Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Davyanuyog Tarkana
Front matter
६ उक्त ग्रन्थमें शास्त्रकार महोदयने सुगमतासे मन्दबुद्धि जीवाको द्रव्यज्ञान, हानके अर्थ : गुणप- ययवहव्या." इस महाशास्त्र तत्त्वार्थसूत्रके अनुकूल द्रव्य, गुण और पर्यायोंका ही विशेष वर्णन किया स्यादस्ति । 'स्यान्नास्ति' आदि सप्त भगोंका और दिगम्बराचार्यवर्य श्रीदेवसेन- यचक्रके आधारसे नय, उपनय तथा मूलनयोंका भी विस्तासे वर्णन किया है। विदित होगा। नभिज्ञ बुद्धिमान् जीवोंको अतिशय ज्ञानप्रद इस ग्रन्थद्वारा तेरह लाख जैनि.. जैनियोंको भी परिपूर्ण लाभ नहीं मिलता हुआ देखकर यथार्थ नामधारक "श्रीपर- छ बंबई" के प्रबन्धक चतुर महाशयोंने इस शास्त्रको व्याकरणाचार्य श्रीठाकुर- दीके हस्तमें अनुवाद करनेके अर्थ प्रदान किया और उक्त पंडितजीने भी इसका के मनोरथको सफल कर दिया । परन्तु अनुवादक महाशयके स्थानान्तर होजानेसे भार मंडलके व्यवस्थापक महाशयने मुझको दिया, जो कि मैंने यथाशक्ति किया भूल हुई हो तो पाठकगण क्षमा करें। तीधनमे जयपुरस्थ संवेगी साधुवर श्रीशिवरामजी महाराजने अनेक प्रकारकी स- मैं उनका कृतज्ञ हू। प्रभावकमंडलके सभासदों और व्यवस्थापक शा० रेवाशंकरजी जगजीवनजी देता हूं कि जो इस सच्चे धर्मकार्यमे परिश्रम कर जगत्का उपकार कर रहे शुभमिति १२ रविवार संशोधक और निवेदक विनयावनत पं. जवाहरलाल साहित्यशास्त्री दि० जैन. विक्रम.
- ओं नमः सिद्धेभ्यः । उपोहातः। - विदितमस्तु समस्तवस्तुवेदकवीतरागचरणशरणमासेढुषामाप्तोदितविश्वासजुषां हेयोपादेयविदुषा विदुषां प्रति सप्रति यद्धि समीचीनतायाः प्राचीनतायाश्च निदर्शने जैनदर्शने सम्यग्दर्शनज्ञानचा- रित्रमयरत्नत्रयसमुदयमेव निखिलकर्मनिर्मोक्षणलक्षणस्य मोक्षस कारणं विश्रुतमिति । तत्रापि च तत्त्वा- र्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमिति महाशास्त्रतत्त्वार्थाधिगमसूत्रानुकूलं जीवाजीवास्रववन्धसवरनिर्जरामो. क्षाख्यानां सप्ततत्त्वानां स्वरूपानुरूपश्रद्धानलक्षण सम्यग्दर्शन प्रकृष्टतर, तेन विना ज्ञानस्य सज्ज्ञान- मन्तरा चारित्रस्यासमीचीनत्वाच्च । उक्तेषु सप्ततत्वेषु जीवाजीवौ मुख्यतमौ अपराणि त्वनयोः संयोगजनितानीति च । एतयो वस्त्वेक एव, अजीवः पुनर्धर्माधर्माकाशकालपुद्गलभेदात्पश्चधा । एवमेकेन जीवेन सार्द्धमजीवस्य पञ्चप्रकाराणां मेलने कृते निष्पन्ना या षसंख्या सैव षड्द्रव्यत्वेन प्रपन्ना सर्वतैः । द्रव्यलक्षण चाखिलमतविलक्षण गुणपर्ययवत्त्वमतः कृत्वा गुणपर्यायसमन्वितानां घण्णां द्रव्याणा परिज्ञानमेव मोक्ष प्रत्यत्यन्तोपयोगीति पर्यवसन्नम् ।। अत एव च विहितात्तरौद्रानद्वयवियोगानां श्रेयोविनियोगाना प्रथमकरणचरणद्रव्याभिख्य- चतुरनुयोगानां मध्ये साद्वादभानुप्रखरकरप्रकरदूरीकृतैकान्तध्वान्तं शुद्धबुद्धैकखभावपरमात्मस्वरूप- निरूपणसुधासधूतमिथ्यात्वमलमलिनभव्यजनस्वान्त नितान्तनिचितपरमशुद्धोपयोगं चरमद्रव्यानुयोगं विशेषेण समनुमनन्ति परिशीलयन्ति चात्मज्ञानप्रसेदिवासो विद्वांसः । दुःषमारजनिजनितप्रतिसमयविवर्द्धमाननिबिडान्धकारप्रचारसजातैर्जनतामतिमान्यप्रमादानिष्टजनदौ- प्टयादिकारणजातैनष्टे नष्टप्राये जीणितेऽनवधारितसत्त्वे च कलाकलापालयनिखिलनिलिम्पपत्यालापसं. स्तुतसर्वज्ञकल्पानल्पयतिपतिपरिकल्पितैतद्विषयकसिद्धान्तसंघाते संतिष्ठन्ते किलाधुनापि सुकृतिना सुकृ- तैर्दिगम्बरश्वेताम्बराख्ययोरुभयोरेव सप्रदाययोर्मध्ये शतशो ग्रन्था इति सतोषास्पदमिदम् । तेषु चैषा यथार्थनामा द्रव्यानुयोगतर्कणाप्यन्यतमा । अस्या विधाता तपोगच्छगगनमास्करश्रीविनी- तसागरप्रियाग्रशिष्यो द्रव्यविज्ञाननागरः सद्गुणसागर. श्रीभोजसागरः स्वजनुषा कतमं वसुधामण्डल मण्डयामासेति निर्गतुं नो शक्नुमः । समयश्वास्य दुरिमारमदमर्दकश्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरविनिर्मितायाः स्थाद्वादपरिच्छेदिकाया अन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिकाया निरवद्यपद्याना स्वप्रवन्धे विनियोजनात्- श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायमतल्लिकाविहितद्रव्यगुणपर्यायभाषाविवरणोदितार्थमनुसृत्यैतद्न्थसंकलन नाच विक्रमार्कपञ्चदशशताब्द्युत्तरमेव भवेदित्यनुमीयते । विज्ञजनसंस्तुतेऽस्मिन् प्रस्तुते ग्रन्थे गुणपर्ययवद्र्व्यमितिसूत्रोदितलक्षणानुकूलं जीवाजीवादि- षड्व्याणां तद्वर्तिना गुणपर्यायाणा च स्वरूप मन्दमतिमनुजावबोधनार्थमनतिविस्तरेण सरलसं. स्कृतेन सशास्त्रप्रमाणं सयौक्तिक च प्रदर्शित ग्रन्थका । प्रसगाचानेकान्तमतजीवनप्रायाणा स्यादस्ति- ८ . स्यान्नास्तीत्यादिरूपाणा सप्तभङ्गानां दिगम्बराचार्यवर्यश्रीदेवसेनपादविनिर्मितनयचक्राधारतया नयो- पनयमूलनयानामन्येषामपि बहूनां विषयाणां निरूपणं कृतमस्तीत्येतत्सर्वमग्रे विषयसूचीतो ज्ञातं भविष्यति । सर्वहितविहितप्रयत्नस्य चास्य शास्त्ररत्नस्य दुष्प्राप्यत्वात्सर्वजनसौकर्याय श्रीपरमश्रुतप्रभावक- मण्डलसत्त्वाधिकारिभी रायचन्द्रजैनशास्त्रमालाद्वारा मुद्रापणे मनोरथ व्यधायि । उक्तमण्डलव्यव. स्थापकेन श्रीरेवाशंकर जगजीवनाभिधेन श्रेष्ठिवरेण व्याकरणाचार्यपण्डितठाकुरप्रसादशमद्विवेदि- भिरनुवादं कारयित्वा सत्स्वपि बहुरत्नायां वसुन्धरायां मत्तोऽप्यधिकविद्वत्सु मय्येवाध्यारोपितोऽस्य सं- शोधनभारः । प्रेषिते चोमे पुस्तके । एकं च प्रायः शुद्धं पुस्तकं जयपुरस्थसवेगिसाधुप्रवरश्रीशि- वरामजिदनुग्रहेण लब्ध मया । एवं समुपगते पुस्तकत्रये तदनुसारं यथामति सावधानतया नाति- शीघ्रतया च संशोधनमकारि । यत्र तत्र शङ्कास्थलेषु च साधुश्रीशिवरामजीप्रभृतिभिरपि साहाय्य- मवापि । तथापि सप्रति 'सर्वः सर्व न जानाति सर्वजो नास्ति कश्चन' इति न्यायेन केवलिश्रुतकेवलि- नमन्तरा सर्वेषामेवागाधागमवाधौं प्रस्खलनसभवान्मदीयप्रमादाज्ञानाद्यैर्मुद्रणकालीनैरपरैश्च कारण- कलापैर्मूले यात्रुटयो भवेयुस्तासां शोधनं कृत्वा तद्विषयकसूचनया मामनुगृह्णीयुस्तत्रभवन्तः सज्जन- विद्वद्वराः येन द्विरावृत्तौ ता न स्युः क्षन्तव्यश्चाज्ञानादिजनितो ममापराध इति मुहुर्मुहुः प्रार्थयेऽह- मिति दिक् । संशोधको निवेदकश्च विज्ञानुचरो जयपुरस्थः साहित्यशास्त्रीत्युपाधिधारी जवाहरलालो दिगम्बरीयजैनः ।
श्रीः अथ विषयसूची। १ १ ... २ mm २ ५० ९ . . ... १४ २० ។ प्रति दूषण यह वर्णन. ६१ १४ वि०सख्या विषय प्रा०पृष्ठात. प्रा०श्लो० । वि० संख्या विषय प्रा०पृष्ठा प्रा०श्लो. १ टीकामङ्गलाचरण १ १ २३ जिस द्रव्यके भेद है उसीके रूपान्तरको २ सूत्रमङ्गलाचरण २ प्राप्त होनेपर अभेद हो जाता है ३ द्रव्यातुयोगकी प्रशसा और इसरीतिसे सैकडों नयोंका ४ उपसहार और प्रथमाध्यायकी समाप्ति १० ९ उदय होता है, इस प्रकार निरूपण ४९ ५द्रव्यका लक्षण ११ १। २४ क्षेत्र आदिसे सप्तभगोकी उत्पत्ति और ६ गुण तथा पर्यायका सक्षिप्त लक्षण १२ उनका वर्णन. ७ द्रव्यके साथ गुण और पर्यायका भेद १४ ३ । २५ उपसहार और चतुर्थ अध्यायकी ८ सामान्यका निरूपण समाप्ति. ९ शक्तिरूप गुणका निषेध २६ प्रमाण और नयके विपयका निरूपण ५७ १० गुण और पर्यायकी एकता २१ ११, २७ द्रव्याथिकनयके विपयका वर्णन ५९ २ ११ पर्यायसे भिन्न गुण मानने वालोंके प्रति २८ पर्यायाथिक नयके विपयका निरूपण. ६० दूषण. २२ १२ । २९ दोनो नय मुख्यता तथा गौणतासे भेद १२ पर्यायका कारण गुणको माननेवालोके और अभेदका निरूपण करते हैं, १२ १३ एकानेकखरूप तथा आधाराधेयभावसे ३० एक नय एकही विषयको कहता है, ऐसा भेद कल्पना २५ माननेवालोंके प्रति दूषण. ६२ १४ आधाराधेयभावका दृष्टान्त २६ १५/३१ दिगम्बरमत जाननेके लिये उनके १५ उपसंहार और द्वितीयाध्यायकी मतके अनुसार नयों और समाप्ति. १६ उपनयोंके कथनकी प्रतिज्ञा.. ६४ १६ द्रव्यादिकमें सर्वथा भेद माननेवालोंके ३२ नय, उपनय और मूलनयोंकी संख्या. ६५ २८ १ | ३३ द्रव्यार्थिकनयके दश १० भेदोंका वर्णन.६६ १७ यदि कार्योत्पत्तिके पहले कारणमे कार्य ३४ ज्ञानकी प्रशसा और पञ्चमाध्यायकी है तो कार्य क्यों नहीं दीख पडता 2 समाप्ति २० इस शकाका समाधान ३५ ३५ दिगम्बरमतसे भी सत्यका ग्रहण १८ नैयायिकका मत और उसका खडन. ३६ करना चाहिये, यह वर्णन १९ ज्ञानमे सर्वथा अविद्यमान अर्थका ३६ पर्यायाथिक नयके ६ भेदोंका निरूपण ७९ भान माननेवालोंके प्रति दूषण. ३८ ११ ३७ नैगमनयके ३ भेदोका कथन २० उपसहार और तृतीयाध्यायकी ३८ सग्रह नयके दो भेदोका वर्णन १२ समाप्ति. ४१ १५ ३९ व्यवहारनयके दो भेदोंका कथन १३ २१ "एक द्रव्यमें परस्पर विरोधी भेद और ४० ऋजुसूत्रनयके दो भेदोंका निरूपण ९३ अभेद ये दोनों वर्म नहीं रह सकते"? ४१ शब्दनय और समभिरूढनयका वर्णन.९४ १५ इस शकाका निराकरण. ४३ १/४२ एवभूत नयका वर्णन और नव नयोके २२ जहा भेद है, वहा अभेद नहीं रहता; ९५ १६ इस शकाका निराकरण ६ [४३ उपसहार और षष्टाध्यायकी समाप्ति. ९७ . प्रति दूषण. ... ९ . ९ १ ६ २ ८४ ९ ९१ १४ भेदोकी संख्या ४७ 0 : :: ७ . ८ कथन. ... १ १० ३ १८३ १ ८ २ ७ ९ १० १ वे०संख्या. विषय. प्रा०पृष्ठाङ्क प्रा०श्लो० वि०संख्या. विषय. शा०पृष्ठात. प्रा०श्लो ४४ सद्भूत व्यवहार उपनयका निरूपण. ९८ १६८ षट् द्रव्योके नाम. १६५ ४५ असद्भत व्यवहार उपनयका कथन. १०० ४ ६९ धर्म द्रव्यका वर्णन. १६६ ४६ उपचरित असद्भूत उपनयका वर्णन. १०८ १३ ७० अधर्म द्रव्यका कथन. १६७ ५ ४७ उपसंहार और सप्तमाध्यायकी ७१ धर्म द्रव्यमे प्रमाण. १६८ समाप्ति. ११० १६ ७२ अधर्म द्रव्यमे प्रमाण. १६९ ४८ दो मूलनयों में प्रथम निश्चयनयका ७३ आकाश द्रव्यका निरूपण. १७० १११ ७४ काल द्रव्यका वर्णन १७३ ४९ द्वितीय व्यवहारनयका निरूपण ११२ ७५ पुद्गल और जीव द्रव्यका वर्णन १८२ ५० इन नय, उपनय और मूलनयोंका ७६ उपसहार और दशमाध्यायकी वर्णन दिगम्बरीय नय-चक्रमे समाप्ति २१ देवसेनजीने इसीप्रकार किया है, ७७ गुणनिरुपणकी प्रतिज्ञा. १८४ यह कथन.. ११५ ७८ दश सामान्य गुणोंका निरूपण १८५ ५१ इस नयविचारमें दिगम्बर और श्वेताम्ब- ७९ विशेष गुणोका वर्णन. १८९ रोके अर्थभेद नहीं, यह वर्णन. ११६ ८० एकादश सामान्य स्वभावोका कथन.१९३ १३ ५२ दिगम्बर नव नय मानते हैं, इसका ८१ उपसहार और ११ वे अध्यायकी खडन.. ११७ समाप्ति. २०२ २७ ५.३ द्रव्यार्थिकके दश भेद उपलक्षण ८२ दश विशेष स्वभावीका वर्णन. २०४ मात्र हैं, यह वर्णन. १२७ ८३ किस २ द्रव्यमे कितने २ खभाव है, ५४ उपनय भी व्यवहारमे ही अन्तर्गत हो यह कथन २११ १२ जाते हैं. १२८ २१ ८४ उपसहार और १२वे अध्यायकी ५५ निश्चय और व्यवहारमें जब एककी समाप्ति ... २१२ १५ मुख्यता रहती है, तब दूसरेकी ८५ कौन २ से स्वभाव किस २ नयके गौणता रहती है, यह निरूपण २२ २१३ ५६ निश्चय तत्त्वार्थको और व्यवहार लोको- क्तिको कहता है. ८६ गुण और पर्यायका लक्षण, २२१ १७ १३० २३ ८७ उपसहार और १३ वें अध्यायकी ५७ निश्चयका विषय. १३१ २४ समाप्ति ५८ व्यवहारका विषय २२२ १३२ २५ ५९ उक्त कथनका सक्षेप. ८८ पर्यायका निरूपण. २६ २२३ ६० अष्टमाध्यायकी समाप्ति. ८९ गुणके विकार ही पर्याय हैं, इस मतका १३४ २७ ६१ एकही पदार्थ उत्पाद, व्यय और खडन. ध्रौव्य इन तीन लक्षणोंसहित है, ९० उपसंहार और १४ वे अध्यायकी यह निरूपण. समाप्ति. ६२ उत्पादका वर्णन. १५४ १९९१ द्रव्यविचार करनेका फल. २३३ ६३ नाशका वर्णन २५ ९२ द्रव्यानुयोगका प्रकाश मैंने किया. २३४ ६४ ध्रौव्यका निरूपण. १६२ २८ | ९३ द्रव्यानुयोगके अभ्यासी उत्तम हैं. ६५ उपसहार और नवमाध्यायकी समाप्ति. ,, २९ ९४ ज्ञानकी प्रशसा. ६६ द्रव्यका निरूपण करनेकी प्रतिज्ञा. १६४ ९५ प्रशस्ति. २३७ ११ ६७ द्रव्यपरिज्ञानसे सम्यक्त्वकी शुद्वि २ | ९६ ग्रथकी समाप्ति २४० २३ इति विषयसूची समाप्ता। मतसे हैं, यह वर्णन १ १८ . १३३ १ १७ १ . १८ १ २ . " ३ १ अथ द्रव्यानुयोगतर्कणायाः शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ. पक्ति. १ १० शुद्ध. जिनत्रयीतनुः रत्नत्रयरूप शरीरके धारक श्रीजिनेन्द्र जयवन्त श्री (लक्ष्मी ) से २ २।३ hd आदि ३ १२ जाणति + २६ ३० १८ ४ ५ २७ ६ १७ + चित्तकी तत्परता आवश्यकादि आवश्यकआदिरूप जो भ्रमत गीतार्थ तथा गीतार्थनिश्चय इन दोनोके सिवाय किसी तीसरेको श्रीजिनेन्द्रने साधु नहीं कहा है २६ २३ अशुद्ध जिनत्रयीतनुः जिन भगवान्की तीन अवयवमयी मुर्ति सर्वोपरि विजयकारी है श्रीलक्ष्मीसे (आदिज्ञान) याणति पृच्छानुवाद है वायव्यवहारप्राधान्यम् । (चित्तके प्रणिधान चित्तकी तत्परता) अवश्यादिक आवश्यक भ्रमत तर्कशास्त्रोंके अध्ययनद्वारा सिद्धान्त-रहस्यमे जिसने विहार किया है, अथवा सामा- न्यरुपसे इसमे प्रेम होनेसे जो सिद्धा- न्तरहस्यमे निष्ट है, इनहीको जिन श्रे- प्ठोंने साधु कहे हैं, न कि अन्यत्र तृतीय स्थान विहार करनेवाले ताक् क्रियारहित तत्खवयवा आपेक्षिक जात सत्यैवेति इसी प्रकार तीन लक्षणयुक्त द्रव्य गुण तथा पर्यायसे त्रिविध (तीन प्रकारके हैं और ये तीनों कथचित् भिन्न और कथचित् अभिन्न भी है। छहो विविध ध्रोव्य (२) (३) श्वेतदिभ्यश्च मनुभवन् ऊर्वता " ८।९३१।३२१ तादृकियारहित ९ २२ तन्त्ववयवा ११ २१ आपेक्षिक जात २३ सर्तव्यैवेति २६ इसी प्रकार सर्व ३१ द्रव्य, गुण तथा पर्याय परस्पर भिन्न भी है, अभिन्न भी है, तीन प्रकारके हैं और त्रिलक्षणसहित हैं। १२ २०१२११२२ १३ २३ त्रिविध है और विलक्षण २४ ध्रौव्य २५ (३) (२) श्वेततादिभ्यश्च १८ मनुभवत् ११ ". । छहो द्रव्य ८ " ६ प्रथम ऊध्र्वता द्रव्यानुयोगतर्कणायाः पृष्ट. पक्ति. १४ ३० ३ अशुद्ध. परोग्रेऽतनो तदि द्रव्यमापद्यतेति गाभिका (उचित वा योग्य) तथाह परिणमिता शुद्ध. परोऽतनो तदा द्रव्यमापद्यत इति गामिना + तथाहि परिणता २४ १४ " २६ ११ २८ २० १४ २८ २१ परम्परकारण परियटेसु कार्यकरणोके भण्णई गोन दौग्धि तदि वदन्ते किमिति- २२ ४ " २३ ४ २४ १२ २१ " श्रयनाम २६ २५ ३ १८ " २७ ६ परम्पराकारण परिवरेसु कार्यकारणोके भण्ण गौन दोग्धि तर्हि वदन्ति किमिति श्रयोनाम होने चाहिये पर्याया अनेके हो सो सहभावी गुण है हो सो क्रमभावी पर्याय है सज्ञा गुणन निष्प्रकम्पो क्योकि पुनर्भेद भावात्स्कन्धा मान्योत्कृष्टगुरुत्वमननात् परिणमत्येव भापसे ये एकरूप ही है इससे आगत. लाघवमस्ति अविद्यमान " " २५ २८ ३१ ३० १ होना चाहिये पर्यायाऽनेके गुण है सो सहभावी पर्याय सो क्रमभावी संज्ञा गुणना निःप्रकम्पो क्योकि जैसे पुनरभेद भावास्कन्धा मान्याष्टगुरुखमाननात् परिणमयत्येव भाषते यह एक रूप उससेही है अर्थात् आगात. लाघवोऽस्ति अविद्यामान ३१ १९ २९ ३१ ३३ १०१११ ३४ ११ २५ રે રે २६ ३७ २३ मन्वप मन्वय वाद्यमान बाध्यमान " शुद्धिपत्रम् । अशुद्ध पृष्ट पक्ति. ऐसा कहना ३९ or १५ पीताकर दृढयन्नाह ज्ञापयितु- प्राकारकी ३९ २० २४ " भेदे नय ४१ १९ १५ १६ " १८ क्योंकि ऐसा है अहो प्रकाशका भेद याय जम्भाई भीत्या जीवा जीवा ४६ २३ १६ ३० " शुद्ध. ऐसा न कहना पीताकार द्रढयन्नाह ज्ञापयितु प्रकारकी भेदनय तथा यह है ऐसा पूछते हो सो अहो, प्रकाशके भेदसे पर्याय जम्माई भेदा जीवाजीवा स्थादस्त्येव स्यादवाच्य एवं चौथा पर्यायार्थ तव "स्यात् (वोध ) का तीनोंमे तथा भेदको दुर्नय- विमुखत्वेन प्युक्त समता अणुण्ण दुर्नय- ४८ २० ५१ २ २९ ५३ २९ ५४ १ ५ स्यादवाच्य एवं चार पर्याय "तव स्यात् ( वोध) तिनोमें अर्थ अभेदको दुर्णय- विमुख्यत्वेन २३ २९ ६१ २६ ६२ १७ . युक्तः समिता ६३ ३ अणुण्णा दुर्णय- १० १७ " तदा भासता सप्त श्रुता. दुर्णया. तदाभासता सप्तश्रुता दुर्नयाः २१ २२ जिसके हुए जिसके कहे हुए ६४ ८ " ११ क अभिप्रायसे जो वहुवचन लगाकर खीकार शास्त्रामे को हमारे समानही होनेसे उन नयोके का जो अभिप्राय तथा बहुवचन भी लगालेना चाहिये स्वीकार शास्त्रोंमें हमारे समानही है इसलिये उसके " २६ १३ ६५ " द्रव्यानुयोगतर्कणायाः अशुद्ध. शुद्ध. पक्ति. पृष्ठ उन नयोका ६५ १९ बाध्यात्ममपि २६ + उनका चाध्यात्माऽपि दश भेद दिखाकर उन दन भन्ब कौंपाधि- दोश्च । पा० ४।३।१६२॥ बाह्यकारेण . अन्तरविद्य- " विण्णेया । व्व भव्व कर्मोपाधि- द्रोश्च । पा० ४।३।१६१॥ वाह्याकारेण अन्तर्विद्य विण्णेया आविर्भावको कहलाते है द्रव्य तथा भाव ये दोनो प्राण जिनके हैं वे प्राणी है संसारी ऐसे जो मुख्यनयः करते २७ अविर्भावको कहलाते (द्रव्यप्राण और भावप्राण) दोनो प्राण जिनके हैं वे प्राणी हैं ऐसे जो ससारी " २९३० ७२ १३ ७३ भव्यालय. २९ ३ भव घातिया कमाके २६ " मुख्यनय कहते भाव्यालयः नव घातीया कर्मों के शुक्र विधिबलीवान् -मुपाधिकाना दृष्टान्त- उपाधिक सापेक्षिक शुक्ल " ८० ८२ १३ विधिर्वलवान् -मौपाधिकाना दृष्टान्त- औपाधिक सापेक्षक १४ " ८३ " " १४-१५ १५ १८ " ८४ ८६ १४ १९ व्याधयोर्वर्तमाना सापेक्षिक -तस्मिन्तदध्यारोप- धर्मके गोत्रकर्म चाचिये सगृह्यते भावप्राणश्चत्वारः पञ्चभेदा- पचाशलक्षण निसेष इस लिये उनके उनसे व्याधयो वर्तमाना सापेक्षक -तमिस्तदध्यारोप- धर्मकी गोत्रकर्म, नामकर्म चाहिये सगृह्यते भावप्राणाश्चत्वारः पञ्च भेदा--- पञ्चाक्षलक्षण विशेष २३ ८९ ९ १५ " ३२ उन २ शुद्धिपत्रम् । ५ शुद्ध. पृष्ठ. पक्ति. ९२ समस्त जीव और अजीव १४ द्रव्य लाओ " २८ " ३० इत्यादि विवक्षासे इसलिये शब्दके भेदसे ९५ १ ९६ ९५ ९ 10 १२ अशुद्ध. संप्रति जीव और द्रव्य लावो वा द्रव्याविवक्षासे क्योकि शब्दके घटभेदसे और कुभके शुक्र तथा तीन समूह समूहो दिहि- अथासद्भुत- श्लेष, जन्यो यथाभवेत् गोर- गुणाचारो प्रतिज्ञान शरीरे १५ १९ १०० " १३ १०२ २१ १०३ १०४ तथा वक्ष्यमाण तीन सग्रह संग्रहो दिहि-- अथासद्भूत- श्लेष,-जन्यो यथा भवेत् गौरत्व- गुणचारो मतिज्ञान शरीरं गुणाः गुणा पटेनेत्येवमसद्भूतव्यवहारो किञ्च मति- अर्थात् ससर्गसिद्ध जाति धर्मसे ३२ १०५ ४ ؟ " " गुण. १० १५ १२ " १०६ २२ १०७ ९ . मति ज्ञान " १०९ २३ २ ११० गुणः पटेनेत्येव सद्भूतव्यवहारो किञ्चमति- और ससर्गसिद्ध वर्मके सतिर्ज्ञान भागिक सम्बधीकी सवम्धकी स्याद्वादशैलीसे पूर्वात निश्चयो नामा आत्माथ शुद्ध नयोऽप्यशुद्ध- गुणिनि दर्शनात् परत्वस्य तदनुपाधिकगुणगुणिनोर्मेदाभिन्नो मेद १९ " १११ ९ भोगिक सम्बन्धीकी सम्बन्धीकी स्याद्वादशैलीके पूर्वोक्त निश्चयनामा आत्माप्यशुद्ध नयोऽशुद्ध । गुणि निदर्शनात् परन्त्वस्य तदानुपाविकगुणगुणिनोभैदान भिन्नो भेद " ११२ , ११३ १६ २४ ६ द्रव्यानुयोगतर्कणायाः पृष्ट. पक्ति ११४ ५ ६ अशुद्ध द्विःप्रकारः केवलादिगुणके तदपि कल्पितत्वादुपचरितम् सबन्धमिव समादिष्ट कथितम् । शुद्ध. द्विप्रकारः केवलादिगुणसे सोऽपि कल्पितत्वादुपचरित. सम्बन्ध इव समादिष्टा. कथिता. ११५ ३ ६ " २८ कहा है कहे हैं ११६ ३ समानतत्र समानतत्रता ९ २० ११७ २ ११८ १५ २० २२ १३ १२० १२२ ९ " १६ १२३ ५ १७ " कृत्वान्तरतमना "देवसेनजीसे ( अन्य अथेकैकस्य पर्यायार्थि प्रति व्यक्ति- वैसदृश्य- समभिरूड उज्जुसुयस्य वादीयोका द्रव्यार्थिक कोटिप्रकारैरपि तानर्पित समभिरूड विशेष सग्रहाव्यवहाराच्च इत्यादि पृथिवीकथिकादि- खप्नक्रिया नियोजनजीवा अजीवश्चेतौ आश्रयः । कहिये आश्रय आदि आश्रय आदिक शुभ बधके कारण पुण्यको पणात्ता मुल्लङ्घाधिक स्वसम्पत्क कृत्वान्तरात्मना देवसेनजीसे "अन्य अथैकैकस्य पर्यायार्थ प्रतिव्यक्ति- वैसादृश्य- समभिरूढ उज्जुसुयस्स वादियोका द्रव्यार्थिक- कोटिप्रकारैरप्यर्पितानर्पित समभिरूढ विशेष- संग्रहाद् व्यवहाराच इत्यादि । पृथिवीकायिकादि. खप्रक्रिया नियोजन जीवा अजीवश्चैतौ आस्रवः कहने चाहिये आस्रव आदि आस्रव आदिक शुभ अशुभ बधके कारण पुण्य पापको पणत्ता मुल्लच्याधिक स्वसम्यक्त्व सूत्र १२४ ३१ १६ १८ १२५ ७ १२ १३ १६ १२६ " " " ३ १९ " " २९ सूत्रमें १२७ तेन सूत्रे लौकिकप्रायः" २ २५ २६ सूत्रे व्यवहारलक्षण- लौकिकप्रायो व्यवहारः" इति ” " शुद्धिपत्रम् । ७ पक्ति १२८ २८ शुद्ध. मात्रैव द्वन्द्वन नरनैरयकादि १२८ २७ १२९ x १३ २० २३ १३१ १३२ २७ " ४ ११ " अशुद्ध. मात्रेण द्वन्दन नरतैरयकादि गौणतासे उस नयकी अर्थवोधनशक्ति तथा पुण्डरीकाध्ययनार्थ विद्याः करती है ध्यधिकान् इत्यादि अनेक- सत्केलीके देससेनः भाडा ध्रुवे इवा नि शैः नि शै- विरोधनाश जेगह नियत्ततासे त्रिविधलक्षणप्रस्तुताका ९ १३४ १३५ ५ : पुण्डरीकाध्ययनार्थ विधाः झरती है प्यधिकान् इत्याद्यनेक- सत्येऽलीके देवसेनो भन्ना धुवे इवा निर्णाशै. निर्णाशै- विरोधनाश- जगह नियततासे प्रस्तुत त्रिविध लक्षणका ध्रुव ही नहीं है मौलेधौव्य ग्रहण भाणामनिष्टम् ३१ १३६ ३ १० २८ " ३१ ध्रुव ही है १३८ १ ८ मौले ध्रौव्य गेहण भानामनिष्टम् १३९ १५ २६ १४० १४१ ७ २९ " ३० २७ प्रमाणसिद्ध- आइतव्याः -ध्रौव्यानि अमिन्नरूप प्यानसे लाघवप्रिय (१) प्रमाणसिद्धथ- आदर्तव्याः ध्रौव्याणि अभिन्नरूप थानसे लाघवप्रिय नैयायिक १४२ १४३ नैयायिक नाश नाश १२ " २९ पुसः गौरवसत्वेन भक्षणत्रय अवतारण घटेति समती पुन. गोरसत्वेन लक्षणत्रय अवतारणा २ २३ घट इति १४ सभवती १४५ १४६ ३० ३ ८ द्रव्यानुयोगतर्कणायाः पृष्ठ. पंक्ति अशुद्ध. नशधातो १४७ तथा नाशके २८ १४८ १ शुद्ध. नश्धातो नाशके कालके भवेदने अपेक्षासे स एवं विसेस नाशकी १७ कालकी भवदने अपक्षासे सैव विशेश नाशको १४९ १५ " १९ १५० १५२ अभवका अभावका २८ १५३ १७ २४ १९ " २१ २२ १५४ ८ १५ २३ " १५५ १५७ २९ १५८ १५९ २२ द्रव्याना- नियमा नियमकता दविपस्स बहुयाबिहोति उप्पापा । उप्पापसमाविगमाठिइपस्सुगाओ (तथा उत्पत्तियुक्त) आद्यो विशुद्धो अपरिशुद्धो परिगतः उत्पत्तिसे सयोगे है पर्यायतः पर्यव परमाणुना- संमिती समयप्रमाणमस्ति अन्तयानुगम लक्षीकृतम् गुणपर्यायो द्रव्यादीनि मोक्त्वफलाओ प्रवर्तन कर्मधर्मको आच्छा प्रदेशास्तै स्यास्तिकायात्व इयारित्तकिरियाय २३ द्रव्याणा- नियता नियामकता दवियस्सबहुयावि होति उप्पाया । उप्पायसमा विगमा ठिइयउस्सुगाओ तथा उत्पत्तियुक्त आद्योऽविशुद्धो अपरिसुद्धो परिणतः उत्पत्ति एकत्व संयोग है पर्ययत. पर्यय परमाणूना- संमतौ समयप्रमाणोऽस्त्रि अन्वयानुगम लक्ष्यीकृतम् गुणपर्याय द्रव्यादीना मोक्खफलामो प्रवर्तमान धर्मकर्मको अच्छा प्रदेशास्तै स्यास्तिकायत्व एयखित्तकिरियाय जीवद्रव्य देवने १६० १६१ १९ १६२ ८ २१ १६३ ९ २५ १६४ २७ -- २८ १६५ १६ १६६ १ ५ जीव द्रव्य देवेंने . 4 शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ. पक्ति. शुद्ध अपवेसा १६६ ६ ११ १६७ १६८ १७ अशुद्ध. अपदेशा असर्व तत्त्व और प्रदेशत्व अपेक्षा कारण आगोका काशात्वेनैव अस्यच्च निवधनो नियामाका (छ्यणुकादिद्रव्य) -नन्तमेव- " ३० अपेक्षाकारण आगेका काशत्वेनैव अन्यच्च निबन्धनो नियामिका (व्यणुकादिद्रव्य ) की सिद्धि ३१ २९ १६९ १७० २५ -नन्त एवं -मन्तन्त- -मनन्त- १७२ १७३ १७-१८ १८ मथा नन्त १७४ . मथानन्त सुधीराणा भगवानाह । गोतम बुद्धिके ग्राह्य- भगवत्यग भते सग्रहण्यां सुधाराणा भगवान्नाहा गोतम वृद्धिके ग्राह्या- भगवतांग भ्रते संग्रहिण्यां १३ १६ २२ १६ २४ . १७५ " २५ १७६ १ ६ " वत्तणा सग्रहणी दुदाहृतम् व्यवहारो प्यणवो मपीष्टमस्ति १७७ १३ १५ २ वत्तणाई सग्रहिणी दुदाहृतम् व्यवहारे त्यणवो मयीष्टमस्ति तावन्त प्रकल्पितस्य समृहक ज्ञेयः मनुष्य १७८ ६ १० तावन्तः प्रकल्प्य तस्य १८० १९ समुद्गक क्षेया १८२ मनुष्य- " ३२ १८३ ३ ४ " मरूपमगन्ध अवण्ण चेपणा दिसठाणे लिंगसे अनिदिष्ट संख्यायते मरूवमगध अवण्ण चेयणा दिट्ठसठाण लिंगग्रहणसे अनिर्दिष्ट सख्यावतो १७ १८ २८ + - द्रव्यानुयोगतर्कणायाः १० पृष्ठ. पंक्ति. १८४ २ २८ - ८ - १८६ १८८ १९२ १९३ १ अशुद्ध. सम्यक्ति श्रीनामेय व्याया- समनितल सद्वधकार उज्जोया प्रभायावा प्रभा, यत्स्वभावाः करते मृन्नघट । और विभावसमाव मूर्तेति व्यवहारी वे हैं। शुद्ध. सम्यक्ति श्रीनामेय व्याप्त्य- समनियतत्व सद्दधकार उज्जोया पभा छाया प्रभा, छाया, ये स्वभावाः कहते मृन्न घट वैसे विभावस्वभाव मूर्ततेति व्यवहारो करते हैं ११ १९४ २५ १९७ १ २०९ २७ २११ २३१ २३५ २१ हैं २७ इति । आवश्यक सूचना। त्रुटि पृ० १२८, पं० २८ के आगेका यह व्याख्यार्थ है. व्याख्यार्थः—ऐसा होनेपर नयभेदोंको यदि उपनयकरके मानते हो तो 'खपर- व्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम्' अर्थात् 'स्वपरका व्यवसाय (निश्चय ) करनेवाला ज्ञान प्रमाण कहलाता है' इस लक्षणसे लक्षित ज्ञानरूप प्रमाणका भी एकदेश मतिज्ञानादि, अथवा मतिज्ञानका एकदेश जो अवग्रहादि वह भी उपप्रमाणरूपसे भिन्न हो जायगा । इससे नयोपनयप्रक्रिया शिष्योंकी बुद्धिका द्वन्द्वन (विकल्प) मात्र करनेके लिये समझनी चा- हिये ॥ २१ ॥ - .
-- ॐ रायचन्द्रजैनशास्त्रमाला. श्रीभोजकविविरचिता द्रव्यानुयोगतर्कणा। भाषानुवादसहिता च. श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीवीतरागाय नमः । मङ्गलाचरणम्. श्रियां निवासं निखिलार्थवेदक सुरेन्द्रसंसेवितमन्तरारिघम् । प्रमाणयुड्न्यायनयमदर्शकं नमामि जैन जगदीश्वरं महः ॥१॥ यदीयगोभि वनोदरस्थितं कुवादभूच्छायभरं निवार्यते । द्रव्यादियाथात्म्यमपि प्रकाश्यते जयत्यधीशः स जिनत्रयीतनुः ॥२॥ वन्दे वीरपरम्परावियदहर्नार्थ सनाथं श्रिया गाम्भीर्यादिगुणावलीप्रविलसदन्नौघरत्नाकरम् । विद्यादेवपुरोहितप्रतिनिधि श्रीमत्तपागच्छपं प्रख्यातं विजयादयागणधरं द्रव्यानुयोगेश्वरम् ॥ ३ ॥ श्रीभावसागरं नत्वा श्रीविनीतादिसागरम् । प्रवन्धे तत्प्रसादेन किञ्चिव्याख्या प्रतायते ॥ ४ ॥ सद्भावयुक्तं श्रीमन्तं सुविनीतं गुरुं मुदा । प्रणम्य रम्यभावेन सूत्रवृत्तिः प्रतायते ॥ ५॥ अनेक प्रकारकी लक्ष्मियोंका निवासस्थान, संपूर्ण पदार्थोंका संप्रवर्तक, देवेन्द्रोंसे सेवित, अभ्यन्तरके शत्रुओंका नाशक, और प्रमाणसहित न्यायमार्गका प्रदर्शक ऐसे श्रीजिन भगवानसम्बधी जगदीश्वर तेजको मै नमस्कार करता हू ॥१॥ जिनकी किरणोंसे संसा- 1 ।
२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् रके उदरमें वर्तमान कुवादसे उत्पन्न छायाका समूह दूर होता है, और द्रव्यादि पदार्थोंका यथार्थ स्वरूप भी प्रकाशित होता है ऐसे सबके स्वामी जिन भगवानकी तीन अवयव ( सम्य- ग्ज्ञान, दर्शन, तथा चारित्र ) मयी, मूर्ति ( शरीर ) सर्वोपरि विजयकारी है ॥ २ ॥ श्रीमहावीरस्वामीसे आदि लेके संपूर्ण तीर्थंकरोंकी पंक्तिरूप आकाशके सूर्य, श्रीलक्ष्मीसे सेवित तथा गाम्भीर्य, "दया दाक्षिण्य" आदि गुणोंकी पंक्तियोंसे अति शोभायमान रनों- के समूहके रत्नाकर तथा शास्त्र, देव, और पुरोहितके प्रतिनिधि (स्थानापन्न ) श्रीमत्तपा- गच्छके नायक श्रीदयाविजय नाम गणधरजीको मै नमस्कार करता हूं ॥ ३ ॥ और श्रीविनीतसागरजी तथा श्रीभावसागरजी नाम विद्यागुरुको नमस्कार करके उन्ही महाऽनुभावकी कृपासे इस द्रव्याऽनुयोगतर्कणा नाम प्रवन्धकी कुछ व्याख्या मैं करता हू ॥ ४ ॥ समीचीन (उत्तम ) भावोंसे संयुक्त, श्रीमान् सुविनीत गुरुजीको परमरमणीय भक्तिभावसे प्रणाम करके सूत्रोंकी वृत्तिका विस्तार मैं करता हूं ॥५॥ चिकीर्पितग्रन्थस्य निर्विनपरिसमाप्त्यर्थमिष्टदेवतानमस्कारादिरूपं मङ्गलं ग्रन्थादौ आचरन् अनुबन्धचतुष्टयं दर्शयन्नेव चिकीर्षित प्रतिजानीते । रचनेको अभीष्ट ग्रन्थकी निर्विघ्न समाप्तिकी इच्छासे अपने इष्ट देवका नमस्काररूप मङ्गलाचरण करतेहुए तथा ग्रन्थके अनुबन्धचतुष्टयको दर्शातेहुए ग्रन्थकार निजचिकी- र्षित ( करनेको इष्ट ) विषयकी प्रतिज्ञा करते है। अथ सूत्रम्-श्रीयुगादिजिनं नत्वा कृत्वा श्रीगुरुवन्दनम् । आत्मोपकृतये कुर्वे द्रव्यानुयोगतर्कणाम् ॥ १॥ सूत्रभावार्थ-युगके आदिमे आविर्भूत श्रीआदिजिन भगवान् ( श्रीआदिनाथ ऋषभदेवजी) को नमस्कार करके, तथा श्रीगुरुदेवको वन्दना करके आत्माके उपकारके अर्थ, अर्थात् जीव अजीव आदि द्रव्योंको जानकर ससारसागरसे जीवके उद्धारके लिये इस द्रव्याऽनुयोगतर्कणा नाम ग्रन्थको मै रचता हूं ॥ १ ॥ व्याख्या । तत्र प्रथममिष्टदेवतानमस्करणेन सप्रयोजनाभिधेयो दर्शितः । आद्यपदद्वयेन मङ्गलाचरणं नमस्कारकरणं च । १ । आत्मार्थिन इहाधिकारिणः । २। तेषामर्थवोधो भविष्यतीति उपकाररूपं प्रयोजनम् । ३ । द्रव्याणामनुयोगोऽत्राधिकारः । ४ । अथ द्रव्या- नुयोग इति कः शब्दार्थः । अनुयोगो हि सूत्रार्थयोर्व्याख्यानं तस्य चत्वारो भेदास्तत्र प्रथम- श्वरणानुयोग आचारवचनमाचारागादिसूत्राणि । द्वितीयो गणितानुयोगः संख्याशास्त्रं चन्द्रप्र- ज्ञप्त्यादिसूत्राणि । तृतीयो धर्मकथानुयोग आख्यायिकावचनं ज्ञाता धर्मकथांगादिसूत्राणि ॥३॥ चतुर्थो द्रव्यानुयोगः षड्द्रव्यविचारः सूत्रकृताङ्गादिसूत्राणि सम्मतितत्त्वार्थप्रमुखप्रकरणानि च महाशास्त्राणि । ततोऽन्त्यभेदविचारणामहं कुर्वे । व्याख्यार्थ---प्रथम सूत्रमें अभीष्ट परमदेव जिन भगवानको नमस्कार करनेसे प्रयोजनसहित निजग्रन्थमे अभिधेय अर्थात् कथन करनेके योग्य पदार्थ दर्शाया है.
- द्रव्यानुयोगतर्कणा। तात्पर्य यह है कि द्रव्यादि पदार्थोके ज्ञानसे आत्मज्ञानपूर्वक श्रीजिन भगवान्का ज्ञान तथा उनकी नमस्कार आदिरूप भक्ति ही इस ग्रन्थका अभिधेय और प्रयोजन है । सूत्रके प्रथम दो पादोंसे श्रीजिन देवको तथा श्रीगुरु देवको नमस्कार करके आस्तिक मतके अनुसार मङ्गलाचरण तथा नमस्कार प्रदर्शित किया गया है ।।१।। और "आत्मोपकृतये कुर्वे" इस तृतीय पादसे यह अभिप्राय दर्शाया है कि आत्माके अभिलाषी जन इस ग्रन्थके अधि- कारी है ॥ २ ॥ उन अधिकारी जीवोंको पदार्थोंका ज्ञान होगा इस उपकाररूप ग्रन्थका प्रयोजन है ॥ ३ ॥ और द्रव्याऽनुयोग इस ग्रन्थका अधिकृत विषय है ॥ ४ ॥ ये ही ४ अभिधेय, प्रयोजन, संबन्ध तथा अधिकारी ग्रन्थकी आदिमे अनुबन्धचतुष्टय कहे जाते है । अब "द्रव्याऽनुयोग” इस शब्दका क्या अर्थ है इस विषयमे विचार कर- ते हैं । सूत्र और अर्थके व्याख्यानको अनुयोग कहते है । उस अनुयोगके चार भेद है। उनमें प्रथम चरणानुयोग है, जिसमे आचारके वचन है, जैसे आचारांगादिसूत्र ॥ १ ॥ द्वितीय गणितानुयोग अर्थात् संख्याशास्त्र है, जैसे चन्द्रप्रज्ञप्ति ( आदि ज्ञान ) के सूत्र ॥ २ ॥ तृतीय धर्मकथानुयोग अर्थात् कथा शास्त्र है. इसमें ज्ञाताधर्म कथा आदि सूत्र है ॥३॥ और चतुर्थ द्रव्याऽनुयोग अर्थात् जीव आदि षट् द्रव्योंका विचार है. इसमे सूत्रकृतांगादिसूत्र, संमतिप्रकरण, तत्त्वार्थप्रकरण आदि अनेक महाशास्त्र है ॥ ४ ॥ अत एव अतिउपयोगी होनेसे अन्तिम भेद जो द्रव्यानुयोग है उसीका विचार मै करता हूं ॥१॥ सूत्रम् । विना द्रव्यानुयोगोहं चरणकरणाख्ययोः। सारं नेति कृतिप्रेष्ठं निर्दिष्टं सम्मती स्फुटम् ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-- द्रव्याऽनुयोगके विचारके विना द्रव्य तथा गुणपर्यायोंका ज्ञान नही होता अत एव चरणाऽनुयोग तथा करणाऽनुयोगमें द्रव्याऽनुयोगके ज्ञानके विना कुछ तत्त्व नहीं है, और द्रव्याऽनुयोगके ज्ञानको ही चरणाऽनुयोग तथा करणाऽनुयोगका सार और पण्डित जनोंको अतिप्रिय संमति ग्रन्थमें स्पष्ट रीतिसे दर्शाया है ।। २ ।। व्याख्या । द्रव्यानुयोगोहं द्रव्यगुणपर्यायविचारं विना चरणकरणयोः सारं न । चरण- सप्तत्याः करणसप्तत्याश्च सारं केवल द्रव्यानुयोग एव । इत्ययं निष्कर्षः । सम्मतिग्रन्थे स्फुट प्रकट कृतिप्रेष्टं बुधजनवल्लभं निर्दिष्टं कथितं बुधा एव जानते न तु बाह्यदृष्टयः । यतः "चरणकरणप्पहाणा ससमयपरसमयमुक्कवावारा।चरणकरणस्स सारं णिच्चयसुद्धं न याणंति?" इतीयं गाथा सम्मतौ कथिता । अतश्चरणकरणानुयोगमूल इहोपायो द्रव्यानुयोग एव उक्तः।। व्याख्यार्थः-द्रव्यानुयोग जिसमे जीवआदि संपूर्ण द्रव्य, गुण तथा संपूर्ण पर्यायोंका पूर्णरूपसे वर्णन है उसके (द्रव्याऽनुयोगके ) ज्ञानके विना चरण तथा करणाऽनुयोगमे , - १ पृच्छानुवाद है. 1 4 ॥ ४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् कुछ सार नही है, अर्थात् चरणसप्तति और करणसप्ततिका सार केवल द्रव्याऽनुयोग ही है, और वही पण्डितजनों ( सम्यग्दर्शन आदि सहित जनों )को प्रिय है. क्योंकि, आत्म- ज्ञानद्वारा मोक्षका कारण द्रव्याऽनुयोग ही है, उसीसे खमतका स्थापन तथा परमतका खण्डन होता है, यह वार्ता संमति ग्रन्थमे स्पष्ट रीतिसे दर्शाई गई है । "चरणाऽनुयोग तथा करणाऽनुयोगके ज्ञानसे संपन्न भी जन अपने तथा अन्यके शास्त्रीय सिद्धान्त ज्ञानके व्यापारसे सर्वथा वर्जित रहते है, क्योंकि वे चरणानुयोग तथा करणाऽनुयोगके सारभूत निश्चय शुद्ध द्रव्याऽनुयोगको नही जानते" ॥ १ ॥ यह गाथा सम्मति ग्रन्थमें कही गई है। इसी हेतुसे चरणाऽनुयोग और करणाऽनुयोगका मूल (मुख्य सिद्धान्त ) जान- नेका उपाय द्रव्यानुयोग ही यहांपर कहा गया है ॥ २ ॥ सूत्रम् । शुद्धान्नादिस्तनुर्योगो महान् द्रव्यानुयोगजः। इत्थं षोडशकाज्ज्ञात्वा विधीत शुभाद्रम् ॥३॥ सूत्रभावार्थ:--शुद्ध आहारआदिका ग्रहण करना, अर्थात् चरण करणाऽनुयोग- रूप योग लघु है और द्रव्याऽनुयोगनामक योग महान् है, इस प्रकार पोडशक नामके उपदेशग्रन्थसे जानकर शुभ मार्गमें आदर करना उचित है ॥ ३ ॥ व्याख्या । शुद्धान्नादिः शुद्धाहारग्रहणमर्थात् चरणकरणानुयोगाख्यो योगो द्विचत्वारिंशहूष- णरहितपिण्डग्रहणो योगस्तनुर्लघुः कथितः । तथा द्रव्यानुयोगः । स्वसमयपरसमयपरिज्ञानं तदाख्यो योगो द्रव्यानुयोगजो योगोमहान् महत्तरः कथितः।अन्नसाक्षित्वमुपदेशपदादिपु ग्रन्थेषु वर्तते । ततो ज्ञात्वा शुभे पथि प्रवर्ततां वाह्यव्यवहारप्राधान्यम्। बाह्यव्यवहारप्राधान्यं ज्ञान त्य गौणता यत्र भवति सोऽशुभमार्गः । १ । ज्ञानस्य प्राधान्यं व्यवहारस्य गौणता यत्र स उत्तममार्गः । २ । अत एव ज्ञानादिगुणहेतुगुरुकुलवासरहितस्य शुद्धाहासदियत्नवतीयोऽपि महान् दोषश्चारित्रहानिश्च जायते । यदुक्तम् । षोडशके गुरुदोषारम्भितया लब्धकरण म्। यत्नतो निपुणधीभिः सन्निन्दादेश्च तथा ज्ञायते यन्नियोगेन । ३ व्याख्यार्थ:--- शुद्ध शोधित आहारसेवन, अर्थात् शास्त्रोक्त ४२ दोषोंसे वर्जित भोजनग्रहणादिरूप जो चरण तथा करणाऽनुयोगरूप योग है वह लघु है और वो तथा परसमयके ज्ञानरूप जो द्रव्याऽनुयोगरूप योग है वह अतिमहान् कहा गया है। इस विषयकी साक्षिता उपदेशपदआदि ग्रन्थों में विद्यमान है। उन ग्रन्थोंसे द्रव्याऽनुयोगको श्रेष्ठतर जानके शुभ मार्गमें ही आदरसे प्रवृत्त होना चाहिये । जहां लौकिक व्यवहारोंकी प्रधानता हो और ज्ञानकी गौणता हो वह अशुभ मार्ग है ॥१॥ और जहां ज्ञानकी प्रधा- नता तथा लौकिक व्यवहारकी गौणता है वह उत्तम वा शुभ मार्ग है ॥ २ ॥ इसी पारणसे ज्ञानआदि गुणोंका हेतुभूत जो गुरुकुलमें निवास है उससे रहित पुरुष चाहे शुद्ध 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। आहारआदि करनेमे प्रयत्न भी करे, परन्तु वह ज्ञानसे रहित होनेसे महान् दोपभागी होता है तथा उसके चारित्रकी भी हानि होती है । इस विषयमे ऐसा कहा भी है, उप- देशके ग्रन्थोंमे यह निरूपित है कि द्रव्यानुयोगके ज्ञानविना शुद्ध आहारादिके ग्रहणमें महान् दोषोंके आरम्भ होनेकी संभावना है इस हेतुसे तथा ज्ञानरहित होनेसे सज्जनोंकी निन्दादिसे चरणकरणानुयोग द्रव्यानुयोगकी अपेक्षासे लघु है, उस लघु चरणकरणानुयोगके दोषोंको कुशलबुद्धि जन यत्नपूर्वक द्रव्यानुयोगद्वारा जानते हैं ॥ ३ ॥ सूत्रम् । सति द्रव्यानुयोगेऽस्मिन्नाध्यकर्मादिदूषणम् । इत्युक्तं पञ्चकल्पाख्ये भाष्ये यत्तद्गुरोः श्रुतम् ॥ ४॥ सूत्रभावार्थ:-इस द्रव्याऽनुयोगके ज्ञान होनेहीसे आधाकर्मादि ( पाकादि कर्म अध्यवपूरकान्त ) दूषण जाने जाते है, यह पञ्चकल्प नाम ग्रन्थमे तथा भाष्यमें कहा है और गुरुमुखसे भी ऐसा सुना है ॥ ४ ॥ व्याख्या । अस्मिन् द्रव्यानुयोगविचाररूपे ज्ञानयोगे सति आध्यकर्मादिदूषणम् । आधा- कर्मादयोऽध्यवपूरकान्ताः षोडशपिण्डोद्गमविषया दोषास्तत्र आधानम्। आधा साधुनिमित्तं चेत- सः प्रणिधानं यथा अमुकस्य साधोः हेतोर्मया भक्तादि पचनीयमिति आधया कर्मपाकादिक्रियया आधाकर्म तद्योगाद्भक्ताद्यप्याधाकर्म तदादिर्येषां तेषां दूषणं गुरुसमुदायान्तनिवसतो ज्ञाना- भ्यासवसतो मुनेन भवति ॥ एवं पञ्चकल्पभाष्ये यदुक्तम् तन्मया गुरोः सकाशात् श्रुतं क- ल्पाकल्पविचारस्तु अनेकान्तशास्त्रेणोक्तो यतो गाथाः। “आहा गुडाई भुंजति । अणमणो सक- म्मुणा ॥ उवलित्ते वियाणिज्जा अणुवलित्ते विवा पुणो । १। एदे हिंदोहिं ठाणेहिं ववहा- रोण विजई । एदे हिंदोहिं ठाणेहिं अणायारंतुजाणए । २” द्वितीयाङ्गस्य प्रथमाध्ययने । किञ्चिच्छुद्धं कल्पमकल्पं स्यात् स्यादकल्पमपि कल्प पिण्डः । शय्या वस्त्र भेषजाद्यं वा देश कालं पुरुपमवस्थामुपयोगशुद्धपरिणामान प्रसमीक्ष्य भवति कल्प नैकान्तात्कल्पने कल्पम्।। इति प्रशमरतौ॥४॥ व्याख्यार्थः-सब पदार्थोंके ज्ञान करानेवाले इस द्रव्यानुयोग विचाररूप ज्ञानयोगके होनेपर ही आधाकर्म आदि दूषण, अर्थात् आधाकर्मसे आदि लेके अध्यवपूरकान्त षो- डश ( १६ ) दोष आहार ग्रहण करनेसे उत्पन्न होते है, उन सोलह दोषों से साधुके पाकादिनिमित्त (चित्तके प्रणिधान चित्तकी तत्परता)को आधाकर्म कहते है. जैसे-अमुक साधुके लिये मुझे भात पकाना है । यहां "आधया पाकादिक्रियया कर्म इति आधाकर्म" पाक आदि क्रियासे जो कर्म किया जाता है उसको आधाकर्म कहते हैं. उस आधा कि- याके योगसे भक्त ( भात ) आदि अन्न सिद्ध किया जाता है, उसको भी आधाकर्म कह- ते है. उस आधाकर्मआदिके दोष गुरुओंके समुदायमें निवास करतेहुए मुनिको ज्ञानके ६ अव- रायचन्द्र जैनशास्त्रमालायाम् अभ्यासके वशसे नहीं होते इस प्रकार पञ्चकल्पभाष्यमें जो कहा है वह मैने गुरुमुखसे सुना है और कल्पाकल्पका विचार तो अनेकांतशास्त्रसे कहागया है। इस विषयमें ये गाथा है। उपलिप्त हो अथवा अनुलिप्त हो अन्योऽन्यकर्मसे अनभिज्ञ ( अज्ञानी जन )आधाक- मगत पाप अवश्य भोगते है ॥१॥ क्योंकि ये दोष हैं, ये दोपोंके स्थान हैं, इन व्यवहा- रोंको द्रव्यानुयोगज्ञानसे रहित जन नहीं जानते और गुरुकुलनिवासी द्रव्यानुयोगज्ञाता मुनि दोष तथा दोषस्थानोंको जानता है ॥ २॥ द्वितीयाङ्गके प्रथम अध्ययनमें ऐसा वर्णित है कि कोई वस्तु शुद्धकल्प भी अकल्प हो सकती है; और अकल्पभी कल्प हो सकती है. जैसे आहार, शय्या, वस्त्र, पात्र, औषध, भोज्य पदार्थ, देश, काल, पुरुष, स्था, ये सब उपयोगसे शुद्ध परिणामोंको देखकर कल्प ( योग्य वा शुद्ध ) होते है किन्तु सर्वथा कोई पदार्थ अपने स्वरूपसे ही शुद्ध वा योग्य कल्पित नहीं हो सकता ॥ २ ॥ ऐसा प्रशमरतिनाम ग्रन्थमें कहा है ॥ ४ ॥ सूत्रम् । बाधक्रिया बहियोगश्चान्तरङ्गक्रियापरः । बाह्यहीनोऽपि ज्ञानाढ्यो धर्मदासैःप्रशंसितः ॥५॥ सूत्रभावार्थः–बाह्य क्रियाको बहिर्योग कहते है, और जो अन्तरङ्ग क्रिया है उ- सको अन्तरङ्गयोग कहते है, किन्तु बाह्यक्रियासे हीन ( शून्य ) होनेपर भी यदि ज्ञानसे पूर्ण हो तो वह धर्मदासोंसे प्रशंसित है ॥ ५ ॥ व्याख्या । बाह्यक्रिया अवश्यादिकरूपा बहिर्योगोऽस्ति ।११च पुनः। अन्तरङ्गक्रिया च स्व- समयपरसमयपरिज्ञानरूपा ज्ञानक्रिया अपरो द्रव्यानुयोगोऽस्ति । अन्तरङ्गयोगो ज्ञानक्रिया। एवं द्विविधो योगस्तत्र बाह्यक्रियाहीनोऽपि ज्ञानाढ्यो ज्ञानाधिकः साधुः । उपदेशमालायां व्याख्यातो यत । " नाणाहिओवरचरणहीणो विहुपयवेणंपभासंतो।णयंदुक्खरं करंतोसुट्टवि अप्पागमोपुरिसो। १ । तहा हीणस्स विसुद्धपरूवगस्स नाणाहि जस्स काथव" तस्मात् कि- याहीनस्यापि ज्ञानिनोऽवज्ञा न कर्तव्या। ज्ञानयोगाच्छासनप्रभावको ज्ञातव्यः कश्चिदेवं कथ- यिष्यति यत् क्रियाहीनः । ज्ञानाधिको भव्य उक्तस्तहीपकसम्यक्त्वापेक्षया पर क्रिया विनैकेन ज्ञानेन स्वस्योपकारो न जायते दीपवत् । इति शङ्काकारं प्रत्युत्तरयति । द्रव्यादिज्ञानमेव शुक्लध्यानमतो मोक्षकारणं तत उपादेयमेव ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः--आवश्यक बाह्य क्रिया है वह बहियोग है, और स्वसमय तथा परसमय- के ज्ञानरूप जो ज्ञानक्रिया है वह अभ्यन्तर अर्थात् द्रव्याऽनुयोग है, वह अन्तरङ्ग योग अथवा ज्ञानक्रिया है । इस रीतिसे अन्तरगयोग तथा बहियोंग भेदसे दोप्रकारका योग कहा गया है, उनमेसे बाह्य क्रिया अर्थात् बहियोगसे हीन भी पुरुष हो, परन्तु ज्ञानपूर्ण अर्थात् अधिकज्ञानसंयुक्त हो तो वह साधु है । क्योंकि वह साधुरूपसे उपदेशमालामे प्रख्यात है । यथा गाथा,-चरणकरणानुयोग अर्थात् बाह्यक्रियासे हीन भी शुद्ध उपदेश . द्रव्यानुयोगतर्कणा। ज्ञानमय वचनको कहते हुए, और दुष्कल्मषको करतेहुए ज्ञानसे पूर्ण आत्मज्ञानी पुरुष निजज्ञानसे ही साधु है, तथा विशुद्धज्ञानसे हीन होनेसे भी बाह्य क्रियासे संपन्न होनेपर भी वह साधु है क्योंकि शरीर ज्ञान ही है इस कारण क्रियाहीन भी ज्ञानी पुरुषका अनादर नही करना चाहिये, क्योंकि ज्ञानके योगसे वह सबके ऊपर आज्ञा करनेका प्र. भाव धारण करता है ऐसा समझना चाहिये। अब कोई यहांपर ऐसा कहता है कि क्रियाहीन और अधिक ज्ञानसम्पन्नको जो भव्य कहा है वह दीपंकसम्यक्त्वकी अपेक्षापर है, क्योंकि, क्रियाके विना केवल ज्ञानमात्रसे अपने आत्माका कुछ भी उपकार नहीं होता जैसे; दीपक यदि अपना ही प्रकाश न करे तो अन्य घटपटआदिका प्रकाश कैसे कर सकता है । इसप्रकार शंकाका उत्तर ग्रन्थ- कार देते है कि द्रव्यआदि पदार्थोंका ज्ञान ही शुद्ध ध्यान कहा गया है और वही मोक्ष- का कारण होनेसे उपादेय है ॥ ५॥ सूत्रम् । द्रव्यादिचिन्तया सारं शुक्लध्यानमवाप्यते। आद्रियध्वममुं तस्माद्गुरुशुश्रूषया वुधाः ॥ ६॥ सूत्रभावार्थ:--द्रव्यआदि पदार्थोकी चिन्तासे सबका सारभूत शुक्लध्यान प्राप्त होता है, इस हेतुसे हे वुधजनो ! गुरुजनोंकी सेवा आदिसे आदरपूर्वक द्रव्यआदि पदा- ोंके ज्ञानके उपार्जनमें आदर करो ॥ ६ ॥ व्याख्या । द्रव्यादिचिन्तया षड्द्रव्यचिन्तनेन सारं प्रधानं शुक्लध्यानमवाप्यते, किं च आ- मद्रव्यस्य गुणपर्यायभेदचिन्तया शुक्लध्यानस्य प्रथमः पादो भवति । तथा तस्यैव द्रव्यस्य गुणपर्याययोरभेदचिन्तया द्वितीयपादो भवति। एवं शुद्धद्रव्यगुणपर्यायभावनयासिद्धसमाप्ति- र्जायते । ततो द्रव्यचिन्ताशुक्लध्यानं फलं । तेन संसारापगमः । यतः प्रवचनसारेऽप्युक्तम् । "जो जाणदि अरहन्ते दुव्वत्त गुणत्त पज्जयन्ते हिं । सो जाणदि अप्पाणं मोहो खलु जादि तस्स लयं । ११” तस्मात् कारणात् भो बुधाः । गुरुशुश्रूषया गुरुसामीप्येन अमुं द्रव्यानुयोग- माद्रियध्वमादरं कुरुध्वमिति गुरु त्यक्त्वा स्वेच्छया मा भ्रमतः । ६ । अथ ज्ञान विना चारि- त्रमात्रेण ये सन्तुष्टाः सन्ति तान् हितशिक्षया सम्बोध्यति । व्याख्यार्थः-द्रव्यआदि षट् पदार्थोंकी चिन्ता अर्थात् पूर्ण विचारसे प्रधानभूत शुक्ल- ध्यान प्राप्त होता है। और आत्मद्रव्यके गुण तथा पर्यायोंके भेदके विचारसे शुक्ल ध्यान- का प्रथम पाद सिद्ध होता है, तथा उसी आत्मद्रव्यके गुण तथा पर्यायोंके अभेदविचार- से शुक्लध्यानका द्वितीय पाद सिद्ध होता है, और इसी रीतिसे शुद्ध द्रव्य, गुण तथा पर्या- योंकी भवनासे सिद्धिकी समाप्ति होती है । इसलिये द्रव्यकी चिन्ताका शुक्लध्यान फल है, और इस शुक्लध्यानकी प्राप्तिसे संसारका नाश होता है; क्योंकि, ऐसा ही प्रव- १ दीपक जैसे दूसरेके प्रकाश करनेमें सामर्थ्य रहता है ऐसे ही अपनेको भी, न कि केवल अन्य पदा- थाके प्रकाश करने मात्र। " ८ , रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् चनसारमें भी कहा है:-जो कोई अर्हन् भगवान्को द्रव्य, गुण तथा पर्यायरूपसे जानता है वही आत्माको भी जानता है, क्योंकि द्रव्य, गुण तथा पर्यायरूपसे आत्मज्ञानी पुरुषका मोह लयको प्राप्त होता है ॥ १ ॥ इस कारण हे बुधजनो ! गुरुके समीप जाके भक्ति शुश्रूषादि द्वारा इस द्रव्यानुयोगके ज्ञानसपादनमे आदरसे लगो । तात्पर्य यह है कि गुरुसे आदरपूर्वक इसके ज्ञानको ग्रहण करो, और गुरुको त्याग कर अपनी इच्छासे न भ्रमण करो ॥६॥ अब जो ज्ञानके विना चारित्र मात्रसे सतुष्ट है उनको हितदायक शिक्षासे संबोधन करते है- सूत्रम् । अस्य येनेक्षितः स्तायोऽत्रौघेन प्रेम यस्य वा। द्वौ निग्रन्थाविमौ ख्याती नान्य इत्याह सम्मतिः॥७॥ सूत्रभावार्थ:-जिस पुरुषने इस द्रव्याऽनुयोगरूपी समुद्रका अधोभाग देखा है, अथवा जिसका इसमे सामान्यरूपसे अनुराग है, ये दो प्रकारके पुरुष निर्ग्रन्थ अर्थात् साधु कहे गये है न कि अन्य, ऐसा सम्मति ग्रन्थ कहता है ॥ ७ ॥ व्याख्या । अस्य द्रव्यानुयोगसमुद्रस्य स्तायस्तलस्पर्शन येन ईक्षितो विलोकितः सम्मत्या- दितर्कग्रन्थाध्ययनेन गीतार्थों जातः स एव एकः प्रशस्यः । तथा अत्र द्रव्यानुयोगे ओघेन सामान्यप्रकारेण यस्य प्रेम रागोऽस्ति गीतार्थनिश्चयः सोऽपि प्रशस्यः । इमौ द्वौ निर्ग्रन्थौ साधू ख्यातौ कथितौ । आभ्यामपरस्तृतीयः कश्चित्साधुरपि नास्ति इत्युक्तिं सन्मतिग्रन्थ आह । यतः । “गीयत्थोयविहारो वीओगीयत्थ निस्सओ अणिओ । इतोतइयविहारोणाणुव्भाओ जिण- वरेहिं । १ ।” एतावन्मात्रो विशेषोऽस्ति । या चरणकरणानुयोगदृष्टिर्निशीथकल्पव्यवहाराध्य- यनेन जायते सा जघन्या दृष्टिः या च दृष्टिर्वादाध्ययनेन जायते सा मध्यमा दृष्टिः । २ । या पुनः समस्तश्रुतनिष्कर्षज्ञानरूपेण जायते सा उत्कृष्टा दृष्टिः । ३ । एवं जघन्यमध्यमो- स्कृष्टा दृष्टयस्तिस्रस्तद्विशेषेण गीतार्था अपि त्रयः । अत्र द्रव्यानुयोगदृष्टिः सम्मत्यादितर्कशा- स्त्रपारीणताख्या उत्कृष्टा । तथा तन्निश्चया द्वितीया दृष्टिः । एतदृष्टिद्वयपरौ द्वावेव निर्यन्यौ स्तोऽपरः कोऽपि साधु ति भावः ॥७॥ व्याख्यार्थः---जिस महा उद्योगी पुरुषने इस द्रव्याऽनुयोगरूप महासमुद्रके तल- स्पशको गोता मारके देखा है, अर्थात् सम्मति आदि तर्कग्रन्थोंको पूर्णरूपसे पढ़के सि- द्धान्तरहस्यका ज्ञाता हुआ है वही एक पुरुष प्रशंसनीय है. अथवा इस द्रव्याऽनुयोग- मे जिसका सामान्य प्रकारसे प्रेम है, अर्थात् तर्कके अध्ययनपूर्वक अनुरागसे सिद्धान्त- रहस्यको जिसने निश्चय किया है, ये ही दो प्रकारके पुरुष निर्ग्रन्थ साधु प्रख्यात है अर्थात् शास्त्रोंमें कहे गये है. इन दोनोंसे अन्य कोई तृतीय साधु नहीं है, ऐसा कथन सम्मति है. उसकी गाथा यह है-तर्कशास्त्रोंके अध्ययनद्वारा सिद्धान्तरहस्यमे जिसने विहार किया है, अथवा सामान्यरूपसे इसमे प्रेम होनेसे जो सिद्वान्तरहस्यमे निष्ठ है " द्रव्यानुयोगतर्कणा। इनहीको जिनश्रेष्ठोंने साधु कहे है । नकि अन्यत्र तृतीय स्थान विहार करनेवाले ॥१॥ इसमें इतनी विशेषता है कि जो निशीथकल्प (अर्द्धरात्रिके तुल्य अन्धकारमय) व्यवहारके अध्ययनसे चरणकरणाऽनुयोगदृष्टि उत्पन्न होती है वह जघन्य अर्थात् निकृष्ट दृष्टि है, जो दृष्टिवाद शास्त्रके अध्ययनसे उत्पन्न होती है वह मध्यमा दृष्टि है, और समस्त शास्त्रोंके तत्त्वज्ञानसे उत्पन्न जो दृष्टि है वह उत्कृष्ट अर्थात् उत्तम दृष्टि है ॥ ३॥ इस प्रकार जघन्य मध्यम तथा उत्तम भेदसे तीन प्रकारकी दृष्टियें है, और उन २ दृष्टियोंके विशेपसे गीतार्थ भी तीन ही प्रकारके है । इनमें समति आदि तर्क शास्त्रोंमें पारीणता (तर्कशास्त्रमें पारगामिता) नामवाली जो द्रव्यानुयोगरूप दृष्टि है वह उत्तम है, और उस तर्कशास्त्रको निश्चय करनेवाली द्वितीया दृष्टि है, इन दोनों दृष्टियोंमें परायण दोनों प्रकारके ही पुरुष निर्ग्रन्थ साधु है, इनसे भिन्न कोई साधु नहीं है, यही पूर्वोक्त वाक्यका अभिप्राय है ॥ ७ ॥ अथ द्रव्यानुयोगप्रत्याप्त्या निजस्यात्मनः कृतकृत्यतां दर्शयन्नाह । अब द्रव्यानुयोगकी प्राप्तिसें अपने आत्माको कृतार्थ दिखाते हुये कहते है। सूत्रम् । तस्माद्गुरुपदाधीनो लीनश्चास्मिन्प्रतिक्षणम् । साधयामि क्रियां यां मे महत्याधारता हि सा ॥८॥ सूत्रभावार्थ:-द्रव्याऽनुयोगके भी बलवत्त्वके हेतु गुरु है इस हेतुसे गुरूके चरणोंके आश्रित होके, तथा प्रतिक्षण इस द्रव्यानुयोगरूप योगमें लीन होके जिस क्रिया- को मै सिद्ध करता हू उसमें वही मेरी बड़ी आधारता है |॥ ८ ॥ व्याख्या । तस्मादिति । तत. कारणात् द्रव्यानुयोगबलवत्ताहेतुर्गुरुस्तस्य पदयोश्चरणयोरा- धीनः । शुश्रूषापरो विनयादिप्रसन्नो गुरुर्ज्ञानमेव दत्त इति । पुनः अस्मिन् द्रव्यानुयोगे प्रतिक्षण- मनुसमयं लीनो यां चरणकरणानुयोगरूपां क्रियां साधयामि सा एव मे महती महीयसी आधारता। एतावता तादृक् क्रियारहितः परं गुरुसेवी ज्ञानप्रिय इच्छायोगाधिकारी भवति । यतः-"कर्तुमिच्छोः श्रुतार्थस्य ज्ञानिनोपि प्रमादिनः । विकलो धर्मयोगो य इच्छायोग उदाहृतः” । १ । ललितविस्तरादौ । ८। व्याख्यार्थः-द्रव्यानुयोगजनित ज्ञानके सर्वोत्कृष्ट तत्त्व सिद्ध करनेमे दयालु गुरु ही मुख्य कारण है, इस कारणसे श्रीगुरुमहाराजके चरणकमलोंके आधीन अर्थात् उनकी शुश्रूषा विनय आदिमें ही सदा तत्पर होके (क्योंकि विनय आदिसे प्रसन्न गुरु ज्ञान देतेहै) फिर इस द्रव्यानुयोगमें प्रतिक्षण लीन होके जिस चरणकरणाऽनुयोगरूप क्रियाको मै सिद्ध करता हूं वह क्रियाही मेरेलिये महान् आश्रय है, इतने कथनसे यह सिद्ध हुआ कि उस क्रियासे रहित, केवल गुरुसेवी, तथा ज्ञानप्रिय जन इच्छायोगका अधिकारी होता है। क्योंकि-शास्त्रीय अर्थके सिद्ध करनेकी इच्छावाले ज्ञानी ऐसे भी २ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् प्रमादी पुरुषका जो विकल धर्मयोग है वही इच्छायोग कहा गया है ॥ १ ॥ ऐसा वचन ललितविस्तर आदि ग्रन्थमे है॥ ८ ॥ एवं इच्छायोगे स्थितानां परोपकारार्थ द्रव्यानुयोगविचारं कथयामः । पुनरेतावतैव संतुष्टिर्न कर्तव्या । विशेषार्थिना गुरुसेवा न मोक्तव्या । एवं हितशिक्षां कथयन्नाह । इस प्रकार जो इच्छायोगमें स्थित है उनके परोपकारार्थ द्रव्यानुयोगका विचार कहते है, क्योंकि इच्छायोगमे स्थितिमात्रसे प्राणीको सन्तोष नहीं करना चाहिये, किन्तु विशेष अर्थके अभिलाषी जनको गुरुसेवा कदापि न त्यागनी चाहिये, इस प्रकारकी हितकारिणी शिक्षाको कहतेहुये ग्रन्थकार कहते है:- सूत्रम् । तत्त्वार्थसंमतिमुखेषु महाश्रुतेषु द्रव्यानुयोगमहिमा कथिता विशेषात् । तल्लेशमात्रमिह पश्यत सत्प्रबंधे सर्वादरेण किल तिष्ठत तीर्थवाक्ये ॥९॥ इति श्रीद्रव्यानुयोगतर्कणायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ सूत्रभावार्थ:-तत्त्वार्थसंमति आदि महा शास्त्रोंमे द्रव्यानुयोगकी महिमा विशेष रूपसे वर्णन की गई है, अतः हे बुधजन ! इस लघु प्रबन्धमें अर्थात् इस द्रव्याऽनुयो- गतर्कणा नाम ग्रन्थमे उनका यत्किचित् लेश मात्र तुम लोग देखो, और सर्वथा आदर तथा विश्वासपूर्वक तीर्थ (शास्त्रवक्ता गुरु )के वाक्यमें स्थित रहो ॥ ९ ॥ द्रव्यानुयोग तर्कणामें प्रथम अध्याय पूर्ण हुआ. व्याख्या । तत्त्वार्थसंमतिप्रधानेषु 'महाश्रुतेषु' महाशास्त्रेषु द्रव्यानुयोगमहिमा 'कथितः' । विशेषाद्विस्तरेण तेषु ग्रंथेषु प्रकाशित.। तेषां ग्रंथोक्तानां वाक्यानां लेशमात्रमल्पमात्रम् । इहैतस्मिन्वक्ष्यमाणे सत्प्रबंधे द्रव्यानुयोगतर्कणायां पश्यत' विलोकयत । 'किल' निश्चयेन तीर्थ- वाक्ये, तीर्थो गुरुस्तस्य वाक्यं द्रव्यादिपदसमूहस्तस्मिन् तीर्थवाक्ये 'सर्वादरेण सर्वप्रयत्नेन 'तिष्ठत' आदरं कुरुत । परंतु परमार्थतो गुरुवाक्ये स्थातव्यम् अल्पमति ज्ञात्वा अहंकारो न कर्तव्यः :। यथा अधनेन धनं प्राप्तं तृणवन्मन्यते जगत् इति दृष्टांतात् । अत एव उपरितना- श्चत्वारो नया अतिगंभीरार्था यस्य कस्यापि स्मृतिविषयं न यान्ति । तेन सिद्धांते प्रथमं न दर्शितास्तथा रहस्यं च गुरुभक्तायैव देयमित्युक्तत्वात् ।। इति श्रीद्रव्यानुयोगतर्कणायां कृतिभोजविनिर्मितायां प्रथमोध्यायः सूचनार्थमुपदर्शितः । व्याख्यार्थः हे बुधजन तत्त्वार्थसमति आदि प्रधान महाशास्त्रोंमे विस्तारसे द्रव्यानुयोगकी महिमा प्रकाशित है, किन्तु उन ग्रन्थोंमें कथित वाक्योंका अति अल्प लेशमात्र इस वक्ष्यमाण लघु सत्प्रबन्ध अर्थात् द्रव्यानुयोगतर्कणा नामक ग्रन्थमे, तुम लोग देखो, और निश्चयसे तीर्थरूप जो गुरु है, उनके वाक्यरूप जो द्रव्यआदि पदोंका समूह , 7 t द्रव्यानुयोगतर्कणा। ११ है उसमें सर्व आदर अर्थात् संपूर्ण प्रयत्नसे आदर करो, परंतु परमार्थसे गुरुके वाक्यमें स्थित रहना चाहिये, तथा अपनी अल्पबुद्धिको जानकर अहंकार न करना चाहिये और "निर्धन पुरुष धनको पाकर संसारको तृणके समान समझता है" यह जो दृष्टान्त है वह तुमारे ऊपर न घटे । इसीसे ऊपरके चारों नय अति गंभीर अर्थसहित है और जिस किसी साधारण मनुष्यके स्मरण विषयमे नही आते इसी कारणसे सिद्धान्तमे प्रथम नही देखाये गये क्योंकि उनका रहस्य परम गुरुभक्तको ही देना उचित है, ऐसा शास्त्रकारोंने कहा है। इति द्रव्यानुयोगतर्कणायां कृतिभोजविनिर्मितायामाचार्योपाधिधारिद्विवेद्युपनामकपण्डित- ठाकुरप्रसादशास्त्रीप्रणीतभाषाटीकासमलवृताया प्रथमोऽध्याय ॥ १ ॥ वे अथ द्रव्यस्वरूपमाह। अब द्रव्यके स्वरूपका निरूपण करते है । सूत्रम् । गुणपर्याययोः स्थानमेकरूपं सदापि यत् । खजात्या द्रव्यमाख्यातं मध्ये भेदो न तस्य वै ॥१॥ सूत्रभावार्थ:-जो गुण और पर्यायोंका स्थान है । जो निजस्वरूपसे सदा एकरूप रहता है, और जिसके निजरूपका मध्यमें कुछ भेद नहीं है, वह द्रव्य कहा गया है ॥ १ ॥ व्याख्या । गुणपर्याययोर्भाजनं कालत्रये एकरूपं द्रव्यम् स्वजात्या निजत्वेन एकस्वरूपं भवति । परं पर्यायवत् न परावृत्ति लभते तद्व्यमुच्यते । यथा ज्ञानादिगुणपर्यायभाजनं जीवद्रव्यम् । रूपादिगुणपर्यायभाजनं पुद्गलद्रव्यम् । सर्वरक्तत्वादिघटत्वादिगुणपर्यायभा- जनं मृद्रव्यम् । यथा वा तंतवः पटापेक्षया द्रव्यम् । पुनस्तंतवोऽवयवापेक्षया पर्याया । कथं ! यतः पटविचाले पटावस्थाविचाले च तंतूनां भेदो नास्ति । तत्वंवयवावस्थायाम- न्वयत्वरूपो भेदोस्ति । तस्मात् पुद्गलस्कंधमध्ये द्रव्यपर्यायत्वमापेक्षिकं बोध्यम् । अथ कश्चिदेवं कथयिष्यति । द्रव्यत्वं तु स्वाभाविकं न जातम् । आपेक्षिकजातं । तदा तं समा धत्ते । भो तार्किक शृणु । यत्सकलवस्तूनां व्यवहारोपेक्षयैव जायते । न तु स्वभावेन । तस्मादत्र न कश्चिद्दोष । ये च समवायिकारणप्रमुखैर्द्रव्यलक्षणं मन्वते । तेषामपि अपे- क्षामनुसत्यैवेति । गुणपर्यायवद्रव्यमिति तत्त्वार्थे । विस्तरस्तु द्रव्याणामुद्देशलक्षणपरीक्षा- भिस्तत्रैवास्ति । अतस्ततोऽवसेय.। १ । व्याख्यार्थ:-जो गुण और पर्यायका आश्रय हो, निजस्वरूपसे कालत्रयमेंभी एक- रूप हो, न कि--प-के सदृश परिवर्तनको प्राप्त हो उसको द्रव्य कहते है। जैसे ज्ञान आदि गुणपर्यायका भागी जीवद्रव्य है, और रूप आदि गुणपर्यायका भागी पुद्गल द्रव्य है । इसीप्रकार रक्तत्व आदि गुण तथा घटत्व आदि पर्यायका भागी मृत्तिकारूप , . १२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् द्रव्य है। अथवा जैसे तन्तु (सूत्र) पटरूप कार्य्यकी अपेक्षासे द्रव्य है, और वेही तन्तु अपने अवयवोंकी अपेक्षासे पर्याय कहे गये है, किस प्रकारसे ऐसा पूछो तो कहतेहै । क्योंकि पटके तथा पटकी पर्सायोंके संचालनमे तन्तुओंमें भेद नही है, और तन्तुओंके अवयवोंकी अवस्थाओंके संचालनमें अन्वयत्वरूप भेद है; इस लिये पुद्गलस्कन्धोंके मध्यमें द्रव्य तथा पर्याय सापेक्षिक समझना चाहिये । यहांपर कोई ऐसा कहता है कि इसप्रकार माननेसे द्रव्यस्वरूप स्वाभाविक न रहा किन्तु सापेक्षिक हो गया, तो इस शकाका समाधान करते है:- हे तार्किक सुनो, संपूर्ण वस्तुओंका व्यवहार इस लोकमें अपेक्षासेही होता है, इस- लिये अपेक्षासे किसी वस्तुको द्रव्य अथवा पर्याय माननेमें कोई दोष नही है । और जो नैयायिक समवायी कारण आदि द्रव्यका लक्षण मानते है उनको भी अपेक्षाका अनुसरण अवश्य करना होगा। और "गुणपर्यायवद्र्व्यम्" गुण तथा पर्यायसहित होना, यह द्रव्यका लक्षण महातत्वार्थसूत्रमें कहा है । तथा उद्देश लक्षण और परीक्षाद्वारा द्रव्योंका विस्तारसे निरूपण भी उस महाशास्त्र तत्त्वार्थसूत्रमे ही है, इसलिये द्रव्योंका विशेष विस्तार उसी शास्त्रसे जानना चाहिये ॥ २॥ अथ द्रव्यं संक्षेपत उक्तम् । अस्यैव गुणपर्याययोर्भेदादिकांक्षया तदेव दर्शयन्नाह । अब द्रव्यका तो संक्षेपसे निरूपण करचुके, आगे इसहीके गुणपर्यायोंका भेदादिवर्णन करना है, अतः वही दर्शाते हुये अग्रिमसूत्र कहते है। सूत्रम् । सहभावी गुणो धर्मः पर्यायः क्रममाव्यथ । भिन्ना अभिन्नास्त्रिविधास्त्रिलक्षणयुता इमे ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-द्रव्यके साथ सदा रहनेवाला जो धर्म है उसको गुण कहते है, और द्रव्यमें जो क्रमसे होनेवाला है उसको पर्याय कहते है, ये तीनलक्षणयुक्त द्रव्य, गुण, तथा पर्यायसे त्रिविध (तीनप्रकार के है, और ये तीनों कथंचित् भिन्न और कथंचित् अभिन्न भी है ॥ ४ ॥ व्याख्या । द्रव्यस्य सहभावी यावद्व्यभावी यो धर्मः स गुण उच्यते । यथा जीवद्रव्यस्यो- पयोगाख्यो गुणः । पुद्गलस्य ग्रहणं गुणः । धर्मास्तिकायस्य गतिहेतुत्वं गुणः । अधर्मास्तिका- यस्य स्थितिहेतुत्वं गुणः । कालस्य वर्तनाहेतुत्वं गुणः । यदैव द्रव्यं उत्पद्यते तदैव ते द्रव्येण गुणा उत्पद्यते । पौर्वापर्यभाव एव नास्ति । गुणगुणिनो. समानसामग्रीकत्वात् सव्ये- तरविषाणवदिति । अनादिनिधनानां द्रव्यगुणानामुत्पत्तिदर्शनं व्यवहारतः कृष्णादिघटः वत् । अथ क्रमभावी अयावद्र्व्यभावी पर्यायः । यथा जीवस्य नरकादिपर्याया. । १ (१) न्यायमे द्रव्यको समवायीकारण माना है जैसे घटआदि कार्यमें मृत्तिका समवायी कारण है । (२) जीव और उसके ज्ञान आदि उपयोग व्यवहारदृष्टिसे भिन्न हैं। (३) परन्तु एकही देशमे जीव तथा ज्ञानादिकी उपलब्धी होनेसे जीवपाय अभिन्नभी है चतुर्विध दर्शन तथा अष्टविध ज्ञानको उपयोग कहते है।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १३ पुद्गलस्य रूपरसस्पर्शादिपर्यायाः । धर्मस्य व्यंजनार्थपर्यायौ । अधर्मस्य व्यंजनार्थपर्यायौ । कालस्य व्यंजनार्थपर्यायौ । आकाशस्य व्यंजनार्थपर्यायौ । एवं द्रव्याणां संख्याकृतो भेदः । लक्षणादिकृतो भेदः । प्रदेशादिविभागतस्त्रिविधाः। उपचारेण नवविधाः । एकैकस्य त्रैविध्यात् । तथापि लक्षणादुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्ताः । इत्थं षडपि जैनप्रमाणप्राप्तानि द्रव्याणि इमे । इति द्रव्यगुणपर्यायाः प्रत्येकं परस्परं भिन्ना अभिन्नास्त्रिविधास्त्रिलक्षणयुताः संतीति व्याख्येयम् ।२। व्याख्यार्थः-द्रव्यके सहभावी अर्थात् द्रव्यके साथही साथ होनेवाला, तथा याव- द्रव्यभावी अर्थात् उस द्रव्यमात्रमे रहनेवाला जो धर्म है उसीको गुण कहते हैं, जैसे जीव द्रव्यका उपयोग नाम गुण है, पुद्गल द्रव्यका ग्रहण गुण है, धर्मास्तिकाय(धर्मद्रव्य)का गतिहेतुता गुण है, अधर्मास्तिकाय (अधर्मद्रव्य) का स्थितिकी कारणतारूप गुण है, और ऐसेही कालद्रव्यका वर्तना हेतु लक्षण गुण है । जिस समय जो द्रव्य उत्पन्न होता है उसी समानकालमे उस द्रव्यके गुणभी उत्पन्न होते है, इस हेतुसे द्रव्य तथा उसके गुणोंका पौर्वापर्यभाव, अर्थात् पूर्व कालमें द्रव्य है पश्चात् उस द्रव्यके गुण है यह वार्ता नहीं है । दक्षिण तथा वाम भागके पशुके शृंगोंके सदृश द्रव्य तथा गुण ये दोनों समान सामग्रीसे जन्य होनेसे एकही कालमें है। अनादि अनन्त द्रव्य गुणोंकी उत्पत्ति संसारके व्यवहारसे एकही कालमें देखी गई है, जैसे कृष्णघट । अब क्रमभावी, अथवा अया- वद्रव्यभावी अर्थात् उस संपूर्ण द्रव्यमात्रमें जो न रहै किन्तु किसी दशामें रहै उसको पर्याय कहते है । जैसे जीव द्रव्यके नरकआदि पर्याय; पुद्गलद्रव्यके रूप रस स्पर्शादि पर्याय, धर्म- द्रव्यके व्यंजन तथा अर्थपर्याय, अधर्मद्रव्यके भी व्यंजन तथा अर्थपर्याय, कालद्रव्यके व्यंजन तथा अर्थपर्याय, और आकाशद्रव्यके भी व्यंजन तथा अर्थपर्याय हैं । इसी प्रकार द्रव्योंके संख्याकृत, भेद लक्षणादि कृतभेद, प्रदेश विभाग कृतभेद है, इसरीतिसे तीन प्रकारके है, और उपचारसे नवविध है, क्योंकि एक २ के तीन २ भेद है, तथापि लक्षणसे संपूर्ण द्रव्य उत्पाद, व्यय और ध्रौव्ययुक्त है। इस प्रकार जीव १ पुद्गल २ धर्म, ३ अधर्म ४ आकाश, ५ तथा काल, ६ ये छहों जैनप्रमाणसे प्राप्त ( सिद्ध) है, और ये द्रव्य, गुण, पर्याय परस्पर भिन्नभी है और अभिन्न भी, तथा त्रिविध लक्षण, अर्थात् उत्पत्ति, व्यय और ध्रोव्ययुक्त है। ऐसा सूत्रका व्याख्यान करना चाहिये ।। २ ।। अथ द्रव्येण सह गुणपर्याययोर्मेदं दर्शयन्नाह । अब इसके अनन्तर द्रव्यकेसाथ गुण और पर्यायका भेद दर्शातेहुये अग्रिम सूत्र कहते है। . (१) परन्तु एकही देशमें जीव तथा ज्ञानादिकी उपलब्धी होनेसे जीवपाय अभिन्न भी है चतुर्विध दर्शन तथा अष्टविध ज्ञानको उपयोग कहते हैं। (२) अमुक पदार्थ इतने समयमे है इस प्रकार सब पदार्थोके वर्त्तानेके लक्षणरूप काल है । (३) प्रत्येक पदार्थकी गतिमें सहकारिकारणता धर्म द्रव्यको है। 1 रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । मुक्ताभ्यः श्वेततादिस्यो मुक्तादाम यथा पृथक् । गुणपर्याययोर्व्यक्तेद्रव्यशक्तिस्तथाश्रिता ॥३॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे मोतियोंसे तथा श्वेतता आदि गुणोंसे मोतीकी माला भिन्न है, एसेही गुणपर्यायकी व्यक्तिसे द्रव्यशक्ति पृथक् होकर भी एक प्रदेशमें आश्रित होनेसे अभिन्नरूप है ॥ ३ ॥ व्याख्या। यथा मुक्ताभ्यो, मौक्तिकानां श्वेतादिभ्यश्च मौक्तिकमाला भिन्ना वर्तते। तथैव द्रव्य- शक्तिर्गुणपर्यायव्यक्तिभ्याम् । तथात्र समाधिः । गुणपर्याययोर्व्यक्तेः सकाशात् पृथगपि द्रव्यश- क्तिरेकप्रदेशसंबंधेनाश्रिता अभिन्ना अपृथगित्यर्थः । श्वेततादयो मौक्तिकानां गुणस्थानिनः, मौ- क्तिकाः पर्यायस्थानिनः। एतद्वयं भिन्नमपि द्रव्यस्थाने मुक्तादाग्नि संगतमभिन्नं सत् मुक्तादामेति व्यवहारो जायते । इति दृष्टांतयोजना। अथ च घटादिद्रव्यं प्रत्यक्षप्रमाणेन सामान्यवि- शेषरूपमनुभवन् सामान्योपयोगेन मृत्तिकादिसामान्य भासते विशेपोपयोगेन घटादिविशेष च भासते । तत्र यत्सामान्यभानं तद्रव्यरूपम् । यश्च विशेषः स गुणपर्यायरूपो नेयः । ३। व्याख्यार्थः-मौक्तिक (मोतीकी ) माला, मोतीसे तथा मोतीमें रहनेवाले श्वेतता आदि गुणोंसे जैसे भिन्न भासती है, ऐसे ही गुणव्यक्ति तथा पर्यायव्यक्तिसे द्रव्यशक्ति भिन्न भासनेपर भी एकप्रदेशसंबन्धमें आश्रित होनेसे अभिन्न है, यह अभिप्राय सूत्रका है। श्वेतआदि गुण जो है वे मोतियोंके गुणस्थानी है, और मोती प-यस्थानी है; ये दोनों (गुणपर्याय) भिन्न हो कर भी, मोतीकी मालारूप द्रव्यस्थानमें मिले हुए अभिन्न है इस ही से मोतीकी माला यह व्यवहार होता है ऐसे सूत्रके दृष्टान्तकी योजना है। और जो घट आदिरूप द्रव्य प्रत्यक्ष प्रमाणसे सामान्य और विशेषरूपको अनुभव करता हुआ सामान्य उपयोगरूपसे मृत्तिका आदि सामान्यरूप भासता है, और विशेष उपयोगसे घट आदि विशेषरूप भासता है, इसमें जो सामान्य भान है वह तो द्रव्यरूप और जो विशेषका भान है उसको गुणपर्यायरूप जानना चाहिये ॥ ३ ॥ अथ सामान्यं द्विप्रकारं दर्शयन्नाह । अब दो प्रकारके सामान्यको दिखाते हुए सूत्र कहते है । सूत्रम् । ऊर्ध्वतादिमसामान्य पूर्वापरगुणोदयम् । पिंडस्थादिकसंस्थानानुगता मृद्यथा स्थिता ॥४॥ सूत्रभावार्थ:-पूर्वोक्त गुणपर्यायोंके उदयका कारण, तथा पूर्वोत्तर पायोंकी त्रिकाल दशामें पिंड कुसूल अनेक आकारों में जो एक अनुगतरूपसे स्थित है उसको ऊर्ध्वता सामान्य कहते है ॥ ४ ॥ व्याख्या । पूर्वः प्रथमोऽपरोग्रेऽतनो यो गुणो विशेषस्तयोरुदयं कारणं पूर्वा- परगुणोदयं पूर्वापरपर्याययोरनुगतमेकं द्रव्यं त्रिकालानुयायी यो वस्त्वंशस्तदूर्ध्व- तासामान्यमित्यभिधीयते । निदर्शनमुत्तानमेव । यथा । पिडो मृत्पिडः अस्थिः कुसूल-
द्रव्यानुयोगतर्कणा ।
१५
इत्यादयोऽनेके संस्थाना आकृतयस्तासु अनुगता पूर्वापरसाधारणपरिणामद्रव्यरूपा मृत्तिका
तथाकारा स्थिता । एतदूर्ध्वतासामान्यं कथ्यते । यदि च पिंडकुसूलादिपर्यायेषु अनुगतमेक
मृद्रव्यं न कथ्यते । तदि घटादिपर्यायेषु अनुगतं घटादिद्रव्यमपि न कथ्यते । तथा च सर्व
विशेषरूपं भवति । क्षणिकवादिबौद्धमतमायाति । अथवा सर्वद्रव्येषु एकमेव द्रव्यमागच्छती-
ति । ततः । घटादिद्रव्ये अथ च तदंतर्वर्तिसामान्यमृदादिद्रव्ये चानुभवानुसारेण परापरो-
तासामान्यमवश्यमंगीकर्तव्यम् । घटादिद्रव्याणि स्तोकपर्यायव्यापीनि पुनर्मुदादिद्रव्याणि
बहुपर्यायव्यापीनि संति । इत्थं नरनारकादिद्रव्याणां विशेषो ज्ञातव्यः । एतत्सर्वमपि नैगम-
नयमतम् । तथा शुद्धसंग्रहनयमते तु सद्वैतवादेन एकमेव द्रव्यमापद्यतेतिज्ञेयम् । ४ ।
व्याख्यार्थः-पहिले और अगले विशेषोंके उदयका जो कारण सो पूर्वापर गुणोदय
अर्थात् पूर्व और उत्तर पर्यायोंमें त्रिकाल अनुयायी पदार्थका अंश है उसको उर्द्धता नामक
प्रथम सामान्य कहतेहै । दृष्टान्त यह है कि जैसे-मृत्तिकाका पिंड, कुसूल इत्यादि आकृ-
तियोंमें अनुगत अर्थात् पूर्वोत्तर साधारण परिणामरूप द्रव्यरूप जो मृत्तिका है वह उसही
आकारसें स्थित है। इसहीको उर्वता सामान्य कहते हैं । और यदि पिंड कुसूल आदि यावत्
पर्यायोंमें अनुगत एक मृत्तिकारूप द्रव्य न कहै तो घट आदि पर्यायोंमें अनुगत घट
आदि द्रव्य भी नहीं कह सकते, और इस प्रकारसे सब विशेषरूप होनेसे क्षणिकवादी
बौद्धका मत आके प्राप्त होता है । अथवा संपूर्ण द्रव्योंमें एकही द्रव्य आता है, इस
लिये घटआदि द्रव्यमें और उसके अन्तर्गत सामान्य मृत्तिका आदि द्रव्यमें भी अनुभवके
अनुसार पूर्वापरदशासाधारण ऊर्ध्वता सामान्य अवश्य अङ्गीकर्तव्य है। इनमें घटआदि
द्रव्य तो अल्प पर्याय व्यापी हैं और मृत्तिका आदि द्रव्य बहुत पर्याय व्यापी है ।
इसी प्रकार नर तथा नारक आदि द्रव्योंकाभी विशेष समझना चाहिये । यह सब द्रव्य
गुण तथा पर्यायका भेद और अभेद तथा ऊर्ध्वता सामान्यकी व्यवस्थादि नैगमनयमतके
अनुसार वर्णन किया गया है, और शुद्धसग्रहनयमतके अनुसार तो सद् अद्वैतवादसे
एक ही द्रव्य प्राप्त होता है ऐसा जानना चाहिये ॥ ४ ॥
पूर्वापरसाधारणं परिणामद्रव्यमूर्खता कटककंकणाद्यनुगामिकां न वदतीति तत्स्वरूपमु-
क्त्वाथ तिर्यक्सामान्यलक्षणमाह ।
पूर्वापरपायोंमें साधारण परिणामरूप द्रव्य ऊर्ध्वता सामान्य है, वह कुंडल, कटक
( कडे ) कंकण आदि पर्सायोंमें अनुगामी पनेको नहीं कहता है यातें ऊर्ध्वता सामा-
न्यका स्वरूप कहके अब तिर्यक् सामान्यका लक्षण कहते है ।
सूत्रम् । तुल्या परिणतिभिन्नव्यक्तिषु यत्तदुच्यते ।
तिर्यकसामान्यमित्येव घटत्वं तु घटेष्विव ॥५॥
सूत्रभावार्थ:-भिन्न २ प्रदेशोंमें स्थित जो अनेक व्यक्तिये है उन सबमें सदृश
परिणामरूप जो द्रव्यशक्ति है उसको तिर्यक् सामान्य कहते है जैसे कि घटोंमें घटत्व ॥५॥
१६
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
,
व्याख्या । यत् भिन्नव्यक्तिषु भिन्नप्रदेशविशेषेषु तुल्या समाना एकरूपा । एकाकारा
द्रव्यशक्तिस्तत्तिर्यक्सामान्यमुच्यते तु । यथा । घटेषु घटत्वं, गोषु शाबलेयादिषु गोत्वम् ,
अश्वेषु अश्वत्वं, तिष्ठति सामान्यभूतम् । तथा । अनेकाकारघटसहस्रष्वपि घटत्वमेवेति तिर्य-
क्सामान्यमिति । अत्र कश्चिदाह । यद्घटादिभिन्नव्यक्तिषु यथा घटत्वादिकं सामान्यमेक-
मेवास्ति । तथा पिंडकुसूलादिभिन्नव्यक्तिषु मृदादिसामान्यमेकमेवास्ति । तर्हि तिर्यक्सामा-
न्योलतासामान्ययो. को विशेषस्तत्राह । यत्र देशभेदेन या एकाकारा प्रतीतिरुत्पद्यते। तत्र
तिर्यक्सामान्यमभिधीयते । यत्र पुनः कालभेदेन अनुगताकारप्रतीतिरुत्पद्यते । तत्र ऊर्ध्व-
तासामान्यमभिधीयते इति । एवं सति दिगंबरानुसारी कश्चिद्वक्ति । षण्णां द्रव्याणां काल-
पर्यायरूप ऊर्ध्वताप्रचयः । कालं विना पंचद्रव्याणामवयवसंघातरूपतिर्यक्प्रचयश्चास्ति ।
एवं वदतां तेषां मते तिर्यक्प्रचयस्याधारो घटादिस्तिर्यक्सामान्यं भवति । तथा परमाणुरूप
प्रचयपर्यायाणामाधारो भिन्न एव युज्यते । तस्मात् पंचद्रव्याणाम् । स्कंध १ देश २ प्रदेश
भावेन एकानेकव्यवहार उत्पादनीयः । परंतु तिर्यक्प्रचय इति नामांतरमप्रयोजकं वालुका-
पेषवत् । इति नियमः १४ । ५।
व्याख्यार्थ:-जो भिन्न २ प्रदेशोंवाले विशेषोंमें समान अर्थात् एकआकारवाली
द्रव्यशक्ति है उसको तिर्यक् सामान्य कहते है जैसे संपूर्ण घट व्यक्तियोंमें घटत्व, शाबलेय
आदि समस्त गो व्यक्तियोंमें गोत्व, एवमेव अश्व (घोडे ) में अश्वपना सामान्यभूत रहता
है वैसेही अनेक आकारवाले हजारों घटोंमेभी घटत्वही रहता है ऐसा तिर्यक् सामान्य है ।
अब यहांपर कोई शंका करता है कि जैसे घट आदि भिन्न भिन्न व्यक्तियोंमें घटत्व
आदि सामान्य एक ही है ऐसे ही पिंड, कुसूल, आदि भिन्न व्यक्तियोंमें मृत्तिका आदि
सामान्य भी एक ही रूप है. तो तिर्यक् सामान्य तथा ऊर्ध्वता सामान्य इन दोनोंमें क्या
विशेष है ? इस शंकाका उत्तर देते है-जहांपर एक जातिके पदार्थोमें केवल देशभेदसे
जो सब उस प्रकारकी व्यक्तियोंमें एकाकार प्रतीति होती है वहांपर उस (एकाकार प्रतीति
वा भान) को तिर्यक् सामान्य कहते है, और जहां पुनः कालभेदसे सब पर्सायोंमें अनु-
गत एकाकार प्रतीति होती है उसको ऊर्ध्वता सामान्य कहते है, येही दोनोंमें भेद है।
इस प्रकार मानने पर कोई दिगम्बर जैनमताऽनुयायी कहते है कि जीवं, पुढेल, धर्म,
अधर्म, आकाश तथा काल इन छहों द्रव्योंका काल पर्यायरूपमें तो ऊर्ध्वता प्रेचय है;
और कालको छोडके शेष पंच द्रव्योंका अवयव संघातरूप तिर्यक् प्रचय है । इस प्रकार
कहनेवाले दिगम्बरियोंके मतमें तिर्यक् प्रचयका आधार घटआदि तिर्यक् सामान्य
होता है; और उसी रीति परमाणुरूप प्रचय पर्य्याओंका आधार उनसे कोई भिन्न होना
योग्य है!! इस हेतुसे पञ्चद्रव्योंका स्कंध १ देश २ तथा प्रदेश भावसे एक तथा
अनेक व्यवहार प्रतिपादन करना चाहिये; परन्तु तिर्यक् प्रचय ऐसा अन्य नाम तो व्यर्थही
है जैसे वालू (रेती ) का चूर्ण वश यही नियम है ॥ ५ ॥
१७ - - द्रव्यानुयोगतर्कणा। अथोलतासामान्यशक्तेर्भेदद्वयं दर्शयन्नाह । इसके पश्चात् उद्धृता सामान्य शक्तिके दो भेद दर्शाते है; सूत्रम् । गुणपर्याययोः शक्तिमात्रमोघोद्भवादिमा । आसन्नकार्ययोग्यत्वाच्छक्तिः समुचिता परा ॥६॥ सूत्रभावार्थः-द्रव्योंके गुण तथा पर्यायमें शक्तिमात्र है उसके दो भेद है, उनमेंसे जो प्रथम शक्ति है उसको ओघोद्भवा कहते है, और समीपवर्ती कार्यके योग्य होनेसे तथा व्यवहारके उपयुक्त होनेसे द्वितीय शक्तिको समुचिता शक्ति कहते है ॥ ६ ॥ व्याख्या । सर्वेषां द्रव्याणां निजनिजगुणपर्याययो शक्तिमात्रम् । ओघोद्भवा ओघशक्ति आदिमा प्रथमभेदरूपा कथ्यते । पुनः आसन्नं निकटं शीघ्रभावि वा यत्कार्य तस्य योग्यत्वात् व्यवहारयोग्यत्वात् समुचिता शक्तिरपरा द्वितीया समुचितशक्तिरुच्यत इति । ६ । व्याख्यार्थः-सम्पूर्ण द्रव्योंके गुण तथा पर्यायमें जो शक्तिमात्र है उसके दो भेद है, प्रथम अथवा आदि शक्ति जो ओघसे अर्थात् समूहसे उत्पन्न होती है उसको ओघशक्ति कहते है, और पुनः समीपवर्ती शीघ्रभावी जो कार्य है उसके योग्य होनेसे तथा व्यवहारके उपयोगी होनेसे द्वितीय शक्तिको समुचित ( उचित वा योग्य ) शक्ति कहते है ॥ ६ ॥ अथैतद्भेदद्वयं दृष्टान्तेन द्रढयन्नाह । अब इन दोनो भेदोंको दृष्टान्तसे दृढ़ करते हुए अग्रिम सूत्र कहते है । सूत्रम् । ज्ञायमाना तृणत्वेनाज्यशक्तिरनुमानतः। किं च दुग्धादिभावेन प्रोक्ता लोकसुखप्रदा ॥ ७ ॥ सूत्रार्थः-~-यद्यपि घृतकी शक्ति तृणपनेकर अनुमानसे जानी जाती है तथापि दुग्धभावसे कही हुई लोकमें सुख देनेवाली होती है ॥ ७ ॥ व्याख्या । यथा आज्यशक्तिघृतशक्तिः तृणत्वेन तृणभावेन अनुमानप्रमाणतो ज्ञायमानापि लोकानामग्रतः कथयितुं न शक्यते । यदि तृणपुद्गलेषु घृतशक्तिर्नास्ति तदा तृणाहारेण धेनु- र्दुग्धं कथं दत्ते । तहुग्धान्तभूता घृतशक्तिः कुत आगता । इत्थमनुमीयमाना तृणभावेन घृत- शक्तिातापि लोकानां पुरतः प्रकाशयितुमशक्या। तस्मात् तृणभावेन या शक्तिः सा ओघश- क्तिरित्येकदृष्टान्तः । किं चानुमीयमानौघशक्तिराद्या पुनर्व्यवहारादेशं लभते । तथाह । तृणज- न्यदुग्धादिभावेन दुग्धंदध्यादिभावेन परिणमिता घृतशक्ति. प्रकाश्यमाना लोकसुखप्रदा लोकचित्तगम्या भवेत् । तत. सा शक्तिर्द्वतीया समुचितशक्तिः कथ्यते । अत्रायं विवेक. अनन्तरकारणमध्ये समुचितशक्ति', परम्परकारणमध्ये ओघशक्तिरिति । ओघशक्तौ तु तृणानि धेनुरश्नाति, पुष्टा सती दुग्ध दत्ते, दुग्धेन दधि जायते, दन. कारणकलापेन घृतमेवमोघेन घृतशक्ति. स्फुटीभवति । तथान्यत्र दुग्धध्यादेघुतमेवेति व्यवहारयोग्यत्वं लोकप्रसिद्धमे- वेति । अथ च ओघशक्तिसमुचितशक्त्योरन्यकारणता, प्रयोजनतेतिनामान्तरद्वयमपि ग्रन्था- न्तरात्कथितमिति ज्ञेयम् । ७ । १ ख पुस्तके नास्ति. ३ १८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः—जैसे घृतशक्ति तृणस्वरूपसे अनुमानप्रमाण द्वारा जानी जाती ह तो भी मनुष्यों के आगे कही नही जा सकती । यदि तृणरूप पुद्गलोंमे घृतशक्ति नहीं होती तो तृणका भोजन करनेसे गौ दुग्ध कैसे देती है और उस दुग्धके भीतर भी जो घृत शक्ति है वह कहांसे आती ? इसप्रकार अनुमान की हुई घृतशक्ति तृणभावसे जानली गई है तो भी मनुष्योंके आगे वह प्रकट नही की जा सक्ती । इसी हेतु तृणभा- वसे ज्ञात जो घृतशक्ति है वह पहली ओघशक्ति है । यह एक दृष्टान्त हुआ । किञ्च अनुमान प्रमाण सिद्ध जो वह आदिम ओघशक्ति है सो फिर व्यवहारके आदेश को प्राप्त होती है । सो ही कहते है कि तृणके भोजनसे उत्पन्न हुए दुग्ध आदि भावसे परिणामको प्राप्त हुई घृतशक्ति जो लोकमे प्रकाशित की जाती है वह लोंगोंको सुख देनेवाली अर्थात् रमणीय होती है । तात्पर्य यह कि यदि लोकमें कहो कि घृत तृणसे उत्पन्न होता है तो लोगोंको अच्छा नहीं लगेगा और दुग्धसे घृत उत्पन्न होता है ऐसा कहना सबको अच्छा लगेगा क्योंकि घृत साक्षात् दुग्ध व दधि (दही) से उत्पन्न होता है इसकारण वह दूसरी शक्ति समुचिता शक्ति कहलाती है। यहांपर ऐसा विवेक करना चाहिये कि व्यवधानरहित कारणके मध्यमें जो शक्ति है वह समुचित शक्ति है अर्थात् दुग्ध तथा दधिरूप कारण और घृतकार्यके मध्यमें कोई व्यवधान नहीं है इसलिये घृतकार्यके अव्यवहित पूर्व दुग्ध वा दधिरूप कारणमें जो शक्ति है वह समुचित शक्ति है । परं- परा कारणके मध्यमे जो शक्ति है वह ओघशक्ति है । इस ओघशक्तिमें परंपरा इसप्र- कार है कि गौ पहले तृणोंको खाती है, फिर उससे रस आदिका जो परिणमन होता है उससे जब पुष्ट होती है तब दुग्ध देती है, पुनः दुग्धसे दधि होता है, इसरीतिसे तृणसे दविपर्यन्त जो कारणोंका समूह है उससे घृत होता है, ऐसे ओघसे घृतशक्ति प्रकट होती है। और अन्यत्र दूध दही आदि घृतरूप है यह व्यवहार लोकमें प्रसिद्ध ही है । तथा ओघशक्ति और समुचित शक्तिके अन्य ग्रंथोंमें कहे हुए समुचित कारणता तथा प्रयोजनता ये दो दूसरे नाम भी जानने चाहिये। अथ आत्मद्रव्यमध्ये एतच्छक्तिद्वयं विवक्ति । अजीव द्रव्यमें दोनों शक्तियोंका निरूपण करके अब आत्मद्रव्यमे ओघशक्ति तथा समुचितशक्तिकी विवेचना करते है- सूत्रम् । प्राक् पुद्गलपरावर्ते धर्मशक्तियथौघजा। अन्त्यावर्ते तथा ख्याता शक्तिः समुचिताङ्गिनाम् ॥८॥ सूत्रार्थ:-जैसे भव्य जीवोंके प्रथम पुद्गलोंके परावर्त्तनोंमें ओघ (समूह )से उत्पन्न हुई धर्मशक्ति थी वैसे ही अन्तके पुद्गल परावर्त्तनमें समुचिता नामसे प्रसिद्ध धर्म- शक्ति है ॥ ८ ॥ प द्रव्यानुयोगतर्कणा। व्याख्या । यथा अङ्गिनां प्राणिनां भव्यानां प्राक् पुद्गलपरावर्ते प्रथमपुद्गलपरावर्ते जाये- कवचनम् । अर्थात् अनन्तेषु पुद्गलपरावर्तेपु प्रथमं व्यतीतेषु सत्सु ओघजा सामान्यरूपा धर्म- शक्तिस्तदनुगता आसीत् । यद्येवं न भवेत्तर्हि अन्त्यपुद्गलपरावर्ते सा कुत' प्राप्स्यते । यतः नासतो विद्यते भाव इत्यादिवचनात् । तथा पुनरन्त्यावर्ते चरमपुद्गलपरावर्ते धर्मशक्तिः समु- चिता ख्याता । अत एवाचरमपुद्गलपरावर्तकालो भवबाल्यकालः पुनरन्त्यपुद्गलपरावर्तकालो धर्मयौवनकालश्च कथ्यते । उक्तं च । अचरमपरियट्टेसु कालो भवबालकालगो भणिओ । चरमोउ धम्मजुव्वणकालो नह वन्नभेउत्ति । १ । एतद्विशत्यां पठितमिति ॥ ८ ॥ व्याख्यार्थः-जैसे भव्य जीवोंके प्रथम पुद्गलोंके परावर्तनोंमें, “प्राक्पुद्गल- परावर्ते" यहां जातिकी अपेक्षा से एक वचनका प्रयोग किया गया है भावार्थ:----अनन्त परावर्त्तमान अर्थात् एकके पीछे निरन्तर गमनागमन शील जो पुद्गल प्रथम व्यतीत होते चले आये हैं उनमे ओघसे उत्पन्न तथा उनके सब पर्यायोंमे अनुगत सामान्य रूपको धारण करनेवाली धर्मशक्ति विद्यमान थी। क्योंकि यदि ऐसा न माना जाय तो अन्तिम पुद्गल परावर्तनमें उन पुद्गलोंको पर्यायोंमे चलानेवाली धर्मशक्ति कहांसे प्राप्त हो सक्ती है ? क्योंकि असत् पदार्थका भाव अर्थात् विद्यमानपना नहीं हो सक्ता इत्यादि वचन है, इससे यह सिद्ध हुआ कि प्रथम पुद्गलोंके परावर्तनोंमें सामान्य- रूप ओघसे उत्पन्न धर्मशक्ति अवश्य थी । तथा अन्तिम पुद्गलोंके परावर्तनोमें जो विद्यमान धर्मशक्ति है उसका समुचिता नाम है । इसी कारणसे प्रथम पुद्गलोंका जो परावर्तन काल वह भवका बाल्य काल है, और जो अन्तके पुद्गलोंका परावर्तन काल है वह धर्मका यौवनकाल कहा जाता है । इस विषयमे यह वचन भी कहा गया है कि- प्रथम पुद्गलोंके परावर्तनोंका काल भवका बाल्यकाल कहलाता है, तथा अन्तके पुद्गलोंका परावर्तन काल धर्मयौवनकाल कहलाता है । १। यह गाथा विंशति- नामक ग्रंथमें पठित है ॥ ८ ॥ अथ द्रव्यशक्ति व्यवहारनिश्वयनयाभ्यां दर्शयन्नाह । अब द्रव्यकी शक्तिको व्यवहार तथा निश्चयनयसे दर्शाते हुए अग्रिम सूत्र कहते है । सूत्रम् । कार्यभेदाच्छक्तिभेदो व्यवहारेण दृश्यते । युनिश्चयनयादेकमनेकै कार्यकारणैः ॥ ९॥ सूत्रार्थ:---व्यवहारनयकी अपेक्षासे कार्योंके भेदसे शक्तिभेद भी देख पडता है, तथा निश्चयनयकी अपेक्षासे तो अनेक कार्य तथा कारणोंसे युक्त होने पर भी निजशक्ति- स्वभाव एकही द्रव्य है ॥ ९॥ व्याख्या । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एकैकस्य कार्यस्य ओघशक्तिसमुचितशक्तिरुपा शक्तयोऽने- का एकद्रव्यस्य प्राप्यन्ते । ताः पुनर्व्यवहारनयेन व्यवहृताः सत्यः कार्यकारणभेदं सूचयन्ति ।
२० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् कर्थ-व्यवहारनयो हि कार्यकारणभेदमेव मनुते । निश्चयनयो हि अनेककार्यकारणैयुगपि द्रव्यमेकमेव स्वशक्तिस्वभावमस्तीत्यवधारयति । कदापि इत्थं नावधार्यते । तदा स्वभाव- भेदाद्रव्यभेदोऽपि संपद्येत । तस्मात्तत्तदेशकालादिकापेक्ष्या एकस्यानेककार्यकारणस्वभावमङ्गी- कुर्वतां न कोपि दोपपोषः । कारणान्तरापेक्षापि स्वभावान्तर्भूता एवास्ति । तेन तस्यापि वैफल्यं न जायते । तथा शुद्धनिश्चयमताङ्गीकारे तु कार्यकारणकल्पनैव मिथ्या । यतः--आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथेति वचनात् । कार्यकारणकल्पनाविरहितं शुद्धमविकलमचलितस्व- रूपं द्रव्यमस्तीति नेयम् । ९ । व्याख्यार्थः-पूर्व प्रसंगमें कही हुई रीतिसे एक एक कार्यकी ओघशक्ति तथा समुचित शक्तिरूप जो शक्तियें है वे एक द्रव्यके अनेक प्राप्त होती है, और व्यवहार- नयस व्यवहृत ( व्यवहार वा उपयोगमे प्राप्त) होनेसे वे ही शक्तियें कार्य तथा कारणका भेद सूचित करती है, क्योंकि व्यवहार नय कार्यकारणका भेद ही मानता है; और निश्चय (शुद्ध) नय तो अनेक कार्य तथा कारणोंसे युक्त होनेपर भी द्रव्य एक निज- शक्ति स्वभाववाला है ऐसा निश्चय कराता है, और ऐसा निश्चय कभी भी नहीं कराता कि कार्यकरणोंके भेदसे अनेक स्वभावयुक्त द्रव्य होता है, क्योंकि जब ऐसा माना जा- यगा तब स्वभाव भेदसे द्रव्य भेद भी प्राप्त हो जायगा । इसलिये उस उस देश उस उस काल आदिकी अपेक्षासे एक द्रव्यका अनेक कार्य कारण स्वभाव अंगीकार करने- वालोंको कोई भी दोषका लेश नही है, और कारणान्तरकी अपेक्षा जो है वह भी द्रव्यके स्वभावके अन्तर्गत ही है, इसलिये उसको भी निष्फलता नहीं होती और शुद्ध निश्चय नयके मतको स्वीकार करने पर तो कार्यकारणकी कल्पना ही मिथ्या है । क्योंकि "जो धर्म अथवा स्वभाव अर्थात् द्रव्यका अनेक स्वरूप आदि अन्तमे नही है वह वर्त्त- मानमें भी वैसा ही है अर्थात् नहीं है ऐसा वचन है; इससे कार्यकारणकी कल्पनासे शून्य, अखडित, तथा अविचलित स्वरूप एक ही द्रव्य है ऐसा जानना चाहिये ॥ ९ ॥ पूर्वत्र शक्तिस्वरूपं द्रव्यं व्याख्यातम् । अथ च व्यक्तिरूपौ गुणपर्यायौ वर्णयन्नाह । पूर्व प्रकरणमे शक्तिस्वरूप द्रव्यका वर्णन किया गया, अब व्यक्तिरूप गुण तथा पर्या- यका वर्णन करते हुए अग्रिम सूत्र कहते है. सूत्रम् । खखजात्यादिभूयस्यो गुणपर्यायव्यक्तयः। शक्तिरूपी गुणः केषांचिन्मते तन्मृषागमे ॥१०॥ सूत्रार्थः-सहभावी अथवा क्रमभावी कल्पनासे किये हुए निजस्वभावसे वर्तमान गुण तथा पर्यायोंकी व्यक्ति अनेक प्रकारकी है, और किन्हींके अर्थात् दिगम्बरमतानु- सारियोंके मतसे गुण जो है वह शक्तिरूप ही है परंतु यह शास्त्रीय सिद्धान्तोंसे मिथ्या है ॥ १० ॥ व्याख्या । स्वस्खजात्या सहभाविक्रमभाविविकल्पनाकृन्निजस्वभावेन वर्तमाना गुणपर्याय- , द्रव्यानुयोगतर्कणा। २१ व्यक्तयो भूयस्यो बहुप्रकाराः सन्तीति । अत्र कश्चिद्दिगम्बरानुसारी शक्तिरूपो गुण इति कथयन्नाह । यतो द्रव्यपर्यायकारणं द्रव्यम् । गुणपर्यायकारणं गुणः द्रव्यपर्याययोर्द्रव्यस्या- न्यथाभावः । यथा नरनारकादयो यथा वा व्यणुकत्र्यणुकादयः । पुनर्गुणपर्याययोर्गुणस्या- न्यथाभावः । यथा मतिश्रुतादिविशेषः । अथवा भवस्थसिद्धादिविशेषः । एतौ द्रव्यगुणौ स्वस्व- जात्या शाश्वतौ पर्यायेण चाशाश्वतौ इत्थं संगिरन्ते । परमार्थतस्तु आगमयुक्त्या एतत्सर्व मृषा असत्कल्पनमित्यवधार्य प्रमाणाभावात् । १० । व्याख्यार्थः-द्रव्योंके अपने २ स्वभावसे सहभावी अर्थात् द्रव्यके साथ ही होने- वाले गुणोंकी व्यक्तियां, तथा द्रव्योंके निज २ स्वभावसे क्रमभावी पर्यायोंकी व्यक्तियां अनेक प्रकारकी है । यहां कोई दिगम्बरमतके अनुयायी शक्तिरूप ही गुण है ऐसा कहते हुए कहते है कि द्रव्यपर्यायका कारण तो द्रव्य है, और गुणपर्यायका कारण गुण है, तथा द्रव्य और पर्यायों में भी द्रव्यका अन्यथा भाव है, जैसे जीवद्रव्यके नर तथा नारकादि विशेष, पुद्गल द्रव्यके व्यणुक, व्यणुक आदि विशेष, और गुणपर्यायोंमे गुणका अन्यथाभाव अर्थात् गुणकी रूपान्तरसे स्थितिरूप ही है । जैसे ज्ञानगुणके मति- श्रुत आदि विशेष, अथवा भवस्थ सिद्ध आदिक विशेष । फिर यह द्रव्य गुण निज निज स्वभावसे तो नित्य है, और पर्यायरूपसे अनित्य है, ऐसा दिगम्बर जैनी कहते है । परन्तु यथार्थमे शास्त्रीय युक्तिसे यह सब मिथ्या है अर्थात् यह कल्पना उनकी असद्रूप है। क्योंकि इस कल्पनामें कोई प्रमाण नही है ॥ १० ॥ अथ गुणपर्याययोरैक्यं प्रदर्शयन्नाह । अब गुण तथा पर्यायकी एकता दर्शाते हुए यह सूत्र कहते हैं । सूत्रम् । पर्यायान्न गुणो भिन्नः सम्मतिग्रन्थसम्मतः । यस्य भेदी विवक्षातः स कथं कथ्यते पृथक् ॥ ११॥ सूत्रार्थ:-समतिग्रन्थको यह सम्मत है कि पर्यायसे गुण भिन्न नही है क्योंकि जिसका मेद वक्ताकी इच्छा अथवा किसी अपेक्षाके आधीन है वह पदार्थ भिन्न कैसे कहा जा सकता है ॥ ११॥ व्याख्या । पर्यायाद्गुणो भिन्नः पृथक् न किं तु पर्याय एव गुण इत्यर्थः । कीदृशो गुणः सम्म- तिग्रन्थसम्मतः । सम्मतिग्रन्थे श्रीमत्सिद्धसेनैराचार्यैर्व्यक्तवाचा समुच्चारितस्तथा च तद्न्थः । परिगमणं पजाओ अणेगकरणे गुणत्ति तुल्लट्ठा । तहवि न गुणत्ति भण्णई पन्जवणयदेसणं जम्मा ।१। इति यथाक्रमभावित्वं पर्यायलक्षणम् । तथैवानेककरणमपि पर्यायस्य लक्षणान्तरमेवास्ति । द्रव्यं तु एकमेवास्ते ज्ञानदर्शनादिभेदकार्यपि पर्याय एव परं गुणो न कथ्यते । यस्मात् द्रव्य- पर्याययोर्भगवतो देशना वर्तते । परन्तु गुणपर्याययोर्देशना न विद्यते । अयं गाथार्थ. । एवं सति गुण. पर्यायाद्भिन्नो न तर्हि द्रव्यम् १ गुणः २ पर्याय ३ श्चेति नामत्रयं पृथक् कथं सङ्कलितम् । इत्थं केचन व्याचक्षते तानाह । यस्य गुणस्य विवक्षाकृतो भेदो विवक्षा हि । +
२२
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
नयस्य कल्पना । यथा तैलस्य धारा । अत्र तैलात् धारा भिन्ना प्रदर्शिता । तथापि भिन्ना
नास्ति । तथैव सहभावी गुणः क्रमभावी पर्याय इति भिन्नत्वं विवक्षितं परं परमार्थदृशा
भिन्नत्वं नास्ति । तस्माद्यस्य भेद उपचरितो भवेत् । स कथं भिन्नत्वेन व्यपदिश्यते । यथा
उपचरितगुणे दृष्टान्तवचनं "गौर्दोग्धि" इत्यत्र गोर्न दौग्धि तद्वत् उपचरितगुणोऽपि शक्तित्वं
न धत्त इति । ११ ।
व्याख्यार्थः-पर्यायसे गुण भिन्नरूप नहीं है किन्तु पर्याय ही गुण है, कैसा गुण ?
इस आकांक्षापर विशेषण कहते है कि सम्मतिग्रंथके सम्मत अर्थात् सम्मतिग्रन्थमे
श्रीसिद्धसेन आचार्यद्वारा स्पष्ट वाणीसे कहा गया ऐसा । उनके ग्रन्थकी गाथा यह है कि
द्रव्यमें जो क्रमसे गमन करै अर्थात् क्रमसे हो वह पर्याय है तथा एकको अनेक करना
यह गुण है और दोनों समान है तथापि गुण नही कहा जाता है क्योंकि शास्त्रों में पर्याय-
नयका ही कथन है । १। तात्पर्य-गाथाका यह है कि जैसे कभभावीपना पर्यायका लक्षण
है, उस ही प्रकार एकको अनेक करना भी पर्यायका दूसरा लक्षण ही है, द्रव्य तो सदा एक
रूप ही रहता है, तथा ज्ञान दर्शन आदिकके भेदका करनेवाला भी पर्याय ही कहा जाता
है न कि गुण. क्योंकि गुण, भेद करनेवाला नही है इसीसे श्रीभगवान्का उपदेश भी
द्रव्य तथा पर्यायमें ही है । परंतु गुण और पर्यायमें उपदेश नहीं । यदि पूर्वोक्त प्रकार गुण
पर्यायसे भिन्न नहीं है तो द्रव्य, गुण तथा पर्याय यह तीन नाम जुदे कैसे गिने गये इस
प्रकार जो कितने ही कहते है उनका समाधान करनेके लिये उत्तरार्द्धसे कहते है कि
जिस गुणका विवक्षासे किया हुआ भेद है वह भिन्नपनेसे कैसें कहा जाय ? भावार्थ-नयोंकी
जो कल्पना है वह विवक्षा कहलाती है, जैसे "तैलकी धारा" इस वाक्यमें तैलसे धारा
जुदी दिखाई गई है; तो भी यथार्थमें धारा तैलसे भिन्न वस्तु नही है, वैसे ही सहभावी
साथ होनेवाला गुण, तथा क्रमभावी (क्रमसे होनेवाला) पर्याय, ऐसे गुण पर्यायका भेद
केवल विवक्षासे है, परंतु परमार्थदृष्टि से भेद नहीं है। इसकारण जिसका भेद उपचा-
रसे माना गया हो, वह यथार्थमें भिन्नरूपसे कैसे कहा जा सकता है । और गुण उप-
चारसे है इसमें दृष्टान्त यह है कि जैसे 'गौ दुहती है' यहां गौ नही दुहती है। यहांपर
दोहनक"पना उपचारसे गायमें है न कि यथार्थमें । ऐसे ही उपचारको प्राप्त हुआ गुण
भी शक्तिको नही धारण करता है ॥ ११ ॥
अथ ये च गुणः पर्यायाद्भिन्न इति प्रमाणयन्ति तान दूषयन्नाह ।
अब गुण पर्यायसे भिन्न पदार्थ है, ऐसा जो प्रमाण करते है उनको दूषण देते हुए
आगेका सूत्र कहते है।
सूत्रम् । गुणो द्रव्यं तृतीयं चेत्तृतीयोऽपि नयस्तदा ।
सिद्धान्ते द्रव्यपर्यायार्थिकभेदान्नयद्वयम् ॥ १२ ॥
द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३ सूत्रार्थः-द्रव्य तथा पर्यायको मानकर सिद्धान्तमें द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक भेदसे दो ही नय कहे गये है; यदि गुण भी तृतीय द्रव्य होता तो तीसरा नय भी कहते ॥ १२ ॥ व्याख्या । यदि गुणस्तृतीयः पदार्थो द्रव्यपर्यायाद्भिन्नोन्यः पदार्थो भावो भवेत् । तदि तृतीयो नयोऽपि लभ्यते । सूत्रे तु द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिक इति नयद्वयमेव कथितम् । नयान्तरं यद्यभविष्यत्तदाद्रक्ष्यत् । अतो नयद्वयादपरो नय एव न । उक्तं च सम्मतौ- दोऊ णया भगवया दव्वट्ठियपज्जवट्ठियाणियया । जइ पुण गुणोवि हुतो गुणट्ठियणयोवि जुनंतो ॥ १ ॥ जं च पुण भगवया ते सुत्तेसु मुत्तेसु गोयमाईणं । पज्जवसण्णा णियया बागरिया तेण पज्जाया ॥२॥ रूपादीनां गुणसंज्ञा सूत्रे न भाषिता परन्तु “वण्णपज्जवा गंधपज्जवा इत्यादिपाठः पर्यायशब्देन पठितस्तथापि गुणो न कथ्यते । अन्यच्च । एगगुणकालएइत्यादिस्थानेष्वपि गुणशब्दो यश्च दृश्यते सोपि गणितशास्त्रसिद्धपर्यायविशेषः संख्यावाचको ज्ञेयः । परन्तु गुणास्तिकनयविषयवाचको न । उक्तं च । सम्मतिग्रन्थमध्ये- जपंति अस्थिसमए एगं गुणो दशगुणो अणंतगुणो। रूवाईपरिणामा भन्नइ तम्हा गुणविसेसा ॥ १॥ गुणसहमंतरेणावि तणुपजवविसेससंखाण । सिज्झइ ण वरं संखा णसत्थधम्मो एव गुणोत्ति ॥ २ ॥ जह दससु दसगुणमि य एगंमि दसतणं समत्ते च । अहियं वि गुणसहे तहेव एयंमि दव्वटुं ॥ ३ ॥ एवं गुणः पर्यायात् परमार्थदृशा भिन्नो नास्ति । तस्माद्व्यमिव शक्तिरूपता कथं स्यादि- त्यभिप्रायः । १२॥ व्याख्यार्थः—यदि गुण तीसरा पदार्थ अर्थात् द्रव्य और पर्यायसे मिन्न पदार्थ होता तो तीसरा नय भी प्राप्त होता अर्थात् सूत्रमें तो द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक ऐसे दो नय ही कहे गये है यदि तीसरा होता तो देख पड़ता । इससे यह सिद्ध हुआ कि इन क- थित दो नयोंसे अन्य कोई नय ही नहीं है । संमतिग्रन्थमें कहा भी है गाथार्थ-श्री भगवान्ने द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक ये दो ही नय कहे हैं, फिर यदि द्रव्यपर्यायसे भिन्न गुण भी होता तो गुणार्थिक नय भी कहना योग्य था ॥ १ ॥ और भगवान्ने जो गोतमादिकको सूत्र कहे है उनमें पज्जव सज्ञा कही है इसलिये गुण पर्याय ही कहलाते है ॥ २ ॥ रूपादिककी सूत्रमें गुणसज्ञा नहीं कही गई है परंतु 'वण्णपज्जवा, 'गन्ध पज्जवा' इत्यादि पाठ पर्यायशब्दसे ही कहा है अर्थात् वर्णपर्याय, गुणपर्याय ऐसा ही कहा गया है, । और गुण शब्द वहांपर नहीं कहा ॥ और भी 'एग गुणकाल ए' एक गुणकालमें इत्यादि स्था- - २४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् नोंमें जो गुण शब्द देख पड़ता है, वह गुणशब्द भी गणितशास्त्रमें सिद्ध पर्यायविशेषका ही नाम है, इसलिये उसको संख्याका वाचक ही समझना चाहिये और गुणास्तिक नयके विषय का वाचक नहीं । समतिग्रन्थमें कहा भी "गाथार्थः-आर्थिक समय मे ऐसा कहते है कि एक गुण, दशगुण, तथा अनन्त- गुण रूपादि परिणाम कहे गये है, इस कारण गुणशब्द संख्याविशेषवाचक है ॥ १ ॥ और गुणशब्दके विना भी संख्याओंके विषयमें तनुपर्यायविशेष ऐसा प्रयोग किया है, इस हेतुसे एक गुण यह समूहका धर्म संख्यापरक है न कि शक्तिपरक ॥ २ ॥ जैसे दशसंख्याओंमें दशगुण है, ऐसे ही एकमें एक गुण, शतमें शतगुण है, इसी प्रकार समस्त संख्याओंमें गुण शब्दका प्रयोग है ऐसे एक गुण द्रव्यस्थ गुण नहीं है ॥ ३ ॥ इस रीतिसे परमार्थ दृष्टि से पर्यायसे भिन्न कोई पदार्थ नही है, इस कारण से द्रव्य के सदृश शक्तिरूपता गुणकी कैसे होसकती है ॥ १२ ॥ अथ केचन पर्यायस्य दलं गुण इति वदन्ते । गुणं शक्तिरूपमेव मन्वानश्च विवदन्ते तान् दूषयन्नाह । अब वादीगण गुणको पर्यायका कारण मानते है, और गुणको स्वतत्त्वशक्तिरूप मानते हुए परस्पर विरुद्ध विवाद करते है उनको दूषण देते हुए यह सूत्र कहते है। सूत्रम् । पर्यायस्य दलं यहि गुणो द्रव्येण किन्तदा । गुणपर्याय एवेयं गुणपरिणामकल्पना ॥ १३ ॥ सूत्रार्थ:-और यदि पर्याय का कारण (उपादान कारण ) गुण हो तो पुनः द्रव्यका क्या प्रयोजन है ? । और गुणपर्याय यह जो कथन है सो तो गुणकी ही परिणामरूप कल्पना है न कि अन्य कुछ ॥ १३ ॥ व्याख्या । यहि गुणः पर्यायस्य दुलं उपादानकारणं भवति । तदा द्रव्येण किमिति- कि प्रयोजनं द्रव्यप्रयोजनं गुणेनैव सिद्धमित्यर्थात् गुणपर्यायावेव पदार्थों उपदिश्यतां तृती- यस्यासम्भवात् इति नियमः । पुनरत्र कश्चित्कथयिष्यति । द्रव्यपर्याय १ गुणपर्याय २ रूपे कार्ये भिन्ने स्तस्ततश्च द्रव्य १ गुणरूप २ कारणे अपि भिन्ने स्तः। इति कल्पनया वादी असत्यः । कथं-कार्ये कारणोपचारात् कार्यमध्ये कारणशब्दप्रवेशो जायते । तथा कारणभेदे कार्यभेदः सिद्ध्यति । अथ च कार्यभेदसिद्धौ कारणभेदसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयनाम दूषणमुत्पद्यते । तस्मात् गुणपर्यायस्तु गुणपरिणामस्यैव पटान्तरभेदकल्पनारूपः । तत एव केवलं सम्भावना परन्तु परमार्थतो न हि । अथ च द्रव्यादि नामत्रयमपि भेदोपचारेणैव ज्ञेयम् । १३ । व्याख्यार्थः–यदि गुण पर्यायका उपादान कारण हो तो द्रव्यसे क्या प्रयोजन है ? अर्थात् द्रव्यका प्रयोजन गुणसे ही चल जायगा तब अन्य पदार्थ मानने की क्या आ- वश्यकता है ? और द्रव्यका कार्य गुणसे हो गया तो गुण, तथा पर्याय, इन्ही दोनों पदार्थोंका उपदेश करना चाहिये, क्योंकि तृतीयका असंभव है ऐसा नियम होना चाहिये • .
. द्रव्यानुयोगतर्कणा। २५ अब इस विषयमें यदि कोई ऐसा कहै कि द्रव्यपर्याय तथा गुणपर्याय ये दोनों कार्य भिन्न २ रूपके है, इसलिये द्रव्य तथा गुण ये कारण भी भिन्न २ रूपके होना चाहिये । इस प्रकार कल्पनावादी भी मिथ्या है। क्योंकि कार्यमें ही उपचारसे कारण की कल्पना होती है इसलिये कार्यमें कारण शब्दका प्रवेश होता है । और भी प्रथम कारणका भेद सिद्ध होने पर कार्यका भेद सिद्ध होता है, और ऐसे ही कार्यका भेद सिद्ध हो जावे तब कारणका भेद सिद्ध हो सकता है। इस प्रकार कारणके भेद सिद्ध होनेमें कार्यभेद सिद्ध कारण होगा, तथा कार्यके भेद सिद्ध होनेमे कारणका भेद सिद्ध होना कारण होगा, इस रीतिसे तुम्हारे मतमे अन्योन्याश्रय नामका दूषण भी आता है। इसलिये गुणपर्याय यह जो कथन है सो तो गुणकी ही परिणामरूपसे क- ल्पना है क्योंकि कल्पनामात्रसे ही पर्यायसे गुणके भेदका संभव है, और परमार्थदृष्टिसे तो गुणका पर्यायसे भेद है ही नहीं, किन्तु परमार्थमें द्रव्य गुण तथा पर्याय ये तीनों नाम भी भेदके उपचारसे ही कल्पित किये है. ऐसा जानना चाहिये ॥ १३ ॥ सूत्रम् । एकानेकखरूपेण भेदा एवं परस्परम् । आधाराधेयभावेन कल्पनां च विभावय ॥१४॥ सूत्रार्थ:-इस पूर्वोक्त प्रकारसे द्रव्य एक ही है, गुण पर्याय अनेक हैं, इस री- तिसे परस्पर अर्थात् एक दूसरेकी अपेक्षासे भेदकी कल्पना मात्र जानो, और इसी पूर्वोक्त रीतिसे आधाराधेयभावकी कल्पना भी निश्चय करो ॥ १४ ॥ व्याख्या । एवममुना प्रकारेण द्रव्यमेकं, गुणपर्यायाऽनेके, इत्थं भावना कार्या। परस्परम- न्योन्यं भेदभावकल्पना कर्तव्येत्यर्थः । च पुनः अनयैव दिशा आधाराधेयभावेन कल्पनां विभावय । आधाराधेयप्रमुखभावानामपि स्थभावेन भेदान् विचार्य मनसि ज्ञेयम् । यतः- परस्परावृत्तिधर्माणः परस्परभेदान् ज्ञापयन्तीति भावः। १४ । व्याख्यार्थः-इस पूर्वोक्त रीतिसे कल्पना मात्रसे गुण, पर्यायकी सिद्धि होनेसे यह सिद्ध हुआ कि द्रव्य एक है कल्पना अथवा विवक्षासे गुण पर्याय अनेक है; इस प्रकार द्रव्य, गुण तथा पर्यायके परस्पर कल्पित स्वरूपसे भेदकी भावना करनी चा- हिये । और इसी रीतिसे आधार, आधेय आदि भावसे भी कल्पना को जानो अर्थात् कल्पित स्वभावके ही भेदसे आधार, आधेय इत्यादि भावोंके भी स्थायीभावसे भेदोंको विचार कर मनमें निश्चय करो, क्योंकि परस्पर आवृत्तिशील धर्म, अर्थात् एक पदार्थ से दूसरे में आनेवाले धर्म ही परस्परके भेद को ज्ञापित करते है यह तात्पर्य है ॥ १४ ॥ अथ आधाराधेयभावयोईष्टान्तेन उपदिशन्नाह । अब आधार आधेय भावके विषयमे दृष्टान्तद्वारा उपदेश देते हुए यह सूत्र कहते है। ४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । घटाद्रिव्यमाधार आधेयौ तु गुणादिको। एकाक्षलक्ष्यारूपाद्या व्यक्षगम्यं घटादिकम् ॥ १५॥ सूत्रार्थः घट आदि द्रव्य तो आधार है और गुण आदि आधेय है; इनमें आधेय रूप आदि तो एक इंद्रियके विषय है, और घट आदि द्रव्य दो इन्द्रियोंके विषय है॥१५॥ व्याख्या। घटादिद्रव्यमाधारः द्रव्यं घटादिकमाधारो रूपादीनां । तथा हि-घटे रूपाद्या आधृतास्तिष्ठन्तीति । अथ गुणपर्यायरूपरसादयो नीलपीतादयश्चाधेयाः द्रव्ये स्थिताः । एवमाधाराधेयभावेन द्रव्यात् गुणपर्यायौ भेदेन स्थितौ । तथा रूपादयो गुणपर्याया एकेन्द्रियगोचरा एकेन्द्रियविषया इत्यर्थः । यथा रूपं चक्षुरिन्द्रियगोचरं चक्षुर्मात्रग्राह्यगुण- त्वात् । रसो हि रसनाविषयो रसनामात्रग्राह्यगुणत्वादित्यादि । अथ घटादि द्रव्यं तु द्वीन्द्रिय- विषयं चक्षुःस्पर्शाभ्यां घटो गृह्यते द्रान्वात्। एतन्नैयायिकाभिमतं । स्वमते तु गन्धादिपर्याय- द्वारा घ्राणेन्द्रियादिकेनापि द्रव्यप्रत्यक्षमस्ति । न हि चेत् कुसुमं घ्रापयामीत्यादिज्ञाने भ्रान्तित्वं जायते । एवमनेकेन्द्रियग्राह्यद्रव्यात् गुणपर्याययोर्भेदो ज्ञातव्यः । गुणपर्याययोरन्योन्यं भेदस्तु सहभावी क्रमभावी च कल्पनीयः । सहभावी गुणः क्रमभावी पर्याय इति । अन्यच्च' पर्यायो द्विविधः । सहभावी क्रमभावी च । सहभावी गुण इत्यभिधीयते । पर्यायशब्देन तु पर्यायसामान्यस्य स्वव्यक्तिव्यापिनोऽभिधानान्न दोष इति । तत्र सहभाविनः पर्यायाः गुणाः । यथात्मनो विज्ञानव्यक्तिशक्त्यादयः । क्रमभाविनः पर्यायास्त्वात्मनो यथा सुखदुःखशो- कहर्षादयः । इति भेदकल्पनम् । १५ । व्याख्यार्थः-घट आदि द्रव्यरूप पदार्थ आधार है, क्योंकि घट आदिमें रूप आदि रहते है । इसलिये रूपादिक रहनेका स्थान घट आदि द्रव्य आधार अर्थात् रूपादिका धारण करनेवाला है; और रूप, रस आदि गुण तथा नीलपीतादि पर्याय ये सब आधेय है, अर्थात् घट आदि द्रव्यमें रूपादि गुण रहते है, इसलिये आधेय है, अर्थात् द्रव्यमे ये गुणपर्याय स्थित है । इसप्रकार आधार आधेयभावसे द्रव्यसे गुण पर्याय भिन्नरूपसे स्थित हैं; और रूपादि गुणपर्याय एक इन्द्रियसे ग्राह्य है, अर्थात् ये एक २ इन्द्रियसे जाने जाते है । जैसे रूप नेत्र इन्द्रियका विषय है, क्योंकि केवल नेत्र इन्द्रियमात्रसे जो ग्राह्य गुण हो उसको रूप कहते है, तथा रस जिव्हा इन्द्रियका विषय है, क्योंकि जिव्हा इन्द्रियमात्रसे ग्रहण करने योग्य गुण है । और घट आदि द्रव्य तो दो इन्द्रियके विषय है, क्योंकि घट नेत्र तथा स्पर्शन (त्वक् ) इन दोनों इन्द्रियोंसे जाना जाता है, क्योंकि वह द्रव्य है । यह कथन नैयायिकमतके अनुसार है, और निज अर्थात् जैनमतमे तो १ चटाई पर देवदत्त है, स्थालीमें पकाता है, तिलमें तैल है, घटमें रूप है. यहा चटाई, स्थाली, तिल तथा घट आधार हैं। २ जो वस्तु उनमें वा उनपर है वह आधेय है। चटाईरूप आधारका आधेय देवदत्त, स्थालीका चावल, तिलका तैल और घटका रूप आधेय है। ।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। २७, गन्ध आदि द्रव्यके पर्यायद्वारा घ्राण आदि इन्द्रियोंसे भी द्रव्यका प्रत्यक्ष होता है । यदि ऐसा न मानो, तो "पुष्पं प्रापयामि,, मै तुमको फूल सुंघाता हूं, इत्यादि ज्ञानमें भ्रम होगा । इसप्रकार अनेक इन्द्रियग्राह्य (जानने योग्य ) द्रव्यसे एक इन्द्रियग्राह्य गुण- पर्यायका भेद जानना चाहिये । और गुण तथा पर्यायका परस्पर भेद तो सहभावी तथा क्रमभावी कल्पनासे समझ लेना चाहिये । सह अर्थात् द्रव्यके साथ २ भावी होनेवाला जो गुण है, सो सहभावी. जैसे पुद्गलमे रूपादि और जीवमे ज्ञान आदि उपयोग । और क्रम अर्थात् बारी २ से भावी होनेवाला जो पर्याय, सो क्रममावी. जैसे अजीव मृत्तिका द्रव्यमें पिंड कुसूल आदि, सुवर्णमें कटक कुंडल आदि, और जीव द्रव्यमे नर नारक तथा सिद्धादि पर्याय समझना । और भी पर्यायके दो भेद हैं; एक तो सहभावी (साथ होनेवाला) पर्याय और दूसरा क्रमभावी अर्थात् क्रमसे होनेवाला पर्याय । इनमेंसे साथ होनेवाले पर्यायको ही गुण कहते है । यहांपर पर्यायशब्दसे पर्याय सामान्यका ग्रहण है, अर्थात् निज आधारभूत व्यक्तिमात्रमें व्यापक होके रहनेवाला पर्याय गुणशब्दसे कहा जाता है, इसलिये ऐसा कहनेसे कोई दोष नहीं । उनमें सहभावी पर्याय गुण है, जैसे आत्माके विज्ञान व्यक्तिकी शक्ति आदि, और क्रमभावी पर्याय है, जैसे . आत्माके सुख दुःख हर्ष तथा शोक आदि, इस रीतिसे गुणपर्यायके परस्पर भेद कल्पना करनी चाहिये ॥ १५ ॥ सूत्रम्। सञ्ज्ञासङ्ख्यालक्षणेभ्यो विभागं द्रव्यादीनां यो विदित्वा मिथोऽत्र । राडान्ते श्रीतीर्थनाथप्रणीते श्रद्धां कुर्यान्निश्चलस्तस्य बोधः॥१६॥ सूत्रार्थः--संज्ञा (वस्तुके नाम ) संख्या ( पदार्थ गणना ) तथा असाधारण धर्म वचन आदि लक्षणद्वारा जो द्रव्य आदिके विभागको परस्पर जानकर श्रीभगवान् तीर्थनाथ- रचित सिद्धान्तमें श्रद्धा करेगा, उस भव्य जीवके अचल बोध होगा ॥ १६ ॥ इति श्रीभोजविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां द्वितीयोऽध्याय. व्याख्या । संज्ञा नाम तत्कृतो विभागो यथा--द्रव्यनाम १ गुणनाम २ पर्यायनाम ३ चेति । सङ्खथा गणना तत्कृतो विभागो यथा द्रव्याणि पद , गुणा अनेके, पर्याया अनेके । लक्षणं त्वसाधारणधर्मवचनं तत्कृतो विभागो यथा द्रवति तांस्तान्पर्यायानागच्छतीति द्रव्यम् । गुणनामेकस्मादन्यस्य भिन्नकरणं गुणः । परिगमनं सर्वतो व्याप्तिः पर्यायः । एव- मेतेषां द्रव्यगुणपर्यायाणां परस्परं भेदोऽस्ति । एवं सज्ञासङ्खयालक्षणेभ्यो विभागंभेदं विदित्वा द्रव्यादीनां यो मिथः परस्परम् अत्र राद्धान्ते सिद्धान्ते श्रीतीर्थनाथप्रणीते श्रीभगवद्भाषिते श्रद्धा- मास्थां कुर्यात् । तस्य भव्यस्य निश्चलो नि.प्रकम्पो वोधः सम्यत्तवं लभत इति ज्ञेयम्। १६ । इति श्रीद्रव्यानुयोगतर्कणायां भेदप्रदर्शनो द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ . , २८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थ:-संज्ञा अर्थात् वस्तुओंका नाम उस नामकृत विभाग जैसे द्रव्य नाम १ गुण नाम २ तथा पर्याय नाम इत्यादिसे । संख्या अर्थात् गणना उस गणनाजनित विभागसे, जैसे जीव, पुद्गल, धर्म आदि छह द्रव्य हैं. गुण अनेक है, तथा पर्याय भी अनेक है, इस विभागसे और असाधारण धर्म वचन लक्षण है अर्थात् लक्ष्य पदार्थका ऐसा धर्म वर्णन करै, कि वह धर्म अन्य पदार्थो में न मिले; वह ही असाधारणधर्मको कहनेवाला लक्षण है । उसकर किया हुआ विभाग जैसे "उन उन पदार्थोंको जो प्राप्त हो वह द्रव्य है" यह द्रव्यका लक्षण है । "एक समूह वा एक जातिके पदार्थों से जो एक किसीको पृथक करै वह गुण है" यह गुणका लक्षण है, ऐसे ही “जो सर्वत्र व्याप्त हो, जो सर्वत्र गमन करै वह पर्याय है" यह पर्यायका लक्षण है । इसप्रकार संज्ञा, संख्या, तथा लक्षणके द्वारा द्रव्य, गुण तथा पर्यायका परस्पर भेद है। इस रीतिसे संज्ञा संख्या और लक्षणोंसे द्रव्य आदिके परस्पर भेदको जानकर श्रीभगवान् तीर्थनाथ द्वारा भाषित इस स्याद्वादरूपी सिद्धान्तमें जो श्रद्धा करै उस मनुष्यके निश्चल (अकंपायमान् ) बोध (सम्यक्त्व)की प्राप्ति होती है, ऐसा जानना चाहिये ॥ १६ ॥ इति श्रीद्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायामाचार्योपाधिधारिपण्डितठाकुरप्रसाद- शर्मप्रणीतभाषाटीकासमलङ्कृतायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अथ तृतीयाध्याये ये तीर्थका द्रव्यादीनां भेदमगीकुर्वन्ति । अभेदपक्षमाश्रित्य तान् दूषयन्नाह । अब जो शास्त्रकार द्रव्यादिका सर्वथा भेद ही अंगीकार करते हैं उनके मतको अभेद पक्षका आश्रय करके इस तृतीय अध्यायमें दूषित करते है । सूत्रम् । एकान्तेनोच्यते भेदो द्रव्यादीनां मिथो यदा । स्थाद्गुणगुणिनोरेव भावोच्छेदोऽन्यद्रव्यवत् ॥१॥ सूत्रार्थ: -यदि एकान्ततः अर्थात् सर्वथा द्रव्य, गुण, तथा पर्यायोंका परस्पर भेद ही कहते हो, तो अन्य द्रव्यके तुल्य गुणगुणी भावका उच्छेद (अभाव ) हो जावेगा। व्याख्या । यदा द्रव्यादीनां द्रव्यगुणपर्यायाणामेकान्तेन एकान्तपक्षेण मिथः परस्परं भेद उच्यते । तदा अन्यद्रव्यवत् परद्रव्येणैव स्वद्रव्यविषयेऽपि गुणगुणिनोरेव भावोच्छेदो गुणगुणिभावस्य व्युच्छित्तिर्भवेत् । यथा जीवद्रव्यस्य गुणा ज्ञानादयस्तेषां गुणी जीवद्रव्यम्, पुद्गलद्रव्यस्य गुणा रूपादयस्तेषां गुणी पुद्गलद्रव्यमिति । एवं व्यवस्था शास्त्रप्रसिद्धा भेदाङ्गीकारेण विलुप्यते । जीवद्रव्यस्य यथा पुद्गलद्रव्यस्य गुणेभ्यो भेदोऽस्ति । तथा निजगु- णेभ्यो ज्ञानादिभ्योऽपि भेदोऽस्ति । तद्वत् अयमस्य गुणी । एतस्य एते गुणा इत्ययं व्यवहारोऽपि विलुप्येत । तस्मात् कारणात् द्रव्यपर्यायाणामभेद् एव सम्भवति । एतादृशो भेदनयविचारो गुरोरुपदेशात् भव्यागिनो धारयन्ति । १ ।
२९ द्रव्यानुयोगतर्कणा। व्याख्यार्थ:-जब द्रव्यादिका अर्थात् द्रव्य, गुण तथा पर्यायौंका एकान्तपक्षसे परस्पर भेद कहते हो, तो परद्रव्यकी तरह स्वद्रव्यके विषयमे भी गुण और गुणीके भा- वका उच्छेद (सर्वथा अभाव ) हो जायगा । जैसे जीवद्रव्यके ज्ञानादिक गुण है, और उनका गुणी जीवद्रव्य है । ऐसे ही पुद्गल द्रव्यके गुण रूप आदि है और पुद्गल द्रव्य उनका गुणी है । इसप्रकार जो व्यवस्था शास्त्रमे प्रसिद्ध है वह गुण और गुणीके सर्वथा भेद अंगीकार करनेसे लुप्त होती है। क्योंकि जैसे जीवद्रव्यका पुद्गलद्रव्यके गुणोंसे भेद है । वैसे ही निजगुणोंसे भी भेद है । उस ही प्रकार इसके यह गुणी है तथा इस द्रव्यके यह गुण है यह जो व्यवहार है वह भी लुप्त होता है। इसलिये द्रव्य, गुण तथा प- र्यायोंके अभेद ही संभवता है। ऐसा भेदनयका विचार गुरूके उपदेशसे भव्य जीव धारण करै ॥ १॥ अथ पुनरप्यभेदमाश्रित्य युक्तिं कथयन्नाह । अब पुनः अभेदका आश्रय करके युक्तिको दर्शाते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं । सूत्रम् । गुणपर्याययोर्द्रव्ये भेदसम्बन्ध ईरितः। अनवस्था प्रबन्धः स्याझेदकल्पनया भृशम् ॥२॥ सूत्रार्थः-गुण और पर्यायका द्रव्यके विषयमें अभेद संबंध ही सिद्धान्तमे कहा गया है क्योंकि भेद कल्पनासे अत्यंत अनवस्थाका प्रबन्ध हो जाता है ॥ २ ॥ व्याख्या । गुणपर्याययोरन्योन्यं द्रव्ये द्रव्यविषये अभेदसम्बन्ध एवास्ति । यदि च द्रव्यविषये गुणपर्याययोः समवायनाम्ना भिन्नः सम्बन्धः प्रकल्पते । तदाऽनवस्थादो- पनिबन्धनं निष्पद्यते । गुणगुणिनोरिव पृथक्समवायो लक्ष्यते । पुनस्तस्य समवायस- म्बन्धस्यापि अन्य. सम्बन्धो युज्यते । पुनस्तस्यापि अन्यतरः । एवं प्रकल्पयतोऽवस्थितिः कुत्रापि न भवति । एवं च भेदकल्पनया भृशमत्यर्थमनवस्थाप्रबन्धः अस्थितियुक्तिप्रसङ्गश्च जायते । तस्मात् कारणात् समवायस्य स्वरूपसम्बन्धमेवाभिन्नतया यदगीचकर्थ । तर्हि गुणगुणिनोः स्वरूपसम्बन्धमङ्गीकुर्वतां को दोषः । किं च भवतां विघटते । यच नवीनस- म्वन्धकल्पनगौरवं विधत्थ । उक्तं च- "प्रक्रियागौरवं यत्र तं पक्षं न सहामहे । प्रक्रियालाघवं यत्र तं पक्षं रोचयामहे" ॥१॥ ऋजुमार्गेण सिद्ध्यतोऽर्थस्य वक्रेण साधनायोगात् । समवायस्य स्वरूपसम्बन्धभिन्नकरणे गुणगुणिनोश्च स्वरूपसम्बन्धाङ्गीकरणे च को विशेषो निरर्थकनवीनसम्बन्धाविष्करणेन च गौरवापत्तिरिति दिक् । २। व्याख्यार्थ:--स्याद्वादसिद्धान्तमें द्रव्यके विषयमें अर्थात् द्रव्यके साथ गुण और पर्यायका परस्पर अभेद सबंध ही है । और यदि द्रव्यके विषयमें गुण और पर्यायका समवाय नाम एक भिन्न संबंध कल्पित करते हो, अर्थात् गुण और पर्याय यह दोनों ही द्रव्यमें समवाय सबंधसे रहते है ऐसा मानोगे तो वह अनवस्थारूप दोषका ३० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् कारण होता है । क्योंकि जैसे तुम्हारे मतमें गुण तथा गुणी जैसे भिन्न २ लक्षित होते हैं उनके तुल्य समवाय भी तो सबसे पृथक् भासता है । और जैसे गुण, गुणी द्रव्यमें सम- वाय संबंधसे रहते है ऐसे ही समवाय संबंध भी उनमें किस संबंधसे रहैगा इससे उस समवायका भी अन्य संबंध मानना योग्य है। और फिर उस समवाय संबंधका भी अन्य संबंध कल्पना करना चाहिये, इसप्रकार कल्पना करते हुए तुम्हारी स्थिति कहीं भी न होगी । इसप्रकार भेदकी कल्पनासे अत्यंत अनवस्थाका प्रबंध और अस्थिति युक्तिका प्रसंग होता है । इसकारण यदि समवायका अन्यसंबंध न मानकर अभेदसे स्व- रूपसंबंध ही अङ्गीकार किया हो तो गुण तथा गुणीके स्वरूपसंबंध स्वीकार करनेवालोंको क्या दोष है ? और तुम्हारा इसमें क्या विगाड़ होता है जो नवीन समवाय संबंध स्वी- काररूप कल्पनाका गौरव करते हो ? अन्यत्र कहा भी है "जिस पक्षमे प्रक्रियाका गौरव है उस पक्षको हम नही सहते है, और जिस पक्षमें प्रक्रियाका लाघव है उस पक्षको प्रसन्नतासे स्वीकार करते है" । क्योंकि जो अर्थ सरल मार्गसे सिद्ध होता है उस अ- र्थको वक्रमार्गसे साधना योग्य नहीं है । और समवायके जुदा स्वरूप संबंध करनेमें तथा गुणगुणीके स्वरूप संबंध स्वीकार करनेमे क्या विशेष (फर्क ) है ? और व्यर्थ नवीन संबंधके प्रकट करनेमें गौरव होता है (अर्थात् गुण और गुणीका भेद मानना और उनका समवायसंबंध मानना पुनः अनवस्थादोषसे भयभीत होके समवायका संब- न्धांतर न मानकर उसका स्वरूपसंबंध ही स्वीकार करना इसकी अपेक्षा गुणगुणीके केवल स्वरूपसंबंधके माननेमें ही लाघव है क्योंकि स्वरूपसंबंध तो तुमको भी मानना पडता ही है ) इस प्रकार संक्षेपसे सर्वथा गुणगुणीके भेद माननेवालेके मतमें दूषण दर्शाया है ॥२॥ पुनरभेदपक्षिणो दूषयन्नाह । अब भेदवादीके पक्षको दोष देते हुए अग्रिम सूत्र कहते है । सूत्रम् । स्वर्ण कुण्डलतां प्राप्तं घटो रक्तत्वमीयिवान् । इति व्यवहृतिर्न स्याद्यद्यभेदो भवेन्न हि ॥ ३ ॥ सूत्रार्थ:-यदि द्रव्य, गुण तथा पर्यायका अभेद न होता तो "सुवर्णद्रव्य कुण्डल- दशाको प्राप्त हुआ और घट रक्तत्व (गुणदशा) को प्राप्त हुआ" यह व्यवहार लोकमें नहीं हो सकता ॥३॥ व्याख्या । स्वर्ण कुण्डलतां कुण्डलभावं प्राप्तं । कनके कुण्डलाकारतां गतेपि नामान्तरेण १ जाति व्यक्तिका, गुण गुणीका, अवयव अवयवीका, क्रिया क्रियावान्का तथा नित्यद्रव्य विशेषका, भेद नैयायिक मानते हैं और इनका समवायसबध भी नैयायिक मानते हैं उनके मतमें यह दोष है।
१ द्रव्यानुयोगतर्कणा। ३१ न भेदापत्तिः । तथा च घटो रक्तत्वमीयिवान् । पूर्वावस्थया घटः श्यामवर्णः पुनरग्निपाका- द्रक्तत्वं प्राप्तस्तथापि श्यामे घटे रक्ततां प्राप्तेऽपि घटान्तरता न जाता । वर्णाख्यगुणभेदा- द्रव्यभेदो न जात इति व्यवहारो लोकप्रसिद्धिरूप आचारो न घटते । यद्यभेदस्वभाव- व्यवहारो द्रव्यादीनां न भवेत् । अतो द्रव्यादयस्त्रयोऽभिन्ना एव प्रकल्पन्ते नामान्तरेण न 'शङ्कनीयमिति भावः । ३। व्याख्यार्थः-सुवर्ण कुण्डल अर्थात् कर्णके आभूषणपनेको प्राप्त हुआ, यहां सुवर्ण कुंडलके आकारको प्राप्त होगया है तो भी कुंडल इस नाममात्रसे सुवर्ण और कुंडलका भेद नहीं होता, तथा घट रक्तत्त्वदशाको प्राप्त हुआ, यहां पूर्व अपक्वदशामें घट श्याम वर्णका था और अग्निके द्वारा पकनेसे रक्तपनेको प्राप्त हुआ, तो भी अर्थात् श्यामघटके रक्तता प्राप्त होनेपर भी वह घट अन्यघट वा अन्य पदार्थताको नहीं प्राप्त हुआ अर्थात् वर्णनामा गुणके भेदसे द्रव्यका भेद नहीं हुआ और यदि अभेदस्वभावसे द्रव्यगुण- पर्यायोंका व्यवहार न हो तो पूर्वकथित सुवर्ण घट आदिमें यह व्यवहार अर्थात् लोक प्रसिद्ध आचार नहीं घट सकता है । इसलिये द्रव्य आदि तीनों पदार्थ अर्थात् द्रव्य, गुण और पर्याय ये अभिन्नरूप ही कल्पित किये जाते है इनके जुदे २ तीन नाम होनेसे यह शंका न करनी चाहिये कि यह भिन्न है यह भाव है ॥ ३ ॥ पुनर्बाधकं कथयति । फिर अभेद वादीके मतमें बाधकका कथन करते है । सूत्रम् । स्यात् स्कन्धदेशयोर्भेदात्स्कन्धेऽपि द्विगुणात्मता। प्रदेशगुरुताभावास्कन्धाभेदप्रबन्धता ॥४॥ सूत्रार्थः-स्कंध तथा देशके भेदसे स्कंधमें द्विगुणता होनी चाहिये परंतु देशसे स्कंधमें अधिक गुरुता नहीं है, इस हेतुसे देशसे स्कंधका अभेदरूप ही प्रबन्ध है ॥ ४ ॥ व्याख्या। स्कन्धदेशयोर्भेदात् स्कन्धविषयेऽपि द्विगुणात्मता द्विगुणभारारोपो भवेत् । स्कन्धोऽवयवी, देशोऽवयवः अनयोर्भेदकल्पनया द्विगुणो भारः स्कन्धमध्ये भवन् द्विघ्नः स्कन्धो भवेत् । यतः-शततन्तुपटे शततन्तुषु यावान् भारोऽस्ति तावानेव हि पटे भारो युज्यते तन्तुपटयोरभेदात् । भेदविचारे पटोऽन्य. तन्तवोऽन्ये एवमनयोर्भेदस्तस्मिन्सति द्विगुणगुरुतापि युक्ता । अथ च कश्चिन्नैयायिको नवीन एवं यदि कथयति । यतः-अवयवभारात् अवयवि- भारोऽत्यन्तं लघीयानस्ति । तस्मात् तन्मते द्विप्रदेशादिस्कन्धमध्ये कुत्रापि उत्कृष्टगुरुत्वं नो भवितुर्महति द्विप्रदेशादिस्कन्ध एकप्रदेशाद्यपेक्षया अवयविधर्मत्वात् । अन्यच्च परमाणुमध्ये मान्याष्टगुरुत्वमाननात् रूपादिकविशेपोऽपि परमाणुमध्ये मान्यः स्यात् । द्विप्रदेशादिकमध्ये न मान्य. स्यात् । अभेदेन यस्य बन्धो यदा मन्यते तदा प्रदेशस्य यो भारः स एव स्कन्धस्य भारत्वेन परिणमयत्येव । यथा तन्तुरूपं पटरूपतया परिणमति । तदा गुरुताया वृद्धेश्च दोपः कथ्यमानोपि न लगेदिति भावः । ४।
३२ , , रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थ:-स्कंध (अवयवी ) तथा देश ( अवयव ) का यथार्थमें भेद होनेसे स्कं- धके विषयमें द्विगुणरूपता होगी अर्थात् स्कंधमें दूना बोझ प्राप्त होगा यहांपर सूत्रमें स्कंध- शब्दसे अवयवीरूप अर्थका ग्रहण है । और देशशब्दसे अवयवका इन दोनो अवयवी तथा अवयवोंकी भेदकल्पनासे अवयवीमें दूना बोझ होनेसे वह अवयवी अवयवोंकी अपेक्षा दूना बोझल होजावेगा क्योंकि सो तंतु (सूत ) से बुने हुए वस्त्रमें उतना ही भार युक्त है, जितना कि उन सो तन्तुओंमें है। क्योंकि तंतु और पटके अभेद है, और यदि तंतु और पटके भेद विचारें, तो पट अन्य है तंतु अन्य है । इसप्रकार इन दोनोंका भेद होते हुए अवयवी पटमे दूना भारीपन भी होना उचित है । अब यहांपर यदि कोई नवीन नैया- यिक ऐसा कहता है, कि अवयवके भारसे अवयवीका भार बहुत हलका है, तो इस हेतुसे उसके मतमें दोप्रदेश युक्त अवयवीमें कहीं भी अवयवकी अपेक्षासे अधिक भारीपन न होना चाहिये, क्योंकि दोप्रदेश आदियुक्त स्कंधमें एक प्रदेश आदिकी अपेक्षासे अवयवी धर्मपना है, और एक प्रदेशवाले परमाणुमें दृष्टगुरुत्वकी अपेक्षा अधिक गुरुत्व माननेसे परमाणुमें रूपा- दिकी अधिकता भी मानी जायगी। और द्विप्रदेशादि स्कंधमें न मानी जायगी। और जब जिसका संबंध अभेदसे मानते है तो प्रदेश ( अवयव )का जो भार है वह स्कंध (अवयवी )के भी भारपनेसे परिणत होता ही है । जैसे-तंतुका रूप पटरूपतासे परिणमनको प्राप्त होता है, अर्थात् जो तंतुका रूप है वह ही पटका रूप होता है; तब इसप्रकारसे गुरुता अथवा प्रदेश वृद्धिका जो दोष कहा हुआ है सो भी नही लग सक्ता है । यह सूत्रका तात्पर्य है ॥ ४ ॥ अब जो द्रव्यादिकोके अभेद मानते हैं उनको उपालंभ देते हुए कहते है । सूत्रम् । चेद्भिन्नद्रव्यपर्यायमेकरूपं गृहादिकम् । भाषसे न कथं द्रव्यं गुणपर्यायवत्तदा ॥५॥ सूत्रार्थ:-यदि भिन्न द्रव्योंके पर्याय गृहादिकको एक रूप कहते हो तो द्रव्य गुण पर्यायोंवाला है ऐसा क्यों नहीं कहते ? ॥ ५॥ व्याख्यार्थः-यदि भिन्न २ द्रव्योंके पर्याय रूप अर्थात् पाषाण, काष्ट जल आदि जो भिन्न २ बहुतसे द्रव्य है, उनके पर्यायभूत गृह (घर) आदिको “यह घर एक रूप है" इसप्रकारकी बुद्धिसे एक ही कहता है, तो द्रव्यको गुणपर्यायवाला क्यों नहीं कहता है अर्थात् एक द्रव्यमें गुण तथा पर्यायका अभेद होय; ऐसा विवेक क्यों नही कहता है ? क्योंकि जो आत्मा द्रव्य है वह ही आत्माका ज्ञान आदि गुण है, और . १ तात्पर्य यह है कि अवयव मिलके अवयवी बनता है तो वह अवयवोंसे भिन्न है इससे अपनी तथा अवयवोंकी गुरुता (भारीपन) मिलाके दूना होगया। 1 द्रव्यानुयोगत गितर्कणा । ३३ देव नर आदि पर्याय हैं यह अनादि सिद्ध व्यवहार है जो द्रव्यादिकोंका अभेदभाव अंगी- कार तुम नहीं करते तो वह ठीक नहीं क्योंकि द्रव्योंमें अभेदता अवश्य ही है । यद्यपि द्रव्य, गुण और पर्याय ऐसे नाम पृथक् २ होनेके कारण द्रव्य भिन्न है गुण भिन्न है, और पर्याय भी भिन्न ही है इस युक्तिसे भिन्नताका भान लक्षित (प्रतीत) होता है, तथापि द्रव्य घट है और गुणसे शुक्ल घट, नील घट रक्त घट या श्याम घट है तथा पर्यायसे विशाल आकारमे परिणत शंखके तुल्य ग्रीवासहित और महान् उदरवाला यह घट है इत्यादि गुण तथा पयार्योंसे घट भिन्न नही है ॥ ५ ॥ अर्थ द्रव्यादीनामभेदं येऽङ्गीकुर्वन्ति तान् उपालम्भं ददन्नाह । व्याख्या । यद्यपि भिन्नद्रव्यपर्यायं पाषाणकाष्ठजलादिकानि द्रव्याणि बहूनि तेषां पर्याय गृहादिकं भवनादिकमेकरूपमेतद्गृहमित्याकारिकया बुद्ध्या एकमेय भाषते तर्हि द्रव्यं कथं गुणपर्यायवन्न भाषते । एकस्मिन् द्रव्ये गुणपर्याययोरभेदो भवेत् । एतादृशं विवेकं कथं न कथयसि । यत आत्मद्रव्यं यदस्ति स एवात्मगुणः स एवात्मपर्यायश्चेतीदृशव्यवहारोनादि- सिद्धो वर्तते । यस्माद्रव्यादीनामभेदभावं नाङ्गीकुरुषे तदसत् । एतेषामभेदता एव वर्तते । यद्यपि द्रव्यं भिन्नं गुणो भिन्नः पर्यायोपि भिन्न एव द्रव्यगुणपर्यायनामत्वात् इति युक्त्या भिन्नताभानं लक्ष्यते तथापि द्रव्यं घटः गुणेन शुक्लो घटो नीलो घटो रक्तो घटः । श्यामो वा पर्यायेण पृथुवुध्नाद्याकारपरिणतः कम्बुग्रीवः पेटोदरः द्रव्यादिगुणपर्यायाभ्यां घटो भिन्नो नास्ति ॥ ५॥ सूत्रम् । नियतव्यवहारं यद्रव्यं तदनयोः सतोः । परिणत्येकरूपत्वाद्यत्र वैकप्रकारकाः॥६॥ सूत्रभावार्थः--जो द्रव्य यह नियतव्यवहार होता है वह इन दोनोंके विद्यमान होनेपर होता है, तथा परिणाममे तीनोंकी एकरूपता होनेसे द्रव्य, गुण और पर्याय तीनों एक ही प्रकारके अर्थात् एक ही है ॥ ६ ॥ व्याख्या । यज्जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमित्यादिनियतव्यवहारं द्रव्यं व्यवस्थासहितव्यवहारो भवति । तद्गुणपर्याययोरभेदात् सतोर्विद्यमानयोरनयोर्भवेत् । यथा ज्ञानादिगुणपर्यायेभ्यो- ऽभिन्नो जीवः । रूपादिगुणपर्यायेभ्योऽभिन्नोऽजीवश्चेति यदित्थं न स्यात्तदा द्रव्यात्सा- मान्यात् विशेषसंज्ञा न भवेत् । अतः कारणात् द्रव्य १ गुण २ पर्यायाः ३ इति नामत्रयम्। परन्तु स्वजात्याद्येकत्वव्यवहार एव त्रिपु तिष्ठति परिणत्येकरूपत्वात् परिगमनं यथात्मद्रव्यं तस्य च नानादिगुणाः परिणामिवस्तुपु तेपां पर्याया एतत्सर्वमपि एकमेति यतो रत्नं १ तस्य कान्तिः २ ज्वरापहारलक्षणा तच्छक्ति. ३ एतत्रयमपिपरिणत्येकरूपत्वम् । तथैव द्रव्य १ गुण २ पर्याय ३ इत्येकरूपत्वमेव तस्मात्परिणत्येकरूपत्वात् द्रव्यादय एकप्रकारकास्त्रयः।।६।। व्याख्यार्थः-जो जीव द्रव्य, अजीव द्रव्य, इत्यादि नियत व्यवहार अर्थात् द्रव्य, १ यह पाठ भापार्थके पीछे किसी भूलसे दिया गया है । पाठक ध्यानसे पड़े , ५ ३४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् इस प्रकार व्यवस्थासहित व्यवहार होता है, वह गुण और पर्यायों के अभेदसे है इस कारण इन गुण पर्यायोंके विद्यमान होनेपर ही होवे है । जैसे ज्ञानादि गुण पर्यायोंसे अभिन्न जीव है और रूपादि गुण पर्यायोंसे अभिन्न अजीव द्रव्य है । यदि ऐसा न होवे तो गुण पर्यायोंसे रहित सामान्य द्रव्यसे मनुष्य जीव, देवजीव, मुक्तजीव, तथा रक्त घट पीत घट इत्यादि विशेपसंज्ञा न होवें । इस कारणसे द्रव्य, गुण, पर्याय यह तीन नाम है, परन्तु व स्वभाव आदि एकपनेका व्यवहार ही तीनोंमे रहता है क्योंकि परिणतिमे एकरूप है । परिणमन जैसे आत्मा द्रव्य है उसके ज्ञानादि गुण परिणाम है यहां ज्ञानादि गुणसहित द्रव्यमें ही आत्मा यह व्यवहार होता है और ऐसे ही परिणामी वस्तुओंमें उनके जो पर्याय है उन पर्यायोंसे युक्तमे द्रव्य व्यवहार होता है, यह सब एक ही है । क्योकि रत्न, उसकी कान्ति तथा ज्वरको नाश करनेवाली उसकी शक्ति यह तीनों भी परिणतिमे एक रूप है । उस ही प्रकार द्रव्य गुण तथा पर्याय यह एकरूप उससे ही हैं अर्थात् परिणतिमे एक रूप होनेसे द्रव्यादिक तीनों एक प्रकारवाले है ॥ ६ ॥ पुनरभेदं नाङ्गीकुर्वन्ति । तेषु एव दोपसम्भवमाह । फिर भी जो अभेदको नही मानते हैं उनमे ही दोषकी उत्पत्तिको कहते है । सूत्रम् । न ह्येतेषां यदाभेदस्तदा कार्य कुतो भवेत् । नोत्पद्यते ह्यसबस्तु शशशृंगवदुच्चकैः । सूत्रभावार्थ:-यदि इन द्रव्यादिकोंका अभेद नहीं है तो इनसे कार्य कैसे होता है क्योंकि जैसे सुसेके (खर्गोशके) सींग उत्पन्न नही होता है वैसे असत् पदार्थ उत्पन्न नहीं होना चाहिये ॥ ७ ॥ व्याख्या । यदि एतेषां द्रव्यादीनामभेदो न तदा कार्य कुतो भवेत् । अपि तु द्रव्यगुण. पर्यायाणामभेदो नास्ति । तदा कारणकार्ययोरपि अभेदो न भवेत् । तदा च मृत्तिका- दिकारणेभ्यो घटादिकार्य कथं निष्पत्स्यते कारणे कार्यशक्तौ सत्यामेव कार्योत्पत्तिनिया- मकत्वमसदविद्यमानं वस्तु न निष्पद्यते निश्चयेन शशशृङ्गवत् । यथा शशविपाणमित्य- सद्वस्तु असत्परिणतितत्त्वात् कार्ये निष्पत्त्यभाव एव दृश्यते अयमन भावः । यदि कारण- मध्ये कार्यसत्ताङ्गीक्रियते । तदा अभेदः सहजमेव आगातः ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः-यदि इन द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंका अभेद नहीं है तो कार्य कैसे उत्पन्न होता है अर्थात् अभेदके विना कारणसे कार्य नही हो सकता, और यदि द्रव्य गुण तथा पर्यायोंका अभेद नही है, तो कारण कार्यका भी अभेद न होना चाहिये । और जब कारण कार्यका अभेद न हुआ तो मृत्तिकादिरूप कारणोंसे घट आदि कार्य कैसे उत्पन्न होंगे ? क्योंकि कारणमे कार्य शक्तिकी सत्ता ही कार्यकी उत्पत्तिमें नियामिका है क्योकि जो पदार्थ जहां अविद्यमान है वहांसे वह पदार्थ कदापि उत्पन्न नहीं हो सकता है यह द्रव्यानुयोगतर्कणा। ३५ निश्चय है । शशशृंगके समान । जैसे शश (खर्गोश)का सींग यह असत् (अविद्यमान) वस्तु है क्योंकि असत् परिणतिपना है, अर्थात् शशरूप कारणमें सींगरूप कार्यकी शक्ति नहीं है। इससे शशसीगरूप कार्यकी उत्पत्तिका अभाव ही देखा जाता है । यहांपर आशय यह है कि यदि कारणमे कार्यकी विद्यमानता स्वीकार करते हो तब तो कार्य- कारणका अभेद सहजमें ही प्राप्त हुआ अर्थात् कार्य अपने प्रकट होनेके पूर्व कारणरूपसे ही था और उत्पन्न होनेपर भी केवल उस द्रव्यका पर्यायमात्र होगया, यथार्थमे वह कार- णसे अभिन्नरूप ही है । जैसे घट आदि कार्य मृत्तिकासे उत्पन्न होते है तो भी मृत्ति- कासे भिन्न नहीं है ॥ ७ ॥ कारणे कार्योत्पत्तिक्षणात्पूर्वमेव यदि कार्यसत्तास्ति । तदा कार्यदर्शनं कथं न जायते इत्थं शङ्का समुत्पन्ना तदुपरि कथयति । अब यदि कारणमें कार्यके उत्पत्तिक्षणके पूर्व भी कार्य विद्यमान है, तो मृत्तिका आदि कारणमे घट आदि कार्य क्यों नहीं दीख पडते। ऐसी शंका वादीके उत्पन्न हुई उसपर यह आगेका सूत्र कहतें है- शङ्कापनोदं करोति । अब अग्रिम काव्यसे शङ्काको दूर करते है। सूत्रम् । द्रव्यरूपा तिरोभावाच्छक्तिः कार्यस्य या सती। गुणपर्याययोराविर्भावात्सा व्यक्तितां ब्रजेत् ॥८॥ सूत्रभावार्थः-कार्यके कारणमे तिरोभावसे जो द्रव्यरूप शक्ति विद्यमान रहती है वह गुण और पर्यायके आविर्भावसे प्रकटताको प्राप्त होती है ॥ ८ ॥ व्याख्या । कार्य यावन्नोत्पन्नं तावत्कारणे कार्यस्य द्रव्यरूपा तिरोभावादन्तर्गतत्वाद्या च कार्यत्वेनालक्ष्या शक्तिः सती विद्यमाना तिष्ठति । सा च शक्तिः सकलसामग्रीसान्निध्यो- पगता गुणपर्याययोराविर्भावात्प्रकटनाद्वयक्तितामाविर्भावतां व्रजेत् । तस्मादत्र कार्य दृश्यते । तिरोभावाविर्भावावपि नियामको कार्यपर्यायौ विशेषत्वेन ज्ञेयाः । तेनाविर्भावस्य सदसद्वि- कल्पदूषणं न लगति । परन्त्वनुभवानुसारित्वेन पर्यायकल्पना । अथ च 'कार्यस्य घटस्य तिरोभावाददर्शनाद्रव्यरूपा मृत्पिण्डरूपा या शक्ति सती विद्यमाना तिष्ठति सा सामान्य- शक्तिराविर्भावात्कारणकलापाद्गुणपर्याययोः रक्तत्वपृथुबुध्नत्वकम्बुग्रीवत्वादिकयोः । रक्तोऽयं घटो योऽयं मृत्पिण्डात्समुत्पन्न इति कार्यादेशेन रक्तो घट इति जातः । कारणे कार्यो. पचारादित्यर्थः ।। ८॥ व्याख्यार्थः-कार्य जबतक उत्पन्न नहीं हुआ तबतक कारणमें कार्यके छिपे रहनेसे १ यद्यपि कारणमे कार्य है तथापि जिन पदार्थोसे वह प्रकट होता है उनके विना उसकी प्रकटता नहीं होती इस कारण मृत्तिकाके पिण्डमै घटकी द्रव्यरूपताकी विद्यमानता होनेपर भी कुभकार, चाक आदि साम- ग्रीके विना प्रकटता नहीं होती. २ अन " यो" इति पाट- सम्यगाभाति - है ३६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् जो कार्यपने करके नहीं देखनेमें आती हुई द्रव्यरूप शक्ति विद्यमान रहती है वह ही शक्ति जब सम्पूर्ण सामग्रीकी समीपताको प्राप्त होती है तब गुण और पर्यायके प्रकट होनेसे स्वयं भी प्रकाशित होती है उससे यहां कार्य देखा जाता है यहांपर तिरोभाव तथा आविर्भा- वोंको भी कार्यके पर्यायकी समानतासे नियामक समझने चाहियें क्योंकि इस प्रकार आ- विर्भावके सत् तथा असत्पक्षके विकल्पोंसे जो दूषण लगता है वह नहीं लगता परन्तु आविर्भाव तथा तिरोभावमे अनुभवके अनुसार पर्यायकी कल्पना की गई है । भावार्थ- घट रूप कार्यके न देख पडनेसे द्रव्यरूप अर्थात् मृत्तिकाके पिण्डरूप जो शक्ति विद्यमान रहती है वह ही सामान्यशक्ति कुंभकार चाक दण्ड चीवर ( चाकपरसे घटके उतारनेका धागा) आदि कारणों के समूहसे रक्तत्व आदि गुण और पृथुबुध्नत्व, कम्बुग्रीवत्वादि पर्या- योंमें प्रकट होती है तब यह घट रक्त (लाल) है जो कि मृत्तिकाके पिण्डसे उत्पन्न हुआ इस प्रकार कार्यके आदेशसे रक्त घट है ऐसा व्यवहार हुआ क्योंकि कारणमे कार्यका उपचार है ॥ ८ ॥ अथ श्लोकद्वयन नैयायिकमतं प्रकटयित्वा समाधत्ते । अब दो श्लोकोंके द्वारा नैयायिकका मत प्रकट करके उसका समाधान करते है। सूत्रम् । नैयायिकोऽसतो ज्ञानमतीतविषयं भवेत् । यथा तथा सतः कार्यमपि निष्पद्यते ध्रुवम् ॥९॥ इत्थमाह मृषा तच्चासद्भूतविषयं न हि । पर्यायार्थतयानित्यं नित्यं द्रव्यार्थिकेनयत् ॥ १०॥ युग्मम् सूत्रभावार्थ:-जैसे असत् (अविद्यमान ) घट आदिका ज्ञान अतीत अर्थात् भूत- पदार्थके विषयवाला होता है उस ही प्रकार अविद्यमान घटआदि कार्य भी निश्चय करके उत्पन्न होता है ॥ ९॥ ऐसा जो नैयायिक कहता है वह मिथ्या है क्योंकि भूत- विषयघटादि असत् नहीं है क्योंकि जो पर्यायार्थिक नयसे अनित्य है वह द्रव्यार्थिक नयसे नित्य है ॥ १० ॥ युग्मम् । व्याख्या । यथा असतो घटादेानमतीतविषय भवेत्तथा घटादिकार्यमसदपि मृत्तिकादि- दलसामय्या निष्पद्यते । असतो ज्ञप्तिरस्ति तसत उत्पत्तिः कथं न भवति । पुनः घटस्य कारणं दण्डादि कथ्यतेऽस्माभिस्तत्र लाघवोऽस्ति । भवतां मते घटाभिव्यक्तेर्दण्डादिकं कारण- मस्ति तत्र गौरवं जायते । अन्यच्चाभिव्यक्तेः कारणं चक्षुरादीन्द्रियमस्ति परन्तु दण्डादिकं नास्ति । ततः कारणाद्भेदपक्ष एव । द्रव्यघटाभिव्यक्तेः कारणं दण्डाभावः। घटाभिव्यक्तौ कारणं १ यद्यपि मृत्पिण्ड भी मृत्तिकारूप द्रव्यका कार्य अथवा पर्यायरूप ही है तथापि घटका कारण है इसलिये उसको कारण माना है और यथार्थमें सभी कार्य वा पर्याय कारण रूप ही हैं सामग्रीसमूहसे विशेष पर्यायरूप होनेसे कारणमे कार्यका उपचार किया गया है, द्रव्यानुयोगतर्कणा। ३७ चक्षुरादि तत्र गौरवं न घटते ॥९॥ नैयायिकोऽसतो द्रव्यात् उत्पत्तिरित्थमाह । तदसत् । किं तार्ह । अतीतविषयो घटादिः सर्वथासन्न विद्यते । तच्च पर्यायार्थतो घटो नास्ति तत्र द्रव्यार्थतो नित्योऽस्ति । नष्टो घटोऽपि मृत्तिकारूपोऽस्ति । यदि सर्वथा न भवेत्ताह शशश- गसाधर्म्यं लभेत् । तथा च-सर्वथासन्नर्थो ज्ञाने भासते यः स कथं सद्रूपतां यातीति विरोधापत्तेः । तस्माद्यत्किञ्चिद्भुतविषयमस्ति तदसन्नास्ति । किन्तु सन्नेव प्रवर्त्तते । तत्रेयं योजना यद्वस्तु नित्यं द्रव्यार्थिकन वर्त्तते । तत् पर्यायार्थतया कृत्यभावेनानित्यं भासते । परमार्थतस्तु द्रव्यसमवायि भूतविषयं वस्तु कारणोदयेन कार्यतामापन्न लक्ष्यं जायते । अतः सत एवोत्पत्तिनासतो भावस्येति नियम इति ॥ १० ॥ व्याख्यार्थः-जैसे असत् अर्थात् अविद्यमान घटआदि पदार्थोंका ज्ञान अतीत विषय अर्थात् भूत पदार्थके विषयवाला होता है वैसे ही असत् अर्थात् कारणमें अविद्यमान ही घट आदि कार्य मृत्तिका तथा कुम्भकार आदिक सामग्रीके समूहसे उत्पन्न होता है क्योंकि जब असत् पदार्थका ज्ञान होता है तो अविद्यमान पदार्थकी उत्पत्ति कैसे नहीं होती है अर्थात् होती ही है और जो हम दण्ड आदिकको घटका कारण कहते है इसमे लाधव है और आप जैनियोंके मतमें दण्ड आदिक ही घटकी प्रकटताका कारण है उसमें गौरव होता है और घटकी प्रकटताका कारण तो नेत्र आदिक इन्द्रिय है परंतु दण्ड आदिक नहीं । इसलिये कारणसे कार्यका भेद जो हम मानते है सो ही सत्य है तथा द्रव्यरूप घटकी अभिव्यक्तिका कारण दण्डका अभाव है न कि दण्ड, और घटके प्रकट होनेमें नेत्र आदिकको जो कारण माना है सो गौरवको नहीं घटित करता है ॥ ९ ॥ नैया- यिक असत् घट आदि कार्यकी द्रव्यसे उत्पत्ति कहता है वह असत्य है । तो सत्य क्या है इस जिज्ञासामें कहते है कि अतीत विषयवाला घट आदि सर्वथा असत् नही क्योंकि वह अतीत विषयवाला घट पर्यायार्थनयसे नहीं है परन्तु द्रव्यार्थिक नयसे उसमें नित्य है भावार्थ घट नष्ट होगया है तोभी मृत्तिकारूपसे विद्यमान है यदि वह घट सर्वथा न होवे तो सुस्सेके सींगकी समताको प्राप्त होजाय और जो सर्वथा अविद्यामान पदार्थ ज्ञानमें भासता है वह पदार्थ विद्यमानताको कैसे प्राप्त होता है क्योंकि इस प्रकार माननेमें विरोध आता है इसलिये जो कुछ भूत विषय है वह सर्वथा असत् नहीं है किन्तु सद्रूप होकर ही प्रवर्तता है यहां पर यह योजना करनी चाहिये की जो वस्तु द्रव्यार्थिक नयसे नित्य वर्त्तती है उस वस्तुमें आकारका अभाव होनेसे पर्यायार्थनयसे अनित्यपना भासता है और परमार्थसे तो द्रव्यमे समवायी भूतविषय पदार्थ है सो कारणके उदय होनेसे कार्यपनेको प्राप्त होकर देखने में आता है इस कारण सत् पदार्थकी ही उत्पत्ति १ दड आदिके न होनेपर भी घट आदि पदार्थोकी अभिव्यक्ति होती है इसलिये दण्डके अभावको अभि- व्यक्तिम कारण कहा है - -- ३८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् होती है और अविद्यमान पदार्थकी नही होती ऐसा नियम है ॥ १० ॥ इस प्रकारका युग्म श्लोकोंका अर्थ है। अथ सर्वथा अविद्यमानोऽर्थो ज्ञानविपये भासत इतीत्थं ये कथयन्ति। तेषां वाधकं दर्शयति। अब जो ऐसा कहते है कि सर्वथा अविद्यमान पदार्थ ही ज्ञानमे भासता है उनके म. तमे बाधक दिखाते है सूत्रम् । अर्थोसन भासते ज्ञातुस्तदाज्ञानमयं जगत् । खभावेन भवेत्सर्व योगाचारमतं भवेत् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थः-जब असत् पदार्थ ज्ञाताके ज्ञानमे भासता है तो सम्पूर्ण जगत् स्व- भावसे ज्ञानरूप ही हो जाय और तब तृतीय वौद्ध योगाचारका मत सिद्ध होजावे ॥११॥ व्याख्या । यदि ज्ञानविषयेऽसन्नर्थोऽतीतप्रमुखो भासत इतीहशमङ्गीकुरुपे । तदा सर्व जगज्ज्ञानाकारमेवास्ति । बाह्याकारा अनाद्यविद्यावासनया असन्त एवावभासन्त । यथा स्वप्नेऽ- सत्पदार्थभासनवत् । बाह्याकाररहितं शुद्ध ज्ञानन्तु बुद्धस्यैव भवति । एवं यदि कथयसि तर्हि योगाचारनामा तृतीयो बुद्ध उत्तिष्ठते । तस्मादेवं वितर्कय । असतो ज्ञानं न भवेत्सत एव वस्तुनस्तिरोभावशक्त्यन्तरितस्य कारणकलापाविर्भावव्यक्तदृश्याकारत्वं जायते । इति सर्व- वस्तु द्रव्यात्मना नोत्पद्यते विपद्यते वा परिस्फुटमन्वपदर्शनात् । लूनपुनर्जातनखादि- ध्वन्वयदर्शनेन व्यभिचार इति न वाच्यम् । प्रमाणेन वाह्यमानस्यान्वयस्यापरिस्फुटत्वात् । न च वस्तुतोऽन्वयः प्रमाणविरुद्धः सत्यप्रत्यभिज्ञानसिद्धत्वात् । ततो द्रव्यात्मना स्थितिरेव सर्वस्य वस्तुनः । पर्यायात्मना तु सर्व वस्तूत्पद्यते विपद्यते चास्खलितपर्यायानुभवसद्भावात् । न चैवं शुक्ले शङ्ख पीतादिपर्यायानुभवेन व्यभिचारस्तस्य स्खलनरूपत्वात् न खलु सोऽस्ख- लनरूपो येन पूर्वाकारविनाशाजहदवृत्तौत्तराकारोत्पादाविष्कर्तुमशक्यत्वात् । नश्वरस्य नाशे तद्धेतूनां वैयर्थ्य न हि स्वहेतुः स एवाप्तवान् । स्वभावे भावे भावान्तरव्यापारः फलवास्तदनु- परेतिप्रसक्तेः ? ॥११॥ व्याख्यार्थः-यदि भूतकालविषयक पदार्थ ज्ञानमे असत् भासता है इस प्रकार तू मा- नता है तो सब जगत् ज्ञानाकार ही होगा क्योंकि अनादिकालसे चली आती हुई अविद्याकी वासनासे बाह्यके आकार तो जैसे स्वप्नमें असत् पदार्थका भासन होता है वैसे ही जागृत दशामें भी अविद्यमान ही भासते है परन्तु बाह्य आकारसे शून्य शुद्धज्ञान तो वुद्धके मतमे ही है इसलिये ऐसा जो तुम कहते हो तो बौद्धमतके भेदोंमे तीसरा जो योगाचार नामक भेद है उसका मत खडा होता है इस कारण ऐसा विचारो कि असत् पदार्थका भान नही होता किन्तु तिरोभाव शक्तिसे छिपे हुए सत् पदार्थकी कारणोंके समूहसे प्रकटता होनेके कारण देखनेमे आनेयोग्य आकारपना उत्पन्न होता है । इस कारण द्रव्यरूपसे १ त्रिष्वपि पुस्तकेष्वेवमेव पाठ. ।
३९ द्रव्यानुयोगतर्कणा। न तो सब पदार्थ उत्पन्न होते और न नाशको प्राप्त होते है क्योंकि प्रत्येक पर्यायमे द्रव्यका अन्वय (संबंध) स्पष्टरीतिसे देखा जाता है और काटेहुए तथा फिर उत्पन्नहुए नख आदिमे जो असत् पदार्थका अन्वय देखते है उससे आपके मतमे व्यभिचार होगा ऐसा कहना चाहिये क्योंकि जो अन्वय प्रमाणसे बाधित है वह अस्पष्ट है और वास्तवमे अन्वय प्रमाणके विरुद्ध नहीं है क्योंकि सत्य प्रत्यभिज्ञानसे सिद्ध है इस कारण द्रव्यरूपसे सब वस्तुकी विद्यमानता ही है न कि उत्पत्ति अथवा नाश तथा पर्यायरूपसे तो सब पदार्थ उत्पन्न होता है और नाशको प्राप्त होता है क्योंकि जो पर्याय जिस द्रव्यमे सत्रूपसे विद्यमान है उस पर्यायका ही अस्खलित (निश्चल)रूपसे अनुभव होताहै और ऐसे शुक्ल शंखमे जो पीत आदि पर्यायोंका कामल आदि नेत्रके रोगोंके वशसे अनुभव होजाताहै उससे व्यभिचार नहीं होता क्योंकि वह अनुभव स्खलनरूप (चलायमान) है भावार्थ ने- त्रके रोगसे शुक्लशंखमे पीत (पीले) वर्णका जो अनुभव होता है वह नेत्र रोगके दूर होने- पर आप ही चलायमान (नष्ट) होजाता है और शंखमे जो पीतादि पर्यायका अनुभव है वह तो अस्खलन (अविचल ) रूप नहीं है अर्थात् विचलरूप है क्योंकि शंखमे निर्दोष दशामे जो शुक्लाकार भासता है उसका विनाश तथा नेत्रके दोष दशामे जो पीताकर भासता है उसकी उत्पत्ति आदि नहीं कर सकता, किन्तु दोप निवृत्त होनेसे वह स्वयं नष्ट होजाता है और उसके नाशमे उसके हेतुओंकी व्यर्थता नहीं है, क्योंकि जो कृत्रिम स्वभाव वस्तुमे प्राप्त है उसमे दूसरे पदार्थका व्यापार फलवान् नहीं होता किन्तु जिस कारण (दोषादि)से वह उत्पन्न हुआ है उसकी निवृत्तिसे वह पर्याय नष्ट होता है अन्यथा अनुपपत्ति है ॥ ११ ॥ अथ दृष्टान्तेन दृढयन्नाह । अब दृष्टान्तसे उक्त कथनको दृढ करते हुए कहते है । सूत्रम् । ज्ञातोऽधुना मया कुम्भ इत्यतीतार्थता हि या। वर्तमानस्य पर्यायात्सा भवेद्वर्तमानता ॥१२॥ सूत्रभावार्थ:-इस समय मैने भूत घटको जाना इस प्रकार जो अतीतार्थता हुई है वह वर्तमानकी पर्यायसे वर्तमानता होती है ।। १२ ।। व्याख्या । यदि असतो ज्ञानं भवेत्तर्हि अधुना मया अतीतो घटो ज्ञात इत्याकारिका प्रतीतिः कथं जायते । तत्र हि-अतीतो घटो मया सांप्रतं ज्ञात एवं यो बोधो जायते । तत्र द्रव्यात्सतोऽतीतघटस्य विषये वर्तमानज्ञेयाकाररूपपर्यायाधुनातीतघटो ज्ञात इति ज्ञान- भानतास्ति । अथवा नैगमनयादतीतार्थविषये वर्तमानार्थारोपः क्रियते । तस्मात्सर्वथासतो वस्तुनो ज्ञानं न भवति । अधुना मया कुम्भो ज्ञात इत्यतीतार्थता हि यासीत् सातीतार्थता वर्तमानस्य पर्यायाद्वर्त्तमानता भवेत् ।। १२ ।। 3
४०
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
व्याख्यार्थः-यदि सर्वथा असत् पदार्थका ज्ञान होवे तो इस समय मैने अतीत घट-
को जाना इस आकारकी प्रतीति कैसे होती है । क्योंकि उस समयमें अतीत घटको मैने
इस समय जाना इस प्रकार जो बोध होता है उसमे द्रव्यमे विद्यमान अतीत घटके विषयमें
वर्तमान ज्ञेयके आकाररूप पर्यायसे इस समयभूत घटको जाना ऐसा ज्ञानका भान है ।
अथवा नैगमनयकी अपेक्षासे भूतपदार्थके विषयमे वर्तमान पदार्थका आरोप किया जाता
है । इस कारण यह सिद्ध हुआ कि असत् पदार्थका ज्ञान सर्वथा नहीं होता है क्योंकि
इस कालमे घटको भैने जाना ऐसे जो घटकी भूत पदार्थरूपता थी वह अतीतार्थता वर्त-
मान द्रव्यका पर्याय होनेसे वर्तमानता होती है ॥ १२ ॥
फिर भेदभावना कहते है।
सूत्रम्। चेद्धर्मेणासता धर्मी कालेऽप्यसति रोचते ।
तदा सदा शशशृङ्गं किन्न ज्ञापयसि द्रुतम् ॥ १३ ॥
सूत्रार्थ:--यदि अतीत कालमे भूत घटरूप धर्मी अविद्यमान आकारसे भासता है
ऐसा तुमको रुचता है तो तुम सदा निःशङ्क (शङ्कारहित ) होकर सुस्सेके सीगको भी
क्यों नही जनाते ॥ १३ ॥
व्याख्या। धर्मी अतीतो घटोऽसता धर्मेणाविद्यमानाकारेण असति काले अतीते काले घटा-
भावकालेऽपि सदिति भासते । अथवा धर्मी अतीतो घटः असता धर्मेण जेयाकारण असति
काले भासते । इत्थं यदि तव चेतसि रोचते तत्सर्वमतीतानागतवर्तमानकाले निर्भय-
मदृष्टशङ्कारहितं यथा भवति तथा शशशृङ्गमपि कथं न ज्ञापयसि । एतदेव ज्ञापयतु-
मिष्टमेवेति ॥१३॥
व्याख्यार्थः-धर्मी अर्थात् भूतकालका घट असत् धर्म अर्थात् अविद्यमान आकार
रूपसे असत् काल अर्थात् घटाभावकालमे (विद्यमानरूपसे) भासता है । अथवा धर्मी
भूतघट असत् धर्म अर्थात् अविद्यमान ज्ञेय आकारसे अविद्यमान कालमें भासता है
ऐसा पक्ष यदि तुह्मारे चित्तमें रुचता है तो तुम निर्भय अर्थात् नहीं देखनेमे आते
हुए पदार्थको हम कैसे जनाते है इस प्राकारकी शंकारहित जैसे होय तैसे सदा अर्थात्
भूत भविष्यत् वर्तमानकालमें अविद्यमान सुस्सेके सीगको भी क्यों नहीं जनाते हो क्योंकि
जब तुमने मृत्तिकासे असत् घटकी उत्पत्ति तथा भूतकालके असत् घटका भान मान
लिया है तो असत् शशशृंगको भी सिद्ध करके जनादेना तुह्मारे इष्ट ही है ॥ १३ ॥
सूत्रम् । ततोऽसतो हि नो बोधो नैव जन्म च जायते ।
कार्यकारणयोरैक्यं द्रव्यादीनामपि श्रय ॥१४॥
सूत्रार्थ:-इस पूर्वोक्त हेतुसे अविद्यमान पदार्थका ज्ञान नहीं होताहै और न
उत्पत्ति ही होती है इस कारण तुम कार्य, कारणकी तथा द्रव्य, गुण, पर्यायकी
एकता-
को भी स्वीकार करो ॥ १४ ॥
द्रव्यानुयोगतर्कणा। व्याख्या । हि निश्चितमसतोऽविद्यमानस्यार्थस्य नो बोधः । च पुनर्जन्माप्युत्पत्तिरपि न भवति । सत एव ज्ञानं सत एवोत्पत्तिरित्याशयः । एवमपि निश्चयेन कार्यकारणयोरभे- दोऽस्ति । तदृष्टान्तेन द्रव्यगुणपर्यायादीनामप्यभेदं श्रयाङ्गीकुरु ॥ १४ ।। व्याख्यार्थः--इस पूर्वोक्त कथनसे निश्चय कर अविद्यमान पदार्थका ज्ञान नहीं होता और अविद्यमान पदार्थकी उत्पत्ति भी नही होती अर्थात् विद्यमान पदार्थका ही ज्ञान और उसकी ही उत्पत्ति होती है, यह आशय है । इस प्रकार भी निश्चयसे कार्य और कारणका अभेद है। उसी दृष्टान्तसे तुम द्रव्य गुण तथा पर्याय आदिके भी अभेदको स्वीकार करो सूत्रम् । नैयायिको भेदनयं प्रकाशते । साङ्खयोऽप्यभेदं प्रकटीकरोति वै ॥ विस्तारयन् जैनवरो दयं खयं । प्राप्नोति सर्वत्र जयं सुनिर्भयम् ॥ १५॥ सूत्रार्थ:-नैयायिक द्रव्य आदिके सर्वथा भेदको प्रकाशित करता है, और सांख्य- वादी निश्चयकर अभेदको प्रकट करता है और जैनियोंमें श्रेष्ठ पुरुष अथवा श्रेष्ठ जैनमत तो अपेक्षासे भेद तथा अभेदको स्वयं निर्भय होके विस्तारता हुआ सब वादियोमें जयको प्राप्त होता है ॥ १५॥ व्याख्या । नैयायिको द्रव्यादीनां भेदमङ्गीकुरुते । यत उत्पन्नं द्रव्य क्षणमगुणं तिष्ठतीति क्षणेन गुणानां पृथगुत्पादात् । द्रव्यं हि तावन्निर्गुणमुत्पद्यते, पश्चात्तत्समवेता गुणा उत्पद्यन्ते, समकालोत्पत्तौ तु गुणगुणिनोः समानसामग्रीकत्वाद्भेदो न स्यात्कारणभेदस्य कार्यभेदनिय- तत्वादिति भेदे नयं नैयायिको वक्ति । साङ्खयोऽपि द्रव्यादीनामभेदमङ्गीकरोति । यतो गुण- गुणिनोः समानकालीनं जन्म सव्येतरविषाणवत्पौर्वापर्याभावात् । न हि स एव तस्यैव पूर्वभावी पश्चाद्भावी च भवति । अतो यदैव द्रव्यं जायते तदैव तद्गतरूपादयोऽपि जायन्त इति द्रव्यादीनां साङ्ख्यमतेऽभेदता । जैनस्तु द्रव्यादीनां भेदमपि द्रव्यगुणपर्यायत्वाद- भेदमपि । द्रव्यं तदेव गुणस्तदेव पर्यायः यथा घटः द्रव्येण मृद्गुणेन रक्तः, पर्यायेण कम्बु- श्रीवः, इत्यभेद इत्येतद्वयमप्यगीकुर्वाण' सर्वत्र जयं प्राप्नोति । उक्त च- अन्योऽन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद्यथा परे मत्सरिणः,प्रवादाः । नयानशेषानविशेषमिच्छन्न पक्षपाती समयस्तथा ते ॥१॥ . तथा य एव दोषाः किल नित्यवादे विनाशवादेऽपि समास्त एव । परस्परध्वंसिपु कण्टकेषु जयत्यधृष्य जिनशासनं ते ॥२॥ तस्माद्भेदनयपक्षस्याभिमानमभेदनयोऽपाकरोति । अथ नयद्वयस्खामिनं निर्दिशति । अस- स्कार्य दृश्यत इति नैयायिकाभिमतम् । सदिति सांख्याभिमतम् । सदसदिति जैनाभिमतं पक्षपातरहितमिति ॥ १५ ॥ इति श्रीभोजविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ ६ ४२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः--नैयायिक द्रव्यादिक (द्रव्य, गुण, पर्याय) का भेद मानता है, क्योंकि उत्पन्न हुआ द्रव्य क्षणभर गुणरहित रहता है" इस नैयायिकके कथनसे गुणोंकी उत्पत्ति भिन्न क्षणमें होती है। भावार्थ-नैयायिक ऐसा कहता है कि-द्रव्य प्रथम निर्गुण उत्पन्न होता है फिर उसमे समवाय सम्बन्धसे रहनेवाले गुण उत्पन्न होते है, समान काल (एक ही समय) मे द्रव्य तथा गुणकी उत्पत्ति होनेपर तो समान सामग्रीके होनेसे गुण और गुणी (द्रव्य) का भेद न होवे क्योंकि कारणका भेद कार्यके भेदका नियामक होता है । अर्थात् कारणका भेद होनेसे कार्यका भेद अवश्य होता है यदि कारणका भेद न हो तो कार्यका भी भेद नहीं होता इसलिये जब गुण और गुणीकी सामग्री ही एक है तो उनका भेद न होगा । और सांख्य द्रव्य आदिका अभेद मानता है क्योंकि यह इसके पहले उत्पन्न हुआ यह इसके पीछे उत्पन्न हुआ इस प्रकारके पूर्वापरभावका अभाव होनेसे पशुके दक्षिण तथा वाम- सींगकी भांति गुण और गुणीकी उत्पत्ति एक समयमे होती है, और वह ही द्रव्य उसहीके पूर्वभावी तथा पश्चाद्भावी नही होता है । इसलिये जब द्रव्य उत्पन्न होता है तब ही उसमें प्राप्त रूपादिक गुण भी उत्पन्न होते है । इस प्रकार द्रव्य आदिकी सांख्यमतमें अभेदता है और जैन तो द्रव्य गुण तथा पर्यायपनेसे द्रव्य आदिके भेदको भी और अ- भेदको भी मानते है और जो द्रव्य है वही गुण है, वही पर्याय है, जैसे कि घडा द्रव्यसे मृत्तिका है, गुणसे लालरंगका है, पर्यायसे शङ्खकीसी ग्रीवाका धारक है, इस प्रकार अभेद मानते है । ऐसे भेद अभेद इन दोनोंको स्वीकार करते हुए जैन तो सब जगह विजयको प्राप्त होते है । सो ही कहा है कि- हे जिनेंद्र जैसे अन्यमतावलम्बियोंके प्रवाद परस्पर पक्ष तथा प्रतिपक्षपनेसे ईर्षाके धारक है उस प्रकार सब मतोंको समानतासे चाहता हुआ आपका जिनशासन पक्षपाती नहीं है ॥ १॥ (भावार्थः--कोई सर्वथा भेद मानता है, कोई सर्वथा अभेद मानता है इस कारण दोनोंके सिद्धान्त परस्पर ईर्षाके धारक है । और अपेक्षासे भेद तथा अभेद इन दोनोंको स्वीकार करनेवाला जैनसिद्धान्त दोनों वादियोंको समान देखता है । किसीसे ईर्षा नहीं करता) तथा और भी कहा है कि जो दोष सर्वथा नित्यवादमे है वे ही सर्वथा एकान्त रूपसे अनित्यवादमें भी है, इसलिये परस्पर एक दूसरेके ध्वंस करनेवाले कंटक (कंटक तुल्यमतों) मे अनेकान्तवादी होनेसे प्रबल आपका जिनशासन विजयको प्राप्त होता है । २। इसलिये सर्वथा भेदनय पक्षके अभिमानको अभेद नय दूर करता है । अब भेद तथा अभेदमतके स्वामीका नाम दिख- लाते है । कार्य असत् (-अविद्यमान ) दीखनेमे आता है और कार्य कारण तथा गुण- - द्रव्यानुयोगतर्कणा। ४३ गुणीका परस्पर भेद है, यह तो नैयायिकको इष्ट है । सत् कार्य देखनेमें आता है और कार्य कारण तथा गुणगुणीका सर्वथा अभेद है, यह सांख्यवादीको अभीष्ट है। और क- थंचित् सत् एवं कथंचित् असत् कार्य देखनेमे आता है तथा कार्य कारण और गुण गुणीका कथंचित् अभेद है, यह पक्षपात रहित मत जैनको अभीष्ट है ॥ १५ ॥ इति द्विवेद्युपनामकपण्डितठाकुरप्रसादवैयाकरणाचार्यप्रणीतभाष्यानुवादसमलतायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।। . व्या०-अथ परवादी वक्ति द्रव्यादीनां भेदाभेदौ द्वौ कथं मान्यौ स्त इत्याशङ्कित प्रत्यु- त्तरयन्नाह। अर्थः-अब अन्यमतावलम्बी वादी कहता है कि द्रव्यआदिकोंके भेद अभेद ये दोनों धर्म किस प्रकारसे मान्य है ऐसे आशङ्काके प्राप्त होनेपर वादीको प्रत्युत्तर देते हुए कहते है। सूत्रम् । भेदाभेदी कथं मान्यौ परस्परविरोधिनौ कुत्राप्येकन न स्यातामन्धकारातपौ यथा ॥१॥ इत्थमाशङ्कितं शिष्यं गुरुराह जिनोक्तिभिः सर्वत्राप्यविरोधेन धौ द्वावेकसंश्रयौ ॥२॥ सूत्रार्थ:-हे गुरो! जैसे कही भी अन्धकार और प्रकाश एक अधिकरणमे नहीं रहते है वैसे ही परस्पर विरोधके धारक भेद और अभेद ये दोनों एक वस्तुमें कैसे मान्य हो सकते है ॥ १ ॥ इस प्रकार आशङ्काको प्राप्त हुए शिष्यके प्रति श्रीगुरु महाराज श्रीजिनभगवान्की उक्तियों द्वारा कहते है कि हे शिष्य ! सब ही स्थान तथा वस्तुओमे एक द्रव्यमे रहनेवाले दोनो धर्म विरोधरहित है ॥ २ ॥ व्याख्या । अहो भेदाभेदौ कथं केन प्रकारेण मान्यौ कीदशौ तौ परस्परविरोधिनौ। यत्र भेदः स्यात्तत्राभेदो न यत्राभेदस्तत्र भेदो न इत्थमनयोरन्योऽन्यं विरोधोऽस्ति । द्वावेकत्र न तिष्ठतः। यथान्धकारातपावप्येकत्र स्थायिनौ कदापि न भवतस्तथैवैतावपीत्यर्थः। तथा चोक्तमाचाराङ्गे "वितिगित्थ समावन्नेणं अप्पाणेणं न लभते समाहिति" तदर्थ शङ्कितं शिष्यं गुरुः प्रवचनविच्छ्रीस्याद्वादवाणीभिः कथयति स्म । अहो शिष्य यद्वद्घटस्य घटाभावस्य च यद्यप्यन्योऽन्यं विरोधः सम्भाव्यते । परन्त्वनयोर्भेदाभेदयोः परस्परं विरोधो नास्ति । यतः कारणात्सर्वत्र स्थानेषु वस्तुषु च भेदाभेदलक्षणो धर्मावविरोधेन विरोधाभावेन चैकाश्रय- वृत्त्याश्रयायिभावेन च दृश्यते । अत उक्तमेकसंश्रयावकस्मिन्द्रव्ये संश्रय आधारो ययो- स्तावेकसंश्रयाविति । सत्यं तुल्यौ द्वौ तथाप्यभेदाख्यः स्वाभाविकस्सत्यः, पुनर्भेद उपाधिकोs- सत्यश्चेत्थं शङ्कितः कश्चित्कथयिष्यति तदा तदप्यसम्भवमनुभवगोचरं च न। तत्कथं व्यवहारेण परापेक्षत्वं द्वयोरपि । गुणादीनां भेदः गुणादीनामभेदश्चेति वचनादविरोध एव भेदाभेदयो. रेकत्र समाश्रितयोतिव्य इति ध्येयम् ॥ .
४४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः-परस्पर विरोधधारक भेद और अभेद ये दोनो धर्म द्रव्यादिकमें किस प्रकारसे मानने योग्य होवें क्योंकि जहां भेद हो वहां अभेद नही रहता है, ऐसे ही जहां जिस बस्तुका अभेद हो वहां भेद नही रहता है, इस प्रकार आपसमें विरोध है । इसलिये भेद और अभेद ये दोनो एक ही द्रव्यादिकमें नही रहते है । अर्थात् जैसे अन्धकार और प्रकाश एक जगह रहनेवाले कभी भी नही होते है वैसे ही ये भेद अभेद भी एक स्थल. में रहनेवाले नहीं हैं। और वैसे ही आचाराङ्गमें कहा है कि "वितिगित्थ समावन्नेणं अप्पाणेणं न लभते समाहिति" इस प्रकार शङ्काको प्राप्त हुए शिष्यको गुरु अर्थात् प्रवचनके ज्ञाता पुरुष श्रीस्याद्वादके वचनों द्वारा कहते भये कि अहो शिष्य ! यद्यपि घट और घटाभावका परस्पर विरोध संभावित होता है । परन्तु इन भेद तथा अभेद रूप दोनो धर्मोंका परस्पर विरोध नहीं है । क्योंकि सव स्थानोंमें तथा वस्तुओंमें भेद अभेदरूप दोनो धर्म विरोधरहिततासे तथा आश्रयाश्रयिभावसे देख पड़ते हैं। इस ही कारण मूल सूत्र में "एकसंश्रयौ" यह पद दिया है अर्थात् एक द्रव्यमें है संश्रय (आधार) जिनका ऐसे भेद और अभेद सर्वत्र विना किसी विरोधके रहते हैं। "यह यद्यपि सत्य है कि भेद तथा अभेद ये दोनो तुल्य है तथापि अभेद स्वाभाविक और सत्य है और भेद औपाधिक तथा असत्य है" इस प्रकार शङ्कित होके कोई कहेगा तो वह उसका कथन भी असम्भव है और अनुभवके गोचर नहीं है। सो कैसे कि व्यवहारसे दोनो ही परकी अपेक्षा करनेवाले है । उससे गुणादिकका भेद तथा गुणादिकका अभेद है इस वचनसे एक आश्रयमे रहनेवाले भेद तथा अभेदका अविरोध ही जानना चाहिये । ऐसा भाव है ॥२॥ व्या०-पुनर्विरोधमपाकुर्वन्नाह । अर्थ:-फिर भेद, अभेदके विरोधको दूर करते हुए कहते है। सूत्रम् । एकत्र जनतारूढ्या यत्प्रत्यक्षेण लभ्यते । रूपादीनामिवैतेषां भेदादि तत्कथं भ्रमः ॥३॥ सूत्रार्थ:-जब एक घटादि द्रव्यमे लोकविदित व्यवहारसे जो प्रत्यक्ष प्रमाण द्वारा- रूपादिकका भेद अभेद प्राप्त होता है तब इन द्रव्यआदिका भेद अभेद है, इसके माननेमे भ्रम कैसे होता है अर्थात् विरोध क्यों करते हो ॥ ३ ॥ व्याख्या । एकस्मिन् स्थाने घटादिद्रव्यविषये जनतारूढ्या सर्वलोकविदितव्यवहारेण लोकसाक्षित्वेन वा प्रत्यक्षप्रमाणेन रक्तत्वादिगुणपर्यायाणां यद्भेदाभेदत्वं लभ्यते तत्कथं भ्रम १ स्वाभाविक अर्थात् खयसिद्ध तात्पर्य यह है कि मृत्तिका और घटमे अभेदतो स्वयसिद्ध है क्योकि घट दशामें तथा उसके आगे पीछे भी मृत्तिका ही है इसलिये अभेद स्वाभाविक सत्य है। २ घटरूप उपाधिसे उत्पन्न भेद औपाधिक (वनावटी) है इस लिये असत्य है।
४५
-
,
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
इति । तेषां रूपादीनामिवैतेषां द्रव्यादीनामपि भेदादि वर्तते । तत्र विरोधः किमर्थ क्रियते ।
यथा रूपरसादीनामेकाश्रयवृत्तित्वानुभवाद्विरोधो न कथ्यते । तथैव द्रव्यादीनामपि भेदा-
भेदयोरपि विरोधो न भवेत् । निश्चयेन ज्ञानं चक्षुपा विशृष्टं सुस्थमेव जायते । उक्तं च-न हि
प्रत्यक्षदृष्टेऽर्थे विरोधो नाम जायते। तथा प्रत्यक्षदृष्टार्थे दृष्टान्तस्याप्यभावतः । उक्तं च-केदमन्यत्र
दृष्टत्वमहो निपुणता तव । दृष्टान्तं पठसे यत्त्वं प्रत्यक्षेऽप्यनुमानवत् ॥ १ ॥ इति ॥ ३ ॥
व्याख्यार्थः--एक स्थानमें अर्थात् घटादि द्रव्यके विषे जनसमूहकी रूढिसे अर्थात्
सब लोकके विदित व्यवहारसे अथवा सब लोकोकी साक्षीसे प्रत्यक्ष प्रमाण द्वारा जब
घटआदि द्रव्यमें रक्तत्वआदि गुण पर्यायोंका भेद और अभेद उपलब्ध होता है, तब
उनके विरोधके विषयमे भ्रम कैसे होता है। जैसे रूपआदिके भेद आदि हैं ऐसे ही इन
द्रव्यगुणपर्यायेंके भी भेद अभेद है इसमें विरोध क्यों करते हो, जैसे एक घट अथवा
आम्रके फल आदि अधिकरणमे अनुभवसिद्ध रूप रसआदिका भेद अभेद है वहांपर
तुम विरोध नहीं कहते हो ऐसे ही द्रव्यपर्याय आदिके भेद अभेदका कोई विरोध नही
हो सकता क्योंकि निश्चयकर नेत्रद्वारा विचाराहुआ अर्थात् देखा हुआ ज्ञान
सत्य ही होता है ऐसा कहा भी है कि प्रत्यक्षसे देखेहुए पदार्थमे विरोध नहीं
होता, और प्रत्यक्षसे दृष्टवस्तुमें दृष्टान्तका भी अभाव है क्योंकि ऐसा अन्यत्र कहां देखा
है अहो, यह तुह्मारी निपुणता है कि प्रत्यक्षमे भी अनुमानकी भांति दृष्टान्तको भी
पढते हो अर्थात् प्रत्यक्षरूपसे जो भेदाभेद दृष्ट है उस अनुभवको अनुमानके समान
अन्धकार तथा प्रकाशका दृष्टान्तद्वारा छिपाते हो ॥३॥
व्या०-~~-अथ भेदाभेदयोः प्रत्यक्षस्याभिलापं पुद्गलद्रव्येण दर्शयन्नाह ।
अर्थः----अब भेद अभेदके प्रत्यक्षका अभिलाप पुद्गल द्रव्यसे दर्शाते हुए कहते हैं।
सूत्रम्। पूर्व श्यामो घटः पश्चाद्भेदाद्रक्तो भवन्स्वयम् ।
घटत्वेन विरोधित्वं नैव वक्ति कदाचन ॥४॥
सूत्रार्थ:-जो घट पूर्व अवस्थामे श्याम पर्यायवाला है वही पश्चात् भेद खयं
रक्त पर्याय युक्त होता हुआ घटत्वके साथ कभी विरोधपनेको नहीं कहता है ॥ ४ ॥
व्याख्या । यो हि घट. पूर्वावस्थायां श्यामभावोऽस्ति स एव घटः पश्चात्पाकादिपरिणतः
सन् स्वयमात्मना रक्तो रक्तवर्णो भवन् सन् भिन्नत्वेन व्यपदेशं लभन्नपि घटत्वेन कालद्वये-
ऽपि पूर्वावस्थाश्यामरूपेण परावरथारक्तरूपेण च घटभावेन भेदाभेदौ न कथयतीति । अतो
घटत्वेन विरोधित्वं पूर्व श्यामो य एव घटः पश्चाद्रक्तो जातः स घटो न इति विरोधिभावं न
वक्ति । अर्थात् श्यामोऽपि घटः रक्तोऽपि घटः, घटत्वेनाविरोध एव । कदाचन पूर्वपरपर्याय-
गुणादानविभक्तोऽपि घटस्तु घट एव । एवं श्यामावस्थायां रक्तावस्थायामवस्थाकृतभेदाट-
भेदो न जातस्तदात्र द्रव्यादीनां परस्परं भेदाभेदौ मावधारय । घटदृष्टान्तेन द्रव्यादीनामग्य-
न्योन्यमैक्य विद्धि न कदापि भिन्नभावभानं जानीहि ॥४॥
४६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थ:-जो घट पूर्वकालमें अर्थात् परिपाक दशाकी पूर्व अवस्थामें श्यामभाव है वही घट पश्चात् परिपाक दशामें परिणत होकर स्वयं अपने निज स्वरूपसे रक्त वर्णको प्राप्त होता हुआ और रक्तघट इस भिन्न नामको प्राप्त होता हुआ भी दोनो कालमें ही पूर्वका- लकी श्यामरूप अवस्थासे तथा उत्तरकालकी रक्तरूप अवस्थासे घटत्वके साथ भेद तथा अभेदको नही कहता है अर्थात् परिपाक दशाके पूर्व श्याम घट और पाकोत्तर रक्त घट होनेपर भी घटत्वरूपमें इस कारण कोई विरोध नही है। घटत्वके साथ जो घट पूर्व श्याम था वही घट पीछे रक्त हुआ तब वह घट नहीं है ऐसा विरोध नही कहता अर्थात् श्याम भी घट था रक्तभी घट है यद्यपि रक्तत्वका तथा श्यामत्वका पर्यायरूपसे भेद है परन्तु घटत्व रूपसे दोनो दशामे अभेद है इस रीतिसे घटत्वके साथ भेद अभेदमें कोई विरोध नहीं है अर्थात् कभी पूर्व श्याम घट और उत्तरकालमें रक्त घट इस प्रकार पूर्वपर पर्याय गुणके ग्रहणसे यद्यपि विभक्त (कथचित् गुण पर्याय कृत भेदविशिष्ट) भी है तथापि घट तो वह ही है इस रीतिसे जब श्यामावस्थामे तथा रक्तावस्थामें श्याम तथा रक्त अवस्थाकृत भेद होनेपर भी घटका भेद न हुआ तब द्रव्य गुण पर्यायके भी परस्पर एकान्त भेद तथा एकान्त अभेदको मत निश्चय करो अर्थात् घटके दृष्टान्तसे द्रव्यादिककी परस्पर एकता जानो इनके भी कदापि भिन्न भावका भान मत जानो अर्थात् जैसे घटत्व सब दशामें है ऐसे ही सब गुण यर्याय दशामें वही मृत्तिकारूप द्रव्य है और द्रव्यरूपता किसी गुण पर्यायसे जैसे भिन्न नही है ऐसे ही गुण पर्याय भी द्रव्यसे भिन्न नही है और द्रव्यदेशमे ही गुण पर्यायकी उपलब्धि होनेसे भी द्रव्यसे गुण पर्याय भिन्न नही है ॥ ४ ॥ व्या०-अथात्मद्रव्ये भेदाभेदयोरनुभवं दर्शयन्नाह । अर्थः—अब आत्मद्रव्यमें भेद तथा अभेद दर्शाते हुए आचार्य यह सूत्र कहते हैं । सूत्रम्। बालत्वे मनुजो योऽभूत्तारुण्ये सोऽन्य इष्यते । देवदत्ततयाप्येको घविरोधेन निश्चयम् ॥५॥ सूत्रार्थः-बाल्य अवस्थामें जो मनुष्य था वह यौवन अवस्थासे अन्य ही होजाता है परन्तु देवदत्त रूपसे वह बाल्य यौवन आदि सब अवस्थाओमें एक ही है ॥ ५ ॥ व्याख्या । बालभावे पुरुषो योऽभूद्वालावस्थामापन्न इत्युच्यते। तथा स एव पुमान् तरुण- सावे यौवने अन्य इष्यते, यौवनावस्थामापन्नो बालाद्भिन्नस्तरुण इत्यर्थः । तथा च देवदत्त- तया देवदत्तभावेन मनुष्यत्वपर्यायेण भिन्नत्वं नास्ति । यो हि देवदत्तो बालः स एव देव- दत्तस्तरुणो मनुजव्यवहाराद्भिन्नो न । तस्मादत्रैकस्मिन्देवदत्तविषये वाल्यतारुण्यभावेन भेद- स्तथा देवदत्तभावेनाभेद इति एतदविरोधेन निर्धार्यताम् । उक्तं च पुरिसम्मि पुरिससहे जम्भाई मरणकालपज्जते । तस्सओ वालाईया पन्जवभीत्या बहुवियप्पा । १ । इति ॥ ५॥ व्याख्यार्थः-बालभावमे जो मनुष्य था उस समय वह बाल्य अवस्थाको प्राप्त हुआ द्रव्यानुयोगतर्कणा। ऐसा कहा जाता है और वह ही मनुष्य जब तरुण हुआ तब अन्य माना जाता है अर्थात् यौवन अवस्थाको प्राप्त हुआ मनुष्य बालपनेसे भिन्न तरुण कहाजाता है सो यद्यपि बाल्य अवस्था तथा तरुण अवस्थाकृत उस मनुष्यमें भेद है तथापि देवदत्तपने- रूप मनुष्यपर्यायसे उसमें भिन्नता नहीं है क्योंकि जो देवदत्त बालक था वह ही देवदत्त अब तरुण होगया परन्तु मनुष्यव्यवहारसे भिन्न नहीं इस प्रकार यद्यपि बाल तरुण पर्यायसे वह भेदसहित है तथापि देवदत्तभावरूप व्यवहारसे भिन्न कदापि नहीं है अर्थात् देवदत्तभावसे अभेद सहित है इस कारणसे एक ही देवदत्तमें बाल्यतारुण्यभावसे भेद तथा देवदत्तरूप मनुष्यपर्यायसे अभेद विना विरोधके है ऐसा तुम निश्चयसे जानो "ऐसा कहाभी है कि "मनुष्यमे वा पुरुष शब्दमे जन्मसे आदि लेके मरण पर्यन्त उसके बाल्या- वस्थाको आदि लेके अनेक प्रकारके विकल्प (भेद) होते है अर्थात् बाल्य, शैशव, कि- शोर यौवन तथा जरा आदि अनेक भेद होते है तथापि देवदत्तादि नामरूप मनुष्यपर्या- यसे अभेद ही है ।। १ ।। ५ ।। व्या०-अथ यत्र भेदो भवेत्तत्राभेदो न भवत्येव भेदो व्याप्यवृत्तिरस्ति तत एतादृशीं प्राचीननैयायिकशङ्का निराकुर्वन्नाह । अर्थ:--अब "जहां भेद रहता है वहां अभेद नहीं रहता क्योंकि भेद व्याप्यवृत्ति है अर्थात् धर्मभेद प्रयुक्त धर्मीका भी भेद सिद्ध है" ऐसी प्राचीन नैयायिककी आशंकाको निराकरण करते हुए उसके मतका उद्घाटन करते है । सूत्रम् । धर्मभेदो यदा ज्ञाने धर्मिभेदो न दृश्यते । जडचेतनयोरेको धर्मी तद्भिन्नधर्मयोः॥६॥ सूत्रार्थः-यदि ज्ञानमे धर्म अर्थात् श्यामत्व रकत्व आदिका भेद भासता है और धर्मी घटका भेद नहीं देख पड़ता है तो परस्पर भिन्न धर्मके धारक जड चेतन द्रव्यमे धर्मी द्रव्यका अभेद लेके जड चेतन एक होजायगे ॥ ६ ॥ व्याख्या । इह यदि ज्ञाने ज्ञानविषये श्यामो न रक्त इति श्यामत्वरक्तत्वधर्मयोर्भेदो भासते । परन्तु धर्मिणो घटस्य श्यामत्वे रक्तत्वे वर्तमानस्य भेदो भिन्नत्वं न भासत इत्थं प्रतिपादयसि तर्हि जडचेतनयोभिन्नधर्मयोधर्मी एकद्रव्यं नु भविष्यति । अथ च जडचेतनयो- भेंदो भासते तत्र जडत्वचेतनत्वधर्मयोरेव भेदोप्यस्ति । परन्तु जडचेतनद्रव्ययोर्भेदो नास्ति । एवमवस्थया धर्मिण प्रतियोगित्वेनोल्लेखोऽपि स्थानद्वयेऽपि सदृशोऽस्ति । अथ च प्रत्यक्ष- सिद्धार्थे वाधकं तु नावतरत्येव । उक्तं च-"नानुपलब्धार्थे न्याय प्रवर्तते अपि तु संदिग्धेर्थे।" इत्युक्तत्वात् । एवं धर्मभेदो अनुभवे तव भासते मिभेदं न कथयसि तदा भिन्नधर्मयोर्जड- चेतनयोरेको धर्मी अपि लभ्यत इत्यर्थः ।। ६ ।। व्याख्यार्थ:-यहांपर यदि ज्ञानके विषयमें अर्थात् अनुभवमे श्याम घट रक्त नहीं है + H ४८ sho रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् और रक्त घट श्याम नही है इस प्रकार श्यामत्व तथा रक्तत्व धर्मका भेद ज्ञानमें भासता परन्तु श्यामत्व तथा रक्तत्व दोनों दशामे वर्तमान धर्मी घटकी भिन्नता नहीं भासती ऐसा यदि तुम प्रतिपादन करते हो अर्थात् धर्मके भेदसे धर्मीका भेद नही मानते हो तो जड और चेतन जो भिन्न धर्म है उनका धर्मी एक द्रव्य निश्चयसे होजायगा । कदाचित् कहो कि जड चेतनका जो भेद भासता है वहां जडत्व और चेतनत्व इन दोनों धौका ही भेद है परन्तु जड, चेतन द्रव्योंका भेद नहीं है इस प्रकार अवस्थासे धर्मीका प्रतियोगीरूपसे ( अर्थात् जड चेतन नहीं है और चेतन जड नहीं है) उल्लेख (कथन) करनेपर भी जड चेतन तथा श्याम और रक्त घट भी सदृश है और प्रत्यक्ष सिद्ध अर्थमे कोई वाधकका- प्रसंग भी नही होता क्योंकि अनुपलब्ध अर्थात् अनुभव प्रमाणसे अप्राप्त वस्तुमें न्याय नही प्रवृत्त होता किन्तु सदिग्ध वस्तुमे न्यायकी प्रवृत्ति होती है ऐसा कहा है इस रीतिसे धर्मका भेद आपके अनुभवमे भासता है धर्मीका भेद तुम नही कहते हो तो भिन्न धर्मके धारक जड और चेतनका एक धर्मी प्राप्त होता है यह ही कारिकाका आशय है ॥६॥ सूत्रम् । भेदाभेदौ च तत्रापि दिशन् जैनो जयत्यलम् । रूपान्तरात्पृथग्रूपेऽप्यभेदो भुवि संभवेत् ॥७॥ सूत्रार्थ:-वहां भी भेद तथा अभेदका उपदेश करता हुआ जैनमत अतिशय करके सर्वोत्कृष्ट वर्तता है क्योंकि रूपान्तर अर्थात् द्रव्यरूपसे पृथक् जो जीवादि भासते है वहां भी संसारमे अभेदका संभव है ॥ ७ ॥ व्याख्या । च पुनस्तत्रजडचेतनयोर्मध्ये भेदाभेदौ कथयन् जैन एव अलमत्यर्थ जयति सर्वोत्कृष्टत्वेन प्रवर्तते । कथं तद्यतो भिन्नरूपा ये जीवा जीवादयस्तेषु रूपान्तरद्रव्यत्वपदार्थ- त्वादिभ्यश्चाभेदोऽपि जगत्यायाति । एतावता भेदाभेदयोः सर्वत्र व्यापकत्वं कथितम् । रूपान्तराद्रव्यत्वपदार्थत्वलक्षणाद्भिन्नरूपे जीवाजीवादिकेऽपि व्यापकत्वादभेदोऽपि भुवि जगत्यां संभवेदित्यर्थः ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः-फिर जहां जड चेतनमे नैयायिक भेदमात्र कहता है वहां भी जड तथा चेतनके मध्यमे भेद अभेद दोनोंको कहता हुआ जैनमत ही अतिशयकर सर्वोत्कृष्ट- पनेसे वर्तता है सो कैसे कि भिन्न रूप जो जीव अजीव आदिक है उनमें रूपान्तर द्रव्यत्व पदार्थत्व आदिसे अभेद भी जगत्मे आता है इस कथनसे भेद अभेदके, सब जगह १ जव श्याम तथा रक्त इन अवस्थाओंका कथन होता है तब वहा "श्यामघटो रक्तो नास्ति' श्यामघट रक्त नहीं है और रक्त होनेपर "रक्तो घट. श्यामो नास्ति' रक्त घडा श्याम नहीं है ऐसा प्रतियोगीरूपसे धर्मी घटका भी भान होता है यह नैयायिकका आशय है। २ नैयायिकका अभिप्राय यह है कि जब धर्मका भेद है तब धर्माका भेद अवश्य है क्योंकि धमाके भेदार्थ ही धर्मका भेद है। f द्रव्यानुयोगतर्कणा। ४९ व्यापकत्व कहा अर्थात् तुम्हारे मतसे भिन्नरूप जीव पदार्थ हैं उनमें भी रूपान्तर अर्थात् द्रव्यत्व, पदार्थत्व लक्षणसे व्यापकता होनेके कारण जगत्मे अभेद भी संभव होता है ऐसा अर्थ है भावार्थ-तुमने सर्वत्र धर्मभेदसे भेदको ही व्यापक कहा है परन्तु जीव और अजीव दोनों द्रव्य होनेसे द्रव्यत्वरूपसे हमारे मतमें जड चेतनमें भी अभेद व्यापक होनेसे विद्य- मान है यद्यपि जडत्व तथा चेतनत्व पर्यायरूपसे भिन्न है परन्तु उन ही दोनोंमे व्यापक द्रव्यत्वसे अभेद भी जगत्मे संभव है ॥ ७ ॥ सूत्रम् । यस्यभेदोऽप्यभेदोऽपि रूपान्तरमुपेयुषः । एवं रूपान्तरोत्पन्नभेदाच्छतनयोदयः ॥ ८॥ सूत्रभावार्थ:-जिस वस्तुका भेद भासता है उसी वस्तुका रूपान्तरको प्राप्त होते हुए अर्थात् मेदयुक्त वस्तु जब दूसरे स्वरूपमें परिवर्तित हो जाता है तब, उसीका अभेद भी हो जाता है एवं रूपान्तरसे अन्य रूपान्तरमें उत्पन्न भेद तथा पुनः उससे भी रूपान्तरमें अभेद इस रीतिसे अन्य अन्य उत्पन्न गुणपर्यायद्वारा जो भेदसे अभेद है उस- हीसे सैकडों नयोंका उदय है ॥ ८ ॥ व्याख्या । यस्य वस्तुनो भेदस्तस्यैव रूपान्तरमुपेयुषः रूपान्तरसहितस्याभेदोऽपि भवे- द्यथा स्थासकोशकुशूलादयो घटस्य भेदाः सन्ति पुनस्त एव स्थासादयो मृव्यविशिष्टानर्पित. स्वपर्याया अभेदा रूपान्तरसंयुक्तत्वादभेदाः, तेषामेव रूपान्तराद्भेदो भवेत् । यथा स्थास- कोशकुशूलादिपर्यायविशिष्टमृद्रव्यत्वेन तस्यैव भेदः । एवमस्य भेदस्याभेदोऽस्ति यः स एव शतसंख्यमूलनयानां हेतुरस्ति । यत्तु सप्तनयानां ये सप्तशतसंख्यामिता भेदा जायन्ते ते धानयैव रीत्या द्रव्यपर्यायस्यार्पणयानर्पणया च शतारनयचक्राध्ययनमध्यगताः पुरासन् । ते चाधुना द्वादशारनयचक्रमध्ये विधिविधिर्विधिरित्यादिरीत्या एकैकस्मिन्नयान्तरे द्वादश द्वादश भेदाः समुद्भवन्ति । अतः सम्यगुक्तपाठपठितपरिकलनाप्रसिद्धिमवधार्य भङ्गयोजना विधेये- त्यर्थः । यस्य भेदोऽस्ति तस्यैव रूपान्तरेणाभेदोऽप्यस्ति तस्यैव भेदः पुनस्तस्याभेद एवं शतनया- . वतारः॥८॥ व्याख्यार्थः-जिस वस्तुका तुमको वर्तमान पर्यायको लेके भेद भासता है वही वस्तु जब रूपान्तर सहित होजाती है तब उसका अभेद भी होजाता है जैसे निज निज पर्या- यसे योजित स्थास, कोश, तथा कुशूलआदि सव घटके भेद है पुनः वे ही स्थास कोश कुशूलआदि जब अपने २ पर्यायसे न योजित किये जाय अर्थात् पर्यायकी विवक्षा न की जाय तो मृत्तिकारूप द्रव्यसहित होनेसे अथवा केवल मृत्तिकारूपकी विवक्षा १ पर्यायरूपसे पिंड कुशूल घटादिका भेद रहते भी द्रव्यत्वरूप सर्वत्र अनुगत होनेसे पिंड कुशूलादिमे भेद नहीं है, नैयायिक भी पृथिवी जलादिके परस्पर भेद रहते भी नी (९) द्रव्योमे द्रव्यल एक ही मानते हैं और प्रमेयत्वादि धर्मसे तो पदार्थका अभेद मानते हैं।
५० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् करनेसे अभिन्नरूप है अर्थात् उनका भेद नहीं है क्योंकि अब रूपान्तरसंयुक्त होगये अब पुनः उनहीका रूपान्तर होनेसे पुनः भेद भी हो जाता है जैसे स्थास कोश कुशूल आदि पर्यायसहित मृत्तिकाद्रव्यत्वसे उसीका भेद है इस प्रकार इस भेदका जो अभेद है वह ही अभेद शतसंख्याक (सौ १००) मूल नयोंका कारण है । और जो नैगम सङ्ग्रह आदि सात नयोंके सातसो (७००) भेद होते है वह सब भेद भी इसी रीतिसे द्रव्य पर्या- यके अर्पण तथा अनर्पणसे अर्थात् कदाचित् द्रव्यार्थिक योजनासे और कदाचित् उसकी अविवक्षा करके पर्यायकी योजनासे शतारनयचक्राध्ययनके मध्यगत पूर्वकालमें थे वे ही अब द्वादशारनयचक्रके मध्यमें "विधिविधिर्विधिः" इत्यादि रीतिसे एक एक नयके वीचमें बारह बारह भेद होते हैं इसलिये सम्यक् प्रकारसे कथित पाठमें पढी हुई संख्याकी प्रसिद्धिको अवधारण कर भंगोंकी योजना करनी चाहिये तात्पर्य यह कि जिसका पर्याय आदिकी अपेक्षासे भेद है उसका पुनः रूपान्तरमें प्राप्त होनेसे अभेद और पुनः उस भेदका अभेद एवं शत (१००) नयका अवतार होता है ॥ ८ ॥ व्याख्या । अथ ते नयभेदाश्चिकीर्षिता अतस्तानेव दर्शयन्नाह । व्याख्यार्थः—यहां उन नयोंके भेद करनेकी इच्छा करी इसलिये अब उन ही भेदोंको दर्शाते हुए अग्रिम सूत्र कहते है। सूत्रम् । तथा क्षेत्रादिभिः ससभङ्गीकोटिः प्रजायते । संक्षेपादिह बोधाय सप्तभङ्गी प्रतायते ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-उसी प्रकार सप्तभंग भी क्षेत्र कालादिकी अपेक्षासे अवान्तर भेद प्रभेद आदिके निरूपणसे कोटि (करोड) भङ्ग होजाते हैं परन्तु यहां संक्षेपसे बोध होनेकेलिये केवल सप्तभङ्गीका विस्तार करते हैं ॥ ९ ॥ व्याख्या । यथा द्रव्यादिविशेषेण भंगा जायन्ते तथैव क्षेत्रादिविशेषेणापि भंगा अनेके संभवन्ति । यतः स्वतो विवक्षितो घटो द्रव्यमस्यापेक्षया क्षेत्रादिघटः परद्रव्यमिति । एव प्रत्येकं प्रत्येकं सप्तभङ्गयोऽपि कोटिशो निष्पद्यन्ते । तथापि लोकप्रसिद्ध्या यः कम्बुग्रीवादि- पर्यायोपेतो घटो द्रव्यं वर्तते तस्यैव स्वतस्त्वमङ्गीकृत्य स्वरूपेणास्तित्वं पररूपेण नास्तित्व- मित्यवधार्य सप्तभङ्गी व्याकुरुते । तथा हि स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षया घटोऽस्त्येव । १ । परद्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षया घटो नास्त्येव । २। एकदा युगपटुभयविवक्षया घटोऽवाच्य एव एकशब्देन पर्यायद्वयं मुख्यरूपेण वक्तुमशक्यत्वात् । ३। एकोऽशः स्वरूपेण विव- क्ष्यतेऽपरोंऽशः पररूपेण विवक्ष्यते तदा अस्ति नास्ति घटः । ४ । एकोऽशः स्वरूपेणापरोंऽशो युगपदुभयरूपेण विवक्ष्यते तदा घटोऽस्ति परमवाच्य इति । ५। एकोऽश. पररूपेणाप- रोंऽशो युगपदुभयरूपेण विवक्ष्यते तदा वटो नास्त्यवाच्य इति । ६। एकोऽशः स्वरूपेणै- कोऽशः पररूपेणैकश्यांशो युगपदुभयरूपेण विवक्ष्यते तदा घटोऽस्ति नास्त्यवाच्य इति । ७ । १ यहां "रूपान्तरसंयुक्त" इस पदसे दूसरे आकारमे परिणत होनेसे तात्पर्य है।
र द्रव्यानुयोगतर्कणा। ५१ घटः स्यादस्त्येव । १ । स्यान्नास्त्येव । २ । स्यादवाच्य एव । ३ । स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येव । ४। स्यादवाच्य एव । ५ । स्यान्नास्त्येव स्यादवक्तव्य एव ।६। स्यादस्त्येव स्यान्नास्त्येव स्याद- वक्तव्य एवेति । ७ । इति प्रयोगः इति ॥९॥ व्याख्यार्थः-जैसे द्रव्य पर्याय आदि विशेषसे भङ्ग होते है वैसे ही क्षेत्र काल आदि विशेषसे भी अनेक भङ्गोंका संभव है क्योंकि स्वतः विवक्षित घट द्रव्य है इसी द्रव्य घटकी अपेक्षासे क्षेत्रआदिका घट परद्रव्य है ऐसे ही प्रत्येक प्रत्येक अर्थात् हर एकके प्रति सप्तभंगियें भी किरोडों सिद्ध होती हैं तथापि लोककी प्रसिद्धिसे जो कम्वुग्रीवादि पर्यायसहित घटद्रव्य है उसी घटका स्वतस्त्व अर्थात् निजस्वरूप कालादि अङ्गीकार करके स्वरूपसे घटका अस्तित्व और पररूपसे घटका नास्तित्व है ऐसा निश्चय करके सप्तभंगोंका व्याख्यान करते हैं जैसे कि-अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावकी अपेक्षासे "घटः अस्त्येव" घट है ही। १ । परके द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावकी अपेक्षासे "घटः नास्ति एव" घट है ही नहीं। २। और एक कालमें ही अस्ति तथा नास्ति की विवक्षासे घट अवाच्य ही है क्योंकि एक शब्दसे अस्ति नास्ति रूप दोनों पर्याय एक कालमे प्रधानतासे नहीं कहे जा सकते । ३। तथा घटका एक अंश तो उसके निज स्वरूपआदिसे विवक्षित करते है और दूसरा अंश पररूपसे विवक्षित करते है तब "अस्ति नास्ति घट:" अर्थात् घट है भी और नहीं भी है ऐसा चतुर्थ भंग होता है। ४ । तथा घटका एक अंश तो उसके स्वरूपसे विवक्षित करते है और अन्य अंश एक ही कालमें उभयरूपसे विवक्षित करते है तो “घटः अस्ति परन्तु अवाच्यः" अर्थात् घट है परन्तु वह अवाच्य है । इस पंचम भंगकी प्रवृत्ति होती है । ५ । तथा एक अंश तो पररूपसे और एक अंश उभयरूपसे एक कालमें विवक्षित करते है "तो घटोनॉस्ति अवाच्यः" घट नहीं है और अवाच्य है इस छठे भंगकी प्रवृत्ति होती है । ६। और जब एक अंश तो घटका स्वरूपसे विवक्षित करते है और एक अंश पररूपसे विवक्षित करते है तथा एक अंश एककालमें अस्ति नास्ति इस उभयरूपसे विवक्षित करते है तब "धर्टः अस्ति नास्ति अवाच्यः" घट है नही है अवाच्य है यह सप्तम भंग होता है (७)अब सप्तभंगीका प्रयोग इस प्रकार है कि कथंचित् घट है ही। १ । कथंचित् (किसी अपेक्षासे) घट नहीं ही है । २ । किसी अपेक्षासे घट अवाच्य ही है । ३। किसी अपेक्षासे घट है ही १ अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावसे। २ परके द्रव्य क्षेत्र काल भावसे। ३ कथन वा निरूपण करनेके अयोग्य। एक वस्तुकी एक कालहीमें वरूपसे सत्ता और पररूपसे असत्ता प्रधानतासे कहनेको असमर्थ हैं इसलिये वह अवाच्य है। ४ खरूपसे अस्तित्व अश और पररूपसे नास्तित्व अश कहनेसे यह चार भग होता है। ५ कहने के इष्ट। ६ निजरूपसे सत्ता मानकर भी अस्ति नास्ति इस उभयरूपसे अवाच्य है। ७ अन्य द्रव्य क्षेत्रादिसे घटका असत्व और उभयरूपसे अवाच्य है इसलिये "स्यानास्ति अवाच्य.” यह छठा भग है। ८ निजद्रव्य क्षेत्रादिसे घटका सत्त्व परद्रव्य क्षेत्रादिसे असत्त्व तथा अस्ति नास्ति उभयरूपसे अवाच्य इस अभिप्रायले यह सातवा भग है। - द ५२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् किसी अपेक्षासे नहीं ही है । ४ । कथंचित् घट है ही कथंचित् घट अवक्तव्य ही है । ५ । कथंचित् घट नही ही है कथंचित् अवक्तव्य ही है । ६ । तथा किसी अपेक्षासे घट है ही किसी अपेक्षासे है ही नहीं और कीसी अपेक्षासे अवक्तव्य ही है । ७ । ॥ ९ ॥ अथास्याः सप्तभङ्गया भेदाभेदौ योजयति । अब इस सप्तभैङ्गीके भेद तथा अभेदकी योजना करते हैं। सूत्रम् । पर्यायार्थनयाद्भिन्नं वस्तु द्रव्यार्थतोऽपृथक् । क्रमार्पितनयद्धन्दाभिन्नं चाभिन्नमेव तत् ॥१०॥ सूत्रार्थ:-पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे संपूर्ण वस्तु भिन्न २ है और द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अभिन्न है तथा क्रमसे पर्यायार्थिक और द्रव्यार्थिक इन दोनों नयोंकी योजनासे कथंचित् भिन्न और कथचित् अभिन्न ही है ॥ १० ॥ व्याख्या। पर्यायार्थिकनयात्सर्व वस्तु द्रव्यगुणपर्यायलक्षणैः कथंचिद्भिन्नमस्ति । १ । द्रव्यार्थिकनयात्कथंचिदभिन्नमेव । गुणपर्यायौ हि द्रव्यस्यैवाविर्भावतिरोभावरूपावित्युक्त- त्वात् । २ । अनुक्रमेण यदि द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयोरर्पणं क्रियते तदा कथंचिद्भिन्नं कथंचि- दभिन्नं च कथ्यते । ३॥ १० ॥ व्याख्यार्थः-पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे द्रव्य गुण तथा पर्यायरूपसे संपूर्ण पदार्थ भिन्न है । १ । और द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे कथंचित् सब पदार्थ अभिन्न ही है क्योंकि गुण और पर्याय तो द्रव्य ही के आविर्भाव तथा तिरोभावरूप है ऐसा प्रथम कह चुके है । २ । और अनुक्रमसे यदि पर्यायार्थिक तथा द्रव्यार्थिक दोनों नयोंकी योजना करते है तो कथंचित् भिन्न अर्थात् पर्यायसे भिन्न और द्रव्यार्थिकरूपसे अभिन्न कहे जाते है ॥ ३ ॥ १० ॥ सूत्रम् । यद्येकदोभयादानं तदावाच्यं भवेच्च तत् । एकदैवैकशब्देन नार्थव्यप्रकाशनात् ॥ ११ ॥ सूत्रार्थ:--और यदि एक समयमे ही पर्यायार्थिक तथा व्यार्थिक दोनों नयोंका ग्रहण करें तो अवाच्य होता है क्योंकि एक शब्दसे एक ही क्षणमे दो विरुद्ध अर्थोंका प्रकाश नहीं हो सकता ॥ ११ ॥ व्याख्या। यद्येकवेलं नयद्वयार्थविवक्षा जायते । तदा त्ववाच्यमेव लभते । यत एकेन शब्देनैकस्मिन् क्षणेऽर्थद्वयकथनासंभवात् । सांकेतिकशब्देनैकमेव संकेतरूपं निरूपणीयं स्यात्परन्तु रूपद्वयशब्दं कथयितुमशक्य एव । पुष्पदन्तादिशब्दा अप्येकोच्या चन्द्रसूर्ययो- व्यक्तिं वदन्ति परन्तु भिन्नोक्त्या कथयितुमशक्या इह तूभयनयाौँ मुख्यतयैव भिन्नोक्त्या १ सप्तानां वाक्यविशेषाणा समाहार इति सप्तभङ्गी अर्थात् सात प्रकारके भङ्ग अर्थात् वाक्योंका जो एकत्र समावेश है उसका नाम सप्तभङ्गी है।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ५३ उच्चारयितुं योग्यौ तद्योग्यत्वं तु यत्नेनापि न भवति । तस्मादेकदा नयद्वयार्थविवक्ष्यावाच्य इति । ४।।॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-यदि एक कालमें ही दोनो नयोंसे दोनों अर्थोंकी विवक्षा उत्पन्न हो अर्थात् एक समयमे पर्यायार्थिक तथा द्रव्यार्थिक इन दोनों नयोंसे पर्याय तथा द्रव्य रूप दोनो अर्थों के कथनकी इच्छा हो तव तो पदार्थ अवक्तव्य दशाको ही प्राप्त होता है; क्योंकि एक शब्दसे एक ही क्षणमें द्रव्य पर्याय अथवा स्वरूप पररूपादि अर्थका कथन असंभव है सांकेतिक शब्दसे जो संकेतरूप एक अर्थ है वह ही उस शब्दसे निरूपणीय (कथनयोग्य ) होता है परन्तु दो अर्थरूप शब्दका तो कथन करनेको वह शब्द असमर्थ ही है और पुष्पदन्त आदि शब्द भी एक ही उक्तिसे अर्थात् समूहालम्बन ज्ञानसे सूर्य चन्द्रकी व्यक्तिको कहते है परन्तु भिन्न २ अर्थात् पृथक् २ सूर्य तथा चन्द्रादिरूप अर्थ कहनेको असमर्थ है अर्थात् पृथक् २ दो अर्थ एक शब्दसे एक ही क्षणमें कहनेको अशक्य है और यहां तो उभय अर्थात् पर्या- यार्थिक तथा द्रव्यार्थिक दोनों नयोंके प्रतिपाद्य पर्याय तथा द्रव्यरूप अर्थ मुख्यता (प्रधानता) से भिन्न २ उक्तिसे उच्चारण करनेके योग्य है और एक ही कालमें उन दोनों अर्थोके उच्चारण करनेकी योग्यता तो यत्नसे भी नहीं होती इस कारणसे एक कालमे एक शब्दसे दो नयके अर्थकी विवक्षासे अवाच्य ही है । ४ । ॥ ११ ॥ अथ पञ्चमभङ्गोल्लेखं करोति । अब पञ्चम भंगका प्रतिपादन करते है। सूत्रम् । पर्यायार्थिकसंकल्पात्पश्चाद्वयविवक्षितात् । भिन्नमवाच्यं वस्त्वेतत्स्यात्कारपदलाञ्छितम् ॥१२॥ सूत्रभावार्थ:-प्रथम पर्यायार्थिक नयके संकल्प (विवक्षा) करके पश्चात् दो- नोंकी विवक्षा होनेसे यह पदार्थ स्यात् कार इस पदसे चिन्हित अर्थात् स्यात् भिन्न है और स्यात् अभिन्न है अवाच्य है तात्पर्य यह कि प्रथम पर्यायार्थिक नयकी विवक्षा की और पश्चात् द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक इन दोनों नयोंकी विवक्षा की तब वह वस्तु पर्यायकी अपेक्षासे कथंचित् भिन्न है और उभय नयकी अपेक्षासे कथंचित् अवाच्य है। ५॥ १२ ॥ व्याख्या । प्रथमं पर्यायार्थकल्पना तत एकदोभयनयार्पणं क्रियते तदा भिन्नमवक्तव्यमिति स्यात्कथंचिद्भिन्नमवक्तव्यमिति पञ्चमभङ्गोल्लेख ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः-प्रथमतो पर्याय नयकी कल्पना की और उसके अनन्तर द्रव्यार्थिक १ यह "स्यात्" शब्द सभावनार्थक कथचित् वाचक अव्यय है जिसके पूर्व यह लगाया जाता है उस वस्तुको किसी अपेक्षासे कहता है। 1 - ५४ रायचन्द्र जैनशास्त्रमालायाम् ॥ तथा पर्यायार्थिक एतत् उभय नयकी विवक्षा की "तब स्यात् भिन्नं स्यात् अवक्तव्यं च" अर्थात् वस्तु कथंचित् भिन्न कथंचित् अवक्तव्य है यह पञ्चम भगका वर्णन हुआ ।५ ॥१२ अथ षष्ठभङ्गोल्लेखः । अब षष्ठ ६ भंगका प्रतिपादन करते है। सून्नम्। द्रव्यार्थेनोमयादानादभिन्नं तद्वाच्यकम् । युगपन्नयन्यादानाद्भिन्नमभिन्नमवाच्यम् ॥ १३ ॥ सूत्रभावार्थ:-प्रथम द्रव्यार्थिक नयकी कल्पना करके उसके साथ पश्चात् उभय नयकी योजना की "तब स्यात् अभिन्नः स्यात् अवक्तव्यः' अर्थात् कथंचित् अभिन्न और कथंचित् अवक्तव्य इस पष्ठ भंगकी प्रवृत्ति हुई और पुनः क्रमसे उभय नयकी विवक्षा की पश्चात् एक कालमें ही उभय नयकी विवक्षा की तब कथंचित् भिन्न, अभिन्न अवक्तव्य इस सप्तम भंगकी सिद्धि हुई ॥ १३ ॥ व्याख्या । तत्रादौ द्रव्यार्थिकनयकल्पना। तत एकदोभयनयार्पणं क्रियते । तदा कर्थ- चिद्भिन्नमवक्तव्यमिति कथ्यते । इति पष्ठः । पुनरनुक्रमेण प्रथमं द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकेति नयद्वयकल्पना विधीयते । ततश्चैकदोभयनयार्पणं क्रियते तदा कथंचिद्भिन्नमभिन्नमव- क्तव्यमिति भंगः सप्तमः समुत्पद्यत इति ॥ ७॥ १३ ॥ व्याख्यार्थ:-षष्ठ ६ भंगमे आदिमें केवल द्रव्यार्थिक नयकी विवक्षा की और उसके पश्चात् एक कालमे ही पर्यायार्थिक तथा द्रव्यार्थिक इन दोनों नयोंकी विवक्षा की तब कथंचित् अभिन्न तथा अवक्तव्य यह षष्ठ नय सिद्ध हुआ और प्रथम अनुक्रमसे पर्या- यार्थिक नयकी और उसके पश्चात् द्रव्यार्थिक नयकी विवक्षा की और पुनः एक समयमे ही द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक इस उभय नयकी योजना की तब "स्यात् भिन्नम् अभिन्नम् अवक्तव्यं च" अर्थात् कथंचित् भिन्न कथंचित् अभिन्न और कथचित् अवक्तव्य इस सप्तम भंगकी उत्पत्ति हुई । ७।॥ १३ ॥ सूत्रम् । इमां सप्तभट्टी दृढाभ्यासयुक्तः सदा योऽभ्यलेत्तत्त्वदृष्ट्या विचार्य । क्रमाम्भोजसेवानवाप्याहती स भवेन्मुक्तियोग्योऽचिराव्यजन्मा ॥१४॥ सूत्रभावार्थ:-इस सप्तभंगी नयका जो मनुष्य दृढ अभ्यासमे तत्पर होकर तत्त्व- दृष्टि से विचार करके सदा अभ्यास करेगा वह भव्य जन्मधारी प्राणी श्रीजिनभगवान्के चरणकमलकी सेवा भक्तिको पाकर शीघ्र मुक्तिके योग्य होगा ॥ १४ ॥ व्याख्या । एवमेका भेदपर्यायेऽभेदपर्याये च सप्तभङ्गीयोजना कृता पुनरित्थमेव सर्वत्र योजयितव्या । अथ शिष्यः प्रश्नयति । यत. स्वामिन् यत्र नयद्वयविषयस्यैव विचारणा भवेत्तत्रैकस्य मुख्यभावेनापरस्य गौणभावेन सप्तभङ्गी समुत्पद्यताम् परन्तु यन प्रदेशप्रस्थका प 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। ५५ दिविचारेण सप्त ७ षट् ६ पञ्च ५ प्रमुखनयानां भिन्न २ विचारा भवन्ति तत्र त्वधिकभङ्गा एव जायन्ते तदा सप्तभङ्गया नियम. कुत्र स्थिरो भवति । सप्तभङ्गीनियमस्त्वत एव निया- मको न दृश्यते । इति पृष्टो गुरुराह । भो शिष्य भवदुक्तं सत्यं परमार्थतस्तु । एवं यत्त्वया गौणमुख्यव्यवहारो दर्शितस्तत्र त्वेकस्यैव नयार्थस्य मुख्यतया विधिरन्येषां तु सर्वेषामेव निषेधः । एवं विधिनिषेधौ गृहीत्वाऽनेके भङ्गाः क्रियन्ते । अस्माभिस्तु इत्थं ज्ञायते । उक्तं च सकलनयार्थप्रतिपादकतापर्यायाधिकरणं वाक्यं प्रमाणवाक्यमिति । एतल्लक्षणत्वात्तादृशे स्थाने स्यात्कारपदलाञ्छितसकलनयार्थसमूहालम्बनमेकस्मिन् भङ्गेऽपि निषिद्धं नास्ति तस्माब्यञ्जनपर्यायस्य स्थाने २ भङ्गतार्थसिद्धिः संमतिग्रन्थविषये दर्शितास्ति । तथा च त- इन्थगाथा . 4. एवं सत्तवियप्पो वयणपहोहोइ अत्थ पज्जाए। वंजणपज्जाए पुण सविअप्पो निम्विअप्पोय । १ । अस्यार्थः । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण सप्तविकल्पः सप्तप्रकारवचनमेव सप्तभंगीरूपवचनपन्थाः स चार्थपर्यायो योऽस्ति नास्तित्वादिविषय एव भवति । पुनर्व्यञ्जनपर्यायो घटकुम्भादिशब्द- वाच्यता तत्र विषये सविकल्पविधिरूपनिर्विकल्पकविधिरूपे द्वे एव भङ्गे स्तः । परन्तु वक्तव्या- दिभङ्गो न भवति । यस्मात्कारणादवक्तव्यशब्दविषयं ब्रुवतां विरोधोत्पत्तिः । अथवा स- विकल्पकशब्दसमभिरूढनयमते भवति । अपि च निर्विकल्पकशब्दैवभूतनयमते त्वित्थं भङ्गद्वयं ज्ञातव्यम् । अर्थनया' प्रथमे चत्वारस्तु व्यञ्जनपर्यायमेव नानुजानन्ति तस्मात्कार- णात्तेषां नयानामिह प्रवृत्तिर्नास्ति । अत्राधिक्यन्त्वनेकान्तव्यवस्थातो ज्ञातव्यम् । तदेवमेकत्र विषये प्रतिस्वमनेकनयविप्रतिपत्तिस्थले स्यात्कारपदलाञ्छिततावन्नयार्थप्रकारकसप्तधालम्बन- बोधजनक एक एव भङ्ग एष्टव्यो । व्यञ्जनपर्यायस्थले भङ्गद्वयम् । यदि च सर्वत्र सप्तभङ्गी- नियम एवाश्वासस्तदा चालनीयन्यायेन तावन्नयार्थनिषेधबोधको द्वितीयोऽपि भगस्तन्मूलका- श्वान्ये तावत्कोटिकाः पञ्चभङ्गाश्च कल्पनीयाः। इत्थमेव निराकाससकलमङ्गप्रतिपत्तिनि- र्वाहादिति युक्तं पश्यामः । अयं विचारः स्याद्वादपण्डितेन सूक्ष्मबुद्धिमता चेतसि धार्यः । अथ फलितार्थ कथयति । इमां व्यावय॑मानां सप्तभङ्गी तत्त्वदृष्टया विमृश्यातिप्रौढियुक्तो यो भन्योऽभ्यासीकुर्यात्स आहती जैनी चरणपङ्कजभक्ति प्राप्याचिरात्स्तोककालेन कतिपयभव- ग्रहणेन मोक्षं गच्छेत् ॥ १४ ॥ इति श्रीभोजविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।। व्याख्यार्थः---इस रीतिसे एक वस्तुमे भेद पर्याय तथा अभेद पसंयमे एक सप्त- भङ्गीकी योजना की, और इस ही प्रकार सर्वत्र योजना करनी चाहिये अव शिष्य गुरुसे प्रश्न करता है कि हे स्वामिन् जहांपर केवल दो ही नयोंके विषयका विचार हो वहांपर एककी प्रधानतासे और दूसरेकी गौणतासे सप्तभङ्गी उत्पन्न हो परन्तु जहांपर प्रदेश, प्रस्थ, (अवयव, अवयवी) आदिके विचारसे सप्तम षष्ठ तथा पंचम आदि नयोंके भिन्न भिन्न विचार होते है वहा पर तो अधिक ही भङ्ग होंगे उस समय सप्तभंगीका अर्थात् सात ही भंग है यह नियम कहां स्थिर होगा और इसी हेतुसे ६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सप्तभंगीका नियम नियामक नहीं देख पडता इस प्रकार पूछे हुए श्रीगुरुमहाराज कहते है की हे शिष्य, परमार्थसे तेरा कहना सत्य है क्योंकि जो तुमने गौण मुख्य व्यवहारका प्रदर्शन किया है वहां तो एक ही नयके अर्थकी मुख्यतासे विधि है और अन्य सब ही नयोंका निषेध है और इस प्रकारसे विधि और निषेधको मूलभागमे ग्रहण करके पुनः अनेक भगं किये जाते है ऐसी हमारी सम्मति है और ऐसा कहा भी है कि "संपूर्णनयोंके अर्थकी प्रतिपादकताके अर्थात् जिसकेद्वारा संपूर्ण नयोंके अर्थका कथन कियाजाय उसके पर्यायाधिकरण वाक्यको प्रमाणवाक्य कहते है" इस प्रकारके लक्षणसे जहां संपूर्ण पदार्थोंका विवेचन होता है वहां स्याद्वादसे चिन्हित अर्थात् स्यात् शब्दसे युक्त सम्पूर्ण नयोंके अर्थों के समूहका धारण करना एक भंगमे भी निषिद्ध नहीं है इस कारणसे व्यंजनपर्यायके स्थानमे तो केवल दो भंगोंसे अर्थकी सिद्धि होती है ऐसा सम्मतिग्रंथमे दर्शाया है और उस ग्रन्थकी गाथा यह है इस प्रकार सप्तविकल्पसहित वचन ( नय)का मार्ग अर्थ पर्यायमे होता है और व्यञ्जन पर्यायमें तो सविकल्प विधिरूप तथा निर्विकल्प विधिरूप दो ही भंग होते है इसका विशेष विवरण यों है कि इस प्रकार पूर्वोक्त रीतिसे सप्त विकल्प अर्थात् सप्त (सात) प्रकारके भेदसहित जो वचन है सो ही सप्तभगीरूप वचनका मार्ग है वह अर्थ पर्यायमे अर्थात् अस्तित्व नास्तित्व आदिके विषयमे ही होता है और व्यञ्जनपर्याय जो घट कुम्भ आदि शब्दोंकी वाच्यता है वहांपर सविक- कैल्प विधिरूप तथा निर्विकल्प विधिरूप दो ही भंग होते है परन्तु अवक्तव्यत्व आदि भंग यहां नहीं होता क्योंकि अवक्तव्य शब्दबिषयको कहनेवालोंके विरोधकी उत्पत्ति होती है अथवा सविकल्पक शब्द समभिबैढ नयके मतमे अवक्तव्यत्व आदि भंग होता है और निर्विकल्पक शब्द एवंभूत नयमे तो इस प्रकार दो ही भंग जानने चाहिये और पहले चार जो अर्थनय है वे तो व्यञ्जन पर्यायको ही नहीं जानते है इसलिये उन नयोंकी यहां प्रवृत्ति नही है यहांपर विशेप वर्णन अनेकान्त व्यवस्थासे जानना चाहिये इस कारण पूर्वोक्त प्रकारसे एक विषयमे प्रतिवस्तुमें जहां अनेक नयोंकी विप्रतिपत्ति हो वहांपर स्यात्कार (स्यात् ) पदसे लांछित उतने नयार्थका प्रकारवाला सात प्रकारका आलम्बनरूप जो बोध उस बोधको उत्पन्न करनेवाला अर्थात् सात प्रकारके नयार्थों के प्रकारतः विशेषता वा अनुयोगिता सम्बन्धसे अपनेमें रखनेवाला जो ज्ञान उस ज्ञानका १ भेदसहित अर्थात् पOयरूप भेदयुक्त । २ भेदशून्य द्रव्य नयसे सव भेदशून्य है। ३ अनेक प्रकारके अर्थवोध करनेकी और झुकनेसे समभिरूढ नय कहलाता है जैसे परमैश्वर्ययुक्त होनेसे इन्द्र समर्थ होनेसे शक और शत्रुके नगरको विदीर्ण करनेसे पुरन्दर कहलाते हैं ऐसे ही उन उन पर्याय रूपताको प्राप्त होनेसे द्रव्य विविधरूप सयुक्त होनेसे पर्याय इत्यादि । ४ जिस रूपसे है उसीसे वोध करावै वह एवभूत नय है जैसे ऐश्वर्ययुक्त हो वही इन्द्र, समर्थ होनेसे शक ऐसे ही पर्यायोंमे जावे वह द्रव्य अनेक आकारयुक्त होनेसे पर्याय समझना चाहिये।
५७ द्रव्यानुयोगतर्कणा। उत्पादक एक ही भंग इष्ट करना चाहिये और व्यञ्जनपर्यायस्थलमें पूर्वोक्त दो ही भंग समझने चाहिये और यदि सर्वत्र ( अर्थ तथा व्यञ्जनपर्याय ) स्थलमे सप्तभंगी नियमपर ही विश्वास है तो उस स्थलमें चालनी न्यायसे उतने ही नयार्थों के निषेधका बोधक भी दूस- रा भंग और उसीको मूलाधारमें आश्रय करके उसी कोटिके अन्य पांच मंगोकी भी कल्प- ना करनी चाहिये क्योंकि इसी प्रकारसे निराकांक्ष संपूर्ण भंगोंकी प्रतिपत्ति ( बोध ) निर्वाह होता है इसलिये हम इस ही सिद्धान्तको युक्तियुक्त देखते हैं और यह · विचार सूक्ष्म वुद्धिके धारक स्याद्वादमतज्ञाता पुरुषको अपने चित्तमें धारण करलेना चाहिये अब इस चतुर्दशवें (१४) सूत्रका फलितार्थ कहते है कि इस वर्ण्यमान सप्तभंगीको तत्त्वदृष्टि- से विचारपूर्वक विवेचन करके अतिप्रौढतायुक्त जो भव्य अभ्यास करेगा वह जिन भगवान्के चरणकमलोंकी सेवाको प्राप्त करके अचिर काल अर्थात् थोडेसे भवोंको ग्रहण करके मोक्षको प्राप्त होगा ॥ १४ ॥ इति श्रीवैयाकरणाचार्योपाधिधारकपं० ठाकुरप्रसादद्विवेदिविरचितभाषाटीकासमल- कृतायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमाध्याये नयप्रमाणयोर्विवेचनं करोति अब इस पंचम अध्यायमे नय तथा प्रमाणका विचार करते है। सूत्रम् । एकोऽर्थस्तु त्रिरूपः स्यात्सत्प्रमाणावलोकितः। मुख्यवृत्त्योपचारेण जानीते नयवादवित् ॥ १॥ सूत्रभावार्थ:-एक ही पदार्थ सत्प्रमाणसे दृष्ट होनेपर तीन प्रकारका होजाता है और नयवादका जाननेवाला इस त्रिरूपताको मुख्य तथा उपचार वृत्तिसे जानता है ॥ १ ॥ व्याख्या । एकोऽर्थः घटपटादिर्जीवाजीवादिषु त्रिरूपः, रूपत्रयोपेतो ज्ञेयो यथा द्रव्य- गुणपर्यायरूपः तथा हि घटादयो हि मृत्तिकादिरूपेण द्रव्याणि, घटगतरूपरसाद्यात्मकत्वेनानेके गुणाः, घटादिरूपेण सजातीयद्रव्यत्वेन पर्याया. । एवं जीवादीनामपि ज्ञेयम् । एकोऽर्थस्त्रि- रूपः स च कीदृशः सत्प्रमाणावलोकितः सत्प्रमाणं स्याद्वादस्तेनावलोकितो दृष्टः । यतः प्रमा- णेन सप्तभङ्गयात्मकत्वेन त्रिरूपत्वं मुख्यद्वारा ज्ञेयम् । नयवादी ह्येकांशवादी स च मुख्यवृ- त्या तथोपचारेणैकस्मिन्नर्थे त्रिरूपत्वं जानाति । यद्यपि नयवादिना एकांशवचनेन शक्तिरूप एकोऽर्थः कथ्यते। तथापि लक्षणारूपोपचारेणानेकेऽप्यर्था ज्ञायन्ते । एकदा वृत्तिद्वयं न भवेत् परं निश्चयो नास्ति । गङ्गायां मत्स्यघोषावित्यादिस्थलेष्विव वृत्तिद्वयस्यापि मान्यत्वात् । तद्वदि. १ चालनीमे जलआदि डालोगे तो वह किसी न किसी ओरसे निकल जायगा रुकेगा नहीं ऐसे ही द्रव्या- र्थिक नयसे अभेद सिद्ध करोगे तो पर्यायार्थिक निमित्तक भेदका निषेध होगा, भेद मानोगे तो अभेदका निषेध होगा दोनोंको एक कालमें लोगे तो वाक्यताका निषेध होगा इसी प्रकार किसीका निपेध और किसीका विधान होता रहेगा और सप्त भज वन जायगे. 1 -- . , ५८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् हापि मुख्यत्वेनामुख्यत्वेन चानन्तधर्मात्मकवस्तुज्ञापनायैकस्य नयशब्दस्य वृत्तिद्वयमङ्गीकु- वतां विरोधो नास्ति । अथवा नयात्मकशास्त्रस्य क्रमेण वाक्यद्वयेनाप्यर्थो ज्ञायते । अथवा एकशब्दबोधशब्देनैकबोधार्थः एवमनेके भंगा ज्ञेयाः ॥१॥ व्याख्यार्थः-एक पदार्थ घट पटआदि अथवा जीव अजीवआदि तीन प्रकारका अर्थात् तीन रूपसंयुक्त होता है; प्रत्येक वस्तुको त्रिरूपसहित जानना चाहिये, और त्रिरूपता द्रव्य, गुण और पर्यायसे है जैसे घटआदि वस्तु मृत्तिकारूपसे द्रव्य है १ घटा- दिके रूप रसादिसे विवक्षा करो अर्थात् यह श्याम है, यह रक्त है, यह पीत है इस रीतिसे . वे गुणरूप है २, और घटआदिरूप सजातीय द्रव्यत्वरूपसे विवक्षा करनेपर वे पर्याय हैं ३ । इस प्रकार घटादिके तीन रूप होगये और ऐसे ही जीवादिकोंको भी जानना चा- हिये अर्थात् जीव आत्मरूपसे द्रव्य है १, ज्ञान दर्शनादिकी विवक्षासे गुण है २ और देव मनुष्यादि पर्यायकी विवक्षासे पर्यायरूप है ३, अब वह एक पदार्थका त्रिरूप कैसा है कि-सत्प्रमाणसे अवलोकित ( दृष्ट ) है अर्थात् समीचीन ( उत्तम) स्याद्वादरूप प्रमा- णसे विचारित होनेसे पदार्थकी त्रिरूपता स्पष्टतासे भासती है, क्योंकि सप्तभंगीरूप जो प्रमाण है, उससे वस्तुकी त्रिरूपता मुख्यवृत्तिसे जानी जाती है, और नयवादी अर्थात् एकअंशवादी जो है वह मुख्यवृत्ति तथा उपचारसे भी एक पदार्थमें त्रिरूपताको जान- ता है । यद्यपि नयवादी एक अंशको कहनेवाले वचनसे शक्तिरूप एक ही अर्थको कहता है, तथापि उपचारसे अर्थात् लक्षणाशक्तिसे अनेक अर्थोंको भी वह जानलेता है । यद्यपि एक कालमें ही दो वृत्ति अर्थात् अभिधा और लक्षणाशक्ति नही होसकती परन्तु यह सिद्धान्त निश्चित नहीं है क्योंकि "गङ्गायां मत्स्यघोषो" गंगामे मत्स्य तथा अहीरोंका ग्राम है, इत्यादि स्थलके तुल्य अन्यत्र भी एक कालमे ही दो शक्ति (अभिधा तथा लक्षणा) मान्य है । उसी प्रकारसे यहां भी मुख्यता तथा गौणतासे अनन्त धर्मस्वरूप वस्तुको जनानेके १ संपूर्णरूपसे पदार्थके स्वरूपको जो सिद्ध करे वह सम्यग्ज्ञानरूप सप्तभगी नय यहा प्रमाण पदसे विवक्षित है क्योंकि “ सकलादेश. प्रमाणाधीनः " सपूर्ण आदेश प्रमाणके आधीन हैं. २ वस्तुके खरूपके किसी अशके प्रतिपादनको नय कहते हैं क्योंकि "विकलादेशो नयाधीन." खड, आदेश नयके, आधीन होता है । ३ जो अर्थको मुख्यवृत्तिसे प्रकाश करे वह अभिधा, लक्षणा तथा व्यंजना ये तीन प्रकारकी शब्दमें शक्ति है और वाच्य, लक्ष्य, तथा व्यङ्ग्य, ये अर्थ भी तीन ही प्रकारके हैं, इसके अनुरोधसे शब्द भी वाचक लक्षक और व्यजक इन भेदोसे तीन प्रकारके हैं। ४ तात्पर्यकी अनुपपत्तिसे लक्षणाशक्तिसे वाक्यार्थ होता है गजायां घोषः शक्तिसे प्रवाहका है उसमे ग्राम नहीं रहसकता है, इसलिये गगापदकी गगातटमें लक्षणा की. तब गगा शब्द लक्षणाशक्तिसे गगातटका बोधक हुआ तब अन्वय वनगया क्योंकि गगातटमें अहीरोंका ग्राम रह सकता है। ऐसे ही लक्षणासे एक नय अन्यार्थका भी बोध करावेगा तो पदार्थकी त्रिरूपताका वोधक हो जायगा । ५ यहा मत्स्यकेलिये तो गगामें वाचक़ताशक्ति और घोपकेलिये लक्षणा है। गङ्गा नाम अभिधा -- 1 3 द्रव्यानुयोगतर्कणा। ५९ लिये एक ही नयशब्दकी दो वृत्ति स्वीकार करनेवालोंको कोई विरोध नहीं है । अथवा नयप्रतिपादक शास्त्रके क्रमसे दो वाक्योंसे भी अर्थ जान सकते है । अथवा एकार्थबो- धक एक शब्दसे एक अर्थका बोध होता है और अन्य अर्थका अन्य शब्दसे, इस रीतिसे अनेक भंग भी समझलेने चाहियें ॥१॥ अथोक्तमेवाथै शब्दत्वेन ज्ञापयन्नाह । अव पूर्वोक्त विषयको ही सूत्रद्वारा प्रकाशित करते हैं। सूत्रम् । द्रव्यार्थिकनयो मुख्यवृत्त्याभेदं वदस्त्रिषु । अन्योन्यमुपचारेण तेषु भेदं दिशत्यलम् ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-द्रव्यार्थिकनय मुख्यवृत्ति अर्थात् वाचकता शक्तिसे द्रव्य, गुण, पर्याय तीनोंमे मृत्तिकारूपसे अभेद प्रकाश करता हुआ लक्षणाशक्तिसे उन तीनोंमे परस्पर भेद भी पूर्णरूपसे दर्शाता है ॥२॥ व्या०-द्रव्यार्थिकनयो मुख्यवृत्त्या मुख्या प्रधाना शब्दार्थकथनपरा वृत्तिापारो यस्य स तस्य भावस्तत्ता तया शब्दार्थादेशकत्वेन त्रिषु द्रव्यगुणपर्यायेष्वभेदं भेदाभावं वदन् कथयन् सन् यतो गुणपर्यायाभ्यां भिन्नस्य मृगव्यस्य विषये घटादिपदस्य शक्तिरस्तीत्येतेषाम- न्योन्यमभेद प्रकटयन्पुनः स एव द्रव्यार्थिकनयस्तेषु द्रव्यगुणपर्यायेषु चान्योन्य परस्पर- मुपचारेण लक्षणया भेदं भेदत्वमलमत्यर्थ दिशति । यतो द्रव्यं भिन्नं कम्बुग्रीवादिपर्यायेषु च तस्य घटादिपदस्य लक्षणावगम्यते । किं च मुख्यार्थवाधे तथैव मुख्यार्थसंवन्धे च सति त- थाविधव्यवहारप्रयोजनेऽनुसृत्य तत्र लक्षणा. प्रवर्त्ततेऽदुर्घटत्वात् । उक्तं च-मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽर्थप्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपितक्रिया ।१ । इति ॥२॥ व्याख्यार्थः-द्रव्यार्थिक नय मुख्यवृत्तिसे अर्थात् शब्दार्थके कथनमें तत्पर व्यापार वाली अभिधाशक्तिसे शब्दके अर्थोंका प्रकाश करनेसे द्रव्य, गुण तथा पर्याय इन तीनोंमे अभेद (भेदाभाव)को कहता हुआ अर्थात् गुण और पर्यायसे भिन्न मृत्तिका रूप द्रव्यके कथनमे घटादि पदकी शक्ति है इस रीतिसे इन तिनोंमें परस्पर अभेद प्रकाश करता हुआ पुनः वही द्रव्यार्थिक नय उन ही द्रव्य, गुण तथा पर्याोंमे उपचार (लक्षणाशक्ति )से भेदको भी पूर्ण रीतिसे प्रकट करता है, क्योंकि द्रव्य भिन्न है और कम्बुग्रीवत्वआदि पर्यायोंमे उस घटआदि पदकी लक्षणाशक्ति निश्चित होती है। और मुख्य अर्थके वाधमे तथा मुख्य अर्थक संबन्ध रहते उसी प्रकारके व्यवहार तथा प्रयोजनका अनुसरण करके लक्षणाशक्ति प्रवृत्त होती है अन्यथा लक्षणाशक्तिकी प्रवृत्ति दुर्घट है । और ऐसा कहा भी है-मुख्यार्थके बाध होनेपर उस मुख्य अर्थसे संबन्ध रखनेवाले अर्थमे ही रूढिसे अर्थ प्रयोजनसे १ प्रयोजनवश लक्षणाके अनेक भेद हैं परन्तु मुख्यत. एक प्रयोजनवती और दूसरी निरुढा लक्षणा है प्रथममे गंगाशब्दका गगातट रूप अर्थ करनेसे यह प्रयोजन है कि-अहीरोका ग्राम अतिपवित्र तथा शै- लादि धर्मयुक्त है। दूसरी निरूढा लक्षणा कुशलआदि शब्दोंमें समझनी चाहिये अर्थात् कुशलका अर्थ कु- शलानेवाला है परन्तु रूढ़िसे वह चतुरके अर्थमें वर्तता है यही निरुवा लक्षणा है। .
॥ ६० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् जहां अन्य अर्थ लक्षित हो उस आरोपित क्रियाको लेके प्रवृत्त होनेवाली शक्तिको लक्षणाशक्ति कहते है जैसे कहा भी है कि-"मुख्यार्थवाधे तद्योगे रुहितोऽर्थप्रयोजनात् ॥ अन्योर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपितक्रिया॥शा भावार्थ:--मुख्य अर्थका वाध होनेपर तथा उसका योग होनेपर अर्थ प्रयोजनसे जिससे रूढीसे भिन्न अर्थ लक्षित हो वह लक्षणा होती है ॥ १॥ जैसे “ गङ्गायां घोषः " यहां गंगाका मुख्य अर्थ प्रवाह है परन्तु उस मुख्य अर्थमें घोष ( अहीरोंके ग्राम) की अधिकरणता ( आधारता )का वाध इसलिये गंगासे संबन्ध रखनेवाले अन्य अर्थ गंगातटमें गंगाशब्दकी लक्षणा हुई तब "गं- झायाम्" इस पदका अर्थ "गंगातटे" ( गंगाजीके तटपर) “घोषः' ग्राम है यह अन्वय बनगया ऐसे ही यहां भी समझलेना ॥ २ ॥ अथोक्तमेव द्रढयन्नाह । अब पूर्वोक्त अर्थको ही दृढ करते हुए कहते है। सूत्रम् । पर्यायार्थिक एवापि मुख्यवृत्त्यान भेदताम् । उपचारानुभूतिभ्यां मनुतेऽभेदतां त्रिषु ॥ ३ ॥ सूत्रभावार्थ:-और पर्यायार्थिक नय भी यहां मुख्यवृत्तिसे तो भेद भाव ही मानता है, परन्तु उपचार तथा अनुभवसे तीनोंमें अभेद मानता है ॥ ३ ॥ व्याख्या । पर्यायार्थिकनय एवापि एवमेव प्रकारेणोक्तलक्षणेन मुख्यवृत्त्या प्रधानव्या- पारेणात्र द्रव्यगुणपर्यायेषु भेदतां भेदभावं ज्ञापयति । यत एतस्य नयस्य मते मृदादिपदस्य द्रव्यमित्यर्थः । १ । रूपादिपदस्य गुण इत्यर्थः । २ । घटादिपदस्य कम्बुग्रीवपृथुबुनादिपर्याय इत्यर्थः ।३। इत्थं त्रयाणामपि मिथो नामान्तरकल्पना भिन्ना भिन्ना प्रदर्शिता । अतो द्रव्यगुण- पर्यायाणां प्राधान्येन भेदोऽस्तीति ध्येयम् । तथा पुनरुपचारानुभूतिभ्यामुपचारो लक्षणा, अ- नुभूतिरनुभवः, उपचारश्चानुभूतिश्च ताभ्यां पर्यायार्थिकनयोऽप्यभेदतामभेदभावं द्रव्यादिषु त्रिपु मनुते । यतो घटादि मृद्रव्याघभिन्नमेवास्ति लक्षणया ज्ञानेन चेति । इमां प्रतीतिं ध. टादिपदानां मृदादिद्रव्येषु लक्षणाप्रवृत्त्याङ्गीकुर्वतां न कदापि क्षतिरिति भावार्थः ॥३॥ व्याख्यार्थः-पर्यायार्थिक नय भी इस ही पूर्वोक्त प्रकारसे अर्थात् मुख्यवृत्ति (प्रधान व्यापार ) से इन द्रव्यादि तीनोंमें अर्थात् द्रव्य गुण पर्यायोंमें भेदभाव ही ज्ञापित करता है। क्योंकि इस नयके मतसे मृत् (मृत्तिका) आदि पदका द्रव्य यह अर्थ है । १। श्याम रक्त तथा पीतादि पदोंका गुण यह अर्थ है । २ । और घटआदि पदका कंबुग्रीव (शंखके तुल्य गलेसहित ) तथा विशाल उदर सहितआदि पर्षीय अर्थ है । ३ । इस प्रकार द्रव्य, गुण और पर्याय तीनोंकी नामान्तरकल्पना परस्पर भिन्न २ प्रदर्शित की गई है, इससे यह सिद्ध हुआ कि-पर्यायार्थिक नयके अनुसार द्रव्य, गुण, पर्याय प्रधानतासे भिन्न २ है ऐसा निश्चय करना चाहिये । और पुनः उपचार तथा अनुभवसे पर्यायार्थिक A द्रव्यानुयोगतर्कणा। ६१ नय भी द्रव्यादि तीनों पदार्थोंमें अभेद अर्थात् भेदाभाव ही मानता है। क्योंकि मृत्तिका के विना घट अनुपपन्न है, इसलिये लक्षणा तथा ज्ञानसे घटआदि पदार्थ मृत्तिकारूप द्रव्यसे अभिन्न ही है। घटआदि पदोंकी मृत्तिकाआदि द्रव्योंमें इस प्रतीतिको लक्षणा प्रवृत्तिसे माननेवालोंके कोई भी दोष नही है, यह सूत्रका तात्पर्य है ॥ ३ ॥ अथ पुनर्भेदमेव दर्शयन्नाह । अव पुनः भेदको ही दर्शाते हुए कहते है ! सूत्रम् । गृह्णाति यो नयो धर्मों मुख्यामुख्यतया तथा । तस्यानुसारतस्तेषां वृत्त्योपचारकल्पनम् ॥ ४॥ सूत्रभावार्थ:-जो नय मुख्यता तथा गौणतासे भेद अभेदरूप धर्मोंको ग्रहण करता है वहां उसीके अनुसार द्रव्य, गुण, पर्यायोंकी वृत्तिसे उस उपचारकल्पनाका वि- धान होता है ॥ ४॥ व्याख्या । यो हि नयो द्रव्यार्थिकोऽथवा पर्यायार्थिकः धौं भेदाभेदात्मकौ प्राधान्यगौण- तया गृह्णाति ऊहाख्यप्रमाणेन धारयति । तस्य नयस्य द्रव्यार्थिकस्य वा पर्यायार्थिकस्य मु- ख्यतया साक्षात्सङ्केतेन तथा वा व्यवहितसङ्केतेन चानुसृत्य तेषां द्रव्यगुणपर्यायाणां वृत्त्या तदुपचारकल्पनं विधीयते । यथा गङ्गापदस्य साक्षात्सङ्केतः प्रवाहरूपार्थविषयेऽस्ति तस्मात्प्र- वाहेण शक्तिः । तथा “ गङ्गातीरे घोषः ” गङ्गासङ्केतव्यवहितसङ्केतोऽस्ति । ततश्च यथोप- चारस्तथा द्रव्यार्थिकनयस्य साक्षात्सङ्केतोऽभेदे नास्ति । तत्र शक्तिभेदेन व्यवहितसङ्केतोऽस्ति ततश्चोपचरितत्वं तु पर्यायाथिकनयस्यापि शक्त्योपचारं गृहीत्वा भेदाभेदनयविषयेऽपि यो- जनीयम् ॥४॥ व्याख्यार्थ:-जो नय द्रव्यार्थिक हो अथवा पर्यायार्थिक हो भेद तथा अभेद स्वरूप धर्मको प्रधानता अथवा गौणतासे ग्रहण करता है अर्थात् जहां ऊहा नामक ( कल्पना स्वरूप ) प्रमाणसे धारण करता है वहांपर उसी द्रव्यार्थिक वा पर्यायार्थिक नयकी मु- ख्यता अर्थात् साक्षात्संकेत तथा गौणता अर्थात् व्यवहितसंकेतके अनुसार द्रव्य, गुण पर्या- योंकी वृत्ति ( शक्ति )से उपचार कल्पनाका विधान होता है । तात्पर्य यह कि द्रव्या- र्थिकनय प्रधानता ( साक्षात् सङ्केत )से अभेदको प्रतिपादन करता है परन्तु वह गौणता ('व्यवहित संकेत )से अभेदको भी कहेगा, ऐसे ही पर्यायार्थिक नय प्रधानता (साक्षात्सं- केत से भेदको और गौणता (व्यवहित संकेत )से अभेदरूप धर्मको कहता है। जैसे गंगापदका प्रधानतासे साक्षात्सकेत प्रवाह ( जलकी धारा )रूप अर्थमे है, इसलिये मुख्यतासे तो प्रवाहरूपसे ही शक्ति है तथा गंगातीरमे घोष है यहां तीररूप अर्थमें गंगा- संकेतसे व्यवहित संकेत है, इसलिये गंगापदसे गंगातीर साक्षात्ररूप अर्थ उपचारसे हु- आ। अब ऐसे ही द्रव्यार्थिक नयका संकेत तो अभेदरूप अर्थमें है, और उस नयकी ६२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् भिन्न शक्ति ( लक्षणा शक्ति )से व्यवहित संकेत अर्थात् भेदरूप अर्थमें वृत्ति है, इस लिये भेदरूप अर्थ प्रतिपादनके अर्थ द्रव्यार्थिकनयकी उपचारसे प्रवृत्ति हुई। ऐसे ही प- र्यायार्थिक नयकी भी मुख्य शक्ति तथा उपचार शक्तिको ग्रहण करके भेदाऽभेद नय वि- षयमें योजना करलेनी चाहिये, अर्थात् पर्यायार्थिक नय मुख्यवृत्ति अर्थात् वाचकता श- क्तिसे भेदरूप अर्थको कहता है और उपचार अर्थात् लक्षणा शक्तिसे अभेदरूप अर्थ- को भी कहता है ॥ ४ ॥ कश्चित्कथयति एको नय एकमेव विषयं गृह्णाति तहूपयति । कोई प्रतिवादी कहता है कि एक नय एक ही विषय ( भेद अथवा अभेदमें किसी एक अर्थ )को ग्रहण करता है । उस सिद्धान्तको अग्रिम श्लोकसे दूषित करते है। सूत्रम् । यो भिन्नविषयो ज्ञाने सर्वथा नेति चेन्नयः। तदा स्वतन्त्रभावेन स स्यान्मिथ्यात्विगोचरः॥५॥ सूत्रभावार्थ:-जो नय है वह ज्ञानमें निजसे भिन्न नयके विषयको गौणतासे भी स- र्वथा नहीं कह सकता ऐसा यदि मानो तो वह नय स्वतंत्रतासे मिथ्यात्त्वियोंके गोचर होगा ॥ ५॥ व्याख्या । यो नयः ज्ञाने ज्ञानविषये भिन्नविषयो नयान्तरस्य मुख्यार्थः सर्वथा अमुख्य- त्वेनापि न भासते । तदा स नयः स्वतन्त्रभावेन सर्वथा नयान्तरविमुखत्वेन मिथ्यात्विगो- चरो मिध्यादृष्टिभिर्विवेचनीयः कुदृष्टिपरिगृहीतः स्यात् । एतावता दुर्णय एव भवति । प- रन्तु सुनयो न भवति । एवं ज्ञेयम् । अनुभवेन विचार्यमाणः कश्चिन्नयः भिन्नविषयत्वान्नया- न्तरमुख्यार्थत्वात्सर्वथा अमुख्यत्वादपि न भासते । तदा स्वतन्त्रत्वेन (नयान्तरविमुख्यत्वेन) च मिथ्यात्विना पार्श्व स नयो निरन्तरं तिष्ठतीति भावः ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः-जो नय है वह ज्ञानमें भिन्नविषय अर्थात् अपनेसे भिन्न दूसरे नयके मुख्य अर्थको सर्वथा गौणतासे भी नही भासित करता है ऐसा मानोगे तो वह नय स्वतं- त्रतासे सर्वथा अर्थात् अन्य नयोंसे विमुख होनेसे मिथ्यादृष्टियोंद्वारा विवेचन करने योग्य होवे अर्थात् मिथ्यादृष्टियोंसे ग्रहण कियाहुआ होवे भावार्थ-दुनय ही होवे और सुनय नहीं, ऐसा समझना चाहिये । भावार्थ यह है कि-अनुभवसे विचाराहुआ कोई नय भिन्न विषय- को अर्थात् अन्य नयके मुख्य अर्थको गौणतासे भी सर्वथा नहीं कहता है तो वह नय ख- १ अनेकान्तवादमें वस्तुका स्वरूप ही अनेकान्त है तव नयखरूप अनेकार्थक क्यों न होगा क्योंकि प्रमाण और नयसे ही तो वस्तुकी विवेचना होती है, यदि वह नय भेद अभेदादि अनेकार्थप्रतिपादक उपचारसे- भी न रहा किन्तु किसी एक ही अर्थका प्रतिपादक रहा तव वह नय कुदृष्टियोंका अर्थात् जैनमतसे भिन्न मता- नुयायी जनोंका ही विषय रहा, और कुदृष्टियोंसे गृहीत होनेके कारण वह दुष्ट नय होगया न कि सुनय अर्थात् स्याद्वादके अनुकूल वह उत्तम नय नहीं होसकता। -- N . द्रव्यानुयोगतर्कणा। ६३ तंत्रभावसे अर्थात् अन्य नयसे विमुख होनेसे मिथ्यादृष्टियोंके ही निकट निरन्तर रहता है न कि स्याद्वादियोंके निकट ॥ ५ ॥ सूत्रम् । विशेषावश्यकेऽयुक्तः संमितावर्थ एष च ॥ भेदाभेदोपचाराद्याः संभवन्ति नयादिह ॥६॥ सूत्रभावार्थः-भेद, अभेदआदिके उपचारआदि स्याद्वादमे नयसे ही होते है; यही अर्थ अर्थात् यही अभिप्राय विशेषावश्यक तथा संमतिग्रन्थमे कहा है ॥ ६ ॥ व्याख्या । अयमों विशेपावश्यके तथा संमतिग्रन्धमध्य उक्तोऽस्ति । तथा च तद्गाथा- "दोहिं विणयेहिं णीय सत्थं मूलण्ण तहवि मिच्छत्तं । जस्स विसय पहाणं तणेणं अणुण्णा- निरवेक्खं । १।" " स्वार्थग्राही इतरांशाप्रतिक्षेपी सुनय" इति सुनयलक्षणम् । “स्वार्थ- ग्राही इतरांशप्रतिक्षेपी दुर्णय" इति दुर्णयलक्षणम् । एवं नयानयविचाराच्च भेदाभेदया- ह्यव्यवहारः संभवति । तथा नयसङ्केतविशेषाद्राहकवृत्तिविशेषरूप उपचारोऽपि संभवेत् । तस्माद्भेदाभेदयोर्मुख्यत्वेन प्रत्येकनयविषयो मुख्यामुख्यत्वेनोभयनयविषयरूप उपचारश्च मुख्यवृत्तिवन्नयपरिकरो भवेत् परन्तु नयविषयो न भवति । अयं च सरलः पन्थाः श्वेता- म्बरप्रमाणशास्त्रसिद्धो ज्ञेयः । नीयते येन श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यांशस्तदितरांशौदा-, सीन्यतः स प्रतिपत्तुरभिप्रायेण विशेपो नय इति । अत्रैकवचनमतत्रं तेनांशावंशा वा येन प- रामर्शविशेषेण श्रुतप्रमाणप्रतिपन्नवस्तुनो विषयीक्रियते तदितरांशौदासीन्यापेक्षया स नयो- ऽभिधीयते । तदितरांशप्रतिक्षेपे तु तदा भासतां भणिष्यते । प्रत्यपादयाम च स्तुतिद्वात्रिंशतिके " अहो चित्रं चित्र तव चरितमेतन्मुनिपते, स्वकीयानामेषां विषमविपयव्याप्तिवशिनाम् । वि- पक्षापेक्षाणां कथयसि नयानां सुनयतां, विपक्षक्षेप्तॄणां पुनरिह विभो दुष्टनयताम् । १।" प- ञ्चाशतिके च-"निश्शेषांशजुषां प्रमाणविषयीभूयं समासेदुषां, वस्तूनां नियतांशकल्पनपराः सप्तश्रुताः सगिनः । औदासीन्यपरायणास्तदपरे चांशे भवेयुर्नया, श्वेदेकांशकलङ्कपङ्ककलुषास्ते स्यु. सदा दुर्णयाः । १।" इति ॥६॥ व्याख्यार्थ:--यह अभिप्राय विशेषावश्यकनामक ग्रन्थ और सम्मति ग्रन्थमे कहा है और उस ग्रन्थकी गाथाका अभिप्राय यह है कि "यद्यपि द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक इन दोनों मूल नयोंसे शास्त्र जानाजाता है तथापि जो नय अपना ही विषय प्रधान रखता है और परस्परकी अपेक्षा नहीं रखता अर्थात् दूसरे नयके मुख्य अर्थकों गौणतासे भी नहीं कहता उसको मिथ्यात्व (दुर्नय) जानना चाहिये । १ । तथा स्वार्थका ग्राही हो और अन्य अर्थ- का निषेधक न हो वह सुनय है अर्थात् निज प्रधानशक्ति जो अपने अर्थको कहे उसको तो ग्रहण करे और अन्य नयके अर्थका तिरस्कार न करे किंतु उपचारसे उस दूसरे नय- के अर्थका भी कथन करे वह सुनय है । यही सुनयका लक्षण है । और जो केवल स्वार्थ- मात्रका ग्राही हो और अन्य अर्थका निषेधक हो वह दुर्नय है। यह दुर्नयका लक्षण है। इस प्रकार नय अर्थात् नयके विचारसे द्रव्य, गुण, पर्यायोंमें भेद तथा अभेदको ग्रहण F . ६४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् करने योग्य व्यवहारका संभव है । और नयके संकेत विशेषसे ग्राहक जो शक्तिविशेष है उसरूप उपचारका भी संभव है । इसलिये भेद तथा अभेदमें मुख्यतासे प्रत्येक नयका विषय है अर्थात् एक अर्थकी प्रतिपादकता प्रत्येक नयमें है । और मुख्यता तथा अमु- ख्यता-( गौणता )से द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक इन दोनों नयोंके विषयरूप जो उपचार है वह मुख्य वृत्तिके सदृश नयका परिकर होता है परन्तु नयका विषय नहीं होता- यह सरल मार्ग श्वेताम्बर मतके प्रमाण ( न्याय ) शास्त्रसे सिद्ध है ऐसा जानना चाहिये क्योंकि श्रुतनामक प्रमाणसे विषयमें कियेहुए पदार्थका अंश जिसके हुए अन्य अंशकी उदासीनतासे प्राप्त किया जाय वह प्रतिपत्ता (बोद्धा )के अभिप्रायसे जो विशेष है सो नय कहलाता है । 'श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यांशः' यहां पर "अंशः" यह जो एक वचन दिया गया है वह स्वाधीन नहीं है इस कारण 'अंशौ अंशाः वा' इस प्रकार द्वि- वचन बहुवचन लगाकार जिस परामर्श (ज्ञान ) विशेषसे श्रुत प्रमाणद्वारा ग्रहण किए- हुए पदार्थका एक अश दो अंश अथवा बहुतसे अंश विषयगोचर किये जावें और उससे भिन्न अंश वा अंशोंको उदासीनतासे विषयी किये जाय वह नय कहाजाता है । और जो वस्तुके विवक्षित अंशसे भिन्न अंश वा अंशोंका प्रतिक्षेप अर्थात् निषेध करे उसको आगे नयाभास कहेंगे । और स्तुति द्वात्रिंशतिकामे प्रतिपादित भी किया है कि हे मुनीन्द्र ? हे विभो श्रीजिनेन्द्र ? आपका यह चरित अत्यन्त विस्मयको उत्पन्न करता है वह चरित क्या है कि आप अपने इन विषम विषयव्याप्तिके वशीभूत हुए जो नय विपक्षकी अर्थात् अपने स्वीकृत अर्थसे विमुख अन्यनयोंसे विवक्षित अर्थकी अपेक्षा रखते है अर्थात् गौण- तासे उनका भी कथन करते है उन नयोंके सुनयता कहते हो और जो अन्य नयद्वारा स्वी- कृत अर्थ है उसको निषेध करनेवाले जो नय है उनको दुष्ट नय ( दुर्नय ) कहतेहो।।१॥ और पञ्चाशतिक नामक ग्रन्थमें भी प्रतिपादित किया है कि संपूर्ण अंशोंको अर्थात् अ- नन्त धर्मोंको धारण करनेवाले और प्रमाणकी विषयीभूतताको प्राप्तहुए पदार्थों के नियत अंश (धर्म ) कल्पना करनेमे तत्पर सात सङ्गी है उनमें जो अपने कल्पित अंशसे भिन्न अंशमे उदासीनताको धारण करते है वे नय होते है और जो एक अपने ही अंशकी कल्पनारूप कलङ्क पङ्क (दोषमय कर्दम)से मलीन हों अर्थात् एक ही अपने कल्पित अर्थ को तो खीकार करें और अन्य अंशोका निषेध करें तो वे सातों सदा दुर्नय होते है ॥२॥६॥ पुनर्भावं कथयन्नाह । पुनः नयके भावको कहते हुए यह सूत्र कहते हैं। सूत्रम् । ये मार्ग सरलं त्यक्त्वोपनयान्कल्पयन्ति वै । तत्प्रपञ्चं विबोधाय तेषां जल्पः प्रतायते ॥७॥ सूत्रभावार्थ:-जो इस सरल श्वेताम्बरमतानुसारी नयमार्गको त्यागकर उपनयों- 'द्रव्यानुयोगतर्कणा। ६५ की कल्पना करते हैं; उनका प्रपञ्च केवल शिष्योंकी बुद्धिको विवादिनी करनेवाला है। तथापि ज्ञानके अर्थ उन उपनयोंके कथनका विस्तार करते है ॥ ७ ॥ व्याख्या। ये च केचन कल्पकाः सरलं सममेतदुक्तलक्षणं मार्ग नयनिगमपन्थानं त्यक्त्वा विमुच्य उपचारादि ग्रहीतुमिच्छयोपनयानयानां समीप उपनयास्तान कल्पयन्ति । दिगम्बर- शास्त्रे हि द्रव्यार्थिकः १ पर्यायार्थिकः २ नैगमः ३ सङ्ग्रहः ४ व्यवहारः ५ ऋजुसूत्रम् ६ शब्दः ७ समभिरूढः ८ एवंभूतः ९ इति नव नयाः स्मृता उपनयाश्च कथ्यन्ते नयानां समीपमुपनयाः सद्भूतव्यवहारः १ असद्भूतव्यवहारः २ उपचरितसद्भूतव्यवहार-३ श्वेत्युपनयास्त्रेधा इति । तत्प्रपञ्चं तद्विस्तारं शिष्यबुद्धिद्वन्द्वनमात्रमेवास्ति । तथापि विबोधाय समानतव्रत्वेन परिज्ञा- नाय तेषां नयानां जल्प उल्लापः प्रतायते स्वप्रक्रियया उच्यत इत्यर्थः ।। ७ ।। व्याख्यार्थः---जो कोई कल्पक ( कल्पना करनेवाले ) इस पूर्वोक्त सरल नयनि- गममार्गको त्यागकर उपचारआदिक ग्रहण करनेकी अभिलाषासे उपनयोंकी अर्थात् नयोंके समीप होनेवाले जो उपनय है; उनकी कल्पना करते हैं; भावार्थ-दिगम्बरोंके न्याय- शास्त्रमें द्रव्यार्थिक १ पर्यायार्थिक २ नैगम ३ संग्रह ४ व्यवहार ५ ऋजुसूत्र ६ शब्द ७ समभिरूढ ८ और एवंभूत ९ ये नौ (९)नय मानेगये है; और सद्भूतव्यवहार १ असद्भूतव्यव- हार २ तथा उपचरितसद्भूतव्यवहार ये तीन (३) प्रकारके उपनय (उपनयका अर्थ है; न- यके समीप रहनेवाले क्योंकि-उप अव्ययका समीप अर्थ है; इसलिये उपका नय शब्दके साथ अव्ययीभाव समास है ) कहेगये है। उनका विस्तार केवल शिष्योंकी बुद्धिको वि- वादशील करनेवाला है। तथापि दिगम्बरशास्त्रको हमारे समान ही होनेसे उन नयोंके ज्ञान- केलिये उनका जल्प ( कथन ) करते हैं, अर्थात् इन नय तथा उपनयोंका निरूपण हम हमारी प्रक्रियाके अनुसार करते है। इस प्रकार श्लोकका अर्थ है ।। ७ ।। सूत्रम् । नया न्यायानुसारेण नव चोपनयास्त्रयः। निश्चयव्यवहारौ हि तद्ध्यात्ममतानुगौ ॥८॥ सूत्रभावार्थ:--न्यायके अनुसार नय नौ (९) है; और उपनय तीन हैं; तथा एक अध्यात्मनामक मत है; उसके अनुसार निश्चय और व्यवहार ये दो ही नय हैं ॥ ८ ॥ ध्याख्या। न्यायानुसारेण तन्मतीयग्रन्थगताभिप्रायेण नया नव सन्ति पूर्वोक्ता ज्ञेयाः । तथोपनयास्त्रय एव सन्ति । तेप्युपनयाः समृतव्यवहारादयत्रय इति । तथा चाध्यात्माऽपि मतभेदः कश्चिदस्ति । तत्र च तद्ध्यात्ममतानुगौ तच्छैलीपरिशीलिनौ नयौ निश्चयेन द्वावेव कथितौ तत्रैको निश्चयोऽपरो व्यवहारनयश्चेति द्वावेव नाधिकौ । अभेदानुपचारतया वस्तु निश्चीयत इति निश्चयः । यथा “जीवः शिवः शिवो जीवो नान्तरं शिवजीवयो"रिति । भेदोप- चारतया वस्तु व्यवहियत इति व्यवहारः । यथा “कर्मवद्धो भवेज्जीवः कर्ममुक्तस्तदा शिव" इति ।। ८॥
६ ६६ रायचन्द्र जैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः-न्यायके अनुसार अर्थात् दिगम्बरमतके ग्रन्थों में प्राप्त अभिप्रायसे नव संख्याक (गिनतिमें नौ) (९) नय है । इनके नाम पूर्वश्लोकमें गिना चुके है; वहांसे जानने चाहियें । तथा उपनय तीन ही है, वे उपनय भी पूर्वकथित सद्भूतव्यवहारादि तीन समझने चाहिये । और अध्यात्मनामक कोई मतभेद है। उनमेंसे उस अध्यात्ममतकी शैलीके अनुसार निश्चयसे दो ही नय कहेगये है; उनमें एक तो निश्चयनय और दूसरा व्यवहारनय है। इनसे अधिक नहीं; अभेद तथा अनुपचारसे जिसके द्वारा वस्तु निश्चय करी जाती है; वह निश्चयनय है । जैसे-"जीवः शिवः शिवो जीवो नान्तरं शिवजीवयोः ।१॥" "जीव शिव( सिद्ध रूप ही है। शिव जीवरूप ही है; शिव और जीव इन दोनोंमे. कोई भेद नहीं है;" इस वचनमे अनुपचारसे जीव और शिवका अभेद दर्शाया गया है। और भेद तथा उपचारसे जिसकेद्वारा वस्तुका व्यवहार हो उसको व्यवहार नय कहते है। जैसे "कर्माबद्धो भवेज्जीवः कर्ममुक्तस्तदा शिवः । १।" " कर्मोंसे जो बंधा हुआ होता है; वह जीव है; और जब वह जीव कर्मोंसे मुक्त होता है; तब शिवरूप है;" इस वाक्यमे कर्मबन्धनद्वारा जीव और शिवका भेद दर्शाया है ॥ ८॥ अथ नवसु नयेषु प्रथमो द्रव्यार्थिकनय उक्तोऽतस्तस्य भेदा दश तेषु प्रथमभेदं विव- रिषुराह । अब पूर्वोक्त जो नौ (९) नय है; उनमें द्रव्यार्थिक नय सबसे प्रथम कहागया है; इसलिये उसके दश भेद दिखाकर उन १० भेदोंमें से प्रथम भेदका विवरण करनेकी इच्छावाले आचार्य अग्रिम श्लोक कहते है। सूत्रम् । द्रव्यार्थिकनयस्त्वाद्यो दशधा समुदाहृतः। शुद्धद्रव्यार्थिकस्तत्र ह्यकर्मोपाधितो भवेत् ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-नयोमेंसे प्रथम द्रव्यार्थिकनय जो है; वह दस प्रकारका कहागया है, उन दसों भेदोंमें कर्मकृत उपाधियोंसे रहित शुद्ध द्रव्यार्थिकनय प्रथम ( पहला ) है ॥ ९॥ व्याख्या । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकादिक्रमेण नया नव वर्तन्ते तेषु आद्यः प्रथमो द्रव्यार्थि- कनय आद्यो दशधा दशप्रकारः समुदाहृतः । तत्र च प्रथमो द्रव्यार्थिकनयः शुद्धद्रव्यार्थिक इति अकर्मोपाधितः कर्मणामुपाधितो रहितः शुद्धद्रव्यार्थिकः कथ्यते । सद्रव्यम् । लक्षणंत्वि- दम्-सीदति स्वकीयान् गुणपर्यायान् व्याप्नोतीति सत् उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्, अर्थ- क्रियाकारि च सत् । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् । यच्च नार्थक्रियाकारि तदेव परतो- ऽप्यसदिति निज २ प्रदेशसमूहैरखण्डवृत्तात्स्वभावविभावपर्यायावति, द्रोष्यति, अदुद्रुव- दिति द्रव्यम् । गुणपर्यायवद्व्यम् , गुणाश्रयो द्रव्यं वा । यदुक्तं विशेषावश्यकवृत्तौ-दवए दूयए दोरवयवो विकारो गुणाण संदावो दुव्बं भव्वं भावस्स भूयभावं च जं जोगं । १ । द्र- । A - . द्रव्यानुयोगतर्कणा। ६७ वति तांस्तान्पर्यायान् प्राप्नोति मुञ्चति वा । १ । दूयते स्वपर्यायैरेव प्राप्यते मुञ्चते वा । २ । द्रुः सत्ता तस्या एवावयवो विकारो वेति द्रव्यम् । ३।४ । अवान्तरसत्तारूपाणि द्रव्याणि म- हासत्ताया अवयवो विकारो भवत्येवेति भावः । गुणा रूपरसादयस्तेषां संद्रावः समूहो घटा- दिरूपो द्रव्यम् । ५ । तथा भवनं भावस्सत्तिर्भविष्यतीति भावस्तस्य भाविनः पर्यायस्य योग्यं यद्भव्यं तदपि द्रव्यम् , राजपर्यायाईकुमारवत् । ६। तथा भूतं हि पश्चात्कृतो भावः पर्यायो यस्य तदपि द्रव्यमिति दिक् । तदेव द्रव्यमर्थः प्रयोजनं यस्यासौ द्रव्यार्थिकः । अस्त्यर्थे ठक् प्रत्ययः । शुद्धः कमौपाधिरहितश्चासौ द्रच्यार्थिकश्च शुद्धद्रव्यार्थिक इति ॥९॥ व्याख्यार्थः-द्रव्यार्थिक, पर्यायाथिकादि क्रमसे जो नय कहेगये है; उनमेंसे प्रथम नय द्रव्यार्थिक नय है; उसके दश भेद है, उनमे कर्मोकी उपाधिसे शून्य प्रथम द्रव्यार्थिकनय शुद्धद्रव्यार्थिकनय कहाजाता है । यहांपर सहव्यम् " जो सत् है; वह द्रव्य है। जो अपने गुण पर्यायोंको व्याप्त करे सो सत् है, उत्पाद ( उत्पत्ति ) व्यय ( नाश )ध्रौव्य ( ध्रुवता वा नित्यता )से जो युक्त हो उसको सत् कहते है। क्योंकि-उत्पादव्यय- धौव्ययुक्तं सत् , यह तत्त्वार्थ शास्त्रका सूत्र है । जो अर्थ क्रियाका करनेवाला है; वह सत् कहलाता है; क्योंकि जो पदार्थ अर्थक्रियाकारक (प्रयोजनसिद्ध करनेवाला.) है; वही परमार्थमें सत् है । और जो पदार्थ अर्थक्रिया नहीं करता वह परसे मी असत् है। ये सब सत्के लक्षण हैं ॥ जो निज २ प्रदेशसमूहोंकेद्वारा अखण्डवृत्त स्वभाव तथा विभाव पर्यायसे द्रवता है, द्रवेगा अथवा द्रवागया सो द्रव्य है । जो गुण तथा पर्याय- वाला है; उसको द्रव्य कहते है, अथवा जो गुणोंका आश्रय है; वह द्रव्य कहलाता है । यही विषय विशेषावश्यक सूत्रकी वृत्तिमें कहा है कि-जो द्रवाता है, अथवा द्रवा जाता है, सत्ताका अवयव है, सत्ताका विकार है, गुणोंका संद्राव ( समूह ) है, जो भावका भ- व्य है, जिसका पर्याय पहले कियागया है; सो सब द्रव्य है; अर्थात् ये सब पृथक् २ द्र- व्यके लक्षण है; ( यह तो गाथाका भावार्थ है; और आगे इस ही गाथाकी व्याख्या करते है ) जो उन उन पर्यायोंको प्राप्त हो अथवा त्यागे सो द्रव्य है । १ । जो अपने पर्यायोंसे प्राप्त किया जाय वा छोडा जाय वह द्रव्य कहलाता है। २ । नाम सत्ताका है; उसहीका जो अवयव हो सो द्रव्य है । ३ । अथवा सत्ताहीका जो विकार हो उसको द्रव्य कहते है। ४ । भावार्थ-अवान्तर ( मध्यमे होनेवाले ) जो सत्तारूप द्रव्य हैं; वे महासत्ताके अवयव अथवा विकार होते ही है । गुण जो रूप रसादि है; उनका जो संद्राव ( समेलन वा समूह ) घटआदिरूप पदार्थ है; वह भी द्रव्य है । ५ । जो हो- गा सो भाव है; उस भावी पर्यायके योग्य जो पदार्थ है; वह भी द्रव्य है । जैसे राजकुमारमे १ "लुका अर्थ सत्ता धातुवोंको अनेकार्थक मानके किया है तब द्रु शब्दसे ॥ तस्य विकारः-पा.४।३।१३४ इस अधिकारमे" दोश्च । पा० ४।३।१६२। इस सूत्रसे यत् प्रत्यय होनेसे दूय = द्रो ४ य = द्रव्यम् । से द्रव्य शब्द सिद्ध हुआ। - r ६८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् राजापर्यायकी योग्यता है; अतः वह राजकुमार राजारूप पर्यायका द्रव्य है । ६। और ऐसे ही जिसका भाव ( पर्याय ) पूर्वकालमें कियागया है; वह भी द्रव्य है । ७ । ये सब द्रव्यके लक्षण है । यही पूर्व अनेक प्रकारसे व्याख्यात द्रव्य ही है; प्रयोजन जिसका उ- सको द्रव्यार्थिकनय कहते है । द्रव्यार्थिक इस शब्दमें व्याकरणकी रीतिसे प्रयोजन है; इस अर्थमें “ ठक् " प्रत्यय है; और उसको इक आदेश होनेसे द्रव्यार्थ + इक - होकर द्रव्यार्थिक ऐसा शब्द सिद्ध होता है । शुद्ध अर्थात् कमौकी उपाधिसे रहित ऐसा जो द्रव्यार्थिकनय है; उसको शुद्ध द्रव्यार्थिकनय कहते है ॥ ९ ॥ अथ तस्य द्रव्यार्थिकस्य शुद्धताया विपयं दर्शयन्नाह । अब उस द्रव्यार्थिकनयकी शुद्धताका विषय दर्शाते हुए यह सूत्र कहते हैं । सूत्रम् । यथा संसारिणः सन्ति प्राणिनः सिद्धसन्निभाः। शुद्धात्मानं पुरस्कृत्य भवपर्यायतां विना ॥१०॥ सूत्रभावार्थ:-जो संसारकी पर्यायताको ग्रहण करके अन्तरगमें विद्यमान शुद्ध आत्माको आगे करके कथन करता है; वह शुद्धद्रव्यार्थिकनय है; जैसे संसारके प्राणी सिद्धोंके समान हैं ॥ १० ॥ व्याख्या । प्राणा द्रव्यभावभिन्नाः सन्ति एपां ते प्राणिनः । संसार। गतिचतुष्काविर्भावः सोऽस्ति येषां ते संसारिणः । यथा येन प्रकारेण शुद्धात्मत्वादिलक्षणेन सिद्धसन्निभा अष्टक- मंनिर्मुक्तजीवनिभा विद्यन्ते । किं कृत्वा सन्ति शुद्धात्मानं मूलभावं तथा सहजभावं शुद्धा- त्मनः स्वरूपं पुरस्कृत्याने कृत्वा कथं विना केन विना भवपर्यायतां भवः संसारस्तस्य पर्यायो भावस्तत्ता भवपर्यायता तां विना । एतावता या चानादिकालिकी जीवस्य संसारावस्था वर्त- ते सा प्रस्तुतापि न गण्यते । अविद्यमानोऽपि वाह्यकारेण सिद्धाकारस्तथापि गृह्यतेऽन्तरवि- द्यमानत्वात् । तदायमात्मा शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन सिद्धसम एवास्तीति भावः । अत्र भावमात्र- परा द्रव्यसग्रहगाथा । मग्गणगुणठाणेहिं चउदशाह हवंति तह अशुद्धणया । विण्णेया । सं- सारी सव्बे सुद्धाहु सुद्ध णया । १॥१०॥ व्याख्यार्थ:-जैसे भव जो संसार उसका जो पर्याय अर्थात् भाव उसका जो भाव है। उसके विना अर्थात् संसारकी पर्यायताके विना शुद्ध आत्माको अर्थात् मूल भाव अथवा सहजभावरूप शुद्ध आत्माके स्वरूपको आगे करके, नरक, तिर्यक्, म- नुष्य और देव इन चारों गतियोंके अविर्भावको संसार कहते है; वह संसार जिनके होय अर्थात् जिन जीवोंके पूर्वोक्त नरकआदि चार गतियोंमेंसे किसी एक गतिका आविर्भाव (प्रकटता ) है; वे संसारी कहलाते .( द्रव्यप्राण और भावप्राणरूप दोनों प्राण जिनके है; वे प्राणी है; ) ऐसे जो संसारी प्राणी वे सिद्धोंके समान है; अर्थात् ज्ञानावरणआदि १ व्याख्या खण्डान्वयसे है परन्तु व्याख्यार्थ अच्छी प्रकारसे अर्थका बोध होनेकेलिये दण्डान्वयके अनुसार लिखा गया है। -- द्रव्यानुयोगतर्कणा। ६९ आठों कर्मोंसे रहित जीवोंके समान विद्यमान है । तात्पर्य यह कि-जब जीवके जो अना- दिकालसे संसारकी अवस्था विद्यमान है; उसकी तो प्रस्तुतकी भी गणना ( गिणती ) न की जाय और बाह्य आकारसे अविद्यमान जो सिद्ध स्वरूप है; उसको अभ्यन्तरमें विद्य- मान होनेसे ग्रहण करें तब यह आत्मा शुद्ध द्रव्यार्थिकनयसे सिद्धोंके समान ही है; यहां पर भावमात्रसे शुद्ध आत्माका बोध करनेमें तत्पर द्रव्यसङ्ग्रहकी गाथा भी है उसका भा- वार्थ यह है; कि-चतुर्दश १४ गुणस्थान तथा चतुर्दश मार्गणस्थानके भेदसे चतुर्दश १४ प्रकारके संसारी जीव अशुद्धनयकी विवक्षासे होते है और शुद्धनयकी विवक्षा भावमात्रके ग्रहण करनेसे तो सब जीव शुद्ध ही समझने चाहिये। १ । ॥ १० ॥ अथ द्वितीयभेदमुपदिशन्नाह । अब दूसरे भेदका उपदेश करते हुए कहते हैं। सूत्रम् । उत्पाव्यययोगौंणे सत्तामुख्यतया परः। शुद्धद्रव्यार्थिको भेदो ज्ञेयो द्रव्यस्य नित्यवत् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थ:-उत्पाद ( उत्पत्ति ) और व्यय (नाश ) इनकी गौणता माननेसे तथा सत्ता (ध्रुव अथवा नित्यरूप )की मुख्यता माननेसे सत्ताग्राहक शुद्ध द्रव्यार्थिक नय द्रव्यकी नित्यताके समान समझना चाहिये ॥ १ व्याख्या । उत्पादस्य व्ययस्य च गौणतायां तथा सत्ताया ध्रुवात्मकतायाश्च मुख्यतायामपर इति द्वितीयो भेदः शुद्धद्रव्यार्थिकस्य ज्ञेयः । यत उत्पादव्यययोगौणत्वेन सत्ताग्राहकः शुद्ध- द्रव्यार्थिको नाम द्वितीयो भेदः । २ । अस्य मते द्रव्यं नित्यं गृह्यते। नित्यं तु कालत्रयेऽप्यवि- चलितस्वरूपं सत्तामादायैवेदं युज्यते । कथं पर्यायाणां प्रतिक्षणं ध्वंसिनां परिणामित्वेनानि- त्यत्वोपलब्धेः । परन्तु जीवपुद्गलादिद्रव्याणां सत्ता अव्यभिचारिणी नित्यभावमवलंब्य त्रिकालाभिचलितस्वरूपावतिष्ठते । ततो द्रव्यस्य नित्यवदिति द्रव्यस्य नित्यत्वेन द्वितीयो भेदः ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-पर्यायादिके उत्पाद और व्ययकी गौणतासे विवक्षा करनेपर तथा ध्रुव ( नित्य )स्वरूप सत्ताकी मुख्यतासे विवक्षा करनेपर अपर अर्थात् शुद्ध द्रव्यार्थिक नयका दूसरा भेद जानना चाहिये । क्योंकि-जब उत्पत्ति और नाश गौण हुए तब केवल सत्तामात्रका ग्राहक वह नय रहा इसलिये यह द्रव्यार्थिकनयका सत्ताग्राहक शुद्ध द्रव्यार्थिक नामवाला दूसरा भेद है । इस नयके मतमें द्रव्यका नित्य स्वरूपसे ग्रहण होता है । और नित्य जो है; सो भूत, भविष्यत् वर्तमान इन तीनों कालोंमे अविचलितस्वरूप है; और यह त्रिकालमें अविचलितस्वरूप नित्य सत्ताको ग्रहण करके ही ठीक होता है। क्योंकि-क्षण क्षणमें विनाशशील पर्यायोंके परिणामीपना है, अतः उन पर्यायोंमें अनित्य- ताकी उपलब्धि होती है; परन्तु जीव पुद्गलमादि द्रव्योंकी जो सत्ता है; वह सदा अ- 4 ७० , रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्यभिचारिणी है अर्थात् नित्यभावका आश्रय करके तीन कालमे अविचलितस्वरूप ( अटलरूप ) रहती है । इसलिये द्रव्यके नित्यपनेसे यह सत्ताग्राहक शुद्धद्रव्यार्थिक नामक द्रव्यार्थिकनयका द्वितीय मेद सिद्ध होगया ॥ ११ ॥ अथ तृतीयभेदमुपदिशन्नाह । अब तृतीय भेदको दर्शाते हुए कहते है । सूत्रम् । कल्पनारहितो भेदः शुद्धद्रव्यार्थिकाभिधः । तृतीयो गुणपर्यायाभिन्नः कथ्यते ध्रुवम् ॥ १२ ॥ सूत्रभावार्थ:-जो गुण तथा पर्यायसे अभिन्न है वह भेदकी कल्पनासे रहित शुद्ध द्रव्यार्थिक नामवाला द्रव्यार्थिकनयका तीसरा भेद कहा जाता है ॥ १२ ॥ व्याख्या । भेदकल्पनया रहितः कल्पनारहितस्तृतीयो भेदः शुद्धद्रव्यार्थिकनामास्ति । ३ यथा जीवद्रव्यं पुद्गलादिद्रव्यं च निजनिजगुणपर्यायेभ्यश्चाभिन्नमस्ति । यद्यपि भेदो वर्त्तते द्रव्यादीनां गुणपर्यायेभ्यस्तथापि भिन्नविषयिण्यर्पणा न कृता । अभेदाख्यैवार्पणा कृता अतःकारणाद्यद्रव्यं तत्तद्रव्यजन्यगुणपर्यायाभिन्नं तिष्ठति यदेव द्रव्यं तदेव गुणो यदेव द्रव्यं तदेव पर्यायो महापटजन्यखण्डपटवत्तदात्मकत्वात् । अत्र हि विवक्षावशाद्भिन्नाभिन्नत्वं ज्ञेयमिति ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः--भेदकी कल्पनासे रहित होनेसे कल्पनारहित तृतीय भेद शुद्धद्रव्या- थिक नामक है; अर्थात् द्रव्यार्थिकनयके तीसरे भेदका नाम “ कल्पनारहित शुद्धद्रव्या- र्थिक है। जैसे जीव द्रव्य तथा पुद्गलआदि द्रव्य अपने अपने गुण तथा पर्यायोंसे अभिन्न है, यद्यपि द्रव्यआदिके गुण तथा पर्यायोंसे भेद भासता है; तथापि भेदके विपयवाली अ. पणा नहीं की, अभेदनामक ही अर्पणा की । इस हेतुसे जो द्रव्य है; वह उस द्रव्यसे उ- त्पन्न होने योग्य गुण और पर्यायोंसे अभिन्नरूप स्थित है; क्योंकि-जो द्रव्य है; वही गुण है; जो द्रव्य है; वही पर्याय है; तदात्मकपनेसे, जैसे कि-महापट ( बड़े वस्त्र )से उत्पन्न ख- ण्ड पट (छोटा वस्त्र) भावार्थ-एक बडे वस्त्रको फाड़कर उसमेसे छोटा वस्त्र निकालें तो वा- स्तवमें वह छोटे वस्त्ररूप पर्याय बडे वस्त्ररूप द्रव्यसे अभिन्न ही है; क्योंकि वह छोटा वस्त्र बडे वस्त्रस्वरूप ही है; ऐसे ही जितने गुण और पर्याय है; वे तदात्मकतासे द्रव्यरूप ही है। यहां द्रव्य और पर्यायका भेद तथा अभेद विवक्षाके वशसे जानना चाहिये अर्थात् जब द्रव्यस्वरूपसे विवक्षा करेंगे तब तो द्रव्यपनेसे सब गुण, पर्याय अभिन्न है; और जब प- यरूपसे विवक्षा करेंगे तब सब गुण पर्याय द्रव्यसे भिन्न है ॥ १२ ॥ अथ चतुर्थभेदमाह। अब चतुर्थभेदका कथन करते है । सूत्रम् । कर्मोपाधेरशुद्धाख्यश्चतुर्थो भेद ईरितः । कर्मभावमयस्त्वात्मा क्रोधी मानी तदुद्भवात् ॥ १३ ॥ . 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। ७१ सत्रभावार्थ:-कर्मोकी उपाधिके कारण अशुद्धद्रव्यार्थिक चतुर्थ भेद कहागया है; क्योंकि-कर्मोकी प्रकृतिमय होनेसे क्रोधादिकी उत्पत्तिद्वारा आत्मा, क्रोधी मानी इ- त्यादि व्यवहारयुक्त होता है ॥ १३ ॥ व्याख्या । कर्मोपाधेः सकाशात् कर्ममिश्रजीवद्रव्यस्याशुद्धत्वं जायते । ततः कर्मोपाधेर शुद्धद्रव्यार्थिकश्चतुर्थो भेदः कथितः । यत. कोपाधिसापेक्षोऽशुद्धद्रव्याथिक इति भेदः । अस्य च लक्षणं कथयति । यथा कर्मभावमयः कर्मणां ज्ञानावरणादीनां भावाः प्रकृतयस्ते प्र- चुरा यत्रेति कर्मभावमय आत्मा ताग्रूपो लक्ष्यते। येन येन कर्मणा आगत्यात्मा निरुद्ध्यते तदा तत्तत्कर्मस्वभावतुल्यपरिणतः सन् व्यवहियते । यत. क्रोधोदयाजीव क्रोधीति व्यपदिश्यते मानकर्मोदयाजीवो मानीति व्यपदिश्यते । एवं यदा यद्रव्यं येन भावेन परिणमति तदा तद्रव्यं तन्मयं कृत्वा ज्ञेयम् । यथा लोहोऽग्निना परिणतो यदा काले प्राप्यते तदा अग्निरूप एवोद्भाव्यते न तु लोहरूपः । एवमात्मापि मोहनीयकर्मोदयेन यदा क्रोधादिपरिणतः स्यात्त- दा क्रोधादिरूप एव बोद्धव्यः । अत एवाष्टावात्मनो भेदाः सिद्धान्ते व्याख्याता इति ।। १३ ।। व्याख्यार्थः--कर्मोकी उपाधिसे अर्थात् आत्मा जब कर्मोंको ग्रहण करता है; तब वह कर्मोपाधिसहित कहाता है; और कर्मोंसे मिलित होनेसे जीवद्रव्यके अशुद्धता उ- त्पन्न होती है, इस कारण कर्मरूप उपाधिसे अशुद्ध चोथा भेद द्रव्यार्थिक कहागया है, क्योंकि-कर्मोपाधिकी अपेक्षा रखनेसे इस चतुर्थ भेदका नाम अशुद्धद्रव्यार्थिक है । इस- का लक्षण कहते है कि जैसे कर्मभावमय जब आत्मा होता है; अर्थात् कर्म जो ज्ञानाव- रण दर्शनावरणआदि है; उनकी जो प्रकृतियें है, वे जब आत्मप्रदेशमें प्रचुर ( अधिक ) रूपसे एकत्र हो जाती है; उस समय आत्मा है; वह ताक्रूप अर्थात् कर्मस्वरूप ल- क्षित होता है; अर्थात् जो जो कर्म आकर आत्माको रोकते है, अर्थात् आत्मा जिस २ कर्मरूपी बंधनसे बद्ध होता है तब उस उस कर्मके स्वभावके तुल्य व्यवहारमें लाया जा- ता है; क्योंकि-क्रोधके उदयसे जीवको क्रोधी कहते है; एवं मानकर्मके उदयसे जीव मानी कहाजाता है। इसी प्रकार जब जो द्रव्य जिस भावसे परिणत होता है तब उस- को उस भावरूप करके जानना चाहिये । जैसे अग्निमे गिराहुआ लोह जब अग्निस्वरूपसे परिणत हुआ मिलता है; अर्थात् साक्षात् अग्निके समान वन जाता है, तब उसको अग्नि- रूप ही कहते है; नकि-लोहरूप । ऐसे ही आत्मारूप द्रव्य भी मोहनीयआदि कर्मों- के उदयसे जब क्रोधादिरूपसे परिणत होवे तब उस आत्माको क्रोधादिरूप ही जानना चाहिये । इस ही कारणसे जैनसिद्धान्तमे आत्माके आठ भेद वर्णन किये गये है अर्थात् इस अशुद्धद्रव्यार्थिकनयकी अपेक्षासे आठ कर्मोकी उपाधिवश जीवके आठ, ८ भेद शास्त्रमें कहे गये है ॥ १३ ॥ १ जब आत्माके क्रोधादि कर्मका उदय आता है; तव आत्मा उनका स्वरूप ही वनजाता है; उनसे अपने खरूपको अलग नहीं करसकता किन्तु तन्मय हो जाता है; इसीसे क्रोधीआदि शब्दोंद्वारा व्यवहृत होता है।
७२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् अथ पञ्चमभेदमाह। अब पंचम (पांचवें) भेदका निरूपण करते है। सूत्रम् । उत्पाद्व्ययसापेक्षोऽशुद्धद्रव्यार्थिकोऽग्रिमः । एकस्मिन्समये द्रव्यमुत्पाव्ययध्रौव्ययुक् ॥ १४ ॥ सूत्रभावार्थ:-उत्पत्ति और नाशकी अपेक्षासहित होनेसे अशुद्ध द्रव्यार्थिक पं- चम (पांचवां) भेद कहागया है, क्योंकि-एक ही समयमें द्रव्य उत्पत्ति, नाश तथा धौव्य (नित्यता)से संयुक्त है ॥ १४ ॥ व्याख्या । उत्पादव्ययसापेक्षः पञ्चमो भेदोऽशुद्धद्रव्यार्थिको ज्ञेयः । यत उत्पादव्ययसापे- क्षः सत्ताग्राहकोऽशुद्धद्रव्यार्थिकः पञ्चम इति । ५ । यथा एकस्मिन्समये द्रव्यमुत्पादव्य- यध्रौव्यरूपं कथ्यते । कथं तद्यः कटकाद्युत्पादसमयः स एव केयूरादिविनाशसमयः । पर- न्तु कनकसत्ता कटककेयूरयोः परिणामिन्यावर्जनीयैव । एवं सति त्रैलक्षण्यग्राहकत्वेनेदं प्रमाणवचनमेव स्यान्न तु नयवचनमिति चेन्न । मुख्यगौणभावेनैवानेन नयेन त्रैलक्षण्यग्रह- णान्मुख्यनयं स्वखार्थग्रहणे नयानां सप्तभङ्गीमुखेनैव व्यापारात् ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थः-उत्पत्ति तथा नाशके सापेक्ष अर्थात् उत्पत्ति और नाशकी अपेक्षा रख- नेवाला अशुद्धद्रव्यार्थिक पांचवां भेद जानना चाहिये क्योंकि-उत्पत्ति और व्ययके सापेक्ष तथा सत्ताका ग्राहक जो है, उसको अशुद्धद्रव्यार्थिक पांचवां भेद मानागया है । ५ । जैसे एक कालमें द्रव्य उत्पाद ( उत्पत्ति ) व्यय ( नाश ) तथा ध्रौव्य (नित्य ) स्वरूप कहा जाता है। यदि यह कहो कि-ये तीनो ( उत्पाद, व्यय तथा ध्रौव्य ) स्वरूप एक ही कालमे तथा एक ही पदार्थमे कैसे होते है, तो उसकी व्यवस्था इस प्रकार है कि जैसे सु- वर्ण द्रव्यमे जो समय कटक ( कड़ा )आदिरूप पर्यायकी उत्पत्तिका है; वही समय के यूर ( बाजू )आदि पूर्व पर्यायके विनाशका भी है; परन्तु कटक और केयूर दोनोंमें जो सुवर्णकी सत्ता है वह परिणामिनी नही है; किन्तु सुवर्णरूपता पूर्व पर पर्यायोमें एक ध्रुव ( नित्य )स्वरूपसे विद्यमान है; अब कदाचित् ऐसी शंका करो कि-उत्पाद, व्यय और ध्रौव्यरूपका ग्राहक होनेसे यह प्रमाणवचन ही हुआ न कि-नयवर्चन? सो नही कह सकते; क्योंकि-मुख्य तथा गौण भावसे ही इस पंचम नयकेद्वारा उत्पाद व्यय धौव्यरूप तीन लक्षणोंका ग्रहण होनेसे अपने अपने अर्थके ग्रहणमे मुख्य नय है; और पर अर्थमे नहीं क्योंकि सब नयोंका सप्तभंगीनयके द्वारा ही व्यापार होता है ॥ १४ ॥ . १ संपूर्णरूपसे वस्तुको सिद्ध करनेवाला प्रमाण कहलाता है, अतः यहा जब द्रव्यके तीनों स्वरूपोंका कथन करदिया तो यह प्रमाण है। २ नय वस्तुके एक ही अशको मुख्यतासे कहता है। प्रवृत्त नय भी वस्तुकी अनेकान्तखरूपता दर्शानेकेलिये सप्तभगीको लेकर ही प्रवृत्त होता है ।
६ द्रव्यानुयोगतर्कणा। अथ षष्ठभेदमाह। अब द्रव्यार्थिकनयका पष्ठ ( छठा ) भेद कहते हैं। सूत्रम् । भेदस्य कल्पनां गृह्णन्नशुद्धः षष्ठ इष्यते । यथात्मनो हि ज्ञानादिगुणः शुद्धः प्रकल्पनात् ॥१५॥ सूत्रभावार्थ:-भेदकी कल्पनाको ग्रहण कहते हुए अशुद्ध द्रव्यार्थिकनामा छठा ६ भेद माना जाता है, जैसे आत्माके ज्ञानादि शुद्ध गुणोंकी कल्पना भेदको कहती है १५ व्याख्या । अशुद्धद्रव्यार्थिकः षष्ठो भेदो भेदस्य भेदभावस्य कल्पनां गृहन् सन् जायते। यथा हि ज्ञानादयो गुणाः शुद्धा आत्मनः कथ्यन्त इत्यत्र षष्ठीविभक्तिर्भदं कथयति। भिक्षोः पा- त्रमितिवत् । परमार्थतस्तु गुणगुणिनोभैद एव नास्ति । तस्मात्कल्पितो भेदोऽत्र शेयो न तु साहजिकः ॥ १५॥ व्याख्यार्थः---भेदभावकी कल्पनाको ग्रहण करता हुआ अशुद्धद्रव्यार्थिक छठा ६ भेद उत्पन्न होता है; जैसे कि-आत्माके शुद्ध ज्ञानादि गुण कहेजाते है; "आत्मनः गुणाः" ( आत्माके गुण ) यहाँपर षष्ठी विभक्ति भेदको कहती है, जैसे कि-" भिक्षोः पात्रम् भिक्षुका पात्र यहांपर भिक्षुकसे पात्रको जुदा दिखलाती है; परन्तु यथार्थमें भिक्षुकके पा- त्रके समान ज्ञानादि गुण तथा गुणी आत्माके भेद नहीं है, इसलिये यहां कल्पित भेद समझना चाहिये न कि स्वाभाविक क्योंकि-गुण और गुणी कही जुदे २ नही मिलते ॥ १५ ॥ अथ सप्तमभेदं कथयति । अव सप्तम (सातवें) भेदको कहते है। सूत्रम् । अन्वयी सप्तमश्चैकस्वभावः समुदाहृतः। द्रव्यमेकं यथा प्रोक्तं गुणपर्यायभावितम् ॥ १६ ॥ सूत्रभावार्थ:-अन्वयी द्रव्यार्थिक सप्तम भेद कहा गया है, जैसे कि-गुण तथा पर्यायोंसे युक्त द्रव्य एक ही स्वभाव कहा है ॥ १६ ॥ व्या० अन्वयद्रव्यार्थिकः सप्तमो भेद एकस्वभाव उक्त' । यथा द्रव्यं चैकं गुणैः पर्या- यैश्च भावितं वर्तते द्रव्यमेकं गुणपर्यायखभावमस्ति । गुणेषु रूपादिपु पर्यायेषु कम्वुग्रीवादिपु द्रव्यस्य घटस्यान्वयोऽस्ति । यतस्तत्सत्त्वे तत्सत्त्वमन्वयः । अथवा सति सद्भावोऽन्वयो यथा सति दण्डे घटोत्पत्तिः ।अत एव यदा द्रव्यं ज्ञायते तदा द्रव्यार्थादेशेन तदनुगतसर्वगुणपर्याया अपि ज्ञायन्ते । यथा सामान्यप्रत्यासत्त्या परस्य सर्वा व्यक्तिरप्यवगन्तव्या । तथानापि ज्ञेयमित्यन्वयद्रव्यार्थिकः सप्तम इति ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थ:--अन्वयद्रव्यार्थिक नामवाला सप्तम भेद एकस्वभाव कहा गया है; जैसे एक ही द्रव्य गुण और पर्यायोंसे युक्त है; अर्थात् एक द्रव्य गुणपर्यायस्वभाव है । रूप आदिक गुणोमें और कंबुग्रीवआदि पर्यायोमें द्रव्य जो घट है; उसका अन्वय है, क्योंकि- ७४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् जिसके होते जिसकी विद्यमानता हो अर्थात् गुण पर्यायोंके रहनेपर घटआदि द्रव्यका जो अवश्य रहना है; वह अन्वय कहलाता है; अथवा जिसके रहते जिसकी उत्पत्ति हो वह अन्वय है; जैसे दंडकी सत्तामें घटकी उत्पत्ति होती है; "अर्थात् दण्ड कारण होय तब ही तो घट ( कार्य ) उत्पन्न हो अन्यथा नहीं" यह भी अन्वय कहा जाता है। द्रव्यस्व- रूपका संपूर्ण गुण पर्यायोंमें अन्वय है; इसी कारण जब द्रव्यस्वरूप ज्ञात होता है; तव द्रव्यार्थके आदेशसे उस द्रव्यके साथ अनुगत जितने गुण और पर्याय है; वे भी जाने जाते है । जिस प्रकारसे कि-सामान्यकी प्रत्यासत्तिसे किसी एक घटआदि व्यक्तिका ज्ञान होने- से उस जातिसहित संपूर्ण व्यक्तिये जानी जाती हैं। ऐसे ही यहां भी एक खभावके अन्वयसे यह अन्वय द्रव्यार्थिक सप्तम नय भी जानलेना चाहिये ॥ १६ ॥ अथाष्टमभेदोत्कीर्तनमाह । अब अष्टम भेदके कीर्तनको कहते है। सूत्रम् । स्वद्रव्यादिकसङ्ग्राही ह्यष्टमो भेद आहितः । स्वद्रव्यादिचतुष्केभ्यः सन्नर्थों दृश्यते यथा ॥१७॥ मुत्रभावार्थ:-स्वकीय द्रव्य क्षेत्रादिका ग्राहक होनेसे स्वद्रव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिक यह अष्टम भेद कहागया है; जैसे स्वद्रव्यादि चतुष्टयकी अपेक्षासे घटआदि पदार्थ सद्रूपसे ही दृष्ट होता है ॥ १७ ॥ व्याख्या-स्वद्रव्यादिग्राहको द्रव्यार्थिकोऽष्टमो भेदः कथितः । यथार्थो घटादिः स्वव्यतः स्वक्षेत्रतः स्वकालतः स्वभावतः सन्नेव प्रवर्त्तते । स्वद्रव्याद्धटः काञ्चनो मृन्मयो वा ॥ १ ॥ स्वक्षेत्राद्धटः पाटलिपुत्रो माथुरो वा । २ । स्वकालावटो वासन्तिको ग्रैष्मो वा ।३ । स्वभावा- टः श्यामो रक्तो वा । ४ । एवं चतुर्वपि घटद्रव्यस्य सत्ता प्रमाणसिद्धवास्ति । स्वद्रव्यादि- ग्राहको द्रव्यार्थिकोऽष्टमो भेद इति ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ व्याख्यार्थः-अपने द्रव्यआदिको ग्रहण करनेवाला अष्टम द्रव्यार्थिक भेद कहा गया है। जैसे घटआदि पदार्थ अपने द्रव्यसे १, अपने क्षेत्रसे २, अपने कालसे ३, तथा अपने स्वभावसे सत् ( विद्यमान )रूप ही प्रवृत्त होताहै। स्व( निज द्रव्यसे घट सुवर्ण- का बनाहुआ है; अथवा मृतिकासे बनाहुआ है, १, अपने क्षेत्रसे घट पटनेका वा मथुराका है; २, अपने कालसे घट वसन्त ऋतुका अथवा ग्रीष्म ऋतुका है; ३, अपने भावसे घट श्याम वा रक्त है; ४, ऐसे स्वकीय द्रव्य, क्षेत्र, काल, और भाव इन चारोमें घटद्रव्यकी सत्ता प्रमाणसे सिद्ध है। इसलिये "स्वद्रव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिकनय" यह अष्टम भेद जानना चाहिये ॥ १७ ॥ १ सबपर रहनेवाला सामान्य धर्म, तद्रूप प्रत्यासत्ति अर्थात् एक प्रकारकी व्यक्ति अर्थात् जैसे एक प्रकारकी घटआदि व्यक्तियोंपर रहनेवाले तिर्यक् सामान्यसे सव व्यक्तियोंका बोध होता है; ऐसे ही द्रव्यरूपके अन्व- यसे सब गुण पर्यायोंका ज्ञान होता है ॥ - , , ७५ है, जैसे द्रव्यानुयोगतर्कणा। अथ नवमभेदमाह। अब नवम भेदको कहते है। सूत्रम् । परद्रव्यादिकग्राही नवमो भेद उच्यते । परद्रव्यादिकेभ्योऽसन्नर्थः संभाव्यते यथा ॥ १८ ॥ सूत्रभावार्थः- -परद्रव्यआदिका ग्रहण करनेवाला नवम ९ भेद कहा जाता परद्रव्यआदिकी अपेक्षासे पदार्थ (घट) असत्रूपसे संभावित होता है ॥ १८ ॥ व्याख्या-तेषु द्रव्यार्थादिषु परद्रव्यादिग्राहको द्रव्यार्थिको नवमः (९) यथार्थो घटादिः परद्रव्यादिचतुष्टयेभ्योऽसन् वर्त्तते । घटापेक्षया परद्रव्यं पटोऽतस्तन्त्वादिभ्यो घटोऽसन्न. स्ति । १ । परक्षेत्राद्यथा घटो माथुरो वर्त्तते न काशीजः किन्तु घटक्षेत्र मथुरा तदपेक्षया काशीभिन्ना अत एव परक्षेत्रात्काशीलक्षणादसन् घटः ।२ । परकालाद्यथा घटो वसन्ते निष्प- नोऽतो वासन्तिको घटः, वसन्तापेक्षया ग्रैष्मो भिन्नस्ततो ग्रीष्मकालजाद्वासन्तिको घटोऽसन् । ३ । परभावाद्विवक्षितश्यामादिभावापेक्षया रक्तो घटोऽसन्वर्त्तते । ४ । एवं परद्रव्यादि- ग्राहको द्रव्यार्थिको नवमः । ९॥ १८ ॥ व्याख्यार्थः-उन द्रव्यार्थआदिमें परद्रव्यआदिका ग्राहक होनेसे परद्रव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिकनामक नवम भेद है । जैसे घटमादि पदार्थ परद्रव्य, क्षेत्र, काल और भाव- रूप चतुष्टयकी अपेक्षासे असत् (अविद्यमान)रूप ही वर्तता है । घटकी अपेक्षासे परद्रव्य पट है, इस हेतुसे तन्तु (सूत)आदिसे घट असत् है; अर्थात् पटादिरूपसे घट नहीं है ।। इसी रीतिसे परक्षेत्रकी अपेक्षासे भी जैसे घट मथुरामें बना हुआ है; न कि-काशीमें उत्पन्न हुआ और घटका क्षेत्र(स्थान)जो मथुरा है; उसकी अपेक्षा काशी भिन्न है; इस ही कारण काशीरूप जो परक्षेत्र है; उसकी अपेक्षासे घट नहीं है ।२। परकालकी अपेक्षासे जैसे घट वसन्तकालमें उत्पन्न हुआ इसकारण घट वासन्तिक हुमा और इस वसन्त ऋतुकी अपे- क्षासे ग्रीष्म ऋतु भिन्न है; अतः ग्रीष्म(गर्मी)के-कालमें उत्पन्न हुए घटसे वसन्त समयमें उत्पन्न हुआ घेट असत् है ।३। ऐसे ही परमावसे भी विवक्षित श्यामादि भावकी अपे- क्षासे रक्त घट असत् है ।४। ऐसे परद्रव्यआदिका ग्राहक नवमां द्रव्यार्थिकनय है ।।१८॥ अथ दशमभेदोत्कीर्तनमाह । अब दशम भेदका कथन करते है। १ सप्त भंगोमे स्यादस्ति और स्यानास्तिका निरूपण प्रथम करचुके हैं, उसका यही अभिप्राय है; कि स्व. कीय द्रव्यादिकी अपेक्षासे तो घट है; परन्तु परकीय द्रव्यादिकी अपेक्षासे घट नहीं है, अर्थात् पदार्थके स्वरूपसे जैसे अस्तित्व पदार्थका स्वरूप,भासता है; ऐसे ही परकीयरूप द्रव्यादिकी अपेक्षासे नास्तित्व भी पदार्यका खरूप ही है, यही स्याद्वादका रहस्य है । २ जैसे परद्रव्यरूपसे घटकी असत्ताका भान होता है, ऐसे परकाल जो ग्रीष्म है; उसकी अपेक्षासे घट नहीं है, अर्थात् घटकी अपने द्रव्य, क्षेत्र, काल, भावसे तो सत्ता है, और परद्रव्यादि चतुष्टयसे असत्ता है।
७६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । परमभावसङ्ग्राही दशमो भेद आप्यते। ज्ञानखरूपकस्त्वात्मा ज्ञानं सर्वत्र सुन्दम् ॥ १९॥ सूत्रभावार्थ:-परमभावका संग्राही यह द्रव्यार्थिकनयका दशम भेद प्राप्त है; जैसे कि-आत्मा ज्ञानस्वरूप है; क्योंकि-आत्माके सब गुणोमे सारभूत गुण ज्ञान ही है॥१९॥ व्याख्या-परमभावसभाही परमभावग्राहको दशमो भेदः कथितः । १० । यथा ज्ञान- स्वरूपक आत्मा ज्ञानस्वरूपी कथितः। दर्शनचारित्रवीर्यलेश्यादयो ह्यात्मनो गुणा अनन्ताः सन्ति, परन्तु तेषु एकं ज्ञानं सारतरं वर्तते । अन्यद्रव्येभ्य आत्मनो भेदो ज्ञानगुणेन दर्शयि- प्यते तस्मात्कारणाच्छीघ्रोपस्थितिकत्वेनात्मनः परमस्वभावो ज्ञानमेवास्ते । इत्थमन्येषामपि परमभावा असाधारणगुणा ग्रहीतव्याः । परमभावग्राहको द्रव्यार्थिकदशम इति । अत्रानेक- स्वभावानां मध्ये ज्ञानाख्यः परमस्वभावो गृहीत इति द्रव्यार्थिकस्य दश भेदाः ॥ १९ ॥ व्याख्यार्थः-परमभावका संग्रहण करानेवाला होनेसे परमभावग्राहक द्रव्यार्थिक यह दशम भेद कहागया है; जैसे आत्मा ज्ञानस्वरूपी कहा है, यद्यपि दर्शन, चारित्र, वीर्य तथा लेश्याआदि आत्माके अनन्त गुण है; परन्तु उन सबमे एक ज्ञान गुण सबसे अ- धिक सारभूत है; क्योकि हम अन्यद्रव्योंसे आत्माका भेद ज्ञानगुणसे ही दर्शावेंगे, इस हेतुसे तथा सब गुणोमेंसे शीघ्र उपस्थिति एक ज्ञान गुणकी ही होती है; इसलिये आ- त्माका परम ( सर्वोत्तम ) खभाव ज्ञान ही है । इसी रीतिसे अन्य द्रव्योंके भी असाधारण गुणरूप परम भावोंका ग्रहण करना चाहिये । इसलिये यह परमभावग्राहक द्रव्या- र्थिक दशम १० भेद है । इस नयमे आत्माके अनेक स्वभावोंके बीचमेंसे ज्ञाननामक परम स्वभाव ग्रहण किया गया है । इस प्रकार नौ नयोंमें प्रथम जो द्रव्यार्थिक है; उसके दश भेदोंका स्वरूप है ॥ १९ ॥ अथाध्यायसमाप्तौ ज्ञानस्य मोक्षहेतोः प्रशंसामाह । अब पंचम अध्यायकी समाप्तिमें मोक्षका साक्षात् हेतु जो ज्ञान है; उसकी प्रशंसा कहते है। सूत्रम् । ज्ञानाख्यमेतन्मकरन्दमिष्टं भव्यालयो वीतभया निपीय॥ अर्हत्क्रमाम्भोजभवं सुगन्धं स्वभावसौहित्यमवाप्नुवन्ति ॥२०॥ सूत्रभावार्थ:-भव्य पुरुषरूपी भ्रमर सबको इष्ट श्रीजिनेन्द्रके चरणकमलोंसे उत्पन्न, अत एव अतिसुगन्धताके धारक. इस ज्ञानरूपी मकरन्द ( पुष्परस )को निर्भय होके पीकर निजभावरूपी तृप्तिको प्राप्त होते हैं ॥ २० ॥ व्याख्या-भाव्यालयः भवाय अर्हा भव्यास्त एवालयो भ्रमरा एतदुत्कृष्टज्ञानाख्यं मक- रन्दं मरन्दं निपीय पीत्वा स्वभावसौहित्यं स्वस्य आत्मनो भावः परमभावस्तद्रूपं सौहित्यं तृप्ति- स्तवाप्नुवन्ति । कीदृशा भव्यालयः वीतभया वीतं गतं भयं येषान्ते वीतभया दिवानिशमा- कस्मिकसाध्वसरहिताः कीदृमकरन्दमिष्टं वल्लभं भवविपाकत्वेन परमरुचिप्रदम् । पुनः 3 ৩৩ - द्रव्यानुयोगतर्कणा। कीङ्मकरन्दमहत्क्रमाम्भोजभवमर्हतां श्रीतीर्थकराणां क्रमाश्चरणास्त एवाम्भोजानि कम- लानि तेभ्यो भव उत्पत्तिर्यस्य तदर्हत्क्रमाम्भोजभवं जिनेश्वरचरणपङ्कजसंभवम् । पुनः कीहक् सुगन्धं शोभनो गन्धः आमोदो यस्य तत्सुगन्धमिति पद्यार्थः । यथालयोऽम्भोजनवं सुगन्धमिष्टं मकरन्दं निपीय सौहित्यमवाप्नुवन्ति । तथा भव्या एतद्ज्ञानाख्यं परमभावमिष्टं निपीय स्वभावमवाप्नुवन्ति । अन्यद्विशेपणैस्तुल्यत्वं ज्ञेयम् । भव्यानामलिसादृश्यं ज्ञानस्य च मकरन्दसादृश्यं च युक्तोपमात्वं, जिनक्रमे कमलोपमानञ्च साधर्म्यतया चेत्यपि बोध्यम् । आसन्नसिद्धिकाः, परमरुचिपरा इहामुत्रफलविरागा, इन्द्रियमात्रविषयावशा, नित्यसंवेग- शान्तहृदया, विपाकलव्धनिसर्गबोधोदयेन परमभावेन ज्ञानेनाशेपकलुषकर्मसन्ताननि शन- प्रकटितशुद्धशुक्चध्याननैर्मल्यविधूतशेषकर्मप्रकृतिशुभतयोत्कर्माणो, निजभावमनन्तचतुष्टयात्म- कसौहित्यसंपूरितमनसं शिवावासमासादयन्तीति भावः ॥ २० ॥ इति श्रीकृतिभोजविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां पञ्चमोऽध्यायः । व्याख्यार्थः-गया है भय जिनका वह वीतभय अर्थात् रात्रि दिन आकस्मिक भयसे रहित भव्यालि अर्थात् मोक्षके अधिकारी भव्यजनरूपी भ्रमर, इष्ट (प्यारा) अर्थात् भवकी विपाक- तासे उत्कृष्ट रुचिका देनेवाला, और श्रीजिनेन्द्रके चरणरूपी कमलोंसे जिसकी उत्पत्ति है, ऐसा तथा श्रेष्ठ गन्धके धारक इस उत्कृष्ट ज्ञाननामक मकरन्द(पुष्परस)को पीकर अपने आत्माका जो परमभावरूप सौहित्य (तृप्ति) है; उसको प्राप्त होते है। इस प्रकार पद्यका अर्थ है; तात्पर्य इसका यह है; कि-भ्रमर जैसे कमलसे उत्पन्न इष्ट मकरन्दको पान- करके परमतृप्तिको पाते हैं; ऐसे ही भव्य जन इस ज्ञाननामक इष्ट परममावको पीकर स्वभा; वको प्राप्त होते है। अन्य सव विशेषणोंसे ज्ञान तथा मकरन्दकी तुल्यता समझ लेनी चा- हिये । और भव्योंके भ्रमरका सादृश्य और ज्ञानको मकरन्दका सादृश्य जो दिया है; यह उपमाके योग्य ही है । तथा जिन भगवान्के चरणोंके कमलकी जो उपमा दी है; सो भी साधर्म्यसे ही है; यह भी जानना चाहिये । समीप है; मुक्ति जिनकी ऐसे तथा ज्ञानकी प्राप्तिमें परम प्रीतिके धारक, इस लोक और पर लोकसम्बंधी स्वर्गादिकोंके सुखरूप फ- लोमें रागरहित, पांचों इन्द्रियोंके विषयोंकी आधीनतासे मुक्त, निरन्तर संवेगसे शान्त- हृदयके धारक, विपाकसे प्राप्त स्वाभाविक ज्ञानके उदयरूप परम भाव जो ज्ञान है; उस- करके संपूर्ण मलिन कर्मोंके घाती या कर्मोंके नाश करनेसे प्रकट हुवा जो शुद्ध शुक्रध्यान उसकी निर्मलतासे नष्ट करी है; वाकिके कर्मोंकी अर्थात् चार अघाती या कोंकी प्रकृति- रूप शुभश्रेणी जिन्होंने और अत एव कर्मरहित ऐसे भव्यजन-अपने भावको अर्थात् अनंत दर्शन, अनंत ज्ञान, अनंत सुख, अनन्त वीर्यरूप अनन्तचतुष्टयलक्षणतृप्तिसे भरेहुए, अंतरहित ऐसे मोक्षस्थानको प्राप्त होते है; यह भाव है ॥ २० ॥ इति श्रीपण्डितठाकुरप्रसादशास्त्रिविरचितभाषाटीकासमलतायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ , -
७८
-
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
अथ षष्ठाध्याय पर्यायाथिकनयं विवृणोति । तत्रादौ पर्यायार्थिकः पब्धिोऽतस्तमेव, कीर्त-
यन्नाह । तत्रापि नमस्कारगर्भितं जिनवाक्यस्वरूपं प्ररूपयति ।
अब षष्ठ(छठे) अध्यायमें पर्यायार्थिकनयका विवरण करते हैं; उसमें आरंभमें पर्यायार्थिकके
६ भेद है; उनको ही दिखाते है, उसमें भी नमस्कार गर्भित जिनेश्वरकी वाणीके स्वरूपका
निरूपण करते है।
सूत्रम्। एकाप्यनाद्याखिलतत्त्वरूपा, जिनेशगीर्विस्तरमाप तकैः।
तत्राप्यसत्यं त्यज सत्यमङ्गी, कुरु स्वयं स्वीयहिताभिलाषिन् ।
सूत्रभावार्थः-यद्यपि अनादि तथा संपूर्ण तत्त्वोंको धारण करनेवाली जिनबाणी एक
ही है; तथापि तर्कोसे विस्तारको प्राप्त होगई अर्थात् अनेकरूप धारण करलिये है; अतः
हे निज आत्माके हितको चाहनेवाले भव्य ! उस दिगम्बर मतमे भी जो असत्य है; उ.
सका तो त्याग कर और जो सत्य है; उसको स्वीकार कर ॥ १ ॥
व्याख्या-एकापि जिनेशगीरहद्वाणी अर्हन्मुखान्निर्गच्छमाना अद्वितीया यथाभाषितं
तथा भूयमाणा तथा अनाद्या आदिरहिता एकेन तीर्थकृता यदुपदिष्टं तदनेकेषां पूर्वपूर्वतर-
तीर्थकृतामपि तथैव निरूप्यमाणत्वादादिरहिता । पुनः कीदृशी अखिलतत्त्वरूपा समस्त-
तत्त्वमयी तर्विचारैर्बहुभेदतां प्राप बहुप्रकारैर्बहुधा विस्तृता । यतो दिग्वाससां मतमपि
जिनमतं धृत्वैतादृशनयानामनेकाकारतां प्रवर्त्तयति । अतस्तन्मतेऽपि यद्विमृश्यमानं सत्यं
जायते तदेवाङ्गीकुरु, यच्चासत्यं तत्सर्वमपि त्यज स्वयमात्मना हे स्वीयहिताभिलाषिन् ! निज-
हितकाडिन् । शब्दान्तरत्वेन तन्मतमपि न द्वेषविषयीकर्तव्यम् । सर्वमप्यर्थैकत्वविवक्षया
समञ्जसमेवेति ॥१॥
व्याख्यार्थः- श्रीजिनेश अर्थात् अर्हत् भगवान्के मुखारविन्दसे निःसृत वाणी एक
(अद्वितीय)रूप ही है; अर्थात् जिस प्रकार श्रीजिनेश्वर भगवान्ने भाषण किया उसी प्रका-
रसे श्रूयमाण (सुननेमें) चली आती है; तथा अनादि अर्थात् आदिरहित है; क्योंकि-एक
तीर्थकरने जो उपदेश किया है, वह ही अनेक पूर्व पूर्व कालके जिनेश्वरोंने भी निरूपण
किया है । पुनः वह जिनेशवाणी कैसी है; कि-संपूर्ण तत्त्वमयी है; अर्थात् उसमें सब त-
त्वोंका निरूपण है; तथापि अनेक प्रकारके तर्को (विचारों)से अनेक भेदोंको प्राप्त हुई
अर्थात् अनेक प्रकारके तर्कोसे अनेक रूपोंसे विस्तारको प्राप्त हुई है; क्योंकि-दिगम्बरियोंका
जो मत है; वह भी जिनमतको धारण करके इन द्रव्यार्थिकादि नयोंकी अनेक आकारताको
प्रवृत्त करता है। इस कारण हे निजहिताभिलाषी भव्यजनो ! उनके मतमे भी जो विषय
विचाराहुआ सत्य हो अर्थात् विचार करनेपर जो तुमको सत्य प्रतीत हो उसीको
स्वयं अर्थात् अपने आत्मासे स्वीकार करो और जो उनके मतमें असत्य है; उस सबको
त्यागो । शब्दभेद होनेसे दिगम्बरोंके मतसे भी द्वेष न करना चाहिये क्योंकि-अर्थके
एकत्वकी विवक्षासे तो उनका भी सब कथन युक्त ही है ॥ १॥
৩২ द्रव्यानुयोगतर्कणा। अथ पर्यायाधिकपड्भेदानाह। अब पर्यायार्थिकनयके ६ भेदोंको कहते है। सूत्रम् । पर्यायार्थिकषड्भेदस्तत्राद्योऽनादिनित्यकः। पुद्गलानान्तु पर्यायो मेरुशैल इवाचलः॥२॥ सूत्रभावार्थ:-पर्यायार्थिक नय ६ भेदों सहित है; उनमे पर्यायार्थिकका प्रथम भेद ' अनादिनित्यशुद्धपर्यायार्थिक है; जैसे पुद्गलोंका पर्याय मेरु पर्वतकी तरह अचल (अ- नादि नित्य )है ॥ २ ॥ व्याख्या। पर्यायार्थिकश्चासौ षड्भेदश्च पर्यायार्थिकषडूभेदः पर्यायार्थिको नयः पट प्रकार इत्यर्थ. तत्र तेपु पट्सु भेदेषु प्रथमो भेदोऽनादिनित्यशुद्धपर्यायार्थिकः कथ्यते । न विद्यत आदिर्यस्यानादिः पूर्वकल्पनारहितः, उत्पत्त्यभावान्नित्य एव नित्यकः, " स्वार्थे कः” सदैक- स्वभावोऽनश्वरत्वात् । अनादिश्च नित्यकश्चेति द्वन्द्वः । अयं च शुद्धपर्यायार्थिकः प्रथमः । क इवाचलो मेरुरिव । यथा मेरुः पुद्गलपर्यायेण प्रवाहतोऽनादिनित्यकोऽस्ति, असंख्यातकाले अन्योन्यपुद्गलसंक्रमेणापि संस्थानतः स एव मेरुवर्तते । एवं रत्नप्रभादीनामपि पृथ्वीपर्याया ज्ञातव्या इति ॥ २॥ व्याख्यार्थः-पर्यायार्थिकरूप जो षड्भेद इस प्रकारसे यहांपर कर्मधारय तत्पुरुष समास है, भावार्थ-पर्यायार्थिकनय षट् (छ) भेद सहित है । उन षट् भेदोमेंसे प्रथम भेद अनादि नित्य शुद्धपर्यायार्थिक कहा जाता है; नहीं है आदि जिसका उसको अनादि कहते है। पूर्व कल्पनाशून्य होनेसे यह अनादि कहागया है; तथा उत्पत्तिके अभावसे यह नित्य कहागया है; नित्य ही जो है, उसको नित्यक कहते है; "नित्य एव नित्यकः" यहांपर स्वार्थ( नित्य शब्दके अर्थ )में क प्रत्यय है, अर्थात् अविनाशी होनेसे जो सदा एक स्वभाव है, वह नित्यक है, अनादि और नित्यक जो होय सो अनादिनित्यक है; यहापर द्वन्द्व समास है । यह शुद्ध पर्यायार्थिक प्रथम भेद है। किसके समान है; कि मेरु पर्वतके समान, जैसे मेरु पर्वत पुद्गलपर्यायसे प्रवाहद्वारा अनादि और नित्य है, अर्थात् असंख्यात कालमे परस्पर पुद्गलोंका सक्रम होनेपर भी संस्थानसे वह ही मेरु है; न कि-अन्य । इसी प्रकार रत्नप्रभा भूमिआदि पर्याय भी नित्य तथा अनादि समझने चाहिये ॥ २ ॥ अथ द्वितीयो भेदः पर्यायार्थिकस्य कथ्यते । अब पर्यायाथिकका द्वितीय भेद कहते है। सूत्रम् । पर्यायार्थिकः सादिनित्यः सिद्धस्वरूपवत् । मूत्रभावार्थ:-सिद्धस्वरूपके तुल्य "सादिनित्यपर्यायार्थिक, यह पर्यायाथिकनयका द्वितीय भेद है। व्याख्या । पर्यायार्थिको द्वितीयः सादिरादिसहितः पुनर्नित्यःकिवत् सिद्धस्वरूपवत् । यथा ।
८० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सिद्धस्य पर्यायः सादिरस्त्युत्पत्तिमत्त्वात् । सर्वकर्मक्षयासिद्धपर्याय उत्पन्नः यस्तु नित्योऽवि- नश्वरत्वात् । सिद्धपर्यायः सदाकालावस्थितो लभ्यते । राजपर्यायसमं सिद्धपर्यायव्यं, भावनीयम् । व्याख्यार्थः-द्वितीय पर्यायार्थिक सादि अर्थात् आदिसहित है; और सिद्धस्वरूपके समान नित्य है, जैसे उत्पत्तिमान् होनेसे सिद्धका पर्याय सादि है; यद्यपि संपूर्ण कोके क्षयसे सिद्ध पर्याय उत्पन्न हुआ है, तथापि वह अविनाशी होनेसे नित्य है; क्योंकि-सिद्ध पर्याय सदा कालमे अवस्थितरूप मिलता है, इसलिये राज पर्यायके समान सिद्धपर्याय द्रव्यकी भी भावना करनी चाहिये। अथ तृतीयपर्यायार्थिकः श्लोकार्पेन पुनरप्रेतनश्लोकार्धेनाह । अब तृतीय श्लोकके उत्तरार्द्धसे तथा चतुर्थश्लोकके पूर्वार्द्धसे पर्यायार्थिकका तृतीय भेद कहते है। सूत्रम् । सत्तागौणतयोत्पाद्व्यययुक् सदनित्यकः ॥३॥ एकस्मिन्समये यवत्पर्यायो नश्वरो भवेत् । सूत्रभावार्थः-सत्ताको गौण माननेसे उत्पत्ति नाशसहित अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक यह तृतीय भेद है ॥ ३ ॥ जैसे एक समयमें जिस पर्यायकी उत्पत्ति होती है; उसका स- भयान्तरमे नाश भी होता है; अर्थात् एक समयमे पर्याय नाशशील भी है। व्याख्या । सत्तागौणतया ध्रुवत्वेनोत्पादव्ययग्राहकः सदनित्यकः संश्वासावनित्यकश्चा- नित्यशुद्धपर्यायार्थिकः कथ्यते । सच्छब्देन शुद्धमित्यर्थस्तदा अनित्यशुद्धपर्यायार्थिको भवति । कीदृश उत्पादव्यययुक् उत्पादश्च व्ययश्चोत्पादव्ययौ ताभ्यां युक् सहितः ।सतो हि वस्तुन उत्पादव्ययौ पर्यायेण भवतस्तस्मात्सत्तागौणतया सत्ताया अप्राधान्येन, उत्पादव्यययोः प्राधान्येन “ अनित्यशुद्धपर्यायार्थिकः " ॥३॥ तत्र दृष्टान्तमाह ॥ यथैकस्मिन्समये पर्या- यो नश्वरः पर्यायो विनाशी भवेत् । यद्वच्छन्दः यथा पर्यायवाचकः । अत्र हि नाशं कथयतः पर्यायस्योत्पादोऽप्यागतः परं ध्रौव्यं तु गौणत्वेन न दर्शितम् । प्राधान्याप्राधान्ययोः प्राधान्य. विधिबलीवान् । तस्माद्यस्य प्रधानत्वं तस्यैवोत्पत्तिनाशयोः समावेशः । सत्ता हि ध्रुवे नाशे च विचरन्त्यात्मनो गौणत्वव्यपदेशिवर्तमानत्वमुभयत्र निक्षिपतीति । व्याख्यार्थः-सत्ताको गौण मानकर अर्थात् अध्रुवत्वका आरोप करके उत्पाद तथा व्यय (उत्पत्ति और नाश)का ग्राहक सदनित्य अर्थात् अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक तृतीय भेद कहाजाता है; "सदनित्य' यहांपर जो सत् शब्द है; उसका शुद्ध यह अर्थ करते है, और नित्य अर्थ नहीं करते है; तब अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक यह अर्थ हुआ। कैसा है; यह उत्पाद और व्यय इन दोनों करके सहित है; क्योंकि-विद्यमान वस्तुका उत्पाद तथा नाश पर्यायसे होता है; इसलिये सत्ताकी अप्रधानतासे और उत्पाद तथा व्ययकी प्रधानतासे अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक यह तृतीय भेद कहा गया ॥ ३ ॥ इसी विषयमे अग्रिम श्लोकके द्रव्यानुयोगतर्कणा। ८१ पूर्वार्द्धसे दृष्टान्त कहते है; इस श्लोकमे 'यद्वत्' यह शब्द यथा (जैसे ) शब्दके अर्थका वाचक है; इसलिये जैसे एक समयमें पर्याय विनश्वर (विनाशशील) होता है, यहांपर पर्यायका नाश कहतेहुएके पर्यायका उत्पाद भी आगया अर्थात् जैसे एक समयमे पर्यायका नाश होता है; ऐसे ही एक समयमें उसकी उत्पत्ति भी होती है, परन्तु ध्रौव्य(नित्यत्व) को तो गौणतासे नहीं दर्शित किया क्योंकि-"प्रधान तथा अप्रधान इन दोनोंमे प्रधान- विधि अधिक बलवान् होती है" इस हेतुसे जिसकी प्रधानता है, उसीका उत्पत्ति और नाशमें समावेश है, और सत्ता जो है; वह तो ध्रुव और नाशमे विचरती हुई पर्यायकी उत्पत्ति तथा नाशदशामे अपने गोणत्वव्यपदेशमे वर्तमानताको निक्षिप्त करती है ॥३॥ अथ चतुर्थभेदमुपदिशन्नाह । अब चतुर्थ भेदका उपदेश करते है। सूत्रम् । सत्तां गृह्णन् चतुर्थाख्यो नित्योऽशुद्ध उदीरितः ॥ ४॥ यथोत्पादव्ययधौव्यरूपै रुद्धः स्वपर्ययः । सूत्रम्। एकस्मिन्समये- सूत्रभावार्थ:-सत्ताको ग्रहण करता हुआ नित्य अशुद्ध पर्यायार्थिक चोथा भेद कहागया है ॥ ४ ॥ जैसे उत्पाद व्यय तथा ध्रौव्यरूप तीनो लक्षणोंसे रुद्ध स्वकीय पर्याय एक समयमे है ॥ व्याख्या। सत्तेति । सत्तां ध्रुवत्वं गृहन्नगीकुर्वन् चतुर्थाख्यश्चतुर्थों भेदो नित्याशुद्धपर्याया- र्थिक उदीरितः कथित इति श्लोकार्थः ॥ ४ ॥ अथामुमेव दृष्टान्तेन द्रढयति । यथैकसमय- मध्ये पर्यायो रूपन्नययुक्त उत्पादव्ययध्रौव्यलक्षणै रुद्धः । किं च कोऽपि पर्यय, उत्तरचरो रूपादिः पाकानुकूलपटे श्यामवर्णः पूर्वचरो नष्टस्तत उत्तरो रक्तवर्ण उत्पन्न रूपी घट. उया- मो वा रक्तो वेति वितळमाणः सत्तया तथाकारपरिणतपर्ययः प्राप्यत इति । अत्र हि पर्यायस्य शुद्धरूपं सत्ता सा यदि गृह्यते तदा नित्याशुद्धपर्यायार्थिको भवति । सत्तादर्शनमेवाशुद्धमित्ति। व्याख्यार्थः--सत्ता( ध्रुवत्व )को अंगीकार करता हुवा नित्य अशुद्ध पर्याया- र्थिक यह चतुर्थभेद कहा गया है। यह चतुर्थ श्लोकके उत्तरार्द्धका अर्थ है ॥ ४ ॥ अव पञ्चम श्लोकके पूर्वार्द्धसे पूर्व विषयको दृष्टान्तसे दृढ करते है। जैसे एक समयमे पर्याय उत्पाद, व्यय तथा ध्रौव्यरूप तीनों लक्षणोंसे अवरुद्ध (युक्त) है; क्योंकि-पाकके अनु- कूल घटमें जब पूर्वचर (पहला ) श्यामवर्णरूपी पर्याय नष्ट हुआ तब उत्तरचर रूपादि अर्थात् आगे होनेवाला रक्तवर्ण उत्पन्न हुआ। यहांपर घट है, सो रूपवाला परन्तु श्याम है; अथवा रक्त है। इस प्रकार जब उसके रूपका विचार कियागया तब सत्तासे उस रक्त आकारको परिणत होकर रक्त पर्यायको प्राप्त होता है; अव यहां रक्तपर्यायका उत्पाद श्यामपर्यायका व्यय (नाश ) तथा घट द्रव्यका ध्रौव्य इस प्रकार उत्पाद व्यय तथा ध्रौव्य स्वरूप तीनों लक्षणोंसे युक्त है । यहा पर्यायका ८२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् शुद्ध स्वरूप सत्ता है; वह सत्ता जब ग्रहण की जाती है; तब नित्य अशुद्ध पर्यायार्थिक यह चतुर्थ भेद सिद्ध होता है । यहांपर सत्ताका जो दर्शन है; सो ही अशुद्ध है, इस लिये यह नित्य अशुद्ध पर्यायार्थिक नय कहलाया । अथ पञ्चमभेदोत्कीर्तनं करोति । अब पंचम भेदका वर्णन करते है। ऽथातः पर्यायार्थिकपञ्चमः॥५॥ कर्मोपाधिविनिर्मुक्तो नित्यः शुद्धः प्रकीर्तितः । यथा सिद्धस्य पर्यायैः समो जन्तुर्भवी शुचिः ॥ ६॥ सूत्रभावार्थ:-अब इसके आगे पर्यायार्थिकका पंचम भेद ॥५॥ नित्यशुद्ध पर्यायार्थिक कहागया है। कैसा है; यह नय कर्मजनित उपाधियोंसे रहित है। जैसे संसारी जीव सिद्धके पर्यायोंके समान पवित्र है ॥ ६ ॥ व्याख्या । अथातः परं पर्यायार्थिकपञ्चमो ज्ञेयः ॥५॥ नित्यशुद्धपर्यायार्थिकोऽस्ति । कीदृशः कर्मोपाधिविनिर्मुक्तः कर्मणामुपाधिकानामन्यद्रव्याणां कुतश्चित्सङ्गतानामुपाधिः साह- चर्य तेन विनिर्मुक्तो रहितः कर्मोपाधिविनिर्मुक्तः । यथेति-यथाशब्देन दृष्टान्तविषयीकरोति। यथा भवी भवः संसारोऽस्तीति भवी संसारी जन्तुः प्राणी सिद्धस्य कर्मोपाधिविनिर्मुक्तस्य सिद्धस्य पर्यायैः समः शुचिनिर्मलः । संसारे संसरत. प्राणिनोऽष्टावपि कर्माणि सन्ति तानि च विचार्यमाणान्युपाधिरूपाणि वर्तन्ते । यद्वदग्नेः शुद्धद्रव्यस्याईन्धनसंयोगजनितो धूम उपा- धिक एव संभाव्यते । तद्वदिहापि विद्यमानान्यपि कर्माण्यनात्मगुणत्वेनौपाधिकानि सन्ति । अतस्तेभ्यो युक्तोऽप्ययुक्ततया विचिन्त्यमानः प्राणो सिद्ध एवेति कर्मोपाधिभावः सन्नपि न विवक्षणीयः । अथ च ज्ञानदर्शनचारित्राणि छन्नान्यपि बहिः प्रकटतया विवक्षितानि । ततो नित्यशुद्धपर्यायार्थिकभेदस्य भावना संपद्यते ॥६॥ व्याख्यार्थः-अब इस चतुर्थभेदके पश्चात् पर्यायार्थिकका पञ्चम भेद जानना चाहिये ॥ ५ ॥ वह पंचमभेद नामसे "नित्यशुद्धपर्यायार्थिक" है । वह कैसा है; कि- कर्मोपाधिविनिर्मुक्त है; अर्थात् कर्म जो किसी कारणवशसे संगत उपाधिक अन्य द्रव्य हैं, उनकी जो उपाधि ( साहचर्य ) अर्थात् आत्माकी साथ सहभाव है; उससे रहित है । जैसे भव (संसार )को 'धारण करनेवाला जो भवी अर्थात् संसारी जीव है; वह कर्मोंकी उपाधिसे रहित ऐसे जो सिद्ध है; उनके समान शुचि अर्थात् निर्मल है । भावार्थ संसारमें भ्रमण करनेवाले प्राणीके आठ कर्म है। और वे विचारे जाते है, तो 'उपाधि- रूप है, जैसे शुद्ध अग्निरूप द्रव्यका आर्द्र (गीले ) इन्धनसे उत्पन्न धूम उपाधि- रूप ही संभावित है; ऐसे ही सहज शुद्धस्वभाव आत्मामे सब कर्म आत्माके निजगुण न होनेसे उपाधिजनित ही है, इसलिये यद्यपि संसारी आत्मा उन कर्मोंसे "युक्त - है।
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
८३
तथापि उसको जब उन कर्मोंसे अयुक्त (रहित ) विचारा जाता है तो वह सिद्ध
ही है; तात्पर्य यह कि-संसारी जीवके कर्मरूप उपाधिभाव है; वह, विद्यमान होते भी
विवक्षित न किया जाय और उन कर्मोंसे ढके हुए भी जो ज्ञान, दर्शन चारित्ररूप
सहजखभाव है; उनको वाह्यमें प्रकट रूपपनेसे कहें तव नित्य शुद्ध पर्यायार्थिक
नामक पंचम भेदकी भावना सिद्ध होती है ॥ ६ ॥
अथ पर्यायार्थिकस्य षष्ठभेदोपकीर्तनमाह ।
अब पर्यायार्थिक नयके षष्ठ (छठे ) भेदके निरूपणार्थ यह सूत्र कहते है ।
सूत्रम् । अशुद्धश्च तथानित्यपर्यायार्थिकोऽन्तिमः ।
यथा संसारिणः कर्मोपाधिसापेक्षिक जनुः ॥ ७॥
सूत्रभावार्थ:-तथा अशुद्ध और अनित्य अंतिम पर्यायार्थिक है, जैसे संसारी
प्राणीका जन्म इस संसारमे कर्मरूप उपाधिकी अपेक्षा रखता है ।। ७ ।।
व्याख्या । कर्मोपाधिसापेक्षोऽशुद्धो विनश्वरत्वादनित्य । एवमनित्यमादौ कृत्वा अशुद्धं ततो
योजयित्वा पर्यायार्थिकपदेन समुच्चार्यते तदा पष्ठोऽन्तिमोभेदोऽनित्याशुद्धपर्यायार्थिको निष्प-
यते । अथ तस्योदाहरणमाह । यथा ससारिणः संसारवासिजनस्य जनुर्जन्म कर्मोपाधिसा-
पेक्षिकं प्रवर्तते । जन्ममरणव्याधयोर्वर्त्तमानाः. पर्याया अनित्या उत्पत्तिविनाशशालित्वात्
पुनरशुद्धा कर्मसंयोगजनितत्वात् । भवस्थितानां प्राणिनां भवन्तीति । अत एव मोक्षार्थिनो
जीवा जन्मादिपर्यायाणां विनाशाय ज्ञानादिना मोक्षे यतन्ते । तस्मात्कर्माण्यनित्यान्यशुद्धानि
तैः सापेक्षिक जन्माद्यप्यनित्यमशुद्धं चेत्थं योजनया निष्पन्नो नयोऽपि "अनित्याशुद्धपर्या-
यार्थिक." कभ्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥
व्याख्यार्थः-कर्मरूप उपाधिके सापेक्ष होनेसे अशुद्ध, विनाशी होनेसे अनित्य यह नय
है, इस प्रकार प्रथम अनित्यशब्दकी तथा पुनः अशुद्ध शब्दकी योजना करके पश्चात्
पर्यायार्थिक शब्दके साथ
उच्चारण करनेसे यह अन्तिम भेद अनित्य अशुद्ध
पर्यायार्थिक सिद्ध होता है । इसमे उदाहरण देते है; कि-जैसे ससारी जीवका जन्म
कर्मरूप उपाधिके सापेक्ष है । भावार्थ-संसारी जीवोंके जन्म मरणरूप जो व्याधियें है;
उनमे वर्तमान जो पर्याय है; वे अनित्य है; क्योंकि-इन पर्यायोंका स्वभाव उत्पन्न तथा
विनाश होनेका है; और कर्मोंके सयोगसे उत्पन्न होते हैं, इस कारण वे पर्याय अशुद्ध
भी है । इसीसे मोक्षार्थी जीव जन्म मरणआदि पर्यायोंका नाश करनेके अर्थ ज्ञान
आदि द्वारा मोक्षके विषयमे प्रयत्न करते है। इस कारणसे कर्म अनित्य तथा अशुद्ध
हैं; और उन कोंकी अपेक्षा रखनेवाले जन्मआदि भी अशुद्ध हैं; और इस प्रकारकी
(अनित्य तथा अशुद्धकी) योजनासे सिद्ध हुआ जो नय है; वह भी अनित्य अशुद्ध,
पर्यायार्थिक कहा जाता है ॥ ७ ॥
८४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् अथ नैगमादिनयानां भेदानाह । द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नयोंके भेदोंको निरूपण करके अब नैगमसंग्रहआदि नयों के भेदोंको कहते है। सूत्रम् । नैगमो बहुमानः स्यात्तस्य भेदास्त्रयस्तथा । वर्तमानारोपकृते भूतार्थेषु च तत्परः ॥९॥ सूत्रभावार्थः-नैगमनय बहुमान अर्थात् सामान्य विशेषआदि अनेकरूपका ग्राही है; और उसके तीन भेद है, उनमे भूतार्थके विषयमें जो वर्तमानका आरोप करनेके लिये तत्पर है; वह नैगमनयका प्रथम भेद है ॥ ९ ॥ व्याख्या । नैगमो नयो बहुमानः सामान्यविशेषादिबहुरूपज्ञानस्य ग्राही कथ्यते । नैकै- मानैर्गम्यते मीयत इति नैकगमः ककारलोपान्नैगम इति व्युत्पत्तिः । तस्य नैगमनयस्य भेदाः प्रकारास्त्रयः । ततश्च तत्र च त्रिषु भेदेषु प्रथमो भेदोऽयं भूतार्थेषु तत्परः भूतार्थविषयेषु वर्तमानारोपकृते वर्तमानरोपकरणाय तत्परो लीन ईदृशो नैगमो भूतादिनैगमः प्रथमो ज्ञेयः ॥९॥ व्याख्यार्थः-सामान्य तथा विशेषआदि बहुतरूप ज्ञानका ग्राही होनेसे यह नैगमनय बहुमान कहा जाता है । इस नैगम शब्दकी सिद्धि यों मानी है; किन एकगम-नैकगम, पुनः ककारका लोप करनेसे नैगम ऐसा हो गया, नहीं जो एक अर्थात् अनेक प्रकारसे जिसका मान किया जाय वह नैगम है । इस प्रकार इसकी व्युत्पत्ति है; इस नैगमनयके तीन (भूतनैगम, भावीनैगम तथा भावीवर्तमाननैगम) भेद है; और उन तीनों भेदोंमेंसे जो प्रथम भेद है, वह भूतपदार्थमें वर्तमानका आरोप करनेमें तत्पर है; ऐसा भूतादि नैगम, नैगमनयका प्रथम भेद जानना चाहिये ॥९॥ अथास्योदाहरणमाह । अब इस प्रथम भेदका उदाहरण कहते है । सूत्रम् । भूतादिनैगमस्त्वाद्यो यथा वीरजिनेश्वरः। दीपोत्सवदिने चास्मिन्गतो मोक्षं निरामयः ॥१०॥ सूत्रभावार्थः--भूतादिनैगम प्रथम मेद है, जैसे इसी दीपमालिकाके दिन सब विकारशून्य भगवान् श्रीवीर (बर्द्धमान) जिनेश्वर मोक्षको गये है ॥ १० ॥ व्याख्या। यथा श्रीवीरजिनेश्वरोऽस्मिन्दीपोत्सवदिने निरामयः कर्मप्रपञ्चरहितो मोक्षं गतः । अत्र ह्यतीतायां दीपमालायां प्रभोर्मोक्षकल्याणकं जातम् , परन्त्वस्मिन्निति पदेनाद्यानु- भवत्वं कल्पितम्, अतीतदीपमालायां वर्तमानदीपमालाया आरोपः कृतः । वर्तमानदिन- विषये भूतदिनस्यारोपस्तु तत्कालीनदिने देवागमनादिकमहाकल्याणकभाजनेऽसत्युद्भूतदिने देवागमनादिमहाकल्याणकभाजने सति चातस्मिन्तध्यारोप आरोपः, असर्पभूतायां रज्जा , । द्रव्यानुयोगतर्कणा। ८५ सारोपवत् । अन्यश्चारजप्तभूतायां शुक्तौ रजतारोपवदित्यारोपस्तु द्रव्यविषयी, अतोऽत्र प्रगुणोऽपि नानुसन्धेयः । किञ्च कालावच्छेदेन विचार्यमाणः पदार्थः कालान्तरेण प्रदर्शनी- यस्तैनात्र भूतकालो हि तत्सशनामवर्तमानकालमुपलक्ष्य स्मयतेऽतो भूते वर्तमानारोपप्र- तीतिरुत्पद्यते । अथवातीतदीपोत्सवे वर्तमानदीपोत्सवस्यारोप कुर्वन्ति, पुनश्च वर्तमानदिने भूतदिनस्यारोपं कुर्वन्ति, कस्मैचित्कार्याय, तत्कार्यन्त्विदम्-यदा भगवतो निर्वाणं जातम् , तदानेकसुरसम्पातो जात., सुराद्यागमनमहामहोत्सवादिविरचनेन च तदिनप्रतीतिर्जाता अतः प्रतीतिप्रयोजनाय भूते वर्तमानारोपः । यथा “गङ्गायां घोषः' अत्र गङ्गायामिति पदेन गगा- तटे गङ्गाया आरोपः क्रियते । तत्तु शैत्यपावनत्वादिप्रत्यायनप्रयोजनाय । तद्वदिहापि घटमान- मस्ति । यदि वीरस्य सिद्धिगमनेनान्वयानुभावकत्वात्प्रकर्षभक्तिलाभाय प्रतीतिविचिन्त्यते, तर्हि तत्तदिनसमुदितप्रतीतियुक्तं वर्तमानदिनमप्यन्वयेनारोप्यते "तत्सत्त्वे तत्सत्त्वमन्वय" इति वचनन्यायाभ्यां समन्वेतव्यम् । वस्तुतस्तु "वर्तमानारोपकृते" वर्तमानारोपाय "भूतार्थेषु" भूतविपयेषु तत्परो लीनो भूतनैगमः प्रथमः । यथा दीपोत्सवदिनमद्य वर्तते, अन्न वीरेण शिवं प्राप्तमित्यतीतदिनलक्षितवीरनिर्वाणकल्याणकत्वं वर्तमानतन्नामदिनप्राप्ता- वारोपितं महाकल्याणकप्रतीतिप्रयोजनायेति दिक् । अलङ्कारनिपुणैरत्रार्थेऽलङ्कारग्रन्थोऽपि दृष्टव्यः ।। १०॥ व्याख्यार्थ:-जैसे संपूर्ण रोगोंसे अर्थात् कर्मरूप प्रपंचोंसे रहित होकर श्रीमहा- वीर जिनेश्वर इस दीपोत्सव(दीपमालिका)के दिनमें मोक्षको गये है। यहांपर महावीर भगवान्का मोक्ष कल्याणक अतीत दीपमालिका अर्थात् कई दीपमालिकाके पूर्व जो दीपमालिकाका दिन है; उसमें हुआ है, परन्तु "अस्मिन्" इस पदसे आजके ही दिनका अनुभव कल्पित किया गया है, इसलिये अतीत दीपमालिका वर्तमान दीपमालि- काका आरोप किया, और वर्तमान दिनके विषयमें भूत दिनका आरोप तो उस दिन' (वर्तमान दीपमालिकाके दिन)को देवताओंके आगमनरूप महाकल्याणकका भाजन न होनेपर और भूत दिन (जिस दिन श्रीवीरभगवान् मोक्षको गये उस दिन)को देवताओंके आगमनका भाजन होनेपर अर्थात् वर्तमान दिनमें तो देवादि आके प्रभुके मोक्ष सम्बन्धी महाकल्याणक नहीं करते और भूत दिन (जिस दिन मोक्ष गये उस दिन ) देवोंने आके महाकल्याणक किया था ऐसा व्यवहार दृष्ट होता है; इस लिये आरोप होता है, अर्थात् वर्तमानमें ही भूतका आरोप होता है; क्योंकि--जो वह नहीं है, उसमें उसका जो धारण करना है; उसको आरोप कहते है। इसलिये यहा वर्तमान दीपमालिकामे भूत दीपमालिकाका महाकल्याणक नहीं है; तथापि इसमें उसको धारण करलिया अतः यह आरोप हुआ और जिस रज्जु(डोर)में सर्प नहीं है; अर्थात् जो रज्जू सर्परूप नहीं है; उसमे सर्पका आरोप करलेना अर्थात् उस रजुको भ्रमसे सर्प मान लेना अथवा जो सीप चांदीरूप नहीं है; उसमें चादीका भारोप . ८६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् करना इस प्रकारका जो आरोप है; वह तो द्रव्यके विषयमें है । इसलिये यहांपर प्रगुणका अनुसंधान भी नही करना चाहिये. किन्तु जिस पदार्थका कालावच्छेदसे विचार कियाजाय तो उसको अन्य दूसरे कालसे ही दिखलाना चाहिये । इस कारण यहांपर भूत काल जो है; उसके सदृश नामके धारक वर्तमानकालको पाकर उस भूतकालका स्मरण किया जाता है । इस कारण भूतमें वर्तमानकालके आरोपकी प्रतीति उत्पन्न होती है । अथवा अतीत (गये हुए) दीपोत्सवमे वर्तमान दीपोत्सवका आरोप इस नैगमनयसे करते है। और वर्तमान दिनमे भूत दिनका आरोप करते हैं । और यह आरोप किसी कार्यकेलिये किया जाता है । और वह कार्य यह है; कि- जिस समय भगवान्का निर्वाण हुआ उस समय अनेक देवताओंका यहांपर समागमन हुआ और उस दिन जो देव आदिका आगमन हुआ तथा उन्होंने आके जो महा- महोत्सव आदिकी रचना की जिससे उस दिनकी प्रतीति उत्पन्न हुई । इसलिये प्रतीति- रूप प्रयोजनकेलिये भूतमें वर्तमानत्वका आरोप कियागया है । जैसे कि-"गंगामें घोष (अहीरोंका ग्राम) है" यहांपर गंगाजीके तटमे गंगारूप अर्थका आरोप किया जाता है; और वह आरोप शैत्य ( ठंडापन ) पावनत्व ( पवित्रपना ) धर्मके अधिकता द्योतनरूप प्रयोजनकेलिये किया गया है, इसी प्रकार यहां भी प्रयोजन संघटित हो सकता है। यदि श्रीमहावीरस्वामीके मुक्तिमें जानेसे उसके अन्वयको प्रीतिआदिके विषयमें अनुभवका हेतु होनेसे अधिक भक्तिके लाभार्थ प्रतीतिका विचार किया जाय तो उस दिनमे सम्यक् प्रकारसे उदयको प्राप्त प्रतीतियुक्त वर्तमान दिवस भी अन्वयसे आरोपित किया जाता है । और उस कल्याण दिनकी सत्ताहीसे भक्तिआदि लाभकी जो सत्ता है; सो ही अन्वय है । क्योंकि "तत्सत्त्वे तत्सत्त्वमन्वयः" अर्थात् "उसके होनेपर उसकी सत्ता अर्थात् कारणके रहनेपर कार्यकी सत्ता" इत्यादि वचन तथा न्यायसे यहां आरोपका अन्वय करना चाहिये । और यथार्थमें तो भूत पदार्थोंमे वर्तमानके आरोपकेलिये जो तत्पर है; वही भूतनैगम प्रथम भेद है । जैसे आज दीपोत्सव दिन है; इसी दिन श्रीमहावीरस्वामीने मोक्षको प्राप्त किया है। यहां भूत दिनसे उपलक्षित श्रीवीरका मोक्ष कल्याणकको प्राप्त होना वर्तमानमें उसी (दीपोत्सव) नामक दिनको प्राप्त होनेपर महाकल्याणककी प्रतीतिके प्रयोजनकेलिये आरोपित है, यह संक्षेपसे भूतनगमनयका मार्ग दर्शायागया है। और अलंकारशास्त्रमें प्रवीण जनोंको इस अर्थमें अलंकारका ग्रंथ भी देखना उचित है ॥ ९॥ अथ नैगमस्य द्वितीयभेदमुदाहरति । अब नैगमनयके द्वितीय भेदका उदाहरण कहते है। 1
८७
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
सूत्रम् । भूतवन्नैगमो भावी जिनः सिद्धो यथोच्यते ।
केवली सिद्धवर्तमाननगमभाषणे ॥१०॥
सूत्रभावार्थः- भूतके साथ भावीनैगम द्वितीय भेद है । जैसे जिन भगवान्
सिद्ध है, तथा वर्तमान नैगमके कथनमें सिद्धवत् आरोपसे केवली सिद्ध है । ऐसा भी
व्यवहार होता है ॥१०॥
व्याख्या । भावी नैगमो भूतयुक्तो ज्ञेयः । भाविनि भूतवदुपचारो । यथा हि जिनः
केवली सिद्धः सिद्धवज् ज्ञायते तदा भावी नैगमो भवति । असिद्धोऽपि जिन सिद्धवज्जी-
र्णज्वलितरजुप्रायाघातिकर्मचतुष्टयसद्भावेऽपि शीघ्रभावितक्षयोपस्थितावसिद्धोऽपि सिद्ध एवेति
ज्ञेयम् । अथ तृतीयभेदमाह । अनिष्पन्नमपि निष्पन्नतया व्यपदिश्यमानं भावि वर्तमान-
मिवान्वेषणीयमिति । यथा हि केवली केवलज्ञानकलितो भगवान् त्रयोदशगुणस्थानस्थितः
सिद्धः कर्मदोषपोषविकलः संभाव्यते । वर्तमानदशायां हि जिनावस्था वर्तते, कियत्काला-
नन्तरं भाविनी सिद्धावस्थानुदिताप्यारोपवलादयं केवली सिद्ध इति भाविविषयो वर्तमान-
विषयतया गृहीतस्तस्मात् भाविनैगमः । अत्र हि किञ्चित्सिद्धमुत किञ्चिदसिद्धमेतदुभयमपि
जिनः सिद्धवद्वर्त्तमाननैगमाद् ज्ञेय इति ॥ १० ॥
व्याख्यार्थः---अब भावी नैगमको भूत संयुक्त समझना चाहिये अर्थात् भावीमे
भूतके समान उपचार होता है । जैसे "जिन भगवान् जो केवली है; सो सिद्ध है; अर्थात्
सिद्धकी तरह जाने जाते है" ऐसे व्यवहारमें भावीनैगम होता है । असिद्ध भी जिन
सिद्धके समान है। अर्थात् जीर्ण (पुरानी या जूनी) तथा अग्निसे प्रज्वलित रज्जु( रस्सी )-
के सदृश जब अघातिया चार कर्मोंका अर्थात् आयुकर्म, गोत्रकर्म, और वेदनी इन
अघातियाकर्मचतुष्टयके सद्भाव( विद्यमानता )में भी शीघ्रतासे उन कर्मोंके नाशको
उपस्थित होनेसे असिद्ध भी सिद्ध ही है। ऐसा समझना चाहिये । अब तृतीय भेदका
वर्णन करते हैं-असिद्ध भी सिद्धि निकट होनेसे जब सिद्धतासे कहाजाता है; तब भावी
भी वर्तमानके सदृश जानना चाचिये; जैसे केवली अर्थात् त्रयोदश १३ वें सयोगकेवली
नामक गुणस्थानमे विराजमान केवलज्ञानके धारक श्रीजिनेन्द्र भगवान् सिद्ध अर्थात्
कर्मरूप दोपोंकी जो पुष्टि है; उससे रहित संभावित होता है। भावार्थ-वर्तमान दशाम जिन
अवस्था विद्यमान है, कुछ कालके पश्चात् सिद्ध अवस्था होनेवाली है; वह सिद्धावस्था
इस वर्तमान जिन अवस्थामे उदयको प्राप्त नहीं हुई है, तथापि आरोपके बलसे यह
केवली (श्रीजिनेन्द्र ) सिद्ध है; इस प्रकार भावी जो सिद्ध अवस्थारूप विषय है, वह
वर्तमान विषयपनेसे ग्रहण कियागया इस कारण यह भावी नैगमनामक नैगमनयका
तृतीय भेद है। यहापर श्रीजिनेन्द्र किसी अंशमे तो सिद्ध और किसी अंशमें असिद्ध
ऐसे सिद्धासिद्धरूप है; तो भी वर्तमान नैगमसे उनको सिद्धके समान जानना चाहिये ॥१०॥
८८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् x अर्थतस्यैवोदाहरणं पक्षान्तरव्युदासाय प्रकटीकरोति । अब अन्य पक्षोंके निरासार्थ इसी नैगमका पुनः उदाहरण देते है । सूत्रम् । आरोपावर्त्तमानश्च यथाभक्तं पचत्यसौ। अत्र भूतक्रियां लात्वा भूतवाक्यं विलुप्यते ॥११॥ सूत्रभावार्थः-आरोपसे भूत तथा भविष्यत् भी वर्तमानके तुल्य ही होते हैं; जैसे यह भात पकाता है; यहांपर भूत क्रियाको वर्तमानरूपसे ग्रहण करके भूतकालिक वाक्यका प्रयोग नहीं करते ॥ ११ ॥ व्याख्या । आरोपाद्वर्तमानो भवति यथा असौ देवदत्तो भक्तं पचतीति वर्तमानता परमत्र भक्तस्य कियन्तोऽवयवाः सिद्धाः सन्ति, अथ च कियन्तश्चावयवाः सिद्ध्य- मानाः सन्ति । परन्तु पूर्वापरभूतावयवक्रियायाः सन्तानो छेकबुद्ध्यारोप्यमाणो वर्तमाना- रोपोऽस्तीति । कथयति अत्र हि कश्चित् । आरोपसामग्रीमहिम्ना अवयवानां भूतक्रियां लात्वा पचतीति स्थाने अपाक्षीदिति प्रयोग न करोति यतस्तदुक्तिः । नैयायिकस्तु चरमक्रि- याध्वंसः पाक इत्यत्रातीतप्रत्ययविषयता तन्मते किश्चित्पकम् , किञ्चिदपकम् पच्यत इति प्रयोगान्न भवितुमर्हति तस्मादत्र वर्तमानारोपनैगम एव भेदो ज्ञातव्यः । तेनैवात्र भूत- क्रियां लात्वा भूतवाक्यं विलुप्यते तदसमजसमेवेति ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-आरोपसे भूत तथा भावी भी वर्तमान हो जाता है। जैसे यह देव- दत्त भात पकाता है। यहांपर भातकी वर्तमानदशा प्रतीत होती है। परन्तु पाक- कालमें भातके कुछ अवयव तो सिद्ध (सीझे ) है, और कितने ही अवयव सिद्ध होने (पकने वाले हैं, तथापि पूर्व अपर अवयवभूत क्रियासमूहको एक बुद्धिमें आरोप करनेसे 'पचति' (पकाता है) यह वर्तमानत्वका आरोप है । ऐसा यहांपर कोई कहता है । और वह आरोपसामग्रीकी महिमासे अवयवोंकी भूतक्रियाको करके 'पर्चति' पकाता है इसके स्थानमें 'अपाक्षीत्' (पकाया) ऐसा प्रयोग नहीं करता है; इसीलिये उसका यह पूर्वोक्त कथन है । और नैयायिक तो अन्तिम क्रियाके नाशको पाक कहते हैं; अर्थात् तंडुलोंको चूल्हेपर रखनेसे आदिलेके जब तक अन्तिम क्रिया चांवलोंके सव अवयवोंको पकाकर नष्ट न होजाय तब तक पाक मानते है। इसलिये 'पाक' यहांपर भूतकालकी विषयता है। उनके मतमें चांवलका कुछ अंश पक्क है; और कुछ अंश अपक्क है; इस दशामे "देवदत्तेन ओदनः पच्यते" देवदत्त चांवल पकाता है; यह प्रयोग देखनेमे आता है; सो नहीं हो सकता । क्योंकि अभी तक अन्तकी क्रियाका नाश तो हुआ ही नही, इस हेतुसे पचति इस स्थलमें भावि नैगमसे वर्तमानका आरो- १ "वर्तमाने लट्" इस पाणिनीय ३।२।१२३। सूत्रसे वर्तमान कालमें लट् लकार होता है, और भूत- कालमे लुट् होता है, वर्तमानमें “पचति” भूतमे “अपाक्षीत्" रूप होता है ।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ८९ पही उत्तम जानना चाहिये इसीसे यहां भूतक्रियाको लाकर जो भूतवाक्यका लोप किया जाता है; वह असमंजस ही है ॥ ११ ॥ अथ सहनयं विवृणोति । अव संग्रहनयका विवरण करते हैं। सूत्रम् । सङ्घहो द्विविधो ज्ञेयः सामान्याच विशेषतः। द्रव्याणि चाविरोधीनि यथा जीवाः समे समाः ॥ १२ ॥ सूत्रभावार्थ:-सामान्य तथा विशेपसे संग्रहनयके दो (२)भेद हैं; जैसे द्रव्य सब अविरुद्ध स्वभाव है, और सब जीव समान है ॥ १२ ॥ व्याख्या । सङ्ग्रहातीति सङ्ग्रहः, अथवा सङ्गृह्यतेऽनेन सामान्यविशेपाविति सद्ग्रहः । स च द्विविधः द्विप्रकारः । तयोरेकः सामान्यौघात् सामान्यसग्रहः १ द्वितीयो विशेपाध्यक्त- विशेपसङ्ग्रहः २ इत्थं द्विभेदः । अथानयोः प्रत्येकमुदाहरणे द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीन्य- विरोधीनि परस्परविरोधरहितानीत्यर्थः । एकद्रव्यसद्भावे द्रव्यषटमेव प्राप्यत इति प्रथ- मोदाहरणम् ।। १ ।। यथा च जीवा. सर्वेऽविरोधिनो जीवा हि संसृतिविपयिणः सिद्धिवि- पयिणश्वानन्ता वर्तन्ते तेषां निरुक्तिः–जीवति चैतन्यादिति जीवः । अथ च जीवप्राणधा- रणे तत्र प्राणा द्विधा द्रव्यभावभेदात्तत्र च द्रव्यप्राणा दश, भावप्राणश्चत्वारः । मोक्षप्राप्तौ यद्यपि द्रव्यप्राणानां कर्मजन्यानां सर्वथा क्षयस्तथापि जीवनलक्षणा जीवस्य भावप्राणाः सहचारिणः कर्मासद्भावेऽपि भवन्ति सिद्धानामपि जीवत्वाद्भावप्राणा भवन्त्यतो मुक्ताः संसारिणश्च जीवाः । मुक्ताः पुनः पञ्चदशभेदाः, संसारिणो देवनारकतिर्यमनुष्यभेदाचतुर्धा तत्रान्तिमभेदयोः पञ्चभेदास्तत्रापि मनुष्यस्य पञ्चाशल्लक्षण एक एव भेदः, तिरश्च एक- स्मादारभ्य पञ्च यावत् । अक्षभेदादेकाक्षब्यक्षध्यक्षचतुरक्षपञ्चाक्षभेदात्पञ्च भवन्ति । एवं भेदतोऽपि जीवाः सर्वेऽविरोधिनः सङ्ग्रहाद्विशेपसहभेदः ।। २ ।। अथ च सद्महस्वरूपमु- पवर्णयन्ति । सामान्यमानग्राही परामर्शः सह इति, सामान्यमात्रमशेपविशेपरहितम् । स तु द्रव्यत्वादिकं गृहातीत्येवं शीलः । समेकीभावेन विशेपराशिं गृहातीति सद्गहः । अय- मर्थः स्वजातेईटेष्टाभ्यामविरोधेन विशेपाणामेकरूपतया यन्त्रणं स सङ्ग्रह इति । अनुभे- दानादर्शयन्ति । अयमुभयविकल्पः परोऽपरग्वेति । तत्र परसनमाहुः । अशेषविशेपेप्वी- दासीन्यं भजमानः शुद्धद्रव्यं सन्मात्रमभिमन्यमानः परसङ्ग्रह इति परामर्श इति । अग्रे- तनेऽपि योजनीयमुदाहरति । विश्वमेकं सदविशेषादिति यथेति । अस्मिन्ननुक्ते हि सदिति ज्ञानाभिधानानुवृत्तिलिदानुमितिसत्ताकत्वेनैकत्वमशेपार्थानां संगृह्यते ।। १२ ।। व्याख्यार्थ:-जो संग्रह करे अथवा जिसके द्वारा सामान्य तथा विशेष संग्रह किये जावे उसको संग्रहनय कहते हैं । वह दो प्रकारका है । इनमे प्रथम तो सामान्य ओघसे सामान्यसंग्रहनामक भेद है; और द्वितीय विशेषसे व्यक्तिका संग्रह करनेसे विशेषसंग्रह भेद है । इस रीतिसे सामान्य सग्रह और विसेप संग्रह यह दो (२)भेद संग्रहनयके हुवें। अब इन दोनोमेसे प्रत्येक उदाहरण यह हैं, जैसे धर्मास्तिकायआदि सब द्रव्य अवि- H ९० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् रोधी अर्थात् परस्पर विरोधरहित है। क्योंकि-एक द्रव्यके सद्भावमें छहों द्रव्योंकी प्राप्ति होती है। यह प्रथम सामान्यसंग्रहका उदाहरण है । तथा जैसे संपूर्ण जीव अविरोधी है । और संसृतिविषयी ( संसारी ) तथा सिद्धिविषयी ( मुक्त ) जीव अनन्त है । और उनकी निरुक्ति( व्युत्पत्ति )अर्थात् जीव शब्दका अर्थ यह है; कि-जो चैतन्यसे जीता है: उसको जीव कहते है । अथवा जीव धातुका अर्थ है; प्राण धारण करना और वह प्राण द्रव्य तथा भाव भेदसे दो प्रकारके है। उनमे भी द्रव्यप्राण तो दश १० हैं; और भाव प्राण चार ४ है । और जब जीवके मोक्षकी प्राप्ति होती है, तब यद्यपि कर्मसे उत्पन्न हो- नेवाले जो दश १० द्रव्यप्राण है; उनका सर्वथा नाश हो जाता है; तथापि जीवके सह- चारी जीवनरूप चारों ४ भावप्राण कर्मों के अभावमें भी जीवके होते हैं; अर्थात् सिद्धोंके भी जीवत्व होनेसे इसलिये उनके भाव प्राण है; इसलिये जीव मुक्त तथा संसारी ऐसे दो प्रकारके है । फिर मुक्त जीवोंके भी पन्द्रह १५ भेद है । और देव नारक तिर्यञ्च और मनुष्य इन भेदोंसे संसारी भी ४ प्रकारके है । उनमें भी अन्तके दो भेदोंके अर्थात् तिर्यञ्च और मनुष्योंके पांच भेद है, उनमे भी मनुष्यका पञ्चेन्द्रियत्वरूप एक ही भेद है, तिर्यञ्च एकसे लेकर पांच तक है; अर्थात् इन्द्रियजनित भेदसे अर्थात् एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय, और पञ्चेन्द्रिय इन भेदोंसे पांच प्रकारके होते है । इस रीतिसे यद्यपि जीव भेदसहित हैं; तथापि सब जीव अविरोधी है; अर्थात् जीवन धारण करनेमें किसी जीवका विरोध नहीं है । जीव द्रव्यविशेषका संग्रह करनेसे यह दूसरा भेद विशेष संग्रहनामक है । २ । अब संग्रहनयके स्वरूपका वर्णन करते है ।' सामान्यमात्रका ग्र- हण करानेवाला जो ज्ञान सो संग्रह है; संपूर्ण विशेषोंसे जो रहित है; उसको सामान्यमात्र कहते है; और वह द्रव्यत्वआदिको ग्रहण करनेवाले स्वभावका धारक है। तथा सम् अर्थात् ऐकीभावसे पिण्डीभूत विशेष राशिको जो ग्रहण करे वह संग्रह है। तात्पर्य यह कि-खकीय जातिसे जो दृष्ट तथा इष्ट है; उनके द्वारा संपूर्ण विशेषोंको जो एक ही रूपसे ग्रहण करे वह संग्रह है। अब इस सग्रहनयके भेदोंको दिखाते है। यह संग्रह दो वि- कल्पोंका धारक है । अर्थात् इसके दो भेद है । एक तो परसंग्रह और दूसरा अपरसंग्रह उनमे संपूर्ण विशेषोंमे उदासीन रहे और सत्तामात्रको शुद्ध द्रव्य माने ऐसा जो ज्ञान है उसको परसंग्रह कहते है । आगे इसमे युक्त करने योग्य उदाहरण देते है। जैसे यह संसार सदूपसे एक है; अर्थात् सब संसार एक है, क्योंकि-सब संसारमें सत्पना एक ही है; उसमे कोई विशेष नहीं। और "विश्व एक है सत्में विशेष न होनेसे" ऐसा न भी कहें तो भी सत्तारूप ज्ञान सब पदार्थमे है, उस सत्स्वरूप ज्ञान तथा सत् शब्दके कथनकी १ पन्द्रह कर्म भूमियोंमें उत्पन्न होके मुक्त होनेकी अपेक्षासे मुक्त जीवोंके पन्द्रह १५ भेद हैं।
ar द्रव्यानुयोगतर्कणा। सर्वत्र अनुवृत्तिरूप लिंगसे अनुमानसिद्ध जो सर्वत्र सत्तारूप एकत्व है; उस सत्त्वरूप एकत्वसे संपूर्ण पदार्थोंका संग्रह होता है । तात्पर्य यह कि-इस परसंग्रहमे एक सत्ररूपसे संपूर्ण वस्तुमात्रका ग्रहण होता है । इसीसे इस संग्रहनयके अनुसार यह कह सकते कि यह संपूर्ण विश्व सत्स्वरूपसे एक है ॥ १२ ॥ अथ संग्रहनयभेदं दर्शयन्नाह । अब इस पूर्वोक्त संग्रहनयके भेदक व्यवहारनयको दर्शाते हुए कहते हैं ।। सूत्रम् । सङ्ग्रह भेदकव्यवहारोऽपि द्विविधः स्मृतः। जीवाजीवौ यथा द्रव्यं जीवाः संसारिणः शिवाः ॥१३॥ सूत्रभावार्थ:-संग्रहनयका भेदक जो विषय है; उसका दर्शक व्यवहारनय है; वह भी दो प्रकारका है। अर्थात् पूर्ववत् सामान्यसंग्रहभेदक व्यवहार और विशेषसंग्रह भेदक व्यवहार इस भांतिसे व्यवहारके दो भेद है; क्रमसे दोनोंके उदाहरण यह है; कि-जैसे जीव और अजीव ये दोनों द्रव्य है । जीव दो प्रकारके हैं; संसारीजीव और मुक्तजीव इन भेदोंसे ॥ १३ ॥ व्याख्या । सनहस्य नयस्य यो भेदको विषयस्तस्य दर्शकः स व्यवहारनयः कथ्यते । व्यवहियते सगृहविपयोऽनेनेति व्यवहारः । सोऽपि द्विविधः द्विप्रकारः स्मृतः कथितः । तस्यैव पूर्वोदितस्य सङ्ग्रहनयस्य भेदवदस्यापि भेदभावना कर्त्तव्या । यत एकः सामा- न्यसग्रहभेदकव्यवहारः १ द्वितीयो विशेषसङ्ग्रहभेदकव्यवहारः २ एवं भेदद्वयम् । अथ तयो- रुदाहरणे । तत्राद्यस्योदाहृतिर्यथा-जीवाजीवौ द्रव्यम् । अत्र जीवस्य चेतनस्याजीवस्याचे- तनस्य सनहसामान्यविपयत्वाव्यमित्येकैव संज्ञा, कथं-द्रवति तांस्तान्पर्यायान्गच्छतीति त्रिकालानुयायी यो वस्त्वंशस्तव्यमिति व्युत्पत्त्या स्वगुणपर्यायवत्त्वेनोभयोरपि जीवाजीव- योद्रव्यपदं साधारणमित्यर्थाज्जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति सामान्यसङ्ग्रहभेदकव्यवहारः ।१। अथ जीवाः संसारिणः सिद्धाश्चात्र जीवानामनन्तानां चैतन्यवतां संसारिवं सिद्धत्वं च विशेपव्यवहारोऽतो द्वितीयभेदो विशेपसबभेदकव्यवहारः ।२। एवमुत्तरोत्तरविवक्षया सामान्यविशेपत्वं भावनीयम् ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः---इस सग्रहनयका जो भेदक विषय है; उसके दर्शकको व्यवहारनय कहते हैं । संग्रहनयके विपयका व्यवहार जिसके द्वारा हो वह व्यवहारनय है, यह व्य- वहार शब्दकी व्युत्पत्ती है । वह व्यवहारनय भी दो प्रकारका कहा गया है, तात्पर्य यह कि-उसी पूर्वकथित संग्रहनयके भेदके समान इसकी भी भेदभावना करनी चाहिये क्योंकि-एक सामान्यसंग्रहनयका भेदक व्यवहारनय है । और द्वितीय विशेषसंग्रहका भेदक (विशेषसंग्रहके विषयको भिन्नरूपसे व्यवहार करनेवाला ) व्यवहारनय है। इस प्रकार सामान्यसंग्रहभेदक व्यवहारनय तथा विशेपसंग्रहझेदक व्यवहारनय ये दो भेद १ पट चत्, पट मत, जीव सत्, है; तथा पुद्गल सत् है; इस प्रकारसे सनकी अनुवृत्ति सर्वत्र है । उन अनुत्तिरुप लिंग हेतुने सत् सर्वत्र है; ऐमा ज्ञान होता है। ।
९२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् - हुये । २१ अब इन दोनों भेदोंके उदाहरण कहते हैं। उनमें सामान्यसंग्रहभेदक व्य- वहारनयका उदाहरण यह है; कि-जैसे जीव और अजीव दोनों द्रव्य है, यहांपर चेतन जीव तथा अचेतन अजीव, इन दोनोंके संग्रहका सामान्य विषय होनेसे दोनों द्रव्य हैं। यह व्यवहार होता है । यदि यह कहो कि-चेतन तथा अचेतन दोनोंके विरुद्ध धर्म होनेसे एक द्रव्य संज्ञा कैसे हुई ? तो इस रीतिसे है; कि-दुधातुका गमन अर्थ है; उससे यत् प्रत्यय कहनेसे द्रु + य = द्रो + य = द्रव्य शब्द सिद्ध होता है । जो उनसे अनेक प- यायोंमे प्राप्त हो वह द्रव्य है; अर्थात् संप्रति पर्यायोंमें त्रिकालमें अनुगामी जो वस्तुका अंश है; वह सर्वत्र अनुगत होनेसे द्रव्य है । इस व्युत्पत्तिसे अपने गुण पायोंसे युक्त होनेसे जीव अजीव दोनोंका द्रव्य इस साधारण पदसे ग्रहण होता है, क्योंकि-जीव द्रव्य भी देव, मनुष्य, तथा सिद्ध, पर्सायोंको प्राप्त होता है; परन्तु चेतन जीवरूपता सब पायोंमे अनुगत है, अजीव मृत्तिका सुवर्णआदि द्रव्य भी घट शराव तथा कुंडल क- टकआदि पर्सायोंमे प्राप्त होता है; किन्तु मृत्तिका तथा सुवर्ण अंश सर्वत्र अनुगत है, इसलिये द्रव्य यह पद दोनोंकेलिये सामान्यसंग्रह है; उसमे जीवद्रव्य तथा अजीव द्रव्य यह सामान्यभेदक व्यवहारनय है; ( अर्थात् द्रव्य सामान्यमें जीव और इस व्य- वहारकेलिये इस नयने भेद कर दिया, इसी हेतुसे यह सामान्यसंग्रहभेदक व्यवहार नय प्रथम भेद है) और जीव संसारी तथा सिद्ध ( मुक्त ) दो प्रकारके होते हैं, इस क- थनमें चेतनत्वधर्मयुक्त जीव जो अनन्त संख्यायुक्त है, उनका संसारित्व तथा सिद्धत्व यह विशेष व्यवहार है, तात्पर्य यह है; कि-द्रव्य सामान्यमे जो विशेष द्रव्य जीव है; उस जीव सामान्य द्रव्यमें भी संसारित्व तथा सिद्धत्व यह विशेषव्यवहार हुआ, इस हेतुमें यह विशेषसंग्रहभेदक व्यवहारनय द्वितीय भेद है । इसी प्रकार उत्तरोत्तर विवक्षाके अनुसार सामान्यविशेषकी भावना करते चला जाना चाहिये जहांतक व्यवहारका अन्त नहीं है; वहा तक बरावर सामान्यविशेषभाव लगा है। जैसे संसारी तथा सिद्ध ये दो भेद होनेपर भी पुनः संसारीको सामान्य मानकर उनके देव मनुष्य नारक तथा तिर्यञ्च- अनेक भेद है, पुनः सामान्य देवोंके वैमानिक, व्यन्तर भवनवासीआदि अनेक भेद है, पुनः वैमानिकआदिके भी अनेक भेद है। ऐसे ही मनुष्यमादिके भेद, अवान्तर भेदका व्यवहार करते चले जावो। इस व्यवहार नयका यह प्रयोजन है; कि-सामान्य सं- ग्रहसे व्यवहार नहीं चलता क्योंकि केवल द्रव्य कहनेसे लोक व्यवहार नहीं चलता, द्रव्य लावो वा ऐसा कहनेसे यह आकांक्षा अवश्य होती है; कौन द्रव्य, जीव वा अजीव; १ द्रव्यसामान्यकी अपेक्षासे तो जीवद्रव्य विशेष है, परन्तु सब प्रकारके जीव जैसे मनुष्य जीव देव जीव द्रव्याविवक्षासे जीव भी सामान्य है। २ इसलिये सब जीवकी अपेक्षासे जीव सामान्य तथा विशेष अ- पेक्षाभेदसे हैं।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ९३ उस जीवआदि द्रव्यमें भी कौन जीव संसारी अथवा सिद्ध, संसारीमें भी कौन मनुष्य मनुष्योंमें भी कौन मनुष्य जैन अथवा वैष्णव इत्यादि रीतसे सर्वत्र सामान्य विशेषभाव की व्यवस्था समझ लेना ॥ १३ ॥ अथ ऋजुसूत्रनयस्य भेदमाह । अब ऋजुसूत्रनामक चतुर्थ नयके भेदको कहते है । सूत्रम् । खानुकूलं वर्तमानं ऋजुसूत्रो हि भाषते । तत्र क्षणिकपर्याय रसूक्ष्मः स्थूलो नरादिकम् ॥ १४ ॥ सूत्रभावार्थ:--अपने अनुकूल केवल वर्तमान कालवर्ती विषयको जुसूत्र नय कहता है, उसमें भी सूक्ष्म क्षणिकपर्यायको और स्थूल मनुष्यआदिको कहता है ॥१४॥ व्याख्या । हि निश्चितं ऋजुसूत्रो नयो वर्तमानं केवलमतीतानागतकालरहितं भापते मनुते । तदपि कीदृशं खानुकूलं स्वस्यात्मनोऽनुकूलं कार्यप्रत्ययं मनुते परन्तु परप्रत्ययं न मनुते । सोऽपि ऋजुसूत्रो द्विभेदो द्विप्रकार एकः सूक्ष्मऋजुसूत्रः, अपरः स्थूलनाजुसूत्रः । तत्र सूक्ष्मस्तु क्षणिकपर्यायं मनुते, क्षणिकाः पर्यायाः परतोऽवस्थान्तरभेदात्पर्यायाणां ववर्तमानतायां क्षणावस्थायित्वमेवोचितमिति । स्थूलस्तु मनुष्यादिपर्यायं वर्त्तमानं मनुतेऽ- तीतानागतादिनारकादिपर्यायं न मनुते । यो हि व्यवहारनयः कालत्रयवर्तिपर्यायग्राहक. स्तस्मात्स्थूलबाजुसूत्रो व्यवहारनयन संकरत्वं न लभते । अथ च ऋजुवर्तमानक्षणस्थायि- पर्यायमात्रप्राधान्यतः सूत्रयन्नभिप्राय ऋजुसूत्रनय इत्यतीतानागतकाललक्षणकौटिल्यवैक- ल्यात्प्राञ्जलमिति ॥ १४॥ व्याख्यार्थ:-निश्चयरूपसे ऋजुसूत्रनय भूत भविष्यसे रहित केवल वर्तमान काल- को स्वीकार करता है; और वह भी अपने आत्माके अनुकूल कार्यके प्रत्ययको मानता है; न कि-पर प्रत्ययको । यह ऋजुसूत्र नय भी दो प्रकारका है; एक सूक्ष्म ऋजुसूत्र और दू- सरा स्थूलऋजुसूत्र । उनमें से सूक्ष्मऋजुसूत्र क्षणिक पर्यायको मानता है; क्योंकि इस न- यकी अपेक्षासे सब पर्याय क्षणिक हैं; अन्यकी अपेक्षासे अवस्थान्तरका भेद होनेसे पर्यायों- की निजवर्तमानतामें क्षणिकस्थायिताका मानना ही उचित है । और स्थूलऋजुसूत्र व- र्तमान मनुष्यादि पर्यायको मानता है; और अतीत तथा अनागत ( भविष्य ) नारक आदि पर्यायको नहीं मानता है। जो व्यवहार नय है; वह त्रिकालवर्ती पर्यायोका ग्राहक है; इस कारण उस व्यवहारनयके साथ स्थूलऋजुसूत्र संकर दोपताको नहीं प्राप्त होता क्योंकि-भूतभविष्यरूप कुटिलता दोपसे रहित ऋजु ( सरल ) केवल वर्तमानक्षणस्था- यी पर्यायमात्रको सूचित (ग्रहण ) करनेरूप जिस नयका प्रधानतासे अभिप्राय है; उस- को ऋजुसूत्र कहते है।
९४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् अथ शब्दनयमाह। अब शब्दनयको कहते है। सूत्रम् । शाब्दिको मनुते शब्दं सिद्धं धात्वादिभिस्तथा। भिन्नं समभिरूढाख्यः शब्दमर्थ तथैव च ॥ १५ ॥ सूत्रभावार्थः-शब्दनय धातुआदिसे सिद्ध शब्दोंको स्वीकार करता है; परन्तु लिंगवचनादिद्वारा शब्दभेदसे अर्थका भेद मानता है; और ऐसे ही समभिरूढनय अर्थ भेद होनेसे शब्दभेद अवश्य मानता है ॥ १५ ॥ व्याख्या । शाब्दिकः शब्दनयो धात्वादिभिः प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्पन्नं शब्दं सिद्धं मनुते परन्तु लिङ्गवचनादिभेदेनार्थस्य भेदं मनुते । यथा-तटः, तटी, तटमिति लिङ्गत्रयभे- दादर्थभेदः, तथा आपो जलमित्यत्र वहुवचनैकवचनभेदादर्थभेद इति । अयं हि शब्दनयः ऋजुसूत्रनयं प्रतीदं वक्ति यत्कालभेदेन त्वमर्थभेदं मनुषे तर्हि लिङ्गादिभेदेनार्थभेदं प्रस्तुतमपि कथं न मनुष इति । अथ समभिरूढनयमाह । समभिरूढाख्यो नयः शब्द भिन्नं पुनश्वार्थमपि भिन्नं मनुते । शब्दभेदेऽर्थभेद इति ब्रुवन्नसौ शब्दनयं प्रतिक्षिपति । तथा हि-यदि भवाल्लिङ्गादिभेदेनार्थभेदमङ्गीकरोति तदा शब्दभेदेनार्थभेदमपि कथं नाङ्गीकरोति तस्माद् घटो भिन्नार्थः, कुम्भो भिन्नार्थः, शब्दभेदादर्थभेद इति। शब्दार्थयोरैक्यं यदस्ति तत्तु शब्दादिनयानां वासनया वर्त्तते शब्दनयस्यैव भेद इति ज्ञेय इति । अथ च पर्यायशब्देषु निरुक्तिभेदेन भिन्नमर्थ समभिरोहन समभिरूढ इति । शब्दनयो हि पर्यायाभेदेऽप्यर्थभेदम- भिप्रैति, समभिरूढस्तु पर्यायभेदे भिन्नानानभिमन्यते । अभेदं त्वर्थगतं पर्यायशब्दानामु- पेक्ष्यत इति ।। १५ ॥ व्याख्यार्थः-शब्दनय धातु, प्रकृति तथा प्रत्ययआदिके विभागसे व्युत्पन्न शब्द- को सिद्ध मानता है; परन्तु लिग, वचन, तथा धातुआदिके भेदसे अर्थका भेद मानता है । जैसे तटः यह पुल्लिंग, तटी यह स्त्रीलिंग तथा तटम् यह नपुंसकलिंगमें रूप होता है। यहां तीनों लिंगोंमें शब्दके स्वरूपमे भेद होनेसे अर्थका भेद मानता है । और आपः तथा जलम् ये दोनों शब्द यद्यपि पर्याय (एकार्थवाचक ) है; तथापि अप शब्द नित्य स्त्री लिंग ही है; और बहुवचन है; और जल शब्द नपुंसकलिंग तथा एकवचन है; इस हेतुसे ( बहुवचन तथा एकवचनके भेदसे ) अर्थ भेद है । और यह शब्दनय ऋजुसूत्र नय- के प्रति यह कहता है कि-यदि तुम कालके भेदसे पदार्थका भेद मानते हो तो लिंग, वचनआदिके भेदसे उपस्थित जो पदार्थभेद है; उसको भी क्यों नही मानते ? अब सम- भिरूढनामक नय शब्दको भिन्न और अर्थको भिन्न मानता है; क्योंकि-शब्दका भेद हो. नेपर अर्थका भेद है; ऐसा कहता हुआ यह नय शब्दनयके प्रति आक्षेप करता है; सो ही दिखाते है; कि-यदि आप लिगादिके भेदसे अर्थ भेद मानते हो तो शब्दके भेदसे अर्थक भेदको भी क्यों नहीं अङ्गीकार करते ? शब्दभेदसे अर्थभेद अवश्य है; इसलिये घट , .
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ९५ शब्द मिन्न अर्थवाचक है; और कुम्भशब्द भिन्नार्थवाचक है; क्योंकि-शब्दके घटभेदसे और कुम्भके अर्थमें भेद है; और शब्द तथा अर्थकी जो एकता है; वह तो शब्दआदि नयकी वासनासे है, अर्थात् वह एकता शब्दनयका ही भेद है; ऐसा समझना चाहिये और पर्याय शब्दोंमे व्युत्पत्तिके भेदसे अर्थके भेदको जो आरूढ करै वह समभिरूड कह- लाता है; यह इसका लक्षण है; जैसे-समर्थ होनेसे शक ( शकनात् शक्रः ) अनेक प्र- कारके ऐश्वर्यासे संयुक्त होनेसे इन्द्र (इन्दति ऐश्वर्य प्राप्नोतीति इन्द्रः ) शत्रुवोंके नगरों- को विदारण करनेसे पुरंदर (पूः दारयतीति पुरन्दरः ) इत्यादि सममिरूढ नयके उदाह- रण समझने चाहिये । शब्दनय तो पर्यायके अभेदमें भी लिंग वचनआदिके निमित्तसे अर्थभेद मानता है; और समभिरूढनय तो पर्यायोंके भेदमे भिन्न २ अर्थोंको स्वीकार करता है, जैसा कि-पूर्व उदाहरणोंसे दर्शा चुके हैं । और जो अर्थनिष्ट अभेद पर्यायवा- चक शब्दोंका है; वह तो अर्थात् ( अर्थसे ) प्राप्त होगा जैसे शक्र, इन्द्रआदि शब्दोंका उन उन कार्योंसे भेद रहते भी उसी शचीके पतिरूप अर्थको सब कहते है ॥ १५॥ अथैवंभूतनयं प्रकाशयन्ति । अब एवंभूतनयका प्रकाश करते है। सूत्रम्। क्रियापरिणतार्थ चेदेवंभूतो नयो वदेत् । नवानां च नयानां स्युर्भेदाः सिद्धिदृगुन्मिताः ॥ १६ ॥ सूत्रभावार्थ:-क्रियाके परिणाम कालमे जो अर्थ हो उसको एवंभूत सप्तम नय कहता है। इस प्रकारसे द्रव्यार्थिकआदि नव ९ नयोंके भेद सिद्धि ८ और हक् ( दृष्टि ) २ " अवानां वामतो गतिः " इस न्यायसे २ और ८ अर्थात् अट्ठाईस भेद हैं ॥ १६॥ व्याख्या । यथा-एवंभूतो नयः शब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रियाविष्टमर्थ वाच्यत्वेना- भ्युपगच्छन्नेवंभूत इति । समभिरूढनयो हीन्दनादिक्रियायां सत्यामसत्यां च वासवादेरर्थस्ये- न्द्रादिव्यपदेशमभिप्रैति, पशुविशेपस्य गमनक्रियायां सत्यामसत्यां वा गोव्यपदेशवत्तथा रूढः सद्भावात् । एवंभूतः पुनरिन्दनादिक्रियापरिणतमर्थ तक्रियाकालं इन्द्रादिव्यपदेशभा- जमभिमन्यते । न हि कश्चिदक्रियाशब्दोऽस्यास्ति । गौरश्व इत्यादिजातिशब्दाभिमतानामपि क्रियाशब्दत्वाद्च्छतीति गौः, आशुगामित्वादश्वः, इति क्रियापरिणतार्थ क्रियया परिणतमर्थ वदेत् क्रियासमय एव मनुते । परन्तु क्रियासमयमुलक्ष्य न मनुत इति भावार्थः यथा राजा इति सभायां सत्यां छत्रे शिरसि त्रियमाणे चामराभ्यां च वीज्यमाने मत्लेव व्यपदेशं लभते । अन्यत्र स्नानादिवेलायां समाछत्रचामरादिभिस्तधिहरसड़ी राजापि नास्तीति । अथ च गुणशब्दा अपि शुल्लो नील इत्यादयो गुणशब्दाभिमताः शब्दाः क्रिया एव, शुचिभवनाच्छुछो नीलनान्नील इति । देवदत्तो यज्ञदत्त इति यहच्छाशब्दाभिमता अपि क्रियाशन्नादेव एनं देयादिति । संयोगिद्रव्यगन्दाः समवायिद्रव्यशब्दाचाभिमताः क्रिया- रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् -- अथ शब्दनयमाह। अब शब्दनयको कहते है। सूत्रम् । शान्दिको मनुते शब्दं सिद्धं धात्वादिभिस्तथा । भिन्नं समभिरूढाख्यः शब्दमर्थ तथैव च ॥ १५ ॥ सूत्रभावार्थ:-शब्दनय धातुआदिसे सिद्ध शब्दोंको स्वीकार करता है; परन्तु लिंगवचनादिद्वारा शब्दभेदसे अर्थका भेद मानता है और ऐसे ही समभिरूढनय अर्थ भेद होनेसे शब्दभेद अवश्य मानता है ॥ १५ ॥ व्याख्या । शाब्दिकः शब्दनयो धात्वादिभिः प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्पन्नं शब्दं सिद्धं मनुते परन्तु लिङ्गवचनादिभेदेनार्थस्य भेदं मनुते । यथा-तटः, तटी, तटमिति लिङ्गात्रयभे- दादर्थभेदः, तथा आपो जलमित्यत्र वहुवचनैकवचनभेदादर्थभेद इति । अयं हि शब्दनयः ऋजुसूत्रनयं प्रतीदं वक्ति यत्कालभेदेन त्वमर्थभेदं मनुषे तर्हि लिङ्गादिभेदेनार्थभेदं प्रस्तुतमपि कथं न मनुष इति । अथ समभिरूढनयमाह । समभिरूढाख्यो नयः शब्दं भिन्नं पुनश्वार्थमपि भिन्नं मनुते । शब्दभेदेऽर्थभेद इति ब्रुवन्नसौ शब्दनयं प्रतिक्षिपति । तथा हि-यदि भवाल्लिङ्गादिभेदेनार्थभेदमङ्गीकरोति तदा शब्दभेदेनार्थभेदमपि कथं नाझीकरोति तस्माद् घटो भिन्नार्थः, कुम्भो भिन्नार्थः, शब्दभेदादर्थभेद इति। शब्दार्थयोरैक्यं यदस्ति तत्तु शब्दादिनयानां वासनया वर्तते शब्दनयस्यैव भेद इति ज्ञेय इति । अथ च पर्यायशब्देषु निरुक्तिभेदेन भिन्नमर्थ समभिरोहन समभिरूढ इति । शब्दनयो हि पर्यायाभेदेऽप्यर्थभेदम- भिप्रैति, समभिरूढस्तु पर्यायभेदे भिन्नानानभिमन्यते । अभेदं त्वर्थगतं पर्यायशब्दानामु- पेक्ष्यत इति ॥ १५॥ व्याख्यार्थः-शब्दनय धातु, प्रकृति तथा प्रत्ययआदिके विभागसे व्युत्पन्न शब्द- को सिद्ध मानता है; परन्तु लिंग, वचन, तथा धातुआदिके भेदसे अर्थका भेद मानता है। जैसे तटः यह पुल्लिंग, तटी यह स्त्रीलिंग तथा तटम् यह नपुंसकलिंगमें रूप होता है। यहां तीनों लिंगोंमें शब्दके स्वरूपमें भेद होनेसे अर्थका भेद मानता है । और आपः तथा जलम् ये दोनों शब्द यद्यपि पर्याय (एकार्थवाचक ) हैं; तथापि अप् शब्द नित्य स्त्री लिंग ही है; और बहुवचन है; और जल शब्द नपुंसकलिंग तथा एकवचन है; इस हेतुसे ( बहुवचन तथा एकवचनके भेदसे ) अर्थ भेद है । और यह शब्दनय ऋजुसूत्र नय- के प्रति यह कहता है कि यदि तुम कालके भेदसे पदार्थका भेद मानते हो तो लिंग, वचनआदिके भेदसे उपस्थित जो पदार्थभेद है; उसको भी क्यों नहीं मानते ? अब सम- भिरूढनामक नय शब्दको भिन्न और अर्थको भिन्न मानता है; क्योंकि-शब्दका भेद हो- नेपर अर्थका भेद है; ऐसा कहता हुआ यह नय शब्दनयके प्रति आक्षेप करता है; सो ही दिखाते है कि यदि आप लिगादिके भेदसे अर्थ भेद मानते हो तो शब्दके भेदसे अर्थके भेदको भी क्यों नहीं अङ्गीकार करते ? शब्दभेदसे अर्थभेद अवश्य है; इसलिये घट - व्यानुयोगतर्कणा। ९७ + १ क्रियावाचकताके अनुसार ही प्रवृत्ति है, ऐसा उदाहरण भी देता है, जैसे इन्द्र संज्ञा तभी हो सकती है; जब वह इन्दन ( ऐश्वर्यको ) अनुभव करता हो ऐसे ही शकन (सामर्थ्य संपादनरूप ) क्रियामें जब परिणत है; तभी शक और इसी रीतिसे पुर (शत्रुके ) दारण- में जब प्रवृत्त है; तभी पुरन्दर कहा जाता है ॥ १६ ॥ अथ व्याख्यासमाप्तिनयानां कृता तथैवाह । अब जो नौ नयोंकी व्याख्याकी समाप्ति की है; उसीको कहते है। सूत्रम् । नया नवते कथितास्तथोपनयास्त्रयः सारतमाः श्रुतस्य । विज्ञाय तानेव दुधाश्रयन्तां जिनक्रमाम्भोजयुगाश्रयं सत् १७ सूत्रभावार्थ:-यह शास्त्रके सारभूत नव ९ नय तथा तीन ३ उपनय कहे गये है; बुद्धिमान् उन्हीको पूर्णरूपसे जानकर सद्रूप ( सर्वरूपसे समर्थ ) श्रीजिनदेवके चरण कमलयुगलका आश्रय ग्रहण करें ॥ १७॥ व्याख्या । नवानां नवसङ्घयाकानां नयानां द्रव्यार्थिक १ पर्यायार्थिक २ नैगम ३ समूह ४ व्यवहार ५ घरजुसूत्र ६ शब्द ७ संमभिरूढ ८ एवंभूत ९ मुखानां भेदाः प्रकारा सिद्धि- गुन्मिता. २८ प्रमिताः सर्वे स्युर्भवन्ति । तत्र द्रव्यार्थिको दाभेदः, पर्यायार्थिक, पझेद, नैगमत्रिभेदः, समूहो द्विभेदः, व्यवहारो विभेद, ऋजुसूत्रो द्विभेद, शब्द एकभेदः, समभिरुढ एकभेद एवमेतेपां भेदा अष्टाविशति. 1 अथान्यनमस्कारं प्रकृतप्ररूपणं नामो- कीर्तनमध्याह । एते पूर्वव्यावर्ण्यमाना नया नव संख्यया, तथा तेन प्रकारेणैवोपनया- स्त्रयोऽग्रे वक्ष्यमाणाश्च श्रुतस्य श्रीवीतरागदेवप्रणीतागमस्य सारतमा अतिशयेन प्रधानाः सारतमा वर्तन्ते । तदुक्तमावश्यके निर्युक्तौ । एएहि दिठिवाए परूवणा मुत्त अत्य कहणाय। इह पुण अपुणव्भवगमो अहिगारो तीहिं उस्सुन्नं । १ । इति तानेव नयान् विज्ञाय ज्ञात्वा बुधाः सुधिय. सत्सर्वतः समर्थ जिनक्रमाम्भोजयुगाश्रयं श्रयन्तामित्यर्थः ॥ १७ ॥ इति श्रीकृतिभोजसागरनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां पष्टोऽध्याय । ६ । व्याख्यार्थः-द्रव्यार्थिक १ पर्यायार्थिक २ नैगम ३ सङ्घन्ह ४ व्यवहार ५ ऋजुसूत्र ६ शब्द ७ समभिरूड ८ तथा एवंभूत इन मुख्य नौ नयोंके हक (दृष्टि) तथा सिद्धि परि- मित अर्थात् अट्ठाईस २८ सब अवान्तर भेद है; उनमे द्रव्यार्थिकके दश १० भेद, पर्याया. थिकके पट (छ) ६ भेद, नैगमके तीन ३ भेद, सग्रहके दो २ भेद, व्यवहारके दो २ भेद, ऋजुसूत्रके दो २ भेद, शब्दका एक १ भेद, समभिरूढका एक १ भेद और एवभूतनयका भी एक १ भेद है; इस प्रकार यह सब मिलकर अट्ठाईस २८ भेद है। अब अन्तमें श्रीजिनदेवके चरणोंका आश्रयल्प नमस्कार तथा प्रकृतप्ररूपण और श्लेपसे अपने नामका भी कथन करते हैं । यह पूर्व प्रसंगमे व्याख्यात संख्यासे नौ ९ नय तथा जिनका कथन आगे करंगे ऐसे तीन ३ उपनय यह सब श्रुतके अर्थात् श्रीवीतराग जिन- देवप्रणीत शास्त्र के अत्यन्त प्रधान विपय है; अर्थात् अतिउपयोगी है सो हो आवश्यक ५३ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् " शब्दा एव “दण्डोऽस्यास्तीति दण्डी", विषाणमस्यास्तीति विषाणीत्यत्र क्रियाप्रधानत्वात् । पञ्चतयी तु शब्दानां व्यवहारमात्रा न निश्चयादित्ययं नयः स्वीकुरुते । उदाहरन्ति यथेन्दनमनुभवन्निन्द्रः, शकनक्रियापरिणतः शक्रः, पूरणप्रवृत्तः पुरन्दर इत्युच्यते ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थः-जैसे एवंभूतनय शब्दोंको प्रवृत्तिनिमित्त भूतक्रियासे आविष्ट (युक्त) अर्थको ही वाच्यत्वरूपसे स्वीकार करता है; इसलिये यह एवंभूतनामक है; अर्थात् जि- स क्रियारूपमें परिणत अर्थ है; यही वाच्य है । और समभिरूढ़नय तो इन्दनादि क्रिया अर्थात् ऐश्वर्य साहित्य हो वा न हो बासवआदि शब्दोंकी इन्द्रआदि शब्द वा- च्यताको अंगीकार करता है; जैसे पशुविशेष( गो )मे गमनआदि क्रिया हो वा न हो गो व्यपदेश ( कथन ) होता है; क्योंकि ऐसे ही रूढिका सद्भाव होता है; और एवंभूत नय तो इन्दन अर्थात् ऐश्वर्यआदिके साहित्यरूप क्रियामे परिणत जब अर्थ है; उस क्रियाके कालमें ही इन्द्रादि नामको मानता है; और इस एवंभूतनयकी अपेक्षासे कोई अक्रियाशब्द अर्थात् क्रियावाचक न हो ऐसा शब्द नहीं है; क्योंकि इस नयके अनुसार गो, अश्वआदि शब्द जो जातिवाचकरूपसे इष्ट है; वे भी क्रियावाचक है; जैसे गमन क्रिया करनेसे गौ, और शीघ्र गमन करनेसे अश्व इस प्रकारसे क्रियापरिणत अर्थको क- हता है; और उस अर्थको भी क्रियाके समयमे ही मानता है; और क्रियाके समयको उल्लं- घन करके उस अर्थको नही मानता तात्पर्य यह है कि जैसे " राजते ( शोभते ) इति राजा' अर्थात् छत्र चामरआदिसे जो शोभित हो वह राजा है; यहांपर राजन् शब्दकी पूर्व कथित व्युत्पत्तिसे जब कोई मनुष्य सभामे स्थित होगा और उसके मस्तकपर छत्र धरा हुआ होगा और दो चमरोंसे झूल रहा ( वीजित ) होगा तभी वह राजा इस व्य- पदेशको प्राप्त होता है, और खानआदिके समयमें जब कि-सभा; छत्र, चामरआदि रा- जाके चिन्ह नहीं है; उस समय वही मनुष्य राजा नहीं है; और शुक्र, नील इत्यादिक शब्द गुणवाचकरूपसे अभीष्ट है; वे भी इस नयके अनुसार क्रियाशब्द ही हैं; जैसे शुचि होनेसे शुक्र, नील रंग करनेसे नीलआदि भी क्रियाशब्द ही है। देवदत्त, यज्ञदत्त आदि जो यदृच्छा ( संज्ञा वा नामवाचक ) शब्दरूपसे अभीष्ट है; वह भी क्रियाशब्द ही है; जैसे देव इसको देवे, इत्यादि क्रियारूपता इनमें भी विद्यमान है; तथा संयोगी द्रव्य- वाचक शब्द तथा समवायी द्रव्यवाचक शब्द अर्थात् संयोग संबन्धसे द्रव्यवाचक और समवाय संबन्धसे द्रव्यवाचकत्वरूपसे जो इष्ट है, वह भी इस नयके अनुसार क्रियाशब्द ही है; जैसे-दंड है, जिसके वह दंडी तथा जिसके विषाण( श्रृंग )सींग है; वह विषाणी इत्यादि शब्दोंमें भी क्रियाकी प्रधानता है। और जाति, गुण, संज्ञा, द्रव्य, तथा क्रिया इन पांच प्रकारसे जो शब्दोंकी प्रवृत्ति कही गई है; वह तो केवल व्यवहारनयसे है; न कि- निश्चयनयसे ऐसा यह नय मानता है; और इसी व्यवस्थासे अर्थात् संपूर्ण शब्दोंकी १ द्रव्यानुयोगतर्कणा। ९७ क्रियावाचकताके अनुसार ही प्रवृत्ति है; ऐसा उदाहरण भी देता है, जैसे इन्द्र संज्ञा तभी हो सकती है; जब वह इन्दन ( ऐश्वर्यको ) अनुभव करता हो ऐसे ही शकन (सामर्थ्य संपादनरूप ) क्रियामे जब परिणत है; तभी शक और इसी रीतिसे पुर (शत्रुके ) दारण- में जब प्रवृत्त है; तभी पुरन्दर कहा जाता है ॥ १६ ॥ अथ व्याख्यासमाप्तिनयानां कृता तथैवाह । अव जो नी नयोंकी व्याख्याकी समाप्ति की है; उसीको कहते है। सूत्रम् । नया नवते कथितास्तथोपनयास्त्रयः सारतमाः श्रुतस्य । विज्ञाय तानेव दुधाः अयन्तां जिनक्रमाम्भोजयुगाश्रयं सत् १७ सूत्रभावार्थ:-यह शास्त्रके सारभूत नव ९ नय तथा तीन ३ उपनय कहे गये हैं; बुद्धिमान् उन्हीको पूर्णरूपसे जानकर सद्रूप ( सर्वरूपसे समर्थ ) श्रीजिनदेवके चरण कमलयुगलका आश्रय ग्रहण करें ॥ १७॥ व्याख्या । नवानां नवसङ्ख्याकानां नयानां द्रव्यार्थिक १ पर्यायाधिक २ नैगम ३ समूह ४ व्यवहार ५ ऋजुसूत्र ६ शब्द ७ समभिरूढ ८ एवंभूत ९ मुखानां भेदा. प्रकारा. सिद्धि- हगुन्मिता. २८ प्रमिताः सर्वे स्युर्भवन्ति । तत्र द्रव्यार्थिको दशभेदः, पर्यायार्थिकः पछेदः, नेगमस्त्रिभेदः, समूहो द्विभेदः, व्यवहारो द्विभेदः, ऋजुसूत्रो द्विभेद., शब्द एकभेदः, समभिरुढ एकभेद एवमेतेपां भेदा अष्टाविंशति. । अथान्त्यनमस्कारं प्रकृतप्ररूपणं नामो- कीर्तनमप्याह । एते पूर्वव्यावर्ण्यमाना नया नव संख्यया, तथा तेन प्रकारेणैवोपनया- नयोऽग्रे वक्ष्यमाणाश्च श्रुतस्य श्रीवीतरागदेवप्रणीतागमस्य सारतमा अतिशयन प्रधाना. सारतमा वर्तन्ते । तदुक्तमावश्यके निर्युक्तौ । एएहि दिट्ठिवाए पख्वणा सुत्त अत्थ कहणाय । इह पुण अपुणभवगमो अहिगारो तीहि उस्सुन्नं । १। इति तानेव नयान विज्ञाय ज्ञात्वा बुधाः सुधिय. सत्सर्वतः समर्थ जिनक्रमाम्भोजयुगाश्रयं श्रयन्तामित्यर्थः ।। १७ ।। इति श्रीकृतिभोजसागरनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां पष्टोऽध्याय । ६ । व्याख्यार्थः-द्रव्याथिक १ पर्यायार्थिक २ नैगम ३ सङ्ग्रह ४ व्यवहार ५ ऋजुसूत्र ६ शब्द ७ समभिरूड ८ तथा एवंभूत इन मुख्य नौ नयोंके हक (दृष्टि) तथा सिद्धि परि- मित अर्थात् अढाईम २८ सब अवान्तर भेद है; उनमे द्रव्यार्थिकके दश १० भेद, पर्याया- थिकके पट् (छ) ६ भेद, नैगम तीन ३ भेद, संग्रहके दो २ भेद, व्यवहारके दो २ भेद, ऋजुसूत्रके दो २ भेद, शब्दका एक १ भेद, समभिरूडका एक १ भेद और एवंभूतनयका भी एक १ भेद है; इस प्रकार यह सब मिलकर अठ्ठाईस २८ भेद हैं। अब अन्तमें श्रीजिनदेवके चरणोंका आश्रयरूप नमस्कार तथा प्रकृतप्ररूपण और श्लेपसे अपने नामका भी कथन करते है । यह पूर्व प्रसगमें व्याख्यात संख्यासे नौ ९ नय तथा जिनका कथन आगे करगे ऐसे तीन ३ उपनय यह सब श्रुतके अर्थात् श्रीवीतराग जिन- देवप्रणीत शास्त्रके अत्यन्त प्रधान विषय है; अर्थात् अतिउपयोगी है। सो ही आवश्यक १६ ९८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् नियुक्तिमें कहा है; कि-दृष्टिवादनामक अंगमें सूत्र और अर्थके कथनकेलिये इनसे ही प्ररूपण है; और यहां मोक्षका अधिकार है; इसलिये अत्यन्तोपयोगी अर्थात् सारभूत है ॥ १ ॥ इस कारण इन नयोंको ही पूर्णरूपसे जान कर बुद्धिमान् प्राणी सब प्रकारसे समर्थ श्रीजिनदेवके चरणकमलयुगलका आश्रय करें ॥ १७ ॥ इतिश्रीठाकुरप्रसादशास्त्रिप्रणीतभाषाटीकासमलतायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अथोपनयानां प्रकारमाह । अब उपनयोंके भेद कहते है। सूत्रम् । त्रयश्चोपनयास्तत्र प्रथमो धर्मधर्मिणोः । भेदाच्छुद्धस्तथाशुद्धः सद्भूतव्यवहारवान् ॥१॥ सूत्रभावार्थ:-तीन ३ उपनय है; उनमे प्रथम उपनय सद्भूतव्यवहार है; वह धर्म और धर्मीके भेदसे शुद्धसद्भूतव्यवहार तथा अशुद्धसद्भूतव्यवहार इन भेदोंसे दो प्रका- रका है ॥ १॥ व्याख्या । तत्रेत्यधिकारसूचकविषयसप्तमीयम् । नयानां समीपमुपनयास्त्रयस्त्रिसंख्याकाः । तेपु त्रिपु प्रथम आद्यो धर्मश्च धर्मी च तयोर्भेदस्तस्मात् । धर्मधर्मिणोरसाधारणं कारण धर्मः, स च धर्मोऽस्यास्तीति धर्मी तयोरितिद्वन्द्वसमासेन भेदात् द्विधा द्विप्रकारः । एतावता यः प्रथमो भेदो धर्मधर्मिभेदाज्जातः सोऽपि द्विविधो ज्ञेय एकः शुद्धोऽपरो द्वितीयोऽशुद्धः । कथंभूतः शुद्धस्तथाशुद्धश्च सद्भूतव्यवहारवान् सद्भूयतेऽनेनेति सद्भूतः, व्यवह्रियत इति व्यवहारः, सद्भूतश्च व्यवहारश्च सद्भूतव्यवहारौ । शुद्धाशुद्धौ तौ विद्यतेऽस्येतिसद्भूतव्यवहारवान् । शुद्धयोधर्मधर्मिणोर्मेंदाच्छुद्धसद्भूतव्यवहार' ॥ १॥ अशुद्धधर्मधर्मिणोर्मेंदादशुद्धसद्भूतव्यव- हारः ॥२॥ सद्भूतस्त्वेकं द्रव्यमेवास्ति भिन्नद्रव्यसंयोगापेक्षा नास्ति । व्यवहारस्तु भेदा- पेक्षयेत्येवं निरुक्तिः ॥ १ ॥ व्याख्यार्थः-तत्र (उसमे ) यह जो सप्तमी विभक्ति है; वह अधिकारके ज्ञापन (जनाने ) केलिये है; अर्थात् अब उपनयोंका अधिकार है। नयोंके समीपवर्ती जो हों वह उपनय है, वह तीन अर्थात् तीन संख्यायुक्त है, उन तीनोंमेंसे प्रथम भेद धर्म तथा धर्मीके भेदसे है, धर्म और धर्मी इन दोनोमे जो असाधारण कारण है; उसको धर्म कहते है; वह असाधारण कारणरूप धर्म जिसके है, उसको धर्मी कहते हैं । धर्म तथा धर्मिन् शब्दका द्वन्द्व समास करनेसे "धर्मधर्मिणोः" ऐसा पाठ बना है। इन धर्म धर्मीके भेदसे उत्पन्न हुमा प्रथम भेद दो प्रकारका है । अर्थात् धर्म धर्मीके भेदसे जो प्रथम भेद हुआ है; वह भी दो प्रकारका जानना चाहिये । एक शुद्ध और दुसरा अशुद्ध । वह शुद्ध और अशुद्ध कैसा है; कि-सद्भूतव्यवहारसे युक्त है । सद् जिसके द्वारा हो उसको सद्भूत , द्रव्यानुयोगतर्कणा। कहते है । जिसके द्वारा व्यवहार किया जाय वह व्यवहार कहलाता ह । सद्भूत तथा व्यवहार इन दोनों शब्दोंका द्वन्द्वसमास करके सद्भुतव्यवहार यह एक शब्द बना । यह शुद्ध, तथा अशुद्ध सद्भूतव्यवहार जिसके है; वह सद्भूतव्यवहारवान् है । इनमेसे शुद्ध धर्म धर्मीके भेदसे तो उत्पन्न शुद्धसद्भूतव्यवहार और अशुद्ध धर्म धर्मीके भेदसे उत्पन्न अशुद्धसद्भूतव्यवहारनामक सद्भूतव्यवहारका भेद है। सद्भूत तो एक द्रव्य ही है; उससे भिन्न द्रव्यके सयोगकी अपेक्षा नहीं है। और जो व्यवहार है, वह भिन्न द्रव्यके संयोगकी अपे- क्षासे होता है । इस प्रकार सद्भूतव्यवहारशब्दकी व्युत्पत्ति (अर्थ) है ॥ १॥ उदाहरणमाह । अव शुद्धसद्भूतव्यवहारका उदाहरण देते है । सूत्रम्। ज्ञानं यथात्मनो विश्वे केवलं गुण इष्यते । मतिज्ञानादयोऽप्येते तथैवात्मगुणा भुचि ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे इस संसारमै आत्माका केवलज्ञान गुण है; वैसे ही मति ज्ञान आदि भी पृथ्वीपर आत्माके ही गुण हैं ॥ २ ॥ व्याख्या । यथा विश्वे जगत्यात्मनः केवलं ज्ञानं गुण इति पष्ठीप्रयोगः । इदमात्मद्र- व्यस्य नानमिति । तथा मतिज्ञानादयोऽथात्मद्रव्यस्य गुणा इति व्यवह्रियते। केवलज्ञानं यद्वर्त्तते स एव शुद्ध आत्मास्ति मत्यादयो ज्ञानानि केवलावरणविशेपिता व्यवहारा अशुद्धा लक्ष्यन्त इति ॥३॥ व्याख्यार्थः-जैसे इस संसारमे आत्माका केवलज्ञान गुण है, "आत्मनः" यह पष्ठी विभक्तिका प्रयोग सूत्रमे किया है, अर्थात् यह केवलज्ञान आत्मद्रव्यका गुण है; इसी प्रकार मति ज्ञानआदि भी आत्मद्रव्यके' ही गुण है। ऐसा व्यवहार लोकमे होता है । केवलज्ञान जो है; सो ही शुद्ध आत्मा है; केवलावरणविशिष्ट जो मति ज्ञानआदि हैं; वह व्यवहाररूप है; अतः अशुद्ध आत्मगुण है ॥ २ ॥ सूत्रम् । गुणो गुणी च पर्यायः पर्यायी च स्वभावकः। स्वभावी कारकस्तहानेकद्रव्यानुगा विधाः ॥३॥ सत्रभावार्थ:-गुण, गुणी १ पर्याय, पर्यायी २ स्वभाव, स्वभावी ३ कारक तथा कारकवान् ४ ये सब भेद एक द्रव्यकेही अनुगामी हैं ॥ ३ ॥ व्याख्या । गुणो रूपादिः, गुणी घट. १ पर्यायः मुद्राकुण्डलादिः, पर्यायी कनकम् २ स्वभावो ज्ञानम, खभावी जीव: ३ कारकचत्रदण्डादिः, कारकी कुलालः ४ अथवा गुणगुणि- नौ १ क्रियानियावन्तौ २ जातिव्यक्ती ३ निन्यद्रव्यविशेपौ चेति ४ एवं एकद्रव्यानुगत- भेदा उच्यन्ते । ते सर्वेऽप्युपनयस्वार्था ज्ञातव्याः । अवयवावयविनाविति । अवयवादयो हि यथाक्रममयन्याद्यानिता एव तिष्टन्तऽविनश्यन्तो, विनश्यदचन्धास्त्वनाधिना एव तिष्ठन्त इत्यादि ।॥३॥ . -- १०० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् , - व्याख्यार्थ:-रूपआदि गुण है, घटआदि गुणी है; १ मुद्रा तथा कटक, कुंडल आदि पर्याय है, पर्यायी सुवर्ण है; जिसमें कि-कटक, कुंडलआदि पर्याय रहते है; २ ज्ञान स्वभाव है, और उस ज्ञानस्वभावका धारक जीव स्वभावी है; ३ चक्र ( चाक ) दंडआदि कारक है; और कारकवान् या कारकी कुंभकार (कुंभार ) है, ४ अथवा दूसरी रीतिसे गुण, गुणी १ क्रिया, क्रियावान् २ जाति, व्यक्ति ३ तथा नित्यद्रव्य और उनके विशेप ऐसे ४ यह सब एक द्रव्यमे अनुगत भेद कहे जाते है । और उन सब गुण गुणीआदिको उपनयका अर्थ जानना चाहिये । अवयवआदि यथा क्रमसे अवयवीआदिके आश्रय रहते है, परन्तु जबतक नाशको प्राप्त नहीं होते तभीतक अवयव अवयवीआदि आश्रय आश्रयीभावसे स्थित रहते है। और विनाशको प्राप्त होते हुए तो अनाश्रित ही रहते हैं ॥३॥ अथासद्भुतव्यवहारं निरूपयति । अब असद्भूतव्यवहारका निरूपण करते है । सूत्रम् । असद्भूतव्यवहारो द्रव्यादेरुपचारतः। परपरिणतिश्लेष, जन्यो भेदो नवात्मकः ॥ ४॥ सूत्रभावार्थ:-द्रव्यादिके उपचारसे परवस्तुके परिणमनके ससर्गसे उत्पन्न असद्भूत व्यवहार है; और वह नव ९ प्रकारका है ॥ ४ ॥ व्याख्या। असद्भूतव्यवहारः स कथ्यते यः परद्रव्यस्य परिणत्यामिश्रितः, अर्थात् द्रव्यादे- धर्माधर्मादेरुपचारत उपचरणात्परपरिणतिश्लेपजन्यः परस्य वस्तुनः परिणतिः परिणमनं तस्य श्लेषः संसर्गस्तेन जन्यः परपरिणतिश्लेषजन्योऽसद्भूतव्यवहारः कथ्यते । अत्र हि शुद्ध- स्फटिकसंकाशजीवभावस्य परशब्देन कर्म तस्य परिणतिः पञ्चवर्णादिरौद्रात्मिका तस्याः श्लेषो- जीवप्रदेशैः कर्मप्रदेशसंसर्गस्तेन जन्य उत्पन्नः परपरिणतिश्लेपजन्योऽसद्भूतव्यवहाराख्यो द्वितीयो भेदः कथ्यते । स नवधा नवप्रकारो भवति । तथा हि-द्रव्ये द्रव्योपचारः १ गुणे गुणोपचारः२ पर्याये पर्यायोपचारः ३ द्रव्ये गुणोपचारः ४ द्रव्ये पर्यायोपचारः ५ गुणे द्रव्योप- चारः ६गुणे पर्यायोपचारः ७ पर्याये द्रव्योपचारः ८ पर्याये गुणोपचारः ९ ॥ इति सर्वोऽप्य- सद्भूतव्यवहारस्याओं द्रष्टव्यः । अत एवोपचारः पृथग्नयो न भवति । मुख्याभावे सति प्रयो- जने निमित्ते चोपचारः प्रवर्त्तते । सोऽपि संवन्धाविनाभावः श्लेषः संबन्धः। परिणाम- परिणामिसंबन्धः; श्रद्धाश्रद्धेयसंबन्धः, ज्ञानज्ञेयसंबन्धश्चेति । भेदोपचारतया वस्तु व्यव- ह्रियत इति व्यवहारः । गुणगुणिनोर्द्रव्यपर्याययोः संज्ञासंज्ञिनोः स्वभावतद्वतोः कारकत- द्वतोः क्रियातद्वतोर्मेदादभेदकः सद्भूतव्यवहारः । शुद्धगुणगुणिनोः शुद्धद्रव्यपर्याययो- र्भेदकथनं शुद्धसद्भूतव्यवहारः । तत्र उपचरितसद्भूतव्यवहारः सोपाधिकगुणगुणि- नोर्भेदविषय उपचरितसद्भूतव्यवहारो यथा जीवस्य मतिज्ञानादयो गुणाः । निरुपाधिकगुण- गुणिनोर्भेदकोऽनुपचारी सद्भूतव्यवहारो यथा जीवस्य केवलज्ञानादयो गुणाः ३ शुद्धगुण- गुणिनोरशुद्धद्रव्यपर्याययोर्भेदकथनमशुद्धसद्भूतव्यवहारः ४ इत्यादिप्रयोगवशाज्ज्ञेयमिति ॥४॥ व्याख्यार्थः-असद्भूतव्यवहार उसको कहते है; कि-जो परवस्तुके परिणामसे मिश्रित 1 4 + द्रव्यानुयोगतर्कणा। १०१ हता है; अर्थात् धर्म अधर्मआदि जो द्रव्य है; उनके उपचारसे जो परवस्तुका परिणाम ई; उस परिणामके संसर्गसे उत्पन्न असद्भूतव्यवहार कहा जाता है । यहांपर शुद्ध स्फटिकमणिके समान जीवभावका ग्रहण है । उस जीवभावका परवस्तु कर्म है; उसकी परिणति पंचवर्णादि रौद्रात्मिका है, उस पंचवर्णादि रौद्रस्वरूप परिणतिका संवन्ध जीव- प्रदेशोंके साथ कर्मप्रदेशोका संसर्ग होना है, उस परपरिणतिसे जन्य अर्थात् उत्पन्न असद्भूतव्यवहारनामक द्वितीय भेद कहा गया है । और वह असद्भूतव्यवहार नौ ९ प्रकारका है; जैसे द्रव्यमे द्रव्यका उपचार १ गुणमें गुणका उपचार २ पर्यायमे पर्यायका उपचार ३ द्रव्यमे गुणका उपचार ४ द्रव्यमें पर्यायका उपचार ५ गुणमें द्रव्यका उप- चार ६ गुणमे पर्यायका उपचार ७ पर्यायमे द्रव्यका उपचार ८ तथा पर्यायमे गुणका उपचार यह नौ ९ भेद असद्भूतव्यवहारके है । इस प्रकार इन सब भेदोंको असद्भूत- व्यवहारका ही अर्थ समझना चाहिये । असद्भूतमे अन्तर्भाव होनेसे ही उपचार प्रथग् नय नहीं होता है; क्योंकि-मुख्यके अभावमे प्रयोजन तथा निमित्तमे उपचारकी प्रवृत्ति होती है । और वह उपचार भी एक अविनाभाव( व्याप्ति )रूपसंबंध ही है। जैसे कि-परिणामपरि- णामिभावसंवन्ध, श्रद्धाश्रद्धेयभावसंवन्ध, तथा ज्ञानज्ञेयभावसंवन्ध । जिससे भेदके उपचारसे वस्तुका व्यवहार किया जाय सो व्यवहार है । जैसे गुण गुणीका, संज्ञा संज्ञी ( नाम नामी )का, स्वभाव स्वभाववान्का, कारक कारकवान् तथा क्रिया और क्रियावान्के भेद रहनेपर भी जो अभेदक है; अर्थात् अभेद दर्शाता है, वह सद्भूतव्यवहार है । और शुद्ध गुण गुणी, तथा शुद्ध द्रव्य और पर्यायका जो भेदका कथन है, वह शुद्धसद्भूतव्यवहार है। उसमे भी उपाधिसहित गुण गुणीके भेदविषयक जो है, वह उपचरितसद्भूतव्यवहार है, जैसे जीवके मति ज्ञानआदि गुण है । और उपाधिरहित गुण गुणीके भेदका कथन करनेवाला अनुपचरित सद्भूतव्यवहार है; जैसे जीवके केवलज्ञानआदि गुण है। यहां पूर्वमे तो जीव कर्मआदि उपाधिसहित है, उसका तथा उसके मति ज्ञानआदि गुणोंका भेद दर्शाया गया है, और अन्तके उदाहरणमे जीव कर्मादि उपाधियोंसे रहित विवक्षित है; अत एव उपाधिरहित जीव गुणी तथा केवलज्ञानादि उसके गुणोंका भेद अनुपच- रितसद्भूत उपनयसे दर्शाया गया है । तथा शुद्ध गुण गुणी और अशुद्ध द्रव्य पर्यायके जो भेदका कथन है; वह अशुद्धसद्भूतव्यवहार है ॥ इत्यादि अन्य भी प्रयोगके अनुसार समझ लेना ॥ ४ ॥ अब नवभेदानसद्भूतन्यवहारजन्यान्विवृणोति । अब जो भसतव्यवहारसे उत्पन्न नौ ९ भेद है; उनका विवरण करते हैं। सूत्रम् । द्रव्ये द्रव्योपचारो हि यथापुदलजीवयोः । गुणे गुणोपचारश्च भावगव्याख्यलेश्ययोः॥५॥ 4.
ग . cho १०२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रभावार्थ:-पुद्गलम जीवका जो मानना है; सो तो द्रव्यमे द्रव्यका उपचार है, भावलेश्याके जो द्रव्यलेश्याका कथन करना है, सो गुणमे गुणका उपचार है ॥ ५ ॥ व्याख्या । हि निश्चितं द्रव्ये गुणपर्यायवति वस्तुनि द्रव्योपचारः । द्रव्यस्य प्रस्तुतस्यो- पचार उपचरणमात्रधर्मः । यथेति दृष्टान्तः । श्रीजिनस्यागमे पुद्गलजीवयोरैक्यं जीव' पुद्गलरूपः पुद्गलात्मकः । अत्र जीवोऽपि द्रव्यम्, पुद्गलोऽपि द्रव्यम, उपचारेण जीव. पुद्गल- मय एवासद्भूतव्यवहारेण मन्यते न तु परसार्थतः । यथा च क्षीरनीरयोायात् । क्षीरं हि नीरमिश्रितं क्षीरमेवोच्यते व्यवहारादेवमत्र जीवद्रव्ये पुद्गलद्रव्योपचारः ॥१॥ पुनर्गुणे गुणोपचारो गुणे रूपादिके गुणस्योपचारः । यथा भावलेश्याद्रव्यलेश्ययोरुपचारः । भावले. श्या ह्यात्मनोऽरूपी गुणस्तस्य हि यत्कृष्णनीलादिकथनं वर्तते तद्धि पुद्गलद्रव्यजगुणस्योपचारो. ऽस्ति । अयं ह्यात्मगुणस्य पुद्गलगुणस्योपचारो ज्ञातव्यः ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः-निश्चय करके द्रव्यमें अर्थात् गुणपर्यायवान् वस्तुमे प्रस्तुत द्रव्यका उपचार अर्थात् धर्ममात्रका आरोप करना । यथा इस शब्दसे दृष्टान्त कहते है । जैसे श्रीजिनदेवके आगममें पुद्गल और जीवकी एकता है; अर्थात् जीव पुद्गलरूप है । यहां जीव भी द्रव्य है; और पुद्गल भी द्रव्य है, इसलिये उपचारसे जीव पुद्गलमय ही है; ऐसा असद्भूतव्यवहारसे माना जाता है; न कि-परमार्थसे । यहांपर जीवको पुद्गलरूपता क्षीर नीरके न्यायसे है; अर्थात् व्यवहारसे जलमिश्रित भी दुग्ध दुग्ध ही कहा जाता है; इसी प्रकार यहां भी जीवद्रव्यमे पुद्गल द्रव्यका उपचार ( आरोप ) है, तात्पर्य यह कि-जल दुग्धमें मिलकर दुग्धाकार हो जाता है; और दुग्धके ग्रहणसे ही उसका ग्रहण होता है; ऐसे ही पुद्गलमें मिलनेसे जीव भी पुद्गलाकार समझा जाता है। और गुण जो रूपआदि है; उनमे गुणका ही आरोप करना सो गुणमे गुणका उपचार है । जैसे भावलेश्यामे द्रव्य- लेश्याका उपचार होता है । भावार्थ-भावलेश्या जो है; वह आत्माका अरूपी गुण है। उस आत्माके भावलेश्यानामक रूपरहित गुणको कृष्ण, नील इत्यादिरूपसे कहते है । और वह कृष्ण, नीलआदिरूप जो कथन है, सो पुद्गलसे उत्पन्न हुए गुणका उपचार है। इसको आत्माके गुणके पुद्गलके गुणका उपचार जानना चाहिये । क्योंकि- भाव- लेश्या तो आत्माका अरूपी गुण है; और कृष्ण नीलआदि पुद्गलके गुण है ॥ ५ ॥ सूत्रम् । पर्याये किल पर्यायोपचारश्च यथाभवेत् । स्कन्धा यथात्मद्रव्यस्य गजवाजिमुखाः सभे ॥६॥ सूत्रभावार्थः–पर्यायमे पर्यायका उपचार करना यह असद्भूतव्यवहारका तृतीय भेद है; जैसे आत्मद्रव्यपर्यायके तुल्य गज तथा अश्वआदि पर्यायस्कंध होते है ॥ ६ ॥ व्याख्या । पर्याये पर्यायविपये नरत्वादिके पर्यायस्य तदादिकस्यैवोपचार' । यथात्मद्रव्य- पर्यायस्य गजवाजिमुखाः पर्यायस्कन्धा उपचारादात्मद्रव्यस्य समानजातीयद्रव्यपर्यायास्तेषां द्रव्यानुयोगतर्कणा। १०३ स्कन्धा कथ्यन्ते । ते चात्मपर्यायस्योपरि पुद्गलपर्यायस्योपचरणात्स्कन्धा व्यपदिश्यन्ते व्यवहारान् ।।६। व्याख्यार्थः-पर्यायमे अर्थात् आत्मद्रव्यके मनुष्यआदि पर्यायम मनुष्यआदि पर्यायका ही उपचार जो है, वह पर्यायमे पर्यायका उपचार कहलाता है । जैसे आत्म- द्रव्यपर्यायके हस्ती (हाथी) अश्व(घोडा)आदि पर्यायस्कन्ध उपचारसे आत्माके समानजातीय (तुल्य ) जो द्रव्य पर्याय है, उनके स्कन्ध (प्रदेश ) कहे जाते है। और वह आत्माके पर्यायके ऊपर पुदलके पर्यायका उपचार करनेसे व्यवहारकी अपेक्षासे स्कन्ध- रूपसे व्यपदेशित होते है । ३ । ॥ ६ ॥ अथ द्रव्ये गुणोपचारः। अव द्रव्यमे गुणका उपचार दिखाते हैं। सूत्रम् । द्रव्ये गुणोपचारश्च गौरोऽहमिति द्रव्यके। पर्यायस्योपचारश्च ह्यहं देहीति निर्णयः॥७॥ सूत्रभावार्थ:-और मैं गौर हूँ यह तो आत्मद्रव्यमे गुणका उपचार है; तथा मैं देही हूं यह आत्माद्रव्यमे पर्यायका उपचार है ॥ ७ ॥ व्यारया । यथाहं गौर इति ब्रुवतामहमित्यात्मद्रव्यम्, तत्र गौर इति पुद्गलस्योज्ज्वल- ताख्यो गुण उपचरितः । ४ । अथ द्रव्ये पर्यायोपचार' । अथवा "अहं देहीति निर्णयः" इत्यत्राहमित्यात्मद्रव्यम, तत्रात्मद्रव्यविपये देहीति देहमस्यास्तीति देही । देहमिति पुद्गल- द्रव्यस्य समानजातीयद्रव्यपर्याय उपचरितः । ५। ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः-जैसे मैं गौरवर्ण हूं ऐसा कहनेवालोंकेलिये यहांपर "अहम्" यह आत्म- द्रव्य है, उसमे गौर इस पुद्गल के उज्ज्वल नाम गुणका उपचार किया गया है । अय द्रव्यगे पर्यायके उपचारका उदाहरण कहते है ।-जैसे कि-मै देही हूं अर्थात् मैं शरीर- वान् हूं ऐसा निर्णय करना यहा "अहं देही" (मै देहवाला हू) इस वाक्यमे "अहम्" पदसे आत्मद्रव्य विवक्षित है, उस आत्मारूप द्रव्यमें देही अर्थात् जिसके देह है; तो देह सहित होना यह पुद्गलद्रव्यके पर्यायका उपचार हुआ है ॥ ७ ॥ सूत्रम् । गुणे द्रव्योपचारश्च पर्यायेऽपि तथैव च । गौर आत्मा देहमात्मा दृष्टान्तौ हि क्रमात्तयोः॥८॥ सत्रभावार्थ:--गुणमें द्रव्यका उपचार यह पष्ठ और पर्यायमें गुणका उपचार यह सप्तन असद्भूतव्यवहार उपनयके भेद है। "आत्मा गौर है" यह पष्ठ नयका और देह आत्मा है; यह सप्तमका क्रमसे दृष्टान्त है ॥ ८ ॥ व्यारया । गुणे द्रव्योपचारश्च तथा पर्याये गुणोपचारश्चैवं द्वावुपनयासद्भूतव्यवहारस्य भेद । अथ तयोरेवानुक्रमेण दृष्टान्तौ । यथा “अयं गौरो दृश्यते स चात्मा' अत्र गौर मुद्दिश्यात्मनो विधानं मिलते चत्तदिह गौरतारपपुद्गलगणोपर्यात्मद्रव्यसोपचारपठन- 7 + 1 १०४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् मिति । पर्याये द्रव्योपचारो यथा "देहमित्यात्मा” अत्र हि देहमिति देहाकारपरिणतानां पुद्ग- लानां पर्यायेषु विषयभूतेषु चात्मद्रव्यस्योपचारः कृतः । देहमेवात्मा देहरूपपुद्गलपर्याय- विषय आत्मद्रव्यस्यापौगलिकस्योपचारः कृत इति सप्तमो भेदः । “अतति सातत्येन गच्छति तांस्तान्पर्यायानित्यात्मा' अत्र पर्यायाणां द्रव्यभावभेदितानां गमनप्रयोगो यद्यपीष्टस्तथाप्य- सद्भूतव्यवहारविवक्षाबलेनोपचारधर्मस्यैव प्राधान्यावहिः पर्यायावलम्बनेन कर्मजशुभाशुभ- पुद्गलपरिणतगौराख्यवर्णोऽपि लक्षित आत्मा भासते तदा गौर आत्मेति प्रतीतिर्जायते । अन्यथात्मनः शुद्धस्याकर्मणः कुतो गौरत्वध्वनिरत एवोपचारधर्मः देहमात्मेत्यत्र त्वौदारिकादि- पुद्गलप्रणीतं देहमौदयिकेनाश्रित आत्मा उपलभ्यते तदा देहमात्मेत्युपचारध्वनिः॥ ८ ॥ व्याख्यार्थः-गुणमें द्रव्यका उपचार, और पर्यायमें द्रव्यका उपचार यह दोनो क्रमसे षष्ठ तथा सप्तम असद्भूतव्यवहार उपनयके भेद है, अब इन दोनोंके क्रमसे उदाहरण यह है । जैसे “यह जो गौर देखनेमें आता है; वह आत्मा ही है" इस वाक्यमें गौरको उद्देश्य करके आत्मारूप द्रव्यका जो विधान किया जाता है; वह गौरतारूप पुद्गल द्रव्यके गुणके ऊपर आत्मद्रव्यका उपचारपठन है । अब पर्य्यायमें द्रव्यका उपचार जैसे यह देह आत्मा है; इस वाक्यमें "देहम्" देह आत्मा है; ऐसा कहनेमें विषयभूत जो देहके आकार पुद्गलोंके पर्याय है; उनमें आत्मद्रव्यका उपचार किया गया है; भावार्थ देह ही आत्मा है; यहां देहरूप पुद्गल पर्यायके विषयमें अपौद्गलिक अर्थात् पुद्गलभिन्न जो आत्मद्रव्य है; उसका उपचार किया गया है। ऐसा पर्यायमें द्रव्यका उपचाररूप सप्तम भेद है । ७ । अब आत्मा शब्द निरन्तरगमनार्थक अत् धातुसे मन् प्रत्यय लगानेसे बनता है; इसलिये उन २ पर्यायोंमें जो निरन्तर गमन करे वह आत्मा है । यहांपर द्रव्यभावसे भेदको प्राप्त पर्यायोंका यद्यपि गमनरूपसे प्रयोग इष्ट है; तथापि असद्भूत- व्यवहार उपनयकी विवक्षाके बलसे उपचार धर्मकी ही प्रधानता है, इसलिये बाह्यदेशमें पर्यायोंका अवलम्बन करनेसे कर्मोंसे उत्पन्न शुभ तथा अशुभ पुद्गलोंके परिणामरूप, जो गौर( उज्ज्वल )नामा वर्ण है; वह भी देखा हुआ जब आत्मा भासता है; तब यह गौर आत्मा है; ऐसी प्रतीति उत्पन्न होती है, अन्यथा परमार्थमे शुद्ध तथा कर्मरहित आत्माके गौरपनेका कथन कहासे हो सकता है । इसीलिये उपचार धर्म है । और "देहमात्मा'' देह आत्मा है; यहांपर औदारिकआदि शरीरसम्बन्धी पुद्गलोंसे शरीरकी औदयिकभावसे आश्रित आत्मा प्राप्त होता है; तब यह देह आत्मा है; ऐसे उपचारकी ध्वनि होती है ॥ ८॥ अथाष्टमभेदोत्कीर्तनमाह । अब अष्टम भेदका निरूपण करते है। सूत्रम्। गुणे पर्यायचारश्च मतिज्ञानं यथा तनुः। पर्याये गुणाचारोऽपि शरीरं मतिरिष्यते ॥९॥ .
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १०५ सत्रभावार्थ:--गुणमें पर्यायका उपचार जैसे मतिज्ञान शरीर है, तथा पर्यायमें गुणका उपचार जैसे शरीर मतिज्ञान है ॥ ९ ॥ व्याख्या । गुणे पर्यायोपचारः पर्यायचार इत्युपचारो वाच्यो भीमो भीमसेन इति वत् । यथा मतिज्ञानं तदेव शरीरं शरीरजन्यं वर्तते ततः कारणादन प्रतिज्ञानरूपात्मकगुणविपये शरीररूपपुद्गलपर्यायस्योपचारः कृतः । ८ । अथ नवमभेदोत्कीर्तनमाह । पर्याये गुणोप- चारः । यथा हि पूर्वप्रयोगजमन्यथा क्रियते । यतः शरीरे तदेव मतिज्ञानरूपो गुणोऽस्ति । अत्र हि शरीररूपपर्यायविपये मतिजानरूपाख्यस्य गुणस्योपचारः क्रियते । शरीरमिति पर्यायस्तस्मिन्विपये मतिज्ञानाख्यो गुणस्तस्य चोपचारः कृतः । अत्र चाष्टमनवमविकल्पयोः समविपमकरणनोपचारो विहितस्तत्रापि सहभाविनो गुणः, क्रमभाविन पर्याया', । सहभा. वित्वं च द्रव्येण क्रमभावित्वमपि द्रव्येणैव ज्ञेयमतो द्रव्यस्यैव गुणः, पर्याया अपि द्रव्यस्यैव । गुणपर्याययोः पर्यायगुणयोश्च परस्परसुपचारव्यवहारः कृतः । यत्रोपचारस्तत्र निदर्शन- मात्रमेव विसदृशर्मित्वेन धर्मारोपवत् । किञ्चमतिज्ञानमात्मनः कश्चिदुद्धटितो गुणः । शरीरे च पुद्गलद्रव्यस्य समवायिकारणम् । यथा मृस्पिण्डे घटस्य समवायिकारणमितिवत् । एवं सत्युपचारो जायते परेण परस्योपचारात् स्वेन स्वेनोपचारासम्भव, । यथा मृत्पिण्डस्य घटेन, तन्तूनां पटेनेत्येव सद्भूतव्यवहारो नवधोपदिष्टः । उपचारवलेन नवधोपचाराः कृताः ॥ ९ ॥ व्याख्यार्थः-यहां गुणमें पर्यायका चार "गुणे पर्यायचारः" इस पदसे पर्यायके उपचारसे तात्पर्य है; जैसे भीम और भीमसेन दोनोंसे एक ही अर्थ होता है; अर्थात् जैसे भीमके कथनसे भीमसेनका वोध होता है। ऐसे ही यहा भी चार इस कथनसे उपचार अर्थसे तात्पर्य है, गुणमें पर्यायके उपचारका उदाहरण जसे जो मतिज्ञान है; वही शरीर है; अर्थात् शरीरजन्य है; इसलिये यहा मतिज्ञानरूप गुणके विषयमें शरीररूप पुद्गल पर्यायका उपचार किया गया है । ८ । अब नवम भेदका कथन करते है; पर्यायमें गुणका उपचार जैसे पूर्व प्रयोग जो मतिज्ञान है; वही शरीर है; इसको विपरीत कर देनेसे जो शरीर है; वही मतिज्ञानरूप गुण है। यहां गरीररूप पर्यायके विषयमे मतिज्ञानरूप गुणका उप- चार है। क्योंकि----शरीर तो पर्याय है; उस शरीरके विषयमें मतिज्ञाननामक गुणका उप- चार किया गया है । इन अष्टम, नवम, असद्भूतव्यवहारउपनयके भेदोंमे सम विषम कर- नेसे उपचार कियागया है। इनमें भी सहभावी जो है वह गुण है; और जो क्रमभावी है; वह पर्याय है। और सहभावित्व अर्थात् साथ होना भी द्रव्यसे ही है तथा क्रमभाविन्य अर्थात् क्रमसे होना यह भी द्रव्यसे ही है, इस कारण द्रव्यके ही गुण है; और द्रव्यके ही पर्याय है। गुण तथा पर्यायका और पर्याय तथा गुणका परस्पर उपचार व्यवहार कियागया है । जिसमें जिसका उपचार होता है; उसमें उसका विसदृशधर्मीक धर्मके आरोपके सहा दृष्टान्तमात्र दर्शाया जाता है । और मतिज्ञान जो है; वह आत्माका कोई उत्पन्न हुमा गुण है, तथा शरीर .
। १०६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् पुद्गल द्रव्यका समवायीकारण है । जैसे मृत्तिकाके पिण्डमें घटकी समवायीकारणता है; और ऐसी दशा होनेपर ही उपचार होता है; क्योंकि-परके साथ परका उपचार होता है; और स्वके साथ स्व(निज)का उपचार नहीं हो सकता है । जैसे मृत्पिण्डका घटके साथ तथा तंतुवोंका पटके साथ उपचार नहीं होता । इस रीतिसे असद्भूतव्यवहार नव ९ प्रकारसे निरूपण कियागया। और उपचारके बलसे उपचार भी नव ९ प्रकारके ही किये गये ॥९॥ अथ तस्यैवासद्भूतव्यवहारस्य भेदत्रयं कथ्यते । अब उसी असद्भूतव्यवहारके तीन भेद कहते हैं। सूत्रम् । असद्भूतव्यवहार एवमेव त्रिधा भवेत् । तत्राद्यो निजया जात्याप्यणुभूरिप्रदेशयुक् ॥ १० ॥ सूत्रभावार्थ:--असद्भूतव्यवहार पूर्व कथित प्रकारसे ही तीन प्रकारका होता है, उनमें आदि भेदका उदाहरण जैसे निज जातिसे परमाणु अनेक प्रदेशोंका धारक है ॥ १० ॥ व्याख्या । असद्भूतव्यवहार एवं पूर्वोक्तरीत्यैव त्रिधा त्रिप्रकारो भवेत् । तत्र त्रिपु भेदे- प्वाद्यो भेदो यथा परमाणुः बहुप्रदेशी कथ्यते । कथं तर्हि-परमाणुस्तु निरवयवोऽतो निर- • वयवस्य सप्रदेशत्वं नास्ति तथापि बहुप्रदेशानां सांसर्गिकी जातिः परमाणोरस्ति । यथा हि द्वयणुकत्र्यणुकादिस्कन्धवत् ॥१०॥ व्याख्यार्थ:-असद्भूतव्यवहार पूर्व कथित प्रकार से ही तीन प्रकारका होता है; उन तीनों भेदोंमेंसे प्रथम भेदका उदाहरण यह है; कि-जैसे परमाणु बहुप्रदेशयुक्त कहा जाता है। अब परमाणु अनेक देशभागी है; यह कथन कैसे संगत हो सकता है; क्योंकि-पर- माणु तो निरवयव ( अवयवरहित) पदार्थ है। इसलिये यद्यपि निरवयवको सप्रदेशता (प्रदेशसहितपना ) ही नही है; तथापि बहुप्रदेशोंकी सांसर्गिकी अर्थात् संसर्गसिद्ध परमाणुके है; जैसे दो अणुवोंका स्कन्ध, तीन अणुवोंका स्कन्ध इत्यादि ॥ १० ॥ अथ द्वितीयो भेदश्च। अब असद्भूतव्यवहारके द्वितीय भेदका भी कथन करते हैं। सूत्रम् । विजात्यापि स ऐवान्या यथा भूतिमती मतिः। मूर्तिमद्भिरपि द्रव्यैर्निष्पन्ना चोपचारतः॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थ:-विजातिसे भी वही असद्भूतव्यवहार प्रवृत्त होता है, जैसे मूर्तिमान द्रव्योंके उपचारसे मतिज्ञान मूर्तिमान् सिद्ध होता है, अर्थात् “मतिमूर्तिमती" ऐसा व्यवहार दृष्ट है; यह अन्य अर्थात् द्वितीय असद्भूत व्यवहार है ॥ ११ ॥ व्याख्या । यथा स एवासद्भूतो विजात्या वर्त्तते । यथा वा मूर्तिमती मतिः । मतिर्ज्ञानं .
द्रव्यानुयोगतर्कणा ! १०७ मूर्त कथितं तत् मूर्तविषयलोकमनस्कारादिकेभ्य उत्पन्नं तस्मान्मूर्त वस्तुतस्तु मतिज्ञान- मात्मगुणस्तस्य चापोद्गलिकस्य मूर्तिमत्पुद्गलगुणोपचारः कृतः । स तु विजात्या असत- व्यवहारः॥ ११॥ व्याख्यार्थ:-जैसे वही असद्भूतव्यवहार विजाति अर्थात् अन्यजातिसे भी है । जैसे मति मूर्तिमती है; अर्थात् मतिज्ञान मूर्त ( आकारसंयुक्त ) कहा गया है। वह मूर्त विषय लोक तथा मनस्कारादिसे उत्पन्न हुआ है। इस कारण मूर्त है । यथार्थमें तो मतिज्ञान आत्माका गुण है, अतः वह अपौद्गलिक है; अर्थात् पुद्गलसे उत्पन्न हुआ नहीं है; उस अपौगलिक मतिज्ञानके मूर्तिमान् पुद्गलगुणका उपचार किया गया है; और यह उपचार चेतन धर्मके विजातीय मूर्तिमान् पुद्गल गुण है। इस कारण विजातिसे असद्भूत व्यवहार है ॥ ११॥ अथ तृतीयमाह। अब असद्भूतव्यवहारका तृतीय भेद कहते है। सूत्रम् । खजात्या च विजात्यापि, असद्भूतस्तृतीयकः । जीवाजीवमयं ज्ञानं व्यवहाराद्यथोदितम् ।। १२ ।। मन्त्रभावार्थ:-स्वजातिसे तथा विजातिसे तृतीय असद्भूतव्यवहार प्रवृत्त होता है । जैसे व्यवहारसे जीव तथा अजीवमय ज्ञान कहा गया है ।। १२ ।। घ्याख्या । स एव पुनरसद्भूतव्यवहारः स्वजात्या विजात्या च संवन्धितः कथितः । यथा जीवाजीवविपयं मतिर्मानम् । अत्र हि जीवो मतिज्ञानस्य स्वजातिरस्त्यात्मनो ज्ञानमयत्वात् , अजीवो मतिज्ञानस्य विजातिरस्ति । यद्यपि मतिज्ञानस्य विजातिरस्ति । यद्यपि मतिज्ञानादि- विषयीभूतघटोऽयमिति ज्ञानम् । तथापि विजातिर्जडचेतनसंवन्धात् । अनयोर्जीवयोपिय- विपयिभावनामा उपचरितसंवन्धोऽस्ति । स हि स्वजातिविजात्यसाद्धृतव्यवहागेऽस्ति तद्भा- नमेव नेयम् । खजात्यंशे किन्नायं सद्भूत इति चेद्विजात्यशे विषयतासंवन्धस्योपचरितस्यै- वानुभवादिति गृहाणेति । व्यवहाराद्यथोदितं तथा विचारयेति पद्यार्थः ।। १२ ।। व्याख्यार्थ:-स्व (निज ) जाति तथा विजाति( परजाति )से सवन्धयुक्त होनेसे तृतीय असद्भुतव्यवहार कहा गया है । जैसे "मतिज्ञान जीव अजीव विषयक है" इस वाक्यमे जीव तो मतिज्ञानका स्वजाति है; क्योंकि-आत्मा ज्ञानस्वरूप ही है। और अजीव मतिज्ञानका विजाति है । यद्यपि "अयं घट;". यह घट है; यह ज्ञान मतिज्ञानआदिका विषयभूत है; तथापि यह विजाति है, क्योकि इस ज्ञानमें जड तथा चेतनका सबन्ध है। इन जीव तथा अजीवका विषयविषयीभावनामक उपचरित संवन्ध है; और वही सजातिविजातिसंबन्धी असतव्यवहार है । इसलिये असद्भूतका ही भान होता है, ऐसा समझना चाहिये । यदि ऐसा कहो कि खजात्यंशमें यह सन्त क्यों नहीं है तो यह रायचन्द्रजनशास्त्रमालायाम् शंका नहीं कर सकते क्योंकि- विजातीय अंश (जडता अंश ) में विषयता संबन्धसे उपचरितका ही अनुभव होता है। ऐसा अंगीकार करो, अर्थात् व्यवहारसे जैसा कहागया है; वैसा विचारो यह श्लोकका अर्थ है ॥ १२ ॥ अथोपचरितासद्भूतस्य लक्षणमाह । अब उपचरितअसद्भूतव्यवहारनामक तृतीय उपनयका लक्षण कहते है। सूत्रम् । यश्चैकेनोपचारेणोपचारो हि विधीयते । स स्यादुपचरिताद्यसद्भूतव्यवहारकः ॥ १३ ॥ सूत्रभावार्थ:-जो एक उपचारके द्वारा दूसरे उपचारका विधान किया जाता है; वह उपचरितअसद्भूतव्यवहार कहा जाता है ॥ १३ ॥ व्याख्या । यश्च पुनरेकेनोपचारेण कृत्वा द्वितीय उपचारो विधीयते । स ह्युपचरितोपच- रितो जात उपचरितासद्भूतव्यवहार इति नाम लभते । इत्यर्थः ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः-जो कि-एक प्रकारसे उपचार करके पुनः द्वितीय उपचारका विधान किया जाता है, वह उपचरितोपचरित होगया अर्थात् उसका उपचार होगया । वह उपचरित है; आदिमे जिसके ऐसा असद्भूतव्यवहार अर्थात् उपचरितअसद्भूतव्यवहार नामको प्राप्त होता है । यही सूत्रका तात्पर्य है ।। १३ ॥ अथोदाहरणमाह । अब इसका उदाहरण कहते है। सूत्रम् । खजात्या तं विजानीत योऽहं पुत्रादिरस्मि चै । पुत्रमित्रकलत्राद्या मदीया निखिला इमे ॥ १४ ॥ सूत्रभावार्थ:-तुम स्वजातिसे उपचरित असद्भूतव्यवहार उसको जानो कि-जो मैं निश्चयसे पुत्रआदि हूं, और यह सब पुत्र, मित्र, स्त्रीआदि मेरे है, ऐसा मानता है ॥ १४ ॥ व्याख्या । तमुपचरितासद्भूतं स्वजात्या निजशक्त्योपचरितसंबन्धेनासद्भूतव्यवहारं जानीत । संबन्धकल्पनं यथा “अहम् पुत्रादि." अहमित्यात्मपर्यायः, पुत्रादिरिति परपर्यायः, अहं पुत्रादिरिति सम्बन्धकल्पनम् । पुनः पुत्रमित्रकलत्राद्या निखिला इमे मदीयाः संबन्धिनः अत्र "अहं मम" चेत्यादि कथनं पुत्रादिषु तद्धयुपचरितेनोपचरितम् । तत्कथं-पुत्रादयो ह्यात्मनो भेदाः स्ववीर्यपरिणामत्वादभेदसम्बन्धः परम्पराहेतुतयोपचारितः । पुत्रादयस्तु शरी- रात्मकपर्यायरूपेण स्वजातिः, परन्तु कल्पनमात्रम् । न चेदेवं तर्हि स्वशरीरसंबन्धयोजनया सम्बन्धः कथितः पुत्रादीनां, तथैव मत्कुणादीनामपि पुत्रव्यवहारः कथं न कथित इति॥१४॥ व्याख्यार्थः-खजातिसे अर्थात् निजशक्तिसे उपचरित संबन्धसे उस असद्भूतव्यव- हारको जानो, संबन्धकी कल्पनाका उदाहरण जैसे "अहं पुत्रादिः” पुत्र आदि मै ही हूं यहांपर अहम् यह आत्माका पर्याय है, और पुत्रादि यह परपर्याय है, और "अहं .
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १०९ पुत्रादिः मैं ही पुत्रआदि हूं, यह संवन्ध कल्पना । पुनः यह पुत्र, मित्र, स्त्रीआदि सब मेरे है; अर्थात् यह सब मेरेसे ही संवन्ध रखनेवाले ( मेरे संबन्धी ) है; अब यहां पुत्र आदिके विषयमें "अहम्" मै और “मम" मेरे यह जो कथन है; सो उपचरितसे उप- चार किया गया है, सो कैसे कि-निज वीर्यके परिणाम होनेसे पुत्रआदि अपने आत्मा- के ही भेद है; इसलिये पुत्रादिमे भेद होते हुए भी परंपराके हेतुसे अभेद संबन्धका उपचार कियागया और पुत्रादि निजशरीरकी पर्यायरूपतासे तो अपनी जाति है, परन्तु कल्पनामात्रसे ही मै तथा मेरे यह व्यवहार होता है, यदि ऐसा न हो (यदि पुत्रादिमे अपना अंशमानना कल्पना मात्र न हो) तो अपने शरीरकी योजनासे जो पुत्रादिकका सम्बन्ध कहा गया है, उसी प्रकार मत्कुण ( खटमल ) आदिसे भी शरीरका संबन्ध है; उनमे पुत्रादि व्यवहारका कथन क्यों नहीं करते ॥ १४ ॥ अथ विजात्यासद्भूतव्यवहारः । अब विजातिसे असद्भूतव्यवहारका निरूपण करते है । सूत्रम्। विजात्या किल तं वित्थ योऽहं वस्त्रादिरद्भुतः। वस्त्रादीनि ममैतानि वप्रदेशादयो विधा ॥ १५ ॥ सूत्रभावार्थ:-उसको विजातिसे उपचरित असद्भूतव्यवहार जानो कि-जो मै वस्त्र आदि हूं, और वस्त्रआदि मेरे हैं। ऐसा मानता है; तथा वप्र ( पर्वतोंपर क्रीडाका स्थान) प्रदेशमादि मै हूँ; तथा वप्र प्रदेशआदि मेरे है; इत्यादि मानता है; सो स्वजातिवि- जात्युपचरितासद्भूतव्यवहार है ॥ १५ ॥ व्याख्या। विजात्युपचरितासद्धृतव्यवहारं प्रकटयति । किल इति सत्ये, तमसद्धृतव्य- वहारं विजात्योपचरितं विजानीत । यश्चाहं वस्त्रादिः, अहमिति सम्बन्धिवचनं वस्त्रादिरिति- सम्बन्धवचनमहं वस्त्रादिरित्युपचरितम् । सर्वोऽपि व्यतिकरोऽसद्भूतव्यवहारः सम्बन्धस- म्बन्धिकल्पनत्वात् । अथ चैतानि वस्त्रादीनि मम सन्ति “अन्न हि वस्त्रादीनि पुद्गलपर्यायाणि ममेति सम्बन्धयोजनया भोज्यभोजकभोगभागिकोपचारकल्पनमात्रपराणि भवन्तीति निष्कर्प. । अन्यथा वल्कलादीनां वानेयानां पुद्गलानां शरीराच्छादनसमर्थानामपि मम वस्त्राणीत्युपचारसम्बन्धकल्पनं कथं न कथ्यते । वस्त्रादीनि हि विजातिषु स्वसम्बन्धोपच- रितानि सन्तीति भावः । पुनः वप्रदेशादयो द्विधेति" वप्रादिरहम् , वप्रदेशादयो ममति कय- यत्ता स्वजातिविजात्युपचरितासद्भूतव्यवहारो भवेत् । कथं वप्रदेशादयो हि जीवाजीवात्मको- भयसमुदायरूपाः सन्ति ।। १५ ॥ व्याख्यार्थ:--विजातिसे उपचरित असद्भुतव्यवहारको प्रकट करते है। सूत्र में जो "किल" पद है; वह सत्य अर्थका वाचक इसलिये सत्य प्रकारसे उसको' विजा- तिसे उपचरित असद्भूतव्यवहार जानो । जो 'महं वस्त्रादि' मैं वस्त्रादि ई; यहां पर अह यह जो पद है; वह सम्बधीका वाचक है; और वस्त्रादि यह सम्बंध वाचक 1 ।
ब 4 - ११० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् है; और वस्त्रआदि मै हूं यह उपचारसे कथन है, अर्थात् वस्त्रादिमे मत्त्व (आत्मत्व) उपचारसे माना गया है। सम्बंध तथा सम्बधीकी कल्पना होनेसे यह सब व्यतिकर ( जडमें आत्मबुद्धि तथा आत्मामे वस्त्रादि उलटा ज्ञान ) असद्भूतव्यवहारका विषय है; और यह वस्त्रआदि सब मेरे है; यहांपर वस्त्रआदि पुद्गल पर्याय है; उनमें मेरे है; इस सबम्धकी योजनासे भोज्य भोजक वा भोग भोगीके उपचारकी कल्पना मात्रमे तत्पर हैं, अर्थात् वस्त्रआदि भोज्य है, और आत्मा उनका भोग करनेवाला है; इस कल्पनाके विधायक हैं। यदि ऐसा न हो तो वृक्षोंके वल्कल ( छाल) वा उनके अन्य पत्रादि जो शरीरके आच्छादनमे समर्थ है; तो भी उनमे ये मेरे वस्त्र है; अथवा ये मै हूं इत्यादि उपचार सबन्धकी कल्पना क्यों नहीं कहते । अतः जिन वस्त्रोंमे भोज्य भोजक भाव है; वह ही वस्त्रआदि विजातीय आत्माआदिमे निज संवन्धसे उपचरित है; यह तात्पर्य है । अब 'वप्रदेशादयो द्विधा' इस वाक्यकी व्याख्या करते है। वप्रआदि मैं हूं और वप्रआदि देश मेरे है, ऐसा कहनेवालोंको स्वजातीय तथा विजातीय उपचारसे असद्भूतव्यवहार है, क्योंकि-वप्र, देशआदि जीव तथा अजीव इन दोनोंके समुदाय- रूप है ॥ १५॥ अथ संक्षेपमाह । अब संक्षेपसे नय तथा उपनयके विषयका उपसंहार करते है । सूत्रम् । इत्थं समे चोपनयाः प्रदिष्टाः स्याबादमुद्रोपनिषत्स्वरूपाः। विज्ञाय तान् शुधियः श्रयंतां जिनक्रमाम्भोजयुगं महीयः १६ सूत्रभावार्थ:-इस रीतिसे स्याद्वादशैलीसे रहस्यभूत नय तथा उपनय दोनोंका समानरूपसे उपदेश किया है; शुद्धबुद्धिके धारक उनको जान कर सर्वपूजनीय जिन भगवान्के चरणकमलका आश्रय लें ॥ १६ ॥ व्याख्या । इत्थमनया दिशा समे नयाश्च पुनः उपनयाः प्रदिष्टाः कथिताः । कीदृशास्ते स्याद्वादस्य श्रीजिनागमस्य या मुद्रा शैली तस्या उपनिषत्स्वरूपा रहस्यरूपाः सन्ति । तान् सर्वानपि विज्ञाय ज्ञात्वा शुद्धधियः निर्मलवुद्धयः श्रयन्तामङ्गीकुर्वतां कि जिनक्रमाम्भोजयुगं वीतरागचरणकमलं श्रयन्तामित्यर्थः ॥ १६ ॥ इति श्रीकृतिभोजसागरविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थ:-इस पूर्वाक्त दिशासे अर्थात् पूर्वकथित रीतिके अनुसार समानरूपसे नय तथा उपनय दोनोंका निरूपण किया है, वह नय तथा उपनय कैसे है; कि-श्रीजि- नदेव प्रणीत स्याद्वादकी जो मुद्रा अर्थात् शैली है, उसके रहस्य ( सार ) भूत है। इस हेतुसे निर्मलबुद्धि जन उन सब नय तथा उपनयोंको भेद प्रभेदसहित जानकर सर्व पूज- नीय श्रीजिन भगवान्के चरणकमलोंका आश्रय ग्रहण करें यही सूत्रका तात्पर्य है॥१६॥ इति श्रीआचार्योपाधिधारक पं० ठाकुरप्रसादप्रणीतभाषाटीकासमलहृतायां द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्याया सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ , - १११ द्रव्यानुयोगतर्कणा। , -- , अथाष्टमाध्यायं विवृणोति । अव अष्टम अध्यायका विवरण करते है। सूत्रम् । निश्चयव्यवहारी हि द्वौ च मूलनयौ स्मृतौ । निश्चयो द्विविधस्तत्र शुद्धाशुद्धविभेदतः ॥१॥ मनभावार्थ:-निश्चय तथा व्यवहार यह दो ही मूल नय हैं, इनमे शुद्ध अशुद्धके भेदसे निश्चयनय दो प्रकारका है, अर्थात् शुद्धनिश्चयनय, और अशुद्धनिश्चयनय, यह निश्चयनयके दो भेद है ॥ १ ॥ व्याख्या । हि निश्चितमध्यात्मभापायां मूलनयौ द्वौ स्मृतौ तौ च निश्चयव्यवहारौ निश्चिनोति तत्त्वमिति निश्चयः १ व्यवहियत इति व्यवहारः २ तत्रापि निश्चयो नामा द्विविधो द्विप्रकार. । एकः शुद्धनिश्चयनयः, द्वितीयोऽशुद्धनिश्चयनयः । एवं द्विप्रकागे ज्ञेयः ॥ १॥ व्याख्यार्थः-सूत्रमे जो 'हि' शब्द है; उसका अर्थ निश्चय है, इसलिये निश्चय रूपसे अध्यात्मभाषाके अनुसार मूलभूत नय निश्चय तथा व्यवहार यह दो ही है। इनमे तत्त्वका जो निश्चय करै उसको निश्चय कहते है, तथा जो व्यवहार कियाजाय वह व्यवहारनय है, उनमें भी निश्चयनामक नय दो प्रकारका है; एक तो शुद्धनिश्चयनय है; और दूसरा अशुद्धनिश्चयनय है, इस रीतिसे निश्चयनय दो प्रकारका है ॥ १ ॥ सूत्रम् । यथा केवलज्ञानादिरूपो जीवोऽनुपाधिकः । शुद्धो मत्यादिकस्त्वात्माशुद्धः सोपाधिकः स्मृतः ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे उपाधिरहित जीव केवलज्ञानआदिरूप है, यह शुद्धनिश्चय नय है, और उपाधिसहित जीव मतिज्ञानादिरूप है; यह अशुद्धनिश्चयनय है ॥ २ ॥ व्याख्या । यथा हि केवलनानादिरूपो जीवोऽनुपाधिक उपाधिः कर्मजन्यन्तेन विही- नोऽनुपाधिकः शुद्ध इति शुद्धनिश्चयभेदेन प्रथमः । अत्र हि केवलज्ञानमासाद्य शुदगुणमया- त्मकरूपेण जीवस्याभेदो दर्शितः । तथा च मतिज्ञानादिक आत्मा अशुद्धनिश्चयभेदन द्वितीयः । अत्र ह्यात्मनः सोपाधिकस्यावरणक्षवजनिवजानविकल्पेनात्मा मनितानी अशुद्ध उपलक्ष्यते सोपाधिकलान केवलज्ञानाख्यो गुण. शुद्धगुणस्तदुपेत आत्मापि शुद्धस्तन्नामनयो- दयाच्छुद्धनिश्चयनव. । मतिज्ञानादिगुणोऽशुद्धस्तटुपत आत्माथ शुद्धतदारवया नचोप्यशुद्ध- निश्चयशब्द आत्ममात्रपरः, शुद्धशब्द. कर्मावरणविशिष्टः । आवरणक्षये शुद्धः सति तस्मि- नशुद्धः॥२॥ व्याख्यार्थ:-जमे केवलज्ञानगादिरूप अर्थात् केवलज्ञानमय जीव अनुपाधिक है, अर्थात् काँसे उत्पन्न हुई जो उपाधि है उससे रहित है; भावार्य शुद्ध है। यह शुद्ध निश्चयके, भेटमे प्रथम भेद दर्शाया गया है । और मतिज्ञानादिक आत्मा है, बट - 2 -- ११२ रोयचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् अशुद्धनिश्चयके भेदसे द्वितीय नय है । इस भेदमे उपाधिसहित आत्माके मतिज्ञाना- वरणीय कर्मके क्षयसे उत्पन्न जो ज्ञान है; उसके भेदसे आत्मा मतिज्ञानी है; अर्थात् मतिज्ञान जीव है; ऐसे अशुद्ध उपलक्षित होता है; क्योंकि-वह मतिज्ञान सोपाधिक है, अर्थात् कर्मजन्य है । भावार्थ-केवलज्ञाननामक जो गुण है; वह शुद्ध गुण है, इसलिये उस शुद्ध गुणसे युक्त आत्मा भी शुद्ध है; और शुद्धनामक नयके उदयसे शुद्ध निश्चय नय है । मतिज्ञानआदि जो गुण है; वह अशुद्ध गुण है, इस कारण उस अशुद्ध गुणसे युक्त आत्मा भी अशुद्ध है; और उस नामसे नय भी अशुद्ध निश्चय है । निश्चय शब्द आत्मामात्रमें तत्पर है; और शुद्ध शब्द कर्मके आवरणविशिष्ट है, अर्थात् कर्मके आवरणका क्षय होनेपर शुद्ध है; और उस आवरणकी विद्यमानतामें अशुद्ध है; यह शुद्ध और अशुद्ध शब्दका विवेचन हुआ और शुद्ध अशुद्ध इन दोनोंके साथ निश्चय शब्द इसलिये लगा है कि केवलज्ञान भी आत्माका गुण है; और मतिज्ञान भी आत्माहीका गुण है; इस कारण शुद्ध भी निश्चयनय है; और उपाधिकी सत्तासे अशुद्ध भी निश्चयनय है ॥ २ ॥ अथ व्यवहारस्य भेदं दर्शयति । अब व्यवहारनयके भेदको दर्शाते है । सूत्रम् । सद्भूतश्चाप्यसद्भूतो व्यवहारो द्विधा भवेत् । तकविषयस्त्वाद्यः परः परगतो मतः॥३॥ सूत्रभावार्थः-सद्भूत और असद्भूत इन दो भेदोंसे व्यवहार भी दो प्रकारका होता है, अर्थात् एक सद्भूतव्यवहारनय और दूसरा असद्भूतव्यवहारनय । उनमे प्रथम तो एक द्रव्यके आश्रित सद्भूतव्यवहार है; और दूसरा असद्भूतव्यवहार परद्रव्याश्रित है ॥३॥ व्याख्या । व्यवहारोऽपि सद्भूतः पुनरसद्भूत इति भेदाभ्यां द्विधा द्विप्रकारः । तत्र आद्यः प्रथम एकविषय एकद्रव्याश्रितः सद्भूतव्यवहारः । अपरः परविषयः परद्रव्याश्रितः सद्भूतव्यवहार इति ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थः-व्यवहारनय भी नियश्चयके सदृश सद्भूत तथा असद्भूत इन दोनों भेदोंसे दो प्रकारका है । उनमें प्रथम सद्भूतव्यवहार तो एक द्रव्यविषयक है, अर्थात् एक द्रव्यके आश्रयसे रहता है । और द्वितीय असद्भूतव्यवहार परद्रव्यके आश्रयसे रहता है ॥ ३ ॥ सूत्रम् । उपचरितसद्भूतानुपचरितभेदतः। आद्यो द्विधा च सोपाधिगुणगुणिनि दर्शनात् ॥ ४ ॥ १ विष्वपि पुस्तकेष्वयमेव पाठो विद्यते परत्त्वस्य स्थाने “असद्भूतव्यवहारः" इति पाठ सम्यगाभाति ।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ११३ सन्नभावार्थ:--उपचरितसद्भूत और अनुपचरितसद्भुत इन दोनों भेदोंका कारण प्रथम जो सद्भूतव्यवहार है; वह भी दो प्रकारका है; उनमें सोपाधिक गुण गुणीके भेदसे प्रथम भेद होता है ॥४॥ व्याख्या । उपचरितसद्भूतभेदेनानुपचरितसद्भूतभेदेन चाद्य एकद्रव्यानितसद्भूतव्यव- हारो द्विधा द्विप्रकारः । तत्र च सोपाधिकगुणगुणिभेदात्प्रथमो भेदो भवति ॥ ४॥ ध्याख्यार्थ:--उपचरितसद्भूतभेदसे तथा अनुपचरितसद्भूतभेदसे आदि जो एक द्रव्यके आश्रित सद्भूतव्यवहार है; वह दो प्रकारका है, उनमेंसे उपाधिसहित गुण और गुणीके भेदसे प्रथम भेद अर्थात् उपचरितसद्भूतव्यवहारनय होता है ।। ४ ॥ सूत्रम्। यथोपचारतो लोके जीवस्य मतिरुच्यते। अनुपचरितसद्भूतोऽनुपाधिगुणतद्वतोः ॥५॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे लोकमें उपचारसे यह कहा जाता है; कि-जीवका मति- ज्ञान है । और अनुपचरितसद्भूतव्यवहार वह है; जो उपाधिरहित गुण गुणीको प्रदर्शन करे ।। ५॥ व्याख्या । यथा जीवस्य मतिज्ञानम् । अत्र हि मतिरुपाधिः कर्मावरणकलुषितात्मनः सकलज्ञानत्वेन ज्ञानमिति कल्पनं सोपाधिकमुपचारतो जातमिदम् । अथ द्वितीयभेदमाह । उपाधिरहितेन गुणेनानुपाधिक आत्मा यदा संपद्यते तदनुपाधिकगुणगुणिनोर्मेदाभिन्नोऽनुप- चरितसद्भुतोऽपि द्वितीयो भेद. समुत्पद्यत इति ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थ:--उपचरितसद्भूतका उदाहरण-जैसे जीवका मतिज्ञान इत्यादि लो- कमें व्यवहार होता है; इस व्यवहार में उपधिरूप कर्मके आवरणसे कलुपित आत्माका म. लसहित ज्ञान होनेसे जीवका मतिज्ञान यह उपाधिसहित कल्पना उपचारसे हुई है, इस लिये सोपाधिक होनेसे यह उपचरित सद्भूतव्यवहारनामक प्रथम भेद है । अव द्वि- तीय भेदको कहते हैं। उपाधिरहित गुणके साथ उपाधिशून्य आत्मा जब संपन्न होता है। तय अनुपाधिक ( उपाधिसे वर्जित ) गुण गुणीके भेदसे भिन्न ( भेदको प्राप्त हुआ) अनुपचरितसद्भूतनामक व्यवहारनयका दूसरा भेद भी सिद्ध होता है ॥ ५ ॥ अधास्योदाहरणमाह। अब इस अनुपचरितसद्भूतष्यवहारका उदाहरण कहते हैं। सूत्रम् । केवलादिगुणोपेतो गुण्यात्मा निरुपाधिकः । असद्भुतव्यवहारो द्विधवं परिकीर्तितः ॥६॥ सूत्रभावार्थ:- केवलज्ञानभादिगुणसहित गुणी आत्मा उपाधिरहित है । और ससदूतव्यवहार भी पूर्वोक्त सद्भूतव्यवहारकी भांति दो प्रकारका कहा गया है ॥ ६ ॥ व्याख्या । केवलादिगुणोपेतः केवलज्ञानसहितः कर्मक्षयाविर्भूतप्रभूतानुभवभावात्मको जीवो निरुपाधिकगुणोपेतो निरुपाधिक गुणी भवति । आत्मा हि संसारावस्थायामष्टकर्म-
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
जनितावरणपरिस्फुटप्रभावभावितः सोपाधिकगुणैर्मत्यादिभिस्तद्वानिति सोपाधिक आत्मेति
व्यपदेशभाग्भवति । अत्र तु तदभावे तदभावान्निरुपाधिकगुणगुणिभेदभावनासमुत्पादादनु-
पचरितसद्भूतभेदोऽपि समुत्पन्नः । केवलादिरिति केवलस्यैकत्वादादिरिति तदुत्थानन्तगुणो-
दयात्केवलादिरिति कथनम् । अथासद्भूतव्यवहारस्यापीत्थमेव भेदद्वयं प्रकटयन्नाह । अस-
द्भूतव्यवहारोऽप्येवं पूर्वोक्तसद्भूतवहिधा द्विःप्रकारः परिकीर्तितः कथित इति ॥ ६॥
व्याख्यार्थ:-जैसे केवलादिगुणके युक्त ( केवलज्ञानरूप गुणसे सहित ) आत्मा
अर्थात् कर्मोंके क्षयसे उत्पन्न जो प्रभूत ( महा ) अनुभव है; उस महानुभवस्वरूप भाव
मय जो जीव है; वही उपाधिरहित केवलज्ञानसे संयुक्त निरुपाधिक आत्मा है । क्योंकि-
आत्मा संसारमयी अवस्थामें अष्ट प्रकारके जो कर्म है; उन कर्मोंसे उत्पन्न आवरणोंके अप्र.
कट' प्रभावसे सहित हुआ उपाधिसहित गुण जो मतिआदिक ज्ञान है; उनसे मतिज्ञानी
अर्थात् उपाधिसहित आत्मा इस नामका भागी होता है। और यहांपर कारणके अभा.
वसे कार्यका भी अभाव होता है; इस न्यायसे उपाधिसहित मतिज्ञानादि गुणोंके अभा-
वसे उपाधिसहित गुणी आत्मा भी नहीं रहता इसलिये उपाधिसे वर्जित गुण गुणीके
भेदकी भावनाकी सम्यक् प्रकारसे उत्पत्तिसे "अनुपचरितसद्भूत" यह नयका भेद सिद्ध
होता है । और सूत्रमें जो " केवलआदिगुणसहित गुणी आत्मा निरुपाधिक है " इस
वाक्यमें "केवल" पदके आगे "आदि" पद दिया है; वह कैसे संगत होसकता है; क्यों
कि-केवलज्ञान तो एक है ? इसका उत्तर यह है कि-यद्यपि केवलज्ञान एक ही है; तथापि
केवलज्ञानसे उत्पन्न जो अनन्त सुख, अनन्त वीर्यआदि गुण हैं; उन गुणोंकी विवक्षासे
" केवलादि " यहांपर आदि पद दिया है; अर्थात् केवलज्ञानके सहचारी अनन्त गुण
सहित निरुपाधिक आत्मा यह अभिप्राय "आदि" इस पदका है ॥ अब असद्भूतव्य-
वहारके भी इसी प्रकार दो भेदोंको प्रकट करते हुए कहते है ॥ असद्भूत व्यवहार नय भी
पूर्वोक्त सद्भूतनयके समान दो ही प्रकारका कहा गया है ॥ ६ ॥
अर्थतस्यासद्भूतव्यवहारस्य भेदद्वयं सोदाहरणपूर्वकं प्रकटयन्नाह ।
अब इस असद्भूतव्यवहारके उदाहरणसहित दोनों भेदोंको प्रकट करते हुए आ-
चार्य इस अग्रिम सूत्रको कहते है ।।
सूत्रम् । असंश्लेषितयोगेऽग्यो देवदत्तधनं यथा ।
स्यात्संश्लेषितयोगेऽन्यो यथास्ते देहमात्मनः ॥७॥
सूत्रभावार्थ:-असंमिलित योग जहां संवन्धकी कल्पना होती है; वहांपर प्रथम
भेद अर्थात् उपचरितअसद्भूतव्यवहार होता है । जैसे देवदत्तका धन । और संमिलित
(मिले हुए) योगमें जहां संबन्धकी कल्पना होती है; वहां द्वितीय भेद अर्थात् अनुपचरित
असद्धृतव्यवहारनय होता है। जैसे आत्माके देह स्थित है ॥ ७ ॥
द्रव्यानुयोगतर्कणा। ११५ ध्यारया । अत्र द्वयोरपि भेदयोर्मध्ये अश्यः अभवोऽग्यो मुख्यः प्रथमः असंश्लेपितयोगे फल्पितसम्बन्धविषय उपचरितासद्भूतन्यवहारो भवेत् । यथा देवदत्तधनम्, इह धनेन देवदत्तस्य संबन्धः स्वस्वामिभावरूपश्च जायते तदपि कल्पितत्वादुपचरितम् । यतो देवदत्तः पुनर्धनौकद्रव्यं न हि तस्माद्भिन्नद्रव्यत्वादसद्भूतभावनाकरणेनासद्भूतव्यवहार इति । तथा द्वितीयोऽन्यः संश्लेपितयोगे कर्मजसंवन्धे भवति । यथा आत्मनो जीवस्य देहमित्यास्ते तिष्ठति । अत्र यात्मदेहयोः संवन्धे देवदत्तधनसंवन्धमिव कल्पनं नास्ति विपरीतभा- वना निवर्त्यत्वाद्यावजीवस्थायित्वादनुपचरितं तथा भिन्नविषयत्वादसद्भूतव्यवहार इति ॥७॥ व्याख्यार्थः- यहां इन दोनों भेदोंके अर्थात् उपचरितमसद्भूतव्यवहार तथा अनु- पचरितअसद्भूतव्यवहारके मध्यमें अग्र्य, आगे (प्रथम) होनेवाला मुख्य मेद अर्थात् पहिला भेद संश्लेष( संबन्ध)का योग न होनेपर अर्थात् कल्पित संबन्ध माननेपर उपच- रितअसद्भूतव्यवहार होता है; जैसे "देवदत्तका धन" यहाँपर देवदत्तका धनके साथ ख- स्वामिभावरूपसे संवन्ध माना गया है। वह भी कल्पित होनेसे उपचरित ( उपचारसे सिद्ध) है । क्योंकि-देवदत्त और धन यह दोनों एक द्रव्य नहीं हैं, इस हेतुसे अर्थात् भिन्न द्रव्य होनेसे देवदत्त तथा धनमे सद्भूत( यथार्थ )सबन्ध नहीं है, अत एव असद्भूतभा- वना करनेसे उपचरितअसद्भूतव्यवहार है । और अन्य (द्वितीय) भेद जहां मिलित योग है अर्थात् कर्मजनितसंबन्ध है; वहां होता है। जैसे "जीवके देह स्थित है" यहांपर आत्मा तथा देहका सबन्ध देवदत्त तथा उसके धनके संबन्धके तुल्य कल्पित संवन्ध नहीं है, क्योंकि-विपरीतंभावनासे निवर्तनीय यहांपर यह यावज्जीव स्थायी होनेसे अनुपचरित है तथा जीव और देहके भिन्न विषयपनेसे असद्भूतव्यवहार है ।। ७ ।। अघोक्तविषयस्वामित्वमाह। अव उक्तविषयके खामित्वका वर्णन करते है । सूत्रम् । नयाश्चोपनयाश्चैते तथामूलनयावपि । इत्यमेव समादिष्टा नयचक्रेऽपि तत्कृता ॥ ८॥ सूत्रभावार्थ:-नय, उपनय तथा मूलनय जैसे हमने इस ग्रन्थमै निरूपण किये है, इसी प्रकारसे नयचक्रनामक ग्रंथमे नयचक्रकारने भी वर्णन किये है ॥ ८ ॥ व्याख्या । एते नया उक्तलक्षणाञ्च पुनरुपनयास्तथैव द्वौ मृलनयावपि निश्चयेनेत्यममुना प्रकारेणैव नयचक्रेऽपि दिगम्बरदेवसेनकृते शाल नयचक्रेऽपि तत्कृता तस्य नयचक्रस्य कता उत्पादकेन समादिष्टं कथितम् । एतावता दिगम्बरमतानुगतनयचक्रवन्धपाठपठित- नयोपनयमूलनयादिकं सर्वमपि सर्वतप्रणीतसदागमोक्तयुक्तियोजनासमानतमत्वमेवात्ते न किमपि विसंवादितयास्तीति ॥ ८॥ + - १ विपरीतमारना और जो भावना देवदन और उनके घनके विषय है। इससे उलटी भावनारे पर सम्बन्ध रखा गया है. - ११६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः-यह पूर्वकथित लक्षणसहित नय, उपनय तथा दो मूलनय जैसे हमने निरूपण किये हैं, निश्चयरूपसे ऐसे ही दिगम्बर श्रीदेवसेन आचार्यकृत नयचक्र शास्त्रमें भी उस नयचक्रके उत्पादक (कर्ता) अर्थात् दिगम्बर देवसेनाचार्यजीने कहा है। इससे यह वार्ता सिद्ध हुई कि-दिगम्बरमतके अनुगत ( अनुसार) नयचक्रनामक ग्रन्थमें पठित नय, उपनय तथा मूलनयआदिक सब ही श्रीसर्वज्ञप्रणीत सत्शास्त्रकथित युक्तिकी योजनाओंसे समानतन्त्र अर्थात् हमारे सिद्धान्तके समान ही है, उसमें किंचित् भी विसंवाद- पनसे कथन नहीं है ।॥ ८ ॥ अथ पुनरपि श्वेताम्बरदिगम्बरयोः समानतत्रत्वमुपदिशन्नाह । अब फिर भी श्वेताम्बरों तथा दिगम्बरोंके मतमें समानतंत्र (अविरुद्धशास्त्रता) है। इस वातका उपदेश देते हुवे कहते है। सूत्रम् । यद्यपीहार्थभेदो न तस्यास्माकमपि स्फुटम् । तथाप्युत्क्रमशैल्यासौ दह्यते चान्तरात्मना ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-यद्यपि हमारे तथा श्रीदेवसेनजी दिगम्बरके कथनमें कुछ भी अर्थ- का भेद नहीं है। तथापि पाठकी शैलीको विपरीतरूपसे करने रचनेसे यह देवसेनजी इर्षा- युक्त अन्तरात्मासे संतप्त हो रहे है ॥ ९॥ व्याख्या । यद्यपि तस्य देवसेनस्य दिग्वाससोऽपि तथास्माकं श्वेतभिक्षूणां स्फुटं प्रकटं यथा स्यात्तथेह द्रव्यादिपरिज्ञानोपयोगिनि नयविचारेऽर्थभेदो विषयभेदो नास्ति । उभयोरप्य- र्थादेशे विषयाभेदत्वमेव शब्दादेशे किमपि पाठान्तरत्वान्न किमपि दोषः । यथा हि-अर्थे प्रयो- जनवन्तस्तार्किकाः शब्दस्याप्रयोजकत्वात् । तथाप्यसौ देवसेनो दिगम्बर उत्क्रमशैल्या विपरी- तपरिभाषयार्थस्य तादृशत्वेन शब्दस्यातादृशत्वेन चोत्क्रमशैल्या कृत्वान्तरतमनान्तरङ्गपरिणा- मेनेालुत्वादह्यते खिद्यते । ईालवो ह्यन्तरुपतापपरा एव भवन्ति निष्कारणमेवेति । यतो "यद्यपि न भवति हानिः परकीयां चरति रासभो द्राक्षाम् । असमञ्जसं तु दृष्ट्वा तथापि परिखि-' द्यते चेतः ।१" इति वचनाद्यथोक्तभागवतसिद्धान्तशुद्धपरिभाषां त्यक्त्वा स्वकपोलकल्पितसं- स्कृतभाषया श्रीवीतरागोक्तार्थविषयमङ्गीकृत्य नवीनग्रन्थं विरचय्य प्रभावं ख्यापयती- त्यर्थः ॥९॥ व्याख्यार्थः-यद्यपि उस दिगम्बर देवसेन तथा हम श्वेतभिक्षुओं( श्वेताम्बरों )के प्र- कट जैसे होय तैसे अर्थात् स्पष्टरूपसे इस द्रव्यार्थिपदार्थोंके ज्ञानमें उपयोगी नयके विचा- रमे अर्थका अर्थात् विषयका भेद नहीं है। अर्थात् श्वेताम्बर, दिगम्बर दोनोंके ही अर्थके आदेशमें विषयका अभेद ही है, शब्दादेशमें (शब्दकी रचनामे) कुछ पाठभेद है; उस पाठ- भेदसे कुछ भी दोष नहीं है, क्योंकि-नैयायिकोंका प्रयोजन अर्थमे ही है, शब्दतो नैयायि- कोंकेलिये अप्रयोजक है । तथापि यह दिगम्बर देवसेनजी उत्क्रमशैली (विपरीत प- रिभाषा) अर्थात् अर्थकी समानता और शब्दकी असमानतारूप उत्क्रमशैलीसे अन्तरं- द्रव्यानुयोगतर्कणा। ११७ गपरिणामसे ईर्ष्यायुक्त होनेके कारण संतप्त है, क्योंकि-जो ईर्ष्यायुक्त होते है, वह आम्यन्त- रमें विना कारण ही संतापमें परायण होते हैं । और हमारा चित्ततो "देवसेनजीसे (अन्यके खेतकी दाख जब गधा चरता है, तब हमारी कोई हानि नहीं होती है; तथापि अयोग्य देखकर चित्त खेदित होता है" इस वचन(न्याय )के अनुसार दुःखित होता है। क्योंकि-देवसेनजी यथोक्त श्रीजिनभगवान्के सिद्धान्तसे सिद्ध जो शुद्धपरिभाषा है; उ- सफो त्यागकर निज कपोलकल्पित संस्कृतभापासे श्रीवीतरागकथित अर्थक विषयको ही अङ्गीकार करके और नयचक्रनामक नवीन ग्रन्थ( शास्त्र )को रचके अपना प्रभाव (प्रभुल ) प्रसिद्ध करते हैं । यह इस श्लोकका अर्थ है ॥ ९ ॥ अथ वोटिकमताभिमतविपरीतपरिभापां दर्शयन्नाह । अव वोटिकमतके अभिमत जो विपरीत परिभाषा है; उसको दर्शाते हुए कहते है । सूत्रम् । तत्त्वार्थेऽपि नयाः सप्त पञ्चादेशान्तरेऽपि वा। अन्तर्भूतौ समुद्धृत्य नवेति किमु कल्पते ।। १० ।। सूत्रभावार्थ:-तत्त्वार्थसूत्रमें भी सप्त ( सात ) ही नय कहे है; और मतान्तरमें भी ऋजुसूत्र और एवंभूतका शब्दनयम अन्तर्भाव मानकर पाच ही नय माने हैं; और देवसेन- जी इन सातमे अन्तर्भूत जो द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक है; उनको उनमेंसे अलगकर नव ९ नय कैसे कल्पते हैं ।। १० ॥ व्याख्या । तत्त्वार्थसूत्रे नयाः सप्त उक्ताः पुनरादेशान्तरे मतान्तरे तत्रैव नयाः पञ्च प्रति- पादिताः । तथा च तत्सूत्रम् " सप्त मूलनयाः पश्चेत्यादेशान्तर"मिति शब्दः समभिरूढः, एवंभूतेति नयत्रिकं शब्दनय इति नाम्ना संगृहीतानां त्रयाणामेवैकं नाम शब्दनय इति जा. यते । ततः प्रथमे चत्वारोऽतस्तैः सह पञ्चनया इति । अथेकैकस्य भेदानां शतमस्ति । तत्र. च सप्तशतं तथा पञ्चशतमेवं मतद्वयेऽपि भेदकल्पनम् । तथोक्तमावश्यके " इफिकोय सह- विहो सत्तणयसया हवति एमेवे । अण्णोविहु आएसो पमे सयाण याणंतु ॥ १॥" एता- दशी शास्त्रपरिभापां त्यक्त्वा द्रव्यार्थिकपर्यायाथिकनामानावेष्वन्तीविताववोद्धृत्य दूरे कृत्वा नव नयाः कथिता इति किमु कल्पते । देवसेनेन कः प्रपञ्चः क्रियते ॥ १० ॥ व्याख्यार्थ:-तत्त्वार्थसूत्रमें भी सात ही नय कहे है; भौर वहां हो मतान्तरने पांच नय प्रतिपादन किये है। और पंचनयप्रतिपादक उनका सूत्र भी यह है "सप्त मृलनयाः पञ्चे- त्यादेशान्तरम्' अर्थात् मूलनय सात हैं; और मतान्तरमें पांच नय है । शब्द, समभि- रुड तथा एवंभूत यह जो तीन नय कहे है। इन तीनोंका संग्रह, करनेसे शब्दनयरूप एक ही नाम होता है । इस कारण नैगम; संग्रह, व्यवहार, और ऋजुनून यह पहिले चार तथा इन तीनों (शब्द, समभिरूड, एवं भूत ) का एक शब्दनय ऐसे मिलकर पांच नय होते हैं। और एक एक नयके सौ १०० भेद है; उनमें जिस मतमें सात नय है वहांपर सातसो है न - 1 1 ११८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् ७०० भेद और जिस मतमें पांच नय माने हैं; उसमें ५००-पांचसो भेदोंकी कल्पना है । यही विषय आवश्यकनामक ग्रन्थमें भी कहा है । उसकी गाथाका भाव यह है " एक २ नय सौ सौ भेदसहित है; इस प्रकार सप्त नय सातसो हो जाते हैं; और अन्य मतके अनुसार भी पांच नय पांच सौ हो जाते है ॥ १॥" इस प्रकारकी शास्त्रीयपरिभाषाको त्यागकर द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नाम दो नयोंको जिनका कि-इन्ही सप्त या पंच भेदों- में अन्तर्भाव है; उनको उन सात या पांचमेंसे दूर करके देवसेनजीने नव नय कहे हैं; सो इस प्रकार देवसेनजी क्या प्रपंच करते हैं ॥ १० ॥ . पुनश्चर्चा कथयन्नाह । और भी इस विषयमें विशेष चर्चा ( विवाद ) कहते हुए इस सूत्रको कहते है । सूत्रम् । यदि पर्यायव्यार्थनयौ भिन्नौ विलोकिती। अर्पितानर्पिताभ्यां तु स्यु:कादश तत्कथम् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थः-यदि द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकनय सप्त भेदोंसे भिन्न (जुदे) देखे गये है; तो अर्पित तथा अनर्पित इन दोनों भेदोसे एकादश ११ ( ग्यारह )नय क्यों नहीं मानते ॥ ११॥ व्याख्या । यदि पर्यायार्थिद्रव्यार्थनयौ भिन्नौ विलोकितौ पृथक् दृष्टौ तत्तस्मान्नव नया इति कथितम् । तत्तस्मादर्पितानर्पिताभ्यां सहैकादश नया इति कथं न स्युरपि तु स्युः । भावार्थ- स्त्वयं नैगमसअहव्यवहारभेदाद्यो द्रव्यार्थिकस्त्रिधा, पर्यायार्थिकश्चतुर्धा-ऋजुसूत्रं, शब्दः, समभिरूढ, एवंभूतश्चेति । अर्पितानर्पितभेदावपि सामान्यविशेषपर्यायौ तौ च द्रव्यपर्याययो- श्चेति । तथा हि सामान्यं द्विप्रकारमूर्द्धतासामान्य तिर्यक्सामान्यं च । तत्रोव॑तासामान्य द्रव्यमेव, तिर्यक्सामान्यं तु प्रति व्यक्तिसदृशपरिणतिलक्षणं व्यञ्जनपर्याय एव स्थूलाः कालान्तरस्थायिनः शब्दानां सङ्केतविषया व्यञ्जनपर्याया इति प्रावचनिकप्रसिद्धेः । विशे- पोऽपि वैसहश्यविवर्त्तलक्षणः पर्याय एवान्तर्भवतीति नैताभ्यामधिकनयावकाशः ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः यदि द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नय भिन्नरूपसे अर्थात् पृथक्तासे देखे गये है; और उसी कारणसे नव ९ नयका तुमने कथन किया है; तो अर्पित और अन- र्पित भेदोंको साथ मिलाके एकादश ११ नय क्यों नहीं होवेंगे किन्तु अवश्य होवेंगे॥ भावार्थ यह है; कि-नैगम, संग्रह, तथा व्यवहार इन भेदोंसे प्रथम जो द्रव्यार्थिक नय है; वह तीन प्रकारका है; और ऋजुसूत्र, शब्द,समभिरूढ तथा एवंभूत इन भेदोंसे पर्यायार्थिक चार ४ प्रकारका है । और अर्पित तथा अनर्पितरूप जो दो भेद है; यह भी सामान्य और वि- शेषके पर्याय है; और द्रव्य तथा पर्यायमें रहते है । सोही कहते है; कि-सामान्य दो प्रकार- का है; एक ऊर्ध्वतासामान्य और दूसरा तिर्यक्सामान्य, इनमेंसे ऊर्ध्वतासामान्य तो द्रव्य- रूप ही है; क्योंकि वह सब पर्यायोंमे साधारणरूपसे रहता है। और तिर्यक्रूसामान्य प्रति- + द्रव्यानुयोगतर्कणा। व्यक्ति (घट पटआदि व्यक्ति) सदृश परिणाम लक्षण व्यंजन पर्यायमें ही रहता है; क्यों कि-स्थूलरूपसे कालान्तरमें ठहरनेवाले और शब्दोंके संकेत गोचर व्यंजन पर्याय है; ऐसी प्रावचनिकोंकी प्रसिद्धि है। और वैसादृश्यरूप विवर्त लक्षणसहित विशेष है सो भी पर्यायमें ही अन्तर्गत होता है; इसलिये सामान्य विशेषसे अधिक नयका अवकाश नहीं है ॥ ११॥ सूत्रम् । संग्रहे व्यवहारे च यदीमौ युफ्थ केवलम् । तदाद्यन्तनयस्तोके किं न युथ हि तावपि ॥ १२ ॥ सूत्रभावार्थ:-यदि संग्रह तथा व्यवहारनयमें अर्पित तथा अनर्पित युक्त होते हैं; अर्थात् अन्तर्भूत होते हैं, तो द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक यह दोनो आदिके तीन नय और अन्तके चार नय समूहमें क्यों नहीं योजित करते ? ॥ १२ ॥ व्याख्या । अथ सद्हे च पुनर्व्यवहारे यदीमावर्पितानर्पितौ युथ ताद्यन्तनयस्तोके तावपि किं न युथ इति । यद्येव कथयथ अर्पितानर्पितसिद्धरित्यादिसूत्रवर्पिता विशेषा अनर्पिताः सामान्या तत्रार्पिता व्यवहारादिविशेषनयेप्वन्तर्भवन्ति, अनर्पिताः सङ्ग्रहेऽन्तर्भव- न्ति तदा आयेपु प्रथमेष्वन्त्येपु पाश्चात्येपु नयस्तोकेप्विमौ द्रव्यपर्यायौ कयं न युझीत सप्त- नयसम्बन्धसिद्धेरिति विचारणीयम् । सिद्धान्ते श्रीजिनवाणी सप्तनयावतारिका एवास्ति न न्यूनाधिका । यतः कितं नए सत्तमूलनया पण्णत्ता तं जहाणेगमे, संगहे, ववहारे, उज्जु- सुप, सद्दे, समभिरूढे, एवंभूए। इत्यादिसूत्रपाठोऽपि ज्ञेयोऽतस्तत्सूत्रमार्ग त्यक्त्वा "नया नव" इत्यधिकयोजना न साधीयनी । अथान्तर्भूतानां पृथकरणमपि पिष्टपेषणमेवेति ।। १२ ।। व्याख्यार्थ:-यदि इस अर्पित और अनर्पितको संग्रह तथा व्यवहारनयम संमिलित करते हो तो उस द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नयको भी कमसे आदिके तीन नयलोकमें और अन्तके चार नय समुदायमें क्यों नहीं समिलित करते । यदि आप ऐसा कहें कि- "अर्पितानर्पितसिद्धेः” इत्यादि सूत्रोंमे अर्पित विशेषरूप हैं; और जो अनर्पित है; वह, सामान्य है । इसलिये इन दोनोंमेंसे अर्पित तो व्यवहारआदि विशेषनयोंने अंतर्भूत होते है, और अनर्पित सङ्ग्रहनयमें अन्तर्गत (शामिल ) होते है, तो आदिके तीन और भन्त- के चार नयोंके जो समुदाय है; उनमें इन द्रव्यार्थिक तथा पर्यायाधिकको क्यों नहीं युक्त (शामिल ) करते हो ! क्योंकि सात नोंका जो संबन्ध है; उसकी सिद्धि होती है। ऐसा विचार करना चाहिये । अर्थात् सिद्धान्त(शास्त्र)ने श्रीजिनवाणी सात नयोंका ही अ- वतार करती है; मातसे न्यून ( कम ) अथवा अधिक नयोंका अवतार नहीं करती उसकी भी मिद्धि, होजायगी क्योंकि-"सिद्धान्तमें सात मूलनय कहे गये है; वह जसे नगन ? संग्रह २ व्यवहार ३ नाजुसूत्र ४ शब्द ५ समभिरुड और एवंभूत । इत्यादिरूपसे एका पाठ भी जानना चाहिये । इसलिये उस सूत्रके मार्गको त्यागकर नय गय है" ।
१२० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् ऐसा कह कर जो अधिक नयोंकी योजना करते हो सो अच्छी नहीं है । तथा द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक जो क्रमसे प्रथम तीन और अन्तके चार नयोंके स्तोकमें अन्तर्भूत हैं; इ. नको उनसे जुदे करना है; सो भी पिष्टपेषण ही है ॥ १२ ॥ अथ नयसप्तके द्रव्यपर्यायौ यथान्तर्भवतस्तदर्शयति । अब जिस प्रकारसे सात नयोंमें द्रव्य तथा पर्यायका अर्थात् व्यार्थिक और पर्याया- थिक नयोंका अन्तर्भाव होता है; उस प्रकारको दर्शाते हैं। सूत्रम् । पर्यायार्थिकनामानो नयाः स्युरन्तिमास्त्रयः। द्रव्यार्थिकनयास्तद्वच्चत्वारः प्रथमे पुनः ॥ १३ ॥ सूत्रभावार्थ:--अन्तके तीन नय पर्यायार्थिक नामके धारक हैं । और इसी प्रकार पहिले चार ४ नय द्रव्यार्थिक नय हैं ॥ १३ ॥ व्याख्या। अन्तिमात्रयः शब्दसमभिरूद्वैवंभूताख्यास्त्रयः पर्यायार्थिकाः कथ्यन्ते । तथा प्रथमे चत्वारो नैगमसङ्ग्रहव्यवहारर्जुसूत्राख्या द्रव्यार्थिकनया इति ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः-अन्तके तीन अर्थात् शब्द, समभिरूड और एवंभूत यह तीन नय पर्या- यार्थिक कहे जाते है । तथा आदिके नैगम, संग्रह, व्यवहार और ऋजुसूत्रनामक यह चार द्रव्यार्थिक नय है ॥ १३ ॥ अथ य आचार्या नयावतारं कुर्वन्ति तेषां नामान्याह । अब जो आचार्य नयोंका अवतार करते है, उनके नामोंको कहते हैं। सूत्रम् । इत्याह च महाभाष्ये क्षमाश्रमणपुङ्गवः। जिनभद्रगणिः सर्वसिद्धान्तमतपारगः ॥१४॥ सूत्रभावार्थ:-अन्तके तीन नय पर्यायार्थिक है; तथा आदिके चार ४ नय द्रव्या- र्थिक है; इस पूर्वोक्त कथनको महाभाष्यमें क्षमाश्रमणपुङ्गव तथा सब सिद्धान्तमतके पा. रंगत श्रीजिनभद्रगणि कहते है ॥ १४ ॥ व्याख्या । तत्र महाभाष्ये विशेषावश्यके क्षमाश्रमणपुङ्गवः क्षमाश्रमणप्रधानः श्रीजिनम- द्रगणिराचार्य इत्याह । इतीति किं पूर्ववद्य आद्याश्चत्वारो नया द्रव्याथिका, अन्तिमात्रयो नयाः पर्यायार्थिका इत्याह ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थः-उस महाभाष्यमें अर्थात् विशेषावश्यकनामग्रंथमें क्षमाश्रमणपुङ्गव अं- र्थात् क्षमागुणधारी मुनियोंमें श्रेष्ठ तथा संपूर्णसिद्धान्तमतके पारंगत अर्थात् सब सिद्धा- म्तोंके वेत्ता श्रीजिनभद्नामक गणि 'आचार्य' आदिके चार ४ नय तो व्यार्थिक है; तथा अन्तके तीन नय पर्यायार्थिक है; यह जो पूर्वश्लोकमें कहा है। ऐसा ही कहते है ॥ १४ ॥ , + द्रव्यानुयोगतर्कणा। १२१ सूत्रम् । इत्याह सिद्धसेनोऽपि आद्या द्रव्यनयास्त्रयः। द्रव्यावश्यकलीनस्तहजुमत्रो न संभवेत् ॥ १५॥ सूत्रभावार्थ:-और सिद्धसेनजी भी आदिके तीन नयोंको द्रव्यार्थिकनय कहते हैं; और शेप चारोंको पर्यायार्थिक कहते है; क्योंकि- द्रव्यके वर्तमानमात्र पर्यायके कहनेसे ऋजुसूत्र द्रव्याथिकनय नही संभव हो सकता ॥ १५ ॥ व्याख्या । पुन: सिद्धसेनोऽपि सिद्धसेनदिवाकरो मल्लवादी तार्किकः प्रथमे त्रयो नैगम १ साह २ व्यवहारलक्षणाः द्रव्यनया अन्तिमाश्चत्वारो नया ऋजुसूत्र १ शब्द २ समभि- रूढ ३ एवंभूताख्याः पर्यायार्थिकनया इत्याह । एवमवरेऽपि सिद्धान्तवेदिन आचार्या एन- मेवार्थमाहुरिति । आद्या द्रव्यनयात्रय इत्यत्रर्जुसूत्र १ शब्द २ समभिरूढ ३ एवंभूतव- जिंता इति । तथा च "द्रव्यार्थिकमते सर्वे पर्यायाः खलु कल्पिताः । पतत्येष्वन्वयि द्रव्यं कुण्डलादिपु हेमवत् ॥१॥ पर्यायार्थमते द्रव्यं पर्यायेभ्योऽस्ति नो पृथक् । यत्तरर्थक्रिया दृष्टा नित्यं कुत्रोपयुज्यते ॥२॥ इति द्रव्यार्थपर्यायार्थनयलक्षणादतीतानागतपर्यायप्रतिक्षेपी ऋजुसूत्रः शुद्धमर्थपर्याय मन्यमानः कथं द्रव्यार्थिकः स्यादित्येतेषामाशयः । इति तेषामाचार्याणां मत ऋजुसूत्रनयो द्रव्यावश्यकविपये लीनो न संभवति । तथा च " उजुसुयम्स एगे अणुव उत्तेएग दबाव- स्सयं पुत्तणन्थि ।" इत्यनुयोगद्वारसूत्रविरोधः । अथ च वर्तमानपर्यायाधारस्वद्रव्यां- शंपूर्वापरपरिणामसाधारणमूर्ध्वतासामान्यं द्रव्यांशः १ सादृश्यास्तित्वरूपतिर्यक्सामा- न्यं द्रव्यांशः । एषु चैकमपि पर्यायनयो न मनुते तदा ऋजुसूत्रं, पर्याय इति कथयत एत- सूत्रं कथं मिलति । ततः कारणाक्षणिकद्रव्यवादी सूक्ष्मणुसूत्रम्, तत्तद्वर्त्तमानपर्यायापन्न- द्रव्यवादी स्थूलर्जुमूत्रं द्रव्यनय इति कथनीयमिति सिद्धान्तवादिनां मतम् । अनुपयोगद्र- व्यांशमेव सूत्रपरिभापितमादायोत्सूत्रतार्किकमते नोपर्याचपदमप्युपपद्यत इत्यस्मदेकपरि- शीलितं यथेति ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थ:---पुनः मल्लवादी और तार्किक जो सिद्धसेनजी दिवाकर है; वह प्रथमके नैगम १ संग्रह २ तथा व्यवहार ३ रूप तीनों नयोंको द्रव्याथिकनय कहते हैंऔर अ- न्तके ऋजुसुम १ शब्द २ समभिरुड ३ तथा एवंभूत ४ इन चार ४ नयोंको पर्यायार्थि- फनय कहते हैं । और इसी अर्थको सिद्धान्तके जाननेवाले अन्य आचार्य भी कहते हैं, अधीत् सिद्धसेनजी और उनके अनुगामी अन्य आचार्योंके मतमे भी ऋजुमूत्र १ शब्द २ समभिरूद ३ और एवंभूत ४ इन चार नयाँले वर्जित आदिके तीन नय च्याधिक है। और "न्याथिकनयके मतने सब पर्याय निश्चयरूपसे कल्पित है, क्योंकि-सब पर्यायोंने अन्वयी ( अनुगामी) द्वन्न समाविष्ट होता है। जैसे कुण्डल आदिपर्यायाने सुवर्ण द्रव्य ॥३॥ १६ + । 7 १२२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् और पर्यायाथिकके मतमें द्रव्य पर्यायोंसे भिन्न नहीं है । क्योंकि-पर्यायोंसे जो अर्थक्रिया दृढ है; उस अर्थक्रियाका नित्य उपयोग कहां होता है । अर्थात् सुवर्णके कुण्डलआदि तथा मृत्तिकाके घटआदि पर्यायोंसे जो आभूषण तथा जलधारणआदिरूप अर्थक्रिया दृढ़ है; वह नित्य नही है। क्योंकि-पर्यायोंके नष्ट होनेके पश्चात् वही सुवर्ण तथा मृत्तिका रूपद्रव्य शेष रहता है ॥ २ ॥" यह द्रव्यार्थिक तथा पर्यायाथिकनयका लक्षण है; इस लिये अतीत (भूत) तथा अनागत (भविष्य ) पर्यायोंका प्रतिक्षेपी (दूर फेंकनेवाला) शुद्ध अर्थ पर्यायको मानता हुआ ऋजुसूत्रनय द्रव्यार्थिक किस रीतिसे होवे. ऐसा इन आचार्योंका अभिप्राय है । इस कारण उन आचार्योंके मतमें ऋजुसूत्रनय द्रव्यावश्यकके विषयमें लीन नहीं होता है; और उस प्रकार "उज्जुसुयस्य एगे अणुव उत्ते एगं दब्बा- स्सयं पुहुत्त णन्धि" इस अनुयोगद्वारसूत्रका विरोध होगा। और वर्तमान पर्यायका आ- धारभूत तथा निजद्रव्यके पूर्वापरपरिणाममें साधारण ऊर्द्धतासामान्य द्रव्यांश है। १ । सादृश्य सब व्यक्तियोंमें समानताके अस्तित्वरूप तिर्यक्सामान्य भी द्रव्यांश ही है । २ । और इनमेंसे एकको भी पर्यायनय नही मानता तब ऋजुसूत्र पर्यायार्थिक है; ऐसा कहने- वालोंके यह सूत्र कैसे संगत होता है । इस कारण क्षणिक द्रव्यको कहनेवाला तो सूक्ष्म ऋजुसूत्र है; और उस उस वर्तमानपर्यायको प्राप्त हुए द्रव्यको कहनेवाला स्थूलऋजु- सूत्र है; ऐसे ऋजुसूत्रको द्रव्यार्थिकनय कहना चाहिये यह सिद्धान्तवादीयोंका मत है। और सूत्रपरिभाषित (सूत्रोक्त) अनुपयोग द्रव्यांशको लेके सूत्रविरुद्ध चलनेवाले तार्किक (नैयायिक )के मतसे नोपर्यायपद भी सिद्ध होता है । यह हमारा मुख्यरूपसे निर्धारित सिद्धान्त है ॥ १५ ॥ सूत्रम् । एवमन्तर्गतानां स्यादुपदेशः कथं पृथक् । पञ्चभ्यो हि यथा सप्तस्वर्थभेदो मनाङ् न हि ॥१६॥ सूत्रभावार्थः-इस प्रकारसे अन्तर्भूत द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिकनयोंका पृथक् रूपसे उपदेश कैसे हो सकता है ? और यदि ऐसा कहो कि- मतान्तरमें पांच नय है उनमें दो मिलाकर जैसे सात नय मानते है; उसी प्रकार हमारे इन नयों का भी भिन्न उप- देश होगा सो नहीं क्योंकि हम जो पांचसे भिन्न दो मानते हैं। उनमें विषयभेद है; और तुह्मारे दो नयोंमें किंचित् भी विषयभेद नही अतः भिन्न उपदेश नहीं हो सकता ॥ १६ ॥ व्याख्या । एवमन्तर्गतानामन्तर्भावितानां द्रव्यार्थिकपर्यायाथिकानां नयानां पृथग्भिन्ने उपदेशः कथं कृतः स्यात् । यद्येवं कथयत मतान्तरे पञ्च नयाः सन्ति तेषु द्वाविमौ मिश्रितौ सन्तौ नयसप्तकमिति व्यवहारो जायते तेन द्वयोः पृथगुपदेशस्तद्वदस्माकमपि द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिकयोः पृथगुपदेशो भविष्यतीति चेन्न वक्तव्यम् । शब्दसमभिरूद्वैवंभूतानां यथा विषयभेदोऽस्ति तथैव द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयोरपि सप्तनयेभ्यो भिन्नविषयत्वं दर्शयत ।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १२३ किश्च त्रयाणां नयानामेकां संज्ञां सट्टा नयपञ्चकं कथितमस्ति परन्तु विषयो भिन्नो वर्तते अन्न तु विपयो भिन्नो न वर्तते । पुन द्रव्याथिकनयस्य दश १० भेदा दर्शितास्त सर्वेऽपि शुद्धाशुद्धसङ्ग्रहादिप्वन्तर्भवन्ति, ये च पतेदाः पर्यायाथिकनयस्य दर्शितास्ते सर्वेऽप्युपचरितानु- पचरितव्यवहारशुद्धाशुद्धर्जुसूत्रादिष्वन्तर्भवन्ति । गोवलीवर्दन्यायेन विपयभेदे भिन्ननयत्वं कथ्यते तार्ह स्यादस्त्येव, स्यान्नास्त्येव, इत्यादिसप्तभङ्गोमध्ये कोटिप्रकारैरपि तानर्पितसत्त्वास- स्वप्राहकनयभेदेन भिन्नभिन्ननयवादेन च सप्तमूलनयप्रक्रिया बम्भज्यते । एतत्सुधी- मिविश्यम् ।। १६ ॥ व्याख्यार्थ:--पूर्वोक्त रीतिसे सात अथवा मत भेदसे पांच नयोंमे अन्तर्भाव किये गये ऐसे द्रव्याथक तथा पर्यायार्थिक नयोंका भिन्नरूपसे उपदेश (निरूपण) कैसे किया जावे? अर्थात् सप्त या पंच नयसे भिन्न इनका कथन अयुक्त है; क्योंकि उन्हीं नैगम, संग्रहआदिमें इनका अन्तर्भाव है। कदाचित् ऐसा कहो कि- अन्यमतमें पांच ही नय है; उन पाचमें समभिरूढ और एवंभूत इन दोनोंको मिला देनेसे "सात नय" ऐसा व्यवहार होता है, जिससे समभिरूढ और एवंभूतका पृथक् उपदेश किया गया है। एसे ही हमारे भी द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक इन दोनों नयोंका भिन्नरूपतासे उपदेश होगा। सो ऐसा नहीं कहना चाहिये क्योंकि-जैसे शब्द समभिरूढ और एवंभूत नयोंके विषयभेद है; ऐ- से ही आप भी द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकके सातों नयोंसे विषयका भेद दिखलाओ? और शब्द, समभिरूड तथा एवंभूत इन तीनोंकी एक सज्ञाका संग्रह करके पंच नयका कथन किया है; परन्तु विषय भिन्न २ है; और द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकका विषय सप्त नयसे भिन्न नहीं है; अर्थात् अभिन्न ही है । और शब्दआदिक नय तो भिन्नविषयक हैं; और जो द्रव्याथिकनयके दश१० भेद कहे गये है; वह सब भी शुद्धसंग्रह अशुद्धसंग्रहआदि- में अन्तर्गत हो जाते है तथा जो पर्यायाथिकनयके पट् ६ भेद दर्शाये गये हैं; वह भी सब उपचरितव्यवहार और अनुपचरितव्यवहार तथा शुद्ध और अशुद्ध ऋजुत्रनयमें अन्तर्भूत हो जाते है और यदि "गोवलीबर्दन्याय (जो गो है; वही बलीवर्द (बैल) है; इस न्याय )से भिन्न विषय मानकर भिन्न नय कहते हो तो " स्यादत्येव " कथंचित् है; ही " स्यान्नास्त्येव " कचित् नहीं हो है; इत्यादि सप्तभंगीके मध्यमें कोटि (किरोडों) प्र. फारसे अर्पित, अनर्पित, सत्त्व तथा असत्वको ग्रहण करनेवाले नयोंके भेदोंसे और भि- म २ नयके वाद( कथन )से जो सप्त मूलनय माने गये हैं; उनकी प्रक्रियाका सर्वथा भंग हो जायगा अर्थात् मूलनय सात हैं; यह सिद्धान्त न रहेगा यह विषय बुद्धिमानीको विचारना चाहिये। तात्पर्य यह कि.-तार्थ विपयको भी यदि भिन्न मानकर नयके भेदकी कल्पना करते हो तो मूल नय सात ७ ही है। यह प्रक्रिया सर्वधा ट जायगी ॥ १६ ॥ अथ यदि विषयभेदेन नयभेदमनीकरिष्यथ वदा सामान्यनगमसाहमध्ये, विशेष १२४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् नैगमव्यवहारमध्ये, योजयतां युष्माकं षडेव नया निष्पत्स्यन्त इत्येतादृशीं पक्षकर्तुराशङ्का स्फोटयितुं श्लोकमाह। अब यदि विषयके भेदसे ही नयके भेदको अङ्गीकार करते हो तो सामान्य नैगमको संग्रहके मध्यमे और विशेष नैगमको व्यवहारनयके मध्यमें योजित करनेवाले तुझारे मतमें षट् ६ ही नय सिद्ध होते है; अर्थात् नैगमके सामान्य और विशेष यह दोनों भेद जब क्र- मशः संग्रह तथा व्यवहारमें अन्तर्भूत हो जायगे तब नैगमनयका अभाव हो जानेसे छ (६) ही नय रह जायगे इस प्रकार पक्षक की शंकाको दूर करनेकेलिये यह अग्रिम श्लोक कहते है। सूत्रम् । सङ्घहायवहाराच नैगमोऽपि पृथक्कचित् । तस्मादलग्नकस्ताभ्यां स एतौ तु पृथङ्ग हि ॥ १७ ॥ सूत्रभावार्थ:-संग्रह और व्यवहारनयसे तो नैगमनय कहीं भिन्न भी देखा जाता है; इसलिये संग्रह तथा व्यवहारसे असंलग्न विषयको धारण करनेवाला नैगम इन दो- नोंसे पृथक् है; और द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक यह दोनों सप्त नयसे सर्वथा कहीं भी भिन्नविषयक नहीं है ॥ १७ ॥ व्याख्या । सङ्ग्रहेति-- यद्यपि सहनये व्यवहारनये च नैगमनयस्य सामान्यविशेषप- र्यायावन्तर्भवतस्तथापि सङ्ग्रहाव्यवहाराच्च कचित्प्रदेशादिदृष्टान्तस्थाने नैगमो भिन्नोऽपि भवति उक्तं च-छण्हं तह पंचण्हं पंचविहं तहय होइ भयाणिज्जो। तम्मिय सोयण्णसो सोचेव पायेव सत्तण्डं । १ । इत्यादि तस्मात् कापि भिन्नविषयत्वान्नैगमनयोऽपि ताभ्यां भिन्नः प्रतिपा- दितः । तु पुनः एतौ द्वौ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिको पृथक् भिन्नौ स्थितौ नैगमादिनयेभ्यो न हि संभवतः । अभिन्नविपयत्वात् तेभ्यो वियोज्य नवभेदादेशान्तरः किमु कथ्यत इति ॥ १७ ॥ व्याख्यार्थः-यद्यपि संग्रहनय तथा व्यवहारनयमें नैगमके सामान्य और विशेष यह दोनों पर्याय अन्तर्भूत हो जाते है; तथापि कहीं कहीं प्रदेशादि दृष्टान्त स्थानमें संग्रह तथा व्यवहार नयसे नैगम भिन्नविषयक भी होता है। ऐसा कहा भी है ॥ इस कारणसे कहीं भिन्न विषय होनेसे नैगमनयका भी उन दोनों संग्रह और व्यव- हारनयोंसे भिन्न प्रतिपादन किया गया है। और यह द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक तो नै- गमसंग्रहआदि नयोंसे भिन्न विषयके धारक नहीं संभव होते क्योंकि यह सप्त नयोंसे अ- भिन्नविषय है; अतः उन सातोंसे भिन्न करके सप्त नय भेदके स्थानमे नयोंके नो ९ भेद है; ऐसा भिन्न आदेश कैसे कहते हो ॥१७॥ पुनरेनमर्थ प्रतिदिशन्नाह । अब पुनः इस अर्थका उपदेश करते हुए कहते है - , द्रव्यानुयोगतर्कणा। सूत्रम् । कुर्वन्नेवं समामोति विभक्तस्य विभाजनम् । जीवादिवन्न चैवात्र प्रयोजननियोजनम् ॥ १८ ॥ सूत्रभावार्थ:-इस प्रकारसे विभाग किये हुए पदार्थका पुनः विभाग प्राप्त होता है; परन्तु यहां जीवआदिके सदृश विभागके प्रयोजनकी नियोजना नहीं है ।॥ १८ ॥ व्याख्या । एवमनया रीत्या नव ९ नयान कुर्वन रचयन् विभक्तस्य विभागीकृतस्य वि. भाजन विभागकरणं समाप्नोति । विभक्तानां विभागो जायत इत्यर्थः । तदा जीवादिवत् जी- वा द्विधा संसारिणो मुक्ताश्च संसारिणः पृथिवीकथिकादिपइभेदाः, सिद्धाः पञ्चदशभेदा एतद्वन्नया अपि द्विधा द्रव्याथिकपर्यायाथिकभेदा द्रव्यार्थिकस्त्रिधा नैगमादिभेदात्, घर- जुसूत्रादिभेदाशतुर्धा पर्यायार्थिकाः, इत्य कथयितुं युक्तं परन्तु नव नया इत्येकवाक्यतायां विभागो विहितः स तु सर्वथापि मिथ्या ज्ञातव्यः। अन्यथा तु जीवाः संसारिणः सिद्धा इत्यादि विभागवाक्यमपि भवितुमर्हति । तथैव द्रव्यार्थिकपर्यायाथिको नयावित्यपि कथयता अ- न्ये नया आगताः स्युस्तथापि वयं स्वप्नक्रियानयेन नव नया इति कथयिष्यामः इतीत्यं वा दिनामेवं प्रतिपादनीयम् यथा-अत्र प्रयोजननियोजनजीवाजीवादिवन्नास्ति भिन्नानि भि- नानि तत्वानि व्यवहारमात्रेण साध्यानि तानि च तथैव संभवन्ति अत्र वितरव्यावृत्तिसा- ध्यानि तत्र च हेतुकोटिना अनपेक्षितभेदप्रवेशेन वैययंदोपो जायते तत्त्वप्रक्रियया इदं प्र- योजनमस्ति जीवस्तथा अजीवश्वेतो द्वौ मुख्यौ ज्ञेयौ पदार्थों कथनीयौ वन्धमोक्षौ मुख्यतया हेयोपादेयौ च कथनीयौ तस्मान्धकारणतः हेय आश्रयः, तथा मोक्षो मुख्यपदार्थोऽस्ति । ततस्तस्य च द्वे कारणे संवरनिर्जराख्ये कथनीये इति सप्ततत्त्वकथनप्रयोजनप्रक्रिया । पुण्य- पापरूपशुभाशुभवन्धभेदच्यक्ति दूरे कृत्वा अनयैव प्रक्रियया नवतत्त्वानीति ध्येयम् । अत्र तु न्याथिकनयेन भिन्नोपदेशस्य किमपि प्रयोजन नास्तीति ।। १८ ॥ व्याख्यार्थः----इस पूर्वोक्त रीतिसे नव ९ नयोंकी रचना करते हुए आपको विभक्त अर्थात् एक वार विभाग कियेहुये पदार्थो का पुनः विभाग करना प्राप्त होता है तब जीवा- दिके सदृश अर्थात् जैसे प्रथम द्रव्यके जीव तथा अजीव इस प्रकार दो विभाग करके पुनः जीवके ससारी और मुक्त ऐसे दो भेद किये और फिर संसारी पृथिवीकायिकआदि छ भेदके धारक तथा सिद्ध पन्दरह मेदवाले द्योतित किये इसी प्रकारसे यह भी द्रव्या- थिक और पर्यायाथिक भेदसे दो प्रकारके है, उनमें नैगमआदि भेदोंसे व्याधिक तीन प्रकारका है; और ऋजुमूनआदि भेदोंसे चार प्रकारका पर्यायार्थिक है; ऐसा कहना योग्य है परन्तु नय नय हैं। इस प्रकार जो एकवाक्यतामें विभाग किया है, वह विभाग तो स- था मिध्या जानना चाहिये । और यदि ऐसा ही विभाग को तब तो जीव, संसारी निद्ध इत्यादि रीतिते भी विभागवाक्य हो सकता है; अर्थात् जैसे द्रव्यार्थिक पर्यायाधिक में- दोन द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिको मिलाफर नव नयोंका कथन किया इसी प्रकार जीबके संसारी और मुक्त इन दोनों भेदोने, जीवको भी योजित करके जीव, सतारी, सिद्ध ऐसे १२६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् तीन भेद कहिये " जैसे जीव और अजीवके कहनेसे आश्रयआदि तत्त्वोंका ग्रहण सिद्ध है; वैसे ही द्रव्यार्थिक और पर्यायाथिक इन दोनोंके कथनसे अन्य नैगमादि सब नयोंका ग्रहण हो जावे परन्तु तो भी जैसे आश्रयआदिक भिन्न कहे हैं; उसी प्रकार हम हमारी नय प्रक्रियासे नय नव ९ है ऐसा कहेंगे” इस प्रकार कहनेवालों के प्रति ऐसा कहना चाहिये कि यहांपर जीव अजीवआदिके समान तुमारे प्रयोजनकी नियोजना नहीं है; क्योंकि-व्यवहारमात्रसे भिन्न २ तत्त्व साध्य होते हैं; और जो आश्रवादिक भिन्न तत्त्व कहे गये है; वह भी व्यवहारमात्रसे ही कहे है; और नयके विषयमें तो एक नयसे दूसरेका किसी प्रकार भेद सिद्ध हो तब भिन्न नयकी सिद्धि हो उसमें यदि हेतुकोटिसे अनपेक्षित भेदका प्रवेश हो तो वैयर्थ्य दोष होता है; तात्पर्य यह कि- जिस भेदमे प्रबल हेतु न दिया जाय तो वह भेद व्यर्थ ही है; और तत्त्वप्रक्रियामें जो जीव, अजीव इन दोनोंमें ही सब तत्त्वोंके गतार्थ होनेपर जो सप्त तत्त्व निरूपण किये हैं; उनमें तो यह निम्नलिखित प्रयो- जन है; कि-जीव और अजीव यह दो ही मुख्य द्रव्य हैं; अर्थात् इन्ही दोनोंको मुख्य पदार्थ कहना तथा समझना चाहिये और बन्धको हेय ( त्याग करने योग्य ) तथा मोक्षको उ- पादेय( ग्रहण करने योग्य )रूपसे कहना चाहिये और आश्रव है; सो बन्धका कारण है; इसलिये आश्रवको भी हेयरूपसे कहना चाहिये और मोक्ष मुख्य पदार्थ है; क्योंकि-उ- सीकेलिये सब पदार्थोंका निरूपण है, और वही उपादेय है। इस कारण उस मोक्षके संबर और निर्जरा इन दोनों कारणोंका कथन करना चाहिये इस रीतिसे जीव अजीव आश्रव वंध संबर निर्जरा और मोक्ष इन सप्ततत्त्वोंके कथनकी प्रयोजनवाली प्रक्रिया है, और इसी प्रक्रियासे शुभ बंधके कारण पुण्यको भी भिन्न करके कहनेसे नव तत्त्व हो जाते है; ऐसा समझना चाहिये । और यहां द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नयसे नैगमआदिको भिन्न उपदेश करनेका कोई भी प्रयोजन नहीं है ॥ १८ ॥ सूत्रम् । अभिन्नकारणाः सूत्रे नयाः सप्तैव कीर्तिताः। उच्यते तत्कथं वाक्यमधिकं सूत्रवर्जितम् ॥ १९ ॥ सूत्रभावार्थ:-सूत्रमें अभिन्नकारण सात ही नय दर्शाये गये है; इसलिये तुम सूत्रवर्जित अधिक वाक्य कैसे कहते हो ॥ १९ ॥ व्याख्या । तस्मात्कारणात्सूत्रे नया अभिन्नकारणाः सप्तैव कथिताः तद्यथा सूत्रम् " सप्त मूल नया पणात्ता" एतादृशसूत्रे कथितमस्ति तद्वाक्यं सूत्रसदृशमुल्लङ्घाधिकं नव नया इति वाक्यं कथमुच्यते स्वसूत्रपरिरक्षणार्थ यथोक्तमेव न्याय्यम् । इत्थं परिचित्य केषांचिद्वाक्यस- कलनामनादृत्य श्रीवीतरागभापितवचनरचनापवित्रे सूत्रे बुद्धिरारोपणीया स्वसम्पत्कशुद्धि- संसिद्धिवृद्धये ॥१९॥ व्याख्यार्थः-इस कारण भिन्नकारणशून्य सात ही नय सूत्रमें कहे गये है; वह 1 । द्रव्यानुयोगतर्कणा। १२७ सूत्र यह है; जैसे "मूलनेय सात ही हैं" इस प्रकार सूत्रमें स्पष्टरूपसे कहा गया है। सो उस सूचमें जैसे वाक्यका उल्लंघन करके सप्तसे अधिक अर्थात् नय नव है; ऐसा वाक्य कैसे अथवा किस माधारसे कहते हो । इसलिये अपने सूत्रकी रक्षाकेलिये यथोक्त (सप्तनय )का ही कथन करना योग्य है; ऐसा विचार करके जिस किसीकी वाक्य रच- • नाका अनादर कर बुद्धिमान् पुरुषोंको अपने शुद्ध सम्यक्त्वकी सिद्धिके अर्थ अथवा सम्य- क्त्यकी वृद्धिकेलिये श्रीवीतरागभापित वचनोंकी रचनासे पवित्र ऐसा जो सूत्र है; उसीमें बुद्धिको लगाना चाहिये ।। १९ ।। अध साक्षिणं दर्शयति । अव साक्षीको दिखलाते हैं। सूत्रम् । दश भेदादिकाश्चात्र सन्ति युक्तोपलक्षणाः। न चेदन्तर्भवेत्कुत्र प्रदेशार्थनयो वद ॥ २० ॥ सूत्रभावार्थ:-और द्रव्यार्थिकआदिके जो दश भेद वगैरह देवसेनजीने कहे है। वह भी उपलक्षणमात्र है । यदि उपलक्षणमात्र न मानें तो कहो प्रदेशार्थनयका किसमें अन्तर्भाव होवे ॥२०॥ व्याख्या । अत्र देवसेनरचितनयचक्रप्रन्धे द्रव्याथिकादिदश भेदा उपदिष्टास्ते चो. पलक्षणत्वेन ज्ञातव्याः । यद्येवं न क्रियते तर्हि प्रदेशार्थनयः कस्मिन् स्थाने चरितार्थो भवे- दित्यं विचारणीयम् । दशभेदादिका अन्न देवसेनीये अन्थे युक्तोपलक्षणा, उपलक्षणमानपराः सन्ति चेयद्येवं ते कुत्र न तर्हि प्रदेशार्थनयोऽपि कुत्रान्तर्भवेदिति वद । उक्त च सूत्रे "E- टियाए पदेसट्टियाए दवट्ठय पदेसट्टय " इत्यादि । तथा कर्मोपाधिसापेक्षजीवभावग्राहक- द्रव्यार्थिको यथोपदिष्टस्तथा जीवसंयोगसापेक्षपुद्गलभावग्राहकनयोऽपि भिन्नतया कथायितुं योग्य एव 1 एवं सत्यनेके भेदा भवन्ति तथा प्रस्थकादिदृष्टान्तेन नगमादीनाम- शुद्ध १ अशुद्धतर २ अशुद्धतम ३ शुद्ध ४ शुद्धतर ५ शुद्धतमादिभेदा भवन्ति ते भेदाः कुत्र संगृह्यन्ते । तेषां साहार्थमुपचारो विहितस्तत उपचारेण ते उपनया भवन्तीति यदि कथ्यते तदापसिद्धान्तो भवेत् । अनुयोगद्वारे ते नयभेदाः प्रदर्शिताः सन्ति वत एनदेव दीकि- यते उपनयाः कथिता ये सन्ति तेन व्यवहार गमादिभ्यः पृथग् न सन्ति उक्तं च तत्त्वार्थ- सूत्रे " उपचारबहुलो विस्तृतार्थो लौकिकप्रायः" ॥२०॥ व्याख्यार्थः----इस देवसेनजीरचित नयचक्रनामक गन्यमे जो द्रव्याथिकादि दश भेद द्रव्याधिक गयके कहे है उनको उपलक्षणपनेमे जानने चाहिये अर्थात् यह भद गजका तमा निगजे मनीपस्य तथा अपने मंबन्धोग भी मेध घरपायपद, उसे "वादन्यो दधिरे. सारा "महार बायपर दक्षिके उमपातक (गा करनेवाले भान मानाजादिवा उपाधयम -- मा. विमापार एपिणो रक्षारो और पारी उत्ते भान सोगा दो।
१२८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् दिग्दर्शनमात्र हैं। इनसे अधिक और भी भेद होते है । और यदि उन दशको उपलक्षणमात्र नहीं करें तो प्रदेशार्थनय किस स्थानमे चरितार्थ (अन्तर्भूत ) हो यह विचारना चाहिये तथा यदि इस देवसेनजीके ग्रन्थमें दश भेद उपलक्षणसहित न हों तो प्रदेशार्थनयका किस नयमें अन्तर्भाव होता है; यह कहो । पुनः इस प्रदेशार्थनयका वर्णन सूत्रमें भी है; जैसे “ द्रव्यार्थिकप्रदेशार्थनय" इत्यादि । तथा जैसे कर्मरूप उपाधि- की अपेक्षा रखनेवाले जीवभावको ग्रहण करानेवाला द्रव्यार्थिकनयका उपदेश किया है; इसी रीतिसे जीवके संयोगकी अपेक्षाका धारक जो पुद्गलभाव है; उसका ग्रहण कराने- वाला नय भी भिन्नरूपतासे कथन करनेके योग्य ही है; और जब जीवसंयोगापेक्षपुद्गल भावग्राहक नय माना जायगा तब इसी प्रकार अन्य भी अनेक नय होंगे । और प्रस्थकआदि दृष्टांतसे नैगमआदि नयोंके अशुद्ध १ अशुद्धतर २ अशुद्धतम ३ शुद्ध ४ शुद्धतर ५ और शुद्धतमआदि जो अनेक भेद होते है; उन भेदोंका संग्रह कहां कि- या जायगा अर्थात् तुमको उपलक्षणमात्र ही इन दश भेदोंको मानना चाहिये अन्यथा पूर्वो- क्त भेदोंका संग्रह न होगा। अब यदि ऐसा कहो कि- "इन पूर्वोक्त भेदोंके संग्रहके अर्थ हमने उपचार किया है; और इसी कारण उपचारसे वह उपनय होते है" तो अपसिद्धान्त होगा अर्थात् सिद्धान्तकी हानि होगी। क्योंकि-अनुयोगद्वारमे उनको नयोंके भेद दिख- लाये गये है । इसलिये यही पक्ष दृढ किया जाता है; कि-जो उपनय कहे गये है; वह नही है; अर्थात् व्यवहार नैगमआदि नयोंसे जुदे नहीं हैं; और तत्त्वार्थसूत्रमें व्यवहारका लक्षण भी यही कहा है कि-जो बहुधा उपचारसे पूर्ण हो अर्थात् जिसमें उपचार अधिक हो वह तथा संक्षिप्त अक्षरोंमें विस्तारसहित अर्थका धारक हो और प्रायः लौकिक हो वह व्यवहार है ॥२०॥ सूत्रम् । व्यवहारे समायान्ति तथैवोपनया अपि । न चेत्प्रमाणमप्यत्रोपप्रमाणत्वमाश्रयेत् ॥ २१ ॥ सूत्रभावार्थः-और वह उपनय भी व्यवहारमें ही गर्भित हो जाते है। यदि ऐसा नं हो तो प्रमाण भी उपप्रमाणताका आश्रय करे ॥ २१ ॥ व्याख्या । एवं सति नयभेदान् यापनयान् कृत्वा मनुते तर्हि स्वपरव्यवसायिज्ञानं प्र- माणमित्येतल्लक्षणेन लक्षितस्य ज्ञानरूपप्रमाणस्याप्येकदेशो मत्यादिरथवा तद्देशोऽवग्रहादिः सोऽप्युपप्रमाणमिति पृथग्भेदो भविष्यति । तस्मान्नयोपनयप्रक्रिया शिष्याणां बुद्धिद्वन्दन- मात्रेण ज्ञातव्या ॥ २१ ॥ सूत्रम् । निश्चयाव्यवहारेण कोपचारविशेषता । मुख्यवृत्तिर्यदैकस्य तदान्यस्योपचारता ॥ २२ ॥ - - + . द्रव्यानुयोगतर्कणा। १२९ मत्रभावार्थ:-निश्चयनयसे व्यवहारनयमे उपचारकी विशेषता क्या है ? इसका उत्तर यह है कि जब एककी मुख्यता होती है; तब अन्य( दूसरे )की उपचारता होती है ॥ २२ ॥ व्याख्या । निश्चयान् निश्चयनवात् व्यवहारेण सहोपचारविशेषता काति । व्यवहार- विपय उपचारोऽस्ति निश्चय उपचारो नास्त्येतावद्विगेपता । चकनयस्य मुख्यवृत्तिगृहात तदा परनयस्योपचारवृत्तिरायाति । रत्नाकरवाक्चे स्थाद्वादरनाकर च प्रसिद्धमस्ति " स्यार्थसत्यत्वस्याभिमानोऽखिलनयानामन्योन्यं वर्तते फलात्नत्यत्वं तु सम्यग्दर्शनयोग ए- वास्ति'। एवं च प्रकृतमथै व्याख्यायते । निश्चयनयाद् व्यवहारनयेन सहोपचार विशेषता फास्ति योपचारविशेषता वर्त्तते तां दर्शयति । यदैकस्य कस्यचिन्नयत्य मुख्यता मुख्वभावो वर्त्तते तदान्यस्यान्वनयस्य उपचारता गौणत्वं भवतीति नेयम् । यथा हि निश्चयेनात्मेति शब्द एतस्य निश्चयार्थस्तु " असंख्यात्तप्रदेशी निर जनोऽनन्तज्ञानादिगुणोपेतो नित्यो विभुः कर्मटो- पैरसद्गतः सिद्ध इव देह उपलभ्यते " तदास्य व्यवहारेणीपाधिकस्य जडशरीगदेः सङ्गतस्यौ- दयिकादिभावोपगतनरतैरयकादिभावस्पर्शतोऽपि गौणत्वं भासते । --अथ च " अतति सातत्येन गच्छति तांस्तान्पर्यायानित्यात्मा" संसारस्थो देहादिसङ्गतो जन्ममरणजराचौवनादि- रेशमनुभवमानः प्रत्यक्षप्रमाणेन व्यवहारादेशाद्देवो मनुप्यो नारकतिर्यड् च कथ्यते तत्र सिद्धत्वस्य गौणत्वम् ।। २२ ।। व्याख्यार्थ:-निश्चयनयसे व्यवहारनयके साथ उपचारकी विशेषता क्या है ? इस जि- ज्ञासा( जाननेकी इच्छा )में कहते है; कि-व्यवहारनयके विपे उपचार है; और निश्चयन- यमें उपचार नहीं है; इतनी ही विशेषता है; अर्थात् जब एक नयकी मुख्य अर्थमे शक्ति रहती है तब अन्य नयकी उपचारवृत्ति( गौणता)ले उस नयकी अर्थवोधनशक्ति स्वयं आती है। और यह वार्ता रत्नाकरवाक्यों तथा स्याद्वादरताकरमे प्रसिद्ध है। जैस "अ- पने २ अर्थकी सत्यताका अभिमान सब नयोंके परस्पर रहता है और उन नयोके फलसे सत्यता तो सम्यग्दर्शनके संयोगके होनेपर ही होती है," जब ऐसा सिद्धान्त है, तब इस प्र- कृत अर्थका इस प्रकार व्याख्यान होता है; कि-"निश्चयनयसे व्यवहारनयके साथ उप- चारविशेषता क्या है ? जो उपचारविशेषपना है; उसको दिखाते है । जब किसी एक नयकी मुख्यता रहती है; तब अन्य (दूसरे) नयकी उपचारता रहती है। तात्पर्य यह कि- एक नय प्रधानभावसे जब रहेगा तब अन्य नय गौणत्व(अप्रधानपने)रूपसे आप ही रहेगा, यह गौणत्ववृत्ति होना हो उपचारता है। ऐसा समझना चाहिये । उदाहरणकेलिये जैसे निश्चयनयते " आत्मा" यह शब्द है तब इस आत्माका निश्चयनयले अर्थ असख्यातन- देशीका धारक, निरंजन, अनंत ज्ञानआदि गुणोंसे महित. नित्य, विमु (व्यापक) और कोने उत्पन्न जो दोप, उनसे रहित सिद्धके सदृश आत्मा ही देहमें जाना जाता है। इस निश्चयार्थदशामें यद्यपि व्यवहारो भोपाधिक जो जड पदार्थ गरीरमादि हैं। उनके -- रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सहित तथा औदयिकआदि भावोंसे प्राप्त जो नर नारकी, और तिर्यञ्चआदिपना उसको स्पर्शताहुआ भी जो आत्मा है; उसका गौणत्व भासता है । और जब "अतति इति आत्मा" अर्थात् जो निरन्तर उन उन पर्यायोंके प्रति गमन करता है; अथवा निरन्तर उन उन पर्यायोंको प्राप्त होता है; वह आत्मा है; ऐसा व्यवहारसे अर्थ करते है; तब यह आत्मा संसारी है, देहआदिकसे सहित है, जन्म, मरण, वृद्धावस्था, और यौवनआदिक दशाओंमे जो दुःख होता है; उसको प्रत्यक्ष प्रमाणसे अनुभवकरताहुआ देव है, म. नुष्य है, नारकी है; और तिर्यञ्च है; इत्यादिरूपसे कहा जाता है । उस व्यवहारदशामें इसका निश्चयोक्त अनन्त गुणादिसहित जो सिद्धपना है; उसकी गौणता भासती है ॥२२॥ अथ पुनस्तदेव प्रतिपादयति । अब फिर उसी विषयका प्रतिपादन करते है सूत्रम् । तेनेदं भाष्यसंदिष्टं गृहीतव्यं विनिश्चयम् । तत्त्वार्थ निश्चयो वक्ति व्यवहारो जनोदितम् ॥ २३ ॥ सूत्रभावार्थ:-इस कारण भाष्यमें कहाहुआ जो यह विनिश्चय है; कि-"निश्चय- नय तत्त्वार्थको कहता है; और व्यवहारनय केवल मनुष्योंसे कहेहुएको ही कहता है" इसको स्वीकार करना चाहिये ॥ २३ ॥ व्याख्या । तेन कारणेनेदं विनिश्चयं निश्चयव्यवहारयोर्लक्षणं भाष्यसंदिष्टं विशेषावश्यक- निरूपितं गृहीतव्यमवधारणीयम् । अथ निश्चयव्यवहारयोर्लक्षणमाह । निश्चयो निश्चयनयः तत्त्वाथै युक्तिसिद्धमर्थ वक्ति कथयति । पुनर्व्यवहारो व्यवहारनयो जनोदितं लोकाभिग्राहित्वं वक्ति यतो लोकाभिमतमेव व्यवहारस्तस्य ग्राहकं प्रमाणं न भवति ।प्रमाणं तुतत्वार्थग्राहकमेवास्ति तथापि प्रमाणस्य सकलतत्त्वार्थग्राही निश्चयनयः, एकदेशतत्त्वार्थग्राही व्यवहारश्चायं विवेकः । निश्चयनयस्य विषयत्वमथ च व्यवहारनयस्य विषयत्वमनुभवसिद्धं भिन्नमेवास्ते । असता न निष्ठेति । यथा सविकल्पकज्ञानं नष्टप्रकारतादिकमन्यवादिनो भिन्नमेवामनन्तीति हृदये विमर्शनीयम् ।। २३॥ व्याख्यार्थः-इस कारणसे भाष्य अर्थात् विशेषावश्यकमें कहाहुआ जो यह विनि- श्चय अर्थात् निश्चय और व्यवहारका लक्षण है; उसको निश्चित करना चाहिये । अब जो निश्चय और व्यवहारका लक्षण भाष्यमें कहाहुआ है; उसका कथन करते है; कि-निश्चय नय जो है; वह तो तत्त्वार्थ अर्थात् युक्तिसे सिद्ध अर्थको कहता है; और व्यवहारनय जो है; वह जनोदित अर्थात् लोकके इष्ट जो ग्रहण है; उसको कहता है, क्योंकि--लोकके ही जो अभिमत होता है; वह व्यवहार है । इसलिये उस व्यवहारका जो ग्राहक ( ग्रहण करनेवाला) है; वह प्रमाण नहीं होता; किन्तु जो तत्त्वार्थका ग्राहक होता है; वही प्रमाण होता है; तथापि प्रमाणके संपूर्ण तत्त्वार्थको ग्रहण करानेवाला निश्चयनय है; और प्रमा- 7 .
1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। १३१ णके एकदेश तत्त्वार्थको जो प्रण करता है; वह व्यवहार कहलाता है। यह निश्चय और व्यवहार इन दोनों नयोंका विवेक है । और निश्चयनयका विषय तथा व्यवहारनयका विषय तो भिन्न ही है; यह अनुभवसे सिद्ध है । और व्यवहारग्राहक प्रमाण असत् है, इ- ससे उसकी निष्ठा (उत्पत्ति) नहीं है। ऐसा नहीं क्योंकि-जैसे अन्यवादी सविकल्पक ज्ञा- नको और निर्विकल्पकको भिन्न ही मानते हैं; उसी प्रकार निश्चय और व्यवहार है; ऐसा हृदयमें विचारना चाहिये ॥ २३ ॥ अथोपचारं निर्दिशति । अत्र उपचारका निर्देश करते है। सत्रम् । वाद्यस्याभ्यन्तरत्वं यहुव्यक्तेरभेदता । यच्च द्रव्यस्य नेमल्यमिति निश्चयगोचराः ॥२४॥ सत्रभावार्थ:-जो वाह्य पदार्थका अन्तरंगत्व है, जो अनेकव्यक्तिगत अभेदता है; और जो द्रव्यकी निर्मलता है; सो सब निश्चयनयका विषय है ॥ २४ ॥ 'व्याख्या । यद्वाहास्य बाह्यार्थस्वाभ्यन्तरत्वमन्तरनत्वं वर्त्तते तदतिगोचरं निश्चय विषयमि- त्यर्थः यथा “ समाधिर्नन्दनं धैर्यो दंभोलिः समता सभा । ज्ञान महाविमानं च वासरीरियं पुनः ।। १॥" इत्यादि पुण्डरीकाध्ययनाद्यर्थोऽप्येवं भावनीयः । अथ पुनर्वहुव्यक्तेरनेकविश- पस्याभेदता भेदराहित्यं तदपि निश्चयविपयं यथा " एगे आया" इत्यादिसूत्रम, तथा वेदान्त- दर्शनमपि शुद्धसङ्गहनयादेशरूपः शुद्धनिश्चयनयार्थः संमतिग्रन्थे कथितः । तथा पुन- व्यस्य पदार्थम्य नैर्मल्यं तदपि निश्चयविषयम् । नैर्मल्यं तु विमलपरिणतिवाहानिरपेक्षपरि- णामस्सोऽपि निश्चयनयार्थी बोद्धव्यः । यथा आयासामाइए आयासामाइयस्स अट्टै एव- मेवेऽभ्यन्तरत्वादयो निश्चयगोचरा एव यथा यया रीत्या लोकातिक्रान्तोऽर्थोऽवाप्यते तथा त- या रीत्या निश्चयनयस्य भेदा भवन्ति तस्माच लोकोत्तरार्थभावना समायातीति ज्ञेयम् ॥२४|| व्याख्यार्थ:-जो बाह्य पदार्थका आभ्यन्तरत्व अर्थात् अन्तरंगपना है; वह निश्चय नयका विषय है। जैसे समाधि, नंदनवन, दंभोलि (वज) समता समाज्ञान महाविमान और यह वासरश्री अर्थात् दिनकी शोभा । १ । इत्यादि तथा पुण्डरीकाध्ययनार्थ भी इसी प्रकार विचारना चाहिये । और बहुव्यक्तिगत जो अनेक विशेष हैं। उनकी अभेदता (भद- रहितपना) जो है. वह भी निश्चयनयका विषय है, जैसे “एगे आया'' इत्यादि सूत्र है। इसी प्रकार वेदान्तदर्शन भी शुद्धमहनयका आदेशरूप होनेते शुद्धनिश्चयनय- का अर्थरूप संमति अन्धमें कहा है। और जो द्रव्य अर्थात् पदार्थको निर्मलता है वह भी निधयनयका विषय है; यहांपर नर्मल्य शब्दका अर्थ निर्मल परिणाम अर्थात वाय विषयकी अपेक्षा न रखनेवाला जो द्रव्यका परिणाम है; वाद भी निश्चयनयना ही अर्थ (विपर) मगरना चाहिये। उने " आया सामाइय आया सामाइयस्स अहे" इत्यादि। इन 1 १३२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् प्रकार यह पूर्वोक्त अभ्यन्तरत्वआदि निश्चयनयके ही विषय है । और जिस रीतिसे लो- कोत्तर अर्थ प्राप्त होता है; उसी प्रकारसे निश्चयनयके भेद होते हैं; और इस हेतुसे लो- कोत्तर अर्थकी भावना प्राप्त होती है । ऐसा जानना चाहिये ॥ २४ ॥ अथ व्यवहारविषयं दर्शयति । अब व्यवहारनयके विषयको दर्शाते हैं । सूत्रम् । यो हि भेदो भवेद्व्यक्तेर्यश्चैवोत्कटपर्यवः । कार्यकारणयोरैक्यमिति व्यवहृतर्विधाः॥२५॥ सूत्रभावार्थ:-जो व्यक्तिका भेद होता है; जो उत्कट पर्याय है; तथा जो कार्य और कारणकी एकता है; सो सब व्यवहारके भेद है ॥ २५ ॥ व्याख्या । हि निश्चितं यो भेदो व्यक्तेर्भवेत् स च व्यवहारभेदो ज्ञेयः । यथा अनेकानि द्रव्याणि, अनेके जीवाः, इत्यादि प्रकारेण व्यवहारनयार्थः । तथा च पुनरेव निश्चयनय उत्कटपर्यवः उद्धतपर्यायः सोऽपि व्यवहारनयस्य भेदः । अत एव “ निछयणण्णं पंचवण्णे भमरे ववहारणएण कालवणे” इत्यादिसिद्धान्ते प्रसिद्ध उत्कटपर्यायोऽपि व्यवहारः । तथा च कार्यकारणयोनिमित्ती निमित्तश्च एतयोरथैक्यं यद्भवति तदेवापि व्यवहारविपयम् । यथा हि आयुघृतमित्यादि, यथा वा गिरिदाते, यथा वा कुण्डिका स्रवति, मञ्चाः क्रोशन्ति, कुन्ताः प्रविशन्ति, गङ्गायां घोष इत्यादिव्यवहारभाषा अनेकरूपा वर्त्तते । सा च सर्वापि व्यवहार- नयविषयिणी ज्ञेया । इति किं यो व्यक्तेर्भेदः, यः पुनरुत्कटपर्यवः यदपि कार्यकारणयोरैक्य- म्, इत्यादि व्यवहृतेर्व्यवहारस्य विद्याः प्रकारा इत्यर्थः ॥ २५ ॥ व्याख्यार्थः-जो व्यक्तिका भेद होता है; उसको निश्चयरूपसे व्यवहारका भेद जा- नना चाहिये, जैसे अनेक द्रव्य है, अनेक जीव है, इत्यादि रीतिसे व्यवहारनयका अर्थ है; और फिर जो निश्चयनयमें उद्धत पर्याय है; सो भी व्यवहारनयका भेद है । इसी हेतुसे ऐसा कहा भी है; कि-निश्चयनयसे भ्रमर (भंवरा ) पंचवर्ण अर्थात् पांच रंगका है; और व्यवहारनयसे केवल कृष्णवर्ण ( काले रंगका )ही है; इत्यादि रीतिसे सिद्धान्तमें प्रसिद्ध जो उत्कट पर्याय है; वह भी व्यवहारनयका भेद है। और फिर कार्य कारण अर्थात् निमि- ती और निमित्तकी जो एकता है; वह भी व्यवहारनयका विषय है; जैसे आयु घृत है; यहां धृतरूप जो आयुका कारण है, उसमे आयुरूपता मानी है; अथवा जैसे पर्वत जलता है; 'कुंडी करती है ' ' मंच (मांचे ) शब्द करते है ' 'भाले घुसते है ' 'गंगामे घोष ( अ- हीरोंका ग्राम ) है' इत्यादि जो अनेकरूप व्यवहारभाषा (व्यवहारमें कहनेकी परिपाटी) है; वह सब व्यवहारनयके विषयको धारण करनेवाली ही जाननी चाहिये । तात्पर्य यह है, कि-जो व्यक्तिका भेद है, और जो उत्कट पर्याय है तथा जो कार्य कारणकी एकता है; इत्यादि यह सव व्यवहारनयके भेद है ।। २५ ॥ - द्रव्यानुयोगतर्कणा। १३३ अथ प्रश्चितस्य संक्षेपमाह । अब जो पूर्वोक्त प्रपंच है; उसको संक्षेपसे कहते हैं। सूत्रम् । इत्याद्यनेकविपयांश्च नयान्विहाय संक्षिप्य तांश्च वचसाध्यधिकाविधाय । बालाववोधनकृते किल देवसेन- स्तत्मपञ्चनमचीकरदाप्तशुन्यम् ॥ २६ ।। सूत्रभावार्थ:-इत्यादि अनेक विषयोंको धारण करनेवाले निश्चय व्यवहारआदि नयोंको त्यागकर और फिर उनको ही उपचारसे संक्षिप्तकर और सूत्रवाक्यसे भी अधिक नयोंको अपनी बुद्धिसे करके मंदबुद्धियोंको वंचने( ठगने )केलिये देवसेनजीने आप्त- शून्य इस प्रपंचको किया है ॥ २६ ॥ व्याख्या। इत्यादि अनेकविषयान् अनेके भूयांसो विषया गोचरा अर्था वा एपान्तऽनेकवि- पयास्ताननेक विषयान नयान न्यायान् निश्चयव्यवहारात्मकान् विहाय त्यक्त्वा च पुनस्तानेव नयान संक्षिप्य संक्षेपं कृत्वा उपचारपदेन संकोचयित्वा अपि पुनर्वचसा वचनान्तरेण अधि- कान् अतिरेकान् विधाय रचयित्वा सूत्रे सप्त नया आदेशान्तरेण पञ्च नयास्तत्र च 'नव नया' इत्याधिक्यं कृत्वा वालाववोधनकृते बालानां मन्दमतीनामववोधनं प्रतारणं " अ- चयोधनं प्रतारणे वंचने शिक्षणे चेत्यनेकार्थान् " मंदमतिवञ्चनकृते प्रतारणार्याय किल इत्य- सत्य " सत्कलीके भावनायां निश्चयऽपि फिल स्मृतमिति ” देससेनः नयचक्रमन्थनिर्मायको दिगम्बरमतामणीः एतत् प्रागुक्तं प्रपञ्चनं नयविस्तारणं अचीकरत् चकार । कीगचीकरत. आतन्यं आप्तोवीतरागस्तस्य वाक्यं सिद्धान्तस्तेन शून्यं वर्जितम् , आप्तशून्यमिति मध्यमपद. लोपी समासः आप्तवाक्येन शून्यमाप्तशून्यं स्वमत्या असंभावित विरचम्य लोके ग्रन्थगौरवो दर्शित इति ॥ २६ ॥ व्याख्यार्थः-इत्यादि बहुतसे गोचर अथवा अर्थोके धारक निश्चय और व्यवहार स्वरूप नयोंको छोडकर और फिर उन्ही नयोंका संक्षेप करके अर्थात् उपचारपदसे सं- कोच करके पुनः वचनान्तरसे अधिक नयाँकी रचना करके अर्थात् सूत्र में सप्त नय है, और मतांतरसे पाच नय है, वहांपर अर्थात् सात तथा पांच नयोंके स्थानमें "नय नव है। ऐसी अधिकता करके मंदबुद्धियोंको वंचनेकेलिये अवयोधन शब्द प्रतारण वंचन तथा शिक्षणमादि अनेकार्थका वाची है। इसलिये सूत्र में जो भववोधन शब्द है; उसका यहां पंचनाम अर्थ लियागया है । इसलिये उन मंदबुद्धियोंको धोखा देनेके नर्थ मिध्या ही "भूत्र में जो फिल शब्द है; वह सत्य. छ, संभावना और निश्चय इन चार अमेिं यत्तता एस कारण यहां इटहर मर्थका ग्रहण कियागया, है" दिगम्बरमतके अग्नेपर नए बामग्रन्धर्फ बनानेवाले देवसेनजीने श्रीवीतरागके सिद्धान्तसे रहित इन पूर्वोक्त अपंचन अ-
१३४
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
,
र्थात् नयके विस्तारको किया तात्पर्य यह कि-देवसेनजीने अपनी बुद्धिसे सर्वज्ञमतके वि-
रुद्ध असंभावितको रचकर लोकमें ग्रन्थका गौरव दिखाया है ॥२६॥
सूत्रम् । इत्थं नयानां बहुभङ्गजालैरेकं पदार्थ च त्रिधा परीक्ष्य ।
अर्हत्क्रमाम्भोजयुगोपयोगिचेतःकुरुष्वात्मसुखं लभस्व२७
सूत्रभावार्थ:-हे भव्य! इस प्रकार नैगम संग्रहआदि नयोंके अनेक भेद समूहों के
द्वारा एक पदार्थको द्रव्य, गुण पर्यायरूप निश्चय करके श्रीजिनेन्द्रके चरणकमलयुगलमें
लीन चित्तको कर और आत्मसुखको प्राप्त हो ॥ २७ ॥
व्याख्या । इत्थं अमुना प्रकारेण श्रीजिनदेवभापितसूत्रप्रक्रमेण नयानां नैगमादीनां सप्ता-
नां तथापि पञ्चानां बहुभङ्गजालैः बह्वोऽनेके भागा भेदास्तेपांजालैः समूहै: एकं कमपि स्खे-
प्सितं पदार्थ जीवादिपदार्थ त्रिधा द्रव्यगुणपर्यायरूपं परीक्ष्य निश्चित्य अर्हत्क्रमाम्भोजयु-
गोपयोगि अर्हतां वीतरागाणां क्रमाश्चरणास्त एवाम्भोजानि कमलानि तेपु उपयोगि लीनं
एतादृशं चेतः चित्तं कुरुष्व भोभव्य! त्वमित्यध्याहारादित्यन्वयः पुनर्भो भव्यप्राणिन् ? त्वमा-
त्मसुखमात्मनो जीवस्य सुखं निरावाधानुभवं लभस्व प्राप्नुहि । नयज्ञानाजीवादीन्परीक्ष्य क-
मभ्य आत्मानं वियोज्यानन्तसुखभाग्भवेत्यर्थः ।। २७ ।।
इति श्रीकृतिभोजसागरनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायामष्टमोऽध्यायः ।।
व्याख्यार्थः-इस प्रकार श्रीजिनदेवभाषित सूत्रोंके क्रमसे नैगमआदि सप्त नय अ-
थवा पंच नयोंके अनेक भेद समूहोंसे इच्छानुसार किसी भी एक जीवआदिक पदार्थको
द्रव्य, गुण तथा पर्यायरूप निश्चित करके श्रीवीतरागोंके चरण कमलोंमें आसक्त ऐसे चि-
तको कर " हेभव्य ? तू यह अध्याहारसे लगा लेना चाहिये" और हेभव्यजीव ? तू जी-
वका जो बाधारहित अनुभवस्वरूप सुख है; उसको प्राप्त हो । तात्पर्य यह है कि-भो
भव्य ? नयोंके ज्ञानसे जीवआदि पदार्थका निश्चय कर कर्मोंसे आत्माको भिन्न कर अनंत
सुखका भागी हो ॥ २७ ॥
इति श्रीआचार्योपाधिधारिद्विवेदिपण्डितठाकुरप्रसादविरचितभाषाटीकासमलङ्कत-
द्रव्यानुयोगतर्कणायामष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
%3D
अथ नवमाध्याये द्रव्यगुणपर्यायाणामेकं स्वरूपं कथयन्नाह ।
अब नवम अध्यायमे द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंकी एकरूपता कहतेहुए यह सूत्र
कहते है।
सूत्रम् । लक्षणैस्त्रिभिरेकोऽर्थः सहितः कथ्यते जिनः ।
यथार्थार्थमन्विच्छन्प्राप्नोति सकलेप्सितम् ॥१॥
. - द्रव्यानुयोगतर्कणा। सूत्रभावार्थ:-जैसे श्रीजिनभगवान् एक पदार्थको तीन लक्षणोंसे युक्त कहते हैं; उसी रीतिसे पदार्थको चाहताहुआ भव्य सत्र अभिलपित वस्तुको प्राप्त होता है ।। १ ।। न्याया। एकोऽद्वितीयोऽर्थो जीवपुद्गलादिर्घटपटादिळ यथा येन प्रकारण त्रिभिहणे- मत्पादव्ययध्रौव्याख्यः सहितो युक्तः श्रीजिनः परमेश्वरैः कन्यत भण्यते वाक्यप्रबन्धेन । यतः--"उप्पन्ने इवा १ ध्रुवे इवा २ विगमे इवा ३' इति निपदीमूलात्पदार्थः सर्वोऽपि त्रिवि- ध इत्यर्थः । तथेति उक्तप्रकारेण अर्थ पदार्थमन्विच्छन् वान्छन् धारयन् सकलेप्सितं सर्ववा- न्छितं सम्यक्त्वादिसिद्धिपर्यन्तं कामं प्राप्नोति भन्य इनि पद्यार्थः । भावार्थस्त्वयम्-एतस्यां विपद्यां सर्वपामर्थानां व्यापकत्वमवधारणीयम् । जिनमते कंचित्पदार्था नित्या, केचिदनित्या मृत्यं नैयायिकादयः कथयन्ति तद्वन्नास्ति । नित्य कान्तानित्यैकान्तपक्षयोरपि लोकयुत्तयापि विरोधो दृश्यते । ततो दीपादारभ्याकाशपर्यन्तमुत्पाव्ययत्रौव्यलक्षणं प्रमाणयितव्यम् । तदु- फं श्रीहेमाचाय:-"आदीपमाव्योम समस्वभावं स्वाद्वादमुद्रानतिभेदिवस्तु । तन्नित्यमेवैकमनि- त्यमन्यदिति त्वदाज्ञाद्विषतां प्रलाप." ॥१॥ व्याख्यार्थः-एक अर्थात् दूसरेसे रहित केवल एक जीव पुद्गलआदि तथा घट पटआदि पदार्थ जिस रीतिले उत्पत्ति, नाश और ध्रौव्यरूप तीनों लक्षणोंसे संयुक्त श्री- जिन परमेश्वर वाक्यप्रबंधसे कहते है; अर्थात् कथंचित् उत्पन्न होता है; कथंचित् नष्ट होता है; और कथंचित् ध्रौव्य है। इस प्रकार जो तीन पदोंका मूलसूत्र है; उससे सब पदार्थ तीन प्रकारका है। उसी श्रीजिनेन्द्रके कहेहुए प्रकारसे पदार्थको चाहताहुआ अर्थात् अन्तःकरणमे धारण करताहुआ भव्यप्राणी संपूर्ण अभीष्टको अर्थात् सम्यग्दर्शनको आ- दिले मुक्तिपर्यन्त कामनाको प्राप्त होता है; बस यही श्लोकका अर्थ है । भाशय तो यह है; कि-इस त्रिपदीमे संपूर्ण पदार्थोकी व्यापकताका निश्चय करना चाहिये । क्योंकि कोई पदार्थ नित्य है। कोई पदार्थ अनित्य है, ऐसा जो नैयायिकआदि कहते हैं। उसके समान जिन मतमे कोई पदार्थ नहीं है । और नैयायिकआदिके अभिमत जो एकान्त नित्य तथा एकान्त अनित्य पक्ष है; इन दोनों ही लोकयुक्तिसे भी विरोध देखा जाता है । इसलिये दीपसे लेके आकाशपर्यन्त संपूर्ण पदार्थ पूर्वोक्त उत्पाद, व्यय तथा धौव्वरूप त्रिविध लक्षणसहित प्रमाणभूत करना चाहिये । वही विषय श्रीहेमाचार्यजीने कहा है कि-दी- पकले लेके आकाशपर्यन्त समन्त पदार्थ एक स्वभावके धारक है; और त्याद्वादमुद्राका उलंघन नहीं करते हैं; इमलिये उनमें एक नित्य ही है; दूसरा नित्य ही है; इस प्रकार जो कथन है सो आपकी आज्ञासे विरोध रखनेगलोंका प्रलाप है ॥ १ ॥ अधनमेवा विगृत्य कथयन्गह । अब इसी विविधलक्षणताप अर्थका तिरण करके निरूपण करते। सन्नम्। उत्पादनृपनि शैः परिणामः क्षणे क्षणे। द्रव्याणामविरोधाच प्रत्यक्षादिह दृश्यते ॥२॥ २ १३६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रभावार्थः-उत्पाद ध्रौव्य तथा नाशरूप त्रिविध लक्षणोंसे द्रव्योंका परिणाम क्षण क्षणमें परस्पर विरोधरहितपनेसे और प्रत्यक्षसे दीख पडता है ॥२॥ व्याख्या । उत्पादव्ययनि शैर्लक्षणैरिभिर्द्रव्यस्य क्षणे क्षणे समये समये परिणामोऽस्ति । अत्र कश्चिदाह । यत्रोत्पादव्ययौ भवतस्तत्र ध्रौव्यं नास्ति यत्र च ध्रौव्यं तत्रोत्पादव्ययौ न स्यातामिति विरोधस्तिष्ठति तदा एकत्र लक्षणनयं कथं संभवेत् । यथा-छायातपावेकत्र न स्यातां तद्वदेतावेकन न भवेतां चेति । तत्रोत्तर-यथोष्णाशीतस्पशौँ क्रमेणानलजलयोः परस्परपरिहारेण दृष्टौ तयोरेकत्र स्थान उपसंहारेण विरोधोऽप्यस्ति । परमत्र तु सर्वलक्षणा- न्येकत्र प्रत्यक्षं विलोक्यन्ते । परस्परपरिहारेण कुत्रापि प्रत्यक्षसिद्धत्वं नास्ति । तदा कथमेत- द्विरोधस्थानं भवेत् । अनादिकालीनैकान्तवासनया मोहिताः प्राणिन एतेषां विरोधं पश्यन्ति, परंतु परमार्थतो विचार्यमाणो विरोधो न ह्यस्ति । समयनैयत्येन प्रत्यय एव विरोधनाश हेतुरिति ॥२॥ व्याख्यार्थः-उत्पाद, व्यय और ध्रौव्य इन तीनों लक्षणोंसे संसारके द्रव्योंका परिणाम (परिवर्तन ) क्षण क्षण (समय २ ) में होता है । अब यहांपर कोई कहता है; कि-जहांपर उत्पाद तथा नाश है; वहांपर ध्रौव्य नहीं है, और इसी प्रकार जहांपर ध्रौव्य है; वहां उत्पत्ति तथा नाश नहीं रह सकते । इस प्रकार विरोध रहता है; तब एक वस्तुमें उत्पाद व्यय ध्रौव्यरूप तीनों लक्षण कैसे संभव होते है । जैसे छाया और आतप (धूप) यह दोनों एक जेगह नहीं रह सकते वैसे ही उत्पाद व्यय और ध्रौव्य यह दोनों भी एक पदार्थमें नहीं रह सकते है ? अब इस शंकाका उत्तर कहते है कि जैसे उष्ण और शीत स्पर्श परस्परके परिहारसे क्रमसे अग्नि तथा जलमे दृष्ट है; अर्थात् परस्परके परिहारसे उप्णस्पर्श अग्निमें और शीतस्पर्श जलमें देखाजाता है; और उन दोनों स्पर्शीका किसी एक स्थानमे अर्थात् केवल अग्नि अथवा जलमे उपसंहार (ग्रहण )करो तो विरोध भी है; परन्तु यहां तो सब लक्षण ( उत्पाद व्यय ध्रौव्यरूप तीनों लक्षण ) एक वस्तुमे प्रत्यक्ष रूपसे देख पडते है; और परस्परके परिहारसे अर्थात् एक दूसरेको दूर करके ( उत्पादके विना व्यय, व्ययके विना उत्पाद) कही भी प्रत्यक्षसे सिद्ध नही है; अर्थात् किसी एक भी पदार्थमें केवल उत्पाद व्यय अथवा ध्रौव्य प्रत्यक्ष प्रमाणसे नहीं देखा जाता है; तब यह विरोधका स्थान कैसे है ? अनादि कालकी जो एकान्तकी वासना है; उससे मोहित हो- कर प्राणी इनके परस्परविरोध देखते है, परन्तु परमार्थसे विचार किया जावे तो कोई विरोध नहीं है, क्योंकि-समयकी नियत्ततासे जो विश्वास हुआ वही विरोधके नाश कर- नेमे कारण है ॥२॥ पुनस्तदेव कथयन्नाह । पुनः उसी त्रिविध लक्षण प्रस्तुताका विस्तार करते है;
-- . दव्यानुयोगतर्कणा। १३७ सूत्रम् । कुम्भमौलिसुवर्णेषु व्ययोत्पत्तिस्थिरात्मसु । दुःखहपापयुक्तेपु हेमत्वं निश्चलं त्रिषु ।। ३ ।। सूत्रभावार्थ:-नाश, उत्पत्ति तथा स्थिरतायुक्त और दुःख तथा हर्पसे उपयुक्त सुवर्णमयघट सुवर्णमयमुकुट तथा सुवर्ण इन तीनोंमें सुवर्णत्पता स्थिरतासे है ॥ ३ ॥ व्याख्या । कुम्भो घटो हेमघटहेममौलिहेमसु नागोत्पत्तिध्रुवरूपेषु दुःसहपाभ्यामुप- चुक्तेषु हेमत्वं सुवर्णत्वं तिष्ठति । द्रव्य चैकस्मिन्नेव घटाकारनाशान्मुकुटाकारोत्पत्तिः, पुनर्हे- माकारेण स्थिरत्वमित्येतलक्षणत्रयं प्रकटाकारेण दृश्यते । तस्माद्धेमघट भट्ठत्वा हेममुकुट नि- प्पाद्यते उभयत्र हेमत्वं स्थिरम् । हेमघटार्थी दुःखवान् भवति घटाकारहेमव्ययसत्त्वात् । हेममुकुटार्थी हर्पवानरित हेमगुकुटाकारेण सत्यत्वात् । पुनर्हममात्रार्थस्तु तदा दुःसवानपि सुरस- वानपि न, स्थितिपरिणामन विद्यमानत्वात, ध्रुवत्वाच । तस्माद्धेमसामान्यस्थितिः सत्या इति । एवं सर्वत्रोत्पादव्ययाव्यपर्याया द्रव्यरूपेण नेयाः । अत्रोत्पाव्ययभार भिन्नं द्रव्यं तथा स्थितिमाम द्रव्यं भिन्नं किमपि न यते ततो घटमुकुटाघाकारस्पर्शिमेव केवलं द्रव्यम् । न हि यद्धवं भवेत् ध्रुवत्वस्य प्रतीतिरप्यस्ति ततश्च "तद्भावाव्ययं नित्यं" इति लाह्मणेन परिणामेन च धुवभपरमधुवमपि । सर्चमपीत्थं भावनीयम् ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थ:-नाश उत्पत्ति तथा ध्रुवतारूप लक्षणसंयुक्त और दुःख तथा हर्षसे उपयुक्त सुवर्णके घट, सुवर्णके मुकुट सुवर्ण इन तीनोंगें सुवर्णपना स्थिर है; अर्थात् सुव- र्णत्व सबर्ग है, जैसे एक ही सुवर्णरूप द्रव्यमें घटके आकारका नाश मुकुटके माकारकी उत्पत्ति और सुवर्णरूप आकारकी स्थिति है । और सुवर्णरूप में घटके आकारके नाशसे मुकुटके आकारकी उत्पत्ति होती है, और सुवर्ण आकारसे उसमें स्थिरता (धाव्य) है। इस प्रकार यह तीनों लक्षण एक ही द्रव्यमें प्रकटतासे दीखते हैं। इस कारण सुवर्णके घटकों तोडकर सुवर्णका गुकुट बनाया जाता है । और सुवर्णपना घट तथा गुकुट इन दोनोंने स्थिर है । अब जिस समय सुवर्णपटको तोडकर उसका मुकुट बनता सुवर्णके घटको चाहनेवाला पुरुप दुःखी होता है क्योकि घटके आकारका जो सुवर्ण था उसका गय (नाश ) होता है और जो पुरुष हेमो मुकुटको चाहनेवाला है। यह प्रसन्न है; क्योंकि यह सुवर्ण हेम मुकुटके आकारसे विद्यमान है; और जो केवल सुवर्णको ही चाहनेवाला है वह उस समयने न दुःखी है; गौर न सुखी है; क्योंकि-स्थितिरूप परि. जामले जो नुवर्ण घटमें धा वही मुगुटने भी विद्यमान है; और निल है । इसलिये सुध- की सामान्यस्थिति सत्य है। इस प्रकार सुन्न उत्पाद व्यय तथा श्रीय पर्याय न्य रूपसे जानने चाहिये । महापर उत्पाद और व्ययको धारण करनेवाला द्रव्य मिल थे नमा थिति (नित्यता का भागी ना मिना कुछ भी नही दीख पड़ता है; अधीत् उत्पाद गा और नियतिका धारक ए हो द्रा है। इस कारण पर मुकुट तव १३८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् ॥ इत्यादि आकारको धारण करनेवाला सुवर्ण ही केवल द्रव्य है। और वह केवल ध्रुव ही है; किन्तु उसमें ध्रुवताकी प्रतीति भी है; इसीलिये “उसके भावका जो नाश न होना सो नित्य है" इस प्रकारके लक्षणसे द्रव्यरूप ध्रुव है; और अन्य सब पर्यायआदि अध्रुव हैं। इसी प्रकार सब ही विचारने चाहिये अर्थात् सर्वत्र ऐसा ही विचार करना चाहिये ॥३॥ अथोत्पादव्ययध्रौव्यानामभेदसंबद्धं भेदं च दर्शयन्नाह । अब उत्पाद व्यय तथा ध्रौव्य इन तीनोंका अभेद संबद्ध भेदको भी दिखाते हुवे सूत्र कहते है। सूत्रम् । घटव्ययो हि सोत्पत्तिमौलेध्रौव्यं च भर्मणः । इत्येकस्मिन्दलेऽनेका युगपत्कार्य युगपत्कार्यशक्तयः॥ सूत्रभावार्थ:-घटका जो नाश है; वही मुकुटकी उत्पत्ति है; और सुवर्णकी नि- त्यता है; इसी प्रकार एक पदार्थमें एक ही कालमे अनेक कार्योंकी शक्तियें है ॥ ४ ॥ व्याख्या । यो हि हेमघटव्ययः सा च मौलेर्मुकुटस्योत्पत्तिः, एककारणजन्यत्वात् । यतो यद्रव्यं यद्र्व्यध्वंसजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति । ततो विभागपर्यायोत्पत्तिसन्तानादेव घटनाशव्यवहारोऽपि संभवेत् , उत्तरपर्यायोत्पत्तेश्च पूर्वपर्यायनाशोऽपि संभाव्यश्च । काञ्च- नस्य ध्रौव्यमपि तथैव भावनीयम् , प्रतीत्य पर्यायोत्पादेनैकसन्तानत्वं तदेव द्रव्यस्य लक्ष- णतो ध्रौव्यमस्ति । इत्येकस्मिन्निति-लक्षणत्रयात्मके एकस्मिन् दुले एतल्लक्षणत्रयमेकदा य- द्यपि वर्तते तथापि शोकप्रमोदमाध्यस्थरूपा अनेकाः कार्यशक्तयो दृश्यन्त इत्यनेकत्वेन च भिन्नत्वमपि ज्ञेयम् । सामान्यरूपेण ध्रौव्यं विशेषरूपेणोत्पाव्ययौ चेत्थं प्रमाणयतां विरो- धोऽपि नास्ति । व्यवहारतः सर्वत्र स्यादर्थानुप्रवेशेनैव स्यात्, विशेषपरतापि व्युत्पत्तिविशे- षेण स्यात् । अत एव स्यादुत्पद्यते, स्यान्नश्यति, स्याद् ध्रुवम् , इत्थमेव वाक्यप्रयोगोऽपि । "उप्पन्नेइ वा" इत्यादौ वा शब्दो व्यवस्थायां स च स्याच्छब्दसमानार्थः। अत एव "कृष्णः सर्पः एतल्लौकिकवाक्यमपि स्याच्छब्दं गृहीत्वैवास्ति । ततः सर्पस्य पृष्ठावच्छेदेन श्यामवं वर्तते परन्तु उदरावच्छेदेन नास्ति । तथैव सर्पमात्रेणापि कृष्णत्वं न दृश्यते शेषाख्यो नागः शुक्ल एवास्ति । तस्माद्विशेषणविशेष्यनियमार्थो यदि स्याच्छब्दप्रयोगोऽस्ति तदा त्रिपदीमहा- वाक्यमपि स्यात्कारभजनया संभवेदिति ॥ ४ ॥ व्याख्यार्थः—जो सुवर्णघटका व्यय है; वही सुवर्णमुकुटकी उत्पत्ति है; क्योंकि-घ- टका नाश और मुकुटकी उत्पत्ति यह दोनों कार्य एक ही कारणसे जन्य है । कारण कि- न्यायका सिद्धान्त है; कि-जो द्रव्य जिस द्रव्यके नाशसे उत्पन्न होता है; वह उसी (नश्य- मान ) द्रव्यके उपादान कारणसे उपादेय है; भावार्थ-जैसे यहां सुवर्णघटके नाशसे मुकुट उत्पन्न हुआ है; तो घटद्रव्य नाशका जो उपादान कारण सुवर्ण है; वही मुकुट- का भी उपादान कारण है; इस रीतिसे घटका नाश तथा मुकुटकी उत्पत्ति एक ही सुवर्ण-- रूप कारणसे जन्य (पैदा हुई ) है । और इसीसे विभाग पर्याय ( मुकुट पर्याय )की 4 " द्रव्यानुयोगतर्कणा। १३९ उत्पत्तिके संतानसे ही घटके नाशरूप व्यवहारकी संभावना होती है । और उत्तर पर्याय जो यद्दापर मुकुटरूप पर्याय है; उसकी उत्पत्तिसे पूर्व घटरूप पर्यायका नाश भी विचारने योग्य है। और उसी प्रकारसे गुवर्णका ध्रौव्य भी विचारना चाहिये क्योंकि जिसको नि- मित्त मानकर पूर्वपर्यायका नाश और उत्तरपर्यायकी उत्पत्ति है उसका निरवच्छिन्न एक संतानत्व (सुवर्णका स्थिरत्व ) जो है; वही द्रव्यके लक्षणसे उसका ध्रौव्य है। इस प्रकार त्रिविधलक्षणसहित एक दल( वस्तु )में यद्यपि तीनों ही लक्षण एक समयमे है; तथापि गोक, प्रमोद और माध्यस्थरूप अनेक कार्योंकी शक्तियें दीख पडती है; इस रीतिसे अने- कल्व होनेसे भिन्नता भी समझनी चाहिये । इस प्रकार सामान्यरूपसे तो ध्रौव्य तथा विशेषरूपसे उत्पाद और व्ययको प्रत्येक वस्तुमे प्रमाणीभूत न करनेवालोंके कोई विरोध भी नहीं है; क्योंकि-व्यवहारसे सर्वत्र स्यात् (कथंचित् ) इस अर्थक अनुप्रवेशसे सामान्यपरता भी है; और व्युत्पत्तिविशेपसे विशेपपरता भी है। इसी कारणसे स्यात् उत्पन्न होता है; स्यात् नष्ट होता है; स्यात् ( कथंचित् ) ध्रुव है; ऐसे वाक्यका प्रयोग भी होता है। और उप्पन्नेइ वा इत्यादिक मूलपाटमे जो वा शब्द है; वह व्यवस्था अर्थमे है; और वह अर्थ स्यात् इस शब्दके समान है । इसी कारण 'कृष्णसर्प' (काला सांप ) यह लौकिकवाक्य भी 'स्यात्' इस शब्दको गृहण करके ही वर्त्तता है; क्योंकि सर्पके पृष्ठ (पीठ ) देशमे श्यामता (कालापन ) है; परन्तु उसके उदर देशमें (पेटमें ) नहीं है। और वैसे ही सर्पमात्रमें भी श्यामता नहीं है, क्योंकि 'शेप' ~~-इस नामका धारक जो नाग है; वह शुक्ल (सफेद) ही है । इसलिये विशेषण विशेष्यके नियमार्थ 'स्यान्' श- का प्रयोग है तो त्रिपदीमहावाक्य भी स्यात्कारका भागी हो सकता है।॥ ४ ॥ सत्रम् । द्रव्यखभाव आख्यातो बहुकार्यककारणः । तदा ऋते हेतुभेदात्कार्यभेदः कथं भवेत् ॥ ५॥ मनभावार्थ:--पूर्व प्रसंगमें "एक कारणरूप अनेक कार्योका जनक द्रव्य है" यह द्रव्यका स्वभाव वर्णन किया है। तब हेतु ( कारण )के भेदके विना कार्योंका भेद कैसे हो सकता है ॥५॥ प्याग्या । अथ यरेवं कन्यने द्रव्यस्थमावो बहकार्यककारणोऽग्नि । यथा हेमद्रव्यमेवा- विकृतमस्ति विकारो मिथ्याग्नि । शोकादिकार्यत्रयजन कशक्तिम्बमावं यत्तदेव दूव्यं तनो ध्यान्टोकारिकार्यत्रय जायन चटा कारणभेदं विना कार्यन्त्र भद्रः भवेन । श्रेयः साधनं यत्तत्यमोदजनकम् , अनिष्टसाधनं यत्तन्छोकजनकम , तद्भवाभिन्न माध्यस्थजनक- मित्येतविविध कार्यमेकम्मादेकल्पाकथं भवेन् । शक्तिपि दृष्टान्नानुसारिण्यैव कल्पनीया । न दे तामिमामीप्याजलं, दाजनकन्यमावमित्यादिक प्रकल्पतमप्यनिवार्य । नत्माच्छ- विभेद. कारण भेट: कार्यभेदानुसारेणापश्यमनुसन्तव्यः । अनेकजनन कशति: दाट एव एफवानरसन्यादाद मुचपत्तीत्यर्थः ।।', } .
१४० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थ:-अब यदि ऐसा कहते हो कि-एक कारणरूप अनेक कार्योंका जनक यही द्रव्यका खभाव है। जैसे सुवर्णद्रव्य एक ही अविकृतरूप है, मुकुटआदि जो उ- सका विकार है; वह मिथ्या है । शोक, प्रमोद और माध्यस्थरूप तीन कार्योंको उत्पन्न करनेवाला जो शक्तिखभाव है; वही द्रव्य है; उस द्रव्यसे शोकादिरूप तीन कार्य होते है; तब कारणके भेदके विना कार्यभेद कैसे हो सकता है । क्योंकि-जो कल्याणका साधन है; वह प्रमोदका जनक है, जो अनिष्टका साधन है; वह शोक (खेद)को उत्पन्न करनेवाला है, और दोनोंसे भिन्न अर्थात् श्रेयस्त्व तथा अनिष्टतासे भिन्न जो साधन है; वह न हर्षको उत्पन्न करता है; और न खेदको, इसलिये यह तीन प्रकारके कार्य एकरूप कारणद्रव्यसे कैसे उत्पन्न होते है; कार्यगत दृष्टान्तके अनुसार ही कारणगत शक्तिकी भी कल्पना करनी चाहिये । यदि ऐसा न मानो तो “अग्निकी समीपतासे जल है; सो दाहको उत्पन्न करनेवाले स्वभावका धारक है" इत्यादि कल्पना भी अनिरिणीय होगी । इसलिये शक्तिभेदरूप जो कारण है; उसका भेद कार्यभेदके अनुसार अवश्य अनुसरण करना चाहिये अर्थात् कार्यभेद होनेपर कारणका भेद अवश्य मानना पडेगा । और अनेक कार्योंको उत्पन्न करनेवाली शक्ति है; यह शब्द ही एकत्व अनेकत्वरूप स्याद्वादको सूचित करता है । यह श्लोकका अर्थ है ॥ ५ ॥ अथ बौद्धमतमाह। अब इस विषयमें बौद्धका मत कहते है। सूत्रम् । शोकादिजननं लोकवासनाभेदतो भवेत् । वस्तुभेदो नेति बौद्धो निनिमित्तोऽशुचिः स्मयी ॥६॥ सूत्रभावार्थः-द्रव्यमें शोकादिका जो उत्पाद है; वह लोकवासनाके भेदसे होता है; और शोकादिके जननमें कोई वस्तुका भेद नहीं है । ऐसा कहनेवाला बौद्ध निमित्त- शून्य है; और अपवित्र तथा स्मयी है॥ ६ ॥ व्याख्या। यत्तुलानमनोन्नमनवदुत्पादव्ययावेकदा भवतः क्षणिकस्खलक्षणस्य ध्रौव्यं नास्त्येव तच्छोकादिकार्यजननमपि भिन्नभिन्नलोकवासनातो भिन्नभिन्नभेदोपकारकमस्ति । यत एकं किमपि वस्तु वासनाभेदात् कस्यापीष्टं कस्याप्यनिष्टं स्यात्, यथेक्षु मनुष्याणामिष्टम्; कर- भानामनिष्टम् , परन्तु तत्रेक्षुभेदो नास्त्येव । तद्वदिहापि बोध्यमिति वदन् बौद्धो निनिमित्तो निमित्तभेदं विना वासनारूपमनस्कारस्य भिन्नत्वं कथं जहाति । अत एवाशुचिः कलुषचित्तः पुनः स्वीकारेण स्मयीति । वस्तुतस्तु शोकादिकानामुपादानं यथा भिन्नं तथा निमित्तमपि भिन्नमवश्यं मंतव्यम् । एकस्य वस्तुनः प्रमातृभेदेनेष्टानिष्टत्वमस्ति तत्राप्येकस्य द्रव्यस्येष्टा- निष्टज्ञानजननशक्तिरूपा' पर्यायभेदा आयनुसरणीया एवेति ॥ ६॥ व्याख्यार्थः-जैसे तुला (तराजू) एक कालमे ऊंची नीची हो जाती है, उसी 4 द्रव्यानुयोगतर्कणा। १११ प्रकार वस्तु के उत्पाद तथा नाश एक कालमे ही होते हैं। क्योंकि.माणिकखरूप अपने लक्षणको धारण करनेवालाजो पदार्थ है। उसके ध्रुवता (नित्याना) है; ही नहीं। इस- लिये शोकआदिका उत्पाद है; सो भी भिन्न मिन्न लोककी वासनासे होता है; और मिन भिन्न भेदका उपकार करता है। क्योंकि-एक ही कोई भी वस्तु वासनाके भेदले किसीको इष्ट है और किसीको अनिष्ट है जैसे-इक्षु (ऊख वा ईख अथवा गन्ना) मनुष्योंको इष्ट (प्यारा ) है; और ऊंटोको अनिष्ट है; परन्तु यहापर ईस्वका भेद नहीं है; अर्थात् वही इच। परंतु मनुष्योंके इष्ट और ऊंटोंके अनिष्ट है। ऐसे ही यहा घट मुकुटआदिमें भी जा- नना चाहिये ऐसा कहताहुआ बौद्ध निमित्त ( कारण के भेदके बिना वासनारूप मन- स्कार ( मनके व्यापार )मे जो चित्तकी सुखादि परकतारूप भेद है; उसको कैसे छोड़ता है। इसी कयनमे अशुचि अर्थात् मलिनचित्त है, पुनः इस गतके स्वीकारसे गर्वयुक्त भी है । यथार्थमें तो जैसे शोकआदिके उपादान भिन्न भिन्न है। वैसे ही उनके निमित्त भी अवश्य ही भिन्न २ मानने चाहिये । जहां प्रमाता (इष्ट अनिष्टको अनुभव कर- नेवाल)के भेदसे एक पदार्थके इष्टता तथा अनिष्टता वहां भी एक द्रव्यका इष्ट तथा अनिष्ट ज्ञानको पैदा करनेमे शक्तिरूप ऐसे पर्याय भेदोंका ही अनुसरण करना चाहिये अर्थात् उस पदार्थमें ऐसे शक्तिभेद है; कि-जो किसीके इष्ट ज्ञानजनक है; और किसीके अनिष्ट ज्ञानके जनक है ॥ ६ ॥ सूत्रम्। चेनिमित्तं विना ज्ञानाच्छक्तिसंकल्पकल्पना । तदा बहिर्वस्तुलोपाद् घटते न घटादिकम् ।। ७ ।। सूत्रभावार्थ:-यदि निमित्तके बिना ही वासनाविशेपरूप ज्ञानले शक्तिरूप सक- ल्पकी कल्पना होती है तो बाह्य वस्तुके लोपसे घटादि आकारकी कल्पना केवल वासनाले क्यों नहीं होती ॥ ७ ॥ व्याल्या । अथ चेदि निमिचं निमित्तभेदं विना ज्ञानात् वासनाविशेषजनितशानस्स- भावाल्यक्तिसंकल्पकल्पना भवति । शोकप्रमोदादिकसंकल्पविकल्पना जायते तदा यहिवस्तु- लोपाद्वासनाविशेषेण, घटपटादिनिमित्तं विनेव वासनाविशेषण घटपटायाकारतानं भवेन । वास्यवस्तु सर्व विलुप्यत इत्यर्थः । अथ च निष्कारणं तत्तदाकारज्ञानमपि न संभवेत, अन्तहिराकारविरोधेन यायाकारो मिथ्याप्रजल्पनानभित्रवन्तुविपयनीलपीतायाकारणान- गापि मिध्यप जायते । तया उपायाकारनीलाशामागवपि विमहादेव भवतः । बदा ना- नववादिनी माध्यमिक्बौद्धस्य मनमायाति । उक्त न-किन्वात्मा चेन्न त कि न्यान गान. स्मान्मजागपि 1 चदिदं व्यवमर्थानां रोचने तत्र के वयम् ।। ५ ।। अन्यवादोऽपि प्रमागनिन्द्ध- सिरियां व्याप्तोऽग्नि ! उतः सर्वे नयाः सम्यादायीतरागणीता आरनव्या 11 पाख्याय:-अब यदि निमिन (कारण) भेदक बिना ही नामनाक्टिोपने उत्पन १४२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् " जो ज्ञान खभाव है; उससे शक्ति अर्थात् शोक प्रमोदआदिके संकल्पकी कल्पना होती है; ऐसा कहो तो बाह्य वस्तुका नाश हो जानेसे घट पटआदि निमित्तके विना केवल वासनाविशेषसे घट पटआदि आकाररूप परिणाम नहीं उत्पन्न होता है; और घट- पटादि निमित्त विना ही वासनाविशेषसे घटपटादिके आकारका ज्ञान होवे तो समस्त बाह्य वस्तुका नाश हो जायगा । यह तात्पर्य है; और कारणके विना घटपटआदिके आकारका ज्ञान भी नहीं होसकता । तथा आन्तरंगिक और वाह्य आकारके विरोधसे बाह्य आकारको मिथ्या कहनेवाले बौद्धके मतसे चित्र (चित्राम )के पदार्थ (तसबीर) वगैरह )मे रहनेवाला नील, पीत (पीला )आदि वर्गों के आकारका ज्ञान भी मिथ्या ही होता है । एवं उषा (दिन )आदि आकार तथा नीलआदिका आकार भी विरुद्ध ही होता है । तब अर्थात् वासनाके ही विशेषसे आकारका परिणाम तथा आकारका ज्ञान होता है। बाह्य निमित्तकी उसमें कोई आवश्यकता नहीं है। ऐसा माननेसे सबको शून्य कहनेवाला जो माध्यमिक बौद्ध है; उसका मत आता है; क्षणिकवादीका मत नही रहता । और कहा है; कि-यदि वासना है; तो क्या नही होगा अर्थात् सब कुछ हो जायगा और जो बाह्य पदार्थ तो है; और वासना नही है; तो उन बाह्य पदार्थोंसे क्या हो सकता है; अर्थात् कुछ भी नही हो सकता। क्योंकि-वासनाके विना वह बाह्य पदार्थ बुद्धिमें ही नही आसकते है; इसलिये जो वासना पदार्थोंको वयं रुच रही है; उसको दूर करनेवाले हम कौन है ॥ १ ॥ और शून्यवाद भी प्रमाणकी सिद्धि तथा असिद्धिरूप जो दो पक्ष है; उनसे खंडित है । इस कारण सर्वज्ञवीतरागप्रणीत शुद्धस्याद्वादके धारक संपूर्ण नयोंका आदर करना चाहिये ॥ ७ ॥ पुनस्तदेव कारणमिति । पुनः “कारणं" इत्यादि सूत्रसे उसी विषयको कहते है । सूत्रम् । कारणं घटनाशस्य मौल्युत्पत्तेर्घटः स्वयम् । एकान्तवासनां तत्र दत्ते नैयायिकः कथम् ॥ ८॥ सूत्रभावार्थः-घटके नाश तथा मुकुटकी उत्पत्तिमें स्वयम् घट ही कारण है, जब ऐसा है; तब नाश तथा उत्पत्तिमें एकान्त ( सर्वथा )भेदकी वासना नैयायिक कैसे देता है; अर्थात् उत्पत्ति और नाशका सर्वथा भेद क्यों मानता है॥ ८ ॥ व्याख्या । एवं शोकादिकार्यत्रयस्य भेदेनोत्पादव्ययध्रौव्यानि साधितानि, अत एव घट- नाशस्य हेमघटनाशस्य हेममुकुटोत्पत्तेश्च कारणं हेतुरेकः स्वयं घट एव । हेमघटनाशाभि- नहेममुकुटोत्पत्तिविषये हेमघटावयवविभागादिको हेतुरेव । अत एव महापटनाशाभिन्नखण्ड- पटोत्पत्तिविषयेऽप्येकादितन्तुसंयोगापगमहेतुरेवास्ति । "खण्डपटे महापटनाशस्य हेतुताप्र- द्रव्यानुयोगतर्कणा। १४३ कल्पना महागौरवाय स्थान" इत्थं जानन्नपि लाघवप्रियो नैचाविको नागोत्पत्तिकस्यैका. न्तभंदवासना कथं दत्ते । तथा च तन्मतम्-'कल्पनागौरवं चत्र तं पदं न महामहे । कल्प- नालाय यत्र तं पदं तु सहामहे ? ॥८॥ व्याख्याः-इस प्रकार शोकादि कार्यत्रयके भेदसे उत्पाद व्यय तथा प्रौव्य लक्षण सिद्ध कियेगये, इसीसे ( लक्षणत्रययुक्त होनेसे ) सुवर्णवटके नाशका तथा मुवर्णके मुकुटकी उत्पत्तिका कारण केवल स्वय घट द्रव्य ही है। क्योंकि---सुवर्णचटके नाशसे गमिन्नरूप सुवर्णमुकुटकी उत्पत्तिके विपयमे सुवर्णघटके अवयवोंके विभागमादि हेतु ही है । इसी कारणसे महापटके नागसे अभिन्न खण्डपट ( बडे प्यानसे छोटे टुकडे टुकडे होने)की उत्पत्तिके विपयमे भी एक दोआदि तन्तुओंके संयोगका नाश ही कारण और खंडपटकी उत्पत्तिके विपयमें महापटका नाश कारण है; यह कल्पना तो अति गौरवकेलिये होगी इस प्रकार जानताहुआ भी लाघवप्रिय (१) एकको आदि लेके जितने तन्तुओंके संयोगके नाशसे वह खडपट उत्पन्न है; उन सब तंतुवोके नैयायिक नाग और उत्पत्तिके सर्वथा भेदवासना कैसे देता है। क्योंकि उस नैयायिकके मतका यह वचन है कि "जिस पक्षमें कल्पनाका गौरव है; उसको हम नहीं सहन करते (मानते ) और जिस पक्षम कल्पनाका लाघव है; उसको सहन करते है ॥ ८ ॥ पुनस्तदेव कथयन्नाह । पुसः उसी विषयका प्रतिपादन करते हैं। सन्नम्। पयोव्रतो न द्ध्यद्यान्नव दुग्धं दधिवतः। अगोरसवतो नोभे तेन स्याल्लक्षणत्रयम् ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-केवल दुग्धको सानेवाला दही नहीं खा सकता और दहीमा- त्रको खानेवाला दूध नहीं पीता तथा जो गोरसमारका त्यागी है; वह दुग्ध तथा दही एन दोनोंको नहीं खाता है। इस रीतीसे भी उत्पत्तिमादि विविधलक्षणयुक्त वनु सिद्ध होता है ॥ ८॥ चाल्या । पयोततो दुग्धावादी दुग्धमेव व्रतनीयं भोक्तव्यमिति प्रतिभापरः म पोवत उन्यते । ततः पयोरतो दधि नाद्यादपि न मुझे, दधिवतः पुनटुंग्य नाद्यात, नस्य दधिमण गय प्रनिशारूपो धर्म एवारिस । वस्तुतस्तु "दुग्धपरिणाम्चेव दध्यम्नि। इन्धं यादकता कन्यते तदा तु पयोवतन्य दथ्यदनेऽपि व्रतमझो न जात: पुनत्र दुग्ध दधि न भवति परि- शामिद्रन्यायाग्निद्रव्यमेव । अभेदविवजया दुग्धमास्वादयतः दधिनतमन्ना न जायते, दपि गुसानन्य दुग्धप्रतमहोऽपि नैव संपगत इति । अथ नौरवसत्वन योग्यमेटोडलि। र दधिन्धनोपनि: दुधन्येन नागो गोरसन्न प्रवत्वं प प्रत्यक्षम एनहान्नेन सर्व- उगनिभावानां लभनयतले फपनीयमा जनच "पयोरता नवनि न परोऽनि
१४४
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
'दधिव्रतः।अगोरसवतो नोभे तस्माद्वस्तुत्रयात्मकम् ॥११॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्रव्यपर्यायौ सि-
द्धान्ताविरोधिनौ सर्वत्रावतारणीयाविति । भक्षणत्रयं कथनीयम् । केचन भावा अन्वयिनः,
केचन भावा व्यतिरेकिणः, एवमन्यदर्शनिनः कथयन्ति, तत्र त्वन्येषामपि भावानां निदर्शनं
स्याद्वादव्युपत्त्या समञ्जसं स्यादिति । अन्यच्च वस्तुतः सत्ता विलक्षणरूपैवास्ति "उत्पादव्य-
यध्रौव्ययुक्तं सत्” इति तत्त्वार्थसूत्रवचनात् । ततः सत्ताप्रत्यक्षं तदेव निलक्षणं साक्षादस्ति ।
तथारूपेण सब्यवहारसाध्यानुमानादिकप्रमाणान्यप्यनुष्ठीयन्ते ।। ९ ॥
व्याख्यार्थः-दूध ही सेवन करना चाहिये इस प्रकारकी प्रतिज्ञामें जो तत्पर हो
उसे पयोव्रत कहते है; वह पयोव्रत अर्थात् दूधको खानेवाला पुरुप दही नहीं खाता है;
और जो दहीको ही सेवन करनेवाला है; वह दुग्ध नही पीता है क्योंकि उसको दहीका
खाना ही प्रतिज्ञारूप धर्म है । अब यहां "परमार्थमें तो दूधका परिणामरूप ही दही है"
इस प्रकार यदि दुग्ध दधिका अभेद कहते हो अर्थात् दूध दही एक ही है। ऐसा मानते
हो तब तो दूध पीनेवालेके दहीके खानेसे भी ब्रतका भंग नहीं होगा । और यदि परि-
णामी द्रव्य होनेसे दही दूध नही हो सकता ऐसा कहो तो इस भेद विवक्षासे दही
दूधसे भिन्न द्रव्य है । भावार्थ-अभेदविवक्षासे दूध पीतेहुयेके दहीके व्रतका भंग
नही होता है; और दही खातेहुए मनुष्यके दुग्धके व्रतका नाश भी नहीं होता है।
और गोरसपनेसे दूध और दही इन दोनोंमे अभेद ही है; इसलिये जिसके गोरसका त्याग
है; वह दूध और दही दोनोंका सेवन नहीं करता है। यहांपर दहीपनेसे उत्पत्ति (उ-
त्पाद) है, और दुग्धत्वरूपसे नाश है; तथा गोरसत्वरूपसे ध्रुवत्व प्रत्यक्षसे सिद्ध है।
इसी प्रकार इस दृष्टान्तसे संपूर्ण संसारके पदार्थोंमें उत्पाद, व्यय, ध्रौव्यस्वरूप त्रिलक्षण
सहितता कहनी चाहिये । ऐसा कहा भी है; "पयोव्रत दधिका भोजन नहीं करता, दधि-
व्रत दुग्धका भोजन नहीं करता और गोरसका त्यागी दुग्ध दधि इन दोनोंको नही
खाता इसलिये समस्त वस्तु तीन लक्षणोंका धारक है ॥ १ ॥ और अन्वय तथा व्यति-
रेकसे सिद्धान्तके अविरोधी द्रव्य तथा पर्यायकी अवतारण सर्वत्र करनी चाहिये इसलिये
जहां द्रव्य पर्याय है; वहां उत्पत्तिआदि तीनों लक्षण कहने चाहिये । कितने ही पदार्थ
अन्वयी है; और कितने ही पदार्थ व्यतिरेकके धारक है; ऐसा अन्य दर्शनवाले कहते हैं ।
और इस सिद्धान्तमें तो अन्य भी पदार्थोंका दृष्टान्त स्याद्वादकी व्युत्पत्तिसे ठीक हो सकता
है । और वस्तुकी सत्ता भी विलक्षण रूप ही है; क्योंकि-उत्पाद व्यय तथा ध्रौव्यसे सहित
जो होय सो सत् है; ऐसा तत्त्वार्थसूत्रका वचन है; इसलिये जो सत्ताका प्रत्यक्ष है; वही
साक्षात् उत्पाद, व्यय और ध्रौव्यरूप त्रिलक्षण है। ऐसी दशामे सद् इस व्यवहारसे
साध्य अनुमानआदिक प्रमाणोंका भी अनुष्ठान किया जाता है ॥ ९ ॥
द्रव्यानुयोगतर्फणा।
१४५
मूत्रम्। उत्पन्नकलशे स्वार्थस्योत्पत्तिचिगमो कथम् ।
शृण्वाद्यो मिश्रिती ध्रौव्ये शत्या चानुगमाख्यया ॥१०॥
सत्रभावार्थ:-उत्पन्न घटमै निजद्रव्यसबन्धकी उत्पत्ति तथा नाश कैसे हो
सकते हैं? इस प्रश्नका उत्तर सुनो कि-उत्पत्ति तथा नाश यह दोनों एकतास्पशक्तिसे
प्रौव्यमें मिले हैं ।। १० ॥
च्याल्या । उत्पत्तिर्जाता यत्वेत्युत्पन्नो घटलस्मिन्नुत्पन्नघटे द्वितीयादिक्षणे खान्य सद-
व्यसंबद्धयोत्पत्तिनागौ कत्रं भवतो यतो हेतोः प्रथमक्षणसंबन्धरूपोत्तरपर्यायोत्पत्तिरति से-
च पूर्वपर्यायनागता इत्थं युप्माभिः पुरा स्थापितमम्ति ? इत्यनत्मनः मिप्येण कृतनदा गुरुः
फथयति । हे. शिष्य? शृणु। तद्यथा--प्रथमक्षणे जातावुत्पत्तिविनागौ धौव्ये मिश्रिती मिलि.
तावनुगमाग्व्यया शत्रयकतालक्षणया शक्त्या नित्यो स्तः । असत्यप्यारे क्षण उपलक्षणीभूय
आगामिनि क्षणे द्रव्यरूपेण तत्संवन्धतामनुभवतः । उत्पन्नो घटो नष्टो घट इति सर्वप्रयो-
गान् । अथ चेदानीमुत्पन्नो नष्ट इत्येवं प्रतिपाद्यते तदा त्वेतत्क्षणविशिष्टता उत्पत्तिनाशयो-
रेवालि तथ द्वितीयादिक्षणे नास्ति । अतो द्वितीयादिक्षण इदमुत्पन्नमित्यादिप्रयोगोपि न
न्यात् । घटेति शब्देनह द्रव्यार्थादेशेन मृद्रव्यं प्राधम् । तत उत्पत्तिनाशाधारता सामान्यरु-
पेण तत्प्रतियोगिता विशेषरूपेण च कथनीयेति भावः ॥ १०॥
व्याख्यार्थ:-जिसकी उत्पत्ति होगई है; ऐसा जो घट है; उस उत्पन्न घटमें उत्प-
तिके द्वितीयमादि क्षणमें स्वार्थके अर्थात् निजघटल्प द्रव्यके संबन्धके उत्पत्ति नाश
कैसे होते हैं क्योंकि-प्रथमक्षणसवन्धरूप उत्तर पर्यायकी जो उत्पत्ति है। वहीं पूर्वपर्या-
यकी नाशता है; ऐसा आप पूर्व प्रसंगमें स्थापित कर चुके हैं ? ऐसा प्रश्न शिप्यने किया
उम्पर गुरु उत्तर देते हैं; कि-हेशिष्य ? उत्तर जुनो-वह उत्तर इस प्रकार है कि-प्रथम
क्षणमे जो उत्पत्ति विनाश हुये है; वह अनुगमानामिका अर्थात् एकतास्वरूप शक्तिते
श्रीव्यमें मिले हुये हैं; और नित्य है, तथा प्रथम क्षणके न होनेपर भी उत्पत्ति और नाश
दोको उपलक्षणीभूत होकर आगामी क्षणमें द्रव्यरूपसे उसकी संवन्धताका अनुभव करते
है। क्योंकि-"उत्पनो घटः, नष्टो घट" "घट उत्पन्न हुआ, घट नष्ट हुआ" इत्यादि,
प्रयोग सर्वत्र देखा जाता है। और यदि ऐसा कहते हो कि-'इस समय घट उत्पन
दुभा, इस समय नष्ट हुआ तब तो उत्पत्ति और नागके इस (प्रथम) क्षणसी निशि-
एता ही होगई क्योंकि वह उत्पत्ति नाशकी विशिष्टता द्वितीयमादि क्षणने नहीं है।
इसलिये हिनीयादि क्षणनें “या उत्पन्न हुभा" इत्यादि प्रयोग भी न होगा. तथा घट
एम मन्दसे यहपर दया आदेशले मृत्तिकारूप द्रमा ग्रहण करना योग्य है
इसाले गतिका सामान्यत्पने पदकी उत्पत्ति तथा नाशका आधार है; और विशेष
(पपने उत्पन्न हुआ राधा नआ ऐसा प्रयोग भी होता है ऐसा काम करना
योग्य ॥१०॥
. १४६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । उत्पत्तेरपि नाशस्यानुगमे पर्ययार्थतः। भूतादिप्रत्ययोद्भानं घटते समयप्रमम् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थ:-उत्पत्ति तथा नाशकी ऋजुसूत्रादि पर्यायार्थिकनयसे एकता मान- नेपर भूतआदि प्रत्ययका भान समयप्रमाण निश्चयनयसे घटित होता है ॥ ११ ॥ व्याख्या । उत्पत्तेरपि पुनर्नाशस्य चानुगमे एकतायां पर्ययार्थतः ऋजुसूत्रादेः सकाशाद् भूतादिप्रत्ययोद्भानं समयप्रमं घटत इति यतो निश्चयनयात् "कजमाणेकडे" एतद्वचनमनु. सृत्योत्पद्यमान उत्पन्न एवं यदि कथ्यते परन्तु व्यवहारनयादुत्पद्यते, उत्पन्नः, उत्पत्स्यते, नश्यति, नष्टं, नवथति । एतद्विभक्त्या कालत्रयप्रयोगोऽस्ति । स प्रतिक्षणपर्यायोत्पत्तिना. शनयवादी ऋजुसूत्रनयस्तेनानुगृहीतो यो व्यवहारनयस्तमनुगृह्य कथ्यते । कथं तहजुसूत्र- नयस्तु समयप्रमाणं वस्तु मनुते तत्र यौ पर्यायस्य वर्त्तमानावुत्पत्तिनाशौ विवक्षितौ तावेव गृहीत्वोत्पद्यते नश्यतीति कथनीयम् । वर्तमाने यदतीतत्वं तद्गृहीत्वोत्पन्ननष्ट इति कथ्यते । अत्रैव तद्तीतं तदनागतमिव विचिन्त्योत्पत्स्यते नश्यत्येवं कथ्यते । इतीयमनागते व्यवस्था सर्वापि स्याच्छब्दप्रयोगेण संभवेदिति ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-उत्पत्ति तथा नाश इन दोनोंकी एकतामे पर्यायार्थिक जो ऋजुसूत्र आदि नय है; उनसे भूतआदि प्रतीतिका ज्ञान समयप्रमाण घटता है; क्योंकि-निश्चय- नयसे "कन्जमाणे कड़े" ( जो भविष्यत्में कट अर्थात् चटाई बनेगी उसमें) इस वच- नका अनुसरण करके उत्पन्न होनेवाले घटमें उत्पन्न हुआ ऐसा यद्यपि कहा जाता है; परन्तु व्यवहारनयसे "उत्पन्न होता है; उत्पन्न हुआ और उत्पन्न होगा तथा नष्ट होता है, नष्ट हुआ और नष्ट होगा इस विभक्तिसे जो कालत्रय( तीनकाल )का प्रयोग है; वह प्रयोग प्रतिक्षणमे पर्यायोंकी उत्पत्ति तथा नाशरूप मतको कहनेवाला जो ऋजुसूत्र नय है; उससे अनुगृहीत (प्राप्त ) जो व्यवहार है; उस व्यवहारनयको ग्रहण करके कहा जाता है; यह कैसे कि-ऋजुसूत्रनय तो समय प्रमाण वस्तुको मानता है; उसमें जो पर्यायके वर्तमान उत्पत्ति तथा नाश विवक्षित है; उन्हींको लेके उत्पन्न होता है; नष्ट होता है। ऐसा कथन करना योग्य है । और वर्तमान पर्यायमें जो भूतत्व है; उसको लेके उत्पन्न हुआ नष्ट हुआ ऐसा कथन होता है; और उसीमें जो भूतत्व है; उसको अनागत ( भविष्य )की तरह विचार कर उत्पन्न होगा नष्ट होगा ऐसा कथन किया जाता तात्पर्य यह कि-वर्तमानकाल ही भूतकी अपेक्षासे भविष्य है; आगामी कालकी अपेक्षासे वही भूत, है; और वर्तमान तो वह स्वयं है; एवं एक कालमे ही सर्वत्र तीनों कालका भी व्यवहार हो सकता है । इसी प्रकारसे अनागत कालमें भी यह सब व्यवस्था स्यात् शब्दके प्रयोगसे संमती है; अर्थात् कथंचित् (किसी अपेक्षासे) भूतकाल इत्यादि कथन युक्त है; क्योंकि-सभी कालमें सब कालका व्यवहार हो सकता है ॥ ११ ॥ है ;
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १४७ सूत्रम् । यद्युत्पत्तिविशिष्टस्य व्यवहारो व्ययस्य चेत् । नाशनिष्ठोद्भवं तत्र व्यवहारेऽप्युरीकुरु ॥ १२ ॥ सूत्रभावार्थ:-यदि उत्पत्तिसहीत नाशका व्यवहार होता है; तो उस व्यवहार माशनिष्ठ उत्पत्ति होती है। ऐसा मानो ॥ १२ ॥ व्याया। यत्पत्तिविशिष्टस्य व्ययस्य व्यवहारोऽस्ति चेत्तदा व्यवहारेऽपि तत्र नाशनि- प्ठोद्भवमसद्विशिष्टगुत्पत्तित्वमुरीकुर इति । भावार्थस्त्रयं यद्युत्पत्तिधारानाशचिपये भूतादि- प्रत्ययो न कथ्यते अध च नराधातोरर्थे नाशोत्पत्तिद्वचं गृहीत्वा तदुत्पत्तिकालत्रयस्यान्वयन- भवन कल्यते । एवं च कथयतां नश्यत्समयेन नष्ट इत्ययं प्रयोगो नो जायते तत्कर्ष तस्मिन्काले नाशोत्पत्त्योरतीतलं नास्तीत्येवं समर्थता व्यवहारस्य यदि क्रियते भवनिम्तदा व्यवहार उत्पत्तिक्षणमंबंधमात्रमेव कथयत । तत्र प्रागभावध्वंसताकालनयरूपान् कालत्रय- स्वान्वयसमर्थनं कुरुत । अथ च यद्येवं विचारयिष्यथ घटस्य वर्तमानत्वादिकेऽपि नाशवत- मानवादिकऽपि नाशवर्तमानादि व्यवहारो न जायते । किच क्रियानिष्टापरिणामरूप- वर्तमानत्यमतीतं गृहीत्वा नश्यति नष्ट उत्पद्यत उत्पन्न एतद्विभक्तित्र्यवहारसमर्थनं करणी- यम् । अत एव क्रियाकालयोगपविवक्षया उत्पद्यमान उत्पन्नः विगन्छद्विगतमित्यनया दिशा सैद्धान्तिकप्रयोगः संभवेत् । परमते त्विदानी ध्वस्तो घट इति आद्यक्षणो व्यवहारः सर्वथा न घटमाटीकते, नयभेदे तु संभवेत, ययात्रास्माकं संमतिः । बाधिकरणक्षणल- व्यापकस्याधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणादिकत्वमनुत्पन्नत्वम्, "उपजमाणकालं उपगंति वि- गयं विगच्छे । भेदवियं पन्नवंतो तिकालविसय बिसेसेइ ।। १२ ।। व्याख्या:-यदि उत्पत्तिसहित नाशका व्यवहार होता है; तो उसी व्यवहारमें नाशनिष्ठ जो उद्भव (उत्पत्ति ) है: अर्थात् असद्विशिष्ट जो उत्पत्ति है; उसको सीकार करो। भावार्थ यह है कि-उत्पत्ति धारारूप नाशविपयमे भृतकालादि प्रत्यय (अनुभव) नहीं कहते हो और नश धातुके अर्थमें नाश तथा उसति दोनोंका ग्रहण करके उस नाशकी उत्पत्ति कालत्रयके लाथ अन्वय( सत्र )का संभव कहते हो तब ऐसा कहने- पालोको नाश होते हुये समय के साथ नष्ट हुआ ऐमा प्रयोग नहीं होता । फ्योंकि- इन काला नाग तथा उत्पत्तिकी अनीतकालता नहीं है, ऐनी समर्थता यदि भाप पबहारकी करते हो तो ज्यवार उत्पत्ति लणकी संवन्धमाना ही करो । तर पापर प्रागभाव-सता कालत्रयापसे फालत्रयके अन्वय(सत्व )का समर्थन करते हो और यदि ऐना विचार करते हो कि-पटके वर्तमानत्यादिगें नया नाशके चर्चगानत्यादिका ranार का होता किन्तु नियानिष्ठ जो भपरिणामरूप वर्तमानत्व तथा प्रतीतत्व है उसको लेले. नर होता है, ना हुआ, तथा उत्पन्न होता है, उत्पन हुआ इस रीति से मननश धातुके आगे वर्तमानके तथा भूत काल के प्रत्ययोंको व्यवहारका समर्थन करता चाहिये । नीले जति एक शाटनं दुसरे कालकी अपेक्षासे मतमालादि मान कर -- , १४८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् ही क्रियामे कालकी एक ही समयमे विवक्षासे उत्पन्न हो रहा है, उत्पन्न हुआ, नष्ट हो रहा है; तथा नष्ट हुआ इत्यादि व्यवहार है; इसी पूर्वोक्त रीतिसे सिद्धान्त मतमें भूतकालादि प्रयोगकी संभावना हो सकती है । और अन्यके मतमें तो इस समय यह घट नष्ट हुआ यह व्यवहार प्रथम क्षणमें सर्वथा नही हो सकता क्योंकि अभी (प्रथम क्षणमें) नश्यमान क्रिया हो रही है; तब उस नाशानुकूल क्रियाका भूतकाल कैसे बोधित हो सकता है । और नयका भेद माननेसे तो हो सकता है, अर्थात् भविष्य कालकी अपे- क्षासे उसीमें भूतत्वके आरोपसे नश धातुके भूतकालके प्रयोगमें कोई अनुपपत्ति नहीं है। यहांपर हमारी संमति ऐसी है, कि-खकीय अधिकरणीभूत जो क्षण उस क्षणका व्यापक तथा स्वके अधिकरणमें जो ध्वंसक्षणकी अधिकरणता तादृश अधिकरणत्वरूप ही अनुत्पन्नत्व है । यहांपर वशब्दसे नश्यमानानुकूल क्रियाका ग्रहण है; अतः जिस समयमें नश्यमानरूप क्रिया हो रही है; उस क्षणकी तो अनुत्पत्तिव्यापिका है; और उसी क्रियाका अधिकरणीभूत जो ध्वंस है; उसके अधिकरणका भी क्षण है; क्योंकि-उसी क्षणमें ध्वंसा- नुकूल क्रिया भी हो रही है; अत एव स्वाधिकरणक्षणत्वव्यापक तथा खाधिकरणीभूत ध्वंसाधिकरणत्व स्वरूपता अनुत्पन्नत्वमे चली गई । यही विषय इस गाथामे कहा है; जैसे उत्पद्यमान कालमें उत्पन्न होता है; उत्पन्न हुआ नष्ट होता है; ऐसे दो भेद कहे हुए त्रिकाल विषयको विशेषित करते है ॥ १२ ॥ सूत्रम् । उत्पत्तिर्न भवद्ग्रे तदोत्पन्नं च तद्भवेत् । यथा नाशं विना नष्टं प्रथमं किं न रोचते ॥ १३ ॥ सूत्रक्षावार्थ:-प्रथम द्वितीयआदि क्षणमें उत्पत्ति नहीं हुई और उत्पन्न हुआ ऐसा व्यवहार यदि तुम भविष्यकी अपेक्षासे मानते हो तो नाशके विना भी नष्ट हुआ यह व्यवहार तुमको क्यों नहीं रुचता ॥ १३ ॥ व्याख्या । उत्पत्तीति-यदा अग्रे द्वितीयादिक्षणे उत्पत्तिर्न भवेत्तदा तद्धटादिकं द्वितीया- दिक्षणेऽनुत्पन्नत्वं भवेत् । यथा च प्रथमध्वंसेन नाशेन विना अनष्टमविनष्टं यदि कथ्यते । इत्ययं तर्कस्तव किं न रोचते । यस्मात्प्रतिक्षणोत्पादनाशौ परिणामद्वारा माननीयौ । अथ च द्रव्यार्थादेशेन द्वितीयादिक्षणे यद्युत्पत्तिव्यवहारः कथ्यते तदा नाशव्यवहारोऽपि तथा भवितुं युज्यते । तथा च क्षणान्तर्भावेन द्वितीयादिक्षण उत्पत्तिरपि प्रापयितुं युक्ता भवेत् , अकल्पिता अनुत्पन्नता न भवेत् । तथापि प्रतिक्षणमुत्पत्ति विना परमार्थतोऽनुत्पन्नतार्थता युज्यत इत्यर्थः ॥ १३॥ व्याख्यार्थः-यदि द्वितीयादि क्षणमें उत्पत्ति नहीं होती तो. वह घटआदि उस द्वितीयआदि क्षणमे अनुत्पन्न होते है; और जैसे नाशके विना अनष्ट हुआ ऐसा यदि कहा जाय तो यह तर्क तुमको क्यो नहीं रुचता। क्योंकि-प्रतिक्षणमे उत्पाद नाश परि- 7 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा । जागके द्वारा मानने योग्य है । और यदि द्वितीयादि क्षणने यार्थादेशकी अपेक्षाले उत्पत्रिके यिना ही उत्सत्तिका व्यवहार नुम कहते हो तब नाशके विना नाम व्यवहार भी होना योग्य है; और उसी रीति से क्षणके अन्तर्भावसे द्वितीयआदि क्षण, उत्सत्ति भी प्राप्त करने योग्य है; और कल्पनारहित अनुत्पन्नता भी नहीं हो सकती । यद्यपि यह कल्पनासे अनुत्पत्तिदशाने भी क्षणकी अपक्षासे उत्पन्नता मानी है । तथापि प्रतिक्षण उत्पत्तिके विना परमार्थमें तो अनुत्पन्नता ही युक्त है ॥ १३ ॥ सूत्रम् । संमती संहननादि भवभावाच केवलम् । प्रयाति सिद्भ्यतो ज्ञानं मोक्षसंप्राप्तिजे क्षणे ॥ १४ ॥ सूत्रभावार्थ:--संगति ग्रन्थगे भी यही उपदेश है; कि-संहननआदिमवस्थ भावसे अष्ट कर्माका नाश करते हुए जीवके मोक्ष प्राप्त होनेके सगयमे केवलज्ञान चला जाता है; अर्थात् भवस्थ केवलपर्यायले केवलका नाश हो जाता है ॥ १४ ॥ व्याख्या । एवं परिणामतः सर्वद्रव्याणां विलक्षणयोगः समर्थित इत्यनेनवाभिमायण संमतिमन्धमध्येऽयं भाव उपदिष्टः, यतः सहननादिभवभावात सिद्धयतः कर्माष्टकं खुपयतो जन्तोमोक्षसमये केवलज्ञानं प्रयाति भवस्थकेवलपर्यायेण केवलम्ब नागः स्यात् । अवमर्षे मानम्नगिन् सिद्धत्वे सिद्धकेवलज्ञानत्य उत्पद्यते सैव केवलशानत्वे ध्रुवोऽति भावः । यतो मोक्षगमनसमयेऽपि ये व्ययोत्पत्ती जायते तत्परिणतसिद्धद्रव्यानुगमतः शिवेऽपि लक्षणनयमाविर्भवति । तथा च तस्य भावस्व भावार्थज्ञानाय गाथामाह् । "तेतं धपणाईया भवन्छवलविशेशपजाया । ते सिन्जमाणसमयेण होई विगयंतउ छोइ । १। मित्तणय पुणो उप्पण्णा एस अत्यपजाओ ! केवलभावं तु पडफेवलदाइयं नुत्ते। २१" एनहावा- पर्यव "केवलनाणे पुवि हे पन्नत्त भवच्छ केवलनागय सिसकेवलनाणेच' इत्यादिवत्र उ- पदेशोऽस्ति । इत्यं च स्थूलच्यवहारनवेन सिद्धविपयेऽप्यागवन, परन्तु सूक्ष्मानन नागतं यसः कारणान सदननचा भाजुसूत्रादयः समय समयमुत्पादच यशालिनः सलि तमान गृहीत्या तथा दत्र्याादशन्यानुनमं च गृहीत्वा यत्मिहकेवल जाननध्ये भेलमण्यं समान सदेव मूक्ष्म शेयमित्येवं विचार्य पक्षान्न गोतयति फि ताई मोक्षे निलमता भवनि या जा मियानुगमा, यत्वल्य पुरा मवन्यभावम्वितं नदेव सिजन्य कवल्यान मवर- पर्याचन्ययात्मन्निधानान्मोक्षमहोत्सत्तिन्मयन फार्मवियोगजन्यं गरले अरम, पक्षणायं गोरेऽपि शेयमिति । भावार्यन्वयम्-ये च महननायो भवम्बकेवलविज्ञपपयांवाने । पाया: सिदगो भगवान्नममय नियमाननमरे न भयन्सन दियो च्यया भवति । तभा पुनः मित्र यो मोक्षनागोऽर्थपर्याय ,उत्पन्नोऽसतदुत्पत्ती सत्यामुत्तति । पुन फेयलमाचं प्रतीत्योभनत्र वदमन्याहत्तम् । कथं समग्यजन्नी पानिया नमुम्पन्न गरि मनि निसरत महननादि घिगतं सदमेवो काया, शिलन्यापाई नोतिः, पूर्वप्रसून यलपर्यायस्य प्रयत्नाद नीच्यम र लक्षयजय मोदीपि ममम - १५० रायचन्द्र जैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः--इस प्रकार प्रतिक्षणके परिणामसे संपूर्ण द्रव्योंमें त्रिविध लक्षणका योग सिद्ध किया गया; इसी अभिप्रायसे संमति ग्रंथमें भी इसी भावका उपदेश किया गया है। क्योंकि-संहननआदि भवके भावसे सिद्ध होते हुए अर्थात् अष्टविध कर्मोंका क्षय करते हुये जीवके मोक्षसमयमें केवल (केवलज्ञान) जाता है; अर्थात् भवस्थ जो केवल पर्याय है; उससे केवलज्ञानका नाश होता है; यह अर्थ मान अर्थात् प्रमाण है; इसके सिद्ध होनेपर सिद्ध केवलज्ञान उत्पन्न होता है; और केवलज्ञानपनेमें वही ध्रुवभाव अर्थात् नित्यपना है । क्योंकि-मोक्ष जानेके समयमें भी व्यय तथा उत्पाद होते हैं; और उस असिद्ध द्रव्यसे परिणत सिद्ध द्रव्यका जो अनुगम (ज्ञान ) होता है; इससे मोक्षमें भी तीन लक्षण प्रकट होते है। और इसी भावके भावार्थ बोधनकेलिये गाथाको कहते है । जैसे “जो संहननआदि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय है; वह सिद्धदशाको प्राप्त होते हुये जीवके नहीं होते इसलिये उसका व्यय होता है; और सिद्धत्वसे जो यह अर्थ पर्याय उत्पन्न हुआ है; उससे सिद्ध केवलज्ञानकी उत्पत्ति है; क्योंकि-सूत्रमे कहा है; कि केवल भाव तो नष्ट होकर वदलेमें केवलज्ञानको ही देता है; अर्थात् उत्पन्न करता है ॥ २॥" और इसी भावकी अपेक्षासे "केवलज्ञान दो प्रकारके जानने एक भवस्थ केवलज्ञान और एक सिद्ध केवलज्ञान" इत्यादि सूत्रमें उपदेश ६ । और इस प्रकार स्थूलव्यवहारनयसे सिद्धोंमें भी त्रिविधलक्षणयुक्तताका आगमन हुआ परन्तु सूक्ष्म नयसे सिद्ध पर्यायमें त्रैलक्षण्य नहीं आया क्योंकि-ऋजुसूत्रआदि जो सूक्ष्मनय है; वह समय समयमें उत्पाद तथा व्ययको धारण करते हैं; इसलिये उन प्रतिक्षणके उत्पादादिको लेके तथा द्रव्यार्थिकनयसे पूर्वोत्तर पर्यायमें द्रव्यत्वरूपसे उत्पत्ति तथा नाशको एकताको ग्रहणं करके जो सिद्ध पर्यायके साथ केवल ज्ञान है; उसमें त्रिविध लक्षणकी संगति भले प्रकार होती है और इसीको सूक्ष्मता जाननी चाहिये ऐसा विचारके अब दूसरे पक्षको प्रकट करते है, वह क्या है; सो निरूपण करते है; कि-मोक्षमें जो उत्पत्तिआदि त्रिविध लक्षणता होती है, वह सिद्ध द्रव्यकी एकताके अनुगमसे होती है, जो कैवल्य पहले भवस्थ भावमे स्थित था वही सिद्धत्वदशामे कैवल्य है, भवस्थ पर्यायका तो नाश होता है; और उस भवस्थ पर्यायके नाशके सन्निधानसे मोक्षसंज्ञक पर्यायकी उत्पत्ति होती है; और पूर्व भवस्थपर्याय तथा उत्तर सिद्ध पर्याय इन दोनों दशाओंमे कर्मोंके वियोगसे उत्पन्न जो केवलज्ञान है, वह ध्रुव है, इस कारण यह तीनों लक्षण मोक्षमे भी जानने चाहिये। भावार्थ तो यह है; कि-जो संहननादि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय है; वह पर्याय सिद्ध दशाको प्राप्त होते हुए जो भगवान् है; उनके सिद्ध्यमान समयमें नहीं होते हैं; इसलिये उनके चले जानेसे तो व्यय होता है; और सिद्धत्वरूपसे जो मोक्षलक्षण अर्थ पर्याय उत्पन्न हुआ है। इस कारण उसकी उत्पत्ति होनेपर सिद्धत्वपर्यायकी उत्पत्ति होती द्रव्यानुयोगतर्कणा। १५१ है; और दोनों दशामें केवल ज्ञानपना प्रतीत होता है। इसलिये ध्रुवत्व अव्याहत है। वह किस प्रकार ? कि-गोक्षके पूर्वभवस्थ जीवके चार घातिया काँका नाश होनेपर जो केवलज्ञान उत्पन्न हुआ है। उससे उत्पन्न होनेपर सिद्ध दशाको प्राप्त हुये जीवके नंह- ननादिका अभाव होगया टमकी अपेक्षा तो व्यय है; और निदत्व उत्पन्न हुआ उसकी अपेक्षासे उत्पाद है तथा पूर्व संनारदगाने उत्पन्न जो केवल पर्याय है; उसका नाश न होनेसे धौव्य है । इस प्रकार उत्पाद, लय, और ध्रौव्यखरूप तीनों लक्षण मोभदशा- में भी पूर्णतया है ॥ १४ ॥ तदुपरि दोफमाह। इमी विषयको आगेके लोकसे सिद्ध करते हैं । सत्रम् । तत्सिद्धत्व पुनथति कैवल्यं यत्पुरास्थितम् । व्ययोत्पत्यैकतो नित्यं पक्षे स्याल्लक्षणत्रयम् ॥ १५ ।। सूत्रभावार्थ:--पूर्व भवमें जो कैवल्य स्थित था वह पूर्वभवस्थ पर्यायकी अपेक्षासे सिद्ध अवस्था में भी होता है; इसलिये व्यय तथा उत्पाद है; और व्ययोत्पत्तिकी एकतासे नित्य है ऐसे मोक्षम तीन लक्षण होते है ॥ १५ ॥ व्याख्या । यत्पुरान्धितं कैवल्यं भवस्थपर्यायापेक्षि तसिद्धत्वेऽपि सिद्धावस्थायामपि । क्षीणे भवस्थ उत्पन्ने सिद्धत्वे व्ययोत्पत्ती स्याताम् । पुनर्नित्यं धान्यं कुतो न्ययोत्पत्त्यैकतो व्ययश्चोत्पत्तिश्च व्ययोत्पत्ती तयोरेक्यं ध्रौव्चं तस्माट्योत्पत्त्यैकतो नित्यं धौव्यं केवलम् । एवं मोक्षे लक्षणत्रयं स्यात्काल्पनिफर्मवेद भावानां विमर्शना बहुप्रकारा । अत एव "उप्पन्ने या विगमे वा ध्रुवे वा इति योजना ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थ:----जो भवस्थपर्यायकी अपेक्षाका धारक केवलज्ञान पहले भवन्ध दमाम स्थित था वह सिद्धावस्थामें भी होता है । यहां भवस्थक क्षीण होनेपर तथा सिद्ध- त्वक उत्पन्न होनेपर व्यय तथा उत्पाद होता है । और नित्य अर्थात् भूवरना कहांसे हुआ? इनका उत्तर यह है कि-व्यय और उत्पत्ति इन दोनों की जो एकता है उससे केवल ज्ञान ध्रुव है; इन रीतिसे मोक्ष लक्षणत्रय संगत होते है, परन्तु यह लक्षणत्रय काल्प- निक हो क्योफि.-पदायक विचार करनेके अनेक प्रकार हैं। इसी कारण "उत्पन्न वा, विगमे वा भुवे वा' कथंचित् उत्पन्न होता है, कथंचिन् नष्ट होता है और कध चित् भुव इत्यादि वाक्योंकी योजना होती है। अर्थात् या उसादआदि किसी अपेक्षासे निरूपित होते है ॥ १५ ॥ सत्रम् । ज्ञानाया निजपर्याया जेयाकारण वे स्थिताः । व्यतिरेकेण ने चेचं सिदस्य स्युरिनलक्षणाः ॥ १६ ॥ सूत्रभावार्थ:--"जो फेरान केवदर्शनादि निजपयीय के भापारले १५० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः—इस प्रकार प्रतिक्षणके परिणामसे संपूर्ण द्रव्योंमें त्रिविध लक्षणका योग सिद्ध किया गया; इसी अभिप्रायसे संमति ग्रंथमें भी इसी भावका उपदेश किया गया है। क्योंकि-संहननआदि भवके भावसे सिद्ध होते हुए अर्थात् अष्टविध कर्मोंका क्षय करते हुये जीवके मोक्षसमयमे केवल ( केवलज्ञान) जाता है; अर्थात् भवस्थ जो केवल पर्याय है; उससे केवलज्ञानका नाश होता है; यह अर्थ मान अर्थात् प्रमाण है; इसके सिद्ध होनेपर सिद्ध केवलज्ञान उत्पन्न होता है; और केवलज्ञानपनेमे वही ध्रुवभाव अर्थात् नित्यपना है । क्योंकि-मोक्ष जानेके समयमें भी व्यय तथा उत्पाद होते हैं; और उस असिद्ध द्रव्यसे परिणत सिद्ध द्रव्यका जो अनुगम (ज्ञान ) होता है। इससे मोक्षमें भी तीन लक्षण प्रकट होते हैं। और इसी भावके भावार्थ बोधनकेलिये गाथाको कहते है । जैसे "जो संहननआदि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय है; वह सिद्धदशाको प्राप्त होते हुये जीवके नहीं होते इसलिये उसका व्यय होता है; और सिद्धत्वसे जो यह अर्थ पर्याय उत्पन्न हुआ है; उससे सिद्ध केवलज्ञानकी उत्पत्ति है; क्योंकि-सूत्रमे कहा है; कि केवल भाव तो नष्ट होकर वदलेमें केवलज्ञानको ही देता है। अर्थात् उत्पन्न करता है ॥ २॥" और इसी भावकी अपेक्षासे केवलज्ञान दो प्रकारके जानने एक भवस्थ केवलज्ञान और एक सिद्ध केवलज्ञान" इत्यादि सूत्रमें उपदेश । और इस प्रकार स्थूलव्यवहारनयसे सिद्धोंमें भी त्रिविधलक्षणयुक्तताका आगमन हुआ परन्तु सूक्ष्म नयसे सिद्ध पर्यायमें त्रैलक्षण्य नहीं आया क्योंकि ऋजुसूत्रआदि जो सूक्ष्मनय है; वह समय समयमे उत्पाद तथा व्ययको धारण करते हैं; इसलिये उन प्रतिक्षणके उत्पादादिको लेके तथा द्रव्यार्थिकनयंसे पूर्वोत्तर पर्यायमें द्रव्यत्वरूपसे उत्पत्ति तथा नाशको एकताको ग्रहण करके जो सिद्ध पर्यायके साथ केवल ज्ञान है; उसमे त्रिविध लक्षणकी संगति भले प्रकार होती है और इसीको सूक्ष्मता जाननी चाहिये ऐसा विचारके अब दूसरे पक्षको प्रकट करते है, वह क्या है; सो निरूपण करते है; कि-मोक्षमें जो उत्पत्तिआदि त्रिविध लक्षणता होती है; वह सिद्ध द्रव्यकी एकताके अनुगमसे होती है; जो कैवल्य पहले भवस्थ भावमे स्थित था वही सिद्धत्वदशामें कैवल्य है, भवस्थ पर्यायका तो नाश होता है; और उस भवस्थ पर्यायके नाशके सन्निधानसे मोक्षसंज्ञक पर्यायकी उत्पत्ति होती है; और पूर्व भवस्थपर्याय तथा उत्तर सिद्ध पर्याय इन दोनों दशाओंमे कर्मों के वियोगसे उत्पन्न जो केवलज्ञान है, वह ध्रुव है, इस कारण यह तीनों लक्षण मोक्षमें भी जानने चाहिये। भावार्थ तो यह है; कि-जो संहननादि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय है; वह पर्याय सिद्ध दशाको प्राप्त होते हुए जो भगवान् है; उनके सिद्ध्यमान समयमे नहीं होते हैं; इसलिये उनके चले जानेसे तो व्यय होता है; और सिद्धत्वरूपसे जो मोक्षलक्षण अर्थ पर्याय उत्पन्न हुआ है। इस कारण उसकी उत्पत्ति होनेपर सिद्धत्वपर्यायकी उत्पत्ति होती .
+ 4 , द्रव्यानुयोगतर्कणा। १५१ है; और दोनों दशामें केवल ज्ञानपना प्रतीत होता है; इसलिये ध्रुवत्व अव्याहत है । वह किस प्रकारसे ? कि-मोक्षके पूर्वभवस्थ जीवके चार घातिया काँका नाश होनेपर जो केवलज्ञान उत्पन्न हुआ है; उससे उत्पन्न होनेपर सिद्ध दशाको प्राप्त हुये जीवके संह- ननादिका अभाव होगया उसकी अपेक्षा तो व्यय है; और सिद्धत्व उत्पन्न हुआ उसकी अपेक्षासे उत्पाद है; तथा पूर्व संसारदशामें उत्पन्न जो केवल पर्याय है; उसका नाश न होनेसे ध्रौव्य है । इस प्रकार उत्पाद, व्यय, और ध्रौव्यस्वरूप तीनों लक्षण मोक्षदशा- में भी पूर्णतया है ॥ १४ ॥ तदुपरि श्लोकमाह । इसी विषयको आगेके श्लोकसे सिद्ध करते है । सूत्रम् । तत्सिद्धत्वे पुनश्चेति कैवल्यं यत्पुरास्थितम् । व्ययोत्पत्यैकतो नित्यं पक्षे स्याल्लक्षणत्रयम् ॥ १५ ॥ सूत्रभावार्थ:-पूर्व भवमें जो कैवल्य स्थित था वह पूर्वभवस्थ पर्यायकी अपेक्षासे सिद्ध अवस्थामें भी होता है; इसलिये व्यय तथा उत्पाद है; और व्ययोत्पत्तिकी एकतासे नित्य है। ऐसे मोक्षमें तीन लक्षण होते है ।। १५ ॥ व्याख्या । यत्पुरास्थितं कैवल्यं भवस्थपर्यायापेक्षि तत्सिद्धत्वेऽपि सिद्धावस्थायामपि । क्षीणे भवस्थ उत्पन्ने सिद्धत्वे व्ययोत्पत्ती स्याताम् । पुनर्नित्यं ध्रौव्यं कुतो व्ययोत्पत्त्यैकतो व्ययश्चोत्पत्तिश्च व्ययोत्पत्ती तयोरैक्यं ध्रौव्यं तस्माद्ध्ययोत्पत्त्यैकतो नित्यं ध्रौव्यं केवलम् । एवं मोक्षे लक्षणत्रयं स्यात्काल्पनिकमेवेदं भावानां विमर्शना बहुप्रकारा । अत एव "उप्पन्ने वा विगमे वा ध्रुवे वा इति योजना ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थः—जो भवस्थपर्यायकी अपेक्षाका धारक केवलज्ञान पहले भवस्थ दशामे स्थित था वह सिद्धावस्थामें भी होता है। यहां भवस्थके क्षीण होनेपर तथा सिद्ध- त्वके उत्पन्न होनेपर व्यय तथा उत्पाद होता है । और नित्य अर्थात् ध्रुवपना कहांसे हुआ? इसका उत्तर यह है; कि-व्यय और उत्पत्ति इन दोनोंकी जो एकता है; उससे केवल ज्ञान ध्रुव है; इस रीतिसे मोक्षमें लक्षणत्रय संगत होते है; परन्तु यह लक्षणत्रय काल्प- निक ही है; क्योकि-पदार्थों के विचार करनेके अनेक प्रकार है । इसी कारण "उप्पन्ने वा, विगमे वा ध्रुवे वा" कथंचित् उत्पन्न होता है, कथंचित् नष्ट होता है; और कथं चित् ध्रुव है; इत्यादि वाक्योंकी योजना होती है; अर्थात् यह उत्पादआदि किसी अपेक्षासे निरूपित होते है ॥ १५॥ सूत्रम् । ज्ञानाद्या निजपर्याया ज्ञेयाकारेण ये स्थिताः। व्यतिरेकेण ते चैवं सिद्धस्य स्युस्त्रिलक्षणाः ।। १६ ।। सूत्रभावार्थ:-जो केवलज्ञान केवलदर्शनआदि निजपर्याय ज्ञेयके आकारसे .
- हैं , १५२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् स्थित है; वह प्रतिक्षण सिद्धके अन्य अन्य होते रहते इस हेतुसे तीन लक्षणोंके धारक हैं ॥ १६ ॥ व्याख्या । ज्ञानाद्याः केवलज्ञानकेवलदर्शनादयो निजपर्याया ज्ञेयाकारेण वर्तमानादिवि- षयाकारेण स्थिताः परिणताः सन्ति । ते च निजपर्याया व्यतिरेकेण प्रतिक्षणमन्योन्यत्वेन सिद्धस्य मुक्तस्य एवमनया दिशापि त्रिलक्षणा लक्षणत्रयवन्तः स्युर्भवन्ति । तद्यथा प्रथमा- दिसमयेषु वर्तमानाकारेण सन्ति ये पर्यायास्तेषां पुनर्द्वितीयादिसमयेषु नाशः पुनरतीता- कारेणोत्पादाकारभावो भवेदिति । पुनः केवलज्ञानदर्शनभावेनाथवा केवलमात्रभावेन ध्रुव- त्वमित्थं भावनयभावना कर्तव्या । इत्थमेव ज्ञेयदृश्याकारसंबन्धेन केवलस्य त्रैलक्षण्यं कथितम् ॥ १६॥ व्याख्यार्थः-जो केवलज्ञान केवलदर्शनआदि निजपर्याय ज्ञेयाकारसे अर्थात् वर्तमानआदि विषयोंके आकारसे परिणत हैं, वह निजपर्याय व्यतिरेकसे अर्थात् प्रतिक्षणमें अन्य २ पनेसे सिद्ध अर्थात् मुक्त जीवके है । इस प्रकारसे भी वह ज्ञानादि पर्याय तीन लक्षणोंके धारक है; वह इस प्रकार कि प्रथमआदि क्षणमें जो पर्याय वर्तमान आकारसे स्थित है; उनका फिर द्वितीयआदि क्षणोंमे नाश होगा और भूत आकारसे उत्पादका आकारत्व होगा । और केवलज्ञान तथा केवलदर्शनरूपसे अथवा केवलमात्र भावसे उनमें ध्रुवत्व है। इस प्रकार केवलज्ञानादि पर्यायोंमें उत्पाद, व्यय, ध्रौव्य इन तीनों भावोंका विचार करना चाहिये । ऐसे ज्ञेय ( जानने योग्य पदार्थ) और दृश्य ( देखने योग्य पदार्थ )के आकारके संबंधसे केवलके विलक्षणताका कथन किया है ॥ १६ ॥ तथा सिद्धादिशुद्धद्रव्यस्य कालसंबंधानलक्षण्यं कथयन्नाह । अब इसी प्रकार सिद्धआदि शुद्ध द्रव्यके भी कालके संबन्धसे त्रिविधलक्षणता दर्शाते हुए यह सूत्र कहते है ॥ सूत्रम् । एवं ये क्षणसंबन्धे वर्तयन्ति पदार्थकाः । तेभ्यस्त्रिलक्षणत्वं च, अन्यथा स्युरभावकाः ॥ १७ ॥ सूत्रभावार्थ:-ऐसे ही जो पदार्थ क्षणके संबधसे पर्यायोंको प्रवर्तित करते है, वह उन्ही भावोंसे त्रिविधलक्षणयुक्त हैं; यदि ऐसा न माना जाय तो वह अभावरूप ही होंगे ॥ १७ ॥ व्याख्या । एवं ये पदार्थका भावाः क्षणसंबन्धेऽपि पर्यायतो वर्त्तयन्ति परिणामयन्ति । तेभ्यो भावेभ्यस्त्रिलक्षणत्वं संभवेत् । अन्यथा वैपरीत्येन अभवका अभावाः स्युरित्यर्थः । यथा हि द्वितीयक्षणे इति भावे इति । आद्यक्षणे संबंधपरिणामनाशो प्राप्तः, द्वितीयक्षणसंब- न्धेन परिणामादुत्पन्नः, क्षणसंवन्धमात्रेण ध्रुवस्ततः कालसंबन्धात्रैलक्षण्यासंभव उक्तः । न चेदेवं तर्हि वस्तु अवस्तु भवेत् । उत्पादव्ययध्रौव्ययोगजभावलक्षणमस्ति तद्राहित्ये शशवि- पाणादिवदभावरूपतामासादयेत् ॥ १७ ।। 1 - द्रव्यानुयोगतर्कणा। १५३ व्याख्यार्थ:-इस प्रकारसे जो पदार्थ अर्थात् भाव क्षणके संबन्धमें भी पर्यायसे परिणमनको प्राप्त होते हैं; वह उन्हीं भावोंसे त्रिविधलक्षणसहित संभवें है । और यदि इसके विपरीत मानो अर्थात् उक्त सिद्धादि भावोंको त्रिविधलक्षणसंपन्न न मानो तो वह अभावस्वरूप ही हो जायेंगे । यह श्लोकका अक्षरार्थ है। अब इसका विशेष निरूपण इस प्रकार है; जैसे श्लोकमें क्षण यह जो पद है; उससे द्वितीयादि क्षणका ग्रहण है । प्रथम क्षणमें भावोंके साथ संबन्धसे परिणामका नाश प्राप्त हुआ और द्वितीय क्षणके संबन्धसे परिणाम उत्पन्न हुआ और दोनों क्षणके संबंधमात्रसे ध्रुवत्व है । इस प्रकार कालके संबंधसे त्रिविधलक्षणको संभव कहा गया । और यदि ऐसा न हो तो वस्तु (पदार्थ) अवस्तु हो जायगा; क्योंकि-उत्पाद व्यय और ध्रौव्य संबन्धजन्यता ही भाव (पदार्थ )का लक्षण है; और उस त्रिविधलक्षण संबंधके अभावमें तो पदार्थ शशवि- पाण( खरगोशके सींग)आदिके समान अभावरूपताको प्राप्त होगा ॥ १७ ॥ सूत्रम् । एकदा निजपर्याये बहुसंबंधरूपता। उत्पत्तिनाशयोरेवं संभवेनियता ध्रुवे ॥१८॥ सूत्रभावार्थ:-एक कालमें निजपर्यायमें उत्पत्ति, नाश तथा ध्रुवके विषयमें अनेक संबन्धाकारता निश्चित रूपसे संभवती है ॥ १८ ॥ व्याख्या । एकस्मिन्काल एवमनया दिशा निजपर्याये जीवपुद्गलयोस्तथा परपर्याये आका- शधर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायानामेतेषां द्रव्यानामुत्पत्तिनाशयोधुवे बहुसंबन्धरूपता अनेक- योगाकारता नियता निश्चिता संभवेत् । यतश्च यावन्तो निजपर्यायाः स्वपर्यायास्तावन्त उत्प- त्तिनाशाच जायन्ते । ततश्च नियता नियमकता ध्रुवे ध्रौव्यस्वरूपे यावन्तो धुवस्वभावास्ता- वन्तो नियताकाराः सन्ति । तथा च पूर्वापरपर्यायानुगत आधारांशस्तावन्मात्र एव भवेत् । तस्मादन्न संमतिः । तथा च तद्गाथा-एगसमयंमि एगो दविपस्स बहुयाविहोति उष्पापाः । उप्पापसमाविगमा ठिइपउस्सुगाओ नियमा। १ । एकस्मिन्समये एकैकस्य द्रव्यस्य बहवोs- नेके उत्पादा उत्पत्तयो भवन्ति । तथा पुनरुत्पादसमानास्तत्तुल्यानाशपर्याया अपि ज्ञेयाः । इति व्यवहारमार्गः । उत्सर्गतो विशेषभावतः स्थितिः स्थैर्य नियमा निश्चिता अस्ति । ध्रुवत्वं नियतमित्यर्थः । उन्मजननिमजनभावशालिनो जलकल्लोला वह्वो भवन्ति जलं तु तावन्मिताकारस्थित्या परिणमति । तत एव तेपां संभवादाविर्भावतिरोभावता भवतीति ज्ञेयम् ॥ २८॥ व्याख्यार्थः-~-एक कालमें इसी पूर्वोक्त मार्गसे निजपर्याय अर्थात् जीव पुद्गलके तथा परपर्याय अर्थात् आकाश, धर्मास्तिकाय और अधर्मास्तिकाय इनके ऐसे इन पांचों द्रव्योंके उत्पत्ति नाश तथा ध्रौव्यके विपयमें अनेक प्रकारके संबंधके आकार निश्चित रूपसे सभवते है। क्योंकि जितने अपने पर्याय है; उतने ही उत्पत्ति तथा नाश भी होते . १५४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् हैं; और उत्पत्ति विनाशमे अनेकाकार होनेसे ध्रौव्यमें भी वही नियत है; अर्थात् जितने ध्रुव स्वभाव है; उतने ही उनके आकार नियत हैं । और पूर्वपरपर्यायोंमें अनुगत जो आधा- रांश है; वह भी उतना ही होगा जितने कि-उत्पत्ति तथा नाश हैं। इसीलिये यहांपर संमतिग्रंथका प्रमाण है । और ग्रंथकी गाथा यह है; गाथार्थ-एक समयमे एक एक द्रव्यके अनेक उत्पाद होते है; और उत्पादके तुल्य ही उनके नाश पर्याय भी जानने चाहिये यह कथन व्यवहारमार्गसे है । और उत्सर्गमार्ग अर्थात् विशेषतासे स्थिरता निश्चित है; अर्थात् ध्रुवत्व नियत है । भावार्थ-उन्मज्जन निमजन भावशाली (क्षण क्षणमें ) विनाश (तथा उत्पत्तियुक्त ) जलके कल्लोल (तरंग) अनेक होते है, और जल उसी अपने परिमित आकारकी स्थितिसे परिणत है। उसीसे उन ( जलकल्लो- लों )के संभवसे उनकी प्रकटता तथा अप्रकटता होती रहती, है; ऐसा जानना चाहिये ॥ १८॥ अथोत्पादस्य भेदान्कथयन्नाह । अब उत्पादके भेदोंका कथन करते हुवे कहते हैं। सूत्रम् । प्रयोगविश्रसाभ्यां स्यादुत्पादो द्विविधस्तयोः । आद्यो विशुद्धो नियमात्समुदायविवादजः ॥१९॥ सूत्रभावार्थ:-नैमित्तिक तथा स्वाभाविक भेदसे उत्पाद दो प्रकारका होता है; उनमेंसे प्रथम प्रयोगजनित नैमित्तिक उत्पाद अविशुद्ध होता है; क्योंकि-नियमसे वह समुदाय विवादसे उत्पन्न होता है ॥ १९ ॥ व्याख्या । उत्पादो द्विविधो द्विप्रकारोऽस्ति, काभ्यां द्विविधः प्रयोगविश्रसाभ्यां, एकः प्रयोगजनित उत्पादः । १ । अपरो विश्रसाजनित उत्पादः । २। पुनस्तयोर्द्वयोर्मध्ये आद्यो- ऽविशुद्धो व्यवहारोत्पन्नत्वात् । स च निर्धारणनियमात्समुदायवादजनितो यत्नेन कृत्वा अव- यवसंयोगेन सिद्धः कथितः । तथा चात्र संमतिगाथा-उप्पाओ दुवियप्पो पओगजणिओ य वीससाचेव । तत्थयपओगजणिओ समुदयवाओ अपरिशुद्धो। १ । उत्पादो द्विविकल्पो द्विवि- धस्तत्राद्यः प्रयोगजनितोऽपरो विश्रसाजनितस्तत्र च प्रयोगजनितः समुदायवादादपरिशुद्धः कथितो व्यावहारिकत्वात् ॥ १९॥ व्याख्यार्थः--उत्पाद दो प्रकारका है; किनसे दो प्रकारका है ? प्रयोग और विश्रसासे अर्थात् एक तो प्रयोग(निमित्त )जनित उत्पाद है; और दूसरा (विश्रसा) स्वभाव जनित उत्पाद है; और उन दोनोंके मध्यमें प्रथम प्रयोगजनित उत्पाद व्यवहारसे उत्पन्न होनेसे अविशुद्ध है; तथा वह निर्धारित नियमसे समुदायके विवादसे उत्पन्न होता है। अत एव यत्नसे अवयवोंके संयोगसे सिद्ध कहा गया है । और इस विषयमें संमतिग्रंथकी गाथा भी है; गाथार्थ--"उत्पादके दो विकल्प अर्थात् दो भेद हैं; एक प्रयोगजनित । I . + द्रव्यानुयोगतर्कणाः। १५५ दूसरा विश्रसाजनित उनमेंसे प्रयोगजनित उत्पाद समुदायवादसे व्यावहारिक होनेसे अपरिशुद्ध कहा गया है ॥ १॥" ॥ १९ ॥ अथोत्पादस्य द्वितीयभेदं कथयन्नाह । अब उत्पादके द्वितीय भेदको कहते है। सूत्रम्। विश्रसा हि विना यत्नं जायते द्विविधः स च । तत्राद्यचेतनस्कंधजन्यः समुदयोऽग्रिमः ॥२०॥ सूत्रभावार्थ:--विश्रसाजनित उत्पाद वह है; जो विना यत्न उत्पन्न होता है, वह विश्रसाजनित उत्पाद भी दो प्रकारका है; उनमेसे प्रथम अचेतन स्कंधसे उत्पन्न समुदय नामसे कहा गया है ॥ २० ॥ व्याख्या । विश्रसाल्यो द्वितीय उत्पादः, विश्रसाशब्दस्य कोऽर्थः, सहजं विना यत्नमुत्प- द्यते यः स विश्रसोत्पादः सोऽपि पुनद्विविधो द्विप्रकारः, एकस्तत्र समुदयजनितः, द्वितीय एकत्विकः । उक्तं च साहाविओवि समुदयकउबणुणत्ति ओत्थहोजाहि । तत्रापि तयोर्द्व- योर्मध्य आद्यः समुदयजनितो विश्रसोत्पादः अचेतनस्कंधजन्यः समुदयः कथितः । अभ्रादीनां समुदयपुद्गलानां यथोत्पादः ॥२०॥ व्याख्यार्थ:-विश्रसानामक द्वितीय उत्पादका भेद है । "विश्रसा" इस शब्दका अर्थ क्या है ? जो विना यतके सहज स्वभावसे उत्पन्न हो वह विश्रसाउत्पाद है। वह भी दो प्रकारका है; एक समुदयजनित है, द्वितीय एकत्विक है । ऐसा ही गाथामें, कहा है; कि-"विश्रसाउत्पाद भी समुदय तथा एकत्विक भेदसे दो प्रकारका है" उन दोनोंमेसे अचेतन स्कंधसे उत्पन्न समुदयज प्रथम विश्रसाउत्पाद है । जैसे अचेतन मेघादिके समुदय पुद्गलोंका उत्पाद होता है ॥ २० ॥ सूत्रम् । सचित्तमिश्रजश्चान्यः स्यादेकत्वप्रकारकः। शरीराणां च वर्णादिसुनिर्धारो भवत्यतः॥ २१ ॥ सूत्रभावार्थ:-सचित्त मिश्रसे उत्पन्न, दूसरा एकत्विक विश्रसोत्पाद है। शरीरके वर्णादिकोंका सुनिर्धार इसीसे होता है ॥ २१ ॥ व्याख्या । तथा पुनर्द्वितीय. सचित्तमिश्रजः शरीरवर्णादिकानां निर्धारो ज्ञेयः । सचित्ताः पुद्गला वर्णादीनां तथा तथाकारवर्णादिपुद्गलानां परिणत्या परिणतानामेकत्वप्रकारक एकता- रूपेण परिगत' अनेकेषां वर्णादीनां संगतानां परस्परमुत्पाद्धारया पिण्डीभूतानामवयवा- नामवयविधर्मत्वेन देहदृश्याकारभूतानामणूनां शरीरादिसुनिर्धारो भवति । देहादिपिण्डानां "सु" अतिशयेन निर्धारो वपुरूपावस्थत्वं संपद्यते । तथा च प्रज्ञापनायां स्थानाङ्गे च- तिविहा पुगलापन्नत्ता, तं जहा पतोगपरिणता १ मीससापरिणता २ वीससापरिणता ३ तत्र च प्रथमं प्रयोगपरिणताः पुद्गला ये भवन्ति ते जीवप्रयोगेण संयुक्ताः शरीरादयः + - 1 रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सचित्ताः १ तथा मिश्रपरिणताश्च ते ये जीवेन पुद्गला मुक्ताः कलेवरादयः २ पुनश्च विश्रसा- परिणताः स्वभावेन परिणताः । यथाभ्रेन्द्रधनुरादयः ३ एवं च सत्यत्र विश्रसाख्यस्य भेदस्य स्वभावजनितस्य द्वैविध्यं प्रदर्शितम् । अचेतनस्कन्धजन्यसमुदायाख्यः प्रथमस्तत्र सचित्त- मिश्रजन्यैकत्वप्रकारकशरीरादिवर्णादिसुनिर्धारसंज्ञो द्वितीयः । अत्रायं विशेषः स्वाभाविक परिणमनेऽचित्तपुद्गलैरेवायत्नसाध्यव्यवहार उपदिष्ट इह तु द्वयमपि ॥ २१ ॥ व्याख्यार्थः-दूसरा सचित्तमिश्रसे उत्पन्न हुआ विश्रसाउत्पाद है; शरीरवर्णादिका निर्धार इसीसे समझना चाहिये । वर्णादिकोंके जो पुद्गल है; वह सचित्त है । परिणतिसे परिणमनको प्राप्त हुए उन उन आकारके वर्णादिरूप पुद्गलोंका एकत्व प्रकार अर्थात् एकतारूपसहित सुनिर्धार होता है; अर्थात् अनेक प्रकारके वर्णआदिरूप मिले हुए तथा उत्पादकी धारासे परस्पर पिण्डरूप हुए अवयव स्वरूप और अवयवीके धर्मसे देह रूप देखनेमें आने योग्य आकारके धारक परमाणवोंके, जो शरीरआदि पिण्डौंका अतिशयरूपसे निर्धार अर्थात् शरीरके रूपकी, अवस्था होती है; सो सचित्तमिश्रसे उत्पन्न एकत्व प्रकारक दूसरा विश्रसाउत्पाद है । यही विषय प्रज्ञापना और स्थानाङ्ग शास्त्रमें कहा गया है, वह पुद्गल तीन प्रकारसे परिणत है; जैसे-प्रयोगपरिणत १ मिश्रपरिणत २ विश्रसापरिणत ३ इन तीनोंमें प्रथम जो प्रयोगपरिणत पुद्गल हैं; वह जीवके प्रयोगसे अर्थात् जीवके व्यापारसे संयुक्त शरीरादि सचित्त हैं । मिश्रपरिणत वह है; कि-जो पुद्गल जीवसे मुक्त हैं; जैसे कलेवरआदि । और विश्रसा परिणत पुद्गल वह हैं; जो स्वभावसे ही परिणत हैं, जैसे इन्द्रके धनुषआदि । इस प्रकारका सिद्धान्त होनेसे यहांपर स्वभावसे उत्पन्न होनेवाला जो विश्रसानामक भेद है; उसके दो प्रकार दिखाये । उनमें अचेतन स्कंध( अचेतन पुद्गलोंके समुदाय से उत्पन्न समुदयनामक तो प्रथमः भेद है; और सचित्तमिश्रसे उत्पन्न अर्थात् चेतनसहित पुद्गलोंसे मिलेहुए पुद्गलोंसे उत्पन्न एकत्व प्रकारका धारक शरीरआदिके वर्णआदिका निर्धारसंज्ञक द्वितीय भेद है। इन दो- नोंमें यह विशेषता है; कि-स्वाभाविक परिणमनमें अचित्त (चेतनरहित) पुद्गलोंसे ही अयत्नसाध्य व्यवहारका उपदेश किया गया है, और एकत्विक विश्रसोत्पादमें सचित्त अचित्त दोनों प्रकारके पुद्गलोंसे साध्य व्यवहारका उपदेश है ॥ २१ ॥ पुनर्भेदं दर्शयन्नाह । फिर भी उत्पादके ही भेदको दिखाते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं। सूत्रम् । यत्संयोगं विनैकत्वन्तद्रव्यांशेन सिद्धता। यथा स्कन्धविभागाणोः सिद्धस्यावरणक्षये ॥ २२ ॥ सूत्रभावार्थ:-जो संयोगके विना ही विश्रसाउत्पाद है; वह एकत्व है; और ७क द्रव्यांशसे उत्पाद जानना चाहिये । जैसे द्विप्रदेशस्कंधके विभागसे अणुका उत्पाद होता है; और कर्मोंके विभागसे जीवके सिद्धता उत्पन्न होती है ॥ २२ ॥ + .
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १५७ व्याख्या । संयोग विना विश्रसोत्पादो यद्भवेत्तदेकत्वं ज्ञेयम् । तदेवकत्वं द्रव्यांशेन द्रव्यविभागेन सिद्धता नाम उत्पन्नत्वं ज्ञेयम् । यथा द्विप्रदेशादिस्कन्धविभागेनाणोः परमाणो- द्रव्यस्योत्पादः, तथा आवरणक्षये कर्मविभागे जाते सति सिद्धस्य सिद्धपर्यायस्योत्पाद इति । "अवयवसंयोगेनैव द्रव्यस्योत्पत्तिर्भवति परन्तु विभागेन द्रव्यस्योत्पत्तिर्न भवति" इत्थमेके- नैयायिकादयः कथयन्ति । तेषां मत एकतन्त्वादिविभागेन खण्डपटोत्पत्तिः कथं जाघटीति प्रतिबन्धककालभावस्यावस्थितावयवसंयोगस्य हेतुताकल्पने महागौरवात् । तस्मात् कुत्रचित्सं- योगात् कुत्रचिद्विभागाद्रव्योत्पादकता मन्तव्या । तदा विभागजपरमाणूत्पादोऽप्यर्थतः सिद्धः स्यात् । संमतिशास्त्र इत्थं सूचितमस्ति । तदुक्तम् “दव्बंतरसंयोगादि केईदवियस्यविंति उप्पा- यस्था । कुशलविभागजायण इच्छंति अणुहुणुएहिं दब्बे आ। १ । द्वेत्ति अणुयत्ति दविए मोततो असुणविभत्तो । तं पिहु विभागजाणिओ अणुत्तिजाओ अणू होइ । २ ।" आभ्यां गाथाभ्यां भावार्थोऽवधार्यः । यथा परमाणोरुत्पाद एकत्वजन्यस्तथा येन संयोगेन स्कन्धो न निष्पद्यते एतादृशो धर्मास्तिकायादीनां जीवपुद्गलयोस्संयोगस्तद्वारा यश्च संयुक्तद्रव्योत्पादोऽ- संयुक्तावस्थविनाशपूर्वकः, तथा ऋजुसूत्रनयाभिमतो यश्च क्षणिकपर्यायप्रथमद्वितीयसमया- दिव्यवहारहेतुस्तद्वारा यश्चोत्पादश्च तत्सर्वमेकत्वं ज्ञेयम् ॥ २२ ॥ व्याख्यार्थः-संयोगके विना जो विश्रसानामक उत्पाद है; वही एकत्व है। और उसी एकत्वको द्रव्यांशसे अर्थात् द्रव्यके विभागसे सिद्धता अर्थात् उत्पन्नत्व जानना चाहिये । जैसे दो प्रदेशआदि स्कंधके विभागसे परमाणु द्रव्यका उत्पाद है; तथा आवरणक्षय अर्थात् कर्मोंका विभाग (नाश ) हो जानेपर सिद्ध पर्यायका उत्पाद है। अवयवोंके संयोगसे ही द्रव्यकी उत्पत्ति होती है; परन्तु विभागसे उत्पत्ति नहीं होती" इस प्रकार कोई कोई नैयायिकआदि कहते हैं। उनके मतमें एक तंतुआदिके विभा- गसे खंडपटकी उत्पत्ति कैसे घटित हो सकती है । प्रतिबंधक काल भावको अथवा शेष अवस्थित अवयवसयोगको कारणता माननेसे अतिगौरव है। इसलिये कही संयोगको कहीं विभागको द्रव्यकी उत्पत्तिमे कारणता माननी चाहिये । इससे विभागसे परमाणुकी उत्पत्ति भी अर्थसे सिद्ध हो गई । और संमतिशास्त्रमे भी इसी प्रकार सूचित किया है; जैसे "कोई कोई द्रव्यान्तरके संयोगसे ही द्रव्यकी उत्पत्ति मानते हैं; और तर्कमे कुशल विद्वान् तो विभागसे भी द्रव्यकी उत्पत्ति चाहते है । १। क्योंकि-अणु तथा द्वयणुक द्रव्योंसे भी अणु द्रव्योंमे उत्पत्ति मानी गई है । अत एव द्विप्रदेश अणु स्कंधके विभागसे अणुपरिमाण द्रव्यकी उत्पत्ति होनेसे अणुजन्य अणु होता है । २।" इन दोनों गाथाओंसे यह भावार्थ मनमे धारण करना योग्य है; कि-जैसे परमाणुकी उत्पत्तिसे अर्थात् द्विप्रदेश स्कधके विभागसे जन्य है, वैसे ही जिस संयोगसे स्कंध नहीं सिद्ध होता है; ऐसा जो धर्मास्तिकायादिकोंका और जीव तथा पुद्गलका संयोग है; और उसके द्वारा जो संयुक्त द्रव्यकी उत्पत्ति है; वह असंयुक्त अवस्थाके विनाशपूर्वक है; तथा ऋजुसूत्र 1 १५८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् नयके अभिमत जो क्षणिक पर्याय प्रथम द्वितीय समयआदिके व्यवहारका कारण है; उसके द्वारा जो उत्पाद है; वह सब एकत्वउत्पाद समझना चाहिये ॥ २२ ॥ अत्र न किंचिद्विवादस्तत्र श्लोकमाह । यहां कुछ विवाद नहीं है; इस विषयमें श्लोक कहते हैं। सूत्रम् । स्कन्धहेतुं विना योगः परयोगेण चोद्भवः । क्षणे क्षणे च पर्यायाधस्तदैकत्वमुच्यते ॥ २३ ॥ सूत्रभावार्थ:-स्कंध हेतुके विना जो संयोगे है, परके योगसे जो उत्पत्ति है; तथा क्षणिक पर्यायसे जो उत्पाद है; वह सब एकत्वउत्पाद है ॥ २३ ॥ व्याख्या । स्कन्धहेतुं विना यः संयोगः, परयोगेन धर्मास्तिकायादिना यश्चोत्पादः, तथा च क्षणिकपर्याये प्रथमद्वितीयादिद्रव्य व्यवहारहेतवस्तहारा य उत्पादः, तत्सर्वमेकत्वं कथ्यते तन न कोऽपि विसंवाद इति ।। २३ ।। व्याख्यार्थः-स्कंधकी हेतुताके विना जो संयोग है, परयोग जो धर्मास्तिकाय आ- दिक है; उनसे जो उत्पाद है, तथा प्रथम द्वितीयआदि द्रव्य व्यवहारके कारण जो क्षणिक पर्याय है; उनके द्वारा जो उत्पाद है; वह सब विश्रसाका भेदरूप एकत्वउत्पाद कहा जाता है । इसमें किसी प्रकारका विवाद नहीं है ॥ २३ ॥ पुनर्भेदं कथयन्नाह । फिर उत्पादके ही भेदको कहते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं । सूत्रम्। उत्पादो ननु धर्मादेः परप्रत्ययतो भवेत् । निजप्रत्ययतो वापि ज्ञात्वान्तर्नययोजनाम् ॥ २४ ॥ सूत्रभावार्थ:-धर्मास्तिकायआदिकी उत्पत्ति परप्रत्ययसे होती है; अथवा आन्तरिक नययोजनाको जानके निजप्रत्ययसे भी होती है ॥ २४ ॥ व्याख्या । ननु धर्मादेरुत्पादः परप्रत्ययो भवेत् , अपि पुनर्निजप्रत्ययाद्भवेदन्तर्नययोजनां ज्ञात्वा इति । भावार्थस्त्वयम्-धर्मास्तिकायादीनामुत्पादो नियमेन परप्रत्ययः स्वोपष्टभ्य- गत्यादिपरिणतजीवपुद्गलादिनिमित्त उक्तः । य उभयजनितस्स चैकजनितोऽपि भवेत् । तत- स्तस्य निजप्रत्ययतापि कथयितुं युक्ता निश्चयव्यवहारावधारणात् । अयमर्थः “आगासाइयाणं तिण्हं परपच्चओ नियया” इति संमतिगाथायामकारप्रश्लेषणया वचनान्तरेण कृतोऽस्ति वृत्तिकारेण तमर्थमनुस्मृत्येहापि लिखितोऽस्ति । तस्माद्धर्मास्तिकायादीनामुत्पादो नियमात्प- रप्रत्यय एव । सोऽपि स्वोपष्टभ्यगत्यादिपरिणतजीवपुद्गलादिनिमित्तः, उभयजनितोऽप्येक- जनितोऽपि स्यात् । तस्य च निजप्रत्ययताप्यन्तर्नयवादेनोक्तास्ति भावना चैत्थं ज्ञेया ॥२४॥ व्याख्यार्थः-धर्मास्तिकायआदिकी उत्पत्ति परप्रत्ययसे होती है; और आभ्यन्तरिक ( अन्दरोनी ) नय योजनाको समझके निज प्रत्ययसे होती है। भावार्थ यह है; कि-धर्मा- .
- द्रव्यानुयोगतर्कणा। १५९ स्तिकाय(धर्मद्रव्य )आदिकी उत्पत्ति नियमसे परप्रत्ययसे अर्थात् धर्मास्तिकायआदिके आधारभूत गमनआदिमे परिणत जो जीव पुद्गल है; उनके निमित्तसे होती है; ऐसा कथन किया गया है; और जो उभय(स्वप्रत्यय तथा परप्रत्यय)से जन्य होता है; वह एक जन्य भी होता है; इस वाक्यसे उस धर्मास्तिकायादिके उत्पादके निजप्रत्ययसे जन्यता भी कहनी योग्य है; क्योंकि-निश्चय तथा व्यवहारनयसे यह निश्चय होता है। "आकाशास्तिकाय, धर्मास्तिकाय और अधर्मास्तिकाय इन तीनोंके नियमसे परप्रत्ययजन्य उत्पाद है" इस समतिग्रंथकी गाथामें वृत्तिकारने यह पूर्वोक्त अर्थ आकार प्रश्लेषण करके वचनान्तरसे किया है । उस अर्थका ही अनुसरण करके यहां भी लिखा गया है । इसलिये धर्मास्ति- कायमादिका उत्पाद नियमसे परप्रत्यय जन्य ही है। और वह भी अपने आधारभूत गतिआदिमे परिणत जीव पुद्गलआदिके निमित्तसे है। और जो उभयजनित है; वह एकजनित भी होता है । और इसके जो निजप्रत्ययता कही है, वह अन्तर्नयबादसे कही है। ऐसी भावना समझनी चाहिये ॥ २४ ॥ अथ नाशस्वरूपमाह। अव नाश( व्यय )का स्वरूप कहते है। सूत्रम् । नाशोऽपि द्विविधो ज्ञेयो रूपान्तरविगोचरः। अर्थान्तरगतिश्चैव द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ २५ ॥ सूत्रभावार्थ:--उत्पादके समान नाश भी दो प्रकारका है; उनमे एक रूपान्तर विगोचर और दूसरा अर्थान्तरगति नामसे कहा गया है ।। २५ ।। व्याख्या । नाशोऽपि द्विविधो ज्ञातव्यः । एकस्तत्र रूपान्तरविगोचरः रूपान्तरपरिणामः । द्वितीयस्तु अर्थान्तरगतिरर्थान्तरभावगमनं चेति। भावार्थस्त्वयम् "परिणामो ह्यर्थान्तर, गमनं न च सर्वथा व्यवस्थानं न च सर्वथा विनाशः, परिणामस्तद्विदामिष्टः । १। सत्पर्यायेण विनाशः, प्रादुर्भावोऽसता च पर्यायतः । द्रव्याणां परिणामः, प्रोक्तः खलु पर्यवनयस्य । २ । एतद्वचनं संमतिप्रज्ञापनावृत्तिविषयी । कथंचित्सद्रूपान्तरं प्राप्नोति सर्वथा न विनश्यति यत्तद्व्यार्थिकनयस्य परिणामत्वं कथितम् । पूर्व सत्पर्यायेण विनश्यति, उत्तरासत्पर्याये- पोत्पद्यते यत्तत्पर्यायार्थिकनयस्य परिणामत्वं कथितम् । एतदभिप्रायं विचारयतामेकरू- पान्तरपरिणामविनाशः, एकश्वार्थान्तरगमनविनाशः, इत्थं विनाशस्यापि भेदद्वयं संप- नम् ॥ २५ ॥" व्याख्यार्थः-नाश भी दो प्रकारका जानना चाहिये । उनमेसे प्रथम रूपान्तर विगोचर अर्थात् एक रूपसे रूपान्तर (दूसरे रूपमें ) परिणाम है; और द्वितीय अर्था- न्तरगति अर्थात् एक पदार्थसे दूसरा पदार्थ हो जाता है । भावार्थ यह है । एक पदा- र्थसे अन्य पदार्थतामें गमन हो जाता है; सो परिणाम है; और सर्वथा विद्यमानता अथवा - , १६० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् . नाश होना यह परिणामका स्वरूप परिणामके जाननेवालोंके इष्ट नहीं है ॥१॥ और सत् (विद्यमान ) पर्यायसे नाश तथा अविद्यमान पर्यायसे उत्पाद जो है; सो पर्या- यार्थिकनयकी विवक्षासे द्रव्योंका परिणाम कहा गया है । २ । यह वचन संमतिप्रज्ञा- पना वृत्तिों का है; उसका अभिप्राय यह है; कि-जो सत् (विद्यमान ) पर्याय कथंचित् रूपान्तरको प्राप्त होता है; और सर्वथा नष्ट नहीं होता वह द्रव्यार्थिकनयका परिणाम कहा गया है । और पूर्व सत् पर्यायसे तो नष्ट हो और उत्तर जो अविद्यमान पर्याय है, उससे उत्पन्न होता हो वह पर्यायार्थिकनयका परिणाम कहा गया है । इस अभिप्रा- यको विचारनेवालोंके मतमें एक तो रूपान्तर परिणाम विनाश है; और एक अर्थान्तर गमन विनाश है; ऐसे विनाशके भी दो भेद सिद्ध हुए ॥ २५ ॥ पुनराह। पुनः दो प्रकारके नाशोंका स्वरूप दिखाते हैं। सूत्रम् । तत्रान्धतमसस्तेजो, रूपान्तरस्य संक्रमः । अणोरण्वन्तरापातो ह्यान्तरगमश्च सः॥ २६॥ सूत्रभावार्थः-इन दोनोंमेंसे अतिघनीभूत अंधकारका प्रकाशरूपमें जो संक्रमण है; वह परिणामरूप नाश है । और अणुसे जो अन्य अणुके साथ संयोग होता है; अर्थात् अणुसे जो व्यणुक स्कन्धरूप प्राप्ति है; वह अर्थान्तरगमनरूप नाश है ॥ २६ ॥ व्याख्या । तन नाशेऽन्धतमसोऽन्धकारस्य तेजोरूपान्तरस्य संक्रम उद्योततावस्थित- द्रव्यस्य रूपान्तरपरिणामरूपनाशो ज्ञेयः। च पुनरणोः परमाणोरण्वन्तरापादोणोरण्वन्तर- संक्रमो द्विप्रदेशादिभावमनुभवन् पूर्वपरमाणुत्वं विगतमित्यनेनार्थातरगमः स्कंधपर्याय उत्प- नस्तेन कृत्वार्थान्तरगतिरूपनाशस्य स्थितिर्भवति । निष्कर्षस्त्वयम्-यत्राकारस्तत्रापि तदा- कारपरमाणुप्रचययोनिरन्धतमः समस्ति तत्रैव पुनरुद्योतपरमाणुप्रचयसंचारनिरस्तान्धका- रपरमाणुत्वतत्स्थानतत्तत्परमाणुसंक्रमिततेजः परमाणुत्वलक्षणः रूपान्तरसंक्रमो जातः- यथा अवयवानां परमाणुनामवयविस्कन्धत्वसंक्रमेणार्थान्तरत्वोद्भावनयार्थान्तरगतिलक्षणो नाशः समुत्पन्न इति ॥ २६ ॥ व्याख्यार्थः-उस नाशमें अंधकाररूप द्रव्यका तेजोरूपमें जो संक्रमण (मिलता) है; अर्थात् अन्धकारसे प्रकाशरूप द्रव्यमें जो परिवर्तन (वदलना) है; उसको रूपांतर परिणामरूप नाश जानना चाहिये और अणु( परमाणु )का दूसरे परमाणुके साथ जो संयोग है; अर्थात् द्विप्रदेशादिभावको अनुभव करते हुए पूर्व परमाणुत्वरूपका नाश हो जाता है। इस कारणसे अर्थान्तरगमन हुआ अर्थात् अणुपर्यायसे स्कंधपर्याय उत्पन्न हुआ इससे अर्थान्तरगतिरूप नाशका स्थिरत्व (ठहराव ) होता है। भावार्थ तो यह है; कि-जहां आकार (काला रंग) है; वहां भी उस आकारके धारक परमाणवोंके समूहसे 1 * . व्यानुयोगतर्कणा। उत्पन्न हुआ अन्धतम (गहरा अंधेरा ) है; और फिर वहां ही ( जहांपर अंधकार था उसी जगह ) प्रकाशके परमाणवोंके समूहका संचार हुआ तब अंधकारके परमाणु तथा उन परमाणवोंका स्थान दूर हुआ और वह अधकारके परमाणु उन तेज(प्रकाश )के पर- माणवों में मिलगये वस यही रूपान्तरसंक्रम (अंधकारके परमाणवोंका तेजके परमाणु- वोंमें मिलजाना) है; इसीको रूपान्तरविगोचरनाश कहते है । और अवयवरूप परमाणुओंका अवयवी स्कंधरूपमें जो संक्रम है; उससे जो अर्थान्तरका उद्भाव है; उसीसे . अर्थान्तरगतिरूप नाशका द्वितीय भेद सिद्ध होता है ।। २६ ।। पुनराह। पुनः उसी विषयको कहते हैं। सूत्रम् । रूपान्तराणुसंबन्धात्स्कन्धत्वं यद्यणोरपि । तत्संयोगविभागाभ्यामपि भेदप्रबन्धता ॥२७॥ सूत्रभावार्थ:-रूपान्तर अणुके संबन्धसे यद्यपि स्कंधता होती है; तथापि संयोग और विभागसे ही भेदकी प्रबंधता होती है ॥ २७ ॥ व्याख्या । यद्यप्यणो रूपान्तरपरमाणुसंबन्धात्स्कन्धत्वमणुसंवन्धस्कन्धतास्ति । तदिति सथापि संयोगविभागाभ्यां कृत्वा द्रव्योत्पादनाशाभ्यां द्विप्रकाराभ्यामेव भेदप्रवन्धता द्रव्य- विनाशद्वैविध्यमेव नेयम् , एतदुपलक्षणं ज्ञेयम् । यतो द्रव्योत्पादविभागेन यथा पर्यायोत्पा- दविभागस्तथा द्रव्यनाशविभागेनैव पर्याय नाशविभागो भवेदिति । ततः समुदयविभाग- स्तथान्तरगमनं चेति द्वयमेव व्यवह्रियते । तत्र प्रथमस्तन्तुपर्यन्तपटनाश, द्वितीयो घटोत्पत्तिपर्यन्तमृत्पिण्डादिनाशश्च ज्ञेयः। उक्तं च समिती-विगमस्सविएसविहा समुदयजणिसं मिसोउ दुविपय्यो । समुदयविभागमित्तं अत्यंतरभावगमणं च । १।" इत्यादिगाथया ज्ञेयम् ॥ २७ ॥ व्याख्यार्थः-यद्यपि एक परमाणुके अन्य परमाणुके संबंधसे अणुसंबंधस्कन्धता है; तथापि संयोग और विभागसे अर्थात् द्रव्यके उत्पाद और नाशरूप जो दो प्रकार हैं; इनसे ही भेदप्रबंधता अर्थात् द्रव्यके नाशके दो प्रकार समझने चाहिये । यह उपलक्ष- णसे जानना चाहिये क्योंकि-द्रव्यके उत्पादरूप विभागसे जैसे पर्यायका उत्पादरूप विभाग होता है; वैसे ही द्रव्यके नाशरूप विभाग( भेद )से पर्यायका नाशरूप विभाग होगा । इसी हेतुसे समुदयविभाग तथा अर्थान्तरगमन ऐसे दो ही व्यवहारमे लाये जाते है । उनमें तन्तुपर्यायके अन्ततकं जो पटका नाश है; वह प्रथम समुदयविभाग है; तथा घटकी उत्पत्तितक जो मृत्तिकापिंडआदिका नाश होता है; वह द्वितीय अर्थान्तरगमन है। और संमितिमे कहा भी है। इसी प्रकार नाश भी ससुदयजनित तथा मिश्र ऐसे दो प्रकारका है; इससे समुदयविभाग तथा अर्थान्तरगमन ऐसे दो प्रकारका नाश L N r १६२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् (व्यय ) होता है । इत्यादि गाथासे संयोग विभाग इन दोनोंसे भेदकी कल्पना समझनी चाहिये ॥२७॥ सूत्रम् । धौव्यं स्थूलर्जुसूत्रस्य पर्यायः समयादिकः । संग्रहस्य निजद्रव्यजात्या कालत्रयात्मकः ॥२८॥ सूत्रभावार्थ:-स्थूलऋजुसूत्रनयका ध्रुवभाव समयआदिक (समय प्रमाण) पर्याय है । और संग्रहनयका निजद्रव्यजातिसे त्रिकालात्मक ध्रुवत्व है ॥ २८ ॥ व्याख्या । ध्रौव्यं ध्रुवस्वभावोऽपि स्थूलर्जुसूत्रस्य ऋजुसूत्रं द्विधा स्थूलसूक्ष्मभेदात्तत्र स्थूलर्जुसूत्रस्य पर्यायो मनुष्यादिकः समयप्रमाणमस्ति । प्रथमः स्थूल ऋजुसूत्रनयस्तदनु- सारेण मनुष्यादिपर्यायाणां समयमानं ज्ञेयमिति भावः । पुनर्द्वितीयः संग्रहनयस्य सम्मतो निजद्रव्यजात्या जीवपुद्गलादिकनिजद्रव्यजात्या कालत्रयात्मकत्रिकालव्यापको ज्ञेय इति । किं च आत्मद्रव्येण गुणपर्याययोरात्मद्रव्यं समानाधिकरणत्वेन अन्वयानुगम एव ध्रौव्य- मिति । पुद्गलद्रव्येण गुणपर्याययोः पुद्गलद्रव्यानुगम एव ध्रौव्यमिति । एवं निजनिजजात्या निर्धारो ज्ञेय इति ॥ २८ ॥ व्याख्यार्थः-स्थूल और सूक्ष्म इन भेदोंसे ऋजुसूत्रनय दो प्रकारका है; उनमें स्थूल ऋजुसूत्रके मतमें समयप्रमाण जो मनुष्यआदिक पर्याय है; सो ध्रुवस्वभाव है; भावार्थ यह है; कि-प्रथम जो स्थूल ऋजुसूत्रनय है; उसके अनुसार मनुष्यआदि पर्यायका जो समय है; उस प्रमाण ( उतना ) धौव्य है; जैसे कोई जीव मनुष्यपर्यायमें पचास वर्ष रहा तो स्थूल ऋजुसूत्रके मतमें मनुष्यपर्यायके पचास वर्ष ही धौव्य है । और दूसरा संग्रहनयके संमत निजद्रव्यजातिसे अर्थात् जीवपुद्गलआदि निजद्रव्यकी जातिसे त्रिकालमें व्यापक ध्रौव्य जानना चाहिये । तथा आत्मद्रव्यसे गुण और पर्यायमे आत्मद्रव्यसमानाधिकरण- ताका जो अन्तयानुगम है; सो ही ध्रौव्य है। पुद्गलद्रव्यसे गुण और पर्यायमें पुद्गलद्रव्यका अनुगम है; वही ध्रौव्य है । इस प्रकार अपनी अपनी जातिसे ध्रौव्यका निर्धार (निश्चय) समझना चाहिये अर्थात् आत्मद्रव्यके गुणपर्यायोंमें आत्मद्रव्यकी और पुद्गलद्रव्यके गुण पर्यायोंमें पुद्गलद्रव्यका ध्रौव्य रहेगा और इनकी अनन्तर जातिमे भी यही व्यवस्था समझनी चाहिये जैसे मृत्तिकाके गुणपर्यायो( घटादिक )में मृत्तिका द्रव्यका ध्रौव्य रहता है ॥ २८॥ सूत्रम् । अर्थाः समर्थाःसमये निरुक्ता इत्थं त्रिधालक्षणवन्त आप्तैः। सम्यग्धिया तान्परिभाव्य भव्या अर्हत्क्रमाम्भोजयुगं श्रयन्ताम् ॥ २९ ॥ सूत्रभावार्थ:-हे भव्य जीवो? इस पूर्वोक्त रीतीसे यथार्थ तत्त्वको जाननेवाले तीर्थ- करोंने शास्त्रमें शक्तिके धारक धर्म अधर्मआदि षट् द्रव्य तीन प्रकारके लक्षणोंसहित । 2 द्रव्यानुयोगतर्कणा। १६३ निरूपित किये है । उनको वुद्धिसे भली भांति विचारके श्रीअर्हन् देवके चरणकम- लोंका आश्रय ग्रहण करो ॥ २९ ॥ व्याख्या । अर्थाः षट् पदार्थाः धर्माधर्माकाशपुद्गलकालजीवा' समर्थाः शाश्वतपरिणाम- भाजः शक्तियुक्ताः समये सिद्धान्ते निरुक्ताः कथिता आप्तैर्यथार्थतत्त्ववेदिभिस्तीर्थकृद्भिः । ते कीदृशा इत्थं पूर्वोक्तवर्णनरूपेण निधालक्षणवन्तो लक्षणत्रयविराजमानाः । भावार्थस्त्वयम्- सिद्धान्ते सर्वेऽर्थाः विविधप्रकारेण त्रिलक्षणाः कथ्यन्ते । लक्षणत्रयं तूत्पादव्ययध्रौव्यात्मकं तच्छीलं तत्स्वभावं च भाषितमिति । भव्या भवाय अर्हा भव्यास्तान् अर्थान् षडपि लक्षण- त्रयभावनया सम्यग्बुद्ध्या परिभाव्य पर्यालोच्याहत्क्रमाम्भोजयुगं जिनचरणपङ्कजद्वयं श्रय- न्तामाद्रियन्तामिति । तज्ज्ञाने सति तच्चरणमुक्त्युत्पत्तिफलं लक्षीकृतम् । भोजेति श्लेषण प्रन्थकर्तुर्नाम सङ्केतश्चेति । यथा च ये पुरुषास्त्रिलक्षणभावनया विस्ताररुचिविशेषेण सम्य- क्त्वमवगाह्यान्तरङ्गसुखानुभवामिलापपरा भवन्तु । पुनस्तथैव सम्यक्त्वपूर्वकमुक्तिप्राप्तिः सुलभेति ध्येयम् ॥ २९॥ इति श्रीकृतिभोजसागरविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां सप्तनयभितषड्- द्रव्याणां विलक्षणवर्णनाख्यो नवमोऽध्यायः परिकल्पितः ॥९॥ व्याख्यार्थः-धर्म, अधर्म, आकाश, काल, पुद्गल और जीव यह षट् पदार्थ जो कि- निरन्तर परिणामके भागी तथा शक्तियुक्त है; उनको यथार्थ तत्त्वोंके वेत्ता (जाननेवाले) तीर्थंकरोंने सिद्धान्तमे पूर्वोक्त उत्पाद, व्यय और प्रौव्यस्वरूप तीन लक्षणोंसे विराजमान वर्णन किये है । भावार्थ यह कि-जैनसिद्धांतमे सम्पूर्ण पदार्थ अनेक प्रकारसे त्रिविध लक्षणसहित कहे जाते है; और लक्षणत्रय यह है; जैसे उत्पाद, व्यय और ध्रौव्य अर्थात् संपूर्ण पदार्थ उत्पाद, व्यय, धौव्यरूप शील अथवा स्वभावके धारक है; ऐसा कहा गया है। इस हेतुसे हे भवके योग्य जीवो ? उन पट् पदार्थोंको लक्षणत्रयकी भावनासे सम्यक् प्रकार बुद्धिद्वारा जानकर अर्थात् पूर्णरीतिसे विचार करके श्रीअर्हत् भगवान्के चरण कमलयुगलका सेवन करो अर्थात् आदर करो । तात्पर्य यह कि-षट् पदार्थोंका ज्ञान होनेपर श्री जिनदेवके चरणोंमें भक्तिका उत्पन्न होना यही मुख्य फल है । और श्लोकमे जो "क्रमांभोज.' यह पद है; उसमें श्लेषसे "भोज" इस प्रकार ग्रंथकर्ताके नामका भी संकेत है । और जो भव्य जीव है; वह इस प्रकार पदार्थमें त्रिलक्षणताके विचारसे उत्पन्न हुई जो विस्ताररुचि उससे सम्यक्त्वका अवगाहन करके अंतरंगसुख( मोक्षसुख)के अनुभवकी अभिलाषामें तत्पर होवें और उनको इसी प्रकारसे पहले सम्यक्त्व होकर तत्पश्चात् मुक्तिकी प्राप्ति सुगम होगी ऐसा विचार करना चाहिये ॥ २९ ॥ इति श्रीआचार्योपाधिधारक पं० ठाकुरप्रसादविरचितभाषाटीकासमलङ्कृतायां द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ .
. १६४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् अथ दशमाध्याय द्रव्यगुणपर्यायाणां भेदान् वितत्य विवृणोति । अब इस दशम (१०) अध्यायमें द्रव्य गुण तथा पर्यायोंके भेदोंको पृथक पृथक् करके विवरण करते हैं। सूत्रम्। भिन्नाभिन्नत्रिधार्थ निरूप्याथ स्वरूपतः। द्रव्यादीनि प्रवक्ष्यामि भेदानागमसंमतान् ॥१॥ सूत्रभावार्थ:---कथंचित् भिन्न, कथंचित् अभिन्न तथा त्रिविध लक्षणयुक्त द्रव्य- गुण पर्यायआदि अर्थका निरूपण करके अनन्तर सिद्धान्तके संमत द्रव्यादिके भेदोंको इस दशम (१०) अध्यायमें कहूंगा ॥ १ ॥ व्याख्या। द्रव्यं गुणाः पर्याया भिन्नाः पुनरभिन्नाः पुनस्त्रिविधाः पुनस्त्रिलक्षणवन्तः अर्थाः । भिन्नान्यभिन्नानि च त्रिधा च विलक्षणानि चेति द्वन्द्वः । आदिशब्दाद् भवभावादीनि तेषामर्थः प्रतिपादनं तद्भिन्नाभिन्नत्रिधाद्यर्थ निरूप्य कथयित्वा । अथेति । पुनः स्वरूपतः स्वरसात् द्रव्यादीनां भेदानागमसंमतान्सिद्धान्तोक्तान्प्रवक्ष्यामि कथयिष्ये ॥ १ ॥ व्याख्यार्थः-द्रव्य गुण तथा पर्याय भिन्न भी है; और अभिन्न भी है; और त्रिविध लक्षणयुक्त हैं । भिन्न अभिन्न और त्रिधा इनका यहां द्वंद्व समास है; और "त्रिधाआदि" यहां आदि शब्दसे भव, भावआदिका ग्रहण है; उनका जो अर्थ अर्थात् प्रतिपादन सो भिन्नाभिन्नत्रिधाद्यर्थ है; उसको अर्थात् भिन्न अभिन्न तथा त्रिधालक्षणयुक्त द्रव्य- गुण, पर्याय, भव और भावआदिके अर्थको वर्णन करके तदनन्तर शास्त्रमें कहे हुए जो स्वभावसे द्रव्यआदिके भेद है; उनको कहूंगा ॥ १ ॥ सूत्रम् । सम्यक्त्वं हि दयादानक्रियामूलं प्रकीर्तितम् । विना तत्संचरन्धर्मे जात्यन्ध इव खिद्यति ॥२॥ सूत्रभावार्थ:-इन द्रव्यादिके ज्ञानसे जो सम्यक्त्व होता है; वह दया दान और क्रिया इन सबका मूल कारण कहा गया है । इस सम्यग्दर्शनके विना- धर्मरूप मार्गमे प्रवृत्त हुआ पुरुष जन्मांधके सदृश दुःखको पाता है ॥ २ ॥ व्याख्या । अथैतेषां विज्ञानानिश्चितं सम्यक्त्वं प्रकीर्तितम् । कीदृशं दया जीवरक्षा, दानमभयादि पञ्चधा, क्रिया कर्तव्यानि एता मूलं यस्य तत् । यदुक्तं-जीवाइ नवपइत्थे जो जाणइ तस्य होइ सम्मत्तं" पुनाशिकायां "दाणाइआ ओ एअंमि चेवसहलाओहुंति किरियाओ। एयाओ विहु जम्हा मोक्त्वफलाओ पराओ अण ॥ १॥ इति वचनात् । तत्स- म्यक्त्वं विना धर्मे धर्ममार्गे संचरन् प्रवर्तन खिद्यति क्लिश्यति क इव जात्यन्ध इव । यथा जात्यन्धो जन्मान्धः पुमान्मार्गे पथि संचरन् खिद्यति गर्त्तापातादिदुःखमनुभवति तथैव सम्य- क्त्वहीनोऽपि भवकूपनिपाती स्यात् । ततः सम्यक्त्वं विना येऽगीतार्थास्तथागीतार्थनिश्रिताः स्वस्वाभिनिवेशेन हठमार्गे पतिताः सन्तः सर्व एते जात्यन्धमाया ज्ञातव्याः। भव्यं ज्ञात्वा - द्रव्यानुयोगतर्कणा। १६५ कुर्वन्ति तदपि तेषां निष्फलमेव भवेत् । उक्तं च "सुंदर बुद्धी इकयं वहुयं पिण सुंदरं होई". ततो द्रव्यगुणपर्यायभेदपरिज्ञानाच्छुद्धं सम्यक्त्वं आदर्तव्यम् ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः-इन द्रव्यआदिके ज्ञानसे निश्चित सम्यक्त्व कहागया है; वह सम्यक्त्व कैसा है; सो कहते है; समस्त जीवोंकी रक्षारूप दया, अभयआदि भेदसे पांच प्रकारका दान, और क्रिया अर्थात् शास्त्रोक्त कर्त्तव्य यह जिसके मूल है । इस विषयमे अन्यत्र कहा भी है; कि-"जो जीवआदि नव ९ पदार्थों को जानता है; उसीके सम्य- ग्दर्शन होता है । पुनः विंशिकानामक ग्रंथमें ऐसा वचन है; कि-एक सम्यक्त्वके होने- पर दानादिक समस्त क्रिया सफल होती हैं; और इसीसे यह मोक्षफला अर्थात् मोक्ष- रूप फलको देनेवाली हैं; और सम्यक्त्वके विना जो क्रिया है, वह मोक्षरूप फलको देने- वाली नहीं हैं । इसलिये सम्यक्त्वके विना धर्मरूप मार्गमे प्रवृत्तहुआ मनुष्य ऐसे दुःखोंको पाता है; जैसे मार्गमें चलता हुआ जन्मान्ध । तात्पर्य यह कि-जैसे जन्मसे ही . अंधा जीव मार्गमें चलताहुआ खड्डमे गिरनेआदिरूप दुःखका अनुभवन करता है। वैसे ही सम्यक्त्वसे जो हीन है; वह भी संसाररूपी कूपमें गिरनेवाला होता है । इस हेतुसे सम्यक्त्वके विना जो अगीतार्थ है; अथवा अगीतार्थनिश्रित है; वह सब अपने अपने दुराग्रहके वशसे हठरूप मार्गमे गीरे हुए है, इसलिये इन सबोंको जन्मान्धोंके सहश समझने चाहिये । और वह लोग जिस कर्म धर्मको आच्छा समझके करते है, वह भी उनके निष्फल ही होता है । ऐसा कहा भी है "सुन्दर बुद्धिसे अर्थात् उत्तम परि णामोंसे कियाहुआ उत्तम काम भी सम्यक्त्वके विना सुन्दर नहीं होता" इसलिये द्रव्यगुण तथा पर्यायोंके जाननेसे जो शुद्ध सम्यक्त्व होता है; उसका आदर करना चाहिये अर्थात् द्रव्यादिके ज्ञानसे सम्यक्त्वको शुद्ध करके उसका ग्रहण करना चाहिये ॥२॥ अथ नामतः षण्णां द्रव्याणां कीर्तनमाह । अब नामसे स्वमाननीय षट् द्रव्योंका कथन करते हैं । सूत्रम् । धर्माधौं नभःकालौ पुद्गलो जीव इत्यमी। अर्थाः षट् समये ख्याता जिनैराद्यन्तवर्जिताः ॥३॥ सूत्रभावार्थ:-धर्म, अधर्म, आकाश, काल, पुद्गल और जीव इस प्रकार इन आदि अन्तवर्जित छे द्रव्योंको श्रीजिनेन्द्रोंने जिनागममे कहा है ॥ ३ ॥ व्याख्या । धर्मश्चाधर्मश्च धर्माधौ धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायौ । तथा नभःकालौ नभश्च कालश्च नभ'कालावाकाशास्तिकायकालौ । पुद्गलः पुद्गलद्रव्यम् , जीवो जीवद्र- व्यम् , इत्यमी पट् । न न्यूना नाधिकाः । अर्थाः पदार्था समये श्रीजिनप्रणीतागमे ख्याताः कथिताः श्रीजिनैः श्रीवीतरागैः । कीशा आद्यन्तवर्जिता अनाद्यनिधना इत्यर्थः । एतेपां पण्णां कालं वर्जयित्वा पञ्चास्तिकायाः अस्तयः प्रदेशास्तै कायन्ते शब्दायन्त इति पञ्चा- । ।
. रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् स्तिकायाः । कालस्यास्तिकायात्वं कथं नास्ति तत्राह । “अपएसिए काले" कालद्रव्यस्य प्रदेशसंघातो न विद्यते यतः-एकः समयोऽन्यस्मात्समयान्न प्रश्लिष्यत एवमन्येषामपि । तथा हि "धर्माधर्माकाशादावेकैक कमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनास्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥१॥ इत्यादि साधर्म्यवैधादिभेदपरिज्ञापनाय प्रशमरत्यादिग्रन्था विलो- कनीयाः । पुनरेतेषां भेदाः 'परिणामजीवमुत्ता सपएसाइयारित्तकिरियाय । निश्चं कारण- कत्ता सम्बगदइयर अपदेशा ॥ १ ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थः-धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाशास्तिकाय, काल, पुदगलद्रव्य और जीवद्रुव्य यह षट् पदार्थ न इनसे न्यून ( कम ) और न अधिक श्रीवीतरागदेवेने अथवा आचार्योंने श्रीजिनविरचित आगममे कहे है। कैसे है; यह छ पदार्थ ? कि-आदि अन्त शून्य है; अर्थात् न तो कभी इनकी आदि हुई और न कभी इनका अन्त होगा। इन छहों पदार्थोंमेसे कालको छोड़कर वाकीके पांच अस्तिकाय हैं । अस्ति प्रदेशका नाम है; अतः प्रदेशोंसे जो कायन्ते "कहे जाय" वह अस्तिकाय कहलाते है । अब कालके अस्तिकायता क्यों नहीं है; इस विषयमे कहते है; कि-काल अप्रदेशी है; अर्थात् कालद्रव्यके प्रदेशोंका संघात नही है; क्योंकि-एक समय दूसरे समयसे भेदको प्राप्त नही होता है। इस प्रकार अन्य घटिकाआदिका भी भेद नहीं हो सकता है । और धर्म, अधर्म, तथा आकाश यह तीनों एक एक हैं; और इनके आगेके तीन अर्थात् काल पुदगल और जीव ये तीनों द्रव्य अनन्त है । तथा कालको छोड़के सब अस्तिकाय हैं; और जीवके सिवाय सब अकर्ता है । इत्यादि साधर्म्य, वैधय॑आदि भेदोंके जाननेके लिये प्रशमरतिआदि ग्रन्थ देखने चाहिये । और इन छहों द्रव्योंके समस्त भेद यह है. परिणामित्व, जीवत्त्व, मूर्तत्व, सप्रदेशत्व, एकत्व, क्षेत्रत्व क्रियावत्त्व नित्यत्व कारण- वत्त्व कर्तृत्व सर्वगतत्व असर्वतत्त्व और प्रदेशत्व । इन भेदोंसे साधर्म्य वैधर्म्यका ज्ञान करना चाहिये अर्थात् जो धर्म जीवमें और पुदगलमें दोनोंमे एकसे हों उनमे तो जीव पुद्गलके साधर्म्य है; और जो भिन्न २ हों उनमें वैधर्म्य है; ऐसे सबमें समझना ॥ ३ ॥ अथ धर्मास्तिकायस्य लक्षणमाह । अब धर्मास्तिकायका लक्षण कहते है सूत्रम् । परिणामी गतेधर्मो भवेत्पुद्गलजीवयोः । अपेक्षाकारणाल्लोके मीनस्येव जलं सदा ॥४॥ सूत्रभावार्थः-लोकमें अपेक्षा कारण होनेसे पुद्गल तथा जीवके गमनका परि- णामी धर्मास्तिकाय है; जैसे मीनके सदा गतिपरिणामी जल है ॥ ४ ॥ व्याख्या । गतेर्गमनस्य परिणामी अर्थाद्गतिपरिणामी पुद्गलजीवयोर्धर्मो. धर्मास्तिकायो भवेत् । कस्मालोके चतुर्दशरज्वात्मकाकाशखण्डे अपेक्षाकारणात् परिणामव्यापाररहि- तात् , अधिकरणरूपौदासीन्यहेतोश्च तत्र दृष्टान्तमाह । मीनस्येव जलं सदेति सदा निर- , द्रव्यानुयोगतर्कणा। १६७ न्तरं जलं यथा मीनस्य मत्स्यस्य गतिपरिणामि अस्ति अपेक्षाकारणात् । गमनागमनादि- क्रियापरिणतस्य मत्स्यस्य जलं अपेक्षाकारणमस्ति तथैव धर्मद्रव्यमपि ज्ञेयम् । निष्कर्षस्त्वयम्- स्थले झषक्रियान्याकुलतया चेष्टा हेत्विच्छाभावादेव न भवति । न तु जलाभावादिति गत्य- पेक्षाकारणे मानाभाव इति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां लोकसिद्धव्यवहारादेवः तद्धेतुत्वसि- ढेरन्यथान्त्यकारणेनेतराखिलकारणासिद्धिप्रसंगादिति दिक् ॥ ४ ॥ व्याख्यार्थः-जीव तथा पुद्गलके गति अर्थात् गमनमें परिणामी धर्मास्तिकाय द्रव्य होता है; क्योंकि-वह धर्म द्रव्य लोकमे अर्थात् चतुर्दश (चोदह १४) रज्जुप्रमाण जो आकाशखंड है। उसमें यह धर्म द्रव्य अपेक्षा कारण है; और गमनरूप अथवा गमनकरानेरूप व्यापारसे रहित अधिकरणस्वरूप उदासीन कारण है। इस विषयमें दृष्टान्त कहते है । जैसे जल मीन (मत्स्य )की गतिमे सदा परिणामी है क्योंकी-वह जल अपेक्षा कारण है, अर्थात् गमन तथा आगमनआदि क्रियामे परिणत मत्स्यके जल अपेक्षा कारण है । उसी प्रकार गमनमें परिणत जीव पुदगलके धर्मद्रव्य भी अपेक्षा है; ऐसा जानना चाहिये । भावार्थ तो यह है, कि-वह मीन स्थलमें अपनी गमनक्रियामे व्याकुलित होता है, और उस- व्याकुलतासे जो गमनकी चेष्टाकी कारणभूत इच्छा है; वह इच्छा ही नहीं होती इसीसे वह मीन स्थलमें गमन नहीं करता है। वहां कोई शंका करता है; कि-मीन- स्थलमें जो गमन नहीं करता है; सो जलके अभावसे नहीं करता है; और तुम जो जलको गतिमें अपेक्षा कारण मानते हो इसमें कोई प्रमाण नहीं है ? उसका समाधान यह है, कि-यह ठीक नहीं क्योंकि-अन्वय और व्यतिरेकसे जो लोकमें प्रसिद्ध व्यवहार है; उसीसे उस जलमें गमनकी कारणता सिद्ध होती है; अर्थात् जिसके होनेपर कार्य हो और न होनेपर न हो यही अन्वयव्यतिरेक है; और जिसमें अन्वयव्यतिरेक घट जाय वही लोकमें कारण माना जाता है। इस प्रसिद्ध व्यवहारसे जल भी मीनकी गतिमें कारण है; क्योंकि-जलके होनेपर मीन गमन करता है; और जलके अभावमे नहीं इसलिये जल गमनमें कारण है । यदि ऐसा न मानोगे तो अन्तके कारणसे अन्य सब कारणोंकी असिद्धिका प्रसग होगा। यह संक्षेपसे धर्मद्रव्यका लक्षण हुआ ॥ ४ ॥ अथाधर्मास्तिकायस्य लक्षणं कथयन्नह । अब अधर्मास्तिकायका लक्षण कहते हैं। सूत्रम् । स्थितिहेतुरधर्मः स्यात्परिणामी तयोः स्थितेः। सर्वसाधारणो धर्मों गत्यादिव्ययोईयोः ॥५॥ सूत्रभावार्थ:-जीव तथा पुद्गलकी स्थितिका परिणामी और स्थितिका हेतु अधर्मद्रव्य है; और यह गति तथा स्थितिरूप अखिल साधारण धर्म इन धर्म अधर्म- रूप दो ही द्रव्योंमे है ॥५॥ . + 4 १६८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्या । तयोः पुद्गलजीवयोः स्थितिपरिणामी अपेक्षाकारणं स्थितिहेतुश्चाधर्मास्तिका- यद्रव्यं भवेत् । गतिस्थितिपरिणतो गत्यादिरुच्यते । ईदृशोऽखिलसाधारणो धर्मो द्वयोव्य- योरेव नान्येषां धर्माधौं विहाय गतिस्थिती कापि न जायते । तथा च गतिस्थितिपरिण- तानां सर्वेषां द्रव्याणां यदेकैकद्रव्यलाघवेन कारणं सिद्धयति तत्कारणमेतयोरेव द्वयोर्द्रव्य- योरित्यर्थः । तेनच झषादिगत्यपेक्षाकारणं जलादिद्रव्येषु वर्तते । तत्र धर्मास्तिकायादिद्रव्यल- क्षणस्य नातिव्याप्तिर्भवतीति निष्टङ्कः ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः--जीव तथा पुद्गलके स्थितिपरिणामी अर्थात् अपेक्षाकारण और स्थितिका हेतु अधर्मद्रव्य है । गति और स्थितिमे परिणत जो धर्म सो गत्यादि कह- लाता है। ऐसा समस्तमें साधारण धर्म दो ही द्रव्योंमें है; अन्य व्यों में नही अर्थात् धर्मद्रव्यको छोड़कर अन्य किसी द्रव्यम गति नही है; और अधर्मद्रव्यके सिवाय अन्य किसी द्रव्यमें स्थिति नहीं है । और इससे यह सिद्ध हुआ कि-गति तथा स्थितिमें परि- णत जो सर्व द्रव्य है; उनमें एक एक द्रव्यके लाघवसे जो कारणता सिद्ध होती है, वह कारणता इन्हीं दोनों द्रव्योंमें है । इससे मत्स्यादिके गमनकी जो अपेक्षा कारणता जल ' आदि द्रव्योंमे है; वहां धर्मास्तिकायादिद्रव्यके लक्षणकी अतिव्याप्ति नहीं हुई क्योंकि- वहां भी धर्मद्रव्यादि ही गतिआदिमें कारण है; यह तात्पर्य है ॥ ५॥ अथ धर्मास्तिकायद्रव्यस्य विपयिप्रमाणं प्रतिदिशन्नाह । अब धर्मास्तिकाय द्रव्यकी सत्ताके विषयमें प्रमाणका उपदेश कहते हुए आगोका श्लोक कहते है। सूत्रम्। सहजोर्ध्वगमुक्तस्य धर्मस्य नियम विना। कदापि गगनेऽनन्ते श्रमणं न निवर्तते ॥६॥ सूत्रभावार्थ:-स्वभावसे ऊर्ध्वगमन करनेवाले मुक्त जीवके धर्म द्रव्यके नियम विना अनन्त आकाशमे परिभ्रमण जो है; वह कभी भी नहीं निवृत्त होगा। व्याख्या। सहजोर्ध्वगमुक्तस्य निसर्गोर्ध्वगामिसिद्धजीवस्य धर्मास्तिकायप्रतिबन्धं विना अनन्ते अतटे गगने लोकालोकव्यापिनि भ्रमणं गतिर्न निवर्त्तते न व्याहन्यत इति । किं च यदि गत्यां धर्मास्तिकायद्रव्यस्य प्रतिबन्धकत्वं न स्यात्तदा सहजोर्ध्वगामिसिद्धानामेकस्मि- न्समये लोकानयायिनां तथैवालोकेऽनन्ते प्रसर्पतामद्यापि गमनस्योर्ध्वप्रवृत्तिलक्षणस्य निव- त्तिरपि न स्यात् । कथं तत् अनन्तलोकांशप्रमाणमलोकाकाशमस्ति । लोकाकाशस्य गति- हेतुत्वं चास्ति ततोऽलोके सिद्धगतिर्नास्ति इत्थं च कथयितुं न शक्यते । यतो धर्मास्तिकार्य विना लोकाकाशस्य व्यवस्थैव न संपद्यते । धर्मास्तिकायविशिष्टाकाश एव हि लोकाकाश- स्तस्य च प्रतिहेतुत्वे घटादावपि दण्डविशिष्टाकाशात्वेनैव हेतुतास्यादिति न किञ्चिदेतत् । अस्यञ्च अन्यखभावत्वेन कल्पिताकाशस्वभावान्तकल्पना चायुक्ता । तस्माद्गतिनिवधनोधर्मा- स्तिकायोऽवश्यमेव प्रमाणयितव्यः । तदुक्तं "चलणसहावो धम्मो, पुग्गलजीवाण" इत्यादि समयप्रमाणमप्यत्र ध्येयम् ॥ ६ ॥ 4 - द्रव्यानुयोगतर्कणा । १६९ व्याख्यार्थः-स्वभावसे ऊर्ध्वगामी सिद्ध जीवका यदि धर्मास्तिकाय द्रव्यके प्रतिबन्ध विना अनन्त अर्थात् अतट (अपार ) तथा लोक और अलोक दोनोंमें व्याप्त ऐसे आकाशमें परिभ्रमण जो है; सो नही रुक सक्ता है। और यदि गमनमें धर्मास्तिकाय- द्रव्यका प्रतिवन्धकत्व न हो तो एक समयमे लोकके अग्रभागमें जानेवाले और जैसे लोकमें गमन किया उसी प्रकार अलोकमे गमन करनेवाले तथा खभावसे ऊर्ध्वगमन- कारक ऐसे सिद्धोंके ऊर्ध्वगमनरूप जो गमन है; उसकी निवृत्ति (रहितता ) अबतक भी न हो क्योंकि-अनन्तलोकांशप्रमाण अलोकाकाश है, अर्थात् लोकसे अनन्त गुणा अलोक है । "लोकाकाश गतिमे हेतु है; इसलिये अलोकमें सिद्धोंका गमन नही है। ऐसा नहीं कह सकते क्योंकि-धर्मास्तिकायके विना लोकाकाशकी व्यवस्था ही नहीं हो सकती है। क्योंकि-धर्मास्तिकायविशिष्ट ( सहित ) जो आकाश है, वह ही लोका- काश है; और उस लोकाकाशको ही यदि गमनका कारण मानें तो घट आदिमे भी दण्डविशिष्ट जो आकाश है; वह हेतु हो जावे । इसलिये लोकाकाशको गतिमे कारण मानना यह पक्ष अकिंचित्कर (अयुक्त ) है । और भी अन्यस्वभावयुक्तत्वरूपसे जो कल्पित आकाश है; उसके अन्य स्वभावकी कल्पना करना यह भी अयुक्त है; अर्थात् गतिहेतुता धर्मद्रव्यका स्वभाव है; उस गतिहेतुतासे युक्त जो आकाश उसकी लोकाकाश यह कल्पना की गई है; तब उस कल्पित लोकाकाशमे धर्मद्रव्यके स्वभा- वकी कल्पना अयोग्य ही है । इसलिये धर्मास्तिकायको गतिका हेतु अवश्य प्रमाणमें लाना चाहिये अर्थात् मानना चाहिये । और "धर्मद्रव्य पुद्गल और जीवोंको गमन करानेरूप स्वभावका धारक है" इत्यादि कहा हुआ जो सिद्धान्तका प्रमाण है; उसका भी यहां विचार करना चाहिये ॥ ६ ॥ अथ,धर्मास्तिकाये प्रमाणमाह । अब अधर्मास्तिकायद्रव्यके विषयमें प्रमाण कहते है। सूत्रम् । स्थितिहेतुर्यदा धर्मो नोच्यते कापि चेद्वयोः । तदा नित्या स्थितिः स्थाने कुत्रापि न गतिर्भवेत् ॥७॥ सूत्रभावार्थ:--अब यदि जीव पुदगलकी कही भी स्थितिका हेतुभूत अधर्म द्रव्य नहीं कहोगे तो पुद्गल और जीवकी नित्य स्थिति ही होगी कहीं भी उनकी गति नही हो सकेगी ।। ७ ।। व्याख्या । यदा द्वयोः पुनलजीवयोः कापि स्थितिहेतुरवस्थानकारणमधर्मास्तिकायो नो- च्यते तदा स्थाने सर्वत्र स्थाने नियता नियामका स्थितिरेव स्यात्, न कुत्रापि गतिर्भवे- दिति । यदि च सर्वजीवपुलसाधारणस्थितिहेतुत्वमधर्मद्रव्यं न कथ्यते किन्तु धर्मा- २२ 1 रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् स्तिकायाभावप्रयुक्तगत्यभावेनालोके स्थित्यभाव एवं निगदतामलोकाकाशेऽपि कस्मिंश्चिदपि स्थानके गतिं विना पुद्गलजीवद्रव्ययोनित्यस्थितिः प्रापयितव्या स्यात् । इत्थमिव द्वितीयं गतिस्थितिस्वातन्त्र्यपर्यायरूपं चास्ति । यथा गुरुत्वलघुत्वयोरेकस्यैकाभावरूपाद्विशेषग्राहक- प्रमाणात् । तस्मात्तथेति । ततः कार्यभेदेऽपेक्षाकारणद्रव्यभेदोऽवश्यं मन्तव्यः । धर्मास्तिका- याभावप्रयुक्तस्थित्यभावेन गतिभावकथनाद्धर्मास्तिकायस्याप्यपलापो भवेत् , निरन्तरगति- स्वभावेन वा द्रव्यमकर्तु वा शक्यं तर्हि निरन्तरस्थितिस्वभावेनापि कथं क्रियते । तस्माच्छी- जिनवाणीनिष्कर्षमासाद्य धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायेति द्रव्यद्वयमसंकीर्णस्वभावेन भावनी- यमिति ॥७॥ व्याख्यार्थः-यदि जीव तथा पुद्गलद्रव्यकी कही भी स्थितिका कारण अधर्म द्रव्य नही मानोगे तो सब जगह नियतरूपसे जीव पुद्गलकी स्थिति ही सिद्ध होगी कही भी गति न होगी तात्पर्य यह कि-यदि सब जीव तथा पुद्गलके प्रति साधारण' रूपसे स्थितिका हेतुभूत अधर्मद्रव्यको नहीं कहते हो किन्तु धर्मास्तिकायके अभाव- प्रयुक्त जो गतिका अभाव है; उसीसे अलोकमे स्थितिका अभाव है; ऐसा कहते हो तो इस प्रकार कहनेवाले तुह्मारे मतमे अलोकाकाशमे भी किसी भी स्थानमे गतिके विना पुद्गल और जीवद्रव्यकी नित्य स्थिति प्राप्त करनी होगी यदि अलोकमें धर्म द्रव्य के न होनेसे गति नहीं होती ऐसा कहो तब तो अन्वय व्यतिरेकसे जैसे धर्म- द्रव्यको गतिमे कारणता है; ऐसे ही स्थितिमें अधर्मद्रव्यको कारण मानना पडेगा इस प्रकार गतिकी स्थिति एक स्वतन्त्र पर्याय है; और उसका कारण अधर्मद्रव्य है; न कि- गतिका अभाव स्थिति और धर्मका अभाव अधर्म है; जैसे विशेषसत्ताग्राहक प्रमाण होनेसे गुरुत्व लघुत्वमें एकका एक अभावरूप है; ऐसे ही धर्म अधर्म भी भावरूप है; क्योंकि-एक(-धर्म )का कार्य गति; और दूसरे( अधर्म )का कार्य स्थिति है; तब कार्यके भेदसे अपेक्षाकारण द्रव्यका भी भेद अवश्य मंतव्य है; और धर्मास्तिकायके अभावप्रयुक्तस्थितिके अभावसे गतिभावका कथन होनेसे धर्मास्तिकाय द्रव्यका भी अपलाप ( अभाव) हो जायगा यदि यह कहो कि–निरन्तर गतिस्वभावसे द्रव्य (व्यणुकादिद्रव्य ) कैसे कर सक्ते हैं, तो निरन्तर स्थितिशीलतासे भी द्रव्यकी सिद्धि कैसे कर सक्ते हैं। क्योंकि-जीव पुद्गलोंमे गति क्रिया बिना कुछ भी नहीं होसक्ता इस कारणसे श्रीजिनदेवकी, बाणीसे तत्त्वको ग्रहण करके धर्मास्तिकाय तथा अधर्मास्तिकाय यह दोनों द्रव्य असंकीर्ण( भिन्नभिन्न )स्वभाव है; ऐसी भावना अवश्य करनी चाहिये॥७॥ अथाकाशद्रव्यस्य लक्षणमाविष्करोति । अब आकाशद्रव्यके लक्षणको प्रकट करते है। सूत्रम्। यो दत्ते सर्वद्रव्याणां साधारणावगाहनम् । लोकालोकप्रकारेण द्रव्याकाशः स उच्यते ॥ ८॥ - -- * द्रव्यानुयोगतर्कणा। १७१ सूत्रभावार्थ:-जो साधारणरूपसे सब द्रव्योंको अवगाहन अर्थात् रहनेको देता है, वह आकाशद्रव्य है; और लोक तथा अलोक इन दो प्रकारोंसे कहा जाता है।॥८॥ व्याख्या । य आकाशास्तिकायः सर्वद्रव्याणां साधारणावगाहनं सामान्यावकाशं दत्ते स द्रव्याकाशो लोकालोकप्रकारेणोच्यत इति । यतः सर्वद्रव्याणां यः सर्वदा साधारणा- वकाशदाता सोऽनुगत एक आकाशास्तिकायः कथितः सर्वाधार इति । यथा पक्षिणां गगनमिवेति व्यवहारनयदेशभेदेन भवेत् । तद्देशीयानुगत आकाश एव पर्यवसन्नः स्यात् । तथा च तत्तद्देशोर्वभागावच्छिन्नमूर्तीभावादिना तब्यवहारोपपत्तिरिति वर्धमानायुक्तं नान- वद्यम् । तस्याभावादिनिष्ठत्वेनानुभूयमानद्रव्याधारांशापलापप्रसंगात्, तावद्गतिसंधानेऽपि लोकव्यवहारेणाकाशदेशप्रतिसंधयोक्तव्यवहाराच्च । आकाशस्तु लोकाकाशादिभेदेन द्विधोक्तः । यतः सूत्रम् "दुविहे आगासे पणत्ते लोयागासेय अलोयागासेय" एतद्भेदद्वयम् ॥ ८ ॥ व्याख्यार्थ:-जो सब द्रव्योंको साधारण( सामान्य )रूपसे अवकाश देता है; वह आकाशास्तिकाय लोक और अलोक इन भेदोंसे आकाशद्रव्य कहलाता है। क्योंकि- जो सब द्रव्योंको सदा अवकाश देनेवाला है; वह अवकाशदातृतारूप एक ही आका- शास्तिकाय सर्वाधार कहा गया है । जैसे कि-पक्षियोंका आधार गगन (आकाश ) है; यद्यपि यह व्यवहार नयदेशभेदसे होता है; परन्तु उन २ देशोंमें अनुगत जो एक आकाश है; उसीकी इस व्यवहारसे सिद्धि होती है । और उन उन प्रदेशोंमें ऊर्द्धदेशा- वच्छेदसे मूर्तिमत्ताके अभावआदिसे अवकाशदातृत्वरूपसे आकाशके व्यवहारकी उप- पत्ति होती है; ऐसा जो वर्धमानआदिका कथन है; सो अयुक्त वा दुष्ट नहीं है। क्योंकि- आकाश अभाव( शून्य )रूपताकी प्रतीति है, तथा सर्वदा अनुभूयमान जो संपूर्ण द्रव्योंकी- आधारताका अंश है; उसके अपलाप (नाश ) होनेका प्रसंग है; और जहांतक गतिका संधान है; वहातक भी लोकव्यवहारसे आकाशदेशप्रतिसंधयोक्त व्यवहार है । और वह आकाश लोकाकाश, और अलोकाकाश इन भेदोंसे दो प्रकारका कहा गया है क्योंकि-"आकाश दो प्रकारके कहे गये है, एक लोकाकाश और दूसरा अलोकाकाश" ऐसा सूत्र है ।। ८ ॥ अथैनमेवार्थ मीमांसयन्नाह । अब इसी अर्थका विचार करते हुये कहते है। सूत्रम्। धर्मादिसंयुतो लोको ऽलोकस्तेषां वियोगतः। निरवधिः खयं तस्यावधित्वं तु निरर्थकम् ॥ ९॥ सूत्रभावार्थ:-धर्मादि द्रव्योंसहित जो आकाश है; वह लोकाकाश है; और जो धर्मआदि द्रव्योंसे शून्य है; वह अलोकाकाश है । और वह स्वयं अवधिरहित है; उसकी अवधिका मानना निरर्थक ही है ॥ ९ ॥ । + 1 १७२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्या । धर्मास्तिकायादिसंयुक्त आकाशो लोकस्तदितरस्त्वलोकः । स च पुनर्निरव- धिरपारोऽलोकस्तस्यालोकस्य स्वयमात्मना अवधित्वमन्तर्गड्डु इति । कश्चिदाहात्र यथा लो- कस्य पार्श्वऽलोकस्यापि पारोऽस्ति तथैवाग्रेऽपि द्वितीयतटे पारो भविष्यतीति ब्रुवाणमुत्तरयति । लोकस्तु भावरूपोऽस्ति तस्यावधित्वं घटते परन्त्वग्रेऽलोकस्य केवलमभावात्मकस्यावधित्वं कथं कल्पते शशशृङ्गवत् । यथा असदविद्यमानं शशशृङ्गं न कुत्रापि निरीक्ष्यमाणं विद्यमानव- दाभाति, तथैवैतस्याप्यलोकस्य अविद्यमानस्यावधित्वं न घटामाटीकते । अथ च भावरूपा- त्मकत्वमङ्गीक्रियते तदा तु षडतिरिक्तमन्यद्रव्यं नास्तीति व्यवहारादाकाशदेशरूपस्य तु तद- न्तत्वं कथयतां बुद्ध्याघातो जायते । तस्मादलोकाकाशस्त्वनन्तमेव मन्तव्य इति । आकाशो यथा सान्तः शंसितो धर्माधर्मानुभावात् तस्य भावस्तदभावात्तभावः । अलोकाकाशोऽपि सान्तो धर्माधर्मानुभावी भवन्नतिरिक्तद्रव्यत्वमापत्स्यते । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम् । यावता आकाशेन धर्माधी व्याप्य स्थितौ तावता तत्परिणामशालिना आकाशेनापि भवितव्यम् । तयोरभावात्तस्याप्यभावः सुपरिशीलनीय इति ।। ९॥ व्याख्यार्थ:---धर्मास्तिकायआदि द्रव्योंसे संयुक्त जो आकाश है; वह लोकाकाश है; और उन द्रव्योंसे जो असंयुक्त है; वह अलोकाकाश है; और वह अलोक निरवधि अर्थात् अपार ( अन्तरहित ) है, क्योंकि उस अलोकके अपने स्वरूपसे अवधित्व कहना यह निरर्थक है; अर्थात् अलोकाकाश अवधिसहित है; यह कहना व्यर्थ है । अव यहां कोई शंका करता है; कि-"जैसे लोकाकाशके पासमे अलोकाकाशका पार होता है; ऐसे ही आगे भी अर्थात् दूसरे तटमे भी उसका पार अवश्य होगा" ? इस प्रकारकी शंका करनेवालेको उत्तर देते हुये कहते है; कि-लोकाकाश तो धर्मादिद्रव्योंका अधिकरण होनेसे भावरूप है; इसवास्ते उसका तो अन्त घटित होता है; परन्तु उसके आगे धर्मादि द्रव्योंसे शून्य केवल अभावस्वरूप जो सुस्सेके सीगके समान अलोकाकाश है; उसके अवधिसहितता कैसे कल्पित हो सकती है । जैसे अविद्यमान जो सुस्सेका सींग है; उसको देखो तो वह कहीं भी विद्यमान पदार्थके समान देखनेमे नहीं आता है; ऐसे ही अविद्यमान जो अलोक है; इसके भी मर्यादाका कथन करना है; सो संगत नही है । और यदि इस अलोकाकाशको भावस्वरूप अङ्गीकार करो तो छ द्रव्यसे अतिरिक्त (सिवाय) कोई अन्य द्रव्य नहीं है; इस व्यवहारसे आकाशदेशस्वरूप जो अलोकाकाश है; उसके सान्तता कहनेवालोंकी बुद्धिका घात होता है। इसलिये अलोकाकाशको तो अनन्त ( अपार ) ही मानना चाहिये । आकाश अर्थात् लोकाका- शको जो सान्त कहा है; सो धर्म और अधर्मद्रव्यकी सामर्थ्यसे कहा गया है; और • इसीसे वह भावरूप है; और धर्मादिके अभावसे अलोकाकाश अभावरूप है । यदि अलोकाकाशको भी सान्त मानोगे तो वह अलोकाकाश धर्म अधर्मका अनुभावी ( सामर्थ्ययुक्त ) होताहुआ छ द्रव्योंसे भिन्न द्रव्यताको प्राप्त हो जायगा । इसलिये १ द्रव्यानुयोगतर्कणा। १७३ अलोकाकाशके विषयमें पूर्वकथित जो अवधिरहितता (अनन्तपना) है; सो ही युक्ति- युक्त है । तात्पर्य यह है कि-जितने आकाशदेशमे धर्म अधर्म व्याप्त होकर स्थित है; उतने ही परिमाणसहित आकाशको भी होना चाहिये और जहां धर्म अधर्म इन दोनोंका अभाव है; वहां आकाशका भी अभाव ही समझना चाहिये अर्थात् अलोका- काश अनन्त है, न कि सान्त ॥ ९॥ अथ कालभेदानाह। अव कालके भेदोंको कहते है। सूत्रम् । वर्त्तनालक्षणः कालः पर्यवद्रव्यमिष्यते । द्रव्यभेदात्तदानन्त्यं सूत्रे ख्यातं सविस्तरम् ॥१०॥ सूत्रभावार्थ:-वर्तनालक्षण जो काल है; वह पर्यवद्रव्य माना गया है; और द्रव्यके भेदसे उस कालका अनन्तपना उत्तराध्ययनसूत्रमे विस्तारसे कहा गया है ॥ १० ॥ व्याख्या । कालस्तु परमार्थतो द्रव्यं नास्तीति शङ्कमानं निराकुरुते । वर्त्तनेति-सर्वेषां द्रव्याणां वर्त्तनालक्षणो नवीनजीर्णकरणलक्षणः कालः पर्यायद्रव्यं इष्यते । तत्कालपर्याये- प्वनादिकालीनद्रव्योपचारमनुसृत्य कालद्रव्यमुच्यते । अत एव पर्यायेण द्रव्यभेदात्तस्य कालद्रव्यस्यानन्त्यम् । अनन्तकालद्रव्यभावनं सूत्रे उत्तराध्ययने सविस्तरं ख्यातम् , च तत्सूत्रम्---"धम्मो अधम्मो आगासं दबमितिकमाहियं । अणंताणि य दव्वाणि कालो पुग्गल जंतवो"। १ । एतदुपजीव्यान्यत्राप्युक्तम् । धर्माधर्माकाशादेकैकमतः परं त्रिकम- न्तन्तमिति । ततो जीवद्रव्यमप्यनन्तं तस्य च वर्तमानपर्यायस्यार्थ कालद्रव्यमथा नन्तमि- त्युक्तमागमे । विस्तरस्तु ततोऽवधारणीयः ॥ १० ॥ व्याख्यार्थः-परमार्थमें कालद्रव्य नहीं है ? ऐसी शंका करनेवालेको “वर्तना" इत्यादि सूत्रसे निराकृत करते हैं। सब द्रव्योका वर्तनालक्षण काल है; अर्थात् द्रव्योंको नवीन (नये ) और जीर्ण (पुराने ) करनेवाला जो है; वही काल है; और यह पर्यायद्रव्य माना गया है। उन कालके पर्यायोंमें अनादि कालसे द्रव्यके औपचरिक व्यवहारका अनुसरण करके "कालव्य" यह कहा जाता है । इसीलिये पर्यायके द्वारा द्रव्यका भेद होनेसे उस कालद्रव्यकी भी अनन्तता है। कालद्रव्य अनन्त है; इसकी सिद्धि उत्तराध्ययन- सूत्रमें विस्तारसहित कही गई है । और उस उत्तराध्ययनका सूत्र यह है; "धर्म, अधर्म, तथा आकाश यह एक एक कहेगये है; और काल पुद्गल तथा जीव यह अन्तके तीनों द्रव्य अनन्त हैं ॥ १॥" इसी सूत्रके आधारसे अन्यत्र भी कहा है; कि-धर्म, अधर्म, तथा आकाश यह तीनों एक एक है, और इनसे आगेके तीनों द्रव्य अर्थात् काल, पुद्गल और जीव यह अनन्त है। इस हेतुसे जीवद्रव्य भी अनन्त है; और उस अनन्त जीव द्रव्यके वर्तमान जो अनन्त पर्याय हैं; उनकेलिये कालद्रव्य भी अनन्त है; ऐसा आगममें तथा . M १७४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् कहा है । और इस कालद्रव्यका विस्तारसे वर्णन भी उन्हीं आगमोंसे अवधारण करना चाहिये ॥ १० ॥ अथ कण्ठतोऽपि सूत्रे जीवाजीवाभ्यामतीतकालः कथितोऽतस्तमेव तथैव सूत्रयन्नाह । अब कंठसे भी सूत्रमें जीव और अजीवसे अतीत काल कहागया है; इसलिये उस कालको उसी प्रकार सूत्रित करते हुये कहते है। सूत्रम् । जीवाजीवमयः कालः समये न पृथकृतः । इत्येके संगिरन्तेऽत्र धारयन्तः शुभां मतिम् ॥ ११॥ सूत्रभावार्थ:-कितने ही शुभ बुद्धिको धारण करते हुये आचार्य इस विषयमें यह कहते है; कि-सिद्धान्तमे कालको जीव, अजीवरूप ही माना गया है; जुदा नहीं किया गया ॥ ११ ॥ व्याख्या । "समये सिद्धान्ते जीवाजीवमयो जीवाजीवरूपः कालः कथितः पृथग भिन्न- स्ताभ्यां न कृतस्ततो भिन्नः कथं कथ्यते" इति पूर्वोक्तमेक आचार्याः संगिरन्ते भाषन्ते अत्र । किं कुर्वन्तः शुभां विशुद्धां मतिं बुद्धिं धारयन्तः शुद्धबुद्धिमतां सुधाराणां यथोक्तश्री- जिनप्रणीततत्त्ववेत्तृणां प्राणिनां सम्यक्त्वावाप्तिः सुलभा भवतीति ध्येयम् । तथा च गौत. मेन भद्रकपरिणामशालिना भगवान् पृष्टः । तदाहेति भगवन् किमयं कालो जीवस्तथा जीवश्चेति प्रश्ने भगवान्नाह । गौतम जीवोऽपि कालः, अजीवोऽपि कालः तदुभयं काल एव जीवाजीवयोः कालेनोपजीव्योपजीवकभावसंवन्धः संतिष्ठत इति ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-समय अर्थात् जिनसिद्धान्तमे जीव तथा अजीवमय अर्थात् जीव और अजीवरूप काल कहागया है; तात्पर्य यह कि-कालको जीव और अजीव इन दोनोंसे भिन्न नहीं किया इस कारण इस कालद्रव्यको तुम जीव अजीवसे भिन्न कैसे - करते हो अर्थात् जीव अजीवसे जुदा कालद्रव्य क्यों मानते हो । इस प्रकार यह पूर्वोक्त सिद्धान्त विशुद्ध वृद्धिके धारक एक आचार्य कहते है । इस कथनसे शुद्ध बुद्धिके धारक उत्तम धारणावाले और श्रीजिनेन्द्र देवने जैसे कहे वैसे ही तत्त्वोंके ज्ञाता भव्यजीवोंके सम्यक्त्वकी प्राप्ति सुलभ होती है; यह विचार करना चाहिये । सोही दिखाते हैं; कि-भद्र परिणामोंके धारक गौतमस्वामीने एक समय श्रीमहावीरस्वामीसे पूछा कि-हेभगवन् ! यह काल जीव है; वा अजीव है ? इस प्रकार प्रश्न करनेपर श्रीभगवान् बोले कि हे गौतम! जीव भी काल है; और अजीव भी काल है; इसलिये जीव तथा अजीव दोनों काल ही है, क्योंकि-जीव तथा अजीवका कालके साथ उपजीव्यउपजीवकभाव सम्बन्ध पूर्णरूपसे स्थित है । ऐसा भगवान्का वचन है; इसलिये यह काल जीव अजीवरूप ही है, इनसे भिन्न नहीं ॥ ११ ॥ + - H +
१७५
।
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
पुनस्तदेवाह ।
पुनः उसी कालद्रव्यके विषयमें कहते है।
सूत्रम् । आहुरन्ये भचक्रस्य विश्वेचारेण या स्थितिः।
कालोऽपेक्षाकारणं च द्रव्यमित्यपि पञ्चमे ॥ १२ ॥
सूत्रभावार्थ:-और अन्य आचार्य कहते हैं, कि-संसारमे ज्योतिश्चक्रके संचारसे
जो स्थिति है; वह काल है; और कितने ही कालको अपेक्षाकारण कहते है; तथा कितने
ही कालको द्रव्य कहते है ॥ १२ ॥
व्याख्या। अन्ये आचार्या एवं कथितवन्तो भचक्रस्य ज्योतिश्चक्रस्य चारेण या विश्वे
स्थितिरवस्थाविशेषः स काल इत्यभिधीयते । तथा च वर्तुलाकारं ज्योतिश्चक्रं तस्य चारेण
परत्वापरत्वनवपुराणादिभावस्थितिहेतुः तस्यापेक्षाकारणं मनुष्यलोके पर्थस्य सूर्यक्रियोपना-
यकद्रव्यचारक्षेत्रप्रमाणमेवोपकल्पनं घटते । तत एतादृशं कालद्रव्यं कथ्यते । तत एव
भगवत्यङ्गे "कईणं भंते दुव्बा पन्नत्ता । गोयमाद्दव्वं पण्णत्ता । तं जहा धमच्छिकाए जाव
अद्धासमये ।" एतद्वचनमस्ति तस्य निरुपचरितव्याख्यानं घटते । तथा च वर्त्तनापर्यायस्य
साधारणापेक्षा न कथ्यते तदा तु गतिस्थित्यवगाहनापेक्षासाधारणकारणत्वेन धर्माधर्मास्ति-
कायौ सिद्धौ जातौ तत्राप्यनाश्वास आयाति । अथ च "अर्थयुत्तया ग्राह्यमस्ति तस्मात्केवल-
माज्ञयैव ग्राह्यास्ति परन्तु कथं संतोषधृती भवेताम् ।। १२ ।।
व्याख्यार्थ: -अन्य आचार्योंने इस प्रकार निरूपण किया है; कि-ज्योतिश्चक्रके संचा-
रसे जो संसारमे स्थिति अर्थात् अवस्थाविशेष है; वही काल इस प्रकार कहा जाता है ।
सो ही स्पष्ट करके दिखाते है; कि-गोलाकार जो ज्योतिश्चक्र है, उसके संचारसे परत्व
अपरत्व तथा नवीन पुराणआदिरूप जो पदार्थोंकी स्थिति है; उसका हेतु अर्थात् अपेक्षा
कारण काल है । क्योंकि-मनुष्यलोकमे सूर्यकी जो गतिरूपा क्रिया है; वही पदार्थोंकी
उपनायिका है; अर्थात् उन २ पर्यायोंमे पदार्थों को प्राप्त करनेवाली सूर्यकी क्रिया है; और
यह कल्पना जहांतक द्रव्योंका सचार क्षेत्र है; अर्थात् जहांतक द्रव्योंका संचरण होता है;
वहांतक कालद्रव्यकी कल्पना घटित होती है । अत एव श्रीभगवतांगसूत्रमें भी यह
वचन है । "कईणं भंते दब्वापन्नत्ता गोयमाद्ददब्वं पणत्ता तं जहा धमत्थिकाए जाव
अद्धासमये" अर्थात् हे भगवन् ! द्रव्य कै है, तब स्वामीने कहा कि-हे गौतम! ६ द्रव्य है;
वह जैसे धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाश, जीव पुद्गल और काल । उसका यह
निरुपचरित व्याख्यान संगत होता है । और यदि वर्तनापर्यायके साधारण अपेक्षा न
कहें तो गति और स्थितिके अवगाहनमे अपेक्षारूप साधारण कारणतासे धर्मास्तिकाय
तथा अधर्मास्तिकाय सिद्ध होजाय परन्तु वहां भी अविश्वास होता है; और यह बात
अर्थयुक्तिसे ग्राह्य है। उससे केवल आज्ञासे ही ग्रहण करने योग्य है; परन्तु संतोप और
धैर्य कैसे होवें ॥ १२ ॥
१७६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । एतन्मतव्यं धर्मसंग्रहिण्यां च भाष्यके। अनपेक्षितद्रव्यार्थिकमते तस्य योजना ॥१३॥ सूत्रभावार्थ:-कालके विषयमें यह दोनों मत धर्मसंग्रहणीमें तथा भाष्यमें प्रतिपा- दित है; और अनपेक्षित द्रव्यार्थिकनयके मतमें इसकी योजना होती है ॥ १३ ॥ व्याख्या । एतन्मतद्वयं धर्मसंग्रहिण्यां श्रीहरिभद्रसूरिणा व्याख्यातम् । तथा च तद्गाथा "जं वत्तणाई रूवो कालो दब्बस्स चेव पज्जाओ । सो चेव तवो धम्मो कालस्सवजस्स जोण लोएत्ति । १।” एवमेतन्मतद्वयमलं श्रीहरिभद्रसूरिसंमतधर्मसंग्रहिणीसूत्रोक्तं ज्ञेयम् । तथा च एतन्मतद्वयं भाष्यके श्रीतत्त्वार्थभाष्येऽपि वाचकैस्तथैव प्रणीतमस्ति । तथा च तद्वन्थः- "कालश्चेत्येके" इति वचनाद्वितीयमतं श्रीतत्त्वार्थव्याख्याने समर्थितम् । पुनस्तस्य कालस्या. नपेक्षितद्रव्यार्थिकनयमते योजना युक्तिश्च भवति । तथा हि स्थूललोकव्यवहारसिद्धोऽयं कालोऽपेक्षारहितश्च ज्ञेयः । अन्यथा वर्तनापेक्षाकारणत्वेन यत्कालद्रव्यं साधितं तत्पूर्वाप- रादिव्यवहारविलक्षणपरत्वापरत्वादिनियामकत्वेन दिग्द्रव्यमपि सिद्धं स्यादिति । अथ च “आकाशमवगाहाय तदनन्या दिगन्यथा । तावप्येवमनुच्छेदात्ताभ्यां चान्यदुदाहृतम् । १ ।" इति सिद्धसेनदिवाकरकृतनिश्चयद्वात्रिंशिकार्थ विमृश्याकाशादेव दिक्कार्य प्रसिद्व्यतीति । इत्थमङ्गीकुर्वतां कालद्रव्यं कार्यमपि कथंचित्तत एवोपपत्तिः स्यात् । तस्मात्कालश्चेत्येके इति सूत्रमनपेक्षितद्रव्यार्थिकनयेनैवेति सूक्ष्मदृष्टया विभावनीयम् ॥ १३॥ व्याख्यार्थः—यह दोनों मत श्रीहरिभद्रसूरीके मान्य जो धर्मसंग्रहणी सूत्र है; उसमें कहे हुवे जानने । उस धर्मसंग्रहणीसूत्रकी गाथा यह है; "ज वत्तणाई रूवो कालो दब्बस्स चेव पज्जाओ । सो चेव तवो धम्मो कालस्सव जस्स जोण लोएत्ति । १ । और यह ही दोनों मत श्रीतत्त्वार्थाधिगमभाष्यमे श्रीसिद्धसेनजीनें भी इसी प्रकार कहे है । और तत्त्वार्थसूत्र यह है "कालश्चेत्येके" (काल भी द्रव्य है; ऐसा एक आचार्य कहते है) इस सूत्रमें एके इस पदमे दूसरा मत इस सूत्रके व्याख्यानमे समर्थित कियागया है। और उस कालकी योजना अनपेक्षित द्रव्यार्थिकनयके मतमे होती है । सो ही दिखाते है; कि-यह काल स्थूल (मोटा) जो लोकव्यवहार है; उससे सिद्ध है; और अपेक्षारहित है । यदि ऐसा न हो तो जैसे वर्तनाका अपेक्षारूप कारण होनेसे काल द्रव्यको सिद्ध किया उसी प्रकार काल जिस पूर्वापरको साधता है; उससे विलक्षण (भिन्न ) परत्व अपरत्वआदि व्यवहारका नियामक होनेसे दिशानामक द्रव्य भी सिद्ध हो जाय । और "आकाश अवगाहन होनेके लिये है; और दिशा उस भाकाशसे भिन्न नहीं है; यदि ऐसा न हो और काल तथा आकाशसे भिन्न दिशारूप द्रव्यका उदा- हरण दें तो काल और आकाश इन दोनोंके अनुच्छेदसे अर्थात् काल भी रहेगा आकाश भी रहेगा और यह दिशा एक और हो जायगी ऐसे पृथक् द्रव्य सिद्ध होगा । इस (१) इस गाथाका भावार्थ समझमें नहीं आया। ३ . -- -- . द्रव्यानुयोगतर्कणा। १७७ प्रकार सिद्धसेनजीकृत निश्चयद्वात्रिंशिकाके अर्थको विचारके आकाशसे ही दिशाका काम सिद्ध होता है; ऐसा जानना । और इस प्रकारके सिद्धान्तको स्वीकार करनेवालोंके कालद्रव्य कथंचित् कार्य ही है; अर्थात् मानना ही चाहिये ऐसा विचार होगा और इसीसे परत्व अपरत्वकी सिद्धि होगी। इसलिये "कालश्चेत्येके" यह सूत्र अनपेक्षित द्रव्यार्थिक नयसे ही कहागया है। इस प्रकार सूक्ष्म दृष्टि से विचारलेना चाहिये ॥ १३ ।। अथ कालद्रव्याधिकारं दिगम्बरप्रक्रिययोपन्यसन्नाह । अब कालद्रव्यका अधिकार दिगंबरमतकी प्रक्रियासे उपन्यसित करते हुये कहते हैं। सूत्रम्। मन्दगत्याप्यणुर्यावत्प्रदेशे नभसः स्थितौ । याति तत्समयस्यैव स्थानं कालाणुरुच्यते ॥ १४ ॥ सूत्रभावार्थ:-आकाशके प्रदेशके स्थानमें मंदगतिसे परमाणु जितने समयमें गमन करता है; उस समय अर्थात् उस समयप्रमाण जो काल है; उसके स्थानमें कालाणु यह व्यवहार होता है ॥ १४ ॥ व्याख्या । मन्दगत्या मन्दगमनेनाणुः परमाणुर्नभस आकाशस्य प्रदेशे स्थितौ स्थाने यावदिति यावता कालेन गच्छति तत्समयस्य तत्कालपरिमितस्य कालस्य स्थानं कालाणुरिति व्यवहारे जायत इति । एकस्य नभसः स्थाने मन्दगतिरणुर्यावता कालेन सञ्चरति तत्पर्या- येण समय उच्यते तदनुरूपश्च यः स कालः पर्यायसमयस्य भाजनं कालाणुरिति । स चैकस्मिन्नाकाशप्रदेश एकैक एवं कुर्वतां समस्तलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः कालाणवो जायन्त इति । इत्थं कश्चिदपरो वदन जैनाभासो दिगम्बर एवास्ति । उक्तं च दन्यसअहे "रयणाणं रासी कालाणु असंखव्बाणि" " इति ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थः-आकाशके प्रदेश स्थानमे जितने कालमे मन्दगतिसे परमाणु जाता है; उतने समयपरिमाण जो काल है; उस कालके स्थानमें "कालाणु" यह व्यवहार होता है। और एक आकाशके स्थानमे मन्दगमनका धारक परमाणु जितने कालमे जाता है; उसी कालको पर्यायरूपसे समय कहते है । और समयरूप जो काल है; वह पर्यायरूप समयका भाजन कालाणु है । और वह कालाणु एक आकाशके प्रदेशमे एक है; एक आकाश प्रदेशमें एक है; इस प्रकार जब करते है, तब लोकाकाशके समस्त प्रदेशोंके समान कालाणु होते है । अर्थात् लोकाकाशके असंख्यात प्रदेश है; और एक एक प्रदेशमें एक एक कालाणु है। इस प्रकार असंख्यात ही कालाणु होते हैं । सोही द्रव्य संग्रहमे कहा है; कि-"रत्नोंकी राशिकी तरह वह कालाणु असंख्यात द्रव्य है ॥ १४ ॥ इति दिगम्बरमतमनुसृत्य योगशास्त्राभ्यासनापरोऽपि कश्चिदेतद्वचनमुदाजहार ! इस दिगम्बरमतका अनुसरण करके योगशास्त्रके अभ्याससे अन्य किसीने भी यह अग्रिम सूत्रोक्तवाक्यका उदाहरण दिया है। इव ते १७८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् । रस्त्रम्। योगशास्त्रान्तरलोके मतमेतदपि श्रुतम् । लोकप्रदेशेऽत्यणवो भिन्ना भिन्नास्तदग्रता ॥१५॥ सूत्रभावार्थः-योगशास्त्रके अन्तर्गत श्लोकमें हमने यह भी सुना है; कि-लोकाकाश प्रदेशमें जो भिन्न भिन्न कालाणु स्थित है; वह भिन्न स्थिति कालद्रव्यकी प्रधानता है१५॥ व्याख्या। योगशालान्तर श्लोक एतदपि मतं श्रुतं दिगम्बरमतेऽपि अन्तर श्लोकव्याख्या- नमयीष्टमस्ति । यतो-लोकप्रदेशेऽपि अणवः भिन्ना भिन्नाः अणवस्तन्मुख्यत्वमापादयन्ति । लोकप्रदेशे भिन्ना भिन्नाः कालाणवस्त एव मुख्यकाल इति व्यवहारः । तथा च तत्पाठः "लोकाकाशप्रदेशस्थाः भिन्नाः कालाणवस्तु ये । भावानां परिवर्ताय मुख्यः कालः स उच्यते 1१। इति" अस्य भावार्थः-लोकाकाशे यावन्तः प्रदेशास्तेपु तिष्ठन्तीति लोकाकाशप्रदेशस्था भिन्नाः पृथक् पृथक् एकनभोदेशे एक इत्थं सर्वत्र सर्वे ये कालाणवः सन्ति त एव तावन्त कालाणव इति । तु पुनर्भावानां परिवर्ताय "नूतनं कृत्वा जीर्ण करोति जीर्ण कृत्वा नूतनं करोति" एवं भावानां परिवर्चाय वर्तते स एव मुख्यः सर्वप्रधानपदार्थः काल उच्यत इत्यर्थः ।। १५ ॥ व्याख्यार्थः-योगशास्त्रके अन्तर्गत श्लोकमे यह भी मत सुना है; और दिगम्बर- मतमें इस योगशास्त्रान्तरश्लोकका व्याख्यान भी इष्ट है; क्योंकि योगशास्त्रमे यह श्रवण किया कि लोकाकाशके प्रदेशमे जो पृथक् (भिन्न भिन्न) कालाणु स्थित है; वह कालाणु कालद्रव्यकी मुख्यताका प्रतिपादन करते है; अर्थात् लोकप्रदेशमें जो भिन्न भिन्न कालाणु है; वह ही मुख्यकाल हैं; ऐसा व्यवहार है। सोही उस योगशास्त्रका पाठ है; कि-"लोकाकाश प्रदेशस्था भिन्नाः कालाणवस्तु ये । भावानां परिवतीय मुख्यः कालः स उच्यते ।१।" भावार्थ इसका यह है; कि-लोकाकागके जितने प्रदेश है; उन सव प्रदेशोंमे जो रहते हैं; उनको लोकाकाशप्रदेशस्थ कहते है। लोककाशप्रदेशस्थ जो भिन्न भिन्न अर्थात् एक आकाशके प्रदेश में एक इस प्रकार सब लोकाकाशके प्रदेशों में जो सब कालाणु हैं; वह उतने ही है; जितने कि-आकाशके प्रदेश है । और जो भावों(पदार्थों के परिवर्तनके लिये अर्थात् पदार्थको नूतन (नया) करके जीर्ण (पुराना) करता है; और जीर्ण करके नूतन करता है। इस प्रकारका जो पदार्थोका परिवर्तन है; उसकेलिये जो वर्त्तना है; वही मुख्य अर्थात् सर्वप्रधान पदार्थ काल कहागया है । इस प्रकार अर्थ है ॥ १५ ॥ पुनस्तदेव चर्चयन्नाह । फिर उसी कालकी चर्चा करते हुए कहते है। सूत्रम्। प्रचोर्ध्वत्वमेतस्य द्वयोः पर्याययोर्भवेत् । तिर्यक्प्रचयता नास्य प्रदेशत्वं विना क्वचित् ॥१६॥ मत्रभावार्थ:-इस कालद्रव्यके पूर्वापर दो पर्यायोंमें ऊर्ध्वताप्रचय होता है; और मंदारहितपनेसे तिर्यक्प्रचय कहीं भी नहीं होता ॥ १६ ॥ - J ।
..- . .: द्रव्यानुयोगतर्कणा। १७९ व्याख्या । एतस्य कालाणुद्रव्यस्य प्रचयोर्ध्वत्वमूर्खतापचयो द्वयोः पर्याययोः पूर्वापरयोर्भ- वेत् । यतो यथा मृद्रव्यस्य स्थासकोशकुशूलादिपूर्वापरपर्यायाः सन्ति तथैतस्य कालस्य समयावलीमुहूर्त्तादयः पूर्वापरपर्याया, वर्तन्ते । परन्तु स्कधस्य प्रदेशसमुदायः कालस्य नास्ति तस्माद्धर्मास्तिकायादीनामिव तिर्यक्प्रचयता नसभवति, एतावता तिर्यक्प्रचयत्वं नास्ति । तेनैव कालद्रव्यमस्तिकाय इति नोच्यते । परमाणुपुद्गलस्येव पुनस्तिर्यक्प्रचयता नास्ति। तस्मादुपचा- रेणापि कालद्रव्यस्यास्तिकायता न कथनीया इति ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थः-इस कालद्रव्यके पूर्वापर दो पर्यायोंका ऊर्ध्वताप्रचय होता है। क्योंकि- जैसे मृत्तिकारूप द्रव्यके स्थास कोश कुशूलआदि पूर्व अपर पर्याय होते है। ऐसे ही इस- कालद्रव्यके भी समय, आवली, और मुहूर्तआदि पूर्व अपर पर्याय विद्यमान है । परन्तु स्कन्धका प्रदेश समुदाय कालके नहीं है इसलिये धर्मास्तिकायआदिके समान तिर्यक्प्र- चयताका संभव नहीं है, अर्थात् कालके तिर्यक्प्रचयपना नहीं है । इसी कारणसे इस कालद्रव्यको अस्तिकाय नहीं कहते हैं । और परमाणु पुद्गलके तुल्य भी इसकी तिर्यक्प्र- चयता नहीं है; इसलिये उपचारसे भी कालद्रव्यके तिर्यक्प्रचयता नही कहने योग्य है॥१६॥ अथैतद्दिगम्बरमतं वादेन दूषयन्नाह । अब इस दिगम्बर मतको बादसे दूषित करते हुए कहते है । सूत्रम् । एवमणुगतेलात्वा हेतुं धर्माणवस्तदा । साधारणत्वमेकस्य समयस्कन्धतापि च ॥ १७ ॥ सूत्रभावार्थः—इस प्रकार कालाणुके माननेसे परमाणुके गमनका हेतु, मानकर धर्मद्रव्यके भी अणुसिद्ध हो जायगे और तब एक पदार्थकी साधारणताको ग्रहण करनेसे समयस्कन्धता भी सिद्ध हो जायगी ॥ १७ ॥ व्याख्या। एवमनया रीत्या यद्यणुगतेः परमाणुगमनस्य हेतुमिति हेतुत्वं लात्वा गृहीत्वा धर्माणवो धर्मद्रव्याणवो भवन्ति । तदैकस्य कस्यचित्पदार्थस्य साधारणत्वं गृहीत्वा समयस्कं- धता स्यादिति । अथ योजना-एवं यदि मन्दाणुगतिकार्यहेतुपर्यायसमयभाजनं द्रव्यसमयाणुः कल्पते तदा मन्दाणुगतिहेतुतारूपगुणभाजनं धर्मास्तिकायोऽपि सिद्ध्यति । एवमधर्मास्तिका- यस्याप्यणुप्रसङ्गता स्यात् । अथ च सर्वसाधारणगतिहेतुतादिकं गृहीत्वा धर्मास्तिकायाकस्क- न्धरूपं द्रव्यं कल्पते तदा देशप्रदेशादिकल्पनापि तस्य व्यवहारानुरोधेन पश्चात्कर्त्तव्या स्यात्। यदि च सर्वजीवाजीवद्रव्यसाधारणवर्तनाहेतुतागुणं गृहीत्वा कालद्रव्यमपि लोकप्रमाणं कल्पयितुंयुज्यते । धर्मास्तिकायादीनामधिकारेण साधारणगतिहेतुताशुपस्थितिरेवास्ति । अस्याः कल्पनायास्त्वभिनिवेश विना द्वितीयं किमपि कारणं नास्ति ॥ १७ ॥ व्याख्यार्थः-इस रीतीसे परमाणुके गमनरूप हेतुताके ग्रहणसे धर्मद्रव्यके भी अणु होसकते हैं। तब एक किसी पदार्थकी साधारणताके ग्रहणसे समयस्कधता भी सिद्ध हो जायगी । अब इस श्लोककी योजना इस भांति है कि इस प्रकार यदि मन्द अणुगतिका- - - १८० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् र्यका अर्थात् अणुवोंका मन्द गमनरूप जो कार्य है; उसका हेतु जो पर्यायसमयभाजन है; उसको द्रव्य समयाणु कल्पन करते हो तो मन्द अणुगतिमें हेतुतारूप गुणका धारक धर्मास्तिकाय द्रव्य भी सिद्ध होता है। और इसी प्रकार अधर्मास्तिकाय द्रव्यको भी अणुका प्रसंग होय । अब कदाचित् यह कहो कि-सर्वसाधारणगति हेतुताआदिका ग्रहण कर धर्मास्तिकायआदि एक स्कंधरूप द्रव्यकी कल्पना करते है तो देश प्रदेशआदिकी कल्पना भी उस स्कंधके व्यवहारके अनुरोधसे पीछे करनी पड़ेगी । और जो सब जीव अजीव द्रव्योंमें साधारण ऐसा जो वर्तना हेतुरूप गुण है; उस गुणको ग्रहण करके काल- द्रव्यकी भी लोकप्रमाण कल्पना करना युक्त है; ऐसा कहो तो धर्मास्तिकायआदि द्रव्यके, अधिकारसे साधारणगति हेतुता(साधारण गतिरूप कार्यकी कारणता)आदिकी उप- स्थिति है; उसीकी कल्पना हो सकती है। और इसपर भी कालद्रव्यकी कल्पना करनेवाले मतमें मन्द अणुकी वर्तनारूप हेतुकी ही उपस्थिति है। और इस कल्पनाका आग्रहके सिवाय दूसरा कोई भी कारण नहीं है ॥ १७ ॥ अथ पुनस्तदेव । अब फिर भी उसीका वर्णन करते हैं। सूत्रम्। अप्रदेशत्वमासूय यदि कालाणवस्तदा । पर्यायवचनोद्युक्तं सर्वमेवौपचारिकम् ॥ १८ ॥ सूत्रभावार्थ:-यदि कालको अप्रदेशी सूत्रित करके और उस कालके अणु कहते हो तब यह सब उपचारसे पर्यायवचनमें योजित होता है ॥ १८ ॥ व्याख्या । अप्रदेशत्वं प्रदेशरहितत्वं यद्यासूच्य प्रकल्पितस्य कालस्य अणवः कथ्यन्ते तदा पर्यायवचनेन योजितं क्रियते सर्वमप्युपचारेणेदमिति । तथा च यदैवं कथयत सूत्रे कालोऽ- प्रदेशी कथितस्तस्यानुसारेण कालाणवः कथ्यन्ते तदा तु सर्वमपि जीवाजीवपर्यायरूपमेव काल इति कथितमस्ति तत्र विरोधो नास्ति द्रव्यकालोऽपि कथं कथ्यते । ततस्तदनुसारेण कालस्यापि द्रव्यत्ववचनम् । तथा लोकाकाशप्रदेशप्रमाणानुवचनादीनि सर्वाण्युपचारेण योज्यानि । मुख्यवृत्त्या स पर्यायरूपः काल एव सूत्रसंमतोऽस्ति । अत एव "कालश्चेत्येके" अत्रैकवचनेन सर्वसंमतत्वाभावः सूचयामासेति । तेनाप्यत्राप्रदेशत्वं प्रदेशाभावं सूत्रेणानुसृत्य तस्य कालस्थाणुः कथ्यते तदा सर्वमप्येतदुपचारेण पर्यायवचनादिकेभ्यो युज्यमानं चारिमा- णमञ्चतीति । अथ च परमाणुमयो विभागोऽवयवस्तदितरस्तु प्रदेश इति वचनाव्योमाद्यपरि- माणजतया सप्रदेशं स्यान्न तु सावयवमित्याचक्षीथास्तथापि "दोषोल्लासवशप्रसृत्वरतमस्काण्डे विदेदीपया, मासनोऽदयवप्रदेशविषयो भेदस्त्वया दीपकः । अस्माभिः परमाणुतां प्रकटतामा- नेष्यमाणं पुरो दुर्वारव्यभिसारदीर्घरसनं निध्याय विध्वंसितः ।। ननु पूर्व तावदम्बरादेर्वि- भागाः परमाणुमया एव सन्ति न खलु कन्जलचूर्णपूर्णसमृद्कवनिरन्तरपुद्गलपूरिते लोके स ++ . द्रव्यानुयोगतर्कणा । १८१ भिसो विभागोऽस्ति यो निर्भरं न बिभरांबभूवेष्णुभिस्तत्कथं न हेतुरेष व्यभिचरिष्णु- ।१८॥ ख्यार्थ:-यदि कालको प्रदेशरहित निरूपण करके उस कल्पित कालके अणु हो तब यह सब उपचारसे पर्याय वचनमें योजित किया जाता है । इसका स्पष्टी- करते है; कि-यदि आप यह कहो कि-सूत्रमें काल प्रदेशरहित कहा गया है, उसके र हम कालाणु कहते है; तब तो संपूर्ण जीव अजीव पर्यायरूप ही काल है; ऐसा हुआ है; उसमे विरोध नहीं है। कालद्रव्य कैसे कहा जाता है ? इस शंकाका समाधान कि-उसीके अनुसार कालको भी द्रव्य कहा गया है । और लोकाकाश प्रदेशोंके काल है; ऐसे जो वचन है; वह भी सब उपचारसे युक्त करने योग्य है। मुख्यवृत्तिसे । मुख्य शक्तिसे तो वह पर्यायरूप काल है; सो ही सूत्रसंमत है । अत एव "काल- " (काल भी द्रव्य है; ऐसा एक आचार्य कहते है) इस सूत्रमें "एके" इस पदसे चूचित किया है; कि-काल सर्वसंमत द्रव्य नहीं है। इससे भी प्रदेशका अभाव सूत्रके र मानकर जो कालके अणुपनेका कथन करते हो तब भी यह सब उपचारसे पर्याय भादिके साथ नियुज्यमान (युक्त हुआ) ही चारुता(रमणीयता)को प्राप्त होता है। 'परमाणुमयरूप जो विभाग है, सो अवयव है; और इससे भिन्न अर्थात् जो परमाणुरूप [ नही है; वह प्रदेश है" इस वचनसे आकाशादिक अपरिमाणज होनेसे सप्रदेश है; व नहीं ऐसा कहो तो भी "दोषोंकी अधिकताके वशसे फैलते हुये अंधकारके समूहमें मने हमारे आगे अवयव और प्रदेशमें भेद है" इस कथनस्वरूप दीपक जाज्वल्य- किया उस दीपकका हमने परमाणुताको प्रकटमें लाकर दुःखसे निवारण करने व्यभिचार दोषरूपी सर्पको आगे रखके बुझा डाला अर्थात् परमाणुताकी सिद्धिसे द न ठहरेगा? पहले तो आकाशआदिके विभाग भी परमाणुरूप ही है, क्योंकि- ठके चूर्णसे पूर्ण पिटारीके समान निरन्तर पुद्गलोंसे भरे हुए जगत्में वह कोई भी शका प्रदेश नहीं है; जो परमाणुवोंसे खूब न भरा हुआ हो इस कारण यह जो हेतु दिया है; वह व्यभिचारी कैसे नहीं ? अर्थात् है; ही ॥ १८ ॥ थोपचारप्रकारमेव दर्शयन्नाह । ब उपचारका प्रकार ही दिखाते हुए यह सूत्र कहते है। त्रम् । पर्यायेण च द्रव्यस्य छुपचारो यथोदितः। अप्रदेशत्वयोगेन तथाणूनां विगोचरः॥ १९ ॥ प्रभावार्थ:-जैसे पर्यायरूपसे कालद्रव्यकी पर्यायरूपता उपचारसे कही है; ही अप्रदेशत्वके योगसे कालकी अणुताके विषयमें उपचार ही शरण है ।। १९ ॥ - - - १८२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्या । षडेव द्रव्याणीति संख्यापूरणार्थ यथा पर्यायेण पर्यायरूपेण ..द्रव्यस्य कालद्र- व्यस्य एतावता पर्यायरूपकालद्रव्यविषये हि निश्चितं द्रव्यस्योपचारो यथा उदितः द्रव्यत्वो- पचारकल्पना विहिता भगवत्यादिसूत्रविषये कृता तथैव सूत्रे कालद्रव्यस्याप्यप्रदेशत्वयोगेन कालाणूनां विगोचरो विषयता ज्ञेयः । एतावता सूत्रे कालस्यात्र प्रदेशता सूत्रिता तथैव काला- गुतापि सूत्रितास्ति तद्योजनया लोकाकाशप्रदेशस्थपुद्गलाणूनां विपय एव योगशास्त्रान्तरलो- केपु कालाणूनामुपचारो विहितः । मुख्यकाल इत्यस्य चानादिकालीनाप्रदेशत्वव्यवहारनिया- मकोपचारविषय इत्यर्थ अत एव मनुष्यक्षेत्रमात्रवृत्तिकालद्रव्यं ये वर्णयन्ति तेपामपि मनुष्य क्षेत्रावच्छिन्नाकाशादौ कालद्रव्योपचार एव शरणमिति दिङ्मानमेतत् ॥ १९ ॥ व्याख्यार्थ:-जिनसिद्धान्तमें षट् (६) ही द्रव्य है; इस संख्याकी पूर्तिकेलिये जैसे पर्यायरूपसे कालद्रव्यका अर्थात् पर्यायरूप कालद्रव्यके विषयमें द्रव्यत्वके उपचारकी कल्पना भगवतीआदि सूत्रमे की गई है; उसी प्रकार सूत्रमें कालद्रव्यके जो अप्रदेशताका योग है; उससे कालाणुके विषयमे भी उपचार जानना । तात्पर्य यह कि-सूत्रमें कालको प्रदेशरहित कहा है; उसी प्रकार कालाणुता भी सूत्रित की है; उसकी योजनासे लोकाका- शके प्रदेशमें स्थित पुद्गल परमाणुवोंके विषयमे ही योगशास्त्रान्तर श्लोकोंमें कालाणुवोंका उपचार किया गया है । और "लोकाकाशप्रदेशस्था" इत्यादि श्लोकमें जो कालके विषयमें "मुख्यः कालः स उच्यते" इस प्रकार मुख्य कालरूपसे व्यवहार किया है। इसका यह अभिप्राय है; कि-अनादि कालसे अप्रदेशत्व व्यवहारका नियामक उपचारकी विषय- तासे वह काल मुख्य है । इसी कारणसे जो मनुष्य क्षेत्रमात्रवृत्ति अर्थात् मनुष्य क्षेत्रमा- त्रमे रहनेवाला कालद्रव्य है; ऐसा जो कहते है; उनको भी मनुष्यक्षेत्रावच्छिन्न जो आका- शादि हैं; उनमे कालद्रव्यका उपचार ही शरण है। यह दिग्दर्शनमात्र हमने कथन किया है॥ १९ ॥ अथ पुद्गलजीवयोः संक्षेपेण स्वरूपमाह । अब पुद्गल तथा जीवद्रव्यका स्वरूप संक्षेपसे कहते हैं। सूत्रम् । वर्णादिकगुणैर्भेदो ज्ञायते पुद्गलख्य च । निसर्गचेतनायुक्तो जीवोरूपी ह्यवेदकः ॥ २० ॥ स्त्रभावार्थः-वर्ण गंध तथा रसादि गुणोंसे पुद्गलद्रव्यंका धर्मास्तिकायआदिसे भेद जाना जाता है । और स्वाभाविक चेतनाका धारक, रूपरहित तथा वेदरहित जीव पदार्थ है ॥ २०॥ व्याख्या । वर्णगन्धरसस्पर्शादिकगुणैः पुद्गलद्रव्यस्यान्येभ्यो धर्मादिद्रव्येभ्यो भेदो ज्ञायते । वर्णाः पञ्च शुक्लपीतहरितरक्तकृष्णभेदात्, गन्धौ द्वौ सुरभ्यसुरभी चेति, रसाः षट् तिक्तकटुककषायाम्लमधुरलवणभेदात, स्पर्शा अष्टौ शीतोष्णे, खरमृदू, लघुमहती स्निग्ध- परुषे चेति । सर्वमप्येतत्पुद्गलभेदाद्भिद्यते । च पुनरर्थे निसर्गा सहजा या चेतना तया युक्तो - - 1 - + द्रव्यानुयोगतर्कणा। १८३ निसर्गचेतनायुक्तः सर्वेभ्योऽचेतनेभ्यो भिन्नो जीवो व्यवहारनयेन रूपवेदसहितोऽपि निश्च- यनयेन रूपरहितो रूपात्यन्ताभावयुक्तः, वेदरहितो वेदात्यन्ताभाववान्, सत्तामात्रं निर्गुणो निर्विकारो जीवः । उक्तं च-अरसमरूपमगन्धं अवण्णं चेपणागुणमसदं । जाणअलिगग्गहणं जीवमणिदिसंठाणं ।११ इत्युक्तेः जीवविशेपणानि ज्ञेयानि ॥२०॥ व्याख्यार्थः-वर्ण, गंध, रस तथा स्पर्शआदि गुणोंसे युक्त होनेसे पुद्गलद्रव्यंका अन्य धर्मास्तिकायआदि द्रव्योंसे भेद जाना जाता है । शुक्ल (सफेद) पीत (पीला) हरित (हरा) रक्त (लाल) तथा कृष्ण (काला) इन भेदोंसे वर्ण (रूप) पांच है । सुगंध, दुर्गंध, भेदसे गंध दो प्रकारका है । तिक्त, (तीखा) कटुक (कड़वा) कषाय (कसापला) आम्ल (खट्टा) मधुर (मीठा) और लवण (खारा) इन भेदोंसे रस छ(६)प्रकारका है । शीत (ठंडा) उप्ण (गरम) खर (कठोर) मृदु (कोमल) लघु (हलका) महत् (भारी ) स्निग्ध चिकना. परुष (रूखा) इन भेदोंसे स्पर्श आठ प्रकारका है। यह सब पुद्गलके भेदसे भेदको प्राप्त होते हैं । सूत्रमें जो "च" शब्द है; सो पुनः के अर्थमे है, अतः और 'निसर्ग अर्थात् स्वभावसे उत्पन्न जो चेतना उस करिके युक्त होनेसे सब अचेतन द्रव्योंसे जीव भिन्न है। और व्यवहारनयसे रूप तथा वेदका धारक है; तो भी निश्चयनयसे जीव रूपरहित अर्थात् रूपके अत्यंत अभावसे युक्त और वेदरहित अर्थात् वेदके अत्यताभावसे संयुक्त है; क्योंकि यह जीव सत्तामात्र, निर्गुण तथा विकाररहित है । ऐसा अन्यत्र कहा भी है। "रूपरहित, रसरहित, गंधरहित, वर्णरहित, चेतनायुक्त, शब्दरहित लिगसे रहित और अनिदिष्ट संस्थान ऐसा जीव जानना" इत्यादि कथनसे यह रूपरहितआदि सब जीवके विशेपण है; ऐसा जानो ॥ २० ॥ अथाध्यायपरिसमाप्तिकाम आह । अब अध्यायको समाप्त करनेकी इच्छासे अग्रिम काव्य कहते है । सूत्रम्। एवं समासेन षडेव भेदान्द्रव्यस्य विस्तारतयागमेभ्यः । श्रुत्वा समभ्यस्य च भव्यलोका अहंक्रमाम्भोजयुगं श्रयन्तु ॥ २१॥ सूत्रभावार्थः हे भव्य जीवो ? इस प्रकार संक्षेपसे द्रव्यके छ ६ ही भेद हैं; उनको विस्तारसे शास्त्रोंसे श्रवण करके तथा पूर्णरूपसे अभ्यस्त , करके श्रीजिनदेवके चरणकम- लोंके युगलका सेवन करो ॥ २१ ॥ व्याख्या । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण समासेन संक्षेपेण च पडेव पट् संख्यायते जीवधर्माध- माकाशकालपुद्गलभेदान्द्रव्यस्य पदार्थस्य पण्णामपि द्रव्यशब्दः पृथग्युक्त. सन् पद्व्यत्वमा- पादयति । अतो द्रव्यस्य पडेव भेदान्सूत्रोक्तान् श्रुत्वा विस्तारतया विस्तारयुक्त्या आगमेभ्यः स्थाद्वादिसमुपदिष्टेभ्य आकर्ण्य श्रवणविषयीकरणं श्रवण तत्र विस्तारेणैव श्रुतानामवगमो 11 - १८४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् जायतेऽतो विस्तारतया श्रुत्वा च पुनः समभ्यस्य वाचा उद्घोषणद्वारा कण्ठे कृत्वा मनसि निदिध्यास्य भो भव्यलोकाः सम्यक्तिप्राणिनः ? अईक्रमाम्भोजयुगं श्रीजिनचरणभजनस्थैर्य भजन्तु । श्रुत्वा स्मृत्वा च श्रीप्रभुस्मृतिरेव साधीयसी तत्कृत्वा तत्करणं श्रेयोनिबन्धनमिति । तथा भोजेति सङ्केतेन सन्दर्भकर्तुर्नामनिदर्शनमिति । अन्नाध्याये सम्यक्त्वदाया॑य सर्वभेदा- ख्यानमिति प्रयोजनं चेति ॥ २१ ॥ इति श्रीकृतिभोजसागरविनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायां दशमोऽध्यायः । व्याख्यार्थ:-इस पूर्वकथित रीतिसे संक्षेपसे द्रव्यके सूत्रमे कहे हुए छ ६ संख्याके धारक जीव, धर्म, अधर्म, आकाश, काल और पुद्गल इन भेदोंको अर्थात् यहांपर जीव आदि छहोंके साथ जुदा २ द्रव्यशब्द लगानेसे षड्द्रव्यता सिद्ध होती है, इस कारण द्रव्यके छ हों ही भेदोंको स्याद्वादियोंसे उपदिष्ट ऐसे आगमोंसे अर्थात् जैनशास्त्रोंसे विस्तारपूर्वक अनेक युक्तियों द्वारा श्रवण करके "कर्णके विषयमें प्राप्त जो करना है; सो श्रवण है; उसमें विस्तारसे सुने हुए पदार्थों का ही ज्ञान होता है; इसलिये विस्तारसे श्रवण करके" और वचनसे घोषणद्वारा कण्ठ करके और मनमें धारण करके भो भव्य जीवो ? अर्थात् सिद्ध होने योग्य प्राणिवर्गो ? श्रीजिनेन्द्रके चरणोंकी सेवामें स्थिरताको धारण करो। इस द्रव्योंके स्वरूपको सुनकर तथा स्मरण करके श्रीजिनेन्द्रकी भक्ति ही साधने योग्य है। इसलिये द्रव्यके स्वरूपका सुनना और धारण करना कल्याणका कारण है । यहांपर भोज इस संकेतसे टीकाकारने अपना नाम भी दिखाया है। और इस अध्यायमें सम्यक्त्वको पुष्ट (दृढ) करनेकेलिये सब द्रव्योंके भेदोंका कथन करना है; सोही प्रयोजन है ॥ २१ ॥ इति श्री पं० ठाकुरप्रसादशास्त्रिविरचितभाषाटीकासमलङ्कतायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां दशमोऽध्यायः॥ अथैकादशाध्याये गुणभेदान् व्याचिख्यासुराह । अब इस एकादशवें अध्यायमें गुणके भेदोंके वर्णनकी इच्छासे यह सूत्र कहते हैं। सूत्रम् । श्रीनाभेयजिनं नत्वा गुणदेष्टगुरुं तथा । गुणभेदानहं वक्ष्ये क्रमप्राप्तान्यथामति ॥१॥ सूत्रभावार्थः-मैं श्रीनाभिराजके पुत्र श्रीऋषभदेवजी तीर्थंकरको तथा वाणीके गु- णोंके उपदेशक गुरुजीको नमस्कार करके अब क्रमप्राप्त गुणोंके भेदोंको इस एकाद- शवें अध्यायमे निजमतिके अनुसार कहूंगा ॥१॥ व्याख्या । नाभेरपत्यं नाभेयः श्रीयुक्तो नाभेयः स चासौ जिनश्च श्रीनामेयजिनस्तं श्री- नाभेयजिनं श्रीऋषभनाथं नत्वा नमस्कृत्य तथा तेनैव प्रकारेण गुणदेष्टुगुरुं गुणा वाणीगुणास्तान् दिशतीति गुणदेष्टा स चासौ गुरुश्च गुणदेष्ट्रगुरुस्तं नत्वा नमस्कृत्येति । निर्विघ्नसमाप्तिकामाय मङ्गलमिति । अहं गुणभेदान् क्रमप्राप्तान् द्रव्यव्यावर्णनानन्तरं - द्रव्यानुयोगतर्कणा। १८५ प्रस्तुतान् यथामति यथा स्यात्तथा पूर्वप्रणेतृणां विस्तारदुर्वाधत्वेन खमतिविपयी यथा स्यात्तथा वक्ष्ये कीर्तयिष्यामीति ॥१॥ व्याख्यार्थः-नाभिराजाके जो पुत्र है उनको नाभेय कहते है; अनेक प्रकारकी लक्ष्मीसे जो युक्त हों उनको श्रीनाभेय कहते हैं; श्रीनाभेय ऐसे जो जिन, सो श्रीनाभेय जिन है; उनको अर्थात् श्रीऋषभनाथ तीर्थंकरजीको नमस्कार करके तथा गुण जो वाणीके गुण उनका उपदेश करनेवाले जो श्रीगुरु है; उनको नमस्कार करके अर्थात् निर्विघ्न समाप्तिकी इच्छासे इष्ट देव तथा गुरुको प्रणामरूप मंगलाचरण करके मै द्रव्योंके विवरणके पश्चात् प्रस्तुत ऐसे गुणोंके भेदोंको निजबुद्धिके अनुसार अर्थात् पूर्वाचार्यप्रणीत ग्रन्थोंमे विस्तारसे वर्णन है; तथा कष्टसे उनका ज्ञान होता है। इस कारण अपनी बुद्धिके गोचर जैसे हो तैसे कहूंगा ॥ १ ॥ अथात्र गुणभेदान्समानतत्रप्रक्रियया प्रतिपादयन्नाह । अब यहां समानतंत्रप्रक्रियासे गुणके भेदोंका प्रतिपादन करते हुए कहते है। सूत्रम् । तत्रास्तित्वं परिज्ञेयं सद्भूतत्वगुणं पुनः । वस्तुत्वं च तथा जातिव्यक्तिरूपत्वमुच्यते ॥ २॥ सूत्रभावार्थ:-उनमें सद्भुतत्व जो गुण है; उसको अस्तित्व जानना चाहिये और जाति ( सामान्य ) व्यक्ति(विशेष)रूप जो है; उसको दूसरा वस्तुत्व गुण कहते है ॥ २ ॥ व्याख्या । अस्तित्वं । तत्रेदं परिज्ञेयं सत्तातो यो गुणो भवति तस्मात्सद्भूतताया व्यव- हारो जायते स चास्तित्वगुणः । १ । वस्तुतं च जातिव्यक्तिरूपत्वम् । जातिः सामान्य यथा-घटे घटत्वं । व्यक्तिविशेषो यथा-घटः सौवर्ण., पाटलिपुत्रः, वासन्तिकः, कम्बुग्रीव इत्यादि । अत एवावग्रहेण सर्वत्र सामान्यरूपं भासते, अपा ( वा )येन विशेषरूपाभासो जायते । पूर्णोपयोगेन संपूर्णवस्तुग्रहो जायते, इत्यं वस्तुत्वं द्वितीयो गुणः ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः--उनमें सत्तासे जो गुण होता है; और जिससे लोकमें सद्भूतताका व्यवहार होता है; वह अस्तित्व प्रथम गुण है; इसीको अस्तित्व जानना चाहिये । और जातिव्यक्तिरूप जो हो सो वस्तुत्व है। जाति सामान्यको कहते है; जैसे घटमें घटत्व, व्यक्ति विशेषका नाम है; जैसे यह घट द्रव्यसे सुवर्णका है, क्षेत्रसे पटना नगरका है, कालसे वसन्त ऋतुमें उत्पन्न हुआ है, और कंवुग्रीवआदि आकारका धारक है; इत्यादि। इसी कारणसे अवग्रहनामक मतिज्ञानके प्रथम भेदरूप ज्ञानसे सब स्थानों में सामान्य- रूपका ही भान होता है; और मतिज्ञानका तृतीय भेद जो अपाय अथवा अवाय है; उसके द्वारा विशेषरूपका ज्ञान होता है । तथा परिपूर्ण ज्ञानसे सामान्य तथा विशेष दोनों रूप वस्तुका ग्रहण होता है । ऐसे वस्तुत्वनामक दूसरा गुण है ।। २ ॥ सूत्रम् । द्रव्यत्वं द्रव्यभावत्वं पर्यायाधारतोन्नयः । प्रमाणेन परिच्छेद्यं प्रमेयं प्रणिगद्यते ॥३॥ - - रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रभावार्थः-पर्यायके आधारसे जाननेमें आता हुआ जो द्रव्यभाव है; उसको द्र- व्यत्वनामा तृतीय गुण कहते है । और जो प्रमाणसे जाननेमें आता है; वह प्रमेयत्व नामक चतुर्थ गुण है ॥ ३ ॥ व्याख्या । द्रव्यं द्रवति तांस्तान्पर्यायान्गच्छतीति द्रव्यं तस्य भावस्तत्त्वम् । द्रव्यभावो हि पर्यायाधारताऽभिव्यङ्ग्यजातिविशेपः । "द्रव्यत्व जातिरूपत्वाद् गुणो न भवति" इदृग् नैयायिकादिवासनया आशङ्का न कर्त्तव्या । यतः सहभाविनो गुणाः, क्रमभुवः पर्यायाः, ईदृश्येव जैनशासने व्यवस्थास्तीति । द्रव्यत्व चेद्गुणः स्याद्रूपादिवदुत्कर्षाप- कर्षभागि स्यादिति तु कुचोद्यमेकत्वादिसंख्यायाः परमतेऽपि व्यभिचारेण तथा व्यात्या- भावादेव निरसनीयम् । ३ । प्रमाणेन प्रत्यक्षादिना परिच्छेद्यं यद्रूप प्रमाणविषयत्वं प्रमे यत्वं तदित्युच्यते । तदपि कथंचिदनुगतसर्वसाधारणं गुणोऽस्ति । परम्परासंवन्धेन प्रमात्वज्ञानेनापि प्रमेयव्यवहारो जायते । ततः प्रमेयत्वं गुणस्वरूपादनुगतमस्तीति ।। ४।३ ।। व्याख्यार्थ:-जो उन उन पर्यायोंको प्राप्त हो उसे द्रव्य कहते हैं; और उस द्रव्यका जो भाव है; उसको द्रव्यत्व कहते है । तथा द्रव्यका जो भाव है; वह पर्यायरूप आधारतासे अभिव्यंग्य ( जानने योग्य ) जातिविशेष है । " द्रव्यत्व यह जातिरूप है; इसलिये गुण नहीं होता है" इस प्रकारकी आशंका नैयायिकोंकी वासनासे न करनी चाहिये । क्योंकि-सहभावी गुण हैं और क्रमसे भावी ( होनेवाले ) पर्याय है; ऐसी ही व्यवस्था जैनशास्त्रमें कीगई है। और द्रव्यत्वमे जो गुण मानोगे तो रूपादिके समान उत्कर्ष तथा अपकर्षका भागी द्रव्यत्व होगा अर्थात् द्रव्यत्व जब गुण होगा तब रूपआदि गुणोंमें जैसे हीनता अधिकता रहती है। वैसे द्रव्यत्वमे भी रहेगी इत्यादि कुचोद्यका तो "परमतमें जो एकत्वआदि संख्याको गुण माना है; इसलिये व्यभिचारसे और नित्य परमाणुभदिगत एकत्वको नित्य माना है; इसलिये जहां गुणत्व है वहां उत्कर्ष ( अ- धिक ) अपकर्ष( हीन )की भागिता है; ऐसी व्याप्तिका अभाव होनेसे ही तिरस्कार करना चाहिये ॥ ३ ॥ प्रत्यक्षादिरूप प्रमाणसे जो परिच्छेद्य ( जाना जाय) ऐसा जो प्रमाणका विषय उसको प्रमेयत्व गुण कहते है । वह प्रमेयत्व भी कथंचित् सर्व प्रमेयोंमे अनुगत गुण है। और परम्परासंबंधसे प्रमात्वरूप ज्ञानसे भी प्रमेयका व्यवहार होता है। इसलिये प्रमेयत्वगुण स्वरूपसे अनुगत है । ऐसे प्रमेयत्वनामक चतुर्थ गुण है। ४ । ॥ ३ ॥ सूत्रम् । अगुरुलघुता सूक्ष्मा वाग्गोचरविवर्जिता। प्रदेशत्वमविभागी पुद्गला खाश्रयावधि ॥४॥ सूत्रभावार्थ:-वाणीका अविषय तथा सूक्ष्म अगुरुलघुता नाम पंचम गुण है । तथा विभागरहित पुद्गलके अधिकरणमात्र अवधिसहित प्रदेशत्व यह षष्ठ गुण है ॥ ४ ॥ - .
, द्रव्यानुयोगतर्कणा। १८७ व्याख्या । अगुरुलघुता अगुरुलघुर्नाम गुणः सा कीदृशी सूक्ष्मा आज्ञाग्राह्यत्वात् , यतः "सूक्ष्म जिनोदितं तत्त्वं हेतुभि व हन्यते । आज्ञासिद्धं तु तद्ग्राह्यं नान्यथावादिनो जिनाः 1१।” पुनः कीदृशी वाग्गोचरविवर्जिता वचनद्वारा वक्तुमशक्या । यतः-"अगुरुलघुपर्याया सूक्ष्मा अवाग्गोचराः" इति अगुरुलघुनाम्ना पञ्चमो गुणोऽगुरुलघुत्वमिति ध्येयम् । अथ "प्रदेशत्वमविभागी पुद्गलः स्वाश्रयावधि" इति । अविभागी पुद्गल इति यावत् क्षेत्र तिष्ठ- तीति तावत् क्षेत्रव्यापिष्णुत्वं प्रदेशत्वगुणः। यस्य विभागो न जायते विभक्तव्यवहा- रता न स्यात् पुनर्यावत् क्षेत्रमास्थाय तिष्ठति स्थितौ तावत्क्षेत्रावगाहित्वं प्रदेशत्वम् । पुनः की- दृशं स्वाश्रयावधि स्वशब्देनात्मा पुद्गलात्मकस्तस्य य आधारः आश्रयः स एवावधिर्मर्यादा यस्य तत्स्वाश्रयावधि । एतावता तदेवार्थत्वं स्वेन यावत्क्षेत्रे स्थितं तावति क्षेत्र आश्रयावधि- त्वमप्यस्तीति ज्ञेयम् । इति षष्ठो गुणः । ६ ।। ४ ।। व्याख्यार्थ:-अगुरुलघुता अगुरुलघुनामा गुण है; वह अतिसूक्ष्म है; अत एव जिनशास्त्रकी आज्ञासे ग्रहण करने योग्य है । क्योंकि-"जिन भगवान्से कहाहुआ जो सूक्ष्म तत्त्व है; वह हेतुओंसे खण्डित नही होता अतः सूक्ष्मतत्त्वोंको उनकी आज्ञासे ही मानलेना चाहिये क्योंकि-जिनेन्द्र देव मिथ्यावादी नहीं है। १।" ऐसा कहा पुनः वह अगुरुलघुतारूप गुण कैसा है; कि-वाणीकी गोचरतासे वर्जित है; अर्थात् उसका कथन वाणीसे नहीं होसकता क्योंकि-"अगुरुलघुपर्याय सूक्ष्म है; वचनके अगोचर है" ऐसा वचन है । ऐसे अगुरुलघु नामसे जो पंचम गुण है; उसको अगुरुलघुत्व समझना चाहिये । ५। अब “प्रदेशत्वमविभागी पुद्गलः स्वाश्रयावधि" इस उत्तरार्धका व्याख्यान करते है। विभागरहित पुद्गल जितने क्षेत्रमे स्थित रहता है; उस क्षेत्रमे व्यापनशील प्रदेशत्व गुण है । तात्पर्य यह कि जिस पुद्गलका विभाग नहीं होता अर्थात् विभक्तव्यवहारता नहीं हो सकती और ऐसा वह अविभाग पुद्गल परमाणु जितने क्षेत्रमें रहे उतने ही क्षेत्रका अपनी स्थितिम अवगाहन करनेवाला जो है; वह प्र- देशत्व है । पुनः वह प्रदेशत्व कैसा है; कि-स्वाश्रयावधि है । यहा स्वशब्दसे अपना ग्रहण है इससे अविभागी पुद्गलात्मक अपना आधार ( अधिकरण ) ही जिसकी मर्यादा है; इससे यह सिद्ध हुआ कि वह जितने क्षेत्रमे स्थित है; उतने ही क्षेत्रमे आश्रयावधित्व भी है ऐसा जानना । यह प्रदेशत्वनामक पष्ठ गुण है । ६ । ॥ ४ ॥ सूत्रम् । चेतनत्वमनुभूतिरचेतनमजीवता । रूपादियुक्त्वमूर्त्तत्वममूर्तत्वं विपर्ययात् ॥५॥ सूत्रभावार्थ:-आत्माका जो अनुभव है वह चेतनत्व सप्तम गुण हैं । जीवरहितता स्वरूप अचेतनत्व अष्टम गुण है। रूपादिसहित मूर्तत्वनामक नवम गुण है। इसके विपर्ययसे अर्थात् रूपमादिरहित अमूर्त्तत्वनामा दशम गुण है ॥ ५ ॥ व्याख्या । चेतनत्वमात्मनोऽनुभूतिरित्यनुभवरूपगुणः कथ्यते । योऽहं सुखदुःखादि , १८८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् चेतये, अहं सुखी, अहं दुःखी इति चेतनाव्यवहारः । ततो जातिवृद्धिभनक्षतसंरो जीवनधर्मा भवन्तीति चैतन्यं सप्तमो गुणः । ७ । एतस्माद्विपरीतमचैतन्यमजीव जीवता जडत्वाचेतनावैकल्यमित्यचेतनत्वं गुणः । ८ । रूपादियुक् मूर्त्तत्वं मूर्तता रूपादिसन्निवेशाभिव्यङ्गन्धपुद्गलद्रव्यमात्रवृत्तित्वम् । ९ । अमूर्त्तत्वं गुणो मूर्तत समनितत्वमिति । १० । इति दशैव । अत्राचेतनत्वामूर्त्तत्वयोश्चेतनत्वमूर्त्तत्वाभावर गुणत्वमिति नाशङ्कनीयम् । अचेतनामूर्त्तद्रव्यं वृत्तिकार्यजनकतावच्छेदकत्वेन . विशेषनियामकत्वेन च तयोरपि पृथग् गुणत्वात् तन्न पर्युदासार्थकत्वात्तत्र गर्भपर ताश्चानुष्णाशीतस्पर्श इत्यादौ व्यभिचारेण परेषामप्यभावत्वानियामकत्वाद्भावा अभावोऽहि कयाचित्तु व्यपेक्षया इति नयाश्रयणेन दोषाभावाञ्चेति ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः-आत्माका जो अनुभवरूप गुण है; वह चेतनत्व है । अर्थात् सुख तथा दुःखआदिका अनुभव करता हूं, अथवा मैं सुखी हूं मैं दुःखी हूं य व्यवहार होता है। सो चेतनत्वगुणसे ही होता है; और इस चेतनत्वसे ही उत्पन बड़ा होना, छिदे हुए कटे हुएका उत्पन्न होना व उगनाआदि जीवनधर्म होते लिये चेतनत्व यह सप्तम गुण है । और इस चैतन्यसे विपरीत अचेतनत्व गुण अजीवमात्रमें है; यह जड़ है इसलिये चेतनासे रहित है। ऐसे अचेतनत्वनामक गुण है । रूपआदिका धारक मूर्त्तत्वनामक नवम गुण है । यह मूर्तत्व गुणरू आदिकी स्थितिसे जानने योग्य है; और पुद्गल द्रव्यमें ही रहता है । और मूर्त भावके साथ समनियत अमूर्तत्वनामा दशम गुण है । ऐसे ये सब मिलके दश हुए। यहांपर अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व ये दोनो चेतनत्व तथा मूर्तत्वके अ हैं, अर्थात् चेतनत्वका अभाव अचेतनत्व है; और मूर्त्तत्वका अभाव अमूर्त्तत्व है; इ अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व पृथक् गुण नहीं है; ऐसी शंका न करनी चाहिये क्योंकि- (चेतनधर्मरहित जड पदार्थ ) तथा अमूर्त ( धर्म जीवआदि ) द्रव्यवृत्ति जो का कार्यके जनकतावच्छेदकत्वरूपसे विशेष व्यवहार अर्थात् अचेतन तथा अमूर्तरूप व्य विशेषके नियामक कारणतावच्छेदक होनेसे अचेतनत्व और अमूर्त्तत्वको भी गुणत्व है; और अचेतनत्व तथा अमूर्तत्व इन दोनो पदोंमें नञ् समास जो है सो सार्थमें है; इसलिये यहां अचेतनका अर्थ "चेतनसे भिन्न चेतनसहश कोई और अमूर्तका अर्थ मूर्तसे भिन्न मूर्तसदृश द्रव्य" है । उन अचेतन तथा अमूर्त रहनेवाला जो धर्म वही अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व है । क्योंकि-चेतनभिन्न तथ तनसदृश अचेतनत्वमें समासगर्भ वाच्यताका ही अंगीकार है । और अनुष्णाशी (१) नन् दो प्रकारका है, एक पर्युदास और दूसरा प्रसज्य, इनमें पर्युदास तो सदृशका माही। जैसे “ अब्राह्मणको लाओ" यहा ब्राह्मणभिन्न ब्राह्मणसदृश किसी मनुष्यको लाओ ऐसा तात्प और प्रसज्य निषेधक है, जैसे "अद्रव्य" से दव्याभावका ग्रहण होता है।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। १८९ अर्थात् शीत तथा उष्णसे भिन्न स्पर्श इत्यादि पदोंमें व्यभिचार होनेसे नैयायिकको भी नको अभावनियामकता सर्वत्र नहीं है; इसलिये अमूर्त इससे मूर्तके अभावका नहीं किन्तु मूर्तसे भिन्न भावका ग्रहण करना चाहिये । अभाव तो किसी अपेक्षासे है। और इस नयके आश्रयसे कोई दोष नहीं ॥ ५ ॥ सूत्रम् । सामान्येन समाख्याता गुणा दश समुचिताः । परस्परपरीहारात् प्रत्येकमष्ट चाष्ट च ॥ ६॥ सूत्रभावार्थ:-सामान्यरूपसे ये दश १० गुण संपूर्ण द्रव्योंको मिलाके कहे गये है। इनमें परस्परके परिहारसे अर्थात् परस्परविरोधी चेतनत्व अचेतनत्वआदिको छोड़के शेष प्रत्येक द्रव्यमें आठ आठ गुण रहते हैं ।। ६ ॥ ' ' व्याख्या । एते दश गुणाः सामान्यगुणाः समुच्चिताः सर्वेषां द्रव्याणां समुच्चयेन कथिताः। तत्र मूर्त्तत्वममूर्तत्वम्, चेतनत्वमचेतनत्व चेति चत्वारो गुणाः परस्परपरिहारेण ति- ष्ठन्ति । तत एकैकस्मिन्द्रव्ये प्रत्येक प्रत्येकमष्टौ प्राप्यते । तत्कथं, यत्र चेतनत्वं तत्रा- चेतनत्वं नास्ति, यत्र च मूर्त्तत्वं तत्र चामूर्तत्वं नास्ति, एवं द्वयोरपसरणाच्छेपमष्टकमेव तिष्ठति । तेन प्रतिद्रव्यमष्टेव गुणाः सामान्याः सन्तीति ध्येयम् ॥६॥ व्याख्यार्थः-ये पूर्वोक्त दश गुण सामान्यरूपसे सब द्रव्योंके मिलाके कहे गये हैं। इनमेंसे मूर्त्तत्व, अमूर्त्तत्व, चेतनत्व, तथा अचेतनत्व ये चार गुण परस्परके परिहारसे द्रव्यमें रहते है । इससे यह सिद्ध हुआ कि-एक एक द्रव्यमें आठ आठ गुण होते है, यह इस प्रकारसे है; कि-जहां चेतनत्व है; वहां अचेतनत्व नहीं है, ऐसे ही जहां मूर्तत्व है; वहां अमूर्त्तत्व नहीं रहता है । इस रीतिसे दोनोंके निकाललेनेसे शेष आठ गुण प्रत्येक द्रव्यमें रहते है, इस कारणसे प्रत्येक द्रव्यमें आठ ही सामान्य गुण है; ऐसा जानना चाहिये ॥६॥ अथ विशेषगुणान् व्याचिख्यासुराह । अव विशेषगुणोंका वर्णन करनेकी इच्छासे कहते हैं। सूत्रम् । ज्ञानं दृष्टिः सुखं वीर्य स्पर्शगन्धौ रसेक्षणे । गतिस्थित्यवगाहत्ववर्तना हेतुतापराः ॥ ७॥ सूत्रभावार्थ:-ज्ञान, दर्शन, सुख, तथा वीर्य ये चार आत्माके विशेष गुण हैं; तथा रस, गन्ध, स्पर्श तथा वर्ण ये चार पुद्गलके विशेष गुण है; तथा गति, स्थिति, अवगा- हन, और वर्तना ये धर्मादि द्रव्योंके हेतुतापरक गुण है ॥ ७ ॥ व्याख्या । ज्ञानगुणः, दृष्टिदर्शनगुणः, सुखमिति सुखगुणः, वीर्यमिति वीर्यगुणः, एते चत्वार आत्मनो विशेषगुणाः । पुनः स्पर्शगन्धौ स्पर्शगुणः गन्धगुणः, 'रसेक्षणे रसगुणः मैं १८८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् चेतये, अहं सुखी, अहं दुःखी इति चेतनाव्यवहारः । ततो जातिवृद्धिभग्नक्षतसंरोहणादि- जीवनधर्मा भवन्तीति चैतन्यं सप्तमो गुणः । ७ । एतस्माद्विपरीतमचैतन्यमजीवमात्रम- जीवता जडत्वाचेतनावैकल्यमित्यचेतनत्वं गुणः । ८ । रूपादियुक् मूर्त्तत्वं मूर्त्तता गुणः । रूपादिसन्निवेशाभिव्यङ्गधपुद्गलद्रव्यमात्रवृत्तित्वम् । ९ । अमूर्त्तत्वं गुणो मूर्त्तत्वाभाव- समनितत्वमिति । १० । इति दशैव । अत्राचेतनत्वामूर्त्तत्वयोश्चेतनत्वमूर्त्तत्वाभावरूपत्वान्न गुणत्वमिति नाशङ्कनीयम् । अचेतनामूर्त्तद्रव्यं वृत्तिकार्यजनकतावच्छेदकत्वेन व्यवहार- विशेषनियामकत्वेन च तयोरपि पृथग् गुणत्वात् तन्न पर्युदासार्थकत्वात्तत्र गर्भपदवाच्य- ताश्चानुष्णाशीतस्पर्श इत्यादौ व्यभिचारेण परेषामप्यभावत्वानियामकत्वाद्भावान्तरम् । अभावोऽहि कयाचित्तु व्यपेक्षया इति नयाश्रयणेन दोषाभावाच्चेति ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः-आत्माका जो अनुभवरूप गुण है; वह चेतनत्व है । अर्थात् यह सुख तथा दुःखआदिका अनुभव करता हूं, अथवा मैं सुखी हूं मैं दुःखी हूं यह जो व्यवहार होता है; सो चेतनत्वगुणसे ही होता है; और इस चेतनत्वसे ही उत्पन्न होके बड़ा होना, छिदे हुए कटे हुएका उत्पन्न होना व उगनाआदि जीवनधर्म होते है; इस लिये चेतनत्व यह सप्तम गुण है । और इस चैतन्यसे विपरीत अचेतनत्व गुण है; वह अजीवमात्रमें है; यह जड़ है इसलिये चेतनासे रहित है। ऐसे अचेतनत्वनामक अष्टम गुण है । रूपआदिका धारक मूर्त्तत्वनामक नवम गुण है । यह मूर्त्तत्व गुणरूप रस आदिकी स्थितिसे जानने योग्य है; और पुद्गल द्रव्यमें ही रहता है । और मूर्त्तत्वके अ- भावके साथ समनियत अमूर्त्तत्वनामा दशम गुण है । ऐसे ये सब मिलके दश गुण हुए। यहांपर अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व ये दोनो चेतनत्व तथा मूर्तत्वके अभावरूप हैं; अर्थात् चेतनत्वका अभाव अचेतनत्व है, और मूर्त्तत्वका अभाव अमूर्त्तत्व है; इसलिये अचेतनत्व तथा अमूर्तत्व पृथक् गुण नही है; ऐसी शंका न करनी चाहिये; क्योंकि-अचेतन (चेतनधर्मरहित जड पदार्थ ) तथा अमूर्त ( धर्म जीवआदि ) व्यवृत्ति जो कार्य उस कार्यके जनकतावच्छेदकत्वरूपसे विशेष व्यवहार अर्थात् अचेतन तथा अमूर्तरूप व्यवहार- विशेषके नियामक कारणतावच्छेदक होनेसे अचेतनत्व और अमूर्त्तत्वको भी पृथक् गुणत्व है; और अचेतनत्व तथा अमूर्तत्व इन दोनो पदोंमें नञ् समास जो है सो पर्युदा- सार्थमें है; इसलिये यहां अचेतनका अर्थ "चेतनसे भिन्न चेतनसहश कोई द्रव्य और अमूर्तका अर्थ मूर्तसे भिन्न मूर्तसदृश द्रव्य" है । उन अचेतन तथा अमूर्त द्रव्योंमें रहनेवाला जो धर्म वही अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व है । क्योंकि-चेतनभिन्न तथा चे- तनसदृश अचेतनत्वमे समासगर्भ वाच्यताका ही अंगीकार है । और अनुष्णाशीतस्पर्श (१) नञ् दो प्रकारका है; एक पर्युदास और दूसरा प्रसज्य, इनमें पर्युदास तो सदृशका ग्राही होता जैसे " अब्राह्मणको लाओ" यहां ब्राह्मणभिन्न ब्राह्मणसदृश किसी मनुष्यको लाओ ऐसा तात्पर्य और प्रसज्य निषेधक है, जैसे "अद्रव्य" से द्रव्याभावका ग्रहण होता है।
" व्यानुयोगतर्कणा। १८९ अर्थात् शीत तथा उग्णसे भिन्न स्पर्श इत्यादि पदोंमें व्यभिचार होनेसे नैयायिकको भी नको अभावनियामकता सर्वत्र नही है; इसलिये अमूर्त इससे मूर्तके अभावका नही किन्तु मूर्तसे भिन्न भावका ग्रहण करना चाहिये । अभाव तो किसी अपेक्षासे है। और इस नयके आश्रयसे कोई दोष नहीं ॥ ५ ॥ सूत्रम् । सामान्येन समाख्याता गुणा दश समुच्चिताः। परस्परपरीहारात् प्रत्येकमष्ट चाष्ट च ॥६॥ सूत्रभावार्थ:-सामान्यरूपसे ये दश १० गुण संपूर्ण द्रव्योंको मिलाके कहे गये है; इनमें परस्परके परिहारसे अर्थात् परस्परविरोधी चेतनत्व अचेतनत्वआदिको छोड़के शेष प्रत्येक द्रव्यमें आठ आठ गुण रहते हैं ।। ६ ॥ व्याख्या । एते दश गुणाः सामान्यगुणाः समुचिताः सर्वेषां द्रव्याणां समुच्चयेन कथिताः । तत्र मूर्त्तत्वममूर्तत्वम्, चेतनत्वमचेतनत्व चेति चत्वारो गुणाः परस्परपरिहारेण ति- ठन्ति । तत एकैकस्मिन्द्रव्ये प्रत्येकं प्रत्येकमष्टौ प्राप्यते । तत्कथं, यत्र चेतनत्वं तत्रा- चेतनत्वं नास्ति, यत्र च मूर्तत्वं तत्र चामूर्त्तत्वं नास्ति, एवं द्वयोरपसरणाच्छेषमष्टकमेव तिष्ठति । तेन प्रतिद्रव्यमष्टैव गुणाः सामान्याः सन्तीति ध्येयम् ।। ६ ।। व्याख्यार्थः-ये पूर्वोक्त दश गुण सामान्यरूपसे सब द्रव्योंके मिलाके कहे गये हैं। इनमेंसे मूर्त्तत्व, अमूर्त्तत्व, चेतनत्व, तथा अचेतनत्व ये चार गुण परस्परके परिहारसे द्रव्यमें रहते है। इससे यह सिद्ध हुआ कि-एक एक द्रव्यमें आठ आठ गुण होते हैं, यह इस प्रकारसे है; कि-जहां चेतनत्व है; वहां अचेतनत्व नहीं है, ऐसे ही जहां मूर्तत्व है; वहां अमूर्तत्व नहीं रहता है । इस रीतिसे दोनोंके निकाललेनेसे शेष आठ गुण प्रत्येक द्रव्यमें रहते है, इस कारणसे प्रत्येक द्रव्यमें आठ ही सामान्य गुण है; ऐसा जानना चाहिये ॥ ६ ॥ अथ विशेषगुणान् व्याचिख्यासुराह । अब विशेषगुणोंका वर्णन करनेकी इच्छासे कहते हैं। सूत्रम् । ज्ञानं दृष्टिः सुखं वीर्य स्पर्शगन्धौ रसेक्षणे। गतिस्थित्यवगाहत्ववर्त्तना हेतुतापराः॥७॥ सूत्रभावार्थ:-ज्ञान, दर्शन, सुख, तथा वीर्य ये चार आत्माके विशेष गुण हैं; तथा रस, गन्ध, स्पर्श तथा वर्ण ये चार पुद्गलके विशेष गुण है; तथा गति, स्थिति, भवगा- हन, और वर्तना ये धर्मादि द्रव्योंके हेतुतापरक गुण हैं ॥ ७ ॥ व्याख्या । ज्ञानगुणः, दृष्टिदर्शनगुणः, सुखमिति सुखगुणः, वीर्यमिति वीर्यगुणः, एते चत्वार आत्मनो विशेषगुणाः । पुनः स्पर्शगन्धौ स्पर्शगुणः गन्धगुणः, रसेक्षणे रसगुणः
+
,
1
,
१९०
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
ईक्षणं वर्णगुणः, एते च त्वारः पुद्गलस्य विशेषगुणाः शुद्धद्रव्ये अविकृतरूपा एतेऽविशिष्टास्ति-
ष्ठन्ति तत एते गुणाः कथिताः, विकृतस्वरूपास्ते पर्यायेपु मिलन्ति, इत्येवं विशेषोऽत्र ज्ञेयः ।
तथा पुनः गत्यादयो गुणा हेतुतापरा एतावता गतिहेतुता, स्थितिहेतुता, अवगाहहेतुता
वर्त्तनाहेतुता, एते चत्वारो गुणाः प्रत्येकं धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायकाल-
द्रव्याणां क्रमेण सन्ति विशेषगुणाश्चत्वारः ॥ ७ ॥
व्याख्यार्थः-ज्ञानगुण १ दर्शनगुण २ सुखगुण ३ तथा वीर्यगुण ४ ये चारों
आत्माके विशेष गुण है । और स्पर्शगुण १ गन्धगुण २ रसगुण ३ तथा वर्णगुण ४ ये
चारों पुद्गलके विशेष गुण है । ये गुण शुद्ध द्रव्यमे अविकृतरूपसे रहते है । और विकृत
( विकारसहित ) होनेसे वे पर्यायोंमें मिलते है; यह विशेषता जाननी चाहिये । और गति
आदि गुण हेतुतापरक है; इससे यह सिद्ध हुआ कि-गतिहेतुता, स्थितिहेतुता, अवगाह-
हेतुता, तथा वर्तनाहेतुता ये चारों गुण एक एक धर्मास्तिकाय आदिके है, अर्थात्
गतिहेतुता धर्मास्तिकायका, स्थितिहेतुता अधर्मास्तिकायका, अवगाहनहेतुता आका-
शास्तिकायका, तथा वर्तनाहेतुता कालद्रव्यका, विशेषगुण है । इस प्रकार ये गति-
हेतुताआदि चारों धर्मास्तिकायआदि चारों द्रव्योंके क्रमसे विशेष गुण हैं ॥ ७ ॥
सूत्रम्। चैतन्यादिचतुर्भिस्तु युक्ताः षोडशसंख्यया ।
विशेषेण गुणास्तत्राप्यात्मनः पुद्गलस्य षट् ॥ ८॥
सूत्रभावार्थ:-चैतन्यआदि चारों गुणोंके साथ पूर्वोक्त द्वादश गुण मिलके सोलह
गुण होते है, उनमेंसे आत्मा तथा पुद्गलके छः छः गुण होते है ॥ ८ ॥
व्याख्या । अथैतेषां द्वादशगुणानां चैतन्यादिचतुभिर्युक्ताश्चेतनत्वाचेतनत्वमूर्त्तत्वादिभिश्च-
तुभिः सहिताः सन्तः षोडश गुणा भवन्ति । तेषु गुणेषु पुद्गलद्रव्यस्य वर्णगन्धरसस्पर्शमूर्त-
त्वाचेतनत्वानि षट् सन्ति । आत्मद्रव्यस्य ज्ञानदर्शनसुखवीर्यामूर्त्तत्वचेतनत्वानीति षट् गुणा
भवन्ति । अथान्येषां द्रव्याणां समुदायेन त्रय एव गुणा भवन्ति, एको निजगुणः,
अचेतन-
त्वम् , अमूर्त्तत्वम्, इति विमृश्य धार्यम् ॥ ८ ॥
व्याख्यार्थः-अब इन द्वादश 'गुणोंके जब चेतनत्वआदि चारों गुणोंका योग
होता है; अर्थात् ये पूर्वोक्त द्वादश गुण जब चेतनत्व, अचेनतत्व, मूर्त्तत्व, और अमूर्त्तत्व
इन चारों गुणोंसहित होजाते है; तब सोलह विशेष गुण होजाते है । उन सोलह गुणोंमेंसे
पुद्गलद्रव्यके वर्ण, गन्ध, रस, स्पर्श, मूर्त्तत्व और अचेतनत्व ये छः विशेषगुण होते हैं ।
और आत्म(जीव)द्रव्यके ज्ञान, दर्शन, सुख, वीर्य, अमूर्त्तत्व तथा चेतनत्व ये षट् विशेष
गुण है। और अन्य द्रष्यके समुदायसे तीन ही गुण होते है । उनमेसे एक निजगुण तथा
अचेतनत्व और अमूर्त्तत्व ऐसे दो ये, इस प्रकार विचारके निश्चय करना चाहिये ॥ ८ ॥
- -- T द्रव्यानुयोगतर्कणा। १९१ सूत्रम् । अन्येषां चैव द्रव्याणां त्रीणि त्रीणि पृथक् पृथक् । खजात्या चेतनत्वाद्याश्चत्वारोऽनुगता गुणाः ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-अन्य द्रव्योंके पृथक् पृथक् तीन तीन गुण होते हैं । और निज जातिकी अपेक्षासे चेतनत्वआदि चार गुण अनुगत है ॥ ९ ॥ व्याख्या । अन्येपां द्रव्याणां पृथक् पृथक् त्रयः २ गुणाः । यथा धर्मास्तिकायस्य गतिहेतु- तागुणः, अचेतनत्वगुणः, अमूर्त्तत्वगुणः । एवं त्रयोऽधर्मास्तिकायस्य स्थितिहेतुत्वाचेतनत्वा- मूर्त्तत्वादयः । आकाशास्तिकायस्यावगाहहेतुताचेतनत्वामूर्त्तत्वादयः । कालस्य वर्तनाहेतुत्वा- चेतनत्वामूर्त्तत्वादयः । इत्यादि ज्ञेयम् । अथ चेतनाद्याश्चत्वारः सामान्यगुणाः । चेतनत्वाचे- तनत्वमूर्त्तत्वामूर्त्तत्वानि सामान्यगुणेष्वपि सन्ति विशेषगुणेषु च सन्ति । तत्र किं कारणं चेतनत्वाद्याश्चत्वारः सामान्यगुणाः स्वजात्यपेक्षया अनुगतव्यवहारकारः सन्ति तस्मात्सा- मान्यगुणाः कथ्यन्ते ।।९।। व्याख्यार्थः-अन्य अर्थात् पुद्गल तथा जीवसे भिन्न द्रव्योंके पृथक् २ तीन २ विशेष गुण है । जैसे धर्मास्तिकायके गतिहेतुता, अचेतनत्व और अमूर्त्तत्व ये तीन विशेषगुण है, ऐसे ही अधर्मास्तिकायके स्थितिहेतुता, अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व ये तीन विशेषगुण है । आकाशास्तिकायके अवगाहनत्व, अचेतनत्व, और अमूर्त्तत्व ये तीन विशेषगुण है। कालके वर्तनाहेतुत्व, अचेतनत्व तथा अमूर्त्तत्व ये तीन विशेषगुण है । इत्यादि जानना चाहिये । और चेतनत्वआदि अर्थात् चेतनत्व, अचेतनत्व, मूर्तत्व, और, अमूर्त्तत्व ये चार सामान्यगुण है । चेतनत्व, अचेतनत्व, मूर्तत्व तथा अमूर्त्तत्व ये चार सामान्यगुणोंमें भी हैं; और विशेषगुणों में भी है; इसमे क्या कारण है ? ऐसा पूछो तो उत्तर यह है; कि-चेत- नत्वआदि चार सामान्यगुण निज आश्रयीभूत जातिकी अपेक्षासे अनुगत व्यवहारके करनेवाले है, इसलिये ये सामान्यगुण कहे जाते है ।। ९ ।। सूत्रम् । एत एव विशेषेण गुणा अपि जिनेश्वरैः। परजातेरपेक्षया ग्रहणेन परस्परम् ॥ १०॥ सूत्रभावार्थ:-और परजातिकी अपेक्षासे परस्पर ग्रहण करनेसे इन्ही चारों गुणोंको श्रीजिनेश्वरोंने विशेषगुण भी कहा है ॥ १० ॥ व्याख्या । परजात्यपेक्षया चेतनत्वादयोऽचेतनत्वादिकेभ्यः स्वाश्रयव्यावृत्तिकराः सन्ति ततो विशेषगुणाः परापरसामान्यवत्सामान्यविशेषगुणत्वमेषामिति भावः । एत एव विशेपे- ति स्पष्टम् ॥ १०॥ व्याख्यार्थ:-चेतनकी अपेक्षा अचेतन पर है। इस परजातिकी अपेक्षासे चेतनत्वआदि अचेतनत्वभादिकसे निज आश्रयमें व्यावृत्तिकर है; इसलिये विशेषगुण हैं। - १९२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् - भावार्थ-जैसे द्रव्यत्व सामान्य पृथिवीत्वआदिकी अपेक्षासे पर है; और द्रव्य, गुण, तथा कर्मके ऊपर रहनेवाली सत्ता जातिकी अपेक्षासे अपर भी है; ऐसे परापर सामान्यकी भांति चेतनत्वआदि गुणों के सामान्यगुणता तथा विशेषगुणता ये दोनों हैं । 'एत एव विशेषेण' इत्यादि पूर्वार्द्धका अर्थ तो स्पष्ट ही है, इसलिये व्याख्या नहीं की ॥ १० ॥ सूत्रम्। विशेषेण गुणाः सन्ति बहुस्वभावकाश्रयाः। अर्थेन ते कथं गुण्याः स्थूलव्यवहृतिस्त्वियम् ॥ ११ ॥ सूत्र' भावार्थ:-अनेक स्वभावयुक्त पदार्थोंमें रहनेवाले विशेषगुण अनन्त हैं। उन सबकी पदार्थके साथ कैसे गुणना हो सकती है; इसलिये पुद्गलके विशेषगुण हैं; इत्यादि जो पूर्व कथन किया है; सो स्थूल व्यवहारसे जानना चाहिये ॥ ११ ॥ व्याख्या । ज्ञानदर्शनसुखवीर्या एत आत्मनो विशेपगुणाः, स्पर्शरसगन्धवर्णा एते पुद्गलस्य विशेषगुणाः, इत्येतद्यत्कथितं तदियं स्थूलव्यवहृतिः स्थूलव्यवहारः । यतश्चाष्टौ सिद्धगुणाः, एकत्रिंशत्सिद्धगुणाः, एकगुणकालकादयः, पुद्गला अनन्ता, इत्यादिविचारणया विशेपगुणाना- मानन्त्योत्पत्तिः । सा च छद्मस्थज्ञानगोचरा नास्ति । अतोऽर्थेन ते कथं गुण्यास्तस्माद्धर्मास्ति- कायादीनां गतिस्थित्यवगाहनावर्त्तनाहेतुत्वोपयोगग्रहणाख्याः पडेवास्तित्वादयः । सामान्यगु- णास्तु विवक्षया अपरिमिता इत्येवं न्याय्यम् । षण्णां लक्षणवतां लक्षणानि पडेवेति हि को न श्रद्दधाति । गाथा 'नाणं च दसणं चेव चरित्तं च तवो तहा। वीरियं उव ओगोय एवं जीवस्स लक्खणं ।११ सद्वंधकारउज्जोया प्रभायावातहेव य । वण्णरसगंधफासा पुग्गलाणं तु लक्खणं १२।' इत्यादि तु स्वभावविभावलक्षणयोरन्योन्येनान्तरीयकत्वप्रतिपादनायेत्यादि पण्डितैर्विचार- णीयम् ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-ज्ञान, दर्शन, सुख तथा वीर्य ये आत्माके विशेषगुण है; तथा स्पर्श, रस, गन्ध और वर्ण ये पुद्गलके विशेषगुण है; इस प्रकार जो कथन किया गया है। सो स्थूल व्यवहारसे है; ऐसा समझना चाहिये। क्योंकि-सिद्धोंके आठ गुण है, पुनः प्रकारान्त. रसे सिद्धोंके इकतीस ३१ गुण हैं, कालआदि एक गुणके धारक हैं, पुद्गल अनन्त हैं; इसलिये उनके गुण भी अनन्त है; इत्यादि विचारके करनेसे विशेषगुणोंके अनन्तताकी उत्पत्ति होती है; और वह छद्मस्थ ज्ञानके गोचर नहीं है। इस कारणसे पदार्थ के साथ उन सब विशेषगुणोंकी गणना कैसे हो सकती है; अर्थात् अल्पज्ञानावस्थामें उन सब विशेषगुणोंका जानना तथा उनकी गणना करना दोनों ही असंभव है इस कारणसे धर्मास्तिकायआदिके गति, स्थिति, अवगाहन, वर्तनाहेतुता, उपयोग तथा ग्रहणरूप षट् प्रकारके ही गुण समझने चाहिये । और अस्तित्वमादि सामान्यगुण तो विवक्षासे अपरिमित (अपरिमाण) है; यही न्याय है; क्योंकि-षट् लक्षणवालोंके अर्थात् द्रव्योंके लक्षण भी ६ ही है। इस विषयमें कौन नहीं श्रद्धान करेगा और "ज्ञान, दर्शन, चारित्र, द्रव्यानुयोगतर्कणा। तप, वीर्य तथा उपयोग ये पट जीवके लक्षण है । १ । शब्द, अंधकार, उद्योत, प्रभा, वर्ण, रस, गंध, तथा स्पर्श ये पुद्गलोंके लक्षण है ॥ २ ॥” इत्यादि जो कथन है, सो तो स्वभाव तथा विभाव लक्षणोंसे परस्परके भेदको प्रतिपादन करनेके लिये है; ऐसा पंडि- तोंको विचार लेना चाहिये ॥ ११ ॥ सूत्रम् । स्वभावगुणतो भिन्ना धर्ममात्रविवक्षया । स्वस्वरूपस्य मुख्यत्वं गृहीत्वा समुदाहृताः॥ १२॥ सूत्रभावार्थ:-स्वभावगुणसे तथा धर्ममात्र विवक्षासे ये भिन्न है; परन्तु निज निज खरूपकी मुख्यताका ग्रहण करके ये गुण कहे गये है ॥ १२ ॥ व्याख्या । स्वभावगुणतो निजत्वव्यवहारेण धर्ममात्रविवक्षया अनुवृत्तिसंवन्धेन चैते भिन्नाः पृथक् २ सन्ति न कोऽपि कञ्चिन्मिश्रीभवति । परन्तु स्वस्वरूपस्य निजनिजरूपस्य मुख्यत्वं प्राधान्यं गृहीत्वा अनुवृत्तिसंवन्धमात्रमनुसृत्य समुदाहृताः यत्स्वभावाः सन्ति त एव गुणी- कृत्य दर्शिताः । तत इदमत्र बोध्यम्-धर्मापेक्षया अत्रैते गुणात्मकाः पदार्थाः पृथक्स्वभावगुणतो भिन्ना उक्तास्तत्तु निजकीयनिजकीयरूपमुख्यतां गृहीत्वैव स्वभावगुणीकृत्योपदिष्टा इत्यर्थः । तस्मादत्र गुणविभागं कथयित्वा अग्रे प्रतिपाद्यमानपद्ये स्वभावविभावयोः कथनमुदाहरिष्य- वीति ध्येयम् ॥ १२॥ व्याख्यार्थ:-स्वभावगुणसे अर्थात् निजत्व वा आत्मीयत्व व्यवहारसे और धर्म- मात्रकी विवक्षासे अर्थात् अनुवृत्तिसबन्धसे ये सब गुण पृथक् २ हैं; कोई किसीसे नहीं मिलता । परन्तु अपने अपने स्वरूपकी मुख्यता(प्रधानता)को ग्रहण करके अर्थात् अनुवृत्ति संबन्धमात्रका अनुसरण करके जो स्वभाव है, वे ही भिन्न करके दर्शाये है, इसलिये यहांपर ऐसा जानना चाहिये कि-धर्मकी अपेक्षासे जो ये गुणरूप पदार्थ पृथक् पृथक् स्वभाववाले गुणसे भिन्न भिन्न कहे गये है; वे निज निज रूपकी मुख्यताको ग्रहण करके ही उस प्रकारके स्वभावके गुण करके उपदेश किये गये है, यह तात्पर्य है । इसलिये यहापर प्रथम गुणका विभाग कहकर, आगे कहे जानेवाले श्लोकमें स्वभाव तथा विभावके कथनका उदाहरण दिया जायगा ऐसा समझना चाहिये ॥ १२ ॥ सूत्रम् । अस्तिस्वभाव एषोऽत्र स्वरूपेणार्थरूपता। स्वभावपरभावाभ्यामस्तिनास्तित्वकीर्तनात् ॥ १३ ॥ सूत्रभावार्थ:-यहापर पदार्थके निजस्वरूपसे जो अर्थरूपता है; वह अस्तिस्वभाव है। क्योंकि-स्व(अपने)भावसे अस्तित्व और परभावसे नास्तित्वका कथन होता है ।। १३|| व्याख्या । अत्रेति गुणप्रस्तावनायां प्रथममस्तिस्वभावस्तु एप: स्वरूपेण निजकीयरूपेणा- थरूपता द्रव्ययाथात्म्यं स्वद्रव्यस्वक्षेत्रस्वकालस्वभावैश्च भावरूपतैव जेया । कस्मात्स्वभावप- रभावाभ्यामस्तिनास्तित्वकीर्तनात् । यथा स्वभावेनास्तित्वं स्वभावोऽस्ति तथैव परभावेन नास्तित्वं स्वभावोऽप्यस्ति । ततोऽनास्तिस्वभावः कारणी वर्तते कथं तदस्तिस्वभावो हि तन्न , - r . १९४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् निजरूपेण भावरूपतास्ति । यथा परस्वभावेन नास्तिस्वभावानुभवनं तथा निजभावेन स्वभा- वानुभवनमपि जायते । अत उभयत्र कार्यरूपोऽस्तिस्वभाव इति ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः--यहां अर्थात् गुणके प्रस्ताव(प्रसंग)में प्रथम अस्तिस्वभाव यह है; कि- वस्तुमें स्वरूपसे अर्थात् अपने रूपसे जो अर्थरूपता अर्थात् द्रव्यकी यथार्थता है; वही खद्रव्य, स्वक्षेत्र, स्वकाल, और स्वभावसे भावरूपता है; ऐसा जानना चाहिये । क्योंकि- स्वभावसे अस्तित्व तथा परभावसे नास्तित्वका कथन है। भावार्थ-जैसे अपने भावसे अस्तित्व स्वभाव है; ऐसे ही परके भावसे नास्तित्वस्वभाव भी वस्तुमे है। इसलिये यहां अस्तिस्वभाव कारणीभूत है । वह किस प्रकारसे है; कि-स्वभाव ही वहां निजरूपसे भावरूपता है। जैसे परके भावसे नास्तिस्वभावका अनुभव होता है, वैसे ही निजभावसे स्वभावका भी अनुभवन होता है; इस हेतुसे अस्तित्व तथा नास्तित्व इन दोनोंमें कार्यरूप अस्ति स्वभाव है ॥ १३॥ सूत्रम् । न चेदित्धं तदा शून्यं सर्वमेव भवेदिदम् । परभावेन सत्त्वे तु सर्वमेकमयं भवेत् ॥१४॥ सूत्रभावार्थः-यदि ऐसा न हो अर्थात् अपने भावसे अस्तित्व न माना जावे तो यह संपूर्ण जगत् शून्य होजाय, और परभावसे यदि सत्त्व अङ्गीकार करें तो सब एकमय अर्थात् एकरूप ही होजाय ॥ १४ ॥ व्याख्या । चेद्यदि अस्तिस्वभावो नाङ्गीक्रियते परभावापेक्षया यथा नास्तित्वं तथा स्वभा. वापेक्षयापि नास्तित्वावलम्बने सति सर्वं जगदिदं प्रपच्यमानव्यतिकरमपि शून्यं भवेत् । तस्मात्स्वद्रव्यापेक्षया अस्तिस्वभावः सर्वथैवाङ्गीकरणीयः । परभावन परद्रव्याद्यपेक्षयापि नास्तित्वस्वभावोऽप्यवश्यमङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः। तथा च परभावेनापि सत्तामस्तिस्वभावमङ्गी- कुर्वतां सर्वस्वरूपेणास्तित्वे जायमाने च जगदेकरूपं भवेत् । तत्तु सकलशास्त्रव्यवहारविरुद्ध- मस्ति । तस्मात्परापेक्षया नास्तिस्वभाव एव समस्ति । अथ सत्ता तु स्वभावेन वस्तुविपयं ज्ञापयति, अतः सत्तेति सत्यमस्ति । असत्ता तु स्वज्ञानेन परमुखनिरीक्षणं कुरुते तत. कल्प- नया ज्ञानविषयत्वेन च असत्तेत्यसत्यमस्ति । इत्थं बौद्धानां मतं वर्तते ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थ:- यदि अस्तिस्वभावको नही करते हो तो जैसे परभावकी अपेक्षासे नास्तित्व है; वैसे ही स्वभावकी अपेक्षासे नास्तित्वका ग्रहण होजानेसे यह सब जगत् अर्थात् प्रपंच्यमान व्यतिकर भी शून्य होजायगा । इस कारणसे स्वकीय द्रव्य, क्षेत्रआदिकी अपेक्षासे अस्ति- खभावको अवश्यमेव मानना चाहिये, और इसी प्रकार परभावसे अर्थात् परद्रव्यआदिकी अपेक्षासे नास्तिस्वभाव भी अवश्य स्वीकृत करना चाहिये यह तात्पर्य है । और परभावसे अर्थात् अन्यके द्रव्य क्षेत्रआदिकी अपेक्षासे अस्तिखभावको स्वीकार करनेवालोंके मतसे सर्व स्वभावसे अस्तित्व सिद्ध होजानेपर संपूर्ण जगत् एकरूप ही होजायगा, और सर्वथा समस्त जगत्का एकरूप हो जाना सब शास्त्रोंसे विरुद्ध है, इसलिये परकी अपेक्षासे . द्रव्यानुयोगतर्कणा। १९५ नास्तिस्वभाव ही समीचीन है । "अब सत्ता तो अपने अस्तिखभावसे वस्तुविषयताको ज्ञापित करती है; अर्थात् वस्तुको जताती है; इसलिये सत्ता यह सत्य है, और असत्ता अपने असत्विषयक ज्ञानसे केवल परके मुखकी ओर ताकती है। इसलिये केवल कल्पनासे ज्ञानका विषय होनेसे अर्थात् कल्पनामात्रसे ज्ञानमें भासनेसे असत्ता असत्य (मिथ्या) है" ऐसा बौद्धोंका मत है ॥ १४ ॥ तदेव खण्डयन्नाह । अब इसी असत्ताको मिथ्या कहनेवाले बौद्धोंके मतका खंडन करते हुए कहते है । सूत्रम् । यत्सत्तावदसत्ता तु न स्फुरेद् व्यञ्जकं विना। तत्सन् शरावगन्धोऽपि विना नीरं न संभवेत् ॥१५॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे सत्ता तत्क्षण स्फुरायमान होती है। वैसे जो असत्ता नहीं स्फुरायमान होती है, तो इसमे व्यंजकका नहीं मिलना कारण है. क्योंकि-शरावमे विद्यमान शरावका गंध भी जलके विना नहीं जाना जाता है ॥ १५ ॥ व्याख्या । यत्सत्तावत् तत्क्षणमेवासत्ता तु न स्फुरेत्, तत्तु व्यजकं विना व्यंजकस्यामि- लनवशतः । परन्तु शून्यत्वेन, अथ च तुच्छत्वेन नास्ति । तत्र दृष्टान्तमाह । तदिति उदाहरणं. सन् विद्यमानः शरावे वर्तमानः शरावगन्धोऽपि नीरं विना नीरस्पर्शनमन्तरेण न संभवेत् न ज्ञायते । एतावता गन्धापेक्षा असत्या नास्ति किन्तु केषांचिद्वस्तूनां गुणाः स्वभावेनानुभू- यन्ते, केपांचिच्च प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्या एव सन्तीत्येतद्वस्तुवैचित्र्यमस्ति । परन्त्वेकस्यैव कस्यचिद्धर्मस्य न्यूनत्वकथने वहुव्यवहारविलुप्तिर्जायते । उक्तं च श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायै- भीषारहस्यप्रकरणे "ते हुति परावेक्खा वंजयमुहदंसिणोऽवि जयतुच्छा । दिट्ठमिणं वेचित्र सरावकप्पूरगंधाणं" ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थ:---जो सत्ताकी भांति असत्ता उसी क्षण स्फुरित (प्रकट) नहीं होती है सो व्यंजकके विना अर्थात् व्यंजकके न मिलनेसे तत्काल स्फुरित नहीं होती । परन्तु असत्ता शून्य है, अथवा तुच्छ है, इसवास्ते स्फुरित नहीं होती यह बात नहीं है । इस विषयमें दृष्टान्त कहते हैं । सूत्रमें तत् शब्द जो है सो उदाहरणका प्रदर्शन करता है इस लिये उदाहरण यह है कि शराव अर्थात् सरवा (मृत्तिकाका बना हुआ कोरा पात्र) जो है उसमें विद्यमान जो उस शरावका गंध है वह भी जलके स्पर्शविना नहीं जाना जाता। इससे तात्पर्य यह है कि शरावमें विद्यमान गंध असत्य नहीं है किन्तु सत्य ही है। परन्तु वह जो जलस्पर्शके विना नहीं जाना जाता है इसमें वस्तुकी विचित्रताही कारण है। कितनेही पदार्थोक गुण स्वभावसेही अनुभूत होते है और कितनेही पदार्थोंके गुण प्रतिनियत जो व्यंजक हैं उनसेही जाने जाते है यह वस्तुस्वभावकी विचित्रता है । परन्तु वस्तुमें तत्क्षण वह धर्म स्फुरित न हो तो उसकी न्यूनता (कमी) कह देनेसे बहुतसे व्यवहारोंका लोप हो जाता है। और इस विषयमें श्रीयशोविजयजी उपाध्यायने "भापा- - १ १९६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् रहस्यप्रकरण में कहा भी है कि "नास्तिस्वभाव परकी अपेक्षा रखते है और तुच्छ- नयके विषय है और व्यंजकका मुख देखा करते है । यह वस्तुका वैचित्र्य शराव तथा- कपूरके गंधमे देखा हुआ है अर्थात् जैसे शराव तथा कपूरका गंध व्यंजक विना प्रकट नहीं होता वैसे नास्तिस्वभाव भी व्यजककी अपेक्षा रखता है ॥ १५ ॥ सूत्रम् । यत्खखानेकपर्यायभिन्नं द्रव्यं तदेव हि । नित्यानित्यवभावेन पर्यायपरिणामता ॥ १६ ॥ सूत्रभावार्थ:-जो निज निज अनेक पर्यायोंसे भिन्न अर्थात् भेदक द्रव्य है वही नित्य तथा अनित्य स्वभावसे पर्यायकी परिणामता है ॥ १६ ॥ व्याख्या । यत्स्वस्वानेकपर्यायैर्निजनिजक्रमभाविभिः श्यामत्वरक्तत्वादिभिभिन्नं भेदकं द्रव्यं वर्त्तते परन्तु तदेव हि निश्चितं द्रव्यं तदेव यत्पूर्वमनुभूतमभविष्यदित्येतत्तत्त्वज्ञानं यस्माज्जायते तन्नित्यस्वभावत्वं कथ्यते "तद्भावाव्ययं नित्यमिति" सूत्रम् । प्रध्वंसाप्रतियोगित्वं नित्यत्वमित्यस्याप्यत्रैव पर्यवसानं केनचिद्रूपेणैव तल्लक्षणव्यवस्थितेः । अनित्यस्वभावपर्यायप- रिणतिर्येन प्राप्यते, येन च रूपेणोत्पाव्ययौ स्तः, तेन रूपेणानित्यस्वभावोऽस्ति । ततो नित्या- नित्यस्वभावेन पर्यायपरिणामता ज्ञेया ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थ:-जो अपने अपने क्रमभावी श्यामत्व तथा रक्तत्व आदि पर्यायोंसे भिन्न अर्थात् भेदक द्रव्य है परन्तु निश्चय करके वही द्रव्य है जो पहले अनुभवमें आया हुआ है और आगे अनुभवमें आवेगा, ऐसा तत्त्वज्ञान जिसके द्वारा होता है उसको नित्यस्व- भाव कहते है। क्योंकि "तभावाव्ययं नित्यम्" "जिसके स्वभावका नाश न हो वही नित्य है" ऐसा सूत्र है । और 'जो ध्वंसाभावका अप्रतियोगी है वह नित्य है' इस लक्षणका भी यहां ही समावेश है; क्योंकि चाहे जैसा लक्षण करो अविनाशीखरूपकी स्थितिमें तात्पर्य है । और अनित्य स्वभावरूप पर्यायोंका परिणाम जिसके द्वारा प्राप्त होता है तथा जिस रूपसे उत्पत्ति और नाश होता है उस रूपसे अनित्यस्वभाव है। इस कारणसे नित्य और अनित्य स्वभावसे पर्यायोंका परिणाम जानना चाहिये ॥ १६ ॥ सूत्रम्। सबस्तु नाशयन् रूपान्तरेणाभाति यविधा । सत्सामान्यविशेषाभ्यां स्थूलार्थान्तरनाशता ॥ १७ ॥ सूत्रभावार्थ:-विद्यमान वस्तुको रूपान्तरसे नष्ट करता हुआ जो द्रव्य दो प्रकारका भासता है सो सत् सामान्य और विशेषसे स्थूल अर्थान्तरकी नाशता होती है ॥ १७ ॥ व्याख्या । सद्वस्तु विद्यमानं वस्तु रूपान्तरेण पर्यायविशेषेण नाशयन्नवस्थान्तरमापादयन् यद्रव्यं द्विधा द्विभेदमेतद्रूपेण नित्यमेतद्रूपेणानित्यं चेति वैचित्र्यमाभाति । यथा च सत्सामा- न्यविशेषाभ्यां स्थूलार्थान्तरनाशतेति विशेषस्य सामान्यरूपत्वादनित्यत्वं, यथा घटनाशेऽपि - 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। १९७ मृव्यानुवृत्तेः। तथा पुनः सामान्यस्यापि स्थूलार्थान्तरघटादिनाशेऽनित्यत्वं, घटनाशे मृन्नघट इति प्रतीतेः ॥ १७॥ व्याख्यार्थ:--विद्यमानवस्तुको रूपान्तरसे अर्थात् पर्यायविशेषसे एक अवस्थासे दूसरी अवस्थामे प्राप्त करते हुए जो द्रव्य दो भेदयुक्त अर्थात् इस रूपसे नित्य है और इस रूपसे अनित्य है इस प्रकार विचित्रतासे भासता है; वहां सत्सामान्य तथा विशे- पसे स्थूल अर्थान्तरकी नाशता है. जैसे-विशेषके सामान्यरूपसे अनित्यता है । दृष्टान्त-जैसे घटके नाश होनेपर भी मृत्तिकारूपकी अनुवृत्ति अन्य पर्यायोंमे होती है । और सामान्यके भी स्थूल पदार्थांतर घट आदिका नाश होनेपर अनित्यता है। क्योंकि घटरूपसे जो मृत्तिका है वह घट नही है ऐसी प्रतीति होती है ॥ १७ ॥ . सूत्रम् । नित्यत्वं नास्ति चेत्तत्र कार्य नैवान्वयं विना। कार्यकालेऽप्यसन हेतुः परिणतिं विगोपयेत् ॥ १८ ॥ सूत्रभावार्थः-यदि पदार्थकी नित्यता नहीं मानोगे तो अन्वयके विना कार्य- की उत्पत्तिही न होगी । और कार्यकालमें भी अविद्यमान हेतु परिणामको नहीं होने देगा ॥१८॥ व्याख्या । चेद्यदि नित्यत्वं नास्त्यथ चैकान्तक्षणिकमेव स्खलक्षणमस्ति । तत्र त्वन्वयं विना कार्य नो निष्पद्यते । यतः कारणक्षण कार्यक्षणोत्पत्तिकाले च निर्हेतुकनाशमनुभवन्नसन्नेवास्ति। तश्च कार्यक्षणपरिणतिं कथं कुर्यात्, असत्कारणक्षणः कार्यक्षणं करोति तदा विनष्टकारणाद- थवानुत्पन्नकारणात्कार्य निष्पन्नं युज्यते, तदा तु कार्यकारणभावस्य विडम्बना जायते । अवहित एव यः कारणक्षणः कार्यक्षणं च कुरुत एवं यदोच्यते तदापि रूपालोकमनस्कारादि- क्षणरूपादीनां विषय उपादानालोकादिकविषये च निश्चितमिति व्यवस्था कथं घटते । यतोऽन्वयं विना शक्तिमात्रविषय उपादाननिमित्तविपयेऽपि कथयितुर्व्यवहारो न स्यात् , तस्मादुपादानमित्यन्वयित्वेन मन्तव्यम् । अथान्वयित्वं च तदेव नित्यस्वभावत्वं मन्तव्य- मित्यर्थः ॥ १८ ॥ व्याख्यार्थः-यदि पदार्थकी नित्यता नहीं है किन्तु सर्वथा क्षणिक रूपही पदार्थका लक्षण है ऐसा मानते हो तो इस माननेमे कारणके अन्वय अर्थात् किसी स्वभावकी अनुवृत्ति विना कार्य नहीं सिद्ध हो सकता। क्योंकि कारणका क्षण कार्यक्षणके उत्पत्ति- कालमें भी हेतुरहित होकर नाशका अनुभव करता हुआ असत्रूप ही है और वह असत् कारणक्षण कार्यक्षणका परिणाम कैसे करेगा ? क्योंकि जब असत् कारणक्षण ही कार्य- क्षणकी उत्पत्तिको करेगा तव विनष्ट कारणसे कार्य उत्पन्न होता है अथवा अनुत्पन्न (नहीं पैदा हुए)कारणसे कार्य उत्पन्न होता है ऐसा कथन करना ठीक होता है। और नष्ट हुए तथा अनुत्पन्न कारणसे कार्य सिद्ध होता है ऐसा कथन करोगे तो कार्यकारणभावका मानना यह विडम्बनाही है । भावार्थ--नष्ट तथा अनुत्पन्न कारण कार्यको कैसे कर १९८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सकता है? अपि तु नहीं कर सकता । अब यदि यह कहो कि अवहित जो कारणक्षण है वही कार्यक्षणको भी करता है तब भी रूपका देखना तथा मनका व्यापार करना इत्यादि- के क्षणसहित रूपादिके विषयमे तथा उपादानकारण जो आलोकादि है उनके विषयमें कारणक्षण निश्चित है यह व्यवस्था कैसे घटित हो सकती है ? क्योंकि, अन्वयके विना शक्तिमात्रके विषयमे और उपादान निमित्तके विपयमें भी कथन करनेवालेका व्यवहार नहीं हो सकता। क्योंकि, वह उपादानता तो क्षणिक होनेसे उसी क्षणमें नष्ट होगयी फिर कार्यदशामे ( घटरूप अवस्थामे ) उपादान कारण ( मृत्तिका ) है यह व्यवहार कैसे हो सकता है ? । इस लिये उपादान कारणकी कार्यदशामें अनुवृत्ति रहती है यह वार्ता अवश्य मन्तव्य है। जो अन्वयपना है वही नित्य स्वभावत्व है ऐसा मानना चाहिये यह अर्थ है ॥ १८ ॥ सूत्रम्। सर्वथा नित्यता नास्ति न स्यादर्थक्रिया तदा । दलस्य कार्यरूपत्वानुत्पन्नत्वं विषीदति ॥ १९ ॥ सूत्रभावार्थ:-और सर्वथा कारणरूपकी नित्यता भी नहीं है क्योंकि सर्वथा नित्यता माननेमें अर्थक्रिया न होगी; क्योंकि कारणके सर्वथा नित्यपनेमे कार्यरूपसे उत्पत्ति नहीं घटित होती है ॥ १९ ॥ व्याख्या । यदि सर्वथा नित्यस्वभावो मन्तव्यः अथाप्यनित्यता अनित्यताखभावः सर्वथा नास्त्येवमङ्गीकारेऽर्थक्रिया न स्यादर्थक्रिया न घटते । यतो दलस्य कारणस्य कार्यरूपत्वानु- त्पन्नत्वं विषीदति, कारणस्य कार्यरूपता परिणतिः कथंचिदुत्पन्नत्वमेवागतम्, सर्वथा अनु- त्पन्नत्वं तु विषीदति विघटितं भवतीति । अपरं च यद्येवं कथ्यते कारणं तु नित्यमेव तद्वृत्ति कार्य त्वनित्यमेव । तदा कार्यकारणयोरभेदसंबन्धः कया युक्त्या घटते । भेदसंबन्धाङ्गीकारे तत्संबन्धान्तरादिगवेषणया अनवस्था भवेत् । ततः कथंचिदनित्यस्वभावोऽपि माननीयः । इति भावार्थः ।। १९ ॥ व्याख्यार्थः-यदि सर्वथा (एकान्तरूपसे) नित्य स्वभावही माना जाय और अनित्य स्वभाव सर्वथा नहीं है ऐसा माना जाय तो अर्थक्रिया नहीं हो सकती । कारण कि कारणके कार्यरूप अनुत्पन्नता विघटती है अर्थात् कारणकी जो कार्यरूपमें परिणति है उससे कथंचित् उत्पन्नता ही आई और अनुत्पन्नता तो सर्वथा संगत नहीं होती है। और यदि ऐसा कहते हो कि कारण तो नित्यही है और उसमें रहनेवाला कार्य अनित्य ही है तब कार्य और कारणका जो अभेदसंबन्ध माना गया है वह किस युक्तिसे सिद्ध होगा ? क्योंकि नित्यता तथा अनित्यताका अभेदसंबन्ध नहीं हो सकता । तथा यदि कार्य और कारणका भेदसंबन्ध मानो तो वह संबन्ध किस संबन्धसे रहता है ? जो संबन्ध उसमें रहता है वह किस संबन्धसे है ? .
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
१९९
-
-
इत्यादि संबन्धोंके खोज करनेसे अनवस्था दोप हो जायगा । इस लिये कथंचित्
अनित्य स्वभाव भी अवश्य माननेके योग्य है। इस प्रकार श्लोकका तात्पर्य है॥ १९ ॥
सूत्रम् । खभावैकाश्रयत्वे त्वेकखभावविलासता।
अनेकार्थप्रवाहेणानेकखभावसंभवः ॥ २० ॥
सूत्रभावार्थ:--स्वभावोंका एकाश्रय स्वीकार करनेपर एक स्वभावकी विलासता
है तथा अनेक स्वभावयुक्त पदार्थके प्रवाहसे अनेक स्वभावका भी संभव है ।। २० ॥
व्याख्या । स्वभावैकाश्रये स्वभावो हि सहभावी धर्मस्तस्याधारत्वे स्वभावैकाश्रयत्वे त्वेक-
स्वभावो यथा रूपरसगन्धस्पर्शानामाधारो घटादिरेकः कथ्यते । नानाधर्माधारत्व एकस्वभा-
वता नानाक्षणानुगमनत्वे नित्यस्वभावता इत्ययं विशेषो ज्ञेयः । मृदादिद्रव्यस्य स्थासकोशकुसू-
लादिका अनेके द्रव्यप्रवाहाः सन्ति तेनानेकस्वभावप्रकाशे पर्यायत्वेनादिष्टं द्रव्यं क्रियते, तदा
आकाशादिद्रव्येष्वपि घटाकाशादिभेदेनैतत्स्वभावदुर्लभता नास्ति । एवमनेकार्थप्रवाहेणानेक-
स्वभावसंभव इति ॥२०॥
व्याख्यार्थः-स्वभावका अर्थ है द्रव्यके साथ होनेवाला धर्म, उसके आधारको एक
माननेसे एक स्वभाव होगा । जैसे-रूप, रस, गंध तथा स्पर्शका आधार (आश्रय) घट
आदि पदार्थ एक कहा जाता है। और नानाप्रकारके धर्मोंका आधार होनेपर एकखभावता
अर्थात् नानाक्षणमें वही मृत्तिकारूप द्रव्यका जो अनुगमन (अनुवृत्ति) है वह नित्यख-
भावता है, यह विशेष जानना चाहिये । और मृत्तिका आदि द्रव्यके पिड, कोश, कुसूल
आदि अनेक द्रव्यप्रवाह होते रहते है इससे अनेकस्वभावयुक्त भी पर्याय रूपसे द्रव्य होता
है । और जब ऐसा हुआ तब आकाश आदि द्रव्योंमे भी घट आकाश, मठ आकाश,
मादि भेदोंसे नानास्वभावता (अनेक स्वभावपना) दुर्लभ नही है । इस प्रकारसे नाना-
प्रकारके स्वभावयुक्त द्रव्यका प्रवाह होनेसे द्रव्य नानास्वभावका धारक है, यह भी पक्ष
सभव है ॥ २० ॥
सूत्रम् । विनैकत्वं विशेषो न सामान्याशावतो लभेत् ।
अनेकत्वं विना सत्ता विशेषाभावतो नहि ॥ २१ ॥
सूत्रभावार्थ:-एक स्वभावके अभावमे सामान्यके विना विशेषकी प्राप्ति नहीं होती
और अनेक स्वभावके विना विशेषका अभाव होनेसे सत्ता (सामान्य) की प्राप्ति नहीं
होती है ॥ २१॥
ब्यारया। एकत्वं विना एकस्वभावं विना सामान्याभावेन विशेपो न प्राप्यते । तथा
अनेकत्वं विना अनेकस्वभावमन्तरेण सत्ता अपि न घटते । तत एकानेकेति स्वभावद्वय-
मगीकर्ता, योग्यम् । तथैव विशेपाभावतो नहीति, विशेपमन्तरा सामान्यं न, सामान्यमन्तरा
विशेपो नेति । एक विना अनेकता न, अनेक विना नैकत्वमिति ॥ २१ ॥
२०० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् , व्याख्यार्थ:-एकखभावके विना सामान्यका अभाव हो जावेगा और सामान्यके अभावसे विशेषकी प्राप्ति नहीं होती, ऐसेही अनेक स्वभावके विना सर्ववर्तिनी सत्ता भी नहीं घटित होती । इस लिये एक तथा अनेक ये दोनों स्वभाव वस्तुके अंगीकार करने चाहिये । ऐसेही विशेषके विना सामान्यस्वरूप नही । अर्थात् विशेषके विना सा- मान्य और सामान्यके विना विशेष नहीं है । एकके विना अनेकता नही है और अने- कके विना एकत्व नहीं है ॥ २१ ॥ सूत्रम्। संज्ञासङ्ख्यादिभेदेन भेदस्वभावता द्वयोः। अभेदवृत्तिलक्षणं यत्तदेवाभेदभावनम् ॥ २२ ॥ सूत्रभावार्थ:-संज्ञा तथा संख्या आदिके भेदसे गुण गुणी आदिके भेद स्वभाव है। और अभेदवृत्ति जो लक्षण है वही अभेद-भावना है ॥ २२ ॥ व्याख्या । द्वयोरिति गुणगुणिनोः पर्यायपर्यायिणोः कारककारकिनोः संज्ञासंख्यादिभेदेन कृत्वा भेदस्वभावता ज्ञातव्या । यदभेदवृत्तिलक्षणं भेदरहितवृत्तेर्लक्षणवत्त्वं तदेवाभेदस्वभावो- ऽभेदभावनं ज्ञेयम् ॥ २२ ॥ व्याख्यार्थः-सूत्रमें "द्रयोः" यह जो पद है इससे गुण गुणी, पर्याय पर्यायी, तथा कारक और कारकी (जिसमे कारकका व्यवहार होता है उसे कारकी कहते हैं) इन दो दोके संज्ञा, संख्या आदिके द्वारा भेद स्वभावपना जानना चाहिये । और भेदवृत्तिसे रहित जो लक्षण है उस लक्षणसहितको ही अभेदस्वभाव जानना चाहिये ॥ २२ ॥ सूत्रम्। भेदं विनैकतामीषां ततो व्यवहृतिक्षयः। अनभेदात्कथं बोधो ह्यनाधारवतोईयोः ॥२३॥ सूत्रभावार्थः--भेदस्वभावके विना इन सब द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंकी एकता हो जायगी, और सबकी एकता होनेसे व्यवहारका अभाव होगा तथा अभेदके विना आधार- शून्य दोनों गुणपर्यायोंका बोध भी कैसे होगा ॥ २३ ॥ व्याख्या । भेदं विना भेदस्वभावं विना अमीपां सर्वद्रव्यगुणपर्यायाणामेकता ऐक्यं स्यात् । तेन कृत्वा इद द्रव्यम् , अयं गुणः, अयं पर्यायः, इति व्यवहारस्य विरोधो जायते । अन्यच्चाभेदस्वभावो यदि न कथ्यते तदा अनाधारवतोनिराधारयोर्द्वयोर्बोधः कथं भवेत् । आधाराधेययोरभेदं विना द्वितीयः संबन्धो न घटते । अत्र प्रवचनसारगाथा "पविभत्तपदे- सत्तं पुत्तिमिदि सासणं हि वीरस्स । अणत्तमत्तभावो ण तद्भवं भवदि कधमेगं ।११।२३ ॥ व्याख्यार्थः-भेद स्वभावके विना इन सब द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंकी एकता होजा- यगी और सबकी एकता होनेसे यह द्रव्य है, यह गुण है, तथा यह पर्याय है इत्यादि व्यवहारका विरोध होता है और यदि अभेद स्वभाव नही कहते है तो आधाररहित दोनोंका बोध भी कैसे होवे क्योंकि आधार तथा आधेयके अभेद विना दूसरा संबन्ध , .
- 7 4 द्रव्यानुयोगतर्कणा। २०१ घटित नहीं होता है । इस विषयमे प्रवचनसारकी गाथा भी है। उसका भाव यह है कि प्रविभक्तप्रदेशता है वही पृथक्त्व है ऐसा श्रीवीरभगवान्का उपदेश है और जो अन्यत्व है वह अतद्भाव है अर्थात् उसका स्वभाव नहीं है। क्योंकि वह उसमें नहीं होता इसलिये दोनों एक नहीं है अर्थात् गुण गुणी रूपतासे एकता नहीं है ॥ २३ ।। सूत्रम् । अवस्थितात्मरूपस्याविर्भावाव्यमिष्यते। सदाश्रयन्परं भावमभवन्नितरः स्वतः॥ २४ ॥ सूत्रभावार्थ:-अवस्थित द्रव्यभावके आविर्भावसे भव्यस्वभाव है तथा सदा परभा- वका आश्रय करता है वह स्वभावसे इतर (भिन्न) अर्थात् अभव्य स्वभाव है ॥ २४ ॥ व्याख्या । अवस्थितात्मभावस्यानेककार्यकारणशक्तिकं यदवस्थितद्रव्यं तस्यावस्थित- द्रवस्याविर्भावात्क्रमिकं विशेषान्ताविर्भावाभिव्यङ्ग्यं भव्यं भव्यस्वभावमिष्यते । अथ सदा त्रिकालं परं भावं परद्रव्यानुगतित्वं श्रयन्परस्वभावेना परिणमन्यः स्यात्तत्स्वतः स्वभावत इतरोऽभव्यस्वभाव इति कथ्यते।१०। 'अण्णोण्णं पविसंता दिता ओगासअण्णमण्णस्स । मेलं. ताविय णिचं सगसगभावं ण विजहति ।१।' इति भावस्वभावार्थो ज्ञेयः ॥ २४ ॥ व्याख्यार्थ:-- अनेक कार्यकारणकी शक्तियुक्त जो अवस्थित द्रव्य है उस अवस्थित (विद्यमान) द्रव्यके क्रमसे जो आविर्भाव उससे जानने योग्य भव्यस्वभाव माना गया है ।९। और सदा (त्रिकालमें) जो परखभावसे परिणमन करता है वह स्व (अपने) भावसे भिन्न अर्थात् अभव्य स्वभाव कहा जाता है ।१०। और परस्पर एक दूसरेके प्रदेशमें प्रवेश करते हुए तथा परस्पर अवकाशको देते हुए एवं नित्य मिलते हुए भी द्रव्य अपने अपने भावको नहीं छोड़ते है । यह भावस्वभावका अर्थ जानना चाहिये ॥ २४ ॥ सूत्रम् । शून्यत्वं कूटकार्येण भव्यभावं विना भवेत् । अभव्यत्वं विना द्रव्यान्तरता द्रव्ययोगतः ॥२५॥ सूत्रभावार्थः-भव्यस्वभावके विना असत्यकार्यके साथ योग होनेसे शून्यवत्ता होती । और अभव्य स्वभावके बिना द्रव्यके संयोगसे अन्य द्रव्यकी उत्पत्ति होती है ॥ २५ ॥ व्यास्या । भव्यभावं विना भव्यस्वभावमन्तरेण कूटकार्येणासत्यकार्येण योगे शून्यत्वं शून्यवत्त्वं भवेत् । किन्तु परभावे भवेन्नहि स्वभावे च भवेत्तदा भव्यत्वं स्यादिति। अथ पुन- रभव्यत्वं विना अभव्यस्वभावानगीकारे द्रव्ययोगतः द्रव्यस्य संयोगान्यान्तरता द्रव्यान्यत्वं जायते । यस्माद्धर्माधर्मादीनां जीवपुगलयोरेकावगाहनावगाढकारणेन कार्यसंकरोऽभन्यस्व- भावेनैव न भवेदिति । तत्तद्र्व्याणां तत्तत्कार्यहेतुताकल्पनमप्यभन्यत्वस्वभावगर्भितमेवास्ते । आत्मादेः स्ववृत्त्यनन्तकार्यजननशक्त्या भव्यः, तत्तत्सहकारिसमवधानेन तत्तत्कार्योपधायक- ताशक्तिश्च तथा भव्यतेति । तथा भव्यतयैवानतिप्रसङ्ग इति तु हरिभद्राचार्यः ॥ २५ ॥ व्याख्यार्थः-भव्यस्वभावके विना असत्यकार्यका योग होनेसे शून्यवान्पना होवे । तात्पर्य यह कि परभावमे नहीं होवे और स्वभावमें हो तव भव्य भाव होता है। और अभव्य २०० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्यार्थः-एकखभावके विना सामान्यका अभाव हो जावेगा और सामान्यके अभावसे विशेषकी प्राप्ति नहीं होती, ऐसेही अनेक स्वभावके विना सर्ववर्तिनी सत्ता भी नहीं घटित होती । इस लिये एक तथा अनेक ये दोनों स्वभाव वस्तुके अंगीकार करने चाहिये । ऐसेही विशेष विना सामान्यस्वरूप नही । अर्थात् विशेषके विना सा- मान्य और सामान्यके विना विशेष नही है । एकके विना अनेकता नही है और अने- कके विना एकत्व नहीं है ॥ २१ ॥ सूत्रम्। संज्ञासङ्ख्यादिभेदेन भेदखभावता द्वयोः । अभेदवृत्तिलक्षणं यत्तदेवाभेदभावनम् ॥ २२ ॥ सूत्रभावार्थ:--संज्ञा तथा संख्या आदिके भेदसे गुण गुणी आदिके भेद खभाव है। और अभेदवृत्ति जो लक्षण है वही अभेद-भावना है ।। २२ ॥ व्याख्या । द्वयोरिति गुणगुणिनोः पर्यायपर्यायिणोः कारककारकिनोः संज्ञासंख्यादिभेदेन कृत्वा भेदस्वभावता ज्ञातव्या । यदभेदवृत्तिलक्षणं भेदरहितवृत्तेर्लक्षणवत्त्वं तदेवाभेदस्वभावो. ऽभेदभावनं ज्ञेयम् ।। २२॥ व्याख्यार्थः-सूत्रमें "इयोः" यह जो पद है इससे गुण गुणी, पर्याय पर्यायी, तथा कारक और कारकी (जिसमे कारकका व्यवहार होता है उसे कारकी कहते है) इन दो दोके संज्ञा, संख्या आदिके द्वारा भेद स्वभावपना जानना चाहिये । और भेदवृत्तिसे रहित जो लक्षण है उस लक्षणसहितको ही अभेदस्वभाव जानना चाहिये ॥ २२ ॥ सूत्रम्। भेदं विनैकतामीषां ततो व्यवहृतिक्षयः। अनभेदात्कथं बोधो ह्यनाधारवतोईयोः ॥ २३ ।। सूत्रभावार्थ:-भेदखभावके विना इन सब द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंकी एकता हो जायगी, और सबकी एकता होनेसे व्यवहारका अभाव होगा तथा अभेदके विना आधार- शून्य दोनों गुणपर्यायोंका बोध भी कैसे होगा ॥ २३ ॥ व्याख्या । भेदं विना भेदस्वभावं विना अमीषां सर्वद्रव्यगुणपर्यायाणामेकता ऐक्यं स्यात् । तेन कृत्वा इदं द्रव्यम् , अयं गुणः, अयं पर्यायः, इति व्यवहारस्य विरोधो जायते । अन्यच्चाभेदस्वभावो यदि न कथ्यते तदा अनाधारवतोनिराधारयोर्द्वयोर्वोधः कथं भवेत् । आधाराधेययोरभेदं विना द्वितीयः संबन्धो न घटते । अत्र प्रवचनसारगाथा "पविभत्तपदे- सत्तं पुधत्तमिदि सासणं हि वीरस्स । अणत्तमत्तभावो ण तद्भवं भवदि कधमेगं ।११॥२३ ॥ व्याख्यार्थः-भेद स्वभावके विना इन सब द्रव्य, गुण तथा पर्यायोंकी एकता होजा- यगी और सबकी एकता होनेसे यह द्रव्य है, यह गुण है, तथा यह पर्याय है इत्यादि व्यवहारका विरोध होता है और यदि अभेद स्वभाव नही कहते है तो आधाररहित दोनोंका बोध भी कैसे होवे क्योंकि आधार तथा आधेयके अभेद विना दूसरा संबन्ध , .0 माना गया यानुयोगतर्फणा! घटित नहीं होता है। इस विषय में प्रवचनसारकी गाया भी है। उसका भार यह अभिनयप्रदेशता है वादी पृयज्य ऐसा श्रीवरिभगवानका उपदेश और जो भन्यत्व है, यह अतलाव, अर्थात् उसका स्वभाव नहीं है। क्योंकि वह उसमें नहीं होता इसलिये दोनों एक नहीं है, अर्थात् गुण गुणी रूपताले एकता नहीं है ॥ २३ ॥ सत्रम् । अवस्थितात्मरूपस्याविर्भावाइव्यमिप्यते। सदाश्रयन्परं भावमभवन्नितरः स्वतः॥ २४ ॥ मनभावार्थ:---अवन्धित द्रव्यमायके आविभावये भव्यन्वभाव तथा मला परमा. वा आय करता है वह ग्वभावरी इतर (गिन) अर्यात अभव्य स्वभाव है ॥ २४ ॥ याण्या । अवस्थितालमभावन्यानेका कार्यकारणतिक यवस्थितद्रव्यं तन्यायन्धित- दयम्माविर्भावामि विशेषान्ताविमर्मावादभिव्य भव्य भन्यत्वभावनिप्यने । मथ मदा त्रिकालं परं भावं पादच्यानुगनिवं अवन्परत्वभावेना परिणमन्यः सातम्वनः स्वभावन पतरोऽभन्यखभाव इति कथ्यते ॥१०॥ अण्गोण्णं पविसंतादिता जोगासअण्णमण्यस्म । मेलं. गाविय णिशं सगसगभावं ण विजाइति ।१॥ इति भावस्वभावायों शेयः ॥ २४ ॥ व्याख्यार्थ:---अनेक कार्यकारणकी शक्तियुक्त जो अपस्थित द्रव्य है उस अवस्थित (पियनान) द्रव्यो कमसे जो आविर्भाव उससे जानने योग्य भव्यन्यभाव 1९1 और सदा (त्रिकालमें) जो परसभावते परिणमन करता या स्व (अपने) भावसे मिन अर्थात् अभव्य स्वभाव कहा जाता है ।१०। और परस्पर एक दूसरेके प्रदाने प्रवेश करते हुए तथा परस्पर अवकाशको देते हुए एवं नित्य मिलते हुए भी द्रा अपने अपने भाषको नहीं छोड़ते हैं । यह भावस्वमायका अर्थ जानना चाहिये ।। २४ ।। मृत्रम् । शन्यत्वं कुटकार्येण भव्यभाव विना भवेत् । अभव्यत्वं विना द्रव्यान्तरता द्रव्ययोगतः ॥ २५ ॥ मृत्रभावार्थ:----मव्ययभारकै विना अनत्यकार्यके साथ योग होने में अत्यवस्ता रोती और समय बनावके बिना द्रव्यदे संयोगस मता की उत्पत्ति होती ॥ २५ ॥ माया भव्यमा विना भनयमावमन्नरण सूटपाजामन्यसाग चोगे अन्याय गुनगपत्र भयन । शिन्तु परभाष भयदि सभाप मादा नव्या मादिमिर पुन- ২ ঘন? পানাহাট মামা:ম নাশােনা শাশ तो । पगालमापनादीनां सपहलगोपायमानाबगाहारमेन कार्यभार गय में भी सहव्यागां सम्मकाया बुताकन्न मिमा SATARE नानापानामा भाव मनमा का हममानेन मार एपिद तथा भरपान इलिमिनामा॥ पाला:-HTTAIT का माया गोगने पर पाना मद और माना HTRius - २०२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् खभावके न अंगीकार करनेपर, द्रव्यके संयोगसे अन्यद्रव्यता होती है। इससे धर्म अधर्म आदि द्रव्योंके तथा जीव और पुद्गलके एक प्रदेशमें अवगाहना रूप अवगाढ कारणसे जो कार्यसंकरता नहीं होती है सो अभव्यस्वभावसेही नहीं होती है । और उन उन द्रव्योंके उन उन द्रव्योंके कार्योंका हेतुरूपसे जो कल्पन है वह भी इस अभव्यस्वभावमें ही गर्भित है । तात्पर्य यह कि आत्मा आदि द्रव्योंके अपने में रहनेवाले अनन्त कार्योंको उत्पन्न करनेकी जो शक्ति है उस शक्तिसे तो भव्यभाव है और उन उन सहकारी कारणोंके सन्निधानसे उन उन कार्योंकी उत्पादक जो शक्ति है वह अभव्य भाव है । और ऐसा माननेसे भव्यभावके साथ अतिव्याप्ति नहीं होती है। यह हरिभद्राचार्यजी कहते है ॥२५॥ सूत्रम् । पारिणामिकस्वभावः परमभाव आहितः। विनैनं मुख्यता द्रव्ये प्रसिद्ध्या दीयते कथम् ॥ २६ ॥ सूत्रभावार्थ:-पारिणामिकस्वभाव जो है उसको परमभाव कहते हैं। इस परमभावके विना द्रव्यमे प्रधानता प्रसिद्धरूपसे कैसे दी जावे ? ॥ २६ ॥ व्याख्या । स्वलक्षणीभूतपारिणामिकभावप्रधानतया परमभाव आहितः। यथा ज्ञानस्वरूप आत्मा । परिणामे भवः पारिणामिकः स चासौ स्वभावश्च पारिणामिकस्वभावः । परं प्रकृष्टं ज्ञानादि परम तच्च भावः परमभाव इत्यनेनात्मा ध्वन्यते । यदि हि परमभावः स्वभावो न कथ्यते तदा द्रव्यविषये प्रसिद्धतया प्रसिद्धरूपं कथ दीयते । अनन्त- धर्मात्मकवस्तुन एकधर्मपुरस्कारेणालाप्यते यत्तदेव परमताया लक्षणं ज्ञेयमिति । एते एका- दश स्वभावा सर्वेषां द्रव्याणां धारणीयाः । एन परमभावं विना द्रव्ये द्रव्यविषये मुख्यता प्राधान्यं प्रसिद्ध्या प्रसिद्धरूपेण कथं दीयत इत्येवमिति ॥ २६ ॥ व्याख्यार्थः-अपने निजलक्षणभूत पारिणामिक भावकी प्रधानतासे परम भाव कहा गया है। जैसे-आत्मा ज्ञानस्वरूप है । परिणाममें जो हो उसे पारिणामिक कहते है। पारि- णामिक ऐसा जो स्वभाव वह पारिणामिक स्वभाव है । उत्कृष्ट जो ज्ञान आदि सो परम है । परम जो भाव वह परम भाव है और इससे आत्मा ध्वनित होता है। ११। यदि परम भावको स्वभाव नही कहै तो द्रव्यमे प्रसिद्धरूप कैसे दिया जावे ? क्योंकि, अनन्तधर्मवाले द्रव्यको जो एक धर्मको मुख्य करके उससे कहा जावे वही परम भावका लक्षण है, ऐसा जानना चाहिये । ये पूर्वोक्त एकादश (ग्यारह) स्वभाव छहों द्रव्योंके विषयमें ही धारण करने चाहिये । इस अंतिम परमभावके बिना द्रव्यके विष- यमे प्रधानता प्रसिद्ध रूपसे कैसे योजित कर सकते हो ? । इस रीतिसे अस्तित्व आदि सब भावोंकी आवश्यकता दर्शायी गई है ॥ २७ ॥ सूत्रम् । इत्थं च सामान्यतया स्वभावा एकादशामी कथिताः श्रुतोक्ताः। -- , ~ ख्यानुयोगतरूणा। आप्तोक्किमभ्यस्य निरस्य जाटर- महत्क्रमाम्भोजरता 'भवन्तु ॥ २७ ॥ सनभावार्थ:----इस प्रकार ये शायोक नामान्यम्पने द्रव्योंकि एकादा प्रभाव कहे गये । भव्यजीवोंको उचित है कि वे इनका पूर्णरूपमे अभ्यास करके और अपनी अज्ञानताको दूर करके श्रीजिनदेवान चरणकमलोंकी सेवाग नत्पर हो । २७ ।। व्याया। इत्यं च पूर्वोतप्रकारेण सामान्यतया सामान्यधभावमद्रव्यायाग्नया म्यमा. वा: व्याणां प्रनयः अमी प्रत्यक्षप्रमाणविषची कृताः कथिताः कण्ठनोऽयंतोताः अतोनाः ने भाग्न उन प्रतिपादितास्नानस्वभावान्मन्यन म्या अभ्यम्य अभ्यासीकर जाये गौरय निरमा दूरीकन्याईनमान्भोजस्ता अतां तीर्थकुना क्रमाः पालाल पवा-मोजानि फम- लानि तत्र रत्ता आसताः सादरा भवन्नु । भुनबोधत्वतन्माहान्न्यं श्रीजिनमजनसादरल- मेवेति ध्येयम् । अत्र पेण भोजन सन्दर्भकर्जुनामनतोति । धान्यमन्याधिकारः । अनितम् १ वस्नुत्यम २ द्रव्यत्वम ३ प्रमेयत्वम् ४ अगुगलघुल्लम ५ प्रदेदात्वम ६ चेतनत्यम् ४ अनेतनत्वम, ८ मूर्तत्वम् ९ अमूर्नत्वम् १० व्याणां दा सामान्यगुणाः । प्रत्येकमष्टावष्टौ । मंगादासामान्यगुणानां मध्य पद मामान्यगुणाः चत्वारः सामान्यविशेषगुणाः शानदान- मुखवीर्याणि, स्पर्शरसगन्धवाः, गतिस्त्वम् , स्थितितुत्वम् . अवगाहनातुन्यम, पन्ना- गुन्यम, चतनत्यम्, अचेतनत्वम, मृनत्यम् , अगत्वम अव्याणां योदश विशेषगुणाः, प्रत्येक जीरपुद्गलयो;, एनरेयां प्रत्येक प्रयो गुणाः, अन्तस्थाशवारो गुणाः बजायरेक्षया सा- मान्यगुणाः विजान्यपेनया त एवं विशेषणा: । इति गुणाधिकारः ।। २८ ।। उनि द्रच्यानुयोगतर्फणायां फरिभोजमागविनिर्मिताचामेकादशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ज्याल्यार्थःगन्य जीव हम पूर्वोक्त प्रकारने सामान्य समात्र संपूर्ण दलोंके आधारसे प्रत्यक्ष प्रमाणक विषयों लाये हुए गारमें कहे हुपद्रलोक एकादा ११ मे जो कंटो गया अधर को, उन स्वभावों को पूर्ण गनिय बन्यामगोचर करे तथा उनके अन्यामारा मूर्खतापो दूर करके श्रीनधि नरोकः नापी कमलोंग नियन भाग (सर) हो। क्योति नायगाका ती नार जिनकी पनि धादर रे यह माना चाहिये । यहा पर मोज याः अन्धकार मानकर मंदिन । भर अन्य अन्धका अधिकार करने यि १ पानुना २ मा rarti 2 अगुभाष ५ प्रगत गान , "ar ८ मा . या दायों के सामान्य गणमान्य नाम इन सामान्य गुम यह तो सामान्य गुण और अन्य चार मामान्य 5722 और विशेष : मानवीन २ मा मगर ; औरत furgगा. मा १५ दनांगा १२ जना १२ सय १५ अनुमा १५ो, मला कि , 1 .
२०२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् chor स्वभावके न अंगीकार करनेपर द्रव्यके संयोगसे अन्यद्रव्यता होती है। इससे धर्म अधर्म आदि द्रव्योंके तथा जीव और पुद्गलके एक प्रदेशमें अवगाहना रूप अवगाढ कारणसे जो कार्यसंकरता नहीं होती है सो अभव्यस्वभावसेही नहीं होती है । और उन उन द्रव्योंके उन उन द्रव्योंके कार्योका हेतुरूपसे जो कल्पन वह भी इस अभव्यस्वभावमें ही गर्मित है । तात्पर्य यह कि आत्मा आदि द्रव्योंके अपनेमें रहनेवाले अनन्त कार्योंको उत्पन्न करनेकी जो शक्ति है उस शक्तिसे तो भव्यभाव है और उन उन सहकारी कारणोंके सन्निधानसे उन उन कार्योंकी उत्पादक जो शक्ति है वह अभव्य भाव है । और ऐसा माननेसे भव्यभावके साथ अतिव्याप्ति नहीं होती है। यह हरिभद्राचार्यजी कहते है ॥ २५॥ सूत्रम् । पारिणामिकस्वभावः परमभाव आहितः। विनैनं मुख्यता द्रव्ये प्रसिद्ध्या दीयते कथम् ॥ २६ ॥ सूत्रभावार्थः-पारिणामिकखभाव जो है उसको परमभाव कहते है। इस परमभावके विना द्रव्यमे प्रधानता प्रसिद्धरूपसे कैसे दी जावे ? ॥ २६ ॥ व्याख्या । स्वलक्षणीभूतपारिणामिकभावप्रधानतया परमभाव आहितः। यथा ज्ञानस्वरूप आत्मा । परिणामे भवः पारिणामिकः स चासौ स्वभावश्च पारिणामिकस्वभाव. । परं प्रकृष्टं ज्ञानादि परम तच्च भावः परमभाव इत्यनेनात्मा ध्वन्यते । यदि हि परमभावः खभावो न कथ्यते तदा द्रव्यविषये प्रसिद्धतया प्रसिद्धरूपं कथ दीयते । अनन्त- धर्मात्मकवस्तुन एकधर्मपुरस्कारेणालाप्यते यत्तदेव परमताया लक्षणं ज्ञेयमिति । एते एका- दश स्वभावा सर्वेषां द्रव्याणां धारणीयाः । एन परमभावं विना द्रव्ये द्रव्यविषये मुख्यता प्राधान्यं प्रसिद्ध्या प्रसिद्धरूपेण कथं दीयत इत्येवमिति ॥ २६ ॥ व्याख्यार्थः-अपने निजलक्षणभूत पारिणामिक भावकी प्रधानतासे परम भाव कहा गया है। जैसे-आत्मा ज्ञानस्वरूप है । परिणाममें जो हो उसे पारिणामिक कहते है। पारि- णामिक ऐसा जो स्वभाव वह पारिणामिक स्वभाव है । उत्कृष्ट जो ज्ञान आदि सो परम है । परम जो भाव वह परम भाव है और इससे आत्मा ध्वनित होता है। ११॥ यदि परम भावको स्वभाव नहीं कहै तो द्रव्यमे प्रसिद्धरूप कैसे दिया जावे ? क्योंकि, अनन्तधर्मवाले द्रव्यको जो एक धर्मको मुख्य करके उससे कहा जावे वही परम भावका लक्षण है, ऐसा जानना चाहिये । ये पूर्वोक्त एकादश (ग्यारह) स्वभाव छहों द्रव्योंके विषयमे ही धारण करने चाहिये । इस अंतिम परमभावके बिना द्रव्यके विष- यमे प्रधानता प्रसिद्ध रूपसे कैसे योजित कर सकते हो ? । इस रीतिसे अस्तित्व आदि सब भावोंकी आवश्यकता दर्शायी गई है ॥ २७ ॥ सन्नम्। इत्थं च सामान्यतया स्वभावा एकादशामी कथिताः श्रुतोक्ताः। - , 1 है ३ द्रव्यानुयोगतर्कणा। २०३ आप्लोक्तिमभ्यस्य निरस्य जाय- महत्क्रमाम्भोजरता भवन्तु ॥ २७ ॥ सूत्रभावार्थ:--इस प्रकार ये शास्त्रोक्त सामान्यरूपसे द्रव्योंके एकादश स्वभाव कहे गये है । भव्यजीवोंको उचित है कि वे इनका पूर्णरूपसे अभ्यास करके और अपनी अज्ञानताको दूर करके श्रीजिनदेवोंके चरणकमलोंकी सेवामें तत्पर होवें ॥ २७ ॥ व्याख्या । इत्थं च पूर्वोक्तप्रकारेण सामान्यतया सामान्यस्वभावसर्वद्रव्याधारतया स्वभा- वाः द्रव्याणां प्रकृतयः अमी प्रत्यक्षप्रमाणविषयीकृताः कथिताः कण्ठतोऽर्थतश्चोक्ताः श्रुतोक्ताः श्रुते शास्त्र उक्ताः प्रतिपादितास्तान्स्वभावान्सम्यक् स्वबुद्धया अभ्यस्य अभ्यासीकृत्य जाड्यं मौख्यं निरस्य दूरीकृत्याहत्क्रमाम्भोजरता अर्हतां तीर्थकृतां क्रमाः पादास्त एवाम्भोजानि कम- लानि तत्र रक्ता आसक्ताः सादरा भवन्तु । श्रुतबोधस्यैतन्माहात्म्यं श्रीजिनभजनसादरत्व- मेवेति ध्येयम् । अत्र श्लेषेण भोजेति सन्दर्भकर्तुर्नामसङ्केतश्चेति । अथान्यग्रन्थाधिकारः । अस्तित्वम् १ वस्तुत्वम् २ द्रव्यत्वम् ३ प्रमेयत्वम् ४ अगुरुलघुत्वम् ५ प्रदेशत्वम् ६ चेतनत्वम् ७ अचेतनत्वम् ८ मूर्त्तत्वम् ९ अमूर्त्तत्वम् १० द्रव्याणां दश सामान्यगुणाः । प्रत्येकमष्टावष्टौ । सर्वेषां दशसामान्यगुणानां मध्ये षट् सामान्यगुणाः, चत्वारः सामान्यविशेषगुणा', ज्ञानदर्शन- सुखवीर्याणि, स्पर्शरसगन्धवर्णाः, गतिहेतुत्वम् , स्थितिहेतुत्वम् , अवगाहनाहेतुत्वम्, वर्तना- हेतुत्वम्, चेतनत्वम् , अचेतनत्वम् , मूतत्वम् , अमूर्त्तत्वम् , द्रव्याणां षोडश विशेषगुणाः, प्रत्येकं जीवपुद्गलयोः, इतरेषां प्रत्येकं त्रयो गुणाः, अन्तस्थाश्चत्वारो गुणाः स्वजात्यपेक्षया सा- मान्यगुणाः, विजात्यपेक्षया त एव विशेषगुणाः । इति गुणाधिकारः ॥ २७ ॥ इति द्रव्यानुयोगतर्कणायां कृतिभोजसागरविनिर्मितायामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-भव्य जीव इस पूर्वोक्त प्रकारसे सामान्य स्वभाव संपूर्ण द्रव्योंके आधारसे प्रत्यक्ष प्रमाणके विषयमे लाये हुए शास्त्रमें कहे हुए द्रव्योंके एकादश ११ भेद जो कंठसे तथा अर्थसे कहे है, उन स्वभावोंको पूर्ण रीतिसे अभ्यासगोचर करके तथा उनके अभ्यासद्वारा मूर्खताको दूर करके श्रीतीर्थंकरोंके चरणरूपी कमलोंमें विनयसहित आसक्त (तत्पर ) होवें । क्योंकि शास्त्रज्ञानका यही माहात्म्य है कि श्रीजिनेन्द्रकी सेवामे आदर करै; यह समझना चाहिये । यहां श्लेषसे भोज यह ग्रन्थकारके नामका संकेत है । अब अन्य ग्रन्थका अधिकार करते है । अस्तित्व १ वस्तुत्व २ द्रव्यत्व ३ प्रमेयत्व ४ अगुरुलघुत्व ५ प्रदेशत्व ६ चेतनत्व ७ अचेतनत्व ८ मूर्तत्व ९ तथा अमूर्त्तत्त्व १० ये दश द्रव्योंके सामान्य गुण है । सामान्य गुण प्रत्येक द्रव्यमे आठ आठ रहते है। इन सब सामान्य गुणोंमें छ तो सामान्य गुण है और अन्तके चार सामान्य गुण भी है और विशेष गुण भी है। ज्ञान १ दर्शन २ सुख ३ वीर्य ४ स्पर्श ५ रस ६ गंध ७ वर्ण < गतिहेतुता ९ स्थितिहेतुता १० अवगाहनहेतुता ११ वर्तनाहेतुता १२ चेतनत्व १३ अचेतनत्व १४ मूर्त्तत्व १६ अमूर्त्तत्व १६ ये द्रव्योंके सोलह विशेष २०४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् गुण है । इन सोलह विशेष गुणोंमें जीवके छः छः गुण है, पुद्गलके भी छः छः गुण हैं, और अन्य धर्मादि चारों द्रव्योंमें प्रत्येकके तीन तीन गुण हैं । अंतके चेतनत्व आदि चार गुण अपनी जातिकी अपेक्षासे सामान्य गुण है और परजातिकी अपेक्षासे विशेष गुण है । इस प्रकार गुणोंका अधिकार है ॥ २७ ॥ इति श्रीआचार्योपाधिधारक-पं० ठाकुरप्रसादप्रणीत-भाषाटीकासमलंकृतायां द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ स्वभावाध्यायं व्याचिख्यासुराह । अब इस द्वादश (बारहवें) अध्यायमें स्वभावोंका निरूपण करनेकी इच्छासे यह श्लोक कहते है। सूत्रम् । चैतन्यं चेतना ख्याता त्वचैतन्यमचेतना । चेतनत्वं विना जन्तोः कर्माभावो भवेद्भुवम् ॥१॥ सूत्रभावार्थ:-चैतन्य चेतनाका नाम है और अचैतन्य अचेतनाका नाम है । इस चैतन्य नामक गुणके विना जीवके निश्चय करके कर्मोंका अभाव हो जावे ॥ १ ॥ व्याख्या । चिती संज्ञाने चेतति चेतयते वा चेतनस्तस्य भावश्चैतन्यं चेतनाव्यवहारश्चे- तनस्वभावः १ तद्विपरीतमचैतन्यमचेतनस्वभावः २ चेतनत्वं विना जन्तोर्जीवस्य कर्माभावो भवेदिति रागद्वेषरूपं कारणं चेतना ज्ञानावरणादिकर्मणोऽभावः । यतः "स्नेहाभ्यक्तशरी- रस्य रेणुनाश्लिष्यते यथा गात्रम् । रागद्वेपक्लिन्नस्य कर्मबन्धो भवत्येवम् । १।" एवं यदि जीवस्य सर्वथा अचेतनस्वभावः कर्माभाव एवेति ॥ १॥ व्याख्यार्थः-चिती' धातुका संज्ञान अर्थात् जानना अर्थ है । जो स्वयं चेतै वा दूसरोंको चितावै उसको चेतन कहते है । उस चेतनका जो भाव (धर्म) है उसको चैतन्य कहते है । और चेतनाका जो व्यवहार है सोही चेतनस्वभाव है । १ । तथा चेतनखभावसे जो विपरीत है वह अचैतन्य वा अचेतन स्वभाव है । २ । इनमे चेतन स्वभावके विना अर्थात् चेतनस्वभाव न माननेपर जीवके कर्मोंका अभाव होगा, क्योंकि कर्मबन्धमें जो राग तथा द्वेषरूप कारण है वह चेतना अर्थात् ज्ञानावरणादि कर्मोंका अभाव है अर्थात् चेतनासे ही कर्मोंका बन्ध होता है । क्योंकि जैसे तैल आदिसे लिप्त शरीरवाले जीवका शरीर धूलसे लिप्त हो जाता है, ऐसेही राग तथा द्वेषसे आर्दीभूत (गीले हुए) जीवके ही कर्मोंका बन्धन होता है। इस कथनके अनु- सार यदि जीवके चेतन स्वभाव न मानकर, सर्वथा अचेतन स्वभावही माने तो कर्मोंका अभावही होगा ॥ १॥ .
-
२०५
1
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
सूत्रम् । अचैतन्यं विना जीवे चैतन्यं केवलं यदि।
ध्यानध्येयेष्टशिष्याणां का गतिर्जायते तदा ॥२॥
सूत्रभावार्थ:-यदि अचेतन स्वभावसे रहित केवल चेतन स्वभावही जीवमें
मानो तो ध्यान, ध्येय (जिसका ध्यान किया जाता है उसे ध्येय कहते है), गुरु और
शिष्य इनकी क्या गति होगी? ॥ २ ॥
व्याख्या । अचैतन्यं वर्जयित्वा केवलं चैतन्यं जीवे कथ्यते तदा अचेतनकर्मद्रव्योपश्ले-
पजनितचेतनाविकाराहते शुद्धसिद्धसादृश्यं भवेदिति निश्चयः । तदा ध्यानध्येयगुरुशि-
प्याणां का गतिर्न कापि गतिः । ध्यानं किं ध्यायते, ध्येयश्च को भवति, को गुरुः, शिष्यो-
ऽपि क इति व्यवस्थाभगः स्यात्, सर्वशास्त्रव्यवहारश्चान्यथा स्यात् । शुद्धस्याविद्याया
वृत्त्यापि क उपकारो भवति । तस्मादलवणा यवागूरितिवदचेतन आत्मा इदमपि कथंचित्कथं
न धर्मो जायते ॥२॥
व्याख्यार्थः–यदि अचेतन स्वभावको छोड़कर, केवल चेतन स्वभावही जीवमे
कहा जावे तो अचेतन जो कर्मद्रव्य है उसके संबन्धसे उत्पन्न जो चेतनामें विकार है
उसका अभाव हो जानेसे सब जीवोंमें शुद्ध जो सिद्ध जीव है उनकी समानता हो जाय
अर्थात् अचेतन कर्मोंके अभावसे सब जीव सिद्धसमान हो जावें ऐसा निश्चय है। और
सब जीवोंके सिद्धता होनेपर ध्यान, ध्येय, गुरु और शिष्य इनकी क्या गति ( व्यवस्था)
हो ? अपि तु कुछ भी गति नहीं. अर्थात् ध्यान किसको ध्यावे ? ध्यान करने योग्य कौन
हो, गुरु कौन रहै और शिष्य भी कौन रहै? अर्थात् कोई न रहै । क्योंकि, सब जीव समान
हो गये इसलिये ध्यान, ध्येय, गुरु और शिष्यकी व्यवस्थाका नाश हो जाय और समस्त
शास्त्रोंमे जो ध्यान आदिका व्यवहार होता है वह शास्त्रीय व्यवहार भी मिथ्या हो जाय ।
शुद्ध द्रव्यके अविद्याकी वृत्ति माननेसे भी क्या उपकार होता है ? इसलिये लवणरहित
यवागू (लपसी )के सदृश अचेतन आत्मा है यह भी धर्म कथचित् कैसे नही होता
है? अर्थात् होता ही है ॥२॥
सूत्रम् । मूर्ति दधाति भूतत्वममूर्त्तत्वं विपर्ययात् ।
जीवस्य यदि मूर्त्तत्वं न तदा संमृतिक्षयः ॥ ३॥
सूत्रभावार्थ:--मूर्तिको धारण करता है इसलिये मूर्त्तत्व गुण है और जो
मूर्तिको नहीं धारण करै वह अमूर्त्तत्व गुण है । यदि जीवके मूर्त्तत्व गुण न मानो तो
संसारका क्षय (नाश ) हो जावे ॥ ३ ॥
व्याख्या । मूर्तिः, रूपरसंगन्धस्पर्शादिसन्निवेशता तस्या धरणस्वभावो मूर्त्तत्वं मूर्त-
स्वभाव. । तस्माद्यद्विपरीतं तदमूर्त्तत्वममूर्तस्वभाव. । यदि जीवस्य कथंचिन्मूर्त्ततास्वभावो
न भवेत्तदा शरीरादिसंबन्धं विना गत्यन्तरसंक्रमो न भवति, गत्यन्तरसंक्रमं विना संसा-
रस्याभावो भवेदिति भावः ॥ ३॥
२०६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् है , - व्याख्यार्थः-रूप, रस, गंध, स्पर्श आदिका जो एक स्थानमें सन्निवेश ( स्थिति वा रचना ) है वह मूर्ति है, उस मूर्तिको धारण करनेका जो स्वभाव है वह मूर्त स्वभाव है। और मूर्तसे जो विपरीत (विरुद्ध) अर्थात् मूर्तिको न धारण करनेका जो स्वभाव वह अमूर्त स्वभाव है । यदि जीवके कथंचित् मूर्त स्वभाव न हो तो संसारका अभाव हो जायगा। क्योंकि जीवके शरीर आदिके संबन्ध विना एक गतिसे दूसरी गतिमे गमन नहीं होता । और शरीर आदि मूर्त है । मूर्तका अभाव जीवमें माननेसे शरीर आदिके संबन्धका अभाव माना गया और शरीरादि संबन्धके अभावमें अन्य गतिमे गमनका अभाव हुआ और जब अन्य गतिमें गमनका अभाव हुआ तो संसारका अभाव हुआ। अर्थात् जीवके एक गतिसे दूसरी गतिमे जो जाना है वही संसार है, अतः गत्यन्तरका अभाव हुआ तो संसारका नाश हुआ ही ॥ ३ ॥ सूत्रम् । अमूर्त्तत्वं विना मोक्षः सर्वथा घटते न हि। एकप्रदेशता चेहाखण्डबन्धनिवासता ॥४॥ सूत्रभावार्थ:-यदि आत्माके सर्वथा मूर्त स्वभावही माना जावे तो आत्माको मोक्ष कदापि नहीं हो सकता । और अखण्डबन्धनिवासताको एकप्रदेशस्वभाव कहते है॥ ४ ॥ व्याख्या । अथ यदि लोकदृष्टव्यवहारेण मूर्तस्वभाव एव आत्मा अङ्गीक्रियते तदा मूर्त्तत्वं हेतुसहस्रैरप्यमूर्त्तत्वं न भवेत् । एवं सति मोक्षो न घटामाटीकते । तस्मान्मूर्त्तत्व- संवलितस्य जीवस्याप्यन्तरगतया अमूर्तस्वभाव एव मन्तव्य इति । अथैकप्रदेशस्वभाव एकप्रदेशता सा चेहैकत्वपरिणतिरखण्डाकारबन्धस्य सन्निवेशस्तस्य निवासता भाजनत्वं ज्ञातव्यम् । निष्कर्षस्त्वयम्-अखण्डतया आकृतीनां सन्निवेशः परिणमनव्यवहारस्तस्य भाज- नमाधाराधेयत्वमेकप्रदेशतोच्यत इति ॥ ४॥ व्याख्यार्थः-अब लोकके दृष्ट ( देखे हुए ) व्यवहारसे यदि आत्मा सर्वथा मूर्त खभावही है ऐसा मानते हो तब तो मूर्त स्वभावके हजारों हेतुओं (युक्तियों )से भी अमूर्त्तता नही होगी और जब आत्मा कभी अमूर्त न होगा तो मूर्त स्वभावके अभावके विना जीवके मोक्ष कदापि घटित नही हो सकता क्योंकि मूर्त शरीर आदिका सबन्ध जब नित्य बना हुआ है तब मोक्ष कैसे हो सकता है ? इसलिये मूर्त स्वभावसे मिले हुए जीवके अंतरंगपनेसे अमूर्त स्वभाव भी मानना चाहिये । और एक प्रदेश स्वभाव जो है वही एक प्रदेशता है । उस एकत्व परिणतिको यहां अखंडाकार बन्धके सन्निवेशका भाजन जानना चाहिये । तात्पर्य यह कि अखंड रूपसे जो आकारोंका सन्निवेश अर्थात् परिणमन व्यवहार है उसका जो भाजन अर्थात् आधाराधेयपना है उसको एकप्रदेशता कहते है ॥ ४ ॥ सूत्रम् । भिन्नप्रदेशता सैवानेकप्रदेशता हि या। न चेदेकप्रदेशत्वं भेदोऽपि बहुधा भवेत् ॥ ५॥ ।
स्यात्तदा . - द्रव्यानुयोगतर्कणा। २०७ सूत्रभावार्थ:-और जो अनेकप्रदेशता है उसीका नाम भिन्नप्रदेशता है । अब यदि एकप्रदेशता न मानो तो भेद भी अनेक प्रकारका हो जायगा |॥ ५ ॥ व्याख्या । भिन्नप्रदेशता सैवानेकप्रदेशस्वभावता । भिन्नप्रदेशयोगेन तथा भिन्नप्रदेश- कल्पनया अनेकप्रदेशव्यवहारकारणयोग्यत्वमुच्यते । यद्येकप्रदेशस्वभावो न असंख्यातप्रदेशादियोगेन बहुवचनवृत्त्यैकस्य धर्मास्तिकायस्यैक इति व्यवहारासम्भवः स्यात् , बहुधा बहवो धर्मास्तिकाया इत्यादिव्यवहारापत्तिः स्यादिति ।। ५ ।। व्याख्यार्थः-जो भिन्न प्रदेशता है वही अनेकप्रदेशस्वभावता है। तात्पर्य यह कि भिन्न प्रदेशके योगसे तथा भिन्न प्रदेशकी कल्पनासे अनेक प्रदेशके व्यवहारकारण- योग्यता कही जाती है । अब यदि एक प्रदेश स्वभाव न हो तो असंख्यात प्रदेश आ- दिके योगसे बहुवचनकी प्रवृत्ति होनेसे एक जो धर्मास्तिकाय द्रव्य माना गया है उसके एक इस व्यवहारकी असंभवता हो जायगी और धर्मास्तिकाय बहुत है इत्यादि व्यव- हारकी आपत्ति होगी. भावार्थ-असंख्यात प्रदेशोंके धारक धर्मास्तिकायको जो एक द्रव्य माना है वह एकप्रदेशत्वके न माननेसे एक न रहैगा ॥ ५ ॥ सूत्रम् । निष्कम्पत्वं सकम्पत्वं विनानेकप्रदेशताम् । कथं च घटतेऽणूनां सङ्गतिः सर्वदेशजा ॥ ६॥ सूत्रभावार्थ:-तथा अनेक प्रदेश स्वभावके विना निष्कंपत्व और सकंपत्व व्यव- हार नहीं हो सकता और आकाशादि द्रव्यके अणुओंका सर्वज तथा देशज संयोग भी किस प्रकार घट सकता है ॥ ६॥ व्याख्या । अनेकप्रदेशस्वभावो द्रव्यस्य यदि न कथ्यते तदा घटाद्यवयविनो देशतः सकम्पा देशतो निष्कम्पा दृश्यन्ते ते च कथं संभवन्ति । अथावयवकम्पेऽप्यवयवी निष्कम्प इति कथ्यते तदा चलतीति प्रयोगासंभव एव भवेत् । देशवृत्तिकम्पस्य यथा परम्परासंबन्धोऽस्ति तद्वद्देशवृत्तिकम्पाभावस्यापि परम्परासंबन्धोऽस्ति । तस्माद्देशतश्च- लता देशतोऽचलता चेत्यस्खलितव्यवहारेणानेकप्रदेशस्वभावो मन्तव्यः । तथा चानेक- प्रदेशस्वभावो नाङ्गीक्रियते तदा आकाशादिद्रव्यस्याणुसङ्गतिः परमाणुसंयोगः कथं घटते । सर्वजो देशज इति ॥६॥ व्याख्यार्थः :-अब-यदि द्रव्यका अनेक प्रदेश स्वभाव नही कहते हो तो घट आदि अवयवी किसी देशमे कंपन (संचलन ) सहित है और किसी देशमे कंपनरहित है ऐसे देख पड़ते है सो वे कंपसे सहित तथा रहित कैसे हो सकते है। क्योंकि यदि एकही प्रदेश है तो वह या तो सकम्प ही होगा या निष्कंप ही होगा । अब कदाचित् यह कहो कि एक प्रदेशस्वभाव अवयवके कंपसहित होनेपर भी अवयवी निष्कंप है इसलिये सकंप तथा निष्कंप दोनों व्यवहार हो सकते है तो अवयवी (घट आदि) चलता है यह जो प्रयोग है सो होही नही सकैगा । क्योंकि, जैसे एकदेश अवयववृत्ति .
२०८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् कंपनका तुम परम्परासंबन्ध मानकर, उससे अवयवीको सकंप कहते हो उसी प्रकार एकदेशवृत्ति जो निष्कंप है उसके परंपरासंबंधसे अवयवीमें निष्कंप भी कहोगे । इसलिये एकदेशसे अवयवी चलता है और एक प्रदेशसे अवयवी नही चलता यह जो अखंडित व्यवहार है इससे द्रव्यका अनेक प्रदेश स्वभाव है ऐसा मानना योग्य है । और यदि द्रव्यका इसी प्रकार अनेक प्रदेश स्वभाव अंगीकार नही करते हो तो आकाश आदि द्रव्यका सर्वज तथा देशज परमाणु संयोग कैसे बन सकता है? । अब देशज तथा सर्वज संयोग क्या है? इसको अग्रिम श्लोकसे स्पष्ट करते हैं ॥ ६ ॥ सूत्रम् । देशसकल भेदाभ्यां द्विधा दृष्टा जगत्स्थितिः। प्रत्येकं दूषणं तत्र ब्रूते वृत्तिश्च संमतेः॥७॥ सूत्रभावार्थ:-देश तथा सर्वके भेदसे जगतकी स्थिति दो प्रकारकी देखी गई है। इनमेंसे एक किसी पक्षके माननेसे संमति ग्रंथकी वृत्ति दूषण देती है ॥ ७ ॥ व्याख्या । एका वृत्तिर्देशतोऽस्ति यथा कुण्डलेनेन्द्रस्य, द्वितीया सर्वतोऽस्ति यथा समा- नवस्त्रद्वयस्य, तत्र प्रत्येकं दूषणं संमतिवृत्तौ कथितम् । यतः परमाणोराकाशादेश्च देशवृ. त्तिमङ्गीकुर्वतामाकाशादिकानां प्रदेशानङ्गीकारेऽप्यागच्छति । अथ च सर्वतोवृत्तिमङ्गीकुर्वतां परमाणुराकाशादिप्रमाणत्वं लभते । उभयाभावे तु परमाणोरवृत्तित्वं भवेत् । यावद्विशेषा- भावस्य सामान्याभावनियतत्वादित्यादि ॥७॥ व्याख्यार्थः-एक वृत्ति तो देशसे ( एक देशसे संबंध रखनेवाली) है जैसे कुण्ड- लके साथ इन्द्रकी और दूसरी सर्व देशसे है जैसे समान आकारवाले दो वस्त्रोंके । उनमें प्रत्येक पक्षमें संमति ग्रंथकी वृत्तिमें दूषण कहा गया है। क्योंकि परमाणु और आकाश आदिके एकदेशवृत्ति स्वीकार करनेवालोंके जो संयोग है वह यदि आकाश आदिके प्रदेश न माने जावें तो भी हो सकता है। और सर्व देशसे वृत्ति स्वीकार करनेवालोंके मतसे परमाणु आकाश आदिकी प्रमाणताको प्राप्त होता है अर्थात् जितना बड़ा आकाश है उतनाही वडा परमाणु भी होगा । और एकदेश तथा सर्वदेश दोनोंही वृत्तियोंको न मानें तो परमाणुकी अवृत्ति ही होगी । एकदेश व सर्वदेश कोई वृत्ति न रहनेसे सामान्यसे वृत्तिका अभाव हो जायगा । क्योंकि समस्त विशेषाभाव सामान्यके अभावके समनियत है इत्यादि ॥ ७ ॥ सूत्रम् । खभावादन्यथाभावो विभावोऽपि महव्यथा । नानादेशादिकर्मोपाधिर्यतो घटते कथम् ॥८॥ सूत्रभावार्थ:-स्वभावसे अन्यथा भावरूप विभाव भी महाव्यथारूप है । क्योंकि इस विभाव स्वभावके विना जीवके नाना देशकाल आदिसे उत्पन्न कर्मोपाधि कैसे घटित हो सकती है? अर्थात् नही घटित हो सकती ॥ ८ ॥ ६ + २०९ द्रव्यानुयोगतर्कणा। व्याख्या । स्वभावाद् योऽन्यथाभावः स विभावस्वभावः कथ्यते । इति तु महद्व्यथारूपं लगति । एतच्च विभावस्वभावस्याङ्गीकरणं विना जीवस्य नानादेशादिकमोपाधिः कथं घटते । नानादेशाद्यनियतदेशकालादिविपाकिकर्मोपाधि वस्यालग्ना युज्यते । तत उपाधिसंबन्धयो- ग्यानादिविभावस्वभाव इति ॥ ८॥ व्याख्यार्थः-निजस्वभावसे जो द्रव्यका अन्यथाभाव है उसको विभावस्वमाव कहते है । सो यह तो महाव्याधिरूप लगता है। और इस विभावस्वभावके अंगीकार न करनेसे जीवके नानादेशादि कर्मोपाधि कैसे बन सकती है ? तात्पर्य यह कि विभाव स्वभावके स्वीकार विना अनियत देश और काल आदिके संबन्धसे विपाकीभूत (फल देनेमें अभिमुख) जो कर्म है उन कर्मोंरूप जो उपाधि है वह जीवके साथ नहीं लग सकती। इस कारणसे उपाधिसंयोगके योग्य अनादि विभाव-स्वभाव भी मानना योग्य है ॥ ८॥ सूत्रम् । शुद्धो भावः केवलमन्यश्चोपाधिकः स्मृतः। शुद्धं विना न मुक्तिश्व विनाऽशुद्धं न लेपता ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-केवल निजस्वरूप मात्रसे जो स्थिति है वह शुद्धभाव है और उपाधिसे उत्पन्न हुआ अशुद्ध भाव है । शुद्ध भावके विना मुक्ति नहीं होती और अशुद्ध भावके विना जीवके कर्मोंका बन्धन नहीं होता है ॥ ९ ॥ व्याख्या । केवलत्वं शुद्धो भावः, उपाधिभावरहितान्तर्भावपरिणतत्वं शुद्धस्वभावत्वम् । अन्योऽशुद्धभाव औपाधिकः, उपाधिजनितबहिर्भावपरिणमनयोग्यता ह्यशुद्धस्वभावता । यदि शुद्धभावाङ्गीकारत्वं न क्रियते तदा मुक्तिर्न घटते, पुनश्चाशुद्धभावाङ्गीकारत्वं न क्रियते तदा कर्मलेपो न घटते । अतएव शुद्धस्वभावस्य कदाप्यशुद्धता न स्यादशुद्धस्वभा- वस्यापि पश्चाच्छुद्धता न स्यात् । एवमेकान्तादिमतं निरस्योभयस्वभावाङ्गीकरणे न किमपि दूपणं भवेत् ॥ ९ ॥ व्याख्यार्थ:-केवलपना जो है वह शुद्धभाव है अर्थात् उपाधिभावसे रहित केवल द्रव्यके अन्तर्गत भावका जो परिणाम है वह शुद्ध स्वभाव है । और इससे अन्य 'अशुद्ध भाव है । वह उपाधिसे उत्पन्न होता है। अर्थात् उपाधिसे उत्पन्न जो बाह्यभाव है उस बाह्य भावके परिणमनरूप जो योग्यता है वही अशुद्ध स्वभाव है। अब यदि शुद्ध भावका स्वीकार न करें तो मुक्ति नहीं हो सकती है और यदि अशुद्ध स्वभावको नहीं मानें तो जीवके कर्मोंका संबन्ध नहीं बनता है। इसी कारणसे शुद्ध स्वभावके तो कभी अशुद्धता नहीं होती है और अशुद्ध स्वभावके कभी शुद्धता नहीं होती । इस प्रकार एकान्तवाद आदिका खंडन करके शुद्ध और अशुद्ध इन दोनों स्वभावोंके मानने में कोई दूषण नहीं है ॥ ९ ॥ । १ - - -- तु २१० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम्। एकत्र निश्चितो भावः परत्र चोपचर्यते । उपचरितभावः स विनैनं नो परज्ञता ॥ १०॥ सूत्रभावार्थ:-एक स्थानमें निश्चित जो भाव है वह दूसरे स्थानमें उपचारमें लाया जाता है । इसीको उपचरित भाव कहते हैं । इसके विना परका ज्ञान नहीं हो सकता ॥ १० ॥ व्याख्या । एकत्र निश्चितो भावः नियमितैकस्थानस्य भावस्य परस्थानोपचरणेनोपचरित- स्वभावता जायते । स उपचरितस्वभावो यदा नाङ्गीक्रियते तदा स्वपरव्यवसायिज्ञानवा- नात्मा किमु कथ्यते । ततो ज्ञानस्य स्वविपयत्वं त्वनुपचरितमेवास्ते । अथ परविषयत्वं परापेक्षया प्रतीयमानत्वं, तथा परनिरूपितसंवन्धत्वेनोपचरितमस्ति । इत्थमुपचरितखभावता द्विप्रकारास्ति ॥ १०॥ व्याख्यार्थः-जो भाव एक स्थानमें निश्चित है अर्थात् जिस स्वभावकी सत्ता एक पदार्थमें नियमसे है उस स्वभावका जब अन्य स्थानमें उपचार (आरोप ) करते है तब उसको उपचरित-स्वभावता हो जाती है । उस उपचरित स्वभावको यदि नही स्वीकार करै तो आत्मा अपने और परके (दोनोंके) विषयमे व्यवसायात्मक ज्ञानका धारक है यह कैसे कहा जावे ? । इस कारणसे यह सिद्ध हुआ कि ज्ञानके स्वविषयत्व अर्थात् अपना जो ज्ञान है वह तो अनुपचरित (उपचाररहित ) ही है और परकी अपेक्षासे जो जानता है वह परनिरूपित संबन्धसे उपचरित है । और इस प्रकार जो उपचरित खभाव है वह दो प्रकारका है। यही आगेके श्लोकमें कहते हैं ॥ १०॥ सूत्रम्। कर्मजः सहजश्चैतौ मूर्तीचेतनभावयोः । जन्तोराद्यो द्वितीयोऽपि सिडस्य विमलात्मनः॥११॥ सूत्रभावार्थ:-एक कर्मजनित उपचरितभाव है और दूसरा सहज उपचरित- भाव है । ये दोनों मूर्त तथा अचेतन भावमे होते है । और प्रथम भेद तो संसारी जीवके होता है और दूसरा निर्मल आत्माके धारक सिद्ध जीवोंके होता है ॥ ११ ॥ व्याख्या । कर्मज एकः सहजो द्वितीय एतौ द्वौ भेदौ मूर्तीचेतनभावयोः स्तः । तत्र पुद्गलसंबद्धस्य प्राणिनो मूर्त्तत्वमस्ति । अथ चाचेतनत्वमप्यस्ति तत्तु यज्जीवस्य कथ्यते प्रथमं तत्र तु गौर्वाहीक इति न्यायानुसरणेनोपचरितोऽस्ति कर्मजनितत्वात् । तस्मादत्र यत्कर्मजनितोपचरितस्वभावत्वं तज्जन्तोद्धितीयोऽपि सहजोपचरितस्वभावोऽपि सिद्धस्य निर्म- लस्य । परज्ञत्वं तु तत्र किमपि कर्मोपाधिजमस्ति तन्न स्यात् । तदुक्तमाचारसूत्रे “अकम्मरस ववहारो ण विज्जइ कम्मुणा उवाहि जायत्तिति' एवमेते दश स्वभावा नियतद्रव्यवृत्तयः सन्तीति ॥११॥ व्याख्यार्थः-प्रथम उपचरित स्वभाव कर्मसे उत्पन्न होता है और द्वितीय उपच- रितभाव सहज ( स्वाभाविक ) है । ये दोनों उपचरित भावके भेद मूर्त और अचेतनके से 1 । - + , +4 द्रव्यानुयोगतर्कणा । २११ विषयमें होते है। उनमें पुद्गलसे संबद्ध प्राणीके मूर्त्तत्व है और अचेतनत्व भी है और इसीलिये प्रथम उपचरित भाव जीवके है । और यह कर्मजनित होनेसे “गौर्वाहीकः" 'यह बोझा ढोनेवाला गौ (पशु) है" इस न्यायके अनुसार उपचरित है। इसलिये यहां, जो कर्मजनित उपचरित स्वभावता है सो जीवके कही गई है । और दूसरा जो सह- जोपचरित स्वभाव है वह निर्मल (कर्मरहित ) सिद्ध जीवके है। सिद्धोंमें परका जो जानना है वह किसी कर्मकी उपाधिसे है ऐसा जो कहो तो वह ठीक नही है। क्योंकि आचाराङ्ग सूत्रमे कहा है कि, “कर्मरहित जीवके व्यवहार नहीं रहता है; क्योंकि उपाधि जो है सो कर्मसे होती है"। इस प्रकार ये दश १० स्वभाव पूर्वोक्त चेतनत्व आदि नियत द्रव्यवृत्ति है ॥ ११॥ सूत्रम् । अमी दश विशेषेण स्वभावाश्चैकविंशतिः। सर्वे पुद्गलजीवानां पञ्चदशाप्यनेहसः॥१२॥ सूत्रभावार्थ:-ये दश स्वभाव और पूर्वकथित सत्तादि एकादश ये सब मिलके २१ भाव पुद्गल और जीवके है और कालके पन्दरह १५ स्वभाव हैं ॥ १२ ॥ 'व्याख्या । अमी दश स्वभावाः पूर्वोक्ता एकादश स्वभावा उभये मिलिता एकविंशति- संख्या जायन्ते । तत्र पुद्गलानां जीवानां च प्रत्येकमेकविंशतिः स्वभावा भवन्ति । तथा अनेहसः कालद्रव्यस्य पञ्चदश भावा भवन्ति । मूलत एकविंशतिभावाः सन्ति । तेभ्यः षट् निष्कास्यन्ते तदा पंचदश अवशिष्यन्ते । तानेवाग्रेतनपद्येन व्याकरोति ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः-चेतनत्व आदि ये दश स्वभाव तथा सत्ता आदि पूर्वकथित एकादश स्वभाव, दोनों मिलके इक्कीस २१ होते है । इनमे पुद्गलके इक्कीस भाव है और जीवके भी एकविशति २१ भाव ही है । और कालके पन्दरह स्वभाव है। आरंभसे जो इक्कीस भाव है उनमेंसे छः भाव जब निकाले जाते है तो पन्दरह बाकी बचते है । अब आगेके श्लोकमे उन्हीका निरूपण करते है ।। १२ ।। सूत्रम् । प्रदेशानेकता चित्ता मूर्तता च विभावता। शुद्धताऽशुद्धता चेति षड़ हीनाः कालगोचराः॥१३॥ सूत्रभावार्थ:-बहुप्रदेशत्व, चेतनत्व, मूर्त्तत्व, विभावत्व, शुद्धत्व और अशुद्धत्व इन छे स्वभावोंसे रहित शेष पन्दरह स्वभाव कालके है ॥ १३ ॥ व्याख्या । बहुप्रदेशस्वभावः १ चित्तेति चेतनस्वभावः २ मूर्तेति मूर्तस्वभावः ३ -विभावता विभावस्वभावः ४ शुद्धता शुद्धस्वभावः ५ अशुद्धता अशुद्धस्वभाव. ६ एते षडेकविंशतिभ्यो निष्कास्यन्ते तदा पञ्चदश सर्वे कालस्वभावाः ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः-बहुप्रदेशस्वभाव, चेतनस्वभाव, मूर्तस्वभाव, विभावस्वभाव, शुद्ध- स्वभाव और अशुद्ध स्वभाव ये छे भाव जब इक्कीसमेसे निकालते है तो पन्दरह रहते है. सब पन्दरह स्वभाव कालके है ॥ १३ ॥ - । - F r ये
J
२१२
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
सूत्रम् । आदिमेन समायुक्ता धर्मादीनां तु षोडश ।
स्वभावाः संभवन्त्येव पूर्वोक्तानां प्रसंगतः ॥१४॥
सूत्रभावार्थ:-निकाले हुए छे स्वभावोंमेसे प्रथम जो वहुप्रदेशखभाव है उस
सहित धर्म, अधर्म और आकाश द्रव्यके सोलह २ स्वभाव होते है; क्योंकि, ऐसा पहले
कह आये है ॥ १४ ॥
व्याख्या । आदिमेन बहुप्रदेशस्वभावेन समायुक्ता अन्यपञ्चवर्जितास्तदा पोडश स्वभावाः
धर्माधर्माकाशास्तिकायानां भवन्ति । यत “एकविंशति भावाः स्युर्जीवपुद्गलयोर्मताः ।
धर्मादीनां षोडश स्युः काले पञ्चदश स्मृताः' इत्यादि ॥ १४ ॥
व्याख्यार्थः--जब भाव निकाले हुए छे भावोंमेसे प्रथम वहुप्रदेशस्वभावसे सहित
और शेष पांच भावोंसे रहित हुए तो सब सोलह स्वभाव हुए। ये सोलह २ स्वभाव
धर्मास्तिकायके, अधर्मास्तिकायके और आकाशास्तिकायके होते है । क्योंकि "जीव और
पुद्गलके २१ भाव है; धर्म, अधर्म, आकाश द्रव्यके सोलह २ भाव है; कालमे पन्दरह
भाव माने गये है। ऐसा पूर्वपाठ है ॥ १४ ॥
सूत्रम् । एवं प्रमाणस्य नयस्य बोधादिमान्स्वभावान्परिभाव्य चित्ते ।
आप्सक्रमाम्भोजप्रसत्तिलब्धमानन्दरूपं परमं श्रयन्ताम् ॥१५॥
सूत्रभावार्थ:-हे भव्यजीवो! इस प्रकार प्रमाण तथा नयके ज्ञानसे इन स्वभा-
वोंको चित्तमे विचारके श्रीजिनेन्द्रके चरणकमलोंके प्रसादसे प्राप्त जो आनन्दरूप ज्ञान है
उसका आश्रय करो ॥ १५ ॥
व्याख्या । अनया दिशा प्रमाणस्य स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य, नयस्य प्रमाणेन निर्णीता-
र्थस्यैकांशप्रतिपादकवचनं नयस्तस्य, बोधादनुभवादिमान् स्वभावान् चित्ते मनसि परिभाव्य
पर्यालोच्याप्तस्य श्रीजिनस्य क्रमौ पादौ तावेवाम्भोज कमलं तस्य प्रसत्त्या प्रसादेन लब्धं
प्राप्तमानन्दरूपं स्वानुभवरूपं परम ज्ञानं श्रयन्तां सेवन्तामिति । भोजेति सन्दर्भक र्ना-
मापि ॥ १५॥
इति द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायां कृतिश्रीभोजसागरनिर्मितायां
द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥
व्याख्यार्थः-भो भव्यजनो! इस प्रकार अपने तथा परके व्यवसायात्मक ज्ञानरूप
प्रमाणके और प्रमाणसे निश्चित अर्थके एक अंशके प्रतिपादक वचनरूप नयके अनुभवसे
इन स्वभावोंको मनमें विचार कर, श्रीजिनेन्द्र के चरणरूप कमलके प्रसादसे प्राप्त जो
अपने अनुभवरूप ज्ञान है उसका सेवन करो । यहां "भोज" यह श्लेषसे ग्रंथकारका
नाम भी है ॥ १५ ॥
इति श्रीठाकुरप्रसादशास्त्रिविरचितभाषानुवादसमलङ्कृतायां द्रव्यानुयोग-
तर्कणायां द्वादशोऽध्याय. ॥ १२ ॥
- । -- - -- - - द्रव्यानुयोगतर्कणा। २१३ अथात्र स्वभावानां निदर्शनमाह । । अब इस त्रयोदश अध्यायमें स्वभावोंका दृष्टान्त कहते है- सूत्रम् । अस्तिस्वभाव आन्नातः स्वद्रव्यादिग्रहे नये । ग्राहकत्वेऽन्यद्रव्याणां नास्तिस्वभाव ईरितः॥१॥ सूत्रभावार्थ:-खद्रव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिक नयसे अस्तिस्वभाव कहा गया है और परव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिक नयसे नास्तिस्वभाव कहा है ॥१॥ व्याख्या । स्वद्रव्यादिग्रहे नये द्रव्यार्थिकनयमते द्रव्याणामस्तिस्वभाव आम्नातः कथितः । १। तथा द्वितीयो नास्तिस्वभावोऽस्ति, अन्यद्रव्याणां ग्राहकत्वे परद्रव्यादि- ग्राहकद्रव्यार्थिकनये ईरितः कथितः । २ । उक्त च "सर्वमस्तिस्वरूपेण परद्रव्येण नास्ति 'च" इति वचनात् ॥ १ ॥ व्याख्यार्थ:-अपने द्रव्य क्षेत्र आदिको ग्रहण करनेवाले द्रव्यार्थिक नयके मतमें द्रव्योंका अस्तिस्वभाव कहा गया है १ तथा अन्य द्रव्योंको ग्रहण करनेवाले परद्रव्यादि- ग्राहक द्रव्यार्थिकनयके मतसे द्रव्योंके दूसरा नास्तिस्वभाव कहा गया है । ऐसा अन्यत्र वचन भी कहा हुआ है कि "अपने रूपसे सब है और परद्रव्यसे सब नास्ति (नहीं ) है." ॥ १॥ सूत्रम् । उत्पाव्ययगौणत्वे नित्यः सत्तासमाश्रितः। पर्यायांर्थिके कोऽपि ज्ञेयोऽनित्यस्वभावकः॥२॥ सूत्रभावार्थ:-उत्पाद और व्ययकी गौणतामे सत्ता ग्राहक द्रव्यार्थिकनयसहित नित्यस्वभाव है और उत्पाद तथा व्ययके ग्राहकपर्यायार्थिक नयमे अनित्य स्वभाव है; ऐसा जानना चाहिये ॥ २ ॥ व्याख्या । तथा सत्तासमाश्रितः सत्ताग्राहकद्रव्यार्थिकनययुक्तो नित्यो नित्यस्वभावः कथितः । कस्मिन्सत्युत्पादव्ययगौणत्वे कश्चित्तृतीयः । पर्यायार्थिकनय उत्पाव्ययग्राहको भवति तन्मतेऽनित्यस्वभावः, कश्चित्पर्यायार्थिकनय उत्पाव्ययग्राहको भवन्ननित्यस्वभावः स्यादिति ॥२॥ व्याख्यार्थ:-और उत्पाद तथा व्ययकी गौणता होनेपर सत्ताका ग्राहक जो द्रव्यार्थिक नय है उससे युक्त नित्यस्वभाव तीसरा कहा गया है। ३ । तथा पर्याया- र्थिक नय उत्पाद और व्ययका ग्राहक होता है इसलिये उसके मतमे अनित्य स्वभाव ४ है। तात्पर्य यह कि उत्पाद तथा व्ययकी अप्रधानता होनेपर सत्ताग्राहक द्रव्यार्थिक नयके मतमें नित्य स्वभाव है और सत्ताग्राहक द्रव्यार्थिक नयकी अप्रधानतामे उत्पत्ति तथा नाशका ग्राहक जो पर्यायार्थिक नय है इसके मतसे चौथा अनित्य-स्वभाव होता है ॥ २ ॥ (१) त्रिष्वपि पुस्तकेष्वयमेव पाठ. । L 1.
। -- २१४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । भेदसंकल्पनामुक्त एकस्वभाव आहितः। अन्वयद्रव्यार्थिके चानेकद्रव्यस्वभावकः ॥३॥ सूत्रभावार्थ:-भेदकी कल्पनासे रहित द्रव्यार्थिकनयकी अपेक्षासे द्रव्यका एक- स्वभाव कहा गया है और अन्वय द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अनेक स्वभाव माने गये है ॥ ३॥ व्याख्या । भेदकल्पनारहितशुद्धद्रव्यार्थिकनये भेदकल्पनामुक्त एकस्वभावः कथितः ५ अन्वयद्रव्यार्थिकनयेऽनेकद्रव्यस्वभावोऽनेकस्वभावः ६ इत्यर्थः । कालान्वये सत्ताग्राहको देशान्वये चान्वयग्राहको नयः प्रवर्तत इति ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थः--भेदकी कल्पनासे रहित शुद्ध (सत्तामात्रके ग्राहक ) द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे द्रव्यका एक स्वभाव (५) कहा गया है तथा भेदकल्पनासहित अन्वय द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षामे द्रव्यका अनेक स्वभाव (६) भी कहा गया है । तात्पर्य यह कि जहां पदार्थमें कालका अन्वय होता है वहां तो सत्ताका ग्राहक द्रव्यार्थिक नय प्रवृत्त होता है और देशके अन्वयमे अन्वयग्राहक द्रव्यार्थिक नय प्रवृत्त होता है ॥ ३ ॥ सूत्रम् । सद्भूतव्यवहाराच गुणगुण्यादिभेदता। भेदकल्पनराहित्ये तस्याभेदः प्रकीर्तितः॥४॥ सूत्रभावार्थ:-सद्भूत व्यवहार नयसे गुण गुणी आदिके भेदस्वभावता होती है और भेदकल्पनाकी शून्यतादशामे गुणादिका अभेद कहा गया है ॥ ४ ॥ व्याख्या । सद्भूतव्यवहाराच्च सद्भूतव्यवहारनयाद् गुणगुण्यादिभेदता । गुणगुणिनोः, पर्यायपर्यायिनोः, कारककारकिनोर्भेदस्वभावः सप्तमः । भेदकल्पनराहिये भेदकल्पनारहित- शुद्धद्रव्यार्थिकनयमतेऽभेदः स्वभावः प्रकीर्तितः । ८ । यत्र कल्प्यमानस्यान्तर्निगीर्णत्वेन ग्रहस्तत्रैकस्वभावो यथा घटोऽयमिति, यत्र विषयविषयिणोवैविक्त्येन ग्रहस्तत्राभेदस्वभावो यथा नीलो घट इति । सारोपाध्यवसानयोनिरूढत्वार्थमयं प्रकारभेदः । प्रयोजनवत्यौ तु ते यदृच्छानिमित्तकत्वे स्वभावभेदसाधके । इति परमार्थः ॥४॥ व्याख्यार्थः-सद्भूतव्यवहार नयसे गुण गुणी, पर्याय पर्यायी और कारक कार- कवानका भेद स्वभाव है और यह भेद स्वभाव सप्तम है । ७ । और भेदकल्पनारहित शुद्ध द्रव्यार्थिक नयके मतमे तो अभेद स्वभाव कहा गया है । ८। जहांपर कल्पनीय पदार्थ निगीर्णस्वभाव है अर्थात् जहां कल्प्यमान वस्तु नही भासता है, वहांपर एक स्वभाव अर्थात् अभेद स्वभाव है। जैसे "अयं घट:" "यह घड़ा है." यहां यह नही जनाया गया कि यह घट नील है वा पीत है; इसलिये घटपदसेही उसका रूप विषय निगल लिया गया है । और जहांपर विषय और विषयीका पृथक् २ भान ( ग्रहण) होता है, वहांपर अभेद स्वभाव है। जैसे-"नीलः घटः" "नीला घट." यहांपर सारोपा तथा साध्य- 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। २१५ वसाना निरूढा लक्षणासे यह प्रकार भेद है। और प्रयोजनवती सारोपा तथा साध्यवसाना लक्षणा तो यहच्छानिमित्तसे स्वभावभेदसाधक है। यह यहांपर भावार्थ है ॥ ४ ॥ सूत्रम् । परमभावग्राहके तु भव्याभव्यौ च पर्ययौ। शुद्धाशुद्धौ ततश्चोक्तौ चैतन्यमात्मनः स्मृतम् ॥५॥ सूत्रभावार्थ:-परमभावग्राहक नयके मतमें भव्य तथा अभव्य स्वभाव है और शुद्ध स्वभाव तथा अशुद्ध स्वभाव भी परमभाव ग्राहक नयके मतसे ही है तथा चेतन स्वभाव आत्माके माना गया है ॥ ५ ॥ व्याख्या । भव्याभव्यौ च स्वभावौ परमभावग्राहके नये मन्तव्यौ । भव्यतास्वभावो निरूपितोऽस्ति, अभव्यतास्वभाव उत्पन्नस्वभावस्य तथा परमभावस्य साधारण्यमस्ति । ततोऽत्रास्तिनास्तिस्वभावाविव स्वपरद्रव्यादिग्राहकनययोः प्रवृत्तिर्न भवेत् । तथा शुद्धा- शुद्धस्वभावौ तूक्तौ ज्ञेयौ । यथा पूर्वत्र परमभावग्राहकनये तद्वद् ज्ञेयाविति । तथा चैतन्यं चेतनस्वभाव आत्मन आत्मारामस्य स्मृतं नान्येषाम् , आत्मा संसारस्थः चेतन इति ।९।१०।११।१२ । १३॥ ५॥ व्याख्यार्थः-परमभाव ग्राहक नयकी अपेक्षा भव्य स्वभाव तथा अभव्य स्वभाव मा- नने योग्य है । भव्यता स्वभाव पूर्व प्रकरणमें कह आये है और अभव्यता स्वभाव उत्पन्न स्वभाव तथा परम भावकी साधारणतामें है। इसलिये यहांपर अस्ति नास्ति स्वभावोंके समान स्वकीय तथा परकीय द्रव्यादि ग्राहक नयोंकी प्रवृत्ति नहीं होती है अर्थात् जैसे अस्ति खभाव स्वद्रव्यादिग्राहक नयसे और नास्तिस्वभाव परद्रव्यादिग्राहक नयकी अपेक्षासे माना गया है, यह बात यहां नहीं है । और शुद्ध तथा अशुद्ध स्वभाव जैसे पूर्व प्रकरणमें कह आये है वैसे यहां भी समझने चाहिये । और चेतन स्वभाव केवल जीवके ही है, अन्य द्रव्योंके नहीं । क्योंकि जो संसारी जीव है वह चेतन है । इस प्रकार इस श्लोकमें भव्य ९ अभव्य १० शुद्ध ११ अशुद्ध १२ और चेतन १३ इन ५ भावोंका वर्णन किया गया है ॥ ५॥ अब चैतन्यादिस्वरूपं कथयन्नाह । अब चेतनता आदिका स्वरूप कहते हुए श्लोक पढ़ते हैं। सूत्रम् । असद्भूतव्यवहारात्कर्मनोकर्मचेतना। परमभावग्राहके तस्याचेतनधर्मता ॥६॥ सूत्रभावार्थ:-असद्भूतव्यवहार नयसे कर्म तथा नोकर्ममें ही चेतनाका व्यव- हार होता है और परमभावग्राहक नयमें उस कर्म नोकर्मजनित चेतन स्वभावके अचेतन धर्मपना है ।। ६ ॥ व्याख्या । असद्भूतव्यवहाराद्सद्भूतव्यवहारनयात्कर्मनोकर्मणोः कर्माणि ज्ञानावरणा- दीनि नोकर्माणि मनोवचनकायात्मकानि ततो द्वन्द्वस्तयोरेव चिच्चेतनस्वभावः स्यात्, चेत- - २१६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् नसंयोगकृत्पर्यायस्तत्रास्ति । तत इदं शरीरमावश्यकं जानामीत्यादिव्यवहारोऽत एव भवति मृतं दहतीतिवत् । पुनः परमभावग्राहकनये तस्य कर्मनोकर्मजनितचेतनस्वभावस्याचेतन- धर्मता अचेतनस्वभावत्वं, यथा घृतमनुष्णमित्यादिवत् ॥ ६ ॥ व्याख्यार्थः-असद्भूतव्यवहार नयसे ज्ञानावरण आदि कर्म और मन, वचन, कायरूप नोकर्म इन दोनोंमे चेतन स्वभाव है; क्योंकि कर्म और नोकर्म इन दोनोंमें चेतनके संयोगसे किया हुआ पर्याय है । इसी कारण उस चेतनसंयोगकृत्पर्यायसे 'मृतकको भस्म करता है। इस व्यवहारकी भांति 'इस शरीरको मै आवश्यक (जरूरी) जानता हूं.' इत्यादि व्यवहार होता है । और परमभावग्राहक नयके मतमे तो उस कर्म तथा नोकर्मसे उत्पन्न चेतन भावके अचेतन स्वभावपना है, जैसे 'अनुष्ण ( टंढा) घृत इत्यादिकी भांति ॥ ६ ॥ सूत्रम् । असद्भूतव्यवहारे जीवाचेतनधर्मता। परमभावग्राहके सूर्तनोकर्मकर्मता ॥७॥ सूत्रभावार्थः-असद्भूतव्यवहार नयसे जीवमें अचेतनस्वभावता है और परम- भावग्राहक नयमें नोकर्म तथा कर्म मूर्त है ॥ ७ ॥ व्याख्या । असद्भूतव्यवहारनये जीवतीति जीवस्तस्याचेतनधर्मस्तस्य भावो जीवाचे- तनधर्मतास्ति । अतएव जडोऽयमचेतनोऽयमित्यादिव्यवहारोऽस्ति । एतेनानुमिनोमि जानामीति प्रतीत्या विलक्षणाज्ञानसिद्धिर्वेदान्तिनामपास्ता, सद्भूतव्यवहारनयग्राह्यणाचे- तनस्वभावेनैव तदुपपत्तेः । अथ परमभावग्राहकनये मूर्त्ता नोकर्मकर्मता मूर्त्तनोकर्म- कर्मता वर्तते । कर्मनोकर्मणोर्मूर्तस्वभावोऽस्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः-असदभूतव्यवहार नयके मतसे जो प्राण धारण करता है वह जीव है। उसके अचेतनधर्मपना जो जीवाचेतनधर्मता वह है अर्थात् जीव अचेतन स्वभावका धारक है । इस अचेतन स्वभावके माननेसे ही यह जीव अचेतन है, जड है इत्यादि व्यव- हार होता है । इससे "मै अनुमान करता हूं, जानता हूं, इत्यादि प्रतीति ( अनुभव )से विलक्षण (अनिर्वचनीय ) अज्ञानकी सिद्धि होती है" इस वेदान्तियोंके कथनका खंडन हुआ, क्योंकि असद्भूतव्यवहार नयसे ग्रहण करनेयोग्य जो अचेतन स्वभाव है इस अचेतन स्वभावसे ही उस अज्ञानकी सिद्धि हो जाती है । और परमभावग्राहक नयसे मूर्त ऐसी नोकर्मकर्मता वर्तती है अर्थात् कर्म तथा नोकर्मके मूर्त स्वभाव है ॥ ७ ॥ सूत्रम् । असद्भूतव्यवहारे जीवभूतत्वमिष्यते । परमे पुद्गलं हित्वा द्रव्यामूर्त्तत्वमाहितम् ॥ ८॥ सूत्रभावार्थ:-असद्भूतव्यवहारनयके मतमे जीव मूर्त स्वभावका भी धारक है और परमभावग्राहक नयमे पुद्गलको छोड़कर सब द्रव्योंमे अमूर्त्तखभावता स्थापित की गई है ॥ ८॥ .
1 १ व्यानुयोगतर्कणा। २१७ व्याख्या । असद्भूतव्यवहारे जीवमूर्त्तत्वमपि जीवस्य मूर्त्तत्वं जीवमूर्तस्वभाव इष्यत । अतएव अयमात्मा दृश्यते, अमुमात्मानं पश्यामीति व्यवहारोऽस्ति । तथानेन स्वभावेन "रक्तौ च पद्मप्रभवासुपूज्यौ" इत्यादि वचनानि सन्ति । अथ च परमभावग्राहकनये पुद्गल- द्रव्यं विना द्रव्याणाममूर्त्तत्वं द्रव्यामूर्त्तत्वमाहितं स्थापितम् । अन्यानि सर्वाण्यपि द्रव्याण्य- मूर्तस्वभाववन्तीत्यर्थः ।। ८॥ व्याख्यार्थः-असद्भूतव्यवहार नयके मतमें जीवका भी मूर्त स्वभाव माना गया है। इसीसे 'यह आत्मा देख पड़ता है, इस आत्माको में देखता हूं' इत्यादि व्यवहार होता है; और "श्रीपद्मप्रभ तथा श्रीवासुपूज्य ये दोनों तीर्थंकर रक्त (लाल) वर्णके धारक है" इत्यादि वचन हैं। तथा परमभावग्राहक नयकी अपेक्षासे पुद्गलद्रव्यके विना द्रव्योंके अमूर्तस्वभाव रक्खा गया है अर्थात् पुद्गलद्रव्यके सिवाय अन्य सब द्रव्य अमूर्त स्वभावके धारक हैं। यह अर्थ है ॥ ८॥ सूत्रम्। उपचारात्पुद्गलेऽपि नास्त्यमूर्तस्वभावता । व्यवह्रियतेऽनुगमात्तदेव चोपचर्यते ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-पुद्गलमे उपचारसे भी अमूर्त्तखभावता नहीं है; क्योंकि अनुगमसे जिसका व्यवहार होता है उसी भावका उपचार भी होता है ।।९॥ व्याख्या । उपचारात्पुद्गलद्रव्येऽमूर्तस्वभावता नास्ति । यतश्चेतनसंयोगेन देहादौ यथा चेतनत्वमुपचर्यते तथैवामूर्त्तत्व नोपचर्यते । तस्मादसद्धृतव्यवहारादपि पुद्गलस्यामूर्त- स्वभावो न कथनीयः । प्रत्यासत्तिदोषणामूर्त्तत्वं तत्र कथं नोपचरितव्यमिति तदेवोपपाद- यन्नाह । व्यवह्रियतेऽनुगमाद्यदेवानुगमादेकसंबन्धदोषाद्भावत्वं व्यवतियते तदेवोपचर्यते परन्तु सर्वधर्मस्योपचारो न स्यात्तथाचारोपे सति निमित्तानुसरणमनु निमित्तमनुसृत्यारोप इति न्यायो नाश्रयणीय इति भावः ॥९॥ व्याख्यार्थः-उपचारद्वारा भी पुद्गल द्रव्यमें अमूर्तस्वभावता नहीं है। इसीसे चेतनके संयोगसे जैसे देह आदिमें चेतनताका उपचार किया जाता है उसी प्रकार अमूर्तके संयोगसे देहमे अमूर्त्तका उपचार नहीं होता है । इस कारणसे-असद्धृतव्यवहार- नयसे भी पुद्गल द्रव्यका अमूर्त स्वभाव है ऐसा कथन नही करना चाहिये । अब प्रत्या- सत्ति दोषसे वहांपर अमूर्त्तताका उपचार क्यों नही करना चाहिये इसीका उपपादन करते हुए "व्यवहियतेऽनुगमात्" इत्यादि उत्तरार्द्धसे कहते है कि अनुगम अर्थात् एकसंबंध. दोषसे जिस भावका व्यवहार होता है उसी भावका उपचार भी होता है परन्तु सर्वथा सर्व धर्मके अभावमे सब धर्मका उपचार नहीं होता। और इससे - यह सिद्ध हुआ कि जहां आरोप करना हो वहां आरोपके निमित्तका अनुसरण करना चाहिये । और आरोप करके पश्चात् निमित्तका अनुसरण करना इस न्यायको नहीं धारण करना चाहिये। 3. यह भाव है ॥ ९॥ १ 4 २८ 1 -
२१८
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
सूत्रम् । अशेषोऽनुगतश्चार्थः संमती हि प्रकाशितः।
यथाम्बुपयसोभँदो न यावदन्त्यवैशिष्ट्यम् ॥ १० ॥
सूत्रभावार्थः--यह संपूर्ण जीव पुद्गलका अनुगत संबन्ध संमतिमे प्रकाशित है.
क्योंकि जैसे दुग्ध और जलका अन्त्य विशेष विना भेद नही हो सकता, वैसेही
इनका
भी भेद नहीं हो सकता ॥ १० ॥
व्याख्या । हीति निश्चितम् । अयमभिप्रायः अनुगतात्यन्तसंबन्धः सर्वोऽप्यर्थः संमतौ
प्रकाशितः । यथा स्वनुगतत्वे दृष्टान्तमाह । अम्बुपयसोः क्षीरनीरयो दो विभजना पृथक्त्व-
मिति तावन्नास्ति यावदन्त्यवैशिष्टयमन्त्यविशेषपर्यन्तं यावत् । अन्त्यविशेषे शुद्धपुद्गला जीवल-
क्षणेन पृथक् क्रियन्ते । यथा औदारिकादिवर्गणानिष्पन्नाच्छरीरादेनिघनासंख्येयप्रदेश आत्मा
भिन्न इति । अत्र गाथा "अणुण्णाणुगयाणं इमवतं वन्निविभयणमजुत्तं । जह दुद्धपाणियाणं
जावंत विसेस पजाया । १।" इत्थं कथयतां यदि मूर्तता पुद्गलद्रव्यविभाजकान्त्यविशेषोऽ-
स्ति तदा तस्या उपचार आत्मद्रव्येण कथं भवेत् । अथ च यद्यत्र विशेषोनास्ति तदान्योन्या-
नुगमनेनामूर्त्तताया उपचारः पुद्गलद्रव्येण कथं न भवेदित्याशङ्का केषांचिद्भवति । तां शङ्कां निरा-
चिकीर्षुः प्रतिपादयन्नाह ॥ १०॥
व्याख्यार्थ:-अभिप्राय यह है कि निश्चयरूपसे अनुगत अर्थात् अत्यन्त संबन्धरूप
सब अर्थ संमतिमे प्रकाशित किया गया है । अब यथा इत्यादि उत्तरार्द्धसे अनुगततामे
दृष्टान्त कहते है। जैसे मिले हुए जल और दूधका विभाग (भेद) जबतक अंतिम विशेष
नहीं होता तबतक नहीं होता है, इसी प्रकार अन्तके विशेषमें ही शुद्ध पुद्गल जीवलक्षणसे
पृथक् किये जाते है । भाव यह है कि जैसे जलका तथा दूधका विभाग अंतिम दाह
क्रियारूप विशेष अथवा पदार्थविज्ञान विशेषसे होता है, ऐसेही जीवकी मुक्तिदशारूप
विशेषमे पुद्गलका जीवसे विभाग होता है । जैसे कि औदारिक आदि वर्गणाओंसे सिद्ध
शरीर आदिसे ज्ञानधन असंख्यात प्रदेशोंका धारक आत्मा भिन्न है। इस विषयमें अन्यत्र
गाथा कही है कि "जैसे दूध और पानीका अन्त्यविशेष पर्याय तक भेद नहीं होता उसी
प्रकार परस्पर अनुगत पदार्थोंका भेद नहीं होता है, यह कहना अयुक्त है." इस प्रकार
कहनेवालोंके यदि मूर्तपना पुद्गल द्रव्यको जुदा करनेवाला अन्तका विशेष है तो
उसका उपचार आत्मद्रव्यके साथ कैसे होवे । और यदि अन्त्य विशेष नहीं है तो जीव
पुद्गलका परस्पर अनुगम होनेसे जैसे मूर्तताका उपचार आत्मद्रव्यके साथ होता है ऐसे
ही अमूर्तताका उपचार पुद्गल द्रव्यके साथ क्यों न होगा? ऐसी आशंका किन्हींकी होती
है, इस लिये उस शंकाको दूर करनेके लिये कहते है ॥ १० ॥
सूत्रम्। मूर्तियंत्रानभिभूता नास्ति तत्राप्यमूर्तता।
यत्राभिभूतामूर्त्तित्वं मूर्त्यनन्त्यं हि तेषु च ॥ ११॥
1 -- J व्यानुयोगतर्कणा। २१९ सूत्रभावार्थ:-जहांपर मूर्त स्वभाव तिरोहित नहीं है, वहांपर अमूर्त खभाव है ही नहीं; और जहां आत्मद्रव्यमे कर्म है, वहां अमूर्तता तिरोहित नहीं है; किन्तु, वहांपर मूर्त- ता अन्त्यरहित अनुगमसे है ॥ ११ ॥ व्याख्या । यत्र पुद्गलद्रव्यस्य मूर्तिमूर्तता अभिभूता नास्ति किन्तूभृताऽस्ति तत्रामूर्त्ततास्व- भावो न भवति । अमूर्त्तता ह्यपुद्गलद्रव्यस्यान्त्यविशेषः । अथ च यत्रात्मद्रव्ये कर्म भवति न तत्रामूर्तताभिभूतास्ति । तत्र चामूर्त्तता अनन्त्यानुगमजनितसाधारणधर्मरूपा भवति । तथा चान्योन्यानुगमाविशेषेऽपि क्वचिदेव किञ्चित्केनचित्कथंचिदभिभूयत इति यथागमव्यवहार- माश्रयणीयम् ॥११॥ व्याख्यार्थः-जहां पुद्गलद्रव्यका मूर्त स्वभाव अभिभूत (छिपा हुआ) नहीं है किन्तु उद्भूत (प्रकट) है वहां अमूर्तता स्वभाव नहीं होता है। क्योंकि अमूर्तता पुद्गलसे भिन्न द्रव्यका अन्त्य विशेष है । और जहां आत्मद्रव्यमें कर्म होता है वहां भी अमूर्तता अभि- भूत नहीं है। क्योंकि वहांपर अमूर्त्तता अन्त्यसे भिन्न अनुगमसे उत्पन्न साधारण धर्मरूप । इस प्रकार पुद्गल तथा जीवद्रव्यके अनुगममें विशेषता न होनेपर भी कहीं कोई भाव किसीसे किसी प्रकारसे अभिभूत होता है इस प्रकार शास्त्रके व्यवहारके अनुसार अंगीकार करना चाहिये ॥ ११ ॥ सूत्रम् । अन्त्यो भावः पुद्गलस्यापीथमत्र विलुप्यते । असद्भूतनये तेन परोक्षोऽणुरमूर्त्तकः ॥१२॥ सूत्रभावार्थ:--पुद्गलका अन्त्य भाव भी इसी प्रकार यहां लुप्त हो जाता है; इसीसे असद्भूतनयके मतमे परोक्ष परमाणु अमूर्त माना गया है ॥ १२ ॥ व्याख्या । उपचारेणाप्यमूर्तस्वभावः पुद्गलस्य न स्यादिति कथयतां मतेऽन्त्यो भाव एक- विंशतितमः स्वभावः पुद्गलस्य विलुप्तो भवति तदा पुनः “एकविशतिभावाः स्युर्जीवपुद्गलयो- मताः' इत्येतद्वचनव्याघातादपसिद्धान्तोऽपि जायते । अथ तच्छङ्कापनोदायाह असद्भूतव्य- वहारनये तेन कारणेन यः परोक्षः पुद्गलपरमाणुरस्ति तस्यामूर्तता कथिता । व्यावहारिकप्रत्य- क्षागोचरत्वममूर्त्तत्व प्रमाणोपचरितं भक्तं स्वीक्रियत इत्यर्थः ।। १२ ।। व्याख्यार्थः-उपचारसे भी पुद्गलके अमूर्तस्वभाव नहीं होता ऐसा कहनेवालोंके मतमे पुद्गलका अन्तका भाव, अर्थात् इक्कीसवा स्वभाव नष्ट हो जायगा और पुद्गलका जब अमूर्तस्वभाव नही रहैगा तब पूर्व प्रसगमे जो ऐसा कहा है कि "पुद्गल तथा जीव इन दोनोमें प्रत्येकके एकविंशति २१ भाव है" इस वचनका व्याघात होनेसे सिद्धान्तकी भी हानि होती है । क्योकि जब इक्कीसमेसे एक अमूर्त स्वभाव निकल जायगा तब तो पुद्गलके बीस स्वभाव ही रहेगे । इस प्रकारकी शंकाको दूर करनेके लिये कहते है कि इसी कारणसे असद्भूत व्यवहार नयमे जो परोक्ष पुद्गल परमाणु है उसके अमूर्तता कही " - - + L २२० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् गई है। तात्पर्य यह कि व्यवहारिक प्रत्यक्षके अगोचर रूप अमूर्तस्वभाव प्रमाणसिद्ध उपचरित भक्त (कथंचित् ) स्वीकार किया जाता है ।। १२ ॥ सूत्रम् । पुद्गलाणोश्च कालाणोरेकदेशस्वभावता। परमे परद्रव्यस्य भेदकल्पनवर्जितः ॥१३॥ सूत्रभावार्थः-परम भाव ग्राहक नयके मतसे कालाणु तथा पुद्गल परमाणुकी , एक-प्रदेश-स्वभावता है । और अन्य द्रव्यका भी भेदकल्पनावर्जित शुद्धद्रव्यार्थिक एक खभाव कहलाता है ॥ १३ ॥ व्याख्या । पुद्गलपरमाणोस्तथा कालाणोः परमे परमभावग्राहकनय एकप्रदेशस्वभावता कथ्यते । तथा परद्रव्यस्य कालपुद्गलवर्जितान्यद्रव्यस्य भेदकल्पनवर्जितः शुद्धद्रव्यार्थिक एकप्रदेशस्वभावः कथ्यते ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः-परम भाव ग्राहक नयमें पुद्गल परमाणु तथा कालके अणुकी एकप्रदे- शस्वभावता कही गई है । तथा भेदकी कल्पनासे वर्जित शुद्ध द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे काल और पुद्गलसे रहित अन्यद्रव्यके भी एकप्रदेशस्वभाव कहा गया है ॥ १३ ॥ सूत्रम् । शुद्धद्रव्यार्थिकेऽनेकप्रदेशत्वं विनाणुकम् । पुद्गलाणोः स्वभावत्वमुपचारेण तत्पुनः ॥१४॥ सूत्रभावार्थ:-शुद्ध द्रव्यार्थिकनयसे परमाणुको छोड़कर, संपूर्ण द्रव्योंका अनेक- प्रदेशस्वभाव है । और पुद्गलके अणुके तो अनेकप्रदेशस्वभावता उपचारसे है ॥ १४ ॥ व्याख्या । शुद्धद्रव्याथिके भेदकल्पनासापेक्षशुद्धद्रव्यार्थिकनयेऽणुकं परमाणु विना स- र्वेषां द्रव्याणामनेकप्रदेशत्वमनेकप्रदेशस्वभावः कथ्यते । अन्यच्च पुद्गलाणोः पुद्गलपरमाणो- स्तदनेकप्रदेशस्वभावत्वं भवितुं योग्यतास्ति । ततः उपचारेणानेकस्वभावत्वं कथ्यते । काला- णोम्योपचारकारणता नास्ति ततस्तस्य सर्वथापि स्वभावो नास्ति ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थः-भेदकल्पनासापेक्ष शुद्ध द्रव्यार्थिकनयसे परमाणुके सिवाय अन्य सब द्रव्योंका अनेकप्रदेशस्वभाव कहा गया है। और पुद्गलके परमाणुके उस अनेकप्रदेश- स्वभाव होनेकी योग्यता है अर्थात् वह पुद्गलपरमाणु अनेकप्रदेशस्वभाव हो सकता है इस कारण उपचारसे उसके अनेकप्रदेशखभावताका कथन किया गया है । और कालके अणुमें कोई उपचारकारणता नहीं है इस हेतुसे उसके यह अनेकप्रदेशस्वभाव सर्वथा नहीं है ॥ १४ ॥ सूत्रम् । शुद्धाशुहार्थिक विद्धि विभावाख्यखभावकान् । शुद्धे शुद्धखभावाः स्युरशुद्धे शुद्धवर्जिताः॥ १५॥ सूत्रभावार्थ:-हे शिष्य, शुद्धाशुद्ध द्रव्यार्थिकनयमें विभाव नामक स्वभावोंका बोध करो। शुद्ध द्रव्यार्थिक नयमें शुद्ध स्वभावोंकी और अशुद्ध द्रव्याथिक नयमें अशुद्ध स्वभावोंकी स्थिति है ॥ १५ ॥ - - 1 द्रव्यानुयोगतर्कणा। २२१ व्याख्या । शुद्धाशुद्धाथिके नाम्नि द्रव्यार्थिकनये समुच्चयेन विभावादिस्वभावान् विद्धि जानीहि । शुद्ध शुद्धद्रव्यार्थिकनये शुद्धस्वभावान् जानीहि । अशुद्धेऽशुद्धस्वभावान् जानीहि । शुद्धे शुद्धस्वभावाः स्युरशुद्धेऽशुद्धस्वभावा इति ज्ञेयम् ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थः--शुद्धाशुद्धार्थिक नामक द्रव्यार्थिक नयमें समस्त विभाव स्वभावोंको जानो और शुद्ध द्रव्यार्थिक नयमें शुद्ध स्वभावोंको जानो तथा अशुद्ध द्रव्यार्थिक नयमें अशुद्ध स्वभावोंको जानो । भावार्थ यह है कि शुद्ध द्रव्यार्थिकमें शुद्ध भाव तथा अशुद्ध द्रव्यार्थिकमें अशुद्ध भाव होते हैं ऐसा जानना चाहिये ॥ १५ ॥ सूत्रम् । असद्भूतव्यवहारादुपचारस्वभावकाः। इति खभावविज्ञानं कर्तव्यं शुभमिच्छता ॥१६॥ सूत्रभावार्थ:-असद्भूत व्यवहार नयसे उपचरित स्वभाव रहते हैं । इस प्रकार कल्याणके अभिलाषी जीवको स्वभावोंका विज्ञान करना चाहिये ॥ १६॥ व्याख्या । असद्भूतव्यवहारनयादुपचारस्वभावका उपचरितस्वभावा ज्ञातव्याः । इतीति समाप्तौ । स्वभावविज्ञानं स्वभावनययोजना शुभं कल्याणं हितं आयुष्यं ज्ञानं चेच्छता अभि- लषता कर्त्तव्यमिति ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थः-असद्भूतव्यवहार नयकी अपेक्षासे सब उपचरित स्वभावोंको जानना चाहिये । सूत्रमें इति शब्द अध्यायकी समाप्तिका बोधक है। और यह स्वभावोंमें नयोंकी योजना जिस पुरुषको कल्याण, हित, आयुष्य तथा ज्ञानकी अभिलाषा है उसको करनी चाहिये ॥ १६॥ सूत्रम्। अनुपचरिताः स्वीयभावास्ते तु गुणाः खलु। एकद्रव्याश्रिता गुणाः पर्याया उभयाश्रिताः॥१७॥ सूत्रभावार्थः-जो अनुपचरित अपने भाव है वे गुण है । और वे गुण एक द्रव्यके आधार रहते है; और पर्याय उभयके आश्रित रहते है ॥ १७ ॥ व्याख्या। अत्र दिगम्बरप्रस्तावना वर्चते । कुत्रापि स्वसमयेऽप्युपस्कृता वर्तते परन्त्वत्र किमपि चिन्त्यं वर्तते तेन तद्रूपणं निराचिकीर्षुराह । अनुपचरिता उपचारवर्जिता ये निज- कीयस्वभावास्ते गुणाः, गुणानां हि सहभावित्वादुपचारो न विद्यते । निष्कर्षस्त्वयम् स्वभावो हि गुणपर्यायाभ्यां भिन्नो न स्यात्तस्माद्योऽनुपचरितो भावः स एव गुण इति, अथ यश्चो- पचरितः स पर्यायः कथ्यते । अतएव द्रव्याश्रिता गुणाः, उभयाश्रिता पर्यायाः । तथोक्त- मुत्तराध्ययने गाथाद्वारा-"गुणाणमासवो दुव्वं एण दवसिया गुणा । लक्खणं पज्जयाणं तु उभओ अस्सिआ भवेत्ति । १॥ १७॥ व्याख्यार्थः-यहांपर दिगम्बरमतका प्रस्ताव (प्रसंग) है। और यह प्रसंग, श्वेताम्बरसिद्धान्तमें भी है, परन्तु इस विषयमें कुछ विचारणीय है, इस लिये णको दूर करनेकी इच्छासे कहते है । उपचारसे रहित जो अपने स्वभाव है। H - २२२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् क्योंकि गुण सहभावी है, इस लिये उनमें उपचार नहीं होता है । तात्पर्य यह कि कोई खभाव गुण पर्यायोंसे भिन्न नही है इस लिये जो अनुपचरित भाव है वही गुण और जो उपचरित भाव है वही पर्याय कहा जाता है । और इसी कारणसे केवल द्रव्यके आश्रय जो रहैं वे गुण है; और द्रव्य, गुण दोनोंके आश्रय जो रहै वे पर्याय हैं । इस विषयमें उत्तराध्ययनसूत्रमें गाथाद्वारा कहा है कि "गुणोंका आश्रय द्रव्य है अतएव द्रव्या- श्रितत्व गुणोंका लक्षण है; और दोनोंके आश्रय रहना, यह पर्यायोंका लक्षण है." ॥१७॥ सूत्रम् । एवं स्वभावोपगता गुणास्तु भेदेन सम्यकथिताश्च योग्याः। अर्हत्क्रमाम्भोजसमाश्रितानां भव्यात्मनांज्ञानगुणार्थमन्त्र ।। सूत्रभावार्थ:-इस प्रकार इस अध्यायमें श्रीजिनेन्द्रके चरणकमलोंके आश्रित भव्य जीवोंको ज्ञानगुणकी प्राप्तिके लिये हमने शास्त्रोक्त योग्य स्वभावसे प्राप्त गुण अच्छी रीतिसे भेद करके कहे है ॥ १८ ॥ इति द्रव्यानुयोगतर्कणायां त्रयोदशोऽध्यायः । व्याख्या । यदि च स्वद्रव्यादिग्राहकेणास्तिस्वभावः, परद्रव्यादिग्राहकेण नास्तिस्वभावः, इत्यादि स्वभावोपगता गुणाः स्वभावसहिता इत्युपगम्यते । तदोभयोरपि द्रव्यार्थिकविषयत्वा- सप्तभङ्गयामाद्यद्वितीययोर्भङ्गयोर्द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकाश्रयेण प्रक्रिया भज्येतेत्याद्यत्र बहु विचा- रणीयम् । एवमनया रीत्या स्वभावाः स्वभावयुक्ता गुणाश्च भेदेन प्रकारकथनेन सम्यक्शा- स्त्रोक्तरीत्या कथिताः प्रकाशिताः । श्रीमद्वाचकमुख्ययशोविजयपाठकमतल्लिकारचितप्राकृतपाठ- दृष्टा लिखिता इत्यर्थः । किमर्थमत्र कस्मै कार्याय कथिता इति प्रयोजनपदं ज्ञानगुणार्थ केपाम- हतां वीतरागाणां क्रमाश्चरणास्तएवाम्भोजानि कमलानितत्र समाश्रितानां शरणीभूतानां भव्या- स्मनां भव्यलोकानां ज्ञानगुणार्थ मया कथिता इत्यर्थः ॥ १८ ॥ इति श्रीकृतिभोजसागरनिर्मितायां द्रव्यानुयोगतर्कणाव्याख्यायां त्रयोदशोऽध्यायः। व्याख्यार्थः-यदि अपने द्रव्य क्षेत्र आदिका ग्राहक होनेसे अस्तिस्वभाव और पर- कीय द्रव्यक्षेत्रादिका ग्राहक होनेसे नास्तिस्वभाव है; इत्यादि स्वभावसे उपगत गुण है ऐसा स्वीकार करते हो तब तो दोनोंके द्रव्यार्थिक नयका ही विषयपना होनेसे सप्तभंगीमें प्रथम- भंग (स्यादस्त्येव) कथंचित् है ही और द्वितीयभंग (स्यान्नास्त्येव) कथंचित् है ही नही' इन दोनों भंगोमे द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकके आश्रय जो प्रक्रिया है उसका भंग होगा; इत्यादि बहुत कुछ यहांपर विचारणीय है । इस पूर्वोक्त रीतिसे स्वभाव तथा स्वभाव- सहित गुण प्रकारोंके कथनद्वारा शास्त्रोक्त रीतिसे प्रकाशित किये है अर्थात् श्रीमान् वाचक मुख्य यशोविजयजी उपाध्यायद्वारा विरचित प्राकृतपाठमें देखे हुए लिखे है । किस + . द्रव्यानुयोगतर्कणा। २२३ प्रयोजनके लिये कहे है ? कि श्रीजिनेन्द्र के चरणरूपी कमलोंके शरणको प्राप्त जो भव्यजन हैं, उनको ज्ञानगुणकी प्राप्ति हो इस लिये मैने कहे है। यह तात्पर्य है ॥ १८ ॥ इति श्रीपण्डितठाकुरप्रसादशर्मविरचितभाषाटीकासमलङ्कतायां द्रव्यानुयोगत. कणायां त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।। अथ पर्यायभेदानाह। अब पर्यायके भेदोंको कहते है। सूत्रम् । नत्वा जिनं प्रवक्ष्यामि पर्यायोत्कीर्तनं मुदा। व्यञ्जनार्थविभेदेन तद्विभेदं समासतः ॥१॥ सूत्रभावार्थ:-श्रीजिनेन्द्रको नमस्कार कर, आनन्दपूर्वक इस अध्यायमें पर्या- योंका वर्णन करूंगा । वह पर्यायोंका वर्णन समास(संक्षेप)से व्यंजन और अर्थके भेदसे दो प्रकारका है ॥ १॥ व्याख्या । जिनं वीतरागं नत्वा नमस्कृत्य पर्यायोत्कीर्तनं पर्यायाणामुत्कीर्तनं पर्यायोत्की- र्तनं मुदा हर्षेण प्रवक्ष्यामि । यदित्युत्तरापेक्षायां तत्पर्यायोत्कीर्तनं समासतः संक्षेपाव्यञ्ज- नार्थविभेदेन व्यजनं चार्थश्च तयोर्वभेदः प्रत्येकं योजना व्यञ्जनभेदेनार्थभेदेन तत्कीर्तनं पर्यायस्य द्विभेदं द्विप्रकारकमित्यर्थः ॥१॥ व्याख्यार्थः-श्रीवीतरागको नमस्कार करके, हर्षसे पर्यायोंका उत्कीर्तन (निरूपण) इस चतुर्दश १४ अध्यायमे कहूंगा । 'यत्' यह आगेके कथनकी अपेक्षामें है. जो पर्यायका निरूपण सक्षेपसे व्यंजन और अर्थके भेदसे अर्थात् व्यंजनके भेदसे तथा अर्थके भेदसे दो प्रकारका है ॥ १॥ सूत्रम् । तत्र व्यञ्जनपर्यायस्त्रिकालस्पर्शनो मतः। द्वितीयश्चार्थपर्यायो वर्तमानाणुगोचरः॥२॥ सूत्रभावार्थ:--उन दोनों भेदोंमेंसे प्रथम व्यंजन पर्याय त्रिकालस्पर्शी कहा गया है; और दूसरा अर्थ पर्याय वर्तमान सूक्ष्मकालवर्ती माना गया है ॥ २ ॥ व्याख्या । तत्र तयोर्द्वयोरुत्कीर्तनयोर्मध्य आद्यो व्यञ्जनपर्यायनिकालस्पर्शनो मतोऽनु- गतकालकलितः कथितः । यस्य हि त्रिकालस्पर्शनः पर्यायः स च व्यञ्जनपर्यायः । यथाहि-घटा- दीनां मृदादिपर्यायो व्यञ्जनपर्यायो मृन्मयः सुवर्णादिधातुमयो वा घट: कालत्रयेऽपि मृदादि- पर्यायत्वं व्यञ्जयति; तथा द्वितीयोभेदोऽर्थपर्यायः वर्तमानाणुगोचरः सूक्ष्मवर्तमानकालवर्ती अर्थपर्यायः यथाहि-घटादेस्तत्तत्क्षणवर्ती पर्यायः यस्मिन्काले वर्तमानतया स्थितस्तत्तत्का- लापेक्षाकृतविद्यमानत्वेनार्थपर्याय उच्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः-उन दोनो उत्कीर्तनोंमे प्रथम जो व्यंजन पर्याय है वह निकालस्पर्शी है अर्थात् पूर्वापर अनुगत सब कालके साथ वह पर्याय करता है । तात्पर्य यह कि जिसका स्पर्श भूत, भविष्य तथा वर्तमान इन तीनों कालोंमे होता है वह व्यञ्जन पर्याय है। त स्पर्श
२२४
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
जैसे-घटादिका मृत्तिका आदि पर्याय व्यञ्जन पर्याय है अर्थात् मृन्मय अथवा
सुवर्णादिमय घट तीनो कालोंमे पर्यायत्व अर्थात् मृत्तिका आदि पर्यायको प्रकाश
करता है । और द्वितीय भेद अर्थपर्याय है । यह अर्थपर्याय वर्तमान अणुका
विषय है अर्थात् सूक्ष्म वर्तमान कालवर्ती अर्थ पर्याय है । जैसे घट आदिका उस
उस क्षणमें रहनेवाला पर्याय जिस कालके क्षणमें वर्तमानतासे स्थित है उस उस कालकी
अपेक्षासे उत्पत्तिद्वारा विद्यमान होनेसे वह अर्थपर्याय कहा जाता है । भाव यह है कि
जिस क्षणमें घट विद्यमान है उसी क्षणकी विद्यमानतासे वह घट अर्थपर्याय है ॥ २ ॥
अथ तयोः प्रत्येकं द्वैविध्यं दर्शयन्नाह ।
अब उन दोनों पर्यायोंमे प्रत्येकके दो २ भेद दिखाते हुए कहते है।
सूत्रम् । द्रव्यतो गुणतो देधा शुद्धतोऽशुद्धतस्तथा।
शुद्रव्यव्यञ्जनाख्यश्चेतनो सिद्धता यथा ॥३॥
सूत्रभावार्थः—उन पर्यायोंके द्रव्यसे तथा गुणसे दो भेद है और शुद्ध तथा अशु-
द्धके द्वारा भी दो भेद है। शुद्ध द्रव्यव्यंजननामा शुद्ध व्यव्यंजन पर्याय जैसे चेतनमें
सिद्धता पर्याय है ॥ ३ ॥
व्याख्या । द्रव्यतो द्रव्यपर्यायो भवति तथा गुणतो गुणपर्यायोऽपि भवति, एवं द्वेधा द्वि,
प्रकारः स्यात् । तथाहि द्रव्यव्यञ्जनपर्यायो गुणव्यञ्जनपर्याय इति । तथा पुनस्तेनैव प्रकारेण
शुद्धतः शुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायः, अशुद्धतोऽशुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायश्च द्विप्रकारः। तत्र तेषु भेदेषु
शुद्धद्रव्यव्यञ्जनाख्यः शुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायः कस्मिन्भवति चेतने यथा सिद्धता चेतनद्रव्यस्य
यथा सिद्धपर्यायः । अयं हि केवलभावाज्ज्ञेयः ॥३॥
व्याख्यार्थः-द्रव्यसे तो द्रव्यपर्याय होता है और गुणसे गुण पर्याय होता है, इस
प्रकार दो भेद होते है । जैसे द्रव्यव्यंजन पर्याय तथा गुणव्यंजन पर्याय होता है। और
उसी प्रकारसे शुद्धसे शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय होता है तथा अशुद्धसे अशुद्ध द्रव्यव्यंजन
पर्याय होता है ऐसे दो भेद है । अब उन भेदोंमेंसे शुद्ध द्रव्यव्यंजन नामक शुद्ध द्रव्यव्यं-
जन पर्याय किसमें होता है, जैसे चेतनमे सिद्धता अर्थात् चेतनद्रव्यका सिद्ध पर्याय है।
यह शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय केवल भावसे जानना चाहिये ॥ ३ ॥
पुनर्भेदोपदेशमाह ।
फिर भेदका उपदेश करते है।
सूत्रम् । अशुद्धद्रव्यव्यञ्जनो नादिबहुधामतः।
गुणतोऽपीत्थमेवान कैवल्यमतिचिन्मुखः॥४॥
सूत्रभावार्थ:-अशुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय मनुष्य देव आदि अनेक प्रकारका माना
गया है और इसी प्रकार गुणसे भी जानने अर्थात् शुद्ध गुणव्यंजन पर्याय तथा अशुद्ध
गुणव्यजन पर्याय ये दो भेद गुणसे है । इनमें प्रथम भेदमे केवलज्ञान आदि और दूसरे भेदमें
मतिज्ञानादि पर्याय है॥ ४ ॥
द्रव्यानुयोगतर्कणा। २२५ व्याख्या। अशुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायोऽशुद्धद्रव्यव्यसनो नरादिरादिशब्दादेवनारकतिर्यगा- यो बहुधा मतास्तदपेक्षया नरादिर्बहुधा मतः । अत्र हि द्रव्यभेदः पुद्गलसंयोगजनितोऽस्ति । मनुष्यादिभेदेनैवं भेदः । गुणतोऽपीत्थमेव । गुणव्यजनपर्यायो द्विप्रकारः । तत्र प्रथम शुद्धगुणव्यञ्जनपर्यायः कैवल्य केवलज्ञानादिरूपः, द्वितीयोऽप्यशुद्धगुणव्यञ्जनपर्यायो मतिचिन्मुखः । मतिश्रुतावधिमनःपर्ययरूप इति ॥४॥ व्याख्यार्थः- अशुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय मनुष्य, देव, नारक और तिर्यञ्च आदि रूपसे अनेक प्रकारका माना गया है. इसीकी अपेक्षासे "नरादिर्वहुधा मतः" यह सूत्रमे पाठ है। यहांपर द्रव्यका भेद पुद्गल संयोगसे उत्पन्न है, अतः मनुष्य आदिके भेदसे यह भेद होता है । गुणसे भी इसी प्रकार है अर्थात् गुणव्यंजन पर्याय भी दो प्रकारका है। उनमें प्रथम शुद्ध गुणव्यंजन पर्याय जो है, वह तो केवलज्ञान आदि रूप पर्याय है। और दूसरा अशुद्ध गुण व्यंजन पर्याय मतिज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञान तथा मनःपर्यय ज्ञान आदि स्वरूप है ॥ ४ ॥ - : पुनः कथयति । • फिर भी पर्यायका भेद कहते हैं। सूत्रम् । ऋजुसूत्रमतेनार्थपर्यायः क्षणवृत्तिमान् । आभ्यन्तरः शुद्ध इति तदन्योऽशुद्ध ईरितः ॥५॥ सूत्रभावार्थ:-ऋजुसूत्र नयके मतसे अर्थपर्याय क्षणवृत्तिवाला है। आभ्य- न्तर तो शुद्ध अर्थपर्याय है और उससे अन्य अशुद्ध अर्थपर्याय कहा गया है ॥ ५ ॥ व्याख्या । ऋजुसूत्रमतेनर्जुसूत्रादेशेनार्थपर्यायः, आभ्यन्तरः शुद्धार्थपर्यायः क्षणवृत्तिमान् क्षणपरिणतः । तदन्यस्तदतिरिक्तोऽशुद्ध ईरितः । यो यस्मादल्पकालवी पर्यायः स च तस्मादल्पत्वविवक्षया अशुद्धार्थपर्यायः कथ्यते ॥५॥ व्याख्यार्थ:-ऋजुसूत्रनयके आदेशसे आभ्यन्तर (अन्तरंग)का जो है वह शुद्ध अर्थपर्याय है और क्षणमात्रवृत्ति है अर्थात् शुद्धार्थपर्याय क्षणक्षणमें परिणामको प्राप्त होता है। और उससे अन्यं अशुद्ध अर्थपर्याय कहा गया है । तात्पर्य यह कि जो जिस पर्यायसे अल्पकालवर्ती पर्याय है वह पर्याय उस अधिक कालवर्ती पर्यायसे अल्पत्वकी अपेक्षासे अशुद्ध अर्थपर्याय कहा जाता है ।। ५॥ अत्र वृद्धवचनसंमतिं दर्शयति । इस विषयमे वृद्धोंके वचनरूप संमति दर्शाते है। सूत्रम् । नरोहि नरशब्दस्य यथा व्यञ्जनपर्ययः। बालादिकोऽर्थपर्यायः संमतौ भणितस्त्वयम् ॥ ६॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे नर शब्दका नर पर्याय व्यंजनपर्याय कहा गया है, वैसेही संमति ग्रन्थमे बाल आदि अर्थपर्याय कहा गया है ।। ६॥
२२६
रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम्
व्याख्या । नरो हि नरशब्दस्य यथा व्यञ्जनपर्यय इति । यथा पुरुषवाच्यजन्ममरणका-
लपर्यन्त एकोऽनुगतनरत्वपर्यायः स च पुरुषस्य व्यञ्जनपर्यायोऽस्ति, संमतिविषये बालादि-
कस्तु पुनरर्थपर्यायः कथितः । अयमिति इदमः प्रत्यक्षत्वे साक्षात्संमतिदृष्ट इति । अत्र गाथा
"पुरिसंमि पुरिससदो जम्माइ मरणकालपजंतो । तस्सओ वालाईया पन्जवभेया बहु विगप्पा।।
॥१॥६॥
व्याख्यार्थ:-जैसे नरशब्दका नर व्यंजनपर्याय है. तात्पर्य यह कि पुरुष शब्दसे
वाच्य पुरुषपर्याय जन्मसे आदि लेके मरणकालपर्यन्त एक अनुगत रूपसे नरत्व पर्याय
है और वह पुरुषका व्यंजन पर्याय है और बाल आदिक अर्थपर्याय हैं ऐसा संमति ग्रंथमें
कहा है, अर्थात् यह विषय साक्षात् संमतिमें देखा हुआ है । यहां संमतिकी गाथा है कि
"जैसे पुरुषमें पुरुष यह शब्द जन्मसे मरणतक रहता है यह व्यंजन पर्याय है और उस
पुरुषमें बाल, युवा, इत्यादि जो भेद हैं ये सब अर्थपर्याय है ॥ ६ ॥
अथ केवलज्ञानादिकः शुद्धगुणव्यञ्जनपर्याय एव भवति, तत्रार्थपर्यायो नास्तीत्येता-
दृशी कस्यचिदिक्पटाभासस्याशङ्कास्ति तां निराकरोति ।
अब "केवल ज्ञान आदि शुद्ध गुणव्यञ्जन पर्याय ही हैं, उनमें अर्थपर्याय नही है."
ऐसी किसी दिगम्बराभासकी शंका है, उसको दूर करते हैं।
सूत्रम् । षड्गुणहानिवृद्धिभ्यां यथाऽगुरुलघुस्तथा ।
पर्यायः क्षणभेदाच केवलाख्योऽपि संमतः॥७॥
सूत्रभावार्थ:-जैसे षड्गुणी हानिवृद्धिसे अगुरुलघु पर्याय माना है, उसी प्रकार
क्षणके भेदसे केवलाख्य गुण पर्यायके भी अर्थ पर्याय माना गया है ॥ ७ ॥
व्याख्या । षड्गुणहानिवृद्धिभ्यामगुरुलघुपर्याया यथा कथिताः पड्गुणहानिवृद्धिलक्षणा
अगुरुलघुपर्यायाः सूक्ष्मार्थपर्याया इतिवत्पर्यायः क्षणभेदात्केवलाख्योऽपि संमतः क्षणभेदा-
केवलज्ञानपर्यायोऽपि भिन्न भिन्न एव दर्शितः । यतः "पढमसमये योगभवत्थकेवलनाणे"
अपढमसमये सजोगिभवत्थकेवलनाणे" इत्यादिवचनात्तहजुसूत्रादेशेन शुद्धगुणस्याप्यर्थपर्याया
,
मन्तव्याः॥ ७॥
व्याख्यार्थः-जैसे षड्गुणी हानि वृद्धिसे अगुरुलघु पर्याय कहे है अर्थात् जैसे
षड्गुणी हानि वृद्धिलक्षण अगुरुलघु पर्याय अर्थात् सूक्ष्मार्थ पर्याय है ऐसेही क्षणके भेदसे
केवल ज्ञान नामक पर्याय भी भिन्न २ ही देखा गया है. क्योंकि, प्रथम समयमें योग-
भवस्थ केवलज्ञानमें, द्वितीयसमय सयोगी भवस्थ केवलज्ञानमे” इत्यादि वचन है. इस लिये
ऋजुसूत्रनयके आदेशसे शुद्ध गुणके भी अर्थपर्याय मानने चाहिये ॥७॥
सूत्रम् । सद्व्यव्यञ्जनोऽणुश्चाशुद्धपुद्गलपर्यवः ।
व्यणुकाद्या गुणाः स्वीयगुणपर्यायसंयुताः ॥ ८॥
द्रव्यानुयोगतर्कणा । २२७ सूत्रभावार्थ:-शुद्ध द्रव्यव्यंजन परमाणु जो है वह शुद्ध पुद्गल पर्याय है और द्वयणुकादि अशुद्ध द्रव्य व्यंजन पर्याय हैं । ये अपने २ गुण पर्यायों सहित है ॥ ८ ॥ व्याख्या । सद्व्यव्यञ्जनोऽणुः शुद्धद्रव्यव्यञ्जनपरमाणुः शुद्धपुद्गलपर्यवस्तस्य नाशो नास्ति तथा व्यणुकादिका अशुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायाः संयोगजनितत्वात् । कीदृशाः स्वीयगुणपर्यायसं- युताः पुद्गलद्रव्यस्य शुद्धगुणव्यञ्जनपर्यायाः अशुद्धगुणव्यञ्जनपर्यायास्ते निज २ गुणाश्रिता मन्तव्याः । यतः परमाणुगुणो यः स च शुद्धगुणव्य जनपर्यायस्तथा द्विप्रदेशादिगुणो यः स चाशुद्धगुणन्यजनपर्यायः ॥ ८॥ व्याख्यार्थः-शुद्ध द्रव्यव्यंजन परमाणु जो है वह शुद्ध पुद्गल पर्याय है । क्योंकि, उसका नाश नही होता है । और व्यणुक आदि अशुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय है। क्योंकि, संयोगसे उत्पन्न होनेके कारण नाशवान् है । ये कैसे है कि अपने गुण तथा पर्याय करके सहित है । अर्थात् पुद्गल द्रव्यके जो शुद्ध गुणव्यंजन पर्याय और अशुद्ध गुणव्यंजन पर्याय है, वे अपने २ गुणके आश्रित मानने चाहिये । क्योंकि, जो परमाणुका गुण है वह तो शुद्ध गुणव्यंजन पर्याय है, और जो द्विप्रदेश आदिका गुण है वह अशुद्ध गुणव्यंजन . पर्याय है ॥ ८ ॥ सूत्रम् । सूक्ष्मार्थपर्यवाः सन्ति धर्मादीनामितीव ये। कथयन्ति न किं तेऽमुं जानन्त्यात्मपरार्थतः ॥९॥ सूत्रभावार्थ:-धर्मादि द्रव्यके सूक्ष्म अर्थपर्याय हैं ऐसा जो दिगम्बर कहते हैं सो क्या वे स्वपरबोधसे इस क्षणपरिणामरूप अर्थपर्यायको नहीं जानते ॥९॥ व्याख्या । धर्मादीनां धर्मास्तिकायादीनां सूक्ष्मार्थपर्यवाः शुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायाः सन्ति, इतीव ये कथयन्त्येताहशहठं कुर्वन्ति ते जना हठं त्यक्त्वा आत्मपरार्थतः निजपरप्रत्ययाजु सूत्रादेशेन चामुं क्षणपरिणतिरूपं पूर्वोक्तमर्थपर्यायमपि केवलज्ञानादिवन्न किं किमिति कथं न जानन्ति हठं त्यक्त्वा कथं नाङ्गीकुर्वन्ति । किं च तेषु धर्मास्तिकायादिष्वपेक्षया अशुद्धपर्याः योऽपि भवति न चेत्तदा परमाणुपर्यन्तविश्रामः पुद्गलद्रव्येऽपि न भवति, इत्यभिप्रायेण कथ- यन्नाह ॥९॥ व्याख्यार्थःधर्मास्तिकाय आदि द्रव्योंके सूक्ष्म अर्थ पर्याय अर्थात् शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय हैं, ऐसा जो हठ करते है। वे हठ करनेवाले मनुष्य को छोड़कर, अपने प्रत्ययसे अथवा परके प्रत्ययसे और ऋजुसूत्रनयके आदेशसे इस क्षणपरिणाम रूप पूर्वकथित अर्थ- पर्यायको भी केवल ज्ञान आदिकी भाति क्यों नहीं जानते ? अर्थात् अपने हठको छोड़कर, क्यों नहीं स्वीकार करते । यह आक्षेप है। और भी, उन धर्मास्तिकाय आदिमे अपेक्षासे अशुद्ध पर्याय भी होता है, यदि ऐसा न हो तो पदल द्रव्यमें भी परमाण तक विधाम नहीं -- ? म २२८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम् । यथाऽऽकृतिश्च धर्मादेः शुद्धो व्यंजनपर्यवः । लोकस्य द्रव्यसंयोगादशुद्धोऽपि तथा भवेत् ॥ १० ॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे धर्म आदि द्रव्यके लोकाकाश प्रमाणसे शुद्ध व्यंजन पर्याय है, ऐसेही लोकमें रहनेवाले द्रव्योंके संयोगसे अशुद्ध व्यंजन पर्याय क्यों न हो ? अर्थात् होनाही चाहिये ॥ १० ॥ व्याख्या । धर्मास्तिकायादेराकृतिर्लोकाकाशमानसंस्थानरूपा यथा वर्त्तते तथा शुद्धो व्यंज- नपर्यवः शुद्धद्रव्यव्यजनपर्यायः कथ्यते परनिरपेक्षत्वेनेति । तथा लोकस्य द्रव्यसंयोगालो- कवर्ती द्रव्यसंयोगरूपोऽशुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायोऽपि तस्य लोकस्य द्रव्यसंयोगान्निरपेक्षत्वं कथयन्विरोधं नोत्पादयति । विरोधः कोऽपि नास्तीत्यर्थः ॥१०॥ व्याख्यार्थ:-जैसे धर्मास्तिकाय आदि द्रव्यका आकार लोकाकाश प्रमाण स्थिति- रूप है, इस लिये परद्रव्यकी निरपेक्षासे वह शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय है ऐसा कथन होता है; ऐसेही लोकके द्रव्योंके संयोगसे अर्थात् लोकमें रहनेवाले जो द्रव्य है उन द्रव्योंका धर्मादि द्रव्यके साथ संयोगरूप अशुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय भी है और उस लोकके द्रव्य संयोगसे निरपेक्षक होनेसे किसी विरोधको भी नहीं उत्पन्न करता; अर्थात् कोई विरोध नहीं है ॥ १०॥ अथाकृतिः पर्यायो भविष्यति, संयोगः पर्यायो न भविष्यतीत्याशङ्का परिहरन्नाह । अव आकृति पर्याय हो सकती है और संयोग नहीं इस आशंकाको दूर करते हुए कहते है। F सूत्रम्। आकृतेरिव संयोगः पर्यवः कथ्यते यतः। उत्तराध्ययनेऽप्युक्तं पर्यायस्य हि लक्षणम् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थः-आकृतिके समान संयोग भी पर्याय कहलाता है । क्योंकि, उत्तरा- ध्ययन सूत्र में भी पर्यायका लक्षण कहा है ॥ ११ ॥ व्याख्या । संयोगोऽप्याकृतेरिवाकृतिवत्पर्यायः कथ्यते । यतो हेतोः पर्यायस्य लक्षणं हीति निश्चितमुत्तराध्ययनेऽप्युक्तं कथितम् । ततोऽस्य लक्षणं सभेदमपि श्रीउत्तराध्ययनादेवावसेय- मिति ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थ:-संयोग भी आकृति (आकार) के समान पर्याय कहा जाता है। क्योंकि, निश्चय रूपसे पर्यायका लक्षण उत्तराध्ययन सूत्रमें भी कहा है । इसलिये भेदसहित पर्यायका लक्षण श्रीउत्तराध्ययन सूत्रसे ही जानना चाहिये ॥ ११ ॥ पुनस्तदेवाह। फिर पर्यायके विषयमें ही कहते है।
। १ १ द्रव्यानुयोगतर्कणा। २२९ सूत्रम्। एकत्वं च पृथक्त्वं च संख्या संस्थानमेव च। संयोगश्च विभागश्चेतीत्थं मनसि चिन्तय ॥१२॥ सूत्रभावार्थ:-एकत्व, पृथक्त्व, सख्या, संस्थान, संयोग तथा विभाग इन सबको पर्याय रूपसे मनमें विचारो ॥ १२ ॥ व्याख्या । एकत्वं १ पृथक्त्वम् २ एतहूयं तथा पुनः संख्या १ संस्थानम् २ एतद्व्यं च पुनः संयोगः १ विभागः २ एतद्वयं चेत्यादि षटू द्वित्वपरिणतं मनसि चिन्तय । स्वचेतोगोच- रीकुरुष्वेत्यर्थः । तथा च तत्र गाथा-"एगत्तं च पुहुत्तं च संख्या संठाणमेव च । संयोगोय विभागो य पजवाणं तु लक्खणं ॥१॥इत्येतद्गाथोक्तपर्यायभेदभावना भावयितव्या ।। १२ ।। व्याख्यार्थ:--एकत्व १ पृथक्त्व २ ये दोनों, संख्या १ संस्थान २ (आकृति वा अवयव- रचना) ये दोनों, पुनः संयोग १ तथा विभाग २ ये दोनों, इन तीन द्वन्द्व अर्थात् छहको मनमें पर्याय रूप विचारो । अर्थात् अपने चित्तमें इनको पर्यायके भेद समझो । ऐसी ही यहांपर उत्तराध्ययनकी गाथा है-"एकत्व १ पृथक्त्व २ संख्या ३ संस्थान ४ संयोग ५ और विभाग ६ ये पर्यायके लक्षण हैं । इस गाथामे जो (एकत्व आदि) कहे हैं, उनमें पर्यायके भेदकी भावना करनी चाहिये । भावार्थ-उत्तराध्ययनमें संयोगको भी पर्याय माना है ।। १२॥ पुनः प्रकृतमेवार्थमाह । फिर उसी पर्याय विषयको कहते हैं। सूत्रम् । उपचारी न वाऽशुद्धो यद्यप्यन्याश्रितो भवेत् । असद्भूता मनुष्याद्यास्तदा नाशुद्धयोगकाः॥१३॥ सूत्रभावार्थ:-जो उपचरित है वह यद्यपि परद्रव्याश्रित हो परन्तु अशुद्ध नहीं हो सकता । यदि ऐसा मानते हो, तब तो असद्भूत मनुष्य आदि भी अशुद्धपर्याययोगी नहीं होंगे ॥ १३ ॥ व्याख्या । उपचारी न भवत्यशुद्धो यद्यप्यन्याश्रितो भवेत्परद्रव्यसंयोगी स्यात्तथाप्युप- चारी अशुद्धतां नाप्नोति । अथ च यद्येवं कथयिष्यथ यद्यदि च धर्मास्तिकायादीनां परद्रव्यसं- योगोऽस्ति तदुपचरितपर्याय इति कथ्यते, परन्त्वशुद्धपर्याय इति न कथ्यते, द्रव्यातथात्वहे- तुम्वेवाशुद्धत्वव्यवहारोऽस्तीति, तत्तस्माद् मनुष्यादिपर्यायोऽप्यशुद्ध इति न कथयत, असद्भूत- व्यवहारनयग्राह्यत्वेनासद्भूत इति कथयत । तद्धि तन्त्वादिपर्यायवदेकद्रव्यजनकावयवसं. घातस्यैवाशुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायत्वं च कथयतां चतुरस्र लगेदिति । तस्मादपेक्षानपेक्षाभ्यां शुद्धाशुद्धानेकान्तव्यापकत्वमेव श्रेय इति । तदेवाग्रेतने पद्ये प्रतिपादयिष्यति । पुनरक्षरार्थ- स्त्वेवम् । असद्भूता मनुष्याद्यास्तदा अशुद्धयोगका नेति ।। १३ ।। व्याख्यार्थ-उपचारवान् यद्यपि परद्रव्यका संयोगी होवै तथापि वह अशुद्धताको नहीं प्राप्त होता है । अब यदि ऐसा कहते हो कि, धर्मास्तिकाय आदि द्रव्योंका परद्रव्यके २२८ रायचन्द्र जैनशास्त्रमालायाम् सूत्रम्। यथाऽऽकृतिश्च धर्मादेः शुद्धो व्यंजनपर्यवः । लोकस्य द्रव्यसंयोगादशुद्धोऽपि तथा भवेत् ॥ १० ॥ सूत्रभावार्थ:-जैसे धर्म आदि द्रव्यके लोकाकाश प्रमाणसे शुद्ध व्यंजन पर्याय है, ऐसेही लोकमें रहनेवाले द्रव्योंके संयोगसे अशुद्ध व्यंजन पर्याय क्यों न हो ? अर्थात होनाही चाहिये ॥ १० ॥ व्याख्या । धर्मास्तिकायादेराकृतिर्लोकाकाशमानसंस्थानरूपा यथा वर्त्तते तथा शुद्धो व्यंज- नपर्यवः शुद्धद्रव्यव्यजनपर्यायः कथ्यते परनिरपेक्षत्वेनेति । तथा लोकस्य द्रव्यसंयोगाल्लो. कवर्ती द्रव्यसंयोगरूपोऽशुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायोऽपि तस्य लोकस्य द्रव्यसंयोगानिरपेक्षत्वं कथयन्विरोधं नोत्पादयति । विरोधः कोऽपि नास्तीत्यर्थः ॥१०॥ व्याख्यार्थ:-जैसे धर्मास्तिकाय आदि द्रव्यका आकार लोकाकाश प्रमाण स्थिति- रूप है, इस लिये परद्रव्यकी निरपेक्षासे वह शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय है ऐसा कथन होता है; ऐसेही लोकके द्रव्योंके संयोगसे अर्थात् लोकमे रहनेवाले जो द्रव्य है उन द्रव्योंका धर्मादि दुव्यके साथ संयोगरूप अशुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय भी है और उस लोकके द्रव्य संयोगसे निरपेक्षक होनेसे किसी विरोधको भी नहीं उत्पन्न करता; अर्थात् कोई विरोध नही है ॥ १०॥ अथाकृतिः पर्यायो भविष्यति, संयोगः पर्यायो न भविष्यतीत्याशङ्कां परिहरन्नाह । अब आकृति पर्याय हो सकती है और संयोग नहीं इस आशंकाको दूर करते हुए कहते हैं। सूत्रम्। आकृतेरिव संयोगः पर्यवः कथ्यते यतः। उत्तराध्ययनेऽप्युक्तं पर्यायस्य हि लक्षणम् ॥ ११ ॥ सूत्रभावार्थ:-आकृतिके समान संयोग भी पर्याय कहलाता है । क्योंकि, उत्तरा- ध्ययन सूत्रमें भी पर्यायका लक्षण कहा है ॥ ११ ॥ व्याख्या । संयोगोऽप्याकृतेरिवाकृतिवत्पर्यायः कथ्यते । यतो हेतोः पर्यायस्य लक्षणं हीति निश्चितमुत्तराध्ययनेऽप्युक्तं कथितम् । ततोऽस्य लक्षण सभेदमपि श्रीउत्तराध्ययनादेवावसेय- मिति ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः-संयोग भी आकृति (आकार) के समान पर्याय कहा जाता है। क्योंकि, निश्चय रूपसे पर्यायका लक्षण उत्तराध्ययन सूत्रमें भी कहा है । इसलिये भेदसहित पर्यायका लक्षण श्रीउत्तराध्ययन सूत्रसे ही जानना चाहिये ॥ ११ ॥ पुनस्तदेवाह । फिर पर्यायके विषयमें ही कहते है।
, , द्रव्यानुयोगतर्कणा। २२९ सूत्रम्। एकत्वं च पृथक्त्वं च संख्या संस्थानमेव च। संयोगश्च विभागश्चेतीत्थं मनसि चिन्तय ॥१२॥ सूत्रभावार्थ:-एकत्व, पृथक्त्व, संख्या, संस्थान, संयोग तथा विभाग इन सबको पर्याय रूपसे मनमें विचारो ॥ १२ ॥ व्याख्या । एकत्वं १ पृथक्त्वम् २ एतद्वयं तथा पुनः संख्या १ संस्थानम् २ एतद्वयं च पुनः संयोगः १ विभागः २ एतद्वयं चेत्यादि षटु द्वित्वपरिणतं मनसि चिन्तय । स्वचेतोगोच- रीकुरुष्वेत्यर्थः । तथा च तत्र गाथा-"एगत्तं च पुहुत्त च संख्या संठाणमेव च । संयोगो य विभागो य पज्जवाणं तु लक्खणं ।१।" इत्येतद्गाथोक्तपर्यायभेदभावना भावयितव्या ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः-एकत्व १ पृथक्त्व २ ये दोनों, संख्या १ संस्थान २ (आकृति वा अवयव- रचना) ये दोनों, पुनः संयोग १ तथा विभाग २ ये दोनों, इन तीन द्वन्द्व अर्थात् छहको मनमें पर्याय रूप विचारो । अर्थात् अपने चित्तमें इनको पर्यायके भेद समझो। ऐसी ही यहांपर उत्तराध्ययनकी गाथा है-"एकत्व १ पृथक्त्व २ संख्या ३ संस्थान ४ सयोग ५ और विभाग ६ ये पर्यायके लक्षण है । इस गाथामें जो (एकत्व आदि ) कहे है, उनमें पर्यायके भेदकी भावना करनी चाहिये । भावार्थ-उत्तराध्ययनमें संयोगको भी पर्याय माना है ॥ १२ ॥ पुनः प्रकृतमेवार्थमाह । फिर उसी पर्याय विषयको कहते हैं। सूत्रम् । उपचारी न वाऽशुद्धो यद्यप्यन्याश्रितो भवेत् । असद्भूता मनुष्याद्यास्तदा नाशुद्धयोगकाः ॥१३॥ सूत्रभावार्थ:-जो उपचरित है वह यद्यपि परद्रव्याश्रित हो परन्तु अशुद्ध नहीं हो सकता । यदि ऐसा मानते हो, तब तो असद्भूत मनुष्य आदि भी अशुद्धपर्याययोगी नहीं होंगे ॥ १३ ॥ व्याख्या । उपचारी न भवत्यशुद्धो यद्यप्यन्याश्रितो भवेत्परद्रव्यसंयोगी स्यात्तथाप्युप- चारी अशुद्धता नाप्नोति । अथ च यद्येवं कथयिष्यथ यद्यदि च धर्मास्तिकायादीनां परद्रव्यसं- योगोऽस्ति तदुपचरितपर्याय इति कथ्यते, परन्त्वशुद्धपर्याय इति न कथ्यते, द्रव्यातथात्वहे- तुष्वेवाशुद्धत्वव्यवहारोऽस्तीति, तत्तस्माद् मनुष्यादिपर्यायोऽप्यशुद्ध इति न कथयत, असद्भूत- व्यवहारनयग्राह्यत्वेनासद्भूत इति कथयत । तद्धि तन्त्वादिपर्यायवदेकद्रव्यजनकावयवसं- घातस्यैवाशुद्धद्रव्यव्यंजनपर्यायत्वं च कथयतां चतुरस्रं लगेदिति । तस्मादपेक्षानपेक्षाभ्यां शुद्धाशुद्धानेकान्तव्यापकत्वमेव श्रेय इति । तदेवाग्रतने पद्ये प्रतिपादयिष्यति । पुनरक्षरार्थ- स्त्वेवम् । असद्भूता मनुष्याद्यास्तदा अशुद्धयोगका नेति ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थ---उपचारवान् यद्यपि परद्रव्यका संयोगी होवै तथापि वह अशुद्धताको नहीं प्राप्त होता है । अब यदि ऐसा कहते हो कि, धर्मास्तिकाय आदि द्रव्योंका परद्रव्यके २३० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् साथ संयोग है; इसीसे उनको उपचरित पर्याय कहते हैं परन्तु अशुद्ध पर्याय नही कहते । क्योंकि द्रव्यके अतथाभावके (अन्यपनेके) हेतुओंमें ही अशुद्धताका व्यवहार है, इस का- रण, मनुष्य आदि पर्याय भी अशुद्ध है; ऐसा न कहो । किन्तु असद्भूत व्यवहार नयसे ग्राह्य होनेसे असद्भूत है, ऐसा कहो । क्योंकि वह तन्तु आदि पर्यायकी तरह एकद्रव्यजनक जो अवयवसंघात (अवयवोंका समूह) उसीको अशुद्ध द्रव्यव्यंजनपर्यायता कहनेवा- लोके चतुरस्त्र लगेगा । इसलिये अपेक्षासे शुद्ध और अपेक्षारहिततासे अशुद्ध इस प्रकार अनेकान्त व्यापकता ही श्रेष्ठ है । और इसीको आगेके श्लोकमे प्रतिपादित करेंगे। अक्षरोंका अर्थ तो यह है कि, यदि उपचारी अशुद्धताको नहीं प्राप्त होता; तो मनुष्य आदि भी अशुद्ध पर्यायके योगी नहीं है ॥ १३ ॥ पुनः कथयति । पुनः उसी विषयको कहते है। सूत्रम्। धर्मादेरन्यपर्यायेणात्मपर्यायतोऽन्यथा । अशुद्धताविशेषो न जीवपुद्गलयोर्यथा ॥१४॥ सूत्रभावार्थ:-धर्मास्तिकाय आदिके परपर्यायसे तथा अपने पर्यायसे विलक्षणता है; और जैसे जीव, पुद्गलमें अशुद्धताका विशेष नहीं है, वैसे इनमे भी नहीं है ॥ १४ ॥ व्याख्या । धर्मादेर्धर्मास्तिकायादेरन्यपर्यायेण परपर्यायेणात्मपर्यायेणात्मपर्यायतः स्वपर्या- यादन्यथा विषमत्वं विलक्षणत्वं ज्ञातव्यम् । यतः कारणादशुद्धताया विशेषो नास्ति यथा जीव पुद्गलयोर्विषये अशुद्धताविशेषो नास्ति ॥ १४ ॥ व्याख्यार्थः-धर्मास्तिकाय आदिके परपर्याय तथा आत्मपर्यायसे विलक्षणता जाननी चाहिये । क्योंकि, जैसे जीव और पुद्गलके विषयमें अशुद्धता विशेष नहीं है; वैसे यहां भी अशुद्धताका विशेष नहीं है ॥ १४ ॥ अथ प्रकारान्तरेण चतुर्विधपर्याया नयचक्रे कथितास्तानेव दर्शयन्नाह । अब नयचक्रमे अन्य प्रकारसे पर्यायोंके जो चार भेद कहे है; उन्हीं भेदोंको दर्शाते हुए आगेका श्लोक कहते है। सूत्रम् । खजातेश्च विजातेश्च पर्याया इत्थमर्थके। खभावाच विभावाच गुणे चत्वार एव च ॥१५॥ सूत्रभावार्थ:-द्रव्यके विषयमे इसी प्रकार स्वजातीयसे तथा विजातीयसे पर्याय होते है । ऐसेही गुणके विषयमें भी स्वभाव गुणसे तथा विभाव गुणसे पर्याय होते है। इस प्रकार पर्यायके चार भेद हुए ॥ १५ ॥ व्याख्या । इत्थममुना प्रकारेण स्वजातेः पर्यायाः सजातीयद्रव्यपर्यायाः, विजातेः पर्याया विजातीयद्रव्यपर्यायाश्वार्थके द्रव्ये द्रव्यविषये भवन्ति । स्वभावाच पुनर्विभावादिति स्वभाव- द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३१ गुणपर्यायाः, विभावगुणपर्यायाः इत्थं चत्वारो भेदा द्रव्यगुणभेदात्पर्यायाणां कथनीयाः । खजातीयद्रव्यपर्यायः, विजातीयद्रव्यपर्यायः, स्वभावगुणपर्यायः, विभावगुणपर्यायः, इति चत्वारो द्रव्यगुणयोर्भेदा भावनीया इति ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थ:-इस प्रकारसे स्वकीय जातिसे जो पर्याय होते हैं वे सजातीय पर्याय कहलाते हैं, तथा परजातिसे जो पर्याय होते हैं वे विजातीय पर्याय कहलाते हैं। और स्वभावसे तथा विभावसे गुणमें पर्याय होते हैं। अर्थात् स्वभाव गुणपर्याय, और विभाव गुण- पर्याय दो भेद ये । ऐसे द्रव्य और गुणके भेदसे पर्यायोंके चार भेद कहने चाहिये । अर्थात् सजातीय द्रव्यपर्याय १ विजातीय द्रव्यपर्याय २ स्वभाव गुणपर्याय ३ तथा विभाव गुण- पर्याय ४. इस प्रकार दो भेद द्रव्यके तथा दो भेद गुणके इन दोनोंको मिलाके, चार भेद द्रव्य गुण दोनोंके विचारने चाहियें ॥ १५ ॥ अन्न पूर्वोक्तानां भेदानामुदाहरणमाह । अब पूर्वोक्त सजातीय द्रव्यपर्याय आदि भेदोंके उदाहरण कहते है। सूत्रम् । व्यणुकं च मनुष्याश्च केवलं मतिचिन्मुखाः। दृष्टान्ता प्रायिकास्तेषु नाणुरन्तर्भवेत्कचित् ॥१६॥ सूत्रभावार्थ:-द्वयणुक सजातीय द्रव्यपर्याय है, मनुष्य आदि विजातीय द्रव्यपर्याय तथा केवल ज्ञान स्वभाव गुणपर्याय है और मतिज्ञान आदि विभाव गुणपर्याय है । ये दृष्टांत प्रायिक है । क्योंकि, इनमें कही भी अणुका अन्तर्भाव नहीं होता है ॥ १६ ॥ व्याख्या । द्वयणुकं चेति द्विप्रदेशादिस्कन्धः स च सजातीयद्रव्यपर्यायः, कथं तत् । द्वयोः परमाण्वोः संयोगे सति द्वषणुकमेतावता द्रव्यद्वयं संगत्यैकद्रव्यं भवतीति सजातीयद्रव्यप- र्यायः१ । मनुष्याश्च मनुजादिपर्याया विजातीयद्रव्यपर्याय इति, जीवपुद्गलयोर्योगे सति मनु- ध्यत्वव्यवहारी जायते, एतावता विजातीयद्रव्यद्वयं संगत्यैकद्रव्यं निष्पन्नमिति विजातीयद्र- व्यपर्यायः २ । अथ केवलमिति केवलज्ञानं स्वभावगुणपर्यायः कथ्यते, कथं तत्-कर्मणां संयोगरहितत्वात्स्वभावगुणपर्यायः ३ । अथ मतिचिन्मुखा मतिज्ञानादयः पर्यायाः विभावगु- णपर्यायाः कथ्यन्ते । कथं तत् कर्मणां परतत्रत्वाद्विभावगुणपर्याय ४ । इति । एते हि चत्वारो दृष्टान्ताः प्रायिका ज्ञातव्याः । परमार्थतस्तु परमाणुरूपद्रव्यपर्याय एषु चतुर्यु नान्तर्भवितुम- ईति विभागजनितपर्यायत्वात् । तदुक्तं संमतौ-"अणुएहिं दव्व आरद्धेति अणंति वयसाण सात्ततो । अपुणविभत्तो अणुत्तिजाओ अणू होइ ।” इत्यादिकं सर्व विमृश्य विज्ञेयमिति । आरब्धद्रव्यपर्यायेऽणुद्वयसंयोगे सति द्वयणुकं निष्पद्यते, त्रिभिद्वर्यणुकैख्यणुकं जायते, त्रिभि- ख्यणुकैश्चतुरणुकमुत्पद्यते । एवं महती पृथ्वी, महत्यआपो, महान्तो वायव इत्यादि नैयायिकैः प्रणीतत्वात् ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थः-जो द्विप्रदेश आदि स्कंध हैं वे सजातीय द्रव्यपर्याय हैं। सो कैसे कि, दो परमाणुओंका संयोग होनेपर छाणुक होता है। इससे यह सिद्ध हुआ कि एक जातिके ho .
, , २३२ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् दो द्रव्य परस्पर मिलके जो एक द्रव्य होता है वह सजातीय द्रव्यपर्याय है १ । और मनुष्य आदि जो पर्याय है वे विजातीय द्रव्यपर्याय है । क्योंकि, जीव और पुद्गलका पर- स्पर संयोग होनेपर मनुष्य यह व्यवहार होता है । इससे यह सिद्धान्त हुआ कि भिन्न २ जातिके दो द्रव्य मिलकर, जो एक द्रव्य होता है; वह विजातीय द्रव्य पर्याय कहलाता है २। केवल ज्ञान जो है वह स्वभाव गुणपर्याय कहा जाता है । सो कैसे कि-वह कौके संयोगसे रहित है इसलिये स्वभाव गुणपर्याय है ३। तथा मतिज्ञान आदि पर्याय विभाव गुणपर्याय कहलाते हैं। सो कैसे कि, ये कर्मोके सम्बन्धसे होते हैं; इसलिये विभाव गुणपर्याय है । इन चारों दृष्टान्तोंको प्रायिक समझना चाहिये, अर्थात् ये सर्वत्र रहनेवाले नहीं हैं। परमार्थसे तो परमाणु रूप द्रव्यपर्याय इन चारोंमें अन्तर्गत होने योग्य नहीं है। क्योंकि, वह परमाणु द्रव्यविभागसे उत्पन्न पर्याय है न कि संयोगसे उत्पन्न । सोही संमतिमे कहा है कि-"दो तीन आदि अणुओंसे अनन्त द्रव्योंका आरंभ निरन्तर होता है। और जिसका फिर विभाग न हो वह अणु है। यह द्वयणुकसे विभाग करके होता है ।१।" इत्यादि सब विचारके जानना चाहिये । और "आरंभ किये हुए द्रव्यके पर्यायमें दो अणु- ओंके संयोगसे व्यणुक उत्पन्न होता है, ऐसेही तीन द्वयणुकोंसे व्यणुक और चार व्यणु- कोंसे चतुरणुक उत्पन्न होता है और इसी प्रकार महापृथिवी, महाजल तथा महावायु आदि होते है" इत्यादि रूपसे नैयायिकोंने भी कहा है ॥ १६ ॥ पुनः प्रतिपिपादयिषुराह । उसी कथनकी इच्छासे पुनः इस श्लोकको कहते हैं। सूत्रम् । गुणानां हि विकाराः स्युः पर्याया द्रव्यपर्यवाः । इत्यादि कथयन्देवसेनो जानाति किं हृदि ॥१७॥ सूत्रभावार्थ:-गुणोंके विकारही पर्याय है यह, पहिले कहके फिर द्रव्यपर्याय तथा गुणपर्याय कहते हुए देवसेनजी अपने मनमें क्या जानते हैं ? ॥ १७ ॥ व्याख्या । गुणविकाराः पर्याया एवं कथयित्वा तेषां भेदाधिकारे पर्याया द्विविधा द्रव्य- पर्याया गुणपर्यायाश्चेति कथयंश्च देवसेनो दिगम्बराचार्यो नयचक्रग्रन्थकर्ता हृदि चित्ते किं जानाति अपि तु सम्भावितार्थ न किमपि जानातीत्यर्थः । पूर्वापरविरुद्धभाषणादसत्प्राय एवे- दमित्यभिप्रायः । किञ्च द्रव्यपर्याया एव कथनीयाः परन्तु गुणपर्याया इति पृथग्भेदोत्कीर्तनं न कर्त्तव्यं द्रव्ये गुणत्वाधिरोपाद्गुणे च गुणत्वाभावादिति निष्कर्षः ॥ १७ ॥ व्याख्यार्थः-गुणोंके विकार पर्याय है ऐसा कहके पुनः पर्यायोंके भेदके अधिकार में पर्याय दो प्रकारके है-द्रव्यपर्याय तथा गुणपर्याय इस प्रकार नयचक्र ग्रन्थके कर्ता दिग- म्बराचार्य देवसेनजी अपने चित्तमें क्या जानते है? अर्थात् कुछ नहीं जानते है । अर्थात् पूर्वापर विरुद्ध भाषण करनेसे यह झूठा है यह अभिप्राय है । और द्रव्यपर्याय ही कहने . H - द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३३ चाहिये और गुणपर्याय ऐसा दूसरा भेद न करना चाहिये । क्योंकि, द्रव्यमें गुणत्वका अध्यारोप है और गुणमे गुणताका अभाव है । यही तात्पर्य है ॥ १७ ॥ पुनस्तदेवाह । फिर उसीको कहते हैं। सूत्रम् । इत्थं पदार्थाः प्रणिधाय मूर्ध्नि परीक्षिता ज्ञानगुरोः सदाज्ञाम् । तुच्छोक्तिमुत्सृज्य विमोहमूलामहत्क्रमाम्भोजरतेन सर्वे॥१८॥ सूत्रभावार्थ:-ज्ञानके दाता श्रीगुरुकी उत्तम आज्ञाको मस्तकपर धारण करके, जिनेन्द्रके चरणकमलमें तत्पर मैने विमोहके मूलभूत अज्ञप्रणीत वचनको त्यागकर, इस प्रकार सब पदार्थोंकी परीक्षा की ॥ १८ ॥ इति श्रीयशोविजयोपाध्यायप्रणीतद्रव्यगुणपर्यायभाषाविवरणोक्तार्थसंदर्भितश्लोक- रूप-द्रव्यानुयोगतर्कणायां चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥ व्याख्या । इत्थमनया रीत्या पदार्था द्रव्यगुणपर्यायाः परीक्षिताः स्वरूपलक्षणभेदादिकथ- नेन विशदीकृताः । किं कृत्वा ज्ञानगुरोः परम्परागतश्रुताचार्यस्य सदाज्ञां सत्यनिदेशं मूर्ध्नि म- स्तके निधाय संस्थाप्य। पुनः किं कृत्वा विमोहमूलां भ्रमनिबन्धनां तुच्छोक्तिं तुच्छबुद्धिप्रणीत. वचनमुत्सृज्यापाकृत्य । कीदृशेन मया अर्हत्क्रमाम्भोजरतेन वीतरागचरणकमलसेवनरसिकेन। सर्वे पदार्था मया परीक्षिता इत्यर्थः । भोजेति नामनिरूपणं चेति ॥ १८ ।। इति श्रीवाचकमुख्य-श्रीयशोविजयविदर्भितद्रव्यगुणपर्यायभाषाविवरणतदुक्तिसङ्क- लितायां कृतिभोजसागरविर्निमितायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ व्याख्यार्थः-परंपरागत श्रुताचार्यकी समीचीन आज्ञाको मस्तकपर धर करके और भ्रमसे उत्पन्न हुए ऐसे मन्दबुद्धियोंके रचे हुए वचनको दूर करके श्रीजिनेन्द्र के चरणकम- लोंकी सेवा करने में रसिक ऐसे मैने इस प्रकार सब द्रव्य, गुण, पर्यायोंकी परीक्षा की; अर्थात् स्वरूप, लक्षण तथा भेद आदिका कथन करके स्पष्ट रीतिसे पदार्थोंका निरूपण किया। श्लेषसे "क्रमाम्भोज" इस पदमें "भोज" यह अपने नामका निरूपण भी आचार्यने किया है ॥ १८ ॥ इति श्रीआचार्योपाधिधारिपण्डितठाकुरप्रसादशर्मद्विवेदिप्रणीतभाषानुवादसमलव तायां द्रव्यानुयोगतर्कणायां चतुर्दशोऽध्याय. ॥ १४ ॥ सूत्रम् । द्रव्यादिकानां तु विचारमेवं विभावयिष्यन्ति सुमेधसो ये। प्राप्स्यन्ति तेसन्ति यशांसि लक्ष्म्यःसौख्यानि सर्वाणि च वान्छितानि? सूत्रभावार्थ:-जो बुद्धिमान् इस प्रकार द्रव्य आदिका विचार करेंगे, यश, लक्ष्मी तथा सपूर्ण अभिलषित सुखोंको प्राप्त होंगे ॥ १ ॥ वे उत्तम २३४ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् व्याख्या । एवमनया रीत्या द्रव्यादिकानां विचारं ये सुबुद्धयो विभावयिष्यन्ति ते सुमेधस इह सन्ति शोभनानि यशांसि । पुनः लक्ष्म्यः परत्र सर्वाणि वाञ्छितानि सुखानि प्राप्स्यन्तीति भावः ॥ १ ॥ व्याख्यार्थः-इस पूर्वोक्त प्रकारसे जो उत्तम बुद्धिके धारक भव्य जीव द्रव्यादि पदार्थों के विचारकी विभावना करेंगे वे सम्यक् ज्ञानधारी जीव अच्छे यश, और लक्ष्मि- योंको प्राप्त करेंगे तथा परलोकमे सब वाञ्छित सुखोंको प्राप्त करेंगे ॥१॥ सूत्रम् । गुरोः श्रुतेश्चानुभवात्प्रकाशितः परो हि द्रव्याद्यनुयोग आन्तरः। जिनेशवाणीजलधौ सुधाकरः सदा शिवश्रीपरिभोगनागरः॥२॥ सूत्रभावार्थ:-सर्वोत्तम, आन्तरिक ज्ञानवरूप, श्रीजिनेन्द्रके वचनरूपी समुद्र में चन्द्रमाके समान तथा निरन्तर मुक्तिलक्ष्मीके सेवनमे नागर ऐसा यह द्रव्यानुयोग मैने गुरुके सिद्धान्तसे तथा अपने अनुभवसे प्रकाशित किया ॥ २ ॥ व्याख्या । गुरोर्ज्ञानगुरोः श्रुतेः सिद्धान्तादनुभवात्स्वानुभूतेरान्तरोऽन्तज्ञानमयः परः प्रकृष्टो द्रव्यानुयोगः प्रकाशित । कीदृशो वीतरागवचनसमुद्रे चन्द्र इव चन्द्रः, निरन्तरं शिव- लक्ष्मीविलासे नायक इव नागर इति ॥ २ ॥ सूत्रम् ।ये बालकास्ते किल लिङ्गदर्शिनोयेमध्यमास्ते तु बहिष्क्रियारताः। द्रव्यानुयोगाभ्यसने य उत्तमाः कृतादाः सत्पथसङ्गिनस्ते ॥३॥ सूत्रभावार्थ:-जो बालक (मूर्ख) है वे केवल लिङ्गके दर्शक है, जो मध्यम (कुछ ज्ञानके धारक) है वे बाह्यक्रियामे तत्पर है, इसलिये जो द्रव्यानुयोगके अभ्यासमे आदर करनेवाले हैं वेही उत्तम (विशेष ज्ञानके धारक) हैं और सन्मार्गके सङ्गी है ॥ ३ ॥ व्याख्या । ये बालका इति सुगमम् । षोडशकवचनं-"बालः पश्यति लिङ्गं मध्यमबुद्धि- विचारयति वृत्तिम् । आगमतत्त्वं तु बुधः परीक्षते सर्वयत्नेन ।१।" इति ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थः-'ये बालकाः' इत्यादि श्लोकका अर्थ सुगम है। इस श्लोकार्थके विषयों पोडशकका भी वचन है-"बालक (मन्दबुद्धिजन) लिङ्गको देखता है, मध्यम बुद्धिके धारक वृत्तिका विचार करते है और जो ज्ञानी (उत्तम) है वे सर्व प्रकारसे शास्त्रोक्त तत्त्वकी परीक्षा करते है ॥ ३ ॥ सूत्रम् । क्रिया प्रिया नैव विमुच्य संविदं न ज्ञानमानन्दकरं विना क्रियाम्। समुच्चये योगदृशां निरूपितं यदखद्योतवद्न्तरं महत् ॥४॥ सूत्रभावार्थ:-ज्ञानके विना क्रिया प्यारी नही होती है और क्रियाके विना ज्ञान भी आनन्दका कर्ता नहीं होता है। और योगदृष्टिसमुच्चय नामक ग्रंथमें तो सूर्यमें और खद्योत (जुगुनू) में जितना अन्तर (फरक) है उतना बड़ा भेद ही ज्ञान और क्रियामें निरूपण किया है । अर्थात् ज्ञान तो सूर्यके समान है और क्रिया खद्योतके तुल्य है॥४॥ (१) इस व्याख्याका अर्थ सूत्रभावार्थसे ही समझ लेना चाहिये । क्योंकि इसमे विशेषता नहीं है ।
द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३५ सूत्रम् । खद्योतप्रतिमा क्रिया तु कथिता ज्ञानं तु भानूपम- मित्येतन्महदन्तरं कलियुगे कश्चिदुधो विन्दति । बाह्याभ्यासविनिर्मितो हि दुरितक्षेपो भवेद्द१र- क्षुण्णक्षोदकणोपमः किमपरं वाक्यं बुधा ब्रूमहे ॥५॥ सूत्रभावार्थः-क्रिया तो खद्योतके तुल्य कही गई है और ज्ञान सूर्यके समान है, इस प्रकार ज्ञान और क्रियामे बड़ा भेद है । इस भेदको कलियुग (पंचमकाल)में कोईही विद्वान् जानता है । और बाह्यके अभ्याससे उत्पन्न हुआ जो पापका नाश है, वह दर्दुर (मेडक) के द्वारा खोदे हुए मिट्टीके कणके बराबर है । बुधजनो! इससे अधिक क्रिया तथा ज्ञानके भेदके विषयमे आपसे और क्या कहै ? ॥ ५॥ व्याख्या । क्रियेति स्पष्टम् । यदुक्तं योगदृष्टिसमुच्चये "तात्कालिकः पक्षपातो भावशून्या च या क्रिया । अनयोरन्तरं ज्ञेयं भानुखद्योतयोरिव ।१।" "मंडूकचुन्नकप्पो कियाइ जाणिओ कओ किलेसाणं । तददुरचुन्नकप्पो नाणकओ तं च आणाए ॥१॥५॥" व्याख्यार्थ:-"क्रिया प्रिया" इत्यादि चतुर्थ तथा पंचम श्लोकका अर्थ स्पष्टही है इसलिये व्याख्या नहीं की। यही विषय योगदृष्टिसमुच्चयमें कहा है कि तत्काल अर्थात् उसी क्षणमें होनेवाले अपने पक्षपातको प्रकटकर्ता ज्ञानमे और भावशून्य जो क्रिया है उसमे सूर्य और खद्योतके बराबर भेद जानो ।१।" इस विषयमे यह गाथा भी है "क्रिया आदिसे मेडकके खोदे हुए मिट्टीके कणके बराबर पापोंका नाश होता है और ज्ञानसे मेडकके समान पापका नाश होता है, यह सर्वज्ञकी आज्ञासे सिद्ध है ।१॥४॥५॥ सूत्रम् । मिथ्यात्वमूलाष्टककर्मसंस्था न कोटिकोटेरधिकोपदिष्टा। समागते ज्ञानगुणेऽत्र पुंसो महानिशीथोक्तमिति प्रमाणम्द सूत्रभावार्थ:--मनुष्यको ज्ञान गुण प्राप्त होनेपर मिथ्यात्व है मूल जिनका ऐसे आठों कर्मोंकी स्थिति कोटिकोटि सागरसे अधिक नही है. यह प्रमाण महानिशीथ ग्रंथमें कहा हुआ है ॥ ६ ॥ सूत्रम् । जानाति तत्त्वानि यथार्थमर्थं ते परान्यो दुरितं निहन्ति । अनन्तकायस्थमपाकरोति यो भाष्य उक्तः स तु केवली ज्ञः॥७॥ सूत्रभावार्थ:-जो संपूर्ण तत्त्वोंको जानते है, जो भव्यजीवोंको यथार्थ पदार्थका कथन करते है, जो अनन्तकायस्थको दूर वे है वे भाष्यमें केवली कहे गये है ॥ ७ ॥ व्याख्या । अथ मिथ्यात्वेति । ज्ञानं हि सम्यग्दर्शनसहितमेवायाति तत्प्राप्तौ च कदाचिदपि मिथ्यात्वमध्यगतो भवेत्तथापि जीवः कोटाकोटिसागरप्रमितिकालादधिकं कर्मबन्धं न करोति "बंधेण न वोलइ कयावीति"वचनात् । एतदभिप्रायेण नन्दिषेणाधिकार महानिशीथसूत्रे ज्ञानगु- णोऽप्रतिपाती कथितः । उत्तराध्ययनेऽपि यथोक्त "सूई जहा समुत्ता ण णस्सई कयवरम्मि २३६ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् पडियाई । इय जीवोवि ससुत्तो ण णस्सइ गओवि संसारे।१।" अत्र बृहत्कल्पगाथा चेयम् "गीयत्थे केवली चतुविहे पन्नत्ते तं जहा जाणणेय १ कहणेय २ उल्लरागदोसे ३ अणंतका- यस्स वजणेण य ४||" गाथा-"गीयत्थस्स वयणेणं विसं हालाहलं पिवे। अगीयत्थस्स वयणेणं अमयंपि न घुट्टए।१। अगीयत्थ कुसीलेहिं संगं तिविहेण वोसिरे । मुक्खमग्गस्स ते विग्धं पहंमि तेणगे जह ।२।" "कर्तुमिच्छोः श्रुतार्थस्य ज्ञानिनोऽपि प्रमादिनः । कलादिविकलो योग इतीच्छायोगलक्षणम् ।१।" इति वचनं ललितविस्तरादौ ग्रन्थे । दृढकरणवाक्यमाले- यम् । अनावश्यकगाथा-"दसणपक्खो सावय चरित्तनठेय संदधम्मे य । दंसणचरित्तपक्खो समणे परलोगकं खंमि ।११" "मणेरिवाभिजातस्य क्षीणवृत्तरसंशयम् । तात्स्थ्यात्तदअनत्वाच समापत्तिः प्रकीर्तिता ॥१॥६॥७॥" व्याख्यार्थ:-"मिथ्यात्वमूलाष्टक" इस छट्टे तथा "जानाति तत्त्वानि" इस सातवें इन दोनों श्लोकोंको मिलाके व्याख्या करते है । ज्ञान गुण जब आता है तब सम्यग्दर्शन सहित ही आता है और उस ज्ञानके प्राप्त होनेपर जीव कदाचित् मिथ्यात्वके बीचमें आजाय तो भी कोटाकोटि सागर प्रमाण कालसे अधिक कर्मबन्धन वह जीव नहीं करता है, क्योंकि-"जो ज्ञानी है वह कर्मबन्धसे संसारमें कभी नहीं डूबता" ऐसा वचन है । इसी अभिप्रायसे महानिशीथ सूत्रमें नन्दिषेण अधिकारमें ज्ञान गुण अप्रति- पाती कहा है अर्थात् ज्ञान गुण हुए पीछे पुनः उसका प्रतिपात (अधःपतन) नहीं होता है। और उत्तराध्ययनमें ऐसा कहा है कि "जैसे सूत्र (तागे) सहित सुई नष्ट नहीं होती किन्तु वस्त्र आदिमें प्रवेश करके पुनः निकल आती है, इसी प्रकार सूत्र (ज्ञान) सहित जीव भी संसारमें गया हुआ नष्ट नहीं होता है । १।" यहां यह बृहत्कल्पकी गाथा भी है-"गीतार्थ केवली जाननेवाले, कहनेवाले, रागद्वेषरहित, और अनन्तकायवर्जक इन भेदोंसे चार प्रकारके कहे गये है।" "गीतार्थके वचनोंसे हाला- हल विषको पीना चाहिये और अगीतार्थके वचनोंसे अमृत भी नही पीना चाहिये ।१।" "अगीतार्थकुशीलोंका संसर्ग मन, वचन, कायसे छोड़ना चाहिये । क्योंकि, जैसे रास्तेमे चोर विघ्नकर्त्ता होते है वैसे वे भी मोक्षमार्गमें विघ्नके कर्ता है ॥१॥"शास्त्रके अर्थको करनेकी इच्छावाले प्रमादी ज्ञानीके जो कला आदिसे रहित योग है वही इच्छायोग कहलाता है, यह इच्छायोगका लक्षण है । १।" ऐसा वचन ललितविस्तर आदि ग्रंथोंमे है । यह पूर्वोक्त जो वाक्यसमूह यहां दिया गया है सो इस विषयको पुष्ट करनेके लिये है। यहां आवश्यक गाथा भी है कि-"दर्शनपक्षको धारण करनेवाला श्रावक है। यह चारित्रसे नष्ट है, परन्तु धर्मसे आई है । और मुनि दर्शन तथा चारित्र दोनोंके पक्षको धारण करते है और परलोक अर्थात् अग्रिम भवोंका नाश करते है अर्थात् उसी भवसे मोक्ष जाते है। १।" "शुद्धरत्नकी तरह क्षीणवृत्ति जीवके उसमें रहनेपनेसे तथा उसके अंजनपनेसे समापत्ति कही गई है. यह कथन निस्सन्देह है ॥१६॥७॥"
द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३७ सूत्रम् । ज्ञानं हि जीवस्य गुणो विशेषो ज्ञानं भवाब्धेस्तरणे सुपोतः ज्ञान हि मिथ्यात्वतमोविनाशे भानुः कृशानुः पृथुकर्मकक्षे ८ सूत्रभावार्थ:-ज्ञान जो है वह जीवका विशेष गुण है, ज्ञान संसाररूपी समुद्र के तिरनेमें उत्तम नौका (अच्छा जहाज ) है । ज्ञान मिथ्यात्वरूपी अंधकारको नष्ट करनेमे सूर्यके समान है । ज्ञान विशाल कर्मरूपी काष्ठके भस्म करनेमें अग्निके समान है।॥ ८॥ सूत्रम् । ज्ञानं निधानं परमं प्रधानं ज्ञानं समानं न बहुक्रियाभिः। ज्ञानं महानन्दसंरहस्यं ज्ञानं परं ब्रह्म जयत्यनन्तम् ॥ ९॥ सूत्रभावार्थ:-ज्ञान सर्वोत्तम खजाना है, ज्ञानही सबमें प्रधान है, ज्ञान अनेक क्रियाओंके समान नहीं है अर्थात् अनेक प्रकारके आचरणोंसे भी विशिष्ट ज्ञानही है, ज्ञानही महा आनन्दरूप सुखका देनेवाला रस है, ज्ञानही परमात्माका रहस्य है और अन्तरहित है, ऐसा ज्ञान सर्वोत्कर्षता करके वर्तता है ॥ ९॥ सूत्रम् । बाह्याचारपराश्च बोधरहिता इच्छाख्ययोगोद्धताः ये केऽपि प्रतिसेवनाविधुरितास्ते निन्दिताः शासने । ये तु स्वच्छमतुच्छवाङमयकलाकौशल्यमाबिभ्रति सार्वोक्तामृतपानसादरधियस्तेभ्यो मुनिभ्यो नमः॥१०॥ सूत्रभावार्थ:-जो बाह्यकी क्रियाओंमे तत्पर हैं, ज्ञानकरके रहित हैं, इच्छायो- गसे उद्धत हैं और ज्ञानादिकी सेवनासे रहित है; वे जीव जिनमतमें निन्दित समझे जाते है. और जो अतिनिर्मल तथा विशाल ज्ञानकलाके कौशल्यको धारण करते है और सर्वज्ञके वचनरूपी अमृतके पीनेमें आदरपूर्वक बुद्धिको धारण करनेवाले हैं, उन मुनि- योंको मेरा नमस्कार है ॥ १० ॥ अथ प्रशस्तिः। श्लोकः। श्रीवीरपहाधिपतिर्बभूव सूरिः सुरत्नाद्विजयो यशस्वी। यस्मिन्समुद्रे विविशुः समग्रा विद्यासुनद्यश्च चतुर्दशापि११ अब ग्रंथकार प्रशस्ति लिखते है। . श्लोकार्थ:-श्रीवीरके पट्टके खामी, तथा यशके धारक श्रीरत्नविजयजी सूरि हुए, जिन रलविजयजी सूरिरूप समुद्रमें समस्त चौदह विद्यारूप उत्तम २ नदियें प्रविष्ट थीं अर्थात् सब विद्याओंके धारक रत्नविजयजी सूरि हुए ॥ ११ ॥ श्लोकः । तत्पद्योदयशैलसङ्गतरविमिथ्यातमस्त्रासने भव्याम्भोरुहभासने सुविपुलं ज्ञानाऽस्रभारं वहन् । कुनाहग्रहतारतारकमिलदोषाविलं पुष्करं शोभावविद्धन्बभूव विजयाच्छ्रीमत्क्षमाधीश्वरः॥१२॥ 1 , २३८ रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् श्लोकार्थ:-उन रत्नविजयसूरिजीके पट्टरूपी उदयाचलके समागमसे सूर्यके समान, और मिथ्यात्वरूपी अंधकारको दूर करनेके लिये तथा भव्यरूपी कमलोंको प्रफुल्लित करनेके लिये ज्ञानरूपी किरणोंके समूहको धारण करनेवाले और ,खोटे सिद्धान्तको ग्रहण करनेवाले अच्छे वादीरूप तारोंके संगमसे रात्रिपूर्ण आकाशको शोभायुक्त करने वाले ऐसे श्रीक्षमाविजयजी सूरि हुए ॥ १२ ॥ श्लोकः। मनो निहतः खरूपतस्तरसा येन जितः सुराचलः। महसासहसा सहस्रग्विजितः सौम्यतया सुधाकरः ॥१३॥ वचसा वचसामधीशिता कविताभिः कविरीशवत्तया । हरिरेव जितो यशखिना विदुषा केन स चोपमीयते ॥१४॥ युग्मम् । श्लोकार्थः-~-यशके धारक जिन्होंने अपने रूपसे कामदेवको हराया, गुरुतासे सुमे- रुको जीता, स्वभावसे उत्पन्न तेजसे सूर्यको जीता और सौम्यतासे चंद्रमाको जीता॥१३॥ वचनसे बृहस्पतिपनेको, कवितासे शुक्रको और ऐश्वर्यसे इन्द्रको जीता. ऐसे उन आचा- ोको विद्वान् किसकी उपमा देवें अर्थात् जो उपमा देने योग्य पदार्थ थे उनको तो उन्होंने अपने गुणोंसे ही जीत लिया, अब उनको किसकी उपमा दी जावे ॥ १४ ॥ इन दोनों श्लोकोंको मिलाके अर्थ किया गया है, इस लिये युग्म है। श्लोकः। सरस्वती यस्य मुखान्निरन्तरा प्रकाशमासादयति प्रभाविनी । हिमाद्रिपद्मद्रहतो निरत्यया सरिद्वरेवामरलोकपूजिता॥१५॥ श्लोकार्थः-जैसे हिमाचलके पद्मद्रहसे देव तथा मनुष्योंसे पूजित गंगानदी निरन्तर निकलती हैं, उसी प्रकार जिनके मुखसे प्रभावकी धारक सरखती सदा प्रकट होती रहती हैं ॥ १५॥ श्लोकः । यदीयकीर्तिवलेष्टमूर्तिस्त्रिलोकसंपूर्तिमियति नित्यम् । अनादिगडैव जडखभावं विहाय वैशद्यसुरीचकार ॥१६॥ श्लोकार्थः-उज्वल इष्ट आकारको धारण करनेवाली जिनकी कीर्ति सदा तीन लोकको पूर्ण (व्याप्त) कर रही है सो यह कीर्ति ऐसी सोहती है, मानो अनादि गंगाने अपने जड़ (जल) स्वभावको छोड़कर, सचेतनता ( निर्मलता) को ही स्वीकार करलिया है ॥१६॥ श्लोकः। अहो यदीयेन गुणोचयेन विहाय संख्यां ववृधे यथाखम् । अतः कणादोक्तगुणेषु दक्षा गुणत्वजातिंन तथा वदन्ति ॥१७॥ श्लोकार्थः-आश्चर्य है कि जिनके गुणोंका समूह संख्याको छोड़कर, इच्छानुसार , , द्रव्यानुयोगतर्कणा। २३९ . - . वृद्धिको प्राप्त हो गये । इसी लिये कणादके कहे हुए गुणोंमें चतुर जन गुणत्व जातिको वैसी नहीं कहते है ॥ १७ ॥ श्लोकः। यत्कीर्तिकान्ता व्यभिचारिणीव समुत्सुकैका त्रिदिवंजगाम तत्रामरस्पर्श विशीर्णहारा तस्तार तारोपममौक्तिकैः खम्१८ श्लोकार्थ:-जिनकी कीर्तिरूपी स्त्री व्यभिचारिणी स्त्रीकी नाई समुत्सुक होकर, एकलीही स्वर्गमें चली गई. वहांपर देवोंके संसर्गसे टूटे हारवाली होकर, तारोंके समान जो मोती हैं उनसे आकाशको आच्छादित करती हुई । भावार्थ-ये आकाशमें तारे नहीं है, किन्तु उन आचार्योंकी कीर्तिरूप स्त्रीके हारमेंसे टूटे हुए मोती है ॥ १८ ॥ श्लोकः। अहीनो नोऽहीनो यदपि वपुषा भूभरजुषा तथाप्यास्ये वाणी हसति तच्छैषीति भणनात्। अतस्त्वादेब्राह्मीभणननियमश्वेतसि कृत- स्त्रिकालस्त्रैलोक्यास्त्रिपदमयसन्दर्भविततः॥ १९॥ श्लोकार्थः-यद्यपि वे पृथ्वीको धारण करने रूपगुणसे शोभायमान शरीरसे अहीन अर्थात् उत्तम थे, तथापि अहि+इन अहीन अर्थात् शेषनागजी नहीं थे, और उनके मुखमें जो बाणी है वह शैषी इस नामके कहनेसे शब्द करती है, इसी लिये उन्होंने अपने मनमे तीन काल, तीन लोक और तीन रनोंको रचनासे प्रसिद्ध ओंकाररूप आदिकी ब्रह्मसंबन्धी वाणीके कथन करनेका नियम किया ॥ १९ ॥ श्लोकः । स एष गच्छाधिपतिर्विभाति सूरीश्वरः श्रीविजयाद्दयाख्यः। यस्य प्रभावेण च पञ्चमेऽपि चतुर्थभावं समवाप धर्मः ॥२०॥ श्लोकार्थः-वे उपरोक्त गुणोंके धारक ये गच्छके स्वामी श्रीदयाविजयजी नामक सूरीश्वरजी सर्वोत्तम रूपसे प्रकाशमान हो रहे है, जिनके प्रभावसे पंचमकालमें भी धर्म चतुर्थकालपनेको प्राप्त हुआ अर्थात् पंचमकालमें भी चतुर्थकाल जैसी धर्मोन्नति हुई ॥ २० ॥ श्लोकः । तैरनुग्रहधिया विधिरेष दर्शितो मयि च शास्त्रसमुत्थः । तत्कृते च मयका रचितोऽयं ग्रन्थ आगमपदैश्च पुराणैः ॥२१॥ लोकार्थः - उन श्रीदयाविजयजी सूरीश्वरजीने ही कृपावुद्धिसे मुझमें शास्त्रका ज्ञान दर्शाया है (प्रकट किया है ) और इस लिये उन्हींकी प्रसन्नताके लिये प्राचीन सिद्धा- न्तोंके पदोंसे यह (द्रव्यानुयोगतर्कणा नामक ) ग्रन्थ मैने रचा है ॥ २१ ॥ श्लोकः । तद्गच्छपुष्करदिवाकररश्मितुल्याः श्रीभावसागर इति प्रथिताभिधानाः । - २४० रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायाम् तदन्तिषच्छ्रीविनितादिवारां निधीश्वराः शास्त्रविचारदक्षाः ॥ २२ ॥ श्लोकार्थः-उस गच्छरूपी कमलको सूर्यकी किरणके समान, श्रीभावसागरजी इस नामसे प्रसिद्ध सूरि हुए और उनके शिष्य शास्त्रविचारमें चतुर श्रीविनीतसाग- रजी हुए ॥ २२ ॥ श्लोकः। तेषां विनेयलेशेन भोजेन रचितोक्तिभिः । परखात्मप्रबोधार्थ द्रव्यानुयोगतर्कणा ॥ २३ ॥ इति श्रीद्रव्यानुयोगतर्कणायां कृतिमोजविनिर्मितायां समाप्तिसन्दर्भाध्यायः : पञ्चदशः॥ श्लोकार्थः-उन श्रीविनीतसागरजीके तुच्छ शिष्य मुझ भोजसागरने परके तथा निजके प्रबोधके लिये वचनोंसे इस द्रव्यानुयोगतर्कणाको निर्मित किया ।। २३ ॥ श्लोकः। श्रीगुरोश्चरणद्वन्दसरसीरुहसेवया । ठाकुरप्रसादविदुषा ग्रन्थोऽयं समनूदितः ॥१॥ इति श्रीपण्डितठाकुरप्रसादप्रणीतभाषानुवादसमलङ्कृतायां द्रव्यानुयोगत. कणायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ । शं भूयात् ।
No text on this page.