न कर्ता शक्नुयाद्वाक्यं का कार्य घलौकिके ॥५०॥
तेन वेद विसंवादशङ्का नास्ति कथञ्चन ।
अर्थनिश्चयहेतुत्यादर्थसंस्पर्शिता स्थिता ॥५१॥
व्यपगतवाङ्मलपङ्कः प्रोद्धृतपरयुक्तिकण्टकप्रकरः ।
सृष्टः प्रगुणतरोऽयं शालिफनायेन नीतिपथः ॥५२।।
यथार्थ सर्वमेवेह विज्ञानमितिसिद्धये ।
प्रभाकरगुरोर्भावस्ममीचीनः प्रकाश्यते ॥५३॥
तत्र तावदिदं केचिचिरे चारुचेतसः ।
भ्रमसन्देहविज्ञाने यथार्थे उमे इति ॥५४॥

·इदं रजतमित्येषा या शुक्तिशकले मतिः ।
सा चेद्यथार्था भ्रान्तित्वं तदा तस्यास्तु कीदृशम् ॥५॥
यथावस्थितवस्त्वाभमपि ज्ञानं यदा भ्रमः ।
प्रमाणेषु तदाऽऽपन्ना सर्वेषु भ्रमरूपता ॥५६॥
विवेकाग्रहणं भ्रान्तिरिति चेन्नैतदीदृशम् ।
सुपुप्तेऽपि भ्रमापत्तेः सर्वमेदापरिग्रहात् ॥५७।।
भेदाग्रहे गृहीते च यदि स्याद्ममरूपता ।
दूरात्सामान्यमात्रस्य दर्शनं स्याद्भमस्तदा ॥५८॥
यथार्थदर्शनत्वे च बाधकोऽपि न युज्यते ।
अज्ञानभेदग्रहणैर्न बाधकमतिभवेत् ||६||
यथार्थताऽपि चैतस्याः कथमित्यपि चिन्त्यताम् ।
एपा हि रजतत्वेन शुक्तिकामध्यवस्यति ॥६०॥
रजतत्वं न शुक्तेश्च रजतस्य न शुकिता।
तयोरन्योन्यभिन्नत्वं प्रत्यक्षेणाऽवधारितम् ॥६॥
अधेयं रजतत्वेन न शुक्तिमवलम्पते
सामानाधिकरण्येन प्रतिपत्तिविरुध्यते ।।६२॥
रूप्यार्थिनः प्रवृत्तिश्च शुक्तौ स्यानिनियन्धना ।
अग्रहोऽपि न भेदस्य प्रवृत्ती कारणं यतः ॥६३||
रजतप्रतिपत्तिश्च नेयमन्धस्य जायते ।
तेनेपमिन्द्रियाघीना संयुक्त चेन्द्रियं घियम् ॥६॥
समर्थमुत्पादयितुं शुक्तिसंयोगि चेन्द्रियम् ।
तेन सैवेन्द्रियेणेह रजतत्वेन गृह्यते ॥६५॥
स्यान्मतं शुक्तिकामात्रमिन्द्रियेणाऽवसीयते ।
तदेव सदृशत्वेन रजतस्मृतिकारणम् ॥६६॥
सदृशप्रत्ययेनेह संस्कारोदोघहेतुना ।
तदित्युल्लेसरहिता रजते भवति स्मृतिः ॥१७॥
स्मृतावस्यां मनोदोपानदित्यंशोऽवखण्डितः ।
तेनेन्द्रियानुकारित्वमन्ययासिमित्यसत् ॥६॥

·अनुभूतेऽपि विपये तत्परामर्शवर्जितम् ।
न चोघं स्मृतिमिच्छन्ति धारावाहिकबोधवत् ।।६।।
अपरोक्षपुरोवर्तिसामानाधिकरण्यतः ।
नेयं स्मृतिः किन्तु शुक्तौ भ्रान्तोऽयं रजतग्रहः ७०॥
स्मृत्युदोघनिमित्तश्च स्वप्ने किश्चिन्न विद्यते ।
पीवशंखारयोथे च द्विचन्द्रग्रहणे तथा ॥७॥
दिङ्मोहालातचक्रादिनान्तयश कथं पुनः ।
स्मृतित्वाश्रयणेनैता वर्णनीया यथार्थतः ॥७२॥
तेनेन्द्रियादिदोषेण जायन्ते भ्रान्तियुद्धयः।
युध्यमाना वस्तुरूपमन्यथास्थितमन्यथा ॥७३॥
स्थाणुर्वा पुरुपो वेति सन्देहो योऽपि जायते ।
अभावात्ताशोऽर्थस्य स यथार्थः कथं भवेत् ।।७४॥
अब मो य एवाऽर्थो यस्यां संविदि भासते ।
वेद्यः स एव नान्यद्धि विद्याद्वेद्यस्य लक्षणम् ॥७॥
इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चाऽवभासते ।
तदेव तेन वेद्यं स्यान तु शुक्तिरवेदनात् ॥७६||
तेनाऽन्यस्याऽन्यथाभानं प्रतीन्यैव पराहतम् ।
परस्मिन्भासमाने हि न परं भासते यतः ॥७७||
नन्वेवं रजताभासः कथमेप घटिप्यति ।
उच्यते शुक्तिशकलं गृहीतं मेदवर्जितम् ॥७॥
शुक्तिकाया विशेषा ये रजता दहेतवः ।
ते न ज्ञाता अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता ॥७६।।
अनन्तरश्च रजते स्मृतिर्जाता तथाऽपि च ।
मनोदोषात् तदित्यंशपगमर्शविवर्जितम् ।।८०||
रजतं विषयीकृत्य नैव शुक्तविवेचितम् ।
स्मृत्याऽतो रजताभास उपपन्नो भविष्यति ॥५॥
धारावाहिकबन्नेयं स्मृतिरित्युदितच यत् ।
उच्यतेऽनन्यगतितः स्मृतिरत्रावगम्यते ॥२॥

·७ न ह्यसन्निहितं तावत्प्रत्यक्षं रजतं भवेत् । लिङ्गाधभावाचाऽन्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः ।।३।। परिशेपास्मृतिरिति निश्चयो जायते ततः। तस्याः कारणसद्भावात् , धारावाहिकधीपु तु ॥४॥ प्रत्युत्पन्नेन्द्रियग्रामसामग्री ग्रहकारणम् । ग्रहण-स्मरणे चेमे विवेकानवभासिनी || सम्यग्रजतबोधात्तु मिन्ने यद्यपि तत्त्वतः । तथाऽपि भिन्ने नाऽऽभातो भेदाग्रहसमत्वतः ॥६॥ सम्यग्रजतबोधश्च समतैकार्थगोचरः। ततो भिन्नेऽयुध्वा तु स्मरण-ग्रहणे इमे ॥७॥ समानेनैव रूपेण फेवलं मन्यते जनः । अपरोक्षार्थबोधेन समानार्थग्रहेण च ॥८॥ अवलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत्समर्थितम् । व्यवहारोऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते ॥६॥ समत्वेन च संवित्ते.दस्याऽग्रहणेन च। मिथ्याभावोऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनात् 18०॥ रजतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरान् । बाघकप्रत्ययस्याऽपि बाधकत्वमतो मतम् ।।६१॥ प्रसज्यभानरजतव्यवहारनिवारणात् ॥१२॥ सन्निहितरजशकले रजतमतिर्भवति यादृशी सत्या। मेदानध्यवसायादियमपि ताडक् परिस्फुरति ॥३३॥ साधारणं हि रूपं तस्या अस्याय विद्यते तेन । तन्मात्रप्रतिमानात्समानतामेव मन्यन्ते ॥३४॥ वत्तुन्पव्यवहारः प्रचिरपि पुज्यते चावः । तदिनिवारणकरणादापकता पाधकस्याऽपि HEAll एवं स्वप्नेऽपि पस्तूनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि । अनुभूतांसमोपेण मासन्त गृपमायवन ।।९६।।

·ग्रहणस्य विशेपो हि गृहीतग्रहणं स्मृतिः । सा गृहीतांशमोपेण गृहीतिरिख तिष्ठति 18७॥ संस्कारोद्रोघहेतुथ तत्राऽदृष्टं प्रकल्प्यते । विपरीतख्यातिपक्षेऽप्येषा तुल्या हि कल्पना 18ll अदृष्टस्य च हेतुत्वालाग्रतस्तादृशी न घीः। अवस्थाऽपि यदृष्टस्य सामग्री फलसम्भवे 11861 पोतशंखाववेधे च पित्तस्येन्द्रियवर्तिनः । पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितोऽप्स्विव तिग्मता ॥१०॥ शंखस्येन्द्रियदोपेण शुक्तिमा च न गृह्यते । केवलं द्रव्यमात्रन्तु प्रथते रूपवर्जितम् ।।१०१॥ गुणे द्रव्यव्यपेक्षे च द्रव्ये च गुणकानिणि । भासमाने तयोर्बुद्धिरसम्बन्धं न युध्यते ॥१०२॥ सत्यपीतावभासेन समे मातो मती इमे। व्यवहारोऽपि तत्तुल्या, एवमत्रापि युज्यते ॥१०॥ यत्तु नेत्रगतस्याऽपि कजलस्य न कालिमा । गृह्यते कारणं तत्र तेनेन्द्रियनिरोधनम् ।।१०४॥ अतसीपुष्पसङ्काशं यत्तावन्नेत्रमण्डलम् । तत्रस्थमञ्जनं यत्तत् तेजोवृत्तिनिरोधकम् ॥१०॥ मण्डलान्तरसंस्थन्तु यन्नाम नयनेऽञ्जनम् । तस्याऽनार्जवदोपेण नीलिमा नाऽवगम्यते ॥१०६॥ इन्द्रियोपरिभागेऽपि लिप्तेन स्वच्छभावतः । पिसेन नायनं तेजः काचेनेव न रुष्यते ॥१०७॥ प्रसरनायनं तेजो ग्राहकं नानिन्द्रियस्थितम् । पित्तस्याऽग्रहणं सौक्ष्म्यात्प्रमायामिव तेजमः ॥१८॥ मधुरे तिक्तधीरेवं व्याख्याता पित्तवर्तिनः । तक्त्यस्य रमहीनस्य गुडस्य च परिग्रहात् ।।१०।। तथा द्विचन्द्रवोधेऽपि भिन्नं द्वेधन्द्रियं महः । मिन्ने जनपति प्रख्ये एकस्मिन्नेव शीतगी ॥११०॥ ,

·.
संवित्ती ते न भिद्यते तद्वित्वे सति मन्यते ।
भिन्नार्थबुद्धितुल्यत्वमत्राऽपि -खलु पूर्ववत् ॥१११॥
स्मरतोऽप्येकतां तेन भ्रमोऽयमुपपद्यते ।
न हि.स्मृतिप्रमोपेण सर्वत्रैव श्रमो मतः ॥११२॥
अलातचक्रेऽलातस्य भ्रमतः सर्वतो द्रुतम् ।
निरन्तरं घियो जाताचक्रवुद्धिसमा मताः ॥११॥
कालभेदस्तु शीघ्रत्वाद्धिया वासां न लक्ष्यते ।
चक्रधीव्यवहारश्च तेनाऽस्मिन्नपि युज्यते ।।११४॥
अनेनैव प्रकारेण सर्वभ्रान्तिषु पण्डितैः ।
ऊहनीया ..हेतुभेदा यथार्थज्ञानसिद्धये ॥११॥
स्थाणुर्वा पुरुपो.वेति ,सन्देहेऽपि यदा द्वयम् ।
स्मर्यतेऽन्योन्यनिर्मुक्तं तदार्थविरहः कुतः ।।११६।।
यदि चाऽर्थ परित्यज्य काचिद्युतिः प्रवर्तते ।
व्यभिचारवती स्वार्थे कथं विश्वासकारणम् १ ॥११७।।
नन्वत्राऽप्यरजतधीतुल्यताशङ्कया समः ।
अविश्वासस्तत्र दोपविरहाचेद्विनिर्णयः ॥११॥
सममेतद्विपरीतख्यातिपक्षेऽपि दृश्यते ।
अहो प्रत महानेप प्रमादो धीमतामपि ॥११॥
ज्ञानस्य व्यभिचारे हि विश्वासः किन्निबन्धनः ।
ज्ञानस्य व्यभिचारेऽपि ज्ञातं यत्सत्यमेव तत् ॥१२०॥
अज्ञानमपि किन्त्वस्ति रूपभेदनिबन्धनम् ।
जिज्ञासा जायते येयं साऽप्यन्येन निवर्तते ॥१२॥
यत्नेनान्विप्यमाणेऽपि रूपं तच्चैन्न दृश्यते ।
तदा पूर्वैव संवित्तिस्तत्वेनाऽप्यतिदिश्यते ॥१२२।।
अयथार्थत्वपक्षे च ज्ञानं साकारमापतेत् ।
आकारो भासते यो हि ज्ञान एवावतिष्ठते ॥१२३॥
अयथार्थस्य योघस्य नोत्पत्तावपि कारणम् ।
दोपाधेन हि दोषाणां कार्यशक्तिविघातिता ॥१२४॥

·भस्मकादिषु कार्यस्य विधातादेव दोपता।
अग्नहिं रसनिप्पत्तिः कार्य अठरवर्तिनः ॥१२॥
विद्यमानवस्तुरूपग्रहणे प्रवियन्ता ।
'दोपाणायुपपन्नेति भ्रान्तिरग्रहबन्धना ॥१२६॥
विषयाव्यभिचारित्वं साधयितुं सर्वमंविदामेपा ।
निरमीयत नीतिविदा शालिकनाथेन नयवीथी ॥१२७॥
मिशालिकनाथेन नयवीयोतिसज्ञितम् ।
कृतं लोकहितार्थाय प्रभाकरमतं यथा ॥१२॥
बहुधा जातिविपये विवदन्ते विपश्चितः ।
प्रभाकरमतेनाऽयं तेषां प्रत्यास उच्यते ॥१२॥
जातिराश्रयतो मिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरः ।
पूर्वाफारावमर्शन प्रभाकरगुरोर्मता ॥१३०॥
शालिकनाथेन कृतं कृतमतिना जातिनिर्णयाख्यमिदम् ।
बहुविधविवादहरणं प्रकरणमुरुणाऽवधानेन ॥१३॥
अनुभूतिः प्रमाणं सा स्मृतेरन्या स्मृतिः पुनः ।
पूर्वविज्ञानसंस्कारमात्र ज्ञानमुच्यते ॥१३२॥
न प्रमाण स्मृतिः पूर्वप्रतिपत्तेरपेक्षणात् ।
अन्योन्यनिरपेक्षास्तु धारावाहिकयुद्धयः ॥१३३॥
तत्र पञ्चविघं मानं प्रत्यक्षमनुमा तथा ।
शास्त्रं तथोपमानार्थापत्ती इति गुरोर्मतम् ॥१३४॥
साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यत्तं मेय-माह-प्रमासु सा।
मेयेष्पिन्द्रिययोगोत्या द्रव्यजातिगुणेषु सा ॥१३॥
सविफल्पाऽविकल्पा च प्रत्यक्षा घुद्धिरिप्यते ।
प्राधा विशिष्टविपया स्वरूपविपयेतरा ||१३६॥
सर्वविज्ञानहेतूत्था मिती मातरि च प्रमा।
साक्षात्कर्तृत्वसामान्या प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥१३७॥
मानत्वं संविदा वाह्य हानादानादिकं फलम् ।
ज्ञानस्य'तु फलं सैव व्यवहारोपयोगिनी ॥१३॥

·आपेक्षिकञ्च करणं मन इन्द्रियमेव वा ।
तदर्थसन्निकों वा मानञ्चत्पूर्वकं फलम् ॥१३॥
ज्ञातसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनाद ।
एकदेशान्तरे युधिरनुमानमवाघिते ॥१४॥
यः कविधेन यस्येह सम्बन्धी निरुपाधिकः ।
प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धः स तस्य गमको मतः ॥१४१||
प्रमेयमनुमानस्य दृष्टादृष्टस्वलक्षणम् ।
परप्रत्यायनेच्छूनामनुमोदयसाधनम् ।।१४२॥
वचनं दपणैस्साघमर्थादेतेन वर्णितम् ।
प्रत्यक्षवञ्च वक्तव्या प्रमाणफलवर्णना ||१४३||
शास्त्रन्तु शब्दविज्ञानात् यदसन्निकृष्टार्थविज्ञानम् ॥१४४॥
सादृश्यदर्शनोत्थं ज्ञानं सादृश्यविषयमुपमानम् ।
विपयोऽस्य वित्तिसिद्धो भिन्नो द्रव्यादिभावेभ्यः ॥१४॥
सादृश्यादृश्यमानाद्यत्प्रतियोगिनि जायते ।
सारश्यविषयं ज्ञानमुपमानं तदुच्यते ॥१४६।।
विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनाऽनुपपन्नताम् ।
नयता दृष्टमर्थ या सापत्तिस्तु कल्पना ॥१४७॥
अभावेन गृहे भावो महिप्कल्पनया विना।
नयताऽनुपपन्नत्वं कल्प्यमानो बहिर्यथा ॥१४॥
गम्यस्याऽनुपपन्नत्वमिह कल्पनया विना ।
मानान्तरविरोधेन सन्देहापचिलक्षणम् ॥१४६।।
देशेन हि विना भात्रो न कदाचन दृश्यते ।
विना भावेन सिद्धोऽपि तेन सन्देहमृच्छति ॥१५०॥
उत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या प्रवर्तते ।
सन्देहापादशादर्थादर्यापत्तिरसी स्मृता ॥११॥
यत्कल्पना विना योग्य प्रतीतोऽप्यति संशयम् ।
तेन तत्कन्पनामे त्वापनि प्रचक्षते ॥१५२॥

·गमकस्याऽनुमाने तु विपक्षामत्वलक्षणम् ।
गम्यतेऽनुपपन्नत्वं विना गम्येन वस्तुना ॥१५॥
तत्सामग्रीविभेदेन भिन्ने एते परस्परम् ।
अपित्यनुमानाख्ये प्रमाणे इति निश्चितम् ॥१५४॥
प्रभावाख्यं प्रमाणं ये पष्ठमाहुर्मनीषिणः ।
तेषां प्राभाकररेवं प्रत्यादेशोऽयमुच्यते ॥१५॥
प्रमाणं खलु कस्यापि प्रमेयस्याऽवयोधकम् ।
तत्राऽभावस्य किन्तावत् प्रमेयमिति चिन्त्यताम् ॥१५६।।
ननु नास्तीति युध्धा तु योध्यं यदुपकल्पितम् ।
अभावस्य प्रमाणस्य प्रमेयं तद्भविष्यति ॥१५७॥
भूतलेऽत्र घटो नास्तीत्येपा या जायते मतिः ।
सा न भूतलमाने स्यात्प्रसक्तंर्घटवत्यपि ॥१५॥
केवले भूतले चेत्स्याकैवल्यं तत्र कीदृशम् ।
स्वरूपमात्रे नो तावद्धर्मान्तरमथोच्यते ॥१५६।।
प्रमेयान्तरमेवाऽत्र तावताऽऽङ्गीकुतं भवेत् ।
तच नेन्द्रियविज्ञेयं तद्व्यापारानपेक्षणात् ॥१६०१
स्वरूपमात्रे दृष्टेऽपि भाचे दरगतोऽपि सन् ।
कथञ्चिआतजिज्ञासो नाऽस्तित्त्वं प्रतिपद्यते ॥१६॥
तेन यत्रापि नास्तित्वं युध्यते च्यातेन्द्रियः ।
भावांशमात्र तत्रापि प्रत्यक्षस्य प्रमाणता ॥१६२॥
नाऽस्तित्त्वश्च प्रमाणानामनुत्पत्यैव गम्यते ।
नाऽस्तित्वप्रतिपत्तिर्हि तां विना नाऽस्ति कुत्रचित् ॥१६३॥
योग्यप्रमाणानुत्पत्तेः कारणत्वपरिग्रहात् ।
अतिप्रसङ्गदोपोऽपि नाऽवकाशमुपाश्नुते ॥१६४॥
अनुत्पत्तिय न ज्ञाता सती कारणमक्षयत् ।
तेन लिङ्गत्वशङ्काऽपि दूरादेव निराकृता ॥१६॥
अनुत्पत्तिय विज्ञाता हेतुल्लिङ्गवद्भवेत् ।
अनवस्था प्रसजेत नाऽस्तित्वं न च सिद्ध्यति ॥१६६॥

·किश्च पादविहारादिव्यवहारश्च भूतले ।
न भूतलपरिच्छेदमात्रेणैव प्रवर्तते ॥१६॥
प्रसङ्गस्तत्र दुर्वारः कण्टकाधन्वितेऽपि हि ।
अथ केवलभूभागपरिच्छेदात्प्रवर्तते ॥१६॥
विकल्प्यं तत्र कैवल्यं ग्राह्यस्य ग्रहणस्य वा ।
ग्राह्यस्य चेत्पुरैवोक्तो दोपस्तहि प्रसज्यते ॥१६॥
ग्रहस्य चेत्तदा सूक्ष्मजिज्ञासा निष्फला भवेत् ।
जाता हि केवला संविद्वयवहारस्य कारणम् ।।१७०॥
तेन भावं परिच्छिद्य व्यवहारे चिकीर्षति ।
दृश्यादर्शनसिद्धयर्थ्य युक्तं सूक्ष्मनिरीक्षणम् ।।१७१।।
अत्रोच्यते द्वयी संविद्वस्तुनो भूतलादिनः ।
एका संसृष्टविपया तन्मात्रविपया परा ॥१७२।।
तन्मात्रविपया या च द्विधा साऽपि प्रमज्यते ।
प्रतियोगिन्यदृश्ये च दृश्ये च प्रतियोगिनि ।।१७३॥
तत्र तन्मात्रघीयं दृश्ये च प्रतियोगिनि ।
नाऽस्तित्वं सैव भूभागे घटादिप्रतियोगिनः ॥१७४||
ननु संसृष्टयुद्धया यः पुरस्तादवघारितः ।
कथं तन्मात्रधीस्तत्र जाता भावेन तत्र चेत् ॥१७॥
शक्यते तदभावेऽपि वक्तुं यो यत्र सन्नभूत् ।
तस्याऽभावः कथं तत्र याचेत्तत्र कारणम् ॥१७६॥
तन्मात्राधिय एवास्तु वरं यत्कारणं ततः।
तस्यास्सम्प्रतिपन्नत्वाद्वादिनोरुभयोरपि ॥१७॥
चक्षुर्वदपरामृष्टं न कारणमदर्शनम् ।
स्वापारस्थागतस्याऽपि प्रमाणत्वप्रसङ्गतः ॥१७॥
विशेषापादिका तस्य न निपेषस्य दृश्यता ।
भावरूपविशेपो हि नाऽभावस्पोपपद्यते ॥१७६।।
प्रदर्शने निवृत्तेऽपि पुनर्भावस्य फस्यचित् ।
प्राइनास्तित्वं व्यपदिशन्त्यपृष्टस्य पुरा पचित् ॥१०॥

·दृश्यस्यादर्शनं तेन ज्ञातं सदवरोधकम् । दृश्यादर्शनवस्तस्य ज्ञानश्चेदव्यवस्थितिः ।।१८१।। यदि तन्मानसंविचिरूपं स्पानददर्शनम् । तदा वस्यास्वसंवित्तेरनवस्था निवर्तते ॥१८२॥ तेनावश्याम्युपेतव्यो विमर्शो दृश्यगोचरः। श्रदर्शनममावो हि तन्मात्रानुभवात्मकम् ॥१८३॥ तन्मानानुभवश्वाऽयं न मेयः फलभावतः । किचा स्वयंप्रकाशोऽसाविति न्यायविदो विदुः ॥१८४|| नास्तीतिशब्दस्तत्रैव स्वसंवेद्ये प्रवर्तते ।। तेन नास्तीति विज्ञानन्यायेनं न समागतम् ॥१८॥ मेयामावे ततो मानमभावाख्यं कथं भवेत् । घटसत्ता न लम्या हि नाऽसत्ता चोदितात्क्रमात् ॥१८६।। अभावव्यवहारो हि निश्शङ्कगमनादिकः ॥ तन्मानानुभवेनैव यथोक्तेन प्रवर्तते ॥१८७॥ यदा यस्य च दृश्यत्ये सत्यप्यनुपलम्भनम् ॥ तदभावव्यवहृतिस्तदानीं सम्प्रवर्तते ॥१८॥ सूक्ष्मकण्टकजिज्ञासाऽप्यतः सार्थकताङ्गता । तां विना न हि दृश्यत्वं सूक्ष्मसत्ताऽघिरोहति ॥१८९॥ व्यवहारप्रवृत्तिश्च दृश्यादृष्टिनिवन्धना। तेन दृश्यत्वसिद्धयर्थ युक्तं तस्मिनिरीक्षणम् ॥१६॥ नन्वेवं लक्षणग्रन्थस्याऽर्थस्तहस्य कीदृशः । मीमांसाणवसम्भूतं पीयतां समयामृतम् ॥१६१|| प्रत्यक्षाद्यपरिच्छेद्यममावाख्यं चतुर्विधम् । प्रमेयं साधयन्मानमभावाख्यं वदन्ति ये ॥१९२।। तन्निराकरणार्थोऽयं यत्नो भाग्यकृता कृतः। अभावोऽसनिकृष्टस्य नाऽस्तीत्यस्याऽवयोधका ॥१६॥ प्रमाणं न भवतीति प्रमाणभाव उच्यते । कि निराकरणस्येह फलमित्पथ चेन्मतम् ॥१९४।।

·उच्यते लक्षणग्रन्थः प्रत्यक्षादेस्समर्थ्यते ।
'प्रमाणं कार्यगम्यं हि सर्वत्रेति विनिश्चितम् ॥१६५।।
निश्चयश्च प्रमाणस्य कार्यमित्यपि सम्मतम् ।
निश्चयश्वेयमेवेति संविचिः सर्ववस्तुपु ॥१९६॥
सा च वस्त्वन्तराभावसंवित्यनुगमे सति ।
प्रमाणानुदयस्तत्र यत्राऽभावोऽवसीयते ॥१९७॥
तदा तेन सहैव स्यात्प्रत्यक्षादेः प्रमाणता।
लक्षणं क्रियमाणश्च तथाभूतस्य युज्यते ॥१९८।।
न कृतञ्च तथा तेन न कृतं साधु लक्षणम् ।।
इमां शङ्का निराकतुं निराकरणमुच्यते ॥१६॥
कथं पुनरियं शङ्का भवत्यर निराकृता ।
अभावाख्यो न मेयोऽस्ति यदर्थ प्रार्थ्यते पुनः ॥२०॥
प्रमाणानामनुत्पादः साधु तल्लक्षणं कृतम् ।
इति पूर्वप्रमाणानां लक्षणानि समादधत् ॥२०१॥
भाष्यकार इमं ग्रन्यं चक्रे नाऽभावलक्षणम् ।
नन्वेवमपि पश्चाऽऽह शब्दं हित्वा कथं पुनः ॥२०२।।
माप्यकारः प्रमाणानि चित्राक्षेपं समादधत् ।
उंच्यते व्यवहारस्य हेतुभूतप्रसिद्धये ॥२०३।।
एचमाहोभयात्माऽपि व्यवहारः प्रतिष्ठितः।
तत्र भावव्यवहृतिः पञ्चस्वेवोपलभ्यते ॥२०४॥
'प्रभावव्यवहारस्तु दृश्यादृष्टिविमर्शजः ।
सा हि भूभागसद्भावमात्रावच्छेदयन्धना ।।२०।।
तदमावव्यहतिरिति प्रागेव दर्शितम् ।।
मीमांसाजलराशेरशेपनयरत्ननिकंपनिजधाम्नः ॥२०६||
इति शालिकनाथ इमाममृतस्य फलामुदाहरवीरः ।
स्वरूपसंख्याफलेषु वादिमिः
यतो विधादा पाहुया वितेनिरें।
ततो 'वयं तत्प्रतियोघसिद्धये
प्रमाणपारायणमारमामहे ॥२०७॥

·. अपौरुषेये मम्बन्धे सिद्धे शब्दार्थयोईयोः । प्रामाण्यं वेदवाक्यानामिति स प्रतिपाद्यते ॥२०॥ तत्र शब्दार्थसम्बन्धं पौरुषेयं प्रचक्षते । जगदीश्वरनिर्माणं वदन्तो घेदवादिनः ॥२०६॥ औत्पत्तिकस्तु सम्बन्धश्शब्दस्याऽर्थेन सम्मतः । वृद्धमंच्यवहारस्य प्रवाहानादिता यतः ॥२१०॥ दुस्त;तिमिरं भेत्तुं शिष्याणां दृष्टिरोधकम् । इदं शालिकनायेन विहितं विमलाञ्जनम् ।।२११।। आत्मतत्वे बहुविधा विवादास्सन्ति वादिनाम् । वयं प्राभाकरास्तचनिर्णयाय 'यतामहे ॥२१२॥ बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन्न आत्मा विभुर्भुवः । नानाभूतः प्रतिक्षेत्रमर्थविचिपु भासते ॥२१३॥ 'नानाविवादसन्दर्भतमस्सदातभेदनः । एप शालिकनाथेन तत्त्वालोकः प्रवर्तितः ॥२१४॥ अपौरुपेये सम्बन्धे शब्दः प्रामाण्यमृच्छति । स च नित्यत्वसिद्धौ स्यादिति तत्प्रतिपाद्यते ॥२१॥ अभिव्यञ्जमवैधादभिव्यक्तरसम्भवे । प्रयत्नानन्तरं दृष्टेरभिधानं प्रयत्नजम् ।।२१६।। नानाभावे प्रयतस्य नानाभावोपलम्भनात् । लक्षण्ये च शब्दस्य वैलक्षण्येन कार्यता २१७॥ शब्दे तत्प्रत्यये स्पष्टे नानाव्यञ्जककल्पनात् । उपलब्धिव्यवस्थानमुपपन्नं भविष्यति ॥२१८॥ अभिव्यञ्जकनानात्वाच्छन्दो नानेव लक्ष्यते । नेत्रवृत्तिविभेदेन चन्द्रस्तमिरिकरिव ॥२१६|| नानादेशोपलम्मे हि मर्वेषां भ्रान्तिसम्मतिः । कर्णच्छिद्रगतस्यैव शब्दस्य श्रवणं यतः ।।२२०॥ चैलवण्यं स्वभावेन वर्णानां न च सम्मतम् । नादान्पत्व-मइचाम्यां तथात्वभ्रान्तिसम्भवात् ॥२२१॥ .

·नाऽवश्यं तद्ग्रहेणैव तत्संस्कारप्रवोधनम् । तेन हेत्वन्तरोबुद्धात्संस्कारात्तद्ग्रहोदयः ।।२२२॥ । भेदे मानं यदा नाऽस्ति शुक्तिका रजतादिवत् । ' तदा प्रतीतिसंसिद्धस्तद्ग्रहः केन वार्यते ॥२२३॥ अनुमाननिरासेन तद्ग्रहत्वं प्रसाध्यते । स्वयं प्रतीतिसिद्धत्वाद्धान्तिशका तु वार्यते ॥२२४॥ ज्वालामेदं विना भासां विततिर्नोपपद्यते । मेदाज्ञानेन सादृश्यात्..प्रत्यभिज्ञा तु युज्यते ॥२२॥ विना.तु शब्दमेदेन न किञ्चिन्नोपपद्यते । उक्तेन नीतिमार्गेण तद्ग्रहोऽतोऽत्र सम्मतः ॥२२६॥ सदसत्कारणत्वेन तस्माच्छब्दस्य नित्यता । एतदेव हि नित्यत्वं व्योमादिष्वपि सम्मतम् ॥२२७॥ एपा शालिफनायेन शब्दनित्यत्वसापनी । प्रभाकरगुरोईप्य्या न्यायशुद्धिः प्रकीर्तिता ॥२२८॥ प्रभाकरगुरोर्मा परिमाव्याऽभिधीयते । मीमांसाजीवरतेयं क्षणिकत्वनिराक्रिया ॥२२६॥ सुगताशीविपत्रिपमक्षणभङ्गविपानलावलीदायाः । • भीमांसापा विहिता मर्ममयी जीवरक्षेपम् ।।२३०॥ पदेश्य एव वाक्याप्रत्ययो जायते यथा । तथा वयं निवघ्नीमः प्रभाकरगुरोर्मतम् ॥२३१॥ परवाऽन्वितस्वार्थमारोपक्षीणशक्तिभिः । स्वार्याचेबोधिता युद्धी वाश्यार्थोऽपि तथा सति ॥२३२॥ प्रधानगुणमावेन लन्यान्योन्यसमन्वयान् । पदापनिष वाक्यार्यान्यन्ति विपश्चितः ॥२३॥ भूयांसो यधपि स्वार्याः पदानां ते पृथर पृथक् । प्रयोजनवया वेवास्यायं सम्प्रचक्षते ॥२३॥ सत्प्रतीत्येककार्यवाताफ्यमप्पेरुमुन्यते । प्रतिपगिर्गुणानां हि प्रधानकप्रयोजना ॥२३॥ h ·। ( १८) व्यवहारेषु वृद्धानां वाक्यश्रवणभाविपु । पावापोद्धारमेदेन पदानां शक्तिनिश्चयः ॥२३६|| ओप्यन्ते चोद्धियन्ते च स्वार्था अन्ययशालिनः । शान्वितेप्वेव सामर्थ्य पदानां तेन गम्यते ॥२३७॥ श्राकासासन्निधिप्राप्तयोग्यार्थान्तरसङ्गतान् । स्वार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिस्मंश्रिता यदा ॥२३॥ भानन्त्यव्यभिचाराम्यां तदा दोपो न कथन । पदार्थेष्वपि चैपा सामग्र्धन्वयवयोधने ॥२३९।। यद्यदाकाडितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । वदन्वितः पदेनाऽर्थस्वकीयः प्रतिपाद्यते ॥ अन्वितस्याऽभिधानार्थमुक्तार्थघटनाय का। प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साऽऽकांक्षति गीयते ।। परिपूर्णेन योग्यस्य समीपस्याऽप्यनन्वयः। व्युत्पत्तौ तेन शब्दानामाकाहाऽप्युपलक्षणम् ।। प्रतियोगिषु सर्वेषु नाऽऽकासोदेति तत्क्षणात् । कारणोपनिपातानुपूर्वेण तु यथायथम् ।। जिज्ञासा जायते बोधुस्सम्बन्धिषु यथा यथा । तथा तथैव शब्दानामन्वितार्थाभिधायिता || सन्निधिश्शब्दजन्मैव व्युत्पत्ती नोपलक्षणम् । अध्याहतेनाऽप्यर्थेन लोके सम्बन्धदर्शनात् ।। सहसैव न सर्वेषां सन्निधिः प्रतियोगिनाम् । सन्निधापफसामग्रीक्रमेण क्रमवानसौ ॥ यथा यथा सन्निधानं जायते प्रतियोगिनाम् । तथा तथा क्रमेणैव शब्दरन्विबोधनम् ॥*11 सामान्येनैव योग्यत्वं लोके यदवधारितम् । तदन्विताभिधानस्य व्युत्पत्ताघुपलक्षणम् ।।४।। किन्तु तेपामदृष्टपा शक्तिर्मानान्तराद्गती । कल्प्या विशिष्टार्थपरपदसंस्पर्शमाविता ॥२४॥ .

·वाच्यस्यायस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः । तत्सम्बन्धयशप्राप्तस्यान्वयालक्षणोन्यते ॥२४॥ प्राथम्यादमिघातृत्वानात्पर्यावगमादपि । पदानामेब सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ॥२४२।। पदजातं श्रुतं सर्व स्मारितानन्त्रितार्थकम् । न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थयोधकम् ॥२४॥ अन्वितस्याऽमिधानेऽपि स्वरूपं विद्यते सदा । तेन स्वरूपमात्रेऽपि शब्दो जनयति स्मृतिम् ।।२४४॥ यथाऽनाऽप्रमाणेन स्वपदं स्मार्यते फचित् । पदेनाऽप्यप्रमाणेन तथार्थस्स्मारपिप्यते ॥२४॥ स्मृतिसन्निहितरेवमरन्वितमात्मनः। भर्यमाह पदं सर्वमिति नान्योन्यसंश्रयः ॥२४॥ अन्वितेषु पदरेवं योध्यमानेषु शकिमिः । अन्वयार्यगृहीतत्वानाऽन्यां शक्किमपेक्षते ॥२४७॥ प्रतीयन्नन्वयं पस्मात्प्रतीपादन्वितं पुमान् । व्यक्ति जातिमिवायऽसाविति सम्परिकीर्यते ॥२४८॥ सामान्येनान्वितं पापं पदानां ये प्रचक्षते । नियतेन विशेपेण तेषां स्यादन्वयः फयम् ।।२४६।। परप्यातिप्यते नाम विशेपो व्यक्तिजातिवत् । निर्धारितविशेषस्तु तद्वदेव न गम्यते ॥२५०॥ यद्यप्याकाक्षितो योग्यो विशेषस्सानिधी श्रुवः । सम्पन्घोषकामाय गृपते न तयाऽप्यसी ॥२५१॥ सम्पन्धपोधे प्युत्परपाधित्व समाविधन् । रिगपान्तपाद तु योग्यत्वादुपसारसम् ।।२५२।। रिमा यस्तुरलेनैव मिले सामान्पसहमे । नस्स पायसमिरिया गनः प्रयामितः ॥२५शा पास्यमेन निमांगं धारणन्यो पर्णपाया। पदान्दं स्मृतिम् का प्रपन पदमा या on

·श्रारख्यातपदमा वा पदार्था वाऽप्यनन्विताः ।
सामान्यान्वययोधे या हेतुर्याक्यार्थबोधने It
पदान्येव समर्थानि वाक्यार्थस्याऽवयोधने ।
विशेषान्वयवादीनि भागशो भागशालिनः 1111
ननु व्युत्पत्यपेक्षेषु शन्दप्याभिधायिषु ।
कथं मानान्तरोवयं कार्यमाहुलिंडादयः ॥२५४॥
शब्दान्तरापयपि कथं तेनाऽदृऐन कुत्रचिद् ।
चदिप्यत्यन्वितं स्वार्थ व्युत्पत्तिपथदूरगम् ॥२५॥
अत्रोच्यते यदा नाम युद्धेनकेन भापिते ।
जलं चैत्राऽऽहरस्वेति चैत्र श्राहरते जलम् ।।२५६॥
तदा व्युत्पित्समानोऽन्यस्तत्रैवमवगच्छति ।
तर बुद्धवा प्रवृत्तोऽहं किं तावत्स्वयमन्यदा ॥२५७।।
पास्तां तावक्रिया लोके गमना गमनक्रिया।
अन्ततस्स्तन्यपानादिस्तृप्तिकारिण्यपि क्रिया ॥२५॥
सा यावन्मम कार्येयमिति नैवाऽवधार्यते।
तावत्कदापि मे तत्र प्रवृत्तिरभवन हि ॥२५॥
फलसाधनता नाम या सा नैव च कार्यता।
कार्यता कृतिसाध्यत्वं फलसाघनता पुनः ॥२६०॥
करणत्वं फलोत्पादे भिद्यते ते परस्परम् ।
किन्तु स्वयं क्लेशरूपं कर्म यत्कार्यतां व्रजेत् ।।२६११
फलसाधनता तर कारणं तेन कार्यता ।
, तद्भावमाविनी नित्यं तदा सैव प्रकाशते ॥२६२॥
शब्दान्तराणि स्वार्थेषु व्युत्पद्यन्ते यथैव हि।
आवापोद्वापमेदेन तथा कार्य लिडादयः ॥२६॥
कार्यमेव हि वक्तृणां ज्यायस्सम कनीयसाम् ।
प्रत्यापेक्षया भेदात्#पादिव्यपदेशभाक् ॥२६४॥
कार्यमेव हि सर्वत्र प्रवृत्तावेककारणम् ।
प्रवृश्यव्यभिचारित्वालिडार्थोऽवधार्यते ॥२६॥

·( २१ )
कृतिसाध्यं प्रधानं यत्तत्कार्यमभिधीयते ।
तच मानान्तरेणाऽपि वेद्यमोदनपाकवत् ॥२६६।।
एवं कार्यात्मकेऽप्यर्थे व्युत्पद्यन्ते लिङादयः ।
तदन्वितेपु स्वार्थेषु तथा शब्दान्तराण्यपि ॥२६७॥
सम्प्रचार्यमिदन्त्यत्र तत्कार्य किं क्रियात्मकम् ।
यद्वा तद्वयतिरेकीति तत्र लोकानुसारतः ॥२६॥
प्रमाणान्तरविज्ञया क्रियाकार्येति यद्यपि ।
तथाऽपि वेदे पष्ठायसिद्धान्तेऽवस्थिते सति ॥२६६॥
स्वर्गकामादयः कार्य नियोज्यत्वेन सम्मताः ।
स्वर्गकामादिभिरशब्दैवक्तव्या इत्यवस्थितम् ॥२७०॥
नियोज्यस्स च कार्य यस्स्वकीयत्वेन बुद्धयते ।
स्वर्गादिः कामयोगाच्च साध्यत्वेनैव गम्यते ॥२७१॥
तेन साध्यत्वपर्यन्तस्वर्गादीच्छाविशेपितः ।
तदेव शक्नुयात्कार्य बोधुं यत्काम्यसाधनम् ।।२७२॥
लिडादिस्तत्र कार्यश्चेत्क्रियामेवाऽवयोधयेत् ।
समन्वयोनियोज्येन तदानीमेव हीयते ॥२७३॥
क्रिया हि क्षणिकत्वेन न कालान्तरभाविनः ।
स्त्रदिः काम्यमानस्य समर्था जननं प्रति ॥२७४॥
इष्टस्याऽऽजनिका सा च नियोज्येन फलार्थिना ।
कार्यत्वेन न सम्बन्धमईति क्षणमगिर्ना ॥२७५॥
तस्मानियोज्यसम्बन्धसमर्थ रिधिवाचिमिः ।
कार्य कार्यान्तरस्थायि क्रियातो भिममुच्यते ॥२७६।।
तद्धि कालान्तरस्थानान्यक्तं स्वर्गादिसिद्धये ।
सम्बन्धोऽप्युपपद्येत नियोज्येनाऽस्य फामिना ॥२७॥
क्रियादिमिनं यत्कार्य वैद्यं मानान्तरन तत् ।
अवो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ॥२७८॥
कार्यत्वेन नियोज्या स्वात्मनि प्रेरयममी।
नियोग इति मीमांसानिष्णारमिधीयते ॥२७॥

·- । २२ ) कार्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाक्यार्थत्वञ्च युज्यते । वाक्यं तदेव हि प्राद नियोज्य-विभयान्वितम् ॥२०॥ श्रात्मसिद्धधनुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्यमेव नः ॥२८॥ विषयानुष्ठितो सत्यां सिद्धो न हि विधिः फलम् । तदानीमेव चुरुते सहकारिव्यपेक्षया ॥२८२।। सहकारिव्यपेक्षा च कारणत्वं न बाधते । मा पापिष्टेति सर्वत्र तदनुग्रहकल्पना ॥२८३॥ एवं कामाधिकारार्थपर्यालोचनयोत्थिता । व्युप्तत्तिस्सवाक्यार्थप्रतिपत्तिनिवन्धनम् ॥२४॥ व्यवहारत एवाऽऽहुयुत्पत्तिमपरे पुनः ।, कार्य मानान्तरावेद्य क्रियादिव्यतिरेकिणि ॥२८॥ व्युत्पतिरपि कार्येऽर्थे व्यवहारानुसारिणी । किन्तु निर्धारणामात्र वेदवाक्यविमर्शजम् ॥२६॥ सितेतर इव त्वेप पक्षश्चित्तं न कर्पति । 'चन्द्रातपामलन्यायप्रवासमलिनीकृतः ॥२८॥ कार्ये मानान्तरावेद्ये पार्श्वस्थस्तनिबन्धनम् ।। व्यवहारं कथकारं शब्दापागवयुद्धथताम् ॥२८॥ व्यवहारमविज्ञाय तनियन्धनतद्गता । प्रतिपत्तिः कथं ज्ञेया शब्दशक्तिः कथन्तराम् ॥२८॥ कार्यप्रतीतिमात्रश्च प्रवृत्तेरनुमीयताम् । किन्तु कार्या क्रियैवेति लोकदृष्ट्याऽवसीयते ॥२६॥ वेदार्थाचार्यवाक्येषु प्रवृत्तिर्याऽपि दृश्यते । तत्राऽप्येपैव सम्बन्धपरिझानविधा भवेत् ।।२६११ तस्मालोकानुसारेण व्युत्पत्तिः कार्यमानके । वस्य त्वपूर्वरूपत्वं वैदवाश्यानुसारतः ॥२९२।। ननु लोकविरोधित्वं पक्षेऽस्मिन्नपि दृश्यते । सर्वथैव यतो लोके क्रिया कार्य गम्यते ॥२६३।।

·m मवेदेवं विरुद्ध्येते कार्य पूर्वेऽपि लौकिकौ ।। प्रतिपचि प्रयोगौ क्रियाकार्यत्वगोचरौ ॥२६॥ अपूर्व हि क्रियासाध्यं साधिता साधनं क्रिया । तस्मादपूर्वकार्यत्वं क्रियाकार्यत्वसङ्गतम् ॥२६॥ प्रमाणान्तरगम्यं हि लोकश्शब्दैविक्षति । क्रियाकार्यत्व एवाऽतः प्रयोगो लक्षणान्वितः ॥२६६॥ लक्षणानभिमानस्तु मुख्यार्थानवधारणात् ।' ये तु मुख्यार्थकुशलास्तेपां लाक्षणिकत्वधीः ।।२९७॥ तस्मान्मानान्तरावेद्यं कार्यमर्थान्तरान्वितम् । वेदवाक्यं ब्रवीतीति सङ्घन्योऽयमुदाहृतः ॥२६८॥ वाक्यार्थमातकेयं प्रभाकरर्गुरोर्मतानुसारेण । अनुसूयुबोधनाथं शालिकनाथेन सड्मथिता ।।२६६॥ प्रभाकरमतं सम्यगालोच्य क्रियते मया । विषयं करणश्चैव विवेक्तुं युक्तिवर्णना ॥३०॥ शालिकनाथेन कृतं कृतिनामुपकारसिद्धये सम्यक् । समुदीक्ष्य वा गुरुमतं सम्यग्विषयकरणीयमिदम् ॥३०॥ व्याख्याबिकल्पसम्भवमहान्याधिकृत्य संशयञ्छेत्तुम् । परमं प्रभाकरगुरोर्गम्भीरं। भावमभिधास्ये ॥३०२॥ पूर्वावस्थाप्रहारणेन दशान्तरपरिग्रहम् । विकारमाहुस्संस्कार केवलातिशयोदयम् ।।३०३॥ सन्निधानवशोत्पन्ना प्रकृतापूर्वगामिनी । -मा याधि प्रत्यभिज्ञेति तदनुग्रहकानन्या ॥३०४|| अवहन्त्यादिभिश्शब्दैः कार्यान्वितपदार्थकैः । प्रकृतापूर्वसम्बद्ध एव स्वार्थोऽभिधीयते ॥३०॥ तथा सति तदीयलं तेषां रक्षितुमिच्छता । बीद्यादिभिः पर्दर्युक्ता कार्यसाधनलक्षणा ॥३०६।। क्रियाकारकसम्बन्योऽप्यवस्साधनगोचरः । शेपिभावोऽपि तस्यैव श्रौतद्वारानुसारतः ॥३०७॥ - ·है ( २६ ) अतः पूर्वप्रवीतत्त्वात्पदायरेव वैकृतः । विघिस्सम्बन्धमाप्नोति तान्गृहीत्वा तु स स्वयम् ॥३३६।। उपकार । प्रकृतिवत्कल्पयत्यात्मसिद्धये । अवश्य प्राकृते द्वारेऽलुप्ते वाघन्तु नाहति ॥३३७॥ राद्धान्ती तु वदत्येवं सत्यं धर्माः पुरस्सराः । तथाऽपि ते न गृह्यन्ते तदानीमनपेक्षणात् ॥३३८॥ प्रकारं हि पुनस्सांध्यरूपो विधिरपेक्षते । नंपदार्थानिति हि तान्मतीवानप्युपेक्षते ॥३३९॥ प्रकारेणैव • सम्बन्ध प्रथमं प्रतिपद्यते । प्रकारकल्पितः पश्चात्पदाथैरिति दर्शिवम् ॥३४०॥ धर्माणामन्यदीयानां कथमन्यत्र सङ्गमः । । इति चेदुपकारेऽपि तुल्यमेवदथोच्यते ॥३४॥ नोपकारस्य सम्बन्ध इति हास्यमिदं वचः । यद्यसौ नाऽन्यदीयस्स्यात्कथं सर्वतिदिश्यते ॥३४२।। अन्यत्र बन्यदीयस्य देशोऽतिदेश उच्यते । तद्भावेन तत्माप्ती, विरोधन विद्यते ॥३४॥ तद्वद्भावोपपत्यर्थ पदार्थेष्वपि तत्समम् । प्रतिपत्तिविरोधोऽयमन्यदोयान्यसङ्गमे . ॥३४४॥ मुखान्तरेण सम्बन्धे स च नास्ति कथश्चन । ये तु नेच्छन्ति घर्माण सम्बन्धं वैकृतैस्सह ॥३४॥ अपूर्वे प्राकृताङ्गानां ग्रन्थस्तेषां विरुध्यते । सममाष्टमयोस्टेप प्रकारप्राप्तिचिन्तनम् ॥३४६॥ न युक्तं तत्र चिन्ता हि पट्केऽस्मिन्कार्यबन्धना । 'नियोगोऽप्यथ कार्यश्चेत्तदर्थमपि चिन्त्यते ॥३४७॥ चतुर्थाध्यायचिन्ताऽपि पकेस्मिन्नापतेचथा । कार्यतो । घुपदेशार्याद्विध्यर्थावत्प्रतीयते ॥३४८॥ यथा तस्योपदिष्टत्वं तथाऽऽक्षेपेण वक्ष्यते । तेन विध्यर्थमुत्सृज्य कार्यमन्यत्समाश्रितम् ॥३४६॥ .

·(२७ )
द्वारभूतमियं चिन्ता कार्यपके विधीयते ।
अतिदेय पदार्थानां तेन पट्केघ चिन्तितः ॥३५॥
तस्यैव हेतुभूतस्स उपकारोऽपि दर्शितः ।
"पड्भिर्दीक्षयती"त्यत्र प्राकृतानाच वैकृतैः ॥३५॥
अङ्गभूतैरनङ्गानां बाघश्चैवं प्रसज्यते ।।
प्रधानभावयाह्यत्वादुपकारप्रसिद्धये ॥३५२।।
नैव प्रयुक्तिमात्रेण क्रियते प्राकृतं पुनः ।।
तत्र कार्यातिदेशोऽयं सम्मतस्त्वौपदेशिकः ॥३५३।।
उपदेशप्रमेयेण · विध्यर्थेनोपकल्पितः ।
प्रकृतायुपकारस्य यदपूर्वेण कल्पना ॥३५४॥
नियोज्यस्य च वृद्धानामुपदेशेन सम्मता ।
उपदेशो हि नामाऽत्र ग्रन्थसन्दर्भ उच्यते ॥३५॥
स च प्रमाणं विध्यर्थे कार्यरूपेऽवधारितः ।
योऽर्थः प्रतीयते यस्मात्स परं-नौपदेशिकः ॥३५६॥
विध्यर्थस्स्वप्नतीत्यर्थ यमालिपति सोऽपि च ।
अपर्यवस्यन्विध्यर्थो यं प्रकल्पयितुं क्षमः ॥३५७।।
औपदेशिकता युक्ता तस्याऽप्यक्षरयोध्यवत् ।
उपकारविशेपञ्च विधिः कल्पयितुं क्षमः ॥३५॥
न पदार्थविशेषन्तु वैकृतं प्राकृतो यथा ।
उपकारविशेषस्य कल्पनायां क्षमोऽपि यत् ॥३५६।।
प्रकृतेरेव गृहाति लापर्व तत्र कारणम् ।
फ्लूस-कल्प्पविरोधे हि लघुः क्तृतपरिग्रहः ।।३६०।।
स्ववाक्य-नाम-लिङ्गेश्च क्लृप्तोऽसौ-सनिघाप्यते ।
पदार्थभेदप्राप्तिस्तु नोपकारं चिना भवेत् ॥३६१॥
तत्प्राप्तिः कार्यतस्तेषां प्रकारचोपदेशतः।
प्रकवायुपकारच
पदार्थ थोपदेशतः ॥३६२।।
विकृती कार्यतो धर्माः प्रकारथोपदेशवः ।
उपदिष्टेऽपि घेतस्मिन्नविदेशपदामिधा ॥३६३॥

·( २८ ) न वार्यतेऽस्ति तस्यायों देशान्यत्वं निजाद्विधेः। उपदिष्यातिदिष्टत्वं न वेकस्य विरुष्यते ॥३६४॥ नोपदेशातिदेशी हि प्रमाण इति सम्मते । उपदेशातिदेशी हि प्रमाणे मरतो यदि ॥३६॥ तदा विरोधो जायेव न चैवमिह सम्मतम् । तेनोपदेशमेयत्वादुपदिष्टमितीप्यते ॥३६६।। अन्यस्मिनन्यतोमावादतिदेशोऽपि युज्यते उपदेश-कार्यरूपप्रमाणद्यसंथयौ ॥३६७|| पटकावुभौ नोपदेशमविदेशश्च संश्रितो । अतिदेशाश्रयत्वे हि माघे तन्त्रे च भूयसो ॥३६॥ उपदिष्टार्थविपया चिन्ता नैवोपपद्यते । द्वारकार्याश्रयत्वे तु सर्वासामुपपन्नता ॥३६९।। चिन्तानामिति चिन्तेह युक्ता कार्यसमाश्रयो । नन्वेवमुपदिष्टतं. पदार्थानां प्रसज्यते ॥३७०॥ कार्यवत्तैरपि यतो विध्यर्थोऽन्वित उच्यते । उच्यते शाब्दतैवं स्यानोपदेशप्रमेयता ॥३७१।। प्रमाणद्वयभेदोऽयमुपस्थाननिवन्धनः । उपदेशोपस्थितो यो वाक्यार्थान्वयमृच्छति ॥३७२।। स ओपदेशिको ज्ञेयस्स च द्वैधमुपस्थितः । अन्येनोपस्थितचर विध्ययोपस्थितस्तथा ॥३७३।। यथोपकारः प्रकृती नियोज्यो वाऽश्रुतो यथा । प्रकारोपस्थितो यश्च द्वेषा नाऽसानुपस्थितः ॥३७४॥ तेनौपदेशिको नाऽसौ कल कार्यवन्धनः। पूर्वनिबन्धनिरन्यनमपनेतुं मोहमोहमानेन ॥३७।। शालिक्नान कृता कृतिनामानन्ददो यत्नः ॥३७६।। ॥ प्रकरणपद्धिकामूलकासंपूर्णा ॥

·श्रीमत्प्रभाकरगुरुतन्त्रधुरन्धरेण महामहोपाध्याय-शालिकनाथमिश्रेण प्रणीता प्रकरणपञ्चिका न्यायसिद्धयाख्यया व्याख्यया विषमस्थलटिप्पण्या च समलता। शास्त्रमुखं नाम प्रथमं प्रकरणम् সসরিয়া स्वाध्यायविधिवाक्यार्थविचारे प्रयतामहे । प्रभाकरगुरोईष्टया मीमांसारम्भसिद्धये ॥१॥ भाट्टमतेन मीमांसाशास्त्रानारम्भपूर्वपक्षः अत्र केचिदाचक्षते-न मीमांसाशास्त्रमारम्भणीयमिति । तद्धि वेद- श्रीनारायणकृता प्रकरणपश्चिकाव्याख्या न्यायसिद्धिः।। हरते सर्वविघ्नानि कर्मसिद्धिविधायिने । तुभ्यमभ्यासपत्यस्तु महागणपते! नतिः। प्रकरणमारिप्सुः श्रोतबुद्धिसमाधानाथ सम्प्रदायाभिधेयप्रयोजनानि लोकेन दर्शयति--स्वाध्यायविधीति । अत्र पूर्वार्धेनाभिधेयो दर्शितः । उत्तरार्धन प्रयोजनम् । प्रभाकरगुरोईष्ट्येति सम्प्रदायो दर्शितः। तत्र गुरुमते हि अध्ययनस्य नियोगविषय- स्वाद्यदेकस्मादपूर्व तदेतरत्तदर्थमिति न्यायेन स्वाध्यायस्याध्ययननिष्पत्त्यर्थतया विधानम्, न पुनः दर्शनान्तरवदानन्तर्यात्स्वाध्यायोद्देशेनाध्ययनं विधीयते इति मत्वा स्वाभिमत- वचनव्यक्तिद्योतनाथ स्वाध्यायविधिवाक्यार्थ-इत्युक्तम् । स्वाध्यायविध्याक्षेपोs- ध्यापनविधिना प्रथमाधिकरणे विद्यत इति गुरोरभिप्रायः। न पुनर्हेत्वन्तरादारम्भा- नारम्भौ चिन्त्येते इति मत्वा- "प्रभाकरगुरोदृष्ट्या मीमांसारम्भसिद्धये । स्वाध्यायविधिवाक्यार्थविचारे प्रयतामहे ॥” इत्युक्तम् । मीमांसारम्भसिद्धये इत्यनेन शाखोपोद्धातरूपं प्रकरणमिदं न शास्त्रान्तरमिति दर्शितम् ॥शा इदानी परोक्तं पूर्वपक्षं दर्शयति -अत्र फेचिदिति। अन एवंशब्दोऽध्या- विषमस्थल टिप्पणी ॥ जैमिनि सूत्रकर्तारं शबरस्वामिन सया। प्रभाकरगुरुचव हरि भक्त्या विभावये॥

·वाक्यार्थविचारोपायभूतन्यायनिवन्धनम् । न च वेदवाक्यार्थी विचार्योऽस्ति, यो विचारस्य विषयभूतः । नाप्पसौ विचार्य निर्णीतः प्रयोजनमत्रकल्पते, दर्तव्यः। मीमांसाशास्त्रमेवमनारम्भणीयमिति शासानारम्भारम्मवादिनः केचित पूर्वपक्षं कुर्वन्तीत्यर्थः । तद्योति-मीमांसा शास्त्रमित्यर्थः । अत्र विचारशब्देन निर्णय- प्रयोजनः पुरुषप्रयनोऽभिप्रेतः । न्यायाः--युक्तिरूपाः, अर्यापत्त्यनुमानादयः तत्परिकरा: नियन्धनम् प्रन्या:-भाष्यटीकादयः । एतदुक्तम्भवति-वेदवाक्यात्समीचीनार्थ- प्रतिपत्तावितिकर्तव्यताभूता मीमांसेति। ननु च भवत्वेवम्भूता मीमांसा, क्यापि कथमनारम्भः १ इत्यत्राइन चेति । अन्यपराच्छब्दादानभिधानं मानान्तरगम्याय व्यवहारसिद्धम् । ततश्चाप्रतीवः' बैदवाक्यार्थो न विचार्यः-विचारानईः। विचार्याभावाद्विचारविषयो नास्ति । विशेषेण सीयते बध्यतेऽस्मिन्निति अनन्यत्रभायो विषयशब्दार्थः। ततश्च तस्याभावाद्विधारो १ नारब्धव्यः। यमात्यमा गुरोक्तिः स्फुटीभवति तत्वतः । त वन्दे शालिकाचा गुरुतन्त्रधुरन्धरम् ॥ मितम्पचमति. क्वाह क्व चेमाशालिका गिर.। स्वदिशुद्धये कुर्वे विषमस्थलटिप्पणीम् ॥ श्रीमान् मीमासकमूर्धन्य शालिकनाथमिश्र गुरुमते निरूदाभिनिवेशस्तन्मतमाश्रित्य সমসময়ষক সকসিদালাম সকমামোগ প্ৰসৰসন সমৗলালি- शयं दयन् ग्रन्यारम्भ प्रतिजानीते स्वाध्यायति । सूत्रभाष्यटीकादिष्वितस्ततो विप्रकीर्णाना विपयाणा मतान्तरनिरसनपूर्वक विशिष्टयानपूर्व्या संकलय्यानाकुल प्रदर्शनमेवास्य ग्रन्यस्य प्रयोजनमिति ध्येयम् । तत्र नानाप्रकरणात्मकेऽस्मिन् मन्ये मीमासारम्भाक्षेपसमाधानात्मक्तमा सर्वप्रकरणो. पजीव्यं शास्त्रमुख नाम प्रथम प्रकरण वक्तुमारमते--मीमांसारम्भसिद्धये इति । अध्यापनविधिना स्वाध्यायाऽध्ययनविधराक्षेप चातुयिकेनोपादानास्पप्रमाणेनेति दोष । अप विषयपरिशुदि-~-'अयातो धर्मजिज्ञासा इति प्रथममूत्रव्याख्यावसरे भाष्यकार: भीमासाशास्त्रमनारम्भगीयम्, अहोस्वित् आरम्भणीयम् ? इनि सायमुपन्यस्य शास्त्रारम्भ सिद्धपणं स्वाध्यायाध्ययनविधे अर्थज्ञानपर्यवसानमस्ति, न वा • इति विचारप्रवतयामास । तत्र स्वाभिमतो पूर्वोत्तरपक्षो पदचात् प्रवर्वयिष्यन् आदी भाट्टसम्मतो पूर्वपक्षसिद्धान्तो निराकर्तुमनुवदति-अत्र चितिवति । 'मान, पूजायाम्' इत्यस्मातातो 'मातेत्रिशासायामिति वातिवेन जिज्ञासारूपये सन् प्रत्ययो विहित , तेन निष्पनो मीमासाशब्दः। सन्दिग्धवेदवाक्यविचारात्मकं भीमासाशास्त्रम् । पावरमाप्प-वृती विमलादयो गृहन्ते । धर्म प्रमीयमाणे इति दातिकमत्रानुसन्ध्येयम् । प्रतीतिसिद-491 . १ . 3 ·अपुरुषार्थत्वात् । पुरुषार्थत्वे हि तस्य चोदनैव प्रमाणं स्यात् । न चाविवक्षितार्था सा प्रमाणं भवितुमर्हति । ' ननु शब्दामामौत्पक्तिकत्वादर्थपरत्वस्य नाऽविवक्षितार्थता युक्ता। सत्य- मेवम् । वेदेनैव त्वन्यपरतामझामयताऽविवक्षितार्थताऽऽपद्यमाना न शक्या वारयितुम् । तथाहि-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र परप्रेरणात्मकविध्यवरुद्धा भावना तव्यप्रत्ययवाच्या प्रतीयते । सा च स्वभावतो भाव्यं करणमितिकर्त- व्यवाश्चापेक्षते। तत्र न तावदध्ययनमेव समानपदोपातं भाव्यतया सम्बन्धमर्हति, ननु अन्यपरादपि वेदवाक्यादापाततः प्रतीतो विपयोऽस्त्वित्यत्राह-नापीति । हेतुमाह-मपुरुषार्थत्वादिति । अतीन्द्रियेऽर्थेऽन्यपरस्य शब्दस्य तात्पर्याभावात्म. तीतिरेप न काकदन्तपरीक्षावदपुरुषार्थत्वादित्यर्थः। अतीन्द्रियस्यार्थस्य पुरुषार्थत्वे चोदनेष प्रमाणमित्याह-पुरुषार्थत्ये इति । ततः विमित्यवाह-न चेति । अधिक क्षिवार्था सा प्रमाणमेव न भवति, किम्पुनः स्त्रप्रमेयस्य पुरुषार्थत्वे इति । चोदयति-नन्विति । शब्दानामौत्पचिकं नित्यसिद्धमर्थपरत्वं कथमन्य- परतया विहन्यते ? औपाधिकं हि अर्थपरत्वमुपाधिविगमे हीयेत, न त्वेतदोपाधिकम् । परिहरति-सत्यमिति । परप्रेरणात्मकविधिशब्देन शब्दावनोच्यते । खल्वर्थसम्वेदनफलप्रसवोनीतसद्भावस्य प्रवृत्तिजननसामर्थ्यमुन्नेतव्यम् । नन्वेवं लिडा. दीनां स्थाभिधेच कथमभिधीयते १ उच्यते-यथाऽभिधाशब्देन स्वाभिधाऽभिधीयते, एवं लिखादेरप्यविरोधः । तेन प्रवर्तकशब्दकता तेनाभिहिता । प्रवत्येच्छासहकारिणी अभिधाभावना विधिशब्देनोच्यते । एवम्भूतया परप्रेरणयावरुद्धा समालिङ्गिता पुरुषप्रयनरूपार्थमावना तव्यप्रत्ययवाच्येत्यर्थः प्रतीयते इति । ततः किमित्याह --सा चेति । सा अर्थभावना स्यमापतो भावनात्वादेव भाव्या- दिनितयमपेक्षते' इति । नन्वर्थभाषनाया भाव्याशहायाभध्येतव्य इत्यत्र समानपदो. पात्तमध्ययनं भाव्यतया संबध्यत इत्यत्राह-तत्रेति । हेतुमाह-अपुरुषार्थत्यादिति । दुःसात्म कत्वेनापुरुषार्थत्यादित्यर्थः। न केवलमपुरुषार्थत्वमेघ, प्रत्युत तस्मिन्नध्ययने १ वाध्ययनेनैव स्वाध्यायसन्दवाच्याक्षरराशि प्राप्यते इति स्वाध्यायस्वरूपे अध्ययन- नियम इति आद्य । अध्ययनेनवार्यज्ञान प्राप्यते इति अर्थज्ञानेऽध्ययननियम इति द्वितीय । त्वनुष्ठानेऽध्ययन नियम्यते इति तृतीय । एतान् पक्षान् क्रमेणानूर निरस्पति अपुरुषायंत्यात् विध्यानयंवयात् अत्रत्वर्थत्वादिति हेतुत्रयेण । १० स० प्रत्यो इत आरभ्य आहवनीयादग्निवदियर्थ [१०८इत्यन्त पाठो न इस्यते । ग० संशवप्रत्यनुसारेणाप पाठोत्र संयोजित इति ध्येयम् । साध्य, साधनम्, इतिरक्ष्यताश्चेति । पष्ट तिन्यामेन दुरसारमारवादित्यर्प । तस्य ४ ·थपुरुषार्थत्वात् । तस्मिन् हि भाव्यतया स्वीक्रियमाणे पुरुषप्रत्यनुपपत्तेः परप्रेरणात्मकविधिव्यापारभङ्गनमगाव । नाप्येकवाक्यतया समभिव्याहिय- माणस्य स्वाध्यायस्य भाव्यतया सम्बन्धोऽवकल्पते, विध्यानर्थक्यप्रसङ्गाद । अन्तरेणापि हि विधि प्रतीयत एवाध्ययनेन स्वाध्यायोऽयाप्यत इति । न च ब्रीहीनवहन्तीतिवन्नियमार्थो विधिरिति शक्यते वक्तुम् , अक्रत्वर्थत्वा- दध्ययनस्य। न सल्वध्ययनस्य क्रत्वर्थत्वे किंचन प्रमाणमस्ति, अक्रत्वर्थच न नियमस्य विपयः। अपघातादयो हि ऋताव नियम्यन्ते, न तण्डुलादिस्वरूपे । अवघातेनैव सम्पादितैस्तण्डुलैः क्रतुफलमिद्धिरिति प्रमाणान्तरस्याधिपयत्वा- तेनैव सिद्धिरिति न किंचिद्विरुद्धम् । स्वाध्यायस्वरूपग्रहणं त्वध्ययनेनैव सिध्य- तीति नियम्यमानं मानान्तरविरुद्धम्, स्वयमनधीयानस्यापि परपुरुषाधी- यमानस्वाध्यायग्रहणदर्शनात् । न चाध्ययनस्वीकृतेनैव स्वाध्यायेन ऋतु- फलमावनासिद्विरिति अक्रत्वर्थतया ऋतुसंस्पर्शाभावेन नियमानुपपत्तेरिति । एतेनैवार्थावबोधस्यापि भाव्यतया सम्बन्धो निरस्तो वेदितव्यः । तथा भाव्यतया संबद्ध पुरुषप्रवृत्त्यभावात्प्रेरणारूपविधिव्याघातप्रसङ्ग इत्याह-तस्मिन्निति । ननु प्रकृत्यर्थस्याध्ययनस्य भाध्यत्वासंभवेऽपि पदान्तरोपात्तस्य स्वाध्यायस्य मान्यतया संबन्धोऽस्त्यित्यत्राह नापीति । तत्र हेतुर्विध्यानधक्येति । तथा सत्यज्ञातझापना- भावादप्राप्तविधिन संभवतीति । ननु सिद्धे सत्यारम्भो प्रीहीनयहन्तीतिवनियमाः कस्मान्न भवतीत्यत्राह- चेति । कुत इत्यवाह-अक्रत्वर्थत्यादिति । दृष्टसिद्धौ नियमापेक्षभायाद् । अवधा- तादेस्तु युक्त एव तो नियमः, शाकगम्यत्वाचत्सिद्धेरिति । नन्वयघावादिदिभ्यय- नस्यापि कतौ नियमोऽस्त्यित्यत्राह-अकत्वयति । अज्ञातज्ञापनामायादपुरुषार्थतया चामत्वर्थदया व नियमानुपपत्तेः सामर्थ्य- प्राप्तस्यार्थावबोधस्य भाव्यत्या संबन्धः स्वाध्यायवदेष न संभवतीत्याह-पतेनेति । तदुपपादयति-तथाहीति। मनु नित्यवध्ययन विधिधलादेव तदकरणे प्रत्यवायः परिकल्प्यत इति प्रत्यवायपरिहारस्य मान्यतया संवन्धः किमिति न भवति । उच्यते । प्रत्यवायपरिहारस्य भागभावरूपत्वेनामाव्यत्यात् । ननु भाषान्तरमेवाभाव' इति तस्य १ अभावविषये भाट्टानां प्राभाकराणाञ्च मतभेदो दृश्यते । स्वरूपेण निरूप्यमाणो भाव इत्युच्यते, पररूपेण निरूप्यमाणोऽभाव इति गीयते। "भावान्तर ममावोऽन्य कयाचित्तु ध्यपैठया' इति वदन्ति । प्राभारास्तु अभावमधिकरणस्वरुपातिरिक्त न मन्यते, अतस्तन्मते दृश्य प्रतियोगिनि या मृतलमात्रप्रतीनि संवाभावबुद्धिनिबन्धन न तु अतिरिक्तोऽभावो नाम पदार्थ । अयं विषयोऽनुपलब्धिपरिच्छेदे यणेहत्य विवेचित इति नेह प्रवन्पवे। + तत्र.भाट्टी-घटादि- ~ ·" हि-यद्यप्यधीवात्स्वाध्यायात्फलवकर्मावयोधो दृश्यत इति तस्यैव भाव्यता- ऽवमीयते, तथापि विनापि विधिनाऽन्वयव्यतिरेकाम्यामध्ययनस्यार्थावबोध- साधनत्वावगमाद्विधिरनर्थक एव। न चाध्ययनेनैवार्थावबोधो भावयितव्य इति नियमविधेरर्थवत्ता, प्रकारान्तरेणापि तत्संभवानियमानुपपत्तेः। न चाध्ययनेनैवार्थमवबुध्यानुतिष्ठतां ऋतुफलभावनामिद्धिरिति नियमः संमवति, अक्रत्वर्थत्वादध्ययनस्य । 'तस्माद्विश्वजिन्यायेन स्वर्गे एव भाव्यतया कल्प- यितव्ये प्राप्ते फलमात्रेयो निर्देशादित्यर्थवादिकमधुघृतकुल्यादिवतपित्रादि- प्रसादलम्यसर्वकामफलावाप्तिरेव भाव्यतयाऽवसीयते । नन्वाद्याध्ययने न किंचिदार्थवादिकं फलं अयते, तपामर्थवादानाम- श्रवणात् । धारणजपयज्ञविध्यर्थवादा होते । तदाहुर्तिककारमिश्रा:- "आये त्यध्ययने नैव काचिदस्ति फलश्रुतिः । *धारणे जपयक्षेच या साऽप्येयं निवारिता" ॥ इति ॥ सत्यमेवम् , तथापि तेपामतिदेशतोऽपि लब्धेर्युक्तव वदीयफलस्य भाव्यता युका। मैवम् । निरुपाख्यामापयादिनो चयमित्ययगम्य परितुष्यता- मायुष्मता । किञ्च 'जीवताध्येतन्यम्' इति वचनात" कथमध्ययनस्य नित्यवत् फर्तव्यताविधिः। नन्वृणवाक्येऽध्ययनस्य श्रवणाद् जीयतोऽधिकारः कल्प्यत इति चेत् । सत्यम् । इह त्वृणवाक्ये विधुरस्य स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्येतावन्मात्रेऽधिकारो निरूप्यत इत्येविरोधः । अत एयाध्ययनस्यावश्यकर्तव्यतानियमविधिरुपन्यस्य पष्ठे निराकृतः। श्रत एफपदोपाचस्याध्ययनस्यकवाक्योपात्तस्य स्वाध्यायस्य सामर्थ्यप्राप्तस्यार्थाययोधस्य प भाव्यत्यासंभवे 'सः स्वर्गः स्यादि'त्यनेन स्वर्गस्य रात्रिसन्नन्यायेनार्थवादिकस्य फलस्य या विश्वजिन्यायन इति-अस्यायम्भाव विश्वजिता यजेत' इत्यत्र विश्वजिनामको यागो विहित पर फल न श्रूयते । चेतन इष्टे इष्टसाधन वा प्रवतंत, यागस्तु कर्म कष्टमिनि न स्वयं पल भवितुमर्हति । अतो याग परसायनमिति यवनव्यम् । परस्याश्रवणात् तलल्पनीयम् । तच्च सर्वाभिरपितत्वात् स्वर्गरूपमिति । तथा चयन विधिवाक्ये फल न धूयते तत्र विषे प्रवर्तकत्वसिस्मयं स्वर्ग पल क्ल्प्यते-विश्वजिता यजेत स्वर्गकाम इति । 'वैन न्यायेनेत्ययं । पू मी ४३.१५ 'आत्रेप माघार्य निर्देशादर्थवादात् फल मन्यते । तस्याश्रुतौ विश्वजिन्न्यायन अनुमान पलस्य कल्पन स्यात् । यत्र विधिवाक्ये पल न श्रूयते, सनिहित स्वयंवादे फल धूपते, सदेव विधियाचे प्रासम् । पपा राषियने ।। मी ४ ३ १८ 'अध्यपन विविधम्-प्रहलाम्मपनम्, धारणाप्ययनम, जपाध्ययनम्चेति । रतनभातापाप पारोपपा दृरपठे-फलपतिविपत ठि। . चाय- ·भाव्यता। तथा हि'-'लिडादियुक्त वाक्येषु द्वे भावनेऽवगम्येते, शब्दभाव- नार्थभावना चेति । तत्र शब्दभावनापरप्रेरणात्मिका। तस्याः पुरुपप्रवृत्ति - व्यम् । तया च प्रेरणया मह यो लिङादीनां वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः, तत्र योग्यतया करणम् । तदाहुर्तिककार मिश्रा:-"लिडादयो हि प्रेरणा कुर्वन्त्यभिदधति चेति" [तन्त्रवा० १. २. १.]। प्रार्यरुच्युत्पादन- योग्यतया चार्थवादिकी स्तुतिरितिकर्तव्यता। तदेवमध्ययनविधौ साक्षादश्रु- तार्थवादके शब्दमावनायामितिकर्तव्यताभूतार्थवादाकाविण्यां जपयज्ञाऽध्यय- नादतिदेशेनाऽर्थवादाः स्वीक्रियन्ते । तदाहुर्तिककारमिश्रा:-"अनुपङ्गानु- मानायलम्यन्तेऽन्येऽतिदेशतः" इति । ते चातिदिष्टा अर्थवादा अर्थभावनायां फलं समर्पयन्ति रात्रिसत्रवत । एवमार्थवादिके फले भाव्यतयाऽवसितेऽध्ययन समानपदोपान करणाकासापरिपूरकत्वेन संवध्यते । एवश्च 'यदैकस्मादपूर्व तदेतरत्तदर्थमिति न्यायेन स्वाध्यायशब्दवाच्योऽक्षरराशिरप्यध्ययननिर्वृत्त्यर्थ एवावसीयते। एपश्चान्यपरत्वादतराणां तेभ्योऽर्थप्रतिपत्तिरेवानुपपन्ना, व्युत्प- त्तिविरहात.। वृद्धव्यवहारे हनन्यपराण्येवातराण्यर्थावबोधकतया व्युत्पन्नानि । व्युत्पत्यपेक्षश्च शब्दोऽविवोधकः । यः पुनरन्यपरेभ्योऽप्यक्षरेभ्योऽर्थावगमः, म सामान्यतोदृष्टनिवन्धनानन्यपरत्वभ्रान्त्या भ्रान्तिरेवेति मन्तव्यम् । अप्रतीयमानश्वार्थो न विचारस्य विषयः, नापि प्रयोजनमिति विचारस्तावना- रब्धव्यः, वदनारम्भे च तदुपायभूतन्यायपरिज्ञानमप्यनुपयोगि। तदनुपयोगे च तन्निवन्धनं मीमांसाशास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वः परः ।। भाव्यत्वं युक्तमेवेति। तदुपपादयति--तथाहि-इति। तया चेति। प्रेरणारूपशब्द- भावनयेत्यर्थः। उक्तं निगमयति-पयमिति । एवञ्च स्वाध्यायस्याध्ययननिष्पत्त्यर्थवयार्थपरत्या- भावेनाध्ययनस्यान्यपरत्वादेवार्थप्रतीतेरभावादप्रतीवार्थस्य विचार्यत्वाभावेन प्रयोजना. तन्त्रवातिके अर्थवादाधिकरणसिदान्ते शादभावनाऽर्थभावनाभेदेन भावनाया वैविध्य. प्रदर्शनमस्ति तन्त्रवा० १२१ "रिडोऽभिपा सैव च दाब्दभावना, भाव्य च तस्या पुरुषप्रवृत्तिः । करण तदीयप्ररोचना चाङ्गतयोपयुज्यते।” इति मण्डनमिश्रीय ब्रह्मासिद्धिवचनमत्रानुसन्धेयम् । भाव्या क. अपञ्च न्यायो भावार्यापिकरणस्य भाप्यसन्दर्भसिद इति ध्येयम् टि.। लिहादिबोध. १ ·" कर्मता नानुपपन्ना। . भाट्टमतेन मीमांसारम्भसमर्थनम्- राद्धान्तस्तु स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति स्वाध्यायस्य 'कर्मत्वावगमात्स एव भाव्यतयाज्यमीयते । यद्यपि नित्यत्वानिय॑कर्मता नास्ति स्वाध्यायस्य, विकार्यकर्मता वा, अध्ययनेन तस्य विकारानुपपत्तः, तथापि प्राप्यतया तस्य अत एव प्राप्यकर्मोदाहरणं वृत्तिकारस्य वेदाध्ययनम् । यच्च कर्म, तदर्थैव क्रिया युक्ता। सोऽयं श्रौतो विनियोगः । नचस्वाध्यायस्य सक्तवच्छेपित्वमनुपपन्नम्, फलवदर्थावबोधोपयोगित्वात् । यद्यपि चायवोधोपयोगित्वमध्ययनात्प्राइनावगम्यते, तथापि पश्चादाच्यपि भवत्येव प्रयोजनम्। भाविनापि चोपयोगेन शेपित्वं नानुपपन्नम्, अग्निवत् । उत्पन्नानां हामीनां विनियोगावगमः, नावगतविनियोगानामुत्पत्तिः। आहवनी- यादिशब्दानामलौकिकार्थतया प्राग्व्युत्पत्त्यवगमादानवगतः होमादिपु विनि- योगासंभवा । तथा चोक्तम्-'भूतभाव्युपयोगं हि द्रव्यं संस्कारमर्हति ।" तिन्त्रवा० २.१.४ ननु चावियोधोपयोगितया संस्कारविधिरनर्थक एवेत्युक्तम् इति । नानर्थकः, नियमार्थवयाऽर्थवत्त्वाद । ननु च नियमो न सम्भवति, अक्रतु- भावादनारभ्यं शास्त्रमित्येवं परैःपूर्वपक्ष उक्तः । तंनिराकतुं परोक्तं राधान्तमाह-राधा- न्तस्त्विति । कर्मणि विहिततव्यप्रत्ययादेव स्वाध्यायस्य कर्मत्वावगमात्तस्यैव भाव्यता युक्तत्याह--स्वाध्यायेति । स्वाध्यायस्य नित्यत्वादध्ययनेन तस्य विकारोत्पत्त्योरनुपपत्ते रत्पत्तिविकारकर्मत्वयोरभावेऽपि दोहनेन पयःप्राप्तिवत् प्राप्यकर्मतायुक्तत्याह-यद्यपीति। उक्तमथं वृद्धसम्मत्या द्रढयति-श्रत इति । प्राप्यकर्मोदाहरणत्व वृत्तिकारेणाप्युक्तम्- वृत्तीति । ततः किमित्याह-यचेति । ब्रीहीनवहन्तीतिवदिति भावः । सोऽयमिति कर्मणि विहिततव्यप्रत्ययश्रुत्या शेषितया विनियोग इत्यर्थः । ननु यथा 'सजुहोतीत्यत्र होमस्य सत्तवर्धत्वाभावान्न सक्ना शेपित्वं वथा र कर्म चतुर्विधम्-उत्पाद्य, प्राप्य, विकार्य, सस्कार्यञ्चेति। यथा लोके घट करोति, बैदे सपवनेन पिण्ड , गा दोषि पय, वेदाध्ययनम्, द्रोहीनवहन्ति, नीहीन् प्रोसति इति क्रमेणोदाहरण बोध्यम् । अत्र वाक्ये सक्तूनिति द्वितीयया करणत्व लक्ष्यते सक्तुभिरित्यर्थ । जुहोतीत्यस्य होम म्भाव दित्यर्थ । तथा च वाक्यार्य सक्तुभिहोम भावयेदिति । अय च विषय पू० २।१।४ इत्यत्र निरूपित । तथा च वार्तिकम् भूतभाव्युपयोग हि सस्कार्य द्रव्यमिष्यते। सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश्च ता क्वचित्" इति । अत्र मुद्रिते बातिके 'मस्कार्य द्रव्यमिष्यते' इत्पस्य स्थाने 'द्रव्य सस्कारमर्हति' इति पाठो दृश्यते इति । २ मी.

·+- संसर्शित्वादित्युक्तम् । तन्न सम्भवति स्वाभाविकार्थपरत्वानुसारेण ऋत्यनुप्रवेशे ऋतुसंस्पशिताया एवोचितत्वात् । यदि खल्बध्ययनविधेः क्रत्वनुप्रवेशिता नाश्रीयते, तदा शब्दानां वृद्धव्यवहारव्युत्पनानां स्वाभाविकार्थपरता हीयेत । जहत्स्वार्थत्वं च न न्याय्यमिति ऋतुफलभावनानुप्रवेश्येवाध्ययनसंस्कारो युक्तः। तत्र कर्मविधिप्वे नियमवर्णना अध्ययनाविर्भावितरेय कर्मविधिमिरर्थमवबुध्या- नुतिष्ठतां ऋतुफलभावनासिद्धिरिति । अर्थवादेषु स्वध्ययनाविर्भावितार्थवाद- प्ररोचिताः क्रियमाणाः वः फलमावनाय अलमिति । मन्त्रेषु पुनरध्ययन- परिगृहीतैरेव मन्त्रैः क्रतुपु पदार्थस्मरयं फलभावनाङ्गामिति । अध्ययननियमा- श्रितच कालनियमो व्रतादिनियमश्च । , "श्रावएयां प्रौष्ठपद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । युक्तरछन्दांस्पधीयीत मासान्विप्रोऽर्धपश्चमान् ।।" { मनुः म २, श्लो. १६५] मवत्पूर्व चरेद्रेनमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्य तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥" { मन अ. २, श्लो. २, ४९, ११] इति । एवञ्चानन्यपरत्वादक्षराणां फलवकर्मावबोधोत्पत्तैर्विचारस्य विषय- प्रयोजनलाभाच्छाखस्यारम्भरणीयत्वम् , विषयप्रयोजनलाभे च विचारस्याध्यय- नानन्तरमुपनिपतितत्याद् गुरुतुलस्थितेरर्थवत्त्वाचन्नित्तिमध्ययनानन्तरप्राप्त स्मरदु वेमधीपस्नाया इतिस्मृतिवचनमपन्यायमूलं दर्शयन्नर्थावबोधपरक्या • स्वाध्यायस्य विवतितार्थतां मन्यमानः सूत्रकारो विचारस्य विषयं प्रयोजनं : चाह "अथातो धर्मजिज्ञासा" [पू०मी० १.१.१] इति । एतच व्याख्यातम्-- स्वाध्यायस्य कर्मर शेपित्वं न संभवतीत्यत्राह-न चेति । अन्यध्ययनात् प्रागवियो धाभावात् फलवकर्मापयोघोन सिद्ध इत्यत्राह-यधपीति । तदुपपादयति भाचिनेति। अग्निवदिति । श्राहयनीयाद्यमिपदित्यर्थः । उत्पन्नानामिति । पूर्वमेवाधानेनोत्पन्ना- नामादयनीयाधमीनां यदादयनीये जुद्धतोति पश्चाद्विनियोगः । न पुनः पूर्वमेवा- वगत विनियोगानामनीनामुत्पत्त्यपेक्षायामाधानेनोत्पत्तिरित्यर्थः। विपर्यये दोपमाह- यदीति । तेन विध्यर्थवादमन्त्ररूपेषु निविधेषु स्वाध्यायेपु फ्रतादेव नियम इत्याह-तत इति । अध्ययननियमाभितानि नियमान्वराज्यपि वाघाध्ययननियम सूपयन्तीत्या > अभ्यपनेति । प्रतं निगमयति एयशेति । - ·"अथातो धर्मजिज्ञासासूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धर्माख्यं विषयं वक्तुं मीमांसाया:-प्रयोजनम् ॥" [ मीमांसाश्लोकवातिकम् १. १. ११.] इति बहुरोपि 'तदयुक्तम् । न हि लिडादियुक्तवाक्येपु भावना भाव्यान्तरमपेक्षते, ननु वृत्तुरभावे स्वाध्यायस्यार्थतात्पर्य कथमवगम्यते ? उच्यते--लोके विवक्षा : धीनस्तात्पर्यावगमः, वेदे तु विध्यधीन इति न कश्चिद्दोपः ।। अध्ययनविधिना कृत्स्नस्वाध्याये पुरुषप्रवृत्ति विद्धता तात्पर्य सम्पादयितुं सूत्रकारेणापि 'अथातो धर्म- जिज्ञासा' इति सूत्रेण विषयप्रयोजनलाभादारभ्यं शास्त्रमित्युक्तम्--विषयेति । अर्थ- परतया स्वाध्यायस्यानन्यसाध्यविषयपुरुपाथरूपप्रयोजनलाभादारभ्यं शास्त्रं चेदार्थभूत- धर्मज्ञानकामस्येति सूत्रार्थः। कार्तिककारेणाप्येवमेव सूत्रं व्याख्यातमित्याह-एतश्चेति । प्रतिपाद्यतया संबन्धस्यानन्यसाध्यतया विषयीभूतस्यैव निर्णयोत्तरकालं पुरुषार्थत्वात प्रयोजनत्वं वक्तुं कृतमिदं सूत्रमिति बार्तिकार्थः । परोक्त निराकरोति-तदयुक्तमिति । एवं परमतेन सूत्रव्याख्यानमयुक्तमि- त्यर्थः । पूर्वपक्षेऽपि शास्त्रस्य विषयः प्रयोजनश्च लभ्यत एव । तथा हि स्वाध्या- यस्यार्थो विषयनिर्णयोत्तरकालं तदेवानुष्ठेयरूपत्यात प्रयोजनं भवति । तन्निर्णयस्य मीमांसागतन्यायकलापाधीनात्मलाभात् तदारम्भेण पूर्वपक्षवर्णनं न शक्यते कर्तुम् । किञ्च सिद्धान्तेऽपि विपयप्रयोजनपरतया सूत्रव्याख्यानमयुक्तम् । शास्त्रप्रणेतरि गौर- यादेव सामान्येन प्रयोजनकत्त्वनिश्चयात् प्रवर्तन्ते श्रोतारः। नन्वभिप्रेतप्रयोजन- विशेपेऽवगते श्रोतृप्रवृत्तिः, न सामान्यमात्रे। विशेषश्च निर्देशाहतेऽवगन्तुं न शक्यत इति तन्निर्देशार्थ सूत्रम् । मेवम् । अधीतसाङ्गवेदस्य विदिवपपदार्थकस्य "स्वानु- गुणार्थधीरोपजातेति तत्सम्यक्त्वेच्छोः स्नानस्मृतिदर्शनेनानर्थपरत्यधिया विमुसतापत्ती स्मृति बाधित्वार्थपरत्वप्रतिपादनाय विपयप्रयोजनझं प्रत्येय सूत्रम् । यदुक्तम्'-अस्ति प्रवर्तना शब्दगता। तया फलभावनायां पुरुषः प्रवर्यंत- इति । तन्मन्दम् । प्रयोक्तूपुरुपधर्मत्वेन प्रवर्तनाया लोके व्युत्पत्तेन शब्दस्याचेतनस्य प्रवर्तना संभवति । अथ पवनादिवचेतेनोऽपि शब्दः प्रवर्तयतीत्यभिप्रायः । तीव्युत्प- अमपि प्रवर्तयेत् । किश्च वाय्यादियत् प्रवर्तकाचे शब्दव्यापारस्यामिधानमनर्थकमेव, १ एवं तावत् भाट्टमतेन पूर्वोत्तरपक्षावारचम्य तद्रूपयितुमारमते-तदयुक्तमित्यादिना । २ परोक्ती पूर्वपक्षसिद्धान्तो निराकरोतीति क पुस्तके मुद्रितपुस्तके च पाठः । 'अभिधाभावना' मिति त. वा २. १. १. ३४ पृ.। तत्र पार्थसारथिमियेणार्प- प्रत्यनुकूलापरपर्यापायां: अभिघाया लिादिवाच्यत्वमङ्गीकृतम् । तदेव मतमत्र म्यास्याने रायने । सन्मतोपादनन्तु न्यापरलमातापी विपिनिर्णयप्रकरणे शास्त्रदीपिकायां पष्ठाये पशिष्प निरूपितम् । सतु तत एवावगन्तव्यम् । .

·(१०) अप्रतीतव्यापारस्यापि लिडादेाय्वादिवत् स्वभावतः प्रेरकत्यसंभवात् । अथाकाश: गतशब्दस्य प्रवर्तना, न तर्हि पुरुषाणाम् । का प्रवर्तना! उच्यते-पुरुषाणां प्रयोक्तृणामयं पुरुषः प्रवर्ततामिति स्वतः फलसङ्कल्पपूर्वा फाचित्। नैवं शब्दस्य संभयति । यद्यपि स्यात् । तथापि किमिति पुरुषः प्रयतते । न चा सर्वत्र प्रवृत्तिरस्ति प्रेक्षायां पुरुषाणां लोके, अपि तु अनुविधेये राजादौ प्रवर्तयति । तत्रापि किमिति प्रयतेयतीति चेद् ! उच्यते-अनुविधेये तु दण्डादिभिरयश्य प्रवर्तयितव्यम् । न धैर्य शब्दोऽस्य दण्डयति सान्त्वयत्यनुजानाति या । तस्मादर्थानर्थप्राप्तिपरिहारकारण- शब्दोलौ शब्दव्यापारात् प्रवृत्तिन स्यात् । किन शब्दव्यापारस्य प्रवर्तकत्वेऽव्युत्पन्नस्य शब्दश्रयणानन्तरं प्रवृत्तिप्रसा! शब्दसझापादेय वव्यापारसंभयात् । श्रथाभिधाव्यापारस्याभिधेयप्रदर्शकतया प्रपत्र- पत्यम्, तस्माद् व्युत्पत्त्यपेक्षा युफ्तेति चेत्, तर्हि पालस्य स्तन्यपानादौ प्रचिन स्यात् , तस्य घ्युत्पत्त्यभावेनाभिधेयप्रदर्शनाभावात् । अय तत्रापि जन्मान्तरीयस्मृत्या प्रयतत इति पेन्न । संवेदनविरुद्धत्यात् । किश जन्मान्तरीयव्यापारस्मृतो पुनयुपत्त्यपेक्षा न स्यात् । फिच व्यागरस्य विपयादर्शरुतया प्रवर्तफरये किं स्यरूपेण प्रयतंकत्यगुप्त विपयेच्योत्पादनद्वारेण १ प्रापेऽन्युत्समानां प्रतिप्रसा, शब्दमझापादेष बदल्या. पारस्यापि सझायात् । दिलीये प्रहरयानन्दयासरया एप पतफर, न भाषनाया। फिी लिहादिच्यापारे प विधी लिपादिरपरूपाभियान प्रससम् । दि-गरस्याभिधालक्षणस्य लदादिल्यापारातू प्यापरयर्थ लिसानियिशिधाया বােন। हदा लिाग्दस्याप्यभिषेयत्यप्रमा। বিধিমানাঘানমবি ঘািনা, ছি গিয়া বিহাৰাধকারি समिधानानारि विशेषणत्याप्रमशः । पयाय अपनगा मति विशेषणयोग्यत्वं मातम्, दलिगदरषि योग्य नायतोऽयपृतम्, गलिशादिना हरयामिविश्य म विधिपताम्। चय लिहादेव .

·अपूर्वस्य भाव्यस्य स्वशब्देनाभिहितत्वात् । लिडादयो हि भाव्य- कोटिनिविष्टप्रधानभूतापूर्वोपसर्जनतापन्नामेन भावनामभिदधतीति विपयकरणीये निपुणतरमुपपादितम् । अतो न पूर्वपक्षे भाब्याकालायामार्थवादिकफल- सम्बन्धः। नापि सिद्धान्ते स्वाध्यायस्य साध्यतयान्वयः। कथं वर्हि निवजिदादिपु स्वर्गादिफलकल्पनम् ? यथा तत्तथा निशम्पताम्- यदपूर्व कार्यभूतं प्रतीयते तद् विषयत्वेन सम्बद्धकरणीभूतयागाद्यनुष्ठा- स्वेनाभिधेया, एय तदपीत्यनवस्थापावः । अन्याभिधवाभिधेया नाभिधेयाभिषेति नियमो नास्ति, तस्मादभिधाभावनापक्षो दुर्घट एष । कथश्चाम्बरगुणस्य शब्दस्य व्यापारसम्भवः । अम्बरगुणत्व तत्त्वालोके २ प्रतिपायवे। द्रव्यत्वेऽपि शब्दस्य सर्वगतदन्यस्य कथ व्यापारसम्भवः १ स्वानयस्य देशान्तरसयोगवियोगकारण कर्म सयोगविभागाभ्यामनुमोयते । उक्तश्च-"यदाश्रय देशान्तर प्रापयवि तत् कर्मेत्युच्यव इति" [२१२ शा भा] पष्ठ प्रतिनिधिपादे भाष्यकारेण क्रियाणामाभितत्वादित्य स्मिन्नधिकरणे च [पू मी अ६ पा ३ अघि ३]। तस्माच्छब्दस्य व्यापाराभ्युपगमो युक्तिविरुद्धः, मूलमन्थविरुद्धश्च । यत्तु चलनात्मकक्रियालक्षणविरहात् क्रियात्यनिर- पेक्षा शब्दगता ज्ञातवा भावनेति, वदपि प्राकट्यानिराकरणाव निराकृतम् । अन्यत् सर्व कार्यपरिच्छेदे वक्ष्यामः । अतो लिडादिविधिशब्दयुतेषु वाक्येपु न भावना भाव्यान्तरमपेक्षत इत्याह-नहोति। किञ्च एतत्सवमुपरिष्याद्विपय करणीयाख्ये प्रकरणे विस्तरेणोपपादितमित्याह-लिडादयो होति। तेन लिडाद्यर्थ भावनाऽपूर्यभाव्यैव श्रुतेति पूर्वपक्षे भाव्याफाहायामार्थवादिकस्य फलस्य न भाव्य- सेत्याह-अत इति । तथा सिद्धान्तेऽप्यभिहिवस्यापूषस्य भाव्यत्वान्न स्वाध्यायस्य. मान्यतया सम्बन्ध इत्याइ-नापीति । यदि नियोग एवं भाव्या प्रतीयते कयन्तर्हि विश्वजिता यजेत्या नियोगसिद्ध्यर्थ स्वर्गादिक कल्प्यत इत्युच्यत इति पृच्छति- कथमिति। परिदरति यथेति । तथापि किमित्याह-नचेति । फर्घा अनुष्ठामा तदनुष्ठानोपपत्तिरित्यर्थः। ततः किमित्याह-नवेति । मदुपयोगिफलजनस्वया १ दादर प्रकरण लिमदिराब्दवाम्ये कार्ये धात्वर्थ एव विपपत्वेन करणत्वेन पान्वेचीति प्रतिपादितम् । अस्य विस्तारस्तव इष्टव्यः । २ एवसिगुणभाव शम्दो गुणिनमनुमापयतीत्यादिन यनति द्रष्टरूपम् । पदुस्तमिवादि तदपीत्पन्तस्य पन्यस्य , पुस्तके मुद्रितपुस्तो प पाणे न दृश्यते । मरमपपातोमीरत । अनुमितो येर इति र पुस्तके मुदिवपुस्तके प पाठ ।

·( १२ ) नाधीनारमलाभम् । 'नच विना का वदनुष्ठानोपपत्तिः। नचाधिकार विना कर्तृत्वलाभः। नर नियोज्यमन्तरेणाधिकारसिद्धिः। न वाऽविशिष्ट नियोज्योऽवकल्पत इति विशेष भावेन स्वर्गकामना परिकल्प्यते। स्वर्गकामना चेनियोज्यविशेषणं ततोऽग्निहोत्रादिवत् स्वर्गस्यापि नियोगतः सिद्धिरिति । भवत्येवम् , अत्रापि वर्हि नियोज्यविशेषणतयैवार्थवादिकं फलं रात्रिसत्रवत्स- म्बध्यताम् । न । अन्यतोऽनुष्ठानसिद्धः। कुतोऽन्यतः १ श्राचार्यकरण- • "विधिप्रयुक्तः। कः पुनराचार्यकरणविधिः १ "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचतते" ॥ [ मनुः २. १४०] -इति स्मरणानुमितः शिष्यमुपनीय वेदाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदित्येवं- रूपः । अलौकिकञ्चाहवनीयादिवदाचार्यकमिति तनिष्पत्त्युपायविधान मदर्थमिदं कर्मत्येवमैश्वर्यलक्षणमधिकारं विना कर्तृत्वं न सिद्धयतीत्यर्थः। नचेति । ममेदं कार्यमिति योद्धारं विनाऽधिकारो न सिद्धयतीत्यर्थः । तेन स्वर्गपुत्रादिविशे- पणैरविशिष्टो नियोज्यो न संभवतीति नियोज्यविशेषणतया स्वर्गादिक कल्प्यत इत्याह-नचेति। तेन विश्वजिदादिष्वनुष्ठानसिद्धयर्थ स्वर्गादिकल्पनमित्यर्थः। ननु भयत्वेवं विश्वजिदादिपु, अत्राप्यध्ययनविधी वहि नियोज्यविशेषणाश्रवणात् विशेपणत- यार्थवादिकं फल रात्रिसत्रन्यायेन संबध्यतामिति चोदर्याव-अनापीति। स्मरणा- नुमित इति । स्मृतियाक्येनानुमितो वेद इत्यर्थः । ननु स कीदृश इत्यत्राह शिष्यमिति । विहितानेकनियमयुक्तम् उपनयनं कृत्वाध्यापनेनापायकं भावयेदित्ये- रूप इत्यर्थः । कर्तृत्वनिमित्तपाचकत्यादियध्यापनकियामतृत्वानिमित्तमाचार्यत्वम् न त्वलौकिकमित्य- वत्र यूपायनीयादिवदलौकिकमाचार्यकत्वम् । ननु पचनक्रिया वाह-अलौकिकमिति । आचार्यत्वमलौकिकम्, अनेकनियमापेक्षत्वात्तदुत्पत्तेः । नहि दृष्टं नियमापेक्षोत्पचिकं भवति, नियमानियमयोरविशेपेण दृष्टोत्पत्तिदर्शनात् । - 'यजेत स्वर्गकाम इत्यादौ लिडवाच्यमपूर्वमेव, ममेद कार्यमिति बोतया नियो- ज्यत्वेन सबध्यते स्वर्गकाम. पुरुष. । स पश्चात्तत्सिद्धये तत्साधने कर्मणि मयाऽनुप्ठेयमिद कर्मेत्यधिकारितया सबध्यते । कर्मणि मादयज्ञानमधिकार इत्यच्यते । मंणि पुरुषस्यै- श्वर्यमित्यर्थः। तदनुतिष्ठन् क्ततया सवध्यते । अत एक्स्पैव पुरुषस्य तिस्रोऽवस्याः प्रमेण भवन्ति । तत्रयान् विशेष. नियोज्यत्व नियोगे। अधिकारित्व कर्तृत्वञ्च फर्मणीति ध्येयम् । वचनक्रियेति क. पुस्तके मुद्रित पुस्तके च पाठः।

·( सत्स्वेव नियमेष्वाचार्य इति स्मृत्या गम्यते । अतोऽलौकिकत्वादाचार्यत्वं विध्यहम् 'अक्षरार्थस्तु-अलौकिकमाचार्यत्वमहावनीयादिचदिति व्युत्पाद्य पश्चात्तन्निष्पत्त्युपायतया तमध्यापयीतेत्यध्यापनविधानं युक्तमित्यर्थः । अत्रावनीयादिदृष्टान्तेनाध्यापनक्रियाकर्तृ- त्यमाचार्यत्वमिति पाचकत्यादिवत् क्रियानिमित्तत्यपक्षो निराक्रियते, न पुनर्लिडर्थतापि। श्रत एवालोकिकञ्चाबनीयवदित्युक्तम् । तेन क्रियाफलमेव नियोगरूपं लिडाभि- घेयमाचार्यत्यमित्यर्थः । प्रथयाऽऽचार्याय बरो देयर इत्यादिप्रयोगदर्शनादलौकिकार्थतयाऽऽ-चार्यत्वस्य कारकातिवृत्तावपि व्यतीतेऽध्यापनकारकत्वे तद्गतदृष्टान्तभावेन च भूतपूर्वगतेरयुक्तत्वे चाचार्यपदप्रयोगात् तद्गतमदृष्टं गम्यते । उपाध्यायशब्दस्तु नियमानपेक्षोऽध्यापनमात्रे' स्मृत इति पाचकादितुल्यः। तस्य यद्यन्न कारकातिवृत्तायप्याचार्यशब्दस्येवोपाध्याय- शब्दस्य वैदिकप्रयोगोऽस्ति तदाऽलौकिकार्थता यूपादिवत् स्यात्। न चेह तदस्तीति पाचकादितुल्यय । लोकेऽपि कारकातिवृत्तावप्युपाध्यायपदप्रयोगोऽभिप्रायवशात् भूतपूर्वगत्यापि युक्तः। ननु सोमयाजिशब्दः कर्तृयाचित्वेऽप्युत्तरकालं सोमयाज्येव सन्नयेदिति दृश्यत इति चेत् । न तद्वदाचार्याय यरो देय इति वाक्येऽपि स्यात् । अथ तन लक्षणेति चेद्, इहापि तहि लक्षणेव। अदृष्टवाचित्यकल्पनातो लक्षणेच गरीयसी। लौकिकी हि लक्षणा हठोऽप्रसिद्धकल्पनेवि न्यायविदः। (१-४-१ शा.भा.) मैवम् । सोमयाजिशन्दे कर्तृयचनत्वेन प्रत्ययस्यान्यन्त्र व्युत्पन्नत्वात् । सोमेनेष्टवान् सोमयाजी नानिष्टयान् । इह त्याचार्यशब्दस्य नाध्यापनक्रियाकर्तृत्वपक्षपात इति न लक्षणा । किञ्च सोमयाज्येव सनयेदित्यत्र कृतसोमस्याधिकारः प्रतिपाद्यते। इह त्याचार्यशब्दः सम्प्रदानतयोप- तत्र नाध्यापनक्रियायोगमात्रमाचार्यत्वम्। तस्यावीतत्वात् । न पातीत- क्रियोपलक्षितं स्वरूपमात्रम् । तथा सत्यध्यापनात् प्रागवस्थातो निरतिशयस्य दानादी सम्प्रदानतयोपदेशासंभयाद्विध्यानर्थक्यं स्यादिति तत्परिहारार्थ विशिष्टाध्यापनात् कोऽप्य- तिशयोऽस्ति तद्विशिष्टश्वाचार्य इति बलाददृष्टयाचित्वमेय युक्तम् । न पुनर्विधो लक्षणाश्रयणम्। भूतस्य सोमयागर्तृत्यस्य निमित्तत्वमाश्रित्य फवसोमस्याधिकारः प्रतिपाद्यते न करतया विधीयते इति लक्षणायामपि नावीय दोपः। दिश्यते । अब नियोगरूप रिमभिधेयमाचार्यत्व न पाचवादिवत् निवारयमित्यर्थ इनि म पुरतो मुद्रितपुस्तो च दृश्यते । पाररादिवत्तावपि 'भाचार्याय घरो देय' इत्यादिदर्शनान्चालीविरत्वमित्येव पाठ र पुरतो मुद्रिवपुग्नरे ध दृश्पते । मादित्यादि ममित्यन्तो मन्य पुरतर मुद्रितपुरतरे प नौसभ्यते । नारयादि सेनेग्पन्त पाठपुरनके मुदित पुस्तो पनपते।

·युक्तमेव । तत्राादाचायुभूपत एवाधिकारो धनार्जननियमवत् । तत्र शिष्य प्रति विहिततद्धिताचरणदक्षिणादानदर्शनाततिप्लोरेवाचार्यमवनेच्छा । यथा दीवणीयया दीक्षितत्वसिद्धिः, तथा वेदाध्यापनेनाचार्यत्वसिद्धिः । नन्यध्यापनसमयेऽज्याचार्यशब्दस्य प्रयोगः स्मृती दृष्टः! सत्यम् । भविष्यल- क्षणया स प्रयोगः । कथं पुनरेतदधगम्यते ! उपनयनसमयेऽप्याचार्यशब्दप्रयोगो दृष्टः। तस्य भविष्यशक्षणेव सर्वथा गविरिति । दृष्टा भविष्यलक्षणा। न पुनरग्नि- होत्रयणीन्यायात्' भूवलक्षणासंभवः। यूपाहयनीयादिशब्दानामप्यदृष्टवाचकत्यमेव न्यान्यम्, अन्यथा तचत्क्रियाकर्तृत्यमेव यूपाहवनीयादिशब्दार्थः किमिति न भवति । ननु धनार्थी धनमाशंसन्नाध्यापने पुरुपः प्रवर्तत इति विध्यनई फलं तत् । मैवम् । अलौकिकादृष्टसाधने तत्प्रयुक्तलाभविशेपार्थी प्रवृत्तिविधिमन्तरेण न सिद्धयति । तेन योऽध्यापयेत् स आचार्य इत्यध्यापनजन्यादृष्टवानेवाचार्यशब्देनोच्यते। तदुक्तम्-- मार्थस्याङ्गसम्बन्धात् स्थायिना कार्यसगमात् । विधितः साङ्गतायोधादाचार्यत्वमलौफिकम् ॥ इति । ननु वेदमध्यापयेद् इति परस्मैपदानाचार्यपरता। कभिमाये फले णिजन्ते शिचश्व इत्यात्मनेपदप्राप्तः। मेवम् । कभिप्रायेऽपि एययन्तादिडो बुधयुधेत्यादिना 'विशेषतः परस्मैपद्प्राप्तः। अतः परस्मैपदेऽप्याचार्यफलता न विरुद्धा । तेन यथा माहरणः प्रतिमहादिना धनमर्जयेदित्यत्र रागाद् द्रव्याने प्रवृत्तस्य ब्राह्मणस्य प्रतिमहा- दिनेवि नियमः क्रियते, तद्वदनेन वचनेन ज्ञाताचार्यत्वस्य तद्धिताचरणदक्षिणादा- नादिपलसाधनत्वादाचायत्वोपाये चाध्यापने वचनेन प्रतिपादिते तदर्थिनोऽथतस्तत्राधि- कारलामादनुष्ठान सिद्धमिति नानुष्ठानार्थमधिकारिकल्पना, तया च नाचार्टीबुभूपोनि- याज्यत्वकल्पनत्याह-तमार्थादिति । 'दीक्षणीयादृष्टान्तेन यथा विशिष्टपुरुपसमा- ख्यानिमित्तदीक्षितत्वं दीक्षणीयया साध्यवे स्थाचार्यसमाख्यानिमिचमाचार्यत्वमप्य. नेकनियमापेक्षाध्यापनेन साध्यत इत्याह-यथेति । केचित् दीक्षणीयादृष्टान्तेनाचार्यत्वमपि नेयोगिकमिति दर्शयतीवि वर्णन्ति । १ अस्यायमय.---आपानप्रकरणे बग्नहोत्रह्मण्या होष निवपात सूर्यते । येन पात्र पऽग्निहोत्र हुपत, तदेव पात्रमग्निहाबवणीत्युच्यते। हुपवेऽनयेति तद्व्युत्पत्ते । अत्राधाने. नाग्नीना सिद्धी तदूर्वमग्निहोत्र होप्यते, आषानसमयेऽग्निहारस्यानिष्पन्नत्वनावोवलक्षणा• सम्भवेर माविलक्षणामङ्गोहत्याग्निहोत्रहवणीति प्रयुज्यते, तपा प्राप बतीतलक्षणा:- सम्भवेपि भाविलक्षणया प्रयोग इति । अये न्यायः 'गुणलोप च मुख्यस्यै त्यधिकरणे निरूपितः । [१०-२-२७ मी. द] 'आग्नावष्णवमेकादशकपाले निर्वपेथोक्षिप्यमाण.' इत्यनेन वाक्येन विहितेनेष्टिः दोक्षणीयेष्टिरभ्यते। अस्या इप्टेरन्ते यजमानस्य दीक्षितत्व सिस्यति । अत एव दीक्षित. मावेदयती त्यनेन वचनेनादीशिष्टाय ब्राह्मण इत्यादिना विहितम् । तदृष्टान्ठेनेत्रएं ।

·उपनयनं च क्वाप्रत्ययेनाध्यापनसमानकरीकमवगम्यमानमेकप्रयोगतया विना समानककत्वासम्भवादङ्गाङ्गिभावेन च विना एकप्रयोगत्वानुपपत्तेरा- चार्यकभावनाकरणीभूतमध्यापनं प्रत्यङ्गत्वेनावतिष्ठते । तदाश्रित वाष्टवर्षे ब्राह्मणमुपनयीते'त्यादिनियमः । उपनयनं च स्वभावत उपनेयामत्तिप्रयोजनक- मिति तद्द्वारेणैव तस्याङ्गम् । न चाध्यापनं प्रत्यनुपयोगिन उपनेयस्या- सत्तिरध्यापनोपयोगिनीत्युपनेयस्थ कर्मापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य 'स्वाध्यायोऽ- ध्येतव्य' इत्यध्ययन विधीयमानमुपनेयस्य कर्मेत्यवगम्यते । अध्ययनं चाध्या- तदयुक्तम् । अत्रादृष्टद्वयसद्भावे प्रमाणाभावात् विपयफलाचार्यत्वस्य नैयोगिकत्या- योगाच । नेयोगिकत्वे तदाक्षेपलभ्यमिति पुरुषविशेपणतया स्वर्गादिवदेवाभिधानं स्यात्। तथाचार्योबुभुपुरध्यापनेनापूर्व भावयेदित्यनुमेया श्रुतिदर्शयितव्या, न तथा दर्शितम् । दीक्षणीयायासुदीच्याङ्गबलान्नैयोगिकत्वं युक्तमेवेत्यर्थः । ननु शिष्यमुपनीयाध्यापयेदिति द्वितीयाश्रुत्या माणवकार्थमुपनयनं नितिपरा- थत्वात् कालार्थ एव स्वाप्रत्ययनिवृता यूपं परिवीयेतिवदित्यत्राह-उपनयनचेति । अध्यापनाङ्गभूतस्योपनयनस्य दृष्टरूपत्वेन ब्रीहीनवहन्तीतियवारविशेषणतयापि माणवकसम्बन्धोपपत्तेर्न 'माणवकार्थतयोपनयनस्य कृतार्थता, 'यूपं परिवीये'त्यत्र यूपस्यादृष्टरूपत्वान्न द्वारशेपितेति द्वितीयातो यूपाङ्गतैवेति । किश्व परिव्या- गोपाकरणयोर्योतिष्ठोमाधिकारसंबन्धादित्येकप्रयोगोपपत्तेर्युक्तं कालार्थत्यमित्यर्थः । किश्चो पनयनाङ्गकाध्यापनविधी रस्मृत्युनुमेये सति यावत्यंशे प्रत्यक्षवेदवाक्यमूलत्वं दृष्टं तस्य तावति मूलता युक्तेति “अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीते"त्यस्योपनयनाशे मूलत्यादुपनयनाश्रितोऽष्ट्वादिनियम इत्याह-तदाधितश्चेति । एयमुपनयनस्य साधिकाराध्यापनाङ्गत्वे स्थित उपनयनस्य प्रयोजनमुपनेयवशीकरणम् , तथासति स्वभावतः सामर्थ्यादवगम्यत इति तद्द्वारेणैवोपनयनस्याध्यापनाइत्वमित्याह- उपनयनश्चेति । भन्यध्यापनस्याध्ययनमेवोपयोगि नोपनेयो माणवक इत्युपने- यासत्त्या किं कार्यमित्यत्राह-न चाध्यापनमिति । उपनयनेन वशीकृतस्यान्यस्यो. पनेयस्य कर्मापेक्षाया स्मृतिपूपनयन प्रक्रम्याध्ययनविधानादुपनीतकरीकत्वे स्थिते तन्मुखेन विहिताध्ययनस्य सन्निहितत्वाद् णिचश्च अप्रवृत्तप्रेरकत्वात् प्रयोज्यव्या- पारापेक्षित्वाच विहिताध्ययनमेव तस्य कर्मेति निश्चीयते । अतो विहिताध्ययनं कारयितुं माणवक आचार्येणोपनीयत इति स्यतोऽध्यापनस्वरूपनिवृत्तावन- पेक्षितमपि स्यापेक्षिताध्यापनोपयोगितया प्रयोज्यमेवेत्यर्थः। ननु वयंपनीयाध्या- . न माणववार्थतोपनयनस्येति क पुस्तके मुद्रित पुस्तके च पाठ उपलभ्यते । २ श्रुतियाफ्यादिति ग पुस्तके पाठो दृश्यते । मन्वित्यादि नचाध्यापनमित्यन्त पाठ के पुस्तके मुद्रित पुस्तके च नास्ति ।

·पनोपयोगीति सिमेनन । 'तेन स्वाध्यायमध्येप्यमाणस्य माणवकस्योपनयन- मध्यापनाङ्गमित्यध्यापन विधिः सोङ्गभूतमुपनयनं प्रयुञ्जानस्तस्यान्पत्रानुप- परयाऽध्ययनमपि प्रयुङ्क्ते । तत्प्रयुक्ताध्ययननिप्पत्यां च लब्धसिद्धिस्स्वा- ध्यायाध्ययननियोगो नाधिकारान्तरमपेवते। अतो नायं विधजिन्न्यायस्य विषयः नापि, रात्रिमत्रन्यायस्य, अनन्यप्रयुक्तरिपयनियोगगोचरत्वात्तयोः । अत एष प्रयाजादिनियोगेषु वयोरनवतारः। अन्यथा सिद्धान्तेपि कामश्रुति- प्रयुक्तमध्ययनमिति विद्यासाध्येष्वपि कर्मसु शूद्रादीनामधिकारः स्यात् । श्रतो- ध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाध्ययनस्य येषामेवोपनयनं तेषामेव तत्प्रयुक्तमन्वला- भाग्छूद्रादीनामनधिकारः। एवञ्च विध्यन्तरप्रयुक्तेऽध्ययने न रात्रिसत्र- पवेदित्यध्येष्यमाणस्य मायकस्योपनयनमेवाध्यापना, नाध्ययनमित्युपनयनस्यैवा. ध्यापन प्रयोजनं नाध्ययनस्येत्यध्ययनविषयो नियोगोऽनुष्ठानार्थमधिकारान्तरमपेक्षत --इत्यत्राह तेनेति । अध्यापनानङ्गत्वेऽप्यध्ययनस्य स्वागभूतोपनयनस्याभ्ययनं 'विनाध्यापनाङ्गत्वानुपपत्तेरुपनयनं प्रयुञ्जानोऽङ्गत्वसिद्ध्यर्थम् अध्ययनं प्रयुक्ते अतोऽग- • भूतस्योपनयनस्य प्रयोक्तव्यत्वाध्ययनस्य प्रयोज्यत्वावगमोऽत्र, न पुनः शेपभूतोपन- यनप्रवृत्तिपुरस्सरा द्वारभूताध्ययनप्रयुतिः । सा चोपकारकार्थावबोधद्वारकर्मवि- धिभ्यः शीव्रतरा। शिश्च उत्तरविधीनामप्यध्ययनात् प्रागवगम्यमानानां नाध्ययन- प्रयोजकत्वमिति न कतुविधिप्रयुक्तिगन्धः । उपसंहरवि-अतो नामिति । अयमध्य- यनियोग इत्यर्थः। कुत इत्याह अनन्यप्रयुक्तति । तयोविश्वजिन्यायरात्रिसत्रन्याय- ज्योरित्यर्थः । यस्मात्तयोरनन्यप्रयुक्तविषयनियोगगोपरत्वं तस्मादेय प्रयाजादिनियोगेषु तयोाययोरनवतार' इत्याह--अत एवेति । अन्यथा राधान्ते क्रत्यनुप्रवेशकल्पनया राधान्तवर्णने कामश्रुतिप्रयुक्तमध्ययनमित्यनुपनीवस्यापि शूद्रस्य विद्यासाध्ये कर्मण्यधि- कारः स्यादित्याह-अन्यथा सिद्धान्तेऽपीति। अस्मिन् मते त्याचार्यकरणविधिप्रयुच्या लन्धविद्यनवर्णिकलाभात् कतुप्रयुक्त्युपरमानिर्विद्यः शूदो नाधिक्रियत इति शूद्राधिकार प्रसक्तिरेव नास्तीत्युपसंहरति-अत इति । एयमुक्तप्रकारेण विभ्यन्तरप्रयुक्त अध्यापन- विधिप्रयुक्तेऽध्ययने मति न रात्रिसत्रन्यायेन पूर्वपक्षाशोचितेत्याह-पवमिति । ननु तर्हि नाध्यापनविधिप्रयुक्तमिति पूर्वपक्षं कृत्वाध्यापनविधिमयुक्तमिति सिद्धान्तः क्रियत इत्यत्राह न चेति । अत्र हेतुमाह-अनुप्रयुक्तत्व इति । मनु उपनयनस्यत्र स्वागतयाध्यापन प्रयोजक नाध्ययनस्य, ततस्तदधिकारान्तर- मपेक्षते इत्यत्राह-तेन स्वाध्यामिति । १ अत्र अध्यापनेत्यादिनायमित्यन्द पाठ क. पुस्तके मुद्रिनपुस्तके च न दृश्यते । मुतिपुस्तके मनवसर इति पायो दृश्यते । प्यास्यायामनववार, इति दर्शनात स एव मूले निर्देशितः।

·( १७.१ न्यायेन पूर्वपनाशङ्कोचिता। न चातत्प्रयुक्या पूर्वः पक्षः, तत्प्रयुक्त्या च राधान्त इति युक्तम् । अतत्प्रयुक्तत्वे कारणभावात् ।। यथोक्तं नियमार्थो विधिरिति । तदयुक्तम् । स्वाध्यायाध्ययनस्य नियोगनिप्पत्त्यर्थतया विधानेन वचनस्यार्थवचात् । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययेन विधिरभिधीयते । न चावहन्त्यादिप्पिय ऋतुविषयनियोगानु- वादोऽयमयकल्पते, असंनिधानाद ऋतुनियोगानाम् । समिधानवशेनैव हि ऋतुनियोगप्रत्यभिज्ञानात्तत्र क्रतुनियोगानुपादोपगमः। न चेह सन्निधान- मस्ति । नापि 'पर्णमयी जुहूर्भवतीति'चत पदार्थसम्बन्धमुखेन ऋतुनियोगप्रत्य- भिज्ञानम्, स्वाध्यायस्य व्यभिचरितक्रतुसम्बन्धत्वात्, हुमित्येवमादीनामनर्थ- कानां स्वाध्यायान्तर्गतिदर्शनात् । यत एवात्र नियोगः साध्यतयाऽवगम्यते, यञ्चोकमित्यनुभाष्य परिहरति--तदयुक्तमिति । ननु विधिप्रत्ययाभावाचन- त्वमसिद्धमित्यवाह-स्वाध्याय इति । "कुर्यात्, क्रियेत, कर्तव्यम्। भवेत् स्यादिति पञ्चममित्युक्तत्वात्तव्यप्रत्ययो विधिरेवेति । नन्यवहन्त्यादिवत् ऋतु- विषयनियोगानुवादोऽस्त्वित्यत्राहन चेति । तत्र कारणमाह-मसनिधानादिति । दर्शपूर्णमासनियोगसन्निधानादवहन्त्यादिष्वनुवादकत्वं युक्तम् । इह नियोगान्तरसन्निधा- नाभावादु नानुवादकत्वमित्यर्थः । ननु "पर्णमयी जुहूर्भवती'त्यनारभ्य श्रुतं पर्णता- दिकं नियोगान्तरसन्निधानाभावेऽपि यथा क्रत्वनुप्रवेशि, एवमध्ययनस्यापि क्रत्यनुप्रवेशोऽ- स्त्वित्यत्राह-नापीति । तन्न कारणमाह-स्वाध्यायस्येति। पर्णतादिपु क्रत्वेकान्त- पदार्थमुखेन त्वनुप्रवेशो युक्तः, इह स्वाध्यायस्य तथाविधकत्वेकान्तपदार्थाभावाद न क्रत्वनुप्रवेश इत्यर्थः । ननु स्वाध्यायस्यापि कर्मबोधकतया कर्माव्यभिचारात कर्मार्थत्वमित्यत्राह-हुमित्येवमादीनामिति । 'हुमित्येवमादीनामनर्थकत्वेने कर्मबोध-- कुर्यादित्येवमादि स्वाध्यायस्येत्यन्त पाठो क पुस्तके मुद्रितपुस्तके च न दृश्यते । 'कुर्यात् क्रियेत, कर्तव्य भवेत् स्यादिति पञ्चमम् । एतत् स्यात्सर्ववेदेषु नियत विधिलक्षणम्' इति समग्न पद्य प्रयुक्तिलक्षणे तृतीयचरणे पदवाक्यार्थविद श्लोकमामनन्ती- त्यादिना शवरमुनिनाऽवतारितम् । शाङ्करभाष्ये [३-४-२] च समुपलभ्यते । 'यस्प पर्णमयी जुहूर्भवति न स पाप श्लोक शृणोति' इति ते० स० काण्ड ३, प्र०५, अनु०७॥ अस्यायमर्थ-~यस्य यजमानस्य पर्णमयी पलाशवृक्षनिमिता जुहूर्भवति, सः यजमानु पाप श्लोक न शृणोति इति । पलाशवृक्षस्य पर्णशब्दवाच्यत्व 'तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्' 'देवा वै ब्रह्मनवदन्त' इति वाक्याभ्यामवगन्तव्यम् । अव्यभिचरितश्तुसम्बधात् ऋत्वर्थत्वमिति । हुमित्येवमादिः साध्यद्वयविरोधादित्यन्त माठ क पुस्तके मुद्रितपुस्तके च न दृश्यते । तत्र जुता. ४ 3 ·( १८ ) अन एष-स्वाध्यायस्य नेप्मितार्मद्रया सम्बन्धोऽवकल्पते; एकस्मिन् वाक्ये : माध्यद्वयविरोधात् । न च स्वादिवत् स्वाध्यायस्य निर्योज्यविशेषणतया न्वयादविरोधः, थनियोगफलत्वात्स्वाध्यायग्रहणस्य । 'यदेव हि नैयोगिक फलम्, वदेव माध्यतया नियोज्यविशेषणं नान्यदिति तृतीये दर्शितम्- अनभिज्ञों भवान्विषयनियोज्यानाम्" इत्यत्र । अनोऽध्ययनविषयनियोग- प्रतिपादनेनैव तस्पार्थवसान ऋतुप्रमेशकल्पनया नियमार्थता विधेः । जरत्प्रमाफरमतं तत्सएडनं च। .. अन्ये पुनरेवं पूर्वपक्षयन्ति--अध्यापनावधिप्रयुक्तमध्ययनमध्यापनाङ्गभूतम् . तनिष्पत्यर्थतया च स्वाध्यायस्यान्यपरत्वादविवतितार्थता-इति । तदयुक्तम् । - प्रयुक्तिमात्रेण तादर्थ्यानुपपत्तेः। स्यान्मतम्-पथा 'प्रजापतिव्रतेपु स्वतन्त्र- कत्वव्यभिचारात मत्वर्थता न युक्तत्यर्थः। किञ्च यतः 'स्वाध्यायोऽध्येवण्या' इत्यत्र नियोगः साध्यवयाऽवगम्यते, अत एव स्वाध्यायस्यानीसितकर्मतया सम्बन्धः । ईप्सित- कर्मत्वाभ्युपगम एफस्मिन् वाक्ये नियोगस्य स्वाध्यायस्य च साध्यत्वेन साध्यद्वयविरो- धादित्याह-यत इति । ननु तर्हि साध्यद्वयहानार्थ स्वाध्यायस्य नियोज्यविशेपणतया सम्बन्धोऽस्त्वित्यत्राइन र स्वर्गादिवदिति । कुत इत्याह-अनियोगेति। ततः किमित्याह-यदेवेति। उपसंहरति-अत इति । इदानी जरत्नाभाकरमतं निराकर्तुमुपन्यस्यति-अन्ये पुनरिति । अध्यापन विधिप्रयोज्यतया विधेयत्वादध्यापनविध्यङ्गमध्ययनमिति। ततः किमित्याह-तग्नि प्पत्यर्थतया चेति । परिहरति-तदयुक्तमिति । प्रयुक्तत्वादेवाङ्गत्वमयुक्तमित्यर्थः । विधिगृहीतस्य विनियोगादेवाङ्गत्वं प्रयुक्तिमात्रेण वाऱ्यामनुपपन्नमित्यर्थः । शङ्कते--- स्यान्मतमिति। यथा "नोद्यन्वमादित्यमीक्षत' इत्यनाख्यातार्थस्य साध्यत्वात् कारकत्वा- अयात शेपलक्षणम् इति मूत्रभाष्यटीकाया बृहत्याम् अयं सदर्भो दृश्यते--- 'नियोगशून्यानि श्रुत्यादीनि शेपतया विनियोक्नुम् शक्नुवन्तीति न युक्तम् । तस्मान्छेपत्त्व नियोगापन्हवश्चेति विप्रनिपिनम् । अत शेषत्व दिना नास्त्येव अपूर्वम् । विषयता वा नापह्नोतुम् शक्यते। उच्यते। अनभिज्ञो भवान् विषपनियोज्यानाम् । न वूम गुणभूतेषु पुसा नियोज्यता नास्ति इति । कि दहि? विश्यस्तु न मरतीति, कार्यान्तरदर्शनात् । पुनः नियोगसिद्धिरेव कार्यम् स विषय तेषामर्थन सबन्ध इत्यत्र प्रकटतरमेव वक्ष्याम इति । . यस्थ ·कर्बवगमात्तद्धेतृभूताधिकारसिद्धयर्थं नियोज्यपरिकल्पना तथा प्रयुक्तिदर्शनाची- दर्यम्-इति । तन । प्रयुक्तस्तादर्थ्यव्यभिचारात असत्यपि तांदये केव- लोपकारकतामात्रेणध्ययनस्य ऋतुविधिभिः प्रयुज्यमानत्वात् । कथं तर्हि 'पश्वेकत्वादेरङ्गत्वम् । न तावद्विभक्तिरेव ऋतुसम्बन्धितयैकत्वादिभिधत्चे येनारुण्यादिवद्वाक्येन विनियोगः स्यात् । विभक्तयो हि प्रातिपदिकार्थगतमेव स्वार्थ श्रुत्याभिदधति । नापि करणभूतस्यैकत्वमुच्यते, संख्यान्वितस्य या करणत्वम्, करणत्वैकत्वयोमुगपदभिधानात् । “अतों न वैनियोगिकं शेषत्वं विभक्त्यभिहितायाः संख्यायाः। इष्यते च शेषत्वम् , तच प्रयुक्तिकृतमेव । मैवम् । न तत्रापि शेषत्वमौपादानिक किन्तु लैङ्गिकमेव ।, वस्तुसामर्थ्य- मेव लिङ्गमुच्यते । संख्या च स्वभावत एव संख्येयावच्छेदिकेति संख्येयाथैव, क्षेपे प्रवृत्ते स्वतन्त्रे कर्तक्षिप्ते स्वातन्त्र्यस्याधिकारायत्तत्यादधिकारे कल्पितेऽधि- कारसिद्ध्यर्थं नियोज्यपरिकल्पनं, तथाऽध्ययनस्यापि प्रयुक्तिदर्शनात् प्रयुक्तिसिद्ध्यर्थ- मध्यापनाङ्गत्वं कल्प्यत इत्यर्थः। परिहरति-तन्नेति । अनङ्गानामपि प्रयुक्तिदर्शनात् न प्रयुक्तरगत्यमिति । नन्वनगानां प्रयुक्तिः कुत्रेत्याह-असत्यपीति । आयनीयाद्य- गन्याभूतस्याधानस्य क्रत्वनङ्गत्वेऽपि ऋतुविधिभिः प्रयुज्यमानत्वदर्शनादिति पृच्छति-- फर्थ तहीति। यदि विनियोगादेव सर्वत्राङ्गत्वमुच्यते तईि 'पशुना यजेत' इत्यत्रैकत्वस्य विनियोगाभावेऽप्यङ्गत्वं कथमुपपद्यत इत्यर्थः। ननु तत्र विभक्त्या ऋतुसंग्रन्धि- तयेकत्यमुच्यत इति चेत्तत्राह-न तावदिति । 'अरुण्या क्रोणाति' इत्यत्रारुण्यस्य यथा याक्येन विनियोगः, न तथैकत्वस्य विभक्त्या विनियोग इत्यर्थः । ननु कुत्र : विभक्त्योच्यत इत्यत्राह-विमक्कयो होति । तन्न कारणमाह-करणत्वकत्वयोरिति । उपसंहरति [-अत इति । ननु यद्यत्र विनियोगो नास्ति वहि शेपत्यमपि नेप्यत इत्यत्राह-इष्यते चेति। परिहरति-मैयमिति । एकत्यस्य शेपत्वं लैहिकम्, नौपादानिकमित्यर्थः । नन्यभिधानसामथ्र्य लिद्गमित्युच्यते, अतः कथं लैङ्गिकमित्यत्राह-वस्तुसामध्यमिति । लैगिकत्यमेयोपपादयति-संख्या चेति । संख्यायाः संस्येयमाप्रसंयन्ये प्राहकान्यया- पगुना यजेत इत्यादी एकवचनोपात्तस्यैपत्यस्याङ्गत्वम् इति । प्राभाकर श्रुत्याप्रिमाणगम्य विनियोगस्तृतीये निति । चतुर्थे उगवानार प्रमाण निरूप्यते। तस्य पे लाण "पत्तु समिटपर्पभुपारीयने नपि विषेयमिनि तन्त्र प्यवहार. इनि पोदनापूनगतेन यतीवानोपाम् । इदमेवारपारम् । पोरामानलदान प्रमाणेन चरस प्रयुक्ति अधिकार. उत्पत्तिरिति चतुविध प्रमेयमवगम्यते । अन्यारेणाव अङ्गपारायणे उरादानप्रमाणे निस्पपिप्यते। गायत्रीपिपरामागने गोम- नापीपे प्रपमाधिररणे समुस्सिगितमस्ति । १ ·२०) M • किन्तु संख्येयभूतमातिपदिकार्थमात्रसम्बन्धे ग्राहकान्वयव्याघातापत्ताहकीय- भूतपश्चादिसम्बन्ध प्रोपादानिकः । सन्निधिसमानामात्रेण हि विमक्त्ययस्यापि . ग्राहकं प्रत्येदमर्येनान्वितस्यैवाभिधानम् , तदन्यथानुपपत्त्याच केवलाभिधान- 'नियन्धनं स्वरूपमम्बन्धमतिलचय माधनीभूतमख्येयसम्बन्धाध्ययसानमिति • नौपादानिकं तत्रापि शेपत्तम् । भवतु तर्हि लिङ्गादेवाध्ययनस्यापि अध्यापने विनियोगः । 'नैवं भवितुमर्हति, सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्यालिङ्ग- विनियोगस्य । न चास्यं सामान्यसम्बन्धबोधक किश्चिदस्ति प्रमाणम् । ननु च पिच्छ्रुतिः प्रकृत्पर्धभूतस्याध्ययनस्य शेपतामापादयतीति । तन्त्र । प्रयोजक- व्यापारस्य , प्रयोज्यव्यापारोत्पत्तिहेतुत्वाद्विपरीवशेपत्वापत्तेः । वाक्यप्रक- रणस्थानसमाख्यानानि त्वध्ययनस्याध्यापन प्रति चिनियोजकतया नाशङ्क- नीयान्येव । "किञ्च टीकाग्रन्थविरोधथागत्ववादिनाम् । यत एवमाह भगवान् -"प्रयोज्यत्वादनहत्वाच' भवति मंशयः" इति ।। भावात्. प्राहकान्वयसिद्धयर्थ प्राहकीयपश्वादिसंबन्ध उपादानेन कल्प्यत इत्याह- फिन्त्यिति । एतदुपपादयति सनिधोति। चोदयति-भत्यिति। लिङ्गात् सामादित्यर्थः। परिहरवि-नैमिति । कुत इत्याह-सामान्येति । सनिधि समाम्नानमात्रेण सामान्येन प्राहकसंबन्ये सति पश्चात् पश्वेस्त्यादीनां लिङ्गेन विनियोगः। अन्यथा लिङ्गमात्रादङ्गत्वपक्षे लिगादेवाध्यापनाङ्गमध्ययन किमिति न भवतीत्यर्थः । ननु वयत्रापि सामान्यसंपन्ये सति पश्चालिझन विनियोगो भविष्यतीत्याहन चेति । अत्र सामान्यसंबन्धापादकं सन्निधिसमाम्नानं नास्तीत्यर्थः । पुनश्योदयतिनु चेति । सान्निध्याभावेऽप्यध्यापयीतेत्यत्र णिति स्वप्रमत्यर्थभूतस्याध्ययनस्याध्यापनं प्रति शेपतामापादयतीति । परिहरति नेति । प्रयोजकव्यापा: आचार्यच्यापारभूतमभ्यापनम्। प्रयोज्यव्यापारश्च माणवव्यापारभूतमध्ययनम्, प्रयोज्यव्यापारभूताध्ययन प्रत्युत्पत्ति- हेतुत्वाद्विपरीदशेपत्यापचेरिति । शिश्वाध्यापनाध्ययनयोः साधारणत्यारिणतिरप्य- नेकान्तिकोति। ननु यदि श्रुतिलिङ्गाभ्यामध्ययनस्याध्यापन प्रति विनियोगो न संमपति, है 'विञ्चति, मुद्रिते नास्ति । टीयानुरोधात् मूले निवेशिन'। २ भाष्यध्यायाता प्रभावरमिध इनिप, प्रयोग्य वादनङ्गत्वाच्च स्वाध्यायाध्ययनस्य प्रति मार' इति वृहद्योवासमन्दर्भ । असञ्चारस्समुधुनगानिवनायन बोनार्यदाय । अस्थायमाशय । वृहत्या 'पर्य पुनरगना नास्ति भयोग्यत्वम्चे यादिना-तस्मादन्यदेव प्रयोदवम्, अन्या पाङ्गता इत्यन्तन अन्यनाध्ययनम्याध्यापनयोग्य वात् अङ्गनाोधवाना अन्यादीनापन्यतमम्याभावेनान गत्वात् । अब मायो भवति यन् आत्राविधिप्रयोग्य वारसयनाध्यापनपोरेवायचं यान्वि ভিডিগ্নিাবান্নাননিরিবিলি ভাই দু মার।

·तस्मादनगतयैव पूर्वपक्षणीयम् । . कथ पुनरनङ्गतया पूर्व पक्षयितु शस्यते । उच्यते । सर्वो.हि निधिर- तहि वाक्यादिभिर्विनियोगोऽस्त्यित्यत्राह-वाक्येति । तेपा अभावादिति भाव । किश्चाङ्गत्वयादिना टीकापन्यविरोध इत्याह-किश्शेति । अतो पम्याध्ययनविषयो नियोग प्रतीयत इति भाव । ननु स्वाध्याय प्रत्यध्ययनस्योद्देश्यत्वादपूर्व प्रत्युपादेयत्वाद्वि रुद्धनिकद्वयापत्ति स्यात् । मैवम् । 'आज्यैस्तुवत' इत्यादिवदिह नामत्वोपनीतारयातसा मानाधिकरण्यप्रवृत्तिनिमित्ताधसभवादध्येतव्यसाकालत्याच 'हिरण्य भार्यम्' इत्यादिय द्विशिष्टविधिरेव । तन सन्निकृष्टत्वादध्ययनमेव नियोगविषय , स्वाध्यायस्तु तदर्थ एव । उपसहरति-तस्मादिति । तेन परप्रयुक्तत्यमनङ्गत्वच सिद्धमित्यनगतयैव पूर्व पक्षणीयमित्यर्थे । इदानी स्वमतेन पूर्वपक्ष वक्तु पृच्छति-कथं पुनरिति । उत्तरमाह-उच्यत इति । किमिदमधिकारपर्यवसान नाम ? अथ कार्यस्य प्रयनशेपिपुरुषसमन्धिरूपत्वात् सबन्ध्यन्तरपर्यवसानमधिकारपर्यवसानमिति चेत् । मेयम् । तर्हि कार्यस्य बोद्धा सम्बन्धीति नियोज्यपर्यवसान स्याद्, नाधिकारपर्यवसानम् । अथ कृतिसमवायी सम्बन्धीति न नियोज्य इति चेत् , तथापि कर्तृपर्यवसान स्याद्, नाधिकारपर्यवसानम् । उच्यते । भावार्थे पुरुषस्यैश्वर्यमधिकार । तत्पर्यन्तत्व सर्वेपामपि विधीनामगीकरणीयम् । तेन साधिकारविषयान्वितरूपमधिकारपर्यवसानम् । नन्वेवमनुष्ठानसिद्ध्यर्थमेव सर्व- नाधिकाराकाद्धा । कृतिसाध्यतया साक्षात्सम्बध्यमानस्य भावार्थस्य दु खात्मकत्वेन स्वरूपेण कार्याबोधनादिष्टसाधनत्वेन मदर्थमिद फर्मेति ज्ञात्वा कार्यबोधेन प्रवर्तत इति सर्वत्रानुष्ठानायाधिकाराकासा। तच्चेह विध्यतरप्रयुक्त्या लब्धमिति नाधिकाराकाहा । अयाधिकारिकृतिसाध्यतया कार्यस्य प्राधान्यमित्येवमधिकाराकासा । तर्हि सा ह्याचार्य कृतिसाध्यतया शातैवेति किमर्थमधिकारिपर्यवसानम् । उच्यते । 'सर्वो हि विधिरधि कारपर्यवसायी। विधिर्हि कार्यरूप । कार्यश्च कृतिप्रयोजनम् । तदेव कृतिप्रयोजन यदेश्वयं साधयति । न स्वत्त फिश्चित् स्वर्गाद्यपि । अतो यद्यद्धि यस्य प्रयोजनमुच्यते तदेश्वर्यसिद्धिहेतुतया प्रयोजन भवति। अत एव कस्यचित् प्रयोजनमन्यस्य तदानीमेव न भवति । तस्मादेश्वर्यव्यवस्थाप्य प्रयोजनत्वम् । अत कार्य कृतिप्रयोजनवायाधि कारपर्यवसानस्वभावम् । लौकिकन्तु फलसाधनतयैश्वर्य साधयति । अपूर्वकार्यन्तु प्रधानतयैव शब्दापगतफलसाधनद्वारेण पुरुपैश्वयं साधयति । तस्मादस्ति सर्वविधीना प्रवर्तकत्वसिद्ध्यर्थमधिकाराकाहा। विधित्वाय क्वचिद् सिद्ध यत् विश्वजिदादौ तत्र तेनेच विधित्वमपि पर्यवस्यति । अथवा विधिर्हि प्रवृत्तिहेतु । प्रवृत्तिहेतो प्रवृत्ति शक्तिरस्ति । ऐश्वर्य हेतुतैव प्रवृत्तिशक्ति कार्यस्य नान्यदिति विधे प्रवर्तकत्वस्वभाव सिद्धयेऽधिकाराकासा, न पुन प्रवृत्त्यर्थमेवेति सिद्ध विधित्वायाधिकारविषयान्वितस्व रूपमधिकारपर्यवसानमिति। तत किमित्याह-मचेति। कुतो इत्याह-साक्षादिति । . ६ ·(२२) धिकारपर्यवसायी। नचाध्ययनविधी कस्यचिदधिकारोऽस्तीत्युक्तमेव साक्षाद- श्रवणात, अध्यापनविधिप्रयोज्यतया कल्पनानुपपत्तेः। तत्र य एवासी प्रयोज-. - कविधावधिकारः स एव प्रयोजनमिति युक्तम् , प्रथमोपनिपातित्वात् । यदपि च यस्यानङ्ग तदपि तस्य प्रयोजनं भवत्येव श्राधानस्येव होमादय इति । ननु चानन्तरभाविकर्मावबोधफलकतया अध्ययनस्याध्येतुरेवाधिकारोऽध्ययने प्रती- यते इति तत्प्रयोजनतैव स्वाध्यायविधेयुक्ता अन्तरङ्गत्वात् । न । तस्योत्तर- कालभावित्वात् । तुल्यायां हि प्राप्तावन्तरङ्गता बलीयसी । न चानयोर- धिकारयोस्तुल्या प्राप्तिः। प्रथमोपनिपातित्वात्प्रयोजकविध्यधिकारस्य उत्तर- कालभावित्वाचार्थावबोधनिबन्धनस्याधिकारस्य । यदा चाध्यापनविष्यधि- कारसिद्धिरध्ययनस्य प्रयोजनमित्यध्ययनविधिना बोधितं तदाऽध्ययननिप्प- स्पर्थत्वात्स्वाध्यायस्यान्यपरत्वादविवक्षितार्थत्वम् । अविवक्षितवार्थो न विचारणीय इति वेदाध्ययनमात्रेणैव गुरुकुलस्थितेः कृतार्थत्वादध्ययनोचरकालं गुरुकुलनिवृत्तिरेव युक्तेति मत्वा स्मृतं "वेदमधीत्य सायाद्"। [चौ. गृ. .सू. ६. १] इति अत्र च न स्नानमदृष्टार्थ विधीयते, किन्तु यो "ब्रह्मचारी न • स्नायाव" [वौ, गृ. सू.] इति अस्नाननियमस्तस्य पर्यवसानमेतदध्य- ननु यद्यश्रवणं तर्हि विश्वजिन्न्यायेन कल्प्यते। तबाह-अध्यापनेति। ननु विश्व- जिदादिष्यियाङ्गेषु चान्यप्रयोजनेन प्रयोजनयत्त्वदर्शनादिहाङ्गत्याभावान्नान्यप्रयोजनेन प्रयोजनयत्त्वमित्यत्राह--यदपि चेति। यथाधानस्य होमादीन् प्रत्यङ्गत्याभायोप्यनेन परिहृत एव । फिश्च न केवलं प्रयोजनवत्त्वं तद्वदिहाप्यविरोध इति चोदयति-मन्विति । न अध्ययनानन्तरमाविकर्मावबोधफलतयाध्ययनस्याध्येतुरेवाधिकारः प्रतीयत इति तत्- प्रयोजनवैवाध्ययनविधेयुक्तेति बुत इत्याह-अन्तरगत्वादिति । परिहरति-नेति । कर्मावबोधरूपप्रयोजनस्याध्ययनोत्तरकालभावित्वादिति । ततः किमित्याह-तुल्या यामिति । तथापि किमित्याह -न चेति । कथमतुल्यतेत्याह-प्रथमेति । ननु भवत्वंध्यापनाधिकारस्य प्रथमोपनिपातिता, तथापि किमित्यर्थाययोधो नाङ्गीक्रियत इत्यत्राह-यदेति । ननु 'वेदमधीत्य स्नायात्' इत्यनेन वेदाध्ययनानन्तरमदृष्टार्थ स्नान विधीयत इत्यवाह-अत्र चेति । किन्तयनेनोच्यत इत्यत्राह-किन्त्यिति। श्रादिशब्दे- नानीन्धनभैक्षाचरणादिसकल ब्रह्मचारिधर्माणां प्रहणम् । सकल ब्रह्मचारिनियमाना- मध्ययनागत्याध्ययननिवृत्ती प्राप्तानियमनिवृत्तिः 'वेदमधीत्य स्नायात्' इत्यनेनोच्यते, इत्याह-अध्ययनेति। विश्वजिदादिः निगमयतीत्यन्तः पाठ मुद्रितपुस्तके व पुस्तके च न दृश्यते १ ननु ·। ( २३ ) अनागवया नियमानां तनिवृत्तौ प्राप्तमुच्यते। अस्नाननियमतुल्यतया च गुरुकुलवासादीनामपि निवृत्तिः प्राप्तैवेति सकलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्तिरेवा- ध्ययनानन्तरमुच्यते । एवं चाध्ययनविधिना विचारस्यानाक्षिप्तत्वात्तदुपाय- भूतन्यायनिबन्धनं मीमांसाशास्त्रं नारम्भणीयमिति पूर्वः पतः । स्वमतेन सिद्धान्तः। राद्धान्तस्तु-यद्यपि प्रयोजकविध्यधिकारः प्रथमभावी, तथापि तनिष्पत्तिः प्रयोजनमिति न युक्तम् । किन्तु दृष्टार्थावबोधफलकताऽध्ययनोत्तरकालभा- व्यप्यध्पेतुरेवाधिकारः प्रयोजनतया युक्त प्राथयितुम् , कर्तृसमवायित्वात् । यत्ककं हि यत्कर्म तस्यैव तत्रैश्चर्यमिति युक्तम्, अन्तरङ्गत्वात् । न च सहमैव विधिदर्शनादत्राधिकारपर्यवसानकल्पनाकारणमस्ति, परप्रयुक्त्यै- वानुष्ठानस्य मिद्धत्वात् । यत्र सल्यधिकारपर्यवसानकल्पनामन्तरेण प्रागनुष्ठान न लभ्यते, तत्रानुष्ठानात्मागनवगतोऽधिकारः तदनुप्रनेशात्साध्यः । इह त्वध्यापनविधिप्रयुक्त्यैवाधिकारपर्यवसानकल्पनामन्तरेणानुष्ठानं लब्धमिति - प्राथम्यमकिश्चित्करम् । अन्तरङ्गत्वादध्येतुरेवाधिकारो युक्त इति । तदेव-" मध्ययनविघेरन्यप्रयुक्त्पैवानुष्ठानसिद्धेनियोज्यो नास्ति । विद्यत एव । यदर्थं हि यत्कर्म स तत्राधिकारी। अर्थावयोकोपयोगेन चाध्ये- ननु विधानादेव ब्रह्मचारिधर्ममात्रनिवृत्तिः न गुरुकुलबासनिवृत्तिरपीत्यनाह- अस्नाननियमेति । पूर्वपक्षं निगमयति-एवति । इदानी स्वमतेन राद्धान्तमाह-राद्धान्तस्त्विति । अध्यापनविध्यधिकारस्य प्राथम्येऽपि तत्प्रयुक्त्या सिद्धायाकाहाहीनस्याध्ययनविषेर्न वाध्यापननियोगनिवृत्तिः प्रयोजनमित्यर्थः। फिन्तर्वाध्ययनविधेःप्रयोजनमित्याह-किन्त्यिति । अध्ययनोत्तर- कालभाव्यपि दृष्टार्थायगोधफलकतयाध्येतुरेघाधिकारोऽध्ययनविवे प्रयोजनमित्यर्थः। कुत इत्याह-कसमयायित्यादिति । यद्यपि कर्तृसमवायः, तथापि किमित्याह-यस्कर्तृ- फमिति । अन्तरगत्वात् कश्वर्यपर्यवसानमेव युक्तमित्यर्थः। नन्यध्ययनविधी प्रथम विधिदर्शनात् . विध्याकाक्षायामेव स्वाभाविकारपोधाधिकारपर्ययसानमेव कल्प्यत इत्यताह-न चेति। पुत इत्यत्राह--परेति। तदुपपादयति यति । अकिंचित्कर- मननुष्ठापकमित्यर्थः । कर्तृसमवायित्वेन नान्तरगत्यादभ्येतुरेवाधिकारमान नागपर्यवसा.. नमपीत्याह-अन्तरलत्यादिति । निगमयति-तदेयमिति । तेनाभ्ययनविषेर- ध्यापनविधिप्रयुक्त्यैपानुटानसिद्धरध्येतुममेदं कार्यमित्यवगत्यभाषानियोज्यो नास्ति । नियोग्याभावेऽपि क्तगतरष्टप्रयोजनेन नियोगस्यकीमतत्यात् अर्थज्ञानयत पय नियोग इति निश्चयादधिकारी विद्यते । नियोज्यान्वयत्रललभ्यं कार्यस्य विशिष्टपुरुषसम्म अधिकारी तु.

·( २४ ) प्रथताऽध्ययनस्येति स तत्राधिकारी। स चायमधिकारः प्रागध्ययनानावग:- म्यते, अध्ययनोत्तरकाले चावगम्यते । स्वाध्यायाध्ययनं स्वेवमभिनिर्वय॑ते- "श्रावण्यां प्रौष्ठपयां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तरछन्दास्पधीयीत मासान्विपोर्धपश्चमान् ।।" [भ ४१ ९५] ततः परं तु छन्दासि शुक्तषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेपु सम्पठेत् ।।" [म. ४ अ ग्लो ९८] इति । इत्थं चाध्ययने क्रियमाणेऽङ्गाध्ययनसंस्कृतस्य वेदवाक्यादर्थावगमो जायते । स चायमध्येता मन्यते मदुपयोगिकवियोधकतया मदर्थमध्ययन- मिति। 'योऽयं वेदाध्ययनमीसांसाश्रवणयोमध्येऽधिकारः, सोऽयं 'तान्मी- धित्वमिहाधिकारिवललभ्यमित्यर्थः। नियोज्याभावे कथमधिकारिलाभ इत्यत्राह- यदमिति। उक्तमर्थ प्रकृते निगमयति अर्थाचयोधेति । नन्वध्ययनविवेरपि साधिकारत्वात् कथं परप्रयुक्त्याश्रयणमित्यत्राह-स चायमिति । न सत्याधि- कारोऽनुष्ठानहेतुः, किन्तु ज्ञायमानतया, अतोऽध्ययनप्रयुक्तिसमयेऽज्ञातत्वान्न परप्रयुक्ति- विघातकदित्यर्थः । किश्च उत्तरविधीनामप्यध्ययनात् प्रागनवगम्यमानानां नाध्येट- प्रयत्प्रयोजकत्वं संभवतीत्यभिप्रायो ग्रन्थस्य कदापगम्यत इत्यत्राह-अध्ययनोत्तरेति । नन्यभ्ययनानन्तरमर्थज्ञानं न संभवति, माणवकस्य तदानी व्युत्पत्त्यमावादित्यत्राह-- स्वाध्यायाध्ययनमिति। निगमनिरुक्तव्याकरणच्छन्दोज्योतिर्भिः सहाध्ययनात्तदानी वाक्यार्थावगमो जायत इत्यर्थः । ननु तदानी वाक्यार्थारगमेऽपि कथमधिकारलाभ इत्यत्राह-सचायमिति। ननु यद्ययमधिकारोऽध्ययनात प्राङ्नावगम्यते तदा किमर्थोऽयमधिकारलाम इत्याद योऽयमिति । साझाध्ययनानन्तरं विदितपदपदार्थ बुध्यमानो मदर्थमिदं फर्मेति जानाति, तदपि फलवकर्माग्योधरूपत्यान प्रयोजनमेय। लब्धानुदानस्यापि विधेः स्वाभाविकाधि- कारपर्यवसानोपयोगित्वात् मध्यऽधिकारो न वृथा। तेन वस्तुतः साधिकारत्वात् अध्ययन विद्यः प्रयुक्तिशक्तिरस्त्येवेत्याचार्यविधिप्रसद्भित्तेव, न पुनर्वाजिनयदप्रयोजकता। अत एवा- चार्ये मध्ये मृते प्रोपिते अशक्ते उदासीने या स्वरिधिप्रयुक्तिनुज्ञायते । नन्वेवं स्वविधि- प्रयुक्त्याश्रयणे मिद्धान्तहानिरित्यमाह-सोऽयमिति। सोऽयं वक्ष्यमाणाशास्त्रार्थस्तन्मी- लिका, प्राचार्यकरविधिप्रयुक्तिमूलः स्वविधिप्रयुकावण्याचार्यकरणविधिमयुषिमुलझात- १ 'अत ऊर्ध्वम् इति मानवे पाठ ।' उत्तरार्षे तु 'वेदाङ्गानि च सर्वाणि' इति पाटो दृश्यते । . मोध्यमिनि । । तात्तालिव इति क पु पाठ।

·लिका शास्त्रार्थः । इममेव तावदधिकारमालोच्य पित्रादयोऽर्थदानादिना कांश्चिदानमय्य पुत्रादीनुपनाययन्ति। प्रयुद्धाश्च केचन स्वयमेवात्मानम्। धन्यथाऽध्ययनासंभवात् । • अनुपनीतस्याध्ययननिषेधात् । "नामिन्याहारयेद् ब्रह्म स्वधानिनयनाहते। 'स शुद्रेण समस्तावद्यावदान जायते ॥" [म अ. २. इलो. १७२] इति । एवं तावदध्यापनविधि स्मृत्यनुमितमाश्रित्य राद्धान्तवर्णना कृता । विवरणसिद्धान्तः। 'अन्ये तु साक्षाच्छुताध्यापनविध्यनुसारेणैवमाहुः। यद्यध्यापनविध्य- स्याधिकारसिद्धयर्थमेयाध्ययनविधिनाध्यापनप्रयुक्तिरिति परम्परया तन्मूल एव शास्त्रार्थ इति न सिद्धान्तहानिरित्यर्थः । सोऽयन्तान्मौलिक इत्यर्थः। वक्ष्यमाणमेव शास्त्रार्थ दर्शयति-इममेयेति । उपनयनात् भागाचार्याभावे इमं ज्ञानाधिकारमालोच्य मित्रा- दयः कांश्चिदर्थदानादिनानमय्य स्यपुत्रादीन उपनाययन्ति । पित्राभावे प्रसुद्धाः स्वयमेवात्मानमिति योऽयं शाखार्थः सोऽयन्तान्मौलिक इत्यर्थ । नन्वध्ययनविषेर- पेक्षितमध्ययनमेव । किमर्थ तयु पनयनमित्यत्राह-अन्यथेति । कथमसम्भव इत्यवाह- अनुपनीतस्येति । प्रतिषेधमेव दर्शयति-नेति । वेदान्न जायते, उपनयनेन जायत इत्यर्थः। एवम्-'उपनीय तु यः शिष्यम्'-इत्यादिस्मृत्यानुमितमाश्रित्य राद्धान्तवर्णना फतेत्याह-एयन्तायदिति । एवं स्वसिद्धान्तमुपन्यस्येदानी विवरणसिद्धान्तमुपन्य- स्यति-अन्ये विति।श्रुताध्यापनविध्यनुमारेण--'वमध्यापयेदिति विभ्यनुसारेणेत्यर्थः। सूण हि इति. मानवे पाठ । प्रन्यवार 'उपनीय तु यरिशप्य' मित्यादिस्मृत्यनुमितमध्यापनविधिमगीरोति । अत- तदनुसारेण सिद्धान्तमवर्णयत् । अनन्तर प्रभापरमिथस्य मतेन कस्यचिच्छायायां "अष्टवर्ष पाहाणमुपनपीत, तमध्यापपीत," इति प्रत्यक्षाध्यापनवियि यवणात गिदातमपन्यस्पनि अत्र पारयायां जरत्यामाकरमतमित्यवतरणं दृश्यते, प्रकरणामाने एवं यहतीशिदातमभिपाय विररणमिदान्तमान्यग्यति' इति च दृश्यो। पूर्वापरविरुद्ध प्रतीयते या पावरमाप्यस्य प्रमारत मारयानरम विवरणं निवपनञ्चे। सत्रावस्यैव नापान्तर रहती। तर माया अभूषिमना । निीपस्य पारा दीपशिगंति । पनि. HI: गिलानमा परप हमारपर्यापरय विवरपरप मिटान्तमपन्या इत्येव युगामिति अनीम । समय नविपामा भोटयन पाहि-योती पा आपापकरणविधि. नियरि (पू. १८]। पन्यमिम विदेवरारचे इत्पमतात-एव प्राणोतमुगप रिपरमामालीप मापारविधिगमनापंमार-प्रोमो पेयादिना की। 'सो हातातिक शाला पनि मुस्लिम पार । ३ अन्य स्विति।

·यदा त्वर्थावबोधोप धिकारप्रयोजनका स्वाध्यायाध्ययनविधेः स्यात् , तदाऽध्यापनविधेरपिस्वाध्या- यान्तर्गतत्वादविवतितार्थत्वेन तत्प्रयुक्ततापि न सम्भवति । 'स्वशासा हि स्वाध्यायशब्देनोच्यते । सानादधीतयाध्यापनविधिनं केपांचिच्छाखिना स्वशाखान्तर्गतो भवेदिति स्वाध्यायस्याविवक्षितार्थत्वेन तस्याप्यविवक्षितार्थ- त्वान प्रयोजकत्वमवकल्पते इति पश्चाद्भाव्यर्थावबोधोपयोगितयाऽध्येतुरेवा- धिकारोऽध्ययनविधेः प्रपोजनमिति । ननु स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति नियोगसिद्धखगमातन्निप्पत्यर्थत्वाद- ध्ययनस्यान्यपरत्वादविषता दुर्मणैव । मैवम् । यदि केवलं नियोग- निष्पत्यर्थतैयाध्ययनस्य स्यात्स्यादेवदेवम् । प्रयोजनतया स्वीक्रियते, तदार्थपरताऽप्यस्तीति नाविवक्षितार्थता । कथं पुनरेकस्मिन्वाक्ये प्रयोजनद्वयम् । उच्यते । नियोगनिष्पत्तिरेव शाब्द प्रयोजनम्, पार्थ त्ववियोधनमिति न विरोधः। यच तदर्थावबोधाख्यं प्रयोजनं तन्न केवलाध्ययनसाध्यमिति अध्ययनविधिरेव स्वप्रयोजनसिद्धये विचारमाधिपति । विचारस्य च न्यायनिवन्धनवान्न्यायानां मीमांसाज्ञान एवमुकप्रकारं दर्शयति-ययध्यापनेति। स्वाध्यायविघरध्यापनविध्यधिकारार्थत्वेना- विवक्षितार्थत्वेऽध्यापन विधेरपि स्वाध्यायान्तर्गतत्वादेव स्वस्याप्यविवक्षितार्थवा स्यात् । ततश्चाध्यापनविधिप्रयुक्तताध्ययनवियेनं सम्भवतीति। एतदेयोपपादयवि-स्वाति । स्वाध्यायशब्देनानाद्यात्मीयवंशपरिगृहीतवेदशासोच्यते। साक्षादधीतस्त्वध्यापनविधि- नूनं केपाञ्चित् शासिनो स्वशाखान्तर्गतो भवेदिति तस्याप्यविवक्षितार्थत्यान्न प्रयोजक- त्वमवकल्पत इति पश्चाभाव्यर्थावबोधप्रयोजनवाध्ययनविधेर्युक्रेत्येवं विवरणसिद्धान्त इत्यर्थः। चोदयति-नन्विति । स्वाभ्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययन विधेनियोगसिद्धेश्वगमानि- योगनिष्पत्त्यर्थत्वेनार्थपरत्वाभावादेवान्यपरत्वादध्यापननिष्पत्तिवदर्थपरता दुर्लभैवेति ! परिहरति-मैवमिति । केवलं नियोगनिष्पत्तिमात्र प्रयोजन होतत् स्यात् । न पुनरर्थ- परत्वाङ्गीकारेऽपीत्यर्थः । पृच्छवि-कथं पुनरिति । परिहरति-उच्यत इति । ननु भवत्वेवं कथं मीमांसाया प्रारम्भणीयत्वमित्यात्राह-यच्चेति । ततः किमित्याह- स्वचाखादीति मु पु पाठ । १ न्यायशब्दम्नाकिक परार्थानुमाने पञ्चावयववाक्यप् च प्रयुज्यते। न्याय इति पक्षिलस्वामी चभापे। मीमासकास्तु न्यायशब्दमधिकरणे प्रयुञ्जते । न तु ताविका मिमतार्य। अत एव जैमिनीयन्यायमालेतिपद व्याचक्षार्माधवाचार्याया अधिकरणानीति प्रमागरर्थपरीक्षण ·( २७ ) गम्यत्वान्मीमांसाज्ञानस्य गुर्वायत्तत्वान्न वेदाध्ययनानन्तरं गुरुकुलानिवर्ति- तव्यमिति मन्यमानो भगवान्सूत्रकारः पूर्वपक्षनयमूलतां स्मृतेर्दर्शयितुं धर्म- जिज्ञासोपदेशमुसेनाध्ययनानन्तरभाविनी गुरुकुलनिवृत्ति प्रतिपेन्निदमाह- "अथातो धर्मजिज्ञामा" इति । वेदवाक्यार्थविचारविरोधिनी च गुरुकुल- निवृत्तिरेव केवला निवार्यते, न सकलेतरभिताचरणब्रह्मचर्यादिधर्मनिवृत्तिः । असमाससकलब्रह्मचारिनियमच न स्नातक इति न दाराधिगमनेऽधिक्रियते स्नातकस्य दाराधिगमस्मरणाव, "मातकः सदृशी भायो विन्देद्" [गो. ध. सू. अ. ४-१] इति । तस्माद् गुरुकुले स्थित्वा सकलेवरब्रह्मचारिधर्मा- परित्यज्य पदार्थों विचारयितव्यः, अविचारितस्यानिणर्णीयमानत्वात् । विचारस्येति । स्मृतेरिति । वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतेरित्यर्थः। ननु किमनेन सूत्रेणोच्यत इत्यत्राह-वेदवाक्येति । किमित्यत्राह-यसमातेति । फुत इत्याह--स्नातफस्येति। स्मरयमेव दर्शयति -स्नातक इति। उपसंहरति- ततः न्यायमालाविरतरे व्याख्यातम् । मधिकरणन्तु पञ्चाङ्गमिति वदन्त पद्यमिद प्रमाणयन्ति देचिन् । विपयो विशयश्चव पूर्वपरास्तथोत्तरम् । रागतिश्चेति पञ्चाङ्ग प्राञ्चोऽधिकरण विदु ॥ इति साप्रदायिवास्तु प्रयोजन रागतिश्च शास्त्रऽधिकरण विदुरित्यभ्युपगच्छन्ति । इदमेव मुस्तमिति यये प्रतीमः । यथा--जिज्ञासाधिकरणस्य विपय धर्मविचारशास्त्रापरपर्याये भीमासाशास्त्र अनारम्भणीयमारम्भणीय वेति समय अनारम्भणीयमिति पूर्वपा पाठ- मात्रादेवाचार्यत्वसिद्धे । बारम्भणीयमिति सिद्धान्त पुरुषार्थपर्यवसाम्यर्यशानस्य विचार- मन्तरेणासिद्ध । अनोऽध्यापनविधिप्रयुक्त्या विचारशास्त्रमारम्भणीयम् । पूर्वपक्षे याचार्य- स्यसिद्धि प्रयोजनम् । सिद्धाले वेदार्यमान प्रयोजनम् । शास्त्रमगति शास्त्रसमध्येवार्य प्रत्यधिकरण विचारणीय । पति पवचिदधिररणरदेश सिसालरि न्यायसदस्य प्रयोगो दाटस्य पवारयधिारणन्यायेनेत्यादी। अतएव मीमासाशास्त्र न्यायशम्पटिनान्येव- न्यायप्रकारान्यायमाल-यायगुपान्यापरत्नमागन्यापरत्नावरेत्यादिग्रन्यामान्युपलभ्यन्त ही - प्पंपम् । अपातो धर्मनिकासा ही गूगामस्तु प्रामाश्रमौलत्यम् । तथाहि--अन दाम्पप- मानो धर्माय शास्य विभागा विमार मय वेदाप्यानलरमेय पण । तोरिसमा सादेव विषयानुर। पोमालिरमेपार्थमाने भी। सरमादम्पयन रिति। भतीतो वेदो धर्मशागा हेतुति" इति माय मानतो. মেথি বিঘিামীমা শামসি। मंगा गहाण निपा।

·( २८ ) थनिर्णीतवेदार्थश्चेद् गुरुकुलान्निवर्वेत, ततः कृतदारसंग्रहः श्रौताग्निहोत्रादिनित्य- नैमित्तिकधर्माधिकारापातातदनुष्ठानं कर्तुमसमर्थः प्रत्यवेयात् । तस्मादध्ययनस्यानन्तरमेव वेदार्थो विचारयितव्य इति विचारोपाय- भूतन्यायनिवन्धनं मीमांसाशास्त्रमारब्धव्यमिति सिद्धम् । शास्त्रमुखं नाम गुरोराविष्फतुं गमीरमपि भावम् । शालिकनायेन कृतं प्रकरणमेतत्प्रसन्नतरम् ॥२॥ ॥ इति महामहोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां शास्त्रमुखं नाम प्रथमं प्रकरणं समाप्तम् ।। तस्मादिति। ततः किमित्याह-विचारयितव्य इति । तथापि किमित्याह- ततः रुतदारेति । परमप्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । इदानी प्रकरणस्य संज्ञा प्रयोजनश्वार्यया दर्शयति-शास्त्रमुसमिति। शास्त्र- मुर नामैतत् प्रसन्नतरं गुरोर्गभीरं भायमभिप्रायम् आविष्फतुं शालिकनाथेन कृतमित्यर्थः ॥२॥ 'श्रीशालिफाप्रकरणव्याख्या नारायणेन जयपुरिजनुपा । शास्त्रमुखस्य पिलिखिता गुरुदर्शनपारदृश्यना घिदुपैया ॥ ॥शास्त्रमुखव्याख्या समाप्ता॥ 'इदं च पद्यं क० पुस्तके मुद्रितपुस्तके घ नोपलभ्यते ।

·नीतिपथो नाम द्वितीयं प्रकरणम् । प्रकरणार्थप्रतिज्ञा। अर्थासंस्पर्शिताशङ्का यथा शब्दस्य धार्यते । प्रभाकरगुरोः शिष्यैस्तथा यतो विधीयते ॥१॥ पूर्वपक्षः। अन लौकिकवाक्यानां व्यभिचाराभिमानतः । अर्थासंस्पर्शिता केचिदाहुः शन्दस्य वादिनः ॥ २॥ "न्यायसिद्धिा" 'अत्र शब्दमात्रस्यार्थासंस्पर्शितया शब्दविशेषावगम्यकार्यात्मा वेदार्थ इति प्रतिज्ञा नोपपद्यते इति केचिदाक्षेपं कुर्वन्ति । तदाक्षेपसमाधानार्थमिदं प्रकरणमिति बदन्संप्रदायं प्रतिपाद्यं प्रयोजनं च दर्शयति-अर्थासंस्पर्शितेति । श्रोत्युद्धिसमाधा- नार्थमारभ्यमाणस्य प्रकरणस्य संप्रदायं प्रतिपाद्य प्रयोजनं दर्शयति-अर्थेति । मर्या- संस्पर्शिताशंकानिराकरणं प्रयोजनम् , निराकरणप्रकार: प्रतिपाद्यः, प्रभाकरगुरोः शिष्यैरिति संप्रदायो दर्शितः। प्रतिज्ञापसमाधानार्थमिदं प्रकरणमिति वेदप्रामाण्ये- ऽप्युपयोगोऽस्तीति भावः ॥१॥ तत्र पूर्वपक्षमाह-अत्र लौकिकेति । शब्दस्यासत्यर्थे ज्ञानजनकत्वरूपन्यभि- धाराङ्गीकारे स्वसिद्धान्तो दुर्वपस्स्यादित्यभिप्रेत्य व्यभिचाराभिमानत इत्युक्तम् । शब्दविशेषेषु लौकिरुवाक्येषु व्यभिचाराभिमानमात्राच्छन्दमात्रस्यार्थासंस्पर्शितामाहु- रित्यर्थः ॥२॥ अनेकदेशिन एवं चोद्यन्ति- ननु कोऽयमर्थासंस्पर्शः १ यदि संयोगसमवाययोरभावः, सोऽनुज्ञात एव । अयार्थानयोधकत्यम-शब्दो नाययोधकः, सति चासति चार्थे ज्ञानजनकत्वादिति प्रति- शाहेत्वोापावासंपन्धपरिहारे निराफरिष्यमाणत्याच । तेन स्वतः प्रामाण्यमेपास्मि- सौगता शब्दार्थयो परस्पराघ्यासमङ्गीकुर्वन्तोऽर्थामस्पशित्वाच्छब्दसामान्यस्य प्रामाण्यासमवेन शब्दविशेषस्य चोदनापरपायस्थ वेदस्य धर्म वर्ष प्रामाण्यमिति वैद- प्रामाण्यमाक्षिपन्ति, तदेव दर्शयति-अत्रेत्यादिना, कुर्वन्तीत्यन्तेन । *श्लोरवातिकत्र्यास्याकारास्मुचरितमिश्रप्रभृतय सयोगादिनिराकरणमुखेनाऽर्यायस- शिताका नान निराक्रियते, सम्बपाशंपारिहारप्रापे तार निराकरणात् । अत समये प्रथम पादे प्रामाण्यमेव प्रतिपाद्यते। नारिपशिवशंका निराक्रियते इति वदति। अतएव वाति उनम् "पूर्व प्रमाणरूपाम्यां पादेनाथस्य निर्णय" । वत्रस्यो विशेषो भूमिकायो इष्टव्य । तमतमुपपति-अति।

·निथयोऽर्थस्य संस्पर्शः म चार्थाव्यभिचारिणः । प्रत्यक्षादेरेव भवेच्छन्दस्तु व्यभिचारवान् ॥ ३॥ विनाप्यर्थ हि शब्देन प्रतीतिरुपजायते । अङ्गुल्यग्रेऽस्ति करिणां यूथमित्येवमादिना ॥ ४ ॥ नचान शक्यते वक्तुं शुक्ती रजतरोधयत् । अग्रहाद् भ्रान्तिरेपेति कारणस्याविशेषतः ॥ ५ ॥ न्पादे प्रतिपाद्यते, नार्थासंस्पर्शिताशंकानिराकरणमिति । वान्प्रत्याह-निश्चय इति । 'निश्चय एव अर्थसंस्पर्शः, निश्चयो नामायोगान्ययोगव्यवच्छेदात्मिका संविदेव । उक्तं वाभावनिराकरणे-"निश्चयश्चायमेवेति संवित्तिस्सर्ववस्तुपु" इति । स च निश्चयोऽत्रापि भवन्नान्यभिचारिणशब्दाद्भवेत् प्रत्यक्षादेरिव। शब्दस्तु न तथा, व्यभिचारादिति। अथवा अर्थस्य संस्पर्शो नाम निश्चयो नान्यः। स ध निश्चयः अर्थाव्यभिचारिणो मानात्प्रत्यक्षादेरेव भवेत्। शब्दस्तु न तथा व्यभिचारात् । यव्यभिचारि तदेव निश्चयजनक, यथा प्रत्यक्षादि । व्यभिचारी च शब्द इति दृष्टान्तोपनयापोतो। शब्दो नार्थव्याप्त्यनपेक्षतयार्थनिश्चयजनका, व्यभिचारित्वात् , अर्ध्वत्ववत् , प्रमेयत्यवचेत्यन्ययः। यन्नेत्थं, उन्नत्यम् यथा प्रत्यक्षमिति व्यतिरेकी । तेन "नन्यतयाभूतम्" इति भाष्येणार्थासंस्पर्शित्वमेयोच्यते । स्वतः प्रामाण्यं वृचिकारप्रन्ये प्रतिपाद्यत इति ॥३॥ ननु पुत्र व्यभिचार इत्यत्राह-विनापीति । अंगुल्यने हस्तियूथशवमास्त इत्येवमादिद्याक्यासत्यर्थे शब्दात् ज्ञानं जन्यत इति ||४|| ननु शुक्तिकारजतबोधवदाहणसमायोऽयं व्यभिचार इत्यत्राह-नचेति । कुत इत्याह-कारणस्याविशेषत इति । सत्यर्थेऽसत्यर्थे व ज्ञानकारणभूतशब्द: स्याविरोपादित्यर्थः । किंचात्र याधितोऽपि संसर्गशतकत्वशब्दादवगम्यते । न चेदं शुक्तिकारजवादी दृष्टपूर्वम, नेदं रजतमिति वियेके गृहीते चक्षुपैव पुना रजतमिति योधो नजन्यते। मनु द्विचन्द्रदिडमोहालावचक्रपीतशंखप्रतिविम्यादिविभ्रमा बाधितविपया अपि पुनः पुनश्चक्षुपैयोपजायन्ते। सत्यम् । अयथार्थमाहिण इदं चोद्यम्। द्विचन्द्रादि- व्यवहारे तु यावत्कारणदोषानुवृतिस्तावद्विवेको न गृहीत एवेति । तदानीमेकश्चन्द्र इति स्मृतिरेव । तेन परोक्षो बाध इति कारणदोपानुवृत्तेद्विचन्द्रादौ पुनरपि भ्रान्तिरपरि- हार्या । अंगुल्यमादिपु प्रत्यक्ष एवं पाध इति विवेको गृहीत एप । तया शब्दा- संसर्गज्ञानं जायते, तस्माच्छब्दस्य व्यभिचारो न विवेकामहणसमायेय इति ॥५॥ । २ विषयवलक्षण्येन पूर्वोक्तमेक्देशिमत निराकरोति-निश्चय इनि । अमृतालानामरस्य पञ्चममरणस्य ६३ श्लोकस्य पूर्वाधम् ।

·दुष्टा हि 'हेतवः कार्य सम्पूर्ण कर्तुमक्षमाः। तेन भेदाग्रहो युक्तः शुक्तिकारजतादिषु ॥६॥ इह तु ज्ञानहेतुर्यः शब्दः स न विशिष्यते । विशिष्यते यस्तु वक्ता स ज्ञानस्य न कारणम् ॥ ७ ॥ वक्तापि यदि विज्ञानहेतुः स्यादिन्द्रियादिवत् ततस्तस्याऽपि दोपेण भवेदग्रहणं तदा ॥८॥ वक्ता तु केवलं शब्दव्यक्तायेवोपयुज्यते । ज्ञानं तु शब्दमात्रेण निरपेक्षेण जन्यते ॥६॥ न च तस्येह दुष्टत्वं किंचिदप्युपलभ्यते । दोपश्चाग्रहणे हेतुस्तदभावे स्फुटो ग्रहः ॥१०॥ ननु तर्हि शुक्तिकारजतादावपि शब्दयत् इन्द्रियसंयोगाद्यविशिष्टमेवेत्यत्राह-दुधा हि देतव इति । शुक्तिकारजतादौ मनोदोपादिना दुष्टं करणमिति न तद्ग्रहणमारभते । किन्तु अगृहीतविवेके ग्रहणस्मरणे प्रारभत इति युक्तं तत्रामहणमित्यर्थः ॥६॥ ननु तात्रापि वक्तृदोपात्कारणस्यैव दुष्टता वक्तुं युक्तत्यत्राह-इह त्यिति। ज्ञान- हेतुभूतशब्दस्याविशेषाद्विशिष्टवक्तुनिकारणत्वाभावाश्चेत्यर्थः ॥७॥ किंच शुक्तिकारजतज्ञाने इन्द्रियादीनां हेतुत्ववत्रापि यदि वक्तुनिहेतुत्वं स्यात्तदा वक्तृदोषेण भ्रान्तित्वं स्यात् । न च तदस्तीत्याह-चक्करपीति ।।८ नन्वकारणभूतेन वक्त्रा किं कार्यमित्यवाह -घका विति। वक्ता तु शब्दामि. व्यक्तिमात्रं करोति । अभिव्यक्तस्तु शब्दोऽथं बोधयति । कारणदोपः कार्ये ह्यासज्येतापि न न्यञ्जकदोषो व्यङ्ग्ये । ननु व्यञ्जकदोषोऽपि व्यङ्ग्ये दृश्यते-मण्डूकवसया लेपिता दृक् स्तंभादिकं सर्परूपेण बोधयति । मैवम् । तत्रापि व्यक्तावेष दोषः न व्यङ्ग्ये । अन्यथा विप्रलंभकपुरुषप्रकाशितस्य दीपस्याप्रकाशता स्यात् । तथा स्तम्भस्य तदानीमेव सर्पवप्रसंगाच। किच दुष्टेनापि वक्त्रा व्यक्तश्शब्दो विगलितनिखिलकलाध्मातादिदोष इति प्रत्यक्षेण प्रतिभात्येव ॥९॥ ननु दोपानभिज्ञत्वं, कार्यदर्शनात्तु किंचिदेव कचिदोपपक्षे निक्षिप्यते, यथा मणेरिवारुण्यस्य बोधे जपाकुसुमसन्निधानमित्यत्राह-न च तस्येति। जपादिवदिह दोषोपलब्धिर्नास्तीत्यर्थः ॥१०॥ नन्विह प्रत्यक्षाभावे प्रतारकवत्तृदोपाच्छब्दे दोपा जायन्ते इत्यन्यथा झानकार्या- । इन्द्रियादय इत्यर्थ ·अन्योन्यानन्वितार्यानि पदान्यपि हि मानवाः । रचयन्तो रिलोक्यन्ते तेन नान्वयनिश्चयः ॥ २० ॥ केचित्तावद् भ्रमेणैव केचिदाशपदोपतः। प्रमादात्केऽप्यशक्तेश्च केऽप्यनन्वितवादिनः ।। २१ ॥ शब्दानां श्रुतमात्र एप फयं संशयः। सर्वत्र तथ्यावध्यरूपं वाक्यद्वयं दृष्टवतः पुरुषस्य वाक्यश्रयणसमनन्तरं फोटिद्वयं स्मरतोऽन्यवरकोटिनिश्चयरहितस्य संशयो भवति । वत्र तथ्यरूपमपि दृष्टं चेत्कथं सर्वस्यार्थासंस्पर्शित्वम् , अथादृष्टं कथं संशयः, कोटिद्वय- दर्शनाभावात् । तस्माच्छ्रुतमात्रकमेपार्थे न तापन्निश्चयापहमिति प्रलापमात्रम् । अतोन कचिदपि शब्दस्संशयहेतुः, किन्तु श्रवणसमनन्तरमेवार्थज्ञानमुत्पादयति । यदि परं शंकानिवृत्त्यर्थमाप्तत्वेन दोपाभावमात्रमवगम्यते, सर्वप्रमाणसाधारणं चेदं शंकित- दोपनिवृत्त्योत्सर्गिक प्रामाण्यमिति शन्दे न कश्चिद्विशेष इति तदपि परिहन पुरुषा- धोनत्वस्य शंकाकारणत्वेनोक्तत्वात् । यदप्युक्तं-अदृष्टव्यभिचारस्य याक्ये पूर्व स्वव्यभिचारदर्शनाभावेन शंकाभावात्, प्रथममेव निश्चयज्ञानजनकत्वं दुर्वारमिति--तदप्यनेन परिहतमेव ॥१६॥ किंच न केवलं स्वप्रवृत्तिदर्शनमेव शंकाहेतुः, किन्तु असत्यर्थे परेषां वाक्य- प्रयोगदर्शनादपि शंका भक्तोत्याह-अन्योऽन्येति । तस्मात्पुरुषाधीनत्वं शंकाकारण- मिति श्लोकद्वयेनोक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥२०॥ केचिच्छ्लोकद्वयमेयं व्याचक्षते-शब्दो न ज्ञानजनकः, व्याप्त्यपेक्षतया निश्चय- जनकत्वाभावात् । निश्चयजनकत्वाभावेऽपि शक्यमानायथार्थत्वमपि द्वेषा, तो पुरुषाणां स्वात्मन्येयासत्यर्थे वाक्यप्रयोगदर्शनादिति प्रथमः प्रकारो-वाक्यं होत्यनेनोच्यते । परपुरुषाणामपि असत्यर्थे वाक्यप्रयोगदर्शनादिति द्वितीयप्रकार:- अन्योऽन्यानन्धितार्थानीत्यनेनोच्यते। स्ववाक्ये स्वप्रत्यक्षदृष्टाय परवाक्ये निश्चित विपर्यये च वाक्ये, व्यभिचारशंकाया अभावेन ज्ञानजनकरवप्रसंगादेव व्यापित्वान्निश्चय जनकत्वाभावे व्यभिचारित्वशंका न साक्षाद्धेनुः । कितु निश्चयोत्पत्तिसामग्रीभूतयथार्थ- वात्सर्यनिश्चयविरोधित्वान्निश्चयजनकत्वाभावं प्रति परंपरया हेतुरित्यभिप्रायः ।।१६-२०॥ नन्वनन्वितार्थपदरपनायां को हेतुरित्यत्राह-फेचित्तादिति । अवस्मिस्व- बुद्धिर्भमः । 'प्राशयदोषो घुद्धिदोपः । अनभिसन्धिपूर्वकमकस्मादेव प्रचिः प्रमादः। अन्यथा यचु कामेन हिकादिनाऽन्यथामवृत्तिरशक्तिः । तेन भ्रमादिचतुष्टय. मुक्तम् ॥२१॥ प्रयोगसौक्यदर्शनात् इति क-पुस्तके पाठ. मनोदोष इति ग०पू० पाठः।

·तदुक्तानां पदार्थानां यद्यप्यन्वययोंग्यता। तथाप्यनन्वितस्यापि दृष्टेनान्वयनिश्चयः ॥ २२ ॥ तत्र निश्चयशब्देन ज्ञानमेवाभिधीयते । अन्वयानिश्चये तेन ज्ञानमेवास्ति नान्वये ॥ २३ ॥ शङ्क्यमानायथार्थत्वरचनं तेन पुंवचः । श्रुतमात्रकमेवार्थे न तावन्निश्यावहम् ॥ २४ ॥ यावद्वक्तुरविज्ञातं पूर्वभाविप्रमान्तरम् । विवक्षितार्थविपयमिन्द्रियार्थनियन्धनम् ।। २५॥ तस्य ज्ञानं च वाक्येन लिङ्गभूतेन गम्यते । ज्ञात्वैवार्थ ब्रवीतीति य एवमवधारितः ॥ २६ ॥ तस्य ज्ञानेन नियतं वाक्यं ज्ञानानुमायकम् । ज्ञानं चार्थाविनाभावि तेनार्थेऽपि विनिश्चयः ॥ २७ ॥ प्राप्तोक्तानामन्चययोग्यत्वेऽप्यन्यत्रानन्वितस्यापि दृष्टान्वयनिश्चयजनकत्वमि- त्याह-तदुकानामिति ॥२२॥ ननु तर्हि ज्ञानमात्रजनकश्शब्दो न निश्चयजनकः, न च ज्ञानमात्रमेव निश्चयशन्दे- नोच्यते । यतो निश्चयाभावेऽपि संशयोहानध्यवसायात्मकं विज्ञानं दृष्टम् । तेनान्व- यानिश्चयेऽप्यन्वयज्ञानजनकश्शब्द इत्याशंक्याह-तत्र निश्चयशब्देनेति । ज्ञानमनि- श्रयात्मकमिति विरुद्धम् , अवभासमानस्य निश्चित्तविषयकान्तव्यवहारप्रवर्तकं ज्ञानं निश्चयशब्देनोच्यते, ततश्चान्वयानिश्चयेऽन्वयज्ञानमेव नास्ति । अहस्तु स्मृतिविशेष इत्यख्याती प्रतिपादयिष्यते । अनध्यवसायस्तु न ज्ञानम् , किन्तु जिज्ञासेति बत्रैव प्रतिपादयिष्यते ॥२३॥ तेन पुरुपाधीनतया प्रतिबद्धस्वाभाविकशक्तिस्तावच्छ्रुतमानकमेव बोधं न जनयति, यावदन्यतोऽर्थे न निश्चय इत्याह-शंक्यमानेतिद्वयेन ॥२४-२५॥ ननु कीदृग्भूतेन वाक्येन ज्ञानमनुमीयत इत्यत्राह-तस्येति । यः प्रमाणा- न्तरेणार्थ ज्ञात्वैव वाक्यं ब्रवीतीत्यवधारितः तस्य ज्ञानं तेन वाक्येनानुमीयते इति ॥२६॥ नायमशक्तः, न च प्रमादी संभवदेतदर्थविषयप्रमाणस्सकलाशयदोपरहितश्च नायमविज्ञायान्वयमन्वितार्थानि पदानि प्रयुक्त इति यो विमवधारितः, तस्य वाक्य- प्रयोगस्यान्वयज्ञानपूर्वकत्वात्तेन वाक्येन तस्यान्वयज्ञानं प्रथमं तावदनुमीयते । झानानां ज्ञेयाविनामावित्वादन्वयज्ञानाच अन्वयोऽप्यनुमीयते, ततोऽर्थो निश्चीयत इति ज्ञेया- नुभाने ज्ञानं भवत्येव लिङ्गमित्याह - तस्येति ॥२७॥ "किन्तु' इत्यादि 'प्रतिपादयिष्यते' इत्यन्त पाठो ग--पु० नास्ति ननु तहि कोदक वाक्य ज्ञानस्य लिंग स्यादिति पाठो ख पुस्तके दृश्यते ।

·वत्रार्थे निथिते पथात्मोऽर्थो वाक्येन गम्यते । तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादता ।। २८॥ एवं' निश्चिवेऽन्यये निवृत्तानन्ययशंकाद्वाक्यादनुवादरूपेणार्थनिश्चयो जायत इत्याद-तमार्थ इति । ननु भवतां यत्कृज्ञानानुमानं कि पुंचाक्यमात्रात् ? श्राहोस्थित्प्रत्ययितवाक्य. विशेषात् । न तावदाद्यः फल्पः, अतिप्रसंगात् । नापि द्वितीयः, यदवस्थस्य वक्तृयु- ड्यनुमापकत्यं तदयस्थस्यार्थाभिधायकत्वमेव युक्तमिति न यत्तज्ञानानुमानम् । उच्यते-- नानुमापकावस्थस्यार्थाभिधायकत्यं युक्तम् । तथाहि-श्रोतुरिन्द्रियविषयस्य अनाप्त- वाक्यादपि लोकेऽमिधानदर्शनादासत्वं नाव्यभिचारे प्रयोजक वपुत्रत्वादिति हेतुवत् । जनिष्यमाणस्तचितः तत्सुत्रत्यादित्यत्र हेतोः प्रयोजकत्यं नास्ति । तस्मात्प्रमाणान्तर- प्रवीतार्थविपयत्यमेवाव्यभिचारे प्रयोजरुमित्यनुमापकत्यमेव नाभिधायकत्यम् । श्रथवा मितिनिर्णयादेव सन्देहापतिः। तनिर्णयो हेतुभूताप्तत्वाद्यवधारणा देवेति सन्देहे निर्णयस्य सन्देहापनोदनत्वेन प्रसिद्धत्वात् । तेनैव सन्देहापाकरणं कल्पनालाधवायेति नातवास्यस्याभिधायकत्वम् । अथवा सन्देइनिर्णययोः भिन्नविषयत्वादाप्तविपयो निर्णयः, अर्थविषयस्सन्देहः । एकविषयो हि निर्णयः सन्देहमपाकरोति, न भिन्नविषयः । तस्मादर्थगतसन्देहापनो- दनस्यार्थनिर्णयाप्स्यवधारणं हेतुरिति नाप्तयाक्यादभिधानम् । अथवा अयथार्थत्यशङ्ख्या वायत्प्रथममनभिधानम् । यस्य याक्यस्य अभिधान- शक्तिर्नास्ति तयथार्थम् । यस्य स्वस्ति तद्यथार्थम् । तेन कि सदर्थमिदं पाक्यम्, उतासदर्थमित्येवंरुपा यथार्थत्वशंका, वदपनयश्च सदर्थमेवेतिनिर्णयरूपः । तेनार्थसत्यत्वे सत्येव तायद्वाक्यस्याभिधानावसरः। अर्थनिश्चयश्चानुमानरूपादेवेत्यनुमानमययार्थत्वशंकायामपनीतायामेवेत्यंगीकर - रणीयम् । नचेतायता पुरुपमात्रयाक्यात्समीचीनार्थबुद्ध्यनुमानप्रसंगः। संबन्धनियमस्या- सिद्धत्यासंबंन्धनियमस्त्वयंप्राशयदोषप्रमादाशक्तिधान्तिकारणरहितस्य संभवदेवी- विषयप्रमाणस्य च यद्वाक्यं तत्प्रतिपाद्यार्थविषयसमीचीनबुद्धिनियतमवधारितमिति तादृशादेव चाक्याद् बुद्ध्यनुमानम् । तेनानुमानात्प्रागभिधानबुद्ध्यभावात्सिद्धमनु मापकत्यम् । नन्वेवमन्त वितार्थनिश्चयमाप्तत्वावधारणमिति नाप्रपाक्याहिङ्गाद्गम्यं प्रमेयमव- शिष्यते। सत्यम्, अन्वीक्विार्थनिश्चयमातत्वावधारणमिति पश्चिमानाशाखपरिच्छेदे. "अभ्रान्तत्वं नाम पुरुषस्य यथार्थज्ञानयोगित्यम् । तद्यथार्थत्यं यस्य यथा प्रतीयमानोs- र्थोऽस्ति तेन समीचीनज्ञाननिश्चयोऽन्तभांविवार्थनिश्चयादेवेति न संशयनिवारण- इत आरम्य ज्ञानानामित्यन्त पाठो ग-पु०न दृश्यते ।

·( ३८ ) एवञ्च सति लिङ्गस्य व्यभिचारोऽयमीक्ष्यते । न शास्त्रस्येति तस्य स्यादमिंस्पर्शिता कुतः१॥ ३१ ॥ लिङ्गस्यापि न चैवायं व्यभिचारोऽस्ति किन्तु यः । लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विक्तुं मृदचेतनः ॥ ३२ ॥ वस्यालिङ्गे लिङ्गरूपमाधारण्यनिनन्धनः । लिङ्गमव्यवहारोऽयं विपरीतः प्रवर्तते ॥ ३३ ॥ अतिलिङ्गाधिकरणे पिस्तरेणैतदीरितम् । तेन न व्यभिचारोऽस्ति द्वयोलैंगिकशास्त्रयोः ॥ ३४ ॥ नन्वर्थ एव प्रथमं पुंबाक्त्वेभ्योऽवगम्यते । अन्यथा हि कथं वक्तु(विशिष्टाऽनुमीयते ॥ ३५ ॥ अर्थेनैव निशेपो हि निराकारतया धियाम् । नचाप्रतीतेनार्थेन विशेपश्चाऽवकल्पते ॥ ३६ ॥ वत एय कारणभूतलिङ्गाचद्विपयार्थनिर्णये सति पाक्यादनुयादरूपेणैवार्थनिश्चया, तस्मा- त्पौरुपेयं याक्यं न शास्त्रमित्याह - पौरपेयमतो पाक्यमिति । अज्ञातक्षापनाभावा- दिति भावः ॥३०॥ उत्तप्रसरेण लिङ्गभूतस्य पौरपेयवाक्यस्याव्यभिचारादपौरपेयवेदस्य व्यभि- चारगन्धाभावार, शब्दमात्रस्य व्यभिचारेण शन्दमात्रस्यार्थासंस्पर्शित्याच्याप्रमाण- मुच्छिम्न स्यादिति फन्यमुच्यत इत्याह-एयं चेति ॥३१॥ ननु यापि शब्दस्य व्यभिचारो नास्ति, अव्यातत्यादथें, तथापि वक्तृशाना- नुमापकत्वेन लिगत्वे सति भयत्येयानुमानस्य व्यभिचार इत्यनाद-लिगम्यापोति । लिगभूतस्याप्तवाक्यस्यानुमानेऽपि न व्यभिचारः। अनायास्यस्यार्थनियतत्यामायान्न लिनत्यम् । तेनानुमानेऽपि लिगालिगयिकामहादलिने लिङ्गव्यपहार इति न लिगस्य व्यभिचार इत्यर्थः ॥३॥३३॥ एत मयं प्रतिलिग्नाधिकरणे यिस्तरेगोकमित्याह-धुलियाधिकरण इति! निगमयति- तेनेति । लिगभूतस्याप्रयाक्यस्य लेखिकम्य पानस्य पनपारि व्यभिचार इत्यर्थः॥३४॥ पत्र पोदयति-नन्य तियेन। भानयास्यामानानुमाने सत्यनुमीय म्य विशिष्ट विषय यादेय तथैवानुमाना'मगृहीतविशेषणा विशेप्पे पुद्धिरति विपनाप्रतीगिनानुमानन् पूर्वमेय আহ্বান্ত अनुमानापूमेवानीत्यागने तम्यारादित्यमपि दुनिबारम् । प्रशानं घेत पिर मर ।

·अत्र मोऽयथार्थत्वशक्ष्यार्थो न निश्चितः। अनिश्चितच न ज्ञात इति तावद्व्यवस्थितम् ॥ ३७॥ कित्वज्ञातेऽपि वाक्यार्थे पदजाते थुते सति । विमर्शो जायते श्रोतुरीदृशो मतिशालिनः ॥३८॥ अन्योन्यान्वययोग्याथै पदजातं ब्रवीत्ययम् । आप्तस्तेनामुना नूनं ज्ञातस्तेषां समन्वयः ॥ ३६॥ न कदाचिदसंबद्धानर्थानेप विवक्षति । न वाऽप्रतीतसम्बन्धानिति दोपो न कश्चन ।। ४० ।। तस्यां दशायामर्थप्रतीति कुतस्स्यात् । न च स्मृतिरिति शक्यते वस्तुम् । अननुभूते वाक्यायें सा नास्तीति स्मृत्यसंभवात् । तस्मात्प्रतीत्युपगमे शाब्दवैव । अप्रतीत चेद्विशेषणं बोध एवानुपपन्न इत्यर्थविशिष्टज्ञानानुमान न स्यादित्यर्थः ॥३॥३६॥ परिहरति-अब म इति । अनुमानापूर्वमययार्थत्यशंकया वाक्यादर्थ- निश्चयो न जातः। अनिश्चितत्यादेवार्थो न ज्ञातो भवति । अज्ञातेऽपि वाक्या शब्द- श्रवणानन्तरं विमाख्यं स्मृतिज्ञानं जायत इति ॥३७॥३८॥ ननु कीदृशं तद्विमाख्यं स्मृतिज्ञानमित्यत्राह--अन्योन्यान्वययोग्यार्थमिति । वाक्ययोग्यार्थोपलक्षितार्थोपलब्धिः पूर्यदर्शनाधीनाऽस्त्येव । न च तायताऽस्तित्व- निश्चयः, किन्तु तद्विशिष्टज्ञानगवास्तिता। यथा लोके सूक्ष्मेक्षिकां कचित्कुर्वन्तं दृष्ट्वा चक्षुर्योग्यमर्थ दिदृक्षतीत्यनुमिनोति । न च तावता तत्र सूक्ष्मा अस्सन्तीति निश्चीयते, असत्यप्यय योग्यतायास्संभवात् । तस्मादिह विशिष्टान्वययोग्यचास्यप्रयोगे सति विशिष्टान्ययगोचरपदशक्तिविपया- व्युत्पन्नस्य बुद्धिर्भवत्येष । तया घटकरणसमर्थः पुलाल इत्युक्त्या घटास्तित्यनास्तित्य- रूपयहिष्कारेण पदशक्तिरूपविशेषणात्मनान्वर्यावशेषो विषयीभवति । अननुभूतेऽपि विपये तर्कादिधत्स्मृतिः संभवति । नानुभूतत्वं स्मृतित्वे निग्न्धनम् , किन्तु मतो सापेक्ष- त्वमिति यक्ष्यामः ॥३६॥४०॥ पदायें, इति मु. पु० पाठ । २ विम इति मु. पाठ । संगयोहानप्पयसायतर्माणां जानत्वेन #श्चित् गणनं तदृश्यते। तत्र न्यामिदिवारः रत्वं मन्यनेनयाहि समय विश्पस्मरणमेव । करम्नु स्मृतिविशेष। अनप्परमायग्नु विशागेति। एतेपो संसारजन्यत्वाभावभी शप्नो गामन्येन म्नतिरमारा। रोस्तार- अन्यत्र रमोलगपतु प्राधिमिलि। जो सासर स्मृतिसभ नन्दीश्वरविरचितं प्रभार. रिग्ये पशु प्रमानमरर समालम्पते । तात्र नारायनोरन्यस्तमिदमसारणेन । . प्रयागमागनिहागावसरे इति परः।

·( ४० ) नन्वे तुरगारुढस्तुरङ्गं विस्मृतो भवान् । वेदप्रामाण्यमिद्ध्यर्थमुत्थितस्तत्प्रहीणमान् ॥४१॥ लोकारगतशक्तिहि बेदे शब्दोऽवरोधकः । लोके च लिङ्गमानेन प्रतीतिर्भरताऽऽश्रिता ॥ ४२ ॥ स्वयं लिह ममाधानमाचार्येण प्रदर्शितम् । शन्दस्गर्थेन सम्बन्ध इति दर्शयता मता ॥ ४३ ॥ अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां हि स्थिते मति । विशिष्टा वक्तृधोर्ज्ञातुं शक्यते नान्यथा यतः ॥ ४४ ॥ ज्ञातेपु हि पदार्थेषु श्रोता वक्तरि कल्पयेत् । अन्योन्यान्वयविज्ञानं नाऽन्यथेत्युपदर्शितम् ॥ ४५ ॥ पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिः स्वाभाविको स्थिता । पुंवारत्येषु विमंगादशङ्कया सा विरोहिता ॥ ४६ ।। चोदयति-नन्येव तुरगारुढ इतिद्वयेन । लोके वृद्धव्यवहारेऽवगतशक्ति- शब्दो वेदेऽवबोधका लोके च ज्ञानानुमाने लिङ्गत्वेनाभिमत इति, वेदेऽपि लिङ्गत्वमेव स्यात् । ततश्च लौकिकशब्दवद्वेदिकानामप्यनुवादकत्वमेवेति न प्रामाण्यसमय इति ॥४१॥४२॥ परिहरति-स्वयं त्यिति। २औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सयन्ध इति वदता सूत्रकारेण स्वयमेव परिहृतम् ॥४३॥ ननु केन प्रकारेण सूत्रकृता परिहृतमित्यत्राह-मन्वितार्थाभिधायित्य इति । पदानामन्वितार्थाभिधायित्वे स्थिते सत्येवान्वितार्थविशिष्टयक्तृज्ञानमनुमातु शक्यते, नान्यथेति ॥४४॥ वतः किमित्यवाह-झातेपु होति। श्रोता स्वय ज्ञातेप्येव पदार्थेप्चन्योन्यान्वय विज्ञान वक्तरि कल्पयति, तदा पदार्थज्ञान च पदाना स्वाभाविकशक्त्येति तत्तत्पदाना तत्चत्पदार्थेषु स्वाभाविकी शक्तिरस्तीति न वेदप्रामाण्यहानिरिति पौरुपेये वाक्ये विमर्शोत्त रकाल याक्यादनुवादरूपा घोर्जायमाना न स्मृतिरूपा, किन्तु अनुभूनिरूपैय, अनपेक्ष- स्वभावशब्दजत्वात्। वनानुभूतिरूप यदनपेक्षत्वं तनाभिव्यक्त पुवाक्यप्रयुक्तशङ्का- निरासार्थ मानान्तरापेक्षत्वात् । अतस्सापेक्षत्वमोपाधिकम्। शन्दस्य स्यमावशक्ति धनुमवजनन एयावघृता लोके । वेदे तूपाधिविरहादनपेक्षत्वाभिव्यक्तिरिति । ननु वर्हि पोरुपेयेऽपि याक्ये स्वाभाविकशास्त्यावगतिरिति, किमनेनायासेनेत्य- पाह-वाक्येष्यिति । स्वाभाविकी शक्तिरेव पौरुषेये याक्ये पौरुषेयत्वादेव विसवाद. शड्या विरोहिता । वेदे वदमायान्न तिरोधानमित्यर्थः ॥४५॥४॥ । मूत्रधारेणत्ययं । जैमिनिमूत्रम्-१, १,५ ।

·वेदेषु त्वस्मर्यमाणकठेकेषु स्वरूपतः । प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितार्थावयोधिपु ॥४७॥. न कर्तुरनुमानं स्पाद्वाक्यत्यादिति लिङ्गतः । 'न कर्ता शक्नुयाद्वाक्यं कर्तुं कार्ये ह्यलौकिके ॥ ४ ॥ तेन वेदे विसंवादशङ्का नास्ति कथंचन । अर्थनिश्चयहेतुत्वादर्थसंस्पर्शिता स्थिता ॥ ४६॥ नन्वेवं वेदेऽपि वेदवाक्यानि पौरुपेयाणि, वाक्यत्वात्, भारतादिवदित्यनु- मानसंभवात् पौरुषेयत्वाविशेषालौकिकशब्दवद्वेदेऽपि स्वाभाविकी शक्तिर्विसंवाद' शंकया तिरोहितैवेत्यत्राह-देविति द्वयेन । स्वरूपतोऽस्मर्यमाणकर्तृवेषु प्रमाणा- न्तरसंस्पर्शरहितार्थाभिधायिषु वाक्यत्वादिति लिनेन कर्तुरनुमानं न युक्तम् । स्वरूपतोऽ- स्मर्यमाणकर्तृकेषु, स्वरूपतः प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितार्थाभिधायिध्विति वान्वयः । 'अपौरुषेया वेदाः व्यवहाराविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तकत्वात् यदित्यं तदित्यं यथा घटशब्दः । यन्नेत्थं तन्नेत्थं यथा भारतादिवाक्यम् इति वा व्यतिरेकि । चिरतरनिखाते धने जीर्णकूपादौ च व्यभिचारनिवृत्त्यर्थं व्यवहाराविच्छेदे सतीत्युक्तम् । एतदेव स्वरूपत इति दशितम्। किंच वेदवाक्यानि पौरुपेयाणीति प्रतिज्ञा न युक्ता। प्रमाणान्तरागोचरार्थप्र- तिपादनपरं हि वेदवाक्यम्। प्रमाणान्तरगोचरार्थप्रतिपादकं हि पौरुषेयम् वाक्यम् । तेन प्रमाणान्तरागोचरार्थप्रतिपादकं वाक्यं प्रमाणान्तरगोचरार्थप्रतिपादकमिति साध्यमाने माता मे बन्ध्येतिवरस्ववचनविरोधाद् दुष्टा । तथा वाक्यत्वादिति हेतुः भागासिद्धः। हुमादीनामवाक्यत्वात्। वाक्यत्वादिति कि विधिवाक्यत्वमभिप्रेतम् , उत अनुवाद्वाक्यत्यम् ? न तावत्प्रथमः, भारवादीना विधायकत्वाभावेन साधन- विकलता दृष्टान्तस्य । नापि द्वितीयः, विध्युद्देशस्यापि विद्यमानत्वात् , सर्ववाक्या- नामनुवादकत्वाभावात् । तथास्मदादिशक्यक्रिय हि वाक्यं पौरुपेयम्, न वाक्यत्व- मात्रमित्यप्रयोजकोऽपि । तथा वेदाध्ययनं गुर्वध्ययनपूर्वक वेदाध्ययनत्वादिदानीन्तन'. वेदाध्ययनवत् ।।४७-४८॥ निगमयति-तेनेति । तेनापौरुषेयत्वाल्लोकिकशब्दवद्विसंवादशका नास्तीति शक्तस्तिरोधानाभावादेव स्वयमेवार्थनिश्चायकत्यानार्थानिचायकत्वमित्यर्थः ॥४९॥ १ इत्यनुमानेन अपौरुषेयत्वमिति पुमु. पु० पाठ अधिक । २ उदयनाचार्योक्तमनुमानमिद द्रष्टव्यम् । (कु० स्त० १) श्लोकवातिके वायाधिकरणे विद्यमान वातिक "वेदस्याध्ययन सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यात् अभनाध्यपनं यया ॥” इति मत्रानुसधेयम् । 6 ·( ४२ ) व्यपगतवाङ्मलपङ्कः प्रोद्धृतपरयुक्तिकण्टकप्रकरः। सृष्टः प्रगुणतरोऽयं शालिकनाथेन नीतिपयः ॥ ५० ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपत्रिकायां नौतिपयो नाम द्वितीयं प्रकरणं समासम् ॥२॥ इदानी स्यरतस्य प्रकरणस्य, मन्यकर्तुः स्वस्य च संशां, नीतिपथाज्यस्य प्रकरणस्य लोकमहापथस्य च सारूप्यमुच्यते--ध्यपगतयाङ्मलपर इति । विशेषे- पापगतो व्यपगतः परयामलरूपपदकः । महापयेप्येयं न गन्तव्यमित्येषरूपा पार विष्ठादिमलं पंकयाऽपगता इति व्यपगतयात्मलपः। पूर्वोकेन प्रकारेणोद्धृतपरयुक्ति रूपमपटकप्रकरो नीतिपया, महापयेऽपिन गन्तव्यमिति निषेधरूपपरयुधि, तीक्षकष्टप- प्रमश प्रोद्धृतः । अयं नीतिपयः प्राणतरमशालिफनायेन षष्ट इत्यर्थः ॥१०॥ বুরি মদোয়া প্রবালােবেনোবো বিবিয়া भीतिपपो नाम द्वितीयं प्रकरण समासम्॥

·अथ नयवीथी नाम तृतीयं प्रकरणम् । प्रकरणार्थप्रतिज्ञा- यथार्थ सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये । प्रभाकरगुरोर्भावः समीचीनः प्रकाश्यते ॥ १ ॥ तत्र पूर्वपक्ष:-- तत्र वापदिदं केचिदिरे चारुचेतसः । भ्रमसन्देहविज्ञाने अयथार्थे उभे इति ॥२॥ ननु प्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्षमन्यसंप्रयोगेऽन्यविषयं दृष्टम्, यथा शुक्काविदं रजत- मिति । ततश्च संभवद्व-यभिचाराणि प्रमाणानीति चोदनाप्रामाण्यप्रतिज्ञा हेतुतस्स- मर्थनीयेति इमामाशङ्कामपनेतुं सर्वज्ञानानां यथार्थत्वं प्रतिपादनीयमिति मत्वाऽऽरभ्यमा- यस्य प्रकरणस्य संप्रदाय-प्रतिपाद्य-प्रयोजनानि कथयति-यथार्थ सर्वमेवेति। प्रमाक- रगुरोरिति संप्रदायो दर्शितः, भावस्समीचीन: प्रकाश्यत इति प्रतिपाद्यमुक्तम् । सर्वमेवेद विज्ञानं यथार्थमिति सिद्धय इति प्रयोजनमुक्तम् ।।२।। पूर्वपक्षमाह-तत्र तावदिति । प्रमाणं स्मृतिः सन्देहो विपर्ययश्चेति चतुर्विधं ज्ञानम् । केचिदूहानध्यवसायविकल्पभेदात्सप्तयिधं ज्ञानं मन्यन्ते । वन भ्रमसन्देह- ज्ञाने अयथार्थे । अतमिस्तदिवि प्रत्ययो भ्रमः । नानाकोटयवलम्ब्येकं ज्ञानं संशयः। यथा स्थाणुर्वा पुरुषोवेति, तदुक्तम्- औत्पत्तिकमूत्र कार्यरूपेऽर्थे उपदेश एवं प्रमाणमिति व्यवस्थापितं टीकाकारेण । तदेव सिपाधयिपितमत्र पञ्चिकारर्नु । सामान्यानुगता शक्तिर्या काचन निरूपिता। तन्वितो विशेपोऽपि तदारव्यपदेशभाक् । इति न्यायेन सर्वेपा ज्ञानाना याथार्यसाधनेन तद् विशेषे उपदेशेऽपि फलिप्यतीत्याशय मनसि निधाय नयवीच्यात्यं तृतीयं प्रकरणमारभते यथार्पमित्यादिना । २ प्रशस्तपादप्रणीते पदार्थसग्रहाभिधे भाप्ये विद्यानिरूपण प्रस्तावेऽयथार्थ जानस्य चातुर्वि- ध्यमुक्न मायविपर्ययस्वप्नानध्यवसायभेदेन । इमामेव शैलोमनुससार जगदीरातकालद्धारस्त- मृते। तथाहि-अनुभूतपदार्थस्मरण रदृष्टेन धातुदोर्पण अदृष्टन च स्वप्नो जायते इति स्वप्न सायामासा किञ्चिदिति विशेषावर्गनाम्जायमान शानमनध्यवसाय इत्यनध्यवसाय लायतिस्म। परि निर्वहिस्स्पात् नि मस्स्यादिति तमलिलक्षत् । सर्वस्वप्नानच्यवसापान न्यायमतेन विपर्ययेऽन्तविपामास । परिनिश्चिवाय चान्ते समयविपर्ययमैदेनासपार्यमानस्य दैविध्यम् । विकल्पञ्च पातम्ञलारस्वीकुर्वन्ति "शब्दशानानुपानी वस्तुगून्यो विकल्प." इति पन्त । एतत्सर्व मनसि निधापाम्ह-प्रमाणमियादि।

·इदं रजतमित्येपा या शुक्तिशकले मतिः। सा चेद्ययार्था भ्रान्तित्वं तदा तस्यास्तु कीदृशम् ॥ ३ ॥ यथावस्थितवस्त्वाभमपि ज्ञानं यदा श्रमः । प्रमाणेषु तदाऽऽपन्ना सर्वेषु भ्रमरूपता ॥४॥ विवेकाग्रहणं भ्रान्तिरिति चेन्नैतदीदृशम् । सुपुप्तेऽपि भ्रमापतेः सर्वमेदापरिग्रहाद ॥५॥ भेदाग्रहे गृहीते च यदि स्याद् भ्रमरूपता । दूराव सामान्यमात्रस्य दर्शनं स्यात् भ्रमस्तदा ॥६॥ नानाकोट-पवलम्ब्येकप्रत्ययस्संशयो मतः । साधारणविशेषाभ्यां वियादेन च स त्रिधा ।। इति । उहो नाम संशयस्य परस्तानियस्य पुरस्ताद्भवति, यथा बाह्यालिन्दप्रदेशे पुरुष णानेन भवितव्यं, स्थाणुना च न भवितव्यमिति। अनिर्माते वृक्षविशेष किसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायः । शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः 1, यथा सरविषाणम्। खपुष्पमिति । विकल्पस्य अयथार्थत्वं स्पष्टमेव ॥२॥ सर्वज्ञानानां यथार्थत्वपक्षे केपांचिऽज्ञानानां भ्रान्तित्यमनुपपन्नम् । अतो भ्रान्तित्यानुपपत्त्या अयथार्थज्ञानं कल्प्यमित्येतदभिप्रायेणाह-इदं रजतमित्येपेति ॥३॥ ननु हिमशिलायों जलज्ञानवद्यार्थस्यापि ज्ञानस्य भ्रमत्वमुपपद्यत एवेत्यत्राह- यथावस्पितयस्त्याममिति । सम्यप्रजयोधवद्यदि यथार्थस्यापि ज्ञानस्य भ्रमरूपता स्यात् , तहि प्रमाणेष्यपि भ्रान्तित्वप्रसंग इत्यर्थः । ननु नेदमनिष्टम् , पीवशंखादिविज्ञानानां प्रमाणभूतानामपि भ्रान्तित्यदर्शनात् । सत्यम् , पीतशंखादिविज्ञानेषु तथाभावः, किन्तु सप्वपि प्रमाणेषु भ्रमरूपता प्रसज्ये- तेति प्रसङ्गमापादयतोऽभिप्रायः । अत एव सर्वेषु भ्रमरूपतेत्युक्तम् ॥४॥ शहते-विवेकानहमिति। परिहरति-नैतदिति । भ्रान्तित्वेन संप्रतिपन्नम्, ग्रहणविशेपस्य भ्रान्तित्वेन प्रसिद्धरित्यर्थः। किंचाग्रहणस्य भ्रान्तित्वेऽतिप्रसंग इत्याह- सुपुप्तेऽपोति। कुन इत्याह-सर्वमेदेति । सुपुप्त्यव- स्थायां पाह्यन्द्रियोपरत्या सर्पभेदापरिप्रहादित्यर्थः ॥५॥ अप पूर्वोजानिष्टद्वयपरिहारार्थ साधारणकारप्रहणे सति विशेषाप्रहणं भ्रान्ति रित्येतदभिप्रायेण शंकते-मेदाग्रह इति। परिहरति-दरादिति । पुरुषो वेत्यत्र च दूरादू त्वादिसामान्यमात्रग्रहणे सति स्थाणुपुरुपयोरसाधारणविशेषा- महणाद्धान्तित्वप्रसा। अतो यथार्थत्वेन् भ्रान्तित्यानुपपचः भ्रमज्ञानमयथार्थमेवे. त्यभिप्रायः॥ न विवेकस्यापदणं स्थाणुर्वा ·यथार्थदर्शनल्वे च याधकोऽपि न युज्यते । अक्षातभेदग्रहण बाधकमतिर्भवेत् ॥७॥ यथार्थतापिचैतस्याः कथमित्यपि चिन्त्यताम् । एपा हि रजतत्वेन शुक्तिकामध्यवस्यति ॥८॥ रजतत्वं न शुक्तथ रजतस्य न शुक्तिता। तयोरन्योन्यमिन्नत्वं प्रत्यक्षेणावधारितम् ॥ ६॥ अथेयं रजतत्वेन न शुक्तिमवलम्यते । सामानाधिकरण्येन प्रतिपत्तिविरुध्यते ॥ १० ॥ रूप्यार्थिनः प्रवृत्तियशुक्तौस्यानिनिरन्धना। अग्रहोऽपि न भेदस्य प्रवृत्ती कारणं यतः ॥ ११ ॥ किंध पाधकानुपपत्तश्च भ्रमझानस्यायथार्थत्यमेवेत्याह-ययार्थदर्शनत्ये वेति । प्रसकप्रतिषेधारमा नेदं रजवमिति पाधकप्रत्ययो रजतेदमंशयोः सामानाधिकरण्यप्रतीति- रयथायति ख्यापयतीत्यर्थः । अथागृहीतविवेक एय बाधकप्रत्ययव्यापार इति चेत्चत्राह-शातेति। सर्च- पामपि पदार्यानां केनचिदाकारेणगृहीतविवेकत्यसंभयाद्वाध्यत्यप्रसंगः। तथा सर्वमेदा- परिमदात्सुपुप्तेरपि थाधकप्रत्ययप्रसङ्गः। अथ गृहीते भेदामहे पाधकप्रत्यय इति चेत्तर्हि दूरात्सामान्यमानस्य दर्शनेऽपि याधकप्रत्ययप्रसन्न इत्येवमादि द्रष्टव्यम् ॥७॥ तिष्ठतु तायव्याप्यविव्याप्तिकथा, एतस्ययथार्थतेव परीक्यतामित्याह - यथार्थ- तापोति। एपा हिमती रजतत्वेन शुक्तिकामध्ययस्यति । तत्र शुधिरजवयोः प्रत्यक्ष- दृष्टयोरन्योऽन्यमिन्नत्यादेतयोवृक्षत्वशिंशपात्वयोरियान्योन्यात्मकता न संभवति । तस्मा- झुकिमायामिदं रजतमिति प्रतीतिरेफेयायया घेत्याह-एपा दीति ८ ननु यथा शुको शुकिज्ञानाच्छुक्तिता तथा शुको रजतशानाद्रजततापि स्यादि. त्यवाह-रजतत्यमिति । कुत इत्याह-तयोरन्योन्येति । प्रत्याविरोधादित्यर्थः। ननु एतमानं शुकिमयलम्यत इति न शक्यते यतुम्, रखतनिर्मासरूपत्या- तस्य ! उच्यते--अधिकामेपालम्पते दोपपशाद्रजवाफारेण प्रयत इत्यन्ययास्याति- पादिनोऽभिप्रायः ॥६॥ रास्ते-अधेयमिति । परिहरति--सामानाधिकरपयेनेति । गुरुयपलम्य- नामाये सामानाधिकरण्येन प्रवीतियोपिता स्यात् । सा प सर्षप्रामाणिकसिता नामति । ने रजतमिति सामानाधिकरण्यातीतिरपि भ्रमशानायायपार सापयतीत्ययः ॥१०॥ ननुशली रजतामायादिरंजनयोस्मामानापियन प्रयत इति ऐतवाद- प्यापिन ति। सामानापियप्रतीत्यमाये रखनाधिनस्तदुरशामिया चिन ·स्यात् रजतपतिपतिय नेयमन्धस्य जायते । तेनेयमिन्द्रियाधीना मंयुक्त चेन्द्रियं धियम् ॥ १२ ॥ समर्थमुत्पादयितुं शुक्तिसंयोगि चेन्द्रियम् । तेन मैवेन्द्रियेणेह रजतत्वेन गृह्यते ॥ १३ ॥ स्यान्मवं शुक्तिकामानमिन्द्रियेणावसीयते । तदेव महशत्वेन रजतस्मृतिकारणम् ।। १४ ॥ सदशप्रत्ययेनेह संस्कारोदोघहेतुना । वदित्युल्लेखरहिता रजते भवति स्मृतिः ॥१५॥ स्मृतावस्यां मनोदीपाद तदित्यंशोऽवखण्डितः । तेनेन्द्रियानुकारित्वमन्यथासिद्धमित्यसत् ॥ १६ ॥ दृश्यते च प्रवृत्चिरिति सामानाधिकरण्यं प्रतीयत एवति । अयमत्र प्रयोगः-- विवादाभ्यासितं रजवधिज्ञानं पुरोवर्वियस्तुविषय, तदर्थिनस्वत्र नियमेन प्रवर्तकत्वात् । यद्यदर्थिनं यत्र नियमेन प्रवर्तयति तत् तद्विपयं, यथा समीचीनरजतज्ञानमिति । नन्वग्रहणात्प्रवृत्तिर्न सामानाधिकरण्यज्ञानादिति चेत्तत्राह-अग्रहोऽपोति । सर्वत्रा- प्रहणं प्रचौ न कारणम् , त्यात्ये सुषुमो प्रवृत्तिप्रसंगः । अय साधारणाकारमहणे सवि यिशेपाहणं प्रवृत्तौ कारणमिति चेत्तहिं दूरात्सामान्यमात्रस्य दर्शनेऽपि प्रवृत्ति- प्रसंग इत्यादिप्रसंगोऽत्रापि द्रष्टव्यः ॥११॥ किंच कारणवशादयथार्थत्वमेवेत्याह-रजतप्रतिपत्तिति । इन्द्रियान्वय- व्यतिरेकादिन्द्रियोत्या चेयं प्रतीतिरित्यवगम्यते । सा च पुरोदेशावस्थितसंप्रयुक्तशुक्ति- काव्यसमानाधिकृतरजतमहणरूपैव जायत इत्ययथार्थ वैवेति ॥१२-१३॥ इदानीमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरन्ययासिद्धिमाशढ़ते-स्यान्मतमित्यादिना अ. न्ययासिद्धमित्यन्तेन । दोपसहितेन्द्रियेणेदमित्यपरिगृहीतविशेषाकारं भास्वरमात्रं प्रतीयते । प्रतीतं साधारणाकाररूपं भास्वरमानं सहशतया रजतस्मृतिकारणं भवति । दोपसहितसंस्कारोबोघहेतुना सदृशाहणेन तदित्यु खरहिता रजते स्मृतिजीता। अस्यां स्मृती मनोदोपातदित्यंशोऽवसण्डितः । एतदुक्तं भवति-इदं रजतमिति नेदमेकं विज्ञानम्, किन्तु प्रहणस्मरणरूपे द्वे एते ज्ञाने, तत्रेदमित्यपरिगृहीतविशेषाकारं मास्वरमात्रमहणरूपं दोपसहितेन्द्रियसंप्रयो- गजम् । तथा रजतमित्यपि प्रमुपिततदित्युल्लेख दोपसहितसंस्कारजम् । संस्कारोबोधकन्तु दुष्टेन्द्रिय सदृशप्रहणं परिकल्प्यते। ततश्चार्ययोनियोश्च वियेकामहणाद् गृह्यमाण- मिदमाकारं स्मरणविपरिवतिना रजतेन समानाधिकृतमिति मन्यते, विविक्ततयाऽनव- गमान, न पुनस्तयोरैक्यं प्रथते, अविद्यमानस्यैकस्य प्रथनानुपपत्तेः। भेदस्तयोर्न प्रयत इत्येव तावत् युक्तम् । तस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेको सदृशग्रहण एवोपयुजावित्यन्यया सिद्धाविति । परिहरति असदिति। प्रतिमासापद्धवप्रसंगादिति भावः ॥१४-१६।।

·( ४७ ) अनुभृतेऽपि विपये तत्परामर्शचर्जितम् । न चोधं स्मृतिमिच्छन्ति धारावाहिकबोधवत् ॥ १७ ॥ अपरोक्षपुरोवर्तिसामानाधिकरण्यतः । नेयं स्मृतिः, किन्तु शुक्तौ भ्रान्तोऽयं रजतग्रहः ॥ १८ ॥ स्मृत्युद्धोधनिमित्तं च स्वप्ने किश्चिन्न विद्यते । पीतशङ्खाश्योधे च द्विचन्द्रग्रहणे तथा ॥ १६ ॥ दिङ्मोहालातचक्रादिभ्रान्तयथ कथं पुनः । स्मृतित्वाश्रयणेनैता वर्णनीया यथार्थतः ॥ २० ॥ तेनेन्द्रियादिदोपेण जायन्ते भ्रान्तिबुद्धयः । बुध्यमाना वस्तुरूपमन्यथास्थितमन्यथा ॥ २१॥ किंच पूर्वमनुभूते विषये पुनरुत्पन्नं ज्ञानं तत्परामर्शवर्जितं स्मृतित्वेन नेच्छन्ति धारावाहिकज्ञानवदित्याह-अनुभूतेऽपीति'। ननु स्मृतित्वासंभवेऽपि स्मृतिप्रमोपता युक्तवेति चेत्, नैवम्। संस्कारजत्वं स्मृतित्वं तत्प्रमोपास्मृतिप्रमोपता, तदा सर्वस्मृतिपु संस्कारजत्यानवमासात्प्रमोषत्व- प्रसंगः। अथ तदुक्तिलक्षितो ज्ञानविशेषः । तर्हि स विशेषः स्वानुभवसिद्ध एव स्वयंप्रकाशत्वात्सर्वज्ञानानाम् । अतः कथं प्रमोषता ॥१७॥ किंचापरोक्षपुरोवर्तीदमंशेन रजताकारस्य सामानाधिकरण्याभिधानादेकत्वं प्रवीयत इतीदं रजतमिति, समानाधिकरणं ज्ञानमयथार्थ मेवेत्याह-अपरोक्षेति ॥१८॥ किंच प्रहणाभिमानास्पदमिदं विज्ञानं प्रत्युत्पन्नमेवेन्द्रियं तद्भावमावितयात्मनः कारणं कल्पयतीति कुत उद्बोधकारणापेक्षा १ किंच स्वमपीतशंखद्विचन्द्रदिङ्मोहालात- चक्रादिभ्रान्तिज्ञाने संस्कारोबोधकसदृशदर्शनाभावात्कथं स्मृतित्वाश्रयणेन यथार्थत्वम् ? चिन्तापि पत्र नास्त्येव, अचिन्तितेऽपि क्वचित्स्वप्नाद्युत्पत्तिदर्शनादित्याह- स्मृत्यु- बोधेति ॥१६-२०॥ तस्माच्छुक्तिकागतेन पुरुषगतेनेन्द्रियादिगतेन वा दोषेणान्यथास्थितं वस्तुरूपम- न्यथा बुध्यमाना भ्रान्तिबुद्धयो जायन्त इत्यङ्गीकर्तव्यमित्युपसंहरति-तेनेति । नतु दोषाः कार्यशक्तिविघातकाः । न पुनः कार्यान्यथाभावहेतवः। मैवम् । अंगुल्यवष्टम्भलक्षणदोपे सति चक्षुपोऽन्यथा कार्यजनकत्वं दृष्टं द्वौ चन्द्रमसाविति, पुनश्चन्द्राप्रत्यायकत्वम् । तस्माच्छुक्तिरेव दोषयशादन्यथा प्रथते ॥२१॥ न 'विमत ज्ञान न स्मृतिरूप तत्परामर्शरहितत्वात् धारावाहिकज्ञानवदिति अनुमान मोध्यमिति पु-भ. पु.न्यायसिदौ पाठो ·। . (४८) स्थाणुर्वा पुरुषो वेति मन्देहो योऽपिजायते । अमावाचाशोऽर्थस्प स यथार्थः कथं भवेन् १ ॥ २२ ॥' सिद्धान्त:- व मो-य एवार्थो यस्यां संविदि भामते । वेद्यः स एव नान्यद्धि विद्याद्वद्यस्य लक्षणम् ॥ २३ ॥ किंध स्थाणुां पुरुषो घेति सन्देहसाने स्थाणुपुरुषोभयरूपार्थस्यामाधाकध यथार्थत्यमित्याह-स्थाणुर्वेति । किंचानास्यादिततिकरसस्य पालस्य मधुरे वितघीः कथं स्मृतिः । न च जन्मान्तरानुभूततिक्तस्मृतिरेपेति शक्यते वक्तुम् , जननमरणयोस्संस्कारोच्छेदकत्वात् । किंघ फेयमख्यातिरिति वाच्यम् , न तावत्ल्यात्यभावमात्रम्, सुषुप्त्यादा यतिप्रसंगात् । अथान्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिहेतुविज्ञानमिति चेन्मेयम् । यत्र दहि न प्रचिः झटिति बोधश्च भवति, तत्र कथं भ्रान्तिः। प्रथाविविक्तानेकपदार्थज्ञानं भ्रमः, तर्हि इदं रजतमित्यादेर्न भ्रान्तित्यम् । इदमिति रजतमिति पापुनरुतशब्दात्यथार्थस्मृतिहेतु- बया विविक्तावभासनात् । तेन सामान्यविशेषाकारयोरविवेकानमोनसंभवति, अन्यथा सामान्याकाराद्विशेषाकारस्य भेदानवमासादिदमित्येव स्यात् नेदं रजतमिति। ततश्य प्रवीयमानयोस्सामान्यविशेषाकारयो विवेको भ्रमः । नाप्रतीयमानाकाराविवेको भ्रमः! तथात्वेऽतिप्रसंगात् । तस्मान्नाविको भ्रमः किन्तु इदं रजतमिति एकमेवेदं प्रत्यक्षज्ञानं भ्रान्तं चेति प्रत्यक्षझानस्य व्यभिचारित्वं सिद्धम् ॥२२॥ इदानी राद्धान्तमारभते अन्न म इति परिहारमिति शेषः। सर्वज्ञानानां विषयाव्यभिचारित्वं साधयितुं सिद्धान्ती स्वमतेन विषयलक्षणमाह-च एवेति । यस्या संविदि सत्यां य एवार्थो भासते सोऽर्थ एव तस्यासविदो विषयः । भासनमेव पर्थस्य प्रतीतिविपयत्वम् , भासनमपि स्वव्यवहारानुगुणायाः प्रतीतेरात्मनि वर्तनम् । अथव्य- वहारो द्विविधः-मानसः कायिकश्चेति । मानसस्तु बुद्धिसुखदुःखेच्छादिरूपः, पाचक शब्दप्रयोगो वा सर्वार्थपु संभवति । तत्र कायिका वर्तमानेषु महत्सु चतुर्विधेषु द्रव्येषु उपादानादिरूपः, सद्गतेषु जात्यादिधषु समवायेन तद्विशिष्टद्रव्योपादानादिरूपः । यथा रजतादिसमवायभूमिरिति किचिद्व्यमुपादीयते, तथा मधुरमिति, तथान्यद्गन्धवदिति । २१-२२श्लोकाभ्या विपर्ययसरापयोर्याथार्यलक्षण प्रामाण्य खण्डयन् यथार्यज्ञानम्तयो पार्थक्य साधयामास व्याख्याकार । अन्ते च प्राभावरसम्मतमस्यातिशब्दार्थ त्रेधा विकल्प्य दूपयाञ्चकार किञ्च केयमल्यातिरित्यादिप्रन्येन । इदमन्यूनानतिरिक्त विद्यारण्य निविरचित विवरणप्रमेयसग्रहे समुपलभ्यते। पृ० १०२ अच्युत० ग्र० स. काशी। • देद्यावेद्यस्येति मु० पु पाठ । १ ·इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चाऽवभासते। तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात् ॥ २४ ॥ तेनान्यस्यान्यथाभानं प्रतीत्यैव पराहतम् । परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः ॥२५॥ नन्वेवं रजताभासः कथमेप 'घटिष्यति । उच्यते-शुक्तिराकलं गृहीतं भेदवर्जितम् ॥ २६ ।। शुक्तिकाया विशेपा ये रजताद् भेदहेतवः। ते न ज्ञाता अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता ।। २७ ॥ एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । प्रतीतेव्यवहारानुगुणत्वमपि तस्यो सत्यां समर्थस्येच्छोयवहार- निष्पचिरिति । तेन वेद्यत्वं विषयत्वमालम्बनत्वमित्यवभासमानत्वमेवेति द्रष्टव्यम् । केचिद्व्यवहारभाक्तवं विपयत्वमित्याहुः, तथा सति शुक्तिकागवमलादेहत्तोलनादि- व्यवहारभाजो विषयत्वापातान्नैतल्लक्षणमित्येतदभिप्रायेणोक्तम्-नान्यद्धि विद्या- द्वेद्यस्य लक्षणमिति ॥२३॥ भवत्वेवं विषयत्वम् । प्रकृते कि मायातमित्यत्राह-इदं रजतमिति । कारोऽवधारणार्थः ॥२४॥ शुक्तौ रजतमित्यत्र रजवमेव भासते, न तु शुक्तिरिति सर्वसम्मतम् । नच परस्मिन् भासमाने परंभासते इति, अन्यस्यान्यथा भानम्प्रतीतिविरुद्धमेवेत्याह-तेनेति। तेनासमीचीनं किंचिद्विज्ञानं न संभवति । शुक्तेहि रजतात्मनाऽवमासे ज्ञानमयथार्थम् । नच रजतं शुक्रात्मेति काचिद्धीरस्ति, तस्याऽर्थस्य प्रतीतिपराहतत्वात् । तेन नान्यस्यान्यथामानमिति : तेनेदमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनि व्यवहारानुगुणमिति यथार्थम् । रजतमित्यपि ज्ञान रजतत्वावच्छिन्ने व्यवहारानुगुणमिति यथार्थमेव । अय- मत्र प्रयोगः-शुक्ती रजतत्वेन न प्रकाशते तद्रूपेणासत्त्वात् , यद्यद्रूपेणासत् तत्तेनाका- रेण न प्रकाशते, यथा व्योम कमलरूपेगेति । तथा विवादाध्यासितं रजतविज्ञानं नायथार्थ ज्ञानस्यात् , उभयसिद्धसमीचीनरजवज्ञानवदिति ॥२५॥ चोदयति नन्वेषमिति । पुरोऽवस्थितस्यारजतत्याद्देशान्तरगतस्यासन्निहितत्या. दन तत्प्रतीतो कारणं रक्तव्यम्। न ज्ञानरूपं प्रतीयत इति वाच्यम् । रजत जानामी- स्थर झाना देन रजते मासमाने ज्ञानरूपं प्रतीयत इत्यसिद्धमेव । सबैरिदंच्या बाह्य- तयेय रजतप्रतीतेः, तेन रजतज्ञाने कारणं यक्तव्यमिति । परिष्यतीति. मु. पाठ । किमित्यवाह इति पुस्तके । 7 ·- अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता क्यापि च । मनोदीपात् 'तदित्यंशपरामर्श विवर्जितम् ॥ २८॥ रजतं विषयीकृत्य नैव शुक्तविरचितम् । स्मृत्याऽतो रजताभास उपपन्नो भविष्यति ॥ २६ ॥ धारावाहिकयनेयं स्मृतिरित्युदितञ्च यत् । उच्यतेऽनन्यगतितः स्मृतिरत्राऽवगम्यते ॥ ३० ॥ न घमन्निहितं तावत् प्रत्यदं रजतं भवेत् । लिङ्गायभावाचान्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः ॥ ३१ ॥ परिहरवि-उच्यते-शुक्तीति । पुरोऽवस्थितं शुक्तिशफलं भेदयर्जितं गृहीत, शुक्तिकाया रजवाद्भेदहेतवो विशेषाः, दोषाद्यमिभवादेव न ज्ञाताः, किन्तु सामान्य रुपतैय ज्ञाता । रजतसदृशशुक्तिकादर्शनासाधारणमात्रमहणाञ्च रजते स्मृतिर्जा- यमाना मनोदोपात्तदित्यंशरहिता शुक्रविवेचिता जातेति । एतदुक्कं भवति-शुक्तिकाव्यक्तिरजनजात्योः परमार्थतः पृथगतिमत्त्वेन युतसिद्धः योरपि विरद्धधर्माप्रहणाद्विलक्षणाकारबुद्धिविषयता शुक्तिशकलादेने लब्धेति भेदवर्जितं स्वरूपमेव गृहीतमिति । ननु तर्हि स्वरूपे गृहीते भेदे चागृहीते स्वरूपभेदयादकथा दचजलाञ्जलिस्स्यात् । शुको स्वरूपं गृहीतं, भेदो न गृहीत इत्युक्त्वात्-इति चेत् । उच्यते-विलक्षणाकारबुयर्हत्यं भेदः, अभिन्नाकारबुभ्यर्हत्वमभेद इति जाति- निर्णये प्रतिपादयिष्यते । तेन वुद्धिविशेपलक्षणमेव भिन्नत्वं नाकारान्तरनिर्वाह्यम् । सति चैवं केचित्पदार्था विपमरूपत्यात्स्वभावत एव विलक्षणाकारबुद्धिविपया भवन्ति । यथा गुणेषु रूपरसगन्धस्पर्शाः, द्रव्येषु घटपटादयश्च । अन्ये तु स्वत एव भिन्ना अपि नील- पीतादयः विस्पष्टतरविरुद्धधर्मामहणमपेक्ष्य विलक्षणाकारबुद्धिविषयत्वाभावान्न भिन्नाः भासन्ते । तथाहि-कस्यचित्पुरुषस्य पुरोनिहितं मापादिक दृष्टवतो नेत्रे निमील्य पुनर्मा- पान्तरादिकं तत्स्थाने निहितं पश्यतो न विलक्षणाकारा बुद्धिर्भवति । तस्माद्विलक्षणाकार: बुद्धचईस्य भेदांशस्याग्रहणाच्छुक्तिशकलमात्रं गृहीतं भेदवजितमिति युक्तमेव ॥२६ २६॥ अनुभाषते-धारावाहिकवदिति । तदित्युल्लेसविरहाद्धारावाहिकज्ञानवन्न स्मृतिः, नापिप्रमोपइति। परिहरवि- -उच्यत इति । अत्रेदरजतज्ञान इत्यर्थः ॥३०॥ अनन्यगतित्वमेव दर्शयति-न हसन्निहितमिति । कल्पकभूतमन्यथाऽनुपपद्यमानं वस्तु गृह्यते। । स्मृतिप्रमोघ प्रमुष्टतत्ताक स्मरणमिति चकोऽयं इति प्राभाकरस्वीक्रियते । इदमेव सर्वैरपि खण्ड्यते तत्र तत्र । अयञ्च स्मृतिप्रमोषोऽन्यत्र सर्वैरप्पररीक्रियते। तथाहि-भूतले घटी नास्तीत्यभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञान कारणम् । तच्चानुभवरप न भवितुमर्हति । असग्निवर्षात् । आदिमहणेनार्थापची -

·परिशेपाच स्मृतिरिति निश्चयो जायते ततः ।
तस्याः कारणमद्भावाद, धारावाहिकधीषु तु ॥ ३२ ॥
प्रत्युत्पन्नेन्द्रियग्रामसामग्रीग्रहकारणम् ।
ग्रहणस्मरणे चेमे विवेकानवमासिनी ॥ ३३ ॥
मम्यग्रजतबोधात्त भिन्ने यद्यपि तत्वतः ।
तथापि मिन्ने नामातो भेदाग्रहसमत्वतः ॥ ३४ ॥
सम्यग्रजतपोधच समक्षकार्थगोचरः।
ततो भिन्ने श्रध्वा तु स्मरणग्रहणे इमे ॥ ३५ ॥
समानेनैव रूपेण केवलं मन्यते जनः ।
अपरोक्षार्थबोधेन समानार्थग्रहेण च ॥ ३६ ॥
ननु प्रत्यक्षादिप्रमाणज्ञानत्यासंभवे सति नावश्यं स्मृतित्वमेयाऽङ्गीकरणीयम् ,
भ्रमत्वेनाभ्युपपत्तेरित्यवाह-तस्याः कारणसद्भावादिति । स्मृतिकारणभूतसदृश
दर्शनोद्भूतसंस्कारजन्यस्यसंभवात्स्मरणमेव । एतदुक्तं भवति-शानबिशेप एवं स्मृतिः
स्वकारणे: दोपसहायजन्यमानो ज्ञानमात्रप्रतिबद्धव्यवहारानुकूलस्यमायो जन्यते, न तु
विशेषप्रतिरद्धन्यवहारानुकूलस्वभाव इति तत्तानवमासादयति स्मृतिप्रमोपतेति ।
ननु तर्हि धारावाहिकज्ञानेप्यपि स्मृतिप्रमोपत्वमेवेत्यवाह-धारावाहिक-
घोषियति। धारावाहिकादी पूपज्ञानवदुत्वरज्ञानप्यनुभयकारणसद्भायात्स्मृतिप्रमोपता
न फल्प्येति । अर्थयोर्मेंदामह उक्तः । इदानी ज्ञानयोरपि भेदामहं दर्शयन् , ननु स्वयं
प्रसारायोपंदणस्मरणयो थ्योः कयं विवेकामहणमित्याशंक्याह-प्रदएस्मरणे चेति ।
स्वयप्रकारायोरपि विरुद्धविपयन्यासिद्धभिन्नतया प्रमाशो न भयति, घटादिप्रकाश-
नपत्स्वयंप्राशनेऽपि विवरायगमे विरुद्धधर्मापेक्षत्यमुपपन्नम्। तथाहि-घटादिकं
प्रति हि या प्रकारावा, सा स्वयं प्रत्यतीत्येवं विक्त स्वयंपा तेन विवेकामहणं
वित्योरपि युधम्। मेदामहसमत्यता-सम्पप्रजवमोचे समझेकार्यगोचरत्वेन भेदा-
भायात् भेदामद इत्यः ॥३१-३५॥
नन्धिदरजवमिति सामानाधिकरण्यप्रतीतिः फयमुपपद्यत इत्यवाह-मपरोक्षा.
पंपोनेशि। सामानाधिकरण्यमपि भवाप्रदादित्यर्थः ॥३६॥

·अलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत् समर्थितम् । व्यवहारोऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते ।। ३७ ।। समत्वेन च संचित्तेर्भेदस्याग्रहणेन च। मिथ्याभावोऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनाद ॥ ३८ ॥ ननु रजवार्थिनः शुक्तौ प्रवृत्तिः कथमुपपद्यते, ईप्सितात्मना ख्यात्यमावे लोष्टादावपि प्रवृत्तिप्रसंगादित्यत्राह-व्यवहारोऽपोति । ज्ञानयोरर्थयोश्च भेदामहात्प्रवृत्तिरित्यर्थः । लोष्टादौ तु प्रवृत्तिहेतोर्मेंदामहस्याभावादप्रवृत्तिः ॥३७॥ को' नाम भेदामहः १ उच्यते-भेदामहो हि नाम यदूपं ज्ञातं सत्प्रवृत्तिं वारयति, तस्य विशेषरूपस्याग्रहे सति साधारणाकारग्रहो ज्ञानार्थयोः । ननु भेदाप्रहस्य प्रवृत्तिहेतुत्वं न दृष्टमिति चेन्न, सर्वत्र भेदाप्रहादेव प्रवृत्तेः । किंचाऽन्यथाज्ञानस्यापि प्रवृत्तिहेतुत्यं न दृष्टमिति परिहारो वक्तव्यः । यदप्युक्तं--शक्ति- कासंप्रयोगे सादृश्याद्रजतमेव स्मर्यते चेदतिसादृश्याच्छुक्तिकान्तरमेव स्मयतामिति-- तदन्यथाख्यातिपादिनोऽपि समानम् । अथवाऽगृहीतभेदयोनिरन्तरोत्पन्नयोः परतन्त्रा- परतन्त्रयोः प्रतीतिः प्रवृत्तिहेतुः। एतेन फेयमख्यातिरिति यदुक्तं, तदपि परिहृतमेवा यदूपं ज्ञातं सदित्यादिनोवोत्तरत्वात् । ननु यदि सर्वज्ञानानां यथार्थत्वं तर्हि भ्रान्तत्यं कथमित्यत्राह-मिथ्यामायो:- ज्ञानानां सर्वत्र मिध्यात्वं व्यवहारविसंवादादेव, न पुनरयथार्थत्वात् । तथाहि यथार्थज्ञानस्यापि व्यवहारविसंवादामिथ्यात्वं व्यवहरन्ति लौकिकाः । हिमशिलादो जलबुद्धौ सत्यां जलप्रयुक्तावगाहनादिकार्याभावान जलमिति प्रतिपद्यन्ते, तथोष्णजलज्ञाने जलस्योपण्यामावेनाऽयथार्थत्वे सत्यपि यातशमनकार्यदर्शनेन व्यवहार विसंवादाभावान्न मिध्यात्वं व्यवहरन्ति । तस्मात्सर्यत्र मिध्यात्य व्यवहारविसंवादादेव । सचानास्तीति यथार्थत्वेऽपि भ्रान्तत्वन्नानुपपन्नम् ॥३८॥ । सर्वेषा प्रत्ययाना याथायंरक्षण प्रामाण्यमभ्युपगच्छना प्राभावराणामयमाशयः यत्र भ्रमो वादिभि स्वीक्रियते, नत्र भेदारहेणवोपपत्ती मभवत्या पयत् भ्रभो नाङ्गीवर्तव्य इति । तन्मते भेदाग्रह विकाग्रह इन्यनर्यान्नम्। तत्र देवरस्य भेदाग्रहस्य हेतुन्व नाङ्गीक्रियत, मुगुप्तो वस्याप्यग्रहणातातियाप्तिस्स्यान्, तद्वारणाय ज्ञानजेपयोविवेकापड इति यतव्यम् । मुषुप्नो स्वारसिकविवेवाग्रहम्य सत्वेऽपि ज्ञान यज्ञानपुरस्मर विवेषपहा- भावातानियाणि । अमानेमानव विवक्षित न बटुत्वम् । इतरथेद रजनमिनि शानद्रय- एवञ्च स्वम्पती विपयनश्चागृहीतविवेकानेकज्ञान- स्वमस्यानिरित्युक्त भवति । एकविषयानेकमानवनिदाप्तिनिरागार स्वापत युतम्। समूहालम्बनशाने तिव्याप्तिपरिहागय विषयत इति विशेषणमिति । तथा च स्वस्पतो विषय तवाग्रहीतभेदाभ्यामनुभवस्मरणाभ्या ममीचीन रजननानपादस्पेन च इद रजमिनि मामानाधि- परण्यध्यादेशस्य प्रवृत्तचोरपत्ती इद रजमिनीमाजमागविषयविशिष्टमे ज्ञान नाङ्गोकतं. प्पमिति पेयम् (लोधित भूमिकाया प्रष्टश्यम्) । पीति । - विवेकाच्यानावस्यानि प्रमुच्येत ।

·( ५३ ) रजतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरान् । बाधकप्रत्ययस्यापि बाधकत्वमतो मतम् ॥ ३६॥ 'प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात् ॥ ४० ॥ सन्निहितरजतशकले रजतमतिर्भवति यादृशी सत्या। भेदानध्यवमायादियमपि ताडक् परिस्फुरति ॥४१॥ ननु प्रसक्तप्रतिषेधात्मा नेदं रजतमिति बाधकज्ञानमिदमिति रजतज्ञानाभावेनो- पपद्यत इति यदुक्तं तन्निराकरोति-याधकप्रत्ययस्यापोति । इयं शुक्तिकेति स्वरूप- ज्ञानस्य स्वविषयविरुद्धरजतोचितव्यवहारनिवारणरूपत्वाद्वाधकताप्युपपन्ना । इतरथा अन्यथाख्यातिवादे बाधकप्रत्ययस्यापि अयथार्थतैव । तथाहि-इदं रजतमित्य- समीचीने ज्ञाने संसर्गस्यापरमार्थत्वात्तस्याभावोऽप्यपरमार्थ इति तद्विपय नेदं रजतमिति बाधकज्ञानमपि मिथ्या स्यात् । किच ज्ञानेनाऽज्ञानं निवय॑ते, न ज्ञानम् । तथाहि-ज्ञानेन वाध्यमानं किमेक- विषयम्, उत ? भिन्नविषयम् ? एकविषयस्य बाध्यत्वे धारावाहिकज्ञानानामपि बाध्यत्यापातः । भिन्नविषयस्य बाध्यत्वे रूपरसादिज्ञानानामपि बाध्यता स्यात् । तस्माज्ज्ञानेनाऽज्ञानं बाध्यते, न ज्ञानम् । अत एवोक्तं भगवता गुरुणा दशमाचे 'ज्ञानेनाऽज्ञानं निवर्तत इति बाधविदः' इति ॥३॥ ननु प्रतिषेधात्मा बाधक इति सार्वलौकिकम् । तेनेदं रजतमिति सामानाधिकरण्य- ज्ञानमयथार्थ प्रसक्तं नेदं रजतमित्यनेन वाध्यत इति कथं ज्ञानेनाऽज्ञानं वाध्यत इत्युच्यते ! नैवम् , इयं शुक्तिकेति स्वरूपज्ञानमेव बाधकज्ञानमित्युच्यते। अनेन शुक्तिस्वरूपा- ज्ञानं बाध्यते, स्वरूपज्ञानेन स्वरूपाक्षाने बाधिते सतीत्तरेतराभावव्यवहारोऽयं नेदं रजतमिति । न पुनरस्येव बाधकर बाध्याभावात् , शुक्त रजतभावोऽनेन बाध्यते नेदं रजत- मिति, तच्च न प्रसक्तम् । तेन शुक्तिस्वरूपाज्ञाननिबन्धनः प्रसज्यमानरजतव्यवहारः स्वरूपज्ञानेन वाध्यत इति स्वरूपज्ञानस्यैव बाधकरवमनेनोक्तम् । श्रतएव विनियोग- लक्षणे श्रुत्यादीनां बलाबलाधिकरणे-"अथ यत्तत्र तत्र" इत्यधिकरणपरिसमाप्ती पचिका--"इयं शुक्तिकेति, स्वरूपज्ञानमेय बाधकप्रत्ययः" इति। एवं समीचीन- रजतमोवे मिथ्याज्ञाने चानुस्यूतत्वादग्रहणमेव प्रवृत्तिकारणमित्युक्तम् ।।४०|| इदानीमुक्तमेवार्थ संक्षेपेणार्याभिः दर्शयति-सन्निहितरजतशकलेत्यादिना । सन्निहिते सम्यमजतशकले सत्या रजतमिति मतिः यादृशी, इयमपि शुक्तिभेदानध्यवसा- अस्याग्रतनपानानन्वयात् पूर्वणवान्वयाञ्च श्लोकार्घमेवैकश्लोक्त्वेन परिगणितं प्रन्यवारेणेति ध्येयम् । बृहत्या दशमाध्याये प्रथमपादे प्रयमेधिकरणे इति शेष । ३ तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमाधिकरणम् । . २ ·साधारणं हि रूपं तस्या अत्याच विद्यते तेन । तन्मात्रप्रतिभानात् समानतामेव मन्यन्ते ॥४२॥ तत्तुल्यव्यवहारः' प्रवृत्तिरपि युज्यते चातः । तद्विनिवारणकरणादाधकता बाधकस्यापि ॥ ४३ ।। एवं स्वप्नेऽपि वस्तुनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि । याचाहगेय परिस्फुरति साधारणं भास्यरत्यादिरूपं तस्या रजवव्यक्तरस्याः शुक्तिव्यक्तेश्च विद्यते। तेन साधारणरूपमात्रप्रतिभानात्समानतामेव मनोदोपादिना मन्यन्ते । सम्यग्र- जततुल्यव्यवहारप्रवृत्तिरपि भेदापहायुज्यते, तत्प्रवृत्तिनिवारणादियं शुक्तिकेति बाधक- ज्ञानस्यापि बाधकता युक्तयेति । अथवा शुक्ताविदं रजतमित्यत्र समयायोऽपि रजतजातीयव्यक्तिस्मरणात्स्मृति- विपरिवृत्तः, स्मर्यमाणव्यक्या पुरोवर्तिनो भेदाग्रह इति श्लोकत्रयेणोच्यते इति, केचिन्मन्यन्ते । अपरे तु संस्कारसहितचक्षुर्जन्या बुद्धिव्यक्तिरुभयविषयकवास्तु, ततश्च पुरः- स्थितायामपि व्यक्ती व्यवच्छिन्नाकारबुद्धिर्भवतीति विशिष्टत्यं च लब्धम् । अत्रापि धर्मधर्मिणोधर्मिभूतं द्रव्यं धर्मभूतेन जात्यादिना प्रायेण विशिष्टमवगम्यते । विशिष्ट त्वमपि तस्य व्यवच्छिन्नाकारबुद्धिगोचरत्वमेव, तदपि संबन्धिनोयोरधगमादेव सिध्यति न पुनर्विशेषणस्य सत्तामेवापेक्षते, मृतेन पित्रा विशेषणदर्शनात , तदेवमिहविशिष्ट- विषया बुद्धिर्जातापि बोधोत्तरकालं विशिष्टार्थविपया स्मृतिरिति परिहारः समान एवेति । तदभिप्रेत्याह-सन्निहितरजतशकल इत्यादिना । एवं व्याख्यायमाने श्लोकत्र- यमर्थान्तरे व्याख्यातं भवतीत्युपुनरुक्तता स्यात् , एवं च सति यदुक्तं "न चात्यन्तोद्वन्या समानाधिकरण्येऽपि स्मृतिरुपैया" [नयघि ४९१ ] इत्ययुक्तमेव, श्लोकत्रयेणास्यार्थ- स्योक्तत्यादुद्न्थत्यामायात् । एतदुक्तं भवति-सन्निहितरजतशफलस्य स्मृतिपरिवर्तिन्या रजतत्यजातेः परस्परा. कांक्षायां भेदापह इत्यर्थः । ननु तात्त्विकरजते नेदं रजतमित्यभ्रान्तौ भेदग्रहाभावेऽपि निवृत्तिदृश्यते, भेदमहा- भ्युपगमे अन्यथाख्यातिप्रसंगः, अतो न भेदाहो निवृत्तिकारणम् । उच्यते-- विवेकामहाद्विपयाननुगुणव्यवहारप्रसाधकं ज्ञानम् , इहाप्यरजते रजतस्य विवेका- प्रहाद्रजते अरजतमिति शब्दप्रवृत्तिरूपन्यवहारो जातः, सोऽरजतेन रजतस्य भेदप्रहा- निवर्तत इत्यन्यथाख्यातिः नास्माकं प्रसज्यते ॥४१-४३॥ नन्ववर्तमानावमासितयाऽतीतरजतावमासविज्ञानतुल्यताप्यस्यास्तीति तत्तुल्यः व्यवहारप्रतिरपि स्यादिति पुरोवर्तिनि शुक्तिशकले रूप्यार्थी प्रवर्तते, निवर्तते घेति व्यवहारप्रसक्तिरिति म पाठ ।

·अनुभूतांशमोपेण भासन्ते गृह्यमाणपत् ॥ ४४ ॥ ग्रहणस्य विशेपो हि गृहीतग्रहणं स्मृतिः । सा गृहीतांशमोपेण गृहीतिरिव तिष्ठति ।। ४५ ॥ संस्कारोबोधहेतुभ तत्राऽदृष्टं प्रकल्प्यते । विपरीतख्यातिपक्षेऽप्येपा तुल्या हि कल्पना ॥ ४६॥ अदृष्टस्य च हेतुत्वाजाग्रतस्तादृशी न धीः । अवस्थापि ह्यदृष्टस्य सामग्रीफलसम्भवे ॥४७॥ पीतशहावबोधे च पिचस्येन्द्रियवर्तिनः। पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितोऽस्वित्र विग्मता ॥४८॥ शङ्खस्येन्द्रियदोपेण शुक्मिा च न गृह्यते । केवलं द्रव्यमात्रन्तु प्रथते रूपवर्जितम् ॥ ४६ ।। युगपत्प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम् । नैवम् , सन्निहितरजतविषयसत्यबुद्धिवदियमपि ताशी परिस्फुरतीति कथमचर्तमानावभासितयाऽतीतरजतावमासतुल्यतेति न युगपत्प्रवृत्तिनिवृत्ति- प्रसंगः। स्वप्ने संस्कारोद्बोधकसदृशदर्शनाद्यभावात्कथं स्मृतित्वेन वर्णन मिति यदुक्तं तत्परिहरति-एवं स्वमेऽपोति । स्वप्ने समयमाणान्यपि वस्तून्यनुभूतांशमोपेण गृह्यमाणवद्भासन्त इति ॥४४|| स्वप्ने तु यदि स्मृतिः, तर्हि कथं गृह्यमाणवद्भासनम् , अन्यथाख्यातिप्रसंगादि- त्यत्राह-प्रहणस्य विशेषो हीति ॥४५|| ननु स्मृतौ गृहीताहणं तह्यत्रागृहीततया ग्रहणं स्यादित्यत्राह-सा गृहीता- शेति । ननु फस्यात्र संस्कारोबोधकत्वमित्यत्राह-संस्कारोदोघेति । पूर्वानुभूत- चिन्तासंभवे तस्याः संस्कारोद्धोधकत्वम् , यत्र न चिन्ता संभाविता सत्रादृष्टं कल्प्यताम् , अवश्यं चादृष्टव्यापूतिः स्वमेऽङ्गीकार्या सुखदुःखदर्शनात् । तथा चाचा-:-"क्षुद्रकर्मनिमित्ता स्वप्नावस्था" [वै० ६० विद्याप्र०] इति । दुःसमपि अदृष्टकृतमेव शंय्वधिकरणन्यायेन ।' एवं जामति सत्यपि प्रणिधाने स्वातुल्या भ्रमाः स्युः। अदृष्टस्य तस्यामवस्थायामन्यास्वत्वादिति । किचादृष्टाङ्गीकारो नास्माकमेय, किन्तु अन्यथाख्यातिवादिनोऽपि समानमित्याह-विपरीतख्यातिपक्ष इति । कथमित्यत्राह-श्रदृष्टस्य चेति ॥४६|| कथं जाप्रवस्थायामष्टाचाशज्ञानानुपपचिरित्यत्राह-अयस्या- पीति ॥४७॥ गृहीतिरिति-इति मु.पु पाठ । पू० मी० ३. ४.१० ·N गुणे द्रव्यव्यपेने च द्रव्ये च गुणकाङ्गिाणि । भासमाने तयोबुद्धिरमम्वन्धं न युध्यते ॥ ५० ॥ सत्यपीतावभासेन समे मातो मती इमे। व्यवहारोऽपि तत्तुल्यः, एवमत्रापि युज्यते ॥ ५१ ॥ यत्तु नेत्रगतस्यापि कजलस्य न कालिमा । गृह्यते कारणं तत्र तेनेन्द्रियनिरोधनम् ॥ ५२ ॥ अतसीपुष्पसंकाशं यत् तावनेत्रमण्डलम् । तत्रस्थमञ्जनं यत्तत् तेजोवृत्तिनिरोधकम् ॥ ५३ ॥ मण्डलान्तरसंस्थन्तु यन्नाम नयनेऽञ्जनम् । तस्यानावदोषेण नीलिमा नावगम्यते ॥ ५४॥ इन्द्रियोपरिभागेऽपि लिप्तेन स्वच्छभावतः । पित्तन नायनं तेजः काचेनेव न रुध्यते ॥ ५५ ॥ प्रसरन्नायनं तेजो ग्राहक 'नानिन्द्रियस्थितम् । पित्तस्याऽग्रहणं सौम्याव प्रभायामिव तेजसः ॥ ५६ ॥ नन्वतिधयलशवादी पीतश्श इति ज्ञानमन्यथाज्ञानमेव, अन्यथा यथार्थत्वं कथं युज्यत इत्यत्राह-पोतशहाययोधे चेति । सुगममन्यत् ॥४८॥४६॥५०॥५१।। नन्विन्द्रियवर्तिनः पित्तस्य पीतिमामहे नेत्रगतस्याञ्जनादेनीलिमा कथं न गृह्यत इति यदुक्तं तत्परिदरति-यत्तु नेप्रगतस्येति ॥५२॥ ननु कथमिन्द्रियनिरोध इत्यत्राह-अतसीपुष्पेति ॥५३॥ ननु भवतु नेत्रमण्डलमध्यगतेन्द्रियनिर्गमनद्वारस्थस्याञ्जनादेनल्यापदणं, तेनेन्द्रि- यनिर्गमननिरोधात् , तथापि तत्समीपभूतशुक्लमण्डलगतस्याञ्जनादेमंदणं स्यात् , तेनेन्द्रि यनिर्गमननिरोधामायादित्यत्राद~मण्डलान्तरेति ॥५४॥ ननु तहीन्द्रियवर्तिना पित्तद्रव्येणापि इन्द्रियनिरोधात्पीतिमामहणं नोपपद्यत इत्यवाद-इन्द्रियोपरिमागेऽपीति ॥५५|| ननु यद्यञ्जनादिनेन्द्रियद्वार निरोधाद्वहिरमदणं सहि द्वारस्थस्याञ्जनादेन्तर्भागस्य महणं स्यादित्यवाह-प्रसरदिति ॥५६॥ ' अद बोध्यम-द्रव्यनिरपेक्ष गुणग्रहण, गुणनिरपेक्ष द्रव्यग्रहणञ्चापलभ्यने लोवे । वस्तूरिकादिद्रव्याग्रणेऽपि देवलो गन्धास्य गुणोनुभूयते । प्रदोषसमय शक्त्यिगुणस्या- पहणेऽपि वलापाया गृहमाणत्वात् पृथक्वनाऽपि दव्यगणयोहण समवतीति । १ नायय-इति मु पाठ 1 ·( ५७ ) मधुरे तिक्तधीरेवं व्याख्याता पित्तवर्तिनः । तैक्यस्य रसहीनस्य गुडस्य च परिग्रहात् ॥ ५७।। तथा द्विचन्द्रबोधेऽपि भिन्नं द्वधैन्द्रियं महः । भिन्ने जनयति प्रल्पे एकस्मिन्नेव शीतगौ ।। ५८ ॥ सम्बित्ती ते न भिद्येते तद्वित्वे सति मन्यते । भिन्नार्थबुद्धितन्यत्वमत्रापि खलु पूर्ववत् ॥ ५ ॥ स्मरतोऽप्येकतां तेन भ्रमोऽयमुपपद्यते । न हि स्मृतिप्रमोपेण सर्वत्रैव भ्रमो मतः ॥ ६ ॥ ननु पित्तसहितमिन्द्रियं बहिर्गतं, तर्हि पित्तद्रव्यगतपोंतिमयपित्तद्रव्यस्यापि इन्द्रियसंयोगाद्महणं स्यादित्यवाह-पित्तस्याग्रहणमिति । यथा प्रभागहणे सत्य- प्यतिसौम्यादाश्रयभूततेजसो प्रहणं तयेति भावः । श्रतः पीतशादौ गृहीत्योरेय भ्रमा, स्वमे स्मृत्योरेव भ्रमः । इदं रजवमितिज्ञाने ग्रहणस्मरणयोरिति द्रष्टव्यम् ॥५६॥ नन्यतिमधुरे गुदादो तिकज्ञानस्य कथं निर्याह इत्यत्राह-मधुरे तिकीरिति । नन्यनास्यादिततिक्तरसस्य बालस्य मधुरे विवधीः कथं यथार्था । उच्यते-- जन्मान्तरानुभूतविक्तस्मृत्य भवतु । यथा जन्मान्तरानुभूतां सृप्तिकरी स्तन्यपानादिक्रिया मधजावो बालः स्मृत्वा कार्यमिति प्रतिपद्यते । अयं जननमरणयोः संस्कारोच्छेद- फत्यान स्मृतिरुपपद्यते इति चेत्, नेयम् , जननमरणयोस्तु नात्यन्तिकसंस्कारोच्छेदकत्य- मस्माकं संमतम् । ननु तहि भाष्यविरोधः, "जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यते" [शा. मा १. ३. १.] इति । मेयम् , प्रयत्नक्शाम स्मर्यत इति भाभ्यार्थः, न पुनरदृष्टयशादपि । तेनेह जन्मनि जन्मान्तरे याऽनुभूतविपया स्मृतिरित्यदोषः, अन्यथाननुभूताविषय- भ्रमपक्षे असम्नेय सप्तमो रसः तृतीयो या गन्धः किमिति नायभासेवेति ॥५॥ नन्वेकश्चन्द्र इति स्मृविज्ञानानुवृत्ती सत्यां द्वो चन्द्रमसाविति भ्रमस्याऽन्यथाशानं पिना कथं निर्याह इत्यवाह-तथा विचन्द्रयोधेऽपीति । अगुल्यषष्ठम्भादिना दिया मिन्नमेवेन्द्रियं तेनैव प्रकारेण पन्द्रमण्डलेन संयुक्तं प्रत्येक ज्ञानजनकं भवति, वदा चन्द्रद्वयज्ञानं भवति । एतदुक्कं भवति-निरन्तरोत्पनियोप्योरल्यत्यमाहिताप्रति- सन्धानसाम्येन मिनाथद्वयेन समं मेदामहाशिमचन्द्रव्यपहारहेतुत्यमिति । ननु बुद्धिद्वित्यानुभपामायाचदित्यव्ययहारो विवेकापणापन्द्र इति फिमिति नोच्यत इति घोचपरिहारोऽयुतः। ममायियुद्धिगोपरत्वेन द्वित्यस्पोत्पादासंमया. ददित्यानुमय एयानुपपन इति । सदयुपम् । देवदत्तस्य मृतेन पुत्रेण सह पत्यारपुत्रा इत्यत्र संख्यायाः सदसदाभयत्यं रष्टम् । सद्युदिगदित्यस्याप्युत्ससिः संमयति । सेन युधिदित्यध्यपहारो यिवेकाहरणादुरपयव एप, पद्रिाकारला नोट इत्येवायत् । भन्ये तु संख्याया नासदामपत्य, प्रापि स्वफ्यया पिकामदाद्ध्यपहार इति प्रतिपादिवत्यादिति मन्यन् ।।५-६०१ ·( ५८ ) दिङ्मोहेऽदृष्टसामर्थ्याद् दिक्स्वरूपानवग्रहाव । दिगन्तरस्वरूपस्य स्मरणाच भ्रमो मतः ।। ६१ ।। अलातचक्रेऽलावस्य भ्रमतः सर्वतो 'द्रुवम् । निरन्तरं धियो जावाश्चक्रवृद्धिसमा मताः ॥ ६२ ॥ कालभेदस्तु शोमत्वाद्धियां तासां न लक्ष्यते । चक्रधीव्यवहारच तेनाऽस्मिन्नपि युज्यते ॥६३|| 'अनेनैव प्रकारेण सर्वभ्रान्तिपु पण्डितः । उहनीया हेतुभेदा यथार्थज्ञानसिद्धये ॥६४॥ स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहेऽपि यदा द्वयम् । स्मर्यतेऽन्योन्यनिर्मुक्तं वदार्थविरहः कुतः १ ॥६॥ यदि चाथै परित्यज्य काचिद्बुद्धिः प्रवर्तते । व्यभिचारवती स्वार्थे कथं विश्वासकारणम् १ ॥६६॥ ननु प्राच्या प्रतीचीति व्यवहारः कथं युज्यत इत्यत्राह-दिमोह इति । सुगमम् ॥६॥ नन्वलातचक्रोदाहरणे चमबुद्धः कयं निर्वाह इत्यत्राह-अलातचफ्रेऽला- तस्येति ॥२॥ नन्वनेकज्ञानाङ्गीकारे क्रमेणोत्पत्तेः कालभेदाचक्रज्ञानं न संभवतीत्यत्राह--- कालमेदस्त्विति ॥६॥ पद्मपत्रशतव्यविभेदनवदतिशेप्रयाञ्चज्ञानमित्यर्थः। उपसंहरति-अनेनैवेतिnel ननु स्थाणुर्या पुरुषो वेति सन्देहोदाहरणे. उभयरूपामावादन्ययाज्ञानमेवे. त्यवाद-स्थाणुर्षा पुरुषो वेति । स्मृतिद्वयमेतदिति प्रत्यक्षपरिच्छेदे वक्ष्यामः ॥६५॥ अन्यथाज्ञानाङ्गीकारे दूपणान्तरमाह-यदि चामिति । एकत्राययार्थज्ञा- २ ३ ' अद्भुमिति म पु पार । एलेनैवेति मु.पु. पा०। भाट्टसम्मनप्रत्यक्षमपटकाविशरणमण्डनादमरे इनि दोष । अदं बोध्यम् । नयाहि-प्राभारा सर्वेशा झालाना यायायंरक्षण प्रामाद मभ्युपगच्छन्ति । तदमनुमान प्रमाणपन्ति-म विगीता सन्देहविभ्रमा यथार्या प्रय त्वात् इद रखतमिति प्रत्ययवत् इति । तत्र सर्वे प्रत्यया पयार्या अपयवादित्यार प्रयोग पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरप्पन साम्पसिद्धिरवच्छदरावच्छेदन साध्याम्विन प्रतिबन्धिः- १ ·: नन्वत्राप्यरजनधीतुल्यताशङ्कया समः । अविश्वासस्तत्र दोपविरहाचेद् विनिर्णयः ॥६७॥ सममेतद् विपरीतख्यातिपक्षेऽपि दृश्यते । अहो बत महानेप प्रमादों धीमतामपि ॥६॥ ज्ञानस्य व्यभिचारे हि विश्वासः किंनिवन्धनः १ । ज्ञानस्य व्यभिचारेऽपि ज्ञातं यत् सत्यमेव तत् ॥६६॥ अज्ञानमपि किन्त्वस्ति रूपभेदनिबन्धनम् । जिज्ञासा जायते येयं साप्यन्येन निवर्तते ॥७॥ नागीकारे यथार्थज्ञानेऽप्ययथार्थज्ञानशंकया ज्ञानतोऽर्थनिश्चयाभावाञ्झयेऽनाधा- सस्स्यादिति ॥६६॥ चोदयति-नन्यनापीति, अविश्वास इत्यन्तेन । सर्वज्ञानानां यथार्थत्वपक्षेऽपि भ्रमज्ञाने विवेकाग्रहदर्शनादन्यत्रापि विवेकाग्रहशङ्कया व्यवहारेऽनाश्वासस्तुल्य एवेति -तत्र दोपविरहादिति ॥६७॥ परिहरति-सममेतदिति । एतत्सर्वम् । परिहासोक्ति:-अहो यतेति । स्वठो ज्ञानतोऽर्थतथात्वे सति विरोध्यन्तरानुदये च व्यवहारविचिकित्सा। यश्च तुल्यधीसन्देह उक्ता, सोध्येचं भवेत् । किं शुक्तिकात्वरूपरूपान्तरे सत्यपि तदग्रहणाद्रजततुल्य धीत्वम् ? उत नेति १ तत्र रूपान्तरं प्रति प्रयत्नेनान्यिष्यतोऽपि यदि पूर्वा रजतधीरेया- नुवर्तते, उदा सैव शुक्तिरूपस्यानुपलब्धिरभावश्चेति सम्याबोधत्वनिश्चयः । त्वत्पने . तिमतेन बोध्य । द्वितीय प्रमोगस्तु विप्रतिपन्नास्सदेहविभ्रमा यथार्या प्रत्ययत्वात् सप्रति पन्नरजतप्रत्ययवदिति । अत्र विप्रतिपन्ना इति पक्षविशेषण दृष्टान्तासिद्धि-सिद्धसाधनता- दीपो वारयति-द्वितीये चानुमाने सशयत्वेन विभ्रमत्वेन न पक्षताऽङ्गीक्रियते । अपितु अयथार्थव्यवहारहेतुत्वेन मतद्वयसम्मतर प्रत्यया इति पक्षनिर्देश । न लाशयामि दिनम- कितु शक्यते प्राभाकरमते। व्यवहारसामान्य प्रति ईश्वरीयज्ञानस्य कारणत्वादयधार्थ- व्यवहार प्रत्यपि तस्य हेतुत्वेन तत्र सिद्धसाधनत्वाशका प्रसरतीति नाशक्नीयम् । प्राभाकर- मीमासकैरीश्वरस्पानगीकारात् । अत्र साध्यमपि याथाय स्वीयसर्व विषयावच्छेदेन विवक्षि- तम् । तेन सर्व धर्मिण्यभ्रान्त प्रकारे तु विपर्ययः, इति न्यायेन धम्यंशे सिद्ध प्रामाण्यमादाम सिद्धसाधनत्व नाशङ्कितु पक्यते । एवमनुमानेन विज्ञानाना प्रामाण्य प्रसाध्य, विपक्षे बायकान् चतुरस्त पर्यायान वर्णयामारा शालिक्नाय । ते च सविद्विरोधानाश्वासासत्स्यात्यकारणकार्योत्पतिप्रसङ्ग- रूपा । तत्राद्य सविहिरोध पञ्चविंशतितमेन इलोकेनोरन्यस्यतिरम । द्वितीयं सर्वानाश्वा- सरूप बाय दर्शयति-यदि स्वार्थ परित्यज्येत्यादिना ।

·यत्नेनान्विष्यमाणेऽपि रूपं तचेन्न दृश्यते । तदा पूर्वेव संवित्तिस्त'चेनाप्यपदिश्यते ॥७॥ अयथार्थत्वपक्षे च ज्ञानं साकारमापतेत् । आकारो भासते यो हि ज्ञान एवावतिष्ठते ॥७२॥ 'अयथार्थस्य बोधस्य नोत्पत्तावस्ति कारणम् । दोपाश्चन्न हि दोषाणां कार्यशक्तिविघातिता ॥७३॥ त्वमावेऽपि प्रमाणान्तरान्वेपणायां तबुद्धेरप्यन्यथाख्यातिशङ्का दुर्निवारा, यत्र तस्या रजवधियोऽनुवृत्तिनं तत्र तुल्यधीत्वशङ्काप्रसक्तिरिति विशेषः ॥६८-७१॥ अयथार्थज्ञानाङ्गीकारे दूपणान्तरमाह-अयथार्थत्वपक्षे चेति । रजताकारस्य स्वरूपत्वेन मानानासत्यता, नापि शुक्तिरूपतेति धीरेव साकारा स्यादिति बाह्यार्थापलापो दुर्निवारः। ज्ञानरूपत्यासंभवे असतः ख्यातिप्रसंगः, अन्यथा त्वसत एव रजवस्यात्र दोषयशात्संसर्ग इति चेत्तर्हि संसर्गाशेऽसतः ख्यातिप्रसंग इति ॥७२॥ किंच अयथार्थज्ञानोत्पत्तो कारणमपि नास्तीत्याहान-अयथार्थस्येति । शकते-दोपाश्चेदिति । न कारणामायः, दोषाणां कारणत्वादिति । परिहरवि-- नहीति । दोषाणां कार्यप्रसवप्रतिबन्धोपक्षीणत्यान्नान्यकार्यकरत्वम् । न हि मूपिकाघात शालिबीजं यवाकुरप्रसवसमर्थम् । यत्त दग्धं वेत्रबीजं कदल्यकरप्रसवसमर्थमिति, तयुधम्, न हि दाहोऽस्मिन्कायें दोपः, किन्तु कदलीकार्ये सामण्येव वेत्राजननादि वदोपता, न तु विकृतवेप्रजननात् । यत्त्वग्निदग्धं वेत्रं कदल्यड्डुरं न जनयतीति, तदयुक्तम्। - यथा न चेदन तथा । नास्तित्वेनेति मु० पु० पा० । तृतीय वाधकमाह-अयथार्थत्वपक्षे इत्यनेन । "चतुर्षमकारणककार्योत्पत्तिप्रसङ्ग-स्प वाधक निर्दिशति-अयथायस्येति । अत्रेय- मभिसन्धि-तथाहिन्यद्यस्य जनकत्वेन प्रसिद्ध, तत्ततोऽन्यस्य जनक न भवति । पलमदीन कन्दल्यद्धकुरस्य न जनकम् । तथा विमन चक्षुरादि अयथार्थज्ञानस्य जनव न भवति ययार्थज्ञानजनकत्वात् । यथा बलमबीज वदल्यतुरस्य । तस्मानायपार्पज्ञानस्य जनकमित्यनुमानप्रयोगो बोध्य । ननु निर्दष्टस्प ययाज्ञानजनकत्वनियमेऽपि दोपासहितस्य स्यादन्यभाव इत्यारावते- दोपारचेदिति । दोषाणा स्वारसिवायंप्रसवशक्तिप्रतिरोधमात्र वृत्यम् । मन्यकार्योत्पादकत्व वेति । अत्र व्याख्याकार भवनाथमिश्रेणोक्ते दोयाणा विपरीतकार्य- जनकत्व नास्तीत्यर्षे तस्वप्रदीपिवानयनप्रसादिनीभ्यामुान् दोपानन्यूनातिरेवमपोइत्य नयविवेकोक्त दोपणा कार्यजननशक्तिविघातमात्रत्वमेव न तु विपरीतकार्यारम्भपरवमिति समर्थपतीत्यनुसन्धेयम् । न स्वतियाधान ·'भस्मकादिषु कार्यस्य विधातादेव दोपता । अग्नेहि रसनिष्पत्तिः कार्य जठरवर्तिनः ॥७४|| विद्यमानवस्तुरूपग्रहणे प्रतिवन्धृता। दोपाणामुपपन्नेति भ्रान्तिरग्रहबन्धना ॥७॥ विषयाव्यभिचारित्वं साधयितुं सर्वसंविदामेपा। निरमीयत नीतिविदा शालिकनाथेन नयवीथी ॥७६॥ तत्र योगप्रतिबन्धे ह्यकुरपरिमाणस्रोतसि प्रचितस्य परिणामसन्तानस्य प्रतिबन्धापगमे महानगुरो जातः कदल्यङ्गुरसहशः इत्येतावत्स्रोतस इव सेतुविगमे महत्त्वम् । यदि दोषैरयथार्थी धीस्स्यात् , तदा दाहस्य कफाधिातुत्रयवैषम्यदोषानुपङ्गात् सर्वास्वे. वेन्द्रियार्थप्रतीतिषु सदा व्यभिचारसंशयः स्यात् । न च सनिवर्तते । निवर्तकेऽपि प्रत्यये सन्देहाविशेषात् । अस्माकं तु प्रतीतिकार्यबलादेव कार्यप्रतिबन्धकमात्रभूतदोपोत्पत्तिकं नेतुं शक्यते। किंच लाघवमप्यस्मिन्पक्षे दोपाणां प्रतिबन्धकत्वमात्रकल्पनात्, परस्य प्रतिबन्धकल्यं, विपरीतकार्यकरत्वं च कल्प्यम् , अप्रतिबन्धकत्वे सम्यग्ज्ञानस्यापि प्रसंगादिति ॥७३॥ ननु भस्मकाख्यदोषसहितस्य जाठराग्नेः सर्वदाहरूपान्यकार्यकरत्वं दृश्यत इत्यत्राह-भस्मकादिष्विति । भस्मकादिदोषेण जाठराग्नेः कार्यभूतो रसविवेको विहन्यते, ततोऽमिमात्रप्रयुक्तसर्वदाहं करोतीति सर्वत्र दोषाणां कार्यविघातकत्वमेवेति । ननु कार्यविधाते कारणत्वमङ्गीकृतमिति चेत् , मैत्रम्, तत्रापि सन्निधानमात्रादेव विहतिः । ननु तर्हि सन्निधौ कारणत्वमङ्गीकृतमिति चेत्, वत्र ह्युत्पत्तिकारणादेवोत्पन्न- मात्रात्सन्निधिः नान्यकारणत्वमित्यर्थः ॥७४॥ निगमयति-विद्यमानेति ॥७॥ इदानी प्रन्थकर्तुः प्रकरणस्य च संज्ञा प्रकरणप्रयोजनं चकेन शोकेनाह- विषयाव्यमिचारित्वमिति । सर्वसंविदां विषयाव्यभिचारित्वं साधयतुमिति प्रयोजनमुक्तम् ॥७॥ १ A "क्ट्दादिक्षानभुजा नराणा क्षीणे कर्फ मारतपित्तवृद्धी । अतिप्रवृद्ध पवनान्वितोऽग्निर्मुक्त क्षणात् भस्मकरोति यस्मात् ॥१॥ तस्मादसो भस्मसज्ञकोऽभूत्, उपक्षितोय पचते च यस्मात् । पातून्"- इति लक्षितो योगरत्नाकरे रोगविशेष भस्मरदीप । प्रहनिवन्धनेति मुदु पाठ ।

·मिश्रवानिग्नाधेन नपायोनिमंतिम् । तं गोरहितार्थाय प्रमागरमतं यया ॥७७॥ इति श्रीमहामहोपागण-शालिग्नायमिथप्रगीतायां प्रकरणपशिरायां नीतिपयो नाम हनीयं प्रकरणं ममासम् ॥ शालिश्नापेनेति, मन्याः संज्ञा । नययीपीति प्रारहस्य संपर्यः । ।। इवि मरणपगिरायागयां जयपुरिनारायणपिरपितायां न्यायसिद्धी गपपीयो गाम एती प्रपररा समाराम ।।

·जातिनिर्णयो नाम चतुर्थ प्रकरणम् प्रकरणार्थप्रतिज्ञा- बहुधा जातिविपये विवदन्ते विपश्चितः । प्रभाकरमतेनाय तेषां प्रत्यास उच्यते ॥१॥ केचिदाचक्षते-जातिरिति विकल्पविलसितम् इति । एके तु सतीमपि जातिमाश्रयेभ्योऽभिन्नामनुमन्यन्ते । अन्ये तु मिन्नामप्यनुमेयामाहुः । अपरे तु भिन्नाभिन्नामिच्छन्ति । तथा अजातावपि जातिव्यवहारो बहुलमुपलभ्यते केपांचिदिति तन्निराकरणायेदमारभ्यते । तत्र न्यायसिद्धिः स्वमतेन तस्य निमित्तपरीष्टिरित्यादिसूत्रत्रयं व्याख्याय कतिपयदोपोपेतमपि चोदनाप्रामाण्योपयोग्यनेकार्थाभिधानादपेक्षितं परममिति मत्वा भगवता भाष्यकारे- णोपन्यस्तम्। तत्राध्याहृतनब्युक्तेन "तस्य निमित्तपरीष्टिरिति" सूत्रेण सत्संप्रयोगे इति तत्प्रत्यक्षमित्येवमन्तेन च साक्षादुक्तमेकमधिकरणम् । तत्र निमित्तपरीक्षा न कर्तव्येति प्रथमं राधान्तसूत्रमाशंकितपूवपक्षपरिहारार्थम् , व्यत्यस्तसत्तच्छब्दकमुत्तरसूत्र- मपि मेयविषयप्रत्यक्षलक्षणप्रदर्शनमुखेन राधान्तस्थापनार्थ श्रुत्या, अर्थानिरालबन- वादादीन्यभावनिराकरणपर्यन्तानि सप्ताधिकरणानि सूचितानीति दर्शनार्थातः । साक्षादुक्तराद्धान्तोपक्रमाधिकरणेप्याशंकितपूर्वपक्ष एव जातिरिति विकल्पविलसित- मित्यादिनोच्यते । तदवलम्बनेनेदं प्रकरणमारभ्यते । तत्र प्रारिप्सितस्य प्रकरणस्य संप्रदायप्रतिपाद्यप्रयोजनानि कथयति-बहुधेत्ति। प्रभाकरमतेनेति संप्रदाय उक्तः, परेपो प्रत्यादेशः प्रतिपाद्यः, विवादनिराकरणं प्रयोजनम् । वादिना विवादं दर्शयति तत्र केचिदित्यादिना केपांचिदित्यन्तेन । वादिनां विवादमेव दर्शयन्सौगताना' मतं दर्शयति केचिदिति । केचित् सौगता इत्यथः । विकल्पशब्देन शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यः प्रत्ययविशेष उच्यते। तदुक्तम्- शब्दज्ञानानुपाती योऽवस्तु शून्यस्स उच्यते । विकल्प इवि तत्वहः खरएंगखपुष्पयत् ।। इति । तथा दिङ्नागेनापि सूनितम्, शब्दज्ञानानुपाती पस्तुशून्यो विकल्प इति । विकल्पस्य वितसितं विकल्पविलसितम् । मतान्तरं दर्शयति-पके विति। अन्ये . सुगतपक्षमिति भ पु. पाठः । 'प्रमाणसमुच्चये (?).

·'सिद्धान्त:- जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरः। पूर्वाकारावमर्शेन प्रभाकरगुरोर्मता ॥२॥ पूर्वपक्षः- नन्वाश्रय एव द्रव्यं जातेरसदिति सौगताः। तथाहि न परमाणुपु चतुर्विधेषु पार्थिवाप्यतेजमवायवीयेषु जातिराश्रिताऽभिमता, अनुवृत्ताकार- प्रत्ययवियोगाव । मिन्नेषु यदभिन्ना जातिरुपेयते, तत्रानुवृत्ताकारावभामिनी बुद्धिरेव निवन्धनम् । न कस्यचिजन्तोः परमाणुपु करणपथविदूरवर्तिपु निपु- वैशेपिका इत्यर्थः। श्राश्रयेभ्यो भिन्नामेव जातिमनुमेयामाहुरित्याह-अन्ये त्यिति ! अपरे कोमारिलमतानुसारिणः पाश्रयेभ्यो भिन्नाभिन्नामिच्छन्तीत्याह-अपरे त्विति । तथाऽजातावपि सत्तादौ जातिव्यवहारो, वहुलं समन उपलभ्यते, केपांचिद्वादिना- मित्याह-तथाऽजातापपीति । तेषां निराकरणार्थमिदं प्रकरणमारभ्यत इत्याह- तनिराकरणायेति। इदानी स्वमतं श्लोकेन प्रतिजानीते-जाविराश्रयतो मिन्नेति । जातिरस्तीति शेपः, विकल्पविलसितमिति' सौगतपक्षं व्युदस्यति-जातिरस्ति, न पुनर्विकल्प- विलसितमित्यर्थः । आप्रयतो मिन्नेत्यनेनाऽभेदपक्षं, भेदाभेदपक्षं च नाभिन्ना, नापि भिन्नाभिन्ना, किन्तु मिन्नेत्यर्थः । प्रत्यक्षज्ञानगोचर इत्यनेनाऽनु- मेयपक्षं व्युदस्यति-नाप्यनुमेया, किन्तु प्रत्यक्षगम्येत्यर्थः, गोचरशब्दो नित्यपुल्लिङ्गः । पूर्वाकारायमर्श नेत्यनेनाऽजातायपि जातिव्यवहार इति पक्षं व्युदस्यति पूर्वाकारावमर्शना- भावात्सत्चादी सामान्यं नास्तीत्यर्थः। अत्र पूर्वपक्षं कुर्वन्नाश्रयभूतद्रव्याभावादेव जातेरप्यभाव एवेति सौगता मन्यन्त इत्याह-नन्याश्रय एवेति । द्रव्यमवयविद्रव्यमित्यर्थः। आश्रयाभावमेव दर्शयन्प्रयम द्रव्येषु चतुर्विधेपु जातिर्नाश्रितेति जातियादिनामपि सिद्धमित्याह-तयाहीति। फुत इत्याह-अनुवृत्ताकारेति । ननु भवतु चतुर्विधेषु परमाणुप्यनुवृत्ताकारप्रत्ययामावः, क्यापि कयं जातेर- भाष १ इत्यत्राह-मिन्नेविति। अनन्ययासिद्धानुवृत्ताकारप्रत्ययो जाती नियन्धन- मिति परमाणूनां जात्यभावं पिवृणोति-नकस्यचिदिति। परमाणूनां नित्यानुमे- यत्वादनुमानस्य च सन्मात्रप्राहित्वादनुवृत्ताकारयुध्यसंभवान्न सेपु पाविरस्तीति । ' अयञ्च ग्रन्यकारस्मर्वत्रादौ स्वसिद्धान्तमुपक्षिपन् तत् पूर्वपक्ष तनिरसन तत प्रतिज्ञातञ्च मिद्धान्नमपादयन् प्रकरणामुपमहरतीति शेयम् । २ मुदितपुस्तरे "गोचरा" इति स्त्रीलिङ्गपाठो दृश्यते । व्यास्थामा पुल्लिगपाठस्यैव समर्थनात्स एव पाठो मूले निवेशितोस्माभिरित्यनुमन्धेयम् । व्युदस्यति ·णमपि निरूपयर्तोऽनुवृत्ताकारावभासिनो मतिराविर्भवति । यापि चेयं परमाणुरिति मतिः, सापि पारिमाएडल्यलक्षणगुणकारणिका मीमांसकैरपि सङ्गीर्यते। पृथिवीत्वादिकमपि न तत्तदसाधारणगन्धादिगुणसमवायमात्र- लब्धात्मलाभायां पृथिव्यादिबुद्धौ निबन्धनम् । न च स्थूलेषु द्रव्येषु जातिः समवेयात, तेषामेव दुरुपगमत्वात् । न खलु स्थूलद्रव्यारम्भो घटते । तथा हि-व्यणुकादिक्रमेण स्थूलद्रव्यारम्भोऽभिधीयते, तत्र तावद् द्रव्यारम्भ मनु मीमांसकैकदेशिनः केचिदाद्यमद्वतिरेकेण परमाणुनाम नास्तीति मन्यन्ते। तेषां मते त्रसरेणुरेव परमाणुशब्देनोच्यते । तेषु परमाणुः परमाणुरित्यनुवृत्ताकाराष• भासिनी बुद्धिर्जायत इति परमाणुपु परमाणुत्वं नाम सामान्यमस्त्येवेत्यत्राह- यापि चेयमिति । परमाणुष्वपि या परमाणुः परमाणुरिति मतिः, सापि परमाएव- साधारणपारिमाण्डल्यलक्षणगुणकारणिकेति जातिवादिभिः मीमांसकैरपि सजीव इति न तेषु जातिरिति, नास्माकं यत्न इत्यर्थः। ननु यद्यपि चतुर्विधेषु परमाणुयु परमाणुत्वं नाम सामान्यं नास्ति, तथापि पार्थि- वादिषु पृथिवीत्यादि सामान्यमस्त्येव । शरीरघटकुड्यवृक्षादिपु पार्थिवेषु यजलादिभ्यो व्यावृत्तमनुगतमीक्ष्यते, तत् पृथिचीत्यम्, तवातीन्द्रियेपु परमाणुपु द्वषणुकेषु च गन्धव- स्वेनानुमेयम् । गन्धयत्त्वमपि तत्कायें गन्धोपलब्धेरनुमेयमेव, अन्यथा तत्कार्य गन्धानुपलब्धेरित्येवं सामान्यमस्त्येवेत्यत्राह-पृथियीत्वादिकमपीति । पार्थिवेषु शरीरवृणगुल्मवृक्षादिपु पार्थिवत्वं नामानुवृत्ताकारं न प्रतीयते इति न पार्थिवत्वं नाम सामान्यमस्ति। ननु जलादिभ्यो व्यावृत्तिः प्रतीयत इत्युक्तम् । मैवम् । तत्तत्पदार्थस्वरूपन्य- तिरेकेण न वस्त्वन्तरं व्यावृत्याख्यं प्रतीयते, अनुवृत्ताकार प्रत्ययविरहात् । सति पर्थ प्रत्यक्षेषु द्रव्येषु पृथिवीत्याद्यभावादेव गन्धादिगुणकार्यसमवायाभावात्कय परमाणुषु पृथिवीत्वादिसामान्यानुमानम । अक्षरार्थस्तु पृथिव्यादिपु तत्तदसाधारणगन्धादि- गुणसमवायोपाधिमानादेव लब्धात्मलाभायो पृथिव्यादिबुद्धो सत्यों निनबन्धनमेव पृथिवीत्यादिसामान्यकल्पनमिति । अनादिग्रहणेन पृथिव्यादीनां नवानां द्रव्याणां द्रव्यत्यं नाम सामान्यमस्ति । वत्राप्रत्यदेषु द्रव्येषु द्रव्यत्वसामान्याभ्युपगमः, तत्कार्येषु गुणदर्शनात्, फारणेऽपि गुणवत्त्वानुमाय गुणवत्त्वाद् द्रव्यत्वमनुमीयते, इत्येवं द्रव्यत्व- सामान्य थैरभ्युपगतम्, तदपि निराझवम् । अनुचाकारप्रत्ययाभावात् । न ह्यात्मान- मुपलब्धयतश्चतुर्विधेषु प्रसरेण्यादिपु अनुचाकारायमासिनी बुद्धिरस्तीति । तस्मात्पर- माणूना जात्यामयत्वं दुरुपपादमेव । ननु तर्हि स्थूलद्रव्येषु जातिः समवेतीत्यवाह-न घ स्थलेष्यिति । पुत्र इत्यत्राइतेषामेति । स्थूलद्रव्यानारम्ममेयोपपादयवि-तयारोति । परिमाणलक्षणेति-मु.पु. पार। १ सम्भव इति. मु.पु. पाठः । .

·एव न साधीयानिति मन्यामहे । न सलु तथैवैकः परमाणुरारभते । द्रव्यस्यैकाकिनः स्थूलद्रव्यान्तरारम्भकत्वानुपपत्तेः। न चैकैकद्रव्यव्यति- रिक्तमपरमारम्भकमस्ति । संयोगोऽपि च तयोरनुपपन्न एव । स हि नैकैक- द्रव्यसमवेतः, नाप्यनेकद्रव्यसमवेतः । एककातिरेकेणाऽनेकस्पामावान् । एवञ्च प्रत्येकमेकद्रव्यसमवेतत्वाभाचे, नानेकद्रव्यसमवेतत्वमपि सम्भवति । ननु कथं व्याणुफारम्भासम्भव इत्याशक्य किमेकैकः परमाणुः व्यगुफमारभते १ रतानेकः १ इति विकल्प हृदि निधाय, प्रथमपने दूपणमाहन चल्चिति । फुत इत्यत्राह-द्रव्यस्यकाकिन इति । शिक्यादिवेककस्य द्रव्यस्य द्रव्यान्तरारम्भ कत्वदर्शनाभिरवयवस्येत्यध्याहर्तव्यम् । वेन द्रव्यस्यैकाकिनो निरवयवस्य द्रव्यान्तरा- रम्भोऽनुपपन्न इत्यर्थः। शिक्यादिपु सावयवस्यकाकिन इति न कश्चिद्विरोधः। किं च नित्याः परमाणव इवि भवतामभिमतम् । एकस्य नित्यस्य शक्तस्वमा यस्यारम्भकरवे कार्यस्य सर्वदोत्पत्तिप्रसङ्गः, अपेक्षणीयामावात् । ततश्चान्योन्यविहतं जगत्सर्व निरुच्छ्वासमापद्येत । तथा कार्यस्याविनाशित्यञ्च प्रसज्येत । आश्रयनाशात्, समवायिकारणनाशाद्वा, असमवायिकारणनाशाद्वा, कार्यस्य नाशो नियतः । इह विविधस्य नाशस्यामावादविनाशित्वप्रसङ्गः । ननु तर्हि अनेक प्रारम्भक इत्यत्राह-न चैकैकेति। एकातिरिक्तानेकामावा- मानेकस्यारम्भकत्वम् । ननु द्वाभ्यां किमिति नारभ्यते ? उच्यते-अप्रत्यक्षेषु परमा. गुप्यपेक्षावुद्धिजन्याया द्वित्वयुद्धरसम्भवेन द्वित्वासम्भवान्न द्वाभ्यामारम्भः । किं च परमाणुद्वयेनारम्भपक्षे निरवयवत्वेन सर्वतः संश्लिष्टत्वात्परमाणु- परिमाणादधिकहस्वदीर्घत्वाद्यनुत्पत्तिप्रसंगः । प्रयाणामप्यारम्भकत्वं भवतामनिष्टमेव । तथासति तयारधेन द्रव्येणावयवबहुत्वान्महता भवितव्यमित्यनिष्टप्रसङ्गात् । किन अणोरेकेन संयोगे संयुक्तप्रदेशातिरिक्तप्रदेशान्तराभायादेव तृतीयस्याण्वन्तरस्यासंयोगात त्रिभिनेकावयव्यारम्भः स्यात् । किन परमाणुनामनित्यत्वात्तेपामप्यारम्भकान्तरं तेषाम- पीति कार्य परमाणुस्स्यात् । अनित्याः परमाणवः, अवयवयत्त्वात् , तन्तुवदिति। तथा व्यणुकं कारण- नाशादेव नश्यति, कार्यद्रव्यत्वात् पटवदिति । सावयवत्वा । सावयवत्वमपि कार्यद्रव्यत्वे सत्यमूर्तत्वात्। युगपत्सदिसंबन्धाता। उक्तं च दिङ्नागेन- "युगपद्योगादणूनां स्यात् प{शता" इति । किंध उठेन न्यायेन परमाणोः संयोगोप्यनुपपन्न इत्याह-संयोगोपि चेति। तस्यापि फायत्वादिति भावः। स हि संयोगो नकद्रव्यसमवेत, नाप्यनेकद्रव्यसमवेत इत्याह-सहि नैकैकेति । ननु संयोगस्य द्विष्टत्वादेव मा भवत्येकैकद्रव्यसमवाया, अनेकद्रव्यसमवायः किमिति न भवतीत्यत्राह-एफैकेति । दाणुकासंभवादेय त्रिभिः ·अनेनैव मार्गेण व्यणुकस्य त्रिभिद्वणुकरारम्भरणीयस्य महिमगुणशालिनः सम्भको निरस्तः। तदेवं दूरभूता स्थवीयसामवयविनामारम्भसंकथा । अपि चावयविनः किमवयवेषु प्रत्येक कात्स्न्येन वृत्तिः ? व्यासङ्गेन वा ? इति चिन्तनीयम् । न तावत् कात्स्येन वृत्तिमुपलभामहे, एकैका- वयवगतस्य तस्याप्रतिपत्तः। एकैकावयवगते च कम्पे रागे वा सकलस्या- वयविनः कम्परागप्रतीतिप्रसङ्गाद । तथावयवान्तरे च कम्परागविरहे कम्प- रागविरहसमासक्तः, अवयवी कम्पेत न कम्पेत, रज्येत न रज्येत चेति विषमां दशामाविशेव । नापि व्यासङ्गेनावयविनो वृत्तिरवयवान्तरविरहाव अवयवान्तरशालिनो हि केनचिदवयवेन कचन, केनचिदवयवेन कचनेवि न्यासङ्गिनी धृत्तिरुपपत्तिमती। किश्चककत्रावृत्रवृत्ति रेख, एकैकातिरिक्ताने द्वपणुकरारभ्यस्य ज्यणुकस्यापि संभवो न भवतीत्याह-अनेनैवेति। उक्तप्रकारेण स्थवीयसां घटाद्यवयायनामारम्भसंकया दूरत एव निरस्तेत्याह-तदेयमिति । परमार्थतोऽवयविन उत्पत्तिनं संभवतीत्युक्तम् । इदानीमुत्पत्तिसंभवेप्ययय- वेष्वयययिनो तिर्न संभवतीति इत्यन्तरमाह-अपि चेति । एकस्यावयविनो येऽयययाः सन्ति, तेषु सर्वेष्यययवी कलापिकण्ठगुण्यत्किंप्रत्येक कात्स्येन धर्तत रत सूत्रे भएयादेवि व्यासांगेन या ? इत्यर्थः । प्रथमपते दुपणमाद- तापदिति । नन्वयययिनः स्वायययव्यतिरेकेणायय- पान्तरामावादेय व्यासन वृत्त्यभावाव्यासट्रेनैव यर्तनं युक्तमित्यत्राह-एकैकेति । एकापययगवत्वे तस्याययविनः फात्स्न्येन वृत्तावेकावयवदर्शने सकलावयन्युपलम्भ- प्रसंगादिति दूपणान्तरमाह-एफेकाययपगते घेति। अयययी पलपलदवययत्यान् , चलत्सर्षाययवायवियत् । रक्तोऽश्ययी रफायययत्याद्रसर्याक्यप्रायवियत् । एका- घयथे सर्यस्यायययिनो वृत्तः फम्परागप्रतिपचिप्रसङ्ग इति । मयत्येयमित्यत्राह- तपायययान्तर इति । पूर्वोक्न न्यायेन अवययान्तरस्य फम्परागपिरहेऽपर्यायनोऽपि फम्परागाभाषप्रसंगः। अचलदयययी अचलदषयपत्यात, अचलत्सर्यावययायवियत, भरकोऽपयत्री अरकाययपत्यात अरछसविययापयधिपत् । नन्येयमपि भयतु, फो दोप? इत्यवाह-अपपपी कम्पेत इति । तयासति प्रत्यपयपमपयपिनो भेदमसंगा। व्यादि अनेकाययषेप्यपयव्येको न भपति, रज- रम्यान, स्थालीग्लशयत् । सयापयन्येको न मयति, चलापलस्यात् , पर्यवपा- पाणया, पाठानापूतत्यात्, पुषपदादिदिति । दितीयपर दूषणमाद - मापीति । सत्र कारणमाद-मययति । स्थाययययविरफेणायययान्तराभायात् । एतदेयोरपादयति-अपपयाम्तरणालिन इति। .

·(१८) कामावाद । किश्च सकलाययवग्रहणे एव नियमेनाक्यको ज्ञायेत, न च तथा सम्भवति, अवयवान्तरेणावयवान्तरविरस्कारात् । न च प्रकारान्तरण कृत्तिरिति वदितुं शक्यम् ; अनुपपत्तेः प्रकारान्तरस्य । अवयवेभ्यश्चावयवी व्यतिरिच्यमानोऽव्यतिरिच्यमानो वान प्रमाणेन सङ्गच्छते। व्यतिरिक्तो हि तदग्रहेऽपि ग्रहणं कदाचिदनुभवेत् । न खलु मिन्नयोः सहोपलम्भनियमो घटपटयोरिव । तद्वदवयव्यपि भिधमानो नावयवैरैव सहोपलभ्येत । कस्याश्चिदपि दशायामननुभूयमानेष्वप्यवयवेष्वनुभूयेत । न चावयविनमवयवानुभवमन्तरेण केचिदुपलमन्ते । अव्यतिरिच्यमानस्तु नास्त्ये- वेति वचनभङ्गिमारणोतं भवति । तदेवमवयवि द्रव्यमुपपत्तिमिरनुमन्धीयमान- मेकान्ततो लीयते । कथं तर्हि स्थूलावमासिनी मनीपा समर्थनीया ? इत्यम्-उत्तराधरभावन निरन्तरमुत्पन्नाः परमाणव एव समधिगतेन्द्रियकज्ञानजननयोग्यदशाविशेपाः प्रत्यक्षमीत्यन्ते । तस्वथाभवाननुमंदधतस्तद्रलभावी मानम एव स्थूलविकल्पो विजृम्भते, दूरादिव तरुषु निरन्तरेषु समनुभूयमानेषु वनमिति मतिः। अतः स्थवीयसां द्रव्याणामाश्रयत्वेनाभिमतानामयोगालातिरपि तदाश्रिता नाम्यु- पगममर्हति । किंच वृत्तिमान्कात्स्न्यैकदेशयोरन्यतरेण व्यातः । यथा सक्सूत्र फुसुमेपु, यथा वा कलापिकण्ठगुणः। दूपणान्तरमाह-किंचेति । कुन्त इत्याह-एकातिरिति । दूपणान्तरमाह- सफलाययध इति । सर्वावयवेप्ववयविनो वृत्तरित्यर्थः । भवत्वेव- मित्यवाह-न चेति। ननु कथमसंभव इत्यत्राह-अधययान्तरेणेति । ननु तर्हि प्रकारान्तरेणवर्तत इत्यत्राह-नवेति । कारणमाह-अनुपपवेरिति । अवयवी वृश्चिमान भवति, कात्स्न्यैकदेशातिरिक्तचित्वात, खरविपाणवत् । किंध अवयवेभ्योऽवयची व्यतिरिकोऽव्यतिरिक्तो धा। उमययापि न संभवती- त्याह-अययवेभ्य इति । व्यतिरेके दोपमाह-व्यतिरिक्को होति । कुत इत्याह-- न बल्यिति। एतदेवोपपादयति तद्वदधयव्यपीति । अव्यतिरेके दोपमाह-अध्य- तिरिव्यमान इति । निगमयति-तदेयमिति। फयंतहीत्यादिना स्थूलबुद्धः कथं निर्वाह इति पृष्टे वैभाषिक परिहरति-त्य- मिति । निरन्तरोत्पन्नेषु परमाणुष्यनेकेषु स्थूलज्ञानं जायते, अनेकेपु वरुधु यमप्रत्ययवत् । ननु परमाणनामतीन्द्रियत्वात्पुसदशाप्राप्तस्यापि प्रत्यक्षता न स्यात्, प्रत्यक्षेषु तरुपु युको वनप्रत्ययः । उच्यते। एकैकस्यामत्यक्षत्वेऽपि पुञ्जदशामाप्तः प्रत्यक्षा स्यात् ·अपि च जातिरपि नेन्द्रियज्ञानविपया प्रतीयते, तस्या नित्यत्वेनाम्यु- पगमात् । नहि नित्यं कस्मैचित्कार्याय पर्याप्तम् तद्धि न शक्तस्वमावम् , नित्यं कार्योदयग्रमङ्गान् । अशक्तस्वभावं तु नित्यत्वादविचिकित्सयाऽशक्तिक नित्यं न किञ्चित् कुर्यात् । न चाजनकमिन्द्रियज्ञानविषयतामनुभवति । यो हि विषयः स्वस्यान्वयव्यतिरेकज्ञानमनुकारयति, स प्रत्यक्षः। किश्च समुन्मिपितचक्षुपश्चिराय विषयान्तरानुसन्धानव्यावृत्तचित्तस्य पुरोवर्तिनी स्वस्तिमतीकालाक्षी वा सातात्कुर्वाणस्येव न जातिरपरावभासते । अन्यच न जातिरमी पिएडः महोत्पद्यते, विनश्यति वा । तथोपगमे 'स्वरूपहानिप्रसङ्गाद। एकाच जाविरनेकाधिष्ठाना प्रतिज्ञायते, उत्पत्तिमतीविनाशिनी चान्याऽन्या स्यात् , विरुद्धधर्माध्यासस्य मेदापादकत्वात् । सेयं नित्या जातिरुदितवत्यां यथा सिकता दूरे कैशोऽप्रत्यक्षा अपि पुञ्जदशायां प्रत्यक्षा भवन्त्येवेति । उप- संहरति -सत इति । आश्रयाभावाजातेरपलाप उक्तः । इशनी जातिसद्भावे प्रमाणभाषं दर्शयन्प्रथम प्रत्यक्षाभायमाह-अपि चेति। कुत इत्याह-तस्या इति। ननु नित्यस्यापि शब्दस्य प्रत्यक्षत्वं दृष्टमिति चेन्मेवम, वौद्धमतेनोच्यत इति, न विरोधः। नित्यस्याप्रत्यक्षत्यमेयो- पपादयन्नित्यस्य कार्यकरत्वं न संभयतीत्याह-नदीति । कथं नित्यस्य कार्यजनरत्य. मित्याशक्य वन्नित्यं किं कार्यजनने शकमुताशामिति विकल्पं हदि निधाय, प्रथमपटे दूपणमाह-तद्धीति। तद्धि नित्यमित्यर्थः । कुत इत्याह-नित्यमिति । शस्वभा- घावे नित्यस्य शक्तस्वभावस्य क्षेपायोगादेव सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गादिति। द्वितीयपक्षे दूपणमाइ--अशकेति। ननु प्रत्यक्षत्वे विपयेन्द्रियसंयोगो निधनं न कार्यकरत्यमित्या श्राह-नचेति । युत इत्याशक्य 'योद्धमते प्रत्यक्षलक्षणमाह-यो होति । उत्पादकत्यं स्वरूपार्पमत्वं च प्रत्यक्षमिति योद्धमते लक्षणम्, वेन कार्योत्पादकस्येव प्रत्यक्षत्या- भ्युपगमादिति। सिंच मीमांसफाभ्युपगतमत्यभलक्षणस्वीकारेऽपि न जाते. प्रत्यक्षतास्तीत्याह-- फिचेति। अन्यदपि दूपणान्तरमाह-अन्यति । पिण्डेस्सह उत्पादयिनाशाही- फारे एकत्यनित्यत्यस्वरूपहानिरित्याह-तयेति । स्वरूपहानिमुपपादयति-पका घेति । ततः किमित्याह-उत्पत्तिमतीति। एफस्मिन्काले प्राध्योसत्तिपिनाशा- भ्यामेयाश्रितस्याप्युत्पत्तिविनाशायीमती स्यावाम् । मपत्यं समापि कुतों मेर ·( ७० ) व्यक्तौ प्रतीयमाना नान्यत भागता, निष्क्रियत्वाद । न च तत्रैवासीद, प्रागप्रतीतेः। न च स्थिविरपि युक्तिमती, व्यक्तिरेव हि तस्या देशो नाका- शादिः, अनुत्पन्ना च व्यक्तिरिति क्वाऽवतिष्ठतामाकृतिः। नचोत्पाद्येऽप्य- चविष्ठते । तदेपा जातिरवतिष्ठते, नावतिष्ठते च, इवि सङ्कटमापवितम् । किश्च व्यक्तरेमिनावा] १ मिन्ना या १ उभयरूपा वा जातिरास्थेया । तत्र नामिन्ना; तथाभावे व्यक्या सहोत्पादे विनाशे वा स्वरूपहानिप्रमङ्ग इति पुरस्तादुपन्यस्तम् । व्यक्तिमात्राङ्गोकारे च कोऽस्मत्पक्षस्य अस्य च मेद इत्यपि चिन्तयाऽन्तः सीदन्तु भवन्तः । अतो व्यक्तिमात्रमेव तत्वमिति वदतां साहाय्यकमेवावरितमनतिरेकिणीं जातिमुररीकुर्वाणैः। भिन्नत्वेऽपि पिण्डग्रहणमन्तरेण ग्रहणापत्तिः। उभयप्रतीतौ च सम्बन्धप्रतीविसमापत्तिः । इत्यत्राह-विरुद्धधर्मति । किच जातेराश्रयभूतपिण्डे उत्पन्ने प्रतीयमाना जातिरन्यत आगतेति न शक्यं वक्तुमित्याह-सेयमिति। कुत इत्याह-निस्क्रियत्वादिति । जातेद्रव्यत्वाभावादेव निष्क्रियत्याद्गमनपक्षे पिएडापसर्पणदेशे जात्यभावप्रसङ्गः । न पैकेनाङ्गेन गच्छवि अपरेण तिष्ठतीति शक्यते वक्तुम् , निरङ्गत्यात् , वस्मान्महद्व्यसनं जातिवादिनाम् । ननु प्रागपि तत्रैवासोदित्यत्राह-न व तत्रैवेति । कुत इत्यत्राह-प्रागिति । व्यक्तिजननात्प्राक् प्रतीत्यभावादिति प्राक्स्थितिपक्षे दूषणान्तरमाह-नच स्थितिरिति । कुत इत्याह-व्यक्तिरिति । ततः किमित्याह-अनुत्पन्ना चेति । ननु तर्हि उत्पाद्ये तिष्ठतीत्यत्राह-नचेति । निगमयति-तदेपेति । आश्रयो- सत्तिसमये दर्शनात् , प्रागपि तिष्ठतीति स्वीकार्यम्। प्रागाश्रयाभावान्न तिष्ठतीत्येवं संकटमापतति । तदुक्तम्- "मायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिः॥" इति [प्र वा प ३ १५१ १५२ ] पुणान्तरं वक्तुं विकल्पयति--किश्शेति। अभेदपक्षे दूपणान्तरमाहू-तत्र नामिः नेति । कुत इत्याह-तथामाय इति। व्यच्या अभेदे व्यक्त्या सहोत्पत्तिविनाशी स्याताम् । तदेकत्वे नित्यत्वस्वरूपहानिरित्यर्थः। अभेदपक्षे अस्मत्पक्ष एवापशिष्यत इत्याह-व्यक्तिमात्रेति। किंच एकस्मात्स्यलक्षणादभिन्ना सती स्वलक्षणयन्न स्वलक्षणान्तरादभेदमहति । स्वलक्षणान्तरादभेदे स्वलक्षणयोरप्यभेदो दुर्निवारस्यात् । भेदपक्षे दूपणमाह- मिन्नत्वे पोति । घटपटयोरिव भिन्नयोः सहोपजम्मनियमाभावादिति भावः । - १ समासक्तिरिति म पु पाट ।

·. अस्त्येवेति चेत् : महदिदं चैयात्यम् । कः खलु इह गवि गोत्वमिति मतिमभ्युपगच्छेत्, अन्यत्र निरस्तत्रपायन्त्रणात् भवतः। भिन्नत्वे च वृत्तिप्रकारो दुर्निरूप एव-किं व्यासङ्गिनी धृत्तिः ? उत प्रत्येकपरिसमाप्ति- मतीति । एकत्र च परिसमाप्तावन्यत्र न वर्ततेति पुनरपि स्वरूपहानिप्रसङ्गः । व्यासङ्गोऽपि कालत्रयवर्तिनीपु व्यक्तिष्वनुपपन्न एव । प्रत्येकञ्च गौः गौरिति प्रत्ययो विकल्पमात्रमिस्यङ्गीकृतं स्यात् । न चोमयरूपता, विरोधात् । न चोपलम्मरलेन विरोध एव नास्तीति चतुरसम् , तथाविधस्योपलम्मस्यैवा- सम्भावनीयत्वात् । अमिन्नाकारबुद्धिवोध्यं हि वस्त्वमिन्नमिति लौकिकाः मन्यन्ते, विलक्षणाकारयोधविषयश्च भिन्नमिति । तत्र यदि विलक्षणाकार- ननु भवत्विति चेत्तत्राइ--उमयप्रतोती चेति । अस्त्येवेत्यनेन सम्बन्धपहरण- माशयाक्षेपमुखेन परिहरवि-मदिमिति। मिश्च स्वलक्षणेस्सह सामानाधिकरण्य- प्रविपत्तिविरोधादपि न भेदः। न भिन्नयोः समयायात्सामानाधिकरण्यम्, तस्यापि सम्बन्धद्वयेन भेदाभेदयत् पर्यनुयोगस्य दुरुत्तरत्वात् । किंच भेदपते पूर्वयत्प्रत्येक परिसमाप्य वृत्तिासज्य वेति वृत्तिविकल्पो दुर्निवार इत्याद-मिन्नत्ये चेति । परिसमाप्य वृत्ती दुपणमाह-एकत्र चेति । व्यासहगपते दूपणमाह-व्यासङ्गोऽपोति । दूपणान्तरमाह-प्रत्येकर्माित । व्यासरगपक्ष एक- व्यक्तिदर्शनेऽयं गोरिति सकला प्रतीतिरसत्या स्यात् । तर्हि भेदाभेद एपास्त्वित्यत्राह- नचोमयरूपतेति । युत इत्याह-पिरोधादिति । विरुद्धं हीदं भिन्नस्यामिन्नत्व- ममिन्नस्य च भिन्नत्यम्, भावामावरूपत्वेनोभयोः परस्परप्रतिपक्षभूतत्यात्तयोरप्यविरोघे क विरोधः पदं न्यसेता ननु मेदाभेदयोस्तादात्म्यमत्र विरुभ्यते ? उत सहानवस्थानम् ? यदि तादात्म्यम्, खदास्तु विरोधा, नेह भेदाभेदयोस्तादात्म्यमभ्युपगम्यते, भेद एवाभेद इत्यनभ्युपगमात् । अय सहानवस्थाने विरुभ्यते इत्युच्यते, नेयम्, अनयस्थानं हि अनुपलम्मायसेथे भेदाभेदी व सहोपलभ्येते, गौरयमिति । सदुपम्- "प्रतीयते घेदुमयं विरोधः कोऽयमुच्यते।" इति, समाह-पोपलम्मेति । पुस्त इत्याह तथाविधम्येति । भायरूपतयोप- सभ्यमानायस्यायामेयामावरूपवयोपसम्भामायद्धिपतयोपलभ्यमानायस्थायामेयामिभव- योपलामासंभयादिति, एकस्य यस्तुन एकस्मिन्मने मिमत्यममिमत्यं प न संभपठीवि पातुं भिमस्यरूपममिमस्यरूपं दर्शयवि-ममिति। धर्ममेदपो मेदिनोरपि भेदे सस्प तस्येत्पनपस्थापावास, स्परूपभेदपक्ष एफस्वरूपदरानेऽभिमेदाविपतिप्रसंगाप। पमिमायारपुदम्पहत्यममेरा अभिमायापुतिः ईयले पटे भपति सदस्यमभिमरर्य, तया पिसभामाम्यहत्य मेश पिलशपामाप पुलिस सचिोये मयतीति गांद्वतीयं ·( २ ) प्रतीतिसमये द्वे वस्तुनी विलक्षणेनाकारेणावमातस्तदाऽमेदप्रतीतिदशायामेक श्राकारोऽनुभवनीयः-स जाविभागस्य ? पिण्डमागस्य वा ? तत्रैकस्य द्विस्वभासोऽयं स्यान्न तु जातिजातिमतोरमेदावभासः । श्रय-विलक्षणाव- प्याफारौ तादात्म्येनावसीयेते-इति मतम् । तत्रापि पर्यनुयोजनीयः-किमिदं तादात्म्यं नामेति ? यद्येकाकारतेति याद तर्हि पूर्वोक्तमेव दपणमात्मसा- स्कृतम् । शब्दयोः सामानाधिकरण्यं तादात्म्यमिति चेत् ? 'अयुक्तमिदं, गौर्वाहीक इत्यादावतादात्म्येऽपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । उपचारस्तत्रेति भिन्न इति बुद्धिविशेपलक्षणमेव मिन्नत्वमभिन्नत्वं या, नाकारान्तरमित्यर्थः । तत्र यदोति विलक्षणाकारशब्देन द्वित्वाश्रयं गृह्यते। तत्र यदि विलक्षणाकारप्रतिपत्तिसमये द्वे वस्तुनी विलक्षणेनाकारेणावमासेते अपर्यायेण, तदाऽभेदप्रतीतिदशायामेक श्राकारोऽनुभव- नीयः । एकत्वाश्रयविपया तु बुद्धिः केवले घटे भवतीति । स चायमाकारो जातिभागस्य पिण्डमागस्य या १ तत्रैकस्य पर्यायरूपेण द्विरवभासोऽयं स्यात्, न जातिजातिमतो. रभेदावसाय इति । शकते--अथ विलक्षणावपीति । परिहरति-किमिदमिति । तादात्म्यं नाम न किचित्संभवतीत्यर्थः । ननु स्वरूपसंश्लेपलक्षणसंबन्धः तादात्म्यशब्देनोच्यत इति चेत् । मैवम् , स्वरूप- संश्लेपलक्षणस्य संवन्धस्य संबन्धिभ्यां संबन्धोऽस्ति वा ? न वा ? श्राद्यपक्षे तादात्म्य- माला स्यात् , द्वितीयपक्षे संवन्धिनां संबन्ये संबन्धामावादनयोस्तादात्म्यमिति नोप- पद्यते, ताविव तस्य । किच तादात्म्यं नामैफत्वम् , तादाम्यागीकारेणेकतैव स्यादिति न द्वयोस्संबन्धः। किंच तयोस्तादात्म्यं कि ताभ्यां व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्कं उभयरूपं चा? अव्यतिरेके तावेवेति न तयोस्तादात्म्यम् । व्यतिरिक्तत्वे घटपटयोरिव स्वात- च्यात्संवन्धिनोः तादात्म्यमिति न संभवति, ताविव तस्य । नाप्युभयरूपत्वम्, एकोपाधौ भेदाभेदयोर्विरोधात् । एकत्वे द्वित्याश्रयाभावाद् द्वित्वविरोधः, द्वित्वे चैकत्वा- श्रयाभावादेकत्वविरोध इति शङ्कतेययेकाकारतेति । परिहरदि-तहीति । पुनश्शकते-शब्दयोरिति । गौरयमिति सामानाधिकरण्यं तादाम्ये सत्येवोपपद्यते । तथाहि-अत्यन्तभिन्नयोर्घटपटयोः विशेषणविशेष्ययोर्दण्डपुरुपयोर्वाचकशब्दयोरत्यन्ता- भिन्नवाचकयोईस्तकरशब्दयोश्च सामानाधिकरण्यं न दृश्यते, एवमत्यन्तभेदात्यन्ता- भेदाच व्यावतमानः सामानाधिकरण्यानुभयो विधान्तर एवावतिष्ठते, तद्विधान्तरं तादात्म्यमित्यर्थः । परिहरवि-अयुक्तमिदमिति । शब्दानां स्यमाहात्म्येनापि सामानाधिकएयानुपपत्तो तादात्म्यनियन्धनत्वं युक्तमित्यर्थः । ननु वादात्म्यामावेऽपि शब्दमाहात्म्यमात्रेण कुत्र सामानाधिकरण्यं दृश्यत इति वेत्तत्राहगीर्वाहीक इति । लाके दर्शनादिति भावः। शड्दते-उपचार इति । १ अयुक्तमेतदिति मुद्रितपुस्तके पाट ।

·चेत् । अत्रापि भिन्नजातिवादिन उपचारमेव मन्यन्ते । वयन्तु विवदामात्र- परवन्त्राः शन्दा न वस्तुव्यवस्थापनायेशत इति सर्वत्र मन्यामहे । कथं तहिं गौगारिति नानाभूतासु व्यक्तिषु बुद्धिरनुधृतमाकारमुल्लिसन्ती समुपजायते ? तेनास्या एव युद्धे दिम्नः कारणमनुमास्यामहे । अस्ति वद्धि- शेषणं यदुपरागवशेनेयं भिन्नेष्यभिन्नाकारानुसन्यापिनी पीरुदीयत इति । तदपि न जातिसाधनसमर्थम् । कार्यभूता हि घुद्धिरेपा कारणमाक्षिपन्ती यदनन्तरमेवोपजायते तदेव कारणं कल्पयति, न पुनरप्रतीतमपरमपि फिश्चि- दुपस्थापयति । सा घेयं स्वलक्षणविषपदर्शनसमनन्तरभाग्निीति वा एप व्यक्तयः स्वनिर्मासा युद्धीरुपजनय्य तन्मुसेन तामेकाकारानुमासिनी घियमा- निर्मापयन्ति । नितान्तभेदवतीनां च व्यक्तीनां कासांचिदेप महिमा न सर्ग- सामिति किमनुपपन्नम् । यथा यत्पन्तमिन्ना यपि चतुरालोकमनस्संयोगाः एकसामग्रीसमुपनिपतिता एकरिज्ञानोदयलक्षणं कार्यमारमन्ते, तथा व्यक्त- योऽपि किं नारमन्त इति नेदं प्रतिपत्तिकठिनम् । सा चेयं स्वाकारणामेदे- गोहीक इत्यत्र न मुप्त्यं सामानाधिकरएपमिति । परिहरति-भप्रायोति । मिन्नजा- तिपादिनो मीमासफा भन्नापि-अयं गौः, शुष्टः पटः इत्यत्रापि भिन्नस्यात् गुणनात्यो. गौषादीक इवि च मुरयसामानाधिकरण्यामायादुपधारने मन्यन्त इति । सुगमतानु सारिणो ययं काशकुशादिवद्वियसामानपरतन्त्राः शन्दा न पस्तुव्यवस्थापनायेशन इति सर्पग्र मन्यामह इत्याइयर्य रियति । तस्माद्विमद्धधर्माध्यासस्य भेदापादकत्वेन नेक विरुवोमयरूपं संभवति, तथाविधप्रतीत्यमायान् । इदानी पेशेपिरुमतं दयितुं पन्धतिकथं तद्दीति । यदि पूर्योकप्रकारेण ध्यफरमायामातेरप्यमायः, वदि नानामृतामु व्यक्तिवशारा बुद्धिः कय जायत इति। वन परिहरवि-सेनास्या इति । प्रत्यक्षामावेऽपि प्रत्यादृष्टसामान्ययुद्धिरुप. कार्यकारलमनुमोयले इति । एतदेयोपपादति-मस्तीनि । एयमुपन्यस्त येरोपिझमतं योद्धा परिहरनि-तदपोनि । पुन इत्पाद-कार्य- भूना होति । युद्धिापकायाकारणानुमानेऽपि स्यानन्तरमूतमेयानुमापयति न व्यय- दिवमिति। धनः सिमित्याह-सा अपमिति । नन्यनेस्टयधीनामेरामारयुरिजनना- मोगरे सर्पयतीनामेमातोपत्यासह इत्यत्राह-निनान्तनि । ननु पयत्यन्तमिमा एय व्ययः महि महिपाधयमियदेम्परिकारस म समयतोरयारागारयन्तभिमानामप्पेरायंकर पातमुगन मापानिपा. नोति । অলমিন্নান আলীমনসামনাথধলমি नामरि योनामगोरिपरमानगर गंमपत्रीत्यनेमाभियनमितपमानार्म परमार रिस्परा सा गांपगत्यतमेदयोगिनीनामरि मीना मेरे सगरी साहिरिवि भामाभिरुप्प पर-साधेपमिनि । दुई पोर।- ·नात्यन्तिकभेदयोगिनोनामपि व्यक्तीनां भेदं सम्पृणोतीति संघतिरित्य- नुगीयते । एपा च मनीपा न स्वलक्षणं विषयीकरोति, तस्य विशदाव- भासित्वात् , अस्याथामिलापसंसर्गयोग्यार्थप्रतिभासत्वात् । अमिलापानाच विशदाकारमवभासितुमशक्तः, अभिलापमात्रेण तथाविधप्रतीत्यभावाव' । तेनेपा न स्वच्याकारापभासिनी। नन्येतत् प्रतीतिपराहतमुदितम्, गौरयमिति युद्धी विशदावभासात् । उच्यते-- विशदावभामित्वमवज्ञानीमहे । तत्तु समानकालमाविनो निर्विकल्पप्रत्ययस्य स्वलक्षणावलम्बिनः प्रसादाद, तदभाव तथात्वानुप- लम्भाव। न चैतद्वाच्यं कथमेकमेव वस्त्विन्द्रियै विंशदायभासं अनुभूयते, शन्दैथा विशदावभासमिति । मिद्यमानेऽपि पोधोपाये चोध्याभेदे योधवै- लक्षण्यानुपपत्तेः । नियताकारञ्च स्वलक्षणमनियताकारथास्यां बुद्धी "३पररूपं स्वरूपेण यया संद्रियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः । तया संवृतनानात्वाः प्रकृत्या भेदिनः स्वयम् । अमेदिन इयाभान्ति भावा रूपेण केनचित् ॥ तस्याभिप्रायरूपेण सामान्यं संप्रकीवितम् । वदसत्परमार्थेन यथा संकल्पितं तथा ।।" [प्र. वा. १. ६७-६९] इति । संवृतिरूपैया मनीपा न स्वलक्षणविपयेत्याह-पपेति । कुत इत्याह-तस्येति । तस्य स्वलक्षणस्य स्पष्टावभासित्यादिति । भवत्वस्य विशदायमासित्यम् , तथापि कथमविपयत्वमित्यवाहअस्याश्चेति । भवत्वभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिमासः, ततः किमित्याह-अमिलापानामिति । कथमशक्तिरित्यत्राह-अमिलापमाणेति । तथाविधप्रतीत्यभावाद्विशदप्रतिभासाभावादित्यर्थः। निगमयदि-तेनेति । नन्वेतदित्यादिना चोदिते परिहाति-उच्यते इति । मातु विहरतीतिः प्रमाणभूतनिर्विकल्पकप्रतीतिमाहाल्यान्न संवृतिमाहात्म्यादित्यर्थः । नन्वेतत्कथमवगम्यत इत्यत्राह तदभाव इति । ननु ज्ञानोपायभेदादेकमेव वस्तु विशद्मविशदं चानुभूयत इति वक्तुं न शक्यमित्याह-नचैतदिति । फुव इत्याह-- भिद्यमान इति । किंच नियठाकारं स्वलक्षणं अनुवृत्ताकारत्वादेवानियतश्चाकारोऽस्यां । प्रतिपत्त्यभावात् इति मु पु पाठ । २ निराकारमितिः मु.पु पाठः। धर्मकीत: प्रमाणवातिकस्यमेतत्पद्यत्रय निरालम्बनवादे ऋजुविमलापञ्चिवाया शालिकनाथेनोद्धृतमिति शेयम् ।

·प्रभवति। मुच्यते । ( ७५ ) चकास्ति । तदेवं विशदाविशदतया नियतानियततया च स्वलक्षणस्य विकल्या- कारस्य च भेदे सत्यपि विकल्पाः साक्षात्परम्परया वा स्वलक्षणविषयदर्शन- प्रभवतया स्वलक्षणग्रहणाभिमानिनो जायन्ते । तत एव तत्र प्रवर्तयन्तः पुरुष व्यवहाराणभावमनुभवन्ति । पारम्पर्येण वस्तुनि प्रतिबन्धादवस्त्वपि प्रतिवद्ध भवति, मणिप्रभायां मणिबुद्धिवत् । यथा हि खलु मणिप्रभायां मणिदीसा मणिकिरणविपयिणी मणिबुद्धिरयथार्थतया भेदमजुपमाणापि मणिमनु प्रति- पद्धति मणिसमधिगमनिमित्तं भवेत, तथेयमपि वस्तुतः स्वलक्षणमगृहत्यपि स्खलक्षणादर्शनं, दर्शनतो विकल्प इति स्त्रलक्षणप्रतिबद्धा सत्ती तत्प्राप्तये निर्विकल्पकप्रत्ययसमधिगतस्वलक्षणमापकतया च स्मृतिरिय- तत एव च गृहीतग्राहित्वादप्रमाणम् , अन्यथा वस्तुविपयतया गवादिबुद्धौ चकास्तीत्यनियताकारमिति । निगमयति-तदेवमिति । अत्र दृष्टान्तमाह- मणीति। निगमयति तदेवमिति । अत्र दृष्टान्तमाह-मणोति । एतदेवोपपा- यति यथेति । तदुक्तम्- "मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुध्याऽभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेपेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥" [प्र वा १ परि श्लो ५७] इति । दान्तिके निगमयति-तथेमिति । ननु विकल्पज्ञानस्यापि व्यवहारावि- संवादात्प्रामाण्यं प्रसक्तं, "प्रमाणमविसंवादिज्ञानमर्थक्रियास्थितिः । अविसंवादनं शन्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ।।" [प्र वा १ परि श्लो ३] इति तबाह-निर्विकल्पकेति। अविसंवादित्वे सत्यपि गृहीतग्राहित्वादप्रामाण्य- मित्यर्थः। विकल्पस्यावस्तुविषयत्वेप्यगृहीतग्राहित्वे सत्यनुमानवत्प्रामाण्यं युक्तम् , नच तदस्तीत्याह अन्यथेति । ननु प्रमितिविपयत्वेऽपि स्वलक्षणातिरिक्तापूर्वजात्यं- शोपनिपातात्प्रामाण्यं युक्तमिति चेत्, मैवम्, विध्यनुवादविरोधात् । न का बुद्धिः जाति विधास्यति, स्वलक्षणं चानुवदिष्यतीति घटते, एतजातितबुद्धिगतं भेदाभेदविध्य- नुवादविरोधादिदूपणजातं गुणनामक्रियाविशिष्टतद्युद्धिष्वपि द्रष्टव्यम् । किंच विशिष्टप्रत्यये विशेषणविशेष्यतत्संबन्धातिरिक्तं न पश्यामः। उकश्च- "विशेषणं विशेष्यं च संबन्ध लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्या संकलय्येतत्तथा प्रत्येति नान्यथा ॥" [प्र वा २१४५] इति । कर्मकल्पनायामागन्तुकाक्षणिकादेव कार्यसिद्धेः क्रियायां प्रमाणं नास्ती- त्यभिप्रायः। - किञ्चित्सर्वप्रत्ययविशिष्टप्रत्यये, इत्यपि पाठो दृश्यते १ पुस्तके ।

·(७८) पहवमर्हति, तेनाश्यया एव समासादितसंयोगलक्षणसाधारणगुणा अश्यविन उत्पादका भविष्यन्ति । 'संयोगक एवानेकन वर्तते, एकत्र मंयुक्तप्रत्यया- मुदयाव, एकातिरिक्तानेकामावेऽप्येक एव सद्वितीय याश्रयः मंयोगस्येति न दोपः। पुनः कारणानुपपत्त्या दृष्टकार्यत्याग इत्यर्थः। निगमयति-तेनेति । तेनाययवा एप संयोगलक्षणासाधारणगुणा असमवायिकारणानुगृहीताः कार्यस्योत्पादका भविष्यन्तीति। ननु संयोगः किमेकत्र वर्तते ? अनेकत्र या ? एकत्र संयुक्तप्रत्ययामायादेकत्र न वर्तते। एकातिरिकानेकामावादनेकत्रापि न वर्तत इत्युक्तमित्यत्राह-संयोगश्चेति । यथा त्यत्पक्ष एकातिरिकानेकभावेप्यणुचयो धीहेतुः तथाऽस्मन्मतेप्येकै एव सद्वितीयः संयोगस्याश्रय इति न दोषः। प्रभाकरमतेन पदार्थनिरूपणम् -- अत्र चेयं प्रभाकराणां पदार्थप्रक्रिया-नवधा पदार्थाः द्रव्यं, गुणः, कर्म, सामान्यं, समवायः, शक्तिः, संख्या सादृश्यम् , 'मश्चेति। न स्यात्मनि कार्या- रम्भकं द्रव्यम् , वदपि नवप्रकारम् , पृथिव्यप्तेजोवायुराकाशकालदिगात्ममनांसि इति । तत्र पृथिव्यादीनां चतुर्णा नित्यानित्यरूपेण वैविध्यमस्ति परमाणुलक्षणं नित्यं, कार्य- लक्षणं त्वनित्यम् । तेन वायुपर्यन्तानां पृथिव्यादीनां चतुर्णामकारभ्यारम्भकत्वम् । नाकाशादीनां, तेपामारम्भशच्यभावात्। शक्यभावोऽपि निष्क्रियत्वादमूर्तत्वादस्प- र्शत्वाच । तेनाकाशादीना नित्यत्वमेव, नानित्यत्वम्। परमाणुसद्भावे धानुमानमेव । यद्वा स च निरवयवः परिमाणातिशयस्यावधित्वान्महत्परिमाणावधिभूताकाशवत् । अवो नित्या निरवयवाः परमाणवः । यवणूनामनित्यत्वं सावयवत्वं चानुमानादुक्त बद्धर्मिग्राहकप्रमाणयाधितम्। तत्र परमारयोः संयोगः क्रियाजा, संयोगाजन्यत्वे सति संयोगत्वात् , तन्तुतुरोसंयोगवत् । संयोगजन्यत्वमसिद्धमिति चेन्मैवम्, निरवयवस्य संयोगजसंयोगानुपपत्तेः। सर्वत्रावयवसंयोगपूर्वकत्वात्संयोगस्य। तब १ सपोगो द्विविध अन्यतरकर्मज उभयकर्मजश्चेति वदन्त सयोगस्य दैविध्य वर्णयन्ति भाट्टा मीमासका । सपोगज सयोग न स्वीकुर्वन्ति । प्राभावरमोमासकारतु वैशेषिकसम्मता सरणिमनुसरन्तस्मयोगजस्य विध्यमातिष्ठन्ते । विञ्च सपोगस्सयागिषु क्य वनंत इति जिज्ञासाया भट्टमतानुयायिनस्सादृश्यव-प्रतिसयोगि भिन्न इति मन्यन्ते । गुरुमतानुयायि- नस्तु वैशेषिक्वदुभयोक्सक्न सयोगमेश्मङ्गोकुर्वन्तीनि ध्येयम् । स्पष्टीभविष्यति। २ प्राभाक्रमते शक्तिसादृश्यसम्याना पदार्थत्वाभ्युपगमस्तदीयग्रन्येषूपलभ्यते, परमयं व्याख्याकार' क्रमनामक पदार्थमनिरिसमभ्युपगच्छति, ता किम्मू-मिति न प्रीयते, इति ध्येयम् । अयमर्पोऽग्रे मूल एवं ·( ७९ ) परमाण्वोराद्यं कर्म पुरुषविशेषगुणकारितं नोदनाभिधातसंस्काराजन्यत्वे सति कर्मत्वात् , पाणिकर्मवत् । तत्राप्यदृष्टास्यविशेषगुणकारितमेव परमाणूनामाचं कर्म बुद्धिसुख- दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कारेभ्यो व्यतिरिक्तं पुरुपविशेषगुणकारित प्रयत्नादीनामभावे सति पुरुषविशेषगुणकारितत्वात्। यदभावे यदुत्पद्यते तत्ततो व्यतिरिक्तकारणं, यथा तन्त्वाद्य- भावे घटः तव्यतिरिक्तजन्यः । ततश्च प्रयत्नाद्यभावे कर्मकारणमष्टमेव । तपादृष्टं स्वाश्रयसंयोगापेक्षमाश्रयान्तरे कारभते, एकद्रव्यत्वे सति क्रियाहेतुत्वाद् गुरुत्ववत् । यथा गुरुत्वं तोमरस्याद्यतिर्यग्गतिकारणभूतं स्वाश्रयस्य तोमरसंयोगमपेक्ष्यैव कारभते, तद्वदिहापि अदृष्टस्याद्यकर्मकारणत्वमदृष्टवदात्मसंयोगादेव । ततश्च परमाणूनां सुखदुःख- प्रापणसमर्थाददृष्टवदात्मसंयोगादाचं कर्म जायते । ततश्च परस्परसंयोगः परमाएवोर्जायते। ततश्च संयुक्ताभ्यां द्वाभ्यां परमाणुभ्यां यणुकसिद्धिः। प्रयोगस्तु ब्यणुकावयव्येक- द्रव्यारब्धं न भवति, कार्यद्रव्यत्वात् , घटवत् । नन्वतीन्द्रियेषु अपेक्षाबुद्ध्यभावाद्वित्वोत्पत्त्यभावेन द्वाभ्यामुत्पत्तिरिति नोपपद्यते, मैवम् , द्वित्वोसत्तियोग्यस्य सद्वितीयस्यारम्भकत्याभ्युपगमात् । ननु त्रयाणामणूनामारम्भकत्वं किमिति न भवति । उच्यते--तथात्वे तदारन्धेन द्रव्येणावयवबहुत्यान्महता भवितव्यम् । अतो नित्यस्त्रिभिः परमाणुभिः श्राद्यमहदुत्पत्ति- रिति भवदभिप्रेतं न स्यात् , तथाहि-महत्कार्यभूतपटाद्युत्पत्ती तत्परिमाणापेक्षयाऽल्प- परिमाणस्य कार्यद्रव्यत्वस्यैव कारणत्वं लोके दृष्टमिवि विभिरारब्धं महत्कार्य कार्येणेव जन्यते महत्त्वे सति कार्यद्रव्यत्वात् घटवदिति प्रसज्यते। अतो द्वाभ्यामेवाधकार्य- स्योत्पत्तिः, न निभिरिति युक्तम् । ननु यथा कार्यद्रव्यात्कार्यद्रव्यं महद्घटादिकं दृष्टं तथा महत्त्वोपेतादेव कार्यद्र- व्यात्कार्यमदुत्पत्तिः दृष्टेय। अवः कारणभूतस्यापि महत उत्पत्तिः अन्यस्मान्महतः, तस्याप्यन्यस्मादितिदर्शनबलादाश्रयणीयम् । मेवम्, तथात्वे सर्वेषां तुल्यकारणत्वाविशे- पेण प्रकर्षाप्रकर्षहेत्वोः कारणसंख्याभूयस्त्वाभूयस्त्वयोरसंभवात् , कार्यकारणयोरपि तुल्यपरिमाणत्वापत्तिः । सा चानिष्टा । अस्ति च कार्यकारण्योर्जगतः परिमाणभेद इति कार्यकारण्योरनन्तावयवत्वेन तुल्यपरिमाणपरिहारार्थ कारणस्य कार्यादल्पपरिमाणत्व- भास्थेयमिति महत्कार्योत्पत्ती वपरिमाणापेक्षयाऽल्पपरिमाणकार्यद्रव्यस्यैव कारणत्य- भास्येयम् । सति चैवं प्रत्यक्षद्रव्याणां यदल्पपरिमाणं तत् असरेणुस्त्यगुकमिति चोच्यते । तनिभिः ब्यणुफेरारभ्यते, न द्वाभ्यां, अवयवमहत्त्वाभावेऽवयवहुत्वेनैव महत्त्वोत्पत्तेः। सत्रापि त्रिकेयोपपत्तेने यहुकल्पना न्याय्या। किंच ब्यणुकचयेनैव महावयव्युत्पची वद्विनाशे नियमो नाल्पवरवमादिभावेनावयवदर्शनानुत्पत्तिः स्यात्, तस्मात्रिभिरेय व्यणुफैस्त्रसरेणुरुत्पद्यते, स च महान अयययबहुत्वात्, व्यणुकाख्य कार्य महत्त्वरहितं आरम्मकद्रव्ये सति भस्मदादीनामप्रत्यक्षत्वात् , परमाणुषत् । ततश्च कार्यपरिमाणारम्म- फादल्पपरिमाणं फारणस्येति अणुकस्याणुत्यमेव परिमाणम्। अनेनेव न्यायेनाणुत्य- परिमाणापेक्षयाऽल्पपरिमाणं परमाणुत्वमिति बागुककारण्योः परमाणुत्यसिद्धिः। धन अकमधिकावयन्यपेक्षया द्वस्यं न दीर्घम् इस्वान्तरामायात, स्यापेक्षत्याच दीपं एय परमाणु हस्था, किन्तु परिमण्डल निरतिशयासदिकायमित्यात् । सस्या- ·(८०) चच्छेदकस्य येपम्ये च प्रमाणाभायात् । सर्वतस्समत्वाद्ध्यणुकस्य तत्र न तत्परमावा- रब्धस्य परमाण्योद्विगुणदिक्परिच्छिन्नस्य परिच्छेदकवैषम्यानुमानाद्धस्यत्वसिद्धिः । प्रत्यक्षावयविपु क्रमिकाययवारब्धेपु पस्यदर्शनाभावात् । ततश्च परमाण्वोस्संयोग- भाजोरपि क्रमः, एकमूर्तद्रव्यावरुद्ध देशे वदेवान्यस्य स्थित्ययोगात् । अत एव सर्वतस्सं- सिष्ठत्वेनानेकपरिमाणानुपपचिरिति यदुक्तं तदपि परिहतमेव । स्पर्शद्रव्यस्यान्योऽन्य. मन्तस्संश्लेपाभावात् । तत्र व्यणुकेषु संयोगभूतमंदिगनुसारेण क्रमभेदात्समविपम- चतुरस्रदीर्यावयन्यारम्भ उन्नेयः । तदेवमारम्भकं चतुर्विधद्रव्यं गुणकर्मणां समस्तानां कारणम्, आकाशदिगात्मानो गुणानामेच कारणम् । मनो हनवयवि द्रव्यं च गुणकर्मणामिति विदोपः । तत्र चाययवि. न एकैकावयवगुरुत्यसमवाय एय ने गुरुत्वान्तरम् , येन फलद्वैगुण्यं स्यात् । अन्त्याव- यविन्यपि ब्याणुकादिकमेण परमाणुगुरुत्वमेव । एवं च तेन तस्यादृष्टयशादुत्पन्नोऽवयवी त्रिविधः-शरोरेन्द्रियविपयभेदात। भोगायतनं शरीरं, भोगसाधनानि इन्द्रियाणि । सर्व वस्त्वयमासमानं विपयशब्देनोच्यने । पृथिवीनिरूपणम् वत्र गन्धयत्यं पृथिव्या लक्षणम् । सा च पृथिवी गन्धरसरूपस्पर्शपरिमाणगुरुत्व नैमिचिकद्रवत्यसंस्कारसंयोगविभागपरत्वापरत्ववती। एवंविधायाः कार्य शरीरेन्द्रिय- विपयसंज्ञकम् । प्राणापानादिचेष्टाश्रयं भोगसाधनेन्द्रियाश्रयं शरीरं। इन्द्रियश्वगन्ध- व्यञ्जकं प्राणम्। विपयस्तु मृदादिः । जलनिरूपणम् अपाकजरसवत्त्वमलक्षणम्, सांसिद्धिकद्रवत्वं या । रसरूपस्पर्शसंख्यापरिमाण- संयोगविभागपरत्वापरत्वसासिद्धिकद्रवत्ववेगस्नेहवत्य आपः। कार्यमपि वासां द्विविध- मेव, विषयेन्द्रियभेदात् । विषयः सरित्समुद्रकरकादीनि । इन्द्रियं रसोपलम्भक रसनम् । तेजोनिरूपणम् उष्णस्पर्शवतेजा। रूपस्पशंपरिमाणसंयोगवियोगविभागपरत्यापरत्वलघुवेग- वत्त्वान्नयगुणं तेजः । कार्यम् विपयेन्द्रियभावेन द्विविधमेव । विपयस्तु धूमध्वजादिः । इन्द्रियं रूपञ्जकं पक्षुरशब्दाभिषेयम् । वायुनिरूपणम् अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शयान्यायुः, स्पर्शान्तरामिक्षकस्पर्शवान्या । पर्श- परिमाणसंयोगविभागपरत्वापरत्वलघुत्वसंस्कारयान्वायुः । वत्र कार्य विविधम् । 'कार्यरूपाणा पुषिव्यप्तेजोवायूना सरीरेन्द्रियविषयभेदेन विध्यं, ताविकाणाम- भिमतम् । प्राभाक्रमीमांसकानान्तु पृथिय्या वायोश्च एवविध्यमभिमतम् । अप्लेजसों वैविध्यमेवाभिप्रेतमिति ध्येयम् ।

·इन्द्रियविषयप्राणसंज्ञकम् । इन्द्रियं स्पर्शोपलंभ स्पर्शनं सर्वशरीरव्यापि । विषयस्तु तिर्यगमनस्वभावो वायुः। प्राणोऽन्तश्शरीरे रसमलयातूना प्रेरणादिहेतुरेकरसन् मियाभेदादपानादिसंज्ञा लभते। एव पृथिव्यादीनि चतुर्विधानि द्रव्याणि नित्यानित्य- स्वरूपेण द्विविधानि । तर परमाण्यवस्थानि द्रव्याणि नित्यानि, सदकारणत्वात्, द्वथणुकादीन्यनित्यानि, कादाचित्तत्वात् । सरेरावादीना महता प्रत्यक्ष प्रमाणम् । तत्रापि स्पर्शचन्महत्स्पर्शनम् , रूपवन्महचानुपम् । ततश्च पृथिव्यतेजसा त्रयाणा महत्त्वा- द्रुपवत्यात्स्पर्शवत्वाच्चक्षुस्पर्शनाभ्या ग्रहणम् । वायोस्तु महतः स्पर्शेन्द्रिययासत्यमेव । परमाणुध्यणुकयोः प्रसरेण्वादिकार्यद्रव्यलिङ्गकानुमानमेव प्रमाणमिति सिद्धम् । श्राकाशादिनिरूपणम् । शब्दगुणानुमेयमाकाश द्रव्यमित्यात्मवादे धल्यते । दिकालायनुमेयावेव । तथाहि विभुभ्यो नित्येभ्यश्च व्यतिरिषु सर्वेषु वस्तुविद- मवच्छेदद्वय दृश्यते इतः प्रागितश्च प्रत्यगित्येकम् , अोदन,नान व इत्यपरम । तर हेतुद्रयेन भरितव्यम् वन हेतुः प्रागित्यादिकायच्छेदहेतुर्दिगित्युच्यते, अयच्छेदान्तरहेतुः काल इति । तत्र शन्दपरिमारणसयोगविभागवानाकाशः। परिमाणसयोगविभागवन्ती दिपालो। तर चतुर्णामाकाशात्मकालदिशां नित्यत्व निरचयपत्वमस्पर्शयत्य सर्वगतत्वं परममहत्त्वञ्च विद्यते । अगत्या सरमूर्तिमद्भिः युगपत्संयुज्यमानत्वं सर्वगवत्वमित्युच्यते । सर्वसयोगिसमानदेशत्व परममहत्त्वमित्युच्यते । मनसोऽपि नित्यत्वं निरवयवत्वं महत्स्पर्शवत्त्य विद्यते, तदेयं नवैव द्रव्याणि । तर वृद्धव्यवहारे द्रव्यशब्दप्रयोगात् । तेषामनुगत लक्षण स्वात्मनि कार्यारम्भकत्यमित्युक्तमेव । गुणनिरूपणम् । रूपरसादयो गुणाः। तेपा फि लक्षणम् ? तत्तु पदार्थविद्विरुक्तम्-द्रव्याप्य- गुणयान संयोगविभागेप्यनपेक्षमकारणं गुणलक्षणमिति । एवं सहि शक्तिमख्यासा- दृश्येप्यतिप्रसंगः । मेयम् । द्रव्यमेयाश्रयते इति द्रव्यापीत्युच्यते । अतश्च संस्त्यादीनां गुणादिष्यपि सभयानातिप्रसग । फर्मनिरूपणम् । "न्यायव्यगुणयान्संयोगविभागेप्यनपेसाकारणमिति फर्मलक्षणम् । सामान्यनिरूपणम् । नित्याचे सवि निरतिशयेनानेत्र पर्दमान सामान्यम् । १ प्रसारमगारान् गाविमापासारामनरेश Trees (1-1-11) मार गुपयानुग पम् । मम मनिवारनोगत परममिति (१..) सिममा समम् । 11 ·( ८२ ) ननु द्रव्ये एव तथोत्पन्ने मंयोगविकल्पमाविर्भावयतो न तदतिरेकी संयोगो नाम कश्चिद् गुणविशेपः। तन्न, प्रत्यभिज्ञायते हि द्रव्ये अनुवृत्ते । कादाचित्को च तयोरपरेयं दशा दृश्यत इति भवत्येव भेदसिद्धिः । स्थापिता तरतमभावेन द्रव्ये वर्तमानो गुण इति शम्यादीनां बुद्धिलक्षणत्वमेव । तदुक्तं "सादृश्य सादृश्यमिति" । समवायलक्षणमत्रैव वक्ष्यामः । क्रमपदार्थनिरूपणम् । क्रमो नाम पदार्थानां विततिरेव । ननु तर्हि विततिरपि पौर्वापर्यान्नातिरिच्यते। मैवम् । पौर्यापर्याद्विततिर्भिन्नेव । तथाहि-द्वितीयमानापेक्षयकैकपदार्थचर्ति पौर्वापर्यम् । विततिस्तु अनेकाश्रये केवलसंख्यायत् । तथा पूर्वापरदिकालताविरहेऽनवधारितेऽपि देशतः पूर्वपरत्वे परस्परसन्निहितदेशस्थद्रव्याणां वितत्यनुगतेश्च पौर्यापर्याद्वितानस्य भेदस्सिद्धः। स च पञ्चमाध्यायाथः । ननु पौर्यापर्यमपि पदार्थानां क्रमः, ततश्चाध्यायार्थत्यं तस्य किमिति न भवति ? उच्यते,--युगपत्प्रसक्तानुष्ठानस्य वेदार्थवर्गस्यानुष्ठानयोगपद्यासंभवे चैतत्यमेव तदुप- पादकतया स्वतोऽवगम्यते, न पुनरेकैकपदार्थवर्ति पौर्वापर्यमिति । विततिरूप एव मोड- नुष्ठान निर्याह कतयाऽविधेयत्वेऽपि शास्त्रस्वीकृत इति स एवाध्यायार्थः। तदेयं नवविधं पदार्थानां परिकल्पनं प्रामाकराणाम्। आसां द्रव्यादिबुद्धीनां कारणदोपराधकप्रत्ययाभावात् स्वतः प्राप्तं प्रामाण्यमिति दिक् । [इति प्राभाकरमतेन पदार्थ निरूपणम् । ] चोदयति-ननु द्रव्ये एवेति । उत्तराधरभावेन निरन्तरोत्पन्नो द्रव्यश्रण एव संयोगक्षणमुत्पादयति इति, द्रव्यव्यतिरेकी संयोगो नाम कश्चित् गुणविशेपो नास्मा- कमभिमत इति शङ्का परिहरति-तन्नेति । प्रत्यभिज्ञायते इति । पूर्वोत्तरयोर- नुवृत्ततया द्रव्ये प्रत्यभिज्ञायते इत्यर्थः। वयोस्सयोगिनोः कदाचित्संयुक्ताक्षस्यापरेयं दशा दृश्यते इति, संयोगसयोगिनोभदो भवत्येव । 'वृहती, उपमानप्रकरणम् पृ० १०७ मद्राससंस्करणम् । इदञ्च बृहतीवाक्य ऋजुविम- रायामित्य अन्यकारेण व्याश्यातम। तथाहि-सादृश्यामिति यत्र साने, तत्सादृश्यम् । अस्ति चेद जानम्, तनिबन्धना च विषयव्यवस्था इति। वक्ष्यत चोपमानपरिच्छदे विषया-स्य वित्तिसिद्ध इत्यादिना । २ मोय विपपशुद्धि-पञ्चमेऽध्याये क्रमो निम्प्यते इति स्थिति । तत्र विततिस्प पम इति साम्प्रदायिका आचक्षते । सच एनपदार्यानन्तरमेतत्वतव्यमिति बनेकेषु पदार्थेषु सस्यावद् व्यासज्यवर्तमानश्च समुदाय । स एव पञ्चमाध्यायाथं इति । नव्यास्तु- यत्किञ्चित्रशर्यप्रतियोगिको यन्विन्चित्पदानुयोगिर थानन्तरंविशेष । स चोत्तरपदार्थ- स्याङ्गम्। तस्य चोत्तरपदार्थस्मारपत्वात् दृष्टार्थनाऽपि इति वदन्ति । दं नवीनमत निरावुर्वन्प्राचीनसम्मत दितनिविशेष कम समर्थयति । 'चोदनामूत्र भाष्यकारेण "नन्वतयाभूतमप्पय दूपाच्चोदना", (शा. भा. १.१.२) ·( ८३ ) च मीमांसाजीवरक्षायां प्रत्यभिज्ञा। अतः संयोगलक्षणसाधारणंगुणासमवा- विकारणोपगृहीता अवयवा एवं समवायिकारणमवयविन उपपद्यन्ते । 'यश्चायमवयविनो वृत्तिविकल्पेन दोप उक्तः, सोऽप्यस्यविनः प्रतीतौ स्थितायामनुपपन्नः । व्यासक्त एवापपवेष्ववयवी, नैकत्र जातिवत्परिसमाप्तः । अवयवान्तरैरपि च विना स तस्य कोऽपि महिमा, य एक एवानेकावयवानु- स्यूत इति किं न कल्प्यते । यद्यपि चापयविन एकैकनावृत्तिस्तथापि नावृत्ति- ननु केयं प्रत्यभिज्ञा १ संस्कारेन्द्रियाभ्या जातो ज्ञानविशेष इति चेत्तर्हि स्मृति- रेवेत्यत आह-स्थापितेति । मीमांसाजीवरक्षायां क्षणिकत्वनिराकरणपर्वणि इत्यर्थः । उपसंहरति-श्रत इति। परस्परसंयोगसहिता अवयवा एवावयविनः समवायिकारणं भविष्यन्तीति । अनुभापते-यश्चायमिति । यद्वहुपु प्रत्येक परिसमाप्य वा एकदेशेन या वर्तते । नच कुस्नैकदेशाभ्यां प्रकारान्तरमस्ति । श्रनयोरन्यतरनिषेधस्यान्यवरनान्तरीय- कत्वान्नित्यानित्यत्वयोरिव । किञ्च न कत्र कृत्स्नसमातेरसंभवादिति परिहरति- सोप्यवयविन इति । वृत्तिप्रकारमाह-व्यासक्त इति । नन्यवयविनः स्वावयविनाऽवयवान्तराभावादवयवेषु व्यासज्य वृत्तिन संभवती- त्यत्राह-अवयवान्तरिति । अययवान्तरविना प्रतीतियलादेक एवानेकेष्वनुस्यूत इति कल्प्यत इत्यर्थः। किश्च भवत्पक्षे वृत्तिरपि परमाणुभ्यां नातिरिच्यते, किन्तु निरन्तरोत्पाद एव परमाण्योवृत्तिरिति भवद्भिर्व्यवहर्तव्यम् । तत्र च परमाणुस्वरूपाति- रिक्ता काचिद्वृत्तिन वस्तुसती, ततश्च कारणगुणवत्प्रत्येकं कात्स्न्येन वृत्तिरप्युक्तिमात्रमेव, अतो भवत्पक्षे न विचित्कचित् कात्स्न्येन एकदेशेन वा वर्तमानं दृष्टमिति । तयोति प्रति व्यापकत्वमयुक्तम् । अतोऽवयवी वृत्तिमान भवति, कात्स्न्यैकदेशव्यतिरिक्तवृत्तित्वात्स- रविपाणवदिति निरस्तमेय, व्यासंगेनेत्युक्त्तत्वात् । - इत्यादिना भाष्येणायथार्थत्वलक्षणमप्रामाण्यमाद्वितम् । तत्परिहारार्थ तथात्वलक्षण प्रामाण्य- स्वतस्त्वं साध्यते । इदञ्च स्वतस्त्व द्विविध प्रामाण्यस्योत्पत्ती स्वतस्व ज्ञप्तो स्वत. स्त्वञ्चेति । ज्ञानोत्पादक्सामग्रीजन्यत्वमाद्यस्य लक्षणम् । ज्ञानग्राहक्सामग्रीग्राह्यत्वमन्त्यस्य लक्षणमिति बोध्यम् । इदञ्चानागतादेक्षणन्यायेन चोदनामूत्र वातिरकार विचार्य निरणायि। तच्च प्राभावरमते बोत्पत्तिको प्रतिषायत इति स्थिति । अयंतयात्यलक्षण प्रामाण्य घटमह जानामीत्याकारक व्यवसायेन गृह्यत इति प्राभापरमीमासका क्ययन्ति । तन्मते शानग्राह्यसामग्रोपदेनेन्द्रियसनिकादिघटितसामग्रीपरिग्रहात्तन्जन्यव्यवसायात्मक पह- विषयत्वात् स्वतोग्राह्यत्वं प्रामाण्यस्येति मन्तव्यम् । इतोऽधिक ज्ञानाना स्वप्रमागत्वनि- रूपणावसरे वक्ष्यत इति । १ अत्रेद बोध्यम्--विज्ञानवादिनी योगाचारा ज्ञानज्ञेयभेदनोपलभ्यभान विविध वस्तु ·था। वायवीयस्तु महत्वात स्पर्गवचाच स्पार्शन एव । थगुरुस्तु चातुमौंतिकोऽप्यमहत्वादप्रत्यद एव । तस्य चामहत्त्वम्, 'अपयववहुत्व- महत्त्वप्रचयविशेषाणां महत्वगुणकारणानामभावाद । गगनादीनां तु महतामपि रूपस्पर्श विधुरतया न प्रत्यक्षगोचरवेत्यलमतिविस्तरेण । ननु मकलापयवसमाश्रितत्वावयविनस्तिरोहितरवयवैः सहेन्द्रिया- सनिक कथमवयविना ममागमः १ न चामङ्गतमेव पहिरिन्द्रियमवबोध- कमिति प्रतिज्ञा युज्यते, अपयपानामप्यसन्निकटेन्द्रियबोध्यत्वायत्तेरिति । उक्तोत्तरमेतत्र, भिन्नत्सादययविनोऽवयवान्तरामयोगेऽपि मंयोगद्धेः पटादि- प्पपन्न एवेन्द्रियमन्निकर्पोऽवयविनः। तदनया दिशा तावदुपपन्नमाश्रय- द्रव्यमाकृतेः पृथुलम् । ननूक्तं रूपादिव्यतिरेकि द्रव्यं नोपलभ्यत इति, किमिदं पश्यतो- हरत्वम्-प्रतीयते हि महानवययी रूपादिव्यतिरेको । अत एव जपाकुसुम- याऽवयधी महत्त्वाद्रपयत्वाञ्चाक्षुषो या स्पार्शनो चेत्याह -स घायमिति। वायवीयस्त्व- घयवी महत्त्यात्स्पार्शन एय, स्पयत्याभावान्न चाक्षुप इत्याह--यायचीयस्त्यिति । पार्थि- वाप्यतेजसवायवीयरूपचातुर्भोतिकड्याको रूपस्पर्शपत्त्वे सत्यमहत्त्वादप्रत्यक्ष इत्याह- व्यणुकस्त्यिति। ननु क्थं तस्यामहत्त्वमित्यनाह-तस्य चेति । ननु यदि महत्त्वमेव प्रत्यक्षत्वे निबन्धनं न स्पयत्त्वं स्पर्शवत्वं था, तर्हि गगनादीनां प्रत्यक्षत्वं स्यादित्यवाह-गगना- दीनामिति । महत्त्वे सति रूपयत्त्व स्पर्शवत्त्वं या प्रत्यक्षत्वे निबन्धनम्, न पुनमहत्त्वं स्पर्शवत्त्यं स्पयत्त्वं च प्रत्येकमित्यर्थः। चोदयति-ननु सफ्लाययवेति । यहिरिन्द्रियाणां सन्निष्टप्रादित्वात्तिरोहिते- खयवेस्सहेन्दिरसन्निभायात्, क्यमप्रत्यक्षेस्सकलापयन्युपलंम इति । ननु तिरोहितैरवयस्साक्षात्सन्निकर्पाभावे सनिष्टसंयोगादनयन्युपलंभ उपपद्यत इत्यवाह-नचासंगतमेयेति । फुत इत्याह-अघयवानामिति । अवयराना परमाणपाडीनामप्यसनिशाना इन्द्रियगोध्यत्नप्रसंगान्, सर्वेषां सर्वदर्शित्वप्रसंगोऽन्ध- यधिपदिव्यरस्थाभावप्रसंगश्वेत्यर्थः। परिदरति-उत्कोत्तरमिति । अश्ययावयविनो- भेदात्सकलाययवानामिन्द्रियसनिकपीभावेऽपि कतिपयावयवेषु अययविन इन्द्रियमग्नि- फर्यादेच सकलाययत्र्युपलम्भ इति अनया-दर्शितेन दिमानेणाऽऽस्तेराश्रयं स्थूलद्रव्य- १ परिमाणवारणविचारप्रमों वैदिवमूत्रम्-कारणवद्वान्च [ वै० ६० ७.१. ९] इति । अत्र मूत्र चारात् महत्त्वाचविशेषो प्रायो। एतस्त्रिभिहेतुभि वापंद्रश्ये परिमाणमुत्पद्यते । तदेवार्यतानुवति अवयवे चादिना ।

·( ८८ ) प्रत्यक्षेण भवितव्यमिति । यस्तु यतः प्रतीयते म तस्य रिपय इति सालौफिकम् । ननु प्रत्यक्षमप्यस्मिंगायेन प्रमाणम् । श्रमलिंगादश्च तस्मादात्म- लाभात् अन्यतस्तु भरतो'ऽतथाभूतस्य वाऽभावेऽपि भावमम्मानियमेन संवादायोगादिति बलादम्युपेयं प्रत्यक्षस्य कारणमेव निपय इति । अत् एप च प्रत्यक्षमनुमान च द्वे एर प्रमाणे; तयोरेवार्थाधिमंगादकत्वात् । प्रत्यक्ष साता- दर्थेन प्रतिबद्धम् , अनुमान लर्थप्रतिबद्धलिङ्गजन्यतया पारम्पर्येण प्रतिबद्धम् । यस्य तु न माक्षात्, नापि परम्परयाऽर्थप्रतिवन्धः, न तस्य प्रामाण्यमुचितं, तस्य तदपिमम्मादनियमाभानाद । अापिसम्मादि च प्रमाणं व्याजिहीपमाणा लौकिका ग्राद्रियन्ते इति । मिद्ध्येदयं मनोरथो यदि ज्ञानान्तरनिरन्धनोऽरिसंवादः प्रार्थनीयः। सा जाति अप्रत्यक्षा भवेत् , काम प्रत्यक्षैव सा कारणभूतस्यैव प्रत्यक्षत्वं सभवति, नान्यस्येत्येव राजशासन नास्तीत्यर्थः । ननु यदि कारणभूतस्य प्रत्यक्षत्व तर्हि कीहरभूतस्य प्रत्यक्षत्वमित्यत्राह-यस्तु यत इति । पूर्वोक्तमेव परिहारान्तर यक्तु- मनुभापते-ननु प्रत्यक्षमपीति । प्रत्यक्षप्रमाणमप्यर्थाविसवादादेव प्रमाण नान्यथा, इद रजतमिति ज्ञानस्यापि प्रामाण्यप्रसगादिति। तत विमित्याह-अविसवादश्चेति, यस्य स्वरूप यस्मिन् सत्येव भवति, तत्तदविसवादादिति । ननु कथमेतदवगम्यत इत्यत्राह-अन्यतस्तु भवत इति । ननु यद्यप्येय तथापि भवत. किमायातमित्यवाह-वलादभ्युपेयमिति। यस्योत्पादकत्य स्वरूपाप- कत्य च सभवति, तस्यैव प्रत्यक्षत्व, नान्यस्येत्यर्थ । यस्मात्प्रत्यक्षानुमानयोरेवार्थापि सवादकत्व तस्मात्तयोरेव प्रामाण्यमभ्युपगतमित्याह-अत पवेति,। तयोरेवार्थावि सबादकत्वात्तमेव दर्शयति-प्रत्यक्षमिति । यस्य साक्षात्पारंपर्येणेवार्थप्रतिवन्धोऽस्ति, तस्यार्थाविसवादाभावान प्रामाण्यमित्याह ल्यस्य तु न साक्षादिति । नन्वर्थाविसवादे सदि कुतोऽप्रामाएपमित्यनाइ-अर्याधिसयादि चेति ।, इद प्रमामिद प्रमाण व्यरनिहीपमारणा लौकिका अर्थाविसवादादेव प्रमाणमाद्रियन्ते इत्यर्थः। परिहरति-सिद्ध्येदिति । न परत प्रामाण्य सर्वज्ञानाना सभपति । स्वतोऽ. निश्चितोऽथ परतो निश्चेतु न शस्यते, परस्यापि तद्वदेवासामर्थ्यात् । याचरते। प्रमाणसवधयोग्यतास्पा स्वरूपसत्तैव सत्त्वमिति प्राभारा मन्दत । एव सति भयश्यिामकुवमपि सन् भवताति न विञ्चिदनवामित्यादिना प्रथनातमित्यवधयम् । 'नित्यभूतस्यति म पु पा ·यद्विषयमेव च यज्ज्ञानं, तेनैव तस्मिन् विषये पर्युपस्थापिते नास्ति प्रत्यया- न्तरनिबन्धनाविसंवादप्रार्थना । अर्थेनाऽप्रतिबद्धमपि च ज्ञानं स्वमहिमपर्यु- पस्थापितार्थमविसंवादकमेव संप्रवर्तते । तेनोत्पत्तिमात्र एव विज्ञानस्य परापेक्षा, न प्रामाएयेऽर्थाव्यभिचारलक्षणे । अतः सिद्धं शास्त्रादीनामपि अर्थप्रतिवन्धविरहिणां प्रामाण्यम् । एतदर्थमेव नयवीभ्यां "सर्व ज्ञान विषयाव्यभिचारि" इति प्रतिपादितम् । अतो नित्यायामपि जाती भवत्येव प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यम् । यत् पुनरुक्तम्-~'एकभावेन मनसा समाकलयतः कालाही स्वस्ति- मती वा नास्ति जातिप्रतीतिः' इति । तदसिद्धम् , अाकारो हि सा, प्रतीते ननु रजतवदरजताच रजतज्ञानदर्शनान्न रजवज्ञानमात्रेण रजतनिश्चयो जायते । वत्राऽर्थक्रियाविज्ञानादेव तद्धेतुभूतार्थरजतनिश्चयपुरस्सरं पूर्व जातस्य रजतज्ञानस्य रजता- दुत्पत्तिनिश्चेतव्या। अर्थक्रियाज्ञानं तु अर्थाव्यभिचारात्स्वतः प्रमाणमर्थक्रियानिश्चायक- मिति नालं पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चाययितुम् । उच्यते-अर्थक्रियाज्ञानमपि स्वप्नावस्थाया- मसत्यायामेवार्थक्रियायां मिति नियमेनार्थाव्यभिचाराभावान तेनापि स निश्चेतव्यः । तेन सर्वज्ञानानां स्वत एवार्थनिश्चयात्स्वतः प्रामाण्यमिति न ज्ञानान्तरनिबन्धनोऽयम- विसंवादः। किच स्वेनैव स्वविषयाविसंवादसंभवे ज्ञानान्तरेणाविसंवादप्रार्थना न युक्त- त्याहयद्विषयमेवेति । ननु सर्वज्ञानानां स्वविषयार्थसंबन्धाभावात्कथं तेनाविसंवाद इत्यत्राह-अर्थेनाप्रतिबद्धमपीति । न च व्यवहारदर्शनात्, न तावन्मात्रेणार्थनिश्चय इति शक्यते वक्तुम् । सर्वज्ञानानां शब्दव्यवहारस्यापि जनकत्वादेव विषयाव्यभिचार- स्योक्तत्वात् । ननु तर्हि यथार्थत्वेऽपि विवाग्रहणशङ्कायां प्रामाण्यशङ्का स्यादेव । मैवम् । विवेकामहणेऽपि पीतशंखादिषु प्रामाण्यस्योक्तत्वात् । तस्मादुत्पत्स्यवस्थायामेव ज्ञानस्य परापेक्षा नार्थाविसंवादलक्षणे प्रामाण्ये इत्याह-नोत्पत्तिमात्र एवेति । सर्वज्ञा- नानामधिकार्थपरिच्छेदसामर्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं स्वसामप्रधधीनोत्पत्तिकमेवेत्यर्थः। तेन मतान्तरेऽधिकाथपरिच्छेदफलत्वात्प्रामाण्यम् । अस्माकस्तु सामर्थ्य विशेपो द्रष्टव्यः । यतः प्रामाण्येऽर्थसंबन्धो नावश्यकः, अतोऽर्थप्रतिबन्धाभावेऽपि शास्त्रादीनां प्रामाण्यं सिद्धधवोत्याह-अतस्सिद्धमिति । शास्त्रादीनामर्थसंबन्धाभावेऽपि प्रामाण्यसिद्ध्यर्थ- मेव सर्व विज्ञान विषयान्यभिचारीति न्यायतः सापितमित्याइ-एतदर्थमेति । एवं परतः प्रामाण्यचोद्यं स्वतःप्रामाण्येन परिहत्य प्रकृतमुपसंदरति--अतो नित्यायामपीति। कालाक्ष्यादिपु न जातिरपराऽवभासत इति पूर्वोक्तं चोचं परिहतुमनुभाषते- यत्पुनरिति । परिहरति तदसिमिति। कालाक्ष्यादिव्यराकारभूता सा जातिः व्यक्तापिन्दियसंयोगे सति संयुक्तसमवायाख्यसंपन्यात्प्रथमसेव प्रवीयत इति । ननु अविसवादल. मु.पु. पा. 12 ·चाकारे यदि परमर्थान्तरानुसन्धान विकलतया तस्यानुवृत्ति वसीयते । अनुवृत्ता च जाति नुवृत्तिः। श्रग्रहणेऽपि च धर्मस्य धर्मिणो ग्रहणं नानु- पपन्नम् । अत एव च पिएडान्तरसमधिगमे पूर्वाकारपरामर्शिनी मनीपा प्रत्यग्ज्ञिासमाख्यातोदीयते । यचोक्तम् 'अनाश्रयतया तत्रैव प्रागनवस्थिता निष्क्रियतया चान्यस्माद- नागच्छन्ती स्वरूपहानिप्रसङ्गेन व्यक्या सहानुपजायमाना कथं सम्बन्धमनु- भवति जातिः' इति । तदिदं मायामोहजननं यथाजातजनोद्वेजनमात्रम् । संयोगो घुभयकर्मजो भवति मल्लयोरिव, अन्यतरकर्मजोवा स्थाणुश्यनयोरिच, संयोगजो या यथा वन्तुतुरोसंयोगादुत्पन्नस्य पटस्य तुरीसंयोगः। स च कर्म, प्रासं- निधानं वापेक्षते। समवायस्तु संयोगाद्विभिन्नो न कर्म, प्राक्सत्तां वाऽपे- प्रथमध्यक्ताविन्द्रियसंयोगे सत्यनुवृत्तप्रतीत्यभावादनुचप्रत्ययवेद्यत्वाञ्च सामान्यस्य प्रयममेवाकारोन प्रतीयत इत्यत्राह-यदि परमिति । प्रथमदर्शने स्वरूपेण गृहीतमप्य- र्थान्तरानुसन्धानविकलवया तत्स्थाया जावेरनुवृचिर्नावसीयत इत्येवावदित्यर्थः । ननु यद्यनुवृत्तप्रत्ययामावः तर्हि जातिरप्रतोता स्यादित्यवाह-अनुवृत्ता चेति । वतः किमित्याह-अग्रहणेऽपि चेति । यत एव प्रथमदर्शने जातिमात्रस्य ग्रहणम, अतएव पिण्डान्तरसमधिगमे पूर्वाकारपरामर्शिनी मनीषा इयमपि गौरियमपि गोरिवि प्रत्यभिक्षा- समाख्यातोदीयत इत्याह--अत एव चेति। प्रत्यभिज्ञासमाख्याता प्रत्यभिज्ञासंज्ञाका इत्यर्थः। उमापते-यति। युत्पत्तः प्रागाश्रयामावेन जाविन तत्रैव प्रागव- स्थिवा, जातेनिष्कियत्वाब्यक्तिदेशादन्यस्माद्ध्याच्या सह नागच्यन्ती, व्यत्या सहोत्पादेऽ. नित्यत्वप्रसंगाच्च, कथं संबन्धमनुभयतीति । परिहरति--तदिदमिति । संबन्धस्य स्वसिद्ध्यर्थ कर्मापेक्षा प्राक्सचापेक्षा च संयोगाख्यसंबन्धस्यय न समवायस्येत्यर्थः । ननु कयमेतदवगम्यत इत्याशंक्य उत्तमर्थ संयोगे दर्शयन्प्रयममुभयकर्मजे दर्शयति-संयोगो होति। विरुद्धदिक्क्रिययोः परसराभिमुखत्वेन सनिपतितयोः एम. यकर्मजस्संयोगो मेषयोमट्योरिव या भवतीति, तथा क्रियायता निस्कियस्यान्यतरकर्मजः श्येनस्थाण्याविभूनां च मूतेन वा संयोगो भवतीत्याह-अन्यतरकर्मजोयेति । तयोत्पन्न- मात्रस्य चिरोत्पन्नस्य या निस्क्रियस्याषयविनो निष्क्रियेरेव कारणसंयोगिभिरकारण: संयोगवोऽपि संयोगो भवतीत्याद-संयोगज इति । तन्तुसंयोगात् द्वितन्तुस्योत्पन्न मात्रस्य पटस्य निष्क्रियस्यैव तुरीसंयोग इति। न चैवमप्राप्तयोः प्रातिलक्षणसंयोगविविधः कर्म, स्वाश्रयस्य प्राक्सन्निधानं पापेक्षते, न समवाय इत्याह- स च फर्मेति । सच संयोगोऽस्तीत्याइ-समयायस्थिति। न संयोग इत्यर्थः । समवायत्तु संयोगाद्विग्ना, न फर्मजा, माक्सत्तापेक्षापि तत्र ना नापि संयोगजा, कर्मसंयोगयोरदर्शनात् ।

·क्षते। यत एव तु पिण्डस्योदयः समवायिकारणात , तत एव जातिसमया- एतदुक्तं भवति--गुणजात्यादीनामवयविद्रव्याणां चाश्नयसंबन्धो न कर्मजः, नापि संयोगजः, कर्मसंयोगयोरदर्शनात् । यद्यप्यपययावयपिनोः कर्म संभवति, तथापि गुण- जात्यादीनां कर्मसंयोगावत्यन्तासंभयिनौ, ततश्च कर्मजत्वसंयोगजत्वयोरन्यतरेण व्यासः संयोग इति व्यापकं निवर्तमानं व्याप्यं संयोगं निवर्तयति, तथा संयोगोऽपि युतसिद्धान- यत्वेन व्याप्त इति युतसिद्धाश्रयत्वं समवाये निवर्तमानं संयोगं निवर्तयति, तथा या संयोगः सोऽधिकरणाधिकर्तव्ययोरेव नियतो न भवति । अयं तु संबन्धोऽधिकरणाधिकर्तव्य- योरेव नियतो भवति । अतो नास्य संयोगरूपतेति संयोगाद्विभिन्नस्समवायः। ननु केषां संबन्धः समवायः ? उच्यते । अयुतसिद्धानामाधारायभूतानाम् । युतसिद्धादन्याऽयुतसिद्धिः । का पुनर्युतसिद्धिः १ पृथगानयायित्वं पृथग्गतिमत्त्वं च। तत्र गयोरसंबन्धः तव्यतिरिक्ताश्रयायित्वं पृथगाश्रयायित्वम् , यथा त्वमिन्द्रियशरीरयोः शरीरं स्वावयवेषु पार्थिवेष्वाश्रितम् , त्वगिन्द्रियमपि स्वावयवेषु वायवीयेवानितम् । तेन तेषां पृथगानयायित्वात्संबन्धः समवायो न भवति, किन्तु संयोग एव । पृथग्गतिमत्त्वं पद्वयोरल्यतरस्य वा संयोगविभागयोग्यत्यम् , यथाऽण्वोः परमाएवाकाशयोश्च । तदेव- मुभयविधयुतसिद्ध्यभायोऽयुतसिद्धिः । नन्वेषमपृथगाश्रयायित्वमपृथग्गतिमत्वं च स्वातंत्र्येणायुतसिद्धत्वस्य लक्षणम् ? उत समुचयेन इति । स्वातन्त्र्यपक्षे अवयवावयविनोः पृथग्गतिमत्त्वात्संयोगोऽपि प्रसज्यते । पृथग्गतिमत्त्वं च संयोगाभ्युपगमात् । तथाहि- सकियाषयवयोगानिष्क्रियस्यावयचिनः संयोगजः संयोग इष्यते। ततश्च सक्रियस्य पृथग्गमनमेपितव्यम् । तथा परमाएवाकाशयोरपृथगानयायित्यासंबन्धः समवायो- ऽपि स्यात् । समुभयपक्षे अवयवायविनोरेव समवायामायः । उच्यते । विषयभेदेन पृथा लक्षणमिदं अपृथगाप्रयाश्नयित्यमनित्येऽयुतसिद्धिः। अपृथगतिमत्त्व नित्येप्यिति वेदितव्यम् । अनित्याश्वावयविन इति, पृथग्मतिमत्वेऽपि तेषां न युतसिद्धिप्रसंगः, पृथगाश्रयानाश्रितत्वात् । न वयविनोऽवयवेभ्यः पृथग्भूत आश्रयः । अत एवं अपृथग्गतिमतोरपि त्वगिन्द्रियशरीरयोयुतेवाग्नयेषु समयायो नास्तीति परस्परं संयोग- सिद्धिः। अपथग्गतिमरवाभित्येप्वयुतसिद्धिः, ततश्चाण्याकाशयोरनवयवत्यादाश्रयान्तरा- भावेऽप्यन्यतरस्य परमाणोः पृथमातिमत्त्वाद्युतसिद्धी सत्यां संयोगविभागो सिद्धौ। श्रामाशादीनां विभूनां परममहत्त्यस्य च समपाय एव संपन्या, अपृयग्गतिमत्त्वादिति मन्तव्यम् । अयुतसिद्धस्यधासमयायिकारणस्य तन्तुसंयोगस्य कार्येण पटादिना संयन्धः समपायो माभूदित्याधाराधेयभूतानामित्युक्तम् । वन्तुगतस्य संयोगस्य पटास्यस्य कार्यस्य परस्परमाधारायभायो नास्तीति पटाख्यस्य कार्यस्य संयोगलक्षणस्या- समयायिकारणस्य च संपन्यः समयायलक्षणो न भवति । नापि संयोगः, द्रव्यगुणयोः संयोगाभायात, चिन्तु कार्यकारणलक्षणः । उत्पते प्रारनियमेन सापः फारपत्यम् हदुत्तरकालोत्पत्तिमय कार्यत्वम् । एवंविषसंपन्योऽपि दर्शनयलाशप्रयणीयः । तेनायु- वसिमानामायाराधेयभूतानां संबन्धः समपायः। यस्मात्समयायिधारणामात्याचाप्रय. पिएहस्योदयः, तस्मादेय कारणानातिसमयायोऽपि वस्य पिण्डस्य उत्पयत इत्याह- यत पयेति।

·योऽपि तस्य उत्पद्यते । 'समवायच न वयं काश्यपीया इव नित्यमुपेमः। ननु समयायस्यानित्यत्वं न संभवति, सर्वस्यैव कार्यस्योत्पत्तो कारणत्रयस्या- पेक्षितत्वात् , समवायस्य समयायिकारणभावात् । अत एव समयायिकरणप्रत्यासरय. मायादसमवायिकारणाभावादुत्पत्यसंभवान्नित्यस्समयाय इत्यत्राह-समया- यति। समयायं च वैशेपिकादय इव न वयं नियमेन नित्यमभ्युपेमः! समवायो नित्ययोरामशमहत्वयोनित्या, अनित्ययोरवयवावयविनोरनित्यः । अनित्ययोरन्य- तरोत्पत्तिकारणादुत्पद्यते । तस्मात्प्रतिसंवन्धि समवायो भिन्नः, संनन्धरूपत्वात्, संयोगवदिति । अथ जात्याश्रयभूतव्यक्किनाशे जातेरनुपलंमः, किमन्यत्र गमनात् ? उत - 'प्राभावरमीमासरस्समवायोऽभ्युपगम्यते वैशेषिक्वन् । पर वैविक्मने म एक नित्य- इच । प्रारमने निन्ययो समवायो नित्य , अनिन्ययोस्सोऽनित्य इति महदन्तरम् । भगवता कणादमहपिणा 'इहेदमिति यत कार्यकारणयोस्स समवाय' वि० ८०७-२-२६] इति सूत्रण समवायस्य लक्षण कृतम् । सूत्रमिद व्याचक्षाण प्रशस्तपादाचार्य पदार्थसहाभिधे ग्रन्ये 'अयुत- सिद्धानामापारधेफ्भूनाना यस्सवन्ध इहेतिप्रत्ययहेतुस्स सपवाय' इति समवाय लक्षयावभूव । इदमेव मनस्यभिषायाने प्रयकारो वक्ष्यति-"प्रतीत्य ह्याधारमाधेयञ्च सबधं प्रतीयात्" इत्यादिप्रयेनेति बोध्यम् । इदञ्च भाप्य विषयभेदेन समदायस्य लक्षणयप्रतिपादनपरमिति प्रशस्तपादभाप्यप्रस्थानम् । तथाहि युतसिद्धिरुभयोस्सबन्धिनो परम्परपरिहारेण पृथगा- श्रयायित्वम् । सा च ययो स्ति, तादयुतसिद्धो, तयोस्सवन्धस्समवाय ! यया-तन्तुपटयो अनित्यानुसारेणेद्रमयुतसिद्धिनिर्वचनम् । पृथगतिमत्त्व युतसिद्धिस्तद्विपरीता त्वयुतसिद्धि । यया आकाशपरमाण्वो । इदन्च नित्यानुसारेण । अयञ्च विभागस्तव प्रत्यपादि। इदञ्च भाष्य न समवायलक्षणप्रतिशदकमितिमन्वानश्यीघराचार्य कदल्या विशेषणाना सार्थक्यरिन्थ वर्णयामास । तपाहि-अयुतसिद्धाना सबन्धस्समवाय इत्येतावति रक्षणे स्वीक्रियमाणे सुम्बस्य धर्मस्य च कार्यकारणभावसब घोऽपि समवाय प्रमज्येत । पायाधाराधेयमूतानामित्युक्तम् । आवाशाबासादयोर्वाच्यवाचकमावरूपस्सबन्धोऽपि सम. वायस्म्यात् तव्यावृत्तये इहप्रत्ययहेतुरिति विशेषण निवेशनीयम् । आधाराधेयभूनानामिह प्रत्ययहेतुस्समवाय इत्युच्यमाने कुण्डबदरसबन्धेऽतिप्रसङ्गस्स्यात् । अतस्तग्निवृत्यर्थमयुत- मिदानामिति विशेषणमावश्यकम् । तस्मात्समस्तमेवेद समवायलणारमिनि कन्दलीकारस्य मतम् । उदयनाचार्यस्तु-अयुतसिद्धाना मवध इत्येतावदेव रक्षणम् । तेन नित्यस्मबाघ इत्युक्त भवति । इहप्रत्ययहेतुरिति प्रमाणोपन्यास । आधाराधेयभूतानामिनि विषयनिर्देश । मत विरणावलीकारस्योदनाचार्यस्य च मतेनायतसिद्धानां संवध इत्येतावदेव समवायरक्षण परमिति बोध्यम् । उदयनाचार्यण भाप्यार्यतया समपितमेवाचीनस्ताविकरात्ममात्तनम् । व्यायापारो नारायण प्रस्तपादभाप्योतमनुस यापृथगापयायित्वमपुषगतिमत्त्वम्चेति द्विविधरयुतमिइन्वमुपवर्णयन् समुच्चयपण निरस्य विपरभेदेन ममवापस्य लक्षणत्यमुपन्यस्यनि स्मेति बोध्यम् । अतस्तहार- ·'मिनष्टायामपि व्यक्ती न जातिरन्यत्र याति, न च तत्रावतिष्ठते, न पिनस्पति, फेवलं तद्व्यक्तिसमवायस्तस्या निवर्तते तेन तस्यानुपलम्मनम् । तथाहिन याति निष्क्रियत्वाद, नावतिष्ठले व्यक्तिमात्राश्रयत्वाच, उदमावेवस्थाना- सम्भवान, न च विनश्यति, पिएडान्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञायमानत्यादिति । विनाशो नामात्यन्तिकोऽनुपलम्म 'इत्यमृनालायां वक्ष्यते । श्रतों न मार्ट किशित। यश्च पिएडेभ्यों जातेरमिन्नन्वमुभयरूपत्वा पितम् , तदस्माकं साहाप- कमेवाचरितम् । को हि नाम मचेतनः पदार्यान्तरप्रत्यभिजाममेदाश्रपेय साधयेत् । को या परस्परविरोधिनी एकस्य द्वे रुपे प्रनिजानीते । भेदवादः पुनरस्माकमपि सम्मत एव । न च तत्र इहप्रत्ययापतिदीपः। प्रतीत्य व्यफिनाशादेप प्रतियन्धत्यात् १ अथ नाश एवेत्यवाह--धिनापासपीति । ननु सदि सदा तिमित्यत्राह-केयलमिति। फेयलं सस्या जातेभ्यरिसंपन्ध एय नियनने, तेन तदा वस्यानुपलम्भनमिति । ननु व्यरिम्नाशेऽपानुपलम्मादन्या व्यत्यन्तरे उपलम्मार गमनमेय फलगिनु न्याय्यमित्यवादन यातीति। पुन इत्याद-निष्क्रियत्यादिति । अदम्यन्याय जाने नियामायादिति । ननु मदिन याति नातिष्ठे हि विनरपरपेवेस्पाइ- पिगश्यतीति । एन इत्यादपिएडान्तरपनि । ननुदि पिचनानन्यको जानिरनि थियो, विनष्टन्याय विनश्यत्ययेति करण्यात पवाद-पिनायो मामेनि। 'संदरनि-मत इति। पूर्वीटमा भेदाभेष यन्यनुभार, सरस्मारमिष्टमेरेत्याह- पम्माफमिति पुन इत्याद-कोमामेनि। मायभपभो भवापसभानपुरगतो, गदि मेहरारप फापनलिका भेदार तात्पन्नभेर मुरी परम्हादपि गोय' fic Runाह-गपति मुन इत्याद-imare ·ह्याधारमाधेयञ्च सम्वधं प्रतीयात् । सर्वश्च रूपं रूपिग्रहणमन्तरेण न प्रतीयते । अतः समानेन्द्रियग्राह्यतया जातिरपि व्यक्तिप्रत्ययानुप्रवेशिनीति, न इह- प्रत्ययसम्भवः । कर्मणि त्वनुमेये भवत्येव इहप्रत्ययः । वृत्तिविकल्पे तु फुल्नसमाप्तिरेवागीकरणीया । न चान्यत्रावृत्तिदोपः, प्रत्यक्षावगमावृत्तः । 'इह कुण्डे बदरम्' इत्यादावाधारमाधेयं च भेदेन प्रथम प्रतीत्येव हि पश्चात्तयोः संघन्य प्रतीयात्, वतश्च किमित्याह--सर्वञ्च रूपमिति । रूपाहणे संयुक्तसमवायाख्यसन्नि- कर्पस्येष्टत्यादेव सर्वत्र पिएडग्रहणमन्तरेण रूपमहणासंभवादिति । ननु भवत्वेयम् , तथापि किमित्याह-तेन समानेन्द्रियेति । जातिव्यत्योस्स- मानेन्द्रियपाह्यतया सातिरपि व्यक्तिप्रत्ययानुप्रवेशिनीत्येकधीवेद्यतयाऽधाराधेययोर्मेद- प्रतीत्यमायान्नेहप्रत्ययसंभव इति न केवलं जाविव्यस्योरेवैकधीवेद्यत्वम्, किन्तु संयुक्तसमवायाद्गृह्यमाणानां शौकृयादीनामपि समानमिति दर्शयितुं सर्व च रूप- मित्युक्तम्। ननु यद्याचाराधेययोर्भेदेन प्रतीतो सत्यामेव पश्चात्संबन्धप्रतीतिः, तर्हि गच्छति देवदत्ते देवदत्तस्य गमनक्रियासंबन्धप्रतीविन स्यात्, अनुमेयत्वाकर्मण इत्यत्राह- "कर्मणि त्यनुमेये इति । देवदचाहणानन्तरं लिङ्गभूतो संयोगविभागौ गृहीत्वा संयोग- विभागाभ्यां देवदत्ते गमनमनुमीयत इत्यनुमेये कर्मणि इह प्रत्ययो भवत्येव पर्वते पहिरितिवत देवदत्ते गमनमिति । ननु व्यक्ती जातिः कास्न्येन वर्तते ? उत व्यासंगेन वा ? इत्युक्तमित्यत्राह-- तृत्तिधिकएपेति । नन्वेकत्र कात्न्येन वृत्तावमायादेवान्यत्र, व्यस्यन्तरे वृत्तिनं स्या- दित्यनाह-न चान्यति । कुत इत्याह-प्रत्यक्षापगमादिति । ननु तहि एका इत्यस्य यत्र प्रतीयत इत्युत्तरम् । कुत्र प्रतीयत इति प्रश्नस्य यर वर्तन इत्युतर बोध्यम् । गोत्ववृते प्राक् स पिण्ड कीदृगासीत् इति प्रश्नस्य नासीदित्येवोत्तरम् । अनेन नायाति न च तत्रासीदित्यादिवचन गगनरोमन्थायितमिति ज्ञेयम् । मूल इति शेष । २ वर्मतत्त्व प्रत्यक्षगोचरमिति माट्टमीमासकास्ताविकाचाभ्युपगच्छन्ति। प्राभाकरास्तु "सयोगविभागाभ्यां वर्मनत्त्वमनुमीयते, न तु प्रत्यक्षम्" इति मन्वने । अत्र मूले स्वसिद्धान्त उपन्यस्त इति ध्येयम् । अस्या विस्तरस्तु अनुमानप्रकरणे दृष्टध्य । इह प्रत्यपात्समदाय इति वदन्तो वोपिका इह गवि गोत्वं, घटे पटत्वमिति च व्यवहरन्ति । प्राभावरसीमासकास्तु समवायमभ्युपगच्छन्तोपि कर्मानुमेयतावादिन कर्मणि इत्ययमूरीकुर्वनोऽपि इह गवि गोवमितीहरत्यय नेदन्ति जातिव्यक्त्योरेवेद्रियग्राह्य- त्वात् । तथाहि-द्रव्य घटादि अनेकद्रव्याश्रित भवति ! विञ्चिद् द्रव्यं परमावादि अद्रव्या- श्रित भवति । गुणपदार्यों सयोगविभागद्वित्वादिमस्यात्मविद्रव्याधितो भवति। सादि एक्द्रय्याश्रितञ्च भवति । कर्मपदार्यस्त्वकस्मिन्नेव द्रव्ये वतंते। यदाह भगवान् कारपर- ३ ·प्रत्यभिज्ञायाः स्थापितत्वाद। पृथग्रहणं तु जातेरसिद्धमेव । व्यक्त्यन्तरे हि जातिः प्रतीयमाना प्राच्यपिण्डपरिहारेण प्रकाशते । उदीच्यपिण्डपरिहारस्तु प्राक्तनपिण्डसमधिगमसमये सिद्ध एवेति परिहृतनिखिलानुपपनिकमुपपादिवं गवादिपु साधारणाकारानुभवसिद्धं जातितत्त्वम् । उपपन्नश्च प्रत्यक्षवेद्यत्वं जावे., इन्द्रियव्यापारानुविधानेन प्रतीतः। संयुक्तसमवायलवणश्च सनि- कर्पोऽपि नानुपपन्नः। गौरयमिति च मतिर्विरादतरार्थनिर्मासिनी न शक्यतेऽपवदितम् । समसमयसम्भवनिर्विकल्पकदर्शनवलेनेत्यमियं प्रयत इति चेत् । तन्न, तथामा प्रमाणाभावात् । शन्दमात्रेण तु केवलाकार- जातिः एकत्र फास्न्येन वर्तमाना नान्यत्र घर्तते, अन्यत्र सजातीयान्यस्यापि वृत्ति- संभवादेव प्रत्यक्षोऽप्यन्यथासिद्ध इत्यत्राह-प्रायमिझाया इति । क्षणिकत्व 'निराकरणे प्रत्यभिज्ञायाः प्रमाणत्वेन स्थापितत्यादवापि सेयं गौरिति प्रत्यभिज्ञासंभपाच संमान्यत्र धर्तत इति । ननु यदि जातिय॑क्रत्यन्तभिन्ना, तर्हि पटपटयोरिय पृथग्रहणं स्यादिति नियमेनापृथग्रहणं नोपपद्यत इत्यत्राह-पृधग्रहणमिति। फयसिद्धिरित्याशंक्य जातिव्यज्योः पृथग्रहणमेवोपपादयति ध्यत्तयन्तरे हौति । ननु जातिसिद्धो कि प्रमाणम् १ अद्रव्यत्यादेयेन्द्रियसंयोगाभायात् । स्यस्मिन्स. मयायामायादेय शब्दयत्समयायेन ग्रहणाभावाच न प्रत्यक्षं प्रमाणम् । नाप्यनुमान, लिङ्गामायादित्यत्राह-उपपनं चेति । पुन इत्याह-इन्द्रियध्यापार इति। ननु संयोगादिपाहफन्निकर्षाभायात्प्रत्यरत्यं न संभवतीत्युतमित्याह-संयुक्समधाति । नन्विन्द्रियव्यापारानुविधानेन प्रतीतिरसिद्धत्यनाइ~गौरयमिति । ननु पैरायन याप्रस्तुयिफ्यम् किन्तु समानमालमाविनिर्षिफल्मशानयिपयमेय समान. फालतया पाहयस्तुपिपपमिय प्रतीयच इत्पनाहर -समसमयति ।

·परिगृहीताकारप्रतीतेः रूपान्तरानधभासाचाविशदावभास एव । ऐन्द्रियके तु सम्बेदने प्रचुरतरावयवरूपायभासाद्विशदावगम इति नाबाह्यविपयत्वापत्तिः । नन्वेपा जातिप्रतीतिभिन्नामेव व्यक्तिमभेदेनावगमयन्ती जायत इति भ्रान्तिरेपा न प्रत्यक्षं प्रमाणम् । इयन्तु भ्रान्तिनिर्वीजा न युज्यत इति चीजभावेन जातिरनुमीयते, तत्समवायश्च । दृष्टा हि सन्तापसञ्चारितदहनपरमाणुसंव- लितायोगोलके दहनाकारानुकारिणी प्रतीतिरिति । तदिदमुक्तोत्तरमपि पुनः पर्यनुयोज्यामहे विस्मरणापराधादिति मन्यामहे । भिन्ना हि जातिरवगम्यते । न खल्वाकारमाकारिणश्चैकमेव मन्यन्ते । केवलं शब्दप्रयोगे एव समाधिर्वक्तव्यः। तत्र च लौकिकः प्रयोग एव शरणम् । प्रयोगथ श्रुत्या लवणया गौरया वा घृत्त्या नानुपपन्नः। समवायस्तु भवतु वस्त्वन्तरे सिद्धेऽनुमेयः, प्रत्यक्षेण तदनवगमात् । आकृतिस्तु प्रत्यक्ष- प्रमाणसिद्धा नाऽनुमेया। नचानुमानमपि शक्यं शाक्येपु प्रतिवन्धृष्वित्यल- मतिविस्तरेण । तथामाय इति । ननु शब्दाद्विज्ञानेऽपि प्रमाणप्रवृत्तौ सत्यां विशदमेव वस्तु प्रकाशत इति न घेशद्यात्प्रत्यक्षमित्यत्राह-शब्दमात्रेणेति। निगमयति-पेन्द्रियके त्यिति । चोद- यति-नन्येपेति-परमार्थतः परस्परं भिन्नामेव व्यक्तिमभेदेनावगमयन्ती जातिप्रतीति- र्जायताति भ्रान्तिरेपा न प्रत्यक्षं प्रमाणम् । भ्रान्तिश्च न निहतुका इति भ्रान्तिकारणत्वेन जातिरनुमीयते । जातिसमवायोऽपि अनुमीयत एवेति व्यक्तिरेव प्रत्यक्षं न जातिरिति दृष्टान्तमाह-दृया होति। दहनपरमाणुसंहताऽयापिण्डे दहनाकारानुकारिणी दहन- पिण्डमिति यथा प्रतीतिर्जायते, तथानुमेयभूतगोत्वादिजातिसंबन्धे पिण्ड इयं गौरिति प्रतीतिर्जायत इति, परिदरति-तदिदमिति। ननु यदि व्यक्तरन्या जातिः तर्हि व्यको जातिशब्दप्रयोगः किंनिवन्धन इत्यत्राह-- केवलमिति । तहि लौकिकप्रयोगोपि किं निबन्धन इत्यत्राह-प्रयोगश्चेति । ननु समवायसिद्धौ कि प्रमाणमित्यत्राह-समघायस्त्यिति। ननु कि लिङ्ग! आगमसनिधिहीनस्य परतन्त्रतया भानम्, समवायलिङ्गम् । श्राश्रयो यत्र यत्र याति, तत्रतत्रावस्थानं पारवत्र्यम्, अथवाविसंवादिपरस्परसाकांक्षरूपरूपिणोनियमेन सहोपल- धिलिङ्गम् । ननु कस्मात्प्रत्यक्षस्याप्रामाण्यमित्यत्राह-प्रत्यक्षेणेति । इन्द्रियसन्निकर्षा- भायान प्रत्यक्षं प्रमाणम्, न तावदिन्द्रियेण सन्निकपस्संयोगः। संयोगस्य गुणत्वेन द्रव्य- काश्रयत्वात्। समयायस्याद्रव्यत्वात् । नापि संयुक्तसमवायस्य समवायान्तरानभ्यु- पगमात् । अवनिविधसन्निकर्पाभावान प्रत्यक्षता, प्रयोगस्तु-समयायो न प्रत्यक्षा, फचिदसमवेतत्यात् यत्कचिदसमवेतं न तत्प्रत्यक्षम्, यया परमाण्याकार्शादिश्मनां- ·( ९७ ) सत्ताजातिनिराकरणम् । अत्र कैचिद्गवादितुल्यतया द्रव्यगुणकर्मस्वपि सत्ताजातिमङ्गीकुर्वन्ति, भवति हि सर्वेष्वेव सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्तिरिति संवदन्तः । तदिदमपरामृष्टजातितत्त्वानामुपर्युपरि जल्पितम् । पूर्वरूपानुकारिणी यदि धीरुदीयते, ततोऽभ्युपेयेतैव जातिः । न च नानाजातीयेपु द्रव्येषु सर्पपमहीधरादिषु, गुणेषु गन्धरसादिषु वा समानाकारानुभवो भवति । केवलं तु सत्सदिति शब्दमात्रमेव प्रयुज्यते । भवति च विनापि जात्या पाचकमीमांसकादिशब्दप्रवृत्तिः। नन्वेवं शब्दप्रवृत्तिरपि नैकनिबन्धनमन्तरे- पोपपद्यते। सत्य, अस्त्येवोपाधिरेकः प्रमाणसम्बन्धयोग्यत्ता नाम । सीति । तस्मात्समयायो न प्रत्यक्ष इति । ननु समवायवदाकृतेरप्यप्रत्यक्षतैवेत्यत्राह- आकृतिस्त्यिति । समवायस्य प्राहकसन्निकथाभावान प्रत्यक्षता, प्राकृतेस्तु समवाय- संभवात्संयुक्तसमवायेन ग्रहणमिति प्रत्यक्षतैवेति । इदानीं सत्ताजातिवादिनां मतं निराकर्तुमुपन्यस्यति अत्र केचिदिति । परिहरति-तदिदमिति । नानाजातीयेषु द्रव्येषु पूर्वाकारानुभवबुद्धथभावान्न सत्ता जातिरिति । नानाजातीयेषु पूर्वाकारानुभवाभावमेव दर्शयतिन च नानाजातो. येष्विति । सत्सदितिशब्दमात्रमित्यर्थः । शब्दप्रयोगश्च जात्यभावेऽपि दृष्ट इत्याह-- भवति चेति। चोदयति नन्वेवं शब्दप्रवृत्तिरिति। एकशब्दप्रवृत्तिरप्येकनिबन्धन- १ कल्पितमिति-मु-पु-भाट । २ सत्त्व नाम सत्तापरपर्याय महासामान्य द्रव्यगुणकर्मवृत्ति वैशेषिकसूरकारेणाङ्गी- क्रियते । सामान्यादित्रितयेऽपि सद्व्यवहारदर्शनात् तत्तद्वस्तुस्वरूपापरपर्याय सत्त्व भवतीति प्रशस्तपादेन न्यरूपि। दर्शनान्तरे सत्त्वनिरूपणावसरे गुरुमताभिमत स्वरूपसत्त्व तषिकरन्य₹. घानूद्यमान विलोक्यते-स्वरूपसत्त्व प्रमाणसबन्ध , प्रमाणसवन्धयोग्यता चेति। तत्राद्य प्रभाकरमिथाभिमतम् । यदेव ब्रह्मसिद्धो मण्डनमिश्रेण महता प्रबन्धनाथ्यत । मोमासक्मू- धन्यस्प मण्डनमिथस्य प्रभाकरमतखण्डने महानभिनिवेशो लक्ष्यते । तदग्रेस्माभि प्रदर्श- यिष्यते। इत्यमेव पञ्चपादिकाविवरणे सौगतमतसायंप्रतिपादनावसरे "क्षणिक्यमाण- सरन्धस्य सत्त्वाभ्युपगमाल्लोकायतबौद्धायद्यपरिणत प्रभाकर, (विप्र स पृ-८४) इति तन्मत- मनूदितमस्ति । अत प्रमाणसबन्धस्सत्त्वमिति जरत्प्रामाकरमतमित्यभिपक्ता वर्णयन्ति । यत्र जरत्प्रभाकरपदेन प्रभारमिया एव विवक्षिता इति मुक्तम् । द्वितीयन्तु शालिकनाथमि- श्रस्येति वय मन्महे । प्रमावरमिश्रामिहिते सत्त्वलक्षणे ब्रह्मासिद्धिकता दूपिते तदोपनिरसनाय योग्यतापटितस्प तस्यय लक्षणस्य समर्थनात् । अत प्रकरणपश्चिकामारस्य मते प्रमाण- संबन्धयोग्यत्व स्वरूपसत्त्वमङ्गीक्रियते, न तु तदतिरिक्त सत्तानामक महासामान्यमिति बोध्यम् ।।

·( ९८ ) 'तमान्यः पण्डितम्मन्यो मन्यते-नन्विदमसमजसमुच्यते सर्वत्र धुपाधिभेदमागम्योपाधिकशब्दानुनिद्धः प्रत्ययो भपति, न पुनः प्रागेर, सह या । इह च प्रमाणमेव जायमानमस्तीत्येवमेर जायते । प्रमाणोदयोत्तर- कालं ह्यनया भवितव्यम् । किञ्च सत्यपि प्रमाणयोगे किश्चिदस्तीति गम्यते, किञ्चिचामीदिति, तथान्यद्भविष्यतीति । वत्र प्रमाणसम्बन्धस्य वर्तमानत्वात सर्वत्र वर्तमानसत्ताप्रत्ययेन भवितव्यम् । तदतिरेफिणि तु सच्चे तस्य त्रेधा व्यपस्थानायुक्तस्विधाभासः। अपि च भूमितलनिपातेषु चिरतरकालार्तिषु प्रलीनज्ञातपुरुषेषु लिङ्गादिरहितेषु सकलप्रमाणप्रत्यस्त- मयेऽपि वर्तमानमत्तासन्देहः । स च प्रमाणसम्बन्धातिरेकिणी सत्तामन्त- रेणानुपपन्न इति । तदिदमनाकलिवपरवचनस्य केलं गलगर्जितम् । उक्तमस्माभिः प्रमाणसम्पन्धयोग्यतोपाधिरिति । यदि हि प्रमाणसम्बन्ध उपाधिरिति वदेम, तत इत्थमुपालभ्येमद्यपि । योग्यता तु प्रमाणसम्बन्धातिरिक्ता प्रमाणेनाजसीयत इति युक्त एवास्तीति प्रमाणोदयः। तस्याच त्रैकाल्याव काल्यावगमोऽपि समर्थित एव । तस्याश्च संशायिततापि युक्तैन । मन्तरेणानुपपद्यमाना जाते. कल्पिवेति । परिहरति-सत्यमिति । प्रमाणसबन्ध- योग्यतोपाधिकरसच्छब्दप्रयोग इत्यर्थः । उक्तमेवार्थ कृत्स्नमयुध्या मण्डनाचार्येणात्र किंचिदूषणमुक्तम्, तन्निराफ सोपालम्भमाह-तत्रान्य इति । प्रमाणसपन्धयोग्यतोपाधिकस्सच्छब्दप्रयोग इत्यसमञ्जसमुच्यत इत्याद-नन्धिदमिति । कथमसामञ्जस्यमित्याशक्यैतदेवोपपाद- यति-सर्वति। पाचकादिपु पचनक्रियायोगमवगतस्यैव पाचक इत्यौपाधिकशब्दा नुविद्धप्रत्ययो भवतीत्यर्थः। तत विमित्यत आह-इह चेति । तथापि विमित्याह-- प्रमाणोदयेति। अभ्युश्चयत्वेन दूपणान्तरमाह-किंच सत्यपीति । को विरोध इत्यवाह-तत्र प्रमाणसंवधस्येति। नैवमस्मिन्मते प्रसङ्ग इत्याह-तदतिरे. पिणीति। दूपणान्तरमाह-अपि चेति। प्रमाणसन्धादेव निश्चितत्यात्सन्देहाभा. वादित्यर्थः। एतत्सर्व परिहरति-तदिदमनाकलितेति । प्रमाणसरन्धयोग्यतोपाधिकः सर्वत्र सच्छन्दप्रयोगो न प्रमाणसबन्धमानोपाधिक इत्युक्तत्वादिति योग्यतायास्त्रकाल्यात अत्र मण्डनमियमतमनुवदति निरमितुम । २ नियोगकाण्डे मण्डनमिश्रणोक्तमयमनुवदति शाग्विनाथ ३९ स्लोवेऽयमप स्पष्ट भवतु १ स्तत्रैव इष्टब।

·का पुनरियं प्रमाणसम्बन्धयोग्यता नाम । ननु नामान्तरेण महासा- मान्यमेवेदमुररीकृतम् । नैतदेवम् ; यो हि महासामान्य सत्ता सङ्गिरते, सोऽपि स्वरूपसत्ता पदार्थानां मन्यत एव । अन्यथा शशङ्गादीनामनुत्पन्नातिवृत्ता- नाश्च किमिति महासामान्येन सम्बन्ध एव न स्यादिति पर्यनुयोगे, का परि- हारः १ तेन स्वरूपसत्तेव प्रमाणसम्बन्धयोग्यता । यस्य हि स्वरूपमस्ति, तत् प्रमाणेन परिच्छिद्यते। काल्यमपि स्वरूपस्यैव युक्तम्, न च महासामान्यस्य, नित्यत्वात् । तथा संशयिततापि तस्यैव, न पुनरसंशयिते स्वरूपेऽपरः सत्तासन्देहो भवति । अथ नित्याया अपि सत्तायाः कः सम्बन्धो यः स त्रिकालः। तस्यैव त्रैकाल्यं कुतः १ नान्यदनोत्तरं स्वरूपत्रै- काल्यादित्यतः । तस्मात्स्वरूपसत्तोपाधिक एव सच्छन्दो न पुनरेक श्राकारः सत्ता नाम द्रव्यगुणकर्मणाम् । 'अपि च काश्यपीयानां जातिसमवायविशेषेषु काल्यग्रहोऽपि युक्त इत्याह--तस्याश्चेति । योग्यताया उपाधित्वात् । भूतल- निखातेपु संशयोऽपि युक्त एवेत्याह--तस्याश्च संशयिततेति । का पुनः प्रमाणसंबन्धयोग्यता इति पृष्टे परिहरति - नैतदेवमिति । प्रमाण- संवन्धयोग्यता च मितिक्रियायोग्यतेय, योग्यतापि न स्वरूपातिरिक्ता, स्वरूपमा मिति- दर्शनात् । तेन मितिक्रियोपलक्षितस्वरूपमेव सच्छब्दवाच्यमित्यर्थः । स्वरूपासत्ता नाही. कृता इति चेत्तत्राह-अन्यथेति। सामान्यस्य नित्यत्वेन त्रैकाल्यमपि स्वरूपस्येष संभवति, न सामान्यस्येत्याह-काल्यमपीति । तथा संशयिततापीत्यादि सुगमम् । सत्तासामान्याभावे हेत्वन्तरमाइ-अपि च काश्यपीयानामिति । येषां महासामान्य- मस्ति, तेपामवान्तरसामान्यमप्यस्ति। अतो महासामान्यसंबन्धोऽवान्तरसामान्यसंबन्धेन व्यातः । सोऽयान्तरसामान्यसंबन्धो निवर्तमानो महासामान्यसंवन्धमपि निवर्तयति, सत्तावदित्यभिप्रायः । प्रयोगस्तु सामान्यादीनि महासामान्यशून्यानि, श्रवान्तरसामान्य- विरहितत्वात, सत्ताचदिति। नहि सत्तायां सत्तास्तीति, सति चेचं सर्पपमहीधरादिप्यनु- वृत्ताकारप्रत्ययविरहे सति स्वरूपसत्त्वनिबन्धन एवं सच्छब्दप्रयोगः न जातियोगा. दित्यैफरूप्यमेव युक्तम् । नन्येवंसति प्रतिपदार्थ स्वरूपभेदान्न मित्यहत्वमेकम् । उच्यते--यद्विघे हि द्रव्य- गुणादौ मित्युत्पत्तिः तत्सत्यमित्युपलक्षणोपाधिरेकः। एतदुक्तं भयति यद्यपि पदार्थस्य १"सामान्यादीनां त्रयाणा स्वात्ममत्त्व वृद्धिलक्षण-वमकार्यत्वमकारणत्वममामान्य- विशेषत्व नित्यन्वमशादानमिधेयत्वन्ध"इति प्रशस्तपादभाष्यम् (१०६) अत्र स्वात्ममत्व- मित्यनेन सरूपसत्त्व विवक्षितम् । तथा च स्वरूपसत्त्वमाराय सत्तामानिमन्तरेणव सामान्यादी सत्यवहारोग्गी तो वैशेषिकभाष्याता। तथा प्रकृतेपि सर्ववास्तु नि महागामान्यन्वीका- रेणेत्यारानाह-अपि चेति ।

·(१०) स्वरूपसत्तोपाधिक एव सन्छन्द इत्यभ्युपगमः । तस्य च द्रव्यगुणकर्मस्वपि तथाभायोऽस्त्विति । तदेवमपाकवे पदार्थस्वरूपातिरेकिणि महासामान्ये मत्तारुये यत् स्वमनीपानिर्मितकुतर्फवलेन सन्मानविपर्य प्रत्यक्षमिति साधितं, तदतिदूरोत्सारितम् । एतेनैव न्यायेन शब्दत्वमपि निरस्तं चेदितव्यम् । नहि ककारगकार- योरेकमाकारमनुगत परामरान्ती मनीपा समुन्मिपति । योऽपि चायं शन्द- शब्दः, सोऽपि श्रोत्रग्रहणोपाधिलब्धप्रवृत्तिरिति न जातु जातिकल्पना विभवति । तदिदमपहस्तितम् , यदाहुः शब्दत्वमेव तत्तदमाघारणाभिव्यञ्च- कध्वनिनिबन्धनतया नानावर्णपेण विषयीभवत् तस्य तस्यास्पावगमाय कल्पत" इति । ब्राह्मणत्वादिजातिनिराकरणम् । अनयैव च दिशा ब्राह्मणत्वादिजातिरपि निवारिता। नहि नानास्त्री- धर्मो न भवति योग्यता, तथापि प्रमाणमानं भवतीत्यनेन प्रमाणसाधारण्येनेकरूपतयाs- लब्धपरामर्शनानापदार्थानां स्वरूपमेवोपाधित्वं वाच्यत्वं च नानुपपन्नम् । योग्यत्यमितिर्हि सदवगविगोचरापन्नस्वरूपमुपाधिरेकै च प्रातिस्विकं रूपं वाच्यम् । अयं च प्रकार: सत्तासामान्यवादिभिरप्यभ्युपगतः। मावाभावयोरप्येकसामान्येऽपि यस्तुशब्दप्रवृत्तेरि- टत्वात् । वदेवमनुवृत्ताकारप्रत्ययविरहादेव निराछने पदार्थस्वरूपातिरेफिणि महा- सामान्ये सत्ताख्ये द्वैतप्रतिपादनपरतया चोदनायां प्रत्यक्षाविरोध दर्शयितुं मण्डनाचार्ये सन्मात्रयिपयं प्रत्यक्षमिति सावितम्- 'बाहुविधातृप्रत्यक्षं न निपेश विपश्चितः । नैकत्वमागमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते । [ब्रह्म. सि. का २ श्लोर. १] इति । तदपि निराकृतमित्याह-तदेवमपास्त इति । किं च सन्मात्रविपयस्वे प्रत्यक्ष- स्यान्धवधिरादिव्यवस्था न स्यादिति प्रत्यक्षपरिच्छेदे वक्ष्यामः । तथा गकारवकारादिपु शब्दपदानुवृत्तिः श्रोत्रोत्यधीक्रियोपलक्षिवा योग्यतैवेति शब्दत्वजातिरपि नास्तीत्याह-पतेनैव न्यायेनेति । अनन्यथासिद्धानुवृत्ताकारप्रत्यया- भावादित्यर्थः । यच्छन्दतत्त्वं स्फोटास्यं तत्वदभिव्यंजकनियन्धनत्या मानावर्णरूपेण विषयीभवचस्य तस्यार्थस्यायगमकमिति, वदपि निरस्तं वेदिवन्यं स्फोटनिराकराणा- दित्याह-तदिदमपहस्तितमित्ति। अनुवृत्ताकारप्रत्ययादेव प्राणत्वज्ञातिरपि नास्तीत्याह-धनवैध दिशेति ।

·janin BHAR <(BO3AY-7 " - पुरुषव्यक्ति पुरुपत्यादर्थान्तरभूतमेकमाकारमात्मसाकुर्वन्ती मतिराधिर्भवति । नहि क्षत्रियादिभ्यो व्यावर्तमानं सकलबाह्मणेष्वनुवर्तमानमेकमाकारमतिचिर- मनुसन्दधतोऽपि युध्यन्ते । यदप्याहु:-'यद्यप्यापातसंजातया धिया ब्राझएवं नावसीयते, तथापि प्रामणभूतमातापितृसम्बन्धानुसन्धानप्रभवायां युद्धौ तच्च- कास्तीति । तदपि च स्वमानसविसंवादि। अनुसन्दधानोऽपि माता- पितृसम्बन्धं को जात्वेकमाकारमवयोधु प्रभवति। यचोपदर्शितम्-यथा विलीनमाज्यं तैलादण्यतिरिच्यमानं गन्धग्रहणसहकारिणा चक्षुपैव भिनमय- गम्यत-इति। पि न सुन्दरम् । नहि तदानी चानुपस्य संवेदनस्य विषयातिरेकः, किंत्वनुमानमेव तत्र सपिंपः। यस्तु निपुणदर्शी सूक्ष्ममपि रूपमीक्षितुं क्षमः, स चक्षुपैवाज्यजातिमपि प्रत्येति, न गन्धग्रहणमपेक्षते । नन्येवं बह्ववहीनम्, किंनिबन्धनो हि तदानीमाहयनीयादिसाध्यकर्मसु केषां- विदधिकारो, नान्येषाम् किंनियन्धना च ब्राह्मणशब्दस्य प्रवृत्तिव्यवस्था इति । 'अत्रोच्यते । अनादौ संसारे जन्यजनकमान व्यवस्थितास्तावत् काधि- एतदेवोपपादयति-नाहि नानास्त्रीपुरुपव्यक्तिष्यिति । नहि नानानरेषु नरत्या- तिरिक्तं शूद्रादिव्यावृत्तमनुगतमाकारमुपलभामहे इति । तदेव विवृणोति-नहि क्षत्रि- यादिभ्य इति । अनुभापते-यदप्याहुरिति । श्रापाततो ब्राह्मण्यानयगमेऽपि मामणभूतमातापितृसंयन्धानुसन्धानोत्तरकालं फुलं माह्मण्यमवसीयत इति । परि- हरति तदपि चेति । मातापितृसंवन्धानुसन्धानेऽपि चाक्षुषप्रतीतायाकारावयोधा- भायादित्यर्थः। यदपि तैदृष्टान्तवयोक्तम् तन्निराकर्तुमुपक्रमते-यचोपदर्शितमिति । सुगमम् । परिहरति-तदपि न सुन्दरमिति । तदानीं गन्धलिङ्गेनानुमानमेवेत्यर्थः । ननु किमनुमेयेवाज्यत्यजातिरित्यवाह -यस्थिति। र चातिककाररर्थवादाधिकरणे शास्त्रदृष्टविरोधादिति मूत्र तन्त्रवातिके प्राह्मणत्व- आति. प्रत्यक्षरिता तस्या ग्रहणे उत्पादकजातिस्मरण सहारिवारणमित्युतम् । तन्मन दूपयि- तुमनुवदनि यदप्याहुरिति । अद बोध्यम्-अस्मिन् प्रकरणे ग्राह्मणत्वादिजाति निराकृत्य ब्राह्मणत्वादिशाधि- रिति प्रनिगदपनि हालियाचार्य । अनेन न्यायैन क्षत्रियत्व रथयारत्वञ्च न जानिरपि ब्रापिरेय तत्तन्मातापितृप्रभववाभिटग्या तद्पा येति वानम्माननि। परन्पोष्ट्यधि- करणे (मी ४. २-३.२) राजनशनस्य जनावारिसालमोनाधिरत्व प्रत्याभ्याप अधिपत्य- जानियापिर ब्यवरपारित दरमते । तया रथवाराधिकरणे (मी ८ अ६पा १ अघि १२) रपमा रपवरणनिमितत्व निगम गोययना अभयम्मूरनाम. इति वर्गानुसारेण जानिमिपयाचित्र निर्धारित सम्म । प्रामारमनेष्ट्यधिकरणं रपाराधिारणप ·देव स्त्रीपुरुषमन्ततयः मन्ति, तामामन्योन्यव्यतिकरण जाताः स्त्रीपुंमव्यक्तयो ब्राह्मणान्दवाच्याः। अनिदम्प्रथमतया च सन्ततः सर्वेषां तत्मन्ततिपति- तन्यान् मिद्धा ब्राह्मणशन्दवाच्यता। तेन मन्ततिविशेषप्रमवत्वमेव ब्रालय- शन्दप्रतायुपाधिः। तत्प्रभवानामेव कर्मस्वधिकार इति न किञ्चिदवहीनम् । के पुनस्ते सन्ततिविशेपाः। न ते परिगणय्य निर्देष्टुं शक्यन्ते, किन्तु लोस्त एव प्रसिद्धाः प्रत्येतव्याः। तथा च तजन्यत्त्वेऽवगते ब्राह्मणशन्दं प्रयुञ्जते लोकाः। कथं पुनस्तजन्यत्वमेव शस्यमयगन्तुम् , स्त्रीणामपराय- मम्भवान् ? समवन्ति हि पुंश्चल्यो खियः परिणेतारं व्यभिचरन्त्यः । उच्यते । उक्तमेतत् दृश्यादर्शनमेवाभाव इति । यत्र यावत्युपलब्धिमामग्री, तावत्यां मत्यामपि यामां व्यभिचारी न दृश्यते, तामां नास्त्येव व्यभिचार इति लोकप्रमाणामेतत् । अपि च अप्रमत्तैः खियो रक्षणीयास्तासु नास्त्येव व्यभिचारमम्भावनायकाशः। यासु त्वस्ति, माभूव तदपत्येषु वत्सन्तति- प्रभवत्वनिश्चयः। न चैतावता यत्रापि निययः शक्यस्तत्राप्यनिश्चय इति वक्तुं युक्तमिति । यच वहीषु ज्वालास्तेकवर्तिवर्तिनीषु ज्वालात्वं सामान्य प्रत्यभिज्ञागोचरः कैश्चिदिप्यते । तदपि गुरस्माकं न मृप्यति । स खल्वे निरीदाञ्चके अनन्यथामिद्धा बुद्धिः सामान्यकल्पनाधीजम् । इयं तु भेदाग्रहणेन चोदयति-नन्वेयं यद्वयहीनमिति। ब्राह्मणत्वादिजात्यभावे आहवनीयादि- साध्येषु वैदिकेषु कर्मस्वपशूद्राणं त्रयाणामेवाधिकारो न शूद्राणामित्यपशूद्राधिकरण व्यवस्था न स्यात् । तथा पुरुषविशेषे ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तिन्न फिनिमित्तेति । परिहरति- अयोच्यत इति । ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तौ तु ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तिमत्सन्ततिजस्वमेवोपाधिः । ब्राह्मणशब्दानुवृत्तिस्तु सन्ततिविशेषः खोपुंसव्यविकरजन्ममियोपलक्षणादेव । सन्तति- विशेपास्तु लोस्त एवारगन्तश्याः । ब्राह्मणत्वाद्ययान्तरसामान्यवादिनामपि अनादौ संसार भृगुभरद्वाजादिगोत्रशन्देप्ययमेव मार्गः। स एव ब्राह्मणत्वादावपीत्यर्थः। के पुनस्ते सन्ततिपिशेषा इत्यादि सुगमम् । पुनरपि परोक्तमनुमापते-यश वढीषु ज्यालास्विति। एकवर्तिकावर्तिनीपु ज्यालात्वं सामान्यं यदुत्तमित्यर्थः । परिदरति-तदयोति । गुरुः-प्रमाकरगुरु- जातिवाचित निरस्य तन मातापिलप्रभवत्व सिमान्यत इति वर्णविनम्ममिति प्रनिमानि । शास्त्रदृष्टविराधादिपर्थवादाधिकरणे गणमूत्र अवष्ट्पधिकरणे रयकाराधिकरणे वा बृहती- विमलानविवेवे आनिविचारो न दरोदृश्यते । तत्सर्वमुपापिपरतया नेयम् । पर्याप लो नोमिनि सुधीनिर्विमावनीयम् ।

·शुक्तिकारजतप्रत्ययवदुपपद्यत इति नालं सामान्यमुपस्थापयितुम् । भेदग्रहणपुरस्सरममेदज्ञानं मिनेषु जात्यभ्युपगमे शरणमिति निरवधम् । शालिकनाथेन कृतं कृतमतिना जातिनिर्णयाख्यमिदम् । बहुविधविवादहरणं प्रकरणमुरुणावधानेन। इति श्रीमहामहोपाध्यायशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां जातिनिर्णयो नाम चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् । रित्यर्थः । एकवर्तिकावर्तिनीपु बहीषु ज्वालासु ज्वालात्वसामान्यं न युक्तम्, 'भेद- प्रतीतिपुरस्सरमभेदज्ञानं जातिकल्पनायां प्रमाणम् । इयन्तु शक्तिकारजतबद्भेदामहणे- नाप्युपपद्यत इति न सामान्यकल्पना । तेन वृक्षत्वमहासामान्ययोगिनीष्वेव व्यक्तियु खदिरत्वाद्यवान्तरासामान्यवज्बालात्वमहासामान्यव्यतिरेकेणावान्तरसामान्य नास्त्येवेति सिद्धम् । उपसंहरति-तेनेति । अतो जात्यादिसिद्ध तत्कल्पनापि तत्संप्रयोगजेति सिद्धं प्रमाणे स्मृत्तिश्च प्रत्यय इति । एवं प्रत्यक्षस्य व्यभिचाराभावाशेदनाप्रामाण्यप्रतिज्ञायां निमित्तपरीक्षा न कर्तव्येति। इदानी प्रकरणकर्तुः प्रकरणस्य च संज्ञा प्रकरणप्रयोजन केन श्लोकेनाह-- शालिकनाथेनेति। ।। इति प्रकरणपछिकाव्याख्यायां जयपुरिनारायणविरचितायो न्यायसिद्धी जातिनिर्णयो नाम चतुथं प्रकरणं समाप्तम् ।। - १ अय भाव-तव सामान्यमगीक्रियते पर भेदग्रहणपूर्वकमभेदग्रहणं भवति यथा गवादिषु। यत्र भेदग्रहो नास्ति तत्र भेदाग्रहनिवन्धनोभेदावसायपरदेगरस्त्रीक्रियने यया इद रजतमित्यादी। तथंव सेय ज्वाला इत्यत्राप्युपपत्तेनं ज्वालात्वसामान्यल्पना सपटते । अत एव ज्यालादिषु तत्त्वाभिमानो भ्रान्तिरित्युच्यते । अन्यया सामान्यविषयत्वादान्तव स्यादिति ध्येयम् ।

·अमृतकला नाम पञ्चमं प्रकरणम्। प्रमाणलक्षणम् । 'अनुभूतिः प्रमाणं या स्मृतेरन्या स्मृतिः पुनः । पूर्वविज्ञानसंस्कारमात्र ज्ञानमुच्यते ॥१॥ न प्रमाणं स्मृतिः पूर्वप्रतिपत्तेरपेक्षणाद । अन्योन्यनिरपेक्षास्तु धारागहिकबुद्धयः ॥२॥ प्रभाकरसम्मतं प्रमाणजातम् । तत्र पञ्चविषं मानं प्रत्यक्षमनुमा तथा । शास्त्रं तथोपमानार्थापत्ती इति गुरोर्मतम् ॥३॥ प्रत्यनिरूपणम् । साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यवं मेयमाप्रमामु मा । मेयेष्विन्द्रिययोगोत्या द्रव्यजानिगुणेषु सा ॥४॥ सपिकल्पाऽविकल्पा च प्रत्यक्षा बुद्विरिप्यते । याद्या विशिष्टचिपया स्वरूपविपयेतरा ॥५॥ सवितानहेतूत्था मितौ मातरि च प्रमा । साताकर्तृत्वसामान्या' प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥६॥ इदञ्च प्रकरण मुद्रितपुस्तके प्रमाणपारायणानन्तर पष्ठ प्रकरणमिति दृश्यते । इदमनुपपनम् । यता हि प्रभारसम्मत प्रमाणजात सक्षेपेण निरूपयितुमनुपलब्धे प्रमाणान्तरत्व निरासित चेदममृतकरानामक प्रकरणमरीरचच्छालिकनाथमिथ । अस्वैव विशदन्याख्यानरूप प्रमाणपारायण नाम पप्ठ प्रकरण प्रणीतम्। अपि च वाशिक्सरस्वती- भवनस्थे कोशे जातिनिर्णयानन्तरमिद प्रकरण निवेशिनमस्ति । अनोग्दास्य प्रकरणस्य सलग्नता पश्यद्भिरस्माभि पञ्चमस्थाने सनिवेश वृतोऽस्येति सुधीभि विभावनीयम् । बस्य प्रकरणस्यादी स्वरूप यादिपद्य मुद्रितपुस्तके समुपलभ्यते। परमिद पद्य प्रमाणपारायणस्यादौ पठनीयम् । तत्रैवास्य संगतत्वात् । "प्रमाणपारायणमारभामह" इनि तुरीयचरणस्य तदनुरूपत्वादिति नेयम् । २ साक्षात्कारत्वसामान्यादिति गपुस्तके पाठो दृश्यते । यस पुस्तक्यो साक्षा- वर्तृत्वसामान्यादित्येव दर्शनास एवं पाठो मले निदेशित इति ।

·प्रमाणफलभावनिरूपणम्। मानत्वं संविदां बाझं हानादानादिकं फलम् । ज्ञानस्य तु फलं सैव व्यवहारोपयोगिनी ॥७॥ आपेक्षिकच करणं मन इन्द्रियमेव वा। तदर्थसन्निको धा मानश्चेत पूर्वकं फलम् ॥८॥ अनुमाननिरुपणम् । ज्ञातसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनाद । एकदेशान्तरे युधिरनुमानमवाधिते ॥६॥ यः कवियेन यस्येह सम्बन्धो निरुपाधिकः । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धः स तस्य गमको मतः ॥१०॥ प्रमेयमनुमानस्य दृष्टादृष्टस्वलक्षणम् । परप्रत्यायनेच्छूनामनुमोदयसाधनम् ॥११॥ वचनं दूपर्णस्मार्थमदितेन वर्णितम् । प्रत्यक्षपच वक्तव्या प्रमाणफलवर्णना ॥१२॥ शानिरूपणम्। शाखं तु शब्दविज्ञानाद यदसनिकृष्टार्थविज्ञानम् ॥१३॥ उपमाननिरूपणम् । सादृश्यदर्शनोत्थं ज्ञानं सादृश्यविषमभुपमानम् । विषयोऽस्य वित्तिमिद्धो भिन्नो द्रव्यादिमामेभ्यः ॥१४॥ सादृश्यादृश्यमानायत् प्रतियोगिनि जायते । मारपरिपर्य ज्ञानमुपमान तदुच्यते ॥१॥ ' अब योरोमानारिम्छरे जमायो । परल्यत्र गरिने परिपस्तः । संगोपालप्रमाएवेति मेषम् । राति लाम. पु. अमृताला नोरणम्यते। परनामानारि पते । मनो निमिमिति मन्नम्मम् । .

·अर्यापत्तिनिरूपणम् । बिना कल्पनयार्थेन दृष्टेनाऽनुपपन्नताम् । नयता' दृष्टमर्थ या सार्यापत्तिस्तु कल्पना ॥१६॥ श्रमावेन गृहे भावो पहिष्कल्पनया विना । नपताऽनुपपन्नत्वं कल्प्यमानो' पहिर्यथा ॥१७॥ गम्यस्यानुपपन्नत्वमिह कल्पनया बिना। मानान्तरविरोधेन सन्देहापत्तिलक्षणम् ॥१८॥ देशेन हि विनाभावो न कदाचन दृश्यते । विनामावन मिद्धोऽपि तेन सन्देहमृच्छति ॥१६॥ तत्सन्देहव्युदोमाय कल्पना या प्रवर्त्तते । सन्देहापादकादादपत्तिरमी' स्मृता ॥२०॥ "यत्कल्पनां विना योऽर्थः प्रतीतोऽप्येवि संशयम् । तेन तत्कल्पनामेके त्वर्थापत्ति प्रचक्षते ॥२१॥ गमकस्यानुमाने तु विपदाऽमत्तलक्षणम् । गम्यतेऽनुपपन्नत्वं विना गम्येन वस्तुना ॥२२॥ तत्सामग्रीविभेदेन भिन्ने एते परस्परम् । अर्थापत्यनुमानाख्ये प्रमाणे इति निश्चितम् ॥२३॥ अनुपलब्धिप्रमाणनिराकरणम् । अभावाख्यं प्रमाणं ये पष्ठमाहुर्मनीपिणः । तेषां प्राभाकरैरेवं प्रत्यादेशोऽयमुच्यते ॥२४॥ १ अर्थान्तर कल्प्यते यत्तदर्यापत्तिगोचर इति ऋजुविमलापञ्चिकाया दृश्यते इति । २ कल्पनात इति ३ विपपा। ३ ०दर्थात्सन्देहोत्पत्तिर० ऋ वि प पा । अय श्लोको मुद्रितपुस्तके मृतक्लाया न दृश्यते । प्रमाणपारायणे अर्थापत्तिपरिच्छेद त्वस्ति। अतस्सोऽत्र निवेशित इति वेदितव्यम् । ५ "अभावोऽपि प्रमाणाभाव नास्तीत्यर्थस्यासनिकृष्टस्य" इति भाष्यवाक्य अनुपलब्धि प्रमाणतद्विपयोभयप्रदर्शनपरतया कुमारिलमट्टयाख्यातम् । तत्राभाव इति लक्ष्यनिर्देश । प्रमाणाभाव इति तल्लक्षणम् । तत्र प्रमाणराद पूर्वोक्तसदुपलम्भवप्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चक- पर ! अभावशब्दरचा योन्याभावपर। तथा च सदुपरम्भव प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चक भिन्नत्वे सति प्रमाणत्वमभावापरपर्यायस्यानुपलब्धिप्रमाणस्य लक्षणम् । नास्तीत्यर्थस्यामावस्यासग्नि- कृष्टस्य प्रत्यक्षादिमिरनवगतस्येत्यर्थ । तन्मत निरसितुमनुवदति अभावास्यमित्यादिना । . - ·। १०७ ) प्रमाणं खलु कस्पापि प्रमेयस्याययोधकम् । 'तत्राऽभावस्य किं वायत प्रमेयमिति चिन्त्यताम् ॥२॥ ननु नास्तीति बुद्धया तु बोध्यं यदुपकल्पितम् । अभावस्य प्रमाणस्य प्रमेयं तत् भविष्यति ॥२६॥ भूतलेऽत्र घटो नास्तीत्येपा या जायते मतिः । सा न भूतलमात्रे स्याव प्रसक्तटवत्यपि ॥२७॥ केवले भतले चेत्स्यात्कैवल्यं तत्र कीरशम् । स्वरूपमात्र नो ताबद्धर्मान्तरमथोच्यते ॥२८॥ प्रमेयान्तरमेवात्र तावताऽऽङ्गीकृतं भवेत् । तच नेन्द्रियविज्ञेयं तद्व्यापारानपेक्षणाद ॥२६॥ स्वरूपमा रहेऽपि भावे दूरगतोऽपि सन् । कथंचिजातजिज्ञासो नास्तित्वं प्रतिपद्यते ॥३०॥ तेन यत्रापि नास्तित्वं युध्यते व्यापतेन्द्रियः । भावांशमात्र तत्रापि प्रत्यक्षस्य प्रमाणता ॥३१॥ नास्तित्वं च प्रमाणानामनुत्पत्त्यैव गम्यते । नास्तित्वप्रतिपत्तिर्हि तां विना नास्ति कुत्रचित् ॥३२॥ योग्यप्रमाणानुत्पत्तः कारणवपरिग्रहात । अतिप्रसङ्गदोपोऽपि नावकाशमुपारनुते ॥३३॥ अनुत्पत्तिश्च न ज्ञाता सती कारणमक्षवत् । तेन लिङ्गत्वशङ्काऽऽपि दूरादेव निराकृता ॥३४॥ अनुत्पत्तिश्च विज्ञाता हेतुश्चेल्लिङ्गवद्भवेत् । अनवस्था प्रसज्येत नास्तित्वं न च सिद्ध्यति ॥३शा किश्च पादविहारादिव्यवहारश्च भूतले । न भूतलपरिच्छेदमात्रेणैव प्रवर्तते ॥३६॥ प्रसङ्गस्तत्र दुर्वारः कण्टकाद्यन्वितेऽपि हि । अथ केवलभूभागपरिच्छेदार प्रवर्तते ॥३७॥ तस्यामा० इति मु. पु० पाठ बुद्धौ इति मु.पु. पाठ ·रिकल्प्यं तत्र कैवल्यं ग्राह्यस्य ग्रहणम्य था। ग्राह्यस्य चेत्पुरैवोक्तो दोपस्तर्हि प्रसज्यते ॥३॥ ग्रहस्य चेत्तदा सूक्ष्मजिज्ञासा निष्फला भवेत् । जाता हि केरला 'मंचिद् व्यवहारस्य कारणम् ॥३६॥ तेन मा परिच्छिद्य व्यवहारे चिकीर्षति । दृश्यादर्शनसिद्ध्यर्थ युक्तं सूक्ष्मनिरीक्षणम् ॥४०॥ अत्रोच्यते द्वयी संविद-वस्तुनो भूतलादिनः । एका संसृष्टपिपया तन्मारविपया परा॥४१॥ तन्मानविषया या च द्विधा माऽऽपि प्रमज्यते । प्रतियोगिन्यदृश्ये च दृश्ये च प्रतियोगिनि ॥४२॥ तर तन्माघीर्येयं दृश्ये च प्रतियोगिनि । नास्तित्व सैव भूभागे घटादिप्रतियोगिनः ॥४३॥ ननु मंमृष्टयुद्ध्या यः पुरस्तादपधारितः । फयं तन्मानधीस्वर जावा भागो'न तर चेत् ॥४४॥ शायते तदमानेऽपि वक्तुं यो यत्र सन्नभून् । तस्याभारः कथं तर घ्याच्येत्तत्र कारणम् ॥४॥ तन्मानधिय एवास्तु 'वर कारणं ततः । मम्प्रतिपन नावादिनोरमोरपि ॥४६॥ चतुर्पदपगमृष्टं न कारणमदर्शनम् । स्वापारम्यागतस्यापि प्रमाणत्वममतः॥४७॥ दिगपापादिवा तम्य न निपेयम्य दृश्यता । भावस्पा शिरोपो हि नामारस्योपपद्यते ॥४॥ तस्याः ·( १०९ ) अदर्शने निवृत्तेऽपि पुनर्भावस्य कस्यचित् । प्राङ्नास्तित्वं व्यपदिशन्त्यदृष्टस्य पुरा क्वचित ॥४६॥ दृश्यस्यादर्शनं तेन ज्ञातं सहयोधकम् । दृश्यादर्शनतस्तस्य ज्ञानं चेदव्य'वस्थितिः ॥५०॥ यदि तन्मात्रसंवित्तिरूपं स्यात्तददर्शनम् । तदा तस्याः स्वसंविचरनवस्था निवर्तते ॥५१॥ तेनावश्याभ्युपेतव्यो विमर्शो दृश्यगोचरः। प्रदर्शनमभावो हि तन्मात्रानुभवात्मकम् ॥५२॥ तन्मात्रानुभवश्वायं यददर्शनरूपितः। विमृश्यते भूतलादौ तदभावोऽ'पदिश्यते ॥५३॥ तन्मानानुभवधायं न मेयः फलभावतः। किञ्च स्वयं प्रकाशोऽसाविति न्यायविदो विदुः ॥५४॥ नास्तीति शब्दस्तव स्वसंवेद्ये प्रवर्तते । तेन नास्तीति विज्ञानन्यायेन न समागवम् ॥५॥ मेयाभावे ततो मानमभावाख्यं कथं भवेत् । घटसत्ता न लम्या हि नासत्ता चोदितात्क्रमाव ॥५६॥ अभावव्यबहारो हि निःशङ्कगमनादिकः । वन्मात्रानुमवेनैव यथोक्तेन प्रवर्तते ॥५७॥ यदा यस्य च दृश्यत्वे सत्यप्यनुपलम्भनम् । तदमावव्यवहृतिस्तदानीं संप्रवर्तते ॥५॥ सूक्ष्मकएटकजिज्ञासाऽप्यतः सार्थकतां गता। तां विना न हि दृश्यत्वं ममत्ताऽधिरोहति ॥६॥ व्यवहारप्रवृत्तिश्च घश्यादृष्टिनिरन्धना। तेन दृश्यत्तसिद्धययं युक्तं तस्मिनिरीक्षणम् ॥६०॥ अव्यवस्पितमिनिमुपु पा. प्रायने, इति मु पु. पा. रसार गुरुमवीभणम् इति पु. पा.

·: नन्ये लक्षणग्रन्थस्यार्थस्तर्यस्य कीदृशः। मीमांसार्णवसम्भूतं पीयतां 'समयामृतम् ॥६॥ प्रत्यक्षाद्यपरिच्छेद्यमभावाख्यं 'चतुर्विधम् । प्रमेयं साधयत् मानमभावाख्यं वदन्ति ये ॥६२|| तनिराकरणार्थोऽयं यत्नो भाष्यकृता कृतः । अभावोऽसंनिकृष्टस्य नास्तीत्यस्याक्योधकः॥६३॥ प्रमाणं न भवतीति प्रमाणाभाव उच्यते । किं निराकरणस्येह फलमित्यथ चेन्मतम् ॥६४॥ उच्यते लक्षणगन्थः प्रत्यक्षादेः समय ते । प्रमाणं कार्यगम्यं हि सर्वत्रेति विनिश्चितम् ॥६॥ निश्चयश्च प्रमाणस्य कार्यमित्यपि संमतम् । निधयश्वेयमेवेति संवित्तिः सर्ववस्तुपु ॥६६॥ सा च वस्त्वन्तराभावसंवित्यनुगमे सति । प्रमाणानुदयस्तत्र यत्राभावोऽवसीयते ॥६७॥ तदा तेन सहैव स्याद प्रत्यक्षादेः प्रमाणता । लक्षणं क्रियमाणं च तथाभूतस्य युज्यते ॥६॥ न कृतं च तथा तेन न कृतं साधुलक्षणम् । इमां शङ्का निराकर्तुं निराकरणमुच्यते ॥६६॥ कथं पुनरियं शङ्का भवत्यत्र निराकृता । अभावाख्यो न मेयोऽस्ति यदर्थ प्रायते पुनः ॥७॥ प्रमाणानामनुत्पादः माधु तल्लक्षणं कृतम् । इति पूर्वप्रमाणानां लक्षणानि समादधत् ॥७॥ भाष्यकार इमं गून्यं चक्रे नाऽभारलक्षणम् । नन्वेरमपि पश्चाह शन्द हित्वा कथं पुनः ॥७२॥ मन्मतामृतम्, इनि मु.पु. पाठ चतुर्विधा इनि मु. पु. पाट प्रमाणाभावतोच्यते इति पु.पु. पाठ "अमायोपि प्रमाणाभाव' इत्यादिभाष्यं नाभावमाणस्य रक्षणपरम, विन्तु अभाव १ ·( १११ ) भाष्यकारः प्रमाणानि चित्राक्षेपं समादधत् । उच्यते व्यवहारस्य हेतुभूतप्रसिद्धये ॥७३॥ एवमाहोभयात्मापि व्यवहारः प्रतिष्ठितः। तत्र भावव्यवहृतिः पञ्चसेवोपलभ्यते ॥७४|| अभावव्यवहारस्तु दृश्यादृष्टिविमर्शजः। सा हि भूभागसद्भावमात्रावच्छेदवन्धना ॥७॥ तदभावव्यबहुतिरिति प्रागेव दर्शितम् । मीमांसाजलराशेरशेपनयरननिकपनिजधानः ॥७६॥ इति शालिकनाथ इमाममृतस्य कलामुदाहरदीरः । इति महामहोपाध्यायधीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपञ्चिकाया- ममृतकला नाम पञ्चमं प्रकरणं समाप्तम् ॥ केनापि प्रमाणेन नावगम्यते । अत प्रमेयस्यवाभावादभाव प्रमाण न भवतीत्येव परम् । पञ्चैव प्रमाणानि प्राङनिरूपितानि । चित्राक्षेपपरिहारावसरे "यदि पञ्चव प्रमाणान्यम विप्यन्” इति भाप्यम् । अस्य माप्यस्यायमर्थ । तथाहि-भाष्येणानेन शब्दातिरिक्तानि पञ्च प्रमाणानि नोपन्यस्य ते प्रमाणपन्चकाभ्युपगमस्य पूर्वमेदोक्नत्वात् । तेपाञ्च प्रत्यक्षा- दीना प्रमाणानामयमेवेत्यर्थनिश्चायक्तया प्रमाणत्वमभिमतम्, न तु प्रमाणान्तरतया । नास्तीति शब्दप्रयोगात्मको निश्शङ्कगमनलक्षणश्च व्यवहारोन स्वरूपावगममात्रेण सम्भवति । मत पञ्च व्यवहारास्स्वरूपावतिनिवन्धना भवन्ति । अपरस्तु व्यवहारोऽवच्छेदनिवन्धनाच भवति । यस्मात्कारणात् व्यवहारमात्रपरिज्ञानायेदमभिहितम् न त्वनुपलब्धिप्रमाणनिरूपणाय । अतएव व्यवहारान्तरसिध्ययं व्यवहारनिरूपणावसर एव पञ्चसख्यौपन्यस्ता, न तु प्रमाण स्वरूपवर्णनावरारे । तया च व्यवहारप्रदर्शनावसरे पश्चसस्योष पासादभावव्यवहारस्य भेदिवेपं पञ्चसल्या, न सु प्रमाणस्वरूपस्पति विषपभेदान पूर्वापरप्रन्धविरोध इत्याराम मनसि निघायाह-नन्वेषमित्यादिना व्यवहार प्रतिप्टिन इयन्तेन । इति शालिक्नान मौमामोदपिमन्यनात् । वामृताला विश्वविदमानन्ददापिनी ॥ इति प०० अपि दृश्यते ·अथ 'प्रमाणपारायणं नाम पप्ठं प्रकरणम् । সফথসনিম্ন। स्वरूपसंख्यार्थफलेषु वादिभिः यतो विवादा बहुधा वितेनिरे । ततो वयं तत्प्रतियोधसिद्धये प्रमाणपारायणमारभामहे ॥१॥ न्यायसिद्धौ प्रमाणपारायणप्रकरणम् । प्रारिप्सितप्रकरणस्य संज्ञा प्रयोजनं चाह--स्वरूपसंख्याथेति । प्रमाणपारा- यणमिति प्रकरणसंज्ञा, स्वरूपादिपु वादिनां विप्रतिपत्तो सत्यां तेषां प्रतिबोधः प्रयोजनम् । प्रमाणस्वरूपे प्रमाणसंख्यायां प्रमाणयिपयभूतार्थे प्रमाणफले च वादिनां विप्रतिपत्तिः दृश्यते । प्रमाणस्वरूपे तावदविसंवादि विज्ञानं प्रमाणमिति वौद्धाः । सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमिति नैयायिकाः। दृढमविसंवाद्यगृहीतार्थप्राहक प्रमाणमिति भाट्टाः । अनुभूतिः प्रमाणमिति प्राभाकराः) तथा प्रमाणविशेपे विप्रतिपत्तिः। प्रत्यक्षं कल्पनापोढम- भ्रान्तमिति बौद्धाः। इन्द्रियार्थसन्निकर्योत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसा• यात्मकं प्रत्यक्षमिति नैय्यायिकाः । अर्थसंप्रयुक्तार्थगोचरं विज्ञानं प्रत्यक्षमित्यपरे। सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमित्यन्ये । साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्ष- मिति प्रामाकराः। एवमनुमानादिप्यपि विवादो बहुलं दृश्यते । तथा संख्यायामपि । धार्या प्रत्यक्षमेवैकं मन्यते । प्रत्यक्षमनुमानश्च द्वे एच प्रमाण इति बौद्धाः, वैशेपिकाश्च । शास्त्रमपि तृतीयं सांख्या थाहुः। उपमानमपि चतुर्थ नैय्यायिकाः । श्रर्थापचिलक्षणमपि पञ्चमं प्राभाकराः । अभावं पष्ठं माहाः! संभवाख्यमपि सप्तममपरे। ऐतिहमष्टममन्ये । तथा लोकाख्यं नयम फेचित् । अन्ये त्यामपि दशमं मन्यन्ते । स्था प्रमाणपिपयाभूजयोऽपि विमहिपतिः। परमात खगरा शानमेजन पुनर्षिपयाख्यं समस्तीवि मायावादिनः। स्वलक्षणमात्रमिति यौद्धाः। जात्यादयोs- पीत्यपरे। तथा प्रमाणफलेऽपि विप्रतिपतिः। प्रतीति प्रमाणं, हानोपादानादयः प्रमाण- फलमिति फेचित् । अन्ये पुनरिन्दियसन्निकर्षादिसामग्री प्रमाणं, तन्नन्यं सर्व फलमिति । अपरे तु प्रमितिः प्रमाण, वत्साघनं शानं प्रमाणपलमिति । तया तत्पलं १ अमृतर गया विशव्याख्यानम्मे प्रमाणपारायण नाम पष्ठ प्रकरणम् । वस्तुतस्तु नेदं पञ्चमायवरणादतिरिच्यत इति ध्येयम् ।

·'किं पुनरिद प्रमाणं नाम न तावदविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम्। स्मृतेरपि - तथाभावप्रसक्तेः। अथ स्मृतिर्विकल्परूपतया परमार्थसत स्वलक्षणमगृहन्ती संवृतिसन्तमाकारमवस्तुभूतमुल्लिखन्ती द्विचन्द्रादिबोधवनाविसंवादिनीति मतम् । प्रमाणस्वरूपं प्रमेयस्थं जहश्चेति । 'अन्ये तु 'प्रमातृस्थमित्यादि । एवं बहुविधयिवाद- दर्शनातनिर्णयार्थ प्रमाणपारायणाख्यं प्रकरणमारभ्यत इत्यर्थः । तत्र प्रमाणसामान्यलक्षणामिधानपूर्वकत्वाचद्विशेषलक्षणस्यायसरप्राप्त स्वाभिमतं प्रमाणसामान्यलक्षणं दर्शयितुं वाद्यन्तरपरिकल्पिताना लक्षणान्तयणामसंभवं तावदर्श- यितुं पृच्छति-किं पुनरिति । किमाक्षेपे। न किञ्चित् प्रमाणल्य लक्षणं संभव- तोत्यर्थः । तत्र प्रतिपचिसोकर्याथमसङ्कीर्णव्यवहाराय च लक्षणमुच्यते । लक्ष्यते येन सलक्षणम्-पदार्थान्तरेभ्यो विवेचकम् । मन्वविसंवादि ज्ञान प्रमाणमिति सौगठा मन्यन्ते । यद्विज्ञान स्वेनोपदर्शितमर्थ पुरुपं प्रापयति, तत्संवादरूपत्वात् अविसंवादकमित्युच्यते । 'प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्य- भेव प्रापकत्वं नान्यत्, प्रवर्तकत्वमपि प्रचिविषयप्रदर्शकत्वमेव । वत्र येनेय शानेन प्रथममधिगतोऽर्थः तेनैव पुरुषः प्रवर्वितः प्रापितवार्यः। प्राप्तेि पार्थे झानान्तरेए फत्यं नास्त्येव, अतोऽनधिगविषयमेव प्रमाणत्यम् । वत्राधिगतिरेप प्रमाणफलमित्यर्या- समाप्तः प्रमाणन्यापार इति सौगवाः । अतः कथं लक्षणासंभच इत्यत्राह- ताप- दिति । कुन इत्याह-स्मृतेरपीति । तत्र ,लक्षणदूपणं विप्रकारम्, अन्याप्ति- रतिच्याप्तिरसंमान्यमानता चेति । अप्रमाणभूते-स्मृतिज्ञानेऽपि-प्रमाणत्वप्रसंगादत्रावि. ध्यातिरुच्यते, पांचिस्मृतिज्ञानानामविसंवादात्प्रामाण्यप्रसरित्यर्थः । ननु लक्षणा- नुगतियलात्स्मृतिरपि प्रमाणमेय । अतः किमिदमविव्याप्सिनोमदूपणामवि चेत्, मैवम । मोकिकपरीक्षकाणां सथा प्रसिद्ध्यभायात् । नच लक्षणानुगतिमात्रेण प्रसिद्धरेन्यपामा- परशक्यते कर्तुम् । प्रसिद्धमेवा हि लक्षणमुहिरयाऽसंकीर्णव्यवहारायं सर्वत्र लक्षण मुच्यते । दुफ पृट्टीकाया- 'ययालोकप्रसिद्ध लक्षणेनुगम्यते । लस्यं न लक्षणैरेष सनपूर्व प्रसाध्यते ।। इति । स्मृतायतिम्याप्तिमाशंकते--अथ स्मृतिरिति । अत्र विकल्पशन्देन शनशाना- नुगती यस्तुशुन्यः प्रत्ययविशेष उच्यते । यया-शविपाणं सपुष्पमिति । सा- शन्दशानानुपाती यो यस्तुशुन्यस्स उच्यते । विप इति इत्योः सएसपुप्पयत् ॥ इति । स्पमतमाह । म बिमोच्च प्रापारिभोग मूव विपरिष्यते। मारिसमः पावरमाप्यरय far टीः प्रणीताः। पदीरा, मम्पटी, हनी टीका पनि छाममटी सामोसमेत। सरपा. नोटा परमर रे नालए निरन्ने प्रमामामाभिसः। तीय टीम गा लोशिपचन. डिप्टोरभित्रा अगिता दियेयम् । . 15 ·एवमपि नानुमान प्रमाणं स्यात् । तस्यापि विकल्परूपत्वात् । तर्हि विकल्प- रूपमनुमानमवस्तुविषयमपि वस्तुविषयमिवाध्यवसीयते, इत्यध्यवमीयमानवस्तु- भूतस्वलक्षणाविसंवादितया तत्प्रमाणम् । स्मृतिरपि तथा स्यात् । सापि हि स्वलतणाध्यवसायिन्येव जायते । अपि चावस्तुभूतं स्वविपर्य वस्तुतयाऽध्य- वस्यच्छुक्तिकारजवबोधवत कथमनुमानमविसंवादि । स्वलक्षणशब्देनापि स्वमसाधारणं तत्वं यस्यात्मनो लक्षणं नान्यत् , तदेयो- च्यते, तदेव परमार्थसत् । एवंभूतपरमार्थसल्लक्षणाच्छादको विचार्यमाणशून्यो यस्तुविशेषसंवृतिसन्नित्युच्यते। ननु लोके प्रसिद्धधभावात्कि तदिति न विज्ञायते । यद्यभिलापसंसर्गनिमित्त- मनुवृत्तं जातिगुणादिरूपं स्वलक्षणे योजितमिव माति, वकृत्रिमत्वेन संवृतिसदित्युच्यते । यद्यपि तस्य स्वारसिकवाधो नास्ति, तथापि यौक्तिकबाघो ज्वालायामिवाऽस्त्येवेति विचार्यमाणशून्यत्वं तस्योच्यते । तदुक्तम्- सत्याभासः परं तत्र न सत्यं परमार्थतः । विचार्यमाणशून्यत्वे संवृतिश्चेति गीयते ॥ इति । अक्षरार्थस्तु स्मृतिज्ञानं विकल्परूपतया-सविकल्पकज्ञानतया आरोपितसन्तान- विषयतया वस्तुशून्यप्रत्ययतया परमार्थसत् स्वलक्षणं निर्विकल्पकज्ञानविषयं जात्यादि- रहितं वस्तुमात्रमगृहती अवस्तुभूतम्-असत्यभूतं संवृतिसन्तमाकारमकृत्रिमस्व. लक्षणाच्छादकं जात्याकारमुलिवन्ती द्विचन्द्रादिबोधवत्-एकस्मिन्नेव चन्द्रमसि द्वौ चन्द्राविति पोधवत् , नाविसंवादिनी इत्यतिव्याप्तिर्नास्त्येवेति मवमित्यर्थः । परिहरवि-एपमपीति। कुत इत्याह-तस्यापीति । अनुमानस्यापि विकल्परू- पत्यादित्यर्थः, । अनेनाव्याप्तिलक्षणस्योच्यते । अनुमानस्याव्याप्त्यभावमाशंकते-तर्हि विकल्परूपमिति । 'द्विविधो हि ज्ञानानां विषयः ग्राह्यो अभ्यवसेयश्च । निर्विकल्पक- ज्ञानस्य स्वलक्षणं ग्राह्य, विकल्पज्ञानानामध्यवसेयः। अध्यवसायो नाम व्यक्या तव्या- वृत्तिसाम्येन भेदामहः। एवमगृहीतभेदो विकल्पः स्वलक्षणत्वेनाध्यवसीयत इति स्वलक्षणमेवाध्यवसितमनुमानस्येत्यध्यवसितस्वलक्षणाविसंवादात्प्रामाण्यमनुमानस्येति नाव्याप्तिरिति । ' सौगतमतानुयायी धर्मोत्तराचार्य प्रमाणस्य ग्राह्याध्यवसेयभेदेन विषयद्वविध्यमङ्गी- कृत्य निर्विकल्पक्सविकल्पक्योविषयव्यवस्था वर्णयामास। अय हि तत्रत्यो ग्रन्य--"द्विविधो हि प्रमाणम्य विषयो ग्राह्योऽध्यवसेयश्च । यदावारमुत्पद्यते । · प्रापणीयश्च यमध्यवस्यति । अन्यो हि ग्राह्योऽन्यश्चाध्यवसेय.। प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्य । अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्ष- वलोत्पनेन निश्चयेन सन्तान एव । सन्तान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीय ।" इति [न्या वि. टी पृ. १६] इदमेव न्यायसिद्धिकारो धर्मोत्तराचार्यस्य मतमत्र निर्दिशति । इति ध्येयम् ।

·- किश्च यद्यनुमानं विकल्परूपतया स्वलक्षणं न गृह्णाति, कथं तयध्य- वस्यत्यपि । नहि ग्रहणादन्योऽध्ययसायो नाम - यो ह्याकारो न गृह्यते स कथमध्यवसीयेतापि। प्रतीतिविरुद्ध चेदमुच्यते "स्मृतिरनुमानवद् बाह्य वस्तु न विषयीकुरुते" इति। विकल्पभूतयोरपि तयोः प्रत्यक्षप्रतीतवस्तुग्राहकत्व- प्रतीतेः। अथोच्येतन वयं यथावस्थितार्थग्राहकमविसंवादकमभिदध्महे, किन्त्वर्थक्रियासमर्थवस्तुपरिप्रापकम् | यथाभूतं हि येन वस्तूपदर्शितं, प्रवृत्तोऽपि यदि तथाभूतमेव प्रतिलभते; तदा तदविवादिज्ञान प्रमाणमुच्यते। तथा चोक्तम्- परिहरति-तहीति । कथमित्याह-सापि होति । सापि-स्मृतिरप्यनुमान- वत्स्वलक्षणाध्यवसायिन्येव जायते । किंच विकल्पज्ञानेनालीकभूतेनासत्यभूतः प्रदर्शितः वस्तुभूतश्च प्राप्यते, अन्यः प्रदर्शितोऽन्यस्तु प्राप्यते इति शुक्तिकारजतवाध- पद्विसंवादितया कथमनुमानस्य प्रामाण्यमित्याह-अपि चेति । प्रहाध्यवसाययो- भेदोऽस्तीति कृत्वेदमुक्तम्, 'परमार्थतस्तु भेदो नास्तीत्याह-किंचेति । ननु को विरोध इत्यत्राह-नहौति । एतदेव विवृणोतियो घाकार इति । जातिसद्भावस्य जातिनिर्णये प्रतीतिबलेन साधितत्वात् , न प्रतीतिविरोध इत्याह-प्रती- तिविरुद्धं चेति । कथं प्रतीतिविरोध इत्यत्राह पिकल्पभूतयोरिति । तयोः स्मृत्य- नुमानयोरित्यर्थः। शंकते-अयेति । अविसंवादिशब्देन नार्थाविसंवादमात्रमुच्यते, किन्तु अर्थक्रियाविसंवादः। अतएव हिमशिलायां जलज्ञाने भ्रान्तिव्यवहारः, तथा मरीचिकायां जलज्ञाने भ्रान्तिव्यवहारश्च । बौद्धरप्युक्तम्- 'अत्र यद्यपि पञ्चिकाकार "न हि ग्रह्णादन्योऽध्यवसायो नाम" इति वदन् धर्मोत्तरस्य मत प्रतिदिएनीति प्रनीयते । तथापि वाचस्पत्येपु निव धेषु भदन्तधर्मोतरेगति नाममाह तन्मतस्य खण्डनमुपलभ्यते । अतस्तदेव प्रदश्यते। तथाहिं न्यायविन्दुटीकाकारस्य चमोत्तराचार्यस्य ग्राह्याध्यवसेपद्वविध्य विकल्प्यादुपत् वाचस्पतिमिथ-वेयमध्यवरीयता थाहास्यत्यादिना । तया हि-~-अध्यवसेयता पाहतातोतिरिच्यते नवेति । यदि नातिरिच्यते प्राह पाध्यवरोपतेति वैविध्य कुतस्त्पम् । यद्यतिरिच्यते तस्य स्वरूप विमिति वक्तव्यम् । अध्यवसायो नाम परणमुत योजनमयवा रोप इति षा विकल्प । तन नाच पक्षो युज्यने । न ह्यन्यदन्यत्र दारयते । न द्वितीय । न ह्यान्तर वाहन योजयितु पारयते । पिञ्च तपा सति युक्त इति प्रत्ययस्स्यात् । न प तयाग्नि। न तुनीम | पिंगृह्यमाणे पार उतागाघमाण इत्यवान्तरविकल्पे निर्विकल्पन सविपल्यन वेति इति विकल्पमाले. नाध्यवसायपनायं अनुस्मृते इति मूरभामत्याम् । [२०४ २५] 'न निरालम्बन मानमिति विधिविवरख्यास्यायो न्यायरणिकायाम् । [१० २७ ] न्यायवानिवनालाटीकायान्य [६५७] विस्तरेण निराधारैति । प्राचीन स्पपूर्वहाराकान्तमरिमविश्य इत्यारा मनति निपापाह-~'परमार्थतस्तु भैो नासीत्यादिना ।

·बद्धव । "प्रमाणमविसंवादिज्ञानमर्थक्रियास्थितिः। अविसंवादन....... वा. परि. १-श्लो. ३]" इति । तथा-"ना ह्याभ्यामर्थ परिच्छिद्य प्रवर्त्तमानोऽर्थक्रियायां विमवाद्यत" इति च। एवमपि स्मृतेः प्रामाण्यापत्तिः। अय मतं स्मृत्वार्थ प्रवर्तमानो नियमेनार्थ न प्रतिलमते इति । एवमपि। भूतार्थविषयमनुमानमप्रमाणं स्यात्।। नहि तदुपदर्शितार्थस्य प्रतिलम्भोऽस्ति ।। अथ यद्यप्यनुमानप्रतीतस्य भूतस्य वस्तुनः प्राप्तिास्ति, तथापि तत्प्रतिबद्ध- लिङ्गजन्मतया तस्य प्राप्तियोग्यता तावदस्त्येव, तावता च तस्य प्रामाएयमिति । एवमपि स्मृतिः प्रमाणमापद्यते। स्मृतिरपि हानुमानवदर्थे पारम्पर्येण प्रति- यथा वद्विस्वलक्षणामस्वलक्षणम्, ततश्च धूमदर्शनम्, ततश्च- धूमविकल्पा, तस्माचानुमानमित्यनुमानमर्थेना पारम्पर्येण प्रतिवद्धत्वादावि- 'प्रमाणमविसंपादिज्ञानमर्थक्रियास्थितिः । अविसंवादनं शब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ।। इवि उदाह-तथा चोकर्मिति । तथा वैरेव प्रदेशान्तरेऽप्युक्तमित्याह-नयाभ्या- मिति । अस्मिन्पक्षेप्यव्याप्तिरतिव्याप्तिश्च मयूरनृत्तन्यायेनापद्यत इत्यभिप्रायेण परिहरति-पषमपि स्मृतेरिति । स्मृत्वाऽयं प्रवर्तमानस्यार्थप्रतिलम्मदर्शनादित्यर्थः । शंकते-अथ मतमिति। प्रतिलम्भनियमाभावादित्यर्थः। परिहरति-पव- मपि भूतार्थविषयमिति । कुत इत्याह-नदि तदुपदर्शितेति । भूतत्वादेवास- निधानादित्यर्थः। चोदयति -अथ यद्यपीति । भूतार्थविषयानुमानस्य स्मृविज्ञान- स्येव साक्षाद्वस्तुपाहित्वाभावेऽपि तत्प्रतिवद्धलिङ्गजन्मतया पारंपर्येण वस्तुसंबन्धाद्योग्यता तावदस्ति, तापता योग्यतामात्रेण प्रामाण्यम् । परिहरवि-एयमपि स्मृतिरिति । फुत इत्याह-स्मृतिरपीति । भूतार्थ- विषयानुमानस्य स्मृतिज्ञानस्य च पारंपर्येण यस्तुसंबन्धदर्शनात् । अनुमानस्य ' हेतुविन्दुटीकायामचंटेनेद वाक्यमुद्धृतमस्ति ।हेतु वि टी पु ४०] प्रमाणपारायणे प्रमाणसामान्यलक्षण निरूपयितु प्रवृतशालिवाचार्य बौद्ध सम्मतं प्रमाणलक्षण निराचिकीर्षु धर्मकीतिनामिहिन प्रमाणलक्षणमनुवदति-अविमवादिज्ञान प्रमाणमिति । रक्षण तदीयन वचनेन द्रवयति-प्रमाणमिनि । ध्यात्याकारस्तु तुरीय पादं पठन् इलोकं पूरयति दाब्देपोत्यादिना। अस्यायमर्य-ज्ञान प्रमाणमिति वदन् ज्ञानभिन्नस्यन्द्रिय- सग्निवाद प्रामाम्यं वारयति । विसवादन विसवादो वञ्चनम् सद्योगादिसवादि । तद्विपरीतमित्यर्प । [प्र. वा० परि० १ श्लो० ३] ·(( ११७ }} संवादि अर्थप्रापणसमर्थम्ह तथा स्मृतिरपि-अर्यादनुभवा, ततः संस्कारा,. संस्काराच स्मृतिरित्यर्थप्रतिबद्धैवेति तत्प्राप्तियोग्यतया प्रमाणमापयेत।। यदि भन्वीत सत्यामपि प्राप्तियोग्यगयों स्मृतेर्यत वा प्रापयितव्य स्वलवणं, तदनुभवेनैव प्रापितमिति न प्रमाणं स्मृतिः, अनुमानं त्वप्राप्तस्व- लक्षणमापकतया प्रमाणमिति। एवमप्यर्थक्रियासमर्थवस्तुपरिप्रापकवामानं न प्रमाणलक्षणम्, किन्तु विशेषणमुपादेयम् , 'अप्राप्तप्रापकमविसंवादिज्ञानं प्रमाणमिति'। अयोध्यते प्राप्त प्रति प्रापकत्वमेवापरस्यानास्तीति। तदसन । अर्थप्रतिवद्धता हि प्रापकता, सा च ज्ञानान्तरस्यापि नानुपपन्ना। यद्युच्ये। न प्रापकतामात्रेण प्रामाण्यम्, अपि.तु. प्रवर्तकतयापि। तथा सति यत्- प्रापयति प्रवर्तयति च, तत् प्रमाणमिति । एतदपि न-किश्चित् । प्रवर्तकवापिः ज्ञानान्तरस्यापि घटव एव। प्रवृत्ति योग्यार्थोपदर्शकत्वमेव प्रवर्तकत्वम्।। तच्च भूतार्थविषयानुमानस्येव स्मरणस्याप्यस्ति । प्रवर्तकत्वे च प्रमाणलक्षणा नुप्रवेशिनि निर्विकल्पकज्ञानानामप्रमाणता स्यात्, स्वयं व्यवहारप्रवर्तकत्वा- भावाव। तदुत्यास्तु विकल्पा एव प्रापकतया प्रवर्तकतया च प्रमाण- भूताः स्युन धारावाहिकज्ञानेषु च पूर्वज्ञानविपयार्थत्वादुत्तरेषां प्रमितित्वं न स्पाद । अयोच्येत । इप्पत एव तेपामप्रमाणतेति । तदयुक्तम् । लोके तेषु पूर्वस्माद- तापदर्शयवि-यथा पदिस्यलक्षणादिति । स्मृविज्ञानस्यापि संयन्धं दर्शयवि- तथा स्मृतिरपीति । शंकते-यदि सम्बोतेति। स्मृतिमानस्य पूर्वानुमयगृहीवार्थविपयत्यादप्राप्त मापकत्याभावादप्रामाण्यम् । अनुमानस्याप्राप्तस्यलक्षणमापकतया प्रामाण्यमेवेति न स्मृतिसादृश्यमित्यर्थः। परिहरवि-यमप्यर्य क्रियेति । सहि ययोक्तं न लक्षणम्, किन्तु पिरोपणान्तरमुपादेयम् । पुनः शष्टते-अयोग्यतेति । उच्चरमानानां पूर्वज्ञान- प्राप्तयिषयत्वादेयाप्राप्तप्रापकत्यं नास्तीति । परिहरवि-तदसदिति । अर्यप्रतिवद्धतेय भापकवा, नाम्या । सा प पूर्षयदुत्तरस्थापि नानुपरभेति । पुनः शंम्वे यांच्यतेति । प्रयकत्यमपि प्रामाण्ये हेतुः, स्मृतेरतयाविधत्यादप्रमाणतेति । परिहाति-पतदपि न किंचिदिति । पुनरव्यातिमाह-प्रपर्तकरपे घेति । पुत इत्याह-स्वयं ध्ययहारेति। प्रतिव्याप्तिमाह तदुरशास्त्यिति। निर्विकल्पकोत्यास्सविकल्पका एप प्रयवस्तया मापस्वया प प्रमाणभूता स्थान निर्विकल्पमा, प्रदोऽवित्र्यातमिति । पुनरव्याति- मानसरस्वमिति पाठान्तरम् ।

·( ११८ ) विशिष्टत्वाद प्रमाणभावस्य । लौकिकं च 'प्रामाण्यं परीदकरप्यनुमरणीयम् । अब भिन्नत्वादर्थक्षणानां सर्वेपामप्यप्राप्तप्रापकत्वमस्तीति। तदसत् । क्षणभे- दस्यापरामर्शान्न तदपेक्षा प्रमाणतोचितेति । क्षणिकता च 'मीमांसाजीवरचायां प्रतिक्षिप्वेति कृतमतिविस्तरेण । माह-धारायाहिकशानेपु चेति। शंफते-अयोच्यतेति । अप्रमाण्यं तेषामिष्ट- मेवेति परिहरति-तदयुक्तमिति । तेषु-उत्तरज्ञानेध्वित्यर्थः । ननु न पयं लौकिकाः, अतो लोकप्रसिद्धिर्नास्माकं पाधिकेत्यत्राह-लौकिक चेति । शंकते-अप मिन्नत्वादिति । बौद्धमते सर्वपदार्थानां क्षणिकत्वांगीकारादेव भिन्नत्वादर्थक्षणानां सर्वेषां धारावाहिकोत्तरज्ञानानामप्यप्राप्तप्रापकत्वमस्त्विति न तेषा- मप्रामाण्यमिति । परिहरति-तदसदिति । ज्ञाने क्षणभेदस्यापरामर्शान्न क्षणभेदा- पेक्षया ज्ञानस्य प्रमाणवोचितेति। किंच क्षणभेदोऽपि नास्तीत्याह-क्षणिकता चेति । किंच यदाकारं विज्ञानं तेनाऽविसंवादस्त्वयेष्यते । स्थूलाकारं च सर्व प्रत्यक्षज्ञानम् न च स्थूलस्य वस्तुत्वं त्वया अंगीकृतम् । न च स्थूलाकार मुक्त्वाऽन्यत्प्रत्यक्षमस्ति, तस्मात्प्रत्यक्षस्यापि अप्रमाणत्वमेव । प्रत्यक्षमूलत्वादेवानुमानादीनामप्यप्रमाणत्वमेवे. त्येतदभिप्रेत्य कृतमतिविस्तरेणेत्युपेक्षितम् । प्रमाणमिति मु पु पर तत्प्रतिपादनप्रकार. २ मीमासाजीवरक्षास्ये दशमे प्रकरणे , पदार्थाना बौद्धाभिमत क्षणिक्त्व सहेतुक निरस्याबाधितप्रत्यभिज्ञानबलेन स्थायित्व व्यवस्थापितमिति ध्येयम् । धारावाहिक्ज्ञानस्य प्रामाण्य भाट्टा प्राभाकराश्च मन्यते । रस्पर भिद्यते । तथा हि-एकमेव विषयमवलम्थ्य यत्र चिरकालपर्यन्तं तलधारावदविच्छे- देनाध्य घट अय घट इति ज्ञान जायते, तदेव धारावाहिक्ज्ञानमित्युच्यते । तत्रानधिगतार्थ- वोधकत्व प्रमाया लक्षणमिति प्रमालक्षणमभिदधानाना भाट्टाना द्वितीयादिज्ञानेषु प्रथमज्ञानेन विषयीकृतस्यैव घटस्य भानात्वथ प्रामाण्यमित्याराडक्य- "न सोऽस्ति प्रत्ययो सरोके यत्र कालो न मासते" इत्यभियुक्तोक्न्या सर्व ज्ञान स्वाधिकरणक्षणावच्छिन्नमेव स्वविषयं गृह्णाति । अत कालविशेषस्याधिक्यात् प्रामाण्य सिध्यति द्वितीयादिज्ञानानाम् । अय विषयाशास्त्रदीपिकाया- स्तकंपादे औत्पत्तिमूत्र पार्थसारथिना प्रत्यपादि । वासुदेवदीक्षितास्तु मीमासाकुतूहलवृत्ती प्रकारान्तरमाहु । तथाहि-धारावाहिक्मानस्थले तावकारख्यापकमेकमेव ज्ञानम् । अतो न ज्ञातविषयत्वमिति । इदमेव मत धर्मराजाध्वरीन्द्रेण प्रमालक्षणक्थनावसरे वेदान्तपरिभाषा- यामपन्यस्तम् । इद पदाधमद्वैतब्रह्मसिद्धी प्रयममुद्गरप्रहारे अतसिद्धिव्याख्याया लघुचन्द्रि- काया परिच्छिन्नत्वहेतुनिवंचनावसरे चोपलभ्यते । आकरस्त्वस्य नोपलभ्यते । प्राभारास्तु-धारावाहिक्ज्ञानानामुतरेषा प्रकारान्तरेण प्रामाण्य प्रतिपादयन्ति । पामयमभिप्रायः । तथाहि धारावाहिकज्ञानेपउत्तरेषाज्ञानानाकालविशेषस्याधिक्येन प्रामाण्य- ·माहामिमवप्रमाणलक्षणसण्डनम् । नापि दमविसंचाधगृहीतार्थग्राहक प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणमुपपद्यते । धारावाहिकज्ञानानामुत्तरेषां पुरस्तात्तनप्रतीतार्थविषयतया प्रामाण्यापा- करणाद। न च कालभेदावसायितया प्रामाण्योपपत्तिः। सतोऽपि कालभेदस्यातिसौचम्यादनवग्रहाद । ननु तर्हि रदमविसंवाद्यगृहीतार्थप्राहकं प्रमाणमिति लक्षणमुपपद्यत इति चेत्त- प्राह-चाराधाकिशानानामिति । धारावाहिकोचरज्ञानानां पूर्वप्रतीवार्य विषय- वया प्रामाण्यापाकरणादिति । ननु पूर्वज्ञानगृहीतकालव्यतिरिक्तकालविशिष्टार्थप्रहरणादुत्तरेषामपि प्रामाण्य युक्रमेवेत्यत्राइनचेति ! कालस्यकत्यादेव भेदाभावात् । एकः कालः अनात्मत्वे सवि विमुद्रव्यत्वादाकाशवत् । परमार्थतः कालभेदो नास्ति । फोमारिलमतानुसारेण कालभेदमभ्युपेत्याह-सतोऽपोति । द्रव्येपु रूपपस्स- विन्महत्ववत् पा प्रत्यक्षम् । नप कालस्तथाविधः अरूपत्वादस्पर्शत्वाघ । तस्मान- कालभेदा प्रत्यक्षः। ननु स्यंगत्याधुपाधिभेदादोपाधिको भेदः कालस्येति चेत् । मेयम् । अनुमेयत्वादेय फर्मय उपाध्यमहणे औपाधिकभेदामहणात् । अथ ज्ञानस्यैव उपाधिवेति चेत् । मेयम् । तस्यापि कालप्रत्यक्षवादिनो मतेऽनुमेयत्वात् । भवतु पा झालभेदः प्रत्यक्षः । तथापि माता- प्राप्तयिवेकेन कालांशे प्रामाण्यं नार्थस्वरूपे तस्य भेदाभावात् । किष येषां नित्यानां वर्णन न पटते । बालविशेपस्य क्षणादेरवेद्यत्वात् । अतो नार्य प्रभारः। मिन्तु प्ररारान्तरम- वैपितम्यम् । पूर्वविज्ञानवारणरलारे व्याप्रियमाणे सस्येवोत्तरेपामुत्पत्तिः तानि प परस्पर नातिरते, न पा रोपासापेक्षत्वम् । तस्मादनुभूतः प्रमाणन्वान्, तलाणम्य सस्कारानिरिकत. पारणजन्यत्वे सति ज्ञानत्वरूपस्य द्वितीयादिज्ञानेषु सत्वेन तेषां प्रामाम्ये न वाप्यनुपात्तिः। वहीटीवायो ऋविमलापारि "अनुभूतिपय नः प्रमाणम्" इत्यनुमानपररणस्य महतीयारय শাবলী বার্ষিী আহি ঘৰ সামাৱলম সিরা: গননা प्रनिनि प्रतिपादीनि संयम् । 'भोग्नापूर्व मीमांसावास्किारेण कुमारिसमटेन सानामापनिपावरे परिणामोरगि प्रमाला स्नुिभनुपाति-दामविवादि भगृहीतापमाहा प्रमाण- मिति । अभारतम्य गान मानान्तरेन म मंगाने, न पा वाम्मत न वा गन्दिापार्ष. योपातदेव शान प्रमामिला सस्पायस्व मामाहा वारिसम् । तस्मा पदुम २ मिरा:मृति मानान्तरेण ज्ञान प्रभामिनि मीपताम् ॥ भो..लो.JHI मा मिल्नेन पेपरमानि मः। कोरिमानमिया.

·( १२०) अपि च रमिति किं निवर्त्यम् ? -संशयज्ञानमिति चेत्, कः पुनरयं संशयः? साधारणधर्मदर्शनादेकत्र अनेकधर्मावगमाद्वादिनामध्यवसीयमान- विशेषाणां विप्रतिपत्तेश्चानध्यवसितविशेपे वस्तुन्पनियतविशेषविपयं विज्ञानं 'आकाशदिगात्ममनसां कालत्रये स्थायित्वमवगतम् , तद्विषयाणामुत्तरेषां ज्ञानानां कथं प्रामाण्यसमर्थनम् । नित्यत्वप्रमितिसमय एवाधिगतविषयत्वेनाऽनधिगतार्थगन्त- स्वाभावात्। किंच लक्षणपढिशब्देन किं निवर्त्यत इत्याह-मपि चेति। शंकते-संशय- शानमिति । कः पुनरित्यादिना स्मृतिद्वयव्यतिरेकेण कोट्यन्तरमेकं ज्ञानं संशयाख्यं न झायत इवि पृष्टे वार्किकैरुळं 'तल्लक्षणमुदाहरति--साधारणेति । नानाकोट्य- बलम्ब्येकः प्रत्ययविशेषः सशय इत्युच्यते ।-न चेदं स्मरणद्वयम् ,कोटिद्वयावलम्ब्येक- संवेदनानुभवात् , स्मरणाभिमानाभावाच । . निकैर्व्यवहियते । तत्र नकमिद विज्ञान किन्तु द्वे विशेषणम्मरणे। तयोर्गहीतमाहित्येन न प्रामाण्यमित्याशयेन दृढपदव्यावत्यं व्यजीघटत् अपि चेत्यादिना पञ्चिकाकारः । 'प्रमालक्षणे दृढपद सशयव्यावृत्त्यं देयमिति वातिककारस्य कुमारिलभट्टस्या मतम् । तनिराकरणाय प्रवृत्तश्शालिक्नाथ मिश्र नैयायिकरुवत सशयलक्षण प्रदिदर्शयिषु महर्प- गीतमस्य सूत्र केनचिदशेन शब्दतोऽशान्तरेणार्यतश्चानुवदति स्म साधारणधर्मदर्शनादित्यादिना ताक्किा इत्यन्तेन । विप्रतिपत्तिशरीरे वादिनामित्यादिविवरणदर्शनात् । तथा च सूत्रम्-- "समानानेकधर्मोपपतविप्रतिपत्तेपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थासश्च विशेषापेक्षो विमर्शस्सशय" । [अ १ आ १ सू-२३ ] इति । तत्र विमर्शस्सशय इति सशयसामान्यलक्षणम् । एकर्मिविशेष्यकविरुद्धनानाधमप्रकारकज्ञान संशय इति । सूत्रस्यायमर्थ --उपपत्तिशब्दस्स- त्तार्थक , प्रकृते तस्य लक्षणया प्रतीतिरूपोऽयों ग्राह्य । साधारणधर्मप्रतीति सशयहेतु । अनेकधर्मोपपत्तरिति पद द्वघा ध्याचचक्षे न्यायवातिके उद्द्योतकराचार्य । अनेवस्य धर्म अनकस्माता धर्मोनवधर्म इति । तत्रानकप्रत्ययहेतुपमस्तस्यावगमादित्यर्य । शब्दस्य विभागजत्वम् । अत्र सामान्यादिभ्यस्सत्तादिना विशेपेण विभक्तमान्द व्यं, गुण, कर्म वेति विभागजत्वात्सायो भवति । द्वितीयपक्षेऽनेकस्माद्यावृत्तो धर्मोनेवधर्म- असाधारणधर्म इत्यर्प तस्य प्रतीतेरिति । अत्रोमयत्रापि शाक्पाविवादित्वान्मध्यमपदलोपी समास । द्वितीयस्पोदाहरण-परमाणुरूपा भूनित्या गन्धवत्त्वादिति । शालिकाचार्यस्तु वायोस्पर्शवस्वारूपवत्त्वाभ्या प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वसशयमुपान्यस्थत् । विप्रतिपत्तस्सरायहेतुत्व मूल एव सुविशदम् । यत्र पञ्चिकाकार आद्य पक्षमगीचकार। द्वितीय पक्षोऽर्वाचीन- स्तीर्थकरस्स्वीकृत । मोमासरमूर्धन्या अप्पय्यदीक्षितेन्द्रा अपि समन्वयमूत्र कल्पतरूपरिमले द्वितीयमेव पक्षमास्थिपत । पञ्चकारणवस्सशय इस्पेव मतम्, त्रिवारणकस्संशय इत्यपर मतम् । वार्तिकमते उपलब्ध्यनुपलम्ध्यव्यवस्थात-साधकबाधवप्रमाणाभावादित्यर्थ । सत्राद्य भाप्यतो वात्स्यायनस्य मतम् । द्वितीयन्तु न्यायवातिक्वारस्य भादास्योद्योतारा- चार्यस्य मतमिति यान्वीशकीविचक्षणा समाचक्षते । यथा- A ·मतः। ( १२१ ) 'संशय इति तार्किकाः। यथा सन्तमसतिरोहितविशेपे वस्तुन्यूर्खतामात्रदर्शनेन किमयं स्थाणुस्त पुरुष इति । तथा---प्रत्यक्षो वायुः स्पर्शवत्वाव पृथिवीवत् । तथा अप्रत्यक्षो वायुररूपवत्वात् गगनवदिति। केचिनित्यं शब्दमाहुः, केचिदनित्यं इति वादिनां विवादात जिज्ञासोस्तचे संशयो भवति इति । तदसत् । यो हि धौं संशय्येते, तयोरेकमिदं ज्ञानं नोदीयते, किन्तु द्वे एते विज्ञाने विशेषणस्मरणे। तयोश्च विशेषणयोरेकस्यापि तस्मिन् धर्मिणि निश्चयो नास्तीत्येकान्तवों व्यवहारं प्रतिपत्ता प्रवर्तयितुमशक्नुवन् संशेत इव भवतीति, भवति संशयव्यवहारः। ये च स्मरणे तयोगृहीतग्राहितयैव नानाकोट्यवलम्ब्येकप्रत्ययस्संशयो साधारणविशेषाभ्यां विधादेन च स त्रिधा। इति। साधारणधर्मदर्शनात संशयोदाहरणमाह-यथा सन्तमसेति । असाधारण- धर्मोदाहरणमत्रैवान्तर्भवतीति पृथङ्नोक्तमिति भावः । वादिनां विप्रतिपत्तौ सत्यां संशयोदाहरणमाह-केचिदिति। अन्न संशीतिसंशय इति भावसाधनं, संशय्यतेऽ- नेनेति करणसाधनं वा संशयशब्दः इति । एतत्सवं परिहरति तदेतदसदिति। यौ हि तौ धर्मों संशय्येते, तयोरेकमिदं विज्ञानं नोदीयते । एकज्ञानपक्षे, ऊर्ध्वताधर्मिणि स्थाणुपुरुषयोर्योगपचं स्यात् , इह न योग- पद्यम् । ननु यदि स्मृतिद्वयमेतत् , धर्हि संशयव्यवहारः किनिबन्धन इत्यत्राह- तयोश्चेति। ननु स्मृतिद्वयपक्षे स स्थाणुः स पुरुष इति स्यात्, न तु स्थाणुओं पुरुपो वेति । मैवम् । स्मृतिप्रभोपत्वात् । ननु स्मृतिप्रभोपोप्यनुभवहेतोरभाषायुक्तः । इह संस्कारसहितमिन्द्रियमनुभवहेतुर्विद्यते । मैवम्। संस्कारसहितेन्द्रियजन्यत्वे प्रत्य- भिज्ञावत्, सोऽयं स्थाणुः, सोऽयं पुरुष इति स्यात्, न पुनः स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । ननु स्थाणुपुरुषः इत्येपा वर्हि स्मृतिः स्यात् , न स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । उच्यते । स्मर्यमाणस्थागुत्वपुरुषत्वयोरेकस्यापि पुरोवर्तिन्यनिर्धारणादिह तथात्वम् । एवं स्मृति- शङ्करमिश्रस्तु "सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च साय” इति मूत्र काण- भुर्ज व्याचक्षाण भाप्यमतस्य वातिकमतस्य च साधारणधर्मेण गतार्थता मन्वान साधारण- धर्मस्यैव सरायप्रयोजक्तामाह । यथा-"समाने तन्त्र गौतमीये इत्यादिना सशयत्वावच्छिन्न- कार्य प्रति समानधर्मत्वेनैव कारणतापा वस्पनात् । तथा च सशयो न पञ्चविध न वा विविध , किन्वेकविध एवं" इत्यन्तेत अन्येन [वै उ पृ १०८] । इदमेव मतमनुवर्तमानो न्यायसिद्धिवारोऽसाधारणधर्मोदाहरण "अवान्तर्भवतीति पृयह नोक्तमिति भाव" इत्याह इति । अत्र टीकाकारो मूलगन्थेन विरुधे । असाधारणधर्मस्य सरायहेतुत्वमस्वीकुर्वाणस्पाराय न चयमावलयाम इति । १ सयज्ञानमिति गपुस्तके। 16 , ·( १२२ ) प्रामाण्यं निरस्तमिति किं दृदग्रहणेन । 'अविसंवादिग्रहणमपि सर्वज्ञानाना- मर्थाव्यभिचारादविशेषकम् । ननु शुक्तिकायां रजतमिदमिति ज्ञान, प्रतिविम्बज्ञानं च व्यभिचारि दृश्यते । नैतदेवम् । यदि रजतज्ञानं रजतविपयं न स्यात, ततो व्यभिचर- त्यर्थम् । रजतविषयले तु को व्यभिचारः १ ननु नेदं ज्ञानं रजतविषयम् , किन्तु शुक्तिकाविषयमेव । उच्यते । शुक्तिकाविषयमित्यस्य कोऽर्थः ? किं याऽसौ शुक्तिकाव्यक्तिस्तामेव विषयीकरोति ? उत शुक्तिकात्वमेव । न तावद्- शुक्तिव्यक्तिरनेन विपयीकर्तुं शक्या । भिन्नत्वादाकारस्याकारिणश्च । न च समीचीनरजतव्यक्तिरपि न रजतत्वयुद्ध्या गोचरीभवति, किं पुनः शुक्तिका व्यक्तिः १ शुक्तिकात्वं पुनरभासमानमेव विषय इति नोपपद्यते । अथोच्येत द्वयरूपसंशयस्य गृहीतग्राहित्वादेव प्रामाण्यप्रसंगाभावात् दृढग्रहणं अपार्थकमित्याह-- ये चेति। तथा लक्षणवर्त्यविसंगादिपदमप्यख्याती सर्वज्ञानानामाव्यभिचारस्य साधिवत्वादपार्थकमित्याह-अविसंवादिग्रहणमपीति। विपर्ययादिज्ञाननिवर्तकत्वेन सप्रयोजनत्यान्न निरर्थकमिति मत्वा चोदयति- नन्विति । प्रतिविम्बज्ञान नाम मणिकृपाणदर्पणजलादी भासमान मुसादिज्ञानम । परिहरति-मैतदेयमिति। रजतज्ञानस्य रजतविपयत्वमख्यातो साधितमिति भावः । इदानी विपयत्वमप्यख्याती निरूपितमिति, तत्र विकल्प्य दूपणान्तरं धक्तुं चोदयति ननु नेदमिति । इदं रजतज्ञानमित्यर्थः । परिहरति-उच्यते इति । रजतज्ञानं शुक्तिविपमिति वदता शुक्तिव्यक्ति विपयत्वमुच्यते, उत शुक्तित्यजाति- विपयत्वमिति ? 'प्रथमपक्षे दूपणमाह-न तावदिति । कुत इत्याह-भिन्नत्यादिति । न ह्यन्यदयमासमानमन्यो विपय इति वक्तुं शक्यते, अवमासमानन्यवस्थाप्यत्वा. द्विषयत्वस्येति । ननु सम्यमजते रजतज्ञानं रजतव्यक्तिगोचरमित्ययगम्यते, तत्रैव प्रवृत्तिदर्शनात् । तेन कथं व्यरविपयत्वमित्यवाह-समीचीनेति । सम्यमजतेऽपि रजतव्यक्तिन रज. ' अविमवादीत्यनेनार्ययभिचारिणा ज्ञानाना व्यावृत्तिरिति वस्तु न गवयते । यतो हि प्रारावरमते सर्वेपा मानानामर्याप्यभिचारित्वात् अविगवादिग्रहणमनर्थवमित्याशयेनाह-- सिवादिग्रहणमिति । ' नवीध्यास्ये तृतीयप्रकरणे विप्रतिपनाना मदेविभ्रमाणा यथार्थत्वं व्यवरथा. पितम्। तत्र पर्य। मादपक्षे इति ग. पुस्तके पा।

·व्यवहारयोग्यतापत्तिविपयत्वमिति, तथापि शुक्तिकात्वमविपय एव । नहि तद् व्यवहारयोग्यतामापद्यते। अबभासमानतैव विषयत्वम् । तेन रजतत्वमेव विषयः। तच पुरोवर्तिनि न सम्भवतीति तद्विपयिणी स्मृतिरेयेयं कुतोऽस्या व्यभिचारः। प्रतिविम्वज्ञानं तु मुखाद्यवभास मुखादिविषयमेव । भास्वरे हि दर्पणादी नयनररिमनिपतितः प्रतिहतः परावृत्तो मुखादिना संयुक्तस्तदेव मुखादि गृह्णाति । नन्वेवमपि सव्यदक्षिणविपर्यासो,देशविशेषान्यत्वपरिमाणाल्पत्वमहत्त्वप्रतिभासश्च निनिरन्धनः। तत्वबुद्धथा गोचरीभवति । किन्तु जातिव्यक्योरेकधीवेद्यत्याजातिमात्रे प्रवृत्यसंभवा- चेत्यर्थः। द्वितीयपक्षे दूपणमाह-शुक्तिकात्वमिति । अनवभासमानस्यापि विषयत्वे सर्वेषां विपयत्वप्रसंगादिति भावः । पुनश्शंकते-अथेति । व्यवहारयोग्यतापत्तिरेव विपयत्वं नावभासमानत्यम् । अवभासमानस्य विपयत्वे घटाभावज्ञाने घटस्याप्यवभासमानत्वादेव घटविषयत्वप्रसंगा- दिति परिहरति-तथापीति। येयमयभासमानस्यैव शुक्तित्वस्य व्यवहारयोग्यता- पत्तिः। व्यवहारो द्विविधः-मानस:-कायिकश्चेति । मानसो धुद्धिसुखदुःखेच्छादि- रूमो, वाचकशब्दप्रयोगात्मा वा सर्वार्थेषु संभवति । वर्तमानेषु महत्सु चतुर्विधेयु द्रव्येषु कायिक उपादानादिः। सति चैवं शुक्तिकात्वं न साक्षादुपादानं प्रत्येव योग्यतामा- पद्यते । न च विशिष्टद्रव्योपादानमेव धर्माणामुपादानमिति योग्यतापत्तिः, तथात्वे सति चाक्षुपज्ञाने गन्धरसादीनामपि विषयत्यापत्तिः, सर्वधर्मविशिष्टस्येय द्रव्यस्योपादानात् । न चेच्छापशब्दप्रयोगादिमानसव्यवहार प्रति योग्यतापत्तिः, अनयभासमाने शुक्ति- कारवे तेपामभायात् । तेनानवमासमानस्यैव शुक्तिकात्वस्य व्यवहारयोग्यतापत्तिरूपं प्रतीतिविपयत्वमस्तीति विरुद्धमित्यर्थः। किं तहि विषयलक्षणमित्यत्राह-अवमासमानतैवेति । अवमासमानत्यमपि नार्थगतं किचित् । किन्तु अर्थव्यवहारानुगुणायाः प्रतीतेः पुरुपे वर्तमानत्वमेव । यथा--- रजतज्ञाने शुक्तरेनवभासादविपयत्यं, तथाऽभावक्षाने मावस्यानवभासादविषयत्वमेवेति, न किंचिदेतत् । निगमयति-तेनेति । ननु नहिं प्रतिनिम्बज्ञानमयथार्थमेवेति तन्निवर्तकतयाऽविसंवादिपदं सार्थकमेवे- त्यत्राह-प्रतिविम्यान स्विति । एतदेवोपपादयति-भास्वरे वीति । नाचेयमित्या- दिना सव्यदशिणविपर्यासः, परिमाणाल्पत्यमहत्वप्रतिमासश्च किनियापन इति चोदिते पायला इनिग पुस्तकेऽधिकम् ।

·( १२४ ) वाभिधीयते । मुखादेर्देशो न गृह्यते दर्पणादीनां त्वग्रहणमिति मुखाद- यस्तद्देशा इव भान्ति । अभिमुसेन मुखादिना नयनररिमः संयुक्त इति तथैव तदवगमात् सन्यदक्षिणविपर्यासो युक्त एव । अल्पत्वमहत्त्वे च दर्पणादे रश्मिप्रतिघातहेतोरल्पतया महत्त्या च दोपभूतया मुखादिपरिमाणा- ग्रहणादर्पणादिपरिमाणग्रहणाच मुसादिप्ववभासेते । तेन नास्ति व्यभिचारः । एवमादि च नयवीथ्यां निपुणतरमुपपादितमित्यनयैव दिशा सर्वत्र व्यभिचारो वर्जनीय इति नेदमपि प्रमाणलवणम् । प्राभाकरसम्मतं प्रमाणलक्षणम् । इदानी स्वामिमतं प्रत्यक्षलक्षणमाह । "प्रमाणमनुभूतिः । न च स्मृतेः प्रामाण्यापत्तिरिति दर्शयति-सा स्मृतेरन्या" इति । अथ कास्मृतिः। "स्मृतिः पुनः-पूर्व विज्ञानसंस्कारमात्रज ज्ञानमुच्यते" । नचैवं धारा- परिहरति-अनाभिधीयत इति । सुगमम् । एवमादिकं सर्वमख्यातौ सम्यगेवोपपा- दिवमित्याह-ए-मादीति । एवं वाद्यन्तरोतानां लक्षणान्तराणामसंभवे प्रतिपादिते स्वाभिमतं प्रमाण- सामान्यलक्षणं दर्शयितुं सिद्धान्तमारभते-इदानीमिति । स्वाभिमतं लक्षणं श्लोकेन दर्शयति-अनुभूतिः प्रमाणमिति। स्वरूपपरिच्छित्तिरनुभूतिरित्युच्यते। काऽनु: भूतिरित्यपेक्षाया सा स्मृतेरन्येत्युत्तरं दत्तमिति मन्दमतीनां शंका स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थ स्वयमेव व्याचष्टे-सा स्मृतेरन्या इति । सा स्मृतेरन्येति नानुभूतिस्वरूपप्रदर्शनं, किन्त्वविसंवादिज्ञान प्रमाणमित्यादिपरोक्तलक्षणे अव्याप्तिरतिव्याप्तिश्च दोप उक्तः स इह नास्तीत्येचंपरम् । न च स्मृतेः प्रमाण्यापचिरिति दर्शयतीत्युपक्रमादेवमेवेत्यव- गम्यत इति । अथ का स्मृतिरित्यत्राह-स्मृतिः पुनः, इति । स्मृतिस्तु यदर्थविषया तदर्थ- १ अव्यभिचारो वर्णनीय इति मु पुपा । र अनुभूति प्रमाणमित्यत्र प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देश । अनुभूतिरिति लक्षणपरम् । अनुभवत्व प्रमाणसामान्यलक्षणमिति फलति। अनुभवत्वञ्च स्मृतिभिन्नत्वे सनि ज्ञानत्वम् । स्मृतिश्च सस्वारजन्य ज्ञानम् । भातस्य कस्यचित्पूर्व भाममानस्य साम्प्रतम् । सोध्यमित्यनुमन्धान प्रत्यभिज्ञानमुच्यते । मानमोलास वा श्लोर ७३ इत्युक्तलक्षणे तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षे तत्ताशे सस्वारजन्यतयातिप्रसङ्गवारणाय मात्रपद स्मृतिलक्षणे निवेसनीयम् । तया च सस्कारानिरिक्तवारणाजन्यन्ये सति सस्तार- ·( १२५ ) वहिकज्ञानानां स्मृतित्वम् । इन्द्रियार्थसनिकर्पजत्वात् पूर्ववत् । मात्रग्रहणाच प्रत्यभिज्ञानस्य न स्मृतित्वम्, इन्द्रिय सचिवसंस्कारजत्वात् । अथ कथं स्मृत्तिर्न प्रमाणम् । तत्राह "न प्रमाणं स्मृतिः पूर्वप्रतिपत्तेरपेक्षणा"। स्मृतिर्हि तदित्युपजायमाना प्राची प्रतीतिमनुरुद्धयमाना न स्वातन्त्र्येणार्थ परिच्छि- नत्तीति न प्रमाणम् । स्मृतिप्रमोपस्तर्हि प्रमाणम् । न । सोऽपि पूर्वप्रतीति- विषयानुभवाहितसंस्कारमात्रजा। परमार्थतस्तु ज्ञप्तीसापेक्षं ज्ञानं स्मृतिरिति लक्षणं द्रष्टव्यम् । तर्कादिवानानां संस्कारमानजत्वाभावेऽपि स्मृतित्वेनांगीकारात्, संस्कार तु प्रायिकमिति द्रष्टव्यम् । ननु धारावाहिकोत्तरज्ञानानामनुभूतार्थविषयत्वेन स्मृतित्वं स्यादित्यत्राह-- नचैवमिति । तत्र कारणमाह-इन्द्रियार्थति। पूर्ववदिति ग्रन्थच्छेदः । ननु लोके मात्रग्रहणारिक निवयंत इत्यत्राह--मात्रग्रहणाचेति। कुत इत्य- बाह--इन्द्रियार्थेति। नन्वनुभूवरूपस्यानुभवाभावात्कथं स्मृतेरप्रामाण्यमिति पृच्छति- अथेति । उत्तरयति-न प्रमाणमिति श्लोकेन । पूर्वाध स्वयमेव ब्याचष्टे स्मृतिहीति । स्मृतिहि न स्वातन्त्र्येणार्थ परिच्छिनत्तीत्येतदप्यनुभूतिविपरीतत्वामिधानमेव । न प्रमाणं स्मृतिरित्यस्य-मानुभूतिरित्यर्थः । स्मृतेः पूर्वप्रतिपत्तिसापेक्षत्वमर्थपरिच्छेदं प्रत्येवेति मातृस्वरूपसाधकत्वं सर्चबुद्धिपु अनुवर्तमान स्मृतावपि न संस्काराधीनमिति तत्रानुभूतित्वमेवेत्यभिप्रायः। ननु तदित्युल्लेखाभावात्स्मृतिप्रमोपः तर्हि प्रमाणं प्रसक्तमित्याह-स्मृतिप्रमोष इति। परिहरति -न प्रमाणे स्मृतिः इति । पूर्वप्रतिपत्तेरपेक्षणादिति मन्यच्छेदः । कुत इत्याह-तजन्यसंस्कारेति । स्मृतिर्यदर्थविषया तदर्थविषयानुभवाहितसंस्कार- भानजा। अनुभूतांशप्रमोपेऽपि स्मृतेः परवेद्यवेदनशक्तिनियमः कारणानुसारादवगम्यते । लोके यथा कश्चित्पशुवत्सगर्भदोषादवालधिरेवोत्पन्ना, तस्यापि कारणतः पशुत्वमेव, तद्वत्सापेक्षस्वभावस्मृतिरूपकार्यगम्यः संस्कारः प्रमोपेऽपि तथास्वभावमेव कार्य प्रसूत इति कारणतः पराधीनकोटावन्तभूत इत्यर्थः । जन्यत्वे सति ज्ञानत्व प्रमाणसामान्यलक्षणमिति परिनितिष्ठति । भ्रमज्ञानञ्च त-मते नास्त्येवेति तत्रातियाप्तेरभावेन तातिव्याप्तिवारक न विशेषणमुपादेयम् । पराभिमतभ- मस्थले सर्वत्र विभिन्न विषयक ज्ञानद्वयमिति तस्वीक्रियत इति प्रागवादिप्म। स्मृतिविपये मूलबारदीवाकारयोर्मतभेदो दरोदृश्यते । सस्तारमात्रज ज्ञान स्मृतिरिति पन्चियावारी मेने । शास्त्रदीपिकापास्तचरणेऽप्येवमेव स्मृनिरमणमनूदित वप पश्याम । परन्त्वध न्यायसिद्धिकारस्तु ज्ञप्तो सापेशत्व स्मृतेर्लदाणमिति वदन् मूलौक्त प्रायमित्यभिप्रेयाय । अवत्योऽन्यो विशेष नौतिपये ३९. ४०, लोक्योरधस्ताटिप्पण्या द्रष्टव्य । इन्द्रियार्यसग्निपंस० मु पु पाठ ·सव्यपेन एव । तअन्यसंस्कारमात्राधीनजन्मत्वात् । धारावाहिकविज्ञानेषु तर्युचरविज्ञानानि स्मृतिप्रमोषादविशिष्टानि कथं प्रमाणानि इत्यत्राह- "अन्योन्यनिरपेतास्तु धारावाहिकबुद्धयः" । व्याप्रियमाणे हि पूर्व विज्ञानकारणकलापे उत्तरेपामप्युत्पत्तिरिति न उत्पत्तितः प्रतीतितो वा धारावाहिकविज्ञानानि परस्परस्यातिशेरत इति युक्ता सर्वेपामपि प्रमाणता। . यद्यनुभूतिमात्रं प्रमाणं, ततो रजतमिदमिति यद् भ्रान्तिविज्ञानं, तदपि प्रमाणं स्यात् । अत्रोच्यते । रजतमिदमिति नेदमेकं विज्ञानम्, किन्तु द्वे एते विज्ञाने ग्रहणस्मरणरूपे। वत्र रजतमिति स्मरणं तस्यानुभवरूपत्वाभावान्न प्रामाण्यप्रसङ्गः । इदमिति विज्ञानमनुभवरूपं प्रमाणमिप्यत एव । भ्रान्ति- रूपता रजतज्ञानस्यैव, ग्रहणव्यवहारप्रवर्तकतया 'व्यवहारे विसम्वादकत्वाद । येऽपि चैकमिदं विज्ञानं मिथ्याभूतमित्यास्थिपत; तेऽपि बाधक प्रत्ययाधीनं मिथ्यात्वमभ्युपगच्छन्तो नेदमंशस्य मिथ्यामा वदितुमीशते, तत्र वाधकप्रत्ययाभावाद । याधकप्रत्ययदशायामपीदमंशस्यानुवृत्तेः। एकमपि विज्ञानमविच्छेदममाश्रितभेदं प्रमाणमप्रमाणं च युक्तमेव । पातशहादिज्ञानं उत्तरार्धस्याशंकामाह-धारावाहिकयिज्ञानेष्यिति । उत्तरार्धमुदाहरति- अन्योन्यनिरपेक्षास्त्विति। स्वयमेव व्याचष्टे-व्याप्रियमाणे हीति । धारावा- हिकोत्तरज्ञानानामधिकार्यानवगाहित्वेप्यन्यूनानतिरिकपूर्वज्ञानसामप्रयधीनोत्पत्तिकत्वात् पूर्वस्मादविशिष्टानि-प्रमाणभूतानीत्यर्थः । चोदयति-यद्यनुभूतिमामिति । सुगमम् । परिहरति-अनोच्यत इति । इदं रजतमिति नेदमेकं विज्ञानम् , किन्तु द्वे एते झाने इति । ता किमित्याह-तप्रेति । इदमपीत्यारभ्य इष्यत एवेति प्रन्थच्छेदः । भ्रान्तिरूपता चेत्यारभ्य रजतज्ञानस्येति प्रन्थच्छेदः । इष्यत एवेति शेषः । तत्र कारणमाह-स्मरणरुपस्यैवेति । इदं रजतमित्यत्र ज्ञानद्वयमंगीकृत्योत्तम् । इदानीमेकज्ञानत्वेऽपि पूर्वाशस्येदमंशस्य प्रामाण्यं, उत्तरांशस्य रजतमित्यस्या- प्रामाण्यमेवेत्याह-येऽपीति। तत्र फारणमाह-तत्र याधफामायादिति । पुढो याधकामाव इत्यत्राह-याघकप्रत्ययदशायामिति । नन्वेकस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य- मप्रामाण्यं च विरुद्धमित्यत्राह-एकमपि चेति । प्रत्यभिज्ञानवदेकस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं च युक्तमेवेत्यर्थः । व्यवहारकाले इति मु.पु पाठः ·को नाम ( १२७ ) तहि प्रमाणं प्रसक्तम् । तत्र हि पीतिमा शङ्खस्वरूपश्च द्वयमनुभूयत एव । नयन- गतपिचद्रव्यवर्ती हि पीतिमाप्यनुभूयत एवेति नययीभ्यां निपुणतरमुपपा- दितम् । शवस्वरूपे चानुभूतिरविसंवादैव । नायं दोपः। पीतशज्ञानमप्रमाणमाह, प्रमाणमेव हि तद्, यथार्थविषयत्वात् । विज्ञान- द्वयन्त्येतदेकविज्ञानसाधारणरूपम् , तकविज्ञानसाधारणरूपावमर्शादेकत्रि- ज्ञानसशव्यवहारप्रवर्तकत्या व्यवहारदशाययं विसम्वादमावहत प्रमाणमपि सद्घान्तमित्युच्यते। यत्र तु व्यवहारविसम्बादो नास्ति, तत्र भ्रान्तिरपि न व्यपदिश्यते । यथोष्णजलज्ञाने। तत्रापि न जलगतमोपण्यमनुभूयते, किन्तु धन्यवयवगतमेव। जलगतस्यौपण्यस्य च वन्यसंयोगेनोत्पादनानम्युपगमाव। पाकजो हि गुणः पाकान्तरेणैव निवर्तते । जलगतस्यौपण्यस्यानपेक्षित- पाकस्यैवामिसंयोगविच्छेदेनैव निवृत्तिः। गत्वरा हि तत्र तेजोऽवयवाः सञ्चारितास्तेप्वन्यत्र गतेप्वपरतेजोऽवयवसश्चरणविच्छेदे युक्तवाऽपाकजल्वे पाकान्तरानपेक्षा औएपस्प निवृत्तिरिति, न पोतशवादिज्ञानतुल्पत्वमुप्णजल- ननु यद्यनुभूतिः प्रमाणं, तर्हि पीतशद्वज्ञानं प्रमाणं प्रसक्तमिति चोदयति-पीत- शहादिक्षानमिति । कथमित्याह-तत्र होति । ननु शङ्के पीतिमाभावात्कथमनुभूयत इत्युच्यत इत्यत्राह-नयनगतेति। परिहरति-नायमिति । तदिति अन्यच्छेदः । कुत इत्याह-यथार्थेति । पीतिमविषयं शक्षविषयं व विज्ञानद्वयमित्याह --विज्ञान- द्वयमिति। ततः किमित्याह-एतदिति । सर्वत्र व्यवहारविसंवादाग्मिध्यात्वं नायथार्थत्वात् । अव एव लोके वस्त्ररक्तिमादायर्थासत्यत्वेऽप्यनुभूतता व्यवहाराविसं. वादात् । तथा हिमशिलावले जलयुद्धापर्थसत्यत्वेऽपि जलप्रयुक्तस्नानादिन्यवाहारा- भावाद्धान्तवा। तथोऽष्णजलज्ञाने मिथ्यात्वे सत्यपि व्यवहारविसंवादाभावान्मिध्यात्य- ध्यवहाराभाव इत्याह-यन विति । ननु जलगतमेयोप्पयमनुभूयते, कदापि व्यवहारविसंवादाभावादित्यवाह- तत्रापि हीति । अलस्य शैत्यगुणत्यादरुष्णगुणत्यावेत्यर्थः । ननु तामिसंयोगानने पाफजमेचोपण्यं जायत इत्यत्राह-पाकजी दीति । पाकजो गुणः पाकान्तरेण निवर्तत इत्येवायन्मानं उक्ते, श्राज्यगतद्रयत्यस्य पाकन- गुणत्येप्यनपेक्षितपाकजस्यैप निवृत्तिदर्शनादपाफजमिगुणो यः पाजा, स पाफान्तरेण निपर्यत इति विशेष्यम् । भाग्यस्य पाजत्यादेप पत्यस्य नापाकजधर्मिगुपत्यम्। पटेफेन्द्रियमायो यः पाफजो गुणः स पान्तरेण निपर्व इति ब्यातिः, भाग्यमवयत्यन्तु नै केन्द्रियमाद्यमिति न विरोधः । मनु मषवेयं भ्यातिः वः किमित्याह-जलगतस्येति । सरसंहरति- ·- ( १२८ ) ज्ञानस्य । तस्मात् पीतशहादिज्ञानं प्रमाणमेव भ्रान्तश्चेत्यनवद्यम् । यस्तु विपरीतख्यातिवादी उप्णजलज्ञानमप्रमाणं भ्रान्तश्चाह, तस्य सर्वलोकविरोधः । प्रमाणसंख्यानिरूपणम्। कतिविधं पुनः प्रमाणमित्यत्राह-"तत्र पञ्चविधं मानम्"। अनेनैकादि- संख्या, पडादिसंख्या च 'व्यवच्छिन्ना । काः पुनस्ता विधा इत्यत्राह- .."प्रत्यक्षमनुमा तथा शास्त्रं तथोपमानार्थापत्ती इति गुरोर्मतम्" । गौतमोक्तप्रत्यक्षलक्षणस्यानुवादः । किं पुनः प्रत्यक्षस्य लक्षणम् । केचिदाहुः-'इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षमिति । इन्द्रियस्यार्थेन सन्निकर्पाद्यदुत्पद्यते ज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् । तत्र स च सन्निकर्पः पोटा भिद्यते-- तस्मादिति। उष्णजलज्ञानेऽन्यथाज्ञानाङ्गोकारे दूपणमाह-यस्त्विति । अनुभूतिः प्रमाणमित्यत्र प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देशः। अनुभूतिग्रहणेन स्मृतिनिरस्यते । अतः प्रमाणं स्मृतिश्च प्रत्यय इति सूक्तं भवति । एवं स्वाभिमतं प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्येदानी परोक्का प्रमाणसंख्यां निराकर्तु पृच्छति-कतिविधमिति । इदानी स्वाभिप्रेतां प्रमाणसंख्यां श्लोकेनाह-तति । स्वयमेव व्याचष्टे-अनेनेति । तेषां स्वरूपं वक्तुं कानि पुनस्तानीति पृष्टे स्वरूपमाह-- प्रत्यक्षमिति । किं पुनः प्रत्यक्षस्य लक्षणमिति पृष्टे स्वाभिमतं लक्षणं वक्तुं प्रथमं नैय्यायिकोक्त प्रत्यक्षलक्षणं निराकर्तुं तल्लक्षणमाह-केविदाहुरिति। परोक्तमपि लक्षणं व्याचष्टे- इन्द्रियस्येति । प्रत्यक्षज्ञानहेतुभूतार्थेन्द्रियसन्निकर्षः पोढेत्याह-तप्रेति । मित्याह-संयोग इति । संयोगस्य विषयमाह-तति । कथ- - १ व्यावनिता इति मु पु पा । २ गौतमोक्न प्रत्यक्षलक्षण पदमितु तदीय मूत्रमुपन्यस्यति । इन्द्रियार्थत्यादि । अत्रज्ञान प्रत्यक्षप्रमाणमित्येवपर मूत्र प्रमाणाधिकारात् । भाष्यकारो वात्स्यायनमुनिरुद्योताराचार्य. टीकाकारोवाचस्पनिमिथश्च यतस्तदिति यत्तच्छन्दयोरध्याहारेणेन्द्रियप्रमाणपरवतया व्याचरय.। तदेव विश्वनायवृत्ती परिणत दृश्यते । इद मूत्रोक्त प्रत्यक्षलक्षणमव्यभिचारिपदाना यावर्या- भावनालक्षणमिति दूपयाम्बभूवेति मन्तव्यम् । 'अत्र व्यायाकार जातिनिर्णय सिद्धान्तोपवर्णनावसरे अन्यनामिहितमयं मयवीच्या प्रमाण स्मृतिश्च प्रत्यय इति पृ. ७. निर्णीत तदीयवचनेन स्वहस्तयति-अन इत्यादिना मूसमित्यन्तेन ।

·" संयोगः, संयुक्तसमवाया, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, संयुक्तविशेषणता चेति, । तत्र संयोगाव पार्थिवाप्यतैजसवायवीयानां द्रव्याणाई चतुःस्पर्शनाम्यां ग्रहणम् । प्राप्यकारि चतुः पहिरिन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । तैजसं तद् रूपप्रतीतिहेतुत्वाद दोपवत् । तस्य रश्मयः प्रसरन्तो द्रव्येण संयुज्यन्ते । ते च पृथ्वना इति पृथून्यपि द्रव्याणि 'प्राप्नुवन्ति । नन्वेवं दूरे अर्थ इति सान्तरालग्रहणं न स्यात, प्राप्तौ सत्यां दूरत्वासंभवाद प्राप्य- कारित्वात् स्पर्शनवत् । किश्च संयोगस्य गविनिवन्धनत्वाद् गतिमतां च क्रमेणासन्नदूरगमनात समकालमासेदुपां दवीयसां चार्थानां ग्रहणं नोपपद्यते । उच्यते-'भोमायतनापेक्षया सान्तरालग्रहणं तावदुपपन्नम् । ननु संयोगात् द्रव्याणां चक्षुस्पर्शनाभ्यां ग्रहणमिति कथमुच्यते । चक्षुषः प्राप्य- कारित्वे प्रमाणभावादित्याशंक्यप्राप्यकारित्वे प्रमाणमाह-प्राप्यकारीति । ननु चक्षुपः संयुक्तपाहकत्यं प्रत्यक्षविरुद्धम् । शरीरस्थचक्षुर्गोलकेन देशान्तरस्थस्य असंयोगे ग्रहणादर्शनादित्यत्राह तेजसमिति । रूपप्रतीतिहेतुत्वादिति हेतुः। रूपप्रतीतौ सम्बन्धद्वाराऽसाधारणहेतुमात्रत्वादिति विशेपणीयम् । रूपप्रतीतिहेतुत्वादित्येताव. न्माने उक्ते, रूपस्यापि प्रतीतिहेतुत्वादेव तेजसत्वप्रसङ्गात् । तनिवृत्यर्थ हेतुमात्रत्वा- दिति विशेपणीयम् । रूपस्य रूपप्रतीतिविषयत्वमपि विद्यत इति हेतुमात्रत्याभावात् । रूपप्रतीतिहेतुमात्रत्वादित्युक्तेऽप्यर्थे न्द्रियसंयोगेष्वपि रूपप्रतीतिमात्रत्वस्य सत्वात् तेज- सत्वप्रसंगात् । तन्निवृत्त्यर्थमसाधारणहेतुमानत्वादिति विशेषणीयम् । तेषां साधारण- त्यादेवासाधारणत्वाभावात् । रूपप्रतीतावसाधारणहेतुमात्रत्वादित्युक्तेऽपि दीपसंयोगस्या- साधारणहेतुमात्रत्वादेव तैजसत्वप्रसङ्गात् । तन्निवृत्यथं संवन्धद्वारेति विशेषणीयम् । संवन्धद्वारत्वाभावात् । तस्माद्रूपप्रतीतिहेतुत्वादित्यस्य रूपप्रतीतौ संयन्धद्वाराऽसाधारण- हेतुमात्रत्वादित्यर्थः। ननु दीपस्य स्वाश्रयस्पर्शज्ञानहेतुत्वेन रूपप्रतीत्यासाधारणत्वा. भावात्साधनविकलो दृष्टान्तः । सत्यम् । तन्यिाश्रितेष्विति विशेषणीयम् । द्रव्यत्वे सति पञ्चसु रूपादिप्यन्यानितेषु रूपप्रतीची संभन्धद्वाराऽसाधारणहेतुमात्रयादित्ययः । नन्यस्तु तेजसत्यम् । कमिन्द्रियत्वमित्यवाह-तस्य रश्मय इति । सैजसत्या. नुमानादेव गोलकातिरिकचक्षुरिन्द्रिय सिद्धम् । तत्र रश्मयः प्रसरन्तो द्रव्येण संयुज्यन्ते, ते च पृथ्यमा इति, पृथून्यपि द्रव्याणि प्राप्नुवन्तीति प्राप्यकारित्वं युक्तमित्याहते च पृथ्यमा इति । चोदयति नन्वमिति । चक्षुषः प्राप्यकारित्वे प्राोण यस्तुना पशुपः प्राप्तत्वादेवान्तरालाभावादन्दरालग्रहणं न स्यात् । यथा-प्राप्यमारित्वेन संप्रवि- पमेन स्पशेन्द्रियेणान्तराल न गृह्यते तद्वदित्यर्थः । प्राप्यकारित्वे दूपणान्तरमाह- ३शरीराशति ग पाठ । पश्नुयते इति मु पु पा व्याप्नुवन्तीति गपु पा।

·( १३० ) समसमयसंवेदने तु केचित्परिहारमेवं वर्णयन्ति । सकलानर्थान्प्राप्य युगपदुपस्थितेन पायेन तेजसा सहकीभूतास्ते चानुपा रश्मयो युगपद्ग्रहण- हेतर इति । तदन्ये दुप्यन्ति-इत्यं प्राप्तावभ्युपगम्यमानायामतिदूरव्यवहिताना- मप्यर्थानां ग्रहणं दुनिवारम् । अन्येत्याहुः-क्षेपीयस्तया तेषां रश्मीनां कालभेदानवग्रहाद्योगपद्या- भिमान इति । तदपरे नानुमन्यन्ते। अतिसनिकृष्टेषु वस्तुपु गतिकालभेदः पद्मपत्रशत- भेदवत् मा नाम अवसायि। 'अनेकयोजनसहस्रान्तरितेषु भूमिष्ठेप्वर्थेषु ध्रुवे च सदैव कालमेदानवसायो न युद्धिमनुरञ्जयति । वयन्तु वदामः-अदृष्टसापेतत्वाददोपः। नयनरश्मिमिरेकीभूतेऽपि पाह्ये तेजसि यावानेव तस्य भागोऽदृष्टवशेनोपलब्धिहेतुतयोपात्तः। तावाने- वोपलब्धये प्रभवति, न सर्व इति, न सर्वोपलम्भो युगपत् भौमधुवादिसिद्धिश्च । किंच संयोगस्येति। प्राप्यकारित्वे 'समकालम्-एककालम्, आसेदुपाम्-श्रास नानाम्, दवीयसाम् , दूरस्थानां भौमध्रुवादीनां दर्शनं नोपपद्यत इति । चोद्यक्रमेण परिहारमाह-उच्यत इति । शरीरदेशापेक्षया सान्तरालप्रहण- मुपपन्नमिति । भोमधुवादीनां समकालग्रहणेऽन्यैरुक्तं परिहारं दूपयितुं दर्शयति-- समसमयेति । याह्यं तेजस्सकलानर्थान्युगपदेव प्राप्य विष्ठति, गोलकानिर्गताश्चानुपा रश्मयस्तेन सहेकीभूता युगपद्महणहेतव इति । एवं पक्षमन्ये दूपयन्तीत्याह-तदन्ये इति । वदा मेरुस्थस्याप्यतिदूरव्यव- हितलवावर्तिपदार्यानां तत्रस्थानां प्रहणं दुर्निवारमिति सर्पस्सर्वदर्शी स्यादित्यर्थः । अत्र पुनरप्यन्यैरुक्तं परिहारं दूपयितुमाह-अन्येत्याहुरिति । "नयनरश्मीनामत्यन्तशीघ्रगमनादेव पद्मपत्रशतव्यतिभेदयत्कालभेदानवप्रहाद्यो- गपद्यामिमान इति दूपयति-तदपरे इति । अतिसन्निकटेषु भुपनस्थादतीव विप्र• कष्टध्रुवादिषु कालभेदानवप्रहो नास्माकं रोचत इत्यर्थः । ननु कस्वहि परिहारः। कि नास्त्येवेत्यत्राह-ययन्तु पदाम इति । एतदेषोपपा- 'तत्रेति ग पु पा. ३ भौमवादिष्वर्येषु, इति, ग. पृ पा. स्वमतेन परिहारमाह-अदृष्टेत्यादिना। ' समकालामिन्यस्य प्रतिपदव्याख्यानमेवकालमिनि बोध्यम् । ५"नयनरमीनामित्यादि, योगपवाभिमान" इत्यन्न. पाटो ग पुस्तके न दृश्यते ।

·ननु प्राप्यकारिणि नायने तेजसि काचाभ्रपटलतिमिरान्तरितेपु कथमु- पलब्धिः। तैर्नयनरश्मेरप्रतिघातात । ये पुनरप्राप्यकारि चक्षुराहुस्तेपा व्यवहितविप्रकृष्टार्थग्रहणं दुर्निवारम् । सन्निधान इव विप्रकऽपि स्फुटतर- भयीयांसोऽभ्यर्था गृोरन् । प्राप्य ग्रहणे तु तेजोवयवानामप्रचुरतया युक्त- मस्फुटदर्शनं दवीयसाम्, क्षोदिष्ठानामदर्शनम् । अथ कस्मादणु पार्थिवादि आकाशकालदिगामानश्च न प्रत्यक्षण गृह्यन्ते । उच्यते--महत्वमनेकद्रव्यत्वं रूपविशेषश्च सनिर्ष इव प्रत्यक्षहेतुः। 'अनेकद्रव्याभावात्परमाणोरदर्शनम् । अमहत्वावगणुकस्य । आकाशादीनां स्वरूपत्वादन्यद्रव्यत्वाचेति वेदितव्यम् । यति-नयनरश्मिभिरिति । अष्टमाहात्म्यात्सर्यमुपपन्नमिति भावः। पुनश्चो- दयति - ननु प्राप्यकारिणीति । काचादिना पिहितत्वादेव नयनरश्मेनिर्गमनाभावा दिति । प्रयोगस्तु चक्षुरप्राप्यमाहक काचाभ्रपटलादिभिव्यंयहितानां ग्राहकत्यान्मनो- यदिति । परिहरति-तैरिति । अत्युच्छयत्वादेवाप्रतिघातकस्यात् , अप्राप्यकारित्वे दूपणमाह-ये पुनरिति । प्राप्यमारि चक्षुः अप्राप्यकारित्वे व्ययहितविप्रकष्टाना- मपि प्रहणप्रसादिति । दूपरणान्तरमाह-सभिधान इवेति । सुगमम् । प्राप्यमारित्वे नेमो दोपावित्याह-प्राण्यप्रवणेत्यिति । वीयसां दूरस्थानाम् । क्षोदिष्ठानाम्-- अस्थूलानामित्यर्थः। ननु याह्यतेजसो नयनरश्मिभिरेकीभूतस्यापि न सर्योपलब्धिहेतुत्वम्, किन्तु अष्टसापेक्षतया किचिदेयोपलभ्यते, किंचिन्नेति यथाऽश्रीयते, तथा माप्यकारित्वेऽपि किंचिदेयादृष्टयशादुपलभ्यते, किंचिन्नेत्याश्रीयताम्, तेन या प्राप्यकारित्त्वाश्रयणम्। मैवम् । प्राप्यकारित्वं पहिरिन्द्रियत्वेनानुमानसिद्ध न याधाम्। किंध प्राप्यकारित्वे घटस्य दृष्टसाद्गुण्यजननद्वारेण हेतुत्पमंगीतं भवति । तयाहि-गत्वरस्यभापत्वेन तेजसा याहोनेकीमावे सति यायन्तः पदार्या उपलभ्यन्ते, 'तत्प्रदेशवर्तितेजोमागाना- मेवारष्टयरोनेन्द्रियमाय इति दृष्टानुपणेच फल्पना। पृच्छवि-अथ कस्मादिति । आदिशदेनाऽऽप्यतेजसयायवीयानामणूनां प्रहणम् । निरपयवानां द्रव्याणां फस्मादमहणमित्यर्थः। परिहरठि-उच्यत इति । महत्त्वं महत्त्वगुणयोगः, अनेकद्रव्यत्यम्, रूपविशेपश्य रूपयवस्सनिसर्प इय प्रत्यावे हेतुरित्ययः। भयत्वेयं, परमाणोरदर्शनं फेन कारणेनेत्यपाइ~भने केति । ननु वर्हि अनेकद्रव्याभिवस्य पशुपस्य फयमप्रत्यशत्यमित्यत्राइ-अमहरया. गौतमलेन माता पुनरियादिना । मरमानाधितरवामिनि म पु पा तमिलिग पुग्लो पा ·( १३२ ) तत्रेदं चोध्यम्-त्रिविधं द्रव्यं संयोगादर्शनस्पर्शनाम्यां गृह्यते । मंयुक्त- समवायाच तद्गतगुणानां रूपादीनां कर्मणाश्च गृहणम् । संयुक्तसमवेतसम- वायाच गुणत्व-कर्मत्व-रूपत्वादीनाम् । समयायाव शब्दग्रहणम् । कर्णशकु- लीपरिच्छिन्नगगनमेव श्रोत्रम् , तद्गुणरशब्द इति तत्त्वालोके निपुणवरमुक्तम् । समवेतसमवायाच शब्दत्वप्रतीतिः। संयुक्तविशेपणतयाऽभावग्रहणम्, अफ- लवती शाखेति । यदा हि नैयायिकमतखण्डनम् । 'तदयुक्तम्-यदि महत्त्वानेकद्रव्यत्वरूपवत्चान्येव प्रत्यक्ष निमित्तम्, तदा वायोरप्रत्यक्षता स्यात् । न च वाच्यमिष्यत एवेति । स्पर्शनेन तदुपलम्मात् । स्पर्शमात्रं तेनोपलम्पते, न वायुद्व्यमिति चेत् । शीतोष्णा- नुष्णाशीतस्पर्शपूपलम्यमानेषु प्रत्यभिज्ञायमानत्वाद्र्व्यस्य । दिति । अदर्शन मिति शेषः । ननु तर्हि महतामाकाशादीनां कथमप्रत्यक्षत्वमित्यत्राह- आकाशादीनान्त्यिति । अरूपत्वानिरवयवत्वाचेत्यर्थः । इदं त्रिविधं पृथिव्यतेजोरूपं द्रव्यं संयोगा दर्शनस्पर्शनाभ्यां-चक्षुस्पर्शनेन्द्रियाभ्यां गृह्यत इत्याह-तभेदमिति । तद्गतानाम् द्रव्याश्रितानां गुणकर्मणां संयुक्तसमवायाद्ग्रहणमित्याह-संयुक्तसमया--- याोति। ननु प्राभाकराणां कर्मणोऽनुमेयत्वात्प्रत्यक्षवचन विरुद्धम् । सत्यम्। नैयायिक मतमास्थायोपन्यासाददोषः। गुणकर्माश्रितानां गुणत्वकर्मत्यादीनां संयुक्तसमवेतसमया- यादग्रहणमित्याह-संयुक्तसमधेतसमयायादिति । रूपत्यादीनामिति प्रन्यच्छेदः । प्रहणमिति शेषः। शब्दग्रहणं समवायाख्यसंबन्धादित्याह-समयायादिति । ननु पुत्र समवायाच्छन्दो गृह्यते, श्रोत्रेन्द्रियसमयायादिति चेत् । मैवम्। फर्णशकुल्याख्ये श्रोत्रे प्रदर्शनादित्यत्राह-फर्णशकुलीति । तत्यालोके-श्रात्मयाद इत्यर्थः । शब्दत्यं फेन संबन्धेन शब्दे गृह्यत इत्यवाह-समवेतसममायादिति । संयुक्तविशेषणत्वेना. भावग्रहणमित्याह-संयुक्तयिशेपणतयेति । एवं नैयायिकमतमुपन्यस्य दूपयति-उदयुक्तमिति । यदा महत्त्वमनेकद्रव्यत्वं रूपवत्त्वं च समुदितं प्रत्यक्षत्वे हेतुः । तदाऽप्रत्यक्षो यायुः स्यादिति यायोरप्रत्यश्त्यमे- वेत्यत्राह-न च याच्यमिति । कुन्त इत्याह-स्पर्शनेनेति । शहते स्पर्शमात्रमिति । 'तदेतत्, इनि म पु पा निमिनानि, इति, मु पु पा 'अस्य प्रतियाग्यान पा स्पर्मेन्द्रियाम्यामिति बोध्यम् ।

·तैजसमुष्यत्वं जलगवञ्च शीतत्वं वायोश्चानुष्णाशीतत्वं स्पर्शनेन वायौ वाति सति प्रतीयते, तदा प्रत्यभिज्ञायते द्रव्यं तदेवेदमिति । तेन न स्पर्शमात्र- प्रतीतिः। - वस्माद्पयत्त्वमिव स्पर्शवतापि प्रत्यक्ष हेतुरित्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । यच संयुक्तसमवेतत्वाकर्मणां प्रत्यक्षत्वमुक्तम् , तदप्ययुक्तम् । तस्य संयोग- विभागलक्षणफलानुमेयत्वात्। एतच पश्चिकाद्वये प्रपञ्चितम्, अत्रापि चानुमानपरिच्छेदे वक्ष्यामः । यच्च संयुक्तसमवेतसमवायाद्गुणत्वादीनां गृहणमिष्टं, तदपि तेपामभावादेयायुक्तम् । समवेतसमवायाच शब्दत्वगृहण- मप्येवमेवानुपपन्नम् । संयुक्तविशेषणतयाभावग्रहणमत्रैव "निराकरिष्यामः । परिहरति-शीतोष्णेति । 'द्रन्यस्येति विच्छेदः । स्पर्शन्द्रियेण शीतोष्णानुम्या- शीतेपु नानास्पर्शपूपलभ्यमानेप्विन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी पायुप्रतीतिः पायोः प्रत्यक्षतां व्यवस्थापयति। न स्पर्शमाने प्रत्यभिज्ञा, सशस्य सन्तिरामावादित्यर्थः । नन्यनुप्णाशीतस्पर्शयतः पृथिवीत्वमेव, नद्रव्यान्तरत्वम् । मेयम् । पृथिवीत्वे चाक्षु- पवापि स्यात् , प्रथिन्यादेः क्रियाहेतोश्चानुपत्वदर्शनात् , अचानुपञ्च तदिति न पृथिवी- त्यम् । किश्यायं स्पर्शो न पृथिव्याः । गन्धेन गन्धरसाभ्यां या असहचारित्यात , अप्सेज- स्पर्शयत् । सिमास्य पृथिवीत्यपले स्पर्शस्य पाजत्वमपि स्यात्, पार्थिवस्पर्श पाकजा पाहोन्द्रियपाहा थियीगुणत्वात् गन्धयात्, अयमुपलभ्यमानोऽनुष्याशीतस्पशों न पाकजः गन्धादिभिरसहपारित्यात्। अतेजस्पर्शयत, अतोऽद्रव्यन्यतिरेफेण द्रव्यान्तर- मनिलाख्यं परिरोपासिद्धम्, तस्मादित्युपसंहारः। तेन स्पर्शयत्त्यमहत्त्वप्रयुकं द्रव्यस्य प्रत्यक्षत्वमिति। पधेत्यनुभाप्य परिहरवि-तदप्ययुक्तमिति । पशिकाद्वये-जुयिमलायां दीपशिखायां घेत्यर्थः। यदि पंचिकाद्वये अपश्चित, किमिति वहांत्र नोफमित्यत्राह- मत्रापिचेति । अनुभापते-यति। परिहरति तदपि तेणमिति। तेषां, गुणत्यादीनामित्यर्थः । शन्दत्यामायादेय तस्य समवेवसमयायामहरएमपि नास्ती- स्याद समयससमयायादिति । नन्यफलयती शासेत्ययामायमहणायं संयुक्तविशेषणवादयं इष्टमेवेत्यवाद संयुक्तपिरोपपतयेति। प्रय-प्रमाणपारायण एप प्रमायपरिच्छेद इत्यर्थः । यदि 'भनुमान पिपर भाममायानागरे वृतीमापाने [1] भनुमेय अपरपालिम् इति मेरम् । যদি मपुपा। नारमानारय । निरारियोमपा। मरमा निर पुनरे । 'भामामतिर ।

·( १३६ ) करणायाव्यपदेश्यमित्युक्तम् । न होन्द्रियार्थसग्निकर्पजे ज्ञाने शब्दस्य च्यापृतिरस्ति, यतरशाब्दता स्यादिति । 'तदिदमसङ्गतम् । लक्षणं हि प्रत्यक्षस्य वक्तव्यम् । येन रूपेण सजातीयविजातीयेभ्यो मेदस्तदेव लक्षणम् । तत्र तायन शाब्दाभेद इन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वेनैव सिद्धः । शब्दसञ्जल्पनानुविद्धस्य प्रत्यक्षस्य शाब्दत्वाशङ्का शाब्दपरीक्षापर्वणि निराकर्तुमुचिता 'अनुमानशङ्केच सर्वस्य 'शाब्दस्य । अव्यभिचारिपदश्च विपर्ययनिराकरणाय यदुक्तम् , तव सर्वज्ञानानामव्यभिचारित्वादविशेषक- मित्युक्तम् । व्यवसायात्मकवापि संशयनिवृत्यर्थ न वक्तव्या। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति हि स्मृतिज्ञानद्वयम् । एतच नेन्द्रियार्थसन्निकर्पजमिति न तस्य प्रत्यक्षताप्रसक्तिः। किञ्चाव्यभिचारिपदेनैव संशयस्यापि व्यावृत्तिः इदं रूपमिति । तत्र वाक्यापनयनसन्निकर्षसहायादुत्पन्नमिदं रूपमिति विज्ञानं शब्दोत्पन्नत्वाच्छाब्दमेव, तथापीन्द्रियसन्निकर्पोत्पन्नत्वमप्यस्तीति प्रत्यक्षं प्राप्तम् , भूदित्यव्यपदेश्यग्रहणं कृतमिति । परिहरति-न हीन्द्रियार्थेति । न हि शब्दसहायादिन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं ज्ञानमस्ति, शब्देन्द्रिययोः संभूय कार्यकारित्याभावात् । तत्रान्यदेव हि वाक्यादुत्पन्नमिदं रूपमिति ज्ञानम् , अन्यञ्च नयन- रूपसंप्रयोगोत्पन्नम् । तयोरन्यतरभावित्वादेकमेवेदं रूपमिति विज्ञानमिति । किंध लक्षणमात्राभिधानसमये शाब्दत्वाभिधानमसंगवमेवेत्यत्राह-तदिदमसंगतमिति । एतदेवोपपादयति-लक्षणं होति । किं तल्लक्षणस्य स्वरूपं तत्राह-येन रूपेणेति । भवत्वेवं लक्षणस्य स्वरूपम् , ततः किमित्यत्राह-तत्र तायदिति । किंध शब्दसंजल्पसंभवेन शाब्दताशङ्का शाब्दपर्वणि निराकर्तुमुचिता, प्रत्यक्ष- मनुमानमेकदेशाग्रहणादुपलब्धेरनुमानाशकेव सर्वस्य प्रत्यक्षस्येत्यत्राह-शब्दसंज- ल्पनानुविद्धस्येति । वस्मारक्षणाभिधानसमये नेदं वक्तुमुचितमित्यर्थः। तथाऽ. व्यभिचारिपदमप्यपार्थकमित्याह-अव्यभिचारिपदति । अख्याती सर्वज्ञानाना- मव्यभिचारित्वसाधनादपार्थकमित्यर्थः। तथा व्यवसायात्मकमित्येतदप्यपार्थकमित्याह-- व्यवसायात्मकतेति । कुत इत्याह-स्थाणुर्घा पुरषो वेति । द्वयमिति प्रन्यच्छेदः । ततः किमित्याह-एतश्चेति । दूपाणान्तरमाह-किचेति । फयमित्याह-तस्या- तन्मा- १ १ अयुक्तम्, इति मु पु पा । अनुमानत्वानि. म पु पा. । २ पविवाशरोममिममाक्षेपं वाचस्सनिमिय "परीक्षापर्वणि वचनामपि मुभाषित- हथितया तद्विलम्बमसहमानो माप्यार लमणावसर एव आह" इत्यनेन वाश्यसन्दर्भण इदञ्च विचारचातुरीचत्रितचेतसा विचक्षणाना न मनोनुरजयति इति न्या. दा. ता. टी. पृ. १२७ परिजहार । विभावयन्तु सुधिय. .

·( १३७ ) सिद्धा। तस्यापि यथाज्ञायमानार्थव्यभिचा रस्वात् । अपि चान्यभिचारिता च्यवसायात्मकता च न प्रत्यक्षलक्षणम्, किन्तु प्रमाणलतणम् । सेन सामान्यतः प्रमाणलतणं कृत्वा, तद्विशेपस्य प्रत्यक्षस्य प्रातिस्विकं मजातीय- विजातीयव्यावृत्तिसमर्थ लक्षणं वाच्यम्-'इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न प्रत्यक्ष- मिति । अस्मिन्नपि लक्षणेऽनुमानादिप्रमितिः स्वात्मनि, प्रमातरि चन 'प्रत्यक्षा स्यानिन्द्रियजत्वात् । धर्मकीर्तीयस्य प्रत्यक्षलक्षणस्यानुवादः । 'अपरे पुनराहुः---'कल्पनापोढमप्रान्तं प्रत्यक्षमिति । कल्पना- पीति । दूपणान्तरमाह-अपि चेति । नेदं प्रमाणविशेषस्य लक्षणम् , किन्तु प्रमाण सामान्यस्य लक्षणमिति । निगमयति-तेनेति । तेन नेयायिकोकं लक्षणं न समञ्जसमिति। नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नम् --संप्रयुक्तार्थगोधरं विज्ञानं प्रत्यक्षमिति लक्षणं स्यादित्यत्राह-इन्द्रियार्थसधिकोत्पन्नमिति । अस्मिन्नपि पक्षे अनुमानादिप्रमितिः स्वात्मनि, मातरि च न प्रत्यक्षा स्यात्, अनिन्द्रियजत्वादित्यर्थः । अपरे पुनरिति सौगतपक्षोपन्यासः। सौगतपक्षं निराकतुं सौगतानां लक्षणं दर्शयति कल्पनापोदमिति । कल्पनाशब्दस्यार्थमाह-कल्पनेति। कल्पनया- . प्रत्यक्षमिति मु पु पा। न्यायविन्दो धर्मगीतिनोस्त प्रत्यक्षलक्षणमुन्मूलयितु सदनुवदति-अपरे इति । कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षमिति न्यामबिन्दो पाठो दृश्यते । परमत्र, न्यायकणिकायाञ्च प्रत्यक्ष कल्पनापोदमनान्तमिति पाठस्समुद्धृतो विलोक्यते । अत आकरप्रन्यानुसारेण कल्पनापोढम- भ्रान्त प्रत्यक्षमिति पाठो मूले सन्यवेशि । अत्र प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देश , अवशिष्ट लक्षणमिति विवेक । दिडनागेन क्ल्पनापाट प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणमुक्तम् , सदेवाधान्तत्वघटित धर्मकीतिनोपणितम् । इदञ्च सर्वतन्त्र स्वतन्त्रो वाचस्पतिमिश्रा विधिविवेव्याख्याया न्याय- कणिकाया सुस्पष्ट "ब्रवीति दिइनागस्यैव कल्पनापोड प्रत्यक्षलक्षणम्, तदेवानान्तरवटित प्रत्ययालक्षण मन्यते स्म कौति -प्रत्यक्ष कल्पनापोडमभ्रान्तम्"। विवि पृ १९२] इति । जयन्तभट्टोऽपि लोकेनामुमेवार्य सञ्चिक्षेप- इति सुनिपुणबुद्धिलक्षण वनुवाम पदमुगलमपीदं निर्ममे नानवद्यम् । भवतु मतिमहिम्नश्चेष्टितं दृष्टमेतत् जगदभिभवधीर धीमतो धर्मवीत ॥ चौ स न्या मं १ ९३ तमा प वौद्धाचार्मेण दिनागेनोक्त धर्मकीनिना परिपतमिद लामिति मुधीभि- विशेयम् । सिद्धान्त इति । पुस्तके पा । 18 ·( १३४ ) aar सामशेषता नाम सन्निकर्पान्तरं किमिति नेष्यते । यथा शेषगाता htty गोत्याभायप्रतीतये मंयुक्तविशेपणता नाम सन्निकर्षान्तर- रामोपा 'फफारसकारयोरपीतरेतराभावावगमाय समवेतविशेषणता- totaनगरमभ्युपगन्तुमुचितम् । तस्मात्तिविध एव सन्निकर्षः whawthit tiयोगः, संयुक्तसमवायः, समवायश्चेति । पपदेश्यमिति किमर्थम् १ इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नस्य शाब्दताशका- नाम सन्निकर्पान्तरं स्वीक्रियते, वहि समवेतविशेषणता नाम सन्नि रमधिर्फ फिमिति नेष्यत इत्यत्राह-अन्यथेति । उक्तमेवार्थ स्पष्टीकरोति-- Miner गवाश्वयोरितरेवराभावावगमाय संयुक्तविशेपणता नाम सन्निकर्पान्तरव- कारपकारयोरितरेतरामावावगमाय समवेतविशेपणता नाम सन्निकर्षान्तरमभ्युपगन्तु- मुषितम् । तदा द्वादशधा सन्निकर्पः स्यात् । न पोढेवेति निष्कर्षः । तथाहि-संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, संयुक्त विशेषणता, संयुक्तसमवेतविशेषणता, संयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणता, समवेतविशे- पणता, समवेतसमवेतविशेषणता, संयुक्तविशेषणविशेषणता चेति। इह शाखायां वलाकाभाव इत्यत्र अभावस्य विशेष्यतया प्रहणाथ संयुक्तविशेष्यता नाम सन्निकर्या- न्तरमपि स्यात् तदा त्रयोदशधा सन्निरूपः स्यात् । अथ तत्परिहाराय सर्वव्यापितया संबन्धविशेषणतालक्षणं सन्निकर्पान्तरं स्वीक्रियत इति चेत् तहिं संयुक्तसमवायाद्यभावप्रसङ्गः, सम्बन्धविशेषणतयैव रूपादिप्रती- तेरुपपन्नत्वात् । उपसंहरति-तस्मादिति । त्रैविध्यमेव दर्शयति-संयोग इति । ननु गुणादिगत संख्यासादृश्यायगत्यर्थ संयुक्तसमवेतसमवायाख्यं त्यत्पते- प्यङ्गीकरणीयमिति न त्रैविध्यमेव सन्निकर्षस्य । उच्यते । गुणगतसंख्यासादृश्यादिप्रतीति रन्यथाप्युपपन्ना, यत्र तावद्रव्यं सुसदृशं, तत्र तावत्सादृश्यं गुण उपचर्यते, वैसादृश्ये तु द्रव्यस्य गुणेनासंबन्धग्रहणासंबन्धग्रहणव्यवहारः। यद्वा गुणानां गन्धादीनां सामान्यवदेकत्यात्सादृश्यासंभवाझेदारहणम् । यद्वाऽनुमेयम्,-गुणगतसादृश्यादिप्रतीतिसाम्यात्, तत्साम्यमपि समानरोमा- चादि, दर्शनादनुमीयते । यद्वा-संयुक्तसमयायादेव गुणाद्याश्रयमपि सादृश्यं गृह्यते, गुणादिसादृश्यमपि द्रव्ये समवेतम् । इतरया गुणस्यापि द्रव्यत्वप्रसङ्गात्। गुणानान्तु स्थितिहेतुत्यमेष, नाश्रयत्वमपि । तस्मात्तिविध एव सग्निकर्ष इति सूक्तम् । सवार इति म पु पा । आस्थीयत इति मु पु पा । रास्याद्यवगन्यर्थमिति ग० पुम्नवे ।

·'निराकरणार्थम् । यदा हि-रूपं रूपमिति 'जानाति रस रस इति जानाति तदा शब्दसञ्जल्पसम्मवाद शाब्दताराका कस्यचित् स्यात् । तन्निरा- इदानी नैयायिकोक्तलक्षणवर्त्यव्यपदेश्यपदस्य कि प्रयोजनमिति पृच्छति- भव्यपदेश्यमिति । प्रयोजनं न दृश्यत इति भावः। नैयायिकोक्तं प्रयोजनमाइ~- इन्द्रियाति । व्यपदेश्यादन्यव्यपदेश्यमित्युच्यते । शब्दसहायादिन्द्रियार्थ--- सनिकोदुत्पन्नं व्यपदेश्यम् । यथा विस्फारिता किश्चिदभिमुखीकरय फययति 'निवृत्यर्थम्, इनि म पु पा । २ प्रतिपद्यते, इति म पु पा । न्यायमाप्यवातिववाराम्या 'इन्द्रियाति' मूत्र प्रत्यक्षरक्षणपरतया व्याख्यातम् । अव्यपदेश्य अव्यभिचारि व्यवसायात्मामिनि त्रयाणा विरोधाणा पदार्गतापने इमिनि माने, इद रजतमित्यादी विपर्यये, स्थाणुर्वा पुरपो वेति रागये, चानियाणियारणाय क्रमेण श्रीणि विशेषणानि इति चोप्तम् । तत् प्रमेण उपपाय निरस्थति पन्चिासार---'अय्यपदेश्यमिति विमर्यमित्यादिना। जरनैयायिकर-ट्यपदिश्या इति व्यपदेश्यमिति व्युत्पत्या व्यपदेश्यान्द पादरमंतापने गानमभियते । यत् इन्द्रियायंसन्निकर्षापर्न सन् विषयनाम्ना व्यपदिश्यने समान रसज्ञानमिति तत् व्यपदेश्य मानम्, तदेव प्रत्यक्षफरमित्याह । तर इन्द्रियायंसनिया- जन्यत्वम्पम्य प्रत्यदलक्षणस्य तत्र गमनादतिव्याप्ति । जरमेयायिवमननिराारणाय अश्यप- देश्यमिति । सदेव पनि अन्यादेश्यमित्यादिना । तमिरासप्रशारदन इत्यम्-लोरे सनातीपविजातीयव्यावतंय लक्ष्यगा धर्मविशेष रक्षणमि युच्यने अभिपुस । प्रबने যগিন্নি লস হাসানুল ধন্য শুবি গঙ্গাপসী নাবিণ. फम्। पिन-अप रस , इदम्पमिशिशान इन्द्रियजन्यं दामले या भवितुमही न तूमय- • पम् । सम्मान रसादिगोचर या हमरसादिवाध्यायगोचर का पापायविमिष्टान- रगादिगोगर वेतिया विरग। सरमितीयानीपायो अस्य ज्ञानग्य गाग्दस्यमेव स्पार. मेरातो न तु प्रत्यायम्, मन प्रथमपा एव परिशिष्यते । तस्मात् इन्द्रियरानिपत्र- रायपक्षमेवेगि। बन एकशेस प्राभार- समाया पादरम्यान्भाशयत । राहावापानमन्द्रिपा' हि सन् ॥ इति मति प्राभाकरमने गमानानो लिपारिपारिपतविपरपामावास, पा. লুসি শাষষ যিলাযিশ দশমিনা লোম্মামখানিবণ. पारस्परिसराला प्रगानमा स्थान पगाanr reमिति पामार I शिलाप गाना गांगवानमिव दिया. প্লিান মমি(মা মশা শল নিলাম বিমা मार भामरामाममाराम ग्राम पगमार भिकि. भारतीयू ·( १३८ ) जात्यादियोजना, तया रहितं यद्विज्ञान, तत्प्रत्यक्षम् । तथाभूतमेव तैमिरि- कादीनां केशोएड्कादिज्ञानं प्रत्यक्ष मा प्रसासीदित्युक्तमभ्रान्तमिति । 'तचतुर्विधम्-इन्द्रियज्ञानम् , सर्वचित्तचैतानां स्वर्मवेदनम् , मानसम्, योगिज्ञानञ्चेति । यदिन्द्रियाणामर्थन सनिकांदुपजायते, तदिन्द्रियज्ञानं पञ्चसु रूपादिपु पञ्चविधम् । सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनं विकल्पविरहात्प्र- त्यतम् । सुखादयस्तु विज्ञानाभिन्नहेतुकतया न तस्माद्भिद्यन्त इति तेऽपि जात्यादियोजनया अपोढम्-अपेतं कल्पनास्वभावरहितं यद्विज्ञानम्, तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः । अभ्रान्तपदस्य प्रयोजनमाह-तथाभूतमेवेति । तैमिरिकानां नेत्रे अल्पनिमीलिते सत्या- काशे मयूरपत्रमिव प्रतिभाति यत्, तत्केशोएड्रकादिज्ञानम्, तन्निवृत्त्यर्थमभ्रान्तपदम्। यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तम् , ग्राह्ये अर्थक्रियासमर्थवस्तुस्वरूपे यदविपर्यस्तं तदभ्रान्त- मित्युच्यते तत्प्रत्यक्षं चतुर्विधमित्याह-तच्चतुर्विधमिति । चातुर्विध्यमेव दर्शयति- इन्द्रियज्ञानमिति। प्रत्यक्षस्य चातुर्विध्याभिधानप्रयोजनं धर्माधर्मयोरपि योगिप्रत्यक्ष- प्राह्यत्वसिद्धिः । किमिदमिन्द्रियज्ञानं नामेत्यत्राह-यदिन्द्रियाणामिति । तत्रे. न्द्रियज्ञानं नाम रूपरसगन्धस्पर्शशब्देषु पञ्चस्विन्द्रियसन्निधानाद्यज्ञानं जायते, तदिन्द्रियज्ञानमित्यर्थः। ननु फिमिदं सर्वचित्तचैत्तानां स्वसंवेदनमित्याह-सर्वज्ञानानामिति । चित्त. 'शब्देनार्थमाहि ज्ञानमुच्यते । चैताः-तद्विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः। सर्वे घ ते चित्तवेत्ताश्च स्फुटानुभवत्वात्स्वसंविदिता इति प्रत्यक्षभूताः। एतदुक्तं भवति-चित्तरू- पार्थमात्रप्राविज्ञानाना स्वसंवेदनं चैत्तरूपसुखादिज्ञानानां स्वसंवेदनं च प्रत्यक्षमित्यर्थः । चित्ते जाते सुखोदय इति-चैत्ता इत्यर्थः। सुखादीनां संवेदनात्मत्वे किं प्रमाणम् ? उच्यते-सुखादीनि विज्ञानानि विज्ञानाभिन्नहेतुत्वान्नीलविकल्पवत् । किञ्च सुखाद्या. कारस्त्वन्तरेव वेद्यते, तेन विज्ञानात्मत्वमेवेति । 'तच्चतुर्विध-इन्द्रियज्ञानम्, स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तर- प्रत्ययेन जनितम्, तन्मनोविज्ञानम्, सर्वचित्तचैतानामात्ममवेदनम्, भूतार्थभावनाप्रवर्षपर्यन्तन योगिज्ञानञ्चेति, न्यायविन्दो पाठो दृश्यते । अत्र ग्रन्यकारो न्यायबिन्दुप्रवरणस्थ वाक्यसन्दर्भ शब्दतोऽयंतश्चानुवदन् क्रमविपर्यय तग्निरूपणे समाशिथिये । आवरवाक्यसग्निवेशे ग्रन्थ- वाक्यसन्दर्भभङ्गभीरुणा न्यायवैन्दव पाठपम परित्यज्य प्रत्यकृतावलम्बित एव अमो मया मूले सग्निवेशित इति ध्येयम् । २ विज्ञानहेतुबतया, इति ग.पु पा.! अत्र टीकाकारो नारायणो न्यायविन्दुव्यास्यातुधर्मोत्तराचार्यस्य वचास्येवान्यूनान- तिरेकं निर्दिशतीति मन्तव्यम् । [न्या. दि पृ. १४] ·( १३९ ) स्वसंविदिता एव । मानमन्त्विन्द्रिपज्ञानेन स्वविज्ञेयक्षणानन्तरक्षणसह- कारिणा जन्यते । तस्य चेन्द्रियज्ञानग्राह्यस्यानन्तर एव क्षणो ग्राह्यः । ननु जन्यज्ञानसमये जनकस्पार्थक्षणस्यातीतत्वात्कथमर्थस्य' प्रत्यक्ष- ग्राह्यता । उच्यते--एतदेव ग्राह्यस्वमर्थानां यदुत्पादकत्वं स्वरूपापकत्वश्चेति । अर्थाकारं प्रत्यक्ष ज्ञानम् । अन्यथा निराकारा संवित्तिः कथं रूपादिसंवित्ति- व्यवस्था लभेत । अत एवार्थसारूप्यं प्रमाणम् , तस्यैव व्यवस्थाहेतुत्वात् । अर्थेन सारूप्यं विज्ञानं घटयति नेन्द्रियादि, इति न तत्प्रमाणम् । नन्वेकस्याकारस्य प्रतीतेस्तस्य च ज्ञान एवं 'अवस्थितत्वात्कथमर्थस्य प्रत्यदता । उच्यते-योऽर्थों ज्ञानस्याकारमात्मनोऽन्वयव्यतिरेकावनु- कारयति, स प्रत्यक्ष इति न दोपः। ननु किमिदं मानसं नाम प्रत्यक्षमित्याह-मानसन्विति । यद्विज्ञानेन स्वपिज्ञेय- क्षणानन्तरक्षणसहकारिणेन्द्रियव्यापारोपरमे सति यज्ज्ञानमेकसन्तानान्तर्भूतं जन्यते, तदुच्यते । तत्र क्षणिके वस्तुन्यतिशयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारी गृह्यते अतो विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते, तश्च स्पष्टावभासत्वात्प्रत्यक्षम् । एतदुक्तं भवति-बौद्धानां हि सर्वेऽपि भावाः क्षणिका इति सिद्धान्तः। तत्र ग्राह्य- भूतार्थक्षणमर्थक्षणान्तरं जनयित्वा नश्यति, तदपि तथैवेति सन्तानरूपेण वर्तते, तथेन्द्रिय- क्षणमपि इन्द्रियक्षणान्तरमर्थक्षणरूपसहकारिसहित ज्ञानक्षणश्च जनयित्वा नश्यति, तदप्युत्पन्नमिन्द्रियक्षणान्तरमर्थक्षणरूपसहकारिसहितं ज्ञानक्षणान्तरच जनयित्वा नश्यति । तदपि तथैव, तदपि तथैवेति सन्तानरूपेण वर्तते । एवं द्वाभ्यां कश्चित्काल वर्तमानाभ्यां केनापि हेतुनेन्द्रियव्यापारोपरमे सत्यन्तिम ज्ञानक्षणमर्थक्षणं चैकं ज्ञानं जन- यति, तन्मानसमिति। अक्षरार्थस्तु मानसं नाम ज्ञानमिन्द्रियविज्ञानेनान्तिमेनेन्द्रियविज्ञानेन स्वविज्ञेयक्षणानन्तरक्षणसहकारिणा स्वोत्पादकभूतपूर्वक्षणान्तरभूतस्वकालीनक्षणसह- कारिणा यजन्यते तन्मागसमित्यर्थः। तस्य मानसरूपज्ञानस्य स्वोत्पादकभूतेन्द्रिय- ज्ञानस्य ग्राह्यभूतक्षणस्यानन्तरक्षणोत्तरक्षणः स्योत्पादकभूतो माह्य इत्याह-तस्य चेति । चोदयति- ननु जन्यज्ञानेति । सुगमम् । परिहरति उच्यत इति । सुगमम् । स्वरूपापकत्वमेव विवृणोति-अर्याकारमिति । ज्ञानानां निराकारत्वे कस्येदं ज्ञानं कस्य नेति न ज्ञायते, सर्वसाधारणत्वादित्याह-अन्यथेति । यत एवऽन्याकारं ज्ञानम्, अत एवार्थसारूप्यं प्रमाणमिति बौद्धानां प्रसिद्धिरित्याह -अत एयेति । कुत इत्याह-- वस्ययेति । तस्यैव-अर्थसारूप्यस्यैवेत्यर्थः । एतदेवोपपादयति-अपन होति ! घोदयविन्कमिति। परिहरति--उच्यत इति । 'मुद्रितपुस्तके पाहता इत्येव पाठो दृश्यते व्यवस्पित्तत्वारिति सका।

·( १४० ) 'किच साकारता ज्ञानस्याश्रयणीया । अन्यथा स्वमादिष्वसति बहिरर्थे कस्याकारः प्रकाशेत । प्रकाशात्मकज्ञानादहितवाकारः कथं प्रकाशेत, जडस्य प्रकाशायोगा। अपि चार्थस्य वित्तेश्च सहोपलम्भो नियतः। स च भेदादनियमव्याप्ता- यापकविरुदोपलभ्या निवृत्तोऽभेदेऽवतिष्ठमानोऽभेदमनुमापयति । 'मेदा- वभासस्तु द्विचन्द्रादिप्रतीतिबदनादिवासनानिबन्धन इति परिकल्पनीयम् । भूतार्थमावनाप्रकर्षपर्यन्तजञ्च योगिज्ञानम् । प्रमाणप्रतीतमर्थ परोक्षमपि भावयतो यद्भावनायाः परमे प्रकर्षे सत्यपरोक्षावभासं ज्ञानं जायते, तत्प्रत्यक्षम्। स्पष्टप्रतिभासत्वेन निर्विकल्पकत्वाद। न हि विकल्पानुविद्धस्य प्रत्ययस्य- स्पष्टार्थप्रतिभासतास्तीति । ज्ञानानां साकारत्वे हेत्वन्तरमाह-अपि चेति । स च सहोपलम्भः स्वव्या- पकभूतनियमविरुद्धानियमोपलब्ध्या अनियमव्याप्ता दानिवृत्तोऽभेदेऽवतिष्ठमानस्तम- भेदमनुमापयतीत्यर्थः। ननु वर्हि ज्ञानार्थयोभैदावभासः कथमुपपद्यते ? इत्यत्राह- मेदावमासस्थिति । तदुक्तम्- "सहोपलम्भनियमादभेदो नीलवद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानः दृश्येतेन्दाविषाद्वये ॥ [प्र-या] इति ननु किमिदं योगिज्ञानं नामेत्यत्राह-भूतार्थेति। एतदेवोपपादयति-प्रमाण- प्रतीतमिति। योगः-समाधिः स यस्यास्ति स योगी, भूतार्थस्य भावना-पुनःपुन- श्वेतसि निवेशनम्, भावनायाः प्रमो-भाव्यमानार्यावभासस्य ज्ञानस्य स्फुटा हत्यारम्भः । यावद्धि स्फुटाईमप्यपरिपूर्ण वायत्तस्य प्रकर्पगमनमेव संपूर्णम् यदा, वदा नास्ति प्रकर्षगतिः। ततस्संपूर्णावस्थायाः प्राकन्यवस्था-स्फुटाईताप्रकर्षपर्यन्त उच्यते। संपूर्ण प्रकर्ष करतलामलकायभासवत्स्फुटायभासं यस्तु योगिनो भवति । अत एव धर्माधर्मयोरपि साक्षात्करणम्। योगिनज्ञानप्रात्यपि वस्तुनः पूर्यकालस्य उदाकारार्पणहेतुत्यमेवेति । म.पु पा.. अवश्यञ्च, 'च्यापत्रविरुदोलिन्यं निरस्तो भेदो व्यवनिष्ठमानमर्यमिति, ग. पु पा.। भेदावसायम्मुः इति. मु.पु पा.। 'इद पर गरपि प्रन्यवृद्मिविज्ञानवादम्य मनायावतार्यते स्वप्रन्थेषु । बुवापि प्रमाणवानिशदिबोउपन्या वेतादमी चानुपूर्वी नोपलभ्यते। चिन्तु पूर्वार्धमन्यम्य परय, उत्तरार्धमन्यस्पत्पद प्रतिमानि।

·१ ( १४१ ) तनिराकरणम् । एतदनुपपन्नम् । सविकल्पकविज्ञानानां जात्यादियोजनयोदीय- मानानामिन्द्रियज्ञानानां प्रत्यक्षतापाकरणात् । अथोच्येत जातिगुणयोन्या- स्पृथक्त्वेनाग्रहणाद्भेद एव नास्ति । तेन ताभ्यामविद्यमानाभ्यां योजयित्वा जायमानं जातिगुणकल्पनाज्ञानं न प्रत्यक्षमिति । तदप्यसत् । 'एकैक- द्रव्यव्यतिरेकेण द्रव्यान्तरे ग्रहणात्पृथक्त्वेनाऽग्रहणस्याऽसिद्धः। एकस्मिन्नपि द्रव्ये द्रव्यान्तराद्वयावर्तमाने अनुवर्तमानयोर्जातिगुणयोर्मेदारगमादिति जातिनिर्णये निर्णीत । कर्मकल्पना तु न प्रत्यक्षमित्यनुमवमेव, अनुमे- यत्वात्कर्मणः। द्रव्यकल्पना तु विपाणी, दण्डीवि च न प्रत्यक्षतामतिवर्तते, 'इन्द्रियव्यापारानुविधायित्वात् । नामकल्पनापि देवदत्तोऽयमिति प्रत्यक्षा, इन्द्रियव्यापारानुविधायित्वाद। तत्र यद्यपि वर्णात्मकं नाम स्मरणनिविष्टम् । तेन सह वाव्यवाचकभावोऽपि स्मृतिसमारूढ़ एव । तथापि "संज्ञी प्रत्यक्षतां न मुञ्चति । न हि संज्ञा, तत्सम्बन्धो वा एवमुपपादितं बौद्धमतं निराकर्तुमुपक्रमते-एतदनुपपनामिति । ऐन्द्रियकानाम्- सर्वसविकल्पकज्ञानानां प्रत्यक्षत्वापाकरणादिति । शङ्कते-अयोध्येतेति। जातिगुणयो. नियमेन द्रव्येण सहोपलम्मादभेद एव । तेनाविद्यमानाभ्यां ताभ्यां योजयित्वा जायमानं जातिगुरणकल्पनाज्ञानं न प्रत्यक्षमिति । परिहरति-तदप्यसदिति । एकैकद्रव्य- व्यतिरेकेण पृथक्येन प्रहणानियमेन सहोपलम्भो नास्तीत्यर्थः। पृथक्वेन ग्रहण- मेवोपपादयति-एकस्मिनपीति। न विशेषणेः जात्यादिभिरभेदाध्यासो भवति, सोऽयमिति अभेदप्रत्ययाभावात्। अतो विशेपणानां जात्यादीनां पारतन्त्र्यमानं प्रतीयते। अतो युक्तिबाधस्याप्यभावात्समीचीना एव सविकल्पकाः । कर्मकल्पनायाम- प्रत्यक्षत्वमनुमतमेवेत्याहकर्मकल्पनाविति । विपाणी दण्डीत्यादिद्रव्यकल्पनायाः प्रत्यक्षत्वमेवेत्याह-द्रव्यफल्पनात्यिति । फुत इत्याह इन्द्रियेति । नामकल्पनायां पर्णात्मक नाममात्रं, तेन सह वाच्यवाचकभाषश्च स्मृतिसमारूढः, संझी विन्द्रियसंयोगात्प्रत्यक्ष इत्याह- नामकल्पनापोति । नामनामिनोस्त्वभेदबुद्धि- तदेतदप्यनुपपन्नम्, इति मु पु पा । २ प्रयोजवतयाट्रियमाणाना ज्ञानानाम्, इति ग पुपा । दम्यातिरेण, इति, मु पुपा । " इन्द्रियानुविधायित्वात्, इति म पु पा । ४ सज्ञा इति, म पु पा। - ·तदानीमेकविज्ञाने विशेपणत्वेन प्रतिभातः। किन्तु एतौ स्मृतिममारूदावेव । संज्ञिनि हि दृश्यमाने प्रागनुभूतौ तौ स्मृतिमारोहतः। अत एवोक्तम्- संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न चाधते । संज्ञिनः सा तटस्था हि न रूपाच्छादनतमा ॥ इति अतः नामयोजनया जायमानं ज्ञानं न प्रत्यक्षमिति 'ये बदन्ति तेऽप्य- नयैव दिशा निराकृताः। ऐन्द्रियके ज्ञाने नामयोजनायाः सम्भवाद । अपि च जातिगुणयोरप्रत्यक्त्वमिच्छतो न किञ्चित्प्रत्यक्षमयकल्पते । न हि रूपशून्या काचिद्रूपिबुद्विरस्ति । जातिगुणौ च रूपिणां रूपे। सर्वा हि प्रतीतिः एवमित्युपजायते, प्रकारश्चैवंशब्दार्थः । जातिगुणौ चार्थानां प्रकारभूतौ । अतस्ताभ्यां योजयन्त्येव सर्वा इन्द्रियप्रतीतिस्समुत्पद्यत इति निर्विपयं कल्पनापोड़पदम् । अभ्रान्तपदमपि सर्वज्ञानानां स्थूलावभासित्वात् ग्राह्यग्राहकमधित्तिमेद- योगित्यात्मौगतानां निर्विपयमेव । यच मानसं नाम प्रत्यक्षमुक्त तद्धारावाहिकविज्ञानानातिरिक्तं मन्यामहे । स्यान्मतम् । "अनुपरते इन्द्रियव्यापारे इन्द्रियज्ञानम्, उपरते तनन्तरक्षण- प्रभवं मानसमिति । तदयुक्तम् --इन्द्रियव्यापारोपरमस्याप्यपरोक्षार्थप्रतीतिफल- सम्म सत्पसिद्धत्वात् । नास्तीति संप्रतिपन्नम्। देवदत्ते शब्दोऽयमिति प्रतीत्यमावादित्याह-न हि संक्षेति । उक्तमेवार्थ वृद्धैरप्युक्तमित्याह--अत एपोकामति । निगमयति-अत इति । जातिगुणयोः प्रत्यक्षत्ये हेत्वन्तरमाह-अपि चेति । एतदेयोपपादयति नहि रूपशून्येति । निगमयति-अतस्ताभ्यामिति । तथा लक्षणवर्त्य भ्रान्वपदमपि निर्विपयमित्याह-अभ्रान्तपदमपीति । अन्यदप्यनुभाषते-यश मानसमिति। परिहरति-तद्वारायाधिकेति । शवते स्यान्मतमिति । अनुपरते इन्द्रियव्यापारे धारावाहिकज्ञानम्, उपरते मान- समिति । परिहरति-तदयुक्तमिति। मानसे अपरोक्षार्थप्रवीतिफलसंभये सति इन्द्रियव्यापारोपरमस्यासिद्धत्यादित्यर्थः। प येऽपि मन्यल इनि, मु पुपा । गुणावेद, इति मु पुपा। अनुपरद्रियस्य इति म पु पा । अवनिष्ठन इति मु पु पा । धारावाहिन्द्रियमिति, मु पु पा ।

·यच्चातीतार्थविषयं मानसमित्युक्तम् । तदप्ययुक्तम् । वर्तमानस्याका- रस्य प्रतीतेः। न चायमाकारो वित्तरेय; वेद्यतया वित्त: 'पृथगवभासनात, विनिर्हि वित्तितया, वेद्यश्वाकारो वेद्यतयाऽवभाति इति, न तपोस्तदात्मकतोप- पद्यते। यञ्चोक्त मेदावभासो भ्रम इति । तदपि कारणाभावादयुक्तम् । न चार्थवित्तिव्यवस्थैव भेदहेतुः, निराकाराणामपि वृत्तीनां स्वभावत एव विशिष्टार्थसम्बन्धितया स्फुरणाद । अर्थमारूप्यश्च यद्वयवस्थाकारणमुक्तम् । तदसिद्धम् । स्थूलावभासि- स्वाज्ञानानाम्, अणुरूपत्वाचार्थस्य । किञ्च यदि तत्सारूप्यंतदुत्पत्ति- संवेद्यतालत्तणम्, ततस्समानाकारस्य समनन्तरप्रत्ययस्यापि वेद्यता स्यात् । स्वमादिष्वपि बाह्यस्यैवार्थस्याकारः स्मृती प्रथत इति नपयोथ्यां साधितम् । यब जडस्य प्रकाशायोगादित्यभेदकारणमुक्तम् । तदप्ययुक्तम् । जडस्यैव प्रकाशसम्बन्धो घटते । तदात्मकता तु नेष्यत एव । अपि च यदि ज्ञानानतिरिक्तस्यैव प्रकाशः, तदा ग्राह्यग्राहकवित्तीनां पुनरप्यनुभापते-योति । परिहरति तदप्ययुक्तमिति । ननु वर्तमानस्या- कारस्य ज्ञानाकारत्वादेवाकारत्वामावात्प्रतोतिरविरुद्धत्यत्राह-न चायमाकार इति । वित्तेरेवेति ग्रन्थच्छेदः । कुत इत्याह-वेधतया इति । तयोः पृथग्भायमेव दर्शयति- वित्तिहीति । ननु वृक्षत्वशिशपात्वयोरिव वित्तिवेद्ययोस्तादात्म्यं स्यादित्यत्राह-न तयोरिति । विरुद्धरूपयोवित्तिवेद्ययोः तादात्म्यामावादिति भावः । अनुभाषते-यथेति। परिहरति-तदपीति। नन्वस्येद ज्ञानम्, नान्यस्येति व्यवस्थैवाभेदहेतुरित्यनाहन चेति । कुत इत्याह-निराकाराणामिति । पुनरम्यनुभाषते-अर्थसारूप्यञ्चेति। परिहरति-तदसिद्धमिति। असिद्धमेव दर्शयति-स्थलेति । सारूप्यतदुत्सत्त्योवेधलक्षणत्ये दूषणान्तरमाह-किञ्चेति । समानाकारस्य समनन्तरप्रत्ययस्य निर्विकल्पकज्ञानस्यापि घेद्यता स्यादिति । स्वभादिज्ञाने बाह्यार्थस्याभाषाज्ञानस्यैच साकारत्वमङ्गीकर्तव्यमित्यत्राइ-स्यमादि- चपोति । आदिशब्देन सशयज्ञानस्य ग्रहणम् , वापि साकारत्वं स्यादित्यर्थः । यध जडस्य प्रकाशायोगादिति यदुधम् । सदनुमान्य परिहरति-सदप्य- ननु 'प्रागवभासनात् इति गपु पा । तत्समुत्पत्ति, इति म पु पा । तादात्म्ये तु, इति मु पु पा..

·भेदस्य कथं प्रकाशः। तस्यालीकस्य 'ज्ञानस्वरूपाननुप्रविष्टत्वात् । यच्च सहोपलम्भनियमादभिन्नत्वमाकारस्य वित्तथोक्तम् । तदप्यसारम् । वित्त देऽप्यर्थस्य नियमोपपत्तेः। यैव हि संवित्तिः, मैर तस्यार्थस्योप- लब्धिरिति कथमसौ तां विना प्रकाशेत । यच्च स्वसंवेदनं सर्ववित्तीनां प्रत्यक्षमुक्तम् । तदनुमन्यामहे एव । सुखादीनां यत् तदभिन्नहेतुतया तदमेदात्स्वसंवेदनमिष्टम् । तदनुपपन्नम् । हेत्वभेदस्यासिद्धः। अर्थस्य ज्ञानहेतुत्वात् । ज्ञानस्य सुखादिनिमित्त- त्वाद । असन्निहितेऽप्यर्थे ज्ञानमात्रात् स्वमादिषु सुखाद्युपपत्तेः । यच्च योगिज्ञानं प्रत्यक्षमिति मतम् । तदप्यसत् । प्रमाणविशेषो हि प्रत्यक्षम्। न च भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजस्य योगिज्ञानस्य प्रमाणतेय सम्भवति, स्मृतिरूपत्वाद। प्रमाणेन हि भूतभर्थ परिच्छिद्य या भावना, सा स्मृतिसन्ततिरेव । तत्प्रकर्पजमपि ज्ञानं स्मृतिविशेष एवेति न प्रमाणम्, न वा प्रत्यक्षमित्यलमतिविस्तरेण । युक्तमिति । तदात्मकता-प्रकाशात्मकतेत्यर्थः । दूपणान्तरमाह-अपि चेति । शानाव्यतिरिक्तस्यैव प्रकाशः, वहि प्राह्यतया प्राहकतया संवित्तितया च भेदप्रतिभासोन स्यात् । भेदस्य तुच्छरूपस्य प्रकाशानन्तर्गतत्वादिवि कीयुक्तयुक्त्याऽऽकारस्याभिन्नत्वं यदुसम, तदप्यमादमित्याह-योति। श्रर्यस्य वितभिन्नत्वेऽपि नियमोपपत्तेः । उपपत्तिमेष दर्शयति-यैव होति। वित्तिरेय हार्थस्योपलब्धिरिति वा विना--उपलब्धि विना कथमर्थः प्रकाशेत उपलम्भं विनोपलभ्येत व्याहतत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षस्य चातुर्विध्याभिधानसमये चित्तचेचानां स्वसंवेदनं प्रत्यक्षमित्युधम्, विज्ञानामिन्नहेतुत्वाञ्चेचानां सुसादीनां संवेदनात्मकत्वं चोच्म्। तदन्द्य दूपयति-- योति। वृत्तीना स्वसंवेदनमझोक्रियत एव । सुसादीनान्तु विज्ञानाभिन्नहेतुकत्यमसिद्धम्, प्रसिद्धि दर्शयति-अर्थस्येति। ज्ञानस्य सुखादिनिमित्चत्वमाद-असामहिते इति । योगिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं बौद्धाभिमतमनूद्य दूषयति यति । प्रमाणत्वे सति तद्विशेपा प्रत्यक्षम् । भूतार्थभावना-पुनः पुनः चेतसि निवेशनम, तस्याः प्रकर्षपर्यन्तजस्य प्रमाणदेव न संमति, स्मृतिरूपत्वात् । स्मृतिरूपत्वमेव दर्शयति-प्रमाणेन होति । मायना नाम-प्रमाणेन भूगर्थस्य चेतसि पुनः पुननिवेशनम्, तर स्मृतिरूपमेव । ज्ञानरूमाननुभविष्टत्वादिति म पु पा। २ ज्ञानानतिरिक्तमिति २० पुम्सके ।

·वृत्तिकारमतस्यानुवादतन्निरासो। 'यदपि केचिन्मन्यन्ते "तत्सम्प्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां घुद्धिजन्म सन् प्रत्यक्षम्" [१-१-४] इति प्रत्यक्षलक्षणम् । तदप्यव्यापकत्वादलक्षणम् । स्वात्मनि लिङ्गादिजापि प्रतीतिः प्रत्यक्षत्वेनेष्यते, सकलप्रतीतीनाञ्च स्वरूपं प्रति प्रत्यक्षताऽभिमतेति, 'किमिदमुच्यते-तत्सम्प्रयोग इति । उच्यते-ये शुक्तिकारजतादिज्ञानादिप्वपि प्रत्यक्षतामाहुः, ते निरा. क्रियन्ते । प्रमेयेषु हि लोके तदेव प्रत्यक्षमित्युच्यते यद्विपयं ज्ञानम्, तेनैवेन्द्रि- याणां सम्प्रयोगे पुरुषस्य यद् ज्ञानं जायते । न च शुक्तिकासम्प्रयुक्त चक्षुपि यद्रजतज्ञानं जायते तदेवंविधम् । तस्मान्न रजतज्ञानं प्रत्यक्षम् । रजतज्ञानं हि रजतविषयम्, न च रजतेनेन्द्रियं सम्प्रयुक्तम्, रजतस्य तत्रासनि- हितत्वात् । तस्मान्न रजतज्ञानं प्रत्यक्षम् । किन्तर्हि स्मरणं तत, इति प्रकर्पजमपि स्मृतिविशेष एव। प्रकर्षोऽपि ज्ञानस्य स्फुटाहत्वारम्भ इति न प्रमाणम्, न वाऽनुभूतिः, अत एव न प्रत्यक्षमित्यर्थः । सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणामित्यन्योक्तं प्रत्यक्षलक्षणमव्यापकत्वादलक्षण- मित्याह यदपीति । कथमव्यापकत्वमित्यत्राह-स्वात्मनीत्यादिना, प्रत्यक्षताऽभि- मतेत्यन्तेन । सत्यर्थेन्द्रियसम्प्रयोगे-सम्प्रयुक्तार्थगोचरं विज्ञानं प्रत्यक्षमस्तु, तत्सम्प्रयोग इति तत्सद्वयत्ययेन सम्प्रयोगस्य स्वीकृतत्वादित्याह-किमिदमुच्यत इति । शुक्तिका- सम्प्रयुक्ते चक्षुपि यद्रजतज्ञानम्, तत्प्रत्यक्षमिति मतं निराकर्तुमिदमित्यर्थः । कथं तेन तन्निराकरणम्। तत्राह-प्रमेयेष्पिति । ज्ञानविषयेणैव सम्प्रयोगे प्रत्यक्षव्यवहारो लोके इत्यर्थः। अत्रापि सम्प्रयोगोऽस्त्वित्यत्राह-न चेति । अन्यसम्प्रयोगजनिते ज्ञाने अन्यविषयज्ञानं न तत्सम्प्रयोगजनितम् । अतो न तत् प्रत्यक्षमित्यर्थः। विपयाभावात्कथं रजतज्ञानम्। तत्राह-रजतज्ञानं हीति। संविदि भासमानत्वं विषयत्वमिति, रजतमेव १ वृत्तिकारेण प्रत्यक्षसूत्र ययाश्रुत न प्रत्यक्षलक्षणनिरूपणपर भवितुमहंति, अतिव्या- प्त्यादिदोषात् । अतस्तत्सतोय॑त्यासमङ्गीकृत्य प्रत्यक्षस्य लक्षण वर्णनीयमित्युक्तम् । तदेव दर्शयति-"यदपीत्यादिना प्रत्यक्षमि"त्यन्तेन ग्रन्थेन । तत्सम्प्रयोगे जायमान ज्ञान प्रत्यक्षम् । अन्यसम्प्रयोगे तु जायमान प्रत्यक्षाभास इति तदर्थो बोध्य । २ किन्तहीति ख पु पा। प्रत्यक्षसूत्र लोकसिद्धप्रत्यक्षलक्षणानुवादकमिति कुमारिल भट्टस्य मतम् । वृत्तिकार- मतन्तु पूर्वमुदाहृतम् । प्राभाकरास्तु-इद रजतमित्यन अनुभवसामग्रीविरहेण रजतज्ञानस्य प्रत्यक्षता निरस्य पारिशेप्यात्तत्ताशे प्रमोपमभिदधाना स्मृतिरूपतामुररीकुर्वन्ति । 19 यत्र- ·4 ( १४६ ) दर्शयितुं सत्रमिदमिति वर्णनीयम् । गुरुमतेन प्रत्यक्षलक्षणम् । स्वाभिमतमिदानी प्रत्यक्षलक्षणमाह--"साक्षात्यतीतिः प्रत्यक्षमिति । विषयः । तथापि किमित्याह -न चेति । रजतस्येन्द्रियसम्प्रयोगो नास्ति, तस्य तत्राs- भावात् । उपसंहरति-तस्मादिति । कथं प्रतीतिरिति प्रश्नपूर्वक निर्वाहमाह--'फिन्त- होति । मेयप्रत्यक्षं सम्प्रयुक्तविषयमिति दर्शयितुं सूत्रम्, न प्रत्यक्षलक्षणपरमित्यर्थः । एवं परोक्तानि प्रत्यक्षलक्षणानि दूपयित्वा स्वाभिमतं प्रत्यक्ष दर्शयितुमाह- भिमतमित्यादिना। तत्र श्लोके साक्षात्त्यमुक्तम्। किमिदं साक्षात्वं नाम १ अर्थ- धर्मः १ उत ज्ञानधर्मः१ अथ ज्ञातृधर्मः ? इति, सर्वदा सर्वज्ञानानां प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गो दूपणम्, अतो न ज्ञायत इत्याशङ्कय स्वयमेव श्लोकं व्याचष्टे-साक्षात्प्रतीतिरिति । साक्षात्त्वमपि स्वेन रूपेण वस्तुमानम्, लिङ्गादिभिः न स्वेन रूपेण यस्तु प्रथते, किन्तु परसंबन्धितारूपेण । अक्षमक्षं प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षम् । सविकल्पफज्ञाने नामादिरूपतो यद्यपि वस्तु भाति, तथापि स्वरूपतो भानात्साक्षात्त्वमस्त्येव । अथवा स्वोत्पत्तौ स्वविषयानन्तर्गतार्थान्तरज्ञानानपेक्षस्वभावज्ञानं साक्षाज्ञानम् , सविकल्पकज्ञानस्य निर्विकल्पकापेक्षत्वेऽपि स्वविषयानन्तर्गदार्थान्तरविषयत्वाभावा--- नास्ति व्यभिचारः । ननु सादृश्यज्ञानस्य स्वविषयानन्तर्गतार्थान्तरभूतप्रतियोगिझाना- पेक्षत्वान्न प्रत्यक्षत्वम् । मेचम्। तत्रापि भेदादिव्यवहार एव प्रतियोगिज्ञानापेक्षा, न प्रदणे इत्युक्त्वात् । "अथवा स्वकरले विद्यमानवस्तुसचावयोधस्वमावं ज्ञानं साक्षाज्ञानम्, अनुः मानादि तु च्याप्तिकालावच्छिन्नवस्तुसत्तावबोधस्वभामिति न प्रत्यक्षमिति । १ त्योऽधिको विशेपो नयवीच्या द्रष्टव्य । इत्याशयवान्स्वाभिमतमयं मूत्रस्य दर्शयनि तस्मादि- त्यादिना वर्णनीयमित्यन्तेन । किन्तु इति मु पु पा। 'यत्र पक्षप्रये प्रथम पक्षो भाट्टानामभिमत , द्वितीय अन्येपाम्, अन्तिमपक्षस्तु गुरूणामभिमत । अयमों मूल एव स्फुटीभविष्यतीत्यवधेयम् । अत्र टीवावार साक्षात्प्रतीति प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणघटक साक्षात्वम्--स्वरूप. प्रनीति, स्वोत्पत्ती स्वविषयानन्तर्गतार्यान्तरज्ञानानपेक्षस्वभावम्, स्वकालावरिलवस्तुसत्ता. वदोपवत्व देनि घा वर्णयामास। अस्य मूल प्रभावरविजयस्य पञ्चम प्रत्यक्षलक्षण- प्रकरणम्। [२६] वेधा निरुक्तस्यास्य साक्षात्वस्य निरासचिदानन्दपण्डिनेन व्यथापि, अस्य विस्तरस्तव द्रष्टव्य । (नीनि-नत्व पृ ४३.४) प्रत्यक्षपसन। ग० पु० अत्यधिक । पालादिपु अवधिमेति १० पुस्तके पाठः । A ४ ·- ( १४७ ) नर्नु भावनाप्रकर्षपर्यन्तजा स्मृतिरपि साक्षात्कारवती प्रत्यक्षं प्रसज्यते । न । प्रमाणाधिकाराव। अनुभूतिः प्रमाणम्, तद्विशेषश्च प्रत्यक्षमिति न 'स्मृतेः प्रत्यक्षत्वापत्तिः। प्रत्यक्षस्य विषयमाह--"मेयभावप्रमासु सा" । तत्र विभागमाह-मये- चिन्द्रिययोगोत्या" द्रव्यजातिगुणेप्विन्द्रियसंयोगोत्था सा-प्रत्यक्षा प्रतीतिः मेयेष्विन्द्रियसंयोगेन, तत्संयुक्तसमवायेन, समवायेन च जायते । कानि पुनरिन्द्रियाणि ? प्राण-रसन-नयन-स्वक-श्रावणानि बाह्यानि, अान्तरश्च मनः । किं पुनरेपामस्तित्वे, भेदे च प्रमाणम् ? उच्यते--विपया- वोधस्तावत्कादाचित्को दृश्यते, तस्य चात्मा समवायिकारणम्, असमवायि- इदानी योगिज्ञाने अतिव्याप्तिमाशङ्कते-ननु भावनेति। परिहरति-नेति । उत्तरपादं दर्शयितुमाह-प्रत्यक्षस्येति। द्वितीयं पादमाह-मेयमातृप्रमास्विति । साक्षा- प्रतीतिः मेयमातूप्रमास्वित्यर्थः। तृतीय पादं दर्शयितुमाह-मेयेविति। पादस्याध्याहार्य शेषमाह-प्रत्यक्षा प्रतीतिरिति। इन्द्रिययोगशब्देन संयोगः' संयुक्तसमवायः समयायश्चेति त्रिविधस्सन्निकर्षो गृह्यत इत्याह-मेयेष्विति । ततस्संयोगादूपवन्महत्त्ववत् स्पर्शवद्व्यं प्रतीयते, संयुक्तसमवायात् ददाश्रयजातिगुणसंख्यासादृश्यादीनां प्रहणम्, समपायाच्छन्दग्रहणमिति । कानि पुनरिति पृष्ठे-उत्तरम् -'घाणरसनेति । किंपुनरिति पृष्टे उत्तरमुच्यत इति । सन्द्रियसाधारणत्यात्स्वल्यान्येन्द्रियान- पेक्षत्याच प्रथमं मनस्सद्भावं वक्तुमारभत इत्यभिप्रायः । तस्य-विषयबोधस्येत्यर्थः । ननु कारणभूतस्यात्मनो नित्यत्वादेव सर्वदा सद्भावात्सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यत्राह-असमयायिकारणेनेति। ' स्मृताविति, मु पु पा २ विशेपमिति, मु पु पा । ३ सयोगादयो इति ग० पुस्तके । * अनागतावेक्षणन्यायेन गौतमोक्तप्रत्यक्षलक्षणयण्डनावसरे सयोगादीन् पट् सग्निवर्पा- निरस्य सनिमपत्रय मूले प्रतिपादितम् । तदेव व्याख्याकारोऽत्र निर्दिशतीति ध्येयम् । ५ प्राणादीना पञ्चाना बाह्येन्द्रियाणा मध्ये आधानि चत्वारि पृथिव्यप्तेजोवायुप्रकृती- नीति तार्किक्वद् भाई प्राभावरच मीमासके स्वीक्रियन्ते । श्रोत्रविषय पर विवाद । तत्र भाट्टा ----दिश श्रोत्र त ब्रा का ३-६-६] मिति अध्रिगुपगत वाय प्रमाणयन्त दिगात्मक श्रोत्रमित्याचक्षते। अत एव कुमारिल सोत्प्रासमिदमाह- यदि हावश्य कर्तब तार्किकोक्तिविपर्यय । ततो वेदानुसारेण कार्या दिश्रोत्रता मति ॥ तो वादा अ १४९-५०॥

·- ( १४८ ) कारणेन विना कार्य न जायते । तचासमवायिकारणं समवायिकारणप्रत्यासन्नं भवति । प्रत्यासत्तिश्च द्विधा दृष्टा-कार्यसमवायस्तत्कारणसमवायश्च। अग्नि- संयोगो हि पाक्यद्रव्यसमवेतोऽसमवायिकारणभूतस्तत्रैव गन्धादिकमारभते । तन्तुरूपाणि पटकारणभूतेषु तन्तुपु समवेतानि पटरूपारम्मेऽसमवायिकारणानि। तत्र तावदात्मनो नित्यत्वात्तत्कारणसमवेतमसमवायिकारणं न भवतीत्यात्म- समवेतमेव गुणान्तरमसमवायिकारणमाश्रयणीयम् । तत्र नित्यद्रव्यसमवायिनो वैशेषिकगुणस्य द्रव्यान्तरसंयोग एवासमवा- यिकारणत्वेनावधारितः। पार्थिवपरमाणुपु रूपादयोऽग्निसंयोगमेवासमवायि- कारणमाश्रित्योत्पद्यमानाः प्रतीता इत्यात्मनोऽपि योघाख्यो धर्मो द्रव्यान्तर- संयोगमेवासमवायिकारणमाश्रयते । तस्य च द्रव्यस्याश्रयभूतद्रव्यान्तर- सद्भावे प्रमाणाभावादद्रव्यद्रव्यत्वं निश्चीयते । द्विविधं चाद्रव्यद्रव्यम्- परममहदाकाशादिकम्, परमाणुरूपञ्च। तत्रास्य द्रव्यान्तरस्य परममहत्त्वोपगमे संयोग एवानुपपन्नः। संयोगकारणाभावाद । यो हि संयोगः साक्षात्म- ननु किमिदमसमयायिकारणं नामेत्यत्राह-तचेति । ननु केयं प्रत्यासत्तिरि- त्यत्राह-प्रत्यासत्तिश्चेति । तत्समवायस्य उदाहरणमाह-अग्निसंयोगो होति । तत्कारणसमवायोदाहरणमाह--तन्तुरूपाणीति । तन्तुसमवेतानि शौक्ल्यादि- रूपाणीत्यर्थः । ननु किमिह पुनस्तत्समवेतमसमयायिकारणं तत्कारणसमवेत वेत्यत्राह--तत्र- तायदिति । ननु भवत्वेषमसमषायिकारणम, ततः किमित्याशङ्कय नित्यद्रव्यसमवायिनो घेशेषिकगुणस्य मूर्तद्रव्यान्तरसंयोग एवासमयायिकारणत्वेनायघारित इत्याह-तत्र- चेति। ननु कुत्रेदं दृष्टम् । तत्राह-पार्थियपरमाणुष्विति । प्रयोगस्तु-विवादाध्यासिता युध्द्यादयो गुणा मूर्तद्रव्यान्तरसंयोगासमवायिकारणजन्याः नित्यद्रव्यगतवैशेपिक- गुणत्वात् , पार्भिवपरमाणुपु गन्धादिषदिति । ननूभयमूर्तत्वे मूर्तद्रव्यसंयोगोऽसमवायिकारणतया व्याप्तः, अन्यतरमूतत्वे पा आत्मनोऽमूर्तत्यादेव मूर्तद्रव्यसंयोगो भवतु, किं मनस एव मूर्तत्वम् ? उच्यते-वैभव- अस्य विस्तर यावाश्च क्णभुङन्याय नभोमागप्रकल्यने । दिमागेऽपि समस्नोमावागमात्तु विशिष्यते ॥ १५३ पलो वा. दश अ इति च । प्राभाकरास्तु ताकिमतमनुवर्तमाना आकाशात्मकमेव प्रोत्रमाचक्षते । तत्त्वालोरे द्रष्टव्य । • समवेतेनि ग० पुस्तके।

·" ( १४९ ) तीयते, सोऽन्यतरकर्मजः, उभयकर्मजः, संयोगजों वा । तेन नियतकारणत्वेन संयोगस्यारगतत्वात, तदभावे संयोग एवं नास्तीति निधीयते । न च परम- महतोः साक्षात्संयोगो भवति, न वाऽनुमातुं शक्यत इति पारिशेष्यादणुत्वमेव तस्य द्रव्यस्याश्रीयते। साधकप्रमाणविरोधादात्मनो मूतत्वं कल्पयितुं न शक्यते, उभयमूर्तत्वेन व्याप्ती कार्य- स्याकारणत्यापत्तर्मनस एव मूर्तत्वं कल्प्यते । यथा-आत्मेन्द्रियार्थाः कारणान्तरसापेक्षाः सदभावेऽप्यनुत्पाद्योत्पादकत्वादाद्यतन्तुसंयोगवत् । तथा प्रयत्नज्ञानेच्छादयः फारणा- न्तरसापेक्षा क्रमेणेवोत्पद्यमानत्वात् , यस्तु पुनः कारणान्तरनिरपेक्षः, स युगपदुत्पद्यते। यथा-तुलाया नमनोनमने इति । तय द्रव्यं न पार्थियम्, आप्यम्, तैजसम्, वायवीयं वा संभवति, तत्संयोगस्य ज्ञानासमवायिकारणत्वेनान्यत्रादर्शनात् । किश्च पार्थिवादीनां चतुर्णा द्रव्यारम्भकत्यनिय- मोऽपि दृष्टः, न चेदं तथाविधम, तदारभ्यद्रव्यान्तराभावात् । अतस्तद्वयतिरिक्तं द्रव्यान्तरं स्वीकरणीयम् । ननु कि तद् द्रव्यं सावयव १ उत निरवयवमित्यत्राह-तस्य चेति । अवयवसद्भावे प्रमाणभावानिरवयवत्वमेवेत्यर्थः। तच नित्यं द्रव्यत्वे सति निरवयवत्या- दाकाशादिवत् । निरययवद्रव्यमपि द्विविधमित्याह-द्वियिधमिति । ततः किमित्याह- तपास्येति । कुत इत्याह-संयोगकारणामायादिति। यत्र यत्र संयोगः प्रत्यक्षण गृह्यते, तत्र सर्वत्रान्यतरकर्मजत्वम्, उभयकर्मजत्वम्, संयोगजत्वं या दृष्टमिति विभुद्वयस्यो- सकारणभावादप्राप्तयोः प्राप्तिलक्षणः संयोगो नास्तीति निश्चीयते । ननु याप क्रियागर्म एव सर्वस्संयोगः, तथापि कार्यसंयोगे एवायं नियमः, न नित्ये, यथा अवययमहत्त्वबहुत्य- व्याप्तमहापं कार्यद्रव्य एच, न नित्य इति, नित्येऽवयवबहुत्त्वमहत्त्वाभावेऽपि महत्त्वमस्ति, तथा क्रियाभावेऽप्यजसंयोगो विभुद्वयस्य निरन्तरावस्थानात् सत्वेना नुमातुं शक्यते । प्रयोगस्तु-विभू अपि संयुक्तो निरन्तरावस्थितद्रव्यत्यात, घटद्वयवत् इति । अत्राहन धानुमातुं शक्यत इति । निरन्तरावस्थितद्रव्यत्वे सत्ययययावयविनोस्संयोगामा- वेनानेकान्तत्वान्न निरन्तरावस्थितव्यत्वादजसंयोगानुमानम् । किश्च विशेषविरोधोऽपि । तथाहि-यथा निरन्तरावस्थिवानां संयोगो रष्टा, तथा साक्षात्परम्परया या क्रियायत्त्यमपि व्याप्तायन्तभूतं जगनिर्माणकर्वरि विमहादिधन, तस्माद्विदोपविरोधः। किश्श अजसंयोगस्यासमयायिकारणत्वमन्यत्रादृष्टम्, प्रत्युत कार्यभूतस्यैष । परमाएवादिष्यसमवायिकारणत्यं दृष्टमित्यजसंयोगाभ्युपगमो व्यर्थ एप । यदि सर्यगत मनस्यात्, यदा यानेन्द्रियमामता स्यात् । सर्पगवद्रव्यस्यात्मन्यविरिफस्य भयन्मते फरणमामत्वेन घ्याप्तत्यान्मनसोऽपि फरणप्रायत्यप्रसनो दुर्निधारः। तवश्य करणमात्यं निवर्तमानं तस्य सर्यगवत्यमपि नियतयति । द्रव्यानरस्पैति म पुपा । भाति इनिग पुगा.. अनुरानो न पति, इति. मुपु पा ·तथा- -स्पर्शयच तदपि निराकृतम्। द्रव्यान्तरसंयोगस्यैव नित्यद्रव्यगतवैशेषिकगुणा रम्भेसमवायिकारणत्वेन दृष्टत्वात् । रूपग्रहणे रूपवदालोकस्य निमित्तत्वदर्शनाद्रुपबदेवेन्द्रियं रूपग्रहणनिमि- चमिति कल्पनीयम् । तथा-गन्धवदेव गन्धग्रहणे निमित्तम् । तथा- स्पर्शवच स्पर्शग्रहणे निमित्तम् । रसवच रसग्रहणे निमित्तम् । शद्वदेव शद्रग्रहणे निमित्तम् , इति वेदितव्यम् । तेन गन्धवत्पार्थिवं घ्राणं गन्धग्रहण- यद्वा विज्ञानेन्द्रियार्थक्षणाः कारणभूतास्त्रयः, कार्यभूतास्त्रय इति परणां मध्ये यदनन्तरातीतं विज्ञानम् , तन्मन इति । कथमित्याह-द्रव्यान्तरसंयोगस्यैवेति । वत्र वैशेषिकगुणलक्षणमप्येकेन्द्रियग्राह्यत्वमेव । रूपग्रहणहेतुभूतं परिन्द्रिय रूपवत्, वहिरिन्द्रियत्वे सति रूपमहणहेतुत्वात्, आलोकयदित्येवमिन्द्रियाणा तत्तद्- साधारणगुणवत्त्वमुपपादयन्प्रथम चक्षुपो दर्शयति-रूपग्रहण इति । तथा--गन्धवदेव प्राणोन्द्रियं गन्धमहणे कारणमित्याह-तथा-गन्धयदिति । त्वगिन्द्रियं स्पर्शपहणे कारणमित्याह-स्पर्शयति । तया-रसवदेव रसनेन्द्रियं रसग्रहणे कारणमित्याह-रसवधेति। तथा शब्दषदेव श्राकाशं शब्दप्रहणे कारण- मित्याह-शब्दयदेवेति । ननु सुखाद्युपलम्भकतया मनसः सुखादिमत्त्वं स्यात्, मेवा पहिरिन्द्रियत्वे' सतीति विशेपितत्वात् । यद्वा-भूतासाधारणरूपादिगुरणमाहकत्वेन तत्तद्गुणवत्त्वमुच्यते । परिमाणादिमाहकत्वे परिमाणादिमत्त्वमपि नेप्यते। एवं तत्तदसाधारणत्वे वपपादिते तत्तदसाधारणगुणवत्त्वाचत्तविकारत्वं दर्शयन् गन्धमान कार्यानुमेयं गन्धषद्- भागेन्द्रियं पार्थिवं इन्द्रियत्वे सति नियमेन गन्धाभिव्यञ्जकत्वात, हिग्वादिद्रव्ययन् इत्याह-गन्धपत्पार्थिवमिति । पृथिव्याः रसरूपस्पर्शवत्वेऽपि तेपामनुपलम्भक- त्यादाप्यत्वं वैजसत्वम्, यायवीयत्यञ्च निरस्तमेव । गन्धाभिव्यञ्जमत्यात् गन्धो कपंवत्पार्थिवमेव जलायमिभूतः पार्थिवपरमाणुमिः गन्यस्यानारभ्यत्यं द्रष्टव्यम् । बनायेन सनदशम दोवस्य पूर्वार्धमुत्पतम्, तस्पोनरार्धन्तु-- [पठाश्रयमसिभ्यर्थ पादयोऽटादशा स्मृताः] इति । अनेन इलाकेन वमुवन्युराचार्यो मन मामीरापन् । मनम्मापनप्रयाररय पूर्वमुस- स्वाहमुदत्यनारतो मनम्माषनकारी निरस्त इति विमादनीयम् । एमम्मदशमेव पच तत्यामहे पानरशितेनोक्तम्- चमुरादतिरिक्तन्नु मनोरमाभिरपीप्यते । पानामननरामृतप्रायपो यो हि तन्मन ॥ इति । ११ बहिरिन्द्रिय वेन रितिवारिति ग पुमके। अतएच ·" कारणम्, रसवचाम्भसं रसनं रसानुभवनिमित्तम् । रूपवच तैजसं चत्- रूपदर्शनहेतुः। वायवीयं स्पर्शवत् त्वगिन्द्रियं' स्पर्शग्रहणहेतुः। शद्धगुणवचाकाशं श्रोत्रेन्द्रियं शद्धग्रहणहेतुः। इन्द्रिपसम्बन्धापन्नस्यापि चार्थस्य विषयान्तरासक्तचित्तस्याप्रतिपत्तेः। मनस्संयोगापेक्षा इन्द्रियाणामाश्रीयते । तेनाभ्यन्तराणां सुखादीनां ग्रहणे सन्निकर्षद्वयं कारणम्-व्यात्ममनस्संयोगाख्यः सन्निकर्षः, सुखादिमनस्स- निकर्पश्च संयुक्तसमवायलक्षणः। बाह्यरूपादिग्रहणे च सन्निकर्पचतुष्टयं तथा-रसज्ञानकार्यानुमेयं रसबद्सनेन्द्रियं प्राप्यं इन्द्रियत्वे सति नियमेन रसा- भिव्यञ्जकत्वात् लालावदित्याह-रसवञ्चाम्भसमिति। अत्रापि पूर्ववद्गन्धस्पर्शा- नुपलम्भकत्वात्पार्थिवत्वाद्यभावो द्रष्टव्यः । तथा--रूपोपलब्धिकार्यानुमेयम्-रूपचचक्षुरिन्द्रियं तैजसं इन्द्रियत्त्वे सति नियमेन रूपाभिव्यञ्जकत्वादीपवदित्याह-रूपवञ्चेति । अस्यापि गन्धरसस्पर्शानुपलम्भ- कत्वात्पार्थिवत्वाद्यभावो द्रष्टव्यः । तथा--स्पर्शोपलब्धिकार्यानुमेयं स्पर्शवत्स्पर्शनेन्द्रियं वायवीयं इन्द्रियत्वे सति नियमेन स्पर्शाभिव्यञ्जकत्वात् , व्यजनवीजितवायुवदित्याह-त्वगिन्द्रियमिति । गन्धरसरूपाद्यनुपलम्भकत्वात्पूर्ववत्पार्थिवत्वाद्यभावो द्रष्टव्यः । -शब्दोपलब्धिकार्यानुमेयं शब्दगुणवच्छोडेन्द्रियं, शब्दगुणमाकाशमेव शब्दाभिव्यञ्जकत्वात् भेर्याकाशवदित्याह-शब्दगुणयश्चेति । तेन कर्णशष्कुलीवलय- परिच्छिन्नमाकाशमेव श्रोत्रेन्द्रियम् , न तत् विकारभूतं, परममहतो द्रव्यस्य द्रव्यारम्भ- कत्वाभावात्। बाह्येन्द्रियाणां सत्यप्यर्थसंबन्धे विषयान्तरासक्तचित्तस्याप्रतिपत्तेः मनस्संयोगा- पेक्षा बाहोन्द्रियाणां ज्ञानहेतुत्वेनानीयत इत्याह इन्द्रियसम्बन्धापन्नस्यति । तथा- आभ्यन्तरेषु सुखादिषु मनसो ज्ञानहेतुत्वे न बाह्यापेक्षा, किन्तु सन्निकर्पद्वयापेक्षेवेत्याह- तेनाभ्यन्तराणामिति । मनसा संयुक्तात्मनि सुखादीनां समवायात्संयुक्तसमवाय इत्यर्थः । बहिरिन्द्रियाणा बाह्यरूपादिग्रहणे सनिरुपंचतुष्टयं कारणमित्याह-या- रूपादिग्रहणे चेति । चतुष्टयमेव दर्शयति आत्ममनः इति । तथा- १ स्पर्शवत्वादिति एव सर्वत्रापि पञ्चम्यन्त पाठो दृश्यते, गन्यक्त्वात् , रसवत्वात् , शब्दगुणवत्वादिति मु पु पा। २ सम्बन्धापनस्येति मु पु पा। १ आसक्तचित्तेनाप्रतीते, इति म पु पा । आत्ममनस्सनिप सयोगास्य इति मु पु पा. । 20 ·जातिसद्भावोऽपि जातिनिर्णय एवोक्तः । 'गुणास्तु-रूपरसगन्धस्पर्शाः संख्यापरिमाणपृथक्त्वानि संयोगविभागी परत्वापरत्वे बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नाथ प्रत्यक्षमाद्याः । विशेषगुणाश्रयत्वात् घटादिवत् , तचैकमेय एकस्यैव नानाश्रयत्वसंभवात्कल्पना- लाघपाच । तस्य गुणा:-शब्द-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभागाः । चिर-क्षिप्र-पूर्वा-परादिप्रत्ययानां यदेकं निमित्तकारणत्येनानुमीयते, स कालः । स च नित्यः, अनानितद्रव्यत्वात् , अाकाशवत् । स च विभुः, इन्द्रियव्यतिरिक्तत्वे सति द्रव्यं प्रत्यनारम्भकोऽनारभ्यद्रव्यत्वात्, आकाशवत् । स च निरययवा, परममद्- द्रव्यत्यातू, अस्काशवत्। दस्य गुणाः-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-रिमाया। पूर्वेण दक्षिणेन पश्चिमेनोत्तरेणेति दृश्यमानाः प्रत्ययविशेषाः दिशं कल्पयन्ति । आकाशवदेव तस्याः नित्यत्वपरममहत्त्वे व्याख्येये । आत्मनस्वरूपम्, प्रमाणञ्च तत्त्वालोके वक्ष्यते । बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष- प्रयत्र-संस्कार-धर्मा-धर्म-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभागास्तस्य गुणाः । मनोऽन्त्यावयवि विभु च द्रव्यं गुणकर्मणं कारणम, परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-~ विभाग-संस्कारास्तस्य गुणः। इति द्रव्यनिरूपणम् । अथ सामान्यनिरूपणम् । नित्येकत्वे सति निरतिशयेनानेकत्र समवायेन वर्तमान सामान्यम्, अनन्यथा- सिद्धानुवृत्तप्रत्ययवेद्यं वा । जातौ प्रत्यक्षमेव प्रमाणम, संयुक्तसमवायेन प्रहणमिति च जातिनिर्णय एवोक्तमित्याह-जातिसद्भावोऽपीति । गुणलक्षणम् । द्रव्याश्रयो अगुणवान् कर्मभिन्नो गुण इति गुणलक्षणम् , तरतमभावेन द्रव्य एव वर्तमानो वा गुणो द्रष्टव्यः। तत्र प्रत्यक्षभूतान् गुणानाह-गुणास्त्विति । रूपं शुकु-नील-हरितादिप्रभेदलक्षणं चक्षुर्माां, पृथिव्यप्तेजसा गुणभूवम् पृथिव्या रूपं शुकृत्वमेव ! तेजसस्तु भास्वरत्यविशिष्टं शुकृत्वमेव । तन भास्वरत्वं नाम-प्रकाशकतेजोन्तरानपेक्षत्वम् । पृथिव्यां पाकजं साक्षात्परम्परया वा। रसः रसनेन्द्रियमायो गुणः। स मधुरा-म्ल-लवण-कटु -तिक-कपायभेदात्य- विधः। पृथिव्यामेव पड्विधो रसः, अप्सु मधुररस एव । अत्र "रूपरसगन्धस्पा सख्या परिमाणानि पृथक्त्व सयोगविभागो परत्वापरत्वे बुद्धप सुखदुःखे इटाद्वेपो प्रयलाश्च गुणा ।" इति पाणभुज सूत्र प्रत्यक्षमाह्या इति शब्दयोजनेन पश्चिकाकारो निर्दिशतीति बोध्यम् ।

·गन्धो प्राणमाटो गुणः। स सुरभिरसुरभिश्चेति द्विविधा, उभयविघोऽपि पृथिव्यामेव । सशस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः गुणः, सः शीतोष्णानुप्णाशीतभेदात्तिविधः। अनुष्णा- शीवो द्विविधः-पाकजोऽपाजश्च । पाकञोऽनुप्णाशीवस्पर्शः पृथिव्याम्, अपाकजोऽनिले अनुष्णाशीतस्पर्शः, उमणस्पर्श तेजसि। खरत्वमृदुत्वादयः संयोगविशेषान स्पर्शविशेषा इति पदार्थनिरूपणे प्रतिपादितम् । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शानां चतुर्णा पार्थिवपरमाणुषु निवृतिः, पाकान्तरात् , कार्यद्रव्ये श्राश्रयनाशानिवृत्तिः, श्राप्यतेजसवायवीयपरमाणुपु रूपस्पर्शा नित्या, कार्यद्रव्ये कारणगुणपूर्वकाः, पूर्ववदाश्रयनाशानाशः। शब्दः श्रोत्रेन्द्रियग्राह्योऽम्परगुणः। स द्विविधा वर्णात्मकोऽवर्णात्मकचेति, स पुन विविधो नित्योऽनित्यश्च । अकारादिवर्णलक्षणः समुद्रघोपादिलक्षणश्च । वन पुरुषस्य वर्णविशेपोचारणेच्छया वर्णविशेपे स्मृतिर्भवति, तयात्ममनस्संयोगोजायते,संयोगादात्मनि प्रयत्नः तदपेक्षमाणादात्मयायुसंयोगाद्वायौ शरीरे च कर्मोत्पद्यते। स च यायुनीभेरू गच्छन् कण्ठादीनवयवानमिगच्छति, एवमष्टविधस्थानाभिधावलक्षणसंयोगवान्यायुः कर्णशकुलीमनुप्राप्तस्तिमितवाय्ववयवापनोदं कुर्यन्वर्णस्याभिव्यञ्जकः । समुद्रघोपादौ वीच्यभिघातप्रेरितबाह्यवायुसंयोगादेवाभिव्यक्तिः, शलमानादौ शङ्खबिलामिघाताख्य- संयोगविशेषापेक्षेव, भेरीघोपादायपि भेरोदण्डाभिधातास्यसंयोगविशेषप्रेरितबाह्यषायु- विशेषादेवाभिव्यकिरिति द्रष्टव्यम् । "पृथक्त्वनिवेशिनी संख्या, अत एवेकत्वस्य न संख्यात्यम् । "काठिन्यप्रशिथिलत्वादयस्तु मयोगविशेपा न स्पन्तिरम्, उभयेन्द्रियशहात्वादिनि गुणान्ये न्यायकन्दली पृ १०६] श्रीधराचार्येणोक्तमयं व्याख्याकारोऽत्रोपन्यस्पतीति विज्ञेयम् । १ अत्रेद वोयम्- "आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्यान् मनो युद्धने विवक्षया । मन पायाग्निमान्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥१॥ सोदीणों मूभित्तो कामापय मारुन"। वर्णाचनयते.... इति पाणिनीयशिक्षावचनम् । बस्यायमर्य.--आत्मा अनवरणम्, सस्ताररूपेण स्वगतानान् वृद्धपा--स्ववृत्त्या समेन्य-एक्बुद्धिविषयान् कृत्वा तद्वोधनेच्या युक्त मन करोति। तन्मन बावाग्निमाहन्ति । सोग्नि. मारुत प्रेरयति । गोदीर्ण--- स' मारत । सोचिोर चेत् पादपूरणम् [पा मू ६-१-१३४ ] इति मुलोर । उदी- ऊन प्रेरितः, मूध्यमिहत परावृत्त्व वस्ततावादिस्थान प्राप्य वनभियनस्ति । एतममेव न्यायमिश्किारस्ववचनेरनुवदतीत्यवपारब्धम् । अष्टौ स्यानानि वर्णानानुर वष्ठ निरस्तपा । जिह्वामूरच दनारच नासिकोटौ च ता च [पा शिJ इति लोकोत्रानुमन्यः । एक्त्यादिश्यवहारहेतुरिति मुस्ता ससन्ति ताशिरा। साप स्पादिपडि ·( १५७ ) परिमाणं मानव्यवहारकारणम, तदप्यणुत्वं महत्त्वञ्चेति द्विविधं, पुनर्द्विविधम् , नित्यमनित्यं ध, परमाणुपु मनसि पाणुत्वं नित्यम् । तदेव पारिमाण्डल्यम्, व्यगुके अनित्यम्, महत्त्वं कार्यद्रव्येषु सरेण्वादियु अनित्यम् । आकाशकालदिगात्मसु तदेव परममहत्त्वम्, तत्र व्यणुगतागुत्वोत्पत्तौ परमाणुगतद्वित्वसंख्या कारणम् , नाणुत्वम् । यदि परमाणुगवाणुत्वाभ्यामणुत्वान्तरं जन्यते, उतस्ताभ्यामपि अपकृष्टं परिमाणं व्यणुके द्युत्पद्यते, यण-महदारब्धं महत्तरं, तथा-अण्वारब्धमप्यणुतरं स्यात्, महत्त्वन्तु कारण- यहुत्यात , कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेपाश्चोत्पद्यते, यथा त्र्यणुकादिलक्षणे कार्यद्रव्ये तद्गतरू- पायुत्पत्तिसमकालं महत्त्वमुत्सद्यते, तत्र बागुकादि द्रव्यं समवायिकारणं ब्यगुकगतत्रि- स्वादिसंख्या असमवायिकारणम् , धर्माधर्मी च निमित्तकारणम् , तथा द्वाभ्यां तन्तुभ्यां महदम्यां द्वितन्तुकः परः प्रारभ्यते, वत्र द्वयोर्वहुत्वाभावादेव महत्त्वमेवात्रासमवायि- कारणम्, प्रचयः-प्रशिथिलावयवसंयोगविशेषः, द्वितूलकद्रव्यारम्भकयोः स्थूलपिण्डयोः वर्तमानः द्वितूलरुद्रव्यगतमहत्त्वोत्पत्तावसमयायिकारणम् । अनेकमूर्तिमद्भिः युगपत्सं- योगि महदुच्यते, सर्वमूर्तिमद्भिर्युगपत्संयोगि परममइदुच्यते । इदमतः पृथग्भूतमिति था, इदमस्मात्पृथगितिव्यवहारस्य यत् कारणम् तर पृथक्त्वम् । तदपि व्यवच्छिन्नाकावुद्धिबोध्यत्वमेवेति, बुद्धिलक्षणमेव, रूपरसा- दिवत्। कश्चित्तु भेदो वस्तुनोऽवस्थामात्रम्, न गुणान्तरमिति मन्यते । रेवादन्तरमित्यम्मुपगच्छलि। तया च काणभुज मूत्रम्-रूपरसगन्धस्परांव्यतिरेवादलरम् । [वंद ७ २-१] इति भूपणकारो भासर्वज्ञस्तु स्वरूपाभेदलक्षणमेस्त्वम्। स्वरूपभेदलक्षण द्वित्वादि. कमित्यभिप्रेति । यस्य मत श्रीधराचार्य कन्दल्या, उदयनाचार्याश्च किरणावल्या खण्डयन्ति । न्यापसिद्धिकार एक्त्व पृपा नाङ्गीकरोति, द्वित्वादिकमेव संख्या इति प्रतिपादपति, लशपति च पृपत्ववनिवेशिनी सत्येति । तत्र च पारमपं भूत्रमप्यनुकरम् । "पृथक्त्वनिवेशात् सस्यया वर्मभेदरस्पात्" [मी द २-२-२०/ इनि । पृपक्वनिवेशिनीत्यपि सविन सूत्रपाठो दृश्यते । तस्य चायमर्य-पृथक्त्वे-मेंदे स्वाययप्रतियोगिवस्वाश्यानुयोगिक निदेशासमन्वयात सध्याया। अत, पुषस्वनिवेशिनी सस्या हिरवादिकमेव, न खेडमिति टीकारतोभिप्राय इनि बोध्यम् । 'प्रामगोस्मिन् प्रारणे टीकाकारो गुरुमतभारदृश्या नारायणहित पार्षनिस्ल बाविषपदीवारपोरेव, प्रक्रियामागीपरोनि। मन वैशिपिकासनप्रणेतार जामुनिम्, पन्दलीरारम्च-पदार्पवित्वेन प्रमसितीचा तवामनपेद स्यामिति मोम्यम् । स्विमस्या मनोमाना परेगुल्यमारभत" इति प्रसादवचन मनुमन्धेयम् [गपन्य १३११] पस्यविषये भाहाना प्रामारा मतदो दररतं । तपाहि-मरम्पपहार. पारने सामती सामान्यगुण पृपस्वमिति भाहमीमांमायोनि । मीयाममा पुन नियम परमा पाय गुमोनि, पर गारमेर नास्तीति म यो । त पारिस [- - प्राभार- ·( १५८ ) 'अप्राप्तयोः प्राप्तिस्संयोगः, सोऽन्यतरकर्मजः, उभयकर्मजः, संयोगजश्वेति त्रिवियः। तत्र क्रियायतां निष्क्रियस्य च संयोगोऽन्यवरकर्मजः, यथा-स्थाणोश्येनेन, विभूनाच मूर्तन विरुद्धदिक्क्रिययोः सन्निपावलक्षणः उमयकर्मजा, विरुद्धदिगमिमुखे क्रियेयोर्द्रव्ययोः, ते विरुद्धदिक्क्रिये, तयोस्सन्निपातः परस्पराभिमुसत्वेनोमयकर्मजः, यथा-मल्लयोमॅपयो । तन्तुतुरीसंयोगादुत्पन्नमात्रस्य पटस्य तुरीसंयोगः संयोगजा, संयोगमध्यंसहेतुभूतो गुणो विभागः । सोऽप्यन्यवरकर्मज, उभयकर्मजो, विमागजश्चेति त्रिविधः । क्रियावतां निष्क्रियस्य विभागोऽन्यतरकर्मजः, यथा-स्थाणो श्येनेन। विरुद्धक्रिययोरुभयकर्मजः, यथा-मल्लयोः मेपयोश्च, वेणुदलविभागात सदलविभागो विमागजो विभागः । ननु संयोगप्रध्यंस एव विभागः किमिति न भवति । उच्यते; संयोयप्रध्वंसा-- नुपपत्तिरेव प्रमाणम् । तथाहि -कार्यद्रव्येषु गुणनाशः समवायिकारणनाशात्, विरोधि- गुणान्तरप्रादुर्भावाद्वा नियतः । इह समवाय्यसमवायिनोनीशाभावे विरोधिगुणान्तर--- प्रादुर्भागदेव संयोगनाश इति स्वीकरणीयम् । स एव विभागाख्यः । क्रियायाः संयोग- विनाशकत्याभावात्, विरोधिगुणान्तरप्रादुर्भावान्नाश इत्युक्तत्वाच । परमिदं द्रव्यम्, अपरमिदमिति च विशिष्टप्रत्ययलक्षणं परत्वापरत्वम् । ततः दिक्कृतम्, कालकतञ्चेति द्विविधम् । तत्रेकस्य द्रष्टुरेकस्यां दिशि सन्निमष्टामधिं कृत्वा एतस्माद्विप्रकृष्टोऽयमिति परत्वाधारे बुद्धिरुत्पद्यते, एवं विप्रकष्टामयधि कृत्या इतरस्मिन्नपरत्वबुद्धिरुत्पद्यते, तथा वर्तमानकालयोरनियतदिग्देशयोरेकस्य, एकं या युवानमवधि कृत्या स्थविरे विप्रबुद्धिरुत्पद्यते, स्थविरञ्चावधि कृत्या यून्यपरत्वबुद्धि रुत्पद्यते, परत्वापरत्वयोर्विनाशस्त्वपेक्षाबुद्धिविनाशात, आश्रयविनाशाद्वा द्रष्टव्यः । अर्थप्रतिबद्धव्यवहारानुगुणो हि पुरुषस्य धर्मविशेषः संवेदनम् । तदेव व बुद्धि- रुपलब्धि-ज्ञान-प्रत्ययो-मति-मनीपेत्यादिशब्दरुच्यते । तत्तु-प्रमाणस्मृतिभेदेन द्विवि- घम् । अनुभूतिः प्रमाणं, परिच्छेदे सापेक्षज्ञानं स्मृतिः । यस्मिन्नुपजावेऽनुगृहीतोऽहम, तृप्तोऽस्मीति मन्यते, वत्सुखम् । तदतीतविषये स्मृतिजम्, अनागतेषु सङ्कल्पजम्, वर्तमानविपये घानुभवजम् । यस्मिन्नुपजाते पीडितोऽहम् , उपह्तोऽहमिति मन्यते, वद् दुःखम् । तदपि सुस- पृथक्त्वन्तु गुणो नित्यद्रव्धेषु परमाणुषु। भवेदपावर्तकी धर्मो वायंद्रव्येषु नेप्यते ।। इति अम् विपर्य शालिक्नाय उपमानपरिच्छेदे एव विविच्य दर्शमिप्यनि, विशेषपदार्थ कणभुगभिप्रायमनुसरतामभिमत परामिप्यतीत्यवधानन्य मनोपिभि । १ सयोगविषये यातव्यम्, तत्सर्व जातिनिर्णय एवा (१७८] स्माभिविवेचितम्, तत् तब द्रष्टव्यमिति नेह प्रसन्यते । २ "अजीने विश्य स्मृतिम"मित्यादिप्रास्तपादभाष्यवचना[१ २५९]न्यत्रानुसत्यानि।

·( १५९ ) चदेव त्रिविधम् , सुखदुःखयोश्च मानसत्यम् , परस्परविनाशकत्वम्, भदभूदिभिश्च द्वयोरपि विनाशः। स्वार्थ परार्थं या अप्राप्तप्रार्थनेच्छा-कामः । 'अभिलापो-राग-स्संकल्पा-कार- एयं-वैराग्य-उपधा-भाव इत्यष्टविधमैथुनेच्छा कामः ! अभ्यवहारेच्छा-अभिलापः । पुनः पुनर्विपयानुरञ्जनेच्छा-रागः, अनासन्नक्रियेच्छा-संकल्पः। स्वार्थमनपेक्ष्य पर- दुःखप्रहरणेच्छा कारुण्यम् । 'दोपदर्शनाद्विषयपरित्यागेच्छा-वैराग्यम् । परवचनेच्छा- उपधा, डम्भशब्देनापि तदेवोच्यते । अन्तर्गद्वेच्छा-भावः । चिकी, जिहीति क्रियाभेदादिच्छाभेदो भवति । यस्मिन्सति ज्वलितमिवात्मानं मन्यते, स द्वेपः । द्रोहा-क्रोधो-मन्युः-अक्षमा-- अमर्पः इति द्वेषभेदाः। संरम्भः-उत्साहापरपर्यायः प्रयत्नः। स ज्ञानपूर्वकः, इच्छाद्वेषपूर्वकश्च । स प्रत्यक्ष इत्येवं पदार्थ वित्प्रक्रियया दिङ्माणोक्तम् । गुणान्तराण्यपि-धर्माधर्मी गुरुत्वलघुत्वस्नेहसंस्कारादयो विद्यन्ते। आत्म- गुणभूतो धर्माधर्मी शास्त्रप्रमाणवेद्यौ। धर्मशब्देनापूर्वमुच्यते । अधर्मशब्देनाघ- गोरणाद्यदृष्टमन्यजन्यते। कार्यानुमेयं गुरुत्वम् , तत् भूजलाश्रयम् । तस्य कचित्संस्कारात्प्रतिबन्धः । यथा- शरादो स्पर्शवद्व्यसंयोगात्संस्कारस्य नाशे सति गुरुत्वं पतनकर्म करोति, कचित्प्रयन- विशेषात्प्रतिबन्धः। शरीरगतगुरुत्वस्य कार्यभूतं पतनं प्रयत्नशात्प्रतिबध्यते, सुपुप्तस्य- प्रयत्नाभावे गुरुत्वाच्छरीरपतनमपि । ऊतिर्यग्गतिकार्यानुमेयं लधुत्वम् , सत् ज्वलनानिलाभयम् । "पतितस्य स्यन्दनकर्मकारणं द्रवत्यम्। तत्-सांसिद्धिकं नैमित्तिकश्चेति १ "कामादयोऽष्टी इच्छाभेदा" इति प्रशस्तपादमाध्यस्यानुवाद(२६०-१)इति ध्येयम् । २ स्मरण कीर्तन केलि प्रेक्षण गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च ।। एतन्मयुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिण (दक्ष स ७-३१-३२] इत्युक्तलक्षण बोध्यम् । शङ्करमियरूपरसेत्यादिगूत्र ब्याचक्षाण प्रयत्नाश्चेति चबारेण गुरुत्वद्वत्व-- स्नेहसस्कारधर्माधर्मशब्दान् समुच्चिनोति, ते हि प्रसिद्धगुणभावा एवेति वण्ठनो नोक्ता । गुणत्यञ्चामीपा यथास्यान लक्षणतरस्वम्पनश्च वक्ष्यते इत्याह । तत्सर्व मक्षिपनाह-गुणान्त- राणीत्यादिना-- ४ धर्मशन्द भाट्टमीमास+ यागादिक्रियायामेव शक्त्या प्रयुज्यते। मपूर्व धर्मशब्दो- साणिव प्रामावरास्तु-यागादिजन्य कालान्तरस्थायि स्वर्गादिसाधनमपूर्व धर्मराब्दार्थ मन्यते । तदेवाह-धर्मशदेनेति । ५क्षितौ पतिताना जलबिन्दूनां परस्परायोगेन महग्जलाववि सोनोव यजायते, तस्य यत्स्यन्दनं धर्म, तस्यासमवाधिकार प्रयत्वभित्यों बौध्य । "इवत्त्वात्स्यन्दनम्" [वै.६] इति सूत्रमनुसन्धेयम् ।

·क्वचिद्दव्याग्रहणेऽपि रूपादीनां ग्रहणम् , रूपायग्रहणेऽपि द्रव्यस्यैति, नास्ति द्रव्यगुणयोर्ग्रहणं प्रति नियमः । द्विविधा चेयं 'द्रव्यादिप्रतीतिः । "सविकल्पाऽविकल्पा च प्रत्यक्षा बुद्धिरिष्यते" । इति । द्विविधम् । स्यन्दनम्-स्रवणम् । सांसिद्धकमप्सु विद्यते, नैमित्तिकं पृथिव्यामग्नि- संयोगेनोत्पद्यते। चिकणत्वं-स्नेहः, स जले पर्तते। तस्य कार्यमनेकविधम्, रूक्षद्रव्याणां स्निग्धता, स्नेहेन सम्बद्धानां पार्थिवानामणूनां पिण्डभायापत्तियोग्यसंग्रहाख्यस्संयोग- विशेष इत्यादि द्रष्टव्यम् । संस्कारो नाम-स्वोत्पादकसमानजातीयकार्यारम्भक उच्यते । स च ज्ञानज, कर्मजश्चेति द्विविधः । ज्ञानजो ज्ञानहेतुः । स चात्मगुणः, तस्य ज्ञानेन मददुःखादिमिश्च निवृत्तिः। कर्मजः कर्महेतुः, स च मूर्तद्रव्यगुणः, तस्य स्पर्शवद्र्व्यसंयोगानिवृत्तिः, स्थितस्थापक केचित् कर्मजेऽन्तर्भूतमिति मन्यन्ते । इति गुणनिरूपणम् । ननु गुणानां संयुक्तसमवायाख्यसन्निकर्षण द्रव्ये प्रहणान्नियमेनाश्रयप्रहण- पूर्वक्रमेय गुणग्रहणमिति सहोपलम्भादभेदोऽपीत्यत्राह-चिद्रव्याग्रहणेऽपीति । दीपप्रभायां द्रव्याग्रहणेऽपि रूपग्रहणात्, अन्धकारान्तर्हि ते द्रव्ये रूपाप्रहणेऽपि द्रव्य- ग्रहणाच, द्रव्यगुणयोन परस्परं ग्रहणे नियमः । तथा गन्धवहे वहति सत्यतिदूरस्थ एव गन्धः आश्रयद्व्यव्यतिरेकेणोपलभ्यते । तथा जात्यन्धेन द्रव्यमानं गृह्यते, अतस्सहोपलम्भाभावान्नाभेद इत्यर्थः। प्रत्यक्षभूतानां द्रव्याणां गुणानां चोदाहरणा- देवाप्रत्यक्षाणां द्रव्यगुणानामनुदाहरणमिति द्रष्टव्यम् । द्रव्यजातिगुणेषु या साक्षात्प्रतीतिरुक्ता, सेव सविकल्पकनिर्विकल्पकरूपेण द्विविघेत्याह-द्विविधा चेयमिति । द्वैविध्यमेव श्लोकेन दर्शयति-"सपिकल्पाs. विकल्पा चे"ति। तत्र विकल्पो नाम-भेदको धर्मः जात्यादि, स्तैस्सह विकल्पेन वर्तत- ' द्रव्यजातिगुणेषु इति मु पु पा । २ स्थितस्थापकाख्य तृतीय सस्वार प्रशस्तपादाचार्य प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानमपि कायंतस्साधयति । श्रीधराचार्यस्तु स्थितस्थापक्स्याभाव वेपाचिन्मतेनाशङ्कय तत्सद्भाव साधयति । परमत्र न्यायसिद्धिवार स्थितस्थापन क्र्मजेऽन्तर्भावयन् तस्य पार्थक्य न स्वीकरोतीति वेदितव्यम् । 3 कस्तूरिकादिद्रव्यस्याग्रहणेऽपि केवलो गन्धोऽनुभूयते । प्रदोषकाले शोवल्यगुणस्या- ग्रहणेऽपि बलारानुभूयते। अन द्रव्यस्याग्रहणेऽपि गुणस्य ग्रहण, गुणस्याग्रहणेपि द्रव्यस्य पृथक्त्वेन ग्रहण भवतीत्याशयेनाह-क्वचिदिति । - ·- 'विभजति- "श्राद्या विशिष्टविपया स्वरूपविपयेवरा"। इति । प्रथमं हि स्वरूपमात्रग्रहणं द्रव्यजातिगुणेपूपपद्यते। तच स्वानुभव- सिद्धम् । समाहितमनस्को हि विषयान्तरानुसन्धानशून्य इन्द्रियसंयुक्तं वस्तु साक्षादुपलभत इति स्वसंविदेवात्र प्रमाणम् । इति सविकल्पकम् । तच्च जात्यादिमिावृत्तं शब्दोल्लेखि पञ्चधा। यथा-घटोऽयम्, शुलोऽयम् , गच्चति गौवमः, देवदत्तोऽयम् , दण्डीति विशिष्टः प्रत्ययः । निर्गतो विकल्पो यस्मिन्निर्विकल्पम् । अविकल्पशब्देन-निर्विकल्पकमुच्यते । प्रथममक्षसनिपातोत्पन्नमापातजं वस्तुमात्राहकं विकल्पावस्थात्मागवस्थं निर्विकल्पकम् । "सविकल्पाऽविकल्पा "त्यस्मिलोके प्रथमोपात्तं सविकल्पकमेवोपादानक्रमादाद्य- मुच्यते, न पुनः परमार्थतः। प्रथमभूतं हि वत् निर्विकल्पकम् । इदानी ज्ञानोत्पत्तिक्रमेण स्वरूपविषयेतरेत्येतयाचष्टे--प्रथमं होति । द्रव्यजाति- गुणेषु प्रथममक्षसनिपाते सति स्वरूपमात्रज्ञानं प्रथमं जायत इति । नन्वेयंभूतज्ञानोत्पती किं प्रमाणमित्यत्राह-तोति । स्यानुभवसिद्धम्- स्वसंवेद्यमित्यर्थः । एतदेयोपपादयति-समाहितमनस्क इति । तदुक्तम्- अस्ति ह्यालोचनाशानं प्रथम निर्विकल्पम् । यालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ।। [ मी श्लो. या. प्रत्यक्ष सूत्र ११२ श्लो.] इति । तथा "आलोच्यते यस्तुमानं झानेनापावजन्मना । अचेत्यमानो भेदोपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ।।" इति। ननु सर्वादि प्रतीतिरित्यमित्येयं जायते, इत्यंभावश्च जातियां गुणो या संस्थान पा देशकालादिभिागृत्तियी। बापावनमपि ज्ञानमिहेदम, इदानी किधिदित्यादि च्यावृत्तमेयोपजायत इति, 'इदमपि विज्ञानं सविकल्पफमेय। - १ विमाने इति दुपा । . उत्पादने इति म पु पा । সি সিবিলায় মামলাশিষ মিশি- प्राहिम्येन प्रामा मेन्यति। शानिाशिरोमणि हरिस्तु गम्दानुविधयेय सपिरल्यामजी पुग्न निरिया न स्वीररोति। एपोलम्-- नमोस्त प्रमयो शोरे पासमानुगपादने । भक्सिपित मान गर्न पन भागोय-१-१२५] इति It मरमनुममिनि मरमान उमसोगवरनाम. मान्यतरेणापास पारि- ताप मलसर पनमि निपारोमपमा समिममिति-दपियारिला ।

·निर्विकल्पकनिरूपणम् । तस्य न स्वलतणमात्रं विषयः । जात्याचाकारावभासस्य' स्पष्टवाद । नापि सामान्यमा' विषयः। भेदग्रहणस्य प्रतीतिसिद्धत्वात् । यस्तु किश्चिययच्छेदकापरित्यागादिति स्वानुभयमप्यपलपति, तं प्रत्यर्थाप- त्तिर्वक्तव्या, प्रत्यक्षस्य सविकल्पकनिर्विकल्पकविभागो लौकिकपरीक्षकाणां दृश्यते, तेन चार्य विभागः सर्पस्य सविकल्पकत्वेऽनुपपन्न इत्यर्थापत्या निर्विकल्पकसिद्धिर्व- कन्या । तथाहि-सविकल्पक खनुवृत्तिव्यावृत्तिविशिष्टार्थविषयं शब्दसंजल्पा- जुपिद्धश्च जायते । तत्र प नेन्द्रियं केवलं समर्थमिति, संस्कारसहायस्यैकत्र व्यापारो पक्तव्यः । सति घेवं संस्कारोबोधसिद्धपथं पूर्व पदार्थग्रहणमयश्यमाश्रयणीयम्, दृष्टे- सत्यदृष्टस्यायुक्तत्वात् । तथाभावे सर्वस्यादृष्टादेव कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । चिन्ता तु दूरनिरस्तैवेति । तयोरभावे पारिशेष्यात्प्रमेयात्मना सदृशशुद्धवस्तुदर्शनमेय व्याप्रियते, तेन विशिष्टप्रत्ययान्यथानुपपत्या सविकल्पकात्पूर्व स्वरूपमाहि ज्ञानमवश्यमाश्रयणीयम्, तस्य च विकल्पज्ञानमेव व्यवहारभूतमिति द्रष्टव्यम् । ननु यदि निर्विकल्पकलानस्य वस्तुस्वरूपमात्रमेव विषयः, न सामान्यविशिष्टम् , तर्हि त्वलक्षणमात्रमेव सर्वज्ञानानां विपय इति सौगतसिद्धान्तसमाश्रयणं स्यादि- त्यत्राह-तस्य चेति । कुत इत्याह-जात्याधाफारावमासस्येति । ननु यदि निर्विकल्पके जात्यायाकारायभासः तर्हि न सामान्यमानविपयत्यं स्या दित्यत्राह नापि सामान्यमिति। न चैतावता सामान्यमात्रविषयत्वं प्रत्यक्षस्य वक्तुं शक्यत इति । कुत इत्याह-भेदग्रहणस्येति । स्पष्टस्य निराकरणायोगात्, निराकरणे सति न कस्यचिदपि सिद्धिरित्यव्यवस्थैव स्यात् । अतश्चिदानन्दादिलक्षणस्य ब्रह्मणोऽप्यसिद्धिरेवेति प्रतीतिशरण दो न निराकर्तव्य इत्यर्थः । धर्मभेदपक्षे भेदभेदिनोरपि भेदान्तरमसङ्गेनानवस्थापातात, भेदभतिपति- व्यवहारयोः स्वरूपमात्रेणाप्युपपन्नत्वाच, स्वरूपमेव भेदः, न धर्मः। ननु यदि स्वरूपढ़ेदः, तर्हि स्यरूपाहणे प्रतियोग्यपेक्षाभावात् , भेदप्रहणे प्रतियोग्यपेक्षा न स्यात्, सत्यम्, ग्रहणे न प्रतियोग्यपेक्षा, किन्तु व्यवहार इत्युक्तत्वात् । 3 तत्र धर्मभेदवादे ' अवाहित्वस्य इति मु पु पा । २ सामान्यमात्रविपयता इति मु पुपा । अप काणाद प्रणिधानमूत्र न्या द ३२४१] मनुसन्धेयम् । भेदविपये मतद्वयमस्ति-धर्मलक्षणो भेद , स्वरूपलक्षणो वेति । भेदस्य भेदान्तरभेद्यत्वादनवस्या प्रसजेन्, अतो धर्मलक्षणो भेद प्राभायरैनाङ्गीक्रियते, किन्तु स्वरूपलक्षणो मेद एवाङ्गीक्रियते । तत्र इतरेतरामावभेदयो. प्रतीतिदशाया प्रतियोग्यपेक्षा- राहित्यम् समानम् । व्यवहारदशायान्वितरेतराभाव प्रतियोगिनमपेक्षते, न स्वरूपमित्यन- योरस्ति विशेष इति ध्येयम् ।

·"लब्धरूपे क्वचित् किञ्चित्रि. सि.]दित्यादि" यदुच्यते, वदितरेवरा- भावविषयम्, न तु वस्तुभेदविषयम् । 'वस्तुमेदप्रतीत्युत्तरकालं हि परस्परा- मावोऽवसीयते । घटं घटाकारतया, पटञ्च पटाकारतया विदित्वाऽयं स न भवतीति 'तयोरितरेतराभावं प्रतिपद्यते। घटादिविज्ञानन वस्त्वन्तरग्रहणा- नपेक्षमित्यप्रतीतेऽपि वस्त्वन्तरे, तद्ग्रहो नानुपपन्नः । तस्मात्सामान्यविशेषी द्वे वस्तुनी प्रतिपद्यमानं प्रत्यक्ष प्रथममुपपद्यते । किन्तु वस्त्वन्तरानुसन्धान- यदुक्तं ब्रह्मसिद्धिकारेण-"इतरेतराश्रयप्रसद्भादेव सर्वन भेदो प्रहीतुं न शक्यते । तथाहि-घटपटयोरिह भेदो न गृह्यते, तत्र घटापटस्य भेदो प्रहीतुमिष्टश्चे- पूर्वमेघ घटस्यापि भेदो गृहीतव्यः, इतरथा कस्मात्पदस्य भेदो गृह्यत इति न ज्ञायते, तेन पूर्वमेव घटस्य भेदं गृहीत्वा घटापटस्य भेदे गृहीतव्ये स्पष्टमितरेवराश्रयं भवति । तम । भेदस्य धर्मस्वाभ्युपगमेन, स्वरूपभेदयादेऽपि स्वरूपमहणस्यानन्यापेक्षत्वात् । नन्वेवमपि भेदेतरेवराभावयो दादभावस्य चान्यापेक्षत्वात् , पुनरपि भेदप्रह- रणेऽन्योन्याश्रयमापद्यत इत्यत्राह-लब्धरूपे चित्किञ्चिदिति । लन्धरूपे फचिकिश्चित्ताहगेय निपिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य सम्भवः ।। [न.सि. त. का श्लो--२] इत्यादिना प्रपञ्चेन ब्रह्मसिद्विकारेण यदुच्यते, तदितरेतराभावविषयम् । यस्तुभेदविषयम् , भेदशब्देन पदार्थस्वरूपमुच्यते, दृश्ये प्रतियोगिनि तन्मात्रोप- लब्धिरमायशब्देनोच्यते इति भेदेतरेतरामाययोरैक्यं नास्तीत्यर्थः । पुत इत्याह- घस्तुभेद इति। एतदेवोपपादयति-घटञ्च घटाकारतयेति । भेदे गृहीते सत्येवे- तरेतरामायावसायः, न पूर्वकालम् , नापि समकालमित्यर्थः। नन्यितरेतरामाययझेदस्यापि सप्रतियोगिकत्या दमहणेऽपि यस्त्यन्तरमहापेक्षा युक्तवेत्यवाह-घटादिविज्ञानशेति । सर्वत्र विलक्षणभूतपदार्थस्वरूपाण्येयान्यो- न्यापेक्षया भेदशब्दयाच्यानीति स्यरूपम्हणे प्रतियोग्यपेक्षाभायाद्रेदमहणेऽपि न प्रतियोग्यपेक्षा । तत्रैकमेय यस्तुस्यरूपं प्रतियोगिभेदेन व्यवहारभेदमनुमति- प्रत्पर सन्माप्रग्राहि, न भरणाहि, इति प्रतिपादनार्य पद्यमिदं मण्डनमिषाता- रितम् । अयं भाव तपाहि-भेदवरतुनावमा प्रत्यक्षम्, अपवा परि गृहनि, सवारि युगपद् गृहानि, प्रमेण वा, मारपिनि पूर्वम्, निमुनरमिति सिलनान प्रत्यास्य भरपाहिल्यं न मम्मानीति प्रतिपारयन्, नभ्यंगारामिद शापम्पन्पादि' पमिश्मयतार- पामारा. अस्म विस्तरस्नयटम । [द्र गि ४] प्रतीरपनन्तरमिति, पुपा भवतीतरतराभादमिति, म पु पा पटापरिनि म पुपा र मनिपानि म पु.पा जानिए पुपा न ·शून्यतया सामान्य विशेषतया न प्रतीयते । अनुगतं हि सामान्यमुच्यते, च्याचिश्च विशेषः । न च वस्त्वन्तरानुमन्धानमन्तरेणानुगतिव्यावृत्ती प्रत्येतुं शक्यते । अप्रतिपद्यमानोऽपि च ते, शश्नोत्येव स्वरूपं तयोः प्रति- ' पनुमिति, निर्विकल्पकमसामान्यविशेषविषयम् । सविकल्पकनिरूपणम् । सविकल्पकन्तु तत्पृष्ठभावि त एव वस्तुनी सामान्यविशेषात्मना प्रति- पद्यते । ननु वस्त्वन्तरानुसन्धाने नेन्द्रियं समर्थम् । इन्द्रियसामर्थ्यसमुत्थञ्च प्रत्यक्षमिति, कथं सामान्यविशेषात्मकं प्रत्यक्षस्य विषयः । उच्यते-भवेदेतदेवं यदीन्द्रियाण्येव चेतनानि स्युः, ज्ञानानि वा। आत्मा त्वेकः सर्वानुभघि- ननु व्यवहारे वा घटाद्भिन्ना, पटाद्भिन्नः इति । तत्र व्यवहार एवं प्रतियोग्यपेक्षा, न स्वरूपमहण इति, स्वरूपमहणादेव गृहीतेऽपि भेदे, तदानी प्रतियोगिग्रहणवैकल्या दो न व्यवहृतः, कालान्तरे प्रतियोगिनं गृहीत्वा व्यवहार इत्येतावान् विशेषः । किमित्यर्थान्तरापेक्षा । उच्यते-स्वरूपावगमादेव भेदे गृहीतेऽपि प्रतियोग्यपेक्षया विलक्षणधर्मयुक्त स्वरूपानुसन्धानं वदवगमापेक्षम् , ततो भेदव्यवहारस्तस्येति सत्रान्व. यव्यतिरेकसिद्धमेतत् । तद्ग्रहः-भेदरूपः विलक्षणस्वरूपग्रह इत्यर्थः । उपसंहरति- तस्मादिति। सामान्यविशेपयुक्तं स्वरूपं प्रथमं प्रत्यक्षेण प्रतिपद्यते । एवं सामान्यविशेषविषयत्वेऽपि वस्त्वन्तरानुसन्धानाभावात्सामान्यविशेषरूपता न प्रतीयत इत्याह-वस्वन्तरानुसन्धानेति। ननु सामान्यविशेषौ विषयभूतावपिन प्रतीयते इति कथमवगम्यते इत्यत आह-अनुगत होति । धर्मिभूतमनुगतम्, हि सामान्यं न पुनर्धर्मभूतानुगतिमात्रम् , तथा व्यावृत्तश्च विशेषः न व्यावृत्तिः, तस्माद्वस्त्व- न्तरानुसन्धानाभावेन धर्ममूतानुगतिव्यावृत्तिप्रतिपत्त्यभावेऽपि धर्मिभूतमनुगतस्वरूपम् । विशेषस्वरूपच प्रविपत्तुं शकोतीति निर्विकल्पकमपि सामान्यविशेषविपयमित्यर्थः । ननु निर्विकल्पकानन्तरमावि सविकल्पकमपि किमेवमेवेत्याह-सविकल्प कन्विति। निर्विकल्पकानन्तरभाषि सविकल्पकं ज्ञान सामान्यं सामान्यरूपेण, विशेपश्च विशेषरूपेण विषयोफरोतीत्यर्थः। चोदयति । ननु यस्त्वन्तरानुसन्धानेति । इन्द्रियाणां फेवलं संघद्धार्यपाह- कत्वमेव, न पुनरनुवृत्तिव्यावृत्योरनुसन्धानशफिरपीति । ततः किमित्याह-इन्द्रिय सामर्थ्यसमुत्थमिति । इन्द्रियाणां तत्र सामाभावादेव सामान्यविरोपयोरनुवृत्ति- व्यावृत्त्यंशो कथं प्रत्यक्षविषयभूताविति । परिहरवि-उच्यत इति।

·, तव्यानुभविता संस्कारवशेन वस्त्वन्तरमनुसन्दधदिन्द्रियेण सामान्यविशे- पात्मना वस्तु शक्नोत्येव प्रत्येतुम् । तथा निर्विकल्पकेन सामान्यविशेषौ द्वे वस्तुनी प्रतिपद्यमानेनापि तयोर्भेदो गृहीतुं न शक्यते । न हि वस्तुमेदमात्रेण मेदबुद्धिः, किन्तु धर्मान्तरग्रहों- ऽपि भेदयुद्धौ सहकारी । तेनानुगतिव्यावृत्ती धर्मान्तरभूतेऽगृहतः सत्यपि सामान्यविशेषयोमेंदे मेदबुद्धिर्नासीत्, उत्तरकाले च यस्त्वन्तरानुसन्धानेन ते प्रतिपद्य भिन्नत्वमवसीयते । मेदे सति विशेषणविशेष्यमावावसाय इति, न निर्विकल्पकदशायां विशिष्टपुद्धिः। "सविकल्पकदशायान्तु विशेषणविशेष्यभावमवगच्छति । गुणप्रतीतावपि निर्विकल्पकं न विशिष्टतया द्रव्यमवच्छिनत्ति, द्रव्यगुण- योर्मेदानवगमाव । अन्वयव्यतिरेकाम्यां हि गुणजात्योर्द्रव्याभेदोऽव- गम्यते । न च निर्विकल्पकेऽन्वयव्यविरेकाद्यनुसन्धानमस्तीति, तेन न 'मेदग्रहः, अगृहीतमेदश्च तद न विशिष्टतां ग्रहीतुमीष्टे इति सविकल्पक एव विशिष्टप्रत्ययः। ननु निर्विकल्पकेऽपि सामान्यविशेषो प्रतिपद्येते, तर्हि तस्यां दशायां, विशिष्ट- धुद्धिरेवेत्यत्राह-तथा निर्विकल्पकेनेति । तयोस्सामान्यविशेषयो)दो प्रहीतुं न शक्यते, भेदज्ञानं न जायत इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति-न हीति । केन तर्हि भेदबुद्धि- रित्यवाह-किन्तु धर्मान्तरग्रहोऽपोति । कुत इत्याह-भेदबुद्धो सहकारोति । निगमयति-तेनानुगतीति । ततः किमित्याह-उत्तरकाले चेति । न केवलं जातिबुद्धावेव भेदबुद्धिर्नासीत्, गुणप्रतीतायपीत्याह-गुणप्रतीता. घपीति। कुत इत्याह-द्रव्यगुणयोरिति । कयमवगम्यत इत्यत्राह-अन्वयव्यतिरे. काभ्यामिति। ततः किमित्याह-न च निर्विकल्पक इति। निगमयति-तेनेति। निर्थिकल्पकदशायामिति शेपः। ततः किमित्याह महोतभेदश्चेति। तेन सवि- फल्पकदशायां भेदावगतिः, विरोषणविशेष्यावगतिरिति, गौरयम् शुष्ठोऽयम, गच्छति गौतमः, देवदत्तोऽयं दण्डीति पञ्चविधास्वपि कल्पनासु सविकल्पक एव विशिष्ट- प्रत्यय इति। - २ सिद्धिरिति मु.पु पा । सविक्यामित्येव १ 'सयोगी इति म पु पा.। ग्रहे इति म पु पा । ५ अवसीयत, इति मु पु पा 'अहमिति, मु पु पा ·. नामकल्पनायामपि शद्भवाच्यतायाः स्मर्यमाणाया एव 'विशेषणत्वम् । कर्मकल्पनाप्येवमेव व्याख्येया। 'प्रत्ययान्तरोपस्थापितेऽपि विशेषणे विशिष्ट- प्रत्ययो भवत्येव । प्रात्मनः प्रमात्त्वानिर्विकल्पकपृष्ठभाविनश्च सविकल्पकस्य गृहीतग्राहित्वेऽपि धारावाहिकन्यायेन 'प्रमाणत्वं वेदितव्यम् । विशेष्य- विशेषणमाातिरेकेणागृहीतग्राहकतापि मम्मरत्येव सविकल्पकस्य । अस्य च वाद्यवस्तुविपयत्वं जातिनिर्णये निर्णीतम् । न चेदमनिन्द्रियजं ज्ञानम्, नामकल्पनायां शब्दवाच्यतायाः स्मर्यमाणाया एव विशेषणत्वसम्भवाद्देवदत्तो- ऽयमित्यादिविशिष्टप्रत्ययविषयं विज्ञानं प्रत्यभिज्ञापजन्यत इत्याह-नामफल्पना- यामपीति। मनु मिन्नविषययोः संस्कारेन्द्रिययोः नेकज्ञानजनकत्वं दृष्टम्, सत्यम्, संज्ञि. प्रत्यक्षम् , संहाच स्मयते, तयोर्भेदामहाद्विशिष्टज्ञानकरत्वाज्ञानक्यमपि युज्यत इत्य- विरोधः। ददुकम्- "संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न याधते । संजिनः प्रागवस्थानान्न रूपाच्छादनक्षमा।। इति । गच्छति गौतम इति फर्मकल्पनाप्येवमेवेत्याह--फर्मक्ल्पनेति । ननु फर्म- कल्पने कर्मप्रत्ययोऽप्रत्यम इति कथं तन्निमित्तको विशिष्टप्रत्ययः, अन्यन तु प्रत्यक्षण विशेषणे दण्डादो दण्डीति प्रत्ययो युत्ता एवेत्यवाद-प्रत्ययान्तर इति । प्रत्ययान्तरेण विजातीयेनोपस्थापितस्यापि योपरणत्याविरोधादु युद्धिस्थत्यमेव विशेषणप्रयोजकम् मेकजातीय ययोपस्थापिवत्यमपीत्यनु मेयेऽपि कर्मणि गच्छत्ययमिति विशिष्टप्रत्ययो भयत्येवेति। नन्वज्ञाने भासमानोऽर्थः ज्ञानान्तराय फयं विशेषणं भवतीत्यत्राह-- आत्मनः ममातृत्वादिति । नन्वनुभयगृहीतायविपयत्वाद्यया स्मृतेरप्रामाण्यम् , तथा निर्विकल्पपेन गृहीतार्थविपयत्यात्सविकल्पवस्याप्यप्रामाण्यं स्यादित्यवाह-निर्षि- पल्पयोति। या निर्विकल्पकारसविकल्पकस्य विगेपयिष्यमायरूपार्याधिक्यादगृहीवाय- माहित्यमुपपद्यते इत्याह-विशेष्येति । मनु मरिकल्पज्ञानस्य न थाह्यविषयत्यं सम्मपति, विवल्यापारस्य वापरतुत्या. भाषान् "शदमानानुपाठी स्तुशून्यो पिकल्प" इत्युपत्यादिरयात्रादपिपरप. पस्येति । ननु निविकल्पपेन गृहीताविषयत्वे स्मृतिपदेयाप्रामाएपमित्यवाह- . बिर मिनि मला पारदरा पीति, मा प्रामामिनि, महापा 'मिदान मार देर दिन ·( १६७ ) इन्द्रियाधीनप्रवृतित्वात् । अपरोक्षार्थावभासो ह्ययं सविकल्पकप्रत्ययः । स तादृशो नेन्द्रियव्यापारमन्तरेणास्ति । निपुट्या निरूपणम्। सम्प्रति मातरि मितौ च प्रत्यक्षं व्याख्यातुमाह- "सर्वविज्ञानहेतृत्था मितौ मातरि च प्रमा। साक्षात्कर्तृत्वसामान्यात्प्रत्यक्षत्वेन सम्मता" ।। इति । इन्द्रियाधीनेति । सविकल्पकस्यन्द्रियकत्वमेवोपपादयति-अपरोक्षार्थेति । किमित्याह-स ताश इति । "मेयमातृप्रमासु सेत्यत्र मेये प्रत्यक्षत्वं दर्शयित्या न चेदमित्यादिना, इदानी मितिमात्रोः प्रत्यक्षत्वं दर्शयितुं, सर्वज्ञानानां मिती मातरि च प्रत्यक्षत्वं श्लोकेन प्रतिजानीते-सर्वविज्ञानेति । अतश्चेन्द्रियसंप्रयोगपूर्वानुभवजनितसंस्कारंव्याप्तिलिङ्ग- मित्येवमादिसर्वविज्ञानहेतूत्था-जायमाना संवित्तिः साक्षात्कर्तृत्वसामान्यात-साक्षा- कारित्वेनेत्यर्थः। ततः , अत्र मूले साक्षात्कर्तृत्वसामान्यादिति पाठो दृश्यते। इद च साक्षात्कारित्वमिति व्याख्यात व्याख्यात्रा । केचित् कोशेषु, दर्शनान्तरेषु च साक्षात्कारत्वसामान्यादिति, पाठी दृश्यते इति । २'अदमवधेयम्-ताविका घटचक्षुस्सयोगे सति अयं घट इति ज्ञान जायते, इदं व्यवसायरूपमिति वदन्ति । ततो घटमह जानाभीत्यपर ज्ञानमुत्पद्यते, अयमेवानुव्यवसाय इति गीयते । अनेन व्यवसायो गृह्यत इत्यङ्गीकुर्नन्ति । प्राभाक्रमीमासकास्तु-सर्वेषु स्मृत्यनुभवरूपेषु ज्ञानेपु त्रिपुटीमुररीकुर्वाणा घटमह जानामि, घटमह स्मरामौत्यनुव्यवसायात्मवमेव ज्ञानमभ्युपगच्छन्ति, नत्यय घट इति । ज्ञान ज्ञाता शेयम्, मितिर्माता मेयमिति चैतत्तितय त्रिपुटीत्यभिधीयते । सर्वेषु ज्ञानेषु आत्मा क्व, न तु पौ। परसमवेतप्रियाफलशालिव मंणो लक्षमिति गीयते। अतस्स जडो भवति । घटादिविषयो जड इत्यत्र न कोऽपि विप्रतिपद्यते। यदि शानमपि जड स्यातहि समस्तस्य जगत आन्ध्य प्रसन्यत । तथा चाभाण- "अन्यस्यैवान्धलानस्य विनिपात. पदे पदे"। इति । तस्मात् ज्ञान स्वप्रकाश अर्यात्मनो प्रकाशमित्येपितय्यम् । तच्च ज्ञानमात्रमविषयाऽऽमान, विषयविधया पटादिकश्च प्रमाशयति । मतमममस्ति । तत्रायमते ज्ञान यद्यपि न स्वात्मान विषयीररोति, न वाग्मानम्, तथापि तादात्म्यन स्वस्मिन्य्यवहार प्रयोजयनि, स्वसमवायेन आत्मनि ध प्यपहार प्रपोजपति । इदमेव प्रभावरमिधीयं प्राचीनप्राभाररमतमिति व्यवहरत्यभियुक्ता । त्र ·. ( १६८ ) 'या काचिद्ग्रहणस्मरणरूपाऽर्थप्रतीतिः, तत्र साक्षादात्मा माति । न ह्यविभासिन्यात्मन्यनवभासमाने विषया भासन्ते । सर्वा हि प्रतीतिरेवमुप- जायतेऽहमिदं जानामीति, न पुनर्जानातीत्येवं काचिद्बुद्धिरस्ति । तदा' च स्वपरसंवेद्ययोरनतिशयप्रसङ्गस्स्यात् । न च 'प्रत्ययान्तर- मितिमात्रोरपि मातुः प्राधान्यात्तस्यैव प्रथम प्रत्यक्षत्वं दर्शयन् स्वयमेव श्लोकं व्याचष्टे टे-या काचिदिति । याऽत्र ग्रहणस्मरणरूपा प्रतीतिः-प्रमाणरूपा, स्मृतिरूपा च या प्रतीतिः, तत्र साक्षादवगतरूपेषु प्रयोगेषु इदमहं जानामीति, इदं स्मरामीति मातृतयानुगमात् , कल्पनालाघवाच, सर्वत्र प्रमातृप्रमितिप्रमेयेषु त्रिपु संविदेकैव । अतश्व, मम घटः प्रकाशते नान्यस्य, तथा घटः प्रकाशते न पटः, तथा न सुप्तः, किन्तु जानामीति व्यावृत्ततया प्रकाशमानेपु निर्देशाच । यथा अर्थप्रतिबद्धव्यवहारजनकतयार्थ- संवेदनमित्युच्यते, तथा अर्थसंचित्कालीनमात्मप्रतिबद्धमहमित्यादिशब्दप्रयोगरूपन्य. यहारदर्शनात्मकसंवेदनमपि तदेव ज्ञानमित्यर्थः । नन्वात्मनोऽर्थस्य च भाने, कथं विषयत्वप्रतिषेध इत्यत्राह-नेति। श्रात्मन्य- भवभासमाने कदाचिन्न विषया भासन्ते, उत्तरकाले वेत्तृविषयज्ञानोत्पत्तिसमये विषयावभासाभावादित्यर्थः। किश्च प्रतीतिस्वभावादपि विषयवित्तावेवात्माऽवभासत इत्यभ्युपगम्यत इत्य- वाह-सर्वा हि प्रतीतिरिति । आत्मनो ज्ञानान्तरेणावभासमाने जानाठीत्यवभासनं स्यात्, न पुनर्जानामीति । ज्ञानान्तरेण वेद्यत्वे दूपणान्तरमाह-तदाचेति। घटवित्तिव्यबहारविषयत्व- अपरञ्च मतम्-ज्ञान स्व स्वाथयञ्च विषयीकुवत् स्वव्यवहारम्, स्वाथमव्यवहारन्च प्रयोजयतीति । इदमेव पूर्वमतादस्य मतस्य वलक्षण्यम् । एतदेव नष्यमाभाकरमत पच्चिकावर्तुम- तमिति बोद्धव्यम् । एतत्सर्व तत्वचिन्तामणिपर्यालोचनेनावगम्यते । यदुपज्ञं नव्यन्यायशास्त्रम्, स सर्वतन्त्रस्वतन्त्र गङ्गेशोषाध्याय स्वग्रन्यारम्भे इत्य प्रत्यज्ञामीत् यथा-- अन्वीक्षानयमाकलय्य गुरुभित्विा गुरूणा मतम् । चिन्तादिव्यविलोचनेन च तपो सार विलोक्याखिलम् ।। तन्त्र दोषगणन दुर्गमतर सिद्धान्तदक्षिागुरु- गङ्गेशस्तनुने मितेन वचसा श्रीतत्वचिन्तामणिम् ॥ श्लो-२] इति । अत्र श्लोके गुरूणाम् -प्राभावराणा मत ज्ञात्वा इत्यर्ष । ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम्, तत्र प्रमाणञ्चानुपदमेव वक्ष्यते। यावतीति म पु पा. २a तया हि इति म पु पा २b "तदा च स्वपरवेद्ययोरनतिशयस्स्या"दिति पश्चिवावचनं चतुर्या ध्यास्यात नारायणमहेन न्यायसिद्धिकता। अस्य मूलं प्रभाकरविषयस्य १९ सम प्रकरणम् । प्रमाणान्तरेति मु पु पा आत्ममु बारमप्रमेयेषु इति क. पुस्तरे ।

·. विपयत्वेन नियमः सम्भवति । एकप्रतीतिविपयत्वे युक्त एव सहोपलम्भ- नियमः। 'तस्मात्सर्वेरेव ज्ञानहेतुभिरात्मनि साक्षात्कारवती धीरुत्पद्यते । मेवात्मनः परवेद्यत्वादतिशय इत्युच्यते, यदि विषयवित्तावात्मा न प्रकाशते, ततो ज्ञानानां कर्मतया प्रकाशमाने परात्मवत्स्वात्माप्ययमित्यनेनाकारेण प्रकाशेत, न पुनरहमिति परात्मनो विलक्षणाकारेण । तदा स्वस्य वेद्यभूतपरात्मनश्चातिशयो न स्यादित्यर्थः। अथवा स्वपरवेद्ययोरनतिशयस्यादित्यस्यायमर्थः,-यदि विपयवित्तायामा न प्रकाशते, तदा मयेदं विदितमित्यनवमासे सति घटास्वस्य विशेषाभावात्परवेद्याद्धटा- स्वस्यातिशयो न स्यादित्यर्थः । अथवा विषयवित्तावामानवमासे, स्ववेद्यपरवेद्ययोरतिशयो न स्यात्, अन्य- स्यापि साधारणत्यात्, स्वस्य व्यवहारो न स्यादित्यर्थः । अथवा ज्ञानान्तरवेद्यत्वे त्यात्मनो ज्ञानान्तरवेद्यघटादेः, स्वस्यातिशयाभावाद्ध- टादियदिदन्तया प्रकाशनं स्यात्, न पुनरहन्तयेत्यर्थः । ननु यथा चाक्षुष रूपम् , श्रावणशब्द इत्यत्र चक्षुश्नोत्रयोरप्रत्यक्षत्वेऽपि ज्ञाना- न्तराधीन एय तद्गोचरव्यवहारः, तथाऽत्राहमादिशब्दप्रयोगो ज्ञानान्तराधीन एव भविष्य- तीत्यत्राह-न च प्रत्ययान्तरेति । प्रत्ययान्तरनिबन्धनत्वे प्रमेये सहोपलाम- नियमो नोपपद्यते, फिश्च ज्ञानान्तरनिबन्धनत्वे घटज्ञानोत्पत्यनन्तरं तावत्तद्वेत्तृविषय. ज्ञानान्तरमित्येकस्मिन्नेव ज्ञाने आयुपः पर्यवसानं स्यात, न विषयज्ञानान्तरावकाशः । किचात्मविपयज्ञानान्वरोदये कारणं न दृश्यते । अत्र याह्येन्द्रियाणां कारणत्वमिति- चेत्, मेचम्। प्रात्मनो द्रव्यत्वे सत्यस्पर्शत्वादेव इन्द्रियाणां कारणत्वासंमयात्, नापि मनसा, प्रमाणामावात। नन्वात्मा मानसप्रत्यक्षवेद्यः सुखसम्बन्धाश्रयत्वात् , मुखवदिति चेत्, मेयम्, सत्प्रतिपक्षत्वात्-आत्मा मानसप्रत्यक्षो न भवति, संस्कारसंबन्धाश्रयत्वात्संस्कार- पदिति । किञ्च मानसत्वे सुरसादिवविभुत्वं ग्राह्यत्यय स्यात् , तदात्मज्ञानपरंपराया- मेवायुपः पर्यवसानं स्यात् । किन फल्पनालापाथ विपयवित्तरेच वेत्तृव्यवहारानुगुण्यमानं फलप्यताम् , धर्मिकल्पनादो धर्मकल्पनेच लपीयसीवि न्यायात् । तेन घटज्ञानस्य व्यवहारकाल एवाई- जानामीति यतमानज्ञानमातृत्वप्रतिभासनियन्यनोऽयं वित्तिन्यवहार पय घटज्ञानस्यात्म- मानवे प्रमाणम् । अन्यथा ज्ञात इति स्यादित्ययः। उपसंहरवि-तस्मादिति । मात्मन. प्रमेयत्व भाहानामभिमतम् । तमिरान मनसि निघापारमन. अमरत्पनिय- सिनिशनमूर्त सपिंधीनिष्ठ भाननियम दयितुमस्य वारयस्य प्रवृत्ति । अयं भाव- যৰিী মামা গাধা মাষৰ ৰেষবিদ। তবে সব বিরিশিখি ·( १७० ) विपयापेक्षया प्रमाणान्तरत्वनिरूपणम् । नन्देवं तर्हि सर्व प्रत्यक्षं प्रसक्तम् ? यदि मात्रभिप्रायम्। इष्टमेव । प्रमेयामिप्रायमिति चेत् । न । सर्वत्र प्रमेयस्यापरोक्षत्वनियमामाबाद । स्मृतिष्वनुमानादिपु च न प्रमेयमपरोवम् । तेन प्रमेयापेक्षयैव प्रमाणान्त- रत्वव्यपदेश इति मन्तव्यम् । सर्वाश्व प्रवीतयः स्वयं प्रत्यक्षाः प्रकाशन्ते । तेन तासां स्वात्मनि युक्तमेव प्रत्यक्षत्वम्, प्रमाणत्वन । झानस्य स्वप्रकाशस्वनिरूपणम् । मेय-मात-प्रमाणानां प्रतीतौ विशेषः कः ? उच्यते- मेये मातरि च व्यतिरिक्ता प्रतीतिः साक्षात्कारवती, मितीत्वव्यतिरिक्ता। चोदयवि-नन्वेषमिति । सर्वेषु ज्ञानेष्विदमहं जानामीवि प्रयोगात्त्रयाणां प्रत्यक्षस्वाङ्गीकारात्सर्वमपि ज्ञान प्रत्यक्षमेवेति, नानुमानादिविभाग इत्यर्थः । परि- हरति-यदि मानभिप्रायमिति । शङ्कवे-प्रमेयाभिप्रायमिति । परिहरति- सर्वति। नियमाभावमेव दर्शयति स्मृतिषु अनुमानादिष्यिति। निगमयति- तेनेति । प्रमेयापेक्षयानुमानादिप्रमाणभेदव्यपदारस, मात्रपेक्षया सर्व प्रत्यक्षमेवेत्यर्थः । एवमात्मनः प्रत्यक्षत्वमुपपायेदानी सर्वज्ञानानां प्रत्यक्षत्वं यक्तुमुपक्रमते- सांश्च प्रतीतय इति । तत्रेदमहं गृहामि, स्मरामि इति या त्रितयमेव भासते, इन्द्रिय संस्कारलिङ्गादिकारणेायमान संवित्-मेयमात्रोरिष साक्षात्कर्तृत्वसामान्यात स्वात्म- न्यपि प्रत्यक्षेत्यर्थः। प्रमाणत्योति प्रन्यच्छेदः । प्रत्यक्षप्रमाणत्यश्वेत्यर्थः । ननु यथा मितो स्वापेक्षया स्वस्य मानत्वम् , तथा मेये मातरि च स्वापेक्षया तयोः यथा स्ववेद्य प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् । दृश्यत च विषयवितो मवेद विदितमिति सर्वदा सर्वत्र सर्वेपा प्रतिभास । आरमानवमासे स्वपरवेद्ययोरतिसयो न स्यात् । अस्ति च वलक्षण्य स्वस्पत कार्यतरच। स्ववेद्य स्वप्रतियोगितया प्रवाशते, परवेद्य परप्रतियोगिनया। स्वव्यवहार कार्यम्, तया परवेद्य परव्यवहार कार्यम् । मोज्य स्ववेदस्य परवेद्यानिशया, सोऽसति स्वभावे न सजापटीतीत्यर्थापतिरेव साहमिद्धी प्रमाणमिनि । तथा घटयहं जानामीति दर्तमानप्रतीरिव्यवहारो आयपमन्नरानुपपद्यमानी बान्मान समर्षयत । आत्मसाधिका सवित् स्वाययव्यतिरिक्तमिदा समंवभिन्यात्वात् पानादिवत् । बतस्सर्वार्थवित्तिषु आत्मा ग्राहस्तया भासत इति प्रघट्टवार्य । बस्य निराकरण शास्त्रदीपि. कानीवितत्वाविर्भावयोर १२५-१३०प्टव्यम् । अनुमानान्तरेप्विनि म पु पा प्रमेयसापेक्षयति प पु पा एप प्रतीती विशेष इति म पु पा, गपुनरानुसारी पाठ उपरि अग्निवेशित इति पयम् । 3 ·( १७२ ) किचाप्रकाशस्वभावानि मेयानि, माता च प्रकाशमपेचन्ताम् । प्रकाशस्तु प्रकाशात्मकत्वान्नान्य मपेक्षते। जाग्रतो हि मेयानि माता च प्रकाशन्ते। सुपुप्तस्य तदान तत् द्वयमपि प्रकाशते । न च तदानी हेत्वन्तरमाह-किञ्चेति । नन्विदमहं जानामीति विवयमवभासते, तस्य स्वयम्प्रकाशत्वाभ्युपगमे इतरयोरपि प्रकाशत्यमेवेत्यत्राह-जाग्रतो होति। ननु 1 तच्च ज्ञानमनादिना व्यवहारहेनुत्वमुच्यते, घटप्रकाश इति घटव्यवहारहेतुरित्यर्थः । स्वप्रकाश इति च स्वयमेव स्वव्यवहारहेतुरित्ययों बोध्य । एतेन ज्ञान स्वप्रकाशमित्यत्र स्वस्य प्रकाश स्वप्रकाश इति पप्ठीतत्पुरुपो वा, स्वश्चासौ प्रकाशश्चेति कर्मधारयो वेति विक्लयोक्त दूपणजात नाववाश- मासादयति। तो लक्षणप्रमाणसिद्धत्वात् ज्ञानस्वप्रकारात्वस्य न किञ्चिदनवद्यम् । तत्र ज्ञानाना स्वप्रकाशविपये मतत्रय दार्शनिकेषु प्रयते । तत्राद्य ताथागताना विज्ञान- वादिनाम, द्वितीयमद्वैतवेदान्तिनाम्, चरमञ्च प्राभाकराणामिति । तथादिमो ज्ञानातिरिक्त बाह्य वस्त्वपलपन् क्षणिक विज्ञाने स्वप्रकाश नानेत्यातिष्ठते । वासनावैचित्र्येणोपप्लवेन ग्राह्यग्राहकाकाररूपेण प्रकाशते । तत्र कर्तुकर्मभावविरोधो ज्ञाना- तिरिक्तस्थल एव पदं निधत्ते । अत स्वविषयत्वरूप स्वप्रकाशत्व तेषा निर्विवादम् । परमत्र शालिकनाथो मीमासाभाप्यपरिशिष्टे [१ १८] तन्मतमनुवदनित्य तन्मतमवतारयति "न हि परे कर्मवर्तृभाव ज्ञानस्येच्छन्ति, ज्ञान स्वरससिद्धप्रकाश स्वसन्तानवाहीति मन्यन्ते । न च स्वरस- सिद्धप्रकाशस्य परापेक्षास्ति येन कर्मकर्तृभावो भवेत्" इति । यद्वा तदा भवतु स्वविषयत्वरूप स्वप्रकाशल सौगतानामभिमत इत्यत्र नास्ति विप्रतिपत्ति । अद्वैतवेदान्तिनस्तु ज्ञान द्विविधम् ब्रह्मण स्वरूपभूत वृत्तिरूपञ्चेति । वृत्तेरन्त करण- परिणामरूपत्वेन अन्त करणस्य जडत्वात् वृत्तेजंडत्वम्, स्वरूपभूत तु स्वयम्प्रकाशमेक उत्पति- विनाशरहितमिति वदन्त नामरूपान्या व्याकृतस्यास्य प्रपञ्चस्य सदसद्भया निर्वस्तुमाक्पत्वेन अनिर्वचनीयता सङ्गिरन्ते । तन्मतवेद्यत्वे सति अपरोक्षव्यवहारविपयत्वयोग्यत्व स्वप्रकारा- स्वमिति परिष्कृत प्राशे । प्रामाकरमीमासकास्तु सर्वदा ज्ञानमुत्पद्यमान विपयात्मानौ प्रकाशयदेव प्रयासते दीपवत् इति वदन्त सविषयविज्ञानस्वप्रकाराता मन्यन्ते। अतस्तन्मते विषयात्मानो विहाय ज्ञान कदापि नोदेति, यदा ज्ञान प्रकाशते, तदात्मानी सहव प्रकाशेत । सहात्मिनो प्रकाश । विषयवर्तमानतादवाया ज्ञानस्य विपयसहभाव उपपद्यत । अतीता--- नागाविषयसहभावो ज्ञानस्यानुमानविषया सिध्यति । यया-अनीतबुद्धि अतीतविषयमहिता तद्विपमहानादियुद्धिजनकत्वात् वर्तमानबुद्धिवदिति । एतेन केवल साने प्रत्यक्षमिनि वदन्तो योगाचारा निरस्ता । यतो हि ज्ञानप्रकाशनवेलाया ज्ञानातिरिक्तो विषयात्मानो सह प्रायते । अन केवलस्य ज्ञानस्यैव प्रत्यक्षता इति न घटते । इद मत ज्ञानस्यानुमेयत्वेनार्यस्य प्रत्यक्ष- त्वमङ्गीत्व निराकारि कुमारिलभट्ट । प्रभावरमिश्रस्तु बौद्धसम्मत स्वप्रकारात्वमनुसरनपि पिपुट्यारूपया निशियामिधारया विज्ञानवादमन्छिनत्, अहो बुद्धिकोशल प्रभापमियस्ये- हावदधातु धीयना मुषिय इति। अपक्षन्त इति ग पुपा अत सवित्प्रकाशन - ·, ( १७३ ) तद् द्वयमपि नास्त्येव, प्रबोधे प्रत्यभिज्ञानात् । तत्र प्रकाशात्मकत्वे तु सुषुप्तिदशायामपि तत् द्वयं प्रकाशेत । तस्मादप्रकाशात्मकं तत् द्वयमप्यङ्गी- क्रियते। प्रकाशस्य स्वप्रकाशमानस्य सत्तेव नाम्युपेयते । तस्मात्स्वयं- प्रकाशसमय' एव मेयमावप्रकाशः । किञ्च स्वत एव यदुपपद्यते, न तन्त्र परापेक्षा युक्ता। मेयानां मातुश्व स्वयं प्रकाशो नोपपद्यत इति, युक्ता वयोः परापेक्षा। मितौ च काचिदनु पपत्तिर्नास्तीति स्वयम्प्रकाशैव मितिः । सौत्रान्तिकमतेन पूर्वपक्षः। तबाहुः-स्वयम्प्रकाशा चेन्मितिरभ्युपेयते, तदा निराकारस्य प्रकाशा- योगादवश्यमाकारोऽभ्युपगमनीयः । एकश्चायमाकारोऽवमासते, तेन प्रकाश एच तदाकार इति युक्तम् । सुषुप्त्यवस्थायां तयोः कि नास्तित्वमेवेत्यत्राह न च तदानीमिति। कुत इत्याह- प्रवोध इति । मेयमात्रोरपि प्रकाशात्मकताभ्युपगमे सुषुप्तिदशायामपि प्रकाशेनेत्यत्राह--- तत्र प्रकाशात्मकत्व इति । उपसंहरवि-तस्मादिति । ननु यदि मेयमानोरप्रका- शात्मकत्यम्, तकप्रकाशाधिरूढत्वान्मेयमात्रोरिव मितेरपि प्रकाश्यत्वमेवेत्यत्राह- प्रकाशस्य विति । तस्मादित्युपसंहारः। हेत्वन्तरवाह---किञ्वेति । कल्पनालाघवादिति भावः । किमतो भवतीत्यत आह-मेयानां मातुश्चेति । स्वप्रकाशत्वं नाम--स्वप्रतियव्यवहारे सजातीय- शानान्तरापेक्षानियतिरहितत्वम्। अर्थापत्तिस्तत्र प्रमाणम् । तथाहि-उत्पन्न- ज्ञानसम्बन्धिज्ञानमित्येवंरूपो वर्तमानव्यवहारस्तावदधिप्रतिपन्नः, स च झानान्तरेण नोपपद्यते, ज्ञानान्तरेण चैतज्ज्ञानसमये ज्ञानान्तराभावाज्ञात इति स्यात, न पुनर्जा- नामीति, तस्माद्वर्तमानव्यवहारान्यथानुपपतिः स्वप्रकाशत्वं साधयति । तदुक्तम्- "स्वप्रकाशा च संचित्तिरपत्त्याऽवगम्यते । वर्तमानावभासस्तु तस्य स्यादन्यतः कुतः ॥ इति । अर्थापत्तिरेव तदनवभासे सर्वानवमासप्रसादित्यनेनोक्तं दृष्टव्यम् । वत्राधिकारितारतम्येनेत्थं बौद्धाश्चत्वारो भवन्ति-सौत्रान्तिको वैभाषिको दोन- पथिको माध्यमिकञ्चेति । तत्र सौगान्तिकमतं वकुमारभते-तत्राहुरिति । यदि मीमां- सकस्यापि ज्ञानानां स्वयंप्रकाशत्वमिष्टम, वदा निराकारस्य प्रकाशायोगादेव साका- । प्रकाशात्मकत्वादिति पाठो खपुस्तके न दृश्यते । अप्रकाशक एव इति मुपु पा. ३ वश्चायमिति मु पुपा ४ स्वयम्प्रकारे चेति स.पु पा ५प्रमगानुमानेनेति ग पु पा.।

·1 किञ्च निराकारसे प्रकाशस्य प्रतिकर्मव्यवस्था नोपपद्यते, न हि तस्य सर्वार्थपु कश्चिद्विरोपः। अर्थाकारत्वे तु यस्याकारोऽसी, तस्येति घटते प्रतिविषयव्यवस्था। तदाहुः--"न हि 'संवित्तिसत्तयैव तद्वदना' युक्ता, तस्याः सर्वत्राविशेषादविशेषप्रसङ्गाद, वान्तु सारूप्यमाविशत् तत्सरूपयद् घटयेत्" इति। श्रत अर्थसारूप्यमेव प्रमाणमिति युक्तम् । व्यवस्था- पकतया हि प्रमाणानां प्रमाणत्वम् । अर्थसारूप्यञ्च व्यवस्थाहेतुः, न चक्षुरादिकम् , तस्यानेकार्थसाधारणत्वात् । किन वित्तिसंवेद्ययोः सहोपलम्भो नियत उपलभ्यते, न कदाचिदपि वित्तिमन्तरेण वेयस्योपलब्धिः, नापि विनवेयरहितायाः। रत्वमवश्यमाश्रयणीयमिति। ततः किमित्याह-एकश्चायमिति। एकस्यैवाकारस्य भानात्प्रकाश एव तदाकार इति युक्तमिति । ज्ञानस्य निराकारत्वे दूपणान्तरमाह-किञ्च निराकारत्व इति । निराकारत्वे प्रकाशस्य घटज्ञानं पटज्ञानमिति प्रतिकर्मव्यवस्था नोपपद्यत इति । कुन इत्याह-न हितस्येति । तस्य-प्रकाशस्येत्यर्थः। प्रकाशस्यार्थान्तरत्वेऽभ्युपगम्यमाने प्रतिकर्म- व्यवस्था युक्तवेत्यत्राह--अर्थाकारत्वे त्यिति। उक्तऽर्थे साक्षित्वेन सौत्रान्तिकग्रन्थ- मुदाहरति--तदाहुरिति । न हि वित्तिसत्तामात्रेणार्थविशेषप्रविपत्तिः युक्ता । कुछ इत्याह -तस्या इति। तस्याः :-विचः सर्यत्राविशेपादेव-विशेपाभावादेव । तां वित्ति प्रविशदर्थसारूप्यं सरूपयितुं-अर्थसमानरूपतां प्राप्तुं घटयेदित्याह-तान्त्यिति । यतो व्यवस्थापकत्वं सारूप्यस्यैव, अत एवार्थसारूप्यस्य प्रमाणत्वमित्याह-अत इति । व्यवस्थापकतया हि प्रमाणाना प्रमाणत्वं, अर्थसारूप्यञ्च व्यवस्थाहेतुः, न चक्षुरादिक, तस्यानेकार्थसाधारणत्यादित्याह-व्यवस्थापकतयेति । २ अथ सवितिसत्तैव इति प्रथमान्तपाठो दयते, शास्त्रदीपिकाया न्यायरत्नाकरे च सत्तयेति तृतीयान्तपाठो दृश्यते, तत्रैव स्वारस्यमनुभवद्भिरस्माभिस्स एव पाठो मूले निवेधित इति ध्येयम् । अस्यायमचं चविखद् ज्ञानसत्वेन इदं नील इद पीतमिति वक्तु न पाक्यते । सवितिसत्तायास्सर्वत्रा नीलपीतादावधिोपेण सत्वात्, अविशेषप्रसङ्गात् सवित्तिसत्तामात्र निखिलज्ञेयसाधारण मत , तस्मादिद नीलमिद पोतमिति विशेपो न स्यादित्यर्थः। किन्तु तत् याह्य वस्तु स्वेन रूपेण मवित्ति कुर्वत घटयत्--ज्ञानन विषयभावेन योजयेदित्यर्थः । विषय ज्ञाने स्वाकारमर्पयन् ज्ञान स्वसमानाकार दुर्वन् निरूपणीय करोनीति भावः । अत्र वेदान्तकल्पदरूषारोमलानन्द सरूपयदित्यत्र स्वरूपयन्तमिति पाठान्तरं दर्शयन् अर्थसन्द नित्यपुल्लिङ्ग दिप्यमध्याहृत्य व्याचल्यो इति ध्येयम् । अर्याकारत्वे इति ग. पु. पा।

·ये च 'परसरं व्यतिभिन्नावभासा भावाः, तेषां न सहोपलम्भनियमः । न घटस्य पटस्य नियमेन सहोपलम्भः, तेन भेदादनियमव्याप्ताद नियमो व्यावर्वमानोऽमेद एवावविष्ठमानोऽभेदं साधयति । तदुक्तम्- "सहोपलम्भनियमादमेदो नीलतद्धियो। [प्रमाण. था. रिति" एतेनैव न्यायेनाहमित्याकारकस्पालयविज्ञानस्य वित्तेश्यामेदस्समर्थनीयः। 'कथं वर्हि 'ग्राह्यग्राहकाकारद्वयः परस्परं भिन्नाः प्रतिभासन्त इति । उदाह:- ""मेदश्च भ्रान्तिविज्ञानर्दश्यतेन्दाविवादये।" प्र.वा. परि.३ श्लो. ३८६ । इति वित्तिवेद्ययोरभेद हेत्यन्तरमाह-किञ्च वित्तिवेद्ययोरिति । वेषभूतस्य नीला- चाफारस्य वित्तेश्च सहोपलम्भः। नियममेय दर्शयति-न कदाचिदपीति । चेयर- हिवाया उपलम्भ इति शेपः। ये परस्परं भिन्ना-अत्यन्तभिन्ना पटपटायाः, वेषां न सहोपलम्भ इत्याह-ये च परस्परमिति । एतदेयोपपादयति-न घटस्येति । निगम- यति-तेनेति । असहोपलम्भनियमान्याता दाब्यावर्तमानोऽभेद एयायविष्ठमानो भेदं साधयति । अमुमेवार्थ सोनान्तिनोकमित्याह-तदुतामिति । सदोपलम्भनियमादेय मादरुगृहीत्योरप्यभेदो युरू हत्यमाह-एतेनेय न्यायति । ननु मासमाहकगृहीतयो न भिन्नाः, उहि विचिवेतृयेद्यानां परस्परं भिन्नप्रतिभासः कथमुपपद्यत इति पृच्चति-कथं तहीति । गोचरत्वेन वेरुळं प्रन्थमुवाहरति- तदारिति । वस्यायम:-न परमार्थती प्रासपाहत्याफारस, एस्य 'यात्मात्य. विरोधात् । विकल्पो वेवायेय वयानस्यलक्षणायाम्वनौ । यधैकमेप स्यलक्षणं अत्यशिरापात्यपिरल्पयोराभयभूतं भवति, सदरनेफस्यभायमेव सच्याछिपिदोपाद- मासमाहयिकासी प्रयवंयतीति ।

·( १७६ ) तथाऽपरमुक्तम्- "परिच्छेदोऽन्तरन्योऽयं भागो पहिरवस्थितः । ज्ञानस्यामेदिनो भिन्नप्रतिभासो ह्युपप्लवः ॥" प्र.वा. परि. २. श्लो. २१२ । इति । भेदभ्रान्तौ चानादिभेदवासनैव निमितम् । एतद्विचारणीयम्--येयमाकारविशेषयोगिनी प्रतीतिः, सा कि 'वाद्या- दर्थादुपजायते, किं वा समनन्तरप्रत्ययादिति । तदुक्तम्- पुनरपि सौत्रान्तिकोक्तशोकमुदाहरति-तथाऽपरमुक्तमिति । ननु तर्हि भेद- भ्रान्तौ किंनिमित्तमित्याह-भेदभ्रान्तौ चेति । अतः केवलमेतदेव विचारणीयम्, साकारज्ञानं किं बाह्यादादुपजायते १ किवा समनन्तरप्रत्ययादित्याह-एतद्विचारणीयमिति। एतदप्युकमित्याह तदुक्तमिति । एवं विचारे कृते सौगता मन्यन्ते समनन्तरप्रत्ययमात्रादाकारविशेपोदयो नोपपद्यते, किन्तु देशकालप्रतिनियमबलेन समनन्तरप्रत्ययव्यतिरिक्तादेव वाह्याज्ञानोत्पत्तिरस्तु, समनन्तरप्रत्ययमात्रात्साकारज्ञानोत्पत्ती घटज्ञानानन्तरमपि पटज्ञानं जायेतेत्याह- विज्ञानवादे भेद काल्पनिक इति तन्मतोपपादनावसरेय श्लोकोऽवतारित शालिका- चार्येण-परिच्छेद इति । अस्यापपर्य-विज्ञानवादिना मते सुखाद्यात्मक स्वप्रकाश विज्ञान- मेपमिदमिति व्यवहार सङ्गच्छते। परिच्छेदो ग्राहकाकार मुखादेरन्तरन्य' । परिच्छेदादन्योऽय भागो ग्राह्य नीलादिहि स्थित इवाभाति सर्वेषाम् , यस्मात् कारणात् ज्ञानस्थाभिनस्य भिमा• कारी परमार्थतो न युक्तो, तस्मात्कारपादन्तर्बहिर्देशसम्बद्धतया भेदप्रतिभास: उपप्लव, न सत्य इत्ययं । परिच्छेदोन्तरान्योऽधमिनि म पु पा, परिच्छेदान्तरापोऽयमिति स्व. पु. पा.। अत्राकरपन्थानुसारो पाठो मूले सनिवशितोऽस्माभिरिति ध्येयम् । १ विज्ञानवादिना मतमुपपादयन् तेपा विचारसरण वाहार्यविपरिणीमुपविक्षेप पञ्चिकाकार । योज्य घट पद इति घटाकारादिक ज्ञान जायते, तकि बाह्य घटादिवमा- दायोपजायते, अथवा समनन्तरप्रत्ययापरपर्यायाग्निविकल्पकादिति । तव प्रमाणत्वेनोपन्यस्तो लोक । अस्यायमर्थ -यदि बुद्धिर्बाह्य नीलादिकमादाय वाहनीलादाकारा इत्युचते, सत्वमस्ति सा बुद्धिर्नीलाद्याचारविशेषयुक्सा। किन्तु सा वृद्धि हादर्यादुपजायते, अपवा वासनाप्रतिनियमावति विचारमर्हति । अप भाव-इद नौलमित्यादी ज्ञानातिरिक्तः कश्च- नोऽर्थो हेतुतया नोपलभ्यते, बुद्धिस्वरूपमात्रवेदनात् । वादाचित्कतया तस्या. विञ्चित्वारण व्यवस्थापनीयम् । तच्च बाह्यम्, वासना वा स्यादिति विचारप्रवाए। अब पश्चिनापारः समनन्तरप्रत्ययं सरायकोटो निवपति, प्रत्यस्तु वासनाम्, इति मुधियो विभावयन्तु ।

·( १७७ ) 'यदि बुद्धिस्तदाकारा सास्त्याकारविशेपिणी । सा बाह्यादन्यतो वेति विचारमिदमहति ।। प्रवा. परि. ३. श्लो. ३३४ । इति । तत्र सौत्रान्तिका मन्यन्ते-समनन्तरप्रत्ययमात्रादाकारविशेष इति न घटते, देशकालप्रतिनियमायोगात् । घटज्ञानानन्तरमपि पटज्ञानं जायते । यत्र च यदा पहिर्देशे घटोऽस्ति, तत्र यदि घटज्ञानमात्रमेव पटज्ञानोत्पत्ती हेतुः, तर्हि यदा यत्र पटो नास्ति, तत्र तदापि पटज्ञानं स्यात् । न चैवमस्ति। अतोऽस्ति समनन्तरप्रत्ययादप्यधिकोऽर्थो ज्ञानाकारोत्पत्तिहेतुः । किञ्च यथा मरीचिकाजलज्ञाने जलार्थिनः प्रवृत्तस्यार्थक्रिया न सम्भ- वति, तथा सम्यग्जलज्ञानेऽपि न स्यात् । न ह्यर्थशून्यत्वाविशेष सम्यग्जल- ज्ञानमिदम्, इदं नेति विभागोऽवकल्पते तस्मादायोर्थोप्यङ्गीकर्तुमुचितः । विज्ञानवादिमतेन सोत्रान्तिकमतस्य निरासः। तदपरे भ्रान्तमिति मन्यन्ते । तथा हि-न वायत्क्वचिदर्थस्याकारवि- " वति । एतदेवोपपादयति~यन च यदा चेति । घटज्ञानमात्रस्य पटज्ञानो- सत्ती हेतुत्वे पटसन्निधान इवासन्निधानेऽपि पटज्ञानं स्यात्, ज्ञानव्यतिरेकेणापेक्षणी- याभावादिति हेत्वन्तरमाह-यथा मरोविकाजलबान इति । कुत इत्याह-न ह्यर्थ- शून्यत्वायिशेष इति । मत्सतेऽर्थसदसद्भावाद्धान्तिरविवेकोऽपि युक्त इत्यर्थः। तेन ज्ञानाकारत्वेन वायोर्थोऽप्यङ्गीकर्तुमुचित इति । उपसंहरति तस्मादिति । एवमुपपादितं सौत्रान्तिकमतं माहायानिकमतेन निराकर्तुमुपक्रमते तदपरे भ्रान्तमिति। न तावत्स्वचिदर्थस्य विशेपाधायकत्वं साक्षादवगतम्, किन्तु कल्प्येत, वत्र धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लधीयसीति न्यायेन दृष्टे समनन्तरप्रत्यय एवं वरं कल्प्य. अय बुद्धिस्तयाकारा इते पञ्चिकाया पाठो दृश्यते । 'अर्थबुद्धिस्तदाकारा साक्षात्कारविशेपणा,' इति न्यायकन्दलीकारादिभिराइत पार । प्रमाणवातिके त्वन्यादुरा। तदनुसारो पाठो मूले निवेशितोऽस्माभिरिति ध्येयम् । निवेशिनी इत्यपि क्वचित्पाठोदृश्यते । यत्यादि---घटोस्तीत्यन्त पाठ मुदितपुस्तके नोपलभ्यते. ग पुस्तकानुसारेण वाससल्लग्नता निवेधित इति ध्येयम् । . ज्ञानादपीति मु पु पा. ५ परिकल्पते इति म पु पा. 'अोस्तीति स्वीकनुमिनि म पु पा. • सुदप्यारे आपचभ्रान्तमिति मु. पुपा *विपोपधायकस्वमिति मु. पु. पा.

·( १७८ ) शेपाधायकत्वं साक्षादवगतम् , कल्पनीयन्तु तद । तच दृष्टे समनन्तर- प्रत्यय एवं वरं कन्प्यम् । कार्यभूतज्ञानानां वेलचण्ये ममनन्तरप्रत्ययवैल- क्षण्यं हेतुरस्तु। तेन फिञ्चिदेव ज्ञानं कस्यचिदेव कुत्रचिदेव कदाचिदेव हेतुरिति प्रतिनियममिद्धिः । 'विज्ञानवादी चार्थक्रियामपि ज्ञानरूपामेव मन्यते । तेन किश्चिदेव जलज्ञानमर्थक्रियाजननसमर्थ, किञ्चिच न इत्यपि प्रतिनियमसिद्धिः। अपश्यञ्चार्थमन्तरेण विशिष्टाकारज्ञानोत्पत्तौ समनन्तरप्रत्ययस्य सामर्थ्यमास्थेयम् । अन्यथा स्वप्नादिप्वाकारप्रतिभासप्रतिनियमो न स्यात् । न च देशान्तरकालान्तरवविनामेव तत्र सामर्थ्यम्, अविद्यमानस्य सामर्थ्या- योगात् । 'अथानुभवजनिवसंस्कारात्तत्राकारप्रतिभासनियम इति चेत्, अस्तु तामिति हेत्वन्तरमाह-कार्यभूतेति। नन्वर्थसबन्धाभावे नीलज्ञान पीतज्ञानमिति ज्ञानानामय व्यवहारः कथमुपपद्यत इत्यत्राह-तेन किञ्चिदेवेति। न नीलार्थसम्बन्धा- नोलज्ञानम्, किन्तु स्वत एव नीलपीताद्यात्मन', नान्यसबन्धात् । तथा ज्ञानानामेव वत्स्वभावाऽस्तु, कि व्यथकल्पिवैरथैः । प्रयोगस्तु-यद्यत्प्रकाशते तचत्प्रकाशादभिन्न यथा-नीलावकल्पः, प्रकाशते चेद रूपादिकामात स्वभावहेतुः । यथा वा-यप्रकाश न भवति, न तत्प्रकाशते, यथा-शशविपाण, न भवति च प्रकाशस्वभावमसति ज्ञानत्वे नीलादिमिति व्यापकानुपलब्धिारति । ननु ज्ञानानामर्थशून्यत्वे सत्यर्थशून्यत्वाविशेषात्सम्यग्ज्ञानमिद, नेदमिति विभागः कथमवगम्यत इत्यत्राह-न द्यर्थशून्यति । विज्ञानवादी माहायानिकोऽर्थक्रियामपि विज्ञानरूपा मन्यते, तेन हेतुभेदात्किञ्चिदर्थक्रियाजनकम् , किचिन्नेतीत्ययमपि प्रति नियमस्सिद्ध इत्याह-तेनेति। अर्थमन्तरेण समनन्तरप्रत्ययमाहात्म्यादेव स्वमा- दिपु विशिष्टाकारज्ञानोत्पत्ति, नार्थवशादित्यवश्यमङ्गीकरणीया इत्याह-अवश्यञ्चेति । अनङ्गीकारे दोपमाह-अन्यथोत। तद्वजामशायामपि युक्तमाश्रयितुमित्यर्थः । ननु स्वप्नज्ञानाना स्मृतित्वादेशान्तरे विद्यमानस्यार्थस्य विशिष्टाकारज्ञानोत्पत्ती सामयमिति, न तनाथमन्तरेण ज्ञानोत्पत्तिरित्याह-न च देशान्तरेति । कुत्र इत्याह-अविद्यमानस्येति। ' बाह्याथान्य इत्यधिक पाठो मुद्रितपुस्तके दृश्यते । २ क्रियारारि समथमिति म पु पा अर्थानुभवति म पु पा ।

·( १७९ ) तावदेवम् । योऽसावनुभवः, सोऽपि तस्त्रानुभवान्तरजनिवसंस्कारादेवा- स्त्वित्पनया दिशा किमर्थाभ्युपगमेन। 'संस्कारोऽपि च संस्कारादिति, अनुभवपूर्वकमेव विज्ञानं कार्यकारणभावेन प्रवर्तते, तेनार्थानुभवाकाराव ज्ञानाव यदपरं विज्ञानं जायते, व विशिष्टस्वभावम्, ततोऽपि यदपरम्, तदपि विज्ञान विशिष्टस्वभावमेवेति, विज्ञानस्वभावविशेष एव भावना, वासना, संस्कार इत्यादिभिरशब्दय॑पदिश्यते । अर्थक्रियासम्बादयोग्यच ज्ञानं प्रमाणम् , इतरच नेति प्रमाणाप्रमाणभेदोप्युपपन्नः। तस्माद्विज्ञानान्या- कारविशेपयोगीनि हेतुफलभावेनानादिसन्तानवाहीनि सन्तु; उदविरेकी न कविदर्थो नामेति। विज्ञानवादिमनिराकरणम् । अत्रोच्यते-यनावदुक्तं ज्ञानस्य साकारत्वसिद्धये नार्थसारूप्यमन्तरेण प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धिरिति। वदयुक्तम् ; न हि 'कस्यचिदप्यर्थस्य स्वरूपमनु- भूतं साकारविज्ञानादिना। ज्ञानाकारपर्यवसितवृत्तित्वात्मज्ञानानाम् । यस्य च स्वरूपमे नावमितं, न तेन सह कस्यचित्सामग्यपरिकल्पनम् । न चापि ज्ञानाकारोदयशेनार्यो व्यवस्थाप्यमानः सरूपता परिकल्पगितुं शागते । असरूपादपि 'कार्यगवाफारोपपचेः । लाचारक्तपीजाकुरावस्थाया शत-श्रयानुभयेति । इदानीमर्याभावेऽपि तदानीमेवार्येन्द्रियसम्प्रयोगजा- नुभपझानेन संस्कारो जाता, तेन संस्कारेण वनाकारानियम इति परिहरति-- भस्तु तायदेचमिति। तझनुभवज्ञानमपि पूर्वानुभवजनितसंस्कारादेवास्तु, किमर्ध- नेत्यर्थशून्यमेव सर्वविज्ञानमिति । ननु नहिं मानादाय न्यविरिछस्संस्कार कि विधव इति चेत्तत्राह-संस्कारोऽपीति । ननु यदि सर्पमपि मानमर्थशून्यं, नहिं सर्यमा नानामकियासंबादाभायात्, प्रमाणाममाएभेदो न स्यादित्यत्राह- अयंफियेति । उपसंहरवि-तस्मादिति। एयमुपन्यस्त यौटम निरापर्नुमुपकमवे-भत्रोच्यत इति । यत्तायदित्यनुभाव्य परिहरति-तदयुकामति । पुन इत्याह-पानाकारवि । ततः सिमित्याह-यस्य चेति । ननु पेन रूपेण सानमुदीयते वेनैव रूपेणार्थ इति सानागरादेय फारएरूप-- मयगम्यत इति पेचमाह-न धापीति। पुत्र इत्याह असरूपादपति। एतदेयोप- गपुरारानुमाणे पाठ भगमलनकोगुनाराया। मनियमित काम। पिप पुका ·( १८० ) विशेषानवगमेपि रक्तकार्यस्योत्पत्तिदृश्यते । न हि यदाकारं ज्ञानमुत्पद्यते, तदाकार एवार्थोज्ञानस्योत्पत्ती निमित्तमित्यत्र 'किञ्चित्प्रमाणं प्रक्रमते। अपि च स्थूलाकारं ज्ञानमुत्पद्यते, 'परमाएवाफारवार्थः । साधारणा- कारा बुद्धिः, 'असाधारणाकारणार्थः इति, सारूप्यं किं भवति ? किच सारूप्यमात्रेण वेद्यत्वे 'वेद्यदकभावव्यवस्था नोपपद्यते । एकार्थविपयाणां सन्तत्यन्तरविज्ञानानां वेद्यवेदकत्वानुपपत्तेः । अथोत्पादकम् 'स्वरूपार्पकञ्च वैद्यम्, तथापि धारावाहिकज्ञानं पूर्व पूर्व उत्तरस्य उत्तरस्य वेद्यं स्यात् । अथाकारविशेषाधायकं वेद्यम् । एवमपि पूर्वपूर्व विज्ञानमात्र वैधमापद्यते । पूर्व पूर्व हि विज्ञानमाकारविशेपोदय- कारणमित्युक्तम् । अपि च निराकारत्वे संविदा प्रतिकर्मव्यवस्था नानुपपन्ना । अर्थ- प्रतिबद्धव्यवहारविशेषप्रवृत्त्यनुगुणों हि पुरुषस्य धर्मविशेषः-संवेदनम्, तच स्वयम्प्रकाशम् ! यत् अर्थप्रतिवद्धव्यवहारानुगुणवया प्रकाशते, तत् तदर्थ- संवेदनमिति व्यवस्थाप्यते । सहोपलम्मनियमच भेदेऽप्युपपद्यते। येच हि नीलधीः, सैव नीलस्यो- . पादयति हि यदाकारमिति। ज्ञानार्थयोः परस्परं वैरूप्यं दर्शयति-अपि च स्थलाकारमिति । ज्ञानार्थयोः सारूप्याहीकारे वेद्यवेदकव्यवस्थापि नोपपद्यत इत्याह-किञ्च सारूप्येति। कुत इत्याह-एकार्थविषयाणामिति । शङ्कते-अयोत्पादकमिति । परिहरवि-तथापीति । पुनश्शङ्कते-अथाकारविशेपेति । परिहरवि-पचमपीति । कुन इत्याह--पूर्वमिति । ज्ञानाना निराकारत्वेऽपि प्रविम्मन्यवस्था युक्तवेत्याह-अपि चेति । एवदेवोप- पादयति-अर्थप्रतिवद्धति। ततः किमित्याह-वति । किमतो भवतीत्यत आह-- यदिति। किञ्च सहोपलम्भनियमो विज्ञानार्थयो देऽप्युपपद्यत इत्याह-सहोपलम्भेति । नीलधोरेख नीलस्योपलम्भा, अतस्सोपलम्भमन्तरेण कथमुपलभ्यत इत्याह--- किन्चित्तमाणमस्ति इति ग पुपा २ परमाण्वात्मक्श्चेति मु पु पा असाधारणश्च विषय इति ग पु पा १ वदत्वापत्ते इति मु पु पा. ५ स्वरूपञ्चेति, मु पु पा ·( १८१ ) पलम्भः। 'कथं नीलोपलम्ममन्तरेण नीलमुपलभ्यते । किञ्चानेनेदमप्यनि- एमापद्यते। उपलम्भमन्तरेणाप्युपलभ्येतेति । सर्वस्यैव हि वस्तुनो न उपलम्भमन्तरेणोपलम्भ इप्यते। न ह्युपलम्भत एवोपलम्भः । 'किञ्चोपलम्भोपलभ्ययोर्मेदोऽसहोपलम्मनियमन्याप्त इति, नियमस्ततो यैव होति। उपलम्भमन्तरेणोपलम्भं छलेन दर्शयति-किंचानेनेदमप्यनिष्टमिति । १ नीलमन्तरेणेति मु.पु. पा २ विज्ञानवादिना ज्ञानाकारातिरिक्त वाह्य वस्तु व्यासैधताऽवश्यमेव तदभ्युपेतव्यम् । अभावज्ञान प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् । किञ्च विषयसारूप्यस्य विपयस्वीकार- मन्तरेणासम्भवात् । आन्तर ज्ञान वहिवंदभासत इति वत्कार प्रयुञानेन वाह्योऽर्थ स्वीकर्तव्य । अन्यथार्थसादृशस्य प्रतियोगिसापेक्षतया प्रतियोगिनोऽनङ्गीकारे सादृश्य- प्रतीतिरेव नोपपद्येत। तस्माद्वाह्य वस्त्ववश्यमेवानिच्छताप्येषितव्यमिति । अपि च ज्ञानज्ञेयभेदेन द्विविध वस्तु प्रथत इति समेषा वादिना सम्प्रतिपनम् । तज्ज्ञान ज्ञेयासम्बद्धमेव प्रकाशकमुत सम्बद्ध वेति द्वेवा विकल्प । तर नाद्य पक्ष क्षोदक्षमोऽतिप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षेऽपि गुणस्य ज्ञानस्य ज्ञेयेन सह सयोगसमवायवोरभावात् । न च विषयविपयिभाव सम्बन्धरशङ्कनीय । तस्य विपयित्व-विपयत्वरूपस्यैककमात्रनिष्ठत्वेन द्विष्ठसम्बन्धात्मकत्वा- भावात् । अतो विषयस्य ज्ञानेन सह तादात्म्यमेव सम्बन्ध इति कल्पनीयम् । सहोपलम्भ- नियमोऽपि ज्ञानज्ञेययोस्तादात्म्यमेवोपपादयति । अतो ज्ञानाकारातिरिक्तस्य बाह्यस्य वस्तुनो:- सिद्ध्या क्षणिक विज्ञानमेव तत्त्वमिति । इदमनुपपनम् --सविदि भासमानत्व विषयत्वम्, न तु सत्त्व कारणत्वं वेति, नयवीय्याम्-"अत्र ब्रूम” इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्याया अयमर्थ कणेहत्य विवेचितम् । अतो ज्ञानविषययो सबन्धे न काप्यनुपपत्ति । किञ्च ज्ञानज्ञेययो सहोपलम्भनियमो बौद्धरुपन्यस्त कीदृश इति विचारणीय । साहित्येनोपलम्भ , एकोपलम्भो वेति द्वधा विकल्प । तत्राद्य पक्षो न विचारमहति, यतो भिन्नयोरेव साहित्य घटते, नवनिनयो । अत सहोपलम्भहतुरभेदसापकत्वेन वौद्धरुपन्य- स्तोऽभेद साधयितुमशक्नुवन् तद्विरुद्ध भेदमेव साधयति, "विनायक प्रकुर्वाणो रचयामास वानरमिति न्यायात् । न द्वितीय -लोके वेदे वा सहरादस्पैक्त्ववाचक्त्व न प्रसिद्धम् । किञ्चास्मिन्पक्षेऽर्थस्य बहिरुपलम्मात् एकत्वेनोपलम्भो वाषित । सहापलभनियमञ्च ज्ञानज्ञेययोरुपायैपेयमादाय वोपपन्नो नाभेद साधयितुमीप्टे। अतोऽर्थज्ञानयो सहापरम्भ- नियम सुदूरपराहत । अपि च क्वचिद्विपयभेदेऽपि ज्ञान न भिद्यते। यया-घटनान पटज्ञानमिति, क्वचिच्च विपयभेदाभावेऽपि ज्ञानभेदो दृश्यते। यथा-घटानुभव, घटस्मरणमिति । मत एवमादिभिहेतुमिनिटेययोस्तादात्म्यासम्भवात् ज्ञान स्वातिरिक्त वाह्य वस्तु विपर्यावधया गृहातीत्येव सुन्दरमित्याह-'किञ्चेति । १ उपलब्धोपलभ्ययो द इति म पु पा । पुस्तकानुसारी पाठ मूले निवेशित दति ध्येयम् । .

·नीते। ( १८२ ) निवर्तमानोऽभेद एवावतिष्ठमानस्तेन च्यामस्तं गमयेत । उपलम्योपलम्भयोस्तु मेदेपि नियम उपपद्यते । उपलभ्यमन्तरे'णोपलम्भासम्भवाद । तेन तयो देपि सहोपलम्मनियमो दृष्टो नामेदं साधयितुं क्षमः। मित्र-वित्तिवेधयो देनापि सहोपलम्भनियमोऽस्तीति, तस्यापि विति- रूपत्वापचेवित्तरेकत्वं हीयते, ततश्च भेद एव सहोपलम्भनियम इत्युपपद्यते । किञ्च योऽपि वित्तधस्गभेदमाह, सोऽपि तापवैयप्रतिभासं 'नाऽवना- तथा सति कथमनुमानमुत्पद्यते। न हि प्रतीतिविपर्ययेणानुमा- नस्पात्मलाभोऽस्ति । यदपि ज्वालादिष्वमेदानुमानम्, तदपि न प्रतीति 'स्वार्थात्प्रच्यावपति, किन्तु सेवेयं ज्यालेति ग्रहणस्मरणरूपे द्वे प्रतीती व्यवस्थितविपये दर्शयति । उपलम्भविधुरस्य पदार्थमावस्योपलम्भादुपलम्भमन्तरेणोपलम्भोऽपि युज्यत इति ! यथा-शुलो पट इति शोक्यविशिष्टो घटः उपलभ्यते, न तोफ्लम्मायशिष्टः पदार्थ उपलभ्यते, किन्तु पदार्थमात्रमेवेत्ययः । अभ्युषयमाह-फिंचोपलम्भोपलभ्ययोरिति । उपलम्भोपलभ्ययो.दः सहो. पलम्भनियमहरात इति विरुद्धव्यापकोपलभ्या उपलब्धयोभंदा निपर्तमानी भेदऽपति:- मानः नाभेदान्यानस्सहोपलम्भोनियमस्तमभेद गमयेदित्यर्थः । तस्मादुपसम्भोपलभ्य. यो)द एप नियमोनोपपद्यते, न पुनरुपलभ्यापलम्भयोरित्याह-उपलभ्यापलम्भपोरिति । पुन त्याह-उपसम्ममन्तरेणानि । गुख इत्याह तपोमर। उपलभ्योपलम्भयोमर त्रिभेद महोपसम्भनियमः, नाभेद इत्यपि पस्नु राम्यमिरयम्युएयरवेनाहरू किश पिलियेपोरिता सहोरलम्भदर्शनान, हास्यापि विचिस्पत्यापशे . फत्तमुक्त विस्तीपत। निगमयति-तवनि पोननियनसहरमममम, तो न भियते, यसरमापन्द्राद्वितीयपन्दनियतमहोरसम्म विमानम् । मानादोरमेर पत्याशियोsपि शिपम्यनि। निमोवस्य पन्द्रस्य নিয়নামান্তাঘঘিনী লেঃ। প্লিানবে না माानुरलम्भारनि भेट्नुष्का महोरलम्भार । नाभालादिपु मेरेर भारस्यभेदमटीतो सायामनुमेयभेदानुमान मनि प्रीमि.

·( १८३ ) इह तु भेदप्रतीतिः प्रत्येतव्यादेव व्यावर्तनीयेति, न वद्विरोधेनानुमानमुत्पद्यते । "भेदश्च' भ्रान्तिविज्ञानदृश्यतेन्दाविवाद्वये"। इति चानुपपन्नम्। न हि तत्र मेदो दृश्यते, किन्त्वेकस्मिन्नेव चन्द्रमसि नेत्रवृत्तिमेदेन द्वे प्रतीती जायते । तयोरिन्द्रियवृत्तिभेदादभिन्नेऽपि चन्द्रमस्यर्थद्वयविषयं व्यवहारं विम्दाः प्रवर्तयन्तीति, तत्र तत्रोक्तम् । यचेदमुक्तम्-स्वयम्प्रकाशायाः संचिदोऽभ्युपगताया नीलाद्याकारोऽ- स्तीति । तदप्ययुक्तम् । संविदभिन्नतयाऽवभासमानस्याफारस्य 'संविद्रू- पत्वानुपपत्तेः । निराकारा संवित्कथं प्रकाशेतेति चेत् । निराकारेवि किमु- क्तम् १ निःस्वभावेति चेत् । तदसत्, संविदः संवित्स्वभावत्वाभ्युपगमात् । अथ नोलाद्याकारेति चेत् । केयं राजाज्ञा नीलाद्याकारेणैव प्रकाशितव्यम्, विपर्ययेणानुमानोत्पत्तिः दृष्टेत्याह-यदपीति । “निगदव्याख्यातमेतत्। प्रश्वम् निगमयति-इह भेद प्रतीतिरिति । अतो भेदप्रतीतिः भ्रान्तिरेवेत्यत्रोक्तं मन्य- मनुपपमित्याह-भेदश्चेति । किश्च इन्दावपि न भेदो दृश्यत इत्याहन द्वि तति । कि तहि रश्यते ? इत्यत्राह-किं त्वेकस्मिनिति । ततः किमित्याह--- तयोर्मेदादिति। वन वनोळम्-अख्यातायुमित्यर्थः । अनुभाषते-यश्चेदमुक्तमिति। परिहरति तदप्ययुक्तमिति । सुगमम् । शङ्कते-निराकारेति। फिमुक्तमिति शहते-नि:स्यभायेति । परिहरवि-तदिति । वत्-निरस्वभावत्यम् । कमित्याह-संचिद इति । पुनरपि शस्ते- नीलादाकारेति। परिहरति-फेयमिति । तदप्ययुकमिति । ' 'सहापलम्भनियमात्' इत्यादि पद्य ईशानुपूर्वी प्रमाणदातिवादिलोहान्या नालभ्यत इति प्रागवावाचाम । परन्तु एतदर्थप्रतिपादारोगा प्रमाणवातिर, प्रमाणवातिकमाये चापलभ्यन्त । सा सवयमानस्य नियमन घिया सह । विषयस्य ततान्यत्व पनागरण मिध्यतीत्याचा । भददर प्रान्तिविज्ञानं दृश्यतन्दाविधाये। इत्यस्पोराराम् । सवितिनियमा नास्ति निनयोनीलमीता (प्र. वा. ना. ११३८९) इति । विपत्तिासमिति म पुपा। परिपायषणानुपपत्तरिति म पु पा । तास्वीति, म पा। मारपानकि पुस्। अथ यथा-- ·, ( १८४ नान्येनेति । प्रकाशे तु सति 'यद् यथाभूतं प्रतीयते, तत्, तथाभूतमित्यम्युपगमो युक्तः। यचोक्तं व ज्ञानस्याकारोऽवभामत' इति । तदप्ययुक्तम् । तत्रापि वहिरवभासित्वात्संविदः । न च सा पहिरिपया न भवति । तस्याः 'पूर्वानुभवाहितसंस्कारोबोधवशेन पूर्वानुभूतवस्तुविषयत्वात् । कथं वर्हि पूर्वानुभूतत्वं नानुसन्धीयते, 'कथं चानुभूयमानत्वाध्यवसानमिति । उच्यते । मंस्कारोबोधनिमित्तेयं स्मृतिरिष्यते । संस्कारोदोश्वाऽदृष्टनिवन्धनः । वस्य सुखदुःखहेतुत्वाद। स्वप्नेऽपि सुखदुःखानुभवात् । तेन वायत्येवांशे तददृष्टं संस्कारमदोधयति, यावत्येव सुखं दुःखं वोपपद्यते । न चानुभूतांश- स्मरणे सुखदुःसोदय इति, न च तत्र संस्कारोदोधः, नापि स्मृतिः। अत एव च गृहीतांशानवधारणेऽनुभवमात्रमेवाशिष्यत इत्यनुभवाध्यवसायोऽपि समर्थितः। यत्पुनराहुः---जडस्य प्रकाशायोगात्प्रकाशात्मक एवाकार इति। तदपि न चतुरस्रम् । जड इति किमुक्तम् १ अप्रकाशात्मक इति चेत्, न । अप्रकाशात्मकस्यैव प्रकाशाद्वयतिरिक्तस्य एप प्रकाश इति प्रकाशादेव सिद्धम् । तत्रापि-स्वप्नेऽपीत्यर्थः। कथमित्याह-पूर्वानुभवेति । पृच्छति-कथं तहति। परिहरति-उच्यते। संस्कारोद्योधेति । ततः किमित्याह-तस्येति । ततः किमित्याह-स्वमेऽपीति । निगमयति-वेनेति । यत्र सुखं दुःखं बोत्पद्यते । तत्रैया- दृष्टं संस्कारमबोधयतीत्यर्थः । नापि स्मृतिरिति । संस्कारोबोधकामावान स्मृति- ज्ञानमपीत्यर्थः। यतोऽनुभवसत्त्वानुसन्धाने सुखं दुःखं च नास्ति, अत एवावभास- मात्ररूपवयाऽनुभयाध्यवसायोपीत्याइ-अत एव चेति । पुनरप्यनुभाषते--पपुनराहुरिति। परिहरदि-प्रकाशाब्यतिरिक्तस्यैव प्रका- शापेक्षा, न प्रकाशस्येत्यर्थः । यद्ययाभूत प्रकारात इति मु पुपा। २ क्वचित् झानस्यैवाकार इति पाठो दृश्यते । । बहिरवभासत्वादिति म पु पा । ४ भावनोदोधेनति मु पु पा । ५ व्या इति स पुस्तके पाठ । नेपमिति स.पु पा.! • तावत्येवाकारे इति. ख पुस्तके पा..

·( १८५ ) किञ्च चित्रपटज्ञाने' नानाभूतानामाकाराणामेकप्रकाशात्मकत्वविरोधा- दसद्भुतत्वमेवाभ्युपगतम् । चित्रावभासेप्वर्थेषु योकत्वं न युज्यते । सैव तावत्कथं चुद्विरेका चित्रावभासिनी ।। [प्र वा द्वि प श्लो २०८] इति 'चोदयित्वा,' उकम्- 'इदं वस्तु वलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा ययाश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा ॥ [प्र वा द्वि प श्लो. २०५] इति । यथा यथाऽऽकारा विचार्यन्ते, क्या तथाऽघटमाना विविध्यन्ते- शुन्या भवन्ति-असद्भूता भवन्ति इत्यर्थः । एवञ्च ते तावदाकारा असद्भूताः प्रकाशात्मानो न भवन्तीति, कथं प्रकाशन्ते । तथा ग्राह्यग्राहकमवित्तीनां भेदोऽत्यन्तासद्भूतः प्रकाशाननुप्रवेशी कथं प्रकाशेत ? तथा 'प्रमेयविमशों- किञ्च चित्राद्याकारे ज्ञानादहिभूतस्य जडस्य प्रकाशाङ्गीकारादेव, जडस्य प्रकाशा- योगात्प्रकाशात्मक आकार इति नोपपद्यत इत्याह-किञ्चेति । नानाभूतानां नीलाद्याकाराणामेकज्ञानाकारत्वविरोधादित्यर्थः । एतदपि तैरेवोक्तमित्युक्तं प्रन्थ--- मुदाहरति-चित्रावभासेष्वयिति। तैरेव परिहतमित्याह - इदं वस्तु बलाया. तमिति। बौद्धग्रन्थं स्वयमेव व्याचष्टे-यथा यथाऽकारा इति। निगमयवि- एपञ्चेति । ग्राह्यप्राहकवित्तीना भेदस्यासद्भूतस्य प्रकाशाङ्गीकारादेव ज्ञानादहिभूतस्य प्रकाशस्त्वयाप्यलोकत इत्याह तथा ग्राह्यग्राहकसंवित्तीनामिति मितिमात्रोरपह्नव- परिहारः प्रदर्शितः। प्रमेयापहवपरिहारप्रकारा जाविनिणय एचोका इत्याह तथा प्रमेयविमोत्था इति। २ चिनज्ञाने इति मु पु पा । एका बुद्धि विचित्राकारावभासिनी कथ घटत इति शङ्का निराकुर्वन् तदोयमेव वचन प्रमाणयति 'इद वस्त्वि'त्यादिना। अस्यायमर्थ - इद वस्तु अव्यभिचारिलिङ्गबलात् मायातमिति बुधा भवन्त यद्वदन्ति, तत् येन येन प्रकारेण अथदिकत्वेनानेकत्वेन वा अर्था नीलादय विचिन्त्यन्ते, तथा तथा विशीर्यन्तेन क्वचिदपि व्यवतिष्ठन्ते इत्यर्थ । पर पञ्चिकावार अन्यया श्लोकार्थ विवृणोति-न्यथा यथा आकारा विचार्यन्त इति । ३ अवेद बोध्यम्--भावरभाष्ये निरालम्बनवादः, शून्यवादश्वेति वादद्वय दृश्यते, तत्र 'शून्यस्तु' इत्यादिना माध्यमिकदर्शन न पूर्वपक्षितम्, किन्तु योगाचारप्रस्थानमेव । एकमेवेदं वादस्यानमिति मन्तव्यम् । तत्र योगाचार प्रमेयपरीक्षया ज्ञानातिरिक्त बाह्य वस्तु निराकुर्वन् ज्ञानमेकमेव तत्त्वमित्यङ्गीकरोति। माध्यमिको बाह्यमधमपहत्य निविषय- ज्ञानासम्भवेन ज्ञानमप्यपलपति । अत एवानन्तरोक्त. सर्वशून्यवादीति गोयते । योगाचा. अव 24 ·( १८६ ) त्यास्तु बाझार्थापद्धवप्रकारा जाविनिर्णय एवं प्रायशो विकल्प्य निराकृता इति, ते नेह प्रस्तूयन्ते। ये पुनर्जाग्रत्प्रत्ययानां स्वमप्रत्ययदृष्टान्तेन प्रत्ययत्लादित्यनेन हेतुना चाद्यार्थशून्यत्वं प्रतिपादयन्ति, तेषां पाह्यविषयसकलप्रतीतिविरुद्धः पक्षः । 'दृष्टान्तीकृतस्यापि स्यमादिप्रत्ययस्य वाह्यग्राहसमर्थनेन हेतोविरुद्धत्वं दोष, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वञ्चोदावनोयम् । तस्मात्स्वयम्प्रकाशत्वेऽपि संविदो जामत्प्रत्ययो मिथ्या, प्रत्ययत्वात्स्वमादिप्रत्ययवदिति, 'शून्यवादिनोक्तमनुमान- मर्थतोऽनुभापते-ये पुनर्जाग्रदिति । परिहरवि-तेपामिति । प्रतिज्ञा तावत्प्रत्यक्ष- पाधितेत्यर्थः। तथा हेतुरपि विरुद्ध इत्याह-दृष्टान्तीकृतस्येति। स्वमप्रत्ययाना- मन्येपाश्च यथार्थत्वसाधनादेव विरुद्ध इत्यर्थः । तथा दृष्टान्तोऽपि साध्यविकल रमाध्यमिकयो ह्यापह्नव साधारण , ज्ञानापलापस्य तन्मूलभूतार्यापलापनिराकरणेनैव निरा- करण भवतीति मन्यमानी मीमासाभाष्यकार प्रमाणविरोधेन महता युक्तिमालेन विज्ञान- वादमेव निरास्थत् । अयमेव पन्था भाट्ट प्राभाकरमीमासकश्च स्वग्रन्थेषु समाद्रियते स्म । तत्र बाह्यापिलाप प्रमेयपरीक्षामुखेन प्रमाणपरीक्षामुखेन चेति द्वेधा भवति । तत्रभवान् भाप्य. कारः प्रमाणपरीक्षामुखेन वाह्यापिलापपक्ष निरस्य, प्रमाणवलेन बाह्य वस्तु स्थिरीचकार । य इदमवयविद्रव्यमवयवव्यतिरेकेणानुपलम्भात्परमाणूनामतीन्द्रियत्वेन नैव बाह्य वस्तु प्रतिषेध- मर्हतीति पर्यनुयोग , स प्रमाणवलेनव निराकृतो भवतीति मत्वा, प्रमाणपरीक्षाद्वारेण बाह्या- पिलापपक्ष प्रतिचिक्षेप, प्रमेयपरीक्षाञ्च मूचयामास । शालिकाचार्यस्तु जातिनिर्णयाख्ये प्रकरणे प्रमेयपरीक्षामुखेन बहीभिर्युक्तिभिस्तदपह्नव निराकृत्याश्वयवि द्रव्य प्रसाधयति स्मेत्याच- येनाह--'प्रमेयविमर्शोत्थास्तु' इत्यादिना । ' दृष्टान्तीभूतस्येति मु पु पा । २ विज्ञानवादिनो योगाचारा द्विविधा प्रयन्ते। तत्र केचन ज्ञान निराधारमिति- वदन्तोऽनुमानेन ज्ञानाना बाह्यालम्बनशून्यत्वापरपर्याय निरालम्बनत्व साधयन्ति । अपरे तु ज्ञान साकारमिति युवाणा विज्ञानवादिन एव शून्यवादिन इति मीमासका आशेरते । न तु माध्यमिका प्रकृते विवक्षिता इति ध्येयम् । ३ विज्ञानवादिलो योगाचारा ज्ञानाकारातिरिक्तस्य बाह्यस्य वस्तुनो निराकरणाय प्रकारदयमातिष्ठन्ते प्रमाणपरीक्षाद्वार, प्रमेयपरीक्षावारज्येति । तथापि प्रकारद्धयमस्ति, आध निरालम्बनत्वसाधकानुमानम् , द्वितीयञ्च बाह्यग्रहणे प्रत्यक्षस्यासामध्यम् । तत्रानुमानमः सर्वे प्रत्यया निरालम्बना प्रत्ययत्वात् , स्वाप्निाप्रलयवदिति अत्र प्रत्ययमारस्य पक्षत्वे सिद्धसापन, दृष्टान्तासिविश्व स्याताम् । अतो जायत्प्रत्यया इति पक्षाविशेषण, तथा च मे पूर्वोक्तदूषणलेशावकारः। तथा च सर्वे जाग्रप्रत्यया इति पशनिदेश। पत्र निरालम्बनशब्देन ज्ञानाकारातिरिक्तबाहाकारशून्यत्व विवक्षितम् । तथा च सर्वे जायत्प्रत्यया ज्ञानाबाराति. ।

·( १८७ ) न वायग्राह्यापन्हव इति स्थितम् । संविदः स्वयम्प्रकाशत्वे शङ्कानिरासौ। 'ये लाहुः- - 'अगन्यग्रं यथात्मानं नात्मना स्पष्टुमर्हति । स्वांशेन ज्ञानमप्येवं नात्मना ज्ञातुमर्हति ॥ [.टी] इति । तत्र यदि कर्मकर्तृत्वानुपपतिरुच्यते, ततो न किञ्चिदवहीयते। न हि वयं कर्मकर्तृमावमभ्युपेमः। अथार्थप्रकाशरूपायाः स्वयम्प्रकाशता विनि- इत्याह-दृष्टान्तस्येति । स्वप्नादिष्वपि यथार्थत्वसाधनेन मिध्यात्वाभावात्साध्य- विकल इत्यर्थः। सर्वप्रत्ययाना मिथ्यात्वे मिथ्यानुमानस्यापि मिथ्यात्वात्सर्वस्यापि मिथ्यात्वम्, सर्वस्यामिथ्यात्वेऽनुमानस्याप्यमिथ्यात्वात् सर्वस्य मिथ्यात्वं तदाऽनुमा- नस्यामिथ्यात्वमिति *चक्रकं स्यात् । उपसंहरति-तस्मादिति । संविदः स्वयं प्रकाशत्वे, न बाह्यापहव इत्यर्थः । स्वयम्प्रकाशो न संभवतीत्यत्र परैः दृष्टान्ततयोक्त श्लोकं परिहर्तुमनुभापते- ये त्वाहुरिति । परिहरति-तत्र यदीति । एकस्य कर्मकर्तृभावासभवोऽनेनोच्यते, ततो नास्माकं विरोधः। अनभ्युपगमादिति शङ्कते-अथार्थप्रकाशेति। परिहरति- रिक्तवाह्यालम्बनशून्या , प्रत्ययत्वात्, स्वाप्निकप्रत्ययवदित्यनुमान परिनितिष्ठति । अनेन चानुमानेन प्रत्ययत्वेन हेतुना सर्वेषु अय घट इत्यादिजाग्रत्प्रत्ययेषु वाह्यालम्बनशून्यत्व साध्यते । अतो ज्ञानातिरिक्त बाह्य वस्तु नास्तीत्यत्रेदमेवानुमान प्रमाणमिति तेपामाशय । अत्र प्रतिविधीयते तथा हि-अस्मिननुमाने पक्षत्वेनाभिमतो य प्रत्यय , स कर्तृ-वरण- कर्म भावसाधनेषु व्युत्पन इति वक्तु न शक्यते, तत्र कर्तृभावादिषु स्ववाग्विरोध , यत कर्तृकरणा- दिवाचक्त्वे धर्ममिप्रतिपादकयोश्शब्दयोविवक्षावशन प्रतीतो करणत्वसम्भवात् । तयोनिरा- लम्बनत्व केन वार्येत । शब्दस्य निरालम्बनत्वञ्चाभिधयशून्यत्व विना नान्यत् । अतो वाग्विरोध । कमिणि तु सिद्धसाधनम् । किञ्चात्मधर्म प्रत्यय पक्षीक्रियते, उत स्वतन्त्रो वा इत्यादिविकल्पे सति दूपणा. सहत्वात् । एव साध्यस्वरूपमपि प्रत्यक्षविरुद्ध सर्वेपा प्रत्ययाना सालम्बनत्वेन निरालम्बन- त्वस्य शशविपाणवदत्यन्ताप्रसिद्धत्वात् । एवञ्च प्रत्ययत्वहेतुनिरालम्बनत्वं सापयितुमशक्नु. पतविरुद्ध तदभाव साधयेत् , कार्यत्वमिव शम्दानित्यत्वसाधनाय प्रयुक्तम् । अत साध्या- भावव्याप्तत्वाद्धतीविरुद्धतेत्याद्याशय मनसि निघायाह-प्रतिशेत्यादिना ॥ यत्वाह इति मु पु पा। स्पग्रहसापेक्षपहसापेक्षग्रहसापेक्षग्रहविषयत्व पक्रमित्युनलक्षणं च बोध्यम् । मानस्य स्वयं प्रकाशत्वे शानानुमेयत्ववादिना रस्तुभावविरोघरसदृष्टान्तमुपन्यस्त' । यपा -अगुलि परगतस्पर्धकार्य करोति। अप स्यगते सन्दगुल्यन्तरमपेक्षत, तया पटादिक .

·( १८८ ) वार्यते, ततः प्रतीतिविरोधः। किञ्च प्रतीतियलेन 'यैरेकस्यात्मनः कर्वकर्म- भावोऽभ्युपगम्यते, कथमिव ते संविदोऽपढुवीरन् । अपि च ज्ञानमनुमेयमिप्यते। तदनुमाने नार्थसचामान लिङ्गम् , वस्य वदपिनाभावनियमाभावात् । अथार्थज्ञानमित्युच्यते, तदपि नोत्पचि- मात्रेण लिङ्गम्। अनवभासमाने उत्पन्नानुत्पन्नयोरविशेपाव । न बनवभार- ततः प्रतीतिविरोध इति । किञ्च यथैकस्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वश्च प्रतीति- बलेन त्वयाङ्गीक्रियते, तथा प्रतीतिबलादेव संविदोऽप्यनीकर्तुमुचितमित्याह-किञ्च प्रतीतिवलेनेति। ननु विज्ञानक्रियाशक्तिस्वभावभेदेन द्रव्यभेदरूपत्वादात्मनस्तथात्वं युक्तमेव, न तु संविदः स्वरूपद्वयाभावात् । उच्यते-एवमपि विज्ञानांशस्य प्राइकैकरसत्वाद्, द्रव्यांशस्य प्रायैकरसत्वाद्, एकस्य वस्तुनो ग्राह्यमादकत्वमनुपपन्नमेवाभ्युपगतं स्यात् । किश्च लिङ्गाभावाज्ञानस्यानुमेयत्वं न संभवतीत्यभ्युञ्चयत्वेनाह अपि चेति । कुत इत्याह-तस्य तदविनामावेति। अर्थसत्ताया ज्ञानाभावेऽपि संभवादित्या। किञ्च नित्यभूतानां पदार्थानां सर्वदा सत्त्वादेव सवज्ञानेऽपि लिङ्गत्यं स्यात् । पुनश्शङ्कते-~ अथार्थवानमिति । अर्थाश्रितया ज्ञावत्या ज्ञानानुमानमित्यर्थः। परिहरति- तदपोति। एतनोत्पत्तिमात्रेण लिङ्गम, उत्पत्त्यसंभवात्। तथाहि-अतीतानागतविपये तस्यात्पत्तिर्नोपपद्यते, नद्याश्रयमन्तरेण तदाश्रितस्योत्पत्तिस्संभवति, कि विपयगतत्वे तु तद्गतरूपादिवत्सर्वसाधारण्यासःरुपलभ्येत ! ननु शतं पिप्पल्यो भक्षिता इत्यसदाश्रयापि संख्योत्पद्यते, तथा ज्ञावताऽप्युत्पद्यते, यथा घोत्पन्नापि द्वित्यादिसख्या न रूपादिवत्स1रुपलभ्यते, किन्तु यस्यैवापेक्षाधुद्धिः, स एवोपलभते, तथापि भविष्यति । तथा द्वित्वादिकमपेक्षावुद्धिविनाशाद्विनश्यवि, एवं ज्ञाततापि जनकविज्ञाननाशाद्विनक्ष्यति, यथा च द्वित्वं प्रत्यक्षद्रव्यवति प्रत्यक्षम, अनुमेयेत्वनुमेयम्, वथा साततापि भविष्यतीति न कश्चिद्विरोधः। - प्रकारायदपि ज्ञान स्वस्य प्रकाशनायाऽन्यदपेक्षेत । अतो ज्ञानस्वप्रकाशत्व न युज्यत इत्याम- येनाह-अडगुल्यामिति । अस्यैद समाधानम् । कर्मक्तभावविरोध कारवस्थल एवं प्रसरति, न ज्ञापकस्थले। तत्र दीपादिदृष्टान्तेन स्वपरनिहिरीत्या न विरोध इति विपमो:- दगुल्यादिदृष्टान्त । यतो हि सयोगस्य द्विष्ठत्वेन स्पर्मासभवात् कर्मक्तभावविरोध कारकस्थल एव । अत घट प्रदाशते, घटमनुभवतीत्येवस्य कर्मक्लृभाव, स्वदत रोचते इत्यादिवत् धातुभेदनिकाधना, नाभेदनिबन्धन इति ध्येयम् । शून्यवादनिरासप्रस्तावे भाप्पकारो ज्ञानातिरिकवस्तुसाधनाय " हि बहिदेशसम्बर प्रत्यक्षमुपलभ्यते" इत्यादिभाष्यमन्दर्भण ज्ञानाकारातिरिक्त बाह्य वस्तु प्रयापयाम्बभूव । प्रदञ्च भरप्य धर्मकीतिना दूषितम् । ज्ञातव्यतिरिक्तप्रतिभाम्रो ज्ञानापेक्षया, मविदक्षपा, बात्मापेक्षया देति विकल्पजालेन । तत्र वार्तिक्यारो दूपणमिद निराचिकीर्ष प्ररारान्तरं १ ·( १८९) मानं लिङ्ग लिङ्गिनमनुमापयति । न चार्थज्ञानस्य ज्ञानन्तराधीनमवभासनम् । न च ज्ञानान्तरादवगमः । ज्ञानान्तरादवगमेन अवगमे चाऽनवस्थाप्रसगाव । तस्मादर्थज्ञानं स्वयम्प्रकाशमेवाम्पुपेतव्यम् ।' एतेन ये सुखादिवन्मानसप्रत्यक्ष ज्ञानान्तरमेव ज्ञानसद्भावे प्रमाणमाहुः, तेऽपि निराकृताः। स्वयम्प्रकाशत्वेनाऽप्युपपत्ती पराधीनत्वकल्पनाऽनुषपन्ने- त्युक्तमेव । उच्यते-न खलु संख्या भूतभविष्यद्विपया जायते, किन्तु योग्यतामात्रात्स्मृत्यैव तदाश्रयसंख्याव्यवहारः क्रियते, प्रतियोगिभावस्त्वविद्यमानस्यापि संभवति, प्रभावे तु अविद्यमानस्यैव प्रतियोगित्त्वदर्शनात् । अथ ममापि ज्ञानाश्रयं प्रमेयप्रतियोगिकमिति चेत्तर्हि नामान्तरेण विज्ञानमे- वाङ्गीकृतं स्यात्, तस्यानुत्पत्तिोपपद्यते । तथापि किमुत्पन्नमात्रेण ज्ञानानुमाने लिङ्ग- मुत ज्ञातं वेति विकल्पो हृदि निधाय, प्रथमपक्षे दूषणमाह-अनवभासमान इति । किश्चानवभासमानस्य लिङ्गत्वमपि न संभवतीत्याहन ह्यनवभासमानमिति । द्वितीयपक्षे दुपणमाह-न चार्थशानस्येति । कुत इत्याह-वानान्तरादिति । ननु स्वजनकज्ञानवेचं किमिति न भवति । उच्यते-तदिन्द्रियसंयोगाजायमा- नत्वात् । यदिन्द्रियसंयोगाद्यज्ञानं जायते, सोऽथरतज्ज्ञानेन विषयीकत इति नियमात् । अथ ज्ञानान्तरेण वेद्यता, तनिवस्था स्यात् । तथा सति ज्ञानफलभूतं प्राकट्यं प्रतिपन्नमेव । ज्ञानानुमापकत्वेन प्रतिपन्नस्यैव लिङ्गत्वात्तत्प्रतिपत्तये तद्विपयं प्राकट्या- न्तरमवश्यमाश्रयणीयम् । तज्ज्ञानान्तरं तदुत्पादकं तदपि प्राकट्यं प्रतिपन्नमेव ज्ञानानुमापकमिति, तत्सिद्धये प्राकट्यान्तरं ज्ञानान्तरश्चेत्यनवस्था स्यात् । ननु ज्ञातो घट इति व्यवहारान्यथानुपपत्या ज्ञानजन्यमाश्रयं ज्ञावत्वं कल्प्यत इति चेचर्हि इष्टो घट इति व्यवहारेऽपीच्छाजन्योऽर्थाश्रितोऽतिशयः कलप्यताम् । तदकल्पनाया को विशेषः । उपसंहरति-तस्मादिति। . समाशिश्रिये। तस्यायमभिप्राय । तथा हि-एकस्य ज्ञानस्य प्राप्राहकभावो नोपपद्यते । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । यथा आत्मन्यहमिति प्रत्यय कर्तृविषय आत्मान आनामीति कर्मत्वमुपपादयन् विरोध दूरीकरोति, तथा न नीलादिपु प्रत्ययो भवति । न हि नीलममिति प्रत्ययो जायते, तस्मादात्मन कर्मकर्तृत्वे न विरोध , शाने स्वय विरोधो दुरुखरः । तथा च वार्तिककार प्राह- अहम्प्रत्ययसम्भिन्ना ज्ञानस्यैव तु तंरि ॥ भवन्ती तत्र सवित्तियुज्यताप्यात्मकर्तुका ॥ श्लो. वा भू श्लो ७०] इति । तन्मत निरसितुमनुबदति "यरिति" ' अभ्युपगन्तव्यमिति मु पु पा । तथा होठि क. पुस्तके २ ·किन्तर्वानुमीयते ? ज्ञानम् । ननु न तद संविदः स्वयम्प्रकाशाग मिन- मुपलभ्यते । सत्यम्, अत एवानुमीयते। ननु किं तदिति न 'विद्यः । संविदुत्पत्तिकारणमात्ममनःमनिकाख्यं तदित्यवगम्य परितुष्यतामायुप्मता। यद्प्युक्तं नैयायिकरपि-ज्ञानं मानसप्रत्यक्षं क्षणिकत्वे सति आत्मविशेषगुणत्वात् मुखादिवदिति । तदपि निराकृतमित्याह-पतेनेति। विज्ञानस्य जिज्ञासानिरपेक्षोत्पति- रुपलम्भो वा। न प्रथमा, मनोमात्रप्राह्यदुःखादेरुत्पन्नमानस्य जिज्ञासानिरपेक्षस्यो- पलम्भदर्शनात्। नापि द्वितीया, उत्पन्नमातस्य जिज्ञासानपेक्षस्य विज्ञानस्य विषयस्या- प्युपलम्भ एच। तदुपलब्धेश्वोपलब्धिरित्येकस्मिन्नेव विज्ञाने श्रायुपः पर्यवसानं स्यात् । किञ्च विज्ञानस्य क्षणिक्खादेव विज्ञानान्तरकाले संभवाभावान मनोवेद्यत्वमिति । किश्च स्वत एवोपपन्नस्य पराधीनत्वकल्पनानुपपन्नेत्याह-स्वयम्प्रकाशत्वेनापोति । तस्मामानं स्वयम्प्रकामिति सिद्धम्। यदि स्वयम्प्रकाशा सवित्, भाष्यकारेण ज्ञानमनुमेयमिध्यत इति, किमुच्यत इति पृच्छति-कि तहनुमीयत इति । परिहरति-मानमिति । ननु वज्ज्ञानं स्वयम्प्रकाशायास्संविदो भिन्नं नोपलभामह इति चोदयति ननुन तत् संविद इति। परिहरति -~अत एवेति। प्रतिवादिरूपं विहाय शिष्यभावेन पुनः पृच्छति-ननु किं तदिति । सौहानोत्तरमाइ-सघिदुत्पत्तीति । तद्विप इति मु पु पा । अद बोध्यम्--'अर्थप्रतिबद्धव्यवहारविशेपप्रवृत्त्यनुगुण पुरुषस्य धर्मस्मवेदनम्' इति पश्चिवावाक्यम् । "तदेव-बुद्धि , उपर ब्धि , ज्ञानमिति च"न्यायसिद्धिब्यास्यासन्दर्भ । तयोर- वलोक्नेन ज्ञानसवेदनयो पर्यायत्वमवगम्यते। भादृर्यस्या अनुमेयत्वमिप्यते, तस्या एव सविद- रस्वयम्प्रकाशत्व प्रभाकरमतानुसारिभिरभ्युपगम्यते । अत एव शालिकाचार्यो भाट्टानामभिमत ज्ञानानुमेयत्वम्, तार्किकमत मानसप्रत्यक्षविषयत्वञ्च निराकुर्वाण सविद स्वप्रकारात निरचंपीत् । तत्र भाप्ये ज्ञानमनु मेयमित्युक्तम् । किन्तदिति प्रश्न समुत्थाप्य, पनि 'किन्तदिति न विद्य' इति । अनन्तर स्वयमेव ब्रूते-"संविदुत्पत्तिकारणमात्ममनस्सग्निकाय तदिति परितुप्यतामायुष्मता" इति प्रकरणपञ्चिकापर्यालोचनेन स्वयम्प्रकाशा सचिन, अनुमपञ्च ज्ञान ततो विरक्षणमवगम्यते । अस्मिन्यक्षे "सचित् न सवेद्या' इति बृहतीवाक्यमपि न सामन्जस्पमश्नुते। अस्या परिस्थिती इत्य ग्रन्ययोस्सामञ्जस्यमुपपादनीयम् । यया---'आयुर्वं पृतम्' इत्यत्र कार्यकारणयोरभेदोपचारमहगीकृत्य निर्वाह क्रियते, तया ज्ञानसवित्यो कार्यकारणयो (प्रमाणफलयो ) अभेदोपचारमादायात्र प्रतीयमानो विरोध परिहरणीय , तथा प्रमार- फलमावस्यानियममादायापि । अत्रायें उपष्टम्भवानि ऋजुविमलापचिकायारशून्यवादप्रकरण- स्थानि वाक्यानि विपमिम दूरूह परियोध्य निश्चिन्वन्ति । बनस्लानि वाक्यान्यपस्ता- दुद्धराम- "तत्र चायमाशय-सविदधश्च व तावत्प्रत्यक्षम्, न तु मानम् । तत्र यथप्येक ·प्रमाणफलभावं 'विवृणोति- "मानत्वे संविदो बार्य हानादानादिकं फलम् । ज्ञानस्य तु फलं सैव व्यवहारोपयोगिनी" ॥ इति । प्रमाणफलभावविवेकार्थमाह-प्रमाणफलभामिति । तत्र श्लोकं दर्शयति- मानत्वे संविद इति । स्वयंप्रकाशायास्संविदो मानत्वे वाह्य हानोपादानादिकं फलम् । फल प्रवास आवार. प्रतिभाति; तथापि न सविदद्वतम्, अर्थस्य सवित्तेश्च भेदनावभासनात् । न च भेदो मिथ्येति युक्तम्, वाधवारणदोपाभावेऽपि मिथ्यात्वेभ्युपगम्यमानेऽतिप्रसङ्गदोपसमापत्ते । न च याच्य नीलाद्याचारातिरेकिणी निराकारा सवित् कथमध्यक्षेति, तस्या. फलमात्ररूपत्वात् । न च फलस्य रूपान्तरापेक्षा, अपेक्षाया फलत्वानुपपत्ते । कयमिदानी ज्ञानसिद्धि.? उच्यते- फलभूवायास्सविद कार्यरूपत्वात्, कार्यस्य च वारणमन्तरेणानुपपत्ते, नित्यकार्योदयापत्मा चात्मनः स्थिरस्य कारणत्वे निरस्त, कदाचित्क ज्ञानमनुमीयते" इति । [ऋजु० वि० पन्वि० पु. ८०] "एव शालिपनापोपशो मीमासाभाष्यपरिमिष्टोऽपि ज्ञान प्रमाणम्, योग्यता तु सवेदन फलमिति पूर्वोक्तमेवार्थमुपोदलयति । तत्रत्योज्य ग्रन्यसन्दर्भ -"ननु केय सवित्तिर्नाम' मान- वच पुनरसो वर्तते । ज्ञातरि, न तु थे। स्मर्तुरनुमानु जतीतानागतायें संवेदनानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तहिं ज्ञानमित्युच्यते, तद्धयनुमेयम्, स्वरमप्रवासन्तु सवेदनाम्य शानफलम् । कस्माज्जानमनुमेयमात्ममन मयोगास्य ? सरलात्मविशेषगुणोत्पत्यसमवायि- कारणक सवेदनास्य ज्ञानफल कादाचित्क तस्य लिङ्गभूतम्। ननु अस्तु नात्यमनस्सयोग , मा भूत्तन् आत्मसमवावि मवेदनास्य ज्ञानव्यतिरेकि स्वप्रकाराम्, किन्तु यरहारयोग्पना नाम धर्म वात्मसमवेतो जापते, स एव व जान सवेदनन्व, अत एवानुमेयम्, व्यवहारसिद्धिश्च फलभूता तस्य लिङ्गम्। यद्विपयसवेदन जायते, तवात्मा व्यवहारपांग्मो भवति, सात्ववस्था आत्मनो न व्यवहारानुमेया, प्रागपि ववहाराद्योग्यतावभासात्, अव्यवहरमापोऽपि वेदिनार- मात्मान लोको मन्यते । पश्चात्तु व्यवहरति म एव, तात्परंपर्यवसाची च प्रमाणन्यापार, व्यवहारस्पेन्धाटेपम्पकारणान्तरारतत्वेन तदेव प्रमाणफरम्, ततोन्यतारक ज्ञानरूपम्, तचात्ममन सयोगातिरवि, नापरमुपलभ्यते । यतस्तत्प्रमाणम्, योग्यता तु सवेदन फलमिति"। [ भाप्प. परि पु. १७-१८ ] अस्व निराम:- "नान्यथा पसन्दाको दृष्ट समापयते । भान पत पानाप्रमाणमात्रायः" । भूक. पा. १८२] इति लोरस मास्याने न्यापरलाकरे "तर रेरितह" इत्यारम्भ गवितिहास्पिारदरनासिर, बल सामा" इस्वर प्टमः । एवेन प्रभाकरपिनयसमाई. ३८ पर्छ, आमासासासम्पाहर रास [दि. १३१] भन्यपिरोपपने निरसीदवमिति भयम् । विक्निसि इति. पा. ।

·यदा प्रमितिः प्रमाणमिति भावसाधनमाश्रीयते, तदा संविदेव 'प्रमाणम् । तस्याश्च व्यवहारानुगुणस्वभावत्वाद्धानोपादानोपेक्षाः फलम् । प्रमीयतेऽनेनेति करणमाधने प्रमाणशब्दे आत्ममनःसन्निकर्षाद्यात्मनो ज्ञानस्य प्रमाणत्वे तदलभाविनी संविदेव वायव्यवहारोपयोगिनी सती फलम् । "आपतिकच करणं मन इन्द्रियमेव वा। तदर्थसनिकर्षो वा मानश्चेत्पूर्वकं फलम्" ॥ इति । यदा तु साधकतमस्य करणत्वात्तमपश्चातिशयार्थकत्वादतिशयस्य वाह्या- पेवस्वादालोकायपदमिन्द्रियमेव प्रमाणम् , तस्य विषयसनिकपः, तस्य वा आत्ममनस्संयोगारब्धस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वे व्यवहारोपयोगिनी सैव--स्वयम्प्रकाशा संविदेव फलमित्यर्थः। स्वयमेय व्याचष्टे-यदा प्रमितिरिति । प्रमितिः प्रमाणमिति भावसाधने प्रमाणशब्दे स्वयंप्रकाशा संविदेव प्रमाणमिति ! कुत इत्याह-तस्याश्चेति । हानोपा- दानादयस्तथाभूता इत्याह-दानोपादानेति। प्रमीयतेऽनेनेति करगसाधने प्रमाणशब्दे आत्ममनस्सन्निकर्षादयः प्रमाणम् । तत्कार्यभूता संवित् फलभूतेत्याह-प्रमीयतेऽनेनेति । व्यवहारोपयोगिनी सती फनमिति । ननु किमात्ममनस्सन्निकर्याख्यमेव कारणमित्यत्राह-श्रापेक्षिकञ्चेति लोकेन ! पूर्वक-मानश्चेत्, सविदेव फलमित्यर्थः । स्वयमेव ज्याचष्टे-यदा त्यति । साधकतम १ २ मान स्व इति म पु पा । ग्रन्यकार प्रमाणफलभावेऽनियम वर्णयाञ्चकार । तस्य च मूल प्रत्यक्षमूत्रगत "बुद्धिर्वा जन्म का सन्निको वेति नपा कस्यचिदवधारणार्थमेतत्सूत्र' मिति भाप्यसन्दर्भ । अस्याय भाव-इन्द्रियादेरिन्द्रियार्यसग्निवर्षस्य तत्तदर्थविषयकबुद्धेस्तजन्यहानोपादानबद्धर्श पूर्व- पूर्वस्य प्रमाणल्वे, उत्तरोत्तरस्य फलत्वमिति । अत एवेद शाबर वारय व्याचक्षाण कुमारिल- भट्ट एवमाह-"प्रमाणफलभावस्तु ययेप्ट परिकल्प्यताप्रभू श्लो ५९] मिति । इयमेव रीति न्यायतन्वेऽपि दृश्यते । यया-प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानी- न्या द १-१-३] ति अक्षपादीप मूत्र बास्यानु प्रवृत्त वात्स्यायननिरित्यमापिष्ट~- "बक्षस्याक्षस्य प्रतिविपर्य वृत्ति प्रत्ययम् । वृत्तिस्तु सन्निको ज्ञान वा। यदा सनिस्तदा ज्ञानं प्रमिति । यदा ज्ञान, ददा हानागदानापेशापद्धय फल" [यात्स्या भा १ ५४]मिति । इमामेव शैलीमवलम्ब्य पालिवाचार्य प्रमाणफरमावस्यानियममवामपन् । हानादिबुम्रपेक्षया प्रमा स्वपमव वरणम् । वरणसायने तु मन इन्द्रिय तदर्थसनिकों वापेक्षिक करणम् , सर्वच ज्ञानमेव फलम् । सर्वत्र ज्ञानाज्ञानविभागानिमाण पक्षपविराग इति बोध्यम् । नावसायने ·मनःसन्निकर्षः प्रमाणम् , तदापि संविदेव फलम्, तदर्थप्रवृत्तत्वात् साध- नानाम् । 'ये पुनः प्रमाणादभिन्नं फलमाहा, तेऽपि वादिनः कार्यकारणयोरेक्यामा- वादेवोपेवणोयाः। इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिथविरचितायां प्रकरणपश्चिमायां प्रमाणपारायणे प्रथमः प्रत्यतपरिच्छेदः समाप्तः। करणमिति, साधकतमस्यैव करणत्वात् , मनो बाहोन्द्रियसंयोगो वा प्रमाणम्, सब- स्मिन्नपि पने संविदेव प्रमाणफलमिति । कुन इत्याह तदर्थप्रवृत्त्यादिति । ननु संवेदनमेवार्थसारूप्येण प्रमाणं भवति, प्रमोयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या, अर्थोप- लब्ध्यात्मा तदेव प्रमाणमिति सौगता मन्यन्ते । तान् प्रत्याह- -ये पुनःप्रमाणादाभिन्न- मिति । तत् प्रत्यक्षज्ञानं प्रमाणफलम् । अर्थप्रतीतिरूपत्वात् अर्थसारूप्यस्य प्रमाणत्यं, तत एवार्थप्रतीतिसिद्ध, कथमेवस्यार्थीकारशानस्य कारणत्वमुच्यत इत्यु- पेक्ष्यत इत्यर्थः। इति जयपुरिजनुपा श्रीनारायणेन झवायां प्रकरणपश्चिकाव्याफ्यायां न्यायसिद्धी प्रमाणपारायणे प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाः || ताथागता विपर्यकत्यतृप्णया मानमेव प्रमाणे फलञ्चेति वर्गवनि। लोक. पिएमम्। तपाहि-क्रियाारसयोस्स्वरूपभेदो लोरसिर एव। एवं सति मार मियागर- नयोस्स्वाभेदहानेन विपर्यस्त्वमेय स्वीकृतम्, मोमाय कैस्तु विषयकर बिहार मापकर पोररररूपद एमाजोगा। लौकिका गारंगरगोनाकार प्रतिरपन्ते, न पुनरंकता पराकारमयोमन्यन्ते, सन पटत साधनाहये पुनरियादिना । पोशालिवकरपालापा नागपाल नरिवनमः। प्रत्यक्षारि पूर्नास्मिन् पारगति प्रारम् ॥१॥ दिनारको मनायना हरिहंगे हरारमनः । गरी मानिस चिनु पनगानि ॥२॥ पनि गलपिक पाता।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदस्य परिशिष्टम् । प्रमाणरक्षणकयनावसरे पूर्वानुभवजन्यमस्कारमारजन्य ज्ञान स्मृतिरिति शालियना- थोक्त निरस्य, सापेक्ष ज्ञान स्मृतिरिति स्मृतिलक्षण वर्णयामास न्यायसिद्धिब्याख्याता । इदमविचारितरमणीयमिति वय मन्महे । तया हि-ज्ञानस्य सापेक्षत्वमुत्पत्ती जप्नो वेति द्विधा विकल्प । तपाद्यपक्षेऽपि विकल्पद्वय ज्ञानमात्रापेक्षत्वम्, वस्तुमानापेक्षत्व वेति । नाद्य पक्ष-अनुमानादीना व्याप्तिज्ञानसापेक्षत्वेन स्मृतित्वमापयेत। न द्वितीय--प्रत्यक्षा- देरपि स्वोत्पत्ती इन्द्रियार्थसनिकपंसापेक्षत्वेन स्मृतित्व कयडकार वारपितु शक्यत । शप्तो सापेक्षत्वमित्यनापि द्वेषा विकल्प वस्त्वन्तरापेक्षत्व ज्ञानान्तरापेक्षत्व देति । न प्रथम कल्प- प्रत्यक्षादेरपि स्वज्ञप्ती प्रमानादिसापेक्षत्वेन स्मृतित्वापत्ते । न द्वितीयः-ज्ञानस्य ज्ञानान्त- रापेक्षत्वे प्रभाकरमीमासकमते ज्ञानस्वप्रकाशत्वसिद्धान्तो व्याकुप्यत । उक्तप्रकारेण सापेक्ष ज्ञान स्मृतिरिति नन्दीश्वरोपज्ञ नारायणेनानूदित चेद स्मृतिलक्षण न सापटीति दुष्टत्वात. शालिकनाथोक्तलक्षणानुगुण्याभावाच्च । अतो मूलोक्तलक्षणमेव- "प्रमाणमनुभूति सा स्मृतेरन्या स्मृति पुनः। पूर्वविज्ञानसस्कारमात्रज ज्ञानमुच्यत" ॥ इति युक्ततम बयमुताश्याम । पट्केन युगपद्योगात्परमाणोप्पडाता । पण्णा समानदेशत्वे पिण्डस्स्यादणुमात्रक , [वि. का.] इति । समग्रं वासुबन्धव पद्यम् । विदातिकारिकाविज्ञप्तिमानतासिनो बनाशिकमूर्धन्यन प्राचीनेन योगाचारमतानुयायिना वसुबन्धुना वंभाषिकमतपणप्रसङ्गे यद्पणमुक्तम्, तद धर्वनाशिकस्य दूपण भवति । अस्यायमर्थ-पड्भ्यो दिग्भ्य पनि परमाणुभिः पस पााप एक्स्य परमाणोर्युगपद्योगे सति परमाणो पदयाता प्राप्नोति। एकस्य यो देशस्तवा- न्यस्यासम्भवात् । यदि य एव एक्स्य परमाणो, स एव पणा परमाणूना देशः । तेन सर्वेषा समानदेशत्वात् सर्व पिण्ड परमाणुमात्रकस्स्यात् । अणुमात्रक इति स्वार्थ के, परमाणुपरिमाण इत्पर्य । परसरव्यतिरेकादिनि न पश्चित्पिण्डो दृश्यस्स्वादिति । विषपेन्द्रियनिरूपणावसरे जैनाचार्येण हेमचन्द्रेण केा प्राणिना कानि इन्द्रियाणीति प्रत्यपादि। पाठकाना सुखावगतये त्तत्रत्तो प्रन्यसन्दोस्तादुद्धियते । रसनन्दिये कृमि-अपादिका-नपुरक-गण्डुपद बह-शुक्तिका-सम्बुका-जवा-प्रभृतीना वासानाम: स्पनरसनप्राणानि पिपीलिका-रोहपिका-उपचिका-कुन्यु-तुवर-वपुरीज-वासास्थिमा शतपदी-अयेनक-तृणपत्रकाप्ठहारकादीनाम्, स्पनरसन प्रामचपि भ्रमर-चटर-सारण मक्षिका पुत्तिका-दश-मशक-वृश्चिक-नन्द्यावर्त-कीटक-पतङ्गादीनाम, थोत्रण सहितानि मत्स्य-उरग नजग- पधि-चतुष्पादाना तिर्थयोनिजाना सर्वेपाञ्च नारकमनुष्यदवानामिति ।। "सस्या परिमाणानि पृथक्त्व सयोगविभागो परत्वापरत्वे शर्म च रूपिम्पसम- वापाचापानि" [वं द.४.१-११] इति मूत्रमा स्मदव्यम् । बा परचासुपत्यायन वोषिकदर्शनानुसारेण, न तु गुरुमतानुसारेण, तन्मवे पर्मणोनुमेयस्वादिति बोध्यम् । वयाहि मान- - ·। जातिनिर्णयाख्ये चतुर्थे प्रकरणे पृथिव्यादीना द्रव्याणा लक्षणमभिदधान अपाक- जरसवत्वम्, सासिद्धिकद्रवत्ववत्व वापा लक्षणमाह-[पृ-८० ] अत्र शीतस्पर्शवत्य आप इति सुप्रसिद्ध लक्षणमाचख्यो न्यायसिद्धिकार इति वेदितव्यम् । शालिकाचार्य -"द्रव्यजातिगुणेषु", इत्यनेन ग्रन्येन प्रमेयत्रविध्य वर्णयामास । अवेय. माशङ्का समुन्मिपति- यत् सत्सु सख्यासादृश्यादिषु कथं प्रमेयत्रविध्यमिति । न्यायसिद्धिकार प्रकारद्वयेन शङ्कामिमा पर्यहार्षीत् । तथाहि-तत्राद्य प्रकार पदार्थविदामग्रगण्यस्य प्रशस्त- पादस्य प्रक्रियावलम्बनम् । द्वितीपस्तु गुणादीना द्रव्यपारतन्त्र्यस्वाभाच्यम् । पापा प्रकाराभ्या शङ्का नारायणो निरस्यति स्मेति बोध्यम् । टीकाकारस्त्रधा गुणाना लक्षणमाह-द्रव्याश्रय' कर्मभितो गुण इति, द्रव्येषु तरतम- भावेन वर्तमानो गुण इति, द्रव्यपरतन्यो गुण इति च बोध्यम् । अत्र "नास्ति अजसयोगः, नित्यपरिमण्डलवत्पृथगनभिधानात्" [प्रास्त-भा.) इति । सर्वज्ञेन महर्पिणा सर्वार्थोपदेशाय प्रवृत्तेन पृथगनभिधानानास्ति अजसंयोग खपुष्प- वदिति [न्या-कन्द ] चानुसन्धेर्थे । अजसपोगो जातिनिर्णये निराकृत । अत्र तदेव स्मारपति व्याख्यातेति बोध्यम् ।

·अथानुमानपरिच्छेदः। "ज्ञातसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनात् । एकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानमवाधिते" ॥१॥ इति । ज्ञातः सम्बन्धनियमो यस्य, तस्यैकदेशस्य दर्शनादेकदेशान्तरेऽसन्नि- कृष्टेऽर्थे या बुद्धिः, 'साऽनुमानमित्यर्थः । चोदनाप्रामाण्यप्रतिज्ञायां निमिचपरीक्षा कर्तव्येत्यस्यार्थस्य सर्वप्रमाणेष्वव्य- भिचारिपु सिद्धिरिति, सर्वेषां लक्षणतो व्यवस्थितत्वेनाव्यभिचारित्वात् तत्र प्रत्यक्षा- पेक्षत्येनेवरप्रमाणानाम्, प्रत्यक्षस्य प्रथम लक्षणं विषयञ्चोक्त्वा, बहूनामभिमतत्वेनानन्तर मनुमानलक्षणम्, अवयवदूषणानि च सद्गृह्य श्लोकेन दर्शयति-बातसम्बन्धेति । अत्रानुमानमिति लक्ष्यनिर्देशः। ज्ञातसम्बन्धनियमस्येत्यादि लक्षणं संबन्धनियम- ज्ञानादेकदेशस्य दर्शनामिमहाच, यत्पश्चाजायते ज्ञानं, वदनुमानमित्यर्थः । तदुकमाचार्य:- प्रत्यक्षमानादनुजायमानमन्यमिते धमिणि वा पुरस्तात् । लिङ्गश्च मित्या प्रथम स्वमानात्पश्चाद्भवेल्लिङ्गिनि चानुमानम् ॥ इति । एवमन्वर्थसंज्ञासिद्धमनुमानस्वरूपं लोकप्रसिद्धमुद्दिश्य तदाभासविवेचनार्थ लक्षण- मुच्यते इति । 'प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध एकदेश्यथवोच्यते' ॥ [ श्लो. वा. अनु. श्लो. २] इति रोकं मा भूदिति, स्वमतेनानुमानमाह, ज्ञात इति ।* इत पर विषमस्थल टिप्पण्येव *एतावत्पर्यन्तमेव न्यायसिद्धर्मातकाऽस्माभिरुपलन्या । स्थास्यतीति विज्ञयेयम् । 'अनुमानमिति मु पु पा। २ "यनिरूपणानन्तर यग्निरूप्यते, तत् तेन सङ्गन" भवेदिति न्यायेन प्रत्यक्ष निरूया- नन्तरमनुमाननिरूपये वाचन सङ्गतिवक्तव्या। अनुमानस्य वादिपरिग्रहभूम्ना प्रत्यक्ष निरूप्या- नन्तर बहुवादिसम्मतत्वेनानुमान निरूपयितुमुपक्रमते 'ज्ञातेति। तत्रभवान्भाप्यवार बर: स्वामी वृत्तिकारमतानुवादावसरे प्रत्यक्षमूत्र तत्सतोव्यत्यासेन प्रत्यक्षलक्षणपरत्वमुपवा. नुमानादिलक्षणकरणस्यैदमुपलक्षमिति मन्वानोऽनुमानलक्षण न्यरूपयत् । "अनुमान ज्ञातसम्बन्धस्यक्देशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसग्निकृप्टेयं बुद्धि," इति भाष्यसन्दर्भ । तत्र भाष्यवाक्ये अनुमानमिति लक्ष्यनिर्देश, ज्ञातसम्बन्धस्पेत्यादिवमवशिष्टं लक्षणवाक्य तथा हि- ·( १९७ ) सौगनमतानुवादः । कः पुनरयं 'सम्बन्धनियमः १ अविनाभावः। स च तादात्म्यतदु- त्यत्तिनिवन्धन इति केचित् । दिविधो ह्यर्थः-स्वरिपयकबोधजनका, अतजनकथ। तत्राद्ये प्रत्यक्षमेव प्रमाणम्, इतरस्य तु सत्तानिश्चयो दुर्लभ एव । यजनितं हि यज्ज्ञानं, तत्तेन विना सत्तामलभमानं तस्य सत्ता निश्चाययितुमलम् । यस्य तु न स्वजनितं ज्ञानमस्ति, तस्य सत्ता कुतो निश्चोयेत। न चार्थान्तरजनितं ज्ञानं तत्सतो निश्चाययितुं समर्थम् , अविसंवा - भाष्यकारीय नियम अवाधित इति पदद्वययोजनेन लक्षण निरदिक्षत्, हेत्वाभासव्यावृतिपूर्वक शालिकनाथ । अत्र ज्ञातसम्बन्धनियमस्येति पद ज्ञातस्सम्बन्धनियमो येनेति व्युत्पत्या बुद्धिशब्दसाति- ध्यात्पुरुषपरतया, शरतस्सम्बन्धो यस्येति व्युत्पत्त्या देशपरतया समुदायिपरतया च कुमारिल- भट्टयाख्यातम् । अत्र व्याख्याने ऽनुपात्तस्य पुरुषस्य देशस्य समुदायिनश्च गम्यमानस्य सम्बन्धोऽनुपपन्न इति दोप, 'गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्ट विशेषण'मिति । सदीयवचन विरोधञ्च पश्यन् टीकाकार प्रभाकरमिश्र तदीय व्याख्यान प्रतिचिक्षेप, ब्याचल्यो च प्रकारान्तरेण-दर्शनस्य दृश्यप्रधानत्वादाकाक्षित पूरणसमर्थञ्च सम्बन्धितामश्नुतेऽतो ज्ञात- सम्वन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनादित्यथं भाष्यस्य वर्णयाम्बभूव । इदञ्च व्याख्यानमुम्वेकभट्टः [ता टी पृ ३०३ ३०४ ] अनुपासितगुरुव्याख्यानमुपेक्षणीयमित्यादिग्रन्थेन प्रतिक्षिपन कौमारिल व्याख्यान समर्थयामास । अस्य च निराकरण प्राभाकरमतसमर्थनञ्च ऋजु० वि० ५० पृ० ९२-९३ यो द्रष्टव्यम् । श्लोकार्थ-अत्र-एकदेशस्प एकदेशान्तरे चेति द्वाभ्या शब्दभ्या आश्रितो हेतुसाघ्यो उच्यते। ताभ्यामेक आश्रय आक्षिप्यते । अत समानाथयाथितयोरेव योर्गम्यगमकभाव इति फलति । अन्तरशब्दोऽपि पूर्वोक्तस्यवार्थस्योपोडलक । असनिकृष्टपद स्मरणाभि- माननिरासार्थमित्युक्त पञ्चिकायाम् । तदनुपदमेवात्र मूले स्फुटीभविष्यति । शालिकनाथोपज्ञे भाष्यपरिशिष्टे त्वसनिकृष्टपद जिज्ञासितधर्मपरतया व्याख्यातम् । सम्बन्धशब्देन-निरूपा पिकसम्बन्यो प्राह । सम्बस्वमाताहणे बौद्धाभिमलाला साहात्म्यादीला ग्रहणास्पा नियम- पर्यन्तानुसरणम् । दर्शनशब्देन निश्चयोऽभिप्रेत । तेनापत्तितोऽस्य लक्षण्य सूचितम् । विशेषस्तु-अपित्तिपरिच्छदे वक्ष्यते । सपिण्डितोऽर्थ --समानाथयाधि तयोरेकदेशिनोतिसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनादेकदेशान्तरेऽसनिकृष्टेऽवुद्धिरनुमानमिति । भवनाथस्तु असतिकृष्टपदस्यानुमानोत्पत्तिहेतुपरिगणनार्यमिति मन्यते । न वि १२७- १२८ ५ ] अनुमानलक्षणघटकरेव विशपणहेत्वाभासाना यथानिदेशस्तयात्रवाने व्यक्ती- भविष्यतीति ध्येयम् । १ सम्बन्ध इति मु पु पा। २ अलमिति मु पुपा। तथाचाय ·. ( १९८ ) दनियमे कारणाभावात् । 'यत् स्वविषयकं ज्ञानम् , जनयति तस्य तदवि- नामावित्वे तज्ज्ञानस्य युक्तोऽविसंवादनियमः। पारम्पयेणापि यत् यत्प्रतिवद्धम् , तत् तदविसंवादकं भवत्येव । धूमादि- जन्य पावकादिविज्ञानं धूमाद्यविनाभावि, धूमादिकमपि पावकायविनामावीति, वदविसंवादनियमोपपत्तिः । अविनाभावनियमच नाऽप्रतिवद्धस्योपपद्यते । प्रतिवन्धश्च वादात्म्पेन, 'तदुत्पत्या वा सम्भवेद, नान्यथा। तदुक्तम्- "कार्यकारणभागाद्वा स्त्रमाद्वा नियामकान् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान्न न दर्शनाद ।। [प्रथा परि.३ श्लो. ३०.] इति । "विपक्षेऽदर्शनमात्रानाऽविनाभावनियमः, नापि सपने दर्शनमात्रादs- विनामाव इत्यर्थः । । यदित्यादि ज्ञानमित्यन्त , मुद्रितपुस्तके नास्ति, सपुस्तकानुसारेणार्य पाठो निवेशितो इति ध्येयम् । प्रतिवद्ध इति मु पुपा । ३ तत्वार्यतयेति मु पु. पा.। ४ अनुमानपरिच्छेदे अविनाभावनियमरूपा व्याप्ति. द्वेधा सम्भवति तादात्म्येन, तदु- पत्त्या वा, नान्य प्रकार समस्ति भावस्थले, प्रतिपेपश्चानुपलब्धिनिवन्धन इति सौगता मन्यन्ते। अअद्वयोरविनाभावस्तादात्म्येन म्वभावहेतुर्विवक्षित । तदुत्पत्या च कार्यकारणभाव , बौद्धरेतयोरेव अधिनाभावरूपव्याप्तिनिश्चय प्रति हेतुत्वस्य स्वीकारात्, इति बौद्धमतमवतारयन् धर्मवीतीय पद्यमुपन्यस्यति-वार्यकारणभावेति । अस्यायम--साधनस्य माध्याव्यभिचारित्वनियम क्वचित्वार्यकारणभावेन ज्ञायते । यथा-वह्निधूमयो । क्वचित्स्वभावात् वृक्षशिशपमो। तथा च कार्यकारणभाव स्वभावश्चति, द्वयमेवेद साधनस्य साध्याव्यभिचारित्व नियच्छति । न तु निश्चितसाध्याभाववति विपक्ष हेतोरदर्शनात् व्याप्तिग्रह, न वा निश्चितसाध्यवति सपक्षे हेतोयनान् व्याप्तिग्रह, मिन्नु पूर्वोमाभ्यामेव द्वाभ्या नियामकाभ्यामिति । अपेदं योध्यम्यास्तपाददव पदार्थसाहानिधे ग्रन्थे पक्षनित्वमपशवृत्तित्वविपक्ष व्यावृत्तत्वविशिष्ट धूमादि व्याप्यम्, तत् पम्प वन्ह्यादरस्ति, तत् व्यापक भवति, तेन व्यारवमनुमीयत इति वभाषे । ययोत तेन- अनुमेयेन सबद्ध प्रमिटच तरविते । तदनावे च नास्त्येव तल्लिगमनमापकम् ॥ इनि । तनिरसनमुर्गन स्वमनमुपस्यापयति धर्मकीतिरित्याह-विपक्ष इति । ५ र मूले दलाकोक्नो विपर्यस्तकम वयं "सपने दर्शनमात्रामादिनानावनियम, नाधि ·कार्य हि कारणायत्तात्मलाभ न कारणेन विना भवितुमलमिति 'नियत- कारणविनाभावम् । यदात्मा यो भावः, स तं विना कथं भवेदिति तादात्म्येऽपि युक्त एवा- बिनाभावनियमः । कार्यकारणभावावगमः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सर्वत्र सम्भवति । सत्येवानौ धूम उपलभ्यते, असत्यग्नौ सत्स्वपि तदितरकारणेषु नोपलभ्यत इति, 'इदमेव कार्यस्य कार्यत्वं, यत्तस्मिन्सत्येव भावोऽसति च तस्मिन्नभाव एव । तन्मात्रानुवन्धसिध्या च तादात्म्यसिद्धिः। तन्मात्रा- नुबन्धसिद्धिरपि विपक्षे वाधकप्रमाणप्रवृत्त्यायत्ता। वाधकञ्च प्रमाणमनुप- लब्धिरूपमेव । "सर्वत्र निषेधानामनुपलब्धिनिवन्धनवाद । 'वदाहुः-- "यावत् कश्चित्प्रतिपेघः स सर्वोऽनुपलब्धेरेव"। [म वा तु प ३० श्लो ] इति । तन्निरासः। तदिदमनुपपन्नम् । तथाहि-अग्नौ सति धूम इति तावत्प्रत्यक्षेणाव- गम्यताम् ; अमति त्वनौ धूमो नास्तीत्यत्र किं प्रमाणम् १ नन्वनुपलब्धि- लिङ्गकानुमानमेव । अनुपलब्धावपि वर्षविनाभावः पर्येपितव्यः । स तापन तादात्म्येन, तन्मात्रानुबन्धसिध्या हि तादात्म्यं सिध्यति । तन्मात्रा. नुबन्धसिद्धिरपि "विपर्यय बाधकप्रमाणप्रवृत्यायत्ता'। अनुपलब्धिरेव च वाधकं प्रमाणम् । "सर्वत्र निषेधानामनुपलब्धिसाधनकत्वात् । वाधक- प्रमाणभूतानुपलब्धावपि चोक्तेन न्यायेनानुपलब्भ्यन्तरापेक्षायामनवस्था- प्रसङ्गाद । नापि तदुत्पत्त्या, अनुपलब्धावपिनाभावसिद्धिः। कार्यकारण- १ ३ विपक्षेऽदर्शनमानात्" इति दृश्यते, इदमनुपपनमिति मन्यमानरस्माभि श्लोकानुसारी पाठ अनुसूत इति ध्येयम् । अविनाभावनियमकारणम् इति मु पु पा । प्रत्यक्षानुएलम्मदर्शने इति मु पु पा । एतावदेव इति मुपा। अनुपपत्तिरूपमव इति स पुपा । ५ सर्वप्रतिपघानामिति म पु पा । तदाह, अनुपन्धित इति च पाठभेदो दृश्यते । तन्मात्रानुबन्धेन हि इति मु पु पा । विपक्षे इति मुपा। १ प्रवृत्ते इति स पुस्तके पा। • सर्वप्रतिपघाना इति मु पा ६ .

·है (२०२ ) एकार्थसमवायि, विरोधि चेति लैनिकम् च. द, ६-२-१] इत्यनुमानकार- एमाहुः, वेऽपि निराकृताः । समुद्रवृद्ध्यादौ यथोदितसम्बन्धाभावेऽप्यनु- मानदर्शनात् । संयोगसमवायफार्थममवायास्तु नानुमानोत्पत्तो कारणम् । न हि कमण्डलुना' च्वानुमानम् । नापि रूपादेः पृथिव्यनुमानम् । नापि रूपाद्रसानुमानम् । यच विरुद्धस्यानुमापकत्वोदाहरणम् । यथा-भूवं वर्षणकर्माभूतस्य वाय्वभ्रमयोगस्यानुमापकम्, त्याभूतं वर्षणकर्म भूतस्य पावभ्रसंयोगस्वानुमापकमिति । वनिरासः। तदनुपपन्नम् , भावाभावयोनि गम्यगमकता । न च तयोविरोधोऽस्ति । 'अनुगमननियमनव्याप्तिरूपास्तु सम्बन्धा एवायुक्ताः, क्रियागर्भत्वात्सम्ब- न्यस्य । अग्न्यादीनां धूमादीन्प्रतिस्पनुगमननियमनन्यापनक्रियासंभवात् । स्वमतेन व्याप्तिकथनम् । तस्मात्कार्यकारणभावादय एव सम्बन्धा यस्य येन नियता-अव्यभि- चारिणः, स हेतुरिति दर्शयितुं "ज्ञातसम्बन्धनियमस्ये"त्युक्तम् । धूमस्य कार्यस्य कारणसम्बन्धी नियतः, अग्नेस्त्वनियतः। तथा रसस्य रूपेण सहकार्थसमवायलक्षणः सम्बन्धो नियतः, न रूपस्य रसेन । पृथिव्या सह समवायलक्षणसम्बन्धो नियतः, न रसादीनाम् , अनया दिशा सर्वहेतुपु सम्बन्धनियमोऽनुसरणोयः । सम्बन्धनियमे प्रमाणविचारः। किं पुनः सम्बन्धनियमावगमे प्रमाणम् १ न तावत्प्रत्यक्षम, तस्य सनि- हितदेशभर्तमानकालवस्तुविषयत्वनियमाव । येन हि प्रमाणेन सर्वदेशेषु सर्वकालेषु च धूमादीनां वद्वयादिसम्बन्धोऽवगम्यते, तेन तेषां सम्बन्धनियमो:- वसीयते । न च प्रत्यचं का समर्थम्, 'कतिपयदेशकालावगतसम्बन्धमात्रेण च नियमो नायगम्गते, अग्नरपि क्या सम्बन्धनियमप्रसङ्गाद । नाप्यनुमानेन । छात्रानुमानमिति म पु पा! पियाउनुमानमिति म पु पा। एनियमानुगम इति मु पु पा । अनुपपन्ना ति म पु पा । बसम्भवादिति म पु पा । बदगम्यत इलि म पु पा ! सम्बधावगमति मु पुपा। गन्धस्य र ४ ·१ ((२०३ ) सम्बन्धनियमावसाय:, अनवस्थाप्रसङ्गात् । शास्त्रं त्वपूर्वकार्यार्थविषय- नियतप्रामाण्यमत्र शङ्कामपि न याति । तथोपमानमपि नात्र प्रमाणम् सादृश्यमानविपयत्वात् । अर्थापत्तिरपि सम्बन्धनियमसापेक्षाऽनवस्थाप्रसङ्गादेव 'न प्रमाणम् । सम्बन्धनियमकल्पनया च विना कस्याऽनुपपत्तिः । धूमादीनामग्न्यादि- कार्यत्वस्येति चेत्, न; वह्निकार्यस्यापि धूमस्यान्यकार्यत्वसम्भवात् । दृश्यते तावदन्यकार्यतेति चेत्, सत्यम् ; तथापि शङ्कानिराकरणमशक्यम् । कारणभेदे कार्यमेदादेकस्यानेकस्मादुद्भवो नोपपद्यते इति चेत् । न । यद्यपि कचित्कारणभेदात कार्यभेदो दृश्यते, तथापि न सर्वत्र तथैवेति न शक्यमव- धारयितुम् । अतोऽग्निकार्यस्यापि धूमस्य देशान्तरे कालान्तरे वा कारणान्त- रादपि सम्भवाशङ्कया न सम्बन्धनियमाध्यवसानं युक्तम् । शतशोऽनो धूमस्य दर्शनं, अनग्नावदर्शनच सम्बन्धनियममन्तरेण नोपपद्यत इति यधुच्येत, वन, यत्र यदा च दर्शनमदर्शनं वा, तदा तत्र तेन सम्बन्धमावा- मावाम्यां तदुपपत्तर्देशान्तरे कालान्तरे च भाषाभापनिश्यायोगादिति नार्थापरया सम्बन्धनियमसिद्धिः। सम्बन्धनियमे मानसप्रत्यक्षशङ्कानिराखौ। "कश्चिद-मानसं प्रत्यक्षमत्र प्रमाणमित्याह। 'तदयुक्तम्, मनश्चेदहिविपये कारणान्तरनिरपेक्षं प्रवर्तेत, तदा सर्वः सर्वदर्शी स्यादविशेषात् । श्रय भूयोदर्शनसंस्कारसचिवं मनो पहिरपि प्रवर्तत इत्युच्यते । तन्न । संस्कारस्प स्मृतिमात्रहेतुत्वादधिकार्थपरिच्छेदासम्भवात् । यद्यपि 'सर्वप्नमाणसाधारण मंगः, तपास सर्वन मारसं प्रत्यम्, किन्त्वसाधारणकारणाप्रदेशेन प्रमाणा- न्वरत्वव्यवहारः। एवञ्चेदसाधारणभूतभूयोदर्शनसंस्कारानुप्रवेशात्प्रमाणा- १ 'नायाति, इति. मु. पु. पा. । २ सादृश्यभात्रविषयमिति. म. पु. पा.। । नानुमानवदिति. मु पु. पा.। कारणान्तरस्यापीति. मु.पु पा.। ५ अयमों न्यायरलमालाकारेण व्याप्तिवादास्ये प्रकर'नूद्य निराकृतः । विस्तरस्तु तव द्रष्टव्य. [पृ. ३२७.] । ऋजुविमलाया यदपि "कोऽपि परिपक्वपदप्रक्रियया भाषया भाषते मानसमिद प्रत्यक्षमुदीयत" [पू. ९५] इति पाठो दृश्यते। तदनुसारेणात्र कश्चिदिति पाठो मया मूले सनिवेशितः । मुदितपुस्तके केचिदिति पाठो दृश्यते । ६ तदनुपपनमिति. मु. पु. पा. सर्वप्रमाणासाधारणमिति. म. पु. पा. ।

·-- K , । २०४ ) न्तरमिदमापतति । . अपि च भूयोदर्शनविशेपादनावपि सम्बन्धनियमज्ञानं किं न स्यात् ? तयाभूतमपि धूमादि अनि न व्यभिचरवि, दतो नानु- मानमिति चेत; धूमोऽपि वह्निं न व्यभिचरिष्यतीति किं प्रमाणं ? कि चांसत्यां गती मानसं प्रत्यवमिति 'कल्प्यते, अस्ति चान्या गतिरिति वपामा। प्रभाकरसम्मतसम्बन्धनियमावधारणम् । अत्रोच्यते--अमिधूमादीनां तावत्संयोगसम्बन्धः प्रत्यक्षादिभिरवसीयते । तत्र संयोगो विशेषणत्वेन, गुणानां द्रव्यपरतन्त्रत्वस्वभावत्वात् । विशेष्यतया च स्वतन्त्रभूतं द्रव्यं प्रकाशते । देशकालावपि च विशेपयतयैवावभातः । सन्निहितदेशवर्तमानकालता ,हीदन्ता, सा तु विशेषणमेव । एवञ्च देश- कालाम्यो संयोगसम्पन्धस्य विशिष्टस्याऽवगतिः। तथा हि-संयुक्ताविमा विति हि प्रतिपत्तिः, न पुनरयमनयोः संयोग इति । तथा च देशकालान- वच्छिन्नः प्रथमममिधूमयोः संयोगलक्षणः सम्बन्धो द्वयोरप्यवगम्यते । तत्राप्यने: कदाचिधूमासंयुक्तस्याप्यवगमात् संयोगायोगयोश्च परस्पर- विरोधात्कालभेदमाश्रित्याविरोधः परिकल्प्यते । तेनालेधूमसम्पन्धस्य काला- वच्छेदोऽनुप्रवेश्यते । धूमस्य तु कदाचिदप्यग्निसंयोगरहितस्यावगमो नास्ति । यद्यपि घटादिवत् धमो विनाप्यमिसंयोग प्रवर्तते, तथापि यादृशस्या- विच्छिन्नोदयस्य गगनतलवर्तिनो लिङ्गत्वमिष्यते, वादशस्य नास्त्येवाग्नि- संयोगविरहिणो दर्शनमिति, तस्याग्निसंयोगो देशकालावच्छिनो धूममात्रानु- पन्धी नियत इति निश्चीयते । तथा च धूमसत्तेव कालान्तरे देशान्तरे का प्रमाणमपेवते, न तु तस्यां सत्यामग्निसंयोगः । तस्य धूममात्रानुपन्धित्वेना- वगमात् । नन्वग्नावसंयोगस्यापि दर्शनादयोऽप्यस्यासंयोगो धूमं प्रत्या- शङ्कामाबद्दति । उच्यते-चन्हेराइँन्धनसंयोगोपाधिको "धुममंयोग इति, वदभावे भवेद् वढेधूमसंयोगाभावः। धूमस्य तु वहिर्मयोगो नौपाधिका, .. 4 ४ आधीयत इति मु पु पा । २ अस्ति च गतिरिति स पु, पा। प्रतियन्तीति मु पु पा। 'शवामहंतीति, मु पु पा । घूमसपोगसम्बन्धयोग इति मु पु पा । अग्नेधूमेन सह सबन्धो धूममात्रानुबन्धीति प्रतीयते । अतस्सबन्धमाशवसायसमये एव यावधूमाधिकरण अग्निसम्बन्धस्यावगतत्वात् गृहीतग्राहित्येऽपि प्रत्युत्पन्न कारणअन्यत्वेन ·( २०५ ) कथमसौ न सम्भवतीत्याशङ्कत । कयमनौपाधिकवारगमः १ प्रयत्नेना- प्यन्विष्यमाणे औपाधिकरवानवगमाद । 'उच्चैतद्भ्योदर्शनायत्तमिति मन्वाना आचार्या भूयोदर्शनमारतवन्तः । नन्वेवं सम्पन्धनियमावमायसमय एव याव मादिभावितया अन्या- दिसम्बन्धस्यावगमात् , घमादिमचानिश्चयादधिकं नियतव्यं नावशिष्यत इत्यनुमान ने प्रमाणं स्यात् । 'उत्पम् । पदेन पधनविणवार्थमन्छ, भवेत्प्रमाणलवयम्, अनुभूतिस्तु प्रमाणमित्युक्तम् । धूमाचाग्निबानम- नुभवाकारं जायते धारावाहिकवत् । नात्र स्मृतिप्रमोपकल्पना, प्रत्युत्पन्न-' कारणसम्भवात् । अनुभवकारणासम्भवैन हि शुक्तिकारजतादिपु स्मृतिप्रमोपः प्रतीत्यनारूदोऽप्याश्रीयते । इह तु सम्बन्धनियमस्मरण मेरुदेशदर्शनं चानुभवकारणमस्तीवि यथाप्रतीति अनुभूविरूपतवाश्रयितुमुचितेति युक्ती- वानुमानस्य प्रामाण्यम् । अनुमानस्य प्रत्यभिज्ञारूपत्वनिरासः। केचित्तु देशकालातिरेकेण प्रत्यभिज्ञानरूपमनुमानमाहुः । तदपि निरस्तम्, लिङ्गस्य लैङ्गिकसम्बन्धनियमः सम्बन्धनियमावधारणसमय एव समववृत्तः, अन्यथा सम्बन्धनियम एवानवगतः स्यात् । एतेन- । T ३ पारावाहिकन्यायेन प्रामापमनुमानल। अत प्राथमिक प्रत्यक्षमव वह्निघूममोस्वबन्धनियम- प्रमाणन्, निरूनाधिकरवनिश्चयश्च पश्चात्तस्य भूगोदानेन, यलेनाविप्यमाणापियाधर- दानात् । अतो भूयादर्शनमर्यवदिवि गुरुमननिगर्व इत्पवयम् । स्वमतमाह अवत्यो विषयी ऋविमलराया विस्तारमा इप्टर [१ ९६] । २ आद्रियन्त इति तु पु पा । भाष्याम्नानुमानलक्षपघटकातीनकृष्टपदप्रयोजन दमुकाम गुडुने र्नान्वयादिना । उत्तया तदनाववत्तवा वा निश्वितेऽयजमानब्यावृत्त्वयंमसनिकृष्टमिति वियपपदान- मिति कीमारिलव्याख्यानम् । असनिकृष्टवाचात्र यमत्र बिहासितम् । वाप्पैम परिच्छितिस्तद्विपर्ययतोऽपि वा। श्लिो वा व इलो ५४] इति । प्रामाकरास्नु उदनिच्छन्त पर्वतो वह्निमानित्यत्र स्मरणानिमाननिरासायनिति वनयन्ति। तमवार्य ऋविमलादी प्रपञ्चित प्रमृष्टतत्ताकस्यतपयुदासन प्रत्युतानकारग- बन्यत्वेनानुमानस्य प्रामाभ्यप्रकारमुपादयति-सत्यमित्यादिना प्रामान्यनित्यन्तन । याश्रित इति म पु पा.

·( २०६ ) गाविशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता"। इति । एतदपि प्रत्युक्तम्, धूमवत्चायुपलक्षितानां देशविशेषाणां सम्बन्धनियमावधारणात् । यो यो धूमवान्, स सोनिमानिति । *यः कचियेन यस्येह सम्बन्धो निरुपाधिकः । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धः स तस्य गमको मतः" || इति सङ्ग्रहश्लोकः । 'शातसम्बन्पनियमत्वञ्चैकदेशस्य स्मरणेनोपकारकम् । लैङ्गिकैरदेश- मम्बन्धनियमं स्मरतः पुरुषस्य नियतसम्बन्धस्यैकदेशस्य दर्शनादेकदेशान्तरे या पुद्धिः, साऽनुमानम् । एकदेशबाधित उच्यते, एफदेशान्तर इत्यवाप्ये- पदेशराव याश्रितवचन एव । न चाश्रितस्पाधयमन्तरेण सम्भवोऽस्ती- त्याश्यापेक्षायामेकदेशाम्यां न भिवस्याश्रयस्पारेपः, एकाक्षेपणवो- पपत्तः। अपि च "अन्तरशद्वाऽपि समानाथप एच समपिठो भवति । अवकाश्रयाधिवयोरेव गम्पगमतीका । 'उदाहरणे महानसादी शायनि- ·पर , ( :२०५ ) सम्बन्धनियमस्य धूमस्य पर्वतोपरिवर्तिनो दर्शनात्पर्वतनितम्बगतेऽनौ ज्ञानम् । ननु पर्वतनितम्बोपरिदेशयोर्मेदाकाश्रयाश्रयित्वं धूमाग्न्योरिति,' कथमनु- मानम् ? 'तस्माद्यदाश्रितोऽनिसंयोगस्साध्यते, तदाश्रितश्च धूमत्त्वं हेतुरिति युक्तम् । उच्यते, न, तावदेवं सर्वस्या लोकस्य प्रतीतिः, किन्तु पर्वतादिगत- मप्यनि लोकोऽनुमिनोति । न चाश्रयभेदः, एकत्वात्पर्वतावयविनः, तदाश्रि तत्त्वांच धूमाग्न्योः । नितम्बोपरिभागौ तु तस्यावयवाविति न कश्चिद्दोपः । 'अन च "ज्ञातसम्बन्धनियमस्ये"त्यनेन ज्ञातशद्धनासाधारणस्याहेत- त्वमुक्तम् । यथा-पृथिवी रसवती गन्धवत्वात् । अस्त्येव हि गन्धाख्य- स्पैकदेशस्य रसाख्येनैकदे शान्तरेणैकार्थसमवायलक्षणः सम्बन्धो नियतः। स तु सम्बन्धनियमो न प्रतीतपूर्वः। पृथिवीव्यतिरेकेणान्यत्र गन्धस्या- वर्तमानत्वात् । पृथिच्याश्च जिज्ञासितधर्मत्वात् । ..' खण्डखाद्यव्याख्याता शङ्करमिश्र. कुमारिलभट्टवातिर मिति कथयति । नयनप्रसादिनीकारस्स्विद- मुदयनाचार्यस्येति वदति । दञ्च श्लोकवातिकेऽदर्शनादृहट्टीकास्थमिति निश्चिनुमो वयम् । स च समव्याप्तयोरेवेत्याचार्या केचन मन्यन्ते । उद्योतकराचार्यस्तु विपमव्याप्तमप्युपाधि-- मङ्गीकरोति ।। अत एव-समवाय समवेतः सम्बन त्वान्, सयोगवदिति प्रयोगे सम्वन्धत्वे सति समवेतत्वे कार्यत्वमुपाधिरित्युदाहारि तैन । अतोउभयविधोऽप्युपाधिविदुषामभिमत । श्लोक- स्यासमर्थ-यदत्यय ~~यदभाव, साध्याभावाविनाभावी-साध्याभावेन व्याप्त , साध्याभाव- व्याप्त्यभावप्रतियो?--साध्यव्यापक इति यावत् । मियस्सम्बन्धशून्ययोरित्यनेन साधना- व्याकरवमुक्तम् । स पुनस्त्रिविधशुद्धसाध्यव्यापक, पक्षधर्मावच्छितसाध्यव्यापक , साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकश्चेति । आद्यस्योदाहरणम्-धूमवान्वन्हेरित्यत्राधिनवत्त्वम् । द्वितीयस्यौदाहरणम् --यया-वायु, प्रत्यक्ष प्रत्यक्षस्पश्रियत्वादित्या, द्रव्यत्वावच्छिनप्रत्यक्ष- त्वव्यापक मुद्भूतरूपवत्त्वम् । आत्मा प्रत्यक्ष जन्यद्रव्यत्वादित्यत्र प्रत्यक्षपरिमाणवत्त्वम् । ते प पुनर्विविधा-निश्चिता सन्दिग्धाश्च । तपाद्य-साध्यव्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वेन धनिदियो भिनपारनियमाणकत्वेन् निश्चितोपार्विन्हिमत्वेन धूमवत्त्वे साध्ये बान्ध- नप्रभववह्नित्वम् । यत्र साधनाव्यापरत्वसशय , साध्यव्यापकत्वसराय, तदुभयसरायो वा । तष हेतुव्यभिचारसदायरत्वेन सन्दिग्धोपाधि । यथा-सरस्यामो मित्रातनयत्वादिति श्यामत्वे साध्ये पावाद्याहारपरिणतिजत्वम् । ईशोपाधिविरहो भूयोदर्शनगम्य इति अन्यकारो मूल एवाह । निरुतोपापिविरहितो हेतुर्गमकत्वेनंप्ट इत्याचपेनाह-निरूपापिरिति । धूमानिव इति म पु पा अनुमानलक्षणपटर विशेषणाना प्रयोजन विवभुरादो शावसम्यन्यनियमस्येति विशेष- णस्प प्रयोजनं दर्शयति-प्रेत्यादिना। १ २ एकदर्शनैति- भ.पु.पा.

·." T - . 1(-२०८ ) असाधारणत्य संशयहेतुत्वनिरासा ! • •; स चायमसाधारणः संशयहेतुरिति केचित् । तदयुक्तम् , यो हि येन सहः सम्बद्धो दृष्टः, स तत्र स्मृतिमुत्पादयितुमलम्, यश्चोभयधर्मसम्बद्धः प्रतीतः, उभयोः स्मृति जनयन्नेकस्योभयात्मकत्वविरोधात्सन्देहमापादयति । यस्य तु केनचिदपि न सम्बन्धोऽवधारितः, स कचिदपि स्मृति जनयितुं समर्थ इति कथं संशयं प्रसुवीत १. तस्माद्धर्मिस्वरूपवदसाधारणोप न संशयहेतुः। "सम्बन्धग्रहणेन" च वाधकस्य हेत्वाभासत्वमुक्तम् । यथा-शब्दः नित्यः, कृतकत्वादिति । कृतकत्वस्य नित्यत्वेन सम्बन्ध एव नास्ति, किन्त्वनित्यत्वेनैव सदाऽयं प्रतीतसम्बन्धनियमः, स्वसामध्येनानित्यत्वमुप- स्थापयन्नित्यत्वं वायत इति सिपाधयिपितधर्मवाधावाधको हेत्वाभासः । "नियमग्रहणेन" हि साधारणस्य निरासः। यथा-शद्रेः नित्यः प्रमेय- स्वादिति । प्रमेयत्वस्य हि नित्यत्वेन सम्बन्धोऽस्ति, ज्ञातश्च, किन्वनियतः, अनित्येष्वपि प्रमेयत्वदर्शनात् । संशयहेतुश्चायं नित्यत्वानित्यत्वोमयसम्ब- न्धावगमात् । उभयत्र स्मृतिजनकत्वादेकस्य च धर्मिणो नित्यानित्यत्व- विरोधात् । स चापमनैकान्तिक इवि गोयते । तथा"एकदेशदर्शनादि"त्यनेकदेशभूतस्य हेत्वामासत्वमुक्तम् । यथा-- व्योम प्रत्यक्ष रूपवत्वादिति । रूपवत्वं व्योमैकदेशत्वेनासिद्धम् । उन्मीलिते हि चक्षुपि गृहोदरादिषु यद्रूपमुपलम्यते, तजसमौदकं चेत्युक्तं तत्त्वालोके । प्रत्येकदेशत्वमनेकदेशत्वच, तस्याप्यत एव निरासः । 'यथा- वेदः कृतकः उपाख्यानात्मकत्वादिति, विधिभागन्तूपाख्यानात्मकता न व्याप्नोति । ननु धूमोपि न हेतुः स्यात् । कृत्मपर्वतव्यापकत्वाभावात् । , तथा यस्य , ·मैवम् । तत्रावयवी पर्वत एका, तस्यैकदेश एव धूमः । इह तु न वेदाव- यव्येक इति युक्तं भामासिद्धत्वम् । "दर्शनग्रहणेन" स्वरूपासिद्ध हेत्वाभासं दर्शयति । यथा, युद्धो धमाधमौ प्रत्यक्षमीक्षते सर्वज्ञत्वादिति । न हि युद्धस्य सर्वज्ञत्वं केनचिदपि प्रमाणेनावगन्तुं शक्यत इत्युक्तम् । तथा विद्यमानस्याप्यंकदेशस्य यावदर्शनं नास्ति, तावदहेतत्त्वम् । यथा-पन्धकारे धूमस्य । "एकदेशान्तरे" इति 'स्वतन्त्रस्याग्नेर्गम्यत्वं निराकरोति । "अन्तर- ग्रहणेन" च भिन्नाधारयोर्गम्यगमकमायो निराकृतः । ननु चन्द्रोदयात्समुद्रद्वयनुमाने, कृत्तिकोदयाच'रोहिणीसन्निधानानुमाने कथं समानाश्रयत्वम् ? अत्रोच्यते-~-एककालवतितं चन्द्रोदयममुद्रयुद्धयोः सम्बन्धः, तत्र काल एवंक पाश्रय इति। तथा कृत्तिकोदयरोहिण्यासच्योर- प्चेकाहोरात्रवतित्वमेव सम्बन्धः, तेन कृत्तिकोदयादहोरात्र एवासन्नरोहिण्युद- योऽनुमीपते । एतेन मध्यगतनक्षत्रदर्शनादष्टमनक्षत्रास्तमयोदयानुमान- मुक्तम् । श्रघोनदीपराधोपरिवर्पणानुमानमप्येवं वर्णयितव्यम् । एका हि नदी तत्राप्पाश्रय इति। पियोस्तु प्राह्मणतया यत् पुत्रस्प ब्राह्मण्यज्ञानम, तदप्यनुमानमिति फेचिदिच्छन्ति', तत् प्राभाकरा नानुमन्यन्ते । ब्राह्मणभूताभ्यां पितृम्या- मुत्पत्तिरेस बाह्मणता, नान्या। तेन ब्राह्मणरावाच्यत्रीपुंसनस्तत्वादन्यद्- बामण्यं नास्तीति 'नास्त्पनुमानस्यावकाशः । प्रत्यक्षमाधोदाहरणम्। "प्रभाषित" इत्यनेम प्रमाणाजरपापित पिपं नामुमानमुपधा शव ·( २१० ) दर्शयति । 'यथा-'वन्हिरनुप्णो द्रव्यत्वादिति । ननु द्रव्यत्वस्यानुप्णत्वेन सह सम्बन्धनियम एव नास्ति, "वहावसत्यनुष्णत्वे द्रव्यत्वस्य दर्शनात् तेन सम्बन्धनियमाभावादनुमानानुदयः, न "पुनर्वाधिवविपयत्वादिति । उच्यते, यदि बाधितविपयेऽप्यनुमानमुत्पद्यते, तदा द्रव्यत्त्वस्य अनुष्णत्वेन सह सम्बन्धनियमाभाव एव न भवेत् । बढेरप्यनुमानेनानुप्णत्वस्यासिद्ध- त्वात् । सर्वत्र धनुमानेऽनुमित्सितविपयनिरपेक्षमेव 'सम्बन्धनियमाव- धारणमुपयोगि । द्रव्यत्वस्य च वह्निनिरपेक्षं सर्वत्राऽनुष्णत्वेन सह सम्बन्ध- नियमावधारणं जातमिति, तहलेनानुमानोदये पाचात्योऽपि सम्बन्धनियम- भङ्गो नात्मानं लभते । तस्मादाधिवविषयत्वादेवानुमानानुदयात्सम्बन्ध- नियमोऽपि भज्यत इत्यवाघितविपयत्वमप्यनुमानस्य कारणम् । श्रतो द्रव्यत्वं वहौ प्रत्यक्षवाधितविषयं नानुमानमुत्पादयति । अनुमानयाधोदाहरणम् । शतः श्रोत्रग्राह्यो न भावि गुणत्वादित्यनुमानस्य विषयोऽनुमानेन पाधितः । यद्विपया हि प्रतीतिर्यत्कारणिका, तदिन्द्रियं तस्य ग्राहकमुच्यते । शद्धविपयापाथ प्रतीतेरन्वयन्यतिरेकाम्यां श्रोत्रकारणकत्वमवगम्यते । अनुपहते श्रोत्रे शदप्रतीतिरुपजायते, उपहते च नोपजायत इति श्रोत्रान्वय- व्यतिरेकानुकारिणी शब्दप्रतीतिः श्रोत्रकारणिका; तदन्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वं हि तत्कारणत्वेन नियतसम्बन्धम् । अतः शद्धप्रतीतिः श्रोत्रका- रणिका श्रोत्रान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादित्यनुमानेन श्रोत्रग्राह्यत्वमवधृतम् , ·दिङनागमनिरासी। तद् यो हि' वादी नास्तीत्याह, तस्यानुमानमनुमानेन वाध्यते । ननु सम्बन्ध- नियमग्रहणतत्स्मरणैकदेशदर्शनसापेक्षस्यानुमानस्यार्थान्तरावगमनिरपेक्षोत्प- त्तिकं प्रत्यक्षं शीघ्रजन्मतयाऽवश्यम्भावि विषयापहारादुत्पत्ति 'प्रतिवध्नातु, अनुमानस्यानुमानेन कथमुत्पत्तिप्रतिवन्ध इति वक्तव्यम् । उच्यते, येन नाम श्रोत्रग्राह्यत्वं शब्दस्य निराकर्तव्यम् , तेनावश्यं ग्राह्यग्राहकभावसम्बन्धः प्रथममवगन्तव्यः, अन्यथा निपेघानवकल्पनात् । अवगतमेव वस्तु विष- यान्तरे प्रतिपिध्यते, न तु सर्वथाऽनवगतम् । तेनास्य 'ग्राह्यग्राहकभावसम्ब- न्धमभ्युपगच्छताङ्गीकृता ताबदन्वयव्यतिरेकानुविधायिलिङ्गकस्यानुमानस्य प्रचिरिति, शीघ्रभाव्यनुमानमनुमानान्तरस्य विषयमपहरदाधकतां प्रतिपद्यते । यथाऽनुमानपूर्वकादनुमानात्प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं शीघ्रभावि, तथा प्रसिद्धाङ्ग कमप्यनुमान प्रसाध्याङ्गकादनुमानादागुतरभावीति वेदितव्यम् । शास्त्रेणानुमानवाधोदाहरणम् । शास्त्रेण चानुमानस्य विषयापहारः। यथा-नास्ति कर्मफलसम्बन्ध इति । अवश्यम्भाविता च प्रत्यक्षवदागमस्याप्यनुसरणीया । उपमानवाधस्तु यथा-गौर्गवयसदृश इति । अर्थापच्या चानुमानस्य यथा-जीवन्नेव देवदत्तो वेश्मन्यविद्यमानो पहिरपि विपयापहारः । नास्तीति । श्रसाधितविषयत्यस्यानुमितिहेतुत्वशानिरासी। केचितु अवाघितविपयत्वमिवासाधितविपपत्वमप्यनुमानकारणमि- त्याहुः । प्रमाणान्तरसिद्धेऽपि विपये नानुमानं प्रवर्तते, यथा प्रत्यक्षावगते वाहावीण्येन न तदनुमानम् । तत् प्राभाकरमतानुसारिणो नानुमन्यन्ते । मिविपयमेव सर्वमेवानुमानमित्युक्तम् । यथा सम्बन्धनियमावधारणं- 'दिदनाग पन क्याग गुणस्यात् इनिप्रत्यापिरोपस्योगहरणमिमिति यया. माग। इसमनुगमन, या थोपरापरवापरपर धावपार न योगारगीयते, मरिनु गरि रागिनावपतितनिमारगेमिरयमानराधस्योगहरणम्, न तु प्रमागधायपासनाद- विनाशिनि. म पु पास 'मा पागारगंगापन नभनि मिरगा गमनस्पिनुमान बोम्मम् । यो होति भिन्न निम.पु.पा.

·( २१२ ) सिद्धविषयम् , तथा प्रत्यक्षादिसिद्धविषयमपि किमिति 'नोपपद्यते। प्रमा- तारस्तु निवृत्तमित्साः सम्बन्धनियमानुसन्धान प्रति नाद्रियन्त इति, नानु- मानमुदेति । यदि चानुसंहितसम्बन्धनियमैकदेशदर्शनेऽपि विपयसिद्धी नानुमानमुत्पद्यते, ततो भवेदेवासाधितविषयत्वमनुमानकारणम् , न चैवमस्ति। स्वमतेनानुमानकारएपरिगणनम् । तस्मात्पूर्णमिदमनुमानकारणरिगणनम्-नियतसम्बन्धकदेशदर्शनम् , सम्बन्धनियमस्मरणम् 'अबाधितविपयत्वञ्चति । यद्यवाधितविषयत्वमप्यनुमानकारणम्, कथं तर्हि 'ज्वालाभेदग्राहिणोऽ- नुमानस्योदयः । प्रत्यक्षेण हि सैवेयं ज्वालेत्यभेद प्रतीतेऽपि पश्चात् गृहोदरवर्तिप्रभामण्डलदर्शनाद् भेदोऽनुमीयते । प्रभाविततिर्हि तेजोव- यवविशरणमन्तरेण नोपपद्यते । अवयवविशरणे चावयविनो नियतो विनाशः। दृष्टो हि तन्तुविनाशे पटविनाशः । तेन विनष्टायां पूर्व- ज्वालायां, दृश्यमाना ज्वाला ततो भिन्नाऽनुमीयते । यथा पटे विनष्टे, दृश्यमानः पटस्ततो भिद्यते । 'पूर्वज्वाला विनष्टा विशीर्णावयवत्वात् पटवत् । दृश्यमाना ज्वाला विनष्टाया' भिन्ना, तस्यां विनष्टायामप्युपलभ्य- मानत्वात् , पटविनाशे पटान्तरवदिति । उच्यते-यापितविपयत्वं यत्र निश्चितं, तत्रानुमानं नोत्पद्यते, यत्र तु विपयवाघा सन्दिग्धा, तत्रानुमानमुत्पद्यत एव । इह तु सैवेयं वालेतिमतीती जातायामपि शङ्काऽवतरत्येव । सादृश्येन' शुक्तिरजतयोरिव भेदानवसाया- देवंविधा प्रतीति देऽपि दृष्टा । तेन किं भेदेऽपि सादृश्येन भेदाग्रहणादेवं- विधा प्रतीतिरुताऽभेदे" वेति शङ्खोदयादाधितविषयत्वं सन्दिग्धमिति . नोत्पद्यत इति मु पुपा । २ अत्रेद बोध्यम्-ज्ञानमवन्यस्येत्यादिना हेत्वाभासव्यावृत्तिपूर्वकमनुमानस्य लक्षण- माभ्यधायि त्वनुमानोत्पत्तिसामग्री परिगणिता, अवानुमानसामग्रो परिगणिवेति ध्येयम् । अबाधकञ्चेति मु पुपा। ५ भेदाग्राहिण इति मु पु पा.. ५ दर्शनी द इति म पु पा । * तन्तुविभागादिति म पु पा.।। " तन्तुरिति म पुपा। पूर्वस्प विनाशे, उतरस्य ततो भेदे च प्रमेणानुमानमुपन्यस्थति-पूर्वेति । ततो निना इति. व. पु. पा.। १० शुक्तिरजनयो देति मु.पु पा.। १ भेदेनैवेति मु पु. पा.. ८ ·( २१३ ) 'नानुमानोत्पत्तिप्रतिवन्धः। अत एव समानवर्तिकावर्तिनीषु यहोवपि ज्वालासु चालावं सामान्यं नाश्रीयते, भेदाग्रहेणापि प्रतीतरुपपन्नत्वात् । वहाबुप्णत्वप्रतीतिरन्यथा सम्भावयितुमशक्येति, निचितं वाषितविपयत्वम् । अतस्तत्र युक्त 'एवानुमानोदयविरोधः । असत्प्रतिपक्षस्यानुमितिहेतुत्वशङ्कानिरासी । 'अन्ये पुनरसत्यतिपक्षत्वमप्यनुमानकारणमाहुः । यथोदितलक्षणो हि "हेतुर्यथोदितलक्षणहेत्वन्तरप्रतिबद्धो नानुमानं जनयति, किन्तु संशयम् । यथा-अप्रत्यक्षो वायुज्यत्त्वे सत्यरूपत्वादित्यनेन प्रतिपक्षण हेत्वन्तरेण प्रतिवद्धः प्रत्यक्षो वायुमहत्त्वे सति स्पर्शवचादित्ययं हेतुर्वायी प्रत्यक्षत्वा- प्रत्यक्षत्वसंशयमापादयति, न त्वनुमानं जनयितुमलमिति । 'तदनुपपन्नम् ; यथोदितलक्षणयोहत्वोरेकत्र समवायाभावात् , भावे वा वस्तुनो नित्यं संशयितधर्मत्त्वापत्तेः। तथाहि-अरूपत्वादियं हेतुः स्पर्शनेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायितया वायुप्रतीतेरनुमानयाघितविषयः । इदश्चानुमानं यथा शीघ्रभारि, तथोदितमेव प्राक् । प्रत्यक्षत्वं हि निपेघवा क्षचिदवरयं प्रत्यक्षत्वमङ्गीकरणीयम्, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधापि प्रत्यक्ष- मिति चाभ्युपेयम् । ननु न स्पर्शनेन वायुः प्रतीयते, किन्तु स्पर्शमात्रमेव । नेत्युच्यते स्पर्शन्तरप्रत्ययेऽपि द्रव्यप्रत्यभिज्ञानात् । यदि स्पर्शमात्रमेव स्पानं भवेत् , तदा पर्यभेदे कि प्रत्यभिज्ञायेत ? ननु न वायोः स्पर्शभेदः सम्भवति । अनुष्याशीतकस्पर्श एव वायुः । तस्य तु तोयसम्पाद तोयगतः गीतसर्थः प्रतिभाति, एवं तेजःसंयोगादुप्णस्पर्श इति । उच्यते--सत्यं - पिराध इति स पुपा । 'अनुमानविरोष त म पा । नाट्टमीमामा-माध्याभायगापरहे बनायतासम्मति शी ता. समान मनियापनमापसाजस्तस्य मंभव हनुर नि। মামা- पति-पति निति गुपा। साहित्य उपा। अनूदित मन निराम पर रनभूत गारपरीरिरावास्यम् । नित्गविनिमुपा। भनुमानास्पारा मिस गार अनुमानमाना सरमामात पारि folge it ·- यथा- ( २१४ ) वायोरनुप्णाशीत एव स्पर्शः, तोयतेजोगतौ च शीतोष्णसी, तथापि ताम्या- मभिभृतेऽनुप्णाशीतस्पर्श शीतोष्णस्पावपि प्रतीयेते, तदन्वयिनी प्रतिपत्तिश्च स्पर्शमात्रप्रत्यये नोपपद्यत इति वदामः । तस्मादनुमानवाधितविषयत्वा- दरूपत्वादित्यप्रत्यक्षत्वं नोपस्थापयति, स्पर्शवचादित्येतदेव निष्प्रतिपक्ष- मनुमानं जनयति । तस्माद्यथोदितलवणस्सर्व एव सत्यतिपत इति नेदं पृथग्लक्षणम् । अनुमानस्य विषयभेदनिरूपणम् । "प्रमेयमनुमानस्य दृष्टादृष्टस्वलक्षणम्" ॥३॥ इति "द्विविधमनुमानस्य प्रमेयम्, किश्चिदृष्टस्वलक्षणम्, यथा 'वह्वयादि । किश्चिचादृष्टस्वलक्षणम्, -'कर्मादि । कथं पुनर्यस्य स्वलक्षणं न प्रतीतम्, तदनुमातुं शक्यते । येन सह हेतोः 'सम्बन्धनियमः प्रतिपन्नः, स तस्माद्धेतोरनुमातुं शक्यते । न चादृष्टस्वलक्षणेन सह सम्बन्धनियमाव- धारणं कस्यचित्सम्भवतीति, नादृष्टस्वलक्षणमनुमातुं शक्यते । उच्यते- सामान्यतोऽपि सम्बन्धनियमावगमो भवत्येवानुमानोत्पत्ती निमित्तम् । यथा-पत् कादाचित्कं, तदागन्तुकाआयमानं दृष्टम् । यथा-तन्तुसंयो- गेभ्यः पटः । कादाचित्कौ च द्रव्यस्य संयोगविभागाविति, ताम्यामागन्तुकं किश्चिद् वस्तु प्रतीयते । न च द्रव्यमेवागन्तुकम्, तस्य प्रत्यभिज्ञानेन स्थिरत्वावगमात् । चशक्यं वक्तुं भिन्नान्येव द्रव्याएयत्यन्तसादृश्येनाप्रतीयमानभेदानि तत्प्रत्य- यविषयाणीव भासन्ते ज्वालावदिति, द्रव्यभेदे प्रमाणाभावात् । ज्वालादिभेदे प्रमाणमुपन्यस्तमेव । संयोगविभागादिकार्योत्पत्तिस्तु यथाप्रतीते द्रव्यस्थैर्य सत्यप्यागन्तुककर्माभ्युपगमेनाप्युपपद्यत इति, न द्रव्यभेदे प्रमाणमस्ति । न - "तत्तु विविध प्रत्यक्षतोदृष्टसबन्ध सामान्यतोदृष्टसबन्धञ्चे"ति भाप्यसन्दर्भ कौमारिल विशेषविपयपरतया, सामान्यविषयपरतया च व्याख्यात। प्रभारमिथे. दृष्ट- स्वलक्षणादृष्टस्वलक्षणपरतया चाय प्रन्यो योजित । सामान्यत--सामान्यरूपेण अनव- धृतस्वलक्षणं नैव किञ्चिदनुमानेन गृह्यते इति ये वदन्ति, तन्मतमपाकृत्यादृष्टस्वलक्षणविषय- मनुमानमस्ति क्रियाया शक्ती च। तदेव दयति-द्विविधमिति । ३ वह्वपादिकमिति म पु पा.। वर्मादिवमिति. मु.पु. पा । मुपु पा.। सम्बन्ध इति ·मण्डनायार्यमतस्यानुवादः। 'यत्र कथिदाह-न कर्माइएस्वलक्षणम्, प्रत्यक्षवाकर्मणः । तदाह भगवान्काश्यप:-"संख्याः परिमाणानि पृथकत्वं संयोगविभागा परतापरत्वे कर्म च रुपिदव्यसमवायाचानुपाणि" (वै. द. ४-१ ११) इति । तथाहि-~-या गउत्पयमिति प्रतीतिः, सा इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुकारिणी, तदेव कर्मणः प्रत्यक्षत्व प्रमाणम् । न च वान्यं कर्मफलभूतसंयोगविभाग- विशेपरलेनवेयं प्रतीतिरिति । तनिरन्धनत्वे स्थायावयेरुश्यन रियुक्त पेनान्तरसंयुक्त चापत्तेः, चलित्वा स्थिते न चलतीति वर्तमानावभासप्रसक्तः, " ·( २१६ ) विभागसंयोगयोर्वर्तमानत्वात् । अतीन्द्रियस्य व्योम्नः संयोगविभागयो- रप्यतीन्द्रियत्वाद पतति पतत्रिणि पततीति प्रत्ययानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च कर्मानुमातुं शक्यते । वद्धि न नित्यं, संयोगविभागयोः सर्वदोदयप्रमत। अनित्यत्वे तस्याप्यवश्यमसमवायिकारणमाश्रयणीयम् । तद्वरं संयोगविमागयोरेवास्त्विति न कर्मानुमाने किञ्चिदपि लिङ्गं समर्थम् । तदुक्तम्- नित्यत्वे 'सर्वदा जन्म स्यात्संयोगविभागयोः ।। अनित्यत्वेऽस्य यो हेतुस्तयोरेवास्तु तेन किम् ॥ [भा. वि. श्लो. २०] इति तन्निरासः। तदिदमसारम्-प्रत्यक्षेण गच्छति द्रव्ये, संयोगविभागातिरिक्त- इति नियतप्रत्ययो न देगविशेपसयोगाप्रत्यक्षतायामवकल्पते । विद्विततालोकनिवहभदा- दुपपन इति चेत्-स एव तह्मांकाशदेश इति तद्वतिययोगविभागो प्रत्यक्षो। अपि च प्रत्यक्षा- प्रत्यक्षवृत्त्योरपि सयोगविभागयो सिद्धयो प्रत्यक्षत्वकल्पना युक्ता, न स्वतस्सिद्धस्य कर्मण' । ताभ्यामेव तहि सयोगविभागाभ्या क्रियामनुमिमीमहे, कादाचित्कयोरहेतुत्वानृपपत्ते । कादा- चित्कत्वादेव चाश्रयमानहेतुत्वायोगात् हेत्वन्तरापेक्षणात् । नंतत्सारम् नित्यत्वे सर्वदा जन्म स्यात्सयोगविभागयो । अनित्यत्वेऽस्य यो हेतुस्तयोरेवास्तु तेन किम् ॥ मा वि २०॥ इति तद्धि कर्म सयोगविभागाभ्या नित्यमनित्य वा अनुमोयते। नित्यत्वे हेतुसनिवा- नाद्धत्वन्तरानपेक्षत्वाच्च सदा मयोगविभागोत्पादप्रसङ्ग । अनित्यत्वे तु तस्यापि हेतुमत्वात्त. त्विभिमनादेव तसिद्धिरिति किमन्तगंडुना कर्मणा । २ ऋजुविमलापञ्चिकायाञ्च मण्डनाचार्यमतानुवादतनिरासो द्रष्टव्यो [ ९८, ९९, १००] शस्त्रदीपिकापास्तकंपादे [६९] श्लोकवार्तिकन्यारवाने न्यायरत्नाकर शालिकोक्त दूपण ब्युदस्य भाट्टसम्मत कर्मण त्यक्षल समपंचामास पार्थसारपि । नन्दीश्वरस्तु प्रभाकरविजयस्य नवमे प्रकरणे पार्थसारथिनोक्त दूषणमपाकुर्वन् प्रभाकराभिमत कर्मणोनुमेयत्व व्यवस्थापयामास । चिदानन्दपण्डितो नीतितत्त्वाविर्भाव प्रभाकरविजयोस पराकुर्वन् भाट्टसम्मत कर्मण प्रत्यक्षत्व स्थिरीचकार, अनेन प्रकारेण भाप्रस्थानमाभाकरप्रस्थानयोजण्डनमण्डनप्रणाली प्रसरीमतीति ध्येयम् । ३ पञ्चिकाकोशे नित्यत्वे च सदा' इति पाठो दृश्यते, आकरे तु सर्वदा इति, स एवं मूले सग्निवेशित इति ध्येयम् ।

·14 - ( २१७ ) विशेपानुपलब्धेः। यस्त्वयं गच्छत्तीति प्रत्यया, स संयोगविभागानुमि- तक्रियावलम्बनः । सा च क्रिया न स्थाणावनुमीयते । उत्पततश्श्यनस्य यो देशान्तरसंयोगः, तस्य ततो निष्पत्यनवकल्पनात्, 'तगतकर्मानुमान- प्रसङ्गात् । निपततश्श्येनान्तरस्य प्राग्देशविभागोत्पत्तये कर्मान्तराश्रयणा- पत्तेश्व, श्येनगतयोः कर्मणोरनुमितयोरुपपद्यते तयोर्देशान्तरसंयोगविभागी। तस्मात् 'स्थाणुचलतीति न युज्यते। चलित्वा स्थितस्यापि देशान्त- रसंयोगेन क्रियाविनाशात् वर्तमानक्रियाप्रत्ययानुत्पादः । अतीन्द्रियत्वेऽपि न्योनः, वियति विततालोकावयवसंयोगविभागनिवन्धनात्पतति पतत्रिणि पततीति विशिष्टयुद्धिः, "तद्वशेन क्रियानुमानमपि तत्र सुकरमेव । न च कर्मानवकल्पनमपि दोपः । कर्महेतोसंयोगविभागोत्पत्य- सम्भवात् । तथाहि-~-शरीरदेशे तावत्प्रयत्नापेक्षादात्मशरीरसंयोगात्कर्मोत्प- चिरवकल्पते। न च ततश्शरीरदेशसंयोगविभागयोरुत्पत्तिरवकल्पते। संयोगो हि स्वाश्रये, स्वाश्रयसमवेते वा द्रव्यान्तरे कार्यमारभत इति नियतम् । 'स्वाश्रये यथा-तन्तुसंयोगस्तन्तुषु' पटमारभते । प्रचयाख्यश्च संयोगी- ऽवयवेषु समवेतस्स्वाश्रयसमवेतेऽवयविनि महत्त्वं जनयति, योऽपि संयोग- संयोगं जनयति, सोऽपि तस्य स्वाश्रयस्वाश्रयसमवेतयोर्जनकः । तन्तु- तुरीसंयोगो हि पटतुरीसंयोगस्य जनयितेष्यते । तस्य तुरी तावदाश्रय एव । पटोऽपि तन्त्वाश्रितत्वात्स्वाश्रयसमवेतः । आत्मशरीरसंयोगवात्मनि शरीरे च समवेतः, स कथं शरीरदेशे कार्यमारभेत ? तनाऽसमवेतत्वात् , तेन सहकार्थसमवायाभावाच । कर्म तु स्वाश्रये शरीरे जनयितुं शक्नुया- देवेति, कर्महेतोस्संयोगविभागावनुत्सद्यमानौ ततोऽन्यत्कारणं कल्पयन्ती कर्मानुमापयतः। एतेन नोदनाभिघातात्मको कर्महेतू संयोगविभागौ व्याख्यातौ । नोदनाख्यो हि शरज्यासंयोगस्तयोः, तत्समवेते वा कार्यमाविर्भावयितुम- २ स्थाणी इति मु पु पा । कर्मान्तरानुमानति मु पु पा । पत्तत्रिणी इति मुपा। प्रयुज्यते इति मु पु पा। ५ तदरेन इति भु पु पा । ६ अयमंश मुद्रितपुस्तके खपुस्तके च न दृश्यते । वर्मान्तरकल्पनमपि इति भु पु पा । स्वाश्रयषु इति मु पु पा। १० संयोगौ इति ग पु पा । तन्तुसयोग इति मु यु पा । 5 ·. ( २१८ ) लमिति, न ततश्शाराकाशगती विभागसंयोगावुत्पत्ति लमेयाताम् । तथाऽ- मिपातात्मकोऽपि वेगवन्मुसलोलूपलसंयोगो मुसलोलूखलसमवेतः कथमूर्ध्व- मुत्पत्तोमुसलस्याकाशस्य च विमागसंयोगाचारमेत । यश्च वेगाख्यसंस्कारः कर्महेतुरिप्यते, न ततोऽपि संयोगविभागावु- एपनी संस्कारस्य स्वाश्रय एव कार्यारम्भनियमात् । भावनाख्यो हि संस्कार श्रात्मनि समवेत आत्मन्येव स्मृतिलक्षणं कार्य जनयन्दृष्ट इति, कथं वेगात्मा संस्काररशरवती ज्याकाशेन तेजोक्यवस्स्तिमितश्च वायुभिः सह संयोगविभागाधारमत इति शक्यमाश्रयितुम् । अतो न कर्महेत्वभिम- तादेव संयोगविभागावुत्पद्यते इति, युक्तमेव ताभ्यां कर्मानुमानम् । न च कर्मणः प्रत्यासन्नद्रव्यवर्तिकार्यारम्भनियमोऽवघारितः, तस्य काविगम्यत्वात् । यादृशेन हि कार्येण यदनुमीयते, तादृशमेव तस्य कारणम् । यदि च तस्याश्रयनियमस्स्याद , तदा कार्यमेव ततो नोपपद्येत । तच कर्म सर्वमेव विभागपूर्वक संयोगमारभते, किश्चित्तु वेगाख्यं संस्कारमपि । अस्ति वेगाख्यसंस्कारः, संयोगाच तस्योपरतिः, मूर्तद्रव्याणि च तस्याश्रय- भूतानीत्यादि प्रमेयपारायणे अपश्चितम् । शक्तिनिरूपणम् । 'सर्वभावानां शक्तिरदृष्टस्वलक्षणापि कार्येणानुमीयते । अग्नेर्यथाभूतादेव दाहो दृष्टः, तथाभूतादेवानमन्त्रीपधिप्रणिधाने कार्य न दृश्यते । न तत्र दृष्टमेव स्वरूपं कारणम् । यद्धि दृष्टं कारणं तस्याऽजनकावस्थातो विलक्षण- वाभावात्कार्यानुदयप्रसङ्गाद । “यच खन्वजनकदशातो निरतिशयम् , कार्य नोत्पद्यते, कुण्ठादिव कुठारात् । यदा तु तत एव कार्य दृश्यते, तदा वदवस्थातोऽस्त्येव पैलक्षण्यं तीक्ष्णत्वम् । अग्नौ च कार्यानुदयदशातो . २ उत्पन्नौ इति स्व पु पा । स्मरणरक्षणमिति म पुपा । शरीरवर्तीति मु पु पर। ४ शालिवाचार्योतीन्द्रियविषयमप्यनुमान भवतीति वर्मण प्रत्यक्षत्व निरस्यानुमेय- व व्यवातिष्ठिपत् । एवमेव शक्तिरपि वार्यावगम्यत्वादनुसातव्येति प्रतिपिपादयिपुरशक्ति- विषय दृष्टस्वलक्षणानुमान समर्थपन्नाइ-सर्वभावानामित्यादिना । बदमनुमान बोध्यम्-~-अग्न्यादिक्मजनकदशातो जनकदशायामतिरायवन कार्यजन- कत्वात्, कुठारददिति ।

·( २१९ ) विलक्षणं न कार्योदयसमये प्रत्यक्षदृश्यं रूपमुपलक्ष्यते। भवितव्यश्च बैलक्षण्येन, अन्यथा कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गादिति, कार्योत्पत्तैरतीन्द्रियं किश्चिद्रपं वहेरनुमीयते । तस्य मन्त्रीपधिप्रयोगेण विनाशात्कार्य नोत्पद्यते । न च वाच्यं मन्त्रीपघादिभिरतीन्द्रियं रूपं न किञ्चिद्विनाश्यते, किन्तु मन्त्रौषधादि- समिधानेनैव कार्यानुदय इति, कारणावैगुण्ये कार्योदयविधातासम्भवात् । अथोच्येत-मन्त्राद्यप्रयोगोऽपि कार्योत्पत्तिनिमित्तम् , सम्प्रपोगे चार- योगो निवर्तत इति, अस्ति कारणवैगुण्यमिति । तन्न । अग्रयोगस्य च प्रयोगाभावरूपत्वात् , 'सर्वभावकार्याणाच भावकारणनियतत्रदर्शनात् । 'अमावस्य कचिदपि कार्य जनकत्वाश्रयणानुपपत्तेः। यच तदतीन्द्रियमनेः स्वरूपम्, तत् शक्ति सामर्थ्यादिशद्भवाच्यतया लोके प्रतीतम्। तस्य च कार्यानुत्पत्तौ द्वयी गविरभिभवः, विनाशो वा। यत्र कदाचिदपि कार्य न दृश्यते, वन विनाश एव । यत्र पुनः प्रतीकारवशेन कार्योदयः, तत्रा- भिभवमात्रम् । तस्य चैवं वयादी प्रसिद्धस्य सर्वभावेषु कार्योदयानुकूलं कार्योत्पादकत्वादेवानुमानेन परिकल्पनीयम् । तस्य च नित्याश्रयाश्रितस्य नित्यत्वम्, अनित्याश्रयाश्रितस्य तदुत्पत्तिकारणादेवोत्पत्तिः। संस्काराचा- स्पाऽयमेव विशेषः। संस्कारो हि नाम नित्येपु नित्यः, अनित्येपु च कारणान्तरायत्त इति ।

·( २२० ) परार्थानुमाननिरूपणम् । "परप्रत्यायनेच्दूनामनुमोदयसाधनम् ॥ ११ ॥ वचनं पणैस्साघमर्यादेतेन वर्णितम्" ॥ इति । अनुमानस्य द्वैविध्यनिरूपणम् । द्वेघाऽनुमानमुत्पद्यते-स्वयमनुसंहितयाऽनुमानोत्पादकसामग्रया, परप्रयुक्त- वाक्योरोधितया वा। तत्रानुमानोत्पत्तिसामग्रीप्रतिपादनेनैव तत्प्रतिपादक- वाक्यस्वरूपमपि सचितमेव । "तत्रावाघित" इति प्रतिज्ञा। ज्ञात- सम्बन्धनियमस्ये" त्यनेन दृष्टान्तवचनम् । “एकदेशदर्शनादिति" हेत्वभि- धानम् । तदेवं 'व्यवयवं साधनम्। साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । यथा-शद्रो ૧ सङ्गच्छेत । अतो भावव्यावर्तकतया तत्सदारित्वमङ्गीकृतमेवाऽप्रतिबद्धा सामग्री कारण- मित्यादिवद्भि। कारणतयाऽभिहितविध्यतिक्रमरूपाभावस्य स्वकालावस्थितभावनिरू- पकतमेव कारणत्वम्, न तु साक्षात् । जतोऽभावस्य साक्षात्कारणत्व नास्तीत्याशयेनाह- अमावस्येति । "ज्ञातसवन्धनियमस्यकदेशस्य दर्शनात् । एकदेशान्तरे वृद्धिरनुमानमवाचिते" ॥ इति पद्यस्थेनाबाधित इति विशेपणेनति शेष । अत्रेद बोध्यम-पदा धूमत्व लिङ्गम्, तदा अग्निविशिष्ट स्यानुमेयत्वम् । पदाऽग्निज्ञान फलम्, तदा चूमतज्ज्ञानसबन्धस्मृतिचतुष्टयस्य विपल्पेन प्रामाण्यम्, प्रत्यक्षपरिच्छेदान्तेऽभि हितोऽनियमस्सर्वापि योजनीय । यद्यपि भाष्यकारोऽनुमानमसनिकप्टेऽर्थे बुद्धिरिति वदन् प्रमेयबुद्धे प्रामाण्यमभिप्रेतीति गम्यते, इदञ्चोपलक्षण धूमतज्ज्ञानादेरिति । अत्रेदमवधातव्यम्-अनुमान स्वार्थपरार्थभदेन द्वेषा भिद्यते। यत्र स्वयमेव हेतु दृष्ट्वा व्याप्त्यादिस्मृत्या साध्यमनुमीयते तत् स्वाथानुमानमित्युच्यते । परमनुमानेन दुवोषयिषति तेन साधन प्रयोक्तव्यम्, यन वाक्येन परस्थानुमानबुद्धिरुत्पद्यत पर्वतो पन्हिमानित्यादि, तदेव वाक्य साधनमित्युच्यते । तत्र नंयायिका प्रतिज्ञाहेतूदाहरणापनयनिगमनरू पञ्चावयव साधन मन्यन्त । समादीप सूत्रम्-"प्रतिज्ञाहेगुप्तहरगोपपत्रिपात अप्पकार १५२-२२) इति । प्रतिज्ञाहेतू दावेवावयवाविति सौगता मन्यन्त । तत्र प्रतिज्ञया निगमनकार्यस्य, हेतु. नोपनयकार्यस्य च सिद्धेरवयवान्तरस्वीकारोज्नर्थक । सौगतमतेश्यन्तसावाक्षमव साधन- वावयं क्लेशगम्यायं भवतीति श्यवयत्र साधन मीमासकरङ्गीक्रियत । तम प्रकारद्वयम्- उदाहरणपर्यन्तम्, यद्बोदाहरणादिकमिच्छानुसारेण प्रयोक्तव्यम् । तसोदाहरणपर्यन्त यथा-पर्वतो पन्हिमान् घूमवत्वात्, यो घूमवान् स वह्निमान् । यथा--महानस इति । उदाहरणादिक यथा-यो धूमवान् । स बन्दिमान् यथा-महानसम् । अपञ्च धूमवान् तस्मादन्हिमानिति । यस्तु प्रतिपन्नमर्थ ·( २२१ ) नित्य इति । अनेन चानुमानस्य विषयो निर्दिश्यते । निर्दिष्टे च विषये तस्याञ्चाधितत्वं शक्यतेऽवगन्तुम् । तथा "एकदेशान्तरे" इत्यनेनापि एकदेशा- न्तरभूतस्यानुमानविषयत्वमित्युक्तम् । तदपि प्रतिज्ञावचनेन गम्यते । तेन साधनप्रयोगे प्रथम साध्यनिर्देशाय प्रतिज्ञा कर्तव्या। एतेनैव प्रत्यक्षा- दिवाघितपक्षादिनिर्देशः पक्षाभास इत्युक्तो भवति । दर्शितानि 'प्रत्यक्षादि- वाघोदाहरणनि । एकदेशस्य च साध्यत्वं दयितुं सिद्ध धर्मिणमुद्दिश्य माध्यविधिदर्शयितव्य इति । अप्रसिद्धिविशेष्यका पक्षाभासः । यथा- सर्वज्ञो वीतराग इति । प्रतिज्ञाभासस्तु-माता मे वन्ध्येति, उद्दिश्य हि मातरं न वन्ध्यात्वं विधातुं शक्यते, तस्या अन्वयायोग्यत्वेनान्विताभिधानस्यासम्भवात् । यावज्जीवमहं मौनीत्यत्रानुमानवाघ एव, न स्ववचनवाघः । शदश्रवणाद्धि कार्याच्छरोच्चा- रपितृत्वमनुमीयते । शद्धानुचारकत्वञ्च मैनित्वमित्यनुमानवाघ एव । स्ववचनन्तु मौनितामाह, न पुनरमौनितामिति न तेन वाया। गम्यैकदेशान्तरसम्बन्धनियमश्च गमकैकदेशस्य दर्शनीयः परस्येति, तदर्थ दृष्टान्तवचनं प्रयोक्तव्यम् । यावद्धि कस्मिंश्चिद्धर्मिणि एकदेशस्पैकदेशान्वरेण ·" ( २२२ ) प्रमाणसिद्धसम्बन्धनियमो न प्रदर्श्यते, तावदनुमानमेवोत्पादयितुं न शक्यते । यत्र धर्मिणि सम्बन्धनियमो दृश्यते, स दृष्टान्तः । यथा-महान- सादिः। स चेत्य दर्शयित्तव्यः-पर्वतोऽग्रिमानिति प्रतिज्ञाय, यो यो धूमवान् , स सोऽनिमान्, यथा-महानसादिरिति । यस्तु साध्यविकला, साधनविफलः, तदुभयविकलः, सम्बन्धनियम- विकलथ, स दृष्टान्ताभासः ।, यथा-शद्धः प्रयलोत्थस्तदनन्तरमुपलब्धेः, 'मूलोदकादिवत् । मृलोदकादिपु प्रयत्नोत्थत्वं नास्तीति, तत्सम्बन्यनियमो हेतोस्तत्र दर्शयितुमशक्यः, तथा-दो नित्योऽमूर्तत्वाद् घटवदिति । घटस्य मूर्तत्वादमूर्तत्वं नास्तीति, तस्य नित्यत्वेन सम्बन्धनियमो दर्शयितुं न शक्यते । तथा-शद्धोऽनित्यः कृतकत्वाद् गगनवदिति । गगनेऽनित्यत्वं कृतकत्वञ्च नास्तीति, न तत्र सम्बन्धनियमरशक्यो दर्शयितुम् । यथा-- शद्धोऽनित्यः प्रमेयत्वात् द्रव्यवदिति । किश्चिद्रव्यं नित्यं परमाएषाका- शात्ममनोदिकालादिरूपम् ; किश्चिच्चानित्यं द्वयणुकादि । तत्र प्रमेयत्व- स्यानित्यत्वेन सह सम्बन्धनियमो नास्तीत्यशक्यमेव दर्शयितुम् । येन च वचनेन सन्नपि साध्यसाधनयोस्सम्बन्धनियमो नाभिधीयते, तदप्याभास एव । तद्विविधम्-अप्रदर्शितसम्बन्धनियमम् , विपरीतसम्बन्धनि- यमश्च । यथा-पर्वतोऽनिमान धूमवत्वान्महानसवदिति । यद्यपि महानसे पद्विधूमौ स्तः, तथापि यावत् धूमस्यामिना सह सम्पन्धो नोच्यते, वावदगमक एव । तथा तस्मिन्नेव प्रयोगे यदैवमुच्यते-यो योऽमिमान्, म स धूमवानिति, उदापि गमकत्वेनामिमतस्य धूमस्य गम्यत्वेनाऽभिमतेनामिना सह सम्बन्ध नियमस्पा प्रदर्शितत्वाद् घूमस्य ने समथितं गममत्वमिति, साधनामागत्वम् । सम्बन्धनियम स्मरत 'एफदेशदर्शनादनुमानमुत्पद्यत इत्येकदेशं दर्शयितुं हेतुवचनं प्रयोक्तव्यम् ; यथाऽनिमचे माध्ये धूमनांवायमिति । तेन यस्क- देशत्वं नास्ति, तस्यामासत्वमुक्तमेव, । येन वचनेन सदपि दर्शयितुं न शक्यते, तदप्यामास एव । यथा- -प्रवाचकरादप्रयोगादयः । अमाधारणा- दयच हेत्वामासास्मर्व एवात्रापि योजयितन्याः । मनामावादिवदिन 'आभासभूतमेवेति म पुपा । मपा। दशरवमिति म पु पा ।

·( २२३ ) हेतुदृष्टान्तयोः क्रमेऽनियमवर्णनम् । दृष्टान्तहेतुवचनयोश्च प्रयोगे क्रमनियमो नादरणीयः। एकदेशदर्शन- पूर्वकादपि सम्बन्धनियमस्मरणादनन्तरं 'साध्यज्ञानं जायते, तथा सम्बन्ध- नियमस्मरणपूर्वकमप्येकदेशदर्शनमनुमानमुत्पादयत्येव, तकदेशदर्शनपूर्वक सम्बन्धनियमस्मरणं कुर्वता प्रतिज्ञानन्तरं हेतुवचनं प्रयोक्तव्यम्-पर्वतोऽग्नि- मान्धूमवचादिति । दृष्टान्तच यो यो धूमवान् , स स वह्निमानिति पश्चादुदाहर्तव्य इति । दृष्टान्तपुरस्सरे तु प्रयोगे प्रतिज्ञामुपादाय, यो यो धूमवान , स सोऽनिमान्म- हानसादिवदिति चामिधाय, धूमांश्चायमिति हेतुवचनं वक्तव्यम् । उपनयनिगमनयोःययनिरूपणम् । अन्ये तु प्रतिज्ञानन्तरं धूमवत्वादिति हेतुमभिधाय, दृष्टान्तवचनं, ततोऽप्यनन्तरमुपनयं प्रयुञ्जते-धूमवाथायमिति । तत्र 'हेतूपनययोरन्यतर- प्रयोगेणापि साध्यसिद्धरुभयोपादानमनर्थकमिति "मीमांसकाः । तस्माद् धूम- वत्वादयमग्निमानिति निगमनमप्यनर्थकमेव, यथोदितहेतुवलसिद्धत्वादर्थस्य । वैधदृष्टान्तनिराकरणपूर्वकं साधयंदृष्टान्तनिरूपणम् । वैधर्म्यदृष्टान्तोपादान केचित्साधनवाक्ये कुर्वन्ति । यथा---पवाग्नि- ·निवृत्तिः । ( २२४ ) र्नास्ति, वत्र घूमोऽपि नास्ति। यथा-जलद इति। तदनुपपन्नम्-साध्यधर्म- सम्बन्धवलेन हेवोर्गमकत्वम् , तच्च माधयं दृष्टान्तेनैव ममर्थितम् । अथोच्येत तच साधर्म्यदृष्टान्तमात्रेण साध्यधर्मवति हेतो चिरवगम्यते, न तद्विरहिणो न च तया विना हेवोस्माध्यसम्बन्धनियमोऽवकल्पते । अतस्तदर्थ वैधHदृष्टान्तोऽप्युपादेय इति । तन्न। न हि साध्यधर्मवति हेतोवृत्तिमात्रं साधर्म्यदृष्टान्तेनोच्यते, किन्तु नियत एव साध्यधर्मसम्बन्धो 'निर्दिश्यते । तथाहि-साधनधर्मोद्देशेन साध्यधर्मविधिस्साधर्म्यदृष्टान्तेन क्रियते, तत्र धूमवचयोपलक्षणेन सर्वधूमवतामुद्दिष्टत्वात् प्रत्युद्देश्यं वाक्यपरि- समाप्तस्सवपां घूमवतामग्निमत्ता विहितति, नास्ति सम्भावना विनाप्यग्निना घूमो भवेदिति । उद्देश्यता च कचिन प्रथमप्रयोगेणावगम्यते धूमवानय- मग्निमानिति, क्वचिच यच्छदप्रयोगेण, यो धूमवान् , स वद्धिमान् इति । प्रत्युद्देश्यविधानवलेनैव सिद्धां व्याप्तिमन्यतो निवृत्तिच स्पष्टीकर्तुं वोप्साव- धारणवचनयोः प्रयोगः क्रियते—यो यो धूमवान् स सोऽग्निमानेवेति । तस्मात् सम्यक् साधर्म्यदृष्टान्तप्रयोगेणैव सम्बन्धनियमावगरनर्थकं वैधर्म्य- दृष्टान्तोपादानमिति । साधर्म्यवैधयोपिकल्पशवा । अयोध्येत-मा भूत् दृष्टान्तद्वयोपादानम्, किन्तु विकल्पोऽस्तु, वैधर्म्य- दृष्टान्तेनापि हि साध्यधर्मविरहिणमुद्दिश्य साधनधर्मविरहविधी कृते मर्वमाध्य- पिरहिणां माधनधर्मविरहव्याप्त्यवगमादन्यत्र साधनधर्मोऽवकाशमलभमानः साध्यधर्मवत्येव वर्वत इति, साध्यधर्मसम्बन्धनियमापगतेधर्म्यदृष्टान्तेनापि हेतुत्वं समर्थितमेव भवतीति, तुल्यकार्यतया साधर्म्यवैध दृष्टान्तयोर्विकल्पो न्याय्य इति । तन्निरासः। तदयुक्तम्-जुमार्गेणार्धसिद्धौ न 'वक्रमार्गश्रयणं युक्तम् । यतः, साधष्टान्तश्च माध्यसम्बन्धाव्यभिचारागतौ जुमार्गः, वैधHदृष्टान्तो वक्र इति 'नानयोविंफन्पो युक्तः, अनुन्यत्वानुपायभावस्य । स्यान्मतं १वक्रमार्गमाश्रयत इति मु पुपा । दृश्यत इति म पु पा। न विरल इत्यद म पु पा।

·( २२५ ) यथा साध्यसम्बन्धाविनाभावोऽनुमानमार्गः, तथा वदभावाव्यावृत्त्वमपि, तच वैध दृष्टान्तेनोच्यत इति, विकल्पाश्रयणमिति। तन। व्यावृत्तेरभाव- रूपायाः स्वचिदपि कारणत्वासम्भवाद। सर्वकार्याणि भावसाघनानोत्युक्तम् । न च विपचच्यावृत्तिश्शक्यतेऽवगन्तुम्, विपवाणामनन्तत्वान, साध्यधर्म- सम्बन्धाव्यभिचाररूपस्तु सम्बन्धनियमो यथाऽवगन्तुं सुकरः, तथोदितमेव । तस्मात्सर्वत्र साधर्म्यदृष्टान्त एव प्रयोक्तव्य इति स्थिवम् । यत एवंविधं ममानम्। सो दुपयमपि पतस्य प्रत्यक्षादिवाधिवविषयत्वम्, अप्रसिद्ध विशेष्यता च। हेतोपणमसिद्धत्वं (स्वरूपासिद्धत्वमेकदेशा- हेत्वाभासविषये न्यायसूत्र-भाष्य-वार्तिकमतम् । हेतारामासा, हेतुवदाभासन्त इति द्वेषा हेत्वानामशब्दव्युत्पत्ति । तत्रायव्युत्पती हैनुदोष वाव्या, द्वितीयव्युत्पती दुष्टा हेतव इति च बोध्या ।, "मयभिचार-विरुद्ध प्रकरणसम-साध्यसम-कालातीता हेत्वाभासा"। [न्या द १ २ ४ } इत्यक्षपादीय मूत्र प्रमाणयन्त पन्च हेत्वाभामानान्वीक्षिकीनिष्णातासझिरन्ते । भारद्वाजीये न्याय- वातिक हेत्वाभासानामयालरभंदा बहवो वर्णिता । तथा चेदं न्यायवार्तिक-अनेकपा अमृतस्य हत्यामासस्य विस्तरस्तक्षेप्तव्यमिति । क्यिता पुनविस्तरेणावं हेत्वाभास प्रश्न इति । कालपुरुषवस्तुभेदानुपियानेनापरिसस्येयस्सामान्यत साध्यवस्तूपाहणहेतुहेत्वाभासभेद अपच्यमाणण्यटसप्ततिशत" न्यिा वा १ १६५] मिति। अन्ते च लक्षणमूत्रानुसारेण पञ्च हेत्याभासा इति निर्णयो दरीदश्यते । विस्तरस्त्वस्य तव द्रष्टव्यः । हेत्वाभासविपये पौद्धदिग्नागमतम् । बौनाचार्यों दिनागस्तु- "मरसे सनमान देधा पक्षधर्म पुनस्विधा । प्रत्येकमसपशे प सदसदिविधस्त" ।। ति पर्यनन नय पक्षधर्मान हेतुतदाना- मानुपप- "ता परसन् समाधा पास्तदत्यये । स हेतुस्मिारियनिरिरा" इति हेतुादाभाविक पारगा। माय बिगर मामान न्यायपानिरतासटीका १२८९ २९.Jटमम् । मीमांगाममानापोतहरयारमुगानुसारण डाटासानन II विपन- भषिकमर्यामिभि [fafe.एमम् । निमारगरे निकामगा) हरयामम् । करत तिमता। प्रमाण - ·( २२६ ) सिद्धत्व) मसाधारणत्वं साधारणत्वं 'पाधित विषयत्वञ्चति । धर्मकीर्तिमतम् । धर्मकीर्तिस्तु-"असिद्धो विरुद्धोऽनेकान्तिक" इति त्रीन् हेत्वाभासान् न्यायविन्दा वुदाजहार। अनुकूलतकाभावे हेतो प्रयोजकत्व नास्तीति पष्ठ हेत्वाभासान्तर केचिदातिष्ठन्ते । इदमनुपपन्नम् । यतो हि-अय व्याप्यत्वासिद्धधा गतार्थो भवति । सर्वेप्वप्यनुमानेष्वनुकूलतणा प्रयोजकशा निरस्प निरूपाधिस्वस्थापनमभिमत समेषा वैथिकानाम् । तदभावे निरूपा- धिकसम्बन्धानिश्चयात् , व्याप्यत्वासिद्धिरेवाप्रयोजको न पष्ठ इति । भूषणमततन्निरासौ। न्यायसार--न्यायसारभूषणकर्ता भासर्वज्ञस्त्वनध्यवसितप्पष्ठ इति वदन् त लक्षयामास साध्यासापक पले वर्तमानो हेतुरनध्यवसित इति । यथा-नित्या भूर्गन्धवत्वादिति, सर्व क्षणिक सत्वादिति च। तत्रादिमोऽसाधारणाम भिद्यते, द्वितीयन्तु सर्वस्य पक्षत्वेन सपक्षभूत विपक्षभूतं वा किञ्चिदपि नास्तीति व्याप्यत्वासिद्धिरेवाय, न ततोऽतिरिच्यते । वैशेपिकमतम्। वोषिकदर्शनभाष्यकारदश्लोवेनकेन हेतुलक्षणमभिदधान, द्वितीयेनानेकान्तिकासिद्ध- विरुद्धान्त्रीन्हेत्वाभासान्बभापे। यथा- "यदनुमेयेन सम्बद्ध प्रसिद्धच तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥१॥ विपरीतमतो यत्स्वादकेन द्वितयेन च । विरुवासिद्धसन्दिग्धमलिङ्ग कास्यपोऽब्रवीत्" ॥२॥ [वै द प्रभा पृ १००] इति "अप्रसिद्धोऽनपदेश । सन्दिग्धश्चानपदेश" [ द उ १-१५] इति सूत्रस्थचकारेण गौतमी- यतन्त्रोक्तपोस्सत्प्रतिपक्ष-बाधितयोस्महग्रह । “विरुवासिद्धसन्दिरवमलिङ्ग वाश्यपाऽप्रवीत्।" इति प्रशस्तपादवचनमप्यस्यायें उपलक्षणम् । वृत्तिकारोप्येवमेव मनुते । उपस्कारकतो मवम् । यत्रापस्वारवृच्छसूरमिथ प्रस्तपादोन हेत्वाभासत्रविध्यपक्षमेयादियत । दनिका स्वित्यादिरा पूज्य हेमसाउरा" इति सतीस्नुपरस्तोनि कदर स्वास्मिार्म दर्शयनि । "परन्तु विरुवासिनसन्दिम्पमलि बायपोग्नबोदित्यादभिधानात् सूत्रसरस्परसो हेत्वाभासरित्व" इति । भामवम् । कुमारिलनट्टास्तु-असिदिरनरान्तिको राधक इवि हेत्वामासत्रयमङ्गीकुवन्ति । अब शादीपिकापास्तदुपटम्नस्तमा प्रवृत्तानामन्यारा न्यानाम्न स्वारस्य रवीयते । वापरत्ववेति मु पुपा। "पया ·( २२७ ) च साध्यविकलवा, साधनविकलता, संवन्धनियमविकलता उभयविकालतर, विपरीतनियमता 'प्रविज्ञादोनाभवाचकपदप्रयोगश्चेति । प्रविज्ञासन्यास-प्रतिज्ञाहान्यो दनिरासः। प्रतिज्ञासन्यासाच 'प्रतिज्ञाहानिरमिन्नैव । प्रतिज्ञासन्यासोऽपि दूपणा- न्तरपूर्वकत्वाददूषणमेव । पितपक्षो हि वादी प्रतिज्ञामपढ़ते। अत एव चिदानन्दपण्डितेन तु नीतितत्वाविर्भावसाधारणेन सह चतुष्टयं हेत्वाभासाना वर्णितम् [पृ १४२] नारायणभट्टस्तु मानमेयोदये चिदानन्दोक्तमेव स्वहस्तयति स्म । रामकृष्णभट्टस्तु- पार्थसारथ्युक्तहेत्वामासर्वविध्य वार्तिकविरुद्धम् । स्वबुद्धया ग्रन्थकारस्य यद्धत्वाभासवर्णनम् । वातिकव्यतिरेकेग किमर्थं तन वेम्यहम् ॥ [सि च पृ ६६] इति वदन हेत्वाभासाना चातुर्विध्यमातिष्ठते स्म । शालिकमवम् । शालिकाचार्यस्तुअनुमानलक्षणपटकज्ञातसम्बन्षेतिविशेषणाना प्रयोजनकथनावसरेड- साधारणसाधारणासिद्धबाघकाना व्यावृत्ति प्रादीदृशत् । अव परिच्छेदान्ते पक्षदोपानभिघाय हेतुदोपान पर्यजीगणत्--"असाधारणादयश्च हेत्वाभासास्सर्व एवानापि योजयितव्या" इति । तपा हेतोदूषणमसिद्धत्व "(स्स्वरूपासिद्धत्वमेकदेशासिद्धत्वञ्च) साधारणत्वम-साधारणत्वम् बाधितविषयत्व' मिति च । ऋजुविमलापञ्चिकाप्यमुमेवार्यमुत्तभ्नाति । अत प्राभाकरमते चत्वारो हेत्वाभासा इति सम्प्रचारपामो वयम् । अत्र ताक्कैि यस्सत्प्रतिपक्ष इत्युच्यते, तमनेकान्तिकभेदे सप्रतिसाधनेऽन्तर्भावयन्ति भाट्ट- भीमासका। प्राभाकरमीमासकास्तु-प्रकरणसमत्व दूषणान्तर न सम्भवति । प्रबलदुर्बलमोविरोधे दुर्बलस्य प्रवलापहृतविषयत्वेन दुर्बलमात्मानमेव न लभते । तुल्यबलयोविरोध एव नोपपद्यते । उपपती वा वस्तुनो विरूपत्वापत्तिर्वाधकस्तर्क । तस्मात्सत्प्रतिपक्षस्य न दूषणान्तरत्वमित्य- मामकारकरणेना १ २ अवाचकता प्रयोगश्वेति मु पु पा । "प्रतिज्ञाहानि -प्रतिज्ञान्तरं-प्रतिज्ञाविरोप प्रतिज्ञासन्पासो-हेत्वन्तर-मर्यान्तर-निरपं- कम-विशार्प-मपार्यक्रमप्राप्तकालन्यूनमधिक-पुनरुक्त-मननुभाषण-मज्ञानम-प्रतिभा-विक्षेपो मता. नशा-पर्यनुपोज्योपेक्षण निरनुयोज्यानुयोगो-असिसान्तो-हेत्वाभासाच निप्रहस्थानानि" [न्या द ५२ १]। इति गौतममुनि प्रतिज्ञाहानिप्रतिज्ञासन्यासयोनिप्रहस्याने पार्यस्पैनापाठीत् । प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्त प्रतिज्ञाहानि । पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातापिनयन प्रतिज्ञा सन्यास"। इति च दमोलक्षण क्यामास गौतम । अन्यनारस्वतयो पार्याय न मनुवे इति बोध्यम् । प्रतिज्ञासामान्यादिति म पुपा।

·( २२८ ) प्रतिज्ञान्तरमपि पृथग दोषों न भवति। पितपूर्वप्रतिज्ञस्यैव 'प्रविज्ञान्तरा- 'सम्बनात् । हेतुप्रतिज्ञाविरोधोऽपि न दूपणान्तरम् । अप्रसिद्धत्वे हेतोर- सिद्धवैव दोषः, सिद्धत्वे वा तद्ग्राहरूप्रमाणपाधापक्षस्य दोप: । अप्रसिद्ध- विशेषणतात्वएस्वलक्षणस्याप्यनुमानान्न दोषः । अनुमानफलनिरूपणम् । ""प्रत्यक्षवच वक्तव्या प्रमाणफलवर्णना।" १२॥ इति । पदाऽनुमितिरनुमानमिति, प्रमितिः प्रमाणमिति भावव्युत्पचिराधीयते, तदाअन्यादिविपया लिङ्गदर्शनसापेक्षादात्ममनस्सनिकांदुत्पन्नाऽधिगतिरेवा- नुमानं प्रमाणम्, फलञ्चोपादानादिक्रिया। यदा चाऽनुमीयतेऽनेनेत्यनुमानम्, प्रमीयते चाऽनेनेति प्रमाणमिति करणव्युत्पन्याश्रयणम् , तदाऽऽत्ममनस्सनिकर्पोऽनुमानम्, सम्बन्धनियम- स्स्मरणम्, एकदेशदर्शनञ्च इतिकर्तव्यता, फलश्च लैङ्गिकविपया प्रतीतिः । साधकतमस्य करणत्वात्तमवर्थस्य चातिशयरूपत्वाद्व्यवहितापेक्षया च सन्निहितस्याऽतिशययोगालिङ्गदर्शनादीनां प्रमाणत्वम् । इति महामहोपाध्यायश्रीशालिफनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां प्रमाणपारायणे द्वितीयोऽनुमानपरिच्छेदस्समाप्तः। २ यथा- १ प्रतिज्ञात इति मु पुपा । अवलम्बनत्वात् इति मु पु पा । पक्षदोपाणा परिगणनावसरे प्रसिद्धविशेष्यता, अप्रसिद्धविशेषणता, अप्रसिद्धवि- शेष्यविशेषणोभयता चेति दूपणत्रयमुपणित भट्टवातिके। अप्रसिद्धविशेष्यताया , अप्रसिद्धो- भयतायाश्चोदाहरणे निरालम्बनवाददूपणावसरे प्रदशिवे । "अग्राह्यत्वाच्च भेदेन विशेषणविशेष्ययो "अप्रसिद्धोभयत्व वा बाध्यमन्यतरस्य वा" [ श्लो वा नि वा श्लो ३५] इत्यत्र । अदृष्टस्वलक्षणस्यापि कर्मशस्सयोगविभागाभ्यापनुमानादप्रसिद्धविशेषणत्वमपि दोष इति ताकिकवद्भाट्टमीमासका अपि मन्यते । प्राभाकरमीमासकास्तु वदन्ति यत् कर्मस्वरूपमप्यदृष्ट- त्वादनुमानेनैव गृह्यते। अतोऽप्रसिद्धविशपणता भूपणमेव, न तु दूपमित्याशयवानाह "अध. सिदेत्यादिना न दोप" इत्यन्तेन । अस्य निरासप्रकार [ न्या-रल पृ ३७० द्रष्टव्य ।] अत्र यद्वक्तव्यम्, तदनागतावेक्षणन्यायन प्रत्यक्षपरिछेदान्तेऽस्माभि प्रपञ्चितमिति पुनरवापि तन्न प्रतायते । " प्रत्यक्षवन्चास्य प्रमाणफलवर्णन नव्या इति म पु पा । फरञ्च तौङ्गिकविषयानमितिरिति म पु पा । - .

·अथ 'शास्त्रपरिच्छेदः। "शास्त्रंशद्धविज्ञानाद्यदसन्निकृष्टार्थविज्ञानम् ।" इति । शवविज्ञानापेक्षादात्ममनस्सन्निकर्षायददृष्टार्थविषय विज्ञानम्, तत् शास्त्रं नाम प्रमाणम् । 'शब्दपरिच्छेद इति मुद्रितपुस्के पाठो दृश्यते । प्रकरणार्थपर्यालोचनया शास्त्र- परिच्छेद इत्येव युक्तमिति प्रतीयते । "शास्त्र तथोपमान" इत्यमृतकलावचनमप्यत्रानुकूल- मिति मन्वानरस्माभिश्शब्दस्य स्थाने शास्त्रपद निवेशितमिति ध्येयम् । *बुद्धिरिति म पु पा। २ शास्त्रमित्यादिभाष्यवाक्यमादाय शास्त्रलक्षणमाचक्षाणशालिकाचार्यशाब्दिकसम्मत स्फोटरूम शब्दतत्व पराकृत्य, क्रमवन्तो वर्णा पदमिति शब्दस्वरूपम् , अर्थविशेष, प्रत्याय्यप्रत्या- यकमावरूप सम्बन्धमोत्पत्तिक, शक्तिग्रहोपाय सकलप्रमाणशिरोमणिभूत वृद्धव्यवहारम् , असग्निकृष्टपदेन सपरिकरापूर्वस्थिति, शास्त्रमित्यस्य शास्त्रभेद-तदुपयोग्यनुवन्धभेद शन्दान्त- रादिभि , साध्यभेदञ्चेति, वक्ष्यमाणप्रपञ्चस्य शास्त्रपरिच्छेदस्य शास्त्रलक्षणग्रन्थशेपता प्रति- पिपादयिपुश्शास्त्रपरिच्छेदनामक तृतीयमुपक्रमते-शास्त्रमिति । इमञ्च भाप्यसन्दर्भ दूपयित्वा शब्दसामान्यस्य लक्षणमभिधाय, शब्दविशेषस्य शास्त्रस्य लक्षण वक्तव्यम्, ततु नोक्तमित्याक्षिप्य, साख्योलस्यानुमानशाब्दयो दहेतोरस्फुटत्वात् , वैशेषिकोत्तस्याभेदहेतोरव्यक्तात्वान्च तदुभयं निरस्य, अनुमानाच्छन्दस्य प्रमाणान्तरत्वव्य- वस्थापनायेति भाष्यवाक्यस्प तात्पर्य वर्णयामास कुमारिलभट्ट । तन्मतमपाकुर्वन, सपरिकर- शास्थलक्षणपरतया पावरवचनमयुञच्छालिकनाथ । इदं गावर वचोलिहितान्वयवादिभिट्टिमीमासकरित्य व्याख्यातम् । तथा हिन्द- विज्ञानादित्यव भानपद भानहेतुपरम, असनिकृष्टेऽर्षे इति सप्तम्यन्तपोर्न सामानाधिकरण्यम् चिन्तु वैयधिकरम्यम् । ततश्यायमथं फलति-प्रमाणान्तरानपिगतेबाधितेज्य शापक दाद- मानजन्यमयंज्ञान तच्छन्दप्रमाणमिति । प्रत्ययान्तपदापंज्ञान समजन्य वाक्याशाने पारण. मिति पावत् । अभिहितान्वयवादे वाक्याज्ञान प्रति पदोपस्यापिनपदार्यशान हनुरवात् । अन्विताभिधानवादिभि प्राभाकररित्यं पास्वातनिर भाप्यम्। अपितार्यरनिराद- केराकासादिविशिष्ट पदरन्ययस्याप्यनिधानमिति। पदस्पैवार्यस्वरूोन्वये पनि, तर पार विशेष-पदापारी शाता सती पति सारणम्। बन्ययाचे स्वागतो शक्ति कारणम्, अत एव फुनगरितगति इति प्रभाकरमीमामकारमतारने । तयाचा মামা-খান মাসলাম যাঘীনমিতি। মুসাথিলা- दिलोग्न वायापंमाशुकारामापादरिष्यामः । 'रामानुवापरास्नोभायाग भिप्राय पिरा, मौकिकरय गाय समिादा.

·। २३० ) शब्दत्यस्योपाधित्वनिरूपणम् । कश्शब्दोऽभिमतः १ वर्णाः, तेपामेव श्रोत्रग्राह्यत्वात् । श्रोत्रग्राह्ये हि वस्तुनि शब्दपदं वर्तते। न च सत्वशब्दत्वयोरतिप्रसङ्गः, सत्तादिसा- मान्याभावात् । अनुवृत्ताकारावभासिनी हि बुद्धिस्सामान्यसिद्धी निवन्ध- नम् । न च द्रव्यगुणादिष्वनुवृचमाकारं परामृशन्ती बुद्धिरुदेति, यतो महासामान्यं सत्ताख्यं प्रसिध्येत् । नापि ककारसकारादिप्वेक अकारोऽव- भासते, यतश्शब्दत्वमभ्युपगच्छेम। सदादिप्रतीतिस्त्वीपाधिकी। प्रमाण- ग्रहणयोग्यतौपाधिका सच्छब्दः। 'श्रोत्रग्राह्यतीपाधिकश्च शब्दशब्दः । स्फोटवादस्योपन्यासः। ननु वर्णारिक्तं पदमपि श्रौत्रमेव । तथाहि-वन-नव *नदी दीनेत्या- यंत्वेन, शास्त्रस्थासनिकृष्टार्थत्वेन च वलक्षण्यमभिधाय पञ्चिकोक्तलक्षण व्ययीशदत् । यथो- क्तम्--"शान प्रमाण निरूप्यते । सम्वन्धवशेनार्यप्रत्यायक पदजात सादम् । तदेव प्रत्यक्षाद्य- सनिकृष्टायं शास्त्रमिति" [तलरहस्य, पृ० २२] । शास्त्रलक्षणे भाप्योक्ने शवविज्ञानादित्येव दृश्यते, पर इद भाष्य शालिकापार्येण शहज्ञानसापेक्षादात्ममनस्सग्निदिति पदयोजनेन विवृत दृश्यते । पूर्व० त० सिं० २० परि० पृष्ठे १६५ अभियुक्तरयमेव पाठस्समादृतो दृश्यते । तन्वरहस्यकारोऽपि पञ्चिकोक्त प्रकारमनुसरति । इदन्त्विह वक्तव्यम् । आत्ममनस्सन्निकर्पस्य ज्ञानसामान्य प्रति कारणत्वेन शास्त्र- लक्षणे इद पद विशेष्यते, तहि अनुमानादावपि वक्तव्यमासीत् । अपि चान्विताभिधानवादे पदानामेव व्यतिपक्ताभिधायित्वस्य तद्भूताधिकरणे प्रतिपादनात् । आत्ममनस्सग्निकर्षा- दित्यधिक इत्येव यद्यपि प्रतिभाति । तथापि पञ्चिकाकार प्रमाणादिपु सर्वनापि भावव्युत्पत्ति करणव्युत्पत्तिरिति व्युत्प- त्तिय सवंत्र व्यवहरति । भावव्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य शब्दविज्ञानसापेक्षादात्ममनस्सनिक- दित्याह । “प्रत्यक्षवच्च वक्तव्या प्रमाणफलवर्णना" इति श्लोकव्याख्यायामनुमानपरिच्छद एवाध्य विषयो विविध प्रदर्शितश्शालिकाचार्येणति बोध्यम्। *नदीदीनेत्यादि तु इति मु पु पा । 'तार्किकारशब्दत्वजातिमभ्युपगच्छन्ति । कोमारिलमत्तानुसारिण केचित्- "एतयव दिशा वाच्या शुक्लादरपि नित्यता ।। ससर्गपात्रभेदेन स्यात्तथापि हि भेदधी ॥ श्लो वा अ६ स्वरूपन्तु तदेवैति को जाति वत्पयिष्यति ॥" (श्लोर ४११-१२) इति वचनानुसारेण शन्दव्यक्तिमेकामेवाभ्युपगच्छन्ति । अय शब्दोज्य पान्द इति भेदप्रतीतिस्त्वाश्रयभेदनिबन्धनति । अपरे तु न्यायमतमनुसरन्तारान्दोग्ये एब्दोऽयमित्यनुगताकारबुद्धिदर्शनात् सन्दत्व.

·( २३१ ) दिपु वर्णाभेदेऽपि पदान्यत्वं प्रतीयते । न च वाच्यं वर्णा एव पदम् । वन- नव-नदी-दीनेत्यादिषु क्रमभेदेन पदभेदबुद्धिरिति, वर्णानामक्रमिकत्वात् । देशनिवन्धनो का क्रमो भवेत् , कालनियन्धनो का । उभयविघोपि न वणे- प्वास्पदं लभते, तेषां सर्वगतत्वान्नित्यत्वाच । बुद्धिस्तु तेषां क्रमवती । तदनुरोधेन वर्णा अपि क्रमवन्त इति प्रत्येकं श्रवणेप्ववभासन्ते । एकक्षण- वतिन्यान्तु पदयुद्धावेकस्यां युद्धिनिवन्धनोऽपि क्रमो नोपपद्यत इति, कुतस्व- द्भेदेनापि भेदप्रतिभासोपपत्तिः १ किञ्च वर्णा बहवः, एकविषया च पदयु- द्विरिति, वर्णेभ्यो भिन्न पदम् । 'किन यदि वर्णेभ्यो भिन्नं पदं नावभासते, ततस्तेभ्योऽर्थप्रत्यय एव नोपपद्यते । एकैकवर्णप्रतीतो तावदर्थस्य नाव- गमः। न च सकलवर्णोपलम्भो युगपत्सम्भवति, वर्णानां क्रमोचारणात् । उच्चारणानुसारित्वाचोपलब्धेः। वर्णानाञ्च चाचकत्वे क्रममेदे वक्तृमेदे चार्थप्रत्ययस्स्यात् । तस्माद्वर्णेभ्योऽसम्भवन्नर्थप्रत्ययस्तदतिरेकिस्वनिमित्त- पदप्रतीति प्रसाघयति। वनिरासः। उच्यते-~-वन-नव-नदी-दीनेत्यत्रापि वर्णेतिरिक्तवस्त्वन्तरावभासो नास्ति, नकारादय एव हि प्रतीयन्ते । बुद्धिभेदस्तु क्रमभेदनिबन्धनः । न चेयमेका युद्धिर्यतो वर्णानां बुद्धिभेदनियन्धनोऽपि क्रमो न स्यात् । भिन्न- वर्णविषया भिन्ना एव हि युद्धयो निरन्तरतयकतामिवापधन्ते । हिश्रवणेन्द्रियनिवन्धनास्तावद्वाँचारणानुबन्धिन्यो युद्धय उच्चारणभेदेन 'भियन्ते । एवं स्मृविरपि प्रत्येकवणपिलम्भप्रभाविवभावनावशेन भवन्ती, सर्वविषयकाञ्चकन्पते, भावनानां भेदात् । एकपदबुद्धिस्त्वेकार्थप्रतिपयु- पापित्लनिवन्धना', एकार्यप्रतिपचित्र प्रत्यक्षं तावन्निमिचं न शक्नोति तथा जातिमुररीकुर्वन्ति। प्राभाकरमीमागरास्तु-पपा सत्तीतिरोपिकी, तया समोरमो पापिक एव, नानिनिमित्त । अयमों मूल एवं पष्ट इनि पन् । "वाजी पार पसमायोहोपिरतलपरवृत्तिरिति न जातु पिपला नि" स्मार पापेन नामानिनित्य, सम्माधिमाल जातिनिरे उसन्। देर रमारपति- भौरेत्यादिना। 'रिपाटस मुहि पुस २ । गायन इनिमु.पु. पा.। मानिसपरिपा.। भनिमिपा.!

·( २३२ ) कल्पयितुम् , तस्य निमित्तत्त्वानुपपत्तेः। न तस्य सत्तामात्रेण निमित्तता, सर्वदाऽर्थप्रत्ययापत्तेः। प्रत्यक्षं 'वणेभ्यः भिन्नपदावमासि न भवतीत्यु- क्तमेव । तेन वणेप्चत्र प्रत्यक्षेप्वप्रतिपत्त्युपपत्तये कश्चिद्विशेष प्राथयितुं युक्तः। स च पूर्वपूर्ववर्णपिलम्भसापेक्षत्वादन्त्यवर्णस्य, उपलम्भस्य च क्षणिकतया स्वतो विशेष्टुमशक्यतापूर्वपूर्ववर्णोपलम्मजन्यसंस्कार एवा- श्रीयते । स्मृतिदेतोस्संस्कारादस्य लक्षण्यनिरूपणम् । स च स्मृतिहेतोस्संस्काराद्भिन्न एव । स्मृतिहेतुर्हि संस्कारो यदुपल- म्भप्रभावितस्तत्रैवोपलम्भान्तरं जनयितुमलं, नार्थान्तरे, इत्यर्थविषया ततः प्रतीतिरनुपपन्नेति, तदतिरेकिणसंस्कारस्याश्रयणम् । तस्य च कार्य- कल्प्यत्वावधाभावेऽर्थप्रतीतिकार्यदर्शन', तथाभाव एवोत्पत्तिरनुमीयते । तेन क्रमविपर्यये वक्तभेदे व्यवधाने च कार्यादर्शनाचत्र संस्कारस्यादर्शना- दर्थप्रत्ययाभावः। यस्य यस्य चार्थस्य प्रतीतो यस्य वर्णस्य निमित्त- भावः, तस्य तदर्थप्रतीत्यनुगुणसंस्काराधायकत्वं स्वाभाविकम् । सहाय- विरहानु कार्यानुदयः, सहायावाप्तेश्च कार्योत्पत्तिरिति, तेभ्य एवार्थप्रत्ययः । तस्मान प्रत्यक्षतः, नाप्यनुमानतो वा वर्णव्यतिरिक्तपदोपपचिरिति वर्णात्म- कमेव पदमिति । सम्बन्धस्योत्पत्तिकत्वाक्षेपः। का पुनरर्थः ? अभिधेयः। अभिधेय एव कः ? येन सह शब्द- स्याऽपौरुषेयस्सम्बन्यः। अथ कस्सम्बन्धः? प्रत्याय्यप्रत्यायकमावः । न तीपौरुषेयस्सम्बन्धः, स्वभावतरशब्दस्याऽप्रत्यायफत्वात् । यदि हि स्वभावत एव शब्दोऽर्थ प्रत्याययेत्, ततः प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययेत् ? ततोऽवगच्छामः, अपेक्षते किश्चिच्छन्द इति । देवदचादिपदेषु च पुरुष- , ' वर्णभ्य इति मुद्रितपुस्तके पाठो न दृश्यते। गपुस्तकानुसारेण निवेशित इति मन्तव्यम् । २ प्रतीतिदर्शन मिति मु पु पा । ३व्यक्निभेदे इति म पु पा । मुस्वारार्यकत्वमिति म पु पा) ५ महायाप्तेरिति म पु पा।

·, ( २३३ ) सङ्केतायत्तार्थप्रतीतिदृष्टेति, 'गवादिपदेष्वपि तदपेचैवाश्रीयते । तदपेक्षा- चेदर्थावगतिः, न तईपीरुपेयं शब्दस्याऽर्थप्रत्यायकत्वम् । तत्समाधानम् । उच्यते; यद्यपि प्रथमश्रुताच्छब्दादर्थ नाऽवयुध्यत्ते, तथापि स्वाभाविक- मेव शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वम्, न पुनस्सङ्केतापेक्षम् । तथा हि-यूद्धयोर्व्य- वहरतोरेकस्य वाक्यं श्रुत्वा, परस्य प्रवर्तमानस्य प्रवृत्त्या बुद्धिमनुमाय', तस्याच शब्दश्रवणानन्तरभावित्वाच्छब्दस्य तद्धत्तुतां तावद्वधारयति । किन्तु तेषां पार्ववर्तिनां व्युत्पित्वनां ततश्शब्दात् स्वयमर्थमप्रतियतामेपां पुनरियं विचिकित्सोदयते-~-यदि प्रत्यायकरशन्दः, ततोऽस्मानपि किमिति नार्थ प्रतिपादयति ? अथाऽप्रत्यायक एव, ततो वृद्धमपि कथमववोधयतीति विचिकित्सतां तेपामेव पुनरेपा कल्पना प्रसरति नूनमस्ति कश्चिदस्य वृद्धस्य विशेषो यतोऽयमर्थमवयुध्यत इति, कोऽसौ विशेष इति "निर्णयतां पुनः शब्दश्रवणे वृद्धव्यवहारावगतार्थप्रत्यायकत्वमात्रेण स्वयमर्थावगमदर्शनादर्थ- प्रत्यायकत्वावगम एव विशेष इति निर्धारणा जायते, न पुनस्सङ्केत्तप्रतीति- यद्धस्य विशेष इति कल्पना शक्या, सङ्केतस्यैव तदानीमप्रतीतेः। व्युत्पन्ने- तरशब्दार्थो हि सङ्केतादर्थमवयुध्यमानस्सङ्केतं प्रतिपद्यते, नान्यथा। ननूत्तर- कालं सङ्केतदर्शनात्किमिति 'सङ्केतस्य प्रत्यायकत्वं नाश्रीयते । न । शब्दस्व- भावत एवार्थप्रतीतिरूपकार्यसिद्धः। यदि हि शब्दमात्रादर्थप्रतीतिर्न सम्पद्यते, ततस्सङ्केतोऽपि तत्कारणमिति कल्प्यते, नान्यथा। उपपद्यते तु शब्द- मात्रादेवार्थावगतिः प्राच्येन मार्गेण । नन्वेवं सति देवदत्तादिपदेष्वपि कथं सङ्केतस्य कारणत्वम् ? उच्यते- प्रत्यक्षपरिदृष्टस्तत्र सङ्केतः, न तु कल्पयितव्यः । तेन देवदत्तादिपदेषु - २ 'गवादिष्वपीति म पु पा । प्रत्यायवत्वमित्येव मु पुपा। अनुमापयतीति मु पु पा । मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्तिनिपूर्विका प्रवृत्तित्वात् मदीयप्रवृत्तिवदित्यनुमानाकारी वोध्य । यद्यस्मात्प्रतीयते, तत्तस्य वाध्यमिति नियममूलकेन "तदुदितस्स हि यो पदनन्तर" इति न्यायेनेति शेष । ५ निर्णीयतामिति मु पु पा । सकेतमूलमेवेति मुप पा । तत्कालमिति मु पुपा । तत्करसत्वमिति मु.पु पा । 30 ·( २३४ ) तस्यैवाऽर्धप्रतीतिकारणत्वम् । गवादियदेषु तु केवलकार्यदर्शनमात्रकल्पनीयो नावकाशं लभत इति, अपौरूपेयश्शब्दानामर्थेन' प्रत्याय्यप्रत्यायकमाव- लक्षणसम्बन्ध इति सिद्धम् । शास्रजक्षणेऽसनिकृष्टविशेपणप्रयोजननिरूपणम् । "असनिकृष्ट" इति किमिदम् ? 'प्रमाणान्तरेणाप्रतीत इति । यये- वम्, कथमसौ शब्दरवयोध्यते ? उक्तम्-वृद्धव्यवहारावगतसम्बन्धः "शब्दोर्थस्याऽवबोधक इति । यश्चाों न प्रमाणान्तरेणावगम्यते, कथं तद्विपयो वृद्धव्यवहारोऽवसीयते ? कथन्तराञ्च तद्विपया प्रतीतिरनुमोयते ? कथन्तमाञ्च तद्वाचकत्वशक्तिरशब्दस्य कल्प्यत इति ? "वाक्यार्थमाकाया- मभ्यासो विधीयतामिति, अवोत्तरम् । एतेषामिति मु पु. पा । २ शास्त्रलक्षणे असनिकृष्टेत्यर्थविशेषण दत्त भाष्यकारेण, तस्य प्रयोजन वक्तुकाम पृच्छति-किमिति । ३ स्वय असनिकृष्टपद व्याचष्टे प्रमाणेत्यादिना । असटिकष्टपदमनुमानलक्षणे शास्त्रलक्षणे च निवशितमस्ति । तत्पदञ्च व्याख्यात भा -तद्वत्तया तदभाववत्तया या निश्चितेनुमान न प्रवर्तत इति । तथा च वार्तिकम् -असनिकृष्टवाचेत्यादिकयुदाहृतचरम् । तदेव व्याख्यान गान्देऽप्यन्यसारि ते । असनिकृष्टग्रहणञ्च पूर्वोक्तवादूप्यवद्विपर्ययपरिच्छेद- निरासार्थम् । एक्देशिनान्तु तदनर्थकमेव स्यात् (शा दी त पा पृ २८०) इति । अत एव ब्रह्मानन्दगोडरद्वैतभुतर्बापोदारप्रसङ्गे तथाचोक्त वातिकवाररित्यादिसिद्धि- वाक्य ब्याचक्षाण "यद्यपोत्यादिना..."तुल्यन्यायत्वादापि सम्बध्यते" इत्यन्तेन वाक्पजातेना- ध्यमों विशदीक्रियते स्म (लघु च पृ ५१५) । प्राभाकरास्तु-अनुमानलक्षणेऽसनिकृष्टपद स्मरणाभिमाननिवृत्त्वधमातिष्ठन्ते । क्यमर्थशालिकाचार्येणाऽनुमानपरिच्छेदे स्पप्टीत । शास्त्रलक्षणपटकमसनिकृष्टविशेषणस्य प्रमाणान्तरामतीत इत्यर्थों वर्णित इति विदाइकुर्वन्तु विबुधा इति । * नीतिपथे-लोकावगतसामध्यंशब्दो वेदेऽपि बोधक इत्युक्तमय, वेदशब्द विहा- यार्थपद योरयित्वा स्मारयति । ब्रह्मसिद्धावपि लोकार्धमोदृशमेव दृश्यत इति ध्येयम् । 'एकादो प्रकरणे वाक्यार्यमातृकानामनि, तद्वतो व साक्षात्परम्परया वा सर्वेषी पन्दाना शक्या कार्यपरत्व वेदवाक्पविमर्शन, लोके क्रियाकार्यत्व रक्षणया निश्चीयत इत्युक्त शालिवनायेन। तथाहि-"क्यातो धर्मजिज्ञासेति' मूत्रेण धर्मपदवाच्यो वेदार्थो विचार्यत्वेन मूत्रता प्रत्यज्ञादि । प्रतिज्ञातस्य वेदार्यस्य कार्यपल चोदनामूण प्रत्यपादि। धोदनाशब्दार्य विवृण्वना भाष्यकृता पवरस्वामिना "चोदनंति क्रियापा प्रवकमाइरि"त्य- ·( २३५ ) चोदनासूत्रतात्पर्यवर्णनम् । स पुनरसन्निकृष्टोऽर्थो नियोगार्थ एव । नियोगो हि प्रमाणान्तरान- वगतमपूर्वमर्थमवबोधयतीति वाक्यार्थमातृकायामुक्तम् । न च नियोग एवैकस्तस्पाऽवयोधकः, विषयव्यतिरेकेण तदप्रतीतेः । पदान्तराणामपि भ्यधायि । तत्र वचनस्प प्रवर्तकत्व प्रवृत्तिहेतुभूतार्थाभिधायित्वेन युज्यने, न स्वभावत । अन्यथा वाक्यमाश्रवणेन प्रवृत्ति प्रसज्येत । तत्र प्रवृत्तिहेतुभूतोऽर्थ क इति विचारणाया, प्रवर्तनापरपर्याया शाब्दभावनेति कुमारि- लभट्ट प्रासीसघत् । {मा अ २ १ १ ] कर्तुस्समीहितसाधनत्व मण्डनाचार्योऽकथयत् । कृतिसाध्यत्वसमानाधिकरणसमीहितसाधनत्वमिति वाचस्पतिमिश्र-- "कर्तुरिष्टाभ्युपाये हि कर्तव्यमिति लोकधी ॥" (विधि वि श्लो ३२) इति कारिकाव्याख्याया न्यायकणिकाया, समन्वमसूत्रभामत्याञ्च (३१५-३१९) समर्थयामास । आप्ताभिप्रायो विध्यर्थ इत्युदयनाचार्य । सन्ति चान्ये पक्षा, तदुपपादनमस्मत्पूज्यपादविर- चिताद्विधितत्त्वसङ्ग्रहादवगन्तव्या । तन्निरसनपूर्वक वृद्धव्यवहारानुगुणकार्यमेव प्रवृत्तिहेतु- भूतोऽर्थ इति टीकाकार प्रभाकरमिश्रश्शालिकाचार्येण च चोदनासूत्र बृहती ऋजुविमलादिषु व्यवस्थापितम् । तथा चाय भाष्या) -प्रवृत्तिहेतुभूतार्थाभिधायकत्वेन वाक्य प्रवर्तकमिति, प्रवर्तकस्यैव वाक्यार्थत्वात् । स तच्च कार्यरूपम् । कार्यस्य प्रवर्तकत्वं “य एव लौकिकारशब्दास्त एव वैदिकास्त एवं तेषामा” इति लोकवेदाधिकरणसिद्धम् , तच्च कार्य वृद्धव्यवहारबलाक्रियात्मक लोकत- सिद्धम् । वेदे तु वृद्धव्यवहाराभावास्क्रियात्मक वा स्यात्, अन्यद्वेति सशयो जायते । च स्वर्गकामपदसमभिव्याहारान्मयानुपपत्या क्रियातिरिक्तकार्यार्थत्वसम्प्रधारणेन पराक्रियते । पदार्थनिर्णयो, यववराहाधिकरणे[१ ३ ४] सन्दिग्धे तु वाक्यशेषादि [१ ४ २२ त्यधिकरणे च पदान्तरसमभिव्याहारबलात् प्रसिद्ध । तत्र त्वेतावान्विशप-यववराहाधिकरणवाक्य- शेषाधिकरणयोर्वाक्यशेष पदार्थनिर्णयहेतु , अब तु स्ववाक्यस्थमेव स्वर्गकामपद क्रियातिरिक्त- कार्यरूपपदार्थान्तरनिर्णयहेतुरिति । अतोऽलौकिके कार्य शक्ति , लौकिक क्रियाकार्ये लक्षणा । तज्ज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वम् । तच्च कृतिसाध्यत्वे सति कृतिनिरूपितोद्देश्यताशालित्वात् कार्य- मित्युच्यते । प्रमाणान्तरागोचरत्वादपूर्वमिति ख्यायते, पुरुष नियुञ्जान सत् नियोग इति गीयते गुरुनये । कार्यरूपवाक्यार्थोपयोगिप्रमेयमनेकाधिकरणविप्रकीर्णत्वेन न पर्यवसितमेकत्र । अतस्सक्षेपेण तव प्रदश्यते। तथाहि--विषयनियोज्याभ्या नियोगो निरूप्यते । तत्र स्वर्गकामाधिकरणे यो ममेद कार्यमित्यवबुध्यते, स नियोज्य इत्युच्यते । अतस्स्वर्गकामो नियोज्यतया सम्बध्यत इति व्यवस्थापितम् । तस्य नियोगस्य नियोग्यविशेषणीभूतकाम्यो- त्पादकत्व वादयधिकरणे निरणायि [ मी द ३ १ ३]। तच्च क्रियारूप न भवति, तस्य क्षणिकत्वेन फलसाधनस्वायोगात् कर्मणस्तछक्तेर्वा स्थायित्व न सम्भवतीति नियोज्यान्वयमुसेन प्रमाणान्तरागोचरमात्मसमवापि कार्य लिहादि नियोगो विषिशास्त्रमिति पयायस्तन्मत इति बोध्यम् ।

·( २३६ ) 'तदन्वितस्वार्थपरतयैव व्युत्पत्तेः, तेन वाक्येनैव नियोगार्थः प्रतीयते । तत्र लिडादिप्रत्ययो 'नियोगार्थमेवाभिदधाति, प्रकृतिस्तद्विषयम्, पदान्तराणि च विषयविशेषणं नामधेयम्, नियोज्यञ्चाभिदधति' सन्ति नियोगार्थप्रवीती व्याप्रियन्ते। सनिपत्योपकारङ्गवाक्यानि च यद्यपि नियोगान्तरशून्यानि, तथापि प्रधाननियोगान्वितस्वार्थाभिधायकवया प्रधाननियोगप्रतिपचाव पदान्त- खत् 'व्याप्रियन्ते। विनियुक्तमन्त्रसमानायोऽपि द्रव्यभूतं "मन्त्रजातं नियोगाङ्गत्तया समर्पयन्; तद्विशिष्टनियोगावगतावेवोपक्षीयते । नियोगा- गता तु योग्यतया प्रयोगकाले नोयोगिककर्म-तत्साधनस्मारणेन मन्त्रजा- तस्य । 'अर्थवादा अपि विधेयस्तुतिमुत्पादयन्तस्स्तुतिविपयविधेयान्वित- नियोगप्रतिपत्तिपरा एवेति; कृत्य एव "वेदोऽपूर्वे कार्यात्मनि प्रमाणम् । अत भिरभिधीयत इत्यपूर्वाधिकरणे निरचायि [मी द २ १ २]। देवताराधनमुखेन साधनत्व न सम्भवतीति नावमिके देवताधिकरणे [मी द ९-१-४] व्युदपादि। पुरुषसम्कारमुखेन न भवतीति तन्त्रलक्षणस्य प्रथमचरणे "कर्माण्यारम्भभाव्यत्वात्कृपिवत्प्रत्यारम्भ फलानि स्युरि- [ मी द ११ १ ४ ] त्यत्रायोचि । कार्यञ्च कृतिसाध्यम् , कृतिश्च पुरुषप्रयल एव । न चासाववच्छेदकीभूतधात्व थमन्तरेण प्रत्यतु शक्यत इति, भावार्यापरपर्यायधात्वर्थसम्बद्ध एव कृति प्रतीयत इति भावार्थाधिकरणे न्यरूपि । स च भावार्यों विषयत्वेन सम्बध्यत इति शब्दान्तराधिकरणे [मी द २-२-१] प्रासाधि । अत एवोक्त भवनाथमिश्रण- "कृतितत्साध्यमध्यस्थो यागादिविषयो मत । कार्येऽसडघटिताकारे करणत्वेन सम्मत "॥इति॥ विषयभूतो घात्वर्थ करण भवतीति बादधिकरणे निरधारि । फल प्रति करणी- भूतस्यैव यागस्यापूर्व प्रति विषयत्व सर्वशक्त्यधिकरण प्रासाधि। फलकरणत्वमौपादानिकम् , न शाब्दमिति प्रयुक्तिलक्षण लिप्सासूत्र[ मी द ४ १ २ ]भ्यधायि । अपञ्च विषयो वाक्यार्यमातृकावृत्ती द्वितीयपरिच्छदे शालिकाचार्येण कणेहत्य विवेच. अस्य विस्तरस्तव द्रष्टव्य । तत्राऽभ्यासे विधीयमाने सर्वेषामाक्षेपाणा परिहारो भविष्यतीत्याशयेनाह-वाक्यार्थमातृकायामिति । १ तदन्वयीति मु पु पा २ नियोगार्थशरीरम् , इति मु पु पा । ३ शत्रन्त बोध्यम् । ४ वर्तन्त इति मु पुपा । ५ नियोगजात इति मु पु पा । अनुवादा इति मु पु पा । ७ अवबोधे इति म पा । यिष्यते।

·( २३७ ) 'एव को वेदार्थ इति जिज्ञासमानेभ्यः 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' [मी. द. १ , . चोदनासूत्रेण धर्मस्य लक्षणप्रमाणे निरूप्य, लोकिकवाक्यदृष्टान्तेन विधिवाक्यानाम- प्रामाण्यमार्शाङ्कत भाष्यकारेण-"ननु अतथाभूतमप्यथं ब्रूयाच्चोदना" इत्यादिभाष्येण । "विप्रतिषिद्धमिदमुच्यते ब्रवीति वितथञ्चेत्या"दिना पूर्वोक्तमाक्षेप प्रतिक्षिप्य प्रमाणाना प्रामाण्य स्वत परतो वेत्युपक्षिप्य साख्य-नैयायिक-सौगताभिप्रेतान् पक्षान् सन्दूष्य प्रामाण्य स्वत अप्रामाण्य कारणदोषवाधव ज्ञानयोरायतत इति व्यवस्थापितम् । इदमनुपपन्नमिति टीकाकारो मेने । वृत्तिकारमन्ये प्रत्यक्षादिविज्ञानाना परतस्त्व- प्रतिषेधात् । उत्तरभाष्यमपि वक्तव्योपेक्षणादवक्तव्याभिधानाच्चासम्बद्धार्थम्" । इति सौगतसम्मतमर्थास्पशि शाब्दज्ञानमित्यभिप्रायेणव पूर्वपक्षभाष्य व्याख्यातम् । शब्दस्यार्था- सस्पर्शित्वशङ्कापरिहारेण सिद्धान्तभाष्य व्याख्यातम् । प्रामाण्यविचारस्योत्पत्तिकसूत्रे निरूप- णाच्च । अमुमर्थ न्यायसिद्धिकारो व्याख्याता व्याख्यायां [पृ ६३] निरदिक्षत् । स्वमतेन च चोदनासूत्र व्याचचक्षे । यद्यपि विषयो बृहतोटीकाया नोक्त । किन्तु मीमासाभाष्यपरिशिष्टे [पृ ४०९] सुविशद प्रतिपादित । भट्टमते विचारविषयीभूतस्य धर्मस्य लक्षणप्रमाणप्रतिपादनपरमिद सूत्रम् । प्राभाकरमते तु सर्ववेदार्थस्य कार्यरूपता- प्रतिपादनार्थमिति स्थिति । तत्र जिज्ञासासूत्रे चोदनासूत्रे च पठितेन धर्मशब्देन वेदार्थों विव- क्षित । चौदनाशब्देन कार्यम् । कार्यमेव लक्षण रूप यस्येति विग्रहः । अयमर्थ पर्यव- स्यति कार्यरूपो वेदार्थ , न सिद्धरूप इति । इदञ्च वाक्यार्थमातृकाया शालिकाचार्येण स्फुट विवरिष्यत इत्याह-~-अत एवेति । अभेदमवधेयम्-~"अर्थकत्वादेक वाक्य साकाक्षञ्चेद्विभागे स्यादिति [मी द २ १ ४२]" सूत्रेण भगवाजैमिनिरेकवाक्यताया लक्षण वर्णयाम्बभूव । सा चार्थवादादोना विध्यतिरिक्तवेदभागाना विधिवाक्येनेकवाक्यतेति "विधिना त्वेकवाक्यत्वादि"त्यर्थवादाधि- करणसिद्धान्तसूत्रेणेति व्यवस्थामकृत । सा चंकवावाक्यता द्वधा पकवाक्यता, वाक्यक- वाक्यता चेति । तत्र विध्यर्थवादयो पदैकवाक्यता ।' अङ्गविधीना प्रधानविधेश्च वाक्यक- तत्र पदैकवाक्यतेऽत्यस्यायमभिप्राय , यद्यपि अर्थवादवाक्य पदसमूहात्मकत्वेन वाक्यलक्षणयोगि, "तिसुदन्तचयो वाक्यमि"ति कोशात् । तथापि वाक्य कार्य पदार्थससर्ग ससृष्टपदार्थ वा न बोधयति, अर्थवादात्प्रतीयमानस्य शक्त्या कथानकस्य प्रवृत्तिनिवृत्यो. रनुपयोगात्। अध्ययनविधितात्पर्यानुपपत्तिप्रसूतया लक्षणया प्राशस्त्यरूप निन्दारूप वार्थ प्रतिपादयति । अतो वाक्यकार्यकारित्वाभावात् पदकार्यकारित्वाच्च पदस्थानीयता भजते । पदस्थानीयस्यार्थवादस्य विधिवाक्येनंकवाक्यत्वात्पदंकवाक्यतेत्युच्यते । अतोविध्यर्थवादयो पदकवाक्यतेति फलति । तत्र भाष्यमते उत्थाप्याकाक्षया विध्यर्थवादयोरेकवाक्यता रक्तपट- वातिकमते विध्यर्थवादयोरुत्यिताकाक्षया नष्टाश्वदग्धरयन्यायन वाक्यंकवाक्य- तवाभिमता । पार्थसारथिमाधवाचार्यप्रभृतिभिरङ्गीकृतेय सरणि । अत एवोक्त न्यायमाला- विस्तरे-"मा भूत्पदैववाक्यता, अस्तु तर्हि वाक्येकवाक्यतेति । खण्डदेवाचार्यस्तु सर्वत्र प्रकारमिममभ्युपगच्छन् "यजमान' प्रस्तर" इत्यादी तु गौणोग लक्षणया वाक्येकवाक्यता- मातस्थे । [भा र पृ २५] - वाक्यतेति । न्यायेन।

·( २३८ ) १-१-२] इति सूत्रेण कार्यात्मा वेदार्थ इत्युक्तम् । अक्ताधिकरणवातिके वाक्यंकवाक्यताया लक्षणमानुष्टुभेन पद्येन समग्राहिभट्ट । स्वार्थवोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्व पुनस्महत्य जायते ॥ तन्त्र वा १ ४ १९ पृ ] इति । इयच्च "समिधो यजति" "दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेते"त्यादी उपकार्योपका- रकाकाक्षया समिदादिभिरुपकृताभ्या दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्ग भावयेदित्येव रूपा। प्राभाकरास्तु--पूर्वोक्तमेव सिद्धान्त प्रकारान्तरेणोपपादयन्ति। तथाहि एकवाक्यत्व द्विविध, प्रयोजनान्वितस्वार्थबोधकाना लिङपदकरणेतिकर्तव्यतानियोज्यपदाना प्रथमम् । प्रयोजनान्वितप्रतिपतिनिमित्तत्वमर्थवादादीना चरमम् । सत्राद्य यथा-लिडलोट-तन्य- तव्यदनीयरादिप्रत्यया करणाद्यन्वित नियोगमभिधते । करणादिपदानि नियोगान्वित- करणादीन्यभिदधते। तेपा नियोग एवंक प्रयोजनम् । नियोगश्च स्वसिद्धयन्यथानुपपत्त्या सरधनानुष्ठानमाक्षिपति । नियोगेऽवगते नियोज्यविशेषस्य नियोगसाधनीभूतयागाद्यनुष्ठान- बुद्धिर्जायते, जातानुष्ठानबुद्धिश्चानुतिष्ठति। अनुष्ठानेन यागादयस्समुत्पद्यन्ते, निष्पन्नाश्च यागा अवान्तरापूर्वाणि जनयन्ति। तानि चाधिकारापूर्वापरपर्याप परमापूर्वमित्यनेन प्रकारेण प्रयोजनभूतनियोगनिष्पतो परम्परया निमित्तभूतानामेकप्रयोजनतया भवत्येकवाक्यत्व सिध्यति । समिदाद्यारादुपकारकाणां समिदाद्यन्वितनियोगबुद्धिर्जायते। समिदाद्यन्वयनिर्वाहका- वान्तरापूर्वप्रतिपादकतया समिदान्वितनियोगप्रतिपत्तिनिमित्तत्वमवसीयते । सग्निपत्योपकारकाङ्गवाक्यस्थलिका घटकाना पदानामपूर्वतत्साधनविशेषान्वितस्वार्थ- प्रतिपादकतया तदेकवाक्यता। ऋत्विग्वरण-पश्वेवस्व-मुष्टीकरणादीना अधिकारापूर्वीयपदार्थस्वरूपेणान्वय , नाधि- कारापूर्वेण। एव मन्त्रेषु किन्चित्पदमननुष्ठेयार्थ, निपत्यादिपदमनुष्ठेयार्थकम् । तेनानुष्ठेयार्थवेन निवपत्यादिनात वितापूर्वसाधनभावोऽनुष्ठयार्थपरपदार्यान्वितोऽभिधीयते । ततराणि पदानि स्वार्थान्वितापूर्वोयसाधनप्रतिपत्तिनिमित्तानि । तैविना प्रतियोगिसान्निध्याभावात् अन्वितापूर्वीयसाधनाभिधानानुपपत्ते । अनुष्ठेयपदञ्च निर्वपत्यादिकं साक्षादपूर्वसम्बन्धिसाधन- मभिधत्ते । तदभिधानञ्च प्रणाल्या नियोगोपकारक मिति तेपा नियोगशब्देनैकवाक्यत्वात् । यानि विधिवाक्यस्थानि पदानि लाक्षणिकानि गौणानि वा तेपामपि स्वोपस्थापित- पदार्यान्वितनियोगप्रतिपत्तिनिमित्तत्वानियोगशब्देनकवाक्यता । अयंवादपदानि यद्यपि नान्वितनियोग प्रतिपादयन्ति न वा नियोगान्वितस्वार्थ, तथापि विधेयानां यामादीना कर्मणामभ्युदयविशेषनिमित्तत्व प्रत्यवायपरिहारनिमित्तत्व वाऽयवाद- लक्षणया प्रतिपाद्यन्ते। तच्च इयं कृत्यु वाहतया, नियत कृत्युद्देश्यता स्मारयति । साप विधिविपयत्वयोग्यताम् । कृत्युद्देशाईद प्रायस्त्वम् । तथा चार्थवादगत प्राशस्त्यं कार्य- साधनयोग्यता, सा विधिविपस्वयोग्यताम् । ततो विधेयपदात्स्वार्थस्प विषियोगावगम्यत इति विधेयपदाधीनबोधोपयोगितया विधिपदेरवाक्यत्वमथंवादानामिति प्राभावरमतनिगवं इत्याशय विस्तरेणोरपादयितुमपकमते 'नियोग इत्यादिना स्तुतिविषयविधेवान्विनियोगपति- पत्तिनिमित्तपरा" इत्पन्न ।

·( २३९ ) ब्रह्मसिद्धिकारस्य मतानुवादा। 'ननु कथं पुनः कार्यरूप एव वेदार्थः १ यावता वेदान्तानां सिद्ध एवार्थो ब्रह्मत्मक: "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति प्रतीयते । अथोच्येत व्युत्पत्त्यपेक्षश्शद्वोर्थमवयोधयति व्युत्पत्तिश्च शद्धानां वृद्धव्यवहारे, व्यव- हारश्च प्रवृत्तिनिवृत्यात्मकः कार्यप्रतीतिनिवन्धन इति कार्यप्रतिपादकतयैव शद्रव्युत्पत्तिः। तत्रापि कश्चिच्छदस्साक्षादेव 'कार्यपरतया व्युत्पद्यते, कश्विच कार्या- न्वितस्वार्थपरतया। विनापि व्यवहारं सिद्धार्थप्रतिपचिपरादपि लौकिक- वचनात्सम्भवत्येव कार्ये व्युत्पत्तिः, यथा पुत्रस्ते जात इत्यादिपु कार्यान्वय- रहितेषु सिद्धार्थेष्वपि शरेषु। अत्र हि मुखप्रसादादिभिलिङ्गलोंकैश्श्रोतुई- पत्पित्तिरनुमीयते, हर्पोत्पत्तिश्च हपहेतुमन्तरेण न सम्भवतिः प्रियार्थप्रतीतिश्च हपहेतुरिति स्वात्मनि प्रतीतम् , तेन पुत्रस्ते जात इति वाक्येन प्रियोऽर्थो चोधित इति कल्प्यते । पुत्रजन्मैवास्य प्रियमिति प्रमाणान्तरावगतमिति तदभिधायकत्वमेव कल्प्यते । प्रतिपदमावापोद्वाराम्पा व्यवहार इव स्वार्थ- विशेषसम्बन्धाध्यवसायः। तथा व्युत्पनेवरपदविभक्त्यर्थाः का? पचवीति 'वर्तमानापदेशेऽपि यत् पाके "करणं तत् काठशन प्रतिपायत इत्यवगम्य, प्रत्यक्षेण काष्ठानां करणभावमवगच्छन्तः काठशब्दार्थे कार्यान्वयरहित एव व्युत्पद्यन्ते । किश्चास्य शब्दस्याऽयमर्थ इत्यपि व्युत्पत्तिदृश्यते, न तत्र शक्यते वक्तुं कार्यान्वय्येव शब्दस्यार्थ इति । १ मनितपुस्तके ननु सिमोऽपि ब्रह्मात्मको वेदान्तानामयं प्रतीयत इत्येव पाठो अप प्रकरण धिमासिकमनुवादकालकाजवर्षकपरको योजित इति ध्येयम् । - इदानी सिदब्रह्मपरत्वे प्रतिपादयतो मानमियस्य मतमुत्पापपतिनन्विति । अब- भाव -यदि लोके घरव्यवहारवशाम्पतित्सोलिकस्य कार्य एव युतिरस्यात्, हि वैदिक वारवानामपि पया क्यापिटीत्या कार्यपरता स्वीक्रियेत । न चैव भवितुमर्हति । रिनु लोके पतित्वो पुषस्ते जात इत्यादी पुन्मनि सिपि सङ्गतिमहोस्ति । अतस्तारावेदान्त- पारपाना सिरह्मपरत्वं नानुपपत्रमित्यापन पद्धन्विति । सामंत्रतिपकरा इनि म पुपा । उत्समिति वर्तमानोरन वि मयुपा । शरपमिति गुना। ३ ·( २४० ) 'अपि च येन नाम कार्याभिधायित्वमभ्युपगम्यते, तेनापि ताव- दर्थान्तरान्विताभिधायित्वमभ्युपगतमेव, तावता च कार्यान्वितामिधानस्या- प्युपपत्तेन शक्यते विशेषान्वितभिषानशक्तिः कल्पयितुम् । लोके च सिद्धा- न्येव प्रायशो वाक्यानि प्रश्नोत्तररूपाणि दृश्यन्ते। कुशलते, कुशलं ममेत्येवमादीनि । किञ्च-कार्यमपि तदुच्यते यत् अपेक्षितोपायः, तेन सिद्धैव कर्मणा- मपेक्षितोपायता कार्यपरेषु गम्यते, अतः सिद्ध एव वेदार्थ इति । अत्रोच्यते--सर्वपुरुषाणां तावबृद्धव्यवहारे एव प्रथमं शब्दानां व्युत्प- तिरङ्गीकरणीया। न खलु व्यवहारमन्तरेण सिद्धार्थान्वाख्याने व्युत्पत्ति- रखकल्पते। यद्यपि मुखप्रसादादिभिहपोत्पत्रिनुमीयते । पोत्पच्या च हर्पहेत्ववगमः, तनिमित्तता च शब्दस्य, तथापि पुत्रस्त जात इति वाक्यस्य पुत्रजन्माख्यहपहेतुप्रतिपादकता हर्षहेतूनामानन्स्यादुरनुमाना। न च पारिशेप्येण तत्प्रतिपादकत्वाध्यवसायः, भूतभविष्यद्वर्तमानानां सन्नि- हितव्यवहितानां पारिशेष्येणावधारणाया अत्यन्तदुष्करत्वात् । व्यवहारः पुनः . २ - १ अपि च या हि विशेषाविताभिवानमिच्छति, इच्छत्यवासावन्तिरान्विताभि- धानम् । तावता च प्रयोगप्रतिपत्युपपतो न सक्यते विशेषान्विताभिधानकल्पना । इति स पु पा । ब्रह्ममिद्धिनियोगकाण्डस्थमिदमनूयते सालिकाचार्येण, ऋविमला-पच्चिकाया ब्रह्मसिद्धिकृन्मतोपन्यासतमिरासो द्रष्टव्यो। [१ २१-२३] ३ मूले-' इत्येवमादीनि" इत्पन्न पाठो दृश्यते । अग्रे च 'यत्रोच्चन' इत्यादिना ब्रह्मसिद्धिकारमतमनूदित निराक्रियमाण दृश्यते। उपत्रमे क्य पुनरित्यादिना प्रतीयन्त इत्यनेन सिदपरत्वमुपगम्यते। अन्ते ग्रन्थस्योपसंहारादर्शनेनाऽवत्यो अन्यसन्दर्भ उपमहार- माकांक्षमाणनददर्शनेनामल्लानको भाति, ऋविमलापचिकायो नयविदेकादिपु तम्मतस्योप- सहारे यो वाक्यसन्दो दृश्यते, स रहतानाग इत्युपमहारे निदेरित इति मुधोमिल्ल- धातव्यम् । मुभगागर्भविमोक-मुसप्रसव-युभलग्न-जन्मादोनामिति शेष । ५ गौतममुनिना "बय तत्पूर्वक त्रिविधमनुमान पूर्वदन्छपवसामान्यतो दृष्टाद" इति भूत्रेणानुमानस्य वैविध्यमुपणितम् । तर शेषवत्पदस्य भाप्यमाभापमाणो वात्स्यायनमुनि- रोपवनाम परिपोष, स प प्रसनप्रतिपंधेन्यवापसङ्गान्धिप्यमाणे सम्प्रत्यय इत्याह । एव परिपपदार्थ प्राते विवक्षित इति वोध्यम् (वात्स्या० भा० पु. 1)। स ·, ( २४१ ) प्रत्यक्षो विशिष्टार्थविपय एव उपलभ्यमानस्तबुद्ध्यनुसारेण तद्गतामेव शब्दस्य वाचकतामनायासेनापादयन् व्युत्पत्तायुपायवां गन्तुमलम् । व्यव- हारश्चेद्व्युत्पत्त्युपायः, का कार्यान्विताभिधानं शब्दानामपहरेत् ? न हि 'कार्यावगमं विना व्यवहारोऽवकल्पत इत्युक्तं वाक्यार्थमातृकायाम् । एवञ्च लोके यस्सिद्धार्थपरतया पदानां प्रयोगः, स लाक्षणिको भविष्यति । कार्यान्वयो हि परस्परं पदार्थाव्यभिचारीत्यविवक्षित्वा कार्यान्वयं परस्परपदा- र्थान्वयविवक्षयापि लोकारशब्दं प्रयुञ्जते । विवक्षावलेन च लक्षणया तत्पर- तापि तत्र निर्वइति । वेदे तु लक्षणानिमित्तं किञ्चिन्नास्तीति, स्वाभावि- ककार्यपरत्वं नापहर्तुं शक्यते । 'न चापेक्षितोपायतैव कार्यता, कृतिसाध्यं हि कर्यम्, साधनमुपायः । साध्यत्वोपायत्वे च भिन्ने, किन्तु क्लेशात्मकं कर्म, अपेक्षितोपायतया कार्य प्रतीयत इति कार्यता साधनवां न व्यभिचरतीति तादात्म्पभ्रमो मन्दघियाम् । तथा च सुखं स्वयमेव कार्य, एवं सर्वपदानां कार्यान्विताभिधायकत्वात् , यदि वेदान्तेषु कार्य योग्यमध्याहारादिभिर्लभ्यते, तदा कार्यतैव वेदान्त- वाक्यानामपि। अथ न, ततोऽनभिधायकव, व्युत्पत्तिविरहात् । अतो विधिनिराकरणमपि वेदान्तेषु न क्षतिमावहति । तस्मात्सिद्ध कार्य एवं . वेदस्य प्रामाण्यम् । वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वसमर्थनम् । अतश्च वेदान्तानामपि "आत्मा ज्ञातव्य" इत्यपुनरावृत्तये समानातेन 1 प्रवृत्त्यादिव्यवहार कार्यताज्ञानपूर्वक लोकवेदाधिकरणसिद्ध । य एव लौकिका इत्यादिक टीकाकृता तथैव व्याख्यातम् । अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहार प्रात कायस्यैव प्रवर्तकता निश्चीयते । अत एवोक्तम्-अहोविलसूरिणा-~ "अन्वयव्यतिरेकाभ्या यतो लोके प्रवर्तकम् ।। कार्यमेव ततो वेदे तदेवेष्ट प्रवर्तकम् ।।" [का र प १ श्लो ४०] इति शालिकनायोऽपि लिादिपदस्याभिधायकत्वेनैव कार्यपरत्व, इतरपदानामपि कार्या- वितस्वार्थाभिधायकत्वेनैव कार्यपरत्व सेत्स्यति, अन्विताभिधानस्य सम्प्रदायतस्सप्तमा- वसिद्धत्वाद्वाक्यार्थमातृकायामुपोद्घातात्मकप्रथमपरिच्छेदे निपुणतरं प्रत्यपीपदत्, इत्पाराय- नाह-"कार्यावगम विना" इति । २ अयमों वाक्यर्थमातृकाया निराकरिष्यते । 31 ·( २२ ) विधिनैकवाक्यतामाश्रित्य कार्यपरत्वमेव वर्णनीयम् । अन्यथा सिद्धार्थप्रति- पत्तिपरत्वे व्युत्पचेरभावावृद्धव्यवहारावगतायाः पदानामन्विवाभिधायिताया एवानुपपत्तेः। कार्यपरत्वे च प्रमाणान्तरावगतात्मस्वरूपप्रतिपचिपरत्वे- नैव वर्णनं कर्तव्यम् । अपि च सिद्धार्थपरत्वेऽपि शब्दस्य, न वेदान्तानां परमानन्दादिरूपत्वे ब्रह्मणः प्रामाण्यमवकल्पते। तत्र हि ब्रह्मस्वरूपानुवादेनानन्दादिविधि- रास्धेयः। ब्रह्मस्वरूपश्च प्रमाणान्तरसिद्धमेवाश्रयणीयम् । ब्रह्मनशब्दस्य च लोके प्रमाणान्तरसिद्धात्मवाचित्वेन प्रसिद्ध देपि स एवार्थः। तथा सति नित्यप्रकाशपरमानन्दरूपविधिस्सकलप्रतीतिविरुद्धः। सर्वप्रतिपत्तिषु हि प्रमाणस्मृतिभूतास्वात्मा प्रकाशते । न च तत्र परमानन्दस्संवेद्यते । च सांसारिकदुःखाभिभूतत्वाचस्याऽप्रकाशः, अभिभवानुपपत्तेः। अवच्छिन्नं हि दुःखम् , अनवच्छिन्नश्वानन्द इति, नाल्पीयसा महतोऽभिभवस्सम्भवति । स्वप्रकाशस्य चाभिभवावरणानभि- व्यक्तीनामसम्भव एव। 'अभिनकात्मवचप्रतिपादनमपि प्रमाणान्तर- विरुद्धमेवेति वक्ष्यते तत्वालोके । सकलविकारशून्यतापि विज्ञानादिविका- रोत्पत्तेः प्रमाणान्तरविरुद्धवैति परस्परान्वयायोग्यतया नानन्दादिपरत्वम् । अजरामरत्वयोस्तु प्रमाणान्तरप्रसिद्धेरैवानुवादत्वादप्रामाण्यमिति । लौकिकशब्दस्य प्रमाणान्तरत्वराला । 'नवशास्त्रमपि शाब्दमस्ति लौकिकम् , तत्किमिति न लक्षितम् ? उच्यते--न शास्त्रव्यतिरिक्तं शाब्दमस्ति। शब्दाद्धि यद्विज्ञानमसन्निकटेऽर्थे तत् "शास्त्रं स्यात् । न च वेदव्यतिरेकेण वत् सम्भवति; लौकिक वाक्यं नार्थे स्वयं "निश्चयमुत्पादयति, लौकिकवचसामनृतभूयिष्ठत्त्वार्थव्यभिचारस्य अभिन्नात्मत्वप्रतिपादन मिति मु पु पा । २ विरुद्धमेवेत्युक्तम् इति मु पु पा । ३ अवेद बोध्यम्-शब्द प्रमाण द्विविधम्, पौरुषेयम्, अपौरुषेयञ्चेति । तत्र पौरुषेयम्-आप्तवाक्यम्, अपौरपेयञ्च वदवाक्यम् । इदं द्वयमप्यनाप्तप्रणीतत्वरूपदोप- शून्यत्वेन स्वतस्राब्दस्यादुष्टत्वात् प्रमाणमेव । तत्र शास्त्र प्रमाण, न लौकिक वचनमित्य- सहमान. प्रत्यवतिप्टवे-नन्धिति । शान्दमिति स पु पा । ५आपादयतीति म पु पा ।

·( २४३ ) शङ्कित्तत्त्वात् । 'नन्वेवं वैदिकमपि वचो नार्थनिश्चायकं स्यात्, शब्दोत्था- पितस्यार्थज्ञानस्य लोकेऽर्थव्यभिचारित्वात् । अथोच्येत वैदिकाद्वचनाद स्वतस्तावनिश्चयो जायते, पश्चात्तनस्तु संशयस्तद्विरोधादात्मानं न लभते । यथा-स्थाणौ समीपवतिनि स्थाणुरूपतया निश्चिते, न पुनरूलता स्थाणुपुरुषसंशयं प्रसते । 'उपलब्धौ हव्यवस्थितायां सन्देहो जायते । यदा च निश्चित्तोऽर्थः, तदोपलब्धिर्व्यवस्थितेति संशयो न युक्तः । चाव्यभिचारनिश्चयपूर्वकं शब्दस्य निश्चायकत्वम् , येन 'व्यभिचारनिश्चयो न स्यात् । किन्तु स्वभावत इन्द्रियवच्छन्दो निश्चयहेतुरिति, तन्नः शब्दजनितं निश्वयमेवोभयथा दृष्ट्वा यस्संशयः, स निश्चयेनैव न शक्यते निरोद्धम् । *चा हेत्वन्तरो हि संशयो निश्चयेन विरुध्यते । यः पुनस्तत्प्रभव एव, नासौ तेन विरुध्यते । न तन्निरासः । उच्यते---युक्तस्तावल्लौकिके वचसि सन्देहः । पुरुषा हि प्रायेणाऽन- न्वितार्थान्येव पदान्याशयदोपेण, श्रमेण, प्रमादेन, अशक्त्या का प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते । ततश्च यद्यपि तदुक्तानां पदानामन्विताभिधानसामर्थ्यमस्ति, तथाप्यनन्वितार्थत्वशङ्कया नान्वयो निश्चीयते । कथं तर्हि लौकिकवाक्येभ्यो व्यवहारप्रवृत्तिः १ उच्यते-अर्थसंशयेनापि लोको व्यवहरति । सन्दि- ग्यायामपि वृष्टौ वृष्टयायचफले कृष्यादिकर्मणि प्रवर्तन्ते । अथवाऽस्त्येव निश्चयोपायः। यो हि पुरुष एवमवधारितो, नायम- शुक्तो, न प्रमादी, सम्भवदेतदर्थविषयप्रमाणस्सकलाशयदोपरहितश्च, नायम- विज्ञायान्वयमर्थानामन्वितार्थानि प्रयुक्त इति तद्वाक्पप्रयोगस्यान्वयज्ञान- पूर्वकत्वादन्वयज्ञानं तावदनुमीयते । अन्वयज्ञानाचान्वयोऽप्यनुमीयते । ज्ञानं हि ज्ञेयाविनाभावि ज्ञेयानुमाने भवत्येव लिङ्गम् । तदेवं लौकिकादचसो २ नन्वेवमपीति मु पु पा । अब साधारणासाधरणधर्मदर्शनादिप्रतिश्तेश्च उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यस्थात: विपा. पेक्ष विमर्श: सराय इति । अक्षपादीय सरायण अयंतीजवदति अन्यकारः उपलन्याविति । अस्य विशेषव्याख्यानय भाट्टसम्मतप्रमाणलपपटितपदनिरासायसरे इष्टव्यम् । ३व्यभिचारे इति मुमुपा । ४ वाक्येति मु.पु. पा..

·लिङ्गभूताइक्जानमनुमीयते । ततोऽर्थ निचित्य व्यवहारः प्रवर्तते । एवञ्च निधितेऽन्वये निवृत्तानन्वयाशाद्वाक्यादप्यर्थनिश्चयो जायते । किन्तु 'तस्यां दशायां तद्वाक्यस्याऽनुवादफवैव । अत एव लौकिकं वचनं न शाब्दं प्रमाणम्। 'अभिप्राये शब्दो लिङ्गम्, अभिप्रायोऽप्यर्थे लिङ्गम, शब्दस्त्वर्थे पश्चानिश्चयं जनयन्नप्यनुवादकत्वान्न प्रमाणम् । नन्वशक्तप्रमादिभ्रान्तदुष्टाशयपुरुषप्रयुक्तानां पदानामनन्वितार्थत्वद- र्शनाद् या पुरूपान्तरवचनेप्वनन्वितार्थत्वशका जायते, तन्नित्तिमात्र एव पुरुषस्य वक्तरशक्तत्वाप्रमादित्वाभ्रान्तत्वशुद्धाशयत्वज्ञानं च्याप्रियताम् । अर्थनिश्चयस्तु वाक्यादेवापास्वसन्देहादस्तु । मा भूद्वक्तज्ञानादनुमितादर्थ- निश्चये जाते, वाक्यस्यानुवादकत्वमिति । उच्यते--अभ्रान्तत्वं नाम पुरुषस्य यथार्थज्ञानयोगित्वम् । आशयदोपविरहश्च यथाविदितार्थविवक्षायोगः । शक्तत्वच यथाविवक्षितपदप्रयोगसमर्थत्वम् । शक्तस्यापि यथाविवक्षितार्था- विक्षेपश्चानमादः, यस्यैतचतुष्टयमस्ति, स प्रत्ययितः। यस्यैतदवगतम्, सम्यग्ज्ञाननियतोऽस्य वाक्यप्रयोग इति । तेन तस्य तदीयवाक्यश्रवणे तद्गतसम्यग्ज्ञाननिश्चयो जायत एव। समीचीनं तज्ज्ञानमुच्यते, यत् अर्थाविसंवादि । 'तच्चाविसंवादि, यस्य यथाप्रतीयमानोऽर्थोऽस्ति । तेन समीचीनज्ञाननिश्चयोऽन्त वितार्थनिश्चय एवेति न संशयनिवारणमात्रे पुरुष- विशेपविज्ञानं व्याप्रियते, किन्त्वर्थनिश्चय एवेति, निश्चितेय, निवृत्ते च संशये, वाक्यमर्थनिश्चयं कुर्वदप्यनुवादकत्वान्न प्रमाणम् । ननु तर्हि यत्र "वक्वज्ञानस्याज्यतोऽनवगतस्याऽवगमकं पौरुषेयं वाक्यम्, तत्रैव शाब्दं प्रमाणमस्तु, न, तवानुमानत्वात् । वक्तज्ञानेन हि निश्चितसम्बन्धं प्रत्ययितवचनम् । वक्ता तु धर्मी, ज्ञानविशेषयोगिता-वाक्य- प्रतियोगिते तस्यैकदेशाविति । अत एव च भगवान्काश्यपो वेदान्पौरुपे- तस्या दशाया अनुवादकतवेठि मु पु पा । २ लोकिके वचने इति सप्तम्यन्तो पाठो दृश्यते । उ अभिप्राय इति मु पुस्तके प्रयमान्त पा । अत्र दुष्टाशयमयुक्तानामित्येव पाठो मु पु दृश्यते । सपुस्तके पुरुषति अवणात् सुपाठोत्र निवेशित 1 उत्पद्यत इति मु पु पा । तन्वाविसवादीति नास्ति मु पु। " यत्रेवि म पु नास्ति । ५ ·गन २ ( २४५ ) यान्मन्यमानश्शाब्दमनुमानेऽन्तर्भूतमुवाच । “अस्येदं कार्य कारणमिति" लैङ्गिकमुक्त्वा "एतेन शाब्दं व्याख्यात" [ह-२-३] मिति । वक्तज्ञानं हि कारणम् , वाक्यश्च कार्यम् । अत एव 'अन्यत्राप्युक्तम्-वक्तुरभिप्रायन्तु सूचयेयुश्शब्दा' इति । स एव 'तथाप्रतिपद्यमानोर्थनिश्चयहेतुरिति । ननु यदि वाक्याद्वक्तज्ञानानुमानम्, वक्तृज्ञानाचार्थानुमानम्, तर्थन- वगतेऽर्थे कथं ज्ञानविशेपोऽनुमातुं शक्यः ? "अर्थे नैव निराकारस्य ज्ञानस्य विशेषः । न चानिर्जातोऽर्थो ज्ञाने विशेपसापादयति । उच्यते-अनवगते- ऽप्यर्थे ज्ञानविशेषोऽनुमातुं शक्यत एव। यादृशार्थप्रतिपादनयोग्यानि पदानि प्रयुक्तानि, तादृशार्थविपयं ज्ञानमनुमीयते । चेदस्याप्रामाण्यशक्षानिरासी। नन्वेवं वेदस्य प्रामाण्यमपास्तम् । व्युत्पत्यपेक्षो हि वेदे शब्दादर्था- वगमः, वृद्धव्यवहारे च व्युत्पत्तिः । वृद्धवाक्यानि चेल्लिङ्गभूतानि, न तर्हि स्वार्थे प्रमाणतया व्युत्पन्नानि । उच्यते-यावद्धि “पदानामर्थविशेषवाच- कत्वं नाश्रीयते, तावद्वक्तज्ञानविशेपोऽपि नानुमीयते। विशिष्टाद्धि वाक्या- द्विशिष्टं ज्ञानमनुमातव्यम् । न चार्थविशेषप्रतिपादकत्वादन्यो वाक्यस्य विशेषोऽस्तीत्याश्रयणीयमर्थविशेषप्रतिपादनसामर्थ्य 'शब्दानाम्, अर्थविशेष- प्रतिपादनसामर्थ्यावधारणमेव च व्युत्पत्तिः, तावतैवाऽर्थप्रतीतिः। अनु- वादकत्वेऽपि च शब्दानामस्त्येव प्रतिपादकत्वम् । वेदे च व्युत्पत्तिवशेना- र्थप्रतिपत्तौ जातायां प्रामाण्यमुपपद्यत एव । ननु वेदेऽपि शङ्कया भवितव्यमित्युक्तम् , सत्यमुक्तम् , अयुक्तं ततः न तावदन्धयनिश्चयानुपपत्ति दे सम्भवति । "अशक्त्यादिवक्तृदोपचशेन ह्यनन्वितार्थप्रयोगो लोके दृष्टः । न च वेदे कर्ता पुरुषोऽस्ति, तेन तदा- 'अन्यनाप्युक्तमिति मु पु पा । २ शब्दानामिति मु पु नास्ति । प्रतिपाद्यमानतया आश्रय इति मु पु पा । ४ अनव विशेपो हि निराकारतया घियाम् , नीतिपयोक्तमयंतो निर्दिशति । अनव विशेष इत्यत्राभेदे तृतीया अभिन्नो विशप इत्ययं । ५प्रतिपादनसामर्थ्यमिति ख ५ पा । 'एतेपामिति मु पुपा। ‘कर्तृदोपवशेन इति मु पुपा । ७ अशक्यादिति मु पुपा ।

·श्रितास्तावद्दोपा अनन्वितार्थपदरचनादिहेतवो वेदे शङ्कामपि नावतारयन्ती- त्यन्वषनिश्चयस्तावञ्जायते । न च पौरुपेयवाक्यजन्यनिश्चयस्य व्यभिचार- दर्शनात् वैदिकेऽपि निश्चये 'व्यभिचारशङ्का, शब्दस्य चिदपि व्यभि- चारादर्शनात् । लैङ्गिको हि वक्तज्ञाननिश्चयो लोके व्यभिचारी दृष्टः । न चान्यत्र व्यभिचारदर्शनादन्यत्र व्यभिचारशकोचिता। शङ्काया दर्शन- मूलत्वात् । यथाभूते हि यदृष्टम् , तत् तथाभूत एव पुनश्शकामवतार- यति । अपि च लैङ्गिकस्यापि तत्र व्यभिचारो नास्ति । प्रत्ययितवचना- ध्यप्रत्ययितवचनमपि भेदेनाऽप्रतिपद्यमानः प्रत्ययितवचने दृष्टं जानपूर्वकत्वं स्मरन्, तच्च स्मरणं ग्रहणाद्विवेकेनाऽनवबुध्यमानो ग्रहणव्यवहारं प्रवर्तयतीति, तत्र न कस्यचिद्व्यभिचारः। वेदानां पौरुषेयत्वशक्षा । ननु 'पदसङ्घातात्मकतया वेदा अपि पौरुपेया एव । पदसङ्घाता हि पौरुषेया एव दृश्यन्ते, भारतादिवत् । तथा काठकादिसमाख्यापि वेदे प्रवर्तते । न चेयं प्रवचननिमित्ता समाख्येति कल्पयितुं युक्तम्, साधारण- त्वात्प्रवचनस्य । वहयोऽपि प्रत्युः, कर्ता पुनरसाधारणो भवति, कृतस्य करणायोगात् । असाधारण्येन व्यपदेशा भवन्ति । यथा-चैयासिकी भारतसंहितेति । अतः पौरुषेयत्वेन वेदानाम् , तदर्थस्य प्रमाणान्तराविषय- त्वाचद्विपये वक्तुः प्रमाणाभावादनन्वितार्थत्वाशा तत्पदेषु भवन्ती, केन वार्यते? तन्निरासः। उच्यते-पुरुपकृतत्वं तावद्वेदानां साताभारतादिवान स्मर्यते । “समा- ख्या तु पौरुषेयी प्रमाणान्तरानुसारिणी न शक्नोति स्वयमर्थव्यवस्था 'व्यभिचारशङ्कत्यादि, अयत्रत्यन्त पाठो मुदितपुस्तके नास्ति। खपुस्तकानु- सारी पाठोऽत्र न्यवशीति ज्ञेयम् । विचार इति मु पु पा । वेदाश्चके सन्निवर्ष पुरुषाख्या' इति मूत्रस्यचकारेण मूचिन वाक्यत्वहेतुक्मनु- मानमभिनीय दर्शयति–वेदा पौरुषेया वाक्यत्वाद्भारतादिवदित्याह-पदसघातात्मकतयति । ४ अप्रैद बोध्यम्-समाल्या योगिवाद । सा च सामान्यप्राप्ती सत्या विशप- नियमे व्याप्रियते। यया परित्रयेणापातानामृत्विजा होत्रादिपदायेंषु अनियमेन कर्तृत्वप्राप्ती ·. (, २४७ ) कर्तुम् । यदि विचारयन्तः कृतकतामेव निर्णेष्यामः, ततः करणनिबन्धना समाख्येत्यध्यवसास्यामः'। अथ तु यत्नेनान्विष्यन्तोऽपि पौरुषेयतां नोपलप्स्यामहे, ततः प्रवचननिवन्धनति वक्ष्यामः। तदपि यसाधारणं स्यात् , प्रकृष्टं हि वचनं कस्यचिदेव कुत्रचिदेव । तन्न तावत्पदसङ्घाता- त्मकत्वं पौरुपेयतामनुमापयितुमलम् । वेदार्थविषये पुरुपाणां वाक्यविरचनासामानुपपत्तेः। 'परस्परासङ्ग- तार्थतया तावद्वेदा उन्मत्तप्रणीता इति न शक्यते वक्तुम् । उन्मत्तप्रणीतस्य चेयतो ग्रन्धराशेः प्रथममध्ययनं कथं प्रवर्तते ? के हि सचेतस.उन्मत्तोक्त- मेतावन्तं ग्रन्थराशिं महता क्लेशेनाऽधीयोरन् ? धारयेयुरध्यापयेयुश्च ? न च बुद्धादिग्रन्थवद्युद्धिपूर्वकारिणा वक्ता प्रोत्साहिता महत्यप्यायासे प्रवर्तेरन्, अतो बुद्धिपूर्वकारिप्रणीता वेदा इति वाच्यम् ? न हि बुद्धिपूर्वकारी वेदान् विरचयितुमलम्, तदर्थस्य बुद्धावारोपयितुमशक्यत्वात् । प्रमाणान्तरांविष- यो ह्यपूर्वात्मा वेदार्थः, स प्राग्वेदवचनेभ्यो युद्धिस्थतामापादयितुमशक्यः । बुद्धवचसामपौरुषेयत्वशानिरासी । ननु युद्धादिवचनान्यप्येवमेवापौरुपेयाणि स्युः, न, तेषां साध्यसाधनभा- वस्य कल्पयित्वापि युद्धावारोपयितुं शक्यत्वात् । ज्योतिष्टोमादिपु दृष्टं स्वर्ग- साधनलं, चैत्यवन्दनादावारोपयितुं शक्यते । अपूर्वन्त्वपूर्वत्वादेवारोपेणापि नावतरति । अथ कथं तुल्येऽपि लिडादिप्रयोगे बुद्धादिवचनानि साध्य- साधनभावमात्रपराणि, न वेदवाक्यानि ? उच्यते-युद्धादिवचनानि तावत् साक्षाद् दृष्टकर्तृपुरुषाणि, तेन यदेव पुरुषाः प्रमाणान्तरेण बुद्धिस्थीकर्तुमीगते, यतस्तद्विवक्षाप्रयुक्तान्येवेति निधीयते । पुरुषाय नापूर्व युद्धी निवेशयितु- मलम्, साध्यसाधनभावं वन्यत्र दृष्टं युद्धीस्थीकृत्य 'वाक्यं विरचयितुं वमन्त। वेदेषु तु साक्षात्कर्ता नोपलन्धः। तेन स्वमहिमानुसारेण भाववादिसमास्यया नियम पिते । न तपेह येसना मात्र प्राप्तम्, मेन गठमाधि- समारपया रटायो वेद विन निरम्परन् । अपि प रामारमा प्रयत्ननिमिरात्रेनोपना नमान कारीना कर नियन्न प्रभरतीत्वगरमापिफरोनि-मामेति महावाति म पु पा.. अभ्यरस्पाम इति म पु पा। पासमिति म पु पाठो नाति, ग पुग्नके दरम। मा म निगार पंचम् । . .

·( २४८). वावृदों योद्धव्यः। न चापूर्वात्मको वेदार्थः प्रमाणान्तरेण प्रतीयते । अप्रतीत च तस्मिन् न शक्तता तद्विपयवाफ्यरचने वुद्धिपूर्वकारिणामिति, पौरुषेयत्त्वं नानुमीयते। य एव हि पदसद्धाताः 'पुरुषविरचयितुं शक्यन्ते, तत्रैव पौरुषेयत्वं दृष्टमित्यशक्यविरचनेषु पौरुषेयत्वानुमानं न क्रमते । न च पौरुषेयत्वं विना पदसंघातात्मकतैव नोपपद्यते । उच्चारणवशेन हि पदानि संहततामापद्यन्ते। तचोचारणमुच्चारणान्तरपूर्वकं वा स्यात् , स्वबुद्धिप्रभवं वा । दृश्यते धन्येनापि प्रयुक्तमन्येनाधीयमानं भारतादिवत्, यथा अद्यतनाः पुरुषा भारतादिकमुच्चारणान्तरदर्शनपूर्वकमधीयते, तथा वेदानपि सर्वपुरुषा एवेति किमनुपपन्नम् । अतस्सिद्धमपौरुपया 'वेदा इति । अपौरुपेयाथेनास्ति प्रमाणान्तरापेक्षा प्रत्यक्षवत् । अतः प्रमाणमनपेक्षत्वा- दित्युक्तम् । चित्राक्षेपः। "ननु "चित्रया यजेत पशुकामः" [ते. सं. २.४.६.१] इत्यादिचोदनाः पश्वादिफलानुबद्धस्वार्थ बोधयन्ति । न च कर्मानन्तरं फलमुपलभ्यते । न च कालान्तरे फलं भविष्यतीति 'शक्यते वक्तुम् । तदानी काभावात् । अतः अमान्तरवाघादप्रमाणमिदं शास्त्रम् । तत्परिहारः। उच्यते न तावच्छास्त्रेणानन्तरभावितया फलं श्राव्यते, येनानन्तर- फलादर्शनेन वाघस्स्यात् । न च कालान्तरे कर्माभावात्फलोत्पादासम्भवः, कालान्तरावस्थायिनोऽपूर्वादेव फलोत्पत्त्यवगमात् । न च कालान्तरे प्रति- 1 स चेति मु पु पा। २ पौरुषवैरिति मु पुथा । ३ देदा इति मु पुपा। जोत्पत्तिकमूचे अनपेक्षत्वादिति पदेनतिाप। अवेद बोध्यम् । प्रमाणाना प्रामाण्य स्पन परतो वति चोदनामुत्रेण वार्तिकता परपक्षनिरसनपूर्वक स्माभिमत स्वत प्रामाण्यमरमरण्यञ्च धारणदोपवाधाभ्या परत इति मत्रपञ्च प्रश्चित । गुरुमते तु औत्पत्तिके मूत्र स्वत प्रामाण्य व्यचारीति संप्रदाय । प्रभाश्रमते सविषयवज्ञानस्य स्वप्रकारात्वाभ्यपगमन तेनैव प्रामाण्य गृह्यते इत्यन्यत्र विस्तर । ५"अयं यदुक्तमनिमित्त शब्द" इति नाप्योक्नमाक्षेपमिष्टेरनन्तरं फगदर्शनेन चिश्रेष्टमादिविषय सक्षपेण दर्शयनि-नन्वित्यादिना । शक्यमिति म पु पा.

·(• २४९ ) ग्रहादिकारणान्तरदर्शनमपूर्वस्य फलसाधनतां बाधते । कामं प्रमाणद्वयस- मर्पितमुभयं फलसाधनमस्तु-शास्त्रेणाऽपूर्व फलसाधनमवयोधितम्, प्रत्य- क्षादिभिः प्रतिग्रहादिकम् । न च कालान्तरभाविनि फले कर्तुभॊक्तृत्वमनु- पपन्नम्, नित्यत्वात् 'पुरूपस्य । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो हि भिन्नः पुरुषः कर्मणां कर्ता । स च नित्यतया कालान्तरभावीन्यपि फलानि भोक्तुमल- मिति, न प्रमाणान्तरवाघादपि शास्त्रस्य प्रामाण्यमाक्षेप्तुं शक्यम् । स्मृतेनित्यानुमेयवेदमूलत्वनिरूपणम् । 'अत्रापि शिष्टिश्शास्त्रमिति ज्ञानम् , शास्त्रम्-शिष्यतेऽनेनेति तु शब्दः। स च द्विविधः-प्रत्यक्षोऽनुमेयश्च । किं पुनरशब्दानुमाने लिगम् ? "अष्टकाः कर्तव्या" इति "स्मृतिवचनम् । कथम् । इयं तावत्स्मृतिस्ववणिकैरेवाऽविगानेन परिगृहीता। न च निर्मूलायाः परिग्रह उपपद्यते । मूलञ्च प्रत्यक्षादि न सम्भवति, तस्य कार्यविषयत्वाभावात् । स्मृती चापूर्वकार्यावगमात् शास्त्रं सम्भवति मूलम् । ननु तदपि मूलं नाव-- कल्पते। प्रयत्नेनाप्यालोच्यमानस्याऽनुपलम्भात् । न चानुपलब्घश्शद्रोऽ- र्थमवबोधयति । न चार्थमनवगमयन्मूलं भवितुमर्हति । "उच्यते-सत्यम्, २ - 'पुस इति मु पु पा। "बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन आत्मा विभुध्रुव नानाभूत प्रतिक्षेत्रमर्थवितिपु भासते"। इति । पद्यव्याख्यामिपेण मतान्तरनिरसनपूर्वक प्रभाकरमतेनात्मस्वरूप तत्वालोके वक्ष्यते । तदेवात्रानागतावेक्षणन्यायेन दर्शयति-कति । अत्रेदमवधेयम्-शास्त्रराब्दस्य प्रमाणशब्दवत् देघा व्युत्पत्ति भावव्युत्पत्ति करणव्युत्पत्तिरिति । तदेव क्रमेण दर्शयितुमुपक्रमते-अापोति । अत्रत्यो विशेपो [टि. १९२] द्रष्टव्य । वचनमित्येव मु पु पा । ५"अष्टवा. कर्तव्या" इत्यांदीना पोरुपेयीणा स्मृतीनां वेदमूलकत्वकल्पनेन प्रामाण्यमिति भाट्टमीमासकाना प्राभाकरमीमासकाना समानमेव। पर तत्प्रतिपादनशैली भिद्यते। स्मृतीना प्रत्यक्षादिमूलकत्व, उत्सनवेदशासामूलत्व, नित्यानुमेयवेदमूलत्व कलितवेदमूलत्व वेति चत्वारः प्रापश: पक्षा प्रसरन्ति । तत्र तौतातितमतानुसारिण-आचपर्य प्रतिक्षिप्य चरमपसमभ्युपगच्छन्ति । तेपामयमाशयः- प्रत्यक्ष प्रत्यक्षस्य विद्यमानायग्राहित्वेन धर्मस्य भावित्वेन प्रत्यक्षस्य पाषर्मयो प्रामाण्यं न सम्भवति । प्रत्यापूर्वरत्वादनुमानादीनां प्रामा मुदरमपमारितम् । न दितीयः प-महाभाष्याता परिमुनिना बंदशासानां परिगणितत्वात्, 32 ·( २५० ) वयमिव मन्यादयोऽपि तच्छाखं प्रत्यत्वं नोपलभन्ते । 'अनुमानन्तु तेपामप्य- स्माकमिव सम्भवति । स्मृत्यन्तरं हि महाजनपरिगृहीतं दृष्ट्वा, ते पि . तत्कर्तुस्मृत्यन्तरानुमितं शास्त्रं मूलभूतमनुमातुं शक्नुवन्तीत्येवमनादित्वा- स्मृतिपरम्पराया लिङ्गभूतायास्सम्भवान्नानुमानविधातः । वैदिकर्मातामातात्यागेन परिपाल्यमानाना वेदवाक्यानामुत्सादकत्सुना विचारचर्चितवेनसा न मनोऽनुरजयति। न तृतीयः-स्मृतेर्मूलभूतानि वेदवाक्यानि यथाऽस्माकमप्रत्यक्षाणि, एव मनोरप्य- प्रत्यक्षरणीति कल्पन न युक्तिमत् , अन्धपरम्परान्यायात् । अतो मूलान्तरासम्भवाद्वेदमूलकत्व स्मृतिरूपकार्यान्ययानुपपत्या क्ल्प्यते । मन्वादिभिर्मूलभूतानि वेदवाक्यान्युपलब्धानि। ततोऽर्वाचीनानामध्येणान्तूत्सादेन वेदवाक्या- न्युत्सनानि । अतोऽर्वाचीनदवाक्यानि नोपलभ्यन्ते । वेदमूलकत्वकल्पनेन स्मृतीना प्रामाण्यमित्यातिष्ठन्ते भाट्टमोमासका । अर भाप्यमतेऽनुमानस्य सर्वलोकप्रसिद्धस्य ग्रहणम्, वातिकमते तु-अनुपश्चान्मानम्-अनुमानमिति व्युपत्यार्थापतिविवक्षिता विस्तरस्तु वार्तिके इति । प्राभाकरमीमासकास्तु-स्मृतिलिङ्गेन मूलभूताश्श्रुती वल्पयन्ति। यथा लिङ्गादिभिः श्रुति' कल्प्यते, सा श्रुति पदापि कस्यापि न प्रत्यक्षा। किन्तु सर्वदाऽनुमेयव भवति, तथा स्मृतिलिङ्गेन क्ल्प्यमानाश्श्रुतयोऽनुमेया एव । तत्र मन्वादीना प्राचामर्वाचीनानाञ्च न कश्चिद्विशेष । अतो यथाऽस्माक रिङ्गेनानुमेयाश्युतयः, तथैव मन्वादीना स्मृत्यन्तरेणानुमेया, एवं तत परमपि, न तु केनापि स्मनीना मूलभूताश्र्तयो दृष्टा इति सर्वदा स्मृतीना नित्यानुमेयश्रुतिमूलत्वमिति समर्थयन्ति, अवशिष्टपक्षश्यनिराकरणेन । ' अत्रेद-चोध्यम् मन्वादिस्मृतीना नित्यानुमेयवेदमूरत्वेन प्रामाण्यमित्युक्तम् । तथे- दमनुमान बोध्यम्-अप्टकादिस्मृतयो वेदप्रमापूर्वका अनादिकालप्रवाहापातनिर्विचिकित्स- शिष्टानुष्ठीयमानार्यत्वे सत्यपूर्वकार्यपरपौरुषेयवाक्यत्वात् मूषकारादिवाक्यवदिति । भाऽभूत्प्रत्यक्षो वेदो मूलमष्टाकादिस्मृतीनाम् । परोक्ष एव तु वेदो मूल भविष्यति । स्मृतिकारस्य क्थ वेदावगतिरिति न सड्नीयम् । नास्त्याद्या स्मृतिरनादित्वात्स्मृतिपर. पराया । ननु स्मृतिपरम्पराया अनरदिल क्यमवगम्यत ? इति चेदुच्यते--अनुमानमेव । पूर्वपूर्वस्मृतिकारा पूचपूर्वस्मृतिलिङ्गवरानाष्टकादिश्रुनिमुपलम्धवन्त अष्टवादिस्मृत्यवगतिम- त्पुरुषत्वात् , अस्मद्वत् इति । नन्दव सत्य धपरम्परा स्यात् पूर्वप्रमाणापेक्षामानन्ध- परम्पराप्राप्ति । पुरुषवाक्य श्रुत्यनुमाने लिङ्गतपापयुज्यते, न व्यापारतया । लिङ्ग स्वत्र्यनिरिक्तप्रमाणपरिच्छितत्वावधारणाधीन राहानिरासमपेक्षते । परम्परा 'अपच नित्यानुमेयवेदमूरत्वपक्षो मट्टवार्तिके उपन्यस्य तिरस्त । यथा-"यत्तु किमयं चोदना नोपलभ्यत इति तत्र कचिदाइ । नित्यानुमपास्ता न कदाचिच्चायन्त । आद्यस्य तस्मानान्ध- 4 ·५ " ( २५१ ) शब्दार्थसम्बन्धवत् । यथा हि-वृद्धव्यवहारदर्शनेन प्रयोज्यवृद्धस्याऽर्थ- प्रतिपत्ति प्रकल्प्य, तस्याच शब्दश्रवणानन्तरभावित्वेन शुब्दस्य तत्कारणतां प्रतीत्य, कथं पुनर्ममा प्रतिपादकश्शब्दोऽस्याऽर्थप्रतिपादकः ? इति च वितळ, पुनस्स्वयं ततश्शब्दादर्थमवगम्य, अर्थप्रतिपादकत्वेनाऽवगतश्शब्दोऽर्थमव- वोघयतीति निश्चित्य, वृद्धस्याऽर्थप्रतिपत्तिसामध्यं कल्पयित्वा, स कथमनेन वृद्धनार्थप्रतिपादकतया शब्दोऽवधारित इति विचिन्त्य, नूनमस्यापि वृद्धव्य- वहारान्तरदर्शनमेव व्युत्पत्युपायभूतं ममेव वृद्धान्तरस्याप्यपरवृद्धव्यवहारान्तर- दर्शनमेवेत्पनादिवृद्धव्यवहाररूपलिङ्गपरम्परां परिकल्प्य, लोको व्युत्पद्यते । वथा स्मृतिपरम्परामनादिमेव कल्पयित्वा शास्त्रानुमानमपि कुर्वन्ति । न चानुमितस्य शास्त्रस्यार्थप्रतिपादकत्वमनुषपन्नम्, लिप्यनुमितिवन् । सर्वदा च वस्याऽश्रवणम्, अनानावत्वात् । अनानानमेव कस्मादिति चेद्, 'आचार्य- रनाम्नातत्वात् । तदपि कथमिति चेत् ? आचान्तिररनाम्नावत्वादिति, नित्यवदनाम्नानमपि न दोपः। न च तस्याऽशब्दत्वम्, वात्मकत्वात् । प्रत्येकञ्च वर्णानां श्रोरेन्द्रियग्राह्यत्वात् । वेदत्वञ्च तस्याप्यपौरुपेयवाक्य- रूपत्वात्, तन्मात्रवर्तित्वाच वेदशब्दस्य । तस्मादनुमेयमपि शाखमस्ति । शास्त्रेऽध्याहारनिरूपणम् । प्रत्यक्षमपि शास्त्रं फिश्चिदध्याहारापेक्षम् । यथा “अमावास्यायामपराद्धे पिण्डपिठ्यज्ञेन चरन्ती"ति पिण्डपिठ्यज्ञादिशास्त्रम्, 'कृतप्रयोग- शाखच पिण्डपिठ्यज्ञादो हि नियोज्यपदाश्रवणादपरिपूर्ण वाक्यम् । ननु पया लिङ्कादिवल्पिता । थमनुचारिताना मूललोपपत्तिरिति पत्। नंप दाप... पाटाविन्यपारस्प]पा स्मरणादि । पचंद हि पन्धरसम्प्रदायापिच्छिमास्तिाप भजते, तयंद प्रतिनमा नित्यानुमपतियप्रदायाविन्दमिति। तस्यनतम् । अन्यपरम्परा. या हि धोदना न कदाचियापत, उस्चारसम्पुरत्यक्षादिप्रसयभावाहरभ- तरमस्तित्वम्" ति वा १ ३ १]। इति । कुमारिलमहागावापानुस नित्यानुसयथतिमूलस्यपास्मिात पञ्चिता तस्प निराम्रशास्त्रदापिकासं स्मृपिकरण विसरेप ा पायगारपिता मतित्रयान। নারায়ণৰূম বিনা-পিতৃ a Tানােমা • मारिना गलत जीवाभ्यम् । दिसामहिमपा । " न्यायादा ·( २५२ ) पदानामन्विताभिधायित्वेन व्युत्पत्तेर्भवत्वेकपदप्रयोगेऽन्वितार्थान्तरापेक्षत्वा- दन्विताभिधानस्प, तदसिद्धावपरिपूर्णता, अनेकपदप्रयोगे त्वन्विताभि- धानस्य सिद्धत्वात्किनियन्धनमपरिपूर्णत्वम् ? उच्यते--प्राप्यभिहितार्थ- स्याऽनुपपत्या भवत्येवाऽपरिपूर्णता । अत्रापि लिडादिभिरपूर्व कार्यरूपम- भिधीयते । न चानुष्ठानमत्तरेण कार्यरूपता निर्वहति । न च कर्तार- मन्तरेणानुष्ठानोपपत्तिः। न चाधिकारमप्रतीत्य कर्मणि कर्तृता प्रतिपद्यन्ते । कर्मणि चाधिकारो नियोगार्थे नियोज्यस्याञ्चकल्पते। यो हि ममेदं कार्य- मिति प्रतिपद्यते, स स्वकीयकार्यसाधनं कर्म स्वार्थतया प्रतिपद्यमानोऽधिकारी स्यादिति, नियोज्यायवणे कार्यत्वानिवहादुपपन्नमपरिपूर्णत्वम् । अतो लोके अपरिपूर्णवाक्यपरिपूरकतयाऽवघारितोऽध्याहारो वेदेऽप्याश्रीयते । अध्याहारस्वरूपकथनम् । .:. कः पुनरध्याहारो नाम ? 'अधिकस्यार्थस्य बुद्धौ निवेशनम् । बुद्धौ सनिहितेन तेन श्रूयमाणरशब्दस्स्वार्थमन्वितमभिधत्ते । वगतो योग्यत्वं, लाघवञ्च कारणम् । तथा हि- यद्यपि जीवनमन्तरङ्गं नित्यश्च । तथापि तस्मिनियोज्यविशेषणे समाश्रीयमाणे विधेरपरमनुष्ठानाक्षेपकत्वं 'कल्पनीयम् । काम्ये त्वधिकार- विशेषणे वदर्थितयैव प्रधाने प्रवृत्तः, विघरनुष्टानाक्षेपफत्वकल्पना न कर्तव्या। यद्यपि चोपात्तदुरितक्षयोऽपि पुरुष रिप्यते "शहित्वा दुःखहेतुत्वं दुरितस्य, तथापि तस्योपाचदुरितसत्तासापेक्षत्वाद्गौरवम् । तस्मात्सकलपुरुषाभिलपणीयं सकलदुःखसम्भेदरहितं मुखं स्वर्गपदाभिधेयं नियोज्यविशेपणं कम्प्यते । स्वर्गपदाधनिरूपणम् । कथं पुनस्वादशमुखवाचकता स्वर्गशब्दस्याऽवसीयत ? उच्यते- "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेव" [आ. श्री. म.] इत्येवमादिममानातं" तस्य तु विशेषा- अधिकत्वस्पेनि १ मग्निहिते इति मु युपा । ३ विशेषावगत इति म पु पा.। द्विवेत्यादिः दुरितस्पत्पन्न, पाठो मुद्रित-पुस्तके नास्ति । ५ समाम्नायमिति.म.पु.पा । ज्यिोतिप्टोमेन स्वर्गकामो यतत्वत्र विधिवाक्ये स्वर्गचन्दः पदपते । न स्वर्ग- ·- ( २५३) सकलदुःखसम्भेदरहिताभिलापोपनीतदीर्घतरसुखसाधनत्वेनार्थवादेस्स्तूयमानं कर्म दृश्यते । स्वर्गशब्दोऽपि लोके कस्मिंश्चिदर्थे श्रीत्या वृत्त्या प्रयुज्यमानो - न' दृश्यते । योऽप्यस्य चन्दनादौ प्रयोगः, सोऽपि प्रीत्युत्पादकस्य प्रीत्यपगमे तत्रैवाऽप्रयोगात्प्रीतिसाधनवाचकत्वकल्पनेऽपि, प्रीतेरपि वाच्यत्वा- श्रयणात्प्रीतिमात्रवाचकस्य तत्साधने लक्षणयापि प्रयोगोपपत्रेलाक्षणिक- एव । तत्र यदि विध्युद्देशगतस्स्वर्गशब्दस्तथाविधे सुखे वर्तते, ततोऽर्थ- वादानां मुख्यैव वृत्तिः स्तुतावपि स्यादिति तादृशसुखवाचकता स्वर्गपदस्या-' , . ५. शब्दार्थ क इति विचारणा जायते। स्वर्गशब्दस्सुखसाधने, स्थानविशेपे, सुखविशेषे, च प्रयुक्तो दृश्यते । तन एकत्र शक्तिः, अन्यत्र लक्षणया प्रयोग इति वक्तव्यम् । शावरमाप्ये स्वर्गकामाधिकरणे स्थानविशेषे स्वर्गशब्दो विशिष्टे देशे लोके प्रसिद्ध इत्याशक्य निरति- संयप्रीतिविशेषवाचित्व सिद्धान्तितम् । कुमारिलभट्टस्तु-स्वर्गन्दो नक्षत्रदेश, वैदिकप्रवादपौराणिकयाज्ञिकदर्शननोच्यते । तथा हि-वेदे “ये हि पुण्यकृतो जनास्स्वर्ग लोक यन्ति तेषामेतानि नक्षत्राणि ज्योतीपि ! यथपज्योतिरिम लोक जयति" इति । यदि वेतिहासपुराणोपपत मेरुपृष्ठमिति मतान्तरेण स्वर्गपदार्थमुपवयं, अथवाऽन्वय पतिरेकाभ्या विभक्त केवलमेव सुख यत्सवत्सरादिप्वनु- भूयमान दु खसाधनशीतोष्णक्षुत्पिपासादिसमस्तद्वन्द्वरहितमिति निरतिशयप्रीतिविशेषमेव स्वर्ग- पदाभिधेय वर्णयामास । शङ्करभगवत्पादास्तु स्वर्गलोकशब्दस्स्त्रिविष्टवायपि सन्निह ब्रह्मविद्याप्रकरणात् मोक्षस्याभिधायक इति वदन्तो भट्टमतमनुवर्तन्त इति निश्चप्रचमेव । एतेनाऽप्यस्यदीक्षितेन्द्र परिमले निरतिशयब्रह्मानन्दवाचकस्य स्वर्गशब्दस्य स्वर्गवामादिर वाक्येऽनेकमन्नलिङ्गाधवगतनाक्पृष्टभोग्यसुखविशेपे लक्षणति यदुक्त तनिरूदम् [वेद ४३५] यत दुखेनेत्याद्यर्थवादवाक्य न स्वर्गलक्षणपर, विशेषणचतुष्टयव्याव-भावात् , स्वरूपकथनपरमिति शङ्करभट्टो मोमासाबालप्रकाये वभापे । "यन दुखेन सम्भिन न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतञ्च तत्सुख स्व पदास्पदम्" । इत्यादीनान प्राशस्त्याप्राशस्त्यलक्षकत्वम्, किन्तु विधिनिशेधापेशितस्वर्गस्वरूप- परत्वमेव । [मी को भन्नापि प २९] इति खण्डदवाचार्यों वभापे । एतेन शाब्दिकशिरामण गेयभट्टस्य मञ्जूपास्थ व्याख्यान गर्भस्रावेण गतम्। अतो-- विशिष्टवाचकाना विशेषणे भाक्तिरिति न्यायन निरतिशयग्रीतिवानी स्वर्गशब्द मन्थाः वादतिहासपुराणप्रामाण्याद्भोगपोयदेशविशेपवाचित्वं वति प्रघट्टकार्य । इद भट्टवार्तिकमिति केचिन्भन्यन्त, स्मृतिरिति विज्ञानभिक्षवः, परिमलभाट्टकोस्तुर: भादिषु प्रामाणिकग्रन्थप श्रुतित्वेन व्यवहारदर्शनादर्भवादमा श्रुतिरिति वय मन्यामहे । नदि पाठो नास्ति- म पु ।

·श्रीयते, चन्दनादिप्वपि यो लाक्षणिकः प्रयोगः, सोऽपि प्रशंसार्थः सुतरां 'तथाविधसुससाधनत्वाभिप्रायेणोपपद्यते । तथा च यावत्तावत्सुस- साधने स्वर्गशब्दं न प्रयुञ्जते, किन्तु 'निरतिशयप्रीतिविशेपे, स्वर्गपदाभिधेय- सुससम्भवे चोक्तेन न्यायेनाऽऽनाय एव प्रमाणम् । तदन्यथानुपपत्त्या च तदुपभोगयोग्यदेहदेशसभावापोऽपि नानुपपन्नः । सामान्यतोदृष्टानुमानन्तु न नियोज्यकल्पनायां प्रमाणम्, अध्यनयविध्यादौ व्यभिचारदर्शनात् । विध्यन्तरप्रयुक्त्या चानुष्ठानलाभादपरिपूर्णतापि नास्ति । विकृतौ प्राकृतोपकारोपदेशवर्णनम् । विकृतिषु तु करणोपकारजनकपदार्थवर्गाणामनानानात्तयतिरेकेणोप- कारासम्भवात्तदभावे करणस्य कार्यसाधनासमर्थत्वात्कार्यस्य कार्यत्वानिर्वा- हादपरिपूर्णत्वे सति परिपुरणार्थमध्याहारः कर्त्तव्यः, तत्र तावत्स्वतन्त्रपदार्था- ध्याहारो नोपपद्यते, विशेषावगमे कारणभावात् । करणोपकाराध्याहारेऽपि प्रकृतिवदपरिक्लूप्ताध्याहारे पुनरपि पदार्थानामभावे निर्वाहासम्भवात्माकृती- पकाराध्याहारः कर्तव्यः । तत्रापि प्रकृतीनां बहुत्वाचोदनालिङ्गसामान्यात् यत् बुद्धो सन्निधीयते, तदीयोपकाराध्याहारो युक्तः। तदध्याहारे तथैवाऽ- परिपूर्तेः पदार्थाकाक्षायां तदुपफारोपस्थापितः पदार्थैरन्विताभिधानम् । यद्यपि चासावुपकारः प्राकृतस्तत्तत्पदार्थजन्यतया नितिः, तथाप्यपूर्वप्रयुक्त- त्वात्पदार्थानां प्राकृतापूर्वसम्बद्धस्यैव सतस्तस्योपकारस्यैते पदार्था जनकाः, " ४ तद्विधेति मु पुपा । २ आपादनेनति म पु पा । ३ सातिशयति मु पु पा । सभवाक्षप इति ख पुपा । अध्यापनादाविति मु पु पा । प्रद बोध्यम् प्राकृतस्योपकारस्य विकृतावतिदेशः, तत्पृष्ठभावेनोपकारजनकी भूताना पदार्थानामर्तिदेश शैत भाट्टमीमासका आशेरते। प्राभाकरास्तु प्राकृतस्योपकार- स्योपदरानव विकृतावन्वय, पदार्थानान्त्वतिदशनत्यभ्युपगच्छन्ति। अन प्राकृत उपधारो विवृतावध्याहियत इति । बयमय-अतिदशपारायणे ग्रन्यता प्रपञ्चयिष्यते । मथा चैमो इलोकरे- विकृती य पदार्यानामतिदशन मन्यते । उपकारापदचन्च, तपामुत्तरमन्यत ॥१॥ प्रावृतनापधारण पदार्थश्च प्रयोगविधिना स्वन विधिरन्वित उन्धत ॥२॥ इति ॥ . वंत ।

·, ( २५५ ) नापूर्वान्तरसम्बद्धस्येति, सम्प्रति वैकृतापूर्वसम्बन्धमुपगतः करणोपकारो न तत्पदार्थजन्यतयाऽवसीयत इत्यस्ति तजनकपदार्थापेक्षेति, पूर्वप्रतीतसम्बन्धे- नोपकारेणोपस्थापितैः पदाङ्करन्वितो वैकृतो विध्यर्थस्स्वशब्देनाभिधीयते । . उपमानस्यानतिदेशकत्वनिरूपणम् । उपमानन्तु 'प्राकृतोपकारपदार्थसम्बन्धे न प्रमाणम्, सादृश्यमाविष- यत्वात् । अतोऽध्याहारापेक्षमपि प्रत्यक्षशास्त्रम् । शास्त्रस्य न्यायसापेक्षत्वनिरूपणम् । तथा प्रत्यक्षमपि शास्त्रं वचनव्यक्त्यवधारणाय न्यायसापेक्षम्। यावद्धि न्यायानुसारेण वचनव्यक्त्यवधारणं न क्रियते, न तावत्समी- 'चीनार्थयोधोत्पादनक्षम शास्त्रम् । तथा हि-"उद्भिदा यजेत पशुकामः" [ता. वा. ११. ७. २. ३] इति गुणविधिः, उत नामधेयम् ? इति सन्देहे, न्यायामासापादितगुणविधिनिराकरणं सम्यन्यायानुसारेण कृत्वा, नामधे- याध्यवसानेन वचनव्यक्तिनिरिणं यावन्न क्रियते, तावत्समीचीनवाक्या- वोघो नास्तीत्यनेन मार्गेण न्यायसापेचं शास्त्रम् । अत एवेतिकर्तव्यताभूता वेदस्य स्वार्थमवयोधयतो मीमांसा । तथा चाहु:- धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥ वृहट्टीका ॥ इति ।। "कियत्पुनः पदजातमेकं 'शास्त्रमिति चेत्, उच्यते-पावतां पदानामे- कार्थत्वम् , तावदेक शास्त्रम् । अर्थभेदे तु शास्त्रभेदः, मन्त्रवत् । यथा- 'अदमवधेयम्-वातिककारस्ताहिरसम्मतमुग्मानं निरस्योपमान मम्मे निरू पयनति देशमिनिरपि तस्य प्रयोजन वर्णपामारा । तथाहि-अवगामाङ्गदगंपूर्णमास- पदार्थस्य सोयागदर्शनेनौरपरकत्वनरदेवताकत्वेन मयस्य प्रातियागस्य स्मरण गोपाग. राध आग्नेय इति । नातिदेशवापत्तनम्-गूदयताकेन चदम्परेण यागेन बम- वग भारपेदाग्नेपदिति। तन्मा पराकरोति-प्राातेति । . सोकप्रसिद्धि म. पुपा। ४ वरमा न । इयत्पुनः पन्नामे शाररिसायन पर यामिति परिसाठी दस्यते । . . , लाससितंति मु.पु. पा. .

·( २५६ ).. मन्त्रेषु यावता पदजातेनैकोऽर्थः प्रतीयते, तावदेकं वाक्यमित्यवगम्यते, तथा शास्त्रमपीति 'ननु मन्वेषु प्रमाणान्तरप्रमितार्थेषु तत्वमन्यथात्वं वार्थ- स्थान्यतोऽवधारयितुं शक्यते । शास्त्रन्तु प्रमाणान्तराप्रतीतार्थावबोधकम् । अतस्तदर्थस्य तत्वमन्यथावं वा शक्यते नान्यतोऽवसातुम् । उच्यते-- शब्दानामांवच्छेदेनैव सर्वकताप्रतिपत्तिः । पदतापि वर्णानामेका- *विच्छेदेनैव । शास्त्रभेदनिरूपणम् । स त्वविच्छेदकरशास्त्रस्य शास्त्रादेवावगम्यते । कः पुनरसौ। विपयस्साध्य । कः "पुनर्विपयो नाम ? उच्यते--कार्यमेव विध्यर्थः। कार्यञ्च कृतिसाध्यम् । कृतिश्च प्रयत्नः। स च सर्व एव भावार्थसम्बद्धः । तेन कार्य प्रतीयमानं कृतिविशिष्टं प्रतीयते; नान्यथा । कृतिरपि भावार्थेन 'विशेष्यते । तेन भावार्थः कृति विशिंपन्, कार्य विशिनष्टीति विषय उच्यते । यो हि यत्र "विघीयते, स तस्य विषयः । अतश्च यावति पदसङ्घ एको ५ 'इपे त्या, इत्यत्र हे पलाशशाखे अन्नाय त्वामह छिनधि, इति पलाशशासाच्छेदन- रूपंवार्थप्रकाशकत्वादेवमन्त्रत्वमिति "अर्थक्त्वारे वाक्य साकाक्षज्वेद्विभागे स्यात्" [पू मी. द २ १ २०] इति न्यायनेति बोध्यम् । २ युक्तमिति मु .पा । ३ एक्लोपपत्तरिति म. पुपा । ४ एवेति पाठो मु पु नास्ति । विपिणोति-विषयिणमनुवघ्नाति स्वेन रूपेण निरूपणीय करातीनि विपूर्वस्य बन्ध- नार्थवस्य पिना रूपम् । विषय-अवच्छेदन आवन्ध इत्पनर्यान्तरम् । अनन्या भाप वा विषयाव्दार्थ । वृत्यपूर्वयोमध्य एव भवति नान्यत्रत्यर्थ । अस्य विशेष विपयकरणीयनामनि द्वादशे प्रकरणे द्रष्टव्य । *क्रमवन्तो वर्ण पदमिति वादिनाम्मदे वर्णाना बहुत्वादेक पनि याहार शनादयं प्रतिपद्यामहे इति च अवहार कर मयापट्टि इतीमा पर निरसितुमाह एवेरी। अर्य- भाव-वेषु वर्गप्वकारोषकत्वमस्ति तक्रदरवयवहार वापिभेदे तु पदभेट । एक- मेकार्यदोषकत्वनैरवावयता समधारणीया । न चारकार्यवोपरत्वेनैकवाक्यता, तपंवार प्रतिपादकवेत्यन्योन्याश्रयता महनीया। मूबता मिनिमहपिणा बर्थरत्वादेक वाक्यमिति म्याहरता, म दोपो दूरीकियते स्म । एतेन गादिकम्प नागेश भट्टस्प पण निरवाशिन- मित्व सुधानि । विशिष्यत इति मु .पा । • विशिप्पा इति म पु पा.।

·( २५७ ) विषयः, तावत्येको नियोगार्थः; तदैक्याच्चैकं शास्त्रम् । तत्र नियोगा- भेदस्यापि विषयाभेदोनेयत्वाद्विपयाभेदादेव शास्त्रमेकमिति व्यवस्थाप्यते, वझेदाच मिन्नम् । शब्दान्तराद्विषयभेदनिरूपणम् । 'पञ्चधा च विषयभेदोऽवसीयते । तत्र "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" "दाक्षिणानि जुहोति" [ते. सं. ६. ६. १. १३३ "हिरण्यमात्रेयाय ददाति" (ता. बा. ६. ६. ११] इत्येकप्रकरणगतान्यपर्यायधातुभेदान्या- ख्यातान्युदाहरणम् । देवत्तोदेशेन द्रव्यत्यागो यागः। का पुनर्देवता ? कथोद्देशः १ कश्च त्यागः ? उच्यतेस्तोत्रं शस्त्रं वा यद्गुणवचनम्, यदुद्देशेन च हविषां त्यागचोद्यते, सा देवता, तत्रैव याज्ञिकवृद्धानां देवता- शब्दप्रयोगात् । तत्र ह्याग्नेयादिदेशनार्थानुष्ठाने प्रवृत्तोऽनिमुद्दिश्य हविस्त्य- जति, तत्रैचमाहुरमित्र देवतेति । उद्देशश्च चतुर्थ्यन्ततद्वाचकशब्दप्रयोगः । त्यागथात्मसम्बन्धिनि स्वे औदासीन्यसङ्कल्पः । स चानभिसंहितपरस्वत्त्वा- पत्तिफलको यागः, देशविशेषगतद्रव्यप्रक्षेपोपाधिकश्च स एव होमः, अभिसंहि- तपरस्वत्त्वापत्तिफलन दानमिति । अभिधानभेदाद्यजत्यायनुबन्धभेदावगमः । ។ अत एवं स च शास्त्रभेद क्वचित्साध्यभेदनिवन्धन , क्वचिच्चानुवन्धभेदनिवन्धन । तो चान निरूपितभेदाभेदादेव शास्त्रादवगतो शास्त्रभेदको । साध्यभेदाच्छास्तभेदोऽनुपदमेव मूले वक्ष्यते । अनुबन्धभेदाच्छास्त्रभेदं दर्शयति । अनुवन्धत्व नियोगविपयत्वम् । तद्भदश्च शब्दान्तराभ्याससजागुणप्रकरणान्तरं पञ्चभि प्रतिपाद्यमान पञ्चविध एव । वरदराजेन "न वाक्यभेदश्शास्त्रभवे तन्त्र निरपेक्षभिन्नालौकिवार्थप्रतिपादनक्षमत्वमेवे"त्युक्त सख्याधिकरणे । सख्यायास्त्वनुवन्धभेदवत्वाभावात शास्त्रभेदकत्वम्, किन्तु धात्वर्थमात्र- भेदकतया प्रसङ्गेनोपन्यास इत्ययमों मूल एवं व्यक्त । यत्र प्रकरणान्तरात्वमभेद इति भट्टमतम् । तत्र विधानान्तरान्छास्त्रभेद इति प्रभामिण प्रत्यादि। यथा "मास- मग्निहोत्र जुह्वति" [ता बा २५-४१] इति । अत्र विधानान्तर--विभ्यन्तरमेव । विहितस्य विधातासम्भवात्कर्मभेदः । शास्त्रभदकात् शालिकावार्यश्लोकेन सजग्राह । यथा- "अध्यायेन द्वितीयेन गुरुर्भाप्यनियन्यने । साभ्यानुवन्धभेदाभ्या शास्त्रभेदमवणंपन्" ॥ इति । सूपन्च-शब्दान्तरे कर्मभेदशेपूर्वभेदशास्मान्तरन्च रतानुबन्धात्वादिति । २ चोदनति स पुपा । 3 आत्मेति भु पु पाठो न दुश्मते, स पुस्तरानुसारी चार्य पाठ । " .

·( २५८ ) अभ्यासाद्विपयभेदनिरूपणम् । तथा विध्युचारणाम्यासादसत्यभिधानभेदे भावार्थमेदोऽवगम्यते असन्निकष्टावियोधस्वरसं हि सर्वमेव विध्यामानम् । तदर्थबोधेनवमव- सीयते-नूनं भिन्ना इमे धात्वर्था इति । तद्भेदे विपयभेदाद्विपयिणो मेदो- पपत्तेरसनिकृष्टावयोधस्वभावता विध्यानानस्य निर्वहति । ननु वहि यदा पुरुपस्स्वेच्छया विधिमामनति, तदापि तहि विषयभेदस्स्यात् । न- स्वतन्त्रत्वादुच्चारणस्य । यद्धि न पूर्वोचारणदर्शनपूर्वकमुच्चारणम्, तदपौरुपेयं स्वातन्त्र्येणार्थपरिच्छेदकम् । यत्पुनरस्वतन्त्रम्, तत्पौरुषेयं प्रमाणान्त- रोपात्तावियोधकम् । न च तत्र भेदे प्रमाणमस्तीति, न भेदो विपयस्य । शाखान्तरगतस्वहि विध्याम्नानाम्यासो भेदकस्स्यात् । नेत्युच्यते, अभ्यासा- भावात् । यत्र येक एवं वक्ता पुनः पुनस्तमेव शब्दमुच्चारयति, तत्राम्यासो व्यपदिश्यते । शाखान्तरगत विधि पुरुपान्तरं पठतीति, नाभ्यासरशक्यते वक्तुम् । एवमपि पुरुपान्तरानानमेव कस्माद्भिन्नमर्थन प्रतिपादयति । उच्यते--एकार्थप्रतिपादकत्वेऽपि तदानानस्याऽसनिकृष्टार्थत्वोपपः। तस्य हि पुरुषस्य सोऽप्यर्थोऽसनिकृष्ट एवं यद्यपि पुरुपान्तरेण प्रतीतः, एकत्वन्तु कथम् ? विषयैक्यात्, तदैक्यञ्चाभिधानक्यात्, तथा साध्यमपि तत्रैकमेव । .. अभ्यासस्य कचिदपवादनिरूपणम् । यद्येवं, तदि “य एवं विद्वान्पौर्णमासी यजते"[.सं.१.६.६.१] इत्य- त्रापि तद्भेदस्स्यात् । न । अभ्यासकल्प्यस्प भेदस्याऽनिर्वाहा । रूपमेदेन ' अति मु पु.पा नास्ति । ३ अर्यमिति मु दुपा । ३ भगवान्प्रजापतिः प्रजाम्सहयवास्मृष्ट्वा मनस्यचिन्तयत्--महता परिश्रमेण साध्येभ्यस्सोमयागेभ्योऽर्वाचोनाग्निहोर--पौर्णमास्यमावास्यानामकान्परस्परमच्चावचान्यज्ञान- साक्षीत् । सोमयागारचाऽग्निहोत्रादिभ्यदश्रेष्ठानग्निष्टोमोवथ्यातिरानामवाल परस्परमच्चा- वचामृष्ट्वा, प्रयममष्टेम्वग्निहोत्रादिष्वभिमानविशेषेप वर्गद्वयं तुलयोदमिमीत । ईद वृत्तान्त ज्ञात्दा उपथ्यानुष्ठानेन यादरा फलं प्राप्नाति, तादृश फलं पौर्णमास्पनुष्ठानेन प्राप्नोति । बतिरावानुष्ठानेन पादृश फलं प्राप्नोति, तादृग्रममावास्यानुष्ठानेन प्राप्नोति । तथा च ब्राह्मण श्रूयते-"प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोत्रञ्चाग्निप्टोमञ्च, पौर्णमासीञ्चोकम्यञ्च बामावास्यावातिरामञ्च । तानुभूमिमीत यावदग्निहोममासीत्तावानग्निष्टोम, यावती पौर्ण- ·, हि भेदो निर्वहति। यागस्य द्रव्य-देवते रूपम् । ताभ्यां स रूप्यते । नर्ते ताभ्यां स भवति । यद्यप्यत्र द्रव्यमविहितमपि यत्किश्चिदुपादाय क्रिया सिध्यति, यद्यपि च वाचनिकमपि धौवमाज्यं द्रव्यं गम्यते, तथापि देवता नाविहिता भवतीति विधानमन्तरेण तदलाभः । न च यजिरेव तदन्वित- स्वार्थमाचक्षाणो देवतां विधातुमलम् ; विशेपावगमे कारणाभावात् । नापि "वानी पौर्णमास्यामनूच्येते" [. सं. २. ५. २] इति मन्वविधानान्मान्त्र- वर्णिकदेवताश्रयणं सम्भवति, मन्त्रविधेरभावात् । 'आज्यभागयोमुयम्मन्व- विधिद्विवचनानुरोधादिति स्थितम् । तस्मादनुवादमन्तरेण रूपालाभादनु- वादोऽयमिति नाभ्यासात्कर्मभेदः । * भासी, तावानुक्थ्यः यावत्यमावास्या, तावानतिरावः, य एव विद्वानग्निहोत्र जुहोति यावद- ग्निप्टोमेनोपाप्नोति, तावदुपाप्नोति । य एवं विद्वान्पौर्णमासी यजते, यावदुक्थ्येनोपाप्नोति, तावदुपाप्नोति। य एव विद्वानमावास्या पजत्ते, यावदतिरायणोपाप्नोति, ताचदुपाप्नोति" [ते. स. १. ६-९.१] इति । - "वाघ्नी पौर्णमास्यां अनूच्येते, वृधन्वती आमावास्यायामि"। [ते स. २. ५. ५.] इति । अदं वोध्यम्- अग्निवाणि गङ्घनत् । द्रविणस्युविपन्यया । समिदरशुक्र आहूतः । [. स. ४. ५. २७ ] इति प्रथमा वाघ्नी आग्नेयी । स्व सोमासि सत्पतिः । व राजोत यहा । • त्व भदोसि ऋतु। [ऋ स. १. ६. १९] इति वानी द्वितीया सौम्या। अग्नि. प्रत्लेन जन्मना। शुम्भानस्तन्व स्वाम् । कविविप्रेण वावृधे। (ऋ. स. ६. ३. ३८ ) इति प्रयमा वृधन्वनी अग्नेयी । सोमगोभिष्ट्वा वयम् । वधंयामो वापिद । सुमूलीको न आविरा। [ऋ. सं. १. ६. २१ ॥ इति द्वितीया वृधन्यती सौम्या । होषकाण्डे प्रयाजमन्नान्पठित्यानन्तर पूर्वह्नि मन्त्रचतुष्टयमनुवाक्पत्वेन युतम् । तर पूर्वयोमन्त्रयोदबहादपटितत्वात् वानीत्वम् । उतरयोमंन्ययोधिधानुपटिनवादप- पवळीत्वम् । अव्यवस्पया मन्त्रप्राप्ती व्यवस्यार्पमिद पचनन् । व्ययरया प झालाता- पौर्णमास्या यावाग्यभागो, तो पहनादयन्मन्त्रको प्रयोमम्मी, अमावास्पापा पागम्यभागो वृषन्यपदवन्मयको प्रपोसम्मासि पार्यसारपि-भयदेवादिमिमहामोमासरविणानेन परि. गृहीतः पन्याः। गालाता माता या व्या पक्षायमनास्पया परिवाह गादेगा. पाः। प्रागाररास्तु-बाबभागपोरस मलपिपिबिपनानुरोयादिति मन्दन कि मूल .एव पस्यम्।

·( २६० ) आग्नेयापारादीनामङ्गप्रधाननिरूपणम् । 'नन्वेवं तर्हि प्रकृतसर्वरूपवद्यागानुवादः किमिति न स्यात् ? ततथा- नूदितानां दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते"त्यधिकारसम्बन्धात राजसू- यवत्सर्वयजीना प्राधान्यं स्यात् , अङ्गत्वश्चाधारादीनां न सिध्येन् । उच्यते-- सर्वानुवादाश्रयणे दर्शपूर्णमासाम्यामिति द्विवचनं नोपपद्यते। समुदाया द्वयानुवादकत्वेन सर्वेषामेव दर्शशब्दवाच्यता, पूर्णमासशब्दवाच्यता चाव- गम्यते। ततश्च दर्शाश्च पूर्णमासाचेति कर्मधारयोऽयं समासः । यजीनां विशेष्याणां बहुत्वादहुवचनं स्यात्, न द्विवचनम् । अतस्तद- नुरोधेन केपाश्चिदेव तावत् “य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजत" इत्यनुवादः, न सर्वेषाम् ; तथा “य एवं विद्वानमावास्यां यजत" इति केपाश्चिदेवानुवादः । तेनाऽनुवादद्वयेन समुदायद्वयापत्तेविचनान्तोपपदवशेन तेपामेवाधिकार- सम्बन्धः । तत्र केपां पूर्णमासीयुक्तोऽनुवादः, कपाश्चाऽमावास्यायुक्त इत्य- पेक्षायां कालनिमित्तोपपदानुसारेणोत्पत्तिकालयोगिनामेवानुवाद इति निश्चयो जायते । अन्यथा विशेषाग्रहणादिति, न सर्वानुवादः, न वा सर्वेषा- प्राधान्यमिति । गुणादनुवन्धभेदनिरूपणम् । तथा-गुणान्तरयोगादप्यनुवन्धमेदोऽवगम्यते । उत्पत्ती यत्कारका- णिको। ' अद बोध्यम् क्वचिदात्यात नामधेयपरतन्त्र भवति, चित्तु नामधेयमाख्यातपर- तन्त्रमिति प्रवारद्वयमुपलभ्यत । तवावस्पोदाहरणम्-'दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो पजेत" इति। अत्र दर्शपूर्ण मासशन्दोमावास्यापौर्णमासीवालयोमुख्यो, तत्कालपर्तव्ये कर्मणि लाक्ष- बतो येषा पर्मणामुतात्तिवाक्येन पालसवन्धोऽवगतस्तानेव यागान्यजेतत्याख्यात बदति, नानवगतकालसम्बन्धानापाराज्यभागादीन् । अवोत्रत्वमास्था नामधेयारतन्वं भवति । "राजा राजसूयेन स्याराग्यवामो पजे 'त्पत्र राजगूयोस्वर्गादिनन्दवन इष्टिरम. सोमवागान् सर्वानविपण बूते, अतावत्व नामधयमास्यानपत्र भवति-दप्टिपमुमोमया- गसमुदायस्य नामेति । राजमूमचन्दवद्दपूर्णमामादमप्यास्याउपरतन्त्रमरित्वत्वाचने- नन्विति । २ स्वर्गवाम इति म पु नास्ति । ३ सति म पु पा. काति म पु । ४ "वप्त पामि दध्यानयति मा वंदवदव्यामिशा, वात्रिभ्यो वाजिनमिति थूपढे । बस्सायमर्थतने पयसि दपन्यामिम सति तराया दपा मुभयन-पनीभूतत्वन द्रवीभूतावन ·नुबद्धं यत्कर्म प्रतीयते, ततोऽन्येन कारकेणाऽनुबद्धं तत् न शक्यतेऽवगन्तु- मित्यनुवन्धमेदावगमः। सज्ञयाऽनुवन्धभेदनिरूपणम् । तथा-सञ्ज्ञान्तरादप्यनुबन्धमेदोऽवगम्यते । अन्याय्यं होकस्यार्ध- स्यानेकशब्दत्वमिति भेदस्तावदोत्सर्गिकः। यत्र तु बलीयसा प्रमाणेनाऽने- कधब्दत्वमपि गम्यते, भवति तत्रैकशब्दत्वम् । . च। तत्र धनीभूत पय आमिक्षापदेन व्यपदिश्यते, द्रवीभूतञ्च वाजिनमिति । तत्रामिक्षा- वरदे यागे वाजिनस्योत्पनशिष्टस्य निवेदायोगेनाऽनुवन्धभेदमरगमयतीति बोध्यम् । अर्थप ज्योति , अर्थप विश्वज्योति, अर्थप सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते [ता प्रा १६ ८ ९ १० १] त्या सज्ञयाऽनुवन्धभेद प्रतीयते । अदमवधेयम्-शब्दोऽयमभित्ते, शब्देनार्थोऽभिधीयत इति द्वेषा व्यवहारो दृश्यते । तमार्थप्रतिपत्तिफलपशव्यापारोऽभिधानक्रियेत्युच्यते । तच्च पदज्ञानम्, तदेवार्यप्रतिपत्तिफल. कत्वेन निरूप्यमाणमभिधानक्रियेति गीयते। तस्याञ्चार्थप्रतिपत्तिरूपक्रियाजन्यफलशालिलेन यद्घटादेरथस्य कमत्यम्, तदेव वाच्यत्वम् । सदस्य च विवक्षावैचित्र्येण यत् कर्तृत्व, करणत्व या, तदेव सदस्य वाचकत्वमित्युदोर्यते। वाच्यवाचकभाव प्रत्याय्यप्रत्यायकभाव इति तैथिकाना व्यवहार पाये। ननु सदायोज्यिवाचकभावेनैव क्रियान्वयित्वमस्तु, मियोनियमे कि प्रमाणमिति न शङ्कनीयम् । उद्देश्यविधेययोरय विशेष यत् उद्देश्या हि मियोनपेक्ष्य किया वशीकुर्वन्तो मुक्त यन्मियो न सम्बध्यन्ते । उपादेयाना किमया वचीकृत्य सहन्यमानाना तद्वारेणास्ति तेपा परस्परनियमरूपस्सम्बन्ध । तयोद्दश्यविधेययोरपि वियते साहित्यम् । उद्देश्य हि नियामापति, सा च स्वारभूतमुपादेयमादायंच स्वप्रधान माति । यया "अरुणया पिङ्गश्यकहायन्या सोम प्रोणाति' इत्यत्र का इयारण्यादियुक्तस्सोमम् । वदिहार्य प्रधान. भूनस्स्वप्रतिपत्तिसिस्यभिधान्यापारमादत्ते, स च स्वारभूत शमिरयस्ति दरान्दार्यपारेकाभिपा. नमियारा तत्कर्मकरणयोन्निवाचायो"रगत व्यगुणपोरस्पानियमास्यादिति. न्यापेन नियमरूपरसम्बन्ध । प पत्यम्भूतनियमो यस्यामभिधानक्रियागं गागा कर,,तस्मा सानादिमानयं कर्म, परमाञ्च सास्नास्मिानपं कर्म, सस्या मागः परमिनि । एर नियमनगते पति मानान्तरेपेरूस्य परस्पान्तरमभिषयम, वर्षस या पान्तरमभिपास गम्या। पति सरकापा गापामावर प्रथम वर्गी, तपानि पानिरोधे मिारिवाना वा কোৰী শৰ। এমন বান্ধাবাসি' দুনিমামা ঃ "गरमिति. मुपा।

·( २६२ ) प्रकरणान्तरस्यानुवन्धभेदकत्वम् । तथा-विधानान्तरादपि कर्मान्यत्वावगमः। विधानान्तरश्च सन्निहिते कर्मण्यनेकगुणसंयुक्तकर्मग्रहणात् । तत्र हि-गुणविधिस्तावन्न सम्भवति, अनेकगुणश्रवणादनेकगुणविधाने वाक्यभेदप्रसङ्गात् । गुणविशिष्टकर्मविधौ तु तस्यैवैकस्य विधानादेकवाक्यत्वनिर्वाहात् कमैव विधेयम् । विघीयते चेत् कर्म, ततः प्रकृतादन्यत्वम् । तथा-असन्निधानादप्यप्रत्यभिज्ञानात्कर्मविधानावगमा दावगमः । प्रकरणान्तरमपि कर्मणः प्रक्रियान्तरम्-विधानान्तरमेव । संख्याया अनुवन्धभेदकत्वनिरासः । संख्या तु भावार्थमात्रभेदे प्रभवति, न विपयभेदे । यथा “सप्तदश- प्राजापत्यान्" [ते. बा. १. ३. ४.] इति प्राजापत्यप्रातिपदिकोपात्तानां द्रव्यदेवतासम्बन्धानां 'नियोगविषयत्वम् । ते च सकृदेवाभिहितास्सकदेव सम्बध्यन्ते "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इतिवदिति न भेदेन विपयभा भजन्ते । साध्यभेदात् शास्त्रभेदनिरूपणम् । 'साध्यमेदादपि शास्त्रभेदोऽवसीयते । यथा “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- उपकारको भवति अर्थश्चोपकार्य इति विद्यतेऽभिधानक्रियाद्वारवाद्वार्ययोरुपकार्योपकार- करक्षणो वाच्यवाचकभावो नियम इत्यपरपर्यायस्सम्बन्ध इति । तत्राऽवगतोऽपि नियमो बोह्यादिनियम इव यवादिविधिना वाध्यते। अतोऽनेक्सदत्वमनेकार्थत्व वा न सञ्जाघटीती- त्याशयेनाह-"अन्याम्पन्चेत्यादिना" । *प्रक्रियान्तर-प्रकरणान्तरम् । यया-मासाग्निहायस्य । तदपि विधानान्तरमेव, तत्रापि विहितस्यविधानासम्भवात् कर्मान्तरत्वमित्यभिप्रेति शालिवाचायं । एतन्मते पञ्चव प्रमाणानि शास्त्रभेदकानि, प्रकरणान्तरस्य विधानान्तरेऽन्तर्भावात्, अतश्शालिकराचार्यमते प्रकरणान्तर न पृयक्प्रमाणमिति बोध्यम् । 'शब्दवलवादी विवरणटीकावारोऽभावार्थस्य द्रव्यदेवतामबन्धादनियोगविषयत्व मभ्युपगच्छति, तन्मतनेदम् । निवन्धनटीकाकारस्त्वयंवलवादितया नावार्थस्यैव स्वीकरोति न तु तदनिरिकनस्पति बोध्यम् । २ अब ग्रन्पकारस्माध्यभेदस्य शास्त्रभेदहनुत्व प्रतिपादयितु करणावान्तरलायवला- पाधिकारपोरेव शास्त्रभेदतुत्व वर्णपति स्म। पर ग्रन्थान्तरण साध्यभेदास्सोदाहरणा प्रद- दानेव मुसावगतयवस्ताग्निदिशाम । तथाहि-साध्यभदस्तावदुत्पति प्राप्ति विकृति- शिवा, ·शास्त्रत्वञ्चा- शब्दादित्यादिः कारणेनेत्यन्त: पाठो मुद्रित पुस्तके न दृश्यते । समानुसारंगाई कामो यजेत" "यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" आ. श्री. सू. ३. १४. ११] इति च । न हि यावञ्जीवचोदना कामाधिकारे कालविधा- नार्था, लक्षणाप्रसङ्गात् । 'यावजीवलक्षितो हि कालो विधेयः। किश्च जीवनकाल एव प्रयोगस्य प्राप्तत्वाद्यावदर्थसम्बन्धन विधेयत्वम् । तावांच कालो नाऽनभ्यस्तेन प्रयोगेण शक्यते व्याप्तुमिति, यजेतेत्यपि-यागमभ्य- स्येदिति वर्णयितव्यम्। ततश्चाभ्यासलक्षणाऽप्यपरेति, जीवतोऽधिकारान्त- रमेतदाश्रयणीयम् । जीवने हाधिकारिविशेषणे सति जीवतोऽवश्यं 'यागेन भवितव्यमिति शब्दाद्गम्यते । अभ्यासो ोकस्याऽर्थस्याऽनेकशस्साध्यत्व- माक्षिपतीति भेदस्तावदौत्सर्गिकः । तत्र बलीयसा कारणेन जीवनव्याप्ति- रभिधीयते-~~यावजीवमिति । ततश्च नियोज्यभेदानियोगस्पापि भेदोऽवश्यं संस्कृति-करणोपकार-करणावान्तरफार्मेश्वर्यलक्षणाधिकाररूपभेदात्सप्तविधः । सनिकृष्टार्थविषयत्वम् । तद्यत्र निरपेक्षभिन्नासनिकृष्टार्थतात्पर्यवत्वम्, तत्र शास्त्रभेदः । यत्र तु नवम्, तत्राभेद एव । यथा “पुरोडाश सयौति" [ श. पा. १. १. ६. ३. ] इत्यस्य पुरोडासोत्पत्तिशास्त्रस्य "पुरोडाश चतुर्धा करोति" [ श. वा. १. ८. १. ४० } इति चतुर्षा करणशास्त्राभेद.। अनयोरेव निरपेक्षासनिकृष्टाधतात्पर्यवत्त्वात् । “यदाग्नेयोप्टाकपालो भवति" [तं स २. २. ३.] इति शास्त्रात्युनरभेद एव, तत्सापेक्षपुरोडासोत्पतितात्पर्य- वस्वात् । एव "पयो दोधि" इति · पयःप्राप्तिशास्त्रस्य पयस्सस्कारशास्त्राभेद एव । अभेदश्च “ऐन्द्र पयः" [ ते स. २. ५. ४. १. ] इत्यस्मात्सान्नाम्यशास्त्रात् । एव "मोदीन- बहन्ति" [ आ. थो. १. १९. ११. ] इति श्रीहिविकृतिशास्त्रस्य "ग्रीहीनाहरति" इत्यस्माद् । अभेदश्च "धोहिभिर्यत" [आ थौ. ६ ३१. १३.] इत्यस्मात्प्रधानशास्त्रात् । एव "बोहोन्प्रोक्षति" { आ थौ १. १९. १] इत्यस्यापि सस्कृतिशास्त्रस्यावहन्तिशास्त्राद् भेदः। "प्रीहिभियंजेत" इति [ आ. थौ ६ ३१. १३ } प्रधानशास्त्रात्वभंदः । "समियो यति" [ते. स २. ६ १. १. ] इत्यादीनामितिकर्तव्यताशास्त्राणा करणोपकार:- रूपसाध्यतात्पर्यवत्वेन "आग्नेयोऽष्टाक्पालो भवति" इत्यादिद्यारलाणाञ्च करणावान्तर- कार्यतात्पर्ययोगित्वेन परसर भेद । अभेदश्च "दरांपूर्णमासाभ्या यजेन" इत्यस्मादपिधार- शास्त्रात्, तत्सापेक्षत्वात्सकलेतिकर्तव्यताशास्त्राणां करणशास्त्राणान्च ! तथा जीवनाधिकार- साध्यभेदे च "यावज्जीव दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत" [ आ. श्री. ३.१४ ११.] "दपूर्ण- मासाभ्या स्वर्गकामो यजेत" इत्यनयोशास्तपोभंद. {ती. म. ति. ३१०-३१२] इति यावज्जीवनेति मु.पु पा. । नियोगस्येति म.पु. पा.. तथा पाठो मूले सनिवेशित इत्यक्षेपम् ।

·" ( २६४ ) भावो, तद्भेदाच शाखभेद एव । नियोज्यो हि स्वसम्बन्धितया ममेदं कार्यमिति नियोगमवयुद्धयते, तेन स्वकृतिसाध्यमपूर्व प्रतिपद्यते । यदीया' च या कृतिः, सा तद्भेदन भिद्यते । कृतिभेदेन च कार्य- स्पापि भेदः । तेन नियोज्यः कृति भिन्दन, कार्यमपि भिनत्ति । अतो नियोगभेदस्यापि शाखभेदहेतोनियोज्यभेदोन्नेयत्वात्त देनैव शास्त्रभेदो व्यप- दिश्यते । नियोज्यभेदेनाऽवश्यं साध्यभूतस्यैश्चर्यलक्षणस्याऽधिकारस्य भेद इति, साध्यभेदोपलक्षणीयोऽयं शाखभेदः। साध्यमेदेन चानुवन्धभेद- भिन्नानामप्यङ्गप्रधानोत्पत्तिशास्त्राणामधिकारशास्त्रावस्थायां भेदः । एकस्या- धिकारनियोगस्य तावतां प्रतिपाद्यत्वादिति । शाबस्याऽनुमानाद्भेदोपन्यासः । एतच्च शाखाख्यं प्रमाणमनुमानतः स्पष्टभेदमेव । न छत्र गम्येनार्थेन गमकस्य शब्दस्य सम्बन्धनियमोऽवगतः, नापि गम्पस्याऽर्थस्य किश्चित्प्रत्ये- कदेशत्वम् , नापि गमकस्येति सामग्रीभेदादनुमानाशङ्कापि नास्ति । शास्त्रलक्षणघटकविशेषणसार्थक्यनिर्देशः । किं पुनरव च्यावतितमादिग्रहणेन । उच्यते-अर्थग्रहणेनाभिधेय- वचनेन लैङ्गिक वक्तुरभिप्रायज्ञानमशास्त्रमित्युक्तम् । असनिकृष्टग्रहणेन पौरुपेयवाक्याभिधेयस्यास्य चक्वाभिप्रायनिश्चयपुरस्सरं यद्विज्ञानम् , तन शावमिति दर्शितम् । तथा वेदेऽप्यर्थवादानां न स्वतन्त्राणां सन्निकृष्टार्थ- पराणां शाखत्वम्, 'फिन्त्वर्धवादानां विध्यन्तरानुप्रवेशेनेति । 'शब्दग्रहणेन- वार्थस्याऽशातत्वमुक्तम् । यथा-प्रकृतो “वाससि मिनोति" "वाससा च सोममुपावहरति" इति 'यदीयेत्यादि. मिद्यत इत्यन्त मु पु. पाठो न दृश्यते खपुस्तयानुसारी पाठो निवेशित इति मन्तव्यम्। २. नियतितमिति म. पु. पा. किन्तवादतया विध्यर्यवादनवेति मु पृ. पा.। शब्दविज्ञानादित्यति शेषः । ५ अत्रेदं बोध्यम्-ज्योतिष्टोमे "वाससि मिनोति" "वाममोपावहरति" इति वचनात् सोममानोरावहरणे वासस्सापनके विहिते । तत्रा पश्याद्विरावादिप्यदर्गणेषु प्रत्यहं सोमो- ·( २६५ ) यस्मिन्नेव वाससि सोमो मीयते, तेनैव वाससोपावहियत इति, एकत्वात्कर्मणोऽ- चोदितमपि तत्, अर्थात्सम्पन्नम् । अहर्गणे तु पृथक्वात्सोमस्यैकस्मिन्नपि वाससि नानाभूतस्याऽपि मातुं शक्यत्वात् । उपावहरणन्तु-'पुञ्जीकृत्य वाससा नयनम्, तदेकेन न शक्यमिति, मानवाससोऽन्यचदर्थमुपादीयते । एकत्वन्तु वाससः प्रकृतावार्थम्, न शास्त्रार्थ इति, न चोदकेन प्राप्यत इति, तत्र वासस एकत्वज्ञानं न शास्त्रम् । "विज्ञानादिति" न्यायामासा- द्वाक्यस्य वचनव्यक्तिमवधार्य, यत् तदर्थज्ञानं, तन्न शास्त्रमिति प्रकटितम् । न हि तत् शब्दविज्ञानात् । यादृशं सम्यड्न्यायावधार्यवचनव्यक्तिकं, ताशमेव शास्त्रमिति । इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां प्रमाणपारायणे तृतीयश्शास्त्रपरिच्छेदस्समाप्तः । पावहरणार्थ वासो भिद्यते, न वेति । तत्राध्य पूर्व पक्ष हविर्षानशकटे स्थापितस्सोमो यावानेकस्याह्न पर्याप्त , तावान् प्रत्यह वाससोपावहर्तव्यः, अवशिष्टश्च सोमश्शकट एव वास- सोपनद्धस्स्यापनीय । तस्मादिहार्यात् वासोन्तरमुत्पादयितव्यम् । अपि चोपावहरणवस्त्रस्य "ग्रावस्तुते ददातीति" दानविधानात्, तस्य मंत्रावरुणदण्डदानन्यायेन ग्रावस्तोत्रीयाननुबुवाणस्य प्रावस्तुत उत्साहजनकत्वेन प्रत्यहमवश्यम्भावाच्च। प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमसस्थाके ज्योतिष्टोमे सौकर्यात्कयकालीनमानवाससवोपनद्धस्याऽभिपवकाले तेनैव वाससोपावहरण कृतम् , अर्थसिद्ध तत्, न तु स एव शास्त्रार्थ । तथाचोक्त भाष्ये-यच्च अर्थात्कृत न तच्चोदक प्रापयति, अवाचनिकत्वात् [ मी द १० ६ १२ ] इति । पुटीकृत्येति मु पु पा । २ शब्दार्थ इति स पुपा । व्याप्यत इति मु पु पा । ४ न हि तच्छन्दविज्ञान, यादृश, तत्, सम्यङन्यायावधार्यवचनव्यक्तिक शास्त्र तादृशम- विज्ञाय तज्ज्ञानमिति न शास्त्रमिति मु पु पा । १ १ 34 ·( २६६ ) परिशिष्टम् । .. । . यत्र । मूले प्रत्यक्षानुमेयभेटेन शास्त्रस्य द्वविध्यमुपवर्णित शालिकाचार्थेन । तना- यस्त्वध्ययनपरिगृहीतमन्त्रब्राह्मणात्मको वेदयधि:, द्वितीयस्त्वनुमेय. । तस्यानुमापक लिङ्ग मन्वादिप्रणीता स्मृति', आचारश्च । बतस्स्मृतीना नित्यानुमेयवेदमूलत्वम् । अयमों मूल एव सप्टः। एतेन 'स्मृतीनां विप्रकीर्णशाखामूलत्व भामोमासकाभिमत प्रत्याख्यातम् । आचारांणा वेदमूलत्वविषये भाट्टाना प्राभाकराणाञ्चकमत्व दरीदृश्यते । पर प्रकार भेदः क्यिानस्ति । भाट्टा:-वाचारेण स्मृति परिकल्प्य, स्मृत्या श्रुति क्ल्पयन्ति । अर्यादा- चाराणा स्मृतिकल्पनाद्वारेण श्रुतिमूलपत्वेन प्रणाल्या प्रामाम्यमित्यातिष्ठन्ते । गुरुमतानुमा- रिणस्तु शिष्टाणिवपरिगृहीताविरुद्धाचारेणापि साक्षान्छुतिरेवानुमीयते, मूलान्तरासम्भ- वात् । अत आधारस्पलिङ्गेन साक्षाच्छतिरेयाऽनुमीयत इति पानावरमोमासकाना सिद्धान्तः । इममव प्राभाकरसिद्धान्त पुरस्तुवन्तस्ताकिंवा अधिगीतशिष्टाचारानुमिता "समाप्तिकामो विघ्नध्वसकामो का मनमाचरेते' ति ,श्रुति मालाचरणस्याऽवश्यक्तव्यताया प्रमाणपन्ति । एतन- भाचारानु स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुविपल्पनम् । तेन व्यन्तरित तस्य प्रामाण्य विप्रवृप्यते ॥ त या १.३.४ पृ २२०] इति । पोमारिलवचन निरस्तम्, परपराया प्रमाणाभावादिति। शालिवाचार्येण तु शिप्टा. पारविषये विमपि नोवतमित्यपि ध्येयम् । यत्र गुपातमंद इति भट्टमतम्, तर विधानानराधार इत्युक्त प्रभाररेण । सपा-"वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्या वाजिनमि' नि। अत्र विधानान्तरं विध्यन्तरमेव । तच विहितस्य विधानासम्भवालमभेद। प्रकरणान्तरसार विधानान्तरमेव, ततो नातिरिम्चन पति प्राभावरमो रत्वाव सार नेदकानीत्याभाति । गालियाचार्य परवानगन्यभेद इति वान् प्रभाकरोसमर्थ मन्यममोदित विभावरम् ।

·“१ अथोपमानपरिच्छेदः। उपमानलक्षणम् । "सादृश्यदर्शनोत्व ज्ञान सादृश्यविपयमुपमानम्"। इति । दृष्टगोः पुरुपस्य तत्सदृशं गवय पश्यतो यगोविषयक गवयगतसा- दृश्यज्ञानम्, तदुपमानम् । सादृश्यस्याऽनतिरिक्तत्वशङ्कानिरासौ । "किं पुनरिद सादृश्यम् ? नेद द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायविशेपाणा मन्यतमम् । “तेपा सङ्ग्रहेऽस्याऽपाठात् । "उच्यते- "विषयोऽस्य विनिसिद्धो भिन्नो द्रव्यादिभावेभ्यः" ॥१॥ इति । 1 २ 'शास्त्र सपरिकर निरूप्योपमान लक्षयति--सादृश्यति । अत्रयमागङका जायते- पास्वनिरूपणानन्तर बहुप्रपञ्चाऽर्यापत्तिरुपवणयितुमुचिता नतूपमानमिति । तथापि शास्त्रनि रूपणप्रयोजकत्वेनाऽसनिकृष्टाविपयत्वेऽभिहिते तत्प्रयुक्तमेवोपमान प्रमाणमित्यसनिकृष्टाथ विपयत्वसादृश्यादितिसामा यादर्थापत्तिमुपेक्ष्योपमान निरूपयति-उपमान मिति । स्वाभिमतमुपमानलक्षणमाह-दृष्टति । अयमथ ---दृश्यमानसादृश्यजय गवय सादृश्यज्ञानमुपमानमिति परिनितिष्ठति । यथोक्त गालिकाचायण- सादृश्यादृश्यमानाद्यत्प्रतियोगिान जायते । सादृश्यविपय नानमुपमानतदुच्यते [ऋ वि प प १०९ । अ क श्लो १३] इति । यथा गवयदान गोस्मरणस्य इति गावरभाष्यसन्दर्भ । अन गोस्मरणस्यति पदस्यानुभूतगो पुरुषस्यत्यथ टोकाकारो वणयाञ्चवार बृहत्याम। तदेव गालिकाचार्यो दृष्टगो पुरुषस्यति व्याचप्ट स्म। गोस्मरणस्यत्यत्र गो स्मरण यस्यति बहुप्रीहि गा स्मरतीति वा द्वधा व्युत्पत्ति । पतरि नद्यादिभ्यो ल्युटि निष्पयते । तदेवानुसृत्य दृष्टगो पुरुषस्यति स्फुटीचवारेति बोध्यम् । साहायस्य द्रव्यान्पिदाथसडग्रहे परिगणनादर्शनात्कथं तस्य तत्त्वानरत्वमिति परिपृच्छति-रिमिात । ५ एप्विति मुद्रितपुस्तके पाठो दृश्यत शालिफ्नायप्रणीतायामृविमरापचिकायां वेपा सडग्रह इति पाठो दायते व स्वारस्यमनुभवद्भिस्स एव पाठो मूर सयवस्यस्मानि रिति ध्येयम् । तेपी साह इति । अयमर्ष तपाम्-गदान दव्यादीनां साथम्याचम्म निरूपणपरस्सम्यह-रानामा प्रशस्तपादोपमो नाप्यमय तरत्ययों बोम्मः । 'समाचते-उच्चत इति।

·( २६८ ) सर्ववस्तूनि संविदेकशरणानि । अस्ति चेयं 'सदृश इवि संवित् । सा च सर्वच विपयाम्यभिचारिणीति दर्शितं नयवीभ्याम् । अतस्संचित्स्व- भावसिद्धं सादृश्यं न पाठाभावादपलवमर्हति । तच न द्रव्यम् , गुणकर्म- योरप्याश्रितत्वात् । गन्धादयोऽपि हि सदृशवोधगोचरीभवन्ति, भवन्ति च कर्माण्यपि कर्मान्तरसदृशयुद्धियोध्यानि । अत एव न गुणत्वम्, नापि कर्मत्त्वम् । अनुवृत्तप्रत्ययनिमित्तत्वाभावाच न सामान्यम् । समवायस्तु सम्बन्धरूप इति न तत्र सादृश्यान्तभावः । विशेपाख्यन्तु पदार्थ प्रमाण- वादिनो नानुमन्यन्ते । स हि पृथक्त्वादतिरिक्तो नाऽनुमातुं शक्यते । पृथक्त्वं हि परमाणूनां स्थूलद्रव्यारम्भलक्षणकार्योन्नेयम् । तदतिरेकिणि तु विशेपे न किञ्चित्प्रमाणम् । न च परमाणुपृथक्त्वमेव लिङ्गम् , नित्यत्वाद परमाणुपृथुफ्त्वस्य । कार्य हि स्यात्कारणस्य लिङ्गम् । न च परमाएवा- श्रितं पृथक्त्वं कार्यमिति 'प्रमेयपारायणे निर्णीतम् । अतः पदार्थान्तरमेवेदं 'शक्तिवत् , संख्यावच्चेवि प्रमेयपारायण एवोकम् । १ २ 3 बुद्धिलक्षणं सादृश्यमिति पदाविदा प्रक्रिया । अत एवोदयनाचार्य प्राह-'बुद्धि- मात्रमगोपा लक्षणं प्रमाणम्, न तु द्रव्यादी तत्कायमिवान्यदपि प्रमाणमि' ति बोध्यम् । अत्रेद गोध्यम्-प्राभाकरसीमासकैरभ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन कणादतन्त्रसितमेव प्रमेय- जातमभ्युपगम्यते, तस्य तत्प्रतिपादनाय प्रवृतत्वात् । न तु पार्थक्येनाऽत्र व्युत्पाद्यते । तत्राप्ययं ' विशेपोननिमताश निराक्रियते, विशेषावस्तु व्युत्पाद्यते प्राभाकरमोमासकरिति । उपमानस्य कयमसनिकृष्टार्थत्व, कयतरा मानान्तरत्वञ्चेत्येतत्साधनाय प्रसस्त- पादमुनिना पदार्थसंग्रहे लमणप्रन्थे बुद्धपत्रादरवेनोक्त सादृश्यमनूय, तस्य द्रव्याद्यनन्तर्भाव वक्तुमुपक्रमते-उच्चेति । सादृश्यस्य द्रव्याद्यतिरेक प्रसाध्य, पदार्थान्तरत्व दृष्टान्तमुखेन विशदयति--अत इति । । अनेन स्वरूपासिटिमद्भावयतीति बोध्यम् । अनेन स्थलबायंनिप्रतिलिजत्व विरोषस्य वैशेषिकरभ्युपगतम्, पृथक्त्वगुणनंद तदुपपत्त्युक्त्या दूपितमित्यवधातव्यं विवर्ष । ५न विञ्चिदनुमानमिति म पु पा । प्रमाणपारायणे इति स पु पा । वर विपया न्यायसिरियाख्याया निरूपितो नारायणन या सि १७८-८२] । अस्प विशपस्तव द्रष्टव्य । बदृष्टस्वरक्षणानुमाननिरूपणावसरे पनि प्रासाधि शालिवाचार्येण । कार्यानरल- धर्मविघटकत्व प्रतिदायकत्वम् । कार्यानुएलपम् एव शक्तिरित्यूयते। सा पत्रावायतीद्रिया पतिः कागाऽनुमीपत। अमान्यमभिवाप -सवभाव कार्यानुदा परिसिप्रमाण- गम्पति नापीमामा वदन्ति । प्रानाकरमौमासका अनुमानगम्य पाठिष्ठन्त । ८ ·( २६९ ) तच्च सादृश्यं प्रत्यक्षद्रव्यवर्ति प्रत्यक्षग्राद्यावयवगुणकर्मसामान्यग्रहण- निवन्धनं प्रत्यक्षम् , अन्यत्र 'सामान्यान्तरवाहुल्यानुमेयम् । उपमानप्रमाणस्थाऽतिरिक्तत्वनिरूपणम् । तदिदमुपमानं न प्रत्यक्षम्, तिरोहिते गवि चक्षुस्सनिकातिवतिनि जायमानत्वात् । न च स्मृतिः । गोदर्शनसमयेऽप्रतीतगवयस्य तत्सादृश्या- नुभवाभावात् । नाऽनुमानम् , लिङ्गाभावात् । एकदेशो हि लिङ्गम् । न च गोर्गवयः, तद्गतं गोसादृश्यं वा एकदेशः । ज्ञातसम्बन्धनियमच हेतुः । न गोगतेन सादृश्येन सह कश्चिदपि गवयवर्तिनस्सादृश्यस्य सम्बन्धोऽस्तीति, कुतस्तरां तस्य सम्बन्धनियमावगमः । न चाऽपि परस्परसदृशवस्त्वन्तरदर्शन- सापेक्षेयं प्रतीतिः, यतस्सम्बन्धनियमज्ञानवलभाविनीत्युच्येत । प्रथममप्येक वस्तु सदृशमीक्षमाणस्य परस्मिन्वस्तुनि सादृश्यमविराविर्भवति । " . . किञ्च कारणीभूताभावप्रतियोगित्व प्रतिबन्धकत्वमिति वादिना ताकिकाणा पक्षे प्रति- बन्धकताकुक्षी कारणत्वप्रवेश , कारणताशरीरे च प्रतिबन्धकत्वनिवेश इत्यन्योन्याथयो दुरुद्धर प्रसजतीत मन्यमाना प्राभाकरा, कार्यानुकूलधर्मविघटकत्व प्रतिवन्धकत्वमिति प्रतिवन्धक- सन्दा निर्वृवत्ते । किञ्च वह्नि प्रति तृणस्यारणेमणेश्च कारणतेति वदतां ताकिंकाणाम्मते. व्यभिचारेण कस्याऽपि कारणत्व न स्यादिति, तत्तदव्यवहितोत्तरत्वमन्तर्भाव्य कार्यकारणभावो वक्तव्यस्ताविक अतस्तन्मते शक्त्यनङ्गीकारे व्यभिचारो, गौरवञ्चापयेत । शक्ति- वादिनाम्मते तु वह्नयनुकूलशक्तिमत्त्वेनाऽनुगमसम्भवान व्यभिचार., न वा गौरवम् । तथा प शक्तिसद्भावेऽन्मानमेव प्रमाणम् । सा च द्विधा-पदार्थशक्ति , सहजयक्तिरिति । शब्दस्या र्याभिधानानुकला शक्ति पदार्थशक्ति । यामधिकृत्य पदार्थान्तमिति मीमासका इति वैथिकानां प्रवाद । ते च प्राभाकरमीमासका एवेत्यवधयम् । संख्या पदार्थान्तर द्रव्यादिवदिति प्राभायरमीमासका आशेरते। तमाहि-संस्था न द्रव्य भवितुमहंति, गुण विद्यमनत्वात् । चतुविसतिगुंणा', गधो द्विविष , स्पर्शस्ति- विध इत्यादी सस्याप्रयोग औपचारिक इति वक्तु न शक्यते, मुख्ये वाधकाभावात् । न च वाच्य गुणत्वमेव तत्र बाधकमिति, गुणत्वस्यासिद्ध । न गुण, वहुए वृत्ते घटत्वा- दिवत् । न कर्मेति वा शक्यते, प्रत्यक्षत्वात् , तत्प्रतीतिवलक्षण्याच्च । न सामान्यनि- त्यत्वात् । समवायस्य सम्बाधरूपत्वेन तर पदव नोदेति । तस्मात्गरिशेप्यात्मस्या पदान्तिरमिति प्राभाररमतनिगर्व । सादृश्यस्य पदान्निरत्व मूल एवोसमिति नान लेपनी प्रसार्यते । पदानिरूपणे वंशपिकप्रक्रियवाभ्युपगमसिदान्तेन अरोमियन्वे इति पागवोचाम। सामान्यालति पु. पा । उपमानस्य प्रत्यक्षेन्वर्भाव व्यासपतिनदिमिति । - ·" ( २७० ) 'नन्वषयवसामान्यबाहुल्यायाऽनुमानं सम्भवत्येव । गवयं हि गवयाव- यवसामान्यवाहुल्यभाजं प्रतीत्य एवमवधारणा जायते-यो यदवयवसामान्य- वाहुल्यवान्, स तत्सदृश इति । तेन गां गवयावयवसामान्यवाहुल्ययोगिनं स्मरतो गवयसादृश्यविषयमनुमानमुपपन्नमेव । तथाहि-गवयपतिना गोसादृश्येन सहाऽपयववर्तिनां सामान्यानामेकार्थसमवेतसमवायलक्षण: सम्बन्धोऽस्ति । गवये हि सादृश्य समवेतम् , तस्मिन्नेवाऽवयवास्तदीया- स्समवेताः, तेपु तत्सामान्यानि समवेतानीत्युपपन्न एकार्थसमवेतसमवाय- लक्षणस्सम्बन्धः, तनियमोऽपि चाऽस्त्येव सामान्यवाहुल्यस्य । गोधर्मवापि तस्योपपन्ना, समवेतसमवायलक्षणसम्बन्धयोगित्वात् । अतो घटत एवऽनु- मानसामग्रीत्युपमानमनुमानान भिद्यते । 'उच्यते-सम्बन्धनियमस्मरणमनुमानोदयकारणम् , न पुनस्सम्बन्ध- नियमावधारणमेव । अत्र चाऽवयवसामान्यवाहुल्यभाजो गवयस्य सह- शतया प्रतीयमानस्यैवोपमानहेतुत्वमिति कारणभेदादुपमानमनुमानाद्भिन्नम्, प्रत्यक्षवत् । उपमानलक्षणघटकविशेपणानां सार्थक्यनिरूपणम् । पत्र च "सादृश्यदर्शनोत्थमि"त्यनेन्द्रियकस्य सादृश्यज्ञानस्योपमा- नता निराकृता । “सादृश्यविषयं ज्ञानमि"वि किं निराकृवम् ? उच्यते--- गोसदृशो गवय इति पुरुषवचनागोसादृश्यं गवयस्य प्रतीत्य, यत्तदवयव- सामान्यवाहुन्यज्ञान गवये जायते, तन्नोपमानमित्युक्तम् । यत्तु सदृश- दर्शनमात्रेण कस्मिंश्चिदर्थे वत्सदृशस्वरूपमारे स्मरण, तस्योपमानत्वमेव ' अनुमानन्तर्भावमाशङ्कते-नवित्यादिना न भिद्यत इत्यन्तेन ! र पूर्वोक्तामाराङ्का निरस्यति उच्यत इति । ३ उपमानरक्षणपटकदानां साथरतामाह-अप्रत्यादिना । बोदाचार्यो दिइनाग उपमान प्रत्यक्षानुमानाभ्यां नातिरिच्यत इत्याह-यतो हि गवा गवपसादृश्य प्रतिपद्यते गवयसत्ता वेति । अतस्त मतनिराकरणाय शालिवाचाय प्रत्यक्षा नुमानाभ्यामुपमानस्याऽचारिताय वक्तुकामस्तपोरन वर्भावमाह-अप्रत्यादिना । ४ यायवित्परिगृहीतस्योपमानस्य परित्याग हेतुमाह-पत्रिवति । गवये गोधर्माति- देशकेन वाक्यन यत गोमादृष्य विवक्षित गवयस्य नदीस्तावासति सत्र माना तरा राक्षा न सभवतीठि भाव ।

·1 ( २७१..) न प्रसक्तम्, प्रमाणलक्षणाधिकारात् । स्वरूपस्मरणं हि न प्रमाणम् । प्रमाणविपयस्य चेदं लक्षणमाख्यायते । तेन, तन्निवृत्त्यर्थ सादृश्यविपयग्रहण- मयुक्तम् । • एतेनैवाऽसदृशात् यत्तत्सदृशभ्रान्तिविपयात् तत्सदृशविषयज्ञानं, तदप्युपमानं नाशकनीयमेव, अप्रमाणत्वादित्युक्तम् । गोवमीयस्योपमानलक्षणस्यानुवादनिरासौ। । 'यत्तु "प्रसिद्धसाघात् साध्यसाधनमुपमानम्" । न्या. द. १-१-६] इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । तथाहि-यादशो गौस्तादृशो गवय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य बने गवयमुपलभमानस्याऽयं गवय इति प्रतीतिरुपमान- फलमुच्यते व तावद्गोसदृशो गवय इति प्रथमावगतिः पुरुषवाक्यमात्र- प्रभवा नोपमानं भवति । यदपि वनं गतस्य गवये, तद्गते च गोसादृश्ये ज्ञानम्, तदपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षम् । यात्वतस्य गवयशद्रवाच्यतावगतिः, साऽपि गवयशदप्रयोगादानुमानिकी । यस्य सदस्य यत्र प्रयोगः, वस्य तद्वा- च्यतया सम्बन्धनियमोऽवगतः। चने च सञ्जिनमुपलम्प, एतस्पैव सा मया संज्ञाऽवगतेति तज्ज्ञानं स्मरणमेवेति नोपमानस्याऽवकाशः। तस्माद्य- थोकलक्षणमेवोपमानमिति स्थितम् । इति महामहोपाध्यायधीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपत्रिकायां प्रमाणपारायणे चतुर्थ उपमानपरिच्छेदस्समाप्तः । अब मूले प्रसिनायव सापात्, अमिलायंसाधयमुषमानमिति म. पुस्तके पाटो दृश्यते । इदम्चामपादी मूत्रम् । बन आकरानुसारी पाठो मूले गनिवेधित इति प्पेयम् । यस्यासमष:-~-मापारस्तु प्ररिन गया सादामात् मंशामिलदाणसम्बन्पस्प मापनमित्युपमानमूर्य मावस्यो । न्यायपातिकगारस्नु अगिर यापमं यस्य, प्रसिरीन वा साथम्ब रस्स, सोन प्रशिरसायनों गवरः तस्मात् साम्यसाधन गुमाया-मरम्मतितिक्षा. मानमिति याग्मिाम्मभूव । मानाकरमते ममानस्स नानियसरपम् । सर गापमापतिता गिसिवान का योग सामाङ्गमिसाजारापनसी परिलतिरेगा. पदिपा पन्पायन ।

·अथाऽर्थापत्तिपरिच्छेदः। 'अर्थापतिलक्षणम् । "विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनाऽनुपपन्नताम् । नयताऽदृष्टमर्थ या सापत्तिस्तु कल्पना" ॥१॥ इति । यथा- अर्थापत्तिशब्दोऽर्थस्याऽऽपति कल्पना यस्मादिति बहुव्रीहिरामासेन प्रमाणपर, अर्थ- स्याऽऽपत्तिरिति पष्ठीतत्पुरुषसमासेन च फलपर । भाष्यस्थाभ्या ' दृष्ट श्रुतो' वेति पदाभ्या दृष्टार्यापत्तिश्श्रुतार्थापत्तिश्चेत्यर्थापत्तेद्वैविध्यमभिमत भाट्टमीमासकानाम्, इत्यमेव भाष्य- स्याऽऽशय कुमारिलभट्टो वात्तिकयाम्बभूव- "प्रमाणपट्कविज्ञातो यत्राऽर्यो नान्यथा भवेत् ॥ अदृष्ट कल्पयदन्य सार्थापत्तिरदाहुता ॥ [श्लो वा अर्था परि दलो १ ] इति । अब भाप्यगतदृष्टशब्देनोपलब्धमात्र प्रतीयते, तथापि दृष्टा देन ध्रुतपदोपादानात् श्रुतातिरिक्तप्रमाणपञ्चकप्रमितिपरत्वेन दृष्टशब्दो नेतव्यो गोबलीवदन्यायन । अत प्रमाण- पञ्चपूर्विका दृष्टार्थापत्ति पञ्चधा। श्रुतापतिस्त्वेकविधत्येतासो सडकलनेन पड्विधा- ऽर्थापत्ति पर्यवस्यति । दृष्टार्थापत्तावथस्य कल्पना भवति, श्रुतार्थापतो शब्दरूपं प्रमाण कल्प्यते । अय विशेपो वात्तिक्कृताभ्यधायि । 'दृष्ट पञ्चभिरप्यपा भदेनोक्ता श्रुतोद्भवा । प्रमाणपाहिणीत्वेन यस्मात्पूर्वविलक्षणा ॥' [प्लो वा अर्था परि दलो २] इति । एवमध्वरभीमासरव्यवस्थायां सत्याम्, धमराजाध्वरी द्रण बहिस्सत्वकल्पन श्रुतार्यात्य- त्यभिधानं वेदातिनामव शोभत इति वयं मन्महे । योऽर्यो येन विना नोपपद्यते सोऽयं उपपाद्य । यथा-दिवाऽभञानत्वे सति पीनत्वम् । यस्य कल्पनीयस्यार्थस्याभारे सत्युपपाद्य नोपपद्यते । स वल्पनीयोऽर्थ उपपादक। यथा~रत्रिभोजनम् । तत्रोपपायज्ञानं करणत्वेनापत्तिप्रमाणम्, उपपादकज्ञानञ्च फल- मर्यापत्ते । प्रामाकरमीमासवास्तु-दृष्टापत्तिमर्वकामुररीकुवन्ति, न तु यतापित्तिम् । भाष्ये दृष्टश्श्रुतो वैति दैविध्ययन गोदतीवदन्यायनोपरम्परतया गमयितव्यम् । उभयत्रापि मते गोदतीवदन्यायस्समान ! पर भाट्टमवे सोच, अपत्रासोच । टीका-विमलादि- वित्यमेव व्यास्पात धालिकाचाग । स चोरलन्योोर्थान्तरानुपपत्यापादयतया विवभितो. तिरपल्पको गुरुमते । तथा चाय परिवो-वर्षान्तरवलानापामसत्यो योर्यातरम- नुपपनै कुरुते सापित्ति । अनुपपत्तिश्च स दह एवाभिपतो गुरुमहानुपापिनाम् । प्रमीय. तेनेनति करण मुत्पत्त्यङ्गीकारे-अयंस देहापादकोयं प्रमाणम्, बहिवरल्पना प्रमा' परिपतोर्म प्रमरम् । प्रमिति प्रमाणमिति भावव्यत्तस्यम्युपगमे पल्पना प्रमाणम्, तदन- न्तरमावि दवरत्तो बहिविवानिति विशिष्टशान फरमिति बोभ्यम् ।

·, । २७३ ) दृष्टेनाऽर्थनाऽदृष्टस्याऽर्थस्पाऽर्थान्तरकल्पनायामसत्यामनुपपत्तिमापाद- यता यार्थान्तरकल्पना, सार्धापत्तिः। यथा--जीवतो देवदत्तस्य गृहा- भावदर्शनेन बहिर्भावस्याऽदृष्टस्य कल्पना । अर्थापोरनुमानेऽन्तर्भावशवा। 'नन्वेतद् गृहाभावदर्शनाजीवतो बहिविकल्पनाऽनुमानमेव । तथा हि-यो जीवन्नेकत्र नास्ति, सोऽन्यत्राऽस्तीति स्वात्मन्येव प्रतीतम्, तेन प्रती- वसम्बन्धनियमादेकत्राऽविद्यमानत्वादन्यत्र विद्यमानत्वावगमोऽनुमानमेवेति युक्तम् । तथा~~एकत्राऽन्यत्र च भावाभावावेककालवलक्षणसम्बन्धयोगिनौ समुद्रद्धिचन्द्रोदयवदेकदेशभूती च कालस्य, इत्यनुमानसामय्या यदा जीवन्नेव देवदत्तो गृहे नास्ति, तदा पहिरस्तीत्यनुमानं भवति । तथैकत्राऽभावे सति अन्यत्र विद्यमानत्वं देशान्तरसंयोगेन नियतकासमवायलक्षणसम्बन्ध- मेकदेशभूतश्च देवदत्तस्येत्यनुमानसामग्रीसम्भवः। देवदत्तो बहिर्देशसंयोगी गृहाभावे सति विद्यमानत्वात्, यो यो गृहामावे सति विद्यमानः, स सस्ततो- ऽन्यत्राऽस्ति, यथाऽहमेवेति प्रमातुरनुमानमुत्पद्यते । वनिरास 'पत्रोच्यते न तावद्विद्यमानत्वं लिङ्गं भवति, स्वयं सन्देहास्पदी- भूवत्वात् । विद्यमानता हि देवदत्तस्य गृहाधिकरणिकैव येन नाम प्रतीता, तस्य पहिर्देशसम्बन्धमत्याकलिते, गृहाभावदर्शनेन देवदत्तस्य विद्यमानता प्रमाणान्तरमतीतापि सन्देहमावहतिगृहे देवदत्तोऽविद्यमानः कथं विद्यमान इति । प्रतीतेऽपि हि वस्तुनि 'पूर्वप्रतीतरूपाद्रपान्तरावगमस्संगपमापादपितुः . अर 'अ बोध्यम्-ताकिंसा कान्ति बालतिरनुमानामारियो, ममंत्र मामग्री- भेदेन, प्रमेयाधिस्येन या प्रमाणान्तरस्यमुरीकियो, यया प्रत्यक्षादीनामयम् । मयमपि न पिलोस्पते । पर बहिर्भारला प्रमेय, अनुमानेनाम्पा भिगार मनगि निपाय -नयियादिना अनुमानमाया एपलेन । विधमानमित्यादि-गृहामारे समीपत. पाओ. म. पु. नदे। गन पारी पाठीमूने निशिश की रोयम् । মমিথিৰাখিবৰ, মৰাশগেমসন খ প্রান্তিমিশনানা ধর -रामा एमाला। पूरापन ...पा 13 ·- ( २७४ ) मलमेव । देवदत्तस्य च विद्यमानता गृहसम्बद्धवाऽवगतेति, तदभावप्रतीतो बहिर्देशसम्बन्धे चाऽनवगते सन्दिह्यते । तेन सा सन्देहग्रस्ता सती, न लिङ्गतां गन्तुमलम् । वहिर्देशसम्बन्धावगमादपगतसन्देहा भविष्यति लिङ्ग- मिति चेत् । न । अनुमेयाभावात् । बहिर्देशसम्बन्ध एव हि देवदत्तादेर- नुमित्सितः, स चेत्प्रतिपन्नः, न प्रमेयमवशिष्यते । तदाहुातिककारमिया:- "तेन मेयानपेक्षस्य सन्दिग्धत्त्वादहेतुता। हेतुत्वं यावति त्वस्ति, वचो नाऽन्यत्प्रमीयते".॥ [.टी.] इति । तेन सन्देहास्पदीभूता विद्यमानता तावदवगत्यन्तरप्रसवसमर्थान भवति । 'न च गृहाभावो बहिर्देशसम्बन्धावगमे लिङ्गमित्युपपनम् । तस्य हि न केवलस्य लिङ्गत्वमभ्युपगमनीयम्, किन्तु जीवनविशिष्टस्य । गृहाभावमात्रस्य मृतेषु, घनिष्यमाणेषु च विनापि वहिर्भावमुपपत्तेः । "गेहामावस्तु परशुद्धो विद्यमानत्वजितः । स मृतेष्वपि दृष्टत्वादहिवतेनं साधकः" ॥ [श्लो. वा. अर्धा. लो. २१] इति । जीवनश्च विशेषणभूतं सन्दिग्धमिति, न तद्विशिष्टस्य लिङ्गत्वम् । तस्मात्केवलस्याऽभावस्पैव स्वयं निस्सन्दिग्धस्य गमकत्वं युकम् । नच तस्य सन्देहापत्तौ किचन प्रमाणमस्ति । ननु तस्य केवलस्य गमकत्वे मृतस्य, जनिप्यमाणस्य च बहिर्देशसम्ब- न्यावगतिः प्रसज्येत । उच्यते-अन्तिरकल्पनायामनुत्पन्नायां यस्यसंशयं कञ्चिदापादयितुमलम् , तस्य गमालम् । तथा हिचहिर्देशकल्पनायाम- बहिबारमापकानुमाने व्यनिवार--मिदमापनाया हतु विपश्यति। सपाहि-गृहा धिकरणकामावनिया गित हेतु तद्विशिष्टजीवनवस्व वैवि दधा विरल्प । वाद्य पक्षोन धोदक्षम । मृहनियमापवाहतोस्मत्वेऽपि माध्यामावन यभिचारात् । न दिवाय- अस्मिक्ष हिविस्थानमित्सितत्वन स तु बागव निर्णीतश्चत् , न किञ्चिदनुभयवरियत रवि सिरसापन स्यात् । अतो नास्यनुमानस्वावा इत्यनुमान निराकरानि नदि।

·" ( २७५ ) जातायां गृहाभावो देवदत्तस्य विद्यमानतासंशयमापादयन्वहिर्देशसम्बन्धस्य गमकः। मृतजनिष्यमाणयोथाऽभावो न कश्चिदपि ससंशयमापादयतीति न गमका, अतो नाऽतिप्रसङ्गः । तदेव चाऽत्र गम्यम्, यत्कल्पनायामसत्या सन्देहापतिः, कल्पनायाञ्च तद्विगमः । सत्यप्यभावस्य गमकत्वे नाऽनु- मानत्वम् ज्ञानोदयमकारभेदात् । अनुमानार्थापत्त्योस्साधनभेदावलक्षण्यनिरूपणम् । सम्बन्धनियमस्मरणोपकृतादेकदेशदर्शनाज्ज्ञानमनुमानम् । गृहाभावस्तु वहिर्देशकल्पनायामनुत्पन्नायां सत्यां विद्यमानतायां संशयमापाद्य संशयसंश- माय वहिर्देशसम्बन्धं कल्पयतीति नाऽनुमानत्वसम्भवः । धूमादिकन्तु लिङ्गं न कस्यचित्संशयमापाद्याऽग्निं गमयतीति, न 'तत्रार्थापचिसम्भवः । श्लोकश्चात्र भवति। "तत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या प्रवर्तते । सन्देहापादकादर्थादर्थापत्तिरसी स्मृता"शा इति । अर्थापत्तिविपये मतान्तरनिरूपणम् । "यत्कल्पनां विना योऽर्थः प्रतीतोऽप्येति संशयम् ।। तेन तत्कन्पनामेके त्वर्थापत्ति प्रचरते" ॥३॥ इति । अन्ये पुनराहु- यस्मिन्नफल्पिते योऽर्थः प्रमितोऽपि 'पूर्वप्रतिपनरूपाद्रुपान्तरावगमेन संशयरूपामनुपपत्ति भजते, सोऽर्थस्स्वगतसन्देहव्युदासाय तस्याऽर्थान्तर- कल्पनां प्रसूते, सा चार्थापतिः । प्रमाणप्रतीतथा एरुपान्तरामावेन संशयमापन्न एवाऽर्धापर्जनक इति दर्शनवलादाश्रीयते । तति मु पु नास्ति। २ दलोको चार भयत इति म पु पा । . अन्ये पुनराहुरिति म पु नास्ति। सपुस्तके तबरहस्से पदर्शनात् पातोयो- गितमा नियमित इति ध्येयम् । दृष्टान्तराभावेनति म पु पा । पूररिदृष्टस्यमाारिवृत्पा, ति, प.पु पा..

·( २७६ ) अर्थापत्त्यनुमानयोलक्ष्ण्यम् । 'यथा हनुमानस्य निश्चितं लिङ्ग जनकम्, तथापिचेस्सन्देहग्रस्तमिति नास्ति विरोधः। यत एव चाऽनुमानादपि भेदः। निश्चित एवं धृमोऽग्ने- नमक न तस्य किश्चिदर्थान्तरमनुपपल्यापादकमस्ति, गृहाभावस्तु विद्यमा- नताया अनुपपत्तिमातनोति । तेन गृहाभावेन विद्यमानव बहिर्देश- सम्बन्धकल्पनायामभूतायामनुपपत्तिमापादिता स्वात्मनो बहिर्देशसम्बन्धं कन्पयतीति । मिनाऽनुमानादर्धापत्तिः, तदेवं गृहाभावो' 'विद्यामानवाया अनुपपपत्तिमापादयन् वहिर्भावं कल्पयति ।

·(२७७ ) अथवा विद्यामानव गृहाभावेनाऽनुपपचिमापादिता स्वोपपत्तये बहि- देशसम्बन्धमुपकल्पयतीति । व्यतिरेकव्याप्त्याऽर्थापत्तर्गतार्थत्वशङ्का-निरासौ। 'यस्तु मन्यते-गृहाभाव एवाऽन्यथाऽनुपपद्यमानो बहिर्भावस्य गमक इति । तदयुक्तम् । तथाहि--का गृहाभावस्थाऽन्यथानुपपद्यमानता ? यदि तावद्धहिर्देशसम्बन्धेन विना नास्तिता-जीवतो गृहाभावो बहिर्देश- सम्बन्धेन विना नास्तीति । तर्हि साध्याभावे हेत्वभावलक्षणव्यतिरेको- ऽयम् । स च हेतुसद्भावे साध्यसद्भावलक्षणेनाऽन्वयेनाऽवगम्यते, नाs- न्यथा। न हनन्तेषु साध्याभाववत्सु विपक्षेपु हेत्वभावनियमोऽन्यथाऽव- घारयितुं शक्यते, यावद्धतुभावस्य साध्यभावेन सम्बन्धनियमो नाऽव- धार्यते ।। अवधारित हि तस्मिन्नर्थापच्या साध्याभावे हेत्वभावनियमोऽ- वसीयते । द्वे हि कोटी-हेतुभावो हेत्वभावश्चेति । तत्र हेतुभावकोटौ साध्यभावेन सम्बन्धनियमे सिद्ध साध्याभावस्तवाऽवकाशं न लभते । स यदि हेत्त्वभावकोटावपि न स्यात् , तदा नोपपद्यतैव । तेन हेतुभावकोटौ साध्य- भावेन सम्बन्धनियमोऽवगतो "हेत्वभावकोट्यनुप्रवेशकल्पनायामनुपजातायां साध्याभावस्याऽनुपपत्तिमापादपन हेत्वभावकोटिनिवेशं कल्पयति । तथा सति म्भतेन । सत्व गृहाभापदर्शने सति स्वोपपत्तय आत्मनो बहिर्देशसम्बन्ध कल्पयतीत्यपरेषा मतेन। आद्यपक्षे "तत्सन्देहव्यदासाय" इत्यादिपद्य जपन्य । द्वितीयपक्षस्य सहग्राहक "यत्वल्पना विने 'त्यादिपद्य समग्रहीत् । यद्यपि मूऽयमों न स्फुटोभवति, तयापि भाष्यपरि- शिप्टस्यापित्तिकरणस्य वाक्यजात क्षीरनीरवदर्थाविमौ विविनक्ति । तथा चनात्या ग्रन्थसन्दर्भ "तपार्यापतो गृहाभावो वहिस्मत्तायामाल्सिनाया दवयत्तसतामनुपपत्ति नोवा तदुपपादनाय यहिदासम्बन्ध तस्याबोधयतीत्या माम् । अपरे तु-सत्व गृहा नाय- दर्गने सति यापहिर्देशसम्बन्धमात्मन उपपत्तमे क्ल्पपतानि"। 'तन्वरहस्ये देधित-ग्रहाभाव एपान्यथानुमद्यमानस्मन् यहिभांवकल्पनाया प्रमाण- मित्याह । तदयुक्तमित्यादिवारपजातमनन सुवादि दस्यत । बन्पत्तिनि मा परि पा परमत्र यस्थिति पश्यत, ता तु फनिदिति विशा दर्शन याभ्यम् । २ प साभ्याभावन हनुमायमविसरायमिति मु पु पा। . हेतुभाष साभ्यानावर नियनगरनियतन मपयन इनि मा । कोटपप्रकातिमु पुता ·( २७८ ) हेलभावेन साध्याभावो नियतसम्बन्धस्सम्पद्यते । तस्मात्साध्याभावेऽयं नास्त्येवेत्यवगम्य या प्रतीतिः, सा सम्बन्धनियमावगमपूर्विकेत्यनुमानान मिद्यते। अब गृहामावस्य पहिर्देशकल्पनायामकृतायामनुपपत्तेयां' संशय्य- मानता, न सा सम्भवति। न हि गृहाभावस्य संशयापत्ती किश्चित्कारण- मस्ति । विद्यमानतापास्तु गृहसम्बन्धितयैव दर्शनात् गृहाभावेन संशय- मापाद्यत इत्युच्यते । अतस्सन्देहापादकोऽर्थः, तेनापादितसन्देहोऽयों वाड्या- पत्तिरिति स्थितम् । भासम्मनायाश्श्रुवार्थापनेरुपन्यास-निरासौ । 'भत्र केचित्-"पीनो देवदचो दिवा न भुक्त" इति वाक्येन 'देव- " यथा नापि अनुपपत्तिरिति म पु पा। * दिया इति मु पु पा। २ मालिकाचार्येण प्रसाधितमर्यापत्ते प्रमाणान्तरत्व तदुक्तानुमानहेतुर्वलक्षणयञ्च वाच- स्पतिमियो न्यायपातिकताटायटोकाया[पू ४३८ ४३९तत्वको मुद्यान्च [१ ९०] निराकरोति स्म । तत्रत्यो वाक्यसन्दर्भो जिज्ञासूना सूखावगतयेऽयस्ताग्निदिश्यते । प्रमाणनिश्चितो गृहाभाव पाक्षिकमस्य गृहसत्व प्रतिक्षिपन्, सत्वमपि प्रतिक्षेप्तु सायिकत्व- ञ्चापनेतुमहंतीत्युक्तम् ।" टीका-तत्त्वकोमुद्योत्समानवाऽनुपूर्वी दरोदृश्यते । अरशदायाम- पाय सत्त्व प्रतिक्षेप्तुमर्हति, गृहसत्त्वस्य साशयिकत्पञ्चापनेतुमर्हति । गृहसत्त्वस्य साशयिकत्व कौमारिलमतानुगा नाङ्गीकुर्वन्ति। अपि तु प्राभाकरा एव। अतोऽत्राऽनेनोद्धृतेन वाक्य- सन्दर्भण शालिकोक्तमेव निरस्यति बाचस्पतिमिथ इत्यवधेय तत्वदशिभिरिति । दृष्टश्रुतभेदेनाऽपत्तैविध्य शबरमुनिनाङ्गीक्रियते स्म । तदेव प्रत्यपादयन् कुमा- रिलभट्ट । कुमारिलतन्त्रानुगस्तदेवानुसृत इति तत्रवादी अबोचाम। तन्मतमपाकरिष्णु- स्तन्मतमनुवदति-अब केचिदिति । अत्रय विषयपरिशुद्धि -पीनो देवदत्तो दिवा न भुडक्त' इत्यत्र "रात्रौ भुडक्त' इति शद कल्पनीय इति चिना शरते । अपरे तु रात्रिभोजनरूपोऽयं एव कल्पनीय इत्यभिप्रयन्ति, इति पक्षद्वयमुपक्षिप्याऽर्थकल्पनापक्षमपदार्थस्य शादबोधे भाषायोगाच्छ्यमाणवाक्यस्य तद्वाचक- शक्त्यभावाच्चेति निरस्पति स्म। ततो यत्र श्रूयमाणस्य चाक्यस्य शदकल्पनयाऽनुपपत्तिश्शा- म्यति, तत्र शब्द एव परिकल्प्यते, न त्वर्थ । यत्र तु अद्रकल्पनेऽप्यर्थकल्पना यावदनुपपत्तिर्न शाम्यति, तथाऽर्थ एव कल्प्यते, न शद इति यथालोकमभ्युपगम्यते । किच प्रत्यक्षादीना प्रमाणानामप्रवृत्तश्च शब्द एवं परिकल्प्यते । अतश्श्रुतार्थापते प्रमाणपाहिणीत्वेन प्रमेय- कल्पिकाया दृष्टापत्तलक्षण्यम् । तथा च "रात्रौ भक्त" इति वातिककारेण न्यरूपि । यथा- ·( २७९ ) दत्तसम्बन्धितयाऽवगतस्य भोजनस्प दिवानिपिद्धस्य पीनत्वानुमितस्याऽ- नुपपच्या "रात्रौ भुउक्त" इति वाक्यमेव कल्प्यत इति वदन्ति । 'तदयुक्तम् । अत्राऽप्यर्थस्यैव कल्पयितुमुचितत्वात् । यस्मिन्यकल्पि- तेऽनुपपत्तिः, तदर्थापत्या प्रतीयते । रात्रिसम्बन्धे ह्यनवगते भोजनस्याग्नु- पपत्तिः। कालसम्बन्धाभावेन ह्येपाऽनुपपत्तिा, सा कालान्तरसम्बन्धमेव कल्पयितुमलम् । अथोच्येत-अर्थसद्भावमेव कल्पयितुमर्थापतिः प्रवर्तमाना वस्याऽर्थस्य सविकल्पकज्ञानवेधत्वात, सविकल्पकज्ञानानाञ्च शद्वपुरस्सरत्वात् पुरोवर्तिनि शद्ध एवार्थापत्तिः पर्यवस्यति, स च शदस्स्वार्थमुपस्थापयति । न चेदमाशङ्कनीयम्-"लैङ्गिकमैन्द्रियकञ्च सर्वमेव सविकल्पकं शद्ध एवाज्नेन न्यायेन पर्यवस्येदिति । यतो निर्विकल्पकदशायामिन्द्रियस्य लिङ्गस्य "चार्थवोध एव सामर्थ्य दृश्यते, तेन सविकल्पकावस्थायामप्यर्थ एव तयो- "पीनो दिवा न भुक्ने चेत्येवमादिवधश्श्रुतौ ।। रात्रिभोजनविज्ञान श्रुतार्थापतिरूच्यत । इत्यादिभिः । न चाप्यस्या प्रमाणत्वे कश्चितिप्रतिपयते । भेदाभेदे विसवाद इतस्तत्र विनिर्णय ॥" [अर्या परि श्लो ५१-८५।] इत्यन्तै । एतत्सर्व हदि निधायाह--अब केचिदित्यादिना कल्प्यत इति वदन्तीत्यन्तन । उपन्यस्त दार्तिकमत निराकरोति-"तदयुक्तमिति" । अस्याध्यमाशय-तथाहि-- "पीनो देवदत्तो दिवा न भुक्त" इत्यत्र श्रुतो दिवा भोजनाभावो रात्रिभोजन विना पीनत्व- स्पानुपपनत्वे सत्यनुपपद्यमानो रात्रिभोजनमेव कल्पयति, न शब्दम्, न हि शद्वेन विनाऽर्थस्या- नुपपत्ति, किन्वर्षेनवेति, अर्थकल्पना युक्ता। यद्युच्येतार्यकल्पनाय प्रवृत्तापित्ति रात्रि- भोजनरूपस्याऽयंस्य सविकल्पकज्ञानवेद्यत्वेन शब्दपूर्वकत्वप्रतीते शब्द एवादावुपतिष्ठते । तेना- नुपपतेस्सशमायार्थ कल्प्यत इति । इदमविचारितरमणीयम् । टीकाकार इत्थम्मेने सर्वत्र सविकल्पकज्ञानेपु शब्दो विशेष- णतया भासते। वाचकतया शन्दोऽयमवच्छिन्नत्ति । तेन गोरिति प्रतीतो गोशन्दवाच्योभ्य- मित्याकारकोऽयों गृह्यते । न हि शब्दान्दवाच्यतो वक्ति, तेनास्याप्रतिपादकोऽस्मिन्विपये सन्द । किन्तु वृद्धव्यवहारावगतया वाचकतया वायं विशिपनवभाति । वेन शन्दोऽयंस्था- नुपस्थापकत्वात् प्रथमभाव्यपि नानुपपत्ति शक्ति प्रभवतीति नापित्तिप्रमेयता गन्तुमर्हति । नायविषयवेवमसि । तत्रापि पाल, सम्बन्पश्चेति दपमपि स्मृत्तिविषयतमा भासत इति तरङ्गीकारात् । अयं विषय प्रत्यक्षपरिच्छ मूल एव "सका हि स्मर्पमाणापि प्रत्यक्षात न रात" ०५० पृ. १२ इत्यत्र विवेचिठमिति, विस्तारस्तव एमः । २शलान्तरेति म पु पा । लौकिकमेन्द्रिपकञ्चेति म पुपा। वर्षे इति म पु पा । - भानेनेति मु पु पा ।

·. ( २८० । व्यापारः परिफरप्यते । श्रुतार्थापत्तियोषस्तु निर्विकल्पको न सम्भवति, शद्रव्युत्पत्तिपूर्वकत्वात् । व्युत्पनराद्ध एव हि 'वाक्यस्यार्थमवयुद्ध्य तदन्यधानुपपत्याध्यान्तरमवचुभुत्सते । अथोच्यते-दृष्टापित्तावर्थ एवाऽर्थापत्तेः प्रमाणत्वं दृष्टमिति, श्रुतार्था- पत्तेरपि तत्रैव प्रामाण्यं स्यादिति। तन्न। पस्मिन्एल्बवगतेऽनुपपति- श्शाम्यति, नत्रार्थापत्तेः प्रामाण्यम् । शन्देऽपि चाऽवगते शाम्यत्येवा- नुपपत्तिः, अतस्तत्रापि प्रामाण्यं नाऽयुक्तमिति । । यत्रोच्यते-रात्रिसम्बन्धे हि भोजनस्याऽन'वगतेऽनुपपत्तिरापतति । सा तावच्छब्दस्वरूपमात्रेऽवगतेऽपि न शाम्यति, यावत् ततश्शब्दादात्रि- सम्बन्धो भोजनस्प नाऽवगम्यते। न हि "पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त" इति प्रयुज्य, यदा पुनरेवमुच्यते-यामिन्यामतीति, तदा यामिनीशन्दे, अत्तो चाऽव्युत्पन्नस्य पूर्ववाक्यार्थविषयाऽनुपपत्तिरुपरमति । अतोऽर्थस्यैव साक्षादुपपादकत्वम् , न शब्दस्य । उपपादकार्थविषयात्वर्थापत्तिदृष्टार्था- पत्तौ प्रतोतेति, न कचिदुपपादकावयोधकशब्दे प्रमाणतामहति । अर्थापत्तो सर्वत्राऽर्थस्य कल्पनम् । *किञ्चाऽन्यत्र तावत्सविकल्पके शब्दस्य स्मृतिविषयताऽङ्गीकरणीया । 'पूर्वेति मु.पु० पा०। २ अवगत इति मु० पु० पा० । 3 उपपादकावबोधे इति मु० पु० पा० । ४ अपरिपूर्णवाक्यस्थले शब्दाध्याहारोऽभिहितान्वयवादिभिर्भाट्टमीमासकरङ्गीक्रियते । द्वारमित्यत्र पिधेहीति शब्दमध्याहरन्ति। पदजन्यपदार्योपस्थितेश्शाब्दबोध प्रति हेतुत्वात् । अत एवंते शब्दाध्याहारवादिन इति प्रयन्ते । अन्विताभिधानवादिन प्राभाकरमीमासका अपरिपूर्णवाक्यस्थले पिधानरूपमर्थमध्याहरन्ति । अत एवेमेध्याहारवादिन इति गोयन्ते । शब्दाध्याहारेणाप्पनुपपत्तेरनुपरामात्, अर्थकल्पनेनैवोपत्तेः किमन्तगंडुना शब्दकल्पनेन । तदेतोरेव तदस्तु, मध्ये किन्तेनेति न्यायात् । का पुनरिर्य शब्दस्याऽपरिपूर्णता, अर्थ एवं केनचिदन विनाऽपरिपूर्णों भवति, न पुनश्शब्द । अर्थस्यापरिपूर्णत्वे शब्दोऽप्यपरिपूर्ण इति चेन्मूलभूतार्थानुपपत्तिरेवाऽर्थापत्तेप- स्थापिकाऽस्तु । अपिचान्विताभिधानवादे पदानामन्वयानुभवजननसामध्ये शक्तिरित्यभिधीयते। एककपदार्थोपस्थितिस्तु स्मृतिरूपा न शक्तिसाध्या, एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारवमिति न्यायात्। अत एव पदात्यसाध्यत्वादोपस्थिते स्मृत्यन्तरसाधारणायास्तद्वजात्यकल्पने ·( २८१ ) एवञ्चेदवाऽपि स्मृतिविषय एव शब्दोऽस्तु, मा भूत्तस्य प्रमाणविषयता। अतश्श्रुतापत्तिरपि शब्दग्राहिणी न भवति, किन्तूपपादकार्थग्राहिएयेवेति स्थितम् । इति महामहोपाध्यापश्रीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपञ्चिकायां पञ्चमोऽर्थापत्तिपरिच्छेदस्समाप्तः । प्रमाणाभावादाध्याहार एव युज्यतेऽसति बाधके, न पदाध्याहार । लोके जिज्ञासावशेन क्वचित्त्रयोगसाधुत्वसम्पादनाय पुष्पेभ्य इत्यत्र स्पृहयतीति पदाध्याहारोऽभियुक्तानामभिमत । वेदेऽपि "विश्वजिता यजेत" इत्यत्र नियोज्यलाभाय स्वर्गकामपदस्य, "सौर्यञ्चक निर्वपेद्ब्रह्म- वसकाम" [मैं स २ २ २] इति वाक्यविहिते सौर्यचरावतिदेशेन प्राप्ते प्रकृतो वाचर पद- पत्तमा कुलप्तोपकारे "देवस्यत्वेत्यादि" "अग्नये जुष्ट निर्वपामी' ति स. १ १ ४ २]ति मन्त्रेऽग्निपदवायेन वाचकपदलाभाय सूर्यपदस्याऽध्याहारप्टीकाकृतोऽभिमतः । पदार्यस्मरणाय वाक्यार्यानुभवाय वा गन्दाध्याहारो नाप्रपेक्ष्यते । अभिहितान्वयवादान्विताभिधानवादपोत्स्वरूपं वावयार्थमातृकानामन्येकादाप्रकरणे कणेहप विवेचयिष्यते, अभिहितावपवादिभिरपि चिदगत्यान्विताभिधानवाद एवं पित्तब्ध इत्यादि । तपा चाध्यिाहार एव थेयान् सन्दायाहारात् । यदि राम्दस्याऽध्याहार इत्याग्रह, तहि सर्वेप सविकल्पपप्रत्ययेषु स्मयंमा- पत्वेन पन्दानुप्रवेशस्य प्राभाकरसिदान्तसिनतया प्रवेपि न न किश्चिदपनीयते । स्मरणविधया रामः प्रविशतु, न तु प्रमाणमाहित्येन। यतश्श्रुतार्यापत्तिष्टायर्यापत्तितो नाऽतिरियत इमर्याध्याहारवादिना गुरूणाम्मतमित्यागनाह-विवेत्यादिना। - 36 ·'अभावप्रामाण्यनिराकरणं नाम पष्ठः परिच्छेदः । प्रकरणाप्रतिज्ञा। ये पुनरभावाख्यं पष्ठं प्रमाणमिच्छन्ति, तत्प्रतियोधनाय सम्प्रति यत्न आरभ्यते। भाट्टमतेन पूर्वः पतः। तथाहि सर्व प्रमाणं प्रमेयाविनामावि । न चाऽभावाख्यस्य प्रमा- 'अत्रेद बोध्यम्--यद्यपि मुद्रितपुस्तके परिच्छेदान्तरत्वेन मुद्रितो दृश्यते, तथाऽपि भाट्टसम्मतस्याऽभावग्राहकस्याऽनुपलब्धिनामस्य प्रत्यक्षादिभ्यो व्यतिरिक्तस्य निराकरणायाऽस्य प्रघट्टकस्योपक्रम इति सकलान्यपर्शलोचनयाऽवगम्यते । अतोऽस्म परिशिष्टग्रन्यसन्दर्भस्य प्रत्यक्षाद्यपित्तिपर्यन्तप्रमाणपञ्चकनिरूपणपरस्य प्रमाणपारायणस्य शेषत्वमेव युक्तम्, न तु परिच्छेदान्तरत्वम् । यथोक्त बृहत्याम्- "सर्वलक्षणाभिधानवाक्यशेषोऽयं ग्रन्थ-तस्मात्कार्यास्तमयानास्तीत्यनेन पूर्वोक्तस्यैव लक्षणस्य साघुतोच्यते" इति ( पृ १२१-१२२) अमृतकलायामप्ययमों विशदीकृत (श्लो• ६१-७२)। बतो नेद परिच्छेदान्तरम् , प्राडिनरूपितप्रमाणपञ्चकस्याऽवधारणार्थों वाक्योष इत्पदगन्तव्य मूरिभिः । २ ये क्लि कौमारिलतत्वानुसारिण , व्यवहारे भाट्टनय इति वदन्तो वेदान्तिनश्च पदर पटस्स्यात् तीपलभ्येत, यतो नोपलभ्यते, अतो नास्तीत्यव योग्यवस्तूपलम्भाभाव- जन्यम् "इह मूतले घटो नास्तीति घटाभावज्ञानभनुपलब्धिप्रमाणपत्यमित्येवमङ्गीकुर्वन्ति । तेषा मत व्युदसितु तन्मतमनुवदति-ये पुनरिति । नट्टपादानुयायित्व वेदान्तिना न सांगे, अपि तु प्रमाणेपत्तादिक्यिदय इति बोध्यम् । तत्र भवानक्षपादोऽनुपलन्धरनुमानन्तर्भाव सूपयामास । तपा च मूत्रम्। "शब्द एतिह्मानान्तरमावादनुमान पतिसम्भवाभावानान्तरमावान्चाप्रतिपेय ।" (न्या द म ५ वा १ सू २) इति । गौतममूत्रस्याध्यम-ऐतिहादीनां प्रमाणत्वं न प्रतिषिष्यठे, अपि तुप्रमापान्तरत्व. उपतकराचार्यस्तु- समवायनावे व विशप्यविचषणभावा" ( मू या पृ ३३) दिति वदन्, विश्षणवासनिकगाम्भावस्य प्रत्यक्षात्वमित्येव मन । "अभावोम्यन्मानमव" [प्रपा मा ] इति । पाभाकरभोमासकास्तु-अमावस्यापिकरणात्मवस्वमङ्गोकुर्वन्तोधिकरणस्य भूतलादे. रिन्द्रियाहत्वेन गावाविरितस्याऽभावास प्रमयस्वाभावात्तदर्थमनपरन्ध प्रमाणत्वनाश्यप नारपत्र इति पहा तदा भवन, बनालन्ध प्रमाणान्तरत्वन राजापटीठीत्याशये- नाहन चेति।

·( .२८३ ) णस्य प्रमेयं किञ्चिनिरूप्यते'। ननु न प्रमाणान्तरबोध्यविपयं प्रमाणम् । . किन्तु सर्वमेव प्रमाणं स्वमहिम्नैव प्रमेयमुपस्थापपति। न खलु प्रत्यक्ष- स्याऽपि प्रमेयं प्रमाणान्तरज्यवस्थापनीयम्, किन्तु तत् प्रतीतिवलसिद्धम् । एवमभावाख्यमपि प्रमाणं शक्नोति स्वसामध्यें नैव प्रमेयमुपकन्पयितुम् । *तथाहि--"इह भूतले घटो नास्ती"ति तावदस्ति प्रतीतिः । सा तावदू- भूतलमात्रविषया न भवति, सत्यपि घटे प्रसङ्गात् । अथ केवलभूतलविपये- त्युच्यते। तत्रापि चिन्तनीयम्-किमिदं कैवल्यम् ? यदि तावद्भूतल- स्वरूपमेव, तदासत्यपि घटे 'तस्पाऽनपायात् “घटो नास्ती"ति धीरस्पात् । अभावस्य प्रत्यक्षाहणाशङ्का-तन्निरासौ । अथ भूतलधर्मः कैवल्यं, 'तर्हि अस्ति तावत् प्रमेयान्तरं कैवल्यम् । तत्रेदं विचारणीयम्-किं तत् प्रत्यक्षादियोध्यम् ?' उत "अभावप्रमाणप्रमेयम् ? ५ निरूप्यत इत्यादिः किन्विायन्तः पाठो मुदित पुस्तके नास्ति, सपुस्तकानुसारेण मुले न्यदेशीति ध्येयम् । न शक्नोतीति पा...पु.। ३ अनपायानास्तीतिधीरस्यादिति म. पु. पा.. तहत्यिादिः कंवल्यमित्यन्तः पाठो भ. पु. न. दृश्यते । सपुस्तकानुसारेणाध्यमशो निवेशितः। ५ प्रमाणान्तरेति. मु.पु. पा. । * अत्रेदमाकूतम्-- अभावस्य प्रमाणान्तरस्यवादिनाम्भावस्याऽतिरिक्तत्व साधनीयम् । तदनभ्युपगमेनुपपत्तिः, पादन्यागादिव्यवहारसिद्धये मूक्ष्मकीटकटकादिजिज्ञासेत्याधर्यमभाव- लक्षण तत्वान्तरमास्येयम् । तर प्रत्यक्षानुमानोपमानार्यापत्तीनामप्रवृत्त्या पारिशेप्वादनु- पलब्धः प्रमाणान्तरत्वमेषितव्यमिति । तया हि-"भूतले पटी नास्तीति तावदस्ति प्रतीति- स्रावंचनीना। सा भूतलस्वरूपविषया, केवलततिषया वेति द्वधा विकल्प। तर किमाम कैपल्यमिति विचारणीयम्-कि फेवत्वं भूतलस्वरूपम् , उत भूतलपमं इति । दर नाय. पक्षो विधारमहंनि । भूतले पटमतादसायामपि "भूनले पटो नास्तीति प्रतीतिः केन वायत । न दिलीयः-प्राक्तदोषापरिहारात् । कैवल्पस्य भूतलधर्मत्वे गले पादुकान्यानाभागाली- कार बापत । सेयमुभयत पाशारः। तया च "भूतले घटो नास्ती"ति प्रोतिरिम- भावाय प्रमेयमभ्यगन्तव्यम् । *ীৰহণাহির স্তী নিগমাধ্যমি, অষয়ম্বিনি रानुभूपये। स र प्रवृत्तिनियतिलामो मवहारः भूवलमापरिमानिकपन, उस सालपरिनिल्पनो थेनि दिया विकसः। पुतलगापि विकल्पोपागप परि- पोरस पिणम्, अभूतसरयेति । नाप-करमादिमपि पारन्यासादिमबहारमाना।

·" ( २८४ ) इति। तत्र प्रत्यक्षप्रमेयं तावन्न भवति, इन्द्रियव्यापारमन्तरेण प्रतीतेः । - नन्विदमयुक्तम्-व्यायतेन्द्रिय एव हि "इह भूवले घटो नास्ती"स्यवयुध्यते, नाऽधादिः । अत्रोच्यते-कचित्कस्यचिदभावः प्रतीयते, तेन यत्राऽभावः प्रत्येतव्यः, तद्ग्रहणायेन्द्रियव्यापारापेक्षा, नाभावग्रहणाय । कथं पुनरयं विभागोऽवसीयते ? उच्यते-भावग्रहणमात्रोपरतेन्द्रियच्यापारस्याऽप्यभाव- प्रतीविदर्शनाद्भावग्रहणमात्र एवेन्द्रियच्यापारापेक्षेति विज्ञायते । तथाहि- स्वरूपमात्रेण गृहादिकं प्रतिपन्नवतो देशान्तरगवस्याऽपि तत्र भावान्तरसत्तां जिज्ञासमानस्याऽभावावगमो जायते । न च शक्यते वक्तुं गृहीत एव तत्राऽपि प्रागेवाऽभाव इति । भावान्तरस्यैव तदानी बुद्धावनारोहात् । तेनेन्द्रियच्यापारानपेक्षाऽभावप्रतीतिर्नेन्द्रियकोति, न प्रत्यक्षप्रमेयं कैवल्यम् । न च वाच्यं प्रवृत्ति-निवृत्ती द्वे गती सर्वप्रमाणानाम् , तत्र प्रवर्तमान प्रमाणं भावसाधकम् , निवर्तमानं त्वभावसिद्धिनिवन्धनम् । या निवृत्तिः प्रमाणस्य स्वतस्तावदवगतिरूपा न भवति, सा कथमभावसिद्धिमाविर्भावयति । प्रवृत्तिस्तु *प्रमाणानामवगमात्मिकेति तां व्यवस्थापयितुमलम् । अथ प्रमाणनिवृत्तिरवगत्यन्तरं जनयित्वाऽभावं व्यवस्थापयति, पायातं तर्हि प्रमाणान्तरम् । अनुमानेनाऽभावग्रहणशङ्का-तन्निरासी। भवतु प्रत्यक्षात्प्रमाणान्तरम्, अनुमानात्तु मेदो नास्ति । दृश्यस्य हि सत्ता दर्शनेन व्याप्ता। दर्शनं निवर्तमानं दृश्यमपि निवर्तयति । व्यापकनिवृचिहि व्याप्यनिवृत्त्या व्यासा। व्याप्याच व्यापकावगविर- नुमानमेव भवति । , तपा सति सरसे केवलापरिन्ठेपाल यथाकामिपरिच्छेद नि. वक्तव्यमापततिः । सूक्ष्मकीटकण्टकाविश्वज्ञातेवपि निश्शङ्क प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो व्यवहार प्रसज्येत, प्रयलपुर- स्सरा विशेपजिज्ञासापलपिता स्यात् । द्वितीयेऽभावाल्य प्रमेयमभ्युपगत स्यात् । तदम्य पगमे तु नाऽय दोप। वभावानङ्गीकारे नास्ति शन्दोनकस्स्यात् । शारदीना यशानुमानम्, कर्मधीरे रोमानुमानञ्च प्रसज्ज्येत । "इद रजतमि"त्यस्य नद रजतमित्यनेन वापो न स्यात् । तदभ्युपगमे नाच दोष । अतोपि हेतोरभावाल्य तत्स्वान्तरमास्थयम् । *अवगमात्मिका तावदिति य पु पा ।

·. - ( २८५ ) तदिदमयुक्तम् । सर्वत्र हि व्याप्यं व्यापकञ्चाऽवगम्य, व्याप्तिरवसीयते इह च व्याप्या च्यापिका च निवृत्तिरेव, सा 'चाऽभावात्मिका न भावग्राहक- प्रमाणावसेयेति, न व्याप्त्यवधारणं सम्भवतीति कथमनुमेयता। लिङ्ग- भूतप्रमाणनिवृत्यवगमानवकृप्तेश्वाऽनुमानत्वासम्भवः' । तस्माद्भावग्राहक- प्रमाणाननुवृत्तिरेवाऽभावावगमं प्रसूते । 'तथाऽभावाख्यं प्रमाणम् । यच प्रमाणं यद्भावग्रहणयोग्यम् , तन्नि- वृत्तिरेव तदभावमवयोधयतीति, नातिप्रमङ्गदोपोन जायते । अतोऽभा- वाख्यमपि प्रमाणं स्वमहिम्नैव स्वविषयमुपकल्पयति, भावग्राहकप्रत्यक्षादि- प्रमाणपञ्चकवत् । व्यवहारानुपपत्त्याऽऽभावस्याऽऽवश्यकत्वकथनम् । अपि च कण्टकादिविरहिणि भूतलादौ यो निश्शङ्कः पादविन्यासादि- व्यवहारः प्रवर्तते, स वावद्भूतलमात्रपरिच्छेदनिवन्धनो नाऽभ्युपगमनीयः, कण्टकादिसंयोगिन्यपि प्रसङ्गात् । अथ केवलभूतलादिपरिच्छेदनिबन्धन इत्युच्यते । तत्राऽपि विकल्पनीयम्-कि केवलस्य भूतलादेः परिच्छेदादून्य- वहारप्रवृत्तिः ? अथ केवलाद्भुतलपरिच्छेदादिति ? तत्राऽग्रिमपक्षपरिग्रहे भूतलादिस्वरूपातिरिक्तकैवल्यपरिच्छेदाभ्युपगमादङ्गीकृतमभावस्य प्रमेयत्वम् । - ३ सा चोभयात्मिकेति मु पु. पा । २ अनुमानतेति मु पु पा । तच्च प्रमाणमिति मु पु पा । अभावाख्य प्रमेयं भावग्राहकप्रमाणह्यते उताऽभावप्रमाणेन गृह्यत इति द्वेधा विकल्प । तत्र प्रत्यक्षेणाऽभावो गृह्यते इति न वक्तु शक्यते, इन्द्रियसनिकभिावात् । अत एवोक्त कुमारिलभट्टेन- " तावदिन्द्रियरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मति । भावाशेनंव सयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि" ॥ (श्लो या अपश्लो १८) इति । चक्षुरादेरिन्द्रियस्याऽधिकरणग्रहणेनवोपक्षीणत्वात् । अभाव प्रत्यक्षेण गृहीतु न शक्यते । निर्विकल्पकेनाम्भावस्मयंत इति कपन बिदुपा न शोभते प्रतियोगिविशेषितपस्याऽ- भावस्य सर्वदा निर्विकल्पकागोचररवात् । नाऽप्यनुभानमभाव ग्रहीतुमीष्टे तदनुमाएकलिङ्गा- भावात्। उपमानार्थापत्योरनवसर एव । अतस्तदुपलम्भकप्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकाप्रवृत्ते. रनुपलब्धिनामक पष्ठ प्रमाणमङ्गोकर्तव्यम् । तच्चाभावास्य प्रमाण स्वमहिम्नव स्वविषय- मुपस्थापयति । अत्रेदमनुमान बोध्यम्-अभावस्स्वानुरूपेण प्रमाणन गृह्यते प्रमेयत्वात् भाववदिति ।

·- ( २८६ ) पश्चिमपक्षावलम्बने तु भूतलमानपरिच्छेदे जाते 'सूक्ष्मेषु कीटकण्टकादिष्व- नवगतेषु व्यवहारो यदि प्रवर्तते, तदा सूक्ष्मकीटकपटकजिज्ञासा निष्फला भवेत् । प्रयत्नपूर्णिकया हि जिज्ञासया केवलभूतलपरिच्छेद एव लब्धव्यः । स चेद्विनापि प्रयत्नं लब्धः, निष्फलं प्रयत्नपूर्वकं सूक्ष्मकीटकण्टकाद्यन्वीक्ष- णम्' । कैवल्यपरिच्छेदस्य प्रयत्नमन्तरेणाऽवगन्तुमशक्यत्वाद्युक्त एव - प्रयत्नः। दृश्यादर्शनं ह्यभावावगमे कारणम् । न च सूक्ष्माः कीटकण्ट- कादयः प्रयत्नमन्तरेण दृश्यतामापद्यन्त इति, 'दृश्यत्वोपपत्तये युक्कैव प्रयत्न- पूर्विका जिज्ञासा । अपि च शशादीनां शृङ्गाधनुमानं स्यात्, अभावस्याऽपरिच्छेधत्वात् । अभावस्य तु प्रमेयत्वे बाधितविषयत्वेनाऽनुमाननिरोधो युक्त इति । प्राभाकरमतेन सिद्धान्तः। उच्यते- भावानामवगतिविविधा -एका तावद्भावान्तरसंसृष्टविषया, अमुमय व्याप्तिमुखेन वातिककारस्तक्षेपेण प्रादीदृशत् । यथा- "भावात्मके यथा मेये नाऽभावस्य प्रमाणता ।। तथाऽभावप्रमेयेऽपि न भावस्य प्रमाणता" ॥ (श्लो वा अ. इलो ४६) इति । तथा च प्रतीतिसिद्धत्वेनाऽभावस्याऽपन्हीतुमरावयत्वात् । अनङ्गीकारे बापव्यवहारानुपपत्ति- रूपवाधक्तकस्य सत्त्वाच्च, तद्ग्रहणायाऽनिच्छता भवताऽभावास्य प्रमाणान्तरं स्वीस्तव्यमित्ये- तत्सर्व मनसि निधायाह-तथाहीत्यादिना-प्रमाणपञ्चवदिस्यन्तेन । पलक्ष्णेषु इति मु पु पा । २ अन्वेषणमिति म पु पा । ३ दृश्यत्वापत्तये इति म पु पा । ४ अनुमानविरोध इति. म पु पा । ५ मुद्रितपुस्तके भूतलादिभावानामवगति इत्येव दृश्यते । म. म.चिरपरमिश्राणरे पुस्तके देधा इति तेस्सशोधितोऽस्ति । सपुस्तक तु दण्येवेति पाठो दृश्यत । भाष्यपरिशिष्टे स्वरूपापलन्धिर्भूतलादतिविधा-एका अर्थान्तरससर्गवती, अपरा भूतलब विषयनि पाठो दृश्यते। तन्त्ररहस्येऽपि द्विविधा तावद्भूतलादीनामवगतिरिति पाठो दृश्यते । अतस्तदनुसारेण द्विविधेति पाठोऽस्माभिस्सन्यवेधि इति विज्ञेयम् । 'बोद बोध्यम् । अधिकरणस्वरूपानिरिक्तोऽभाव प्राभानरमीमासानं स्वीक्रिया । तत्रातिरिक्ताभाववादिभि दोपा उदघाटिता, तान् परिबिहोर्युस्स्वसिद्धान्तमादापन्यस्यति। उच्चत इति। अयम्भाव । तथा हि-एवा भावान्तरसमुष्टविषया, अपरा तदेवविश्या प, बनन्तरोक्तापिद्विविधा-प्रतियागिनि दृश्ये च । तत्र दुपये प्रतियोगिनि या तदर विषया ·( २८७ ) अपरा च वदेकविपपा। याऽपि च तदेकविपया बुद्धिा, सापि द्विविधा- 'प्रतियोगिनि हरयेऽदृश्ये च। तत्र दृश्ये प्रतियोगिनि या तदेकविषया बुद्धिः, सैव तस्य प्रतियोगिनोऽभाव इत्युच्यते। योपि हि प्रमेयमभावम- परमाह-सोऽपि प्रतियोगिनि दृश्ये तदेकविषयां बुद्धिं वावदवश्यमभ्युपैति । न हि संसृष्टविषयबुध्युदयेनाऽप्यदृश्ये प्रतियोगिन्यभावोऽवगम्यते । किञ्च दृश्यादर्शनमभावावगमे प्रमाणम् । न च प्रमाणमन्तरेण प्रमेयसिद्धि- रस्तीचि यत्राऽभावोऽभ्युपगमनीयः, नत्राऽवश्यं दृश्यादर्शनमाश्रयणीयम् । "तुल्योपलम्भयोग्यार्थान्तरदर्शनेन दृश्यानुपलम्भोऽवधार्यते । अतो 'हरये प्रतियोगिनि तदेकविपयोपलब्धिरेव चरमभावोऽस्तु । "ननु यद्यभावो नास्ति, कथं तहि यत्र प्राक् संसृष्टयुद्धिरासीत् , तत्र उदेकविषया चुद्धिराविर्भवति, प्रध्वंसाभावाम्युपगमे तु सा स्यात् । अपि च विनाऽपि तदेकविषयां बुद्धिम्, अभावावगतिरस्ति । अनुमानाघेकविपयाणां भावानामनुमानायभावेऽभावो दृश्यते । तत्र तुल्योपलम्भयोग्यभावान्त- बुदि, सेव प्रतियोगिनोभाव, उपा च पस्मिन्दृश्ये प्रतियोगिनि या तदेकविषमा बुदिः, सा तदभाव इति विशेषतो व्यपदिश्यते-~भूतले पटाभाव इति । अतो भूतले पटो नास्तीत्युक्ते पटे पे भूतलमात्रस्य वोप इत्युक्तं भवति । प्रतियोगिनि दृश्यत्वञ्चायतप्रमितस्यायन इन्चापतिरिक्तवादिमिरवरपमुररीकरणीयम् । नन्पपासक्त तिपेपस्यमा- पर्यंत, "प्रसस्त हि निषिभ्यत" इति न्यायात् । संव दृश्यता, सा प गुरुमवे शानविशेष इति, वर पर्मिक्त्सनातो धर्मग्लाना लापवात् । बभावशानमनुयोगिज्ञान, प्रतियोगितानश्चापेक्षत इत्यभाववादिना स्वरूपज्ञानमभाव- भानारत्रामेप्टम्पम् । अत एव कुमारिलमट्ट पाह-~ "स्वरूपमा दृपया र परचाविविस्मरपि । "वान्यनास्तिता पृष्टस्तव प्रतिपयन" ॥ इति । लोमिलस्परित सामनाराम इति । तस्य भावान्तरेण तत्सगिए दूसपश्यप च । सर ये दुग्यो प्रतियोगित सदेविया रि, सेव तेषां प्रतियोगिनामभाव इत्युनो डिप पुना। प्रतिमानिए इनेए भी रापुस्तक महितपुस्तके पदुमा । तुम्पोतभोपाल म.पु पा। दुपयोगिरिरातकोनियति मा.! भारतभागनिष्टमासना। प्रागादिभिपतुरिया भारेर पार स्माभाग पिरपमभागस्लिो, पिरमापारा दिर प्रस्ति ।

·( २८८ ) कविपया चुद्धिनास्ति, अथ चाऽभावोऽवगम्यत इति तदेकविषयबुद्धि- व्यतिरेकेणाप्यभावोऽवगम्यत इति । अत्राऽभिधीयते--यस्याऽपि मते प्रध्वंसाभावस्स्वीक्रियते, तमपि प्रति पर्यनुयोगोऽयं शक्यते 'दातुम् । यस्य यत्र भाव आसीत् , कथं तस्य तत्राऽभावः १ इति । स चेत् पर्यनुयुक्तो ब्रूते-यत् कारणोपनिपातवशेन वस्मिन्नेवाऽभावो जायत इनि, ततो वयमपि वदितुं शक्ताः कारणोपनिपावा- देव तदेकविपया बुद्धिराविर्भवतीति । यथैव स वादी प्रध्वंसाभावस्य कार- णमाह, तथैव तदेकविषयाया बुद्धरपि वयं वदितुं क्षमाः। अथोच्येत-- मुद्गराभिघातादिः क्षणिकोऽभावस्य कारणम् , स कथं कालान्तरे तदेक- विषयां बुद्धि जनयति ? इति । हन्त तईि कपालमालाद्युत्पत्तिस्तदेकविषय- बुद्धिः कारणमस्तु । *एतेन देशान्तरनीते वस्तुनि तदेकविपया बुद्धिा- ख्याता । अत्राऽपि देशान्तरं नीतस्य वस्तुनस्तत्र स्थितिरेव तदेकविषय- बुद्धिनिमित्तमित्याश्रयणीयम् । ननु च भवतु स्वकारणोपनिपातात्तदेकविषया बुद्धिः, संसृष्टविषयाऽपि तु किमिति न स्यात् १ तस्याः कारणविनाशात्सा न स्यादिति चेत्, अङ्गीकृतस्तहि नाशापरपायोऽमावः। उच्यतेन वयमपि संसृष्टयुद्धेः कारणं विनाशं ब्रूमा, किन्तु भावान्तरोदय एव कारणमिति त्रूमः । ननु निरन्वयविनाशिनीनां बुध्यादीनां कस्य भावान्तरस्योदयो विनाशः' । . मात्रपर । गुरुमतानुयायिनामभाव इति 'यस्तुभयोस्समो दोप' इति न्यायान् । नास्तिशद्वस्तत्तदधिकरण- नाश्च स्वरूपमात्रपरश्चेति । परिहरति अभाववादिमते यत्र प्राक् समृष्टबुद्धिरासीत्, तथाऽभावबुद्धिमुद्गरपाता. दिकारणवशादित्युच्यते। तहिं पानाकरैरपि वस्तु शक्यते तत एव तदेशविपया बुद्धिष्तयत इति। *प्राक् यत्र देशे घट आसीन्, ततोऽपसारितश्च तवाऽपि देशान्तरस्थितिरवाम्भावप्रतीते मूले भविष्यतीत्यारा मनसि निधाय पूर्वोक्नमेव कारणमतिदिशति एतेनेत्यादिना-व्यापा- समित्यन्तेन । 'मुद्रितपुस्तके दातुमिति नास्ति । २ अरोच्यत इति. मु पु या । ननु निरन्वयविनारिषु बुद्धिप्रतिषु रुष विनाशस्य समधनमित्याशाया बुद्ध्या- देमिणस्पस्पारस्थानमेव भावान्तरोदयोगन्तव्य इवनिप्रेत्याह-"नन्दित्यादिना तर भावान्तरस्पोदयोऽवगन्तव" इत्यन्तेन । 3 ·- ( २८९ ) उच्यते--धर्मिणः 'स्वरूपमात्रेणाऽवस्थानमेव तत्र भावान्तरोदयोऽवगन्तव्यः। ननु किमिदं स्वरूपमात्रम् ? न तावत्स्वरूपमेव, तस्य धर्मोदय- कालेऽप्यविनाशात् । तस्माद्धाभाव एव धर्मिणस्स्वरूपमात्रमित्यङ्गी- करणीयम् । उच्यतेन भावातिरिक्तोऽभावोऽङ्गीक्रियते । भाव एवत्वे- काकी, सद्वितीयश्चेति द्वयीमवस्थामनुभवति । तत्रैकाकी भावस्स्वरूपमात्र- मुच्यते। योऽपि चाऽभावाख्यं तत्त्वान्तरमभ्युपैति, तेनापि तावदेकाकि- भावोपलम्भनमाश्रित्य, अभावप्रमितिरङ्गीकरणीया । न ह्यप्रतीते भावेऽभावः प्रतीयते । तत्र कीदृशस्य तावद्भावस्य प्रतीतिरभावावगती निमित्तमिति चिन्त- नीयम्-कि सद्वितीयस्य ? अथवाऽभावविशिष्टस्य ?, अथवा भावाभावा- नपेक्षस्यकाकिन इति ? "तत्र न तावत् सद्वितीयस्य भावस्य ज्ञानपुरस्सरम- भावज्ञानं सम्भवति, घटवति भूतले प्रतोते तदभावावगमप्रसद्भात् । नाऽ- प्पभावविशिष्टभावावसायनिमित्ताऽभावावगतिः, आत्माश्रयदोपप्रसङ्गाद । अभावं हि प्रतीत्य, तद्विशिष्टं भावमवसाय, अभावः प्रतिपत्तव्य इत्यभावाव- गतिरेवाऽभावयोधोदये कारणमिति, व्यक्तमात्माश्रयत्वम् । - स्वरूपमात्रेणाऽवसानमिति मु पु पा । *विद्यमानस्यैवेति मु पु पा । २ नन्वभावानङ्गीकारे यत्र मुद्गरपातादिना कपालमालोत्पत्तौ तदेकविपया बुद्धि , स्तन पश्चात्ससृष्टविपया न स्यादित्याशङ्कयते, तहि~~अभाववादिनो मते ससृष्टबुद्धि किमिति न भवतीति पर्यनुयुक्तो भावविनाशादिति ब्रूयात्तीभावस्याऽधिकरणस्वरूपवादिना गुरूणामपि तथा स्यादित्युतरम् । वयमपि बिनाशमङ्गोकुर्म । स तु भावान्तरोदय एव । यतो हि भाव एवैकाकी, सद्वितीयश्चेति द्वयीमवस्थामाप्नोति । तत्रकाको भाव एव विनाशशद्वेना. भिधीयते । अभाववादिनो मतेऽपि तादृश्यवस्थाऽवश्यमङ्गीकर्तव्या । "स्वरूपमात्र दृष्ट्वाड- पोत्यादिप्रमाणोपन्यासेन प्रागवादिष्म । एतत्सर्वमभिप्रेत्या"ह~-"ननु किमिद स्वरूपमार- मित्यादिना तकाकी भावस्वरूपमात्रमुच्यते" इत्यन्तेन । भावविशिष्टस्यति मु पु पा। * अभावप्रतीतावधिकरणप्रतीतिरपेक्षिता, अङ्गीक्रियते च सर्वेरपि तीर्थ दरं । कीदृशस्याऽधिकरणस्य प्रतीतिरभावप्रतीते कारणमिति जिज्ञासाया तत् वेधा वस्नु शक्यते । सद्वितीयस्याऽधिकरणस्य प्रतीति , उताऽभावविशिष्टस्याऽधिकरणस्य प्रतीति , उत भावाभावान- पेक्षिण एकाकिनोऽधिकरणस्य प्रतीति । तत्र न प्रथम पक्ष क्षोदक्षम । घटवति भूतले प्रतीते तदभावप्रतीति कथं वारयितु शक्यते । न द्वितीय --आत्माययप्रसङ्गात् । अभावं प्रतीत्य, तनिशिष्टमधिकरणं गृहीत्वा, पश्चात्स एवाभाव प्रतिपत्तव्य इत्यभावावगति- 37 ·- किन 'भावप्रतीत्यनुप्रवेशिन्यामभावावगती ना भावास्यं प्रमाणान्तरं स्यात् । स्वरूपमानं दृष्ट्वाऽपि पश्चात्किश्चित्स्मरनपि । तत्राऽन्यनास्तितां पृष्टस्तदैव प्रतिपद्यते ॥" [ श्लो. वा. अ. परि. श्लो. २८] इति, अभावस्य प्रमाणान्तरत्वे युक्तिः। प्राक्तनभावस्वरूपावगतावेद चेदभावोऽपि प्रतीतः, न प्रमेयमवशिष्यते । प्रमेयानवशेपेऽभावो न प्रमा- णान्तरमवकल्पते । तस्मादेकाकिनी भावप्रवीतिरेवाऽभावप्रतीनिमित्त- मित्यास्थेयम् । अतोऽप्रतीतेऽप्यभावे स्वरूपमात्रं प्रतीयत इतीतरे- तराभावो मात्रशद्वेन प्रतिपाद्यत इति । अतो भावान्तरोदयादेव तदेकविष- ययुद्ध्युदयः। संसृष्टयुद्धयनुदयोऽपि स एचेति, न किश्चिद्रूपणम् । यच्च तदेकविषयबुद्धिव्यतिरेकेणाऽप्यमावोऽवगम्यत इत्युक्तम् । अत्रोच्यते-न प्रत्यक्षरूपैव तदेकविपया बुद्धिरभावरूपेप्यते, किन्त्वनुमा- नायात्मिकाऽपि तदेकविपया बुद्धिरुत्पद्यते । सैवाऽभाव इति व्यपदिश्यते । ननु च तदेकविषया यदि चुद्धिरभावः, कथं तईि घटाभावादिन्यवहारः । न हि तस्याः कश्चिदपि घटादिभिस्सह सम्बन्धोस्ति । उच्यतेन तदेक- रेवाभावावगमकारणमिति, स्वग्रहसापेक्षग्रहविषयत्वेनामाश्रयो वज्रलेपायते । अतो अगृहीतेऽप्यभावे स्वरूपमात्र विषया प्रतीतिरवश्यमङ्गीकर्तव्येति तृतीय पक्षोऽवशिष्यते । तावनवाऽभावव्यवहारोपपत्तावतिरिक्तस्याभावनामकस्प कि तत्त्वान्तरस्पोररीकरणेन । नीलपीतादिवत्तादृशतत्त्वान्तरस्याऽनुपलम्भात् । वायुपरमाणवोऽनीलरूपा, सलिलपरमाणको गन्धशून्या इत्यादावप्यनुमानेन तदेकविषया बुद्धिर्जायत इत्याशयेनाऽधिकरणप्रतीति पा विक- ल्य, अयमद्वितीययोर्दूषणेन तृतीयपक्ष रक्षोकरोति-~-"न हस्तीते" इत्यादिना-अभावातीते. निमित्तमित्यास्थयमित्यन्दन । अभावप्रतीत्यनुप्रवेशिन्या भावावगताविति म पु पा । २ "स्वरूपमात्र दृष्ट हि वेश्माचर्य स्मरन्पुन । तत्राऽन्ये नास्तिता पृष्टस्तदेव प्रतिपद्यत "॥ इति मु.पु दृश्यते। मीमासा. परिशिष्टेऽपि तथा चारित्यभिधादृशानुपूर्वीकमेव पद्यमुपलभ्यते। आकरानुसारी पाठोऽ- स्माभिमूले सन्निवेशित। ३ प्राक्तनस्वरूपावगतो इति. मु पु. पा.। ४ वभाव इति म पागे नास्ति । ५ अभावप्रतीवेरिदि मु.पु पा. प्रवीतिनिमित्तमिति मु.पु पा..

·विषयबुद्धिमात्रमभावोऽभिधीयते, किन्तु दृश्ये प्रतियोगिनि या तदेकविपया चुद्धिः, सा तदभाव इति व्यपदिश्यते । तेन यस्मिन्प्रतियोगिनि दृश्ये या तदेकविषया चुद्धिः, सा तदभाव इति विशेषव्यपदेशः प्रवर्तते । तेन "इह भूतले घटो नास्ती"ति किमुक्तं भवति ? दृश्येऽपि घटे भूतलमात्रमुपलभ्यत इति । तदेकविषया च संवित्तिस्स्वप्रकाशतया न प्रमाणान्तरमपेक्षते ।। अभाववादिमतेऽनवस्था, स्वमते तदभाव इति निरूपणम् । किञ्च-प्रमाणान्तरवादिनापि' प्रमाणाभावस्सत्त्वमात्रेणाऽभावबुद्धिज- नको नाऽभ्युपगमनीयः, किन्तु विदितत्वेन । तथाहि कस्यचिद्वस्तुनः कचिददृष्टस्य पुनस्तस्मिन्नेव दृश्यमानस्याऽदर्शनकालभाविनमभावं प्रतिपद्यते- "नासीदयमिहे"ति । तदा तत्र दर्शनाभावो निवृत्तः कथमभावावगमं जनयेत् ? यदि सत्तयाऽभावबोधः, ततो न भवेत् । बुद्ध्युपारूढस्य हि जनकत्वेऽतीतस्याऽपि सम्प्रत्यनुसन्धीयमानस्य घटत एवाभावयोघोपपाद- कत्वम् । यथा चतुरादिकं स्वसत्तामात्रेण स्वकार्यकारिं, न चातिवृत्तं स्वकार्य जनयति । लिङ्गच बुद्धिविपयापनं लैङ्गिकावयोषजनकम् , स्मर्यमाणमतीतमपि सन् स्वकालवृत्ति लैङ्गिकमनुमापयति, तथेदं द्रष्टव्यम् । एवञ्चाऽतीतस्यापि प्रमाणाभावस्याऽभारावगमकत्वाद, बुद्धयारूढस्य जनकत्वमङ्गीकरणीयम् । तत्र यदि प्रमाणाभावो यः, सोऽभावरूपस्तदा तस्याऽप्यवगतिविदितादेव "प्रमाणामावादङ्गीकर्तव्येत्यनवस्था"। यदि तु भावान्तरसंवित्तिरेव प्रमाणा- भावोऽभ्युपगम्यते, ततस्तस्यास्स्वपम्प्रकाशत्तया नाऽनवस्थाऽऽपद्यते । तथा . . प्रमाणान्तरामाव इति मु पुपा । २ तयेति मु पुपा । अतिपतितस्यति मु पुपा । . कारणादिति मु पु पा । प्रमाणान्तरवादिनोमतेऽनुपलब्धिलक्षणा प्रमाणानुत्पतिस्सत्तयाऽवयोधिका, शातत्वेन वेति देपा विकल्प.। तत्र प्रथम पक्षस्स्वापादो सर्वाभावप्रतीतिप्रसङ्गेन न सहटते। अतो विदितैवानुपलब्धिरभावप्रतीतिकारणमिति द्वितीय पक्षस्वीक्तव्यो भवति । तयाग्नुप- लम्बेरप्यभावस्पतया तभानमप्यनुपलन्धिप्रमाणगम्यमित्यनवस्येति दूषयति-तत्र यदीत्या- दिना-अनवस्थे"त्यन्तेन । स्वमते तु तदेविषया वृद्धिस्स्वयम्प्रकासतया न प्रमाणान्तर- भपेसते, अतोनुपलन्थे प्रमाणान्तरत्वं नास्ववल्लत इति, न तन्महिम्नाभावस्य प्रमेयत्व. क्लप्तिरित्यभिसन्यायाह-"यदि वित्यादिना-किमपरेण प्रमयाभावेने त्यन्तन ।

·( २९२ ) सति भावान्तरसंवितिरेव स्वयम्प्रकाशा प्रमाणामावरूपा प्रमेयाभावोऽस्तु, किमपरेण प्रमेयाभावेन । "घटो नास्ती"त्यादिशदप्रयोगोऽपि तस्यामेव स्वयम्प्रकाशायां भावान्तरोपलब्धौ युज्यते, न पुन "घंटो नास्ती"वि बुध्यन्त- रमाविर्भवति, चोध्यन्तरानवभासात् । योऽपि पदन्यासादिव्यवहारा, सोऽपि दृश्ये प्रतियोगिनि तदेकविषयबुद्धिनिवन्यन इति, 'दृश्यत्वोपपत्ये युक्तैव सूक्ष्मकएटकादिजिज्ञासा । तथाविधप्रतिपयुदय एव चाऽभावः । तेन तस्मिन्ननुमानमभावसाधक न प्रवर्तते । ननु यथा प्रमाणाभाव एवाऽवश्यम्भावितया प्रमेयाभावोऽङ्गीक्रियते, तथा प्रमाणसद्भाव एव तर्हि प्रमेयसद्भावस्स्यात् । प्रमेयसद्भाववादिनापि हि प्रमाणसद्भावोऽवश्यमाश्रयणीय इति, प्राप्तो वाद्यार्थापलापः । नैत- देवम्---अमेयस्य हि वहिरर्थस्य प्रमाणस्वरूपाविरिक्तस्य स्वरूपाप्रतिभासात् । प्रमितिर्हि प्रमित्येकरूपतयैव भासते, प्रमेयं नीलाद्याकारतया, अभावस्य तु स्वरूपावगविनास्तीति, न प्रमाणाभावादन्यः प्रमेयाभावः। प्रमाणाभा- वोऽपि च स्वरूपान्तरानवगमादेव, न भावान्तरप्रमितेर्भिद्यते । भावान्तर- प्रमितिश्च स्वयम्प्रकाशरूपा न प्रमेयतामनुभवतीति, प्रमेयमभावाख्यस्य प्रमाणस्य नोपपद्यते। प्रमेयासद्भावाच न प्रमाणान्तरमवकल्पत इति स्थितम् । सम्भवस्य प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम् । *ये पुनस्सम्भवाख्यं प्रमाणमिच्छन्ति-शतादिसंख्यापरिच्छन्नेषु वस्तु- प्वन्तर्गतविंशत्यादिसंख्यापरिच्छिन्नवस्तुग्राहकम् , तदनुमानान भिद्यते । तथा हि-ये महासंख्यायोगिनः, तेपामवयवेष्ववान्तरसंख्यायोगो दृश्यते । तेनाऽवयवानामवान्तरसंख्यायोगनियवसम्बन्धा महासंख्याऽवयववतिनीम- पान्तरसंख्यामनुमायतीति, व्यक्तमनुमानलम् । ऐतिह्य-लोक-प्रविभाना प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम् । ऐतिषमप्यप्रतीयमानमूलभूतप्रमाणान्तरं "पुरुषपरम्परावचनमा न दृश्यत्वापत्तय इवि यु पु पा। भावसाधमिति प्रभागेति मुना) ४ परिच्छिन्नवस्तु इति म पु नास्ति। पुरुष इति मु पु ना । *सम्भवस्य पौराणिकानामनिमतस्य "शते पश्चारादिवि न्यायेनानुमानाननिरेसन . मपुपा। ५ ·( २९३ ) प्रमाणतां प्रतिपद्यते । 'लोकोऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणव्यतिरिक्तः कश्चिन्नो- पलक्ष्यते । 'प्रतिभाऽपि नायनिश्चयसमर्थेति, न प्रमाणता प्रतिपत्तुमर्हतीति पञ्चैव प्रमाणानीति । प्रमाणान्तरत्वम्, सम्भवोऽप्यविनाभावादनुमानमेव । [प्रपा भा] ऐतिहम्-~"इति ह" इति निपातसमुदाय उपदेशपारम्पर्य वर्वते । तस्मात् “अनन्ताव सथेतिहभेपजाय" [पा म पा सू २४] इति पाणिनिसूत्रेण स्वाज्यप्रत्यय । तथा च इतिह-एव ऐतिह्यम् । उपदेशपरम्परा अनिर्दिष्टप्रवक्तृक वाक्पमित्यर्थ फरति । यथोक्तम्-~-"इति होचुर्वृद्धा" इत्यत्तिह्यम् । यथा "इह वटे यक्षस्तिष्ठति," इति । मागमान भिद्यते । सम्भवैतिायो प्रमाणान्तरत्व न युज्यते, प्रथमस्याऽनुमाने, चरमस्या- गमेन्तभावादित्यमुमथं पद्येनकेन सञ्जयाह कुमारिलभट्ट । यथा- इह भवति शतादौ सम्भवाद्यासहस्रात् । मतिरवियुतभावात् साऽनुमानादभिता ॥ जगति न बहु तथ्य नित्यमतिह्म मुक्तम् । भवति तु यदि सत्ये नागमाद्भिद्यते तत् ।। [ श्लो वा अ परि श्लो ५८ ] इति । एतत्सर्व मनसि निधाय सम्भवैतिहयो प्रामाण्य क्रमेण पराकरोति- ये पुनरि- त्यादिना-अनुमानान्न भिद्यत" इत्यन्तैन । सम्भवस्य प्रमाणान्तरत्वे 'ऐतिहमपीत्यादिना- न प्रमाणता प्रतिपद्यत" इत्यन्तेन च- -ऐतिहस्य प्रमाणान्तरत्वञ्च निरास्थदित्यवधातव्य विबुधैं । अत्र । मूले "लोके” इति सप्तम्यन्त पाठो दृश्यते । परमत्र लोक इति प्रथमान्त- पाठस्साचीयान् — प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त" इति वाक्यस्वारस्यात् । तदर्थ-लोकप्रसिद्धि । एव भवनाथ ---अभाववादे "अभावोऽपो ति शावर वचन न लक्षणपरम्, किन्तूक्तलक्षण- समाध्यमिति गुरुगतेऽस्य तात्पर्यभुषणयन् "न चाऽपर मानपञ्चक सम्भवतिह्यलोक- पसिदिहस्वदीर्ष प्रतिभालपम्" लय वि पृ १६५ ] इत्यनेन, लोकप्रसिद्ध प्रत्यक्षालगंतत्वात्, प्रमाणान्तरत्व निराकार्षीत् । अतो "लोक" इति प्रयमान्त पाठो मूले सन्यवेश्यस्माभिरिति ध्येयम् । २ वैशेषिका वदन्ति-ऋपीणा यत्रातिभं ज्ञान, तत्त् धर्मादिएकतीतादिविषयेषु च प्रमाणमिति । यथा-"स्वस्ते भ्राता आगन्ता", "सोमयाजी पुत्रोऽस्य भविता" चेति । इदमविचारितरमणीयम्-पतो हि प्रातिभ ज्ञाने नाज्यनिश्चायकम्, लिङ्गाभासजत्वात् । अत एव कदाचिल्लौकिकाना दृश्यते पथा कन्पका वदति-'श्वो मे भ्राताऽमिप्यतीति" । अपि च प्रमाणस्य निश्चयफलत्वात्, अस्य पानिश्वायकत्वान प्रामाण्यमित्याशयेनाऽह-~ प्रतिभापीति । अत ·- ( २१४ ) हस्वदीर्घयोः प्रमाणान्तरत्वशङ्का । ननु यदीर्घदर्शनादिन्द्रियपथा तिवर्तिनि हस्वज्ञानं, तद् प्रमाणान्तरं भवितुमर्हति । तथा हि-तत्तावन्न प्रत्यक्षम् , केवलहस्वदर्शने हस्वयुद्धथु- भावात् । दीर्घदर्शनन्तु हस्वदर्शनपूर्वकं भवतु प्रत्यक्षम् । तत्प्रतीती जातायां यदिन्द्रियातिपतिते स्वरूपमात्रेणाऽवसिते हस्वज्ञानं, वन प्रत्यक्षम् । नाऽपि वदनुमानम्, इस्वदीर्घयोः परस्परसम्बन्धनियमाभावात् । न शास्त्रम् । 'अपूर्वकार्यविषयत्वाभावात् । नोपमानम्, असादृश्यविपयत्वात् । न चार्थापत्तिः, इस्वत्वकल्पनायामसत्यां कस्यचिद्दीर्घत्वानुपपत्यापादक- स्याऽभावात् । तन्निरासः। उच्यते--परिमाणविशेपा एते-पदणुत्वं महत्त्वं दीर्घत्व हस्वत्वमिति । परिमाणञ्च प्रत्यक्षद्रव्यवर्ति प्रत्यक्षमिप्यते । तदाह भगवान् काश्यपः- "संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परवापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्य- समवायाचानुपाणी" [वै. द. ४. १. ११.] ति। तेन दीर्घत्वं प्रतियतः परिमाणविशेषज्ञानं हस्वे वस्तुनि जातमेव, किन्तु हस्वशद्धस्तत्र न प्रवृत्ता, तत्प्रवृत्तेीर्घप्रतीतिसापेवत्वात् । अल्पदेशव्यापि हि दस्वशद्धेनोच्यते, अधिकदेशव्यापि च दीर्घशद्वेन । हस्तादिसंख्याल्पत्वमहत्वाभ्याच देशस्या- ऽल्पत्वम्, महत्त्वश्च । पूर्वापरभावनियमेन च संख्याम्पत्वमहत्त्वेऽवधार्यते । तेन पूर्वसंख्यापरिच्छिन्नहस्तादिसंख्याव्यापि हस्तशद्वेनोच्यत इति, परसंख्या- "परिच्छिन्नहस्तादिनमितदेशव्यापिदीर्घशदवाच्यवस्तुप्रतीतिसापेक्षा इस्वशद्ध- प्रवृत्तिः । स्था ययोरल्पान्तरत्वेन साक्षात् न्यूनाधिकदेशव्यापिता न प्रतीयते, तुत्र दीर्घ-हस्वशदोन प्रवर्तते । हस्तादिना तु परिच्छिा तत्सं- दीर्घदर्शनादिति मु पु नास्ति २ पुनरिति म पु पा। ३ अपूर्वार्थत्वेति म पु पा । हस्वत्वमिति म पु नास्ति । ५ शब्देनेति म पु नास्ति। प्रमेयति दुपा। ४ ·। २९५ ) ख्यान्पत्त-महत्वेऽवघार्य तौ प्रयुज्यते। संख्यानाच परस्परं पूर्वापरभावः प्रत्यक्षसिद्ध एवेति न 'तत्र प्रमाणान्तरं व्याप्रियते । तस्माद्यथोदितलक्षण- विषयफलानि 'पञ्चैव प्रमाणानीति सिद्धम् । इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां प्रमाणपारापणे पष्टोऽभावनिराकरणपरः परिच्छेदस्समाप्तः । समाप्तञ्चेदं प्रमाणपारायणं नाम पष्ठं प्रकरणम् । प्रकरण- । 'तति मु पु नास्ति। २ ह्रस्वदीयो प्रमाणान्तरत्वोपन्यास--निरासी मूलेनैव निगदव्याख्याती। स्यादी प्रतिज्ञातमय "स्वरूपसख्यायंफलेषु वादिभि" इत्यादिना मतान्तरोपपादननिरसन. पूर्वक स्वोस्तमर्थ निगमयति-ययादितेति । तथा च अत पञ्चैव मानानि मानयन्ति मनीषिण इति वोव्यम् । अदं वाध्यम्---यासिद्धिता नारायणेन "स्वरूपसस्ये' त्यादिपद्यस्य प्रमाणपारा- यणस्यादौ पठितस्य व्याख्यानावसरे प्रमाणेयत्ताविप वादिनाम्मतान्युद्धतानि । [प्रप ११२] तान्यत्राऽनुसन्धेयानि । तत्र पञ्चप्रमाणवादिन प्राभाक्रमीमासका । ........."प्रत्यक्षमनुमा तथा। शास्त्रोपमानापती इति गुरोर्मतम्" । इत्यमृतकररावचनात् । यधिकरणस्वरूपाति- रिक्तस्याऽभावास्यस्य प्रमेयस्य पूर्वोक्तविषयासम्भवेन तद्ग्रहणापानुपलब्धिनामा प्रमाणान्तर न स्वोरारमहति । अतप्पट्नमाणीपक्षिणा परीवाद परिहतो वेदितव्य । प्रमाणषट्कपरिपपास्मोपोलर नया- "राम पाएनयो लोके याभिस्सोनारस" ॥ [ का रा बा का सं ७१ दलो ८] इति पयामपन्यस्तम् । तदापता, न वस्नुगत्या । "सोनापत" इत्या "सर्व विमुस्पत" इनि पाठ उपलम्पते। बास्पानिपत पकनर सन्धि-वित्रह-पाना-सन-पी. भावगंधासा लोर सन्ति, याभिलिभिस्सर्व वस्तुगत राना विमृरपवे इत्येवमेवेदं वचन मास्यातम् । बमपरस्य वारयस्थासति मुरूमागधन्यत्र वाटपायोगाद, प्रररपापा । एवेन "बाप प्रमाणानि । तपा प श्रीमहामाप "राम पारो लोक याभिस्सयोन. दम्पर" पाहिबारपदीपिकावरत प्रत्यू वेतिमम् । - ·( २९६ ) परिशिष्टम् । अधिकरणस्वरूपापेक्षया भावा नाऽतिरिच्यत इति गुरुमतम् । नास्तीत्यस्य-न प्रमीयत इत्यर्थ इत्यमुमभिप्रायम्, "तस्मात्वायंप्रत्यस्तमयानास्तीत्यनेन पूर्वोक्तस्यैव लक्षणस्य साधु- तोच्यत" इति वृहतीवाक्यव्याख्यानावसरे ग्रन्ययारो व्यसोशदत् । स च व्यास्यासन्दर्भोऽ- पस्तादुद्धियतेऽस्माभिजिज्ञामूना सुखावगतये । "तस्मात्-~-कार्यसमधिगम्यत्वात्सर्वप्रमाणनाम्, प्रमाण हि नाम करणकारकम्, सर्व कारक' कार्यसमधिगम्यम्, कार्यञ्च प्रमाणस्याऽयनिश्चयलक्षणम्, निश्चयश्च "अयमेव" इति सावधारणोऽनुभव , अक्धारणञ्चाऽर्थान्तराद्व्यवच्छेद । तदुक्त मतान्तरे- "अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति निर्णयः । नेष वस्त्वन्तराभावसविस्यनुगमादृते ।" श्लो वा अ परि श्लो १५] इति । तत्र यदानेन ग्रन्येन नास्तीत्यस्याऽसनिकृष्टस्याप्रमीयमाणस्य या प्रमाणाभाव, सोऽभाव-इत्यभावलक्षण कृतम् । श्लोकश्चाऽन भवति- यन्नाऽस्ति भूतलादो घटादि तस्याश्रमीयमाणस्य । योऽसौ प्रमाणविरह प्रमाणविपयेऽपि सोऽभाव ॥ इति । तदा पूर्वोक्तेनंव लक्षणेन निश्चयपर्यन्तमपि प्रमाणस्वरूप लक्ष्यत इति ज्ञायते, यस्मादर्थान्तरव्यवच्छेदोऽप्युपलम्मकसामग्रीसाकल्ये केवलोपलम्भलक्षण तत्प्रमाणानुत्पादक एव । तस्मात् कार्यप्रत्यस्तमयात्प्रमाणकार्यसविदनुदयात्केवलोपलम्भादिति यावत्-नास्तीति व्यवहारो यस्मात्, तस्मादरनेन पूर्वोक्तस्यैव प्रमाणलक्षणस्य साधुतोच्यते। यदि हि यावदन्य एवाऽभावो नाम भावात्, तदा पूर्वोक्त प्रमाणलक्षण सर्वमेवाऽसाधु स्यात्, तन्मात्रेणाऽभावान- बामात् तत्पुरस्सरवस्तुनिश्चयाभावात् अनिश्चयफलस्य प्रमाणत्वानुपपते । अप्रमाणञ्च प्रमाणमिति लक्षणमात्र बालजल्पितमेव स्यात् [ ऋवि पं पृष्ठ १२२] इति । भाप्यव्याख्याने भाष्यपरिशिष्टेऽपि तन्मात्रोपलब्धिव्यतिरेकेणाभावो नास्तीत्यमुमर्थ न्यरूपच्छालिकाचार्य । तत्रत्योभ्य ग्रन्थ- "अभावप्रमाणविपर्यऽप्यप्रतीयमानस्य य प्रमाणाभावः, स एव तस्यायस्पाभाव', नापर न कश्चिद्भूतलाद्यधिकरणे घटायभाव इति, न प्रमाणान्तरमभावास्यमस्ति, प्रमेया- भावात् । प्रमाणाभाव एव प्रमेय इति चेत् । न । तस्याऽपि भूतलादिमात्रोपलब्धिरूपत्वात् । का पुनरियं भूतलादिभात्रोपलब्धि ? न तावत्स्वरूपोपलब्धिरेव, घटसयुक्तेऽपि स्वरूपाप- लम्भात् । तन्मात्रोपलब्च्यात्मकदृश्यानुपलम्भरूपाभावावगमस्पा केवलोपलब्धिश्चेत्, बङ्गी- कृत तहि कंवल्यं नाम स्वरूपान्तरमिति सिद्ध प्रमेयान्तरम् । बोच्यते--स्वरूपोपलधिरेव भूतलादेद्विविधा--एकाऽर्थान्तरससर्गवती, भूतलंक विपया। सा द्विविधा प्रतियोगिनि दृश्य बाश्ये च । माय तत्र दृश्ये प्रतियोगिनि ·( २९७ ) या भूतलकविषयोपलब्धिः, सा पटाद्यनुपलब्धिः, संव चाऽभाव इति न किञ्चिद्रूपणम् । येऽपि चाऽभाव प्रमाण वदन्ति, तेऽपि चाऽप्यनवधारिते ह्यभावे तन्मात्रोपलब्धिमिन्छन्त्येव । तथाचाह.- "स्वरूपमात्रं दृष्ट्वाऽपि वेश्माद्ययं स्मरन्नपि । तान्यनास्तिता पृष्टस्तदेव प्रतिपद्यते ।" श्लिो. वा. अ. परि. श्लो.] इति । ननु यत्राऽर्थान्तरससर्गवती धीरुत्पनामयं तर तन्मात्रीपलब्धिरुपपद्यते । यद्यन्तिरस्य तवाभावो न जातः ? उच्यते-शस्यमभावेऽपि वक्तुमिदम्, 'यस्य यत्र भावधीरासीत. कप तस्य तत्राऽभावः ? इति । अयाऽभावस्य कारण बूपात्, तदा तन्मात्रोपलधेरेव तत्कारणमस्तु । अथ मतम्- मुद्गरप्रहारादिक. क्षणिकोऽभावस्य कारणम्, निवृत्तऽपि च तस्मिन्कुतो भवेदिति । यदि कपालमात्र तन्मात्रोपलब्धि जनयति, नार्यान्तरसहितम् । अर्थान्तरमहितन्त्वन्तिरससर्ग- वतीम् । यत्र तु प्राक् संसर्गबुद्धिांता, तत्र पटादी देशान्तरस्थिते कपालादिजन्मनि या निमित्त स्थित एव तन्मात्रोपलचिर्नाऽनुपपन्ना । ननु भवतु प्रतियोगिनोऽन्यत्र स्थिती विस्ता- पान्तरोदय वा तनिमित्ता तन्मात्रोपलब्धिः, ससृष्टबुद्धिस्तु किमिति नोत्पयते, निमितविना- न हि भवन्त' प्रध्यसाभावमिच्छन्ति । अहो वत ! स्वदर्शनप्रमेण भोदितम् । न हि वर्ष संसृष्टबुद्धरनुत्पत्ति तबुद्धरनुत्पत्ति तन्मात्रबुद्धेरन्यां मन्यामहे, नापि तलारणविनासमन्यम्, तत्कारणोदयात् । ततश्च तन्मादिकारणोपनिपालादर तन्मान- पुदयात् संसृष्टबुद्धिकारणाभावात् तदनुत्पत्ति । ये तु व्यतिरेकिविनाशाम प्रध्यसाभावमाह, तन्मतेऽपि व्यतिरेकिशि तस्मियातेप मिमिति भावस्य प्राग्वदुपलपवाभाव इति । ननु 'भूतले पटो नास्ति' इति प्रत्यक्षा बुदिरेव बोध्यमुपाल्पयति । उच्यते-बोध्यावगमानुमेया सा, न प्रत्यक्षा, तहि सा सवेयमुप- कल्पयति । सत्यमस्वैपा सवित्, साकितन्मायोपलधिरेव, मन्या वेति चिन्त्यताम् । तत्राच्या न युज्यते, सवेद्यान्तरस्य न्यायानुसारेणाऽपटमानत्वात् । यस्य याभाव', तस्य तर इस्पानुपलधिरभावकादिनापि तावदाथयणीया। तत्र सेवाभावोस्तु, अलमन्यनामावेन । अस्य शालिकोक्तस्य निराकरण विधिविवेकरय पदार्थो न प वारपार्ष." इति धारा- प्लोक सामायो न्यायणिका [५६३-८०.] शास्त्रीपिकापास्तचरनुपलभिप्रकरण- सोपन्यास-निरासो [.८३ ८७ प्रष्टव्यो। घाभावात् ?

·- परिशिष्टम् । ताकिका --अधिकरणस्वरूपामावादिना प्रानाकरमीमासकानाम्मतेऽधिकरणानामान- न्त्येन, एकस्मिन्नाऽऽधाराधेयभावानुपपत्या, शब्द-गन्ध-रसाभावानामप्रत्यक्षत्वापत्वा चेति दूपण- प्रयेण दूपरन्तोऽधिकरणस्वरूपातिरिक्ताभावस्य तत्त्वान्तरत्वमयुगच्छन्ति । इदमविचारि- तरमणीयमिति गुरुमतममंना मन्यन्ते । तेपामयम्भाव,1 तथाहि अभावस्थाऽधिकरणात्म- करवे यथाविकरमानामानन्य मन्मते, तथा भवन्मतेऽतिरिक्ताभावस्थानन्ताधिकरणसम्बन्ध- कल्पनागौरव तुल्यमेव । अपि चाऽतिरिक्ताभावरूपमिकल्पना चाऽऽपतति । अतोऽभावस्या- धिकरणात्मपरवे आनन्त्यदोप लावयोरुभवोस्समान, तया परिहारोऽपि, “यस्तुभयोस्समो दोष इति न्यायात् । यच्चकस्मिनाऽऽधाराधेयभावानुपपत्तिरिति द्वितीयो दोष, स इत्य परिहतंव्य-घटा- भावे पटाभाव इत्ययाऽभावाधिकरणकोऽभावोऽधिकरणात्मक इति निर्वचनपटुभिस्ताकि करभ्युपगम्यते । तवाय प्रश्नो जागर्ति-कथमेकस्मिन्नाऽऽधाराधेयभाव इति । यदि तावारतावच्छेदकाधेयतावच्छेदकभेदादाधाराधेयभावस्समयते। तहि सेव रोतिस्सर्व- श्राऽभ्युपगम्यताम्, किमर्षजरतीन्यायेन, भवदीयो बाण एव भवन्तं प्रहरति । एतेन द्वितीयो दोप प्रत्युक्तो वेदितव्य । पश्च तृतीयो दोष उक्तदाब्द-भान्ध-रसामावानामप्रत्यक्षत्वापत्तिरिति । तत्परिहा- रश्चेत्यम् + तत्तदधिकरणाना तत्तद्रूपत्वेन तत्तविन्द्रियग्राह्यत्वाभावेऽपि तत्तदभावत्वेन रूपेण प्रत्यक्षत्वसम्भवात् । अत एव नैयायिकैकदेशिभी रूमाभावे रसाभाव इत्यत्र रूपाभावधिकरण- करसाभावस्य रूपाभावानतिरिक्तत्वेऽपि तस्य रूपाभावत्वेनैव चाक्षुपप्रत्यक्षविषयता' न तु रसाभावत्वेन । एव "गृहे शब्दो नास्ती"त्यादौ गृहनिष्ठशब्दाभावस्य गृहस्वरूपस्य धोत्रेन्द्रि- यामाह्मत्वेऽपि उदाभावत्वेन श्रोपाह्यत्वे न किञ्चिद्वापकम् । किञ्चककस्य वस्तुनः एकरूपत्वेन तदिन्दियग्राह्यत्वम्, रूपान्तरेण च तदिन्द्रियाग्राहात्वमिति नियामाभ्युपगमस्य ताकिकसम्मतत्वात् । स्थलन्तु प्रागेव प्रादीदृशाम । अनेन तृतीय दूषणं निरस्तम् । स्तोभावस्याधिकरणात्मकत्वे न किञ्चिद्वपणम् । अपि तु लापवमप्यस्ति, अतिरिक्तस्या- भावस्याइनभ्युपगमात्, वर धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनेति न्यायात् । अत्र मतदपमस्ति । तथाऽध मतम्---ज्ञानविधे गत्मकत्वमभावति । तापक्षा- वलम्बिनामयमाशय यस्मिन्काले भूतले घटाभाववत्व भवताभ्युपगम्यते, तत्कालोत्पपानि तद्भूतलविषयकाणि "भूतले घटो नास्ती"त्याकारवाणि ज्ञानान्येव "भूतले घटो नास्तीति प्रवाती घट्त्वनिरूपितानुयागिताप्रकारेण भासन्त इति पाभिप्रायः । इदमेव प्रभाकरमिथ- बालिकनाथमिधरोनिमतम् । अपरञ्च मत कारक्षिात्मकत्वमभावस्व । तत्पशावलम्विनामय माव- पस्मि- न्काले "भूतले घटो नास्ति" दत्तत्काल एव "भूतले पटो नास्ती ति प्रतीतो घटत्व- 4 ·इदमादाय विशिष्टनिरूपितानुयोगिता प्रकारेणाऽवभासत इति । इदमेव गुरुमतानुसारिणामेकदेशिना मत ब्रह्मानन्दगोड आगमवाघोदारप्रकरणे [लघु च. पृ. ४२८ ] उपन्यस्थति स्म । प्राभाकरप्रस्थानस्य पूर्वापरविरोध केचन विमर्शकपदवीमारदास्समुद्भावयन्ति । परमस्मिन्त्र- णिहितेन चेतसा विमृश्यमाने इदमायाति यदिदमेकदेशिना मतमिति न दोपः । अभावस्य ज्ञानात्मकत्वे विषयतासम्बन्धनाचाराधेयभावो वक्तव्यः। स चन सम्भवति, तस्य वृत्त्यनियात्मकत्वादिति शङ्का समुन्मिपति । अद समाधानम्---यद्यपि विषमतासम्बन्धस्प वृत्तिनिपामवर न सम्भवति । तथाप्यतिरिकताभाववादिनो मते पया स्वरूपसम्बन्धन वृत्तित्वमुररीक्रियते, तया ज्ञानात्मकाभावस्यापि स्वरूपसम्बन्धेन वृतित्वे न कश्चिद्दोषः। प्राभाकररात्मनस्सर्वेषु ज्ञानप्वाश्रयविषया भानाभ्युपगमाच्च । स्वयम्प्रकारात्वाभ्युपगमेन प्रत्यक्षत्वात्, ज्ञानत्वेन बहिरिन्द्रियाग्राह्यत्वेऽपि घटानावत्वेन बहिरिन्द्रियग्राह्यत्वम् । एतेन "भूतले घटो नास्ती"ति प्रतीतो घटाभावत्वेन स्वात्मज्ञानस्य विषयता, उत पुरुषान्तरोयज्ञानस्य वेत्यादि दूपणजात पराकृतमिति वेदितव्यम् । अभावविपये चतुष्टयी गतिर्दृश्यते । ताऽभावो नाम वस्तुप्रतियोगिको वस्त्वनुयोगिको वस्तुभूतोऽतिरिक्तः पदार्य इति ताकिका', भाट्टमीमासकारचाऽतिष्ठन्ते। वस्त्वनुयोगिकोऽ- वस्तुप्रतियोगिकः कल्पितोऽभाव इत्यततवेदान्तिनो मन्यन्ते । यवस्त्वनुयोगिकोऽवस्तुप्रतियोगिकोऽवस्तुभूत इति तायागता अभ्युपगच्छन्ति । भावादन्योभावो नाम कश्चित्पदार्य एव नास्तिीति प्रामाकरमीमासका अभ्युपगछन्ति । किन्त्वधिकरणरूप एवेति प्राभाकराणां सिद्धान्त, इममेव प्राभाकरसिद्धान्तमद्वैतवेदान्ति- नस्स्वीकृत्य स्वाथयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूप मिय्यात्वजगत उपपादयन्तरतिसिरसा सर्वस्वभूतमद्वंतसिद्धान्त समर्थमन्ते, प्रपञ्चाभावस्याऽधिष्ठानभूतब्रह्मरूपत्वेन द्वतापत्तिञ्च- धारयन्ति । विज्ञानवास्निो बौदास्सम्बन्धम्, पमिणम्, धर्मश्च सर्वत्र भाररूपेणानुग तिररकुर्वन्तो पर्ममानमतदपावृतिरूप जगदिति वदन्तो भावपदार्यानयासालपन्ति स्म । प्रभाकरमिश्रस्तु- भावस्पैराकी, सद्वितीयश्चेत्यवस्थाइव स्वीत्य, एकाकिभावस्थल एर नास्तीत्यभावय- पदेशव्यवहारोपपत्तापभावो:तिरिकको न स्वीकतंच इति बोरमनिरामामेवेमा सरनिमय. सरीसरत्, पठे घाटय समाचरेदिति न्यायान् । अत एव शालिकाचार्ययोप गावर. মামামামাৰৰ নামকৰ মৰবাৰি নামৰবাৰাই নবানি सपमृत्याप्प पहान्।ि तथा पत्रको प्रन्यसन्दर्भ- "नन्देव प्रसन्न हि मंसितम्। रायते हि वनुमेता सपिदेवाग्नु, मामा समिति ।" विमोसमुपवार, सदिसतिरेकी नीलापातार पत्र पनि प्रार प्रतिपादितम्। अनायस नागारोनस्पते। के नामोनिगमम्पयहार एव । तदुपनि एमा नाम निसहान् परमासार्डमा, मी दुपहईम [ मी. मा. परिप.दि।

·( ३०० ) एतेन-योहीरतनयेन हमिश्रण महता परिकरबन्धेन प्राभाकरमतस्य खण्डनाप यत्तन्मतमवतारितम्, तत्सर्वमेवाऽऽनूनविशीर्णम् । तथाहि-~ "यत्तु केचिदभावस्य स्थाने तन्मात्रधीरभिषिक्ता, तत् तस्य परमुचितम् । गुरुधियमभावस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान् । प्रसिद्ध एव लोकेऽस्मिन् वृद्धवन्धु, प्रभाकरः" ॥ [स. स. परि. ४. पृ. ५७७ ] इति। अस्याऽयमर्थ - तन्मावबुद्धयधीन एवाश्मा. वोल्लेख इति वादिन प्रभाकरमिथ सोल्लुण्ठनमुपहसति-गुरुरिति । अभावस्य स्थाने पियम- भिपिक्तवान्गुरु. । तत् स्थाने समुचितम् । बुद्धवन्धु. प्रभाकर इति लोके प्रसिद्ध एव । यतो बुद्धोऽप्यभाव ज्ञानातिरिक्त नाङ्गोकरोति । प्रभाकरोऽपि तयेति सिद्धान्तसाम्यात् । एव बन्धुभावोऽवगन्तव्यः । अमरसिंहवचनमप्यत्रानुकूलम् । "गौतमश्चाऽर्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च स॥" इति । इदञ्च पूर्वोक्तप्रकारेणापहस्तितमिति मन्तव्य सूरिभिः ।

·'विमलाञ्जनं नाम सप्तमं प्रकरणम् । प्रकरणाप्रतिज्ञा। 'अपौरुषेये सम्बन्धे सिद्धे शद्वार्थयोद्धयोः। प्रामाण्यं वेदवाक्यानामिति स प्रतिपाद्यते ॥१॥ इति । यदि पौरुपेय एव शदानामथुस्सह सम्बन्धो भवेत्, तदा प्रमाणान्तर- गोचरेष्वेवाऽर्थेषु पुरुषाणां सङ्केतकरणशक्तः, 'अपूर्वकार्यात्मनि च वेदार्थे "प्रमाणान्तराणामवकाशाभावेन तत्र सङ्केताभावात्, असङ्केतिते "चाऽवाचक- त्वाभ्युपगमात् दुर्लभमेव वेदवाक्यानां प्रामाण्यमापद्यत इति, अर्थवानेवाऽ- यमपीरुपेयशद्वार्थसम्बन्धप्रतिपादनयत्नः। वैशेपिकमतेन पूर्वः पक्षः। 'तत्र शदार्थसम्बन्धं पोरुपेयं प्रचक्षते । जगदीश्वरनिर्माणं वदन्तो वेदवादिनः ॥२॥ इति । ६ । अस्य प्रकरणस्य निर्मलाञ्जनमिति नाम मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते । गपुस्तकेप्येवमेव दरीदृश्यते । रामानुजाचार्यविरचिते तन्त्ररहस्ये शास्त्रपरिच्छेदे तु विमलाञ्जनमित्येवाऽस्म नाम निर्दिष्टमस्ति । [तं र पृ २५ ] खपुस्तके विमलाञ्जन मिति सशोधित पाठो दृश्यते । इदमेव प्रकरणस्य नामोचितमिति मत्वा, तदेव शीर्षके निवेशितमित्यवधेयम् । २ अस्मिन्प्रकरणे शब्दार्थयोर्यो वाच्याचकभावसम्बन्ध, स पौरुषेय इत्याशङ्कप, तस्यापौरुषेयत्व व्यवस्थाम्यत इति, प्रकरणप्रतिपाद्यो विषय प्रतिज्ञात इति ध्येयम् । 3 अपूर्वात्मनीति म पु पा। ४ प्रमाणानामिति भुपु पा । वाचकेति मु पु पा । अभ्युपगमे इति मु पु पा.। आपद्यत इति मु पुपा । शब्दार्थयोत्सबन्ध पौरुषेय , अर्थादीश्वरप्रणीत इति वदता ताकिकाणा शडका पधेनाऽनेनोपन्यस्यतितति । अस्मिन्प्रकरणे पदपदार्थसम्बन्धस्यानित्यत्व निराकृत्य, नित्यत्व व्यवस्थाप्यते । अयमभिप्राय:-गुरुमते विधि प्रमाणमिति प्रथमस्याऽध्यायस्य प्रतिपिपादयिपितोऽर्थे । विध्यर्थवादमन्त्रात्मके वेदापराये शास्त्रे वेघा पुरुषानुप्रवेशो भवितुमर्हति-पदपदार्थ-- सम्बन्धबारेण, वाक्यवास्यासम्बन्धद्वारेण, ग्रन्थस्यैव रचनाद्वारेणेति। तत्राद्य प्रकारोभन निराक्रियते शद्वार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वप्रतिपादनेन । द्वितीयस्तु तद्भवाधिकरणेन्वितानि- ७ ·7 ( ३०२ ) अनादौ हि वृद्धव्यवहारपरम्परायां सत्यां 'व्यवहारसिद्धो वाच्यवाच- कभावशद्वार्थयोरपीरुपैयः प्रसिध्चेत् । तथाहि-वृद्धानां स्वार्थेन 'व्यवहर- माणानां वाक्यमुपशृण्वन्तो बालारशद्वश्रवणसमनन्तरभाविना चेष्टाविशेपेण विशिष्टार्थविपयां मनीपामाकलयन्तो वाचकतां शवस्याऽध्यवस्यन्ति, तेऽपि वृद्धा यदा वाला आसन्, तदा तेऽप्यनयैव दिशा व्युत्पद्यन्ते स्म । येभ्यश्च वृद्धेभ्यस्ते व्युत्पत्तिमलभन्त, तेऽप्यनयैव दिशा व्युत्पत्तिमलभन्त, तेऽप्यन्येभ्यो वृद्धेश्य इति, विनाऽपि सङ्केतयितारं पुरुपम् , उपपद्यत एवं शद्धार्थयोरनादि दुव्यवहारसिद्धस्सम्बन्धः । वृद्धव्यवहारस्याऽनादित्वाक्षेपः । नो खल्वनादितैव "वृद्धव्यवहारपरम्पराया उपपत्तिमती। तथा हि- विदाकुर्वन्तु भवन्तस्तनुभुवनादिकं सर्व सावयवमवसीयते । यञ्च नाम साव- यचं, तयवयवच्यविपनसमासादितात्मलाभम् । पश्यामो वयं तन्तुव्यति- पङ्गसमासादितात्मलाभं पटम् , कटश्च वीणासंयोगसम्पादितसत्ताकं सावयवम् । एपा दिक् अन्त्यावयविम्योऽवतरन्ती थायणुकमवतिष्ठते । परमाखोच परस्परसंयोगो नियतोऽन्यतरफर्मजः, उभयकर्मजो चाऽभ्युपगमनीयः। कर्म च परमाणुष्वदृष्टवत्क्षेत्रज्ञसंयोगान् प्रतिज्ञायते । तदुक्तं "अणुमनसोयाऽऽयं कर्मेत्यदृष्टकारितम्" [वै. द. अ. ५. पा. २. सू. १३ ] इति । अन्यस्य कारणस्याऽभावात् । न चाऽदृष्टमलब्धस्त्रवृत्ति कार्याय पर्याप्तम् , अचेत- नत्वात् वासीवत् । न च चेतनानविष्ठितमचेतनं वृत्तिमुपलभते । न धानवादसमर्थनेन । चरमस्तु कस्मरणेनाऽत्रंबान्ते निरारिप्यते। असम्भाव-सादी परमे- श्वरस्सर्वज्ञस्सर्वशक्तिसमन्वितः परमकारुणिकस्तादिव्यवहारसमर्यानयोनिजान्पुरुषान्मनदेव सृष्ट्वा भोग्यभोगसाधनभास्यानादिपविभागोपेन भूतानिकप्रपञ्च समुत्पाय, तेषु तेप्वयं- विरापेवस्य पदस्पाध्यमर्थ इति सद्धरेतेन सह, वेदान् तेन्य उदिदेश । अतरसम्दार्ययोस्सम्बन्ध पौरुषेयः-अर्थादीश्वरकृत इति । बत्रोक्तमेवयं द्वादशदर्शनवाननपञ्चाननी वाचस्पतिमियो विशतिश्लोक्स्व विविवरय्यास्यापा पूर्ववणिकोपान्ने वदति स्मति (पृ २३६-२३७] बोध्यम् । 'दर्शन सिद्ध इति में पुपा। बदहाप्रमाणानामिति वल्पयन्त इति मु पु पा । ४ वाध्यत्यधिक मु पु। ५ प्रमाणानामिति मु पुपा । । व्यवहारदशनसिद्ध इति मधु पा.। वृद्धपरम्पराब्यवहारदर्मनति यु पुपा। 'बलेति म पुा सत्ताकमिति व पु पा । ५ ·- खुल्चनधिष्ठिता वासी वर्धकिना वर्धनाय प्रवर्तते । तदेवमदृष्ट क्षेत्रज्ञसम- वायि चेतनाधिष्ठितं कार्याय 'पर्याप्तमिति दर्शनयलेनाऽवश्यमभ्युपगम- नीयम् । न चैदमिह चिन्तनीयम्-य एवं क्षेत्रज्ञाः, त एव तेपाम- दृष्टानामधिष्ठातारो' भवेयुरिति, तेपामज्ञत्वात् । न हि.ते स्वसमवायिनी अपि धर्माधर्मलक्षणेऽदृष्टे स्वरूपतः, कार्यतो वा वेदितुमीशते ।. य एव च यत् स्वरूपतः, कार्यतो का वेदितुमीप्टे, स एव तस्याऽधिष्ठाता । यथा- तक्षा वास्पाः। तस्मादन्यः क्षेत्रभ्यस्सकलक्षेत्रजसमवायिधर्माधर्मलक्षणादृष्टसाक्षा- करणगोचराचिन्तनीयक्तिविभवः कोऽपि चेतनातिशयोऽधिष्ठाता "नित्य- प्रतिष्ठितस्स्वतन्त्रोऽभ्युपगन्तव्यः । न चेदं वाच्यं केन प्रमाणेन तस्य क्षेत्रज्ञेप्वसम्भाविनी धर्माधर्मसाक्षा- करणशक्तिरवगम्यत इति । यत एवं प्रमाणात वस्य सद्भावोऽवगम्यते, व ऐच तस्य ज्ञानशक्तिरप्पवगम्यत इति, अन्तर्भाविवज्ञानशक्तिरेवाऽसौ सामान्यतोदृष्टानुमानस्य गोचरः । अत एव कथमसावधिष्ठास्यतीत्यस्याऽपि पर्यनुयोगस्याऽनवकाशः । किं तस्याऽधिष्ठाने प्रयोजनमिति योऽयमपि पर्यनुयोगः, स चेतनाविशयानुमानाङ्गीकरणेन पराकृतः। क्षेत्रनो हि चेतनस्स्वप्रयोजनमुद्दिश्य प्रवर्तते । स च क्षेत्रज्ञविलक्षणोऽनपेक्षितप्रयोजन एव स्वतन्त्रः प्रवर्तते । अत एव स्वातन्त्र्यात् "कदाचित् तस्य प्रवृत्ति- रुपपत्तिमती । स्वातन्त्र्यमपि तस्य सत्तानुमानसमधिगम्यमेवेति, न 'धर- प्रमाणसव्यपेक्षम् । अतरसिद्धं तत्प्रभवस्य तनुभुवनादेरादिमन्च मुत्पत्ति- मनश्च, वयाऽऽदिमत्तया बिनागितम् । कृवका हि भावा ध्रुवमावि- विनागरः, तथा चरा घटादय इति, नानादिलं युद्धन्यवहारपरम्परायाः । तेन "पुरुषस वादेव 'दस्यार्थप्रविपत्तिहेतुत्वमास्थ्यम् । २ मनोनममिति म.. प्रांत ति म पु.पा. अधिष्ठानमिति ग.पु पा.। मिनिष्ठ हिमपाः । 'पक म. पु. पा. परनिमि...। शासभिासी मु.पु.पा ! कारगाडि. म. पु. पा.।

·, ( ३०४ ) सङ्केतनिवन्धनं वाचकत्वमिविशङ्का । अपि च 'देवदत्तादिपदेप्वविवादा तावत्पुरुपसङ्केतनियन्धना वाचकता । वदर्शनाद्यादिशद्वानामपि तथाविधत्वमेवाऽनुमातुमुचितम् । अयमेव हि सामान्यतोदृष्टस्य विषयो-यदन्यत्र दृष्टम्, अन्यत्राऽनुमीयते। देवदत्ता- दिपदेषु स्वाभाविक स्वार्थबोधकत्वमित्यपि न समीचीनम्, प्रमाणाभावाद, 'पुरुपसङ्केतानपेक्षत्वप्रसङ्गाच । न च नियमे सङ्केतस्य व्यापारः, प्राक्सके वादनियतार्थप्रत्ययोदयप्रसङ्गात् । क्लेशमात्रफलमिदमुच्यते-गवादिप्वपि- नियतार्थप्रतिपत्तिः पुरुषसङ्केतायत्तेव, स्वाभाविकी तु 'स्वार्थप्रतिपादन- शक्तिरुपयोगिन्येव विशिष्टार्थप्रतिपत्तावित्यलममुना प्रतिपन्नार्थविषातिना वादेनाऽतिनिर्वन्धेन । किञ्च यथोदितप्रमाणपलसिद्धे भगवति सकलजगनिर्माणैकप्रवीणे धर्मा- धर्मयोस्साक्षात्कर्तरि तत्कर्तृकत्वेनाऽपि सिध्यति वेदानामपूर्वेऽर्थे प्रामाण्य- मिति, मीमांसकानां विद्वेषमात्रनिवन्धनोऽयं पौरुषेयत्वपक्षप्रतिक्षेपः, मन्वार्थ- वादानाञ्च भूयसाममुमर्थमञ्जसा वदवामन्यथा वर्णनमिति । सिद्धान्तः। 'औत्पचिकस्तु सम्बन्धश्शदस्याऽर्थेन "सम्मतः । वृद्धसंव्यवहारस्य प्रवाहानादिता यतः ॥३॥ इति । शब्देविति म पु पा । २ पुरुषति म.पु नास्ति। ३ स्वभाविकी सार्षिप्रतिपत्तिशमिरनामोगिन्येवेति प.पु पाठः । . साक्षात्कारिणीति म पु पा । ५ उत्कृतत्वेनेति स. पु. पा. 1 पूर्वोसमाक्षेप "ओपतिरस्तु पस्यायन सम्बन्ध" इति मूनाप्पटीकारप्टाभन निराकुर्वन्, टीकाकारसम्म सिदवदुपदेगादित्यस्याऽवलम्बनेनानादिरम्यवहारपरम्परासिक सम्बन्धनित्यत्वमुपवर्णयामास-प्रोत्पत्तिकैस्त्यिति । कर पूरे "उपदय" इति प्रथमान्न पञ्चम्पन्ततया विपरिणम्प, सिद्धवदिति चाडपाहत्य भाप्यारेणात 'सिरवदुपदेशादिति । बस्याध्यमर्य-सिरवदिदं सम्बन्धस्यानोरुपयत्व सिमित्यपं. 1 उपदेशात्तापदयात् । एकेन वृतनापरस्मै वृद्धापानुष्ठानोपदो पारस्पस्य सम्बन्धमहमपारमात्रावावील. पपत्तेस्तम्बन्धः कल्पयितु न शक्यते। बत एवान्ह टीगर--नान पर्वा शत पनि वृदयवहारस्थानादित्वात् । अत औठातिरस्सम्बन्ध डि सिसमि" [बह १८९१] •सम्भव इति मु.पु पा.।

·*वेदार्थविदामग्रगण्यस्य भगवतस्सकलनयनिधेमिनेरपीरुपेयश्शदस्या- ऽर्थेन सम्बन्धोऽभिमतः । स हि मेने-यद्यपि 'देवदत्चादिशद्धानां पुरुपसङ्के तनिवन्धनं वाचकत्वम् , तथापि गवादिपदेष्वनुमानं न शक्यते कर्तुम् । अर्थप्रतिपत्तिलक्षणस्य कार्यस्याग्न्यथाऽप्युपपत्तेरनैकान्तिकत्वादिति । वृद्धव्य- वहारनिवन्धनाद्धि स्वार्थे वाचकत्वशक्तिज्ञानादपि वालानां शद्धार्थप्रतिपत्ति- ईश्यते । तेनैकान्ततस्सङ्केत एव कल्पयितुं न शक्यते । * अपि च शक्तिज्ञानमात्रनिवन्धना गवादिशद्वानामर्थप्रतिपत्तिरिति प्रत्यक्षमेतत् । न च प्रत्यक्ष सत्ति कारणे कारणान्तरमनुमातुं शक्यते । देवदचादिपदेषु तु यस्य सङ्केतनिवन्धनार्थप्रतिपतिर्भवति, तस्य सङ्केत एवं कारणम् । तेष्वपि ये व्यवहारदर्शनादेव वाचकतामवगम्याध प्रतिपद्यन्ते, तेपामपि व्यवहारदर्शनप्रसूतं शक्तिज्ञानमेवाऽर्थप्रतिपत्तिकारणम्, न सङ्केतः । किन्तु तत्र सङ्केतपूर्वक एव व्यवहारः, अर्थप्रतिपत्तिश्च, तथा तत्पूर्वकमपि वाचकत्वज्ञानम् । गवादिपदेषु तु सर्वेषां शक्तिज्ञानादेव व्यवहार- सम्भवादवगतिरिति वैषम्यम् । ननु देवदत्तादिपदेषु सङ्केत्तदर्शनात्, फिमिति गवादिपदेष्वपि पूर्वभावी सङ्केत एव न कम्प्यते । न। प्रत्यनुमानग्रस्तत्वात् । शक्यते हि तत्रैवमनुमानं सम्भावयितुम् --पूर्वे हि पुमांसो गवादिशद्वानां सास्नादि- मत्यर्थे वृद्धव्यवहारसिद्धशक्तिज्ञानादप्रतिपत्तिमन्तो गवादिशद्धेभ्यस्सास्त्रादि- मदर्थप्रतिपत्तियोगित्वादधुनातनपुरुपवदिति । तदेवं प्रत्यनुमानेन निरस्ते- ऽनुमाने, "प्रमाणविरहादपोरुपेयत्वमेव सिध्यवि शदार्थसम्बन्धस्य। श्रत देवदत्तादीनामिति मु पुपा । २ गवादियान्दानामिति मु पु नास्ति । सकेत्तेति म पु नास्ति। प्रत्सनुमानप्रस्तैग्नुमान निरस्त इति म पु पा। ५ सालति मु पुपा । दार्थावगतरिति म पु पा । * शब्दार्यपो प्रत्याम्पप्रत्यायकभावस्सम्बयो वायवाचतापरसायो या, सोभोक्पेय इत्यर्थ । तया च पारम मूत्रम्-"लोत्पत्तिास्तु शन्दस्यायन सम्बधस्तस्य ज्ञानमुप- देशोपतिरेकाचार्य पर बादरायणपानपेक्षत्वान् [पू मी द ११५ ] पति । तस्पाध्यम-औत्पतिरस्वाभाविकोपौरुषयो नित्य इत्पर्य । वर्माना नित्यत्वात्सम्बपर नित्यत्वं पर्यवस्पति सच सम्बन्धनिप्राइकप्रमापिरोमणिभूठेन मध्यवहारेगाम- गम्पो। स च परम्पयहारोनादिरिति 'सिस्वदुपश्यादि सभापनिरन्पनटीपास्ता सप्टी- 39 ·- इदमपहस्तितम् । यदाहु,ह्या:--- "यजातीयो यतस्सिद्धस्स तस्मादनिकाष्ठवन् । 'अदृष्टहेतुरप्यन्यस्तद्भवस्सम्प्रतीयते" । [प्र. वा. परि. ३. श्लो. २४३] इति । वृद्धव्यवहारस्थाऽनादिवसमर्थनम् । ननु सिद्ध्येदयं मनोरथो यदि वृद्धव्यवहारपरम्पराया अनादिता स्याद, सा तु प्राचीननयनिवारिता इति । अत्र वदामः । भवतु सावयवं सर्वमवय- वसंयोगारब्धसत्ताकम् , अवयवसंयोगापाये विनश्चरमिति च । तथाप्येकदैव 'सकलस्य सम्भवः, विनाशश्चेत्यत्र नास्ति' प्रमाणम् । प्रत्युत यथादर्शन- मिदमेव तावदवसातुमुचितम्-क्रमेण चोदयः, क्रमेण विलयथेति । किञ्च यथाऽद्यतना, जना मातृपितृसंयोगनिवन्धनात्मलाभाः, तथा पूर्वेऽपि बना जनत्वादिति शक्यमेवाऽनुमातुम् । न चाऽयमयोनिजानां केवलेन धर्मा- विपत्येन, अधर्माधिपत्येन च संस्वेदजानामिव सम्भवो घटते। जरायु- जा-एडजानां तथा तदर्शनाभावात् । दृष्टानुसारि हि सर्वत्राऽनुमानम् । तेन संस्वेदजेषु नियमेन दृष्टं न जरायुजा-एडबपोरप्ययोनिजत्वं शक्यतेऽनुमातुम् । न हि पाण्डरमात्रेण बाप्पादपि बहेरनुमानम् । किन्तु पाशमेव पाण्डरद्रव्यं नियमेन वहिनियत प्रविपन्नम् , ताशमेव तस्याऽनुमापकमुचितम् । ईश्वरनिराकरणम् । यचेदमुदित धर्माधर्मों चेतनाविसपाधिष्ठिताविति, तदप्यसिद्धमेव । . . कुतः । यदि वृनव्यवहारोनादिर्न स्थान, तदा प्रथमदरोग्यक्तिमहोपाराभावायद प्रयोगार्य-प्रतीती न साताम्, तदभावनामावरम्परहायवृत्ती, भारपा सम्बन्धापरणे शम. श्योगा-प्रतीती विछिपेशवाम् । अनादिस्तु दरम्यवहारः पुष्पान्तरपूर्वगरवात्पुरुपान्त सतेः। पथा गुल्वातना. पुरुरा. पुरुषान्तरपूर्वरा, तथा प्रानना इति, वृदम्पबहारस्याना दित्वमनस्यापरिबिहीवायुपगमनोमित्यागनाइ~"प्रात्यति" यानिधि वाम्मन् । 'अष्टहरमिनो इठि म. पु पा.1 प्रमापवातियानुसारी पाठी मूले सरियशित इति पम् । . सबलबनस्पति मु.पु. पा.। दुपा दर्शनासम्मवादित मु.पु. १.। ५ मिदिम.गु. पा..

·, । ३०७ ) यस्यैव तौ क्षेत्रज्ञस्य, स एवाधिष्ठाताऽस्तु । अथाऽज्ञत्वात्तस्याऽधिष्ठातृत्व' नोपपद्यत इति चेत् , तमुन्यस्याऽपि कथमुपपद्यते । न हि तस्यापि परपुरुषवर्ति धर्माधर्मज्ञानमुपपद्यते, कारणाभावात् । न हि तस्येन्द्रियाणि कारणम्, इन्द्रियाणां तत्र 'सामर्थ्यादर्शनाद । न च केवलं मनः, केवलस्य मनसो बाह्येष्वप्रवृत्तेः । हि "धर्माधर्मरहितस्येश्वरस्येन्द्रियमनस्सम्बन्धो भवति, धर्माधर्मनिवन्धनत्वात् तत्सम्बन्धस्य । अथ कारणमन्यदे- वैश्वरबुद्धेः। तदयुक्तम् । प्रसिद्धकारणत्वावुद्धेः। प्रसिद्धानि हि कार- णानि बुद्धः। यत्कारणं हि यत्कार्य दृष्टम् , तत्कारणकमेव तदिति युक्तम् । अन्यथा चेतनाधिष्ठिता वासी दृष्टेति, कथं धर्माधर्मयोरपि तदधिष्ठितत्वं भविष्यति । अथाऽकारणा नित्यैवेश्वरबुद्धिरिति चेत् । तदप्यसुन्दरम् । बुद्धितत्त्वस्य नित्यत्वाभावात् । नित्या सती थुद्धिरेव न स्यात् । धुद्धिमता चाधिष्टानं दृष्टम्, न पुनरन्येन । अथाऽदृष्टमपि वुद्धनित्यत्वमद्गीक्रियते, तदा चेतनानधिष्ठितत्वमेव किमिति नाङ्गीक्रियते। अथ सिद्धेऽधिष्ठातृत्वे, ज्ञानमपि कम्प्यत इति । तदयुक्तम् । 'ज्ञानाद्यननुपद्धस्याऽधिष्ठातृत्वस्प कारणाभावात् प्रतिदिप्ते ज्ञाने सत्पनुमातुमशक्तः। तेन शक्यज्ञानमेवाड- चेतनं चेतनाधिष्ठितमिति व्याप्सिराश्रयणीया, तथादर्शनात् । तक्षादयो हि शक्यज्ञानान्येव वास्यादीन्यधितिष्ठन्तो दृश्यन्ते, नाऽन्यानि । अपि चाऽधिष्ठानार्थोऽपि चिन्तनीयः। न तावत्संयोगः, गुणत्वेन धर्मा- धर्मयोस्संयोगाभावात् । समवायोऽपि परपुरुषसमवापिनोधर्माधर्मयोरीश्वरं प्रत्यनुपपन्नः। वास्यादिषु तु तक्षादीनां करसंयोगादिरेवाऽधिष्ठानम् । तथा प्रवृत्तिरपि कीदृशी। न तावन् क्रिया, गुणभूतयोधर्माधर्मयोः क्रियाभावात् । उत्पत्तिश्चेत् , तहि सा क्षेत्रज्ञादेव समवापिकारणात्, श्रात्म- मनस्संयोगाचाऽसमवायिकारणादभिसन्ध्यादिनिमित्तकारणोपगृहीतादिति । मधिष्ठानमिति मुपु. पा.। त्रासामादिति "बहिः परसल मनः" इति गौसमीर्य वचोऽयंदोवदति शालिकापार्य इस्पवधा- हम्म विदुः। ४ रिवरस्येति मु.पु नास्ति । आयुक्तमिति मु.पु मा । अग्निकादिति स पुपा ।

·मिति चेत् । ( ३०८ ) फलदानमिति चेत् ।, न.। देशकालावस्थादिसहकारिसहिताभ्यो 'धर्माधर्मा- म्यामेव फलम्, न चेतनव्यापारापेक्षम् । 'वैशेषिकाभिमतेश्वरनिरासः। *यदपि केचिदाहुः--परमाणव एवेश्वरेच्छावशेन प्रवर्तन्त इति । तदपि न युक्तम् । क्वचित्तथाविधस्याऽधिष्ठानस्याऽदर्शनात् ।। शरीरे तथादर्शन- न। तस्य क्षेत्रज्ञधर्माधर्मपरिगृहीतत्वात् । न परमाणव एवेश्वरधर्माधर्मपरिगृहीताः, न च तस्येच्छामात्रेण प्रवृत्तिः, किन्तु प्रयत्न- वशात् । न चेच्छायामपि हेतुरस्ति । न च नित्यैवेच्छा, "नित्यं प्रवृत्ति- प्रसङ्गात् । अपि च यथाऽचेतनत्वाचेतनाधिष्ठितत्वमनुमीयते, तथा प्रयोजनामा- वादप्यनधिष्ठानमिति ज्ञायते । कवरदत्राऽनुमानं चलीय इति "चिन्तयामः । तेन यत्रैच प्रयोजनं, "तदेवाऽचेतन' चेतनाधिष्ठितमिति च्याप्तिराश्रयणीया', तथादर्शनात् । अपि च व्याप्तिग्रहणपूर्वकमनुमानम् , अन्वयध्यतिरेकाम्याश्च व्याप्तिष- गम्यते। यथा च चेतनोऽधिष्ठातेति प्रतीयते, तथा विग्रहादिमानपि । तेनाऽनुमान प्रवर्तमानं तथाविधमेवाऽनुमापयेत् । न च तस्य धर्माधा, परमारएन् वा प्रत्यधिष्ठातोपपद्यत इत्यनधिष्ठानमेव । तेन विग्रहादि- मदधिष्ठानयोग्यमेवाऽचेतनं चेतनाधिष्ठितमिति च्याप्तिराश्रयणीया। नन्वेवं सति प्रसिद्धस्याऽपि 'धूमाघनुमानस्योच्छेदः प्रामोति । यथा- . ६ 'धर्माधर्माभ्यामिति म पु पा नास्ति । २ उपसद्भगृहीतत्त्वादिति म पु पा । नित्यावप्रसङ्गात् । ४ न पिप इति मु.पुपा। ५ मतियुस्तके तवति पाठ । अचेतनमिति म पु. नास्ति। थभ्युपगमनीयेति मुगु पा.. अनुमानस्येति म पु पा । *पिरकारणिनस्ताविया-पिपुरादिकं गजन्य कारस्थान पटवरिति सामा• मोवृष्टानुमानेन में कश्चन क्वारमझिमने, नवश्य परिर्वठे-योगदानगोवरापरोश. जान-चिकोर्पा-विमरवमिति । ईरान कस्वमस्मदादीनां न संभवति, ग एवेयरस्मशाग. वंशक्तिमान्, तज्ञानादिरश्च सर्व नित्यमिति या परिवल्पयन्ति । नर प पून सामान्मदोदृष्टानुमान प्रमाणपन्ति ।

·( ३०९ ) भूतेन हि महानसादिवर्तिना व्याप्तिस्वगता, न थाविधस्याऽनुमानम् । यथाविधस्याऽनुमानम्, न तथाविधस्य व्याप्तिधीसमयेऽनवधारणमिति । तद- युक्तम्-देशकालाग्रुपाधिपरित्यागेन हि सामान्येन सम्बन्धग्रहणम् । तेनेहाऽपि भवत्येव यद्वास्यादिपु दृष्टम् , तत् धर्माधर्मयोरपीति । यादृशन्तु रूपं व्यापक- मुपलभ्यते, तदेवाऽनुमातुं शक्यते, नाऽन्यत् । इह च विग्रहवचापि व्याप्त्यनुप्रवेशीति, तदनुमातव्यम् । न च वदनुमातुं शक्यत इति चेत् । वरं चेतनानुमानत्यागः' तदननुबद्धस्य तस्याऽनुमानात् । तेनेश्वरस्य सर्वज्ञ- तानुमाने हेत्वभावेन ज्ञानाभावनिश्चयात् । तेनाऽनादिरेव वृद्धव्यवहारपरम्परा प्रदार्थावगमे हेतुः। न च सृष्टयादावीवरकृतस्सङ्केतः, सङ्केतस्यैव कर्तुम- शक्तः। न सल्वद्यतना जनाः "सङ्केतवाक्यस्याऽर्थमनवयुध्यमानास्सङ्केतं प्रतिपद्यन्ते । तस्मादनादिरेव" वृद्धव्यवहारपरम्पराऽभ्युपगमनीया। एवं इदमविचारितरमणीयमिति शालिकाचार्यो मेने । तस्थाऽयमाराय । तपाहि- सकलजगनिर्माणकशिल्पिन ईश्वरस्य कर्तुत्यज्ञानेच्छाप्रथलादिनिहाय शरीरन्द्रियमन प्रभूत्यवश्यमेवास्येयम् । ज्ञानादिकं शरीरावच्छेदेनैवात्मनि जापते, ज्ञानसामान प्रत्यात्ममनस्सयोगस्य हेतुत्वमिति, सर्वेरपि दार्शनिकरभ्युपगमात् । विग्रहादिकमवेतन चेतनापिष्टितमेव कार्याप कल्लत इति, पूर्वोक्तविषया विशेषानुमानन सामान्यानुमानस्य वापि- सत्वात्, तदारमान न लभते। भवदीयानुमानादरमदीयानुमानस्य विसपदिपयत्वेन बलीय- स्वात् । अत एवोक्नम्--- "विशेषविषयत्वादस्मदीय ज्ञानोदयकारणानुमानमादरणीयम् । न पुनरीश्वरवादि. नामत्यन्तसामान्यविषयम् । अवतन चेतनाधिष्ठितमिति विरापानुमानस्य प्रबलत्वात् । यत एवोकसं वातिकाता- याधस्सामान्यशास्लम विरातिभिर्वया । अनुमानान्तरणयमनमानस्य पापनम् । [वं, या, ] इति । भारममनस्सयोगाददृष्टापक्षातदिन्दियामयोगसधोजीनामानान्युनर दन्त । पास देहेनियमन प्रभूतानामभान ज्ञानोदात्तरेका सम्भवात् । अवसापारमादि परिसहामिसब समेत। तत्सलाय प्रमाणाभावेन वस्व मंबन्धकरवायला न सत्रा- पटीदि। यतारामागोममधोत्राभिवहारसिमस्थानिस । बाप पनुमानस स्यानि ममा । , मानमरि मिमयोनि मुगुका । तस्वति पुपा। एक प्रगतमाशरनिरासारसार, परममा समाचारमन्यस निवार भरमहीनाभिरिनि अत १ ३

·पुरुषस्य धर्मप्रतीति प्रति शमन्तरेणोपायाभावान पोरुपयत्वे वैदस्या:-
'पूर्वकार्यात्मके वेदाधैं प्रामाण्योपपत्तिरिति, 'वेदस्याऽपौरुपेयत्वाश्रयणम् ।
वेदानामपौरुषेयत्वनिरूपणम् ।
कथमपौरुषेयत्वं चेदानाम् । उच्यते-'कर्तुरस्मरणात् । न चाऽनुमा-
नमपि कर्तुरुपपद्यते । प्रमाणान्तरेणाऽप्रतीतेऽर्थे पुरुषाणं वाक्यस्य
रचनायामशक्त। काठकादिसमाख्याऽपि कईसद्भाव न साधयितुमलम् ।
'प्रवचनेनाऽपि तदुपपत्तेः । मन्त्रार्थवादास्तु न स्वातन्त्र्येणाऽर्थमवगमयितु-
मोशते, किंतु विध्युद्देशानुसारेण तदनुगुणमर्थमिति, न सिद्धार्धप्रतिपादने
तेषां प्रामाण्यमिति, सिद्धमपौरुषेयत्वं शद्धार्थसम्बन्धस्येति ।
दुस्तर्कतिमिरं भेतुं शिष्याणां दृष्टिरोधकम् ।
इदं शालिकनाथेन विहितं "विमलाञ्जनम् ।।
इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रग्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां
विमलाञ्जनं नाम सप्तमं प्रकरणं समाप्तम् ।
'अस्मिक इति म पु पा ।
'पुरुषस्येति मु पु पा।
उपकल्पयितुमिति म पु पा ।
निर्मलाजनमिति म पु पा।
( देहस्पति म पु नास्ति ।
वर्षे इति म पु नास्ति।
प्रश्नत इदि स पुपा ।
५
1
७

·परिशिष्टम् । अवेद बोध्यम्-तत्त्वज्ञानप्रतिपादनाय प्रवृत्तेप्वास्तिक-नास्तिदर्शनशास्त्रेषु निखिलेष्व- प्युपपाद्यत्वेन, निरसनीयत्वेन वेश्वरनिर्देश -प्रातस्मरणीयचरितमहर्षिभिस्तत्त्वदर्शिभिविद्वदी. रेयैश्च कृतो दरीदृश्यते । तत्र नास्तिकदर्शनेषु व्युदसनीयतयवेश्वरोपादान कृतमवलोक्यत इति सर्वसम्प्रतिपन्नोऽय विषय । न्याय-वैशेषिक-योगवेदान्तदर्शनेष्वीश्वरसाधनाय हेतुद्वय समानमेव दृश्यते । यथा--प्रथम सृष्टिप्रलयसमर्थनम्, द्वितीयं वेदप्रामाण्यसंस्थापनञ्चेति । प्रशस्तपादप्रणीते वैशेषिकदर्शनभाष्ये पदार्थसडग्रहाभिधे सृष्टिसहारप्रक्रिया द्रष्टव्या । “तद्वच- नादाम्नायस्य प्रामाण्यम्" [वै द अ १ आ १ सू ३ ] "ईश्वर कारण पुरुषकर्माफल्य- दर्शनात् तत्कारितत्त्वादहेतु" [न्या ६४ आ ? सू १९ २१] "आप्तोदेशश्शन" [१ १७] "मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्याच" [२ १ ६८ ] इति च । ऋपय एवाऽऽप्तास्तदुपदेशादेव वदप्रामाण्यभायातीति, तयोरसूत्रयोर्भाष्ये चाऽयमों विवाद । जगदुत्पतिस्थितिप्रलयहेतुत्वेन, ऋग्वेदादिकर्तृत्वेन चेश्वरतत्व साधन्ति वेदान्तिन। "यतो वा इमानि जायन्ते" "अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमि"त्यादिना । तथा चैते सात्यवतेयस्य सूत्र-जन्माद्यस्य यतः," "शास्त्रयोनित्वात्" [ब सू १ १ २ ३] इति । पातञ्जलयोग- दर्शने पूर्वोक्त प्रयोजनद्वयमुपेक्ष्य, समाधिसाधनायवेश्वरस्स्वीकार इति फलति । तया च पारम भूत्रम्-''ईश्वरप्रणीधानाद्वा" [यो पा १ सू २३ ] "शौच-तपस्स्वाध्यायेश्वरप्रणि- धानानि नियम” [यो द पा १ सू ३२ ] इति । कापिले दर्शन ईश्वरसिद्धी प्रमाणमेव नोपलभ्यते। तथा च कापिले मूत्र "ईश्वरासिद्धे, मुक्तवद्धयोरन्यतराभावान तसिद्धि" [सा द अ १ मू ९२ ९५ ] इति सूत्राणि द्रष्टव्यानि । मीमासकसिद्धान्ते निष्प्रमाणक ईश्वरो निष्षयोजनश्चेत्यापातत प्रतीयते। लोक- प्रसिद्धिरप्यमुमेवाऽयं पुष्णाति । तत्र काणाद गौतम-पतञ्जलि बादरायणसदृशेषु प्रतिपक्षिषु तिप्ठत्सु का नाम वाचोयुक्ति प्रदर्शयद्भिरध्वरमोमासकरीश्वरतत्त्व पराक्रियत इति परामृष्ट- व्यम् । किञ्च तत प्रागैव सूत्रकारो जैमिनिरीश्वरमुररीकरोति, न वेति विचारणीयमापतति । इतरथा कथ तत्पदानुजीविनां निराकरण समर्थनावसर इति । तत्र सूत्रकृता जमिनिना, भाष्यकारेण शबरस्वामिना चेश्वरविपये यद्यपि कण्ठरवेण न किमप्यवोचि । तथापि तग्रन्यपापिलोचनया, ततद्वचनविवेचनेन च नास्तीश्वरतत्व तन्मत इति विज्ञायते । तथा हि-"चोदनालक्षणोर्यो धर्म" "औत्पत्तिकस्तु सदस्याऽर्थेन सम्बन्ध " "चोदना पुनरारम्भ, आख्या प्रवचनात्" इति । तथा वेदान्तदर्शने साधनलक्षणे फिलमत उपपत्ते" रित्यत्र "धर्मजमिनिरत एवे" त्यनन जैमिनिमतमनूय निराकृत दृश्यते । चोदनासूत्रे "चोदनव लक्षण प्रमाण यस्मिनि"त्यन्ययोगव्यावृत्तिरूपंका प्रतिज्ञा । "चोदना लक्षण प्रमाणमेव" यस्मि. नित्ययोगव्यावृत्तिरूपा च द्वितीया प्रतिज्ञाऽभिपता । तत्रेश्वरस्वीकारे तस्य सर्वज्ञत्वेन धर्मस्ये- श्वरीयज्ञानविषयत्वमेष्टव्यम् । अन्यया सर्वज्ञत्वहानिः । तदीयज्ञानविषयत्वे चोदनैकगम्यत्व व्याहन्यते । सेयमभयत पाशारज्जु । धर्मादिकमजानान ईश्वरस्तिष्ठतु नाम, का नो हानि । अतोऽत्र सूर ईश्वरनिराकरणबीज विनिहितमिति तकयामो वयम् । एवमोत्पत्तिकसूचे शहापं. सम्बन्धकतत्वेन ताकिकपरिकल्पित परमेश्वरो निराकृतो वेदितव्यः । अन्यथाऽनवस्थापतः।

·थत एव ( ३१२ ) वेदपर्तृत्वनाऽभिमत ईश्वरो निराहतो वेदापौरुषेयत्वाधिकरणे। अपूर्वाधिकरणे पूर्वद्वारेग यागादे कर्मण फलजनकत्वम्, न त्वीश्वरस्य फलदातृत्वम् । तथा च सूक्ष्मेक्षिकया परामुश्यमानेषु जमिनिमूत्रेषु परमेश्वरनिरासबोजानि निगहितानीत्यवगम्यते । एव वेदान्तदर्शने साधनलक्षणे "फलमत उपपत्तेरिति" सूत्रेणेश्वरस्य कर्मफलदातृत्व सस्याप्य, "धर्मजमिनिरत एवे" ति सूत्रेणापूर्वद्वारकस्य यागादेर्धर्मस्य फलदातृत्वम्, न त्वीश्व- रस्प, इति जैमिनिमतमुत्थाप्य, 'पूर्वन्तु बादरायणो हेतुव्यपदेशादि" मी द मू ४१]ति सूत्रेण स्वयुक्त्या तत्वण्डयामासेति सङ्गच्छते । शावरभाष्येऽपि "तस्मात्कारणादवगच्छामो न कृत्वा सम्बन्ध व्यवहाराय केनचिद्वेदा' प्रगीता" इत्यादिशब्दार्थसम्बन्धकर्तृनिराकरणपर वचनजात तार्किकाभिमत वेदकर्तारमीश्वर व्यासेधतीति स्पष्टमेवोपलभ्यते । मनुसरता कुमारिलभट्टेन स्वोपज्ञे श्लोकवातिके सम्बन्धापक्षेपपरिहारग्रन्ये शताधिकरलोकरीश्वरतत्त्व प्रत्याख्यातम । पार्थसारथिमिश्रोऽपि शास्त्रदीपिकाया तर्कपादे महता प्रबन्धेनेश्वर पराकात् ि। दाब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वप्रतिपादनेनेश्वरनिरासस्सूचितो भवति । अयमस्याऽऽशय-यद्यपि भगवाजमिनिरीश्वरतत्त्व स्पष्ट न प्रत्याख्यो, तथापि तदीजन्तु तेनैव स्वसूत्रेषु समुप्तम्, तदेवाऽडकुरित शावरे भाष्ये, कुमारिलभट्टप्रयत्नेन पल्लवित फलितञ्च वार्तिके, तदेव यज्ञात्ममूनुना पार्थसारथिमिश्रेण शास्त्रदीपिकाया सहगृहीत सज्जि- तञ्च चित्त विनोदयति विचारचातुरोचितचेतसा सुमनसामिति । प्रभाकरमिश्रस्तु-सम्बन्धाक्षेपरिहारावसर ईश्वरतत्त्व नाऽस्पार्टात् । पर शालिका- चार्यस्तु वंशेषिकप्रक्रिययेश्वरसाधनपूर्वपक्षमुपसहरन् प्रभाकरमिथस्याऽऽशयमित्य वर्णमा- ञ्चकार । तथा च ऋजुविमलापञ्चिकाग्रन्थसन्दर्भ-"तदिद प्रतिपक्षकक्षामपि नारोड क्रमत इत्युपेक्षित भगवता भाष्यनिवन्धनकारेण" इति। पञ्चिकाप्रकरणे स त्वीश्वर निरासाञ्चक्र ईश्वरसाधकसामान्यतादृष्टानुमानपेक्षयाऽस्मदीयानुमानमेव विशेषविषयत्वादादरणीयम्, न पुनरीश्वरवादिनामत्यन्तसामान्यविषयमित्यादिनेश्वरानुमानत्याग एव श्रेयानित्यन्तेन । प्रायो वातिककृत कुमारिलभट्टस्य रीतिरेवाऽनुसता सालिकाचार्येण । पर भवनाथमिथस्तु शालिकगिरामन्यथातात्पर्य प्रत्यपीपदत् । तथाहि-ईश्वरनिरा. करणपरस्याऽस्य सर्वस्याऽपि प्रकरणस्याऽनुमानिकेश्वरनिराकरणे तात्पर्यमुपवर्णयन्, वेदप्रमाणसि- खमीश्वरमङ्गीचकार । अत एवोन तेन “एवञ्चेश्वरे परोक्तमेवाऽनुमान निरावृतम् । नेश्व. रोऽपि निरस्त 'नय वि १ १९९] इति । अमुमेव पथानमनुससार नन्दीश्वर. [प्रभा वि. पृ ८२ ८३ ] एतेन न्यायप्रकाशे प्रापदेव"स्पेश्वरार्पणबुध्या क्रियमाणस्तु नि थेयसहेतु", अर्थसडरहे-लौगाक्षिभास्करस्य 'श्रीगोविन्दार्पणबुद्ध्या क्रियामाणस्तु नि |यसहेतुरि"ति च वचनद्वयं व्याख्यातम् । अस्मानन्त्विदं प्रतिभाति-जैमिनिप्रणीतस्य भीमासादर्शनस्येश्वरविषये ताटस्थ्यमेव वरमिति । अयमभिसन्धि । तयाहि-मन्त्रयाह्मणात्मके सर्वज्ञवल्पे भगवति देदे काण्ड- ।

·द्वयमस्ति पूर्वकाण्डम्, उत्तरकाण्डञ्चेति । पूर्वकाण्डेन धर्मतत्त्व विचारितम्, उत्तरकाण्डेन ब्राह्मतत्वम् । पूर्वोतरकाण्ड एव कर्मकाण्डम्, ज्ञानकाण्डमिति च क्रमेण व्यवहियते वेदव्याख्यान- निष्णात । तत्र पूर्वस्मिन् काण्डे धर्मस्वरूपनिर्धारणाय श्रौतस्मातंशिष्टाचारप्रमाणकधर्मनि- रूपणम्, अधर्मनिरूपणच तत्परिहारायेति प्राचीन विबुधैरक्षुण्ण पन्या । अतो विध्यर्थ- वादमन्त्रनामधेयनिषेधप्रविभागोपेन पूर्वकाण्ड प्रावतिष्ट धर्माधर्मसत्तत्त्वनिर्धारणाय, न तु परमेश्वरतत्त्वविवेचनाय, "मत्परश्शब्दस्स शब्दार्थ" इति न्यायात् । यथा--साख्यशास्त्र प्रकृतिपुरुषविवेचनार्थ प्रवृत्तभीश्वरतत्त्व नैव स्मृशति । ईश्वर- प्रतिपादनस्य शास्त्रतात्पर्यविषयभूतप्रकृतिपुरुषख्यातिविवेचनं प्रति प्रतिबन्धकत्वात् । अतो यथा कापिल शास्त्र प्रकृतिपुरुषविवेचन एव विश्राम्पति, ईश्वरविषय औदासीन्यमेव भजते, तथैव कर्ममीमांसादर्शनमपि धर्माधर्मप्रतिपादनेनोपक्षीणम्, ईश्वरविषये तूष्णीभावभवलम्बत इत्येव युक्तम् । वार्तिककारोऽपि आत्मवादान्ते वेदान्तनिषेवणम्, व्याकरणाधिकरणे, ग्रहकत्वा. धिकरणे चाऽन्यत्रेश्वरतत्त्व विवेचितमिति वदन्, पूर्वोक्तमेवाऽर्थमुपष्टम्भयति । अत एव हपमिश्रो भीमभुतायास्थयवरमण्डपे समवेताना राजन्याना परिचयप्रदानप्रसङ्गे काम्चीनरेशस्य सस्तवे सरस्वत्या दते, तस्य राशो गुणवर्णन श्रुत्वा, तद्विपये किमप्यनुक्त्वा स्वयमेवाऽग्रे प्रससर्प दमयन्ती, यथा मीमासशास्त्रमीश्वरविषय मौनमुद्रामदीपरत्, इति दृष्टान्तविधया मीमासाशास्त्रसिद्धान्तमचीकवत् । यथा- • वेदैर्वचोभिरखिलं कृतकीतिरत्ने हेतु विनव धृतनित्यपरार्थयत्ले । मीमासयेव भगवत्यमृताशुभौलो तस्मिन् महीभुजि तयाऽनुमतिर्न भेजे ॥" [नै च स ११ श्लो ६४] इति ॥ वार्तिककारादिभिस्स्वीकृत ईश्वरो वेदप्रतिपाद्य , वातिकादिपु परमेश्वरनिराकरणञ्च- तार्किकपरिकल्पितानुमानिकेश्वरनिराकरणपरम् । मत कमारिला प्राभाकराश्च मीमासका वेदान्तिना सन्निहिता इति वचन विदुषा मनोरञ्जनमात्रम् । एतेन पशुपतिनाथशास्त्रिभि पूर्वमीमासोपोदातनामके प्रबन्धे, प्रभाकरविजयसपादकश्च तपूमिकाया [प्र वि भूपू २ ७ ] स्वर्गीय म म कुप्पुस्वाभिशास्त्रिचरणाना भतखण्डनाय बहुधा प्रयतितम्, तत्सर्वमभित्तिचित्रायते। अवशिष्ट भूमिकाया वक्ष्याम । धर्मतत्त्वप्रतिपादनाय प्रवृतमध्वरमोमासादर्शन ईश्वरोऽस्तीत्यपि न ब्रूते, न वा नास्तीति ब्रवीति । अपिस्वीश्वरविपये तूष्णीभावमेव भजते, इदमेव युक्तमिति । अपि च तथिका भारतीया महासष्टि -खण्डसृष्टिश्वेति सृप्टिद्वयम्, महालय, खण्डप्रल. यश्चेति प्रलमध्यञ्चामुपगच्छन्ति मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणादिक प्रमाणयन्त । यध्वरमीमासका पर मन्त्रार्थवादयोरनुष्ठेयस्मृति-स्तुतिनिन्दाप्रतिपादकरवेनाऽर्थवादाधिकरण भन्याधिकरणपोळ- वस्थानात्, अन्यत्र तयोस्तात्सर्यायोगात्, 'अनन्यलभ्यासदाय” इति न्यायात् । इतिहास- पुराणयोश्च विधिनिषेधैकवाक्यतया व्याख्यानस्थ 'विधिनात्वेकवाक्यत्वादिति न्यामसिद्ध- - तथा च 40 ·त्यान्महामुष्टो महाप्रलये च न किञ्चिन प्रमाण प्रक्रमते । अतो महासृष्टि-महाप्रलयावद- रमीमासाङ्गीक्रिरेते, न "कदाचिदनीदृशजगदि ति न्यायात् । तथा च भट्टपादवचनम्- "तस्मादद्यवदेवाऽत्र सर्गप्रलयरल्पना । समस्तक्षयजन्मम्यान सिद्ध्यत्वप्रमाणिका" स्लो. वा. स.आ. परि, श्लो.११३] इति । ग्यण्डसृष्टि--खण्डप्रलययोरुपलम्भाती स्वीक्रियते मीमासको. । अतो महासृष्टि-महाप्रलय. पोरनभ्युपगमेन तत्समर्थनायेश्वराभ्युपगम आवश्यक इत्याद्यो हेतुस्ताकिकानामभिमतो निरस्त । शब्दार्थसम्बन्धस्यानौरुषेयत्वापरपर्यायनित्यत्वप्रतिपादनेन सबन्धकर्तृत्वेन वेदप्रामाण्य- सस्थापनायेतीश्वरसाधको द्वितीयो हेतुरपि परास्त.। शद्वार्थयोस्सम्बन्धस्य नित्यत्वप्रतिपादनस्याऽयमेव परमो लाभ: कर्ममीमासकाना यत्पुरुषसुलभभ्रम-प्रमाद-विप्रलिप्सादिदोपाणामनवकाशानिरवध वेदाना प्रामाण्य सुरक्षित भवेत् । तथा च पार्थसारथैर्वचनम् --"नित्यत्वे हि वेदानामवसिते तत्प्रामाण्यवलेनेश्वरस्या:- परिच्छेद्यो महिमा, सृष्टिप्रलयावृतुलिङ्गन्यायमाश्रित्य सिद्धधेयुमा वा"[या. दो त. पा.' ११६ ११७.] इति । थीविश्वेश्वरमूरिर्गागाभट्टापरनामा ताकिंकसम्मतस्ष्टिप्रक्रियातो किञ्चिलण्येन सृष्टिप्रक्रियामुपवर्णयनमुमेवाऽयं समाश्रयते। अर्वाचोनीमासकर्वेदान्तवासनावासितान्त. करणरनीश्वरवादित्वपरीवादभीत्या चेश्वरोऽभ्युपगतः । अत एवोहलक्षणप्रथमचतुर्थाधिकरणे भीमासककुलमण्डन खण्डदेवाचार्यो देवताविग्रहादिक निराकुर्वन् तद्दोपपरिजिहोर्षया ब्रवीति-- "एव वदतो मे वाणी दुष्यतीति हरिस्मरणमेव शरण"मिति । अत एवाऽभिनवगीतमा- बतार म म विरूपाक्षशास्त्रिचरणश्याबरभाप्यस्याऽऽनन्दाश्रमतो प्रकाशितस्पोपोद्घाने ममेत्यस्य वेदान्तमते स्थितस्यत्ययविवक्षया योजनीयमिति । विवृतम्, [शर. भा. भू. पृ. १३] एतेनाऽपदेवस्य "ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वाद्गतकल्पीयं वेद स्मृत्वोपदिशती"ति वाक्पसन्दी व्याख्यात । ईश्वरस्याऽनङ्गोकारे नास्तिकत्वमनाराङ्कनीयम् । वेदप्रामाण्यानम्युपगन्तुत्वम् , निन्दकत्व वा नास्तिकत्वयोजकत्व "नास्तिको वेदनिन्दक" इति कोशादित्यन्यत्र विस्तर।

·तत्त्वालोको नामाऽष्टमं प्रकरणम् । प्रकरणार्थप्रतिज्ञा। 'आत्मवच्चे बहुविधा विवादास्सन्ति वादिनाम् । वयं प्राभाकरास्तत्त्वनिर्णयाय' यतामहे ॥ १॥ इति । "केचिद्बुद्धिमेवाऽऽत्मानमिच्छन्ति, "अन्ये तु 'पुनरिन्द्रियाण्येव, "देहमेवापरे। 'तथैके बुद्धीन्द्रियशरीरव्यतिरेकिणमनुमेयमाहुः, 'केचित्तु मानसप्रत्यक्षगम्यम् , स्वयम्प्रकाशच* कैचित् , "सकलपतीविसिद्ध त्वन्ये मन्यन्ते । "क्षणिकञ्च केचिदाहुः कूटस्थनित्यमित्यपरे । १ 'अस्मिन् प्रकरणे सकलशास्त्रारम्भोपजीव्यभूत प्राभाकरसम्मतमात्मस्वरूपम्, तत्सम्ब- धिनोऽन्याश्च काश्चन विषयान् सजिघृक्षुराऽऽमस्वरूप-तत्प्रमाण-तत्परिमाणतद्गतकत्वानेक- त्वादिविषयान् दार्शनिकेषु दृश्यमानान् विवादानिर्दिशति-"आत्मतत्त्वे" इति । श्लोकार्ष- स्त्वतिरोहितः। २ च बहुधेति. मु.पु. पा.। 3 तत्र निर्णयापेति. मु. पु. पा. । ' तगादो द्रव्यभेदविवादानुपन्यस्यन् क्षणिक विज्ञानमेवाऽस्मेति, योगाचारापर- पर्यायाणा विज्ञानवादिना मतमुपक्षिपति-केचिदिति । केचिद्वादिन. योगाचारा वृद्धिमेवामा- नमिच्छन्ति, अत्रत्येनंवकारेण बुध्यतिरिक्तत्वमात्मनः प्रतिषेवति । ५ इन्द्रियाण्यवाऽन्मेति वदतां पौराणिकानां मतमाह अन्य इति । वहिरिति. मु. पु पा. । * शरीरमेवाऽऽत्मेतिवदतां चार्वाकाणा मतमुपन्यस्यति-देहमेवेति । एवकारेण परीरातिरेकमात्मनि निपिध्यते । द्रव्यभेदे मतभेदमुपर्वयं, आत्मसाधकप्रमाणेषु विवदमानाना थादिना मतानि निर्दियति । तत्राऽदो स्वमतमाह-तर्थक इति । ज्ञानेन्द्रियशरीरविलक्षण आत्मानुमेय इति प्रामाकरमतस्थितिः, इदञ्चोतरत्र स्फुटीभविष्यति । "स मानसीन आत्मा जनानामि [ते. आ. प्र. ३. अ] ठि" श्रुत्या यात्मा मानसाहप्रत्ययगोचर इति भाट्टाना नैयायिकानाञ्च मतमाह- केचिरिवति । १० तव सास्याना मतमाह-आत्मा स्वयप्रकास इति, *स्वयम्यकासमित्येव. म. पु. पा.! "केवलज्ञानतिर आत्मेति वदता दिगम्बराणा मतं सदगृहाति-~-सकले ति । प्रतिपत्तिमिति. मु.पु.फा.. २प्रमाणविवादमपन्यस्य, नित्यानित्यत्वविषयविवादे, पिकवादिना बोदाना मत- माहू-दाणिकञ्चेति। केचिंदाचक्षत इति. मु.पु. पा.।

·'अणुपरिमाणः, शरीरपरिमाणः, 'सर्वगत इत्यादिवादिनो विवदन्ते । तथा 'सर्वक्षेत्रेष्वेकमेके", 'प्रतिक्षेत्रश्च · नानाभूतमित्यपरे। तत्र तत्व- निर्णयार्थमिदमारभ्यते। सिद्धान्तः। "बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन्न प्रात्मा विभूर्भुवः । नानाभूतः प्रतिक्षेत्रमर्थवित्तिषु भासते ॥२॥ इति । २ ४ एवमात्मक * आत्मनित्यत्ववादिनामपि मध्ये प्रकृति परिणामिनित्या, पुरुषस्तु कूटस्थनिन्य इति वादिना निरीश्वराणाम्, सेश्वराणा साख्यानाञ्च मतमाह-कूटस्थेति। अनेनाम- निस्यत्ववादिना सर्वेषामपि पक्ष उपक्षिप्तो बोदव्य' । 'आत्मपरिमाणविषये वादिषु विद्यमानान् विवादान् प्रदिदर्शयिषुरादो-अणुत्व- यादिना मतमुपादत्ते-अणुपरिमाण इति । परमाणुपरिमाण इति मु पु पा । आत्मा सावयवस्सकोचविकासशाली, अत एव शरीरपरिणाम इति वदता বিশৰ মৰমা- হাদেশি নি। आत्मा सर्वगत इति वैशेषिक-नयायिक भाट्टमीमासकादयो मन्यते । तेनाऽऽह-सवंगत इति । एव सर्वेषु शरीरेप्वित्यद्वतवेदान्तिनो मन्वते, तन्मामुपादत्त. सर्वक्षेत्रेष्विति। ५ क्षेत्रेष्वभिन्न इत्येक इति मु पुपा । 'अन्ये च सर्वे दार्शनिका पात्मनो नानात्वमभ्युपगच्छन्ति, प्रतिशरीर भेदञ्च वदन्ति । तदेव निदिशति-प्रतिक्षेत्रञ्चेति । तया च आत्मविषये द्रव्य-तत्प्रमाण-तद्गत परिमाण-तद्गतेकत्वा-नेकत्वविवादानिराकृत्य, प्राभाकरसम्मतात्मस्वरूप-तत्प्रमाणतत्परिमाण- तद्गततदेकानेकत्वाना निर्धारणार्थ परमतनिराकरणपूर्वक तत्त्वालोकनामकमप्टम प्रकरण- मारभ्यत इत्यर्थ । • अनन्तरोक्तस्पाऽर्थजातस्य सवाहक श्लोक पठतिबुद्धीति । अस्याऽयमर्थ शरीरेन्द्रियबुद्धिभ्य माम्मा भिद्यते । शरीरमात्मा न । न इन्द्रियम्, न वा बुद्धि । अपञ्चामा इह लोक-परलोकगमनाय विभुः । कर्तृत्व-भोक्तृत्वसिध्ययं तस्य नित्यत्वम्, चेतनत्वञ्च- पितव्यम् । सुखदु खादिव्ययस्यासिद्धये, बदमुक्तादिय्यवस्थासिद्धये प स प्रतिशरीर भियते, तस्मात्तस्य नानात्व स्वीकार्यम् । स चाऽयमात्मा यावन्ति-अनुभवरूपाणि स्मृतिरूपाणि वा सानानि सन्ति, तेषु सर्वेष्वप्याययत्वेन (क्तत्वेन) भासते, न तु कमंतया। अत आत्मा न मानरूप, नवा विषयरूप कितूभयविलक्षणो भासते । स एव प्रमाता-आश्रय:-वर्ता क्षेत्राचीवात्मे स्यादिशग्दरस्मिन् शास्त्र व्यवहियत इत्यर्थ । ययम प्रत्यक्षपरिच्छेदस्य [१६६-१६९ पृष्ठे] विशेषतो द्रष्टव्य..॥

·विज्ञानवादिमतेन शा। 'ननु न बुद्धेवोऽदुश्च भेदमुपलभामहे । कथम् । यतो "घटमहं युध्ये" इति बुद्धोद्धारो' भिन्नमात्मानं प्रतिपद्यन्ते। सत्यम्, 'द्विचन्द्रादि- वोधव, विम्वप्रतिविम्बज्ञानवचाऽयं भ्रम इति प्रामाणिकाः । सहोपलम्भ- नियमेन च बुद्धयोंन्दुर भेदो निराक्रियते, भेदस्याऽनियमब्याहत्वात् । "व्यापकविरुद्धोपलम्भेन वाध्यमानत्वात् । तदाहु :- *अविभागो हि बुद्ध्यात्मविपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ [प्र. वा. परि. २. श्लो. ३५४] इति । तथा येऽपि धुर्तरन्यं योद्धारमिच्छन्ति, ते ऽपि सत्यामेव युद्धौ तस्य "विपये योद्धृतामाहुः । एवञ्च सैव परं बोद्धी भवतु, कृतमन्येन बोद्धा । योद्धा चाऽऽत्मा भवतीति, बुद्धिरेवाऽऽत्मा। सा च स्वयम्प्रकाशा कार्यकार- भभावेनानादिसन्तानवाहिनी स्वाप-मद-मूर्छादिप्वभिभूततया पुनः पुनरनु- सन्धानपथं 'नाऽऽपाति। वहति त्वसौ वास्वपि दशामु, अन्यथा जाग्र- दिदादिपु वुद्ध्युदयासम्भवापतेः । स चाऽयमनादिबुद्धिसन्तानोऽनादिवासना- 'तर मानमेवाऽस्मेतिवादिना मत निराचिकीर्षुरादो तन्मतमुपन्यस्यति-नन्वित्या- दिनानन्त इत्पन्न। योनारमभिन्नमिति मु पु पा । द्विचन्द्रादिवदिति म पु पा । ४ व्यापर विरुदनियमोपलम्भेनेति म पु पा । ५ अयमसो मुद्रितपुस्तके न दृश्यते । विषयविति स पुस्तके पा । नपातीति मु पुपा। *ज्ञानारमनोरसहोपलम्भनिपमेन ज्ञानरूपत्वमेवाऽरमन इति सन्मतमनुवान्, तस्मिन्न प्रमागत्वेन पमिदमवतारमामास पालिकाचार्य-अविभागति। अस्याध्यम-विज्ञानवादिना मवे विमानातिरिक्त वाहनं वस्तु परमापंतो नास्ति, पोशान स्वामाविकदरहितमपि, स्या- स्मारयासनरा विपर्याणित-विभागेनोपरित दर्शन मेगा वैस्तरवदगिनि पुरुषहएमाइक- सविसोना परसरातानिय समत.इति। अत्रेदमवक्षेपम्बोसपार्यों धर्मकीतिरसदि गामें पापबाहरफलभेद कर ससुटत मारामाभिरं पथमवतारयामास । परिका- कारस्तु-अमेदयाएकरपेनोरन्यास्पत्-समिति । .

·( ३२० ) देहात्मवादशा-निराकरणे। 'अस्तु तर्हि देह एवाऽऽत्मा, न तमौ दोषौ प्रसज्येते। मैवम् । ज्ञाता यात्मा, न च देहस्य ज्ञाहता सम्भवति । तथाहि-देहो नाम पार्थिवो द्रव्यविशेषः । ननु पार्थिवत्वे तस्य भूतान्तरगुणानुपलम्भ प्रापद्येत । नेवि ब्रूमः। भूतान्तरसदितस्य भूतान्तरस्य न कार्यान्तराम्भकतेति वदामः, न पुनर्मियोऽपि भूतानि न संयुज्यन्त इत्याचक्ष्महे । - "अतस्संयुक्त- भूतान्तरगुणोपलम्भो नाऽनुपपन्नः । कथं पुनरारम्भकत्वासम्भवः। उच्यते-न तावत्पश्चानाम् , चतुर्णा वा सम्भूयाऽऽरम्भकत्वं सम्भवति । चानुपाचानुपद्रव्यारब्धस्य तत्समवा- पिनोऽचाक्षुपत्त्वापत्तेः। यत् खलु चाक्षुपाचाक्षुपद्रव्यारब्धं यत्समवेतम् , तन्न चानुपम्, वायुवनस्पतिसंयोगवत् । चाक्षुपश्च देहः । अतो न 'पञ्चभिः, चतुर्भिर्वा समारब्धः, आकाशानिलयोरचाक्षुपत्वात् । आकाशस्याऽचाशुपत्वनिरूपणम् । कथं पुनरचाक्षुषे नमः१ अचानुपस्य सत्तापि किं प्रामाणिकमित्येतदपि ' इन्द्रियात्मवाद निरस्य, देहात्मवाद स्वहस्तपति-अस्त्विति । यथेन्द्रियात्मवादेऽन- भवस्मरणयोरनुपपत्ति , तथा न देहात्मवादे दोप प्रसज्यते । तस्मादेहात्मवादस्स्वीकर्नुमुचित इति । बह जानामीत्यत्र ज्ञानाश्रयत्व प्रतीयते । तच्च जडस्य शरीरस्य न घटत इत्याशय हदि निधाय, देहात्मवाद निपति-मैवमिति । 1 "तथा होत्यादिरापयेत" इत्यन्त पाओ मुद्रितयुस्तके नोपलभ्यते । खपुस्तकानुसा- रेणाध्य पाठो निवेशित । भूतानां गुणान्तरोपलम्भ इति मुपुपा । ४ कार्यारम्भकतेति म पु पा) ५जहस्याऽपि देहस्य ज्ञातृत्वमुपपद्यते। यथा-कमुक-नागवल्लीदल-सुधानो प्रत्येक राग- जनकत्वाभावेऽभीतरेतरससृष्टाना तज्जनस्ता, यया वा किण्वादीना मदशक्तिजनक्ता । नथा चेमानि बार्हस्पत्यानि मूणि "अय लोकायतम् । पृथिव्यप्तेजोवारिति तत्त्वानि । तत्समुदाये शरोरेन्द्रियविषयसका। तेभ्यश्चतन्यं रिग्दादिभ्यो मदशक्तिक्त् विज्ञानमिति । तथा भूतान्तरसहितस्य ज्ञातृत्वमिति मन्वानश्शते-नेति वम इति । उक्तमयमुपसंहरति- बत इति। निराकरोति कयमिति । तत्र विकल्पमाहन तावदिदि। भूताना पञ्चाना मिलितानाम् , चतुर्गा देति । तत्रानुपपत्तिमाह-वासुति । तानुरूप दृष्टान्तमाह - वायुवनस्पतिसयोगेति । न प्ररीरं पञ्चभिर्भूतरारम्बम् , न वा चतुभिः । चतुर्भिसमारब्ध इति म पुपा ।

·( ३२१ ) चिन्त्यम् । उच्यते-अचाक्षुपं व्योम द्रव्यत्वे सत्यरूपित्वात् , आत्मवत् । ननु नाऽरूपं गगनम्' । तद्धि घवलम् , उत्पलपलाशश्यामलं वोपलभ्यते । 'उच्यते-वलिमा हि प्रायेण तैजस एव नीहारे, बौहिनो वा, वदपगमे तदनुपलम्मात् । यदयं पुनर्निशि नीलिमेवाऽवलोक्यते, नाऽसौ नमसः । कस्य तहिं ? न कस्यचित् । कथं पुनर्गुणः, न कस्यचित् ? सत्यम् । *गुण एवाऽयम- सिद्धः। ननु प्रतीतियलेन सिद्ध एव । सित्यम् , सिध्येद्यदि प्रतीतिरेव सिध्येत् , सा तु कारणाभावान्न सिद्धा। ननु चतुरेव कारणम् । न। थालोकोपकारानपेक्षस्य चतुपोऽप्रकाशकत्वात् । *तेनाध्यतीतावेवाऽयं प्रतीतिभ्रमो मन्दानाम् । अतो दिवा तदनुपलम्भः । अन्यथा सौरीभिर्भा- * वायाकाशयोरचाक्षपत्वमसहमानाइते-कयमिति। तत्रोपपत्तिमाह-अचाक्षुषेति । आकारामचाक्षुप द्रव्यत्वे सत्यरूपवत्वादित्यनुमान प्रमाणमुच्यत इति । तत्र हेत्वसिद्धिमाराइते- नन्विति । तत्र रूपवत्वहेतुमत्वे प्रत्यक्ष प्रमाणमुपन्यस्यतितदिति । धावल्यस्याऽन्यधर्मत्वेन गमनवृत्तित्वे मानाभावात् । 'भाट्टमीमासमा आकाशकालदिशा साक्षात्प्रत्यक्षविषयत्वासम्भवेऽपि पदार्थविशे- पणतया प्रत्यक्षविषयत्व वर्णयन्ति । अत एव "इहाकाशे बलारा" इत्यनुभव उपपद्यते। प्राभाकरमीयासकास्तु ताकिंमत मनुरुन्याना आकाशस्मा प्रत्यक्षत्व स्वीकुर्वन्ति । अत एव नारायणभट्ट आह- "बालसात्मदिशामादो प्रत्यक्षत्व प्रसाध्यते ।। अनिष्टं भट्टपादोक्तिमाधुर्यानभिलापिणाम् ॥" [मान मे उ प्रमेय परि] इति । २ श्यामलञ्चोपलभ्यत इति म पु पा । पूर्वोत्तमाशेष परिहाति-उन्यत इति । * गुणवत्वमेवामिति स पुपा । सत्यमिति म पु नास्ति। * प्रसिधिरेवेति मुपा । तत्त्वानुपलम्भ इति रा पुपा। स्तो दिवान्तम्भ इत्लेव पाठो म पु । नपविवेके "दिवाग्रह सोगोधपर प्रकरण" [न वि १ २०३] इत्युक्तम् । मममयं-दिया-सवजोदेश इत्पयों बोम्म । मग प्रमाणे विपटपति-पलिमति । नोलयतीतिरप्यासा नावगाहन स्याह--- पदन पुनरिहेति । नीलम समाजलपति-न कस्यचिदिति । प्रतीतिरलेन नीलगपरिस- उपनौति पुन प्रस्वतिष्ठतेनन्विति। प्रसिम्मेिव निराकराति-पारियति नीलमिति ३ - ·- . ( ३१८ ) 'निवन्धनस्संस्कार्यदर्शनाध्यवसितमेदस्समुदयवशवर्ती संसरति । 'मार्गरूप-t साक्षात्कारोन्मूलितसकलसत्वदृष्टिचासनानुनद्धस्तूच्छिन्नस्समुदयः प्रतिमुच्यते, तथा तायिनां 'चाङ्गीकतसन्तानोच्छेदः । तदाहु:- "प्रदीपस्येवं निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिनः" ।। इति । देशिकानाचाऽनेकजन्माभ्यासस्वामीभूतब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तजगद्व्यापि- महाकरुणानां "विशुद्धचित्तसन्तानोऽनन्त इति । तन्निरासः। *तदिदमसारम् । प्रतीतिसिद्धस्य बुद्धचोंधश्च भेदस्य 'निराकरणानह- त्वात् । सहोपलम्भनियमस्तु यथा भेदेऽप्युपपद्यते, वयात्रैव वक्ष्यामः । "निराकृतश्याऽय बाह्यार्थसिद्धाजुविमलायाम् । घुद्धिरेख परमस्तु, अलं बोद्- . ' सन्तानदर्शनाध्यासितभेद इति मु.पु पा.। २ मार्ग इति विसर्गान्तः पा. मु पु.। ३ सन्तानो भेद इति. मु.पु.पा । + सौत्रान्तिकसिद्धान्तानुसारेणाऽऽयंसत्यामिधानानि चत्वारि--दुख, समुदयः, निरोषः मार्गश्चेति । दुःख सिद्धम्, समुदय-दुःखकारणम्, निरोपः-समुदयविनाशो विमलशानो- त्पत्तिपर्यन्त , मार्ग.--तत्त्वज्ञानम् , तदेवाऽत्र मार्गशब्देन विवक्षितम् । " दुखहेतुनिवर्तकत्वेन स्वयं दृष्टस्य मार्गस्योक्तेर्देशना ताय इत्युच्यते । यथोक्त कोतिना- "तायस्स्वदृष्टमार्गोंक्तिवैफल्याक्ति नाऽन्तम्" [प्र. वा. परि. १. श्लो. १४७] इति । "पररज्ञातस्य सत्यचतुष्टयस्य प्रकाशन ताय इति च। मुद्रितपुस्तके तस्य डायत इति पाठो दृश्यते। न्यायमकरन्दादौ "तस्य तायिनः" इति पाठदर्शनात, स एव पाठ उपरि दशित इति ध्येयम् । ५करणानामिति मु पु.पा । असम्भवादिति. मु.पु. पा.। *तन्मत निरस्यति-तदिदमसारमिति । तस्याऽयमभिप्राय । “अई जानामीति" प्रतीत्या आत्माश्रयत्वेन भासते, ज्ञानञ्च तनिष्ठत्वेन । असति बापकेन्नुभदवल- सिदस्य भेदस्य निरसितुमचक्यत्वात् । तस्माज्ञानातिरिक्त आत्मेति। अभेदसायकत्वेनो. पन्यस्त सहोपलम्भनियम भेदेऽप्युपपादयति-सहोपलम्भेति । "विषयप्रतीतिगोचरस्वा दात्मनस्सहोपलम्भनियमोपपत्तिस्सहोपलम्भश्चैव सत्युपपप्त" इत्यत्रेति शेप. । * अन्यान्तरे निरूपिनाऽर्थेन भाकरणिकमर्थमुपोद्रलयति-निराकृतश्चेति । ऋजुषिम- लापञ्चिकायां सहोपलम्भनियमस्य नाऽभेदसापकल्वम्, किन्तु भेदसापवस्वमिति पत्रकार ·( ३१९ ) धेति यदुक्तम् । तदपि काल्पनिके बोद्धरि युक्तं वक्तुम् । साक्षात्प्रतीतिसिद्धे तु नाऽवकाशोऽस्याऽसत्प्रलापस्य । स्वापादिष्वपि बुद्धिरनुवर्तत इति यदुक्तम्, तदपि प्रमाणाभावादसारम् । जागरादिपु युद्धरत्रैव कारणं वक्ष्यामः । इन्द्रियात्मवादोपन्यास-तन्निरासौ । एवं तहिं भवन्त्विन्द्रियाण्येव' चेतनानि, एवं बुद्धर्बोद्धश्च भेदावभासो घटिष्यते । भवेदेतदेवं यदि दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थप्रतिसन्धान न स्यात् । "यदहमद्राक्षं तदहं स्पृशामी"त्यत्र प्रतिसन्धातैकः प्रतीयते । स्मरणश्चेन्द्रि- यार्थानां तत्तदिन्द्रियापायेऽपि यदुपलभ्यते, तदिन्द्रियचैतन्ये 'नोपपद्यते । प्रतिपादयामास । अय हि तत्रत्यो ग्रन्य-“सहोपलम्भनियमोऽपि विचारणीय एव। किं सवित्, सवेद्यञ्च सहैवोपलभ्यते यतः, तस्मादभेद इति । तदिदमसिद्धम् । न हि सविदोऽपि नापर उपलम्भोऽस्ति । स्वयमुपलम्भरूपत्वात् । अतोऽर्थस्य सविदश्च सतवोपलम्भो भेदेऽनुपपद्यमानोऽभेद साधयतीति । तदपि नोपपद्यते। भेदेऽप्युपपत्ते । भिन्नस्याऽपि हि नीलादेस्सबन्धिनी सवित् स्वयप्रकाशरूपत्वाप्न प्रकाशन्तरमपेक्षत इति, न काऽप्यनुपपत्ति । उपायोपेयभावेन विषयप्रतीतिगोचरत्वेन सहोपलम्भो भेदेऽप्युपपद्यत इति भाव" [ ऋ वि पं पृ ७०] इति । ' इन्द्रियाणि सचेतनानीति मु पु पा । एकार्थानुसन्धानमिति मु पु पा । ६ अवेद्र बोध्यम्-एव विज्ञानवादिमत निराकृत्य, इन्द्रियाण्येवाऽऽमेति वदता मतमनु- वदति-एवमिति । अत एव भगवतस्सत्यतपसो वचनम्-"द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा" [दे भा पु] इति । तत्राऽनुपपत्ति प्रदर्शयति-भवेदेतदेवमिति । ग्य भाव । “योऽह घटमद्राक्ष सोऽह- मिदानी स्पृशामी' ति दर्शनस्पर्शनयोरेकोऽनुसन्धाता प्रतीयते। केनाऽपि कारणेन चक्षुरादे- विनाशेऽनुसन्धान न स्यात् । अतस्तदनुपपत्त्यन्द्रियात्मवादो न घटते । अत एवाऽभियुक्ता आहु- "तथात्वञ्चेदिन्द्रियाणामुपधावे कथ स्मृति ' [मु ख] इति । यतु सत्यतपसो वचनमिन्द्रियात्मवादस्योपोदलकतयोपन्यस्तम्। तत् शरणागतपरित्रा- णस्यावश्यकर्तव्यताम् , अन्यथा व्याधस्य प्राणयात्रानुपपत्तिञ्चाऽलोच्योक्तमिति नेदमिन्द्रि- याणामात्मत्वे प्रमाणम् । अत्रेदमपि दूषणमनुसन्धेयम् । इन्द्रियविषये मतद्वयमस्ति-गोलकान्योवेन्द्रिया- पीत्याद्यः, शक्तिरिन्द्रियाणीत्यपर। तवऽद्यपक्षे शरीरस्येवेन्द्रियाणामपि दाहेन भस्मीभावेन परलोकगमनागमनादिकं न सगच्छते । कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसगो स्याताम् । द्वितीयपक्षे शक्तेधर्मभूताया निराश्रयत्वेन लोकान्तरगमनानुपपत्ते । बत कर्मानुष्टानविरोध्ययं वाद इति ।

·( ३२२ ) मिरनुगृहीतं चक्षुस्स्फुटतरं व्योग्नि नीलिमान प्रकाशयेत् । रूपश्च स्पर्शसह- चरितमिति, स्पर्शवत्वं नभसस्स्यात् । ततथ सर्वमूर्तव्यप्रतिघातप्रसङ्गः । केचित्तु तमसो नीलिमा गगनस्येवोपलभ्यत इत्याहुः । तदसदित्येक । तमसो निप्पत्यनवक्तृप्तः। रूपवत्वेन हि तमो द्रव्यं स्यात् , तचाऽनेक- द्रव्यारब्धं सचानुयं भवेत् , न च तानि द्रव्याणि सन्ति । सन्ति चेत्, दिवऽप्यराभेरन् । अतोऽन्धानामिवाऽसौ नीलिमाभिमानो नभस एवेति युक्तम् । तमसो निराकरणम् । *यच्चेदमुच्यते-छायैव तमः, सा च 'चलत्वा-चलत्व-महत्वा-महत्त्व- दूरत्वा-सन्नत्वादिगुणयोगिनी वस्तुभूवेति । 'तदप्यसारम् । निप्पत्त्यनवक्लप्सेरेव । यच चलता-चलत्वादिकमुपन्यस्तम् । तदपि स्थूलदर्शितया । तथाहि--आलोकेऽपवारिते छायेष्यते, ततोऽपवारितालोकभूभागादिभाव- व्यतिरेकिणी न रूपान्तरवच्छाया दृश्यते । तेन मन्यामहे-अपवारिता- लोकभूभागादिकमेव छायेति । एतेन चलत्वा चलत्व महत्त्वा-महत्त्व-दूरत्वा-सन्नत्वादीनि समर्थितानि । प्रतीते चक्षु कारण कुनो न भवतीत्याराइते-नन्दिति । निराकरोविनति । इद नीलमिति प्रतीतेस्स्वमतेनोपपत्तिमाह-तेनेति । तत्र हेतुमाह--अत इति । विपक्षे बापरवाह अन्यथेति। आकारो नीलगुणस्वीकारे सवित्व स्वीकार्यमिति दोषान्तर दर्शयति-रुपञ्चेति । तत्राऽनिष्टमासजयति-ततश्चेति । मतान्तरमुपन्यस्पति केचिदिति । केचिद्वादिन नाट्टा वेदान्तिनश्च नीलगुणस्तमस एर भवति । स च यथा जपाकुसुमगत लोहित्य स्फटिक्स्वाऽकाशस्य प्रतीयत इति वदन्तीत्वम् । बन्येषा मतेन पूर्वोक्त मतमाकरोति-दसदिति । *अयमंदाश्चित्सुखमुनिना तमसो भ्राक्त्यव्यवस्थापनावसरेनूध निराहत विपु २९ । * "बृहदारण्यकभाष्यवार्तिके[२०२९) मुरेश्वराचार्याक्रमपल्लिसति-पच्चति । तया तमोदर्शन-भून्यायादर्थनमि' ति विधिविवेकवाक्यम् । तत्र मण्डनाचार्योक्तं भून्हाई तम दत्पर्य सालिकाचार्योन यञ्चेत्यादिनानिय निराकरोति । शालिकोनमध वाचस्पतिवा- रिणिकायामनूद निरस्पति, स्तिरोऽस्य तर [या पु ७५.७६ ] द्रष्टम्म । तदिदमप्पसारमिति मुपु पा । ३ बनवावेरेव इति म पुपा। 3 छायाप्पपेचत इति म पु पा । * चलत्वाचनलेति म पु पा नास्ति ।

·( ३२३ ) यत्तु तेजसः प्रतिरोधि द्रव्यम्, तत् यथा यथा सञ्चरति, तथा तथा आलोकः प्रतिमुच्यते, प्रतिरुध्यते चेति, चलतीव छाया प्रतिभाति । अन्यथा शरीरे चलति, किमिति छायाऽपि चलेन् । 'चलनहेत्वभावात् । एतेनाऽ- चलति शरीरेऽचलत्वं व्याख्यातम् । संख्यापरिमाणयोगि महत्वम् , सदभाचे कथमिव 'छायेयमुत्पत्स्यत इत्यत्तमनया स्थूलदर्शिनः कथयाऽन- नुबद्धया। ननु भूभागादेरेख छायात्वे कथं द्रव्यान्तरेण 'व्यपदेशः "अस्य छायेयमि"ति। उच्यते-अपवारितालोकभूभागादिरेव छाये- त्युक्तम् । तत्र येनाऽपवारणम्, "तदपेक्षया युज्यते तद्व्यपदेशः। एवञ्च स्मृतिकाराणामपि~'नाऽऽकामेकामतरचायाम्" इत्येवमादिको व्यवहार उपपनः । *योऽपि च शासकाराणां व्यवहारः "छागृहादीनां तुल्यं च्छायालक्षणं कार्यमि"ति, स पालोकापवारणाभिप्रायेण वर्णनीयः । 'ननु चाऽऽलोकापवारणे 'भूभागादेरदर्शनप्रसङ्गः । मैवम् । प्रचुरतरालोका- वयवसंयोगस्तत्र चार्यत्ते, 'अल्पास्तु तेजोवयवास्समन्ततस्सञ्चरन्तस्संयुज्यन्त एव। पर तु सर्वथा तेपामसंयोगः, स महानन्धकार इति निवद्यम् । यच्च विस्फारिताक्षः कूपादिपु जलमध्यस्थं सुपिरमध्यक्षमीनत इत्युच्यते, वाऽपि तेजोवयवाः कूपनेमिलन्यावच्छेदास्तथा प्रतीयन्त "इत्युत्तरम् । 3 ' हेत्वभावादित्यैव मु पु पा । २ योनिरिति म पुपा । उपपत्स्यत इति में पु पा । ४ अपदेश इति मु पुपा । ५ तदपक्षत्वादिति म पु पा । - "देवताना गुरोरास्नातकाचार्ययोस्तथा ॥ भाभकामेरामतरछाया बभूपो दीक्षितस्य च"" [ मनु स्म । इलो १३०] इति समप्रलोको बोध्या। चिरति म पु पा। नस्थितिमु पुपा। भूभागादरेव दर्शनप्रसारिति म पु पा। असश विदुपा। বালুবিয়ানা ৪র্থীরা জানাাসমানিকীকালােনিয়াল पनीर पायरेन तरपति दति-पोनाति। "मित्युपसमिति पुपा।

·आकाशस्याऽसिद्धिशहा। न चैवं सत्याकाशस्याऽसिद्धिरेव । शवलक्षणगुणानुमानसिद्धत्वात् । ननु गुणतैव शवस्पाऽसिद्धा, द्रव्यत्वेन वादिभिरभ्युपेतत्वात् । "वर्णात्मकाथ ये शद्वा नित्यास्सर्वगतास्तथा । पृथग्द्रव्यतया ते तु न गुणाः कस्यचिन्मताः ।" [स. द. को. १२ पृ.] इति । तन्निरासः। 'तदिदसमारम् । एकेन्द्रियप्रत्यक्षतया 'रूपादिवद्गुणत्वसिद्धः। न च वायुनाऽनैकान्तिकत्वम् । तस्य वायोरतीन्द्रियतयाऽभ्युपेतत्वात् । येऽपि चैन्द्रियकं वायुमिच्छन्ति, तेपामपि "स्पर्शविरहे सती"विविशेषणोपा- दानाददोपः। एवं सिद्धगुणभावश्शद्रो 'गुणिनमनुमास्यति । तस्य भूजलादिभावावगमे कारणाभावाद् "द्रव्यान्तरमेव तदवतिष्ठते । अप्रतीत- सामानाधिकरण्यगुणभेदेन मेदावगमात् । ननु मुखादिगतश्शद उप- लभ्यते । नेत्युच्यते । श्रोत्रम् प्राप्यकारि पहिरिन्द्रयत्वात् विगिन्द्रियवत् । तत्र न तावच्छोत्रं मुखादिदेशं गच्छति, प्रत्यक्षा हि कर्णशप्कुली स्वदेशस्था दृश्यते । शविपये भाट्टमीमासकाना प्राभाकरमीमासकानाञ्च मतभेदो दृश्यते । प्राभाकरमीमासकास्ताकिकवत् सदस्य गुणत्वमिच्छन्ति । कौमारिलमतानुसारिपस्तु-- सदस्य साक्षादिन्द्रियग्राह्यत्वेन द्रव्यत्वमाचक्षते । आकाशस्य शदलक्षणगुणानुमेयत्वमस- हमानरसतेन चैवमित्यादिना । २ एकेन्द्रियग्राह्यत्वेन रूपादिवद् गणत्वमभ्युपेत्य, तन्मत दुपयति-तदिदमसारमिति । शब्दस्य गुणत्वेऽनुमानमिदं बोध्यम्--शब्दो गुण: स्पन्यिकेन्द्रियप्राह्मत्वादिति । पृथिव्यप्तेजोवायुगुणानां गुणिना सह ग्रहणम्, शब्दस्य न तथेति न तद्गुणता । अणुमनोगुण- स्वमशक्यशङ्कम् । दिककालात्मगुणानामवहिरिन्द्रियग्राहता, न शन्दस्तथेति, गुप्यन्तर नम इति बोध्यम् । ४ अनुमापयतीति मु. पु. पा. । ५ द्रव्यान्तरमेतदिति स.पु पा.। कार्येन्द्रियवदिति म. पु. पा.। * श्रोपचापोरप्राप्यकारित्वमिति सोगवा मन्यन्ते । मीमासका, ताकिंवाश्च प्रार ·अतः ( ३२५ ) नाऽपि मुखं श्रोत्रदेशमुपसर्पति, तस्याऽपि स्वदेश एवोपलम्भात् । श्रोत्रगत एव शदो गृह्यते। भ्रान्तिस्त्वेपा मुखे शद्ध इति । नच गुणभूतस्य शदस्य संयोगलक्षणा प्राप्तिरुपपद्यत इति । समवायलक्षणैव वस्य प्राप्तिः। एवञ्च शुदगुणत्वाच्छोत्रस्य, यच्छद्गुणकं द्रव्यमा- काशपदावेदनीयम् , तदेव श्रोत्रमिति सिद्धम् । ननु पार्थिवी कर्णशप्कुलो श्रोत्रमस्तु, संयुक्तसमवायेन चाऽऽकाशगतं शरमुपलभत्ताम् । नैतदेवम् । न हि साक्षात् 'प्राप्तिसम्भवे प्रणालीस- माश्रयणमुपपन्नम् । नाऽपि 'व्यात्मकं शरीरं 'गुणान्तरप्रादुर्भावप्रसङ्गात् । भू-जल-तेजांसि हि यथाक्रममनुष्णाशीत-शीतो-प्णस्पानि । तैरारब्धं द्रव्यं एतत्रयविलक्षण- स्पर्शमापयेत, चित्रपटवत् । यथा सितासितादितन्तुसमारब्धः पटस्तन्तुरूप- विलक्षणरूपः, तथा शरीरमप्यारम्भकद्रव्यस्पर्शविलक्षणस्पर्श भवेत् । अनुष्णाशीवस्पर्शश्चैतदुपलभ्यते । "एतेन द्वयात्मकताऽपि निषिद्धा । " फारित्वमुररीकुर्वन्ति । साखरपाप्यकारित्वपक्षो निरस्त, प्राप्ययारित्वपक्षस्समधितश्च । अत एवोक्न भट्टवार्तिके-- "साख्यादीन् वा विनिजित्य प्राप्तिपक्षोत्र दृष्यताम्" [ श्लो वा प्रमू श्लो ४३] इति । अप्राप्तिपक्ष-प्राप्तिपक्षनिरास-समर्थने वातिकतोऽवगन्तब्ये। प्राप्यकारित्वेनुमानमेव प्रमाणम्। तत्तु मूल एव स्पष्टम्। प्रतीतीति मु पुपा । द्रव्यात्ममिति मु पु पा । ३ मत्र पालिकावार्य काणभुवं मूत्रमर्थतीनुवदति । तया च भूत्रम्-"गुणान्तर. प्रादुर्भावान्च न यात्मकम्" [वंद अ ४ बा २ मू ३ । ] इति । प्रादुर्भावापत्तैरिति म पु पा । ५ एतेनाभ्यात्मिकतेति, म पु पा। * गोयम्-प्रापिति पिरमिद पापियमेव । अन्यान्यायानि, संसानि, यापवीगानि च दमाणि परतावामि सपोगोनारपुस्तम् । पञ्चभूतारमरत्वम्, धातुमा- विस्वम्, मात्मरत्वम् , पारमायच ता अनिपिनम् । तत्पमय प्रमेव शालिकनाप "तिम इत्यादिना परसस्पगन्धयोगि परीर पापियरेत्पन्नेन पन्येन प्रत्पपील। मिलापश्चिमायाम्-"ारीराम किमिसमारप्मता" इति रहलीटीकाप मारा तो मर्म मशीन। सन्दर्भारिगुरसे वालानि परिकारास्यायनामित आमानि। 'एग वा पदावित पति-पतुगा भूताना ममाहारमा परीरम.नपाई पारगम्, किन्तु पापियरीन परतलामापानि, शानि, वारीपनि मानि ·( ३२६ ) फिच गन्धस्य पार्थिवद्रव्यसमवेतस्यैकाकिनो गन्धान्तरारम्मकत्वानु- पपत्तेरगन्यं शरीरे स्यात् । भू-तेजसोः, अप्तेजसोर्वाऽऽरम्भकत्वेऽगन्धत्वम्, अरसत्वमेवं वेदितव्यम् । अतो 'रूप-स-गन्ध-स्पर्शयोगि शरीर पार्थिवमेव । ज्ञानच विशेपगुणः । कार्यद्रव्ये च विशेषगुणः कारणगुण- पूर्वक एव, रूपादिवत् । न च कारणभूतेषु पार्थिवपरमाणुपु ज्ञानमस्ति । तदारब्धे द्रव्यान्तरे घटादापदर्शनात् । चार्गकमतेन शङ्का-निरासो। स्यादेतत्-मदशक्तिवचैतन्यमपीति । यथा-मदशक्तिः पार्थिवेषु परमाणुष्वसत्यपि तदारब्धे कार्यद्रव्ये सुराख्ये निप्पद्यते, तथा चैतन्यमपि निप्पत्स्यत इति । तन्न । शक्तरविशेषगुणत्वात् । शक्त्याख्यो हि गुणः सर्वद्रव्येषु तत्तकार्यविषयः कार्यसमधिगम्योऽभ्युपगम्यते । चैतन्यन्तु न देहादन्यत्र विद्यत इति, विशेषगुणोऽसौ। अपि च द्रव्यान्तरसंयोगादकार्य- भूतेषु पार्थिवपरमाणुप्वकारणगुणपूर्वकोऽपि मदशक्त्याख्यो गुणो नाऽनु- पपत्रः। तदारब्धे कार्यद्रव्ये सुराख्ये कारणगुणपूर्वक एव । चैवन्यन्तु न सयोगोनि। तदुक्त परं-"सयोगस्त्वविप्रतिपिनो मिय पञ्चानाम्" इति । तथा हि- दारीरमिद न पञ्चभूतारब्ध, चतुर्भूतारन्ध वा, चाक्षुपाचाक्षुपद्रव्यारपस्याऽचाशुपत्वापत्ते, वायुवनस्पतिसयोगवत् । तदाहुर्योगा एव-"प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात् सयोगस्य पञ्चात्मक न विद्यते" [ वै द ४ आ २ सू २] इति । (अत्र योगशवेन शपिका अभिप्रेता । महाभारतादिपु प्रयोगदर्शनात् ।) न च पृथिव्यप्तेजोभिरपि चाक्षुपर्ययाकममनुष्णागीतशीती- प्णस्पर्शभाम्भिरारभ्यते, एतत्त्रयस्पर्शविलक्षणस्पपित्त । यथा सितासिततन्त्वारब्ध पटो विलक्षणश्चित्ररूपो भवति, तथेदमपि शरीर विलक्षणस्पर्श स्यात्, अनुष्णाशीतस्परांज्वेदम् । मत केवलपार्थिवावयवारब्धम् । तदुक्त तैरेव~"गुणान्तरप्रादुर्भावाच्च श्यात्मकमपि न" इति । एतेन हेतुना व्यात्मकमपि न भवति, एकपार्थिवाणुगतस्य चंकान्तिनी गन्धस्य गन्धान्तरारम्भक्त्वानुपपत्तरगन्य शरीरमापद्येत , गन्धवच्चेदमिति पार्थिवमेव शरीरम् । तत्स- योगिन परतन्या परे भूतान्तरारब्धा कार्यविशेषाश्चक्षुरादय तन्वान्तरादनुसरणीयम् इति ।" 'रसेति म पु नास्ति। २ परमाणुपुप्विति म पु नास्ति, सपुस्तके दयनान्मूले निवेशित । ३ देहात्यवादनिरासप्रस्ताव एतदर्यप्रतिपादनपराणि बार्हस्पत्यमूत्राणि निर्दिष्टानि । [पए ३२० वाम्यवाऽप्यनुसन्ययानि विद्वत्तल्लवं । ४ देहादन्यस्य गुण इति स पु पा ।

·तन। द्रव्या- । ३२७ ) प्रत्येकं परमाणुष्वभ्युपगम्यते । तस्माच्छरीरादन्यस्य गुणो ज्ञानमिति, देहव्यतिरिक्तपुरुपानुमानं द्रष्टव्यम् । विज्ञानवादिमतेन शङ्का-निरासी । 'स्यान्मतम्--गुणत्वमेव 'ज्ञानस्या सिद्धमिति । थितत्वात् , निर्गुणतया च संयोगविभागौ प्रति निरपेक्षकारणत्वाभावेन गुणत्वसिद्धः। न च वाच्यं द्रव्याश्रित त्वमेवाऽप्रसिद्धमिति । कार्यत्वात् । न हि कार्य किश्चिदद्रव्याश्रितमात्मानं लभते । एवं सुखादिभ्योऽपि देहातिरिक्तपुरुषानुमान वेदितव्यम् । अहङ्कारावलम्बनेन पुनर्देहात्मवादप्रत्यवस्थानम् । नैतदेवम् । “घटमहं जानामी"ति 'ज्ञातुरहङ्कारास्पदीभूतत्वात् "बई गच्छाम्यहं स्थूलः" इत्यादावहङ्कारस्य शरीर एव प्रवृत्यविवादाच्छरीरमेव प्रत्यक्षं ज्ञात प्रतीयते, प्रत्यक्षविरोधे चाऽनुमानमात्मानं नलभत इति । वैशेपिक- गुणोऽपि ज्ञानं न कारणगुणपूर्वकमिति, पार्थिवपरमाणुष्वविद्यमानमपि ज्ञानं शरीरे सम्भविष्यतीति, न शरीरादन्यस्याऽनुमानम् । ननु शरीरस्य चैतन्ये मृतशरीरेऽपि तत् स्यात् । न। तस्य विगुणत्वात् । मरणेन शरीरं विगुणमित्यविवादम् । ननु ममेदं शरीरमिति देहातिरिक्तऽहङ्कारो निविशते । न । अभेदेऽपि 'भेदोपचारोऽयं "शिलापुत्रकस्य शरीरमि"विवत् । अन्पथा ज्ञानमात्मसमवेतो विशेषगुण ति ताकिका मीमासकाश्चाऽचक्षते । तत्र ज्ञानस्य विशेषगुणत्वेनाऽऽत्मनस्तदाथमत्वेनाऽनुमानमिति कथयन्ति । ज्ञानादिक क्वचिदाधितं गुणत्वा द्रुपपदिति । ताथागतस्तु ज्ञानादीना गुणत्वे, न किञ्चित्रमाण वरीवति । न ईश्वराशा न का वेदाज्ञाऽस्ति । तस्माद् ज्ञानादौना गुणत्व, न सिध्यति । असिद व गुणत्वे तदाश्रयत्वेना- त्मकल्पनं मुद्रापास्तन् । अतो शानादीना मुणत्वेनामानुमान मनोमोदकायते । यथोक्त ते.~-सिद्ध ज्ञानमुखादीना गुणत्वे गुपिकल्पना । न तु तत्सिदमस्माकं तावन्माशेपपत्तित"॥ इति । अतो शानमेवारमा, तन्च क्षणिकमिति । वन्मवेनाते-स्याग्मतमिति । स्थात् यन्ममिति स. पु पा.। २ अप्रसिदत्वमिति. मु.पु पा.। मुमतमतं निरस्थति-तनेति । ४ अर व्यायपयोगविभागो प्रतीति मु.पुपा। “म्यानाधितमवेति म पु पा । बहसारासदस्य दृष्टस्वादिति म पु पा । शानमिति. मु.पु नास्ति। भेदावगमोम शिलापुषगरीरविति, म. पुपा। ३ ·न ( ३२८ ) ममाऽऽत्मेत्यपि 'व्यपदेशादात्मान्तरमप्याश्रीयेत | येऽपि च सुसादयः, ते "चाहं सुखी"त्यहङ्कारविषयसम्बन्धि तयाध्वगम्यमानाश्शरीरसमवायिन एव, श्रतो न तद्वयतिरेकिणमात्मानमनुमापयितुमीशते । शरीरविकारहेतुत्वाच तेषां सुतरां शरीरगुणत्वम् । न ह्यतद्गुणस्तं गुणिनं किर्तुमुत्सहते । विक्रियते हि शरीरं "नयनविकासमुसप्रसादरोमहर्षादिभिः। सुखादितत्पन्नेषु तत्र शरीरे विकार्ये विकारं प्रति ममवायिकारणभूते, तत्मत्यासन्नेनैवाऽसमवायि- कारणेनापि भवितुं युक्तम् । न च शक्यं वक्तुं सुखादिमदात्मसंयोग एवं शरीरसमवेतेपु विकारेष्वसमवायिकारणमस्त्विति, प्रमाणाभावाद । सिद्धे यात्मनि स्यादेपा कन्पना, साध्ये त्वव्यवहितानामेव कारणतोचितेवि, देहातिरिक्तात्मानुमाने सुखादीनां "सामर्थ्यम् । तन्निरासः। अगोच्यते--स्यादेतदेवं यदि देहातिरिक्तो नोपलभ्यते ज्ञाता । “घटम- हमुपलभ" इति घटस्याऽनुभविता शरीरातिरिक्तः प्रतिभासते। शरीरं हि करचरणाद्यवयवयोगि। न च घटाउनुभवसमये तस्याऽवभासोऽन्वयी । अवश्यञ्च ज्ञातुरवभासो मैयानुभवेष्वनुवर्तत इत्यास्थैयम् । अन्यथा स्वपर- वेद्ययोरनतिशयप्रसङ्गात् । "अहं गच्छामी"ति प्रतिपत्तिसमयेऽपि प्रतिपत्ता शरीरातिरिक्तः 'प्रतिपतृस्वभावो गन्तारं देहं प्रतिपद्यमानः प्रतीयत एव । तर लाक्षणिकोऽइंशदानुविद्धस्तु शरीरे प्रत्ययः । ममाऽऽत्मेत्यत्रापि लाक्ष- णिकश्शरीर एव ममकारः। यस्तु चेतनः, तत्रास्मच्छरो मुख्यः । न च शरीरं चेतनम्, 'चितिसमवायाभावात् । शरीरातिरिक्तवस्त्वन्तरसमवा- यिनी हि चेतना चफास्ति । बपरमिति मु पुपा। ३सविदिपयतयति मु पुपा। 3 न हन्यगुण इति म पु पा। विकार इति, म पु पा । *हवीटीकाया न ह्यगुणो गुणिन विकतुमुत्सहते"[पृ २१८ Jइति वाक्य दृश्यते । पञ्चिकायामपि-यो यस्य गुणो न भवति, न उत गुणिन विकतुमत्सहत इति ब्यास्यात पालिकाचार्येण । परन्त्वत्र न हयगुण इति मुदितपुस्तके पाठ । ख पुस्तके न हातगुण इति पाठो दृश्यते । स एवास्माभिरात इति । हेतुत्वमिति म पु पा । अनकाश्यवरोगीति म पु पा। बनतिशय इति म पुपा । मात मु पुपा ५ चेतनति म पु पा। ५ ८ ·, . ( ३२९ ) नन्वात्मधर्मभूता चेचितिः, तर्हि विषयासंस्पर्शिनी कथं प्रतिविपर्य विभज्यते । उच्यते--प्रतिभाससिद्धा तावचेतनसमवायिनी चितिः । अनागता-~-तीतसंवेदने च व्यकमेव विषयानाश्रितत्त्वम् । प्रतिकर्मप्रत्रि- भागस्तु 'व्यवहारानुगुणस्वभावत्वाचितः। यद्यवहारानुगुणा या चितिः, वदीयाऽसो व्यपदिश्यत इति, न किञ्चिद्धीनम् । प्रत्यभिज्ञोपन्यासः। नन्वेवं प्रथमदर्शनेऽपिदेहास्यतिरेके सिद्धेऽन्येयुद्दष्टेऽपरेचुरहमिदमद्राक्ष- मि"ति प्रत्यभिज्ञोपन्यासोऽनर्थकः । उच्यते-व्यतिरेकसिद्धावपि स्थिरतया क्रियावचसिद्धये *प्रत्यभिज्ञोपन्यस्ता। अस्थिरत्वे हि तत एव कादाचित्क- कार्यसिद्धः, तसिद्धये न क्रियानुमानं क्रमते । अक्रियस्य कर्तृत्वम्, भोक्तृत्वञ्च "काल्पनिकं स्यात् । कर्ता भोक्ता च यज्ञायुधिवाक्येनाऽऽक्षिप्तस्समर्थयितव्य इति, उपयुक्तः प्रत्यभिज्ञोपन्यासः। यदा चाऽयमात्मा प्रत्यभिज्ञायते, तदा योऽसो चिदात्मा तस्य धर्मः, नाऽसो तन्मात्रप्रभवः कदाचिदुदियात् । सदा सनिहितकारणकं हि कार्य न कादाचित्कं भवेत् । कारणासनिधान- निवन्धनो हि कार्योदयन्याक्षेपः । तस्मादयमात्मा समवायिकारणभूतः फिश्चिदसमवायिकारणभूतमपेक्षते । तर केचित्-~"ज्ञानलक्षणं व्यापारान्तरं तत्समवेतमेवाऽसमवायिकारण- माहुः। 'तचनुपपनामिति मन्यामहे । यतस्तस्पाऽपि किश्चिदसमवायि- कारणमनुसरणीयम् । तच वरं चितेरेवाऽस्तु, तयाऽऽत्ममनस्सन्निक- पाख्यम् । तस्य चाऽसमायिकारणं "मनस एव परिस्पन्दः । वस्याऽप्यात्म- मनस्सनिकान्तरमात्मसमवेतं प्रयत्नम्, यदृष्टं वाऽपेक्षमायमसमवायिकारणम् । प्रयत्ना-दृष्टयोश्चाऽऽत्म-मनस्सन्निरूपान्तरमेवेति, अनादिरेपा कार्यकारणपर- म्परा बीजाकुरवदिति वेदितव्यम् । ' स्वभावति पुनास्ति । अनुपमिति म पु पा। तदारसाविति मु सुपा । कानोदयप्रतिगपति म पुपा । ५ मननरभणमिति म पु पा । तदनुपरममिति म पु पा। • मानम् इति मु पुपा । *प्रत्यभिजाया नारमनस्थिरस्परिसिरे प्रयोजनमनितम्, अपित्यात्मनो मोन- स्वसिरियपि विगा। भोग अनुभव मवेदनभियनपान्तरम् । सक्दनमपि किया पातु.

·( ३३० ) मनसस्स्वीकारे प्रमाणोपन्यासः। मनसोऽभ्युपगमे च सकलात्मगुणोदय एव प्रमाणम् । घुद्धि-सुख- दुःखे-च्छा-द्वेप-प्रयत्ना-दृष्ट-संस्काराणां नवानामपि 'वैशेपिकात्मगुणाना मात्म- मनस्संयोगेनैवोत्पत्तेः। तत्र घुद्धिस्स्वसंवेदनसिद्धा प्रमिति-स्मृतिरूपा। सुख-दुःखेच्छा-द्वेष- प्रयत्नास्तु मानसप्रत्यक्षवेद्याः। न च दुःखाभावमात्रं सुखम् । दुःखा- भावस्य 'सुखानुपलम्भरूपत्वात् । तद्वियुक्तात्मोपलब्धेरेख दुःखानुपलम्भ- रूपत्वाद, अत्मोपलम्भातिरिक्तसुखोपलम्भाच । संस्कारस्य तु स्मृतिलक्षणमेव कार्य गमकम् । अनुभूतविषय एवं स्मृतिर्भवतीत्यनुभवाधीन' कश्चिदात्मनोऽतिशयमुपकल्पयति । अदृष्टन्तु धर्माधर्मलक्षणमागमैकगम्यम् । न च केवलादात्म-मनस्सन्निकर्यादेव रूपा- धवगमः, अन्धादीनामभावादिति, चतुरादीनि पहिरिन्द्रियाण्यङ्गीक्रियन्ते । पञ्चधाच वाह्यरूपाद्युपलम्भलक्षणकार्यव्यवस्थापनात्पञ्चचक्षुरादीनि कम्प्यन्ते। मनाप्रमृतीनि पडिन्द्रियाणि यस्मिन्नायतन्ते, तदिन्द्रियायतनं शरीरम् । शरीरत्रैविध्यनिरूपणम् , उद्भिजशरीरस्य निराकरणञ्च । उच-जरायुजा-एडज-संस्वेदजभेदभिन्नं त्रिविधम् । उद्भिज्जन्तु शरीरं न भवत्येव । भोगानुपलम्भात्, वदायतनं हि वत्प्रयोजकम्, वृक्षादिकस्येन्द्रियायतनत्वे प्रमाणाभावात् । 'यदपि-- वाच्यत्वात्, "धातुवाच्या किये ति लौकिका । अत कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वरूप आत्मा सिर । एव विषयप्रत्यभिज्ञा चैतन्निबन्धनति सन्दनित्यत्साधिकरणे वक्ष्यते तथा च पश्चिकावाक्यम् --- "स एवाध्यङ्गकार" इति येय प्रत्यभिज्ञा, सा पूर्वापरानुभवावस्थानुवतिस्थिरानु भवितृप्रत्यभिज्ञानिमित्तेति शनित्यत्वाधिकरणे प्रत्यभिज्ञोपन्यस्यते 'स्थिरेऽनुभवितरि सिदे विषयप्रत्यभिज्ञा यथा स्यात्" इत्यादिनेतिबोध्यम् । 'वैशेषिकगुणानामिति म पु पा। १ मनस्संयोगेनेति स पुया । दुःखानुपलम्भ इति म पु पा । " तदियुक्तात्मन इति म पु पा । ५ यगमकमिति मु पुपा । अनुभवायमिति म पु पा) भोगानुपलम्मादित्यादिवृक्षादिकस्यैत्यन्त पाठो यु पुन दृश्यते । ८ यदीति मु दुपा । ३ .

·"*श्मशाने जायते वृक्षः कङ्कराधनिपेवितः" ॥ इति 'निषिद्धाचरणफलत्वस्मरणादुद्भिज्ज शरीरमवमाति । तदप्यनुप- पन्नम्। 'तस्मिन्नशे प्रमाणाभावात् । स्मृतेनिर्मूलतया मुख्यार्थत्वानु- पपत्तेः। न च वेद एव मूलमवकल्पते, अकार्यार्थत्वात् । नविधेः निषिध्यमानानुष्ठाने प्रत्यवाय इत्यत्राऽऽर्थे 'गमकत्वाभावात् । यद्यपि शय्वधि- करण मी. द.३.४.१०.] सिद्धान्तपालोचनया निपिद्धवादपि कुतश्चित्प्रत्यवा- योदयः, तथापि वृक्षादिरूपशरीरफलताऽवसातुं न शक्यते, फलतयाऽन्वया- योग्यत्वात् । यस्य ह्यन्वययोग्यत्त्वमवधारितम् , तस्य वाक्यार्थानुप्रवेशित्वम् , यस्य "त्वन्वययोग्यत्वासम्भवः, तस्य 'वाक्यार्थानुप्रवेशिताऽपि नास्ति, "वधिना सिञ्चेदि"तिवत् । यस्तु वेदे तथाभूतार्थप्रयोगः, स गौणः, लाक्ष- णिको वा वर्णनीय इति, अवाऽपि गौण्या, लक्षणया वा वृत्या वर्णनीयम् । अतस्विविधमेव शरीरम् । , " " *अस्य पूर्वाधम्- "गुरु हुकृत्य तुडकृत्य विप्न निजित्य वादत ।। इति । याज्ञवल्क्यस्मृतावस्योत. राधमन्यथा दृश्यते-- "बद्ध्वा वा वाससा क्षिप्र प्रसाद्योपवसेद्दिनम्" या स्म प्रा अ श्लो २९१] इति । "शरीरजै कर्मदोर्याति स्थावरता नर” । इति मानववचन वृक्षादीना शरीरत्वे प्रमाणम् । "नर्मदातीरसम्भूतास्सरलार्जुनपादपा । नर्मदातोयसम्पत्ति यान्ति परमा गतिम्" । इत्यागमः। एपा वचनाना पर्यालोचनेन वृक्षादीनामपि शरीरभेदा प्रतीयन्तै। तथापि तच्छरीर शालिकाचार्यों न स्वीकरोति । निर्मूलायास्स्मते प्रामाण्यासम्भवात् । अयमों शपलक्षणे शय्यधिकरणे स्पष्ट । अत एतन्मते उद्भिज्ज शरीर नास्ति। तदेवाऽस्मिन्प्रकरणे प्रतिपेधति शालिकाचार्य इति ध्येयम् । मूलेन च निगदव्याख्यातोर्थ इत्ति ध्येयम् । निपिद्धफलत्वस्मरणादिति मु पु पा। २ अतिष्ठित इति मु पुपा । ३ अस्मिनिति मु पु पा। न बान विधिनिषिध्यमानानुष्ठानादिति म पु पा । ५ अन्वययोग्यत्वाभाव इ मु पुपा। अनुप्रवेशित्वमपि नास्तीति म पा ।

·( ३३२ ) 'यत्पुनरपार्थिवमयोनिजं शरीरं केवलधर्माधिपत्यनिवन्धनं कैश्चिदभ्यु- पगम्यते, तत् सर्वशरीराणां पार्थिवताव्यभिचारान्नाऽनुमातुं शक्यते । मनोनिरूपणम् । सर्वशरीरेषु मनः, त्वचाऽविशिष्टमिन्द्रियद्वयम् । मनश्चाऽन्तश्शरीरं परमाणुपरिमाणम् । तत् खलु द्रव्यभूतं संयोगगुणभागितयेष्यते । द्रव्यञ्च द्विविधम्-अनेकद्रव्यम्, अद्रव्यद्व्यश्चेति । तत्र मनसोऽनेरुद्रव्यले कन्पनागौरवम् , आरभ्यारम्भकद्रव्याभ्युपगमप्रसक्तः। अद्रव्यद्रच्यत्वेऽपि परममहत्वाभ्युपगम आत्मना सह संयोगासम्भवः । न हि "परममहतोर- परिस्पन्दयोरनवयवयोश्च संयोगोपपत्तिः । *त्रिविध एव संयोग:~अन्यतर- कर्मजा, उभयकर्मजः, संयोगजथेति । तस्मात् परमाणुपरिमाणं मनः । वच सदकारणत्वान्नित्यम् । आशुतरसञ्चारिचतत्, आशुवरेन्द्रियाधिष्ठानदर्शनात् । न हि तदनधिष्टितमिन्द्रियं स्वविपयमवसाययितुमलम्, अन्यत्र व्यासक्त- चित्तस्य विषयान्तराप्रतीतेः। तस्य मनसोऽनादिर्घमाधपिक्षः क्षेत्रन सह संयोगः, देहान्तरसंयोगश्च तस्माददृष्यापेक्षादात्ममनस्सनिकांदुत्पन्नस्य कर्मणः प्रसादेन । सोऽयमात्मा भोक्ता, भोगायतनं-गरीरम् , भोगसा- धनानि-इन्द्रियाणि, भोग्या:--सुखादयः प्रान्तराः, वाह्याश्च पृधिव्यादयः, मुक्तियवित्तिः-सुखदुःखानुभवः, इति पञ्चसु विधासु सर्व तचं परि- समाप्यते। आत्मनि प्रमाणनिरूपणम् । केन पुनः प्रमाणेनाऽस्याऽऽत्मनः प्रमितिः, अप्रमीयमाणत्वे चाऽस्य सत्तोपगमो निनिंबन्धनः। . "तर सरीर द्विविध योनिजमयोनिजञ्चे' [वै द ४२ ५ति मूत्रण शरीरवैविध्व. मभिधायायोनिजस्य शरीरस्योत्पत्त्यादिवमवोचि । तन्मतमतमनुवदति परासिनु-अदित्या. दिना। अयोनिज शरीरं देवाना ऋषीणाञ्च नाङ्गोकरोति प्रत्यकार । उपस्वार पविकाकारोममेवाऽयं स्वीकरोति । अयमर्पस्तव व्यक्त इति । २ परममहत्त्वेति मु पुपा। ३ सयोगापन्हव इनि म पु पा } ४ अपरिस्पन्दयोरिति म पुना । परमाणुपरिमितमिति स पुपा । 'बप्रमीयमाणस्य इति म पु पा। * सपोगविषये यद्वक्तव्यम्, तत्सर्वमर्वमनायतादेशपन्यावेन जातिनिये [+ पृ ७८] विवचितमस्मामि। बस्य विस्तरस्तव द्रप्टब। 4 ·( ३३३ ) तत्र केचिदाहुः-मानसं प्रत्यक्षं सुखादिष्विवाऽऽत्मनि प्रमाणमिति । तदयुक्तमिति प्राभाकराः। न ह्येकस्य कर्तृत्वम्, कर्मत्वञ्च स्वापेक्षमुपपद्यते, स्वात्मनि क्रियावृत्तिविरोधात् । न चाऽहमिति संविद्वशेनाविरोधः, स्वयम्प्र- काशत्वेन, विषयप्रतीतिगोचरत्वेन वा तदुपपत्तेः। विपर्यस्सहोपलम्भनिय- मश्चैवं सत्युपपन्नः। , अन्ये मन्यन्ते---स्वप्रकाशाय हि प्रमाणमप्रकाशस्वभावेषु विपयेष्व- पेक्ष्यते, प्रकाशस्वरसे स्वात्मनि प्रकाशापेक्षा मुधैव, संवित्तिवत् । सवित्तस्स्वप्रकाशत्वविचारः। प्रमाणफलभूता हि संवित्तिरवश्यं स्वयम्प्रकाशाऽभ्युपगमनीया । अन्य- थोत्पनायामपि तस्यामप्रकाशमानायां विषयाणां विदितत्वावेदने विदितत्व- व्यवहारो न स्यात् , न च वाच्यं व्यवहारयोग्यतैव विपयेषु पुरुषस्य संवित् , सा व्यवहार उत्पन्ने फलेनाऽनुमीयते । यतो व्यवहारप्रवृत्तेरपि पुरस्ताद्विदितत्वं विषयाणामनुसन्धीयत इति 'सर्वजनसम्मतमेतत् । नापि मानसप्रत्यक्षसमधिगमनीया संवित् । स्वयम्प्रकाशत्वेनाऽप्युपपत्तौ सत्याम्, तत्कल्पनायां प्रमाणाभावात् । विपयेपु हि स्थायिपु स्वयम्प्रकाशेवभ्युपग- म्यमानेषु स्वापादिदशाः पुरुषाणामनुपपन्नास्स्युः । संविदि तु स्वयम्प्र- काशायां नैप दोप आपद्यते, स्वापादिपु तस्या एवाऽसत्वात् । विषयास्तु प्रत्यभिज्ञावललब्धस्थेमानः पुरुषाणां स्वापादिदशायामपि न सन्तीति न शक्यमभिधातुम् । ततस्ते परायत्तप्रकाशाः । संवित्तिस्तु स्वयम्प्रकाशेति, सिद्धो दृष्टान्तः। 'स्वयम्प्रकाशस्य सत्तोपगमो न प्रमाणान्तरायत्तः । एवञ्च तुरीयेऽपि नकाशो नोपरमते । अत एव च मोक्षस्य परमपुरुषा- र्थता । अन्यथा 'विच्छिन्नसकलोपलम्भनात् स्वापादविशिष्टः पुरुपर्नेप्येव । एतदपि प्रामाणिकाग्रगण्या न साध्वित्याहुः । स्वरसप्रकाशत्वे पुरुपस्य जाग्रत्स्वमतुरीयेष्विव सुपुप्तावपि प्रकाशापचेः, स्वापस्तेभ्यो न मिद्येत । न हि स्वारसिकस्योच्छेदः, श्रावरणं का सम्भवति । 'सर्वजनसमवेक्षमिति म पु पा । २ प्रकाशायतोऽस्य सतावगम इति म पु पा । ३ परमेति म पुना । उच्छेदादिति मु पुपा । ५ उच्छेदादिति स पु पा नास्ति ।

·'यत्विदं केनचित्प्रलप्यते स्वारसिकमपि पार्थिवानामगूनां श्यामवं पाक- पदावेदनीयेनाग्निसंयोगेन निवर्तत इति । तदसत् । यदकृतकं तत्सर्वम- विनाशि दिगादिवत् । अकृतकथ श्यामिमा पार्थिवानामणूनामित्यनुमानग्रस्त- चान्नाऽऽदरणीयम्। स्वारसिकता च पार्थिवानामरगूनां श्यामतया न सिद्धा, लौहित्यस्येव तस्यापि पाकजत्योपगमा । सदकारणत्वमेव 'नित्यत्वम् । अकारणमपि चेदनित्यम्, न नित्यलक्षणं किञ्चिदवकल्पते । स्वमतनिरूपणम् । तत्चविदस्त्वाचक्षते-नाऽऽमा विपयाननुविद्धोऽवभासते, न च विषया चोद्धर्यनवमामाने भासन्त इति तावत् सिद्धम् । तत्र यदेतत् विपयेषु प्रामाणम्, तजनितैव या संचित् सा पुरुष, स्वविषयांश्च विषयोकुर्वन्ती समुदीयते । तत्सवित्तिफलभागित्वेऽपि पुरुषस्य न कर्मता, किन्तु कर्तृत्व गन्तवत् । यथा-गमनफलसंयोगयोगिनोऽपि गन्तुर्न कर्मता, किन्तु कर्तृत्व, तथा बोद्धरपि वेदितव्यम् । परसमवायिक्रियाफलयोगि हि कर्मेति कर्मज्ञाः । अतएव च महोपलम्भनियमोऽपि विषयवेत्तृसंविचीना- मुपपन्नः। एवञ्च विषयवित्तिगोचरत्वादात्मनो विषयवेदनोपायोपरमात्' स्वापादिष्वप्रकाशो युक्त एव '1 तुरीयेऽपि सम्भूतसकलोपलम्भोपाय आत्मा 'सन्मात्रावस्थ एवावतिष्ठते । दुनिवृत्तिरेव मोक्ष इति स्वमतवर्णनम् । न च मोक्षस्याऽपुरुषार्थता, सांसारिकविविधदुःखोपरमरूपत्वान्मोक्षस्य । दुःखोपरमो हि पुरुपरीते। न चेदं युक्तम्-यथा निसिलदुःसोपरम- रूपत्वात् परमपुरुषार्थत्वम् , तथा 'समलमुखोच्छेदरूपत्वादपुरुषार्थता पोति । ' मण्डना चागोस्वमयं [ सि ११ दूपयितुमनुवदति-पत्वित्यादिना । २ सदकारणवमित्वनि कामभुन मूत्रमयंतो निसिडि ग्रालिवाचार्य इति यम् । ३ वरिवशिष्यत इति मु पुपा । " सपोगिन न इति म पु पा सयोगविभागमागिन इति पुपा । विपरवितीनामिति स पुपा । सरस इति म पु पा। पुरुषति म पु बधिर पा । ८ सन्मात्रतयति म पु पा । सरलमुसोच्छेदहेतुरूपत्वादिति म पा । . .

·( ३३५ ) यतः सांसारिक सुखं विवेकिनस्साघनपरतन्त्रलक्षणतया, 'चयितालक्षणतया च दुःखकवलितं दुःखमेवेति मन्यमना नाऽऽत्यन्तमाद्रियन्ते । अत एव मोक्षायोत्तिष्ठन्ते । एवञ्च परमानन्दाम्युपगमोऽपि मन्दफल एव । न च प्रमाणमपि तत्राऽवकल्पते, श्रुतीनां सिद्धवस्तुबोधकत्वाभावाद, प्रत्यक्षविरोधश्च । न संसरन्तस्तथाविधमानन्दमनुभवन्ति । न चाऽभिभूत- तयाऽननुभवः । स्वारसिकस्य स्वयम्प्रकाशस्याऽऽनन्दस्याऽभिमवायोगात् । न च परमप्रेमास्पदतयाऽऽत्मन "अानन्दरूपतासिद्धिः, अात्मनि प्रेमासिद्धः । शरीरोपघाते हि दुःखोदयात्तदुपघातपरिहारं सर्वे प्रार्थयन्त इत्यात्मनि प्रेमाभिमानः। किश्च संसारिणां स्वारसिकः परमानन्दो नानुभूतपूर्व इति, कथं तन्निवन्धनमात्मनि 'प्रेम । अतो विषयविशेषसम्भोगज एवाऽऽनन्द इति सुन्दरम् । मोक्षस्तु सांसारिकदुःखोपशमात्पुरुषार्थ इति पुष्कलम् । मण्डनमिश्रमतानुवादः। *कः पुनरेप मोक्षः ? अविद्यास्तमय इति केचित् । यत् एकमेवाड- द्वितीयमसंसृष्टं सकलोपाधिपरिशुद्धं ब्रह्मतत्वम् , तत् अनाद्यविद्यावशेन शरीरादिसद्वितीयमिवीपाधिकलुपितमिवावभासमानं लब्धजीवव्यपदेशं सद, बद्धमिव 'लक्ष्यते । अतोऽनाद्यविद्यैव संसारः, निसिलविकल्पातीतपरि- शुद्धविद्योदयात् वदस्तमय एव मोक्ष इति । २ ५ शा साधनपारतनश्यलक्षणया क्षयितालक्षणतया चेति मु पु पा । एव मोक्षायत्तिष्ठत इति म पु पा । 3 परमानन्दताभ्युपगम इति मु पुपा। वेति मु पु पा। आनन्दतासिद्धिरिति म पु पा। 'निवन्ध इति मु पुपा सम्भोग इति मुपा । "उपलक्ष्यमाण इति ख पुपा । 'वल्म्यत इति मु पुपा । *परभिपतपोधलिरासपूर्वक स्त्रम्तेल मोक्षस्वरूप वर्षमित, मोक्षविषयक प्रलापुरया- पति के पुनरिति । तर बाथरमतानुसारिणोऽविद्यानिवृत्ति मोहमाचक्षते । देवेश्वराचार्यवचनम् - "अविद्यास्तभयो मोक्षस्सा ससार उदाहृत" [ सिनि का ग्लो १०६] इति । इदमव शरकस्य हदि विपरिवतंत इति बोध्यम् । अत्र मुद्रितपुस्तकेन्गनिवाल्पदर्शनात, वानन्द. बोपनट्टाचाग माक्षविचारप्रसङ्ग न्यिा म प २९१-२९७.] प्रकरणपञ्चिकायास्तत्वालाक- प्रकरणातवाक्यसन्दर्भानुसारेपे सुसम्बद पाठो मूल निवेशितः, मु पु पाठस्त्वपस्ता- रिलोऽस्माभिरिति विभावनीय सूरिमि।

·( ३३८ ) सोऽयमात्मीय एव वाणो भवन्तं प्रहरति- ""लब्धरूपे क्वचित्किञ्चित्तागेव निपिध्यते । विधानमन्तरेणाऽतो न निषेधस्य सम्भव" ॥ [न. सि. त. कां. श्लो. २] इति । अतः प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थत्वादद्वैतावबोधक आनायो न यथाश्रुतो वर्णयितुं न्याय्यः । 'यत्विदं प्रपञ्चेन प्रसाधितं प्रत्यक्षादिविरोधेऽप्यागमस्यैव बली- यस्त्वम्, तद्वशेन प्रत्यक्षादीनामेव भ्रान्तता कल्पनीयेति । तदपि मनोरथ- मात्रम् । प्रत्यक्षादिविरोधे पदार्थानामन्वययोग्यताविरहादागमादर्थवोधस्यैव तद्विरोधेऽनुदयात् । अतः प्रत्यक्षादिविरोधाढागमे गोणी, लाक्षणिकी वा वृत्तिरायितव्या। आनन्दादिश्रुतीनां स्वमतेन व्याख्या। 'तत्राऽऽनन्दादिश्रुतयस्स्वाभाविकदुःखाभावपरतया वर्णनीयाः, लौकि- कानन्दस्याऽल्पतया, दुःखानुपक्कतया च व्याख्येयाः । एकत्वश्रुतयश्चैकस्मि- लख्यरूप इति। अस्याऽयमर्थ: यस्माल्लन्धरूपे-प्रमाणबलेन निश्चितसत्ताके क्वचिदधिकरणे भूतलादो, किञ्चित् प्रतियोगि--तादृर्गव क्वचिल्लब्धसत्ताकमेव निषिध्यते । 'प्रसक्त हि निषिध्यत" इत्यभियुक्तोक्ते । तस्माद्विपानम्-प्रतियोगिवस्तुस्वरूपातीतिमन्तरेण निषधो न सम्भवति, आत्यन्तिकासत्त्वे च प्रतियोगिप्रतीतिरेव न सम्भवतीति, निषष एव न घटते। त्वदुक्तदोषो त्वामवोपहन्यादिति प्रघट्टकार्थे । न्यायाचार्य उदयनोऽपि प्राह-प्रमितस्यैव धमित्व, निषेधप्रतियोगित्वञ्चेति । तपा च तदीयश्लोक- "च्यावाभाववत्तव भाविकी प्रतियोगिता ॥ अभावविरहात्मत्व वस्तुन प्रतियोगिता ॥" या कु ३ स्व श्लो २.] इति । अब यद्वक्तव्यं तत् [५ प १६३ पृष्ठे] विशेषतो विवेचितमस्माभि, अतस्तत्रय द्रष्टव्यम् । २ यथावस्थित इति म पु पा। प्रत्यक्षविरोधऽप्यागमस्प बलीयस्त्वम्मण्डनाचार्यसमत दूषयति-पत्वित्यादिना- प्रत्यक्षविरोध आगम गोणी, लाक्षणिकी का वृत्तिरास्थयत्यन्तेन । अर्थावबोषे सति श्रुतेली- यस्त्वम्, विरोधेत्वविदोध एव न सम्भवतीत्यर्थ । यदपीदमभिधीयत इति न्या में पा । ५ आम्नायस्पदिमुपा। तदतिमन्दसिति या म पा । •बास्यति म पु पा । 'वानन्दादिश्रुतीनां स्वमतेनाध्यमाह-सत्रस्यादिना-सदमव शान निप्पलमिति दायितुमित्यपा दिगित्पन्न । बानन्दशन्दन दुखाभावो विवक्षित । एकामिति श्रद्धा ·( ३३९ ) मायतन एकस्यैव स्वामित्वमित्येवम्पराः । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" इति, देहात्माभिमानेन जन्मनि जन्मनि भिन्न इवाऽऽभातीत्यर्थः। अनेकदेह- परिग्रहेऽप्येक एवाऽऽत्मेति नानात्वनिषेधस्याऽर्थः। "स' एप नेत्येप नेती"ति च शरीरादीनामात्मत्वनिपेघस्तव्यतिरिक्तप्रतिपत्तिपरः। विज्ञान- श्रुतयश्च 'चिच्छक्तियोगित्वाव्योमादिभ्यो विशेषाभिधानपराः । सर्वात्म- श्रुतयश्च सर्वस्याऽऽत्मार्थत्वात् तादर्थ्यनिमित्तोपचाराः । ५'आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवती" [ वृ. उ. ४ अ. मै. बा.] ति यदुच्यते, तद आत्मज्ञानस्य परमपुरुषार्थमोक्षफलत्वात्, तस्मिन् विज्ञाते सर्वमेव ज्ञानं निष्फलमिति दर्शयितुमित्येपा दिक। 'अथोच्येत-विभिनस्याप्रकाशात्मनः प्रकाश एवाऽनुपपन्न इति । यद्यत् प्रकाशते, तत् तत् प्रकाशादभिन्नम्, प्रकाशात्मकञ्च ब्रह्म । अवो ब्रह्मात्मकं जगदिति सिद्धमद्वैतमिति । तदिदं स्वपक्षविरुद्धम् । कथमेवं एकस्मिन्शरीरे एकस्यैव भोक्तृत्वापरपर्याय स्वामित्वमित्यर्थ । “इन्द्रो मायाभि पूररूप ईयते" इति श्रुते । अनात्मनि देहे आत्माभिमानेन प्रतिजन्म भिन्न इवोपलक्ष्यते । नेति नेती 'त्यादे- श्शरीरादिष्वात्मत्वनिषेधशरीरादतिरिक्तप्रतीतिपर । विज्ञानश्रुतिश्च चैतन्यशक्तियोगेन सदनाश्रयेभ्य आकाशादिभ्यो व्यावृत्तिबोधिका । "ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' “इद सर्व यदयमात्मै"त्यादिश्रुतेस्सर्वस्यान्मार्थत्वेन तादर्थे निमित्तत्वमुपचर्यते । आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रुतेरात्मज्ञानस्य मोक्षफलत्वात्, आत्मनि विज्ञाते, ज्ञातव्य किमपि नाऽवशिष्यते । अन्यज्ज्ञान निष्फलमित्याहनीयम् । अतश्श्रुतीना- मन्यपरत्वेन नाश्ते तात्पर्यमिति । "रूप रूप प्रतिरूपो बभूव, तदस्य रूप प्रतिपक्षणाय । इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयश्शता दश" ॥ [ उप अ २ वा. ५ मन्त्र १९] इति समग्रो मन्त्रो बोद्धव्य । एप नेवीत्येव मु पु पा । चिन्छक्तियोगित्वाद्विशेषापादनफला इति मु पु पा । निमित्तोपचारा इत्येव मु पु पा । ५ "मंत्रेमि आत्मनि खल्वरे दृष्टे थुते मते विज्ञाते, इद सर्व विदितम्" ( उप अ४ म ६) इति पाठ आकरे दृश्यते । अतेनुमानमेव प्रमाणं भवत्विति तृतीय पक्षमत्यापयतिअयोच्यतेति । * परमाभंसत प्रपञ्चस्प प्रकाशात्मकेन ब्रह्मणाभेद, अथवा परमार्थसतोऽभेदो वेति पा विकल्प्याय दूपयति--तदिदं स्वपक्षविपदमिति । २ ·स्पादेतदेवं " तन्निरासः। 'तदिदं श्रद्धामात्रविजृम्भितमिति' प्रमाणपरतन्त्राः । यद्यद्वैतं कस्यचित्प्रमाणस्य गोचरः। न चैतदित्यम्, न खन्चद्वैतं कस्य चित् प्रमाणस्य गोचरः। स्यान्मतम्, प्रत्यक्षमेव विधिमात्रोपक्षीणव्या- पारमपरिस्पृष्टान्योन्यभेद मद्वितीयमेकं तचं साक्षात्करोतीति । तदसत्- सत्यं विधायकमेव प्रत्यक्षम् । तच विदघदपि रूपं रूपतया, रसञ्च रसत्या विदधाति, न पुनस्सर्वमेकतया, "यथा रूपे 'धारावाहिनी युद्धिः, तथाभूतव यदि रसेऽपि स्यात् , तदा भवेदेव प्रत्यक्षेण" साक्षात्कृतमद्वैतम् । न त्वेतदेव- मिति सर्वप्रतिपत्तस्वसंविदितम् । यच्च प्रमेयविकल्पेन सामान्यमेव वस्त्विति स्थापयित्वा, सत्ताया महासामान्यरूपत्वात् तावन्मात्रमेव सत्चमिति साधितम् । तदपि गगनग्रास- कल्पम् । सचं न विशेषमात्र वस्तु, सर्वत्राऽनुवृत्तप्रतिभासप्रवेदनीयस्य सामान्यस्याऽपह्वोतुमशक्यत्वात् । नाऽपि सामान्यविशेषात्मकमेकं वस्तु, " १ ४ इदमनुपपन्नमित्याह-तदिदमित्यादिना । अयम्भाव -अद्वतसद्भावे प्रत्यक्ष प्रमाणम्, उताऽऽगम, अथवाऽनुमानमिति विधा विकल्प्य स्यादेतदेवमित्यादिना-नत्वेतदेवमित्यन्तेन प्रथमविकल्पमदूदुषत्, भण्डनाचार्य । २ श्रद्धाविष्टिम्भतमिति मु पु पा. । 3 तदेकमित्येवेति मु पु पा । एकरूपमेवेति मु पु पा.. ५ स्वरूपमिति मु पु पा । 'तद्धारावाहिनीति मु पु पा । ७ सत्तयेति मु पु पा । एकमिति मु पु ना.. ब्रिह्मसिद्धो मण्डनाचार्योक्तमयं दूषयितुमुपन्यस्यति-यच्चेत्यादिना--जातिनिर्णये निर्णीतमित्यन्तेन । अयं विपयसदर्भपरिशुद्धि-मण्डनमिश्रस्सामान्यविशेषौ वस्तुद्वयम् । अथवैकमेव सामान्यविशेषात्मकं वस्तु, अथवा विशेप एव वस्तु, अथवा सन्मात्रमेव वस्त्विति चतुर्धा विकल्प्याऽद्यत्रय दूपयित्वा सन्मात्रमेव वस्तु स्वीकरणीयमिति प्रतिपाद- याम्बभूव । एकस्मिन्नेय वस्तुन्यनेक इति प्रतिभासस्य चित्ररूपादो, तज्ज्ञाने, चन्द्रस्वरूपे च परीक्षण- विचक्षणेरभ्युपगमात् । अत. कल्पनालापदादेकमेव सन्मात्र परमार्थवस्त्विति स्थापयामास । तयाच तदीयश्लोक- "एक्स्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकारते। लाघवान तु भिनाना यच्चयास्त्यप्यभिन्नवत् ॥" [.सि. तर्क. का इलो. ३२] इति ।

·, ( ३३७ ) एकस्य द्रूप्यविरोधात् । सामान्यविशेषौ तु परस्पसम्बद्धे द्वे वस्तुनी प्रत्य- क्षमवगाहते, तथा च कुतस्सत्ताद्वैतसिद्धिः । 'यथा च सामान्यविशेपयोर्जाति- व्यक्त्योरिह प्रत्ययो नास्तीति, तथा जातिनिर्णये [प्र. पं. पृ. ५०] निर्णीतम् । न चाऽऽगमादेवाऽद्वैतसाधनम् । तन्न । आगमस्य कार्यकविषयतया सिद्धे तत्वे प्रामाण्यानुपपत्तेः । अपि च वाक्यात्माऽऽगमा प्रमाणमिष्यते। 'वचाऽनेकपदात्मकमनेकपदार्थात्मनि वाक्यार्थे घियमुपजनयत्, कथमद्वैतमव- भासयेत् । अथेदमुच्यते "स एप आदेशो नेति नेती"[वृ. उ. अ. ३. मा. मं. ६.] ति "सफलोपाधिनिपेधेन नानाभूतवस्त्वन्तरापाकरणादद्वैतमागमेन साध्यत इति । तदप्यसारम् । यः खल्वेप इति सद्रूपतया प्रत्यवमृष्टः पदार्थः, सोऽसत्त्वा- पादकेन नअर्थेन सह सम्बद्धमयोग्यः, अस्ति नाऽस्तीविवत् । अन्वया- योग्ययोश्च पदार्थयोरन्वयासम्भवान्न वाक्यार्थीभवनम् । एवन्तर्हि निराक- तानि सारयेव निषेधवाक्यानि । मन्द “मैवं परिभावय । न हि निपेघ- वाक्येषु कस्यचिदात्यन्तिको निषेधः, किन्तु क्वचित्किञ्चिनिपिध्यते । 'ब्रह्माद्वैताभिमानी तु भवानात्पन्तिकमेव निषेधमभिलपति। "तथा च न चाऽऽगमादेवात 'मया च तत्राऽभावेशोह प्रत्ययो नास्तीति, तथा जातिनिर्णये नितिमिति मु पु अधिक पाठो दृश्यते। २ अतप्रतिपादनव्याघातादप्यागमेनाद्धत प्रतिपाद्यत इति कथन नोपपद्यत इत्याह- न पत्यादिना-आम्नायार्थो यथाश्रुतो न वर्णयितु न्याय्य इत्यन्तेन । ३ परिनिष्ठिनप्रमाणगोचरप्रमाणभावापपर्तरिति न्या म पा । सिस्थतीति म पु पा! बनेरपदात्मकमिति म पु ना । १ सालोपापिनिषपातसिसिरिति न्यायमकरन्दानुसारी पाठ । अतत्वापादकत्वेनति मु पु पा.! तहि निराहतान्येव सागि निषेधवाश्यानोति म पु मा । नरेप निसिलनियवारयनिराकरणप्रसग इति न्या मना । मैयमिनि न्याय पा नास्ति। यहाति मु.पु ना। तपाति म पु ना. . . 43 ·( ३४०) बुद्धिमन्तोऽभिदधति । एवं हि नानाभूतानामाकाराणां प्रकाशामेदे प्रकाशस्याऽपि नानाभावापत्तरद्वैत्तं दूमपास्तम् । 'अथोच्येत-विविधोऽयमाकारप्रपञ्चोऽविद्याध्यासवशादवभासत इति । एतदपि स्ववचनविरुदम् । सदात्मा प्रकाशः, तेन सहाऽसदात्मान आकारास्वावदभिन्ना इति न घटते। तथा सत्यप्रकाशात्मानस्ते कथमिव प्रकाशेरन् । अपि चाऽप्रकाशात्मन एव 'प्रकाशसम्भवतीति वाह्यार्थ- सिद्धायुक्तम् । अत एपोऽपि माहायानिकपक्षानुप्रवेशात् ब्रह्मवादिनां मोह एव । अपि चाऽत्यन्तमसन्तं प्रपश्चं कथमिवाऽविद्या प्रकाशयितुमलम् । न खल्वसत्ख्यातिरविद्या", किन्त्वग्रहणरूपैवेति' नयवीथ्यां साधितम् । अतो नाविद्यास्तमयो मोक्षः । २ द्वितीयमुत्थाप्य दूपयति-अयोध्येत इति । सदसतोरेकत्वानुपपते । तथा च ज्ञान- ज्ञेययोरभेदाङ्गीकाराद्वौद्धमतप्रवेशापत्तिरित्याह है-अत एपोभीति। असत प्रतिभासमङ्गीकृत्येतदुक्तम्, स एव न सम्भवति, असत्वानङ्गीकारादित्याह- तथासतीति । प्रकाशस्सम्बन्धी भवतीति स पु पा । ३ शून्यवादप्रसङ्गे वौद्धाभिमतस्य सहोपलम्भनियमस्य भेदेऽप्युपपत्तिसम्भवतीति प्रति- पादनपराया बृहतोटीकाया कोयुक्तस्य हेतुत्रयस्य निराकरणमुखेन बाह्याथं प्रामाधि शालिकाचार्येण । अस्य विस्तरस्तत्रैव [ऋ चि १७८-८० पृ] द्रष्टव्य । अस्मिन्नपि प्रकरणे विज्ञानवादनिराकरणावसरे "निराकृतश्चाऽय बाहर्यसिद्धौ ऋजुविमलायामित्युक्तम् , तदेवाऽत्र ग्रन्थकार आनेडयतीति सुधीभिविभावनीयम् । " प्रवेशिनामिति मु पुपा । प्रदेश इति स पु पा । ५ बसिद्धति मु पुपा । ' "तस्मादग्रहणात्मको भ्रमो नाऽयंशून्यात्मक इति सिद्धम्" [ऋ वि.५ ७४५] इति पञ्चिकावाक्यमत्र न प्रस्मतव्यम् । भ्रान्तिरग्रहबन्धना न वो ७५] इति इलाकेनति शप) शापितमिति मु पु पा । 'अदमवधेयम्-यत्राऽन्यदर्शिनिकै"इगुस्ताविद रजतमि"त्यादी विशिष्टज्ञानमक- मङ्गीकृत्य भ्रम इति व्यवाहयते, तत्र नात्यन्तमसत पदार्यस्य भानम्, अपि तु अनुभवस्मरण योस्स्वरूपत , विषयतश्च मियो भेदाग्रहादग्रहणरूप एव । अयमों धर्मकीतिगृहादेव प्रभाकरमिश्रेणाप्राहि । यठो हि कोतिराह' शास्त्र चिन्तका सल्वेव विवेचयन्ति, प्रतिपत्तारस्तु दृश्यविकल्पावविकीकृत्य वाह्यमेवानुमन्यमाना व्यवहारेषु प्रवर्वन्ते, प्रवृत्ताश्चाऽर्यप्रतिलम्भेनाऽविस वाद मन्यन्ते" इति । तत एव प्रभाकरमिग्रे. गाध्यमों ग्रहोल। मतो भेदारहो न प्रभाकरमियोपज, अपि तु कौतितो गृहीत इति । अमुमर्थ जयन्तभट्टो भ्रमनिरूपणावसरे ख्याति खण्डयन्ताह । तथा च तत्रत्योऽय प्रन्य-ननु ·स्वमतेन मोक्ष-तत्साधननिरूपणम्। 'प्रात्यन्तिकस्तु देहोच्छेदो निश्शेषधर्माधर्मपरिक्षयनिवन्धनो मोक्ष इति *युक्तम् । धर्माधर्मवशीकृतो हि जीवस्तासु वासु योनिपु संसरति । स तयोरे- कान्वोच्छेदे व्यपगतदेहेन्द्रियसम्बन्धस्समुत्खातनिखिलसांसारिकदुःखानुबन्धो मुक्त इत्युच्यते । कथं पुनरशेषधर्माधर्मपरिक्षयः। न तावदुपभोगेनैव । अनादिशरीरसन्ततिसञ्चितानां, भोगसमयेऽपि सञ्चीयमानानामनन्तानां कर्माशयानां क्षेप्तुमशक्तः। उच्यते~~यः खलु सांसारिकम्यो दुःखेभ्य उद्विग्नः, तदनुपङ्गावलेभ्यश्च सुखेभ्योऽपि विगतस्य॒हो मोक्षायोत्तिष्ठते, स तावद्वन्धहेतुभूतेभ्यो निपिद्धेभ्यः प्रत्यवायहेतुभूतेभ्यः, काम्येभ्योऽभ्युदय साध. नेम्पच निवर्तमानस्सन्नुत्पन्नपूर्ण धर्माधर्मी भोगेन क्षयं नयन, शम-दम-ब्रह्म- चर्यादिकाङ्गोपहितेनाऽऽत्मज्ञानेन' "न स पुनरावर्तते" [ था. उ. प.८] इत्यपुनरावृत्तये चोदितेन निश्शेषकर्माशयं नाशयन् मुच्यते । न चाऽपुनरा- - स्मरणानुभवयोविवेकमप्रतिपद्यमान प्रवतंत इत्यश्रुतमिद यदा भद्भिर्धर्मकीनिगृहादाहृत दृश्यविकल्पावर्षावेकीकृत्य प्रवर्तत इति । किञ्च चौर्यमपि न कथञ्चन स्वार्थ पुष्णाति" [न्या. म. पृ. १६७ ] इति । * इति सिद्धमिति. मु पु पा । तस्मादविद्यास्तमयो मोक्ष इति पक्षो न क्षोदक्षम इति त पक्ष निरस्य मीमासकाना सम्मतम्मोक्षस्वरूप, तत्साधनञ्चाह-आत्मन्तिकस्त्वित्यादिना । २ कर्मपश्चापीययो भवपरम्परामापितस्य भोगादेव भय । निस्पकर्मदायस्तु रामदमाह्मपर्यायङ्गनामझानेनापुनरावृत्तये धनेनेत्येव न्या म पा । बोई बोध्यम्-ज्ञानादेव मोश इति वेदान्तिनस्सनिरन्ते। कर्मणान्तु चित्तर- सम्पादकत्वेन प्रयाजादिवदारादुगकारकत्वम् । अत एव बहिरनमायने यनादिक परिगणयन्ति । मीमासकास्स्विदमनुपपन्ममिति मन्याना नाम-कभंगमुच्चयमय नोक्षणायनमित्यातिष्ठन्ते । भानरानोसनमभितम् । देशहि समुच्चयो भवतिसमप्राधान्यन, गुणपानभावन नि । तपाडवे यथा- आम्नशादिना पण यागाना समायान्यन समुन्नय । त्रिीय ययायपावन्दपूर्ण माराया। समाप कर्म प्रधानम, भानं गुण, गित का। परामंत्वं प्रमाणानावात् । बजाति भावपित्यादीना प्रमाणानामन्यतमस्पाभावात् । पारिशमासमतमुपास पर परिशिप्पते। यातम्- "उमभामा पशाभ्मा पापभिना गति। सपा मारकर्ममा नराम शामिला" इति। अध ·घृत्तेरर्थवादचया वर्णनम्, आत्मज्ञानस्याऽपरार्थत्वात् । परार्थत्वे हि वर्णमयी-* न्यायेन फलश्रुतिर्थवादतया वण्र्येत । ज्ञानविधेरपारायं तु सेवाऽधिकारि- - एतेन- "यदि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुरुध्यते । तत्तस्य गणभूत स्यान प्रधानाद् गुणो यत"॥ इति । [सु वा श्लो ६८ पृ ११८८] प्रधानात् प्रधानमत्तीति प्रधानविनासक इत्ययों बोध्य । देवेश्वराचार्यवचन चिकित्सि- तम् । अतो ज्ञान-कर्मसमुच्चयो निस्श्रेयसस्य साधनम् । अत्र ज्ञानमुपासनं निदिध्यासनमित्य- नर्थान्तरम् । "आत्मानमुपासीत" इति, तस्य विधिवाक्यम् । अत्रत्येन लिद्धापूर्वमव कायंत्वेनाऽभि- धेयम् । कार्यञ्च कृतिसाध्यम्, कृत्युद्देश्यञ्च । न चाऽपूर्वस्य कृतिसाध्यत्व साक्षात्सम्भवति, अतो यद्वारा कृतिसाध्यत्व घटयितव्यम्, स धात्वों यागादिरनुबन्धोऽवच्छेदको विषय इति च गुरुमतमर्मसळपदिश्यते । अपूर्वनिष्पत्तावसाधारणकारणत्वाच्च विषयभूतो धात्वर्थ करणञ्च भवति। अयमों विशिष्य विषयकरणीयेऽभिधास्यते प्रत्यकृता। कार्य विषयनियोज्याभ्या निरूप्यत इति तन्मतस्थिति । यत्तु स्वसिद्ध्यर्थमुपादीयते-आक्षिप्यते, तदपि विधेयमिति तन्त्रव्यवहार । उपादीयत इत्यस्य प्रतिपदव्याख्यानमाक्षिप्यत इति । [ब पृ ३७] टीकाकार- बचनेनानन्दादिकमात्मनो विदोषणमपि विवक्ष्यते । पदाना कार्यान्वये व्युत्पत्तरन्दिता. भिधानप्रयोजकग्राहकग्रहणदशाया विज्ञानानन्दादिस्वभावस्योपासनानियोग एवाश्मनो विज्ञाना- नन्दादिस्वभावविशिष्टय सम्पाय, तदनन्तर विज्ञानानन्दादिविशिष्टात्मोपासनाकियाविषयो भवतीति विधेयता-तात्पर्येण निश्चेयतारूपा पर्यवस्यति । एवमेव प्राभाकर "सोमारोद्रं घृते चरु निर्वपेत् शुक्लाना बोहोणाम् ब्रह्मवर्चसकाम" [ मी द म ४ पा ३ अधि१० ] इत्यत्र भिन्नाभ्या शद्वाभ्या विशेषणतया श्रुतयो/हिद्रव्य- शुक्लगुणयोरविवक्षामाशडक्य, ग्राहकग्रहणरूपविध्याक्षेपबलातद्विवक्षा समथिता दृश्यते । तया च टीकास्यस्य विधेयशदस्य प्रथममारब्धग्राहकप्रहपनिहाय किञ्चिद्वारेण विध्यन्वयित्वेन शदयोध्यमित्यर्थो बोध्य । एवञ्च विध्याक्षिप्तस्य श्रोतत्वे टीकाकृतस्सम्मति प्रदर्शिता भवति । उक्तप्रकारेण विषयस्यान्वये सति नियोज्यस्याऽऽकाक्षा जायते। तस्याऽस्मिन्या- क्येऽयवणात्तत्पूरणमध्याहारेण कर्तव्यम्, तत्र प्रकारद्वयं समस्ति-विश्वजिन्यायेन, पिण्डपितृय- ज्ञन्यायेन वा। विश्वजितो नमितिकाधिकारस्यत्वेन फलकल्पना कृत्वाचिन्तया नेतव्येति, पिण्डपिनुपस्स्थिरोदाहरणत्वेनीदाहृत । तस्याश्यन्वपरोक्षवृत्त्यापत्या, रात्रिसत्रन्यायनंव नियोग्य परिकल्पनीय । तथा हि-'प्रतितिष्ठन्ति हवै य एता रात्रीरुपयन्ति" इति श्रूयते । अस्याध्यमर्थ- अब रात्रिशदेना होराश्वाचिना "ज्योति-गौ-रायुरिति त्र्यहा भवन्ती 'त्यादिवाक्यविहितास्त्र. यस्सोमयागा अभिधीयन्ते । अरमा सशय स्वर्गोऽधिकारिविशंपणम्, अथवा प्रतिष्ठति । अवकाम इति विशिष्याश्रवणानिधिशक्तिलभ्यस्वग एवं विशेषणम् । प्रतिष्ठा- * "द्रव्यसस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरसंवादस्स्पादि' ति मूत्रमत्र स्मर्वयम् ।

·- . ( ३४३ ) विशेषणं रात्रिसत्रवत् । न च कर्मविधिशेषभूतमात्मज्ञानम् , तस्याऽपरार्थत्वात्, परार्थत्वे प्रमाणाभावात्, 'उपकारलक्षणशेपत्वनिराकरणादित्यलमतिविस्तरेण। स्वमतेनाऽऽत्मपरिमाणनिरूपणम् । ननुमुक्तस्याऽत्मनस्सकलोपलम्भातीतस्य सन्मात्रावस्थितौ किंप्रमाणम् ! उच्यते--सदकारणञ्च यत्, तदविनाशि गगनवत् । सदकारणवाऽयमात्म- त्यविनाशित्वाद्धृवत्त्वसिद्धिः । परममहत्त्वञ्चाऽऽत्मनः परिमाणं गगनवत् । यत्र यत्राऽऽत्मनो गुण उपलभ्यते, तत्र तत्र तावदात्मा वर्तत इति प्रमाणसिद्धम् । गुणिनमन्तरेण गुणस्याऽवृत्तः। तत्र ह्येप संशयः--किमसौ गत्वा सन्नि- घीयते, उत गतिनिरपेक्ष एवेति । तत्र गतिसव्यपेक्षत्वाश्रयणे गतेस्ता- वकल्पना, तस्याचाऽसमचायिकारणं कल्पनीयम् । न च तत्र किचन प्रमाणमस्ति । अगच्छतोऽपि सनिघानोपपत्तेर्गगनवत् । अथोच्येत यत्राऽपि देहो न वर्तते, तत्रापि चेदात्मा सनिधीयते, तदा शरीर इव तत्राऽपि श्रवणञ्च लक्षणया स्वर्गपरमेवेति पूर्वपक्षसक्षेप । सिद्धान्तस्तु-प्रतिष्ठाफलस्य सनिहितेऽर्थ वादे निर्देशात्तदेवाऽधिकारिविशेषणम् । यद्यपि प्रतितिष्ठन्तीति वर्तमानार्थकलट प्रयोगात्सिद्ध- रूपंव प्रतिष्ठाऽवगम्यते, न साध्यरूपेति, तस्यैव फलत्व कल्पनीयम्। ततो वर विश्वजिल्यार्यन स्वर्गकल्पनमिति प्रतिभाति । तथाप्यत्यन्ताथुतस्वर्गफलकल्पनापेक्षपा:- थंवादे श्रुताया एवं प्रतिष्ठायास्सन्नन्तत्वविपरिणामेन फलत्वकल्पन युक्तम् । तथा च यत्तच्छब्दयोव्यत्यासेन योजनया "ये प्रतितिष्ठासन्ति, त एता रात्रीरुपेयुरिति वाक्यविए- रिणामेनाऽयं कार्य इत्युक्त प्रयुक्तिलक्षणे "फलमात्रेयो निर्देशादसति हनुमानमि"त्यधिकरणे । तेन न्यायेन "ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवती ति श्रुत्या ब्रह्मबुभूपु -अमृतत्वकाम-आत्मानमुपा- सीतेति विधि कल्प्यते। अमृतत्वकामनियोज्यकमात्मोपासनाविषयक कार्यमिति वाक्यार्थ । अत आत्मज्ञान न परार्थ पर्णतावत, अपि तु स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थम् । अत एवोक्त व्याकरणा- धिकरणे कुमारिलभट्टेन- "सर्वत्रच हि विज्ञान सस्कारत्वेन गम्यते । परान्वाऽमविज्ञानादन्यत्रत्यवधारणात्"॥ इति । *अवो रात्रिसप्रन्यायेनाऽधिकारिविशषलाभादुपासनाविधिस्सेत्स्यतीत्यभिसन्धिमाना- हरात्रिसप्रवदिति। 'उपकारवत्व-शेपत्वमिति वदतो बादरेराचार्यस्य मत निरस्य "य परस्यात्यन्तमुपकारे वर्वते, ते वयं रोष इति बम" इति भाप्यैण, "शेष परार्थत्वादि ति मूत्रेण च परार्थत्व-शेषत्व- मुक्तमित्यनुसन्धेयमित्यायेनाद--उपकारकेति । २ उपलभ्यति मु पुपा। ३ अविनाशित्वाभाव इति मुपा।

·( ३४४ ) तद्गुणानामुपलब्धिस्स्यादिति । तन्न । यतस्सारमगुणानामात्म-म- नस्सन्निमोऽसमचायिकारणम् । सच संयोगो 'द्विष्टतया मनो'- विरहेणाऽन्यत्र न वर्तते । मनश्च शरीरस्याऽन्तरवतिष्ठत इत्युक्तम् । यत्रैव चाऽसमवायिकारणम्, तत्रैव कार्यमिति न बहिरात्मनो गुणोपलम्भः । नन्वेवं शरीरस्याऽपि गतिकल्पनमप्रमाणकमेव । न तस्यैकत्र सतोऽन्यत्र दर्शनप्रसङ्गात् । श्रात्मनस्तु सतोऽपि सकलकरणपथातीतस्य दर्शनप्रसक्तिरापा- दयितुमशक्येत्यगत्या सर्वसंयोगिभिरात्मा संयुज्यते। तत्तु परममहत्त्व- मन्तरेण न सम्भवतीति नाऽणुपरिमाणः, शरीरपरिमाणो वा। शरीरपरि- माणवत्त्वञ्च विना सावयवत्तमनुपपन्नम् । तादृशं हि महत्त्वं-अवयववहुत्व- महत्त्व-प्रचयविशेषाणामन्यतमस्मिन्नायत्तम् । न चाऽवयवकल्पना प्रमाणवती। ननु सर्वगतत्वे पुरुषस्य शरीरान्तरेऽपि भोगप्रसङ्गः। मैवम् । यस्य यच्छरीरं, तस्य तद्भोगायतनम् , यानि च यस्येन्द्रियाणि, तानि तस्य भोगसाधनानीति, नाऽऽयतनान्तरे भोगप्रसङ्गः । आत्मनो विभुत्वे भोगसाङ्कर्यशङ्का-समाधाने । ननु शरीरेन्द्रियसम्बन्धव्यवस्थैव किन्निवन्धना। उच्यते-धर्माधर्म- सम्बन्धनिवन्धनेति भवानवयुद्धयताम् । यदीयाभ्यां धर्माधर्माभ्यां यानि शरीरेन्द्रियाण्युपाचानि, तानि तस्यैव भोगसाधनानीति । धर्माधर्मव्यवस्थैव किमायनेति चेत् ? तदुपायभूतकर्मसम्बन्धायचा । कर्मसम्बन्धव्यवस्था तु तत्समवायिकारणभूतशरीरेन्द्रियसम्बन्धनिवन्धनेत्यनादितया शरीरेन्द्रिय- धर्माधर्मसन्ततेस्सर्वमुपपन्नम् । आत्मैकत्वशङ्का-निराकरणे। अाह-विभुत्त्वञ्चेदात्मनः, तदा सर्वशरीरे'वेक एवाऽऽत्माऽस्तु गगन- वत् । यथा गगनमेकमेव घट -'मणिकादितत्तदनेफसम्बन्धि, तथाऽऽत्मापि कि 'द्विष्ठतयेति मु पु नास्ति । २ यात्ममनोविरहेणेति म पु पा । ३ मनश्चान्तश्शरीरमित्यादिग्रन्थेनति शेष । सबन्धायत्तेत्यादि कर्मसंबन्धव्यवस्थात्वित्यन्त पाठो मु पु नास्ति । नसारी चाऽय पाठो मूले सनिवेशित इति ध्येयम् । ५ आत्मेति म पु नास्ति। 'मणिकम्-वृहज्जलभाण्डमिति वैद्यनाथदीक्षित [स्म मु फ आ का. पृ ३५३ पुस] प्रह। *अद्वैतवासनावासितान्त करण एकात्मवादी शङ्कत-शरोरेद्रियमनोटिस्पीपापित भैदादेवापपत्तावात्मकत्वमस्तु, मा भ्दात्मभद इति । ख पुस्तका ·. ( ३४५ ) नाऽभ्युपेयते, किं प्रत्यायतनं भेदाभ्युपगमेन । उच्यते--यस्तावत्प्रतिपत्ता परायतनस्वामिनं स्वप्रयत्नपूर्वकात्मीयशरीरसमवेतकर्मसमानचेष्टादर्शनादनु- मानतः प्रत्येति' प्रयत्नवत्तया, नाऽसौ तं ग्राहकैकरसतया, किन्तु ग्राद्यकोटिनिविष्टमनात्मभूतमेव । तेन प्रतीतिसिद्धत्वाञदस्य, अलं भेदाभ्यु- पगमेनेति वचनमकिञ्चित्करम् । न हि परायतनस्वामिनि स्वमित्येवमनु- मानमुदेतुमलम् । यथा मम शरीरे मदीयप्रयत्नपूर्णिका चेष्टा, तथा परशरीरेऽपि मत्प्रयत्ननिवन्धनैवेति प्रत्यक्षविरोधात् । प्रत्यक्षेण हि स्वात्मनि समयय- न्ययन उपलभ्यते । न च परशरीरचेष्टानुगुणः प्रयत्नस्स्वात्मनि पुरुषार्ण प्रत्यक्षीभवतीति, पर एव प्रयतिता परशरीरेऽनुमीयते। नन्वेवमनुमानेन परात्मप्रतीती, कथामिदमुच्यते "अगृह्यो न हि गृह्यते" [वृ. उ. अ. ४. बा. २ ख. ४ ] इति । परेण न गृह्यत इत्येतदभिप्रायमेतद्भवतीत्युच्यते- ग्राहकैकरसतया परेण न गृह्यत इति तस्याऽर्थः, तस्मान विरोधः । किञ्च नानाव्यवस्थाना नानाभूताः प्रतिक्षेत्रं पुरुषाः, "धर्मा-धर्म-सुख- दुःखादिव्यवस्थादर्शनात् । अन्यथा टेकस्य धर्मा-धर्मादयस्सर्वस्य भवेयुः । ब्रह्मसिद्धिकतो मतेन शहा। "अत्र कश्चित्पण्डितमानी प्राऽऽहकाल्पनिकी सुखदुःखादिव्यवस्था भविष्यति । यथैकस्मिन्नेव शरीरे पादादिवेदनाव्यवस्था न व्यतिकीर्यते, तथा नानाशरीरेषु न व्यतिकरिष्यत इति ! न हि पादगता वेदना शिरसि, न वा शिरोगता वेदना पादे। न च वेदना पादादिष्वेव समवतीति शक्यते वक्तम्, तेपामज्ञत्वात् । झाता हि वेदनाभिस्सह सम्बध्यते, दुःसविशेष- रूपत्वात् वासामिति । तन्निरसनम् । तदिदं वालजनमोहनमिति श्रद्धाः। "पाद में वेदना, शिरसि में परिच्छिनत्तीति स पुपा। विस्तत्वादिति मु पु पा । परायतन स्वमिति मु पुपा। धन पा-धर्मशद्वाभ्यामपूर्वमेव विवक्षितम् । यागादिके तु क्वचिनर्मा-धर्मप्रयोगो लाक्षणिक इति गुरूमतनिगर्व । तत्र चिण्डितमानिन बाहुरिति म पु पाठो दृश्यते । पालिकारार्यस्सर्वत्र मण्दन मिश्रीममतानुपादायसरे पश्चिदियव निदिशनि । अतस्वदनुसारेगानापि मुले पदिच- दिस्पेव पाठस्पापित इति वेदितम्मम् । *प्राभाकरमीमांसा इत्पर्य । ५ ·वेदने"वि सर्ववेदनास्वेको दुःखो प्रकाशते । पादादिपु तु सन्तापादिकं समति । तत्र सन्तापस्तेजसा सह संयोगः, शूलस्तु वायुना सहेति वात- पित-श्लेष्मणां क्षोभजेपु सर्वेषु विकारेषु वैदितव्यम् । अवेतनानामपि पादादीनां पिचादिसंयोगो न विरुध्यते । 'वजन्यं दुःखमात्मन्येव समवैति । अयोध्येत-यथा प्रतिविम्वभाव एकस्यैव विम्बस्य मणिकृपाणदर्पणा- धुपाघिरशेन, व्यवस्थितानि च श्यामत्वादीनि, तथैकस्याऽऽत्मनो नाना- शरीरोपाधिवशेन सुखादयो व्यवतिष्ठन्त इति । तदयुक्तम्-श्यामत्वादीना- मौपाधिकानामुपाघिवशवर्तित्वाद्विम्बसम्बन्धाभावात् । तैनकर्मिधर्माणां सतामेपा व्यवस्था सम्भवति । सुखादयस्तु नौपाधिकाः, फिन्त्वात्मसमवा- यिन एवेत्येकात्मवर्वित्वेन व्यवस्थानुपपत्तिः। किञ्च सिद्ध व्यकमेकत्वे स्यादप्येपा कल्पना, न चाऽस्मैकत्वे प्रमाणमस्ति । एकपुरुषश्रुतयश्च प्रागेवोपवर्णिवार्था इति, सिद्धं प्रतिक्षेत्रं नानाभूताः पुमांस इति । 'नानाविवादसन्दर्भतमस्सङ्घातमेदनः । एप शालिकनाथेन तत्वालोकः प्रवर्तितः ।। इति महामहोपाध्यायधीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां तचालोको नामाष्टमं प्रकरणं समाप्तम् ।। 'आयुर्वेदे घरकसुभ्रतादिग्रन्येषु वातादीना भयाणा धावूना योभना विकारा बहवो निरूपिता । तानेव हदि निघायाह तत्रेत्यादिना-चौदतामत्यन्तैन । २ तदुत्वमिति स. पु. पा । तदर्थमिति मु पु पा। विम्बस्येति म पु नास्ति । ४ अपमयो मु.पु. नास्ति । न चेत्यादिः "पुमास इत्यन्त. पाठो मु. पु. नास्ति। सुपुस्तकानुसारेण न्यवेशीति ध्येयम् । नानाविवादसम्भूततमस्सवात दिनामिति. मु.पु. पा. ।

·( ३४७ ) परिशिष्टम् । ' आत्मनानात्ववादिभिस्सुख-दुःखसाक्षात्काररूपव्यवस्थानुपपत्त्यात्मभेद एष्टव्य इत्युच्यते। तन्मतनिराकरणाय मण्डनाचार्य आत्मन एकत्वेऽपि शरीरादिभेदकल्पनया भोग- व्यवस्था सङ्घटत इति प्रत्यपीपदत् । तथा च तत्रत्यो ग्रन्थसन्दर्भ.-"तथाहि-यत्तु भोगव्यव- स्थानादिति । तत्रोच्यते-कल्पितादपि भेदाद्भोगव्यवस्थासिद्धरसारमेतत् । तथाहि--एकस्मिन्न- प्यात्मनि सर्वगते, शरीरपरिमाणे, अणुपरिमाणे वा कल्पितभेदनिवन्धना भोगव्यवस्था दृश्यते-- पादे मे वेदना, शिरसि मे वेदना-इति । न हि पादस्य, शिरसो वा वेदनयाऽभिसम्बन्धः, अज्ञत्वात् शरीरपरिमाणात्मवादिनोऽपि नाऽवयवा एव वेदनाभाज, आत्मनस्तद्विरह- प्रसङ्गात् ! स्यादेतत्-एकात्म्ये तद्वदेव देहान्तरभोगानुसन्धान स्यात् । अन्यदिदानी- मेतत् । अस्ति वावद्भोगव्यवस्था। अपि च तत्रापि न प्रदेश. प्रदेशान्तरवेदनामनु- सन्दधाति, तहाऽपि न जीवो जीवान्तरवेदनामनुसन्दधातीति समानम् । तथा मणि-कृपाण- दर्पणादिषु मुखादीना वर्णसस्थानभेदव्यवस्थानमुपलभ्यते भेदाभावेऽपि । एवञ्च मुक्तससारि- विभागोऽप्युपपन्न" [ब.सि. पृ.७ ] इति । अमुमेवाऽयं शालिकाचार्य. कश्चिदाहेत्यादि- नोपपादयति । अस्मिन्प्रकरण अद्वैतवेदान्तिनो मतमनूध खण्ड्यभान ब्रह्मसिद्धो मण्डनमिश्रेणो- क्तमित्येव बोध्यम् । २ अत्रेद वोध्यम्-शालिकाचार्यो धर्माधर्मसम्बन्धनिबन्धनश्शरीरेन्द्रियसम्बन्ध इत्य- भ्युपगमपक्षेऽन्योन्याश्रयत्वदोष प्रसरीसति। अयन्दोपो व्यक्तिभेदमाश्रित्य परिहर्तव्यः । अय- म्भाव-तथाहि बोजाङकुरयो:जत्वा-डकुरत्वजात्यवच्छिन्नयो कार्यकारणभावो भवति । तथा धर्माधर्मसम्बन्ध-शरीरेन्द्रियसम्बन्धयो कार्यकारणभावस्साघटीति । तथा चोभयोरतादित्वेन न दोप इति प्रतिपादयाम्बभूव । अपि चाऽयम्प्रकारस्सर्वपा दार्शनिकानामभिमत । तैथिकाना तादृशानि द्विवाणि स्थलानि सन्ति, यत्राऽनादित्वाभ्युपगममन्तरेण नाऽन्या गतिस्स- मस्ति । यथा-ईश्वरस्य सिसृक्षा-परमाणुत्रिययो । यथा वाद्धतवेदान्तिना मायासम्बन्धो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य परस्य ब्रह्मण.। येन ब्रह्म सर्वज्ञ सर्वशक्तिसमन्वित जगदुत्पत्ति- स्थितिलयकारण भवति । एव जीवेश्वरादिः, तद्भेदश्च । यथोक्तम्-- "जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशेोभिदा । अविद्या तच्चितोर्योगपडस्माक्मनादयः" । इति मीमासकमते शारीरकभाष्यकारस्तत्रभवान् शङ्करस्वामी--अन्योन्याश्रयदोप समुदबी. भवत् । तथा च तदीयं भाष्यम्--"तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तत्वशरीरत्वमिति चेन्न-शरीर- सम्बन्धस्याऽसिद्धत्वात् । धर्माधर्मपोरात्मकृतत्वासिद्धे । शरीरसम्बन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृ- तत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । अन्धपरम्परंपाऽनादित्वकल्पना।" [शा. भा. १.१.४.] इति । अनेन भाष्यसन्दर्भेणोक्त दूषण पूर्वोक्तेन हेतुना, प्रत्यभिज्ञाप्रस्तावेभिहितेनाऽत्मन कर्तृत्वादिसमर्थनेन च निरक्काशीकृतमित्याशयेनाऽह-धर्माधर्मसम्बन्धसमवायत्यादिना- अनादितया शरीरेन्द्रियधर्माधर्मसन्तते" इत्यन्तेन । अत्रेद बोध्यम्-आत्मवादप्रकरणे वेदप्रामाण्यसिधयं यज्ञायुधिवाक्यविचारव्याजेन शरीरातिरिक्तात्मनोऽसत्वमाराडक्य, शरीरादयतिरिक्तस्यामित्व प्रत्यपादि भगवता ·( ३४८ ) शवरस्वामिना भाप्यकृता। तच्चान्मज्ञानमुपनिषत्सु धूयते विविधम्-ऋत्वयंम्, पुरुषार्थ- ज्वेति । तत्राऽयम्--"अविनाशी वाऽरेऽयमात्मा" इत्यादिना प्रतिपाद्यते। तच्च कर्मान- प्यानोपयुक्तत्वात् "ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" इत्यादिविविवाश्यार्थज्ञानवकर्माङ्गन् दृष्टार्थत्वात्। "एतेन तत्वकर्तृप्रतिपादनेनोपनिपदा नैराकाक्ष्य ब्यास्यातम्" [न वापृ ११४] इति वातिकमपि स्वरसमस्मिन । "आत्मा वारे द्रष्टव्य" इत्यादिकन्तु वक्ष्यमाणस्वार्थ- स्याऽतिगहनत्वामहोपयोगित्वकयनायाऽलस्प विहाय, श्रद्धातिशयेन वक्ष्यमाणमर्थ कय प्रतिपद्यत इत्येतावन्मात्रप्रयोजनकमेव । तपा च भट्टपादवचनम्- "आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षायं न च चोदितम् । कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्य रक्ष्यवे" ।। [श्लो वा स बा परि श्लो १०३] इति । द्वितीयन्त्यितिकर्तब्यताविशेषस्युक्तान्युपासनात्मकानि विधीयन्ते "आत्मानमुपासीते" त्यादिभिः । तेषा कर्मणि यागादी, पुरुषे वा दृष्टप्रयोजनाभावात्, अदृष्टापेक्षायामङ्गत्व- बोधकथुत्यादीनामन्यतमस्याऽभावेन करवयंत्वासम्भवात्, वाक्यशेषोपनीतनिश्श्रेयसफलकतया पुरुषार्थत्वमेव स्वीक्रियते । यद्यप्यनुमानादिनाऽवगत "अह स्यूल." "अहङ्गन्छामी"त्यादि- शरीर एवाऽहमाकारदर्शनाप्रमाणान्तरपतिपादितेऽप्यात्मनि शरीरादिविवेको न दृढरूपेण हृदयेऽवतिष्ठते। अत उपनिषदवष्टम्भनेन नित्यात्मसत्तामात्रेण वेदप्रामाण्यसिद्धपर्थमेव तावन्मात्र प्रत्यपादि भगवता शवरमुनिना। एतेन भाष्यकृतोऽयमप्याशयो लक्ष्यते । सत्तु बहुप्वाऽऽत्मनोऽकर्तृत्वा-भोक्तृत्वादिप्रति- पादकेषु वाक्येपु नित्यत्वप्रतिरादनपराणि वेदान्तवाक्यान्यदाहापर्षीत्तत्रभवान् भाष्यकार, त्वकर्ष-भोक्तात्मप्रतिपादकानि वाक्यानि। सेपामुदाहरणे कर्मशरणाना कमणि शैथिल्यमापयेत। अत एव प्रभाकरमिध आत्मवादान्ते-"तस्मान्न विवृत भाप्यकारेण भगवता "न बुद्धिभेद जनये. दि"त्यादिद्वैपायनवचनानुरोधात्, "नाऽज्ञानादि"त्युपसमाहात्" [१ पृ. २५६] । तस्मात्कर्मा- नुष्ठानोपयोग्यात्मतत्व प्रतिपादयन भाष्यकारशियाणा व्यामोह दूरीचकार। तदेव व्याख्या- तुभि कुमारिलभट्टप्रभाकरमिश्रप्रभृतिभिस्सस्समादृत , समर्थितश्चेति विबुधरवधेयम् । ४ इन्द्रियाप्येवामेति पक्ष लोकायतविशेष मेवाऽभिमत इति सर्वप्वपि प्रामाणिकेषु अन्येयूपन्यस्तो निरस्तश्च दृश्यते । किंवदन्त्यप्येतादृश्येव । पर नन्दीश्वरविरचितप्रभाकर- विजयस्याऽष्टमे प्रकरणे भगवतस्सत्यतपसो द्रष्टुश्चक्षुषो मे नाऽस्ति जिव्हेति पौराणिकवचनी- पन्यासेनाऽय पक्ष पौराणिकानामित्ववगम्यते। तत्त्वन्त्वीश्वरो वेत्तीति ध्येयम् । अपम- पोन्द्रियात्मवादोपल्यासावसरे पौराणिकानामेव ममित्यवहारितो प्रन्योऽस्माभिरिति ५ अत्रेदमवयम्-मोक्षाध्वनीनानामस्ति सार्यद्वयो-केचिन्मोक्ष भावात्मकमाचक्षते, अपरेत्वेनमभावात्मकमाह । तत्राद्यपक्षे सालोक्य सामीप्य--सारूप्य-सायुज्यप्रकारा विदुषामभिमताश्चकासति । द्वितीयपक्षेपि दुखागभाव केचनारते, अपरे तु दु सास्य- न्ताभावम्, अन्ये तु निखिलदुयध्वसरूप वर्णयन्ति ययारुचि। उभयत्रापि भगवती श्रुतिस्मा. हाय्यभाचरति । "ब्रह्म वेद वीव भवति" "आनन्दो प्रोनि चजानान्" "तरति शोकमात्मवित्" "न ह वै सशरीरस्य सतो न श्यिाप्रिरे सवा" इत्याधर । यया जायमानो हि अनुमान चेतना प्रेक्षावानिष्टप्राप्ति कामयते, तवैवानिष्टपरिहारपि वष्टितमा, इति न ·- । ३४९ ) सार्वजनीनमेतत् । अत एवं लोके भारापगमे सुखी सवृत्तोऽहमित्यबाधितोऽनुभवस्समीक्ष्यते । अत उभयमपि प्राणिमात्रस्य समभिलषितमिति मनीषिण पूर्व उभयोरपि पुरुषार्थत्वमास्थिपत । एकविशतिप्रभेददु खध्वसो मोक्ष इति तार्किका कीर्तयन्ति । देह , पडिन्द्रियाणि, पड्विपया, पड्बुद्धयः, सुख, दुःखञ्चेत्येकविंशतिप्रभेदभिन्नमाचक्षते । इदन्त्वापातरमणीयमिति विवेकिनो मन्यन्ते । तेपामयम्भाव-सुखस्याऽपि विनाशेन मुक्तेरपुरुषार्थत्व प्रसज्येत । अमुमर्थ श्रीहर्षमिश्रो ब्रवीति- "मुक्तये यश्शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् । गोतम तमवेक्ष्येव यथा वित्य तथैव स ॥ [नै च स १७ श्लो ७५] इति । तवाऽतिन अविद्यानिवृत्ति, आनन्दावाप्तिर्वा परमपुरुषार्थ इत्युभयमाद्रियन्ते । परन्त्वन्यतरस्य नाऽन्तरीयकत्वेन गुणप्रधानभावविवक्षयाऽऽनन्दावाप्तिर्मोक्ष , अविद्यास्तमयो वेत्येव व्यवहरन्तो दृश्यन्ते। यथोक्त दीक्षितकुलावतसेन नोलकण्ठमखिना- "अबोधहतिरित्यानन्दविष्फूतिरिति" । भाट्टमीमासकास्तु-प्रपञ्चविलयो मोक्ष , एकविंशतिदु खध्वसो मोक्ष इति च मतद्वय निरस्यन्त प्रपञ्चसम्बन्धो वन्ध , प्रपञ्चसम्बन्धविलयो मोक्ष इत्याशेरते । त्रिधा हि शरीरादिप्रपञ्च पुरुषशद्ववाच्यमात्मान बध्नाति । तत्र भोगायतन शरीरम्, भोगसाधना- नीन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, आन्तरिन्द्रिय मनश्च । भोग्याश्शदादयो विषया । भोगशद्वेन सुखदु खसाक्षात्कारोऽभिधीयते । तया चैतत्रिविधस्याऽपि वन्धस्याज्यन्तिकसमुच्छेदो मोक्ष । उच्छेदे पात्यन्तिकत्वञ्च पूर्वोत्पनाना देहेन्द्रियविषयाणा विनाश , अनुत्पन्नानामात्यन्तिकोऽनु- त्पत्ति । स च तदुत्पादकयोधर्माधर्मयोनिश्शेषयो परिक्षयात्, देहादीनामात्यन्तिकी निवृत्ति । प्रारब्धकर्मणा भोगेनैव परिक्षय । नित्यनैमित्तकयोरनुष्ठान प्रत्यवायपरिहाराय, काभ्यानाम् , प्रतिपिद्धानाञ्च कर्मणा परिवर्जनम् । देहान्तरारम्भेऽसति, वर्तमानस्य शरीरस्य पातात्स्वरूपे- णाऽवस्थान मोक्ष इति । अत एवोक्त वातिककृता- "मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिपिद्धयो । नित्यनैमित्तिके कुर्या:प्रत्यवाजिहासया" ॥ (श्लो वा स आ परि श्लो ११०] इति । ततस्स्वेन रूपेणाऽवस्थानमिति पर्यवस्यति । तत्रात्मानन्दोऽभिव्यज्यते, न तु ससारद- शायाम्, अनुभवहेतोरभावात् । देहेन्द्रियादीनामात्मान्तिकध्वसानुगृहीत मनस्तदनुभवसाधनम् । तत्र प्रमाणम्-'मानन्द ब्रह्मणो रूप तच्च मोक्षेऽभिव्यज्यत" इति श्रुति । "अशरीर वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत" इति च्छन्दोगाना श्रुतिर्वषयिकप्रियाप्रिययोस्स्पर्श निघतीति । अत एव दर्शनान्तरेषु । मोक्षाभिधानप्रसक्तौ नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मोक्ष इति मीमासका इत्पनूदित दृश्यते । अयमेव पक्षश्चिदानन्दपण्डितेन "वयन्तु सकलदुःखविलये सति नित्यनिरति- शयानन्दाभिव्यक्तिलक्षण मोक्षमाचक्ष्महे" [नी तत्व पृ २१९] इति वदता, नारायणभट्टेन मानमेयोदये प्रमेयप्रकरणे च प २२] सयुक्तिक व्यवस्थापितो दृश्यते। परन्तु भाट्टवार्तिक- प्रकरणपञ्चिकादास्त्रदीपिकादिग्रन्यपर्यालोचने त्वात्यन्तिक आत्मविशेषगुणोच्छैदरूप एव मोक्षो भट्टपादादीनो मीमासकानामभिमत इति स्फुटमवगम्यते । प्रत्युतानन्दावाप्तिरिति पक्षस्य विस्तरेण खण्डनम्, आनन्दादिश्रुतीनो दुखाभावपरतया च व्याख्यानमुपलभ्यते ।

·( ३५० ) वातियावष्टम्भनेर चालिदनारमियम मोलस्वरूपम्पावपि । तामेव सरपिस्नुसत्य पापंसारपिशास्त्रदीपिकायास्तकंचरण आत्मवादान्तद्वतश्रुतीना स्वाभिमवाययोजनेन बानन्दा• वाप्तरिति पक्षमुपमदंपन्, आत्मशपिकामाच्छेदरूपमेव मोक्षतत्व वर्गयामास । गागाभट्टापरनामधेयो नारायणभट्टकुलावतसो विश्वेश्वरमुरिशिविचारप्रकरण वात्य- न्तिर गमागमापनेपासवर्गमाचक्षत गुरुमतममंशा इत्युदलीलियन् । "आत्यन्तिदुःखप्रागभावो मोक्ष इति गुरय." [भा चि ४२] इति । मानमेयोदयस्य पूरको द्वितीयो नारायणभट्टो बुध्यादिविशेषगुणविलये सत्याध्मनस्स्व. रूपेणाऽवस्थान मोक्ष "इति प्राभाकरमतमिति। [मा मे ३१८८] प्रतिपादयति । गुरुमते सुखविलयादपुरुपायंत्वानुपपत्ति दर्शयति, भट्टमत आनन्दानुभवञ्चेति पूर्व प्रादीदृशाम । 'शिवाययोगिनात्यन्तिकदु खानुत्पादो मोक्ष इति प्राभाकरा"[शि मा ए ४७५. ४७६ ] इति प्रतिपादितो दृश्यते । तत्रोत्पमाना नित्यानाम्, नमित्तिवानाञ्च कर्मणामनुष्ठानेन, भोगेन, आत्मज्ञानेन चोच्छेदो जायते । अत्रोत्पत्स्यमानाना काम्यकर्मानुष्ठानेनैवोत्पत्तिभविष्यतीति, काम्पकर्मपरि- त्यागेन तेपामनुत्पत्तिरेवोच्छेदो विवक्षित । भाविनान्त्वधर्माणा विहितस्य नित्यनैमितिककर्म- क्लापस्य परित्यागाग्निपिद्धस्य निषेवणादुत्पत्तिमंविष्यति, विहितस्याऽनुष्ठानात्प्रतिपिदस्य परित्यागात्तैपा याऽनुत्पत्ति , संवोच्छेद । अत्र मुक्तस्य शरीरेन्द्रियादिक नास्ति, नाझप्यान- न्दोऽनुभूयते मुक्तावस्यायाम् । किन्तु भारापगमे सुखी सवृत्तोऽहमितिवत्सासारिकसकलदुख निवृत्त्यव मोक्षस्य पुरुषार्थत्व प्रतिपादितम। ईदृशञ्च मत वार्तिककारादिभिरुनीतमिति प्रतीयते। सूत्र-वृत्ति-भाष्यादिप्वदर्शनादिति दय प्रतीमः । अयमर्थ वेदान्तदर्शने भाष्यकृता शङ्कराचार्येणोपपादितो दृश्यते । सन्दर्भ -“यत्तु कैश्चिज्जलप्यते--नित्यानि नमित्तिकानि कर्माण्यनुष्ठीयन्ते प्रत्यवायानुत्पत्तये, काम्यानि प्रतिपिद्धानि च परिहियन्ते स्वर्ग-नरकानावाप्तये, साम्प्रतदेहोपभोग्यानि च कर्मायुः पभोगेनेव क्षप्यन्त इत्यतो वर्तमानदेहपातादूचं देहान्तरप्रतिसन्धानकारमाभावात्स्वरूपावस्था नलक्षणं कंवल्यं विनाऽपि ब्रह्मत्मयववृत्तस्य सेत्स्यतीति । तदसत् । प्रमाणाभावात् । होतच्छास्त्रण केनचित्प्रतिपादित मोक्षार्थीप्य समाचरेदिति । स्वमनीपया त्वेतत्तकित. यस्मात्कर्मनिमित्तस्ससार, तस्मानिमित्ताभावान भविष्यतीति । न चैतत्तयितुमपि शक्यवे निमित्ताभावस्य दुर्जानत्वात् [शा भा अ ४ पा ३ अ ५] इति । अपि च-अध्वरमीमासकाना द्विविध मोक्षस्वरूपमभिमतमिति दर्शनान्तरपरि- शीलनेनावगम्यते~काम्यप्रतिपिद्धयोरनारम्भादारषफलस्योपभोगेन क्षयानित्यनैमित्तक्यो कर्मणोरनुष्ठानेनाऽयत्नतयैव स्वात्मन्यवस्थान मोक्ष इति प्रथम प्रकार, निरतिशयाया प्रीते- स्स्वर्गशब्दवाच्याया बमहेतुत्वालमभ्य एव मोक्ष इति च द्वितीय प्रकारा प्रकारस्थाऽयमात्रय । तथा हि-जीवस्य शरारेऽवस्थान किल बन्धहेतुरित्युच्यतेऽभियुक्त । "न ह वै सशरारस्य सत प्रियाप्रिययोरपतिरस्ति" इति श्रुते । आत्यन्तिकन शरीरसम्बन्धा- भावेन युक्ते स्वस्वरूपेश्वस्थान मोक्ष इति गीयते विचक्षणं । "अशरीर वा द सन्त न प्रिया- तया च भाष्य न ·( ३५१ ) प्रिये सुशत." इति च्छान्दोग्यश्रुते । स चाश्यन्तिक्रारीरसम्बन्धाभाव कर्मभिरेव सिध्यति, यतो हि काम्यमिष्टिपश्वादिक देवादिशरीरप्राप्तिहेतु । प्रतिषिद्ध गाह्मणहननादिक तिरंगादि- शरीरप्राप्तिहेतु । नित्यानाम्, नैमित्तिकानाञ्च कमणामननुष्ठान प्रत्यवायजननद्वारेण नारक्यादिशरीरप्राप्तिहेतु । "कर्मजन्योपभोगायं शरीर न. प्रवर्तते" इत्याभियुक्तोक्ने । अतो मुमुक्षुणा सर्वात्मना काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भानित्यनैमित्तिककर्मणा सम्यगनुष्ठानेन प्रत्यवाया- नुत्पादान भाविजन्मप्राप्तिस्सम्भाव्यते । आरब्यफलयो पुण्यपापकर्मणोपभोगेनैव, क्षयात ततोऽपि भाविजन्मप्राप्तिनं शङ्कितु शक्यते । तया च मुमुक्षोरेव वर्तमानस्यात्यन्तिकशरोरसम्बन्धाभावशब्दितस्वात्मन्येवाऽवस्या- नलक्षणो मोक्षस्सिध्यति । बत' कर्मभ्यो मोक्ष इति । अब च शरीरसम्बन्धस्य कमंनिमित- फत्वेन "निमित्तस्पासाये नैमित्तिकस्यामाय" इति न्यायेन शरीरसम्बन्धाभावरूपमोक्षस्य कर्मसाध्यत्वोक्तिरिति प्रयमपक्षस्याऽभिप्राय. । द्वितीयपक्षस्याध्याभिप्राय -यान्यग्निहोत्र-दर्शपूर्णमास-चातुर्मास्यादिकर्माणि स्वगंसाप- नत्वेन श्रुतानि "ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामोयजेत" "अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गवाम" "दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गवामो यजेत" इत्यादिवचनं । तान्येय मोक्षसाधन सयोगपृथक्त्वन्यायेन। “एक्स्य नूभयत्वे सयागपृथक्त्वमिति" चातुपिक धिकरणे सिद्धोग्य न्यायः । स्वर्गशब्दवाच्चस्य निरतिशयसुसस्य स्वरूपानन्दलक्षणान्मोक्षात्पार्थक्यासम्भवात् । श्रुतिरपि निरतिशयप्रीतिरेव स्वर्गशब्दवाच्येत्य- वगमयति। "यन दुःखेन सम्भिन न च ग्रस्तमनन्तरम् । वभिलापापनीतञ्च उत्सुसं स्व पदासदम्" ॥ इति । विषिप्टपादिननितसुसविसपे दुसासम्भिमत्वादिविरापमानामसम्भवात्। तप प्रयोग लााणिक इति सुरेश्वराचार्येव्हदारण्यकमाप्यवार्तिकेभ्यधायि । तदेवा पम्पदीक्षित कल्पतरु- परिमलेनिहितमिति शस्त्रपरिच्छदयाचाम। बता निरवियपप्रीतिरूपमासस्य कमंहेतुकत्व- प्रतीतेः फर्मम्यो मोक्षरिसम्पति । तत्राग्यपक्षे ऐकविकस्सर्वेषां कर्मणा भोगेन भय इत्यपि विशेपो बोम्मः। तपास्यपक्ष एप कुमारिलभट्टेन यातिकातोपरापादीत्यने वक्ष्यते--तयाहि "य वारमा अपहतपाप्मा विचरा विमृत्यू वियोर विजिपत्स अपिपास सत्यकामा उत्परायः सोज्वेष्टन्य स विजिशासिवन्य." "वात्मानमुपासीत्" इति कामवाद-लोरवाद वपनविषविज्ञासा-मननरहितात्मज्ञानविधानापेशिवयाग्यान्तरापातद्विविधाम्पत्य-निरयस- कालसम्बन्य. "स सर्याच लोरानाप्नोति" "वरवि शोकमात्मगि" "स यदि फ्लिोरामो भवति समतादेवारस पितरस्समुसिष्ठन्ति" उन पिलोन महीयत" इत्यादिना वाप- सन्दर्भण मागवन्यागिमारष्टाफलानि पपितानि । तपा "स पत्र यठंपन् पापायुर्व पालोम्मनिरामयत न गु पुनरावांत दयपुनरावृतात्मकारमारनगरपस्सालापन- मिसायिभिमभंगारमानस पर्पयरगुस्सापर यपि कुमारिलमन। मारमा मानारन राममान, परमारमान मा पिक्षिमिलनापरमोमासना ममीमाय. कानान्य पिगरोजागी। तर अमीमामा मिगिरणार प्रापापम् गान पपुकारन समिति बना लिपिलवसरमा में समिति परमारमानमापनसन्मानपरान सिधिभिपापा यथा- ·'न्यायशुद्धिर्नाम नवमं प्रकरणम् । 'अपौरुषेये सम्बन्धे शब्दः प्रामाण्यमृच्छति । स च नित्यत्वसिद्धो स्यादिति तत्प्रतिपाद्यते ॥१॥ यधुचरितमात्रविनाशी शब्दो भवेत् , तदा तस्य वृद्धव्यवहारेण स्वाभा- विकी स्वार्थाभिधानशक्तिरवसातुमशक्या। भूयोभूयः प्रयोगदर्शने हि तत्तदस्वार्थपरिहारेण निष्कृप्य स्वार्थाभिधानसामर्थ्यमवघार्यते। न चोच- रितमात्रापवर्गिणरशब्दस्य पुनःपुनः प्रयोगदर्शनमुपपद्यते। स्वार्थाभिधान- सामर्थ्यानवधारणे च प्रथमश्रुत इव शब्दो नाऽर्थमवयोधयितुमलम् । अर्थाऽनवयोधयतः प्रामाण्यमयुक्तमिति, शब्दस्य प्रामाण्यमिच्छता युक्तम- भिघानस्य नित्यत्वस्थापनमिति समयोजनमिदम् । ननु क्षणिकत्वेऽपि वर्णानां गत्वादिविषयवृद्धव्यवहारपूर्वकमेव सम्बन्धाध्यवसानमुपपद्यते, किं नित्यवस्थापनयत्नेन । उच्यते-न प्रत्यु- धारणं भिन्नेषु वर्णेषु गत्वादिकं कल्पयितुं शक्यते, मेदाग्रहेणाऽपि शुक्तिकार- "जतयोघवदभेदप्रत्ययाभिमानोपपत्तेः। यत्र हि भेदमध्यवस्यत एवाऽभेदज्ञानम्, वाऽन्यथानुपपत्त्या सामान्याश्रयणं घटते । (चानित्यत्ववादिनोऽपि वणेषु प्रत्युचारणं साक्षाढ़ेदाध्यवसानं सम्भवम् । ननु च युक्तं शुक्तिकारजतादिपु भेदाग्रहणादभेदव्यवहार इति सामान्या- सम्भवः, नेदं रजतमिति बाधकप्रत्ययोदयात्, इह तु सामान्योपपत्तेभ्रान्ति- कल्पना निष्प्रमाणिव, नाऽयं गकार इति बाधकाभावात् । उच्यते । न 'न्याम निरिति भवनाथमिश्रण ( नय वि पु २५८ ], रामानुजाचार्येण तन्मरहस्ये प, १ २४ सय म्यवहतो दरीदृश्यने । पर गसतक पुस्तकेऽपि न्यायतिरिति ससोधित: पाठस्समवलोक्यते । अनेकासानुमारेण न्यायमूनिरित्येव पाठो मुक्न इति, स एम ममोपरि सत्ययेगीति ध्येयम् । पाननित्यत्वविवंचनपरमिति मुहिते पुस्तके पाठोऽधिको दृश्यते । गपुस्तके पदनित्यत्वसाधनपरमिति संशाधितोरलोयते । प्रकरणपालोचनयाऽयंसिलत्या- स्वामोरमानि परित्व, मानिनवनिणादित्यादिति लोभ्यम् । सम्बन्धिायापाराहि सम्बन्धो भति। सम्बन्धनिरपले सम्बन्धिनस्यन्दस्म नित्य- स्वमन्तरेण न गुम्नागीनि गलस निस्परमार-समाधानाम्या परिपारपिनुमाह-अपरेति। समारपितुमिति मु दुपा । ४ तराइमादीति. मु.पु पा.. गोपति. मु पुनारित। सीडि म पु नाति।

·( ३५४ ) बाधकमात्रायत्व भ्रान्तिकल्पना, किन्तु कारणदोपायचाऽपि। दृष्टश्चाऽति- सादृश्यावेदाग्रहणाद् भ्रन्तितमिति, साक्षादनुपजातेऽपि बाधके, युक्तमेव भ्रमावधारणम् । अवो न गत्वादिस्तत्र सम्भवति । 'अभिव्यञ्जकधादभिव्यक्तरसम्भवे । प्रयत्नानन्तरं दृप्टेरभिधानं प्रयत्नजम् ॥२॥ *किञ्च पुरुषप्रयत्नानन्तरं हि श्रवणं शब्दस्य द्वेषाऽवकल्पते प्रागजात- त्वादनुपलब्धः, प्रयत्नेन जनित उपलभ्यतामापद्यते, अनभिव्यक्तवाद्वाऽभिव्य- ज्यत इति । तत्र न तावत्प्रयत्नस्य शब्द प्रत्यभिव्यञ्जकत्वं सम्भवति । आवरणायायेन किश्चिदभिव्यज्यते, सन्निधानेन वा। नच शुब्दस्या- ऽऽवरणमुपपद्यते। इन्द्रिसम्बन्धप्रतिवन्धेन ह्याऽऽवरणं कुड्यादिना घटादेर पलब्धम् । न च शब्दस्येन्द्रियसम्बन्धः प्रतिवन्धुं शक्यते, नित्यत्वात् । उत्पत्तिनिरोधो हि प्रतिवन्धः । न चाऽसौ नित्यस्योपपद्यते। आकाशो हि श्रोत्रेन्द्रियं शब्दवत्वाद, शब्दोपलम्भकतया च शब्दवत्वं चक्षुर्वन् ! यथा-चक्षु रूपोपलम्भकं रूपवत्, तथा श्रोत्रमपि शब्दवत् । श्राकाशश्च शब्दवानिति स एव श्रोत्रम्, तद्गुणश्च शब्दस्तस्मिन्नित्यसमवेत इति, न वस्याऽऽधरणसम्भवः । अतस्तदपनयेन नाऽभिव्यक्तिः। अत एव सन्नि- धानस्याऽसम्भवः, नित्यसन्निधानादभिव्ययस्य । किश-अभिव्यञ्जकास्समानदेशस्थानकेन्द्रियग्राधान् युगपदेवामिन्य- अयन्ति, रूपादीनिव प्रदीपादयः । रूपम्, परिमाणम्, संख्येति सर्व सकृदेव प्रदीपादिभिरभिव्यज्यते । अवस्स दोपलम्भो दुनिवार एव। किञ्च आकाशविशेषगुणत्वाच्छब्दस्य, एकत्वादाकाशस्य सुघ्नस्थेनाऽभिव्यक्तः पाटलीपुत्रस्थेनाऽप्युपलभ्येत । सर्वदा चोपलम्भोपरमो न स्यात् । अथ श्रोग्रेन्द्रियसंस्कार एल शब्दस्याऽभिव्यक्तिरिष्यते, न सोऽपि घटते, 'उच्चारणप्रयत्नेन शब्दोभिव्यग्यत इति मीमासकाभिमत पक्ष निरस्य, शब्दस्यो- त्पत्तिरिति पूर्वपक्षमुपपादयति-अभिनयकेति । तस्यवाऽर्थस्पोपपादनं विञ्चेत्यादिना क्रियत इत्यवगन्तब्धम् । २ किम्वेति म पु नास्ति । ३ अभिव्यक्तिपक्ष सिद्धान्तिसम्म दूपयितुम्, अभिव्यक्तेरसम्भव प्रतिवन्धकीभूत- स्यावरणस्य निरासेन, सन्निधानेन वेति विधा विकल्प्य, क्रमेण निराकरोति--आवरणा- पायेनेत्यादिना, अत एव समिधानस्पेत्यादिना च। समिधापनेनेति. मु.पु.पा.।

·. का सल्विन्द्रियस्य संस्कार:--न तावदुन्मीलनवदावरणापगमः, पूर्ववदावर- णासंभवात् । नाऽऽप्यालोफेनेवाऽऽप्यायनं' चाक्षुपस्य रश्मे कोष्ठयानां वायूनाम्, आकाशस्य चाऽवयवसंयोगासम्भवात् । "सकृय संस्कृतं श्रोत्रं सर्वशब्दान् प्रकाशयेत् । घटायोन्मीलितं चक्षुः पटं न हि न 'युध्यते ॥" {श्लो. वा. श. अ. श्लो. ६०.६१] इति । तस्मादभिव्यञ्जकत्वेऽनुपपन्ने, यदि "प्रपत्तकारणकोऽपि न स्यात् , तदा तदपेनोपलब्धिर्न सम्भवेत् । तेनेदमनुमानं प्रयोक्तव्यम्-शब्दः पुरुषप्रयनो- स्पायस्तदनभिव्यङ्गयत्वे सति तदनन्तरोपलब्धेः, यो यदनभिष्पड्यस्त- दनन्तरोपलभ्यः, स तस्योत्पाद्यः, यथा-घटः कपालव्यापारस्येति । केन पुनः प्रकारेण प्रयत्नेन शन्द उत्पाद्यते । वत्र “केचिदाहुः-पुरुषप्रयत्नोदीस्विविवयवस्स्थानविशेपाभिघात'- संस्कारसंस्कृतस्सर्वतोदिकरसंयोगाख्यासमवायिकारणानुगृहोतेश्च स्वसमवेतः शन्द पारम्यते । वायोध गतिमत्त्वात् , तदारपरशब्दोऽपि गतिमान कर्णशकुलीमण्डलावच्छिन्नेन नभसा थोरभावमापनेन संयुक्तस्सन्नुप- लभ्यते । वेगाख्यसंस्कारनिवन्धना च वायोतिरिति, तदपगमे गतिविच्छे- दाद् द्रे यच्छोनम्, वा प्रत्यासनत्वाच्छब्दो न भूपते । न चैतदुपपद्यते-वायवीयवेच्छन्दो भवेत् , स्पर्शनेन बधिररुपलम्पेत । स्यान्मवम्-'अभिभूतत्वात् स्पर्शनेनाऽनुपलब्धिरिति । नन्न । प्रत्यक्षो- पलभ्यदत्वात्। यदि घसावभिभूतः, वदि श्रोत्रेणाऽपि नोपलम्येत । न " गुणविशेषापारामिति । पुपा। २ संभेद शाम पुपा । पटमा तानि म पु पाठ प्लास्मिा पाठी दुताएर पाठ गरि निगिन मापााम दिए । ४ अमन काररु इति मदुपा। "पापुरा शामिति, 'मिनासारखभनमित्यभिमुस्तावागादयगम्मा । दया पचार भाष्यम्-"तया शिक्षारारा बाहयापुराणपत पताम्"। [शा भाप ९०-९१। परन्नुम पर प्रतियारसपत्नमिति पोम्नम् । प्रतिसपनारसम्वन যামা। যা সত্ৰনা--বিবিসি। • पापावेति मा । * पूर्जेज गारमारताना st किन सामान्यहनानिसft- ' भामा । 'समारादितिमा।

·यथा च वाच्यं न स्पर्शनेन्द्रियग्रायो वायुरिति । तदनुविधानेन तदवगतः । अथ मतम्-सर्यमा पर्शनेन्द्रियेणोपलभ्यते, न वायूद्रव्यमिति । उन- सर्शव्यतिरेकेऽपि' द्रव्यस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । अन्ये 'वाहुः-संयोगाद्विभागाद्वाऽऽद्यश्शब्दो निप्पद्यते । वान्चादिवायुसंयोगानुगृहीताद्वाबाकायसंयोगादाकाशे शब्दस्सायते, तथा वान्वादिवायुविभागोपताद्वाय्वाकाशविभागादाकाश एव शब्दश्शब्दान्तर- मारभते, तदपि शब्दान्तरमिति कर्णशप्कुलीमण्डलावच्छिन्ने नभसि श्रोत्रभाव- मापन्ने निप्पनशब्दश्यत इति । व्यभिचार इति मु पुपा । २प्रत्यभिज्ञानादिति मु पुपा। ३ अवेद बोध्यम्-दाब्दस्य वर्णात्मकस्यानित्यत्वमिच्छन्तो वंशपिकाशब्दोत्पत्ति सयोगविभागशब्देभ्यस्समयंयन्ते । तया च पाणभुज मूत्रम्-"सयोगाद्वा विभागाद्वा शब्दादा दादनिष्पति" [2 द २ २.३ ] इति । बस्य सूत्रस्याध्यमर्थ । तथा हि-भेरीदण्डसयोगात्, येणुदलविभागाद्वा शब्दो जायते । स च दोषी-तरङ्गन्यायेन, कदम्ब मुकुल्न्यायेन वा स्वसमान- जातीयान् शब्दान् सर्वतस्तनोति। तेषु च सन्तन्यमानेषु श्रोरदेशे जातोऽन्त्यदशब्दश्श्रोत्रेन्दियेण गृह्यते, न त्वाध , नापि मध्यम । तथाऽधशब्दस्योत्पती संयोरी विभागो का कारणम्, द्वितीयादिशब्दानामुत्पत्तौ प्रथमत उत्पनश्शब्द कारणमिति स्वीकर्तव्यमिति । इदमविपृश्यमानसुन्दरमिति गुरुमतानुयायिनो मन्यन्ते । तेपामयमाशय तथाहि लोके सर्वे जना एकमेव शब्द परस्मै श्रावयितुं विवक्षन्ति, न तु शब्दान्तर थावयितु, शब्दान्तर विवक्षन्ति । तथा चेय विवक्षानुसारिणी शब्दश्श्रुतिस्सर्वसम्प्रतिपन्ना। शब्दसन्तानपने त्वन्य एव वक्त्रा विवक्ष्यते, श्रोता चाऽन्यश्यूयत इति, न विवक्षानुसारिणी शब्दश्रुतिस्स्यात् । अदृष्टपूर्वानकराब्दकल्पने गौरवञ्च स्यात् । आरम्भकत्वमेव न केवलमदृष्टम्, प्रत्युत प्रमाण- विरुद्धञ्च, तस्य निष्क्रियत्वात् । अतस्सयोगादिभिश्शब्दो नोत्पद्यते । अवेद बोध्यम्-शब्दस्योत्पत्तिमभ्युपगच्छना ताकिकाणा पञ्च दोषा अनुसन्धेया । तथा हि-आवस्य शब्दस्य कण्ठताल्वादिव्यापारजन्यत्वम्, उत्तरेपा द्वितीयादिशब्दाना शब्दोत्पाद्यत्वम् । अन्त्यतरस्य, स्वकायनाश्यत्वम्, अन्त्यस्य तु स्वस्यैव स्वनाशक्त्वम् । परमश्र केशमिश्र-आद्यमध्यमशब्दा कार्यशब्दनाश्या अन्त्यस्तूपान्त्येन, उपान्त्यस्त्वन्त्यन मुन्दोपमुन्दन्यायेन विनश्यत इति मत प्रतिक्षिपन्, उपान्त्यनाशादेवाऽन्त्यनारा इति स्वपक्ष मुपचिक्षेप। तर्क भा पृ ७५] श्रोत्रसमवेतस्यैव ग्राह्यत्वम्, वीची-तरङ्गन्यायेन कदम्ब- मुकुलन्यायेन वारभ्यत्वमित्यादयोऽनुसन्धया । तथा च प्रयोग-सयोग विभागोन शब्दारम्भको सयोगविभागत्वात्, साल्वादि- सयोगविभागवत् । तथा शब्दो न शब्दारम्भकरसदत्वादन्त्यशब्दवदिति च। अतो भाष्य- कारोक्त प्रकार एवं श्रेयान् । यदाह भाध्यकार:-"अभिपातेन हि प्रेरिता वायवस्स्ति- मितानि काम्वन्तराणि प्रतिवाधमानास्सर्वतोदिक्का सयोग-विभागानुत्पादयन्तो यावदगमभिः ·( ३५७ ) 'नानाभावे प्रयत्नस्य नानाभावोपलम्भनात् । वैलक्षण्ये च शब्दस्य वैलक्षण्येन कार्यता ॥३॥ किञ्च-~-अभिव्यङ्ग्यश्चेत् प्रयत्नेन शब्दो न प्रतियत्वं भेदेनोपलभ्येत । न खल्वभिव्यञ्जकप्रदीपभेदेऽपि नानाभावेन भावानामुपलम्भः । कारकभेदस्तु कार्यभेदहेतुरिति 'संप्रतीतः । अतरशब्दस्य प्रयत्नो जनयितेति निश्चीयते । यथा कारकवलक्षण्यानुविधायिनी कार्यवैलक्षण्यसिद्धिरविहता, तथा चैल- एयेऽपि चाऽभिव्यञ्जकस्याऽभिव्ययवलक्षण्यं न सम्भवति । शन्दस्तु प्रयत्नस्य मृदुत्वे, बलवच्चे च मृदुर्वलवांचोपलभ्यमानस्तत्कार्यतां न जहातीति । सिद्धान्तः। शन्दे तत्प्रत्यये स्पष्टे नानाच्यञ्जककल्पनात् । उपलब्धिव्यवस्थानमुपपन्नं भविष्यति ॥४॥ यदि शक्ष्यामश्शब्दस्य स्पष्टं प्रत्यभिज्ञानमुपदर्शयितुम् , तदा प्रयत्नस्य कारकत्वे निषिद्धे, अभिव्यञ्जकत्वे च स्थिते, उपलब्धिव्यवस्थानं व्यञ्जकबहुत्वेन वर्णयिष्यामः। श्रोत्रमेव संस्क्रियते, तत्संस्कारकता च तदभिव्यञ्जकता। कोष्ठयो हि वायुः प्रयत्नवदात्मसंयोगादुद्गच्छति । स नामेरुद्गच्छन्नुरः- प्रभृतिष्वटसु स्थानेष्वभिघातेन संस्कृतो यावद्वेगमभिप्रतिष्ठमानश्श्रोत्रमनुप्राप्त- शब्दोपलम्भानुगुणं संस्कारमारमते । तत्संयोग एव श्रोत्रसंस्कारः। वेगव- चाच वायोः, कर्मोत्पत्ती श्रोत्रविभागात् संयोगोपरमे, शब्दस्याऽनन्तरमुप- प्रतिष्ठन्ते, तेन वापोरप्रत्यक्षत्त्वात्सयोगविभागा नोपलभ्यन्ते । अनुपरतेष्वेव तेषु शब्द उपलभ्यते, नोपरतेप्वतो न दोष । अत एवानुवात दूरादुपलभ्यते शब्द , न प्रतिवात- मिति"। अभिघातेन होत्यादिना यदुक्त तत्प्रत्यक्षसिद्ध न कल्पनीयम् । स च वायुदाब्दविशे- पाभिव्यक्ती ताल्वादिस्थानविशेपमनुरुध्यते । स्थानविशेषशैन पदविशेषोपलम्भात् । यावद्वेगमभिप्रतिष्ठन्त इत्येतदपि वेगवत्वादेव वायूना शरादिवत्तलप्तमेव । यदपि स्तिमि- वानि वाम्वन्तराणीत्युक्तम्, तदपि सर्व क्लप्तमेव । अवशिष्टन्तु मूलेनैव निगदव्यास्थातमिति न किञ्चिदनवद्यम् । वारकवलक्षण्येन कार्यवलक्षण्य भवति । न त्वभिव्यञ्जवलक्षयनाभिव्यङ्गमस्य वैलक्षण्यं सगच्छत इत्यभिप्रायेण हानामावति । २ सुप्रभेद इति म पु पा। शब्द उत्पत्तिमानिति प्राप्त पूर्वपक्ष शब्दस्याऽभिव्यक्तिरिति सिद्धान्तमुखेन दूपति- सन्दे इत्यनेन पर्छन । उत्पद्यत इति म पु पर। ५ अप्रत्यो दिशेपो [.ए पृ १५६] इष्टव्यः । ४ ·लम्भविच्छेदः । प्रयतमेदाच वायुमर्मभेदादुरप्रभृतिस्थानसंयोगान्यत्वाव्य- वस्थया पदश्रवणम् । शब्दोत्पचिवायप्पुत्पादकमेदमनुमन्यत एक, अन्यथा कार्यमेदासम्भवात् । यत्प्वर्णितंयथोन्मीलनसंस्कृतं चक्षुर्न समानदेशस्थानुपलम्यान् व्यवस्थयोपलम्भयतीति । तदयुक्तम्-तत्रैकत्वादभिव्यञ्जकस्य । एकमेव सन्मीलनं सर्वोपलम्भानुगुणनेत्रसंस्कारारम्भकमिति, कुत उपलब्धिवनिष्ठ- वाम् । इहत्वेकत्वं संस्काराणामसिद्धम् । नन्वभिच्यङ्गयस्यैकेन्द्रियग्राह्यत्वे, अभिव्यञ्जस्यैकतैव प्रामोति । ये समानेन्द्रियग्राह्याः, तेपामेक एवाऽभिव्यञ्जकः। यथा--पालोको घटादीनाम् । एकत्वे चाभिव्यञ्जकस्योपलब्धिव्यवस्था नोपपद्यते। अतोऽभिव्यजकत्वा- सम्भदे, कारकत्वे व्यवस्थिते, मेदाग्रहणनिवन्धनैव प्रत्यभिज्ञति न्याय्या कल्पना-~-इति। अत्रोच्यते । एकेन्द्रियग्राधताऽपि भवेत् , अभिव्यञ्जकभेदोऽपि भवेदिति, किमनुपपन्नम् । स्वाभाविकी हि यस्य सम्बन्धव्याप्तिः, तस्य लिङ्गत्वम् । 'आशङ्कथमानाशेपोपाधिपरिहारेण हि स्वारसिकसम्बन्धव्याप्तिनिश्चयः । इह तु न शक्यते निर्णतु-~-किमेकेन्द्रियग्राह्यतया घटादीनाम् , तद्गतरूपादीना कोऽभिव्यञ्जका, उत रूपिद्रव्यत्वात् , वत्समवायित्त्वाचेति । अतोऽनव- पारितसम्बन्धव्याप्तिकमेकेन्द्रियग्राह्यत्वं नाऽभिव्यञ्जकैक्यानुमानसमर्थम् । अतोऽभिव्यजकत्वेऽपि प्रयत्नस्योपलब्धिव्यवस्थोपपत्तिः । ननु स्थिरवास्वपनय एव संस्कारः। अपनीते च तस्मिन्, सर्वशब्दोप- लब्धि निवारा । उच्यते-नाऽवरणापनयनं तस्याऽभिव्यजकम्, वायुना शब्दावरणासम्भवान्, किं त्वदृष्टसापेक्षेण। एञ्चाऽपनेतृकोष्ठयवायुभेदाद "स्थिरवायुविभागलक्षणसंस्कारभेदादुपपनैवोपलब्धिव्यवस्था । अपि च न वयं स्थिरवारवपनयं संस्कारमाधमहे, किन्तु कोष्ठयवायुसंयोगमेव, प्रथम- , 'उपाधिविषये [ प प २०६-२०७] विस्नरोदष्टव्य । २ अभिव्यञ्जकत्वमितिमु पु पा । ३ किन्त्वदृष्टेन रूपेणेति मु पुपा । ४ लक्षणयोरिति म पु पाठ, अवशिष्टोस गसशकपुस्तकानुसारेणोपरि नियति पूर्वोत्तरसन्यसाङ्गत्यायेति मन्तव्यम् ।

·" ( ३५९ ) भावित्वात् । किमिति तहिं भाष्यकारेण "स्तिमितानि वाय्वन्तराणी" त्युक्तम् ? कोष्ठयस्य वायोगविनाशार्थम् । 'स्पर्शवद्र्व्यसंयोगाद्वि वैग- • विनाशोऽन्यत्र प्रतीत इति, इहाऽपि तदर्थमेव स्थिरखायुकीर्तनं भाष्ये। ननु चैकत्वादाकाशस्य, तस्य च श्रोत्रत्वात् तत्संस्कारे, सर्वपुरुपेन्द्रिय संस्कारात् सर्वेऽपि शब्दमुपलमेरन् । नैप दोपः। 'धर्मा-धर्मोपार्जितकर्ण- शकुलीभेदात् । कर्णशष्कुलीसंस्कारो हि श्रोत्रसंस्कारः, भिन्नाश्च प्रतिपुरुष कर्णशष्कुल्य इति, असंस्कृतकर्णशष्फुलीको न शब्दमुपलभते । अनुवातच "दूत एव शब्दमुपलभते। वाह्यवायुनोदनानुगृहीतस्य कोष्ठयवायुवेगस्य दूरगमनहेतुत्वात् । शब्दाच्छन्दान्तरारम्भपक्षे तु नाऽनुवातस्य कश्चिदुपयोगः । अभिव्यञ्जकनानात्वाच्छब्दो नानेव लक्ष्यते । नेत्रवृत्तिविभेदेन चन्द्रस्तैमिरिकरिव ॥शा स्पष्टे तद्ग्रहे नानाभावोपलम्भश्शब्दे तापदसिद्ध एच । किन्तु परस्पर- निरपेक्षरभिव्यजकैः कोष्ठयवायुभिनानावक्समुत्थैर्नानाभूतभिन्नं श्रोत्रसंस्कार- मारभमायैर्नानाभूतशब्दबुद्धिं जनयद्भिर्नानेव शब्दो बुध्यते, चन्द्र इव तिमिरविभिन्नाभिनेत्रवृत्तिभिः । नानादेशोपलम्भे हि सर्वेषां भ्रान्तिसम्मतिः । कर्णच्छिद्रगतस्यैव शब्दस्य श्रवणं यतः ॥६॥ यदुच्यते-कार्यत्वे शब्दस्य कारणदेशभेदान्नानादेशोपलम्भ इति । तदयुक्तम् । यद्यपि कृतकरशब्दः, तथापि संनिकृष्ट-विप्रकृष्टयोर्युगपच्छन्दो- पलम्भप्रसङ्गेन प्रतिवाता-नुवातयोबाविशेषापत्तेनेन्द्रियं प्राप्तस्योपलम्भकम् । प्राप्तावपि नेन्द्रियं शब्ददेशमुपसर्पति, प्रत्यक्षत्वाच्छोप्रदेशे कर्णशकुन्याः प्रतिवाता-नुवातयोय तुल्योपलम्भापत्तेः । शन्दे तु श्रोत्रपथं प्राप्त उपलम्प- माने देशमेदः प्रतीयते । अतो भ्रान्तिरेपा-नानादेशेषु शब्द उपलग्यत इति । किनिमन्धना भ्रान्तिः । अभिव्यअदेशनियन्धनेति मः । वान्वादि- स्थानापातसापेक्षोहि कोटयो वायुरभिन्यनकि । अतो चक्दयोऽपि स्वास्नु इति म पु पाठ । भापमानायोप्रमानिरिकमोन पमोत्रातिनिराकरणावसरे वियत । 'अरन्जिोति मापा । दूरादेवेति प.पु. पा.. "नानाशो गम्मा हिमपुपा। अभियातिए...। G ·, भवत्यभिव्यञ्जफदेशः। तेन शब्दं भृण्वतस्तदभिव्यजफदेशोऽपि तदविना- भावोपकल्पिती बुद्धिस्थो भवति । शब्दाभिव्यक्तिविशेपेण च दूरा-समत्वे तस्य कल्प्यते । प्रत्यक्षोपलभ्यमानवकृषिपये च शब्दश्रुतिविशेपे दिग्विशेषो नियतमवधारितः, अवो दिग्विशेपकल्पनाऽपि । यस्तु न तथा विवेक्तु- मलम्, तस्याऽभिव्यञ्जकदेशं प्रति व्यामोहो दृश्यत एव । एवञ्चेन्द्रियाणां स्वानुभवासमर्थत्वाच्छोत्रगतशब्दोपलम्भे तद्देशाग्रहणाव, तदुचारणप्रदेशस्य प्रतीयमानत्वात् , तद्गतत्वप्रतिपत्तेश्च, तत्तद्देशगतशब्दप्रतिपत्तिव्यवहारं प्रवर्त- यतीति' घटत एवेयं भ्रान्तिः । वैलक्षण्यं स्वभावेन वर्णानां न च सम्मतम् । नादाम्पत्व-महत्त्वाभ्यां तथावभ्रान्तिसम्भवात् ॥७॥ स्पष्टे तद्ग्रहे प्रयत्नस्तावद्वर्णानां जनको नेति स्थिते, तदनन्तरोपलम्भ- नियमेन' चाऽभिव्यञ्जकत्वे निर्णीते, अभिव्यञ्जकद्धिहासयोश्चाऽभिव्यङ्गय- वृद्धिदासहेतुत्वाभावान शब्दो वघते, हसते वा । किन्तु वलवति प्रयत्ने महान् वायुरुत्पद्यते, 'तस्याऽवयवा भूयांसः कर्णशप्पुलीमण्डलस्य नेमिभागैहु- भिस्सस्वध्यन्ते। ततथाऽभिव्यजकसंयोगवहत्त्वात्, युगपदुपलम्भकबहुत्वाद, तेपाञ्च विच्छेदाग्रहणान्महानिच शब्दोऽवभाति, तरूणामन्तरालाग्रहणादिव महद्वनम् । यदा ते वाय्ववयबास्सहसा, विलम्वेन वा संयुज्यन्ते, वदोपलम्भो- ऽपि द्रुतः, विलम्बितो वा। यदा त्वेषामुचारणे ताल्वादीनां संवृतत्वं भवति, तदा तदनुरोधेन वर्णोपलब्धिरपि एकमानाकालैब भवतीति, इस्ववर्णव्यवहा- रसिद्धिः। यदा "विवृततरत्वम्, असंवृतत्वं वा ताल्चादीनामेव सम्पद्यते, तदा वर्णप्रतीतेरपि मात्राकालबद्धया दीर्घवर्णव्यवहारसिद्धिः, वृद्धव्यवहारे तदनुरोधेनाऽप्यर्थाभिधानदर्शनाद , तथैव प्रतिपादकत्वमप्याश्रीयते । न चैवममिधानस्याऽनित्यत्वदोषः, तदुपाधिविशिष्टस्य वर्णस्य वाचकस्यानि- त्यत्वात् । अतो वर्णानुपूनित्यत्वे न कश्चिदोपः । श्रानुपूर्वीविशेपभाजा वर्णानां वाचकभूतानां नित्यत्वात् । ननु "क्षणिका शब्दस्याऽभिव्यक्तिरिति, कथं तद्ग्रहणसम्भवः । उपलब्ध प्रतिपत्तीति मु पु पा नास्ति। २ नियमे वेदि मु पु पा। तस्य च भूयाशा इति मु. पु० पा । ४ पुनविवृतत्वं वेत्येव म पु पा। न च धब्दस्यत्येव-म पुपा।

·, ( ३६१ ) हिः घटादिभावे तद्वशेन पूर्वानुभवाहितसंस्कारप्रबोधेन "स एवाऽयमि"वि प्रत्यभिज्ञोदीयते। शब्दे पुनरुचरित-तिरोहिते, पुनरुत्तरकाले कथं प्रत्यभि- ज्ञोदय इति। तत्राऽऽह-~ नाऽवश्यं तद्ग्रहेणैव तत्संस्कारप्रयोधनम् । तेन हेलन्तरोबुद्धात् संस्कारात्तद्ग्रहोदयः ॥८॥ यदि वयं नियमः-तदुपलम्भ एव तत्संस्कारोदोघहेतुरिति, ततो नोप- पद्यते शब्दे प्रत्यभिज्ञा। संस्कारास्त्वनियतोदोघहेतव इति, कारणान्तरव- शेनोयुद्धाद संस्कारात् प्रथमसमागमसमय एव शब्दे प्रत्यभिज्ञा भविष्यति । ननु “स एवाऽयं गकारः" इति 'प्रतीतिस्तद्ग्रहः, न पुनर्भेदाग्रहणादिति, कथमेप निर्णयः। दृष्टो हि शुक्तिकायां भेदाग्रहाद "तदेवेदं रजतमि"ति प्रत्ययः-~-इति। तत्राऽऽह- 'भेदे मानं यदा नाऽस्ति शुक्तिका-रजतादिवत् । तदा प्रतीतिसंसिद्धस्तद्ग्रहः केन वार्यते ॥६॥ स्पष्टे हि शुक्तिका रजतयोर्भेदावसायिनि प्रमाणे, सादृश्या दानववाघा- दमेदप्रतीतिरिति फलप्यते । शब्द तु न प्रत्यक्षसिद्धः प्रत्युचारणं मैदः । कथं न सिद्धः। ननु महत्वा-ल्पत्वाम्यां विभिन्नो वर्ण उपलभ्यते । नेत- देवम् । . महत्वा-ल्पत्य प्रतियतोऽपि, वर्णप्रतीते महत्त्वा-ल्पत्वे एव भिन्ने भवभातः, न वर्णाः। न वाऽऽनुमानेनाऽपि भेदोऽवगन्तुं शक्यत इति प्रागेव निवेदितम् । अतो भेदै प्रमाणाभावाद, अभिन्न एवाऽयं भिन्नाव- भास इति, साक्षात्यतीविषलेनवाऽवस्थापितम् ।। ननु च तद्ग्रहमलेनवाऽनुमानं निरस्तम्। निरस्ते चाऽनुमाने, तद्ग्रह इतीतरेवराश्रयमिति। तवाऽऽद-- अनुमाननिरासेन 'वग्रहत्वं प्रसाम्यते । स्वयं प्रतीतिसिद्धत्वाद् भ्रान्तिशा तु वार्यते ॥१०॥ प्रसिगिरिति. मु.पु.पा.। न साम्पर पति. मु.पु. पा. । सदा भेटे मेति मु.पु. पा.। निरंत इति. मु.पु. पा.. ३ ·भेदाग्रहनिबन्धनेयं भ्रान्तिरिति शङ्का केवलानुमाननिरासेनाऽपनीयते । प्रतीविक्लसिद्धस्तु तद्ग्रहो न कारणान्तरमपेक्षत इति, कथमिवरेतरा- 4 श्रयता। ननु किमिति तद्ग्रहक्लाज्ज्वालायामपि भेदानुमानं न निराक्रियत- इत्यत आह- ज्वालामेदं विना 'भासां वितदिनोपपद्यते । भेदाज्ञानेन सादृश्यान प्रत्यभिज्ञा तु युज्यते ॥११॥ अवयवो-ज्वाला। सर्वथाऽवयवी स्वाक्यवसंयोगेन जातः, वद्विनाशेन विनश्यति । तन्तुष्यतिपङ्गजनितो हि पटस्तन्तुविभागे विनाशी दृश्यते । *प्रभा च गृहोदरादिवर्तिनी तैजसं रूपम् । न च द्रव्याश्रिता रूपादयो द्रव्यं विरहय्य वर्तन्ते । तेन तैजसाः परमाणवो नित्यमभिभूतत्वादनु- पलम्पमाना अपि, प्रत्यक्षतो यावत्प्रभावितति सन्निधीपन्त इत्यङ्गी- करणीयम् । तेषु च देशान्तरमनुप्राप्तेष्वेतदाश्रयणीयम् एतेषां संयोगा विघटन्त इति । विपटितेपु तेषु, तदारब्धे द्रव्येऽपि नाशमुपेयुपि, ज्वालादर्शनं ज्वालान्तरदर्शनमन्तरेण नोपपद्यते। भेदाग्रहणनिवन्धना तु प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिश्शुकिरजवादिषु दृष्टत्वादुपपन्ना । विना तु शब्दमेदेन न किश्चिन्नोपपद्यते । उक्तन नीतिमार्गेण तद्ग्रहोऽतोत्र सम्मतः ॥१२॥ प्रत्युच्चारणं भेदव्यतिरेकणाऽपि प्रयत्नानन्तरोपलभ्यमानत् यथो- पपद्यते, तथोक्तमेवेति, अप्रविपक्षा प्रत्यभिज्ञा । *सदसत्कारणत्वेन तस्माच्छन्दस्य नित्यता। एतदेव हि नित्यत्वं व्योमादिप्वपि सम्मतम् ॥१३॥ शब्दस्य प्रयत्न एव कारणतया सम्भावितः । स च प्रत्यभिशापलेन भास इति म पुपा २ प्रदीपप्रमान्दयोलक्षम्पमभिहितमभिः । तपाहि- प्रदीप.-निरिडावपद जोद्रव्यम्। प्रभातु अविरलावरवं तेजादव्यमेव जय मा.२ ३ १३ ति। चालेत्लेद. मु पु पा। बन पासिकाचार्य:-"सदवारमनित्यम्" [. ४. बा १.१ पति कापभुत सूत्रमनुसन्दपाठीति शेयम् ।

·( ३६३ ) द्वितीयादिदर्शनेष्वभिव्यजकतामापादित इति, प्रथमदर्शनेऽप्यसावभिव्यञ्जक एव । अतः 'कारणरहितत्वे सति सवानित्यश्शब्दो गगनादिवत् । तेन नाऽस्यानित्यतेति । एपा शालिकनाथेन शब्दनित्यत्वसाधनी । प्रभाकरगुरोर्डप्ट्या न्यायशुद्धिः प्रकीर्तिता ॥१४॥ इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां न्यायशुद्धिर्नाम नवमं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ૨ ' शब्दो नित्यस्सत्त्वे सति कारणशून्यत्वादाकाशवदित्यनुमान बोध्यम् । कारणरहितत्वेनेति म पु पा । ३ तेनेति मु पु नाऽस्ति । ४ परीक्षितेति मु पु पा । ५ इति प्रकरणपञ्चिकाया न्यायपरिशुद्धिस्समाप्तेति ख पु पा । *अत्रेदमाकूतम्-शब्दविषये वैयाकरणानामन्येषा दार्शनिकानाञ्च मतभेदो दरीदृश्यते। तत्र शाब्दिका-वर्णाना प्रत्येक-समुदायाभ्या विकल्पे सति दूपणासहत्वात्, तृतीय- प्रकारासम्भवाच्च "शब्दादथं प्रतिपद्यामहे" इति वृद्धव्यवहाराच्च वर्णेभ्योऽतिरिक्तमर्थप्रतीत्यन्य- थानुपपत्तिगम्य स्फोटनामक शब्दतत्त्वमभ्युपगच्छन्ति । अन्ये च दार्शनिका नैयायिकादय इदम- सहमाना वर्णातिरिक्त स्फोटतत्त्व खण्डयन्त दृष्टपरित्यागा-दृष्टपरिकल्पनयो प्रमाणाभावात्, आनुपूर्वीविशेषभाजा वर्णानामेव पदत्वम्, एकार्थबोधकत्वरूपोपाधिनकपदत्व व्यवहारसिद्ध तत्र भाट्टास्तु शब्दो द्रव्य साक्षादिन्द्रियेण ग्रहणादिति, तस्य द्रव्यात्मकत्व- मभ्युपगच्छन्त, अबाधितप्रत्यभिज्ञाबलान्नित्यत्वञ्चाऽऽतिष्ठन्ते । नैयायिकास्तु-द्विविधस्यपिशब्दस्य गुणत्वम् "उत्पन्नो गकारः," "विनष्टो गकार" इति प्रतीतिम्, गकारादिरनित्य उत्पत्तिमत्वे सति विनाशित्वात्, घटवदित्यनुमानञ्च पुरस्कुर्वन्त , वर्णात्मकस्य शब्दस्याऽप्यनित्यत्वमभ्युपगच्छन्ति । ध्वन्यात्मकस्य तु शब्दस्याऽनित्यत्व समेषा दार्शनिकानामभिमतम् । प्राभाकरमीमासकास्तु-ताकिकसरणिमनुसृत्य शब्दस्य बाहीकेन्द्रियग्राह्यत्वेन गुणत्वमुप- वर्णयन्त , भाट्टसम्मत द्रव्यत्व निरस्य, गुणत्वमभ्युपयन्ति। "स एवाऽयं गकार" त्यबाधितप्रत्य- भिज्ञावला "दुत्पन्नो गकार" "विनष्टो गकार" इत्येतयोरनुभवयोर्गकाराभिव्यञ्जकध्वनिरुत्पन्ना, गकाराभिव्यञकध्वनिर्नष्ट इत्यभिप्राय वर्णयन्ति। "स एवाध्य गकार" इति विपयप्रत्यभिज्ञा- समर्थयन्ति ।

·( ३६४) नस्य स्थिरामसिद्धिरपि प्रयोजनमिति ऋ.प. प."] टीकाकारमानाधिकरणे प्रत्यपादयत् । प्रत्यभितया नित्यले सिद्धे, तदविरोधेनाऽनुमानेनापि सन्दस्य नित्यत्व विस्तीत्यापन पालिकाचार्योऽनुमानमपि-"अत-गगनवदि"त्यन्तेन अन्यसन्दर्भगोपन्यास्यत् । एतदेव हदि निधायाह तेनेति । अरे बोध्यम्--शब्दाधिकरणेऽष्टादशसूत्राणि सन्ति । तयऽवसूत्रपट्केण शब्दस्यो. त्यतिमत्वेनऽनित्यत्व पूर्वपक्षयित्वा, मध्यमसूत्रपट्वेण पूर्वपस निराकृत्य, अन्तिमसूत्रपदेष शब्दनित्यत्वसिद्धान्तस्पिरीकृव । 'तत्यपूर्वपक्षे गुणसूत्रम्--"वृद्धिश्च कर्तृभूना" [.श. नि. व सू. ११ ] इति । अस्याऽयमयं.--कर्तृभूम्ना-~~उच्चारयितबाहुल्पेन वृद्धि महत्त्व शब्दस्प दृश्यते । अवयवप्रचपकृत महत्त्वमित्ववयविजनन तत्रेति गम्यते, अभिव्यक्तिपक्ष नेदमुपपद्यते । यद्यपि ताकिकरशब्दस्य द्रव्यत्व नाऽङ्गीकृतम्, नाऽभ्यक्तिम् । तन्मते गुणत्वात् । तथापि तदन्य एव पूर्वपक्षीत्यायसूत्रकारस्येति प्रतीयते। तथा "नादवृष्टि परा" [7. सू. १७ ] इति तच्छानिराकरणपर सूत्रम्। ध्वने दिशब्दस्साऽवयवत्वेन महत्त्वा. नुपपत्ते । तेन मूत्रकृतस्स्थितिसमयेऽपि मीमासकातिरिक्त' कश्चन शब्दद्रव्यवायवतिष्टेति प्रतीयत-इति वोध्यम् । अभिव्यञकशून्यकाले नोपलभ्यते । अतो वर्णात्मकदशब्दो नित्य इति ।

·पुनस्तेषां तत्र प्रमाणम् १ मीमांसाजीवरक्षा नाम दशमं प्रकरणम् । 'प्रभाकरगुरोर्भावं परिभाब्याऽभिधीयते । मीमांसाजीवरक्षेयं क्षणिकत्वनिराक्रिया ॥१॥ अन्न सुगतमतानुसारिण:-क्षणभगिनस्सर्वानेव भावानभिदधति । किं न तावत् प्रत्यक्षं क्षणिकतामीसितुं क्षमते, स्तम्भादिभावं' निपुणतरं निरीक्षमाणस्य क्षणिकत्वाध्यवसायाभावात् । स्यादेपा मनीपा-न नाम भावस्वर हि विनी, तेन भावानु- भवादेव प्रत्यक्षं क्षणिकवामपि साक्षात्करोतीति । तदिदं मनोरथमात्रं मन्यन्ते मतिमन्तः । तथाहि-"संविनिष्ठा विषयव्यवस्थितयः" इति स्थितिरियम- विवादा सर्ववादिनाम् । तदियमपि क्षणिकता भावस्य स्वभावभूता सती संवित्तिमधिरोहन्ती तदन्यतिरेकेण व्यवतिष्ठत्ते, नान्यथा । न च तथा संविदमुदीयमानामुदीक्षामाह इति, कुतस्तस्या भावस्वभावान्तर्भाविता.? कुतस्तराञ्च तदवबोधेनाऽवयोषः। अथ मन्बीरन-क्षणिकता प्रत्यक्षमीक्ष्य- माणाऽपि न निश्चयपथमवतीर्णा तेनाऽगृहोतेवाऽवभाति, तथापि न 'तस्यां प्रत्यतं प्रमाणम् । यत्र हि प्रत्यक्षस्य स्वभावतो विकल्पविरहिणस्तत्- *पृष्ठमाविना सविकल्पकप्रत्ययेन व्यापारोऽनुगम्यते, तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणमिति सौगताः। यत्र व दृष्टमेतदिति प्रत्ययो नोदीयते, न 'तत्प्रत्यक्षसमधि- गतमिति सिद्धान्तध्वान्ताकान्तारायानां वाइमात्रविलसितमिदम् । यदपि केचिचिरे-प्रत्यक्षं ब्रानं क्षणिकं, स्वकालाकलितवस्तु- । अस्मिन् प्रकरणे अन्याता बोदानामभिमतस्सर्वपा भावानां शनिवस्ववाद उपन्यस्य निराश्यिते-प्रभाकरगुरोरिति । चोदोक्त सपा भावाना पिपरवमरहमानस्तत्र प्रमाण पृच्छति-प्रपक्षम्, वनुमान वेति। सराय दूपयितु प्रममतेन तापदित्यादिना । द्वितीय दूषयिष्यति अनुमानम- पोरयादिना। पिनुमिति म पा.. शिवति. मु.पु पा) •जनिति म पु नास्ति। मिति म. पु. नास्ति। विराममिति. मु.पु.पा.। हा इति. म. पु. पा.। समापिति म पु.न. दरल।

·( ३६६ ) विषयतया क्षणिकतामवगमयतीति । तदपि वालिशभाषितम् । एकक्षण- मात्रवत्तिता हि क्षणिकता । न तत् प्रत्यक्षेणेदानीमेवेदं वस्त्विति प्रतिपद्यते', कालान्तरं प्रत्यौदासीन्यात्' प्रत्यक्षस्य । प्रत्युत प्रत्यभिज्ञाल- क्षणं प्रत्यक्षमेव क्षणिकतां दूरमुपक्षिपति, पूर्वा-परकालाकलितभावावकल्पनाद । अनुमानमपि सम्बन्धानुसन्धाननिवन्धनं क्षणिकतां न पक्षीकर्तुं क्षमते, त्या सह कस्यचिल्लिङ्गस्य सम्बन्धबोधविरहात् । न खल्वप्रतीते सम्बन्धिनि- सम्बन्धबुद्धिराविर्भवति । न चैतदुभयातिरेकि प्रमाणं सुगतमतानुसारिणो मन्यन्ते। तदिदमाकाशभ्रान्तमित्यपहसन्ति सौगताः। ते "हि स्वभावहेतु. कानुमानसमधिगमनीयां क्षणिकतामाचक्षते । किं पुनस्तदनुमानम् । यत् सद, उद क्षणिकम् , सन्तश्च सर्वे भावा इति भावमात्रानुवन्धिनि साध्ये स्वभावहेतुर्भवति । यथा-शिंशपात्वं वृक्षत्वे । शिशपामावानुवन्धि हि वृक्षत्वम् । तथेहाऽपि सत्तामात्रानुवन्धिनी' क्षणिकता। कथं पुनस्तन्मा- त्रानुवन्धसिद्धिः? विपने वाधकप्रमाणप्रवृत्तेः । अक्षणिकत्वे हि व्यापकानु- पलब्धिस्सत्तां वाघते। अर्थक्रियाकारिता हि सत्ता, नाभरा काचिदस्ति । सा च क्रम-पौगपद्याभ्यां व्याप्ता, तृतीयकोटिविरहाद। अनयोः परस्पर- प्रविपक्षतपैकप्रतिपेघस्पेतरविधिनान्वरीयकत्वात् । क्षणिकेषु सम्भवतः। ते तु निवर्तमाने सचामपि निवर्तयतः, वृक्षत्वं शिंशपात्वमिव । कथमक्षणिकेषु क्रम-योगपधाभ्यामर्थक्रियाविरहः ? च क्रम-योगपो- इद वस्त्विति म पु नास्ति, व्यवस्थितमिति म पु पाठो दृश्यते । प्रतिपयन्त इति वहुवचनान्त पा मम्। प्रत्यक्षपति पुनास्ठि । * सौगता प्रत्यक्षम् , अनुमानञ्चेति प्रमाणावमङ्गीकुर्वन्ति । तत्र ययस्यमुनित्य विज्ञानं जनयति, ठत् प्रत्यक्षप्रमाणप्रमेयम् । यत्त न प्रत्यक्षम, वस्त्र सामान्यारमना सम्बसाई- वाऽन्तिराज्जान तस्यानुमेयत्वमेव । अत एवान दिइनागेन- "प्रत्यक्षमनुमानन प्रमाणे सदशात्मनः । प्रत्यास्त सम्भाधादन्यता प्रतिपतित ॥ [ चिनि पति। तदेव मनसि नियायामदन चंदिति । • अयं विषयोनुमानपरिच्छेदे "वाशरममावा, इति पदम्पास्यानावसरे टिप्पा ट्रप्टम। मरदेति म पूपा । • राशीति म पु पा।

·अत्राऽऽहुः-'अक्षणिको हि भावोऽर्थक्रियाजननस्वभावो वा भवेत् ? अतत्स्वभावो वा ? नाऽपरः प्रकारोऽस्ति । तत्राऽग्रिमपक्षपरिग्रहे सर्वा- सामर्थक्रियाणामेकस्मिन्नेव क्षणे कृतत्वात् , कृतस्य च पुनः करणानुपपत्तेः, अनन्तरक्षणेऽर्थक्रियासामर्थ्यशून्यत्वात्, असल्लक्षणत्वापत्तेरक्षणिकत्वहानिः। द्वितीयविकल्पावलम्बने तु 'कदाचिदपि ततोऽर्थक्रिया नोदीयत इति, असन्लक्षणत्वापत्तिरेव। स्यान्मतम्-समर्थोऽपि स्वभावतो भावस्सहकारिस- मवधानवशेन कदाचित्करोति, तदभावाचाऽन्यदा नेति । तदपि विमर्दन क्षमते । स हि सहकारी किश्चिदारभते, न वा ? तेनाऽऽरभ्यमाणमप्यर्थक्रिया- साधनत्वाभिमतभावस्वभावभूतम् , उत-अतत्स्वभावभूतं वेति विकल्पनीयम् । अनारम्भपक्षेऽपेक्षार्थोऽभिधातव्यः । न खल्वनुपकारक प्रत्यपेक्षाऽर्थवती । अर्थक्रियासाधनत्वाभिमतभावस्वभावभूतस्याऽऽरम्भे च भावस्याऽप्युत्पत्तिरा- पतति । न ह्यनुत्पद्यमान उत्पद्यमानस्वभावो भवति, विरुद्धधर्माध्यासस्य भेदापादकत्वात्। भावोदयाङ्गीकारे चाऽक्षणिकत्वपक्षपरिक्षयः । अत- स्वभावभूतस्यऽऽरम्भाभ्युपगमे भावस्य प्रागसाधकत्वात् , नाऽक्षणिकात्क्रमे णार्धक्रियासिद्धिः। तत एव वाह्यादागन्तोरर्थक्रियोदयः, तद्भावे भावात्, वदभावे चाऽभावात् । न च तद्वयतिरेका-व्यतिरेकाभ्यामन्यः प्रकारोऽस्ति । परस्परविरुद्धयोरेका समवायप्रतीतिविरहात् । ननु चणिकोऽपि भावः-किमर्थक्रियाजननसमर्थस्वभावः, अतत्स्व- भावो ? वेति 'प्राची कल्पना 'नाऽविवर्तते । तनाऽर्थक्रियाजननसमर्थस्व- भावस्य सहकारिव्यपेक्षा न स्यात् । न ह्यसमर्थादर्थादर्थक्रियोदीयते । श्रूयतां परमरहस्यं सौगवानाम्-'अन्त्यक्षणं प्राप्तोऽर्थक्रियाजननसमर्थस्वभाव एव भावः 'कार्यमप्येकमेवाऽजभते । किमिति वहि सहकारिभिविनाऽपि न करोति। निरपेक्षस्य जनकत्वे, सहकारितापि तस्य कीदृशीति . भवकिमयमिति मु पु पा । २ कापीति मु पु पा । "अयमव भदहेतुर्विधर्माप्यासो नाम परसरपरिहारस्थिविरसचान विरोध' [प्र. या भा पृ ४१०] इति । स्वत्पद्यमानोऽनुत्सद्यमान इति मु पु पा । ५ पक्षति मु पु नास्ति। • नास्तीति पर्वत इति मु पु पा । 'कि वा नतीति म पु पा । बक्षणमिदिर पुपा । कायमप्यक्रमपति प पु पा । .

·( ३६८ ) वक्तव्यम् । अत्र वदामः---यत्तावदिदमुक्तम्-विनाऽपि सहकारिभिः किमिति न करोतीति । तत्तावत् सुगतमतकौशलविरहविजृम्भिवम् । क्षणिको. हि भावो न सहकारिभिविनाऽस्ति। कयमसन् 'करिष्यति । यस्त्वस्ति, नाऽसौः स इति, न किञ्चित् क्षीणम् । सहकारिभिविना कि- मिति न भवत्येवेति पर्यनुयोगे, हेतुस्वभावैरुत्तरं वाच्यम्-' तथा भवन्ति, भावयन्ति चेति । एककार्यकारिता चाऽन्त्यक्षणवतिनां सहकारिता । ननु तेऽप्यन्यनिरपेक्षा एव जनकाः किमिति न कार्यान्तरमारमन्ते । अत्राऽपि वयमनीशा:--भावास्तु यदारमन्ते, तदारमन्तामित्यनुमन्तुमेव वयं प्रभ- वामः। ते चाऽमी जनका अपि सन्तस्तदेव जनयन्तीति, पश्यतामस्माकं तावत्येवाऽभ्युपगमः। नन्वेकेन कृते, अपरः किं करोतीति ? भवेदेतदेवं पर्यायेणार्थक्रियायाम् , सहक्रियायान्तु कृत इत्येव नाऽस्ति । नन्वेवमे- कस्मादपि तत्सिद्धः, किमपरे कुर्वन्ति । नतदेवम् । न ते प्रेक्षापूर्वकारिणः, येनैवं पर्यालोचयेयुः। अन्योऽयीदं कर्तुमस्माभिरपि विना समर्थः, वयमिह न प्रभवाम इति । ते तु हेत्वधीनसनिधाना न भवितुं न क्षमन्त इति काऽनुपपत्तिः। ननु कथमैकं कार्यमनेकस्मादुत्पद्यते। कारणभेद एव दि कार्यस्य भेदे हेतुः, अन्यथाऽऽकस्मिकत्वापत्तेः । उच्यते, न सहकारिकारणभेदाद् भेदा कार्यस्य, किन्तु सामग्रीभेदादिति, "हेतुविन्दो कृतपरिश्रमायामनायाससमधि- गम्यम् । तस्मान्न चणिकत्वेऽप्यचणिकत्वपक्षसक्षपर्यनुयोगावकाशः । वीजादीनां हि क्षयपरम्परापरिणामेन "तादृशः क्षणस्सायते । यतो. ऽनपेक्षितहेत्वन्तरप्रवृत्तेरनन्तरमॉरं प्रादुर्भवति । नन्वेवमपि परा-परेषु वीजा- दिक्षणेषु "वदेवेदमि"वि प्रत्यभिज्ञा नोपपद्यते। अपि च प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्ष- विरोधे कथमनुमानमात्मानं लमत इत्यपि न वाच्यम् । 'थात्मलाभे वा बहावपि शैत्यानुमानप्रसङ्गः । " कथमेतदिति यु पुपा । तेनेति म पुपा। सन्त इति मु पुनास्ति। सहकारिकारणभेदेन कार्यभेद इदि पक्ष निरस्य सामग्रीभदन कार्यभेद [ हे नि १५८] इति धर्मकीविना व्यवस्थापितम्, तदेवास शालिकाचार्यो निदिधतीति नामम् । तादृया क्षणा जायन्त इति. म पु पा। लान इत्यव म पुपा। ५ ·१ ( १६९ समाधिरभिधीयते-ये ते क्षणाः, तेपामात्यन्तिकं भेदं सुसदृशतया दृष्टमपि प्रत्याकलयितुमनीशस्य भेदाग्रहणनिवन्धनोऽभेदव्यबहारः प्रवर्तते, शुक्तिकायामिव रजतव्यवहारः । न चाऽनुमानोदयविरोधः, अर्थक्रियाया अन्यथानुपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञा तु भेदाग्रहणेनाऽप्युपपद्यत इति निरवद्यम् । अत एव च वृद्धा वदन्ति-"भवति च प्रत्यक्षादप्यनुमानं वलीय" इति । युक्तश्चेदमेव पश्यामः। "तदेवेदमि"त्येकविज्ञानोदये' कारणाभावात्, इन्द्रिय सन्निहिते व्याप्रियते, न पुनः पूर्वकालसम्बन्धिता- *रूपां तत्वामुपस्पृशति, पूर्वानुभवभाविता च भावना नेदन्तामपरकालयोगा- मिकाम्-इति । तदिदं ज्वालाप्रत्यभिज्ञानेन व्याख्यातम् । अपि च कृतकानां भावानामवश्यम्भावी विनाशः प्रतीयते । अतोऽपि शक्या क्षणभङ्गिताऽनुमातुम् । तथाहि-यद्यपा ध्रुवभाविनी, तत्र तेषां हेत्वन्तरापेक्षा नास्ति । ध्रुवभावी च कृतकानां विनाश इति, विरुद्धव्या- तोपलब्धलिङ्गकमनुमानं विनाशस्य हेत्वन्तरापेक्षितां प्रतिक्षिपति । ध्रुव- भाविता हि निषिध्यमानहेत्वन्तरापेक्षित्वविरुद्धनिरपेक्षत्वव्याप्तोपलब्धा विना- शस्य हेत्वन्तरानपेक्षितामुपस्थापयति । सा च स्वविरुद्ध हेत्वन्तरापेक्षित्वं निराकरोति । ये हि हेत्वन्तरापेक्षाः, ते ध्रुवभाविनो न भवन्ति । यथा- वाससि रागादयः । अतो हेत्वन्तरापेक्षित्वविरुद्धतनिरपेक्षत्वच्याप्तध्रुवभा- वित्वस्य योपलब्धिः, सैवाऽध्रुवभावित्वस्याऽनुपलब्धिः। अध्रुवमावित्व- स्याऽनुपलब्धेः, विनाशस्य हेत्वन्तरापेक्षा नास्ति। तथा यदि भावा अपि स्वहेतुभ्यो हेत्वन्तरं विनाशं प्रत्यपेक्षेरन् , ततस्तस्य हेत्वन्तरस्य सन्निधान- नियमे प्रमाणाभावात्, कश्चित्कृतकोऽपि न विनश्येत् । स्वहेतोस्तु विनश्वर- स्योदयेऽनन्तरमेवाऽपवर्ग इति, क्षणभङ्गुरत्वसिद्धिः । अपि चेदं चिन्तनीयम् , किं कृतका भावास्स्वहेतुभ्यस्समुपजायमाना विनश्वरस्वभावा एव जायन्ते ? अविनश्वरस्वभावा-वा? विनश्वर- स्वभावा उदयानन्तरमेव लीयन्त इति क्षणभङ्गिनः। अविनश्वरस्वभावास्तु भेदाग्रहणव्यवहार इति म पु पा । २ एकविज्ञानोदये ख्यातमिति मु पु पा । ३ अपि च कृतकाना भावानामवश्य भावि विनाश इति मु पु दृश्यते । तदितस्तृतीय- परतावानेडितमिति परित्यक्तमस्माभिरिति ध्येयम्। पूर्वमवन्धिरूपतामिति मु पु पा । ५ उपलब्ध्यति मु पु पा । स्वभावा इति मु पु नास्ति । . ६ 47 ·- (.) न कदाचिद्विनश्पेयुः। न च विन्तराचेपां 'विनाशः, विकन्पामइत्वान् । स हि जापमानो रिनामो भावादन्यतिरेकी ? व्यतिरेकी वा । न तावद व्यतिरेको, हेतुमदान् । व्यतिरेसिपि तु जात, भावस्प प्रान्वदुपलभ्यादि- प्रमनः। तेन तिरोपीयत इति कन्पनायामपि, विरोधानं प्रत्येप विकन्यो वाय' इत्यलमतिप्रसङ्गेन । एदेसिमनेन क्षणिस्त्वरादनिरासः। थर' केचिदेवं समादधति-"तदेवेदमि"ति तचेदन्ते परस्परं संवलिते समाऊलयदेकं प्रत्यभिज्ञासमाख्यातं प्रत्याविज्ञानं क्षणभङ्गानुमानं निरु यदि-इति । 'न चेदं समीचीनम् । द्वे एते विज्ञाने ग्रहण-स्मरणरूपे यथायथं वत्तामारे, इदन्तामात्रे च व्याप्रियमाणे नाऽलमुभयानुभवसम्भवसमयवतिता- मर्थस्याऽवभासयितुम् , प्रतीतिविरोधात् । यथैव खन्वभिप्रदेशकालं वस्त्वे- कतया चकास्ति, तथा भिनदेशकालमप्येकतयैव परिस्फुरतीति, क्याविघ- संवेदनोदयश्च नैविज्ञानमन्तरेणेति, एकमेवेदं विज्ञानमुररीकरणीयम् । कार्य- सद्भारोपपादनायाऽप्रवीतमपि कारणं परिकल्पनीयम्, न पुनः कारणमुत- निरीक्षणेन स्पष्टदृष्टकार्यविपर्ययः पर्यालोचनीयः। तेन यद्यपि केवला दिन्द्रियात्, केवलात् पूर्वानुभवसमासादितजन्मनो भावनाभिघाना संस्काराद्वा नैवंविघमिदं विज्ञानमुदतुमर्हति । तथापि तयोरन्योन्यसमवधानसमासा- दितदशान्तरयोरिदं कार्यमित्याचार्या मेनिरे । विनाशादय इति मु पु पा । २ वाच इति मु पु नास्ति । ३ यत्सत्तत्सगिरमित्यनुमान नोत्पत्तुमर्हति तद्विरोधिनस्यापित्वसाधकस्य प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षस्य जागरूकत्वादिति भाट्टमीमासकमतमनूध दूषयति-अत्रेत्यादिना-निरुणदीत्यन्तेन । ४ नेदमेवेति मु पुपा। ५ पर्यालोचनाञ्चकिर इति स पु पा । मु पुना । *अद बोध्यम्-प्रत्यभिज्ञाविपये सौगतानाम्, मीमासकानाञ्च मतभेदो वर्तते । तर तायागठा मन्यन्वे "सोय देवदत्त" इति तत्तेदन्तावगाहि प्रत्यभिज्ञानं पूरॊतरकालावस्थायि एक वस्तु नाऽवगाहते, 'यत् सत् तत् क्षणिकमिति रोत्या प्रतिसख्यानिरोधा-प्रतिसख्यानिरोधा-वरणा. भावातिरिक्ताना समेपा मावानां शाणिकत्वेन स्थायित्वासम्भवात् । अतस्वस्सादृश्यमादायव "तदेवेदमिति" प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षं "सेय दीपज्वाला," "तदेवेदमोपपमि"लादिवघाख्यातम् । अतः प्रत्यभिज्ञा क्षणिकत्वानुमानस्य सापकमेव, न बाधकम् । किञ्च "तदेवेदमि"ति मानमिद नकमिति वस्तु पक्यते, कारणभेदात्, विषयभेदात्, स्वभावविरोषाच्च । यतो हि संस्कार ·( ३७१ ) न चेदमप्युचितम् । प्रत्यक्षमेवेवेदं न भवतीति, सत्यपि संस्कारो- पयोगे, इन्द्रियव्यापाराधीनजन्मतयाऽस्य प्रथमसमागमसमयभाविनस्सकल- वादिनामपइस्तितविवादानां प्रत्यक्षसम्मतादविशेषात् । न चेदं प्रमाणाभा- समित्यत्र किश्चन प्रमाणमस्ति, घाघ-कारणदोपविषयसंवेदनान्तरविरहात् । न चेदमेवाऽनुमानं बाधकमिति चित्तमनुरज्यते, परस्पराश्रयदोपसमासक्तः । यावत्खन्येतद्विज्ञानमबाधितम् , तावदनुमानमेव नौदेतुं प्रभवति, सजाते चाऽनुमाने वाधितमिदं भवतीति, विशदतरमितरेतराश्रयत्वम्'। अबाधित- विपयता चाऽपि कारणमनुमानोदये, अन्यथा हुतवहे शीतता किमिति नाऽनुमीयते । नन्वैवं तहिं कथं ज्वालादीनामेकत्वेनाऽवघारितानामनुमानतो भेदसिद्धिः। भाट्टमतेन वस्तुनो व्यात्मकतोपन्यासः । अत्र सिद्धान्तसारमुदीरयन्ति-समान्य-विशेषात्मकानि सर्ववस्तूनि । तत्र ज्वालादिषु प्रत्यक्षं सामान्यविपयम्, अनुमानन्तु विशेषविपयमिति, भिन्नगोचरप्रचारिणोः प्रत्यक्षा-नुमानयोविरोधाभावात्, न प्रत्यक्षेणाऽनु- मानोदयविरोधः। कथं पुनरक्षणिकस्यायक्रियाकारिता ? क्रमेणेति वदन्ति । स खलु सहकारिसमवधानोपहितविशेषो भावस्तां तामर्थक्रियां क्रमेणव सम्पादयति । ननु विकल्पितं-सहकारिभिः किं व्यतिरिक्तः, अव्यतिरिक्तो वा विशेष आघीयत इति, दूपणानि चेह विकल्पयुगले पूर्वमावेदितानि । यत पूर्वकालसम्बन्धितारूपा तत्तामवगाहते, वर्तमानकालसम्बन्धितारूपामिदन्तामिन्द्रियम् । प्रत्यभिज्ञान नक विज्ञानमित्येव युक्त मिति । इदमविचारितरमणीयमिति नैयायिक-मीमासकादयोऽभिप्रयन्ति । तेपामयम्भाव- तथा हि "सोय देवत तदवेदमिति चेद विज्ञान पूर्वोत्तरकालावस्यापि वस्त्वैक्या- वगाहि नामलपितु शक्यते । यद्यपि केवलेन सस्कारणदन्ता गृहीतु न शक्यते, न वा केवले- नेन्द्रियेण तत्ता, तपापि यया करम्बिताभ्या वृक्षशिशपाजनक्सामग्रीभ्या करम्बितशिशपावृक्षो जन्यते, तया ससारसमीचीनेन्द्रियेण हेरम्ब-नृसिंहादिवत् तदवेदमिति ज्ञानमुत्पद्यत इति किनोपपयते। प्रत्यभिशापास्सादयविषयमत्वे तत्सदृशामिति प्रवीतिस्स्यात्, नतु तदेवेदमिति । पूर्वोत्तरवतिनोचो. परसरवानिभिमत्वारिति । 'इतरेतरकारणत्वमिति क पु पा । अनुमानसामग्रीपरिगणनायसरे अवापितविपयत्यमप्यनुमानोत्पत्तो पारणत्वेन पस्तिम् [प्र.प.पू. २१२]। तदेव स्मारयति-बापितेति ।

·( ३७२ ) 'अत्राऽपि त एवं प्रक्रियामनुक्रमयन्ति । नेदमस्मन्मतमेकान्ततो- भिन्नान्येव सर्ववस्तूनि, अभिन्नानि वेति, किन्तु सर्वभावेषु मैदा-भेदो सङ्गि- रामहे । तत्र भेदमात्रविकल्पसम्भवीनि' दूपणान्यभेदाश्रयणेन परिहतानि, अभेदमात्राश्रितानि च मेदावलम्बनेनेति । नन्वेतौ भेदा-भेदी कथमेकत्र विरोधिनौ निविशेते । *तत्राऽऽहुः-नेमौ विरोधिनौ, सहदर्शनात् । सहान- वस्थानलक्षणो हि विरोधः, अनवस्थानश्चाऽदर्शननिवन्धनम् । अतो नाऽस्ति विरोधः। *अनेदमवधेयम् --जातिव्यक्त्योर्भेद , अभेद , भेदाभेदाविति दार्शनिका मियो विप्रति- तत्र भेद पारमार्थिक, अभदव्यपदेशो गौण इति व्यपदिशन्ति तार्किका प्रामाक- राश्च । अद्वैतवेदान्तिनस्तु अभेद पारमार्थिक , भेद काल्पनिक , भिद्यमानतन्त्रत्वाद्भेदस्पे पद्यन्ते। - त्याशेरते । . सच सामान्याकारो . गुणगुणितो, भाट्टमीमासकास्तु-जातिव्यक्त्यो भेदा-भेदावातिष्ठन्ते । तेपामयम्भाव-जात्या रमनाऽभेद , व्यक्त्यात्मना भेद इति । अपर्यायत्वे सति सामानाधिकरण्यप्रत्ययो भेदाभे दाववगाहत । अनुभवेनैकत्र भावा-भावप्रतिपादनान विरोधातु शक्यते । तथा च भाष्यकारवचनम्--"अनुपपनमिति न क्व सम्प्रत्ययः, यत प्रमाणनाऽवगतम्" [ शा. भा पृ ६४ ] इति । अतस्सर्वेषु "इयङ्गो, इयङ्गो" अयङ्घट , अयवट" इति सकलगवादि- प्वनुगत विजातीयेभ्यो व्यावृत्त देशान्तरकालान्तरेप्वबाधितं व्यावृत्तानुवृत्ताकार प्रत्यक्षमुत्पद्यते । तदेव च प्रत्यक्ष सामान्य-विशेषात्मना व्याकार वस्तु व्यवस्थापयति । गोत्व घटत्यादिजाति , विशेषाकारस्तु तत्तद्वयक्तिरित्यनुभवबलादवगम्यते । अत "इयङ्गोरि ति इद-गोपदयोरपर्यायत्वे सति सामानाधिकरण्यदर्शनाद्भदाभेदावेवाऽङ्गीवर्तव्य इति । अत कौमारिलमते जाति-व्यक्त्योर्मेंदा-भेदावङ्गीक्रियते । भेदपक्षे सम्भाविता दोपा बभेदपक्षा- श्रयणन परिहियन्ते, अभेदपक्षे सम्भाव्यमाना दोषा भेदपक्षावलम्बनेन पराणुद्यन्त इति, न किन्चिदवहीनम् । अयमेवाऽनेकान्तवाद इत्युच्यते । इयमेव रीतिरवयावयविनो, क्रियाकियावतोरङ्गीक्रियते कौमारिले । सास्यस्सदनुवृत्त्या सर्वस्य वस्तुनस्सद्रूपत्व प्रतिपाद्यते । इदञ्चाऽसहमानास्तापागता व्यावृत्यत्मक सर्व वस्त्विति वणयन्ति । समन्वयवादी कुमारिलभट्टस्तयोस्समन्वयेन सामनस्य प्रतिपिपादयिपुरनेकान्तवाद भेदसहिष्णुनादात्म्यरूप भेदाभेदगर्भ समर्थयामास । तदेव शालिकाचायंप्टीशकारप्रभाकरगुरोननुमतमिति नाट्टसम्मत भदाभेदवादमुपपाद्य निरास्यत्-- अत्राशीत्यादिना भिन्नाभिनविगाथषणनाऽयक्रियासमर्थन न घटत इत्यन्तन । अस्य च शालिकोत्तस्योपादन निराकरणे पार्थसारथिना शास्त्रदीपिकापास्तचरपे 'कश्चित्पुनराह इत्यादिना तस्मादुपपन्न भिन्नाभिन्नत्वमि त्वन्नेन [ शास्त्र दी १.१] द्रष्टव्ये। प्रतिनियमेत्यादिरस्मारमित्यन्तो मु पुपा । २ पति मु पु पा । सभाविनीति म पुपा। १ ·( ३७३ ) तन्निरासः। 'तदिदमविचारितरमणीयमिति प्रभाकरगुरोनाऽनुमतम् । स हि ददर्श-भेदा-भेदावेव तावदेकर न सम्भवतः, विरोधात् । न हि वयोस्सह- दर्शनमुपपद्यते । एकाकारप्रतीतिरेव खल्वभेददर्शनम् , विलक्षणाकार- प्रतीतिश्च भेददर्शनम् । तत्र यद्येकाकारा प्रतीतिः, तदा विलक्षणाकारप्रती- तिर्नाऽस्ति । विलक्षणाकारे च प्रतीते, एकाकारप्रतीतिरेव नास्ति । तेन भिन्ना-भिन्नविशेपाश्रयणेनाऽर्थक्रियासमर्थन न घटत इति। न च प्रत्यभिज्ञाने- नाऽनुमानविरोधः, प्रत्यभिज्ञाया एव परीक्षणीयत्वात् । दृष्टा-शुक्तिकायां "तदेवेदं रजतमि"ति मतिः। सा च सादृश्यवशेन भेदाग्रहणनिवन्धनैवेति युक्तावाऽपि परीक्षा । तत्र परीक्ष्यमाणस्याऽर्थक्रियानुपपत्त्या क्षणिकत्वे निणीते, "सदृशपरा-परोत्पत्तिविप्रलम्भोऽयमिति निधीयते । भवति च विमृशतोपि दिङ्मोहादिष्वनुमानवशेन जाताया अपि प्रतीतेविपर्ययः। हुतवहादिपु चोष्णयप्रतीतिरुपजाता परीक्ष्यमाणाऽपि नाऽन्यथोपपद्यत इति, न विपर्ययानुमानोदयः। तस्मादलमनेन वञ्चनादर्शनेनातिनिर्वन्धेन । सिद्धान्तः । 'गम्भीरतरगुरुदर्शनसागरपारध्यानस्तु सम्प्रति समाधिमभिदधति- स्तम्भादिषु प्रथममनुभूतेषु पुनरन्तरा तिरोधानादिवशेन विच्छिन्नोपलम्भेषु ' पुनरनुभवतः “स एवाऽयमि"ति तावजायते मतिः। तत्र यद्यर्थक्रिया स्थिरा- दपि कथञ्चिदुपपद्यते, ततो भेदाग्रहणनिवन्धनोऽयमभेदव्यवहार इति किमिति कल्प्यते । उपपद्यते च स्थिरादपि भावात् सहकारिवशोपजातागन्तुक- क्रियादिरूपविशेपभाजः क्रमेणाऽर्थक्रिया। स च विशेषो व्यतिरिक्त एव 7 २ एतेनेति ख पु पा । गुरूणामिति बहुवचनान्त पाठो मुद्रितपुस्तके दरीदृश्यते । परमनन्तरवाक्ये-स हि ददशेत्येकवचनान्तपाठदर्शनादेकवचनान्त एव पाठोऽस्मभिस्समादृत इत्यवधेय मूरिभि । ३ अघटमानमिति मु पु पा । * प्रत्यभिज्ञानुमानविरोध इति मु पु पा । ५ सदृशपरम्परेति-म पु पा । 'हुतवहादिग्विति म पु पा । नानाटकपक्षपतितेनति भु पु पा । नम्नादेवपक्षपतितादसारतरनिवन्धनदर्शनेनेति क्वचिद् दृश्यते । इदानी स्वमवेन भावाना स्थायित्वम्, क्रमेण पार्योत्पत्तिम्, प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यञ्च वर्णयति-गम्भीरेति। ८ ·भावादर्थक्रियाकारिणः । न च स एवायक्रियाकारी, भावस्तूदास्त इति चतुरसम् । तथाविधविशेपालीढतैव तस्य साधनता, यदनन्तरमर्थक्रियो- दया, तद्विशेषयोगितयैव भावेषु साधनत्वव्यवहारो लौकिकानाम् । कथं पुनरसौ विशेपस्तस्येति व्यपदिश्यते, तदाश्रयतयैवाऽनुमानात् । कथं पुनस्तदाश्रयतैव । स्वहेतुबशेनेति मत्वा निवर्ततां भवान्, अलमस्माभिर- मनुयाः। अथ कस्माद्धावस्यैव भेदो नाऽनुमीयते, प्रत्यभिज्ञानानुगुण्या- दिति वदामः। दृष्टानुसारि चाऽनुमानमुचितम्, दृष्टोपपत्तिमुखत्वात् । यथा चाऽर्थक्रिया दृश्यते,'तथेदमपि दृश्यते स्थावरो भाव इति, तदनुगुणमनु- मानमुचितम् । तेन स्थावरेऽप्यर्थक्रियाव्यापककम-योगपद्यानिवृत्तेरसिद्धो व्यापकानुपलम्भः, 'तदसिद्धौ च विपर्यये बाघकाभावात्, असिद्धतन्मात्रानु- पन्धिनी क्षणिकतां न सत्ता साधयितुमलम्, अनेकान्तिफत्वादिति । न चाक्रियाकारितैव सत्ता, किन्तु 'प्रमाणसम्बन्धयोग्यता । यतस्स्वरूप- सत्ता च प्रमाणसम्बन्धयोग्यता। अतोऽयक्रियामकुर्वन्नपि सन्निति, न किञ्चिदवद्यम् । यत्त्विदमुदितमनपेक्षा मावा विनाशं प्रतिइति । तदपि विमृश्यमान *दह्यमानं जातुपमिवाऽऽभरणं विलीयते । कं खलु भवन्तो विनाशमभिम- न्यन्ते ? प्रध्वंसाभावो विनाश इति चेत्कः पुनः प्रवंसाभावः ? "दनि क्षीरं नाऽस्तोस्त्ये" वमादिका भावविपया संविदिवि यधुच्येत, वदाऽमृत- कलायामुदिता नीविरुद्धरणीया न हि नाऽस्तो"ति बुद्धिरस्ति ! किन्तु दधिस्वरूपमावानुभव एव स्वयम्प्रकाशे ननन्दप्रयोगमात्रमेव, सैव हि फ्पसो नास्तिता, या दृश्येऽपि तस्मिन् दधिस्वरूपमात्रोपलन्धिः । न च तां प्रति पपस एव निरपेक्षस्प हेतुता, अनुपनिपतिते हेत्वन्तरे, पयस एवोपलन्धः । . , अपंक्रियावारितेति म पुपा । तदसिद्धनति मु पुरा । जातिनिर्णयाचे चतुयें प्रकरणे मतापपर्याय महासामार्य निराहत्य, प्रमाणमय- योग्यत्व सत्व म्यवस्पापित अन्यकता । मिहाबलोग्नन्यापन पुनम्तव स्मार- किन्स्वित्यादिना। बरलो विदोषो विस्तरेण [प्रपृ १७.११ टिप्पण्या टम्म । दहमानमिति प पु ना । विधीपंत इति दुपा। 'अनुसरणीयति प पु मा ।

·- ( ३७५ ) न चेदं पयोन्तरमुपलभ्यत इति शक्यं वक्तुम् । प्रत्यभिज्ञानस्याऽभेद- साधकत्वात् । ननु च हेत्वन्तरापेक्षित्वे ध्रुवभाविता नोपपद्यते। ध्रुव- भावितैव कुतोऽवगम्यते ? दर्शनादिति चेत् ? हेत्वन्तरेणाऽप्यवश्यं भवितव्यमिति, दर्शनादेवाऽवगम्यताम् । न च वाला वयं' येनैवंविधवादाद् भीषयामहे । यत्पुनरिदं स्वहेतुभ्यो भावानामपि नश्वराणामुत्पत्ती, हेत्वन्तरायचे विनाशे, व्यतिरेकिणि जातेऽपि पूर्ववत् भावस्पोपलब्ध्यादिप्रसङ्ग इति । अत्रोच्यते-उक्तमस्माभिः~यथा तन्मात्रोपलब्धिरेव विनाश इति । तेन तस्या हेतुसद्भावात् तयैव भवितव्यम् । अनुपलब्धिरपि तस्य सैवेत्यनुपल- धिरेव तस्य नोपलब्धिः, वनिवन्धनश्वाऽभावव्यवहारोऽपीति सर्वमनाकुलम् । सुगताशीविपविपमक्षणभङ्गविपानलावलीढायाः । मीमांसाया विहिता मर्ममयो जीवरक्षयम् ॥१॥ इति महामहोपाध्यायश्रीशालिकानाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां मीमांसाजीवरक्षा नाम दशमं प्रकरणं समाप्तम् ।। 'विभीम इति म. पु पा, विभीषामह इति. स. पु. पा. । तत्त्वमयोति. मु.पु 1 ·सवृत्तिकाया वाक्यार्थमातृकाया उपोद्घातो नाम प्रथमः परिच्छेदः। 'गम्भीरविततमर्थ वाचा संक्षिप्तया निवद्धमपि । न विदन्ति ये समय कृपया तदनुग्रहः क्रियते ॥१॥ तत्र कार्यवाक्यार्थवादिन एव भावम् , भावनाम्, अपूर्वञ्च वाक्यार्थान् प्रतिजानते । तत्राऽपूर्वमेव वाक्यार्थ इति साधनीयम् । तस्य मूलं पदाना- मन्विताभिधायितेति, तामेव तावदादौ परिशोधयति । अत्र ये प्रत्यस्तमित- वया 'तत्र भवान् ग्रन्यकार. प्राभाकरसम्मत वाक्याथ कार्यरून सिसापरिपूर्वायाधमाका. नामक प्रकरण विरचयन्, तारताऽपरितुष्यन्तस्यविवरणात्मिका तत्ति प्रतिजनावे-गम्भीरेति । २ कार्यरूरी वारयार्य इति चाकरपा, नाट्टमोमासका, पानाकराचाऽतिष्ठन्ते । तर कार्य-क्रियेति पर्याय। धात्वर्थ --किया, स एव वापराये मुस्पविरोध्यता भासत इति वैयाकरणा मन्यते । पयोत ते. "फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिरस्मृता । फले प्रधान मापारस्तियंस्तु विशेषणम्" [२. न सा.] इति । भाभीमानकास्तु-धात्वों न किया, किन्तु करणपारम्, कर्मकारक वा भवति। धात्वर्थ क्वचित्कियाव्यापदेशो लाक्षणिक, मुख्वा किया तु भावना, सा बास्पात- प्रत्यार्थ , न प्रत्ययं । मंब वाया मुहवियेप्यता रामन इति मरिने । चोक्तम्--- "भावनैव हि दारयायस्सर्ववासस्यातक्त्तया बनेकगुपजायादिनारायांनरझियो"। [तं या ए में .५] AR प्राभाकरास्तु-कार्य दिशादर, तन्च सामान्यरूपण लिमदिनानिधोयते। बिसे- पतस्तु-ततदात्वों लाके । पया-पाक, गमन मिति। बतो माफ उन्मते कि कार्यान्देनाऽभिधीयते । वैदवारविमर्मज नुवत्तमाययानिरिस बागनरायस्यामि यागादिकिपाटो निर्म स्वर्गासपनिम्याहारान्वयानुनिगम्पनर राति । सस्पेव येदिकलिमदिवाचत्वम्, वारसा मुस्तविधयता मानमित्या | बरमयों हितीपरि विस्तरेणापित) अस्माभिर शास्तारित्र ! २३५-२३६) विद्यद सम्पावनि। एनमवोसमर्थ कमयो दयनि-रावासावादिन यादिना । अयम বা মনিদিনীর বামবাম ধাপুরিমানাৰাম-শান্তি। मापानिधारित्वनुत्तल स्ट्रीपरिष्णता चारपामाद-"अत्र में प्रवादिना ·( ३७७ ) पदविभागम्, वाक्यमेव वाक्यार्थस्य वाचकमित्याचक्षते । वाक्यान्त्यवर्ण एवेति, ये च पदैरनन्विताः पदार्था अभिहिताः परस्परा- न्वयमात्मनोऽवगमयन्ति-इति । तनिरासाय प्रतिजानीते- पदेभ्य एव वाक्यार्थप्रत्ययो जायते यथा । तथा वयं निवधनीमः प्रभाकरगुरोर्मतम् ॥१॥ पदेभ्य एव, न वाक्यात् , नाऽप्यन्त्यवर्णात् , नाऽपि पदार्थेभ्य - इत्यर्थः ।शा तं प्रकारं वक्तुमुपक्रमते- पदैरेवान्वितस्वार्थमात्रोपक्षीणशक्तिभिः । खार्थाश्चेद्योधिता बुद्धो वाक्यार्थोऽपि तथा सति ॥२॥ वाक्यार्थप्रतिपत्तौ हि पदानामनुपायत्वे तदन्यथानुपपत्या, वाक्यमेकं वदुपायभूतं कल्प्यते । यद्यपि व्युत्पत्यनपेक्षाच्छब्दादर्थों नाऽवगम्यते । यद्यपि चाऽऽनन्त्याद्वाक्यानाम्, तदर्थानाच, वैदिकस्य चार्थस्याऽनन्यो- पायत्वात् व्युत्पत्तिरशक्या। तथाऽपि काल्पनिकपद-पदार्थव्युत्पत्तिसंस्कृतात् वाक्याद्वाक्यार्थमवगच्छतीत्याश्रीयते । यदि काल्पनिकत्वे पद-पदार्थानां प्रमाणाभावादेकैकवर्णोचारणेानववोधात् , क्रमेणोचारितानाञ्च युगपच्छ- वणासम्भवात् , पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायकः, वस्य च पारमार्थिकपद-पदार्थव्युत्पत्तिस्सहकारिणीति पक्षस्स्वीक्रियते, यदि वा पदैस्सुकरव्युत्पत्तयोऽनन्विता एव स्वार्था अभिहिता वाक्यार्थमवयोधयन्ती- त्यङ्गीक्रियते, यदि तु पदान्येवाऽन्वितान्स्वार्थानभिदघतीति शक्यते साधयि- तुम्, तदा वाक्यार्थस्याऽवयुद्धत्वान्नैताः कल्पना प्रात्मानं लभन्ते ॥२॥ कथं पुनः पदानामन्वितस्वार्थमात्रयोधकत्वे वाक्यार्थावगतिसिद्धथती- त्यत्राऽऽह- 'प्रधानगुणभावेन लब्धान्योन्यसमन्वयान् । पदार्थानेव चाक्यार्थान् सनिरन्ते विपश्चितः ॥शा 'मोमासाभाष्यकारमतम्, नयायिकमतञ्चाऽऽह-ये चेति । २ वार्तिककाराणा मतमाह-ये च पदैरिति । परमतनिरास प्रतिज्ञाय, स्वाभिमत राधान्तमुपन्यस्यति-प्रघानेत्यादिना पद्येन । 3 48 ·( ३७८ ) ननु तेषां भूयस्त्वाद् भूयांसो वाक्यार्थाः, वाफ्यानि च स्यु- रित्यत्राऽऽह- भृयाँसो यद्यपि स्वार्थाः पदानां ते पृथक्पृथक् । प्रयोजनतया त्वेकवाक्याथ सम्पचक्षते ॥४॥ तत्प्रतीत्येककार्यत्वाद्वाक्यमप्येकमुच्यते । कथं पुनरेकप्रयोजनत्वभित्यत्राह- प्रतिपत्तिर्गुणानां हि प्रधानकायोजना ॥२॥ यद्धि प्रधानभूतं, तदेव कथनाम विशिष्टं प्रतीयतामित्येवमर्थ गुणानां प्रतिपादनम् , तेन तत्रैव तात्पर्यम्, तदेव प्रमेयम् , तात्पर्यविषय एवं शब्दस्य प्रामाण्याभ्युपगमात् , तस्य तथाभूतस्य प्रतिपत्तिर्नेकपदनिवन्धनति, वाक्यमेव तन प्रमाणम् । अत एव च "पठाये न पदं नाम किश्चन वाक्ये, न पदार्था नाम केचन वाक्यार्थे" [. टी. ६-१-१] इत्युक्तम् । पृथग्भूतं पदं नाम न किञ्चन प्रमाणमस्ति । पृथग्भूताश्च पदार्थाः, न प्रमेयास्सन्तीत्यर्थः। एतच तत्रैव स्पष्टमुक्तम् ॥५॥ सम्प्रति वाक्यमेव वाचकं वाक्यार्थस्येति ये त्रुवते, ये च वाक्या- त्यवर्ण एवेति । सनिराकरणायाऽऽह-~ व्यवहारेषु वृद्धानां चाक्यश्रवणभाविपु । आवापोद्धारभेदेन पदानां शक्तिनिश्चयः ॥६॥ जय भाव -पदान्येव वाक्यम् , पदार्या एव वाक्यार्य इति गुरुमतस्थिति । पदार्थमेवक प्रवान गुणभूतान्तिरव्यतिपात वाक्यार्थमाचक्षते प्रामाकरा । अना गुणभूतापनिरव्यतिपत. प्रधानपदार्थसंवत्वादकवाक्यत्वम् । गुणप्रधानभेद एव वास्यभेदप्रयोग | "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत", "समियो यति" इत्यङ्गप्रयानवावयभेदयोरपि गुणान्वितप्रधानभेदास्येव बास्यभेदावस्थायाम, यदा तु शहकरहणम्, तवाम्पत्वमेव । तथा च पदार्थाना मसान वाक्यार्य, अपि स्वन्विता पदार्या एव वारवार्य इति भाव । निरवयव वा निरवश्वस्य वाक्यायस्य वाचमिति वयावरणा मन्वन । निरासापानुवदति--सम्मतीति । "वाक्यस्येपूचालु वर्गेषु प्रतिवम श्रवण नवनि, युद्ध वर्णमयम वा पदभावन पति- मन्यते, प्रनिसन्धाय च अवस्वनि पदव्यवमान स्मृत्वा पदार्थ प्रनित । पदसमूहमति- सन्धानात् वावर व्यवम्बनि। यपदारव पदार्यान् गृहीत्या पाया प्रतिपदा या र ब. ३ आ २ मू ६२] इनि वाम्पायनमाप्पसन्दर्भपरिमोलिना मतम्, मीमांसानाध्यपरि- सोलिनाञ्च मनमुपन्यस्थति में चलादिना ।

·( ३७९ ) यद्यपि वृद्वव्यवहारपूर्विकैव सर्वा शब्दव्युत्पत्तिः, वाक्यैरेव च व्यवहारः। तथाऽपि यत्पदावापे यस्यार्थस्याऽऽवापः, यदुद्धारे चोद्धारः, तस्मिन्नेवाऽर्थे तस्य पदस्य वाचकशक्तिरवसीयते। न च तथा सति वाक्यार्थप्रतिपत्तिों- पपद्यते, वक्ष्यमाणत्वान्यायस्य । येन कार्यवलेन वाक्यमेकं प्रत्यक्षपरि- दृश्यमानवर्णपदभेदापहवेन कल्प्येत । 'किञ्च, "शिशो! गामानय, शिशो ! गां वघान, वत्स ! गामानय, वत्स ! गां वधान, अर्भक ! गामानय, अर्भक ! गां वधान, डिम्भ? गामानय, डिम्भ ? गांवघाने"त्यष्टानां वाक्यानामष्टौ वाचकशक्तयः कल्प्याः। पदवादिनस्तु, सप्तानां पदानां सप्तैव शक्तय इति कल्पनालाघवम् । अनयैव दिशा शुक्लामिति पदप्रक्षेपे वाक्यवादिनोऽष्टावपराः कल्प्याः, 'पदवादिनस्त्वेकैव । अपारमार्थिके च पद-पदार्थविभागे किमाश्रिता व्युत्पत्तिरभ्युपायतामुपैतीत्यपि चिन्तनीयम् । ये पुनः-वाक्यान्त्यवर्णस्य वाचकतामाहुः, तन्मतेऽपि तावत् पदार्थवि- भागस्य पारमार्थिकत्वात् घटेतैव व्युत्पत्तिः। ननु वाव्यवाचकसम्बन्ध- ग्रहणमेव व्युत्पत्तिरित्युच्यते । न च वाक्यान्त्यवर्णवाचकत्ववादिनां पदं पदार्थस्य वाचकम् । अतस्तन्मतेऽपि निर्विपयैव व्युत्पत्तिः। उच्यते । न निर्विषया, निमित्तनैमित्तिकभावस्याऽभ्युपगतत्वात् । केयमवाचकस्य निमित्तता ? नैप दोपः। वाक्याद्धि यत्पदप्रयोगे सति, यत्पदार्थान्वितो बाक्यार्थः प्रतीयते, तत्पदं तस्यार्थस्याऽवाचकमपि भवति निमित्तम् । किन्तु तन्मतेऽपि शक्तिकल्पनागौरवं पूर्वोक्तन्यायेन तुल्यमेव । . १ अत्रते सग्रहश्लोका वोध्या "डिम्भार्भक शिशो वाल गा वधानाऽऽनयेति यत् । पदसप्तकमेतेन रचिते वचनाष्टके ॥१॥ शक्त्यष्टक कल्पनीय स्याद्वर्णावलिवादिन । पदानामेव सप्ताना सप्तव खलु शक्तय ||२|| पदवादिमते कल्प्या इति स्यात्तस्य लाघवम् । शुक्लामिति पदन्यासाद्वाक्ये पोहसके वृते ॥३॥ शक्त्यप्टकन्त्वेव भवेदप्टाना पदवादिन" ॥ ३ इति । वाक्यानामिति ३ पदविभाग इति म पु पा । अन्वय इति मु पु पा । २ मु पुपा। ४ ·( ३८० ) येऽप्याहुः-वाक्यमेव स्मृत्यारुडं वाक्यार्थ प्रतिपादयतीति, तेषामपि प्राच्यमेव शक्तिकल्पनागौरवलक्षणं' दूपणमशक्यपरिहारम् । 'भाप्पकार- वचनश्च "पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायकः" [शा. भा. पृ. ४६] इति निर्विषयम् । थशक्यञ्च महावाक्पस्य सकृत्स्मरणम् । तस्मात्पदानामेव वाचकशक्तिराश्रयणीया । अब केचिचोदयन्ति-ननु वृद्धव्यवहारप्रयुक्त वाक्ये पदानां वाचक- शक्त्पवधारणमेव नोपपद्यते । पुरुपवाक्यानाम प्रति लिङ्गभावेन प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । वाक्याद्धि कार्यभूतात्प्रवीतस्य वक्तुस्तदर्थविपर्य पूर्वविज्ञानं कारणभूतमनुमीयते । वस्य च ज्ञानस्य ज्ञेयाव्यभिचारित्वाद ज्ञेपभूतार्थनिधय इति, न वाचकशक्त्यवगमः । उच्यते । न नूनं भवान् "नीतिपयोक्तमर्थ सम्यगाकलयति। परिहृतं हि तत्रेदम्-पालो हि व्युत्प- धमानः प्रयोज्यवृद्धस्य शब्दश्रवणसमनन्तरभाविनों विशिष्टचेष्टानुमिता- मर्थप्रतीति शब्दकारणिकामवगच्छति । स तथा व्युत्पन्नः कदाचित्क- स्यचिदनन्वितार्थपदरचनं वाक्यमुपलभते, तथोपलभमानस्य चैप विमर्शी जायते---सम्भाव्यमानानन्वितार्थपदरचनमिदं वाक्यं कथं प्रयोज्यवृद्धस्य अर्थनिश्चय कृतवत् ? वृद्धस्याऽपि पुरुपायचे वाक्येऽनन्वितापदरचनशका ममेव सम्भवतीति । तस्यैवं विचिकित्सोदये पुनरेप निश्चयो जायते-- जनमनेनाऽयं प्रयोक्वेस्थमवधारिदो यदन्वितार्थान्येव पदान्ययं. प्रयुक्ते. इति । तथाविधपदमयोगनियमथाऽस्याऽनुपलब्धेन्वये नोपपद्यत इत्ये- वमन्वयोपलम्भमनुमिमानेनाऽन्वयो निश्चीयते । निश्चिते चाऽन्वये वास्यमेत- दनुवादभूत मर्थस्येति । एवञ्चेदनुवादकतया तस्याऽर्थस्य तद्वाक्यं वाचकमेवेति, पूर्ववाचकशविज्ञानं नाऽयथार्थमिति मन्यते । यदि परं मया * प्रत्येकवर्णपदानुभवनावितभावनानिव सन्धजन्मस्मृतिदर्पमालामव का क्यागेक- मिति मीमासकेकदेशिनना मतमाह-प्याहुरिति । लक्षणमिति मु पु नास्ति । इस भावं व्यापक्षापप्टोरासारको संस्कार इत्यादिना संस्कार निरान् । अनास्थावादपरतया भाम्पसन्दर्भमपुरजद । शुविमलायामिवाषिको विश [.१४६. १६१] दष्टव्य.. 'बरं विषयाशास्त्रपरिन् उन्ला, वापि दिवोपरि वायो। नोतिपयोक्तमय वालियापास्स्मारपत्पति पेयम् । ५ अनुवाद पति भूपा। १ - ·( ३८१) प्रागनुमानपुरस्सरोऽर्थनिश्चयोऽस्येति नाऽवगतम् । याऽपि चेयमर्थस्यानिधि- तेऽन्वये विशिष्टवक्तज्ञानानुमा, साऽपि पदानां स्वरूपमात्रावगमादेव नोपपद्यते, किन्तु विशेपावगमात् । न च शक्तरन्यः पदानां विशेषोऽवगम्यते । ततो मयेवाऽनेनाऽपि पदानां वाचकशक्तिरवघारिता । तेन विशिष्टान्वयवाचकपद- प्रयोगात्तद्विपयं वक्तुः पूर्वज्ञानमनुमितवान् , इति गम्भीरोऽयं नीतिमहाददः । अन्विताभिधानानुपपचिशवा । अत्र 'फैचिदाचचते-भवतु पदानां पदार्थेषु शक्तिज्ञानम्, तधाऽप्य- न्विताभिधानं न सिध्यति इति । तथाहि-प्रतियोगिनामनन्तवया अन्वयानामानन्त्यात्, तदानन्त्ये चाऽन्वितानामप्यानन्त्यात्सम्बन्धग्रहणं दुष्करम् । अगृहीतसम्बन्धस्य च पदस्य वाचरुत्वे, एकस्माच्छन्दात्सर्वार्ध- प्रतीतिप्रसङ्गः । सामान्यान्वयाभिधानश्च नाऽऽशयनीयमेव, वाक्येम्यो विशेषान्वयावगमात् । स्वरूपमात्राभिघानेनाऽपि च वाक्यार्थप्रतिपत्त्युप'- पत्तावन्विताभिधानाश्रयणे शक्तिकल्पनागौरवम् । तथा पदेनाऽन्वितस्स्वार्थो ऽभिधीयमानः-किमभिहितेन पदार्थान्तरेणा- पदरभिहिता पदार्या वाकाक्षायोग्यतासत्तिमन्तो लक्षणया पदापंससर्गम वास्या गोपन्तीति भाट्टमीमासमा आशेरते। तदुपालनपा-पदानीत्यादि-वगमयन्तीत्यन्त भाष्य प्रमाणपन्ति । तद्पयितुमनुवति–कचिदित्यादिना । २ असलारिति म पु पा । ३ प्रतिपत्ताविति म पु पा । • गौरवादिति. मु.पु पा । अयोध्यम्-- ·( ३८२ ) ऽन्वितोऽभिधीयते ? उत, अनभिहितेनेति ? विकल्पनीयम् । अनभिहितेन - अभिहितपक्ष इतरेतराश्रयम् । द्वितीयमपि पदमभिहितार्थान्तरव्यतिपक्ताभिधायकतयेतर- पदाभिधानमाश्रयतीति प्रसक्त दुरुत्तरमितरेतराथयम् । अनभिहितपक्षे पदान्तरप्रयोगवैयर्यम् । अत एव केचिदभिहिताना पदार्थानामेवाऽन्योन्यान्वयवोयकतामभ्युपगच्छन्ति । ते हि मन्यन्ते-आवापोद्धाराभ्या वृद्धव्यवहारे पदानि स्वरूपमात्रेणार्यानभिदधते, तेऽर्या परस्परम- पेक्षा-सन्निधि-योग्यताभिरुपसस्कृता अदृष्टमेवाऽन्योन्यान्वयमवगमयन्ति । न च तत्र सम्बन्ध- ग्रहणाशक्तिपर्यनुयोग , गृहीतसम्बन्धपदप्रतिपादितानामगृहीतसम्बन्धानामेव पदार्थानामन्वयाव- बोधकत्वदर्शनात्, अभिनवकविरचितेपु, वैदिकेपुच च वाक्येषु प्रतीति प्रति विवादाभावादिति । तत्राहि-~-"व्यवहारे च ययाव्यतिपङ्गमेवाऽऽवापोद्धारों" इति। अस्याऽर्थ -~-वृद्धव्यवहारे च यथाव्यतिषङ्ग-व्यतिपङ्गमनतिक्रम्याऽऽवापोद्धारौ। तथाहि-"गामानय" इत्यानयत्यन्वि- तस्यैव गोरावाप , “महिपमानय" इति च तदन्वितस्यैवोद्धार, तेनाऽन्वित एव सदस्य सामथ्र्यमवसीयते । तच्च द्विधा सम्भवति-साक्षाद्वाभिधानेन, पदार्थप्रतिपत्यवान्तर- व्यवधानेन वेति सम्प्रधारणीयम् । न तर साक्षात्सम्भवे प्रणाडीसमाश्रयणमुचित- मित्यन्विताभिधानमेव निर्गीयते । न च सम्बन्धग्रहणाशक्ति , उपाधिविशपाश्रयणेन सुकरत्वात्, आकाक्षा-सनिवानोपस्थापितान्वययोग्यार्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायीनि पदानीति व्युत्पत्तिपरिग्रहे न किञ्चिदनुपपनम् । योऽपि चाऽभिहितान्वयवादी, सोऽपि पदार्थेषु न विधिमिममतिवर्तते । न च शक्तिवल्पनागौरवम्, पदार्थेष्वपरिहार्यत्वाच्छक्तिक- ल्पनाया । ननु च दृष्टेय पदार्थाना शक्ति । तयाहि-अव्यक्तगुणिविशेष एवेतिमान चक्षुषा परिछन्दन् हेपया चाऽश्वत्वमनुमिमान पदनिक्षेपरादेन च गन्तार परिवल्पयन् "श्वेतोऽश्वो गच्छति" इति प्रतिपद्यते। तत्र "श्वेतिमा" "अश्व" "गन्ता" इति पदार्थ- यमन्योन्यान्वयमवगमयतीति । तदनुपपन्नम्, अनुमानतो हि हेपया:श्वत्वमनुमीयमान हेप- भाणपुरोवर्तिद्रव्यगतमेवानुमीयते, न स्वतन्त्रम् । यव हि लिङ्गम्, तव लिङ्गिनमनुमा- पयति । यस्य पुनरपादानदेशविभ्रमो हेपाया , असावश्यत्व प्रतिपद्यमानोपि न विषमय- धारयति । योऽपि पारिशेप्याद्विशेषमवगच्छति, सोऽप्यपित्तविशेपमवगच्छनीति न पदार्थमात्रस्य क्वचिदन्वयबोधवत्वम्। अपि च यदि स्वेतिमादय' प्रमाणान्तरपरिन्छिमा, तदा प्रमाणान्तर- तापात , तस्याशदत्वात्, शवप्रतिपादितपदार्थपूर्वक वाक्यार्थज्ञान गादम्, नानादपूर्वकमतीति । अपि च प्रथमोपनिपतिनि शब्द एव शक्ति वल्प्यताम्, विमिति त परित्यग्य, पदार्थ यावद गम्यते। विन्च पदस्याऽभिधानशक्तिस्तावदविवादव, तवातिरेक वत्सवितु यस्त, न पुन पदार्थेषुः शक्तिकल्पना, धर्मिकल्पनातो धर्मवल्पनाया लापवान् । यच्चेदमिहे नरेलगयत्व चोदितम्, तदप्येव निरसनीयम् । न पदमात्रालेवलादेवागम, चिन्नु यावनि पदानि वारये, तावन्ति थुत्वा न्यायानुसारेण वचनव्यक्तिविशेषमवमापार्योवगम्यते । तत्र पदेषु प्रथमधुता पदार्था अन्विता एव स्मर्यन्ते, यथा पदार्थदशेने पदम् । अन्वितःपि हाभिधीयमाने स्वरूप नापत्येव, तेन शक्नोति तया प्रत्यासत्या तत्स्वरूपमात्र पदं स्मारयितुम् । तर स्मृतिसग्नि- हितपदार्यान्वितस्वार्थ पदमभिधत्त इति नंतरेतराययत्वम् । स्मरणे हि निरपक्षावात्, पदार्पा अपि स्मृता एवान्योन्यान्वयमवयमपन्ति । 1 ·( ३८३ ) चेत्, 'पदान्तरप्रयोगवैयर्थ्यम् । एकस्माच सर्वान्वयप्रतीतिप्रसङ्गः । अभिहितेन चेत , तदपि तहिं पदमन्विताभिधायितया पदान्तरोपाचमर्थममि- घानायाऽपेक्षत-इति, इतरेतराश्रयः ग्रामोति । तस्मात्पदान्तराभिधाना नपेक्षस्वरूपमात्राभिधानमेवार्थानां पदैः क्रियते । ते च तथाभूताः पदैरभिहिताः पदार्था आकाक्षा-सन्निधि-योग्यतावन्तो वाक्यार्थमवगमयन्ति । न तेषां सम्बन्धग्रहणापेक्षा शङ्कनीया । यतः पदधर्मोऽयम्, नाऽयमर्थधर्मः । तदाह भाष्यकार:-"पदानि हि स्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि । अथैदानी अवगतास्सन्त वाक्यार्थमवगमयन्ती" [पू. मी. १. १. २५.] ति। ६॥ इति । तदेतन्निराकर्तुमुपक्रमते- ओप्यन्ते, चोद्धियन्ते च स्वार्था अन्वयशालिनः । अन्वितेष्वेव सामर्थ्य पदानां तेन गम्यते ॥७॥ तत्रैव वातिकमतेन शङ्का । अत्राह-सत्यमन्वितपदार्थविषयावेवाऽऽवापोद्धारी, तथाऽप्यन्विता- तदाहु- 'तेऽपि नवाऽस्मृता यस्माद्वाक्यार्थं गमयन्ति न । तस्मात्तत्स्मरणेष्वेव सहतेषु प्रमाणता" । तदिद सर्वमुक्तमस्माभिर्वाक्यार्थमातृकायामेव । यतो यथाव्यतिपङ्गमवाऽवापोद्धारी तस्माद्व्यतिपक्ताभिधानमेवद पदम् [ ऋवि प पृ ३८३-३८५ ] इति एतेनान्विताभिधानवादे वाचस्पतिमिश्रणोक्त दूपणम [तत्व वि ९३ । ] पार्थ सारथिमिथेणाऽभिहित दूषणम् [न्या र वा नि पृ ९३] चित्सुखाचार्येण प्रसञ्जित दूपग [प्र त प्र पृ १४५ ], च दूरोत्सारितमित्यवधयम् । पदार्यान्तरेनि मु पु पा । पदार्थात् सर्वार्थति मु पु पा । पदार्यान्तरोत्वमर्थाभिधानमिति मु पुपा । अत्र 'अथैदानी पदार्या अवगतास्सन्त' इति शावरभाष्ये पाठो दृश्यते। अत्र तु "पदार्या अवगता सन्त" इत्यस्य स्थाने "अभिहिता सन्न" इति पाठो दृश्यते । वाक्यस्य प्राभाकरसम्मतोऽयमर्य-पदानि-अन्वितमधमभिधाय पर्यवस्यन्ति, "पदार्या' इत्पननाऽन्विता कथ्यन्ते। वाक्यार्थशन्दन चाऽन्वय उच्यत । तथा चाम निगरिताऽयं:- न्वितार्थप्रतिपादिकानि पदानि । अन्वयस्यानभिधानेऽन्वितस्याभिधान नैव यग्यत । तस्मात् व्यतिपक्ताभियागीनि पदानि। अब व्यतिपत्र -अन्वित इति पर्यायः । व्यनिपत मन्वय वाक्याध इति च पर्यापस्तन्मत इति ध्येयम् । ५ गयत इति मु पु पा । पू २ 3 अस्य .

·- ( ३८४ ) भिघानमशक्यम् । पारम्पर्येणाऽपि तदुपपत्तेः। तथाहि-पदैरनन्वितोऽ- प्यमिहितोऽर्थोऽन्वितार्थप्रतिपत्तेनिमित्तं भवतीति, पदानां पारम्पर्येणान्वि- तेष्वपि हेतुत्वम् । तदाहुर्तिककारमिश्राः- "न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेऽपि पदानि नः । तन्मात्रावसितेष्वेपु पदार्थेभ्यस्स गम्यते"॥ [श्लो. वा. अधि. ७. श्लो. २२६] इति । पदार्थप्रतिपादनञ्च वाफ्यार्थप्रतिपत्तये प्रयुक्तानां पदानामवान्तरव्यापार इति च, तेपामेव व्यवहारः- "वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां 'पदार्थप्रतिपादनम्"। [श्लो. वा. अधि. 9. श्लो. ३४३.] इति । एतामाशकामुपेक्ष्यैव तावद्दोपान्तरं परिहरति- आकाङ्क्षा-सन्निधिप्राप्तयोग्यार्थान्तरसङ्गतान् । स्वार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिस्संश्रिता' यदा ॥८॥ आनन्त्य-व्यभिचाराभ्यां तदा दोपो न कश्चन । यत्वावदुक्तम्-आनन्त्याच्छन्दशक्त्यवधारणानुपपत्तिः, थगृहीत- शक्तेश्व वाचकत्वे व्यभिचारप्रसङ्ग इति । तदनुपपन्नम् । उपलक्षणा- श्रयणेनाऽपि 'सम्बन्धबोधः, सौकर्यादाकाझितेन योग्येन समिहितेन चाऽन्वितं स्वार्थ पदं वक्तीति व्युत्पचिराधीयते । तेन- 'यद्यदाकादितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । वदन्वितः पदेनाऽर्थस्स्वकीयः प्रतिपाद्यते ॥ इति संग्रहश्लोकः । - 'मयेति मु.पु. पा.. २ बोपसोकर्यादिति मु पु. पा.। ३ अत्रेदमवधेयम्-शालिकाचार्येण वाक्यार्थमातृकायाम, स्त्रोपनायां ततो च प्रामाकारसिद्धान्तप्रतिपादकाश्लोकाः प्रकरणेस्मिनुपनिषता । प्रामाणिका प्रायो ग्रन्यात स्तन्मतानुवादप्रसने स्वोक्तार्षदायि तान् दलोकानुदाहरन्तो वाक्यार्यमासस्पत्येनो. पन्यस्पन्दीति बोध्यम् ।

·( ३८५ ) आकाहाविषये न्यायमतोपन्यास-निरासौ। का पुनरियमाकाङ्क्षा ? प्रतिपतुर्जिज्ञासा । किन्निवन्धना पुनरसौ ? 'अविनाभावनिवन्धनेति केचित् । क्रिया हि कारकाविनाभाविनीति तां प्रतीत्य, कारकं जिज्ञासते, एवं कारकमपि बुध्वा, क्रियामिति । तदयुक्तमिति मन्यामहे ?, जिज्ञासाविरामानुपपत्तेः । तथाहि-यदा तावत् कारकजिज्ञासा, तदा तदीयजनक-तद्गुण-तक्रिया-सत्कारकान्तरादिजिज्ञासाऽप्यापद्यते । अथ प्रयोजनाभावात् कारकातिरिक्तमन्यन्न जिज्ञास्यते, तर्हि क्रियामात्रावग- मेऽपि यत्र कारकज्ञानेन प्रयोजनं नास्ति, तत्र जिज्ञासा न स्यात् । अनुष्ठेय- तया हि क्रियायामवगतायां कारकमन्तरेण तदनुष्ठानानुपपत्तेः, कारकज्ञानं न प्रयोजनवत् । वर्तमानापदेशादौ त्वननुष्ठेयतया नाऽस्ति न कारकज्ञानेन प्रयो- जनम् । अथ च यत्राऽपि वाक्यमपरिपूर्ण मन्यन्ते, साकाङ्क्षार्थाभिधायितया चाऽपरिपूर्णता । अत एव तत्राऽध्याहारमपि कुर्वन्ति । यत्रापि चाऽनुष्ठेयक्रियावगमः, तत्राऽपि निश्शेपकारकजिज्ञासा स्यात् । यथा-देवदत्त ! "गामानये"ति 'करणानुपादानादपरिपूर्णता स्यात् । अथैक- कारकज्ञानेनाऽपि तावदनुष्ठानोपपत्तेर्न कारकान्तरजिज्ञासा, तहि देवदत्त ! "गामानय दण्डेने"ति प्रयुक्तेऽपि दण्डशब्दे, तदाकाङ्क्षा न स्यात् । ततश्च- अनाकाङ्कितत्वात् तस्य, तदन्वयो न स्याद्वाक्यार्थे । अथ दण्डपदोचारणात् तत्राऽऽकाङ्क्षा परिकन्प्यते । “अन्यथा दण्डपदार्थस्याऽनन्वये तत्पदोचारण- मनर्थकं स्यात् । एवम"प्यरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रोणाती" [ते. सं. ६.१.६ ] त्यत्राऽप्यनन्वयग्रसङ्गः। न हि वेदपदोचारणेनाऽनर्थकेन न भवितव्यमिति किश्चन प्रमाणमस्ति, अतो न तत्राऽऽकाक्षोदये किश्चित्कारणमस्तीति, "सोमं कोणाती"त्यतोऽधिकस्याऽनन्वितता स्यात् । अपि च लौकिकत्वात् क्रिया- कारकयोः, यत्किञ्चिक्रिया कारकोपादानेऽपि तत्सिद्धरविघातानाऽतीव विशेप- जिज्ञासा घटते । अज्ञाते हि ज्ञानेच्छा घटते, न पुनातेऽपि । ताकिका -इत्यमाकाना लक्षयन्ति यत्पदस्य यत्पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननु- भावकत्वम् , तस्य पदस्य तेन पदेनाकाडक्षा । यथा-कारकपद-क्रियापदयोरिति । २ उपपादित ताकिकमत निरस्यति-तदयुक्तमिति । करणानुवादादिति. मु. पु. पा.। ४ अपदार्यस्येति मु.पु. पा.। . ३ 49 ·( ३८६ ) स्वमतेनाऽऽकाहाकथनम् । 'अत्रोच्यते-अभिधानापर्यवसानम्, अभिधेयापर्यवसानञ्च जिज्ञासोदये निबन्धनम्। एकपदप्रयोगे हि द्वारमित्यादावभिघानमेव न पर्यवस्पति । न हनुचरिते प्रतियोगिसन्निधापके' पदेऽन्विताभिधानं शक्यते वक्तुम् । वृद्धव्यवहारखशेनाऽन्वितार्थप्रतिपादनपरता पदानामवधारितेति, तदर्थ युक्तव प्रतियोगिजिज्ञासा। यस्याऽप्यभिहितान्वय इति राधान्ता, तन्मतेऽपि पदार्थस्य पदार्थान्तरमन्तरेणाऽन्वयासामर्थ्यात्, तदुपपत्तये युक्तव "प्रवियो- गिजिज्ञासा । तस्याञ्च सत्यामपरिपूर्णवाक्यपरिपूरफतया लोकेऽध्याहारस्य *विदितत्वाद, प्रकरणादिवशेन योग्यप्रतियोग्यध्याहारः क्रियते । "अमावास्यायामपराहे पिण्डपिठ्यक्षेन चरन्ती" [आ.श्री.१.३.७.स.१. २. त्यादिष्वनेकपदप्रयोगादन्विताभिधानेऽपि, अभिहितस्य कार्यस्याऽपूर्वात्म- ' ताकिकसम्मतामाकाडक्षा निरस्य, स्वमतेनाऽऽपाक्षास्वरूपमुपपादयितुमुपक्रमते-- अयोच्यत इत्यादिना। अयम्भाव-~अभिधानापर्यवसानात्, अभिहितार्थापर्यवसानाडा पदा- र्थान्तरे पुरुषस्य या जिज्ञासा समुत्पद्यते, साऽऽकाबक्षेत्युच्यते प्राभाकर आकाइभा च प्रतिपजिज्ञासेति। अत एवोक्तम् ~~ "अभिधानावसाना हि जिज्ञासाच्चि जायते । प्रयोजनावमानाच्च पदार्थ सा निवर्तते"! इति। शालिकाचार्योऽप्य' वितस्याऽभिधानामि" [प्र प १३८८ ] त्यादिना वक्ष्यति । तत्राद्यस्योदाहरणम्-यथाद्वारमिति । अत्र प्रकृत्यदितिरिक्त प्रत्ययाय न प्रतीतिरस्ति। येन प्रकृत्या स्वार्थोऽभिधीयत । प्रातिपदिकार्थमारे प्रथमाया विधानात्, तस्मादत्राभिधान- पर्यवसानाय प्रतिपत्ता पुरुष पदार्थान्तर स्मारितान्वययोग्य जिज्ञासते। द्वितीयस्योदाहरण यथा-'विश्वजिता पत" इति। अत्राभिहितस्याऽर्थस्याभयंव- सानात्, लिर्थ कार्यम् , धात्वर्थस्य विषयत्व करणत्वाभ्यामन्वयाद्विषयकरणान्वितस्य कार्यस्पा. ऽभिधान पर्यवसितम् । परन्तु तत्कार्य नियोज्यविदोषमन्तरेण न पर्यवस्यति । न खल कार्यमनु ष्ठान विना व्यवतिष्ठते । अनुष्ठानञ्च नाश्कतकम्, न चाऽनधिकृत कर्ता भवति, न पानियो. ज्योऽधिकृत इति, कार्यानुष्ठान-काधिकार नियोग्यसमुदायात्मक पौपिर्यण "तृप्तिमाम पचेत्," इति लोके, 'दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो यजेत" इति च वेदे प्रसिद्धम् । करणान्वितस्य कार्यस्य पर्यवसानाय तदन्वययोग्यनियोग्यजिज्ञासा जापट इत्याशयेनाह- अभिवानेति । द्वारमित्येव म पु पा । 3 सविधाविति म पुपा। ४ पदार्यान्तरेणाति म पु पा । ५ प्रतिशति मु पुपा। । व्यवहारस्यति मपुपा। विहितत्वादिति मुपा। .

·( ३८७ ) नोऽनुष्ठानं विनर कार्यत्वानुषपत्तेः, काचविना तदसम्भवात् , अधिकारादृते च तदयोगात, नियोज्यमन्तरेण च तस्याऽनवकल्पनात्, तदुपपत्तये युक्तंव तदन्द- ययोग्यनियोज्यजिज्ञासा । तस्यां सत्यामपरिपूर्णत्वावगमात्, लोकबदभ्याहारे कर्तव्ये सत्यपि, 'जीवनस्याऽऽवश्यकत्वेऽन्तरङ्गत्वे च 'विधेरनुष्ठानाक्षेपो न कल्पतेति, तत्परित्यागेन काम्ये नियोज्यविशेषणे स्थिते सर्वकामिपुरुपव्यापि- स्वर्गस्यैव नियोज्यविशेषणत्वयोग्यत्वात्, स्वर्गकामो नियोज्योऽध्याहियते। 'तथाऽध्ययनविधावन्यप्रयुक्तानुष्ठाननिर्वाहितकार्यभावे नियोज्यो नाफ- ध्याहियते । “अलौकिकत्वाचाऽपूर्वे कायें नियोज्यस्याऽध्याहारमन्तरेणा- काङ्क्षा न निवर्तते । अलौकिकत्वादेव च "सौर्य चकै निर्वपेत् घृते शुक्लानां ब्रीहीणां ब्रह्मवर्चसकामः" [मै. सं. २, २.२] इत्यादौ करणो- पफारमन्तरेण विधेस्सिद्ध्यसम्भवात् नजिज्ञासा, वजनकपदार्थजिज्ञासा च । अत एव तदभावे भाष्यकारो वाक्यानां 'न्यूनतामाशङ्कय परिहृतवान् । नन्वेवं तहिं यत्र पदत्रयं प्रयुज्यते-"गामानय शुक्लामि"ति लोके, तत्र हि कारकद्वयस्याऽसम्भवान्नाऽऽकालाऽस्वीति कथमन्विताभिधानम् । "गामानयेत्ये"ताववैव परिपूर्णत्वाद्वाक्यस्य । सत्यम् । पदान्तरानुच्चारण एवम्, उच्चरिते तु तस्मिन् , तस्याऽप्यानयतिसन्निधानादेकवाक्यत्वावगमा- दानयत्यन्वितस्वार्थाभिधायित्वाद, आकाहां विना च वदसम्भवात्, पान- यतेराकासा परिकल्प्यते। तथा चोक्तं भाष्यकारेण-"भवति च रकं ' अयमशो मुद्रितपुस्तके न दृश्यते । २ परिधेरिति मु पु पा । नियोगगतकृतिसाध्यतारूपकार्यताघटकतया विषय एव नियोगप्रतीत्यनुवन्धः, न तु नियोग्य । अतो नियोज्याभावेऽप्यध्ययननियोगस्य, प्रयाजादिनियोगानाञ्च प्रतीतिसम्भवात्, तत्र नियोज्यो नाऽध्याहियते। अयमर्थोऽव द्वितीयपरिच्छदे 'नियोग्यान्विताभिधानञ्च- प्रायिकमि"त्यत्र विवरिष्यते अन्यकृतेति दोध्यम् । ४ अयोगिकत्वादिति मु पु पा । यद्यपि मीमांसाग्रन्थेषु “प्रायशस्सर्वप्" सौर्य चरु निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकाम” इत्येव पाठो दृश्पते । तथापि मैत्रायणीशाखास्यमिदं वाक्यमिति, तश्रत्य एव पाठो मूले निवेशित ' अग्लानतामिति स पु पा । एतेषु च सौर्यादिए विध्यादिरस्ति, विध्यन्वो नास्ति। एतेष्वपि स विध्यन्त कल्प्यते। कथं कृत्त्वेत्यादिना-तेन वैदिकीतिकर्तव्यता प्राप्यत इत्यन्तेने [ग भा ७ ४१ति शेष । विध्य-यंवादयोरेकवाक्यताप्रतिपादनावसरे--अपंवादायिकरण इति शेप। ५ इति ध्येयम् ।

·( १८८) प्रत्याका." [शा. भा. पृ. ११७.]ति । तेनावाऽप्यन्विताभिधानसिद्- ध्यर्धमेवाऽकाहा। यदि परमयं विशेषः, "द्वारमि"त्यादौ तस्यैव पदस्या- न्विताभिधानायाऽऽकाङ्क्षा, "गामानय शुक्लामि"त्यादौ तु 'पदान्तरस्येति । अन्वितस्याऽभिधानार्थमुक्तार्थघटनाय वा। प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साऽऽकाङ्केति गीयते ।। इति सङ्ग्रहश्लोकः ॥ सा चेयमाकासा भवन्ती व्युत्पत्तायुपलक्षणमाश्रीयते । किमिति पुनस्सनिधि-योग्यत्व एव 'नाऽश्रीयते, निराकारणामन्विताभिधाना- दर्शनात् । “अयमेति पुत्रो राज्ञः, पुरुषोऽयमपनीयतामि"त्यादौ पुत्रपद- सम्बन्धनिराकासो राजा न पुरुषेणाऽन्वीयते । कस्मात्पुनरनयोः पुत्र-पुरुप- योस्सन्निधि-योग्यत्वाविशेषेऽपि पुत्रेणैव राशसम्बन्धः, न पुरुपेण । उच्यते-वाक्यात् 'वाक्यार्थप्रतिपत्तेायसापेक्षत्वात् , नित्यसापेक्षेण पुत्रे- गैव राजा सम्बध्यते, तत्सम्बन्धनिराकासच न पुरुषसम्बन्धमनुभवतीत्या- कालाऽपि व्युत्पत्युपलक्षणमाश्रीयते । परिपूर्णेन योग्यस्य समीपस्याऽप्यनन्वयः । व्युत्पत्तौ तेन शब्दानामाकाहरऽप्युपलक्षणम् ॥ इति संग्रहश्लोकः ।। सा चेयमाकाक्षा प्रतियोगिपु सर्वेषु न सहसैवोपजायते, किन्तु कारणोपनिपातक्रमेण । तथाहि-विषयमन्तरेणापूर्व कार्य प्रत्येतुमेव न शक्यत इति, प्रतिपत्त्यनुबन्धभूतविपयापेक्षा प्रथमं विधेः । प्रतिपन्ने विषयसम्बन्धिनि विध्यर्थे, नियोज्यमन्तरेण तत्सिद्धथसम्भवा- नियोज्याकाक्षा । तथा विपयोभते भावार्थे करणे लब्धे, वैतापूर्वाणां करणोपकाराकाङ्क्षा, लन्धे च तस्मिन् , वजनकपदार्थाकाक्षेति । तथा चाऽऽहु:- "प्रतियोगिषु सर्वेपु नाऽऽकाक्षोदेति तत्क्षणात् । कारणोपनिपातानुपूज्यण तु यथायथम्" ॥ इति ।। श्रथ पदार्थान्तरस्यति. मु.पु. पा । २ भवन्तीत्येव म पु पा.। 3 सावाक्षेति. मु.पु. पा.। ४ वाक्यादिति मु. पु. ना.. ५ "अनन्वया तिन्वरहस्ये प. ३१] दि"त्युदतः पाठ.।

·( ३८९ ) तत्क्रमेणान्विताभिधानमपि क्रमेणैव । श्लोकश्चाऽत्र भवति- जिज्ञासा जायते बोधुस्सम्बन्धिषु यथा यथा । तथा तथैव शब्दानामन्वितार्थाभिधायिता ॥ सन्निधिनिरूपणम् । अथ 'सन्निधिः कः ? यस्याऽर्थस्य श्रवणानन्तरमाकासा-योग्यता- भ्यामर्थान्तरे बुद्धि विपरिवृत्तिः । सा च न शब्दनिवन्धनैव केवलमन्विताभि- घानव्युत्पत्चाबुपलक्षणम्, 'अध्याहृतेनाऽपि लोके अन्विताभिधानदर्शनात् । न च वाच्यं-शब्द एवाऽध्याहियते, स चाऽर्थमुपस्थापयति-इति, अनुपयोगात्, अप्रमाणकत्वाच । यद्यप्यापत्तिप्रमाणकोऽध्याहारः, तथाऽपि शब्दकल्पनमनुपपन्नम् । येन हि विना ऽनुपपत्तिः, तदेवार्थापत्तिप्रमेयम् । न चार्थानां शब्दमन्तरेणाऽनुपपत्तिः । स्यान्मतम् । अर्थकल्पनायैवार्था- पत्तिः प्रवर्त्तमाना तस्यार्थस्य सविकल्पकज्ञानवेद्यत्वात्, सविकल्पकज्ञा- नानाञ्च शब्दपुरस्सरत्वात् पुरोवर्तिनि शब्द एव पर्यवस्यति-इति । तदसत् । यथैव शब्दपुरस्सरेऽपि सविकल्पकज्ञाने लिङ्गस्य, इन्द्रियाणाश्च निर्विकल्पकदशायामर्थ एवाऽवधारितशक्तित्वान्न शब्दमाने पर्यवसानम् , तथा दृष्टार्थापत्तौ साक्षादुपपादकेऽर्थ एवार्थापत्तेः प्रामाण्याभ्युपगमा , श्रुतार्था- पत्तावपि तत्रैव तस्याः प्रामाण्यं युक्तम्, न शन्दे । तस्य साक्षादनुपपत्ति- शमनासमर्थत्वात् । किञ्च सर्वत्र सविकल्पकज्ञाने शब्दस्स्मरणविपरिवर्ती न प्रमेयतां प्रति- पत्तुमर्हति । सविकल्पकल्पकज्ञानेषु पूर्वप्रतीयमानता च शब्दस्य नाऽतीव प्रमाणवती, किन्त्वर्थप्रतीतावेव समानकालं शब्दस्मरणमिति प्रतीत्यारूढम् । तेन न श्रुतार्थापत्तिश्शब्दविपया। न च शब्दानुपपत्त्या शब्दकल्पने- . १ यया सग्निधिकथन तथेति. मु पु. पा.। यदनन्तर बुद्धाविति. स. पु. पा । २ सनिधिशब्दकृत एवेति भाट्टमीमासका मन्यन्ते, पदजन्यपदार्योपस्थितेसाब्दवोधे हेतुत्वात्। प्राभाकरमीमासकास्तु पदार्थोपस्थितेरेव शाब्दबोधे हेतुत्व मन्यमानास्सन्दजन्यत्व मुपस्थिती न सहन्ते, किन्तु मनसि विपरिवर्तमान सर्वमपि। अत एवार्याध्याहारवादिन इति अत्र यद्क्तव्यम् , तत्सर्वमनागतावेक्षणन्यायनान्यांपत्तिपरिच्छेदे [प्र.प. पृ. २७८. २८१] विवेचितमस्माभिः, तत् तत एवाऽवगन्तमम् । गीयन्ते।

·वोचिता, वस्य स्वतोऽनुपपत्यभावात् । अन्विताभिधानानुपपत्या तु फन्पनाप्रसरन्ती योग्पप्रतियोग्पर्धविषयवावतिष्ठते, वस्यैवाऽऽकाक्षितत्वाद, 'दशमायन्यायेन पदार्थवत् पूर्वप्रतीवस्याऽपि शब्दस्योपेवणीयवाद । न च "द्वारमि"ति यत्राभ्याहारः, वाऽप्यात्रियताम्, संनियतामिति वा कन्पयितुमर्धापनेः प्रभविष्णुता, सामान्यकल्पनामानहेतुत्वाद् । तस्माद- परिपूर्णपरिपूरफतया लोकत एवाऽध्याहारस्याऽप्युपपचिः । तत्र योग्यतया, प्रकरणादिवशेन च विशेपावधारणादर्थ एव च परिपूरक इति, अनुपयोगी शब्द- स्पाऽध्याहारः अवो विश्वजिदादी नियोज्पेन, सर्वत्र च करणोपकारेण, विकतिपु च प्राकृतपदाथैरशब्दोपस्थापितरपि सिद्धमन्विताभिधानम् । आकाक्षायच सनिघावपि सन्निधापक्रमेणैव मो वेदितव्यः, तदनुसारेण चान्विताभिधानमपि तथैव-इति । सनिधिरशन्दनन्मैव व्युत्पची नोपलक्षणम् । अध्याहृतेनाऽप्यन लोके सम्बन्धदर्शनात् ।। सहसव न सर्वेषां सनिधिः प्रतियोगिनाम् । सन्निधापकसामग्रीक्रमेण क्रमवानसी॥ यथा यथा सन्निधानं जायते प्रतियोगिनाम् । तथा तथा क्रमेणैव शब्दरन्वितपोधनम् ।। इति सङ्ग्रहश्लोकाः । अतो यथोक्ताकाक्षा-सन्निधिप्राप्तमाकाङ्कितं सन्निहितं योग्यञ्च यत् पदार्थान्तरम् , तेन सङ्गत्तमित्यर्थः । योग्यतानिरूपणम्। किं पुनरिदं योग्यत्वं नाम ? उच्यते यत् सम्बन्धाईम् । सम्बन्धाई- 'अवेद बोध्यम्-~-अतिदेशस्योभयमतसाधारण्येऽपि निरूपणे प्रकार दो विद्यते । तथा हि-माट्टमते उपकारस्याऽतिदेश, तत्पृष्टभावेन तजनकीभूताना पदार्थानामू, तत्पृष्ठभावेन शास्त्रस्येत्यङ्गीक्रियते। प्राभाकरास्तु-प्राकृतस्योपकारस्योपदेशेनंद विकृतावन्वयः, पदार्थानान्त्वतिदेशेनेति स्वीकु- वन्ति। तन्मते उपदेशशब्देन ग्रन्थसन्दर्भोऽभिधीयते। स चान्तिरान्वितं विध्ययं कार्य प्रतिपादयति । स तथाभूत औषदेशिक एव । स वापयंवस्यन् यदाधिपति, तदप्योपदेशिक भवति । तथा च प्रकृती पूर्वप्रतीता' पदार्या उपेक्ष्यन्ते, तथापितो प्रथमप्रतीतशब्द उपेक्ष्यते प्राभाकररित्याशयेनाप्रह-दशमायेति । २ अध्याहारस्याऽपि व्युत्पत्तिरिति ख.पु पाठ । सबन्धात्वमिति सुपु पा.. -- ·, मिदमिति कथमवगम्यते, सम्बन्धित्वेन दृष्टत्वात् । नन्वेवं तहि कथमपूर्वे कार्येऽन्विताभिधानं वेदे, तेन सह कस्य चित् सम्बन्धस्याऽदर्शनात् । उच्यते-सामान्यतो योग्यतावधारणं विशेपप्रतिचापाय इत्यदोपः । यदपि वदपूर्वम्, तदपि कार्यमेवेति दृष्टचरकार्यसम्बन्धं यत् , तद्योग्यमित्यवसीयते । सामान्येनैव योग्यत्वं लोके यदवघारितम् । तदन्विताभिधानस्य व्युत्पत्तावुपलक्षणम् ।। इति सङ्ग्रहश्लोकः । योग्यताविपये मतान्तरोपन्यास-निरासौ। अन्ये तु-यदयोग्यतया नाऽवधारितम् , तद् योग्यम् । तेनाऽलौकिके- नाऽपि विध्यर्थेनाऽन्विताभिधानं सिद्धयतीत्याहुः। तदिदमसारम् । यथा- प्रमाणान्तरावेद्ये वस्तुनि कस्यचिद् योग्यताऽवधारयितुं न शक्यते, तथैवा- ऽयोग्यताऽपीति, 'सर्वस्याऽप्रतीतेनाऽपि सर्वप्रकारेण तस्मिन्नन्वयस्स्यात् । भावार्थस्यैच विषयत्वेनाऽन्वयः, अनुपादेयविशेषणविशिष्टस्यैव स्वर्गकामादेः नियोज्यतयाऽन्वय इति नियमो नोपपद्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥८॥ नन्वन्विताभिधानपक्षे व्युत्पत्तावुपलक्षणाश्रयणमेव गौरवमित्यत्राऽऽह- पदार्थेष्वपि चैवैपा 'सामग्रयन्वयबोधने ॥९॥ यस्याऽपि मते पदार्था एवाऽन्योन्यान्वयमवगमयन्ति, तेनाऽपि प्रति- नियवान्वययोधसिद्धयर्थमिदमाश्रयणीयमेव-श्राकासा-सन्निधि-योग्यतावन्त एव पदार्था वाक्यार्थ बोधयन्ति, नान्य इति, एतदेव कथमिति पर्यनु- युक्तेन वृद्धव्यवहारे तथादर्शनादिति परिहारो वाच्यः। तस्मादुभयपक्ष- साधारणत्वान्नेद दूपणम् ॥१॥ नन्वेवमपि केन विशेषेणाऽभिहिवान्वयं परित्यज्य, अन्विताभिधानमा- श्रितमिति। अत्राऽऽह- किन्तु तेपामदृष्टपा शक्तिर्मानान्तराद्गतौ । कल्प्या विशिष्टार्थपरपदसंस्पर्शभाविता ॥१०॥ प्रामाणान्तराप्रतीतेनति मु पु पा। २ सर्वगति म पु पा। ४ अन्वयमिति मु पु पा। ३ अवयवोधिनीति मु पु पा. । वारिति पुपा।

·( ३९२ ) पदार्थानां हि शब्दादन्यतः प्रमाणात प्रतीयमानानामन्योन्यान्वय- बोधकत्वं न प्रतीतमिति, शब्दाभिधेयानां तदवगमशक्तिः कन्पयितव्या । तस्यायोत्पत्तौ शब्दसंस्पर्श एव हेतुरित्याश्रयणीयम् । शब्दो हि विशिष्टार्थ- प्रतिपत्तिपरतया लोकव्यवहारेषु प्रयुज्यमानो दृष्टः । ন স্বামী মাক্বারা- क्यार्थप्रतिपादने समर्थ इति, पदार्थानवान्तरल्यापारीकरोति । ते च यद्यन्योन्यान्यान्वयबोधने समर्थास्स्युः, तदा तेपामवान्तरण्यापारता स्यानाऽन्यथेति, विशिष्टार्थावबोधपरशब्दसंस्पर्शादेव तेपामेपा शक्तिरा- विर्भवतीति, शब्दस्याऽपि पदार्थगतान्वययोधकत्व'शक्त्याधानशक्तिराश्रय- णीया। स्यादेवम्-यदि मानान्तरावसेयानां पदार्थानामन्योन्यान्वया- वगमे सामर्थ्य न स्यात् । अस्ति तु तत् श्वैत्यस्याऽनवधारिताश्रयविशेषस्य प्रत्यक्षदृष्टस्य, अश्वस्या प्रतिपनगुणविशेषस्य प्रत्यक्षहेपाशब्दानुमितस्य पदनिक्षेपशब्दानुमितस्य, अज्ञातकर्तृभेदस्य धावनस्य च, "वेतोऽवो धाव- ती"त्यन्वयबोधकत्वदर्शनात् । उदाहुर्चिककारमिश्रा:- पश्यतश्श्वेतमारूपं हेपाशब्दश्च पृण्वतः । खुरनिक्षेपशब्दश्च श्वेतोऽधो धावतीति घीः ।। दृष्टावाक्यविनिर्मुक्का" इति । [श्लो. वा. वा. अघि. श्लो. ३५८) आरूपम्अव्यकरूपमित्यर्थः। तेन गुणविशेपो न प्रत्यक्षमवसीयत इत्यर्थः । अत्रोच्यते---कि येनैव पुरुपेण श्वैत्यसमानाश्रयो द्वेषावनि-पदनिक्षेप- शब्दाववगतो, तस्वयं "श्वेतोऽवो पावती"ति घो? उत यस्यपादाना- नध्यवसायः, तस्याऽपि-इति ? किमतः । यदि तावदप्रत्यालितहेपा- पदार्थशत्वाधानति म दुपा । २ पादा इति मु पुपा। अद रोभ्यम्-माप्यारेप कायस्वागत्वम्, पदार्याना वावयार्थ प्रति निमित्तल प्रतिपादयितु "अपिचान्वय-व्यतिरेकाम्यामि"श भा १९७) यादि भाप्यमवतारितम् । "श्वेतोबो धावतो त्यावेतमध्यन स्चन पदार्थ गवारवादिस्त दूरादुपलममान, तस्मिक हेपाशब्देन सुररान्देनामवजानि गमनभ्वानुमिमानो योग्यानुपरण्या वस्त्वन्तरामाममा বানালী কারিশমাণৰৰলিয়ৰৰমংমাণাৰা ঘামানামৰমাগী ·. ध्वनि-पदविहारनिघोपापादानस्येत्युच्यते, तदा प्रतीतिविरोधः। स ह्येवं प्रतिपद्यते--भवितव्यमस्मिन् देशे नूनमश्वेन, भवितव्यञ्च केनचिद्धावतेति । अथाऽश्वसंबन्धिनमेव खुरपुटटकारवमभ्यासपाटववशादवैति, तदाऽसाव- श्ववर्तिनीमेव वेगवती गतिमनुमिनोतीति, पुनः केवलामेवाऽवगम्य, तस्याऽन्वयं पदार्थसामर्थेनाऽवयुद्ध्यते । योऽपि तस्मिन् देशे नाऽस्त्य- न्योऽश्वादिति निश्चित्य, पारिशेष्यादपादानाध्यवसायेऽपि देपाध्वनेश्वैत्य- समानाधिकरणमश्वत्वमप्यध्यवस्यति, *तस्याऽपि गृहाभावदर्शनमिव बहिर्भा- वावगतावपत्तिः-योऽयं श्वेतः, स एपोऽश्वः" इत्यत्र प्रमाणम् । यस्तु श्वैत्यसमानाधिकरणौ हेपाध्वनि खुरपुटटकारावध्यवस्पति, तस्याऽप्यश्वत्वे वेग- वति च गमने श्वेतवर्तिन्येवाऽनुमानम्, न स्वतन्त्रयोः । अतः प्रमाणान्तरे- णाऽसम्बद्धावभातानां पदार्थानां न क्वचिदन्योन्यसम्बन्धबोधकत्वमनुमाना- पित्तिव्यतिरेकेण प्रतीतम् । अपि च यदि पदार्थावगतिमात्रादेव परस्परान्वयावगमः, तदा कस्मिन् मिथस्ससर्गमवबुध्यते "श्वेतोऽश्वो धावती"ति । तथा च प्रकृते पदार्थानामाकाडक्षा-योग्यता- सनिधिवशेन सामान्यतोऽन्वयवोधनम् , विशेषतश्चाऽर्थापत्याऽवगच्छति । "गामानये"त्यादावे- कवाक्यतयैव तन्नियम इत्येव क्ल्पनीयम्, वाक्यन्त्वत्यन्ताक्लुप्त न कल्पनीयम् । तथा च वाक्यग्रहणेऽपि पदार्थानामग्रहणे वाक्यार्थप्रत्ययो नोपजायते। वाक्याग्रहणेऽपि पदार्थग्रहणे वाक्यार्थो जायत इति वाक्यस्य वाक्यार्थप्रत्यय प्रत्यकारणत्वम्, पदार्थज्ञानस्याऽन्वय-व्यतिरे- काभ्या वाक्यार्थज्ञान प्रति हेतुत्व पर्यवस्यत इति । केचित्तु-तत्र वाक्यस्याऽग्रहणादेव वाक्यार्य- ज्ञान न जायत इति वदन्ति । इदमनुपपनम् । अत्यन्तापरिदृष्टस्य वाक्यस्य हेतुत्वकल्पनापेक्षया प्रतीतस्य पदार्थस्य, पदार्थज्ञानस्य वा हेतुत्वाभ्युपगमश्चैयानित्यभिहितान्वयवादिनाम्मतमुप- न्यस्यति-"पदार्थानामित्यादिना-न प्रत्यक्षमवसीयत इत्यर्थ" इत्यन्तेन । तन्मत दूपयति- अमोच्यत इति । अस्याऽयमभिप्राय -"श्वेतोऽश्वो घावती"तिप्रतीतिस्सर्वंरनुभूयते । सार्था- पत्तावनुमाने वाऽन्तर्भवति, न तु ततोऽतिरिच्यते। अभिहितान्वयवादे शक्तित्रय क्ल्पनीयम्, पदार्थाना वाक्यार्थप्रत्ययाधानसामर्थ्यम्, पदाना पदार्यवोधनसामर्थ्यम् , तत्सामाधानसामथ्र्य- ञ्चेति । पदार्यसामथ्यंजन्यत्वे वाक्यार्थबोधस्य शाब्दत्वसिद्धये सप्तमप्रमाणाभ्युपगमप्रसङ्गश्च । अन्विताभिधानवादे तु पदाना पदार्थ, अन्वये चेति शक्तिद्वयम्, पदशनेरेवाऽन्वयपर्यन्तता वा स्वीक्रियते, जातिशक्तरेव व्यक्तिपर्यन्तबोधवदिति लायव मनसि निघायाळह-त इत्यन्तेन । अत्र वाचस्पतिमिधेण यथाकारिणमन्तरेणेत्यादिना तत्व बि पृ १२४] दृष्टान्त-दार्टान्ति- पोपम्पमात्रमयोचि । पार्थसारपिमियण [न्या र मा वा नि प.८३] चिदानन्दपण्डितेन प[नी. त. या. पृ ८४] दृष्टान्तासिमावेव वयो युक्तय प्रादशिपतेति बोध्यम् । * विग्रहाभाव इति मु पु. पा । 50 ·( ३९४ ) प्रमाणे तस्याऽन्तर्भाव इति वाच्यम् ? न तावच्छाब्दे, शब्दाभावात् । पदार्थाभिधानावान्तरव्यापारेण हि यच्छब्दादन्वयज्ञानम्, तच्छाब्दमित्येप वो राधान्तः । तस्मानाऽस्य शान्देऽन्तर्भावः । प्रमाणान्तराभ्युपगमे तु शादस्योच्छेदः, शब्दावगतपदार्थविषयेऽपि तस्यैव प्रामाण्यग्रसद्भान् । तस्माच्छब्दाभिहितानां पदार्थानामन्यत्राऽदृष्टं वाक्यार्थबोधनसामर्थ्य कल्पयि- तव्यम् । तदाधानशक्तिय शब्दानामपीति कल्पनालाधवाच्छब्दानामेवाऽ- न्वितस्वार्थाययोधनशक्तिमा कल्पयितुं न्याय्यम् । तेन पारम्पर्येण पदा- नामन्वितेषु सामर्थ्यमिति निरस्तम् ।। 'नन्वनन्तप्रतियोग्यन्वितस्वार्थबोधनविपया अनन्ता एव शब्दस्य शक्तयः कल्पयितव्यास्स्युः। अभिहितान्वयवादे त्वेकस्मिनर्थे एकस्य शब्दस्यकैच शक्तिरिति। "तन्न-एकयैवाऽऽकाशित-सन्निहित-"योग्यार्था- न्वितस्वार्थाभिधानशक्त्या प्रतियोगिभेदेन कार्यभेदोषपचेश्चनुरादीनामिव । चक्षुर्यथैवैकया दर्शनशक्त्या घटादिप्रतियोगिसहायमेदाज्ञानानि भिन्नानि जनयति, तथा शब्दोऽपि प्रतियोगिभेदादिति मन्तव्यम् । किञ्च पदार्थे- ष्वपि तुल्यमेतदिति न किञ्चिदेवत् । अन्ये त्याहुः-आकाङ्क्षा-सन्निधि-योग्यतावन्तः पदार्था वाक्यार्थी- भवन्ति, न पुनर्वाक्यार्थमेव चोघयन्तीति । वदिदमतिमन्दम्-वाक्या- विगतः कारणाभावप्रसङ्गात् । अनुपायत्वे पदानामन्वयमतीतौ पदार्या अपि चेन्न कारणम् , अकारणिकैवाऽऽपद्येत। स्यान्मतम् । क्रियापदेन, कारकपदेन वा साकाङ्क्षऽर्थेऽभिहिते, यदेव पदान्तरेण योग्यप्रतियोगिपदा- र्थान्तरं सनिधाप्यते, तदेव तस्य सम्बन्धित्वेनाऽवतिष्ठते-इति । सत्यमेवम् । अवगतिस्तु तत्सम्बन्धस्य किन्निबन्धनेति वाच्यम् । अथ पूर्वपदार्थे साकाझे- अभिहिते, यत् पदान्तरमुच्चरितम्, तत् तत्सम्बन्धितयैव स्वार्थमुपनयति प्रत्ययवत् । यथा प्रकृत्यर्थे पूर्वप्रतीते प्रत्यय उच्चार्यमाणस्वार्थ तद्विशिष्ट- मेवाऽभिघते, त्या पदान्तरमपि। तदुक्तं, "प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ सह १ अन्यज्ञानमिति मु पु पा । २ वस्मादिति मु पु पा । ३ भाट्टमीमासवश्यक्त्यानन्त्यदोषमन्विताभिधानवादे, अभिहितान्वयवाद लापपञ्च मनसि निधाय शङ्कते-नन्वित्यादिना शक्तिरित्यन्तेन । पूर्वोक्तामाराङ्गा परिहरति-तन्नेति । ५ वर्षेति म पु नास्ति ।

·ब्रूतः" [म. भा.] इति । प्रकृतिः स्वार्थ प्रत्ययार्थविशेपणत्वेनोपनयतीति, प्रत्ययेन तदर्थमाहेत्यर्थः। तथा चोक्तम्- "नित्यं विशिष्ट एवाऽर्थे प्रत्ययो यत्प्रयुज्यते । तत्पूर्वतरविज्ञातप्रकृत्यर्थविशेषणात्" ॥ इति । अङ्गीकृतं तहि द्वितीयस्य पदस्याऽन्विताभिधानम् , प्रथमस्य तथाऽपि नास्तीति चेन्न । वाक्ये पदानां प्रयोगक्रमनियमाभावात् । यदेव कदा- चिन् प्रथमम् , तदेव कदाचित् द्वितीयमिति, सर्वपदानामेवान्विताभिधान- मापतितम् । अभिहितान्वयवादी च प्रकृति-प्रत्यययोरप्यन्वय-व्यतिरेकाव- धारितव्यतिरिक्तशक्तिकयोरभिहितान्वयमेव पदवदिच्छति । तथा च- "प्रकृतिप्रत्ययो ब्रूतः प्रत्ययार्थं सहेति यत् । भेदेनैवाऽभिधानेऽपि प्राधान्येन तथोच्यते" ॥ "पाकं तु पचिरेवाऽऽह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः । पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचिद्" ॥ 'इत्याह । किञ्च प्रत्ययश्चेदन्विताभिधायी, तदा तदविशेपात् पदानामप्यन्विताभि- धायिता किमिति नाऽभ्युपेयते, किमर्धवैशसेन । यदि प्रकृति-प्रत्यययोरप्य- न्विताभिधानमस्ति, न तहिं द्वारमित्यत्रान्विताभिधानानुपपत्तिनिबन्ध-' याऽऽकाङ्क्षया वित्रियतां, संत्रियतां वेत्यध्याहारः। उच्यते । द्वारमिति प्रथमेयं प्रातिपदिकार्थाव्यतिरिक्तार्थाभिधायिनी । तेनाऽत्र केन सहाऽन्वित- स्याऽभिधानम् । व्यतिरिक्तार्थे प्रत्यये प्रविशेत्यादौ योऽध्याहारः, सोऽभि- हितार्थानुपपत्त्यैव विश्वजिदादिवदिति न दोपः । वाक्यार्थविपये भट्टपादमतम् । बार्तिककारमिश्रास्तु-लाक्षणिकान् सर्ववाक्यार्थानिच्छन्तः पदार्थानाम- १ अभिहितान्वयवादोत्यस्य व्यवहितेना हेत्यनेन सवन्धो बोध्य । २ अदमवधेयम्-आनुपूर्वीमन्तो वर्णा पदम्, आनुपूर्वीमन्ति पदानि वाक्यमिति भाट्ट- मीमासका , प्राभाकरमीमासकाश्च मन्यन्ते। पर वाक्याथं प्रति किं कारणमित्या तेपामुभयेषा विवादस्सलक्ष्यते। तत्र कौमारिलतन्त्रानुसारिणस्तु पद-वाक्ययोर्वाक्यायं प्रति निमित्तत्व प्रतिक्षिपन्त , पदार्थस्यैव वाक्यायं प्रति निमित्तत्वमुपपादयन्त स्तद्भूतानामि"त्यादिसूत्र व्याच- ·( ३१६ ) न्वयावयोधशक्तिकल्पना निराकुर्वन्ति । अनन्वितावस्थो हि पदार्थोऽभिहि- तोऽन्वितावस्था स्वसम्बन्धिनी लक्षयति । अवस्था-वस्थावतोदि सम्बन्धाद, अवस्थावत्यभिहिते, भवत्येवाऽवस्थाऽपि बुद्धिस्था। *सर्वत्र च सम्बन्धिनि दृष्टे, सम्बन्ध्यन्तरे बुद्धिर्भवतीति ऋतमेव । तेन नाऽस्ति पदानामन्वितबोधने शक्तिफल्पनेति । वदाङ:- "वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रवेति नस्थितिः।" अवाऽन्व * एक्सबन्धिज्ञानमपरसबन्विस्मारकमिति न्यायेनति शेप । निस्स्थितमि [अ सि पृ ७०२] ति मधुमूनसरस्वतीभिरुद्धृत पाठ । क्षापास्स्वमतानुगुण्येन योजयन्तो दरीदृश्यन्ते । तथा हि-भाट्टमीमासका अभिहितान्वयवादिन इति पाथिरे विद्वत्समाजे। अभिहितान्वय इत्यस्याध्यमर्थ---विभक्त्यन्ताभ्या पदाभ्या स्वार्थानुभवावेव जन्येते, तादृशानुभवविषयत्वमेव पदार्थस्याऽभिहितत्वमित्युच्यते । तदनन्तर तादृशानुभवाभ्यामेव विभक्त्यन्तपदार्थयोरन्वयापरपर्यायस सागंनुभयो जायते, न तु पदेन, न वा पदसङ्घातात्मकेन वाक्येन । तथा च पदाभिहितयोरर्थयोरन्वयबोध इति । य-व्यतिरेकाभ्यो वाक्याथप्रत्यय प्रति पदार्थज्ञानस्य, ज्ञाताना पदार्थाना वा हेतुत्वम् । तथा च पारमापं सूत्रम्-~~"तद्भूताना क्रियान समाम्नायोऽर्थस्य तनिमित्तत्वात्" {पू मी द १ १ ३२ ] इति । तस्याऽयमर्य-तेषु पदार्थेषु भूताना वर्तमानाना पदाना किया. फैन समाम्नायस्सम्पपरसरान्वितस्वार्थबोधकत्वेनोच्चारण भवति । अर्थस्थ~~वाक्या प्रत्ययस्य तनिमित्तत्वात्-पदार्थज्ञाननिमित्तकत्वात् । भाष्पकारस्वरमुनिरपि पदानि स्व स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि, अथैदानी पदार्य अवगतास्सन्नो वाक्यार्थमवगम- यन्ती"त्यन्तेनाऽमुमेवाशय व्यशीशदत् । वातिककारः कुमारिलमट्टोजीममेवाभिप्रार वार्तिकयाञ्चकार। तथा च चार्तिकम्- "अाऽभिधीयते पद्यप्यस्ति मलान्तर नन । पदार्थानान्तु मूरत्व दृष्ट तद्भावभावत"। [ श्लो वा का श्लो ११०३ १९१३] इति । पार्थसारथिमिथस्तु भाष्यवातिकमतेनेद सूत्र प्रागुक्तरीत्या व्याख्याय, प्रकारान्तरेण तन् तत एवाऽवगन्तव्यम् । अत्र पदजन्या पदार्थोपस्थिति प्रमाण साय विषय स्मृतिपु क्तमेयमिति विज्ञासा समुन्मिपति । तत्रेय पदात्पदार्थप्रतिपत्ति प्रमाणमिति वस्तु न शक्यते । असानाजापकत्व प्रमेति प्रमाणलक्षणकयनात् । बत प्रमाकोटो नान्तर्भावयित पक्यते, सय विपर्ययरूपता त्वस्याशस्थाहा। न च पञ्चमी विधा समस्तीति, स्मृतिनिदेशा एवं परिशिष्यत । अस्मिन्पक्षे- "पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकाग्न विशिष्यते"। इति । "भावनावचनस्तावत्ता स्मारपति लोक्वत् "" इति । व्याचल्यो।

·( ३९७ ) अवाऽपरे ब्रुवते-नेयं लक्षणा, स्वार्थापरित्यागात् । स्वार्थपरि- त्यागेन हि गङ्गादिपु लक्षणा दृष्टा-इति । ते तु मीमांसातन्त्रान्तःपातवैकल्ये- चाऽनुकूलम्। तस्मात्पदजन्यपदार्थोपस्थितिस्स्मृतिरूपति कौमारिलमतानुगा केचनाऽऽशेरते । अतस्तन्मते पदस्मारिता पदार्था आकाक्षा-योग्यता-ऽसत्तिमन्तो वाक्याय वोधयन्तीत्या- गच्छति । अपरे तु पूर्वस्मिन्मते पदार्थस्य वाक्यार्थबोधशक्तिस्वीकारापत्त्या गौरवाद्विभ्यत प्रकारान्तरमुनयन्ति। तेपामयमाशय-पद पदार्था एवाऽभिधीयन्ते । अन्तरान्विततया तु लक्ष्यन्ते। अन्यथा पदार्थस्वरूपातिरेकिविशिष्टार्थाभिधाने गौरव प्रसज्येत । अनन्विता- वस्थो ह्यभिहित पदार्थोऽन्वितावस्था लक्षयति । अवस्था-वस्थावतोस्तावत्सम्बन्धोऽस्त्येव, एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्वन्धिस्मारकमिति न्यायात् । “वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रवेति नस्स्थिति' रिति च । इदमविचारितरमणीयमिति मन्यमाना परे प्रकारान्तरमुपगच्छन्ति । मुख्यार्थवाधे तद्योगे लक्षणा प्रवर्तते, प्रकृत मुख्यार्थबाधाभावेन लक्षणालक्षणस्याऽसम्भवानेद वार्तिककाराभिप्रेतम् , अपि तु प्रकारान्तरमेव । तथाहि-वार्तिककार कुमारिलभट्टस्सर्वत्र वाक्याथै वाक्यतात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा मेने। अभिहितान्वयवादे पदस्स्वशक्तिवशात्पदार्या अभिधीयन्ते, न तु स्मार्यन्ते, स्मार्य स्मारकभावसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धकल्पने गौरवप्रसङ्गात् । एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम्, न तु स्मारकत्वमेव सम्बन्ध इति । हस्तिपकादो हस्त्यादिसयोगादिना ज्ञातत्वेन स्मारकत्वस्य दर्शनात् । तथा च वार्तिकम्- "पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान विशिष्यते"॥ इति । अतोऽनधिगतार्यगन्तृत्वाभावानाऽनुभावकमिति वक्तु न शक्यते, न वा स्मारक भवितु- महंति, सम्बन्धान्तराभावात् । अपि तु शक्त्याज्ञातज्ञापकमिति स्मारकसदृशमित्यर्थ । स्मृत्य नुभवातिरिक्त ज्ञान प्रमाणवलादायात केनाऽपि न शक्यते वारयितुम् । विञ्च पदार्थोपस्थिती ततारास्याऽनुल्लेखात, तत्ताघोल्लेखभङ्गेन तत्ताशरूपस्मृतिप्रमोपकल्पने महद्गौरव प्रसज्येत । अत पदज यस्मृत्यनुभवविलक्षणज्ञानविषयीभूता पदार्था अभिहिता इति सडकोत्यंतेऽस्मिन्मते। इदमेवाऽस्य पूर्वमताद्वलक्षण्यम् । पदाभिहिताश्च पदार्था आकाङ्क्षा-योग्यता ऽऽसत्तिमन्तो वाक्यतात्पर्यानुपपत्त्या विशिष्टरूप स्वान्वयमनुभावयन्तीति वाक्यार्यो लक्ष्य इत्यास्यायते । । यत् बोध्यते, तच्छक्यमित्युच्यते, पदार्थेन यद्वोध्यते, तल्रक्ष्यमिति च नियमस्वीक्रियते । तयाचोक्त कुमारिलभट्टन-- "वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रवेति नस्स्थिति" ॥ इति । तया च पदाना स्वार्थमात्रनिदधतामेकप्रयोजनवपदार्थपरतयकवाक्यत्व सिद्ध्यति । एकप्रयोजनसिध्यपयोगिता च पदार्याना पृथगुपस्थिताना वैशिष्टपमन्तरेण न साघटीति । यन प्रयोजनत्वाकवाक्यतासिद्धपर्यञ्च लक्षणया पदाना विशिष्टायंप्रत्यायनपरत्वमास्थेयम् । तपा पैक्याक्यान्तर्गताना समेपो पदानामितरपदार्यान्वितस्वार्थपरक्षक्ताया वाक्यार्थ- भेदेन प्रसनो वास्यभेदस्समभिव्याहृतगणभूतनानापदार्थान्वितप्रधानपदार्यरूपस्वक्स्पैवाङ्गी- पारेण परित प्रपते । इस वाक्यतातर्यानुपपत्त्या कल्प्यमाना लक्षणा समभिव्याहार- पदेन ·, ( ३९८ ) नैवमाहुः। लक्षणीयवशेन हि क्वचित् स्वार्थस्य त्यागः, संग्रहो वा । "सृष्टीरूपदधाती"ति 'लक्षणायास्स्वीकारः, गुणिनां तद्गणपठितानां सृष्टिशब्दरहितानामपि लक्ष्यमाणत्वात् , तदन्तर्गतताच सृष्टयर्थस्य । तथा "पौर्णमासी यजते" इत्येकवचनानुपपत्या पौर्णमासीशब्दो याग- वचनो यागसमुदायलक्षणार्थः । न च समुदायपरिग्रहे समुदायित्यागः, तदाश्रयत्वात्तस्य। तथेतरेतरयोगद्वन्द्वे द्विवचन बहुवचनानुपपत्तेरन्तरस- हितावस्था लक्षणयाऽऽश्रीयते, न चाऽवस्थावत्परित्यागः । तथा निपादस्थ- पत्यधिकरण [मी. द. ६. १-१०] पूर्वपक्षे पयर्थलक्षणा स्यादित्युच्यते, न तत्र प्रकृत्यर्थस्य त्यागोऽप्यापद्यते। तथा रथयोपेणेत्यत्र स्थस्याऽपरि- त्यागः। तथा "मेधपतये "मेघमि"त्येकवचनान्तस्य मन्त्रस्य लक्षणया प्रकृती निवेशः । न च गुणिनोरमीपोमयोस्तत्र हानमिति, 'स्वार्थापरित्या- गेऽपि युक्तव लक्षणा। गुरुमतेन लक्षणानिरूपणम् । अत्रोच्यते। कथं पुनरियं लक्षणा ? *वाच्यस्याऽर्थस्य चाक्याथै सम्पन्धानुपपचितः । यत गम्या। इयच्च वाफ्या लक्षणानुभवबलसिदा समनिव्याहतसकलपदवृति, प्रधान पदमारवृत्तिति परमगहनोऽय कौमारिलवाक्यार्थनिर्णयमार्ग. । पद्यपि "गङ्गाया घोष" इत्यादी गङ्गापदाभिहिठपदार्पस्मायंत्व तोपदो लक्ष्यता, वाक्यार्थत्वयं विशेष पदार्यानुभावत्वम् । अत एव पदावाध्यत्वमादाय वाक्याय लक्ष्यत्वव्यवहारो भाट्टमोमासकानां प्रववृत । अत एव पदार्थन पदार्थलक्षणाया पूर्व सम्बन्ध- ज्ञानमपेक्ष्यते, तस्य स्मार्यत्वात् । चाक्यार्थलक्षणार्या न पूर्वसम्बन्धज्ञानापेक्षास्त । तस्यान भाव्यत्वेन पूर्वसम्बन्धज्ञानापेक्षाराहित्यात् । पदार्थलक्षणाया पूर्वसम्बन्धमान मेक नियामरम्, वाक्यार्थलक्षणायामाकाहशा-याग्यता-सविरूपमति परस्परनिरपेक्ष नियामब- मित्यङ्गीक्रियते। तथा च पदाने पदार्योगस्थितावेवोपक्षयान, उपस्थिताना पदार्थाना- मन्वयरूपयसर्गानुभावरत्वात्, गयार्थलक्षणाय न कस्निहोष हत्यानाह--वाडियार. मिश्रास्त्विति। . सक्षमस्वेति मु पु पा । २ गणिनामिति मु.पा । लक्षणार्यामिति. मु.पु पा.। ४ रथमोपेण माहेन्द्रस्तोत्रमुगारतीयोति शेप । ५ मेशपतप पति म पु नास्ति । . सति. पा.. * याचार्यस्वैतिक.प.तरो. पा.!

·। ३९९ ) तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्याऽन्वयाल्लक्षणोच्यते॥ इति सङ्ग्रहश्लोकः । "गङ्गायां घोपः," इत्यादिषु श्रौतस्य गङ्गापदार्थस्य वाक्यार्थेऽन्वया- सम्भवात् , तं परित्यज्य तत्सम्बन्धाल्लब्धबुद्धिसन्निधेः कूलाद्यर्थस्य वाक्या- थन्वियिताऽध्यवसीयते । अत एवाऽऽहुः-"अनुपपत्या, सम्बन्धेन च लक्षणा भवतो"ति । इह च "गामानये"त्यादौ न श्रौतस्याऽर्थस्याऽन्वयायोग्यत्वं, नाऽप्यन्वितावस्थस्याऽऽनयनसम्बन्धाहता। अन्वितार्थस्याऽन्वयान्तरा- सम्भवात् । अथ मा भूदेपा लक्षणा, किन्तु क्रियाऽवगता कारकान्वयि- नीमात्मनो दशामवगमयति, अविनाभावादिति । उच्यते--शाब्दत्वं तावदित्यमपद्भुतमन्वयावगमस्य, किन्तु सामान्यतोदृष्टानुमानगोचरताऽभ्यु- पगता भवति। तथा विशिष्टान्वयावगतिरनुपपद्यमाना "निर्मूलाऽऽपद्यते । अथ विशेषान्वयं विना व्यवहारानवकल्पनादनर्थकं शब्दोचारणमिति तदा- १ उत्तरश्लोक इति मु.पु पा.। २ शालिकाचार्योक्न लक्षणालक्षण वाचस्पतिमिश्रेण वाक्यार्थविचारप्रसङ्गेनूद्य खण्डित दृश्यते, अय वाचस्पतिमिश्रश्शालिकाचार्यादर्वाचीन इति भूमिकायामवोचाम । तथा हितदीयो ग्रन्यसन्दर्भ :- "तया चाह कश्चित्-- "वाच्यस्यार्थस्य वाक्याथै सम्बन्धानुपपत्तितः। तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्याऽन्वयाल्लक्षणोच्यते" ॥ इति न च "ओदन पचति चैत्र पिठरे" इत्यादौ चैत्रपिठरादीनामर्याना वाक्यार्थे सम्वन्धान- हत्वम्, न च तल्लक्षिताया अन्वितावस्थाया अन्वयान्तरचालिता, न चैव लक्षणा, तल्लक्षण- विरहात्-इति । तत्किमिदानी न लक्षणेयमित्यनन्यलभ्यस्यापि शब्दार्थत्वमस्तु । न हि "मासमग्निहोत्र जुह्वति" (ता वा अ २५ ख ४] इत्यत्राऽग्निहोत्रपदमलाक्षणिकमिति, मुख्य भवति। कर्मान्तरसादृश्येन गोण्या वृत्त्या तत्र प्रवृत्त्युपपत्तेर्न तदभिधानशक्तिकल्पनेति चेत्, इहाप्पुनीतया नीत्यान्तरेणाऽप्यभिधानसामर्थ्यमन्वितावस्थाप्रतीत्युपपत्तेः कृतमभिवानदाक्तिः । एवञ्च न चेदिय पदप्रवृत्तिलक्षणालक्षणमन्वेति । भवतु सहि चतुर्थी, दृष्टत्वात् । अस्तु वा लक्षणव नो खल्वेतल्लक्षणम्, अप्रसिद्ध- वृत्यन्तरावतारप्रसङ्गात् । तस्मादेतद्वक्तव्यम् । तदिदमुच्यते--'मुष्यामहे वाच्यानुपपत्तित' इति, सम्बन्धवशप्राप्तस्य इति च, न पुनः 'वाक्या सम्बन्धे ति च 'अन्वयात्' इति च । अस्ति चेहापि लोकानुसारतो विशिष्टार्थप्रत्यापनप्रयुक्नसमभिव्याहृतीनामर्थरूपमापरले पदानामनुपपत्तिः। अर्थरूपसम्बन्धपराप्राप्तता चान्वितावस्थायाः। व्यापकचंतल्लक्षण लक्षणानामनक्यवेन वैदिकाना लौकिकानाञ्चेति चतुरसम्" [तत्व. वि.प. १५६-१५७) इति । 'सवन्धाङ्गतेति मु. पु. पा । ४ निर्मूलमिति मु.पु पा..

·(४०० ) श्रयणम् , एवमपि प्रेक्षापूर्वकारिणां' सार्थकवाक्पमात्रप्रयोगिणां वचना- द्विशेषान्वयावगमः । वेद वानर्थक्येन न भवितव्यमिति, प्रमाणाभावान शक्यते विशेषान्वयोऽवगन्तुम् । न च लोकेऽप्यानर्थक्यमापद्यत इत्येतायता कारणेनोपायाद्विनाऽपि विशेषान्वयाध्यवसानं युक्तम् । न हि दग्धुकामस्यो- दकोपादानमनर्थकमिति, जलस्य दाइशक्तिराविर्भवति । काममानर्थस्यम् । न पुनस्सामान्यतोदृष्टस्य 'विशेषान्वयावसायिता । अथाऽऽझाङ्क्षित-सन्निहि- त-योग्यान्वयपरता वृद्धव्यवहारे पदानामवगतेति, व्युत्पत्यानुसारेण विशेषान्व- यावगमः । तन्न तत्र वृद्धव्यवहार एव तत्परता पदानास्, पदार्थानां वा उपायाभावेन कथं नाम निर्वहति ? चिन्ता सा हि पदानाम् , पदार्थानां वा शक्तिकल्पनां विनाऽनुपपन्नेति मन्यामहे ॥१०॥ सा च पदानामेवोचितेत्याह- 'प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्यावगमादपि । पदानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ॥११॥ प्रथमभावीनि पदान्यतिलक्य, नाऽधेषु वाक्यार्थवोधनशक्तिराश्रयितुं युक्ता। किञ्च पदानि तावदभिघायकानीति निर्विवादम् । तेन तेपाम- भिधानशक्तिस्सम्प्रतिपनवेति, वस्या एवाऽन्वयपर्यन्तता कल्पयितुं सुकरा । पदार्थानान्तु वोधनशक्तिरेव कन्प्या। तेन धर्मिकल्पनातो वरं धर्म- कल्पना "लघीयसी"त्यन्विताभिधानशक्तिः पदानामेव कल्पयितुमुचिता । किञ्च पदान्यभिधायकानीष्यन्ते, तत्र यदि स्वरूपमात्रविपयामेव पदार्थबुद्धिमादभ्युः, तदाऽप्यभिधायकता हीयेत, तस्या बुद्धस्सम्बन्धग्रहण- समयजातपदार्थवोधकसंस्कारोन्मेपप्रभवत्वात् । अवश्यं हि सम्बन्धस्मरण- सिद्धयर्थ सम्बन्धिभूतार्थस्मरणसंस्कारोबोधोऽङ्गीकरणीयः। तस्मात् सम्ब- 'स्वाति म पु पा। २ बन्वय इति म पु नास्ति। ३ तात्पर्योपगमादिति पाठो-तन्यरहस्य दृश्यते । ४ बस्य निराकरण पार्थसारथिना वाक्यायनिर्णये वृतमस्ति । यथा- "प्राथम्यकारण यत तद्विपर्ययमापनम् । ये तात्पर्या भिधातृत्व तेम्पनकान्तिकीकृते ।" [न्दा र मा दलो १५ ११०० इति । ५लघीयसीति मु पु नास्ति।

·( ४०१ ) न्धग्रहणसमयानधिगतान्वितार्थप्रतिपादनाभ्युपगम एव शब्दानामभिधाय- कतेति, तामङ्गोकुर्वता पदानामन्विताभिधायकताऽऽश्रयणीया । यस्तु- "पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान विशिष्यते" ।। [ श्लो. वा. अधि. ६. १०७.] इति । तथा- "भावनावचनस्तावत् तां स्मारयति लोकवत्" । [श्लो. वा. अधि. ७. श्लो. २४८] इति चाऽऽचार्यवचनदर्शनात् स्मारकतामेव पदानामभिधायकत्वमाह, तं प्रत्याह-"तात्पर्योपगमादपी"ति । येनाऽपि वादिना पदानां स्मारकत्वमेव पदार्थेष्वङ्गीकृतम्', सोऽपि वाक्याथप्रतिपत्तिपरतां पदानामभ्युपैत्येव, अन्यथा वाक्यार्थस्याऽशाद्वत्व- प्रसङ्गः। एवञ्चेत् पदानामेव साक्षाद्वाक्यार्थयोधनशक्तिरस्तु, कि परम्परा- श्रयणेन । ' तेन पदार्थेषु पदानां स्मारकत्वातिरिक्तं येऽभिधायकत्वमाहुः, तेषां शक्तित्रयकल्पना । एका तावत्पदानामभिधायकत्वशक्तिः, अपरा च पदा- थंगतान्वयबोधनशक्त्याघानशक्तिः, पदार्थानाश्चाऽन्वयज्ञापनशक्तिरिति । स्मारकत्ववादिनस्त्वभिधानशक्तिं हित्वा शक्तिद्वयकल्पनालाघवात् , उक्तेनैव न्यायेन पदानामेव शक्तिकल्पनाया 'उचितत्वात्, अन्विताभिधायीनि पदानीति स्थापितम् ॥११॥ सम्प्रति पूर्वोक्तमितरेतराश्रयदोष परिहर्तुम्, यथा पदेभ्यो वाक्यार्थना पत्तिः, तथा दर्शयति- *पदजातं श्रुतं सर्व स्मारितानन्वितार्थकम् । 'न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थयोधकम् ॥१२॥ अङ्गीकरणीयमिति मु पु पा । परस्पराश्रयप्रपञ्चादिति मु पु पा । 3 न्याय्येति मु पुपा । श्रूयमाण पद सर्वमिति ख पु पा। ५ "न्यायस्सम्पादिता व्यक्ति यस्य तत्, अत्र न्यायशब्देन वृद्धव्यवहारप्रवतिताया शब्दार्थप्रवृत्ती ये न्यायाश्शब्दार्थगोचरा एकवाक्यत्व-भिन्नवाक्यत्वादय, अत्रैव पूर्वोक्ता, साधारणा , ये च द्वादशलक्षण्या प्राच्या मोमासाया प्रतिपाद्या वेदार्थनिर्णयेऽसाधारणाश्शब्दा- न्तरा-भ्यास-सज्ञा-गुण-प्रकरणान्तराणि, श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्याः, श्रुत्य-र्थ- . १ २ ४ . 51 ·. . ( ४०२ ) यस्तावदगृहीतसम्बन्धः, यस्य च सम्बन्धग्रहणसंस्कारो नोत्पन्नः, प्रध्वस्तो वा, स वाक्यार्थप्रविपत्ती नाऽघिक्रियते। यस्त्वनपभ्रष्टसम्बन्ध- ग्रहणसंस्कारः, स पदं श्रुत्वा नूनं तावदिदं स्मरति--इदमस्याऽकाक्षित- सन्निहित-योग्य-प्रतियोग्यन्वितस्य वाचकमिति । एवञ्च स्मरता स्मृतमेव अनन्वितमपि' स्वरूपमन्वयभाजाम् । न चैकपदश्रवणे वाक्यार्धावगतिरिति- कश्चिन्मन्यते । अभिहितान्वयवादिनोऽपि हि यावत् पदान्तरमर्थान्तरं नोप- स्थापयति, तावदन्वयावगमो नास्ति । पदार्थस्याऽन्वयावबोधिनः पदार्था- न्तरापेक्षत्वात् , प्रतियोगिसापेक्षत्वादन्वयस्य । अतस्तन्मतेऽपि सर्वपदैरन- न्वितस्वार्था 'अभिघानीयाः। पश्चाचेभ्यस्सर्वेभ्यस्स्मृत्यारूढेभ्यो वाक्यार्थ- प्रतिपत्तिरङ्गीकरणीया। तदाहुर्तिककारमिश्राः- "तेऽपि नैवाऽस्मृता यस्माद् वाक्याथं गमयन्ति नः । तस्मात् तत्स्मरणेष्वेव संहतेषु प्रमाणता" ॥ [वृहट्टीका ] इति । अत एव तत्रभवत आचार्यस्य वाक्यलक्षणं ""संहत्याऽर्थमभिदधति पदानि वाक्यमि" [शा. भा, वला. अ. पृ. ८२४.] ति । नन्वन्विताभिधानवादिनां कथं वाक्यार्थप्रतिपतिः। श्रूयमाणेन हि पदेन योऽर्थो नाऽवयोषितः, स कथमन्तहिते तस्मिन्नवभासेत । उच्यते- अभिहितान्वयवादिनोऽपि नाऽयं नियमः श्रूयमाण एव पूर्वपूर्ववर्णजनित- संस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः पदार्थप्रतिपादक इति, बाल्यदशाधीवाद प्रागनवधृतार्थादगपरिज्ञानसंस्कारात् पश्चात् स्मृतादपि वेदादर्थावगमदर्श- नात् । तेन स्मृत्यारूढस्याऽवगमकत्वमदोपः। श्रूयमाणेन हि पदेन प्रतियोगिसापेक्षत्वादन्विताभिधानस्य प्राक् सहकारिविरहादर्थो नाऽभिहितः, पश्चादभिधीयत इति किमनुपपन्नम् । पाठ-स्थान-मुख्य प्रवृत्तय, वचन-नामधेय-चोदनालिङ्गानि च विवक्षिता । तर्विमददवाया सम्पादिते शब्दार्थानामन्वर्याहत्व विभागे सति, पश्चात्स्मृत्युपनीतपर्यापत्रमेण वाक्याविगति- यिते । तस्माल्लौकिकम्, वैदिकञ्च वाक्यं यद्धिप्रतिपनार्यम्, तन्न्यायसापेक्षमवार्थबोधकम् । प्रतिपन्नार्थन्तु तदनपेक्षमेव सटित्यर्यबोधकमि' ति तन्वरहस्सस्थो वाक्यसन्दर्भो जिजामूना 'बोधनौकर्याय निवेशित इति ध्येयम् । अनन्वितमिति मु पुपा । २ अभिधीयमाना इति मु पु पा । 'सगतेष्विति पाठो न्यायरत्नमालायां दृश्यते ।

·" येऽपि वादिन एवमाहुः--एकमेव पदमन्विताभिधायकमस्तु, इतराणि च पदानि प्रतियोगिसन्निधापनमात्र एव व्याप्रियन्ताम् । न चाऽगृह्यमाणवि- शेषता, प्राथम्येन, प्रधानपदत्वेन वा विशेषग्रहणात् । अत एव चाऽऽहुः- "पदमायं वा वाक्यम्, प्रधानं पदं वा वाक्यमि" [वा. प. का. २. श्लो. २.] ति । तान्प्रत्याह-"सर्वमि"ति । प्रथमस्यैव स्याद्वाक्यता यदि, सर्वपदार्थानां प्रथमपदार्थान्वितता स्यात् । न चाऽयं नियमः। "अरुणयैकहायन्या पिङ्गाच्या सोमं क्रीणावी"[ते. सं. ६.१.९]ति क्रयमात्रान्वयित्वादारुण्यस्य। किञ्च वाक्ये पदानामानुपूर्व्यनियमाभावात्, कदाचित्तदेव प्रथमं सदन्विता- भिधायकम् , अन्यदा नेति न युक्तम् । तथा प्रधानपदस्याऽपि वाक्यत्वम- युक्तम् , सोमपदार्थेन सह सर्वेपामनन्वयात् । यद्यप्यारुण्यादीनां सर्वेषां सोम प्रत्यैदमर्थ्यमस्ति । तथाऽप्यस्मिन् वाक्ये क्रय एवाऽऽरुण्यादीनामैदमयन, क्रिया-कारकमावेन चाऽन्वयः। क्रयद्वारेण तु सोमं प्रत्यैदमर्थ्यमात्रम् । अथ यत्प्रतिपादनपरं वाक्यम्, तत् प्रधानमित्युच्यते । इह तु क्रय एव सर्वकर्मकरणावच्छिन्नः प्रतिपाद्यते । तेन क्रोणातीत्येतदेव प्रधानं पदम्, तदन्वयिता च सर्वेषामारुण्यादीनामिति । अत्रोच्यते-वाक्यस्य यत् तावत् वात्पर्य, "तन व्यवस्थितम् । क्वचिदाख्यातपरत्वमेव-"अग्निहोत्रं जुहो- ती"ति । क्वचिद् गुणविधिपरत्वं, दना जुहोती"ति । तेन प्रधानपद- वस्याऽपि सर्वेषां पदानां सम्भवाद, सर्वेषामेव पदानामन्विताभिधानशक्तिरा- श्रयणीया। तथा सति यत्रापि गुणपरत्वम्, तत्राऽपि क्लुप्सशक्तिकतया वदन्विताभिघायकत्वमविरुद्धम् । पदार्थेष्वपि चैतत् तुन्यमेव । नन्वेचं "गामानये"त्यादौ परस्परपर्यायता सर्वशब्दानां स्यात् । यथा "गामि त्यनेनाऽनयत्यन्वितामियानम्, तथाऽनये"त्यनेनाऽपि गवा- न्विताभिधानमिति । उच्यते-द्वावेवावाँ, यदानयनान्वितं गोत्वम्, गवान्वितश्चाऽऽनयनमिति । ते नफस्यास्यामिघानात् कुतः पर्या- यत्तप्रसङ्गः। पदार्थेष्वपि चैतत्समानम् । ननु क्रोणात्पर्धस्पासम्पायने- २ भाहरिमानान् वासविरलान् दरिति-पदमावमिनि । पूर्णसान् याररिग्लान् ग्यनि कम किम्वेति । सोमपस्नेति म पुपा। कीणावीपति म पु का। समिति पुनानीरा ·- ( ४०४ ) कार्यान्विताभिधानादावृत्तिलक्षणो वाक्पमेदस्स्यात् । न । तन्त्रोचारयाद । वैरूप्ये च तन्त्रतानुपपचेर्वाक्यमेदस्स्यात् । "न्यायसम्पादितव्यक्ती"वि किमिदम्, यावल्यायेन वचनव्यक्तिन- सम्पावते, वारद पदजातं वाक्यार्थस्याऽवबोधकं न भवति । लोकव्य- 'वहारवर्तिभिन्यायर्यावर--इदं विधेयम्, इदमनुवाद्यम् । इदं प्रधानम्, इदं गुणभूतम् । इदं विवक्षितम्, इदविवक्षितमित्यादि न सम्प्रधार्यते, तावन क्वचिद्वेदवाक्यार्थोऽवबुद्धयते । तदुक्तं वार्तिककारमिथैः- "तावदेव हि सन्देहो वेदवाक्ये श्रुते भवेत् । यावन्न वचनव्यक्तिस्तस्य स्पष्टाऽवधार्यते ॥ ज्ञात्वा तु वचनव्यक्ति मीमांसान्यायकातराः । प्रलीयन्ते समस्ताय वेदवाक्यार्थसंशया" ॥ इति । अत एव मीमांसाया वेदवाक्यार्थप्रतिपचावितिकर्तव्यतात्वम् । तदुक्कं तैरेव- "धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति" ॥ हट्टीका] इति । ननु लोके द्रागेव वाक्यार्थावगतिर्नेयतों सामग्रीमपेक्षते । उच्यते- अत्यन्ताम्यस्तेषु वाक्येषु स्यादेवम्, अदृष्टार्थेषु स्मृत्यादिवाक्येपु, लोकेऽपि नानाविधविवादोत्थानात् कुतो द्रागेाऽर्थनिश्चयः। अपि च कारणामा- वेनाऽपि लोकस्याऽयविवेको नाऽस्ति । व्यवहारानुपपत्तिभिरिति भु पु पा । अस्य वेदवाक्यस्याध्यमर्थ , अन्यो वेति वेदवावयार्थसशये सति तनिर्णयोपायभूत- न्यायनिवन्धन हि शास्त्र मीमासेति गीयते । सा च द्वादशलक्षण्यात्मिका, तदारम्भश्च शास्त्रमुखनामके प्रकरणे-आक्षेपसमाधानाभ्यामध्यापन विधिमुपजीव्य समुपणित । करणीभूतस्य वेदस्यतिकर्तव्यतास्थाने आपतति । यथा चाशुपत्रत्यक्ष प्रति वरणस्थापि चक्षुप बालोक , यथा वाऽनुमानस्य व्याप्तिस्मरणम् , यया वाऽपित्तस्सन्देहापत्ति , तथा वेदेन धर्म प्रमीयमाणे सति, मीमासाशास्त्रमितिकर्तव्यतास्थानपूरक भवति । स्पेतिवर्तव्यताकाक्षावा अविशिष्टत्वादित्यर्थ । यथोक्तम्- "न हि तत्करण लाके वेदे वा किश्चिदीदृशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानपहाधिता" ॥ [सो वा पृ ५०५. दलो. ३.] इति । १ २ साच वरणसामान्य- ·( ४०५ ) तदुक्तम्- "बहुजाति-गुण-द्रव्य-कर्मभेदावलम्बिनः । प्रत्ययान् सहसा जावान् श्रौत लाक्षणिकात्मकान् ।। न लोकः कारणाभावान्निर्धारयितुमर्हति । वला-बलादिसिद्ध्यर्थ वाक्यज्ञास्तु 'विचिन्वते" ।। [तं. वा. पृ० ] इति । यच्चेदं सर्वपदानामन्विताभिधायित्वमुच्यते, तत् सर्वेषु श्रौतार्थेषु पदेषु । लाक्षणिक-गौणार्धपदप्रयोगे तु यदेव तत्र श्रीवार्थ पदम्, तदेवाऽन्विताभिघा- यकम्, इतरत्तु पदं प्रतियोगिसन्निधापनपरमेव । तत्र वाचकत्वशक्त्यनव- धारणात् स्वार्थस्याऽपि तत्चदानीमवाचकम्, अन्वयायोग्यत्वात् । किन्तु तदर्थेन स्मृतेन यत् स्वसम्बन्धि, स्वसदृशं वा स्वयमन्वययोग्यमुपस्थाप्यते, तेनाऽन्वितं श्रौतार्थमेव पदं स्वार्थमभिधत्त इति दर्शनरहस्यमिदम् । सर्वपदान्येव लाक्षणिकानि, गौणानि वा वाक्ये सम्भवन्तीति निरवद्यम् । क्वचिदभिधानं निमित्तम्, क्वचिदभिहितोऽर्थ इति च यदुक्तम्, तच्छन्दोपस्था- पिततां दर्शयितुं गौणमभिहितत्वग्रहणम् ।।१२।। कथं पुनरन्विताभिघायिना पदेन स्वरूपमा स्मारयितुं शक्य- मित्याह- अन्वितस्याऽभिधानेऽपि स्वरूपं विद्यते सदा। तेन स्वरूपमात्रेऽपि शब्दो जनयति स्मृतिम् ॥१३॥ एवं तावत् सम्बन्धग्रहणान्तर्गतं स्वरूपस्मरणमुक्तम् । सम्प्रति स्वरूप- मात्रस्मरणमपि पदादेव नाऽनुपपन्नमित्याह- यथाऽर्थेनाप्रमाणेन वपदं स्मार्यते क्यचित् । पदेनाऽप्यप्रमाणेन तधार्थस्स्मारयिष्यते ॥१॥ न हि यत्प्रमाणं, तदेव स्मरणकारणम्, अप्रमाणमेव हि तत् । यस्य तु येन सह कदाचित्प्रत्यासत्तिः प्रतीतपूर्वा, सा तत्र संस्कारोदोघद्वारेण कोत्येव स्मृति जनयितुम् । अस्ति च स्वरूपस्याऽपि तदभिधेयान्तर्गत्या गुन्देन प्रत्यासनिरिति, शक्नोति तत्राऽपि शन्दस्स्मृति जनयितुम्, अर्थवत् । पधा निर्विकल्पकदशाप्रतीवमर्यस्वरूपमात्रमनभिधेमपि शन्दं स्मारयति, पिरिम्पत पति म पु पा ।

·तथा शब्दोऽप्यर्थमिति, किमनुपपन्नम् । एतेन-पदोच्चारणानन्तरं पदार्थ- स्वरूपप्रतीतिस्समर्थिता । अभिहितान्वयवादिनोऽपि सा न प्रमाणम् , अम्यधिकार्थपरिच्छेदाभावात् । “अनधिगतार्थगन्त प्रमाणमि"ति सिद्धान्ता- भ्युपगमाद । तदुक्तम्- "सर्वस्याऽनुपलब्धेऽधैं प्रामाण्यं स्मृतिरन्यथा" [श्लो. वा. श्री. ए. श्लो. ११. इति । अत एव स्मृतिरियम्, यदि पुनस्स्मृतिरेपा नाऽम्यु- पेयेत, तदा प्रमाण-स्मृति-संशय-विपर्ययेभ्यः प्रतिपयन्तरानभ्युपगमात् पदाद पदार्थप्रतीतिः क्वान्ताव्यतामिति वाच्यम् । अत एवामिहितान्वयवा- देऽपि स्मारकत्वमेवाऽस्मभ्यं रोचते ॥१४॥ इतरेतराश्रयमिदानी परिहरति-- स्मृतिसन्निहितैरेवमधैरन्वितमात्मनः'। अर्थमाह पदं सर्वमिति नान्योन्यसंश्रयः ॥१५॥ स्वार्थस्वरूपमात्रस्मरणे हि न पदं पदान्तरमपेक्षते । स्मृविसन्निहित- मपीदं भवत्येव सन्निहितम् । नाऽस्ति वेनेतरेतराश्रयत्वम् । ननु वृद्धव्यवहारेण व्युत्पत्तिः, अन्वितार्थप्रतिपत्तिनिवन्धनश्व व्यवहारः, अतस्तदर्शनात्, अन्वितप्रतिपचिरेवाऽनुमातुं शक्या, न त्वनन्वितपदार्धमात्र- स्मरणम् । उच्यते-व्यवहारानुमितान्वितप्रतिपयन्यथानुपपचिरेवान- न्वितस्वार्थस्मरणसम्भवे प्रमाणम् । दर्शितं ह्येतत्नाऽनन्वितप्रतिपति- मन्तरेणान्वितप्रतिपत्तिरुपपद्यत इति । 'अब कचिदाह-यदि स्मृविसन्निहितमाश्रित्यान्विताभिधानं पर क्रियते, तदा स्मरणस्य प्रत्यासचिनिबन्धनत्वाद, अनेकपाश्चार्थानां प्रत्या- सचिसम्भवाद, तेषु स्मृतिसन्निहितेष्वगृह्यमाणविशेपला, "उरवायां तन्वरहस्ये "आत्मन' इति पठपन्त पाठो दृश्यते । पश्चिवायान्त्वात्मनि तृतीयान्त पाउ । अत्र पप्ठयन्तपाठ एव साधीयान् प्रतिभानि । २ "नान्योन्यसथय" इति प्रयमान्त पाठस्तत्वरहस्से दृश्यते,। अगस्तगनुसारेण स एव पाठोऽत्र योजित इति ध्येयम् । भट्टमतानुयायी कश्चिदन्विताभिधान दूपयनभिहितान्वयवादं समर्थपनाहर " 3 कश्चिदिति।

·( ४०७ ) पचती"ति नोखा पचत्यन्वितैव केवलाऽभिधीयेत । सा हि 'कुलालाद्य- न्विताऽपि प्रतिपन्नैवेति, स्मरणात् तदन्विताऽप्युरवाभिघीयेत । तथा पचत्यर्थोऽपि पिष्टकादिकरणकोऽवगत' इति तत्स्मरणानौदनान्वित एवाभि- घीयेत । अभिहितान्वयवादे तु नाऽयं दोपः। एकैकस्याऽर्थस्थाऽभिधे- यत्वादिति । 'अत्रोच्यते-पदात्तावत् पदार्थप्रतीतिस्स्मरणाद् भिना वदितुं न शक्यते । तेन स्मृतानामेवाऽन्वयबोधकत्वमित्याश्रयणीयम् । तथा च तुल्यो दोपः। अथ शब्देस्स्मारितानामन्वयवोधकत्व वृद्धव्यवहारे तथा- दर्शनादित्यदोपः। मतान्तरेऽपि तुल्यमेतत् । न चाध्यमेकान्तः, वृद्ध- व्यवहारेऽध्याहृतेनाऽप्यर्थेनाऽऽन्विताभिधानदर्शनादित्युक्तम् । अथ शब्दैह- वोास्स्मार्यन्ते, किन्तु तेषां कतमेनाऽन्वयावयोधकत्वमिति न विद्यः'। अभिहिवान्वयवादे त्वभिहितेनैवाऽन्वयबोधकत्वं युक्तमेवेति। तदसत् । स्मार- कत्वातिरेकिणी काऽन्याभिधायकता, या व्यवस्थानिवन्धनम् । अथो- च्येत-स्मारकत्वं नाम प्रत्यासत्तिनिवन्धनम् । तेन तदतिरेकिण्यभिधेया- भिघायकवालक्षणा प्रत्यासचिरङ्गीकरणीयेति । नैतदेवम् । स्मारकत्वेनैव वृद्धव्यवहारे दर्शनात् स्मारकत्वोपपत्तेः। 'प्रत्याय्य-प्रत्यायकता हि वाच्य- वाचकता, सा च यद्यप्यनि-धूमादीनां सम्बन्धान्तरपूर्विका दृष्टा । तथापि शब्दे तथा नाऽऽश्रीयते, किन्तु वाचकत्वावगमादेव वाचकत्वम् । एवं स्मारकत्वावगमादेव स्मारकत्वमिति, किं प्रत्यासत्यन्तराश्रयणेन । अपि चाऽन्वितार्थवादिन एवेदं प्रतिनियतान्वयित्वमुपपद्यते यत्पदा- " 'निर्वापतति मु पु पा। २ पानादिमुख इति म पु पा । उपमादित पूर्वपक्ष प्रतिक्षिपनन्विताभिधाने चाम्पादित दूपण निरस्पति- बच्चन इत्यादिना। ४ बोधवत्वादिति मु पु पा । दर्शनाददोष इत्यय मुमु पु पा । न विप इति म पु नास्ति । अद बोध्यम्-पदथयणालदायोपस्थिति पत इति एवरतीक्रियते । सन्न. भयता, स्मृतिरूपा वत्या विचार । तत्र कचिदनुभवरूपति स्वाकुवंग्लि, अन्ये तु स्मृतिरूपति वर्णयन्ति । अयमों:भिहितान्यपवादनिरूपणायसरस्मानिविनिय विवेचितः । तपाय प्रसार निराल्प, द्वितीयपक्ष रशीनराति-स्मारकत्वातिरेकिपीति । 'प्रत्यापप गरिति म पु पा ।

·( ४०८ ) न्तिरान्विताभिधायकतया स्मार्यते, तदन्वितस्यैव वृद्धव्यवहारे वाच्यत्व- दर्शनात् । यत्राऽप्यध्याहारः, तत्राऽपि सन्निधापकवशेन विशेषान्विताभिधान- लाभ इति लोकत एव ज्ञातमिति, न कविदोपः। अपि च ज्ञातं तावदेतद् यदनेन पदेनाऽयमर्थोऽन्वितो वाच्य इति, तत्र यद्यन्येनाऽप्यन्विताभिधानं स्यात्, तदा वाक्यमेदो भवेत् । न चाऽसावेकवाक्यत्वसम्भवे न्याय्यः । तदुक्तम्- "सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेष्यते" [ श्लो. वा. प्र. सू. श्लो. है.] इति । अत एव यथाकथश्चिदेकवाक्यत्वोपपत्तौ वाक्यभेदस्याऽन्याय्यत्वम् । लोके च लक्षणा, गौणी च वृत्तिक्यिभेदभयादेव'। अन्यथा वाक्यं भित्वा किमित्यध्याहृत्य योग्यमर्थान्तरं सर्वपदान्येव मुख्यार्थानि नाऽऽश्री- यन्ते । वेदेऽप्येकवाक्यत्ववलादेवा'ऽर्धवादेषु गुणवादाद्याश्रयणम्, 'सम्मा- र्गाधिकरणे [मी. द. २. १.४.] विभक्तिव्यत्ययवर्णनम् । औदुम्बराधिकरण- पूर्वपक्षे च कश्चित् पशुफलकत्वाश्रयणम् । चित्राधिकरणे [ मी. द. १. ४. २.] रूढिपरित्यागेन “पञ्चदशान्याज्यानि भवन्ती" [तां. वा. २०. १. १.] ति कथश्चिन्नामधेयत्वाश्रयणम् । वाजपेयाधिकरणे [ मी. द. १.४. ५.] च वाक्यभेदभयादेव नामधेयत्वाश्रयणम् । पौर्णमास्यधिकरणे [ मी. द. २. २. ३.] चाऽनेकगुणविधाने वाक्यभेदापत्तेस्समुदायानुवादकत्वसिद्धिः । प्रकरणान्तराधिकरणे [ मो. द. २. ३. ११.] च वाक्यमेददोपादेवाऽमिहोत्र- पदस्य गौणत्ववर्णनम् । ग्रहाधिकरणे [ मी. द. १. ३. ७.] चैकत्वस्या- विवक्षितत्वम् । “अर्द्धमन्तर्वेदि मिनोति, अर्द्ध वहिर्वेदी" [ मै. सं. ३. ६. ४.] त्यत्र [मी. द. ३.७. ६.] देशलक्षणापरत्वम् । क्षौमाधिकरणे [ मी. द. ६. १. ५.] च पुंद्वयविधानहानम् । हविराय॑धिकरणे [ मी. द. ६. ४.६.] चोभयपदस्याऽविवक्षा । "वारुण्या निष्कासेन तुपैश्वाऽवभृधं यन्ती" [ मी. द. ७. ३. ५.] त्यत्र निरपेक्षत्वत्यागः। पर्युदासाधिकरणे [ मी. द. १०.८.७.] च नअर्थस्य लाक्षणिकत्वमित्यादि बहुतरं दृश्यते । बाक्यभेदादिति मु पु पा. । एक्बलादिति मु पु पा । गुणवादाच्चेति म पु पा । सम्माधिकरण इति म पु नास्ति । २ ·-- ( ४०९ ) वत्र यदि समभिव्याहियमाणस्य पदस्याऽभिधेयं परित्यज्य, अन्येन सहाs न्वयो लक्ष्यते, 'तदा तदेकवाक्यता होयेत । तदर्थमेवेदमुक्तं, "न्याय- सम्पादितव्यक्तीति"। एकवाक्यत्वं हि न्यायः । तदनुसारेण योऽर्थः, सोऽत्र वाक्यस्या- ऽऽश्रयणीयः। वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तिनियन्त्रितायां शब्दार्थावगती ये न्यायाः वृद्धव्यवहारे वाक्यार्थावगतिहेतुतया विदिताः, तानपरिजहता वाक्यार्था बोद्ध- व्या इति-सर्वासामेवाऽनुपपत्तीनामनवकाशः । भवतु तहि पदार्थान्तरेण तावदन्विताभिधानमेकवाक्यत्वबलात् तत्स्मा- रितेन, स्वयं स्मारितेन च तदेकवाक्यत्वानुगुणेनान्तरेणापि किमित्य- न्विताभिधानं न भवति। उच्यते-पदद्वयेनैवाऽन्विताभिधानसिद्धराकासो- पशान्तेः। अथ नोपशान्ताऽऽकासा, तर्हि को नाम तत्रान्विताभिधानं वारयेत् । अत एवैकपदोच्चारणे तदर्थसम्बन्धमुखेन बहुष्वपि स्मृतिसन्निहितेपु- यस्याऽर्धस्य केनचित्प्रकारेण विशेपो गृह्यते, तेनैवान्विताभिधानम्, अगृह्य- माणे तु विशेपेऽनध्यवसायादप्रतीतिरेव । अत एव विकृतिषु तत्सादृश्येन यदपूर्व स्मर्यमाणं स्वोपकारकं स्मारयति, तदीयेनैवोपकारेण परिपूरणम् । अतो यत्र बहुतरधर्मसाधारण्यनिवन्धनं सादृश्यमत्यन्तोयटम्, तत्रैव शीघ्र स्मृत्युपपत्चेस्तदीयोपकारपरिग्रह एव । दविहोमेषु तु सर्वापूर्वाणामविशेपाद् विशेपो ग्रहीतुमशक्य इत्यनध्यवसाय एव प्राकृतस्योपकारस्येति, तत्रैवोप- कारकल्पना। "अपि च यथावृद्धव्यवहारावगमं वाक्यार्थावबोधः। तत्र यदेव पदेन अनपभ्रष्टसम्बन्धग्रहणसंस्कारस्य पुरुषस्य नियमेन स्मार्यते, तेनैवान्विता- भिधानं पदान्तरस्य दृश्यते, नाऽन्येन। सर्व पदं स्वार्थ हि नियमेन सम्बन्धग्रहणात् स्मारयति, नाऽर्थान्तरम् । ततश्च तेनैवान्वितस्वार्थ- बोधकतेति, न कश्चिदोपः। तदाऽप्येकवाक्यतेति–मु पु पा । २ उपर्युक्तेऽर्थे दाढयं सपादयितु द्वादर्शन श्लोकेनोक्तमर्थ स्मारयति-तदर्थमिति । महान्वय इति मु पु पा । ४ अन्यस्योद्गतमिति मु पु पा । उपकारकतेति मु पु पा । स्मर्तृणामिति मु पु पा । ७ पदान्तरस्यत्यधिक पा मु पु। १ 3 ४ 52 ·किश्च ययभिहितेनैवान्वितस्वार्थवोधनाभ्युपगम एवं प्रतिनियतान्वय- वोघो घटते, नाऽन्यथा, तर्हि कन्प्यतां पदानामन्विताभिधानशक्तिरपि । द्विरभिघानमापद्यत इति चेदापद्यताम् , न कश्चिदोपः। पूर्व केवलं पदमनन्वित स्वार्थमभिधचे, प्रतियोगिपदान्तराभिहितवस्त्वन्तरसहायप्राप्त्या तु तत्तदन्वि- तमर्थमाइ, इति न कश्चिद्दोपः। इत्थमपि चाऽस्मन्मते शक्तिकल्पनालाघव- मस्ति, पदार्थगतान्वयवोधनशक्त्याघानशक्तिकल्पनात्यागात् । तुन्यायामपि शक्तिकन्पनायाम् , पदानामेवान्वितबोधनशक्तिराथयितुमुचिता,' न पदार्था- नाम्, प्रथमावगतत्वाद, वाक्यार्थे च तात्पर्यस्योपगमादिति ॥१५॥ कथं तींद भाष्यम्-"पदानि हो"त्यादि । तत्राऽऽह- अन्वितेपु पदैरेवं बोध्यमानेषु शक्तिभिः । अन्वयार्थगृहीतत्वान्नाऽन्यां शक्तिमपेक्षते ॥१६॥ 'पाशङ्कितोचरमिदं भाष्यम् । किमाशङ्कितम् ? यद्यन्विताभिधायीनि पदानि, तहिं नाऽन्वयाभिधायीनि। तत्सिद्ध्यर्थं पदानां शक्त्यन्तरं कल्प्यमिति । अत्रेदमुत्तरम् । यत्पदमन्विताभिधायकम्, तदन्वयाभिघाय- 'अन्यथाऽन्वित एवाऽसौ नाऽभिहितस्स्यादिति, अन्वितरूपेणाऽ- र्थेनाऽन्वयस्स्वीकृतः। तं विना वदसम्भवादिति, नाऽपरा तद्विपया पदानां शक्तिः कल्पनीया ॥१६॥ कथं पुनरसावर्थगृहीत इत्यत्राऽऽह- प्रतीयन्नन्वयं यस्मात् प्रतीयादन्वितं पुमान् । व्यक्तिं 'जातिमिवाऽर्थेऽसाविति सम्परिकीर्त्यते ॥१७॥ अन्वयवानेव ह्यन्वितः। सोऽन्वयाप्रतीतौ न प्रतीत एव स्यात्, किन्तु स्वरूपमात्रमेव । न च वदन्वितमुच्यते । तस्मादन्वयं प्रवि- पद्यमान एवाऽऽन्वितं प्रतिपद्यते । यथा व्यक्ति प्रतिपद्यमान एव जातिम् । १ उचितमिति मु पु पा । २ अवगतत्वादिति मु पुपा । ३ आक्षिप्त भाष्यवाक्य स्वमतेन योजयति--आशद्धृितेति । ४ अन्विताभिघायमित्येव म पु पा । ५ इत्याहेति म पु पा। 'व्यक्तिजातिमिवेति म पु पा । प्रतिपाद्यमानोन्वितसप्रतिपाद्यत इति म पु पा । कमेव । .

·व्यक्त्योः । उत ( ४११ ) अयन्तु विशेषः। अन्वयवानेवान्वित उच्यत इति, अन्वयोऽप्यभिधानानु- प्रविष्टः । व्यक्तिमत्तैव जातिस्वरूपं न भवति, किन्तु व्यक्तराकारान्तरभूता जातिस्ततो भिन्ना। सा चेदाकृतिश्शब्दाभिधेया, न व्यक्तिरप्यभिधानानु- प्रवेशिनी, किन्त्वाकारभुता जातिय॑क्तयतिरिक्ताऽपि वस्तुस्वभावेन व्यक्ति- मन्तरेण न प्रतीतिमनुभवति, एतावता च साम्येन दृष्टान्तः, न सर्वात्मना। नन्वेकविज्ञानारूढा कथं व्यक्तिरनभिधेया। शब्दोत्थापितविज्ञानवि- पयता ह्यभिधेयता, अस्ति च व्यक्तेरपि तथाभाव इति, कथमनमभिधेयतेति । 'श्रूयतामवधानेन सर्वस्वं प्राभाकराणाम् । सत्यमेकसंवित्तिविषयता जाति- तथापि चिन्तनीयमिदम्-कथमेपा संवित्तिरुभयविपया जायत इति । किमस्योभयविषयत्वे शब्दमात्रस्यैव व्यापारः ? जातिमात्रविषयत्वे शब्दस्स्वरूपमात्रेण व्याप्रियते । व्यक्तिविषयत्वे जात्यनभिधायकतया जातेरन्यथा बोधयितुमशक्यत्वात्-इति । तत्र तावद- नन्तासु व्यक्तिपु सम्बन्धग्रहणाशक्तेः, आकृत्युपलचितासु च यद्यपि सम्बन्ध- ग्रहणं सुकरम्, तथाऽपि तद्रूपवत्वेनैव शब्दाद्व्यक्त्यवगमात्, उपलक्षणत्वे कारणाभावात्, चिह्वाभावेन च क्रियान्वयासम्भवादाकृतिविषयत्वं तावच्छ- ब्दस्वरूपनिवन्धनम् । एवञ्चेत्तदभिधायकतयैव व्यक्तिविषयत्वे शब्दव्यापार इति निश्चीयते । तेनाऽऽकृतिर्न व्यक्तिं गमयति, किन्तु शब्द एव तदमि- घायकतयेत्याकृतितो व्यक्तिरुच्यते । अतोऽन्विताभिधानायाऽन्वयस्याऽर्थ- ग्रहीतत्वादसावन्वयो नाऽभिधीयते । तेन व्यतिपक्ताभिधानवन व्यति- पगाभिधानं, निष्कृष्टामिघानन्तु न भवति । व्यतिपक्ततोऽवगतेय॑ति- पङ्गस्य, व्यतिपक्तस्य व्यतिपत्रं विनाऽभिधानानुपपत्तेः। 'भाष्याक्षराणामयमर्थः-पदान्यन्वितमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि ना- ' अत्रेद बोध्यम्-प्राञ्चो नैयायिका गवादिशब्दाना जात्य-वयवसस्थान-व्यक्ति तिसृप्वप्येकव शक्तिरिति वदन्त', "जात्याकृतिव्यक्तय पदार्य" इति मूत्रञ्चास्मिन्न प्रमाणयन्ति। नव्यास्तु-जातिविशिष्टाया व्यक्तौ शक्तिमाचक्षते। भाट्टमीमासकास्तु-जातो शक्ति, व्यक्ती निरुतलक्षणेति सप्रचक्षते, "नाऽगृहीतविशेषणा बुद्धिविशेष्यमुपसङक्रामती' ति न्यायेन । प्राभावरास्तु-जाती शक्ति, समानसवित्सवेद्यत्वेन जातिभासक्सामग्र्यैव व्यक्तिभानो- पपत्तेव्यक्ती नातिरिक्ता शक्तिस्स्वीकर्तुमुचितेत्यारानाम्ह-श्रूयतामिति । स्वमतेन भाष्यस्याभिप्राय वर्णयति-माप्येति ।

·( ४१२ ) अन्वयं पृथगभिदधति । अथेदानीमन्विताः प्रतिपन्ना अन्वयमपि प्रतीतं सम्पादयन्ति-इति । लोके च पदार्थानां सम्बन्धग्रहणसमय एव विदित- त्वाद, वाक्यान्तरे चाऽन्वयान्तरस्यैव प्रतिपन्नत्वात्, तत्परतेव वाक्यस्येति । वाक्यार्थशब्देन भाष्यकारोऽन्वयमाह । वेदे त्वपूर्वात्माऽन्वितो वाक्यार्थ इति 'वक्ष्यामः। तस्य च स्वरूपमनवगतमित्यस्यैव वाक्यार्थत्वम् । एवमुक्तेन न्यायेन विशेषेणैवान्विताभिधानं समर्थितम् ॥१७॥ येऽन्विताभिधानवादिन एवमाहु:-वृद्धव्यवहारप्रसिद्धसम्बन्धश्शब्दो- ऽर्थस्य वाचकः, अन्वय-व्यतिरेकाम्यञ्च सम्बन्धावधारणम् । न च विशेपान्वयविषयौ तौ सम्भवतः। क्रियापदं हि कारकसामान्याव्यभिचा- रिण्या क्रियया सहाऽन्वय-व्यतिरेको भजते । विशेषान्वयान्तरव्यभि- चारान् । एवं कारकपदेऽपि योज्यम् । तनिराकरणायाऽऽह- सामान्येनान्वितं वाच्यं पदानां ये प्रचक्षते । नियतेन विशेषेण तेपां स्यादन्वयः कथम् ॥१८॥ दर्शितमिदं-विशेषान्वयेऽप्याकाहा-सन्निधि-योग्यतोपाधिवशेन सम्ब- न्धग्रहणं सुकरमिति, तदभिधायकतैव युक्ता पदानाम् । यदि चाऽसौ नेष्यते, तदा वाक्यार्थप्रतिपत्तिरेव नोपपद्यते, विशेपान्वयरूपत्वाद्वाक्यार्थस्य ॥१८॥ ननु च सामान्यान्वयोऽभिहितो विशेपान्वयमाक्षेप्स्यति, निर्विशेषस्य सामान्यस्य प्रत्येतुमशक्तविशेषान्वयप्रतिपत्तिरुपपनैवेत्यत्राऽऽह- यद्यप्याक्षिप्यते नाम विशेपो व्यक्तिजातिवत् । निर्धारितविशेपस्तु तद्वदेव न गम्यते ॥१९॥ -जातिय॑क्तिमाक्षिपन्त्यपि, न प्रतिनियतं विशेपमाक्षिपति, तथाऽत्रापि प्रतिनियवविशेषालाभानियतविशेषात्मकवाक्यार्थप्रतिपचिरनु- पपन्ना ॥१९॥ अथ विशेपमात्राक्षेपेऽप्याकाद्भित्तस्सन्निहितो योग्यच योगविशेपो यः १ अस्य॑व प्रकरणस्य द्वितीये परिच्छेदे २१ इलोक्व्याख्यायामिति शेष. । २ विशेषान्तरान्वयव्यभिचारादिति मु.पु. पा. । अररिति मु.पु.न.। यथा- ·a पदान्तरेण समप्यते, स एव गृह्यते। 'तदतिक्रमे प्रमाणाभावादित्यत्राहि- यद्यप्याकाङ्कितो योग्यो विशेषस्सन्निधौ श्रुतः। सम्बन्धबोधकाभावे गृह्यते न तथाऽप्यसौ ॥२०॥ सामान्यान्विताभिधानवादिनो मते पदानि तावत् तन्मात्र एव पर्यवसि- तशक्तीनि, पदार्थानामप्यन्वयबोधनशक्तिर्नाऽङ्गीक्रियते । न च सामा- न्याक्षेपोऽपि 'नियतं विशेषमास्कन्दति । तेनाऽऽकासिते योग्ये च विशेपे पदान्तरेण सन्निधापितेऽपि, तदन्वयबोधकप्रमाणाभावात् तदन्वयो न प्रती- येतैव । अत आकासा-सन्निधि-योग्यत्वान्यनुपयोगीन्येव । विशेषान्वय- वादिनस्तु मते सम्बन्धग्रहणं प्रत्युपाधित्वेन प्रविष्टानि तानि चाक्यार्थ- प्रतिपत्तावुपयुज्यन्ते ॥२०॥ तदाह- सम्बन्धयोधे व्युत्पत्तावुपाधित्वे' समाविशत् । विशेपान्वयवादे तु योग्यत्वाद्युपकारकम् ॥२१॥ पदानां पदार्थान्तरसम्बद्धस्स्वार्थो बोध्य इत्यस्यां व्युपत्तावुपाधित्वेन योग्यत्वादिकमनुप्रविष्ट' विशेषान्विताभिघानवादिपले उपकारकम्, न सामा- न्यान्विताभिघाने-इति दर्शितं प्राक् ॥२१॥ दूपणान्तरश्चाऽऽह- किञ्च वस्तुबलेनैव सिद्धे सामान्यसगमे। तस्य वाच्यत्वमिच्छद्भिवृथा शब्दः प्रयासितः ॥२२॥ क्रिया-कारकस्वभावालोचनयाऽपि कारकमात्रेण, क्रियामात्रेण चाऽन्वया- वगमसिद्धः, वृथा सामान्यान्वयाभिधायकता शब्दस्याऽङ्गीक्रियत इति ॥२२॥ "वाक्यमेकं न निर्भागं वाक्यान्त्यो वर्ण एव वा । 'तदतिरिक्त इति मु पु पा । २ घोषवाभाव इति म पु पा । ३ नियतविशेपमिति मु पु पा । ४ पदार्यान्तरेणेति मु पुपा । "तानीति मु पु माऽस्ति । अनुप्रविदिति मु पु पा वावयविपये तपिवाना परस्पर विवादो दृश्यते। वाक्यमगण्डमिति वचन मेनिरे। अपरे तु-अखण्डमिति पक्षे मनमस्थमलनमाना वा ससमित्वास्थिपत। वावरणा परिगम्यन्ते । द्वितीये नंयायिक-मीमासादय । तपासण्डमा जातिस्साहात वतिनी, एकोनवपवासा, बुम्पनुमहविरिति त्रीणी लक्षमानि नोवानि । . . तत्र प्रथम ·( ४१४ ) पदवृन्दं स्मृतिस्थं वा प्रथमं पदमेव वा ।। आख्यावपदमा वा पदार्था वाऽप्यनन्विताः । 'सामान्यान्वयवोघे वा हेतुर्वाक्यार्थबोधने । पदान्येव समर्थानि वाक्यास्याऽवयोधने । विशेपान्वयवादीनि भागशो भागशालिनः। इति सङ्ग्रहश्लोकाः। तथा चोक्तम् । अस्ति वा पदस्याऽर्थः १ वाढमस्ति । कथं तर्हि वाक्य-वाक्यार्थयोरौत्पत्तिकत्वम्, वृद्धव्यवहारान् । सत्यम् । सत्वब- यवश इत्युक्तम् । इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां सवृत्तिकाया वाक्यार्थमात्रकाया उपोद्घातो नाम प्रथमः परिच्छेदस्समाप्तः ॥ खण्डपक्षे-आख्यातशब्द', कम , सङ्घात , पदमाध, पृथक्सवं पद साकारक्षम, इति पञ्च लक्षणानि यानि । तत्रापि सङ्घात, क्रम इति लक्षणमभिहितान्वयवादिमतेन । अन्विताभिधानवादिमतेन तु-आख्यातशब्द, पदमाध, पृथक्सर्व पर साकाङ्क्षम्, इति वीणि लक्षणानिति विवेक । एतदर्थसडग्राहकाभ्या द्वाभ्या पद्याभ्या वाक्यविकल्पानष्ठौ प्रदर्शयति शाब्दिकशि- रोमणिहरि- "आयातशब्दस्सवादो जातिस्सवातवर्तिनी । एकोनवयवश्शन्द क्रमो बुद्धधनुसइतिः ॥ पद्यमाद्य पृषक्सर्वं पदं साकाडक्षमित्यपि । वाक्य प्रति मतिभिना बहुधा न्यायदर्शिनाम् ॥ [वा ए का २ श्लो १-२] इति । इदमव मत कुमारिलमटून-~- "एवमाद्यान्तसर्वेषा पृथक्सङ्घातकल्पने । अन्योन्यानुग्रहाभावात्पदाना नाऽस्ति वाक्यता ।। आद्य यदि पदमि [श्लो ८६० श्लो ४९ ५. ] त्यादिना वार्तिकेन निराकारि। शालिवाचार्योऽपि-आद्यपद वाक्यमित्यादिना निरस्य सर्वाणि पदानि वाक्यपिति स्वपक्षमुपक्षिपनाह-वामिति । यद्यप्थय वाक्यविकल्प "धूयमाण पद सर्वमि"त्यादिपद्यस्थसबंशदार्थनिरूपणावसरे प्रत्यास्यात , तथाप्यत्रोपसहार- व्याजेनासमेडयाम्बभूवेति मन्तव्यम् । 'अवयव एवेति म पु पा। सामान्यान्वयबोधो वा हेतुर्वाक्यार्थमावन इति पा. ग पु ।'

·अत ( ४१५ ) परिशिष्टम् । "पदानि हि स्व स्व पदार्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि, अथेदानी पदार्था अवगतास्सन्तो वाक्यार्थमवगमयन्ति" [शा भा. पृ ९६ पू स ] इति भाष्यसन्दर्भ । इमञ्च भाष्यसन्दर्भ भाट्टा-अभिहितान्वयवादप्रतिपादनपरतया व्याचक्षते । अस्याश्यमभिप्राय -तानि तानि प्रयुज्यमानानि स्वस्वार्थमात्र प्रतिपादयन्ति, न तु विशिष्टरूप वाक्यार्थमवबोधयितुमीशते । तेषा पदाना पदार्थप्रतिपादनमात्रे न तात्पर्य तेपा प्रमाणान्तरसिद्धत्वात्, किन्तु विशिष्टार्थप्रत्यायने तात्पर्यम् । अभिधाव्यापार पदार्थेष्वेव विश्राम्यति, वाक्यतात्पर्यस्याऽपर्यवसिततया वाक्यार्थ- पर्यन्तत्वमतो वाक्यार्थज्ञान प्रति पदार्थज्ञान हेतु अवगता पदार्था वा, अत एव पूर्वस्मिन्प्रकरणे मूलमाक्षिप्तम्, किमपि मूल न सम्भवतीति । समाहितञ्चाऽग्रे निमित्त पदार्था इति । पूर्वापरवाक्यसन्दर्भपर्यालोचनेनोदाहृतभाष्यस्य वाक्यार्थमूलाक्षेपपरिहारपरत्वमेवेत्यवगम्यते । तस्मात्पदाभिहिता पदार्था आकाक्षा—योग्यता-आसत्तिमन्तो लक्षणया वाक्याथ बोधयन्ति । तथा च-वार्तिकम्- "साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथाऽपि नंतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषा प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठाना पदार्थप्रतिपादनम्" । "वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रवेति नस्थिति"॥ इति च । अन्विताभिधानवादस्त्वनुपदमेव निरूपयिष्यते । अत्रेदमवधेयम्-शब्दस्वरूपविषये मतद्वयमस्ति-वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यडयस्स्फोट एव शब्द इति, क्रमवन्तो वर्णा एव शब्द इति च । तत्राऽऽद्य मत वैयाकरणानाम्, चरमञ्च तार्किक-मीमासकादीनामभिमतमिति न्यायशुद्धिटिप्पण्यामवादिष्म[३६]। तन्न प्रस्मर्तव्यम् । तत्रेय विचिकित्सा जायते-वर्णसमूहश्रवणसमनन्तर समस्तवर्णविषयका स्मृतिरुत्पद्यते, अथवा पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसस्कारसहितस्याऽन्तिमवर्णस्याऽनुभवेन च स्मृत्यनुभवरूपा विचित्रा बुद्धि- रुत्पद्यते, प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षवत्, हेरम्ब-नृसिंहवदिति च । तत्राऽद्य पक्ष एव भाष्यकृता शबरस्वा- मिना “पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितान्त्यवर्णोऽर्थप्रत्यायक इत्यदोष" इत्यादिना भाष्येणोपन्यस्तः । वाचस्पतिमिश्रोऽपि प्रत्येकवर्णानुभवभावितभावनानिचयलब्धस्मृतिदर्पणारूढ़ा वर्णमाले- त्यन्य इत्यमुमेव पक्षमुपन्यस्यति स्म [त वि पृ७ ]। पार्थसारथिमिश्रोऽपि मत्पक्षे "स्मृतिमेव जनयन्तोऽयप्रतीति सस्कारा जनयन्ति। प्रत्येक- वर्णानुभवभावितस्सस्कारस्सहत्य सर्ववर्णगोचरका स्मृतिर्जायते । तस्याञ्च युगपदवभास- मानाऽपि विनव सस्कारेण सहत्यवार्थप्रत्यय जनयन्ति" [ शा दी त पा पृ ९६ ] इति । न्यायभाप्यकृता पक्षिलस्वामिनाऽपि वर्णानामाशुतरविनाशिना वर्णानामुच्चरित प्रध्व- सित्वेन साहित्य न सम्भवतीति नाशिकनीयम् । यया-आग्नेयादीना पण्णा यागाना स्वरूपेण साहित्यासम्भवेऽप्यवान्तरव्यापाररूपापूर्वद्वारेण साहित्यम् , स्वर्गसाधनता च, तथैव क्रमोपगृही- - ·तत्राव ताना वर्णाना सरकारद्वारेण साहित्यम्, अर्थप्रत्यायकत्वञ्च सजापटीति। अपि च प्रागुदा- हतभाष्यपर्याणाचने इदमप्यवगम्यते यदन्त्यवर्णस्यवाऽयंप्रत्यायकत्वम्, तया च 'शब्दादय- प्रतिपद्यामह" इति लौकिकवचनमप्युपपने भवति । विश्वनाथपञ्चानननाध्यमर्थ कण्ठरवेणोक्त । तथा च प्रन्यसन्दर्भ-"प्रत्येरपदा- नुभवजन्यसस्कारश्चरमतापतिपयकस्मरणस्याऽव्यवधानेनोतते । तावत्पदसस्कारसहितचरम- वर्णज्ञानस्पोदोधरत्वम्' [न्या सि मुश स पृ ९०] इति । भट्टवातिके तु-समस्तवर्णविपया या बुद्धिः, वस्या प्रकारद्वयमाख्यायते । प्रकारो यथा--सदूपान्त्वपर्णप्रत्यक्षम्, पूर्वप्वतीतेपु वर्णेषु स्मृतिरूपमिति स्मृत्यनुभवरूपा विचित्रा बुद्धिरर्थप्रतीतिहेतुरिति केचिन्मन्यन्ते । प्रागुक्तप्रकारश्च द्वितीय इति । तथा च वार्तिकम्- "चित्ररूपाञ्च ता बुद्धि सदसद्वर्णगोचराम । केचिदाहुर्यथा वो गुह्मतेन्त पदे पदे ।। तथाऽन्त्यवर्णे विज्ञाते सर्वसंस्कारकारितम् । स्मरणं योगपद्यन सर्वदन्ये प्रचक्षते"। [ श्लो वा स्फो वा इला १११-११२ ] इति । तर चित्ररूपा च बुद्धि केपाश्चिन्मतेनोक्तम्। सर्ववर्णविश्यस्मृतिपक्षस्तु सर्वरादृतः । शालिकाचार्येणाध्यमेव पक्षोऽङ्गीकृतस्समर्थितश्चेति बोध्यम् ।

·अथ सवृत्तेर्वाक्यार्थमातृकाया द्वितीयः परिच्छेदः । कार्यविषये पूर्वपक्षः। 'उपोद्घातभूतमन्विताभिधानं प्रसाध्य, अपूर्व कार्य वेदवाक्यानामर्थ इति ।" साधयितुकामः पूर्वपक्षं तावदाह- ननु व्युत्पत्त्यपेक्षेषु शन्देष्वर्थाभिधायिषु । 'कथं मानान्तरावेद्य कार्यमाहुर्लिङादयः ॥१॥ अपूर्वाधिकरणे [मी.द. २.१.२] लिङाद्यर्थोऽपूर्वमित्युक्तम् । प्रमाणा- न्तरायोग्यञ्चाऽपूर्वमिष्यते। यञ्च प्रमाणान्तरायोग्यम् , तत्र सम्बन्धग्रहणम- शक्यम्, सम्बन्धिग्रहणपूर्वकत्वात्तस्य । विशिष्टार्थव्यवहारदर्शनेन हि तद्विपया शब्दशक्तिरनुमीयते, तदेव च सम्बन्धग्रहणम् । यच्च न प्रतीयते, न तद्विपयो व्यवहारोऽवसीयते । तदनवसाये च, न तद्विपया बुद्धिरनुमीयते । तदन. नुमाने च कुतश्शब्दस्य शक्तिः कल्प्यते । अपूर्वश्च न प्रमाणान्तरगोचरः । न च शब्दादेव तदवगम्य, सम्बन्धावधारणम्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । अवसितशक्तरवबोधकत्वात् । अवयोधकत्वादेव शक्त्यवगमात् । स्यान्मतम् । लिङादेश्शब्दस्याऽयं महिमा, यदनवसितशक्तिरपि स्वार्थमवगमयतीति । तदिदमप्रमाणम् ।' क्रियामात्रावबोधकत्वाङ्गीकारेण लिङादेलोकतो व्युत्पत्ति- सम्भवे, शब्दान्तरबैलक्षण्येनाऽगृहीतसम्बन्धस्यैव वाचकत्वकल्पनानुपपत्तेः । वेदवाक्यादपूर्वकार्यावगतेरेवं कल्प्यत इति चेत् । न । तस्या एवाऽसि- द्धत्वात्, क्रियैव कार्यतया वेदवाक्येभ्योऽवगम्यत इति, व्युत्पत्तिवलेनाऽ- प्रामाणिक मनोरथमात्रविजृम्भितन्त्वपूर्व कार्य प्रतीयते इति । तस्मादगृही. तसम्बन्यो लिडादिः कथमपूर्व कार्यमभिधत्ते, तथा च कथं तद्वाक्यार्थः । अभिधेय एव "ह्यर्थो भवति वाक्यार्थः ॥१।। वाक्यार्थमातृकावृत्तेपोद्घातरूपे प्रथमे परिच्छेद भाट्टसम्मतमभिहितान्वयवाद निरस्प, अन्विताभिधानवाद सोपपत्तिकमुपवर्णयामास चालिकाचायः। ततो द्वितीये परिच्छेदे कार्यापरपर्यायमपूर्वमेव वाक्यार्य इति निररूपयिषु पातनिकामुपन्यस्यनि-उपोद्घातेति । प्रसङ्गादिति. मु पु नाऽस्ति। ३ कार्येति. मु पु. अधिकः पाठो दृश्यते । ४ तदिति मु.पु नाऽस्ति। ५ अर्योऽभिभवतीति म. पु. पा. । . . 53 ·" ( ४१८ ) एवञ्च- शब्दान्तराण्यपि कथं तेनाऽदृष्टेन कुत्रचिद् । वदिष्यन्त्यन्वितं स्वार्ध व्युत्पत्तिपथदूरगम् ॥२॥ तसिन्नप्रतीयमाने तदन्वितस्याऽप्रतीतेः, तत्र संबन्धावघारणानुपपचेर्दू- रनिरस्तं शब्दान्तराणां तदन्वितस्वार्थयोधकत्वमिति ॥२॥ सिद्धान्तः। राधान्तमुपक्रमते- 'अत्रोच्यते यदा नाम वृद्धेनैकेन भापिते। जलं चैत्राऽहरस्वेति चैत्र आहरते जलम् ॥३॥ तदा व्युत्पित्समानोऽन्यस्तत्रैवमवगच्छति। धुद्धिपूर्वा ममेवाऽस्य प्रवृत्तिरियमीदृशी। लिडादियुक्तवाक्यश्रवण- समनन्तरं वृद्धस्य विशिष्टार्थविपयां प्रवृत्तिं दृष्ट्वा, व्युप्तित्समानो वाल एवमा- कलयति-येयं स्वाधीनाऽस्य प्रवृत्तिः, सा मद्वद् बुद्धिपूर्विकेति । पुनश्च तस्याऽयं विमों जायते--अहं बुद्ध्वा प्रवृत्तो यथा, तद्वदेपोऽपि । यस्याः प्रवृत्तेहेतुभूता चुद्धिः, सा यद्विपया सती मम प्रवृत्तिहेतुः, तद्विपयैवाऽस्याऽपीति, पुनयुत्पित्सोरनुमा जायते। तदेवमनुमानद्वयमेततद्- वृद्धस्य स्वतन्त्रा प्रत्तिः-घमिणी, बुद्धिपूर्विका इति साद्धथो धर्मः, स्वतन्त्रप्रति- त्वाद मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिपदिति, तथा-वृद्धस्य प्रवृत्तिहेतुभूता बुद्धिः-धमिणी यद्विपया बुद्धिर्मम प्रवृचिहेतुभूता तद्विपयवाऽस्याऽपीति-साध्यो धर्मः, प्रवृ- तिहेतुभूतबुद्धित्वात् मदीयप्रवृत्तिहेतुभूतबुद्धिवत्-इति । पुनश्च तस्याऽयं विमर्शः प्रवर्त्तते । तदस्य तु शब्देन योध्यते । अनेन मम मानान्तरेण तु यद्विपया सा बुद्धिः प्रवृत्तिहेतुभूता, तद्वस्त्वनेन' शब्देन योध्यते । तद्भावे सत्यवगमात्, मम तु मानान्तरेण तद् वोध्यत इवि-अयमावयोविशेषः । 'नयायिकस्यक्तिग्राहकाणि प्रमाणानि व्याकरणादीनि स्वीक्रियन्ते । मीमासकर्वद्धव्यवहारस्यैव शक्निग्राहकप्रमाणशिरोमणिभूतत्वमिप्यते। तनव शक्तिमहबलाया कार्यपरत्वमवगम्यत इत्यारायन सिद्धान्तमुपन्यस्पति-बत्रोच्यत इत्यादिना । २ तत्रोति मु पु पा । 3 ममेवाऽस्पैति म पु नास्ति । । यत्-तदपोपाति म पू पा । ५ पदस्पति मु पु पा । तद्वत्स्वस्पति म पु पा । , . प्राभाकर- .

·तेन यत् बुद्ध्वा प्रवृत्तिर्मम, तदस्याऽनेन शब्देन बोद्ध्यत इति शब्दस्य प्रवृत्तिहेतुभूतार्थावबोधकतामवघारयति ॥३॥ पुनश्च कोऽसौ प्रवृत्तिहेतुभूतोऽर्थरशब्दाभिधेय इति निर्धारयितुम्, स्वात्मनि प्रतिपन्नं प्रवृत्तिहेतुभूतमर्थमनुसन्धत्ते- तत्र वुद्ध्वा प्रवृत्तोऽहं किं तावत् स्वयमन्यदा ॥४॥ शब्दनिरपेक्षसस्वयमहं प्रवर्त्तमानः किं बुद्ध्वा प्रवृत्त इति जिज्ञासते । अन्यदेत्यनेन-व्युत्पत्तितः प्रागवस्थोच्यते । व्युत्पन्नेन वालेन यदात्मनि प्रवृत्तिकारणवया 'प्रतीतम्, तदेव व्युत्पन्नस्याऽपीति कल्प्यते, नाऽन्य- दित्यर्थः । , शब्द-व्यापारयोर्भावनात्वनिरासः। 'तेन शब्द एव प्रवृचिहेतुभूतो विधिः, तद्व्यापारो वेति निरस्तं भवति । तयोर्यालेनाऽऽत्मनि प्रवृचिकारणत्वेनाऽदर्शनात् । अतिमन्दतया चेमौ पक्षौ न साक्षादुपन्यस्य निरस्तौ । तथाहि- लिडादिशब्दस्वरूपस्य प्रवर्तकत्वे सर्व एव तच्छाविणो नियमेन प्रवरेन्, नचैवं दृश्यते, कस्यचित् कदाचित् प्रवृत्तेः। लिङादिव्यापारस्य तु प्रवृचि- हेतुत्वाश्रयणं देवाः प्रतिपद्यन्ताम्, पिशितचक्षुपो मानुपा वयं नेयतों प्रमाणभूमिमवगाहितुं क्षमाः। शाब्दभावनोपन्यासः *केयं शब्दभावना - उच्यते-लिडादिव्यापाररूपा पुरूपप्रवृचिभवना- प्रतीती मु पुपा। २ शब्दो विधि, शब्दव्यापारो वेति विधि द्वेधा विकल्प्य क्रमशो निराकरोति-तेने- त्यादिना लिडादिशब्दनिष्ठ प्रवर्तना प्ररणा-शब्दभावनेत्याद्यपरपर्यायो व्यापारविशेप एव विध्यर्थ । तस्या आर्थभावना साध्य, लिङादिज्ञान करणम्, अर्थवादलक्षणया प्रतिपाद्यमान प्राशस्त्यज्ञानमितिकर्तव्यता, इतीमा भाट्टसम्मता शाब्दभावना प्रतिक्षेप्स्यत्यग्रे विस्तरेण । ३ सूची-कटाहन्यायेन शब्द-तद्व्यापारयो प्रवर्तकत्व निरस्यति-अतिमन्दतयेति । * केयमिति मु पु ना । " यत्रेद बोध्यम्-प्रावर्तना-विध्यर्थ । स चाऽलौकिकव्यापार इति वार्तिकव्याख्याता न्या- यसुधाकारो मन्यते स्म। पार्यसारथिमिथप्रभृतयस्तु क्लुप्तेनवोपपत्तावालौकिककल्पना न सहन्ते । किन्त्विष्टसाधनत्वेन प्रवर्तना विध्यर्थमाचक्षते। लिहादेविधिशवस्याख्यातत्वेन दशलकार- साधारणोपाधिना पुरुष-प्रवृत्तिरूपार्थभावना प्रति वाचकत्व, तज्ज्ञानहेतुत्वमित्यर्य. । सा च ज्ञादव १ ·। ४२० ) नुकूला *स्वज्ञानकरणिका, अर्धवादोदितप्राशस्त्यलक्षणेतिकर्तव्यतायोगिनी प्रेरणात्मिका कल्प्यते। "स्वाध्यायाध्ययनविधिना हि सर्वे विधायकाः, स्वाध्यायपदोपाराधारमा नियुज्यन्ते भावयेदितं. वा. पृ. ११४]ति । वत्र किमित्यपेक्षायां पुरुषप्रवृचिस्सम्बद्धयते। केनेत्याकालायां विधि- ज्ञानमेव योग्यतया करणत्वेनाऽङ्गीक्रियते। ज्ञाता हि शाब्दभावना प्रवृत्ति प्रहते, योग्यतरवार्थवादसमुत्थप्राशस्त्यज्ञानमितिकाव्यतांशे निविशते । अवसीदन्ती हि विधिशक्तिः प्राशस्त्यज्ञानेनोचम्यते । तस्याथ पुरुषव्या- पाररूपा स्वर्गादिभाव्यावच्छिन्ना भावार्थकरणिका श्रौत-स्मार्गा-चारप्राप्तपदा- र्थजनितकरणोपकारखत्यार्थभावना समानप्रत्ययवाच्या विषयभूता-इति । तन्निरासः। उन्न। लिङादेस्तादृशो व्यापारो विद्यत इत्यत्र न किचन प्रमाणम् । लिडादिशब्दानन्तरमाविनी पुरुषप्रवृचिरेव प्रमाणमिति चेत् । न । वन्निबन्ध- नत्वेन प्रवृत्चेरन्यत्राऽदष्टत्वात् । यिनिवन्धना हि प्रवृत्चिदृष्टा, तदेव वां दृष्ट्या शक्यमनुमातुम्, न पुनरप्रतिपनपूर्वकारणभावश्शब्दव्यापारविशेषः। अप लिडादिशब्द एव प्रमाणमिति साहसम्, प्रगृहीवसम्बन्धस्याऽवाचकत्वात् । अनवधारित हि सम्बन्धिनि, सम्बन्धवोयवैधुर्यात् । कपश्च तत्र स्वाध्या याध्ययनविधिना सर्वे विधायकस्वात्मा च विनियुज्यन्ते। पुरुष ऽविधिरार्थ- भावनायां प्रेरयति । यथ येन प्रेर्यते, सन नियुज्यते । न चाऽचेतनानां विधीनां नियोजकत्वमपि सम्मवति । य नई नियोज्यन्ते। तदप्य- सत्यनुष्ठातु शक्यत इति तदीहनोरपि सदस्य तनुत्वं प्रपात्या सम्भवत्यः। तत्र विधि पुरुषप्रवृत्तिरूपानावनाजानतुबांपारम तावनिमत्तमा विपिसामानम् । गएर तस्य प्रवृत्तितुल्यापार इति प्रपतनत्याख्या लमते । এম সাবাৰে মৰিনৰৰৈ। ज्ञानजनपव्यापाररत्पने मानाभावान् । ज्ञानजनकर मार, तस्स रखनाल, मांजाम নিৰিবিঙ্গানস। নগৰেীৰাৰে নােৱনায়, বন পা বলে- मिति भाट्टमीमाममना रहस्यन् । मात्रयं परिनिनिष्टति-विपिना स्वानं अन्नड, प्रवर्तनात्वन थाभिधारत इति विधिनानव मान्ममावति । * स्वशापितनि म पु पा। म्यामागनगन्य इति पा । * तमिर पनाति पुपा । | बरतिया संभावनापामिति म पु नामि। एउववानियत इति । विनामिति म पु नास्ति। निरोग्यत्व निनियन्वत इति । , - ·( ४२१ ) नुपपन्नम्-शाब्दभावनासु सर्वशब्दाना स्वत एवं कर्तृत्वात विनियोगान- पेक्षणाद । अथ न पुरुषाः प्रेरणे विनियुज्यन्ते, किन्त्ववियोधने । तद- पि न घटते ! तत्रापि नियोज्यानपेसायास्तुन्यत्वात् । अध्ययनविधेश्व- अक्षरसंस्काररूपाध्ययनविघायकवाभ्युपगमाद । तथाचाऽऽहु:- "द्रव्यादीनां पुनः कस्मिन् स्वाध्यायोऽन्तर्गतो भवेत् । थापि प्रतिभात्यस्मिन् संस्कारत्वस्य निर्णयः ।। संस्कार्यगणनायाश्च युक्तवाऽक्षरसंस्क्रिया। स्वाध्यायो हि स्फुटं कर्म साक्षात्संस्क्रियते चि सः" ॥ इति । संस्कारविषिश्च न संस्कार्य विनियुङ्क्ते, प्रमाणान्तरावसितोपयोगस्य शेपित्वात् । संस्कारपर्यवसायी तु संस्कारविधिन संस्कार्यस्य कार्य कल्प- आत्मा चाऽध्ययनविधिना विनियुज्यते, न विनियुज्यते वेति प्रतिपतिद्वयस्पाऽप्यसम्भवादनुपपन्नम् । पुरुषप्रवृत्तेर्भाव्यत्वप्रक्षेप-प्रतिक्षेपी। कपश्च पुरुषवृत्तिस्तस्या भान्यम्, न वावदनन्तरनिप्पत्तेः, विधिज्ञानस्य करणलाभावप्रसाद । क्रियाफलं हि तदा पुरुषप्रत्तिस्स्यात् । न च किया स्वफलनसबाय करणमपेक्षते । न च गमनं संयोग-विभागारम्मे येत् ।

·( ४२२) करणापेक्षम् । स्यान्मतम् । 'लिडादिशब्दो विधिज्ञानं जनयित्वा, करणा- नुगृहीतः प्रेरणारूपं स्वव्यापारमारमते इति । नच करणत्वामावः, क्रिया- निष्पत्ताव करणत्वात् । तदिदमलौकिकम् । न हि कस्यचिद्वस्तुनस्स्वज्ञान- मुत्पादहेतुः प्रतीतम् । प्राशस्त्यज्ञानस्येतिकर्तव्यतात्वनिरास: 1. एवमर्थवादोदितग्राशस्त्यस्याऽपीतिकर्तव्यतात्वं विध्वस्तम्। योग्य- तया हि तस्य तथाभावः । न च प्रेरणोत्पनी शब्दकर्डकायां करणीभृत- ज्ञानानुग्रहयोग्यता तस्य शक्यतेऽवगन्तुं । पुरुषकर्टकायान्तु प्रवृनौ स्याद तस्य योग्यतावगमः, प्रशस्ते पुरुषप्रवृचिदर्शनात् । स्यान्मतम् । अप्रशस्ते पुरुषप्रवृत्त्यसम्भवे प्रेरणव नोपपद्यते । तदसत् । न फलसम्भवायत्ता क्रियानिप्पतिः, क्रियानिप्पत्यायत्तव तु फलसिद्धिरिति लोके प्रतीतम् । अत एष तस्मिन्यो निष्फलेऽपि प्रेरणासिद्धेः प्रभूचिस्स्यात् । फलमपीतिकर्त्तव्यतापदनिवेशि, प्राशस्त्यवत्, अतस्तदभावे न प्रेरणा निष्प- द्यते-~-इति। तर्हि फलमेवाऽस्त्वितिकर्तव्यतांशपरिपूरकम्, किं प्राश- स्त्यैन । सत्यमेतद्, अस्ति तावद् तदपोति न त्यज्यते । एवं वर्षश्रुते प्राशस्त्ये तदपेक्षा मा भूव । ततश्र तदतिदेशादिकल्पनमघटमानं केवलस्य विधेर्दविहोमवत्करणेतिकव्यताकल्पनाऽपि कल्पनामात्रमेव । कमिति-प्राशस्त्यज्ञानानुगृहीतेनैति । कुत एतत् । बुद्धिपूर्वकारिणो हि पुरुषा यावत्प्र- शस्वोप्रमिति नाश्वबुध्यन्ते, तावात प्रवर्तन्ते । तत्र विधिविभक्तिरवसीदति, ता प्राशस्यज्ञान- मुत्तभ्नाति। तच्च पुरुषार्थात्मके फलाशे सर्वस्य स्वयमेवाऽनुष्ठान भवतीति प्रसिद्धत्वान वेदादुत्पद्यमानमपेक्ष्यते। साधने-तिकर्तव्यत्तयोस्त्वप्रवृत्तपुरुपनियोगाच्छास्त्रमेव प्राशस्त्पप्रतिपाद- नापावाक्ष्यते । तत्पुन केन कियतेति साधनापेक्षाया यदि वा फलपदेन निवत्येत, प्रशस्तोय भूनिफनत्वात् । अथवा विधिनय सर्वदोषाशङ्काविनिर्मुक्तवेदविहितत्त्वादिति। अथवा विशिष्टद्रव्यदेवते. तिक्तव्यतायुक्तत्वादिति । तर फलपदादीनामान्तरोपयोगात्, पुनरन्यत्राभ्युपयागान युज्यते । विध्युत्तरकाला चेयमाकाहक्षा, पूर्वञ्च फलपदादिनिवेशः। तस्मादपि न निवत्त इति । {त. वा ! ११४ ११५ ] उपर्युद्धतेन वातिक सन्दर्भणोपपादिता सपरिवरा सान्दभावना "का नाम धाब्दमावना इत्यादिना, तथा च न शादभावना विधिरि त्यन्तेन निरास्यच्छा. लिकाचार्य इति विबुधरवधेयम् । 'लिडादीति. म् पु. नास्ति । र तत्करणति मुर्तित गुम्तके पाठ । २ पुरुपति मु. पु. पा नाऽस्ति ।

·दविहोमवदिति' चाऽसिद्धो दृष्टान्तः। तत्रापि श्रौतद्रव्य-देवता-स्मृत्या- चारप्राप्ताचमनादीतिकव्यतामात्रेणोपकारक्तृप्तेरभिमतत्वात्। नोकस्यैव वस्तुनोऽनुग्राहकता, अनुग्राह्यता च स्वात्मन्युपपद्यते । अथ शब्दः प्रेरणां करोत्येव, प्रवृतिस्तु न तावन्मात्रेण, किन्तु तज्ज्ञाने सति । एवं तर्हि ज्ञानफलमेव प्रवृचिरस्तु, न प्रेरणाफलं, तस्मिन्सति भावाद, असति चाऽभावात् । तथा च न शाब्दभावना विधिरिति सिद्धम् । 'किञ्च शब्दोऽम्बरगुण इति, 'ग्राप्यकारीन्द्रियवादिनाऽभ्युपेयम् । अन्यथा नभसश्श्रोत्रभूतस्य, शब्दस्य च प्राप्त्यसम्भवात्संयोग-समवाययोरन्य- तरस्य च प्राप्तिरूपत्वात् , संयोगस्याऽन्यतरकर्मजस्य, उभयकर्मजस्य, संयोग जस्य च द्रव्यत्वे सति शब्दस्य नभसा सहाऽसम्भवाद, तस्य च त्रैविध्यनि- बस्पा- । ' वास्तोप्पतिहोमवाक्यरोपे श्रूयते-'यदेक्या जुहुयात्, दविहोम कुर्यात्, पुरोऽनुवाक्या- मनूच्च, याज्यया जुहोति सदेवत्याय [तं. स का ३. प्रपा. ४ अनु १० ] इति । यमर्थ-बाधावयेत्यादिरस्तुश्रौषट् इत्यन्त. मन्त्रसङ्घ. याज्यापुरोनुवाफ्ययोरसहाये वर्तते, याज्या-पुरोनुवाक्ये प्रधानभूते । तत्पूर्वको होमो देवनामत्यन्त प्रियो भवति। दयिहोमस्त- दहितः । अग्नये स्वाहेत्येव मन्त्रमुच्चार्याध्यायपादिभिविना केवलया दा हूयमानत्वात् देयानामत्यन प्रियो न भरति । एव सत्यत्र "यरेक्या दा हयात्" तदानीमाथापणादि- मन्त्राणामवकाशाभावेन दविहोमस्स्यात् । अता दविहामत्व मा भूदित्यभिप्रेत्य “वास्तोणते प्रनिजानीही" त्येता पुरोनुवाक्यामनूष्य, "वास्तोप्पते शग्मये त्यनया याग्यया जुहुयात् । एप मनि देवानामत्यन्तप्रियत्वात्सदेवत्व भवति । जुहोत्युत्पत्तिा एकमन्यास्स्वाहाकारप्रदाना दविहोमा इत्युच्यन्ते । ते च पम्चाऽपि यागस्य, हामस्य या न प्रकृतयः, न विकृतय', न वा प्रति-पितयो भयन्ति, अपि तु मास्यपुरुषपदपू, इत्यप्टमान्यायस्य तुरीपररणे स्वस्यापिनम् । जना दविहोमा अपूर्ग अभुतेतियतथ्यतासाच । यया तत्रोत्रमा स्थभावा- परगर्यापतिकर्तव्यताबाइसा ययाधुतरमस्वरूपमात्रानुष्ठानेन नि । तर स्वरूपनिणाद- नातिरिक्तस्य व्यापारस्याययणात्। अपि चव या व्यापारदर, शनि या पल्प्यते, मा दयिहोमन्यायो दृष्टानतयोगीयते । अस एपापारापिपरणे "तरि कनापान, पा, तिन या न सपकामह, ततो विभुदयसैप सी गलपियाम" [न. ग प ११५] मम् । पाप्तेरिति म पु पा । गमा गुप, भपया दम्पमिति पा सित्य, शमस्य गुणा सागरपस न पटो। ममी न मापारगन् गुमरवा स्त्यिनुमान सम्मम् । बासमत पदोन पातारगन् रिभूरारामगरिनुमानेन पार मागरस्य नागदा गह- - 3 चिनि ·- ०४. ( ४२४ ) यमाव, पारिशेष्यात्समवायः प्राप्तिरिति, आकाशगुणरशब्दः । न च तस्य व्यापारसम्भवः, द्रव्याश्रितत्वावयापाराणाम् । कथं तर्हि शब्दस्याऽभिधानलक्षणो व्यापार आधीयते । यथा तत्तथा श्रूयताम्-यनावदात्मन्यर्थविपयज्ञानं शब्दविषयज्ञानानन्तरं जायते, 'तच्छब्दकर्डकतया यदा विवक्ष्यते, तदा तदाभिधानिकमित्युच्यते । परस्थेऽपि व्यापारे भवत्येव कर्तृता, परिस्पन्द इवाऽत्मन इति, न कथिदोषः । कथश्चाऽसौ शब्दव्यापारमार्थभावनाविषयः, एकप्रत्ययवाच्यत्वाव-इति'। तदुक्तम्- विधि-भावनयोकप्रत्ययग्राह्यता कृतः । धात्वर्थात्प्रथमं तावत्सम्बन्धोऽध्यवसीयते" ॥ [श्लो. वा. अ. ७. श्लो. ७६३. ८०३] इति । तन्न। प्रत्ययस्य भावनाभिधानमस्मिन्पक्षे दुर्घटं यतः । आख्याताना भावनावाचित्वशङ्का । ननु च सर्वाख्यातानां भावनावचनता करोतिसामानाधिकरण्याद- ध्यवसीयते । तथाहि-भवत्यर्थस्य कर्तुः प्रयोजकव्यापारो भावना, सैव- कृतिः। भाव्यमानस्यैव क्रियमाणत्वात्, तस्य कृतिकर्मत्वात् । किम- कापीत् ? अपाक्षीद, किं करोति ? पचति ? किं करिष्यति, पक्ष्यति, इति प्रश्नोत्तरदर्शनात्, करोत्यर्थस्साख्यावैरभिघीयत इति गम्यते । अन्यथा करोत्यर्थविषयप्रश्ने तदुपरानुपपचिः। तत्र सत्यामपि प्रकृती घनन्तादिए करोत्यर्यानवयोधार, आख्यातप्रत्ययसनिघाने च तदवगमाद, आख्याता- नामेव सोय इति निधीयते । तन्निरासः। तदसत् । किं करोतीत्यस्य प्रश्नस्य यद्यपमर्थः-यत्करोति, तत्तिमिति, वर्धतपति मु पुपा । २ तदभिधानमिति मु पु पा । । चेदिनि म पु पा. ४ वायाधिकरणे वातिककारेण धात्वर्यात्यागेव पन्दभावना-भापनयोस्संबन्या भति। एक्कारपदाच्चत्वन समानानिधानतरित्युसमित्य । • मण्डनमिश्रभविनाविवेक सर्यास्याताना भावनावपित्वमुमम् [२०६हा । तदेव निमितुमनुवदीति परन् ।

·( ४२५ ) तत्र चेत्पचतीत्युत्तरं स्यात्, तदा पाकं करोतीत्यस्मिन्नर्थे पचतीति वर्तते । तथा च सिद्ध्येदाख्यातानां करोत्यर्थता। न चैतदेवम् । अनवगते हि घातुवाच्ये व्यापारविशेपे, तद्विशेष एव-एवं पृच्छ्यते, तत्र पचतीत्युचरम् । तथा च न सिद्ध्यति धात्वर्धातिरिक्तकरीत्यर्थवचनताऽऽख्यातानाम् । सर्वे घात्वर्थाव कस्यचिदभूतस्य भवनेऽनुकूलतां भजन्तः करोत्यर्थतामापन्नाः करोतिना प्रष्टुम् , निर्देष्टुश्च शक्यन्त इति, तद्विशेषप्रश्नोतरे एव ते। किञ्च घातवाच्यव्यापारविशेषविपयत्वेनापि प्रश्नो-चरयोरुपपत्तौ, तदतिरिक्तकरोत्य- र्थवाचकताऽऽख्यातानां न शक्यते वक्तुम् । अपि च सप्रयत्नक्रियेषु देवत्तादिषु व्यापारभेदसम्भवात् घटेता प्रश्नोचरे । व्यतिरिक्तकरीत्यर्थविपये "किं करोती"ति प्रश्ने, “गच्छती"ति चोत्तरे गमनातिरिक्तव्यापारामावादनुपपत्तिख स्यात् । धात्वर्थविशेषविषयत्वे तु तत्राऽप्युपपचिः। अथ तत्रापि संयोग-विभागौ घात्वर्थः, परिस्पन्दस्तु • विभक्त्यर्थ इति, तत्रापि धात्वर्थव्यतिरिक्तव्यापारसम्भवान्नाऽनुपपचिः । तन्न। परिस्पन्दस्यैव गमिवाच्यत्वात् । तथाहि न केवले संयोगे, विभागे वा गमेः प्रयोगः, स्थाणौ श्येनेन वियुक्ते, संयुक्त वाऽप्रयोगात् । नापि द्वयोः, उत्पत्य-निपतिते श्येने स्थाणौ प्रयोगप्रसगात् । एकक्रिया- क्षणजन्यौ संयोग-विभागौ गमिवाच्याविति ययुच्येत । वहि क्रियैवाऽस्तु वाच्या, किमसावुपाधिकोटौ निवेश्यते । एवं छुपाघिसमाश्रयगौरवमेव परिहतं भवति । अपि च वृद्धव्यवहाराच्छब्दार्थनिर्णयः। न चाऽऽरव्यातानां भावना- वचनत्वमन्तरेण कस्यचिवृद्धव्यवहारस्याऽनुपपत्तिः । प्रश्नोत्तरे तु सम्बन्ध- ज्ञानोत्तरकालभाविनी, अतो न तद्वशेन सम्बन्धिनिरूपणा । कादिसंख्या- मात्रवाचितयाऽऽख्यातप्रयोगोपपत्ती, नाऽधिकं वाच्यं शक्यं कन्पयितुम् । थपि च "पाकं करोति देवदत्तः" इत्यत्र तावत्पच्यथं पाकशब्दो प्रवीति, तद- नुगुणन्तु पुरुषप्रयत्न करोतिराचष्टे, आख्यातन्तु केवलकसंख्या वक्तीति, सिद्ध तन्मात्राचित्वम् । अतोऽन्यत्राऽपि तत्रैव वर्तत इति युक्तम् । एवं "पचति देवदत्तः" इत्यस्य यद्विवरणं-पाकं करोतीति । तदप्यनुपपन्नम् । तीत्यत्र यः पुरुषप्रयत्नः, यत्सम्बन्धेन पच्यर्थस्माध्यभूतः, तं करोतिना प्रकृतिभूतेनोपादाय विवरणोपपत्तेः। यत्राऽपि “रथो गमनं करोती"वि न पच- 54 ·- T { ४२६ ) प्रयत्नोऽपरोऽस्ति, तत्राऽपि गमनस्य साध्यवां दर्शयितुम् , गौणः करोति- प्रयोगो द्रष्टव्यः। पक्षद्वयेऽपि तुल्यत्वात् । मण्डनमिश्नमतोपन्यास-निरासी। यस्तु-"देवदच श्रोदनं पचती"त्यादी वृद्धव्यवहारे एव प्रकृत्पर्या- तिरिक्त प्रयत्ने प्रयोगादारव्यातानां तदर्थतामाह । स इत्थं शिक्षयितव्यः- वत्स! किं न वेत्सि "अनन्यलम्यश्शब्दार्थ:" इति । इह च प्रकृत्याक्षेपेणाऽपि प्रयत्नप्रतिपयुपपत्तेः, न शक्यते वद्वाचकताऽख्यातानामाश्रयितुम् इति । कार्यवाचिनामेव कृतियाचित्यनिरूपणम् । ननु प्राभाकरा अपि भावनावाचकवां न कथमारव्यातप्रत्ययस्येच्छन्ति । उच्यतेन सर्वाख्यातप्रत्ययानां भावनावचनत्वमभ्युपैमः, किन्तु कार्या- भिधायिनो लिङादयः कार्यस्याऽन्यथाऽनमिधानात् कृत्यभिधायिन इप्यन्ते । कृतिसम्बन्धि हि कार्य कृत्पनभिधाने नाऽभिहितं स्यात् । नास्ति सम्भवः, कृतिश्च नाऽभिधीयते, कार्यश्चाऽभिधीयते इति । अथ मतम् । यथा दण्डीत्यत्र प्रत्ययेन दण्डो नाभिधीयते, अथ च तद्विशिष्टपुरुपग्रतीतिः, एवमिहाऽपि भवेदिति। तन्न। तत्राऽप्यप्रतीते दण्डे, न तद्वति प्रत्ययः। अस्ति च तत्र प्रकृतिभूतो दण्डशब्दः, स च तस्य प्रत्याययिता! न चेह तथा सम्भवति, प्रकृतीनां 'पुरुषव्यापाराभिधानानियमात् । पुरुषो हि चेतनः कार्य लिडादिभिरवधुध्यते। न चाऽसी परकृतिसम्बन्धि स्वयं कार्य बोद्धुमलमिति, तदीयकृत्यभिधानमपितच्यम् । तस्य च कृतिः प्रयतरूपा ! न च सर्वथा तदननुमवे तदभिधायिन इति, न दण्डिन्यायस्याऽयं विषयः । स्यान्मतम् । यथा लिड कादिसंख्यामात्रवचनता, क्रियाक्षेपेण च कर्यादीनां प्रतीतिः । तथेहाऽपि फ्रिया प्रपन्नमाक्षिपति, मा भूतस्य लियाच्यवा-इति ! तदसत् । यद्यपि प्रकृत्यर्थभूतया क्रियया प्रयत्न प्रातिप्यते । तथाऽपि तदायत्तसिद्धिकतया' कथमपूर्व गम्यते । प्रयवाभिधाने तदवच्छिन्नतया प्रतीयमान उदायत्तसिद्धिकमवगम्यते, नाऽन्यथा। न च कल्पनादिन- स्वरूपमात्रेणापूर्वममिहितं कृतिमाक्षेमलम् । अवगतसम्बन्धं हि वस्त्वा- . - अभिधाननियमादित्वेद म पु पा ! , सिदिकतदेवि म पु पा. मुंबन्ध्यननुव इति मा। मभिधीयमानमिति, म.पा.

·( ४२७ ) क्षिप्यते । न च शब्दमन्तरेणाऽपूर्वस्य प्रयत्नसम्बन्धावगमे 'कारणमस्ति । अतः कथं तत् प्रयत्नमाक्षिपेत् । तस्मादपूर्वकार्यभिधायिनां प्रयत्नाभिधानमव- श्यमाश्रयणीयमिति, विषयकरणीये निपुणतरमुपपादितमित्यलमतिप्रसङ्गेन।४। तत्र न क्रियामात्रं तावदहं बुध्या प्रवृत्तः, नाऽपि फलमात्रम्, न क्रिया- फलसम्बन्धमात्रं वा । क्रिया-फलयोस्साध्य-साधनतावगमेऽपि न प्रवृत्तिरुप- पद्यते । तृप्तिहेतौ भोजनेऽतीते, वर्तमाने वाष्प्रवृत्तः, भविष्यत्यपि तत्साधने सामुद्रविदाख्यात इवाऽनुष्ठानाभावात् । पुरुषाशयावगमस्तु प्रवृचिहेतुत्वे- नाऽऽशङ्कितोऽपि, स्वतन्त्रप्रवृचौ व्युत्पित्सोरोत्सारितत्वात् । किन्तु कार्यता युध्वा प्रवृत्तोऽहम्, ममेदं कार्यमिति प्रतीत्य-अहं सर्वत्र प्रवृचः। तथाहि- आस्तां तावक्रिया लोके गमनागमनादिका। अन्ततस्तन्यपानादिस्तृप्तिकारिण्यपि' क्रिया ॥२॥ सा यावन्मम कार्येयमिति नैवाऽवधार्यते । तावत्कदाऽऽपि मे तत्र प्रवृत्तिरभवन्न' हि ॥६॥ ब्रह्मसिद्धिकृतो मतेनाऽऽशङ्का । "अत्राऽपर आह । सत्यं—कार्यावगमादेव प्रवृत्तिः। इष्टसाधनतैव तु कार्यता, न परा काचिद, सैव प्रवृत्तिहेतुविधिरुच्यते । तदाह- "अपेतितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः । अतो ह्यध्यवसायादि कस्मानाऽभिधानतः" । [७. सि. कां. ३, १०३३ १०४३ पृ० ११५] इति । मुपु पा। कारणान्तरमिति २ कार्यपीति मु पु पा । 3 न भविष्यतीति क पुपा । * मण्डनमिय-यह्मसिदी नियोगकाण्ड तृतीये प्रतिपत्तिविधेस्तृतीय प्रकार निरागुवन, प्रभाकरसम्मत नियोगवाद निरागरिप्णुस्स्वाभिमतं विधिस्वरूप विधिविवेके निरूपित प्रदर्श- पनि अपेक्षितोपायतेत्यादिश्लोकेन । तन्मतमेवामोपन्यस्पति दूपयितु शालिकनाप- अत्यादिना । अस्यासमर्थ ---ममेदं कार्यमिति पोथ्यवसाय, "अहमा नियुलोस्मि" इति बुषि, स एवाग्लौकिको नियोगो विधिरिति यो मन्यते, ते प्रत्यभिधीयते तदेवेप्टमापनस्या- सम्यवसायो भवति, नाभिधाननअलोकिकस्य नियोगस्पभियानासम्मवादित्य ।

·( ४२८ ) 'तथा है - - "पुंसो नेष्टाभ्युपायत्वात् क्रियास्वन्यः प्रवर्चकः । प्रवृत्तिहेतुं धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ [वि. वि. श्लो. २६ पृ० २४३] इति । कर्तुरिष्टाभ्युपाये हि कर्चव्यमिति लोकधीः । विपरीते त्वकर्तव्यमिति तद्विपये ततः ॥ [वि. वि. श्लो. ३० पृ० ३०२] इति च । तन्निरासः। तत्र तावदिदमेव वक्तव्यम् । अतीतस्य, वर्तमानस्य चेष्टसाधन- ताऽऽस्ति, न च तत् कार्यतयाऽऽवसीयते । तेनाऽन्या कार्यता, अन्या चेटसाधनता-इति । तथा प्रवृत्तिरपि तन्मात्रावगमायना न भवतीत्युपेत्यैव तावत् तं, फलसाघनता-कार्ययोभेदं विनिर्दिशति- 'फलसाधनता नाम या सा नैव च कार्यता। कार्यता कृतिसाध्यत्वं फलसाधनता पुनः ॥७॥ करणत्वं फलोत्पादे भिद्येते ते परस्परम् । यद्यप्येकवस्तुनिवेशिता द्वयोः, तथाऽपि स्वरूपभेदोऽस्त्येव । तदेव दि वस्तु फलं प्रत्युपायभावात्फलसाधनमित्युच्यते, कृत्यधीनात्मलाभतया च कार्यमिति ॥७॥ एव ब्रह्मसिध्यनुसारेण न नियोगो विध्यप, विन्त्विष्टसाधनत्वमति प्रसाभ्य, तमेवाऽयं विधिविवेकवचनाभ्या द्रढयति-तयति । अनागतस्यनि स पुपा । प्रवृत्ति प्रतीष्टसाधनताज्ञानस्य हेतुत्वम् उत वातावानस्पति द्वधा विकल। तत्राज्य पक्षो विचारपदवीमारो नाहति, नतीमा-नागतादिषु मीहितसापातानानमत्वात प्रवृत्तरदर्शनात् । अत वृतिसाध्यत्वरूपकार्यताज्ञानस्य प्रवृत्तिनुत वाच्यम् । तता मथु विप. सम्पृक्तभोजनादौ कृतिसाध्यत्वसत्वापि समीहिनसाधनाज्ञानस्याभावन न प्रवृत्ति । ममाहित साधनऽपि कृतिसाध्य एव प्रवृत्तिदर्शनात् तद्धनारेव तदस्तु मध्य चिन्तन अनन्यसभ्यसहाय इति न्यायात् । ननु समीहितसाधनत्वमेव कृतिमाभ्यत्वम्, न स्यनयानयमिति नाजनीयम् । जन्या च समीहितसाधनता वृतिसाध्यत्वरूपाता च ततो विरामणासमाहितमायनवा कृतिसाध्यता प्रति कारण कार्य-कारणयोरेकरूपता नर पटन, विचाजीव-वामाना-नागदि- १ ૨ ·. . ( ४२९ ) किमितीष्टाभ्युपायेष्वेव कर्त्तव्यतावगमः, अन्यत्र नेत्यत्राऽऽह- *किन्तु स्वयं क्लेशरूपं कर्म यत्कार्यतां ब्रजेत् ॥८॥ फलसाधनता तत्र 'कारणं तेन कार्यता। तद्भावभाविनी नित्यं तदा सैव' प्रकाशते ॥६॥ स्वभावेन हि कर्माणि दुखोत्पादहेतुभूतानि । तेषु कार्यत्वावगमः फलसाधनतावगमनिवन्धनः । कार्यता हि न कृत्यधीनसिद्धितामात्ररूपा, किन्तु कृति प्रति प्रधानभूतं सत् यत् तदघोनसत्ताकम्, तत्कार्यमुच्यते । तच कृतेः प्रधानम्, यदधिकृत्य कृतिः प्रवर्तते । न च दुःखं दुखहेतुंवाऽधिकृत्य कृतेः प्रवृत्तिरुपपन्ना, नाऽप्यदुःखम् , अदुःखहेतुं वा । किन्तु सुखं, सुखहेतुं वा। तत्र न तावत्स्वयं सुखरूपं कर्म, सुखसाधनमपि चेन स्यात्, न तस्य कृति प्रति प्राधान्यावगमो घटते । अतः कर्मसु कार्यत्वावगमः फल- साधनवावगमनिवन्धन इति, ज्ञापककोटिनिविष्टा फलसाधनता "कार्यता- मनुरुध्यते, न त्वसौ तदात्मैव । तथा चाऽसाधनस्याऽपि सुखस्यैवाऽस्ति विपयेप्विप्टसाधनता वरीवति । न तत्कार्यतयाऽध्यवसीयते। अतस्समीहितसाधनातिरिक्तस्य मुखस्य कार्यता। अत एव सर्वे पुमासो ग्रीप्मशवरीषु सुरतारम्भपरिधान्तशरीरास्सुधामरी- चिमण्डलोदयम्, मलयमारततरङ्गमङ्गम वेप्टोपाय मन्यन्त एव, न पुन कार्यम् । अत प्रयमपक्षस्याऽसम्भवाच्चरमपक्षमेवोररीकुवंन्ति प्राभाकरमतानुयायिन । अतोऽपि हेतोरन्या कार्यता, समीहितसाधनता चाऽन्येत्यभिप्रेत्याह-फलसाधनता नामेति । कारणत्वमिति दर्शनोदये पा । २ तदात्मवेति मु पुपा । प्राधान्याभ्युपगम इति. मु पु पा । ज्ञापककोटिप्रविष्टा फलसाधनता कार्यतेति. मु पु पा. । * हितसाधनता-कार्यतयो पूर्व भेदोभ्यपायि । तत इयमालाडमा समुन्मिपति- यत्समीहितमाधन एव कार्यतामतिरुत्पद्यने, नाऽन्यत्रत्याशङ्कामुत्थाप्य परिहरति गालिया- चार्य --"किन्तु स्वय क्लेशरूपमि"त्यादिना । अयमभिप्राय-यद्यपि समीहिलसापन एर कार्यतानानं पायो लोके दृश्यते, तपाऽपि कचनान विर्गपोऽस्ति, परम कायंत वजन । तत्स्वयं कटेशरूपमेव स्यात्, तहि कप तस्य कार्यत्वम्, न हि दुसाकरस्य कर्मण यायंत्वम्- पपद्यते, "अकर्तव्यो दुसफल" इत्यभियुक्तोमे । तत्र समाधानमाह-तेन कार्वननि । तृतीयचरणस्पवायविवरणम्-नेन गर्पनेति। तेन कार्यतास्य भवति, न प्रयने । एवातनो "शापरकोटिप्रविष्टा फलसाधनता कायंतामनुरुभ्यते, न स्पमो तारम"त्यादि प्रन्परमात इति बोध्यम् । अथरा मण्डनस्थिस्तनुपारिनच-इप्टमाधननाबानमा प्रवृत्तिकारणम्, न नु कागागानमिति वदन्ति । तन्मतनिरावरिप्पुराह-तेन नानि । सानानानादर अनि, नरिवष्टमाधनतासानादिरपर्ध । 3 जन ·( ४३० ) कार्यता। सुखं हि सर्वः कार्यतयाऽयति, न तस्य फलसाधनतामपेक्षते । तेन फलसाघनवोचीकार्यवावगमेन में प्रवृचिरिति निश्चित्य, व्युत्पित्स- मानक्षेत्र प्रवर्गमानं दृष्ट्वाऽनुमिनोवि-चैत्रोऽपि कार्यबोधात्मवाते-इति । चैत्रस्य 'प्रवृत्तिः-घर्मिणी, कार्यवोधपूर्विका-इति साध्यो धर्मः, धुद्धिपूर्वकत्वे सति प्रवृचित्वान्मदीपप्रवृचिवदिति । लिडादयध प्रवृत्तिहेतुभृतार्थाभिधा- यिनः कार्यमेवाऽभिदधते । तस्यैवाऽवगतस्य प्रवृत्त्यनन्तरकारणत्वात् ॥६॥ इच्छा यद्यपि प्रवृत्तिहेतुः, तथाऽपि सा लिडादिवाच्या न भवति । उद- वगमस्य प्रवृत्तावनपेक्षितत्वात् । उत्पन्ना हि सा प्रवृत्तिकारणम्, नाऽवगता। नन्वेवमपि कथं लिखादीनां कार्ये व्युत्पत्चिरित्यत्राऽऽह- शब्दान्तराणि खार्थेषु व्युत्पद्यन्ते यथैव हि । आवापोद्वापभेदेन तथा कार्य लिडादयः ॥१०॥ 'लिडादियुक्तवास्यश्रवणे तद्भावभाविन्या प्रवृत्या विशिष्टकार्यावगति- मनुमाय, वाक्यस्य हेतुतामध्यवस्यति । तत्रापि कोऽर्थः केन "शब्देना- ऽभिहित इति विवेचने, लिडाद्यावापे' कार्यावगतिदर्शनाद, तदुद्धारे चादर्शनाद, त एव कार्यावगतिं कुर्वन्तीति शब्दान्तरवन्लिङादीनां कार्य- वाचकत्वव्युत्पत्तिसिद्धिः ॥१०॥ ननु लोकव्यवहारा लिडादयो वाचकतया व्युत्पाद्यमाना पादिदेव बाचकतया व्युत्पचिमर्हन्ति । तत्रैव तेषां प्रयोगदर्शनादित्यारक्याऽऽह-- *कार्यमेव हि चक्वृणां ज्यायः-सम-कनीयसाम् । प्रवापेक्षया भेदात्पादिव्यपदेशभाक् ॥११॥ प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया ज्यायसा वक्त्रा प्रतिपाद्यमान कार्य प्रैप इति व्यप- १ पूर्वोक्तमवार्य पक्षसाध्यनिर्देशनाभिनीय दर्यात परस्प प्रवृत्तिधामणीति । २ अस्याऽर्थस्याक्षरसोऽयंतश्चानुवादो विधिविवरच्यात्याया न्यायाणिवाया ! ५१] ७ तादित्यधिको म पु पा। वर्यभाग इति म पुा । पदार्गनति मु पापा आवापनेत्यव मु पुपा । कागामिति दुपा। * अत्रेद वाध्यम्लिहादेयं वादिलोकेश्वगम्मन । प्रपोधि प्रमुज्यमान अंपादिव्यपदेर्श प्रजते । सो सम-हीन-पापसाम्बमारे सारवास- तर मम-हान-मानि ·यतः प्रवर्तत ( ४३१ ) दिश्यते । समेनाऽऽमन्त्रणं, हीनेनाऽध्येपणमिति, प्रैषादिप्रतिपादका अपि लिङादयः 'कार्यमेव प्रतिपादन्ति, नार्थान्तरम् ॥११॥ कथं पुनरवसीयते-कार्यमेव प्रैपादिव्यपदेशभागित्यत्राह- कार्यमेव हि सर्वत्र प्रवृत्तावेककारणम् । प्रवृत्त्यव्यभिचारित्वाल्लिङाद्यर्थोऽवधार्यते ॥१२॥ प्रवृत्तिहिं बालेन स्वात्मनि कार्यावगमपूर्विका प्रतिपन्नेति, सर्वपुरुपानपि प्रवर्त्तमानान्दृष्ट्वा कार्यावगममेव वालः कन्पयतीति, प्रैपादीनामपि प्रवृत्तिः कार्यावगमनिवन्धनेति, कार्यमेव प्रैपादिव्यपदेशयोगीति सिद्धम् । वस्तुतस्तु प्रैपादीनामपि 'प्रवृत्यव्यभिचारित्वात्कार्यस्य च प्रवृत्तिपु सर्वासु हेतुभूतत्त्वात्प्रैपादिष्वपि लिङादीनां कार्यमेवार्थ इति निश्चीयते ॥१२॥ केन पुनः प्रमाणेन वालस्स्वयं कार्यमवगच्छति । इत्यत्राऽऽह- कृतिसाध्यं प्रधानं 'यत्तत्कार्यमभिधीयते । "तच मानान्तरेणापि वेद्यमोदनपाकवत् ॥१३॥ कृतौ सत्यां भावात्, असत्याञ्चाऽभावादनुमानतः कृतिसाध्यता तावद- वगम्यते । यदपित्कृत्य कृतिः प्रवर्चते, तत्कृतेः प्रधानम्, प्रयत्नच कृतिः । स च मानसप्रत्यक्षवेद्य इति, विशिष्टप्रयोजनताऽपि प्रयत्नस्य प्रत्यक्षवेधैव । रित्यागान्, अव्यभिराचाराच्च कार्यमेव लिमद्यर्थो युक्त । अता नियोगापरपर्यायवार्याभि- पानमेव । प्रपादयस्तूपाधय इत्येव युक्तम् । उपाधिर्नाम-योऽभिधानाननुप्रवेगी सन् शदार्यान् यया-दृतिहरिशद । अत्र पशुत्वमुपाधि । यदा हरक्रिया पशु- सम्बन्धिनी, तदा तस्या कर्ता इतिहरिशब्देनोच्यते। तया प्रकृते लिमदीना ना वाय पदय उपाधय इत्यारापनाह-कार्यमेवेति । वृत्तिसहितस्याऽस्य श्लोकस्यानुवादोन्यू. नानतिरेक वानन्दवोधाचार्यण [न्या म पृ १८७ ] द्रष्टव्य , विधिविवेक्ष्याम्याया न्याय- पणिवायांनिरास [१ ७२] 'कार्यमित्यादि. व्यपदेशभागित्यन्तो भागो मु पु नापलभ्यते। प्रवृत्तिव्यभिचारित्वादिति म पु पा । अवगीयत इति मु पुपा । कामिति म पु नास्ति। बदमरयम्-प्राभाकरमते-लिमदिवान कार्यन् । तन्त्र-यात्वरियातिरिक्त मित्यनुपदमेव माधयिष्यति मालिकाचार्य -स्वाभिमां का विशेषणापरिशिष्टेमुपपादयनि- हिमाम्पमित्यादिना लोरेन । तपा हिकति पुरस्लरमाम्मम. वे पानम या ग विदोपेऽवस्थापयति । । २ अपनाशयः।

·( ४३२ ) न - तेन प्रत्यक्षा-नुमानाभ्यां कार्यमवगम्यते । यथा चोदन-पाकयोरिति, किश्चिदनुपपन्नम् । उपसंहरति- एवं कार्यात्मकेऽप्यर्थे व्युत्पद्यन्ते लिखादयः। तदन्वितेपु खार्थेषु तथा शब्दान्तराण्यपि ॥१४॥ एवमपि कथं मानान्तरावेधकार्यवाचिता लिादीनामित्याशङ्कय, मीमां- सामवतारयति- संपधार्यमिदन्त्वत्र तत्कार्य किं क्रियात्मकम् । यद्वा तयतिरेकीति को नु निर्णय इत्यत्राऽऽह- 'तत्र लोकानुसारतः ॥१५॥ प्रमाणान्तरविज्ञेया क्रिया कार्येति यद्यपि । *लोके हि लिडादियुक्तवाक्यश्रवणे विशिष्टक्रियानुष्ठानदर्शनाचद्विषया कार्यावगतिलिडादिभिः क्रियत इति युक्तम् , अवगति-प्रवृत्त्योरेकविषयत्वात् । नह्यन्यत्कार्यतयाऽवगम्य, अन्यत्र वालः प्रवर्तते। किञ्च क्रियायां कार्य- भूतायां लिडादियुक्तवाक्यप्रतिपाद्यायामभ्युपगम्यमानायां' शक्तिकल्पना- लापत्र स्यादेव । तथाहि-धातुरेव कार्यभूतं स्वार्थ प्रवीत, तथाभूतार्थ- वाचिनस्तु धातोः परे लिडादयो भवन्तीत्याश्रीयते। लिडादिश्रवणे तु कार्यमिति कार्यस्वरूपमुक्तत्र भवति। वृतिसाध्य कार्यमित्युक्ती धात्वयंस्थाऽपि कृतिसाध्यत्वे- नाऽतिव्याप्तिस्तत्र स्यात्, अतस्तद्वारणाय प्रधानमिति विरोपणन् । अब प्राधान्यञ्च कृत्यु श्य- त्वरूप विवक्षितम् । एतायन्मात्रोमो स्वर्गादिफलेऽतिप्रसक्तिस्स्यात्, अतस्तद्वयावृत्यर्थ वृतिसा- ध्यत्वमिति विशेषणदलमुपात्तम् । तथा च कृतिसाध्यत्वे सति कृतिनिरूपितोद्देश्यताशालित्वमिति, कार्यस्वरूप परिनितिष्ठति । तत्र कृतिसाध्यत्व वृत्यन्वय-व्यतिरेकरूपानुमानप्रमाणेनाम- कृतिप्रधानत्वञ्च-मानसप्रत्यक्षेण प्रतीयत इति, प्रत्यक्षा-नुमानप्रमाणगम्ब कार्य- मित्युच्यते। ननु प्रमाणद्वयस्य भिनविषयत्त्वेन परसरवानिनिजतया मियो घटनायोग इति न शङ्कनीयम् । अनुमितिजन्यसस्वारसीचीने मनसि "स एवाय" प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षवत् मिथस्सङ्कलनमुपपद्यते। प्रयलश्च कृति, स मानसावमेय इति । कृतिसाध्यत्वविशिष्ट- कृत्युद्देश्यत्वरूपो विशिष्टप्रयोजनमावोऽपि कार्यस्य मानसावसेयइत्युक्त भवति । तत्रवार नुकूलदृष्टान्तमाहओदनपाकवदिति । ओदन प्रत्यक्षेपाऽदयम्यते, पावस्य तत्साधनत्वमन्व- यव्यतिरेषाभ्यामवगम्यत इत्यर्य। बनेन वृत्तिमन्दर्भो निगदव्याख्यात'। ओदन पारश्चेति क्वचिदृश्यते । एतनात्र धीभाप्योक्ताना दूग्णानामनवकाश इति ध्येयन् । ' अभ्युपगम्यमानायामिति म पु नास्ति । *प्रतिभातीति म पु पा.। गम्यते। .

·, तथाभूतार्थपरतया' घातुः प्रयुक्त इत्यवगम्य, कार्यभूतधात्वर्थावगमस्सम्प- चते । यथा लडादिभ्यो वर्तमानाद्यध्यवसायः, तेष्वपि वर्तमानेऽर्थे वर्चमा- नाद्धातोर्लडित्येव सूत्रार्थः। कादिसंख्यामात्रवाचित्वमेव केवलं लडादी- नामिव लिडादीनामप्यर्थ इति, क्रियैव कार्यतया वेदेऽप्यवगम्यत इति, यद्यपि विवेकासमर्थानामवगतिर्भवति। तथापि वेदे पठायसिद्धान्तेऽवस्थिते सति ॥१६॥ खर्गकामादयः कार्य नियोज्यत्वेन "सम्मताः। 'स्वर्गकामादिभिश्शब्दैर्वक्तव्या इत्यवस्थितम् ॥१७॥ पष्ठाये ह्येतदुक्तम्-लिडादिप्रयोगे तावत्कार्यावगतिरस्तीति निर्वि- वादम् । कृतिसाध्यञ्च कार्य भवति । सति कर्तरि तस्याऽऽत्मलामः । कर्तृलाभश्व स्वसम्बन्धिकार्याववोधे सति भवति, नाऽन्यथा । तेन यद्यपि लोकानुसारेण क्रियाया एव कार्यतया बोध्यमानाया वाक्यार्थत्वात्, तदन्वयि- त्वाचेतरेपामपि पदार्थानाम्, कारकत्वाहते चाऽन्यस्य क्रियान्वयित्वासम्भ- वाल्लोहितोष्णीपन्यायेन विशेषणभूतस्वर्गकामनासमर्पणपरतया कर्दविशे- पणत्वेन स्वर्गकामस्याऽन्वयोऽवगम्यते । तथापि स्वसम्बन्धिकार्यचोद- धृत्त्वेनैवाऽन्वयो वर्णनीय इति, नियोज्यसमर्पकत्वमेवाऽऽश्रीयते इति ॥१७॥ एवमपि किमित्याह- नियोज्यस्स च कार्य यस्वकीयत्वेन बुद्ध्यते। तथाऽपि किमित्याह- स्वर्गादिः कामयोगाच साध्यत्वेनैव गम्यते ॥१८॥ साध्यविषयैव हि सर्वत्र कामना भवति, तेन तत्सम्बन्धात्साध्यभूवं स्वर्गादि काम्यमानतया पुरुष विशिनष्टि- तेन साध्यत्वपर्यन्तस्वर्गादीच्छाविशेपितः। तदेव शक्नुयात्कार्य योदूधुं यत्काम्यसाधनम् ॥१९॥ तयाभूतार्थतयति म पु पा। २ वर्तमाने लट् [ ३-४५४] इति मूत्रस्याध्यमाह-यमान इति । विवेकसमर्थानामिति म पुपा। वेदे सिद्धान्तेऽवस्विते सनीति म पु पा । सगता इति म पु पा। स्वर्गवरामादय इति म पु पा । इतरेषामिवि. म पु ना। ५ तथा 55 ·मण्डनमिधमतस्योपन्यासः। अत्र कश्चिदाह-यद्यपि कामनायोगात्साध्यता स्वर्गादीनामवगम्यते, तथाऽपि प्रकृतकार्यसाध्यत्वावगमो निष्प्रमाणक एव, अन्यसाध्यस्याऽपि साध्यत्वसम्भवात् । न च यत्काम्यते, तस्याऽवश्यं साधनमस्ति । मनोरथपरम्पराहतचेतसो हि तनाऽस्ति, यन कामनाविषयीभवति । न व वस्य सर्वस्प साधनं भवति, सर्वज्ञत्वमपि केचित्कामयन्ते, न च तस्योपाय- सम्भवः । अथ तदिच्यावतोऽतत्साधने कर्तता नोपपद्यते। कथं नोपपयेत। दृश्यन्ते हि ग्रामाभिगमनकामा अपि यादृच्छिकीपु क्रियासु प्रवर्त्तमानाः । अपि च सर्वोऽभ्युदयाध्येच पुरुषः, तथाऽपि प्रायशस्तद्विरोधिष्वेवेन्द्रियार्थेषु प्रवर्त्तमानो दृश्यते-इति। तन्निरासः। अत्रोच्यते-स्वर्गादिकं कामयमानस्य तदेव कार्यतया वोधुमव- कल्पते, यदेव तस्य काम्यमानस्य सिद्धयनुगुणम् । अन्यथा हि तत्कामिना सता तत्कार्यतयाऽनवयुद्धं स्यात् । अपरित्यक्ततत्कामनासम्बन्धो हि तत्साधनं कार्यतयाऽवबुध्यते । तस्माद्यत्कामिनो यत्कार्ययोपदिश्यते, वत्तस्य काम्पस्य साधनमिति नियोज्यकार्यान्वयानुपपत्यैव गम्यते ॥१६॥ एवं सति किं फलमित्याह- लिडादिस्तत्र कार्यञ्चेत् कियामेवाऽवयोधयेत् । समन्वयो नियोज्येन तदानीमेव हीयते ॥२०॥ कथमित्याह-~- क्रिया हि क्षणिकत्वेन न कालान्तरभाविनः । स्वर्गादेः काम्यमानस्य 'समर्था जननं प्रति ॥२१॥ इष्टस्याऽजनिका सा च नियोज्येन फलार्थिना । कार्यत्वेन न सम्बन्धमर्हति क्षणभगिनी ॥२२॥ कार्यविरोधि कर्मेति प्रमाणान्तरसिद्धम् । परिस्पन्दो युचरदेशसंयोगो- दयापवर्गीत्याशुतरविनाशी, स्वर्गच नियतदेशान्तरकालान्तरभोग्यः । 'अयमशो म पु नास्ति । कामा होति. म पु पा । अभ्युपायार्थीति म पु मा । ५ साध्यमानस्येति मु पु. पा.। शक्तेति मुपु पा. साधकमिति मु पुपा। न ३ ·मण्डनमिश्रमतानुवादः। 'ननु प्रीतिमात्रवचनस्स्वर्ग इति षष्ठाये साधितम्, प्रीतिसाधनेषु द्रव्येपु स्वर्गशब्दप्रयोगात् । न च तेषु स्वरूपनिवन्धन एव तत्प्रयोगः, प्रीत्यपगमे तदभावात् । न च तत्साधनवचनता तदनभिधाने घटते, तदभि- धानाभ्युपगमे तद्वाचकतैव । लक्षणया तत्साधने प्रयोगोपपत्तेः, तत्र शक्ति- कल्पनापरिक्षयात् । अखण्डशब्दतया च दण्डिन्यायस्याऽसम्भवात्तदन्तर्ग- तस्य दण्डशब्दस्य दण्डप्रत्यायकत्वसम्भवात् । प्रीतेश्च कर्मानन्तरभावित्वमपि न सम्भवत्येव । तन्निरासः। उच्यते । न प्रोतिमात्रवचनतया ज्योतिष्टोमादिचोदनासु स्वर्गशब्दस्य प्रयोगोऽवकल्पते', अर्थवादेषु दुःखासम्भिन्नचिरतरोपभोग्याभिलापोपनेय- प्रीतिश्रवणात् । तत्र यदि विध्युद्देशगतस्स्वर्गशब्दस्तथाविधप्रीतिपरतया न वर्ण्यते, तदाऽतिपरोक्षाऽर्थवादपदानां वृत्तिराता न भवेदिति, तदानुगुण्येन तादृश्यामेव प्रीतौ स्वर्गशब्दः प्रयुक्त इति निश्चीयते । तथाभूता' च सा नियतमेव देशान्तरभोग्या। अतो न कर्मानन्तरभाविनीति, न वन कर्मण आशुतरविनाशिनस्साधनताऽवकल्पते । यस्मिन् हि पूर्ववचिनि यनिष्पाद्यते, तत्तस्य साधनमिति लोकप्रतीतिः । अत एव च विनष्टस्याऽपि कर्मणश्शास्त्रेण साघनत्वं वोध्यत इति ये ब्रुवते, तेपि निरस्ताः। एवं चाऽसावाशुतरविनाशिनी क्रिया स्वर्गकामिना नियोज्येन सह कार्यतया सम्बन्धुं नाऽर्हति, स्वर्ग प्रति साघनत्वानुपपत्तेः ।।२०-२२॥ १ इप्टिषु प्रेपस्याऽध्वर्यु कर्ता, अनुवचनस्य होता। तद्विकृतौ पशावुभयोमत्रावरुण कर्ता विधीयते-"मैत्रावरुण प्रेष्यति चानुचाम्ह" इति। तेन मंत्रावरुणस्य प्राप्तत्वात्, "दण्डी प्रेपानन्याहे"ति वाक्येन मैत्रावरुणकर्तृके पंपानुवचने प्राप्ते इति, दण्डस्यैव विध्यन्वय स्वीकृत । तेन न्यायेन "ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यजेत त्यत्र स्वर्गकामाब्दस्य स्वर्गपरत्व- मङ्गीक्रियते। तदुक्तम्- "अपेक्षितत्वात् भाव्यस्य स्वर्गकामा हि तत्परा । विशेषणप्रधानत्व दण्डीत्यादिषु दर्शितम्"" [ना वि श्लो ५५] इति । तन्मतमेवात्राद्य निराक्रियते ग्रन्यकारेणेति ध्येयम् । अवगम्यत इति मु पु पा । २ ३ तयाश्वस्येति. मु पु पा ।

·(४३६ ) तस्मानियोज्यसम्बन्धसमय विधिवाचिभिः । कायं कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ॥२३॥ ननु क्रियैव कार्यतयोच्यताम्, अस्तु सैव 'फलसाधनम् । तेन तस्या अपि नियोज्यसंबन्धो घटत एव । न त्वसौ क्षणभङ्गिनी देहान्तरोपभोग्य- स्वर्गसाधनतां कथमवलम्बिष्यते । उच्यते। वरं तस्या एव तदनुपपत्या चिरतरावस्थायिताकल्पना, न पुनरदृष्टस्याश्रुतस्य तदतिरेकिणोऽर्धस्य कल्पना। यदि वा कर्मण एव शक्तिरवस्थायिनीत्यभ्युपगम्यताम् । तदिदमुभ- यमपि प्रमाणान्तरविरोधान कन्पनामर्हति । अविरोधि हि प्रतीतसिद्धयर्थ कन्पयितुं शक्यम् । कर्मणश्चाशुतरविनाशिनश्चिरतरावस्थापिता प्रमाणा- न्तरविरुद्धा। वार्तिकमतोपन्यास-निरासी। शक्तिमति चाऽतीते शकिरप्यतीतेति प्रमाणान्तरसिद्धमिति, न साऽपि स्थायिनी शक्या कल्पयितुम् । 'अपि चाऽऽथये निवृत्ते, किमाश्रया शक्तिरवतिष्ठताम् । आत्माश्रितेति चेत् । नाऽन्यदीया शकिरन्यत्र वर्तते, प्रमाणान्तरविरोधादेव । किञ्च शक्तिमत्यसति, शक्तः फलं न युक्तम् । शक्तिमद्धि साधनम्, न शक्तिः केवला', अन्यथा शक्तित्वं न स्यात् । देवताप्रसादस्य फलप्रयोजकत्वशङ्का 'ननु यागादिक्रिया देवताराधनोपायभूता सती कार्ययोच्यताम् , सा तत्प्रत्यासचिद्वारेण कालान्तरेऽपि फलं जनयितुमलमेव । देवता फलदान- समर्था कर्मभिराराध्यते, साऽप्राधिता प्रसीदति, प्रसन्ना च कर्तृन्काला- न्तरेऽपि फलेन योजयत्येव-इति । 'फलसाधनमित्यादि-देहान्तरोपभोग्येत्यन्त पाठो मु पु नोपलभ्यते । २ यदि वेत्यत्र वाकारो मु पु नास्ति । 3 निरस्तेति मु पुपा । अस्तु सैव स्वर्गसाधनमाथितेति मु पु पा । ५ वेवलेति मु पु नास्ति । 'द बोध्यम्-'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो बजे त्यत्र ज्योतिष्टोमयागस्य स्वांसाधन- ताऽवगम्यते । अष्टसाधनतावाक्यार्यवादिनो मण्डनमिधस्य मते स्वा-यागपोस्साध्य-साधन- भावस्थीत । भावनावाश्याधंवादिना भाट्टानाम्मते समभिव्याहारापरपर्यायवाक्याम्पसवां- ·( ४३७ ) तन्निरासः। नैतदेवम् । यागादीनां देवताराधनहेतुत्वे प्रमाणाभावात् । न हि देवताराधनोपायभृतो याग इत्यत्र किश्चित्प्रमाणमस्ति । ननु देवपूजार्थ एव यजिस्मयते । पूजा च सर्वा *पूज्यमानाराधनार्थेत्यवगतम् । उच्यते । न स्मृतिः प्रमाणम्, स्मृतित्वादेव । प्रमाणान्तरापेक्षया च स्मृतीनामर्थवर्णनम्, तदनुवर्तित्वाचासाम् । न च प्रमाणान्तरेण देवता- राधनोपायता यागस्याऽवगम्यत इत्युक्तम् । अतो देवतोद्देशेन द्रव्य- पूज्यमानार्थेत्येव मु पु पा। + यागस्येत्युक्तमिति मु पु पा ! यागयोस्साध्य-साधनभाव । तथा च पार्थसारथिमिश्र आह--"न हि तत्र स्वर्गकामस्य, यागस्य वा साध्यत्वम्, साधनत्व वा केनचिदुक्तम् । पदद्वयसमभिव्याहारादेव तु सम्बन्धे कल्पयितव्ये 'असाधकन्तु तादर्थ्यादिति' न्यायेन कामिन प्राधान्यम्, यागस्य च गुणत्व कल्प्यते" [न्या र मा पृ १७६] इति । प्राभाकरमते तु-स्वर्ग-यागयोस्साध्य-साधनभावो हि न ध्रुत्यादिप्रमाण- गम्य , अपि त्वौपादानिक इति । उपादानस्वरूपन्त्वग्रे वक्ष्यते । तत्राऽय विचार प्रस्तूयते । यागस्य क्षणिकस्याऽपि स्वरूपेण फलोत्पत्ति यावदवस्थानमभ्युपगम्यते शास्त्रप्रामाण्यात्, अथवा देवताप्रसादस्याऽवान्तरव्यापारत्वमङ्गीक्रियते, यागध्वसस्यैव स्वर्गादिफलजनकता, उताऽपूर्वस्येति चतुर्घा संशयः। तत्र प्रथम पक्षो न विचारमर्हति। कर्मण क्षणिकत्वेन सिद्धस्य चिरका- लावस्थानाभ्युपगम प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरविरुद्ध इत्यय पक्षस्त्यज्यते। अस्तु तर्हि द्वितीय पक्ष इति वक्तु न शक्यते। अस्मिन्पक्षे देवताया प्राधान्यम्, यागस्य तदर्थत्व 'यज देवपूजे'- त्यादिश्रवणाद्यागेनाराधिता देवताऽऽराधयित्रे यजमानाय फल दास्यतीति च वक्तव्यम् । * अस्मिन्पक्षे देवताया "विग्रहो हविषा भोग ऐश्वर्यञ्च प्रसनता ॥ फलदातृत्वमित्येतत् पञ्चक विग्रहादिकम्" ।। इति स्वीकार्यम् । चतुर्वेदभाष्यकारो माधवाचार्यस्तु-"विग्रह , हविस्स्वीकार , तद्भोजनम्, तृप्ति, प्रसादश्चेत्येतच्चेतनस्योचित पञ्चकमि' ति[मी ६ ९ १ ४ न्यायमालाविस्तरेमेने, सोमनाथोऽपि [म मा पृ ५५६ ] तयैवाऽभिप्रेति । पर विग्रहादिपञ्चकमस्तीत्यत्र नाऽस्ति विवाद । एतत्पञ्चक स्वीकार्यम् । “यद्यपि तृप्त एवनमिन्द्र प्रजया पशुभिश्च तर्पयति, दधत्पोप रयिम् मयि" इत्यादिमन्त्रा-र्थवादप्रामाण्यादित्यभ्यूहितुमवकाशोऽस्ति, तथाऽपि विधिता त्वेकवाक्य- त्वादिति प्रधानविष्येकवाक्यताया मन्त्रार्थवादयोरिष्टत्वेन स्वातन्त्र्येण तेषा कस्मिश्चिदये प्रामाण्यायोगात् । शदस्य तात्पर्यविषयीभूत एव प्रामाण्यमभियुक्तानामभिमतम् , न तु सद्वात्प्रतीयमानेऽयें। अपि च महावाक्यस्थलेऽवान्तरवाक्यस्य स्वातन्त्र्येणाऽयंवोचकताभि- युक्ताना न सम्मता । अन्यथा न कला भक्षयेदि"त्यादौ कलज भक्षयेदित्यादिवाक्यार्य अतो देवताया विग्रहादिपञ्चकसद्भावे मन्त्रा-र्थवादादिक प्रमाणमित्यो पनिपदाना मनोमोदकमात्रमिति ज्ञेयम् । किञ्च देवताया आराधिताया फलदातृत्व पदवलादङ्गीक्रियतेऽयंवलाढत्यपि केन निवार्यत ।

·( ४३८ ) त्यागो याग इति, गौणं देवतापूजात्मकत्वमवगन्तव्यम्, पूजाऽपि पूज्यो- देशेनैव हि प्रवर्गते-इति । अपि च सा कर्मभिराराध्यते, याऽऽराधनं प्रतिपद्यते । नानादेशगामिना पुरूपेणाऽनुष्ठीयमानयागात्मकपूजावगमय तथा च द्रष्टव्य । चिन्तनीयम् । तत्र 'ज्योतिप्टोमन यजेते ति वाक्य स्वर्ग-यागयोस्साध्य-साधनभाव यूते, न तु देवताप्रसादस्प, तस्य द्रव्यवत्कर्माङ्गत्यात, 'न हि स्वामिनि स्थिते कश्चिद्दासात्फर प्रार्थयते इति न्यायात् । न द्वितीय-देवताया वस्तुसामात्फलप्रदत्वमिति, विग्रहादिपञ्चकप्रति- पादक्योमन्या-र्थवादयोस्वायें तात्पर्याभावस्य प्रागुपवणितत्वात् । अन्यथा 'वनस्पतिभ्यस्स्वाहा 'मूलेभ्यस्स्वाहा' 'तूलेभ्यस्स्वाहा' इत्यादिमन्वेष्वपि देवत्वम्, विग्रहादिपञ्चकञ्च, कल्प्येत । तच्च प्रत्यक्षविरुद्धम् । अतो राजादिवदेवताया फलदातृत्व न सञ्जाघटीति । विग्रहादिवद्देवतावादी न विना कर्मणा फलमभ्युपैति । अतोऽन्यतरसिद्धस्य देवताप्रसादस्य फलदातृत्वकल्पनापेक्षयोभयवादिसिद्धस्य यागस्यैव फलदातृत्वकल्पन सङ्गच्छते, लापवात् । अपि च माता-पितृ-गुरुशुश्रूषाया देवता विनव फलप्रदत्वमुभयवादिसम्मतम् । अपि च देवताप्रसा- दस्य फल प्रति प्रयोजकत्वे कार्य-कारणभावप्रयुक्तगौरवञ्चापद्यते । देवताप्रसादस्य फ्ल. प्रति प्रयोजकत्वे समवायसम्बन्धनात्मनि फलोतात्ति प्रति स्वजनकयागसमवायित्वसम्बन्धन कारणता वाच्या । अत कारणतावच्छेदकप्रयुक्तगौरवम् । अवान्तरप्रसादाश्च बहवो एपितव्या । तेपा कारणता स्वजनकयागसमवायित्वसम्बन्धेनेति वक्तव्या । कारणतावच्छेदकसम्बन्धकल्पनागौरवम् । इतोऽपि विशेष -भाट्टदीपिकाया देवताधिकरणे न तृतीय यद्यपि यागध्वसस्य क्लुप्तत्वेन लाघव समस्ति । तथापि तस्य नित्यत्वेनैकवार फलोत्पत्त्यनन्तर घटीयन्त्रवदनवरत स्वर्गोत्पत्तिरापयेत। किञ्च-प्रतियोगि- ध्वसयोरेककार्यकारित्व कुत्रापि न क्लप्तम्, फलतो विरुद्धकार्यारम्भ एव दृश्यते। अतोय पक्षो न विदुषा मनोऽनुरञ्जयति। परिशिष्यते च यागस्य फलदातृत्वपक्ष , अस्मिन्पक्षे क्षणिकस्य यागस्य देशान्तर-कालान्तरभाविस्वर्गरूपफलारम्भकत्व नव घटते। अतो यागस्य स्वर्गसाधन- त्वश्रवणात् शब्देनश्रुतार्थापत्या चाऽपूर्व कल्प्यत इति भाट्टमीमासका मन्यते । अत एवंते कल्प्या- पूर्ववादिन इति गीयन्ते। प्राभाकरमीमासकास्तु-लिङ्गादिवाच्य कार्यमिति वदन्ति । एते वाच्यापूर्ववादिन इति च गीयन्ते। अपूर्वाभ्युपगमस्योभयत्र साधारण्येऽपि तस्य वाच्यत्व- प्राधान्याश एव विवाद, न तु स्वरूपे। तत्र देवताधिकरणे देवताया विग्रहादिपञ्चकनिरा. करण यागादे कर्मण प्राधान्य 'इन्द्राय स्वाहा' इत्यादाविन्द्रायति चतुर्दान्तशब्दो दवतेति च सिद्धान्तद्वयप्रतिपादनार्थ देवताविग्रहादेनिराकरण प्रौढिवादेनति भाष्यकारस्वरस्वामी मेने। "देवता वा प्रयोजयेदतिथिवद्भोजनस्य तदर्थत्वात्" इति सूत्रेण देवताया फलदातृत्व पूर्वपक्षयित्वा, 'अपि वा यज्ञकर्म प्रधान स्याद्गुणत्वे देवताश्रुति' इति वदन् सूत्रकार कर्मण प्राधान्य सूत्रयति । भाप्यकारेण निराकृतमेव देवताविग्रहादिपञ्चक मूषकारीयमित्य- भिप्रेति हपंमिश्र "विश्वरूपकलनादुपपन्न तस्य जैमिनिमुनित्वमुदीये" [ने का स ५ श्लो ३९] इत्यादिना। वार्तिककारस्तु-सिद्धान्तद्वयप्रतिपादन देवताविग्रहादिनिराकरणमन्तरेणाऽप्युपपादयितु - अत .

·देवताया इति, प्रमाणविरुद्धमेव, 'विग्रहवतश्च प्रतिपचियोगिता, तस्य च चेदेनाऽनादिनाऽऽराध्यतया प्रतिपादनमपि प्रमाणान्तरविरुद्धमेव, तस्या- नादित्वानुपपत्तेः। देवताधिकरणे [ मी. द. ६. १. ४.] च प्रपञ्चेनाऽय- मर्थो निरस्त इति, नाऽतीवान यतितव्यम् । यागस्य पुरुषसंस्कारकत्वशङ्का । अथाऽपि स्यात्पुरुपसंस्कारहेतुभूतैव क्रिया शब्देन कार्यतयोच्यते, तस्याश्च स्वर्गकामादिपुरुषसम्बन्धात्पुरुषसंस्कारादेव कालान्तरे फलं भविष्यति-इति । तन्न । पुरुषसंस्कारकत्वे प्रमाणाभावात् । न हि प्रमाणान्तरतः, शब्दतो वा पुरुषसंस्कारहेतुता यागादीनामवसीयत इति “कर्माण्यारम्भभाव्यत्वादि" [ मी. द. अ. ११. पा. १ सू. २० ] त्यत्रोक्तम् । क्रियाकार्यत्वशङ्का। ननु क्रियैव कार्यतयोच्यताम्, फलसाधनता च तस्या एवाऽऽश्रीयताम् । तदन्यथानुपपत्या तु किश्चिदप्यपरं तञ्जन्यं फलोदयानुगुणं कालान्तरस्था- य्यात्माश्रयं परिकल्प्यताम्, मा भूत्तस्य लिङादिवाच्यता-इति । कार्य लिङादिवाच्यमिति स्वमतनिरूपणम् । उच्यते-तद्धि तदनुपपच्या कल्प्यते, यद्यस्योपपादकम् । न च क्रिया- जन्येनाऽन्येन फलजनकेन कल्पितेन क्रियायाः फलसाधनतोपपादिता न हि साधनसाघनं तस्य साधनं भवति, अवान्तरव्यापारो वा, शक्तिर्वा तत्साधनता निर्वाहयति । व्यापारयोगिवयैव शक्तिमतां साधनता न चाऽऽत्मसमवाय्यर्थान्तरं कर्मणामवान्तरव्यापारः, नाऽपि भवति । यतः । शक्यत इति मन्वानो भाष्यकारोक्त देवताविग्रहादिपञ्चकनिराकरणमस्पृष्ट्वंय मूत्रकारोक्त- हेतुना देवताया गुणत्वम्, भूत-भव्यसमुच्चारणन्यायेन कर्मण प्राधान्यञ्च प्रत्यपीपदत् । टीकाकारस्तु-नियोगापरपर्यायकार्यप्राधान्य वक्तुमामो भाप्योक्तदेवताविग्रहादिपञ्च- कनिराकरण तदुपोदलकत्वेनाभ्यूयुजत् । अतो भट्टमते कर्मणः प्रायान्यं सिपाययिपित नावमिके देवनाधिकरणे। प्राभाकरमते तु कार्यप्राधान्यमित्यममयं हृदि निधायाम्ह पालिकाचार्य:- 'नन यागादिक्रिया-इत्यादिना प्रपञ्चेनाध्यमों निरस्तो नास्त्रीवाय यतितम्यमित्यन्दन । विग्रहवतश्चेत्यादिः–विरुटमेवेत्यन्तो मुद्रितपुस्तके न दृश्यते । २ बर्ष अन्य इति. मु.पु पा ।

·(४०) शक्तिरिति, न तस्याऽर्थापत्तिगम्यता युक्ता। किन्वन्विताभिधाने स्थिते, नियोज्यानुगुण्याच्छन्दवाच्यतैवोचितेति सूक्तम्-'नियोज्यसम्बन्धसमर्थ कालान्तरस्थायि कार्य क्रियातिरिक्तं लिडादिभिरेवोच्यते-इति । गुरुमतसर्वस्ववर्णनम् । 'प्रपा प्रक्रिया। चोदनासत्रे कार्यार्थता प्रतिपादिता । पष्ठाये तस्यैव कार्यस्य स्वसम्बन्धितया योध्यस्स्वर्गकामादिनियोज्य इति व्युत्पादितम् । स्वर्गकामना च नियोज्यविशेषणमित्येकादशाये [मी. द. ११. १. १.] व्युत्पादितम् । तस्य च कार्यस्य नियोज्यविशेषणीभूतकाम्योत्पत्तिहेतुत्व- मिति बादर्यधिकरणे [ मी. द. ३. १. ३] राद्धान्तितम् । तच्च तथाभूतं कार्य क्रियारूपं न भवति, तस्याः फलसाघनत्वायोगात् । देवताराधनमुखेन तावत् फलसाधनता नाऽस्तीति देवताधिकरणे [मी. द. ९. १. ४] व्युत्पादि- तम् । पुरुषसंस्कारमुखेन नास्तीति "कर्माण्यारम्भभाव्यत्वादि"त्यत्रोक्तम् । कर्मणः, तच्छक्तेर्वा स्थायिता नेति चाऽपूर्वाधिकरणे [ मी. द. २. १. २] प्रतिपादितम् । अतो नियोज्यान्वयमुखेन मानान्तरापूर्वमात्मसमवायि कार्य लिडादिभिरभिधीयत इत्यनेकन्यायसाध्यम् । कार्यश्च कृतिसाध्यम् । कृतिश्च पुंसां प्रयत्न एव । न चाऽसौ भावार्थमन्तरेणाऽस्तीति, 'तत्सम्बद्ध एवोच्यत- इति भावार्थाधिकरणे [२. १. १] स्थितम् । नस्तमवच्छिनत्तीति, शब्दान्तराधिकरणे [ मी. द. २. २. १] निर्णीतम् । विपयभूतथ भावार्थः करणीभवतीति वादधिकरणे एवोक्तम् , स्वकार्य- साधने भावार्थे पुरुषस्यैश्वर्यमिति च तत्रैवोक्तम् ।।२।। कालान्तरावस्थायिनः कार्यस्य नियोज्यान्वययोग्यतामाह- तद्धि कालान्तरस्थानाच्छक्तं स्वर्गादिसिद्धये । सम्बन्धोऽप्युपपद्येत नियोज्येनाऽस्य कामिना ॥२४॥ इदन्तु अयोविंशश्लोकस्यऽर्थतोऽनुवाद, न तु ग्रन्यान्तरादुदधारि शालिकाचार्यणति बोध्यम् । २ अत्रत्यस्सर्वोऽप्यर्थोनागतावेक्षणन्यापन कणहत्य विवेचितो [प्र प ५ २३४.२३६ ] ऽस्माभि, विस्तरोऽस्य तव द्रष्टव्यो जिज्ञामुभि । 3 सवत्पनियोग इति मु पु पा । स च भावार्थस्सम्बध्यमा- १ ·(४४१ ) ननु भाष्यकार:-प्रत्ययार्थ प्रयत्नमित्याह', न क्रियादिभिन्न कार्यमिति यो मन्यते, तं प्रत्याह- क्रियादिभिन्नं यत्कार्य वेद्य मानान्तरैर्न तत् । अतो मानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ॥२५॥ नियोगनिर्वचनम् । नन्वेवमप्यपूर्व वाक्यार्थस्स्याद्, न नियोगः। नियोगश्च वाफ्यार्थ- इति प्राभाकराणामुल्लाप इत्यत्राऽऽह- कार्यत्वेन नियोज्यञ्च खात्मनि प्रेरयन्नसौ। नियोग' इति मीमांसानिष्णातैरभिधीयते ॥२६॥ एवमपि कथं 'तस्य वाक्यार्थत्वमित्याह- कार्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाक्यार्थत्यञ्च युज्यते। वाक्यं तदेव हि प्राऽऽह नियोज्य-विपयान्वितम् ॥२७॥ उक्तं ह्येतत्-यत् प्रधानतया प्रतिपाद्यते, तद्वाक्यार्थः-इति । कार्यञ्च प्रधानतयोच्यत इति, तस्यैव वाक्यार्थत्वम् । नियोज्यान्विताभिधानं प्रायिकमिति कथनम् । नियोज्यन्विताभिधानश्च प्रायिकम्, आधाना-ध्ययना-ङ्ग-प्रधानोत्पत्ति- नियोगानां नियोज्यशून्यानामभिधानाभ्युपगमात् । विवरणकारा ह्याधान- विषयमपि नियोगान्तरमिच्छन्ति, ऋतुनियोगप्रत्यभिज्ञानाभावाद् । अस- निघाने हि तन्नियोगप्रत्यभिज्ञानं नोपपद्यते । नाऽपि पर्णतादिवदव्य- अपूर्वमिति मु पु पा। अत्रेदमवधेयम्-द्विविध कार्यम्-क्रियारूप क्रियानिरिक्तनियोगापरपर्यायं कार्यरूप- चेति। तयाऽये गुणभूत कर्तेत्युच्यते। द्वितीयम्प्रति गुणभूतो नियोज्य इत्यभिधीयते । तय कर्तृत्व-नियोज्यत्वयोर्गुणभावे समानेऽपि यत्प्रति गुणभाव, स एव नियाज्य इति गुरुतन्त्र यस्मिन् ज्ञाते नियुक्तोहमति प्रतिपद्यते पुरुष, स एवार्थो नियोग इति जेगीयते गुरुणा । "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते' ति श्रुतेनियुक्तोः हमति प्रथममयमच्छति। ततो यागेऽधिक्रियते। तेनाध्यमाद्यस्सम्बन्ध । चन एव पुरुष नियुञानस्सनियोग इत्युच्यत इत्यभिप्राय मनसि निघायाह-कार्यत्वेनेत्यादि। नियाज्य इति मु पुपा । ५पर्णनादिविधिवदिति म पु पा.। ૨ पवहारः। कपुनरसो नियोग ? तस्येति मु पु नास्ति। 56 ·( ४४२ ) मिचरितक्रतुसम्बन्धानिमुखेन' प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः। प्रागाधानादाहवनीया- 'दिशब्दानामापरिज्ञानात्क्रतुसम्बन्धानवगमात् । जुबादीनान्त्वाकृतिवचन- त्वात्मागेव 'विधेनियोगप्रत्यभिज्ञासम्भवः । नन्वनीनामपि साध्यत्वात् , साध्यद्वयं कथमेकस्मिन्वाक्येऽन्वीयते ? उच्यते-नियोग एवाऽवाऽपि प्रधानं साध्यम्, अनीप्सितकर्मतात्वनीनाम् । अनीप्सितकर्मत्वेऽपि यत्तदाधानजन्यं फलमनिसमवायि, तद्योगिन्याहवनी यादिशब्दप्रयोगात्, आहवनीयादीनाञ्च ऋतूपयोगित्वात्तत्सिद्ध्यर्थतयैव पुरुष- प्रवृत्त्युपपत्तेरनुष्ठानलाभादलं "नियोज्यान्विताभिघानेन-इति । तथाऽध्ययनविधावप्याचार्यकरणविधिप्रयुक्त्यैवाऽनुष्ठानलाभान्नियोज्य - शून्याभिधानमिति स्थितम् । प्रधानोत्पत्तिनियोगा अप्यधिकारनियोगाक्षिप्त- स्वविपयानुष्ठानेनैव लब्धसिद्धय इति, न तत्र नियोज्यान्विताभिधानान्वेपणम् । प्रयाजादिपु नियोगान्तरोपन्यासः। अमोत्पत्तिनियोगा अपि विनियुक्तप्रयाजादिविषयत्वादधिकारनियोगा- इत्तयैव सिध्यन्तीति, किं तेषु नियोज्यान्विताभिधानेन । कथं पुनः प्रयाजादिविधीनां विनियुक्तविषयत्वम् ? उच्यते-साधि- कारनियोगसन्निधौ प्रयाजादिवाक्यानि श्रुतानि न तावत्स्वविपयं नियोगा- न्तरमवगमयितुमीशते, अवघातादिवदनुवादकत्वसम्भवात् । किन्तु स्वरूप मात्रमेव' योग्यस्वपदार्थविशिष्टमुपस्थापयन्ति । तच्च प्रयोजनाकरित्या प्रयोजनीभूतेन साधिकारेण नियोगेनाऽन्वीयत इति, अधिकारवाक्यगत एवं लिशब्दस्तदन्वितं स्वार्थमभिधत्ते । स चाऽन्वयः प्रयाजादीनामैदमर्थ्य- मात्रेण ग्राहकग्रहणमित्युच्यते। करणोपकारसाकाङ्क्षस्य चाऽपूर्वस्य यत्कर- 'णोपकारपरिकल्पनम्, स प्रकरणव्यापारः । तत्र यत्तेपां 'करणोपकारज- नकत्वकल्पनम् , तदौपादानिकम् इति । २ अर्थापत्तिज्ञान इति मु पु पा । . सम्बन्धात्तन्मुखेनैति म पु पा । 3 प्राग्विनियोग इति मु पु. पा । प्रयोज्याभिधानेनेति म पु पा । योगस्यति मु.पु पा । 'करणोपकारकत्वेति मु पु पा। ७ ५स्वयागमिति मु पु पा.। उपपादयतीति म पु. पा.. ' इतिवर्तव्यतात्वेति मु.पु पा। ४ ·( ४४३ ) तत्र शङ्का-निरासी। नास्ति तहिं प्रयाजादिपु नियोगान्तरम् ? न नास्ति, क्षणिकानां तेषां सम्भूयकरणोपकारकत्वानुपपत्तेनियोगान्तरस्याऽवश्याश्रयणीयत्वात् । योऽसौ लिडादिः प्रागनूयमानार्थकतया शङ्कितः, स इदानी नियोगान्तरम- भिधचे। अत एव चाऽवधातादिवदेषां यज्यादिशब्दानामेवाऽङ्गवाक्यगता- नामधिकारनियोगान्वितस्वार्धाभिधानं नाऽभ्युपगम्यते । तथा सत्युत्पत्ता- वेवाझ्यागस्वरूपस्याऽन्यतिरथीनस्य नियोगान्तराविपयत्वात् , नियोगा- न्तरविषयता न स्यात् । उत्पत्तिदशायां 'त्वनन्यतिरधीनतयाऽभिधानायुक्तं नियोगान्तरविषयत्वम् । कस्मात्पुनरन्यतिरथीनस्य नियोगान्तराविषय- त्वम्, 'कार्यद्वयसम्बन्धावगमानुपपत्तेः । नोकं वस्तु युगपत्कार्यद्ध- यसम्बन्धि शक्यमवगन्तुम् । यच तन्नियोगान्तरं प्रयाजादिपु, वत् पवाद- भिधीयमानमधिकारनियोगाङ्गतयैव' स्वशब्देनाऽभिधीयते । अन्यथा विषयद्वयविनियोगविरोधादित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥२७॥ नियोगस्य गुणत्वशा-निरासी । ननु नियोगस्य काम्यमानफलसाघनत्वाभ्युपगमात्, फलस्यैव प्राधा- न्यान, तस्यैव वाक्यार्थत्वं युक्तमित्यत आइ- आत्मसिद्ध्यनुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्यमेव नः ॥२८॥ पत्नदपूर्व कार्यम्, तस्य नियोज्यान्वयं विना कार्यत्वानुपपत्तेः, अनुष्टानं पिना तदसम्भवात् , का च विना तदनुपपत्तेः, अधिकारेण च विना करभावान्, नियोज्यत्तं विना तदयोगान, अफाममाधने च 'कामिनो नियोगानवगमादिति, आत्मसिद्धयर्थमेव नियोगः काम्यमानफलसिद्धिहेतु- त्वमवलम्पते, स्वामिवन् । यथाऽमन एव संविदघानस्स्वामी गर्भदामस्यो- परोति, तथा नियोगोऽपि नियोज्यस्येति, न 'प्राधान्पप्रच्युतिः ॥२८॥ ननु नियोगस्य फलमापनत्वान्, तस्य च सेतिकन्यवाफमरणनिर- मासानुगामि । भना। अधिरिम..। "मना 'गEिT मा । . भन्मानित . . • In ·( ४ ) न्धनसिद्धित्वात् , तदनुष्ठानानन्तरं नियोगसिद्धेः फलसिद्धिस्स्यात् , अनन्तरं नियोगो 'न निप्पद्यते, तर्हि क्रियायामतीतायां कुतस्तत्सिद्धिरित्यत्राऽह- विषयानुष्ठितौ सत्यां सिद्धो न हि विधिः फलम् । तदानीमेव कुरुते सहकारिव्यपेक्षया ॥२९॥ एपाय दर्शनस्थितिः-प्रधानोत्पत्तिनियोगाः, अङ्गोत्पत्तिनियोगाय यथायथं संनिपत्योपकारकाङ्गयुक्तस्वविषयमात्रानुष्ठानेनैव सिद्ध्यन्ति । तत्र यान्यङ्गापूर्वाणि, तानि सम्भूय प्रधानोत्पत्यपूर्वपकुर्वन्ति, तस्माच परमा- पूर्व निष्पद्यते। यान्यपि चाऽङ्गापूर्वाणि दीक्षिणीयादीनाम् , तेपामप्यारादु- पकारकातिदेशिकाङ्गमाजामेकमुत्पत्त्यपूर्वम्, अपरमप्यङ्गापूर्व प्रधानवद्वेदित- व्यम्-इति । अनया दिशाऽन्यत्रापि सकलमूहनीयम् । इत्थं यद्यपि कर्मानुष्ठानानन्तरमेव नियोगसिद्धिः, तथाऽपि यत् फलस्या- ऽनन्तराभवनम्, तत् उपपत्त्या कल्प्यते--इति ॥२६॥ नन्वेवं सति फलहेतुताऽपूर्वस्य बाध्येतेत्यत्राह- सहकारिव्यपेक्षा च कारणत्वं न वाधते । मा' याधिष्ठेति सर्वत्र तदनुग्रहकल्पना ॥३०॥ . . तधेत्यर्थः। "अतः पुरुपकारश्च देवश्च फलसाधनम्" । इत्याचार्याः । दैवम्----अपूर्वम् । अपेक्षणीयं सहकारि च पुरुपकारपदवैद्यम् । 'नकारो मु पु नाऽस्ति । २ मा वा बाधिष्ट सर्वत्र वायें पाकादिके यथेति मु. पु० पा । ३ अत्र "अत पुरुषकारश्च देवञ्च फलसाधनमि' ति वचनमुद्भुत शालिवाचार्येण । तत्समानानुपूर्वीकाणि वचासि याश्यवल्क्यस्मृतावुपलभ्यन्ते । यथा- "ईवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिव्यवस्थिता ।। तत्र देवमभिव्यक्त पौष पौवंदहिकम् ॥३४९॥ केचिदेवात्स्वभावाद्वा शलात्पुरुषकारतः ।। सयोगे केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥३५०॥ यया होकेन चण न रयस्य गतिर्भवेत् ॥ एव पुरुषकारेण विना देव न सिद्ध्यति" ॥३५॥ [या स्मृ का ब] इति । अमुमेवारा मनसि निधाय प्रकृते पद्याधस्पोपन्यास इति बोध्यम् ।

·नित्यादिपु नियोगानभिधानशा परिहारो।
नन्वेवं भवतु काम्येष्वपूर्वकार्याभिधानं लिादीनाम्, नित्य-नैमित्तिक-
निपेयाधिकारेषु कथम् ? 'न हि तेपु फलोदयं प्राभाकरा अनुमन्यन्ते ।
न हि फलं फलतयान्वीयते, किन्वधिकारिविशेपणतया। लन्धे तु जीव-
नादावधिकारिविशेषणे, किं फलान्चेपणेन । न च फलमन्तरेण प्रत्य-
मम्भवः, स्वसम्बन्धिकार्यावगममात्रायत्तत्वात्प्रवृत्तेः। निरपेक्षाच्छदारक-
लमन्तरेणाऽपि स्वसम्बन्धिकार्यावगमः, तावन्मात्रस्य लोके प्रवृत्निईतुत्वा-
वगमात् । कार्यावगमोत्पादनायैव फलमुपयुज्यत इत्युक्तम् । ननु यथा
मन्दात्याचगतिः, तथा निष्फलवादनुमानेनाऽकार्यताप्रतीतिरपोनि, कथं
मान्युपपत्तिः । न । 'यागमविरोधेनाऽनुमानस्पाऽऽरमलामाभारान् ।
एतागनेर प्रमाणल्यापारः, यत्प्रतियोन्यायपिदर्शनम् । अन्यथा यदि
समिन्पिते फले न प्रवर्तते, तदा किं कर्तव्यम् ॥३०॥
ननु फलोदयानभ्युपगमे न प्रान्यमार्गासम्भवान्, नित्यादिप्यपूर्णमा-
पांभिधानमप्रमाणकं स्यात्, वाह-
पर्य कामाधिकारार्थपर्याटोननयोत्थिता ।
व्युत्पत्तिस्सवास्यार्थप्रतिपत्तिनिपन्यनम् ॥३१॥
'उकमिदमन्यापानसत्तम्-इति । तेन फामापियर
मिका
याभिषाप कये, नित्यादिप्यापि म एवान्यों पिरोपामागदाधीपनं । नित्या-
पियारानुगुयेन तु कियामार्यत्वाभिधानं सम्पनुपपममिनि, माया
मा' वारपा:-इति ॥३१॥

·. तत्रैतदेव तावद्वक्तव्यम्-न केवलं वेदे लोकव्यवहारादेव शब्दार्थाव- धारणम्, किन्तु प्रसिद्धार्थपदसम्बन्धादपि पदार्थान्तरान्वययोग्यार्थाभिघाय- कतेति' स्थिते, तदनुरूपार्थाभिधायकता निर्णीयत एव । एतच यववराहा- धिकरणे [ मी. द. १. ३. ५.] व्युत्पादितम् । 'व्यवहारत एव सम्बन्धा- वधारणादुभयथाऽपि व्यवहारदर्शनात्समा विप्रतिपचिरिति पूर्वः पक्षः । पदान्तरसम्बन्धादपि पदान्तरार्थाध्यवसानं भवत्येव, तेन वैदिकवाक्यशेषा- न्वयाईतालोचनेन दीर्घशकाद्यर्थत्वमेवेति राद्धान्तः। तथा त्रिवृच्छब्दे, यूपा-हवनीयादिषु च शक्त्यवधारणात् । लोकेऽपि चाऽयं व्यवहारो बहुलमुपलभ्यते । तथा सति वैदिकनियोज्यान्वययोग्य- तया लिडादीनामपूर्वकार्याभिधायकत्वनिर्णयो नाऽनुपपन्नः । अयञ्चाऽपरो विशेषः-यन्लिडादियुक्तानां वाक्यानां कार्यार्थत्वम्, तत्ताववृद्धव्यवहारादेव सिद्धम्, किन्तु लिडादिप्रत्ययानां यद्वाच्यं कार्यम्, तच्चाऽपूर्वरूपमित्येतावन्मात्रं वैदिकपदसम्बन्धादवसीयते-इति ॥३१॥ *एकदेशिमतमधुना निराकर्तुमुपन्यस्यति- व्यवहारत एवाऽहुयुत्पत्तिमपरे पुनः । कार्ये मानान्तरावेद्य क्रियादिव्यतिरेकिणि ॥३२॥ अस्याऽर्थः-केचिदेवमाहुः-लिडादियुक्तवाक्यश्रवणे प्रवृत्तिदर्शनाद , कार्यावगतिनिवन्धनत्वात्प्रवृत्तेः, कार्यमात्रमेव तेपामर्थः, न "क्रिया । वैदिकलिङादेः कार्ये शक्तिनिर्णयः । नन्वेवं वेदादेव व्युत्पत्तिरास्थिता स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- व्युत्पत्तिरपि कार्येऽर्थे व्यवहारानुसारिणी। किन्तु निर्धारणामानं वेदवाक्यविमर्शजम् ॥३३॥ मन्यमान स्वकीयमन्त करण वा। तस्मात्कार्यमेव प्रधानमिति, न काप्यापपत्तिरित्याशय- -"नन्वित्यादिना सर्वत्रापूर्वमेव वाक्या "-इत्यन्वेन । अभिधायकत्वमिति मु पु पा । २ यववराहाधिकरणस्य पूर्वपक्ष-सिद्धान्तो सभेपेण दर्शयति-"व्यवहारत इत्यादिना- राशान्त"-इत्यन्तेन ३ पदाच्य कार्यमित्ययमशो म पु नास्ति। ४ एक्दशिनामिति म पु पा. । क्रियादिरूपतेति मु पु पा । नाह-' 1 ·तस्यां शब्दस्य प्रवृत्यनुपयोगित्वादिति, क्रियानिष्कृष्टकार्याभिधायिता लौकिकव्यवहारादेव निर्णीयते-इति ॥३३॥ तदिदमयुक्तमिति प्रतिजानीते- सितेतर इव त्वेष पक्षश्चित्तं न कर्षति । चन्द्रातपामलन्यायप्रवासमलिनीकृतः॥३४॥ कथमित्याह- कार्य मानान्तरावेये पार्श्वस्थस्तन्निवन्धनम् । व्यवहारं कथङ्कारं शब्दात्प्रागवबुध्यताम् ॥३५॥ व्यवहारमविज्ञाय तन्निवन्धनतद्गता । प्रतिपत्तिः कथं ज्ञेया शब्दशक्तिः कथन्तराम् ॥३६॥ इदमत्राऽऽकूतम् । यद्यपि कार्यमात्रमेव प्रवृत्युपयोगीति तावन्मात्रमेव शब्दार्थः, तथाऽपि तस्य लोके क्रियागतस्यैव प्रवर्चकत्वदर्शनाद्, शक्यते क्रियाश्रितता प्रत्येतुम् । यथाऽऽकृतिमात्रस्य शब्दार्थत्वेऽपि व्यक्त्याश्रित- ताऽपि न प्रतिक्षिप्यते, तथा क्रियाश्रितत्वं प्रमाणान्तरप्रमितं न प्रतिक्षेप- मर्हति । तेन क्रियातिरिक्तकार्याभिधायकत्वमसिद्धम्'। यदि परं तन्नि- वन्धनव्यवहार एच' स्यात्, तदा तदर्शनात्तद्धेतुभूतप्रतिपयन्यथानुपपत्त्याऽ- नुमानेन शब्दस्य वाचकत्वाध्यवसानं भवेत् । न चैतदस्ति, तस्य शब्दा- दन्यतः प्रागनवगमातनिवन्धनव्यवहाराप्रतिपत्तिः, तदप्रतिपत्तौ च तद्धतु- भूतप्रतिपयननुमानान्न शक्तिकन्पनोपपतिः ॥३४-३६॥ तत्राऽऽकूतं विवृणोति- कार्यप्रतीतिमात्रञ्च प्रवृत्तेरनुमीयताम् । किन्तु कार्या क्रियैवेति लोकदृष्ट्याऽवसीयते ॥३७॥ लोकमतीतं क्रियारूपत्वञ्च न शक्यतेऽपह्रोतुमिति, कार्यमात्रार्थत्वे क्रियेव कार्यतया लिडाद्यर्थ इति निश्चीयते, न पुनः प्रमाणान्तरादपूर्वम्-इति ॥३७॥ कार्याभिधायि न प्रसिद्धमिति मु पु पा । ३ अप्रतिपत्तरिति ख पु पा । २ दर्शनमेवेति मु पु पा। ४ क्रियाचेति व पु पा ।

·- (४८ ) मतान्तरेण क्रियाकार्यत्वशवा-निरासौ। अन्ये पुन-वेदार्थकोषकाचार्यवचननिवन्धनप्रवृत्तिदर्शनेनास्तीन्द्रिये' कायें लिखादयो न्युत्पद्यन्त इत्याहुः । यद्याचार्यवचनादपि कियैव कार्यव- याऽऽनगम्यते, तदा तस्यास्स्वयं दुःखरूपत्वात्पुरुषार्थान्तरानुवन्धनं विना प्रवृत्त्यसम्भवानियमेन सुखार्थिनः प्रवृत्तिर्न स्यात् । न च सन्ध्यो- पासनादौ पुरुषार्थोऽस्ति । तस्माक्रियातिरिक्तकार्यमाचार्यवचनेभ्योऽवग- भ्यते इति । तान्प्रत्याह- वेदार्थाचार्यवाक्येषु प्रवृत्तियाऽपि दृश्यते। तत्राऽप्येपैव सम्बन्धपरिज्ञानविधा भवेत् ॥३८॥ आचार्यवाक्यश्रवणादपि शिष्याणां या सन्ध्योपासनादौ प्रवृत्तिः, तत्रापि वालस्वविषयनिरूपित क्रियाकार्यत्वावगममेव कारणत्वेन परिकल्प- येत्, फलं विना च तदनुपपत्तेः फलापगममपि सम्भावयेत् । लोकव्युत्पत्य- नुसारेण वेदार्थमपि प्रतिपद्यमानो नित्य-नैमित्तिक-निपेयाधिकारेष्वपि फलं कल्पयेत् । स एव वान्यदशायां व्युत्पन्नस्स्वयमाचार्य पदवीमधिरूढो वेदार्थ प्रतीत्य, शिष्येभ्य उपदिशन् क्रियामेव कार्यतया प्रतिपादयेत् , नाऽपूर्व कार्यम्-इति ॥३९॥ उपसंहरति- तस्माल्लोकानुसारेण व्युत्पत्तिः कार्यमात्रके । तस्य त्वपूर्णरूपत्वं वेदवाक्यानुसारतः ॥३९॥ एवमपूर्वकार्याभिधायित्व सिद्ध चोदयति- ननु लोकविरोधित्वं पक्षेऽस्मिन्नपि दृश्यते । सर्वथैव यतो लोके मिया कार्यंच गम्यते ॥४०॥ परिहरति- भवेदेवं विरुध्येते कायपूर्वऽपि लौकिको। प्रतिपत्ति प्रयोगौ चेत् क्रियाकार्यत्वगोचरी ॥४१॥ स्वाति म पु पा । नगरचति मुपा। 3 लोरेति मुदितपुस्तके न दृश्यते । नित्यमितिमाधिकारसारपनि म पु पा । ५ मदिवमिति म्फा ।

·1 ( ४४९ ) यदि क्रियाकार्यत्वगोचरौ लोकिको प्रतिपत्ति-प्रयोगावपूर्वकार्याभि- धायित्वपक्षाङ्गीकारे विरुध्येते, ततो लोकविरुद्धत्वं स्यादस्मत्पक्षस्य । चैतदस्तीत्याह- अपूर्व हि क्रियासाध्यं साधिता साधनं क्रिया। तस्मादपूर्वकार्यत्वं क्रियाकार्यत्वसङ्गतम्॥४२॥ प्रमाणान्तरगम्यं हि लोकशब्दर्विवक्षति । क्रियाकार्यत्व एवाऽतः प्रयोगो लक्षणान्वितः ॥४॥ प्रतिपत्ति-प्रयोगौ हि नाऽवश्यं श्रौतवृत्त्यनुसारिणावेव, लक्षणयाऽपि लोके तदर्शनात् । तेन यद्यप्युक्तेन न्यायेनाऽपूर्वमेव कार्य लिङादीनाम- भिधेयम्, तथाऽपि तस्य क्रियाकार्यत्वाव्यभिचारात्, तत्र लक्षणया तयोर्नाऽ- नुपपत्तिः। यत्तु श्रीवपदार्थे कार्ये लोके लिडादि न प्रयुज्यत इति । तत् तस्याऽपूर्वात्मनः प्रमाणान्तराप्रतीतत्वात्, प्रतीतविषयत्वाच लौकि- कप्रयोगस्य । क्रियासाध्यन्त्वपूर्वम् , साधिता च सती क्रिया साघनं भव- तीत्यपूर्वेण सह क्रियाकायव नित्यसम्बद्धमिति, शक्यते तनायि- तुम् ॥४२-४३॥ यद्यपा" लक्षणा, किमिति तहिं लोको नाऽवगच्चतीत्याह- लक्षणानभिमानस्तु मुख्यार्थानवधारणात् । ये तु मुख्यार्यकुशलास्तेपां लाक्षणिकत्वधीः ॥४४॥ मुख्यमर्थमविदित्वा लाक्षणिकमप्यर्थ श्रोतमिव मन्यन्ते, म्लेच्छा इव यव-चराहाद्यर्थम् । मुख्यार्थपिवैकिनान्तु परीक्षकाणां लाक्षणिकत्व- धी:-इति ॥४४॥ उपसंहरति- तस्मान्मानान्तरावेद्य कार्यमर्थान्तरान्वितम् । वेदवाक्यं नीतीति संक्षेपोऽयमुदाहृतः ॥४५॥ . माम्पत्पमिति म पु पा। दर्शनारिति म पु पा. रामितिय पुपा । २ माध्यमंतिम. पा.. मिामापासमिति म पु पा । मितिम पा । ५ 57 ·( ४५० ) ग्रन्थस्प, कर्तुश्च संज्ञां, प्रयोजनश्चाऽऽह- वाक्यार्थमातृकेयं प्रभाकरगुरोर्मतानुसारेण'। अनसूयुवोधनार्थ शालिकनाथेन सङ्ग्रथिता ॥४६॥ 'रचिता सच्चरितानामनुग्रहं कर्तुकामेन । वाक्यार्थमातृकाया वृत्तिरियं शालिकेनैव ।। इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीतायां सवृत्तो वाक्यार्थ- मात्कायां द्वितीयः परिच्छेदस्समाप्तः ॥ समाप्तञ्चेदं प्रकरणपञ्चिकायां सचिर्वाक्यार्धमातृका नामैकादशं प्रकरणम् । 'दर्शनेनेति मु पु पा । २ अय श्लोको मुद्रितपुस्तके वाक्यार्थमातृवायामेव निवेशितो दरीदृश्यते, तव चि- न्मन्यते, तथापि वृत्तेरनुगुणत्वावृत्तावेवाऽस्माभिनिवशित इति बोध्यम् । परिशिष्टम् बदमवधेयम्-"ज्योतिप्टोमेन स्वर्गवामो यजेत"त्यत्र यागस्य स्वर्गमापनवा स्वरूपत क्षणिस्य नोपपद्यत इति, कालान्तरभाविस्वर्गोत्पत्तये श्रुतार्थापत्त्यापूर्व कल्प्यते, तच्च यागस्व शक्ति , अवान्तरल्यापारो वा। न तु तस्य लिहादिवाच्यत्वम्, प्राधान्य वा। परसापनत्वो- पपत्तये कल्प्यमान तत् पवाङ्गीकृत फलाय कल्प्यते, तवाङ्गीक्रियत, न नवाज्यसो नियम्यते। व्या च वातिवम्- "शक्ति कार्यानुमेयत्वाद्यद्गवोपयग्यते । तव साभ्युपेतव्या स्वाश्रयान्याश्रयापि वा" [ वा १ ३९८] इति ।। अस्यैव निराकरण "शस्तिमति चेत्यादिना न स्मादि स्यन्तन [प्र. ४३६] शालिग्नायेन वृतमिति मन्तव्यम् । .

·अथ विषयकरणीयं नाम द्वादशं प्रकरणम् । प्रकरणार्थप्रतिज्ञा। 'प्रभाकरमतं सम्यगालोच्य क्रियते मया । विषयं करणञ्चैव विवेक्तुं युक्तिवर्णना ॥१॥ "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"त्येवमादिषु स्वर्गकामादिनियोज्यत्वेन सम्बध्यमानः, नाऽस्वर्गसाधने कार्ये वोद्धृतयाऽन्वेतुमलम् । क्रिया हि क्षण- भगिनी न कालान्तरमाविनस्स्वर्गादेस्साधनायोपपद्यत इति, कालान्तरा- २ बोध्यम् । तथा 'प्रकरणप्रतिपाद्यमर्थ श्लोकेनकेन सडक्षेपेणाऽह-प्रभाकरमतमिति । अस्मिन् प्रकरणे धात्वर्थ एव लिमदिवाच्ये कार्य विषयत्वेन, करणत्वेन च सम्बध्यत इति निरूप्यते । अतो विषयकरणीयमित्यन्वर्थनामधेयमिद प्रकरणम् । अत्रपा तन्मतस्थिति । तथाहि-कार्यताज्ञान प्रवर्तकम् । तच्च कार्य लिङ लोट-तव्यानामन्यतमस्य वाच्यम् । प्रवृत्तिहेतुश्च विलक्षणकार्यज्ञानमेव सर्वत्र दृष्टम्, कार्यसामान्यज्ञाने प्रेक्षावता प्रवृत्यदर्शनात् । एवञ्च विशेपत, कार्यप्रतीत्यर्थमवच्छेदकोऽपेक्ष्यते । अवच्छेदक , विषय, अनुवन्ध इति च पर्याय । अवच्छेदकापेक्षाया तत्तद्धात्वर्थों यागादिस्साक्षात्कार्यमवच्छेत्तु न प्रभवति, तथाऽपि यागकृतिसाध्यमपूर्वमित्येव कृत्यवच्छेदद्वारा कार्यमवच्छेत्तु शक्नोति, अतो धात्वों यागादि- रवच्छेदकत्वेन सम्बध्यते। अवच्छेदकत्वमेव विषयत्वमिति, धात्वर्थस्य यागादेलिडादिवाच्य कार्ये प्रतिपत्त्यनुबन्धतया विषयत्वेनाऽन्वय । अत्र प्रतिपत्त्यनुवन्धत्व-प्रतीतिप्रयोजकत्व अयञ्च विपयो द्वितीय द्वितीयाद्ये शब्दान्तराधिकरणे निरूपितो गुरूणा। विषयत्वेनाऽन्वितस्यैव धात्वर्थस्याऽपूर्वोत्पत्तावसाधारणकारणत्वात्करणत्वेन कार्येऽन्वय । कार्य कृतिसाध्य भाव्यमिति पर्याय । ततश्च भाव्यरूपापूर्वोद्देशेन प्रवृत्ता या कृतिः, सा भावनेत्यभिधीयते । सा च क्रियात्वात्करणमन्तरेण नोपपद्यते । अत कृतिसाध्य- लक्षणकार्य स्वनिष्पत्त्यर्थं स्वसाधनार्थप्रवृत्तकृतिरूपभावनामुखेन करणमपेक्ष्यते । धात्वर्थ एव कार्योत्पत्त्यनुबन्धत्वेन करणतयाऽपि सम्बद्धयते । अत्रोत्पत्त्यनुबन्धत्वञ्चोत्पत्तिजनकत्वम्, परोद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्व हि करणत्वमित्याचक्षते गुरव , तस्माद्धात्वर्थो विषयतया, करणतया, च कार्येण सम्बध्यते । अमुमेवाऽयं भवनाथश्श्लोकेनकेन सञ्जग्राह- "कृति-तत्साध्यमध्यस्थो यागादिविषयो मत । कार्येऽसङ्घटिताकारे करणत्वेन सम्मत" [न वि २ २ १] इति ॥ अस्याध्यमर्यः-कृति-कार्ययो घटकोऽय धात्वर्य, न त विना कृति कार्यमाऽन्वेतु. महंति, तथा कार्योत्पादकत्वमपि । अयञ्च श्लोक कस्येत्यत्र विवदन्ते टीकाकारा । अखण्डानन्दश्शालिकनाथस्यैत्यभिप्रति, तया सर्वदर्शनकौमुदीकारो माधवसरस्वती तदेवाऽनुसरति । परन्तु न्यायमकरन्दस्य व्याख्यान अवच्छेत्तुमिति म पु पा।

·आनुगुण्यात् । कृतिर्गुणभृता ( ४५२ ) वस्थायि क्रियातो मिन्नं कार्यमपूर्व लिडादयो बोधयन्तीति 'स्थितम् । स्वसिद्धान्तवर्णनम् । कार्यञ्च कृतीप्सितमुच्यते । कृतिः-आत्मव्यापारः-पुरुषप्रयत्न इत्यन- र्थान्तरम् । चेतनधाऽऽत्मा कार्ये योद्धृतयाऽन्वयमुपैति । न चाऽन्यव्या- पाराभिनिव~मन्यस्स्वसम्बन्धितया कार्यत्वेन संवेदयितुमलमिति, आत्मनो मानसप्रत्यक्षसमधिगमनीयः प्रयत्नस्स्वव्यापारः। अतस्तनिर्वयमेवाऽपूर्व कार्यमात्मा मन्यते । प्रयत्न एव भवितव्येऽपूर्वे प्रयोजकभूतस्य भावयि- तुरात्मनो व्यापार इति, भावनाशब्देनोच्यते । न च कार्याभिधानं कृतिम- नभिदधतां लिडादीनामुपपद्यत इति, ते कृतिमप्यभिदधति, अपूर्वश्च । न च युगपदनेकाभिधानं दोपः, तथाऽवगमात् , आनुगुण्याच। अवगता हि प्रमाणेन लिङादीनां कार्याभिधायिता। प्रधानपदवतिन्यपूर्वात्मनि कार्ये। अविवादा च क दिगतसङ्ख्यावाचिता लिङादीनां कार्याभिधायिनामपि । न चाभिधेयतामात्रेण भावनाया एवं वाक्यार्थत्वम् । भाव्यमपूर्व प्रति गुणभावेनाऽभिधानाव, प्रधानभावेनाऽपूर्व- स्याऽभिधानात्तदेव वाक्यार्थ इति, न किश्चिदनुपपन्नम् । अत एवं भगवतो भाष्यकारस्य तत्र तत्र व्यवहार:-"पुरुषप्रयत्नः-करणमपूर्वस्य भावनो"च्यत'-इति । धात्वर्थस्य विषयत्वोपन्यासः। तस्य तथाविधस्य कार्यस्य नूनं केनचिद्भावार्थेनाऽवच्छेदः। न हि प्रयत्नो भावार्थमन्तरेणाऽस्ति । सर्वो हि पुरुषप्रयत्नः कश्चिद्भावार्थमवश्य- माश्रयते, तेन विना तदभवात् । तेन प्रयत्नाविनाभावी भावार्थः प्रयत्ना- भिनिर्वमपूर्वमवच्छिनति । अवच्छेदकतयैव विषयभावः। “यत्रैव' चित्सुसमुनिविरचिने वाक्यार्यमातृकास्यत्वेन निर्देशोऽस्य दृश्यते । चित्सुपीव्याख्याया नयनप्रसादिन्यान्तु भवनाथीय इति । प्रकरणे स्मिन् धात्वर्थ एव विषय , करणमिति च प्राधानिको विषय , कार्याभिधायिनामव रिडादीना भावना. वाचित्व, लडादिस्यलेत्वाख्यातस्य सस्थामात्रवाचित्वम्, धात्वर्थ निया, इत्यते विषया प्रसङ्गा दुपणिता इति ध्येयम् । 'अपूर्वाधिकरणे लिडादीना वाच्च कार्यमिति बृहनी-ऋविमलादो प्रपञ्चेनाप- घणितमित्यर्थः । २ प्रकरणतोपूर्वस्व नोच्यत इति म पु. पा । विषयमावमिति म पु पा। निर्णयस्त्वस्मानि प्रागभ्यधायि ।

·( ४५३ ) हि यो भवति नाऽन्यत्र, स तस्य विषय" इति विपयविदः । “'अनन्यत्र भावो विषयशब्दार्थः" इति च । अतो भाव्य एवाऽथों विषयः, भाव्यस्यैव पुरुषप्रयत्नगोचरत्वात् । तेन कार्याभिधायिभिस्सह विषयबोधकतयैव भावार्थः कर्मशब्दस्समभिव्याहारं प्रथममर्हति, तस्य प्रतिपत्यनुवन्धत्वात् । अविपयं ह्यपूर्व कार्य प्रत्येतुमशक्यम् । प्रतीतस्य च कार्यस्य साधनाकाङ्क्षा । तेन न जघन्यया साधनतया भावार्थानामपूर्वेण सहाऽन्वयः। किन्तु प्रतीत्युपायतामेव मन्यमानो 'भगवानेवं व्रते-"न ह्यविषयान्नियोगान्नि- योगज्ञानमुत्पद्यते" [वृ. टी.] इति । धात्वर्थस्य करणत्वनिरूपणम् । स च विषयीभूतभावार्थावच्छिन्नो विध्यर्थः कार्यात्मा प्रतीतः करणम् , इतिकर्तव्यताश्चाऽपेक्षते, अन्यत्रापि साध्ये तथादर्शनात् । तत्र स एव भावार्थों विषयीभृतः करणमित्यवसीयते, कृतिव्याप्यत्वात् । यो हि यया कृत्याऽन्यार्थप्रवृत्तया विषयीक्रियते, स एव तत्र करणम् । परशुरुद्यमन-निपातनाम्यां काष्ठगतद्वैधीभवनलक्षणकार्ये प्रवृत्ताभ्यां व्याप्यमा- नस्तयोरेख द्विघाभवनलक्षणफलावच्छेदलब्धद्वैधीकरणव्यपदेश्ययोश्च्छिदिघा- तुवाच्ययोः करणम्, तथेहाऽप्यपूर्वार्थप्रवृत्तपुरुषप्रयत्नव्याप्यमानो भावार्थ- स्तस्मिन्नेव प्रयत्नेऽपूर्वभावनारूपे करणम् । ननु कथं प्रयत्नलब्धात्मा भावार्थो भावनायां करणम् । भाव्यमानतया हि कर्मैव स्यात् । उच्यते । तत्र धात्वर्थो न कर्म, अपूर्वार्थकृतिविप- यत्वात् । सर्वाण्येव हि कारकाणि कर्तृव्यतिरिकानि तद्वयापारव्याप्यानि, न चैतावता तानि कर्मतां भजन्ते, अनीप्सितत्वात् । क्वचिच्चाऽनीप्सिते दृश्यत एव। यथा-"अग्निहोत्रं जुहोति" [तै. सं. १. ५.६] इति । करणन्तु यद्यपि स्वरूपनिवृत्तौ न सम्भवति, तथाऽप्यपूर्वभावनारूपता तदधीनेति नाऽनुपपन्नम् । यथा परशोरेव । न हि परशुः कर्म, करणन्तु भवति, अनीप्सितत्वात् । "उद्यमन-निपातनयोद्वैधीकरणरूपतायास्तदधी- अस्याध्यमर्थ-मृत्य-पूयोर्मध्य एव भवति धात्वर्ष, नाऽन्यत्रेत्यनन्या भावो विषय २ प्रतिपत्यनुयन्धित्वादिति स. पु. पा । ३ उक्तेऽय टीकाकृतो वचन प्रमाणतयोपन्यस्यति-भगवानित्यादिना । कर्मता प्रति भवन्त इति मु पु पा । वैधीकरणभवति म पु.पा । यथा- कर्मता इति म.पु पा.।

·, नत्वात् । परशुसम्बन्धप्रभावेन युधमन-निपातने द्वेषाभवनफलनिष्पादकतया द्वेषाभवने कारणतां' भजेते । अतः "उद्भिदा यजेते" [तां.वा. १६.७. २. ३] ति तृतीयानिर्देशोपपचिः। अपूर्वभावनायां करणत्वाद्यागस्य, तन्नामत्वाचोद्भिच्छन्दस्य। एवञ्चाऽपूर्व-फलयोरेकैव भावना, एकत्वात्पुरुष- प्रयनस्य । एकमेव च करणम्, तद्भावनाव्याप्यत्वादेकैव भाव्यता। अत एव च साध्यविवृद्धिरियमिति प्राभाकराः । धात्वर्धस्य विपयत्वकरणत्वयोरुपसंहारः। 'यदि विषयीभूतस्य करणता, हन्त तहि "दर्शपूर्णमासाभ्यामि"त्यत्र तन्त्राभिहितानां तन्त्रेणैव प्रतिपत्त्यनुवन्धत्वाद, विषयभावस्यैकत्वादे- कमेव करणं स्यात् , ततश्च मेदेनेतिकर्तव्यतासम्बन्धो न स्यात् । उच्यते-न सम्यगवधृतमायुष्मता श्रुतिशालिनां वचः। यदेव विषयीभूतम्, तदेव करणम्, नाऽन्यदिति तस्यार्थः। प्रतीत्यनुवन्धतया च विषय- भावः, स यथाभिधानमवकल्पते, प्रतिपयुपायत्वादभिधानस्य । अत- स्तन्वाभिधानात्सहितानां विषयभावः, करणन्तु सिद्ध्यनुवन्धी नियोगस्य, तच्च यथास्वभावं वेदितव्यम् । स्वभावाधीना हि साधनानां साधकतेति स्वभावभेदे भिन्ना साधकता। साधकत्वे च कृतिविपयत्वात्करणतेति भेदेन करणभावः। करणतामिति मु पु पा । २ निर्देशोपपत्तेरिति मु पु पा । ३ सर्वत्र विधिवाक्यपुलिडादिवाच्यस्य कार्यस्य साध्यत्व शाब्दमित्यङ्गीक्रियते प्राभार, स्वर्गादिकमपि साध्य भवति, परन्त्वार्थिक साध्यत्व तस्य। तथा च सर्वत्र विधिवाक्येषु साध्य- विवृद्धि प्राभाकराणा सम्मतेति स्वमतरहस्यमुद्घाटयति-अत एवेति । ४य कार्य विषयत्वेनाऽन्वेति, तस्यैव तत्र करणत्वेनाऽन्वय इति तन्मतस्थिति । तत्राज्य विशेष-वचित् विषयस्यक्त्वेऽपि करणाना भेदो भवति । यथा लोके "देवदत्तो रथेन, अश्वन, शिविकया वा गच्छती"त्यादावेक्स्याऽप्यनेककरणसाध्यत्व दृष्टम् । अत एव 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्रकेन यजिना तन्त्रेणोपात्तानामाग्नेयादीना पण्णा यागानां विषयत्वमे- कमेव, तथाऽपि उत्त्यत्तिवाक्येपु "यदाग्नेयोऽप्टाकपाल" इत्यादिषु द्रव्य-देवताभेदाद्भिनस्वभाग पट् यागा प्रतिपन्ना इति तेषा भेदेनैव करणत्वम् । एवमेव, "राजा राजसूपन स्वाराज्यकामो यजेत" इत्यत्र विपर्ययेऽपि करणभेदस्समाथीयते, इष्टि पा-सोमसमुदायात्मको हि राजमूयः । तथा च विषयस्वक्त्वेऽपि क्वचित् क्वचित् करणभेद , तद्भेदाच्च धर्माणा व्यवस्था, तेन धाधि. कारापूर्वप्रयुक्तत्वेऽपि सावान्तरापूर्वाणा करणाना भिन्नत्वात्, बाज्य-औषध-सानाम्यधर्माणा *अनुबन्धितयेति, म पु पा । साधकानामिति सुपु पा.।

·नन्वेवं प्रत्येकं करणभावाश्रयणे करणान्तरनिरपेक्षाणां किमिति नियोगसिद्धिहेतुता न भवति ? नैवम् । यथाश्रुतकरणाधीनसिद्धित्वान्नि- योगस्य । तत्र बहूनि करणानि तस्य श्रूयन्त इति, तथैव तस्य सिद्धिः । 'अनेककरणसम्पाद्यताऽप्येकस्य दृष्टा । यथा-गमनस्याऽश्वेन, शिवि- कया, रथेन वा गच्छति-इति । भिन्नस्तत्र 'कारणावान्तरव्यापार इति यद्युच्येत । अत्राऽप्युत्पत्त्यपूर्वाण्यवान्तरल्यापारभूतानि भिन्नानि सङ्गि- रामह एव । अत एव तद्भेदेन भिन्नत्वात्करणभावस्य परमापूर्वप्रयुक्तत्वे- ऽप्याज्यौ-पघ-सान्नाय्यधर्माणामसङ्करः । अपूर्वसाघननिवेशित्वाद्धर्माणाम्, तस्य च भेदात् । ये पुनर्यागादीनामपूर्वञ्चाऽन्तरा भावनां नाऽनुमन्यन्ते, तेपां यागादीनां करणभावो दुर्घटः। अव्यापाररूपत्वादपूर्वस्य, व्यापारसम्बन्धप्रभवत्वाच' करणभावस्य। गौणं करणत्वमिति चेत् ! कथं तहीतिकर्तव्यतासम्बन्धः । करणं हीतिकर्तव्यतया सम्बध्यते । 'गौणश्च न करणम् , न हि गौणे मुख्यधर्मस्सम्भवति । येऽपि सर्वाख्यातेष्वेव भावनाभिधानमाहुः, तेपामपि मतमस्मभ्यं न न हि कार्यानभिधायिपु लडादिपु भावनाभिघाने प्रमाणमस्ति । वार्तिकमवनिराकरणम् । 'यदपि किं करोति ? पचतीत्युत्तरदर्शनप्रमाणमुपन्यस्तम् । तदपि न विलापनो-सवन-प्रोक्षणा-वह्नन-दोहना-तञ्चनादीना यथाद्वारमसासुर्यणानुष्ठानम्, इत्यम- मागय मनसि निघायाह-यदीत्यादिना, तस्य च भेदात् इत्यन्तेन । 'अयमों निरूपितचर [प्र + पृ २६० ] २ करणव्यापार इति मु पु पा । ३ सम्बन्यप्रसवत्वादिति म पु । गोग-मुख्ययोर्मुल्ये रायंसम्प्रत्यय इति न्यायेनेति सप। भाट्टा आख्यातसामान्यस्य भावनायाचित्र सङ्गिरन्ते। तन्मतमनूर निराकरोति, अयमाशय मृत्युपहितमर्याद हि सर्व कृत्या व्याप्यम्, अतः भायाभिधायिनामेय लिमदीना भावनापाचित्यम्, न सर्वेषाम् । लगदिस्पले त्याख्यातस्य सक्षम्यामाराभिधा- विरोषस्तु सवृतक्विार्थमानुपाया द्वितीये परिच्छद कहत्य विरचितमिति 'युमारिलभट्ट आह-"अभिधाभावनामाहुरि त्यादिना पर्यास्पातानुपतिनी करो- निपानुगया पुरुषापाररूपा भावनारगम्मत-इति। "कि करोति ? पपति, किमापदपाधी, कि परिप्पति ? पदपति र ? रोचते। ४ पीति । पिरम् । नेह प्रतन्यते। तपा पवातिकमन्दर्भ- ·न जघन्यो साधकम् । व्यापारविशेषप्रश्नो वयं-किङ्करोतीति। तत्र पचतीत्युत्तरे- णाऽपि तदेव निर्दिश्यते । यत्तु व्यापारमात्रवाचिधातूचारणमात्रं न क्रियते, तत्र तावन्मात्रस्याऽपभ्रंशत्वात् । प्रत्ययान्तरोचारणे च प्रश्नेन सहाऽसम्बन्धः । अत एवाऽचेतनव्यापारे वर्तमानापदेशादीनां प्रयोगः । लिडादयस्तु चेतनमेवाऽधिकृत्य प्रयुज्यन्ते । न चाऽचेतनेषु गौणः प्रयोगः, मुख्यत्वेऽप्यविरोधात् । कर्तृ- सह्यादिमात्रवचनत्वे च "रथो गच्छती"त्यादिषु मुख्यत्वापत्तेः। न चेदं वाच्यम्-संयोग-विभागावेव धात्वर्थः, व्यापारस्तु परिस्पन्दात्मा "रथो गच्छती"त्यादिपु लडर्थः, तेनाऽचेतनेऽपि मुख्य एव लडर्थ इति । घातूनामेव क्रियावाचित्वात्प्रथमोपनिपाती व्यापार एव धात्वर्थो युक्तः, संयोग-विभागी। किञ्चाऽनेकार्थताऽप्यापयेत । केवलस्य संयोगस्या- ऽवाच्यत्वात्, संयोगजेऽपि संयोगे गच्छतीत्यप्रयोगात्, विभागजेऽपि विभागे प्रयोगानुपलब्धः, न केवलस्य संयोगस्य, विभागस्य वा गमिवाच्यतेति, किमनेन मनीपिकानिर्मितेन वालजल्पितेन वालजनमनोहारिणा निर्वन्धेन । शालिकनाथेन कृतं कृतिनामुपकारसिद्धये सम्यक् । समुदीच्य वा गुरुमतं सम्यग्विषयकरणीयमिदम् ॥२॥ इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिकायां विपयकरणीयं नाम द्वादशं प्रकरणं समाप्तम् । पचेत्, कि न कुर्यात् ? न पचेचिदि ति वा पृ ३७८] ति । अयमशोनूच निरानियत शालिकनाथन---यदपीत्यादिना तदपि न साधकृमित्यन्तन । "धात्वधव्यतिरेकेण यद्यप्यपान लभ्यते। तथाऽपि सवसामान्यरूपेणान्याऽवगम्यते" [त वापृ ३८२]इति । तया मण्डनमिश्रण- "सर्वधात्वर्थसम्बद्ध करोत्ययों हि भावना इति । इदमेव मत निराकरोति पारि- काचार्य इति ध्ययम्। किंकरोतीति प्रश्नस्पति स पु दृश्यत । अब धात्वर्थो व्यापार' इत्यङ्गीकृत्य, गन्तीत्या सपोा इति य वमयन्ति, तन्मत प्रतिक्षिपनाह-पात्वर्थो न युक्त इति । ३ वालजनति मु पु नास्ति। शारिकनाथेन कृत वृतिनामुपवारसिदय । समवदाय गुरुमत सम्पविषयमतत्प्रकरणम् ।। इति ख पु पा ।

·स्सामान्यमि" [वै. द. अ. २. पा. १. सू.६] दि । अथाऽङ्गपारायणे सन्निपत्त्योपकारकाङ्गनिरुपणपरः प्रथमः परिच्छेदः। प्रकणार्थप्रतिज्ञा। 'व्याख्याविकल्पसम्भवमङ्गान्यधिकृत्य संशयं छेनुम् । परमं प्रभाकरगुरोर्गम्भीरं भावमभिधास्ये ॥१॥ अङ्गानां चातुर्विध्यम् । इह चतुर्विधमङ्गजातम्-जाति-गुण-द्रव्य-भावार्धात्मकम् । तत्र भावा- र्थात्मकमपि द्विविधम् – सन्निपत्योपकारकम्, आरादुपकारकञ्चेति । सन्निपाविनां चातुर्विध्यम् । तत्र सन्निपत्योपकारकं चतुर्विधं, साध्यभूतोत्पचि-प्राप्ति-विकृति-संस्कृति- मेदात् । यथाक्रमं संयवन-दोहन-विलापन-प्रोक्षणादिरूपम् । तत्र संयवनेन पागभूतः पिएड उत्पद्यते । सदेव क्षीरं दोहनेन प्राप्यते । विलापनेन प्राची संहवावस्थामपयाध्य, इतरा द्रवावस्थाऽज्यस्योत्पद्यते । पार्थिवं ह्याज्यं गन्धवचात् स्वभावतस्संहतरूपमनिसंयोगेन द्रवीभवति । तदाह भगवा- काश्यपः-"सर्जितु-मधू-च्छिष्टानां पार्थिवानामनिसंयोगात् द्रवत्वमग्नि- तथा शान्दै- 'बयेदानी दादालक्षम्या व्यवस्थितकमाया प्राच्यां मीमासाया प्रयमाघ्यायप्रतिपाया भमाणचिन्ता प्रायशोऽमृतकला-प्रमाणपारायणयोश्च समास-व्यासाम्या बहिरनयुक्तिमूलत. साभदायुपपाय, द्वितीयाध्यायगतामतिविप्रतिपरपभावेन शास्तभेदचिन्तां शास्त्रपरिन्छ। निरूप्य, अपशिष्टाध्यायदाफप्रतिपाचस्प प्रमेवजातस्य सर्वग्राहकमगारापपानाम पयोदय- प्रकरणमारभमाणस्तत्प्रतिपाय सोपत प्रतिज्ञानीते-प्यासेत्यादिना । २ वङ्गविपये मीमांसकानामेव मतभेदो दृश्यते-आरादुपारकन्, सग्निपत्योगारसम्, उमयात्मकम्, अनुभयात्मकञ्चेति । तत्रोभयात्मकमाफिर्म, अनुमपारमास्तु-जानि-दम गुगाः। तेहि कारके न कत्र्यनातिरापमानपटे, नापि फलापूर मियामानिमा इनि प्रकारान्तरम्। एतेनार निविषम् --सिमरूप कियापी। ता सिम्मानित गुगादि। पिम्-सनिपलोरकारमारादुनमारकञ्चति भाट्टाभिमवो विभागा निगम - बास्पाता। ३ बस्य विस्तर प्रपमप्रकरपस ७ पूरे टिममा टम्म । 58 ·( ४५८ ) रप्युक्तम्-"अग्निसंयोगेनाऽऽज्यं द्रवीभवतीति विप्रत्ययप्रयोगादिति । प्रोक्षणन्तु द्रव्यस्य न प्रागवस्थाध्वंसेन दशान्तरमादधाति-इति । श्लोकवान भवति- पूर्वावस्थाप्रहाणेन दशान्तरपरिग्रहम्'। विकारमाहुस्संस्कारं केवलातिशयोदयम् ॥२॥ इति । सन्निपातिनामङ्गाना लक्षणम् । किं पुनरेयां चतुर्णामपि सन्निपत्योपकारित्वे लक्षणम् 'यत्-कारक- विध्यपेच फलं जनयति, न-संनिपायोपकारकम् । यथा-करि स्नानम्,' कर्मण्यवधातादि, अधिकरणे दध्यानपनमित्याहनीयम् । भाहमतेनाऽऽशक्षा। तत्र सन्निपत्योपकारकाङ्गवाक्येषु केचित्पृथग्विधीनभ्युपगच्छन्ति । ते हि मन्यन्ते-यद्यर पृथग्विधयो नाऽभ्युपगम्येरन्, तदाऽपिताधिकारादन- तेवाऽवयातादीनां न स्यात् । न च द्रव्यसम्बन्धमुखेन प्रहवाधिकारापूर्व- सम्बन्धादनचासिद्धिः, ग्रीधादिशब्दानामाहतिवचनत्वात् । यद्यपि कार्य- प्रत्यासनतया व्यक्तीनां वन्लक्षणार्थो जातिगन्दः, तथापि व्यक्तिमा लक्ष्यते, नापूर्वविशेषसंपदा व्यक्तिः । न च प्रवतयाऽऽयेयीवघदपूर्व साधनव्यक्तिलक्षणावशेनापूर्वसंपन्धः, पयप्पापीन्यापन समिहितल्यक्ति- - ·( ४५९ ) परिग्रहः, तथा स्वरूपेणैव तासामप्रकृतव्यक्तिपरिहारेण प्रतीतिः, न पुनर- पूर्वविशेषसाधनतया, तस्य स्वरूपस्य लाक्षणिकत्वात् । न च. लक्षित- लक्षणायां कारणमस्ति' ।, तथाहि जात्या व्यक्तिर्लक्ष्यते, व्यक्त्या च साधनविशेष इति लक्षितलक्षणा' कारणाभावादयुक्ता। अत एव “चाऽऽग्नेय्या ऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते" [ते. सं. ३. १. ६] इति सत्यपि प्रकृतपरिग्रहे, न ऋग- न्तरेणाऽनीध्र उपस्थीयते । अत एव च न तत्र विनियुक्तविनियोगविरोधः । कार्यान्तरसाधनतया चाऽऽग्नीधोपस्थाने ऽविनियोगात् । एवञ्च स्वरूपमात्रेण- वाऽवधातादीनां सम्बन्धानाऽपूर्वविशेषसम्बन्धसिद्धिः, दीक्षणीयावानियम- वन् । यथा स्वावान्तरापूर्वसम्बन्धाद्वानियमो नाऽधिकारापूर्वानुप्रवेशी, तथाऽवपाताद्यपि स्यात् । ततश्चाधिकारापूर्व प्रत्यवघातादीनामङ्गत्वा न स्यात् । तदनङ्गत्वे च तत्प्रयुक्त्यभावादवघातादीनामनुष्ठानं न स्यात् । अतोऽवघातादिपुत्पत्तिनियोगोऽङ्गीकरणीयः। तस्मिन् सन्चाश्रिते, अघि- काराभावेन तस्याऽनुष्ठानानुपपत्तरधिकारिणि कन्पयितव्ये, प्रकृताधिकारा- पूर्वेऽधिकृत एव प्रयाजादिष्वप्यधिक्रियत इति, नोपायो-पेयभावाचदङ्गत्व- सिद्धिा-इति । तन्निरासः। तदिदं तत्रभवानुपाध्यायो' न मृप्यति । तदाह "अनभिज्ञो भवान्विपय-नियोज्यानामि" [वृ. टी. ३. १. ३] त्यत्र । अवघातादिषु अन्दतः, वस्तुस्वभावतश्च तुपकरणविमोचनादि दृष्टम् , प्रोक्षणादिपु शब्दत एवाऽदृष्टश्च कार्यमगीक्रियते। तत्र यदि नियोगोऽप्यपर थाश्रीयेत कार्य- भूतः, तदा कार्यद्वयमेकस्मिन् वाक्ये नाऽन्वीयते । न च यथा स्वर्गादिक फलम्, तथाभूतमेतद्भवितुमर्हति । तस्य च नियोज्यविशेपणत्वेना- न च तुपकणविमोचनादि नियोज्यविशेषणम्, क्रिया- फलत्वात् । यदेव नियोगफलम् , तदेव नियोज्यविशेपणतामनुभवति । साध्यविशिष्टो हि नियोज्यस्तदेव कार्यतया प्रतिपत्तुमईति, यदेव तस्य साध्यं साघयतीति, नियोज्यविशेषणस्य सिद्धिरवसीयते । यच क्रियाफलम्, न प्रमाणमस्तीति प्रकरणानावादिति बत्र शालिमापारसाशास्यगुरु प्रभाकरमियरामाययम्न निस्रितीति गम्यम् । अन्ययसम्भगमिति मु पुपा । न्वीयमानत्वात्। १ ३ ३ उपस्थंय इनि मु.पु पा । मपा। ४ ५ ·तनियोगात्सिभ्यतीति, न तद्विशिष्टो नियोगे नियोज्यतामरनुते । न च प्रतीततुपकणविमोचनादिकार्यत्यागो युक्तः, प्रतीतहानादेव । ननु च नियोगामिधायिलिडादिप्रयोगवशेन नियोगोऽपि प्रतीत एवेति तुल्यो दोपः । उच्यते । सन्निहिते विधौ विधिवगम्यमानस्स एव ताव- दवगन्तुमुचितः। तत्र यदि तद्विपयानुप्रवेशिता विषयस्य न स्यात्, तर्हि भवेद्विध्यन्तरम् । अनुप्रविशति चाऽवघातादि प्रकृतविषयम् , तदर्थग्रीह्यादि- सम्बन्धात् । 'सन्निहिताधिकारनियोगपरतयैवाऽवहन्त्यादिभिः पदेवघा- तादय उच्यन्ते, तथाभूतानां तेषां क्रिया-कारकभावोपदेशात् । यदि स्वरूप- मात्रावस्थितैोद्यादिभिस्सह सम्बन्धस्स्यात् , तदा तदधिकारसम्बन्धो न स्या- दिति, तदीयसाधनविशेपलक्षणया ब्रीह्यादिभिः पदैरुपस्थापितोऽवघातादि- भिरन्वीयते, न स्वरूपमात्रम् । एवञ्चोपदेशत एव यवेष्वप्यवघातादयस्सिद्धा भवन्ति, साधनभावस्याऽविशेषात् । अत एव चाऽवघातादयो नियोग- साधनतयाऽप्राप्ता एव विधीयन्ते । नियमस्तु प्रयोजनम् । यदि नियोगा- गतयाऽवघातादयो न विधीयरन्, तदा पुरोडाशमात्रसियर्थतया नखबिद- लनाधप्याक्षिप्येत । नियोगाङ्गतया त्ववधातादिपु विहितेषु, तैविना नियोग- सिद्धथनुपपत्तेः, नियमेन त एवाऽक्षिप्यन्ते । नियोगाङ्गता तु पक्षेऽप्यप्राप्ता, नियोगस्याऽलौकिकतया तदङ्गत्वस्याऽपि शब्दादन्यतोऽनवगमात् । नियो- गाङ्गत्त्वाचाऽवघातादीनाम्, नियोगसम्बन्धः प्राप्तस्स लिडादिभिरनद्यते । अवघातादीनां नियोगविषयत्वशङ्का-निरासौ । ननु यद्यवघातादीनां नियोगसम्बन्धोऽस्ति, कथं तर्हि तेषां नियोगावि- पयत्वमुच्यते ? इत्थमुच्यतेन नियोगसंवन्धितामात्रमुच्यते, यस्य नियो- सिद्धिरेव कार्यम्, स विषयः । अवघातादीनाच तुपकणविमोचनाद्यवान्तर- कार्यकुर्वतां नियोगाविषयत्वम् । तेन नियोगाविषयत्वम् , अङ्गता चेति सिद्धम् । विधेयास्त्ववघातादयो नियोगसिद्ध्यर्थतयोपादीयमानत्वात् । तदुक्तम्-"यत्तु तत्सिद्ध्यर्थमुपादीयते तद्विधैयमिति तन्त्रे व्यवहारः" [सू. २. वृ. टी. पृ. ३६] इति । तदेवं नियोगप्रत्यभिज्ञोपहितसनिघा- नमात्रेणैवाऽवघातादीनां नियोगाङ्गता, न पदार्थान्वयमुखेनेति सिद्धम् । येषां पुनः पदार्थान्वयमुखेनाऽनुप्रवेशोऽभिमतः, तेषां प्रकरणाधीतस्य 'तपाहीति म पु पा. २ अवस्थापितेति मु पुपा।

·पाञ्चदश्यस्य, अनारम्याधीतस्य च 'साप्तदश्यस्य-सामिधेनीसम्बन्धमुखेनाऽनु- प्रवेशिनोरविशेपात्, उभयोरपि प्रकृतावेव निवेशः, विकन्पश्च स्यात् । सन्नि- घानमात्रेण तु प्रकरणाघीतस्य ग्रहणे शीघ्रं पाञ्चदश्यमधिकारानुप्रविष्टमिति, तदवरुद्धे साप्तदश्यमधिकारविरुद्धं नाऽनुप्रविशति । तेन विकृतावेव तस्य निवेशः। यदि सन्निधानतोऽधिकारविधावनुप्रवेशः, तहि पर्णतादीनामनारम्याधी- तानां कथमनुप्रवेशः ? उच्यते-जुह्वादयोऽव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धा इति, तत्सम्बन्धमुखेन ऋतुसम्बन्धसिद्धिः, तत्सम्बद्धेष्वेव च जुह्वादिषु पर्णतादि- सम्बन्धात् । अत एव "हिरण्यं भार्यमि" [ते. वा. २. २. ५.२] ति स्वतन्त्रमेवाऽधिकारनियोगविषयः, हिरण्यस्य क्रतुसम्बन्धव्यभिचारात् । ये च पदार्थस्वरूपान्वयेऽनर्थकत्वापत्तः, तत्सम्बन्धावस्थान्वयपूर्वक ग्राहकान्वयमाहुः, तेपामिदमेव तावत्कथम्, आनर्थक्येन न भवितव्यम्- इति । वेदवाक्यत्वादिति चेत् १ वेदेनाऽनर्थकेन न भवितव्यमिति न राज्ञा' ज्ञापितम् , यस्याऽर्थो गम्यते, तस्य मा भूदानर्थक्यम् , अनवसीय- मानार्थस्य त्वर्थवच्चं मनोरथमात्रविजृम्भितम् । पक्षान्तरालम्बनेनाऽप्य- र्थवत्ता भवत्येवेति, वरं संनिधानक्शेन नियोगाङ्गताभ्युपगमः। 'सन्नि- धानमपि सम्बन्धे कारणमिति वाक्यविदः । सम्बन्धश्च गुणप्रधानभाव- मन्तरेण न स्यात् । तत्र च "न कार्यमन्याथं भवती"ति नियोग एव प्रधानम्, अङ्गमवघातादयः । सन्निधानविपये शङ्का-निरासी। यदि चाऽनर्थक्येन नियोगसम्बन्धः, तदा च "वच उत्तमः पर्यासः" इति द्वादशाह एव न निविशते । क्रतुसम्बन्धो ह्यन्तः पर्यास उच्यते । तेन तत्र पदार्थमात्रसम्बन्धेऽप्यानर्थक्यं नास्ति । क्या "हिरण्मय्यस्खुचो 'अविकारविधौ नाऽनुप्रविशतीवर्त मु.पु पा । २ न चाज्ञापितमिति मु पुपा । आकाक्षा योग्यता-सत्तीना शाब्दबोष प्रति हेतुत्वस्या पगाधिकरणादो माषि- तस्वादित्याशयेना-सनिवानमिति । द्वादशाहे धूयते "स्तोत्रीया-नुरूपोती भवत । वृषण्वन्तस्तुपा भवन्ति । तुष-उतम पर्यास." इति । अस्य वाक्यस्याध्यमर्य-प्राकृतानां वहिप्पवमानस्तोगताना त्रयाणा तुमाना पर्यासश्रेति वीगि नामानि भवन्ति । सातिदेशेन प्राप्तपोरनुरूप-पर्या- सयोस्तूंचयोर्मध्य पण्वच्छन्दयुक्तास्तुचा कर्नम्मा इति । . 3 वाक्यविद-मीमासका इत्ययं । स्तोत्रीय , अनुरूप, पर्यासचन्दोन्तवाची। सांप ·( ४६२ ) भवन्ति" [आप. श्री. स. ८. ५. २६] इति रुचामव्यभिचरितक्रतुसम्ब- न्यानां धर्मविधेरानर्थक्यं नाऽस्तीति, न प्रकृताधिकारसम्बन्धस्स्यात् । किञ्चाऽनर्थक्यपरिहारायऽपूर्वसवन्धोऽम्युपेतः । किमिति न सन्निहितापूर्व- सम्बन्धस्समाश्रीयते । यदि सनिधानमकारणम्, ततश्च "अग्नेस्तृणान्य- पचिनोति" [याप. श्री. सू. ३. ४. ३.] इति नाऽग्निहोत्रे एव व्यवतिष्ठेत । अथ सन्निधानविशेपाचदपूर्वसम्बन्धिनामग्न्यादीनां परिग्रहः, तदा वरं सन्निधानविशेषात्तदपूर्वसम्बन्ध एवाऽस्तु, कि परम्पराश्रयणेन । यथा क्रिया- कारकभावेनाऽन्विताभिधानम्, तथा प्रयोजन-प्रयोजनिभावेनाऽपि ह्यभिधानं लोके प्रतिपन्नम् । न हि व्रीह्यादयः प्रयोजनता प्रतिपत्तुमर्हन्ति-इति, तत्परित्यागेनाऽपूर्वेणैव सह प्रयोजन-प्रयोजनिभावेन सम्बन्धः । अवान्तरापूर्वे शङ्का-तन्निरासौ। ये चाऽवघातादिप्ववान्तरापूर्वाणि सङ्गिरन्ते, तेपो मते "प्रोसिताभ्यामुलू- खलमुसलाम्यामवहन्ती"ति प्रोक्षणं दीक्षणीयावानियमवदवान्तरापूर्वप्रयुक्त स्यात् । ततश्च त्रैघातवीयामिव वाडिनयमः, नखनिर्भिन्ने चरौ प्रोक्षणं न' स्यात्, तत्प्रयोजकं रूपं तत्र नास्ति-इति । न चैतद्वाच्यं-तुपकणविमोच- नादिकार्यमुखेनाऽधिकारापूर्वमेव प्रयोजकमिति, वानियमेऽपि तथा प्रसगाव, दीक्षणीयायामपि क्रत्वपेक्षितत्वोत्पत्तिरपि' कार्यमस्तीति, ज्योतिष्टोम एव प्रयोजको वानियमस्य स्यात् । ततश्च दीक्षितत्वोत्पादिकायां त्रैधातवी- - . यायामपि स्यात् । ननु यद्यवघातादिष्ववान्तरविधयो नेष्यन्ते, कथं तर्हि "न चाऽविहि- तमङ्गं भवति" [शा. भा. अ. ३, पा. ४. अ. १३.] इत्यङ्गेष्वेवाऽन्तर- विध्यभ्युपगमो भाष्यकारस्य ? उच्यते । आरादुपकारकेऽनृतवदनप्रतिषेधे चाऽवान्तरविधिरङ्गीकृतः, तव्यतिरेकेणाऽङ्गत्वानुपपत्तेः । स्वरूपेण क्षणि- नदीपर्यास , क्षेत्रपर्यास इत्यादी अन्तरूपेऽर्थे प्रयोगदर्शनात् । तथा च जैमिनिसूत्र ‘पर्या- सश्चाऽन्ताख्या," [ मी द ५-३-८] इति । तथा च पर्यासस्य ऋतुसम्बन्ध प्यानर्थक्याभावान नियोगसम्बन्ध कल्पयितु शक्यत इति-प्रघट्टकार्यः। न स्यात्तथेति मु.पु पा। २ इति तदधिकार्य नास्तीति म पु पा । ३ दीक्षणीयेति मु पु पा। कधिकरणे भाष्यकारेण शबरस्वामिना न चाऽविहितमङ्ग भवती [ मी द ३-४-१३] त्युक्तम् । अञ्जन्यमानाधिकरणे [ मी द ३-४-१४ ] चैव सति पुरुषप्रयला ·कत्वात्कर्मणाम्, उपकारजननकाले तदनदस्थानादङ्गत्वं न घटत इति, इहैव वक्ष्यामः । अत एव जजभ्यमानमन्त्रवचने सन्निपत्त्योपकारिणि "पुरुष- प्रयत्नश्रवणमनुवादः" इति वदति भाष्यकारः। यत्र मवान्तरविधिरस्ति, तत्र पुरुषयत्नश्रवणं नाऽनुवादः ! यदेव हि तदवान्तरापूर्वम्, तत् कार्यतया लिडादिवाच्यम् । न च कृतिरूपपुरुषप्रयत्नानभिघाने कृत्यवच्छिन्नस्वभाव- कार्याभिधानोपपत्तिरिति, तदर्थ कृतिरूपपुरुषप्रयत्नाभिधानं युक्तमिति, नाऽविवक्षितः पुरुषप्रयत्नः। एवं नियोगप्रत्यभिज्ञोपहितसंनिधिसमाना- नवशादवघातादयोऽवहन्त्यादिपदैरधिकारनियोगैदमपेनाऽन्वयिनोऽवगता- स्सन्तस्तदन्वितावस्थैर्बोह्यादिभिस्सह क्रिया कारकभावेनान्वितास्तान् प्रति शेपतां प्रतिपद्यन्ते । स्वमतेन श्रुत्यादीनां विनियोजकत्वकथनम् । किं पुनरवघातस्य ब्रीह्यादिशेपत्वे प्रमाणम् ? कार्यमिति ब्रूमः । तथा हि-न कार्यमन्यायं भवति, कार्यत्वादेव । तेन यत् कार्येण सम्बद्धम् , तत्तावत्तदर्थम् । यदपि च कार्यैदम.पन्नेन संबद्ध, तेनाऽपि सह यस्य | "एव सति "पुरुषप्रयत्न नुवादो भविष्यतीत्युक्तम् । अनयोर्भाष्यवचनयोविरोधमाशङ्कय, आद्यस्य विनियोगविधि- विषयत्वेन, द्वितीयस्य च प्रयोगविधिविषयत्वेन विरोधपरिहारो ऽभिहितो भट्टमतानुयायिभि । तदिद पराभिमत भाष्ययोजन प्रकरणपर्यालोचनेनाऽनुपपनमिति मन्वानस्स्वमतेन भाष्य- * वचनद्वयस्य तात्पर्य वर्णयितु पातनिकामारचयति-कथ तीति । अयमत्र विषयपरिशुद्धि । तथाहि-प्राभाकरमते "दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेते''त्यादौ लिङ्वाच्यमधिकारापूर्वमेव "त्रीहीनवहन्ती"त्याद्यङ्गविधिवाक्यगतेन लिङाऽनूद्यते । परन्त्वारादुपकारकेष्वङ्गेप्वपूर्वान्तरम- ङ्गीक्रियते । "न चाऽविहितमङ्गी भवतीति," भाष्यवाक्यस्य कर्बधिकरणस्यत्वेनाऽनृतवदनप्रति- पेघस्याऽऽरादुपकारकत्वेनाऽस्याऽरादुपकारकाङ्गविषयत्वमेव युक्तम् श्रवणमनुवाद इति भाष्यन्तु अञभ्यमानाधिकरणगतम् । तस्याधिकरणस्य "प्राणो वै दक्ष, ऋतु, तस्माज्जञभ्यमानोऽनुवूयान्मयि दक्ष ऋतु इति प्राणापानावेवाल्मनधत्ते" [ते. स २-५-२-४] इति वाक्य विषय । तस्याध्यमयं -दर्शपूर्णमासक्रतुमध्ये जजभ्यमान - जृम्भा कुर्वन् यजमान "मयि दक्षकतू" इति मन्त्रमुच्चारयेत् । तेन प्राणापानावात्मनि तथा चानुवादप्रदर्शनपरभाप्यस्य जञभ्यमानाधिकरणस्यत्वेन सग्निपत्यो- पकारकविषयत्वस्योचितत्वात् । सग्निपत्योपकारकाङ्गविधिप् प्रत्यय प्रधानविषिवाक्यायस्य नियोगस्यानुवाद इति सिद्धान्तात्, प्रकरणानुरोधाच्च। तया च भिन्नविषयत्वेनवोभयोर्भाप्प गोविरोधपरिहारवर्णन युक्तमित्यारायो बोध्य इति । अस्य उपन्यासनिरासो न्या०रल०मा० [पृ. २१५ ] द्रष्टव्यो। अपान धारयतीत्यर्थ । - ·साध्यसाधनभावः, तदपि तदर्थमेव, कादमापन्नस्याऽन्पैदमयं प्रमाणा- भावात् । एवं 'सर्वेषु शेप-शेपित्वं वेदितव्यम् । यदि 'कार्यतयैवेदमविगमः, कथं वर्हि श्रुत्यादीनां, विनियोगका- रणत्वम् ? द्वारविशेषसमर्पकतया। कार्यविशेषकरतया च-शेपश्शेपिणि शेपतामापद्यते, नान्यथा, अकिश्चित्करस्य शेषत्वानुपपत्तेः। तत्र श्रुतिः "ग्रीहीनवहन्ती"ति द्वितीयात्मिका बीघादिगतं तुपक्षणविमोचनादि समभि- व्याहृतक्रियासाध्यभूतं समर्पयन्ती 'नियोगकरणतामनुवदति, न पुर्वीतीयैव शेपितां बोह्यादीनाम्, अवघातस्य च शेपतामाह । “गां ददाती"त्यादिषु व्यभिचारात् । क्रियाजन्यफलभागिता हि सर्वत्राऽव्यभिचारिणी द्विती- यावाच्या, न शेपिता, व्यभिचारित्वात् । क्रियाजन्यस्य फलस्य भागि कारकमेव कर्म । तच किञ्चिदीप्सितम्, भूत-भाव्युपयोगात् । किश्चिचाऽ- नीप्सितम्, अनुपयोगात् । “अनेनैव विशेषेण भगवतः पाणिनेस्त्रद- यम्-"कर्तुरीप्सिततमं कर्म" [पा. सू. १: ४.४९] "तथायुक्तञ्चाऽनी- प्सितमि" [पा. सू. १. ४. ५०] वि च । येषां मते शेषितैव द्वितीयार्थः, तैपां मते "सुवर्ण भार्यमि"वि क्रतुधर्म एव स्यात् । श्रुतानुगुणाधिकारानुप्रवेशितैव न्याय्या यतः, न स्वतन्त्राधिकारकन्पना, अवगतसुवर्णशेपित्वत्यागप्रसनमात् । क्रियाजन्य- फलभागित्वे तु शब्दार्थे, न श्रुतहानिरिति, 'स्वतन्त्रकर्बवगमात् तत्कार- णभूताधिकारकल्पनैव न्याय्या। प्रकृतनियोगाप्रत्यभिज्ञानानियोगान्तरे स्थिते प्रजापतिव्रताधिकारकल्पनेवाऽधिकारकल्पनैवोचिता-इति । RA . 7 . 3 u 'सर्वेषा चेति मु पु पा । २ कार्यत एवेति म पु पा। कारणतामनुभवतीति मु पु पा। कततावगमादिति म पु पा। तत्कारणति मु पुपा। * अत्रेद बोध्यम्-'कर्मणि द्वितीय' ति पाणिनिस्मरणात् कर्मत्व द्वितीयार्य इति फलति । तत्र पार्थसारथिस्साध्यत्व द्वितीयार्य इति मन्यते स्म सम्माधिकरण। वातिकव्याख्याता सोमेश्वरभट्टस्तु-ईप्सितकर्मत्व द्वितीयार्थ, "कर्तुरीप्सिततम कर्मे ति स्मरणात् । अनीप्सितकर्मत्वे निस्तलक्षणेति प्रतिपादयाञ्चवार। "तथायुक्तञ्चानीप्सित- मिति," स्मरणात् । .

·, प्रफरणनिरूपणम् । इतिकर्तव्यताकासा प्रकरणम् । तया च करणोपकारः कार्यभृतः कम्प्यते। न चाऽसौ सन्निपत्योपकारिणां द्वारमिति, न तेषां प्रकरणेन विनियोगः। स्थान-समास्ययोस्सन्निपातिपु न विनियोजकत्वम् । स्थान-समाख्ययोरपि सन्निपन्योपकारकाणि प्रति न कार्यकल्पकतेति, न विनियोगकारणत्वम् । एवं' सन्निपत्योपकारकाणां नियोगदमर्थ्यम- मिधानतः, विनियोगतच कारकैदमर्थ्यम्, उपादानतथाऽधिकारनियोग- करणीभूतयागायैदमयंम्.। 'नियोगातेपो छुपादानम् , तत्कृतं प्रोक्षणादेः क्रत्वर्थत्वम् । यदि वदीयकरणोपकारकता प्रोक्षणादेर्न स्यात्, तदा केनाऽपरेण प्रकारेण तदन्वि- तनियोगप्रतीतिनिर्वहतीति, नियोग एव वदन्वितः प्रविपन्नस्तस्य करणोप- • कारकता कन्पयन् करणैदमर्थ्यमाक्षिपतीति, वत्कृतमेव प्रोक्षणादेः क्रत्वर्थ- त्वम् । विनियोगात् पुनः कारकैदमर्थ्यमेवेति । कथं पुनस्तेपी करणोपकारकता ? तुषफणविमोचनादिकार्यपरम्पगदा- नेनोपकार्यविशेपाधायकतया। नन्वेवं सति कारकानुप्रवेशिनामवघातादीनां 'करणशरीरविशेषाघाय- कतया कंरणोपकारकत्वं, प्रयाजादीनान्त्वव्यतिरिक्तकरणानुग्रहजनकतेति,, न सर्वरक उपकारः क्रियते । ततश्च सर्वैरकतिकर्तव्यतेति न स्पाद उपकार्यविशेषायचसिद्धित्वादुपकारसिद्धरुपकार्यविशेषस्योपकार जनयितुमलम् , नाऽन्यस्येत्यवघातादिविनियोगादवगम्यते । एवञ्चोपपन- मवघातादेरपि प्रयाजादिभिस्सह करणोपकारजनकत्वम् । ' भाट्टमीमासकानामभ्युपगम, प्राभाकरास्तु-सग्निपत्योपवारिमा प्राहकेण ग्रहणम्, बारादुर- कारवाणा प्रकरणेन विनियोग इति स्वीकुर्वन्ति। तत् विवमुस्सनिपत्योरकारिपा प्रकरपरि नियोज्यता विषटयति-सग्निपत्योपकारसागामित्यादिना । 'निपोमापरपयायत्या विकारांपूर्वन्य ग्राहकत्व-विनियोजकत्व वयोवस्त्यास्पास्पियो ता निर्दिशति एवमित्यादिना । २ विनियोगदिन पु पा। करपमरीरविशंपोरापरतपति स पु पा. । ४विशेषस्योपकारसमिति म पु पा । उच्यते । वस्था क्रमण भवन्ति ।

·सन्निपातिनामारादुपकारकत्वशङ्का-निरासो। कस्मात् पुनः प्रयाजादिवदवधातादयोऽप्युपकारका नाऽभ्युपेयन्ते ? प्रकृताधिकारनियोगप्रत्यभिज्ञानात् । सम्भवति चान नियोगैक्यं तदीय- बीहिसंस्कारमुखेनेत्युक्तम् । प्रयाजादितुल्यत्वे घवघातादीनामङ्गीक्रियमाणे, उत्पत्तिनियोगान्तरमाश्रयणीयमिति वक्ष्यामः' । तर सङ्ग्रहश्लोका:- सन्निधानवशोत्पन्ना प्रकृतापूर्वगामिनी' । मा बाधि 'प्रत्यभिज्ञेति तदनुग्रहकाक्षया ॥२॥ अवहन्त्यादिभिश्शन्दः कार्यान्वितपदार्थकः। प्रकृतापूर्वसम्बद्ध एवं स्वार्थोऽभिधीयते ॥४॥ तथा सति तदीयत्वं तेषां रक्षितुमिच्छता। बीयादिभिः पर्युक्ता कार्यसाधनलक्षणा.||२|| क्रियाकारकसम्बन्धोऽप्यतस्साधनगोचरः। शेपिभावोऽपि तस्यैव श्रौतद्वारानुसारतः ॥३॥ इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीवायां प्रकरणपञ्चिका- यामङ्गपारायणे सनिपयोपकारकागनिरूपणपरः प्रथमः परिच्छेदस्समाप्तः ॥

·तथा सति अथाऽङ्गपारायणे पारादुपकारकाङ्गनिरुपणपरः द्वितीयः परिच्छेदः। प्रकरणार्थप्रतिज्ञा। '. 'पारादुपकारकं द्विविधम्-अदृष्टप्रयोजनं, दृष्टा-दृष्टाप्रयोजनच। तत्रा- दृष्टप्रयोजनं “समिघो यजती" [श. ना. २. ६. १. १] त्यादि । अस्य कारकगतं किश्चित् प्रयोजनं न दृश्यते । श्रारादुपकारकविषय एकदेशिमतम् । 'तत्र केचित्तावदधिकारापूर्व प्रत्यङ्गवासिद्ध्यर्थमेषामधिकृताधिकारमि- च्छन्ति । ते हि मन्यन्ते-उत्पत्तिनियोगास्ताव समिदादिपु निर्विवाद सम्मताः। न च नियोगो नियोज्यमन्तरेणाऽभिधीयते । विश्वजिदादिपु नियोज्यपरिकल्पना न स्यात् । तत्र च नियोज्ये कल्पयि- तव्ये, यद्यनुपङ्गः फलपदस्य कल्प्येत, यदि वा विश्वजिन्यायेनाधिकारी कम्प्येत, तदाधिकारापूर्वस्येतिकर्तव्यताकासा न परिपूर्यते । न परमा- पूर्वाधिकृते त्वधिकारिणि सति, उपायो-पेयभावो गम्यते। न धन्यथाऽधि- 'अत्रेदमाकूतम्-अङ्ग द्विविधम्-सिद्धरूप क्रियारूपञ्चेति । कमिति प्रागवादिष्म । द्वितीय क्रियारूपम्-गुणकर्म, प्रधानकर्म चेति । गुणर्म त्रिविधम् -- दृष्टार्थम्, अदृष्टार्थम्, दृष्टादृष्टार्थञ्चेति । दृष्टार्थमवघातादि, अदृष्टार्थ प्रोक्षणादि, दृष्टा- दृष्टार्थ पगु पुरुडोशो-त्तमप्रयाज-स्विष्टकृदादि । इदमेव चाऽवयिमत्यभिधीयते । इद त्रिविध गुणकर्म सन्निपत्योपकारपमिति व्यवह्रियते भाट्टै । प्राभाकरमीमासकास्तु-सन्निपत्त्योपकारक चतुर्विध कर्मेति वदन्त , अदृष्टार्थम्, दृष्टादृष्टापंञ्चेति देवा वर्गवन्ति । आथयिमविपये भाट्टना प्रानाकराणान्च कियान्भेदो लक्ष्यते । तस्योभयार्थत्वेऽपि दृष्टरय प्राधान्यमभ्युपेत्य, अदृष्टस्योपसर्वनना सग्निपत्त्योपकारकापरपर्याय गुणकर्मप्यन्तर्भावयन्ति भाट्टास्सम्बारसद्मीचीनेन्द्रियजन्य- स्वाऽपि प्रत्यभिज्ञानस्यानुभवकपक्षपातिभिरनुभवपक्षकुभिनिक्षेपवत् । प्राभाक्रमीमासास्तु- अदृष्टस्य प्राधान्यमभ्युपगम्य, दृष्टस्य गौणतामिच्छन्त बारादुपकारके वर्मणि निवेशयनीति बोध्यम् । इतोऽप्यधिकमप्रे वक्ष्यामः । आसदुपकारकाङ्गविषये पश्चात्स्वसिद्धान्त प्रदिदर्शपिपुरादी दरांपूर्णमासपोरधि- कृतस्य प्रयाजादावधिकार इति वदता भाट्टमीमामाना मत दूपयितुमवतारयनि-"वस्या- दिना"इतिकर्तव्यतात्वेनैव सम्बन्ध" इत्यन्तेन । परिपूर्णेति मु.पु. पा.. तत्राग्य जात्यादि- आरादुपकारक २ ·कृताधिकारभाव उपपद्यते । यस्य हि परमापूर्व साध्यम्, स परमापूर्वाधिकारी, तेन यथा “दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्गकामो यजेते"त्यादौ स्वर्गकामे साध्य- स्वर्गविशिष्टेऽधिकारिणि स्वर्ग-यागयोरुपायो-पेयभावः, तथैहाऽपि समिदादि- परमापूर्वयोः। तत्र न च कार्यमन्यार्थमि"ति न्यायेनाऽधिकारनियोग- दमर्थ्यमेव समिदादीनामवसीयते । तदिदं ग्राहकग्रहणमिति गीयते । तत्रोत्पत्तिशिष्टाग्नेयादिकरणावरुद्ध परमापूर्व प्रकारान्तरेणैदमर्थ्यानुपपत्तेरिति- कर्तव्यतात्वेनैव सम्वन्धः-इति । तन्निरासः। वदिदमनुपपन्नमिति प्राभाकराः। तथाहि-यदि सर्वस्य नियोगस्य नियोज्यान्वितामिधानमाश्रीयते, 'तहिं राजयिकानामिज्याविशेषाणा- मुत्पचिनियोगानामपि साधिकारत्वं स्यात् । ततोऽभिपेचनीयतन्त्रमध्ये पठितानां विदेवनादीनामभिपेचनीयावान्तरापूर्वप्रकरणेन तदङ्गत्तैव स्यात् । अथोच्येत-नाऽदृष्टार्थो नियोगो नियोज्यान्वितोऽभिधीयते, किन्त्वनुष्ठान- लब्धये । अभिपेचनीयादयश्च परमापूर्वप्रयुक्त्यैव लब्धानुष्ठानाः, परमा- पूर्वस्याऽपि तद्विपयत्वात् , तेनैव स्वसिद्ध्यर्थ विषयीभूतास्विज्यासु प्रयुज्य- मानासु तद्विपयोत्पत्तिनियोगा अपि लब्धसिद्धयो न स्वसिद्धये नियोज्यान्त- रमाकासन्ति-इति । तहिं प्रयाजादिनियोगा अपि विनियुक्तविषयत्वा- भाऽधिकारान्तरमपेक्षेरन् । स्यान्मतं-विनियोग एव तेपामधिकताधिकार- मन्तरेणाऽनुपपन्नः-इति । वदसत्-नियोगैदमर्थ्यमात्रेण प्रथमं शन्देनाऽवगताधिकारसम्बन्धानां प्रकरणेनेतिकर्तव्यवात्वेन विनियोगात् । तथाहि-अधिकारविधिसनिधी "समिघो यजती"त्यादयो निरधिकारा एव वावदाम्नायन्ते । योऽसावधिकारविधिः, स एव प्रयोजनभृतो निरधिकारसमिदादिमिस्स्वयम- प्रयोजनभूतरन्वितस्वशन्देनाऽभिधीयते'। समिदादिवाक्यानि च द्रव्य देवताविशिष्टानि यागस्वरूपाण्येा सनिघापयन्ति, सनिधानमात्रेण तेस्सहा- घिकारनियोगस्याऽन्वयः। यदि च सनिघानं नाऽऽद्रियेत, तदा समिदा. तत्र तिम पा। 'तपाहीति म पु नास्ति। 'स्पति मु.पु नास्ति ·दिप्वपि फिमिति परमापूर्वाधिकारी कल्प्यते । तदेवं सविधानमात्रतस्सिद्ध- मधिकारंदमयं कथं भवतीत्यपेक्षा । तथा साध्यभूतस्याधिकारापूर्वस्य च कथमित्याकाला। तेन करणोपकार एव तेषां द्वारमाधीयते। तत्र यदद- मर्येनान्विताभिधानम्, तद्ग्राहकग्रहणम् । यच तेषां करणोपकारद्वार- परिकल्पनम्, स एव प्रकरणविनियोगः-इति । अवान्तरापूर्वापाशङ्का-परिहारौ । नन्वेवमवान्तरापूर्वाण्यपढ़तानि? नाऽपहोप्यामहे। यद्यपि प्रथमं लिडा- दयो न व्यतिरिक्तं नियोगं प्रतिपादयितुमीशते, "श्रीहीनवहन्तीत्यादि"विव शङ्कयमानाधिकारनियोगानुवादकत्वात् । तथाऽप्यधिकारनियोगं प्रत्येपां क्षणभगिनामवान्तरापूर्वाण्यजनयतामङ्गता नोपपद्यत इति, पश्चाद्यदधिकारा- पूर्वाङ्गभावोपपादनायाऽऽश्रयणीयान्यवान्तरापूर्वाणि लिडाऽभिधेयान्युपेयन्ते । तदेतद्दीक्षणीयावानियमाधिकरणे [ मी. द. ६. १. २.] व्युत्पादितम् । नन्वेमाश्रयिप्ववान्तरापूर्वाभ्युपगमो यथा, तथात्रैव वक्ष्यामः । यानि 'चाऽवान्तरापूर्वाणि, तानि शब्देनाऽङ्गभूतान्यधिकारापूर्व प्रत्यु- पनीयन्ते । दोक्षणीयादिप्यवान्तरापूर्वशक्षा-परिहारौ। नन्वेवं तर्हि दीक्षणीयादिपु वानियमस्याऽवान्तरापूर्वप्रयुक्तता न स्यात् । किन्तु "प्रोक्षिताभ्यामुलूखल-मुसलाम्यामवहन्ती"तिवद् वदपूर्वप्रयु- ततैवाऽऽपद्येत । न। तस्य स्वरूपनिप्पत्त्यर्थत्वात्, यद्यप्यवान्तरापूर्वाणां परमापूर्वाङ्गभावः, तथापि तेषु स्वरूपनिप्पत्त्यर्थ एवं वानियमादिको धर्मः, "दीक्षणीयायामनुयादि" [आप. श्री. सू. २०. ४. १०] ति दीक्ष- णीयासम्बद्धावान्तरापूर्वस्वरूपसंबन्धावगमात् । न च तेषां स्वरूपपरित्या- गैनाऽङ्गा-निभावलक्षणा युक्ता, लक्षणैव यतः । न च स्वरूपार्थत्वेनाऽन- नुष्ठानम् । स्वरूपस्यैवाऽनन्यगम्यसिद्धित्वात् । शब्दकगम्यसिद्धिकं सर्व- मपूर्वम्, अवघातादीनान्तु प्रमाणान्तरावसेयसिद्धीनां विनाऽपि प्रोक्षणं स्वरूप- सिद्धः। स्वरूपार्थत्वे "युक्तं नियमनियोगस्याऽननुष्ठानम् । तदेवं स्वयमङ्ग- उपकारंदमयमिति मु पु पा । २ तायवान्तरापूवाचितानीति म पुपा । स्वलायनानुमानमिति म पु पा। अयुक्त नियमनियोगस्यानुष्ठानमिति नु पु पा । ४ ·त्वाल्लब्धानुष्ठानेषु प्रयाजादिपु नाऽधिकारकल्पनावकाशः। तेनैव प्रकारेण प्रधानविपयेषुत्पचिनियोगेषु करणावान्तरव्यापारो वेदितव्यः । यो हि तमवान्तरव्यापारं नाऽभ्युपगच्छति, तस्य करणभेदोन स्यादर्श- पूर्णमासादिपु, तथाऽऽग्नेयादिधर्मा उपांशुयाजादिपु भवेयुः, परमापूर्वप्रयु- तत्त्वात्, तत्प्रति साधनभावाविशेषात् । अवान्तरव्यापारभेदे तु युक्ता व्यवस्था, अन्यथाऽऽग्नेयस्य करणता, अन्यथोपांशुयाजादीनामिति । यथा वृहद्रथन्तरयोस्स्तुतिसाधनयोरप्यन्यथा साधनतेति धर्म- व्यवस्था। तथा-पार्वणहोमयोरपि । अत एव विकृतिषु बाधः । न हि यथाऽऽग्नेयस्याऽपूर्वसाधनता तथा सौर्यस्येति, प्राकृतद्वाराभावेन पार्वणहो- मयोधिः । ये च सन्त्यवान्तरापूर्वाणि न साधनरूपाण्याचक्षते, न तेपाम- 'वान्तरव्यापारतेति प्राचीनसकलदोपप्रसङ्गः । कार्योत्पत्तिनिमित्तभावेन ह्यवान्तरव्यापारता, अन्यथा श्रमादेरपि कृपिसमुत्थस्य दिलेखनवत् सस्या- धिगमेऽवान्तरव्यापारतापत्तेः । नन्वेवमधिकारशून्यत्वे दीक्षणीयादिप्वतिदेशो न स्यात् । उच्यते--निरधिकाराणामपि कार्यत्वाविशेषाद, अनिर्जातोपा- यत्वाच युक्तव कथमित्याकाला। है भाट्टमतेनाऽवान्तरप्रकरणोपत्तेपः । नन्वेवमङ्गीकृतमवान्ताकरणम् । कर्तव्यस्य हि कथमित्याकासा प्रकरणमिति मीमांसकप्रसिद्धिः। अवान्तरप्रकरणनिरासः। *नावान्तरप्रकरणं नाम प्रमाणमस्ति, प्रमेयाभावे प्रमाणानुपपत्तेः । 'करणावान्तरभाव इति मु दुपा। २ वारणभेद इति मु पु पा । यन्यदेति स तु.पा । * कृषिसमुत्पादति म पु पा । ५ प्रमाणत्वानुपपत्तरिति म पु पा । *अद बोध्यम्-अङ्गाङ्गिनो परस्परावादमा प्ररणम् । तञ्च द्विविधम्-महा- प्रकरणम्, अवान्तरप्रकरणञ्चेति । तत्र फलभावनाया प्रकरणं महापकरणम्, यषा दर्थपूर्ण- मास प्रयाजयो । फलभावनाया मध्ये यानभावनापा' प्रकरणम् , तदवान्तरपारणम् । तन्न सन्दरोन ज्ञायते । एवाजानुपादेन विधीयमानयोपोरन्तराले विहिनत्य सन्दर इस्पृश्यते कौमारिसमतानु। । सन्दशसहाना वानरपररणेनाभिक्रममादौनो प्रयागादिषु ·( ४७२ ) यावदेव तान्यवान्तरापूर्वाणि नाऽवगम्यन्ते, तावदेव सर्वस्याऽऽरादुपकारकस्य पदार्थजातस्याऽविशेषेण प्रधानविधिपरिगृहीतत्वात् । पश्चात्तु सर्वेषामधि- कारानुप्रवेशाविशेषाद, नाऽन्योन्यं तादर्थ्यमस्तीति, नाऽवान्तरप्रकरणविनि- योज्यत्वसम्भवः । यानि तु वाक्यादिभिः, तेष्ववान्तरापूर्वाणि निवेशि- तानि, तानि 'तत्र प्रतिष्ठितानि न परमापूर्व संक्रमिष्यन्ति । शङ्का नन्वेवं प्रयाजादिपु सौमिकविध्यन्तप्रसङ्गः। नाऽयं दोपः। यदि निरधिकाराणामपि साधिकाराणामिव स्वारसिकाकासा भवेत्, भवेदेवम् । अननुष्ठेयत्वान्न स्वाभाविकीतिकर्तव्यताकाङ्क्षा । कथं पुनः कार्यता, अन- नुष्ठेयता च। , विनियोग इति। यथा फलभावना-साध्यम्, साधनम्, इतिकर्तव्यताचेत्यशत्रयमपेक्षते, तथाङ्गा भावनाऽप्यशत्रयमपेप्ते, भावनात्वसामान्यात् । अतोऽवान्तरप्रकरणादभित्रमाणादे प्रयाजा- ङ्गताऽऽज्यग्रहणा-भधारणाभ्या सन्दष्टस्य । अतोऽवान्तरप्रकरणमङ्गीकर्तव्यमिति वार्तिकता, भिक्रमणाधिकरणे [ मी द ३-१-१०] प्रत्यपादि। अभिक्रमणनाम-प्रतिप्रयाजमावहनीय- समीपगमनम् । अतोऽवान्तरप्रकरण वार्तिककारोपज्ञम् । तदेव शास्त्रदीपिकादिपु स्वीकृतम् , समर्थितञ्च दृश्यते । तव्यमिति । इदमनुपपन्नमिति प्राभाकरमीमासका मन्यते । तेपामयम्भाव-~-तथा हि-"अभिराम जुहोती"त्यत्र प्रयाजसन्निधौ विहितस्याऽभि- कमणादेवक्यिात्प्रयाजाङ्गत्वम् । यदर्थमवान्तरप्रकरण स्वाहतम् , तस्य प्रकारान्तरेणाङ्गत्वोप- पत्तेरवान्तरप्रकरणविनियोज्यस्याऽङ्गस्याऽसम्भवादवान्तरप्रकरणन्नाम विनियोगप्रमाणं नेपि- यतो भावना कृत्यपरपर्याया कृतिलब्धभाव्यसम्बन्धेतिक्तव्यतामाकाइसति । यावदङ्गभावनका प्रयोजनमपेक्षमाणा फलभावनाया अङ्ग भवति, इतराऽप्यनभावना प्रधानभावनयव सम्बध्यते । अतस्समेपा प्रधानभावनान्विताना न मियोऽङ्गाङ्गिभावो युज्यते । तथा चाऽभिक्रमण वाक्येनंव प्रयाजादिषु विधीयते, अवान्तरप्रकरणविनियोज्याङ्गासम्भवादिति प्राभाकरदर्शनम् । एतेन कुमारिलभट्टात्प्राचीन प्रभाकरमिथ इति वदन्त केचनान्वेपण- विचक्षणा प्रत्याख्यताः। अर्वाचीनस्य कुमारिलोपज्ञस्याध्यान्तरप्रकरणस्य प्राचीनेन प्रभाकरमिश्रेण निराकरण कथनाम सङ्गच्छतामिति सुधीभिरवधातव्यम् । इतोऽप्यधिको भूमिकायामस्माभिविस्तरेणोपापादि । एतत्सर्वमभिप्रेत्याम्हनावान्तरपकरण नाम मार्ण सभवतीत्यादिना। अस्योपन्यास-निरासौ पार्थसारथिमिश्रेण वृती-"यश्चित्वाह-नावान्तयकरण नामप्रमाण सभवति, इत्यादिना-तस्मादवान्तर प्रकरणाभ्युपगमेऽपि न कश्चिदोप" इति न्यिा. र. मा १ १८७-१९२] इष्टव्यो। 'तानीति मु. पु. नास्ति।

·( ४७५ ) प्रधानाधिकृतस्याऽधिकारावगमात्प्रत्येकमेव समिदादीनां प्रधानोपायभावात् प्रत्येकमितिकर्तव्यताभावस्स्यात् । अवान्तरविधयो हि तदा स्वविपयाणा- मुपायभावप्रकल्पयन्ति, करणावरुद्धे परमापूर्वे करणताया असम्भवात् , करणोप- कारजनकतयैवोपायभावकल्पनम् । ततश्राऽनपेक्षोपायभावोपगमात्' प्रत्येक- मेकैककरणोपकारसम्पादकत्वात् विकल्पस्समिदादीनां स्यात् । अधिकार- विधिना तु तेषां तादर्थ्यमात्रग्रहणे तस्य तदन्वितस्याऽन्यथानुपपत्तेः, तादर्थ्यसिद्धयर्थ करणोपकारजनकता कल्पनीया, 'सा च यथान्वयम् । अन्वये तत्र यदि प्रत्येकं करणोपकारजनकता स्यात्, तदा विकल्पे सति नित्यवदन्वयो नोपसंहियेत । मिलितानान्तु तञ्जनकताश्रयणे सर्वथा तदन्वयोपसंहार इति, न प्रत्येकमितिकर्तव्यताभावः। उपायो- पेयभावे तु तादर्सेनाऽन्वये मति वैकल्पिकत्वादुपायभावस्य, तथैवाऽन्व- च सर्वेषां यौगपद्यम् । योऽपीति युक्तम् । प्रयाजादिपु सौमिकधर्मातिदेशशङ्का । किश्चाऽधिकृताधिकारेण सर्वेषु साधिकारेषु सत्सु, प्रयाजादेरितिकर्तव्य- ताकाना स्वारसिकीति, सौमिकधर्मातिदेशस्तेषु स्यात्, 'अव्यक्तत्वात् । न च वाच्यं सत्यामप्याकाङ्क्षायामितरेतराश्रयतया न तेषु सौमिकधर्माति- देशः । सोमो हि दीक्षणीयादिभिरङ्गवान्, दीक्षणीयादीन्यैष्टिकधर्मग्राहीणि । यदि चेष्टावपि प्रयाजादिषु सौमिकधर्माः प्रवरेन्, तदा स्फुटतरमितरेतरा- श्रयत्वम्-इति । तन्निरासः। तदिदं वालजनजल्पितम् । यथा सोमे विनाप्यैष्टिकघर्मप्राप्त्या दीक्षणीयादिमात्रनिवन्धन एवोपकारः, तथेष्टावपि सौमिकधर्मनिरपेक्ष एवो- पकारः। यदि पर 'द्वयोरङ्गानि द्वयोरुपकारं गृहन्ति, परं तत्र चोपकार- क्लृप्सेरविरोधान्न कश्चिदोपः । निरधिकारेश्वङ्गेषु न स्वारसिकीतिकर्त- जनपेक्ष्योपायभावमाश्रित्यैकस्ववेति २ सा चेत्यादि जनकतेत्यन्त पा. मु. पु० न दृश्यते । ग पुस्तकानुसारेणा:य पाठ मु पुपा । उपरि निवेगित इति ध्येयम् । ३ ४ बव्यक्तत्वादिति मु.पु नास्ति । परमतयोरङ्गानिवस्योरुपकार गृहातीति मु पुपा । अविशेषादिनि म पुपा ।

·( ४७४ ) एवाऽधिकारी युक्तः। साधिकारविधिसन्निधिमात्रेण तु निरधिकाराणां प्रती- तेादयेऽधिकाराकासा नाऽस्तीत्यर्थवादपदान्यर्थवादमात्रपर्यवसायीन्येव । तथा “पयो व्रतं ब्राह्मणस्ये" [ते. आ. २ प्रपा. अनु. ८, २. ५.२] त्यादिषु भोजनाय प्रवृत्तस्य द्रव्यार्जननियमवत्, स्त्रवाक्य एवाऽ धिकारिणो लब्धत्वान्न प्रधानप्रवृत्तस्याधिकारश्शक्यते कन्पयितुम् , अन्यथा स्वातन्त्र्यं पयोव्रतादीनामापद्यते । तथा-"नाऽनृतं वदेदि" [ते. सं. २. ५. ५. ६] ति प्रकरणाघीतेऽपि निपिध्यमानक्रियाकर्तुरधिकारावगमान्न प्रकरणानुप्रवेशसम्भवः । तथा "भिन्ने जुहोति"ति निमित्स्याधिकारिविशेषणत्वादिना निमि- चकल्पनादधिकारिविशेषालाभान होमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वलाभः । न वेद- मिह समाधानम्। 'भिन्नशब्दस्य यौगिकत्वात्प्रकृतगामित्वे सति, निमित्तव- तोऽप्यधिकारेऽधिकृतस्याऽधिकार इति, प्रकरणे भिन्नस्याऽविनियोगात् । तद्धि प्रकरणे संनिहितम् , यत् तत्र विनियुक्तम् । न च भिन्नस्य विनियोगोऽस्ति । अपि चाऽधिकाराकासायामधिकारे कल्पयितुमुपक्रान्ते, किमित्यार्थेन सन्नि- धानेनाऽधिकारः कन्प्यते । भवत्वनुपङ्गः, साक्षाच्छुतस्याऽधिकारपदस्य, प्रधानवाक्ये तुश्रुतेऽधिकारपदे प्रधानेन सह संबन्धे सति, सन्निहिवानामथुताघि- काराणां साधिकारदमयनान्वितानामधिकाराका व नाऽस्तीत्यनुपङ्गनिरा- करणे मूलयुक्तिः। अभ्युचयमात्रन्तु वरमनुपङ्गत इतिकर्तव्यताकासापरि- पूरणमेवेति । प्रयाजादीनां विकल्पशङ्का-परिहारो। अपि च प्रत्येकं “समिधो यजती" [श. बा. २. ६. १. १] त्यादिपु 'दर्शपूर्णमासप्रकरणे "भिन्ने जुहोती' ति श्रूयते । तस्याध्यमधं । यघिन मत्कार्याक्षम चूर्णीभूत कपालम्, तद्गत भेदन भिन्नपदार्य । तत्र नप्रत्ययेन भंदनायपद्रव्यस्थाभि- धानात्तस्य प्रत्ययार्यत्वेन प्राधान्यान् , प्रकृत्यर्थस्य भेदनस्य विशेषणत्वेनान्वये मना द्रव्यप्राप्तेरावश्यकत्वान्, अत कृत्स्नभेदन इद प्रायश्चित्तम् । अतो निमितवताधिकारे.वि. कृताधिकारप्रसङ्गाद्दर्शपूर्णमासाङ्गत्वानुपपत्तिरित्याशयेनाम्ह-भिनस्पनि । २ अनेक्सनिधो समाम्नातस्यानवन्धिपदाव्यवंतस्याम्नान मर्वार्थमिनि परिपत्य, सर्वस्सन्निहितरेक्वाक्पतापरिकल्पनमनुपङ्गादाय । रया रात्रिसो आर्यवादिरम्य प्रतिष्ठा- रूपस्य फलस्यान्नुपङ्गेण रात्रिसत्रविघ्पेनवास्यतापरिकल्पनमिति बोध्यम् । . - ·व्यापारादिति मन्तव्यम् । पार्थसारथिनेक्ती 'यस्तु यागस्य साक्षादित्यादिना-तस्य पनुपरोडाशयाग पूर्वमेव यागसम्ब. ( ४७७ ) प्राभाकरमतेन समाधानम् किं भवानृजुविमलायामनवहितः १ दर्शितं हि तत्रेदं 'चतुर्थे-न साक्षा- द्रव्यदेवतोपकारो यागे', किन्तु स्वाङ्गभूतमन्त्राधेशमुखेन । न च यागेऽ- धिकाराननुप्रविष्टे तयोस्तत्र विनियोगोपपत्तिः। न चाऽपूर्वमन्तरेण याग- स्याऽधिकारानुप्रवेश इत्यवश्याश्रयणीयमवान्तरापूर्वम् । तेपाञ्चाऽदृष्टतया न प्रयोजकत्वम् । दृष्टतया च द्रव्य-देवतासंस्कार एव प्रयोजकः । तत्राऽपि द्रव्य-देवतासंस्कारयोर्द्रव्यप्रतिपत्तिरेव प्रयोजिका, यागे द्रव्यस्य साक्षा- द्रव्यस्य तु न श्रुतिविनियोगः। न क्वचिद्व्यस्य द्वारं श्रुतिस्समर्पयति । न च प्राकरणिकोऽपि द्रव्यस्य विनियोगः, साक्षात्करणोपकारजनकत्वा- भावात् । तस्य हि लिङ्गेन, वाक्येन, स्थानेन, 'समाख्यया वा भावार्थ एव जनकतया सम्बन्धः । गुण-जात्योस्तु वाक्येन विनियोगः, नानाव्यापारत्वा- करणानाम् । अतस्साधनभूतद्रव्योपादाने तदवच्छेदकतयाऽस्त्येव तयोरु- न कारकतया विनियोगो विरुद्ध्यते । उत्पन्नकर्मगतसंख्ययाऽभ्यासनिरूपणम् । या तु सङ्खयोत्पन्नकर्मसमवायिनी । यथा-"एकादश प्रयाजान्यज- द्रव्याश्रयत्वादृष्टरूपो द्रव्यसस्कारो यद्यपि प्रतिभाति । तथाऽप्यस्य स्विप्टकृन्मात्रशेपतया साक्षात्प्रधानयागशेषत्वाभावात्तव्यसस्वारवत्व सञ्जाघटीति । यदि तच्छेपिभूतस्य स्विष्ट- पृत प्रधानशेपत्व नियूळ स्यात्, ततस्तद्वारा तस्य प्रधानशेपद्रव्यसस्कारक भवेत् , ततस्त- निर्वाहश्चाऽपूर्वरूपादृष्टकल्पनामन्तरेण न सम्भवतीति, प्रथम स्विष्टकृतोऽदृष्टप्रयोजन परि- केल्य, पश्चात्तदशस्य प्रक्षेपस्य दुष्टप्रयोजन परिकल्प्यत इत्यदृष्टप्रयोजनपूर्वकमेव दृष्टप्रयोजना- थयणमित्यायिकर्मण उभयार्थत्वम् । एव पञ्चमप्रयाजे प्ययमव प्रकारोऽनुसन्धेय । एतत्सर्व मनमि निघायाह-वमित्यादिना यागे द्रव्यस्य साक्षायापारादिति मन्तव्यमि"त्यन्तेन । यादृष्ट युवंशोभयार्थस्स्यादित्यन्तेनाऽस्योपन्यास-निरासो। (न्या र मा पृ१६१)दष्टम्यो। मजमालायामिति स पु पा । २ चतुर्पा तुर्येणेति मु पु पा। चातुधिति स. पु पा । पञ्चप्रयाजानुद्दिश्यरादात्वसस्या न विधातु शक्यते, पञ्चमु एकादयत्वस्य 1 किन्तु सख्याभ्यास लक्षपति । तथा प प्रयाजानुवादेनाभ्यासा विधीपर्ट । ततपाभ्यासे क्रियमाणे श्रुतकादशत्यसस्या स्वयमव निष्पयत एवेति न तस्य विधेयरवमिति पयोग इति, निवेद्यायोगात्। बोध्यम् ।

·व्यताकासा, किन्तु लिङ्गवलोत्थापनीयेति दर्शितमादौ। तेन लिङ्गरहितेषु नाऽऽकाहोदय इति, न प्रयाजादिपु सौमिकधर्माविदेशः। शङ्का केचिदाहुः--यदि सन्निधिसमानानमात्रेण प्रकृताधिकारानुप्रवेशो न भवति, तदा ज्योतिष्टोमप्रकरणे समानातस्याऽपि पोडशिनः "उत्तरेऽहन् द्विरात्रस्य गृह्यते" इति वैकृतत्वमेव स्यात् । तन्निरासः। तदसत् । 'ग्रहणचोदनेयं ग्राह्यापेक्षिणी। तत्र प्रकृततया सोमरस एव ग्राह्यत्वेनाऽन्वयं याति । स च ज्योतिष्टोमाधिकारसम्बद्ध इति, तदनुप्रवेशः । पश्चात्तु तस्य वाक्येन पुनराित्रसम्बन्ध इति नाऽनुपपन्नं किश्चित् । तदेवमारादुपकारकेषु प्रथमं वादयेंनाऽधिकारनियोगं प्रत्यन्वितेषु, साधिकारेण विधिनाऽनुष्ठेयभृतेन 'करणोपकारक्लृप्तेरप्रतीतेनाऽधिकारनि- योगेन जनकत्वकल्पनम् । न च क्षणिकानां तेषां परस्परं स्वरूपेणाऽ- सम्भवतां सम्भूयोपकारजनकतोपपद्यत इत्यवान्तरापूर्वाणि स्वीक्रियन्ते । श्रामयिकर्मविपये भाट्टमतेन शङ्का । 'नन्वेवमाश्रयिषु कर्मसु विनाऽप्यपूर्वेण द्रव्य-देवतासंस्कारमुखेन करणो- पकारजननसिद्धिरिति नाऽपूर्वसमाश्रयणे किञ्चन प्रमाणम् । 'ग्रहणस्याऽवाध्यतयेति मुपु पा । २ करणोपकारे वलुप्ते त प्रतीति मु पु पा । 3 आश्रयिकर्मविषये भाट्टमीमासकाना प्राभाकरमीमासकानाञ्च वलक्षण्य वरीवति । तत्र भाट्टमीमासकास्सन्निपत्त्योपकारकमङ्ग दृष्टा-दृष्ट-दृष्टादृष्टभेदेन विविध वर्णयन्तो दृष्टादृष्टसस्काररूपमायिकर्मसदेन व्यवहरन्ति । यथा-पशुपुरोडासादि। रूपोद्देशाशेन पशुयागोपयुक्ताया एव देवताया पुन पुरोडाशयागे "अग्नीपोमाभ्यामिद"- मित्यादिप्रकारेणोद्देशात् विनियुक्तदेवताप्रतिपत्तेर्दृष्टार्थत्वम् । त्यागाशेन त्वपूर्वोत्पत्तिरित्य दृष्टार्थत्वमित्यभाभ्यामशाभ्यामुभयात्मको याग उभया । एकस्यापि यागस्यामादेन पृथक्प्रयोजनापेक्षानुसारेण प्रयोजनद्वयाश्रयणे न कश्चिद्दोष । अत आथयिवर्मस्थले दृष्ट- प्रयोजनाभ्युपगमपूर्वकमदृष्ट प्रयोजन परिकल्प्यते, तस्मादुभयाचं तदिति मन्यन्ते । प्राभाकरमीमासवास्तु-आरादुपकारकमदृष्टार्थम्, दृष्टादृष्टायमिति देधा प्रतिपादयन्तो दृष्टादृष्टार्थमारादुपकारक्मेवाध्ययिकर्मशन व्यपदिशन्ति । बाश्रयिर्मस्थले दृष्टवल्स- नापूर्वक दृष्टप्रयोजनाश्रयणमित्यातिष्ठन्ते । तेपामयम्भाव-प्रधानयागे विनियुक्तमय द्रव्य स्विष्टकृद्यागस्य द्रव्य भवति । अत्र यद्यपि मानसत्यागरूपस्य स्विष्टातो दर्गपूर्णमासवाग प्रति न पश्चन दृष्टोपकारो दृश्यते । तथापि तदङ्गभूतस्य द्रव्यपक्षपस्य दांपूर्णमासबाग- उच्च देवता- ·पाभ्याग मिसमान मारमस्या पर निदा एनितम्प विचमिति व्यापारादिति मन्तव्यम् । + न प्रयोजकत्वम् । दृष्टतया च द्रव्य-देवतासंस्कार एव प्रयोजकः । तत्रापि साधारपानयागशेपत्वाभावात्तद्रव्यमस्वारवत्व सम्ञाघटीनि। यदि तछेपिभूतम्य स्पिष्ट- पल्प्य, पश्चात्तदास्य प्रक्षेपस्य दृष्टप्रयोजन परिवरप्यत इत्यदृष्टययोजनपूरपर इष्टरपोजना- थपणमित्याययिपर्मण उभयार्थत्यम् । एवं पञ्चमप्रयास्वयमर पराराजगन्धय । एस पामारपिनेक्नो 'यस्तु यागस्य मासादियादिना- सम्र पनुपरोहामयाग पूर्वमय यागमम्ब. निवेगारोगात्। किन्तु मम्माम्भ्याम पनि। नपा पायानगम्नाभ्यागा विपन। ( ४७७ ) प्राभाकरमतेन समाधानम् । किं भवानृविमलायामनवहितः' ? दर्शितं हि तत्रेदं 'चतुर्थे-न साक्षा- द्रव्यदेवतोपकारो यागे', किन्तु स्वाङ्गभूतमन्त्रायंशमुखेन । न च यागेऽ- धिकाराननुप्रविष्टे तयोस्तत्र विनियोगोपपत्तिः। न चाऽपूर्वमन्तरेण याग- स्याऽधिकारानुप्रवेश इत्यवश्याश्रयणीयमवान्तरापूर्वम् । तेपाञ्चाऽदृष्टतया द्रव्य-देवतासंस्कारयोर्द्रव्यप्रतिपत्तिरेव प्रयोजिका, यागे द्रव्यस्य मादा- द्रव्यस्य तु न श्रुतिविनियोगः। न क्वचिद्रव्यस्य द्वारं श्रुतिस्समर्पयति । ने च प्राकरणिकोऽपि द्रव्यस्य विनियोगः, साक्षात्करणोपकारजनकत्वा- भावात् । तस्य हि लिङ्गेन, वाक्येन, स्थानेन, 'समाख्यया वा भावार्थ एव जनकतया सम्बन्धः । गुण-जात्योस्तु वाक्येन विनियोगः, नानाव्यापारत्वा- करणानाम् । अतस्साधनभूतद्रव्योपादाने तदवच्छेदकतयाऽस्त्येव तयोरु- न कारकतया विनियोगो विरुद्ध्यते । उत्पन्नकर्मगतसंस्ययाऽभ्यासनिरूपणम् । या तु 'सङ्घयोत्पन्नकर्मसमवायिनी। यथा -"एकादश प्रयाजान्यज- दवाश्रयत्वाटरूपो द्रव्यसरकारो यद्यपि प्रतिभाति । तथाप्यस्य स्विप्टान्मानपतया त पानशेषत्व निम् स्यात्, ततस्तद्वारा तस्य प्रधानशेषतव्यमस्कार भवेत् , नतस्त- निद्दिश्नापूर्वरूपादृष्टकल्पनामन्तरेण न सम्भवतीति प्रपमे स्विष्टातोमष्टप्रपोजन मनाम निपाया-नवमित्यादिना याग दयस्य साक्षायागगदिनि मन्तम्पमि"त्पन्न । पाहट कुनोभयारण्याशियन्तनास्यायाम-निगमो। (या र मा ११६१):प्टमो। मन्जुमालापामिनि म पु पा । पतु तुनि म पुपा । पापिनीय पुा । 'बर मायावारिग रगम्यान मा मा. मग एकाचयम्प पयोग इति, ·( ४७८ ) तो"[श. वा. ३. ६.५.१.]ति । सोत्पन्नानां कर्मणां विधानासम्भवात्कर्मा- श्रितो विधीयते । यद्यपि चोद्देश्यगतं विशेषणं वास्यभेदभयेन विवक्षां नाईतीति, प्रयाजादीनां साहित्यं न विवक्षितम्, तथाऽपि तस्याः पृथक्त्व- निवेशित्वान्न प्रत्येकमभिसम्बन्धः, किन्तु समुदायेनैव । न चाऽभ्यासं विना तस्याः परिपूत्तिरिति, अर्थादम्यासाश्रयणे प्रकृतग्रहणात्स्वस्थानवियुद्धथैव' परिपूरणम् । यः पुनरुत्पद्यमानकर्मसमवेतस्सङ्ख्याख्यो गुणः, नाऽसौ विधेयः। स हि विघीयमानानि कर्माण्यवच्छिनत्ति। न च तस्य विधेयत्वसम्भवः । बहुषु विहितेषु प्रचयो लभ्यत एवेति न पृधन्विधेयत्वमवलम्बते। अविधेयभूतोऽपि- चाऽसौ भावार्थ भिन्दन् विघावुपकरोतीति सोऽन्वयो। यस्तु मिन्नप्राति- पदिकाभिधेयः, सोऽरुणिमादिवत् कर्मणि कारकतया विधीयते । परवेकत्वस्यौपादानिकशेषत्वनिरूपणम् । यः पुनरयं विभक्त्यभिधेयः, तस्य यद्यपि शक्त्या प्रातिपदिकार्थ- सम्बन्धः, तथाऽपि तस्य तन्मात्रसम्बन्धे प्रकरणसमानानापादितो ग्राहकसम्बन्धो नोपपद्यत इति, ग्राहकीयावस्थासम्बन्धितैवौपादानिकीति निर्णीयते । विनि- युक्तस्य पश्वादेरुपादानमनवच्छिन्नस्य न सम्भवतीति, अस्ति तदवच्छेदकी- आवृत्तिद्वेधाऽस्मिन् शास्त्रे प्रतिपादिता-दण्डकलिनवदावृत्ति, स्वस्थानवृद्धिश्चेति । द्वितीयेन प्रकारेण प्रकृते आवृत्तिर्योध्या। अस्य विस्तर पञ्चमतृतीयाद्यापिकरणे द्रष्टव्यः । एव तृतीयाध्यायप्रतिपाद्य सप्रमाण वैनियोगिक शेपत्त परिसमाप्य, पश्वेक्त्वस्यो- पादानिक पत्व निरूपयितुमुपक्रमते--य पुनर्विभक्त्यभियेय इति । पशुना यजते 'त्यत्र तृतीयोपातमेकत्व समानाभिधानश्रुत्या कारवाङ्गम्, पदधृत्या पशोरङ्गमिति भाट्टाना सिद्धान्त । प्राभाकरमीमासवास्तु-लिङ्ग-सस्याविपितमव करणत्व तृतीयाथुत्याऽभिधीयत इति भादृसिद्धान्तमसहमानाः प्रागन्तरेणापादानापरपर्यायेण विधि- व्यापारेण ग्राहकीयपश्वङ्गत्वमुपपादयन्ति। तेपामयमाशयः । तथा हि-पगुना यजन त्यत्र पगुत्व लिङ्ग-सख्या-सम्बन्धानामन्योन्यमनन्वितानामेव प्रथम प्राहरग्रहण मति पश्चात्पगुनति तृत.याविभक्त्या प्रातिपदिकाधंगताना लिङ्ग-सख्या-करमत्वानामभिधानेर, प्रयम तृतीयाथुत्या पयोगिशषत्वन ग्राहदमर्यस्य निर्वाहो भवति। लिङ्ग-मख्यपाइच करणत्वेनानिभिधानात, साक्षाद्यागान्वयासम्भवात् । पश्चात्पगुद्वारा ग्राहकंदमध्यंनिर्वाहो वक्तब्य । तपा पगुमात्रा- न्वयेऽपि तदनिर्वाहात् । उपादानास्येन विधिव्यापारेण ग्राहकीयपगृशंपत्वमिद्धनिर्वाह इत्यभिप्राय मनसि निघायाहय पुनरित्यादिना-विधि कल्पयतीत्यन्तन । ។ - २ .

·( ४७९ ) भृतसंख्यापेक्षा, सङ्ख्यायाश्च प्रतीतग्राहकान्वयनिर्वाहायाऽऽश्रयापेक्षेति, तदवस्थासम्बन्धितां विधिः कल्पयति । सङ्घयान्वितश्च विध्यर्थः प्रतीतस्तद- न्वयोपपत्तये ग्राहकीयदशासम्बन्धितामापादयति । उपादानस्य विपयोपन्यासः। 'उपादानलक्षणो विधिव्यापार आक्षेपापरपर्यायो मीमांसकैः प्रतिपन्नः, उत्पत्ति-विनियोगा-धिकार-प्रयोगविपयः प्रतिज्ञायते । तस्य च यथाप्रतीत- विध्यनुपपत्तिरेख बीजम् । "सौर्यञ्चरुं निवपेदि"त्यादौ साधिकारो विधिः प्रतिपन्न उत्पत्तिं विनाऽनुपपद्यमान उत्पत्तिमाक्षिपति । न हि क्षणिक यागमात्रमुत्पत्तिनियोगानपेक्षमधिकारसिद्धिसमर्थमिति बहुधोक्तम्, तदेव विश्वजिदादिष्वधिकारकल्पनाबीजम् इति । निमित्तपर्यन्ते चाऽधिकारे साध्यभृतो विघिरनुष्ठानापरनामानं करणस्य प्रयोगमाक्षिपति । कामाधिकारे तु कामसिद्धेस्तदायत्तत्वात् , मानसी प्रवृत्तिः प्रागेव फलायत्तानुष्ठानप्रवृत्तावप्यप्रतिहता निमित्तमस्तीति विधिरप्रयोजकः, उभयत्राऽङ्गेषु क्रतुरेव प्रयोजकः, ऋतूपकारद्वारत्वाचेपाम् । यदेव हि यस्य कार्य, तदेव तस्य प्रयोजकम् । ऋतूपकारश्वाऽङ्गानां कार्यमिति, तदेवाऽनुष्ठाननिमित्तम् । "यच्च विपिना स्वसिद्धयर्थमाक्षिप्यते, तद्विधेय- 'अद बोध्यम्- प्राभाकरमते शेषत्व द्विविधम्-वंनियौगिकम्, औपादानिकञ्चेति । तर वैनियोगिक शेपत्व श्रुत्यादिषट्प्रमाणसहकृत तृतीयेऽध्याय निरूपितम् । औपादानिक शेपत्ल चतुर्थेऽध्याये निरूप्यते । इदञ्चोपादान विध्याक्षेपरूपविधिव्यापारात्मक दादप्रमाणान्तर्ग- तमेव, न तु भाट्टसम्मतश्रुतार्यापत्तिवच्छादप्रमोपजीवि तदनन्तर प्रवर्तमान प्रमाणान्तरमिति अत एवोपादीयत इत्यस्याऽक्षिप्यत [प्र प १ ३४२] इति विवरणमित्य- वोचाम। अत एव “यत्तु स्वसिद्ध्यर्थमुपादीयते तदपि विधेयमि' ति गुरुग्रन्थस्य प्रथमारब्धग्राह- क्ग्रहणनिर्वाहाय यत्किञ्चिद्वारेण विध्यन्वयितया शदवोध्यमित्यर्थोऽभियुक्तरुपवणित । अत 'पगुनायजेत' इत्यत्र विभक्त्यभिहितस्य पशुगतस्पकत्वस्या पूर्वाङ्गत्वमौपादानिकम्। अयमयं- प्रयमप्रकरण उपपादितचर । शास्त्रदीपिकाव्यात्यायामपि सोमनायेनाध्यमयं प्राभाकर- सम्मन चतुर्थाध्यायगत प्रमेय वर्णयता न्यरूपि । तथा चाय तरत्योऽय व्यास्यासन्दर्भ । प्राभाकरास्तु-श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समास्यानिशेषविनियोगलक्षणमुक्नमिति भाप्ये उपादानस्य श्रुत्याद्यतिरिक्त शेषत्वे प्रमाणन्तरमस्तीत्यपगमात्, उपादानास्यप्रमाणगम्यमुत्पत्ति- विनियोगाधिकार प्रयुक्त्याय चतुष्टयमध्यायार्थ [शा दी व्या पृ ३४७] इति । * चोदनामूत्रगत यहनीवाक्यमुक्तेऽयं सवादयति यच्चेति । तन्मतरहस्यम् ।

·( ४८० ) मिति" तन्त्रे व्यवहारः' । नन्वेवं विश्वजिदादावधिकारोऽप्याक्षिप्ततया विधेय एव स्यात् । उच्यते। नाधिकारस्य नियोगसिद्धौ व्यापारः, किन्तु कर्तृत्वस्य । तत्प्रतिपत्त्यर्थश्च नियोज्याक्षेपः'-इति । विवरणमतेन क्रमस्याऽनभिधानोपन्यासः। एवश्व-विधिना स्वसिद्ध्यर्थमनाक्षिप्यमाणत्वान्न क्रमो विधेय इति मीमांसकानामुद्गारः। निवन्धनमतनिरूपणम् क्रमस्य पाञ्चमिकस्य न किश्चिदमिधानमस्ति । न चाऽनभिहितस्य तस्य वैनियोगिकम्, औपादानिकं वा शेषत्वं घटते, न वाऽशेषभूतस्य विघिराक्षेपाय प्रभवति । यस्तु "वपट्कनुः प्रथमभक्षः" [आप. श्री. स.१२. २४.६]इति प्रथम- १ तन्त्रज्ञा- -इति मु पु पा । टीवाया अपनोऽनुवादोऽयम् । यद्यदुपादीयते, तत- विधेयमिति तन्त्र व्यवहार [व टी पृ ३९] इति पाठो दृश्यते । २ अधिकारापेक्ष इति मु पु पा । ३ पञ्चमेऽध्याये क्रमो निरूप्यत इत्यय विपरो भाट्ट प्राभाकरयोस्तमान', साक्षान विधीयते, पर पदार्थविशेषगतया क्रमो विधीयत इति भाट्टमीमासका मन्यते । प्राभाकरास्तु इद नाऽनुमन्वत । तत्र प्राभाकरमते विवरणम्, निवन्धनञ्चेति व्याख्यान- द्वय वरीवति । अयम्भाव-~साबरमाप्यस्योपरि पट्सहस्रपन्यात्मक विवरणनाम गुरुणा प्रथम प्रणीता लम्बी टीकेति तत्सम्प्रदाय । द्वादशसहस्रग्रन्यात्मक निवन्धननाम पश्चाद्गुरुभव प्रीता वृहती टीका। इद टीकाद्वय सन्दसामर्यम्, अर्यसामग्रंञ्चाउलोच्य प्रभाकरमिश्रणव व्यरचि, इति तन्वरहस्य रामानुजा- चार्यों बवीति । यथा- "आलोच शब्दबलमर्यदल श्रुतीनाम् ।। टीकास्य व्यरचयद्बहतीञ्च लध्वीम् ' [त र. १ श्लो ५ ]॥इति।। एव "टीकाकारो हि प्रथम विवरणटीका कृत्वा पश्चाग्निबन्धनटीरा वृतवानिति किंवदन्ती। निबन्धनमतस्याग्द्यापि शिष्य-प्रशिष्यपरम्परया वतमानत्वात्," इति नविवक- दीपिकाकारस्य वरदराजस्पोक्तिरप्युपर्युक्तमवाऽयं परिपोपयति । तत्र विवरणकारोऽर्थसामानुसारेण तार्तीपस्थ "वपट्कनु प्रयमनस" इत्यादी प्रथम- सन्दादगम्यस्य पदापराश्रयस्य पौपियरक्षणस्व, पाञ्चमिक्स्य बहुादापंचासक्नस्य चित- तिलापस्यामान्दस्य चाभिधेयत्वा-नभिषेपत्वलक्षणवपम्पसद्भावेऽपि पदार्पस्वभावार्शलोच- नायां न विधयत्वमिति मेने।

·( ४८१ ) शब्दाभिधेयः क्रमः । स हि विनियोज्यः, विधेयश्चेति निवन्धनकारः । अत एवाऽसौ तृतीये चिन्तितः। पञ्चमे हि यस्तावच्छौतक्रमः "अध्वर्यु- र्गृहपतिं दीक्षयित्वे" [श. वा. १२. १. १. १० ] त्यादौ, न तस्य किश्चिद- भिधानमस्ति । कथं तर्हि प्रतीयते । क्त्वाप्रत्ययो हि समानकरीकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोविघीयमानोऽपि, य एव प्रथमं प्रयुज्यते, तत एव विधीयते, तत्र 'क्त्वाप्रत्ययश्रवणात् । प्रथमप्रयोज्यत्वे स्थितेऽर्थावगतिरपि तथैव, यथाप्रयोगभावित्वादर्थावगतः, यथावगति चाऽनुष्ठानमिति, तत्क्रमोऽपि तथाविध एवाऽवगम्यते । अर्थादीनां क्रमानभिधाननिरूपणम् । 'अर्थादिष्वभिघानशा दुरापास्तैव । अनभिघीयमानस्याऽप्यवगत्यु- पायभावस्तत्र तत्र प्रकरणे चिन्तित एव । १ "समानकर्तृकयो पूर्वकाले" इति पाणिनिसूत्रमत्राऽनुसन्धेयम् । २ अर्थ-पठन-स्थान-मुख्य प्रवृत्त्यवगम्येषु क्रमेषु तु क्वाप्रत्ययस्याऽप्यभावादभिधानराव नास्तीति नायकरत्ने पाठो दृश्यते । तदनुसारेण मूले पाठस्सशोधित इति विभावनीयम् । रूपवदिति मु पु पा । दूरत एवेति स्व पु पा। निवन्धनकारस्तुमेने-शब्दसामर्थ्यवादितया सब्दस्वभावपर्यालोचनेनाभिधेयस्यता-यस्य क्रमस्याऽभिधानसम्भवात्प्रथम ग्राहकेण ग्रहणम्, तदनु ग्राहकशेषत्वम्, तदनन्तर करणशेप- त्वम्, पश्चात्तु द्वारशेषत्वम्, ततः प्रयोगविध्यनुष्ठाप्यत्वम्, तदेव च विधेयत्वमिति तन्मतसिद्धान्तरहस्यम् । पाञ्चमिवस्य क्रमस्य तु न शब्दाभिधेयत्वम् "समानवर्तृक्यो पूर्वकाले" इति पाणिनि- मूत्रेण समानकर्तुकयोर्धात्वो पूर्वकाले वर्तमानाशातोः क्त्वाप्रत्ययस्य विधानात् क्त्वाप्रत्ययः पूर्व- कालवाचीति गम्यत। "मस व्यादाय स्वपिती" त्यादो पूर्वकालत्वस्य व्यभिचाराग्न पूर्वकालत्व. मप्यर्थस्सम्भवति । अतः क्त्वाप्रत्ययरूपश्रुत्वा मो नाभिधीयत । अर्थ-पाठ-स्थान-मुस्त्य- प्रवृत्त्यवगम्येषु यमेषु तु क्त्वाप्रत्ययस्याऽप्यभावादभिधानराइंच नोदति, इति पाञ्चमिक्स्य प्रमस्य चन्दबलवादिनो निवन्धनगरस्य मतेनानभिषेयत्वमेव । तस्मात्पाश्चमिरस्य क्रम- स्थानभिषेयत्वेन पाहदेणाऽग्रहात्, अनङ्गत्वेन तदानावपि वैगुण्याभावेनानयंक क्रमविचार इति मतदयसाधारण पूर्व पक्ष । तवाय मतदयसाधारणस्सिमान्त । तथाहि-कमस्यानङ्गत्वापि क्रमविचारावासमार- म्भपीय एव, अनङ्गस्यापि तस्यादरणीयत्वात् । प्रयोगविधिहि सागपानानुष्ठापर । तमियपश्यत्यादिप्रमाविशपात्, अनुप्ठेयपदार्यगतपौर्वापविरापाटा वरतम्य । तेन पनि प्रयोगविधि क्रमस्यानुष्ठान नाधिपति। तपा-पि प्रयोगविशेषनवाधिपत्य । स प विराम कमविशपाधीनः। तस्तदादरणम् । परपरममानिभायापनानेमामानापापात्रमण 61 ·( ४८२ ) कमस्य चोदनालक्षणत्वाक्षेप-समाधाने । यदि विध्यर्थ प्रति शेषत्त्वं क्रमस्य नाऽस्ति, कथं तर्हि चोदनालक्षण- त्वम् १ न विधेयता चोदनालक्षणत्वे हेतुः, अधिकारस्य तदभावप्रसङ्गात् । 'विध्यर्थस्तदन्वितः प्रतिपाद्यत इति चोदनालक्षणत्वम् । तर्हि क्रमान्वि- तोऽपि प्रयोगविधिरवसीयत इति, तस्यापि चोदनालक्षणत्वमविरुद्धम् । क्रमविशेपपरिगृहीतप्रयोगावच्छिन्नो हि प्रयोगविधिः प्रतीयते । अत एवाऽनङ्गत्वेऽपि क्रमस्याऽऽदरः, तदभावे प्रयोगानुपपचेः, प्रयोगविधेय विशिष्टप्रयोगसाध्यत्वात् । तदेवं द्विविधमौपदेशिकम् --वैनियोगिकम्, श्रीपादानिकञ्च। अधिकारनिरूपणम् । तत्र न यथाधिकारं विनियुज्यते, अपि तु यथाविनियोगमधिकारः। समान्यतोऽप्यधिकाराश्रयणेन विनियोगसिद्धः । यद्यपि प्रतिप्रकरणं व्ववस्थासिद्धये ग्राहकग्रहणपूर्वको विनियोगः, यद्यपि च साधिकारस्यैव ग्राहकत्वम्, तथाऽपि सामान्यतोऽपि स्वर्गकामादावधि कारिणि लब्धे साधिकारत्वे सम्पन्ने, ग्राहकग्रहणे संवृत्ते विनियुक्तप्वङ्गेषु तदव- प्रयुन्जानो विधिरवर्जनीयतया क्रममपि प्रयुद्धक्ते। अतस्तत्प्रयुक्तिरार्थिकीति, क्रमलक्षणमा- रम्भणीयम् । तथा चोक्तम्- "क्रमस्याऽनङ्गभावेऽपि नैवाऽनादरणीयता ॥ तदभावे विशिष्टस्य प्रयोगस्याप्रसिद्धित" ॥इति। "श्रुतिलक्षणमानुपूर्व्यमिति" सूत्रमप्यताऽनुकूलम् । "चोदनालक्षणोऽयो धर्म" इति शास्नादौ चोदनालक्षणस्यैव विचार्यत्व प्रतिज्ञातम्। चोदनाप्रमाण्य शास्त्रभेदलक्षणयोरोपोद्धा- तिक्त्वेनाऽविधेयस्यापि कमस्य "एकादश प्रयाजान् यजती"तिवदविधेयस्याप्येवादशत्वस्य विवक्षावत्प्रयोगविशेषनिर्धारणाय विवक्षणेन क्रमस्थुतिलक्षणो भवति । इदमेव मतद्वयं मण्डनमिश्रेणोक्तम्-"न होप प्रयोगविधेविषयः, अननुप्ठेयत्वात्, भन्दा- र्थत्वात्, क्रमवद्यतिरेवेणेदन्तयाऽनिरूपणात्" इति । इद सन्दर्भयं वाचस्पतिमिश्रणेत्थमद- तारितम्--"तन विवरणवृतो हेतुमाहाननुप्ठेयत्वादिति । निबन्धनकृतो हेतुमाह-"अशब्दा- र्थत्वादि' [वि वि.व्या न्या क प ४१३] ति । इद सर्व मनसि निधायाह-मस्य पाश्चमिवस्य न किश्चिदभिधानमस्तीत्यादिना-प्रयोगविधेश्च विशिष्टप्रयोगसाध्यत्वादित्यन्तन । अविध्यर्थ इति. मु पु पा । २ धमनियमस्य तदादर इति मु पु पा । - ·( ४८३ ) च्छिन्ने विध्यर्थे कार्यात्मनि तदनुष्ठानसमर्थस्य 'स्वर्गकामिनोऽधिकार इति, पश्चादधिकारिविशेषनियमः । 'अत एवाऽन्ध-बघिर-पङ्ग्वादीनामवेक्षणा- श्रावणा-भिक्रमणाद्यङ्गवति, अव्यायाणामायत्रयवरणलक्षणाङ्गमाजि, आह- बनीयादियोगिनि चाऽनाहिताग्नीनामनधिकारः। तेषां तथाविधविध्यर्थ- सम्पादने स्वाभाविकशक्त्ययोगादिति स्वयमूहनीयम् । अशक्तानामङ्गवैकल्यसमाधानेन, अद्रव्याणां द्रव्यार्जनेन चाऽधिकारवर्णम् । येपां पुनस्स्वाभाविकी शक्तिरनपेता, तेपामधिकारो भवत्येवाद्र- व्याणाम् , "समाधेयव्याधिविशेषपरवन्द्रियाणाञ्च । ननु तेपामधिकारो न निर्वहत्येव, अपूर्वसिद्धिनिबन्धनत्वात्तस्य, तस्यास्सकलाङ्गग्रामायत्तत्वात् । सत्यम् । कामाधिकारो न भवत्येव । तस्य सेतिकर्तव्यताकफलभावना- करणविषयत्वात् । फलकामस्य हि फलभावनां प्रत्यकरणीभूतेऽधिकारो नावकल्पते । सर्वश्च करणं सेतिकर्तव्यताकं करणतामनुभवतीति सम्म- तम् । ततस्सागाननुष्ठाने सेतिकर्तव्यताकत्वव्याघातात्, विपयाभावाद्वि- पयिणोऽप्यनुपपत्तेरधिकारविलय एव कामिनाम् । नित्येप्वद्गविपये यथाशक्तिन्यायः। "निमित्तवतश्च केवलभावार्थविपय एवाऽधिकार इत्यद्गानुपसंहारेऽपि विषयाप्रमोपानाऽधिकारावगमः । अनपेतथाऽधिकारो यावदुपसंहरणीयाङ्ग- पचप्य- अदमवधेयम्-स्वगंकामाधिकरपे पटाप आस्पातवाच्याया भावनाया स्वगस्य साध्ययनान्यय कामपदसमभिय्याहारादिति भाट्टमीमाराका मन्यते । प्रभाकरमीमासराग्नु- स्वगंयामपद नियोग्यसमपंरम्, विषय-नियाज्याभ्या नियोगप्रतीतिरिणी स्वीकुर्वन्ति । यमस्सापिसा न, आघाना नियोग्यमन्तरेणापि नियागातीनिर्भयतानि [ प पू .५२] मूल एवोत। १ ययापिनियोगमधिरार इनि तिपंगधिररणमिसान्तमुपरिपनन्धपण्यादीनामधि- भार प्यायपति-आ एपेत्यास्निा-स्पसमूहनीपमित्यन्तन । तिरपामु पुपा । समिानातिनि पुपा । असमापरति म पा । ५ सय नियागसिदिरेर पुसायं । तर बाम्बरपा रामस्वाधिरान्तिन मकरार सागम्म निपा प्रतिगिस. भन नामपर सोनी पनम् । तारा नियोगस्लामास्वमाननुनीन् । मा एवं सम्मा मामगिरि मरना।

·( ४८४ ) सम्पाद्यतामेव तदानीमवगमयति, औत्सगिकी तु सकलाङ्गायत्तसिद्धितव । अनेनैवाऽभिप्रायेण निमित्ताधिकारे गोणः, मुख्यश्च शास्त्रार्थ इति प्राभाकरा- णामुल्लापः। नैमित्तिकानामनुष्ठानं कादाचित्कम् , प्रतिनिमित्तमावृत्तिरिति कथनश्च । अस्ति च किञ्चिदङ्ग निमित्तायत्तविधानम् । तत्सत्येव निमित्तेऽङ्गम् । यथा-"भिन्ने जुहोती"ति। तत्र चैप शास्त्रार्थ:-सति भेदने भेदनहो- मसहितोऽङ्गकलापः करणोपकारं जनयति, तदभावे तु केवल एव-इति । यावच्च भेदनादिकमावर्तते, तावती होमस्याऽऽवृत्तिः। एप तावदोपदेशि- कोऽङ्गकलापः। कार्यप्रयेयनिरूपणोपक्रमः। कार्यनिवन्धनं 'किञ्चिदङ्गं मीमांसका मन्यन्ते । उपदेशो हि प्रति- प्रकरणमङ्गानां व्यवस्थित एव, अपूर्वग्रहणपूर्वकत्वाद्विनियोगस्य । यदि हि "दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्गकामो यजेते"त्यनेन साधिकारं यागमुद्दिश्य "समिघो यजती"ति समिदादिविधिस्स्यात् , तदानीमुद्दिश्य विधानाव, यावद्यागमेव समिदादिविधिरिति, यजिमत्सु सर्वापूर्वेषु समिदादिविधाना- दुपदेशो न व्यवविष्ठेत । न हि तदा स्वर्गकामपदम्, दर्शपूर्णमासपदं वा विशेषणायाऽलम्, उद्दिश्यमानविशेषणविवक्षायां वाक्यभेदापत्तेः। सन्नि- धानमात्रेण त्वन्विताभिधानसिद्धेदर्शपूर्णमासाम्यामित्यधिकारवाक्यत्वे सति समिदादीनां तदनुप्रवेशाद्विनियुक्तविषयतयाऽप्यनुष्ठानसम्पत्तेर्दर्शपूर्णमासाभ्या- मित्यधिकारवाक्यमेव नोद्देश्यसमर्पकम् । तत्राङ्गानामपूर्वेण सह तादर्सेनाऽप्यन्विताभिधानम्, प्रकरणेन च करणोपकारलक्षणद्वारपरि- नित्यस्थले तु न तादृशोऽधिकारी, नाऽपि विषय-करणे, अपि त्वकामिनियोग प्रति धात्वयंस्य यागादेविषयत्व करणत्वञ्च। अतस्साध्यविवृद्धिरहित नियोगमात्र पुरुषार्थ बत एवं काम्यस्थले कलिकापूर्व, नित्यस्थले पण्डापूर्वमिति चास्मिन् दर्शने ग्रन्थता व्यवहार । अवश्य- चैवमभ्युपेतव्यम् । अन्ययोभयथाऽप्यतिरिक्तफलकत्वे, तदभावे वा नित्यकाम्यविवेको दुरुप- पादस्स्यात्, इति च बोध्यम् । वेचिदन्ये इति मु पुपा । मीमासका-प्राभाकरमीमासका इत्ययं । २ वाक्यमेवेत्यादिरुपकारलक्षणवरेत्यन्तो भागो म पु नोपलभ्यत ।

·- ( ४८५ ) कल्पनम् । तत्र चोपादानलक्षणेन विधिव्यापारेणाऽङ्गानां समुदितानामुप- कारजनकत्वपरिकल्पनमिति, प्रतिप्रकरणमङ्गव्यवस्था । कार्यप्रमेयनिरूपणम् । क पुनः केपां कार्यनिवन्धनमङ्गत्वम् ? प्राकृतानां कृतापूर्वेष, तदीय- करणे च यमतिदेशमाचक्षते, प्राकृतानां प्राकृतस्थानपवितेऽन्तरे, यमुहमभिदघति। द्विविघं शाब्दम्-उपदेशजम् ,' कार्यजश्च । तत्र च कृता- पूर्वस्य साध्यभूतस्य सेतिकर्तव्यताककरणाकाङ्क्षस्य विषयीभूते भावार्थे करणे लब्धे, या परेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा, तस्याश्च न प्रकृतिवदुपकारान्तरकल्पनो- पपद्यते । क्लुप्ते ह्युपकारान्तरे तञ्जनकद्विविधपदार्थाकाडा पथात्तनी सा प्रकरणाधीतपदार्थवर्गसम्बन्धेन न परिपूर्यते । प्राकृते तूपकारे स्वीकृते, तन्मुखेन द्विविधप्राकृतपदार्थोपस्थापनादाकासा परिपूर्यत इति, प्राकृतमेवो- पकारं स्वीकरोति । भाट्टाभिमतानुमानो-पमानयोरतिदेशाहेतुत्वनिरूपणम् । का पुनर्हेतुस्स्वीकरणे ? नाऽनुमानम्, अव्यभिचरितलिङ्गसम्बन्धा- भावात् । नोपमानम्, तस्य सादृश्यमात्रविपयत्वाद, सिद्धविपयावगाहि- नोवाऽनयोः कार्ये प्रामाण्यानवतारात् । लिडादिना प्राकृतोपकारस्याऽभिधानम् । उच्यते । य एवाऽसो नियोगाभिधायी लिडादिशब्दः, स एव प्राकृतोपकारान्वितं स्वार्थमभिदधाति । प्रकृतावपि विध्यर्थपरिकल्पितो- - ·( ४८६ ) पकारेणाऽन्वितं स्वार्थ लिडादिरेव वक्ति। अन्विताभिघाने चाऽऽकासा- योग्यता-सन्निधिश्च कारणम् । इह च प्राकृतस्योपकारस्यैवाऽऽकासा-योग्यता च तावदविवादा। सनिधानन्तु बुद्धेन प्राकृतेनैवाऽपूर्वेण लिङ्गविशेषेण च प्राकृतमपूर्व बुद्धौ सन्निधीयते, तच्च स्वोपकारं सन्निधापयति । एवोपकारसम्बन्ध औपदेशिक इति 'तचविदः। विकृतावुपकारस्यौपदेशिकत्वोपन्यासः । यो हि ग्रन्थेन, विध्यर्थेनवोपस्थापितस्तस्मिन्नन्वयमेति, स औपदेशिकः । यथा-प्रकृतावुपकारः, यथा वा-विश्वजिदादावधिकारी । तदेवमुपकारस्स- म्बन्धमुपेतः केन पदार्थवर्गेण जन्यत इति, पश्चात्तस्यैव वैकृतस्याऽपूर्व- स्याऽऽकासा भवति । . . शङ्का। ननु प्रकृतावेवाऽसावुपकारो नितिजनकभूतपदार्थवर्ग इति नाऽऽका- झोदये कारणमस्ति । अत एव पदार्थानामतिदेशो नेति मन्यन्ते। यदि पदावपि पश्चाद्भाविन्याकासा स्यात्, तदा तद्धेतुके प्राकृतानां वैकृता- पूर्वसम्बन्धे सति, को नामोपकारस्येव पदार्थानामतिदेशं वारयेत् । अन्य- त्रोक्तस्य' ह्यन्येन सम्बन्धोऽतिदेश इत्यतिदेशविदः । तन्निरासः। अत्र ब्रूमः-यदि करणोपकारप्रयुक्ताः प्राकृताः पदार्थास्स्युः, तदा निर्मातेषु जनकपु' प्रधानाकाङ्क्षा नाऽवतरेत् । अपूर्वप्रयुक्तास्तु धर्मा इति मीमांसकाः। तथा सति यदपूर्वप्रयुक्तास्ते धर्माः, तत्सम्बद्ध एवोपकारे तेषां जनकता कल्पिता, नाऽन्यसम्बद्धे । अतो वैकृतापूर्वसम्बन्धस्याऽनि- ातोपायाकाला नाऽनुपपन्ना । येषां तु क्लृप्तसाधनभावानां पदार्था- नामनुष्ठानमेव केवलम्, तेपामोपदेशिकत्वादुपकारसाधनभावस्योह-बाधी न स्याताम् । श्राकासानिवन्धने तु विकृत्यपूर्वसम्बन्धे यथोह-बाधो सिद्धयतः, तथाऽत्र वक्ष्यामः। एवञ्च सत्यां पदार्थाकालायां पश्चादुपकारेण ये प्राकृताः पदार्था बुद्धिविपयतामापद्यन्ते, तेऽन्वयमासादयन्ति । 'तत्त्वविद -प्राभाकरमीमासका इत्यर्थ । बन्यता हन्येन सबन्धोऽतिदेश इति मु.पु पा. खपुस्तके तु-अन्यत्र तु ह्यन्येनसबन्योऽतिदेशत इति पाठो दृश्यते । उपदार्थाकाडक्षेति. मु पु. पा । ४ प्रकृतिसाधनभावेनेति म पु पा.।

·उपकारस्य प्राकृतपदार्थोपस्थापकत्वोपन्यासः। केन पुनस्सम्बन्धेनोपकारस्तानुपस्थापयति । उच्यते । प्रकृती तेषां पदार्थानाम् , तस्य चोपकारस्य जन्य-जनकभावः प्रतीत इति, तयाऽपूर्वप्रती- त्या स्मृतिस्तेषु जायते। तेषु स्मृतिसन्निहितेषु लब्धान्वयेषु यथाप्रकरणा- धीतेषु पश्चादुपकारसाधनत्वं मिलितानां कल्प्यते । तदाहुः-"वैकृतं पदार्थवर्ग प्राकृतमुपकाराढौकितं तथा विधिरुपकारे साधनमेकीकृत्य कल्पयति, उपकारलक्षणकार्योपस्थापितप्राकृतपदार्थान्वयज्ञानञ्च विकृत्यपूर्वकार्यजं शाब्द- मुच्यते । न च पदार्थानामपूर्वान्तरसम्बन्धोऽनुपपन्नः। अन्यदीयस्याऽ- न्यसम्बन्धाभावादि" [वृ. टी. १०. १.१] ति। अर्थश्चाऽयमतिक्षुण्ण ऋजुविमलादिषु । उहस्य शाब्दत्वनिरूपणम् । तत्र प्राकृतानां संस्काराणां प्राकृतद्रव्यस्थानपतितपदार्थसम्बन्धनिश्चयः ऊहापरनामाऽपि कार्यज 'एव शाब्दः । प्रकृतौ यत्कार्य प्रतीतमवघातादीनाम्, “तदेवेदमि"ति निश्चये सति, तेषां पैकृतद्रव्यान्तरसम्बन्धनिश्चयः ! यदपूर्वार्था ह्यवघातादयः, तदीय- तण्डुलोत्पत्तिप्रकृतिद्रव्यमवघातादिभिस्संस्कार्यमिति प्रकृती शास्त्रार्थः । विकृतावपि तादृशा एव नीवारादय इति, तद्धर्मोहस्तेषु । वाधनिरूपणम् । एवं कृष्णलादिष्ववधातादिपूहितेषु द्वारभूतकार्याभावेन यो बाघनिश्चयः, सोऽपि कार्यज एव । तदेवमूहित-बाधिता-म्युचितपदार्थजन्यः प्राकृत उपकारो विकृताविति स्थितम् । तन्त्रा-वापनिरूपणम् । तेपाश्चौपदेशिकानां कार्यसम्बद्धानाचाङ्गानामनेकप्रधानसम्बन्धे प्रयुक्ति कार्यरूपवशादिति मु.पु पा.। २ तेषामित्यादि-निश्चय इत्यन्तः पा. मु. पु. नोपलभ्यते । ख मजककोद्यानुसारेण निदेशित इति ध्येयम्। 'धर्मोहस्तेप्वित्येव मु.पु. पाः । प्रयोगविशेष इति. मु.पु. पा.।

·( ४८८ ) विशेपस्तन्त्रमनुष्ठानस्य तथा देश-काल-कर्तृणां प्रयोगानुवन्धभूतानां भेदो नाऽवसीयते कार्यस्यैवाऽभेदे । भिधमाने तु कार्ये कार्यार्थमनुष्ठान- मावर्तत एव । देशादिभेदेऽपि प्रयोगभेदावगमादावृत्तिरेवाऽनुष्ठानस्य । प्रसङ्गनिरूपणम् । यस्य च परार्थमनुष्ठितस्याऽपि कार्य तन्त्रमित्यवगम्यते, तस्याऽन्यत्रा- प्युपकारकत्वमेवेति सकृदनुष्ठानम्-इति । नानाभ्रमविपयाणां विधिसिन्धो निमजताऽङ्गानाम् । प्रविततगम्भीराणां पारायणमेतदाचरितम् ॥१॥ इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपश्चिका- यामङ्गपारायणे आरादुपकारकाङ्गनिरूपणपरो नाम द्वितीयः परिच्छेदस्समाप्तः । २ मिति म.पु. 'अनुष्ठानमिति म. सु. पा. सिसारङ्गसामिवेति स. पु. पा. 1 ·( ४९० ) वक्तुं शक्यते, अपि तु "प्रकृतिवद्विकृति नव्ये"त्पतिदेशेन विकृती प्राप्तानामेव सर्वेषामङ्गाना कृष्णलादिपु द्वारलोपादिनानुष्ठानलक्षणो व्यवहारो बाध्यते। एव "शरमय बहिवती" [तं स २-१-७-७ ] त्यत्र चोदकावगताबाधिताङ्ग- भावारप्राप्तो प्रत्यक्षवचनावगतसरनिराकाहक्षेण प्रयोगवचनेन बहिषामनुपसङग्रहादननुष्ठान लक्षणवाघ । . एव महापित्रेष्टी श्रुतस्य "नाऽय वृणीत" [तं बा १-६-९-१] इति होतृवरण- निपेघस्य प्रयोगविधिनाऽसडग्रहावरणस्यातिदिष्टस्याऽननुष्ठानलक्षण एव वाघ । अत कुतरिच- दप्यतिदेशो न निवार्यत इति, प्रयोगविधिसहयहाभावाद्वाध्यत इत्युच्यते, न तु प्राप्तबाघ । किञ्च प्राकृताना पदार्थाना विकृतावतिदेशो युज्यते । तथा च पारमपं सूत्रम्-- "चोदनार्थकात्स्न्यमि"[ मी द ३-६-८ ति। अत्र प्रसङ्गे मिथ्यात्वव्यवहारोऽननुष्ठानाभिप्राय प्राभाक्रमीमासकानाम्, व्यवहार- विसवादादेव सर्वेपा ज्ञानाना मिथ्यात्वम्, नत्वयधार्यत्वेन । न खल्वयथार्थ नाम ज्ञान सङ्घटत इति विवेचितोऽयमयं- "यत्प्रत्यक्ष न तद्वयभिवरति, यद्यभिचरति न तत्प्रत्यक्षमि" [शा भा पृ २८ ]ति वृत्तिकारग्रन्थव्याख्यानावसरे टीका-पञ्चिकयो । "इद रजतमि"त्यादौ चप प्राप्यकारित्वेनाऽसमिहितरजतप्राप्त्यनुपपत्तेरग्रहणमुपपद्यते दोषादिना। प्रकृते तु ग्रहणकृतोऽ. तिदेशस्य सत्वेन, नाऽग्रहणमिति वक्तु शक्यते । एतेन "नाऽस्ति लुप्तार्याना चोदकवचनम्" । "तस्मान लुप्तप्राकृतप्रयोजन चोदर चोदयति"। "बाधो नाम यदेवेदमिति निश्चित कारणान्तरेण मिध्येति वध्यते" इनि च माप्यसन्दर्भो दामाद्यस्योऽतिदेशेन प्राप्तानामपि तत्फलस्यानुष्ठानस्याऽभावादिनि फररेण व्याख्येय इति । तथा चाऽतिदेशप्राप्तानामवाधिताङ्गमावानामेव प्राकृताना पदार्यानामन- नुष्ठानलक्षणो बाप इनि। अत एव बलाबलाधिकरणोपमहारे-"अय यत् तत्र तदमनेन बाध्यते, इसमनेने' स्यादिभाष्य व्याख्यातुं प्रवृतो वार्तिवतारो यदिदं नाप्यमप्राप्नवापविषयम् , उन प्राणवाय विषय वेति द्वेधा विकल्प्य दूपयाम्बभूव- "बापस्योत्तरूपत्वात्यनस्तावप्न युज्यते स्थिते चायाप्तबापये प्राप्नदायोऽपि नोत्तरमि" ॥ [ मी ६ प ८४१] त्यादिना। तदनन्तरञ्च यद्यप्यधिकरणन्तोपनहाराततिपय प्रतिमाति, भपाप सामर्थ्यात्पूपाद्यनुमन पमन्त्रवदुत्कृप्यते । विज्ञानप्रसारत्याग्नवाय "अथ यनत्र तनि" शुम्पादित बाघस्सम्बध्यते, किन्तहि बाघाधिकारादिहाऽऽचार्यस्य यावनसास्वोपनियता बापा, ने सर्वे हृदयमनुप्राप्ताः । तेषाञ्च युपादिमदगो बाघ उपपद्यते। सर्वत्रमाण वाघमार्ग भवितव्यम् । अतो यदि तदीय प्रबारस्थुत्यादिष्वस्तु, अपाधिकारो वा मेर। श्रुत्यादिगतस्ताव सम्प्र येव कपित इति विमनेन पृष्टैन । त्वेनापतिरिकानेर स्थमित्र मन्यमानो वदति-अप इमादिना...........ये तु प्रमाणनदानाम नियमित्तिर-जन्य- ·म्मन्वाना ज्ञानमि' [वटी ]ति । ( १९१ ) पुरुषार्थ-पौर्वापर्य-प्राकृतवकृत-सामान्यविशेष-निष्प्रयोजन-सप्रयोजनाल्पभूयस्त्व-सावकाशनिरव- काशाङ्गप्रधानतर्मवाधा, तेप्विदमुक्त प्राप्त वाध्यते" मी द पृ ८६१ ] इति । भाष्यमधिकृत्येदच्च सर्व यातिकोक्तमाक्षेपसमाधानादिकमविचारितरमणीयमिति. वृहतीटीका-ऋविमलापञ्चिकयो परिशीलनेन करतलामलकवत्स्फुटमवगम्यते। तथाहि- वलावलाधिकरणभाप्यटोकासन्दर्भ, "अदानीमुपदेशबाधविदोऽभिदधति-सामान्यत प्राप्ति- विशेषमपश्यन्तस्स्मृतिप्रमोपनिमित्त प्राप्तिज्ञान व्यपदिशन्ति शुक्तिकायामिव रजत- अत्र ऋजुविमलापञ्चिकाटीकया "एकदेशिमतमाहेति” पूर्व वर्तते। "दूषयति" इत्युत्तरत्र वर्तते । अयञ्चकदेशी वातिककार इति शास्त्रदीपिका- व्यास्यानात्सोमनाथीयाद[शा. दी व्या म पृ २४८-२४९ ]वगम्यते । एतेन "नोपदेशवाधविदामिदमभिधानम् , अपि त्वतद्विदामित्युपरम्यत" इति शास्त्रदीपि- कावचने उपदेशबाधवित्पदेन प्रभाकरमिश्रस्य ग्रहणमिति निगदव्यास्यातम् । तथा चाऽप्राप्तबाध प्राप्तबाधविषयत्वाभ्या तृतीय-दशमयोविषयव्यवस्थाया असम्भवेनेत्यं विविक्तो विषयो वक्तव्य'। तृतीये श्रुति-लिङ्गधिकरणेऽलिङ्गे लिङ्गसाधारण रूप पश्यन्न- लिङ्गतामविविञ्चन् लिंगतामन्यत्र दृष्टा स्मरन् लिङ्गव्यवहार प्रवर्तयन्नलिङ्गज्ञानेन लिङ्ग- व्यवहारानिवर्तत इति । तथा चोक्त प्रकरणपञ्चिकायाम्- "लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विवेक्तु मूढचेतन ॥ तस्याऽलिङ्गे लिङ्गरूपसाधारण्यनिबन्धन ॥ लिङ्गसवहारोऽय विपरीत प्रवर्तते ॥ श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणतदीरितमि”[प्र प पृ ३८ ]ति । दशमेऽप्यध्यायेऽननुष्ठानलक्षणव्यवहारबाधो न्यरूपि, न प्राप्तबाध इति । यथेद रजतमित्यत्र शुक्तिस्वरूपाज्ञाननिबन्धन प्रसज्यमानरजतव्यवहार “इय शुक्तिरि"तिस्वरूपज्ञानेन बाध्यत इति स्वरूपज्ञानमेव बाधकमित्युच्यते। तथाच पञ्चिका--"इय शुक्तिकेति स्वरूपमैव बाधकप्रत्यय इत्युच्यत" इति । तथा च चोदकस्य न बाध, न वाऽङ्गानाम्, अपि त्वनुष्ठा- वाध इति स्वमतरहस्यमुपन्यस्यति-एव कृष्णलादिष्विति । नाभावेनाऽननुष्ठानलक्षणो ·ज्ञानमि' [वृ टी. ]ति । . पुरुषार्थ-पौर्वापर्य-प्राकृतवकृत-सामान्यविशेप-निप्प्रयोजन-सप्रयोजनाल्पभूयस्त्व-सावकाशनिरव- काशाङ्गप्रधानतद्धर्मवाधा, तेप्विदमुक्त प्राप्त वाध्यते" मी द पृ. ८६१ ] इति । भाप्यमधिकृत्येदाच सर्व वातिकोक्तमाक्षेपसमाधानादिकमविचारितरमणीयमिति. बृहतीटीका-ऋजुविमलापञ्चिकयो परिशीलनेन करतलामलकवत्स्फुटमवगम्यते। तथाहि- वलावलाधिकरणभाष्यटीकासन्दर्भ, "अदानीमुपदेशवाविदोऽभिदधति—सामान्यत प्राप्ति- म्मन्दाना विशेषमपश्यन्तस्स्मृतिप्रमोपनिमित्त प्राप्तिज्ञान व्यपदिशन्ति शुक्तिकायामिव रजत- अत्र ऋजुविमलापञ्चिकाटीकया "एकदेशिमतमाहेति" पूर्व वर्तते। "दूपयति" इत्युत्तरत्र वर्तते । अयञ्चकदेशी वार्तिककार इति शास्त्रदीपिका- व्याख्यानात्सोमनाथीयाद[शा दी व्या म प २४८०२४९ ]वगम्यते । एतेन "नोपदेशवाधविदामिदमभिधानम् , अपि त्वतद्विदामित्युपरम्यत" इति शास्त्रदीपि- कावचने उपदेशवाधवित्पदेन प्रभाकरमिश्रस्य ग्रहणमिति निगदव्याख्यातम् । तथा चाप्राप्तवाध प्राप्तबाधविषयत्वाभ्या तृतीय-दशमयोविपयव्यवस्थाया असम्भवेनेत्य विविक्तो विपयो वक्तव्य। तृतीये श्रुति-लिङ्गधिकरणेऽलिङ्गे लिङ्गसाधारण रूप पश्यन- लिङ्गतामविविञ्चन् लिंगतामन्यत्र दृष्टा स्मरन् लिङ्गव्यवहार प्रवर्तयन्नलिङ्गज्ञानेन लिङ्ग- व्यवहारानिवन्त इति । तथा चोक्त प्रकरणपञ्चिकायाम्- "लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विवेक्तु मूढचेतन ।। तस्यालिङ्गे लिङ्गरूपसाधारण्यनिबन्धन ॥ लिङ्गसवहारोऽय विपरीत प्रवर्तते ॥ श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणंतदीरितमि”[प्र प पृ ३८ ]ति । दशमेऽप्यध्यायेऽननुष्ठानलक्षणव्यवहारबाघो न्यरूपि, न प्राप्तबाध इति । यथेद रजतमित्यत्र शुक्तिस्वरूपाज्ञाननिबन्धन प्रसज्यमानरजतव्यवहार "इय शुक्तिरि"तिस्वरूपज्ञानेन बाध्यत इति स्वरूपज्ञानमेव बाधकमित्युच्यत । तथाच पञ्चिका--"इय शुक्तिकेति-स्वरूपमेव बाधकप्रत्यय इत्युच्यत" इति । तथा च चोदकस्य न बाध , न वाऽङ्गानाम्, अपि त्वनुष्ठा- नाभावेनाऽननुष्ठानलक्षणो बाघ इति स्वमतरहस्यमुपन्यस्यति-एव कृष्णलादिग्विति ।

·. अथाऽतिदेशपारायणं नाम चतुर्दशं प्रकरणम् । प्रकरणार्यप्रतिज्ञा। 'विकृतौ ये पदार्थानामतिदेशं न मन्यते । 'प्रकारस्योपदेशञ्च तेपामुत्तरमुच्यते ॥१॥ स्वसिद्धान्तस्योपन्यासः। प्राकृतेनोपकारेण पदार्थेश्चैव वैकृतैः। प्रयोगविधिना स्वेन विधिरन्वित उच्यते ॥२॥ यद्यदाकाक्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते। तेनान्वितो हि विध्यर्थस्स्वशब्देनैव वर्ण्यते ॥३॥ साध्यभूतश्च विध्यर्थ उपकारमपेक्षते । "वाक्यादिभिः प्राकृतश्च सयोग्यस्सन्निधाप्यते ॥४॥ अन्यथाऽनवगम्यत्वाद्यद्यप्यङ्गपुरस्सरः। उपकारः प्राकृतोऽसौ विकृतौ सन्निधाप्यते ॥५॥ तथाऽप्यपेक्षितत्वेन प्रकारं प्रथमं विधिः। स्वीकरोति पदार्थास्तु प्रतीतानप्युपेक्षते ॥६॥ पश्चात्तु तैरपि पुनरुपकारमसिद्धये । अपेक्षितैस्तदशेन प्राप्तैरन्वयमृच्छति ॥७॥ 'बदमाकृतम्-अतिदेशाभ्युपगमस्य भाट्टप्राभाकरमतसाधारपेपि, उपकारप्राप- कशास्त्रेण चोदकसहानोपकारे प्राप्ते, तदनन्तरमतिदेशेन पदापंप्राप्त्या विकृत्यङ्गता, तेषामनुष्ठान पर न भवतीति स्वमतमुपपादयितुमुपकारे "प्रतिवदिति वर्तव्ये"त्यतिदेशेन प्राप्ते, न तत्पृष्ठभावेन तवनकीभूताना पदार्याना प्राप्तिरिति वदता भाट्टमीमामराना मई निरसित तन्मतमुपक्षिपति-विकृतावित्यादिना । करणस्पति मु.पु. पा। भयत इति मु.पु.पा० । तिवादिभिरिति मु.पु. पा० । 'ा वापपदेन प्रत्यवचनम्, बादिसन्देन लिंगम्, नामपञ्च विवभितम् । तुपा प्राकृतोपकारोपस्यापकत्व ५३ तमे इलोके वक्ष्यतीति रोष्यम् । ४ ·गुणप्रधानभावेन सर्वत्रैवाऽन्वयो मतः। 'प्रधानञ्च विधिर्धर्मा गुणास्तं प्रति सम्मताः॥८॥ अन्वितस्याऽभिधानञ्च न शब्दोपस्थितैः परम्। दर्शनारिपतृयज्ञादौकल्प्येनाऽप्यधिकारिणा॥९॥ सम्बन्धिना न सर्वेण सहसैवान्विताभिधा। सम्बन्धिनां सन्निधानक्रमेण तु यथायथम् ॥१०॥ प्रकृति-विकृत्योर्विशेषोपन्यासः। 'प्रकृतौ तु खशब्दत्वात्पदार्थानां पुरोऽन्वयः। उपकारस्य कल्प्यस्य पश्चादिति परं भिदा ॥११॥ अतिदेशलक्षणम् व्युत्क्रमेणोपकारेण पदार्थश्चैव वैकृतः । प्राकृतैर्विधिरन्वेति सोऽतिदेशश्च सम्मतः ॥१२॥ यस्य देशे विधिर्यस्मिंस्ततोऽन्यत्रापि तद्गतिः। अतिदेशः प्रकारस्य धर्माणाञ्चैव युज्यते ॥१३॥ अन्यत्रत्यो यथाऽन्यत्र प्रकारोऽन्वयमृच्छति। तथा धर्मा अपीष्यन्ते तेपामप्यतिदेश्यता ॥१४॥ एकदेशिमतेन दशमाद्यविरोधशङ्का । नन्वेवं दशमायेन विरोधस्ते प्रसज्यते। नैवं कार्यानपेक्षोऽसावतिदेशो निवारितः॥१५॥ तद्भावेन सम्पन्धो धर्माणामेव चेद्भवेत् । अनपेक्ष्यप्रकारत्वात्तदा पाधो न सिध्यति ॥१६॥ तनिरासः। प्रकृती हि पदार्थानां सम्पन्धेऽवगते यथा। द्वारं दृष्टमदृष्टं वा सम्पन्चार्य प्रकल्प्यते ॥२७॥ मोपस्यापितरिति म पु पा । प्रधानरचेति स पुपा । तो प्रथम पानामन्यया, तदननरमुकारस्पाययो भवति, पिता पूर्व मुपपारस्पान्य, ततस्तरउनकीभूतानां पदार्यानामि सक्षम मनस्पभिमन्यामाद- प्राताविति। ४ अपीरपामिति पपुपा । रोप वि मु.पु.पा।

·कार्यानपेक्षसम्वन्धे तयैवाऽवगते सति । द्वारं दृष्टमदृष्टं वा कल्प्यं स्याद्विकृतावपि ॥१८॥ ततो न घटते पाधः कार्यलोपनियन्धनः। दृष्टाभावेऽप्यदृष्टस्य द्वारस्य खलु सम्भवात् ॥१६॥ कार्यापेक्षायदा धर्मा विकृतो यान्ति सङ्गतिम्। तदा कार्यावलोपेन तेषां वाधः प्रसिद्यति ॥२०॥ प्राप्नुवन्तो हि कार्येणधर्मा द्वारसमन्विताः। प्राप्नुवन्तीति न द्वारकल्पनावसरस्तदा ॥२१॥ क्लूप्तद्वारावलोपेन तेपां वाधः प्रमाणवान् । अतिदेशेन धर्माणां प्राप्तानामपि सिद्ध्यति ॥२२॥ कार्यानपेक्षसम्बन्धो धर्माणामुच्यते यदि । दशमाद्यविरोधस्स्यात्तदानीं न च तत्तथा ॥२३॥ 'तद्वद्भावेन किं धर्माः प्रकारो वाऽपि गृह्यते । इत्येपा दशमाघे हि चिन्ता बाधप्रसिद्धये ॥२४॥ स्वमतेन दशमाद्यविरोधोपन्यासः। 'पूर्वपक्षी च तत्राऽऽह पदार्थानां परिग्रहम् । नोपकारे हि धर्मेभ्यो विना शक्यं निरूपणम् ॥२५॥ यद्यप्याकाझतिविधिःप्रकारंप्रथमस्वयम् । तथापि तस्य प्रकृतावपि नैव स्वरूपतः ॥२६॥ परिज्ञानं किन्तु यथाश्रुतैर्धर्मेस्तथैव हि । तस्मात्पदार्थपूर्वव सदा तस्य निरूपणा ॥२७॥ अतः पूर्वप्रतीतत्वात्पदाथैरेव चैकृतः। विधिस्सम्बन्धमाप्नोतितान्गृहीत्वातु सस्वयम्॥२८॥ उपकारं प्रकृतिवत्कल्पयत्यात्मसिद्धये । अतश्च प्राकृते द्वारेऽलुप्ते याधन्तु नाऽर्हति ॥२९॥ स्वमतेन दशमाद्यसिद्धान्तवर्णनम् । 'राधान्ती तु वदत्येवं सत्यंधर्माःपुरस्सराः। तथाऽपि ते न गृधन्ते तदानीमनपेक्षणात् ॥३०॥ । तद्भावेन चेति म पु पा।

·'प्रकारं हि पुनस्साध्यरूपो विधिरपेक्षते'। न पदार्थानिति हि 'तान्मतीतानप्युपेक्षते ॥३२॥ प्रकारेणैव सम्बन्धं प्रथमं. प्रतिपद्यते। प्रकारकल्पितैः पश्चात्पदायैरिति दर्शितम् ॥३२॥ अन्यधर्माणामन्यधर्मत्वशङ्का-निरासी। धर्माणामन्यदीयानां कथमन्यत्र सङ्गमः। इति चेदुपकारेऽपि तुल्यमेतदवोच्यते ॥३३॥ नोपकारस्य सम्बन्ध इति हास्यमिदं वचः । यद्यसो नाऽन्यदीयस्स्यात्कथं तयतिदिश्यते॥३४॥ अन्यत्र ह्यन्यदीयस्य देशोऽतिदेश उच्यते । तद्वद्भावेन तत्प्राप्तौ विरोधश्चेन्न विद्यते ॥३५॥ तद्वद्भावोपपत्त्यर्थं पदार्थेष्वपि तत्समम् । प्रतिपत्तिविरोधोऽयमन्यदीयान्यसद्गमे ॥३६॥ मुखान्तरेण' सम्बन्धे स च नाऽस्ति कथश्चन । भाट्टमतेऽनुपपत्त्युपन्यासः । ये तु नेच्छन्ति धर्माणां सम्मन्धं वैकृतैस्सह ॥३७॥ अपूर्व प्राकृतागानां ग्रन्थस्तेपां विरुध्यते । सप्तमा-ष्टमयोस्तेपां' प्रकारमाप्तिचिन्तनम् ॥३८॥ न युक्तं तत्र चिन्ता हि पट्केऽस्मिन्कार्यवन्धना। नियोगोऽप्यथ कार्यञ्चेत्तदर्थमपि चिन्त्यते ॥३९॥ चतुर्थाध्यायचिन्ताऽपि पकेऽस्मिन्नापतेत्तथा। स्वमतेनोपपत्तिप्रदर्शनम् । कायतो युपदेशार्थाद्विध्यर्धाद्यत्मतीयते ॥४॥ "यथा तस्योपदिष्टत्वं तथा पेण वश्यते । तेन विध्यर्थमुत्सृज्य 'कार्यमन्पत्समाश्रितम् ॥४१॥ विधियत दी मु पु पा । पीननति मु पुपा । ४ भागे पानासमिति म पु पा। परमो सनमा-एमपोर माययोरनिराएक रिपारानुपरपिानमनन स्वमा * अभ्याति म पुपा । मारान्तरेषत्व ।

·द्वारभूतमियं चिन्ता कार्यपट्के विधीयते। अतिदेशः पदार्थानां तेन पदकेन चिन्तितः ॥४२॥ तस्यैव हेतुभूतस्स उपकारोऽपि दर्शितः। "पट्भिीक्षयती त्यत्र प्राकृतानाच वैकृतैः ॥४३॥ अङ्गभूतैरनदानां याधश्चैवं प्रसज्यते। प्रधानभाववाद्यत्वादुपकारमसिद्धये ॥४४॥ नैव प्रयुक्तिमात्रेण क्रियते प्राकृतं पुनः । तत्र कार्यातिदेशोऽयं सम्मतस्त्वौपदेशिकः ॥४५॥ 'उपदेशप्रमेयेण विध्यर्थनोपकल्पितः। प्रकृतावुपकारस्य यदपूर्वेण कल्पना ॥४६॥ नियोज्यस्य च वृद्धानामुपदेशेन सम्मता। विरोधपरिहारमा यथेत्यादिना पट्केत्र चिन्तित-इत्यन्तेन । . अत्रेद बोध्यम्-उपदेश , विधि, चोदना चेति पर्यायः । स चेत्थमिद कर्तव्यमित्येव- यथा-प्रया जादिभिरुपकृताभ्या दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्ग भावयेदिति । तददिद कर्तव्य- मित्येवरूपोऽतिदेश । यथा-"सौर्य चर निवपेद्ब्रह्मवर्चसकाम आग्नेयवदुपकृत्येति उपदेश नरूपणमुपजीव्यम्, अतिदेशनिरूपणञ्चोपजीवकम् । अत एव द्वादशलक्षण्या मीमाताया पूर्वपट्र, उपदेशविचार कृतः, उत्तरपट्के चाऽतिदेशविचार कृत । तत्रापि प्रमाणस्य सर्वोपीव्यत्वेनाऽदो तनिरूपणमकारि । तन्त्र प्रसङ्गयोस्तूपदेशाविदेशोभयसाधरण्यात्सर्वान्ते निरूप समिति, तन्त्रा-वापप्रसङ्गाना प्रयोगविधिव्यापाररूपत्वेन न चतुयें निरूपणीयत्वप्रसङ्ग इति पट्टमतस्थिति। प्राभाकरास्तु-प्रकारान्तरेण द्वादशलक्षण्या विषयव्यवस्था कुर्वन्ति । तेपामय भाव:- तथा हि-उपदेशो नाम-ग्रन्यसन्दर्भ। स चाऽन्तरान्वित विध्यर्थ कार्यत्वेन प्रतिपाद- स तयाभूत एवौपदेशिक , विध्यर्षे कार्यरूपे तस्य प्रमाणत्वावधारणान्चोदनासूत्र । अन्यसन्दर्मापरपर्यायादुपदेशाद्योऽयं. प्रतीयते, स एवौपदेशिक इति न नियम, अपितु विध्यर्थर स्वप्रतीत्यय य यमाधिपति, स सर्वोऽप्योपदेशिक एव । यथा पिण्डपितृयज्ञदावश्रुतो नियोज्यः, दर्शपूर्णमासादौ चोपकार । स एव विकृतावप्पपदेशेन प्राप्यते । परं प्राकृतस्यो- पकारस्य स्प्तत्वेन विकृतावुपकारस्य कल्प्यत्वेन च प्राकृत एवोपकार उपदेना क्षिप्यठे स्वसिद्ध न्। अत उपकारः प्रकृती, विकृती चौपदेशिक एव। तस्योपस्थितिः प्रत्यक्षवचन- नाम-लिङ्ग तेन विध्ययंकल्पितस्योपकारस्योपदेशिकत्व सङ्घटते तन्मते । * इति. मु पु पा । नाकरमतानुयायिनामित्यर्थः । यन्ति ·( ४९७ ) स्वमतेनोपदेशशब्दार्थोपन्यासः । उपदेशो हि नामात्र ग्रन्थसन्दर्भ उच्यते ॥४॥ स च प्रमाणं विध्यर्थे कार्यरूपेऽवधारितः । योऽर्थः प्रतीयते यस्मात्स परं.नौपदेशिकः ॥४८॥ विध्यर्थस्वप्रतीत्यर्थयमाक्षिपति सोऽपि च । अपर्यवस्यन्विध्यर्थों यं प्रकल्पयितुं क्षमः॥४९॥ श्रीपदेशिकता युक्ता तस्याऽप्यक्षरयोध्यवत् । उपकारविशेषञ्च विधिः कल्पयितुं क्षमः ॥५०॥ . न पदार्थविशेषन्तु वैकृतं प्राकृतो यथा । उपकारविशेपस्यकल्पनायांक्षमोऽपि यत् ॥२१॥ प्रकृतेरेव गृह्णाति लाघवं तत्र कारणम् । क्लुप्त-कल्प्यविरोघे हि लघुः क्लुप्तपरिग्रहः ॥२२॥ सिवाक्य-नाम-लिङ्गेश्च क्लप्तोऽसौ-सन्निधाप्यते। पदार्थभेदप्राप्तिस्तु नोपकारं विना भवेत् ॥५३॥ प्रकृति-वित्योविंशेपकथनम् । तत्माप्तिः कार्यतस्तेषां प्रकारचोपदेशतः। प्रकृतावुपकारश्व पदार्थश्वोपदेशतः ॥२४॥ "विकृती कार्यतो धर्माः प्रकारचोपदेशतः ॥२५॥ स पोवारम्पतिविशेषमाक्षिा तो पिपि प्रावृतोपास्तीत्येनावमार- माधिरति । तापता प्रापिगंगानिसमस्य पोदकाम्पत्यमागोमारवौगिय न होगी। अनि पोनागिपोग्गीवायरर भाहनीनाममालानिमाम् । वापि न महामहनि। पो हि-रारो नौनिए, न गतिगिरः, रिकाविमा- शंपरेनोगा, तान प्रापिसासानिदेशिकलन, उमरलगायनानोरा. समामागगनोकिने। अमिरातो पूर्व पार्ष, भननरमाकाम्या । गियो पूगार, गोपीन पाना नानि । नोकाम्य, नालमान पदार्था- नाम् भाहाना पपा शिफिरिगान् । भग पूनरलको होसरकारेप Im. मस्थामा भगामगार। •mirsir सनोमोति मगा। मरातिमा * मुनि का न हो, सानुगुमा गापानगारंग मिमि. मिति गम् । नमामि "गोनी ममानित परि-नाजिरिति - ·- M स्वमतोपन्यासः। *उपदिष्टेऽपि चतस्मिन्नतिदेशपदाभिधा। नवार्यतेऽस्तितस्याऽर्थी देशान्यत्वं निजाद्विधेः॥१६॥ उपदेशातिदेशयोभिन्नविषयत्ववादिभाट्टमते दोपोदावनम् । उपदिष्टातिदिष्टत्वं न त्वेकस्य विरुध्यते। नोपदेशातिदेशी हि प्रमाण इति सम्मते ॥२७॥ उपदेशातिदेशी हि प्रमाणे भवतो यदि। स्वमते पूर्वोक्तद्रोपाभाववर्णनम् । तदा विरोधो जापेत न चैवमिह सम्मतम् ॥२८॥ तेनोपदेशमेयत्वादुपदिष्टमितीप्यते'। अन्यस्मिन्नन्यतोभायादतिदेशोऽपि युज्यते ॥२९॥ स्वमतेनोपदेशदेशयोक्पियनिर्देशः। उपदेश-कार्यरूपंप्रमाणद्वयसंश्रया। पटकावुभौ नोपदेशमतिदेशच संश्रितो ॥६॥ अतिदेशाश्रयत्वे हि वाधे तन्त्रे च भूयसी। उपदिष्टार्थविपया चिन्ता नैवोपपद्यते ॥३१॥ द्वारकार्याश्रयत्वे सर्वासामुपपन्नता। चिन्तानामिति चिन्तेह युक्ता कार्यसमाश्रया ॥१२॥ अत एवमत्र विषयव्यवस्था वर्णनीया। पूर्वपटके उपदेशप्रमेय विचार्यते, उतरस्मि- पट्के च कार्यप्रमेयम् । अन कार्यशब्देन न नियोगापरपर्यायमपूर्व विवक्षितम् , किन्तूपकार । तत्र पूर्वपट्के प्रथमाध्यायन प्रमाणविचार, द्वितीये क्रियमाणशास्त्रभेद- विचारश्चौपोद्घातिक । दैनियोगिक झोपत्व तृतीये साधनलक्षणे, औपादानिका उत्सति- विनियोग-प्रयोगाधिकाराश्चतुयें विचारिता ॥ प्रयोगविषयत्वेन, अधिकारविषयत्वेन चोपयोग पञ्चम-पष्ठयोरुक्तप्राय इति पूर्वस्मिन्पटके उपदेशप्रमेयमुपकारापरपर्याय कार्य विचारित साङ्गोपागतया, उत्तरस्मिन्पटके कार्यप्रमेय विचार्य सम्प्रधारितम् । तत्र कार्यशद्वनो. पकारो विवक्षित इति प्रागवायोचाम । कार्यप्रमेयशब्देन पदार्या विवक्षिता । सप्तमादावुप- कारस्साक्षाद्विचारित , तद्विचारेणैव तत्प्रमेयभूता अपि पदार्या विचारिता इति तत्त्वम् । अत एवोपकारस्थकरूपत्वे तन्त्रम्, प्रसङ्गश्च, उपकारभेदे त्वावृतिरिति तन्त्र प्रसङ्गयो- रूपकारनिरूप्यत्वेन क्रमश एकादश द्वारपाध्याययोस्तवावापप्रसङ्गा विचारिता । उत्तरप- * उपदेशत्वमिति मु.पु० पा० ।

·( ४९९ ) उपकारवत् पदार्थानामुपदिष्टत्वशङ्का । 'नन्वेवमुपदिष्टत्वं पदार्थानां प्रसज्यते। कार्यवत्तैरपि यतो विध्यर्थोऽन्वित उच्यते ॥६॥ तन्निरासः। उच्यते शाब्दतैवं स्यान्नोपदेशप्रमेयता। प्रमाणद्वयभेदोऽयमुपस्थाननिवन्धनः ॥६॥ उपदेशोपस्थितो यो वाक्यार्थान्वयमृच्छति । स औपदेशिको ज्ञेयस्स च द्वैधमुपस्थितः ॥६५॥ ग्रन्थेनोपस्थितश्चैव विध्यर्थोपस्थितस्तथा। यथोपकारः प्रकृती नियोज्यो वाऽश्रुतो यथा ॥६६॥ प्रकारोपस्थितो यश्च द्वेधा नाऽसावुपस्थितः। तेनौपदेशिको नाऽसौ केवलं कार्यबन्धनः ॥२७॥ पूर्वनियन्धनिवन्धनमपनेतुं मोहमीहमानेन । शालिकनाथेन कृतः कृतिनामानन्ददो यत्नः ॥१८॥. इति महामहोपाध्यायश्रीमच्छालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपञ्चिका- यामतिदेशपारायणं नाम चतुर्दशं प्रकरणं समाप्तम् । ॥ समाप्ता चेयं प्रकरणपश्चिका ॥ ट्कस्याऽतिदेशविचारात्मकत्वे तन्त्र-प्रसङ्गयोस्तत्राऽसाङ्गत्य भट्टमत इवाऽस्मन्मतेऽपि सप्तमा- प्टमयो पूर्वषट्काप्रमेयस्योपदेशिकस्योपकारस्य चिन्ता न सङ्गच्छत इत्युच्येत, तर्युपकार- स्योपदेशप्रमेयत्वेन तद्विचारस्य साक्षात्सम्बन्धासम्भवेऽपि कार्यपट्कोपोद्घाततया तद्विचा- रस्सङ्गच्छते, “यस्तुभयोस्समो दोप" इति न्यायात् । थत उपदेशप्रमेय-कार्यप्रमेयाभ्यामेव पूर्वोत्तरपट्क्योविषयभेदो वर्णनीय', नोपदेशातिदेशाभ्या पदकद्वयस्य विषयव्यवस्थेति प्रतिपादयितु पातनिकामारचयति-"उपदेश इत्यादिना-सर्वासामुपपन्नता चिन्तानामित्यन्तेन"। यस्पोपन्यास-निरासो पार्थसारथिनोक्तो [न्या० र० मा० २६८-२७२ पृ०] द्रष्टव्यो। नवमरलोकेनोक्तमेवार्थ सिंहावलोकनन्यायन पुनरनुसन्धत्ते-ययोपकार इति, । २ सम्यगिति मु पु पा । काशीहिन्दूविश्वविद्यालयान्तर्गतसस्तृतमहाविद्यालयाध्यापकेन मीमासारलेन श्रीमुब्रह्मण्य चारित्रणा मीमासावेदान्ताचार्येण विरचिता प्रकरणपश्चिराया विपमस्थलटिप्पणी समाप्ता।

·भाट्ट-प्राभाकरप्रस्थानयोमतभेदप्रदर्शनी पट्टिका । . भाद्रप्रस्थाने प्राभाकरप्रस्थाने १-प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्यनुप- १-प्रत्यक्षानुमानशास्त्रोपमानार्थापत्याख्यानि लब्ध्यास्यानि पट् प्रमाणानि । पञ्च प्रमाणानि । २-प्रमाकरण प्रमाणम् । २-तर्थव ३- अनधिगताबाधितासन्दिग्धार्थबोधक ३-अनुभूति प्रमाणम् । प्रमाणम् । ४--इन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्य ज्ञान प्रत्यक्षम् । ४–साक्षात्प्रतीति प्रत्यक्षम् । तच्च मेय- मातृ-मितिविपय त्रिपुट भवति । द्रव्य- जातिगुणेष्विन्द्रियसयोगेन प्रत्यक्षा प्रती- तिर्जायते । ५-तविविध निर्विकल्पक सविकल्पकञ्चेति। ५-तथैव ६-सनिकर्षस्त्रिविध-मयोग, सयुक्तता- ६-सयोग सयुक्तसमवाय, समवायश्चेति दात्म्यम्, सयुक्ततादात्म्यतादात्म्य- । उचेति । ज्ञानात् । ९-तयंव ७- अनुमानम्-व्याप्यदर्शनादसन्निकृष्टार्थ ७-तर्थव निरूपाधिकसम्बन्धो व्याप्ति । विज्ञानम् । सम्बन्धो ब्याप्ति । ८-व्याप्तिज्ञान-पक्षधर्मताज्ञानयोरनुमिति- ८-व्याप्तिज्ञान-पक्षधमंताज्ञानाभ्यामेवाऽनु - कारणता, विशिष्टवैशिष्टयावगाहि मिति , न तु विशिष्ट वैशिष्टयावगाहि- ज्ञानस्य यथासम्भव कारणता । ९-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणत्रय २ । १०--केवलव्यतिरेकि नाऽङ्गीक्रियते । तत्स्था- १०-तर्थव नेपित्तरभ्युपगमः । ११-हेत्वाभामचतुष्ट्रय वातिककारमतेन, ११-हेत्वाभासचतुष्टयम् । जय शास्त्रदीपिकाकारमतेन । १२ अन्वयदृष्टान्त-व्यतिरेकदृष्टान्तद्वयम् । १२-अन्वयदृष्टान्त एक एव, न तु व्यतिरे. कदृष्टान्त। १३-लौकिक-वैदिक देन द्विविधस्यापि १३-शास्त्रस्यव प्रामाण्यम् , लौविवाद- शब्दस्य प्रामाण्यम् । स्यामानविषया वंशेपिकादिवत् । १४-शक्तिक्षणा गौणी चेति तिस्रो वृत्तयः । १५-नयंक, परमवा विगेपरशस्ति पदा- र्यान्तरम् ।

·- - भादृप्रस्थाने प्राभाकरप्रस्थाने १५-नापासा, योग्यता, आमति , तात्पर्य- १५-तर्थव शानश्चेति पावारि सहसारिपारणानि । तास्पर्य लौविषवाक्येषु पुरुपनिप्ठम् । यदिकवाक्ये तु गन्ननिष्ठमेव । १६-पदार्पस्तु-जाति, उपाधिळ, न १६-तर्थव व्यक्ति, नाऽपिजातिविशिष्टा पक्ति । १५-प्रेरणा, इप्टसाधनत्व वा विध्यर्ष । १७-कार्य विध्यर्य । तत्र नियोगापरपर्याये कार्ये वैदिकलिादेशक्ति, लौकिके क्रियाकार्य लक्षणा। १८- अभिहितान्वयवाद । १८--अन्विताभिधानवाद । १९-उपमानप्रमाणे नाऽनयोर्मतयो द । १९-तथा, उपमानस्याऽतिदेशोपपादकत्वम् । तन्नेप्यते २०-अर्थापत्तिद्विविधा-श्रुतार्यापत्ति , दृष्टार्था- २०-दृष्टार्थापत्तिरेकैद । पत्तिश्चेति । २१-शब्दाध्याहार। २१-अर्याध्याहार। २२-प्रत्याक्षादीन्यपत्तिपर्यन्तानि पञ्च २२-अधिकरणातिरिक्तस्याऽभावस्याऽनङ्गी- प्रमाणानि भावमात्रग्राहकाणि नाऽभाव कारेण तग्राहकप्रमाणस्याऽनपेक्षित- ग्रहीतुमीशते। अभावग्राहक प्रमाणम त्वादनुपलब्धे प्रमाणान्तरत्व. न नुपलब्धिरूपम् । स चाऽभाव- स्वीक्रियते। प्रागभाव,प्रचसाभाव, बत्यन्ताभाव, अन्योन्याभावश्चेति चतुर्विध । चिन्तामणिकारो गागाभट्ट प्रागभाव नाङ्गीकरोति । २३ द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्याभावा पञ्च २३-द्रव्य-गुण-कर्म सामान्य शक्ति सादृश्य . पदार्या । पूर्वतन्त्रसिद्धान्तरलावलीका सख्या-समवायाश्चेत्यष्टो पदार्या । यस्तु शक्तया सह पडिति वदन्ति, क्रमोऽपि नवम पदार्थ इति न्यायसिद्धि गागाभट्टोऽभावेन सह सप्तेति मेने व्याख्याकारो नारायणो [प्र पप [भा चि ११५] । ८२] मन्यते । २४-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्मम २४-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्मम - नश्शब्दतमास्पेकादश द्रव्याणि । नासि नव द्रव्याणि । २५--वायु स्पार्शनप्रत्यक्षविपयः । २५-वायुरनुमेय । २६---कालाकारादिश' प्रत्यक्षा । २६-कालाकाशदिशोऽनुमेया । २७-जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जभेदेन शरीर २७-उपिज्ज विहाय प्रिविधं शरीरम् । चतुविधम् । २८-चथूरसन प्राणत्वक्श्रोत्रभेदेन बाह्यन्द्रि- २८-बाह्यानि पञ्च, मनस्त्वन्तरिन्द्रियमणु- याणि पञ्च, अन्तरिद्रियं मन केपा परिमाणमेव । चिन्मतेन विभु, अपरेपा मतेनाऽणु ।

·भाट्टपस्याने ४२--चतुर्य-प्रयोज्य-प्रयोजनभावविचार । मानावरप्रस्थाने ४२-उपादानस्य प्रमाण विध्यपेमारपविधि- व्यापारात्मर राब्दप्रमाणान्नभूतम् । तेपा शेपत्व प्रयुक्ति अधिकारोत्पत्त्यास्य चतुष्टय विषय। - भवति । ४३-पञ्चमे-श्रुत्यर्थ पाठ-स्वान-मुस्य-प्रवृ- ४३-नथा। स च शब्दशक्निवादिनो विवरण स्याख्यैप्पभि प्रमाणं क्रमनिरूपणम् । वारस्य मतऽर्थशक्तिवादिनो निवन्धन. स च विधेय पदार्थ विशेषणतया । कारस्य मते चाविषय । ४४-पप्ठे-अधिकारनिरूपणम् । ४४.-नया। ४५-सामान्यनाऽतिदेशस्सप्तमे। ४५-इदञ्च समानम् । ४६-विशेपातिदेशोप्टमे। ४६--एवमेव । ४७-~-नवम-ऊहो मन्त्रसामसस्वारपाम् । ४७--पूर्ववदेव। ४८-~-अर्थलोप-प्रत्याम्नान-प्रतिपेपरस्सर्गाप- ४८-प्राकृताना पदार्थाना विकृतावङ्गत्व- वादाभ्या वाधनिरूपणम् । वाध्यस्य मस्ति, पर द्वारलोपादिनानुष्ठान न पदार्थस्याऽतिदेशतो विकृतीन प्राप्ति । ४९---एकादो-तन्त्रावापाभ्यामङ्गपरिमाण - ४९---तथा । निरूपण तन्त्रम्। ५०-बादशे प्रसङ्गोऽन्यत उपकारलाभप्रयुक्ता- ५० एवमेव । जाननुष्ठानरूप । ५१---महासृष्टि-महाप्रलयो नाङ्गीक्रियते। ५१-तर्थव । खण्डप्रलय-खण्डसृष्टीत्वङ्गीक्रियते । ५२-प्रपञ्चस्सत्य 'न कदाचिदनीश ५२-तर्थव । जगत्' इति न्यायात् । ५३---प्रमाणाना प्रामार स्वत उत्पद्यने, ५३--एवमेव । ज्ञायते च। अप्रामाण्यन्तु कारण दोप-वायरज्ञानाभ्या जन्यते ५४-वेदा अपौरुपया। ५४-~-तर्थव । ५५---सामवेदान्तर्गतस्योहान्यस्य पौरुषेय- ५५-~-एवमेव । ५६-स्मृतीना वेदमूलत्वेनैव प्रामाण्यम् । ५६-~-नित्यानुमेयवेदमूरत्वेनेति विशेषोगुरुमने । ५७-शिष्टाचारस्य स्मृति थुनिक्ल्पनाद्वारा ५७-शिष्टाचारेण साक्षात तिरेवानुमीयते, प्रामाण्यम्। न तु स्मृतिहारेण । ५८--अध्ययनविधिययुक्तत्वमध्यपनस्य । ५८-अध्यापनविधियुक्तत्वमध्ययनस्य । ५९-जातिश्यक्योर्मेदाभेदो। ५९-जानिध्यक्यो । ६०-मन्वादीना स्मृतिमूलमूतवेदवाक्यप्रय६०-नित्यानुमेयवेदमूर व स्मृतीनामिति । सीररणम् । अस्माददीना सदभाव । गुरुसम्मनपदार्थनिरूपण व्यास्यापा पृ० ७८. ८१ १५४ १६० विस्तरेण द्रष्टव्यम् ।

·४ " प्रामादिकपाठ-शुद्धपाठपत्रिका। १० प० टिप्पणी निवन्धनम् निबन्धना मातोजिज्ञासा मानेजिज्ञासा १४ टीका ण्यडचन्तादिडो ण्यन्तादिडो मुनयीते" त्यस्योपनाशे मुपनयोते त्यशस्य २५ टिप्पणी तस्य व्याख्या तस्या व्याख्या ६ फलमानेयो निर्देशादित्यर्थ निर्देशादित्यार्थवादिक ८ वाउपाकुत्य वाऽप्युपाकृत्य अध्यापनवथि अध्यापनविधि १२ २१ आचार्यकत्वम् आचार्यकम् १४ २१ नियाज्यत्व नियोज्यत्व १५ १४ द्वारविशेषणतया द्वारशेपतया वचनत्वम् वाचकत्वम् निर्योज्य नियोज्य ८ अध्यापनावधि अध्यापनविधि ३० निश्चयश्चाययिति निश्चयश्चेयमिति १२ व्यभिचारात् व्यभिचारवान् ३५ २ दृष्टेनान्वय दृष्टेर्नान्वय १५ तदुक्तिलक्षित. तदुपलक्षितः शैघ्रया शैघ्यात् २ परर्यान् परपर्यायान् २४ योऽतस्तु २७ वासना वासनया कारणाऽनिरपणे कारणानिरूपणे ६ लक्षणसाधारण लक्षणासाधारण गुणा असमवायि गुणासमवायि इपञ्जक रुपव्यञ्जकम् ८१ ६ स्पर्शनम् स्पार्शनम् ६ स्पर्शेन्द्रिय स्पर्शनेन्द्रिय १८ महत्पर्शवत्वम् अणुत्वम् ८२ ८ द्वितीयमात्रापेक्षया द्वितीयमात्रापेक्षि ९ अनेकाश्रये अनेकाश्रया नवविध पदार्थाना रिकल्पनम् नवविधपदार्थपरिकल्पनम् ८३ २३ अयथार्यत्वलक्षणम् अतधात्वलक्षणम् तथात्वलक्षणम् अर्थतथात्वलक्षणम् * १८ पृ. विवरणं लध्वी, निवन्धन बृहतीति च पठितव्यम् । यो वस्तु ७७ ७८ ८० २६ " " " " ·च ५० पृ० ८३ ८४ २८ ६ ८५ २३ २६ २७ ८७ " ९ २२ ८९ ९० २३ १९ २६ २६ ९८ ९९ " १०० ५ ९ १६ इत्यावारव व्यवसायेन इत्यावारकव्यवमायेन एवयवाय एवाऽवयवा नेक्य अनेकत्र ग्रहणादेवेकैवत्वबुद्धि ग्रहणादेवक्त्वबुद्धि अवयव्ययवभाव अवयव्यवयवभाव उत्पाद्यते उत्पद्यते अजीजनत् -जीजनत् कयकाररसौ कयडकारमसौ अविसवादलक्षणे अव्यभिचारलक्षणे अधिक्थ अधिकार्थ नागच्छन्ती नागच्छति रूप रूपपिणोनियमेन रूप रूपिणोनियमेन प्रभाकर प्राभाकरा मशायितता सशयितता स्वरूपासत्ता स्वरूपसत्ता सामान्यल्वीकारेण सामान्यस्वीकारेण ककारगकारयो ककारखकारयो वर्णपेण वर्णरूपेण सामान्य सामान्यभावे प्रसज्यते प्रभज्यते, विभज्यते निश्चयश्चेयमेवेति सवित्तिस्सर्ववस्तुपु । साच वस्त्वन्तराभावसवित्त्यनु गमादत [ श्लो वा अ भा श्लो २६ ] ऋजुविमलाया मतान्त- रेऽप्युक्तमित्यारभ्य पद्यमिद दृश्यते । अगृण्हती तद्वयावृत्ति अतद्वयावृति, अतिव्याप्तमिति अतिव्याप्तिरिति उपान्यथत उपन्यास्थद् पडतो टीकाकृत इति पठितव्यम् विनिवधन विनिवधन दर्पणादीनान्त्वग्रहणम् दर्पणादीनान्तु ग्रहणम् । पडतो रूपतेत्यनन्नर स्मरणम्पस्यति पठितव्यम् । स्मरणरूपश्यति म्मरणम्पस्यति । वाधवाभावात् वाधवप्रत्ययाभावात् वन्यमयोगन तेजोऽवयव, वन्दूयमयोगन तजोवयव. व्यवाहाराभावत् व्यवहाराभावान् 1 १०८ २६ अगहनी १७ " २३ २ २८ ३० ३० १२० १२१ १२३ १२४ १२५ १२६ १ " ९ १२७ २० " ·( छ ) पं० १२७ १३० ९ ८ १० ३ ७ " ९ " २१ १५२ १५५ २४ १४ मनो विभु एतावन्यात्र उस्ते एतावन्मान उक्ने मानाम अवसायि मा नाम वसायि सन्नि सग्निकर्ष द्वयणुक द्वयणुकस्य स्पर्शेन्द्रियेण स्पर्शनेन्द्रियेण प्रयोजनमित्यस्य पूर्व प्रयोजनम्-इति पठितव्यम् निवृत्यर्थ निवृत्त्यर्थम् विशेषाणाम् विशेपणानाम् ण्युत्पत्मा ण्युत्पत्त्या साभात्कारि साक्षात्प्रतीति व्याख्यातमितीत्यनन्तर पठितव्य त्रिलोचनगुरूनीतदिशेति अनुमानशएंव अनुमानशद्देव सुखोदय सुखादयः अनारभ्यत्वम् अनारम्भकम् मनोऽविभु पृथिव्यां रूप शक्लत्वमेव पृथिव्या पविध रूपम् द्वित्वादिकमेव द्वित्वादिकंव द्वयणुके द्वषणुके सविकल्पकत्वम् सविकल्पस्य प्रामाण्यम् । सामान्य असामान्य व्यावृत्यो ध्यावृत्यो लिङ्गमित्येवमादि लिनादि सङ्ग समुत्यपयति समुत्यापयति दृष्टः सन् दृष्टस्मन् । पपीसा तंव्या परीक्षा न क्या। पारम्पर्यण पारम्पर्यण। शिवपयो शिवयो। बारणविनाभाव पारणाविनामाव। सदाहरित्यस्यानन्तर ११ पत्ती "यावान् पनि प्रतिपय मोजामि- माध्य" [प्र. वा. भा० पृ० २४० ] इति पठिनागम् । " २५ २२ " ४ २३ २८ १९८ ३ " २१ ૨ " २०० ૨૪ पारण प्रनिम्पनुगम घुमा विरत प्रामाभ्यम् अम्ब २.६ प्रपतृगम घूमा विगत রানামম " ·(झ) पृ० प० ३१५ ३१८ ३२२ ३२३ " ३२४ ३२५ ३५८ " तत्व तत्त्व ८ स्वयुक्त्या युक्त्या २ ब्राह्म ब्रह्म २७ बक्ष्याम अवोचाम महालय महाप्रलय २० तिरेकम् तिरेकित्वम् ५० "अहँन्मरणचित्तस्य प्रतिसन्धिर्न विद्यते। प्रदीपस्येव निर्वाण विमोक्ष- स्तस्य चेतस" [प्र० वा० भा० पृ० ६३] २४ भ्रावत्व भावरूपत्व अचलत्व चलत्व ९ कामत क्रामत सर्वदर्शनकोमुद्यामुद्धृतोऽय श्लोक इति ध्येयम् एतत्रय एतत्त्रय महत्य महत्त्व १ व्यज्जकत्व व्यजकत्व १ व्यज्जक व्यञ्जक व्यज्जक व्यञ्जक १४ नवबन्धात् नवबोधात् २५ लक्षश्च लक्षणञ्च २४ एकदेशिनना एकादेशिनाम् वगमयति अवगमयन्ति १९ परिछन्दत् परिच्छिन्दन् ५ आनर्थक्यम् अनर्थकम् १९ तात्पर्यावगमादपीति पठनीयम् पर्यायेति सम्पातायातम् २८ प्रत्याख्यात व्याख्यात १८ म्भूमिकाया न्यरूपयाम व्यापार इति सम्पातायातम् ९ चि इत्यस्य स्थाने हीति पठितव्यम् दककल्पना दकसम्बन्धकल्पना ९ प्रवृत्तिया प्रवृत्तिर्या २५ कायापूर्ये कार्ये पूर्व स्वरूपनिवृत्तो स्वरूपनिवृत्तो न युक्त युक्त दृष्टाप्रयोजन दृष्टप्रयोजन २ कर्माश्रिता ३८० ८८१ ४०० ४०१ ४०२ ४१४ ४१५ ४२० ४३८ ४४८ २७ ४६८ कर्माश्रितो ·८ २२ २४ २५ ४१ ४८ . ( अ ) प्रसक्तग्रन्थकतनामावलिः। पृ० म० १-वातिककारा कुमारिलभट्टा ४-५-६, ८, २९५, ३९२, ४०२ २-वृत्तिकार २७, ५६ ३-सूत्रकारो जैमिनि ४-बौधायन' ५--मनु ६-विवरणकार ७-काशिकाकारस्सुचरितमिश्र २९ ८-भवनाथो नयविवेककार ३७ ९-उदयनाचार्यों न्यायकुसुमाञ्जलिकार १०-प्रशस्तपादो वैशेशिकदर्शनभाष्यकार: ११-विद्यारण्यमुनि, विवरणप्रमेयसग्रहकार १२-सौगता धर्मकीति ६३, ७३, ११२, ३३६ १३-दिइनागो बौद्धाचार्य प्रमाणसमुच्चयादिवर्ता १४-काश्यपो वंशपिकसूत्रकार कणादमहर्षि ९७-९९ १५-पण्डितम्मन्यो मण्डनमिश्री ब्रह्मसिद्धिकर्ता ९७, २१५, ३३५, २३९ १६-चार्वाका , बौद्धा, वैशेषिका, साख्या , नयायिका, प्राभारा, भाट्टा, ११२ १७-धर्मोत्तराचार्य १८-प्रभावरविजयकार-नन्दीश्वर, १२० १९-नीतितत्त्वाविर्भावर्ता चिदानन्दपण्डित १४६ २०-अभिधर्मकोशकार -वसुबन्ध १५१-१५२ २१-पाणिनि २२-चन्दलीकार-श्रीधराचार्य २३--धर्मसहिताकार-दक्ष १५९ २४-तत्त्वचिन्तामणिकार-गङ्गशोपाध्याय २५--जरत्याभावर २६-नव्यप्राभाकरशारिवनाथमित्र पश्चिवार्ता २७-सौत्रान्तिक २८-विज्ञानवादी १७८ साङ्केतिकशब्दविवरणम् । भीमासादर्शनम् । बानदाश्रम,पूना। २--दामा पशावरभाष्यम्. ३-दलो वा पलोक्वातिवम् । चौखम्बा, वाराणमी। ४--त, दा तत्रवातिवम् । यानन्दायम,पूना। ५---ताटी तात्पर्यटीवा। मद्राम यूनिवमिटी १९४० . ४६४ . " . . A ·" " " " ६-न्या सु ७- विप ८--न्या र ९-न्या म १०-न्या वा ११--न्या वा ताटी १२-ज्या सू १३-न्या कु १४---वा भा १५-प्रभा १६-न्या क १७-प्रत प्र १८-प्र वा १९-ख खा २०-न्या सिम २१--प्र वा भा २२-न्या बि २३-त बि २४--अ घ को २५-तै स २६-तै प्रा २७-ऋ स २८-आ श्री २९-न वि ३०-ज्या म ट ) न्यायसुधा । चौखम्बा वाराणसी । १९०९ ई० ऋजुविमलापञ्चिका । मद्रास युनिवरसिटी । १९३६ ई० न्यायरत्नाकर । चौखम्बा वाराणसी। न्यायमञ्जरी। न्यायवार्तिकम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका । न्यायसूत्रम् । न्यायकुसुमाञ्जलि । वात्स्यायनभाष्यम् । प्रशस्तपादभाष्यम् । न्यायकन्दली। प्रत्यक्तत्त्वप्रदीपिका । निर्णयसागर प्रेस बबई १९३१ ई० प्रमाणवार्तिकम् । जायस्वाल रिसर्च इन्स्टूटू पटना १९५२ खण्डनखण्डखाद्यम् । लाजरस प्रेस वाराणसी। न्यायसिद्धान्तमुक्तावली। नि सा प्रे बबई प्रमाणवार्तिकभाष्यम् । जायस्वाल रिसर्च इन्स्टिट्यूट पटना । न्यायबिन्दु । चौखम्बा वाराणसी। तत्त्वविन्दु । अनामले यू अभिधर्मकोश | लण्डन. तैत्तिरीयसहिता। आनन्दाथम पूना। तैत्तिरीयब्राह्मणम् । ऋक्सहिता। आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् । मंसूर यू नयविवेक । मद्रास यू १९३७ न्यायमकरन्द । चौखम्बा वाराणसी १९०१ ब्रह्मसिद्धि । ग औ मै लाइब्रेरी मद्रास । वैशेषिकोपस्कार । चौखम्बा वाराणसी। विवरणप्रमेयसङग्रह । अच्युतग्रन्यमाला, वाराणसी। शास्त्रदीपिका। नि सा बबई। १९१५ ई० भाट्टदीपिका। प्रभाकरविजय । सस्कृतसाहित्यपरिषद् कलकत्ता १९२६ई न्यायरत्नमाला। गायकवाडसिरीज बडोदा । नायकरलम्। काशिकाटीका। अनन्तशयन सिरीज। विधिविवेक। लाजरस बनारस । १९०७ ई० न्यायकणिका। भावनाविवेक । अन्नामले यू मद्रास १९५२ ई. " " मैसूर यू ३२-वै उ ३३-वि प्रस ३४-शा दी ३५-भा दी ३६-प्रवि ३७-न्या र मा ३८--नार ३९-काटी ४०--विवि ४१--ज्या क ४२-भा वि " " ·४३-मा चि ४४-वार ४६-मा मे १९४२ ई० ४८-त र दी ४९-प्रमी ५०-सा त को ( 3 ) भाट्टचितामणि चोखम्या वाराणसी। वाक्यार्थरत्नम् । मैसूर यू १९४३ ई. तपरहस्यम् । वडोदा। मानमेयोदय अनन्तशयनम् । स्याद्वादरत्नाकर तर्करहस्यदीपिका कलवत्ता। प्रमाणमीमासा सास्यतत्त्वकौमुदी चौखम्बा वाराणसी। श्रुतप्रकाशिका बबई। अप्टसाहस्री न्यायविन्दु चौखम्बा वाराणसी। हेतुविन्दु भीमासावालप्रकाश चौखम्बा वाराणसी। तत्त्वचिन्तामणि तत्वटीका बम्बई। श्रीभाष्यम् वृट्टीका ५३-असा ५४-ज्या वि ५५-हे बि ५६-मी वा प्र ५७--तत्त्वचि ५८-त-टी ५९-श्री भा " ६०-वृटी