·FIRST EDITION:
COPIES 1000
Printed by Ramanlal J. Patet, Manager, The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press (Sadhana Press), Near Palace Gate,
Palace Road, Baroda and published on behalf of the Alaharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr. Bbogila! J Sandesara,
Director, Oriental Institute, Baroda, October 1964.
Price Rs. 25/-
Copies of this work can be had from :-
Manager:
THE UNIVCRSITY PUBLICATIONS SALCS UNIT
Near Palace Gate, Palace Road, Baroda,

·TOREWORD It is a matter of great pleasure for (is that the last volume of the Natya- Šāstra of Bharata, with Abhinavagupta's commentary, is now published. The first three volumes of this monumental work are out of stock, including the second revised edition of the first volume This shows the popularity as well as the importance of this work. Revised editions of the first, second and the third volumes are intended to be published at the earliest opportunity. Unfortunately, Shri Ramakrishna Kavi, the editor of this text with commentary, passed away before even forty pages of the fourth volume were printed. This last volume was not edited to our satisfaction by the Late Shri Kavi, who was very old when the printing of the fourth volume could be started. Pade, Research Officer, Oriental Institute, was requested to re-edit all the remaining pages of this volume (except 32 pages printed during the lifetime of Shri Kavi, who corrected proofs of these 32 pages). As will be seen from Shri Pade's Introduction, Shri Kavi's press copy was full of errors. Fortunately, Shri Pade, with his deep scholarship of the subject as well as of many other branches of Sanshrit learning, could mahe this edition presentable to the world of scholars, even though no manuscripts were available for verification Shri J Before his demise, Shri Ramakrishna Kavi was requested by us to start writing his Introduction and also to give description of the manuscripts utilized by him Unfortunately he insisted that he would do so only after the whole of the fourth volume is printed Hence we are unable to give any information about the manuscripts utilized by him for this volume We are thankful to the University Grants Commission as well as to the Government of Gujarat for giving us substantial financial aid for publishing this as well as other volumes of the Gaeksad's Oriental Series during the Third Five Year Plan period. Oriental Institute, Baroda Dt, 18 g 64. B. J. SANDESARA General Editor

·CONTENTS
Pages
V11-XI
I Introduction
..
2
Table of Contents
X11-XV
3 Text of the Nātyaśāstra with Abhinavabhårati
..
I-514
4 Appendix 1
:
..
.
515-566
5 Appendıx 2
..
..
567-568

·INTRODUCTION This is the fourtlı volume of the Nalysisira of Bharalt with the commentnry 1bhinatabhiratt of Ibinaraguphicairga that is now presented to scholars as No. 1,5 of thic Gackuid's Oriental Series, The publication of the present volume was long overlue. It was being edited by the Inte Sri dr. Riimakrs. Ravi, M.A., who, infortunately passed away on 20-9-1957 when only 32 pages of the present volume had been printed. The printing of the remnining portion was continued after his clemise when the proofs of pages 33-48 wcro read by Dr. V. P. Shah, the Deputy Director of this Institute. On account of the sad demise of Sri Ravi, the cditorial work of the present volume was cntrusted to me by the authorities of the II. S. University of Baroda and I had to undertake the task. Tho press.copy of the present volume prepared by Sri Kini was, infortunately, not upto the mark so far as the text of the Mbusisir was concerncil. The stanzas were not numbered and tho readings, selected by the editor did not at many places agree with those accepted by the commentator. Thio press.copy of the commentary of ddhinanaguplitaire submitted to the press by Sr kar was, in fact a transcript of the commentary prepared by his scrilic for his personal 1156. Morcover it was written on both the sides of the paper which was very shabby. It was full of scribal crrors in almost every line. The numbers of stanzns were also wanting in the commentary: Alterntions like the selection of readings, the corections of scribal errors in the commentary and the numbering of stanzas in both the text and the commentary were being made by the clitor in the galley proofs. This put the press to a great inconvenience. It was also clificult for the press to compose the matter; for, the press.copy of the commentary liad been written on both kides of the paper. But it was only out of their reverence towards the editor that the General Eltor and the press continues to pull on with him. But on the demise of Sri kuri, the press could not but rolurn the presse copy with a request to submit a new one with all necessary corrections. Consequently I lind to writo nfresh the whole press.copy of the text and thic commentary of the fourth volunc, excluding pages 1-48 which lind niready been perinteil, In the fresh pross-copy of the text and the commentary an attempt has been made to correct all crrors whilch on the face of it appeared to lie scribal,

·CONTENTS
Pages
VII-X1
I
Introduction
2
Table of Contents
X11-XV
3 Text of the Natyaśāstra with Abhinayabhārati
I-514
4 Appendix I
..
..
515-566
5 Appendix 2
..
• 567-568

·INTRODUCTION This is the fourth volume of the Nályaśāslnız of Bharala with the commentary Abhinavabhūrali of Abhinavaguptūcārya that is now presented to scholars as No, 145 of the Gaekwad's Onental Series. The publication of the present volume was long overdue. It was being edited by the late Sri 11. Rāmakrsna Kavi, M.A., who, unfortunately passed away on 20-9-1957 when only 32 pages of the present volume liad been printed, The printing of the remaining portion was continued after his demise when the proofs of pages 33-48 were read by Dr. U. P. Shah, the Deputy Director of this Institute. On account of the sad demise of Sri Kavı, the editorial work of the present volume was entrusted to me by the authorities of the M. S. University of Baroda and I had to undertake the task. The press-copy of the present volume prepared by Sri Kavı was, un fortunately, not upto the mark so far as the text of the Nālyaśāstra was concerned. The stanzas were not numbered and the readings, selected by the editor did not at many places agree with those accepted by the commentator. The press-copy of the commentary of Abhınavaguplācārya submitted to the press by Sn Kavi was, in fact a transcript of the commentary prepared by his scribe for his personal use. Moreover it was written on both the sides of the paper which was very shabby. It was full of scribal errors in almost every line. The numbers of stanzas were also wanting in the commentary. Alterations like the selection of readings, the corrections of scribal errors in the commentary and the numbering of stanzas in both the text and the commentary were being made by the editor in the galley-proofs This put the press to a great inconvenience. It was also difficult for the press to compose the matter, for, the press-copy of the commentary had been written on both sides of the paper. But it was only out of their reverence towards the editor that the General Editor and the press continued to pull on with him. But on the demise of Sri Kavı, the press could not but return the presscopy with a request to submit a new one with all necessary corrections. Consequently I had to write afresh the whole press copy of the text and the commentary of the fourth volume, excluding pages 1.48 which had already been printed In the fresh press-copy of the text and the commentary an attempt has been made to correct all errors which on the face of it appeared to be scribal, ·viii The stanzas are numbered in the text and in the commentary. My own suggestions are all given in the brackets. The readings accepted by the commentator are also bracheted in the text where the readings of Sri K'au's text differ from those of the commentary. The order of verses in Sri Kavi's text differs at many places from that in the commentary. In all such cases the order of verses according to the commentary is shown in brackets. Out of the quotations in the commentary, those that were traceable have been traced to their original sources and their references shown in brackets I may add, en passant, that this was not done so carefully, in the first three volumes edited by $11 Kats. Sanskrit Chüya of the Praknt passages occurring in the text ard the commentary has also been added by me. I have to thank here my worthy colleagues Pandila B.L Śūnabhäga and Sri J. P. Thākar for belping me in preparing the Chāyā of the Prakrit passages in Parśács quoted by the commentator. The text of the Parsacı Prákyta is so corrupt that only deep scholars of the Prakrit languages can decide how far we are successful in our attempt The text of the commentary as well is so corrupt that with all my efforts to correct it, it has remained unintelligible at some places It could not be corrected for vant of other MSS of the commentary. Whenever required Pandala Sanabhāga helped me in reconstituting the corrupt text of the commentary for which I am indeed grateful to him. The definitions of Jalis are given in both prose and verse in the twentyeighth chapter. Abhinavaguplucarya has commented upon the definitions of Jatus in prose. Definitions in verse are, however, not conimented upon by kim. Sri Kavr has included definitions in both prose and verse in huis text. I have, however, put the definitions in verse in parentheses and have not assigned serial numbers to them. The thirty second chapter contains Dhruvas or Prakrit verses in the Sauraseni Praktla It is inexplicable why the late editor Sri Kae'r has not recorded any variants so far as the Dhruvis are concerned. They are critically edited with an introduction and notes by Sri Danamohan Ghose, M A., and published in the Indian Historical Quarterly, Val VIII, sa 1932. Readers are requested to refer to it for details about their variants The test of Sauraseni Dhruvās follows the commentary of Abhrravaguptucing a so far as the first pūdis are concerned. The readings accepted by the commentator are also given in brackets where the text differs from the commentary. Chapters XXIX and XXXIV have two versions each. The version not accepted by the Commentator is given in the footnotes Similarly Ch. XII in the second volume has two versions. These versions could have been collated with the text accepted by the commentator and their variants could have been ·įx gi en in the footnotez. No propriety is seen in giving a separate version for three cbapters only. On account of the death of Sri Ramakysna Kavi, a detailed account of the MSS of the Natyaśāstra and the Abhinavadharalı has been completely lost to us. However, from the variants noted by him in the foot-notes, it appears that he utilised the following 19 groups of MSS for the reconstitution of the text of the present solume of the Natyasastra. i Ka, 2 Ca, 3 Cha, 4 Ja, 5 Jha, 6 Ța, 7 Du. 8 Dha, 9 Da, 10 Na, II Pa, 12 Ba, 13 Bha, 14 Ma, 15 Ya, 16 Ra, 17 LA, 18 Va, and 19 Sa. Sri. Kavı has given a short description of the MSS utilised by him for the text in volumes I and II of the Nātyasásira and scholars have to remain satisfied only with that. The present volume comprises the last ten chapters 1 e. Chs. XXVIII to XXXVII of the Mālyaśāstra with the commentary Abhinavabharati of Abhinavaguplācārya. The Natyasõstra of Bharta thus consists of 37 chapters according to Abhinavagıptācārya which concurs with the Nornayasagara edition. According to the Caukhâmbă edition, however the Nālyaśastra consists of 36 chapters. But on a critical examination of the Carkhāmbă edition it will be seen that the division of chapters in it is unauthentic and therefore not acceptable e g. The ninth chapter of our edition is split up into two chapters namely the ninth and the tenth in the Caukhámbā edtuion. In the introductory verses of the ninth chapter it is clearly stated that the definitions and uses of hands, chest, sides, stomach, waist etc. will be treated in that chapter. The ninth chapter therefore, cannot come to an end after the definitions and uses of hands only, and those of chest, sides, etc. cannot be treated in a separate chapter. Thus the division of the ninth chapter into two chapters uiz mine and ten is unjustified as it goes against the text itself. The seventeenth chapter of our edition is again split up into two chapters namely the 18th and the 19th in the Caukhāmbă edition. This division as shown above is also groundless and not acceptable. 3 The twentyfourth chapter of our edition reads as the thirtyfourth in the Caukhămbă edition. It is evidently out of place there for it has no connection with the preceding and the succeeding chapters. Simlarly, the twentysixth chapter of our edition reads along with the thirtyfifth chapter in the Caukhâmbă edition. This change of sequence was inevitable because of the transposition of the twentyfourth chapter. 1. 2 ·4. Chapters XXXII and XXXIII are combined into a single chapter 012. chapter XXXII in the Caukhambi edition. This combination is known to Abhinavaguplácarya who has discussed at great length all the pros and cons for the splitting up of the thirty second chapter into two 5. In the same way, chapters XXXVI and XXXVII are combined in one chapter vit chapter XXXVI. This combination, I thiak, is unknown to Abhinataguplacārya who otherwise would not have failed to note it. Thus the division of the text into 36 chapters according to the Caukhamba edition is not justifiable, though in his commentary on the latzaśāsira, Abhiravaguplácárza has stated at two places as shown below that the Nályassira consists of 36 chapters 1. 977 4479727 Aguazt, Vol 1, page 1. 957632-413414, Vol. I, page 9 Tliese two references clearly show that when Abhina: agupticarva began to write his commentary be had before him the text of 36 chapters. The division of the text into 37 chapters instead of 36 appears to be an alter thought. The thirtythird chapter of our text was a part of the thitysecond chapter as is evident from the Caukkambi edition Abhinavagu placarya knew it. He has, therefore, discussed at great length whether this chapter should be split up or not and has come to the conclusion that it should not be included in the thirty second chapter This decision could not be tahen by him while writing the commentary on the first chapter and therefore he had no idea about the increase in the number of chapters of the Nålvasástra Thus Abhin zvaguplácarya's remarks cannot be explained in any other way than what has been shown above. Sri Kaui's remarks on page 58 (NS Vol. I Preface) are not acceptable The increase in the number of chapters by one is not due to the splitting up of the thirtysixth chapter into two as he thinks, but is due to the division of the thirtysecond chapter into two chapters as discussed by the commentator. According to Sri Kave the thirty seventh chapter is an mterpolation, while according to the commentator it is not so Abhiriazaguptācārya would not have remained silent on the problem of interpolation, but he would have discussed it at great length Thus Natyasustra, according to Abhinai aguplicirya, consists of thirty ser en chapters and not thustysix as obseried by him in the beginning The commentator has justified the separation of the thirty third chapter from chapter thirtytwo In his ' History of Sanskrit Postics. Afm P.W. Kane, has thoroughly dealt with all the relevant topics such as the authorship and the date of the Natya. sastre, commentaries on the Nálzasasira, a summary of the chapters of the ·xi Nalyaśāstra etc. There is, therefore, no necessity of discussing these topics over here. For ready reference, an alphabetical index of all the half verses occurring in the present volume as well as that of the autliors and works actually quoted in the commentary are given at the end. Before concluding, I must express my gratefulness to Dr. B. ). Sandesara and Dr. U P. Shah, the Director and the Dy. Director of the Oriental Institute for their kınd cooperation and help in bringing out the present volume. I am also grateful to Prof. G. H. Bhatt, the Ex-Director of this Institute and at present the General Editor and Head of the Rāmāyana Department for his hindness in proposing my name to edit this work after the demise of Sri. Kavi. My thanks are also due to Sri. Ramanlal į Palel, the Manager of the MS. University Press, for his efficient printing and hearty cooperation. I must also express my thanks to Śri.P.H. Joshi, M A., Research Assistant in MSS Section, Oriental Institute, for his help in preparing the indexes and reading the proofs J S PADE ·॥ विषयानुक्रमणिका ॥ मशविंशोऽध्यायः । ए. ए. १.६६ गान्धर्वस्य लक्षण योनिविध्ये च । १ स्वराः। १. जातिविम्ल्पनम् । चतुर्विधमातोय सलक्षण । तस्य विविधः प्रयोगः। ततावनद्धनाट्यविधिषु दुतपविन्यासः । ३ मूर्छनाः । २० ३ जातयः। एकोनारिंशोऽध्यायः । १०५ १११ ततातोयविधानम् । रससंश्रया जातयः। वर्णालद्वारलक्षणम् । गीतयः सुलक्षणा । धातवचत्वारः। तिनो वृत्तयः । वाद्यविधेन्ने विध्यम् । निर्गीतविधानम् । ६७-१२५ आधावणा। आरम्भ। वक्तपाणिः । ९१ सहोटना। परिघट्टगा। विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि । १०३ एकोनविंशोऽध्यायो भिनपाठक्रमः । १०४ ११३ ११५ ११९ १२५ विशोऽध्यायः। १३९.१४९ वंशगता: स्वराः। मुपिरातोयलक्षणम् । मुविर वणो विधिः एकत्रिंशोऽध्यायः । तालाभ्याया। १५०-२८७ १५३ १८२ कला। यस्त द्वेदाच । तागे विविधः। वञ्च युट.. चाचपुटः। पञ्चपाणिः । सम्पएकः । तालप्रकारा:J हस्तायलिविकल्पनम् । आसारितविधिः। वर्धमानविधिः। उपोहनानि कण्डिकामा प्रयोग। गीतामानि । लास्यस्य लक्षण प्रयोगश्च । १५५ १५६ १५८ १५८ १५९ २१७ २३० ·xiii द्वात्रिंशोऽध्यायः। धुवाध्यायः । ध्रुवालक्षणम् । ध्रुवाणां पञ्च मेदाः। ध्रुवाजातयः। " श्रीः। " विद्युत् । धृतिः। " २८८-३९२ शिखा। २८८ पट्पदिका। २३ भोगवती। ३०४ मधुकरिका। ३०८ मनोज्ञा। ३०४ मत्ता। कुसुमवती। मुदिता। मनोज्ञा । ३०९ प्रकाशिनी। विलम्बिता। दीप्ता । चञ्चलगतिः। विमलजला। ३१० ललिता। " " A " " ३१७ " " " ३१८ " मही। ३१९ " " " नियामा । प्रतिष्ठा। मुप्रतिष्ठा। मत्तालिः । जया। विजया। विस्मया। भूतलतन्वी । पद्मिनी। वागुरा। शिखा। घनपतिका। तनुमध्या। मालिनी। मरक्शीर्षा । विमला। वीथिका। गिरा। जला। सुनन्दा। विद्योतिका। नलिनी। पतिः। मधुकरिका । नलिनी। नदी। " ३२० " ३११ रुचिरा। " " " ३२१ ३२२ ३२५ प्रमिता। विशोका। विश्लोका। ललितम्। ३१२ मनोवती। विकान्ता। मदनवती। विमलगतिः। ३१३ तन्वी। कुमुमवती 1 सुकुमारा। माला। ३१४ स्सलिनविक्रमा। " " " " नीला। " " हुतगतिः। तनुः। " ·॥ विषयानुक्रमाणिका ॥ भटाविंशोऽध्यायः । पृ. जातिविकल्पनम् । चतुर्विधमातोय सलक्षणम् । तस्य निविधः प्रयोगः । ततावनद्धनाट्यविधिषु कुतपविन्यासः । पृ. गान्धर्वस्य लक्षण योनिविध्ये च। १ स्वराः। ३ मूर्च्छनाः। ३ जातयः। १५ एकोनविंशोऽध्यायः। १०५ ततातोद्यविधानम् । रससंश्रया जातयः। वर्णालद्वारलक्षणम् । गीतयः सलभणाः। धातचचत्वारः। तिम्रो पृत्तयः। वाद्यविधेन्वैविध्यम् । निगीतविधानम् । ६७.१२५ आधावणा । आरम्भः । पत्रपाणिः । ९२ सङ्घोटना। परिघटना। १०० विपश्चीवाययुक्तानि वरणानि । १०३ एकोनत्रिंशोऽध्यायो भिमपाठक्रमः। १११ ११३ १२५ १०४ त्रिंशोsध्यायः। १३९.१४१ वंशगताः स्वराः। मुपिरातोद्यलक्षणम् । मुविरे वणो विधिः। '3 एकत्रिंशोऽध्यायः। तालाप्यायः । १६२ १८२ त्यस्ततेदाश्च । तातो द्विविधा। चच उटः। चाचपुटः। पञ्चराणि । सम्वेटकः। १५०-२८७ तालप्रकाराः। १५० हस्ताशुलिविकल्पनम् । १५३ आसारितविधिः। १५४ वर्धमानविधिः । १५५ उपोदनानि। कण्डिकाना प्रयोग.। ९५८ गीताङ्गानि । लास्यस्य लक्षण प्रयोगक्ष। २१७ ·xiii शिखा। " ध्रुवाध्यायः। ध्रुवालक्षणम् । ध्रुवाणां पञ्च भेदाः। ध्रुवाजातयः । ३१५ द्वात्रिंशोऽध्यायः। पृ. २८८-३९० २८८ पट्पदिका । २३ भोगवती । ३०४ मधुकरिका। ३०८ मनोज्ञा। ३०४ मत्ता। कुसुमवती। मुदिता। " श्री। " विद्युत् । " धृतिः। मनोज्ञा। " ३०९ प्रकाशिनी। विलम्बिता। दीप्ता । " " ३१८ " ३१० ३१९ " नियामा। प्रतिष्ठा। सुप्रतिष्ठा । मत्तालिः। जया। विजया। विस्मया। भूतलतन्वी। पद्मिनी। वागुरा। शिखा। धनपङ्क्तिमा । तनुमध्या। मालिनी। मकरकशीर्षा । विमला। वीथिका। गिरा। ३२० " " " " " चञ्चलगतिः। विमलजला। ललिता। मही। मधुकरिका । नलिनी। नदी। ३११ रुचिरा। प्रमिता । विशोस। विशेका। ललितम्। ३१२ मनोवती। विक्रान्ता। मदनवती। विमरगतिः। ३१३ तन्वी। युमुमवती। मुकुमारा। माला। ३१४ स्वलितविक्रमा। ३२१ " ३२२ ३२५ " " ३२६ सुनन्दा। विद्योतिका। नलिनी। पतिः । नीला। दुतगतिः । तनुः। " " " " " ·xiv ३२७ ३२८ " " " " १४८ " ३५० " चपला। मुरचपला। फनकलता। आभिसिका। शशिलेसा । भविचलिना। मणिकृत् । सिंहझान्ता। मुरदयिता। कुमुदिनी। दोधकम् । कृतोद्धता । पतिः । विपुलभुजा। चपलगतिः। कमल दलाक्षी। दुतपादगतिः। मुखचपल्ला। विमला। रुचिरा। अपरचक्रम्। कमललोचना। अतिचपला। मदयलिना। प्रतिष्टा। गुप्रतिष्ठा। गायनी । उष्णिा । अनुगुप् । वृहती। पतिः । त्रियुम् । जगती। येनी। चपला1 क्रोशम् । पुभसमृद्धा । सम्भ्रान्ता। स्सलितम् । मत्ताक्रीडा वेगवती। रथोत्तरम्। ३३४ बुख़ुदकम् । उद्गतम् । वंशपनपतितम्। प्रमिताक्षरा। ध्वजिनी। हसास्यम् । तोटकम् । ३३६ हंसास्यम् । प्रमोदकम् । ३३७ भाविनी। मत्तचेष्टितम् । २३८ ध्रुवविकल्पः। गानं पञ्चविधम् । ध्रुवाप्रयोगः । भाण्डग्रहविकल्यनम् । ३५२ " 1, " " ३५५ " " ३५९ " ३८३ ३८७ " नयाँशोऽध्यायः। ३९३-४.२ गात्वादक्यो गुणदोषविचारः । गुणदोषविचारः। १९१ ·XV चतुर्विंशोऽध्यायः। ४४४ पुष्कराध्यायः। अवनद्धवाद्योत्पत्तिः। अवनद्धभेदाः। निपुष्करविधिः। मार्गाश्चत्त्वारः। पुष्कराणा निविधः प्रचारः। करणजातलक्षणम् । अष्टादश जातयः। पृ. ४०३-४९३ वाचसश्रयाः प्रकाराः । तेषा प्रयोगः। ४०८ अन्तरवाद्यानि । आतोद्यलक्षणम्। ४१८ चर्मलक्षणम् । ४२१ वादग्गुणाः। ४२८ चतुस्त्रिंशोऽध्यायो भिन्नपाठनमः । ४६४ भृमिमाविकल्पः । भूमिका चिन्यासः। पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। ४९४-४९९ भरताना विकल्पनम् । ४९४ नाट्यशापः। मुनीना प्रश्नः। पदिशोऽध्यायः। ५००-५०८ पूर्वरङ्गविधानक्था। ५०० मुनीना शापः । ५०२ ५०५ गुह्यतत्वकथनम् । नाव्यागतारः। सप्तत्रिशोऽध्यायः । ५०९-५१४ नाट्यशास्त्रमाहात्म्यम् । ५०९ ५१२ ·श्रीरस्तु। भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्। अष्टाविंशोऽध्यायः। आतोद्यविधिमिदानीं वक्ष्यामः । वतं चैवावनद्धं च धर्न सुषिरमेव च । चतुर्विधं तु विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् ॥१॥ अभिनवभारती-अष्टाविंशोऽध्यायः । ॥ अतः परं गेयाधिकारः॥ मध्यमस्वरमुशन्ति यद्वशान्नादपमुदितं श्रुतिक्रमात् । सोऽपि यद्विलसितं कलात्मकं तं नमापि शिशिरांशुमण्डनम् ॥ आतोद्यानां विकल्पनमित्युक्तं पूर्वाध्यायसमाप्तौ, तेन सद्गतिं कर्तु षष्ठाध्यायपठितमपि श्लोकं पुनः पठति-ततं चैवेत्यादि। ननूद्देशे( ६-१०) “सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गं च संग्रहः” इत्युक्तम् । ततं च (ततांशो) नटानां रामादिविशेषरूपतया शक्यमानानां तन्मयीभाषप्रत्यूहभूताशयनिवारणाय 'नाथो वन विशति' इत्यादिना, तालांशोऽपि प्रयोग सूत्रकल्पतया समीकुर्वन् स्वरं लयं च स्वप्रेक्षकहृदयं तत्रैवानुस्यूतं तिरोदधत्साम्यं च रागनिबन्धनं विदधद्रसं प्रति परममङ्गलम् । तत्र स्वराशे ततसुपिरयोरुपयोगः । तौ हि स्वरस्य परमार्थं रक्तिलक्षणं वितरतः। गातॄणां हि वाक्पारुप्यादिदोपशतोपहतानां स्वरस्तन्त्री- वेणुस्वरेण सुस्वरतां नीयते, स्वभावत एव तन्माधुर्यात् । वाड्माधुर्य यावद्धीनं तदाहार्य मधुरं निरोपितं माधुर्यमभ्यासादाहरेयुः। ततानुबद्धत्वात्स्वरस्य न न्यूनाधिकभावाशङ्का काचित् , तत्र मूच्छितायां वीणायामशिक्षितेनाप्यमिहननेन स्वरत्त्वोपलम्भः । नत्वेयं वंश इति ततातोद्यम्यैव प्राधान्यम् । अत एव वीणा शारीरिकी चैवाचार्यनिर्दिष्टा "दारवी गात्रवीणा १. भ-पञ्चविंशः र-सप्तविंशः नच एकोनविंशः २. ज-व्याख्यास्यामः ३. म-ततः...नदः... धनः मुपिर एव च, ·لم 1 ... नाट्यशास्त्रम् ततं तन्त्रीकृत ज्ञेयमवनई तु पौष्करम् । 'घनं तालस्तु विज्ञेयः सुपिरो वंश उच्यते ॥२॥ च" इति । तथा च प्रतिविम्बं वीणेति, व्यवहारः । इहापि पूर्व वैणा एव स्वरा उद्दिश्यन्ते द्वयधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्चेति । गान्धर्वेऽपि( हि ! ) प्रयोक्तुः फलमिति तदनुसारेण शारीरप्राधान्यं फले दर्गितम् । गाने तु श्रोतृफलरक्तिप्रधानतेति गानस्य (गान्धर्व) उपकरणीकृतो मुनिना । तालभागे तु घनावनद्धयोनिवेशपदांशे भुपाध्यायस्योपयोगः । न चैतद्दान्धर्यसाराभिप्यन्दत्वमनेन निर्मितम् । सामभ्यो गीतमिति हि पारम्पर्येण सामवेदोद्भूतं न ब्रह्मगीतप्रभात्याद्गीतस्य सामकरणत्वमुक्तम् । तेन प्रथमं जात्यादिलक्षणं निरूपितम् । अनस्ततातोयस्यैव प्रथममभिधानं, स्वराणामिति तत्रैव स्वरलाम इत्युक्तम् । तेषां तु पृथगुद्देशे प्रयोजनमन्तरायोपसंग्रहो नाम काकध्याय एपां पूर्वमुदितानामेव । किंच । द्रूपमित्यातोयस्यैव म्परूपं वाच्यमिति न कदाचिदसंगतिः। लक्षणान्यितमिति तदन्यस्य निरासादनुचितस्यापि चाद्यान्तरम्य तम्माल्लक्षणं न कृतमित्याह । यम्मादिदमेवं विजयं- एतन्मध्य एव सर्वमन्तर्मरति, तदेतदङ्गत्वं किंचिद्याति, किंचित्पुनरन्यस्मिन् सति तदुपयोगि। तथाहि पाटादिपुष्करवाद्यस्यैवाहादन्यत्र डोम्बीश्चाटुकादीनां नास्ति । अन्यन्नाट्योपयोगि मार्जनामार्गानुयातः सरवर्णसंबोधेनात्यन्तव्यञ्जकत्यायोगाग्वालापट्टफलफवादादपे....... वमार्यम्य सर्व हि चतुर्विधस्येहैवोक्तस्य किचिदंशमनुसरेदेताकृत्येभ्यो वेति मन्तव्यः ॥ १॥ चातुर्विध्यं पूर्वोक्तमेन स्मारयति ततं तन्त्रीकृतमित्यादि । तन्त्रीणां (कृतं ततम् ) चामनन्धत्वादधनद्धम् । मूर्तिकाठिन्येन घनं तदनुसारेण रसभावोपयोगि विशिष्टवर्णद्वारेण च नोपयुज्यत इति साम्यमानोपयोगित्वाचाल इत्युक्तम् । घनं सुपिरमिति पाठे आतोद्यापेक्ष नपुंसकं, विशेषापेक्षया तल्लिङ्गेन केचित्पठन्ति । मुपिरम्य स्वरात्मकत्वेऽपि तदनन्तरं तस्यानभिधानमितिचेन्न, वीगाया एव स्वर- भागे. प्राधान्यान् । धातुवाद्यशेषशुष्प्रकृतिकत्याचावनद्धम्य तन्मानोपकारित्वाच्च घनस्य, वीणेर सुपिरस्य तत एवानुप्रवेशः । ततस्तु वंशः तत्र चतुर्विधातोद्यमुपराकम् । उपरज. नीयाश्चाभिनय इति तयोरेकसन्निवेशात्मकः समूहः कर्तव्यः । तत्र चतुर्विधमप्यातोा स्वरतालप्राधान्याद्विविधं कृतं ततमवनद्धं चेति । मुपिरघनयो क्रमेण तदङ्गत्वात् । अभिनयेन च पालवर्ग आक्षिप्त इति त्रयः समूहाः कुतपशद्ववाच्याः । कुतं शब्द- पाति, कुं च र# तपत्युग्नलयति(वा) ॥ २ ॥ ३. ज्ञ सुपिर, १. ढ-गतं. २.भ-घनः ·" १ अष्टाविंशोऽध्यायः। प्रयोगस्त्रिविधो ह्येपा' विज्ञेयो नाटकाश्रयः । ततं चैवावन्द्रं च तथा नाट्यकृतोऽपरः ॥३॥ ततः कुतपविन्यासो गायनः सपरिग्रहः । वैपञ्चिको वैणिकचं वंशवादस्तथैव च ॥ ४ ॥ मार्दङ्गिकः पाणविकस्तथा दादरिकोऽपरः । अवनद्धविधावेप कुतपः समुदाहृतः ॥५॥ उत्तमाधममध्याभिस्तथा प्रकृतिभिर्युतः । कुतपो नाट्ययोगे तु नानादेशसमुद्भवः ॥६॥ telei Leselus तदेतदाह प्रयोगस्रिविधो ोपामिति । एपां चतुर्णामातोद्यानां नाटकाश्रयो नाटकगतपालवर्गसहितस्त्रिप्रकारः प्रकर्षेण योगः समूहीभावः, यतः स्वयं द्वौ समूहौ नाट्यो- पयोगी पात्रवर्गात्मा च तृतीयः । तदाह नाट्यकृतोऽपर इति । यद्यपि तननायहननसौपिर्य- निबद्धत्वेन संकीर्णत्वादि । तथाप्येकोपयोगकृतान्यपदेशः । तननेन हि स्वरप्राधान्यं, तच्च न पुष्करादवहननेन वर्णानुस्वारः सम(न)तन्त्र्यादौ । एवमन्यत्रापि वाच्यम् । तत्र तताभिधानः कुतपः क्रियता समूह इत्याह ततःकुतपविन्यास इत्यादि । परिग्रहो गायकस्य (भार्या)। तद्यथा गायकः कांस्यतालिकाहस्ताद्विपञ्ची अपूर्णतन्त्रीका कोणवादनीया वीणात्वेकविंशतितन्त्रीका । चकारादन्यासां वीणानां संग्रहः । तथैव चेति अपरसुषिरपरिग्रहः । अथावनद्धराशिमाह मार्दगिक इत्यादि मृदङ्गानीति पुष्कराणि, पणवोऽन्तस्तन्त्रीको हुडुङ्काकारः। दर्दुरो महाघटाकारः। तथैव चेति वचनान्मर्दलकरटादिसंग्रहः । कांस्यतालिकास्तु गीतवाद्ययोः साम्यापादनार्थाः, तत्कुतप एव युक्ताः॥ ३-५ ॥ अथ नाट्यकुतपमाह उत्तमाधममध्याभिरिति । उत्तमादिप्रयोक्तव्योचितः पात्रसमूह इत्यर्थः । तुः पूर्वतो विशेषः, ततावनद्धयोः कुतपयोर्नियतदेशता पुष्कराध्याये वक्ष्यते । नाट्यकुतपस्य तु प्रयोगे माभूदव्यद्या(दव्य )वधिरिति सन्निधिमात्रमुपयोगि न तु देश- नियमः । तदाह नानादेशेति प्रत्युपयोगोऽनेन कथित इत्यपरे ॥ ६ ॥ १. भ.एव. २. म-ततश्च... नद्धश्च ३. उ-कृतश्च यः ४. भ तते, र-एवं. ५. भ-गायनी- सपरिग्रहः. र-गाता पाणविकस्तथा. ७. ड-बुधैः. ८. र-विधिज्ञेयः. ९. र-मिः स्.एवं हि नाटयकुतपो. ११. च-समाश्रयः. र-समाश्रितः , ६. ड-वादक एव च.

·नाट्यशाखम् । the Kurse ........ एवं गानं च वाद्यं च नाटयं च विविधाश्रयम् । अलातचक्रप्रतिम कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः ॥५॥ नन्वेते त्रयः समूहाः किं परस्परमनपेक्षा एव, नेत्याह एवं गानं च वायं चेति। त्रयोऽप्येते समूहा एकीमावं नेया इति यावत्, न पुनरेको गायको मार्दहिक उत्तमपात्र- मित्यादिना पुरुया एव दर्शिताः । ननु गानादीन्याशक्याह विविधा आश्रया यस्येति । नहि प्रयोक्त्रनपेक्षित्वं गानादीना वदति । उक्तं च ..यलमिति संपाद्यमिति यावत् । तस्मादत्र यल इत्येत- देवाह । यस्माद्विविधाश्रयं भिन्नेन्द्रियग्राह्यविविधक्रियारूपं, तस्माद्यल्नेनास्यैकता तत्संपाद्या, येनैकबुद्धिविषयता सामाजिकस्य गच्छेत् । अलातलेजःकणो हि न वस्तुतो युगपदनेकदेश- सम्बन्धी, लाघवयत्नेन तु तथातथा साम्यमापादितम् । एवं प्रयोगोऽपि तथापि नैकक्रियात्मा साम्यापादनाय... लेन तु तथा सम्पादित इत्येतदाह अलातचकप्रतिममिति । ननु सामान्याभिनयेऽध्याये एतदुक्तं, सत्य, तत्त्वमिनयविषयं, इदं तु गीतवाद्य- नाट्यानां परस्परस्य विषयम् । ननु कस्मात्त्रयो राशयः कृताः इत्याशङ्कमानेन नैवापसारयति एवं गानं चेति नाट्यं तावदुपरन्जनीयम् । सामान्यामिनयेऽभिनयबलादेकत्वं नीत एको राशिरिति । नात्र विवाद.। स्वरगतिराशिश्चान्योन्यसंमिलितोऽलातचक्रवत्कायः । विविधाश्रयोऽपि वीणावंशगात्रगतोऽपि वाद्यविधिरेकीभावं नेय इति त्रयाणामप्यथ ग्रासी- करणमिति युक्तमुक्तम् । नन्वेवं राशियेऽस्मिन्नेकीभूते प्रयोगसम्यक्त्यापतितलक्षणासिद्धिर्भवति, तथा च गीतबाद्यदोषा अपि सिद्धिविघातका उक्ताः। ततश्च सिद्धिस्वरूपं गेयाधिकारस्य पश्चाद्वक्तव्यम् । अत एव हि गीतवाद्यनाट्यकृतासिद्धिरित्युक्तेति किं प्रधानं किमगमिति भागे संशय्यते। पूर्वमेव तु सिद्धिनिरूपणे एतावता प्रयोगसमिति परिज्ञातम् । तस्योपरजनीयतोक्ता भवति, मध्यावस्थितेन च सिद्धिनिरूपणे आकातिवदुपरजकवर्गोऽपि स्पष्ट एव भवति । अन्ये तु मन्यन्ते-गीतातोद्यविहीनादपि प्रयोगात्पट्यमानादपि दशरूपकाद् भवति सिद्धिरित्यनेन सूचितमिति । तत्तु न सम्यगिव, तायती ह्यपरिपूर्णता नाट्यस्य, परिपूर्ण च सर्वानुमाहि नाट्यस्वरूपमभिषित्सितं मुनेः । तत्र च गीतवाद्ययोरेव प्राधान्यमित्यवोचाम १. र-तस्मानाट्य च बार्य च रसमावविभातकम्. २. रन्योगसश्रयम्. ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। 'यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तं 'नानातोद्यसमाश्रयम् । गान्धर्वमिति तज्ज्ञेयं स्वरतालपदात्मकम् ॥८॥ किं चैवं सति सिद्ध्यध्याये गीतवाद्यवैषम्यादि किमर्थमुच्यते, प्राक्तन एव समाधान- मार्गों युक्तः । उपरजकोपकृतस्य नाट्यस्य नाट्यतेति भेद्यत्वात्तत्पश्चादुपात्तम् । गानं त्वादौ तच्छेपभूतं तु मध्ये काद्यमिति क्रमः नाट्यानुसारेण व्यश्रचतुरश्रविनिर्णयः, अपितु गानानुसारेणेति गानमुपरञ्जकमपि सन्नाटयं व्यवस्थापयदेवोपरज्जयतीति युक्त एप एव रङ्ग इति टीकाकारः । तदेतन्न विदामः। नहि नाट्यमनाश्रित्य किंचिदपि प्रवर्तते । गानस्यापि नाट्यानुसारेणो- पयोगादिति गत्यध्यायदिशैव त्र्यश्रादिव्यवस्था भेदादित्याम्ताम् ॥ ७॥ तत्र ततातोद्यस्वरूपं प्रधानवदभिधातुं पीठबन्धं करोति यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तमिति । विपञ्ची वीणादिभेदानां नातोद्यतेति टीकाकारः । तदयुक्तम् । सामान्येन तन्त्रीकृतत्वेन सर्वसंग्रहे तदनुक्तसमत्वादस्यार्थस्य तस्मादेवमित्यस्मत्सम्प्रदायः । नानातोद्य- निरूपणसमाश्रयं यस्य, तानि हि तद्गतं रूपमुपकारतया आश्रयन्ते, तेन तदेव प्रधानं तच्च- गान्धर्वमिति । गान्धर्वो मितिर्मानं वर्तनमन्तर्भावो यस्य गान्धर्वे तदन्तर्लीनमिति यावत् । क्रम इत्याह स्वरतालपदलक्षणं हि तद्गान्धर्वम् , एवं भूतक्रममेव स्वराद्यात्मम् । एवं ततमध्य एव गायको गणितः सपरिग्रहः । इह चैतदर्थमेव तन्त्रीकृतमित्युक्तं तन्त्रीप्रधानमित्यर्थः । गान्धर्व- गास्त्रं च प्रमाणमस्येति गान्धर्वमिति ॥ ८ ॥ सामभ्यो गीतमिति कथितं सामानि चात्र कारणकारणानि । गान्धर्व हि सामभ्य- स्तस्माद्भवं गानं न तुल्ये स्वराद्यात्मकत्वे गानं गान्धर्वेऽन्तर्भूतमिति का भापा । विपर्ययोऽपि कम्मान्न भवति, तादात्म्यमेव वा कथं न स्यादित्याशङ्का शमयितुमाह अत्यर्थमिष्टं देवाना- मिति । अनेनादित्वं सूचितम् । देवा हि कथमिष्टं विजयुः। तथेति तेन देवतापरि- तोपद्वारेण प्रीतिं ददातीत्यदृष्टफलत्वं दर्शितम् । यस्मात् यद्रूपाच्च देवानामीश्वराणामिन्द्रियमनस्संवेदनप्रभृतीनां, आतोद्यमानत्वेन व्यवहारेण गच्छतानेनेति देवदाद्यानां, अत्यर्थमर्थातिक्रमेण बाह्य शब्दादिविपयोल्लङ्घनेन ........मिष्टमिच्छायजनं च परसंवित्संगतिलाभलक्षणमुपलक्षणम् , तथा तेन प्रकारेण प्रतीते- रपवर्गोंचितानन्दस्वभावविशेषेणावर्जितमित्यपवर्गफलत्वं दर्शितम् । तथातिक्रान्तं धनादि- निरपेक्षं चेदं देवानां यजनं यथा पुराणयोगादिभ्योऽधिका प्रीतिर्गान्धर्वाच्छंकरस्येति । गन्धर्वा- १. भन्यत्र तन्तीगतं. २. ड-तत्. र-नानावाय द-नानाभाव. ३. ड-विज्ञेयं...पदाश्रयम्.

·। नाट्यशास्त्रम् । • अत्यर्थमिष्टं देवानां तथा प्रीतिकरं पुनः । गन्धर्वाणां च यस्माद्रि तस्माद्गान्धर्वमुच्यते ॥९॥ अस्य योनि वेगानं वीणा वंशस्तथैव च । एतेपां चैव वक्ष्यामि 'विधि स्वरसमुत्थितम् ॥१०॥ णामिति प्रयोक्त्रुपलक्षणं, तेन ह्यत्यन्तं संवित्प्रवेशलाभेन तु गातुः फलयोगो गन्धत्वात् । तदाह- “ सकृत्प्रयुक्तापि हि नन्दयन्ती यथाविधि ब्रह्महणं पुनाति" इति प्रयोक्तृगतमत्र मुख्यं फलम् । ननु गान इव मुख्यतया श्रोतृनिष्ठं तेन गन्धर्वाणां प्रीतिवर्धनमिति सम्बन्धः । तथापि च श्रूयमाणं प्रीतिवर्धनमित्येवमनादित्यादृष्टादृष्टफलत्याच प्रधानं गान्धर्व गन्धर्वाणां प्रयोज्यमिति व्युत्पत्त्या, एवं देवानामिष्टं प्रीतिकृद्गन्धर्वाणां गान्धर्वमिति सम्बन्धः । तस्माच प्रीतिमेव विशेपेण वर्धयति यत्तद्द्वानमित्यध्याहारः । गानं हि केवलं प्रीतिकार्ये वर्तते । तेन तादात्म्यं तायदयुक्तम् । नवमहाफलस्यानादेः स्वतः फले कल्पिते तदन्तर्भाव इति विपर्ययोऽपि निरस्तः। स चार्य गान्धर्वविवेको धुवाध्याये नृत्तेऽस्माभिर्दर्शयिप्यते । इह इव तु दर्शितो वाचोयुक्त्यनभिज्ञान मधुनैव हि संमोहे हेतुः स्यादिति । अत्यर्थमिष्टं देवानामित्यनेन गा वाचं धारयतीति गान्धर्व, गन्धर्वाणामिद- मिति । यथाह विशाखिलाचार्यः 'पुरा स्वर्ग प्रनष्टा (वाचं) देवेभ्यः" इति तिनिदर्शनेनैव दर्शितम् । प्रीतिवर्धनमिति च नारदीयनिर्वचनं सूचितम् । “गेति. गेयं विदुः धेति धातुः प्रवादजमिति, वाक्यस्य संजेति, रेफस्तु वाद्यस्योपलक्षणं कांकुप्रवादुनमिति वा" तदेव निर्वाचनात्पर्यायेण श्लोक इति टीकाकारः । अत्र तु न करोतु व्याख्यात एव । तस्मा- दुपाध्यायरिंदमुक्तं—मन्विदं गान्धर्व कुत उद्भूतं गानस्य च सामहेतुकत्यात्कथं पूर्वमुक्तम् । किं च गानस्यैवोपयोगाल्लक्षणं वक्तव्यं न तु गान्धर्वस्येति शङ्का शमयितुमाह अस्य योनि- र्भवेद्गानमित्यादि । अस्य गान्धर्वस्य । गानमिति सामयोनिगीतिषु समाख्या । वीणेति महावतोपयोगिनी औदुम्बरी; वंश इति नारदादिगुरुसंतानानुयायीति गान्धस्य प्रभवः । कि च, गानवीणावंशादयोऽयं तत्कुतपभेदो वक्तव्यत्वेनोपकान्त, स एवास्य गान्धर्वस्य योनिर्हेतुः, इहाभिधास्यमानत्व इति शेपः । तत्कुतपोपयोगित्लादिह गान्धर्वमभिधारयत १. रद-लेपा...भवेत् २. न-विवर्धनम्. ३. र यस्मात् ५ ज गात्र ६. म-द्विविध स्वरसयुतम्. 15 - ४.रतस्य. र-कण्ठय.

·अष्टाविंशोऽध्यायः । गान्धर्व त्रिविध विद्यात्स्वरतालपदात्मकम् । त्रिविधस्थापि वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि ॥११॥ इति यावत् । ब्रह्मगीते लोकप्रवाहसिद्धं प्रगीत गातृगेयमेव प्रसूतिहेतुरिति श्लोकार्थस्य तात्पर्यमित्यन्ये । टीकाकृत्तु गानं प्रधानं तदुपकारको वीणावंशाविति । गुणप्रधानता- निर्णयोऽस्य तात्पर्य व्याख्यानाद्रथन्तरं गायत्रीमन गायन्तीत्येतत्समर्थने तु यो महान् संरम्भः टीकाकारेण कृतः स प्रकृतोपयोगवैकल्यादनेकार्थत्वेन गायतेः उपचाराश्रयेण सुसमर्थत्वात्सिकता- चर्वणप्रायः । न रथन्तरमिति यदि यदा निरूपाणि तदा स्वरसंनिवेशेन........नयती- त्ययमर्थः। अथ गीतिरेव तदा सामान्यविशेषभावः स्वरानिति स्वाधारभूतपदव्यवच्छेदकं वचनम् " स्वे प्रतिष्ठं गगन "मितिवत् । मन्दस्य नलत्वेऽपि तत्प्रमितं स्वरवाचकत्वं तद्गीत्याधारे निष्ठत्वं चेति तत्राप्यदोषः । न चानेन प्रकृतं किंचिदुक्तमित्यलम् ॥९-१०॥ ननु यदुक्तं गान्धर्व कथं तस्य गानादावुपयोग इत्याह एतेषां चेति । चोऽप्यर्थे । तथेति पूर्वारब्धात्सम्बध्यते । तेन हि गान्धर्वप्रकारेणैषां भावादीनां स्वरसमुत्थितं स्वर- विषयमेव विधिं वक्ष्ये न त्वन्यम् ॥ १० ॥ ननु कोऽन्योस्तीत्याशड्क्याह गान्धर्व विविधं विद्यादिति । त्रिभ्यः स्वरादिभ्यो विधा विधानं यस्य । आश्रितवाची विधाशद्व इति चिरन्तनाः । न त्वत्रविधाशब्दः प्रका- रार्थः । एवं हि सति पृथक्पृथग्गान्धर्वव्यवहारो भवेत् । न चैवं, तथा च विशाखिलाचार्यः " स्वरपदतालसमवाये तु गान्धर्वम् " इति । आत्मग्रहणेनैपां मिश्रीभावः। पदं स्यात्का- रणमवधानं सूचयति । एतदेवयुक्तं, नहि स्वरतालपदतुल्यतया, इदं भागनिविष्टमवधानं भाति, येन समूहमध्ये गण्येत । इति कर्तव्योपयोगि हि तत्तत्र मिश्रीभावः प्रधानगुणभावे नैव भवति । तत्र पूर्वनिपातादेव प्राधान्यं सूचयति । तेन स्वराः प्रधानं, तालोनामात्मा तत्साम्येनोपकारकः, " तल प्रतिष्ठाकरणे" इति ताल एवैतदाह । ततोऽपि दूरं पदं पदशब्देनैव तस्याधारतालाभः । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण ---" पदस्थः स्वरसंघातस्तालेन सुमितः " ( I-3) इति तेन पदताला यादृशा गान्धर्वेण तादृशा गाने स्वरत एव तु भूयसा ततोपयो. गीति तात्पर्यम् । अवधानं योगरूपं तच्चात्र नोपयोगि । परिवर्तकेप्ववनद्धे-पूर्वरङ्गे, तत्र हि देवतापरितोपादेव सिद्धिः। तदेतदुक्तं- गीतिज्ञो यदि योगेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इति केचित् । , १. दर-एव.

·7 ८ नाट्यशास्त्रम् -- 'यधिष्ठानाः स्वरा 'वैणाः शारीराश्च प्रकीर्तिताः। 'एतेषां संप्रवक्ष्यामि विधानं लक्षणान्वितम् ॥ १२॥ स्वरा, ग्रामी, मूर्च्छनाश्च, तानाः स्थानानि वृत्तयः । 'शुष्कं साधारणे वर्णा हलङ्काराश्च धातयः॥१३॥ श्रुतयो "यतयश्चैव "नित्यं स्वरगतात्मकाः। दारव्यां समवायस्तु वीणायां समदाहृतः ॥ १४॥ तस्यार्थस्य अशब्दलादवधानाद्विना युनापि सिद्धरयोगात् । लक्षणं चतु श्रुत्यादिम्वरूपम् । कर्मति योजनात्मिका क्रिया ग्रहाशादिरूपतया, यतो जात्यादि योगोद्भवम्तन, तरकुतपम्य सात्मकत्वेऽपि रङ्गभागस्य गानवृत्तान्तत्व यद्वीणाशरीरवंशानामारोहणमरोहण च । प्राणा मिहननेनैव हि तीनातीण शरीरइस वशेऽपि मरनिप्पत्ति । वीणायान्तु आदर्गे यामदक्षिण विपर्यासरत्तारमन्दविपर्याम इत्याशयेनाह द्वयधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्चेति । वैणाना प्राधान्यापूर्वमुद्देश । दर्शित च तद्विधानमिति संपादनम् | लक्षणेन गान्धर्व लक्षणेनानुगतम् ।। ११ १२ ॥ तत्र वैगाना सराणा प्रकारानुद्दिशति स्वरा ग्रामावित्यादि। सक्षिप्यारगमो यत इति समवाय उद्देश । स च सरगत , म्वरविषय आत्मा यम्य व्यम्तसमम्तादिरूप हि मराणामेवेष्टमुद्दिष्टम् । दारुणोऽपत्यं वीणा वायूपा भगरतीति दारवी । तेन तत्र न प्रत्यय । " दारुणो ह्यसौ जाता वाक् एत मित्यादिना पिशाखिलराचार्य प्रादीदृशत् । तदाधारसाच्च काष्ठमयोऽपि सन्निवेशो वीणेत्युच्यते । , एव शरीरे वीणा वायूपा हि सरम्पती चीणा शब्देनोच्यते । मूर्छना शारीयाँ दारव्या च तुल्या मूर्च्छना। तानं तु शारीयाँ समपदपि न प्रयोगाहम सुखावहतात् । अभ्यासार्थ च तत्प्रयोगेऽप्यन्यूनाधिकरैगम्बरवशेनैव तसिद्ध । अत एवं १ भदर अय श्लोको न वर्तते ढ ज्ञेया चैणा शारीरकास्तथा ३ मतेपा तु ४ प्रमुभाभ्यामपि विधि स्वरसमुत्थितम्. ५ भ इत पूमिदमधं विद्यते--अतस्ताल गतस्यापि सप्रवक्ष्यामि वो द्विना - स्वराश्च श्रुतयो प्रामा मूठना स्थानस्युता ६ र-सुनय एव घ ७ इ स्थान साधारण चैव जातयोऽयादशैव च, वर्गाश्चत्वार एव स्युररवाराश्च धातव । अलङ्काराम वर्गाश्च गीतयश्च शरीरजा । आवास्यनिष्कामो विपश्च प्रवेशर । शम्या तार सनिपात परिवर्त सवस्तुक । माना विदार्यालया यति प्रकरण तथा । गीतयोऽवयव' मार्गा पयागश पाणय । इत्येकविंशति, विधयो विधिस्तालगतो बुध । व्यसनानि तद्विता कृत । १२ र विधि स्वरसमाश्रय १३ रन्दासोऽय मा प्रनटा . २ ८र-साधारण २ दवाँ १० दजातय । ११ ज जातय ₹वृत्तय ·९ अष्टाविंशोऽध्याय । स्वरा ग्रामाचलङ्कारा 'वर्णाः स्थानानि जातयः। साधारणे च शारी- वीणायामेप संग्रहः ॥१७॥ व्यञ्जनानि स्वरा वर्णाः सन्धयोऽथ विभक्तयः। नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धिताः कृतः ॥१६॥ छन्दो विधिरलङ्कारा ज्ञेयः पढगतो विधिः । निबद्धं चानिबद्धं च द्विविधं तत्पदं स्मृतम् ॥ १७ ॥ 'ध्रुवस्त्वावापूनिष्कामौ विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । शम्या तालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः ।। १८ ॥ शारीरस्वरप्रयोगाशक्तोऽपि हृदयापरिगृहीत स्वरविशेष शक्नोति वैणम्वरान् प्रयोक्तुम् । वृत्तयश्च धातूनाम् । शुप्फस्य वानुग्राहक आधार , धातुशुप्कप्रयोगस्य वीणायामेव सुखा- वह । ततो (धातुभि शारीरस्वर ) उपजीव्यते । (तत्तु) अलङ्कारजातमिति वक्ष्यते। श्रुतयश्च वीणायामेवोपयोगिन्य , सारणायास्तन्व्युत्कर्षणापकर्पणस्य तन्मूलत्वाच्च । तथा च वीणरुपति संख्यालाभे प्रमाणत्वेन वक्ष्यते । अत एव वीणेवीन समस्तम्य स्वरगतस्य प्रकारस्याभ्यासे प्रयोगे चोपयोगितस्तत्र सक्रान्तस्य चारुवात्स्वत महात्मक पदमपि । तत्स्थमित्यभिप्रायेण ।। १३-१५ ॥ एव विशिष्ट स्वरतालेन मेय इत्यागयेन च पदगतमुद्दिशति । तालगत पृथक् कृत्य व्यञ्जनानीत्यादि । व्यञ्जनानि-अज्झरूपाणि उपादेयत्वेनान ज्ञेयानि । पढ जातेन म्बरप्रयोगो व्यवसीयेताक्षरधर्मत्यास्वरस्य । अन्ये त्याहु -व्यञ्जनानीति द्योतकानि निपाता गृह्यन्ते झण्टुमित्यादि । अकाराढयस्तु पाणिकासुर क्तगान्धार्यादिजातिपु च दृश्यमाना स्वराः अच वर्णाः अज्झल्समुदाया , सन्धयः सहिताकार्याणि। विभक्तयः मुप्तिड , उपसर्गाश्च प्रादय निपातः , हेया परुषप्राया । अन्ये तूपादेयविभागेन ज्ञेया , अलंकारा उपमावेसरादय । अनिवमिति गद्य पृथगर्थं वा तद्विपरीत नियद्धम् । एतच्च स्मृतं वाचिकाभिनय एपास्य व्यञ्जनादि भेदस्योक्तत्वादिति भाव । यद्यनुक्त कुल या स्मरत्व वा विभाव इत्यादि च तद्यथानसर वक्ष्यते। ध्रुवस्त्वित्यादिना तालगतमुद्दिश्य गान्धर्वसंग्रहो ोप इत्यन्तेनोद्देशत्रयमेफविपया . १ रस्थानविधि • र श्रुतिसाधारणक्रिया । अलवारा वणाच गीतयश शरीरमा ३.४-वृत्तानि जात्यथ नित्य पदगतारमका भ छदोमिधान च तथा ४ भडर अयाप वय निष्का, ना.

·१० नाट्यशास्त्रम् । मात्रा प्रकरणाङ्गानि विदारी यतयो लयाः। गीतयोऽवयवा मार्गाः पादमार्गाः सपाणयः ।। १९॥ इत्येकविंशतिविधं जेयं तालगतं बुधैः । गान्धर्वसंग्रहो खेप विस्तरं 'तु नियोधत ॥ २०॥ तन्त्र स्वरा:- पश्च अपभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चय 'सप्तमोऽथ निपादवान् ॥२१॥ . करोति । अत्र च प्रकरणशब्देन मद्रकायुक्तपिस्तरमिति लक्षणपरीक्षात्मकम् । नियोधते त्यनेनोहापोहकौशलशालिनी बुद्धिरत्र भवतामुपयुज्यत इति दर्शयन्नुद्देशनमो लक्षणादो मया नाहत इति । तथाहि-ग्रामानन्तर श्रुति, स्थानानन्तर साधारणे जातिं च लक्षयिष्यति न चैप उद्देशस्तयोदेशो नामापि नानुमृत । उद्देशे तु प्रयोजन न लक्षणानकागवितरणम् । अत्रापि तु व्युत्पत्त्या अन्यासा मुखेन विधिसाधारणमात्रमिति तेन स्वरादीनामुद्देशकमेणा तन्त्र र यद्वयाख्यात टीकाकारेण तन्मन्दफलच शक्य दूपणमश्लिष्ट च । तथापि स्रेषु सत्सु ग्रामौ तदाश्रया मूर्च्छना ताना इति युक्तम् । यत्तु स्थानाना तदनन्तरममिधाने कारण निरू- पितम् । न स्थान सरस्य सरापोहकारी किन्तु तारादि सज्ञामाने .. यदि तत्र स्थाने निष्पत्त्या तथा सजा। तर्हि तारमन्द्रमध्यमव्यतिरिक्तस्वरस्वरूपाभावात्म्परूपोपकारत्वमेव कथित स्यान्नवेति निबन्धने कृत स्यात् । शुष्कानन्तर साधारणमुद्दिष्ट, शुप्फ तित्तख्यापना येत्यपि न किञ्चित् । न हि काफल्यन्तरयो शुष्क एव प्रयोगोऽल्पनिषादगान्धारादिजातिषु तद्विनियोगात् । जातिमाधारण तु जातीना किचिदेकानय मन्यन्ते । सदृश रूपमित्यस्यापि क शुप्केऽवसर । श्रुत्यपेक्षिण स्तरा तस्मिकाण्डे ता उद्दिष्टा इति चोदयित्वा यत्प्रत्युक्त शारीरापेश्चयैर तु न दारव्या ते म्बरा इति तदसगतप्रायम् । एतापता हि दारव्या नास्ति श्रुत्यु पयोग इत्युक्तम् । तकि तामिरुद्दिष्टामि ग्रामविभागाय ता इति चेत्तन्मधि एपोद्देश्या इत्यल्म् । सन्नान क्रमपमर्थनेन प्रयसितव्य ॥१६-२०॥ तर स्वरान्वक्तुमाह तत्र स्वरा इति । तेद्दिष्टेषु मध्ये स्वरा उच्यन्त इति शेष । न ..वोपतापयो स्वर आक्षेप इत्यनयो स्वरशन्द, तेन शब्दम्वभावा चित्तवृत्तिमध्यस्थता- १ डरत विदार्यरायो यति प्रारण तथा २. इति द्वाविंशको ज्ञयो विधिस्तालगना द्विजा भ-इत्येवं पविंशति ३ ड इ7 ४ टनिषाद सप्त च स्वरा ·अष्टाविंशोऽध्यायः। रूपस्वास्थ्यावस्थापरित्याजनेनोपतापयन्तो हृद्यतातिशयवशात् स्वतामाक्षिपन्तः स्वविपये अभिधानं कुर्वतः स्वरा इत्युक्ताः। वर्णसाम्यादपि निरुक्तिमाहुः । स्वयं स्वप्वेव जातिरागभाषा- भेदेषु राजन्त इति स्वराः । अथ स्वरैर्नियतमानन्तर्य द्योतयति ऋषभ इति । एतदनन्तरमेव शब्दस्तु निकटगान्धार........अन्तराभिधानभेदान्तरसम्भवादत्र भेदो नास्त्येव ऋषभ इति दर्शयति । काकल्यन्तरस्वखशात्तु कथंचिद्भवतीति च शब्दश्चैवश्च, धैवतश्चैवेत्यत्रापि निपातौ योज्यौ । एतच्च स्वरसाधारणमिति तदभिधानावसरे तन्निदर्शयिप्यामः । तत्रान्तरालश्रुतिपु नियतसंख्याकासु ईपद्यो वायुना स्पर्शस्तन्महिम्ना यः स्वरः श्रुतिस्थाने स्निग्धत्वरक्तत्वलक्षणो धर्मः तस्याश्रयभूतायाः श्रुतेरुपरञ्जकः स एव स्वर इति केचित् । पड्जश्रुतिरेवेत्यपरे, समूह इत्येके । वयं तु श्रुतिस्थानाभिघातप्रभवशद्वप्रभावितोऽनुरणनात्मा स्निग्धमधुरः शह एव स्वर इति वक्ष्यामः । अत्र नारदाद्या नामनिर्वचनमकार्प:-- " नासां कण्ठमुरस्तालु जिहां दन्तांश्च संश्रितः । पड्भ्यस्तज्जायते यस्मात्तस्मात् पड्ज" इत्यादि (१-५७) तदनुपयोगान्मुनिना न स्वीकृतम् । वीणायां च तथा भावाभावोऽपि पड्जादिदर्शनात् । यत्तु केचित्प्रतिसमादधते--वीणायाः प्रतिविम्बत्वात्तत्र समानेन्द्रियग्राह्यो यः शारीरस्वरसमूहस्त- मेव प्रतिबिम्बमर्पयितुमर्हतीति, तदत्यन्तमसाम्प्रतम् । वीणा हि देहस्य प्रतिविम्बमिति केयं भाषा, न हि दर्पणसंक्रान्तप्रतिविम्बशरीरप्रतिच्छन्दकसदृशी वीणा वीणेत्युपालम्भः । न च मुकुर- वद्देहस्य प्रतिबिम्घनस्थानं, न हि स्वरस्य वीणायां म्बरेणैकेन्द्रियग्राह्यत्वायोगात् । नभसीव च तत्र प्रतिश्रुत्यात्मनः शहप्रतिविम्बस्यासंक्रमणात् । न च वीणास्वरे शारीरस्वरं प्रतिविम्ब- मर्पयतीति दृष्टम् , द्वयोः स्वरयोरनुपलम्भात् । शारीरस्वराभावेऽपि वैणस्वरप्रवृत्तेः शारीरस्वरः वैणस्वरप्रतिविम्बमित्यसदेव पृथक्प्रयत्लनिप्पाद्यम् । एवं हि नियमितपीडितं त्र्यङ्गुलिसम- भिघातोत्थितशद्वानन्तरसंभवाद्रणनात्मा स्वरः । तत्र न च तत्र नासादिकारणपटकमस्ती- त्युक्ते प्रतिबिम्यत्वोत्तरीकरणमसदेव, केवलमौत्तराधर्यविपर्यासात् । स्वगतशरीरस्वरानुसा- रेण च सारणोपयोगिन उत्कर्पापकर्पणसंभवात् प्रतिबिम्बत्वमुक्तम् । सप्त इति वचसा काकल्यन्तरखरौ न पृथक्स्वराविति दर्शयति । सप्त स्वरा इति च संभववशादिति च वक्ष्यामः । अन्ये तु 'तत्सवितुर्वरेण्यं' इति सप्तवर्णा 'नि गरि ध म पस' स्वरैर्ब्रह्मणा पूर्वमुदीरिता इति साप्तस्वर्येऽभिप्रायमाचक्षते । निर्णेप्यामश्चतत् । अत्र केचित् चोयं प्रति समादध्युः---श्रुतिकमाभिव्यङ्गयाः खरा इति श्रुतय एमादी वाच्या इति चोद्यम्, तत्रोत्तरं-भवेदेवं, यदि धनिनादसंजिताः श्रुतय एव नियत- ३ ·नाट्यशास्त्रम् । श्रुत्यन्तरत्वेन गृह्यमाणा स्वरा ( इति ) । न होग, श्रुतयो ह्युच्चनीचतया अपि म्बराश्रया एव प्रतीयन्ते । यथा भट्टमातृगुप्त (जायते ) सहलेनैव समस्त श्रुतिरिन्तर । स्वराधिष्ठानतो यानि श्रोत्रपीयूपसारताम् ॥ इति || थुतेरेस च स्वरत्वे चतुर्थम्वररूपोपरक्षितो य पड्जग्रामे पश्चम स मध्यमग्रामे यदि तृतीय श्रुतिम्रूपस्तदा स पञ्चमम्बर दति क्य, न हि तृतीय चतुर्थमेस्मेन ग्रामद्वयम्य, धैवतम्यायमेव न्याय काफल्यन्तरयोश्च निपादगान्धारता क्यम् । पुप्पसाधारणे काले कोरिये वत्ति पञ्चमम् । (नारदीयशिक्षा १५४) इति पतञ्च कथ भनेत् । (नासाकण्टा )दो नियता श्रुतिरूपा अभावात् । भावे हि सर्वे म्बरा स्यु । श्रुतिकमापक्षिणि च म्वराणामात्मरामेऽन्योन्याश्रय कस्यचिदनधिभूतम्य प्रागसिद्धे तस्मात् ग्रामविभागाथमेर श्रुतिकीतन तद्वतसमाद्यादि वि(वेचन) क्थ तद्गतेषु रागेषु नैव स्वराणा नियतो गादिकमनया शरीरमाम्य भरतीति दर्शयितुमिति श्रुतय स्वरेभ्योऽनन्तरमुत्ता । एतदाश्रयेणैर विशाखिलाचार्यों ग्रामानन्तर श्रुतीरुद्दिशति स्म । ता हि पर यो अत एर सामोदे ग्रामविभागाभानात्तदुपयोगिन्या नारदीयशिवाया तदभिधानमौत्तराधर्यमानमेव तूक्तम् (-) य सामगाना (नार १५१) इत्यादिना । दीप्तायताद्याश्च पञ्चश्रुत्तय पृथकम्परादीना प्रयुक्तिविशेषसाध्या उत्ता । अन्ये वाहु --- श्रुतेरेख मरत्वाभावात् श्रुतिकमाभिव्यङ्ग्या म्यभावेन पूर्व उद्देश्या भवेयुरिति । अत्रोन्यते यदि श्रुतिशब्देन समीरणमयोगी स्थानविशेषो विवक्षितो, स्तानि तानि पल्पष्टिं विद्यात्' इति नीत्या तत्सर्वमेत नमे । कश्चित् स्थान स्वर मन्यते । न चास्य रूक्षता वा स्निग्धता ना धर्म समीरण तडभिघातयोरेपएव न्याय । अथ श्रुति भिरिति न स्थानविशेपसमीरणसयोगी प्रभगो विनक्षित , तद्गतश्च रक्तताख्यो धर्म स्वर इति । तदा तत्रापि पञ्चमधेरतानुपपत्तिरिति समानम् । न हि तुर्यस्थानसयोगोद्धृतम्य धनेयों धर्म स तृतीयस्थानमयोगोद्भूतभ्य धमिनदेव, तद्धमाणा नैयत्यात् । नगन्यधर्मोऽन्यस्य धर्म । एतेन काफल्यन्तरों व्यान्यातो । कोक्रोि वक्ति पञ्चममित्यादि चात्र सुतरामनुपपनम् । ननु तथाभूतस्थानाभाये तत्म्धानप्रभवस्य गन्स्य यो धर्म स भवितुमर्हति धर्मि णोऽमदापो हि तत्र कारणाभावात् । तुच्छ चेतत् उज्जोता अभिघात नाच्छन्नादनन्तर योऽनुग्णनलभणोऽन्य शन उपनायते स तापन्निमर्गम्निग्धमधुराकार । तहि रज्ज्मा तन्यामाह- - व्य ·अष्टाविंशोऽध्याय. । سم ताया पापाणे कास्ये वा हते तद्भावाभावौ स्फुटं लक्ष्येते । तदेवायमसौ समुदायापेक्ष. स्वराशो नाम प्रयोगात्समुदायापेक्षादपर एव । ततश्च य एवानुरणनात्मा चतुर्थस्थानसंयोगोद्वेन गब्डेन जनितः स एव तृतीयस्थानोद्भूतेनापि जनयिष्यते । केवलमुच्चजनितत्वादुच्चत्वं तस्यैव लक्ष्यते। मन्द्रषड्डा मध्यतालपड्डस्येव । एवं तदेवानुरणनं कोकिलादिशब्देन जनितेन तन्त्र्यङ्गुली- संयोगमल्लककोटिघातादिप्रभवेनापि शब्देन जन्यत इति युक्तम् । ननु कारणभेदाज्जातेन शब्देन कथं तज्जातीयोऽनुरणनशन क्रियते। मैवं, कारणे नियमादर्शनाद्वा, अय.स्फटिकारणिविद्युदादिकारणभेदसंजातोऽपि झग्निधूममेकजातीयं जनयति । वीजकन्दोदितकढलीद्वयादौ वा कारणभेदेप्वप्येककार्यताह टा। वृश्चिकादौ च । तत्राप्यस्ति सूक्ष्मो भेटः, धूमत्वं तु, तदेवेहाप्यस्तु। लक्ष्यते च वीणास्वरोऽयं मल्लकम्वरोऽयमिति, पड्त्वेन त्व भेद. । अत एवैपा गातॄणामभिघातृशब्दो नानुरणनं जनयति । तेन शळं सममपि कुर्वाणा अपरिपूर्णा इन्युच्यन्ते । घातगब्दस्यानुरणनशब्देन तीव्रत्वाभ्यधिकेऽतिरक्तता, साम्ये साम्यं. वैपरीत्ये वैपरीत्यम् । यस्य च पप्टिस्थानसमीरणाभिघातप्रभवा अपि शब्दा अनुस्वारम्वरूप स्वरात्मकं शब्द जनयेदेवं परिपूर्णोत्कृष्टशारीरकमूत्ततारतम्ये तु निकृष्टता। अनेन च कार- णाभेदोद्घोषेणेतरेतराश्रयमपि प्रत्युक्तम् । यदि सारपु श्रुतय सर्वथैवोपकारिण्य ग्रामयोविभागोऽपि कल्पनीयत्वात् ग्रामयोगित- यैव ग्रामोपयोगित्वात्पश्चादभिधानम् । न तु धनिक्रमनिरपेक्ष एव शरीरे प्रगीतस्य परं क्रमो लक्ष्यते. आशुभावितत्वात् । स तु नास्ति, अप्रगीते क्रमस्य संवेदनात् तथा ह्यप्रगीते पड्ज निर्वि ....। एपा जनमधिकं वा नि । आरोहावरोहेति तावत् स्वरज्ञ शिक्ष- अभ्यासकालगतं तन्व्युत्कर्षापकर्पाणि वादिसंवादिवद्यावत्स्वरजननसमर्थशब्द- विशेषोत्पत्तिस्थानलाभोऽम्य भवति । (तत ) एवं " उत्कर्षापकर्पणस्थानभेदेन श्रोत्रगोचराभि- लक्षणीयो विशेष उपजायते । तावती श्रुतिरेका परमाण्यनुस्थाने त्यापितापि तस्या लक्षणीयत्वात् दत्तिलाचार्योऽपि धनिशब्देनानुस्थानमेवाभ्यधात् । "पड्जत्वेन गृहीतो य पड्जग्रामे ध्वनि.” (I-२२) इति । श्रुतिनिदर्शनं तु वीणाया स्फुटम् । तदपि पड्जग्राममध्यमग्रामयो क्रमोपक्रमपञ्चम- सरेणेत्याशयेन पश्चाच्छूतयो निर्दिष्टा । तत्र प्रयलवशात्कस्मिंश्चिदभिहते स्थाने जातेऽभि घातजाच्छवाच्छवान्तरेऽनुम्यानात्मनि स्वरे तदभ्यवहितस्थानाभिघातो यदि म्यासंकीर्ये- प्रयत्न, यति ।

·Rom , -- . - नाट्यशास्त्रम् चतुर्विधत्वमेतेषां विज्ञेयं गानयोक्तृभिः । चादी चैवाथ संवादी विवादी चानुवाद्यपि ॥२॥ (या' )ताम् । पूर्वापरे म्बरे म्थानगतो यथा तन संकीर्णभावस्तथा बरगतोऽपि तद्विभागाभार्थ मध्ये यर्जनीयम्यानभागोऽन्यत्र म्बर इति द्विश्रुतिस्म्य सम्पति | म्यानद्वयेन व्याधी त्रिश्रुतिरस्य, त्रयेण चतु श्रुतिस्म्य, तत पर चतुरादिव्याधानेऽतिप्रयलपगाद्वैम्बर्यमिति पञ्चश्रुतिसदेरमभर । तत एव श्रुतिद्वयोत्कर्पो द्विश्रुतिश्योरेव गन्योरुत । एक्श्रुत्यु सर्पन्तु नोक्त , स्थानसार्येण सरस कर्यप्रसहादिति युक्तम् । चतु श्रुतित्रि श्रुतिदि श्रुतिरिति कमेगानर्थश्रुतिरेर। ततोऽपि चतु श्रुतिम्त्रि श्रुतिरिति पड्जप्रधानत्वात् पड्जग्राम सरि गमपधनि, मपधन्यादिमध्यमग्राम । चतु श्रुतिम्नि श्रुतिति श्रुतिरिति । तथा हि-एकम्मिने योरसि ऊ पाधरतया सप्तम्बरा , तथा हि चतु श्रुतिकात्पूर्गादाद्यात् , तदुतरूपादेकैक निष्कास प्रमेण पुनश्च प्रकृतिभूतपूर्तरूपस्पर्गेश्चत्वार सरिगमा । तथेत्र स्थाने ऊम्पर्श पधनिसा , केवल पड्जेन द्वितीय स्थान म्पृश्यत एव । मन्द्रम्पर्शचत स्थान स्वराणाम् । एन कण्ठम्याने शिरसि च । तेषु सर्वथा ताप्यसक्रमणाचगादिव्यपदेश ण्व, तत्स्थान गताना तु सादृश्यपरत एव समादत्व वक्ष्यते । तेन परमार्थत त्रय पत्र म्बरा -सरिगा , पधनय । मध्यमस्तु ध्रुवकस्थानीयो मध्यमत्वादेव । चतु श्रतिस्ठात्त उच्चत्वात् द्वि श्रुतिरनु दात्त , नीचे वात् । त्रिश्रति स्वरित मध्यवर्तितया समाहारत्वात् । तथा हिस्सरित एव कम्पितत्व व्यवहारन्ति श्रोनिया । इहाप्यरङ्कारेषु निश्ते कम्पन वक्ष्यते । तम्यो गाध परम्य म्पर्शनेऽपि स्तरताक्षमत्वाच्चतु श्रुतेहि नोर्ध्वमस्ति, द्वि श्रुतेनधिरमिति क पथ कम्प ॥२१॥ अथ साप्रयोगसाधारण स्वराणा योजना ज्ञातु चातुर्विध्य दर्शयितुमुपक्रमते चतुर्विधत्वमेतेपामित्यादि । एवारेण वा न्यायतोदितम्य स्थितिप्रयोग इत्याह । चशब्देन सादिनस्तस्पृष्टे मभनमाह । एवशब्देन समादिनो हि नियत सभव । अध शब्देनानन्तर्यद्योतकेन सादिनो वादिनश्चानुपरपनम् । विवादी चेति चकारेण विना- दिन प्रत्यम्ना, अनुवाद्यपीत्यपिशब्देनानुपादिन सादिधर्मोपनीपनम् । अत एवास्य सर्व पश्चादुपादानम् । तथा हि--अनुवादिवादिसवाद्यनुपरपन सहते, न च भूयस्तरोऽम्य प्रयोग इति ॥ २२ ॥ २ इनुतियागत ३ रन्सवाद्यथानुवादी च तथा वादिविवादिनी ८ अनुवाई विसादोऽपि।

·अष्टाविंशोऽध्यायः । - , , 'तत्र यो यदंशः स तदावादी। ययोश्च 'नवकत्रयोदशकमन्तरं ताव- न्योन्यं संवादिनौ। तद्यथा-पङ्गजपञ्चमी, ऋपभधैवती गान्धार- निपादवन्तौ 'पजमध्यमाविति पड्डग्रामे । मध्यमग्रामेऽप्येवमेव । पड्ड- पचमवर्ज पञ्चमर्पभयोश्चात्र संवादः । अत्र श्लोकः- संवादो मध्यमग्रामे पञ्चमस्यर्पभस्य च । पङ्ग्रामे तु पड्स्य संवादः पञ्चमस्य च ॥२३॥ "विवादिनस्तु ते येषां द्विश्रुतिकमन्तरं, तद्यथा-ऋपभगान्धारी, धैवत- निपादौ । वादिसंवादिविवादिषु स्थापितेषु शेपास्त्वनुवादिनः, [अनु- वादिसंज्ञकाः यथा-पजस्थपभगान्धारधैवतनिपादाः, ऋषभस्य मध्यमपञ्चमनिपादाः, गान्धारस्यापि मध्यमपञ्चमधैवता; मध्यमस्य धैवतपश्चमनिपादाः, पञ्चमस्य धैवतस्य पड्डमध्यमपञ्चमाः पङ्ग्रामे । मध्यमग्रामेऽपि मध्यमस्य धैवतनिपादर्पभपड्डगान्धाराः, पञ्चमस्य धैवतनिपादर्षभगान्धाराः, धैवतस्य पार्षभगान्धाराः, निषादस्य पडर्पभौ, पड्जस्यर्पभगान्धारौ ॥] तत्र वदनाद्वादी, "संवदनात्संवादी, "विवदनाद्विवादी, "अनुवदनादनुवादीति । एतेपां च "स्वराणां "न्यू-. नत्वमधिकत्वं वातन्त्र्युपवादनदण्डेन्द्रियवैगुण्यादुपलभ्यते "स्वरबि- धान मेतच्चतुर्विधत्व मिति । अथ द्वौ ग्रामौ 'षड्नग्रामो मध्यमग्रामश्चेति। अत्राश्रिता द्वाविं- शतिश्रुतयः स्वरमण्डलसाधिताः । तद्यथा- , १. म-यो यस्य यदंशं स्पृशति स तदा तस्य वादी ड-नाशः र-त्रयो यत्राशः स तत्र द-शाः २. र-नवत्रयोदशकं परस्परं श्रुत्यन्तरे.. पड्डमध्यमौ वा प्रविशतस्तौ संवादिनी ३. भ-मध्यमषड्डौ. ४.र-च. ५. ड-विवादिनस्तु ते येषां द्विश्रुतिस्वरमन्तरम् (इत्यर्धश्ोकः) ६. र विंशतिकं. ७. र-निपादवन्ती. ८. टनडट मातृकास्वेव. ९. म-वादनात् भ-स्थायित्वं वादि. संवादात्. ११. उवकादित्वात्. १२. भ-अनुवादनात् न-अनुवादात, १३. मयच-मातृशास्चेर. १४. न-ऊनाधिक्त्वं. (चन्यूना) इ-मूर्छनाधिकत्वं (१) १५. भ-तत्प्रवादन. प-तन्त्रीवादन, १६. उ-इत्येतत् स्वरविधानं चतुर्विधम्. १७. च-एवं. १८. भ-प्रकारमिति, १९. उ-पडो मध्यमश्चेति. २०. भासधिमा च-मण्डनस्य. २१. नच-यथा. १०.म- ·नाट्यशास्त्रम् । - ननु प्रयोगात्मगगा धर्मा प्रहादयश्च अल्पत्यादय, अन्ते तद्गृहप्रमा भेदोऽपि वक्त य । म्यादेतत् । ग्रन्यामापन्यासास्तानद्वादिनेर प्रायेणगृहीता । तद्गृहा दन्यास्सन्यासापन्यासः इति हि शुद्धासु वक्ष्याम ! पाडवोडविताल्पत्वानि पिरा (धनु वादिमिन्ना )नि, नहुत्व समादिना, तारमन्द्रम्य न्यासापेक्ष इति । इद चामत् । शुद्धायु जातिषु भनेदेयं, अन्यन तदभावात्कथमनेन सग्रह । अनुवादी सर्वगावधिरित्यवश्य वक्तव्य । तर्हि- ग्रह सुतरा वाच्य , तेन विना हि न कोऽपि ( रागव्यापा) प्रवर्तते । उच्यते-उत्तमे तत्साधारणयोजनोपयोगीदमुच्यते । एतावतेन च जातिगर्गे भापाद्युन्मीलनं भवति ग्रहापन्या सादि वैचियमन्तरेणापि । तथा हि-कुखचित्म्यरे भूयस्तूचार्यमाणे समादिनि च तदनुर्तिनि च तदनुचयना(बटन') गालिनि चानुनादिनि च किंचित्प्रयोगभाजि निनादिनि कृतस्वरूपमासीदेति रागस्याभिव्यक्ति । यथा “साधपा पमपा सनिरिपा सनिसास मासास पापासा धानिनिरी निनीमारि' इत्यत्र पड्जयादिनि( गान्धार )निपादयो संचादिनि, मध्यमादाननुरादिनि, अभिव्यक्तो मालवकैगिक । एतदेव हि (प्रयोग) सनम्बम् , ग्रहादियोजन तु वैशिष्ट्यावर, गान्धर्वे तु विशिष्टादृष्टसिद्धये । एतच्च वक्ष्याम । तन वादिन रक्षयति यो पदांशस्तदा वादीति । यदेति यत्र प्रयोगात्मनि काले बदते स एव स्फुटत्वेन भासमान शहा वादिन बाहुल्येनोचारणमस्यास्तीति च बदति च तारमन्द्रादिव्यवस्थादीनिति च लक्षण त्वत्रैर सूचितम् । अन्येवश इति पर्याय माहु । अपरे तत्सिद्धये “ यो यदाश स्पृशती ति पठन्ति । तच्चासत् । -अग एज हि बादीति दत्तिलाद्याः (118)। न चाशलक्षण पृथगुपयोगीति तत्रैव वक्ष्यते । अ भानप्रधानानिर्देश । सादिलक्षणमा नवकत्रयोदशकमन्तरमिति । एतच्च स्वराभिधानम् । अन्येत्याहु ---अल्पा(टो) नरेति नका अप्टका उच्यन्ते । स एप प्रयोदशका द्वादश । एतापन्य श्रुतय(म्तयो)रन्तर ययोम्तो संवादिनायिति । उपाध्यायाम्त्याहु --अन्तर- मिति म्वरूप नान्तराल, तेन नवश्रुतिक यम्य म्वरूप सरस्य, यम्य च त्रयोदशश्रुतिस्त्व म्वरूप, तो स्वरो परम्परसपादिनौ । सर यथा द्वाविंशति पड्जोऽनन्तरश्रुतित्रयेणान्तरश्रुत्या तथेहोच्यते । एव मनश्रुतिम्लयोदशभुतिश्च । नन्वेव चतुश्रुतेरधिकोऽप्यस्ति । कि बहुना, षड्डानिपाद प्रयुज्यमानोऽष्टादशश्रुतिक स्यात् । मैवं, तारतीना श्रुतिलाभे तस्पर्शिपत्नामिहननजनितनादाशोपयोग । तत स्वरे तत्कृतश्च श्रुतिसख्यानियम । अत एव निरन्तरधन्यशश्रवणे विरूपस्वरश्रयणम् । --- ·अष्टाविंशोऽध्यायः। १७ तत एव तिस्रः श्रुतयः ऋषभ इत्यादि वक्ष्यते, न तु तृतीया श्रुतिरिति । तत विशाखिला- चार्यप्रभृतिभिः, 'स्वसंवेद्ये परमे श्रुतिधान्नि समवधानं जपबद्दीयमानं विशिष्टादृष्टाय प्रयोक्तु- भवति" इति दर्शितम् । तदुक्तं भट्टतोतेन "श्रुतिः स्वरः स्वसंवेद्या" इति, गाने श्रोतृणां सर्वत्रापि स्वरूपावभासः। तदाह. श्रुयमाणास्तु गृह्यन्ते गम्भीरा इव " इति । न चाव- यवैः स्वरः, नापि संचयः योगपद्याभावात् । क्रमिकत्वेपि हि नैरन्तर्यात् , नाशुभविकृताद्योग- पद्याभिमानः, क्रमिकश्रुतिजनितसंस्कारविशेषे चान्ये श्रुतिस्थाने स्वरसमुदाय इत्यास्तां तावत् । " प्रकृतं बूमः। इहोलचनीयस्वीकरणीयश्रुत्यपेक्षया नवत्रयोदशश्रुति च स्वररूपमुक्तम् । अन्यो- न्यस्येति वचनं तावद्यस्य संवादिनौ मा भूतामिति समानश्रुतिकत्वेन संवदनात्संवादिनौ । वीणायां च पड्लादिस्थानेऽगुल्यन्तरपीडनपूर्वकममिहन्यमाने तत्सम्पाद्यमिति व्यवहारः; संवादिनः तत एव न जातुचिल्लोपः कार्यः। अन्यर्थसंज्ञा [याः स्वरयोरेव न श्रृत्योः परस्परसंवादित्वं ] यथा मध्यमनिपादयोन संवादित्वं सत्यपि त्रयोदशनवान्तरत्वे अत एव पडुमध्यमायां [ जातौ ] मध्यमेंऽशे न पाडवस्य निषादलोपकृतस्यापवादः । मध्यमग्रामे च न ऋपभधैवतयोः, तेन कैशिक्यां धैवतेंऽशे ऋपभकृतस्य न पाडवस्यापवादः । ननु च संज्ञात एव लब्धिरूपेति लक्षणेन, मैवं, एवं हि पड्ज[ मध्यम ग्रामयोरन्यत्र समयोः संवादिता स्यात् , सधयोश्च, साधारणप्रयोगे च निसयोः, गमयोरित्यपि न दोषः । तस्मादुभय- संवादित्वे प्रयोजकम् । अमुमेवाभिप्रायं प्रकाशयितुं स्वकण्ठेनोदाहरणोपन्यासं करोति यथे त्यादि । सम, सप, ऋध, गनि, पड्डग्रामे । अन्यत्र तु ऋधप इत्यपास्य ऋध ननु परिगणनं चेत्किम् । यथेति वचनस्य सिद्धिसादृश्येनोदाहरणान्तरसङ्ग्रहाय स्यात् । स चेह नास्ति । तत्राहुः--उभयमनेन क्रियते, येन प्रकारेणायं संवादिक्रमो न लुप्यते स यत्लो गान्धर्वे कर्तव्यः । तेन काकल्यन्तरप्रयोगेऽपि* पड्जादीनां न श्रुत्यपहारः कार्यः। अत एवाल्पत्वम् । यत्र निगयोस्तत्र साधारणप्रयोगः, षड्डमध्यमान्तर्गमनमिव हि तयोः, तदा गाने तु साधारणवशात् संचारः श्रुतानां कैश्चिदेव चेत्संवाद्यस्ति ततः संवाद्यनुपलपनमंशेन स्वधर्मोपलब्ध इति संवाद्यन्तरं लुप्यतां नाम । तथा च पड्जादिव्यपदेशः; पड्डेऽप्यंशे पञ्चमलोपकृतमौडुविकं भजत एव । तस्मान्न पड्जमध्यमौ........सामिति बिन्दुप्रयोगे च समं वदनं निपादतन्त्र्यामस्यास्तीति तयोरपि( वि.)संवादित्वमेवेति । यथेत्युदाहरणप्रद- * उच्यतेऽतान्तरः कार्यः संवादिधैवतस्य सः। न चान्तरोल्पप्रयोगादसंवादी भवेदिह । काकल्यन्तरयोरल्पप्रयोगत्वं मतं सताम् । (कुम्भ II) , ना.३ ·१८ नाट्यशास्त्रम् ...... , मनार्थमझे तु परिगणनमिति । एतदेव युक्तमित्यभियुक्ताः । श्रुतिमचरणरगाहव्येऽपि चित्रसादो दृश्यते, यत अब निरादिनो लक्षयति विवादिनस्तु त इति । अन्ननिम्वरूपतो गनिद्वि- श्रुति श्रुतिरूपं तेन द्वि श्रुति( गान्धा मी निपादश्च म्यगन्तराणा मिनादिनी समें- पामेव तथा बहुवचनम् । म्बरान्तराण्यपेक्ष्य विवादित्वामिधान धर्मभेदात्। नपभ- गान्धारी धैवतनिपादाविति चतुर्विधयोरपादान नैस्यात् । अन्ये तूदाहरण राभाद्यथापेक्षयैर श्रुत्योर्णिमादित्वमाहु । तच्चासत् । सर्पम्वरम्य विनादिन सतो मान्य सपक्षविपक्षमध्यस्यै । तथापि पडशे तम्य मपी सादिनो, ऋधावनुमादिनी, कपमे घमनिगा पमसा गान्धारे नि [वादी ]त्येतु, नाम्ति पिपादी, निपादम्य सादिलात्, पञ्चास्यानुरादिन । एवमन्यदनुसर्त यम् । यत्र वादी सामी, अमात्य इवेतरोऽनुयायर्या समादी, अरिवद्विवादीत्वल्प , अनुसारि- परिजन इन योगवादी चेति विभाग । अनुपादिन लक्षयति वादिसंवादीत्यादि । स्पष्टम् । अयैषा नामभिचसा निर्वचनान्याहू बदनाद्वादीत्यादि। ननु वीणाया तारत्मरिधेति श्रतिक्रमविरामाच्च सपाद्यादिविभागस्य च वीणा यामनियतोऽपि दृश्यत इत्याशया-पतेपामित्यादि। एतच्च सवाद्यादीना स्वराणामिति । यथा संगादित्वाभिमतयोरपि पटुमध्यमयो समत्यमधिक्य वा त्रयोइननकान्तरापेक्षया विनादिनश्च सदुपयोगिन्यन्तर तदपेक्षयैर विवादकन्व, अनुरादित्यमपि ऊनाधिकत्वेऽपि घटते। तथा हि नपभेऽशे न्यूनश्रुति पम्यानुनादी स्यात् । गान्धारश्चाधिकश्रुतिपादिता जह्यात् । संवाद्यादीना च षड्मूलत्वे वादित्वमप्यसमजस भवेत् । समाद्यादिपु प्रभुनमेन हि वादि- त्वम् । एवमूनाधिरुत्ने नामुना विघटिन चे .तत्कारण्टोपे या तन्त्री- म्परितभरिताप्युत्कर्षमपर्म वा याति, आर्द्रत्वगोप सादिदोपात् उपपादतन्त्रीयन्धनस्थान तदपि शिथिल्तादिदोषणा सारणानामत ? दण्टोऽपि नमनोनमनपभार तथैवेद्रिय गगिन्द्रिय च तादृशमेर तच्चोपलक्षण सारिकाङ्गुल्यादीनामपि दोपेण तथोपरभ्यात् । एव स्वरा उक्ता । तल म्बरमाल कुलचिद् दृष्टादृष्टयोहायोन्यपि तु तत्समूह एव तु प्रयो ग उपयोगी । तत्म्पराणा समूहो ग्राम ] इत्युच्यते । स एव च द्विविध पञ्चमभेदादिति दर्शयितुमाह--अथ द्वौ ग्रामाविति गान्धारग्राम निरस्यति । मध्यमस्या- नाशित्वमिति तावत् प्रधान नियत च, तमंदित्य पड्त्येति सोऽपि प्रधान । पञ्चमस्तु .

·अष्टाविंशोऽध्यायः । १९ तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस्त्र एवं च। द्वे चैवाद्य 'चतस्त्रश्च षड्ग्रामे भवेद्विधिः ॥२४॥ 'चतुःश्रुतिर्भवेत् षड्न ऋपभस्त्रिश्रुतिः स्मृतः । द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः ॥२५॥ पश्चमस्तद्वदेव स्यात् त्रिश्रुतिर्धेवतो मतः । द्विश्रुतिश्च निपादः स्यात् पड्डग्रामे विधिर्भवेत् ॥२६॥ न मध्यमस्य संपाठी कढाचित्तुल्यश्रुति कल्या........क्तमेव । दत्तिलाचार्यस्तु मूर्च्छनाना पङ्गस्वरप्राधान्येन च प्रथमादिव्यपदेशलाभात् पङमध्यमयोर्व्यपदेशहेतुत्वमाह- स्वरौ यावतिथौ स्यातां ग्रामयोः षड्डमध्यमौ । मूर्छना नावतिथ्येव तद्ग्रामावत एव तौ ॥ इति एतत्तु फल्गुप्रायं प्रथमादिव्यपदेशभ्य कुलचिदप्यनुपयोगादागममालसारत्वाप्राधा- न्यम् , गणनादित्वाच्च प्राधान्यादितरेतराश्रयापत्ते । अलाश्रिता इति ग्रामस्परूपलाभहेतव इत्यर्थः । ननु स्थानभेदेन पट्पष्टि तत्कथं द्वाविंशतिरित्याह-स्वरमण्डलस्य स्वर- समूहस्य सप्तकस्य द्वाविशत्येव सिद्धिः । तत एव स्थानान्तरे स्वरमण्डलसमिति चक्रमुच्यते । तच्च परिमण्डलं (आ)शिरसकाश्यपादिभिर्मुनिभिर्शितम् । श्रुतिश्च नाम श्रोत्रगम्यं वैलक्षण्यं यावता शब्देनोत्पद्यते । ननु कालाशः श्रुति चतु श्रुतिकस्यापि बिन्द्वाद्यर कारादौ मितकालावस्थानाद् द्विश्रुतिकस्यापि स्थायिवर्णप्रयोगेऽनल्पकालत्वादेश. स्यात् , घण्टाशङ्खादि श्रुतेश्च चिरकालत्वात् । एतन्न, शब्दावयवो न श्रुतिरित्युक्तमेव । ननु यद्युभयत्रापि द्वाविशति श्रुतय. तर्हि को विभाग इत्याशक्याह-तिस्रो द्वे चेत्यादि । विधिरिति श्रुतिविभाग इत्यर्थ । ॥ २४ ॥ अत्र विनियोगेन स्वरान्थिनियोक्तुमाह-चतुःश्रुतिः स्यात् षड्न इत्यादि स्मृत दत्यन्तेन ॥ २५ ॥ नामधेयाना विभाग आप्तप्रसिद्धयेति दर्शयति । धैवतो मत इति नास्य कढाचन पग्रामे लोप इति यावत् । १. ड-चतस्रश्च पवाख्यग्रामे श्रुतिनिदर्शनम् भ-प्रतिदर्शनात् २. श्रोषद्वयं मचप-मानारवेव.

·नाट्यशाखम्। १५ मध्यग्रामे तु पञ्चमः श्रुत्यपकृष्टः कार्यः। एवं 'स्वश्रुत्युत्कदिपकर्पाद्वा 'यदन्तरं 'मार्दवादायतत्वाद्वा तत्प्रमाणं श्रुतिः निदर्शनं त्वासामभि- व्याख्यास्यामः । यथा-द्वे वीणे तुल्यप्रमाणतन्न्युपवादनदण्डमूर्छने कृत्वा' पड्डग्रामाश्रिते कार्ये। तयोरन्यतरस्यां पञ्चमस्यापक' श्रुति मध्यमग्रामिकी कृत्वा तामेव च पञ्चमस्य श्रुत्युत्कर्षवशात् पङ ग्रामिकी कुर्यात् । एकश्रुतिरपकृष्टा भवति । पुनरपि तद्वदेवापकत्', यथा गान्धारनिपादवन्तावितरस्यामृपभधैवतौ" प्रवेक्ष्यतः द्विश्रुत्य- धिकत्वात् पुनरपि तद्वदेवापकृष्टायां धैवतार्पभावितरस्यां पञ्चमपट्टी प्रवेक्ष्यतः निश्रुत्यधिकत्वात् । तद्वत्पुनरपकृष्टायां पश्चममध्यमपड्डा इतरस्यां मध्यमगान्धारनिपादवन्तः प्रवेक्ष्यन्ति चतुःश्रुत्यभ्यधिक- त्वात्। एवमेतेन श्रुतिनिदर्शनेन द्वौ ग्रामिक्यौ द्वाविंशतिश्रुतयः प्रत्यवगन्तव्या। अथ मूर्च्छनाः ग्रामिक्यश्चतुर्दश- आदावुत्तरमन्द्रा स्याद्रजनी चोत्तरायता। चतुर्थी शुद्धपड्डा तु पश्चमी मत्सरीकृता ॥२७॥ १. डभ-पञ्चमस्य श्रुत्यपर्पोत्कर्षाभ्या र तस्यापकर्षणे, २. च यदन्तरं न-यदनन्तर, ३. मार्दवायतत्त्वं तावत् प्रमाण. ४. र-तासा ५ य-मातृका यामेव ६ न-अन्यतरा. र-अन्यतरी ७. रकर्षात् ८. इ-कुर्यात्. ९, भ एवं १०. न-वर्पणान् भ र्षात्. यपणे. ११. म-घेवतार्पभो. १२. र-अभ्यधिक १३. ढ-अन भोग भवन्ति-- पतु अतिशय अपनास्तिमतिरतया । द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतु:श्रुति । चतुःश्रुतिः पश्चम स्यानिश्रुतिधैवतस्तथा । द्विश्रुतिस्तु निषादः स्यात्पड्डामे स्वरान्तरे ॥ चतु श्रुतिस्तु विज्ञेयो मध्यम पञ्चमः पुनः। निश्रुतिधैवतस्तु स्याचतु ध्रुतिक एव च ॥ निषादषड्डी विज्ञेयो द्विचतु श्रुतिसभवा । ऋषभस्ति अतिश्च स्यागान्धारो द्विभुतिस्तथा । अन्तरनिदर्शनमपि व्याख्यातम् ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। - तत्र गान्धर्वे श्रुतावेवान्त्ययाम्बरस्फुटता दायिन्यामवधातव्य इति विशाखिलाचार्य- प्रभृतय ऊचु । " श्रुतय म्बरान्तरगता" इति, " सप्ताश्रयतया स्वरगता" इति, “ अन्तर- गताम्वन्या" इति, गाने तु श्रोत्रसुखावहोऽनेन विभागेन प्रयोजनम् । तदाह मातृगुप्त हीयमाने स्वरे श्रोतुः स्वसंवेद्योऽणुशः क्रमः । श्रूयमाणः पुनर्नाद एक एवाद्य रञ्जितः॥ इति॥ तेन गाने प्रधानतयेह विवक्षिते चतुश्श्रुतिरिति साधारण्युक्ति कृताया तु गान्धर्वपक्षमपि स्वीकुते । तिसश्चतस्र श्रुतय आश्रयान्तराद्वोभयात्मकतया यस्येति ॥२६॥ अथ मध्यमग्राममाह मध्यमग्रामेत्विति। चतुश्रुतौ पञ्चमे षड्डस्यैव द्वावमात्य- क्ल्पो मध्यमपञ्चमौ सादिनौ भरत इति । मध्यमस्यापि सादिनोऽपि सबिदिव व्यपदेश- हेतुता । पञ्चमे तु श्रुतिन्यूने मभ्यमस्याप्येक समादी पड्डम्यापीति । इद तावत् .. मध्यमस्य त्वन्यदस्ति प्राधान्य (अपि) विना शुद्धत्वकृतमिति तत्र नैप व्यपदेशो मध्यमग्राम नियमेन इति न कि चतुश्श्रुतिकेनानेकेन तावत्प्रधानेन भवितव्यम् । पूर्णत्वात् तच्च स्वरद्वयमेव पञ्चमम्य चतुश्रुतिकत्वविरमाकाकल्यन्तरयोश्चतुश्श्रुतिकत्व विकारो न स्वभाव । तुल्य चानाशित्वमिति द्वावेवग्रामौ । तत्र मध्यमा तृतीयस्यामपि श्रुतौ तथाविधानुरणनव्यञ्जनात्मक- नादनिप्पत्ति यथाविध पङ्ग्रामे चतुर्या माभूत् । केवलसस्थाननीचत्वान्नीचा । तल्लक्ष्यते । तत एव श्रुत्यपमान एवासौ पञ्चमो भवति । श्रुतेहि कम्पो भवतीत्युक्तम् । तथा चाहु- वेदश्रुतिः पाकपित्थकल्पः कृशप्रवातोन्मुखतां प्रपन्नः । यतिश्रुतिः कम्प इवैप भाति यद्वा श्रुतिः स्वाद्भुतरागनिष्ठः ॥२॥ तत एवाल्पनिपादगान्धार . ति काकल्यन्तरयो प्रयोग । त्रिश्रुतेश्च कम्पितकुहरित- रेचितयोग । निगयोश्च विवादित्व रक्त्यन्तरानुवृत्ते । एवं श्रुत्यप्रकृष्टः पञ्चम इति मध्यम- ग्रामस्य लक्षणम् । स च पञ्चम प्रधान न तु मध्यमग्रामे कदाचिदपि ोप्यत इत्यर्थ । अन्ये तु ग्रामयोर्धेतपञ्चमावलोप्यारिति । एतदाश्रयत्वान्मध्यमगतेरित्यत्राह । अथ केय श्रुतिर्नामेत्यागक्याह-एवं श्रुत्युत्कोपकर्षाचेति । मार्दव तन्न्या शिथिलीकरण विपरीतत्वमायतत्व झियत इत्याह । श्रुते शब्दम्य श्रोतग्राह्यस्य उत्कर्पस्तीनता अपफर्पो मन्दता, तद्धेतुत्वान्मार्दवायते तु द्वे अपि तथोक्ते । एव तीव्रमन्दत्व- हेतुभ्या मार्दवायतत्वाभ्या यदन्तर यो वियोपावरोध प्रमाण निश्चायक यम्या सा श्रुति । प्राक्तनस्य धनलक्षण्य यावता होनेनाधिकेन या तीवमन्दात्मना रूपेण लक्ष्यते सा श्रुतिरिति यावत् । यद्यपि परमाणुतोऽप्युत्कर्षापको वा भवेद् धनेविगेपस्तथापि नासौ गृहीतु पार्यते ।

·२२ नाट्यशासम्। अत एव यत्रोवर्षापरपी न कीचिद् धनीनां ग्राह्येते तलका तिरिति, यदाद परमाचार्यः "एकचतिदूरात्सम्बुद्धी" इति । नन्यापूवीणादी तथाभूताना श्रुतीना विगेपलेशानामनयत्य दृश्यते । तत कि नियतश्रुतिविभाग उक्त । न तु वीणायामसा निश्चीयते ( इति ) । तन, तत्राप्यमा नियन एव, अनयत्यग्रहण तु मिथ्या । यत्तु दण्टरिमागम्य दूरादृरत्वरिभागविष्ट इनि चेय नयत्यालक्ष्यते, तत्रापि वामनोऽनन्तपुरपविभागविशेपोपरयणलथणीया श्रुति नराम्तु को विरोध अत एव लक्षणीयम्बा विशेषस्य श्रुतिम् पनामिति ग्रहण विशेषणमुपा तुमुन्रर्पगन्देन, प्रारणाचापर्पम्यापि रभ्यत इति । वीणाद्वये स्थिते एकम्या वीणाया तन्त्र्यामुन्कृष्टाया स्वरस्योत्प) परस्या स्थितनीणातन्त्रीम्बरम्यापापों लक्ष्यते । तस्मिंश्च लक्ष्यमाणेऽपा द्वितीयवीगाम्परम्योऽकर्पो लक्षणीयो भाति । आयतत्वादुलपपिपो लायो भवत । एर मार्दवादपि वीणाद्वयरयत्तमेरेदमुलपापकर्पर दर्शयितु यथायडम्य शङ्का निरामतुं मार्दवायतवाद्वेत्युक्तम् । अन्यथोक्पायतत्वमार्दयाभ्यामिति चूयान् । प्रमाणेति वटन न कारकला श्रुतिर्नापि नादायो न चायुन स्थान न करणमिति दर्शयति । तेन वक्ष्य माणोचनीचविभागो धनिरेका श्रुतिरिति तात्पर्यम् । एवमेकन्या श्रुते म्वरूपमभिधाय श्रुतिमध्ख्याम्वरूप यथालवणीय यथा भाति तथा दर्शयितुमुपरमते निदर्शनं त्यासामिति । सामिति बहीना, निदर्शनमिति निश्चिततया दृश्यन्ते येनोपायेन तनिदर्शनम् । यथा हि-प्रथमदर्शनेन रक्तयोनीत्यानात्ययोरेस चोलपारितोर्षिशेपो गृहीत एव । कि तु परस्परविरोषदिदृक्षारधानप्रयलपातद्विरोक्य द्वितीयम्य मिलोस्न पुन पुनर्द्वितीयस्येत्यनेनानुसन्धानरलेन निश्चितन्तद्विशेषप्रत्ययो जायते योऽमानभ्यधिक इति भण्यते । प्रकृतेऽपि तन्त्रीद्वये उत्पापकर्षति (कस्मिंश )चिदाकृते य शब्द प्रतीयते, तम्य परम्पररिने कायारधारयिष्णोदोलागमनयद्यत्पुन पुनराम्र्पण तत्कृतो ऽनुसन्धानवलेन परम प्रत्यय म्फुट ततविदोषग्राही जायेत । तन्निदीनमित्युक्तम् । तत्र प्रथमा (सारणा) साधुकार ध्रुपकवीणा साधयति, द्वितीया श्रुतेरियता, तृतीया श्रुति चतुप्फ बोधयति, चतुर्थी श्रुतिपटक, पन्ची द्वादशामिति सारणापञ्चकमिति तात्पर्यम् । ग्रन्थम्तु व्यारयायते। प्रमाणे आमाहपरिणाहो, तन्त्रीगा तुल्यत्व सम्ब्यया स्थौल्यादिना चेति केचित् । अनश्चतुर्दण्डशन पुनरुत्त । तस्मादय विग्रह । तुल्याप्रमाणतन्त्र्युपपादन दण्डमूर्छना ययोणियोरिति । मूर्च्छनाया च प्रमाणसङ्ख्या मन्तव्या दण्डतन्यादिसाम्य स्वरस्वम्प न मिनति केनाप्यगेन तेन तथा कर्तव्यम् , येन द्वयेऽपि कशिद्भासेते । प्रयमभ्य ·अष्टाविंशोऽध्यायः । २३ स्वराणां कस्यचिदपि वैलक्षण्यं यस्य प्रतिभासनात्तका ध्रुवकस्थानीया अचल सारणा वीणा- यामपरस्यां पञ्चमतन्त्री श्रुतिमात्रं शिथिलीकार्या । तदा मध्यमग्रामो जायते। अनन्तरं मध्यमा- दीनां सर्वस्वराणां श्रुतिमेकां पातयेत् , येन पडुग्राम एव भवति । एवं ध्रुवकवीणायां चल- वीणायां वा स्वरेषु भण्यमानेषु श्रुतिरधिका न्यूना च प्रत्यक्षेणानुसन्धानबलालक्षणीया भवति । तदाह पञ्चमश्रुतिरपकृष्टा भवति सर्वस्वरेभ्य इति शेपः । सा च प्रत्यक्षगम्या गुणवतीति भावः । यद्यपि परमाणुमात्रेऽपि स्थानान्तरे योगिप्राय( समाधि )समधिगम्य- ध्वनिवैलक्षण्यं भवति, तथापि यद्वैलक्षण्यं श्रुतिशब्दवाच्यमिति दर्शयन् श्रुतिसङ्ख्यापरिज्ञानार्थ श्रुतिचतुष्टयोपलब्धं दर्शयति । पुनरपि च तद्वदेवापकदिति चलवीणायां पञ्चमो- पक्रमं सर्वस्व( राणा )मेकां श्रुतिं पातयेत् येषु चलवीणागती गान्धारनिषादी ध्रुववीणा- गताभ्यां धैवतर्पभाभ्यां समस्थानतयापकपत्वं गच्छतः यतो ध्रुवकवीणायां द्वाभ्यां श्रुतिभ्यां सर्वे स्वरा अधिकाः । एवं धैवतवैलक्ष्येण गान्धारनिपादयोरन्यवीणागतधैवतर्पभसाम्यं जायते । तदेव श्रुतिरित्युक्तं भवति । अत एव श्रुत्यादिव्यवहारोऽपि लक्ष्यो यो दृश्यते न स निर्मूलः । तथाहि तावन्यूनाधिकत्वे........रे विनाशो भवतीति विशिष्टप्रत्युपयोगाच्छृति- रिति कथ्यते । पूर्वादिपु नैवमिति । एवं श्रुतेश्च स्वरूपं ज्ञातम् । गान्धारनिषादगं प्रत्येक यच्छ्रतिद्वयं तच्च धैवतर्षभमिश्रीभावाभिज्ञानेन स्फुटमेवोपलब्धमिति तच्छृतयः प्रत्यक्षीभूता भवन्ति । पुनरपि चलवीणायां श्रुतिर्यदापकृप्यते सर्वस्वरेभ्यस्तदा च वीणागतौ धैवतर्पभौ ध्रुववीणागताभ्यां पञ्चमपड्डाभ्यां यथाक्रमं साम्यं गच्छतः । यतो ध्रुववीणायां स्वरास्तिस्रः श्रुतिमिरधिकाः । एवं स्वरद्वये प्रत्येकं श्रुतित्रयं स्फुटीकृतमिति पट् श्रुतय उपलब्धाः । त्रयो ध्रुववीणायां सर्वस्वरेभ्यः श्रुतिमवकर्षणेन तद्गताः पञ्चममध्यमपड्डा ध्रुववीणागतैर्यथाक्रमं मध्यम- गान्धारनिपादैः स्थानसाम्यं मिलन्ति । यतस्तस्या वीणायाः सर्वे स्वराश्चतसृभिः श्रुतिभिरधिकाः। एवं स्वरत्रये प्रत्येकं चतस्रः श्रुतयः स्फुटीकृता इति द्वादश श्रुतय उपलव्धा भवन्ति । तेन चतस्रः पट द्वादशेति द्वाविंशतेः उपलभ्यो जातः । ऋषभ (धैवता )भ्यां च गनी द्विश्रुत्य- धिकाविति श्रुतिद्वयपातनेऽवश्यं तयोस्त(त्र) प्रवेशः। रिधौ च सपाभ्यां द्विश्रुत्यधिकौ, धम- पाश्च निगमेभ्यः चतुश्रुत्यधिका इति तावतीकानां श्रुतीनां........परवर्तिनि स्वरे प्रवेशयेत् । स तु द्विश्रुत्यधिकत्वादित्यादयस्त्रयो हेतवः प्रवेशनीय स्वरविशेषादपि व्याख्यात एव । तदाह एवमेतेन श्रुतिनिदर्शनेनेति । त....................स्यादित्येव द्विश्रुतिः । एवं श्रुतेः स्वरूपमुपलब्धम् । अत्र द्वे द्वयोरिति ताः श्रुतिषु त्रिपु । एवं ध्रुववीणाश्नुते- रियत्तात्र (स्फुटीकृता) भवति । द्विश्रुतिभिस्तिश्रुतिचतुश्रुतिस्वरस्वरूपं च श्रुतेरियता ·१४ नाट्यशास्त्रम् । अश्वकान्ता तथा पष्ठी सप्तमी चाभिरुद्गता। पङ्ग्रामाश्रिता घेता विज्ञेयाः सप्तमूर्छनाः॥ इति ॥२८॥ आसां पचनिपादधैवतपञ्चममध्यमगान्धारर्पभा आनुपूर्ध्या आया: स्वराः। पते चोत्तरमन्द्रा स्यादृपभे चाभिरुगता। अश्वकान्ता तु गान्धारे मध्यमे मत्सरीकृता ॥ २९॥ पञ्चमे शुद्धपजा स्याद्वैवते चोत्तरायता। निपादे रजनी च स्यादित्येताः पत्रमूर्च्छनाः ॥ ३० ॥ । अथ मध्यमग्रामे- सौवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा । शुद्धमध्या तथा मार्गी पौरवी हृष्यका तथा । मध्यमग्रामजा ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः ॥३१॥ (निर्धारणा ) स्फुटीकरणार्थ प्रस्तारादेव दृश्यते । तत्र दण्डप्रस्तारेण केचिद्दर्शयन्ति द्वाविंश- ता रेखाणाम् । अन्ये तु मण्डलप्रस्तारमाहुः । तिर्यगूधं च पञ्चपड्रेखा इत्येकादशोभयतो द्वाविंशतिः । एवं ग्रामद्वयं तदुपयोगि च श्रुति सद्भावे स्वराणां श्रुतिनियमप्रामाण्यमभिधाय क्रमप्राप्तां मूर्च्छनामाह-अथेति सम्यगिति क्रमानतिक्रमेणोध्वं यच्छ्रयमाणमवरोहणं तदुपलक्षित- स्वरसप्तकस्वरूपबहो मूर्च्छना । मूर्च्छना हि समुच्छ्राये पठ्यते । अत एवोपसंहारे स्वराः कमयुक्ता इति विशेषयिष्यति ! अक्रमत्वे मूर्च्छनात्वं मा भूदिति । तथा हि षड्जादारोहणं निपादान्तं, धैवतात्पञ्चमान्तं, पञ्चमान्मध्यमान्त, मध्यमाद्दान्धारान्तं, गान्धाराहपभान्तमपभात् पनान्तं, पणश्च द्वितीयसप्तकान्तर तारस्पृष्टो भाति । नन्वेवं सप्त मूर्च्छनाः, सत्यम् , पञ्चमम्य श्रुत्यपकर्षे सप्ताद्याः, तदाह द्वैग्रामिक्य इति । पञ्चमे चापकृष्टे संवाद्यनुवादिव्यवस्था लोप्या लोप्या स्वरव्यवस्था चान्यैव सम्पाद्यत इति भूयानेव भेदो जायते । तत्र मध्यमाद्दान्तं, गादृपभान्तं, ऋषभात्सान्तं सान्निपादान्त, निषादाद्धान्त, धात्यान्तं, पानान्तमिति सप्त । तत्र नामनिर्देशो वैदिककाझमिति दर्मितम् । तथा हि श्रूयते, " उत्तरमन्द्रया स्वत्वं संहनास्तिस्रो गाधा गायेत् " ताः पत्यो वां पाटालिकाभिरुपगायन्ति " इत्यादित इति । पटुग्राम इति ॥ २७-२८॥ - ·, अष्टाविंशोऽध्यायः। २५ आसां मध्यमगान्धारर्षभपड्डनिपादधैवतपञ्चमा आनुपूर्व्या आद्याः स्वराः ॥ मध्यमेन सौवीरी, गान्धारेण हरिणाश्वा, आपण कलोपनता, पड्वेन शुद्धमध्यमा, निपादेन मार्गी, धैवतेन पौरची, पञ्च- मेन हृप्यकेति । एवमेताः स्वरक्रमयुक्ताः संपूर्णाः पाडबौडवीकृताः स्वरसाधारणकृताश्चेति मूर्च्छनाश्चतुर्दश भवन्ति । अपि च- क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्छनेत्यभिसंज्ञिताः । पट्पञ्चस्वरकास्तानाः पाडवौडविताश्रयाः ॥३२॥ साधारणकृताश्चैव काकलीसमलङ्कृताः। अन्तरस्वरसंयुक्ता मूर्छना ग्रामयोर्द्वयोः ॥ ३३ ॥ मध्यमग्रामे सप्त । तत्र प्रत्येकं मूर्छनायाश्चत्वारो भेदाः । पड्जादिपूर्णाः सप्त स्वराः, पट् स्वराः पाडवः, पट् अवन्ति ये प्रयोगं ते स्वराः पाडवाः । तेषु भवः प्रयोगः पाडवः । तत्प्रयोगात् पञ्चस्वरा औडविकाः, उडवो नक्षत्राणि, वान्ति गच्छन्त्यस्मिन्निति उडुवमाकाशं, तेन पञ्चसंख्या, तैः सप्त लक्ष्यन्ते । पञ्चमं महाभूतं हि तत्र सा संख्या सञ्जाता। येषां कृते औडविताः स्वराः, तेषु भवत्प्रयोगः औडुवितः। तद्योगान्मूर्छना तथा । यदि वा तन्नवकस्येयं संख्या औडवी सा येषां संजाता मध्यस्थीयः पञ्चम आकाश उडव इत्यपि प्रयुज्यते, तथा च प्रयोक्ष्यते । कदाचिच्चौडुवे एता इति स्वरलोपे चैकदेशविवृ- तत्वेऽप्यनन्यतया भासना सैवासौ मूर्च्छना । अल्पनिषादगान्धारप्रयोगे तु काकल्यन्तरस्वर- योगात्साधारणकृत एत वै कारिकाद्वयेन संग्रहीतुमाह- क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्छनेति समाहिताः । पट्पञ्चस्वरकास्तानाः पाडवौडविकाश्रयाः ॥ इत्यादि। सप्तेति पूर्णा इत्यर्थः । क्रमयुक्ता इति क्रमेणारोहणं तथैव स्वराणामवरोहणेन च पुनरप्याहरणमिति क्रमः। तेन युक्ताः सम्यगाहिताः । तन्यते विचित्रीक्रियते प्रयोग- विस्तरो यैस्ते ताना इति । मूर्छतिता ? परिविशिष्टं नामैवं भेदत्रयं संगृह्य तुरीयभेदमाह साधारणकृताश्चेति । एवकारेण विकृतत्वेऽप्यनन्ततामाह । चकार उत्तरत्र संबध्यते । १. र- तत पद्जग्रामे पड्जनोत्तरमन्दा, निपादेन रजनी, धैवतेनोत्तरायता, पञ्जमेन शुद्ध- पड्जा, मध्यमेन मत्सरीकृता, गान्धारणाश्वकान्ता, ऋपभेणामिरुत्कृतेति । अथ मध्यमग्रामे- २. र-वसज्ञिताः ·२६ नाट्यशास्त्रम् । द्विविधैच मूर्छनासिद्धिः तत्र पड्डग्रामे द्विश्रुत्युत्कर्पावती- कृते गान्धारे मूर्छनाग्रामयोरन्यत्वम् । तद्वशान्मध्यमादयो यथा- संख्यैन निपादित्वं प्रतिपद्यन्ते। तद्वन्मध्यमग्रामे धैवतमार्दवाद् द्वैविध्य तुल्यश्रुत्यन्तरत्वाच्च संज्ञान्यत्वम् । मध्यमग्रामे हि चतुः- श्रुतिकमन्नरं पञ्चमवैवतयोः तद्गान्धारोत्कचतुःश्रुतिकमेव भवति । शेपाश्चापि मध्यमपञ्चमवैवतनिपादपसर्पभा निपादपङ्घर्पभगान्धार- मध्यमपञ्चमत्वं प्राप्नुवन्ति तुल्यश्रुत्यन्तरत्वादन्तरनिदर्शनमपि श्रुतिनिदर्शने प्रोक्तम् । तल्लक्षयति काकलीसमलंकृता । अन्तरस्वरसंयुक्ता इति चकार एतदनन्तरं द्रष्टव्यः । उपसंहरति मुर्छना ग्रामयोरिति । ॥ ३३ ॥ अत्र वैणिकस्योपदेशार्थमाह द्विविधैकमूर्च्छनाया. पडुग्रामिक्या द्विविधाया मध्यम- ग्रामियो द्वितीयेन प्रकारेण युक्ताया यथासिद्धिर्भवति तथोच्यते। विविधनोत्कर्षणापकर्षण भाजा एकखरेण मूर्च्छनाना विचित्राणा सिद्धिः । तत्र पड्डमामे मूर्छना यावतिथी जाता तावतिथ्यैव मध्यमग्राममूर्छना यथा संपद्यते तथा दर्शयति तत् पड्यामेऽपि श्रुत्युत्कपद्धिवती- गान्धार इति गान्धारतन्त्र्या द्विश्थुत्युन्कर्षपर्यन्तश्चेत्पीडनम् । अतस्तदेतदेव सर्व संपन्नम् । स हि तदा चतुश्श्रुतिको मध्यमग्रामिको धैवतो भवति । पमधनिस सराणि ? समगस्वरा. सम्पद्यन्ते । मध्यमो द्विश्रुतिको जातश्चेन्निपादोऽसो पञ्चम एव ऋषभस्त्रिश्रुतिकत्वात् । गान्धारे संपन्न. स ऋपभ । सस्वरा ? मपसनिसरिसरूपत्वं याति !। अत्र हेतुमाह तुल्य- श्रुत्यन्तरत्यादिति । संज्ञान्यत्वमित्यनेन प्रयत्नान्तरमन न किञ्चिदितिदर्शयति । संज्ञान्तर म्बरे मामे मूर्च्छनायाश्च तुल्यश्रुत्यन्तरत्वं स्पष्टयति अन्तरनिदर्शनमपीति ।। अपि शब्दाद्वक्तव्यमपि सदित्यर्थ । श्रुतिनिदर्शनमिति । द्वे वीणे इत्यत्रैव मूर्छनाना पूर्णावस्थोक्ता ॥ तानावस्थामाह १ इधक २. र तत्र द्विश्रुतिषिप्रकर्षात्, गान्धारे धैवतकृते मनापामयोरन्यत्व, पड्नग्रामे मध्यम- प्रामेऽपि एच कमान् वैविध्य भवति, तुल्यनृत्यन्तरत्वाच मझान्यत्वे तद्वत् चतु श्रुतिकमन्तरं पञ्चमधैवतयो तगाधारोपाच्चतुश्रुति वमेव भवति.

·, अष्टारिंशोऽध्याय । २७ तत्र मूर्च्छनाश्रितास्तानाश्चतुरशीतिः। तत्रैकान्नपञ्चाशत् पट्स्वराः पञ्चत्रिंशत् पञ्चस्वराः। लक्षणं तु 'पट्स्वराणां सप्तविधं पडर्षभनिपादपञ्चमहीनाश्चत्वारः पङ्ग्रामे । मध्यमग्रामे तु पर्पभ- गान्धारहीनास्त्रयः। एवमेते पदस्वराः सर्वासु मूर्छनासु क्रियमाणा भवन्त्येकानपश्चाशत्तानाः। पञ्चस्वराणां तु पञ्चविधमेव । लक्षणं- पङ्ग्रामे पङ्तपञ्चमहीनः, आर्पभपञ्चमहीनः, निपादवद्गान्धारहीन इति त्रयः । मध्यमग्रामे तु गान्धारनिपादवद्धीनः, ऊपमधैवतहीन इति द्वौ । एवमेते पञ्चस्वराः सर्वासु मूर्च्छनासु क्रियमाणास्तानाः पञ्चत्रिं- शद्भवन्ति । द्विविधा च तानक्रिया तन्न्यां प्रवेशान्निग्रहाच । तत्र प्रवेशनं मधुर'स्वरविप्रकदुत्तरमार्दवाद्वा । निग्रहस्त्वसंस्पर्शः मध्यमस्वरेणैव' तु मूर्च्छनानिर्देशः कार्यो भवति 'अनाशित्वान्मध्यमस्य निग्रहे पर्य- ग्रहेवा। इदं च प्रयोक्तृश्रोतृसुखार्थे च मूर्च्छनानानात्वम् । मूर्च्छना- तानप्रयोजनमपि स्थानप्राप्त्यर्थम् । स्थानं च त्रिविधं पूर्वोक्तलक्षणं काकुविधाविति ।' तत्र मूञ्छिताश्रिता इति । मूर्च्छनामाश्रिता यतस्तासामेव तेऽस्थाविशेषा । रनिप इत्थेपामन्यतमेन हीना पट् (स्वर ) मूर्छना सप्त चतुर्भिर्गुणत्वे अष्टाविंशति- स्ताना.। सरिगइत्येतेपामन्यतमेन हीना मध्यमूर्च्छना एकविंशतिस्ताना इत्येकान्नपञ्चाशत् पाडवा । औडुविकास्तु पड्डग्रामे एकविंशति अन्यत्र तु चतुर्दशेति पञ्चत्रिंशत् । उभयत- श्चतुरशीति वीणाया यदा तानक्रिया तदारोप्य स्वरतन्त्रीत्वं क्रियते यदि तावत्कौशलं न स्पृश्यते यदि वा शिथिलीकरणे समस्परसाम्यं पीडनेन चोत्तरस्वरसाम्य नीयते । तदाह द्वि(वि)विधेति तानार्थक्रिया उपाय इत्यर्थ । अपरस्य ऋपभापेक्षया पड्डस्य विप्रकर्ष । पीडन- मृपभतापादनम् । तस्यैव निपादापेक्षयोत्तरमन्द्राया निपादतापादन तदत्र यो वल्वान् प्रयोगे भवति तत्र अपलोप्योन्तर्भाव स हि घृष्टतामेवं व्रजेत् । ननु लिपु स्थानेषु सप्तस्वरा इत्युक्तं काउविधाने . (तत्र कतमं स्वरसप्तकमवलम्व्य) मूना कार्येति ये सगेरते तान्प्रत्याह मध्यमस्वरेण स्विति जातावेफरचनम् , मध्येरेन १. ड-पाड्यादीना २ उ अपि पाडवामु ३. र-मधुरस्वरप्रकरणात् ४ र च ५ र स्वरेण तु वणेन. ६ र अनाशिनत्वात् ७ अपग्रहे ८ ड विधाने ·२८ नाट्यशास्रम् । स्वरैरित्यर्थ । वणग्रहण गरीरे अप्रगीतस्यापि स्थानरामार्यम् । अन्ये तु वीणाया प्यसभनात् वन्धस्यैर च स्वरे ममाव्यमाने ढोपे मूर्च्छति नोपयोगीति मन्यमाना वेणनेनेति पठन्ति । कार्य इति करणागो भातीत्यर्थ । अनाशितान्मध्यमगतेरिति स्वरसप्तमभ्येति निशेप । निग्रहो मन्द्रक्रिया ताररिया पर्यग्रह) इति केचित्तेन मन्द्रतारक्रिये वक्ष्येते । मध्यमापेक्षया शक्यक्रिया नान्ययेत्युक्त भाति । निशेपेण नट सर्वस्थानप्राप्ति । परित समन्तादग्रह सर्वस्थानानामप्राप्ति तेन पूणशारीरकम्येतरम्य वा मध्यम स्तदस्तीन्येन मन्ये । चतुर्थस्वर एवं कण्ठ्यो मध्यमालेत्यपरे। अपूर्णस्वराया चीणाया मनश्यभाची मध्यमसप्तक । कि च यदा पड्डरोपन तानक्रिया पामे कृत्ता तथा कथ मूछना सख्याजानमित्याशङ्कयाह मध्यमस्तरेणेति । निग्रहोऽम्पर्शे पर्यग्रहे वार प्रवेशे सत्यपि मध्यमस्वरो यत अविनाशी अतस्तदपक्षया जायते । कुत स्थानात् प. लुप्त इति मध्यद्विचतुर्थेन परेन भवितव्यमिति न तानराम 1 तदाह दत्तिल एवं कृतेऽपि तानत्वे गणयित्वा विनाशिनम् । विद्वानेतावतिथ्येपा मूर्छनेत्यवधारयेत् ॥ (१-३७) ननु प्रथमाया सप्तभ्या च मूर्च्छनाया पढ़े लुप्ते रिगमपधनिरूप भरतीति दुर्भाती विशेष । सत्य, लेख्यभेदो नास्ति । एषु न पुनरस्त्वेर तथा हि-यदि तावत्सरिगमपधनि इति मूर्छनानन्तर निसरिगमपधानीति मूर्च्छना निपादेन पूरकेणैव क्रियते, नतु सप्तकानन्तर गतम्य स्वरस्यानुप्रवेश । तदात्वे पड्डरोप प्रथमासप्तभ्योर्न भद । न च तना दत्तिराचार्य कथित कमरूपत्व निर्वाहकम् । तानत्वापत्तेश्च मूर्च्छनासु भूयसी स्यात् । यदा तु सरिगम पधनीति प्रयुज्य द्वितीयमूर्च्छना पट्टाधरवर्तिना मन्द्रसप्तकगतेन निपादेनारभ्यते निसरिंगमपध इति पुनर्निपादाधोपर्तिना धैरतेन, ततस्तदधरेण पञ्चमेण यावदृषभेग, तदा मन्द्रसप्तके रमेणा अन्यमाणे मध्यसप्तके वापचीयमाने मन्द्रगतेषु षडुर्पभादिपु निपादान्तेषु श्रुतेषु सप्तमी लुप्त मूर्छनेति ज्ञायते । मध्यगतेषु तु परसु प्रथम तारसप्तकेन मूर्च्छनाया क्रमेण म वरोहत यदाप्येवमेव कम सगरिमपनि इति प्रयुज्य पड्नाध स्थान एव निपादो धैरत पश्चमो मध्यमो गाधार नषभ इति मम । तदा यद्यपि सप्तकान्तरस्पशों नास्ति तथापि पड्स स्थिर स्थाने तदुपरिगतस्थानादेवपमे प्रयुक्ते रिगमपधनीति श्रुते प्रथममूर्छना लुप्तपड्डे ति ·अष्टाविंशोऽध्यायः। २९ " सुज्ञातमेव । यदा तु पड्डस्थानमूपमेण क्रान्तं तदाधरवर्तिनः पङ्गस्य सम्भावनैव नास्ति । रिग- मपधनीति श्रुते जानात्येव तारपड्वेनात्र भवितव्यम् । स च न श्रूयत इति सप्तमीयं मूर्च्छना लुप्तपवेति । अत्र च पक्षद्वयेऽपि क्रमरूपतासिद्धस्थानप्राप्तिश्च स्फुटैव । निग्रहश्च मध्यम- ग्रामे पञ्चमस्य श्रुतिहानेः। एवं पञ्चमेन ऋषभ इत्यस्य पर्यग्रहणं, असंवादित्वाद्यस्मिन् स पर्यग्रहः पडुग्रामस्तत्रोभयत्रापि न मध्यमो विनाशी। मध्यमाद्गतः प्राप्तिरस्य पञ्चमस्य, तस्य निग्रहे मध्यमग्रामे नाशः। तथा पर्यग्रहे मध्यमग्रामे अनाशः पडगाजे नातिन्यूनो नात्युच्च- मध्यमागतिस्त्रिश्रुतिस्तस्माद्विनाशः । ननु ऋपभस्याप्यनाशित्वं स्यादित्याशङ्कयाह-निग्रहे निपादस्य ग्रहणे कर्तव्ये यस्तिश्रुतिः स धैवत इति यावत् । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण- पञ्चमं मध्यमग्रामे पड्डग्रामेतु धैवतम् । अनाशिन विजानीयात्सर्वत्रैव तु मध्यमम् ॥ (१-२०) ननु रि इति व्यञ्जनं कथं स्वरस्यानुकारः। ननु सकारादयोऽपि किंरूपाः। ननु ऋपभशब्दस्य नायमाद्यः तर्हि पड्नशब्दस्य सकारो न प्रथम इति । सकेतमात्रं हि तत् । रित्रहत्युभयथाप्यदोषः । अन्ये तु दत्तिलादिमतं मुनर्नेष्टं, मध्यम एवालोप्योस्य मध्यम इत्याचक्षते । ननु च मूर्च्छनास्तावत् जाज्जतिग्रहभापावन्न प्रयोगोपयोगिन्यः, तानाश्च कुतप उपयुज्यन्ते. तानोक्तस्वरातिरिक्तानामपि आतिषु लोपामावाद् दृष्टत्वात् । तथा हि षड्डमध्यमा पड्डग्रामे जातिः, तस्या पाडवो गान्धारेण । न च पड्डग्राम तानेषु गान्धारो गणितः, सरिनिपानामेव लोप उक्तत्वात् । तानेपु च परिगणितेषु पञ्चमस्य मध्यमग्रामेऽन्यत्र धैवतस्योभयलमस्या- लोपित्वं पुनः किमर्थम् ? कूटतानाश्च ये प्रदर्शिताः पूर्वं पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिशच्चेति, तथै- तेषां प्रस्तारो नष्टोद्दिष्टे संख्या चेति वितत्याचार्यैः कथिताः। तत्र नष्टोद्दिष्टसंख्यापरि- ज्ञानयोरखगमे करणमुपदर्शितम् । तस्य च लक्षणं यथा “ अन्त्यस्यैकान्त्याद्भेदसंख्याम्" इति । शङ्करोक्तकरणास्तु साधारणा इति टीकाकारैर्दर्शिताः । अथ नष्टोद्दिष्टज्ञानार्थश्लोकाः तत्र पूर्वमुद्दिष्टम् । मुलकमान्तस्थानं यत्पूर्वेण तदपेक्षया । कान्तं यावतिथेनैव लोष्टं तावतिथं त्यजेत् ॥

·नाट्यशास्त्रम्। , " अधास्थानं तदङ्कस्थान्मोलेरकै परिस्थितः । पुनर्निर्दिष्ट एतस्य पूर्वान्न्या-तथा वदेत् ।। एवमुद्दिष्टतो ज्ञेया संख्या नष्टक्रमः पुनः । ज्ञायते संख्यया तत्र मौलकालोपरिस्थया । एककोप्टक एवाधास्थाने यावतिथस्ततः । तस्य तावतिथेनैव पूर्वणाक्रान्तिमादिशेत् ॥ अनेककोष्टके त्वर्थ संख्यायाः प्रतियोधकः । ते चेह न दर्शिता इति सर्व गर्भीकृत्य मुनि. साधारणं वचनमाह प्रयोक्तुः श्रोतृ- सुखार्थ च मूर्छनाताननानात्वमिति । यत्तावदुक्तं मूर्च्छना तानाना कुत्रोपयोग इति तत्रेदमुक्तं मूर्च्छनार्थं च तानरूपं, यदुक्तं प्रयोक्तॄणा सुखार्थ, यतस्ते श्रोतार आगमार्थ- विद इत्यर्थ । एतदुक्तं भवति–मूर्छनाना यद्यपीहागमे नास्त्युपयोग , तथापि दृएसाम- क्रियाया वा स्फुट एवोपयोग. । तथा हि दर्शितं, उत्तरमन्द्रया तिम्रो गाथा. इति, तानाना, " अमिष्टोमीयमाद्य स्याद् द्वितीयं वाजपैयिक" इत्यादिनामनिरूपणद्वारेणैर वायु- पुराणादौ यज्ञोपयोगी सामग्गायोपयोग प्रदर्शित । अमिष्टोमिकसामेन शिवं स्तुत्वा तत्फलमिति च प्रयोक्तुरदृष्ट श्रूयते । तथा “ सदस्यममिष्टोमसाम शृण्वत पातकैर्मुच्यते लोकान् जयति" इति, दक्षप्रोक्तं पठेद्यश्च शृणुयाच्छद्धपङ्जया। प्रत्यहं सन्ध्ययोस्ती तु रुद्रलोकं गमिप्यतः॥ इति च प्रयोक्तृणा चादृष्टद्वारेण मुखोत्पादकं प्रत्युपयोगो दर्शित ऋगाथा सामोपयोगादेव नारदीयशिक्षाया पुराणादौ च तानपर्यन्तमेव स्वरमण्डल दर्शितम्, मूर्च्छना- ना च यन्नानात्वं तदुपनियमद्वारेण दर्शितं तच्छ्रोतृसुखलक्षणं अर्थ प्रयोजन कर्मभूतं प्रयोक्तृ युक्ते तच्छीलम् । एतदुक्तं भवति–यद्यपि जातिपु पाडयौरिका नियता एव गणिताम्तथा च रागभापावैचित्र्यं श्रोत्रमुग्वजनकमुन्मूलयितु स्वातन्त्र्येण स्वरोपो मध्यमवर्ज प्रदर्शित । यच्चोक्त कूटताना किमिति नोक्ता इति । तल कृटत्व तावन्न किचित्प्रयोक्तृमुखार्थ- त्वं तेपामपि समानम् । केपलं परिगणितचतुरशीतिन्यायेन, नियते कर्मणि विशिष्टदेवता- परिपोपणाय । एवं मा भूदुपयोग सामान्यात्मना तु दृष्टोपयोगोऽन्त्येर । यच्चोक्तं गणना न कृतेति तत्रानन्त्यात्का गणना । यदाह- ·अष्टाविंशोऽध्यायः । ३१ .... साधारणमिदानी व्याख्यास्यामः। तत्र साधारण नामान्तर- स्वरता, कस्मात् , द्वयोरन्तरे' भवति यत्तत्साधारणम् । यथा- छायासु भवति शीतं प्रस्वेदो भवति चातपस्थस्य । न च नागतो वसन्तो न च निःशेषः शिशिरकालः ॥ ३४॥ इति कालसाधारणता । तत्र द्वे साधारणे जातिसाधारणं स्वर साधारणं च। 'अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयमध्ये च चित्रतां इति (माघ-II-3) ( पूर्णस्वराणां पाडवौडुविकादीनां ) अन्योन्यमेलने द्वात्रिंशेत्यादिक्रियमाणे वाचस्पतेरप्यशक्य परिगणनम् । म्यादेतत् तेन किं प्रयोजनमिति । तन्न, यतस्तदपि सम्यक्प्रयोक्तरि सति श्रोत- णां तु सुखजनकमेव । युक्तं चैतदिति दर्शयति मूर्छना तानप्रयोजनमपीति । मूर्च्छना तानानां ऋग्गाथासामभ्य आनीय यदि प्रकर्पण योजनं स्थानानां विशेषरक्तिदायिनां प्राप्त्यर्थ हितषड्डस्थान सञ्चरणं स्वातन्त्र्यलाभे तदुदीर्यमाणे स्वरप्रयोगः श्रोतृणां सुष्टुतमं रञ्जको भवति । प्रयोक्तृणां च स्वयं श्रुण्वतां सुखं जायते । श्रुतित्वलाभद्वारेण.... पुप्पः ...... स्वसम्यड् निर्वाहो ग्रामरागभाषादौ । पूर्णत्वे संपूर्णक्रमाक्रम- युक्तमूर्च्छनाप्रयोगे ज्ञटिति रागप्राप्तिः, अपूर्णत्वे तु रागतानप्रयोगे वर्जनम् । प्रत्येकं ग्राम- रागादौ सर्वेषां मूर्च्छनादीनां बहुधा प्रयोग इति मूर्छनानानात्वं युक्तम् । न हि इयत्ता काचि- दिति स्थितम् । स्थानप्राप्त्यर्थमित्युक्तं, तत्र किमिदं स्थानं नामेत्याशड्क्याह-स्थानं त्विति । पूर्वमुक्तं पूर्वोक्तं विस्पष्टम् । यत्रिविधत्वेनोक्तं काकुविधानेन तच्च पट्पष्टिभेदः, संक्षेप- तस्त्रिधा सद्वर्णाद्वालङ्कारयोगः प्रयोक्ष्यते । एवं मूर्च्छना तानानां स्वस्थानं व्याख्याय साधारणकृतं नाम चतुर्थ तद्भेदं व्याख्यातु- मुपक्रमते साधारणमित्यादि । अन्तरे भवः अन्तरः स्वस्थानच्युतपरस्थानसंक्रान्तः स चासौ स्वरक्तत्वं न तु विस्वरं, तस्य भावः साधारणमिति ! भावप्रधानो निर्देशः साधारण्य- मिति यावत् । तथा अन्तरे भवं जातिविभागसाधारणत्वात्स्वरा यत प्रयोगे तद्भावो जातिसाधारणः स्वस्य सामान्यलक्षणम् । कस्मादिति किमत्र लौकिकेऽनुगमो अस्ति तेनेति प्रश्नः अस्तीत्याह द्वयोरन्तर इत्यादि। छायायामुपविष्टस्य शीतं भवतीति वसन्तस्य पूर्णत्वं, १. र-वक्ष्यामः. २. र तस्मात्. ३ उ-अन्तरं यन्. पद्वयोरन्तरयो. ४. र-न चावे ५. र साधारणात्. ........ ............ . , ·३२ नाट्यशास्त्रम् स्वरसाधारणं काकल्यन्तरस्वरौ । तत्र विश्रुत्युत्कृष्टो निपादः काकलीसंजो भवति । नवदान्यारोऽन्तरस्वरमंजो भवति । जातिसाधारणमेकांशानामविशेषाजातीनां समवायात्प्रत्यंश लक्षणसंज्ञानमिति। स्वरसाधारणा द्विविधं द्वग्रामिकं कस्मात् साधारणो- ऽन्न स्वरविशेष इति कृत्वा पनत्वासाधारणमुच्यते। एवं मध्यमेऽपि । अस्य तु प्रयोगसौम्याकैशिकामिनि द्वितीयं नाम निप्पद्यते। कल- त्याच काफलीसंज्ञो भवति, विकृनत्वाचानंशः आप्तोपदेशाच सप्तभ्यो नान्यो निपादवानेव । यथा हि पण्णां रसानामन्यतमः क्षारसंजित- स्तथा निपादः काकलीसंज्ञो गान्धारश्चान्तरस्वरसंज्ञो भवति । भवतश्वात्र- अन्तरस्वरसंयोगो नित्यमारोहिंसंश्रयः। कायों द्यल्पो विशेपेण नायरोही कदाचन ॥ ३ ॥ क्रियमाणोऽवरोही स्यादल्पो या यदि या बहुः जातिराग श्रुतिं चैव निहन्यादन्तरस्वरः ॥ ३६॥ इति ॥ आतपे स्वेद इति शिशिरस्य स्वरूपात्प्रच्यवनम् । एतदेवाह न च नागत इति । अनागमन- माल व्यावृत्तिर्न तु पूर्णतेत्यर्थ । निश्शेष इत्यनेन नष्ट न वा सपूर्ण इत्यर्थयो स मन्याती- काल साधारण, तद्द्वयो म्परयो मध्यवर्ती सस्वरसाधारण ॥ ३४॥ एतमेव विभाग दर्शयति द्वे इति । तेन तानश्रुतिसाधारण यदेके प्राहुस्त नसौढ भाति । निपादस्य पड्जग्रामे पाडबोडुवितत्वेन रोप, गान्धारभ्य त्वौडुपित्वेन, विपर्ययो मध्यमग्रामे तद्विशेषानाश्रयणे लोप्यत्वमालात् । यदि तानसाधारण तन्न, किञ्चिदेतेनोक्त स्यात् । श्रुतिसाधारण न फिश्चिन्निपादगान्धारव्यतिरेकेण हि नान्यपरो लोपदशाया श्रुत्युत्कर्ष भजते । प्रथम व्याचष्टे तत्र साधारणमिति । एतौ क्रमेण रक्षयति श्रुत्युत्कृष्टो निपाद इति । तल सजावग्रणे भैदमाह व्यवहारार्थमिमे मिन्ने सज्ञे परमार्थतस्तु द्वयोरपि तीनतरलाकारलीत्वम् । यद्वक्ष्यति "कलत्वाच काकली संज्ञा"ज) इति । द्वयोरपि चान्तरस्वरत्वम्, यदुक्त साधारणं नामान्तरस्वरता" इति । द्वितीय १ विश्रुति उनयतेरव तरखरा न जातिमिदानी २ ३ ·अष्टाविंशोऽध्यायः । लक्षयति जातिसाधारणमेकांशानामविशेषादिति । एकोऽशो यासा जातीना तासा यो विशेषहीन. प्रयोगः स वाद्यंशानुलपनलक्षणान्तरमार्गरूपस्तुल्य । कमवलम्व्य जाति- साधारणं स्थितं नत्वेवं तस्मिन् भागो जात्योरभेद एवैकोऽसाधारणेत्याशक्याह जातीनां तु समवायात्प्रत्यंशलक्षणसंज्ञानमिति । ग्रहन्यासादिदशकस्य य. समवाय- स्ततो हेतोर्जातीनामंगे विचित्रेऽपि लक्षणमसाधारणं शक्यं ज्ञातुम्, यदाह न्यासान्तर- भागी तु विशेषकाविति । तुर्त्यतिरेकमाह, तेन नाभेद इति भाव.। ग्रहादि- भागाना लक्षणपरिज्ञानं जातिसाधारणमिति केचिदेव प्रघट्टके व्याचक्षते स्वरसाधारणं द्विविधमित्यादिना । काकल्यन्तरयोगमद्वये प्रयोगमनुजानाति, निपादगान्धाराल्पत्य- दशाया नामान्तरं च विधत्ते । स्वरद्वयं पडुग्रामे पडसाधारणं, अन्यत्र मध्यमसाधारणमिति । तच्चेदं फल्गुप्राय लक्ष्यते, मूर्छना हि परसाधारणकृता भवतीत्युक्ते किमनेनाभ्यधिक- मुक्तं भवति । अन्ये तु ग्रामद्वये व्यवस्था प्रदर्शयितुमिदं, तथा हि, पङ्ग्रामे पाडवकरत्वेन निपादः काकली, औडविते गान्धारोऽन्तरम्वर इति पडसाधारणं मध्यमग्रामे विपर्ययेणेति प्राहु. । तदनेनापि किञ्चिदाशयितं भवति । यच्चेदमुच्यते यस्य कैशिकमिति तद्यदि काकल्य- न्तरयोस्तथापि निषादगान्धारगतम्य ग्रामभेदे पाडवौडुवितप्रकारस्य तदुचितप्रकारम्य तदु- भयथापि पटुकैशिक्या पूर्णस्वराया कैगिक्या च ऋपभधैवतलोपोपजातपाडवौडुविताया न दृश्यते । शुद्धभिन्नगौडमालबपडकैशिकानामपि कैशिकीजातिसम्भवमुद्देशा याश्च काश्यपमुनिप्रभृतिभिश्च दर्शितम् । तम्मादित्यमेतदित्यम्मत्परमगुरव उत्पलदेव- पादा मन्यन्ते इह तावत्तियो द्वे चतम इन्यादिना स्वस्थानम्वरूपमुक्तं तच्चरा त्वात्पारमार्थिकं प्राकृतरूपमुच्यते । पड्डुश्चतुश्रुतिक इत्यादौ यावन्निपाटो द्विश्रुतिरिति यथा संपूर्णाग्यवं प्राणिनां रूपं तेषामेव त्वन्यथा रूपद्वयेऽपि शुद्धं रूपं छिन्नपुच्छमिव शुनो द्विपु- च्छत्वं वा तत्र गान्धारनिपादयोर्विगादित्वात्तदुपक्रमे च पिकृतिरुक्ता च, तद्विकृत्या च षट- मध्यमायपि निकतो, पञ्चमम्य विश्रुतिकामिधाने दर्शितैर विकृतिः । तद्द्वारेण धैवतन्यापि ऋपभस्य तु विकृतिर्वक्तव्या । एतदेव दर्शयति स्वरसाधारणं द्विविधं द्वैग्रामिक्य- मिति । यदेत काफल्यन्तरलक्षण द्वयोरपि ग्रामयोः म्बरमाधारणमुक्तं तद्विविधम् । अत्र पृच्छति-पलात् । अयं भार । यदि त काफल्यन्नरभेदाद् द्विविधवं तर्हि पूर्वमेवोक्तमिति, किं पुनरुक्तया । अथान्यतः प्रकारा द्विविधता म तर्हि वक्तव्य इति, इतरोऽपि तं प्रारमाह स्वरमाधारणमत्र स्वरविशेप इति कृत्वा पट्जसाधारणमुच्यते इति । यदा निपाद. श्रुतिमेकामुकृप्यते कपमध, तदा निपादम्तिश्रुति , पड्जो द्विश्रुतिः, कपभम्नु .... भ्या सम- मा.५ ·नाट्यशास्त्रम्। . चतुश्श्रुतिरिति, तदा पड्जसाधारणों द्वाभ्या निपाटर्पभाभ्यामुपजीरितो यत सम्पन तत पड्जसाधारणम् । गान्धारो यदेका श्रुतिमुरष्यते पञ्चमश्च मध्यमग्रामिरी मध्यमश्रुतिमेश गृहाति धैवनम्तु चतुश्रुतिक एव म यमग्रामताया हानि , तदा मध्यमस्योपजीव्यत्वान्मध्यमसाधारणम् । ननु निषादगान्धारयोर्द्विश्रुत्युत्तर्पणे साधारणमुक्त कथमधुनैश्रुित्युवर्ष इत्याशक्याह साधारणमस्येति। स्वरम्बय (१) प्राक्तनरूपाद्विशेषो वैरक्ष्यण्यात्मा स एव स्वरसाधारण ताया प्रयोग । अनेन चेतत्सूचयति सपा स्वराणामुचनीचवचित्र्यकृतोत्तिविशेषात्केरल गान्ध नियम(म) दृष्टसिद्धये एकश्रुतित्व म्वराणा दार्शतम् , वेचित्र्यन्तर तु रागभापादौ लक्ष्ये दृश्यत एव । तथा च वृद्धकाश्यप काफल्यन्तरयोगेन चतुस्त्रिद्वयेकतःश्रुतीन् । स्वरान्सर्वान्प्रयुञ्जीत रागभापासु सर्वथा । स्वराः पड्जादयः सप्त तथा चोत्कृष्टपञ्चमः । अब धैवततश्चान्यः काकल्यन्तरसंजको। पट्जमध्यमगान्धाराश्चत्वार इति सर्वथा । जातिप्चेते प्रयोक्तव्याः स्वराः पञ्चदशैव तु । अम्य लक्ष्येऽसभव दर्शयितु सज्ञा करोति अस्य तु प्रयोगस्य सौम्यादि ति। तुस्त्वरधारणे, अम्येर पडमध्यम साधारणम्येत्यथ । सौम्यवैचित्र्यनिपुणसाध्यता च । कैशिफमिति सुकुमारहृयप्रयोगामिफा हि केशिकी सा विद्यते यत्रेत्याकार । कशेना कैशिषम् । पाताग्रसौम्याद्वेति पृथक्प्रयासोऽय तत पड्नगान्धायाश्च पड्कैशिकी जातेति । मध्यमग्रामाशोऽप्य या उपजीव्यत इति चतु श्रुतिमधैरत प्रतिपद्यते । दौर्बल्याच स्पभधैन ताभ्या चतुश्श्श्रुतिकाभ्या भवितव्य यथाकल्प निपादगान्धाराभ्याम् (1) वक्ष्यति हि दौर्बल्य चात्रकर्तव्यं धैवतस्यर्पभस्य च । इति (२८-) स्स्य चैप पडू ग्रामेणेति पञ्चमेन चतु श्रुतिकैन भवितु युक्तमिति । कैशिकप्रयोगे पडसाधारणगमनायोगात् पड्ज कैशिकीकैशिक्यपि स्वयमध्यमग्रामगा, तेनात्र चतुश्श्रुतिर्धक्त , उपभोऽपि चतुश्रुति , दोघेन्य कपभम्यालेति वक्ष्यते, रोप्यत्व चर्पभधैवतयोरिति चतुश्रुतिकतया भाव्यम् । धैर- त्यार्पभीरजर्जाश्च सर्वजातयोऽसाधारणमिति पयामानुपशाच्चतुरश्रुतिकत्वरशात्पञ्चमेन भवि- - , ·अष्टाविंशोऽध्यायः। जातीरिदानीं वक्ष्यामः। स्वरसाधारणगतास्तिस्रो जेयास्तु जातयः। मध्यमी पञ्चमी चैव पड्जमध्या तथैव च ॥ ३७॥ आसामंशास्तु विज्ञेयाः पड्जमध्यमपञ्चमाः । यथा स्वदुर्वलतरव्यत्यासात्पञ्चमे तथा ॥ ३८॥ जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितं पुरा। तास्त्वहं वर्तयिष्यामि ग्रहांशादिविभागतः ॥ ३९ ॥ तत्र्यमिति कैशिकापरपर्याय पडुमध्यमसाधारण तस्थानमप्यम्ति, तद्गतातिदेशात्तु कैशिकभिन्नकै- शिकादिग्रामरागेविति सर्व सुस्थम् । एतदेव मतङ्गाचार्यादिभिमिसाधारणमित्युक्तम् । श्रुनिसाधारणं तु सर्वस्वराणामनियतश्रुतिकत्वम् । ननु विपादस्य काकलीति कस्मा- नाम, आह कलत्वाञ्चेति। चकार ईपदर्थे नैको सादेश (1) ईपत्कलस्तीनभावोऽस्मिन्निति काकली इति, यदि वा गौरादित्यादीकारः काकलीसजे इति पाठे निपाद एव पड़त्वं नाप्राप्तः छिन्न पुच्छ एव श्वेर । अत एव विकृतत्वेन प्राधान्याभावादनंश । ननु सप्तभ्यो माभूत , अन्यो निपादस्तु विकृतोऽसौ पड़ इति । किमल कारणम् । आह । आप्तोपदेशाचेति । चकारी हेत्वन्तरगतिकारं द्योतयति । पूर्व हि निषाढधीप्ररूढाया तद्भुद्धिर्जातेतिप्राथभ्यात्तेनैव व्यपदेश । अत्र दृष्टान्तमाह ल्वणरस एव तीव. क्षार इति कथ्यते चाणक्यादिभिन्तु मधुररस, मध्यमादृपभगतौ चान्तराम्य प्रयोगादान्तरस्वरत्वम् । अथात साधारणे उक्ते शेपं कारिकारल्यामाह भवति चातेति । साधारणे अन्तरस्वराद्य आरोही मध्यमस्तं सश्रित्य तत ऋषभं जिगमिषुणा यदि आन्तरम्वरः प्रयुज्यते रम्य कुड़तौ योगो भवति । सदाल्पकार्यस्तु विषय एय तस्य विनियोग. । नाव- रोहीति तम्यादाविति शेप । तेनान्तरम्बरे प्रयुक्त न नयापरोही ऋपभः, स मे....न योग्य इति । अन्तग्म्वरेण सयोगो यम्य मध्यमम्य तादम्यदाप्रयुक्तम्नदा आरोहणमेपकार्यम् । मध्यमादन्तरम्बरं प्रयुज्य मध्यम अन्यत्र वा अरोहणमेव कार्यम् ॥ ३५॥ नन्यारोदणं कदाचिनारोहीति यदुक्तं तदेवढयति नियमाणोञ्चरोहीस्या- दिति । अल्पोयहभिरिति ।.... ....पिपुगे वा वितरफारम्थिति....वादर रन्यर्थ । जातीत्यदृष्टं, रागमिति गविह(पति)टफलं, श्रुतीति प्रयुपकावरम्य न्यत इति नागय- तीयर्थः । अन्नरस्वरगन्दन चार कारल्यपि मंगृहीत दनि तोऽप्ययमे कमः ॥ ३६॥ न तदासौ सम्य ·३६ नाट्यशास्त्रम् । पाङ्गीचैवार्पभीचैव धैवत्यथ निपादिनी । पनोदीच्यवतीचैव तथा वै पडकशिकी ॥ ४० ॥ पडमध्या तथा चैव पटुग्रामसमाश्रयाः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रिताः ॥४१॥ गान्धारी मध्यमाचैव गान्धारोदीच्यचा तथा । पञ्चमी रक्तगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी ॥ ४॥ मध्यमोदीच्यवा चव नन्दयन्ती तथैव च । करिवी च विज्ञेया तथान्धी कैशिफी मता ॥४३॥ स्वरसाधारणगतास्तिस्रो जेयास्तु जातयः। मध्यमा पङ्गमध्या च पञ्चमी चैव सूरिभिः ॥ ४४ ॥ आसामशास्तु विज्ञेयाः पद्यमध्यमपश्चमाः। यथास्वं दुर्बलतर व्यत्यासात्वत्र पञ्चमी ॥ ४ ॥ पड्ज काकली प्रयुज्य तमेरम्वरान्तर पारोहे मिमित्युक्तम् । तत्प्रसादाह । जातीरिदानीमिति । जायते शुद्धभिन्नगौडरागसाधारणभापाविभापात्मक रीतिमप्ता दृष्ट सिद्धिभावरसोपरञ्जन च यतम्ततो जातय । ब्रह्मणेति आप्तागममम्यान यथाभावमाह । वर्तयिष्यामि हृदये वतमाना प्रविशन्ति लक्षण मेण ग्रहाशतारम द्रपाबौडरिकादि विभागोक्तेन प्रकाशयिप्यामीयर्थ । पड्जग्रामगत युतिविभाग सम्पद्यते चोपजीपतीति तदाश्रया । एव मध्यमग्रामाश्रया अपि स्थिता । तिस्रः स्वरगता एव । तासु हि निपाद गान्धारयो पाडौडुक्तिकरसमिति पूपावस्थाया वावपि तौ दुर्बल गाद्विकृतो काकल्यन्तरात्मानौ भात । तेन स्वरसाधारणम्यायतिनत्वादत्रापि प्रयोग ॥ ३७ ४४ ॥ तथाहि (शुद्ध पडना )या काकली प्रयोगो दृश्यते(इति) निदर्य अनशत्वे दौर्बल्या तत्रासा कोऽश साधारणविषय इत्याह आसामशा इति । यथास्वमिति पड्नमध्यम तत्र निपाटगान्धारयोस्तारदशयो नास्ति साधारण समपेपु सातिशयस्तत्प्रयोग, मध्यमाया अप्येष विधि , स हि द्विश्रुतिवर्ज पश्चाशाशा । पञ्चम्यास्तु ऋषभपञ्चमावशौ आये पित येन पञ्चम एवास्या काकल्यन्तरयोगप्रसगादस्यामन्यताह दुर्बलतरस्यव्यत्यासे दुर्बलत्वगात कर्तव्यम् । तेन पाडवकारिणो गान्धारस्य म्याने दुर्वलेनान्तरस्वरेण यत्र भाव्य तत्रासौदुर्वलतर कर्तव्य । ओडुपितकारिनिपादस्थाने दुर्बलतरकारलीसझो दुर्बल काफली फतव्य इति ॥ ४५॥ सप्ताशा ·अष्टाविंशोऽध्यायः । ३७ स्वरजातयः शुद्धा विकृताश्च । तत्र शुद्धाः पाड्डी, आर्षभी, धैवती, निपादिनी च षड्ग्रामे । गान्धारी मध्यमा पञ्चमीति मध्यम- ग्रामे । एताश्चान्यूनस्वराः स्वस्वरांशग्रहन्यासापन्यासाश्च । विकृता लक्ष्यन्ते तेभ्योऽन्यतमेन द्वाभ्यां बहुभिर्वालक्षणैर्वि- क्रियामुपगता न्यासवर्ज विकृतसंज्ञा भवन्ति । न्यासविधावप्यासा' मन्द्रो नियमः विकृतास्वनियमः। तत्रैकादशसंसर्गजा विकृता अपर- स्पर'संसर्गादेकादश निर्वर्तयन्ति । यथा- शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाजातयस्तु जायन्ते । पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशान्यास्तु ।। ४६॥ अथासां जातीनां विभागमाह स्वरजातय इति म्बरनाम्य इत्यर्थः । तासां ग्रामविभागमाह तत्र शुद्धाः पड्जेत्यादि । शुद्धानां लक्षणमाह ता इति । अन्यून- स्वराः पूर्णस्वराः यो(? नामकारी स्परांशादिरूपो ?) यासाम् । चकार. समुच्चये । विकृतानां नैतल्लक्षणमित्याह विकृता लक्ष्यन्ते एभ्य इति । पूर्णग्रहोपन्यासेभ्यः । तदाह न्यासवर्जमिति । विकृतसंज्ञा इति विकारे सम्यक्ज्ञानं विशेषतो यासां, तेन पाडव- विकृता, ग्रहविकृता, अंगविकृता, ग्रहागोपन्यासविकृता इति विभागः । नन्वेवं (ग्रहार) न्यासभागे शुद्धतरविभागः कथमित्याह न्यासविधावपीति । तासां जातीनां मध्येऽपि याः शुद्धाम्तामु नामकरी यो न्यासः नियमेन मन्द्रो भवति, विकृता- मु त्यनियमः। न्यासान्तरमार्गलक्षणेन... ....छायायिना रूपेण विकृत्येऽपि तद्रूपाविभासः । नन्वेवं सप्तानां विभागउक्तः अष्टादशचोद्दिष्टाइत्याशंक्याह तत्रेति । एवं सप्तमु स्थिताम्वित्यर्थः । तासां संसर्गादित्याह विकृता इति न तु शुद्धा इत्यर्थः । एकादशेति एतदेव संक्षप्तुमा माह- शुद्धा चिकृताचच हि समवायाजातयस्तु जायन्ते इति । निती समवायात् श्रुतिस्वग्ग्रहादिममूहायतो जायते ततो जातय इति निर्वचनम् । शुद्धा विकृता- धेति विभागः। एवकारेण शुद्धानामेव हि विकृतत्वम् । न तु जात्यन्तरवमुक्तम् । पुनरवेति शुद्धामिर्षिताः कृताः, तामिस्त्वेकादशेति पुनः गन्दो व्यतिरेकार्थः । एकाद- १. र-अरा। विधानमभ्याम। ३. रन्मयोगा।

·, नाट्यशाधम् । 'तासां यन्निवृत्ताः स्वरेप्यथांशेपु जातिपु च जातिः । 'तद्वक्ष्यामि यथावत्संक्षेपेण क्रमेणेह ॥४७॥ 'पाइजीमध्यमाभ्यां निवृत्ता जेया पड़्जमध्यमा “पाजीगान्धारीभ्यां पड्जाकैशिकी, गान्धारीपजधैवतीभिः पट्जोदीच्यवा, पनागान्धारी मध्यमाधैवतीभिर्गान्धारोदोच्यवा, धैयतीपञ्चमीमध्यमागान्धारीभि- मध्यमोदीच्यवा, गान्धारीमध्यमापश्चमीनिपादयतीभी रक्तगान्धारी, गान्धार्यार्षिभ्यामान्ध्री, पञ्चम्याभीगान्धारीभिनन्दयन्ती, निपादव- त्यार्पभीपञ्चमीभिः कार्मारवी, पञ्चमीगान्धारीभ्यां गान्धारपश्चमी, धैव- त्यापभीवर्जाभिः कैशिकी। [स्यात्पड्जमध्यमाभ्यां निर्वृत्ता पड्जमध्यमाजातिः। गान्धारीपाजीभ्यां संयोगात्पजकैशिकी चापि ॥ पाट्जीगान्धारीभ्यां धवत्या चापि या विनिप्पन्ना। संसर्गाद्विज्ञेया सा पद्जोदीच्यवा जातिः ॥ पाद्जी गान्धारी पञ्चमी तथा धैवती च खलु जातिः । गान्धारोदीच्यवती जातिं निवर्तयन्त्येता.॥ शैन नाधिका । तुर्व्यतिरेके, तासु परव्यतिरिक्तानाम वान्या , न तु शुद्धा भूतविकतर कारणनामधेया एव । अथेति समुच्चये काग्णनामानुगमाशेन समुचिति । तथाहि- पड्जमध्यमयोश्च ससर्गजाति पङ्जमध्यमेत्युक्तम् । अन्याम्तु भवन्तु जातय इति अगराग- विभापादेशीमार्गादिपु प्रधानभूतान्तरमार्गन्यासाद्यनुगमयलेनानुगतप्रत्ययकारिलादष्टादशमार्ग- न्यासानीत्यर्थ । अशग्रहादिशतयोजनाया जायन्त इति जातय इत्यन्ये । जातेरसप्रति आभ्य इति वा सफरम्य रागादेर्जन्महेतुर्जातिरिति टीकाकार ॥४६॥ ननु कया कितया का जातिरित्याशङ्काप्रसगादन्यदप्यभिधास्यन् प्रतिज्ञा करोति तासां यन्निवृत्तेति तयो निर्वृत्त्योनिवृत्ता तम्यामिय निर्वृत्तेति पञ्चमीसमास कर्मधार- यश्च । तत्रैकशेषावृत्त्यादिमि या निर्वृत्तेत्यन्यप तव यत इत्यध्याहार । म्बरेपु ग्रहापन्यासादिषु यथावदिति यत्प्रकाररूपमर्हति तद्वक्ष्यामि । एतमशेषु स्वरग्रहणेन लन्या अशा प्रधानात्पृथगुक्ता ! हानिपु च पाडयौडविकात्ममु यथारदिति तत्प्रकाररूप तत्त्रमेणे- त्युद्देशमप्यनादृत्य, इहेति जाति निर्णयेपक्ष्यामि ॥ ४ ॥ ४ र यासा या। ५ र ता। ६ र-आभ्या । • र जाति । ८ र गान्धारापाइजीसयोगात् ।

·३९ अष्टाविंशोऽध्यायः। गान्धारपञ्चमाभ्यां मध्यमया विरचिता च धैवत्या। जातिस्तु मध्यमोदीच्यवेति सद्भिः सदा ज्ञेया॥ गान्धारीपञ्चमयोः सप्तम्याश्चैव रक्तगान्धारी। गान्धार्षभिकाभ्यामान्धी संजायते जातिः॥ योनिस्तु नन्दयन्त्यास्त्वार्षभिका पञ्चमी सगान्धारी । कार्मारवीं निषादी सार्पभिका पञ्चमी कुर्युः । धैवत्यर्षभिकाभ्यां हीनां खलु कैशिकी कुर्युः ॥] 'परस्परविनिप्पन्ना ज्ञेया ह्येवं तु जातयः । पृथग्लक्षणसंयुक्ता द्वैग्रामिकाः स्वराश्रयाः ॥ ४८ ॥ चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्तस्वरा बुधैः। चतस्रः पट्स्वरा ज्ञेयाः स्मृताः पञ्चस्वरा दश ।। ४२ ॥ मध्यमोदीच्यवा चैव नथा चै पड्जकैशिकी । कार्मारवी च संपूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ ५० ॥ पाड्ज्यान्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा । चतस्रः पट्स्वरा ह्येताः ज्ञेयाः पञ्च स्वरा दश ॥५१॥ तत्र निर्वृत्तीम्तावदाह पाजीमध्यमाभ्यामित्यादि धैवत्यार्पभवर्जाभिः कैशिकीत्यन्तेन । आदौ तिस्रः पड़जग्रामे, एतच्च पड्जपूर्वपदत्वादेव लब्धम् । ग्रहादि- संसर्गेऽपि ग्रामयोरसाकर्यम् । ग्रामसाधाणस्य कैगिकस्य तल बाहुल्येन प्रयोगः । स्पष्ट मन्यत् । एतदुपसंहरति अपरस्परनिष्पन्ना इति संसर्गजा अन्योन्यं जनिताः। नन्वेवं पड्ज- मध्यमायां पृथक्ज्ञाप्यते लक्षणमित्याह पृथग्लक्षगेति। ननु किं तेनेत्याह स्वरा ये ग्रहादि विभागम्तल नेयास्ते यत आधीयते लक्षणयलेन द्वैग्रामिक्यमिति तिखः पइजमामे अष्टावन्य- त इत्यर्थः । यदि वा द्वैग्रामिकजान्युद्वत्त्वात् तधेति, यदिवा मंसर्गजात्य एव स्वराश्रयास्तु स्वरनान्यः पृथगलक्षणं शुद्धापेक्षया जात्यत्वं संसर्गजापेक्षया च जनकन्वं भजन्ते ॥ ४८ ॥ अथ हानिप्रकार पूर्णपाडवाढविफविभागं विवक्षुः पूर्णाः तनियम तावदाह चतर इति । तत्र पूर्णाश्चतम आह मध्यमोदीच्यवेत्यादि । तत्र पाडा आह पाइजर्जीया- १. द.प परपसा विग जातयो युग: २. र-भान्याच तो नियमा गया - स्पराधः। दरापपराकारतदेय पदसराः ।

·नाट्यशास्त्रम् नेपादी' चाभीचैव धैवती पड्जमध्यमा। पड्जोदीच्यवती चैव पश्च पड्जाश्रिताः स्मृताः॥५२॥ गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा। कैशिकी चैव पश्चना मध्यमग्रामसंश्रयाः ॥५॥ यास्ताः सप्तस्वरा ज्ञेया याश्चैताः पट्स्वराः स्मृताः । कदाचित् पाटवीभूताः कदाचिचौडवे मताः ।। ५४ ॥ पड्जग्रामे तु संपूर्णा विज्ञेया पडूजकैशिकी। पट्स्वरा चैव विज्ञेया पाड्जी गान्धारयोगतः ॥१५॥ संपूर्णा मध्यमग्रामे ज्ञेया कार्मारवी तथा । गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । पुनश्च पट्स्वरा ज्ञेया गान्धारोदीच्यया चुधैः॥५६॥ दिना । तद्वयतिरिक्ता शिष्यन्ते दशैर तान् पञ्चस्वरा इति दर्शयति ज्ञेया:पश्चस्वरा- दशेति ॥ ४९५१॥ पञ्चस्थराणा विभागमाह निपादिन्यार्पभीचेत्यादि । पड्जाश्रिता इति पड्जनाममाश्रिता ॥ ५२५३ ।। एवं मध्यमग्राम अथ तदेव रूपताय निराकाक्ष करोति । यास्ताः सप्तस्वरा इत्यादि। या सप्तम्बरा मध्यमोदीच्यवाद्याश्चतसस्ता जेयास्तथैव नियमेनेति शेप । तेन तासा न जातु हीनम्वरता । यास्तु षड्जाद्याश्चतस्रस्ता पाडवे चकारात् पूर्णत्वे ना[ औ- डुविका कदाचिदौडवे पश्चात्मके तत्प्रयोगे या दशोक्तासा [2] । कदाचित् पाडवे, चकारात्पूर्णत्वेऽपि । मता इति पाठे न उन्धोभन इति ॥ ५४ ।। पूर्णाना पाडवाना च ग्रामभेदेन म्यरूपमाह पड्जग्रामेविति । गान्धार योगत इति गान्धारम्य योगमशत्वेन प्राधान्यमवलब्म्य पाङ्जी पड्जस्वरत्वेनोक्तापि सती पूर्णेन विज्ञेया । निपादो ह्यासी पाडयकृत् । स च गान्धाराशे तत्समादित्वादलोप्य एव । चोऽप्यर्थे, एवकार पूर्णशब्दानन्तरम् । कार्मारव्याद्यास्तिस्रो मध्यमग्रामे पूर्णम्वरा एक, गान्धारोदीच्यमाद्यास्तु तिल पाडा, औडुविस कदाचिन् । ॥ ५५५६ ॥ ३ ह-निषादवस्यार्पभी च। नतिपादियार्थभी चव। । - ·अष्टाविंशोऽध्याय । १ आन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रयाः। एवमेता बुधैर्जेया द्वैग्रामिक्योऽपि जातयः ।। ५७॥ अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि तासामंश विकल्पनम् । पट्स्वराः सप्तमे वंशे नेष्यते(न्ते) पड्जमध्यमा ॥८॥ संवाद्यलोपागान्धारे तद्वदेव हि नेष्यते । गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां तु पञ्चमः ॥७९॥ पइजायां चैव गान्धारमंशकं विद्धि षाडवम् । पाटवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यामथांशके ॥ ३०॥ संवाद्यलोपात्सप्तैताः पाट्वर्येण विवर्जिताः । गान्धारीरक्तगान्धार्योः पड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ ११ ॥ सप्तमश्चैव विज्ञेयो येषु नौडवितं भवेत् । "द्वौ पड्जमध्यमांशी तु गान्धारोऽथ निपादवान् ॥ १२ ॥ पभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां चैव चैवतः। एवं तु द्वादशैवेह वाः पञ्च स्वराः सदा ॥६॥ अंशविकल्पनमिति । अगस्वरा विकल्प्यन्ते येन । अम्या जातामयम् । अगा पा(प)डररोहिता इति मीरनग्रन्थेन विचार्यते । तं प्रध्याम । अङ्गविकल्पनमिति पाठे अगस्य पाडवौदविकरूपम्य विश्ल्पन कथनम् । अम्मिनो तन्नाम्तीनि । सप्तम इति । निपादे गान्धारे चारो तद्वति (1) पट म्परा नेप्यन्त इत्यर्थ । अत्र हेतु --सपाटिनो लोपा भावान्निपादेन न म्यात् पाडव । स च गान्धारस्य सवादी । गान्धार्यादीना तिसृणामृपभेण पाडयत्वमुक्तम् । स च मध्यमग्रामे पश्चमस्य सवादीति। तत्राशे पायाभाने धैरतेंडो पड्- जोदीच्यवाया न पाड्य । कपभेण हि तत् । स च धैरतम्य सादी पड्जग्रामे । एकीकृत्योप- सहरति सप्तता इति । नि ग प प प गध इत्येतेऽगा । अपाटया क्रमेण पडजमध्यमादिषु पड्जोदीच्यगायेषु । अबोटुक्तिशून्यानशानाह । गान्धारीरक्तगान्धार्योरित्यादि। सप्तम इति । निपाट । पड़जमध्यमाया यो द्वारा गान्धारनिपाटी तामनोडविको । उपसहरति एवं तु द्वादशवेति । गान्धारीरक्तगान्धार्योग्प्टा पइजमध्यमाया हा पञ्चम्या कैगिस्या द्वापिति । अव कचिदगमाद्योपो युक्तिलभ्यते । तदरामतु तथानिरूपण- मेर हेतु ॥ ५७-६३ ॥ र गान्धारमनश। ३ र पाडये। पटगीचाना चन देयतशी न पच्य। ४. पड्जमध्यमांशपु । । मा.

·- " ४२ नाट्यशास्त्रम्। तास्त्वनौटुविता नित्यं कर्तव्या हि स्वराश्रयाः। सर्वस्वराणां नाशस्तु विहितस्त्वथ जाति ॥३४॥ इयती असख्या भवतीति पप्टिम्तावदशा , तत्र चतसृणा जातीना नित्यपूर्णाना नवाशा अपाड्या इति चतु पञ्चागत् । तेभ्योऽपि सप्त पाडा सत इति सप्तचत्वारिंगन पाडमा चतस्त्र पूर्णा एचेति चतुर्दशानामन्याना मध्ये चतस्रो नौटुविका इति तासा सम्बन्धिनो द्वादगाशा वक्ष्यन्ते, शिष्टाना चत्वारिंशत् , ततोऽपि द्वादश ओटुरिक्ता(म)परा- दयन्त इति त्रिंशदौडविता । एव चत्वारिंशन्ठत पिरताना ससर्गजाना च द्वेग्रामिकाना च जातीना म्वरनामधेयाना सप्ताशका (पाडवा इति सर्वतम्सप्तचत्वारिंगच्छतमगानामिति ग्रामद्वयमुच्यते । लोके तु यौ पट्जग्रामे मध्यमग्राम इति गीतयम्तेन तेन ग्रामौ म नामधेय- सादृश्यमात्र तु तत् “जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः धुच्यते । ग्रामो नाम मिशिष्टश्रुतिकस्वरसमूहो मूर्छनात्मा पूर्णापूनम्वभावम्बरगतमहाशादि- विशेषमूहरूपजातिममूहश्च । अथोच्यते । तत्तद्वामोचितश्रुतिफम्बरपरिवारादिदर्शनात्तन्नुख्यात्मात्यलोरिक्योमाम रागयोरिति तद्भवेत् । यदि षड्जमध्यमप्रधानता कमेण लक्ष्येत श्रुतिविशेषम्य च नौडवित समित्यत्मवान्तरेण । तुहेती। यतो द्वादश स्वरा वा अत एव म्परा आश्रीयमाणा प्राधान्येनाशाया यदा आगुगान्धार्यादिपु भवन्ति तदा नित्यमेन नोडुविता जातय इति सबन्ध । इदानी वैचित्र्यार्थ प्रयोगारणनियममा सर्वस्वराणामिति । जातिविति समुदायापेक्षया सर्वस्वराणामिति च । तथा हि कस्याचिज्जातौ क्स्यचिन्नाश उक्त । यद्यपि च धैरतपञ्चमी पड्जमध्यमग्रामयो क्रमेणालोप्यौ तथाप्यन्यनामे लोपित्वमम्त्येर तयो रिति मध्यमन्यतिरिक्ता से स्वरा मारिल मध्यमस्य तु र वचिद्विनाश । अन्ये तु पत पञ्चमयोग्राभविभागेन यदनाशित्य विशाखिलाचार्यादिभिरुक्त नानुमन्यन्ते मुनेमध्यम एमाविनाशी मत इत्याहु । श्रीमदुत्पलदेवास्त्वाहुः। जातिलक्षणे वक्ष्यमाणे मध्यमस्य रोपो न वचिद्वक्ष्यते । तन्मध्यमस्य नाशो न तंत्र्य इति किं प्रतिपेधेन । प्राप्तेरभारात् । सम्यगणा नाश इत्यनेनापि न किंचित्कृतम् । नियमस्वररोपम्य यथास्त्र जातिषु वक्ष्यमाणत्वात् । १८-जातयो बुधै 1 ·अष्टाविंशोऽध्यायः। न मध्यमस्य नाशस्तु कर्तव्यो हि कदाचन । सर्वस्वराणां प्रवरो ह्यनाशी मध्यमः स्मृतः। गान्धर्वकल्पे विहितः 'सामस्वपि च मध्यमः॥ ६ ॥ दशकं जातिलक्षणम्- ग्रहांगी तारमन्द्रौ च न्यासोऽपन्यास एव च । अल्पत्वं च बहुत्वं च पाडवौटुविते तथा ॥ १६ ॥ तस्मादयमन भाव । यथा वैचित्र्यार्थरागयोग्रामरागत्वं नीयन्ते तदा पडपि स्वरा पाडवौडु- चितविधिना सर्वामु जातिषु स्वबुध्या ग्रामविभागे क्रमाल्लोप्या । न तु मध्यम कदाचनेत्यत्र ग्रामरागवैचित्र्यमनेन सूचितम् । अत्र युक्ति । सर्वस्वराणामिति । स एव मध्यमत्वा- देव तुल्यस्थाननिविष्ट । स्वर डहोचावचम्वरव्यवस्थाहेतु मध्यम एक नाम द्वितीयमर्थरूपम् । गान्धर्वकल्प इति । गान्धर्वशास्त्रं ईपदसमाप्ते गाधर्षे ग्रामरागरूप इति वानेन भापा- देगीमार्गादिषु मध्यमस्यापि विनागित्वमभ्युपगतं भवति । विहित इति । मगरत्वात् । तथा हि मातृगुप्तः। प्रथमं मध्यमादेव वाग्देवी सर्वदेहिनाम् । मङ्गल्यार्थ तदंशः स्यादारम्भे चौक्षपाडवः ॥ इति । सामस्वपीति । तत्र ह्यसौ प्राथम्यान्नियतप्रयोगः। यदाह नारदमुनिः। यः सामगानां प्रथमः स विशेन्मध्यमस्वरः। इति । "वेणोर्मध्यम" इत्यन्ये पठन्ति । अन्ये तु जातावेकरचनमिति मध्यमे कण्ठम्याने यत्परसप्तक तदपिनाशि सर्वम्य तसम्भपात् । तारमन्द्रस्वरान्तु सर्वे पित्तश्लेप्मायुक्तशिरो- वक्षमाममुलभप्रयोगा इति न्याचक्षते ॥६४-६५ ॥ ननु जातिस्वियुक्तम् । तल केयं जातिनीम ! उच्यते । स्रा एव विशिष्ट- सनिवेशभाजो रक्तिमदृष्टाभ्युदयं च जनयन्तो जातिरित्युक्ता । योऽमी मनिवेग दति नेदाह । दशकं जातिलक्षणमिति । ग्रहांगाविति। द्वन्द्वेन प्रायोऽगम्यैर प्रतमुन्नृष्टम् । तारमन्द्रस्वरारित्यन्योन्यापेक्षा । पाटबौढविते यव सभरनम्नन्न राणं न सलेनि दर्शयति। तोति। ते तन्मम्भवप्रकारेणे यर्य सर्पवायभिचारि। तथा हि प्रथममध्यमान्यपि भागाज पिना क मलिग रति १.८-सामगेरपि । २. र-विध । अष्टकं तु ·नाट्यशास्त्रम् अथ ग्रहाः। ग्रहास्तु मर्वजातीनामंशवत्परिकीर्तिताः । यत्प्रवृत्तं भवेद्नेयमंगों ग्रहविकल्पिनः ।। ६७ ॥ तत्रांशो नाम- यस्मिन् भवति रागश्च यस्माचव प्रवर्तते । मन्द्रश्च तारमन्द्रश्च योऽत्यर्थ चोपलभ्यते ॥८॥ ग्रहापन्यासन्यासा । गुणप्रधानभावेन रक्तिर्नोपपद्यते इति प्रधानभूतोंऽशश्च तदमात्यल्पश्च । तत्सबादी पर्यायागो नियति बहुत्वमुपयोगि । तदीय तच्चाल्यापेक्षमिति विभाषादिलोप्य- म्परगतमलमयमागच्छति । मूठनानिर्देशोपदिष्टम यमससकम्बरमाले चैकरसे प्रयुज्यमाने रक्ते रभाव इति नारनन्द्रोपयोग टत्यष्टक तारदन्यभिचारि । लोभागिन्या तु स्वरलोपोऽपि लक्षण भवति ।। ६६ ॥ एव मालम्तु दशक निणीतेपु ग्रह्मय भाना सरन्या । लक्षणमाह । ग्रहास्त्विति । सर्वजातीना सबन्धिनो ग्रहा 1 मिलिया जगाद्भवन्तीति लिपप्टिरित्यर्थ । कश्चासौ ग्रह । आह तम्येव नामान्तरम् । कथमुच्यते यत्प्रवृत्त भवेद् गेयमिति। गृह्यते जातिप्रयोगो यत इति ग्रह 1 तेनाशम्यैर धर्मान्तरयोगानामान्तरम् । तदाह ग्रह विकल्पित इति । ग्रहधर्मेश एतद्विधतया कल्पितेन द्विस्वभावीकृत । न त एवं प्राधान्याद् ग्रहत्व हम्यते । तत्सामर्थ्य सिद्धो ग्रह । कि सरण्ठेनोक्तमित्याशक्यैतदेवाह विकल्पित अगोऽपि हि कदाचिद् ग्रहो न भाति । नन्दयन्त्यामिर पञ्चन । तम्या हि ग्रहो गान्धार । तहम्य पृथगभिधान तव्यमे । न तुनैरमुढाहरणमि यत्र न्याय । गस्य न ग्रामरागादावश व्यतिरितम्यापि ग्रहह्माभ्यनुनान भ्यन्तरल स्य एक पृथग्ग्रहलक्षणे प्रयोजनम् । तथा हि मारपशिकेन यदृपक गीयते न तन्सन नियमेन पङ्ग्रह । एवमन्यदपि वाच्यम् ।। ६७ ॥ अशमाह यस्मिन्भवति रागश्चेति । 'यम्मिन् विद्यमाने रागो रक्तिनाति रूप च भाति शिरसीर पुस्पम्वरूपम् । एव यमाश्रित्य स्थित म्बर प्रकर्षेण वर्तते । यस्मादिति ल्यरोप पञ्चमी । एतदुत्त भनि । यम्य सादी वानुवादी वा प्राधान्य प्रति वाद्यते मन्द्रीय ग्रामविपये । तत एव विनाप्यशत्यमग साद्यनुपादिनोरेर । ननु जातिर्षिया दित । तदर्थमेव तारारधिमवेक्ष्य च वक्ष्यमाणपञ्चमादित्यादिना तारमन्द्रस्थिति । 'यश्च ह-य प्रसो भवेदश सीरी ·अष्टाविंशोऽध्यायः । ४५ [अनेकस्वरसंयोगे योऽत्यर्थमुपलभ्यते अन्यश्च बलिनो यस्य संवादी चानुवाद्यपि ] ग्रहापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । अनुवृत्तश्च यस्येह सोऽशः स्याद्दशलक्षणः ॥ ६९॥ पञ्चवरपरा तारगतियथा अंशात्तारगति विद्यादा चतुर्थस्वरादिह । आ पश्चमात्पञ्चमाद्वा नातःपरमिहेष्यते ॥ ७० ॥ समस्त(प)ये स्वम्बरापेक्षया बाहुल्येन भाति । यश्च स्वयमेव स्वस वाद्यनुपादिरूपं या ग्रहादि- पञ्चक्रूपं वा करोति न तु कदाचिद्विनादिनम् । ग्रहादयो गोचरो नियन्तन्यो विषयो यस्य स तथा। यश्वान्या(न)पि स्वरान् म्मपराडमुखपच्छादनेनानुरजयन्निवर्तते । सोऽश प्रधान- भागवत्वादशलक्षण इति सर्व एते धर्मा मीलिता सन्तो अगत्वे प्रयोजका । अत एपादिरक्षणमंगलक्षणात्पृथगेमोक्तम् ।। ६८ ६० ॥ अथ तारमाह । पञ्चस्वरपरा तारगतिरिति । ननु यद्यशस्वरादारोहकमेण तामढारोहणीय यारत्तत्तत् श्चमसख्यस्य म्वरो न तु त परमिति नियम । (एतन्न) तदा महान् लक्ष्यविरोध । पड्ज्या हि पड्जाशे पञ्चमम्परात्तमेपारोहणीय म्यात् । दृश्यते च लक्ष्ये पड्ज्या न्न धाधा-निमनिधपानिधपा इति। आर्पभ्या च धैरतान्त स्यात् । दृश्यते च निपादान्त न धरिनिमगम दति। निपाढवन्या च पञ्चमान्तमारो-ण दृश्यते पापाग्गिा इति । पवमन्यत्नापि विचार्यम् । तम्मान्नाय प्याराप्रकार । कि तर्हि । श्रृयताम् । यह मध्यममप्तकेन तारन्मूईनाटंग कार्य इन्युक्तेरेबरब्धम् । तन्मप्ना निविष्टा म्यरा म पत्र प्रयोज्या इति। सप्तकानग्गतम्यप्रयोगेषु श्चिद् दृष्टादृष्टाभ्युदयदायि भवतीति तारमन्द्रता- मनात्य गिरम्योरम्यम्वरनिष्ठेर सा ह निम्प्यते । ननु मन्यममप्तके लियते मति त पृष्ठे तारसप्तरनिनिष्टा कि मई म्यग प्रयोज्या । मर्गव तेनेति निरुप्यन । तत्र वदा पइनोडशो भाति तदा ताग्मत() रिगम (प) इत्येनपर्यन्न प्राय यदि गतिरन्ति । न तु तन परं गति योगऽसि। उनमणे तु न दोप :ति परगन्डेन दनि । कसभेडो पुनर्धपताना स्थगन्नाग्मतर्षभ प्राधा नन्ति । गान्धारे न्यो निपाटान्ना गा । मायापाननिषादपु निपादाना एर ते पाया इति पचम्बने गगन पाम्नाग्ममा महीनो पति । नया पुदि यानि चम्मपरमागे पन् । नन्दयन्या तु पगारिएर तारनिष्टो नवियनि . नारगत्या तु पहजोऽपि ।

·नाट्यशास्त्रम् । *( लोप्यस्वरोऽपि गण्यः स्यादुधैस्तारविधी पुनः) 'त्रिधा मन्द्रगतिः। अंशपरा न्यासपरा 'अपरन्यासपरा चेति । 'मन्द्रस्त्वशपरो नास्ति न्यासी तु ही व्यवस्थिती । गान्धारन्यासलिडे तु दृष्टमार्पभसेवनम् ॥ ७१ ।। कदाचिन्नातिचर्तते एतच्च तलेन व्यारयायते । तेन आ चतुस्स्वरादिति । यदन्येर्नन्दयन्तीविषय यिारयात न तथा । अलैवार्थे पारिश अंशात्तारगति विद्यादिति । इहेति । मध्यमसप्तके मूछनाकारिणि स्थिते सति अशम्परमपरम्व्य तारगति तारसप्तकगतम्बरपर्यन्तं वा आरोट् सनल स कर्तव्यो न तन पर इत्यनेनोन्यते । नाइहेल्यं शरण नेता च तारमन्द्राणामिति पूर्वोक्तमगरक्षणं (च) न पर्यारोचिन (न) शिम्य [पभगान्धारयो । धेरतनिपादायप्रयोज्यो तयो पत्यभावे म्वरतानुपपत्ते शक्यभावं सप्रयोक्तरि इत्यसदेतत् । यत्त्वन्यास्यातम् । अशम्वरेण सह तारत्तारसप्तगता पञ्च चत्वारो वा स्वरा कार्या । यथा पजेशे सरिंगमप नपभे रिगमपध गान्धारे गमपनि मध्यमे गमपधनि एष पञ्चमधैवतनिपादेषु । एत एवेति तल्ल-येण (म्पाप्यते)। तथा हि । निपाद प्रत्या निपा(गे) तारपो दृश्यत एवाशैन साधनेन इति । अल बहुना उक्तेर च व्याख्या लक्षणसग्राहिणीत्यादरणीयम् । नातः परमिति। तारगते उनत्वे कामचारमाह । इहेति। जातिषु ग्राम रागाढी नाय नियम इति विभार । बुबैरिति । रोप्यमिति स्थर ये बुद्धयन्ते तेरपूर्णत्वेऽपि रोप्यस्वरविधो गणनीय इत्याह । तथा च विशाखिलाचार्य: । नाशिस्वरस्तार- विधी संख्यायते इति । तारयति प्लावयति वेगेन वाचमिति तार || ७०॥ अथ मन्द्रमाह । त्रिधा मन्द्रगतिरिति । मदीर मोदने नम्रत्वालरितो मन्द्र । योऽसारगम्बरो मध्यमे सप्तके तदन्तमेन गन्द्रसप्तकाद्राह्य न्यासम्बरान्त वा तत्परो वेत्त्येक परशब्दो लुप्तनिर्दिष्ट न्यासस्वरात् य परस्तात् परा पद्विवधा। २ पतत्परा चति । ३ डमन्द्रमशात्परं नास्ति। * एनदर्धयनको प्रयभाग न कस्याचिदपि मातृाया दृश्यते । व्याख्यानास एर पतित स्यादिति शगेकाध रचयित्वात्र निवेशितम् । उद्गदिमि त्यर्थ । परग्रहण १ ·४७ अष्टाविंशोऽध्याय । अथ न्यास एकविंशतिसंख्यः। अगसमाप्तौ न्यासः। तद्वदपन्या- सो ह्यामध्ये पट्पञ्चाशत्संख्यः। यथा- न्यामोऽङ्गसमाप्तौ स चैकविंशतिसंख्यस्तथा । (१६ अक्षराणि पट्पञ्चाशत्संख्योऽपन्यासोऽङ्गमध्ये भवेत् ॥७२॥ *१४ अक्षराणि सन्न्यासविन्यासावयन(प्यंश)मध्य एव । अनियतत्वाच बहुत्वमिति । तत उनस्य ह्यनुज्ञा वा कामचारमाह । नन्वेव पाज्या धैवतम्य मन्द्रस्य कथ प्रयोग कथ न यावता पड्जान्त तन्त्र मन्द्रसप्नकेन पूर्णेन पितत्य कामचारात्तु धैवतान्तो मन्द्रप्रयोग । यो हि तद्रह-यासरूपपडजेनासौ मन्द्रसप्तकात् अपि तु मध्यगता मध्यगतादेव सा मन्द्रो नियमात् इत्यत्र हि तारनिवृत्तिपर वचनं न हि पाज्या यत्र पड्ज म्थानत्रये श्रूयते इति । ततैन कारिका पठन्ति । मन्द्रस्त्वंशात्परो नास्तीति । तथा हि निपाढवत्या निपाट एव मन्द्रो नासो दृश्यते अशग्रहम्वरम्य मध्यगतत्वन्यासे तु सति द्वो मन्द्रो न्यास एव तत्परे वा। अलैरोदाहरणं तद्यरस्थितविपया लक्ष्येति नियममाह गान्धारलक्षणे न्यास- परत्वादेव मन्द्रत्व सिद्धम् । तत्कि पुनर्रचनेन । अम्ति च यद्वक्ष्यते । लद्धनं झुपभ- स्थापि तच मन्द्रगतं स्मृतम् । इति । तद् ज्ञापयति व्याम्यितविषयोऽय निफ्ल्प इति । ननु वचनमेन मुनि पकत्वेनोपन्यम्यतीति रिमेतद्दान्धर्मचनमेनेट पूर्व सिद्धमित्य टोप । तुरसधारणे अपस्थितानेवेत्यर्थ ॥ ७१ ॥ अथ न्याससर यया लक्षणेन चाह। न्यास एकविंशतिसंख्य इति । पड् नमध्यगाया द्वे केगिस्याम्लय शिष्टाना पोटगेति । अम्या जातिगरीरसमाप्नो कर्तव्यताया वा पर सन्यास [नि ] तहिं अम्यते प्रयोगे येनेति [न्यास ] | अपन्यासमा । तद्वदिति ममाप्तौ तर्हि न्यासात् कोऽम्य विशेष । आह । अद्गमध्य इति। अन्तर समाप्तापित्यर्थ । तथा च दत्तिलाचार्यः। विदारी मध्यगस्तथा इनि । तल पट्जग्रामे पड्जमभ्यगाया सप्तापन्यामा । पटजीदीच्य- वाया हो पचाना प्रत्येक लय इति चतुर्भिगति । शेपास्तु मध्यमग्रामे । एतदेवापन्यासम्वरूप पितानवृत्चेनानुष्टुब्भैदैनाह । यथा-- न्यासोसमाप्त। स चकविंशतिसंग्यस्तथा । पटपञ्चाशत्संग्योपन्यामोऽद्गमध्ये भवेत् ।। इति ॥ ७० ॥ इसमनुतानमिति पतिकार। .

·नान्वशायम् । तत्र प्रथम(म) चिदारीमध्ये न्यामस्वरमयुक्तस्तु । विवदनशीलं मुक्त्वा मन्यामः मोऽभिधातव्यः । कृत्वा पदावसाने विन्यासात्कापि विन्यासः ॥ ७॥ हिविधमल्पत्यं लखनादनभ्यासाच। तत्र पाटयाटुवितव(का)राणा- मनशानां च गीतान्तरमार्गमुपगतानां स्वराणामनभ्यामः लखनादन- भ्यासायथा जात्यल्पत्वं तहहुलत्वं च । तथा-अल्पत्वेऽध बहुत्ने बलवदरलता विनिश्चया देव । जानिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विविधमेतत् ॥४॥ अथानुद्दिष्टमप्यगरक्षणापक्षित प्रसङ्गालक्षयति संन्यासविन्यानावप्यंश- मध्य एवेति । पिटारीम य इत्यर्थ । अथानियतयो का सख्येत्याह । अनियत- त्याच बहुत्वमिनि । न्यासापन्यासाशात्तयो प्रतिनातिप्रयोगनियमोऽम्तीत्यर्थ । तत्र सन्यासमाह। तत्र प्रथमविदारीमध्ये न्यासस्वरः प्रयुक्तस्तु । विवदनशीलं मुक्त्या सन्न्यास' मोऽभिधातव्यः ॥ अगम्य पिादी यो न भवति म चेप्रधमनिठार्यन्ते प्रयुत्तन्ततस्तदा सन्यास समीपभूतो न्याम इति । कृत्वा पदावसाने विन्यासात्कापि विन्यासः। अशस्य सवाद्यनुवादी वा कापि विदारीभावरूपस्य पदम्य पदान्ते विन्यस्यते तदा विन्यास || ७३॥ एमसन्यासम्यैर प्रक्रान्तरूप सन्यासविन्यासद्वय रक्षयित्या अशाप्रम्ताने प्रतमल्पय विभागद्वारेण रक्षयति । द्विविधमिति। रहन स्पृष्ठराविश्रम्यैर तस्वरान्तरगमने तम्य म्वरस्य स्वप्रधानीकरणम् । यथा न रागे गान्धारी न विदा दति श्रान्ता वयनावृत्तिरनभ्यास यत्त्वावर्जनमेष रघनमिति तदसत् । अल्पत्य भापाया वा योगात् पाडवोडविनविधेश्याल्पत्व पृथड् न तत् म्यात् । नन्दय त्या च पञ्चमाशो यानत्सवादिन म्षभम्य रचनीयत्व युक्त न चास्य समादिनो रोपो युक्त । न चैरमित्य पाडा समायोडुचितम्यापते (रहना ) नभ्यायोर्विप विभजति । तत्र पाडबाडुक्ति काराणामिनि । रोप्यम्वरपूर्णावस्या या यहा प्रयुज्यते तदा तस्य बाहुल्येन लद्दनम् । १ ड एतत् ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। सञ्चारांशे(श )बलस्थानामल्पत्वे' दुर्यलासु च । 'न्यासश्चान्तरमार्गस्तु(श्च) जातीनां व्यक्तिकारकः ॥७५ ॥ षट्स्वरं 'पाडवित( वं) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्त- विधानं यथाजात्यंशप्रकारमिति । कचिदनभ्यासोऽपि । येऽत्र तु म्बरा. पर्यायाशा न भवन्ति यथा पाड्यां निपादर्पभौ तौ यदाऽन्तरमार्गे प्रयुज्यते तदाऽनभ्यासः । तेषा क्वचिल्लङ्घनमपि गीते ग्रहसंवाद्यवस्थानं मुक्त्वा नी........क्त योगगतिन्यासनिक( च )ये भवेत् । अन्तरमार्गणमित्यन्तरमार्गण. स्य(गस्य) लक्षणम् । यथाजातीति । क्वचिद्वाऽनंशोऽपि नाल्पः । तथा च कारिन्यां गान्धारस्य सर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तरमार्गे प्रयोग इति वक्ष्यते गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् । ( म. ना. २८-१३६) इति । अथ बहुत्वमाह । अल्पत्वं तद्वहुत्वमिति । लक्षयतीति शेषः । कथमित्याह । बलवदवलवतोऽपि(ौर्वि )पर्याये। अबलमल्पं तद्विपर्ययाहलवदिति बहुत्वाल्लक्षणं गम्यत एव । अत एवाह । जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विधा चैत(द) ॥ इति । जातिगतमरूपत्वमिव तद्बहुत्वमपि द्विधा । तच्च जातिस्वरैः पर्यायांगैरसंवादिमिश्वोप- लक्षितः(क्ष्यते) । तेनेपामलइनम(भ्यास)श्चेति द्विधा बहुत्वमित्युक्तं भवति ।।७४ ।। तथाल्यन्वबहुत्वयोरुपयोगं दर्शयन् प्रसङ्गादन्यदप्याह । सञ्चारांशे(श)बलस्थानामल्पत्वे दुर्चलासु च । न्यासश्चान्तरमार्गश्च जातीनां व्यक्तिकारकः॥ इति । मञ्चारण पर्यायेण योऽगस्तद्विपयं तत्र तिष्ठन्तीनां जातीना( न्यासः )सान्तरमार्गः स्वरूपाभिव्यजको नान्यथेति वस्तुत्व( तस्त्र )म्योपयोगः । अल्पत्य इति । अल्पत्व. विपयस्वररुते लोप्यानंगसरविपये या दुर्घला हीनवला जातयस्तासु म्वरीभवति नान्यथेति । अन्ये त्वन्तरमार्गम्य सर्वत्र प्रधानम्याल्पत्वबहुत्वाभ्या विना स्वरूपलाम एव (न) भवतीति तात्पर्य मन्यमाना अन्तरमार्गलक्षणत्वेन श्लोक व्याचक्षते । कथम् । चो हेतौ ! यम्माद- न्तरमागों जातीनां व्यक्तिकृत् स चाल्पत्वरहुन्यजीवी तस्य हि लक्षणम् । सञ्चारति। ३ प. द्विवियोगमा ४ प. पाता। ११. मगारागो। • र. अन्य।

·५०
नाट्यशाखम् ।
पञ्चस्वरमोडवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगः ।
त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य ॥७॥
पद्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽपि यवकृष्टवाखिह ।। ७७॥
सञ्चारे अनुवादिस्वरे अगम्बरे च प्रधानभूते दरकल्प स्थिते बलस्थानां सता
सपादिना सराणा वर प्रत्याऽल्पत्व(त्वे दुर्वलासु) म्वराणा दुर्बलप्राणरत्वे
सिलवनेन न्यसन य (करोति) सोऽन्तरमार्गस्तस्मादल्पत्यमहत्वे वक्त य इति । अन्ये
त्वत्रेय जातिर्जातिदुर्बल इलास्वि )य बलवतीति नीत्या न्यामान्तरमागाभ्या ज्ञेय बहुत्यप्रयोज्ये
पर्यायाशे सति न्यासान्तरमार्गपशादिति श्लोकस्यार्थमाहु || ७५ ॥
अथ पाडयं पूर्वमुक्तमपि दशकलक्षणाभिधानप्रसङ्गशय्यावैषम्यशान्तये पुनराह
पट्स्वरं पाडवमिति। चतुर्दश जातिगताश्च (विधा ) तचतुर्दशजातिविधय (चतु-
देशविध ) चतसृणा नित्यं पूर्णत्वेन तदभावात् । सप्तचत्वारिंशत्प्रकारमिति ।
त्रिपठेति(पिप्टिरिति ) पूर्णाशा न च पात्यन्ते । अपवादाश्च सप्त । तदाह । जात्यंश-
प्रकारमिति । जातौ येऽशस्वरास्तेपु य प्रकारोऽपवादविधिरुक्तम्तदतिक्मेण । पूर्वाभि-
प्रायेणाडमाह । पञ्चस्वरमिति । दशविधमिति । दशस्वेन हि जातिषु । तत्र
त्रिंशत्प्रकारमिति। त्रिपष्टेश्चतस्रो नित्यपूर्णा इति तदीया नवाशा पात्यन्ते । चतस्रो
नित्यपाडवा इति तदीया द्वादशेति । अनेन शिष्टा द्वाचत्वारिंगत् । अत्र हि द्वादशो-
पादानीया इति शिष्टास्त्रिंशत् । तदाह । पूर्वोक्तं लक्षणं चास्येति ॥ ७६ ॥
अर्थतव्यतिरिक्त किन( किञ्चिन् ) मार्गप्रसङ्गाद्वा( मस्तीति वदन् मान्धरें
तदभावमाह ।
पदस्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽस्ति (पि)कृष्टासु द्वादशस्विह
(घवकृष्टध्रुचास्थिह) ॥
इति । तथेति समुच्चये च समुथितावधारणे। तेन
पड्डा
म्वरयो पूर्णस्यैयाम्ति
प्रयोग । अस्तीति.... ...तामाचक्षमाणो गान्धर्षे तन्नियममाह । इहेति। यदिम
नाट्योपयोगि भुगगानं तत्र चतुःस्वरप्रयोगोऽपि । अपिशद्वात् पूर्वोऽपि विविध ।
(कु)।त्याह । अयकृष्टासु करुणोपयोगिनीपु गुरुपायासु भुवासु ॥ ७७ ॥

·अष्टाविंशोऽध्यायः। द्वैग्रामिकीना(णां) जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । अंशास्त्रिपष्टिर्विज्ञेयास्तेपां चैवांशवद् ग्रहाः ॥ ७८ ॥ 'अंशग्रहमिदानीं वक्ष्यामः । तत्र मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च ।। तथा गान्धारपश्चम्याः पञ्चमोऽशो ग्रहस्तथा ॥ ७९ ॥ धैवत्याश्च तथा ह्यशौ विज्ञेयौ धैवतर्पभो । पञ्चम्याश्च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशी पञ्चमर्पभौ ॥८॥ गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशी पड्डमध्यमौ । आर्षभ्याश्च ग्रहा अंशा धैवतर्पभसप्तमाः ॥ ८१ ॥ गान्धारश्च निपादश्च ह्यार्पभश्च तथापरः । निपादिन्यास्त्रयो ह्येते ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ ८२ ।। पडपश्चमगान्धारैस्त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । 'अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया पडकैशिकी ॥ ८ ॥ 'पङ्गश्च मध्यमश्चैव निपादो धैवतस्तथा । 'पडोदीच्यवतीजातेग़हा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ ८४ ।। अथ ग्रहांगानां सङ्ख्यां निरूपयितुं प्रतिजाति विभागमाह । द्वैग्रामिकीणां जातीनामित्यादि ।। ७८ ।। तत्र सहव्यानुरोधाद ग्रामविभागक्रममनादृत्यैवैकांगस्यांगादियोग मप्तांगपर्यन्तमाह । मध्यमोदीच्यवायास्त्वित्यादि । तत्र तिमृणामेक एकोऽशः। तिमृणां द्वे द्वे (द्वी द्वी)। तिमृगां त्रयः । तिनृणां चत्वारः । चतसृगां पञ्च । एकम्याः सप्त( पट) । (एकम्या.)सप्तेति (त्रि)पष्टिः। त एव यो स एवांगो) ग्रहः । नन्दयन्त्यामंगम्बर एवं १च. प्रानिहानी प्यारयाम्यामः । ८, प्रविधि। २ य. धयत्या वनारमा पवम्य परमाभी। ३ भ. निरादर्श भदाभ्यागया थापभयपनी । ४ न. निशम्भवनाः। ५ ज. निवासिन्या निपादनु गान्धारधभिमथा। : न. अंगाध परशियाः पट्जगान्धारपरमा । ७ इन पूर्व मारमारागु-तिगगामरि जानीनां प्रदा अंगाध कीर्तिताः ॥ इत्यधिरमस्ति । ८. अगा प्रदाग्नु चन्यार: परीन्यपाश्रिताः ।

·नाट्यशास्त्रमं । पञ्चस्वरमौडुवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगः । त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य ॥ ७६ ।। षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च । चतु:स्वरमयोगोऽपि ह्यवकृष्टभुवास्विह ॥ ७ ॥ सञ्चारे अनुवादिस्वरे अंशस्वरे च प्रधानभूते दलकल्प स्थिते बलस्थानां सतां संवादिनां स्वराणां वलयत्याऽल्पत्व( त्वे दुर्यलासु).......स्वराणां दुर्बलप्राणकत्वेऽ- विलचनेन न्यसनं यः ( करोति ) सोऽन्तरमार्गस्तस्मादल्पन्चबहुत्वे वक्तव्य इति । अन्ये त्वत्रेय जातिर्जातिदुर्बल इ(लास्वियं बलवतीति नीत्या न्यासान्तरमार्गाभ्यां ज्ञेयं बहुत्वप्रयोज्ये पर्यायांशे सति न्यासान्तरमार्गवशादिति श्लोकस्यार्थमाहु. ॥ ७५॥ अथ पाडवं पूर्वमुक्तमपि दशकरक्षणाभिधानप्रसरशय्यावैषम्यशान्तये पुनराह पद्वरं पाडवमिति । चतुर्दश जातिगताश्च (विधाः ) तच्चतुर्दशजातिविधयः ( चतु- दशविध ) चतसृणां नित्यं पूर्णत्वेन तदभावात् । सप्तचत्वारिंशत्प्रकारमिति । त्रिपठेति(त्रिपष्टिरिति ) पूर्णांशा न च पात्यन्ते । अपवादाश्च सप्त । तदाह । जात्यंा- प्रकारमिति । जातौ येऽशस्वरास्तेषु यः प्रकारोऽपवादविधिरुक्तस्तदतिक्रमेण । पूर्वाभि- प्रायेणौड्वमाह । पञ्चस्वरमिति । दशविधमिति । दशस्वेव हि जातिषु । तत्र त्रिंशत्प्रकारमिति। त्रिपष्टेश्चतस्रो नित्यपूर्णा इति तदीया नवांशाः पात्यन्ते । चतसो नित्यपाडवा इति तदीया द्वादशेति । अनेन शिष्टा द्वाचत्वारिंशत् । अत्र हि द्वादशो- पादानीया इति शिष्टाविंशत् । तदाह । पूर्वोक्तं लक्षणं चास्पेति ।। ७६ ॥ अथैनव्यतिरिक्तं किंनर किञ्चिन् ) मार्गप्रसाढुवा( स्वस्तीति वदन् गान्धर्वे तदभावमाह । पदस्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पश्चस्वरस्य च । चतुःस्वरप्रयोगोऽस्ति (पि)कृष्टासु द्वादशस्विह (धवकृष्टध्रुवास्विह)। इति । तथेति ममुञ्चये च समुत्थितावधारणे । तेन पडा........स्वरयोः पूर्णस्यैवास्ति प्रयोगः। अस्तीति........तामाचक्षमाणो गान्धर्षे तनियममाह । इहेति । यदिम नाट्योपयोगि ध्रुवागानं तत्र चतुःस्वरमयोगोऽपि । अपिशद्वात् पूर्वोऽपि विविधः । (कु)वेत्या । अवकृष्टासु करुणोपयोगिनीषु गुरुपायासु ध्रुवासु ।। ७७ ।।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। द्वैग्रामिकीनां(णां) जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । अंशास्त्रिपष्टिर्विज्ञेयास्तेपां चैवांशवद् ग्रहाः ॥ ७८ ॥ 'अंशग्रहमिदानी वक्ष्यामः । तत्र मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च ॥ तथा गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽशो ग्रहस्तथा ।। ७९॥ 'धैवत्याश्च तथा ह्यशौ विज्ञेयौ धैवतर्पभौ । पञ्चम्याश्च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशी पञ्चमभौ ॥ ८॥ गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशी पड्डमध्यमौ । आपभ्याश्च ग्रहा अंशा धैवतर्पभसप्तमाः ॥ ८१ ॥ गान्धारश्च निपादश्च ह्यार्पभश्च तथापरः । निपादिन्यास्त्रयो घेते ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ ८२ ॥ पडपश्चमगान्धारैस्त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । 'अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया पड्डकैशिकी ॥ ८३ ॥ 'पद्धश्च मध्यमश्चैव निपादो धैवतस्तथा । ‘पड्लोदीच्यवतीजातेहा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ ८४ ॥ अथ ग्रहांगानां सङ्ख्यां निरूपयितुं प्रतिजाति विभागमाह । द्वैग्रामिकीणां जातीनामित्यादि ।। ७८ ।। तत्र सङ्ख्यानुरोधा ग्रामविभागक्रममनादृत्यैवैकांशस्यांशादियोग सप्तांगपर्यन्तमाह । मध्यमोदीच्यवायास्त्वित्यादि । तत्र तिनृणामेक एकोऽशः । तिमृणां द्वे द्वे (द्वी द्वौ)। तिसगां त्रयः । तिमृणां चत्वारः । चतसृणां पञ्च । एकस्याः सप्त(पट)। (एकस्याः)सप्तेति (नि)पष्टिः। त एव यो स एवांगो) ग्रहः। नन्दयन्त्यामंगस्वर एवं १ घ. प्रहानिदानी प्यारयाम्यानः । घ. प्रविधि। २ य. धवला भवनापभी पवन्यः परमामा। ३ भ. निरादो भयेदाभ्यामथा चारभधयनी । ४ न. निपापभधेवताः। ५. निगरिन्या निराग्नु गाभाग्यभमथा। : न. अंगाग पड्कणिस्याः पजगान्धारपामाः । ७ टनः पूर्व मादिमागम-नियमामरि जातीनां ग्रहा अंगाध कीर्तिताः ॥ त्यधिम्मरिन । चबारः पलागिन्याश्रिताः । - ८ न. अंगा प्रहाम्न ·नाट्यशास्त्रम् । पञ्चमश्चार्पभश्चैव निपादो धैवतस्तथा । कार्मारव्या वुधैरंशा ग्रहाश्च परिकीर्तिताः ॥ ८५।। गान्धारश्चार्पभश्चैव 'पञ्चमोऽथ निपादवान् । चत्वारोंऽशा भवन्त्यान्ध्रया ग्रहाश्चैव तथैव हि ॥ ८६ ।। पश्चाधर्षभश्चैव मध्यमः पञ्चमस्तथा । मध्यमाया ग्रहा ज्ञेया अंशाश्चैव संधैवताः ॥ ८७ ॥ 'निपादपङ्गान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा । गान्धारीरक्तगान्धार्योहा अंशाः प्रकीर्तिताः ॥ ८८ ॥ 'पाड्डी धैवतगान्धारपड्डमध्यमपञ्चमैः । ग्रहेरं शैश्च विज्ञेया विकृता स्वरयोगतः ।।८।। *कैशिक्याश्चार्षभं हित्वा ग्रहांशाः पट् स्वराः स्मृताः। 'सप्तस्वरग्रहांशा तु विज्ञेया पद्यमध्यमा ॥ ९ ॥ 'एते त्रिपष्टिर्विज्ञेयाः 'सर्वास्वंशास्तु(स्वत्र तु)जातिपु। अंशवच्च ग्रहास्तासां सर्वासामेव नित्यशः ॥ ११ ॥ सर्वासामेव जातीनां निजातिस्तु गणः स्मृतः । 'ते च सप्त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा बुधैः ॥ १२ ॥ ग्रहयुक्तो निजलक्षणाद्गान्धारो लक्ष्यत इति विकल्पो मन्तव्यः । मुनिना महत्वमंशम्योक्तमिति तदेव मुख्यम् । अन्यत् संवादिविवाद्यादिर्यदा ग्रहः क्रियते तदा विकृतत्वमासाम् । तदाह । विकृतः (ता) स्वरयोगत इति । ग्रविकारः सर्वासामेव जातीनामन्तीति या( सर्वा)स्वत्र ॥ ७९-९१॥ अथास्य सप्तचत्वारिंशदधिकस्य जात्यंशविभागम्य यत्नपरेक्षणीयत्वमभिधातुं प्रधान- मेर सस्याविभाग संक्षिप्याह । सर्वासामेव जातीनां निजातिस्तु गण इति । ५ न. नियाद. पञ्चमम्तथा ॥ अन्ध्रयाांगा प्रहा जालाश्चत्वारः परिकीनिता ॥ निवार्षभ । ३ ज. पजाया. पड्जगान्धारी मध्यमः पशमन्नथा ॥ धवनवापि विज्ञेया ग्रहार्थासाथ कीर्तिताः । (प. विज्ञेया इत्यत्र विद्वदिः)। ४ न. वर्जितर्षभयोगास्तु कैशियंशा पडव तु । बरा• मर्वे च विज्ञेयाः पड्जमध्यांशजा ग्रहा । ५ ज. गर्व । ६ भ. एवं । ७ न ग्रहा अंशाश्च जाति। ८ न. सप्त वां चैव विडेया। रा. लक्षणेसह विहयो वर्धमानम्वरो धुधः ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरोऽथ( रश्च )चतुःस्वरः । पश्चस्वरश्चतुर्धा स्यादेकधा सप्तषट्स्वरौ ॥ १३ ॥ एतदुक्तं मया त्वासां ग्रहांशपरिकल्पनम् । 'पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः ॥ ९४ ।। गणः समूट स च सर्वासां जातीनां मध्ये याम्तिस्रो जातयस्ताभि कर्तव्य । ननु समूह (का)चिदेम्या( देका )मुद्दिश्य क्रियते । इह तु समूहकरणे कोऽर्थ इत्याशक्याह । ते च सप्त गणा जेया वर्धमानस्वरा इति । ते एको जातिस्परप्रयुक्तो गण एकस्वराशो यावत् सप्तम्वराश इति । स हि करणे अशसडख्यो विभागप्रयोजनमित्युक्त भवति । ननु यदि जातित्रयेण सप्तगणम्तर्येकविंशतिर्जातय म्यु । तच्च (ताश्च न ) तथा । पूर्व युक्त जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितमिति (भ. ना २८-३०) तदेतदागक्यापनाद वक्तु तत्रिम मुक्तम् ॥ १२ ॥ निजातित्वोत्सर्गम्य विषयमाद । एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरश्च चतुःस्वरः॥ इति । एते चत्वारो गणास्त्रिजातय इत्यर्थ । एव द्वादगजातय । एक स्वरोऽशो यत्र गणे । एव यावचत्वार म्रा अगा यत्रेति । अपनाढ दर्शयितुमाह । पञ्चस्वरश्चतुर्धा- स्यादिति । यत्र पञ्चागम्बरा ग गणश्चतसमिस्त्रिभिनाति भि .(श्चनसभि- जातिभि ।)। तेन पूर्वाभि सह पोन्म जातय । एकधा सप्तपटम्बरैरेकेर जाति । मप्तम्बरो गण पटम्बरश्च । एफम्या अपि जातेर्गणम्य व्यपदेशिवदावेन स्वरागकभेदे निवन्धन- मित्यष्टादगजातग । त्रिपष्टिरमा । त एव ग्रहा इति ॥३॥ गतदुपसहरति । एतदुक्तं मयेनि । पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यामापन्यासयोगतः ॥ रति । अय भार | अगमहाधोना पप न्यामापन्यामाम्नधा येऽन्ये योगा दगलमणे- चन्त मानिनो सरणमागा पाडौहरिनाढय पूर्वमनुक्त पात् कल्याना पथ्यमान नोपयोगे नम्नारत प्रति गति वरच्या । न्यामाश्चो(श्वा )न्यासाश योगाश्चेति इन्द्व । पाया गपगप पर मर गए। • १ मुर। ३ 7 मार्ग पर पान Tमा पिम । भानु र पानता ॥ न्याग पदा गाना ॥ ४ रणन् । - ·oc नाट्यशाखम् । पञ्चांशा तु भवेत् पाली निषादर्षभवर्जिता। अपन्यासो भवेदत्र गान्धारः पश्चमस्तथा ॥ १० ॥ न्यासश्चात्र भवेत् पड्जो लोप्यः सप्तम एव च । 'पङगान्धारसञ्चारः पतधैवतयोस्तथा ॥ १६ ॥ पाडवं सप्तमो(मा)पेतमल्पी चै सप्तमर्पभो । गान्धारस्य च चाहुल्यं त्वन कार्य प्रयोक्तृभिः ॥ १७ ॥ न्यतो( थो )द्दिश्य वक्तव्यतयोक्तमपि ग्रहाशविकल्पन पुनर्वक्ष्यामि । तदमिधाने हि सुम्पष्टमन्यज्जा( ज्ज्ञा )तु शक्यमिति भाव । अशापक्षो हि प्रायशोऽन्यलक्षणमप्यहार (व्यवहार )। एकम्थान च जातिलक्षण ज्ञातु स्पष्टतर भवति । अतिशयशेषा यदा तु त एवविध लक्ष्य प्रपञ्चश्चेति । दृष्टादृष्टोपयोगी वाय जातिसन्धि । अन्ये त्वशग्रह मित्यादीना लक्षणमित्यादिग्रन्थ तत्र पठन्ति ।।०४।। पाडा लक्षयति । पञ्चांशास्त्वि(त्वि)ति । सगमपधा इत्यशा । गप इत्येतावपन्यासो । स(सो) यास । निपादेन (हीना) पाडव( वी) इति । अन्योन्यमनयो सञ्चार । (सगयो ) तथा सधइत्यनयो । गान्धारोऽतिनहुरोऽपि वादित्वाद(त्र) प्राप्त । (रुपमस्य ) तथात्व विपदनान् मन्तव्यम् । मपभस्थानगत्व निपादस्य रोप्यत्वात् । पूर्णावस्थाया तु स त सिद्धमिति पुनर्न पकण्ठेनोक्त मुनिना। अशाश्च दशका । तद्यथा शुद्धा विकृता पञ्च पूणाश्चत्वार पाडया । गान्धारेंऽशे पाइया एवापरादात् ते चाममा लुप्तमात् म्फुट जायते । तेन रालिता अत्र म्वरभागे जात्यशकास्ता( न )पहाम्य आसारितामा निगा( ट )तुति स( सा )मियमु( धेनीपु) स्पष्ट गान्धर्वफर यद्यपि तथापि म्बरत एव छचन मुनि म्थेम दृश् । यथोक्तम् । सकृत् प्रयुक्ताऽपि हि नन्दयन्तीति । तत्प्राधान्यप्रसिद्धय एर । तालविशेषमनादृत्य सामान्यतालेन चच पुटादिना रोके वार्तिकमार्गेण नातिगान प्रसिद्धम् । तत्र तु यत् चच्च पुटादि न तद् विकल्प । चतुष्कलराधनुसारेण क्हापातविधि क्तव्योऽपि रोके न प्रसिद्ध । स्वरभागप्राधा यात् । पहादि तत्र ब्रह्मप्रोक्तविसम्कृतप्राकृतरूपाण्येव प्रसिद्धानि । गीतकादौ तालभागम्यैर प्राधान्यम् । यथोक्तम् । र निवासी विना । २ डादिमातृकास्येव राधिका श्यत ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः । आर्षभ्यामृपभस्त्वंशो निषादो धैवतस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्वाप्यृपभः स्मृतः ॥ 'पट्पञ्चस्वरता 'चात्र षड्डपश्चमयोर्विना ॥ ९८ ॥ धैवत्यां धैवतो न्यासस्त्वंशावृषभधैवतौं । अपन्यासा भवन्त्यत्र धैवतार्पभमध्यमाः ॥ २९ ॥ पड्डपश्चमहीनं तु पाञ्चस्वयं विधीयते । पश्चमेन विना चैव पाडवं परिकीर्तितम् ॥ १०० ॥ आरोहिणौ च ती कार्यों लङ्घनीयौ तथैव च । निपादश्चर्पभश्चैव गान्धारो बलवांस्तथा ॥ १०१ ॥ वर्धमानप्रयु(यो)क्तारो यास्यन्ति शिवकेतनम् ॥ इति । तत् प्राश( स्त्यबोध )नाय । त्रोटिकागीतकादीनि जात्यंशकोद्भूतशुद्धभिन्नानि ग्रामरागक्रमेण प्रसिद्धानि । मुख्यतम्तु जात्यंशकैर्गीतिरागादिना ताल: संस्कृतानि पदानि स्फुटमवधानमिति सम्मिलितगान्धर्व तदर्थमेव । तदा तादृश्येव गीतकवर्धमानादि पुरा विरम्यत इत्यलं वस्तुतः ।।९५-९७ ।। अथ ( थापभी लक्षयति )। आर्पभ्यामित्यादि । ऋधनि अंशाः (नयोंऽशाः)। ऋधनि अप( नयोऽप )न्यामाः । ऋपभो न्यासः । पहीने पाडवः । पड्डपञ्चमयोही(हा )ने औडवितत्वम् । सधौ रिगौ च सङ्गच्छेते। तत्र केचित् पञ्चमस्य लवनमाहुः । पूर्णावस्यायो पड्डुगान्धारपञ्चमा अल्पत्वं भजन्ते । औडविते च गमयोग्ल्पता । दशांगकाः। मूर्च्छना पञ्चमादिः । चञ्चत्पुटस्तालः । प्रायशो नैकामिकीध्रुवायां विनियोगः ॥ १८ ॥ अथ धैवतीमाह । धैवत्यामिति । ऋपभधैवतावंशी । विकृतावस्थायां रिधमा अपन्यासाः । धैवतो न्यासः । पलोपे पाड्यः । सपहानावितरत् । पूर्णदगायां च पस इत्या( सावित्या )रोहवर्णगतौ कार्यों। लोप्यत्वाल्लङ्घनं सिद्धमपि पुनः प्रापलामत्वमुक्तम् । अस्याः सप्तांशकाः। शुद्धविकृतौ पूर्णी द्वे( द्वौ) पाडवौटुक्तिी च ॥ ९०-१०१ ॥ १ न. अगा जानामधाभ्यां निरादर्पभधवनाः । अ. वर्षभरातमाः । विगंज भरेर पाइपगरिणः ॥ लनं पचनामेव म्यादारोदणमया ॥ पाट्यर्य पाने नु (८-सर मममहीने ) पमनार्य मु पवनार ॥ विगदिता दरागांव गवारोऽत्र विधीयते ॥ ३ म. पात्र । ४ न. स्मादेसी मानी। ५१.भातमी। 3. निमगाभारा पलान्नः प्रतीनिंग। २ न. अपर्यन ·५६ नाट्यशास्त्रम् ! निपादिन्यां निपादोंऽशो मगान्धारर्पभस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैवात्र सप्तमः ॥ १०२।। घेवत्या इव कर्तव्ये पाडवौडविते तथा । तद्वच लङ्घनीयौ तु बलवन्ती तथैव च ॥१०॥ अंशास्तु पड्डकैशिक्याः पड्नगान्धारपञ्चमाः । 'अपन्यासा भवन्त्यत्र पड्तपञ्चमसप्तमाः ॥ १०४ ॥ गान्धारश्च भवेन्न्यासो हैनस्वर्य न चात्र तु । दौर्यल्यं चात्र कर्तव्यं धैवत(मध्यम स्यार्पभस्य च ॥ १०५ ॥ पड्डश्च मध्यमश्चैव निपादो धैवतस्तथा । 'स्युः पड्डोदीच्यवांशास्तु न्यासश्चैव तु मध्यमः ॥ १० ॥ अथ निपादवती । निपादिन्यामिति । निगपभा अंशा अपन्यासाश्च । निन्या( न्या )सः । पाडवादि धैवतीव । पञ्चमेनैव लोपे पाडयम् | सपलोपेऽन्यत् । सपौ च लवनीयाबवरोहिणाबनंगायबलम्बिल( यत्रहुला )विति । अंशा दशकाः शुद्धालयस्त्रयोविकृताः पूर्णाः पाडवा औडुवश्च ।। १०२-१०३ ।। अथ पडकैशिक्या इति । सगप( पा) अंशा. । अपन्यासास्तु सपनि( नयः) । न्यासो ग(गः)। नित्यपूर्णा चेयम् । मध्यमर्पभयोधल्यमंशत्वात्सिद्धं पुनराधिक्यार्थ ज्ञापयति । निधयोरन किञ्चिदाधिक्यमिति । अस्याः शुद्धत्वं नास्तीति त्रय एवागकाः पूर्णाः ॥१०४-१०५॥ अथ पडोदीच्यया। पड्थेत्यादि। समनिधा अगा। धम( सा ) ()पन्यासा( सौ ) । म( मोन्यासः । अंशानामन्योन्यमङ्गतिः । रिलोप पाइव (म्) । अपलोप औडवम् । ऋपमः संवादी धैवनम्य पड्डप्रामे न लुप्यमाने यतः । सरिगा बलिनः । १ न. गान्धारश्वर्षभस्तथा ॥ एन एव दुपन्यासा. पड्जमध्यमपञ्चमा. ॥ निषादध भवेन्न्यानो हानम्वर्य च नश्यते । दात्य चान कर्तव्य धवतर्षभयोस्तथा ॥ २ न. एत एव बपन्यामाः सनिपादाः प्रीर्तिता. ॥ गान्धारोन भन्यामो दुर्बलो धवतर्पभी । हीनम्वरम्याभावात्तु सम्पूर्णा चयमिप्यते । ३ न. भान्ति पड्जादीच्यच्या न्यामो मध्यम इम्यते ॥ आन्यामाविह स्यातो धनषभ एव च ।। परसरांशानुगमो गान्धारोऽनुमतो भवेत् ॥ पधमर्षभहीन न पचम्बर्य विधीयते ॥ ऋषभ पाइवे हीनो लग्नं च सयोर्भवेत् ॥

·पड एव च । अष्टाविंशोऽध्यायः । ५७ अपन्यासो भवत्यस्य धैवतः 'परस्परांशगमनमिष्टतश्च विधीयते ॥ १०७॥ पाट्स्वर्यमृषभापेतं कार्य गान्धर्ववेदिभिः । पञ्चमार्षभहीनं तु पाञ्चस्वयं तु तत्र वै ॥ १०८ ॥ षड्तश्चाप्यृपभश्चैव गान्धारश्च वली भवेत् । गान्धारस्य च बाहुल्यं मन्द्रस्थाने विधीयते ॥१०९॥ सर्वेऽशाः पड्डमध्यायामपन्यासास्तथैव च । मध्यमश्चापि न्यासो कार्यों प्रयोक्तृभिः ॥ ११ ॥ गान्धारसप्तमापेतं पाश्चस्वयं विधीयते । "पाडवं सप्तमापेतं कार्य चात्र प्रयोगतः ॥ १११ ।। सर्वस्वराणां सञ्चार इष्टतस्तु विधीयते । पड्डग्रामाश्रिता (श्रयाः)ोता(सप्त) विजेयाः सप्त जातयः (या जातयो वुधैः)॥ ११२ ॥ अन्य( षड् )स्याशत्वात् सिद्ध चलित्व पुनराधिक्यार्थमुक्तम् । ऋपभस्यात्यल्पत्व प्राप्त प्रतिपेढे गा-धारस्य मन्द्रस्थाने वाहुल्यम् । अस्या एकादशाशका । पूणाश्चत्वार । पाडवास्त्रय । धैरताशे तदप्यपवादात् । औडुविताश्चत्वार । शुद्धस्तु नास्ति । तत्र कैशिके पूर्व निर्वचनमुक्तम् । तद्योगाजाति कैशिकी । उदीच्ययन्या (वाया ) त्याहु । उदीच्याः प्रयोक्तारो बाहुल्येन सन्त्यस्यामित्युदीच्या । वान्ति गच्छन्तीति । उदीच्येऽपि च दृश्यते । गीत च देशनामधेयैर्नाहुल्यादिभिरुचितत्वापेक्षया व्यपदिश्यत एव । टपरागो माल्यपञ्चमो गोडी माल्वी काम्भोजीत्यादि ॥ १०६-१०९॥ अथ पड्डमध्यमा। सर्वैशाः पड्डमध्यायामिति। सप्तागा अपन्यासाश्च । समौ न्यासौ। निलोपे पाडव । निगरोप्य(पे )न्य । निग्ल्पतरो यदाऽन्य अशा । सञ्चारे यथेष्टम् । अम्या सप्तदशाशका 1 तर सप्त पूर्णा । पञ्च पाडगा औडुरिताश्च । यो... रिसयोस्तदपवादात् । एतदुपसहरति । पट्टग्रामाश्रयाः सप्तेति ॥ ११०-११२ ॥ १ज परस्परमिहाशाना सवारथ विधीयते। पाइय चर्षभापेन । म परस्परानुगमनात् पृष्टता व विधीयते ॥ २ र पन्दतध । ३ न त एव हि । ४ न भ पाइये हीना दुबर गरिन ॥

·५८ नावशासम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः। गान्धार्याः पञ्च एयांशा धैवतर्पभयर्जिताः ॥११३ ॥ 'पद्धश्च पञ्चमश्चैच छपन्यासी प्रकीर्तितौ । गान्धारश्च भवेन्यासः पाडवं चर्षभं विना ॥११४ ॥ धैवतर्पभयोहीन तथा चौडवितं भवेत् । लखनीयौ च ता नित्यमार्पभावतं ब्रजेत् ॥ विहितस्त्विति गान्धार्याः स्वरन्यासांशगोचरः ॥ ११५ ॥ लक्षणं रक्तगान्धार्या गान्धार्या एव यत्स्मृतम् । “धैवतो बलवानत्र दौर्बल्यं तस्य लोपतः ॥ ११६॥ गान्धारपडयोश्चात्र सञ्चारश्चार्पभाद्विना । "अपन्यासस्तथा चैव मध्यमस्तु विधीयते ॥ ११७ ॥ अन्यदुपक्रमते । अतःपरमिति । अत्र गान्धारी तावत् । गान्धार्या इति । समगपनि(नयों )अंशाः (शा.)। सपावपन्यासौ। ग(गो) न्यास. । रिलोपे पाडवः । रिधलोपेऽन्यत् । पञ्चमस्य प्रामे घलोप्यत्वम् । तयोर्लचनं पूर्णावस्थायामृषभाद्धैवतगमनम् । अन्येपा स्वराणा न्यासस्यरविषयोंऽशस्वरविषयश्च सञ्चारः। तदाह । स्वरन्यासांश- गोचर इति । स्वराणा न्यसनस्वा( स्या )शगोचर उक्त इत्येतदर्थमन्ये व्याचक्षते । एवं चैतदनुक्तसमः( मं )स्यात् । अस्यामेका (स्या त्रयोदशा )शकाः शुद्धा विकृता. । पूर्णा. पञ्च । चत्वारः पाडवाः । पञ्चमे तदपवादात् । औडुविते गान्धार एवाशेऽन्यत्र तदपवादात् ॥११३-११५॥ अथ रक्तगान्धारी । लक्षणं रक्तगान्धार्या इति। सगमपनि( नय.) पञ्चाशाः। नालोप पाइयम् । ऋधलोपेऽन्यत् । कस्तीस्यास्ततो विशेप.। आह । धैवतो घलघानन । तम्य हि लोप्यत्वाद्दौर्बल्यं स्यात् । ऋपमं चोल्लड्थ्य सगेत्यनयोरन्यो- २ ६. अशा स्यु पञ्च गान्धार्या ॥ ३ ड. अअन्यामन्यमस्यारनु पड्ज- ड. पाञ्चखर्य विधीयते । पाट्स्वर्यमध गान्धार्या कर्तन्य खरयोगत पड्जमध्यमयोरन बाहुल्य सम्प्रकीर्तितम् ॥ प्रोक्तृमि प्रयोत्तन्य गान्धारस्य च लद्दनम् ॥ न गान्धारीविहितस्यासौ हीन- स्वयं च लक्षणम् । सर्व च रकपूर्वाया गान्याधि विनिर्दिशेत् ॥ वरवन्ती विधातव्यो धैवत सप्तमस्तथा। ज. गान्धार्या वीक्षितरत्वेप स्वरन्यासाशसम्बरः ॥ ५ भ. बलिनी भवतश्चान धैवत सप्तमम्नथा॥ ६ न. आरम विना। ५ न. आन्यासस्नु कार्य स्यादेक एवार मध्यम ॥ १ म सधिताः। पञ्चमयोरपि ·२ ९ अष्टाविंशोऽध्यायः। 'गान्धारोदीच्यवांशी तु विज्ञेयौ पड्डमध्यमौ । 'पाश्चवर्य न चैवात्र पाट्स्वर्यमुपभं विना ॥ ११८ ॥ 'कार्यश्चान्तरमार्गश्च न्यासोपन्यास एव च । षड्जोदीच्यवतीवत्तु पाश्चस्वर्येण जातुचित् ॥ ११९ ।। मध्यमाया भवन्त्यंशा 'विना गान्धारसप्तमौ । एत एव धपन्यासा न्यासश्चैव तु मध्यमः ॥ १२० ॥ 'गान्धारसप्तमापेनं पाञ्चवर्य विधीयते । पाडवं चाप्यगान्धारं कर्तव्यं तु प्रयोगतः ॥ १२१ ॥ पडुमध्यमयोश्चात्र कार्य बाहुल्यमेव हि । गान्धारलङ्घनं चात्र कार्य नित्यं प्रयोक्तृभिः ॥ १२२ ॥ न्यनैकट्यं मेलनं च । अपन्यासो मध्यम. । अस्या द्वादशांशकाः । पूर्णाः पञ्च । चत्वारः पाडवाः । पञ्चमेऽप्यपबादः । त्रय औडुविताः । मध्यमपड्डयोस्तु तदपवादात् ॥ ११६- ११७ ॥ अथ गान्धारोदीच्यवा। गान्धारोदीच्यवांशाविति । द्वौ समावेशौ । ऋपभेण पाडवः । औडवितस्याप्येव( म् ) । पड्डोदीच्ये( च्यवाया )गन्याः( मन्यत् ) । अस्यामन्तरमार्ग परस्परमंशस्वरयोः सञ्चार.। सध(धा ) अ( व )पन्यासौ । पडेनांशोऽपि बहुतर । ऋषभो लोप्योऽपि पूर्णावस्थायामल्पः । मन्द्रस्थाने गान्धारस्य भूयस्त्वमिति सर्वमतिदेशात् । अस्याश्चत्वारोंऽशाः । द्वौ पूर्णों द्वौ पाडवौ ॥ ११८-११९ ॥ अथ मध्यमा । मध्यमाया भवन्त्यंशा इति । सरिमपधा अंशाः। अपन्यासास्त एव । न्यालो मः । गलोपे पाडवः । गनिलोपे चापरम् । समयोः पर्यायांशत्वात् सिद्धं बहुत्वम् । पुनर्वचनात् प्रकृष्टं मन्तव्यम् । गान्धारस्य लोप्यत्वाल्लब्ध- १ भ. गान्धारोदीच्यवयंशी। २ न. द्वाशी। ३ य. सप्तमस्वरता नात्र । स्त्यल्पबहुत्यस्य न्यासापन्यासयोन्तथा ॥ पड्जोदीच्यवतीवाय स तु सर्वविधिः स्मृतः ।। ५ न. तनात्यवादि- विधयः पड्जोरीच्यरतीममा ॥ ६ न. सपड्जर्षभमध्यमाः । पञ्चमो वतवैवापन्यासास्तु त एव तु ॥ ७ न. न्यासो मध्यम एवान द्विध्रुयोहीनता भवेत् । गान्धारहीनं पाट्स्वयं बाहुल्यं पडजमध्ययोः ।। गान्धारस्य च दीयन्य मध्यमायां विधीयते ।। ४ भ. अस्या- ·६० नाट्यशास्त्रम् । 'मध्यमोदीच्यवा पूर्णा द्यंश एकस्तु पञ्चमः । शेपो विधिस्तु कर्तव्यो गान्धारोदीच्यवां गतः ॥ १२३ ॥ द्वावंशावध पञ्चम्यामृपभः पञ्चमस्तथा। स(क)निपादावपन्यासौ न्यासश्चैव तु पञ्चमः ॥ १२४ ।। मध्यमावत्तु कर्तव्ये पाडचीडविते तथा । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं पड्डगान्धारमध्यमैः ॥ १२५ ॥ कुर्यादप्यत्र सञ्चारं पञ्चमस्यार्पभस्य च । गान्धारगमनं चैव कार्य त्वल्पश्च(ल्पं च) सप्तमः(मात्)॥१२६ ।। अध गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽशः प्रकीर्तितः। तारगत्या तु पट्टोऽपि कदाचिन्नातिवर्तते ॥ १२७ ॥ मल्पत्वम् । पूर्णावस्थायामपि पश्चाल्लभ्यते । अस्या अष्टावंशकाः। शुद्धाः पञ्च । विकृता- स्तावन्त एव पाडवोडविताः ॥ १२०-१२२ ।। अथ मध्यमोदीच्यवेति । अंशः( पञ्चमः)। नित्यपूर्णता | गान्धारो. दीच्य(वा )वद् विधिनिर्देशा । अपन्यासौ सधौ । मध्यमगान्धारब( बा )हुल( ल्य)म् । न्यासो मः । अस्या एकोऽशकः पूर्णः ॥ १२३ ॥ अथ पञ्चमी। द्वावंशावथ पञ्चम्यामिति । रिपाचंशौ । ऋनी अपन्यासौ। पो न्यासः ॥ १२४ ॥ गलोपे पाडवं गनिलोपे ओडवमिति मध्यमावत्विति शेपः । पडमध्यगयोरं- शत्वाद् गान्धारम्य लोप्यत्वात् सिद्धेऽल्पत्वेऽल्पतरार्थ वचनम् ।। १२५ ॥ रिम(प) इत्यनयोरन्योन्यसंगतिः । पूर्णावस्थायां च निपादाद् गान्धारगमनम्। तश्च परिमितम् । तम्याः पदंशकाः शुद्धाः । द्वौ पूर्णी द्वौ पाडवो एक औडवितम्(तः)। ऋपडशे (धैवतम्या पबदनात् ।। १२६ ।। अथ गान्धारपञ्चम्या इति । अंशः पः। ऋपाचपन्यासी। गोन्यासः। १. मध्यमोदीच्यवायास्तु पञ्चमोऽशो न हीनता ॥ २ भ. मध्यमायास्तु यो भवेत् ।। ३ न. भवत पञ्चमभी। अपन्यासो निवादश्च पञ्चमर्पभसयुनः ॥ न्यास पञ्चम एव स्यान् मध्यमावय हीनता ॥ दुर्बलाधान कर्तव्याः पड्जगान्धारमभ्यमाः । कुर्याचाप्यत्र सञ्चार मध्यमम्पर्यभस्य च ।। मनं चाल्प मतमान् सम्प्रयोजयेत् ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः । ऋपभः पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । 'न्यासश्चैव तु गान्धारो सा च पूर्णखरा सदा । 'पञ्चम्या यश्च गान्धार्याः सञ्चारः स विधीयते ॥ १२८॥ पञ्चमश्चार्पभश्चैव गान्धारोऽथ निपादवान् । चत्वारोंऽशा भवन्त्यान्ध्यामपन्यासास्त एव हि ॥ १२९ ॥ गान्धारश्च भवेन्न्यासः पड्डापेतं तु पाडवम् । 'गान्धारार्पभयोश्चापि सञ्चारस्तु परस्परम् ॥ १३० ।। 'सप्तमस्य च पाठस्य न्यासो गत्यनुपूर्वशः। पङ्गस्य लङ्घनं चात्र नास्ति चौडुवितं सदा ॥१३१ ॥ नन्दयन्त्याः (न्त्यां) क्रमान् न्यासापन्यासांशाः प्रकीर्तिताः। गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमश्चैव नित्यशः ।।१३२॥ नित्यपूर्णता । धैवतगमनमृपभादिति गान्धार्या( याः) सञ्चार । उक्तं मध्यमर्पभसङ्ग- तिनिपादागान्धार इति पञ्चम्याम् । असावुभयोऽप्यम्यां कार्यः । एक एवास्या अंशकः ॥ १२७-१२८॥ अथान्धी। पञ्चमश्चेति । ऋगपनीत्यंशाः। त एवापन्यासाश्च । ग(गो)न्यासः। सलोपे पाडवः । औडविताभावः । ऋग अ(इत्य)नयोः संगतिः । निपाद- धैरतयोश्च न्यासो गत्यनुपूर्वशः। यो यदांशः प्रधानभूतस्तेन तेन स्था( न्यासा गमनं कार्यम् । तदुक्तम् । अंशानुपूर्व्या न्यासगमनमिति । अन्ये चाहुः । येनैव ऋमेणांगाः स्वराः पठितास्तेनैव क्रमेण ते कार्या यावदपन्यासस्वर इति । अस्यामष्टा- बंगकाः । चत्वारः पूर्णाः पाडवाः ॥ १२९-१३१ ॥ अथ नन्दयन्ती। नन्दयन्त्यां क्रमादिति । प( पो)न्यासो ग्रहश्चेति १ न. गान्धाराऽम भवेन्यासो हीनम्पयं च नेयते ॥ २ भ. गान्धारीबीभ्यो तु मंबारः मविधीयने । र. पणः परमधर । न. अन्ट्या अग्न्यागालधैव च। ५ न. गान्धारपट्जयोरम । ६ न. पटगममयोभान । अ. क्रमाद् विपापन्यागोडा पर च ॥ न. भायंशः पचमी नियमातु ॥ म्पातामया अग्न्यागी मध्यनः पामनया ॥ पायं पदनहीनं नु लानीयः ग एर च ॥ आन्भीरगगे नियमपमन्य चलानम् ॥तम मन्गी प्रजा नियं गानप्रपोजनिः॥ म. फारस्याः । न. पामारल्या भान्वंशाः परमभववताः ॥ निवादी पागं महाध परिसीनिनाः । एन एप मायामा न्यामः पचनापते। हीनन्ययं न पान स्पाइसा पलिनन्नपा ।। J ·नाट्यशास्रम् । पडो लोप्यश्च लमध्यश्च नान्त्रीसश्चरणं भवेत् । लधनं वृषभम्यापि तच मन्द्रगनं स्मृतम् ॥१॥ तारगत्या तु पनस्तु (जोऽपि) कदाचिन्नातिवर्तते । गान्धारो वा ग्रहः कार्यस्तथा न्यासश्च नित्यशः ॥१४॥ कार्मारव्याः स्मृता या आर्पभः पन्नमस्तथा । धैयतश्च निपादश्चाप्यपन्यासास्त एव तु ॥१३० ।। पञ्चमश्च भवेन् न्यासो हैनवर्य न चात्र तु | 'गान्धारस्य चिटोपेण मर्यतो गमनं भवेत् ॥१०॥ वक्ष्यते । अपन्याम अ(सोम )! प (पोs)श सोप्यपन्यास पश्चादुक्त । पटेन पाडवम् । रोप्यत्वालयस सिद्धम् । पुनर्वचनादल्पनरत्वमपीति मन्तव्यम् । नान्धीसचरणमिति । गान्धार्पिीभ्यामान्धी पश्चन्यार्पमीगान्धारीभिनन्दयन्तीति ससर्गजप्रकरणे निरूपण जाति- वयस्यकारणतुल्यत्वादान्धीवत् संगतिः प्राप्तेति वचनेन निर्पाड्यते । एतच्चारतातुल्यतातिकारणिकान। जतीना सङ्गतिरतुल्येव पर्तव्येति सूचयति । ऋपभस्य लखनं मन्द्रगतम्येति धमित्वरूप धर्म उपचरित (मि)ति । मन्द्रगत लड़नमित्युक्तम् । तारगत्या पड्सो नातिवर्तते नातिशय्यते । गत्या पड़ो नातिरतते नातिशय्यते। तत ऊर्ध्वक न शिरस्यमप्तकन्दरा प्रष्टया इत्यर्थ । अन्ये साचक्षते । पड्लेब( एव) क्दाचिन्नातिवर्तते नारोह भरते तार न किञ्चित् प्रष्टव्यमित्यर्थ । कदाचिदिति। वैकल्पिकोऽयं तार न्त्यर्थ । अन्यामेक पूर्णाश एक पाडव इति द्वौ ॥ १३२- अथ कार्मारवी। कार्मारव्या इति। हरधनि( नयों) अशा(ST) अपन्यासाश्च । पन्यामता । नित्यपूर्णना । विशेवेगेति। अन्ये वनशा इहाभूयस्त्वमाज । सर्वेभ्योऽपि विशेषेण तु गान्धारम्य यथागत्ति सदति । यदाद विशाखिलाचार्यः । पाल्पादनंशानां विशेपत. मर्वतो गान्धारगमनमिनि। अस्याश्चत्वारोऽशा पूर्णा एव ।। १३५-१३६ ॥ १ इत पूर्व मातायाम्-अर्नमा घरवन्तरतु निचव प्रयागत ॥ इत्यधिक शार्थम् ।

·अष्टाविंशोऽध्यायः । कैशिक्यास्तु तथा ह्यशाः सर्वे चैवार्प विना । एत एव द्यपन्यासा न्यासौ गान्धारसप्तमौ ॥१३७।। धैवतेंऽशे निपादे च न्यासः पश्चम इप्यते । 'अपन्यासः कदाचित्तु ऋपभोपि विधीयते ।। १६८॥ आर्प पाडवं चात्र धैवतर्पभवर्जितम् । तथा चौटुवितं कुर्याद् बलिनी चान्त्यपञ्चमौ ॥१३९ ॥ 'दौर्बल्यमृपभस्यात्र लङ्घनं च विशेषतः । अंशवत् कल्पितश्चान्यैः पाडवे तु विधीयते । "पजमध्यावदनापि सञ्चारस्तु भवेदिह ॥१४॥ अथ कैशिकी। कैशिक्यास्त्विति। सगमपधनिअं( नयों )शा अप- न्यासाश्च । गनी न्यासौ । पर्यायेण धैवतनिपादौ यदाशौ तदा पञ्चमो न्यासः । कदाचित्तु अपभोऽपीति | लोपावस्थायां तन्ना(तु ना )सौ । तथा पूर्णतादशायां तु वा भवतीति । दौर्बल्यमृपभस्य । यतः कदाचिल्लोप( प्य )त्वात् । ऋलोपे यथा पाडवम् । अवलोपे त्वन्यत् । बलिनी चान्त्यपञ्चमाविति। पञ्चमनिपादयोः पर्यायाशानन्यापेक्ष बलवत्तरत्व- मिति यावत् । पड्डमध्यमायां च यथा चाह । धैवतस्वराशायां यथेष्टं सञ्चारस्तद्वदिह । पंडशा खेपेति । किञ्चिन्न्यूनसञ्चारेयमिति ॥ १३७-१४० ॥ अथ जात्युद्भवग्रामरागादिसम्भावनासूचनार्थानायाँ केचित् पठन्ति । मिश्रं गेयं यदि यत्तदर्थितज्ञेयमधिकयाहुल्यम् । सङ्करभूपणसन्नतिवैचित्राण्यत्र रञ्जनातिशयात् ।। इति । मिश्रमिति । जात्यंगगतानि यानि दशकरूपाणि लक्षगान्युक्तानि तत्कीर्णतया यन् मिश्रम् । गेयं ग्रामरागादिलक्षणम् । तयदि कस्यापि जात्वंगकम्य सम्बन्ध्यंगोऽन्यस्य न्यासोऽन्यदीयोऽपन्यास इत्यादि बहुतरवैचित्र्यम् । तदेवंभूनं यनिमनगेयं तदम्या जातेरस्ति- मिति यनियम्यते । मतगनन्दिकश्यपयाष्टिकादिभिन्नदपिकन रूपमाहुल्येन । यथा( विहि पानामिदमिति न तु मममिश्रितम् । आह । महगेऽनिमहीनाया नम्बा , प. बनना ! २ भ. पी चालहि पागः ॥ ३ न. अन्यायालाय गबान । माय गारः पहभारिलो ॥ नाना पाना गांधी मामलो॥ ४ म. चीन नमागमान्नु कि

·नाट्यशास्त्रम् ।
भूषणसन्ततेवक्ष्यमाणा(स्या )लङ्कारवर्गस्य बहूनि विचित्राणि जायन्ते तानि कथमाद्रियन्त
इति चोदना । रखनातिशयादिति । तत्र ह्यधिका रक्तिरिति । तेन नात्र वागादी
सातिशयोऽस्योपयोग इति भावः । तत्र सङ्घरे रूपयाहुल्याजातिनिर्देश( दत्तिलम्-
९६) इति दत्तिलाचार्योऽप्याह । पडोदीच्यवतीसमा भिन्नषन इत्युच्यते नन्दयन्ती-
भिन्नरूपबाहुल्येन .........धैवतोऽश । मध्यमो न्यासः । ऋपभपञ्चमहीनतेति । अत एव
ग्रामरागाणां लक्षणं मुनिनोक्तम् । कश्यपादयोऽपि सम्प्रणेतारः प्रसिद्धास्त्विति छलयन्ति
लोकान् सर्वथाऽर्थेऽनभिज्ञाता. । व्यावृत्तिस्तावदस्वित्याशयेन तल्लक्षणं सक्षिप्य पठाम:
क्रमेण ।
पड्डा(पाड्डी)मध्यमयोर्मध्यमोदीच्यायाश्च सङ्करात् ।
मान्तौ स्याता (क्रमात् ) पड्डमध्यमग्रामसंज्ञको ।।
मांशान्तो मध्यमोद्भुतो रागः स्थाच्छुद्धपाडवः ।
यांशान्तोऽल्पगनिर्मध्यमापञ्चम्योस्तु.पञ्चमः ॥
सांशी मान्ती तयोश्चैको धैवतीपडमध्ययोः ।
कार्यः कैशिकमध्योऽन्यो जातः साधारितः स्मृतः।।
'विगनिः कैशिकः पूर्णः सांशः पान्तश्च कैशिकी ।
कार्मारव्यस्य हेतुः सा सप्तधा शुद्धगीतिका ।।
पड्डोदीच्याद्भिन्नपड्जो धांशो मान्तः परी( गतः)।
पांशो मान्तो भिन्नतागः पञ्चमीमध्यमोद्भवः ।।
सांशो मान्तोऽल्पगनिको ज्ञेयः कैशिकमध्यमः।
पडमध्योद्भवो धांशः पान्तोऽसौ भिन्नपञ्चमः ॥
दुर्बलो रिश्च मन्द्रांशी पञ्चमीमध्यमोद्गतः।
कार्मारची पड्डमध्यासम्भूतो भिन्नकैशिकः ।।
१ विगनिः-हीनी गान्धारनियादी यस्य स. नारदः । अन्तरसयुत्ता काकली या दृश्यते ।
(नारदीयशिक्षा १-४-९) कश्यपः । कैशिकं मध्यमग्रामसम्भवम् । मध्यमग्रामसम्भवत्वात् वाक्लीत्वं
निधादस्य।

·अष्टाविंशोऽध्यायः। । सांशः पान्तः पश्चभेदभिन्नगीतिरि(र)यं मता(तः)। धैवतीपत्रमध्योत्थो 'विपनिर्गौडपञ्चमः ।। धांशो मान्तः सांशमान्तो 'निष्पः कैशिकमध्यमः। धैवतीमध्यमोद्भुतः सांशः पान्तस्तु कैशिकः ॥ कार्मारवीपमध्याजात्योस्त्रेधा तु गौडजः। सौवीरः पड्डमध्योत्थो टकः सांशान्तो बहुसङ्गतिः । सांशानः(न्तः) पड्डमध्योत्थः सौवीरो गनिवर्जितः ।। यांशान्तो विगनिर्मध्यपश्चम्योर्मालवेसरः । मांशान्तः पड्डमध्योत्थोऽगनिर्वेसरपाडवः ॥ धपमध्योद्भवा( वो)पांशो मान्तो (बोहः )। हिन्दोलकश्च सांशान्तो रिधजात्यन्यसम्भवः ।। धांशान्तोऽल्पनिगष्टककैशिको मधजातिभाक् । कैशिक्युत्थो विधिः सांशन्यासो मालवकैशिकः ॥ अष्टधा वेसरागीतिः । ... ... आर्पभ्युत्थ... ॥ ... पूर्णस्तु (पान्नो)धान्तो वा सांशो भम्माणपञ्चमः । मान्तोऽल्पगनिकः पड्डमध्यमोत्यनिपादजः ॥ सन्यंशो रूपसाधारो मान्तो 'गान्धारसम्भवः । गान्धारपञ्चमो गांशन्यासन्त्रिश्रुतिदुर्वलः' ।। विपनिरिनि । पामनितान्योर गन्यम् । २ निनोऽनमः । मायशिरमभ्योऽपि गांड. पाम दा पजमभ्योध एपेति मतदादयः । पृषिकारेण धवनामध्यमोइन इन्युम । ३ गान्धार हो । गाभारीरगगामानों। 7 मिनानि । ऋभया । ना.

·नाट्यशास्त्रम् । एवमेता बुधैर्जेया जातयो दशलक्षणा'। यथा यस्मिन् रसे याश्च गदतो मे नियोधत ।। १४१ ।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे जातिविकल्पनै नामाध्यायोऽष्टाविंशतितमः। रंगो मान्नश्वार्पभीजरे रेवगुप्तो 'विपद्जकः। द्विश्रुत्यल्पो....सांशः कशिक्याः पयकशिकः ॥ सांशान्तः सधजातीजो निगो(गा)ल्पः(ल्पोंs)शकपञ्चमः। इतीयं नवधा गीतिः साधारण्याख्यया स्मृतः(ता) । एपा विभापा गीती तु ग्रामरागाधिते मते । ध्रुवागानोपयोगाय तदेतद्द्वीतिसप्तकम् ।। एतत्सड्ग्रहायेयमार्या कैश्चित् पठिता । अस्मत्पुस्तकेषु न तथा दृश्यते । न च तया विना न सड्गृहीतमेतद्भवति जात्यंशके हि सर्व स्वीकृतम् । तत्रापि चा( मा )जनोपयोगिनो वैचित्र्या(स्सा )भ्यनुज्ञानं मुनिनैव कृतम् । चतु:स्वरमयोगोऽपि अप(यव)कृष्ट- ध्रुवास्विह । ( भ. ना. २८-७७ ) इति वदतोत्तरत्र चालङ्कारवैचित्र्यं विभजतेति ।। अध्यायार्थमुपसंहरन्नर्थान्तरं प्रस्तावयति । एवमेता इति। दृष्ट( दश )लक्षण- व्यभिचारिणी द्वेतु(चारिहेतु )सम्भवमानत इत्याशयेनाह । बुधैरिति । यथा यन्मि- निति । यत्र रसे येनोशन्यासादिना प्रकारेण या इत्यर्थः । गदतो मे इत्यनादरे पछी । तेन मद्वचनमेवान न केवलं प्रमाणम् । यानन् कश्यपमुनिप्रभृतिभिरपि यनिरूपितं तदपीति शिवम् ।। १४१ ।। शिशिरकरकलाशेखरचरणाम्भोजाश्रयाकलिततापः ।। अभिनवगुप्तो गुप्तं जात्यध्यायं विचारितवान् । इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरवितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां जातिविकल्पाध्यायोऽष्टाविंशः : समाप्तः॥ न. ततातोयविधिर्नाम । . भ. सनयोदशलक्षणाः । २. लक्षण । अपभोऽश. । ४ विषट्जक इति पत्नहीन । ३ रंश दति ।

·॥ श्रीः ॥ अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः । पडोदीच्यवती चैव पजमध्या तथैव च । मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्या शृङ्गारहास्ययोः ॥१॥ 'पाड्डी त्वथार्पभी चैव स्वस्वरांशपरिग्रहात् । 'वीररौद्राद्भुतेष्वेते (वीरेद्भुते च रौद्रे च) प्रयोज्ये गानयोक्तृभिः॥२॥ ।। एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ जातिविनियोगकल्पं भूपणवैचित्र्यमपि हि जनयति या । वन्दे ततभेदकरी तां नियतिं शाङ्करी शक्तिम् ॥१॥ अस्य योनिर्भवेद्वानम् । (भ. ना. २८-१०) इति गानसमन्वयेनास्य गान्धर्वलक्षणस्यार्थस्यागतत्वाजात्यात्मको यो गान्धर्वभाग उक्तस्तस्य भागे केनांशेनोपयोग इत्यभिप्रायेणाध्यायान्ते पूर्वमुक्तं यथा यस्मिन् रसे योज्य (याश्च भ. ना. २८-१४१) इति । गान्धर्वगेपतैव चार्थस्य मा सम्भावीत्येतदर्थमध्यायच्छेदः । तथा च वक्ष्यति । एवमेता बुध या जातयो नाटयसंश्रयाः। (भ. ना. २२.१३) इत्थं नाट्योपयोगिन्य इत्यर्थः। तत्र पट्जग्रामाश्रिताम्तावद्रसेषु विनियोक्तुमाह । पड्जोदी- च्यवती चवेति । पड्जोदीच्यवत्या मध्यमेन योऽशकः पट्जमध्यमायाः पण( ट्जो)- मध्यमपञ्चमाभ्यां ते त्रयोऽशकाः । शृङ्गारहास्ययोरिन्येव मध्यपञ्चमबाहुल्यादिति यथासम्भवं विनियोज्या ।। १॥ पाग्यां पदजेन योऽयक आर्षभ्यामृपभेण ती वीराद्धतगैरेषु । तदाह । बम्बरांगपरिग्रहादिति। स्वो गान म्यरतस्य योऽगत्वेन परिमद इत्यर्थः ॥२॥ १२. अजितिनमः । भ. गनिमः प. प. निमोऽध्यायः । २. न. पा. ममम । ३१. न. कार्य। । 1. इ. भागी पाहीन पभानाप्रदा । प. पानी भाषा म. आरंभीच पान ! ५ भ. परिम: । र परिबार १८. ग ग व रमे पाई चोपनि । भ. गीते 1. र. एनाः प्रपामाः ।

·~ नाट्यशास्त्रम्। 'निपादेशे तु नैपादी गान्धारे पडकैशिकी । करुणे तु रसे कार्या जातिगानविशारदः ॥ ३ ॥ धैवती धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके। ध्रुवाविधाने कर्तव्या' जातिर्गाने प्रयत्नतः । [रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोकृभिः।] पड्डग्रामाश्रिता घेताः प्रयोज्या जातयो वुधैः ॥ ४ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धारीरक्तगान्धायाँ गान्धारांशोपपत्तितः । करुणे तु रसे कार्य निपादेशे तथैव च ॥५॥ मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च । 'गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । मध्यपञ्चमवाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः ॥ ६॥ निपादिन्या यो निपादांशकः पड्जकैशिक्याश्च गान्धारांशकस्तो करुणे ॥ ३ ॥ धैवत्यां धैवतोऽशको वीभत्सभयानकयोः ॥ ४ ॥ अथ मध्यमग्रामजातीनां विनियोगमाह । गान्धारीरक्तगान्धार्याविति । एतयोर्द्वयोरपि गान्धारनिपादांशको करुणे ॥५॥ मध्यमायाः पञ्च मध्यमपञ्चमांशकाः शृङ्गारे हास्ये च ॥६॥ ११. नियादवलद्भुने च निपादाशपरिग्रहात् ॥ गान्धारोशोपपल्या च करणे पट्जवशिमी ।। र. निषादी त्वद्भुत कार्या। भ. परिग्रहे । प. निवादिन्यद्भुते यार्या । ३ द. अशा च । र. अशत्वात् । भ. चव शान । ज. अशान । ३ इ. वर्तव्यं आतिगान प्रयोक्तभिः । ४ प. जातिगाने । ५ एतदर्थ न टड. मानृवास्वेर । ६. विज्ञेया. : ०१. मन्यसामगमाप्रथाः । म. सम्भवाः । ८ प. गान्धारी रसे कार्या। ९ न. अ. जातिगान प्रयोकृमिः । २. नियं गानप्रयोत्तृभिः। १० गान्धारेत्याचारभ्य सभयानक इसन्त मेदयं चययोरेव दयते । तदन्यास सर्वायु मातृकाम नरवाने मागेकायं पठिनम् । तद्यथा। मध्यपश्चमबाहुल्या कार्याः शङ्गारहास्पयोः ।। मध्यमोदीच्यया चव गान्धारोदीन्यवा तथा ॥ पद्जपोशोपपत्त्या वीरे रौदे च कीनिना' । कार्मारवी तथा चान्धी नियादशिपरिग्रहात् ॥ अद्भुते तु रसे कार्य जातिगान प्रयोगभिः॥ कैशिकी श्वनाशवान् नभा गान्धारपञ्चमी ॥ "प्रयोक्तव्ये बुधः सम्यग पीभमे सभयानके । अयमेव पाटो मान्यदेवेनोहत्तः । निशादिन्या निपादाशे करणे विनियोगो मत नोकः । इ. निरत्या वर्तव्या वीररोद्रयोः । ६. उपपत्तितः । भ. ऋभाशोपपतितः । चैव साशिवात् । र. वर्तव्यं तु। - - २ भ.

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। कार्मारवी तथा चान्ध्री गान्धारोदीच्यवा तथा । वीरे रौद्रेऽद्भुते(तथा) कार्याः षड्डर्षभांशयोजिताः । कैशिकी धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके ॥७॥ 'एकैच पड्डमध्या ज्ञेया सर्वरससंश्रया जातिः। तस्यास्त्वंशाः सर्वे 'स्वरास्तु विहिताः प्रयोगविधौ ॥ ८ ॥ कारव्यादयस्तिस्रो वीररौद्रयोः षड्जर्षभांशकयोोंगे। कैशिकी धैवतांशा बीभत्सभयानकयोः ॥ ७ ॥ अत्र टीकाकारः शङ्कते । योऽयं जात्यंशकानां विनियोग उक्तः स कश्यप- मुनिमतङ्गादिभिर्विरुध्यते । तथाहि तैरुक्तम् । सम्भोगे चैव शृङ्गारे प्रेङ्खोलितकमेव च । कामभूतेषु सर्वेषु कुर्यान् मालवशिकम् । भिन्नपडूजो मानदैन्ये चैकान्ताजीवितस्य च ।। इत्यादि । न च ते रसजातय एतेषु मतेषु । रसेपु विनियुक्ताः । येन विरोधः स्यात् । अत्राहुः। कश्यपाद्यैस्तावन् मालबकैशिकादीनां तत्तचित्तवृत्या जीवनौचित्यं दृष्ट्वा विनियोग उक्तः । न तम्यानध्यापकत्वादङ्गीकर्तव्यम् । मुनिना जात्यंशकविनियोग आधाराभिप्रायेणोक्त.। तथाहि । यावन्तः परमार्थतः स्वरा इति सप्तचत्वारिंशत् स्वराः। यदाहुः । त्रिरूपविश्वरूपा दति । (३+४४४७) सक्षेपेण युदात्तादयत्रय एवं स्वगः । विम्तरविवक्षायां तु जात्यंशकग्रामरागभापादेगीमार्गवैचित्र्येणानन्ता एव स्वराः । अन्ये हि पट्जः पाज्यामन्यश्चार्षभ्यां समाने जीविमिः पाणिपादादियोगे यथा स एव चैत्राद(दि )यो(यों )ऽधपतित्वं महामात्रत्वं सेनापत्यं मनित्वं पौरोहित्यमिति विचित्रधर्मयोगित्वमुद्वहंम्तत्सरिवारमध्यानिकान्तोऽप्येकको विग्रहायस्थितेनाविभिन्नमेवामिमानं विमति तद्वत् तदंशकवैचित्र्ययोग्यंगम्बर एव केवलो रूपी विचित्राकारः। तथाहि । तुल्ये च श्रुति(त्ये)कत्वेन्याहगो मालय शिके पड़नो भाति । टप.गगे त्वन्यागः। तथापि वेगम्बरसन्धाभेदेन भिन्न एवावभाति च । कर्यः पड्नध्वनिमात्रएक( क )श्रुतिष्टपगगोऽयं १ म. एर परमया सेवा गग्गाभया ।। जानिमायाः ममा मानाः मगः गोमाता ॥ ३.गा।

·७०
नाट्यशास्त्रम्।
सेन्धयो वेगस्वर इति मालवकौशिको वा गीयत इति । सोऽयं सकलकरणोपजीवनप्रतिस्वभाव-
भेदस्य व्यंगकम्बर दह वंशे स्थायी तत्र तत्र रसे कर्तव्यो मालवकैशिकादावपि गीयमाने
स्मरणानुदय एव । पश्चादिति( दपि )दृष्टतदाधारममि मि)माना आधेयस्यापि वैचित्र्य-
सिद्धिरिति ।
उपाध्यायान्त्वाहुः । एवम्भूतस्तावदाधाराधेयभावो लक्ष्ये न रक्ष्यते । न च
तस्य वैचित्र्यकारित्वं किञ्चिदस्ति ! नापि मुनेः कश्यपादीनां वचनमन किश्चिदस्ति ।
न च नियमादृष्टस्यायं विषयः । तस्मादयमभिप्रायो मुनेः । इह जात्यंशका एव परमार्थतः
समस्तगीतसर्वस्वम् । तत्र हि रागभापादयोऽप्यन्तर्भूता. । न चाय नियमः। एकेनैव
जात्यंशकेन भवितव्यम् | अत्रैप रम इति । तथा घाह । एकैच पद्जमध्या सर्व-
रसेपु जातिः । सप्ताशा हि सेति । तत्र यथा मालवकैशिकविनियुक्ते पड्ज( ड्जे )श्व-
(च) रसानातिशयसिद्धये सैन्धविकाहर्षपुरिकादीनां भापाणा गानमविरुद्धम् । तस्मात्
तत्र तत्राशके गीते सति सदत्यतिशयम्वा(म्या )वश्य( शं) मालबकैशिकादेगानं भविष्यति
रक्त्यतिशयगोगात् । अत एवं ह्येते ग्रामरागा इत्युक्ताः । मामो हि जातिसमूहस्तस्य
सम्बन्धिनो रक्त्यतिगया इति ।
एतदप्यपरे नानुमन्यन्ते । न हि पड्जोदीच्यवत्या मालकैशिको हिन्दोलको
हि रक्तत्वेन जातिजातः । ( सा हि ) भिन्नपट्जम्य कारणत्येनोक्ता । भिन्नपड्जहेतुरपि
जातिस्ताभ्या रक्तिमती सम्परम्यते ।
को विरोध इत्यपरे।
अन्ये मन्यन्ते । यथा स्थायिसूत्रम्य यदा व्यभिचारिभ्यः सकाशादुद्रेको लक्ष्यते
तदा रसदृष्टीना प्रयोग उत्तः। तद्वजात्यंशकाना मचारिभाषास्तु व्यभिचारिसम्पाते भावदृष्टी-
नामिव ग्रामरागादीनामिति ।
युक्त्यन्तरं विदं लक्ष्यते । किमनेन तन्त्रान्तरशीले(लनेन । कश्यपादिभिम्ता-
वान् यो( यद्यो)विनियोग उक्त सोप्यत्र । अयमपि मुनिविनियुक्तोऽस्तु । परमतममति-
पिद्धमभिमतमिति स्थित्या हि न्यायात् । वैकलिकत्वे को विरोधः । प्रत्युत कोहल-
स्तद्वदिष्यतीति (भ. ना. ३७-१८) सर्वमनुनातमेव मुनिना। एतत्प्रसिद्धये तत्र
तत्रोक्तं रक्त्यतिशययोगाच्च । लोके कोहलकश्यपादिमतमेव प्रसिद्धिमुपगतमित्यलं
बहुना ॥८॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। यो यदा बलवान् यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात् । तत्प्रवृत्तं रसे कार्य गानं (गानं कार्य) गेये प्रयोक्तृभिः ॥९॥ "मध्यपश्चमभूयिष्टं गानं शृङ्गारहास्ययोः । पडर्षभप्रायकृतं धीररौद्राद्भुतेषु च ॥ १० ॥ गान्धार:(र) सप्तमश्चायं (मायं) करुणे गानमिष्यते । तथा धैवतभूयिष्टं वीभत्से सभयानके ॥११॥ 'एकैच पजमध्या 'विज्ञेयाऽखिलरसाश्रया जातिः। तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधौ ।।१२।। न चायमेव नियम इति दर्शयितुं समस्तलक्ष्योपसंग्राहकं च सामान्यलक्षणं वक्तुमाह । यो यदा यलयान् यस्मिन् सर्व(स्वरो)जातिसमाश्रयात् । तत्प्रवृत्तं रसे गानम् ॥ इति । यस्मिन्निति। ग्रामरागभापादौ । तेनेटमुक्तं भवति । कचिद्विोपविनियोगम्तावदुत्तो यथा मालवकौशिकादौ । तत्रापि सर्वांगकायोगे भापाद्वारेण भावनेन नियम्यते । एतदुक्तिर्विशेष- प्रधानोऽयम( व लम्बनीयो यथा पञ्चमप्रधानतया सैन्धव्या भाषया शृगारः सम्यगुद्दीपितो भवति मालबकैशिकेनेति ॥९॥ एवं तावद्विनियोगे सति विनियोगशेपोऽयं ग्रन्यो यत्र तु नोक्तम्तन्त्र जात्यंशकम्बरपर्या- लोचनयाऽभ्यहनीयो विनियोगः । तेन ककुभश्च करुणे यद्यपि निपादगान्धारप्रधानया भोगवर्ध- निकया समुपरक्तोऽसौ सम्यक करुणमभिव्यनक्ति । तदेतदाह । मध्यपञ्चमभूयिष्ठमि- त्यादि। ये वेनमग्रग्रन्थजातिविनियोगम्य शेपन्चेन व्याचक्षते तः पौनपत्यं दुप्परिहरम् । तस्य प्रथमए( मे )योक्तन्यात् ॥ १०-११ ॥ मनु एकैच पजमध्या विज्ञेयाखिलरसाश्रया जातिः । इत्यार्या पुन- रुक्तार्था । नैतदिदं हनयोच्यते । जातिभिः सर्व व्याप्तम् । जातयश्च मर्याः यनायाम्। तथाहि । षड्जप्राममध्यमग्रामयोपै या )प्रधानमूने ता )आद्यजातीनां या चेयनेनि मस्वगंशा २. नमागे। ३ ८. मेर। म. ४ म. पानि हाम्गायो। ५१. अगि। ६. पायः । ८ भगएमानुपान ने। १. मरगगमना । - 1 ·७२ नाट्यशासम् । 'सर्वध्वंशेषु रसा 'नियमविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः । काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु(श्च) बलवन्तः । गयमेता बुधैर्जया जातयो नाट्यसंश्रयाः ॥१३॥ तदेवास्यामंशाः। एतेन यावत् किञ्चिद्रक्तिसर्वस्वं संसारेऽस्ति तत्तत् पड्जमध्यमायां पिण्डी- भूतमिति तदंशकेप्यवधातव्यम् । रक्तिलामे सर्व स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधा- विति विन्यासादिभावेन चेत्यर्थः । किश्च ये केचित् प्रयोगस्य गेयस्य विधी प्रकारभेदे गीतिसप्तके ते स्वरा( के स्वरान्तेऽस्यामेव जाती विहिता एकीकृता इत्यर्थः ॥ १२ ॥ यदि नामास्यां जातावपि पिण्डीभूतः सर्वप्रयोगस्ततः प्रकृते किमित्याशझ्याह । सर्वप्वंशेपु रसा नियमविधानेन सम्पयोक्तव्या इति । पड्जमध्यमयोः सम्बन्धिनो येऽशकास्तेपु सर्वपु रसा यथोचितं सम्यक् प्रयोक्तव्याः। काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्ताश्च बलवन्तः ॥ इति । स्वरविशेषः( 4 )पड्जमाश्रित्य बलवत्त्वम् । काकल्यन्तरयोरपि न प्रयोगमात्रमादरणीयमपि तु बलवत्त्वमेव । जातीनां नान्योपयोग कथयन् रसादियोगो जातीनामनुद्दिष्ट एव किमिति कथित इत्याशझां शमयति । एवमेता बुधैज्ञेया जातयो नाट्यसंश्रयाः॥ इति । इत्यमेता नाट्योपयोगिन्यो धुवागानोपयोगदिशेत्यर्थः ।। १३ ॥ तत्तलक्ष्यप्रबन्धगानोपयोगि कश्यपाद्यद्दिष्टं विनियोगजातं कथ्यते । ध्रुबागानालिजावेशे त्यके निष्कलधीजुपाम् । सामाजिकानां हृदये सकामेत् प्रस्तुतो रसः ॥ १॥ तत्र शुद्धरसेनोत्ता भाषा खत्यंशसम्भवात् । अतोऽनुल्लणचिद्वृत्ती सन्धिशेपे नियोज्यताम् ॥ २ ॥ मुखे तु मध्यमग्रामः पड्जः प्रतिमुखे स्मृतः । गान्धारो गर्भसन्धौ स्यादवमर्श तु पञ्चनः ॥ ३ ॥ कैशिकः स्यानिर्वहणे प्रशस्त्यन्ते तु मध्यमः । पाडवः पूर्वर) स्याद्विष्णोमिद्वयं विदुः ॥ ४ ॥ १र. तम यथा म्वरनियमादेतेषु रसा बुधैः प्रयोक्तव्याः ॥ २ . नियत । ३२. जान्यो विख्या रस ()।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । ७३ ['पाव्य प्रयोगविहितान् स्वरांश्चापि नियोधत । "हास्यशृङ्गारयोः कार्यों स्वरौ मध्यमपञ्चमौ । पॉर्पभौ च कर्तव्यों बीररौद्राद्भुतेष्वथ ॥ गान्धारश्च निपादश्च कर्तव्यों करुणे रसे। धैवतश्च 'प्रयोग -भत्से सभयानके ॥] गौर्यास्तु पञ्चमं कुर्यात् साधारं स्कन्दसूर्ययोः । मध्यमं कैशिकं विद्यात् साधारं च भयानके ॥५॥ ललित( तादि)रियं शुद्धा गीतिः म्यान्नाट्यवृत्तयोः । दैन्यावमानभूयिष्ठे रसे पड़जो विधीयते ॥६॥ कामिनीजनितेऽस्यापि भाषाम्तयभिचारिषु । शुद्धावहित्थे गोप्यन्चे दाक्षिणात्या मधैवते ।। ७॥ चिन्तायां कणिकोन्मुक्ये पौराली धृर्तजालिके । बागाली खेदप्रणययोः सैन्धवी तापसाम्बरे ॥ ८ ॥ कालिन्दी सम्मदे कुत्से पुलिन्धात्मप्रवासिनि । त्रावणी गोकभूयिष्ठे पड्जाख्याऽतीतसम्मदे ॥९॥ मालवी गुर्जरी चाथ चिन्ताप्रशमयोः क्रमात् । मतिधृत्यवहित्थेपु गीयते यायपाटवा ॥ १० ॥ कौसला कौगले कुर्यादान्धारी पड्जवर्जिते । मृदौ सौवीरललिते लालिते लवितासमे ॥ ११ ॥ तुम्बुगवश्यकैशिक्यौ गा( क्योग )धारललिता भवेत् । कर्णाटी बन्धनिर्विष्णा(प्णे) चित्रकर्मणि वा भवेत् ॥ १२ ॥ कालिग्यमपावशे तु लिगिनां कपटात्मनाम् । मध्यमा स्मृतिमहामु निर्विष्णे पार्वती भवेत् ॥ १३ ॥ १ गारज पत्रमय-मातृराम नालि । १. वा २ म. योग । न भ. पर। ४ र. माया मारदाम्यारया परमंयमतानः ॥ .. भ. नपा पर। ६. करन मषिधीयते । ८ र.ना कमी। ७. नथा। ना..

·नाट्यशास्रम् ।
निपादिनी रिमोहादौ भिन्नपड्जे गणन्वयम् ।
म्यापकीये सभोत्साहे भिन्नपश्चम उच्यते ॥ १४ ॥
समग्रमे नर्तरागम्य मले(दे) केश्चिदयाद्भुते ।
श्रमाद्यसूयामर्षेषु शुद्धभिन्ना(मा) नियुज ज्यते ॥ १५ ॥
वराटी वर्षसगविस्मयेषु विधीयते ।
धृतिम्मृत्यवाहित्येपु भवेद्धमतभूपिता ॥१६॥
आलस्यदैन्यमोहेषु विशाग ब्रीडितेऽपि च ।
गर्वोत्सुक्यस्तिषु दृढमापरिगीयते ॥ १७ ॥
नासशङ्कासम्भ्रमेषु कोसल्या पिनियुज्यते ।
बाझाल्यमविगेपु धृतिस्मृनिपु च स्मृता ॥ १८ ॥
उत्तमे करुणे भावे सू( त )ये व्यभिचारिणि ।
कायान्तरा (तुगेद् भूते भाषा कामोद्भवा मता ॥ १९ ॥
छन्नेऽभिलापे शृङ्गारे वीरे धर्मामके तथा ।
वृतकर्तव्यताया च रत यो भिन्नकैशिक ॥२०॥
दृढौचित्याद्भुतोत्साहे भिनकेशिस्मध्यम ।
अनयोनियो लाशिक्यौ व्यभिचारिणी (णि)॥२१॥
सूक्ष्मवत्रा स्वरैर्जात्या श्रुत्या भिन्ना निरूपिता ।
अतत्स्वभावो यो रौद्र उत्साहो धर्मपर्जित ॥ २ ॥
गौडपश्चममिच्छन्ति तत्रैके कश्यपादयः ।
चिन्तादैन्यधृतिश्रद्धामादो दामिडी स्मृता ।। २३ ।।
दुखे दुरन्तेप्पभये पताकादेनियुज्यते ।
गौडकेशिक्मेकस्य भाषा तन्नामिकामपि ॥२४॥
भयानके मध्यम म्याद्भिन्ना चोत्साइयोगिनि ।
नन्दयन्तीम तद्भापा भवेत्तु व्यभिचारिपु ।
गौडगीतिरिय प्रायो वेगम्बरविचित्र(विता ॥ २५॥
टकरागस्तु कर्तव्यो रमयोीररोद्रयो ।
दीप्ते च हृदयेऽस्या स्याद्गाढविषयेऽपि स ॥२६॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः।
हर्षे वाऽप्यथ चिन्ताया वाणा वणोद्भवा ।
वैरञ्जिका हिता वन्ध्या छेवाडी रणकल्पने ॥ २७ ॥
मालवेसरिका कार्या समराङ्गणकल्पने।
गुर्जर्यमावेगेपु सौराष्ट्री निष्ठुरात्मके ॥ २८ ॥
सैन्धवी परितोपे म्याद्वैरम्ये वेसरी मता ।
पञ्चमाख्या विहसिते रविचन्द्रा विषादिनि ॥२९॥
अम्बामे(हीरी मदोन्मादे ललिता दर्पविप्लवे ।
कोलाहलि. कलकले मध्यमग्रामिका धृतौ ॥ ३० ॥
शङ्कासूयाश्रमे भापा गेया गान्धारपञ्चमी ।
धृते( ता )वेता मतिम्मृत्यो म्यादिवाकरवर्धिनी ॥ ३१॥
पौराली दीप्तभावेषु साहतो( त्वते)तानतूलिका ।
महानिर्वेदभावाना
॥ ३२ ॥
चिन्ताविपादनिर्वेद शार्दूली शोकसश्रया ।
जये हर्षे वितर्के च मालवी परिगीयते ॥ ३३ ॥
म्याध्यायादिप्रसक्तेषु तद्भावम्थे च गीयते ।
सौवीरी मतिधृत्योस्तु सौवीरी वेगमध्यमा ॥ ३४ ॥
मावारिता च ह म्यादान्धारी शोचिन्तयो..
अभिलापिकशृङ्गारे मध्यम्थे हृदयेऽथवा ।। ३५॥
समार( विनया( ता वाथ गेयो मालपपञ्चम. !
निर्वेदालानिगामु भ्रमे वा भेरिमा भवेत् ।। ३६ ॥
आवेगशस्त्रसामपंगा ये भाग्नी मता।
पाकाली च मदोन्मादे सैन्धव्यौत्सुम्यनिद्रयोः ॥ ३७॥
गुर्जरी धृतिरपाटारन्धाली मदवृद्धिषु ।
कामारमा दाक्षिणात्या सर्वामुदीरयेत् फिर ॥ ३८ ॥
थान्नावहित्यमतिपु त तानोदया मना ।।
मी मदनापन्या गोको कटानु पथ्यते ॥३९॥

·७६
नान्धशाखम।
नीचाना मदशकायगालम्येषु कौगिकी ।
फ्रुणे देन्यभूयिष्ठे आहुर्वेदवती वुधा ॥ ४० ॥
पोराल्ययश्रमे हर्प गर्व स(वा)धी प्रचक्षते ।
आग्र्ये गोरे च गान्धारी सङ्गमे च विमारिनी ।। ४१ ॥
भिन्न कशिकमध्यस्य म्याने वेसरपाद(ड) ।
पुप्पमोक्षे चारहित्यवृत्त्यादो बाधपाट(ड)व ॥ ४२ ॥
रवान्धा हास्सयोगे तु म(मा)शल्ये वोट्टरागत ।
महराख्योत्सवे हर्षे रागगोभाविधायिनि ॥ ४३ ॥
रते कामदशाना वा भिन्नले टब में गिर ।
मिन्नपटजम्य वा स्थाने चिन्ताबीडामु मारवी ।। ४४ ॥
अन्ये तु कथयन्त्येना चेटिकाशरादियु ।
रोपे स्यात् केशिकी रन्धे भये म्याद् हामिली शुचि ॥ ४५ ॥
विप्रलम्भे कामनशायोगे माल्यशिक ।
शुद्धा स्याच्छुद्ध( गान्धारी )पौराली गोकगोचरे ।। ४६ ॥
हर्षे हर्षपुरी ख्याता चिन्तायामर्धवेसरी ।
जुगुप्साया तु पाशाली सैन्धनी मोग्गोचरे ॥ १७ ॥
नर्मम्पले(म्पन्दे)ऽपि चामीरी वजनी गीयते शुचि ।
अप गुर्जरी रौद्रे कशिकी च सुगने ॥ १८ ॥
धृतो मता श्रमे पोता स्यात् सिन्धुपनिता भये ।
शार्दूली यनकर्मादौ धृतिस्मृतिमतिप्वपि ॥ ४ ॥
प्रेला सम्भोगगृङ्गारे विदूपरपरिक्रमे ।
आयेगे वेमरी दे यचिन्तयोश्थूतमञ्जरी ॥ ५० ॥
औत्सुक्ये विश्नमे खेदे छेवा- मम्प्रयोजयेत् ।
पड्जम यमिका हर्पधृत्योर्मधुरिका तथा ॥ ५१ ॥
गोके च हरिचन्द्राख्या मदो मादेपु पिजरी ।
नीटाया भिन्नलिना चापले च विधीयते ॥..॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
कर्तव्या भिन्नपौराली हासासूयावितर्कगा।
द्राविडी म्यात् परिभ्रष्टे पार्वत्युमाहहर्षयो ।। ५३ ॥
अष्टधा रागगीति म्याद्दोपाला( दा )वित्यजीविता ।
गोकेऽवेक्षे तु ककुभो धृतो काम्भोजिका,मता ॥ ५४ ।।
मध्यमग्रामिका गर्वे चिन्तालम्येषु माधुरी ।
सालपाहनिका चिन्ताश्रमक्षीवेपु गीयते ॥ ५५ ॥
भोगवर्धनिका शोके दैन्ये निवेदचिन्तयो ।
निद्रोन्मादजडत्वेपु साकाङ्क्षे वलिता तथा ॥ ५६ ॥
मिन्नपञ्चमिका कुर्यात् स्मृतौ धृत्यरहित्थयो ।
भोगवर्धनिझाम्थाने मदे वाऽऽभीरिका भवेत् ।। ५७ ॥
विपादचिन्तानिर्वेददैन्यखेदप्रजागरे ।
उरगन्ती च पौराल्या धीराद्य( ह्य )हित्थगा ॥ ५८ ॥
प्राकृतेषु सचिन्तेषु गातन्या शकमिश्रिता ।
उक्ते रहुदिक(रहसि च)स्थाने योज्यते किरणावली ॥ ५९ ।।
रेचयन्ती बन्धुवदे(धे ) विच्छढे प्रियबान्धवे ।
ललिता धर्यगाम्भीर्य हर्षे बाझालकेसरी ।। ६०॥
नर्तरागमिहेच्छन्ति यत्र माल्वकैशिक ।
ककुभो वा दैन्यचिन्तालम्यमोहेषु नर्तकी ॥ ६१ ॥
पीराभासे तु हाम्येन निर्माहे शक इप्यते ।
शङ्कावहित्यनिर्वेदश्रमे तद्वलिना स्मृता ।। ६२ ।।
नारीलाम्यदिदृक्षायामाहु पञ्चमपाद( ड )वम् ।
अम्गे( म्य) भापे(पा) रेवगुप्ता शाम्याथ म्यतनका ॥ ६३ ।।
रागो हर्पगढोत्मातिम्मृत्यादिगोचर ।
मार्गभ्रष्टेऽथ वीभत्से नीचे भग्माणपञ्चम ॥ ६४ ॥
श्रमगहावितपु कायां मध्यमभूपिता ।
रुपमाधारितटबगगन्याने म्बन्पन ॥६५॥

·७८ नाट्यशास्रम् । गान्धारपञ्चम. मा च नीचस्याद्भुतहास्ययोः । वीभत्से हाम्यवीरोगे कर्तव्यः षड़जकैगिकः ॥६६॥ चिन्तावितर्कयो सा म्यात् वीणा मालपपञ्चमा । औत्सुक्ये प्रोपिते पत्या गवासूयासु भाग्नी ॥ ६७ ।। इति साधारगीति म्यात सर्वगीतिविमिश्रणात् । भूयस्त्वत्पत्वतो गाव(योन्यमिचारिगतो भवेत् ॥ ६८ ॥ गानं रसेपु यत्रोक्तं विषयम्येऊतास्थिति भ्रपादौ मध्यमग्रामपड़ी पाडयपञ्चमा ॥ ६९ ॥ मान्वारमध्ये केशात्या पग! गान्धारपञ्चमः । सूर्ये सौवीरकश्चण्ड्या कैशिक पञ्चमेऽपि ह ॥ ७० ॥ सर्व एव सुसरातो भवेन् मालयकैशिक । सर्वे रागा महादेवे सम्यक मन्तोपपोपका ॥७१ ॥ गीती( ति साधारगोडीये नाट्ये तु प्रहरद्वये । भिन्ना न चरमे सैर पूर्वस्मिन् न तु जातुचित् ॥ ७२ ॥ नाट्यादभावाचान स्यादमङ्गलतमो प्लसौ। चरमे रागगीति स्यान् नाट्ये न नियम स्वयम् ।। ७३ ।। प्रेझोल्तिो वसन्ते स्यात् तथा मालयपञ्चमा( म )। टकरागो गौडककुभो भिन्नपड्जोऽथ कैशिक || ७४ ।। मिन्नपञ्चमकश्चेति श्रीमानुषु समसार का)' इत्येष कश्यपाद्युक्तो विनियोगो निरूपित ॥ ७५ ॥ ननु शान्तरसे न केनचिदशकेन गानमुक्तम् । विम्मरणशीलोऽसि ! स्मर्यसे( ते )। उक्तं हि । न शान्तरमप्रधानता प्रयोगस्य भवति। सतोऽपि हि रसान्तरोपरक्त एव प्रयोगयोग्यो नान्यथेति । एव विनियोगजात्यंशकानभिधायाधुना वक्त यान्तरं वक्तुमुपरमते । अत अर्व प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् । इति ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 'अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि'वर्णालङ्कारलक्षणम् । आरोही चावरोही च 'स्थायिसश्चारिणी तथा । वर्णाश्चत्वार एवैते 'ह्यलङ्कारास्तदाश्रयाः ॥ १४ ॥ ननु वर्णादेातिशरीरानुप्रवेशाजातिलक्षण एव निरूपणं युक्तं दृश्यते । लब्धात्म- लाभम्य हि विनियोगो युक्तः । दशलक्षणादपि वा पूर्व विनियोगो वक्तन्य । विनियुक्तम्य लक्षणमित्यपि दृश्यते । पृष्ठे तु तदभिधानमयुक्तमिव । उच्यते । जातिमि म्वरसमूहमात्रम् । पदसम्बन्धाधीनस्तु वस्तुवर्णव्यवहार । तदायत्ताश्चालङ्कारा । न चार्थविशेषाभिधायिना पदेन सम्बन्धो विनियोगमन्तरेण भवति । नन्वेवं न्यासापन्यासावपि तत्रावाच्यौ । तयोहि समस्तविद्यासमाप्तिः । असाववान्तर- विदारी समाप्तिश्च स्थानम् । विदारी चावान्तरपदसमूहविच्छेदरूपा । यद्येवमत्स(ल्प त्वमिद- मुच्यते । ग्रहाशादयोऽपि पदापेक्षा एव । तर्हि गीयमानपदाभावे कश्चिदपि स्वतः स्वरोप- योगोऽस्ति गाने गान्धर्वे या । समवाये गान्धर्वमिति विशाखिलाचार्यः। तस्मात् पदसम्बन्धः सर्वत्र प्रयोजकः । किं तु वर्णो नाम पदसम्बन्धमन्तरेण लक्षयितुमेव न शक्यते । तथाहि वक्ष्यते । पदं लक्षणसंयुक्तमिति (भ. ना. २९.१८)। ग्रहादय. स्वरारम्भ- बाहुल्यतरा वा हीनत्वसमाप्तिलक्षणाः । तथा च पदनिरपेक्षेऽप्यन्तरालापादावपि भवत्येव तैर्विना जात्यंशका रागस्वरूपमेव न किञ्चिदुन्मूलयन्ति । अलङ्कारस्तु परमार्थत पदग्रामस्यै- वालङ्कार्यत्वादशकयोगाद्धि गीयमान एव सम्पद्यते । अर्थयोगादिव सार्थक वृत्तनन्धयोगादिव च श्रव्यं प्रसन्नादिप्रभृत्यलङ्कारसम्बन्धात्तु तदेव गृह्यतममित्यत्कृतं सम्पद्यते । उपमाननसा- दिकायोगादिवालङ्काराणां च (जीवभावः प्रसन्नादिभावे नाश्रयो वर्ण इति पदाधीनस्वभा- वत्त्वादेपां विनियोगानन्तरमेर युक्तमभिधानम् । टीकाकारास्त्वाहुः । आश्रयम्वरम्वरूपेण जातीना गान उपयोगो न तु रक्ति- सम्पादकत्वेन । तत्तु भामरागाणामेव । तेऽप्यन्यैरेवोक्ता इति न मयोच्यत(न्त) इति । मण्डपो दीपयोगी वास्तु.... .वदित्यत्राथें ज्ञापकमिदम् । वास्याना पश्चादभिधानम् । एतच पूर्वमेव विचारितमित्याम्ताम् । एतच्च (वं च) क्रियाविस्तारवाची वर्णनह । तथामिनयक्रिया एकस्वरमात्रावस्थानेन वा आरोहणेन वा अपरोहणेन वा व्यामिश्रतया वा सम्पद्यत इनि चत्वार एव वर्णाः । (नदधिका) न भवन्ति । तदाह ! आरोही चेत्यादि अलङ्कारा- १२. अथ वां । २ भ. वर्णानामपि। ३ म. अथ वर्मा । आरोही. । ४ ३. रमापी गयाधारि। भ. स्थाथिममारिण । ........

·८० नाट्यशास्त्रम् । 'आरोहन्ति स्वरा यत्रारोहीति स तु संजितः । 'यत्र चैथावरोदन्ति' सोऽचरोही प्रकीर्तितः ॥ १० ॥ स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स उच्यते । मञ्चरन्ति स्वरा यत्र स सञ्चारीति कीर्तितः ॥१०॥ शारीरस्यरसम्भृतान्त्रिस्थानगुणगोयराः। चत्वारो लक्षणोपेता वर्णास्तत्र प्रकीर्तिताः ॥ १७ ॥ स्तदाश्रया इत्यन्तम् । सामान्यमेवाश्रयमित्युक्त पूर्वमेन बुद्धावाश्रीयमाणत्वात् । एक्म्परेणव गायामीति यावत् म्वरविशेपाम् स्रग्धरायां गायामीत्यभिसन्धाय गायन् प्रयोक्ताऽरकारान् प्रयुझे तावत् । परारकारेपु यत् सामान्य स यर्णः । तेनारोहणारोहणावस्थानसञ्चरणान्येन परमार्थतो वर्ण । तद्योगात्तु गीयमान पदमपि वर्णक इत्युच्यते ॥ १४ ॥ तदभिप्रायेणैव आरोहन्ति स्वरा यति लक्षणम् । तुसंधारणे । आरोहन्त्येन न त्वररोहन्ति । आरोहण एवारोहणमिश्रीमान एव गान्धार स्यात् । एवमवरोहन्त्येवेति ॥ १५ ॥ समा इति तुल्यजातीया । तेन मन्द्रतारमध्यमरूपतया तम्येन स्वरस्य प्रयोग स्थाय्येन वर्णः। विच्छिद्य निच्छिद्य पुन प्रयोग कर्तव्यो न तु दीर्घदीर्धेणापिच्छेदेन घण्टाम्वनवदिति दर्शयितु स्वरा इति बहुवचनप्रयोग ! म्बरा उपम्वराश्चेति सर्वकशेष इति केचित् । एतत्तु गान्धारिण्ययुक्तपरद्वयमप्यारोहणाररोडस्थिरत्व( तद् व्यतिरेकेण कथ प्रतियोज्यम् । अलङ्कारपिशेषयोगेनाप्यलङ्कारगमनमेकम्बरायत्तमे ॥ १६ ॥ नन्वारोहणावरोहाभ्या तारमन्द्रस्वीकारन्तावद् दर्शित । कण्टयम्वरम्वीकारस्तु कथमित्याराकयाह । शारीरस्वरसम्भूताब्रिस्थानगत(गुण) गोचराः। चत्वारो लक्षणोपेता वर्णाः । इति । एतदनेनाह । नागारोहण शिरस्यस्वरनिष्ठमेन रक्षितमवरोहण वाध्यकृप्य( ट )वरनिष्ठम् । किश्चकैके तस्येकविषयतामाह । निस्थानेति । त्रिषु ये गुणा गुण्यमाना उचार्यमाणानि १च आष्यन्ति। २ न यम आराही स तु भन्यत । दहीति म। मज्ञित । म रा आरोहीत मज्ञित । ३ र अवराहात त यत्र । ४ प राहत। ५८ राहीत मक्षित । ६४ सहित । ७ भ सञ्चारी स तु सहित । र यर आराहाम तु च राहीति भण्यत । ८ र त तु। भ त्व।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 'एवं (पदं) लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्षति । तदा वर्णस्य निप्पत्तिज्ञेया स्वरसमुद्भवा ॥१८॥ स्थानानि वा गुणाश्रया येषामिति स्वरास्ते गोचरो विषयो येषाम् । न त्वारोहणावरोहणे एकतन्त्रिकायां वीणायां बहुतत्रिकायां वा विपर्यये वंशे च । अत एव न संवेद्येते मल्लक- वीणादौ न च भवतः । तत्र वर्णसङ्करोपलम्भः । तत् कथमिदं लक्षणमित्याह । शारीर- स्वरसम्भूता इति । शारीरस्वरेषु मुख्येप्वाश्रितेषु लक्षणमिदमुक्तम् । तत्सदृशस्वरोपलम्भ एवान्यत्र वीणादाविति तत्रापि पर्यवस्यतीति न तु वीणादावलकाराभावः । अत एवोक्तम् । शारीर्या त्वस्फुटा ये तु दारव्यां ते व्यवस्थिताः । दारव्यां चलिता ये तु शारी- ते सुनिश्चलाः॥ इति ॥ १७॥ नन्धवधिविशेपश्चेदारोहणादौ त.......कश्चित्तदा सर्वत्र सर्व स्यात् । यथाss- रोहणेऽप्येकत्र स्वरेऽवस्थानमवश्यम्भावीति स्थायित्वसम्भवः। एवमन्यत्रापि वाच्यमिति स्वरसाकर्यमित्याशझ्यावधिनियमार्थ वर्णशब्दस्य च निरुक्तख्यापनार्थमेकबुद्धिग्राह्यत्वे च निमित्तमाह । एवं (पदं)लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्पति । तदा वर्णस्य निष्पत्तिजेंया स्वरसमुद्भवा ।। इति । विविक्षितसंज्ञानिर्देशो लक्षणसंयुक्तवचनेन दीर्धेऽपि समासपदे भागश' पदनियम- माश्रित्यावधिनियम इति दर्शयति । सकललोकप्रसिद्धमेव तदेवोपलक्षणं ग्राह्यमिति लक्षण- संयुक्तवचनेन सूचयन् कृष्टादिष्विति पदलक्षणं पराकरोति । अनिवन्न (सुप्तिङन्तं) पदं विभक्त्यन्तं पदमिति हि तत्र प्रसिद्धम् । तेन पदमेकं यदा यतो वर्णगीतिक्रियाऽनुकर्पति दीर्घकालं करोति तदा ततो वर्णस्तम्यकस्य सीर्णस्य निष्पत्तिः । तेनावधिनियमादसकीर्णत्वम् । यतश्च पदं कर्पति विस्तारयति ततो हेतोर्वर्णस्यति वर्णसंज्ञाया निष्पत्तिरिति निरुक्तम् । यद्यपि चोयारितः प्रध्वंसितः स्वरो न सञ्चयेन वर्तते येन तद्विपय एकोऽयं वर्ण इति घीः स्यात् । तथाप्यथै( )कवादिना निमिनेकधीरोपर्क पदं यतोऽनुकर्पति तत एफपदनिष्ठत्वादेतोरेकानुच्छ्वासनसामान्या एकादिनिमनिधीग्नेकम्यरविषयाऽपि न वि(रु) भइर. पई। ३ ४. यौ । ३ भ. विड़ोया मरगम्भ ! र. शिपायोनि ·नाट्यशास्त्रम् । एते वर्णास्तु 'विजेयाश्चत्वारो गीतयोजकाः । 'एतान् समाश्रितान् सम्यगलवारान् निगोधत ॥ १९ ॥ "प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । प्रसन्नमध्यश्च तथा फमरेचित एव च ॥ प्रस्था(स्ता)रश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः ॥२०॥ ध्यति( ते ) । तदाह । स्वरसमुद्भवा निष्पत्तिरिति । स्वरा केरास्तेभ्य उद्भूता स( रिगादय इ )त्या(द्या )वर्णस्य निप्पत्तिरित्यर्थ । मा (प्रा)दीना च निपाताना पदत्वमेर स्वरलाभादिषु तु यद्वर्णतालङ्काराणा स्वरूपनिर्धारण सत्पदगतदर्शन सम्कृतस्वर कल्पानुकृत श्वासपिरामकृतविच्छेदा(र्पणादि गत चेति ॥ १८ ॥ एतदुपसहरनन्यदासूत्रयति । एते वर्णा इति । तुः समुच्चये । वि ( यागादिपु) तानप्रयोगे वर्णा सर्वे एव भान्ति । तदलद्वारा सौ इति भाव । एतेषामेन भान्ति । एवकारेण वर्णारङ्काराणामन्योन्यमव्यभिचारो दर्शित । सम्यविनोधतेति । म्वराणा( वर्णाना )मुपयोग कार्योऽरकारवत् तेपामियत्ता नियमेनाभिधातुमशक्यवाद् वर्णोत्पत्येव च तेपा परमार्थत ख्यापनान् मया यथापि सर्वे न लक्षितास्तथापि शास्त्रान्तर वक्ष्यमाणनिरुक्तपरस्यसों( स्यो )पायेनैनाञ्जानीतेत्यर्थ ॥ १९ ॥ ताम् वर्णविभागेन प्रदर्शनार्थमुद्दिशति । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । प्रसन्नमध्यश्च तथा ऋमरेचित एव च। प्रस्तारश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः॥ इति । प्रसन्नत्वं मन्द्रभाव । तन, विन्दुलेौँकऽभिनानम् । तारत्वे रेखोर्चा शिरोगता । मा सा इति । अत्रैव यदा पडजस्यैवोपक्रमसकराभ्या प्राधान्य मध्ये तु स्वरान्तरानुप्रवेशो भवन्नपि न स्थायिवर्णधिय बाधते तदारकारान्तराणि । सम्प्रति सक्रमणात्र तारगतेरसको रेचितः। अय प्रस्तार: प्रकृष्टशद्वस्तारता यत्रेति । अय मन्द्रश्रुत्या प्रसादयति प्रक १भ वर्णास्तु चचारो हेया गानस्य योजका । २ ४ गानयोगन । ३ र तपां च सनितान् भूया हि। भ एतमेवारितान् भूयो हि। ४ वर्णानामुद्देशो भिनमातृकामु बहुमेदो हन्यते । तथापि म य च र मातृरामु प्राय समानरूप पार । स एव नान्यदेवन स्वीटनो वृत्तिकारेण च व्यारयात । ५ च प्रस्तारश्च प्रवादद्ध । भ प्रस्तारथ प्रसादध। ६ र स्थायिवर्णसमाश्रय ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। ८३ 'अथ सञ्चारिजान् भूयः कीर्त्यमानान्निबोधत । 'मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेखितो विन्दुरेव च । 'सन्निवृत्तः प्र(त्तप्रवृत्तश्व रेचितः कम्पितः समः ॥ २१ ॥ कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो ह्यवलोकितः । आवर्तकः परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश ॥ २२॥ (सा)मो(दो)ऽस्ति । अयं स्वराणां संख्यायां चाक्रमत्वे यद्यपि भेदजातं सम्भवति संक्रमसंसृष्टादिवत्त्वे भेदानामसंख्येयता । अत एवालङ्काराणामनियम इत्युक्तम् ।। २० ॥ मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेलितो विन्दुरेव च । सन्निवृत्तप्रवृत्तश्च रेचितः कम्पितः समः। कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो यवलोकितः। आवर्तितः (र्तकः) परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश ।। ( इत्यादि) । मन्द्र इति । मन्द्रो येषां यस्य मध्ये तेषां तस्य ग्रहणम् । प्रसन्नादिरिति । आदिशद्वो(द उपादानपदम् । प्रेवितो तो(दो)लाबन्धवत् । तैले विन्दुः। चिरका- लमवम्याने स्वरान्तरोपरखकस्तैलबिन्दुवत् प्रसरणात् । निवर्तनमवरोहः । सम्यगिति दूरम् । अवरुष्य यदारोहणं तदा य(स)निवृत्तप्रवृत्तः। यद्यपि चैवं तेऽलकाराः पत्रर( यत्र वि). हितास्तत्त्वेन भाति(न्ति) तथापि प्रतीतस्य गीतसमयप्रविष्टस्यामिज्ञानदानार्थ लिखिताः। रेचितकम्पितकुहरास्तु शिरोवक्षःकण्ठनिविष्टस्य निःश्रुतेः स्वरस्य कम्परूपा इत्यभिज्ञाने- नापि दर्शयितुमशक्या इति न विलिखिता इति । यत्रारोहणमे(मि)वावरोहणं च समं स समः। काकल्या यद्गीतवद् गीतं मुक्तकण्ठं तत्र वेणुः । अन्ये तु सौपिर्येण छिद्रोपलक्ष्यान् मध्ये यद्विचित्रं हृद्यं च विच्छेदरूपं तद्वेणुरित्याहुः । यथा(दा) जातिपु मध्ये द्विश्रुति- सूचितान्त इति लिख्यते (तदा) रञ्जितः । यदा स्वरान्तरमुच्चारितमप्यूर्वाधारस्थरता नानुरक्तं प्रतीयते तदाऽवलोकितः। यत्र विद .तत्राप्यश्लोक एव । आसमन्ताद्वर्त- मानादावर्तकः । अस्यैवालझारान्तरप्रायोविच्छिन्नस्यापि पुनः प्रयोगे परावृत्तिः । अत्र चालझारनतुर्दशके विशेपो द्विरूपो वर्णानुगस्थित्यारोहणादयरोहणनियमाभावात् ॥२१-२२॥ १२. अलमाराग्नु दिया की गधारिजान् पुनः । २ म. मन्द्रनारः प्रमाय (र. माद) वितुःप्रेगोनिस्नधा। ३. स्वार। म. तारमन्द्रः मागम मांगनः कान। . र. अन्यपदारः। ५ म. भावतारानी । प. भावर्तितः पराली याः सारिनस्तथा।

·नाट्यशास्त्रम् । निष्कर्पोऽभ्युच(च)यश्चैव हसितो विन्दुरेव च । प्रेडोलितस्तथाक्षिप्तो 'विस्ती(शी)ोद्ध(घ)टितस्तथा ॥ २३ ॥ हादमानः मम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त 'इत्यारोहे त्रयोदश ॥ २४ ॥ 'विधूतश्च त्रिवर्णश्च तधोद्वाहित एव च । उद्गीतश्च तथा वेणिर्विज्ञेया घवरोहिणः ॥ २ ॥ निष्कर्पोऽप्यु(भ्यु)चयश्चैव रसितो विन्दुरेव च । प्रेडोलितस्तथाक्षिप्तो विशीणों घटितस्तथा ।। हादमानः सम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इत्यारोहे त्रयोदश ॥ एम्बर प्रयुज्येतदविच्छेदेनैन (म्वरातरे )मर्ध्वगमन निष्कर्षः । अमित ऊर्ध्व चयनमभ्युच्चयः। सगमसा । (मन्द्रादे प्रसन्नान्ता करा) यदा भवति तदा हादमानः । सम्प्रदान इति । दा(दो) अवखण्टने (पा धातुपाठ -- १२२३) दे रक्षणे (पा धातुपाठ-१०३१) इत्युभय (यो) रूपम् । तेन विच्छिद्य विच्छिद्य यदारोहणस्यैव परिपालन तदा सम्प्रदानालङ्कार । एतावलेख्यो । सन्धानात् सन्धिः । सरिंग (गमप, प) ध(नि)। प्रविष्टमवच्छिन्नत्व स्वरात्स्वराणा यत्र मध्यगताना प्रच्छादनम् । सरिग । प्रसन्नशद्वेनावारुक्षत (न्त ) स्वराम्त्ववरोहिण ॥२३-२४ ॥ एक्त्यागेनारोहणावरोहणाद् विधूतः। सस(ग )मरि(पग रि)। ओ( आरोटा दिक्मेण कम्पपूर्वोत्ररोहो विधृत इत्यन्ये । अधरस्वरे निर्विश्रान्त्या निवर्णः। स नि ध ध ध । एतद्विपर्ययेणोद्गीतः। अम्बरे गानक्रियाया विश्रान्ते । स स स स नि । मध्येकविश्रान्तेरुद्वाहितः। स नि नि निधधध। इति वेणिः ॥२५॥ १ प अभ्युचय । भ निपम्भाऽभ्युच्चय । २ प विशीण । र विघूणोद्धाटते। उद्धहिते । र स्वभृताद्धाटित ! ३ च सदमान । र प्रदाग्न । ४ च इति चारोहिण स्मृता । . प विधूत च विधूत स्यात् । ४ देगरित्यत ववरोहिना । ७ ए अवरोहिणु। ज विधूतो गारवर्गश्च उहीन पुनरेव च। उदाहिनम्तथा वण पर्यत प्रवराहिण । गाहरणथ। भ वग 1 ·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारा बुधैस्त्विमे। 'नेते(सर्वे )ध्रुवास्विष्टाः श्रुति(श्रोत)वर्णप्रकर्षणात् ॥२६॥ अथैषां प्रयोगविषयं नियमयितुं तत्र च हेतुनिरूपणद्वारेणालङ्कारालार्यभावं दर्शयितुमाह । सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारा वुधैस्त्विमे नैते साकं (सर्वे) ध्रुवास्विष्टाः श्रुति(श्रोत)वर्णप्रकर्षणात् ।। इति । सप्तरूपग्रहणं सकलगान्धर्वोपलक्षणम् । तेन गान्धर्वे गीतस्वरूपसम्प्रभेदरूपे आश्रयमात्रोपयुक्तेप्वर्थप्रतिपत्तिसम्पादनात् । तात्पर्यविरहगात्रसमुच्चारणमात्रफलेषु पाठेपु यथेष्टमलकाराः। ननु वा( चा )र्थस्यैव हि तत्र प्राधान्यम् । वर्णे वा(चा)लङ्कारवलेन प्रकल्प्य- मानार्थप्रतीतिविघटितेऽप्यतीतेप्वक्षरेष्वनुमन्धानमसम्भावि । यतः श्रोतृणां वणे प्रकर्षणा- दिति च ध्रुवत्वं वर्णस्यालङ्कार्यतामाह । न च वारवेन (ख्येन) स्यादित्युच्यते । तस्य सकलपदविश्रान्तस्य गानक्रियासम्पत्यै प्रस्तुतरूपस्येत्थं शोभाः कृता भवन्ति । यद्यकश उक्त- पूर्व वैचित्र्यमभिधीयते यथा प्रस्तुतस्य वदनस्य चन्द्रोपमानेन । अत एव गीतिरलङ्कार- हीना (भ. ना. २९-४५) इत्यत्र व्यतिरेकद्वारेण गीतेरेवालङ्कार्यता लक्ष्यते । गीर्वर्ण इति च पर्यायौ। अत्र चोदयन्ति । चत्वारो(रस्तु)ग(गु)णा युग्म (भ. ना. ३१.१०६) इत्यादिना तालकलाविषये पदमात्रापरिमाणनियमम्य लक्ष्यमाणत्वान् निमेपाः पञ्च मात्रा स्यात् ( भ. ना. ३१.४ ) इति कलापरिमाणस्य कथमभिवर्णप्रकर्षणं शक्यम् । अत्राहुः। वर्धमानासारितविषयोऽयं पदमात्रापरिणामनियमो न प्रगीतिकादौ तनियमाभावात् । अत एव सप्तरूपगता इत्युक्तम् । तत्र यथेष्टं वर्णप्रकर्षणमिति लक्ष्येऽपि च जातिगीतादौ यथेष्टं प्रार्पणनुपलब्धमेव । अन्ये लाहुः । आसारितद्वारेण सर्वविषयं यत्पदमात्रापरिमाणनियमोऽतिवर्ण- प्रार्पणं प्रत्यक्षमहमहमिकयाऽलङ्कारपरम्परायोजनं तचेदमयुक्तमिव । न हि ध्रुवासु क्रियमाणं तदर्थप्रतीति विहन्ति । प्रत्युत सालझाररञ्जनायैव स्यात् । १५. नेतेऽम्मा। र. प. न नियोज्या धृवास्येते पनि । १. नयन्ते हि भुवास्येते जानि । ३ प. न्पतिवर्गप्रणः। १ भ. मृताः।

·नाट्यशास्त्रम् । न हि वर्णप्रकर्पस्तु ध्रुवाणां सिद्धिरिप्यते । 'येनो वाऽप्यथवा विन्दुर्य चान्येऽति(तु) प्रकर्पिणः ॥२७॥ ते धृवाणां प्रयोगेषु न कार्याः स्वप्रमाणतः । 'तद्रुवाणां प्रयोगे तु(ऽपि) कार्या ह्यारोहिणः स्वराः ॥ २८ ॥ यिन्दुरेककलो ज्ञेयः कम्पितं तु(तश्च) कलाइयम् । ( भ ना २०३८) इत्यादि यदुच्यते त रविपय न तथा दृश्यते इति प्रान्य एव परिहारो युक्त । एत इति । सरसम्भो निपिध्यते । एते सर्वे नेष्टा । यथापि वर्ण प्रक्षेप कर्षिण कम्पिताढयो नान वहन्ति तथा। सर्व इति । समष्टिरूपा इत्यर्थ । तत एकवाक्षरे बहवो वारा नियमाणा अतिप्रकर्ष कुर्नत इति नेष्टा ॥२६॥ ननु यम(द)तिप्रकर्पिणस्तत्किमिति धुमासु नेष्टा इत्याह । न हि वर्णप्रकर्पस्तु धृवाणामिति । के तस्यालकारा इत्याह । श्येनो वाप्यधवा बिन्दुरिति । श्येन इत्यनेन तन्त्रान्तरलक्षितेन व्यवहारेणालङ्काराणा सड्यानियम प्रत्यनादर दर्शयति । तत्र उयेनलक्षणम्। श्येनश्चैकान्तरो जातः कलामात्रान्तरे स्थितः। तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धि गृह्णात्येव विलक्षणम् ।। अन्ये तु वेणिणि श्येन इत्याहु । ननु निन्दुश्येनावेर निपिद्धौ । नेत्याह । ये चान्ये तु प्रकर्षिणः। तेऽपि (न) ध्रुवाणा प्रयोक्तन्या । तुरपिशवम्यार्थे ॥ २७ ॥ आरोहिणो वर्णस्य सम्बन्धिन । अपिशद्वादवरोहिणोऽपि । ये स्वरा इत्य रङ्कारा । ते प्रयोक्तव्या । यदि वा ऽऽरोहिणः स्वरा इति सावरोहा न तु विश्रान्त्या प्रमर्पिण प्रयोक्तया । अन्ये वाहु । स्वरा इत्यहादेशा प्रयोज्या येऽनुजाता । श्रीमदुत्पलदेवपादास्तथा मन्यन्ते । आरोहिण. स्वरा इत्यनेनाति प्रकर्षिण स्वरूपमुक्तम् । प्रत्यक्षरमारोहो विद्यते येपा सराणा ते आरोहिणः । तेन १र नातिवणप्रपस्तु ध्रुवार्णा सम्प्रकीर्तित । २ . वि दुर्वापि हि वेणुवा। ३ भ नैव कार्या प्रमो कृभि । र नातिकार्या प्रयोकृभि । १ न तु कार्या प्रयोक्तृभि । ४ इदम घममातृकयोरेव ।

·८७ एकोनत्रिंशोऽध्यायः । यस्मादर्थानुरूपा हि 'ध्रुवा कार्यार्थदर्शिका । वर्णानां तु पुनः कार्य कृशत्वं पदसंश्रयम् ॥ २९॥ "येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।।३०॥ प्रतिस्वग्मक्षरं प्रत्यक्षरं स्वरमित्येवंरूपमतिकर्षणम् । यथा कुसुमव(प)राध(ग)पुञ्ज- परि(पि)ञ्जरहंस( दर्शनीया इत्यत्र चञ्चत्पुटभङ्गेन (दर्श )नीयेत्यस्मिन्नक्षरेऽनेकस्वर आरूढः कर्तव्य इति यावत् ॥ २८॥ अत्र हेतुमाह । यस्मादर्थानुरूपा हि ध्रुवा कार्येति । ननु क्रियतां नाम । तथाभूता प्रवेशाक्षेपनिष्कामणप्रसादनान्तरवैचित्र्यान्तरयुक्ता कविना सूच्या। अतिप्रकर्षण- वर्जनं तु किमर्थमित्याह । अर्थदर्शिकेति । अमितो दृष्टार्थो गान्धर्व इवार्थवद्धोऽपि तु सामाजिकानां तत्प्रतीतिसिद्धये प्रकृतिभेदो विभावादिभ्यस्ततः साधारणीभूतस्तयावगतो रससम्पत्युपयोगी भवतीति यावत् । नन्वेवमर्थमर्पणप्रधानत्वाद्येन केनचित् पदेनार्पणीयोऽर्थः । नेत्याह । वर्णानां तु पुनः कार्य कृशत्वमिति । स्थाय्यादिशकापरिहारार्थमाह । पदसंश्रयमिति। कृशत्वमित्यस्थूलत्वं बहुतरदर्शनसंयोगदर्शनहीनत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथा हि गीतिरार्पणमनवधारयन्ती कर्तव्या तथैव पदगतान्यक्षराण्यपि दुर्भणसंयोगादिहीनाङ्गान्यधि- कानि कर्तव्यानि । तेनौचित्येन पदगीतिः कर्तव्येति । टीकाकारैस्तु श्लोकार्धस्यास्य प्रति- फर्पणत्वमस्य(त्त्वं) व्याख्यातं पुनरुक्तप्रायमित्यास्ताम् ॥ २९ ॥ ननु विन्दुश्येनादयोऽल काराः । तेपामियत्तालक्षणादि वक्तव्यमित्यागक्याह । येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् नियोधत । इत्यादि । येऽलङ्काराः स्वग (ग्राम मात्ररागस्वरूपोत्थापकाश्च त(ते)त्र पूर्वे (प्रयोग)। धातुवाचं वर्णागलक्षणादेव गम्यते । ये त्वन्ये गीतप्रयोगविपयास्तान् नियोधतेनि । त्रिवर्णाश्रितत्वाद्वर्णा इति टीकाकृदभ्यधात् । परमगुरुश्रीमदुत्पलदेवपादा मन्यन्ते । वर्णानां पदनिबन्धनत्वे तदाश्रिता- लझारा गीतप्रयोगरहितकेवलस्वरालापमात्रगामिन इति मापदानमेव । तत्रालकारताप्रतिभाम. १ भ. ध्रुवाः-दर्शिकाः । . भ. परं। ३ भ. धूयाश्रयम् । ४ भ. अनः परं प्रपश्यानि पालबारलागम् ।

·८८ नाट्यशाखम् । प्रसन्नमध्यमश्चय विन्दुः कम्पितरेचिती। तारश्चैव हि मन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः । प्रेडोलितस्तारमन्द्री मन्द्रतारः समस्तथा ॥३१॥ सन्निवृत्तःप्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च । अर्मिः प्र(A)ड्खोऽयलोकश्च इत्येते सर्ववर्णगाः ॥३२॥ स्थायिवर्णाहते 'चैपां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । क्रमशो दीपितो यः स्यात् प्रसन्नादिः स कथ्यते ।। ३३|| व्यस्तोचारित एवैप प्रसन्नान्तो विधीयते । आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त इप्यते ॥४॥ प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः। सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थितस्त्वेकस्वरोऽपि यः ॥ ३० ॥ स्तत्सम्कारजो न मुख्य । वक्ष्यमाणा एर गीतिप्रयोगोपयोगिनो नान्ये इत्यत्र रक्ष्यदर्शनादि प्रमाण पश्याम । श्येनादयश्च लक्षयितत्र्या । प्रयोगोपयोगान्न चामतो लक्षित(ता)इति । तस्मादेषोऽत्रार्थ । वर्णस्वर रूप )पणा धातुवाद्य चोमयमपि हि क्रियायिस्तारा स्मकम् । जातावेकवचनम् । तदयमर्थ । ये स्थाय्यादयो वर्णा उक्ता यानि वर्णाहानि धातु वाद्यादीनि वस्तूनि लक्ष्यन्ते तेभ्य प्र(यो)ज्या । अन ध्रुवाप्रयोगे ये गच्छन्त्युप युज्यन्ते तान् नियोधत स्वयमूहध्व वर्णलक्षण तावत् । उहो व्याख्यात । वर्णोऽत्र धातु वाद्यादिगतस्तत्रैव व्याख्यायते । ननु कुत्राप्यविरक्षितेनैर प्रार्तत उहशक्तिरित्याशकाशमना यात्रेति । चकारेण लक्षणमपि कर्तव्यमिति सूचयति । अत एवोदिशति प्रसन्नादि- रित्यादि सर्ववर्णगा इत्यन्तेन । न प्रत्येक मन्तव्यमपि तु समुदायापेक्षमेतत् । तेन यथायोग कश्चिदेकत्र वर्णे कोऽपि द्वयोरित्यादि मन्तव्यम् ॥ ३०-३२ ॥ स्थायिवर्णाहते चैपां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । इति । स्थापी(ति)1 यथारुचि श्येनादय प्रयोज्या इति तात्पर्यम् । तत्रालकारस्वरूपमेव मुक्तम् । अस्माभिः पूर्वग्रन्थेतु यदनुक्त तद् ब्याख्यायते । दीपन तारता प्रसादो मन्द्रता । दीतिर्नाम श्रावकश्रोत(निष्ठो)विशेषो धर्म इत्यनुक्तसम स्वरसाधारणम् । सामवेदे १८ त्वन्ये सर्ववर्णा प्रयोगिण । २ र क्रमादुद्दीप्यत । ४८ अमिधीयते। ५ प्रशमनात् । ६ र सम विद्यात् स्थिरस्त्वेस्वरोऽपि हि । भ स्थित एकम्बराऽपि च ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । ८९ 'आदिमध्यलयो यत्र स चोर्मिरिति संज्ञितः। 'श्रुतयोऽन्त्याद्(न्या) द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्वराः (स्मृताः) आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये । स्वे खरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा । दीप्तायते करुणानां श्रुतीनामेप निश्चयः ॥ ३७॥ बिन्दुरेककलो'ज्ञेयः कम्पितश्च कलाद्वयम् । गतागतप्रवृत्तों यः स प्रेडोलित इष्यते ॥ ३८ ॥ च रामसासोमे इति च यदुच्यते तदिहानुपयोगीत्यास्तामेतत् । दीपनप्रसङ्गात् समः पश्चादुद्दिष्टोऽप्यत्र लक्षितः । सर्वसाम्यात् समो ज्ञेय इति । दीपनस्य सर्वत्र साम्या- दिति यावत् । समस्यैव विशेषोऽनुगीतिरिति स लक्ष्यते । स्थितस्यै(स्त्वे)कवरे(रो)- ऽपि यत्( य इति)। आदिमध्यलयो यत्र स चोमिरिति संज्ञितः। श्रुतयोऽन्या द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्मृताः । आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये । स्वे खरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा । श्रुतीनां निर्णयो ज्ञेयः ॥ इति । विकल्पमनुम्बारं तमाहुः। गान्धारम्यैकाक्षरगतम्य नीचे ऋपमे परे आयत्ता श्रुतिः कार्या । मध्यमे परे मृद्वी । गान्धार एव तु परतो मध्या ॥ ३३-३७ ॥ एवं प्रसादुर्मि लक्षयित्वोद्देशानुमारेण बिन्दुमाह । विन्दुरेककल इति । एककल आयतो मृदुर्वा विपर्यासेन वर्तुलीभाव एव बिन्दोर्लक्षणम् । आर्निकस्वरलक्षण- विषयतककल इत्यनेनोक्ता । तदेव तु रूपं दीर्घ स्वरनिष्ठ कम्पितम् । बिन्दुकम्पितोभय- लक्षणोपजीवित्वात् प्रेगोलितं लक्षयति । गतागतमवृत्तो यः स प्रेडोलिन इति । विन्दुकम्पितान्दोलनादित्यर्थः । मृद्वायतगमनाभ्यासादित्येके ॥ ३८ ॥ १ जम्मानयोग्य । २. घमासुकायामाननालोरवयं नारदीयमिक्षात उदारतम् । दाममनिपु तारं गटानु पुनरागतः ॥ पाक्षिायाममा मन्दं गया गमागतः ॥ आडिनरमी दम गतः परिकीर्तितः (र. ग गोनिगिनि मंझिनः । ) ॥ कष्ट निमनः पुरगे नाम ज्ञापन | int माने ना रेचि गायः निरोगतः ।। उगोगतः रभितः मात्र (म. करिनम्र भगनेय) कामना मन्दाक्यम ॥ ४ भ. प्रमों।

·९० नाट्यशास्त्रम् । यस्तु कण्टे स्वरोऽधः स्यात् स तु तारः प्रकीर्तितः । उरोगतस्तथा मन्द्रो 'मूर्मि तारतरस्तथा ॥ ३० ।। क्रमागतस्तु यस्तारः 'पष्टः पश्चम एव वा । तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतः स च ॥४०॥ लवयित्वा परान् मन्द्रात् परा(त्) तारगतिं गतः। मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयो यवरोहणात् ॥४१॥ प्रसन्नान्तः स्वरो यन्त्र प्रसादः स तु संज्ञितः अपाङ्गिकस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात् ॥४२॥ उहसिद्धव्यापकं लक्षणोपयोगितावपं वक्तव्यमित्याशयेन तारमन्द्रतारतराणां लक्षण- माह । यस्तु कण्ठे स तार उरसि मन्द्रो मूर्ध्नि तारतर इति ॥ ३९ ॥ एतत्रितययोजनेनान्येऽप्यलङ्कारा उहितुं शक्या उद्दिष्टा इत्यागयेनाह । क्रमा- गतस्तु यस्तारः पष्ठः पञ्चम एच वा। तारमन्द्रप्रसन्नस्त्विति । न चायमप्युद्दिष्टो मन्तव्य इत्याह । ज्ञेयो मन्द्रगतः स चेति । मन्द्रशद्वोनोद्दिष्टोऽयमिति यावत् । ऋपभस्तारषड्जस्ततो निषादस्ततः पड्जर्पभः पञ्चमो वा गान्धारः । एवमन्ये ॥ ४० ॥ मन्द्रतारसमशद्वेन तु य उद्दिष्टो मन्द्रतारप्रसन्नस्तं लक्षयति । लवयित्वा परान् मन्द्रात् परात्तारगतिं गतः । इति ॥ ४१॥ एतदलकारद्वयेनान्दोलनात् त(स)निवृत्तप्रवृत्तस्य लक्षणमूहितुं शक्यत इत्याशयेन तदुल्लड्ध्य प्रसादं लक्षयति । प्रसन्नान्तः स्वरो यत्र प्रसादः स विति। आदी स्वरस्य भर्त्सनरोधनदीपनवेदनकम्पनवलनलयननयनस्फुरणधर्मि मरणादि यथायोगं . विधायान्ते दीप्तायतादिस्वरश्रुतिविशेप एव विश्रान्तेः प्रसादादपाङ्गं लक्षयति । अपाकिस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात् । इति । यथाऽपागनिरीक्षणमन्यैर्न लक्ष्यते तद्वद् यदमणवैचित्र्येण दुरखधारस्वरूपः सो- ऽपानिकः। तथाविधप्रयोगेऽन्तर्भाव यदा विश्रान्तिविभ्रमभयादन्तरवीक्षितं लौकिक इति प्रसादापागाभ्यां समं जनित इति पृथग् लक्षितः ॥ ४२ ॥ १२. कण्ठस्थिरस्तस्मान् मन्द्रतारः। २ र. शीर्ष तारतरः स्मृतः । ३ ड भ ज. चतुर्थः पञ्चमोऽपि वा। ४ र. तथा। द.तु सः। ५ ४. क्रमान् । ६ भ. ज्ञेयो धारोहणाद् युधैः ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितं तु (तश्च) कलात्रयम् । कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥४३ ।। एवमुद्दिष्टा लक्षिता अलङ्कारा ऊहसिद्धये । तत्र दीप्तायतादि मन्द्रतारादिकं वा कम्पादिस्थानभेदनिरोधनतोदनादिः कालदीर्घत्वादुद्दिष्टधर्मे अलङ्काराश्रितं त्वियदिति तंत्र दीप्तायुक्तमन्यत्तु प्रदर्शयितुमाह । रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितश्च कलात्रयम् । कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥ इति । ततश्चाति श्च त्रि)श्रुतेरेव कम्पितमिच्छतः(न्तः) कलात्रयमिति श्रुतित्रयं व्याचक्षते । अन्ये तु चतुःश्रुतेरेव श्रुतित्रये कम्पनं कार्यमित्याहुः । इतरे तु सर्वस्वरविषय कम्पनमिच्छन्ति । कलात्र न श्रुतिः । अपि तु कालकला । तत्र त्रित्वोपादानं परप्रकर्षसूचनाय सामर्थ्याच्च । उरसि कम्पनात् कम्पितो लक्ष्यत इत्याह । (कण्ठे निरुद्धपवन- इति ।) एते च शरीरे प्राधान्येन लक्ष्यन्ते । धातुवाद्यं तु वीणायामित्याशयेन भेदेनाभिधानम् । वस्तु- तस्तूभयत्रापि सर्व तस्य योजनमिति लक्षणं निपुणमतीनां मत इत्य........मयं भरतमन्थे तु सञ्जात एवेति मन्तव्यम् । टीकाकृद्भिस्तु सदाशिवमतादिग्रन्थान्तरालिखितं त्रयस्त्रिंशदिमे प्रोक्ता अलङ्कारा इत्यादि तन्न लिखितम् । ग्रन्थान्तरपरिवर्तने अनिष्टप्रसङ्गात् । श्रीवायुप्रोक्तादि तु स्वगुरुमतनारदमता(नारदीयशिक्षा)- र्जुनमतादिषु श्रीसंहिता......न्योन्यदर्शनात् कियलिखनीयम् । न चापि किञ्चित् । तेन (न) किश्चित् प्रयोजनम् । वर्णेभ्यः सर्वेपु सिद्धिरिति युक्तं प्राक् । ये तु लध्ये दृश्यन्ते तलक्ष्म पठमानम् ( पठ्यते)। अवरोहारोहकृतो वेणुः पश्चकलः फ्रमात् । यथा-निधधनि रिससरिपसनिनिसा। एकस्वरेऽधिरोहात् प्रस्तारोऽन्यथा प्रसादस्तु । यथा-सगारिगागमपमधपनिगमा-प्रस्तारः। सधानिधापसापधामरिगसा-प्रसादः । समनन्तरस्वरी द्वौ (विचर)त्युद्वाहितस्तथा द्विकलः। आरोहत्पेफकलोऽसौ ॥

·९२ नावशाखम्। 'एवमेते त्वलद्वारा विज्ञेया वर्गसंश्रयाः। अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षरसमन्विताः॥४८॥ शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुप्पेव । अविभूपितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥४॥ विवृतस्तु एकस्मिन् रघुनणे म्बरचा(द)यमिलिना(ते) रघुपरिमाण प्रयुज्यते । तत्र च द्वयो म्बरयो शीघ्रकारोचारणेन सार पद प्रयुज्यते। पुनम्तदुपरितनात् म्वरद्वये । एवमेवान्ये । कार कलाविधूत म्वररूपविधृननात । दीर्घाक्षरमारोहे तदनन्तरस्वर कलान्तरयो। कम्पी प्रसन्नरूपी (ज्ञेय') पुनर्गाचवर्णीयम् ।। ससरिमाससससंसारि-इत्येव दीर्घमश्नर पर्नगत प्रयुभीत । इति गात्रवर्णः ॥ १३ ॥ एवमल द्वारा व्याख्याता । अथ तानुपसहरन यत्र तेपामुपयोगम्ता गीनिं सूचयति । एवमेते इति । अथ गीतीरिति च । वर्णसश्रया इति च वणानुकान्या गीतीनामन्तरेणतेऽल द्वारा प्रतिपद( द ) जन्मना( ना ) न वक्तु शक्या इति भाव । गीति शडून म्पराणा पदाना च य परम्परमाश्रयाश्रयिभार सा पृथम गीति । ननु गीतिवर्णरूप वेति पुन कस्मादभिधानमित्याशङ्कयाह । छन्दोऽक्षरममन्विता इति । पदाश्रया गीतिर्ण इत्युत्तम् । पद च प्रवृत्तनिरद्धच्छन्दोमय गद्यरूप चाक्षरात्मकम् । तत्र यथा सम्यम् ग(गी )तयो भवन्तीति गीतीना (स्थण ) तथा वक्ष्यामीति यावत् ।। ४४ ।। अथार काराणामुपयोगमाह । शशिना रहितेव निशा विजलेच नदी लता विपुप्पेव । अवि भूपितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ।। पनि। रश्चिदरकारो वर्णमुज्ज्वलयति कश्चित् सूनयति कश्चित् स(सु)विकासयति कश्चिद् रज्जयतीति दृष्टान्तचतुप्केण सूचिता(तम्) ॥४५॥ १ प्रविशन्मि प्राता अपहारा-आभनवभारती .९४३ अलदारात्रयनिगन्वमेव मयोन्तिा ॥ अन उर्व प्रब-यामि गीतीनामपि सरगम् ॥ (Chowkhamba ed 2976 cf बृहद्देशी of मता 170 ab for ab) ·२ एकोनत्रिंशोऽध्यायः । प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी। सम्भाविता तृतीया तु चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥ ४६॥ त्रिनिवृत्त(त्ति)प्रगीता या गीतिः सा मागधी स्मृता। अर्धतः सन्निवृत्ता च विज्ञेया वर्धमागधी ॥४७॥ सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता। पृथुलाख्या च विज्ञेया नित्यं लघ्वक्षरान्विता ॥४८॥ गीतीरुद्दिशति प्रथमा मागधीत्यादिना । तत्र यतिकालविभागेन वर्णालङ्कार- नियमेन लयगान क्रियाविशेपो गीतिरिति सामान्यलक्षणम् ॥ ४६॥ तत्रासां क्रमेण विशेषलक्षणान्याह । सन्नि(त्रिनिवृत्तिप्रगीता या गीतिः सा मागधीति । या पदानां निवृत्तिरावृत्तिस्तया प्रकृष्टं विततं गीतं गानक्रिया यस्यां सा गीतिः । विशेपसामान्यभावेन पत्ति( वृत्ति )पदार्थोऽस्य च विभागः । एतदुक्तम् । देव- मिति पदं गीत्वा प्रथमकला निर्वाह्य विलम्बितेन लयेन यदा द्वितीयां कलां मध्यमलयेन देवमिति (त्ये )तेन पदेन शर्वमिति शद्वसहितेन गायति ततोऽपि तृतीयां कलां द्रुतलयेन देवं शर्वमिति पदद्वयेन च वन्दे शर्वमिति पदान्तरसहितेन निर्वाहयति तत एव देव इत्ययं शहः कलात्रयव्यापनात् त्रिनिवृत्तिनिर्वाह एव । एवं शर्वमित्यादयोऽप्युत्तरोत्तरकलाव्यापिन- स्तदा मागधीति गीतिः। मगधेषु तथा गाननिर्वाहोपलम्भात् । यदाह । विदर्भादिषु दृष्टत्वात् समाख्या इति । उदाहरणम् । मासासससा मासं समं गसम समसरिरीति । अर्धत इति । परस्य सम्बन्ध्यधपदाद्यदावर्तम्तदाऽर्धमागधीति । न चात्र पादार्धप्रवृत्ती निवर्तनहेतुमन्तव्यः । यतः सामवेदे गीतप्रधाने आवृत्तिप्व| नाद्रियते । एवमादि तु जातवेदसमिति (सामवेदसंहिता १.१.३.११) हि अत्र जाग(पर्यन्तमावृत्तिपर्यन्त- परम्परया गीत्या तवेदसमिति गीयते । तत्र जातवेदसमिति पदस्य पट्जनादार्धभगो भवत्यपि । अन्ये तु विनिवृत्तिप्रवृत्तेति मागध्या लक्षणं पठन्तोऽर्धमागध्याः सपना- वृत्ति व्याचक्षाणा अर्धभजनमपि परिहरन्ति ॥४७॥ एवं निवृत्तिकृती द्वौ गीतिभेदावभिधाय निवृतिहीनमपि गीतिद्वयं लक्षयितुमाह । मम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता। पृथुलाग्व्या घ विज्ञेया नित्यं लध्यक्षरान्विना ।। इति च । नित्यगद आमीण्याची । उभयत्रापि सम्बन्धनीयम्तेन याहुल्यतो यत्र गुरुणि।

·१४ नाट्यशाखम् । पतास्तु गीतयो जेया धुवायोगं विनैव हि । गान्धर्व एव योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोकृभिः ।।४॥ 'गीतयो गदिताः सम्यग् धातूंश्चैव नियोधत । विस्तारः करणश्च 'स्थादाविदो व्यञ्जनस्तथा । चत्वारो धातवो ज्ञेया चादित्रकरणाश्रयाः ॥५०॥ सम्भावित सक्षिप्त पदाना भानाना यत्रेति । रघुप्रायत्वे तु पृथुला । भूयम्त्वात् पदप्रामस्य ॥४८॥ ननु कुन का गीति प्रयोज्येत्याशब्याह । पतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि ॥ इति । ध्रुवाश्रयो योगम्तद्वर्जमेता गीतयो गान्धर्व एव प्रयोज्या न तु गान इति तात्पर्यम् । मागध्यर्धमागध्यो सामनामधुवास्तु (मु) प्रयोजितो(ते)। सम्भावितापृथुले तेनापसारित्वेनैतदुनासु हि करुणरौद्रादिम( रसानुसारेण गुरुलध्वक्षरविनियोगो गीतिषु यथेष्मेवेति विशेप । अत एव विनियोगधर्जमि( भ ना २९-४९ )त्युक्तम् । हिर्यस्मात् । गीतय एव गदिता न वसा पियविशेष उक्त !! ४० ॥ अम्य गी यो भेदमाह । यदन्यैरीक्षण गीतीनामुक्त तन् मद्य न रचितमिति । तथा हि । यदन्यैर्लक्षिता । द्विगुरुर्दिनिवृत्ता च चित्रे गीतिस्तु मागधी। लघुप्लुतगता चैव तदर्थे चार्धमागधी ॥ (बृहद्देशी-मतङ्ग १७७) सम्भाविता (पृथुरा च ) यथाक्रम चतमभिद्वादशमिश्व मानाभि प्रयोगादिति । अर्धमाग- धिाद्व (धी द्वि) करचतुप्फल्योगयोम्त्विति । एतच्च लक्षण( विरुद्ध न )म्फुटमेर व्यामुयात् । नान्यथैतदनुसारेणान्यत्रापि योजना तथापि मार्गोपयुक्त भवति तद्गीतिवैचित्र्यमिति । यस्मा त्वासा मार्गभेदाभिधान तस्माद्युत्त सम्यगिति । एवमलङ्कारप्रसङ्गेन गीतय उक्ता । अरवारानन्तर च दारव्या कृता उदिष्टा लक्षारा सन्धात या इति धातुभ्यश्च दारख्या वा रक्ष्यमाणशोभातिशये अन्यो(न्ये) वैचित्र्योप जीवनेन शारीर्यामप्यर द्वारा शक्ययोजना इत्यभिप्रायेणाढ् । धातृश्चैव नियोधतेति चकारेणालङ्कारत्वमप्येतेषा समुश्चिनोति । एवकारेण चतुष्प्रहरण त्रिप्रहरणममुलीना विभागो १ र अन पर प्रवक्ष्यामि धानुवाद्यस्य रक्षणम् । २८ एव आविदो।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 'सङ्घातजोऽथ(जश्व) समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धकृतः । ज्ञेयश्चतुष्प्रकारो धातुर्विस्तारसंज्ञश्च ॥१॥ विधयस्तु (श्च) स्मृतास्तस्य पूर्व विस्तार एव च। सङ्घातसमवायौ तु विजेयौ तौ द्विकत्रिको ।। ५२॥ द्वे वृत्ती समलेखा चित्रलेखेत्यादिक विशाखिलाचार्यप्रोक्त सर्वथैव ध्रुनागानज्ञानवैफल्यो पयोगान् मया नोक्तमिति सूचयति । दधत्यदृष्ट विशिष्टं दृष्ट रक्तिं च तरन्ति धारयन्ति च वीणावाद्यस्वरूपमिति धातवः। प्रहारविशेषजन्या स्वरा । तत्समुदायोऽपि जन्यशकल्पमानो धातु. । तत्रोद्देशमाह । विस्तार इत्यादि । वाद्यतेऽनेनेति वादिनमङ्गुलीकोणादि । तम्य यत् करणं प्रयत्नम(न)। तदाश्रयाः प्रहारविशेषजन्या इति यावत् । अशेन सामान्य लक्षण धातूनामुक्तम् ॥ ५० ॥ तत्र हि विस्तारधातोश्चतुर्दशविधवं निरूपयिष्यते । भेदान्तर्गतभेदचतुष्टय तापद- वतारयन् साधर्म्यनिवन्धनमुद्दिशति । सङ्घातजा(ज)श्चेति ॥ ५१ ।। तत्र विस्तारजो नाम भेदो य उक्तस्तस्य भेदान्तरभावेन मितवक्तव्यतया प्रथम विशेषलक्षणमाह । विधयश्च स्मृतास्तस्य पूर्व विस्तार एव च । इति । चकार स्ववृत्तित्वमेवकारोऽन्वर्थता सूचयति । तदयमर्थ । विस्तारो नाम यो विस्तार एव । विस्तीर्णत्वमेवास्य लक्षणमित्यर्थ । एतदुक्तं भवति । अनेकोऽपि स्वरप्रकरणो यथा पृथगनुपलक्ष्यमाणविभागो विश्रान्तस्थानभूत- पर्यन्तिकम्वरस्वरूपं (पमेकी )कुर्वन्नन्तरीभवच्चित्रपचनान्तरेणैर विनिर्मासमानसूतत्व(स्वरत्व) विकीर्णस्तथासौ । अन्यत्र स एवं विस्तार उक्त । तस्य च ये विधयो भेदाम्तेषु पूर्व- मुक्ता अलक्षारनिरूपणानसरे विचित्रप्रकारा सन्दर्शिता इति यावत् । अन्ये तु मन्यन्ते पूर्वमु म्बरास्त एव । तेपा विधयो भेदा म्वरान्तरोप- योगादेकविस्तारवाच्या इति । द्विकत्रिकाविति ॥ ५२ ॥ १४ सझातजभ । म सदात समवायो विस्तारयानुयन्धसज्ञान । २१ अध। ३१ तु । ४. निस्तर एव तु। ५ र शेयो स्याती विकनिकी ।

·२६ नाट्यशास्त्रम् । पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोऽष्टविधः स्मृतः । करणानां विशेषेण 'विजेयौ तौ पृथक् पृथक् ॥५॥ अधश्चोर्ध्वं च विजेयावधरोत्तरजी स्वरी। सङ्घातजो विधिस्त्येप विजेयो वादनं प्रति' ।।५४ ॥ 'द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च ॥७५ ॥ 'समवायजस्तथा स्यात् निरुत्तरस्त्रिरधरश्च विज्ञेयः। 'द्विरधरोत्तरा(रो)घरान्तो(द्यो) द्विरधरश्चो(रोयो)त्तरविरामश्च ॥५०॥ . (मवातजस्तूत्तरभेदद्वयेन ) चतुर्धा । अन्यस्त्रिक. सोऽष्टधा । तदा वा पूर्व चतुर्विध इति द्विकत्रिकौ द्वे तुल्ये । कि कृतो वोत्तरभेद्र इत्याह । करणानां विशेषेण विज्ञेयौ तौ पृथक् पृथक् । इति । क्रियाविशेषादवान्तरमैदा इति यावत् ॥ ५३॥ स च विशेपो हम्तम्व(स्य तन्त्रीभेदादित्याशयेनाह । अधश्चोर्ध्व चेति । नात्र विकृतमौतराधर्यम् । किन्तु शरीरे यावदधरीतरजी मन्द्रतारम्वरौ वीणायामधरोत्तरजी । यथाह दत्तिलः। वीणायां त्वधरोत्तर (दत्तिलम् । ९.) इति । एवमधरोत्तरम्परू- पमभिधाय तस्कृतसद्धातजस्य भेदचतुष्कं सूत्रयति सङ्घातज इति । विधिभे(मैं)द इति । एप इति ॥ ५४॥ आर्यया वक्ष्यमाणं तदाह । द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधर(रादिश्वोत्तरावसानश्च । ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च । पुनः शनाभ्यावृत्या प्रयोगे हृद्यता भवतीति सूचयति ॥ ५५॥ इति । अथ समनायस्य भेदाष्टकमाह । समवायजस्तथा स्या(दिति)! तथा ऽऽवृत्या याद् द्विरघरश्च विज्ञेयः। स द्विरधरोत्तरोऽधरायः। अथेत्यानन्तर्य- १ड विधिचव । २ द. वाथयामि । जतेपु विज्ञेयो वायसश्य । ३ ड द्वायुनरा। र अधरोगरो। ४ म गमवायत । ५ भ पृथ(इ प्रागुनरो शुनरो द्विरधरग्वधराधिोतरावसानश । उत्तरमध्यक्ष तथा मध्ये स्वधर पुनय ।

·१७ एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 'उत्तरमुखो द्विरधरो द्विरुत्तरावसानश्च । मध्योत्तरो द्विरधरो द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च ॥ ५७ ॥ अनुबन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमासाच नियतमेपां हि । एवं चतुर्दशविधो विस्तारों धातुराख्यातः ॥५८॥ रिभितोचयनीरिभितो (ता) हाद(द्यः)स्तु तथानुवन्धः स्यात् । पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः ॥ ५९॥ -वाचिना सह समागमः । द्विरुत्तर उत्तरौ यत्रेति । द्विरधरश्चान्त(रोथोत्त)रचि- रामश्च । उत्तरमुखो द्विरधरादिः। द्विरुत्तरा प(द)या द्विष्ठा व्युत्क्रमेणोत्तरावसाने तु यत्रेति प्रागबहुव्रीहि । मध्योत्तरो द्विरधरः(रो) द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च । समवायो विपयो रूढोऽनेक इति त्रिकः समवाय उक्त । द्विकन्तु सङ्घात इति ॥५६-५७॥ अथानुबन्धमाह। अनुवन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमामाच नियतमेपां हि । इति । व्यासो भेदानां मिश्रत्वेन प्रयोग । तस्य पुनरपि सक्तं समूहनापीडनं न(निय)- त(तम्)। एपामिति । स्वभेदपरभेदनिष्ठानामित्यर्थः । अनुबध्यते मिश्रीक्रियते भायो यत्रेत्यनुवन्धः। एवमुपसंहरति । एवं चतुर्दशविधो विस्तारो धातुरिति । एको विस्तारः सङ्घातश्चतुर्धा समवायोऽष्टधाऽनुबन्धश्चैक एव । एवं विस्तीर्णभेद्योगादुदात्ततान- हृदयविस्तारणाच विस्तारधातुः ॥ ५८ ॥ अथ करणधातुभेदान् पञ्चोदिगति । रिभितोचयनीरटि(रिभि)तो(ता) हादश्च(वस्तु) स्यात्तथाऽनुबन्धः (तथा स्यात्)॥ इति ॥ ५॥ प. रिपोतरापसानोभराशिमरमुनी विरभरथ। २ प. नियं विस्तारमा म्यार। ३१. नीरटितो ४ च. एप । ना. १३ ·९८ नाट्यशास्त्रम् । त्रिकपञ्चसप्तनवर्यधाक्रम संयुतो भवेद्वाये। सर्वैरनुवन्धकृतैर्गुन्तिः स्यात् करणधातुः ॥ १० ॥ क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णम(ोs)नुबन्धसंज्ञितश्चैव । आवियो विज्ञेयो धातु पञ्चविध एव ॥ ११ ॥ द्विस्त्रिश्चतुष्कनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतः। आविधातुर्विज्ञेयः सानुबन्धविभूपितः ॥ ३२॥ व्यञ्जनधातोः पुष्पं कलनलनिकोटिनं तथोड(न्मृ)टम् । रेफोऽनुयन्धसंज्ञोऽनुस्खनितं विन्दुरवमृष्टम् ॥ १३ ॥ एषां क्रमेण लक्षणमाह । त्रिकपञ्चसप्तनवरिति । आठौ द्वौ प्रहारी लघू तृतीयो गुरुरिति रिभितः । पञ्चम इत्युचः(चयः)। सप्तन इति नीर(रि)भितः। नवमो गुरुरन्ये लघवः । हाधो लड्व्य इति । एतद्देदानुबन्धनादनुयन्धः इति । पञ्चधा क्रियाबाहुल्यात् करणधातुः ॥ ६॥ अथाविद्धधातुभेदान् पञ्चाह । क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णम(गोड)नुवन्धसंज्ञितश्चैव । इति ॥ ६१॥ एपां लक्षणमाह। द्वित्रै(नि)श्चतुष्कनवकः प्रहारैः क्रमशः कृतः । इति । क्रम(श) इति । लघुरिति द्विकं लघुश्चतुर्लघुरित्येके । एवं यावन्नबकः। अन्ये तु क्रमशद्वलक्षणलक्षणालघुसञ्चयरूपत्वमेव प्रहाराणां मन्यन्ते । लघुत्वप्रहारत्वादेव भास- (त) आरिद्धधातुः ॥ ६२ ॥ अथ व्यञ्जनधातोः सप्त(तोर्दश )भेटानाह । व्यञ्जनधाती(तोः) पुष्पं कर(ल)तर(ल)निष्कोटिनं तथोन्मृष्टम् । रेफोऽनुवन्धसंज्ञोऽनुस्वनितं विन्दुरवमृष्टम् ।। इति ॥ ६३ ॥ १२. च वियुक्तस्त्वथ यथाक्रमं विहितः ।

·९२ एकोनत्रिंशोऽध्यायः । कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिसंज्ञितम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्योः स्पर्शनं यत् कलं तु तत् ॥ ६४ ! 'वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनातिस्तले । सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु निष्कोटितमिहोच्यते ॥६॥ 'प्रहारो वामतर्जन्या उध्द(न्म)ष्टमिति संज्ञितम् । सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपो रेफ इत्यभिसंजितः ॥ ६६ ॥ तलस्थानेऽध स्तन्त्रीणामनुस्खनितमुच्यते । गुर्वक्षरकृता तन्त्री बिन्दुरित्यभिसंज्ञितः ॥ ६७ ॥ एतान् क्रमेण लक्षयति । कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमिति । त्रि (अत्र) विशेपाभावेऽप्यङ्गुष्ठौ । तेन क्रममे( मेणै )वैकस्यां तन्त्र्यां प्रहारत्रयात् पुष्पम् । यथोक्तं भट्टमातृगुप्तेन । पुप्पं च जनयत्येको भूयः स्पर्शात् स्वरान्वितः। इति । अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्यौ तु (व्योस्तु) नानास्थानस्वर(राः) तश्रीद्वयं(ये) युगपज्जन्याः । अङ्गुष्ठद्वयेनेत्यर्थः ॥ ६४ ॥ वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तले । वामेनागुष्ठेन तन्त्री. पीडयित्वा दक्षिणेन हन्यादिति तलम् । सव्याङ्गुष्टप्रहा- रस्तु निष्कोटितम् । ऊर्ध्वाधरहननेन कुटिलोऽयं प्रहार इति निर्वचनवलादित्यु- पाध्यायाः॥६५॥ प्रहारो वामतर्जन्या तु तनु (दु)म(न्म)ष्टम् । तन्व्यां तथा प्रहरण- योगादनाहतप्रायं मधुरतरस्वरजननं तत्रीपु मार्जनामात्रमेव भवतीत्युन्मृष्टम् । सर्वाड- लिसमाक्षेपानेफः। सर्वाभिरङ्गलिमिरेकस्वरतादयः। पर्यायेण विचित्रः । एकत्र विश्रान्तिः । रेफविस्तारे नन्वे(त्वे)ते(ता द)ति विशेषः ॥ ६६ ॥ तलस्थानेश्धस्तन्त्रीणामनुस्खनितम् । तलनिप्पची सत्यां तदवच्छिन्ने- . ऽवम(न) मि(ती)प्रहारपरम्परे( रा )ऽनुस्खनितम् । गुर्पक्षरकृना तत्री विन्दुः। गुर्वक्षरो विलम्बितकाल एकस्यामेव नन्त्र्यां प्रहार इत्यर्थः ॥ ६७॥ १ र. अभिधीयते। २ र. वामाटानून पातम्ममिहिननलः । ३ र. गन्याहारनन्या । ४ प. अथ । र. आरन्यागः मर्यानुस्परितं । ५ र. गुरमनन्त्रीस्त(१)।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। [तिस्रो गीतिवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः। चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति । तासां तालगीतिलययतिमार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि भवन्ति । तत्र चित्रायां सङ्क्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायतिरनागत- ग्रहाणां प्राधान्यम् । तथा वृत्तौ गीतवादिनद्विकलतालमध्यलयसोतो- गतायतिः समग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कल- तालविलम्बितलयगोपुच्छायत्य(तिः। अ)तीतग्रहमार्गाणां प्राधान्यम्।] सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्यास्तु जातयः। धातुभिः सह संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तराः ॥ ७२ ॥ गीतं हि विशिष्टं(प्ट)स्थानीय प्रधानं तदनुकूलश्वायं व्यवहारः। यत्र सममेव द्वयोर्व्यवहारस्तत्र साम्येन वर्तनाद् वृत्तिर्नाम। वृत्तिसंज्ञितशद्वस्यायमाशयः । वृत्तिरिति सामान्ये विशेषे च प्रयुक्तोऽत्र । ब्राह्मणाख्या ब्राह्मण इति यथा । गुणशद्वोऽत्रोत्कर्पवाची न त्वप्रधानवाची तेन वाद्यस्य गीतस्य च गुण उत्कर्पो यत्र प्राधान्यमिति यावत् । तथा च दत्तिलाचार्यः । दक्षिणावृत्तिचित्राश्च वृत्तयस्तास्वयं विधिः। प्रधानं गीतमुभयं वायं चेति यथाक्रमम् ॥ इति । (दत्तिलम्-४३) अन्ये तु मन्यन्ते । द्रुतमध्यविलम्बितात्मकं यत्कालत्रयमानं तदेवानेन विशेषणोक्तं धृत्तित्रयम् । तच्च स्वरगतो(तमु)पदिष्टस्वरमनेन विशेपेणाहेति । आवापादियोगो हि तालो मुख्यतया। तथाह । आसारितोपर(व)हनमाद्यता [ (तेप्वादावासारणानि) म. ना. ३१.१०३ ] तालादि । तत्र मुख्यता धृवादेरेव नियमिता गानमिति च वक्ष्यते । न चात्रापि सम्भव इति च तत एवेति च तालविधावुपदेक्ष्यमाणान् मार्गत्रयादिदं वि(मियत इत्यलमतिप्रसझेन ॥ ७१ ॥ ननु कलादादौ चत्वारो धातव (भ. ना. २९.५०) इति निरूपिते तेषां चतुर्दग पञ्चदशेति भेदा निरूपिताः । त(क)लान् मूलत एव चतुर्वि निगद्धातव इति नोक्तमित्याशड्क्यावान्तरजातिविभागं तापढ़ेदानुगतपरिहारान्तरं तेन दर्शयति सर्वा- सामेवेति । सांसां वृत्तीनां सम्बन्धिनः । ताः शुद्धाः । न तु सर्वे चतुधि निमदपि । पवकारी यभासद्स्यमसम्भाव्यमे(प.) । तेर्धातुभिन्षयद्य........ मम्म्य ललिना २. गम्भाः । र. मनसा गानामनुगः ।

·१०२ नाट्यशास्त्रम् । एतेपां धातूनां समवायाजातयस्तु जायन्ते । स्वात् स्वादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु ॥ ७३ ।। तत्रोदात्ता विस्तारधातुविपया युदात्तत्वात् । ललिता व्यञ्जनधानोर्ललितत्वादेव सम्प्रयोक्तव्या ॥ ७४ ॥ आविधातुविपया रिभिता लघुसञ्चयाद् विनिर्दिष्टा । करणविषया च घनसंज्ञा गुरुलघुसञ्चयात्तु स्यात्' ।। ७ ।। जायन्ते संयुक्ताः समद्धा भवन्ति । गुणवत्तरा इति । व्यञ्जनधातावप्याविद्धत्वं कचिदस्ति. तथापि ललिताप्रधानमेव । अन्यत्राप्यन्यदिति यावत् । वीणावाये सौकुमार्य प्रधानमिति पश्चानिश्शेपश्यञ्जनधातुनिर्दिष्टापि ललिता जातिरिहादावुक्ता ।। ७२ ।। ननु कुत्र धातो का जातिरिति वाच्यम् । किश्चैकैकत्र धातुभेदे लालित्याद्यमिव्य- तिरस्ति । तत् कथमिमा जातय इत्याशड्क्याह । एतेषां धातूनां समवायाजातयस्तु जायन्ते । स्वात् स्वादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु । इति । एतेपां धातूनां मध्ये तस्यां तम्या जाती यश्चोचितम्त( स्माद्) एतम्जा( ता जा) यन्त इति । अभिव्यज्यन्त इत्यर्थः । तत्र विस्तारधातायुदात्ता जातिरौचित्यात् । तत्र धेकविस्तारादिप्रयोगे ईहादिबाहुल्यात् प्रयोगस्य चित्तवृत्ति(:) सुभगीभवति । व्यञ्जनधाती ललिता सौकुमार्यात् प्रयोगस्य । अत एव च श्रीहर्पणाहनासमुचितं वाद्यमित्याशयेन व्यक्तिव्य( W )जनधातुना दन( श)विधेनात्र प्रलब्धात्म(मु )ना (नागानन्दम् १.१४ प्रियदर्शिका ३.१०) इत्युक्तम् । आविद्धधातो रिभिता ल( ल )घु- प्रयोगाद् रिभो(फे)हि वर्णन(व्यत्यय एतद्रूपम् । रिभि(फि)श्च कत्थनयुद्ध (निन्दा)हिंसानादरेपुर हिंसादानेपु ) पठ्यते । ( पा. धातुपाठः – १३०९) अनादर- वा( आदानं )विश्रान्तिः । युद्धादावपि च चातुर्ययोग एवोचित.। करणधाती धना। गुर्वन्तरविश्रान्त्या निपिद्धत्वम् । अन्ये तु विपर्ययमाहुः । आविद्धे घना । लघुमिनिरन्तर- त्वात् । करणे लघूपक्रमत्वाद्गरविश्रान्तथैकत्रानादरात् । यत्पुनरेतदुक्तमेकैकत्र भेदेन तज्जात्य- भिव्यक्तिरिति तदेवमेतदाह समवायादिति । बहुभिर्भदैर्युक्तः सा जातिय॑जनमिति यावद्भेदैरित्याशड्क्याह । स्वादिति । यावती मेदकलाप्रयुक्ते तथाविधाभिव्यक्तिरिति यावद् १च. बहुविषयत्वात् । २ च. सम्प्रोक्ता। ३ च. तस्य ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। त्रिविधं गीते कार्य वाद्यं वीणासमुद्भवं तज्ज्ञैः । तत्त्वं ह्यनुगतमोघः स्थानैककरणसमायुक्ताः ॥ ७६ ॥ लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम् ॥ ७७ ॥ आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थ वाद्यं त्वोघे विधातव्यम् ॥ ७८ ॥ ग्रामरागाभिव्यक्तिरुक्षेपणत्नादभिव्यक्तिश्चैवमेव दृष्टा बाह्यन्त एव ह्येष्वप्यन्य एव (वाह्यान्तरे- प्वप्यन्यैव) । अस्यापि शतधापि पुनस्तथोपकारिण इत्यर्थः । अन्ये त्वित्थं योजयन्ति । यस्मात्ता जायन्त इति प्रश्न उत्तरमिदं समवाया- दिति । अथेत्याह नोदात्तादिकाया वार्ताया जातयश्चेति कि न वृत्तयस्तेन धातवो धातुमेद- सञ्चयात् सा चित्तवृत्तियित इति तावतो भेदकापस्यैकफरणादेकरूपतया परिगणनं जातिश्च । म्पष्टार्थोऽत्र व्याख्याने । कस्मात्ताश्चित्तवृत्तयो जायन्त इत्यत्रैकैकैवोत्तरं जायत इति । यत इति रिभिते च चित्तवृत्तिरपि भरतो (ति) विश्राम्यत्नात् । प्रविभागनियमे जातिभेदनिमित्तम- भिधाय दक्षिणादिवृत्तित्रयेऽपि साधारण वाद्यविधि त्रिविधमाह । त्रिविधं गीत इति । विधाशही विधिवाची। तथा चाह । तत्त्वौघानुगताश्च वाद्यविधय' इति । गीत इति । गीतविषयो वाद्यस्य मेलनप्रकार स विधिरिति सामान्यलक्षणस्य वृत्ति । स तु गुण- प्रधानभाव इति भेदगुणत्वेऽपि हि तत्त्वादित्रयं प्रधानत्वेऽपि हि स्वातन्त्र्येऽपि ॥७३-७६ ॥ अथैपा विशेपलक्षणं क्रमेणोच्यते । लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम् । आविद्धकरणबहुलं युपर्युपरिपाणिकं दृतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थ वाद्यं त्वोघे विधातव्यम् । इति । लया द्रुतमध्यविलम्बिता वक्ष्यमाणलक्षणा । तालश्चञ्चत्पुटादिकृन साम्यविशेषो वा ग(म्या)नालादि(स)हितवीणया शक्यप्रयोगः। वर्णः स्वाय्यादि । पदं विरामरूपो विच्छेदः। यतिः स्रोतोगतादि.। गीतिमिविभागत । जात्यं भविशेपोचितदशकभेदवैचित्र्यसम्भा- चितो तावा गीतिः । अक्षराणि देवं गमित्यादि(दीनि)। एतच समस्तं गीनं वीणायां शक्यप्रयोग (ग) म्वरपदतार निर( निष्ठिन प्रपञ्चं दर्शयति । भू प्राप्ता (पा. धातु- पाठ-१८५५)। अन तेन लयादिभेदं भावयते नामोति वीरोनि यद्वान्यतत्त्वं न १ प. गी । र.नी। २ भ. यास्त्र पन्ना यादी । ३ म. यार । ४२ याऽनु । ५ नागादिम् १.१४ नियामिरा ३१..

·नाट्यशास्त्रम् । एवं ज्ञेया वेणे याद्यविधाने तु धानवस्तज्ज्ञः। वक्ष्याम्यतः परमहं निर्गीतविधानसमवायम् ॥७॥ आश्रावणा तथाऽऽरम्भो वक्त्रपाणिस्तथैव च । सङ्घोटना तथा कार्य पुनश्च परिघट्ना ॥ ८० ॥ मार्गासारितमेत्तत् स्याहीलाकृतमथापि च । आसारितानि च तथा त्रिप्रकारकृतानि तु ॥ ८१ ॥ एतानि तु बहिर्गीतान्याहुर्वाद्यविदो जनाः । सतालानि यतालानि चित्रवृती कृतानि तु ॥ ८२॥ प्रयोजनं च विज्ञेय' पूर्वरङ्गविधि प्रति । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम् ।। ८३ ।। स्वभावव्यतिरिक्तत्वात् । तेन तथाविधगीतेन सह समवायः सम्मेलना स तत्वाख्यो वाद्य- विधिः । एवमन्यत्र मन्तन्यम् । अनुगच्छति न सर्व तद्रपमनुहरत्यपि तु किञ्चिद्यथा विलम्बितेऽपि लये नूनं प्रयोग मध्ये करोति देवमिति । वर्णद्वये गीयमाने त्रिचतुरान् प्रहारान् करोति । यत्र पुनः समवायात् प्रत्यक्षमेवमनुसरणं न भागशद्वः स ओघः। आविद्धं चतुरं कृत्वा प्रहारक्रियानेन तेन) बहुलम् । उपर्युपरीति सामीप्ये । तेन निरन्तराः पाणयो घाता यत्र । गीतं (तस्य) च योऽर्थे( र्थः) प्रवृत्तिविंदारीलक्षणो विच्छेदः सोऽनपेक्षितो यत्र । गीतविदारीप्वप्यविच्छित्तिमिति यावत् । अत एवौघ इवौघः । केचिदाविद्धकरण- वदत्र धातू निर्दिष्टाविति मन्यन्ते। अन्ये तु निर्देशादेव पूर्वो वाद्यविधिय॑ञ्जन विस्तारधातु- विध( ५ )यो मन्यन्ते । तत्पक्षे न व्यक्तिव्य( प )जनधातुनेत्युपक्रम( म्य)- वाद्यविधयः सम्यक् यो दर्शिता ( नागानन्दम् १.१४ प्रियदर्शिका ३.१०) इत्यसमीपी स्थविदम् । न तु पार्यविपित्रयस्योपदेशनादापि फेचिद्विकार देनावनद्ध- वाद्येऽपि । अत इत्थमुद्दिष्टम् ॥ ७७-७८ ॥ तन्निरूपयितुमुपक्रमते । वक्ष्याम्यतः परमिति । निीतं वहिर्गीतं शुष्क- मिति पूर्वरङ्गाध्याये (भ. ना. अ. ५ श्लो. ३०-५७) निर्णीतमेव । तस्य विधाना- दिभेदस्तेषां सम्यगवगमो येन भवति तं समवायलक्षणं वक्ष्यामीत्यर्थः ।। ७९ ॥ तत्रपामुद्देशमाह । आश्रावणेत्यादि । ८०- ८३ ॥ १र. ज्ञेया। २ र. निप्रमाण । ३ र. नाट्यविदो। ४ र. वृत्तः स्मृतानि। ५ र. पूर्वोतं । ६ च. विधी मया। ७ च. दर्शनानि यथारुमम् ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। आश्रावणा नाम। विस्तारधातुविहितैः करणैः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः । द्विश्चापि सन्निवृत्तः करणो(णा)पचयैः क्रमेण स्यात् ॥ ८४ ॥ गुरुणी त्वादावेकादशकं चतुर्दशं सपञ्चदशम् । सचतुर्विंशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात् ।। ८५ ॥ 'लघुनी गुरु चैव स्यादथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः । पट् च लघूनि ततोऽन्त्ये गुर्वाद्याश्रावणायां तु ॥ ८६ ॥ तत्राश्रावणामेव लक्षयति । विस्तारधातुविहितैरिति । विस्ताराख्ये धातौ यानि विहितानि शास्त्रकारेणेति । एकविस्तारादयश्चतुर्दश प्रभेदास्तैः प्रवि- भागश इति । एकैकं द्विरभ्यस्तैरिद्वयं प्रयुक्तैः । पुनर्भेदान्तरेऽपि तथैव द्विःप्रयुक्तो- (क्तै )द्वि( ढेि )रावृत्तैस्तस्यां च पुनरावृत्तैः । करणस्य स्वगतायाः क्रियाया अपचयाः पूर्वयुक्तिमुज्झितभेदेनान्तरनिमज्जन(त)या तेषां तैरेवंविधैरुपलक्षिता स्यादाश्रावणा नामेति । सन्निवृत्तः(त्तैः)। तद्यथा । एकविस्तारो द्विः प्रयुज्यते ततो या द्विरधर इत्ययं भेदो द्विः। पुनरेकविस्तारो द्विरुत्तर इत्यत्र भेदे गुणनयापि लापितस्वरूपो द्विस्ततो द्विरत(धर )इत्ययं भेदो द्विः । ततो द्विरुत्तर इत्ययं भेदो द्विरधर इत्ययं भेदः । द्विरधर इत्यत्र भेदनिममस्वभावो द्विरित्येवमेतदप्यनुसतव्यम् । 'विशाखिलमतानुसारिणस्तु( प्राहु रंगम्य स्वरविस्तारणे- ऽस्यापचयातन्त्रभेदेषु तु (त) एकचिम्लाएन् मात्रामेदः कर्तव्यः । तम्पानेकपाकलनु- पदेश्यमानत्वात् ॥ ८४ ॥ एवं वीणावाद्यमुक्त्वैतद्गतं शुष्कध्रुवाकर्मप्रस्तारमाह । गुरुणी त्वादाविति । गुरूणि शेपाणि भवन्ति । न च लध्वक्षरम् । ईदृशमेव द्वितीयम्खण्डम् । ततः पञ्चदशाक्षरे तृतीयखण्डे त्रयो गुरवोऽन्ये लघवः । लक्षणरक्षणार्थ सार्थकपदोदाहरणानीह लिग्न्यन्ते । खण्डप्रस्तारकं लक्षणपूर्वकम् । तनौजयनौस( तननजयननसाः ॥ २ ॥ सनजनम(साः) । समस्तमात्रा (आ)श्रावणानुसार( रेण ) इति त्रिखण्डा । (यथा)। शम्भु प्रणमत मम किल मानसमाश्रावणा(ण)मिह कृतहदये । १ भ. पू गुरुपी तत्र । ग. मा गएपी र तनः । २ म. तथाऽन्ला गुगंटा। र. अन्न गुरंगा । ३ मे विपिशानिः । पिनारभानुदानी प्रदुमन दुनम्पनाम् ॥ ना.

·१०६ . । नाट्यशास्त्रम् । 'निःशम्योपरिपाणी तालावप्येवमेव चैकि(क)कवान् । समपाणी द्वे शम्ये तालावप्येवमेवाथ ॥ ८॥ भूयः शम्यातालावयपाणावुत्तरस्तथा चैव। चचत्पुटस्तथा स्यादेवं याश्रावणातालः ॥८८ ॥ भद्रं वसति (पदकमलपूजन)योगादितिसुतनतमकुटे । वरदं स हि शरणं भवति वनपद(म्)। (इति) ॥ ८५-८६॥ अन तालविशेपमाह । त्रिशम्योपरिपाणाविति । एवमेवेति । न सोऽपि निरुपरिपाणौ च तेन शम्यानये आदौ वीणादिवायेऽनुगतं गीतम् । एककवानिति । एकया विदार्या इयद्वक्ष्ये । तालत्रयपयन्ते गीते विच्छेद एक क्तव्य इत्यर्थ । अन्ये तु एककवानिति न पठन्ति । एवमेवार्थे(र्थ इ)ति ते पठन्ति । तेपा- माशये उपरिपाण्यमिधानादेव शम्यात्रयं विदारीविच्छेदो(द उपलब्ध एव । तेनादौ वीणावाद्यप्रयोग शम्यावाद्यमतोऽपि चीणावाद्य ततम्तालनयमिति तद्वक्ष्यते। लयस्योपरि यद्वाद्य पाणिस्तस्योपरीति । ततो वाद्यस्य (धेन )ममं गीतिः । द्वे शम्घे । योजनावपाणौ तालोपरीति प्रयुक्तम् । समे चेति । प्रयुज्यमाने(न इ)ति । असमे च प्रयुज्यमाने तालावप्येवमिति । द्वौ समपाणी तेन शम्या तारद्वये च गीतवाद्ययो. मड्ग्रह. ॥ ८७ ॥ ततश्च यौ शम्यातालौ तत्र पूर्व गीत ततो वाद्यमित्यवपाणिः। उत्तर- स्तथा चैवेति। तेनैव रक्षणे(लक्षण)प्रकारेण उत्तरः पञ्चपाणि, पट्कल । चचत्पुट: षट्चततमि कलाभिरिति द्वारिंशतिकल । द्विस्तन तथा चैवेति वचनात् पश्चपाणौ र चच्चत्पुटे चार्धपाणिरेव । तेन सप्त विदार्योऽत्र द्वयोरुपरिपाणिर्द्वयो समपाणिस्तिमृप्यापाणि । वाचनिकचायं तालविशेप इति युग्मौजविभागापेक्षणं मन खेदमात्रम् । अन्ये तूत्तरस्तथा द्विकल इति पटन्ति । तेऽष्टाविंशतिकला( मा )श्रारणामाहुः । अपरे चचत्पुटस्तथे. ति (म. ना. २९-८८) वचनात् सोऽपि द्विकल एवेति ब्याचक्षाणा द्वात्रिंशत्करामिमा मन्यन्ते । द्वात्रिंशति(त्परत्वमेव सूचितं पूर्वापरपिचारेण रक्ष्यते । तथा हि ! चत्वारस्तु गुणा युग्म (भ. ना. अ. ३१-१०६) इति वक्ष्यते । म्वण्डद्वयान्ते च मात्राद्वयं कराया १ . नि शम्या हवपाणी करावप्यरमेकम्यत् । म. शम्ये द्वे चौपरिपाणी तालावप्येवमेव निीि। २ म. तथा द्विफल ! र तालापरिवर्तेऽङ्गुष्टनामनत्यंत्र (नाग)।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः १०७ ['अत्रोदाहरणम् । झण्टुं जगति यवलितक जम्वुक झण्टुं तिति च लघु च झण्डं (तिति चा)। दिङ्गले गणपतिपशुपतिजम्बुक दिङ्गले वरभुज दिगिनिगि चा । तिति चादिनि निगिचा पशुपति नितिचा ॥] अथारम्भः। दीर्घाण्यादावष्टौ द्वादश च लघुनि नैधनं चैव । चत्वारि गुरुणि' तथा हस्वान्यष्टौ च दीर्घ च ॥८९॥ यद्वक्ष्यति । एककलापि मात्रेति । एवं खण्डद्वयेऽष्टादशकला । तृतीये चतुर्दश । अन्त्ये गुरुर्द्वयोश्चतुष्कलयोः। वक्ष्यते हि । निवृत्तौ हि कला न्यूना यदा वस्तुवशा- द्भवेत् । आकलापातमात्रेति ॥ (भ. ना. ३१.१२८) ॥ स्पष्टः क्रमः । अन्यैस्तु ध्रुवा त्रिखण्डा कृता तालस्त्रिखण्डः कृतः । तत्र प्रथमखण्डे उपरिपाणि- योगाच्च तस्य कला पदशून्या शेपास्वष्टासु पदानि । द्वितीयेऽवपाणियोगाद् द्वौ गुणौ तु ताले तु प्रवेशेन लभते(भ्येते) शेषः पदग्रामः पष्ठ(टसु)कलास्विति पञ्चपाणिः । तृतीये तु खण्डे चतस्रः कला इति पृथगेव खण्डत्रये तालयोग इति । कतमदेतत् । अतन्त्रमिति न चोद्यम् । न ह्यत्र समुदायाश्रयं मानम् । अपि तु प्रतिखण्डभेदे च भवति गानवैचित्र्यमिति लक्ष्यते धुवाध्याये (भ. ना. अ. ३२)। एकवस्तु धृवा ज्ञेया इत्युपक्रम्य द्विवस्तु परि- गीतिका (भ. ना. अ. ३२.७) इत्यादि । चतुर्विशतिकलात्मकेऽर्धयोगादेकादशकलिकत्यात् सङ्कीर्ण मानं तच्च तालाध्याय (भ. ना. अ. ३१) सड्ग्रहीप्यते कलाः पञ्चेत्यादिनेति (भ. ना. अ. ३१.२४) व्याचक्षते तदसत् । तत्र योगेऽत्र विच्छेदाभावात् खण्डत्रयेणैवा- पृथक् तालः । तदुपभगचतुर्लयादि यदिति मान........पि स्फुट एव । तदर्थमेव खण्डत्रय- विभागो मुनिना कृतः । ताले पदेपु न प्रथमखण्डे च सकोणः ताले यद्वक्ष्यते कलाः पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिताः ॥ दशैकादश चैवेति ( म. ना. अ. ३१.२४) एवं च गीततालविषयः पदेषु यो गुणविभागो वक्ष्यते तालाध्याय चत्वा. रश्च गुणा युग्म (भ. ना. ३१.६८) इत्यादिना सोऽपि नात्यन्नायेहापि न भवती- त्यलं. यहुना । इत्याश्र(श्रावणा ॥ ८८ ॥ अधारम्भः। आरम्भे तारदीतपदं प्रनारमात् । दीर्घाण्यादायष्टावि. १ भादाणानि गमपनायर पन्ने। नान्याम् न गम्नि। मी मपोर महगोटनागरिपानपोनिगिने ना पनामपानि पर्न।। : र. सन ।

·नाट्यशास्त्रम्। । लघुसंज्ञानि चतुर्धा निधनं द्विगुणीकृतानि दीर्घ द्वे । अष्टौ लघूनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम् ।।१०॥ [अत्रोदाहरणम् । अण्टुं झण्टुं झण्टुं अण्टुं जगति यवलितक दिगिनिगिचा । दिङ्गले दिङ्ले तिति अझलकुचझ(कुझ)लजम्बुक तितिचा । गणपति (झण्टुं झण्टुं) सुरपति पशुपति चा ॥] अस्य तु वाद्यम् । कार्य त्रिपर्वर(वि)हितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहै। तल'रिभितहादयुतैः करणैर्विस्तारभूयिष्टः ।। त्यादि । नेधन गुर्वित्यर्थ । चत्वारि लघूनीति । निधनमिति । गुर चान्ते गुणी कृतानि । यच द्विगुण पुनर्गुरुद्वयम् । मो लो नौ स इति । भी नौ सौ इति । भौ नौ ग (इति)। आरम्भे तृतीयग्वण्ड । तं वन्दे नाथं त्वामारम्भ इह निधनविरहितमहसम् । गौरीकान्त(न्तं) हुतवहरविशशिय(क)त्रितयमिदं(मम्)। नेत्रं ध्व(नाध्य )स्तं हृदि विदलितत(मस )म् ॥ अत्रापि त्रिखण्डलमे । गीततालयोर्दश का आद्यग्वण्डद्वितीये पटक्या यमे खण्डे मैथुनग्रहणादेकविंशतितमे गुरोर्विश्रान्तिक्लयप्रयोग पुन शतितमे इति पच ।। ८९.-२०॥ ( अ )क्षरेषु द्वादश करास्तासा तालविधिमाह। तालस्त्रिकलश्चादौ । तृतीयस्या कराया तात्मेकस्या गम्या द्वितीयम्या ताल । द्वितीयम्या शभ्या द्वितीयस्या तारम् । अन्येऽपि तालोऽपि ह्येकका(करात्मक म्यादिति वदन्ति । ते शम्यानन्तरमेन तालमाहु । तृतीयस्या सन्निपात शेपं तु विप्रा इति परिपान्या । द्विकल्पादभागानुसारेण युता (पुनः)पितापुत्रकश्चपटपूर्व (भ ना २९-९२) इति द्विकल एवं पञ्चपाणि । चचत्पुटस्तथा द्विकल एड । के ते)न तीरवताप्रशतादसतानि प्रतिसप्रसतिस इति केचिद् व्या(च)क्षते । अत्र क्रमादय शहा पूरणार्थे वर्तयितन्त्र्यास्तावन् न्यायोऽस्ति यत्र मध्य च विकलोचितेन पूर्यन्ते(ते)। १ र त्वन्त्य द्विगुणीतं च दीर्घ च। २ र उपवहन । म उपयुक्त । ३ म रिनिने । ४ र युतं ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैरिभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः ।। तालस्त्रिकलस्त्वा(श्चा)दौ शम्यैककला कलाद्वये तालः। द्विकला च पुनः शम्या तालो द्विकलश्च कर्तव्यः ॥९१ ।। 'त्रिकलश्च सन्निपातः पुनः पितापुत्रकश्च पट्पूर्वः । चश्चत्पुटस्तथा स्यादारम्भे तालयोगस्तु ॥१२॥ ननु चच्चत्पुटश्चतुष्कलोचितेनेति प्रमाणाभाव( :)। पट्पितापुत्रगो- (को)ऽत्र द्विकल ( भ. ना. २९-९२) इति प्रकरणं प्रमाणमिति चेदन्योन्याश्रयः । द्विकलो द्विः पञ्चपाणिरिति चारित्र (च त्रि)कलं च(लश्च)सन्निपात (भ. ना. २०.-२२) इत्यतोऽनन्तरं भूय एवमिति बाधकत्वे त्रिकलं च(लश्च) सन्निपात (भ. ना. २०-९२) इत्यतोऽनन्तरं पितापुत्रकं च(कश्च) पपूर्व (भ. ना. २९- ९२) इति वचनप्रयोजनं नथा चासारितेषु चच्चत्पुटपरिवर्तस्य शम्यादि(दी)द्वे(द्वी) च पञ्चपाणियुताचिति (भ. ना. ३१-९५) वक्ष्यति । द्वात्रिंगति(त् )कलास्तहारतेय- पढगणविभागास्तस्मात् का(ता)लत्रि(स्त्रि)कल (भ. ना. २९-९१) इत्यादी त्रिशम्योपरिपाणाविति (भ. ना. २९-८७)। निरन्तरा ये च काला द्वादशिकपाता तातासंताता ससता(ता) ससता । तालो द्विकलश्चेति (भ. ना. २९. ९१) तु पाटे सन्नि(पात )द्वयम् । अत्र त्वन्ये तु तमेकेनैव सन्निपातेन भाव्यते(ययन्ते)। ननु प्राची कल्पनेति चेदेकेनैव भाव्यमिति वचनादृते किमत्र प्रमाणम् । तथापि च तहिकलत्वे चतुप्फलबपरिहारे वा प्रमाणमस्ति । एकेन सन्निपातेन भाव्यम् । प्राथमा(म्या)चतुः का(कारणभूतो द्विकल एव विधिरित्यपि यदुच्यते तत्रापि चाचपुटः प्रथम इति तदीयचतुष्कर विध्याश्रयेण सर्व युक्तमित्यल बहुना । सर्वथाऽऽधारणादिव द्वाविंगतिफल एवारम्भ ! प्रथमम्बण्डे केरलं पातमेद सच दनित. । द्वितीयम्पण्डे यथाक्षर(:) पञ्चपाणि । तृतीये चधपुटोऽपि यथावर पय । म ताता ता स स ता ता। न च शास्त्रान्तरनामाण्यापि द्विारादिविभागाययं यत्वं) युक्तमेर । तादाम्ययोगेऽत्र न म्यादारम्भध........नि विशासिलाचार्यः ॥ ९१-९२ ।। म. शापानी सार | मर.निकाय - ·नाट्यशास्तम्। । लघुसंज्ञानि चतुर्धा निधनं द्विगुणीकृतानि दीर्घे हे । अष्टौ लघुनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम् ॥१०॥ [अत्रोदाहरणम् । झण्टुं अण्टुं झण्टुं झण्टुं जगति यवलितक दिगिनिगिचा। दिङ्ले दिङ्ले तिति झझलकुचझ(कुझ)लजम्बुक तितिचा। गणपति (झण्टु झपटुं) सुरपति पशुपति चा ॥] अस्य तु वाद्यम् । कार्य त्रिपर्वर(विहितैरुदहने रप्यथ समवरोहः। तल रिमितहादयुतैः' करणैर्विस्तारभूयिष्टैः ॥ त्यादि । नैधन गुर्वित्यर्थ । चत्वारि लघूनीति । निधनमिति । गुरु चान्ते गुणी कृतानि । यच्च द्विगुण पुनर्गुरुद्वयम् । मो लो नौ स इति । म्भी नौ सौ इति । म्भी नौ ग (इति)। आरम्भे तृतीयखण्ड । तं वन्दे नाथं त्वामारम्भ दह निधनविरहितमहसम् । गौरीकान्त(न्तं) हुतवहरविशशिय(दृक्)त्रितयमिदं(मम्)। नेत्रं ध्व(नाध्य )स्तं हृदि विदलितत(मस )म् ।। अत्रापि त्रिखण्डसमेर । गीततालयोर्दश करा आद्यखण्डद्वितीये पट्करा मैथुनग्रहणादेकविंशतितमे गुरोर्विश्रान्तिकलाप्रयोग पुन शतितमे इति पञ्च ॥८२-२०॥ (अ)क्षरेषु द्वादश क्रास्तासा तालविधिमा । तालस्त्रिकलश्चादौ । तृतीयस्या कराया ताम्मेफस्या शम्या द्वितीयम्या ताल । द्वितीयम्या शम्या द्वितीयस्या तारम् । अन्येऽपि तारोऽपि ह्येकका( कलात्मक म्यादिति वदन्ति । ते शम्यानन्तरमेर तालमाहु । तृतीयस्या सन्निपात शेपं तु विप्रा इति परिपाट्या । द्विकल्पादभागानुसारेण युता (पुनः)पितापुत्रकश्वपट्पूर्व (भ ना २९-९२) इति द्विकल एव पञ्चपाणि । चञ्चत्पुटस्तथा द्विकल एव । के(ते)न तीरवताप्रशतादसतानि प्रतिसप्रसतिस इति केचिद् व्या(च)बते । अत्र क्रमादय शहा पूरणार्थे वर्तयितव्यास्तावन् न्यायोऽस्ति यत्र मध्य च चिकलोचितेन पूर्यन्ते(ते)। १ र स्वयं द्विगुणीनं च दीर्घ च । २२ उपवहने । म उपयुत्ते । ४ र युरो । यमे खण्डे ३ म रिमित ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः अथ वक्त्रपाणिः। गुरूणि पञ्च ह्रस्वानि पङ्गुरुश्च चतुर्गुणः । गुरुणी द्वे लघु त्वेकं चत्वार्यथ गुरूणि हि ॥१५॥ दक्षिणे चोत्तरेण स्याचैव...... । शुष्कयोगो दक्षिणेऽत्र चतुष्कलः....॥ युजाश्विनी दक्षिणेन ध्रुवासप्तकमित्यथ । सूर्यादितो पडङ्गेयं पड्जग्रामादिसप्तकम् । इति । एवमगस्त्यादिचतुप्केण गुरुलधुर(घयो)न्यक्रमेण यथाक्रमं सप्तसु ध्रुवासु गीतास्व- परिग्रहात्माऽवतरणप्रयुक्तं भवति । अव्यवधानेन भवतीति कीर्तिधराचार्येण लिखितम् । प्रत्याहारोऽपि यस्त्रिसाम स्यात् पट्कल इति वक्ष्यते । तत्रैककलादिना गुरुसिकले- (ल इ)ति प्राझं साम । सा नि नि सा आ (सा)नि वि (नि)सा। पट्कला चैककला द्विकला चतुष्कलना(लात्रा )पि पिण्डीकरणम् । अत्र क्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणानां द्रुतादीनां च विधिः पश्चकलाद्वयमाने सं सांस सा नि सा नि ता आ नि ता तास नि वि सं । एवं तिसः । सौरउद्धटे(हे )न चाचपुटो वि(द्वि )कलोऽथ चतुष्कलः । म श श नि स मा नि स नि सं आ नि वि स सा आ नि विस सं । एतदुक्तम् प्राहमेककलं साम द्विकलं वहिजं तथा। चान्द्रं तु द्विकलं शुष्कं पूर्वयोः मार्थकं पदम् ।। इति कीर्तिधराचार्यः । तदेतदपि पुष्कराध्याये (भ. ना. अ. ३४) निरूपयिष्यते । तत्र त्रिपर्वामिधानमेव ज्ञापयति पूर्वरङ्गाध्यायं (भ. ना. अ. ५) पुष्कराध्यायं (भ. ना. अ. ३४) नोपजीव्य पूर्वरगरचना कार्या । आम्तां तायन् । नन्वारम्गः पूर्वरा. ध्याये ( भ. ना. अ.५) प्रथममुद्दिष्टः । इहत्वाश्रावणेति किमेतदुक्तम् । तत्रैर वैकल्पिक- मनयो. प्राथम्यं समकालत्याद् द्वयोः ॥ ९३-९४ ॥ अथ भानं यत्रपाणि रक्षयितुमाह । गुरूणि पभेत्यादि । गुरुणी द्वे लघू (धुनी)टे. पति केचित् पटन्ति । अन्ये लघु त्वैकमिति । प्रान्यं तु युनं मन्यन्ते गतिमोभाकरतान् । मन न लगु गुरु नयनं गुरु । नननं गुरु । .

·नाट्यशास्त्रम्। ['अस्य तु वाद्यम् । कार्य त्रिपर्वर(चि)हितैरुद्ध हनैरप्पथ समवरोहः । तलरिभितहादयुतैः करणैर्विस्तारभूयिटैः ॥ १३ ॥ अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तढिरभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्ययुक्तश्च कर्तव्यः॥१४॥] अस्य तु वीणावाद्यविधिः प्रदश्यते । कार्य विपर्व विहितरित्यादिना । उद्वहन( नैरप्यथ समव )रो(है)। एकविस्तारसवातसमवायामिकानि त्रीणि पर्वाणि । अस्य(त्रयो मेदा यस्येति विस्तारधातुस्त्रिपर्चा। अनुबन्धमेदस्य चचत्पुट(स्य) पृथम्भावात् । तेन त्रिपर्वणा विस्तारधातुना विहिता ये आरोहावरोहास्तेऽपि च व्यंजनाविद्धोरधावु( विढेरध उतैस्तलरिभिट(त)हादमैदैमिश्रीभूतास्तथा करण- धातुभेद एकविस्तारबहुलेनापचययुक्ता न्यम्भूता इव ते च द्विस्तिरावर्तमानाः पुनरित्यन्तर- प्रयोगव्यवधानेऽप्यागताः ते च द्विरभ्यस्ताः प्रयुक्ताम्तैरुपलक्षित आरम्भः । व्यवधानेना- वृत्तिनिवर्तनाभ्यामितीह वृत्तिविशेषो मन्तव्यः । पृथक् प्रसङ्गालाघवेनावतरणं पूर्वमनुक्तमाह । आरम्भ इति । अपिशहू इबशद्वस्यार्थे । आरम्भादयतरणेऽप्यङ्गैस्त्रिपर्वयुक्त- चिन्तारधातुभेदैर्वाद्यविधि. कर्तव्य इति यावत् । नन्वम्य शुफाक्षरैर्विधिम्तालविधिश्च कस्मान्नोक्तः । तत्रैके मन्यन्ते । चकारो- ऽवधारणे । तेनाम्य वाद्यविधिनैव प्रयोगः । तथापि पुष्कराध्याये (भ. ना. अ. ३४) (प्रत्याहाराया)सावरतीर्णकोटी(टि)। तत्र वाद्यं सार्वमर्जितं सार्वभाण्डिक सकलस्लीवाल- मूर्खादिरञ्जनं प्रयोक्तव्यमिति । तदेवनवतरणं वाधप्रधानमेवेति तासन् मुनेः । तन्त्रान्तरे तु तस्य रूपं सप्तरूपात्मकमुक्तम् । तदपि दृश्यते । चचत्पुटोत्तरैर्मिश्रा सुगत्यास्तु यथाक्षरौ । सुगधि.....मुत्तरांशमुपाश्रिता ।। विकटोत्तरयुग्म(ग्मा)भ्यां रौद्री स्यादिशतिः कलाः। पञ्चदश्यास्तु कर्तव्या वार्तिके द्विकलेन च ॥ चचत्पुटे,चतुष्पष्टिव(व) नेत्यर्ध-...। उद्घचचत्पुटयोः पाञ्चाली सप्तका चतुः॥ 'टीकानुसारेणार्य श्लोक्म्म. !

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः अथ वक्त्रपाणिः। गुरूणि पश्च ह्रस्वानि पङ्गुरुश्च चतुर्गुणः । गुरुणी द्वे लघु त्वेकं चत्वार्यथ गुरुणि हि ॥१५॥ दक्षिणे चोत्तरेण स्याञ्चच...... । शुष्कयोगो दक्षिणेऽत्र चतुष्कलः....॥ युजाश्विनी दक्षिणेन ध्रुवासप्तकमित्यथ । सूर्यादितो पडङ्गेयं पड्जग्रामादिसप्तकम् । इति । एवमगस्त्यादिचतुप्केण गुरुलघुर(घयो)न्यक्रमेण यथाक्रमं सप्तमु ध्रुवासु गीतास्व. परिग्रहात्माऽवतरणप्रयुक्तं भवति । अव्यवधानेन भवतीति कीर्तिधराचार्येण लिखितम् । प्रत्याहारोऽपि यस्त्रिसाम स्यात् पट्कल इति वक्ष्यते । तत्रैककलादिना गुरुस्त्रिकले. (ल इ)ति प्राहं साम । सा नि नि सा आ (सा)नि वि (नि) सा । पट्कला चैककला द्विकला चतुष्कलना(लात्रा )पि पिण्डीकरणम् । अत्र क्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणानां द्रुतादीनां च विधिः पञ्चकलाद्वयमाने सं सांस सा नि सा नि ता आ नि ता ता स नि वि सं । एवं तिसः । सौरउद्धटे( हे )न चाचपुटो वि( द्वि)कलोऽथ चतुष्कलः । श श श नि स मा नि स नि सं आ नि वि स सा आ नि वि स सं । एतदुक्तम् । प्राहमेककलं साम द्विकलं वहिजं तथा। चान्द्रं तु द्विकलं शुष्कं पूर्वयोः मार्थकं पदम् ॥ इति कीर्तिधराचार्यः। तदेतदपि पुष्कराध्याये (म. ना. अ. ३४) निरूपयिप्यते । तत्र त्रिपर्वामिधानमेव ज्ञापयति पूर्वराध्यायं ( भ. ना. अ. ५) पुष्कराध्यायं ( म. ना. अ. ३४) नोपजीव्य पूर्वररचना कार्या । आम्नां तावत् । नन्वारम्मः पूर्वरक्षा- ध्याये (भ. ना. अ.५) प्रथममुद्दिष्टः । दहन्वाश्रारणेति किमेतदुक्तम् । तर वैकल्पिक मनयोः प्राथम्यं समकालव्याद् द्वयोः ॥ ९३-९४ ॥ अथ प्रहनं यात्रपाणि लक्षयितुमाह । गुरूणि पक्षेत्यादि। गुरुणी हे लघु (पुनी)द्वे, सति केचित् पठन्ति । अन्ये लगु त्यैकमिति । प्राच्यं तु युक्त मन्यन्तै यतिगोमाकरत्वात् । म त न लघु गुरु नयां गुरु । गननं गुरु ।

·११२ नाट्यशास्त्रम् । । चत्वार्यथ' लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि । लघून्यष्टौ च दीर्घ च वक्त्रपाणी भवेद्विधिः ॥१६॥ [अत्रोदाहरणम् । दिले झण्टुं जम्युक जगति य झण्टुं दिङ्ले । घेन्दु(च) घेटो घाटो मटु(ड)नकिटि इन(टीनं) दुङ् । घदुगदुकिटमटनम् । अस्य वाद्यम्। आविद्धकरणयुक्तो व्यङ्गः स्यादेककमवृत्ती(त्तो) चा। अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्यविधिर्यक्नपाणौ तु ॥१७॥ 'द्विकले मन्द्रके (मन्द्रके द्विकले) यत्तुं' शम्यातालादिपातनम् । तत्सर्वं वक्त्रपाणी तु कार्यमष्टकलान्वितम् ॥२८॥ वक्त्रे गौर्या स्म दादह( दन्दही )तु दुरितभरम् ॥ तत्र र च च इत्यर्वे चञ्चत्पुटो द्विकल (भ. ना. अ. ३१.१४२-१४५) इति वक्ष्यते । शेपः पञ्चपाणिरेककलस्तस्यारोत्ययपरिपत्तत्ता ॥ ९६॥' अथास्य वीणावाद्यविधिरुच्यते । आविद्धकरणयुक्त इति । आविद्धधातुमा करणातुना सर्वथैव च युतो वक्नपाणी वाद्यविधिः स्यादिति सम्बन्धः । तत्र च द्वे अ) यक्ष्येते । मुख प्रतिमुखं चेति वर्णागावत्र । एकं विदार्यात्मकम् । अपरं पट्पदविदा- रीकम् । यद्वृत्तं तस्याबरोहित्वलक्षणोऽयं प्रवृत्ताख्यो मेदोऽपि वक्ष्यते तं वा कुर्यात् । एवं तावदङ्गं स्यात् । एककमवृत्ती(त्तो) वेति'पाठे व्याख्या । यदा तोकेनोपयोक्तव्य इति पाठस्तदा विवक्ष्यमाणैकविधैकवृत्तमध्याद द्वे एकमङ्गमस्मिन् प्रयोक्तव्यमिति व्याख्या ॥९७॥ अथास्य तालविधिमा । मद्र(न्द्र)क इति । कलाकालपरिच्छेदं येन तत्पातनं ..शम्यादिना परो द्विकलापरिच्छेद्य गीतस्यैकेन्द्रियग्राह्यतयाऽवधारयति । चत्वार्यावापा- दिना परं प्रत्यस्य चक्षुद्यत्वात् स्वात्मन्यवधानकलातिशयेनाक्षात्रयगणनाया इवाहटमात्रमुप- १२. एवं । २ म. मटदम् । ३ र. विकले ४ र. म. यस्तु। ५ र. तालनिपतनम् । म. तालादियोजनम् । १ म. अटक्ले मुखे । ....

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 'तस्याधस्तात् पुनः कार्य पञ्चपाणिचतुष्टयम् । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः ॥१९॥ [इति। अथ सङ्घोटना। गुरुणी लघून्यथाप्टौ दीर्घ द्विगुणं तथा च कर्तव्यम् । लघुदीर्घ लघु च पुनश्चतुर्गुणं सम्प्रकर्तव्यम् ॥१०॥ पुनरष्ठौ हस्वानि स्युरिह तथा नैधनं च कर्तव्यम् । सङ्घोटनवस्तुविधौ हवगुरुविधिः समुद्दिष्टः ॥११॥ [सङ्घोटनाया उदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्ले जगति य वलति कतेचातिचातितिझ लघु चाल पशुपतिचा।] योगः । तत एव कालत्वेन स्वस्यादेः स्वकलोपयोग इति न । नास्तीति कलात्वमपि न तु द्विकलमद्रकगतः । किमत्रन्या (त्रान्य )सप्ततालेनेत्याह । अष्टकलान्वितमिति । अनु पश्चाद्धागमितं प्राप्तम् । तेन द्विकलमन्द्रकस्या.. ......त मात्रा गतः । अत्र तालविधिः । श ता ता श ता (सम्) 1 धुवाया अन्ते चास्य ताल इति दयते ॥ ९८ ॥ तस्याधस्तादित्यप्टकलस्य मुखस्य पश्चात् पञ्चपाणिचतुप्फ प्रतिमुखात्मक कुर्यात् । तस्य पुनरम्यन्ये(न्यस्येत्यर्थः । न तदेव गीतं चतुरंशकं ( रावृत्तं ) गेयमिति कथयति । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः। इति । मुखमष्टकलं शिष्टं प्रतिमुखम् । एकदा पत्र तालः केवलं परिवर्तमात्रभेद इति भावः । अन्ये त्यष्टकलामात्रा त्रिरावृत्या.... ........ । अत्र तालमततायनद्धयोः स्ववाद्याक्षर- साम्यमिति मन्यन्ते ॥ ९९ ।। अथ सबोटनानाह । गुरुणीत्यादिना । नेधनमिनि । गुर्वित्यर्थः। तेन सझोटना त न न य ज न न न ग (स इति)। विधिभावातगु( यातु) द्विधा । ये गु........! यदि या मतान्तरे प्रम्तारः महोटना म(नः) । १००-१०१ ॥ १ र माला न पटे। म. गांप नः। म.गंटग मामा. htarin ४. समापन। ५१. पटना ft गुम ।

·नाट्यशास्त्रम् । चत्वार्यथ' लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि । लघून्यष्टौ च दीर्घ च वक्त्रपाणी भवेद्विधिः ।। ९६ ॥ [अत्रोदाहरणम् । दिङ्गले झण्टुं जम्बुक जगति य झण्टुं दिङ्ले । घेन्द्(च) घेटो घाटो मह(टु)नकिटि इन(टीन) दुङ् । घदुगदुकिटमटनम् । अस्य वाद्यम् । आविद्धकरणयुक्तो यङ्गः स्यादेककप्रवृत्ती(त्तो) वा। अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्यविधिर्वक्त्रपाणी तु ॥१७॥ 'द्विकले मन्द्रके (मन्द्रके द्विकले) यत्तु शम्यातालादिपाननम् । तत्सर्व वक्त्रपाणी तु कार्यमष्टकलान्वितम् ॥१८॥ वक्त्र गौर्या म दादह( दन्दही )तु दुरितभरम् ॥ तत्र र च च इत्यचे चचत्पुटो द्विकल (भ. ना. अ. ३१.१४२-१४५) इति वश्यते । शेपः पञ्चपाणिरेककलस्तस्यात्तेत्ययपरिपत्तत्ता ।। ९६ ॥ अथास्य वीणावाद्यविधिरुच्यते । आविद्धकरणयुक्त इति । आविद्धधातुना करणघातुना सर्वथैव च युतो वक्त्रपाणी याद्यविधिः स्यादिति सम्बन्धः । तन च ढे आले वक्ष्यते । मुख प्रतिमुखं चेति वर्णाशावत्र । एकं विदार्यात्मकम् । अपरं पट्पदविदा- रीकम् । यद्वृत्तं तस्याबरोहित्वलक्षणोऽयं प्रवृत्ताख्यो मेदोऽपि वक्ष्यते तं वा कुर्यात् । एवं ताबदङ्गं स्यात् । एककमवृत्तौ(त्तो) चेति पाठे व्याख्या । यदा ताकेनोपयोक्तव्य इति पाटस्तदा विवक्ष्यमाणैकविधैकवृत्तमध्याद द्वे एकमगमस्मिन् प्रयोक्तव्यमिति व्याख्या अथास्य तालविधिमाह । मद्र(न्द्र)क इति । कलाकालपरिच्छेदं येन तत्पातनं ....शम्यादिना परो द्विकलापरिच्छेद्य गीतस्यैकेन्द्रियग्राह्यतयाऽत्रधारयति । चत्वार्यावापा- दिना परं प्रत्यस्य चक्षुर्माह्यत्वात् स्वात्मन्यवधानकलातिशयेनाक्षग्त्रयगणनाया इबादृष्टमात्रमुप- ३ र.विकले। ४ र. म. यस्तु। ५२. तालनिातनम् । म. वालादियोजनम। म. अटकले मुखे । ११. एव। २ म. मटदम् ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। ११३ 'तस्याधस्तात् पुनः कार्य पञ्चपाणिचतुष्टयम् । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः ॥१९॥ [इति।] अथ सङ्खोटना। गुरुणी लघून्यथाष्टौ दीर्घ द्विगुणं तथा च कर्तव्यम् । लघुदीधैं लघु च पुनश्चतुर्गुणं सम्प्रकर्तव्यम् ॥१०॥ पुनरष्ठौ हस्वानि स्युरिह तथा नैधनं च कर्तव्यम् । 'सङ्घोटनवस्तुविधौ हस्वगुरुविधिः समुद्दिष्टः ॥१०१॥ [सङ्घोटनाया उदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्ले जगति य वलति कतेचातिचातितिझ लघु चझल पशुपतिचा।] योगः । तत एव कालत्वेन स्वस्यादेः स्वकलोपयोग इति न । नास्तीति कलात्वमपि न तु द्विकलमद्रकगतः । किमत्रन्या ( बान्य )सप्ततालेनेत्याह । अप्टकलान्वितमिति । अनु पश्चाद्भागमितं प्राप्तम् । तेन द्विकलमन्द्रकस्या.. ..त मात्रा गतः । अत्र तालविधिः । श ता ताश ता (सम्)। ध्रुवाया अन्ते चास्य ताल इति दयते ॥ ९८ ॥ तस्याधस्तादित्यष्टकलस्य मुखस्य पश्चात् पञ्चपाणिचतुष्कं प्रतिमुखात्मक कुर्यात् । तस्य पुनरप्यन्ये(न्यस्ये)त्यर्थः । न तदेव गीतं चतुरंशकं ( रावृत्तं ) गेयमिति कथयति । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः। इति । मुखमप्टकलं शिष्टं प्रतिमुखम् । एकदा घत्र तालः केवलं परिवर्तमात्रभेद इति भावः । अन्ये त्वष्टकलामात्रा त्रिरावृत्या. । अत्र तालस्ततावनद्धयोः स्ववाद्याक्षर- साम्यमिति मन्यन्ते ॥ ९९ ॥ अथ ससोटनामाह । गुरुणीत्यादिना । नैधनमिति । गुर्वित्यर्थः । तेन सङ्घोटना त न न य ज न न न ग (स इति) 1 विधिभावातत्तु( वास्तु) द्विधा । ये तु.. यदि वा मतान्तरे प्रस्तारः सङ्घोटना म(तः) ॥ १००-१०१ ॥ १ अयं श्लोरो र. मातृकायां न वर्तते। म. तयोर्यस्मात्पुनः । २ म. संसोटना नाम । ३ र. सह दीर्घ द्विगुणित प्रकर्तव्यम् । ४ र. तु तथा नैधने । ५ र. संसोटनाविधी विज्ञेयं गुरुलघुविधानम् । ना. १५ ·११४ नाट्यशास्त्रम् । अस्या वाद्यविधिः। अधिदण्डं हस्ताभ्यां वीणां चिनिगृह्य दक्षिणाकुल्या। अङ्गुष्ठाभ्यां च तथा कार्य सखोटनावाद्यम् ॥१०२॥. सखोटयेत् खरं वादिना तु संवादिना तथाधिवलम् । समवायिभिश्च शेपैरनुवादिभिरल्पश्चांशैः ॥ १०३॥ विस्तार चित्रकरणैर्द्विस्त्रिर्विनिवर्तितैरिभ्यस्तैः । "उपचययुक्तैः क्रमशो वदन्ति सङ्खोटनावाद्यम् । तालोऽस्या गदितस्तज्ज्ञैः शीर्पवत् पञ्चपाणिना ॥१०४॥ अथ वीणावाद्यविधिः । अधिदण्डमिति । वीणाशद्धेनेह तत्री। अधि समीपे । यथा बिन्दुर्वाद्यते नाऽऽपीड्य दक्षिणतर्जन्याऽङ्गुष्ठाभ्याम् । वादिना संवा- दिन:(ना) तेन च सहाधिवलं वादिनोंऽशस्वरं च खोटयेत् चन्द्रचामेप्रये (बिन्द मेलयेत )। अनुवादिस्वरास्तत्र मेलनायां समवायिनो गुणभायेन निर्भासमानाः प्रयोज्याः। एतत्रयापेक्षया ये चापि वादिनस्तेऽल्पका अल्पगानादितरस्वरापेक्षयाऽल्या इव नातिपुनरुक्ताः । तन्मेलनान् मध्ये प्रयोक्तव्याः ॥ १०२-१०३ ।। केन धातुभेदेनेत्याह । विस्तारचित्रकरणैरिति । विस्तारधातुजा ये विचित्रा यथा तुल्यव्यामिश्रणया करणा(ण)भेदास्तैः । द्विस्त्रिर्निवर्तितैश्चाभ्यस्तैः। त्रिरावृत्या(त्य)भ्यासयोर्यवधानैर्वा प्रधानीकृतो विशेष इत्युक्तं प्राक् । उपचययुक्तैरन्यथा भेदविस्तारधातुमग्गैरिति यावत् । अथास्यास्तालविधिमा । तालोऽस्या गदित इति । शीर्षवदिति सिद्धे पञ्चपाणिग्रहणं शीर्षगतं परिवर्तनं व्यावर्तयितुम् । मकरोविन्दकोत्तरेषु हि शीर्षकं लक्ष्यते । तोह विशेषाभिधाने विशेषकवत् सर्वमतिदिश्यते । रोविन्दकशीर्षकमपि विशेषा- तिमवृत्तत्वमिति वक्ष्यते । पश्चपाणिनेत्येतावता सिद्धे शीर्षकवदिति वचनं द्विकचतुप्कयोः प्रतिपत्यर्थम् । यथाक्षरस्य कर्तव्यं मद्रकस्य तु शीर्षकम् । १ र. वाद्यम् । २ र. म. उपगृहा। ३ र. नविधानम् । ४ म. वादिनस्तु । र. यादिभिश्व निष्पनः विवादिनं चापि । ५ र. शेषा हानुवादिभिरपरथाः प्रयोत्तव्याः । ६ र. विहित । ४. अपचय।८र,च सदा।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। अथ परिघट्टना। दीर्घाण्यादावष्टौ लघुनि कुर्यात् पुनर्द्विगुणितानि । हखान्यपि चत्वारि द्विगुणानि स्युः सदीर्घाणि ॥१०५ ।। पोडश लघूनि च स्युः सह निधनेनैव कार्याणि । एष परिघट्टनायां गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः ।। १०६॥ [एतस्यामप्युदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले जगति य वलति क । तितिझलकुचझलदिगिनिगि गणपति चा। चलति क गणपति पशुपतिसुरपति चा।] वाद्यं चास्यास्त(स्यां त)ज्ज्ञैः सोद्वह्न हस्तलाघवात् कार्यम् । व्यञ्जनधातुसमुत्थं नानाकरणाश्रयोपेतम् ।। १०७ ।। चतुष्कलः पञ्चपाणिर्द्विकले द्विकलस्ततः। चतुष्कलस्तु कर्तव्यो मद्रके तु चतुष्कले । (भ. ना. अ. २३८-२३९) . इति । वक्ष्यत इति । अन्यथा प्राथम्यादेककल एव प्रतीयते । तत्र च ये च लय(या)ल्लयनवेदगा इति ध्रुवामाहुम्तेषां द्विकलः । अन्येपां चतुष्कल इति ॥१०४॥ परिघट्नाध्रुवाविभागमाह । दीर्घाण्यादावष्टावित्यादि । सो म न स सा न स र ला। परिघटना यथा । सर्वेषां पाशानामेव(वा)घटनमवघटनपरमलहक(ति)रसि । परिचितहृदय हतं(ता)निकृतनि तिगु(ग)णकृतनुतित(ति)- भगवन् ॥ १०५-१०६॥ अथात्र वीणावाद्यविधिमा । चायं चास्यामिति । अस्य विति । शुष्कमेदस्येति योज्यम् । सोद्वह्नमिति । आरोहप्रधानम् । हस्तलाघवादिति। तचद्धतिरूपपारुप्यं न भाति केवलमनाहतैः पदलक्षणमात्रं श्रूयत इति यावत् । तथा चाह । व्यञ्जनधातो. १ म. दीर्घाण्यष्टावष्टौ कुर्याद् द्विगुणीकृतानि च लघूनि । २२. हम्बानि च चत्वार्यथ मा दीपः सुदिगणितानि । ३ म. महैव दीर्घाणि । ४ म. चास्मिन् । ५ र. निधनगवेन चात्र ।

·११६ नाट्यशास्त्रम्। 'सम्पिष्टकवचास्यास्तालः करणैस्तु धातुसंयुक्तः।। 'गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यों बुधैर्नित्यम् ।। १०८ ॥ रुत्थित(धातुसमुत्थ )मिति । तस्य च ललिता जातिरित्युक्तम् । नानाप्रकारा ये करणधातोर्मेंदा उक्तास्तेपां यदाश्रयणं व्यजनभेदप्राधान्यापादनं एतेनोपेतम् ॥१०७॥ सम्पिष्टकवचास्यास्तालः करणैस्तु धातुसंयुक्तरिति केचित् पठन्ति। सम्पकप्टकवचास्यास्ताल इति यावत् । तथा चाह । निष्काममादितः कृत्वा शम्यास्तिस्रः प्रयोजयेत् । तालत्रयं ततश्चैव शभ्यातालौ ततः परम् ।। शम्यातालौ ततः कार्यों सन्निपातोऽन्त्य एव च । ओवेणके तु सप्ताङ्गे सम्पिष्टकमिदं मतम् ॥ द्विः शम्यातालयोगेन द्वादशाङ्गे (ऽपि चेप्यते)। (भ. ना. अ. ३१ श्लो. २८९-२९१/१) इति सत्र शीर्षकवदिति प्रकरणाद् द्वादशकं सकलम् । एवं हि सम्पिष्टकताल इत्याचक्षते । अन्ये तूभयमिति द्वाविंशतिकलत्वं परिघट्टनाया आहुः । नी स स ता ता संता से (१२)नि स स ता ता सं सा सा स ता सा (SSSSSSSSSSS) अत्र च पक्षे वत्करणवाचकमित्युक्तं पूर्वरङ्गाध्याये ( भ. ना. अ. ५)। सम्यकेप्ट- कस्य लक्षणं वक्ष्यते । तालादिस्यभेदोऽन्यः सम्पकेष्टकसंज्ञितः। गुरुपश्चाक्षराद्यन्तप्लुतमात्रासमन्वितः ।। (म. ना. अ. ३१-२१) अन्ये पठन्ति । अन्ते चतुर्मानाद्वयान्यिता(तः) इति । ता स ता स ता यदि वा सो स ता सो ता । अन्ये तु द्वादशकलं चासाविति । विकलीकृत्य निष्कामप्रवेशयो- योगेनात्र सम्पप्रकश्च योग्यते । ता प्रसंप्रता प्र स ता प्रसा प्र नि सं। वत्करण चात्र पक्षे न वाचकम् । यथाक्षरं विकलं मिश्रीकृत्य सम्पएकमष्टेच्छन्ति । ते चाटादशकलत्त्व- मासामाहुः । एवं धनुसृतं भवतीति । गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यो बुध- विधेय(नित्य )मिति च मन्थो वाचको भवति । गुरुरावेन यथाक्षरं लघुशद्वेन १२. सम्पधेटाकोऽस्पाः । म. सम्मिटक्वथास्याः। २ इदम मरमानक्योर्न दृश्यते ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । ११७ मार्गासारितवाद्यं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् । सकलैः सतलैः करणैरथ गुरुलघुसञ्चयश्चायम् ॥१०९।। चत्वारि गुरूणि स्युर्लघूनि चत्वारि च द्विगुणितानि । गुरुणी लघून्याप्टौ गुरुणी चेत्येतत् त्रिधा योज्यम् ।। [अथवा'। चत्वारि तु गुरूणि स्युर्हस्वान्यष्टौ भवन्ति हि । गुरुणी नव हखानि दीर्घमन्त्यमथापि च ॥ विकलद्विकलो योगशद्वेन प्लुतः सङ्ग्रहीतः । सम्पक्केष्टकपक्षे तु गुरुलघुयोगात् ध्रुवागतवीणाप्रतिगतो वा मन्तव्यः ॥ १०८॥ अथ मार्गासारितं वक्तव्यम् । तस्य च चित्रपूर्वरङ्गपक्षे ताण्डवाधुपयोगेऽपि सर्वत्र पक्षे तन्त्रीवाद्यप्राधान्य तत्रीभाण्डसमायोगान् मार्गासारितमिष्यते। (भ. ना. अ. ५-२०) इत्यन्तं प्रतिपादितम् । तदेव वक्तुं प्रथममस्य वीणावाद्यविधिमपि विधत्ते । मार्गासारित- वाद्यमिति । व्यञ्जनधातुवर्ज धातुत्रयमप्यत्र प्रयोज्यम् । व्यञ्जनधातुभेदौ तु तालकलौ प्रयोज्यावित्याह । सकलैः सतलैः करणैरिति । उक्तैर्धातुभेदैरित्यर्थः । अन्ये तु करणधातुभेदा एवं कलतलाभ्यां मिश्रणीया इत्याहुः । वीणावाद्यविधिमभिधाय तत्र प्रत्याहार- भेदोपयोगि गुरुलघुवैचित्र्यसम्पादकध्रुवाभिधेयागोपक्रमते। अथ गुरुलघुसञ्चयश्चाय- मिति । वक्ष्यत इति शेषः ॥१०९॥ तमाह । चत्वारि गुरूणि स्युरित्यादि । म्भौ नौ लौ सलग अशेषमार्गः । द्विधा यदि वा 55s एतच्च त्रिधा योज्यमेककलचच्चत्पुटे द्वौ पञ्चपाणौ । यक्षैर्या(यो)द्य स्तुतिपर इति हि रहिर)कृत्यार्थ विरचयसि शिवपुरान् । अर्वाध्मातत्रिभुवनभयकरहेतुत्रिपुरसदन(वि)दलना-। न्त(न्तः)पाशा(शांस्ते) वि(द)लयतु (हि) शिवमार्ग(में) रणघटितनिज- मनसः ।। १ र. सञ्चयैः कार्यम् । २ र. गुरुणी लघूनि लघुनी च तस्य मार्गासारिते तालः । म. हस्वानि गुरुणि तथा नव मार्गासारिते ह्येवम् । च. हस्यानि गुरूणि तथा स्युर्मार्गासारित होवम् । नान्यः-हस्वं गुरुणी च तथा दश लपवो निधनमित्येवम् । ३ अथवेत्यादिलोकेन सह मपयोरेव ।

·११८ नाट्यशास्त्रम् । अत्रोदाहरणम् । दिगले झण्टुं जगति य । चलितक झण्डं तिति। झलकुच झलतितिचा(लति चा)।] 'यालासारितवञ्चैव तालोऽस्य परिकीर्तितः ॥११॥ श्रवणमधुराणि लीलाकृतान्यभिसृतपरिसृतान्तरकृतानि । तान्यप्यर्थवशादिह कर्तव्यानि प्रयोगविधौ ॥१११ ।। अम्य तालविधिमाह । बालासारितवदिति । कनिष्ठासारितस्य तालो वक्ष्यते । चच्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि द्वौ च पञ्चपाणिकृती। अन्ते च सन्निपातः ॥ (भ. ना. अ. ३१-९५) इति सप्तदशकलः सोऽत्रापि मन्तव्यः । स ता सं सा ता स तास मा स तं सा स तास ता साः ॥११०॥ अथ लीलाकृतमुद्दिष्टं तल्लक्षणं वक्तव्यम् । ननु पूर्वरङ्गाध्याये (भ. ना.अ.५)- ऽस्य नामापि नोक्तम् । तत्र वैकलिको मार्गासारितलीराकृतयोः प्रयोगः । आसारितमध्य एव चास्य सङ्ग्रह इति तस्य लक्षगमाह । श्रवणमधुराणि लीलाकृतानीति । अभिमृतं परिमृतं चासारितभेद एव । आसारितताल्योगेनैव गीयमानं वार्तिकमार्ग- गतत्वाद् द्विगुणाक्षरं पड्जमामगीतजात्यंशकगीयमानमभिमृतम् । तदेव प्रामान्तरे परिसृतम् । अन्य त्वभिमृतमपदान्तर्क मापघातादितालरचितं सप्तारै व्यश्रम् । परिमृतं तु (द्वि)युजमन्ये(न्य) प्रदानादिनवागमित्याहुः। अन्तरशदेनात्र ल्यान्तरम्। तच कनिष्ठासारितापेक्षया द्विगुणपदलयमार्गाद्याक्षरम् । तदीयशक्त्या तालादि । उक्तमेवोपक्रम तल्लयद्वैगुण्येन मध्ये मध्ये गीयमानं भवति । तैरभिरतपरिस्तान्तरलासारितैर्यानि वाद्यानि कृतानि | लीलया सौकुमार्यमाधुर्यरूपया कृतानीति लीलाकृतानि । तथा तैरपसारितैः कृतानि प्रयुक्तानि गीयमानपदानि नियमस्य वा तालात्मकानि वस्तूनि । १म. कनिष्ठामारिनविधी चास्य ताल पीर्तिन.। १२. हतानि नानारमान्तरकृतानि। ३ च. प्रयोगजे ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। ११९ अथासारितानि ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने वक्ष्यामः । 'एवमेतत् खरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरजम् । विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि निबोधत ॥ ११२।। चत्वारस्तु गणा युग्मे ओजे पट् परिकीर्तिताः। द्वितीये पश्चपाणी तु सार्धाः षट् परिकीर्तिताः ।। (भ. ना. अ. ३१-१०६) इति । तथा । चच्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि द्वौ च पञ्चपाणिकृतौ । अन्ते च सन्निपातः॥ ( भ. ना. अ. ३१-९५) इत्येवंरूपाणि तैः कृतानि लीलाकृतानीति त्रीण्येतानि भवन्ति । इह चोद्देश एतानि पृथग् गीतानि । उद्दिष्टं तत् कथमेतदित्याशङ्कयाह । तान्यप्यर्थवशादिहेति । शुप्केऽपि प्रा(म)यो(ग)विधी अपक्रान्ते अर्थमर्थ्यमवलम्य तान्यपि प्रयोज्यानि । अपिशद्वाज्येष्ठाद्यपि । तेन द्विरेप प्रयोग इत्युक्तं भवति । एवमासारितविधावित्यवगन्तव्यम् । तानि यद्यपि अर्थ.... ...व(अर्थवन्ति) पदानि तथापि बहुप्रयोगनिर्वहणकर्तव्यतासामर्थ्या- कर्तव्यतयासारितविधावप्ययमेव मार्गः । तत्र सतालानि चित्रवृत्तौ कृतानीत्युद्देशान्तर(२) निरूपितम् । तत्र केचिीणावाद्यप्रयोगस्तालशून्यो ध्रुवाप्रयोगस्तु सतालो वीणावाद्ये शम्यात्मक- तालयोगेऽपि शम्यातालानि विध्ययोगादिति मन्यते । अन्ये तु विशाखिलाचार्य- मतानुसारतः सर्वथैव तालम( लाद न्यत्र वीणावाद्यमाहुः। अपरे तु ध्रुवागानमेवोभयथा तालयोगाभ्यामत्रेच्छन्ति ॥ १११ ।। अथासारितानां तन्नयुक्त्या ता(ल)गतावेक्षणया लक्षणया लक्षणमाह । ज्येष्ठ- मध्यकनिष्ठानि तालविधान इति । वर्धमानात् त्रिविधैकककलादियोगादासा- रितानि । नात्र लयान्तरस्य नामापि गृहीतम् । वर्धमानान्तर्भावे हि तदिति केचित् । उपाध्यायास्त्वाहुः । बहिविऽपि तात्कालिकापेक्ष(क्षा)भावे हि वर्धमानान्तर्गत- रूपप्रतिज्ञा स्वतन्त्रेऽपि भवति बहिगीतेऽप्यस्ति लयान्तरस्य लीलाकृत एवानुप्रवेशात् २ म. एवमेव म्वरकृतं चैणशारीरसम्भवम् । १रच. व्यारयास्यामः।

·नाट्यशाखम्। श्रीण्येवान मन्तव्यानि न नु चत्वारि । यथा कीर्तिधरोऽभ्यधायत्(धात्) । प्रत्याहारादीनि यानि पञ्चमेऽध्यायेऽतर्यवनिकान्तानीत्युक्तानि तत्प्रत्याहारावतरणयोः पुष्कराध्याये (भ. ना. अ. ३४ ) लक्षणं भवति । शेपाणां त्विह लक्षणं कृतम् । एवमनन्तरं तु यानि पहियवनिकाहानि तेपामस्माभिः पञ्चमेऽध्याये यथास्यागम स्वरूपं प्रदर्शितम् । यत् कीर्तिधरेण नन्दिकेश्वरमतागमित्वेन दर्शितं तदस्माभिः साक्षान दृष्टम् । तत्प्रत्ययात्तु लिख्यते सड्झेपतः । तत्र मार्गासारितप्रयोगे नर्तकीचतुष्कं पटान्तर्हितं पुप्पपिण्ड्या पुप्पाअलिमादाय प्रविश्याप्टामिः पोडशभिट्टादशभिर्वा ( शहारैः) प्रतिक्षेपो( पगीयमानस्थितलयेन तदर्थ भावयेत् । अबक्ररे तु पदे स्थितलयेन परिव पूर्वरामध्ये पुष्पं त्यक्त्या मध्यगतलयं परिवर्तद्वयमङ्गहारैः कुर्यात् । तत्र प्रथमं पञ्चकलमुपोहनं पुष्पपिण्ड्या सूचया भावयेत् । एतदेव तमगहारैः कुर्यात् । ततः प्रथमवस्त्वमिनयेत् । ततः सर्वा मिलिया तदेव देवताराधकं पिण्डीबन्धं कुर्युः । तचोपोहनमहारैर्नृत्येयुः । ततो द्वितीया प्राग्वदुषोहनं प्रयुज्य द्वितीयवस्तुनश्चच्च- स्पुटात्मकेनार्धमुपनयेत् । तदेव चास्य प्रतिक्षेपेना( णा महार पर्यस्तकाख्यं कुर्यात् । ततः सर्वाः शृङ्खलां कृत्वा पुनरुपोहनं कुर्युः । तत आया प्रतिक्षेपं कृत्वा प्रथमवस्त्वर्थ पुनरभिनयेत् । द्वितीया चामहारं कुर्यात् । ततः प्रथमपिण्डस्योपोहनं कुर्युः । ततस्तृतीया प्रविश्योपहार कृत्या तृतीयवस्तुनः पञ्चपाणेरर्थमभिनयेत् । आयेऽझहारौ कुर्याताम् । ततो लतापिण्डीस्थ- मुपोहनं कुर्युः । ततो द्वितीया द्वितीयस्यार्थमभिनयेत् । ततोऽनहारान् कृत्वा शृङ्खलया सोपोहनं कुर्युः । प्रथम(त) आद्यस्याभिनयं कृत्वाऽऽया पिण्डीयन्धं कुर्यात् । ततः सर्वा नार्य उपोहनं कुर्युः । पुनश्चतुर्थी यावर्तुर्यवस्तुनः पञ्चपाणेरर्थमभिनयेत् । ततः सर्वा भेधकस्थास्तृ- तीयोपोहन रचयेयुः । पुनस्तृतीया तदेव गावयेत् । ततो लतास्था द्वितीयोपोहनं सूचयेयुः । पुनर्द्वितीया द्वितीयस्थार्थमभिनयेत् । अन्याहारं कृत्वा शृङ्खलयोपोनं कुर्यात् । आद्या प्रति- ज्ञेयार्थमभिनयेत् । अन्या अङ्गहारं कृत्वा विदध्युर्यदाचतुर्थवस्त्यन्तम् । तृतीयद्वितीयप्रथम- वस्तूनि केवलैरेवाङ्गहारैः कुर्युः । तदेव हि पुनर्वस्त्वन्याश्रयेण । तेन प्रतिक्षेपान्ते आधा(:) पिण्डीयन्धं कृत्वा रङ्गपीठं परीत्य पुप्पपिण्ड्या पुप्पाणि कृत्वाऽपसरेयुः । एवमन्याश्चतसो द्विती- यमासारितं प्रयुञ्जीरन् । एवं चतसश्चतस्रो यावचतसः । उक्तं हि । एवं पदे पदे कार्यो विधिरिति । पिण्डीयन्धकाले तु द्वादशपुष्पमालाभिर्विकिरेयुः । तत्र पोडश सम्भूय शैवमन्य या पिण्डीबन्धं कृत्वा पुष्पवीथ्यां पुष्पं प्रतिक्षिप्य निष्कामये(मे)युः । अभावे त्वासारितचतुष्क ·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । १२१ - ........ तुर्या चाहुः । ....... ता एव चतस्रस्तत्र प्रतिक्षेपार्थवद्भिः पदैर्दर्शितमुपोहनं चच्चपुटपञ्चपाणिद्वयसन्निपाताश्चेति तालाध्याये (म. ना. अ. ३१) पदैः सह भविष्यति । एवमासारितक्रिया ततो वर्धमानं प्रयुजीरन् । एकप्रघट्टकेन चतुभिर्नयैः परिवर्त प्रयुज्य पटेऽपकर्पिते पुष्पवीयां चतसृणां नर्तकीनां प्रवेशः । ततो ब्राह्मीपरिवर्तेन पुष्पाञ्जलिं क्षिपेयुः । तत एका ब्राह्मीमभिनयेत् । ततः सर्वाः शिवपिण्डया आसीरन् । तद्यधा । एकस्या आलीढमर्धवन् मण्डलिवत् खटकामुखेन तत्पार्श्व- गतयोर्वा पोडशकला(:) सम्भाविता(:) गीतको.. .शम्यातालैश्चतु.पष्टया करणं ....समपदा तिष्ठेत् । ततोऽत्रस्था एवं द्वितीयग्वण्डिका न सूचयेयुः । ततस्तुर्या चतुर्थमभिनयेत् । तिम्रो नर्तक्यः सशैलपिण्ड्या तृतीयार्थ भावयेयुः । ततः सर्वा- स्तृतीयामङ्गहारैः प्रयुज्य तया द्वितीयार्थ भावयित्या नृत्तेन प्रदर्य शृङ्खलया प्रथमा (मां) सूचयित्वाऽङ्गहारैस्तदर्थ प्रयुज्य शिवपिण्डी कृत्वा परिक्रम्य पुनः प्राग्वदासारितानि प्रयुञ्जीरन् । ततः पादान्तर्वर्धमानप्रतिक्षेपमतः पुप्पपिण्ड्या प्रतिक्षेपस्य द्वितीयगानं प्रयुज्य पुष्पाणि क्षिप्त्वा तृतीये तुरीये तद्गानेनान्त्येनोदन्त्यपुष्पपू........स्या(:) कृत्वा पुष्पाणि क्षिपेयुः। तत एकान्तमुपोहनं नृतेनोदन्त्यविशालार्थमभिनयेत् । ततः पिण्डीबन्धेन सहतोपोहनं सर्वाः । ततो द्वितीया तदेव दृश्येन स्यात् सङ्गतामभिनयेत् । ततः शृङ्खलायाः सुनन्दोपोहनं कुर्यात् । ततस्तृतीया तन्नृत्तेन प्रयुज्य सुनन्दार्थममिनयेत् । ततो लताबन्धेन सुमुख्योपोहन कुर्युः । तुर्या नृत्तेन स्वसुमुख्यर्थमभिनयेत् । ततः सर्वाः पिण्डीबन्धं कृत्वा नृत्तेन सर्वा एव पिण्डिकाबन्धं कृत्वा भेदकेन तृतीयोपोहनं कृत्वा तृतीया नृत्तेनायोज्य लताया द्वितीयोपोहनं प्रयुज्य द्वितीया नर्तिका शृङ्खलयान्त्योपोहनं सूचयित्वाऽऽद्यार्थमहारैः प्रयुज्येष्टदेवतापिण्डिका कृत्या परिक्रम्य रङ्गे पुप्पपिण्ड्या पुष्पाणि क्षिप्त्वा पटान्तरिता निष्क्रामेयुः। इति वर्षमान- प्रयोगो यथोक्तमेकादिप्रथम... .खण्डिकातालं चाऽदूरत एव तालाध्याय ( भ. ना. अ. ३१) भविष्यतीति न लिखितम् । ततो गीतकविधिः। तत्र च ध्रुने प्रावेशिकीमादिकां च प्रयुज्याङ्गहारविधिः । ततो वाद्यचतुरस्रकम् । ततः पुप्पपिण्ड्या ध्रुवकम्यैकं गीतम् । द्वितीयतृतीययोरङ्गहारक्रमः । ततो वस्तुप्रयोगः । शीर्षकान्ते वन्दनेन नैकामिकीवस्तुनिबन्धेषु तद्वदहहारेपु वा गीतेषु वा........पोटा.. चाड्डिता प्रत्येकं चास्याः प्रावेशिकी आक्षिप्ता ध्रुवा नैप्कामिकीति चतुर्धा विधिः। तत्र नन्दिभद्रा चौक्षपाडवेन । पिण्डीकृता चौक्षपञ्चमेन । भुसुण्डिनी चौक्षकौशिकेन । कपिलोद्भवा चोक्षपञ्चमेन । दाक्षी चौक्षकैशिकमध्यमेन । पौष्पदन्ती चौक्षसाधारणेन । सर्यासामुपरञ्जनं भिन्नवक्त्रेण । पड्भिर्नर्तकीमिरयं प्रयोगः कार्यः । ........ ना. १६ ·१२२ नाट्यशानम्। तत्रार्धा........वृत्तपाठस्यान्तराले शुष्कवृत्तं विद्युझान्ताऽतिकान्तनिशुम्मिनादिकरणः कुर्यात् । ततः परिवर्तनी प्रावेशिका आक्षिप्तिका ध्रुवा अन्तरगीनमिति विधि. 1 दिग्देवतानामभिध्यायि च शार्दूलविक्रीडितादिवृत्तशुद्धगीत्यादिगानम् । एवं नान्द्यामपि चिनत्वे प्राधेशियादि । एवं रजदयेऽपि वैष्णवनालकी दादियोगेन तन च क्रमेण नर्तकीनां प्रवेशेन सिदिः। ईर्ष्या- विरहशोकविस्मयादिविचित्रं काव्यं गीतं च नृत्तताल... .........चार्यामपि प्रादेशिस्यादिविधिः । तत्र.......व्यसनाकोपादिकाव्यार्थगानं चौक्षमाधारणेन रजनं हिन्दोलन महाचायाँ- मुद्धतकैलासोद्धरणं........विजनितरोपमत्यप्रतिरथे रावणे शक्तिरूप. । प्रावेशिक्यादि तु प्राग्नदेव । शुद्धा च गीतिरूपराना पाटाक्षरात्म(त्मि)का आपापादियथोचित कालस्य मानेन चतुप्पदादिगीतकमात्मकेनोपरजनम् । तत्र च प्रावेशिक्यादिविधिः प्रामदेवेत्येव(यं) नन्दिकेश्वरमतानुसारेणायं चित्रपूर्वरङ्गविधिरिति न बद्धः । अथ प्रकृतमनुमरामः । इह वीणापाद्यविधि प्रस्तुतः। तत्प्रसङ्गेन पूर्वरङ्गागानि तत्प्रधानानि दर्शितानि । तत्रेह मुस्त्यैव वीणा । अगास्तद्भेदास्तु प्रत्यङ्गानि । अन्यत्र च । वक्रा कूर्मा घलायूश्च चीणाद्या निविधा मति(ताः)। विपश्ची बहकी मत्तकोकिलैन्द्री सरस्वती ।। 'गान्धर्वी ब्राह्मिका सप्त वत्र्यास्तव्यः (व्याः)कला नव । एकद्वित्रिचतुरिति चतुर्धा दश वा कलाः ।। संवादिनी च तत्री च किन्नरी परिवादिनी । वैशेपिका पञ्चकलाश्चतुरस्त्य(स्न्य )श्रमगले ।। पिज्जनो नकुलश्चेति द्विधाऽलावूः प्रकीर्तिता। एकया पिञ्जनस्तन्ध्या परो द्वाभ्यां सुमङ्गला ॥ चितन्त्रीका विशोकेति चेश्वरी परिवादिनी । सदाशिवागमाज्ञया यथागमनिदर्शनम् ॥ शततन्त्री विशोकाख्या सप्ततन्त्रीश्वरा तथा। इति । तत्र मतकोकिला प्रधानभूता । एकविंशतितत्रीकत्वेनान्यूनाधिकं निम्यानगम्बरसारणा- जातिगीतिवीणाशरीरमुच्यते । तद्गतश्च धातुप्रयोग उक्तः । तदुपजीवकत्वेनापरा भवन्तीति तदेनद् दर्शयति । एवमेतत् स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरंग(ज)म् । विपश्चीवाद्ययुक्तानि करणानि नियोधत ॥ है ·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । १२३ रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेपमोघश्च । पष्ठी वै प्रतिशुष्का त्वेवं ज्ञेयं करणजातम् ॥ ११३ ।। वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् । रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम् ।। ११४ ।। युगपत्कृतेऽन्यकरणं' प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् । कृतमेकस्यां तन्त्र्यां प्रतिशुष्का' नाम विज्ञेया ॥ ११५॥ वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेपः स्यात् । आविद्धकरणयुक्तों [पर्युपरिपाणिकस्त्वोघः ।। ११६ ।। इति । विपञ्चीति प्रत्यगोपलक्षणम् । तेन विपञ्च्यो वाद्ये वाद्यन्ते यान्युक्तरिभितादिकरण- मुख्यवीणावाद्योपराकानि वादनवैचित्र्याणि तानि बुध ( ध्य) वमिति सम्बन्धः ॥ ११२ ॥ तान्युद्दिशति । रूपमित्यादि ॥ ११३ ॥ तारक्रमेण लक्षणमिति वीणावाद्यद्विगुग(ण)मित्यादिना यदैकेन वीणाया गुरुः प्रयुज्यते तदैव पञ्च( वैपश्चि )केन (विपञ्च्या ) लघुद्वयं यदा लघुस्तदा द्रुतद्वयमित्येवं समवायवैचित्र्येण प्रायो रूपमुच्यते । तद्वदेव अनु पश्चाद् यद्यु(दु)च्यते तत्समकालं 'तदा( था) कृते सति तत्प्रतिबिम्बतया प्रतिकृतमिति ॥ ११४ ॥ युगपत्कृत इति । प्रतिकृतसमकालः प्रयोग एवान्यत्वेन प्रकारः प्रतिभेदः । स च गुरुलघुकृतो न तु लेख्यादिस्वप्रयोगप्रतिभेदनकृत इति तेन गानवैचित्री । यदा लघु- द्वयं प्रयुते तदा स गुरु । यदा वैणिको गुरुद्वयं तदा म प्लुतलघुरूप इत्यादिरूपे तु भञ्जन- मुक्तम् । इयति विपर्यय इति विशेपः । तदेव पुनर्वैचित्र्यं वैपञ्चिको यदैकस्यामेव तन्त्र्या- मंशसंवादिन्यां साल्पतादि करोति तदा ( प्रतिशुष्का।) प्रतिशुष्कपदस्यैपाऽवस्थे त्यन्ये॥११५॥ यदा तु वैणिको क्षणे विदारीवशाच्छेदं फरोति तदा छिद्र पञ्चिको यदा तद्रूपशेपम् । विभक्तितल(य) एवमपि वैचित्रिकप्रयोगे हस्तचातुर्यादो( येतो )ऽतिद्भुतो वैपञ्चिकप्रयोगः स ओघः। एवं विपञ्चीध्रुवास्वपि वक्तव्यम् । नियमोऽदृष्टसिद्धय एव । गान्धर्वे विपन्च्येवोपरञ्जिका ध्रुवागाने त्वनियमः ॥ ११६ ॥ १ म. वरणे। २ र. तन्त्र्यैस्कृता चैत्र प्रतिशुका नाम । ३ च. प्रतिशुमा। म. प्रतिशुचा । ४ च. योगात् ।

·नाट्यशास्त्रम् । कार्य ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवादनं तज्ज्ञैः । स्थानमाप्त्यर्थ 'चेद्यत्तत्र भवेदयं नियमः॥११७॥ [तचौघतुल्यकरणं वाच्यं कार्य विपन्च्यास्तु।] सप्ततन्त्री भवैचित्रा विपञ्ची तु भवेन्नव । कोणवाद्या विपञ्ची स्याचित्रा चाङ्गुलिवादनात्(ना)॥११८।। विपञ्चीवाद्यस्य प्राधान्यमाह । कार्य ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवाद- नमिति । केचिदाहुः । पूर्वरङ्गगतोत्थापनाधुयाविधावुस्थानस्यातोघरखनार्थमिति बा । प्रवृत्तिविभागार्थमाह । तन्त्योजस्क( तच्चौघतुल्यक)रणमिति । वाद्यवृत्ति- विभागार्थमि( भ. ना. ५-१९)त्यादिना कथितस्य प्रयोजनस्य द्वयोवींणयोरुत्तराधर- स्थित्या सर्व एव वीणा कोणवायेन वादयेदिति । तदिदं न विद्यः कोगवाये का स्थान- प्राप्तिः । कोणवाद्ये (घा)विपञ्ची स्यादिति च वक्ष्यमाणत्वात् कथं सर्वासा कोण- याधतेति । तस्मादेवमेता इह ध्रुवाविधाने वाद्योपरजनभुवामानमित्युच्यते(न्ते)। तत्राल्पेन बाहुल्येन वा कोणवादनं कर्तव्यम् । प्रायोग्रहणाद् ब्यङ्गुलिवादनमुभयवादनं च । वाद्ये हि त्रिप्रकारके सन्याङ्गुष्ठकनीयस्योः स्थाने वादकं भवेदिति कोणोऽत्र प्रहारम(रोऽ)हुल्यगुष्ठ-, प्रहरणतया चतुप्पहरणं कोणाङ्गुलिपहरणं ध्रुवासु चाद्य कुर्यात् । यदा तु करणं तु लीनं भवति तत्र लीनानामलङ्काराणां कोणवादनेन सम्यक् स्थानप्राप्तिः । मर्दनमोदनधारणकम्पना- वर्तनादि को गस्य भवतीति नियतिः। तथाभूतस्थानप्राप्त्यर्थ वीणावाद्यं तदा यत्रोचित- मेकतन्त्र्यादिप्रान्तं तत्रायमेव नियमः कोणैकवाद्यप्रयोग इति || ११७॥ अथ त्रिप्रकारवाद्यविषयमाह । सप्ततन्त्री भवेचित्रा विपञ्ची तु भवेन् नव | कोणवाया विपञ्ची स्याचित्रा चाङ्गुलिवादना ।। इति । चकारेणोभयवादनमुभयोरुक्तम् । अन्धे तु चकार ए( मे बाथें वर्णयन्तः कोणं विपञ्च्यामङ्गुली च चित्रायां नियमयन्ति । अन्ये तु कोणाङ्गुलियाचा विपञ्ची अगुली- मानवाया चित्रेत्याहुः ॥ ११८ ॥ १र. यन तु सेवायमिप्यतऽभिनयः। नानौषधातुकरणं विपश्चिवार्थ च तत्र स्यात् ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। ततवाद्यविधानमिदं सर्व प्रोक्तं समासयोगेन। 'वक्ष्याम्यतश्च भूयः सुषिरातोद्यप्रयोगं तु ॥ ११९॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्र ततातोद्यविधानं नामाध्याय एकोनत्रिंशत्तमः ।' एतदुपसंहरति । ततवाद्येति । सर्वमिति । गान्धर्व गानविषयमङ्गप्रत्यङ्गगतं चेति यावत् । माविनोऽध्यायस्यार्थमासूत्रयति । वक्षाम्यतश्चेति । भूयश्शवस्यायमाशयः शारीरेणैव वैणविधौ भणिते तु चिरप्रयोगो वैतावदुक्त एव तत्राभ्यधिकं तद्वक्ष्यते पूर्णीकर- णायेति शिवम् ॥ ११९॥ परमेश्वरचन्द्रचूडनित्यस्तुतचिन्तामणिलब्धिदप्रकाशः। स्फुटमभिनवगुप्तनामधेयस्ततवाद्ये कृतवान् विचारमित्थम् ।। इति महामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यां ततातोद्यविधानमेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ एकोनत्रिंशोऽध्यायः। भिन्नपाठक्रमः। पड्जोदीच्यवती चैव पड्जमध्या तथैव च । पड्जमध्यमवाहुल्यात् कार्य(र्ये) शृङ्गारहास्ययोः॥१॥ आपभी चैव पाड्जी च पजर्षभखरग्रहात् । वीरेऽद्भुते च रौद्रे च रसे कार्ये प्रयोत्तृभिः ॥२॥ निषादवत्यद्भुते च निषादांशपरिग्रहात् । गान्धारांशोपपल्या च करुणे पडूजकैशिकी ॥३॥ धैवती धैवतांशा च वीभत्से सभयानके। ध्रुवाविधाने कर्तव्यं जातिगानं प्रयत्नतः ॥४॥ रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोक्तृभिः । पड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेया जातयो बुधैः ॥५॥ १च. मया समासेन। २ र. अत ऊर्ध्व व्यारयास्ये मुपिरातोद्यप्रयोगमपि । ३ र. अष्टाविंश- भमातृकायामनाभ्यायविभागो न विद्यते मुपिराध्यायस्यापि सातेः । ४ नापनादिमातृकामु लिसितो मतादिभिरुदाहृतोऽयं पाठो व्यारयात्रा न स्वीकृतः। तितमः । य. निशः । ५ ज.मध्य।

·नाट्यशास्त्रम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यग्रामसमाश्रयाः। गान्धारीरक्तगान्धायौं गान्धारांशोपपत्तितः। करुणे तु रसे कार्य जातिगाने प्रयोकृभिः ॥६॥ मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च । मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः ।।७।। मध्यमोदीच्यवा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा । पड्जभांशनिप्पल्या कर्तव्या (व्ये) वीररौद्रयोः ॥८॥ कार्मारवी तथा चान्धी निपादांशोपपत्तितः। अद्भुते तु.रसे कार्य जातिगाने प्रयोकृभिः ॥९॥ कौशिकी धैवतांशत्वात् तथा गान्धारपञ्चमी । प्रयोक्तव्ये बुधैः सम्यग् वीभत्से सभयानके ॥१०॥ एकैव पड्जमध्यात्र ज्ञेया सर्वरसाश्रया जातिः। तस्या ह्यशाः सर्वे रसास्तु विहिताः प्रयोगविधौ ॥ ११ ॥ यो यदा घलवान यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात् । तत्प्रयुक्त रसे गानं कार्य गेयप्रयोकृभिः ॥१२॥ मध्यपञ्चमभूयिष्टं हास्यशृङ्गारयोर्भवेत् । पड्जर्पभप्रायकृतं वीररौद्राद्भुतेषु च ॥१॥ गान्धारसप्तमप्रायं करुणे गानमिप्यते । तथा धैवतभूयिष्टं वीभत्से सभयानके ॥१४॥ सर्वप्वंशेषु रसा नियतविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः। काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु बलवन्तः ॥१५॥ एवमेता बुधैर्जेया जातयो रससंश्रयाः । वाद्यप्रयोगविहितान् खरांश्चापि नियोधत ॥१६॥ हास्यशृङ्गारयोः कार्यों स्वरी मध्यमपञ्चमी । पड्जभौ च कर्तव्यौ वीररौद्राद्भुतेष्यथ ॥१७॥ १. वीरे रोदे च कीनित । २ ज. निय। ३ न. पाम्य ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । १२७ गान्धारश्च निपादश्च कर्तव्यो करुणे रसे। धैवतश्च प्रयोगहीभत्से सभयानके ॥१८॥ अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि वर्णानामथ लक्षणम् । आरोही चावरोही च स्थायिसञ्चारिणौ तथा । वर्णाश्चत्वार एवैते अलङ्कारास्तदाश्रयाः ॥ १९ ॥ आरोहन्ति स्थरा यत्र आरोहीति स भण्यते । यत्र चैवावरोहन्ति सोऽवरोहीति संशितः ॥ २० ॥ स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स संज्ञितः । सञ्चरन्ति स्वरा यत्र 'स सञ्चारीति संजितः ॥२१॥ शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगुणगोचराः। चत्वारो लक्षणोपेता वर्णा घेते प्रकीर्तिताः॥२२॥ एवं लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्पति । तदा वर्णस्य निप्पत्तिर्विज्ञेया स्वरसम्भवा ॥२३॥ एते वर्णास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो गानयोगतः। एतान् समाश्रितान् सम्यगलङ्कारान् नियोधत ॥ २४ ॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । प्रसन्नमध्यश्च तथा समोऽन्यः स्थिर एव च ॥२५॥ स्यान्निवृत्तिः' प्रवृत्तिश्च कम्पितः कुहरस्तथा । रेचिताख्यस्तथा चैव प्रेडोलितक एव च ॥ २६ ।। मन्द्रतारप्रसन्नश्च तारमन्द्रप्रसन्नकः। प्रस्वादश्व प्रसादश्च तथोद्वाहित एव च ॥२७॥ अवलोकितस्ततश्चैव निप्कृजितक एव च । उनीतो हादमानश्च रञ्जितश्च तथा परः ॥२८॥ आवर्तकाख्यो विज्ञेयः परिवर्तक एव च। उद्धहितस्तथाक्षिप्तः सम्प्रदानस्तथाऽपरः ॥२१॥ १ न. सवारी स तु । १ ज. गीपयोजकः । ३ ज. स्यानित्तः प्रवृत्तश्च ।

·१२८ नाट्यशास्त्रम् । हसिताख्योऽथ हुङ्कारः सन्धिप्रच्छादनस्तथा । विधूननाख्यश्च तथा गात्रवर्णस्तथैव च ॥३०॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । तथा प्रसन्न एवं च समोऽनुचित एव च । प्रस्तारश्च प्रसादश्च स्थायिवर्णसमाश्रयाः ॥३१॥ अथ सश्चारिजान भूयः कीर्यमानान् नियोधत । मन्द्रतारप्रसन्नश्च बिन्दुःप्रेसोलितस्तथा ।। ३२ ॥ तारमन्द्रप्रसन्नश्च स्यानिवृत्तप्रवर्तकः । कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो ह्यवलोकितः ॥३३ ।। आवर्तकपरावृत्ती ज्ञेयाः सञ्चारिजास्तथा। निप्कृजितः सहुङ्कारं हासितं विन्दुरेव च ॥ ३४॥ प्रेडोलितमधाक्षिप्तं विधूमोहिते तथा । हादमानः सम्प्रदानं सन्धिप्रच्छादने तथा ॥३५॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इति चारोहिजाः स्मृताः। विधूमो गात्रवर्णश्च तथोद्वाहित एव च ॥३६॥ उद्गीतश्च तथा वेणुरित्येते घरोहिजाः । सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारास्त्विमे बुधैः ॥३७॥ नेप्यन्ते हि धृवास्वेते जातिवर्णप्रकर्पणात् । विन्दु,पि हि वेणुर्वा ये चान्येऽतिप्रकर्पिताः॥३८॥ ते ध्रुवाणां प्रयोगेपु न कार्याः स्वप्रमाणतः। यस्मादर्थानुरूपा हि भ्रया कार्याऽर्थदर्शिका ॥३९॥ वर्णानां तु पुनः कार्य कृशत्वं तु ध्रुवाश्रयम् । ये तु प्रयोगं गच्छन्ति तांश्च वर्णान् नियोधत ॥४०॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च। तथा प्रसन्नमध्यश्च विन्दुः कम्पितरेचिती ॥४१॥ १ न. परावती । २ न. प्रच्छादनं ।

·एकोनत्रिंगोऽध्यायः ६२९ तारश्च तारमन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः। प्रेङ्खोलितस्तथा तारमन्द्रस्तारसमस्तथा ॥४२॥ स्थानिवृत्तः प्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च । अवलोकस्तथा घेणुरित्येते सर्ववर्णगाः। स्थायिवर्णादृते त्वन्ये सर्ववर्णाः प्रयोगिणः ॥४३॥ अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् । क्रमशो दीप्यते यस्तु प्रसन्नादिः स कथ्यते ॥४४॥ न्यस्तोचारित एचैप प्रसन्नान्तोऽभिधीयते । आद्यन्तयोः प्रशमनात् प्रसन्नाद्यन्त इष्यते ॥४५॥ प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः । सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थिरस्त्वेकस्वरोऽपि हि ॥४६॥ विन्दुरेककलस्तारं स्पृष्ट्वा तु पुनरागतः। स्यानिवृत्तप्रवृत्तश्च मन्द्रं गत्वा समागतः ॥४७॥ आक्रीडितलयो यश्च स वेणुः परिकीर्तितः । कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥४८॥ निकल कम्पनं तद्वद्रेचिताख्यः शिरोगतः। उरोगतः कम्पितः स्यात् कम्पनात्तु कलात्रयम् ॥४९॥ 'गतागतप्रवृत्तो यः स प्रेोलित उच्यते । यस्तु कण्ठस्वरोधस्तात् स तु तारः प्रकीर्तितः ॥५०॥ उरोगतस्तथा मन्द्रो मूर्ध्नि तारतरः स्मृतः । क्रमागतस्तु यस्तारश्चतुर्थः पञ्चमोऽपि वा ॥५१॥ तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतस्तु सः। लवयित्वा परान् मन्द्रात् क्रमात्तारगतिं गतः। मन्द्रतारप्रसन्नस्तु ज्ञेयो ह्यारोहणाहुधैः ॥५२॥ १ न. गतागतं। कुण्डलीकृतो ग्रन्थभागः सदाशिवग्रन्थान् परिवर्तित इति वृतिकारेण न व्याख्यातः। स तु चयमरमातृशाम्वेव न विद्यते। अयमेव भागो मतट्नेनोदाहतो बृहदेश्याम् । त- तस्तस्य प्राचीनत्वं गम्यते। ना.१७ ·१३० नाट्यशास्त्रम् । [एकस्वराधिरूढः क्रमशः प्रस्वारसंजितो ज्ञेयः। प्रस्वारस्तु निवृत्तः शनैः प्रसन्नः प्रसादः स्यात् ॥५३॥ समनन्तरी स्वरी द्वौ विचरत्युद्वाहितो द्विकल' एव । आरोहत्येककलां पुनरेककलां प्रसादयति ॥ ५४॥ उद्वाहित एव स्यादवलोकितसंज्ञितो द्विरभ्यस्तः । एकं द्वौ त्रीन् गच्छन् स्वरान् क्रमेण सङ्क्रमो ज्ञेयः ॥५५॥ एकान्तरमारुह्य प्रत्येत्येकान्तरं स्वरं यस्तु । निष्कूजितसंज्ञोऽसौ ज्ञेयोऽलङ्कार उद्गीतः ॥५६॥ क्रमयोगेनानेन तु सञ्चार्यकान्तरस्वरो द्विकला। ध्यवरः पट्पर एवं ह्यारोही हादमानः स्यात् ।। ५७ ॥ अथ रजितस्तु समनन्तरस्वरे द्वे कले पुनः स्थित्वा । अर्धकलामारोही पुनरेव तथावरोही स्यात् ।। ५८॥ आवर्तकश्चतुर्पु स्वरेपु समनन्तरेषु सश्चरति । आरोहणावरोहणविधिना चकान्तरेष्वपि च ॥५१॥ ज्ञेयो निरन्तरकृतस्त्वष्टकल: सान्तरस्तथा कार्यः। तः कलाश्चतस्रस्त्वाचा वर्तको भवति ॥३०॥ अधिरुह्य तु स्वरांस्त्रीन् स्वरान्तरं लवयति यद् वृत्तौ । पुनरपि च परावृत्या स स्यात् परिवर्तकोऽप्टकलः ॥ ११ ॥ यस्य स्वराचतीती तथा परं ह्यन्तरस्त्ररो भयति । एककलश्चैव तथा स भवेदुद्धहितो नित्यम् ॥ १२॥ आक्षिप्तकरित्रस्वरजः कर्तव्यः पड्विधः कलामात्रः। एककलस्त्वधरः स्याहिजेयः पट्कलस्तु परः ॥६॥ आक्षिप्तवच्चतुर्भिः स्वरैस्तु कालः कलान्तरोपेतः । एकान्तरस्वरक्रम इह गदितः सम्पदानस्तु ॥ ६४ ॥ द्विरपि द्विकलं गदितं हसितमिवोचारितं तथा हसितम् । समनन्तरस्वरकृतं तराक्षिप्तकं ज्ञेयम् ।। ६५ ॥ १ न. विकल । २ न, क्ला । ३ न. आत्ल । ४ न. आक्षिप्तमित्येव ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। 1 १ ३ समनन्तरस्वरेषु तु हसिताद् यवरश्चतुष्परो वापि । आरोहत्येककला हुकाराख्यः स विज्ञेयः ॥६६॥ स्थानान्तरमारुह्य प्रत्येति ततश्चतुष्कलं क्रमशः। नोर्ध्वपरिक्षेपः स्यात् सन्धिप्रच्छादनो नाम ॥६॥ आदी पदमुच्चार्य तु यत्र स्याद् द्विस्वरे लघुनि वर्णे। समनन्तरमारोहत्येककलं तद्विधूतं तु ॥ ६८॥ आदावारोही स्यात् प्रस्वारोऽन्तेऽवरोही तु । 'यत्राचन्तकलासु च वदन्त्यलङ्कारमुद्गीतम् ॥ ६९॥ ओङ्कारवदारोहेदनन्तरं तु स्वरात् कलान्तरयोः । द्वौ द्वौ प्रकम्पमानौ स्वरौ ततश्च प्रसन्नौ द्वौ ॥७॥ एषोऽलङ्कारविधी विज्ञेयो गात्रवर्ण इत्येव । एकारौकारकृते दीर्घाक्षरमन्यदपि योज्यम् ।।७१ ॥ गीतालङ्काराणां करणविधिरयं यथावदुपदिष्टः। एभिरलङ्कर्तव्या गीतिर्वर्णाविरोधेन ॥ ७२ ।। स्थाने चालङ्कारं कुर्यान् नारसि काश्चिकां बध्येत् । अतियहवोऽलङ्कारा वर्णविहीना न योक्तव्याः॥७३॥ .. अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः। नोदिता ये तु तेऽप्यत्र प्रत्येतव्या मनीषिभिः॥७४॥] अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि छन्दोक्षरसमन्विताः । शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुप्पेव । अविभूपितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥७॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गीतीनामपि लक्षणम् । प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी। सम्भाविता तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ।। ७६ ॥ १ ज. कालः । २ न. प्रस्वरः सोऽव-। ३ न, यन क्रमान् । ज. यन स्वरं । ४ न. प्रकम्प्य ।

·३ २ नाट्यशास्त्रम्। भिन्नवृत्तिप्रगीता या सा गीतिर्मागधी मता । अर्धकालनिवृत्ता च विज्ञेया त्वर्धमागधी,।। ७७ ।। सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता। लघ्वक्षरकृता नित्यं पृथुला सा प्रकीर्तिता ।।७८॥ एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि । गान्धर्व एच योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोत्तृभिः ॥७९॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि धातुचाद्यस्य लक्षणम् । विस्तारः करणश्चैव आबिद्रो व्यञ्जनस्तथा । चत्वारो धातयो ज्ञेया वादिन्रकरणाश्रयाः॥८॥ सातजश्च समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धश्च । ज्ञेयश्चतुप्पकारो धातुर्विस्तारसंजस्तु ॥ ८१ ॥ 'विधयस्तु स्मृतास्तस्य पूर्व विस्तर एव तु । सङ्घातसमवायौ तु विज्ञेयौ तौ द्वित्रिकी ।। ८२।। पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोप्टविधः स्मृतः । करणानां विशेषेण विधिश्चैव पृथक् पृथक् ॥ ८॥ अधश्चोर्ध्व च विज्ञेयावधरोत्तरजी स्मृतौ । सवातजो विधिस्त्वेप विज्ञेयो वाद्ययोत्कृभिः । ८४ ॥ द्वावुत्तरौ द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । ज्ञेयस्त्वथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च ॥ ८ ॥ समवायजस्तथा स्यात् त्रिरुत्तरस्बिरधरश्च विज्ञेयः । ह्यधरोत्तरावसानौ द्विरुत्तरश्चाधरान्तस्तु ॥ ८६ ।। प्रागुत्तरो द्विरिधरस्त्वधरादिद्धिरुत्तरायसानश्च । उत्तरमध्यश्च तथा मध्ये स्वधरः पुनर्जेयः ॥ ८॥ व्यजनधातोज्ञेयं कलतलनिष्कोटिनान्यथोन्मृष्टम् । रेफावमृष्टपुष्पानुस्खनितं विन्दुरनुवन्धः॥८८॥ १न प्रगीतायां । २ न विधिर्यस्तु स्मृत ! ३२ ग्ल तलं निसाटितं ततो पृष्टम् ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । १३३ अङ्गुष्ठाभ्यां तु तन्त्रीणां स्पर्शनं यत् कलं तु तत् । 'बामे निपीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तलम् ।। ८९॥ सव्याङ्गुष्टप्रहारश्च निष्कोटितमिहोच्यते । सव्यप्रदेशिनीघातमुन्मृष्टमिति संज्ञितम् ॥१०॥ सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपानेफ इत्यभिधीयते । कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्यामधोगतम् ॥२१॥ तन्त्रीषु त्रिप्रकारं वाप्यवसृष्टमिति स्मृतम् । कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिधीयते ॥ ९२।। तलस्थानेश्वर न्यासस्त्वनुस्वनितमुच्यते । गुर्वक्षरैकतन्त्र्यां तु बिन्दुरित्यभिसंज्ञितः॥१३॥ व्याससमासादेवामनुबन्धः सार्वधातुको ज्ञेयः । इति दशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः ॥१४॥ रिभिताहादश्च तथाऽनुवन्धसंज्ञः' करणधातुः। पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः ॥१५॥ त्रिकपञ्चसप्तनवकैर्धातैर्युक्तो यथाक्रम विहितः। सर्वैरनुबन्धकृतवन्तः स्यात् करणधातुः ॥९६ ॥ क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णानुबन्धसंज्ञिताश्चेति । आविद्धो विज्ञेयो धातुर्वाधप्रयोगे तु॥९७॥ द्वित्रिचतुष्कैनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतः। आविद्धधातुर्विज्ञेयस्त्वनुबन्धविभूपितः ॥२८॥ इत्येते धातवः प्रोक्ताश्चत्वारो लक्षणान्विताः । तिसृणामपि वृत्तीनां यासु वाचं प्रतिष्टितम् ॥१९॥ तिम्रो गीतवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः। चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति। तासांवाचताललयगीतियतिमार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि १ न. चामेन । २ न. तान । ३ न. सर्व । ७ न. प्रकारैः । ४ न. विधप्र-। ५ ड. संज्ञश्च । ६ न. वेद्य ।

·१३४ नाट्यशास्त्रम् । भवन्ति । तत्र चित्रायां सक्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायतिरनागत- 'ग्रहाणां प्र(मा)धान(न्यम् । य(तथा वृत्ती गीतिवादिनद्विकला- तालमध्यलयस्रोतोगतायतिसमग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कलतालविलम्बितलयगोपुच्छिकायत्यतीनग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्या हि जातयः । धातुभिः सह संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तराः ॥१०॥ त्रिविधं वैणं वाद्यं कर्तव्यं गीतसंश्रयं तज्ज्ञः। तत्त्वं तथानुगतमोघश्चानेककरणसंयुक्तम् ॥१०१॥ लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं च यदनुगच्छेदनुगतमित्युच्यते वाद्यम् ।।१०२॥ आविद्धकरणयहुलं झुपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थ चायं चौघं युधैज्ञेयम् ॥१०३ ॥ स्थिते तस्य प्रयोक्तन्यं मध्ये चानुगतं भवेत् । द्रुते चौघं प्रयुञ्जीयादेप वाद्यगतो विधिः ॥ १०४॥ नत्यं तु प्रथमे गाने द्वितीयेऽनुगतः स्मृतः। ओघस्तृतीये कर्तव्यो लयतालविचक्षणैः ॥१०५ ॥ एवं तया वीणावादो तु धातवः प्रोक्ताः । वक्ष्येऽधुना विपश्ची वाद्यविधाने तु करणार्थम् ।। १०६॥ रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेपमोघश्च । पाठी च प्रतिशुप्का ह्येवं ज्ञेयं करणजातम् ॥ १०७॥ वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् । रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम् ॥ १०८ ॥ युगपत्कृतेऽन्यकरणं प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् । वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेपः स्यात् ।। १०१।। ४. वैणव-। म. प्राधान्यात् । २६. विक्ला।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः। आविद्धकरणयुक्तोऽप्युपरिपाणिकस्त्वोधः । प्रतिशुष्का विज्ञेया वाद्ये तु सहैकतन्त्रिकृता ॥११० ॥ कार्य ध्रुवाप्रयोगे प्रायेण हि कोणवादनं तज्ज्ञैः । द्वाभ्यामपि वीणाभ्यां गाने वा वादने वाऽपि ॥ १११ ॥ स्थानप्राप्तं वा स्यात् तन्त्रीपु विभावयेत् समं गानम् । तचौघतुल्यकरणं 'वाच्यं कार्य विपञ्च्यास्तु ।। ११२।। सप्ततन्त्री भवेचित्रा विपञ्ची नवतन्त्रिका । विपञ्ची कोणवाद्या स्याञ्चित्रा चाङ्गुलिवादना। एवं वीणा तज्ज्ञैर्नानाकरणाश्रया विपञ्ची तु ।। ११३ ॥ अत ऊर्ध्व व्याख्यास्ये लक्षणयुक्तं बहिर्गीतम् । आश्रावणारम्भविधिर्वक्त्रपाणिस्तथैव च ॥११४॥ परिघटना च विज्ञेया तथा सङ्घोटनैव च । मार्गासारितमेच स्याल्लीलाकृतमथापि च ॥११५ ॥ आसारितानि च तथा त्रिप्रमाणानि चैव तु। एतानि च बहिर्गीतान्यादौ योज्यानि योत्तृभिः ॥११६॥ सतालानि ह्यतालानि चित्रवृत्तिगतानि तु । प्रयोजनं हि पूर्वोक्तं पूर्वरङ्गविधौ मया । तेषां चैव प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम् ॥११७॥ तन्नाश्रावणा नाम। विस्तारधातुविहितैः करणः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः । 'द्विश्वापि सन्निवृत्तः करणोपचयैः क्रमेण स्यात् ॥ ११८॥ गुरुणी त्वादावेकादशकचतुर्दशकसपञ्चदशकम् । सचतुर्विशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात् ।। ११०॥ लघुगुरुणी च स्यातामथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः । पट् च लघूनि तथान्त्यं गुरु घाश्रावणायां तु ॥१२० ॥ १ न. कार्या । २ ड. तु । ३ ड. वायं । ४ न. तु। ५ ४. वृत्तगतानि । ६ ६. विश्वावि (2)। ७४. अन्य लनु वा स्यात् । ज. अन्त्य गुर्वेकं स्यात् ।

·नाट्यशास्त्रम्। पोडश लघूनि च स्युः सगुरूण्यन्ते तथैव कार्याणि । एप परिघटनाया गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः ॥ १४२ ।। सस्पिष्टाकवदस्यास्तालः करणश्च धातुसंयुक्तैः । सकलैः सतलैर्वाधं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् । मार्गासारितवाद्ये गुरुलाघवसंचयाचैव ।। १४३ ।। चत्वारि गुरूणि स्युलघूनि चत्वार्यथ द्विगुणितानि । गुरुणी लघूनि चाटावन्त्यं गुरु चेति कर्तव्यः ॥ १४४ ॥ गुरुणी लघूनि नव च स्युर्मागांसारिते वस्तुनि । कनिष्ठासारितविधौ चास्य तालः (प्रकीर्तितः) ।। १४५ ॥ श्रवणमधुराणि लीलाकृतानि चाभिकृतपरिमृतानि । तान्यप्यर्थवशादिह कर्तव्यानि प्रयोगः ॥१४६॥ अथासारितानि । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तानि च तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने यथाक्रमं व्याख्यास्ये । एवं स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशारीरसम्भवम् । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि सुपिरातोद्यलक्षणम् ।। १४७ ।। इति भारतीये नाट्यशार ततातोद्यविधान नामकोननिशोऽध्याय ।

·॥ श्रीः ।। अथ त्रिंशोऽध्यायः। आतोयं सुषिरं नाम ज्ञेयं वंशगतं बुधैः । वैण एवं विधिस्तत्र खरग्रामसमाश्रयः ॥१॥ ॥ त्रिंशोऽध्यायः॥ रागात्मकं स्थायिपदं नियच्छ- नच्छितबंशस्वरलब्धसारः। कालात्मकोऽसौ परमेश्वरस्य स्याद्विग्रहोऽस्मद्भववन्धनाय ॥ एवं प्राक्तनेनाध्यायेन प्रस्तुतनाट्यविषयगान्धर्वोपयोगप्रतिपादनपरतया जाति- विनियोगो वालकारादिलक्षणं ततातोद्यस्वरूपं प्रसङ्गत. शुष्कस्वरूपं प्रतिपादितम् । तत्र ततादनन्तरं यद्यप्यवनद्धस्यवोद्देशो युक्तम्ततापनद्धयोगेंयमानरुक्षयोद्वहनहेतुत्वात्तथापि विनि- योगे वैणानां स्वराणां वंश्यस्वभावमार्ग उपयोगं गच्छतीति ततानन्तरं मुपिरस्यैव लक्षणं युक्तमित्याह । आतोयं सुपिरं नामेति । नामशब्देनेदमाह । बंगातोद्यमिनि पूर्व भगवन्महेश्वरागधनसाधनं मतङ्गमुनिप्रभृतिभिर्वेणुनिर्मितं ततो वंश इति प्रसिद्धम् । वस्तुतस्तु छिद्रात्मकपिराभिव्यक्तस्वरविशेषरूपतयवास्योपयोग इति । खदिरादिनिर्मितोऽप्यसी भवस्येव । तथा चोक्तम् । चंशे दृष्टा यदा पूर्व बंगसंजा तु वैणवी । बंगास्तु खदिरा रोप्याः कांस्यजा वा सकाधनाः ।।

·. नाट्यशास्त्रम् । [नव चंगास्तु विशेषास्त्रिस्थानस्वरगोचराः। तेषां चैव हि वंशानां स्थाने स्थाने त्रिकंत्रयम् । यथा बन्धलयस्तेषां स्वरा ज्ञेयाः समासतः।] वादयति चेत्यकृतककर्मशक्तिमुद्रितस्वातन्त्र्यमवभाति । ज्ञेयमिति । वीणातो विलक्षणतया । कक्ष्या च स्वरतत्त्वस्य नातो लाभात् । टीकाकारः पूर्वर) वंशस्य फूत्करणवैकल्यादसंस्कार्यता तन्त्र चेह चानुपयोग इति महता प्रयत्नेन पूर्वपक्षयित्वा पूर्वर कृतपस्य तु विन्यास (भ. ना.अ. ५-१७) इत्यादौ वंशस्याप्यस्ति संस्कार्यत्वमित्युत्तरपक्षीचके । तत् केवलं अन्धभूयस्त्वकरणरसिकता- विनृम्भितम् । असभ्यो न खलु शुष्कवादेनामिरुचितमित्यास्ताम् । वंशगतमिति । वंशप्रकाररूपं (लोह खदिरादेरपि संग्रहः । ननु ब्यधि- छानाः स्वरा वैपाः शारीराश्चे( भ. ना. अ. २८-१२ )त्यत्र वंशानां नामापि तत् किं न श्रावितं वंशाभिधानेनेत्याह । बुधैरिति । यथाभुतमेव तदन्यनिरोधनपरं वचः । किं च शारीरस्वरवेपरीत्यं वेणानामिति तथाभिधानमेतच तत्र व्याख्यातम् । ननु यदि ज्ञेयं तस्यिोच्यता लक्षणम् । आह । घेण एव विधिस्तत्रेति । स्वरग्रामग्रहणमुपलक्ष- णार्थम् । यत् किश्चिदुक्तं प्राच्येऽध्यायद्वये तत्सर्व वंशेऽपि बोद्धव्यमित्यर्थः । तथाहि मतङ्गमुनिना चत्वारो धातवो वंश इत्यादिना धातुविनियोगोऽपि प्रदर्शित एव । यत्त्वत्रे टीकाकृता स्वगतपरगतत्वे धर्मस्यातिदेशस्य विकल्पलक्षणाभिधानलाघवो. पयोगित्वमतिदेशस्याभ्यधायि तदेवमेव । सर्वत्र ब्राह्मणवदाजा द्रष्टव्य इत्यादावप्य- तिदेशस्वरूपनिर्वाह दवेहापूर्वतया मन्तव्यम् । यत्त्वतिदेशेन न सिध्यति तत्प्रातिस्विकम् ॥१॥ * साधः को मयमानृश्योरेव वर्तते । वृत्तिकारस्तु तं न व्याख्यातवान् प्रक्षिप्त इति वा वैशाना संयामितेरनीकाराद्वा । तथापि स नु मुनरेवेति नान्यसम्भकर्णमप्रभृतिमिरकम् । यथाह नान्यः । एवं नवैव पशाम् छुद्धान भूते निक्कमेगह । भरताचार्यो वंशाना स्थाने स्थान निम्नयमिति । इति ॥ कुम्भकर्णः । स्थानमयस्म नियत्य कचित् कीर्तिधरादयः ॥ नवैवान जगुवंशान् व्यवस्थातम्नधोच्यते ॥ इति । येमभूपालः । अथान्यथाऽप्रवीतारमन्द्रमध्यव्यवस्थितम् ।। अब कीर्तिधरो राजा स्वराणा वंशभेदतः ॥ ..एवं बंगा नवति तन्मते प्रतिपादितम् ॥ इति । हामप्रयविभागेन वंशाना नव नारदोक्त- मुपष्टभ्य कीर्तिधरः स्थानप्रयमिद्धेरेकरस्य रथानस्य वंशत्रयं निरूप्य वंशानी नवकं प्राधान्येन गृहाति । तन्मतावलम्यकोऽयं सार्धोक इति प्रक्षिप्तः स्यात् ।। म. वर्णानां । २ म. पर। ........... " ·त्रिंशोऽध्याय । oc द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगताः स्वराः। 'कम्प(म्प्य)मानार्थ(ध)मुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्तथैव च ॥२॥ अस्य रक्षणमाह । द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगता इति । आननच्छिद्रेप्वाधारेषु गान्धारादि( दी )त्याशयेन स्वरोत्पादकस्वरूपमुक्तम् । कम्प्यमा- नार्थमुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्त्वित्यनेन छिद्रोपरि दीयमानाङ्गुलिगतच्छिद्रनिवेशिता गुलिना क्रियया तीव्रातीनमध्यरूपप्राणपूरणप्रभवो हि वंशे स्वरविभाग । तत्र गान्धारादितया मध्यमम्वरोऽन्त्यो भवति । तदपेक्षया गान्धारे द्वितीयम्( यत्वम् )। तत एव च सामसु गान्धारो द्वितीयो मध्यमो हि तत्र प्रथम । आह च । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः ।। (नारदीयशिक्षा १.०.१) इति । यद्यपि च न पसु कृष्टादिपु भय इति क्रमो युक्तस्तथापि पडजम्य चतु श्रुतित्वान् मध्यमत्वेन प्रत्यभिज्ञानम् । नन्वत्र वो क म्वरविभाग इत्येवमाशयेनाह । द्विकत्रिक- चतुष्का इति । म्वरस्वरूपोपयोगिषु छिद्रेप्वत्र म्वरशब्द । तेन सर्वतोऽत्र नवच्छिद्राणि । वर्गशोऽभिधाने वायमाशय । मुखि(ग्व)गतमन्त्य च यच्छिद्रं तत्तावत् पूरकतया पूर्यतया च मुग्वमारुतप्रवेशप्रतिघातोपयोगीत्येर नारच्छिद्रं स्वरविभागाय नोपयुक्तम् । तत्सप्तक तु स्वर- विभागकृतम् । अनापि हि वर्गगोऽभिधान चन्यो भाव । वामहम्तेन त्रय स्वरा । दक्षिणेन चत्वार इति । तथा चोक्तम् । 'पड्जस्त्वनामिकाहुल्यामृपभो मध्यमाङ्गुलौ । निरझुल्यां च गान्धारो मध्यमः कम्पितो यथा ।। वामहस्ते त्रयो घेते चत्वारो दक्षिणे पुनः । पञ्चमोऽनामिकायां तु धैवतो मध्यमाहुलौ ॥ प्रदेशिन्यां निपादस्तु मध्यमः कम्पितो यथा । पञ्चमोऽनामिकायामिति वचनान् मध्यमम्बरे क्नीयसीत्याह । निरगुलीति । फ्नीयसी तर्जनी चा । म्यान चाङ्गुलीनामुक्तम् । कर्कन्धूफलवीजवदगुलीनां निवे- न३ कभिता । य कम्प्यमाना। नत्र गुरु । र मुगानुर। म गुण नया। ४ तर मापनापेमा। गाममु मारेगानिस गति कम मियममाने मायनिमणि मग । ५एतका तिमिरम्म। - ·नाट्यशास्त्रम् । तत्रोपरि यथा वेकः स्वरों वैणस्वरान्तरे। प्रामोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि ॥3॥ शनमिति । अन्ये घहिरष्टमं कार्य छिद्रादन्यादनन्तरमिति नाच्छिद्राणीन्छन्ति । तत्त्वेव भातु च्छिमाहुलीयोजनम् । अङ्गुलीना तु क क्रियाभेद इत्याह । कम्प्यमानार्थ(ध)मुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्तथैव च । इति । ने द्विरादिकमेण कम्प्यमानादियोग । अपि तु तेनैव प्रकारेणार्धेन समत्व येन तत्र व्यक्तमुक्ता इति पृथगन्तेऽभिधानादन्ते चतुश्श्रुतो तापदयं विनियोग । तदुत्तम् । ये चतुश्रुतयोऽप्येपां पूर्णा रन्ध्रात्तु ते स्वराः। इति । ततो द्विश्रुतेरधम्तादर्धमुक्ताङ्गुलियमध्ययम्यन् पारिशेप्यात त्रिश्रुते कम्प्यमानाङ्गुलि योग । तदुक्तम् । कम्प्यमानार्धमुक्ताश्च विज्ञेयास्ते विकद्विकाः। इति । एर वशम्य पर प्रथमोत्पत्तिमश्च स्वराणा दर्शित । यत्वन्येषां तु साङ्गुलादि क्रमेणाङ्गुलीनिसिदिशा च ब्राह्मणक्षत्रियादिजातिविभागस्तदनुसारेण चोत्तप्रकृत्यादिविपयो नाट्योपयोग कथित स निम्बर इति हृदये गृहीत्वा मुनिना दर्शित ॥२॥ नन्येव छिटेपु म्पराणा व्यवस्थितत्वमुक्तम् । दृश्यते चकत्र म्वरसप्तकोपरम्भ । तकथमित्येतदाशकया । तत्रोपरि यधा द्यकस्वरो चैणस्वरान्तरे। प्राप्नोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि॥ इति । शारीरे दारव्या च यथेक एव पर आधारभूत म्बरान्तरविषयमन्यस्व प्रामोति यथोक्त द्विविधैव मुनासिद्विरिति (म ना २८-३४) यथा स्वराणां सततं मध्यमस्वरा(मभ्यस्वर) विदुर्बुधा इति तथेच वागतम्बरोऽपि सरान्तरविषयमन्यत्व प्रामोति । तथा च धैरताशकृतोऽपि । गीयमानेऽपूर्णपाच प्राहु । धैवताद्वा निपादाद्वा स्थायी वांशिका इति । पूर्णपाचस्तु पड्जर्पमगान्धारा सराणामन्यतमात् । एतदाह । ता यया वीणाया सार्यमाणाया प्रतिक्षण मार्दवाय तत्त्वसम्पा सैपान्या सम्पाद्यते। तेन तथारदिति दर्शयति । तत्रोपरि(रीति)। न सामानाधिकरण्यतया विभक्तिनिर्देश । १८ स्वरे । २ र अतरं । ३र एव स्यात् । भ एवं स्यात् ।

·त्रिंशोऽध्यायः। द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा 'श्रुतिसंख्यो भवेत् स्वरः । अनीरणात्तु शेपाणां स्वराणां श्रुति(मपि) संभवम् (चः)। ['स्वराणां च श्रुतिकृतं चतुर्द्वि स्त्रित्व' (स्त्व)लक्षणम् । ] अङ्गुलीवादनकृतं तच्च में सन्नियोधत ॥४॥ अन्यथा तस्योपरि तस्यां तेन तत्रैवोर्ध्वरूपतयाऽऽधेयरूपतयाऽवस्थिते स्वरे सतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । प्रथममभ्यासकाले शूत्कारपूरणतया स्वरोत्पत्तिक्रमो य उक्तस्तत्रय स्थिते सति स्वरान्तरस्यात्र वलनम् । यथा वचनादन विपञ्च्यामिव श्रुतिक्रमलाभः प्रस्फुटः । पड्जं वदन्ति(ति) मयूरा (र) (नारदीयशिक्ष्य १.५.३ ) इत्यादिवत् स्वगमकमध्यमव- च्छारीरवदेव वा विशिष्टध्वनिस्वभावत्वात् । अत एव शारीरवद्वंश्यानामारोहणमवरोहणं चेति विशाखिलाचार्यः। ननु यद्येवं दृष्टं स्याद्वंशस्य पृथगभिधानं शारीरे( ऽप्येवमेव स्यात्तत्र स्वरैः ) अन्य- विधिः(धेः) स्वीकृतत्वादित्याशयाप्रकरत्वे(वय प्रकारत्वे )नाह । तत्रोपरीति । शारीर- विषयादप्यस्योपरिभाव उत्तीर्णत्वादनन्तर्भाव इति यावत् । यथा च वाधरूपतयाऽत्र लालित्यं नाम स्वाभाविको धर्मो न स त्व(नु)पक्तः शारीरके भावाभावमार्दवपारुप्ययोगात् । तथा हि वदन्ति । वंशे गीतमिति । ततः शारीरतोऽप्यस्योत्कर्पो वीणातश्च । उभयं ह्यनेन पूरय(य)ते वंशेन गीतिं भावयतीति च व्यवहारः शारीरमारुतस्यान्तरबाह्यप्रयत्लाच्च व्यापारयोगात् । शारीरे तु गायत्येवेति व्यवहारः। आन्तरस्यैवात्र प्रयत्नस्य भावात् । वंशच्छिद्रपूरणप्रयत्नो हि बायेऽसम्भवी । वीणायां तु वादयत्येवेति बाह्यस्यैव तत्रीहननकारिणः प्रयत्नस्य भावात् । इत्युभयविलक्षणमुभयधर्मानुगतं च वंगस्य रूपमित्यवश्यं वक्तव्यमिति तात्पर्यम् ॥ ३ ॥ द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसङ्ख्यो भवेत् स्वरः । अनीरणात्तु शेपाणां स्वराणामपि सम्भवः ।। अस्यार्थ टीकाकारस्तावदाह । इह वंशस्य च्छिद्रपिधानं मुन्वयावासंयोगादगुलि- संयोगक्रियायाश्चेति यत्तावत् स्वरनिष्पत्तौ कारणम् । तथा चाहुः । वांशी त्रिधा मूर्च्छना स्याद् द्विप्रयुक्ता हि सर्वतः । तारमन्द्रादिका चान्या मुखमारुतमृच्छना। तृतीया करशाखात्मा(त्म)स्वरोत्पत्तिप्रदायिनी ।। १ ज. मरः ग्या ( भ. रथ युतिन यया। २ ज.. गम्भाः । ३ दाम नहरमागर पते । र. मुला गर्न म्यराणां तु दिः पुनः प्रयोजितम् । ४४. निराध । ५ भ.र.अ. यसाम्यतः परम् । - - ·नाट्यशास्त्रम्। तत्रोपरि यथा घेका सरो' चैणस्वरान्तरें। प्रामोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगनोऽपि हि ।।। शनमिति । अन्ये बहिरष्टमं कार्य छिद्रादन्यादनन्तरमिति नच्छिद्राणीन्छन्ति। तत्त्वेव भवतु छिद्रामुलीयोजनम् । अङ्गुलीना तु क क्रियाभेट इत्याह । कम्प्यमानार्थ(4)मुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्तथैव च । इति । नेन द्विमादिम्मेण -कम्प्यमानादियोग । अपि तु तेनैव प्रकारेणार्धेन समत्व येन तत्र व्यक्तमुक्ता इति पृथगन्तेऽभिधानाढन्ते चतुःश्रुतो तापदयं विनियोग । तदुक्तम् । ये चतु:श्रुतयोऽप्येपां पूर्णा रन्ध्रात्तु ते खराः। इति । ततो द्विश्रुतेरधम्तादर्धमुक्ताङ्गुलि चमध्ययम्यन् पारिशेप्यात त्रिश्रुते कम्प्यमानाहुरि योग । तदुक्तम् । कम्प्यमानार्धमुक्ताश्च विज्ञेयास्ते त्रिकद्विकाः। इति । एष वशम्य पर प्रथमोत्पत्तिकमश्च स्वराणा दर्शित । यत्वन्येपां तु साङ्गुरादि- क्रमेणाहुलीनिहासदिशा च ब्राह्मणक्षत्रियादिजातिविभागसदनुसारेण चोक्तप्रकृत्यादिविषयो नाट्योपयोग पथिन स निम्बर इति हदये गृहीत्वा मुनिना दर्शित ॥२॥ नन्बेर छिद्रेषु म्पराणा व्याम्थित यमुक्तम् । दृश्यते चपैकन म्वरसप्तकोपरम्भ । तत्कथमित्येतदाशवाह । तत्रोपरि यथा टेकस्वरो वैणस्वरान्तरे। प्रामोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि ॥ इति । शारीरे दारव्या च यथेक एव स्वर आधारभूत म्वरान्तरविषयमन्यत्व प्राप्नोति यथोक्तं द्विविधैव मूर्छनासिद्धिरिति (भ ना २८-३४) यथा स्वराणां सतनं मध्यमस्वरा(मध्यस्वर) विदुर्बुधा इति तथैर वागतस्वरोऽपि परान्तरविषयमन्यत्व प्रामोति । तथा च धेवताशतोऽपि । गीयमानेऽपूर्णपाच प्राहु । धैवताद्वा निपादाद्वा स्थायी चांशिका इति । पूर्णराचस्तु पड्जर्पभगान्धारा सराणानन्यतमात् । एतदाह । तन यथा वीणाया सार्यमाणाया प्रतिक्षण मार्दवाय तत्त्वमम्पादनेन सैनान्या सम्पाद्यते । तेन तथारदिति दर्शयति । तत्रोपरि(रीति)। न सामानाधिकरण्यतया विभक्तिनिर्देश । १४ स्वरे। २ र अतरं । हर एव स्यात् । भ एवं स्थान् ।

·त्रिंशोऽध्यायः। द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसंख्यो भवेत् स्वरः । अनीरणात्तु शेषाणां स्वराणां श्रुति(मपि) संभवम्(वः) । ['स्वराणां च श्रुतिकृतं चतुर्द्वि स्त्रित्व (स्त्व)लक्षणम् । अङ्गुलीवादनकृतं तच में सन्नियोधत ॥४॥ अन्यथा तम्योपरि तस्या तेन तत्रैवोर्ध्वरूपतयाऽऽधेयरूपतयाऽवस्थिते स्वरे सतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । प्रथममभ्यासकाले शूत्कारपूरणतया स्वरोत्पत्तिक्रमो य उक्तस्तत्रैव स्थिते सति स्वरान्तरस्यात्र वलनम् । यथा वचनादत्र विपञ्च्यामिव श्रुतिक्रमलाभः प्रस्फुटः । पजं वदन्ति(ति) मयूरा (र) (नारदीयशिक्षण १.५.३) इत्यादिवत् स्वगमकमध्यमव- च्छारीरवदेव वा विशिष्टध्वनिस्वभावत्वात् । अत एव शारीरवदश्यानामारोहणमवरोहणं चेति चिशाखिलाचार्यः। ननु यद्येवं दृष्टं स्याद्वंशस्य पृथगभिधानं शारीरे(ऽप्येवमेव स्यात्तत्र स्वरैः) अन्य- विधि.(धेः) स्वीकृतत्वादित्याशयाप्रकरत्वे(ऋय प्रकारत्वे )नाह । तत्रोपरीति । शारीर- विषयादप्यस्योपरिभाव उत्तीर्णत्वादनन्तर्भाव इति यावत् । यथा च वाद्यरूपतयाऽत्र लालित्यं नाम स्वाभाविको धमों न स त्व( नु)पक्तः शारीरके भावाभावमार्दवपारुप्ययोगात् । तथा हि वदन्ति । वंशे गीतमिति । ततः शारीरतोऽप्यस्योत्कर्षों वीणातश्च । उभयं ह्यनेन पूरय(य)ते वंशेन गीति भावयतीति च व्यवहारः शारीरमारुतस्यान्तरवाह्यप्रयत्नाच्च व्यापारयोगात् । गारीरे तु गायत्येवेति व्यवहारः। आन्तरस्यैवान प्रयत्नम्य भावात् । वंशच्छिद्रपूरणप्रयत्लो हि बाह्येऽसम्भवी । वीणायां तु वादयत्येवेति बाह्यस्यैव तत्रीहननकारिणः प्रयत्नस्य भावात् । इत्युभयविलक्षणमुभयधर्मानुगतं च वंशस्य रूपमित्यवश्यं वक्तव्यमिति तात्पर्यम् ॥ ३ ॥ द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसङ्ख्यो भवेत् स्वरः । अनीरणात्तु शेपाणां स्वराणामपि सम्भवः॥ अस्यार्थ टीकाकारस्ताबदाह । इह वंशस्य च्छिद्रपिधान मुखवाय्वासयोगादगुलि- संयोगक्रियायाश्चेति यत्तावत् स्वरनिप्पत्तौ कारणम् । तथा चाहुः । वांशी त्रिधा मूर्च्छना स्याद् द्विप्रयुक्ता हि सर्वतः । तारमन्द्रादिका चान्या मुखमारुतमूर्च्छना। तृतीया करशाखात्मा(त्म)खरोत्पत्तिमदायिनी ।। १ ज. म्बरः स्या ( भ. रथ )छुनिसत्यया । २ ज.द. सम्भवः । ३ इदमधं नाडरमातृकास्वर वर्तते । र, मुला कृतं स्वराणा नु द्विः पुनन्त्रिः प्रयोजितम् । ४ इ. निवश्व । ५ म.र.ज. वक्ष्याम्यतः परम् ।

·नाट्यशाखम् । 'व्यक्तमुक्तानुलिस्तत्र म्बरो ज्ञेयश्चतुःश्रुतिः । कम्प(म्प्य)मानाइलिश्चैव निश्रुतिः परिकीर्तितः । हिकोनिलिमुक्तः स्यादिति' श्रुत्याश्रिताः' म्बराः ॥७॥ इति । तयतापि बरजाता प्रथम न ग्रामविभाग मनन्ते । स हि च श्रुतिचचामपेक्षते । सा च प्रथमो पत्तो नाम्नि । अनेनैव प्रमेण यारता च गान्धार इति । ए चार्थ( ) पपु- प्राय । न हीयता चीणायां श्रुतिचर्चा काचिदर्मिता भाति । मुम्दालनगतिस्परतादि तु प्रयत्लरले भनटपि न श्रुतिभेदमाघरे घीणादिप्यपि स मिन म्यात् । एतय श्रुति- निरुपणमस्तार एत वितत्यास्माभिनिचिनमित्यानाम् । तरगात् प्राक्तनश्लोकोक्तं एवार्थोऽनेन परिमियते । तत्र युक्त तत्रोपरि स्चरा न्तरेऽन्यत्यमेवेति । तय कथ स्यिनामितीदमारभ्यते । य परो द्विक(स)त्रिक (२)चतुप्को वेति नियत म्वरस्यापाया छिद्रविशेष प्रसिद्ध इत्यर्थ । आधारता चाशब्दोऽप्यर्थे । नयति व्युपादयति । तदयमर्थ । तत्राप्यन्यस्वच्छिद्रे शेषाणामेपामप्यर्ध म्यराणामित्र या अतिसरया भनेत् । क्थ मा भवेत् । आपूरणादानयनादीरण अनादररन्भ पूरणाच । नन नयनमुभयोम्तीनातीव्रतया । रणन तु प्रपूरणेन शब्दो पाटनम् । पूरण वायो शीघम्यिरतोदेन वदननात् । वाय्वनुसारसम्पादक्तीनाद्यापूरणादिशेध्यादिनिषेधात् क्रियते । सत्रान्येपामपि स्वराणा तत्र नियतस्वरेऽपि छिद्रेऽस्ति सम्भव । (तुकारेण द्वित्रिसम्बराणा भितरेऽप्येतत्पूर्यतया पूरणनिषेध ।) न चेयतेप स्वरसम्भन इत्याह । अङ्गुलीचादनकृनं चेति । अत्र द्रष्टव्य अङ्गुलीमिदिन शब्दोत्पादनप्रकार | सम्यगित्याह । तच मे संनियोधतेति ॥ ४ ॥ व्यक्तमुक्तागुलिस्तत्र स्वरो ज्ञेयश्चतु:श्रुतिः। कम्प्यमानाङ्गुलिश्चैव विश्रुतिः परिकीर्तितः। द्विकोऽर्धालिमुक्तः स्यादिति श्रुत्याश्रिताः स्वराः॥ इति । स्वराणामनेन प्रागुक्त एन कम उक्त । न च पुनरुताना पूर्वनिप्पत्यभिप्रायेणाधार- म्वरविषयत्वेन परमार्थतोऽन्यानि(स्त्यमि )धानन् । अधुना तु तत्रोपरीत्येतत्प्रसङ्गायाततद्- पतिस्वरविषयस्तन वीणाया यथा मूर्छनान्यत्न तथा छिद्रेष्वङ्गलिसारणारिशेपोत्कणेर छिद्रेय गुरिनैचियात् म्वरसप्तकविभागो वर्णयिप्यते । अन्ये त्वगुलिशब्देनात्रो–मन्द्रमाहु ॥५॥ १ में प्रयत्तमुक्ता तिस्तु ज्ञेया वरागत श्रुति । २ र परिवीर्यन । ड च स्वरो भनेर । ३ र काऽर्धमुचागुलि स्यादभि स्वे)वम् । ४ च. आश्रित ।

·त्रिंशोऽध्यायः। एते 'स्युर्म(तु म)ध्यमग्रामे भूयः पङ्जाश्रिताः पुनः । व्यक्तमुक्ताङ्गुलिकृताः पड्जमध्यमपञ्चमाः॥६॥ 'ऋषभो धैवतश्चापि कम्प(म्प्य)मानाङ्गुलीकृतौ । 'अर्धमुक्ताङ्गुलिश्चैव गान्धारोऽथ निपादवान् ॥७॥ ननु कुत्रायं श्रुतिविभाग इत्याह । एते तु मध्यमग्राम इति । मध्यमस्वर- स्तावत् प्रसिद्ध इति तद पेक्षया चतुस्मिद्विसंख्यासारेण मध्यमपञ्चमधैवतनिपादानामेव सम्भ- वति । पड्जग्रामे तु न तारगत्या न मन्द्रगत्येति मध्यमादिश्रुतिसंख्याक्रमानुरोधाचादौ मध्यमग्राम उक्तः । अथ पड्जग्रामेऽप्याह । भूयः पङ्जाश्रिताः पुनरिति । पुनःशब्दः पूर्वस्माद्विशेषद्योतकः । भूय इत्यनेनेदमाह । मध्यमग्रामे यदुक्तं तद्यथा द्विश्रुतिर्गान्धार इति तत् पड्जग्रामेऽपि न सुसङ्गच्छत इति तामाह । व्यक्तमुक्ताङ्गुलिकृताः षड्जमध्यमपञ्चमाः। चतुःश्रुतिरत्र पञ्चम इति यावत् । पड्जमध्यमयोस्तु दृष्टान्ततया विवक्षितसमकक्ष्यतया निर्दिष्टः(देशः) ॥६॥ ऋपभो धैवतश्चापि कम्प्यमानाङ्गुलीकृतौ । धैवतस्त्रिश्रुतिरित्यर्थः । अर्धमुक्ताङ्गुलिश्चैव गान्धारोऽथ निपादवान् । चकारेण मध्यमग्रामेऽपीत्थंभूतमनयोरित्याह । अत एव ग्रामापेक्षया रूपान्तराभावादेव कास्न्येन । अथवा नोक्तगीतपञ्चककाय॑परिग्रहात् । उक्तमन्यत्र । मध्यमं पूरयेत्तत्र सप्ताङ्गुलिविधानतः। पश्चस्वरगतिं कुर्यात् पञ्चभेदविकल्पनात् । कम्पितां चलितां मुक्तामर्घमुक्तां निपीडिताम् । यत्र. ....वंशमधरस्थं प्रकम्पयेत् । १ भ.ज. तु। ३ ड. आश्रितामृणु। ३ म. कृतः। ४ र. निपावितौ चापि । ड. धैवत- थाभश्चैव (च. श्वापि)। ज. ऋषभः पञ्चमश्चैव । ५ न.ज. गान्धरश्च निषादश्चाप्यर्धमुक्ताहुलीकृती। ना.१९ ·नाट्यशायम् । स्वरसाधारणे चा(णश्चा)पिकाकल्यन्तरसंज्ञके(या)। निपादगान्धारकृते'(ती) पइजमध्यमयोरपि ॥८॥ कम्पिता या गतिः प्रोक्ता वर्णालङ्कारगामिनी। अहुल्याश्चलता यन्त्र स्वरसम्पादने यथा । सञ्चारिवर्णसंयुक्ता चलिना नाम सा स्मृता । स्वरमुक्तेन रन्ध्रेण मुक्ता नाम प्रवर्तते । अर्धमुक्तेन चाप्यत्वा(स्या)अर्धमुक्तानुजायते । सुपिरैः सर्वधानेकैः(पिहितैः सर्वे )रगुलीभिः समन्ततः। यदा पूरयते वंशं ज्ञेया सा तु निपीडिता ॥ इति ॥ ७ ॥ अथ स्वरसाधारणोत्पत्ति दर्शयति । स्वरसाधारणश्चापि काकल्यन्तरसंज्ञया। निपादगान्धारकृती पट्जमध्यमयोरपि ।। इह स्वरसाधारण......आधेयरूपतया पृथकछिद्रता न संभवति केवलमाधारस्वररूप- भवेत् । तर वीणाया पूनरत् स्थितसाधारणाया म्वरसाधारपणे क्रियमाणे गान्धार- निष्पादनतन्न्योरेव द्विश्रुति कतायामायतत्वेन पीटन क्रियते न तु मध्यमपड्जतन्योः । शैथिल्यमुपयोगि । गान्धारनिपादोकपा ए( दे )। त(द )पेक्षस्योभया(यौ)। वशे तु शरीरैरैव न पूरसिद्धा । कैश्चिन्न तन्त्रीधिर स्वरा अपि तावतैर प्रयत्नेन निप्पायेत्यु(या इत्यु)कृष्ट गान्धारे निपादे हीयमानेऽश्य निकृष्टो मध्यमोऽयत्नेन निप्पद्यते । अन्यथा पड्विंशतिश्रुतयो भवेयु । तेन व्यक्तमुक्ताङ्गुलिम्रो अर्धमुक्ताङ्गुलिश्च मध्यम इत्येवमन्तरस्वरो नि पद्यते । एवं काकल्यामपि वाच्यम् । तदेतदाह । निपादगान्धारकृती विकारकरणे पडूजमध्य- मयोरपि चेद्विकारस्तत् साधारणं सम्पद्यते । चशब्दोऽप्यर्थे । नत्वेके वेस्मिन् स्वरेण विकरणयोर्द्धयो किमर्थ विकृतिरित्यागङ्कयाह । न स्वरसाधारणत्वेन तस्य काफल्यन्तरत्वमात्र- स्वरद्वयस्य सम्यक स्थितियतो भाति द्वयोर्विकार । एतदुक्तं भवति । एतदेव च स्वर- साधारणत्वं यदेतस्माद्रूपाद्धंसनं म्परान्तररूपोपजीवनमिति ॥ ८॥ १ म साधारणथापि हान्तर(भ झुत्तर )स्वरसनया। २ रज गान्धारयोस्तु(ड थ)। तया..

·त्रिंशोऽध्यायः। १४७ 'विपर्ययः सन्निकर्पे श्रुतिलक्षणसिद्धितः । वैणकण्ठप्रवेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः ॥९॥ यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन वादयेत् । शारीर देणवंश्यानामे कीभावः प्रशस्यते ॥१०॥ ननु समन्द्रमध्यतारविभागः कथम् । ननु च स्वराणां न ह्येकविंशतिरत्र वीणाया- मिव स्वराः स्थानत्रयं च शरीरवदुपलभ्येतेत्याशङ्कयाह । विपर्ययः सन्निकर्षे श्रुतिलक्षणसिद्धितः । वैणकण्ठप्रदेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः ॥ इति । सम्भावितस्तावद्वणे चाविद्धगतिभावो यावदभ्यासान्तर्गतो धार्यस्तावदन्तस्वरं जनयति । प्रथमं छिद्रकस्य संस्कारमात्रं जायते । न स्वरः । तत्र........वस्थानेन यः स्वरो निप्पद्यते स तावन् मध्यमः । तदाह । सिद्धाः सन्तो ये स्वराः कण्ठाश्रिता मध्यमसप्तकरूपा इत्यर्थः । अत्र हेतुः । वेणुपु प्रधानसप्तककृतेषु मूर्च्छनानिर्देशकारिषु मध्यमेषु कण्ठेपु शारीरेषु मध्यम- सप्तककृतेषु प्रदेशादेकीभावापत्तेरेव । वंशे बन्ध इति लक्ष्यवतां व्यवहारः । तारमन्द्रसप्तकं तु कथमित्याह । तचासाधारणे स्फुटत्वं तस्य सिद्धिर्यतो भवति स श्रुतिलक्षणसिद्धिः ओष्ठमुद्राविशेपः । तमवेक्ष्य यो वंशस्य सन्निको......तेन छिद्रान्तर्गतमावरणं वंशस्य स्वोत्कर्पत्वेन छिद्रस्य स्पष्टत्वं तस्मिन् सति विपर्ययः कण्ट्यसप्तकान्तर्गतलक्षणमुखसंयोगेन सङ्कटे छिद्रे विकारोदयो विकटेनामन्द्रसम्पत्तिरिति यावतैवं ( यावत् । एवं) त्रिस्थानसिद्धि- पादे त्रिवंशे । अतः शारीरवैणस्वरविषयलक्षणपोपणमनेन सम्यक् क्रियताम् ॥ ९ ॥ यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तन्तद(तंत) वंशेन वादयेत् । शारीरवैणवंशा(श्या)नामेकीभावः प्रशस्यते ॥ गच्छेदिति । यं गमिष्यति यो न च गच्छति स च गतवानिति कालसामान्येन दर्शितम् । अतो वंशस्य प्रदर्शकत्वं पूरकत्वादयो धर्मा दर्शिताः । गातेति । ध्रुवागान- स्याप्यत्र प्राधान्येनोपयोग उक्तः । शारीरवैणवंश्यानामिति । तद्धितेनाप्यनावेक्षेऽप्ये- कत्र स्वरनिष्पत्तिर्दर्शिता । इतरेतरयोगभूतभेदत्वं सूचयता पृथगुपयोगो दर्शितः । तथा च श्रीमन्मतङ्गमुनिना वंशवाद्यस्य स्वरसाम्याश्रयो विनियोग उक्तः । अध्वन्यागमने चैव कामिन्या निर्जितस्य च । शोकार्तस्य प्रकुर्वांत मध्यमं मृदुमिश्रितम् ॥ १२. विपर्ययात् । २ ज. सिद्धिदः । र. सहितः । ३ च. कण्ठ । ज.वंग । ५ भ. वंशवणानां । ६ र. एक 1.७ च. प्रदास्यते । - ४ भ.गान।

·नाट्यशासम् । स्वरसाधारणे चा(णश्चा)पि काकल्यन्तरसंज्ञक(या) निषादगान्धारकृते'(ती) पड्जमध्यमयोरपि ॥८॥ कम्पिता या गतिः प्रोक्ता वर्णालङ्कारगामिनी । अगुल्याथलता यत्र स्वरसम्पादने यथा । सञ्चारिवर्णसंयुक्ता चलिता नाम सी स्मृता। स्वरमुक्तेन रन्ध्रेण मुक्ता नाम प्रवर्तते । अर्धमुक्तेन चाप्यत्वा(स्या)अर्धमुक्तानुजायते । सुपिरैः सर्वधानेकैः(पिहितः सर्वे )रगुलीभिः समन्ततः यदा पूरयते वंशं ज्ञेया सा तु निपीडिता ॥ इति ॥ ७ ॥ अथ स्वरसाधारणोत्पत्ति दर्शयति । स्वरसाधारणश्चापि काकल्यन्तरसंज्ञया । निपादगान्धारकृती पङ्जमध्यमयोरपि । इह स्वरसाधारण......आधेयरूपतया पृथक्छिद्रता न संभवति केवलमाधारस्वररूप- ..भवेत् । तत्र वीणाया पूर्ववत् स्थितसाधारणाया स्वरसाधारणे क्रियमाणे गान्धार- निष्पादनतन्व्योरेव द्विश्रुतिकतायामायतत्वेन पीडनं क्रियते न तु मध्यमपड्जतन्त्र्योः । शैथिल्यमुपयोगि । गान्धारनिपादोत्कर्पा ए( देव (द )पक्षस्योभया(यो) । वंशे तु शरीरैरेव न पूर्वसिद्धा। कैश्चिन्न तन्त्रीषिव स्वरा अपि तावतैव प्रयत्नेन निप्याऽत्यु(द्या इत्सुकृष्ट गान्धारे निपादे हीयमानेऽवश्यं निकृष्टो मध्यमोऽयत्नेन निप्पद्यते । अन्यथा पड्विंशतिश्रुतयो भवेयुः । तेन व्यक्तमुक्तागुलिम्परौ अर्धमुक्ताङ्गुलिश्च मध्यम इत्येवमन्तरस्वरो निप्पद्यते । एवं काकल्यामपि वाच्यम् । तदेतदाह । निपादगान्धारकृती विकारकरणे पड्जमध्य- मयोरपि चेद्विकारस्तत् साधारण सम्पद्यते । चशब्दोऽप्यर्थे । नत्वेके त्वैकस्मिन् स्वरेण विकरणयोर्द्वयो. किमर्थ विकृतिरित्याशङ्कयाह । न स्वरसाधारणत्वेन तस्य काकल्यन्तरत्वमान- स्वरद्वयस्य सम्यक स्थितिर्यतो भवति द्वयोर्विकारः । एतदुक्तं भवति । एतदेव च स्वर- साधारणत्वं यदेतस्माद्रूपाद्धंसनं स्वरान्तररूपोपजीवनमिति ॥ ८ ॥ १ म. साधारणवापि हान्तर(भ. हात्तर परसज्ञया । २ र.ज. मान्धारयोरतु(ड. थ)। तया........

·त्रिंशोऽध्यायः-1 १४७ 'विपर्ययः सन्निकर्प श्रुतिलक्षणसिद्धितः । वैणकण्ठप्रवेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः ॥९॥ यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन वादयेत् । शारीर वैणवंश्यानामें कीभावः प्रशस्यते ॥१०॥ ननु समन्द्रमध्यतारविभागः कथम् । ननु च स्वराणां न टेकविंशतिरत्र वीणाया- मिव स्वराः स्थानत्रयं च शरीरवदुपलभ्येतेत्याशङ्कयाह । विपर्ययः सन्निकर्पे श्रुतिलक्षणसिद्धितः । वैणकण्ठप्रदेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः॥ इति । सम्भावितस्तावद्वर्णे चाविद्धगतिभावो यावदभ्यासान्तर्गतो धार्यस्तावदन्तस्वरं जनयति । प्रथमं छिद्रकस्य संस्कारमानं जायते । न स्वरः । तत्र........वस्थानेन यः स्वरो निप्पद्यते स तावन् मध्यमः । तदाह । सिद्धाः सन्तो ये स्वराः कण्ठाश्रिता मध्यमसप्तकरूपा इत्यर्थः । अत्र हेतुः । वेणुपु प्रधानसप्तककृतेषु मूर्च्छनानिर्देशकारिपु मध्यमेपु कण्ठेपु शारीरेषु मध्यम- सप्तककृतेषु प्रदेशादेकीभावापत्तेरेव । वंशे बन्ध इति लक्ष्यवतां व्यवहारः । तारमन्द्रसप्तकं तु कथमित्याह । तचासाधारणे स्फुटत्वं तस्य सिद्धिर्यतो भवति स श्रुतिलक्षणसिद्धिः ओठमुद्राविशेषः । तमवेक्ष्य यो वंशस्य सन्निको......तेन छिद्रान्तर्गतमावरणं वंशस्य स्वोत्कर्पत्वेन छिद्रस्य स्पष्टत्वं तस्मिन् सति विपर्ययः कण्ठ्यसप्तकान्तर्गतलक्षणमुखसंयोगेन सङ्कटे छिद्रे विकारोदयो विकटेनामन्द्रसम्पत्तिरिति यावतैवं (यावत् । एवं) त्रिस्थानसिद्धि- पादे त्रिवंशे । अतः शारीरवेणस्वरविपयलक्षणपोपणमनेन सम्यक् क्रियताम् ॥ ९ ॥ यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तन्तद्(तं तं) वंशेन वादयेत् । शारीरचणवंशा(श्या)नामेकीभावः प्रशस्यते ॥ गच्छेदिति । यं गमिप्यति यो न च गच्छति स च गतवानिति कालसामान्येन दर्शितम् । अतो वंशस्य प्रदर्शकत्वं पूरकत्वादयो धर्मा दर्शिताः । गातेति । ध्रुवागान- स्याप्यत्र प्राधान्येनोपयोग उक्तः । शारीरवैणवंश्यानामिति । तद्धितेनाप्यनावेक्षेऽप्ये- कत्र स्वरनिप्पत्तिर्दर्शिता । इतरेतरयोगभूतभेदत्वं सूचयता पृथगुपयोगो दर्शितः । तथा च श्रीमन्मतङ्गमुनिना वंशवाद्यस्य स्वरसाम्याश्रयो विनियोग उक्तः । अध्वन्यागमने चैव कामिन्या निर्जितस्य च । शोकार्तस्य प्रकुर्वीत मध्यमं मृदुमिश्रितम् ॥ १ र. विपर्ययात् । २ ज. सिद्धिदः । र. सहितः । ३ च. कण्ठ । ज. वंश । ४ भ. गान । ५ भ, वंशवणानां । ६ र. एक। ५ च. प्रदास्यते । - ·नाट्यशास्त्रम्। या(सा) लौकिकी कला काष्टा निमेपश्च स्मृता दुः। न सा तालकला जेया धन्यपी तालगा:(गा) कला (ला)॥२॥ तारिफास्तत्र म यमाया द्वादश विरम्बिताया पोडशेति पादान्ताधिक जानीयादिति । वृत्तानामशेप तु तत्ववेदी भगवानेगह भाष्ये। द्रुतमध्यबिनितेषु तत्र सर्वत्र तत्परम् । मान( न भेदेषु अध्यायान्ते च प्रस्पीतिगयेन वक्ष्यते । स तु मध्यलयं प्राप्य सन्निपातद्वयम् । (भ ना अ ३१.३६७) इति । एतदपि तत्पाः वक्ष्याम इत्यस्ता तावत् । तदेवमेतेषु कलापातलयेषु अन्वितमनुयातीत्युपयोगी। ततो गानाद्यस्य तालेन योग इत्याशय । तेपा तथापि प्रतिष्ठारूप वाचालव्यपदेश । अत एव ताल्योगो- ऽभिव्यङ्गय । तले भवस्ताल इत्यपि निरक्तमुक्तम् । येन पधानेनैर । एतदुक्त भवति । यथा पूरङ्गादारसिद्धये सयतगीतकार्थमानादि प्रयुज्यते । यो गायो यतीनामा(वा)प- विक्षेपप्रयोग करोति । नर्तकवादकादयस्तवलोकन विना त परिमाणसम च लय कथश्चिञ्चरति (न्ति) । प्रयोगस्य साम्य न स्यात् । सशब्देऽपि पाते करगदस्य तथा स्फुटमार्णन न भाति यथा घनगन्दम्य । एकल्यविधो निरनुपातयोगेऽपि द्विकल्चतुष्क्लविधौ तु करायप- हितपातयोगे परिच्छेदकारी। पतदूर्जत इति सर्वपरिच्छेदो घना उक्त प्रयोग- 'साम्योपयोगीति च । अनेन च गीतमादिनाना(गान)प्रवृत्तादन्य एव काल्परिच्छेदकारी कास्यतार घट इति धर्मि( पनि तम् । ध्रुपागाने तु दृष्टपले गायनम्येव सोऽस्तु व्यापार । आपापादीना तन्त्रानुपयोगात् । गीतकादो गानात् काम्यतालिका धचिदुपयुज्यते । दक्षिण पातादयश्चोटिका या हस्ततलामिघातेन वा सम्पन्नत्त्वान्नोपयुज्यन्ते । कनिष्ठाङ्गुलिनियमित गीतेन चावापादे सम्यक् सम्पादन तद्धम्तेनाशायमेर । वाद्यनृत्तगीतादिप्रयोगानुभावेऽनुगा- मिदृष्टफल सिद्धो गीतके गायकेश्च यथा न प्रमाणतयागापिनएव( पनेर ) प्रयोगसिद्धि । तत्र घनापेक्षयायुतेर । विशाखिलाचार्यादयोऽम्यानुवृत्ति ताल साम्य सुसम्पादमित्याशयेन कुनापि पृथगेर ताल कलाना रिच्छेदे ल्ये वाऽप्रधानमत्तामात्रक्रियाया आवापादिक्रियया च सम्पादनया प्राणीभूतम्य गातु प्रसादपरीक्षणप्रयोजन काम्यताल मन्यन्ते । इत्यर बहुना । अत एव तद्विशेष तदवधानकमारत्वं मियान्तरानधानन्यप्रत्वात् सूचयति । हि यस्मादर्थ । यस्मादेनमुपयोगि घनातोय तस्मात् तद्विकल्पन पक्ष्यामीति युक्त मुक्तम् ॥ १॥ तत्र काहिते तत्रत्यकालम्वरूपजिज्ञासायामाह । सा लौफिकीति । रोके .... १४ स्मृता । २८ एप। ३६ ताना का।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १५३ 'त्रिविधा सा च विज्ञेया त्रिमार्गनियताद्भुतैः । चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या वृत्तौ सा द्विगुणा स्मृता ॥३॥ चतुर्गुणा दक्षिणे स्यादित्येचं त्रिविधा कला । ['निमेपाः पञ्च मात्रा स्यात् मात्रायोगात् कला स्मृता] "निमेषाः पञ्च विज्ञेया गीतकाले कलान्तरम् ॥४॥ ततः कलाकालंकृतो लय इत्यभिसंज्ञितः। त्रयो लयास्तु विज्ञेया द्रुतमध्यविलम्बिताः ॥५॥ तावद् या कालस्य काष्टा परा सौम्यसमा सा कला। सा च कियतेत्याह । निमेष इति । स एव हि लोकेऽतिसूक्ष्मः कालः । न च सा यदि तालकला। अपि त्वन्यैव ॥२॥ शास्त्रीया (अ)या न निमेपा (अ)तिप्रसिद्धा निमेषपटकाष्टकदशकं कलेति वा स्यादित्याशक्याह । निमेषाः पञ्च इति । गीतकालस्य परिच्छेदकालान्तरं प्रमाण पश्च निमेषा हस्वाक्षरपञ्चकं यावत् । कखगघङ इति व्यञ्जनकालस्य पृथगवभास इति प्रति- पादनात् कलाविशेषत्वमेवेत्याशयेन तदन्तर्वर्तित्वात् पुनः पुनः (नर्ल )क्षणमिति ॥ ४ ॥ कलापातलयान्वित इ(मि)त्यत्र (भ. ना. अ. ३१.१) यो लयशहः स व्याख्येय इत्याशयेन कलाया एव च लयं विना न स्वरूपलाभो लय एव हि ताल (भ. ना. ३१.३७०) इत्यग्रे वक्ष्यामीत्यभिप्रायेणाह । ततः कलाकालेति । ततो विस्तीर्णः कलानां कालकृतो विलम्बितादिकालभेदसम्पादकः सोऽभिसंज्ञितः। ततो विश्रान्त्या संज्ञासमज्ञानं रूढिगतोऽथों लयानां मध्यविश्रान्तिः । तदवस्थमेव विराममिति यावत् । अथ लयानां विभागमाह । यो लया इति । न च विशेपलक्षणमेपां वक्तव्यमित्याह । विज्ञेया इति । लोकत एव । विभागश्वानिर्व्याख्यात एव । अग्रतो लक्षणं तालसामान्य- लक्षणप्रसझे वितत्य भविष्यति । इह तु कलापातलयान्वित इति सूत्रार्थोद्भेदकमात्रमेत- दित्यपौनरुक्त्यमात्रम् ॥५॥ १६. सालोकः सार्ध लोक्दयानन्तरं परितः सार्वलोकापाठीकाकारेणापि नान समारतः। 6. द्विविधा सा तु । २ ड. नियता बुधैः। ढ. नियमा बुधैः । य. मार्गण नियमाद् (बुधैः)। ३४. वार्तिके द. वृत्ते । ४ ४. तु सा । ५ न. दक्षिणा। ६ cf. भरतनाट्यशास्त्रम् Chowkhamba Edition ch. 31.3 and अभिनवभारती on भरतनाट्यशान ch. 29.26 ७४. निमी कालमाना मामायोगान् कला स्मृता । इत्यधिकः । य. निर्मपकलो मात्रा स्थान मात्रायोगान् कला स्मृता ।

·१५४ नाट्यशास्त्रम् । यस्तत्र तुलयो मध्यस्तत्प्रमाणा कला भवेत् । कलाकालप्रमाणेन ताल इत्यभिसंजितः ॥६॥ [त्रिविधा सा च विज्ञेया त्रिमार्गनियताऽद्भुतैः। चित्रे दिमात्रा कर्तव्या वृत्ती सा द्विगुणा स्मृता। चतुर्गणा दक्षिणे स्यादित्येवं त्रिविधा कला ।] "व्यश्च चतुरश्रश्च स तालो द्विविधः स्मृतः। 'द्विविधस्यापि तालस्य त्वेका प्रकृतिरिष्यते । तथा योनिद्वयं चात्र कीर्त्यमानं नियोधत ॥७॥ लयान्तरेण फलापातप्रयोगात्तित्र विशेषाभिधाने प्राथम्याद्रुतस्यप्रसङ्गादिदमाह । यतस्तत्र( यस्तन तु)लयो मध्यः । तत्प्रमाणकारमितेषु ल्येपु मध्ये स्थातेति । रोक एव प्रसिद्धिरित्यर्थ । तालयोगत ( म. ना अ ३११) इत्यत्र यम्ताल उक्त स चेह कराभ्योऽन्यस्तथा तद्योगे सति करादिपु चान्वित घनमिति काल चदति । अथान्य शब्द- स्तार शब्देनाधिक किञ्चिदित्युक्तमित्याशड्क्याह । कलाकालप्रमाणेन ताल इति । कराना य कारो ल्यत्वसज्ञितस्तस्य यत् प्रमाण परिच्छेदस्तेनोपर क्षितस्तालः । एतदुक्त भवति । घनपरिच्छेदव्याप्तकलासमूह एव चञ्चत्पुटादिम्ताले नान्य इति समूहामिप्रायेण प्रथमसूत्रे (लक्षित )स्तालशब्द । उपात्तकालशब्देन सहयोपादानम् । मानाधिक्येऽपि करा सङ्ख्या कालादन्यत इति दर्शयितु प्रमाणशब्देन व्यवच्छेद सूचयता पोडशकलाचश्चत्पुटो- कर्पहेतुगतारयोग इति स एवावधार्यते ! एव सूत्रे तालशब्दम्यार्थ । पुनरुपादान समर्थय- तश्चिन्तित सामान्यरक्षण तत तारस्य(स्था)ध्या(या)न्ते स्थापमिप्यते । क्रियाविशेपाव च्छेदाद् यो नियमोऽनुवर्तमान स्थिरशीध्रमध्यमरूपो त्यस्ताल इति । इति ॥ ६ ॥ एव कलैयात्र क्रियासमूहरूपता गता ताल इति प्रसनादुपपाद्य क्लामेव तेव(न) विभागान्तरिता विमजति । त्रिविधा ना(सा)चेति । चकाराल्लयत्रयभेदोऽपि समुच्चरत स्तस्य विह तावन् मार्गनियमो न दर्शित । मार्गत्रयेण यो नियमात् त्रैविध्यहेतुरुतम्तमाह । चित्रे द्विमात्रा कर्तव्येति । मात्राशब्देन तत्रोक्तनियमपरिमाणमुच्यते । यथा तेरम्य स्तोक स्तोक पतत पोडशबिन्दुपानझार । इय . हुतिजापादीनामाग २४ धीयते। ३ अय पाटकमष्टाकानुसारेण । ४ चतुरनथ त्र्यश्रथ ताने विविध एव हि । द चतुरश्रन्तथा न्यथ स तालले द्विविध एव हि । मा १८ मध्यमस्य । ड मदाऽथ लय । . ५४ विविध है ·एकत्रिंशोऽध्यायः । चच्चत्पुटश्च (स्तु) विज्ञेयस्तथा चाचपुटो वुधैः। चतुरश्रस्तु विज्ञेयस्तालश्चच्चत्पुटो बुधैः ।। ८॥ मेषु यतिमाहेति । इतश्च नियतं परिमाणमुक्तम् । पञ्चलध्वक्षरं तदेव द्विगुणं तद्विगुणं क्रमेण मार्गत्रयमाविर्भावयति । तेन मात्रासंज्ञा कर्तव्येति नाशकनीयम् । यत्र तु न द्वैगुण्यांशमूल- भूतत्त्वाद् ध्रुवकमार्गमुच्यते तत्र पञ्चलधक्षरद्वैगुण्यं खण्डकल्या गान्धार्यामन्यत्र च दृश्यते । धकहि दुहिगि दुहिगिं तुहिगिमित्यभ्यस्य गुरुत्वात् केवलं द्रुतचतुष्कविभागतो गान्धार्याः सिद्धये पञ्चमं विश्रान्ताऽप्यस्य विदारित्वेनोपकल्प्य चतुर्भिः स्वरैस्तावद्भिश्च हस्वैवर्णाङ्गताल इति व्यवस्थामकार्युरिति सैव व्यवस्था (ना)न्या लोके प्रसिद्धा । तथापि च द्विपदी- वर्णाश्रादौ पञ्चस्वरैव कला वक्ष्यते वर्णलेख्येषु नोपलभ्यते । एवं कलां विभज्य तत्समूहात्मकं तालं विभजति । ज्यश्रश्चेति । व्यश्राया भागा यत्रेति । यस्य मत्वर्थीयोऽकारः। स इति पूर्वपक्षितः । द्विविधस्यापि तालस्य त्वेका प्रकृतिरिति । अनेनेदमाह । यदि कश्चिद् द्वयोरप्यनयोश्चत्वार एव भागा भविष्यन्ति नत् कथमेतद् वक्ष्यति । तत्रोत्तरम् । एका प्रकृतिरिति । गुरुरूपो यो भेदः सोऽत्रैकस्वभाचे लघुप्लुतादिच्छेदविभागशून्यः सोऽत्र प्रकृतिर्मूलभूतः । तदपेक्षया च व्यश्रेतरविभागम् । विशाखिलाचार्यस्त्वाह । द्वयेऽपि पादानामक्षराणां च सङ्ख्यासाम्या- देवात्र प्रकृतिरिति । ननु यदि गुरुद्वयं गुरुचतुष्कं चात्र मूलप्रकृतिर्वक्ष्यमाणं तर्हि रूपं न प्रधानमित्या- शङ्कयाह । तथा योनिद्वयं चेति । चोऽप्यर्थे । तथेत्यनन्तरम् । तथापि योनिरूपमदृष्ट- विशेषस्य हेतुभूतं कीय॑मानमागमे प्रसिद्धं यद् वक्ष्यमाणभेदद्वयमत एव प्राधान्यं तदेव मूलप्रकृतितयेह निरूप्यमाणं गुरुलघुप्लुतद्रुतविन्दुवैचित्र्यादीनां सङ्ख्याभेदस्य द्वैगुण्यादिना च तालमेदस्य योनिभूतं जानीत यद्यपि मूलभूतं गुर्वेकघनप्रस्तारे इत्यर्थः ॥ ७॥ तदाह । चच्चत्पुटे(ट)त्वि(स्त्वि)ति । देवश्चतुर्भिनिश्वासैरक्षराणां चतुष्टयम् । उदीर्य तस्यातीते तु विश्रान्तो गिरिजापतिः॥ प्लुतान्तन्यासतो नायमुत्तमानां विधीयते। द्वितीयो न तथा तेन ह्यधमानां प्रतीयते ॥ १ . तु । २ १.र. पुटोऽपि च । चतुफलो च निकल ता(न्ता)लो यसा(स्मा)र (र. ह्या) प्रवर्तते ।

·नाट्यशास्त्रम् । 'न्यपश्चाचपुटः प्रोक्तो गुरुलध्वक्षरान्वितः। आदी गुर्वक्षरं ज्ञेयं लघुनी गुरु चैव हि । व्यश्रः स खल विज्ञेयस्तालश्चाचपुटो बुधैः ॥९॥ आदी द्वे गुरुणी यत्र लघु च प्लुतमेव च। स विज्ञेयः प्रयोगजस्तालश्चञ्चत्पुटाश्रयः ॥१०॥ सनिपातस्ततः शम्या ताला शम्या तथैव च। एवमेककलं(लः) शुद्धौ(दो) योज्यश्चचत्पुटो बुधैः ॥११॥ चतुरश्रस्तु विज्ञेयस्ततश्चाचपु(स्तालश्चच्चत्पु)टो बुधैः । व्यश्रश्वाचपुटः प्रोक्तो गुरुलध्यक्षरान्वितः ॥ आदी गुर्वक्षरं ज्ञेयं लघुनी गुरु चैव हि । यश्रः स खलु विज्ञेयस्तालश्चाचपुटो चुधैः ।। आदी द्वे गुरुणी यत्र लघु च प्लुतमेव च । स विज्ञेयः प्रयोगहस्तालश्चचत्पुटाश्रयः ।। सन्निपातस्ततः शम्या तालः शम्या तथैव च । एवमेककला शुद्धो योग्य(ज्य)श्चचत्पुटो बुधैः ॥ इति । पुराणे चागमादी भगवतो महेश्वरस्य बक्नचतुष्कोद्भूतमेतदक्षरचतुष्कमेत- दावरीमानमभ्युदयदायर्यान्युक्तम् । तदमिप्रायेण चचत्पुटचा(श्चा)चपुटे(ट इ)त्या. चानिर्दिष्टम् । तत्प्रस्तारमार्गसिद्धये तस्यान्यतो लाभात् तत्स्वरूपं वितत्य निरूपयति । चतुरश्रस्तु विज्ञेय इत्यादिना तालब्धचत्पुटाश्रयं इत्यन्तेन श्लोकत्रयेण । तत- श्चाचपुट इत्यक्षरोदीरणमभ्युदयाय । चञ्चत्पुटस्यात्र प्लुतखभावस्तद्वक्तव्यताप्रसङ्गेन गुर्वादिनिरूपिते चाचपुटेऽपति शङ्काशमनार्थ पुनम्तनिरूपणम् ।। ८-१०॥ अथानयो देन प्रत्येकं त्रैविध्यमुपयोग सन्निपाताधुदेशनिदेशाभ्यामाह । सन्नि- पातस्ततः शम्पेत्यादिना चाचपुटे पृथ(गि)त्यन्तेन सार्धचतुष्टयेन | शम्यादिचान- पुट( चच्चपुट )भेद आसारितप्रयोगेषु शिष्टे सन्निपातादिरित्युपयोगकथनम् । १ ड, न्यथः स सलु विज्ञेयस्तालयाचपुटो भवेत् । २३. पञ्चमं गुरुणी कृत्वा लघुचान्त्यं प्लुते तथा : कुर्यात् चचपुटव बुधश्चाचपुटस्य तु । ३ इ. सः । ४ ई. भवेत् । अनयोनि (द. न्यन मि) प्रभावश्च (र. वाञ्च) मिनस्तालः प्रकीर्तितः। ५ च. प्लुतमेव च । अक्षराणां निवेशेन स तु चच पुटस्तथा । स. पशितापुनावि पञ्च गणि स चेयते । यथोक्तरमि ने इनः स्वसंज्ञागुश्लाघवः । समागयोगाम्ना(ता), लोऽय विविधः परिकीर्तितः । शम्याताली द्विरभ्यरतो तालः शम्या तयारि वा । ६ च, ह्यथापि वा ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। शम्यातालौ द्विरभ्यस्तौ तालः शम्या तथापि वा। सन्निपातादिके ज्ञेयः शम्यादिश्च तथा परः ॥१२।। तालादिश्च त्रिभिर्मेदैर्युतश्चञ्चत्पुटो भवेत्। शम्यादिकस्तु विज्ञेयस्त रासारितादिषु ॥१३॥ 'तालादिकस्तथा प्रोक्तो विद्वद्भिः पाणिकादिषु । चञ्चत्पुटस्य ये भावाः सन्निपातादयश्च ये। त एव भेदा विज्ञेया बुधैश्चाचपुटे पृथक् ॥१४॥ सन्निपातादिकस्त्वस्य चलवानितरौं तथा । पटकलोऽप्टकलश्चैव तालो ह्यस्मात् प्रवर्तते ॥१५॥ एककल इति । एका असहाया निष्कामादिकनिःशब्दविहिता कला पातात्मिका । यः शुद्ध इत्युत्कृष्टो नाम्नाऽपि निरूप्ये(प्यत इति यावत् । तेन मात्राविशेषोपादानम् । तद्यथा । चच्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि(भ. ना. ३१-९५)रित्यादौ । तत्रैककलस्यैव ग्रहणमित्युक्तं भवति । द्विरिति वा अभ्यस्ताविति केवलोपादाने प्रत्येकमपि द्विर्भावः। शता शता ताल इत्येवं रूपोऽस्या इत्यनयो(रु)पादानम् । अभ्यस्तो यथाक्रमं समुदितो द्विरित्यर्थः ॥११-१४॥ एवं च सन्निपातगम्यातालादिभेदानां नि(वि)धानं चञ्चत्पुटचाचपुटप्रस्तारः। स ता सा संता सं संता संता संता सं सं सं ता संताता सं सं तासम् । द्विकः । तस्य द्विकः । तस्य सन्निपातादिकस्त(स्त्व)स्य बलवानिति । चाचपुटः सन्निपातादि( दे )रेवभेदः प्रचुरप्रयोगः । तत्रैर निष्क्रामप्रवेशौ । एवं भेदत्रयसम्भवेन चाचपुटस्येतरेण साम्यमुत्पाद्य विशेपं दर्शयति । सनिपातादिविक्षपैर्द्विकलचतुष्कलसिद्धिः । तथाऽऽचार्यविशाखिला. दिभिः स एवाम्य भेदो दर्शितः। एक ओजः प्रथमवारो द्विविधकृनो युग्मेति यदुक्तं चच्च-पुटचाचपुटयोर्भेदान्तरप्रसूतित्वं दर्शयति । पट्कलोऽष्टकलश्चेति । चकारो विशिष्टभेदान्तरसूचकः । अस्मादिति । द्विविधादिति सम्बन्धः ॥ १५॥ १ र. तथा शम्यादिरेव च । २ उ. तथा तालादिभिर्भापर्युग्मश्चच पुटो भवेत् । ३ र. स्मृतः । ड. सनिपातादिके नाये चतुरश्री भवेश्यम् । इलधिकम् । ४ य. तालादिश्चैव विज्ञेयो। ५ न. मेदाः । ६ य. नयः । ७ य. नतरौ। १. नितरेऽपि वा।

·१५८ नाट्यशास्रम्। 'द्विःप्रकारः पुनश्वायं निशद्वः शब्दयांस्तथा । अनयोमिनभावात्तु मिश्रस्तालः प्रकीर्तितः ॥१६॥ शम्यातालप्रवेशेन व्यश्रोऽन्योऽपि विधीयते । पपितापुत्रककृतः पञ्चपाणिरुदाहृतः ॥१७॥ आद्यं प्लुतं द्वितीयं च' लघु यत्राक्षरं भवेत् । तृतीयं च चतुर्थ च गुरुणी पश्चमं लघु ॥१८॥ प्लुतान्तः पपितापुत्रो गुरुलाघवसंयुतः । 'पञ्चपाणिः स विज्ञेयः पट्पाता(त)स्तु' पडक्षरः ।।१९।। सन्निपातस्ततस्तालः शम्यातालस्तथैव च । शम्या चव हि तालश्च पट् पातास्तस्य कीर्तिताः ॥२०॥ तालादिस्त्यश्रभेदोऽन्यः सम्पकप्टकसंजितः । 'गुरुपञ्चाक्षराद्यन्तप्लुतमात्रासमन्विता(तः) ॥२१॥ निःशब्द इति । आवापादियोगादेतेन तु न किञ्चित् सं(गृहीतं भविष्यतीत्या- शयेनोपाध्याया मन्यन्ते । शब्दयानिति । गीतवाद्याइत्वेन । ........स्वकण्ठेनाद- शि(शितः । भेदश्च प्रेक्षणकादितालभङ्गल्यकलानिष्कामादियोगेऽपि सूच्यते ॥ १६ ॥ पपितापुत्रक इति । अक्षरे या संख्या क्रियत इति । पट्पात इति यावत् । उदाहृत इति । संज्ञामात्रम( ब )ध्येत्य( य )म् । नत्वन प्रपश्चनाओं नापि ना(चा)न्व- (या)र्थ इति ॥ १७॥ शम्यातालप्रवेशेनेति यत् सूत्रं तदेव सष्टयति भाष्येण श्लोकत्रयेण आद्यन्त(य)प्लुतमित्यादिना पट्पातास्तस्यैत्यन्तेन । पपितापुत्रकोऽन्वर्धः । संताशताशता ॥ १८-२०॥ भेदान्तरं व्यश्रस्याह । तालादिस्यनभेदोऽन्य इति । सम्पकेष्टा- (ट)क इति । संजामात्रमेतदित्याह । संजित इति । सम्पका इष्टताला( टका ) अत्रेति । सम्पकेप्टक इत्यत्राक्षरागीत्येके। अन्ये पाकश्चात्र मिश्रित इति । तथाहि । १ ड. तु। २. अस्यादौ सनिशतः स्यान् तालशम्ये ततः परम् ॥ तालशम्य च तालय पटपाताश्च प्रशीर्तिताः । ३ प. मानस्तु । ४ र. यो हेयः पञ्चेटको सुधैः। ५ र. पञ्चाक्षराण्येव प्लुतमात्रा- यान्त्रिता । र. सर्वाक्षरो यस्तु प्लुतदन्तः प्रलोनिनः । मन्नि रातः ततः दाम्या तालः शम्यैक्तालकः । । '" ·एकत्रिंशोऽध्यायः। १५९ ज्यश्रं सर्वगुरुं कृत्वा निष्कामं त्वत्र योजयेत् । शम्याद्वयं ततस्त्वेष उद्धः कथितो बुधैः ॥२२॥ 'व्युदस्य युग्ममोजश्च पञ्च ताला भवन्ति हि । मिश्रा गीताइसंयुक्ता ज्ञेया [ट्टकादयः ॥ २६ ॥ कलाः पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिताः । दशैकादश चैवैते सङ्कीर्णाः समुदाहृताः ।। २४ ।। पञ्चपाणौ लयात्मनामश्लिष्टात्मत्वं यदभूत्तनस्तदनिहितं ययोर्गुरुपु पश्चस्वक्षरेपु स्थितेष्वा- धन्तयो. प्रथमपञ्चमस्थानयो प्लुतकारिण्या मात्रया समन्वित । गुरुपञ्चग्रहणात् पञ्चपाणि- पदं सन्निपातभेदेनेति तावत्या(ता) मात्राभिधाने असन्निपातनियमो लब्ध । तेन तास तासं ता तालस्यैव भेदः ।। २१ ॥ तमाह । त्र्यनं सर्वगुरुं कृत्वा। पक्षद्वये चाचपुटस्यैकं.. गुरुभूतं कृत्वेत्यर्थः । यद्यप्येककलोचितो निष्क्रामस्तथाप्यत्र यथाक्षरेऽपि तं कुर्यादिति तुशब्दस्यार्थ । योजयेदिति । निष्काम यद्यपि न म्वमार्गोक्तं तथापि प्रकर्षाक्षेप एव प्रथममार्गे चित्र एवोक्तो यथा हि तथा निर्मपयेदित्यर्थः । प्रस्तार उद्धदृस्त्रिगुरुभराद्वायमक्षरौघ । अतश्च गुरुत्रयात्मना वाद्योपभेद इति ॥ २२ ॥ उद्घट्टसजस्य व्युदस्य युग्ममोजश्चेति कलाःपञ्चेति चाम्य श्लोकद्वयस्य केचिदर्थमाहु । चच्चत्पुटचाचपुटयोरुक्तं गुर्वादिसन्निवेशं त्यक्त्वा कलासङ्ख्याव्यामिश्रणया वक्ष्यमाणप्रवृत्ताइस्य सप्त पञ्च नव दशैकादशेति पञ्च ये तालास्ते उद्धट्टयो( काव्य इति प्रत्येक सज्ञा परित्यक्तुं विभज( ज्य)न्ते इत्येतन्न मनोज तद्विदाम् । तथाहि । पञ्चाना- मिति सज्ञाकरणे प्रयोजन न किञ्चित् । आवर्तिन्यो हि सजा । न चानया कापि व्यवहार । पञ्चकले कथं मिश्रता । न हि द्विकले तालकर(ण)स्य किञ्चिदुपयुक्तम् । सङ्कीर्णा इति चाभिधानं न समर्थितमेव । उक्तं च न ह्येपामुपयोग इति । न कचित् प्रयोजनमस्य स्यात् । तस्मादनयो श्लोकयोमिन एवार्थ । तत्र गम्यस्तावदयमर्थः। चचत्पुटचाचपुटपञ्च- पाणीना तावद् गीतकेपु बहुरप्रयोगः । तद्वारेण ध्रुपास्वपि । सम्पकेप्टाकस्यापि पूर्वरङ्गे विनियोग उक्त । उद्घट्टप्रयोगस्य घेत्याशङ्कयाह । व्युदस्य युग्ममित्यादि । इहोल्लोप्यको नाम यो गलाद(गीतविशेपस्त)स्य त्र्यथचतुरश्रमिश्रभेदेन नित्त्वम् । त्रिप्वपि च प्रकारेषु १ ड दुधै । एवमेकिलो शेय शुश्वचत्पुटादय । २ रोकनय डादिपु न दश्यते ।

·१६० नाट्यशास्त्रम् । प्रवृत्तकम् । त्रीण्यङ्गानि स्थित प्रवृत्त माहाजनिकमिति । तत्र चतुरथके प्रवृत्त नाम यदग- मटकल तस्योहारयालात्रयमादौ वक्ष्यते । आदावुद्धका कार्यः परिवर्तक व च । (भ ना अ ३१२६५) इति । आवेणकेऽपि द्वादशकान्तरेऽप्यन्त र लक्षणम्याङ्गस्याभ्यनुज्ञान भविष्यतीति । चत्वारम्तावदेते प्रवृत्ताख्याङ्गता गताम्तार भृतमवेक्ष्यन्ते । उट्टकादयश्चतुरश्रकारय च यदा तस्य चतुरथान्तर्गतप्रवृत्तताल्रक्षणमेगातिदेक्ष्यते । अन्तस्य चतुरश्रस्य प्रवृत्ते यो विधिः स्मृतः । विवधाङ्गेन तेनैव चतुरश्रकमिप्यते ॥ (भ ना अ ३१-२८७) इति । एव पञ्चडा( ता)ल उद्धट्टकादयो भरन्ति । ननु सप्ता) द्वादशकर कलं) द्वादशाङ्गे दशैव तु । निष्क्राममादितः कृत्या शम्यास्तिस्रः प्रयोजयेत् ॥ (म ना अ ३१-२८८२८९) इति वक्ष्यते । तेन तत्राप्यायातमुद्धका दित्त्वमित्याशङ्कयाह । न्युदस्येति । यत्र कथञ्चिदपि युग्मोजभेदो नानुप्रविशति तत्कलापसरणे उद्घट्टमा(का )दित्व वक्तव्यम् । मा भूदनतर्भाव कृता रक्षणाच्यत्वेनामाधुत्वाशकेन सस्पिष्ट के च कलात्रये व्य( ब्या)प्तास्ते सप्ता( गाना मिश्रव नवाद्याना व्यश्रख च तासा भाव्यमिति । न तत्रोद्धट्टादित्वेनोक्ता किञ्चिन् । प्रवृत्ते (पु) चतसूपु पृथक् क्रियासु पञ्चकलाशैकि(श )कम्य पुनभावनामईतीति स्यादसाधुत्ता- शका । न त्वपमस्तु । न तथाप्युट्ट दृपृथक्त्वातीत सर ति ) स्यादाशङ्का । तम्या पुनरुद्धदृश्य पृयकालता किमर्थम् । उक्तौ प्रवृत्तो ह्यष्टकल एव विशेष स्यादित्याशङ्कयाह । मिश्रा इति । यथा हि पुनरुद्धट्टकेनाभिधाम्यते तदैकरमा वा । असावष्टक्लम्ताले गीयते । यदा पृथगुक्त तथापि ध्रुया च करा पश्चधा विच्छिद्य तत्र सामान्याभाराय यद्भिन्नसगत त मिश्रीकृत्य प्रयोगार्हता वर्तन्या । ननु भातु विशेषलक्षणवाद्यत्वाशका । तत को दोप । सम्यमूपता तु सामान्य लक्षणेन साहीतत्त्वादित्याशमयाह । गीताइसंयुक्ता इति । गीतेषु यद् द्रय वृत्त तत्रेते ·एकत्रिंशोऽध्यायः । न ोपामुपयोगोऽस्ति सप्तरूपे ध्रुवासु वा। प्रवृत्तादिषु कर्तव्या एते भूयः प्रयोक्तृभिः ॥२५॥ शम्या उक्ताः (संयुक्ताः) । न च तालसामान्यलक्षण(ण) सङ्गृहीतं विशिष्टोपयोगवस्तुप्रयोगार्ह यथा वाचकसामान्यलक्षणयोटक्तो( योक्तो )पि तत्कर्ता सा(सो)पि पात्रं वैदिकेषु कर्मसु । ततो विशेपलक्षणेनावश्यं सगृहीतव्योऽयमर्थ इति तात्पर्यम् । तत्रैव त्रिपञ्चसप्तनवदशैकादशचतुर्दशे- त्येवंरूपताभावे (विशाला )यां च सप्तकलं मध्यमे सुनन्दायां चोपोहनं नवकलं विशाला- ख्यबन्धमातोयकण्डिका दशकला सम्पिष्टकमेककलं मद्रके द्वादशकले विर्भावादी वस्तुन्येक- फलत्वात् प्रत्युपोहनस्य तच्छिष्टमेकादशकलं तालरूपमास्थितम् । तस्यापि विशेपलक्षणं ' चच्चत्पुटादिवञ्च पृथक् संज्ञा कस्मान्न कृतेति चोद्यत्वे प्रथमं परिहरति । कलाः पञ्चेत्यादि । समुदाहृता इति । सम्यग् लक्षणक्रमेणोदाहृताः । ननु नोक्ताः। तच्चात्राश्सरे कस्मान्नोक्ता इत्याशङ्कयाह सङ्कीर्णा इति ।। २३-२४ ॥ न ह्येपामुपयोग इति । नात्रैवोपयोगिनः । तल्लक्षणस्यामिश्रत्वेनैव तेपां कलिता इति । न विशेषसंज्ञाकरणं तेषां नोपयोगीति । न ह्येषां वस्तूपयोगोऽस्तीति संज्ञाकरणं व्यवहाराय यदि कल्पितं विषयादन्यत्रापि चञ्चत्पुटादीनामिव गीतकेषु सम्पिष्टकवेण्यादीनां ध्रुवासु तव(स्वावा)पयोः शम्यालाघवेन येणि( वेणी )लक्षणोपयोगितया पृथक् संज्ञाः क्रियेरन् । तत्त्वेन न तदस्ति तत् किं विशेषसंज्ञाभिः । एतदेव व्यतिरेकेणाह । प्रवृत्तादिषु कर्तव्या एते भूय इति । आदिशब्दः प्रकारे । गीतकवर्धमानासारितपाणिकागाधा( था )च्छन्दक- निर्गीतादिपु भूयः कृत्वैते च चच्चत्पुटादयः कर्तव्या इति । भूयो भूयो(य उ)पयोगादतस्तेषां व्यवहाराय विशेषसंज्ञाभिः प्रयोजनमिति । भट्टसुमनसा तु श्लोकद्वयम्यायं वाक्यैक- वाक्यतया महता प्रबन्धेनार्थो व्याख्यातो मिश्रणामिश्रणात् । तद्यथा । तिम्रो द्वे इति पञ्चधा ह्यत्र त्र्यश्रजातीयमिति तैर्विवक्षिता। चतस्रस्तिस्र इति सप्त । तिम्रस्तिस्रस्तिस्र इति नव । यद्वा तिस्रः सप्त इति दश । अष्टौ तिस्र इत्येकादश। तत्र प्रवृत्तस्योद्घकादयो नोद्धातस्य । दशकलस्य तद्योगे सप्त । द्वादशकलस्य नव । यद्यपि दशानामेकादशानां चोद्ध- हादिकत्वं नास्ति तथापि बहुवचनात् तावत् सिद्धत्वाद् द्वादशकला- पधि च तद्भावाद्भेदादेकादशेत्युक्तम् । एके च गीतकेषु ध्रुवा नोपयुज्यते तदा ....केषु प्रवृत्तादिषूपयोगिन आरम्भका इत्यर्थः । सम्पिष्टकस्य दशकलस्य गीतकध्रुवोप- योगो यद्यस्ति तथा युद्धट्टकादितया सप्तकल एवासौ । सा नाम(मा)स्मदुक्तया व्याख्यया विवेकायवेयं तुलयतेत्यलम् ।। २५ ॥ . . ना.२१ ·१६२ नाट्यशास्त्रम्। यथाक्षरोऽथ द्विकलस्तथा चैव चतुष्कलः। (एवमेककलो ज्ञेयः शुद्धश्चचत्पुटा बुधै (दिका)। त्रयो भेदा हि तालस्य द्विगुणाद् द्विगुणाः स्मृताः ॥२६॥ एके(ते) न भूयसोपयोगिन इत्याह । यथाक्षरोऽथ द्विकलस्तथा चैव चतुष्कलः । इति । एककलशब्देन चचत्पुटस्यैव व्यवहारो युक्तः। एकैव साधारणी कला यस्येति । चाचपुटस्यापि पादभागकल्याना( या मपि कलाद्वय चतुरष्टादिरूपतयाद(द्वि )युगरूपतयेव स्फुरति । तत एव चच्चत्पुटम्य प्राधान्यं प्रथमं निर्देशः । तथा हि । एक(व)मेवैककलः शुद्धच(श्च)चत्पुट इति । शुद्धशब्दोऽत्र यथाक्षरशब्दः । स सर्वत्र साधारणात्( णः) चच्चत्पुटश्चाचपुटः पपितापुत्रको(क उद्धदः सम्पकेष्टक इति । सर्वत्राक्षर- सङ्ख्या तु तुल्या । अर्थात् पातानाम् । चच्चत्पुट इति । अमुना च गुरुद्वयेन कलाद्वय- लक्षितचच्चत्पुटरूपं द्विर्यत्र चच्चत्पुटः। चाचपुट इत्यनेनाप्येवं कला लक्षिता सा चाचपुटरूपेण द्विरिति निकलः । अक्षरशब्देन प्रकृतिरूपा अनस्ताश्च कला लक्ष्यन्ते । ........ति स तथा । तस्यैव पञ्चपाणिरिति हि तालः । तथा हि । करतलपरिच्छेदरूपत्यातले भवतीत्यपि तालशब्दः कैश्चिन्निरुक्तः । .दत्तिलोऽप्याह । तत्र तालं च पाणिं च प्राहुरेकमिति (दत्तिलम्-१५३ )। ते पञ्च ताला यते( था)। तथाहि । पड् द्वादश चाप्टचत्वारिंशत् पण्णवती( तिरि )ति त्र्यनस्य भेद एषः । एवं प्रकारपट्केऽपि षटकलत्वं सनिधीयते । इयतीत्यसला........ इति तस्य व्याप्तिगु(गु स्त्रयरूपे च घट्टनं प्रकृतिरूपत्वात् पूर्वमावीत्युद्धट्टमानत्वादुद्धट्टनं वाद्यम् । नन्वेवं सम्भाव्यरुयश्रभेदः पूर्व वाच्यश्चतुरश्रभेद्वन्तु गुरुचतुष्टयरूपं (पः) परं वाच्य- मिति : अनके सर झुकते इह पानाविभागम्यतन प्रयोजनम् . यावन्तः पाहातान्त्य एवं कला वाद्याक्षराणि परिमाणेन भवन्तीति । तेन यावन्त्येव वाद्याक्षराणि चचत्पुटगतानि चाचपुटे तावन्त्येव । अतो यावन्त्येव गुरूणि तावन्त्येव लघूनि पाताश्चेति । · नन्वेयं च यथचतुरश्रविभागो गुरुलधुप्लुतविभागश्च विगलित इत्युच्यते । लय- भेदकृतो यसौ । विलाम्बिते प्लुतो मध्यमे गुरुर्दुते लघुरिति । चचत्पुटे च प्राधान्यमुक्त वक्ष्यते च । तत्र चेत्थं सत्यप्रधानता नियूढा भवति यदि समस्त तालसर्वस्वं तत्रैव झटिति प्रदर्शितं भवेत् । तालसर्वस्वं तालसारमात्रा । अत्र मध्ययस्य सम्प्रतिष्ठानत्वात् प्राथम्यम् । ....... ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १६३ प्राधान्याञ्च द्विरुपादानमिति । प्रथमं गुरुद्वयं प्लुतस्य च च्छन्दोमध्याप्रसिद्धत्वाद् गुरुलाघवा- मिश्रणे लभ्यत्वाल्लघुखरूपमिति । पूर्व( वज् )ज्ञेयमिति । गुरुद्वयानन्तरं तत् । ततो हि हुतलयविलम्बितप्लुता इति । ते चच्चत्पुटे । पाटाक्षराणि घिधिटधिसघिधिगुधिङ् । मध्यलयेन गुरुद्वयं करजदुतेन लघुः । रहधिधिट । लघुविलम्बितेन प्लुतः। एवं चंचत्पुटे चतुष्पाते तदनुपपत्तिः । अट्टभेदोऽपि चतुप्पात एवं पूर्वमुक्तः । तेनोद्धट्टकस्यादौ नाभि- धानादपि गुरुचतुष्कात्मकस्य चतुरश्रस्य तच्च(त्र) चाद्याक्षरजातो ध्रुवकमार्ग इति । एत- दपरेऽलक्ष(क्ष्य )मित्याहुः । दर्शनान्तरसमुन्मिपितेन पुनरेवमाहुः । लय एक एव चच्चत्पुटस्य वाद्याक्षरान्न्यूनाधिकतया गुरुलवादिविभागः । अत्र प्राधान्यमित्थं प्रदर्शितं भवति । यदि सर्वसम्भवी प्रकारस्तत्र सूत्रेण शास्त्रेण दृश्यते । असम्भवी यदीयानेव प्रकारो गुरुलघुप्लुता इति । द्रुतो नाम लयपातः । तस्य यथाक्षरमूलभूतेन मानमात्रेग प्रदर्शनम् । अस्य प्लुतः कथं धर्मस्त्विति संस्थित एव । ननु हलमात्रस्य........(त्वं) न द्विलघुपरिमाणत्वाद् यथाक्षरेऽप्यस्ति द्रुतः । मैवम् । हलमात्रं सन्निधीयमानं पूर्वस्याधो गुरुपरिमाणं दर्शयति । ननु स्यात्मीयं कालं ज्ञाने वाचि व्यज्यत इति व्यञ्जनमिति उकाराकार(रादय) एव गुरुकाले लध्व(भ्यन्ते । अत एव भगवत्( वान्) भाष्यकारस्तत्रभगवद्भर्तृहरिप्रभृतयः स्वरकालानतिरिक्तावभासत्वं व्यञ्जनकालस्य तत्र कथयन्तीति गुरुलघुप्लुतानामंशभवो यथा- क्षर इति शिष्टप्राक्पक्षेण समानत.... ...तलाभग्ना लघु........तावन्य(न्तो)क्षरभेदाः । अथेत्यानन्तर्ये । एतद्धि यथाक्षरारम्भकमूलतयावलम्व्य तद्विगुणकालतया लयभेदादिकाल- भेदः । द्वे कला( ले ) यत्रेति (द्विकलः)। तत्रैव च यथाक्षरप्रकारेण लयभेदाच्चतुर्गुण- भूतेन चतुष्कलो भेदः । (न वा)द्यष्टगुणादिभेदत्वेनानवस्था कस्मान्न भवतीत्याशङ्कयाह । त्रयो भेदा हि तालस्य । तालस्य (द्विगुणाद् ) द्विगुणा इति । अयं तावद् वाक्यार्थः । यत्र या(ता)वदन्यप्रकारो नास्ति विलम्बं शीघ्रमिति हि तत्त- व्यवहारो लोके । न च मध्यापेक्षः । तत्र शीघ्रताद्रुतत्वानुग्राहकतैनापेक्ष्यै(तापेक्ष ए)ककलः। मध्यापेक्षो द्विकला। विलम्बितापेक्षश्चतुष्कलः । न चास्य लयरूपस्य मार्गत्रयात्मक- त्वमेव । न हि लये तूत्तरोत्तरद्वैगुण्यम् । त्रिभागाधिकत्वमस्य तत्र दर्शितत्वात् । मार्गभेदे तु द्वैगुण्यमेव केवलम् । तत्र तद्भव इति वीप्सा । तद्यथाक्षरस्यापि द्वैगुण्यं प्रसक्तम् । न च त्रिपटप्रकारस्तु कर्मधा(र )यत्वादद्विगुण इति पठितव्यः । 4 4 ·१६४ नाट्यशास्रम् । चतुरश्रस्त्रिभिर्भदैस्नालस्तु परिकीर्तितः। चतुप्फलो घटकला कलाः पोडश चैव हि ॥२७॥ तत्र केचिदाहु । द्विगुणास्तु गुणाः(स्मृता द)ति । द्विगुणा द्विगुणा । तत्रैवाक्षेप । सङ्घाते व्यपदेश । तद्यथा । अक्षा भक्ष्यन्तामिति । तत्र हि प्रथमप्रसारस्तापद् द्विगुण । अन्यौ मद्विगुणौ । एव मति सर्वे गुण(णा) द्विगुणा इत्युपरम । उत्पलदेवपाद(दा)स्वसत्परमगुरवो व्याचक्षते । तारम्य यस्मात् त्रयो भेदास्त्रिगुणा इति त्रिगुणपरस्परलक्षणधर्माणस्तस्मात् त्रय म्मृता । द्विगुणत्वे हेतुर्द्विगुणा इ(दिति । यथाक्षरस्य व्याख्या गुणगुणनीयत्त्वाद् द्विकल्वम् । तम्यापि द्वाभ्या गुण्यमानत्वाच्चतुष्करत्वम् । चतुष्करत्वाद् भेदाभानाच नाम्य पुनर्गुण्यमानत्वमस्तीति । वयं तु मन्महे । वीणायामपि यथाक्षरे द्वैगुण्यम्यासम्भवाभार । असम्भवस्या पक्षितत्वाद् द्वैगुण्यस्येति । नन्यासारितवर्धमानगीतकपाणिकाच्छन्दकप्रभृतीना तारत् तारात्मकत्यम् । तालस्य चामी त्रयो भेदा इति । सर्व यथाक्षरत्व वक्तव्यम् । धुपागुरुप्रस्तारवर्धनाद् द्विकलचतु- फरादिचच्च-पुटादिनदक्षरकल्पना करमान्न कृतेत्याशङ्कामवधृत्य प्रयो भेदा हीति । आसारितादयस्तावचचत्पुटादिपाता । परमार्थतस्तत्र पुनर्यथाक्षरकृया तस्येप च द्विगुण फारत्वेन द्विक्लचतुप्फ्रादुदित(बुदिता) इति तयोरपि नान्याक्षरकपनाकाम । एतच्चाने वितत्य भविष्यतीत्याम्तामेतत् ॥ २६॥ अथ प्रयोगाभिप्रायेण ताल्योव्याप्तिमाह । चतुरङ्(अ)स्त्रिभिर्भदेरिति । तानाह । चतुष्कलो घटकलः कलाः पोडश चैव हीति । नियते कलाद्यमि प्रायेण मन्तव्यम् । पुनरुक्त हि स्यात् । वक्ष्यमाण यश्रभेद्रद्वादशेभ्योऽभ्यधिकम्य भेदत्रय म्यामिधानमसगत स्यात् । चक्रपाणा( ण्या पेक्षया चतुर्विशतिकल एव चतुप्पो भेद स्यात् । न द्विगुण । भेदद्वयोपादान त्यसङ्गतमेव । तस्मात् प्रयोगाभिप्रायमेतत् । प्रयोगश्च न सर्वसमुदायात्मकतया । असो वाक्यस्थानीयैरवान्तरसमुदायैरारब्धतया प्रकरणशब्देन जात्य ध्याय (भ ना अ २८) उद्दिष्ट । एव ह्यासारितेषु द्वात्रिंशचतु पष्टिकलायोगो ऽप्युक्त । सनिपात सचिनोऽन्तीति पोडशादेव विरतिर्न स्यात् । प्रर्या पण्णपतित्रिगुणि ताधर्थानि चत्वारि वा वस्तूनि वपुरिति समावसमावेर । कथ विरति । शीर्षकान्ते अगव्या १ड २ पुन ।

·. एकत्रिंशोऽध्यायः। १६५ त्र्यश्रस्तालस्तु पड्भेदस्त्रिकला पटुकलस्तथा। कला द्वादश चैव स्थात् चतुर्विंशतिरेव च ॥ २८ ॥ चत्वारिंशत्तथाप्टौ च तथा पण्णवतिः कलाः। तालो नवविधश्चायं समासात् परिकीर्तितः ॥२९॥ मिश्रणतयाऽऽमारितकण्डिका दशपरिवर्तादिव्याकलनया च पिण्डीकरणेन कश्चित् सङ्ख्याया नियम इति करसादवान्तरसमुदायरूपः प्रयोगाभिमतः । तेनेदमुक्तं भवति । चतुरश्रपोडश- कलाविभागो यावञ्च सम्भवति ताले तावदवश्यं चतुरश्रभेद एव कल्पनीयः । तेनाप्टकलो. ऽपि तावत् प्रयोगे चतस्रः कलाश्चञ्चत्पुटे । न बाह्यानुक्तिका त्वेका कलैच चकारेणावगृहीता । एवं नवकले द्विकलच(श्च )ञ्चसुटः । सप्तदशकले चतुप्कलः । ततो द्विगुणे चतुष्कलस्यैव द्वैगुण्यमिति मन्तव्यं नान्यताइ( 2 )त्येवकारेणोक्तम् । हिहेतो( हेतु )पर( रः)। . एवं तालस्य त्रयो भेदा इति तावञ्चतुरश्रस्य व्याप्तिः ।। २७ ॥ यश्रस्य तूच्यते । व्यश्रतालंतु(लस्तु पड्भेदं इत्यादिना तथा पण्णवतिः कला इत्यन्तेन । तथेति । द्विकलतयेत्यर्थः । कला द्वादश चेति । यथा चाचपुटस्य चतुष्कलो भेदान्तरं समुच्चिनोति चकारेणैवकारेण(च)। तत्र व्याप्ति समा- पयति । चतुविंशतिरिति । चकारेण पञ्चपाणिश्च पट्कलभेदान्तरं समुचिनोति । एच- कारेण तस्यापि परिसमाप्तिं दर्शयति । अष्टचत्वारिंशत्ताला. इति । तालस्तु यो मद्रकस्य प्रस्तुतः प्रयोगः । तत्र लयस्यावान्तरविभागे घोडशकलात्मनि मात्राभिधाने चतुरश्र- योग एव । एवं हि पादभागमात्रादिति चेद् भेदस्य चतुरश्रपर्यवसानाचतुरश्रस्यैव प्राधान्यम् । तथापि तादृशैस्त्रिभिः खण्डैरवान्तरविच्छिन्नः । 'तत एवम्भावस्य विदारीविच्छेदे(दै )रारब्धो यः सोऽपि माननीयः । विदार्या अवश्यमेव विधेय इति तस्य समुदायस्य भागतया कृत्वा- ऽष्टचत्वारिंशत्कलव्य(स्त्र्य )श्रभेद इत्युक्तम् । एवं पण्णवतिकले प्रकर्याः प्रयोगे बहिर- वान्तरभागः पोडशकलाभेदैरारम्भ इति सोऽपि व्यश्रभेद एवेत्यवान्तरे चतुर्विशतिकला वस्त्विति तावद्वस्तुनिबन्धेषु नाधिका व्याप्तिः ।. चतुर्विशतिरेव द्विगुणा द्विगुणे वस्तुत्वाद्विक्षेपणत्वं मार्गाश्च तिसृणा पण्णां द्वादशानां चैककलद्विकलचतुष्कलोचितानां चतुर्विशत्यष्टचत्वारिंशत्- पण्णवतिकलासु निष्पत्तये व्यश्रभेदतैव युक्तेति षष्णवतिकलावधित्वात् व्यश्रस्य व्याप्ति- रिति युक्तमुक्तम् । अङ्गनिपिद्धेऽप्युल्लोप्यकोत्त(र)रोविन्दकत्रयेणाङ्गेऽपि व्यवहार इति वक्ष्यते । १ ड. कोऽपि स्यात् । २ इ. विंशतिरस्तथा । ३.ड.,क्लाटचत्वारिंशकाला पण्णवती पराः । ४ ड, अयामः सम्प्रकीर्तितः।।

·१६६ नाट्यशास्त्रम् । तनावापोऽथ निष्कामो विक्षेपोऽथ प्रवेशनम्। चतुर्विकल्प इत्येव निःशब्दः परिकीर्तितः॥३०॥ तावन्मात्रा च पोडशकला । ततो यदि यथास्वमहविभाग एव कलातिरिक्तः पूर्व(वीरेवेति । ओवेणकेऽपि चतुर्विशतिकलः पादस्ततश्चैतदुक्तरूपतालातिरेकेण न कचित्ताले कश्चिदस्ती- त्युपसंहरति । तालो नवविधश्चायं समासात् परिकीर्तितः । इति । चो भिन्नकमः । नाचतुरष्टपोडशव्यथेति पद्वादशचतुर्विशत्यष्टचत्वारिंशत्पागवति- रूपो नवविधचच्चरपुटचाचपुटपट्पितापुत्रकाणां त्रयाणां द्विकलचतुष्कलरूपः परिकीर्तितश्च नवविधः। समासादिति सक्षेपात् । शिष्टत्वेन द्विकमष्टात्मकं तालवैचित्र्यमित्युक्तं भवति । अत एवैतेषामेव प्रकीर्यमाणतया प्रक्रियमाणतया च मन्द्रका दित्वेन स्थितिरिति मन्द्रकादिप्रकरण श्रुत्योदिष्टपूर्वकं मात्रामकरणागानीति (भ. ना. २८.२९)। तेन दक्षिणमार्गेण पण्णवतेः कलानामन्ते त्र्यश्ररूपेऽपि ततात्मनि द्वादशकलासवयापर्यवसान- मिति कृत्वा यदि त्र्यश्रस्य पग्णवत्यन्ता व्याप्तिरुक्ता तहष्टाविंशच्छतान्ता चतुरश्रम्यापि व्याप्तिर्वक्तव्येति ॥ २८-२९॥ तन्निराकरोति तत्रेत्यनेन । स्थिते प्रयोग इत्यर्थः । एतदुक्तं भाति ।...... 'मानधैर्गन्धः स(सा)लौकिकः। इत्युक्तानुसारेण दूराद् दूराभिगन्तव्या नियमात् ताल(गाः)कलाः । ससचाया अनियमाद् गान्धर्वम्य येदयदनादिसिद्धत्लेन नियतप्रयोगाशत्वात्तत्र च षण्णवति- कलावान्तरसमुदायः पोडशकलात्मकपादभागसमुदायान्तरभागपटकर प्रधानप्रत्ययाख्यमहता तालरूपसंहताऽन्तरान्तराऽऽरम्भको यथाऽस्ति तदेवमष्टनिंशत्युत्तरशतात्मक इति । एवं नवविधताल इति तायत् तालस्वरूपे व्यवस्थिते तदुपयोगि यत्चालगतमुद्दिष्टं भवति गेयाधिकारारम्भेऽष्टाविंशत्यध्याये ध्रुवस्त्यावापनिष्क्रामौ विक्षेपोऽध प्रवेशनम् । शम्याताल सन्निपातः परिवर्तः स्वस्तुकः ॥ मात्रामकरणाझानि विदारी यतयो लयाः। गीतयो लयमार्ग(ऽवयवा मार्गाः) पादभागा(मार्गाः) सपाणयः।। इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं वुधैः । १. पश्च प्रवेशः। २२. एप । ढ. एपं। ३ १. कथितो बुधः ।

·- एकत्रिंशोऽध्यायः । शम्या तालो ध्रुवश्चैव सन्निपातस्तथा परः। इति शब्देन संयुक्तो विज्ञेयोऽपि चतुर्विधः ॥ ३१॥ एतेपामेव वक्ष्यामि हस्ताङ्गुलिविकल्पनम् । 'उत्तानाङ्गुलिसङ्कोच आवाप इति संज्ञितः ॥३२॥ इति । (भ. ना. अ. २८-१८-२०) तन्निणेतव्यम् । तत्र क्रिया चात्र परिच्छेदोपयोगिनी- त्युक्तमस्माभिः । सा च गान्धर्वे विशिरैवेति दर्शनात् । यथाक्षरद्विकलचतुष्कलविभागो- पयोगि तदुद्दिष्टानुवादकपूर्वकमाह । अ(तत्रा)चापोऽथ निष्काम इत्यादि । एतेषामेव वक्ष्यामि हस्ताङ्गुलिचिकल्पनम् । इत्यन्तम् । ध्रुवस्य सर्वकलान्तर्गतत्त्वादुद्देश(शे ) पूर्वोपादानमिति बामदक्षिणकरान्यतरप्रयोज्य- त्वात् सशब्दत्वाञ्च तज्जातीयशम्यातालान्तरमुपादानं पातमार्गयोश्च वस्तुत उद्देश एवेत्या- , ख्यास्यते । संज्ञासाम्य........लोकस्य तावत् क्रमहेतुकलाना चतुप्फलमार्गस्यैव प्रचुरप्रयोग इति तदुपक्रमवादित(न)... ....प्रयोगस्य तस्यैव प्राधान्यमित्यावापादीनामानन्तर्यमथेत्युक्तम् । दत्तिलाचार्योऽपि अनादेशे तु सर्वत्र कर्तव्यः स चतुष्कलः । (दत्तिलम् १५९) इति परिवभापे । चत्वारो विकल्पा भेदा अस्येति ( चतुर्विकल्पः)। तालात्मकक्रिया- सामान्यरूपो ह्यस्य पदार्थः । निःशब्द इति । शब्दशून्य एव । एते चत्वार इति प्रयोज्या एलियनल्यान्न निरूपणम् । प्रदेश संगुक्त नति. ५ अनेराए शरम्य देशातुष्टयम्येलिबललग- ताशेप उक्तः । तत्र हस्तक्रियेति परिच्छेदसुलभ उपाय, । तयोर्हस्तयोः क्रियैव ताल इति सामान्यलक्षणं तले भव इति कृत्वा । तत्र चाष्टावेव विभागरूपा( चित्रादि )इक्षिणमार्ग- पर्यन्तोचिता इति भावः । स चावापादिभिरेव क्रियाभिः सकलाभिर्भवति । (यथा )ध्रुवका- पेक्षया हि चित्रवार्तिकदक्षिणानां क्रमाद् द्वैगुण्यादष्टगुणत्वम् । दक्षिणम्यैकक्रिया सकला- स्मकतालकला। विषयश्च ध्रुवकमार्गो ध्रुवस्थानीयत्वादिति वक्ष्यते । अत एवात्रापि चतुष्टय- सङ्खयेति क्रियाकलापेन परिमिततालकालकलितमेव दर्शितम् । तत्र केवलमदृष्टप्राधान्य- भावाभावाद्यनादरेणाहतोदनाविरहोपनतं सुकरललितरुचिरकरक्रियात्मकत्वं दर्शितम् ।' १ र. सशब्दलक्षणं ह्येतत् विज्ञेयं तु चतुर्विधम् । २ ड. अय। र. चैव । ३ ब. निवन्धनम् । ४ ब. लक्षणं च प्रमाणे च यथायथमिहोच्यते । १. लक्षणं च प्रमाणे च यथावदनुपूर्वशः इत्यधिक पाठः। ६. ब. मालिसमावेश आवाफः परिकीर्तितः । (उ. टति संजितः)।

·नाट्यशास्त्रम् । ध्रुवकापतिता चित्रे ध्रुवकासर्पिणी यथा । पताकापतिता चेति वार्तिके गुरवः स्मृताः ।। ध्रुवकामर्पिणी कृप्या वर्तिन्यथ विसर्जिता । विक्षिप्ता च पताका च पतिता चेति दक्षिणे 11 इति । तथाऽन्यत्र। अहुलिप्रथमावापो विक्षेपस्तर्जनीकृतः । प्रसारणं कनीयस्या विक्षेपः स्यास्त्व(च)योगतिः ।। क्षेपः प्रो(त्)क्षपणं त्वन्या ..वामके । अधोगतिस्तु विक्षेपस्तर्जन्यां तिसृणां समम् ।। निष्कामस्त्यथ . प्रवेशस्तदधोगतिः। एवमष्टी समासेन मात्र(प्रा)भेदास्तु दक्षिणे ॥ आद्यद्वयं तथान्त्ये वृत्ती नित्यं चतुष्टयम् । आद्यन्तद्वितयं चात्र ॥ इति । गान्धरें त्वदृष्टप्रधानतया शम्यातारगणनायानामिकाङ्गुलिसन्निवेशवामदक्षिणकर- विभागातभ्युदयिनी(दयी)ति नियता एवानापादयो दर्शिता । हस्ताङ्गुले क्रियात्मकताल इति तद्विशेषाभिधानमेगावापादीना विशेपरक्षणमित्युक्तम् । हस्ताङ्गुलिविकल्पनम् । तद्गताया क्रियामा हस्ताङ्गुलिशब्द उपचरित । हम्तम्य हम्तयो अङ्गुले अङ्गुल्यो अङ्गुलीना चेति समास । एक्कारेण ध्रुवकासपिण्यादीनागदृष्टहेतुकत्यामानान्न रक्षण वाच्यम् । परिच्छेदमत्र हि शिर परिवाहादिनप्ऽपि गाने सामान्यम्य च साम्यादिसिध्युटयातना क्रियता दोष इति भार । तेन यत् टीकाकारगनिनैव तत्पूकत्वात् सर्पिण्याद्यपि सङ्ग्रहीत भवतीत्युक्त तप्रयासमात्रमेन । अत्र तद्विशेषरक्षणमाह । उत्तानाङ्गुलीति । जात्येकवचनान्तेन समास । तेन सहयाया अनैयत्यम् । उत्तानपदेनो द ध )स्तियत्का(क्त्व युदास । संजितमि (त इत्यनेनेटमा । यत्रोत्पत्तिक्रमे यथाक्षरे द्विकल ततश्चतुष्फल इति व्यवस्था तत्र (चित्रे ) इति व्याप्तिमयादा वा । ततोऽपि वृत्ते रूपमाह । तेन द्विकान्तरल्याप्त्यर्थमपि सदधिक पचनम् । अत्र प्रयोगवशात् सम्पादकतया बीजतया सन्तननतुल्यनिरूपणम् । तदेवभूतया करक्रियया दर्शनीय इति समयोऽदृष्टसिद्ध इति ॥ ३०-३२ ॥ . ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः 'निष्कामोऽधोगतस्य स्यादगुलीनां प्रसारणात् । तस्य दक्षिणतःक्षेपों विक्षेप इति संज्ञितः ॥३३॥ 'निवर्तनं च हस्तस्य प्रवेशोधोमुखस्य तु । यदा चतुष्कलो योगस्तदा त्वेप विधिः स्मृतः ॥३४॥ निष्क्रामोऽधोगतस्येति । अनागतावेक्षणं तन्त्रयुक्तिरिति वा सूत्रेषु सम्भाव्य लौकिकन्यायो बा) वेदितव्यम् । व्यवस्थया वर्तितं च । हस्तस्येति । अधोहस्तस्येहापेक्ष- णीयम् । तेनाधोगतस्य हस्तस्स या अमुल्यस्तासां साम्यमर्थान् मुष्टीभूतानां यत् प्रसारण स्वावयव........तलिकासंयोगकारणभूतपूर्वोक्तसंकोचनक्रियाविपरीतरूपं कर्म स निष्क्रामः स्यादिति । अस्यायमाशयः । यथाक्षरंगताया एव कलाया यद्वैतत्यद्विकलसम्पादनमुक्तं तन्नि- एक्रमणमुच्यते । निकान्ता नीति यथा । तच्च समुचितेनैव तेनाङ्गुलिनिष्क्रमणेन यद्यो द्योत्य)त इति । तस्य दक्षिणतः क्षेप इति । तस्येति । प्रसारितामुलीकस्योचानभूतस्येति । तस्य प्रणं दूरस्थोत्तानत्वाद् वामस्यान्यथा निष्क्रान्ताङ्गुलीकस्याधोमुखस्य स्वदक्षिणपार्थेन विक्षेप इति स्यात् । द्विकलगता कला क्षिप्यते विस्तार्यतेऽनेत्यनेन सामयिकेनाभिधानेन सूच्यत इति संजितं(त)ग्रहणम् ॥ ३३ ॥ निवर्तनं च हस्तस्य प्रवेशोऽभि(धो)मुखस्य तु । अङ्गुलीनामिति वर्तते । अधोमुखग्रहणेन निष्कामवैपरीत्यं प्रवेशनस्य प्रकाश्यते । अन्यथा दक्षिणतो निवर्तनं प्रतीयते । तनेत्थं प्रयोजनम् । निष्कामकालेऽ- धोमुखस्य हस्तस्य या अगुल्यः प्रसारिता अभूवन् तासां यन्निवर्तनं र.म्प्रवेशनं तत्पूर्वस्याव्यतिरिक्तसूचनायेदं सामयिकं विक्षेपवत् संज्ञामात्रं विक्षेपाभिधानमित्याह । यदेति । योऽधिकायाः कलाया अनुप्रवेशः तत्प्रवेशेनवोचितमित्यौचित्यमस्ति । चतुर्णा कलाभिनयानां विषयमाह । चतुष्कलो योगस्तदा त्वेप विधिरिति । एकैव कला गुरुरूपा चतस्रः कला विततीभाववशाद् यदा सम्पद्यते तदा एप अ(आ)वापनिष्क्रामविक्षेपप्रवेशात्मको यथाक्रमं कलाप्रमाणाभिव्यञ्जकश्चतुर्धा विधिरिति सामान्यरूपलक्षण इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ १ ब. निष्कामच प्रवेशश्च विक्षेपश्चामुलीकृतः। अधोगतामिनिफामः क्षेप उत्थानिशतः। २ इ. क्षेत् । च. क्षेपे। ३ इ. विकाथनं च। र. विवर्तितेन हस्तेन प्रवेमोऽधोमुखेन तु । ताजु- लीनामाक्षे निजामस्तु भवेदय । विक्षेपथ ततः कार्यः पुनश्चैव प्रवेशनम् ।, पातयतुष्पलो योगस्तदा त्वेष विधिः स्मृतः। 4 . ना.२२ ·१७० नाट्यशास्त्रम् । निष्कामश्च प्रवेशश्च द्विकले परिकीर्तितौ । आवापनिष्कामकृतो द्विकलो योग इप्यते ॥ ७ ॥ एपामन्तरपातास्तु पातसंजाः प्रकीर्तिताः। शम्या तालस्तु विज्ञेयः सन्निपातस्तथैव च ॥३६॥ निप्यामश्च प्रवेशश्च द्विकल इति । या त्वेके गुमिका या क्राद्वय- परिमाण वैतत्यमेवैति तदा प्रथमकलकारी निष्कामेण द्वितीयफलकारप्रवेगेन व्यङ्ग्य इति सामान्यलक्षणम् । अन्ये पठन्ति । अ(आ)वापनिष्क्रामकृतो द्विकलो योग इष्यते । इति । तत्र व्याख्यातम् । पार्यन्तिको नितर्को भवेत् । चतुप्फरात्मक्शङ्कामानादावायो (पो) यदाऽतिव्याप्तस्तदाऽऽवापोऽन्योऽप्यन युक्त । तथाभूतपार्यन्तिकविनतीभावसूचिते चापापनिक्षेपकलेऽत्र पार्यन्तिकमाधिक सूचयत । तत आवापशब्देनोक्ते तयोनिप्कामो ऽपसरण तदोपरक्षितमेप यदा विधिर्भवतीति तदा द्विकलो योग इति । अन्ये तु पूर्वशेपत्वेन श्लोकार्थमाहु । यो द्विकलगतो योगो निप्काम- रूप स एवाहितो यत समाङ्गन्यायतया च प्रवेशो विक्षेपसहित । ततो द्विकल्द्वैगुण्याच्च तुप्क्रोऽय विधिरिति । अत्र तु निष्कामो द्वे कले इति । ततो विशेपोऽनुपादाभावेऽपि स्यात् । प्रवेशस्य नामाऽपि न श्रूयत इति । न किञ्चिदेतत् । अन्ये त्वेकले आहते यथा निष्क्रामस्तथा द्विकलनायामपि भरत्वावाप इति मन्यमाना यथाश्रुतमेवावापनि कामात्मकद्विकल मन्यन्ते । तेऽपि पूर्वापरणास्त्रान्तर गुरुपरम्परारक्ष्यविरोधादुपेक्ष्या एव ॥ ३५॥ अथ सशब्दताविषयप्रदर्शन तावत् करोति । एपामन्तरपातास्तु पाठ(त)संजाः प्रकीर्तिताः। इति । एतच्छेपा ये प्रकीर्तिताः शम्यादयस्तेपाम( मा )वापादीनामन्तरे समये प्रसङ्गे मध्ये च । एतदस्यापनादरूपतयेति । अत पाता उच्यन्ते । अनेन द्विकरचतुष्पर विपयेप्तेऽपमादत्वाद्भवन्तीत्युक्तम् । तथा येपामावापादीना यदन्तर कारपरिमाण तत् पात्यते ऊनाधिकभार गम्यते येपु गुरुलघुपु तेषु ते पाद(त)सना पादै (ते )स व्यवहार उभयकरनिपतनस्वभावात् संज्ञा अत इति द्योत्यते(न्ते) आनीयन्त इति यावत् ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। 'सव्यहस्तनिपातः स्याच्छम्या तालस्य वामतः ॥ 'हस्तयोस्तु समः पातः सन्निपात इति स्मृतः ॥ ३७॥ आसपादीनां चतुर्णामभिनयानामेकरूपैय कला परिच्छेदनीया द्विकलचतुष्कलमार्गयोः सर्वत्र कलापरिच्छेदस्य सम्मतत्वाद्यथाक्षरे तु नैवमिति यथाक्षरात्मा एककलः पातानामेवेत्युक्तं भवति । यथा य एते पातास्ते द्विकलम्य चतुप्फलस्य वा यदि योगः शाश्वतो नास्ति तत्रेय परिभापा । तदुपपत्तिलिङ्गत्वं चाम्याः पाठे द्विकल इति तदाऽनन्तरपाताः । एषां निष्का- मादीनां मध्ये पतन्तीति ज्ञेयमिति परिभापेयम् । तेन शम्या तु द्विकला कार्या तालो(ऽपि)द्विकल एव च(लः स्मृतः)। (भ. ना. अ. ३१-२६२) इत्यादौ पूरझोते भाविनि निगनिता इत्यादिप्रस्तारे लभ्यते । यत्र द्विकलचतुप्कलोपपत्ति- नास्ति न तत्रयं परिभाषा । तदुपपत्तिलिङ्गत्वं चास्या आये पाठे द्विकल इति चेति । चतुष्कलमूलकस्यानुवृत्या द्विकलो योग इति पाठेऽपि योग इत्यनुवृत्यै तत् । त्रिशम्योपरिपाणी दति (भ. ना. अ. २९-८७ ) तथा तालस्त्रिकलस्त्वा- (श्चा)दो शम्यैककला (म. ना. अ. २९-९१ ) इत्यादौ च तदुपपत्तिर्नास्ति । नत्रेदमान्तरपातत्वम् । एतच्च दर्शितं दर्शयिप्यते च ॥३६॥ एवं पातानां विषयमुक्त्वा लक्षणमाह । सव्यहस्तः सन्निपात(स्तनिपातः स्यात् ) इत्यादि । सव्योऽत्र दक्षिणो वामशब्दसन्निधानात् । निपात इत्यधोगमनम् । अत्रेदमुच्यते । तत्र सशब्दमनागतेऽपि लक्षणादपिनोक्तपूर्वाच्च शब्देन संयुक्त इति वचनात् । तत्र संयोगश्चोटिकापातस्यैवासाधारणो भवति । मुख्यतया स एव ग्राह्यो हस्तान्तरसंयोगतो ह्यसौ भवेद् द्वयोरपि साधारणः स्यात् । अन्ये तु सव्यस्योतानत्वाधारतोचिते शब्दहेतु- संयोगकारणत्वसन्निपातनमिति व्याचक्षते । एवं तालोऽपि द्विविधः शम्याव्याप्यः शम्यापि । यद्यपि तालो हस्ततलनिवर्यत्वाद् दक्षिणदिशोऽमङ्गलसूचने शम्यायाः । यद्वा शमीत्यत्रार्थे माधुः । शम्येति व्युत्पत्तिकृतेन शब्देन तस्या अभिधानात् तलद्वयनिपातनस्य चासाधारणेन सन्निपतनादिति निर्वचनादनेन सन्निपातेन शब्देनाभिधास्यमानत्वात् परिशेषाद् वामहस्त- सन्निात एर ताल: { सम इति । तुल्यकालमधोगमनम् । अनधोगतयोस्तिर्यक् स्थितयोः सम्मुखयोरुभयकर्मजशब्दहेतुः संयोगः । समः पात इति संशब्दः समार्थे ॥ ३७॥ १ एतदर्ध चवयोर्न दृश्यते । ड. शम्या दक्षिणहस्तस्य तालः पातस्तु वामतः (र. कः)। २ ब. द्वाभ्या क्राभ्या यतनं ।

·१७२ नाट्यशास्त्रम् । 'कला या त्रिविधा प्रोक्ता तस्याः पातो ध्रुवः स्मृतः । यथाक्षरस्य तालस्य स च मुर्घक्षरः(रे) स्मृतः ।। ३८॥ तत्र ध्रुवपातम्य मूलभूतत्व संज्ञाध्यायोद्देशे (भ ना ३२२) प्राथम्याद् दर्शितम् । एतदध्यायपठितानुवादशोके तु शम्यातारादनन्तरममिवानाद् बामदक्षिणान्यतर- करप्रयोज्यता न तूभयसवाद्यय प्रयोजनाभावादिति सूचितम् । सर्वपश्चारक्षणकरणेन तु यथाक्षरद्विकलचतुष्करविषयोक्तपूर्वशम्यानिष्कामाचाहिपा(वापा)दिमध्यपातित्वमस्य नास्ति । अपि तु तद्विविक्त एव । उपोहन पागतिरस्य विषय इति सूचितम् । तथा च वक्ष्यते । अथ तत्र नुखप्रतान(सं तालं)धुवपातैरेव नियमितात्मा(न्मा)नम् । (भ ना ३१-१००) इति । धुपत्र यत्र गच्छति तद् ध्रुवे( वमित्यादि च वदन्ति । दत्तिलाचायेगापि उपोहनत्वाद्वैतस्याः(नं च तत्रायं)स्मृतं ताल(चार्थ)विवर्जितम् । (दचिरम् १९९) इत्युक्तम् । अतो ध्रुवम्य लक्षणमाह । कला या त्रिविधा मोक्ता तस्याः पातो ध्रुवः स्मृतः । इति । इव( ह ) तावत् कारम्य यस्य विपरिमाणो( णामो) परिमाणान्तरोद्देशाद् देशाद्यपमर्पण सदभिव्यड्म्योपलक्षणो नाम स एव प्रयत्नपरिच्छेदरूपत्वात् समुदायात्मक्त्वाच्चान्यम्य क्ला- परिच्छेदव्यपहारस्य प्राधान्यादनपेक्षितातज्जातीयत्वेन च स्थैयात् परमास्थितो ध्रुपकस्तथापि नासौ व्यवहार्य इति न तेनास्माकं प्रयोननम् । हस्वस्य तु व्यवहार्यत्वमतज्जातीयत्व च निरशत्वात् । यथोक्तम् । अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितमिति । यदि वा नैव गृह्णाति वर्ण वा सकलं स्फुटमिति । वणाच हवा एव । दीर्घादेर्यान्ति धर्मत्वादिति । तथापि न तस्य भूपत्वम् । सयोगादिपरस्य तत्कालेन यस्य प्रतिभासाभावात् व्यञ्जनवल्लघुकालेन नास्ति व्यवहार इति गुरकाल एव ध्रुव । तदाह । कला या त्रिविधेति । यम्या कलाया द्वैगुण्यक्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणमार्गगतत्वेन त्रैविध्यमुक्त तस्या इति । रघुरेव( क)करात्मकत्वात् कालपरिच्छेदमयीं तामाश्रित्य य पात छोटिका- पूर्वकमधोगमन तस्या रक्षणभूता(या) ध्रुवो नाम रक्ष्यभूत म्यात् । अतो ध्रुव स्थैर्य १ इत पूर्व ड मातृवाया व तु मात्रिक पातो रागमार्गप्रयोतक । इत्यस्ति । २ ड कला या निवि प्रा। तस्या पातो ध्रुव स्मृत । ३ व ध्रुवे । ४ र ब सबगुर्वधर स्मृत ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। (पा. धा. पा. १४०१) इति स्मृतिलक्षणभावो हीत्थमेवावतिष्ठते । सामानाधिकरणनि- शात्तु रक्षणप्रायेण छोटिकाशब्देनास्य पुनरुक्तिरित्यतो लभ्यते । पूर्ववं चास्य विशेषण- खादेव गम्यते । गाक(सामनानावलम्बनत्वेऽपि विशेष्ययोरेपविकल्पग्राह्यत्वे वृत्तेरौचित्यस्य च विशेषणस्य पूर्वनिपातात् तम्यैवोचित पूर्वत्वं युक्तमिति छोटिकाशब्द एवोचितोऽन न तालशब्द इत्यभियुक्ताः। अन्ये तु दिग्योगे तु पञ्चमीप्रकरणात्तच्छब्दग्रहणमाहु । पातात् पूर्व य गब्द स ध्रुव इति । सर्व चैतद् व्यक्तम् | या लध्यक्षरकालमध्ये छोटिका शब्दपूर्वकं हस्तपतनमाश्रित्य वामदक्षिणविभागो ध्रुमपात उच्यत इति । ननु यच लघुपरिमाणत्वात् कथ ध्रुवत्वम् । गुरुकालो धुर इत्युपपादित इत्याशडक्याह । यथाक्षरस्य तालस्य स च गुर्वक्षरः(रे) स्मृतः। इतीह गुरुरेव ध्रुवः। तस्य केवलमर्धमात्राविश्रान्त्या विना प्रयोगान्तरगमन न सम्भवति । सर्वत्र हि विशेषान्तरावगाहेन मध्ये(ध्ये ) तदुभयविशेषशून्यविश्रान्तिसम्भवो विशेषतस्ताले तटवधानादेवोच्यते । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गमिति ( याज्ञवल्क्यस्मृति ३-११५)। तेन गुरुद्वये मात्राचतुप्फलात्मनि समील्य मात्राकाले विश्रान्तिरिति । एव काल्परिमाणकला व्याख्याता । सा च पञ्चभी मात्रामध्ये श्वासपिरामादिविश्रान्तिसिद्धये शून्य- रूपैर तावदगीता(ते) वाद्ये (च) क्रियते । चतुर्भि स्वरैश्चतुभिरेव च मात्राविशेषैर्गानं वाद्य च विदधते । गीयमान यदवगन्तव्य व्यञ्जनयोगाद् वाद्याधरमवश्यम्भावि हकारादिव्यञ्जनपशाच्च । तत्रापि सा पञ्चमी मात्रा चतुष्कलात्मस्फुटतयाऽन्तर्वाहित्वेन भात्येव । स्फुटा न च । सा हि व्यञ्जनकालानवभास उच्यते । न त्वनवभासपूर्वा । अस्य मार्ग इत्यनयोरभ्युच्चारणे वादने वा स्वसवेद्य एव कालमेद । अत एवास्फुटावभासविलक्षणस्फुटाभासतत्स्वरूपलामाय लक्ष्ये स्फुटा एव । कचन पञ्च मात्रा वाद्याक्षरेषु लक्ष्यते(न्ते)। यथा खण्डकेट टिटुटु चचुचाचा गिगिगिनिगि इति । यद्यपि त(ता)नप्रसा(स्ता )रे लघुत्वमम्य तथापि चित्रापेक्षया न,। ध्रुपकाश्रय तु गुरुत्यमेव केवलमत्र विश्रान् यभावात् । प्राणायामवन्निरन्तरवाहित्वाद् गात्र- वादकयो प्रयत्नविशेपोपयोगः। खण्डके टटिटुटी इत्यत्र विश्रम्यैर द्वितीयो लघु प्रयुज्यते । मुदिटटिहसनीति विश्रान्तिकालम्ये . . . पल द्धये चटुलाया निगिनिगगि इत्येतलघु- प्रस्तारादिकामात्रलघुद्वयोचितं कालविशेषावधि शून्यकलोपक्रम गिगि इतीयता मात्रान्तरेण र पन्तपूर्ण ततो विटत् इति गुरुत्वे मात्राद्वयं विश्रान्त्या च मात्रे त्रिमात्रायोगिभिन्ना धी इति(रिति) मात्रासम्पःण मात्रादशरूपं भरति । एवं तु चतस्र एव वाद्याक्षरमात्राः। तत्र न ·१७ नाट्यशास्त्रम् । 'कला या त्रिविधा प्रोक्ता तस्याः पातो भ्रवः स्मृतः । यथाक्षरस्य तालस्य स च गुर्वक्षरः(रे) स्मृतः ॥ ३८॥ तत्र ध्रुवपातस्य मूलभूतत्व संज्ञाध्यायोद्देशे (भ ना ३२२) प्राथम्याद् दर्शितम् । एतदध्यायपटितानुवादश्लोके तु शम्यातालादनन्तरमभि पानाद् वामदक्षिणान्यतर करप्रयोज्यता न तूमयसवाचन प्रयोजनाभावादिति सूचितम् । सर्वपश्चारक्षणकरणेन तु यथाक्षरद्विरलचतुष्कर विपयोक्तपूर्वशम्यानिष्कामाराहिपा(बापा )दिमध्यपाति यमस्य नास्ति । अपि तु तद्विविक्त एव । उपोहनध्रुवागतिरस्य विषय इति सूचितम् । तथा च वक्ष्यते । अथ तत्र मुखप्रतान(खं तालंध्रुवपातरेव नियमितात्मा(न्मा)नम् । (भ. ना ३१-१००) इति । भुपत्व यत्र गच्छति तद् ध्रुने(वमि त्यादि च वदन्ति । दत्तिलाचार्यणापि उपोहनत्वाद्वैतस्याः(नं च तत्राय)स्मृतं ताल(चार्थ)विवर्जितम् । (दत्तिलम् १९९) इत्युक्तम् । अतो ध्रुवम्य लक्षणमाह । कला या विविधा प्रोक्ता तस्याः पातो ध्रुवः स्मृतः । इति । इच( है ) तावत् कालम्य यन्य पिरिमाणो( णामो) परिमाणान्तरोद्देशाद् देशायपमर्पण तदभिव्ययोपलक्षणो नाम स एव प्रयत्नपरिच्छेदरूपत्वात् समुदायात्मरत्वाच्चान्यम्य करा- परिच्छेदव्यपहारस्य प्राधान्यादनपेक्षितातजातीयत्वेन च स्थयात् परमास्थितो ध्रुपकस्तथापि नासौ व्यवहार्य इति न तेनास्माकं प्रयोननम् । हस्वास्य तु व्यवहार्यत्वमतज्जातीयत्व च निरसयात् । यथोक्तम् । अल्पीयसाऽपि योन शब्दमुच्चारितमिति । यदि चा नैव गृह्णाति वर्ण या सकलं स्फुटमिति । वर्णाश्च हम्मा एव । दीर्घादेर्यान्ति धर्मत्वादिति । तथापि न तस्य भ्रमत्वम् । सयोगादिपरस्य तत्कालेन यस्य प्रतिभासाभावात् व्यजनमधुकालेन नास्ति व्यवहार इति गुरुकाल एवं भ्रा । तदाह । कला या त्रिविधेति। यम्या कराया द्वेगुण्यक्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणमा गतत्वेन त्रैविध्यमुक्त तस्या इति । रघुरेव(क)करात्मरुत्वात् कालपरिच्छेदमयीं तामाश्रित्य य पात छोटिका- पूर्वकमधोगमन तस्या रक्षणभूता(या) धुवो नाम रक्ष्यभूत म्यात् । अतो धुव स्थैर्य १ इत पूर्व मातृकाया ध्रुव तु मात्रिक पातो रागमार्गप्रयोजक । इत्यरित । २ ड कला या निदिमा प्रातः तस्यो पाता ध्रुव स्मृत । ३ व ध्रुवे । ४ रब सबगुर्वधर स्मृत ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १७३ (पा. धा. पा. १४०१) इति स्मृतिलक्षणभावो हीत्थमेवावतिष्ठते । सामानाधिकरणनिर्दे- शात्तु लक्षणप्रायेण छोटिकाशब्देनास्य पुनरुक्तिरित्यतो लभ्यते । पूर्वस्वं चास्य विशेषण- त्यादेव गम्यते । गाक(साकं ज्ञानावलम्बनत्वेऽपि विशेष्ययोरेकविकल्पग्राह्यत्वे वृत्तेरौचित्यस्य च विशेषणस्य पूर्वनिपातात् तम्यैवोचितं पूर्वत्वं युक्तमिति छोटिकाशब्द एवोचितोऽत्र न तालशब्द इत्यभियुक्ताः । अन्ये तु दिग्योगे तु पञ्चमीप्रकरणात्तच्छब्दग्रहणमाहुः । पातात् पूर्व यः शब्दः स ध्रुव इति । सर्व चैतद् व्यक्तम् । या लध्वक्षरकालमध्ये छोटिका शब्दपूर्वकं हस्तपतनमाश्रित्य वामदक्षिणविभागो ध्रुवपात उच्यत इति । ननु यत्तु लघुपरिमाणत्वात् कथं ध्रुवत्वम् । गुरुकालो ध्रुव इत्युपपादित इत्याशडक्याह । यथाक्षरस्य तालस्य स च गुर्वक्षरः(रे) स्मृतः। इतीह गुरुरेव ध्रुवः । तस्य केवलमर्धमात्राविश्रान्त्या विना प्रयोगान्तरगमनं न सम्भवति । सर्वत्र हि विशेपान्तरावगाहेन मध्यै( ध्ये) तदुभयविशेषशून्यविश्रान्तिसम्भवो विशेषतस्ताले तदवधानादेवीच्यते । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गमिति ( याज्ञवल्क्यस्मृतिः ३-११५) । तेन गुरुद्वये मात्राचतुष्कलात्मनि संमील्य मात्राकालो विश्रान्तिरिति । एवं कालपरिमाणकला व्याख्याता । सा च पञ्चमी मात्रामध्ये श्वासविरामादिविश्रान्तिसिद्धये शून्य- रूपैव तावद्गीता(ते) वाद्ये (च) क्रियते । चतुर्भिः स्वरैश्चतुर्मिरेव च मात्राविशेषैर्गानं वाद्यं च विदधते । गीयमानं यदवगन्तव्यं व्यञ्जनयोगाद् वाद्याधरमवश्यम्भावि हकारादिव्यञ्जनवशाच्च । तत्रापि सा पञ्चमी मात्रा चतुप्कलात्मस्फुटतयाऽन्तर्वाहित्वेन भात्येव । स्फुटा न च । सा हि व्यञ्जनकालानवमास उच्यते । न त्वनवभासपूर्वा । अस्य मार्ग इत्यनयोरभ्युचारणे वादने वा स्वसंवेद्य एव कालभेद. । अत एवास्फुटावभासविलक्षणस्फुटाभासतत्स्वरूपलाभाय लक्ष्ये स्फुटा एव । कचन पञ्च मात्रा वाद्याक्षरेषु लक्ष्यते(न्ते)। यथा खण्डकेट टिटुटु चचुचाचा गिगिगिनिगि इति । यद्यपि त( ता )नप्रसा(स्ता)रे लघुत्वमस्य तथापि चित्रापेक्षया न । ध्रुवकाश्रयं तु गुरुत्वमेव केवलमत्र विश्रान्यभावात् । प्राणायामवन्निरन्तरवाहित्वाद् गात्र- वादकयो प्रयत्नविशेषोपयोगः। खण्डके टटिटुटी इत्यत्र विश्रग्यैव द्वितीयो लघुः प्रयुज्यते । मुटिटटिहसनीति विश्रान्तिकालस्येव........पलक्षणसिद्धये चटुलायां निगिनिगगि इत्येतल्लघु- प्रस्तारादिकामात्रलघुद्वयोचितं कालविशेषावधि शून्यकलोपक्रमं गिगि इतीयता मात्रान्तरेण लचन्तपूरणं ततो विटत् इति गुरुत्वे मात्राद्वयं विश्रान्त्या च माने त्रिमात्रायोगिभिन्ना धी इति(रिति) मात्रासम्पःण मात्रादशरूपं भवति । एवं तु चतस्र एव वाद्याक्षरमात्राः । तत्र ·१७४ नाट्यशास्त्रम् । स्फुट एस विश्रान्तिकार । यथा हेलाकुटिलरादौ प्र विश्रम्भमभ्य तुहिटुममड्य. यसटिकपिद इत्यादी। एव स्थिते गुरुरेव यद्यपि ध्रुवस्तथापि गुरौ घं इत्युदिते गीयमानेऽ वश्य गीतपशादेवाकर्षणेन भाव्यम् । आकर्षण च सृष्ट (टि )प्रत्यवदुचारणसमकास्मेति शक्यं नियन्तुम् । अ(आ)वापादीना कियदा(द)पार्पण शम्यादे कियत्पातं चित्रादिपशा- दित्युक्ती कि चिनै(क)का यार्तिके दक्षिणे वेति मूले पर्येप्यमाणे ध्रुपागान एवोपर क्षित- कान्तत्वान्न नियमे हेतु । अत एस ध्रुवपातनियन्त्रिताराकास(लित)वभारत्वात् तन्मार्गोऽपि धुपक इत्युक्तो मूलभूतश्च । दत्तिलादिभि प्रथममार्गायोदिएमूल तेपा (अथ मार्गा य उद्दिष्टास्तेषां मूलं) ध्रुव इति (दचिरम् २४०)। तेन ध्रुपकद्वय चित्रेत्यादिनियम- राम । मुनिना चैत वकाभिधानमूलमार्गसिद्धये निमेषाः पञ्चे (भ. ना. ३१-४) त्युपका द्विमात्रा स्यात् कला चित्रे (चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या) (भ. ना अ ३१-७) इत्येवमायुक्तम् । अत्रान्यथा निमेपदशमात्रा स्यात् कला चिन्ने द्विगुणा वार्तिक इत्यादि चूयात् । निमेपाः पञ्चे-(भ. ना ३१- त्यादिनि- बन्धनमूगदेव भुपत्व रब्धमिति मार्गचतुष्क सिद्धम् । तदनुसारेणैर विन्दुद्रुतत्गुरु प्लुतव्यबहारो लक्ष्यवेदिमि कृत एव । एतदाह । यथाक्षरस्येत्यादि । (द्वितीय)चचत्पुट- चाचपुटेल्यादेर्यथाक्षरस्य तालस्य ये द्वे गुरुरूपलक्षिते अक्षरे चच्चदिति पुट इत्यायेन स घुक । तत्काल ...लित्या त्रिवेद्यर्धमात्रा अ इत्यत्रापि । अत एव तु हल्परत्वाद् द्वे माने । एव द्वितीयेऽपि चकारे तस्य च ध्रुवस्थानकस्य न पृथक् कला ! साहित्येन हि पूर्वो रघुर्गुरुच प्राप्त इत्येव । अन्तर्यामिस्थानीयत्वान् मुक्तस्फुटाश्चतस्रो ह्यमात्रा ध्रुपकला । तत्रे कलेति परिच्छेद्यापरिन्छेयेषु त्रिप्यपि मुनिना प्रयुज्यत इति दर्शयिप्याम । नियतकालकलासम्पातश्च मार्ग उच्यते। परिच्छेदोपयोगिक्रियामात्रपात इति ध्रुपाया आतोय एष मागाद् ध्रुवकादि । एतस्मिन् गुर्वक्षरे सति गीयमानक्रिये कियद्विनम्यतामिति पुनरपि धनकम्य मूरमानपान त) इत्याशड्क्याह । स्मृत इति । सारण स्मृतं तनास्तीति । एतदुक्त भाति । यथा (चित्रतो) वातायामतश्चतुर्गुण देहीत्युक्ते स्फुटम्मरण न भाति । एतदेर सन्यद् देहीति स्फुटमेर सरण भरति । एवं नियता छोटिकाशब्दं कृत्यैतावदेव पातन हस्तम्येति स्फुटमेव स्मरण भरति । ध्रुवो मूलभूत इत्युच्चारण एप त्रिगुणम् । एतत् सक्षगुणम् । एतेन पञ्चगुणम् । हस्ताङ्गुल्या कृत्वा ना(दा)दिक कुतियुदन्तमनुस्मरण भातीति ध्रुव एव मूलभूत । तेन परमार्थत एको गुरु यो भवति। अत एकगुरुकाल- निरन्तरचोटिकापातपरम्परामा अलीति कदापि च ध्रुपपात एवोच्यते । अक्षरानुसारित्वाचात ·एकत्रिंशोऽध्यायः । 'यथाक्षरकृतैः पातैस्तालो ज्ञेयो यथाक्षरः। गुर्वक्षरैश्च विश्लिष्टैः स एव द्विकलो'भवेत् ।। ३९ ।। "द्विर्भावाद द्विकलस्यापि विज्ञेयोऽथ चतुष्कलः । 'यश्रश्च चतुरश्रश्च पट्कलोऽष्टकलः स्मृतः॥४०॥ एव यथाक्षरत्वं भवति । एव(प) एव च गभीराभिप्रायो मुनिना गुर्वक्षर इति प्रथमाद्विवचने सप्तम्येकवचने च श्लिष्टं प्रयुञ्जानेन प्रकटित इत्यलं प्रकटितलक्ष्यलक्षणोपलक्षण- मित(र)जनहृदयावर्जकेन बहुना प्रसक्तानुप्रसक्तप्रसङ्गेन । गुर्वक्षरः स्मृत इत्यन्ये पठन्ति । गुर्वक्षरस्मृतस्मरणं यत्र तु नानुभवपूर्वकं च तदिति द्वितीयमनुभूयमानमपि लभ्यत एव ॥ ३८॥ एवं कलापातस्वरूप इति निर्णीय यदर्थमेतदुक्तं तद्यथाक्षरादिपूर्वोद्दिष्टं लक्षयितुमाह । यथाक्षरकृतैः पातैरिति । यावन्त्यक्षराणि तावत्सङ्ख्याकैस्तथाऽक्षरसदृशकलोपेतैरिति बाहुल्याभिप्रायेण । उद्धट्टे हि यथाक्षरे निष्कामोऽप्यस्ति । अनतिवृत्तौ सादृश्ये च यथाशब्देनाव्ययीभावः । तेन चच्चसुट इति चतुर्भिः पातैर्गुरुद्वयलघुप्लुतकृतकालैर्यथाक्षरं चचत्पुट आस्तेहत्र परत इत्युक्तम् । एवं चाचपुट इति वाच्यम् । गुर्वक्षरैश्च विश्लिष्टैः स एव द्विकलो भवेत् । केचिदक्षरकृतस्य विश्लिष्टत्वं स्यादित्याशक्य कलासगुरुप्रस्तारात्मककलमभिप्रेत्य तदुक्तमिति व्याचक्षते । तेन गुरुषु चतुर्यु त्रिपु पसु पञ्चसु स्थापितेषु विश्लेषो यदा क्रियते तदा सप्तकलनवद् द्विकलनवद् द्विकलविरामस्य प्रकृतितादात्म्येनावभासो यथा तदेवेदं काष्ठं भस्मेत्या- शयेन स एवेति निर्देशः । स तु कथम् । विश्लिष्टरित्याह । विभावातीतैः श्लिष्टैरिति । यावद् द्विकपञ्चकमतीते वैगुण्यं द्विर्भावशब्देनोपलक्षितं तस्यैकस्य पुनरावृत्तिरेकद्विकलस्यापि गुर्वक्षरे विभागाद् द्वैगुण्येन वितततया श्लिष्टैः स एव यथाक्षरश्चतुष्कलः । अव्यवहिते कार्येऽपि कारणतादात्म्यकापदेशात् तदेवेदं क्षीरं तक्रमितिवदेकैव कला द्वे चतस्रश्च यत्र भवति स द्विकलाश्चतुष्कलश्च ॥ ३९॥ एतदाह । द्विर्भावाद् द्विकलस्यापि विज्ञेयोऽथ चतुष्कलः । इति । अन्ये त्वाहुः । विशिष्टैकिलस्तत्र विश्लेषो विभागपदेन दत्तश्चतुर्गुरुप्लुतविषयमेव १७. यदा। २ ड. स्थितः। ३ र. निकलः स्मृतः। ४ र. द्विर्भागान। ५ र. स्यात् । ढ. तु । ६ इतः पूर्व डमातृकाया-यथाक्षरकृतैः पातैः सर्वेरेव प्रीर्तिताः॥ चञ्चपुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च ॥

·नाट्यशास्त्रम् । सम्भवति । तयोरल्पीयसेति न्यायेन विभागासम्भरादनेन गुरोविल)मागे द्वो र प्लुतस्य यो रधुरविभक्त स एव । तदुक्तं दत्तिलेन । गुरुप्लुतादि हित्वाध द्विमात्रान् परिकल्पयेत् । (दत्तिलम् १३०) पादभागादीनि त्रीणि हित्वैर मात्राफालत्पद्विकलचतुष्फलं न प्राप्तमिति । (अथ) ये च ते विश्लिगत्मानो पास्ते गुर्वक्षरम्वभावकलापरिमाणा कर्तव्या । रघुर्यद्यपि म्यात्मनि विभावाभावान् न विश्लेयस्तथापि समयन् नत एवासी विश्लिष्टरूपत्वेऽम्यापि गुरुत्वमेव रब्धम् । एच द्विफलस्य चतुष्कलनापादनेऽपि मन्तव्यम् । ननु स्पष्टमेन कस्मान् नोक्तमेतामिर्गुरुकलामि पट्दशमिश्चतुष्कल इति । मैपम् । विभागसिद्धेयेव भवति । तया च मात्राविभागा । चकारपदेनागममात्रेऽपीति वचन वस्तुविभागश्च । एतच्च गीतकलक्षणे स्पष्टयिप्याम । किञ्च गत्यध्याये (म. ना अ १२) गतेविचित्रकत्वेनोक्त वात् तदनुसारेण लक्ष्ये प्लुतगुरुरघुद्रुतकल्पना या चतुर्धा साप्यनेन विशेषेण सूचिता तथापि यथाक्षरे तापद गुरुग्घुप्लुताना सम्भर । ततो द्विर्भावाद् द्विकलाद् द्रुतो लभ्यते । योगाक्षराणीटलब्धपूर्ण ततोऽपि द्विर्भावाच् चतुष्पलाद् निन्दुर्नाम द्रुतार्थभूतो लभ्यते । य आद्याख्या न लभ स एतदर्थमेर । यं चाहुः वा कलेति ध्रुवकेऽपि विभक्त । एको हि मात्र विश्रा- तावित्युक्तम् । तेन मात्राकालो चिन्दु द्वतारो द्रुत तद्वयकारी रघु चतुष्कर कारो गुरुरिति चेष्टसिद्धि । एतदाह । ज्यश्च चतुरश्रश्व पट्कलोऽष्टकलः स्मृतः । धुवाणां च भवेत् तालः। इति । न्यश्र इति । यथाश्रित एव या ऋय पाता । पटकल इति । विकद्विगुण- रघुपात । चकाराद् द्वादशकल । तद्विगुणवृतपातश्चतुर्विंशतिफलश्चतुर्द्विगुणपातः । तत एव नास्ति भजन पञ्च । चतुरनोऽपि स एवविधस्तार प(प्र)सादाक्षेपान्तरनिप्कामादि गाने यन्ति । तत्र क इति चेदाह । तं च वक्ष्यामि तत्वत इति धुवाध्याये। (भ ना अ ३२) पञ्चपाणस्तु विहिता भेदा ह्यते त्रय पृथक् ।। व्य(व्यु)रम्य युग्ममोज तु पञ्चताला भनन्ति हि ॥ मिन- गीतागसयुक्ता ज्ञेया उद्धट्टकाश्य ॥ काग पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिता ॥ दश चैकादशैत च सदा पञ्च कीर्निता ।। न ह्येशमुपयोग स्यात् सप्तम्पे(प.)धवामु च ॥ प्रात्तादिषु कर्तव्या वेत गानप्रयोवृमि । ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १७७ ध्रुवाणां च भवेत्तालस्तं च वक्ष्यामि तत्त्वतः । कनिष्ठाङ्गुलिनिष्कामः शम्या चैव ततो भवेत् ॥ ४१ ।। कनिष्ठानामिकाभ्यां तु निष्क्रामोऽतो विधीयते । 'ततश्च तालः कर्तव्यः शम्या चैव तु पञ्चमी ॥४२॥ प्रवेशो 'मध्यमाषष्ठः कर्तव्यस्तर्जनीकृतः । निष्कामः सन्निपातोऽन्ते नित्यमष्टकलो भवेत् ॥४३॥ एष युग्मे कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः । कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्रामः प्रथमा तु कला भवेत् ।। ४४ ॥ शम्यापातो द्वितीया च तृतीया ताल एव च । शम्या ततश्चतुर्थी तु पञ्चमी तर्जनी क्रमात् ॥ ४५॥ पष्ठश्च सन्निपातः स्यादेप वै पट्कलो विधिः । एप त्र्य कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः॥४६॥ एवं प्रसङ्गतो........... ....द्विकलचतुप्कलविषयो यः पूर्वमुक्तकमो निष्कामश्च प्रवेशश्च द्विकले इति (भ. ना. ३१.३५) यदा चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिरिति (भ. ना. ३१.३४) च (य)देवं विभक्तं ग्रन्थान्तर.. स्तु निष्काम इति तत्प्रयोज्य इति यावत् । अन्ये तु ज्यश्र(श्च)चतुरश्रस्थे(श्चे)त्यस्यामुमर्थमाह(हुः) । यस्यश्री द्विकलत्वात् पट्कलश्चतुर(श्र)श्च द्विकलत्वादष्टकलः स धुवाणां गीतकादि- समुदायारम्भकाणां वर्गाणाम् । यस्यास्तालो भवति तस्यास्तं कनिष्ठाङ्गुलिनिष्काम इत्यादिना वक्ष्यामि । प्रसङ्गतश्चतुष्कलमपि हेतुरत्र....... ध्रुवत्वात् स्थैर्येण या कला क्रिया ध्रुवमुच्यते । अशिन्यवयवविभागेनावयवरूपमेव यदङ्गं परमाणुवदित्याशयेन ध्रुवमगमुच्यते । तदङ्ग ताले युक्ते गीतकादीनि व्याप्तानि न तद् द्विकलं वक्तव्यम् । तत्र व्यश्र इति सामान्यलक्षणम् । द्विकले यावद्भागचतुष्काख्यां च चतुरश्रस्तत्र प्राथम्यं कनिष्ठयाऽ- भिव्यङ्ग्यं पादभागस्येत्यादौ यद्यपि मुख्यं नियमादृष्टजपाङ्गुलिपर्य(न्त )कमपि शेपवत्तया न्यायादवाङ्ग इ(मि)त्याहुः । कनीयसी प्रथमा लोके गणनायां वे(वै)दिके........यणीया यजुपि ऋचि वा स्वरितप्रदर्शने कनिष्ठात आरभ्य स्वराणां कुर्वते । एवं यावत्वर्थ(वोत्वेनान्यत्वं ४ ड. मध्यमाङ्गष्ठः। ५ इ. पातेऽन्त्ये । ब. पातान्ते। ६ ड. द्वितीये तु। ७ इ. तन । १. तु। २३. सम्प्र। ३ ड. तालस्तु। ना. २३ ·नाट्यशास्त्रम् । सम्भाति । तयोरल्पीयसेति न्यायेन विभागासम्भवादनेन गुरोयि(वि)भागे द्वौ स्यू प्लुतस्य नयो रघुरविभक्त स एव । तदुक्त दत्तिलेन । गुरुप्लुनादि हित्वाथ द्विमानान् परिकल्पयेत् । (दत्तिरम् १३० .) पादभागादीनि त्रीणि हित्वैव मात्राकार सद्विक चतुप्फल न प्राप्तमिति । (अथ) ये च ते विश्लिष्टात्मानो स्पस्ते गुर्वक्षरस्वभावकलापरिमाणा कर्तव्या । रघुर्यद्यपि म्बात्मनि विभावाभागन् न मिश्लेष्यस्तथापि समयन् नत पयासो विश्लिष्टम्पत्वेऽम्यापि गुरुत्वमेव लब्धम् । एव द्विकलस्य चतुष्फलनापादनेऽपि मन्तव्यम् । ननु म्पटमेर कस्मान् नोक्तमेतामिर्गुरुकलामि पढ्दशमिश्चतुष्कल इति । मैषम् । विभागसिद्धेर्येव भाति । तया च मात्राविभागा । चकारपदेनागममात्रेऽपति वचन वस्तुविभागश्च । एतच्च गीतकलक्षणे स्पष्ट यिप्याम । विञ्च गत्यध्याये (भ ना अ १२) गतेविचित्रकत्वेनोक्तस्वात् तदनुसारेण लक्ष्ये प्लुतगुरुरघुद्रुतकल्पना या चतुर्था साप्यनेन विशेषेण सूचिता तथापि यथाक्षरे तागद् गुरुग्घुप्लताना सम्भा । ततो द्विर्भावाद द्विकलराद् हुतो लभ्यते । योगाक्षराएलब्धपूर्व ततोऽपि द्विर्भावाच् चतुक्लाद् निन्दुर्नाम हुतार्थभूतो लभ्यते । य आद्याख्या न लभ स तदर्थमेव । यं चाहुः स्वा कलेति ध्रुवकेऽपि विभक्त । एको हि माने विश्रा- नावित्युक्तम् । तेन मात्राकालो बिन्दु द्रुतकारो द्रुत तद्वयकारो रघु चतुष्कलकारो गुरुरिति चेटसिद्धि । एनदाह । व्यश्च चतुरश्रश्च पट्कलोऽष्टकलः स्मृतः। ध्रुवाणां च भवेत् तालः। इति । न्यश्न इति । यथाश्रित एव यत्र त्रय पाता । पटकल इति । द्विद्विगुण- ल्धुपात । चकाराद् द्वादशकल । तद्विगुणगुतपातश्चतुर्विशतिफलश्चतुर्द्विगुणपात । तत एव नास्ति भञ्जन पश्च । चतुरश्रोऽपि स एवंविधस्ताल प(प्र)सादाक्षेपान्तरनिष्कामादि- गाने मन्ति । तत्र क इति चेदाह । तं च वक्ष्यामि तत्वत इति धृवाध्याये । (म ना अ ३२) पञ्चपाणेस्तु विहिना मेश खते जय पृथक् ॥ व्य(व्यु)दस्य युग्ममोज तु पञ्चताग भवन्ति हि ॥ मित- मीनागरायुक्ता ज्ञेया उट्टयाइय ॥ कला पथ तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिता ॥ दश चैकादशैत च सदा पञ्च कीर्तिता ॥ न ह्यामुपयोग स्यात् सप्तरूपे(प)वासु च ।। प्रात्तादिषु कर्तव्या होते गानप्रयोत्तृमि ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १७७ . ध्रुवाणां च भवेत्तालस्तं च वक्ष्यामि तत्वतः । कनिष्ठाङ्गुलिनिष्कामः शम्या चैव ततो भवेत् ॥४१॥ कनिष्ठानामिकाभ्यां तु निष्कामोऽतो विधीयते । ततश्च तालः कर्तव्यः शम्या चैव तु पञ्चमी ॥४२॥ प्रवेशो 'मध्यमाषष्ठः कर्तव्यस्तर्जनीकृतः । निष्कामः सन्निपातोऽन्ते नित्यमष्टकलो भवेत् ।। ४३ ।। एष युग्मे कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः । कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्रामः प्रथमा तु कला भवेत् ॥४४॥ शम्यापातो द्वितीया च तृतीया ताल एव च । शम्या ततश्चतुर्थी तु पञ्चमी तर्जनी क्रमात् ॥ ४॥ पष्ठश्च सन्निपातः स्यादेप वै पट्कलो विधिः । एप त्र्य कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः ।।४६ ॥ एवं प्रसङ्गतो................द्विकलचतुष्कलविषयो यः पूर्वमुक्तकमो निष्कामश्च प्रवेशश्च द्विकले इति (भ. ना. ३१.३५) यदा चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिरिति (भ. ना. ३१.३४) च (य)देवं विभक्तं ग्रन्थान्तर. स्तु निष्काम इति तत्प्रयोज्य इति यावत् । अन्ये तु त्र्यश्र(श्च)चतुरश्रस्ये(श्चे)त्यस्यामुमर्थमाह(हुः) । यस्च्यश्री द्विकलत्वात् पट्कलश्चतुर(श्र)श्च द्विकलत्वादप्टकलः स ध्रुवाणां गीतकादि- समुदायारम्भकाणां वर्गाणाम् । यस्यास्तालो भवति तस्यास्तं कनिष्ठाङ्गुलिनिष्काम इत्यादिना वक्ष्यामि । प्रसङ्गतश्चतुष्कलमपि हेतुरत्र....... ध्रुवत्वात् स्थैर्येण या कला क्रिया ध्रुवमुच्यते । अहिन्यवयवविभागेनावयवरूपमेव यदङ्गं परमाणुवदित्याशयेन ध्रुवमगमुच्यते । तदङ्गं ताले युक्ते गीतकादीनि व्याप्तानि न तद् द्विकलं वक्तव्यम् । तत्र ज्यश्र इति सामान्यलक्षणम् । द्विकले यावद्भागचतुष्काख्यां च चतुरश्रस्तत्र प्राथम्यं कनिष्ठयाऽ- भिव्यङ्ग्यं पादभागस्येत्यादौ यद्यपि मुख्यं नियमादृष्टजपाङ्गुलिपर्य(न्त कमपि शेषवत्तया न्यायादत्राङ्ग इ(मि)त्याहुः । कनीयसी हि प्रथमा लोके गणनायां वे(वै)दिके........यणीया यजुपि ऋचि या स्वरितप्रदर्शने कनिष्ठात आरभ्य स्वराणां कुर्वते । एवं यावत्त्वर्थ(वोत्वेनान्यत्वं ४ इ. मध्यमाङ्गुष्ठः । ५ ड, पातेऽन्त्ये। ब. पातान्ते। ६ ढ. द्वितीये तु । ७ इ. तन। १ ड.तु। २ ड. सम्प्र। ३ ड. तालस्तु। ना. २३ ·नाट्यशासम्। कनिष्ठाङ्गुलिनिष्कामा प्रवेशश्च ततो भवेत् । कनिछानामिकास्थानं ततस्तालस्तृतीयकः ॥४७॥ शम्या ताल'श्चतुर्थी तु निष्कामो मध्यमाकृतः। पष्टस्तालस्ततो ज्ञेयो निष्कामस्तर्जनीकृतः॥४८॥ शम्याष्टमी ततस्तालो नवमी तु कला स्मृता । कनिष्टिकाप्रवेशस्तु दशमी तु कला भवेत् ॥४९॥ निष्कामश्चैव तर्जन्या तदनन्तरमिष्यते । सन्निपातस्तथान्ते च कलाद्वादशके भवेत् ॥५०॥ पादभागस्य तर्जन्याऽभिन्यज्यते पादभागत्रयं तु चच्चत्पुट इति प्राथम्यं कनीयस्या द्वितीयमनामया नान्यतस्तृतीयत्वेन न कश्चिदर्थ इत्यत्राभित्र्यक्तोऽदृष्टसामात् तर्जन्येव गृह्यते । मध्यमा तु त्यज्यते । पञ्चपाणौतु पट् पादभागाः । तत्र चतुर्थतर्जनीभिरगुलीभिद्योल्यते । पुनः पुनः प्राथम्यात् पञ्चमे कनीयस्येवामुल्यन्तराभावात् प्रतिष्ठेति । एके वदन्ति( मध्यमां त्यक्त्वाऽ- न्यत्वाभिव्यक्तो............ । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण । आद्या द्वितीयमाद्यन्तात् पादभाग(गा)द्विदुः क्रमात् । कनिष्ठानामिकाय(यु)क्तमध्यमाद्दे(दे)शिनीकृतान् । अयं मध्यमहीनः स्यादाद्यन्ताधिक उत्तरः ॥ (दत्तिलम् १३६) इति । विदुरिति क्रमादिति स्यादिति पदैरेवान्तिमत्वं सूचितम् । यत्र तु पातोपपादत्वेन गच्छति तत्र साङ्गुलिय॑ज्यते । अन्ये तु तदगुल्यङ्गुष्ठस्य हस्तान्तरस्य या संयोगाच् छम्यादिपातो विधेय इत्याहुः । एवं चतुष्कलेऽपि मन्तव्यम् । तदेतदाह । कनिष्ठाकुलीत्यादिना प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृत इत्यन्तेन । तत्र भाविपातानुसारेणावापनिष्का(मा)दिपु वामदक्षिणविभागः । तद्यथा । शम्यायां भाविन्यो दक्षिणेनैव निष्कामो मध्याह्नस्तुल्यप्रयोगे स्तु(तुल्य इति मध्यमपदलोपी तर्जनीनिष्काम इति सम्बन्धः । [उपसंहरति । पञ्चत्वेवं कलानां निप्कामादीनां पातानां च शम्यादीनां विकल्प प्रथमादिरूपत्वमङ्गुलीभिरुपलक्षणभूतामिनिरूप्य द्विकलचचापुटद्वितीयरूपेण प्रवेशनमूचिका १च. स्थाने। २ म. पातः। ३ ढ. च। ४ 5. विधिः । 4 ·एकत्रिंशोऽध्यायः । १७९ एप त्वावापविक्षेपव्यवधानेन पण्डितः । विधिश्चतुष्कलो ज्ञेयः प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृतः ॥५१॥ द्विकलश्चतुष्कलश्च पादभागः प्रकीर्तितः। चत्वारः पादभागास्तु मात्रेति परिचोद्यते ॥५२॥ कला शम्यापातरूपा कार्या प्रवेशनं तयैव सूच्यमित्यर्थः] एवं सर्वत्र । पञ्चमी तर्जनी- क्रमादिति । क्रमप्राप्तो(से) निष्कामे तर्जन्यत्र युक्तेत्यर्थः । उपसंहरति । एवं व्यंश- (व्यश्र) इति । प्रस्तारः निश नाश निसं इति द्विकलं चाचपुटम् । कलाद्वादशैरि- (शक इ)ति द्विकलपञ्चपाण्युपसंहारः । तदयं प्रस्तारः- निप्र ताश निश ताप निसं इति ॥४०-५० ।। एवं चच्चत्पुटचाचपुटपञ्चपाणीनां द्विकलस्वरूपमुक्त्वा तत्रैवादिमध्ययोर्यथासह ख्य- मावापविक्षेपौ यदि क्षिप्येते तच्चतुष्कलत्वं भवतीति संक्षेपेणाह । एष त्वावापविक्षेप- व्यवधानेनेति । एष त्विति । एष एवेत्यर्थः । यो( यौ) निष्क्रामप्रवेशादिको तत्स्थानिको वानिप्रशप्रनिताताप्रेत्यादीनामन्यतयोपाधिरितिरि(ती)होक्तः स पादः । यदाss- वापविक्षेपाभ्यां व्यवधीयते स्थानादपसार्यते तदा पण्डितैः पूर्वानुसन्धानकुशलैश्चतुष्कल- विधिज्ञेयः। ततश्चावापेनान्यस्थानमाक्रम्यता निष्कामोऽपतार्यते द्वितीयस्थानं नीयत इति व्यवधानार्थः । प्रयोगस्य च व्यवधानं विस्तरीकरणमिति । अदा(आ)वापयोगेन निष्क्रामस्य विक्षेपप्रयोगेन प्रवेशस्य च प्रयोगो व्यवहितः कार्यः । आवापविक्षेपाभ्यां तयोश्च व्यवधान- मिति व्याख्यातम् । सर्वथा नावापविक्षेपौ निरन्तरौ निष्कामप्रवेशयोर्मध्ये( अन्ते आदौ वा क्षेप्यौ) इति मन्तव्यम् । तथा च दत्तिलाचार्यः स्पष्टमयोचत् । विन्यस्य मध्ये विक्षेपमादावा(वा)पमेव च। (दत्तिलम् १३४) इति ॥५१॥ ननु द्विकले चच्चत्पुटे चत्वारः पादभागा इत्युक्तम् । प्रोक्ताङ्गुलिविभागे तु चतुष्कले तद्वैगुण्यमतः कथमुक्तं प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृत इत्याशङ्कां शमयन् पादभागलक्षणं व्याकरोति । द्विकलच(श्च)तुष्कलश्च पादभाग इति । तेन चतुप्कलेऽपि चत्वारः पादभागा इति यावत् । ननु पादात्मा भागः। पादश्चतुर्भागः । तस्य........विति निीय व्यश्रेऽपि चतुरश्रस्यैव प्राधान्यं दर्शयति । मात्रालक्षणं चत्वारः पादभागास्तु मात्रेति । १ इतः पूर्वमेकादश श्लोका रमातृभायां न सन्ति ।

·नाट्यशास्त्रम् । कनिष्ठाङ्गुलिनिष्कामा प्रवेशश्च ततो भवेत् । कनिष्ठानामिकास्थानं ततस्तालस्तृतीयकः॥४७॥ शम्या ताल'श्चतुर्थी तु निष्कामो मध्यमाकृतः । पष्टस्तालस्ततो ज्ञेयो निष्क्रामस्तर्जनीकृतः ॥ ४८ ॥ शम्याप्टमी ततस्तालो नवमी तु कला स्मृता । कनिष्ठिकाप्रवेशस्तु दशमी तु कला भवेत् ॥ ४२ ॥ निष्कामश्चैव तर्जन्या तदनन्तरमिप्यते । सन्निपातस्तथान्ते च कलाद्वादशके भवेत् ॥५०॥ पादभागस्य तर्जन्याऽभित्र्यज्यते पादभागत्रयं तु चच्चरपुट इति प्राथम्यं कनीयस्या द्वितीयमनामया नान्यतस्तृतीयत्येन न कश्चिदर्थ इत्यत्राभिव्यक्तोऽदृष्टसामर्थ्यात् तर्जन्येव गृह्यते । मध्यमा तु त्यज्यते । पञ्चपाणौतु पट् पादभागाः। तत्र चतुर्धतर्जनीभिरङ्गुलीमिर्वोत्यते । पुनः पुनः प्राथम्यात् पञ्चमे कनीयस्येवाङ्गुल्यन्तरामायात् प्रतिष्ठेति । एके बदन्ति( मध्यमा त्यक्त्वाऽ- न्यत्वाभिव्यक्तो............ । तदुक्तं दत्तिलाचार्यण । आद्या द्वितीयमाद्यन्तात् पादभाग(गा)द्विदुः क्रमात् । कनिष्ठानामिकाय(यु)क्तमध्यमाद्दे(दे)शिनीकृतान् । अर्य मध्यमहीनः स्थादाद्यन्ताधिक उत्तरः॥ (दतिलम् १३६) इति । विदुरिति क्रमादिति स्यादिति पदैरेवान्तिमत्वं सूचितम् । यत्र तु पातोपपादत्वेन गच्छति तत्र साहुलिय॑ज्यते । अन्ये तु तदगुल्यङ्गुष्ठस्य हस्तान्तरस्य या संयोगाच् छम्यादिपातो विधेय इत्याहुः । एवं चतुष्कलेऽपि मन्तव्यम् । तदेतदाह । कनिष्ठाङ्गुलीत्यादिना प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृत इत्यन्तेन । तत्र भाविपातानुसारेणावापनिष्का(मा )दिपु वामदक्षिणविभागः । तद्यथा । शम्यायां भाविन्या दक्षिणेनैव निष्कामो मध्याह्नस्तुल्यप्रयोगे स्तु(तुल्य इति मध्यमपदलोपी तर्जनीनिष्काम इति सम्बन्धः । [उपसंहरति । पञ्चस्वेवं कलानां निष्कामादीनां पातानां च शम्यादीनां विकल्प प्रथमादिरूपत्वमद्गुलीभिरुपलक्षणभूताभिर्निरूप्य द्विकलचचत्पुटद्वितीयरूपेण प्रवेशनसूचिका १च. स्थाने। २ भ. पातः । ३ . च। ४ इ. विधिः ।

·एकत्रिशोऽ गीतं द्वादशकं प्रोक्तं द्विगुणाविग्रह अष्टपष्टिकलोपेता ोकैका पाणिका ला! इत्यनेनैव समृहीतं सर्वम् । जातिताला अप्यनेनैव स्वीकृताः । यान स्याद् द्वादशकला पाड्डी पडोदीच्यवती नर । मध्यमा रक्तगान्धारी कैशिकी पजकशिकी ।। इतरा पोडशभिश्च यथाऽन्धी दै(धै)वती तथा । गान्धारोदीच्यवा चान्या तथा गान्धारपञ्चमी । मध्यमोदीच्यवाच्या(न्या)ऽपि तथा कार्मारवी मता। आपभी चैव गान्धारी तथाऽन्या पद्जमध्यमा ।। द्वात्रिंशत्कलिका चापि नन्दयन्ती प्रतिष्ठिता। अष्टाभिः पश्चमी ज्ञेया कलामानं तु जातिषु ।। तेषु च स्वररूपत्वेऽपि क्वचिदन्योऽसौ प्राग्यददृष्टकलविहित इत्याशयेन य(प)दप्रक्षे(प)पत्ता- लयोजनं कार्य गान्धर्वरूपतासिद्धयर्थमिति (न) केवलं सत्रस्वरूपमवधिकमदृष्टोपयोगि । यथोक्तम् । सकृत् मयुक्ती(क्ता)ऽपि हि नन्दयन्ती यथाविधि ब्रह्महणं पुनाति । यतश्च तालोऽनुकलाङ्गमानः तेन विना गान्धर्वत्वमिति समनीचकलाधिक्येऽपि न तालस्य हानिः । सप्त( कल )दशकला- सारि(त)वत् । तत् सर्वमनेन सङ्ग्रहीतम् । तत् कथमिदमाह । आसारिते वर्धमाने गीतके (च)यः स्मृतः। इति । न ह्यनेन ब्रह्मगीतादि व्यावर्तयितुं शक्यम् । ननु युक्तम् । न चेह शास्त्रमेतावल्लक्षणीय- मात्रम् । अत्रा(त्र ताला )देरपि लक्षणदर्शनमुपलक्षणार्थमेव । अन्यतमस्योपादानं युक्तं न • त्रयाणामिति । उच्यते । यावदिदं जगति कालविजृम्भितं तत् सर्वमुक्तं यूदिव तालमार्गात् । तत्र तथा परमाणुचतुष्कातु गुणत्रयादन्यतोऽप्यवश्यमेव । आवर्तकादिक्रमेणान्योन्याभिभवादि- क्रमेण वा प्रसृतमिति स एव क्रमः प्राधान्यात् स्वकण्ठेन वचनाहः । इहाऽपि तथाविध- ·१८० नाट्यशास्त्रम्। चचत्पुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च । पश्चपाणेश्च विहिता भेदा येते पृथक् पृथक् ॥५६॥ एवमेप कलातालः समासात् परिकीर्तितः । आसारिते वर्धमाने 'गीतेप्यपि हि(तकेपु चयः स्मृतः॥५४॥ तेनाप्टो द्विकले चतुष्फले च पोडशकला इति मात्रा । तस्या अयं तुर्यों भागः । व्यश्रेऽपि च प्रकर्यादी मात्रा पोडशकलैव भवतीति । तस्याश्चतुप्फलविधिना स्वरूपलामात् । गीतकादि- यस्वात्मनैकालद्विकलाभावे प्रारीगीतकत्वचतुष्कलत्वव्यवहार उपपन्नगानः । श्यत्वं च तत्र तथाभूतागपट्कायोगादित्सुक्तचरम् ॥ ५२ ॥ न चैवं व्यथचतुरश्रयोः साकर्यादभेदस्वरूपो भेदस्योक्तत्वादित्याशयेन समर्थ- यितुमाह। चचत्पुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च । पञ्चपाणेश्च विहिता भेदा घेते पृथक् पृथक् ।। इति । यथाक्षरनिरूप(प्या) इत्यर्थः । उद्धट्टोऽपि यथाक्षरस्य चाचपुटस्यैव रूपं कचिन् प्रयोगाद् रूपभेदेनोक्तः । एवं सम्पक्केप्टाको भेदः पञ्चपाणेरेव । इत्येवं च तयोर्न पृथग् द्विकलभावी लक्षणे लक्ष्ये च दृश्यते । इत्येपमेतत्वालाभिधाने सर्वमध्याहारेणोक्तं भवति । तेन यदन्यत्राप्युक्तम् । ऋचो वै ब्रह्मगीताश्च ब्रह्मणाभिहिताः किल । दक्षेण पाणिकाश्चापि गाधा(धा)बै कश्यपेन तु ।। मातृभिश्च कपालानि सामान्युक्तानि नन्दिना। गीतकाधि(दि) तु सप्तव नारदेनोदितानि वै ॥ ५३ ॥ तदिदं रूपसप्तकमत्रापि नासगृहीतं भवतीत्याह । एवमेव(प) कलातालः समासादिति । पछाप्टगुणपर्यन्तं द्वात्रिंशचतुरादितः। पारगाथा ब्रह्मगीताश्च कपालानि त्रयोदश ॥ पण्णवतिपाद साम तद्भेदेनापि च कचित् । मुखं प्रतिमुखं चैव द्वात्रिंशत् समुदाहृतम् ।। ११. मया। २ ड. समुदाहृतः । ३ ड. गीतासौ( है ) च ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । १८१ गीतं द्वादशकं प्रोक्तं द्विगुणाविग्रहे यतः। अष्टपष्टिकलोपेता टेकैका पाणिका स्मृता ।। इत्यनेनैव सङ्गृहीतं सर्वम् । जातिताला अप्यनेनैव स्वीकृताः । यथा च । स्याद् द्वादशकला पाड्डी पड्लोदीच्यवती तथा। मध्यमा रक्तगान्धारी कैशिकी पड्जकैशिकी॥ इतरा पोडशभिश्च यथाऽऽन्ध्री दै(धै)वती तथा। गान्धारोदीच्यवा चान्या तथा गान्धारपञ्चमी । मध्यमोदीच्यवाच्या(न्या)ऽपि तथा कार्मारवी मता। आर्यभी चैव गान्धारी तथाऽन्या पड्जमध्यमा ।। द्वात्रिंशत्कलिका चापि नन्दयन्ती प्रतिष्ठिता। अष्टाभिः पञ्चमी ज्ञेया कलामानं तु जातिषु ।। तेषु च स्वररूपत्वेऽपि क्वचिदन्योऽसौ प्राम्बददृष्टकलविहित इत्याशयेन य(प)दप्रक्षे(प)वत्ता- लयोजनं कार्य गान्धर्वरूपतासिद्धयर्थमिति (न) केवलं सत्रस्वरूपमवधिकमदृष्टोपयोगि । यथोक्तम् । सकृत् प्रयुक्ती(क्ता)ऽपि हि नन्दयन्ती यथाविधि ब्रह्महणं पुनाति । यतश्च तालोऽनुकलाङ्गमात्रः ... ... तेन विना गान्धर्वत्वमिति समनीचकलाधिक्येऽपि न तालस्य हानिः । सप्त(कल)दशकला- सारि(त)वत् । तत् सर्वमनेन सङ्ग्रहीतम् । तत् कथमिदमाह । आसारिते वर्धमाने गीतकेषु(च)यः स्मृतः। इति । न बनेन ब्रह्मगीतादि व्यावर्तयितुं शक्यम् । ननु युक्तम् । न चेह शास्त्रमेतावल्लक्षणीय- मात्रम् । अत्रा(त्र ताला )देरपि लक्षणदर्शनमुपलक्षणार्थमेव । अन्यतमस्योपादानं युक्तं न त्रयाणामिति । उच्यते । यावदिदं जगति कालविजृम्भितं तत् सर्वमुक्तं पूर्वादेव तालमार्गात् । तत्र तथा परमाणुचतुप्कात्तु गुणत्रयादन्यतोऽप्ययश्यमेव । आवर्तकादिक्रमेणान्योन्यामिभवादि- क्रमेण वा प्रसृतमिति स एव क्रमः प्राधान्यात् - स्वकण्ठेन वचनाहः । इहाऽपि तथाविध·h १८२ नाट्यशाप्नम्। 'अथासारितकानां तु सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । छेदश्व(भेदं च चत्पुटस्यादी कृत्वा तु गुरुलाधयम् ॥४॥ सनिवेशेनाजस्थान विधातव्यमधिकप्रक्षेपणादामारमित्युच्यते । आमर्यादाभिविध्योः (अष्टा २ ११३)। स च वैतत्यात् तया मारण म्थापन मर्यादाया च क्षेपण नाधिस्यमिति न तदासारितदिगा दर्शितम् । चञ्चत्पुटपञ्चपाण्योर्मयांदया स्थापन मार्ग भेदादिना चेतन् प्रागुक्तम्य चाधिक्यम्य क्षेपात् । पदरले च सन्तिान परिवर्तितादीना च वृद्धिगमनमिति वर्धमानेा सूचितम् । अगाऽपि चामारण स्थितमे। तथा विनातीय सजातीयनहुप्रकाररिचित्रगरसमोत्तानभेदरूपवैचित्य गीतस्माण प्राटितम् । एवममुना विशाखेनासारितक्रमेण समस्त नगहति भेदसूचनमित्याशयेन त्रयाणामे प्राधान्येनोपादान कृतम् । प्राधान्यादेव च वृत्ते पूर्वरङ्गतया तस्यैवोपयोग उक्त । गीतानां मद्रकादीनाम् । (भ ना ५१३ ) इत्यादि । वर्धमान एमासारित प्रविष्टमिति जितय तावदिह लक्ष्यते निगीतस्य पूनरझे प्रयोगात् । लक्षण पाणिकादिपूपयोगो रक्ष्यत इति वयस्योपादान रतम् । यथा च पार्थिवपरमाणुतया घटपटनीरमानाण इति नैपामस्य रूपसाझयमवान्नरभेदात् निभेटभिनता । त्रित्वेऽपि गीतकमानासारितादीनामिति सर्व सुम्थम् । किच व्यश्रचतुर श्रावककामिनी (अनुगतिकाल) केरमाह । कणात्मक्रियासारितेप्यासारयन्य स्थानेऽन्यस्य सञ्चारण चतुष्कले चचत्पुटे पोडशकर भृते एकालताल सञ्चारणरूपमामारणमात्रमिति सकल- तालगनुप्रयेशसहिष्णुचतुकल्चच्चत्पुरमानरूपत्त्वप्रधानमेतदिति । तदल बहुना ॥ ५४॥ तत्र ताण्डवे(व)यन युज्यते (भ ना ५ १३) इति वर्धमानप्रयोगस्य प्राधान्यात् तदुपयोग्यासारितरक्षण पूर्वमिह वक्तव्यम् । दत्तिलादिभिन्तु गीतफलक्षणानन्तर तल्लक्षणमुक्तमायरयर( वावयवि )भेदत्वादिति । तलक्षण प्रतिजानीते । अथासारित. कानां त्विति । वधमानानां चहिभूताना वेत्यर्थ । प्रकण व्याससमासादिना तदाह । भेदं चचत्पुटस्यैति । इट ननु वर्धमानादरहितम्य कनिष्ठासारितप्रसृतेरासारितत्रयम्य रक्षण वर्धमानबहिर्भूत कि लया तर न सम्भवतीति वक्ष्यामः। तत्र चच्चत्पुटम्येव प्राधान्य पूर्वमुपदिष्टम् । तस्य यो विततभाव स एवासारितनिरपिततभावश्चतुप्फलत्वेनेति पोडशकले तावदायात । तासा च सहरस्वरूपसन्निवेशमहत्वप्रतिपादन कर्तव्य नान्यदिति भेद चच्चत्पुटस्येत्यादिना दर्शितम् । तथाहि । चञ्चत्पुटस्य तारतेंदो विभागश्चतुष्कररूप पोडशकलात्मक | स हि छेद । एव तत्र द्विकलरिमागान्तरे सम्भवाच्छेद्योऽपि। तस्य च १३द कार्य दादिषु नास्ति । १ व भेद चाचपुरस्य । ३ व गुरुयुध्यम । च गुरुलघुप्लुत ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १८३ पञ्चपाणिं ततः कुर्याद् द्विरभ्यस्तं प्रयोगवित् । यथाक्षरं तु सर्वत्र यथावद् विनिवेशयेत् ॥५६॥ शम्या तालः(लं)पुनश्चैव शम्यातालमथापि च । आयेऽक्षरे' सन्निपातं पश्चपाणेश्च योजयेत् ॥५७ ॥ पोडशकलस्य पोडशकलागुरुप्रस्तारात्मनाऽऽविष्टमध्रुवं तदित्याह तच्छेदम् । तत्कथमष्टौ । अष्टासु चतस्पु कलासु गुरुभ्यां लघुना पातेन चोपलक्षितं कुर्यात् । चच्चत्पुटशब्दस्य प्रस्ताराञ्चतस्रः कला लभ्यन्ते । आदाविति सामान्योक्तावपि समये पतितेऽपि च गुरु- शब्दे(न) मध्यपतितत्वात् सङ्ख्यालामः। एवं पोडशानां मध्यादन्यासु चतस्पु कलासु गुरुभ्यां विकारः कृतः ॥ ५५ ॥ शिष्टासु द्वादशसु तत् करोति । पञ्चपाणिं ततः कुर्याद् द्विरभ्यस्तं प्रयोगवित् । यथाक्षरं त्विति । तद्विशेपे चाचपुटः पाणौ सत्यपि त्र्यश्व( 2 )त्वे चान्यो न य इति तेन हि चाचपुटः स्वीकृतोऽधिकात् । अयमर्थः । यद्यपि पोडशकलासु तावत्तालद्वयात्मा विकारो दर्शनीयः । तत्र चचत्पुटादि........मितव्यश्रः पञ्चपाणिरेव दर्शनीयः । उक्तचतुष्कलात्मा(मिका )सु द्वादशकलासु यथाक्षरपञ्चपाणिगतप्लुतलघुगुरुद्वयप्लुतात्मा- (त्मकः )सनिवेशः । ननु तेन पण्णां विकारः कुतो भवतीत्याशड्क्याह । द्विरभ्यस्तमिति । स्थानीयासु गुरुकलासु प्राप्तास्वतिव्यास्यादेशत्वेन पष्ठाक्षिप्तोऽयं पञ्चपाणिस्तद् द्विः कुर्यादिति सम्बन्धः । तेन द्विशद्वस्याभ्यस्तशब्दस्य च न पुनरुक्तार्थत्वम् । अभ्यस्तग्रहणेन स्थान्यादेशभावमभिदधन् मूलो(ल)भूतोऽयं चतुष्कलचच्चत्पुटो मात्रारूप इति दर्शयति । एवं चतुष्कलमात्रस्वभावत्वादस्य प्रकर्याः पोडशकलात्मिकात्वस्य प्लुतस्य त्रिमात्रै( त्रमे)व केवलमेतत्तालयोगीति लभ्यते । एतच्च प्रकरीलक्षण एवं व्याख्यास्यामः । कनिष्ठासारितेनास्याः कार्य संहरणं तथा। (भ. ना. ३१.२८१) इत्यत्र । प्रयोगविदिति । प्रकृतिविकारा(र)भावा(व)ज्ञाने यत्नः कार्यः । लक्षणज्ञानं न ह्यत्रोपयुज्यते दृष्टलक्ष्य लक्षणसम्पत्येति । यथाक्षरग्रहणं शिष्टद्वादशकलोचितस्य द्विकलपञ्च- पाणिहस्तस्याविशिष्टगुरुकत्वस्य प्रत्यापत्तये शक्यमानाभिधानस्य निवृत्त्यर्थमेव तावत् । पोडशानां कलानामादेशाद् गुर्वादयःकृताः। तत्र लोके प्रकृतिधर्मके विकारम्य दृष्टौ........ सर्वत्र यथावद् विनिवेशयेत्। शम्यातालमित्यादि । सर्वत्रग्रहणं स्थानि- १२. यथागमात् । २ इ. पूर्वन । र. पूर्वस्य । ३ ब. आत्यक्षरे ।

·१८४ नाट्यशासम् । तालं शम्या(म्यां)च तालं च शम्याताली ततः परम् । एप एच द्वितीयेऽपि पञ्चपाणी विधिः स्मृतः॥५८॥ 'प्लुतच्छेदे तु तस्येष्टः सन्निपातः प्रयोत्कृभिः। एवं यथाक्षरं ज्ञेयं कनिष्ठासारितं बुधैः ॥ ५९॥ बदायप्राप्तकलानामेतावच्छम्यादिकलादेखिकल्पसमुच्चयगमनार्थ सर्वेष्वेतेपु पोडशत्यम् । यथावदिति । पाठक्रमेण चेदमित्थं निवेशयेत् । किं तदित्याह । शम्यातालमित्यादि । पुनश्चैवेति । यस्यापि मुख्ययथाक्षरावस्थायामयं विधिरुक्तस्तथापि वस्तुदशायां न प्रामोतीति पुनरस्यामिधानम् । न च क्रमान् नामये(मानीत्येवकारः। अथापि चेति । अथ अनन्तरं पञ्चपाणेरादेशत्वेन न कृतस्तस्य यदाऽन्यमक्षरं प्लुतरूपमत्र सन्निपातं योजयेदिति सम्बन्धः ।। ५६-५७ ।। शिष्टासु पञ्चकलास्वपि तालं शम्यां चेत्यादि । द्वितीयेऽपि पञ्च- पाणाविति । विकाररूप इत्यर्थः । एप एवेति । यः प्रथमे वस्तुन्याद्याक्षरे सन्निपात- मित्यादेः ॥ ५८॥ एवं पोडशैव कला आसारितस्य स्वरूपम् । या तु सप्तदशकला सा अधिका वा पातः । तस्मात् तत एव मध्यमज्येष्ठदशायां तासामेव द्विगुणानामिति न त्यागा इति दर्शयति । प्लुतच्छेद इति । छेदे ग्रहणे प्रयोक्तृभिरिति प्रयोगः । अयमिति- कर्तव्यतातच्छरीरमाकामति । यथा परमेश्वरवन्दनप्रयोगे एवं क्रमः । तच्चरणोपरि निजशिरो- निवेशनम् | न तु तावता तच्छिरस्तदङ्ग मे(वेति । एवमपोहनमप्यक्रमरूपोनेतिकर्तव्यता- रूपं मन्तव्यम् । येनोपक्रमोपसंहारवज्र.(द्यः) पोडशकलाधर्म एवं मन्तव्यः । एतदुपसंहरति । एवं यथाक्षरं ज्ञेयमिति । एवमिति । परिदृश्यमानविकाररूपयोगम् । यधाक्षरं प्रकृतिदशोचितचतुष्कलरूपम् । तत्प्रकारभूतए( मे तत् कनिष्ठासारितम् । अन्य द्विकलचतुष्कलरूपसम्भवत्वाद् बालमल्पं च भवति । प्राकृतरूपौचित्यादासारः । नदासर एवमङ्गत्वादितः सरति । ज्ञेयं लक्षणमानमथोपयोगि च । यतस्तस्यायं प्रकारः कनिष्ठासारिते। अत्र केचित् शम्यातालं च इत्यादिकं यथाक्षरस्याक्षरैः इत्यन्तं ग्रन्थ- मुपेक्षन्तेऽस्य दर्शनपरमार्थत (तो) वर्धमानेन्तविनोचानतया पौनरुतत्यं मन्यमानाः । तत्र प्रथमो मन्थः शम्यातालमित्यादिरपुनरुक्त एवेति व्याख्यातम् । ग्रन्थान्तरं तु योग्यते । १. भ. प्लुतरेदेषु । र, प्लुतदात्तु । ड, प्लुतस्यान्ते तु । ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। इह तावत् परमार्थतस्त्रीण्येवासारितानि भवन्ति । तथाप्येककलद्विकलचतुष्कलप्रयोगोपपत्ति- याता । अत एवान्यतालमध्येऽनुप्रवेशान्तं तत् सम्भवतीत्येव तावत् विधैवासारितक्रिया । तथा च पूर्वरङ्गे बहिर्गीतलक्षणे स्वकण्ठेन त्रयाणामेव नामग्रहणम् । लयान्तरं तु रागप्रयोग- वैचित्र्यमात्रसम्भवम् । तच प्रयोगवैचिन्यं तात्कालिकप्रयोगान्तरापेक्षया समाश्रयितुं युक्तम् । अन्यथा द्विगुणत्वमक्षरलयादीनामवश्यं ध्रुवापेक्षया चित्र इत्यादिना लब्धपेक्षया गुरोरित्यादिना च न्यायेन सर्वमस्तीति सर्व(व)लयान्तरं भवेत् । तात्कालिकत्वप्रयोगान्तरं यदपेक्षणीयं तद्वर्धमानान्तर्भाव एव भवतीति तदपेक्षया यदि नाम तथाप्यप्रत्ययेन वा मनसश्च नान्योन्य- विक्रियमाणेन या व्यवहारयोगेन बहिर्भावेऽपि लयान्तरव्यवहारः। अर्थतस्तु वर्धमानमुख्य- स्तद्व्यवहारो युक्तः । अत एव वर्धमानमासारितानां कारणमिति प्रतीयते। तथापि नवकला- विशालाचित्रगतार्थकलाऽन्त्यवर्ज ध्रुवकप्रयोगवैचित्र्यं यदि नान्तर्भ(रभ)विष्यत् ततः कनिष्ठा- सारितं स्यात् । तदभावेऽप्टकलो द्वितीयाप्रथमाकण्डिकासाहित्येन । अत्रापि त्रिखण्डत्वमेव गीततालयोः । द्वादशकला आघखण्डे । द्वितीये पट्कलाः । तृतीये चतस्रः कलाः । आसां तालविधिमाह । तालस्त्रिकलश्चेति ( भ. ना. २९.९१)। आदौ तृतीयस्यां कलायां तालम् । एकस्यां शम्याम् । द्वितीयस्यां तालम् । द्वितीयस्यां शम्याम् । द्वितीयस्यां तालम् । अन्ये तु तालोऽपि ह्येककात्मकः स्यादिति पठन्ति । ते शम्यानन्तरमेव तालमाहुः । तृतीयस्यां सन्निपातम् । शेपं तु विप्रा इति परिपाट्या द्विकलपादभागानु- सारेण युता । पितापुत्रकश्व पट्पूर्व (भ. ना. २९.९२) इति द्विकल एव पञ्चपाणिः । चच्चरपुटस्तथा द्विकल एव । तेन नीप्रताप्रशतादसतानिप्रतिसप्रसतिस इति केचिद्व्याचक्षते । अत्र क्रमादयः शब्दाः मा(सा)रणार्थे वर्तयितव्यास्तावन्त्यः यो( तेप्वन्तिमो )ऽस्ति तत्र मध्यं च विकलोचितेन पूर्यते । ननु चाचपुटच(श्च)तुप्कलोचितेनेति प्रमाणाभावः । पपिता- पुत्रकोऽत्र द्विक (भ. ना. २९.९२) इति प्रकरणं प्रमाणमिति चेदन्योन्याश्रयः । द्विकलो द्विः पञ्चपाणिरिति च त्रिकलश्च सन्निपात (म. ना. ३१.१६६) इत्यतोऽनन्तरं भूय एवमिति बाधकत्वे त्रिकलश्च सन्निपात (भ, ना. ३१.१६६) इत्यतोऽनन्तरं पितापुत्रकं च(कश्च)पट्पूर्व (भ. ना. २९.९२) इति च न प्रयोजनम् । तथा चासारितेपु चश्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादी द्वे(द्वी)च पञ्चपाणियुताविति (भ. ना. ३१.९५) वक्ष्यति । द्वात्रिंशति(त् )कलास्तद्भारतीये यद(दा)पदगणविभागाः । तस्मात् तालस्त्रिकण(ल)(म. ना. २९.९१) इत्यादी त्रिशम्योपरिपाणाविति (भ. ना. २९.८७) निरन्तराये च कलाद्वादशके पाताः । तानाताशं ताताशंशं ताताशंशम् । ना.२४ ·नाट्यशास्त्रम् । यथाक्षरस्याक्षरैश्च तालपातानियोधत । 'चत्कारे तु भवेच्छम्या द्वितीये ताल एव च ॥६०॥ तालो द्विकलश्चेदिति श्चेति तु (भ. ना. २९.९१) पाठे संनि(पात द्वयम् । अन त्वन्ये तु तमेकेनैव सन्निपातेन भार्य(व्य )मिति । यदि सा विशालपरिवर्तक्रमेण न स्यात् कुतो लयान्तरम् । एवं द्वितीयाचतुर्थीभ्यां साहित्यात् तत्पूर्वकण्डिकाप्रयोगे मध्यमपष्ठयोरुद्भव इति । तथाऽऽमारितानि यदि भवेयुस्तस्य परिणामापेक्षया कण्डिकाविभागस्य तदभावेऽष्टकलः । द्वितीया च(श्व) कथं दश परिवर्ताः । एकस्मिन् मूलवृद्धिकृतः कलापरिवर्तकलावृद्धिभ्यां साहित्यात् कृतं वर्धमानमित्यनयोजिाहेरवदन्योन्य कार्यकारणतासातिशयस्य वर्धमानस्य........ अनयोधते । इह तदेवं स्थिते वर्धमानान्तर्गते आसारितविधावुत्पत्तिसिद्धये ताबद्धय॑ते । प्रथमां कण्डिकां कृत्वा घालतालप्रयोजनम्(जिताम्)। अन्तिमार्धकलाहीन(कुर्यादेवं )कनिष्ठिकम् ॥ द्वितीयां कण्डिकां कृत्वा(प्रथमा सकला यदि)। योज्यते पूर्वतालेन तदा(तत् स्याल्ल्यान्तरम् ।। ( भ. ना. ३१.८१.८२) इत्यादितश्चैतायतैव कनिष्ठलयान्तरितरूपसिद्धिः । बालस्य हि यस्तालः शम्यादिचच्चत्पुट इत्यादि । स एवाप्टासु चित्रगतासु | ध्रुपकाद्या पोडशीकृताश्च तेन तुल्येन गुरुरूपेण युक्तासु न पुनर्गुरुलघुप्लुतकोट( )ने ॥ ५९ ।। नियममाह । यथाक्षरस्याक्षरेश्च तालपातान् नियोधत । इति । च एवकारार्थे । तदयमर्थः । यथाक्षरस्य कनिष्ठलयान्तरितात्मन आसारितस्यैव बालतालप्रयोजितामित्यादौ (म. ना. ३१.८१) तान्( ल )शब्दवाच्या पाता वक्ष्यन्ते तानक्षरैश्च चच्चपुटप्रभृत्यक्षरगतगुरुलघुप्लुतैरेव संयुक्तान् नियोधत। न तु केवलं गुरुरूपकलामात्रेण प्रदर्शयितव्याः। अक्षरेश्च संयुक्तास्तेऽपि च प्रयोज्या इत्युक्ते चचत्पुटचाचपुटषपितापुत्रकोट्टसम्पक्केप्टाकाक्षरणां च बहूनामसम्भव इति न निश्चयः कश्चित् प्रकरणात् चचत्पुटपपितापुत्रकयो भेऽपि....... न्याय्यः । मनु पादस्याप्रामाण्यादिरेव प्रापकत्वेन प्रामाण्यादिति यदि क्रमव्यत्ययो भवती- ११. चशरे तु । ११. द्वितीयः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । १८७ पुकारे तु पुनः शम्या र(ट)कारे ताल एव च । एवं चच्चत्पुटो ज्ञेयः पश्चपाणिरतः परम् ॥ ६१ ॥ पट्कारे सन्निपातः स्यात् पिकारे ताल एव च । ताकारे तु भवेच्छम्या पुकारे ताल एव च ।। ६२ ।। चकारे तु भवेच्छम्या ककारे ताल एव च । द्वितीयोऽप्येवमेव स्यात् सन्निपातस्ततः परम् ॥ ३३ ॥ गुर्वक्षराणां विश्लेषादेवमेव तु मध्यमम् । विश्लेपितानामेपां तु द्विर्भावे या कला भवेत् । पातान्ते सा प्रयोक्तव्या यथावदनुपूर्वशः ॥ ६४॥ त्याशक्य बचनेनैव क्रममाह । चका(त्का)रे तु भवेच्छम्येत्यादिना द्वितीयोऽ- प्येवमेव स्यादित्यन्तेन । द्वितीय इत्यवशिष्टे कलापट्क इत्यर्थः । ननु सप्तावशिप्यन्त इत्याशड्क्याह । सन्निपातस्ततः परमिति । एवमासा- रितस्यापि लक्षण( णं )कृतं भवतीति केवलस्वकण्ठेनास्याभिधानं वर्धमानान्तर्भाव एव । तदुभयस्य स्फुटत्वं यदुक्तन्यायादित्यलं बहुना । तुरेवकारार्थे । चका(त्का)र एवेयमनुक्रान्ता शम्या गुरावेवेत्यर्थः । एवं तावद् द्वितीये गुरावेव शम्या । पुनः प्रकारे । पुनः शब्देन पूर्वतो विशेषो द्योतितः । तालस्त(ट)कार एवं प्लुते । एवमेवेत्यन्योन्यं योज्यम् । अन्ये तु चका(त्का)रे तु भवेच्छम्या द्वितीये ताल एव च । इति पठित्वा चच्चत्पुटसम्बन्धिनश्चतुरः पातान् पठित्वा एवं चाचपुटे ज्ञेय इति पठन्ति । पञ्चपाणेस्तु पुटशब्दानन्तरं चतुप्पातानाहुः। ते विशालाया आद्यत्वं मध्यमानामेव पठन्ति । लयान्तरमेव केवलमभिप्रेत्य तत्र द्वितीयस्यां कण्डिकायामप्टकलायां च चचत्पुटपट्पितापुत्रक इत्यक्षरयोजनया समाप्तया प्रथमं विशालतो गृह्यते । तत्र च (चचत् ) इत्याद्यक्षरद्वयम् । तेन चच्चत्पुटशेषभूतमेव कृतमिति पूर्वकस्तु पाठः । कनिष्ठलयान्तरोभयानुमाहिप्रयोगमेवोचित चेत्यलं बहुना ॥६०-६३ ।। एवं कनिष्ठे लक्षिते मध्यमस्य लक्षणमाह । गुर्वक्षराणां विश्लेषादेवमेव तु मध्यमम् । १३. भवेत् । २ र. च । ३ र. ते ।

·१८८ नाट्यशास्त्रम् । 'द्विर्भावान् मध्यमस्यैव ज्येष्ठमित्यभिधीयते । 'मध्यमस्य विधानेन न्यसेञ्च द्विगुणाः कलाः ॥ १५॥ इति । आदी तावद् विश्लेपः कार्यः । स च योग्यत्वाद् गुरुप्लुतगत एव । तत्र गुरुणो द्विधा विश्लेषणम् । प्लुतस्य त्रिधा ! तत्र विश्लेषण(णे) कृते द्विविाद् द्विकलोचितेन पादमाग- विभाग (उक्त) दिशा कार्यः । कृते च पादमागविभागे द्विर्भावे द्विकले चौचिताऽनुपूर्वशः परिपाट्याऽऽयाता निष्क्रामकला प्रवेशकला सा (चादौ) पादस्य यथाक्षरतालश(स)म इति तस्यान्ते प्रयोक्तव्या । यथावदनुपूर्वश इति । तत्रेदं मध्यम गुरूणां सम्बन्धि । विक्षेपकलाः सर्वा अविलिएगुरुरूपा इति यावत् । अन्ये सन्निपातश्चानन्तर्भावाद् यथास्थित एव । एवं च श्लोकयोजना । विशेषाद्धेतोर्मध्यमन्तं च गुर्वक्षराणां सम्बन्धि । एवमेवेति विकारे प्रकृतिरूपप्रत्यभिज्ञानात् तत्र च तालविधिः । द्विर्भाव द्विकल विभागे भागरूपे कृते द्विर्भावे वा कलादेः शब्दरूपा सा पातस्यान्ते प्रयोज्ये ते(ति)। तदर्य प्रस्तारः। शनितानिशतासनिप्रनिताशनितानिशातप्रनिसंनि प्रतासनितासताप्रनितंप्रतासम् । सन्नि- पातोऽन्न इति वचनाच्च । सामान्येन प्रनि इत्यादि प्रस्तीर्य विशेषतयान्त आदौ प्रयोज्य इत्येतदाह यथावदिति । ज्येष्ठे च प्रमानिवि इति पादभागे प्रस्तारः । ततो विशेपपातः । गुरुणि च पादभागो लघुन्यथ पादभागः । प्लुते सार्ध इते स्थिते पादे चेवा( चैबे )तस्ततः कला एवं च क्रममु(म उ )तरनानुवादे स्पष्ट इति । ये पूर्वमङ्ग(अ)लिकृताः प्रवेशनिष्क्रामसंजया गदिताः। (भ. ना. ३१.१६८) इति । व्याख्यास्यते चैतदन एव ॥ ६४ ॥ अथ ज्येष्ठं लक्षयति । द्विर्भावान् मध्यमस्येति । एवं तेषामित्यभि- धीयते। गुर्वक्षराणाम( मि तिवर्तते । मध्यल्यानि गुरूणि तेषां द्विर्भावात् ज्येष्टमभि- धीयते इति । अतो हेतोश्चतुष्कलत्वादिति यावत् । अस्य तालविधिमाह । मध्यमस्य विधानेन न्यसेच द्विगुणाः कलाः । द्विकलापेक्षया द्विकलश्चतुप्फलो विधिः । तद्विपयाश्च कला अपि द्विगुण(णा) इत्युक्ताः । साश्चावापनिप्कामविक्षेपप्रवेशामिका उत्सर्गतः । ताश्च मध्यमस्य । यद्विधानक्रमः पातास्ते सम्प्रयोक्तव्ये (व्या इति तेन क्रमेण न्यसेत् । तदर्य प्रस्तारः ।.............. ६५॥ ११. द्विभावो । २ ड. सज्ञितम् । ३ इ. मध्यमव्यवधानन । ४२. द्विगुणी च कलां न्यमेन् ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः . १४२ सन्निपातैर्निपातैश्च तेषां वस्तु प्रकीर्तितम् । समासलक्षणं चैव गदतो मे निबोधत ॥६६॥ अष्टौ तालास्तु पट् शम्या() सन्निपातास्त्रयस्तथा । आसादि(रि)ते विधिर्येष एकै परिकीर्तितम् ।। ६७ ।। चत्वारस्तु गुणा युग्मे व्यश्रे पट् परिकीर्तिताः। द्वितीये पञ्चपाणी तु सार्धाः पट् परिकीर्तिताः । अन्ते च सन्निपातः स्यात् सर्वेपामप्ययं विधिः ॥१८॥ अन विभक्तभङ्गे सन्निपातस्य मुक्तकमार्गरूपत्वे चच्चत्पुटे चतुर्भिः पश्चपाणिवन्न षड्भिः पातैरिति( त्यासारे ) विंशतिः पञ्चपाणौ शम्ये(म्यै )वेति पुनः प्रथमशम्यायामुक्तकल्पनां वजन्त्यां पञ्चपाण्या( णौ )च सन्निपातयोश्च पूर्वपूर्व तालविशेषत्वं ब्रजतोर्मुक्तके च पञ्चपाणि- शेपभूते सा प्रवेशकला पड्भवा तत्त्वात् पञ्चपाणेरिति वक्ष्यते । ननु कनिष्ठ(8)मध्यम ज्येष्ठमिति च या सप्तांशी निरूपिता निःशब्दा कृताऽन्या कनिष्ठकेवला मध्यमज्येष्ठयो- निपातसहिता। वस्त्विति विशेषरूपलक्षणमित्यर्थः । सप्तांशेन सामान्येन य( यल् )लक्षणं तन् निबोधत ॥६६॥ अष्टौ तालास्तु यच्छ(पट् श)म्याः सन्निपातास्त्रय इति । एवं त्रैस्वर्यरूपं तद्रूपमिति यावत् । संख्यावत्त्वाद् बलवत्त्वमिति न्यायादेप क्रम आश्रितः । नात्र चच्चत्पुटपञ्चपाणिबुद्धिः कर्तव्या । अपि तु वर्तनविधिः कार्यों यथा । अष्टौ ताला इत्यादिना क्रमेणासारितरूपसिद्धिरित्युक्तमप्यन्येन ॥ ६७ ।। केचि(कैश्चि)दन( त्रा) स्थितं( म् ।) चत्वारस्तु गुणा युग्म मि(इ)ति (भ. ना. ३१.१०६) श्लोके आसारि( त )पदविधिः स्पष्टस्मरणार्थ विधीयते । तत्तु स्वस्थान एवं व्याख्यास्यामः । १ इतः पूर्व रमातृकायां-आसाधितानि त्रीण्येवं योज्यानीह प्रयोक्तृमिः । तेषां चैव समायोगात् वर्धमानक इध्यते । त्रीणि त्रिपु प्रमाणेषु विद्याया साधितान्य च । ज्येष्ठमव्यकनिष्ठं च चतुःपञ्चलयान्तरम् । कनिष्टस्योप- वहनं कलाः पञ्च भवेदथ । घलयान्तरसंजः स्यात् सप्तमध्यमकस्य तु । ज्येष्ठ स्यैवोपवहनं नित्यमष्टरलं भवेत् । एतेषां चैव वक्ष्यामि गुरुलध्वक्षरकमम् ।, चतुर्दश लघू द्वे स्युः कनिष्ठे द्वे गुरूण्यथ । चतुर्मिरविकं चैव लघुभिः स्यात् लयान्तरम् । द्वाविशतिलघु प्रोक्तं द्विगुर्वा च मध्य(म)म् । पड्विंशलघु विज्ञेयं द्विगुरु ज्येष्टमेव च । एतान्युपोहनान्येवं चत्वारिंशत् गतितानि (गतानि)तु । पुनः तालविधानं च ...नियोधत । उपोद्यन्ते स्वरा यस्य मोहन ज्ञेयं स्थायिस्तरसमाश्रयम् । अथवोतोपते यस्मात् प्रयोगः ·नाव्यशास्त्रम्। आसारितानां संयोगो वर्धमानकमुच्यते। उत्पत्ति लक्षणं चास्य गदतो मे नियोधत ॥ ६९॥ अन्ते च सन्निपातः स्यात् सर्वेपामप्ययं विधिः । इति केचिदर्घ श्लोकमप्यत्र सन्निरातम्योत्सर्गिकमन्त्यत्वं दर्शयितुं पठन्ति ॥ ६८॥ ननु नृत्योपयोगे प्राधान्याद् यदुद्देशेन लक्षण तद् वर्धमानम्येर प्रथमरक्षण वाच्यम् । अथासारिताना समूहात्मकं तदिति । एपामादो वर्धमानस्य कथं पृथगुपादानम् । पूर्वमकारिते आसारिते वर्षमानाहितैा च चित्रतेत्याशडक्याह । आसारितानां संयोगो वर्धमान- कमिति । इह न प्रत्येकमासारिते वर्धमानरूपता । न समुदितेषु । तथाहि । त्रीण्या सारितानि सप्तदश त्रयस्त्रिंशत् पञ्चषष्टिरिति पञ्चदशोत्तर शतम् । क्लाना वर्धमान तु दशपरि- वर्तक्रमेण चतुर्विशत्युत्तर शतम् । नाष्टो ततो नवाप्टौ नर पोग द्वात्रिंशत पोडशाप्टो नोति । यथा(दा) परिवर्तविहीनकण्डिकामानगणन तदा यद्यपि पञ्चपष्टिकरा त्याचेवा(आद्यास्या)- सारितरूपता सम्भाव्यते तथापि नवाष्टौ पोडश द्वात्रिंशदित्येयम्भूतस्य विच्छेदस्यात्राभावात् त एक रूपताया पाता केलज्येष्ठासारिते । अभनपदकल्प्यमानरूपविशेषे वैचित्र्याश्रयभावन्यायेन खण्डिकानयत्वाद् वर्धमानानयत्व स्यात् । नन्वेश्मासारिताना किमादी लक्षणेनेत्याशङ्क्याह । सम्पर विचित्रेण प्रयोगेणायोगः परम्परसङ्गति । तत्प्रमाण वर्धमानम् । तथाहि कनिष्ठे गीयमाने कण्डिकाद्वय सयुक्त भाति । तस्मिन्नेव का नान्या खण्डिका । मध्यमे च त्रयम् । ज्येष्ठे चतुष्टयम् । एव परिवर्तदशखण्डिकासम्मितिर्याऽऽसारितेषु भाति गगनतलभ्राम्यदन(भ्रां)शकसंस्त्यानसिंहव्याघ्रादिवैचिन्यन्यायेन ततोs- द्रुतत्त्वादासारितानामादौ रक्षण कृतम् । वर्धमानस्य च पृथगेय वक्तव्यम् । तत्र नृताश्रयत्वे- नास्य भगवदुपज्ञमेर प्रवृत्तिरिति पूर्वमुत्पत्तिाच्येति दर्शयति । उत्पत्तिं लक्षगं चास्येति । तन्त्रोत्पत्तिम्ताव( दादौ नवमिति नाण्डव [प्रयोगो] ऽस्माभिस्ता- ण्डवाध्याये ( भ ना अ ४) दर्शित इत्यर्थ ॥६९॥ सूचना(ति ।। तस्मादुपाहन ह्ये (त) मानवा(भाण्डसमाश्रयम् । शम्या ताल परारत शम्या तालम्तत परम् । अष्टनामनं चैव कर्तव्य सन्निपातत । पञ्चपाणिपरावृत्त पूर्ववच विधीयत । कानष्टासारित ह्या विज्ञेयतालपो विधि । य एव मध्यमे तार स लयान्तरित पुन । कलाकान्तरकृत स्यातरमिति स्मृतम् । एव ता-विधानं कनिष्टस लयान्तरे चैव । मध्यासारिनताल पुनरेल च सप्रवक्ष्यामि । इत्यधिक पाट ।

·एकत्रिंशाऽध्यायः । निहत्य दानवं घोरं रुद्रेणामिततेजसा । नृत्तमुत्पादितं पूर्व चित्रं ताण्डवसंश्रितम् ॥ ७० ॥ अथ भूतगणः सर्वैस्तस्मिन् काले महात्मभिः । वर्धमानमिदं दृष्टं पिण्डीवन्धैर्विभूपितम् ॥७१ ॥ परितुष्टश्च तद् दृष्ट्वा सपत्नीको वृषध्वजः । प्रददौ च वरं श्रेष्ठं सह देव्या गणाधिपः ॥७२॥ लक्ष्यलक्षणसम्पत्या' मार्गयुक्तिविधिक्रमैः । वर्धमानप्रयोक्तारो यास्यन्ति शिवगोचरम् ॥७३॥ ननु नृत्तं यद्युपपादितं वर्धमानस्य किं तत इत्याशङ्क्याह । अथ भूनचरै (गणे )रिति । अनुचरगणैरित्यर्थः । तस्मिन् काल इति । नृत्यप्रयोगकाले । इदमित्युक्तपूर्गसारितसङ्गतिप्रयोजनात्मकं दृष्टमालोचितम् । आलोचने हेतुः पिण्डी- लब्धै( बन्धे )रिति । तदुत्थाननिदानभूतकरणाङ्गहारप्रयोगसहे( हिते )विति यावत् । एतदुक्तं भवति । भगवान् विद्यया विचित्रं नृत्तमकार्षीत् । न चानुचरवर्गसमुचित विचित्रं गीतगुत्प्रेक्षाधके । विचित्रत्वादेव परिवांदिवैचिन्यमुक्तम् । तत्र वैचित्र्योत्प्रेक्षणेऽ- गपरिवर्तादिवैचित्र्यमेव पर्यालोच्यमानं हेतुरिति भगवता वस्तुतो वर्धमानमुत्पादितम् । न तु.... ....॥ ७०-७१ ॥ किमिदानीं तदत्र प्रयोगेण । यदुक्तं वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते। (भ. ना. ५-१३ ) इत्याशडक्याह । परितुष्टश्च तं(तद्) दृष्ट्येति । सपत्नीकः सगणश्च परितुष्टः सन् तादृशमेव वरं ददौ ।। ७२ ।। कथमित्याह । लक्ष्यलक्षणसम्यत्येति । मार्गाश्चित्रादयः । युक्तियोंजनम् । परिवर्तामिका(त्मको) विधिः। यथाक्षरद्विसह्यातत्रिसङ्ख्यातरूपक्रमपरिवर्तनप्वा- सारितोत्पत्तिलक्षणाः(णः)। एतैर्लक्षणस्य च सम्पदा घटितैरुपलक्षणं वर्धमानं ये प्रयुञ्जते ते शिवगोचरं दृष्टादृष्टपरःश्रेय प्राप्तिलक्षणं यास्यन्ति । भविष्यप्रयोगेण विविधफलानां धियः फलमुन्ननत्वकारणमित्याह । बहुवचनप्रयोगेण गातृवादकनर्तकानां तुल्यफलत्वमाह ॥ ७३ ॥ १च. सज्ञितम् । २ च. देव । ३ च. सम्पन्ना ।

·१९२ नाट्यशास्त्रम्। एवमेतत् मया दृष्टं पिण्डीयन्धनिमित्ततः। अधुना तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं शृणुत द्विजाः ॥७४॥ वृत्तिदक्षिणचित्रेषु मार्गपु विनियोजितम् । द्विविधं वर्धमान स्यात् स्वप्रमाणविनिर्मितम् ।।७।। अतालं च सतालं च वर्धमानं द्विधा स्मृतम् । चतस्रः कण्डिकाचवं तावन्त्यासारितानि तु ॥ ७६ ॥ एवमेतदिति । यतो भागद्वरदानादेव(व)भूत नृत्तमत्तो हेतो पिण्डीवन्ध- स्याङ्गहारप्रयोगवैचित्र्यात्मनस्ताण्डवस्य निमित्वेन तत्पूर्वेण रूपममुत्पत्तये मयेति भरत मुनिनैनवृत्तं दृष्टम् । पूर्वरङ्गे मयाऽऽलोचितमित्येवमुत्पत्तिमभिधाय लक्षणस्यावराशमाह । अधुना तु प्रवक्ष्यामि लक्षणमिति । जाते पूर्वरङ्गे योगे युक्तमस्य लक्षणमि- त्यधुना(नेत्य )म्याभिप्राय । तुर्भिन्नक्रम । यद्यपि सम्पत्तिरप्युपयोगिनी(न्यु)क्ता तथापि साध्याकारण प्रतिनियोजितम् ॥ ७४ ।। द्विविधं वर्धमानं स्यात् स्वप्रमाणविनिर्मितम् । मार्गानुभवसूचने आसारितानामाधाराधेयभावस्तावदस्ति । सा (स )च न स्वतन्त्राणाम् । अपि तु वर्धमानरूप गतानाम् । तथाहि । वर्धमानरूपादुन्मीलिते पञ्चपप्टिकले ज्येष्ठा- सरितान्तरमासारिते आधारभूते कनिष्ठाधि(ठि ताऽऽधेयताऽवतिष्ठते || ७५ ॥ नन्वेमासारिताना द्वैविध्यमाधाराधेयमावेन वर्धमानमित्याशपयाइ । यस्मिन् वर्धमानरूपत्वे यत्प्रमाणप्रक्षेपोऽन्तर्माव कण्डिकाङ्गकलाशम्याविभागश्च तेन यतो विनिर्मितमिद द्वैविध्य ततो वर्धमानस्यैव चतूरूपम् । न हि वर्धमानरूपत्वानासादने पञ्चपष्टिकले ज्येष्ठे आसारितान्तरमाधीयते । तम्य विशिष्टतालयुक्तस्यादन्यरूपासहिष्णुत्वात् । ननु वर्धमानतायामपि कथ तस्यैवाधारस्वम् । आधेयतश्वोपाधिकृतादेदादित्याह । अतालम् । चो हेतौ । चेयादि । यतस्तस्य वर्धमानस्य यत प्रमाण कार विभागस्त. दतालम् । केरलप्सङ्ख्याभेदपरिच्छिन्नस्वशम्यादिविहितकण्डिकाचतुष्कमात्र रूपं सतालम्। शम्या तालं पुनः शम्या (भ ना ३१.१४४) इत्यादि वक्ष्यमाणस्वरताल्युक्त श्रुतम् । तस्मादाधाराधेयभावोपपत्ति । एतदुक्त भाति । कण्डि चले कडि भेदने पा धातुपाठ १५८३ ) कण्डिका । चतुप्फलमाने पश्चपष्टिकलेऽनुल्लिखितस्वस्तालवैचित्र्ये १च द्विजा ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। १९३ ध्रुवकेण कलाभिश्च कण्डिका देवकल्पिताः। वर्धमानशरीरे तु क्रियते मार्गयोजना ॥७७॥ आद्या नवकला तु स्यादष्टाभिस्तत्परा स्मृता। दश पट् च तथा चैव तृतीया कण्डिकेष्यते ॥७८ ॥ चतुर्थी कण्डिका चैव द्वात्रिंशत्तु कला'(:)स्मृताः । कलाभिरेवं निर्दिष्टाः कण्डिका वर्धमानके । केवलं मार्गसम्भूतास्तालयोगाङ्गवर्जिता(:) ॥७९॥ अभनपदभित्तिप्रख्ये चत्वार्यासारितानि पूर्वोक्तस्वकतालयोगेन प्रयोगे योग्यानि । तेन कण्डिकामात्रत्वाधारताऽऽसारिततालप्रयोगसहितयाऽवधे( ताऽऽधे )यता । अन्ये तूपोहनाङ्ग- स्याथ तत्र मुखतालमित्या(त्य तालत्वमेकत्वात् प्रतिमुखादेकसतालत्वादगवैचित्र्याद् द्विविध- मित्याहुः । एतत्तु न युक्तमित्यत्रैव वक्ष्यामः। तत्र यदतालरूपं तालं दर्शयति । चतस्रः कण्डिकाश्चैवमिति । कण्डानां नियतविभागात्मिका कण्डिका। अन्ये तु काण्डम- बान्तरप्रकरणमिति मन्यमाना दीर्घ पठन्ति काण्डिका इति । कण्डिकैव केवला न तु तद्गतशम्यादि । चतस्र एव नाडिकाः । अतो हेतोस्तावन्त्येव चत्वार्यासारितानि तत उपपन्नाधाराधेयतेति यावत् । तुर्विशेषं द्योतयति । वर्धमानान्तर्गतानि यदि तानि तदा चत्वार्यन्तर्बहिर्भूतानि पुनस्त्रीण्येव । एतच्च प्राग् दर्शितम् ॥ ७६ ॥ न च कण्डिकानां स्वकतालाभावे स्वरूप एव लोप एवेत्याशक्याह । ध्रुवकेण कलाभिश्चेति । देवेन कल्पिता भगवता योजिताः। कण्डिका इति तावन्मात्रमास रूपम् । ततो ध्रुवपातयोगः शम्यादिकलाविशेपयोगो वा । एतदुक्तं भवति । नियतकालकला कला चास्य........कण्डिका धर्मरूपा धर्म- स्थानीय( यः तत्र पातयोग इति ॥ ७७ ॥ ननु शम्याद्यमावे रूपसंयोजनबलेनोत्पत्तिः क्रियते । किं तत् कण्डिकात्मकं वर्धमान- शरीरं यत्रैवं मार्गयोजनेत्याह । आद्या नवकला तु स्यादिति । दशपरिवर्तदशाहा(घा) सारितरूपतायां यद्यप्यनियतमादित्वमासां तथापि कण्डिकारूपे प्रयोगेऽयमेव क्रम इति दर्शयितुमायेति तत्परेति चोक्तम् । तृतीया तथैवेति । तत्परेत्यर्थः ॥ ७ ॥ चतुर्थी कण्डिका चेति। तत्परेति यावत् । एवकारः क्रमं नियमयति । एवं नवाष्टौ पोडश द्वात्रिंशदिति चतसृणां स्वरूपम् । एतच्चासारिते । आसां स्वरूपमुप- १च. तु। २ च. द्वात्रिंशत्कलिश। ना, २५ ·१९४ नाट्यशास्त्रम् । एकद्वित्रिचतुर्योगात्ताभिरासारितानि तु।', वर्धमाने प्रसूयन्ते मार्गतालागयोगतः ॥ ८ ॥ प्रथमां कण्डिका कृत्वा चालतालप्रयोजिताम् । अन्तिमार्धकलाहीनं कुर्यादेवं कनिष्टकम् ॥ ८१॥ सेहरति । कलाभिरेवमिति। एवमित्युक्तसंख्यामिः कलाभिर्लक्षिता मार्गेषु चित्रादिपु सम्भूतानां सम्भाव्यमानस्वभावं केवलं कृत्वा निर्दिष्टाः शब्देन स्वेन रूपेणोक्ता(:)। अत एव तालयोगेन स्वैरहै श्वासारितमुखप्रतिमुखदेहसहरणविभागयोगैरासारित्त- तालर्जितास्तत एतदवस्थाया आधाररूपता उक्ता इति भावः ॥ ७९ ॥ नन्वाधेयत्वं तर्हि कथमित्याह । एकद्वित्रिचतुर्योगात्ताभिरासारितानि तु। वर्धमाने प्रसूयन्ते मार्गतालागयोगतः ॥ इति । ताभिः फण्डिकाभिहेतुभूतामिरासारितानि जायन्ते। कथम् । योगात् । योगो मार्गतालाङ्गतः । ततो हेतोः । एतदुक्तं भवति । एकयोमा त्रिमात्राश्रिता कनिष्ठासारितोल्के(तके) (ता)लेडो च योजितेपु फनिष्ठासारित प्रसूयत एव । द्वियोगान्तेष्वेव तालेषु ल्यान्तरम् । क्रिया- (नि)योगातु वार्तिकाश्रितमध्यासारितोचितताल्योगयोजने मध्यः । चतुर्योगाद् दक्षिणता स्वोचिता । तालाङ्गनिवेशने ज्येष्ठम् । बहुम्घभावेत्यनया त्वव्यवस्थेत्याह । वर्धमान इति । प्रयोगापेक्षा गगनतलविचरजलदशकलघटनसिंहादिबुद्धिवदद्भुतफुल्लकल्पा(रूपा) तदानीन्तना चेयमासारितबुद्धिरिति चेत् च )प्रसूयत(न्त) इत्यनेनोक्तम् । प्रसूयन्ते) प्रयोगक्रमे सत्येवं ज्ञायते(न्ते) इति यावत् । अत एव लक्ष्यमेव प्रधानं न तु लक्षणम् । नेर्दै सुष्टुतमें बुद्धाचारोहतीति लक्ष्यसम्पचिरुक्तपूर्वाऽपि पुनरत्र सूचिता ॥ ८० ।। नन्वेकयोगान्न कस्यचिदासारितसंवादं पश्यामः । एकत्र च कीदृशो योग इत्याशक्याह । प्रथमां कण्डिकां कृत्वा पालतालप्रयोजित(ताम् । अन्तिमार्धकलाहीनं कुर्यादेवं कनिष्ठकम् ।। इति । नात्र द्वित्रि( द्विनिः)पटकृत्वा कुर्यादिति वचनार्थितप्रयोग(:)। किन्त्वयमर्थचि(श्चि). १च कण्डिका।

·एकात्रिंशोऽध्यायः। द्वितीयां कण्डिकां कृत्वा प्रथमा सकला यदि । योज्यते पूर्वतालेन तदा तत् स्याल्लयान्तरम् ॥ ८२॥ त्रमार्गेण । नत्वहि( त्वादिमा )भिरकला हि कार्या । प्रथमा(मां)ख(क)ण्डिकानां- (कां) कृत्वेति बुद्धौ गृहीत्वाऽऽश्रयत्वेनालम्ब्य । कस्येत्याह । बालेति । कनिष्ठासारिते यस्ताल उक्तश्चञ्चत्पुट(:) पञ्चपाणिवेत्येवंरूपां चे(चै)वरूपः । ध्रुवकानि मार्गचतुष्कदशावा- (बाला)यान्यवस्थाभिर्व्यव(प)देशः । ततश्च बाले ताले ध्रुवकतालः । एवं चित्रमार्गगा न च कला प्रतिकलद्रुतमात्रेण द्वाभ्यां पाताभ्यां योज्यं शब्दकालत्वं यथा हि बालदशायां कनिष्ठकमभूत् । तद्वद् वर्धमानान्तर्भावे । एवमिति । इमा ध्रुवकमार्गाश्रयलक्षणावस्था(स्था) प्रा(हा )सं कुर्यात् । तत्रान्तिमा कलां चित्रमेव केचिदाहुः । अन्ये मार्गभेदमसहमाना न शम्या अधे(धै) सन्निपातोऽर्था(र्धा )न्तरे च पातस्यानुक्तत्वादर्थः(धः) स्यादित्याह(हुः)। एवात( अत एव ) एवमित( एव )मित्याचक्षते । अत एव तत् कनिष्ठासारित(ते) यचित्रमभूत् तदस्यां दशायामर्थ(ध)भूताभिः कलामिहीनं न भवति । विचित्रस्य ध्रुवकवैगुण्यात् तथा विकलानां मद्य(ध्य)माद्यभागत्वे शम्यादिरूपेण स्थितमेवैतत् । पृष्ठरूपं मन्त्रिमन्त्रे(पमन्तिममे व कलानामर्थ(ध) हीयते । ततोऽप्याह । अन्तिमार्थ(4) कलाहीन(म्) इति । आदि- माभिरर्थ( 4 )कलाभिः कलानामर्थ(ध )हीनमित्यर्थः । एवं च बालशब्द(:) कनिष्ठ एव व्याख्येयो न ध्रुवके । तेन व्यस्तस्य द्रुत एव लब्धत्वात् । एवमेकस्यामपि कण्डिकायां योजनात्मकयोग उपपादितः। तथा हि । चित्रे तावद् हीयमाने एकस्मिन् पादे पदं तदेवात्र ध्रुवकाश्रितो(ते)पातद्वये इत्येकयोगात् कनिष्ठप्रसवो व्याख्यातः ।। ८१ ।। अतियोगः कीदृक् ततश्च कस्योत्पत्ति(त्तिः) कथं चेत्याशङ्क्याह । द्वितीयां ख(क)ण्डिकां कृत्वा प्रथमा सकला यदि । योज्यते पूर्वतालेन तदा तत् स्याल्लयान्तरम् ॥ बाल इति वर्तते । बालश्च कनिष्ठ एवेत्युक्तम् । वक्ष्यति च वालं नवकलं ए(ये)पाम् (भ. ना. ३१.९९) इत्यत्र । एवं कनिष्ठस्य यस्ताल उक्तश्चञ्चत्पुटपञ्चपाणिद्वयात्मा स सन्निपातः। तन्मध्यावद(ध्याद)टासु कलासु सामि चचत्पुट:पितापुत्र इत्यन्तोऽक्षरपातो विद्धि(धिः)। तावता बालतालेन प्रयोजिता स्थिता यामष्टकलां ख(क)ण्डिकां प्रयुज्य प्रमाणव( त् ) कला अभन्नाभिरेख नवभिः कलाभिर्युक्ता यदि पूर्वेणोपक्रान्ता समातेन तालेनावशिष्टेनात्र पपितापुत्र- कमुक्तं सन्निपातं चेत्येवं रूपेणोपोह्यते । तदेति । तस्यामेव दशायां न हि बहिवियेदिति कनिष्ठं यदभूत् तल्लयकृताद्विशेषाल्लयान्तरवाच्यं सम्भाव्यते । तदाह । स्यादिति ॥ ८२ ।।

·१९६ नाट्यशास्त्रम्। वर्धमानं विना चिन्ने न हि वृत्ती लेयान्तरम् । पहिर्वा वर्धमाने वा कनिष्ठं न हि दक्षिणे ॥ ८३ ॥ नन्वक्षरपातविधौ तावन्न कश्चिद्विशेष उक्तः । कण्डिकाऽपि भावोऽपि यः पूर्व(4) द्वितीयप्रथमेति सोऽप्येकासारितप्रयोगत्वे हस्ताभावत्वाल्ललितकल्प( रूप नकनिष्ठन्यभेदेन नेतुर्वाच्य इत्याशयय तयोर्मेद वर्धमान विना विचि(चि)ने न हि पृत्ती लयान्तरम् । बहिर्वा वर्धमाने वा कनिष्टं न हि दक्षिणे ॥ टीकाकृत् तापदाह । लयान्तरमिति । कनिष्ठमेवोच्येत तदाश्रयत्वादुपचारेण । तदयमर्थः । वर्षमान विना ततो पहिर्भाव कनिष्ठं चित्र एव भाति । ननु का( कदा)चिवृत्तौ वर्धमाने ल्यान्तरत्वं धर्मा(न्तर )यति र्ति बहिर्भावेन कदाचन लयान्तरमिति तात्पर्यम् । कनिष्टं तत् स्वतन्त्रं वा वर्धमानगर्ने वा न जातु दक्षिणे ध्रुवयति । किं ने........म्या स कनिष्ठादपि ज्येष्ठस्य व्यक्तिः स्यात् | चातुर्गुण्यसहत्वान्न त्वेन । सा हि मध्यमासारितादिति । अन्ये तु शेषवृत्ति( ची )श्चान्यथा व्याचक्षते । कनिष्टं स्वतत्रं वा वर्धमानस्यान्तरं च । अन्तरत्वं दक्षिणेनापि वृत्तेः । वर्धमानं तु विना चित्रम् । चित्रं तु वर्धमानान्तर्गतध्रुवकेणैव च । स्वातन्त्र्येण तु चित्रमार्गेण भवनीयम् । लयान्तरं च स्वतन्त्रर्धमानगतं वा चित्रेण दक्षिणे किन्तु वार्ता एव वेल (वृतिरेव वा लय) एव च मध्य- मज्येष्ठयोमित्रयविधेयत्वमित्युक्तं भवतीति । एवं च मार्गभेदादनयोर्भेद इति तात्पर्यमिति । गुरवस्तु स्पष्टमेव व्याचक्षते । एको हिशब्दश्याथें । अपर. शब्दार्थे । इत्थं च योजना । लयान्तरं नाम तद् वर्धमानं विना न चित्रे न वृत्तौ न च दक्षिणे भवति । मार्गत्रयेऽपि स्वतन्त्रं तनास्ति । वर्धमानान्तर्गतं हि चिनेऽपि हि भवति यदा चित्राऽऽश्रिता नवकला विशालध्रुपकेण कनिष्ठं व्यनक्ति । वृत्तावपि भवति यद्वा(दा) सवृत्तिमार्गानिता चिनेग कनिष्ठामिन्यज्य(अ)का । दक्षिणेऽपि भवति यदा सा दक्षिण- मार्गाश्रिता वार्तिकेण कनिष्ठं व्यनक्ति । न हि कण्डिकानां मार्गभेदनियम. कश्चित् । तथा हि सामान्येनोक्तम् । वृत्तिदक्षिणचित्रेषु विनियोजितं वर्धमानमिति (म. ना. ३१-७५) । एवं विना चित्रे वृत्तौ लयान्तरं नापि दक्षिणे । कनिष्ठं पहिर्वा भवति वर्षमाने या मरतीनि पारतन्न्यनियमादनियतस्य कनिष्ठस्य सिद्धौ लयान्तराद्धेद इति ।। ८३॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः । १९७ द्विगुणाक्षरसंयोगादन्यमार्गनियोजनात् । नृत्तकालविशेपाच बालादन्यल्लयान्तरम् ॥८४॥ तृतीया स(च)द्वितीया च प्रथमा चैव तत्कला। द्विकलं योगमाश्रित्य मध्यमासारितं तु तत् ।। ८५॥ ननु भवत्वेवं तथापि यदा वर्धमानान्तर्भावदशाकृता(त)पारतन्त्र्यं तदातो भेद इत्यागक्याह। द्विगुणाक्षरसंयोगादन्यमार्गनियोजनात् । नृत्तकालविशेषाच्च बालादन्यल(ल्ल)यान्तरम् ॥ यावन्त्यक्षराणि पदसम्बन्धीनि कनिष्ठासारितकलायां तलो(तो) द्विगुण(णानि) लयान्तरगतायाम् । ध्रुवके यदि कनिष्ठलयान्तरश्चित्रे नृत्ते च विशेषोऽस्ति । यत्रान्तरे गीयमाने न द्विकलाय( याः) कनिष्ठाया आवृत्तिर्भवतीति । यदा गीतवशादङ्गं भूयो निवृ(ब)त्त(त)ते तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्ते तद्योजयेदिति । यथाक्षरवैगुण्या(न्) मार्गभेदाच कोऽन्या(न्यः) कालविशेषः । अक्षरद्वैगुण्यमपि लयवशात् । स एव कालो न तु मार्गभेदे तस्मात् कालोऽत्र नर्तकीप्रवेश- वाद्यग्रहणादिरवसरः ॥ ८४ ॥ अथ कथं स्त्रि(त्रि )योगः किं च ततं प्रयोगत इत्याशक्याह । तृतीया च द्वितीया च प्रथमा चैव तत्कृता(कला)। द्विकलं योगमाश्रित्य मद्य(ध्य )मासारितं तु तत् ॥ गुर्वक्षराणां त्रिस्तेषामि(विश्लेपादि)ति (भ. ना. ३१-६४) पूर्व(4) यो द्विकला- (लो) योगा(ग) उक्तः समाश्रित्य पोडशाष्टौ नवेति यदि काकुतालमद्य(ध्य)मासारितं तेन सनिमासनिदापनि इति चच्चत्पुटम् । शनिप्रताशनितामीति पाणिगता पन्ता इत्येवं पोडशकला( यत्यादौ कण्डिका । ततः पटकालय कला )दिशया( या ) शतात्रम् इति प्राच्या वि(ची चिषु का(कालाथ । चतुर्फ पञ्चपाण्यन्तरगतं च कलाचतुष्कं शनिवता इति ततो नालायां शनिवनानि शनिशानि प्राच्यरशिष्टं कराष्टकमुक्तकं च सन्निसात इति ।। ८५॥ न. ताना।

·नाट्यशास्त्रम् । चतुर्थीमादितः कृत्वा चतस्मः कण्डिका यदा। चतुष्कले नियोज्यन्ते ज्येष्टमासारितं तु तत् ॥८६॥' प्रयोगस्तु यदा त्वेपां पिण्डीवन्धैर्विकल्प्यते। प्रत्येकं ह्याविन्यासस्तदा तेषां पृथक् पृथक् ।। ८७ ॥ अथ चतुर्योगबाल चाह । चतुर्था(घी)मपा(मा)तिनं(दितः) कृत्वा चतस्रः कण्डिका यदा। चतुप्फले ति(नि)यु(यो)ज्यते(न्ते) ज्येष्ठमासारितं तु तत् ।। चतस्त्र एक कण्डिकाश्चतुर्थद्वात्रिंशकलाका(क)ण्डिकादित्वेनाश्रित्य पोडश( शा)टादशे- त्यनयाऽऽनुपूर्व्या चतुष्कातालेन द्वितीयमद्य(द्विर्भावान्)मय(मध्य)मस्यैव ज्येष्ठमित्यभिधीयते । (भ ना. ३१-६५) इत्यत्र निरूपितेन प्रयुज्यते । तथा ज्येष्ठम्य व्यक्तिले(व्यक्तित्वे न स आनिकि आननिवि स आनिए इति चच्चत्पुट । सआनि सवि आना शआनिपिश सानिवि इति पञ्चपाण (णि)। पोडशेति द्वात्रिंशत्कला तुर्मा( स्तुर्याया) कण्डिकायामादौ प्रयुज्यमाना(न ) पातविधिस्ततोऽपि पोडशफाया सआताविनश सआनिन इति प्राप्य पञ्चपाण्यरशिष्ठ कलाष्टक शआनिवित्र आतापित्यपरपञ्चपाणिगत करापट्क प्रयोज्यम् । ततो पदका कण्डिकायामारो( प्य) प्रयुज्यमानाया तस पञ्चपाणिविशिष्टमध्या कलाप्टाश(शेन) अन्चिता अनिरिनितो नफलाया विशिष्ट कलापट्नमुत्ते (क्त कऽसन्निपातश्च शआतावित्रआत्र अनिविश एव मार्गतारा(ल) योग । आमारितान(नि) प्रसूयन्त (भ ना ३१८०) इति यदुक्त तस्य मार्गस्यैकारास्ता( तालस्य च शम्यादेर्योन(ग )जातमङ्गयोग च विशिष्यते ॥ ८६ ॥ तत्प्रयोजन तत्म्यरूप च दर्शयितुमाह । प्रयोगस्तु यदा त्वेषां पिण्डीयन्धैर्विकल्प्यते । इत्यादि श्लोस्त्रयम् । तत्र मुसमित्यगना(म)। ता(त)मिति । उपोहन(नं) मुखमित्यादि । स्वरूरमप्रयोगस्थित्यादि अप्रयोजन तम् । इदमन तत्वम् । यद्यपि मुन्यादीनामानिर्भूतत्वेने ने मान(त्रन) कधिद्विशेषस्तथापि नृत्तेऽस्त्येव विशेष । तत्र तूपयोग(ज)न कृपा तन्त्रीगानसमन्वितमिति यो विधिनायोऽ( य उ )पोहने १च यथा । २च त्वा ।

·.. एकत्रिंशोऽध्यायः। १९९ मुखं प्रतिमुख चैव देहं संसरणं तथा । अशान्येतानि चत्वारि सर्वेष्वासारितेषु च ॥ ८८॥ उपोहनं मुखं तेषां युग्मं प्रतिमुखं भवेत् । ओजः शरीरसंहारावयमङ्गविधिः(घि)क्रमः॥८९॥ इत्येवं चतुरङ्गानि ज्ञेयान्यासारितानि तु। चतुरासारितैर्वद्धं विज्ञेयं वर्धमानकम् ॥१०॥ समूहसंज्ञया गा( कया प्यभिनेयपदार्थवत्यार्थगते(:)। स खल्लित्यादिवशादिति प्रकटित- मुपक्रम उपत्वाद्धि मुखमिव मुखम् । प्रतिमुखसंज्ञे चञ्चत्पुटे वैशाखस्थानकेनेति यो नर्तकीप्रवेश उक्तः सोऽपि च विचित्र एवाभिनयोपक्रमः । प्रथमं पञ्चपाणेस्तु शरीरसंज्ञया प्राधान्याभिनयभूयस्त्वं सर्वथैव तन्मयीभावात् । द्वितीये तु यथा पाणी संहरणरूपत्वम् । अत्यन्तवत्यमि( न )यतोऽभिनयन्यूनतापादने नृत्तप्राधान्यमिति । तदाह । प्रयोगस्त्विति । एपामासारितानां पिण्डीवन्धे(न्यैः)नुत्ताहारैरुपलक्षितो यः प्रयोग(:) पूर्वोक्तः स यतो हेतोविचित्रतया पृथक् पृथक् कल्प्यते ततो हेतोः प्रत्येकमङ्गविन्यास- स्तेपामुच्यत इति शेषः । इति हे(ही)ति वर्धमानान्तर्गततया नृताश्रयत्वे एतान्यङ्गानि न तु स्वातन्त्र्येण प्रयोगः । तेन तत्रोपोहनाभाव एवान्ये । तत्रापि तञ्च श........त्येव तदर्थ एतदभावाय इति हि यते (उक्ते ) पृथक् पृथगिति सर्व स्वरवाचकीकृतं भवति । अङ्गचतुप्काभिप्रत्यगनर्तकीप्रवेश इत्यादिक्रमोऽवतिष्ठते। ताण्डवाध्याये (भ. ना. अ. ४) च स्वतन्नासारितेप्वपि प्रयोगोऽतिदिष्टः । एवमेतेविति गीतेष्वासा- रितेष्विति (भ, ना. ४-३०२) ग्रन्थेन वर्धमान तथापीति ( भ. ना. ४-१३) चापिढेर( रा )स्याश्रितमपि प्रयोगस्थानत्वेनोक्तमिति । एतच्चान विचारयिष्यते । युग्म इ(मिति । चञ्चलुटः औज्ञावि........च पञ्चपाणि(:)। ओज(:) शब्दोऽकारान्ते(न्तो) विपमार्थश्चतुरझतायां च । चातुमत्र मयात्यनिविष्टसन्निपातचञ्चत्पुटादिका नीयते(न्ते) कनिष्ठे । अन्ययोस्तु पश्चास्यादिभूत इति स्वरूपेऽप्यस्ति विशेपः ।। ८७-८९॥ एतदुपसंहरति । इत्येवं चतुरङ्गानीति । उक्तपूर्वेण प्रयोजनेन प्रत्येकमामास्ति- प्रयोगेप्विर की एकाति(किमेकताल)नतो योगे(ग)तो कण्डिकाचतुष्कम् । दा तु .परिवर्तते ते प्रसारितप्रसादा वर्धमानतेति स्पष्टरा( का )यत्वं दर्शितम् ।। ९० ॥ १ घ. दहमसरण । २ प. प्विह । ३ च. दर । ४ प. पर्षमानामुच्यते ।

·२०० नाट्यशायम्। वर्णताललयग्रन्थया'द्यादिनयवर्धनात् । पात्राणां वृद्धियोगाच वर्धमानकमुच्यते ॥ ११ ॥ 'वर्धमानशरीरस्य भवेदासारितस्य च । कार्यकारणभावेन परस्परविकल्पनम् ।। १२॥ यथा वृक्षारक्षो) भवेद् वीज(जाद्) बीजादवृक्षस्य(वृक्षाद्वीजस्य) अन्योन्यहेतुसंयोगात् प्रत्येतव्यस्तथेह तु ॥२३॥ ननु यदि नाम चतुरासारितैर्निर्यहन् न णीयता (निर्वहणीयता) वर्धमानता [सा कार्या कुत इत्याशड्क्याह । वर्णतालेति । सा तत्र दशा येयमासारितानां तदपेक्षया वर्धमानीमावदशायर्या वर्णादिवृद्धियोगः । तथाप्युपयोग[त्वेन योगान् नृत्तवृद्धिरिवाभिनय- वृद्धिः । अक्षराणां नर्तकीनां वृद्धियोगश्च । चतुर्थेऽध्याये दर्शितमेऽका तु प्रथम युज्याद(योज्या)द्वे. (म. ना. ४.२८६) इत्यादिना। वर्धमानकमिति संज्ञायां कः ॥९॥ एवमियन्त्या( ता ) यत् फलं सम्पन्न तदर्शयति । वर्धमास(न)शरीरस्येति । वर्धमाने कण्डिकानां सर्वासामेव चतुरखतालयोगेन कदाचित् प्रयोग इति वर्धमानशरीर चतुरसमासारितशरीरमप्येव । पञ्चपाणि हि(हिं ) त्रिविकारया कृतोपवस्तु पोडशकलत्वमस्य रूपमित्युक्तम् । प्रागासारितस्येत्येकवचनभूमौ चतु.पष्टिरिति न परमार्थभेद इति दर्शयति । स एव हि निष्कामाच्या विकलीभवतीत्युक्तमेव । ज्येष्ठासारितमध्ये च सर्वमेतत् स्थितमिति । अतोऽप्येकवचनम् । एवमासारितस्य वर्धमानस्य देहस्य योऽन्योन्यकार्यकारण- भावस्तेन चैचित्र्यरूपकल्पना जायते । तथा हि । वर्धमानदशाप्रभावादासारित अङ्गचतु:- पष्टिरिति न परमार्थभेद इति दर्शयति । स एव हि निष्कामकलया वर्धमानदशायाः प्रभावादासारितमङ्गं चतुष्कला(ल)याङ्कनयोगनृत्तं प्रयोगिवैचित्र्यादासारित मवति । आसारित- प्रयोगरहितसन्धानवलाच्च परिवर्तयोर्द्वन्द्वान्तता जायते । अन्यथा कण्डिकाचतुष्कलया मात्र- (त्रा रूपमेवेति रसभावगतपरस्परमाव्यभावकभावपदत्रापि मन्तव्यम् ॥ ९२ ।। अन्योन्याश्रयदोपानुभयासिद्धिरित्याभयदृष्टान्तद्वारेणापवादयति । यथा वृक्षो भवेदीजादिति । यावन्मात्रानुप्रविशति वृक्षमेव बीजमेव स्थितेरेख पूर्वसिद्धमाप्तारितमवेक्ष्य वर्धमानता जायते । वर्धमाने च निरूप्यमाणे पुनरासारितवृद्धिर्जायते ।। ९३ ।। १च. पाद्याभिनव । ५ छ. वर्धमाने। ३ च. संयोगः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २०१ योगादेककलात्( लां) सूत्रे(ते) कनिष्ठकलयान्तरे । द्विकलान्मध्यमं चैव ज्येष्टं चैव चतुष्कलात् ॥१४॥ चचत्पुटपरिवर्तः शम्यादि द्वौ(ौं) च पञ्चपाणिकृनौ। अन्ते च सन्निपातः पात(काल)विधिरयं कनिष्ठस्य ।।१५।। आसारितात् सन्धा(वर्धमा )नमपि य( यज्) जनयति सैव । तृतीयवृद्धेरभावादन्य- हेतुकत्त्वमुक्तमिति तदेव दर्शयितुमाह । योगादेककलामित्यादि । एतत् पुनरुक्त(त) योपकारकरूपमिति केचित् । युक्तम् । पूर्व हि वर्धमाना(दा)सारितप्रसू( )त्तिरुक्ता । प्रथमां कण्डिकामिति । (म. ना. ३१.८१) तृतीया सद्वितीया चेति (भ. ना. ३१.८५)। चतुर्थीमादितः कृत्वेति (म. ना. ३१.८६) च । अनेन त्वासारिता(द) वर्धमानोत्पतिरुच्यते । कथम् । यथा प्रजावता(ती) प्रसूके( ते )ति पुत्रवत् प्रमुच्यते । एवमिहापि । तदयमर्थः। कनिष्ठकं कलां च सूते फले कृतो त........आह । योगा- देककलामिति । एककला आधारभूतं (ता) यस्य योगस्य पातपतद्वन्द्वसम्बन्धरूपस्य तत्कार्यभूताद्धेतोः । एतदुक्तं भवति । यदि सप्तदशकलि( क )कनिष्ठासारितं प्रयक्ति( युक्त तमन(म ) भविष्यं( प्यन् ) न च कलाकण्डिकासप्तदशपादयोगलक्षण(णा) वृद्धिना( )ऽभविष्यद् यदि च लयान्तरम् । यो(लया)ऽन्तरं नामिसन्धीयेत कण्डिका प्रथमकण्डिका नाना भा(भवेदिति प्रथमकण्डिकायां परिवृद्धिलक्षणे कथं वृद्धिर्भवेदिति । एवमेते(पु) वृद्धिरामारिताभ्यां सङ्घातैर्द्विव( श्च ) कलावका(क्का भूताद्धेतोर्मध्यमासूक्तं सफल(म् )। एवं चतुष्क कला- ज्येष्ठम् । इदनत्र(त) त्वम् । यद्यत्र मध्यम(मा)सारितस्य प्रयोगे(गो) नाभीष्टो भवे(द) द्विकलं योगमाश्रित्य (भ. ना. अ. ३१.८५) यदुक्तं सतृतीया द्वितीया च प्रथमा चेति (भ. ना. अ. ३१.८५) द्वितीयाप्रथमयोरेकद्वितीयपराद्विलक्षणः कुतो वृद्धिः स्यात् । ज्येष्ठानभिसन्धौ च कथं चतुष्कलं योगमाश्रित्य कथितं चतुर्थीमादितः कृत्वेति म. ना. ३१.८६)। तृतीयाद्वितीयाप्रथमानामेकद्वित्रिपरावृद्धिरूपत्वं सत(:) स्यादिति सा वृद्धिराभ्यां जाता द्विकलचतुष्फलशब्दवत् सहचारिण्यामू(ण्यां वृ)द्धौ मन्तव्यौ ।। ९४ ।। अतो वर्धमानान्तर्भूतानां यद्यपि स तत्र दशाविहित एव वान्तवि(बि)धिस्तथाप्यस्ति कश्चिद विशेष इति दर्शयितुं कनिष्ठासारितस्य तावदाह । चञ्चत्पुटपरिवर्त इति । ना.२६ ·" २०२ नाव्यशास्त्रम् । अयमेव, तालयोगो विशेषसिद्धिस्तु पूर्वनिर्दिष्टा ! • भवतीह लंयान्तरिते शब्दाढ़ेदो लयाचैव ॥१६॥ उत्तरता(का)लान् कृत्वा द्वौ (त्वादी) तिस्रः संकला (कलाः) परित्यज्य। एतत्पातविधानं मध्यमकासारिते प्रोक्तम् ॥ १७ ॥ 'च शब्दो यद्यपीत्यत्रा(स्या )। तेन यद्यपि कनिष्ठस्यायमेव कालविधिस्तथाप्यस्ति फश्चिद्विशेष इति दर्शयितुं कनिष्ठासारितस्य वक्तव्यप्रतिमुखदेहसंहाररूपाङ्गचिभागेन नृत्त- विशेषसिद्धये विदारि( री )विच्छेदस्तत्कालविरामे वर्णाङ्गसमृद्ध्युचितस्थापन्यास( स योजनं पृथक् स(स्वी)कार्यमिति यावत् । तथा चोदाहरणादेवम् । देवैः संस्तुतनमितमित्येको विच्छेदश्च चश्चत्पुट(टे)। दैत्यर्य: गैः पितृभिः प्रणमितचरणमिति पश्चपाणी । त्रैलोक्यहेतुमीशं रुद्रं शरणमहमुपगत इति समुद्गके। तन्द्रे यारि( चा )सारिते नानियम इत्युक्तं भवति ॥९५ ॥ लयान्तरेऽप्येब(वं) दर्शयति । अयमेव तालयोग इति । परिच्छ(च्छि) नरूपवृद्धिरिति यावत् । कस्तर्हि अनयोर्भेद इत्याह । विशेपसिद्धिरिति । द्विगुणाक्षर- संयोगादित्यत्र ( भ. ना. ३१.८४ ) श्लोकार्धमेवं संक्षिप्य च । शब्दाद् भेदो लयाचेति । अस्यापि यः शन्नपातस्तत्कृतो भेदः कनिष्ठेऽभ्य(ध्यर्धकलायां शम्यां( म्यायां) लयान्तरे तु कलायामेव । अत्यन्तलयान्तरितं करमादित्याह । लयाचेति । लयकृताझेदा- लयान्तरितमित्यर्थः। एवकारेणेदमाह । लयान्तर्वशादेव कनिष्ठस्य दक्षिणप्रयोगाभावो लभ्यते ततो गुणलयस्य मार्गान्तरस्याभावो ल्यान्तर इत्र स्यादुभयापचेरिति ॥ ९६ ॥ एवं कनिष्ठस्य स्वतग्रमेदमुपदर्य मध्यमस्यापि दर्शयितुं उत्तरकाला(न्) कृत्वा तिस्रः कलाः परित्यनेदिति । (त)मन्तरा द्विकलपञ्चपाणिबहुवचने प्राथम्यात् त्रित्वक( कत्वम )पि नालभेत्(त) इतिवद् द्विकलपश्चमाणित्रयादायकलायमपास्य श्रयः खण्डाः करणीयाः । ते नवकलो आद्यखण्डो द्वितीयो द्वादश तृतीयोऽपि द्वादश ततच(श्च)च्चत्पुटो........निष्ठा(प्रा)मादि सन्निपातान्त एव । आधा केवलमधिका शम्या मुक्तकसन्निपातकला । अन्यापविट्वा( द्धा ) ( के )वली खण्डनिष्कामादिसन्निपातान्तावेव । अत एककलद्विकरौ(लो) विधिरनुगृहीतो भवति । तत्र निष्कामस्याद्यत्वेन दर्शनात १च. खादी तिन्नः ।

·" एकत्रिंशोऽध्याय.। ज्येष्ठस्य भवति नियमादादी सैका'चतुष्कला चान'। मात्राद्वन्द्वयुताऽन्यत्' कृत्वा तो द्वौ च परिवर्ती ॥१८ बालं नवकलं येषां न तेषां साधु सम्मतम् । सन्निपाताङ्गविन्यासो घटेत(टते) न हि शास्त्रतः ॥ १९ ॥ स्वातन्त्र्ये तु शम्यादिनिकान्तावखण्डौ द्वौ । सन्निपातादिनिष्कामादितामन्तकं च( कश्च ) सन्निपात इति विशेषतो न संन्निपाता। अत्र त्याच्छेदार्या(र्थात् ) सन्निपातादो(दु)च- भाण्डाहे न( देर्न तकीप्रवेशादेरपि भेद इति ॥९७ ॥ अतः स्वातन्त्र्यावस्थातो नव(निय)मान्तर्भूतस्य ज्येष्ठस्य विशेषमाह । ज्येष्ठा- (ठस्य) भवति नियमादादी सैका चतुष्कला । सा चेति चतुष्कला या मात्रा चतुष्कलरूपा पोडशकलेति यावत् । स ता (सैका) भवति । सारसंघरेके(संग्रहे ण न वर्तते । कला चैकपात इत्याहादौ । एतदुक्तं भवति । आवापादिसन्निपातः पोडशकलारूपोऽत्र । चतुष्कलचञ्चत्पुटादौ तु शम्या मुक्तककल्पाऽन्तरवद् द्वौ परिवर्ती चतुष्कलामात्रा(नौ) नो(तौ पोडशकला(वेब) कुर्या(त्) । तौ च कृत्वा तयोर्मात्रा अस्याः(स्या) क्षेपणीयाः सा तु सकला । कथमित्याह । द्वन्द्वेन परिवर्तद्वयेन युक्ता। एतदुक्तं भवति । क्षुत्(क्षिप)क्षेपे (प्रेरणे) (पा. धातुपाठः ११२१, १२८६, १९४२ ) (इ) त्याद्याह । आदावष्टकला(:) क्षेपा इति । नो के वीथी शंकिनि(नी)। एवं तु विंशत्कलः । आवा(पा)यादौ सन्निपातौ द्वापन्यौ खण्डादित्युक्तं भवति । स्वतन्त्रेषु तु ज्येष्ठासारिते शम्यादिविक्षेपतश्चश्चत्पुटखण्डसन्निपाताविधिक्षेपान्तौ पञ्च- पाणिखण्डौ मुक्तकश्च सन्निपात इति विशेषः । पात्रादस्वे(दिप्ति यता स्यादिति तु पात(र) था(थ) कार्यादित्यध्याहार्यम् । अन्यथा कृत्वा तदन्तेन तुल्यकर्तृकं स्यादिति । एवमयं ग्रन्थः सर्वथैवापुनरुक्तार्थो लक्ष्यलक्षणपरिचयवर्जितौ( तैः) पुनरुक्त इत्युपेक्ष्य सङ्ग्रहीकृतः स्मारकीकृतो न च पुनरुक्त(क्की)कृत इत्यास्तां तावत् । एवं कार्यकारणता च दर्शिता ॥९८ ॥ अधुना कनिष्ठस्य यद्पं प्रथमां कण्डिका कुन(कृत्वा) (भ. ना. ३१.८१) इत्यनेन दर्शितं तदेव पूर्वपक्षशकाशमनद्वारेण स्फुटीकर्तुमाह । भा(चा)लं त(न)वकलमिति । सत्रेयं पूर्वपक्षशका । फश्चिद्धि ब्रूयात् । इह चतुरासारिती १. आवारे । २. माना। ३. गता स्यात् ।

·२०४
नाट्यशास्त्रम् ।
पुनश्चैवाङ्गविन्यासः कलानियमतः कृतः।
अथ तत्र मुखं तालध्रुव(पति)पातैरेव नियमितान् मानम् ।। १००॥
चली( बालं )वर्धमानं चतस्रः कण्डिकाश्चैव । वर्धमान एकद्वित्रिचतुर्यामान्तान्यासारितानि ।
प्रथमां कण्डिकां कृत्या घालतालमयोजिताम् ।
अन्तिमार्धकलाहीनं कुर्यादेय(घ) कनिष्ठकम् ॥
(भ. ना. ३१.८१)
इत्युक्तम् । तत्र स्पष्टमेन यथासङ्ख्ये( यमि )ति नाधीयते । नवकण्डिकाकनिष्ठमिति
सप्तदशपाताना पोडशद्धत्रिम( शार्धहीन) पातयित्वा म(नवपातमिह कनिष्ठमुध्य(मूह्य)
तामिति । अत्राह । न तेपां साधु सम्मतमिति । अत्र हेतुः। सन्निपातेति
शब्देन यस्तूच्यते । भूयसा तस्य सन्निपातान्तत्वात् । तेन यस्तुनो विन्यासस्वित्वेन कल्पन
तन घटते । अङ्गविन्यासच प्रतिमुखादिरूपो न घटते ।
ननु किं तेन घटितेनेत्याह । शाश्वतं हि लक्षणं मन्नमधमाणी(णमत्र वर्धमानमिव)
कर्तव्यम् । तत्र चतुर्द्वन्द्वमु(यु)क्तमिति ।
ननु कलैका द्वे तिस्रः समुद्का( ता) इति । क्रियतां विभाग इति । नेत्याह ।
पुनश्चैवेति । अङ्गविन्यासोऽपि पुनः शास्त्रत एव कलानियमेन कृनो नाम ।
विभागे न स्वेच्छा प्रमाणमिति यावत् ।
केचित् घटते तत्र शास्त्रत इति पठन्ति । तेन यालान(लं नवकलं
ए(ये)पांते [ने] ह्य(त्य )त्र च्छेदं कृत्वा ते(ए)पां साधु सम्मतमित्यभ्युपगम्यते ।
तदिदमत्र हेतुः । सन्निपाताङ्गविन्यासो न घटते । तत्र शास्त्रत इति
व्याचक्षते ।। ९९॥
उपोहनं मुखं तेपामिति ( म. ना. ३१.८९) यदुक्तं तदिदानीं वक्तव्यम् ।
अगविन्यासो हि शास्त्रेण चतुर्थः कृत(:)। तस्त्रीण्यन्यानि ज्ञातानि। चतुर्थ तु
ज्ञातव्यम् । तदाह । अथ तत्र मुखं ना(ता)लयति- । तालोऽत्र मुखः ख्यः)।
पोडशकलं तत्रान्तर्भूतन्यात् तालमुखम् । तत्र ध्रुर एताः सम्यादिविशेषहीनाः । यद्योगेऽपि
च ध्रुपकमार्गेण कृताः ॥१०॥

·एकात्रिंशाऽध्यायः। २०५ तस्य कलामात्राक्षरगुरुलघुवर्णस्थितिं वक्ष्ये । ज्येष्ठस्य कला ह्यष्टौ मुखं भवेन् मध्यमस्य सप्तकलम् ॥१०१।। पभिर्लयान्तरे स्यात् पश्चैव कलाः कनिष्टस्य । आदावन्ते गुरुणी मध्ये च लघूनि चालतः प्रभृति ॥१०२॥ अष्टौ द्वादश पोडश विंशतिरपि चाक्षराणि स्युः। आसारितोपवहनेष्वादावा(सा)रणानि युक्तानि ॥ १०३ ।। तान्यक्षराणि चक्ष्ये यानि पुरा ब्रह्मगीतानि । झण्टुं जगति यदि गिनिगि झण्टुं प्रथम(मे)लयान्तरं( रे)वा(चा)पि। तितिझल कुचझल मध्ये तितिकुचवृद्धं भवेज्ज्येष्टे ॥ १०४ ॥ तस्य मुखस्य का(क)लादि वक्ष्ये । तत्र कलानां प्राधान्याताल एव तावदाह । ज्येष्ठस्य कला ह्यष्टावित्यादि । अष्टा(प्टौ) सप्त पटु पश्चेति । क्रमेणोपोहनं कलानां ध्रुवनमाने(वानुपाते) सति ज्येष्ठ( स्य ) पञ्चषष्टिः क(टिक)ल(ला)स्तच्च कण्डिका- चतुर्यु रूपवर्धमाना शरीरान्तर्गतस्य चैव चा(वा)चासारिता चास्याङ्गविभागो नृत्तोपयोगादेव खतन्त्र( त्रा)सारितेपु नोपवहनमिति कथयितुं ज्येष्ठात् प्रभृत्युपक्रान्तम् । तालमालामाना- सङ्ख्येयाक्षरोपयोगोऽस्ति ॥१०१॥ तालप्रथमे(प्रमेयं गीत्याधारत्वादक्षरेषु च लघुभेदादिति मात्राक्षराश्रयगतगुरुलघु- वैचित्र्यमाह । आदावन्ते गुरुणीति । एतच्चतुर्वपि । आदौ सिद्धम् । अच(न्ते) रुद्रः । मध्ये त्वक्षराणि कियन्तीत्याह । बालतः प्रभृति ॥ १०२ ॥ अष्टौ द्वादश पोडश विंशतिरिति । तालकलायां चतुर्मात्री गण इत्यनया स्थित्या मात्र(त्रा )विभागोऽन्त्ये तु कलाद्वयेनार्धत्वम् । एका कला डम्बितीया । एव(4) सर्वत्र । अथ दुष्टविशेषेऽपि हेतयो ब्रह्मप्रोक्ता वर्णा एषां पड़क्तिक्रमो वक्तव्य इत्यत आह । आसारितेपु आदावासारणानि युक्तानि ॥ १०३ ॥ तान्यक्षराणि चक्ष्ये । आसारितोपवहनेषु यान्य(नि)कर्तव्यान्य- क्षराणि तानि वक्ष्ये। कानीत्याह । आसारणे आसमन्तात् स्वररूपविकारो लाघवेन भविष्यति। उप(वाहनं तदर्थ यानि नियुक्तानि । तथा चोक्तम् । उपोषन्ते स्वरा येनेति । नन्वेवं मिन्नाकारादिरपि क्रियतामित्यागड्यानादिगावं बन्धप्रसिध्यरशिष्टाभ्युदये १. आमारणानि । य. आवारस्वरागि। २. त्यान्तरे चापि ।

·। नाट्यशास्त्रम्। इत्यक्षरपतनकलागुरुलघुवर्णस्थिति विभक्तः। आसारितमुखसंज्ञिन उपवहन विधिविनिर्दिष्टा(टा)। एवमेतत् सविस्तारं कधितं वर्धमानकम्' ।। १०५ ॥ चत्वारस्तु गु(ग)णा युग्म ओजे पट् परिकीर्तिताः। द्वितीये पञ्चपाणी तु सार्धाः पट परिकीर्तिताः। 'कनीय एवं कर्तव्यमक्षरस्तालमानतः॥१०६॥ हेत्वर्थ केपाश्चिदेवेत्याह । यानि पुरा ब्रह्मणा गीतानि । ब्रह्मरूपत्वेन च वेदमन्त्र- ' वद्गीतानि । क्रमोऽपि चैपां नियतो वेत्याशयेनाह । झण्ड(ण्टुं) जगति यदि शिदि(गिनिगि) झण्टुं(ण्डे) प्रथमे कनिष्ठे लयान्तरे चापि । इदमे विशेष त्याह । ती(ति)तिकुचवृद्ध(द्धं) सम्य(ग)धिकीभूतम् । मध्ये च लघु(धू) नीत्युक्तत्वाद्धसि........न्यनन्तरं सहि(ही)ति सचेति ल्यान्तरे । तदन्तरं रुकु)चच्छ- (झ)लेति मध्ये मध्यमासारिते वृद्धं तद(नन्तरं तीति कुचेति ज्येष्ठवृद्धं सर्वत्र त्वन्ये कलाद्वये संघटितुमिति ॥ १०४॥ एतदमुपसंहरति । इत्यक्षरपतनकलेति । अक्षरेषु पतनं प्राप्तिासां कलानां तन्निमित्ते गुरुलघुपूरेणोपलक्षिता ये वर्णा झण्ड(ण्टुमादयस्तेषां या स्थितिनियतक्रमतया प्रविभक्ता। प्रत्यासारितमन्योन्यरूप उपोहनविनियु( धिरु )तो यस्यासारितेषु मुखसंक्षेति सम्बन्धः । न चामारितानां लक्षणं चश्चत्पुटपरिवर्ते (म. ना. ३१-९५) (तं इत्यादिना कृतं येन पुनरुक्तं स्यादपि तु वर्धमानस्यैव विद्धि(धि प्रतिपादनमित्थं कृतमिति दर्शयति । एवमेतदिति । सविस्तारमिति । वृद्धा(विधि)युतमित्यर्थः । वर्धमानस्ये(स्या)यं विधिरुक्तेति(क्त इति) यावत् ।। १०५॥ नन्वत्र वर्धमानलक्षणस्योपसंहारोऽयमन्यस्य समाप्तवा(त्या) । अथाऽत्र पदगर्त भेदं दर्शयितुमाह । चत्वारस्तु गु(ग)णा युग्म इति । तुर्विशेषद्योतकः यद्यम्यन्यत्र सामगीता( दा वपवादगतो नियमलाया( स्थानानन्दमस्या सौ(स) इत्यक्षरेण बहुतरं व्याप्तम् । तथापि नृत्ते अमिनयम्य कर्तव्यतां तस्य च गीत्या च गीत्यर्थे भावित प्रवृत्तेरर्थस्य चातिप्रकविगमाभावादत्याधत्तौ च भिन त्यय(ले)कारवैधुर्यापत्तेरयं मध्यमक्रमो हृदयहारी सहा(दा) ग्राहको नु स( से )यन्ते( स्ते )न प्रतिकलं चतुर्मात्री गु(ग )गः । अन्या- १ घ. प्रति । १ घ. समुदिष्टः । ३ च. परिमाणः । ४ घ, एव ।

·एकात्रिंशोऽध्यायः। २०७ यथा। देवं देवैः संस्तुतनमितम् । दैत्यैर्य गैः पितृभिः प्रणमितचरणम् । त्रैलोक्यहेतुमीशं रुद्रं शरणमहमुपगतः ॥१०७॥ अष्टावेव 'गु(ग)णाः कार्याः पूर्व()ताले यथाविधि । द्वादशैव तु कर्तव्याः पट्पितापुत्रके गणाः ॥१०८॥ अर्धत्रयोदशंगणास्तृतीये वस्तुसंज्ञके। एवमक्षरविन्यासो मध्यमासारिते स्मृतः ॥१०९।। (न्त्या )या तु कलाया विश्रान्तियोगात् स(द् गान्धर्वगुणत्वमासादयति । अस्मान्त नैव) लघुरिव गुरुत्व( त्वं) छन्दा(न्दो)व्यवस्थाया(:)। तदाह । द्वितीये पञ्चपाणौ तु सार्धमि(र्धा इ)ति । पोडे( है )वेत्युदाहरणान्निरुक्तन( त्वा )दपोहनवन्नियताक्षरनियम इत्याह तदुदाहरणा(नि)॥१०६ ॥ देवमित्यादि । भगवान् महेश्वर एवात्र स( से )व्यस्तत्परिवारत्वेन तत्प्रवणतया च देवान्तराणां वर्णनम् । येन पिण्डीबन्धानां तायपिण्डी भवेद् विष्णोरित्येव- मादीनां ( भ. ना. ४.२५४) सर्वेपा निवृत्त (त्त)प्रति(ज्ञ)तां च(चा वान्तरविच्छेद इति तथाविधान्यक्षराणि रचनीयानीत्युदाहरणानीत्य(म्या)भिप्रायः । उदाहरणादेव गणविभागे सिद्धे कि लक्षणेनेति चेद् गुरुलघुनियमोऽपि वर्णवृत्तवत् सम्भाव्येत । न त्वमाविष्टः । मनपणाप्रसाद ।। न जोदाहरणादियाती प्रतिलिपति । नियति अप्पो किस मात्रा इति लक्षणमपि करणीयमेवेति । ननु मुक्तकसन्निपात आये चञ्चत्पुटग्वण्डेन तस्य सन्निपातान्यवाद वस्तुत्रयस्य । तत्कथमुक्तं द्वितीये पञ्चपाणी सार्धाः पडिति (भ ना. ३१-१०६)। अत्राह तालविभागभेटसिद्धये ग(एता )यदेव चैवमपश्यफर्तव्यम् । अनन्तरं तु गीतनृत्तादिवशा(:) सन्तु वीदरस्ता(न्तु वितराः। (ता)विभागस्य चेदमुदाहरणम् । अन्त्या च कला विश्रान्तिनाहरणीयफला प्रकर( त् )मम्भान्यनानपरिपूरणेनार्धगणेन फ़र्तव्यता इयतीति तात्पर्यमन ।। १०७॥ एवमेफले निरूप्य द्विफले यतिविधि सोदाहरणमाह । अष्टावेव गणा इति । १च. गणा. । २ च. पूर्वनाल । ३ घ. गुणाः । ४ च. सशिनि ।

·नाट्यशास्त्रम् । "यथा! भूताधिपनि भगनेत्रहरं देवैर्वन्यं सुरमख'मथनम् । रौद्रं भयदं गजचर्मपर्ट' शम्भु श्यक्षं ज्वलननिभजटम् । भुजगपरिकरं त्रिदशगणवरं दैत्यैर्नित्य परिपठितचरितम् । 'उमापति नमितमभिमत'सुखदं शरणं सुरनुतमहमिह समुपगतः कार्याः पोडश युग्माख्ये ताले तु प्रथमे गणाः । चतुर्विंशतिरोजाख्ये द्वितीये वस्तुसंज्ञके ॥१११ ॥ चतुर्विंशतिर च तृतीये वस्तुसंज्ञके । ज्येष्टेऽप्यासारिते कार्य एवमक्षरसञ्चयः ॥ १२२॥ यथा। 'अमरं प्रवरं मदनाङ्गहरं भुवनैकनाथमभयप्रदम् । 'त्रिपुरनाशकरं देवं तमहं प्रणमत(णत)सुरपितृगणनतचरणम् । पूर्वताले चञ्चत्पुटे । अर्धत्रयोदशमेषां ते गणा इति बहुचीहिगर्भकर्मधारया(त्) त्रयोदशानां गणानां च गणयतः स तथा ॥ १०८-११० ।। अथ चतुप्फलगणलक्षणमुदाहरणं चाह । कार्याः पोडशेति । वस्तुसंज्ञक इत्यनेनेदमाह । एप तावत् सर्वत्र विभागकलायां गणो न्यायान्त(न्ता धग इति तत् त्रयोदशत्वाद्वस्तुनश्च सनिगातान्तत्वात् । आधे भागेऽभ्यधिको यः सन्निपातात् प्रणमत । तबलाच्चात्रैवैको गुणः प्रविशति । तेन दैत्यैरित्यन्तम् । चञ्चत्पुटांशमध्यमे विझण्टु- मित्यन्तम् )ज्येति पृथिवीत्यन्तम् । स्वतन्त्रेप्यासारितेषु यथास्थित एव क्रमः ॥१११-११२ ॥ स्वतन्त्रपूर्वकं च पारतन्त्र्यमिति स्वातन्त्रयोरभिप्रायेणेत्थमप्युदाहरणम् । अमरमित्य- विद्यमानम्........। प्रवरमुत्कृष्टम्। ........तत् । पृथिवीमित्यादिव्योमाख्यामित्यन्ते द्वन्द्वेऽपि ज्वलन इत्यादावलुठ-(ग्) ब्रह्मगीतत्वात् । अन्ये त्वसमम्तमेव बदन्ति । यजमानो व्योमाख्यः कार्यो यस्येति । विद्या(निलयं) चन्द्रार्धधरमि- १च. वर । २ च. वृतं । ३ च. अमर। ४ च. सुत । ५ च. चरणमहमुप। ६ च. सज्ञिते। ७ घ. अमरप्रवरं । ८ च. निपुरान्त ।

·.. एकत्रिंशोऽध्यायः २०९ पृथिवी सलिलं ज्वलन(नः) पवन(नः) सूर्यश्चन्द्रो यजमानो व्योमाख्यः कार्यः। मुनिभिर्यस्य प्रोक्तस्त्रैलोक्यगुरुं तमचिन्त्यमज (तमजं) विद्या- निलयं भैरवरूपम् । : खट्वाङ्गकपालधर(खट्वाङ्गधरं)स्थित्युत्पत्तिप्रलयनिमित्तम् । 'चन्द्रार्धधरं तिलकार्धधरं मुण्डाधिरं रशनार्वधरम् । बहुभिर्विकृतैः विविधैर्विकटैवेद्यं त्रि(विधैर् ) विमुखैः(खैरपि) तैः । प्रमथैः परिवृतमहमीशं(तमीशं) सुखदं सततं प्रणतः ।। ११३ ।। आसारितानां सर्वेषां त्रयो भेदाः प्रकीर्तिताः। यथाक्षरं द्विसंख्यातं त्रिसंख्यातमथापि च ॥११४ ॥ तालच्छेदाद् द्विगुणितैः समवर्णगणैः कृ(णैर्ह)तम् । अनिवृत्ताक्षरपदं यथाक्षरमिति स्मृतम् ॥११५॥ त्यादिना गौरीश्वररूपत्वमस्य । अत एवोक्तं सपत्नीको वृपध्वजः सह देवगणा. धिपैरिति । पूर्व चोक्तम् । वर्षमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । (भ. ना. ५.४८) इति । अत एव गणानां स्तुतियहुभिर्विकृतैरिति । इयमेव चैषां स्तुतिर्यत् परमेश्वर- प्रकरणम् (णे) स्तुत्यन्त(न्ते गणन( गण प्रकाशनं हि स्तुतिः । अन्न देवैः सन्तुतनमि- (संस्तुतमि)त्यादौ (भ. ना. ३१-१०७) देवानामपि स्तुतिरेव कृत्या(ता) मन्तव्येति । विकृतरिति दिगम्बरैरित्यर्थः ॥ ११३ ।। अस्यैव पदगतं विशेषान्तरं वक्तुमुपक्रमते । आसारितानामिति । न केवलं वर्धमानान्तर्भाव इदं त्रैविध्यं किन्तु स्वतोऽपीयुक्तं सर्वपामपीति ॥११४॥ तालच्छेदादित्यादि । इह(हा) निवृत्तिरावृत्तिरुच्यते । सा च पदैकदेशस्य पदस्य तन्समुदायस्य वा । सर्वथा यत्र सा नास्ति तद् (त्र)गीताक्षराणां नातिक्रमणवर्तमानत्वाद् यथाक्षरम् । तदाऽनिवृत्ती(त्ताक्षर )पदभिति। अक्षरं द्वे त्रीणि। एवं पदान्तनिवृतमाधिशून्यस्य । अत एव स(म)वर्गगणैर्हतम् । गणाधतुर्मात्रास्ते १. ये मेदः परि । ना.२७ ·२१० नाट्यशाखम् । निवृत्या यत् समायुक्तं द्विसंख्यातं तदुच्यते । - निवृत्तिद्वयसंयुक्तं त्रिसंख्यातमपीप्यते ।। ११६ ॥ चतुष्कादौ चतुर्मात्रा यथोक्तगुरुलाघवाः । यथायोगं गणाः कार्या गीतेप्यासारितेषु च ।।११७॥ अक्षरैर्या चतुर्मात्रा द्विमात्रा वर्णतस्तु सा । चित्रे कला 'बुधैर्जेया वृत्ती सा द्विगुणा स्मृता ॥११८॥ स समवर्णाः । सम( मा स्तुत्यास्थाल्या( य्या )दिवर्णा येषु। तुल्या त्यत्वं तस्स सदृशाक्षरत्वात् । नन्वेनन्न ज्ञायते किपति तालभागे कियदक्षरयोजनमित्याह । तालच्छेदाद द्विगुणिनैरिति । तालश्चञ्चरपुटादिर) तस्य छेदो भागो गुरुलधुप्लुतादिर) तमु(म)पेक्ष्य द्विगुणितानि यान्यक्षराणि तैरुपन्लक्षिता ये गणा. । एतदुक्तं भवति । वदन्ति या(यो) गुरु स्तो( सो)त्र गुरुद्वयम् । एवं द्वितीये ए(रे)कार(रे) रघुद्वयं गकारे प्लुनद्वयम् । एवं पञ्चपाणी वाच्यम् । एवं तालभागद्विगुणित- वर्णोपलक्षितैर्गु(ग)गैर्ह( है ) तमिति वाहीति(द्विर्हत) म्वरूपं यथाक्षरमिति तात्पर्यम् ॥ ११५ ॥ अथ द्विसंख्याने(ते) रक्ष्यते । नि(वृत्या यत् समायुक्तं तद् द्विसंख्याता(तम्)। निवृत्तिद्वयसंयुक्तमिति । निवृत्तिरावृत्ति । तया युक्त द्विसंख्यात(म्)। तदा( हा )भ्या त्रिसंख्यातम् ॥ ११६ ।। ननु तालच्छेदाननुगुणैरित्युक्ते गुरद्वयं लघुनी प्लुतद्वयमिति प्राप्तम् । तच्चैतन्न दृश्यत इत्यत आह । चतुष्कादाविति । चत्वारस्तु गणा इति (भ. ना. ३१.१०६) चतु कमधिग्रह । ओजे पडष्टावेव गणा इत्यादि च । तत्र चतुष्कादौ ये गणा उक्तास्ते चतुर्मात्राः कार्याः । न तु गुरुरघुनियमोऽत्र । तदाह । यथोक्तेति । उक्तेन विवक्षा वक्ष्यते । यथामीष्टगुरुग्घुभावा इति यावत् । तच्च यथायोगं चञ्चपुटादिताले योज्यम् ॥ ११७ ॥ यथायोगमित्युक्तं तन्मात्रयेऽपि स्फुटीक माह । अझरित्यादि । अक्षरैर्या चतुर्मात्रा द्विमात्रा वर्णतस्तु सा। चित्रे कलेति छेद उच्यते । तेनाक्षर- १च. सम्पन्न । २ च मिनी 1 ३ च भवेशा तु ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । वृत्ती या वर्णमात्राभिश्चतुर्मात्रा प्रकीर्तिता। द्विगुणा दक्षिणे सा तु कला ज्ञेया प्रयोक्तृभिः ॥ ११९ ॥ न मार्गभेदोऽक्षरेषु कश्चिदप्युपपद्यते । . वर्णमात्राद्विगुणनाद्वर्णभेदः प्रकीर्तितः ॥१२० ।। यथाक्षरेषु भूयिष्टं गीतेष्वासारितेषु च। विधिरेष समुद्दिष्टो वर्णतालस'माश्रयः ।। १२१ ।। त्रिाचतुष्कोपलक्षितो योगो भवति । स एव गीतात्मकवर्णमवेक्ष्य द्विमात्रो भागो भवति । चतुर्मात्राक्षरांशे दशलघक्षरपरिमाणगुरुवाह्यस्तदर्धरूपो लघुस्तदर्धे पण्मात्रात्मके तु भागे प्लुत इति यावत् । चतुर्मात्र एवं त्वक्षरभागे विंशतिलघुपरिमाणो गुरुभाग एव लबादिपु । यथायोगमिति वार्तिके चतुर्माने चत्वारिंशलघुमिति(त)तालगुरुसार्धप्लुतमित्येवं सर्वत्र तदाह । वृत्तौ सा द्विगुणेति । साक्षा(क्षर )योग,क्षिके(प्त)चतुर्मात्राकालवृत्ती तालकला चित्रापेक्षया द्विगुणा(णां) विभर्तीत्यर्थः ॥ ११८॥ या च सा चतुर्मात्रकलावृत्तौ वर्णमात्रामिरुपलाशिता कृता सैव वार्तिकापेक्षया द्विगुणां कलां दक्षिणां विति । तदाह । वृत्ती याव(या) वर्णमात्राभिश्चतुर्मात्रा प्रकीर्तिता। द्विगुणा दक्षिणे सा तु॥ इति ।। ११९॥ तदेव स्थिरीकरोति । न मार्गभेदोऽक्षरेषु कश्चिदपि इति । मार्गेषु सर्वेषु च तावन्त्येवाक्षराणाति यावत् । ननु तावत्स्वेवाक्षरेषु कथं प्रतिमार्ग कालभेद इत्याह । वर्णमात्राद्विगुणना- द्वर्णभेद इति । वर्णाक्षरस्य भेद इत्यादेः । मात्रास्वरूपा येऽकारादिकाः। तस्या द्विगुणनात् । वर्णस्येति । गीते भेदो मार्गवैचित्र्यमिति यावत् । स तेन दैयेदिति चिते(त्रे ) ए एति वृत्ते(चौ) देएएएएएएएए इति दक्षिणे ॥ १२० ॥ तदुपसंहरति । यथाअरेषु भूयिष्ठमिति । बाहुल्येनायं विधिः । अन्यथाऽपि फधिदस्तु मध्यमस्तावदयं प्रकार इति भावः । एतचोक्तं प्राक् ॥ १२१ ॥ १५.या। २.पु। ३घ. पड़ा।

·नाव्यशास्त्रम् । . द्विसङ्ख्याते निवृत्तिस्तु कार्या यस्यार्थ(ध)योगतः। द्विसङ्ख्यातार्थ(4)योगेन त्रिसङ्ख्यातेऽपि चेप्यते ॥ १२२ ।। न चित्रे द्वित्रिसयात कदाचिदपि योजयेत् । न च वृत्तौ त्रिसस्यातं गीतं वासारितं बुधः ॥१३॥ त्रिसंख्यातं दक्षिणे स्याद् द्विसंख्यातं च वार्तिक । चिन्ने यथाक्षरं प्रोक्तमिति मार्गविनिश्चयः ॥१२४ ॥ यथाक्षरं तु सर्वेषु मार्गेपु परिकीर्तितम् । इति केचित् । दक्षिणेनैव गत्वादी निवृत्ती वृत्तिवद् व्रजेत् ।। १२५ ॥ एव यथाक्षरस्य परीक्षा कृता द्विसख्यातत्रिसख्यातयोस्तामाह । द्विसंख्याने निवृत्तिस्तु कार्या यस्यायोगतः। द्विसंख्यातार्धयोगेन निसंख्यातेऽपि चेष्यते । इति । आद्यम्य यथाक्षरस्यायोगे द्विसंख्याते निवृत्तिरावृत्ति । तस्यायोगेन त्रिसंख्यातेन(पि) । देवं देवैः संस्तुतमिति ( भ ना ३११०७ ) यथाक्षरे चतस्र करा । द्विसख्याते देवमेना का देवं देवैरिति द्वितीया मप्लुते तृतीया संस्तुतमिति चतुर्थी । एव यात्रता चतल फलाम्तायतेत्र वर्ष( मान )योग । यदा तु देवं देवैः संस्तुतनमितमित्यनेनैककलापाते यावता द्विसख्या द्वे कले तदा त्रिसख्यापात द्वे सख्याने त्रीणि च त्रयस्तथा ॥ १२२॥ कियन्त्यक्षगणि ताल कायामित्याशङ्मयाह । न चित्रे द्वित्रिसंख्यातमिति । चित्रमागें यथाक्षरमिति । वार्तिके तु यथाक्षर द्विसंख्यातम्(म) । तत्र तु विसंख्यानं न मा(भा)ति । दक्षिणे तु नयमपि । तदा तत् त्रिसंख्यातं दक्षिणे स्यादिति ॥ १२३-१२४ ॥ तन विसंख्यातस्य स्वरूपं स्फुटयति । दक्षिणेनैवेति । दक्षिणमागोंचितं देव इत्यस्य शब्दस्य वर्णप्रकर्ष कृवा वृत्तै (ति) कर्तत्र्या । तस्येव देव इति शब्दस्य ततोऽर्धप्राप कुर्यात् । तदाह । पृत्तिवत् पुनरावृत्तौ च ॥ १२५॥ १चते। २ च गवामारितेच ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २१३ चित्रवच्च यथान्यायं त्रिसंख्याते विधिः स्मृतः। अनेनैव विधानेन द्विसंख्यातमपीष्यते ।। १२६ ।। वृत्ती वा दक्षिणे वापि प्रयोगस्य सदैव तु । वस्त्वादी वस्तुमध्ये वा वस्त्वन्ते वा निवृत्तयः ॥१२७॥ प्रयोक्तव्या 'वुधैर्नित्यं विचार्याङ्गबलावलम् । निवृत्ती तु कला न्यूना यदा वस्तुबशाद् भवेत् ॥१२८॥ अकलापातनात्तस्या वर्णः कार्यों निवृत्तिमान् । वर्णालङ्कारसौभाग्यं विच्छेदं करणस्य च ॥१२९॥ ततोऽप्यर्धप्रकर्षस्तदाह । चित्रवञ्चेति । अनेनैवं विधानेनेति । यथा- न्यायमिति । तेनैवात्रक एवातिदेशः। वार्तिकेनैव गत्यादौ निवृत्तौ चित्रवद् भ(ब)जेदिति वार्तिके । दक्षिणेनैव गन्धा(त्या)दी निवृत्ती वृत्तिवदिति दक्षिणे। केचिद् ध्रुवकमार्गापेक्षया चतुस्संख्यातमपीच्छन्ति । तच मुनिना देहावृतमार्गत्रयस्यैव बाहुल्येन प्रयोज्यत्वात् तेन देव इति देवैरिति देवं देवैरिति देवं देवैः संस्तुतनमितमिति त्रिसंख्यातम् । देवमिति तं देवैरिति संस्तुतेति द्विसंख्यातम् ॥ १२६॥ ननु चित्रे तावता द्विसंख्यातं नास्ति । यत्र स्व(व)स्ति तत्र निवृत्ताश्रयरूपम् । निवृत्तिथ तस्मिन् म्याने कार्येति निरूपयति । वृत्ती वा दक्षिणे चेति । प्रयोगस्य गीतकासारितादेर्यबस्तु तस्यादी मध्येऽप्यन्ते वा निवृत्तयः कर्तव्याः ॥ १२७ ॥ अङ्गानां विवधादीनां बलावलं विचार्यम् । विदारीवशाद्धि निवृत्त्यो भवन्तीति यत्र विविधो विशेषत उपदिष्टस्तत्र सामुद्गसिधै आदायन्ते चावश्यं निवृत्तिः । तत्र निवृत्ताश्रयं (तद्रूप निवृत्तिश्च कास्मस्थाने कार्येति निरूपयति । (वृ)) उपवर्तने मध्यनिवृत्तिरिति । अथात्रोपदेशान्तरमाह । निवृत्तौ तु कला न्यूनेति । निवृत्ताविनिवृत्तौ च चतुर्थः। अन्य प्रयोगस्यालद्वारादेवां सामाद् यदा चतुर्मात्रा भवन्ति तदा न्यूनभाग एव कालप्रकर्षवर्णस्वरो निवृत्तिमानावर्तमानः कायो यो )ऽवतील(शिष्ट) फलायां पूर्णता वर्णव्यवस्था (का)या (व)दि का(तस्य निवृत्तिस्तत्रैव । न्यूरो ना)यहे. वस्थानात्मनि वृचिनि रा(मा)निवृतिः । तामेव न्यूनां कलामाश्रित्य यत् कला(लोनतार- प .। २च. प्रयोगः । ३ च. असार।

·.२१४
नाट्यशास्त्रम् ।
.
तत्यादीनां प्रयोगश्च निवृत्तीनां प्रयोजनम् ।
वर्णतालाक्षराणां तु संयोगोऽयं मया स्मृतः ॥ १३० ।।
आसारितेषु गीतेपु वर्धमानेषु चैव हि ।
वर्धमानं तु विज्ञेयं चतस्रः कण्डिका वुवैः ॥ १३१ ।।
कलपूरणं • तद्याप्यवर्णस्थाय्यादिनिवृत्तिमान् परिसपाप्ति (प्तः) कर्तव्य इति । तद्यथा
चञ्चत्पुटे दाहिपवणांदोळइआ (दक्षिणपवनान्दोलिता) इत्यत्र योगाल(घुः)
इत्यनेन सहितः (तं)प्लुतः (तं पूरयति । तुल्यार्थे अनिवृत्तिमपि समुच्चिनोति ।
ननु यथाक्षरे पाठे सौकर्यम् । अर्थावबोधसौकर्य च द्विसंख्यातात् । धौ(धातुको
'गुण उक्त एव दोपा न्य(अ)त इत्याशक्याह । वण्यो()लङ्कारसौभाग्यमिति ।
गीतिशोभाकरणस्य तदनुसारिणस्तश्रीपाठ्यादेविच्छिचिवि चि चित्राच्छेदास्त्वतो सानुगताना
चोत्कृ(ट)लक्षणानां प्रकृष्टयोजनानिवृत्तीनां द्वित्रिम(नेप्य)न्तग(गतानां प्रयोजन
यथाक्षरे हि वैचित्र्यान्तरं न किञ्चिद् ग(गीतवाद्ययोरिति ।
ननु पादयोजनया किमत्र प्रयोजनमित्याशड्याह । वर्णतालाक्षरन्तु(राणां
तु) संयोगोऽयमिति । वर्णः स्थाय्यादिः । अक्षराणि पदानीति। संयोग इति
सम्यग् योजना । स्वरतालपदात्मकं गान्धर्वमिति । प्रागुक्तमिति भावः ॥ १२८-१३० ॥
गीतेविति संयोगादुक्तम् । वर्धमानेविति बहुवचनम् । यथाक्षरं द्विसंख्या-
(तापेक्षया । तथाहि । चित्रे यथाक्षरं वर्तते । द्विसंख्यातं तच्च दक्षिणे । त्रीग्यधीति पोदा
वर्धमानम् । एवमासारितस्य वर्धमानान्तर्भूतस्य स्वरूपं वर्धमानशरीरमेव तु वाच्यम् । किञ्च
वर्धमानपदासारितान्यासारितेभ्योऽपि वर्धमानोत्पत्तिारल्येया । तन ज्येष्ठा वर्धमानशरीर
मन्वेति । तद्बारणेतरेभ्यः । ज्येष्ठान्या(स्या )सारितानामनुप्रवेशात् । तत्र कीदृश्यो ज्येष्ठस्य
खण्डनया तज् ज्ञायत इति वाच्यम् ।
ननूक्तं चतस्रः कण्डिकाश्चैवेति ( भ. ना. ३१.७६ ) । सत्यं तनु(तु ध्रुबके
हि कलादिमिश्चेत्याद्या न च काले........द्या चतुर्भिर्न प्रायमेवोक्तमिति प्रस्फुरयितुं ग्रन्थान्तरं
बधमानान्त(नं तु)विज्ञेयं चतन इत्यादि । चतुर्धावतः खण्डनमतश्चतस्त्रा
ख(क)ण्डिकाः ॥१३१॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २१५ विशाला सङ्गता चैव सुनन्दा सुमुखी तथा । उपोहन विशालायाः कलाः पञ्च भवेदिह ।।१३२ ।। पट् सझताया विज्ञेयाः सुनन्दायास्तु सप्तकम् । सुमुख्याश्चोपवहन नित्यमष्टकलं भवेत् ।। १३३ ।। आदौ गुरुद्वयं कार्य चतुर्दश लघून्यथ । उपोहने विशालायाः पुनरन्ते गुरुः स्मृतम् ॥ १३४ ॥ यथा। झण्टुं जगति यवलिनकदिगिनिगिकुचकुलतिति(निगितिति) चा। चतुर्भिरधिहस्वैर्गुरुवयसमन्वितैः । सङ्गतायास्तु विज्ञेय उपोहन विधिः क्रमात् ॥ १३५ ॥ यथा। झण्टुं जगति य वलिनकदिगिनिगितितिझलतितिचा। चतुर्भिरधिकैरेवं लघुभिर्गुरुसंयुतः। सुनन्दाया अपि ज्ञेयो ह्युपोहनविधिवुधैः ।।१३६ ।। यथा। झण्टुं जगति यवलिनकदिगिनिगितितझलकुचझलतितिचा । पनि(विंशतिलघूनि स्युः सुमुख्याश्च गुरूणि तु । उपोहनविधाने तुज्ञेयानि मुनिसत्तमाः ॥१७॥ तत्र देशपरिवर्ते आद्यायाश्चतुरावृत्तिरिति सा विशाला। द्वितीया ततः प्रभृति संगते रूपकमात् संगमे वात्र लयान्तरनिवृत्तेः संगता। वितति हाहाभावात् ससमृद्धिकला उपक्रम्यते हि कला-तालप्रमाणं च मध्यमासारित(त)तृतीया न........सा सुनन्दा । चतुर्दशपरिवर्तप्रमुग्व एवास्थिति सुमुखी। तास चासारित(व)देवो( पोहना । पञ्च पट् सप्ताप्टी कलाक्षराणि त्वत्रान्यानि । तदाह । उपोहनं विशालाया इत्यादि वाक्यम् । नाकं या गुरुत्रयमाद्यम् । झण्टुं अन्त्यं वा । गुरुसंयुते(त) इति गुरुणी(रूणि) च । एतान्येर गुरुगी(रूणि) ॥१३२-१३७ ॥ १. विधानेन ।

·२१६ नाट्यशास्त्रम् । m यथा। झण्टुं जगति यवलितकदिगिनिगितितिजलकुचजलतिति(झलतिति) चा। उपोह्यन्ते स्वरा येन तेन गीतं प्रवर्तते। तस्मादुपोहनं ज्ञेयं शुष्काक्षरसमन्वितम् ॥१८॥ 'अथवोपोद्यते यस्मात् प्रयोगः सूचनादिभिः ।, तस्मादुपोहनं ह्येतद्गानभाण्डसमाश्रयम् ॥ १३९॥ शम्यातालौ द्विरभ्यस्तो सन्निपातोऽन्त्य एव च । उपोहने विशालायास्तालोऽयं परिकीर्तितः ॥१४॥ नन्द(तत्र ) किमर्थमुपोहनं कमानो वचनमुच्यत इत्याशइत्याह 1 उपोद्यन्ते खरायेनेति । गात्रीणायां येन वा कारक )रणमात्रेण स्वरा उपोद्यन्ते भाविनीत्युपारग्मिण उहविषयोः क्रियन्ते उद्घन्ते च धार्यन्ते उत तदुपोहनमुपबहनइ(मि त्यपि दृश्यते । व्यवहारा येऽत्र च । दारख्या चीणायां गीतं प्रवर्तते । तस्माद् व्यक्तवाकरणानुकाररूपे गीतप्रतिपत्तिः। ननु व्यक्तार्थरुद्रादिपदद्वारेणैवेत्येवं गानदारुवीणागतं यद्वाकरणमानं तदेवो- पोहनम् । तच हरेति ट(ह)काराद्यन्यतमाऽव्यक्तार्थवर्णयोजनाय प्रक्रम्ये मे) प्राप्तेऽभ्युदय- सिद्धौ न यतते । झण्डु( ण्टु)मादिभियोज्यते । न तु तायेव । तदाह । शुष्काक्षरस- मन्वितम् । ॥ १३८॥ एवं गावदारुषीणाभिप्रायेण मप्रयोजन निर्वचनमुक्त्वा ग्रन्थ(थ्य)मानं नृत्य- माश्रित्याह । अथै(थ)वोपोह्यते यस्मात् प्रयोगः सूचनामिति(दिभिः)। सार्थवेदविषयोऽयम् । प्रयोगमाश्रित्यैवेत्यादिसूचनाभिनयेन शुप्फाक्षरगाने भाण्डसहिते यदुक्तं येऽपि चान्तरमार्गाः स्युस्तन्त्रीवाकरणः स्मृताः। तेषु सूचा(ची) प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवम्(वे) (भ. ना. ४-३१८) इति । तेनोपोयते प्रयोगसूचनाभिनयद्वारेण सूचि(च्यते यत्र तदुपोहनम् ॥ १३९॥ अथवा विधिमाह । शम्य(म्या)नालाविति । द्विरित्युक्तेऽभ्यस्तात्वि- (त्रि)कयुक्तेऽपि प्रत्येकं स्यादिति । ससता इति स्यात् तदर्थमाह । अभ्यस्तो समुदिौ । १७. यस्मात् । स्वरो यस्मान् तस्मात् । २ च. प्रोक्तम् । ३ ६. स्थायिस्वरसमाश्रयम् । J ·एकत्रिंशोऽध्यायः । द्विकलः सङ्गनायाश्च तालश्वाचपुटो भवेत् । 'त्रिकलो युक्ततालादिः सुनन्दायास्तथैव च ॥१४१ ॥ चचत्पुटश्च द्विकलः सुमुख्याः स्यादुपोहने । उपोहने द्विरभ्यस्तैस्ततः कार्या तु कण्डिका ।। १४२ ।। एतान्युपोहनानीह चत्वारि गदितानि तु । आनुपूत्रा) प्रयोगं तु कण्डिकानां नियोधत ॥१४३ ॥ शम्या ताला(लः) पुनः शम्या ततस्तालो यथाक्रमम् । निकलः सन्निपातश्च विशालायाः प्रकीर्तितः ॥१४४॥ द्वित्रिकाल उद्धट्टतालादियुक्ता(क्तश्)चश्चत्पुटः । तथैव चेति । न विशालायां शम्यादि- चञ्चत्पुटगतगुरुलध्यादिविभागः । अत्र तु तद्गतो गुरुलघुप्लुतविभागो न स्वागुरुप्रस्तारं कलासप्तकमिति यावत् । तदयं प्रस्तारः। शंतशंताशंनिशिताश निशनिताशप्रश । अथ विप्रयोगमाह । न द्विरभ्यस्त इति सूच( यन्) नृत्यप्रयोगभेदद्वारा वृत्ति(:) । अतालसताल- भेदादित्यन्ये । कथं खण्डी(कण्डिका) कार्येत्याह । आनुपूर्येति । न त्वामारितसम्याद इव व्युत्क्रमेणेति ॥ १४०-१४३ ।। तत्र गुरुकण्डिकारूपत्वे योग्यतापरं वर्धमानशब्दवाच्ये तालविधिमाह । शम्या तालो पुनः शम्या ततस्तालो यथाक्रमम् । त्रिकलः सन्निपातश्च। इति इसनितानि इसतापनि इस इति तापनकलायां प्रस्तारः । यथाह । मध्यमासारितान्यस्य वस्तुनो यदुदाहृतः । इति । अक्षरार्थस्तु इह कलादिकद्विकलयुग्मता दृश्यते । तत्र तिस इति प्रस्तारे प्राप्ते आह । प्रकीर्तित(:)। प्रस्तारस्य प्रवेशश्च कीर्ति(तः) । प्राधान्यमादित्वं प्रतीति । तत्राष्टामु कलासु नृत्तापवादौ शम्यनालौ किमविच्छेदेनेत्याह । पुनरिति । विच्छेदः २ ज. तस्यैव सनिपातोऽन्त्ये मुनन्दायास्तथैव च। ३ च. द्विरभ्यरते। ४ च. हि। ज. । ५ इतः परं द.मानुयायां पूर्व विशाला कर्तव्या घालतालप्रयोनिता। अन्ति- मार्थकलोपेता पालमासारितन्तु तन् । समताया गृहं गत्वा विशाला सम्ला यदि । युज्यते पूर्णतालेन तदा स्यातायानरम । मुनन्दा च ततः कायां राजता पुनरेव हि । पिशाला च पुनथैव मुमुर (सं.)रयो- जपेत् । सुमुसी च गुनन्दा च साता पुनरियते । विशालायाः समाप्तिस्तु होया दा निवृत्तयः । वर्धमानस्य तालोऽयं यन्डिामा पर अपर ॥ इसधिपः। १ घ. स्मृतः। मा.१८ ·२१८ नाट्यशास्त्रम्। + चञ्चत्पुटस्य (श्व) द्विकलः सङ्गताया अपि स्मृतः। चतुष्कल्प(लः) सुनन्दायाः स एव गदितो बुधः ॥१४५ ॥ सन्निपातद्वयोपेतो द्विमानस्तु प्रयोकृभिः। कार्यश्चतुष्कलो युग्मः सुमुख्याश्च यथाक्रमम् ।। १४६॥ वर्धमानस्य तालोऽयं कण्डिकानां पृथक् पृथक् । मया प्रोक्तः पुनश्चैव संहतानां नियोधत ॥१४७॥ पुनरर्थस्स दर्शनम् । ततेह(त इह) कण्ठोक्तशम्यातालान्तरवाधितेन विच्छेदो लक्ष्यते । तेन निच्छिन्नौ तावित्यर्थः । ते सनिता पुनरस्ति कामाक्षिवत्तेन प्रनिशम् । एवमर्थ केचिद- क्षरारूढं कर्तुगशक्ताः प्रकरणादिबलादमुमेवार्थमाहुः ।। १४४ ।। - चश्चत्पुटश्च द्विकलः सङ्गत(ताया) इति । चतुप्कल: सुनन्दी- (न्दा)यः(याः)स एवेति । चञ्चत्पुट एवेत्यर्थः । आनिविश आनिवित आसविव आनिविशं सन्त चतुष्कलयात्मकसा(स)मृद्धियोगः । टुनदि समृद्धाविति (पा. धा. ५७) हि म्मृत । इयमेव द्विगणिकमुख्यारोपमत एव द्वौ सन्निपातौ भवतः ॥ १४५ ॥ पोडशकले तावद् द्वे माने सम्पद्यते । तदाह । सनिपातद्वयोपेतो द्विमानस्तु प्रयोक्तृभिः । कार्यश्चतुष्कलो युग्मः समुख्य(सुमुख्या)श्च । इति । किमिति द्वि( ) सुनन्दा इति । सुमुखीति सन्देहप्रयोगम्य प्रागुपक्रान्तखण्डिकात्मन उपोहनस्य च भेदादपसार्यते तदा प्रयोकृभिरिति ॥ १४६ ॥ एतदुपसहरति । यथाक्रम वर्धमानस्य तालोऽयं कपिडकानां पृथक् पृथक् । मया प्रोक्तः। १ च. स्तु। २ ड. संयुक्तानां । इत. परं दजयो -"प्रथमं कण्डिसं कृत्वा बालनालप्रयोजिताम् । अन्तिमामिलाहीनो वालमासारितं तु तन् । द्वितीया कण्डिको कृत्वा प्रथमा सकला यदि । युज्यते पूर्व- तालेन तदा यत्तऴ्यान्तरम् । कनिष्टासारिते ताले यो मया परिकीर्तितः। वर्धमान विना चितौः न विवृत्तेन योजयेत् । यहिर्वा वर्धमाने वा कनिष्ठं न हि दक्षिणे। द्विगुणाक्षरसयोगदन्त्यमानप्रयोजनात् । वृत्तकालविशेषाच्च बालताललयान्तरम् । कनिष्टासारित तारो यो मया परिकीर्तितः । स एव सर्व. कर्तव्यः प्रथमे कण्ठिकाद्वये । तृतीया च द्वितीया च प्रथमा चैव तद्वेत् । द्विकलं योगमाश्रित्य मध्यमासारितं तथा। इति श्लोकत्रयस्थाने पाठः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २१९ पूर्व विशाला कर्तव्या सङ्गता तदनन्तरम् । सङ्गताया ग्रहं कृत्वा विशाला पुनरिष्यते ॥१४८ ॥ कनिष्ठासारिते तालो यो मया परिकीर्तितः। स एव सर्वः(सर्व एव) कर्तव्यः प्रथमे कण्डिकाद्वये ॥१४९ ।। इति । वर्धमानस्य वृद्धियोगस्य पञ्चपप्टिकलस्य याः कण्डिका भागास्तेषां पृथक पृथगेवायं तालविविरुक्तो न चैक(त्र)स कदाचिदेताः प्रयोगार्हा इति । यथाक्रममिति क्रमेण चतुष्टयप्रयोग इत्यर्थः । तत्र पञ्चपष्टिकलवाज्येष्ठासारितवदवभाति । अत्र तदनु प्रविष्टानि चासारितान्तराणि तन्नात्तरीयकानि च भवन्ति । एवमासारितचतुष्टयोचितकलासंख्ये चोभये चाहतचतुष्के प्रयुज्यमाने स्फुट एव तन्निरासः । एवं कण्डिकारूपं वर्धमानमा- सारिताभासवर्धमानं चोक्तम् । अथ वर्धमानासारितस्य स्वरूपं वक्तुमुपक्रमते । पुनश्चैव संहतानामिति । संहतविषयः पूर्वविधिरुक्तः । प्रथमां कण्डिकां कृत्वा (म. ना. ३१.८१) ........द्वितीयां कण्डिकां कृत्वेत्यादिना (म. ना. ३१.८२)। अधुनाऽपि तद्विपयोऽपीति पुनर्गहणम् । न च पौनरुक्त्यमात्रमाशङ्क्यम् । अनवगतपूर्व इहानार्थो यथोच्यते तदाह । निवोधतेति ॥ १४७ ॥ संहतत्वे चान्योन्यापेक्षवृत्तित्वे दशपरिवर्तयोगे इहोच्यत इत्याशयेनाह । पूर्व विशाला कर्तव्येति । तस्यां च पञ्चकलोपोहनयोग(गो)कनिष्ठासारितधीस्तावयुक- (दड्कु )ीभवति । तदनन्तरं न केवलेऽपि प्रयोगकलायां कलाद्वयं पिण्डीकृतनून( तनू मयं कनिष्ठासारितप्रयोग इति धीभवति । दृढरूढप्राच्यप्रत्ययप्रभावानुवर्तिनि हि दृष्ट उत्तरप्रत्यये प्रसारितधीनाशकयाधाविशेषो दृश्यते । इह पुनः संवर्ती तद्रूपोपरिगतस्तद्विशेपो दृश्यते बुद्धौ । अत एव वक्ष्यते । चालं नवकलं ज्ञेयमिति (भ. ना. ३१.१५५)। एवं पट् परियस्तितोऽपि सङ्गता । तद(नन्तरं किमित्याह । सङ्गताया ग्रहं कृत्वेति । आदौ गृह्यमाणत्याद्रहः उपोहनम् । तेन पट्कलमुपोहनं कृत्वा तदनन्तरं सङ्गता प्रयोज्या । तत्समनन्तरमेव च विशालेति । लयान्तरमेतत् क्रियापा(सावकाल्यमाने प्रतीयते । न तु समनन्तर्य(र)मिति तदनन्तर्य(र)मित्युक्तम् ॥ १४८॥ ननूक्त एवायं परिवर्तविधिरित्याशक्याह । कनिष्ठासारिते ताले(लो) यो मया परिकीर्तितः। स सर्व एव फर्तव्यः प्रथमे फण्डिकाद्वये ॥ # ·२२० नाट्यशास्त्रम् । सुनन्दा सङ्गता चैव विशाला च यथोदिता । सुनन्दाया ग्रहं कृत्वा ततश्चैवं प्रयोजयेत् ॥१५॥ मध्यमासारिते तालो यो मया परिकीर्तितः। 'सोऽस्य त्रयस्य कर्तव्यः सुनन्दाद्यस्य योकृभिः ॥ १५१ ।। 'सुमुखी च सुनन्दा च सङ्गता प्रथमा तथा । सुमुख्यास्तु ग्रहं कृत्वा यथोकं सम्प्रयोजयेत् ॥ १५२ ।। इति । कनिष्ठासारितताल' कण्डिकाद्वयतालविपयस्तदवनन्धस्तद्रूपत्वं प्राप्तः कर्तव्यः । तेन सद्गताविशालातालकृत्येऽन्यया(नेन) चाय चेदं) लयान्तरम् । अत एर वर्धमानरूपाङ्गु- रितसाद्वर्धमानासारितमिदमुच्यते । कण्डिकाद्वयशब्देन तज्जातस्तालः। अन्ये( ने न प्रथमे कण्डिकाद्वये यो मया ताल उक्तः स सर्व(:) कनिष्ठासारिते कार्य इति योजयति ॥ १४९॥ एवं त्रयः परिवर्ता उक्तास्ततोऽपि सुनन्दा सङ्गता चैव विशाला च यथोदिता । इति पोडशाप्टौ नवेति यावत् । क्रममात्रमेतदुक्तमित्यत्र प्रयोगमाह । सुनन्दाया अहमिति । सप्तकलमुपोहनं कृत्वै तूतक्रमं यत्र का(कु र्यादिति ।। १५० ॥ अत्र........तालविधिमाह । मध्यमासारित इति । मध्यमासारिते यस्तालः सोऽस्य सुनन्दाद्यनयस्य सम्बन्धिनस्तदथितिष्ठतस्त दाक्रान्तस्तालः कार्य इति । शम्यादिरत्र स्थानीयः सम्पद्यते । यदि वा ताल इति तत्स्थानभूतकलास्वस्साधारो भवति । यदि वा ज्स्य( यत्र यत्र ताल उक्तस्तेषु मध्यमः कार्य इति ॥ १५१ ॥ एवं पट परिवर्तास्ततस्तु सुमुखी चेत्यादि । प्रथमेति । विशालराक्रममुक्त्वा प्रयोगमाह । सुमुख्यास्त्विति । ग्रहः उपोहनमष्टकलं कृत्वा चतस्त्र. प्रयोज्यन्ते । ज्येष्ठासारित निष्पाद्यते । उचितोपपहनसिद्धय एव चेत्थं कम उक्तोऽप्युपोहने तु कर्तव्ये १च. शम्या । २ च. पण्डितै.। ३ इत पूर्व जडयो-चतुर्थमादित. कृत्वा चतक्षः कण्डिका यश। चतुझ्यो(ग)माश्रित्य ज्येष्ठमासारितं तथा 1 ज्येष्ठे त्वासारिते ताले नि शब्द शब्दास्तथा। स एव सर्व कर्तव्यो युधैश्वतसणामपि। सयोगे कण्डिकानां तु तालोऽय परिसीर्तितः। प्रयोगातु यथा त्वे पिग्दीबन्धे विकल्प्यते । प्रत्येक सशविन्यासः सवषां च पृथक् पृथक् । बालं नवकलं ज्ञेयम् । इति भोकायस्थाने पाठः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २२१ ज्येष्ठासारितके तालो निशब्दः शब्दवांस्तथा । स सर्व एव कर्तव्यो वुधैश्चतसृणामपि ॥ १५३ ।। संयोगे कण्डिकानां तु तालोऽयं परिकीर्तितः । एवमासां समायोगाद् वर्धमानकमिष्यते ॥१५४ ॥ चालं नवकलं ज्ञेयं दशसप्तलयान्तरम् । 'मध्यमं तु त्रयस्त्रिंशत् पञ्चषष्टिस्तथोत्तरम् ।। १५५॥ सुमुख्या आदिभावो यस्मादेव येन षष्ट्यष्टसंख्यापूरणं वन्यथापि सम्भवत्येव । एवं पूर्वत्रापि मन्तव्यम् ॥ १५२॥ अत्र तालमाह । ज्येष्ठासारितक इति । ज्येष्ठतालस्य(श्च) तिसृणां सम्बन्धी- त्ययत्नः कायो(यः)। यद्वा चतसृणां यस्ताल उक्तः स ज्येष्ठासारितके कार्य इति प्रागु(ब)योजना ॥१५३ ।। अत एवाह । संयोगे कण्डिकानां तु तालोऽयमिति । तुरवधारणे । आसारितात्मनि संयोगे योजनाविशेपाधीने प्रयोगे कण्डिकानामेव सम्बन्धी ताल उक्त इति दश परिवर्ताः। आये कनिष्ठमत एव रूपान्तरेणासारितात्मना परिवृत्तिसहिष्णु- (व) प्रथमे परिवृत्तिव्यवहारः । न तु केवलमावृत्तिवलोचितव्यपदेशद्वितीयादिपरिवृत्ति- साहचर्यमात्रादेवकत्वाभ्यावृत्तिकृतसकृच्छव्यवहारवद् द्वयोर्लयान्तरम् । त्रिपु मध्यमं चतुर्पु- ज्येष्ठमिति विभागः। ततोऽपि समुदिता वर्धमानोत्पत्तिरित्याह । एवमासामिति । एवमिति दशसु । आसामिति कण्डिकानाम् । प्रधानमत्र तचालयोगः। सर्वत आसमन्ताद् योजनया दशरूपिपरिवर्तरूपाया वर्धमानं चतुर्विशत्युत्तरकलाशतात्मकमित्यर्थः ॥१५४॥ दशसु परिवर्तेप्यासारितविभागं स्फुरयति । चालं नवकलमिति । नवकले प्रयोगे सम्पिण्डिततद्रूपप्रतिपत्तिरूपोपोहनयोगाद्भुताद् भविष्यतश्च प्रयोगौचित्यादित्येतदाह ज्ञेयमित्यनेन । नदनन्तरप्रयोगोपस्कारादेव सप्तदशकलयानान्तरं कश्चक(कण्डिका रूपं यमित्यत्रापि प्रयोज्यम् । अन्यथा पूर्वानपेक्षायां कनिष्ठमेय स्यात् । मध्यमं तु १ घ. पपपष्टिकलं ज्प प्रयनिरा मध्यमम् । १. परिकलं ज्यटं प्रयनिराध मध्यमम् । एततालविधान न सवासारितेषु च । एपमासारित पदे वर्षमानामुत्यते । चन(A)वालय(स्य)न्य. पासाभिनयवर्धनार । पापागा दियोगार यर्धमानरमुच्यते। वर्धमानसरीररय भदासारिलरप च । पारंगरभावन परस्सरपितिता। इति साधेश्याने पाठः ।

·. २२२ नाट्यशास्त्रम्। कलानां वृद्धिमासाद्य त्वक्षराणां च वर्धनात् । लयस्य वर्धनाचापि वर्धमानकमुच्यते ॥१५६ ॥ आसारितेषु गीतेपु वर्धमानेषु चैव हि । द्विगुणस्तालयोगेन कार्यो 'ह्य(यस्त्व)क्षरजो विधिः ॥१५७ ।। समाप्तावन्तरचितः सन्निपातो यदा भवेत् । अन्त्या कला द्विमात्रा तु तदा ज्ञेया प्रयोक्तृभिः ॥ १५८ ॥ त्रयस्त्रिंशत् । परिवर्तत्रयेणेत्यर्थः । तुर्विशेषं द्योतयति । पूर्ववदपेक्षाऽस्तीति । पञ्च- पष्टिस्तथोत्तरम् । ज्येष्ठं परिवर्तचतुप्केणेत्यर्थः। तथेत्यपेक्षाविरहोऽत्र मध्यमादेव ॥१५५॥ ननु कण्डिकाचतुप्क्रमात्रमेव वर्धमानमस्तु । किमनेन परिवर्तक्रमेणेत्याशड्क्याह । कलानां वृद्धिमासाद्य स्विति । तालस्वरूपविशेपो वर्धमान तालस्य च कलात्मकमिति सबुधैव मुख्यं वर्धमानत्वम् । तद्रूपान्तरमाह सहिष्णुत्वमात्रादेव । सा चेत्थं प्रदर्शितेन यथा भवति । चतुर्विशत्युत्तरशतरूपतापत्तेः । तद्वृद्धेरेव च प्राधान्यम् । क्रियादर्शितसामान्येति तदायत्ता चाक्षराणां पदवाक्योभयात्मनां वृद्धिः । तवृद्धौ यस्य वृद्धिरिति तवृद्धिरिति ॥ १५६ ॥ नन्वासारितेषु पदविधिरुतः । चत्वारस्तु गणा इति ( म. ना. ३१.१०६)। अत आसारितवर्धमानद्वि(वि )भागे कण्डिका न लभ्यतां नाम | पदविधिकण्डिकाप्राधान्ये तु कथमसावित्याशक्य पदविधेापकं लक्षणमाह । आसारितेविति । सर्वत्र बहुवचनम् । उक्तवक्ष्यमाणभेदात् तालयोगेन द्विगुणाक्षरविधिस्तेन तालमात्रायाः पदमाने द्वे । तालमात्राद्वयोन(न )रूपोच( पश्च )तुर्मात्रो गणः । अक्षरग्रहणं समर्थानर्थकसर्वसंग्रहार्थम ॥ १५७॥ अत्रापादमाह । समापा(प्ता)वन्तरचित इति । तालकलायां चतुर्मात्री गणस्तावदिति सर्वस्योत्सर्व(ग)स्तस्याहं (य)विशेषोऽपवादः । अन्त्य(न्त्या) असमस्तस्य गीतकासारितवर्धमानपाणिकाकण्डिकादेर्गेयस्य या परिसमाप्तिस्तरकाले कला सा द्विमात्रे- (वा)त्विति द्विमात्रैवेति चेत्येवमादिरूपपदगते(तिर्यस्यां सा तादृशी ज्ञेया। तुश्यार्थे । योऽसावन्तरचित इत्यन्तरे मध्ये चितः.. ..दितः सन्निपातः। ११. सर्वेषु । २ . स्वक्षर । ३ ज. रहितः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः ।। २२३ एवमेतन्मया प्रोक्तं वर्धमानस्य लक्षणम् । आसारितानां वक्ष्यामि विस्तरं लघुलक्षणम् ॥१५९॥ तद्यथा। आसारित प्रथमार्धपञ्चपाणावाद्यस्य यदा समाप्ता भवेत् मुख्याङ्गविभागपरिकल्पने तदा चासा... ...सन्निपातकलान्तरसमाप्तगतावितिमात्र इच भवति । अपरथा विभक्ताङ्गस्य विभक्ताङ्गविशेपो दुरुपलक्ष एवं स्यात् । मुनिना तूदाहरणं देवं देवैरित्यादि (भ. ना. ३१.१०७) यदुक्तं तदविभक्ताङ्गमागमाद्यम् । अन्त्य(न्त्या )कला द्विमात्रेति मन्तव्य इ(व्ये) त्युपाध्यायाः। टीकाकृतस्तु सन्निपातव्युत्पत्या शम्यादिव्याख्ययाऽवान्तरतालसमाप्तौ नायं विशेषविधिरिति प्रतिपन्नाः । तेषामन्या(न्त्या) कला द्विमात्रेतीयता सिद्धः शिष्टश्लोक- भागो व्यर्थ एवेत्यलमनेन । प्रयोक्तभिरिति । प्रयोगविश्रान्त्याऽऽयासविदलीभावे सति शेपप्रयोगसौकर्यमिति भावः ।। १५८॥ एवमेतदिति । अपौनरूक्त्यमाह । एवमिति पूर्वोक्तेन प्रकरणेन वर्धमानस्य लक्षणं विच्छित्यन्तरेणेति यावत् । अथेदानी ध्रुवकासारितलक्षणं वयतुं ध्रुवकस्य सकल- मार्गभूतस्य स्वरूपे तालतत्त्वमार्गान्तरस्वरूपं च सुज्ञातं भवति । किन्तु तथाऽऽसारितरूपेण साकं वर्धमानस्य कार्यकारणभावाधाराधेयताभिज्ञातेयं वर्धमानस्य ध्रुवकमार्गस्याधारात् । उक्तं हि प्राक् । वृत्तिदक्षिणचित्रेषु मार्गेषु विनियोजितम् । (भ. ना. ३१.७५) अत आधेयभावाद् वर्धमानलक्षणमुपसंहृत्य ध्रुवकासारितलक्षणमासूत्रयति । आसा- रितानामिति । वस्त्यादयो वृत्तौ भावप्रधानाः। आसारितानां ध्रुवकलापातानां ज्ञापकं ध्रुवकमार्गस्य लक्षणं वक्ष्यामीति । नित्यसापेक्षत्वादसमासः। तच लक्षणं विस्तरं कृत्या वक्ष्यामि । प्रतिपदं शम्यादिपाते निष्कामावापादिनानुलिविभागस्तु विस्तीर्णता । अत्रैव सकलं निरूपितम् ।................ त्याशयेनासारितानां च वर्धमानवहिर्गीतानां ताण्डवाध्याये (भ. ना. ४१.४ ) प्रदर्शितः प्रयोगविधिरित्यतिदेशेन- एवं प्रयोगः कर्तव्यो(एवमेपविधिः कार्यो) गीतेष्वासारितेषु च (तेप्वपि) (भ. ना. ४.३९२) इति । तेनाऽयं ध्रुवासारितविधिः स्वतनोऽप्युपदेश्य एव । सकलमार्गमूलभूतरचा( स्य) चाऽम्याभिधानार्हता ।। १५९॥ १८.मानका ·२२४ नाट्यशास्त्रम् । अन्यूनायां कलायां तु ध्रुवं प्राज्ञो निवेशयेत् । अथ तालाक्षरवशाच्छेपान् पातांश्च योजयेत् ॥१६॥ प्लुते लध्यक्षरे चैव ध्रवे साम्यं न विद्यते । न विद्यते त्रिभिः पातः समत्वमुपनीयते ।। १६१॥ तालैश्च सन्निपातश्च शम्याभिश्च ध्रुवेण च । कनिष्ठासारितं काय मध्यम ज्येष्ठमेव च ॥१२॥ द्विगुणोत्तरया वृद्ध्या ह्यस्यैव तु मध्यमं विधातव्यम् । प्रस्तारेण कलानां शम्यातालान्तरोपेतम् ॥१६३ ॥ तत एव न्यूनाधिकतालकलाप्रयोगोऽत्र कलासाम्यलामे तदर्धादिभेदलाभात् तदाह । अन्यूनायां कलायां तु ध्रुवमिति । तुरेवार्थे । घुपमार्गेऽन्यूनायामेव कलायां कुर्यात् । एवं हि कलामाने लब्धे सद्वैगुण्यादिना चित्रादिमार्गविभेदो ज्ञातुं शक्यस्तदाह । प्राज्ञ इति । ननु यद्येफरसगुरुप्रस्ताररूपता तर्हि चच्चत्पुटादिरूपत्यम् । यदामारितप्राणि(ण) त्वेनोक्तं तद्वत् सुज्ञानमित्याशक्याह । अथ तालाक्षरवशाच्छेपान् पातानिति । यद्यपि परः प्लुतादिविभागोऽत्र नास्ति तु चञ्चत्पुट-इत्यादि-तालाक्षरकृतस्तदापि तदाया(यता येऽत्र पाताः शम्यादयः शिष्यन्ते ताने(त ए)व योज्यन्ते न च चश्चत्पुटादिक्षित (साः)। अथेति यद्यपीत्यर्थे । चोऽवधारणे ॥१६० ।। एतेप्पपि शेपं स्फुटयति । प्लुते इत्यादि । ध्रुव इति गुरुः । तेन प्लते लध्वक्षरे गुरुणि च प्रयुज्यमाने साम्यं न विज्ञायते । तेन शम्यादिमिस्त्वेभिः पाते- रुपलक्षितं समत्वमुपनीयते बुद्धौ निवेश्यते । अनेन ध्रुपकमार्गेणेति भावः ॥ १६१ ॥ एवं हि सत्येवंभूतोऽयमासारितप्रयोगो भवतीत्याह । तालैश्चेत्यादिध्रवेण चेत्यन्तेन । एकरसगुर्वात्मना ये शम्यातालसन्निपाताश्चकारण्यावृत्तिस्तत्र कण्डिकोपोहनगमितो ध्रुवश्च तैः कनिष्ठमध्यज्येष्ठादि कर्तव्यम् । एवशब्दो ध्रुवेणेत्यन्तो(तो)ऽनन्तरं द्रष्टव्यः । चकारोऽस्य वृत्तिं द्योतयति । विशेषाश्चकाराः समुच्चये ॥ १६२ ।। ननु कनिष्ठे तु योगक्षेमता कथमितरयोरित्याशक्याह । द्विगुणोत्तरयेति । द्विगुणोऽप्यन्तादेव द्विगुणत्वं गुणः पु( पूज्य अण्पन्तानामिति । भिन्नं मुनीनां मतम् । १च. निवेदयेत् । ११. उपदिश्यते।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २२५ पूर्व शम्या कार्या द्विगुणस्तालः कलाद्वये शम्या । पुनरेककलस्तालत्रिकल: स्यात् सन्निपातश्च ।। १६४ ॥ विकलोन्यस्मिंस्तालः शम्यैककला कलाद्वये तालः। द्विकला च पुनः शम्या तालः कलिकश्च कर्तव्यः ॥१६५ ।। त्रिकलश्च सन्निपातो भूयो विधिरेप एव कर्तव्यः । द्वादश कलास्तृतीये तस्यान्ते सन्निपातश्च ॥१६॥ प्रथमस्त्वष्टकलः स्याद् द्वादशकलिका(कौ) तथा परे(रौ) ज्ञेये यौ)। अन्त(न्त्य)श्च सन्निपातो मध्यस्यासारितः प्रो(तस्योक्तः ॥१७॥ ये पूर्वमङ्गुलिकृताः प्रवेशनिष्कामसंज्ञया गदिताः। ते सर्वे कर्तव्या मध्ये त्वासारिते तज्ज्ञः॥१६८।। आभ्यां गुण्यन्ते नोत्तरा प्लवमाना वृद्धिमनुधावन्ति । या वृद्धिस्तयोरलक्षितः । यस्मान् मध्यमं विधेयं तस्माच्छम्यादयो युक्ताः । नन्वेवमेकशम्यास्थाने द्वे शम्ये स्यातामित्याशक्याह । प्रस्तारेणेति । कलानां निःशब्दरूपाणां यः प्रस्तारो विफसविधी प्रवेशनिष्कामात्मा तेनोपेतं शम्यातालयोरन्तरे मध्ये ॥ १६३ ॥ ततश्चायं प्रस्तारो भवतीत्याह । पूर्व शम्या कार्येत्यादि । द्विगुणस्ताल इति । द्विकले यस्याधिष्ठेथे । तेन द्वितीयस्यां कलायां स स्वयं तालस्तिष्ठति । पूर्वस्या निष्कामं निवेशयति स्वरतालेनाधितिष्ठत इति वामहस्तेन भवति । एवं निकलापकल इत्यादयोऽपि मन्तव्याः॥ १६४-१६५॥ एवं ज्येष्ठेऽप्यन्यस्मिंश्वेयनेन सन्निपातस्य चञ्चसुटशेषता ध्रुवेग विभक्तामत्वेन सनिपातान्तवस्तुत्रयोपेतत्वमस्याह । विकलश्च सन्निपात इति । एते द्वितीयवस्तु- पश्चपागिना । भूयो विधिरेप एवेति । तृतीयं तु । तदेव स्पष्टयति । द्वादश- कलास्तृतीय इति ॥ १६६-१६७ ॥ ननु प्रथमपश्चगणेराद्या सनिपातकला प्रथमवस्तुनापहना पञ्चपाणिना च द्वितीयस्येति कथं द्वादश कला भवन्तीत्यागमयाह । ये पूर्वमगुलिकृते(ता इत्यादिना प्रवेशो प. कारयम्। २. पाता। घ. परी दी। ४. तस्लोरः। मा, २९ ·२२६ नाव्यशाखम् । अथ ज्येष्टे तु कर्तव्यं शम्यातालकलान्वितम् । शरीरं हि बुधैर्नित्यं पञ्चपष्टिकलान्वितम् ।। १६९।। तस्यावापोऽध निष्कामो विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । अङ्गुलीनां तु कर्तव्यं कलामानं चतुष्कलम् ।। १७० ॥ पूर्व शम्या कार्या चतुष्कलोऽन्त्यो भवेत्ततस्तालः । शम्या चतुष्कला स्यात्तालो द्विकलस्तथा चैव ॥ १७१ ॥ कार्यस्य(श्च) सन्निपातोऽपि पटुकला पट्कलश्च ताल: स्यात् । द्विकला च पुनः शम्या चतुष्कल: स्यात् पुनस्तालः ।। १७२ ।। निप्कामो(म) इत्यन्तेन क्रमेण ये गदितास्ते पूर्व कृत्वा क्रमेण कनीयस्यां व्यङ्गुलीमिः कृताः सम्पादिताः कर्तव्याः। तेनाविभक्ताले चञ्चत्पुटे द्विकले पादभागे प्रथमे कनीयसीति यावत् । अन्त्ये तर्जनी प्रति पञ्चपाणौ आये कनीयसी स(प्र)ति चतुर्थे तर्जनी(नि)का- दि(दी)नि । पञ्चमे कनीयसी शता। पष्ठे तर्जनी प्रतीति । एवं द्वितीये मुक्तमु(क)सन्निपातः। विभक्ताओं तु आद्या शम्या मुक्तिकास्थानीया । ततो नितानिशता प्रनिशता प्रनिश इति पादभागः । चतुष्के कनीयस्यादयम्तर्जन्यन्ताः निमनाशनितानिप्रतिशिसं पादभागपटकः पञ्चगणेः कनीयस्याश्चतस्रः पुन. कनीयसी तर्जनी चेति ॥ १६८ ॥ एवं ज्येप्टे। एवं द्विवा चाङ्गुलिविभागो मन्तव्यः । तदाह । अथ ज्येष्ठे कर्तव्यमिति । प्रनीति । एवं द्वितीये मुक्तस्तत्सन्निपातः । विभक्ताङ्गे ज्येष्ठेऽप्येकमेव द्वैविध्यं कर्तव्यमिति यावत् ।। १६९-१७० ॥ स्त्र विभकाङ्गं सरत् प्रस्तारद्वारेण स्वकष्टोलेन दर्शयति । पूर्व शम्या कार्यति । कृतविभक्ताङ्गे शम्याद्या मुक्तप्राये(या इति । प्रथमवस्तुन्यष्टकले पञ्चपाणेराद्यः सन्निपातः प्रविशति । तत्र पञ्चपाणी द्वितीयम्यायः सन्निपातोऽत्यन्तं भजते । द्वितीये तु मुक्त इति शम्याद्वयेन.. .....न्त्या बोध्यते । तेनायं प्रस्तारः। स आनिविता आनिविस्स आताविप्र आनिवसं आनिविप्र आताविश आनिविता आनिविश आताविप्र आनिविशम् तदाह । पूर्व शम्घेत्यादिना कार्यश्च सन्निपातोपि पट्कल इत्यन्तेन ॥१७१- १७२॥ ............ १च.तु।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २२७ शम्या चतुष्कला स्यात्तालो द्विकलस्ततश्च कर्तव्यः । पुनरेव सन्निपातश्च षट्कला संविधातव्यः ॥१७३ ।। विधिरेप एव कृत्लः पुनस्तृतीयेऽपि सन्निपाते तु । पुनरेवैपामङ्गुलिविक्षेपान सम्प्रवक्ष्यामि ॥ १७४ ॥ पूर्व शम्या तथाऽऽवापो निष्कामश्च ततः पुनः । विक्षेपोऽथ पुनस्तालः पुनराबाप एव च ।। १७५ ।। अनामिकाकनीयस्योनिप्कामश्च पुनस्तयोः। 'द्वाभ्यां सहैव विक्षेपः शम्या चावाप एव च ॥१७६॥ मध्यमायां ततस्तालो विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । आवापश्च ततः कार्यस्तर्जनीनिष्क्रमः पुनः ॥१७॥ विक्षेपश्च पुनः कार्यः सन्निपातस्तथैव च । कलाः सप्तदशोपेताः सन्निपातो भवेदयम् ॥१७८॥ प्रथमं वस्तूक्तं सन्निपातश्च पटक (ट्कालः संविधातव्य इत्यन्तेन । द्वितीयं विधिरेप एच कृत्लः पुनस्तृतीयेऽपि सन्निपाते तु इत्यन्तेन । द्वितीयं सन्निपात इति । सन्निपाते त्विति यावत् । अत्र स्वकण्टेनाङ्गुलिविभागो नोक्तः स नो( चो)हनीयः । तेनाद्या शम्या मुक्तमेकीकृत्य पादभागव्यवस्था । तदनुसारेण कनीयस्यादिविभागः। एतच्च सूचितं तच्चा(स्या)वापोऽथेत्यादिना (भ. ना.३१.१७०)। अथ विभक्ताङ्गेऽपि प्रकारान्तरमस्ति । यत्र शम्या मुक्ता क्रियते अपि तच्छम्यान्त एव प्रतिभागविभागः । प्रथमवस्तुन्येव यस्तु सन्निपातो मुक्तमेकीक्रियते स च सपञ्चपाणिसम्बन्धेऽत्र कल्पनीय इति पञ्चपाणावावापादिक एवं पादभागकल्पनेति तदेतत् प्रकारान्तरमद्गुलीद्वारेण दर्शयति । पुनरेवैपामिति । एपां विभक्तानानामिति कलानामङ्गुलीनां विक्षेपो विभागेन न्यासः शम्यादि । १७३-१७४ ।। विक्षेपान्ते कनीयसीति छेदकारिणा अथशब्देनाह । एवं द्विकलात्मनि चतुष्कलात्मनि पादभागे आद्यालिः । द्वितीये यावचतुर्थे च तर्जनी । ततो मुक्तकत्वात् पादमागगणनायामनुप्रविष्ट एव सन्निपातः । तदाह । कलाः सप्तदशेति । सन्निपात इति । द्विकलेऽपि । एवंविधकलना सन्निपातान्त एव कार्य (ये ति यावत् ॥ १७५- १७८॥ १. ताभ्यां । २ घ. पुनः।। घ. दविताः।

·२२८ नाटयशास्रम् । आवापश्च पुनः कार्यः कनीयस्या च निर्गमः। विक्षेपश्च प्रवेशश्च त्याचापश्च ततः पुनः ॥ १७९॥ अनामिकाकनीयस्योस्ततस्तालो भवेत् पुनः । विक्षेपश्च पुनस्ताभ्यां ततः शम्या प्रकीर्तिता ॥१८० ॥ आवापश्च पुनः कार्यो मध्यमानिष्क्रमात् पुनः । विक्षेपश्च पुनः कार्यस्ततस्तालं नियोजयेत् ॥१८१॥ आयापश्च पुनः कार्यस्तर्जनीनिर्गमः पुनः। विक्षेपश्च (पःपञ्चदशकः शम्यया सह कीर्तितः) ॥१८२॥ आवापश्च कनीयस्यास्ततस्तालं नियोजयेत् । विक्षेपश्च प्रवेशश्च पुनरावाप एव च ॥ १८३ ॥ प्रदेशिन्या च निष्कामो विक्षेपश्च पुनः स्मृतः। सन्निपातस्ततश्चैव चतुर्विंशतिको भवेत् ॥१८४॥ तृतीयः सन्निपातस्य त्वेप एव विधिः स्मृतः । एवं ज्येष्ठस्य विज्ञेयस्तालोमुलिविकल्पितः ॥१८५ ॥ प्रथमः पोडशकलश्चतुर्विंशतिकस्तथा । द्वितीयश्च तृतीयश्च सन्निपातकलाधिकः ॥ १८६ ।। अथ पश्चपाणी पादभागषट्कविभागमाह । आवापश्च पुनरित्यादिना । निर्गमो निष्कामः । चतुर्यु पादेपु भागेपु चतस्रोऽगुल्यः । कनीयसी (अनामिका मध्यमा) तर्जनीति तात्पर्यम् ॥ १७९-१८५ ॥ अथाऽविभक्ताङ्गेऽहुलिविभागं सूचयितुं पादभागविभागमाह । प्रथमः पोडशकलः । तेन चतस्रोऽशल्यः । चतुर्विंशतिकस्तथा द्वितीयश्च । तेन तन्त्र सन्निपातादि । एवं पादविभागः । तत्रैकविंशतितमा शम्यैव भवति षट्पातत्वात् । स च पञ्चपाण्यात्मा द्वितीयश्च । तथेति स्वोचितेन पादभागविभागेनाङ्गुलिपु संविभक्तव्य इत्यर्थः । तृतीयश्च सनितादेव । तस्य त्वन्ते मुक्तकलेत्याह । सन्निपातकलाधिक इति ॥१८६॥ १च.पुनः।

·एकत्रिंशोऽध्यायः २२९ प्रत्येकं पतनान्येषु दश सप्त भवन्ति हिं। शम्यातालकृतानीह सन्निपातकृतानि च ॥१८७॥ पदशम्यमष्टतालं त्रिसन्निपातं निवस्तु चाप्येवम् । सप्तदशयुग्म युक्तं विद्यादासारितं सर्वम् ॥१८८॥ आसारितानामित्येवं गदितं लक्षणं मया । गीतानां वस्तुकानां च प्रयोगपरिकल्पनम् ॥ १८९ ।। नन्वेदं भयसि वैचित्र्येऽन्यदेव किमपि गीतकपाणिकादिवक्तव्यमेकरसमासारित- रूपत्वमित्याशड्क्याह । प्रत्येकं पतनान्येषु दश सप्तेति । हि यस्मात् सर्वे सप्तदश पातास्तस्मात् सामान्यकृतमेकरसमासारितत्वं वैचित्र्यान्तरयोगेऽपि । एवं ज्येष्ठादिभेदेऽपि वक्तव्यम् । ननु सप्तदशपाताः शास्त्र एव न श्रुता इत्याशक्याह । शम्यातालकृतानीति । त्रय एव । वृत्या वस्तुत्रितये साप्तह()श्यं तत् पूरयति ॥ १८७ ॥ तात्पर्य कथमिति चेदङ्गपट्कत्वमष्टतालत्वं त्रिसन्निपातं चेति । सर्वमिति । कनिष्ठादिभेदमिन्नं स्वतन्त्रं वर्धमानतालयोगेन सप्तदशपातत्वम् । तत्र स्वतन्नासारितं त्रिधा । लयान्तरम्पीति चतुर्धेति । अन्येषां प्रत्येकं मार्गे चतुष्टयभेदाच्छोडशत्वम् । तत्राप्यविभक्त- विभक्ततया द्वात्रिंशत् । वर्धमानं तु मार्गभेदेन पोढा कृतम् । तत्र चासारिततालेन विभक्ता- विभक्ताइतया द्वादश भेदाः। एतदासारितवर्धमानम् । आसारिताभासवर्धमानमप्येवं द्वादशधा । एवं वर्धमानासारिते विभेदा.। कण्डिकावर्धमानं चेति सप्तपञ्चाशदमी भेदा भवन्ति । उक्तं च पुराणे। आसारितं वर्धमान सप्तपश्चाशदात्मना । सन्ध्यासु प्रमथैर्दव्या सह नृत्यति शङ्करः।। इति ॥१८॥ आसारित एकपाणिश्चेति सप्तकलस्वालमार्ग आसारितानामेव । इतिकर्तव्यता- विशेषाद्वर्धमाननिप्पनिरित्यासारणायाः प्राधान्यात् कनिष्ठमेवोपसंहरनाह । आसारिताना- मित्येवमिति । इतिः समाप्त । एवं शब्देन भेदात् प्रयोगे वैचित्र्यं चाह । कला- देपामादी लक्षणमुक्तमित्यतोऽत्र हेतुमाह । गीतानां वस्तुकानामिति । गीतानां घ. च । २. पात। ३. प्रयोगः परिकप्पते।

·नावशास्त्रम् । 7 अतः परं प्रवक्ष्यामि गीतानां वस्तुकेप्यपि। विवधककवृत्तानि त्रीण्यङ्गानि समासतः ॥ १९०॥ सर्वेपामेय गीतानां वस्तुप्ववयवेष्वपि । विवधैककवृत्तानि त्रीण्यङ्गानि भवन्ति हि ॥१०१ ।। मद्रकादीनां यानि वस्तुकादीनि पण्मात्रादीनि चकारादहादीनि येषां प्रयोगस्तालवैचित्र्य. परिकल्पितेनासारितलक्षणेन | आसारितपूर्व हि तालवैचित्र्यमित्युक्तमसकृत् । एवं केवले ताण्डवे प्राधान्ययोगादासारिताभिधानः। तस्मादिति हेतावित्युक्तं भवति । अन्ये तु वस्तुकशब्देन पाणिकालास्यमानादीनां संप्रमाहुः ॥ १८९॥ अथ वक्तव्यान्तरमाह । अतः परमिति । गीतका(ता)नां वस्तुकेपु अपिगन्दादङ्गेषु च कर्माणि । श्रीग्यानि यसागीतिकल्पनमिति व्यज्यते तानि 'वक्ष्यामि । विवि(व)धस्य प्रथमोपादानमाद्ये मद्रकगीते प्राधान्यात् । तथा च वक्ष्यति । विवधैक(क)योपायो (योः प्रायो) मद्रके तु प्रयोजनम् । (भ. ना. ३१.१९३) इति । यद्यपि चोदेशविधावुद्देशो विधा(दा)री यतयो लयाः (भ. ना. २८.१९) इति प्रकरणोपयोगात् तदन्तरमदानां विदा(र्या )या(दे)श्वे(थो)देशः । तथापि लक्षणा- वसरेऽहनिरूपणपूर्वमगिनिरूपणं वक्तव्यमिति प्रोक्तं तन्निरूपणम् । ततो ये स्थूला आरम्भक- विभागास्ते विदारीत्वेन वक्ष्यन्ते । ध्यपरैकादशपरा विदार्यः परिकीर्तिताः। चतुर्विशतिरेतासां प्रमाणं परमं स्मृतम् ॥ (भ. ना. ३१-१९७-१९८) इति । अत्र वस्पारम्भकानामप्यारम्भो विदारीभेदः सोऽङ्गत्वेनेह निर्दिष्टः । अङ्गसंज्ञा च प्रयोजनगीतकरूपतासिद्धिप्रति गदनमेव । तथाहि । स्थाय्यादयो ये वर्णास्तन्निप्प(प्पा)द्यमानं गीतं गीतकमिति तदनुवर्ती विच्छेदः कर्तव्यः । परिच्छेदस्य परिच्छेदत्तनुवाद्विदायश्चि साम्यात्मतया परिच्छेदनरूपत्वम् । अत एवेयं तालगीतैनिर्दिष्टा । एवं च वर्णानुवृत्तित्वादेव वर्णागकमिति तालाङ्गेभ्यः पृथगेव गीतिवैचिच्यात्मनाभिधानेन प्राधान्यतयोक्तम् । तदवधारणेन व्यपदेशेन गीतकामित्युच्यते । तत्र तु तालाभिधात आसारणाप्रसादादेवेत्यगत्वादेव गीतकत्व- ११. ऊर्व । २८. गीतकानां तु लक्षणम् । - ·एकत्रिंशोऽध्यायः । २३१ एककं तु विदार्यका ते चोभे विवधः(धं) स्मृतः(तम् )। पट्परं 'ध्यवरं वृत्तं 'ह्यङ्गं संहरणं च तत् ॥ १९२॥ विवधैककयोः प्रायोर्म(म)द्रके तु प्रयोजनम् । प्रकर्याश्चापि वस्त्वधैं पादे रोविन्दकस्य च ॥१९३ ।। सिद्धिः । आरम्भकाणां च वस्तूनां मुखप्रतिमुखादीन्येवमप्यङ्गसंज्ञा एव( मेव) लभते(न्ते)। तथा च दत्तिलाचार्येणोक्तम् । वक्ष्यमाण(णं) मुखायझं विज्ञेयं तच्चतुर्विधम् । (दत्तिलम् १४३) इति । वस्तुनिबद्धानां वस्तुपटकनिवद्धानां वा द्वयं वायव( वयव )पट्केषु यतो भवन्ति तत एतान्यङ्गानि । अत एवंविधेन संदिह्यते किं द्वावेकको द्विवि(व)धौ वेति । अङ्गसंस्था विदारी तद्विवि(च) एवेति निश्चयात् । अस्मिन् विपये तावता(त्ता )नि भवन्ति सम्भाव्यन्ते.. यद्य(य)पहदो(देशे)नोच्यत(न्त )इति यावत् ॥ १९०-१९१ ।। अथैपां विशेषलक्षणान्याह । एककं तु विदार्यकेति । एको विच्छेदः । एक दौ(द्वो) विवधं विशिष्टो वधो हननं विभक्ततापादनमिति यावत् । त्रयश्चत्वारः पञ्चविधेष्वपि छेदावृत्तं वर्तते । भूयानेव भेदो यति वृत्तम् । पट्परं व्यप(व)रं वृत्तमिति । तम्य चावान्तरभेदद्वयमित्याह । ह्यङ्गं तचेति । त्रिविधमपि संहरणं कर्तव्यम् । संहियते परिसमाप्यते गतिरत्रेत्यत एव वर्णागत्यम् । स्वगीतिपरिसमाप्तिश्चान्या । सस्वरेण तन्त्र्या वाद्येपु वाद्य(या)न्तरेण न्यासापन्यासेन विन्यासेनेति तत् स्वरान्तरमुक्तं भवति । संहरणमिति । न्यासापन्यासौ तदन्तत्वात् संहरणमित्यन्ये ॥ १९२ ॥ अथेषां विशेषतो विनियोगमाह । विवक्षया युज्यन्त(त) एव व्यपदेशः । प्रकर्या अपि पण्मात्रं यन्तु । तत्र तत्रापि पडेककानुवृत्तमिति वा यदुच्यते तदगिनः सम्भवत्येव । प्राग्वत् तेनापि विवधैकके तिसपु तिसृषु मात्रामु विभज्यते । तदाह । प्रका(कर्याश्चापि वस्त्वर्थ(4) इति । एवं पण्माने रोविन्दकपादे वाच्यम् । तदा पादे रोविन्द- कस्य चेति । एतच सम्भवमात्रेणोक्तम् । न चैप नियमः कश्चित् । अत ये(ए)वापरान्त- स्यो(स्यो)वेणकम्य योऽति( चामि )धानेऽपि न दोपः कश्चित् ॥ १९३ ॥ १च. वे परि। २८. विधार्यः परिकीर्तिताः । पदवर्गसमाप्तिन्तु विधारीलभिमंशिता । न्यासापन्यागमेशान्तं वस्तु तत् परिकीर्तितम् । विदारयति यस्माद्धि पदभध्ये सरो यदा। तदा विटारी विझेया गुरुवर्णानुसारिणी। ३२. धेय ।

·नाट्यशापम् । 1 रोविन्दकोत्तराभ्यां तु वृत्तमुल्लोप्यके तथा 1 पाणिकायां पहिगीते लास्ये चैवं प्रकीर्तितम् ।। ११४ ॥ प्रवृत्तमवगादं च द्विविधं वृत्तमुच्यते । आरोहि त्वादवगादं प्रवृत्तमवरोहतः ॥ १५ ॥ आरोहणं च द्विविधं प्रवृत्तमवरोहतः। आरोहणं च द्विविधं तथा चैवावरोहणम् ॥१०६॥ न्यासापन्यासविहित मार्गान्तरकृतं तथा । ध्यवरैका दशवरा(कादशपरा)विदार्यः परिकीर्तिताः॥१९७।। अपवृत्तम्य विषयमाह । रोविन्दकशरीरे पादोऽङ्गी। तस्य विवधैक्कयोरुक्तः । तेन रोविन्द कशरीरेणोत्तरशरीरेण च सहोल्लोप्यके वृतं प्रयोज्यम् । तथा पाणिकायां बहिर्गीते। आरम्भादावुक्तलक्षणे लास्य इति च लास्यगाने उक्ताक्ष्यमागलक्षणे वृत्तमेव । पाणिमालास्यगानोपयोगादिहो.. ता गीतकमध्ये तत्परिगणनाद्वा गीतकसमानयोगक्षेमल- ज्ञापनार्थम् । मद्रकादीनामिति (भ. ना. ५.१३ ) वचसा पूर्वर) पाणिकाऽपि प्रयोज्य- त्वेनोपदिष्टा । तत एवासो( सौ) ऋग्गाधा(था )दिपरिहारेण वक्ष्यते । ध्रुवोपयोगसूचक- लक्षणेऽभिधाने प्रयोजकम्य ऋगाधा(था)दिभिध्या प्रवृत्तमिति यदुक्तं तदिदानी विभजति । प्रवृत्तमवगाढं चेति । आरोहणे गात्रसकोचनमित्यवगाढव्यपदेशः । अवरोहणे सुखा( त् ) प्रवृत्तिरिति प्रवृत्तसंज्ञा ॥ १९५॥ आरोहणावरोहणे च प्रत्येक द्विधा ॥ १९६ ॥ न्यासयोगेनेत्येक :) प्रकारः। अपन्यासो विन्यास एवेति तन्मध्य एवं निक्षिप्तो न तु पृथक् सङ्ख्यया गणिन. । अनन्तरमार्गेण संपाद्यनुपाद्य(दिवलयोगेनेति द्वितीयः 1, न्यासापन्यासावंशस्य वादिनो वारोहणावरोहणं चेति यावत् । मार्गान्तर- मन्तरमागों जात्यध्याये ( भ. ना. अ. २८) सञ्चारांशे(श )बलस्थानां (भ. ना. २८.७५) इत्यत्रोक्तम् । एवं वृत्तस्येत्यादि पडवरविदारीकस्यारोहणेन प्रतिकल. • (विच्छेदेन ) चतुर्विधनावरोहणेन मेदात् त्रिंशद्भेदा भवन्ति । अत्र कश्चिद्विशेष उक्तः । १२. प्रवृत्तम् । २ र च कर्तव्यमेक्देशेषु सम्मतम् । ३ द. स्ववमाड तु। ४ र. अवरोहणम् । रोहि च । ५७. रहित । .. ४.

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २३३ चतुर्विशतिरेतासां प्रमाणं परमं स्मृतम् । अध्यर्धाच(4)तृतीयाश्च सन्निपाता' प्रमाणतः ॥ १९८॥ शुद्धास्वंशवलात्तत्र ज्ञेयमन्तरमार्गतः। न्यासापन्यासयोगेन विकृतासु च जातिषु ।। (दत्तिलम् १४७-१४८) इति दत्तिलाचार्यः। एवं वस्तुनिवद्धेपानिबद्धेषु स(श)भ्याच्यापेक्षया वान्तरविदारी समभिधाय ततो गीतिवैचिच्याद्वर्णाङ्गमेदो निरूपितः । नन्वेवं सर्वेऽगनिबद्धा एव स्युः । सत्यम् । किन्तु तेषां वस्तुकल्पनात्मनि भागयोगे तदाश्रयाण्यङ्गानि निवेश्यन्ते । वा(वस्तुप्राधान्यं वात इति तत्कृतो व्यपदेशे(शो)युक्तः । उल्लोप्यकादौ तु वर्णाशनिबन्धनैव भागपरिकल्पना । तथा हि । संहरणादीनां तालसाम्येऽपि वर्णाङ्गभेदादेवान्यत्वमित्यङ्गान्येव प्रधानानीति तन्निवन्धनताऽप्यानीयेत । इत्येवं वर्णाकृत- मङ्गनिमन्धनत्वमिति मन्यन्ते । अन्ये तु तान्गकृतमङ्गनिबन्धनत्यं न वर्णाकृतमित्याहुः। तदेतदिह तावदाखाम् । प्रकृतं तु ब्रूमः । अवान्तरविदारीस्वरूपं तावदुक्तम् । अधुना महाविदारीस्वरूपं वस्तुनिबन्धेवर्ध- श्लोकेनाह । श्यवरैकादशपरा इति । अत्र वस्तुन्येका महाविदारी तत्र त्रिवस्तुत्वं गीतकानां 1 तद्यथा । मद्रकस्य प्रकर्या वा तावत्तत्र तिस्रो महाविदार्य इत्यनुयोगः । भूयोवस्तुत्वं त्वर्थ(4)चतुर्थवस्तुत्नप्रभृति यावत् साप्तवस्तुत्वं यदपरान्तके । तत्र प्रतिवस्तु विदारी सप्त विदार्य इति शाखा । अर्थ(4)चतुर्थेउ वस्तुपु प्रतिशाखेति । तद्गताश्चतस्रो विदार्य इत्येकादशेति परयोगः । तेन चत्वारि (एकादशान्तमत्र मध्यमयोगेन संगृहीतम् ॥ १९७ ॥ मतान्तरमप्याह । चतुर्विंशतिरेतासां प्रमाणमिति । अनेनेदमुच्यते । निमात्रे वस्तुनि मात्रार्धे यावद् विदारी कर्तव्या। येन चतुर्थवस्तुके मद्रके पिण्डीकृत्य चतुर्विंशति(:)। प्रतिवस्तु पडिति गणनया । पण्मात्रे तु प्रकृते वस्तुनि नार्धमात्रायां विदारी कार्या । एवं हि त्रिपस्तुके पड्विंशद्विदारिकाऽधिकत्वेऽधिकविदारिकाऽपि प्रकरी स्यात् । एतस्मानियमातु न भवतीति ज्ञातमात्रायां वत्र विदारीत्युक्तं भवति । अपरे सामान्यकालामिप्रायेण यथासम्भव विच्छेदसंख्याप्रतिपादनं लोकायस्य ....... १८. पारमाणन:। ना..

·नाट्यशास्त्रम्। ......... उन्होप्यके विदारी तु स्मृता चैहायसे तथा । विवधेन च ताः कार्या युग्मवृत्तेन चैव हि ॥ ११९ ।। तात्पर्यमाहुः । तथाहि । नच सुटे समुदायविच्छेद एका विदारी । प्रतिकलबिच्छेदे चतस्रः । कलार्धविच्छेदेऽष्टौ । नर्थेऽपि च त्रिचतुष्कलदक्षिगादियोगेऽपि चित्रेऽपि च हृस्यमानमि- त्युक्तम् । तेन कलार्धापापेक्षया षोडश । एवं अत्रे वाच्यम् । यावत् पञ्चपाणौ चतुर्विंगतिः । एवं........या... ....त्येव कला. ........तावत्स्वेर पदेषु वर्णानुकर्षाद् द्विकलचतुष्कलयोगः शम्य(म्या)प्रि(प्रायः(शक्यप्रायः)। यथा रु......... .इत्येफस्यामपि फलाया चत्वारो विच्छेदाः । यावद्वर्णानुकणेति चतुष्फलयोगेऽपि यदेव परं भवतीति गणाधिक्या- भावेऽपि द्विकलत्वादिप्रकारान्तरमुक्तं भरतीति । अथोल्लोप्यके विदारीस्वरूपमाह । अध्यर्धाधतृतीयाश्च सन्निपाताः प्रमाणतः । उल्लोप्यके विदारी तु स्मृता वैहायसे तथा । इति । इहोलोप्यकमपरतः सप्ता प्रापं पुनर्विशत्यर्थे तत्रोल्लोप्यकमिति मात्रैवाङ्गीति कथ्यते । न च पोडशकलासु तावन्ति वर्णाङ्गानि निवेशयितुं शक्यानि । परिमिते हि तत्र मात्रारूपे कथमेककादीनि पौनःपुन्यनिवेशनया प्राप्तामनेकसंख्यामनुरर्तितुमुत्सहन्ते । एवं हायसे द्वादशकले कृथमझानां निवेशनमिति । तत्रानेनोपाय उच्यते । तत्र यथा सप्ताङ्गत्वं चिकीर्पितं भवति तथा पोडशैव कलाः । तथा वर्णप्रकण कला सार्थकला- रूपेत्यनेन येन गातव्या यथा फरस्तश्चतुर्विशतिः का भान्ति । तत्र सप्ताङ्गानि निवे- शनीयानि | कलात्रयेऽहके चतुप्फलाषट्क इति कृत्वा यथा तु विंशत्यन्तो विधिः स्मृतस्तथा पोडशसु कलास्वेका कलाऽत्यर्थ( ध्यर्ध)कलाद्वयमिति । इयता वर्णप्रकर्षेण गानं कर्तव्यम् । यथा मात्रैवमध्यर्धतृतीया मात्रा फल्तश्चवारि पट्कलारूपाणि भाति । तत्र कलाद्वयेऽमिति विंशतिर्मात्राः परा........स्तीति । तथाऽध्यर्धातृतीयाश्च सन्निपाता इति । सन्निपातोऽत्र मात्रा। तत्कृतविच्छिन्नरूपत्वात् । तेनाध्यर्धश्च सनिपातः । अध्यर्ध- (अर्ध तृतीयश्च सन्निपात इति द्वन्द्वः । एवं सप्ताङ्गे च परापरयोगेन व्याख्यायते । सपादो सन्निपातत्वमित्यादिरपि मेदो लभ्यते । अन्ये तु प्रतिकलमङ्गमित्यध्यर्धसन्निपातेऽप्यस्ति विंशत्यत्तेत्याहुः । एवं चैहायसेऽपि वाच्यम् । १६.तु। २६.।

·२३५ एकत्रिंशोऽध्यायः । न ह्यर्धसन्निपातेऽस्या भवेदङ्गसमापनम् । (गीतानि सप्त।) मद्रकोल्लोप्यके चैव तथा चैवापरान्तकम् ।। २००॥ एवं महाविदारीमुक्त्वा यदर्थमयं विधिरुक्तस्तान्यगान्यत्रदर्शयति । विवि(व)धेन च ताः कार्या युग्मवृत्तेन चैव हि । इति । ता इत्यध्यर्धसन्निपातप्रमाणाः । अर्धतृतीयसन्निपातप्रमाणाश्च महाविदार्यः ।। १९८- १९९॥ न ह्यत्र(ध)सन्निपाते(s)स्या भ (भ)वेदङ्गसमापनम् । एकैव तावन् मात्रा मुखप्रतिनुम्परूपतयोल्लोप्यके विभज्यते । तत्रार्धमात्रायां मुखरूपायां कथमझानां समाप्ति. । विंशतीना समाप्तिविंशतिरूपत्वम् । अर्धसन्निपात इत्यर्धमात्रा। अन्ये वर्धसन्निपाते चेत्याहु.। अकृत इति चाध्याहरन्ति । तेनार्धतृतीयमानत्वेऽझे- नागसमाप्तिर्भवेदित्यर्थः । केचित्तु युग्मवृत्तिसमाश्रयणे हेतुमाहु. । त्रिविदारीकत्वे चासमच्छेदो न भवतीति तापर्यम् । अस्या विदार्या. सन्निपाते विपमे विच्छेदाइसमाप्तिरूपं समापनं भवेत् । अर्धकेनात्रापूर्णतावैषम्यं लक्ष्यते । अर्धस्य सन्निपातैर्विच्छेद इति पष्ठीसमासः । एवमेतेना- वान्तरमहाविदारीभेदेन यत् फलं तदाह । गीतानि सप्तेति । विदारीवैचित्र्यशून्ये हि गीतव्यवहारे स्वरालाप. पुस्तकवाचनादाविव । तत्र मद्रकोल्लोप्यके व तथा चैवापरान्ति(न्त)कम् । इति । तथा चैवेति । एककलारूपमेतेपा त्रयाणामिति । एवकारेण प्रातिस्विकं नियतमेषां रूपमित्याह ॥२००॥ १. घर्ष सनिपातेऽम्य । च. पाते तु । २ एतदनन्तर डमातृायामधिक. पाठः । विवधनि- विधो ज्ञेयः कील्यमानं निरोधत । समुद्रश्च समुद्गोऽपि वित्तथेति कीर्तितः । न्यासान्तो विवयो यो मुस्त्वा वे गेयक महा। आद्या तु मद्रके चैव सामुद्रः परिकीर्तिनः । लघुवर्गसमं गेयं सामुद्गऽतो विधीयते । तस्वन्ते च तृतीये च तद्वै गेयरसज्ञितम् । विदार्यसमोऽ, स्यादर्थ विमर्श तथा। योगे त्वर्धा च सामुद्रस्तथा शेयः प्रयोकृमिः । विदारी विषमा हेया न्यासेऽपन्यास एव च। भसम्प्रयोगवाहुन्य विकृत परिकीर्तितम् । द्विवि रत्येकाने वापि विडूयं तु यथाफमम् । न्यामापन्यासमं शान्तं सदा झेयं प्रयोकृभिः । सैन्याराधेव पिन्यागो यामध्ये यथारूमम् । पिन्यासः स तु विज्ञेयो विशारीमध्यमस्थितः। विशरीपन- विन्यासः पदान्ते पचिदेव हि । न तबाहुल्यमुद्दिष्ट प्रयोगस्य प्रयोगभिः। ३ १. ज्ञेयानि सप्त गीतोनि मद्रकवापरान्तम् । प्रश्यों वेगोविन्दा खुशेयोन्तर तथा ।

·. नाट्यशास्त्रम्। प्रकर्योवेणु(वेण)कं चैव रोविन्दकमयोत्तरम् । द्विविधं मद्रकं ज्ञेयं चतुर्यस्तु त्रिवस्तु च ॥२०१॥ शीर्पकेण समायुक्तं तत्तु ज्ञेयं त्रिवस्तुकम् । पञ्च पट् सप्त तानि स्युः शीर्षकं चापरान्तके ॥२०२॥ प्रकर्यामथ चत्वारि त्रीणि चाभ्यधिकानि वा। प्रकर्यास्तु प्रकीर्णत्वात्ताद्रूप्यमिति वर्णितम् ।। २०३ ।। रोविन्दकं तु सप्ताङ्गं पोडशाहं परं स्मृतम् । पादौ द्वौ समवर्णी तु एककावन' कीर्तितौ ।। २०४ ॥ प्रकों वैणकं चैव रोविन्दकमयोत्तरम् । इति । तत्र चतुप्कलत्वमेव । अत्र च कानिचिद् वस्तुनिवद्धानि । अपराण्यॉरिति ताण्डवाध्याये (अ. ४) सूचितम् । तत्र तालाङ्गमेगङ्गम् । तत्र महाशरीरत्वे वस्त्विति व्यवहियते। अल्पायां( विदायां त्वद्गमिति केचित् । अन्ये तु वर्गाहप्राधान्यलब्ध- विभागैस्तालेराधान्यशनिबद्धान्याहुः । तत्रैकं त्वङ्गविभागं विचक्षुर्वस्तुनिबन्धादि सूचयति । द्विविधं मद्रकमिति । संज्ञयैव मद्रकांशग्रहत्यवस्तुना लभ्यते गीतकमिति ॥ २०१ ।। शीर्षको यद्वदसंकीर्णरूपज्ञप्तिहेतुस्तद्वत् पञ्चपाणिः। असंकीर्ण व्यश्रकत्वं मद्रस्यावेदयत इति शीर्षकत्वेनोक्तम् । शीर्षकस्तु त्रिमंस्तुक एव । न चतुर्वस्तुकत्वेऽपरान्तके पञ्चवस्तुनि पट् सप्त वा । अन्ते शीर्षकोऽपरो द्वितीयोऽन्तोऽवयवः प्रतिशाखात्मा यत्रेत्यपरान्तकम् ॥२०२॥ प्रकयास्त्रीणि साधानि वस्तूनि चत्वारि । प्रकीर्णत्वादु विक्षिप्तत्वात् । विक्षिप्तत्वं च वस्तुनः पण्मात्रमेव क्रियत इति । प्रकरी गौरवादि........डीपः (गौरादित्वान् डी) (पा. अ. १.१.४१) । वस्तुनिरन्धेषु वस्तुविभागः ॥२०३ ।। अथाहनिबन्धेधन विभागमाह । रोविन्दकस्त्वि(कं त्वि)ति । इहाशनिबढेपु कर कि )श्चिदेव तालरूपं प्रधान वस्तुनिबद्धेष्विव वस्तु तावत् । व्यवस्थितेन रोविन्दक- शब्देन प्रस्वारात्मकं शरीरम् । प्रकृष्टस्वराणां वर्णानुकर्परूपं च प्रस्वारे च जीवितम् । तेन १. तत्र । २८. वापि । च. एक्की वात्र । ।

·एकत्रिंशोऽध्याय.। प्रवृत्तं विवधश्चापि तस्य 'चादी प्रयोजयेत् । ततो देहं ततोऽङ्गानि यथायोगं नियोजयेत् ॥ २०५ ।। आकारश्चास्य मध्ये स्यादाकारश्चान्ततः स्मृतः। अविकल्पितमझेऽस्य शीर्षकं सम्प्रयोजयेत् ॥ २०६॥ सप्ताद्वादशाइँ वा प्रोक्तमा(मो)वेणकं बुधैः। तत्र यन्तं तु सप्ताङ्गं व्यन्तं द्वादशकं स्मृतम् ।।२०७।। "पादः सन्धिषिघातो वजं सम्पिष्टकं तथा । 'एक चतुरस्रं च तथा चैवोपवर्तनम् ।। २०८।। रसनं शब्दनम् । रमनस्य विन्दे लब्धे रसे दक्षिकपिविन्देपु(शः)। ततः समासात् संज्ञायां कन् (पा. अ. ५.३.८७ )। एवमेतद् रोविन्दकं सप्ताङ्गमपरतः पोडशाङ्गं यथायोगमित्युच्यते ॥ २०४-२०५ ॥ न कला द्वादशकले य इति सप्तपराणि पोडशयराण्यङ्गानि........त्याशक्य वर्णानुकपेण कालभूयस्वसिद्धार्थमाह । आकारश्चेति । आकरणं विततीकरणम् । आकारः शुष्काक्षररूपः । आकार(श्चा)स्य मध्ये चेति । शीर्पि(प)कं शिर इव प्रधानम् । तत एवाविकल्पितम् ।। २०६ ॥ अथौवेणकाङ्गविभागमाह । सप्ताङ्गं द्वादशाङ्गं चे(वे)ति । तत्र मापघाते एवान प्रधाम् । तथा च दत्तिलाचार्यः । असमानत्वनित्यत्वे तस्य प्राधान्यकारणे। (दत्तिलम् २०३) इति । स च द्वादशकल इति कलयामासूत्रयन् द्वादशाङ्गानि यावत् क्रोडीकृत्यावतिष्ठते । तत एव मापेण द्वादशभागारमना हननं गुणनं यास्य( यस्ये)ति स मापघातः । स एव चावणकम् । अस्यते इत्यसमागमसुमेदात् । असु वेगयति वेणीरूपा या नेकसन्धारूपाः करोतीति असो.किम् । वेणी प्रातिपदिकार्थजणिजन्तात् ण्वुल पष्ठोसमासः । तत्र यदा सप्त तस्य या एककादीनि तदा द्विविधोऽन्तः । तत्र यदा द्वादश तदा अश्रचतुरश्रमिथात्मना त्रिविधः ।।२०७॥ तत्र पाद इत्यादीन्यप्येवं द्वादशाहादीनि । तालागवादिन एत एव । एतन्मध्यात् संपिष्टकमुपपातं प्रवेणीद्वयमुपवर्तनं च हित्वा ग(प्ताहता कार्येति । वर्णा- ११. त्यादौ । २१.निशिया। ३८ अन्त।४च, तमा। ५. प्रस्वारः सन्धिमारी ती। ६१. शीर्षकम् ।

·२३८ नाट्यशास्त्रम् । उपपातः प्रवेणो(ण्या) च ह्यङ्ग संहरणं तथा । अङ्गानि द्वादशाङ्गस्य स्मृतान्योवेणकस्य च ॥२०॥ सम्पिष्टकोपपाताभ्यां प्रवेणीभ्यां च वर्ति(र्जितम्। उपवर्तनहींनं च सप्ताङ्गं परिकीर्तितम् ॥ २१०॥ निवर्तनं च सप्ताङ्के तुल्यवर्णपदं स्मृतम् । अन्तयोादशाङ्गे तु तधान्यपदमिप्यते ।। २११ ।। उल्लोप्यकेऽपि चाङ्गानामेप एव विधिः स्मृतः। "अवगादं प्रवृत्तं च माहाजनिकमेव च ।। २१२।। त्र्ययोऽन्तः स्यात्तथा यो माहाजनिकवर्जितः। स्थितप्रवृत्तसंयोगादेकाङ्गो वापि कीयते ॥ २१३ ॥ वादिनश्च तालाझाच । पादद्वययोगेनान्तादभेदगणनया चाधिक्यसंख्ययान्तर्भाव वा ऊनत्वं मन्यमाना वर्णाङ्गान्ये कपतिपत्तिवन्धनीयानि । तानि च द्वादश सप्त चा। तालाङ्गानि तु तदाश्रयमूतानि सम्पिष्टकादीनि । वर्जनं च वर्णाङ्गेषु सप्तम् विधीयते न तु समादेव सप्ताङ्गमित्याहुः । एक चतुरस्त्रमिति । एकानयभूतं चतुरश्रमित्यनियमः। यद्यन्तर(रं) (यॉ)संहरणमिति । अन्ताहरणेनान्तेन च युक्तमिति यावत् । एवं द्वादशाले पादादयः सप्ताङ्गे त एव सम्पिष्टकतालांशा इति विशेषः ।। २०८-२१० ॥ विशेषान्तरमप्याह । निवर्तनं च सप्ताङ्के तुल्यवर्णपदं स्मृतम् । अन्तयोरिति ॥ अन्तयोरिति यदावर्तनं तत्र गीतिः पदादि चेत्याह । यतुल्यसप्ताहद्वादशाहे तु गीतारमा वर्णपरः । तुल्यपादानि स्वन्यानि । सदाह । द्वादशाङ्केतु तधान्यपदमिति । एवमन्ते विचारयितुं प्रक्रान्ते तस्यान्यमपि विशेषमाह ॥ २११ ।। तत्प्रसंगादुल्लोप्यकेऽप्यतिदिशति । उल्लोप्यकेऽपीति । तदेवकपकरणमेस पुनरिद मन्तव्यम् । अङ्गानामित्यन्तसम्बन्धिनाम् । एव एव य ओवेणके । तत्र तावत् को विधिरित्याह । ... यान्ताहरणे तथा। १ य. ओवेगुरस्म च। ३ च. विवर्जितम् । १. प्रवेण्या च विवर्जितम् । ४. अपि । ५ च. तु । ६८. अहं तु । ... स्थित प्रतं च तथा।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २३२ एकाले संविधातव्यं माहाजनिकमेव 'तु (च)। यङ्गं स्थितं प्रवृत्तं वाऽप्येकाझं वा प्रकीर्तितम् ॥ २१४ ।। ब्यङ्गे व्याससमासाभ्यां बहुधा तु विधिः स्मृतः । ओवेणकस्य संहारो ह्यङ्ग एकाङ्ग एव च ॥ २१५ ॥ एकको विवधो वापि कार्यों यने ततः सदा। उल्लोप्यके तु चान्तानामेप एव विधिः स्मृतः ॥२१६॥ स्थितं प्रवृत्तं च तथा माहाजनिकमेव च । व्यङ्गोऽन्तः स्यादथ द्यङ्गो माहाजनिकवर्जितः ॥२१७॥ अवगाढं प्रवृत्तं च माहाजनिकमेव च ॥ व्यङ्गोऽन्तःस्यात् ॥ इति । अन्त अवगाढमिति वर्णाङ्गस्थिततालाश्रयम् । अन्येषां पाठः । स्थितप्रवृत्तं च तदेति । तथा ह्यङ्गो माहाजनिकवर्जितः स्थितप्रवृत्तसंयोगाद् । रूपस्याह । एकाङ्गो वेति ॥ २१२-२१३ ॥ कथमित्याह । एकाले संविधातव्यं तथा(माहा)जनिकमेव च । इति । अथैषां त्रयाणां वर्णानामङ्गविधिमाह । व्यङ्गं स्थितमिति । वापीति मिन्नक्रमेण । तेन स्थितं प्रवृत्तं च व्यङ्गमेकाङ्गं चेति ॥ २१४ । के ते तयोरथें अंशाङ्गा इत्याह । यङ्गे व्याससमासाभ्यामिति । यदा एककद्वयं तदा समासा( सो)ल्पत्वात् । यदा प्रवृत्तं विवधं तदा व्यासो विदारीणां बहुत्वात् । माहाजनिकत्वनियमादङ्गानां स्थित एवार्थत्वमेककं नामेत्युक्तं भवति । एवमन्तविधिस्तावद् व्यपोदितम्(तः)। इदानी प्रकृते ओवेणके उपदिशति । ओवेणकस्येति । योऽयं संहारोऽतः स उक्तः । ओवेणके यदा क्रियते तदाऽऽभ्यामङ्गाभ्यामेककेन यड्रेन व्यङ्गे । एकद्वयं विवधयं चैकाङ्गत्वनियम इत्युक्तं भवति । एवमोवेणक उपदिश्य प्रागुपक्षिप्तमनु- देशमनुसन्धत्ते । उल्लोप्यके तु चान्तानामित्यादिना चतुरश्रस्तदा(धा)न्यो मिश्रश्चान्तः प्रकीर्तित इत्यन्तेन । कस्मादयमन्त उच्यत. इत्याह । ओवेणकस्य १ च. च । र. हि । २१. एकवाझं। ३ च. ध्रुवा । र. बहुधार । महाजनिक। ४.वा। ५ च.

·२४० नाट्यशास्त्रम् । एकागोऽपि विधातव्यो माहाजनिकसंयुतः । एवं व्याससमासाभ्यां बहुधाङ्गविधिः स्मृतः ॥२१८॥ चतुरश्रस्तथा ग्यश्री मिश्रश्चान्तः प्रकीर्तितः । ओवेणकस्य संहारो ध्यङ्ग एकाङ्ग एव च ।। २१९॥ नादौ न मध्ये संहारे नित्यं चैव प्रयुज्यते । एकको विवधो वापि कार्यो ह्यन्ते प्रयोत्कृभिः ॥२२० । उल्लोप्यकं पडवरं विंशत्यङ्गं परं स्मृतम् । तच्च संहरणे 'कार्य मुखप्रतिमुखाचितम् ॥ २२१ ॥ चैहायसकसंयुक्तं 'तेनापि च विवर्जितम् । त्रिवङ्गेववरं ज्ञेयं परं स्याद् द्वादशस्वपि ॥ २२२ ॥ संहार इति । आदी मध्ये चायमन्ते न प्रयुज्यते । अपि तु नित्यं संहारे । प्रतेनायमन्त संहार( उक्त इत्यर्थः । नन्वन्तः कस्मादङ्गानि । वर्णाङ्गमध्योऽयं पठिन इत्यत आह । एक(को)विवध(घो)वापि कार्य(यों)ह्यन्ते प्रयोक्तृभिः । इति । हिर्यस्मादर्थे । अङ्गाश्रयरसादङ्गमेतदिति यावत् । अन्ये खतिदेशात् सन्धानमन्थं (स्थितमित्यादि) चतु श्लोकात्मकं प्रयोक्तृभिरित्यन्तं नाघीयते । अन्ये द्विपाठत्वेन पाठ-। एके श्लोकं विभज्य उल्लोप्यकेनानि विभजन्ति । उल्होप्यकं पडवरं विंशत्यङ्गं परमिति । वर्णाङ्गानामियं परतोक्ता । तत्रोल्लोप्यमिति मात्रा लुप्यते । ऊर्ध्व शून्यतारूपेण यतः । एतच्च वक्ष्याम । तच मात्रारूपं संहरणेन्ते कार्यम् | तारन्मात्रमेवोल्लोप्यकं कार्यमिति यावत् । तत्र मात्रारूपं मुखर्धतः प्रतिमुखमर्थन इति विभजनीय (यम्) । अत एवोत्रं यद्वैहायसकादि तद्यतो लोप्यक्रमतोऽपि भवति ततोऽप्युल्लोप्यकम् ॥ २१५- २२१॥ तम द्विधा वैहायसकेन सयुक्तं रहितं च । प्राक्क्षे त्रीप्यम्याङ्गानि वेहायसकेन संयुक्तानि । द्वादशैककानीत्यावृत्या वैहायसके एकमङ्गं पट्परं कार्यमिति यावत् । अस्य स्थानमाह । अस्य चाङ्गत्रयेऽतीत इति । टीकाकारान्तापद् व्याकुर्वन्ति । इह चतुरश्रेऽस्मिन् प्रधानाङ्गो न वैहायसिकेन तादृश(शं)भाज्यम् । द्वादशकलाश्रितं तत्कृतं १ द. हरणं ज्ञेयं । २४. एकाझं पट्परं ज्ञेयं वैहायसिम्मेव तु । ३ र. अथ वाऽपि । ।

·१ एकत्रिंशोऽध्यायः । २४१ एकाद्य(ई) पट्परं ज्ञेयं वैहायसिकमेव च । अस्य 'चांश(चाङ्ग)बयेऽतीते प्रयोगमुपपादयेत् ॥ २२३ ।। उल्लोप्यकोत्तराभ्यां तु मुखप्रतिमुखे स्मृते। ततोऽङ्गानां समासो वा विस्तरो वा विधीयते ।। २२४ ।। मुखप्रतिमुखे चैव ज्ञेये विवधसंज्ञके'। वृत्तं प्रतिमुखे च स्यादनयोस्तु समासतः ।। २२५ ।। उल्लोप्यके तथा शाखा सोत्तरासापरान्तके। प्रतिशाखा तथा चैव सवीन्यपदा स्मृता ।। २२६ ॥ चतस्रः कलामात्रानन्तरशून्यप्रयोगेन वर्णानुकर्पणानिर्वाह्यम् । तत्र चैककान्यनत्रयम् । तदाह । अस्य वैहायसिकस्याङ्गत्रये ततः शून्यरूपे प्रयोगं कुर्यात् । अत एव विहायसि शून्ये भवमिति वैहायसमिति लक्ष्यं चेत्थं वक्तव्यम् । यत्तु तत्र हितं तत्तालान्तराद् द्रष्टव्यमिति मन्तव्यमिति । अन्ये लक्षणमित्थं पश्यतो(न्तो)ऽङ्गात्रय इति । तन्मर्यादामात्राया- मतीतायां वैहायसकं कुर्यात् । तच्च द्वादशकलत्वेऽपि चत(तु)रश्रमेवेति द्विकलैककलत्वं, चच्चत्पुटप्राधान्यात् । अत एव तु द्वादशकलतोक्ता । न वा तच्चातुरश्यमावृतमस्य । तस्या नानारूपमपारमार्थिकम् । तत एव शून्ये भवमिति वैहायसकमिति मन्यते(न्ते) ॥ २२२- २२३ ॥ प्रसङ्गादुत्तरस्याप्येतद्रूपं तुल्यकक्ष्यात्वलक्षणभन्याऽतिदिशति । उल्लोप्यको- त्तराभ्यां तु मुखप्रतिमुख इति । चतुर्थीयं तादयें । तत इति । मुखप्रतिमुख- रूपाया मात्राया परतोऽङ्गानि(नां) वैहाय(स)कान्ताहरणादीनां संक्षेपेण विकासेन वा प्रयोगः ।। २२४॥ ननु मुखप्रतिमुखाइविभक्तमात्रत्वे व्यङ्गत्वमुक्तं विष्वङ्गेष्ववरमिति (भ. ना. ३१.२२२) वचसा । तन्त्र कानि त्रीण्यङ्गानीत्यत आह । मुखप्रतिमुखे (इ)ति । मुखे विवधः प्रतिमुखे स च वृत्तं चेत्यङ्गत्रयम् ॥ २२५ ॥ उल्लोप्यके शाखाप्रतिशाखा(खे) विधातुमपरान्तरयोश्वातिदेष्टुं तुल्ययोगित्त्वेनाह । उल्लोप्यक इति । शाखैब प्राधान्यात् । शाखातुलना तु प्रतिशाखा च । सा १च. चागनयेऽनीते । २ ड. मुसंस्कृतम् । ३ च. सज्ञिते । ४ च. मुसं। ५ द. तु शासाख्यं । ६ इ. उत्तरे। ७ ड. चैपो समवर्त(ण)ग्दा स्मृता । ना ३१ ·२४२ नाट्यशास्त्रम् । उत्तरं द्वादशपरं पडझोऽ(ङ्गा)वरमिष्यते । आकारपाद(त)हीनेन 'समं रोविन्दकेन च ॥ २२७ ।। अन्ते चाप्यविशेपेण स्थाप्यमस्य तु(प्पं मध्ये च) शीर्पकम् । एवमङ्गविधिः कार्यः' सप्तरूपे प्रयोत्कृभिः ।। २२८ ।। अनः परं प्रवक्ष्यामि गीनानां वस्तुकल्पनम् । 'गुरुच्छे द्या(दा)प्टकं कृत्वा न्यस्पेल्लघ्वष्टकं पुनः ॥ २२९ ।। तत्रोपवहन कार्य प्रथमे तु गुरुदये। गुर्वक्षरे तृतीये तु नतः स्यात् प्रत्युपोहनम् ॥ २३०॥ सवर्णगाग्वा(ख)या तुल्या गीतिः । अम्याः पादानि तु गीत्याधारभूतान्यन्यानीति वृद्धः म्मृतम् ॥२२६॥ उचरम विभजति । उत्तरं द्वादशपरं पडद्यावरमिति । आकारपातौ च वर्जयित्वाऽन्यद्रोविन्दकतुल्यमत्र ॥ २२७॥ अन्ते च मिश्रादीनां अन्तादीनां) अन्यतरेऽविशेषेण स्थिते सतीति वाक्य- शेपः । शीर्षकं चास्य कार्यम् । अत एव मध्य इति । अन्यो(न्ये )ऽगनिबद्धे च काप्यत्र न शीर्षकम् । अत्र तदस्तीति वैलक्षण्यादुत्तरव्यपदेशो लोकोत्तरोऽयमिति यथाऽ- ब्रोचरं सर्वपश्चादस्य लक्षणम् । यतः पूर्वोपजीवकत्वेनेत्यत आह । तच्चासत् । लक्षणस्वे. (स्ये)च्छाधीनत्वेन पौर्वापर्यानियमात् । अत एव तमुपसंहरति । एवमिति । सप्तस्वकानि यद्यपि तथाऽङ्गकृते तालवैचित्र्ये तन्निबद्धता( ल व्यवहारो न सर्वत्रेत्युक्तम् ॥ २२८ ॥ एवं यथाश्रयगीतत्वं तद्वर्णाझवैचित्र्यमुक्त्या वर्गाझेन यद्नेयं तन्नियतप्रमाणावच्छिन्नं निरूपयितुं प्रति नानीते । अतः परमिति । असति( वसतो) वर्गारतालाजे क(य) तस्य कल्पनं परिमाणवैचित्र्यं वक्ष्यामीति । तत्र मद्रकस्य तावत् प्राथम्यादेककलस्वरूमाह । गुरुच्छेदाष्टकमिति । छेदो भागः ।। २२९ ॥ आद्ययोर्गुरुयोरुपोहनम् । तृतीये प्रत्युपोहनमिति । प्रत्युपोहनं नाम प्रथमवस्तुत्र्यतिरिक्त यस्त्वन्तरे प्रसिद्धः द्धम्) । तत्र त्रिमिश्चभिर्धा मद्रकमिति पूर्वमुक्तम् । एच. तुये। २ च. नु । ३ . हि । ४. मध्ये च शीर्षकम् । ४ २. पविधिः कार्यः रूप झर्य समागतः । ५ प. 31 ६ र. मानाणो । ७ ८. कलाः पोडश विज्ञेया माराः सर्वेषु वस्तुपु । तस्साश्चैव चतुर्भागः पादभागः प्रवर्तितः । आदी गुर्वष्टकं कृत्वा न्यमेध्दारे ततः। ८ च. छेदा । स्मिन्निति वस्तु .

·एकत्रिंशोऽध्यायः । गुर्वक्षरे चतुर्थे तु शम्या कार्या तु पश्च मे । पष्ठसप्तमयोस्तालः शम्या गुर्वक्षरेऽष्टमे ॥ २३१॥ ततोऽर्धकलिकान् पातान् कुर्याल्लध्वक्षरेषु तु । गुर्वक्षरे तालगते पातास्तु कलिका मताः ॥२३२॥ शम्याताली तालशम्ये तेषु कुर्यात् क्रमेण तु । तालं शम्यां च तालं च सन्निपातं तथैव च ॥२३३॥ 'एवमेककले ज्ञेयं कलायोगस्तु मद्रके । गुरु विश्लेपणादेतद् द्विकलं परिकीर्तितम् ।। २३४ ॥ विश्लेषणे कला यत्र पूर्व पूर्व निवेशयेत् । द्विकले मद्रके चैव 'त्रिकलं स्यादुपोहनम् ।। २३५ ।। तदेककलेऽपि भवतीति द्वितीयवस्वादो प्र युपोहनं गुरुमात्रमित्युक्तम् । अनेन तद्धि प्रथम- वस्तुगतोपोहनापेक्षया तृतीयं भवति । प्रथमस्य प्राधान्यात् तदपेक्षयैव व्यवहार इति तृतीयतुरीयेऽपि तृतीय इत्युक्तमिति चेदन्ये तु तृतीये वस्तुनि यद् गुर्वक्षरं तत्प्रत्यु- पोहनमिति वैयधिकरण्येन व्याचक्षाणा द्वितीययोस्तन्नेच्छन्ति । केचित्त्वेकस्य सङ्कोच- स्वभावत्वादेकवस्तुकमेव । तत्रैर तूोहनं कलाद्वयम् । चतुष्कले तस्य तावत्कलत्वात् प्रत्युपोहनं चतुष्कलं तावदवश्यं भवति । चञ्चकलाचतुष्टयवस्तुपर्यन्तं तचेह तृतीयाया कलाया आसूत्रितम् । गर्भाधानस्थानीय एककले यन्नास्ति तच्च चतुष्कलेऽपि कृतं( कथं)- स्यात् । तेन फलतस्त्रीणि स्याद् गुरूणी इ........पेरि युक्तं भवति । तत्रैवोपोइन् प्रत्युपोहन- ब्यवहार इति प्रतिपन्नाः । लधूनि कलर) गुरुणि कलेति येते प्रमाणम् । प्रस्तारोऽस्य प्रदर्श्यते । sss शशताशशशताताशताशतासम् । एवं द्वादशस्लोऽयं मद्रकतालः । एत- विगुणस्तु द्विकल इति दर्शयति । गुरुविश्लेपणादेकं(तद्)द्विकलमिति ।। २३०- २३४॥ गुरुमा विभिन्नेन द्वितीयेन गुरुणाऽऽश्लेषण सम्बन्धः । स चादौ निवेश्यते । तदुचिता निःशब्दा कला प्रथमं भवतीति यावत् । अतश्च विरोपवचनालघुना मिश्रीभूतेन सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । द्विकलसामान्याद् द्विलघूनामा कलिकावव । तेन चतुर्विशतिकला इत्युपोहनम् ॥ २३५ ॥ १ ड. कलियार पादा। २ ड. पादा तु परिका स्मृता। ३ ड. शी चाय वर्तव्यं घुवैश्वाचपुटे न तु। १च. को। ५ द. ताल। ६. श्वान। च. बलास्तन । ८ य. द्विकलं। ७. यथा।

·........ २४४ माव्यशास्त्रम्! कलिक द्विकलं वापि नैव चा प्रत्युपोहनम् । द्विर्भावाद् द्विकलस्यैव विज्ञेयं तु चतुष्कलम् ॥ २६ ॥ सप्तमे लघुनि त्वन्ते द्विर्भावोऽस्मिन् विधीयते । चतुष्कलेऽन' विहितः कलाप्टकमुपोहनम् ।। २३७॥ एका द्वे चा(च)चतस्रो वा(स्रश्च) तथा स्यात् प्रत्युपोहनम् । यथाक्षरस्य कर्तव्यं मद्रकस्य तु शीर्षकम् ॥ २३८॥ चतुष्कलः पञ्चपाणिकिले द्विकलः स्मृतः। चतुष्कलस्तु कर्तव्यो मद्रके तु चतुष्कले ।। २३९॥ द्वे एका वा नैव धा। त्रिपु गुरुपु पातो नोक्त इति पादभागत्रये सदभावः । 555 प्रनि... ..इति द्विगुणो द्विकलमन्द्रकः । अथैतद् द्विगुणं चतुष्कलमाह । द्विी. वादिति । अत्रैवावापविक्षेपाः। यतो विश्लेपणे कला यन्त्र पूर्व पूर्व निवेशये- दिति ( म. ना. ३१.२३५) वचनादादौ साऽधिका कला योज्यते ॥ २३६ ।। अनया परिभाषया सप्तमे एककलादर्शनदर्शितकलाच(तुष्टय )योगे लघुन्या- दायावापप्रयोजना न प्राप्ता आयाता इति । अतोऽप्यष्टमे सन्निपातलघुन्यादौ विक्षेपकले- स्यन्ये(न्ते) पादमागे अताविशमिति प्रासे तदपवादमाह । सप्तमे लघुनि त्वन्ते द्विर्भावोऽस्मिमिति । द्विर्भवतीति विर्भाचोऽसाव्य(व)धिक आगतः स चान्त्य इति चतुष्कले खाद्य आपापस्तदपेक्षयान्त्यो निष्कामः स विधीयते । सोऽपि किं तालात् पूर्व निवेश्य(:)। नेत्याह । अस्मिन्निति । अ एव स्थान इति यावत् । तेन तानि विंशतिपादभागोऽन्यो जायते । अन्ये तु द्विर्भावशब्देन ताल व्याचक्षते । सोऽन्त्यः प्राप्त आवापस्थाने विधीयते । तदनन्त(२)न्त्वनिष्काम इति । फलादेवाद्यमित्यन्ये स्पष्टमेव पठन्ति । अष्टौ कला आये वस्तुन्युपोहनम् ॥ २३७ ।। शेषेषु यथाक्रममेका द्वे च चतस्र इति । अन्ये च- स्थाने वाशब्दं पठन्तः प्रत्युपोहने सर्वेषु वस्तुप्वेद्विचतुःसंख्या विकल्पितामाहुः ॥ २३८ ।। एककले भद्रके चतुप्कलेन पश्चपाणिना विफलमिति विश्लेषणमिति । चकाराच्चतु- कलेन मिश्रेण वा । अन्ये त्वेककले एककरेन द्विकले द्विकलेन चतुष्कले चतुप्कलेन । एवं संकुलवद् रूपरस्फुटीकरणात् सुप्छुतः शीर्षरूरता विहतीत्याहुः ॥ २३९ ॥ १च. स्यान् । ड. भवेच्च । २. कलोत्र। ३ च. च चत्तसश्च ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २४५ त्रिवस्तु त्रिप्रमाणं च व्यश्रतालसमुद्भवम् । इत्युक्तं मद्रकं पातैस्त्रयोदशभिरन्वितम् ॥ २४०॥ गुर्वक्षराणि चत्वारि चत्वारि च लघून्यथ । तृतीये च चतुर्थे च शम्यातालौ लघून्यपि ॥२४१॥ तालं शम्यां च तालं च सन्निपातं च योजयेत् । लध्वक्षरैककलिकैः पातैः सम्यक् प्रयोजयेत् ॥ २४२ ।। यथाक्षरं बुधैरेतद्विज्ञेयमपरान्तकम् । आदी कलोपवहनं विश्लेषाद् द्विगुणं भवेत् ।। २४३ ।। एतदुपसंहरति । त्रिवस्त्विति । चतुर्थमपि हि वस्तु तच्छीर्षकाङ्गसन्निविष्टम् । तथा च दत्तिलाचार्यः । भवेद्वस्तु कलासंख्येत्याहुः (ह) (दत्तिलम् १६५)। इहापि मिश्रकत्वेन तदुक्तमेव । चतुर्वस्तुकत्वेन शीर्षकं शीर्षकमन्यत् प्रागेव निषिद्धम् । तेन त्रिवस्त्वित्युक्तम् । त्रीणि प्रमाणानि (इति त्रिप्रमाणम् ) । ननु तालान्तराण्येवैतानि सन्तु किं तदनुयायिरूपं यतो मद्रकतेत्याशड्क्याह । पातैस्त्रयोदशभिरिति । अद्वैतरी- स्यैतत् त्रिप्वनुरूपैप्वज्ञानि वस्तुनो रूपं तदेव च मद्रकमिति यावत् ॥ २४०॥ अथापरान्तकम् । अथ गुर्वक्षराणि चत्वारि । चतुर्णा गुरूणां तृतीये तुर्ये च शम्यातालौ। लघुचतुष्टये तालशम्यातालसन्निपातानाचक्षाण आद्य गुरद्वयमुपोहन- प्रत्युपोहनबीजकध्रुवप्रयोज्यमिति दर्शयति । लध्वक्षरा एककलिकापाता यत्रेति स्मारयन् गुर्वक्षराणि ताश्च कलिका इत्यपि स्मारयति ।। २४१-२४२ ।। एतदुपसंहरति । यथाक्षरं वुधैरेतदिति । एककलमिति यावत् । अपरा- न्तकनिर्वचनलब्धा च प्रतिशाखा सर्वत्रेति लक्ष्यविदः । एतदपि च त(म)दकपटकलव्य- श्रतालमेव । प्रस्तारःउडशंताताशंताशम् । अथैतद् द्विकलीकर्तुमाह । आदौ कला- (लो)पवहन विश्लेपाद् द्विगुणमिति । तत्र न(म)द्रकवदेव गुरूणां द्विर्भाव लघूनामेव कलारूपत्वं विश्लेपणे कलाश्चात्र यथापूर्व निवेशयेत् (म. ना. ३१. २३५) इति सर्व पूर्वोक्तमनुस्मरेत् । आदौ यावच्छायत्वादुपोहनत्त्वेनोक्ता ध्रुवा वा पातत्वेनैय कार्या । तेन प्रथमे पादभागे न विश्लिष्टा कलेत्युक्तं भवति ॥ २४३ ।। १च. लघुष्यपि। २ च. कः।

·नाट्यशास्त्रम्। द्विकले कलिकं ज्ञेयं द्विकलं चाप्युपोह्नम् । कलिक कलिकं चेष्टं तथैव प्रत्युपोहनम् ।। २४४ ॥ एतदेव द्विगुणितं विज्ञेयं तु चतुष्कलम् । लघ्वक्षरे तृतीये(द्वितीये) तु द्विर्भावेऽन्त्या कला स्मृता ॥२४५ ॥ न्यतालसमुद्भूतं पातैः पद्भिर्विभूपितम् । 'चतुःशाखाख्यमित्येतद्गदितं चापरान्ति(न्त)के ।। २४६ ।। यथा शाखा तथैवास्य प्रतिशाखा विधीयते । पश्चिमासमा सा तु तथैवान्यपदा स्मृता ॥ २४७ ।। शिरश्वककलेनापि कर्तव्यं पञ्चपाणिना । वृत्तौ निवृत्तयोगश्च' गते वस्तुचतुष्टये ॥ २४८॥ तत्र द्विकले कला द्वेधा। उपोहनं कलिकम् । कलिकं प्रत्यु- पोहनमिति । व्यादिवस्तुभूयस्त्वात् । एवं द्विकलस्य प्रस्तारः । डनिप्रनिशनिताताशं- ताशतासम् । द्विकलमपरान्तकम् ॥ २४४ ॥ अथ चतुष्कलमाह । एतदेव द्विगुणितमिति । अ(आ)रापविक्षेपयोजनयेति भावः । अत्रापि मद्रकवदन्त्यः पादमागः प्राप्तः । पूर्व पूर्व निवेशयेदिति (भ. ना. ३१.२३५) वचनात् । तदपवादमाह । लध्वक्षरे द्वितीये तु द्विर्भावेऽन्या- (न्त्या) कलेति । तेन तानिविशसमित्यन्त्यापवादो न तु अनिविशमिति । एतच्च श्लोकार्ध प्राग्वदेव व्याख्येयम् । तदयं प्रस्तारः। अनिविद्रअनिविश आनिविता आताविश तानिविसम् ॥ २४५॥ गणयन्तस्तस्यापि प्रतिशाखामाहुः ॥ २४६-२४७ ।। गते च वस्तुचतुष्टये पञ्चमस्यारम्भेन निवृत्तिरावर्तनं कार्यम् । सा च वृत्ती मार्गे चकारात् पञ्चपाणिना । एतदुक्तं भाति । चतुर्थवम्त्वन्ते यान्येर द्वादशकलासु गीयन्ते पादानि तान्येव शीबोचारणेन पञ्चमरस्त्यादिभूनकलापट्के गेपानीति तत्र च न्यासोऽर्धसमाप्तिश्चेत्याचा ॥ २४८॥ १च. वस्तु । ३. नात्य । ३ ३. तु भवेत् ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २४७ शाखायां प्रतिशाखायां विशेषः पश्चिमे त्वयम् । पकलापातसंयुक्ते तालिके तु ततः स्मृते ॥ २४९ ।। तथैककलयुक्तऽस्ति विधिवत् पञ्चपाणिना । यथाक्षरेणैव भवेदनयोरुपवर्तनम् ।। २५० ॥ उपोहनं च वस्त्वर्थे(ध) द्विकलं प्रत्युपोहनम् । "दक्षिणे तु तथा वृत्तौ चतुष्कलमपीष्यते । (द्विकलं दक्षिणे कार्य वृत्ती चैव चतुष्कलम् ) ॥ २५१ ॥ [व्यश्रतालसमुद्भूतं पातैः पभिर्विभूपितम् । चतुःशाखाख्यमित्येतद् गदितं चापरान्ति(न्त)के ॥ पञ्चमस्य विशेषमुक्त्वा द्वे वस्त्वित्याह । शाखायामिति । शाखायां यत् पश्चिममन्त्यं वस्तु प्रतिशाखायां च द्वयोर्वस्तुनोर्या अन्त्याः पट्कला विशतानिविस- मित्येवरूपास्तास्तु(सु) संताशताशता इति पञ्चपाणिपाता । अन्ये तु पाणिपातास्त एव पश्चगाणिगतस्तु प्लुतं च प्लुतलघुगुरुद्वयलघुप्लुतरूपतात्र केवलपरिवर्ते पश्चपाणिअ(णिग)तः पातविधिरिति मन्यन्ते । अज्ञातस्तालस्तालिकाज्ञाता च वस्तुरूपग्रासीझारात् पञ्चपाणि- (रुन्ने )न(त)व्यः ॥ २४९-२५०॥ अथोपोहनविधिमाह । उपोहनं च वस्त्वमिति । आये च वस्तुनि द्वादशसु कलास्वन्येषु द्वयोर्यदि दक्षिणमार्गे वार्तिकेपु चतसृष्वपि । अन्ये तु वस्तुनिबद्ध- पश्चिमे समाप्ते पृथग्मूतामेव पट्कला तालिकामाहु. । दत्तिलादयस्तु द्वितीयं पादविभाग आनिविशरूपं चतुर्थ आनिविप्ररूपमाहुः । अष्टमी विंशिका चैव द्वे शम्पे परिकीर्तिते । द्वादशाष्टादशौ तालावेकविंशस्तथैव च ।। (दत्तिलम् १७२-१७३) इति वदन्तः । एवश्चेत्यर्थः । ॥ २५१ ॥ वस्तु भवतीत्याह । त्र्यश्रतालेत्यादिना वस्त्वित्यन्तेन । वस्तुन एव च भाविप्रतिशाखापेक्षया शाखेति व्यपदेशः। प्रतिशाखायां च स एव प्रस्तार इत्याह । १७. विशेषः पञ्चमे वस्तुन्युभयोरपि शासयो । २ . संयुक्ता तालिका तु यथा भवेत् । यदा चैकक्लेनैव । ३ च. तु । ४ ड. द्विकलं दक्षिणे कार्य वृत्ती चैव चतुष्कलम् । नानोपोहनं कार्य शेषाणां तु कदाचन । एष चतुष्पले योगो मया प्रोक्तोऽपरान्त ।

·:२४८ नाट्यशाखम् । यथा शाखा तथैवास्य प्रतिशाखा विधीयते । पश्चिमार्धसमा सा तु तथैवान्यपदा स्मृता ।। शिरश्चककलेनापि कर्तव्यं पञ्चपाणिना । वृत्तौ निवृत्तयोगश्च गते वस्तुचतुष्टये ॥] उल्होप्यकं तु द्विगुरु द्विलघ्वन्तेऽथ गुर्वथ । शम्या 'तालो द्विरभ्यस्तो सन्निपातोऽन्त्य एव च ।। २५२ ।। प्रत्यक्षरकृतैः पादैः (तैः) पश्चभिः समलङ्कृतम् । चतुरथं 'सुविच्छेदमेतज्ज्ञेयं यथाक्षरम् ।। २५३ ।। यथा शाखेति । प्रतिशाखात्वेन च प्राधान्यात् कदाचिद् भागोऽप्यस्या इत्याचार्याः । प्रतिशाखायाः स्वरूपमाह । पश्चिमाधसमेति । विशाखिलाचार्याः प्राहुः । पश्चिमं वस्तु सप्तकादिरूपत्वमिति तस्यैव यत् पश्चिममध तत् पृथक् प्रतिशाखात्वेन चतुर्विशतिकलं वस्तुगत्या तद्गतान्त्य- द्वादशकलारमा प्रतिशाखेति वस्तुनि मन्तव्यम् । अत्र च लिङ्गं यदोवेणके एककेन पादे लक्षितव्ये आधः पादः समः शाखायाः परस्तु प्रतिशाखाया इति वक्ष्यति (भ. ना. २८१-२८२)। उपपातस्य प्रतिशाखातालाः पट् द्वादश कलातालिका मध्यपतितेऽप्युपपातो न ततोऽधिको भविमुमर्हति । तत्राद्यतुल्यगीतित्वे चान्यपदार्थमिति । अग्रे निर्णेप्यते चैतत् । यदि तदेवं तत् कथं साम्यमित्याह । (अन्य)पदेति । गीतितालाभावे चाक्षराण्यस्यामन्यानीति । अनन्तर ए(मे)ककलेन पञ्चपाणिना शिरः । केचित् तदपि शाखामध्ये । अथ शाग्वाप्रतिशाखाप्रसङ्गागतं वस्तुनिबद्धप्रकरीपरित्यागेनाप्युल्लोप्यकं बा(व्या) चिकीर्षुराह । उल्लोप्यकं त्विति । अनेन पूर्वव्यश्राभ्यामचातुर,येणाविशेष सूचयति । शताशता इति । यथाक्षरमुल्लोप्यकं यथाक्षरं वैहायसकादन्यन्न किञ्चिदिति तत्रोक्तम् । अत एवोचं सर्व लोप्यमत्रेत्युल्लोप्यकम् ॥ २५२ ॥ एतदुपसंहरति । प्रत्यक्षरकृतैरिति । ननु यदि पञ्चभिः पातैरयं तर्हि कथं चतुरश्रता । आकारविच्छेदगुरुरेकोऽत्र लघुद्येन शोमते । तेनापूर्वेण चञ्चलुटपरिवृत्ती विभक्त इति यावत् ।। २५३ ॥ १च. तालदिरभ्यस्तैः। २च, पातैः । ३८. सम छेई वस्तु। ४ च. एव ।

·एकत्रिंशोऽध्याय, २४९ पूर्वोक्तन विधानेन द्विचतुष्कलमिष्यते। 'अस्य चाङ्गत्रयेऽतीते वैहायसकमिष्यते ॥ २५४ ॥ तदेकानावरं ज्ञेयं द्वादशाङ्गपरं स्मृतम् । 'प्रमाणाद(णं) द्वादशकलं तथा पातमथापि च ॥ २५५ ॥ अस्य तु विकला शम्या तालस्त्रिकल(द्विकलस्ताल) एव च । द्विकला च पुनः शम्या तालश्चैककलः स्मृतः ।। २५६॥ ततः शम्या ततस्तालः सन्निपातस्ततः पुनः । शालेग प्रतिशाखा तु नित्यमन्यपदा" स्मृता ।। २५७।। अथ द्विकलचतुप्फलयोगमुपपादयति । पूर्वोक्तेनेति । द्वैगुण्येन कला पूर्व निवेशयेदिति च । विधिनेत्यर्थः। तेन निगनिताशनानिस द्विरुल । अनिविश चतुप्कलः । अस्य चेति । अस्यैव द्विकलचतुप्फलात्मनो वैहायसकम् । अङ्गत्रयेऽतीत इति टीकाकारः पठति व्याचष्टे च शून्यरूपे परं गीतमात्रात्मनि कलाचतुप्फनिष्ठे वर्णाङ्गत्रये प्रयुक्त उपपादनमिति । लक्ष्यानुसारिणम्तु मात्रागत एव मुखप्रतिमुखगते वर्णाङ्गत्रयेऽ- तीतेऽद्य प्रयोग इत्युक्तमन्तः । वैहायसकत्वं तु यथाक्षरापेक्षया शून्ये स्थानेऽस्य परता ॥ २५४ ॥ तदिति हायसन्मेकाह(ना)वरं द्वादशपरं प्रोक्तम् । पडझपरमित्युक्तं- (प्राक् )। तेन विकल्पोऽत्र ब्रीहिययवत् । अस्य स्वरूपमाह । प्रमाणं द्वादशकलमिति । तथा पातमिति । द्वादशपातमिति यावत् ॥ २५५ ॥ पातानाह । अस्य तु द्विकला शम्या द्विकलस्ताल इति । त्रिफलत्व- मनयो । द्विकला शम्येति । निष्कामानन्तरगा । तर द्विकलावे चच्च पुटे अन्त्या मन्निपातकला। अन्तस्थानादेव( क )फलश्चच्चत्पुटगताद्यशन्ययाऽरमारितद्विकलैककलयोीयं तत्र मध्ये सलिपातः स्यात् । एकः सना एकोऽयं ताल इति न स्यात् । प्रसस्त........ द्विकलगता सप्तकानन्तरं मध्ये शम्यादिरेककलचचतुटाक्षिप्तस्तदनन्तरं सा सन्निपातकरा । अष्टम्यपि द्वादशसस्थानना । तदेतदार । ११.जये। २ च गान । ३८.in! ४ प. प्रमागे। ५य. सत। ६ य.निकग। ७ घ. ताम्लिा । ८ इ. द्विस्टः। ९ प. परम्।. प. शागे। ११र. अन्त ।

·२५० नाट्यशास्त्रम्। घदा त्वस्य भवेदन्तस्तदन्ताहरणं बुधैः। यथाक्षरेण नियमात संहार्य पञ्चपाणिना ॥२५८ ॥ खतालेनान्तहीनस्य संहार्यः परिकीर्तितः'। "त्रि(द्वि)प्रकारनिवृत्तस्तु(श्च) त्र्यङ्गोऽन्तस्त्रिविधः स्मृतः ॥२५९।। त्र्यश्च चतुरश्च मिश्रश्व परिकीर्तितः। स्थितप्रवृत्ते तस्याङ्गे माहाजनिकमेव च ।। २६० ।। द्विकला च पुनः शम्या तालश्चैककल! स्मृतः। ततः शम्या ततस्तालः सन्निपातः॥ इति । (प्रस्तारः) निविशनिवितानिशताशता वैहायसम् । शाखेयमिति चैहायसम् । केचित् प्रतिशाखेति यावत् । नित्यमिति यदि भवति तत् सर्वथैवान्यपदेति यात् । अन्त्ये ती(वि)ह नित्यमिति लिहं प्रतिशाखाया अन्यत्रानित्यत्वस्येत्याहुः ॥२५६-२५७॥ यदा वित्ति विशेषो द्योत्यते । अन्तेन हि संहितेनान्ताहरणम् । तद्धि संहारमर्हतीति संहार्यम् । अन्तस्याहरणं सूचकमिति यावत् । तच्चैकफलेन पञ्च- पाणिना २५८ ॥ यदि सन्तो न क्रियते तदाय विधिरित्याह । स्वतालेनेति । स्वतालो चैहायसम् । तेनैव संहारः समाप्तिः । तदति यदा न क्रियते तदा स्वतालेन प्रथममात्रारूपैव न समाप्तिरित्यावेदयितुं स्वतालेनेति साधारण्योक्त्या व्यवहृतः । यदा त्वस्य( स्यान्त इत्युक्त ततस्तदाह । द्विप्रकारनिवृत्तश्च व्यङ्ग इति ॥ २५९॥ एतत् स्वयमेव निर्णिनीपुस्त्रिविधत्वं तावदाह । ज्यश्रश्च चतुरश्च मिश्रश्चेति व्यङ्गत्वमाह । स्थितप्रवृत्ते तस्याङ्गे माहाजनिकमेव च । इति ॥२६०॥ १च. तदान्त । २ च. सहारः। ३ द. परिवर्त्यते । ४ प. द्विप्रकारनिवृत्तश्च यशोऽन्तत्रि- विधस्तथा। ५ . योऽन्तः । य. यंशेन । ६ च. चापि प्रकीर्तितः । ७ ब. प्रवृत्तः ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २५१ स्थात् पञ्चपाणितालेन तदन्ताहरणं यदा। तदा स्थितं भवेयुग्मं तस्य पातविधिस्त्वयम् ।। २६१ ।। शम्यापि द्विकला कार्या तालोऽपि द्विकलः स्मृतः। चतुष्कलः सन्निपातः प्रवृत्तमत इष्यते ॥२६२॥ अस्य तु द्विकला शम्या तथा चैककला पुनः । चचत्पुटस्तु तालादिः सन्निपातस्ततः परम् ॥ २६३ ।। स्थितं तालेन कर्तव्यं माहाजनिकमस्य तु । "निवृत्ततालः कर्तव्यः प्रवृत्तस्यापि तत्त्वतः ॥२६४॥ त्रिविधस्य प्रयोगपौर्वापर्यमाह । स्यात् पञ्चपाणितालेन तदन्ताहरणं यदा। तदा स्थितं भवेद्युग्मम् । इति । यदेति यतः। तदेति ततः । यत्तद(यदातदोर )यमर्थः। आदौ युग्मस्थित कार्य चाबान्ताहरणे पञ्चपाणिः । अयुग्ममिति परभागे न विच्छित्तिर्भवति । अन्ये तु यदेति यस्मिन् ताल इति व्याचक्षाणा अन्ताहरणमन्तेन नियतमपि तु विपर्यय इति । ततश्चान्ताहरणाभावे यदान्तस्तदायं नियमः । आदौ युग्ममिति स्थिरमिति नामबलात् स्थायिवर्णप्रधानमेतत् । अन्ये वेकस्याभेदत्वात् स्थितत्वमित्येकक्र(म)मुक्तमित्याहुः ।। २६१ ।। शम्या द्वे चेति । द्विकलचचत्पुटोऽयम् । निशनिताशनि प्रनिसंस्थितम् । प्रवृत्तवर्णाङ्गयोगाच प्रवृत्तम् ॥ २६२ ॥ अस्य तु द्विकलेति । निशताताशताशसं वृत्तम् ॥ २६३ ।। स्थितस्य तालः । स एव माहाजनिकस्य किन्तु निचिरन्ते कर्तव्या । अत एव पुनः प्रवर्तनादपि प्रवृत्तम् । तदाह । अस्य तु निवृत्ततालः कर्तव्य इति । निवृत्तिर- स्यास्तीती मत्वर्थीयः । अनि(निवृत्तस्ताल इति तालान्तो भागः फलाचतुष्टयामा स पुनरावृत्तः कर्तव्यः । आद्यानु चतरपु फलामु यानि निप्पन्नानि तान्येव पातानि यावत् । न केवलं माहाजनिकमेव निवृत्या युक्तम् । यावदुक्तलक्षणं प्रवृत्तमपि । द्विप्रकासे निय- छोऽन्त इति । अत एव हि पूर्वमुक्तमित्येतदित्याह । प्रवृत्तस्यापि तत्त्वतः ॥ २६४ ॥ प.पुग्ने । २२. सार.। ३ प. रिचततालेन । ४ प, प्रवृत्त । ५ य. निहत ।

·२५२ नाट्यशाखम् । 'अत्र तालविधिश्वेष्टः प्रायास्तूपवर्तने । आदावुदद्दका कार्यः परिवर्तक एव च ॥ २६५॥ 'युग्मे हि मिश्रतालत्वाद् युग्मे(ग्मो)घन्तः प्रयुज्यते । विषयककसंयुक्तः पूर्व पश्चाद्विधिः स्मृतः ॥२६॥ यथावदन्त(न्त्य)तालोऽयं 'युग्मो मिश्रश्च कीर्तितः । अतः परं प्रवक्ष्यामि व्यश्रमन्यविधि पुनः ॥२६७ ॥ अत्रेति । अत्र या प्रवृत्तमुक्त न तु वगरूप तम्यापि यस्तालविधिरुक्त सोऽपि प्रायश उपवर्तने निवृत्तविपये कर्तव्य । अन्यत्रभानो पियार्थ । प्राया इति । प्रर्पगमनेनेत्ययमत्रार्थों विरक्षितमि(त इत्यभिप्रायमाविपरोति । आदायुद्ध- कस्तालः कार्य इत्यनयात्मनि युरूपकमनशेन द्विकरचच्चत्पुटेऽपि । अत एव प्लुतरघु विभागहीनेऽपवादतयाऽकर्तव्यत्वेनोक्त । परिवर्तकव्यपदेशश्च द्विकलेऽपि परिवृत्यागतला दन्यस्तालादिश्चचत्पुटताल कर्तव्यत्वेनोक्त । चकारात् सन्निपानश्च नोपरर्तने प्रयु यत इति प्राच्येन सम्बन्ध । तत्र पृथक् सामान्येन चोपपर्तनमिति बहवो भेढा ॥ २६५ ॥ ननु तार ममुदायरूप प्रवृत्त पश्याम । तत्र करमेफरसच्छरमुपपर्तनमित्याशझ्याह । युग्मो धन्त इति । अन्ताङ्गप्रवृत्तमात्रान्त सफरचच्च पुटरवादेक ए ताल इति यारत् । विशेपे कि प्रमाणमित्याह । युग्मे हीति। हि यस्माद्युग्मोऽन्तविधिरनोपरान्त इति। प्रकरणमान इति यारत् । तच्चैकरसो यद्ययमष्टान्तार । कथ तखुट्टादिव्यपदेशो भवता न व्यधायी- त्याशड्क्याह । मितालत्वादिति । उट्टाचच्चत्पुटोचितव्यामिश्रतामानमत्रेति यारत् । अन्ये तु परिवर्तकमित्यनेन चच्च पुटसडग्रहरिशेपसन्निपातोऽन्त प्रयुज्यत इत्यनेन स्वीकृत इत्याहु । एवमय श्लोर प्रवृत्तन्योपवर्तनमिति विधिपर्यवसायी रुद्र(उद्भ)टा दिभिस्त्वेकमर्थमबुध्यमानैरक्त । स श्लोकपाटरिपरब्धै सर्वत्रगष्टकरस्योक्त । प्रस्तारस्य वृत्तस्यादो पृथाभूत उद्धट्ट । कर्तव्ये नाम्ना तदा तत्तु रक्ष्ये चिन्तने न दृश्यते प्रान्त युग्मायुग्मविभाग च विश्वसयतीत्यनपेक्ष्यमेर । विवधैकसंयुक्तः पूर्व पश्चादिति । उपवर्तनस्येति विशेप ॥२६६ ॥ एव चतुरश्रमुसहरति । यथावदन्त्यतालोऽयं युग्म इति । अब मिश्रः सकीर्ण इति यारत् । उद्घयोगेन संकीर्णताया शक्य रे साप्यपसारितेति भाप । अन्ये १ स्थितमाहाजफिक्या । २२ वर्तन । ३ ५ मिने तु। ४ च ग्मोऽप्यन्त । ५ व सर्यधान्तविधि ।। युग्मे मिले च। ७ तालविधि प्रति ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २५३ शम्या तु द्विकला पूर्व ततस्तालो विधीयते। त्रिकलः सन्निपातश्च प्रवृत्तं वाप्यतः परम् ।। २६८॥ प्रवृत्तमस्य कर्तव्यं यथावत् परिवर्तनम् । यथाक्षरप्रयुक्तेन नियमात् पञ्चपाणिना || २६९ ।। 'अस्या(त्रा)पि स्थिततालेन माहाजनिकमिष्यते । 'निवृत्ततालः कर्तव्यस्तथाऽत्रापि निवृत्तिमान् ॥ २७० ।। युग्मौजमिश्रतालत्वान् मिश्रोऽप्यन्तः प्रयुज्यते । विवधैककसंयुक्तः सर्वश्चान्तविधिः स्मृतः ॥ २७१ ॥ ह्यङ्गमेकाङ्गमपि वा स्थित कार्य समासतः । तत्र युग्मं भवेद् घ्यङ्गं 'व्यश्रमेकाङ्गमेव च ॥२७२ ॥ त्वकारप्रश्लेपं नेच्छन्तो यद्यप्यन्यतालेन मिश्रस्तथापि उक्तयुक्त्या चुग्म उक्त इति व्याचक्षते ॥२६७॥ त्र्य) स्थितमाह । शम्या त्यिति । निशताप्रनिसंस्थितम् । प्रवृत्तमतः परमिति वचनात् स्थितमेतदिति ज्ञायते ।। २६८ ॥ परिवर्तनमिति । परिवर्तनयोगात् तत्र चैककलः पञ्चपाणिः ॥२६९ ।। स्थिततालेनैव निवृत्तियुट् माहाजनिकम् । तदाह । अन्नापीत्यादि निवृ. त्ततालः कर्तब्यस्तथेत्यन्तम् । एवं प्राधान्यादादौ युग्मस्ततरुयश्रोऽन्तः कर्तव्य इत्युक्त्या तद्वयपूर्वकत्वात् सर्वपश्चात् कर्तव्यमिश्रान्तमाह । अत्रापि निवृत्तिमान् ॥ २७० ॥ युग्मौजमिश्रतालत्यादियुग्मौजरूपाणां स्थिनादीनां वैचित्र्याहहुप्रकारमित्र इत्यर्थः । सोऽपि च पृथक प्रयुज्यते । न तु पौनरुत्त्याऽशङ्कया न प्रयोज्य इति । अत्रापि मिरियाने आवृत्तिरित्यत्रापीत्यर्थः । अथ तस्याहान्याह । विधिककेति । स्थितादि- त्रयेऽन्येतद् । उत्सर्ग इत्यर्थः ॥ २७१ ॥ विशेष न्याह । व्यङ्गमेकाङ्गमपि चेति । व्यान्यितविभापाविषयमिति दर्शयति । तत्र युग्मं हाई श्यभ्रमेकामिति ।। २७२ ।। ११. पान अधिप। य. ममामा। २ नः पूर्व रमानराला एरं, च विश चारि सम्मा मनुमा लापरन् । प. सन्मानि। र, भन्सार ३ प. प्रा. ४. भावान्नं । प. अपराये। (प.स ·: . २५४ नाट्यशास्त्रम् । प्रवृत्तमपि विज्ञेयं पगमेकानमेव वा। माहाजनिकमेकाई व्यङ्गं संहरणं स्मृतम् ।। २७३ ।। स्थित्तादिका प्रवृत्तान्त एचमन्तविधिqधैः। उल्होप्यके 'समायोज्य ऊहापोह विशारदः ।। २७४ ।। प्रकरी यस्तु पण्मानं पाताश्चैकान्न(फोन)विंशतिः। वस्तु प्रमाणं कर्तव्यं तथैव च चतुष्कलें ॥ २७ ॥ न यथाक्षरयोगेन न चापि द्विकलं स्मृतम् । 'आद्यमानाद्वयस्यान्तः शम्यातालान्वितो भवेत् ।। २७६ ।। मात्रात्रयस्य चान्तस्य शम्यैकैकान्ततः स्मृता । चतुर्थ्या द्वादशस्तालः पञ्चम्यां चाष्टमो मतः ॥ २७७ ॥ प्रवृत्ति(त्त )विशेपमाह । प्रवृत्तमपीति । प्रवृत्तेऽपि पूर्णमद्यपस्थितविभापैर मन्तव्या । महाजनिकस्तू( क तू )भयमध्येकाझं संहरणरूप सर्वसमासिकालेऽय माहाजनिक ! नद् ह्यङ्गं मध्यपति त्वेकानमेवेत्यर्थ । अन्ये तु संहरणमित्या- हरण व्यङ्गमिच्छन्ति । २७३ ॥ एतदुपसहरति । स्थितादिका प्रवृत्तान्त इति । यादगाना विषादीना चैकव्यादिरूपतया भूयासोऽत्र सन्नि प्रकारा इति सूचयति । ऊहापोहेति । उहनमनुक्त- स्योपवर्तन दादे कल्पनम् । अपोटन तूक्तम्यान्तविध्यादेरपसारणम् ।। २७४ ।। एव वस्तुनिबद्धमपरान्तकमभिधाय शाखाप्रतिशाखाप्रसङ्गमद्धमुल्लोप्यकमुक्तम् । अधुना तु यथाप्रस्तुता प्रकरीमाह । प्रकरी वस्तु पण्मात्रमिति । प्रकर्या यन्तु प्रारीरूपं वाऽन(व)स्थिति समान( नाकृती भापितपुस्कत्वमिति यावत् । पाता एकोन- विंशतिः। अन्य(न्त्य ) तु चतुष्कलमात्रासमुचितमाहिद्यपादी(द इ)न्युक्तम् ।। २७५ ।। पाताना । आद्यमानाद्वयस्यान्त इति । पोदशी का शम्या मात्रा यामाद्याया द्वितीयस्या तु ताल || २७६ ॥ अन्यत्र त्रयेऽपि पोडशी शम्या। तुर्यमात्राया द्वादशतालः। पञ्चम्यामष्टम इति पञ्च मात्रास्तापदुक्ता ॥२७७ ॥ १ च च : २ च घड्न सहरणं भवेत् । ३ च सदा । ४ च करम् । ५ ड आधमानाद्वय- स्यान्ते शम्यातारी प्रवर्तितौ । पण्मात्रपातसयुक्त वस्तु कार्य यथाकमम् । उपोहन तु वस्त्वयं प्रथमे च द्विनोनमा । शम्या चास्य तु मात्रा स्यात् द्वितीयतालसत्रुता। ६ ब द्वयस्य चान्तस्य शभ्यया । शम्यैका च पुनस्तथा। -

·एकत्रिंशोऽध्यायः।
पष्टयां तु द्विकला शम्या तालश्च द्विकलो भवेत् ।
पुनश्च द्विकलस्तालः शम्या च द्विकला पुनः ॥ २७८ ॥
शम्या तालश्व तालश्च शम्या तालस्तथैव च ।
शम्या तालः सन्निपात इति वस्तु प्रकीर्तितम् ॥ २७९॥
यदा त्वर्धचतुर्थानि वस्तूनि प्रकरी भवेत् ।
पश्चिमार्चपदस्यैव तदर्ध प्राङ् निवेशयेत् ॥२८॥
पष्ठयां तु चतुप्फलत्वोचितौ प्राप्तावावापविक्षेपौ न कार्याविति दर्शयति ।
पष्ठयां त्वित्यादि । द्विकलेति । द्विकलोचिताधिनिष्क्रामानन्तरभाविनीत्यर्थ ॥ २७८ ॥
इति वस्त्विति । मात्रापट्कमिति यावत् । तेनायं प्रस्तारः। आनिमित्र
आनिविप्र आनिविन आनिविप्र आनिनिप्रता आनिनिता आनिविता आनिग आनिवित्र
आनिवि आनिविप्र आनिप्रि आनिविता आनिवित निशता निता नितानि शशताशता
(२८) ॥ २७९॥
एतदुक्तमन्यैरतो द्वैफलमद्रक्य इति यदा त्वर्धचतुर्थानीति सार्धनम्तुत्रयपक्ष
प्रागित्याचं यदर्थ वम्नुनो मात्रात्रयरूपं तत् पश्चिमाद्यन्तद्वितीयेनार्धनान्येन मात्रात्रयेण तुल्यं
निवेशयेत् । तेन चतुझं मात्राया यस्ताल प्रथमाया पञ्चमीगतो द्वितीयाया. पष्ठयास्तु
यस्ताल. स एव तृतीयम्या इत्येर वस्तुत्रये गीते ततो वस्त्वधं पश्चिमार्धरूपं प्राधान्या-
दित्यर्धचतुर्धनम्तुमित्यमुं केचिदन्थमनेषु ।
टीकाकारास्तु पश्चिमा यन्मानात्रयं तदादौ कुर्यात् । तम्य चोपोहनमन्ते
न(न्तरेण) द्वैकमद्रकीभिर्युक्त यन् मात्रात्रयं तम्य चोपोत्ने(२) कुर्यात् । यदा-
चतुर्धा )नि वस्तृनि प्रकरी तदर्थमिति । तेनाऽधचतुर्धा()नि यदा
तदादौ कुर्यात् । तम्य च यस्तार विधिरा(ह)पश्चिमाशब्देन ततारम्तमर्हतीति । भानु
पक्षे उपोत्नत्वं यदुक्तं तन् कथमिति न निमो मुनिनोक वात् । दत्तिलादिभिरेव हि
उपोहनं च तत्राय स्मृतं चाविवर्जितम् ।
(दसिम् १९९)
इत्युक्तम् । तेनाधिक यन्य तम्य न्याने तानीधि. (उपोहने नोच्यन इत्येतादेनन्
॥२८०॥

·२५८ नाट्यशास्रम् । . 'सन्धिपद् चनतालश्च द्विधा सम्पिष्टकं मतम् । सप्ताङ्गे द्वादशकलं द्वादशाङ्गैर्द(दशैय तु॥२८८ ।। निष्काममादितः कृत्वा शम्यास्तिनः प्रयोजयेत् । तालत्रयं ततश्चैव शम्याताली ततः परम् ॥ २८९।। शम्यानालौ ततः कायाँ सन्निपातोऽन्त्य एव च। ओवेणके 'तु सप्ताङ्गे सम्पिष्टकमिदं मतम् ॥ २९० ॥ द्विः शम्यातालयोगेन द्वादशाङ्गेऽपि चेष्यते। पाता नचैकादश वा सम्पिष्टकमुदाहृतम् ।। २०१ ।। वज्रवत् सम्प्रयोक्तव्यमुपवर्तनमेव च । 'युक्ता विवधवृत्ताभ्यां प्रवेणी द्विविधा स्मृता ॥ २९२।। तन्नामाङ्गं पुनरपि च सन्धिताल इव वनमेककाइतं विधाइत्वं च | अन्न वजन्यान्तेनैककलैककमात्राङ्गम् । तत एवाभञ्जनीयत्वाद्वचत्वम् | चतुरभव्याहिता अभधीः पुनर्वजलेपनेमानेन वृद्धिकृतेऽपि वजम् । सप्ताङ्गे ओवेगके सम्पिष्ट दशकलं द्वादशकलं वा ॥ २८८ ॥ तत्राद्यस्य प्रस्तारमाह । निष्काममिति । निशशशसससताताशताशसम् ।। २८९॥ सम्पिष्ट चचत्पुटचाचपुरादिरूपस्य स(4)वासचूर्ण इवात्र द्विदलवास- सम्पेषणमिम ॥२९० ॥ द्वादशाङ्के दशकलमाह । द्विःशभ्यातालयोगेनेति । शम्यायाम्तालस्य च यत् त्रि-पमुक्तं तदपसार्य द्वित्वं कार्यम् । अत एव नव पाता भरन्ति । निष्कामश्चाद्यः । प्रागेकादशपाताः। निशशताताशताश ..दशफलसस्पिष्टकम् ॥ २९१ ॥ सम्पिष्टकारैरेवैककलपञ्चपाणिनापपर्तनं वज्रवद्भापादेकार्ड्स तथा वनवदिति । आद्या प्रवेणीति विवधेन । अपरा तु वृतेन ॥ २९२ ।। १८. सन्धिश्चैव नितालध। २ च, तथैव च । ३ य. न । ४ च. मुक्ता। य. युज्या।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २५९ पश्चपाणिस्तु' कर्तव्य(व्यः) प्रवेण्याश्च यथाक्षरः । द्विकलो चापि मिश्रो वा प्रयोगो द्वाद(ऽङ्गव)शानुगः ।। २१३ ।। अन्ते चा(वा)स्याः प्रकर्तव्यं कदाचिदुपवर्तनम् । पश्चपाणिविधानेन यथोक्तेनैव तद्भवेत् ॥ २९४ ॥ द्वितीयपादतालेन ह्यवपातश्च कीर्त्यते वज्रतालेन कर्तव्यमन्ताहरणमस्य तु ॥ २९५ ।। तत्राद्यायास्तालः पञ्चपाणिर्यथाक्षरः । अपरस्याः स एव द्विकलः । यदि वा मिश्र इति । एककलद्विकलचञ्चत्पुटसमुदायरूप इति लक्ष्यते । प्रकृष्टा वेगाति मवेणी। वेण्या शिरो लक्ष्यते । अनेन प्रधानमिदमङ्गम् । ननु यदि द्वयोरपि तालमतुल्यस्तर्हि को विशेष इत्याह । प्रयोगोऽङ्गवशानुग इति । आद्यायां विषधोऽन्यस्यां च वृत्तमित्यङ्गभेदाढ़ेद इति यावत् ।। २९३ ।। पाक्षिकं भेदान्तरमप्याह । अन्ते वास्या इति । द्वितीयस्याः पर्व(प्रवेण्या अन्ते उपवर्तनमावृत्तिः कार्या । कदाचित्तत्र च यथाक्षरः पञ्चगणिः ॥ २९४ ॥ द्वितीयपादतालेन ह्यवपात इति । अत्र वन इति द्वादशकलावधिकेन तावदनेन भाव्यम् । तथाभूतात् प्रकरणात् तत्रान्तरेषु च स्वकण्ठोक्तेनैवास्या द्वादश- फलत्वोक्तेः। प्रवेण्या अवपातश्च द्विकले स्युरिहोत्तरे। इति । तदत्रान्तस्य द्वितीयपादस्य तावद् द्वादशकलत्वम् । तच्चापरान्तकप्रतिशाखाया द्वादशकलत्वे लिहमिति तदेतत् प्रतिज्ञान(न) सहन्ते । प्रकरणं द्वादशकलतां निश्चिन्वत् द्वितीयप(पा)दतालेनेत्यस्यैव विशिष्टे विग्रहे स्थापकम् । यतो द्वितीयं पादस्य द्वितीय- पादः। अपरमर्थ द्वादशकलपादस्य । द्वितीयतृतीयेति (अष्टा. २.२.३) समासः। तत्र पश्चपाणिना द्वितीयपादतालेन द्वादशकलेनेति सम्बन्धे द्विकलपश्चपाणिताल एव लभ्यत इति । प्रताशनितानिशताप्रनिम उपपातः । अन्ये तु पश्चाणिग्रहण नानुवर्तयन्ति । तत्राद्यपादद्वितीयार्धतालमुपपातं प्राहुः । अनिविता आताविगतानिमिश उपपातः । तदुक्तं दत्तिलाचार्यण घ. प्रतय्यः। २१. भायशान्गाः(गः)। ३ स. भो चास्य । ४ च. पानताटेन । 7. तालातेन मुरगतः प्रीपत।

·२६० नाट्यशास्त्रम् । रोविन्दके तु पण्मानाः पाताश्चैकानविंशतिः। 'अथार्धेऽन्ते च मात्राणां 'पञ्चानां पात उच्यते ।। २९६॥ तालः दशम्याच तालश्च शम्या तालस्तथैव च। पञ्चानामपि मात्राणां विधिरेप यथाक्रमम् ।। २९७॥ चतुर्दशोऽपि पञ्चम्या मात्रायास्ताल उच्यते । चतुष्कलाऽन्त्यया तुल्या पष्टी मद्रकमात्रया ॥२९८ ।। उपपातद्वितीयस्तु तालः कैश्चिदुदाहृतः । (दत्तिलम् २०८) इति द्वितीय इहान्यपातद्वितीयार्धनिविष्ट इत्यर्थः । एतत्त्वयुवा दत्तिले विवरणकृतो प्रान्तास्तालं विशेपं व्याख्यातवन्तः। वजतालेनान्ताहरणमणादेककलपञ्चराणिरेकाङ्गत्वं च लभ्यते । चतुर्विशे यद्यन्तं चिकीर्पितं तदेदं कार्यमिति । अन्येऽपि नोच्यते नात्रान्ता- हरणमित्ययमसौ विशेप इत्याहुः ॥२९५॥ अथ रोविन्दकं लक्षयति । रोविन्दके विति । पण्माना इति । चतु- दशे(शो)ऽपि पञ्चम्या (म. ना. ३१.२९८ ) इति वक्ष्यमाणत्वात् । चतुकरा निसाना पोदशभिः कलाभिः । तत्र पसु पातानाह । अथार्धेऽन्ते चेति । यथा- क्रममिति । तालोऽन्तेि च । अन्यस्यान्ते द्वितीयस्तालः। द्वितीयस्यां मात्रायामधे । त्रिप्येव चेति वचनाच्छम्यान्ते । एवं पञ्च चतुथ्यां पञ्चम्यां च । तथैव चेति यथा- क्रममिति वचनान् सर्वासु मात्रास्वधै तालान्ते शम्येति । आचार्यान्तरमतानुसारेण व्याख्या चेति यत् टीकाकारेण कल्पितं तालोऽर्थोऽते चान्यासां शम्यार्धेऽन्ते न तुर्यस्या सालोऽधोऽन्ते पञ्चम्यामिति तदुपेक्ष्यमेव । तथा हि दत्तिलाचार्यः। तथाऽन्ते च मात्राणां ताल: शम्ये यथाक्रमम् । (दतिलम् २११) इति । पश्चभ्यां चतुर्दशोऽपि ताल इत्येकादश पाताः । पशमु पष्टी लटपाता मात्रेत्याह। चतुष्कलाऽन्त्यया तुल्या पष्टी मद्रकमात्रया। इति । चतु-फलमद्रमनन्त्या योका मात्रा तुल यतालात्र पाठीति ॥ २९६-२९८ ॥ १२. अधिनय । ३. ऑऽन्तेनेव । घ. अर्धेऽसीते वय । २ म. पचान्ते पात इप्यते । १ प. अ । ४ प. व पधम्मो मामायाँ । ५. अन्लयोः । ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २६१ इति पाद(त)स्तथा चाप्टौ कला याद्या छुपोहनम् । ततश्चैव प्रयोक्तव्यं द्विकलं प्रत्युपोहनम् ।। २०९ ।। 'घातश्चेत्(पाताश्च) सन्निपात(ता)श्च विवधैककयोजिताः । वर्णानुकोऽष्टकलस्त्वन्यः प्रस्त्रार उच्यते ॥ ३०० ॥ तुल्यवर्णोपवहनो द्वितीयः पाद इष्यते । शरीरतालः' कर्तव्यः प्रस्वारोऽस्य विशेषतः ।। ३०१॥ पात इति पण्मात्रः। अत्राटकलमुपोहनम् । अगनिबद्धकेन पातस्यैव प्राधान्यात् मात्राविभागस्य तत्सम्पादनकृतित्वेन गलितत्वात् । प्रत्युपोहनं द्विकलं यदन्यैः कसितं तन्नाट्यमतिक्रमतीति मुनेविः ।। २९९ ॥ प्रतिपातमेकैके क्रियमाणे सति मात्रान्तात् सन्निपातः । स च विदारीकत्वाद्विवध- निबद्धो भवति । पातद्वयापेक्षिका हि मात्रा । अतस्तदाह । पाताश्च सन्निपाताश्च विवधैककयोजिताः। इति । एतच्च बाहुल्यातिशयेनोक्तम् । पञ्चम्या हीति पातत्वं पाठयाऽटपातत्वमिति कथं विवि(व)प्रयोगात् । तत्र पादेऽयं प्रस्तारः । ओ ओ ओ ओ ओ ओ ओ ओ (८) आनिविप्र आनिविश आनिविप्र आनिविता आनिविप्र आनिविश आनिविप्र आनिविता आनिविप्र आनिविश आनिविप्र आनिविश आनिविप्र आनिविता आनिविन आनिविश आनिविप्र आनिविता आनिविन आनिविश आगोलिता आतालिश आताविश तानिविग संना। अथ द्वितीय पादं निरूपयिप्यस्तस्याचं भागं तावदाह । वर्णानुकोऽप्टकल- स्त्वन्यः प्रस्वार दति । वर्णम्य गीतिवर्णस्य गीतिलक्षणस्यानुकर्षात् प्रत्यनयनप्रत्यासत्या प्राप्य पादान्त्यमात्रापर्यन्तं कलाप्टकनिविष्टस्य द्वितीयपादप्रथममात्राद्यकलात्मकोपोहनात्मनि पुनर्योजनं सोऽन्य इतर गीतकासाधारणः प्रस्वारो नामाङ्गम् । प्रकण स्वरणं शब्दम्येति । सामान्यत्वं हीति त्रिगीना(तो) माति प्रथमपादस्यान्ते द्वितीयन्यायन्तयोरिति ॥ ३०॥ द्वितीयपादम्य स्वरूपमाह । तुल्यवर्गोपबहन दति । सैर गीतिस्तदेवोपोइन म्तुतिपदानि त्वन्यानीति यावत् । एतत् पादद्वयं शकुनिशरीरम्येबापदयं मधारयनिति गरीरं १ प. पानः । २ प. प्रसार इम्पते ! २५. ताले ।

·२६२ माध्यशासम् । द्विकलेनैव कर्तव्यो विशेपात् पश्चपाणिना। फलाद्वादशनिर्दिष्टं प्रमाणं चास्य तत्त्वतः ।। ३०२॥ रोविन्दकशरीरं तु पट्कलोपोहनं स्मृतम् । विवधो वाऽपि वृत्तं वा तस्यादौ परिकीर्त्यते ॥३०३ ।। आकारवृत्तमस्य स्थाचतुष्कं त्रिकमेव वा। त(अ)स्योपरि यथेष्ट स्यादधस्तादङ्ग योजनम् ॥३०४॥ 'आ(अ)विशेपनिवृत्तं तु शीर्पकं सम्प्रयोजयेत् । यथाक्षरेण तचैव कर्तव्यं पश्चपाणिना ।। ३०५ ।। यक्तव्यम् । तदाह । शरीरतालः कर्तव्यः प्रसार इति ! प्राच्यगीतानुकर्ष इति यावत् । अस्य विशेपत इत्यसाधारणेनोक्ता(क्तः) । ३०१ ॥ ननु कोऽसौ शरीरतालो यः पूर्ववर्णाकर्षणेन प्रस्वाररूप, क्रियत इत्यत आह ! द्विकलेनैव पश्चपाणिना कर्तव्य इति । शरीरताल इति विशेप.। प्राच्यवर्णानुकर्षात् प्रस्वारक्रिया क्रियत इत्याह । कलाद्वादशेति । अस्येति प्रसारस्य । एतदुक्तं भवति । द्वितीयपादस्य पठ्यामल्पासु द्वादशकलासु या गीत्या द्वादश कला द्विकलपञ्चपाणिनालेन गीयमाना उपोहनं च पटकेन प्रागुक्ता। यत प्रधानभूतास्ता. शरीर- मित्युच्यत(न्त) दति ॥ ३०२ ।। तदाह । रोविन्दकशरीरन्तु पट्कलोपोहनमिति । तस्य शरीरस्या- दिरुपोहनाख्यस्तत्र विवयो वृत्तं वेति प्राक्तनं स्मारितम् ॥ ३०३ ।। आकारवृत्तमिति व्याख्यातम् । वृत्ताख्यं वर्ण आ इत्येवंभूतै स्तोमैत्रिश्चतुर्था प्रयुक्त कार्यम् । यदाह । चतुकं त्रिकमेव चे(वे )ति । नातो न्यूनमिति यावत् । अस्पैत्याकारवृत्तस्य मध्यस्थितस्याङ्गचतु' कृतस्योपर्यधश्चान्योन्यविशिष्टान्यङ्गानि कुर्यात् । शरीरे प्रम्बारः पोइशाङ्गता चेत्यरधान सम्पाद्यमित्यत्रावन्या(श्यं) विधेयम् ॥ ३०४ ॥ तत्रैकालपञ्चपाणिना वडैिर्यथारुचि द्विस्वर्ग या(आ)त्तमनावृत्वमेव कार्यम् । तदाह । अविशेषनिवृत्तं तु शीर्यकमिति ॥ ३०५ ॥ १ य. वय॑ते । २ य, स्ताश्चाङ्ग। ३. य. अविशेष। ४ ५. तस्यैव । 1 ·एकत्रिंशोऽध्यायः । २६३ आकारककमस्यान्ते प्रवृत्तं नियमाद्भवेत् । इति रोविन्दकं प्रोक्तं स्यादुत्तरमतः परम् ।। ३०६ ॥ मुखप्रतिमुखे(खौ)स्यातामुल्लोप्यकवदुत्तरे। 'उत्तरं संप्रवक्ष्यामि यथाविहितलक्षणम् || ३०७ ।। अस्येदमुत्तरस्याथ मुखं प्रतिमुखं भवेत् । उल्लोप्यकबदस्यादी मात्रा चैका चतुष्कला ।। ३०८॥ रोविन्दकवदाकारगणवर्ज प्रयोजयेत् । शाखा पडङ्गाऽधरा स्याद् द्वादशाणा परा स्मृता ॥ ३०९।। पट्पाता द्वादशकला शाखा ज्ञेया प्रमाणतः। तस्यां तु द्विकलस्तालः शम्या चैककला भवेत् ॥ ३१० ।। पुनश्चै(तथैवै )ककलस्तालः सन्निपातः कलात्रये। शाखावत् पतिशाखा तु भवेदन्यपदा तु सा ।। ३११ ॥ अस्य विशेपमाह । आकारैककमस्यान्त इति । वृत्तस्याबरोही प्रवृत्ताल्यो भेद उक्तः । सोऽस्य शीर्षकस्यान्ते नियमात् कार्यः। एकाकिन्याकारे स्तोमपदे आकार(रे) एकको यस्याकारस्तदाकारककमिति बहुव्रीहिः । एककशब्दोऽशब्देन संख्येति नास्य पूर्वनिपातः ॥ ३०६॥ एतदुपसंहृल्यान्यदात्रिकं दर्शयति । मुखप्रतिमुखौ स्यातामुल्लोप्य- कवदिति । उत्तरे आदो(दौ) मुखप्रतिमुखविभक्ता पोडशकला मात्रा ॥३०७-३०९।। अनन्तरं द्वादशभिः कराभिः शाखा। तत्र पाताःपडुच्यन्ते । तस्यां तु त्रि(द्वि)कलस्ताल इति कला । द्वादशकलेन प्रकरणं द्विकलः पञ्चपाणिराक्षिप्तः । न पत्र प्रकरणे चाचपुटचतुष्कलः कापि श्रुतः । तेनात्र त्रि(द्वि)कलं विभागोलक्षणमेव द्विकलस्वादि- प्रार्यन्तमात्रावदिति । चतुप्कस्त्वमप्याह । तथैवेति । प्रतिदशनिशताप्रनिस शाखा । प(पा ठतोऽत्र याङ्गानि पट् परतो द्वादश । एवंमूतैव प्रतिशा(खा)न्यपदा । अत्र च रोपिन्दकानन्तर्याच्छरीरत्वमुपजीव्यत इति वर्णानुकर्षात्मा प्रस्वारः प्रतिशाखायाः कार्य इत्याहुः ॥३१०-३११ ॥ शवयं पश्योरेव यतते । २ म. तथा च द्विपरस्नाला शम्मा च हिस्सा ततः ।

·नाट्यशानम्। अविशेपनियुत्तिश्चाप्यस्यान्नो नियतो भवेत् । 'अन्ते चास्य विशेपेण मध्ये चैव तु शीर्षकम् ।। ३१२।। तालोऽयं दक्षिणे मार्ग सप्तरूपस्य कीर्तितः। य एवं दक्षिणे तालो वृत्ताचपि स कीर्यते ॥ ३१३॥ कला तु कला तत्र विशेषोऽन्त्य(न्य )भ्य' कीयंते । अर्धयोगस्तु तत्कालादर्धकालः प्रकीर्तितः ।। ३१४ ॥ तर्हि प्रम्बारस्यान स्यिन् मानमित्याह । अविशेषनिवत्तिश्चाप्यस्यान्तो नियत इति । प्रतिशाम्बात्मक एवालान्त सहरणमारित्वात् । स चाविशेषेण वर्णनितिरूप वर्तनात्मा यस्यान्तादृर कार्य । स च नियतः। अन्ये तु दत्तिलाद्यनुपारिणो व्याचक्षते। शाखाप्रतिशाखात्माऽन्त पृथग्भूत सन्नियतः। चकारेणावृत्यान्तश्च स्थित आदिभूतो यदि भवेत् तन्नियतम् । अनियतोऽन्तरूयश्रादीनामन्यतमो यथारुच र्तव्य इति । अस्येति । शाखाप्रतिशाखमपश्यन्न इति प्रतिशाग्वाया समाप्तो । मध्य इति शासाप्रतिशाखे । अन्तरा शीर्पकमिति शीर्षद्वियम् । अन्ये त्वेकमेर शीर्ष तथा कार्य यथा ऽन्ते मध्ये च कृत भरतीति व्याचक्षते । तेन शासान्ते शीर्षक कार्यमित्युक्त भाति ॥ ३१२ ॥ अथाऽत्र मार्गचियनिरूपणार्थमाह । तालोऽयं दक्षिण इति । सप्तरूपनाल परिकीर्तितः। स दक्षिणे तारद् बाहुल्येन चतुप्फर वात् तद्गत साच्च दक्षिणस्य दक्षिणेन चान विम्बितो त्यो वश्यते । तेन पिसम्मिते लये तारदय प्रयोग । अध मध्यद्वयम- प्यनुनानीते। य एवं दक्षिण इति । विरम्वितल्यनिष्ठोऽय ताल उक्त । स वृत्ताचपि । न तु दक्षिणेऽसौ ताल |॥ ३१३ ॥ तम्य तर्हि वृत्तविषयता दिदग्धा । सा हि द्विकल एवोचिनेत्याशझ्याह । कला तु कला तत्रेति । दक्षिणे यत् कलार्ध तत्तु वार्तिके कलारूप त यम् । न च सानिकमेतदिति दर्शयति । विशेषोऽन्यश्च कीर्यत इति । वर्तमानमामीप्येs पादोऽज वक्ष्यत इति यावत् । कलाय तु कलेयुक्तम् । तत्र स्तुतिपदवर्णाङ्गादेरङ्गीकरण प्रतिकरमिति यो पिपरीत दु येत् त प्रति चोपयितुमाह । अर्धयोगरतु तत्कालादिति । योऽयमयोगः प्रकीर्तित कलार्ध तु कला तत्रेत्यमुना वचनेन स दक्षिणकला- दकालो मतव्य । स्तुतिपदरणागादिसखण्डमेर केरल कालमात्रमेन भियते । अत एर लयभेदमात्रमिति तात्पर्यम् ॥ ३१४॥ १ घशार्पक च प्रतव्यमस्या ते पञ्चराणिना। १ य. अन्यश्च ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २६२ उल्लोप्यकोत्तरमुखे हित्वा युग्मैककं तथा। चतुष्कलं स्याद् द्विकलं त्रिकलं च यथाक्षरम् ॥ ३१५॥ रोविन्दकोल्लोप्यकयोर्मद्रकोत्तरयोस्तथा। शरीरेषु विधियेंष शेषेषु प्रकृतिर्भवेत् ॥ ३१६ ॥ अपवादो वक्ष्यत इत्युक्तम् । तमाह । उल्लोप्यकोत्तरमुखे हित्वा युग्मैककं तथा। इति । इह परिमितेऽपि तालशरीरे यत्र वर्णाङ्गभूतस्वतन्त्रविलम्बितलयेन विना तत् संवादम् । एवं स्थिते उल्लोप्यकस्य यद्विंगत्यङ्गपरत्वमुक्तं तत् प्राधान्यान् मुखे तावनिवेश्य तच्च परिमितं मात्रार्धरूपत्वादुत्तरेऽप्युल्लोप्यकवद्भावादयमेव विधिः । युग्मशब्देनात्रौवेणकाझं च चतुरझं नाम । तत्र च स्वरूपेण विवधागमुक्तं लक्षणम् । तस्य चतुरश्रस्य प्रवृत्ते यो विधिः स्मृतो(तः)। विवधाञ्जेन तेनैव चतुरश्रकमिप्यत (ग. ना. ३१. २८७ ) इति । तम्यैव च सप्ताङ्गं द्वादशपर(कल)मि । ( भ. ना. ३१.२८८ ) त्यत्रोद्देशे पादः सन्धिर्मापघात (भ. ना. ३१.२०८) इत्यत्रैकं चतुरश्रं चेत्युक्तम् । तदेतदतीतग्रहेणावपाणिना वा तत्स्वरूपातिरिक्तं कार्यम् । तच्चेत् मध्यलये न क्रियेत तद्विपमीभवेत् प्रयोगः । तथाहि । प्रवृत्तसम्बन्धी तत्र तालः । प्रवृत्ते चौद्धट्टचच्चत्पुटयोगस्ता- लोलक्षणमात्रम् । न तु त(य)थाक्षरम् । तथापि द्विकम्मन्यथात्वेन चतुरङ्गं स्यात् । द्विकलमपि तचतुष्कलत्वादगिनस्तदाचित्याद्विलम्वितमेव प्रयुज्यते । एपा च सझिम्वेकद्विकलनायोगेऽपि व्यवस्था । ने(ना)त्र यदोवेणकपादे मध्यमलयेन क्रियते तदेककं तल्लयानुवर्ति चेत् तदशिन- स्तदङ्गताम्येति । तस्मात् पूर्वोपाचां च स्थितिं चेच(द)ज(मु)झु( ज्झतीति । उल्लोप्यक च भूयोऽगानतीतशरीराणामुपलक्षणम् । उत्तरं तु तस्याहान्यप्राप्यातिदेशादिकं सप्टमिदमुपाचम् । युग्मैककमानामुप- लक्षणम् । एवं विलम्बिते मध्ये च सप्तरूपं प्रयोज्यम् । तथाहि । यस्तत्र तु लयो मध्यस्तत्प्रमाण(णा)कडेति (म. ना. ३१.६) तायन् मन्यमः । अत एव तत्र वर्तमानचादृत्तिव्यवहारः। विधिरपि भर(य)।। समम्तं वर्णतालपदादि(कं दृष्टफले) केल्वैचिव्या( या यमस्य प्रयोगो न चादृष्टफले वैचित्र्यं गासितुमुक्तिमिति । अथान्यथा मार्गमेदमाह।

·२६६ नाट्यशास्त्रम्। 'प्रकृतायपि नेयं स्याद् द्विकले तु(लेन) चतुष्कलम् । कालेनैवं भवेद्वृत्तावर्ध(र्थ)योगश्चतुष्कले ॥ ३१७ ॥ चतुष्कलं स्याद् द्विकलं निकलं च यथाक्षरम् । रोविन्दकोल्लोप्यकयोर्मद्रकोत्तरयोस्तथा । शरीरेषु विधिय॑प ।। इति । केचित् यस्य येनार्थसम्बन्ध इतीत्थं योजयन्ति । रोकिन्दकोत्तरयोः प्रस्वारात्मक शरीरं द्वादशकलम् । तद् द्विकलमपि तद्यथाक्षरं स्यात् । स(प्रस्वारः)। उल्लो. प्यकमद्रकयोस्तु चतुष्कलं शरीरं तद् द्विकलं स्यात् । न त्वेकलता तन्नेयम् । नन्वेककलं तयोरुक्तमेर । सत्यम् । इदं त्वन्यपं यद्विका( रा )त्मकं नाम । चतुष्कलगतान्यन्यदे(दै) हि वर्णास्तुतिपढानि द्विकलीक्रियन्ते । तथाहि । देवं रुद्र प्रणमामि सदा इति यश्चतुष्कलः पादभागः स एव । नैर गीत्यान्तरिकयोगेन द्विकल: पादभागः क्रियते । नन्यसावेकाली कर्तव्य इत्युक्त 1 द्विकलं त्वेकाली कर्तव्यमित्युक्तमेर । रोविन्द- कोत्तरयोस्तु विकाररूपमेककलमस्ति न तु प्रतिरूपमिति । अन्ये त्याहुः । द्वादशफलवे चतुप्फलत्वमेर । यदाह । अनादेशे तु सर्वत्र कर्तव्यः स चतुष्कलः । इति । द्विका केरलतालातोपलक्षणाय । तेन चतुर्वपि चतु'कलं यदपरान्ते तु वाचनिक एनाविकारः । तदाह । शेपेषु प्रकृतिरिति । चतुष्कलत्वे चेत्यर्थः ॥ ३१५- ननु प्रकृति म स्वरूरमुच्यते । तच्च मापनातम्य द्विकल द्वादशकलयादा(वा)- चापविक्षेसभागाच न चाचपुटगता येन चतुकलना स्यादित्याशझ्याह । प्रकृतावपीति । द्विकलेन । अपिशब्दादेककलेन च । उपलक्षितायामपि प्रकृतौ चतुप्कलमेर नेयम् । निर्वाह्या स्यादिति न्यायत एव सम्भाव्यत एतत् । प्रधानानुविधानमङ्गानामिति । नवपादान्तप्रकर्षणमोवेणकेषु सर्वथैव वृत्तियोगो नास्तीति कथमविशेषणोक्तम् । य एव दक्षिणे तालः स एव । धृत्तावपि स इत्याशझ्याह । कालेनैवं भवेदिति । १. प्रतावपि ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः।
२६७
वृत्तौ चतुष्कलो योगो दक्षिणे स्यात् कदाचन ।
न मद्रकोल्लोप्यकयोर्मुखोपवहनेषु तु ॥ ३१८ ।।
यो दक्षिणे तालविधिवृत्तौ च समुदाहृतः।
चित्रे व्यस्ते समस्ते वा तावुभौ परिकीर्तितौ ॥ ३१९ ॥
शाखानिवृत्तादन्यत्र चित्रं तूभयमार्गिकम् ।
इति मार्गत्रयेऽप्येतत् सप्तरूपं प्रकीर्तितम् ।। ३२० ॥
चतुष्कले मार्गस्थितानामपरान्तकादीनाम(नां वृत्तिविषयो योऽर्थयोगः । एवमिति पूर्वमुक्तः ।
सकलार्थात् करणाद् भवेत् । एवं संख्या तु कलानामन्यूनैवेति न विकारयोगः ।। ३१७ ॥
वैचित्र्यान्तरमप्याह । वृत्तौ चतुष्कलो योगो दक्षिणे स्यादिति ।
चतुष्कलेऽपि प्रयोगे वचनेन यो वृत्तिमार्ग उक्तः । तद्यथा । अपरान्तके
वृत्तौ निवृत्तियोगश्च गते वस्तुचतुष्टये ।
(म. ना. ३१.२४८)
इति । स कदाचिद् दक्षिणे स्यात् । यच्छेदमध(र्थ )योगेन दक्षिगस्यापि वृत्तरूपत्वमुक्तम् ।
तन्मुखनाम्न्यङ्गे उपोहनप्रत्युपोहनेषु च न भवतीति सोदाहरणं दर्शयतीति । न मद्रको-
ल्लोप्यकयोरिति । न मुखोपोहनेष्वयं विधिः । मुख उदाहरणमुल्लोप्यकमुपोहनेषु
मद्रकम् ।। ३१८॥
अथ चित्रमार्गस्थितस्यैककलम्य विकारमाह । यो दक्षिण इति । दक्षिणे
यस्तालविधिश्चतुष्फलवृत्तौ च द्विकलस्तौ चित्रे एककले क्रमेण युगपद्वा भवतः ।
एतदुक्तं भवति । एककले यान्यक्षराणि तान्येव द्विगुणतालयोगेन । तावत्ये(न्त्ये व कलारूपे
निष्कामप्रवेशने कदाचिद् द्विकलतया कदाचिदावापाद्यध्यावापेन चतुष्कलतया गेयानीति
व्यस्तपक्षः । कचिद्भागे द्विकलतया कचिचतुष्क(ल)वेनेति समस्तपक्षः । ए(अ)त
एव चित्रमार्गेण ॥ ३१९॥
वैचित्र्यात् सामस्त्यस्यापवादमाह । शाखानिवृत्तादिति । शाखानिवृत्त
प्रतिशाखातप्रेग च निवृटमुपवर्तनं तेन प्रतिशाखायामुपवर्तने च चित्रमुभयमार्गयुक्त
भवतीत्यर्थः । उपसंहरति । इति मार्गत्रयेऽपीति । उक्तेन वैचित्र्येण सप्तापि
वितस्तादिमार्गत्रयभाजीति यावत् ॥ ३२० ॥

·२६८ नाट्यशास्त्रम् । द्विविधा प्रकृतिश्चास्य कुलकं छे(भे)य तथा । एका कुलकं तत्र पृथक् छे(भे)चकमिप्यते ॥ ३२१ ।। निर्युक्तं पदनियुक्तमनिर्युक्तं तथैव च । त्रिवियं चापि विज्ञेयं सप्तरूपं प्रयोत्तृभिः ।। ३२२ ।। पहिर्गीताङ्गशाखाभिर्युक्तं निर्युक्तमिप्यते । बहिर्गीताङ्गहीनं चाप्यनिर्युक्तमिति स्मृतम् ॥ ३२३ ॥ पहिर्गीतविहीनं तु पदनिर्युक्तमिप्यते । इत्येतत् सप्तरूपस्य प्रकृतं त्रिविधं स्मृतम् ॥ ३२४ ॥ 'अष्टाङ्गात्(ङ्गा) पोडशागाच्च(झा च) युग्मौजी(जा) वा प्रमाणतः । इति युक्ते(स्तुतियुक्ता) तु कर्तव्या मात्रायुक्ता तु पाणिका ॥३२॥ अथ भेदान्तरमप्याह । द्विविधा प्रकृतिश्चेति । अस्येति सप्तरूपस्य स्वभावः । एकार्थपरस्परान्वितार्थनस्त्वद्गयुक्त कुलकम् विपरीतं भेद्यकम् ॥ ३२१ ॥ तत्रापि प्रत्येकं त्रयो भेदा इत्याह । निर्युक्तमित्यादि । ३२२ ॥ पहिगीतेनोपोहनप्रत्युपोहनात्मनाऽङ्गैः शाखाप्रतिशाखाभ्या च युक्तं निर्युक्तम्। निशेपस्वरूपयोगाद्वस्तुशाखामात्ररूपगुपोहनान्तैरझैश्च हीनमनिर्युक्तम् ॥३२३॥ उपोहनैरेच हीनं पदनियुक्तम् । अर्थप्रतीतिनिबन्धनपरिश्लेषतायोगात् । एतदुपसहरति । इत्येतदिति । प्रकृतं प्रकारो भेद इत्यर्थ । ते सप्ताना भेदाः । तद्यथा मद्रकादित्ति(दीनि) चत्वारि त्रिधै ककलादिभेदात् । प्रत्येकं पुनर्विकारभेदात् त्रिधा। पुनर्गिभेदात् विधा । पुनर्नियुक्तादिमेदादिति त्रीणि शतानि चतुर्विशत्यधिकानि वस्तुसख्यया । अङ्गपरापरवैचित्र्यसङ्ख्यायाश्च मेदाद् भूयासो भेटा. । ते लनुपयोगान्न प्रतिपदं लिखिता । अन्येषु त्रिपु मार्गभेदाद्विकारभेदा.। सनिर्युक्तादिभेदास्वयत्रयो- (दास्त्रयो) भेदा इत्येकाशीति । तत्राप्युक्तपद् भूयास प्रकारा.। पञ्चाधिकानि चत्वारि- शतानि प्रधानभेदा । ते च सर्व एवोपभेदा अप्यदृष्टोपयोगिन । अङ्गभूयस्त्वं तु फलभूयस्त्वायेति न्याय ॥ ३२४ अथ सुकुमारप्रायाल्लास्यद्वारेण पूर्वरझोपयोगिनी पाणिकां लक्षयति । अष्टाङ्केति। अवरत पोडशाङ्केति परत । अङ्गानि शीर्षकादीनि तालाङ्गानि चैकमादीन्यङ्गगात्रेभ्यस्तु १. भटामा पोशाता च सुगमौजा वा। म. स्तुतियुक्ता प्रातच्या। .

·एकत्रिंशोऽध्यायः । २६२ सर्वेपामपि गीतानामन्ते छन्दकमिष्यते । चतुरस्तु सत्(स)व्यश्री नवाजो युक्त एव तु ॥ ३२६ ॥ .........देहावयववाचिनो ग्रह्णानिर्दिष्टम् । मुखत्वमस्याः शरीरमात्रायाः पोडशकलाया- स्तदाह । मात्रायुक्तेति । सा च मात्रा ओजा भवति यदा सादयो युग्माः द्विगुणाः । एवमस्या असंख्या भेदाः । अन्ये त्वाचार्यास्तां (आन्तिकी चैव पाणिकेति पठन्तः भ. ना N. S. Edition P. 521 ) सङ्कुचितमतयो व्याचक्षते। आदौ मात्रायुक्ता मात्रया युक्त()द्वयमस्यां तेन रोविन्दकमात्रकलमुखं चेति द्वे मात्रे । ततो देहमाह । ओजस्यश्री युग्मः पटकल आद्यस्यात् पञ्चपाणिर्यस्याः । कियानसौ प्रमाणतः । प्रमाणानि चत्वारि न्यायप्रजापतेरक्षपादस्येति (न्यायसूत्रम् १.१.३) चत्वारः पञ्चपाणयो देह इति यावत् । अष्टा त्यादौ वर्णाङ्गं पोडश पञ्चाङ्गे यस्यां तेनौवेणके पदे शीर्षकमापघातप्रायस्त- तोपवर्तनसन्धिचतुरश्रकवज्रानन्तरं यदष्टमं सम्पिष्टकं तद्विद्यते यस्मात् । पोडशं वान्ताहरणम् । कसादियं पाणिका । आह स्तुतियुक्ताः(क्ता)। तेन पा(प)णि स्तुतानि(वि)त्यतो (पा. धा. ४३९) भावे घुडि(ठक् )मत्वर्थाः(र्थः) । पठन्ति च रूपमिति । स्तुतियुक्तेत्यनेन च(क)क्षीयत्वमस्याः कथयति । सुकुमारप्रयोगे हि पूर्वरङ्गे तदङ्गे वा चारीप्राये नियमे च प्रधान सुकुमारत्वात् । एवं च गीतकतुल्यकक्ष्यतयैवेयं लक्षयितुं युक्ता । एवं तावत् प्रधानयोगो व्याख्यातः । तदनन्तरं तदनुयायिन एव रञ्जनाप्रधानस्याप्रयोगेन भाव्यम् । तत्र यथाकथ- ञ्चिदत्रे(नवाद्यानुपक्तमेव वैचित्र्यं प्रायः । तत्र गीतकासारितादीनां छन्दकरूपमनुयायि । पाणिकायास्तु चतुष्कलालास्याङ्गगानम् ॥ ३२५ ॥ तत्रान्यम्य लक्षणमाह । सर्वेषामिति । आसारितवर्धमानगीतानामित्यर्थः । आसारितवर्धमानयोरपि हि वर्णाङ्गकृत(तो) योगम(गोऽ)स्त्येव । गीतत्वं केवलमासारणवृद्धिभ्यां व्यपदेशः प्रयोगे प्राधान्यम् । अत एतन्नृत्तप्रयोगश्छन्द(गे छन्दत )इच्छातः प्रवर्तितत्वाच्छ- न्दकम् । जातावेकवचनम् । तस्य च यदा यदा व्यंशं शरीरं क्रियते तदा तालाङ्गानां वर्णाङ्गानां चान्यतमानि चत्वार्यङ्गानि । अथ चतुरश्रमेव तत्र चैवकारेणानेनाधिकव्युदासः । चतुरश्रविशेषनाह । (यश्र इति)। प्रधानन्यथचतुरश्रमावस्यानुवर्तनं विशेषः । अन्ये तु वैचित्र्यातिशयेन वैपरीत्यं विशेष इत्याहुः । अन्यत्राप्युक्तम् । १ ज. छन्दक इय्यते।

·२७० नाट्यशास्त्रम् चतुष्पदा तकाजा व्यङ्गा वा परिकीर्तिता । अर्यस्तैः समस्ती युग्मौजा वा प्रमाणतः ॥ ३२७ ।। एकस्या वा बहूनां या द्वयोथि प्रयोजितम्(ता)। तथा शृङ्गारभूयिष्ठा त्रिविधा स्याचतुष्पदा ॥३२८ ॥ 'प्रवृत्ताख्या द्रुतलया स्थिताख्या तु विलम्बिता । स्थितप्रवृत्तसंज्ञा च ज्ञेया मध्यलया तथा ।। ३२९ ।। लास्पमित्येव यत् पूर्व मया वः परिकीर्तितम् । लक्षणं तस्य वक्ष्यामि प्रयोगं च यथाक्रमम् ।। ३३० ।। मुखपादाः शीर्पकसंहरणान्ता यथारुचि छन्दके पूर्वगीतानुवर्तिन्यथ विपर्यय इति ।। ३२६ ॥ अथ सुकुमारप्रयोगोपक्रमप्रधानपाणि फानन्त विप्रयोगलास्यगानं दर्शयितुं चतुष्पदा लक्षपति । चतुष्पदा तथैकाङ्गा व्यङ्गा चे(वे)ति । तथेह स्वरुच्या तस्या एकमङ्गं त्रीणि वाङ्गानि च व्यस्तान्यनन्वितानि तावन्त्यन्तराभिधेयपदानि तस्या यदा छेदकरूपा यदा कुलकरूपा तदा विपरीतानि । तदाह । अयस्तै( समस्तै)ति ॥ ३२७ ।। शरीरं चास्यां चतुरथं वा शृङ्गार भूयिष्ठमिति भूयिष्ठग्रहणात् कामावस्थादायपि परिग्रहो न हि तदेकरूपत्वे भूयिष्ठव्यवहारः। स्थितभूयिष्ठं भोजनमिति द्रुतादिलय- शद्वाच्च वृत्यादिसंज्ञा । तत्करचरणप्रयोगभेद. पक्षे पा(स्या त् प्रयोजनम् । तथाहि । दुतानां प्रयोगस्य प्रकर्षेण वर्तनं करचरणक्रियाबहुलत्वाद् विलम्बिता नाम विपर्यये मध्यमानां तु द्वयमिति । तत्र द्रुता व्यना खण्डा । चतुरश्रा नकरग........कमध्यापये। आक्षिप्तिका परिगीतिके विचलितेऽपकृष्टोस्थित इति पोढाऽङ्गभेदा द्वादशधा भेद्यककुलकभेदाच्चतुर्विंशतिधा । पदे चतुप्फयोगाचतुप्पदीति । अनया च विशाखिलादिलक्षितं सर्वमेव लास्यगानं स्वीकृतमुपलक्षितं च ।। ३२८-३२० ॥ अन्ये तु चतुष्पदा तथेति (भ. ना. ३१.३२७) वचनाद्गीतककारि........ स्कन्दकप्रक.. .कादीनि मन्वते । न तु तत्र प्रयोगे चतुप्पदे युगपत् प्रयुज्यत इति मनसि कृत्वा तद्विपयं तद्वैचित्र्यं तत्काव्यवन्धं च दर्शयितुमुपक्रमते । लास्थमित्येवेति । यदिति यस्मादिति तस्मात् । एवकारों यथाक्रममित्य त्यानन्तरः। तदयमर्थः । यस्मा- ........ १ मा मजा ·. एकत्रिंशोऽध्यायः। लसनालास्यमित्युक्तं स्त्रीपुम्भावसमाश्रयम् । एका(र्थ) पृथगर्ध(र्थ)च तदङ्गैस्तु प्रकीर्तितम् ॥ ३३१॥ भाणवच्चैकहार्य स्याद्यवस्तु तथा भवेत् । तत्र गेयपदं तावत् प्रथम परिकीर्त्यते ॥ ३३२ ।। ल्लास्यं पूर्व कीर्तितं लक्षणं च तस्माद्यथाक्रममेव प्रयोगमधुना वक्ष्यामीति ॥ ३३०॥ तत्र पूर्व यत्ताण्डवाध्याये (भ. ना. अ. ४) दशरूपके (भ. ना. अ. १८) इह च तदेकीकुर्वन् स्मारयति । लसनाल्लास्यमिति । लसनं क्रीडा चित्तसंश्लेपः स्त्रियः पुंसि तस्य वा तस्यां भावः । स्त्री सेत्यभिधाने तु शङ्कार एव सङ्गृहीतो भवेत् । तेन लासमर्हति तत्र साधु लास्यम् । अनेन तुर्याध्यायोक्तं स्मारितम् । स्त्रीपुंसयोस्तु संलाप इति । एकार्थः पृथगर्थश्चेत्येतदध्यायोक्तम् । ननु पृथगर्थत्वेऽन्योन्यसम्बन्धे वैरस्यं स्यादित्याशड्क्याह । तदङ्गैः पृथगर्थ इति । वचनस्य पश्चात् परिपाट्या वचनान्तरमित्यनेन क्रमेण यद्यपि सङ्गतिर्नास्ति तथापि स्त्रीपुंसभा- (युभा )वरूपे प्रधानेऽर्थे सर्वमन्वितमेव । तथा च डोम्बिकास्वेका(कासु स एवार्थः प्रधानभूत इति चूडामणी स्पष्टमेवोक्तम् । चोरिअमिकुणभवं मह सा कुकुहे मितइ (चौर्यमैथुनभवं महत् सा ककुदे मित्रे ) इति । तथा च चिरन्तनोऽयं........ दयप्रवाद(दः)पडमचूडामणिया (प्रथमचूडामणिना ) इति । (तदेतद् ) भहतोतेन काव्यकौतुके वितत्य दर्शितं च आसारस्तु न........प्यत इति श्लोके । शास्त्रान्तरे चैवं प्रधानाङ्गान(ना) प्रधानानुयायिनामन्योन्यमनुनयः सन्मत एवेति यावत् । तत्र स्त्रियाः पुंसि भावो यथा फलादि तरुणी अणसंछओ (फलादि तरुण्यनुसंक्षयः) इत्यादयः ॥ ३३१॥ पुंसः खिया अन्योन्यं यथा सिद्धा कटकेषु यथा वा सोल्लासा मल इत्यादो। भाणवच्चैकहार्य स्यादित्यनेन संध्यध्यायोक्तं (भ. ना. अ. १९) सारितम् । भाण इवैकप्रयोज्यमिति । एकेन पात्रेण हरणीयं निर्वामिति यावत् । ऊह्या(ह्य)वस्त्विति। स्वशद्वाभिहितव्यग्योऽर्थः । प्रधानाभिद(घ)कोक्तिबहुलमिति यावत् । तथा ·म २७२ नाट्यशास्त्रम् । . सन्तउपच्छंद विहुवि(पिकअइवेच अळजिआए हुइ पश्च । सन्तव करुणा'कलजि(पी)अमकुविन्दोपउरूखेख्वाण । वैरणुलो अओ वासलति वेझिमिमअरनयसरगुणितं महअम् ॥ [सन्तापपक्षे विधुपिकालिवचाललिताया भवन्ति पश्च । .' सन्तापः करुणा कलपीतमधुवत् दोपोत्नेक्षणम् । धेरानलस्ततो विलसति वैरिणमिममनवसरगुणहतं महान्तम् ।। ] इति । अन हि दूत्याः स्वरान भावी भाव उक्तः । छेकोक्त्या तु नायिकान्तरोद्धेदेन नायकस्य मूर्ववं स्वसख्याः अनुरागित्वं सौभाग्य सुरक्षितलं चेति । यदिदं सोल्लासा- मला इत्यत्र सोत्प्रेक्षयाऽन्योन्यमवियोगः शोभावहत्वमौचित्यं च (चेति तत्) वस्तूपाध वस्त्विति , वा। एकहार्यमिति । पात्रान्तरमत्रोक्नं पूर्व नेति भावः । अत्र दश लास्याङ्गानि सन्ध्यध्याय (अ. १९) वैचित्र्या(बङ्गोपजीवेन) नाट्यसंस्काराय निरू- पितानि । इदं तेपा लक्षणम् । क्षेत्रमारुह्यासारितवर्धमानगीतिकवर्गस्योद्धतपूर्वरझोपजीविका- भिनययोगिनो यथालक्षणमध्याये यथासुकुमारपूर्वरझोपयोगिनो लाम्यागवर्गस्येति । न पत्र गान्धर्वमात्र लक्ष्म । सामकपालादेरलक्षणात् । सापि ध्रुवोपयोगी(गिनी) मागध्यादीनां लक्षणाभावात् । न च स्वतन्नं गान्धर्वमिव लक्षणार्हम् । न तु वेदत्वात् तन्त्र गेयपा(प) लास्यम् । पूर्वरङ्ग इत्यनुदिन्नतत्वं वाक्यं टीकाकृतः। इदं सत्र तत्तमुपाध्यायनिरूप्यते । इदं द्विविधं हि नाट्यम् । उद्धत सुकुमारं च । वीरगृहारयोरेस नायकगतयोरशेषपुरुषार्धसिद्धिपु व्यापारात् । तन्न प्रथमे समुद्यतः पूर्वरङ्गो महेशचरितप्राधान्येन । यथोक्तं पश्चमे (चतुर्थे ) । माहेश्वरैरङ्गा- हारैरुद्धनैरिति (भ. ना. १,३११) महेश्वरस्य चरितमिति ( स. ना. ५.३१९) च । शृङ्गारप्रधाने तु नाट्ये मुकुमार एवं पूर्वरगो यदि हि प्रायेण पञ्चमे लास्यं सूचिनम् । तं वागहनिरूपणेन तन्त्र युद्धतः समवकारः सूचितः । पूर्वरङ्गो मुनिना भगवदने प्रयुक्तः । तस्यैव परमेश्वरेण चित्रता कृता। तदभिप्रायेगाह । गीतानामि ति श्लोके (भ. ना. ५.१३ )। इह समुद्धते गीतकं वर्धमानं तत्र सुकुमारमिति दर्शयितुमिहेत्युक्तम् । तेन साधारण्यं चारीमहाचार्योः समुद्धताङ्गानां निरूपणेनौद्धत्यं च वर्धमानादिप्रयोगेण पूर्वरङ्गस्य पश्चमे निरूपितम् । तदुपयोगी चाइसार्थस्तत्र तन्निरूपणे निर्णोतः । अधुना सुकुमारोपयोगि दर्शयितुं अन्थान्तरमिति ॥ ३३२ ।।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। २७३ स्थापिते भाण्डविन्यासे पटे चैवापकर्षि(सारिते। ब्रह्मणस्त्रिपु पार्थेषु चासने सम्मकल्पिते ॥ ३३३ ॥ मार्जितेषु मृदङ्गेपु प्रयुक्ते च निसाम्नि तु । मार्गासारितकं कुर्यात् तन्त्रीवेणुविभूपितम् ॥ ३३४ ॥ भाण्डवायेन संयुक्तं ततश्चासारितं बुधैः । परिवर्तस्त्रिभिर्युक्तमतश्वोपोहनं भवेत् ।। ३३५ ॥ ज्यश्रेण द्विकलेन स्यात् ततश्च परिधावन(नक)म् । प्रयोक्तव्यं प्रयोगज्ञैः परिवर्तनमेव च ॥ ३३६॥ तत्र गेयपदं तावदित्युपक्षिप्तस्य दर्शयति । स्थापित इति । पटेऽपसारिते सति भाण्डस्य त्रिपुष्करस्य विन्यासे यथास्थानं कृते ब्रह्मस्थानमवेक्ष्य पूर्वदिशि नर्तकीनां पार्थद्वये च वैणिकानां गायन्तीनां च ॥ ३३३ ।। मृदङ्गेषु दत्तमार्गेपु चकाराद्वीणायामासारितायामितीयता प्रत्याहारादीनां दृष्टार्था- नामवश्यकर्तव्यतोक्ता । यत् पुनरेव तत्परितोपार्थमदृष्टार्थ च बहिर्गीतविधानं तत् सङ्को- चयतीति त्रिसाम्नि प्रयुक्त तन्त्रीवेणुयुतं मार्गासारितकं कुर्यादिति । आद्यन्तप्रयोगेन मध्यप्रयोगपूरणमाह । अनेन च लास्यात् परमेश्वराराधनेऽन्तरङ्गं समस्ता- दृष्टसिध्यै विष्क(भ)प्रशान्त्यै च पर्याप्तमिति सूचयति ॥ ३३४ ॥ ततो मध्यपातीय आसारितविधिः । तं कर्तव्यत्वेन दर्शयति । तस्य कलापातो. त्पत्तिमूलहेतुकत्वात् समुत्क्षिप्तस्य प्रयोग इत्याह । भाण्डवाद्येन संयुक्तमासा- रितमिति । ए(क)कलं विवक्षितम् । तत्र प्राथम्यात् कनिष्ठस्यैव प्रयोगः । बुधरित्यनेन गीतकविध्याख्यस्यान्यस्य बहिर्यवनिकाङ्गन्यस्थ(स्त )स्य पाणिकाप्रयोगः । ललितैर्देवी- कृते(तै)रङ्गहारैरित्याह (भ. ना. ४.३१२)। उक्तं हि पूर्वम् । गीतकेपु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति (भ. ना. अ. ५.४७) । वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यतीति (भ. ना. अ. ५.४८) कीर्तनान् । देवतानां च यो ज्ञेयो ( च ज्ञेयो) गीतविधिः (भ. ना. ५.२१)। इह चोक्तम् । स्तुतिप्रयुक्ता पाणिकेति (भ. ना. ३१.३२५)। तदेतद्वाक्यार्थसंमितेन स्थान्यादेरन्तर्भावसम्बन्धत्यमिति ॥ ३३५॥ एवं गीतकविधिस्थाने पाणिकां तदनन्तरं गेयपदं संक्षेपेणोत्थापनपरिवर्तनयोः स्थानमित्यवसरमस्याभिधाय लक्षणमाह । व्यश्रेण द्विकलेनेति । चाचपुटेन द्विकलेन ना.३५ ·२७४ नाट्यशास्त्रम्। परिवर्तनके चैव पुंवाक्यं प्राक् प्रयोजयेत् । पुरुपोऽत्र त्रिवाक्यः स्याचतुर्वाक्यगना स्मृता ॥ ३३७ ॥ 'कार्य तथावसानं च प्रत्यर्थ परिधानके। इत्येतत् प्रथम त्वङ्गं लास्ये गेयपदं स्मृतम् ॥ ३३८ ॥ स्थिनपाठ्यस्य वक्ष्यामि विधानं चाप्यतः परम् । वृत्तमेकमय द्वे वा योजयेत् पञ्चपाणिना ॥३९॥ परिधानकं नामाङ्गम् । परितो धीयते बुद्धौ धार्यते प्रतियोगोऽनेनेत्यर्थापनत्यं दर्भितम् । अनेन कैरपि परिधान(क)लक्षणं कृतम् । परिधान व्यश्रमपकृष्टमेकावरं चतुर्वन्तु या द्विगुणलयोपयनमिति यावत् । अपरैस्तु अष्टचत्वारिंशत्कलं वातु द्वादशोपोहनं मध्यो लय इति । तेनैवावर्तमाने दिग्वन्दनाय परिवर्तनं कार्यम् ॥ ३३६ ।। ननु किं तत्र काव्ये गीयमाने निबध्यत इत्याह । पुरुपोऽत्र इति । स्त्री- - सयो(सो)स्तावदन्न संल्लापो निबध्यते। तत्रादौ परिवर्तने पुंवाक्यं तत्प्रेरणारूपं ततःम्बीनाक्य तदनन्तरं पुंवाक्ये द्वे स्त्रीवाक्यानि त्रीणि । निभिः कैशिक्यङ्गैर्मस्पजो(न्दो) बरसानात्मक इति मङ्गलप्रधानेऽत्र निबध्यते । निवृत्यावृत्युपवर्तनवाचोयुक्त्या गीतावर्तनन् । न तत्र प्रसिद्धमपीह परिवर्तनमित्युक्तम् ।। ३३७॥ परिवर्तनाङ्ग इत्यासूचनाय प्रत्यर्थमिति । वस्त्वन्ते निर्वहणमुत्थापनीयवस्तुचिफ्या- भिवन्दनविषयमवाक्यान्तरवाक्यार्थसिद्धिसमाप्तिरूपं कार्य स्त्रीपुंभावसमाश्रयत्वं न त्यजेत् । निर्वहणमन्ताहरणमित्यन्ये । गेयादिपदान्यत्रेति पाट्याशकां व्युदस्य निर्वचनमेव । प्रथम- ग्रहणादगाभिधानाच्च सुकुमारपूर्वरङ्गलास्यस्याङ्गितम् । अन्यथा किं तल्लास्यं यस्येदमङ्गं स्यात् । काव्यरूपं किञ्चिदिति चेताव(द) दृष्टार्थम् । तथात्वे प्राथम्यतालादिभेदं नियमस्या- नभिधेयत्वात् । अदृष्टार्थत्वे तु पूर्वरङ्गद्वारं किञ्चित् त्यज्यते । अत एव वस्तुप्रधानचं परमेश्वरशृङ्गारवर्णनं चात्र प्रधानम् ॥ ३३८ ॥ स्थितपाठ्यस्येति । ततःपरमित्यनेन नान्दीस्थानिकत्वमस्य । इह वृत्त- मेकश(कमय)द्वे चा योजयेदिति पठेदिति यावत् । वृत्तस्य नान्दीस्थानकल्यात् तद्धर्मवाच्यार्थ मन्तव्यम् । एक द्वे वेति दीर्घाल्पापेक्षया । अनन्तरं त........पञ्च- पाणिना चच्चत्पुटेन वा गीयमाने अभिनयनृत्ताभ्यां वा योजयेत् ॥ ३३९ ॥ १ ज, कार्य तथा निर्णं प्राप्यर्थ परिधानके । च. कार्य तथा निर्वहण प्रत्येक परिधानके।

·. एकत्रिंशोऽध्यायः । २७६ ततः परं ते भूयोऽपि युग्मतालेन वा स्मृते । अवसानं च कर्तव्यं त्वरितं पञ्चपाणिना ॥ ३४०॥ द्विकलेनेति विज्ञेयं स्थितपाठ्यं प्रयोक्तृभिः । उपोत्य तालं त्र्यनं तु वृहद्वृत्त'समैस्तथा ॥ ३४१ ॥ आसीनपाठ्यं युञ्जीत सर्वैर्भावस्तु पौरुषैः । गेयं चतुर्भिः पादैस्तु समैरर्ध(र्थ )वशानुगैः ॥ ३४२ ॥ आसीनपाठ्ये(व्यं) कर्तव्यं विधिवत् पश्चपाणिना। अतीते युग्मतालेन श्लोकः कार्यस्तथाऽपरः ॥ ३४३ ।। अनन्तरमवसानं तदर्थनिर्वहणं कार्यम् । द्रुतलयेन द्विकलेन पञ्चपाणिना गातव्यं नर्तितव्यम् ॥ ३४०॥ इति करोति क्रियासामान्यमिह विशेषनिष्ठीकरोति । अवसानमङ्गसमाप्तिमन्ताहरणं च । इतीत्येके मन्त्रवर्णाङ्गम् । वाशहः समुच्चयार्थ इति केचित् । प्रविश्य स्थितयैव भूचारीस्थया नर्तक्या पठ्यतेऽत्रेति स्थितपाव्यम् । अथान्यत् पूर्वरङ्गे प्रा(प्र)धान्य(न)- मिति तत्रैवान्तरङ्गमाह। उपोह्य तालमिति । चाचपुटेन शुष्कमुपोहनं कुर्यात् । प्रकरणाद् द्विकलेनेति केचित् ॥ ३४१ ॥ तेन चोपबहनेन स्थानके आसने वा आसित्वाऽऽसीनपाव्यं युञ्जीत । पौरुभविलक्षणालङ्कारादिगीतस्प रिति यावत् । उक्तं हि पूर्व पुरुपस्य पाठेऽत्रैव स्त्रिया गीतमिति । तत्पठेदित्याह । (बृहदिति) बृहतो न चाक्षरस्य छन्दसः समैः संवृत्तगतैः पादरुपलक्षितम् । ततस्तत्समुचितार्था चतुष्पदा (दी) पञ्चपाणिना गायेत् । तस्याश्च नृत्ताभिनयादिप्रयोगः । तदाह । गेयं चतुर्भिरित्यादि ॥ ३४२ ॥ ततोऽपि चञ्चत्पुटेनैकश्लोकोऽष्टभिर्द्वादशमिः पादैरवान्तरवाक्य त्यु(त्यनु )चितै- र्युक्त.प्रयोज्यः । सोऽतीत इत्यतीतग्रह उपरिपाणिः कार्य इति यावत् । अतीत इति वृत्ते पञ्चपाणाविति केचित् ।। ३४३॥ १च. तु । २ च. कर्तव्यं । ३ च, पातः । ४ . ततः परम् ।

·२७६ नाट्यशास्रम् । 'अष्टौ दश द्वादश चा पदानि तु ततः परम्। कुर्यादुत्तरतालेन ततो निर्वहणं पुनः ।। ३४४।। एतदासीनपाठ्यस्य विधान परिकीर्तितम् । स्यात् पुष्पगण्डिका नाम यदहं तन्नियोधत ॥ ४५ ॥ तत्रैक पारुपं लोकं समवृत्तं प्रयोजयेत् । चतुर्भिः सन्निपातैश्च ज्ञेयं चचत्पुटाश्रयम् ॥ ३४६ ॥ पादे पादे तु तस्येष्टं वाय नृत्तं तथैव च । अ(त)तश्चान्ये स्मृत(ते)वृत्ते खञ्जनकुंटसंजिते ॥३४७॥ अन्ते 'निर्थहणं चास्याः शीर्षकं पञ्चपाणिना। आविद्धचार्यङ्गहारैरुद्धतैस्तत्र' योजयेत् ॥४८॥ दशग्रहणं मिश्रपूर्वरङ्गसूचनार्थमिति दीर्घदर्शिनः । अन्ये लटद्वादशान्तरा- लवर्तिनी दशसस्त्येवोभयानुमाहिणी ग्रा(गृ)यते (इति)। एवमन्ये उपान्ते इत्याचक्षते । अपरे पृथगन्यरूपाण्येवैतानि पदानीति मन्यन्ते । तत. पञ्चपाणिना पाणिसन्धिप्रतिपादक कार्यम् । लाम्यप्रस्तावात सर्वत्र स्त्रीपुंसयो(सो)न्तु सल्लाप इत्यादि योज्यम् ॥ ३४४ ॥ एवं नान्दीम्यानेजद्वयमुक्त्वा शुष्कापकृष्टाप्रसङ्गे पुष्पगण्डिकामाह | स्यात् पुष्पगण्डिकेति ॥ ३४५ ॥ समवृत्तं पुरुषभानगड्यं जनम्तुतिसमुचितश्लोकं चतुर्भिः पादै प्रतिपदं लञ्चत्पुटेन युक्तमत एव चतु.सन्निपातं तावद् गायेत् । सामान्योक्ति समासव्यासरशा- दाचार्यबुभ्यैकलं(ल)द्विकल्पना यथेच्छ प्रयोग दति सूचयति ॥ ३४६ ॥ अस्य प्रयोगमाह । पादे पादे स्विति । एकं पदमभिनीय तदनन्तरं तारदेव शुष्कगानम् । तत्र च विचित्र वाद्यं नृत्तं च। एवं सपु पादेपु । अत एवोक्त माल्यप्रथनवत् पुप्पगण्डिका इति ( भ. ना. १९.१२६)। तनश्च खजनकुंटकवृत्ते प्रयोज्ये । धुवाध्याये ( भ. ना. अ. ३२) लक्षणं भरति बहुभेदत्याग(त्वाद स्या- स्माभिरिह न रिखितम् ।। ३४७ ॥ ते चान्ते शुप्कापकृष्टायास्ते रङ्गद्वारोक्तप्रयोगसूचके नर्नितगातव्ये इति यावत् । तेन रङ्गद्वारमित्युक्तं भवति । एवं शुक्राफ्कृष्टा रङ्गद्वारेऽतिरसप्राया रसवति पुष्पगण्डिकाओं निवेशिते ॥ ३४८॥ 11. अटादश । २ च पुन । ३ च बुध । ४ च. निर्यणे यास्य । ५ च त प्रयोजयेत् ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः । ज्योत्लायां मदिरायां वा सलिले दर्पणेऽपि वा। 'छायां सन्दृश्य कान्तस्य प्रहा(हृष्या)थ विभूपितम् ॥ ३४९ ।। नृत्तं प्रा(प्र)सादक्रीडार्थ हेलादिभिरलङ्कृतम् । व्यङ्गं प्रच्छेदकं तत्र विद्याल्लास्य प्रयोगचित् ।। ३५० ॥ चचत्पुटस्य तालेन तस्य प्रक्रीडितं भवेत् । मात्रावृत्तसमैः पादैः श्लोकयन्धो भवेदथ ॥ ३५१ ।। बह्वक्षरार्थसंयुक्तं तोटकं पञ्चपाणिना । द्विकलेन प्रकर्तव्यं मिश्रेणैककलेन वा ॥ ३५२ ।। अथ चारीप्रस्थाने प्रच्छेदकमाह । ज्योत्स्लायामित्यादि । एतत् सम्भोगो- चितकालोपलक्षणं प्रत्येकं सम्बध्यते । प्रियतमप्रतिबिम्बदर्शनेन तदवियोग उपलक्ष्यते । तेन स्वाधीनभर्तृकोचितमत्र पानगोष्ठीजलक्रीडाऽन्योन्यप्रसाधनविषयमन गेयकाव्यमित्युक्तं भवति । निवृत्तार्थ तदवकागसिद्धये यत् ॥ ३४९॥ प्रसादो मानभङ्गः । तत्र या क्रीडा भङ्गी तत् पाट्यम् । उक्तं ह्येन(त्) । यस्मिन्नङ्गे प्रसादं तु गृह्णीयाद् युवतिः स्वयम् । (भ. ना. ४.३१०) इत्यादि । हेलादयः सामान्याभिनयोक्तः(क्ताः)। अजाः स्वाभाविका यलजाः सर्वे धर्माः। आदिशद्वो छत्र प्रकारे ॥ ३५० ।। त्रीण्यमान्यम्य व्याचक्षाण आद्यमाह । चच्चत्पुटेनास्य प्रक्रीडिताख्यमङ्गमन्वर्थात् काव्यलाभार्थलाभः । वृत्तमस्य मात्रावृत्तं समं च । नन्वन समविपमो(म)पाद- ग्रहणे(ण) आांद्यर्थनित्यर्थम् ।। ३५१॥ अधास्य द्वितीय नोटकाख्यमझमाह । यहक्षरार्थसंयुक्तमिति । अक्षर- मिति तद्ग्रन्थोपलक्षणम् । बहुवि(विपुलो गम्भीरः । तेन गम्भीरोऽनारेषु योऽर्थो यथा । अत्र हि मितैरनरैः कपोस्नलसंक्रान्तसखीप्रतिविम्वावलोकनपरत्वं गम्भीरार्थो दर्शितः । तेन संयुक्तं तोटकमिति भेदनाद्धपयोगादीप्रिायेऽत्र फाव्यार्थ इति मन्तव्यम् । सत्र द्विकला पश्चपाणिस्तालः । एककलमिश्रो वा द्विकलः। अन्ये तु द्विकलैक- मिम एफकल इति व्याचक्षते ॥ ३५२॥ प. छापामगरान्तस्य । २ प. क्रीडा।३ प. सारन ।

·नाट्यशास्त्रम् । .. 'नाराचकं च कर्तव्यं गुरुपायाक्षरान्वितम् । यथाक्षरेण व्यश्रेण सन्निपातस्तथाप्टभिः ॥ ३५३॥ विवि(व)धैककसंयुक्तं कैशिकीजातिमाश्रितम् । न्य(अ)गवि(प्र)च्छेदकं विद्याद्युक्तं प्रक्रीटितादिभिः ।। ३५४ ।। अनिष्टुरश्लक्ष(क्ष्ण )पदं गान्धारीजातिमाश्रितम् । चच्चत्पुटेन योक्तव्यं त्रिमूढं द्विकलेन तु ।। ३५५ ।। नाराचकाख्य तृतीयम् । शक्त्या शराभ नाराचर(क) चेत्यन्वर्थान् मदनशर । प्राधान्येन मारपर स्यात् ।.. इति लभ्यते । गुरुपायाक्षरं चात्र वृत्तम् । ताल एकरुपश्चाचपुट । स चाप्टकृन्वस्तदाक्षरसन्निपातैरप्टभिरिति ॥ ३५३ ।। विवधैककामन वर्णागौ। कैशिकीजातिमि(मा)श्रितमिति । शृङ्गार- प्रधाना इत्तिरत्र गेयकारियमादिशति । केचिल्लास्यलक्षणादेतद्विशेषणाचेकार्थमेतदि- त्यभियुक्ताः। तेन कैशिकी जातिरत्र । तेन तदशरूपेण मलवकैशिकेनात्र मान मित्युक्तं भवति । प्रकरणमप्यत्रार्थे साक्षी रक्ष्यते । अग्रे हि गान्धारीजातिमाश्रित- मिति भविष्यति । यद्यपि च पूर्वरङ्गे पाडवेन गान स्वरवाक्यकला तथापि यस्येन यथा(दा) भनत्यपरितोपणं तदाऽन्यदेव प्रधानम् । रागविनियोगादि तु रखनातात्पर्येण । तथा हि । स्वादक स्वरुचितेन हृद्येन कुसुमधूम(प)विलेपनेनैवेत्यादिना भगवन्त भवानीपतिमाराधयेदिति विधो कण्टककुसुमकन्दुरिकान्दरिन)पूतिकेननम्वादीना तु पर(रिवर्तन हृद्यतयाक्षेपात् । एव मिह लसनाल्लास्यमित्येवमाक्षिप्तो(स) पर च कार्गलाम्यमे राष्टहेतुरिति मन्तव्यम् । अनेनै- वाशयेन देवगृहेषु प्रेक्षणीय कयो नया परमेश्वरतोपण सर्वत्र प्रसिद्धमिति । अवमेरोद्भुतपूर्वरङ्गे विचित्रतया मन्तव्य । उपसट्रति । अहपच्छेदकमिति । अम्यान्वर्धता व्याचष्टे । युक्तं मक्रीडितादिभिरिति । प्रटन्छेदोऽङ्गविभागम्येति । भारजिज्ञासो पृष्ठस्थितम्य मदिरादौ निपतिनप्रतिनिम्नमवलोक्य नायिकायास्तन्मदनविकारवर्णनमप्यत्र काठ्यार्थम् । तदेव प्रतिबिम्बयोगात् प्रच्छेदरम् । प्रच्छेदो हि प्रतिविम्यमप्याचित( चष्ट) इति ।। ३५४ !! अथ महाचारीस्थानक त्रिमूढकमाह । अनिष्टुरेति । प्रयतोद्युक्तकान्तस्य पोपप्रधान गुणनियर वर्णयेत् । यत्र काच्या उत्साहो का स्या(द)थवेति रौद्रस्यानिक- सकृतोद्धत्यालयम् । तत्र च कार्य पुरुषानुप्रासप्राय सम्बध्यत इति तत्परिहारार्थमनिष्ठु- प्ररोचर्क। 5 ·एकत्रिंशोऽध्यायः। २७९ चतुष्पष्टिः सन्निपातास्तस्मिंश्चैव प्रकीर्तिताः । यथामार्गकलोपेता विदारीविवधान्विताः ।। ३५६ ॥ अङ्गहारान् सविष्कम्भान् नैव चात्र प्रयोजयेत् । केवलं पौरुपैर्भावाक्यं नाट्यायितेन यत् ॥ ३०७॥ नर्कुटं खञ्जकं चैव त्रिविधं न प्रयोजयेत् । सैन्धवीमाश्रितां भापां ज्ञेयं सैन्धवकं बुधैः॥ ३०८॥ रेत्यादि । लक्ष्मादि व्याख्यातु माधुर्यश्लेषगुणप्रधानान्यत्र पदानि । तालोऽत्र द्विक- लश्चचत्पुटः ॥३५५॥ पोडशकृत्व आवृत्तश्चतुर्भि पादै । तदाह । चतुःपष्टिः सन्निपाता इति । ते च यथामार्गम् । ध्रुवकादिचतुप्फला मार्गों गृहीत । तदुचितेन पञ्चरज्व- क्षरादिना कलामानेनोपनीता । अन्ये तु यथोचितो मार्गो यथामार्ग इति विग्रहेण सुकुमारत्वाद् ध्रुवक एवात्रोह्य इत्याहु । यथा हि भगोपालेन स्वाभिप्रायेण ध्रुपके विधिरिति भेद (प्रोक्त)। तेन भेदे विवधे विदारिकेना(णा)न्वितास्तु सन्निपाताः। तेन प्रतिपाद सन्निपाते विदार्यावित्युक्तं भवति ॥ ३५६ ॥ पोरपोचितादुद्धाता(द)गहारा अर्थे ये प्राप्नुवन्ति तेषा कञ्चिद्विशेषमाह । अङ्गहारान् सविष्कम्भानिति । विष्कम्भो विस्तार । तेनातिविम्तीर्णानङ्ग- हारानत्र न कुर्यात् । लास्यसामान्यलक्षणमनुवर्ण्यमनुगच्छेदिति । अन्ये तु विष्कम्भाख्य करणमगहारांश्चात्र न कुर्यादित्याहु । तेन करणैरेस मसूणैरेतत् प्रयुजीतेनि। नन्वेव पौम्पशति । आह । केवलमिति । पौरुपसूचका भाषा सात्विकादयोऽत्र वाक्याथै योज्या । तेन नाट्यायिता नायरल्पा न तु सर्वथा नाट्यरूपा एर। प्रतिविम्ब- प्राणप्रस्तावनाकल्प हि नाट्यम्य नृत्तगीतमित्युक्त प्राक् । तन्नाट्यायित वा । स्थेने(तेने) ध्रुवावभिनय इति तत्सादृश्याच्चान तव्यपदेश । यदित्यभिनये नित्यप्रतिनिधिमार ॥३५७॥ नटं राजकं चैवेति । नर्कुटग्वजस्वृत्तान्ध कायम् । त्रिविधोऽभिनयो जायेत । आार्यम्यानाभागत् । भोज्य तु किश्चिद् भातीति आपयिप्यते न पाठ्यं स्वल्पमित्यत्रेति ( म ना. ३९.३८०)। तेन वाचिकोऽप्यमिनयोऽन्त्येर ।

·२८० नाट्यशास्त्रम् । प्रकृत प्रति .. रूपपाद्यादिसंयुक्तं युग्मतालकृतं तथा । वितस्ताऽऽलिप्तमार्गेण सैन्धवं वाद्यमिप्यते ।। ३२९॥ उपाध्यायान्त्वाहु । नटसजके च नायरम्य व्यलीकान् नायिकाम्वेष्टा- (म्पिष्टे)। वे(ई)प्रिगयभङ्गलजादिस्त्रिनिधोऽनो(ब) वर्णनीय । अत एष त्रयाणा मोहात् त्रिमूढसन । नानारूपम्य शृगाररसम्योपपत्तिरत एवेति राम्यमुकुमारत्वाचारी- लक्षणद्वयप्रधान सरसत्यादित्याशयेन तद्गतमद्वयमन्यदाचक्षाणो मुनिश्वार्यानसम्बन्ध तावत् सैन्धरकमाह । सैन्धवीमाश्रितां भापामिति । सरमसुकुमारतारक्षितम् । भापति सैन्धवी । अनामिश्रिता । सैन्धनीशब्दान् मत्वर्थीयेति( ऽणि) सेन्धामिति रूपम् । एत- दुपजीवनादेश लेके प्रेक्षणीयाख्यानि डोम्निमात्रि(वी)जाप्रस्थानादीनि जात्यैर भापया कविमिनिबद्धानि । तत्र त्यङ्गानामेपा दशाना सम्बन्धि काव्यार्थवैचित्र्यमिति रूपक तत् त्यादि यत् तदातोद्यविधी निरूप्य च पुष्कराध्याये (म. ना. अ. ३४) वक्ष्यति । तेन युक्तनालोऽत्र चञ्चत्पुटः ॥ ३५८ ।। पुप्फरवाये विशेपान्तरमप्याह । वितस्तालिप्तमार्गणेति । वीराद्धृतरौदाणा वितस्तमार्गेण वाद्यम् । योज्यं त्वालिप्तमार्गेण इति वक्ष्यमाणत्वात् तदर्थमन्धोऽपि छाययाऽत्र योज्य । तथा हि। रसालूणिकझल्लि ण तु पडमुहि चरु तुझ कपत्थी। रझरा मम रूपराइणिआ ताराअ सासराअ च । अत्वरमुपविजइ हण हणगणकारि विपरिपण्डि । [रसालनिर्मललहरि न तु पतिमुहहेश्चारु तव कल्परिन। रक्ताया मम रूपरागिण्यास्तारायाः स्वाश्रयाय च । सत्वरमुपवजामि श्रृणु धनगणकार्य विपरिपन्धिनि ।।] इत्यादि क्रोधशोकरिस्मयो साहछायया निबद्ध गीनवाद्यप्रधान च साम्यं न काव्यार्थप्रधान मिति । काव्यार्थ स्वीपुभानाप्राधान्ये वितस्तालिप्तयोरपिरोध इत्यभियुक्ताः । अन्ये तु ससमी न प्रोचु पठन्त । उद्धतगोमुरागतमत्र वाद्यमिति मन्यन्ते । शृङ्गारहास्ययोगे वाद्यं योज्यं तथाऽडिते मार्ग । चीभत्सभयानकयोद्वादयं(ईद्यं) कार्य तु गोमुख्याम् ।। ॥३५९॥ 4 ·. . एकत्रिंशोऽध्यायः । २८१ ना(न) पाट्यं स्वल्पमप्यत्र प्रकुर्वीत विचक्षणः ।। मुखप्रतिमुखोपेतं तथा चाचपुटाश्रयम् ।। ३६० ॥ यथाक्षरैः सन्निपातैस्तथा द्वादशभिर्युतम् । नेकयुक्तिविचित्रार्थ पौरुपं भावमाश्रितम् ॥ ३६१ ॥ एका शीर्षकं गत्या द्विभा(मूढं परिकीर्तितम् । उत्तमोत्तमके त्वादी नर्कुटं सम्प्रयोजयेत् ।। ३६२ ॥ श्लोक विचित्रार्थपदं तथा चैवोपपादयेत् । ततश्च वस्तुकं कार्यमपरान्तकशाखया ॥३६३ ।। अत्र च मनागपि पाव्यं न कार्यम् । अङ्गान्तरेषु स्वल्पं कार्यमिति भावः । तथा च लक्ष्येऽपि भाणकादौ तदल्पशब्दवाच्यं प्रसिद्धम् । अथ महाचार्यङ्गमाह । मुखप्रतिमुखोपेतमिति । मुखप्रतिमुखे अङ्गे सन्धी(न्धा)य इत्यन्ये । पादचतुष्क चाचपुटकृतम् ॥ ३६० ॥ त्रिरावृत्तं तालोऽत्र । तदाह । सन्निपातैदिशभिरिति । नैकशब्दः प्रातिपदिकान्तरमनेकपर्यायः । अनेककार्ययुक्त्या योज्यमानेन आन्तरछायाबन्धेऽतिविचित्रः प्रकृतोऽर्थो यत्र । प्राधान्येन च त्रिमूढ उत्साहः । उत्साहेनात्र वर्ण इत्याह । पौरुष भावमाश्रितमिति ॥ ३६१ ॥ एककेन वर्गाङ्गकेन च युक्तमत्र शीर्षकम् । तच्च गत्येति नाभिनयप्रधानम् । अपि तु परिवृत्तिप्रधानमिति गतिप्रमाणम् । तेन पश्चपाणिरत्र तालः । प्रकरणात् प्रमाण- मित्याहुः । द्वयोश्चात्र नायिकानायकयोामोहाद्यम् । तत् त्रिमूढकमेव हि तालकाव्यवशात् स्वल्पशरीरं द्विमूढकम् । अथ त्रिगतस्थानिकमुत्तमोत्तमकमाह । आदी न'- टमिति । वृत्तविशेष तच्च नर्कुटवृत्तम् ।। ३६२॥ शेपविचित्रेण वाऽन्यादिप्रधानेनाथन युक्तं कुर्यात् । तं च तथैवेति पाठमार्गेणोपपादयेत् । न तु गायेदित्यर्थः । अनन्तरं द्विपदीयो जनया यद्वस्तुकाल्य वृत्तं तच्चतुर्विगतिकलेन तालेन योग्यम् । तदाह । अपरान्तकशाखयेति । तेन तद्गत एवं कलायोगोऽत्र ।। ३६३ ।। ना. ३६ ·नाट्यशाखम् । यथाक्षरेण कार्य तु शीर्षकं पञ्चपाणिना। उत्तमोत्तमकं प्रोक्तं हेलावृत्ति विभूपितम् ॥ ३६४ ॥ कोपप्रसादबहुलं सविक्षेपैरुपक्रमैः । संलापरचितैनित्यमुक्तप्रत्युक्तमिप्यते ॥ ३६० ।। वज्रार्धन प्रकर्यास्तु तस्य तालविधिः स्मृतः। ततस्तु शीर्षकं कार्य संयुक्तं पश्चपाणिना ॥ ३६६॥ उक्तप्रत्युक्तमेवं हि यथोक्तं परिकीर्तितम् । एवमेतद् वुधैर्जेयं गानं तालप्रमाणतः ।। ३६७ ॥ ऋग्गाथापाणिकादीनां सप्तरूपं प्रकीर्तितम् । यस्तु तालं न जानाति न स गाता न वादकः ।। ३६८ ॥ शीर्षकमेकालपञ्चपाणिना । उत्तमेभ्यो रास्याङ्गेभ्य इदमुत्तमं हेलादि- योगेनोत्कृष्टतमत्वात् । अन्ये तृत्तमम्यान्त्यस्योत्तमं राम्यमित्येयमिति । यत्र भाना नियम( मे नोक्त(क्ता )स्तत्र प्राथम्यात् सस्कृतेन । यथेच्छमित्यन्ये । खीपुंभापाश्रयत्सात् प्राकृतभापैवेत्यपरे । सैन्धव्येति प्रकरणादिति भनोतः । तदाह काव्यकौतुके । न भापानियमः पान्ने काव्ये स्यात् सैन्धवी | मि(इ)ति । एन लास्यपूरङ्गोऽयम् । भेदान्तरमपि च पुष्कराध्याये (भ ना. अ. ३४) भविष्यति । ताण्डपूनरगत पुष्करतालगतमनुसन्धीयते मुनिना । द्विरङ्गविधौ प्रकरणषट्कस्व परिनिश्चीय बुशलमिति । साम्यं तापद् यच्चेदमासारितवर्धमानगीतकछन्दकलास्यागरूपं तालवैचि यं तत् मानरूप- त्वान् मेयरूपपर्यवसायीति दर्शयस्तालगानम्य फार( रूप तामाह । एवमेतदिति । एवं तालरूपप्रमाणमुक्तं तेन प्रमाणेन गानं स्वरात्मकं ज्ञेयम् । वुधैरिति मानमेय(जे)रिति ॥३६४-३६७॥ अथाऽत्र कमप्यधिकमृगादितारम्वरूपमम्ति । तत् कस्मान्नोक्तमित्याशक्याह । ऋग्गाथापाणिकादीनां सप्तरूपमिति । ऋगादीना यद्रूपं तत् सप्तैव । गीतक- सप्तरूपानतिरिक्तमेवेति यावत् । व्यश्रचतुरश्रतालप्रकारातिरिक्त हि(गा)दि । उक्त हि प्राक् । पटभ्योऽष्टगुणपर्यन्तमित्यादि । आदिउँपामित्युपर क्षणाद्विनियुक्तेन सामफपा- ला(लापा )दिना (मगाथा )पाणिमादि हि स्वरूपेणैर रक्षिते(तमिति । १च यत्त । २म ज्यश्र। ३ च मानम।

·एफत्रिंशोऽध्यायः। २८३ तस्मात् सर्वप्रयलेन कार्य तालावधारणम् । अङ्गभूता हि तालस्य यतिमा(पा)णिलयाः स्मृताः ॥३६॥ त्रयो लयास्तु विज्ञेया द्रुतमध्यविलम्बिताः । छन्दोक्षरपदानां हि समत्वं यत् प्रकीर्तितम् ।। ३७० ।। कलाक(कालान्तरकृतः स लयो 'मान(नाम संजितः। श्रो(स्रोतोगता च गोपुच्चा(च्छा)समा चात्र विधाय च ॥ ३७१ ॥ अथास्य ताल( विधे.) बहुमानास्पदत्व( त्वं)माशङ्कीत्याशयेनाह । यस्तु तालं न जानातीति । गायन्नपि न गाता। वदन्नपि(न) वादकः । प्रयोगो हि तालसूत्रस्यूतो हि नटप्रवेशयोग्यो भवतीत्युक्तमसकृत् । गेयादिताल्वद् गीतमन्योन्यविपयि । तालस्य प्राधान्यात् । असकृन् नटोऽप्यतालन. । अत एव तालस्य सामान्यलक्षणं वाच्यम् ॥३६८॥ चञ्च-पुटादिभिर्विशेपस्तस्येत्याह । अङ्गभूता हि तालस्य यतिपाणिलया इति । यतिपाणिलयसमूह इति तालस्य सामान्यलक्षणम् । तत्र ताल एव तावत् क्रियाणा सर्मासा परिच्छेदक इति प्रसिद्धम् । अतो नटानामपि च क्रियाकालस्य चिर- क्षेपणादिति परमार्थ । सोऽपि च (लय ) न (काल)स्य पारमार्थिकी(किया)। अपि तु काल्पनिकी । तथात्वेऽपि चान्योन्यायेक्षया तत्कल्पने द्वयोरप्यरकल्पनं स्यादिति मध्योऽ- वधिभूत । अत्र तृतीयोऽग. प्रकीर्तनीय । ते चैवं न त्रयो लयाश्चिरं विलम्बितं शीघ्र द्रुतं मध्यं मध्यममेवेति ।। ३६९ ।। लया(य) एव ताल इति मनसि कृत्वा तस्यैय प्राग् लक्षणमाह । यो लयास्तु विज्ञेया इति । लेकसिद्धत्वादिति भाव । उक्तो विभागो लयस्य लक्षण(ण)वान्न(चत्र)। छन्दोक्षरपदानां हि समत्वं यत् प्रकीर्तितम् । कलाकालान्तरकृतः स लयो नाम संज्ञितः ।। इति । हवरूपा तत्या(स्ये)यमुच्चारणा कला प्राकृतव्यपदेश्यतया प्रसिद्धा । अन्योन्य- मध्यवर्ती कालः। तत्कालानन्तरं तत्कृतः सम्पादितोऽन एव वैकृतस्वभावो लयो नाम संज्ञितोऽन्वर्थलब्धात्(ब्ध ) । श्लेपविश्रान्त्यात्मार्थ. स लयः । तम्य च स्थूलसूक्ष्मकार्य- गम्यं स्वरूपमाह । छन्दोक्षर इति । यदिति । यस्माद्विश्रान्तिलक्षणाच्छन्द छन्दोन्तरेण .

·२८४ नाट्यशास्त्रम् । लयप्रवृत्तवर्णानामक्षराणामथापि या(च)। नियमो या(यो)यतिः सा तु गीतवाद्यममाश्रया ।। ३७२॥ सम तुल्यकालं प्रयुक्तमिति व्यपदेशो जायते तेनाक्षरगत पदगत सकरवायगतश्च लय इत्युक्त भरति । अनेन च यतिभेदस्यास्यायकाशो दत्त । न च रयमानम्ताल | सकल- क्रियासु तद्भावेऽपि ताराभिमान( ना )भागादिति । तद्विशेषणभूतां यति निरूपयति । स्रोतोगता च गोपुच्छा समा चानेति । त्रिधा यति । अन लये विशेषणतया या यति सा विधा । ३७०-३७१ ॥ ननु विभागोऽयम् । अस्या लक्षण तु याच्यमित्याह । लयप्रवृत्तवर्णानामक्षराणामथापि च । नियमो या(यो)यतिः सा तु गीतवाद्यसमाश्रया ।। इति । गीतवर्णानां स्थाय्यादीना पाये चाक्षराणां झुण्टुकटकथादीना सम्मन्धिना या लयप्रवृत्तिरीयरिशेपो द्वतादिस्तयोपर क्षितो यो नियमः सा यतिः। प्रमेण गीता- श्रया वाद्याश्रया च । पूर्व यद्गुयाधिकार एवमुक्त शिरःकर्मादिवर्तनाचार्यादीनां लयप्रवृत्या नियमो नित्यवाद्यमात्राश्च सा यतिरिति तन्मन्तव्यम् । एतदुक्त गवति । लयस्य य कश्चित्ताल नियमोऽनुवर्तन तत्र चरितप्रध्वसित्वेन सा रघुमपि त्स विचित्रे नियम । तत्र प्रथमभागे विलम्बितस्य यावदन्ते द्रुतम्य नियम इति स्रोतोपद्मनातथा यतिरुक्ता । एतद्विपर्ययाद् गोपुच्छा ताप्यादेव । यस्तु प्रथमे तायद्यतिनिवाहपर्य ता स एव लयो नियम सा समा। तत्रासा मेण द्रुतविर स्पिन मध्या प्राधान्याशयेन विषय उच्यते । परमार्थतस्त्रियपि तिस इति । एव नियमविशिष्टो लयस्ताल इति तावत् । अत एव नियमाशस्यैव प्राधा यालोके यतिरिति ताप्य व्यवहार । एव साक्षाद्यत्र साम्य वक्ति पर परसाम्यद्वारेण दृष्टमपरर्गान्तमपि तम्य लोकिकम्यैर लक्षण यद्यवच्छिन्नल्य तारमिति । यत्र तु साक्षाददृएमपि फर तत्रान्यदपि रूप बक्तव्यम् । नत्र चिरशीघ्रतादौ किया यद्यपि या काचिदप्युपायस्तथा नियमादृष्ट(फल)सिद्धये विशिष्टइस्तागुल क्रियेवोपयोगिनी । सा च पाणिशद्धेनोक्ता । तदाह दत्तिलः । तत्र तालं(च)पाणिं च माहुरेकमिति (दत्तिलम् १५३ )। तद्गतया क्रियया क्रियान्तरमपि वीणापुष्कर- वादनानि(दि) स्वीक्रियते । तेन विशिष्टक्रियापरिच्छेद्यो यद्यरच्छिन्नो त्यस्ताल इति गान्धर्वीयतालक्षणादेवीणावाद्यादेश्व क्रियाया प्रदेशान्तरे रक्षितादिह न पाणेः सामान्य- रक्षण कृतं विशेषरक्षण वा ॥ ३७२ ॥ गुरुमपि स्धू ·एकत्रिंशोऽध्यायः । २८५ समपाणिश्च विज्ञेयो स्ववपाणिस्तथैव च । तथैवोपरिपाणिश्च गीतवाद्यसमाश्रयः(याः) ॥ ३७३।। लयेन यत् समं वायं समपाणिः प्रकीर्यते। ध्रुवाद् यदवकृष्टं स्यात् सोवपाणिः प्रकीर्तितः ॥ ३७४ ।। लयस्योपरि यद्वाद्यं पाणिः स उप(सोपरि)इ(रि)प्यते । ततः(त्र) स्थिति(त)लयो यो वै सन्निपातो विधीयते ॥ ३७५ ।। यस्त्वविशिष्टविशेषस्तमाह । सम(पाणि )श्चेति । ननु साम्यं पश्चाद्धाव्युपर्यु- परिभावितं च । एतदेवात्र विश्राम्यतीत्याशझ्याह । गीतवाद्यसमाश्रया इति ॥ ३७३ ॥ पृथग्विशेषलक्षणान्युच्यन्ते । लयेन यत्सम वाद्यमित्यादिना । काचिन्निय- मादृष्टा रक्त्यतिराया वाऽन्या क्रियाऽवच्छेदिका तया गीतस्य समकालता पूर्वकालताऽऽ- गन्तुककालता वा । तत्रेहावापादिकाऽऽयात(काल)ना । तया सह यथायोग समकालताs- समकालवे मन्तव्ये । यथाह दत्तिलाचार्यः समं वोपरि वा तस्य यद्वाधः संस्थितं भवेत् । वाद्यं पदाति(नि) पाणी वा तदेवमभिधीयते ।। (दत्तिलम् १५३-१५४) इति । तत्र लय इति तात्पर्यत्वाद्गीतमुच्यते । तथा च त्रिशम्योपरि पाणी (भ. ना. २९.८७) इत्याश्रावणकाले आदौ वीणादिवाद्यग्रह इति प्रदर्शितमभियुक्तैर्यथायोगं क्रियान्तरेण सह सामर्थ्यस्य चिन्तनात् । तेन गीतक्रियायां नाट्यक्रियातुल्यकाला(ल:). समपाणिः । स चोद्वेजिन्यात्ममध्यमेव । यथा(दा) तु गीतक्रियाप्राधान्यात्....... तृक्रिया पश्चात् तथा(दा)(ब)पाणिः ॥ ३७४ ॥ द्रुतलयोचितो यस्यातिशीघ्रं गच्छति स प्रथममेव निर्याति स चापरमपि न प्रतीक्षते गीतक्रिया तु यदा न तावन् प्रवर्तते प्रथममेर वाद्यानि क्रियान्तरं तदोपरिपाणिः। स चौचित्याविलम्बिते लये दीर्घसूत्रो हि सहचरेषु प्राड निर्गतेपु गतिमारभत इति । सोपरीति । सोऽचि लोये चेत्पादपूरणमिति (अष्टाध्ययी ६.१.१३४) लोगः । एवं यतिपाणि- भ्यामुपक्रियमाणो लय एव ताल इति तस्यैव प्राधान्यं दर्शयितुं पुनस्तद्विपयमेव वक्तव्या- १ घ, अर्धपाणिः । ।

·२८६ नाट्यशास्रम् । स तु मध्यलयं प्राप्य सन्निपातद्वयं भवेत् । द्रुतं चापि लयं प्राप्य सन्निपातचतुष्टयम् ।। ३७६ ॥ यावत् तन्नोन्त(त्त)रकृता (कला) द्रुतमध्य(च) लयो हि सः । सोऽवपाणिस्तु विज्ञेयस्नज्ज्ञैर्दुतलयाश्रयाः(श्रितः)। अत ऊर्ध्व प्रमाणं तु कलानां न विधीयते ॥ ७॥ न्तरमाह । तन स्थितलयो यो वै इति । वैशहोऽतिशये । तदयमर्थ । इह द्रुतमध्यविलम्बित रमेणाधिका इति तारदुक्तम् । तत्र यद्यतिशयो भवति द्वैगुण्य न तत पर वक्ष्यते । ऊर्ध्व प्रमाणं तु कलानामिति (भ ना अ ३१.३७८)। सन्निपात इति । हेयरूपकम् ।। ३७५ ॥ तदेको यदा येन विलम्बितेन त्येन गायतीति तदा तानतैर कालेन परो द्विर्गायति मध्यलयम् । तदाह । सन्निपातयमिति । तृतीयस्तु चतुर्गायति स द्रुतस्य । तदाह । सन्निपातचतुष्टयमिति ॥ ३७६ ॥ ननु तत्राऽपि निश्चिदष्टकृत्यस्तदेर नि( यमरहिता )दित्यादिलयानगम्थेत्याशझ्याह । यावत्तचान्त(नोत्तरकला दृत एव लयो हि सः। एवकारोऽभि( भिन्नक्रम )। उत्तरैव या कला अहेत्या( आह्त्य) स द्रुतल्याश्रयत्वाद् द्रुतो लयः । एतदुक्त भवति । यन् कलापूर्णाङ्गम्यरूपे तयत पर न निहति स एस द्रुतलय इति । तेन (न) काचिदनास्था । जथात्र प्रसादवपाण्यौचित्यं दर्शयति । सोऽवपाणिस्तु विजेयस्तर्द्रतलयाश्रिताः(तः)। इति । स्यादवकृष्ट स्यादिति यतो रक्षित । एतच्च दिग्दर्शनं मन्तव्यम् । अन्ये त्ववपाणि विलम्बिते (3)परिपाणि द्रुते पिनियुञ्जते । तत्तु वाद्ये प्रधाने गीते चानुयायीति मन्तव्यम् । तत्तु प्राधान्ये। अथ प्रकृतमेगाह । अत अर्ध्वमिति । द्वेगुण्यादूर्घ लिम्रितादिपु यत् प्रमाणं तत्र विधीयते रिपिना शास्त्रेणोच्यते इत्यत्र दृष्टप्रधाने गान्धर्य इति भागाधि- क वादारभ्य द्वैगुण्य हुनादीनामुत्तरोत्तरमित्युक्त भाति । स्वच्छन्दप्रयोगे तु न नियम कश्चिदिति यावत् । अतस्तत्र स्ययनिपाणिभेदानामन्योन्याश्रयानुगुणपौवापर्यस्य भावप्रसूति रोष्टप्रस्तरेण भेद । अन एव त्यत्रयस्यैव परमार्थ( त ) प्लुतर घुगुरुलधुरूपताऽपिरन्वितेऽपि १ च तत्रा तरहता। २ च अर्थपाणिरतु ।

·एकत्रिंशोऽध्यायः। इत्येप लक्षणविधिनिर्दिष्टो गानयोक्तृभिः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ध्रुवाणामङ्गकल्पनम् ॥ ३७८ ॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे तालाध्याय एकत्रिंशः। विभागाधिकत्वं प्लुते गुरौ च लघौ द्वैगुण्यमिति मूल एव सकलतालतानप्रधानभूते भगव- स्पार्वतीपतिवक्त्रचतुष्टयोद्गीते चचत्पुटे सुरचितमेव । तथा च गीतकादावदृष्टफले तैरेव व्यवहारः साम्यमात्रोपयोगिता तालव्याप्ते तु लयवर्ध(ना)त्तेन तदर्थेन बिन्दुना सार्धेन वा द्रुतेन विरामवता सबिन्दुकेन वा सद्भुतेन वा गुरुप्लुताभ्यामेवंभूताभ्यां वा भवन्ति विचित्रा- स्तालगतयः । तत एवापरिसंख्येयत्वान् मुनिना दर्शिताः । लक्षणकारेण प्रतिपदे लक्ष्यं कथं दर्शनीयम् । लक्षणेन [च ते गता(त्य)ध्याये (म. ना. १२) चतुरधैंकक (धक)लं (वा स्यात्तथा(द)र्धकलं वा(लमेव च) (भ. ना. १२-३१) (इ)ति । अपरार्धानुसरण.........धृतो तथा एतेष्वधगतिप्रज्ञविलक्षी- त्यादिना] [अपराद्वानुसरणे श्वापदानुगती तथा । एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो विकलां सम्प्रयोजयेत् ।।] (भ. ना. १२.३९) इत्यादिना] च संगृहीताः (पुष्करा)ध्याये (भ. ना. अ. ३४) च संग्रहीप्यन्त इत्यास्तां तावत् ।। ३७७ ॥ वृत्तमध्यायमुपसंहरन् भाविनमासूत्रयन् सङ्गतिं करोति । इत्येष लक्षण- विधिरिति । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं तोलः । तत्र विधि(विः)दृष्टोपयोगी सास्ति(म्य). त्वक्रममानता(स्ता)लः । अत अर्ध्वमिति । एतदध्यायोक्तवस्तुताया(ला) दे[व ध्रुवा इति प्राप्तावसरत्वात्ताल(ला) इदानी लक्षणीयाः । इति शिवम् । पोप्लूयन्ते यदुपरि[परे] पारलाभानवाप्ते य(य)त्प्रोक्तानां विमलमपि सन्देहमेवावहेत । मायोपाधिप्रकटगहनात्तालतत्त्वादमुष्मात् प्रोत्तीर्णाः[स्मः] स्मरदमनममी संस्मरामो ध्रुवार्थम् ।। ॥३७८॥ इति महामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां तालाध्याय एकत्रिंशः समाप्तः ॥

·॥ श्री ॥ अथ हानिशोऽध्याय । 'धुवासंजानि यानि स्युर्नारदप्रमुसर्द्विजः। 'गीताङ्गानि तु(नीह) सर्वाणि विनियुक्तान्यनेकशः॥१॥ या कचः पाणिका गाथा: सप्तरूपाङ्ग एव च। सप्तरूपप्रमाणं हिं तद् ध्रुवेत्यभिसंजितम् ॥२॥ ॥ द्वात्रिंशोऽध्याय ॥ प्रावैशिक्यपवर्गसन्ततिमहाभागेषु या क्षेपिका चित्रात् संस्मृतिरङ्गमण्डलतलादस्माच नेप्कामिकी । सम्भोगान्तरसंप्रसादसुभगश्रीशुद्धविद्यात्मिका च्छन्दःसारमयी ध्रुवा विजयतां स्पर्धात्मिका सा तनुः॥ उक्त तावदनन्तराध्याये (भ ना. अ ३१) ध्रुवाणा लक्षण बक्ष्यामीति । तत्र ध्रुनाशद्वार्थ याचिकीर्षुर्युगलमाह । ध्रुवासंज्ञानि यानि स्युरिति । पूर्व नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोग इति (भ ना १५१)। तदय सम्बन्ध । नारदा- धैर्यानि गीताहानि वणाङ्गानि सप्तरूपाङ्गमात्रा मुखप्रतिमुग्वानि सप्तम्पप्रमाण "यश्रचतुरश्रादि याश्चर्च मगाथा( ) पाणिका इह नियुक्तानि तदेव ध्रुवेति सज्ञितम् । नान्यत् फिञ्चिदिति नपुमकेन गीता सप्तरूपप्रमाणाना सम्बन्ध । या इत्य(ने)न गाथापाणि कानाम् । इहेति नाये। अनेकश इति व्यस्तममस्तादिप्रकारवैचित्र्येण विशेषोपरञ्जनाय नियुक्तानि । तद् ध्रुवेति संज्ञितम् । कथं सर्वाणि सन्ति । सर्वशब्द प्रकृत कात्स्येन यापन्ति यत्र रजनातिशयान्नियुक्तानि तापन्ति तत्र समुदितान्येका ध्रुवा । ननु कस्मादेतत्समुदायो ध्रुवा । आ' ध्रुवासंज्ञानीति । स्त्री(न पुमके कशेप । तदयमर्थ । गीतागसप्तरूपागसप्तरूपप्रमाणस्य ध्रुवेत्ति सज्ञा । मग्गाथाप णिकाना च भ्रा हि मूलप्रतिरुच्यते । एतापच गीतानुपदे सौष्ठ पादौ जगद्वर्तिनि गेयमार्गे १र ध्रुवा इति निरुतानि । ज सुवेति राशितानि स्यु ! म ध्रुवामज्ञानि तानि । १ज गीतानानीह वृत्तेषु तानि मे ग र सम्यङ्) नियोधत । च गीताङ्गानीद । ३ च अजमेन च । ४ च, च । ५ १ सा ध्रुपेलभिमज्ञिता ।

·द्वात्रिंशोऽध्याय २८२ एभ्यस्त्वनान्यथोद्धृत्य नानाच्छन्दाकृतानि तुं। ध्रुवात्वं यानि गच्छन्ति तानि वक्ष्याम्यहं पुनः ॥३॥ मूलप्रकृति । तेन कारणेन गतेन ध्रुवेति व्यपदेशेन कार्यरूपं समुनायेऽपि भवितव्यम् । या मगाथा यानि गीताङ्गानीति । (ए)वेति भेदोपक्रम उपजीव्याशस्य विनियोगभेद ज्ञापयति । त च यथावरं दर्शयिष्याम । अन्ये तु गीताङ्गानि यानि धृवासंज्ञानि नियुक्तानि च तानि ध्रुवासंज्ञानीति तन्छवाध्याहारेण श्लोकं प्रथम योजयित्वा या ऋच इति द्वितीय पृथगेव योजयन्ति । ननु कारणे मूलप्रकृतित्यादुन्मीलिताद्यष्टके तापदस्ति ध्रुवाव्यपदेशम्(श ) । यथोक्तम् | उन्मीलिता मा(मृता चैव विश(शा)लाविरले तथा । उत्सृष्टा विश्रुता चापि विप्रकीर्णा तथोद्गता ।। एता ह्यष्टौ धुवास्तत्र वर्णतालेन चित्रवत् । अक्षराणि यथाकुडयं तद्विद्याद्गुरुलाघवम् ॥ ... ... ... ... शशिचूडामणि विरचितशोभं वरदम् । शरणं गतोऽस्मि भगवन्तमीश्वरम् । पितृवनरझमहानर(ट)मजितं शम्भुं नमामि सर्वोत्कृष्टम् ॥ शम्भुं नमाम्यखिललोकपतिम् । नमत महेश्वरपदयुगलम् । प्रणमाम्यहं शिवं वरदम् ॥ एता(इत्या )दय ॥१-२॥ मूलप्रकृतौ ध्रुवाव्यपदेश(शो) दृष्ट कार्येऽपि भवतु नाम । कार्यस्य तु स्वरूपं वक्तव्यमित्याह । एभ्यस्त्वदानीति । एभ्य इति सम्परामृश्यते । गीताङ्गेभ्योऽपि प्रथमस्य कस्यचिदगोद्धार स एवेहाङ्गमित्युक्तम् । एतानि गीनाङ्गादीनि समुदायरूपाणि १८ अभ्य उदृत्य। २ च च। ब कियानि तु । ३ माध्यत्व । नियोधत। च अह द्विजा । ४ ज गदतस्ता. ना.७ ·नाट्यशास्त्रम् । मुखं प्रतिमुखं चैव वैहायस(सि)कमेव तुं। स्थिनप्रवृत्ते वज्रं च सन्धिः संहरणं तथा ॥४॥ 'प्रस्ता(वा)रो मापघातः स्यादुपवर्तनमेव च । 'उपचा(पा)तः प्रवेणी च चतुरनं सशीर्षकम् ॥५॥ या आलम्व्य यद्रियन्ते उत्कभाजो भवन्ति । तथा भ्रवाभवं नानाप्रकारं रसभावप्रकृत्या- धौचित्यात् प्रवृत्त मात्रावृत्तवर्णवृत्तविशेषमाधारमाश्रित्याथैव सहातरूपता भजन्ते। यानि कार्यरूपाणि धुवात्वं तद्यपदेशं गच्छन्ति अथ तानि वक्ष्यामीति वाक्यमेदेन सम्बन्धः । अथेति वाक्यभेदेन सूचकः । उद्धृत्येति । क्रियारूपमिति भिन्नकर्तृताभावः । एतदुक्तं भवति । यथाऽभ्युहात्मनि सङ्घातेन रसनायामहानि पुरुषमध(ट)गजादीनि केनचिदुत्कग स्थितानीति कृत्वा सङ्घातान्तरेण सम्पाद्यमानापूर्वदशावचित्र्येण कारण- कार्यात्मभावोऽभिव्यनाक्ति तथा गीताहादीन्यदृष्टप्रधाने गीतकादिरूपसंघातोत्थितानि कुत- श्चिद्रसभावकृतान्यौचित्यसमर्पणात्मकरञ्जनायोग्यलक्षणादुत्काचितगीयमानवृत्तविशेषाश्रयेण संघातात्मकरूपं प्रतिपन्नकारणत्वं प्राद(प्राग द)गाया अननुभूय कार्यमौत्तरकालिकं भजन्ते कारणशहव्यपदेश्यानि च भवन्तीति ॥ ३ ॥ तानि यद्यपि तालाध्याय(भ. ना. अ. ३१)दर्शितानि तथा(ऽपि) विस्मर- णशीलायोपलक्षणार्थ पठति । मुखं प्रतिमुखं चैवेत्यादिना । पट्कलाप्रमाणं पूर्वोक्त- मिति (न)लिख्यते । न चात्रैतदीयमुपकरोति(तीति) लक्ष्यते । तथाऽटकलमानं सहीतमिति किं प्रतिमुग्वादिना । एवं सन्धिप्रस्वारखजादौ पौनरुक्त्यं स्यात् । क(स्मि)श्विदेवा उपजीव्य. त्वं वक्ष्यामः। संहरणमन्तम् । चकाराः परिगणनाशकां व्युदस्य नाना गीताहानि वर्णाङ्गादीन्यपि स्वीकुर्वन्ति । तदयमर्थः । गीतकानामृग्गाथापाणिकानामङ्गतो यत् किश्चिदुत्कृष्टमङ्गरूपं लक्ष्यते तत् सामान्यानुगुणैः प्रावेशिफ्यादिभिः पञ्चभिः सङ्घातैः स्थापयितव्यम् । स नास्ति सङ्घातो यत्र समा()णि तानिन व्याप्रियन्ते । रूपरसगन्धस्सा इव.. भावेषु वाहुल्यादल्पवैचित्र्य- कृतस्तु विशेषः । तथाहि । प्रधानार्थसूचना मुखात् । तदनु वस्तुसूचनं प्रतिमुखात् । पशुन्या( यस्तुन्य लद्वारयोजन बैहायसात् । यथास्थितप्रस्थितानुबन्ध(:)स्थिताना(त)। १ ज. सिकमेव च। च. च । २ घ. प्रस्वारः । १. प्रतारचोपवर्तश्च मापघातस्तथैव च । ३ घ. उपपातः प्रवेण्यौ च । ज. चतुश्रावपते च प्रवीणी शीपर्क तथा । -- ..

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । २९१ 'सम्पिष्टमन्ताहरणं माहाजनिकमेव च । ध्रुवाणामङ्गसंज्ञानि पञ्चानामपि नित्यशः ॥६॥ निवृत्तानां सन्धान प्रवृत्तात् । अर्थापादनं वज्रात्मना(नो) ह्यनुसन्धानं सन्धेः । वाक्यार्थसमाप्तिः संहरणात्। वर्णानुत्कर्षः प्रतारात् । सम्पिण्डिततात्पर्ययोगो माप- घातात् । पुनरावृत्या गीतमुपवर्तनात् । पूर्वार्थनिगमनमुपपातात् । एकस्यैवार्थस्य वैचित्र्ययोगो वेणीप्रवेणीभ्याम् । द्वैधीकरणं चतुरश्रकात् । प्रधानार्थविश्रान्तिः शीर्षकात् । छन्दःक्रमायातगुरुलध्वादिसंपूर्णत्वेन गतिवैचित्र्यं सम्पिष्टकात् । भाव्य- र्थान्तरसमाक्षेपोऽन्ताहरणात् । ..मिति पूर्वोक्तं म(मा)हाजनिकात् । एवमन्येभ्यो वाङ्गेभ्यस्तद्रूपमनुसतव्यम् । तद्यथा । अजिनोऽङ्गेभ्यो गीयमानमृग्भ्यः पदविच्छे- दस्य गीतमध्यविघट्टनम् । तथा चोक्तम् । सामिग्रथितावस्थानेऽवग्रहो भवेत् इति । गाथाभ्यो हृदयाल्हादकवृत्तोपयोगः । यथोक्तम् । नानाच्छन्दःसंस्तुतानि । ह्लादनार्थस्य च्छन्द च्छ(छ्देश्छ)न्द इति स्मरतः सौकुमार्यादिगुणगणयोगः । पाणि- कायास्तालविभागः शम्यादिकमपि हीनसप्तरूपप्रमाणम् । तत्र हि तालोऽन्योन्यैः शम्यादिभिरु- पनीयमानसंसर्गों दृष्ट इति प्रमाणमा(म)त्र एव ध्रुवासु निवेशयति । तदेवं प्रतिध्रुवं गीताङ्गादिभ्य एतदुपजीवितम् । गान्धर्वसंस्कृता नारदाद्या(नारदीयशिक्षा १-२)गानयोग(ग) चिकीर्पवस्तस्य गान्धर्वप्रकृतित्वेन व्यवस्थापयन्तो भोगोपयोगिनमुक्तपूर्वसंधातं नायमस्माभिः स्वमनीपिकाकृतः किन्तु प्रकृतावपि न दृष्ट 'इत्यागमप्रामाण्येनोपोद्वलयन्ना(न्त आ)गमानुरसा( नुसारि ) हि दृष्टफलमपि भोजनादि प्राणाः( णायाम )सन्ध्याद्या इत्यागमानुसन्धानेनोपयन्ति । नैतन्न वाच्यम् । क्रिमिति एते साक्षाद्धर्माप( र्थ )साधनोपात्ताः । किमनया........कल्पनयेति । ये त्वेतद्गतं गत्याद्युपजीव्यमित्याहुस्ते किमत्र फलमिति प्रष्टव्याः । भोजनप्राङ्मुखतादिवद् दृष्टफलतायागप्यदृष्टमिति चेत् तत्समस्तानां युगपट्टा विकल्पनेन वेति सर्यमसमञ्जसप्रयासम् । तस्मादुक्तधर्मोपजीवनमेव परमगुरुनिरूपितं युक्तम् । यथोक्तं श्रीमदुप्तलदेवपादैः। स्थितात् स्थायित्वसम्पन्नात् प्रस्तुतस्थेमयोजनम् । ध्रुवासु यद्यदन्येभ्यस्तद्वत् प्रज्ञोप(ज्ञः प्र)कल्पयेत् ।। इति । भद्दमतेनापि। गाथानां पाणिकानां च गानमा(नं म)मृणसम्पदा॥ इत्यादि ध्रुवकार्ये कारणवद् धर्मानुगमात् ॥ ४-६ ॥ १ च, सम्पिटकान्ताहरणे महाजनकमुच्यते । २ इ. संज्ञाना। ३ २. सर्वदा ।

·२९२ नास्वशास्त्रम् । एकवस्तु ध्रुवा ज्ञेया द्विवस्तु परिगीतिका। त्रिवस्तु मद्रकं जेयं चतुर्यस्तु चतुष्पदा ॥७॥ ध्रुया वर्णास्त्व(ख)लवारा यतयः पाणयो लयाः। 'ध्वमन्योन्यसम्बद्धा(न्धा) यस्माद् तस्मात् ध्रुवा() स्मृता() |८|| भुति सामान्यज्यपदेशे स्थितेऽपि तारप्रमाणगानगताद् विशेषत्र्यपदेडोनाह । एकवस्त्विति । यत्रेकेनन तालेन वर्णानेन च निम्हण ता ध्रुवेत्येप संजा। यत्र स समवृत्तपादो (युग्मौज इति नि) यमे द्वाभ्यां तेन परिच्छिना गीतिरति वृक्षा परिगीतिके- त्यपि संज्ञा । यत्र तु त्रिभिरपूणा स्तुत्याङ्गाना निहि कृते तुर्यस्य भागस्य तन्मध्यादेव केनचिनिरहण त्र्यश्ररगोचितपरिक्रमण दक्ष यादिग्मण्डत्वमेव खण्डनेति भुपामु नियमाभागत् तन्मन्द्रकगीतकवत् त्र्यङ्गत्वान् मन्द्र(द्र)कम् । विपमवृत्तपत् तुर्येऽपि तालेऽन्यताल. वर्णायोगे चतुष्पा(प)देत्यपि सजा ॥ ७ ॥ अन्ये त्वेकद्विनिचतु खण्डकृता एता सज्ञा इत्याहु । गीतताल्पदान्यत्र । एव कारणानुगमाद् ध्रुवेति यो व्यपदेशम्तनन्यथाऽपि समर्थयतो धुवा वर्णा ह्यलङ्कारा यतयः पाणयो लयाः। ध्रुवमन्योन्यसम्बन्धा यस्मात् तस्माद् ध्रुवाः स्मृताः ॥ इति गीतकादौ पाताना स्थाय्यादीना (द्रुतादीना) च ब्राह्मणाद्या( दिप) न्योन्यमनुपानुपर्णकभार कश्चिद् पिनियोगनुखेन प्रकृत्या सर्वेपा तर भागत् । भुवासु तु रसाद्यनुगुणो यो गीयमानस्य वृत्तस्यार्थस्तत्रानुगुणो य प्राधान्यात् पातादीनामन्यतम । तदौचित्येनान्येऽपि प्रवर्तन्ते । यथा रथगत्यौचि याद् द्रुतरूपे पाते तदनुमारिणो वर्णवर्णाना- दय । करुणरसोचिते वर्णाङ्गे तदनुगुणा गुरुप्लुतादिरूपेण पातादय । एव प्रत्येक वाच्यम् । तत्र ध्रुवा इति पाताद्या । प्तेषा 5वादीनामन्योन्यसम्बन्धेऽव्यभिचारितया भुररूपे निमित्त पदम् । आधारवाद्यो(दौ )चित्ययोजनाच्च । न हि निराधारा वणादयो( य इति)। दर्शित 'चैतत् । अन्येऽपि कुड्यचित्त(न)दृष्टान्नेन तेन ध्रुवाणामाधार पदमिति पर्यायात् तद्विद्यते यस्सा वृत्तजातौ सा ध्रुवेति । अत एव रक्ष्ये गीयमान रूपकमेव ध्रुवेत्याहु । अक्षरयोजना(च)ध्रुना द्रुताद्या त्या । तस्या (वर्णा धपेक्षामाश्रित्यान्योन्यसम्बन्धा भाति(न्ति)। ध्रुव पद तसाढेतो प्रावेशिक्यादयो भुया इति ॥८॥ .. . ज भारसरसम्बन्धा मला । परस्सस्य सम्बन्धी म सम्बन्धार ।

·............ द्वात्रिंशोऽध्याय. २९३ ध्रुवास्तु'पश्च विज्ञेया नानासंस्थानसंश्रयाः। एतासां सम्प्रवक्ष्यामि सप्तरूपाङ्गकारणम् ॥९॥ उपवृत्तं प्रवृत्तं च प्रावेशिक्यां प्रकीर्यते। वजं च शीर्पकं चैव शीपिकायां विनिर्दिशेत् ॥१०॥ तासां विभागा रसाध्याये (भ. ना. अ. ६) यद्यपि दर्शितास्तथापि तदवान्तर- भेदसम्भवाभिधित्सया तदनुवदति । ध्रुवास्तु पञ्चेति । पञ्चैव प्रावेशिक्यादयस्ता एव..... नाना...... । अत्र विशेषणद्वारेण हेतुः संस्थाने तु गुरुलघुसन्निवेशोऽक्षरमात्रेयत्ता रस. भावप्रकृतिभेदश्च तदाश्रयेण प्रकारनानात्वम् । तथाहि । प्रावेशिक्या एव रसादिवगात् स्थिताकारादिभेदान्तरात्.... च्छन्दोवृत्तभेदाचासंख्यभेदाः । तासां त्वप्रत्येकं यद्यपि समस्तो रूपादियोगो दर्शितास्तथापि किञ्चिदङ्गं प्राधान्येन निवेशयितव्यमित्येतत् सूत्रयति ॥९॥ उपवृत्तमिति । उपवर्तनप्रवृत्ते प्रावेशिक्याम् । तथाहि । प्रविशति दयिताविरहजमतिमोहास्थानजगुरुकोपम् । जलद्र(द)तटि(डि)त्कृतलक्षणं कुञ्जरनाथो वनम् ॥ इत्यादिकं प्रवेशध्रुवया निमितानुसन्धिः क्रियते । प्रवेगके ह्युन्मतो भविष्यतीति तादृशश्चिरं भवति । ततः प्रविशतीति हि दूरस्थो सामाजिक(का गोचरः प्रयोगानगत्यात् तदीयं सर्वच प्रावेगिकी निवृत्तानुसन्धान प्रवृतावुपजीवति तदवकाशदर्शकस्तु ग्रन्थः । ........ ...द्धि समस्तनम्तुगर्भाधानस्थानीया । (त)च्च वस्तुमात्राख्यशीघ्रता नावश्यमेव युक्तम् । अतिमन- चित्तवृत्तेपि सागरिकाया मनोरथकलिस्तप्रियतमसमागमालापादेवौत्सुक्यप्रवृत्तस्त्वराविषयो- ऽस्त्येव (रत्नावली)। तथा चिद्रुतलयातू(त् तु) प्रायरूयंशकं प्रयुञ्जते । चलं हि गुणवृत्तमिति (ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाप्यम् २.२.९ योगमाप्यम् २.१५) नीत्या चित्त- व्यभिचारिभावानुसन्धिः स्थायिभावानामित्युक्तमसकृत् । (इ)ति तथविधचित्रतासूचकः समस्तलय इत्यादिसिद्धये मात्र्यं गानेन । तदुपवर्तनानीतमस्थि( स्वस्ति )केच मयं चेति । का गतिरिति दीप्ते विलम्बितादिरेयोचितः प्रयोग इति सर्या तावत् प्रावेशकी प्रवृत्तीपवर्तना- भ्याम् । अन्ये तु सुवायोवाय तु विदा रिकन्यं वृत्तायित्याहुः । तत्र शीर्पका बोद्धता धैय अनुसन्धा विलम्बिता। अडिता पापकृष्टा च पट्प्रकारा ध्रुवा स्मृता ॥ (भ. ना. ३२.३२९) प, च। २३. मानरामाश्रयाः, परम् ।

·नाट्यशास्त्रम् । प्रसारो मापघातश्च माहाजनिकमेव च । प्रवेणी धुपपातश्च अड्डितायामथापि च ॥ ११ ॥ मुखप्रतिमुखोपेता धव(प)कृष्टा विधीयते । वैहायमान्नाहरणे स्थितायां सम्प्रकीर्यते ॥१२॥ इति प्रतिधुरं पड् भेदा विशेषरूपा रसभावप्रकृतिकथादिमिदा वक्ष्यन्ते । तेन प्रावेशिक्यपि पप्रकारा ! तत्त्या सर्वत्र तात् प्रत्तोपत्रण(त)ने उक्ते । अधुना तस्या एव शीर्षक- भेदेऽधिकं कर्तव्यमाह । वजं च शीर्ष चेति । चकारेण प्राक्तनोपजीननं पृथक्कारेण प्रावेशिक्यामेव गीभेद इत्याह । तत्र यथाप्रथममन्यत्र पात्रमुपकान्तम् । यथा सूत्रधारस्य प्रशेच्छादर्श प्रवेगने शीर्षकं गिर.म्थानमेन | द्वितीयं तत्र रित(ततया विभावादि- व्याकीर्णनेन सोऽर्थो वर्ण्यमानो दृढीफर्तव्य सामाजिकाना धियि तदेतदवनाप्रधाने विश्रान्ति. [मन्ति मशीर्षकात् । अन्ये तु प्रावेशिकीभेद एवं शीर्ष ध्रुपायामेतदपि तु पञ्चानामपि शीर्षकमैदे विनियोगोऽयमित्याहुरुचरत्रापि च ॥ १० ॥ अथाड्डिताख्ये ध्रुवाणा भेदे विनियोगमङ्गानामाह। प्रस्वार इत्यादि । शृङ्गार- प्रधानाड्डिता । तत्र वर्णानुकर्षाद्विभावादिमम्पिण्डीकरणमन्यार्थसमर्पणमर्थम्य वैचित्र्योत्प्रेक्षण- पूर्वका (क) चेत्यवश्यर्तव्या। यद्वक्ष्यति । अडिता तूत्कटगुणा शृङ्गाररससम्भवा । यस्मात् स्थानप्रसन्ना च तस्मादेता(पा)ऽद्धिता स्मृता । (भ. ना. अ. ३२.३३४) इति । तदेतत् प्रखारादेरुपया(पा)तान्तात् ॥ ११ ॥ अथापकृष्टा हये भेदमाह । मुखप्रतिमुखोपेतेति । अपकृष्टभाकृष्टं वर्ण(नम् । मिताक्षसण्यतम्या प्रधानम् । तदनुगामि सूचनीयम् । अब विलाम्मिताभेदमाह। वैहायसान्ताहरण इति। चैहायसान्ताहरणे स्थितायां द्रुतविलम्बिताया शून्यालङ्कारयोगात् पिरम्भितत्वादेव सवैहायसकात् । मध्यमानां च सा वक्ष्यते । मध्यमानां प्रवेशे तु ज्ञेया द्रुतविलम्बिता। (भ. ना. अ. ३२.३३९) ·द्वात्रिंशोऽध्यायः । संहारश्चतुरश्रश्च नर्कुटे खञ्जके(नकुंटे) तथा। सन्धिः प्रसार संयुक्ता अ(क्तस्त्व)न्तरायां स्मृता(तस्)तथा ॥१३॥ यान्यङ्गानि कलाश्चैव गीतकान्तर्गतानि तु । तानि छन्दोगतैर्वृत्तर्विभाव्यन्ते ध्रुवास्वथ ॥१४॥ इति । एपां च प्राधान्यात् प्रधानानुयायित्त्वमिति भाविक(त)प्रधानार्थस्याक्षेपः । अन्ता- हरणात् सैव च द्रुतविलम्बिता । प्रासादिक्या भेदत्वमस्ति तस्याम् ॥ १२ ॥ अङ्गविनियोगमाह । संहारश्चतुरश्रश्व खञ्जके नर्कुटे तथा । इति । हास्यप्रधानत्वात् तस्य च मितशरीरत्वाद्वाक्यार्थसमाप्तिः । शृङ्गारानुगमयोगाचार्थस्य द्वैधीकरणं ललितभावत्वाद्धास्यशृङ्गारयोग्य इति हि वक्ष्यते ( भ. ना. अ. ३२.३४०)। तदेतत् संहाराच(रश्च)तुरश्राच(श्रश्व)। तथेति यथासंख्य उ(मु)पासनाय । उद्धतानु- वन्धयोस्तु सामान्यविनियोग एव पूर्वोक्तः । एवं प्रावेशिक्या अतिसामान्यतो विशेष चेति विनियोग उक्तः। आक्षेपिकाप्रासादिक्यान्तरानैष्कामिकीनां चातिसामान्यतो विशेपतश्चेति द्विधा । अन्तरध्रुवायास्तु तृतीयमपि सामान्यविनियोगमाह । सन्धिः प्रस्वारसंयुक्त- स्त्वन्तरायामिति । भाविनोऽनुसन्धिर्वर्णानुकर्पश्चान्तरध्रुवाभेदेषु सर्वेषु प्राधान्येन योज्यः। यत्र पठिनाइविशिष्टतानुविशेषयोजनं रसभावप्रकृतिपरमार्थोद्दीपनमिति टीका- कारैरुक्तं तद्युक्तिमार्गागमातिपातं लक्ष्यते । विरुद्धं च तदुपेक्ष्यमेव ॥ १३ ॥ ननु ध्रुवायास्तु(वास्तु )पञ्च विज्ञेया नाना संस्थानसंश्रयाः । (भ. ना. ३२.९) इत्यत्र छन्दोवृत्तरूपं संस्थानं यत्सूचितं तत् कुत्रांश उपयुज्यत इत्या. शड्क्याह । यान्यङ्गानि कलाश्चैव गीतकान्तर्गतानि तु । तानि छन्दोगनै(वृत्त)र्विभाव्यन्ते ध्रुवास्वथ ॥ इति । अगानि विवधादीनि कला गुरुरघुप्लुतद्रुताद्या नी(ना)तिवैचित्र्यात कृतानीत्यनुपारेण वर्धमानादिगीतकान्तर्गनानि मुखं च (खं)प्रतिमुखं चेति (भ. ना. ३२.४) चकारात्ययत्यादयः। एवकारो मिन्नक्रमः । तुर्विशेषद्योतकः । तेन कगदयो यावच्छन्दो- गीतैरेव वृतविरच्यन्ते । निराधाराणां पदेन विना केपाश्चिद् दर्शयितुमगक्यत्वात् । तद्यथा । मुम्बप्रतिमुम्याग्रुप विनम्यार्थस्य केचि शक्या अतिरसभावप्रकृत्यादिनिरूपन्योन्या न भवन्ति यथा विरधादयः। ।

·२९६ नाट्यशास्त्रम् । ध्यश्च चतुरश्च तालः कार्यो धृवात्मकः। पट्कलोऽप्टकलश्चैव यस्तु पूर्व प्रकीर्तितः ॥१५॥ 'पूर्वपामेव गीतानां यान्यङ्गानि स्मृतान्यथ । तेपां'वृत्तविधी कार्यमेकक(को) विवधोऽधवा ॥१६॥ नन्वेवं पदमात्रमस्तु कि वृत्तेनेति तु शब्दवृत्तमपि स्फुटमेव रसभागादिव्यझक- मित्युक्तं पूर्व वाचिकाभिनये (म. ना. अ. १४.२) वृत्तगणं च्छन्दसो दण्डकादि- गतगुरुनघुनिवेशात्मकवृत्तापाकरणार्थम् । लघुकस्याक्षरसंख्यामात्रस्या.... .......गायत्र्यादि- सदृशस्य व्याकरणार्थम् । मात्रावृत्तेष्वपि च्छन्दस्तदेव मात्रासख्या । तथाहि । गायत्र्यादित एवोद्धृत्य च्छन्दोऽप्यभिप्रेत्य भेदसंकरेण मात्रावृत्तानि दर्शितानि । धुवादिगणावि- (ध्रुवि )ति । पनात्रा यावत् पड्विशतिमणीनामादौ कलहललितं चतुर्थाङ्गम् । अन्त- रायास्तु हंसास्यादयो दण्डककल्पमात्रावृत्तभेदा ॥ १४ ॥ नमङ्गानि तु विविधानीति सनातपूर्वकाणि । कना. पुनरित्यभिप्रेत्य शग्याद्यासका परिहर्तुमाह । यत्रश्चति । ज्यश्रचतुरश्री यो यात्मकी च मूलप्रकृतिभूती ये यौ) च पूर्व तद्विकलभेदी पट्कलाष्टकली कार्यों तालरूपी । चकारान् मिश्रभेदी । चतुष्कलमिति चैतन्यप्रदमिति दर्शितम् । अतिविततचतुप्फरप्रकारोऽपि चकारेण द्वितीयेन सङ्गृहीतः ॥ १५ ॥ एवं कलास्वरूपमभिधाय गीताङ्गेषु वक्तवमाह । पूर्वपामेय गीतानामिति । पूर्वपां सामवेदतुल्याना मद्रकाना यान्यङ्गानि तेषां मध्यादेकको विवधो वा। अथ शद्वाद् वृत्तं कार्यम् । एकमेव वर्णाहं भ्रमासु निवेश्यम् । न तु काव्येप्रिय । आवृत्या विंशत्यङ्गपरस्यादिति तापदेको विशेप. । विशेषान्तरमप्याह । वृत्तविधायिति । गीतकेषु तालोचितपर्णाङ्गानुमारेण मात्रानियमात्मकं वृतम् । यथोक्तम् । अक्षर्या चतुर्मात्रा द्विमात्रा वर्गतस्तु सा । (भ. ना. अ. ३१.११८) इति। चत्वारस्तु गुणा (म. ना. अ. ३१.१०६) इत्यादि च । इह तु विपर्ययः । रसभावोचितं वृत्तमेन प्रधानम् । तथा तु गुणेन शय्या बन्ध, स्थितो वर्णागतातो नियो(ज्य) इति । केचिद् वृत्तिविधी कार्यमिति पठन्तो वृत्तौ वृतं वर्णाशहतालि- कादिकमाहुः ॥ १६ ॥ १ र. विभाविल.। २. य. सर्वेषाम् । ३ म. वृत्ति । ड. तेगी पत्त सविवध च भविष्यति । - ·द्वात्रिंशाऽध्याय । २९७ एककं तु विदार्यका ते चोभे विवधः स्मृतः। पट्परं त्र्यवरं वापि विदार्या वृत्तमिष्यते। पदवर्णसमाप्तिस्तु विदारीत्यभिसंज्ञिता ॥१७॥ एतेषां चापि वक्ष्यामि विधि प्रकृतिसम्भवम् । ज्येष्ठानां वृत्तसंयुक्तं कुर्यादादौ तथैव च । विवधं चैव मध्यानां नीचानामेककं तथा ॥१८॥ विदा(री)तियोग(:)कृत एककादिभिरिति सा वक्तव्या । नन्वतिक्रान्ते- ध्याये(भ ना. अ. ३१)ऽङ्गलक्षणएवारणा)वसर एव विदारीलक्षण कमान् नोक्तम् । उच्यते। वेदे विच्छेदसम्भवात् । विदारी निवेश्यमाना शोभातिशय पुष्णातीत्याशयेन ध्रुवाध्यायेन ( भ. ना. अ ३२) तल्लक्षणमाह । पदवर्णसमाप्तिस्तु विदारीति । अवान्तरवाक्यस्य समाप्तौ स्थाय्यादिवर्णम्याप्यपन्यासेन न्यासेन वा समाप्तिर्विदारी । विदारण विदारी । रिभाषाख्येन बहुना वृत्या इति कृटिकारान्तान् डीपि (अष्टाध्यायी ४.१.४५) च रूपम् । तदाह । अभिसंज्ञिता अन्नथेति । तद्योगाच्च गीतग्वण्डो विदारी ॥१७॥ एव प्रसङ्गाद्विदारी रक्षयित्वाऽताना प्रवृत्तिभागेन विनियोगमाह । एतेपामिति । विधिविभाग प्रकृतिपु सम्भवोऽस्येति । तत्र वृत्तं बहुबैदारिकम् । ज्येष्ठेषु तेषां हि प्राधान्यात् तदपान्तरार्थविश्रान्ति सम्भाति । यत्र विश्रमोऽरकारयोग । विचित्रयभि- चारिक्त्वात् स्थायिता(न)। यथा । रो अनुसरइ गुरु अइ च्छिन्न हण्णेण किणीवणे विणज्शि दइतिहम् । [अनुसरति गुरुमपि शिष्यो दण्डेन केलिपने विनक्ति दृष्टिम् ] (अत्र) वृत्त च नियम्यते न तु ज्येष्ठा । तेषु विवधैककयोरपि सम्भवात् । एकद्विग्यण्डादाविट तान्म्य लक्ष्यते । अधमस्य सन्यत्र गुणीभाराद् बहुचेष्टाभार इत्येकेर विदारी । यया विदृपक्रस्य । यथा । महुअर इह सिरिअ [ मधुकर इह श्रिया ] इति । मध्यमस्य तु मध्यमाटेमो विवध सम्भवी । अत्र चोभयतोऽपि न नियम । अत्र टीकाकारेणाक्षिप्तम् । वज्रं च शीर्पकं चेति ( भ. ना. अ ३२.१०) विनियोग' मागुक्त । तर रजादिपु वर्णान्तराजाना तालाध्याये (म. ना. अ. ३१) रहुना पशासि (सी) पूपिरपिरोध इति । तदेतदस्मदागमव्यारयायां निरुथान(रूपित) मेव । अन्यदेव हि बजादिभ्य उपजीव्यमिति दर्शितम् । तेनाऽपि न परिहारमुत्प्रेक्षमागेन १८ उमाना भरा मध्यानां विधातम्। नीरानामेका सा गुया पथविधा छ ।

·२९८ नाट्यशास्त्रम् । . ग्यश्रं वा चतुरभं वा योग' ज्ञात्वा प्रयोगजम् । तेन प्रमाणयोगेन ध्रुवा कार्याऽवसानिकी' ॥ १० ॥ 'गायच्याश्चा(च्यां चापि शकर्याश्चा(या चान्तरे या व्यवस्थिता। तेन पादप्रमाणेन ध्रुवा कार्याऽवसानिकी ।। २० ॥ प्रजातयेयमेन दिक् सृष्टा । सदागमाभावात्तु न स्पष्टीतुं पार्यते हि । तथाहि तेनोक्तम् । प्रकृतिविकारभाउमानमेतत् । अन्यथा गीतमाशमेवेद गीयत इति भवेत् । त्यमहोत्थाननीजगत चेदमेवेति ॥ १८ ॥ अथ रसप्रसादनोपयोगतात् प्र( प्राधान्याद्वा प्रासादिकी ध्रुवा विचारयति । ज्यंश(ध्यनं) वेति । युज्यते योगो वाक्यम् । प्रयोग उत्तो वक्ष्यमाणो विनियोगरतनम् । न्यभ्रं चतुरश्र वा पाट्य जात्वा त पदप्रमाणे च प्रासादिरी कर्तव्या। एतदुक्त भवति । इह ज्यश्र चतुरश्र वा भागेन तापच्छन्दोवृत्तपिनियोगो वक्ष्यते । तदनुसारेणेन तत्सह शवृत्तौ प्रासादिक्या पाठ्यान्तरमाविन्या कुयात् । एक हि ध्रुवापाट्य योग्य(ग्या) मोचित्येन । अवसायोऽनसान निश्चयो रस । तत्प्रयो ननमित्यस्या(मम्येत्या)क्सान(नि)की ! अपरे तु न वृत्तमनेन प्रासादिक्यामुच्यते तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अपि तु पद्यो चितस्ताररूपश्च शिनियोक्ष्यमाणत्वात् । अपि तु या त्र्यश्रा चतुरश्रा । उचिततपाट्याना तु चतुरश्रताल इत्याहु । इदमेर युक्तमित्युपाध्यायाः। अन्ये तु त्र्यन चेति प्रादेशिकी काया । अल्पीयोऽक्षरे च्छन्दसि न निभानुभाराभ्या स्फुटनिरूपणा ॥१९॥ अथास्य गब्दाङ्गस्याह । गायन्यां चाति(पि)शकर्यामिति । अन्तर- ग्रहणात तयोरुपलक्षणमात्न न कार्ययोगान् । मैत्रचैत्रयोजिाम्तद्भोजयेति । तेन उष्णिगनुष्टुपत्रिष्टुवबृहतीपतित्रिष्टुवजगत्यतिनगतीशकरीच्छ द प्रमाणेन यानैककेन द्वाभ्या त्रिभिश्चतुर्भिरधि प्रासादिकी कार्या । अल्पीयोऽक्षरे च्छन्दसि न विभागा नि स्फुटरूपणा । अतिवितते च पाणिकालमपि तु योग्य(मपि न चेदुभय चैतत् प्रसिद्धि विरुद्धमित्येवम्परमेतत् । तासु यत् प्रमाण तदुपचारात् सामानाधिकरण्येनोक्त तेनेति ॥२०॥ १४ शेक। २ च प्रयोगमम् । ३ घ स्यादावसानिरी| ४ च गायन्यो चाऽपि शाम् । ५ तेन प्रमाणयोगेन ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। २९९ शकर्याश्वाति चाभि)कृत्याश्च(त्यांच) येऽन्तरे चावसानिकी। तेषां मात्रार्धविहिता' ध्रुवा पादमया (पी) स्मृता ॥२१॥ 'यतिच्छन्दोविधानेन गुरुलघ्वक्षरान्वितः। कार्यों मात्राप्रमाणेन ध्रुवापादोऽवसानिकः ॥ २२ ॥ मध्यमोत्तमयोः कार्या चतुरश्रावसानिकी । मध्याधमानां कर्तव्या व्या चैवावसानिकी ॥२३॥ एवं वर्णवृत्तैः प्रासादिक्यां तालव्यक्तिमभिधाय मात्रावृत्रैरप्याह । शकर्या चाभिकृत्यां चेति । चतुर्दशाक्षरा शकरी । एकविंशत्यक्षराऽभिकृतिः। यदन्तरालं यानि मात्रावृत्तानि तत्पादयोगेन प्रासादिकी कार्या । मात्राभूयस्त्वेऽपि ह्यक्षराणि गुरु- प्रवेशान्न भूयांसि भवन्ति । मात्रेति मात्रावृत्तादि । तदयं समन्वयः। शकर्यभि- कृत्ययोरन्तरे मात्रा विहितेति मात्रावृतान्युक्तानि । तेषां ये पादास्तन्मयी अवसानिकी धुवा स्मृतेति । ये इत्युपरितनशब्दोपक्रमः । तेषामित्युपचारविषयो यथा समभारो या च ऋतकामाय यो मोदो(दः) तस्मादागत(म)वत् । अन्ये तु श्लोकद्वयेऽपि चकारादुपलक्षणमपि संगृहते । छन्दोविनियोगमात्रमन । न तु श्रन्यतोपयोगिता । गुरुलघुयतिनियमे नात्र किञ्चित् कृत्यम् ॥ २१॥ गीतवशादेव यत्याद्यवच्छेदाच्छ्यवसिद्धिरिति यो मयोक्त (भ. ना. १४.१) इत्यत्र तं प्रत्याह । यतिच्छन्दोविधानेनेति । छन्दो विधीयते येन प्रयोजनेन तच्छन्दोविधानं श्रध्यत्वम् । तेन ध्रुवापादो यत्या विरामेणोचितेन शुद्धतया चोपलक्षितः कर्तव्यो वर्ण्यत्ने च नियमो गुरुलघुभिरन्वितः कर्तव्यो मात्रावृत्तत्वे यादृशमेर प्रमाणमागमोदितं रूपं यथा वैतालिकी यतिरन्तराणां वा समपादो.. कार्यः। एवं चावसानिको रसवृत्तिनिश्चयद्भवति । यथा गीतियोगेऽप्यवसानिको निश्चययुक्तः कार्यों न वृत्तं यत्यादिसमाच्छादकं कार्यम् । अपि तु तदनुवथैव कार्यमिति पूर्वपक्षिकसम्मतं हेतुद्वयमप्यहेतुकृतम् । अवसानिक इति मत्वर्थीयःपच्( यष्ठन् ) (अष्टाध्यायी ५.२.११५) ॥२२॥ एवं पाट्ययोजनया प्रासादिक्याल्यश्रादितालविभागं निरूप्य प्रकृतिभागेनाप्याह । मध्यमोत्तमयोः फार्या चतुरश्रेति । गीतकेऽप्यवसानिको निश्चययुक्तः कार्यः । १५. शरयों चातिानाच । २ प. द्विविहिता । १. अविदिना ३ म. सानि । दत्तेन युक्तः ............

·नाट्यशास्त्रम्। . अथ 'पूर्णपदी या तु तस्या वृत्तं प्रवेशजम् । तत्रेष्टवृत्तमामाण्याद् धुवा कार्या प्रमाणतः ॥२४॥ ध्रुवास्तु पञ्च विज्ञेया नानावृत्तसमुद्भवाः । यथास्थानरसोपेता घुत्तमाधममध्यमाः ॥ २२॥ फनीयसीग्रहा काचित् सन्निपातग्रहाऽपरा । तथाऽऽकाशग्रहा काचित् त्रिविधा तु ध्रुवा स्मृता ।। २६ ।। एवमुत्तमस्य तौबच्चतुरश्रतालेन मध्यमस्यापि तदनुगतम्य चतुरधव । अधमस्य तु ध्या तहाहुल्ये मध्यमत्वे च । एवमेव द्वित्रिचतुरश्रेति... ..पादयुत्ताना प्रासादिकीनां वृत्तालविविरुक्त ॥२३॥ यासा तु नियमेन पादचतुष्कं तासां विधिमाह । अथ पूर्णपदीति । पूर्ण(णः) पादो यो द्वितीयपादस्तावच्चतुर्भाग इति पूर्णत्वमम्य । चतुर्वप(पद)लमनेन चतुष्पदी या प्रासादिकी सा प्रावेशिकी वृत्तेनैर कार्या । न तु तत्रैर ... इष्टम् । कविप्रथमम्वीकृतस्य प्रवृत्तस्य प्रामाण्यात(त्) प्रमाणीकृनच्छन्दोविशेषाद् धृवा कार्या । न तदेव वृत्तमपि तु तच्छन्दकमिति यावत् । प्रमाणत इति चतुरश्रादिनेत्यर्थः । टीकाकार(रा)नु परिक्रमणेत्रिकोण चतुष्को गरगापेक्षया व्यथचतुरथताल- विभागमाहुः । तदस्मद्गुरुभ्यो न रुचितम् । पादविभागेन बहिरङ्गविभागत्यात् । तस्त्रिकल- चतुष्कलविभागेन चाचपुटेऽपि चुल्लवराअय्यज्ज पाज रस्सणीआ(चोलपराजययशोऽध रक्षणीयम् ) इति पादचतुष्टययोगे मुखचतुष्टयदर्शनात् ॥२४ ॥ एवं प्रासादिकी विचार्य सर्वभुनाविषयं विचारमाह । धृवास्त्विति । या एताः पश्चापि ध्रुवा यथास्थानरसोपेनाः स्थान प्रवेशादि(दि) रसं अनतिक्रम्योपेता उचिता(क्ता तथा वक्ष्यमाणा नानावृत्तसमुद्भवास्ता उत्तमाधममध्यमास्तुज्ञेया यथोत्तमादिप्रकृतिविपये सस्वप्रमुग्व एष जेयम् । तथा हि तव्यमिति यान् ।। २५ ॥ तत्रोत्तमविषयं कनीयस्या ग्रहणेन सूच्यते । कनीयस्याश्चाद्यपरिक्षेपप्रवेशात् । अन्यतमदर्शनेनोत्तमरिपये यं ध्रुवेति दर्शयेत् कुशीलपाना तदुचिनपुप्फरयाद्यादिसविधानाव- धानसम्पत्तिरित्थं कार्या । मध्यमध्रुपा तु हस्तद्वयसन्निपातेन ग्रहणकालप्रथमभाविना सूच्या । ब. पूर्णपदी। २ . अवसानिकी। र. प्रयोत्तृभिः। ३. सनन्धिता. ३.गानरतरामुद्भवाः। म.पदा ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। प्रावेशिकी तु प्रथमा द्वितीयाऽऽक्षेपिकी स्मृता । प्रासाधिकी तृतीया च चतुर्थी 'चान्तरा ध्रुवा । निष्कामिकी च विज्ञेया पश्चमी वृत्तकर्मणि'। 'आसामेव प्रवक्ष्यामि छन्दोवृत्तसमन्वितम् । गान्धर्व यन् मया प्रोक्तं स्वरतालपदात्मकम् । “पदं तस्य भवेद् वस्तु स्वरतालानुभावकम् ॥२७॥ एतदुभयाभावेन शून्ये च ग्रहणमात्रेणाधमा ध्रुवा । अशल्यूयतया गुणप्रकाशनमुत्तमेपु सन्निपातो मध्यमेषु शून्यत्वं गुणशून्यादधमेष्विति केचिद् यथासंख्योल्लङ्घनेन व्याचक्षते । अन्ये तु कनीयसी प्रहारपातेनोत्तमध्रुवासु भाण्डग्रहः समहम्तप्रहारपातेन मध्यमवैवासु शून्यवर्तनामात्रोपक्रमेणाधमध्रुवास्थित्याहुः । उपाध्यायास्तु मन्यन्ते । कनीशद्धेनाद्य एवं पादभागः । तेनोसमधुवायां गानसमकालं पुष्करवाद्यमित्यर्थः । तेन ध्रुवातुल्यवृत्तत्वं भाण्डवाद्यवृत्तमुत्तमे येन गानं स्फुटमिति यावत् । सन्निपातः प्रथमपादान्ता कला । ततः प्रथमध्रुवासु भाण्डम् । मध्यमेप्पादावेव भाण्डग्रह इति ॥ २६॥ ननु गान्धर्वमुखेन भागवद्गानमिह लक्षयितुमारब्धम् । गान्धर्वेऽपि तथैव च स्वरविधिरध्यायत्रयेण (अ.२८.२९.३०) दर्णितः । तालविधिरध्यायेन (अ. ३२) च। तत्रैव पदविधिरिति(रपि) दर्शितः । कुलकच्छेद्यादि नाप्रमाणमिति किमपि कधिनम् । द्विगुणाक्षरसंयोगात् ( भ. ना. ३१.८४ ) कार्यस्त्वक्षरजो विधिः (भ. ना. ३१.१५७ ) इति । तदभिनयाध्याये (भ. ना. अ. ८.९) भुवाणां प्रवेगादिभेदो रा(र)मायाचित्यमानं च निरूपणीयम् । किमन्ये(ने) विनतेन च्छन्दोवृत्तिविचारेण । अयोच्यते पटमिह प्रधानं तद्दान्धर्वेऽपि तथैवेतदित्यागक्याह । गान्धर्व यन् मया प्रोक्तमिति । गान्धर्व यत् कारकादिवन् प्रोक्तम् । अदृष्टप्राधान्याचम्य चापूर्व- प्राधान्यं न भवेत् । अभ्युपगतमेतत् । किन्त्यन्यथा तस्य गाने प्राधान्यमन्यथा च गान्धर्वे । तत्र हि स्वरताली प्रधानम् । तो चानाधारी न गक्यो प्रयोक्तुमित्याधारतया यदुपयोगि तदाह । स्वरतालानुभावकमिति ॥ २७ ॥ १५. चोरा। २६. ध्रुवा युः। 7. एनाना व पसानि नोमिनायनम् । ४ प. सतं पूर्व। ५. पारन । ६. विनावितम् । प. भनुमापिनम् ।

·नाट्यशास्रम् । यत् स्यादक्षरसम्बद्धं तत् सर्व पदसंज्ञितम् । निबद्धं चानियद्धं च येन तेन द्विधा स्मृतम् ॥२८॥ अतालं च सतालं च द्विप्रकारं तदुच्यते । सतालं च धुवाऽयंपु निवद्धं सर्वसाधकम् ।। २९ ।। 'यत्तु वाक्करणोपेतं सर्वातोद्यानुराकम् । 'अतालेन नियद्धं च पदताले प्रकीर्तितम् ॥३०॥ नन्वर्थावगतिरत्र प्रधानं गान इव । अतश्चैतत् । अक्षराणि गान्धर्वे पदानीति यावत् । यत् स्यादक्षरसम्बद्धमिति । नियद्धमिति । झुंडं दिग्लेत्यादि (भ. ना. २९.९६)। एवं हि प्राक्तना(प्राक् ता )न्यक्षराणि वक्ष्ये यानि पुरा ब्रह्मगीतानि (भ. ना. अ. ३१.१०४) इति । अनियद्धं देवं शर्वमिति (भ. ना. ३२.४८ ) कविमिन( रा )देयत्वात् । नियद्धं पद्यमनिबद्धं गद्यमिति तु युक्तम् ॥२८॥ अतालमिति । अप्रतिष्ठं च । द्वयमन्योन्यसंगतौ । एवं गतं तावद् गान्व पदप्राधान्यं गाने स्थितं तदित्याह । सतालं च ध्रुवेति । सताल परस्परसंगतिप्रधान:- (म्)। अर्थेषु च रसोचितेषु नियाद्धं यदीदृक् पदं तद् ध्रुवा। अतो नादृष्टार्थ ध्रुवापदं गान्धर्वपदवत् । अत्र हि गम्भवत्पदे च स्तोत्रापेक्षा । नागमापेक्षि देवतापरि- तोपकृत् । स्तुतिमम्भवपात्रादेव तत्सिद्दे । गाने तु तदवगमं प्रधानं सामाजिक प्रति । तदाह । सर्वसाधकमिति ॥ २९ ॥ ननु नाव्येषु स्वरालापप्रभृतिगानमनक्षरमेव दृष्टमित्याशक्याह । यत्तु चाकरणो- पेतमिति । वाकारणं वाक्कियामात्रस्वरालापे हुंकार इति तदुक्तं यद्गानं तदतालप्रतिष्ठे यावद्गति यापच्छक्ति च प्रयुज्यमानत्वादनिबद्धं च । स्वरयोजनेऽपि गान इब रसापेक्षक- वर्णालङ्कारादिनियमाभावेन यथाकविस्वातन्त्र्यं तदेवंविधमतालं त्र्यश्रमात्रादिरूपविहीनं ध्रुवा- गानात्मकमेतच्च भवतीति यावत् । ननु किं तथाविधन्य प्रयोगेनेत्याह । सर्वातोयेति । सर्वातोद्यानां ततसुपिरादीनामनुरजकं स्वाधाशस्य भाविधारसनोपयोगिनस्तद्वीणा- वंशादियशात् पूरकमिति यावत् ॥ ३० ॥ १. तत् पदं द्विविय स्तृतम् । २ म. वस्तु । ३ म, भतालमनिषद च तदताले प्रकीर्तितम् । ४१. पदं तत् आयमन ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। 'नियताक्षरसम्बद्धं छन्दोयतिसमन्वितम् । निबद्धं तु पदं ज्ञेयं सतालपतनाक्षरम् ॥ ३१ ॥ अनिवद्धाक्षराणि स्युर्यान्य(नि) जातिकृतानि तु। आतोयकरणैस्तेषां विधानमभिनिर्मितम् ॥ ३२॥ अपदान्यनिबद्धानि तालेन रहितानि तु । "आतोयेषु नियुक्तानि तानि तानि तु रञ्जयेत् ॥ ३३ ॥ ध्रुवाक(क)मेवंविधगानमिति दर्शयति । नियताक्षरसम्बद्धमिति । नियतानि प्रकृतरसाद्यौचित्याय त(द् )गुणालङ्कारसंघटनादीनि यान्यक्षराणि तैर्युक्तम् । च्छन्दसाक्षरपरिमाणे यत्या विरामेण युक्तम् । सह तालेन यत्राक्षराणि सह पतनेनावगमनवत् ॥ ३१ ॥ ननु लक्ष्ये वाद्ययोगेऽपि तालप्रधानमिति विगीतं ताल(ला)कारादिनार्थशून्यं दृष्टं तस्य कर्बुपयोग इत्याशङ्क्याह । अनिवद्धाक्षराणि स्युरिति । अनिबद्धान्यर्थशून्यानि यान्यक्षराणि जात्या छन्दोरूपया विहितानि तेषां यद्विधानं तदातोद्यगतैः पुष्करवीणा- दिगतैः करणः क्रियाऽभिनिर्मितं सम्यग् निर्णीतम् । एतदुक्तं भवति । उद्धतपरिक- मणादौ भाण्डवाद्यमाने प्रधाने तन्मात्रोरदर्शनमात्रम् । तेन तच्चापि ध्रुरारूपं न भवतीति यावत् ॥ ३२ ॥ एवंभूतेषु च गायनसावधानत्वं यत्लेन विधेयमिति दर्शयति । अपदानीति । एवंभूतानि यान्यक्षराणि रञ्जयेद् यत्लेन रक्तियुक्तानि सम्यादयेत् । कथमित्याह । आतो- घेष्विति । वीणावंगस्वरादिमिश्रीकरणेन नियोजनेनेत्यर्थः । नन्वयमेव तत्र रञ्जनाप्रकार इति कुन इत्याह । अपदानीति। किं पदम्। अनिघद्धान्यर्थशून्यानीत्यर्थः । अत एव विद्यमानेऽपि ताले तत्कार्यकरणतच्छ्न्यानि चिना हर्थेन तालोऽपि परिक्रमणादिरूपत्वादकिञ्चिकर इति यावत् । अन्ये तु ततसुपिरंगतानां स्वराणां वैचित्र्यं यथा क्रियेत तदनेनोच्यन दति व्याचक्षते । तते सुपिरे च विषवृत्तानुहीनानि यानि स्वरमात्राणां करणमात्रजनितानि १ र. एन्दोत्तयतिन्छेदपादच्छेदसमन्वितम् । २ य. रममावममुद्वम् । म्याच्चन्दशेयतिमानं तु तथा शानियताक्षरम् । अनिरखपदं यमतालातनाभरम् । र. नानारटन्दसमुद्भवम् । विपमाारसम्बई स्वच्छन्दयतियोजितम् । आतोहसवीगानी रसयेय धनानि तु । ३. ते तमप्रमृतीनि च । र. तेन राजगा इति । ४ र. आतोयारगैरेश विधानममिनिर्दिन् । पदान्यनियमानि तालानि यानि तु। .. .......

·नाट्यशाखम् । यानि चैवं निबद्धानि छन्दोवृत्तविधानतः । धुवारूपाणि' पूर्वाणि तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥४॥ अत्युक्तं च प्रतिष्टं च मध्यं गायत्रमेव च । एताः स्थिताव(प)कृष्टास्तु(सु) श्यम्रा जेयास्तु जातयः ।। ३५ ॥ उष्णिगनुष्टुच् वृहती पक्तिश्वेतीह जातयः । एताः प्रासादिकीनां तु व्यश्रा ज्ञेया यथाक्रमम् ॥ ३६॥ अनुष्टुप् यहती चैव जगत्यध विलम्बिता । (2)ता च चपला चैवमुद्गता 'कृतिरेव च । धुवाणां जातयो ह्येताः प्रयोगेषु प्रकीर्तिताः ॥७॥ रञ्जयेत् । आश्रित्येत्यध्याहारः । तानि तालपदवृत्तान्त्यक्षगण्याश्रित्य तन्मेलनीयतां तदनु- हारेणेति । अत एव गान्धाद्विलक्षणमन्न पदप्रधानमिति स्थितम् ॥ ३३ ॥ ततः प्रकृति . यानि चैवमिति । वैचित्र्यमिति । पदानीति प्रकरणा- द्विशेप्यम् । प्राधान्येन चारब्धानि ध्रुवारूपाणीति मामानाधिकरण्यम् । छन्दोवृत्ति विधानादेतोयतो वक्ष्यति तत एव पूर्वाणि प्रधानानि । अवृत्पदमात्रापेक्षया तानि रसाधुपयोगीनीति विशेषत उक्तमसकृत् । अन्ये तु पूर्वाणीति पदं धायाः शुकाक्षराणीति तारन्त्येर पश्चात् कर्तव्यस्यार्थम्य संग्रहार्थमित्याहुः ॥ ३४ ॥ एकैकाक्षरैर्थिपुष्टिरिति द्विगदि(रक्षरैरि)नि । अत्युक्तादि गायत्र्यन्तं विलम्धिताह्य(स्व)पकृष्टामु चयश्रभेद । उप्णिगाथाश्चत्वारितिस.) प्रासादिक्यां निरूपयति । अत्युक्तं चेति । चकारात् सुप्रतिष्ठा । स्थितासु विलम्बिनासु ध्रुवा- स्वपकृष्टासु छन्द । जातय इत्युपचागत् सामानाधिकरण्येनोक्ताः । छन्दम्सु जाति- शब्दप्रयोगो वक्तव्य । तदनुयायिन्चाद् वृत्तेषु जातिशब्दप्रयोगो ध्रुवाभेदेऽप्यनुगमात् । ध्रुनासु जातिव्यवहारो रसभावकृतभेदस्यान्वयात् । एवमि(म)त्य(त्यु)क्तादि गायत्र्यन्तं विलम्बितास्वपकृष्टासु च ध्यश्रभेदे । उणिगायानि चत्वारि प्रासादिकीषु व्यश्र- भेदो( दे) ॥ ३५-३६॥ अनुष्टच् बृहती जगती प्रावेशिकेषु ! तर विलम्बितादीनि वृत्तानि ॥३७॥ १ म. सनानि । २ र. यानि स्युः । ३ र. वर्मतः । ४ च. ध्रुतिः ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः प्रावेशिकीनां 'जातीनामुद्धतानां नियोधत । पङ्क्तिस्त्रिष्टुप् सजगती तथाऽतिजगती पुनः । शकरी चेति निर्दिष्टा उद्धतानां तु जातयः॥ ३८॥ सर्वासामेव जातीनां त्रिविधं वृत्तमुच्यते। गुरुप्राय लघुप्राय गुरुलघ्वक्षरं तथा ॥३९॥ गुरुपायाऽव(प)कृष्टा स्याल्लघुप्राया द्रुता तथा । गुरुलघ्वक्षरप्रायाः शेपाः कार्या ध्रुवास्तथा ।। ४० ।। वृत्तान्योजकृतानि स्युर्दुःखें यानि भवन्ति हि । तानि द्रुतासु योज्यानि लघुयुग्मकृतानि तु ॥४१॥ यानि चाल्पाक्षराणि स्युरल्पच्छन्दःकृतानि तु । तानि स्थिताव(प)कृष्टासु कार्या ह्या(ण्या)लेपिकीपु च ॥ ४२ ॥ उक्तासु पङ्क्त्यादीनि पञ्च ॥ ३८ ॥ जातीनामिति । यावच्छन्दसामिति ॥ ३९ ॥ अपकृष्टेति । विलम्बिता(त)लयवती प्रायो गुरुपाया। शेपे(पा इति । मध्यलयविषया (गुरुलघु)प्रायाः ॥ ४० ॥ व्याप्ति शिक्षयितुमाह । वृत्तान्योजकृतानि । भवन्तीति शत्रन्त(म् ) । युतानीत्यन्ये । तत्रार्थे तत्र दुःखे न तत्प्रधाने करणादौ । ओजकृतानि ज्यश्रभेद- विषया( पकृष्टासु) युक्तानि स्युर्वृत्तानि । तानि द्रुतलययोग्यासूद्धताम्बप्यवान्तरेण गुरुस्थाने लघुयुग्मेन योजितानि योज्यानि । तद्यथा । अत्युक्तादीनि व्यत्रे स्थितानि स्वरभेदेन यान्युक्तानि तान्ये लघुयुग्मीकृतगुरुरूपाण्युद्धतासु । ईशं वन्दे । देवं शर्वम् । (इत्यत्र लघुयुग्मीकरणे) द्रुतगति गजपतिरिह किल विचरति (इति) ॥४१॥ एतद्विपर्ययेण व्याप्तिमाह । यानि चाल्पाक्षराणीति । हम्वाक्षराणि यानि यानि वृत्तानि तानीति । छन्दोपेक्षयाऽल्पच्छन्दसि तथा स्थाप्यन्ते । युग्मस्य गुरुकरणात्ता- न्याक्षेपिकीपूद्धतासु द्रुतलयास्वप्युक्तानि । अनया भड्न्या स्थितापकृष्टया करणार्हाणि । चोऽप्यर्थे । यथा । १६. जातीस्तु। २ च. इष्यते । ३ च. अमरे। ४ य. मुखे। ५ च. यामु। ६ र. वर्तव्यानि - ना. ३९ ·३०६ नाट्यशास्रम्। गुर्वादिस्तु गुरुः कार्यों लघ्वादिश्व.लघुस्तथा । ये त्वोजच्छन्दसा युक्ता ज्ञेया ते क्षेपिकी तथा ॥ यान्योजयुग्मछन्दांसि ज्ञेयान्याक्षेपिकी तथा । लघुयुग्मकृता याऽस्या(:) स्थिता साऽऽक्षेपिकी भवेत् ॥४३॥ [गुर्वादिपु गुरुः कार्यों लघ्वादिपु लघुस्तथा ये त्वोजच्छन्दसां युक्ता ज्ञेया ते क्षेपिकी तथा] ॥४४॥ पवणनछन्दोघत्तो भवणिवदे उपक्रम मोवुत्त । [प्रवननछन्दौघात्तो भवानीपतेरुपक्रमः संवृत्तः] लघुयुग्मस्य गुरुकरणे । सेव्वणअकाअरा रूपाभाग संणेह(आ)। [सेवानयकातरा रूपाभोगा संज्ञेया] ॥४२॥ अथापिक्यां कीहम् वृतं प्राधान्येनेत्याह । यान्योजयुग्म छन्दांसीति । वृतान्योजयुग्मगतपृथालक्षणत्वाद् योगो युग्मानीत्युच्यते । तेनार्थसमानि वृचान्याक्षेपिकेषु पूर्वपद् गुरोर्लधुद्वयस्थाने योजनया स्थितायां विलम्बितायाम् । अन्ये त्योजे(ज)ति सप्तमी पठन्तश्चतुरश्रविपयाणि च्छदांसि भग्यन्तरेण यत्रेऽपि विधेयानीत्येवं वाक्यस्य तात्पर्यमाहु. ॥ १३॥ गुर्वादिषु गुरुः कार्यो लघ्वादिपु लघुस्तथा । इनि । (न कचिदपि लोके दृश्यते । सदृच लघुगुरुस्थाने यासंख्यं तालोचितगुरुलघुयोजन कार्यमिति । ...............कर्तु लयादितालजातं संगृहीतेत्यथ विरहे मअणो अहिअं दहंद( हउं)। (विरहे मदनोऽखिलं दग्धुम् )। अनेन लघुद्वयगुर्वात्मना चर्चरीताल: संगृहीतः ॥ ४४॥ प्रयो कृमिः । लघुपाया दुना कार्या गुयाया विम्बिता। अयमेर विधिज्ञेयस्तूदनास्वहितामु च । लवादियुग्मा च द्रुता चाक्षेपिकी तु सा । गुरुयुग्मा तु सा तु स्यात् स्थितस्या पिरी स्मृता। परास्वपि चतुरादा ध्रुवास्ताने योजयेत् । प्रासादिश्यन्तराक्षे रैर्यथायोग द्विपादिया। उक्ताद्यानां चतुःपादा भवेदल्या प्रमाणतः । वर्नप्रकर्षणात्तस्य साम्यनालेन योजयेत् ।

·. द्वात्रिंशोऽध्यायः। 'विषमांशाक्षराणि स्युः पदैरर्थवशानुगाः। शम्यातालेन ता योज्या 'वर्णेनाकर्षितेन तु ॥४५॥ जातीनां त्वथ सर्वासां छन्दोवृत्तनिदर्शनम् । स्थानप्रमाणसंज्ञाभिर्गदतो मे नियोधत {{ ४६।। एवं रामार्थसमविपमविचारं कृत्वा विपमवृचविपयं तमाह। विपमांशाक्षराणि स्युरिति । विपमांशानि मात्रावृत्तानि । अंशो हि चतुर्मात्रादिः । विषमाक्षराणि च वर्णवृत्तानि विषमाणि वैषम्यसंख्ययाऽत्रान्तरसंख्यायोगेऽपि गुरुलधात्मना वोभयथा वा । ननु तत्र प्रतिपादं तालस्य कथं समत्वेन योजनमित्याह । शम्यातालेनेति । अत्र यास्वित्यध्याहारः । यासु विपमाण्यक्षराणि च पादे हेतुभिस्ता वासु चञ्चत्पुटादितालेन योज्यात(:) । आकर्पितेन च वर्णेन । एतदुक्तं भवति । लघुस्थाने वर्णे वाकर्षणीयो गुरुस्थानेन क्रमणीय इत्येवं वा साम्यमापादयेदिति । शम्यादितालग्रहणेन चञ्चत्पुटादितालो लक्ष्यते। केचित्तु श्रमपरिहारार्थ भोजनप्राड्मुखतान्यायेनादृष्टसिध्धर्थ शम्याताली ध्रुवातालेप्यावृत्या यावत्संभवं योज्यौ । तथा च भवृद्धदत्ताधि(चीन)पाणितल( ल )य- भङ्गालक्षगपुस्तकेपु सर्वत्र शता इति प्रस्तारो दृश्यते । ननु किं तथाविधैः पादैराश्रितरित्याह । अर्थवशानुगा इति । अर्थी छत्र प्रधानमित्युक्तम् । अपरः श्लोकस्यार्थः । अकलियतेनापि विकारभाजा वर्णेनोपलक्षितम् । यच शम्यातालमिति तालविशेषः कश्चित् प्रतिपादमप्यभ्यस्तेन योज्यः । अर्थसमविषमेप्वयं ....भवति श्लोकः । तेन च चतुर्लयद्विलयचतुर्भङ्गे यदुपभङ्गादीनां लक्ष्ये दृश्यमाना- नामिव तबीजमिति साम्यापादनाय शम्यातालावन नादृष्टार्थमिति यद्यन्ते( मन्यन्ते) तदसत् । अन्यतरेणान्येनापि वा तत्रोक्तेन वा पा(प)यान्यतरेण वा ध्रुपकासर्पिण्यादीनामपि साम्यसिद्धेः 10 ४५॥ जातीनामिति भुवाणाम् । छन्दोग्रहणं दण्डकादिव्युदासाय । निदर्शन मन्थं वक्ष्यामीते । तेन ग्रन्थेन कथं छन्दो वृत्तं प्रदर्यत इत्याह । स्थानेति । स्थानं विनियोगविषयः स उदाहरणालश्यते । तदर्थमेवोदाहरणमिति वृद्धाः। यथा । सोअदि , ड. विषमापाक्षरा वापि पास ये अर्थवशानुगाः । वर्णे प्ररितेश तु शम्या तालेन मोजयेन् । २ य. समानुगैः । च. क्शानुगैः । ३ य. वर्णिता। य. वर्णामांसंयुतेन च । :

·नाट्यशास्त्रम्। गुरुर्गाथांशको 'यत्(यः) स्यात् सर्वपादेषु दृश्यते । श्रीरिति ख्यातनामा सा कीर्तिता प्रथमा ध्रुवा ॥४७॥ यथा। देवं शर्वमीशं वन्दे । ॥४८॥ मध्यलघुनाथ विद्युत्पादे पादे समं विभक्तन आदिलघुना धृतिः स्यागणेन योज्या हि मात्रेण ॥४९॥ यथा। शङ्करः शूलधृ(भृत् पातु मां लोककृत् ॥५०॥ लघुः स्यात् पदादौ त्रिके या धृतिः सा ॥५१॥ यथा। उमेशः सुरेन्द्रस्तवायुः करोतु ॥५२॥ 'लघुनी गुरु वा कथिता रजनी (त्रियामा)॥५३॥ यथा। विरहे मदनः अधिकं दहति ॥ ५४॥ एता नृत्ते च गीते च ज्ञेया वै गीतजातयः । प्रतिष्ठासुप्रतिष्ठाभ्यां भूयो वक्ष्यामि लक्षणम् ।। ५५॥ द्वितीयं लघु सर्वत्र चतुर्णां यत्र दृश्यते । सा प्रतिष्ठा बुधैज्ञेया सुप्रतिष्ठा द्वयेन तु ॥५६॥ तारा अस्तु किलिण्णा (गोचति तारा अश्रुक्लिना) । इत्युदाहरगम् । भूतलं तळ्याः श्लोकपिपये प्रयोग इति गम्यते । प्रमाणं लक्षण(णम्) । संज्ञा श्रीरित्यादिका । तेनोदाहरणलक्षगसंज्ञाभिरिति यारत् ॥ ४६॥ तन्नायं ग्रन्थः स्पष्ट इति विषमस्थाने व्याख्यायते । सुखग्रहणार्थ इति निजेन लोकेन हि तामा संग्रहं ब्रूमः । उदाहरणाच पादं लिग्नामः। यतिविषय. अत्र्यवाद्वि- निबोधसिद्धये । १च. यस्याः। २१. यत् पदमध्यत. स्या'घु सा तटिन् । ३ च. पादन सम। ४ र, लघुनी गुरु चेमनी खल सा। र. लघुनी दीर्घमती यत्र सदा रजनी सा ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः प्रतिष्ठा यथा । सोसअन्तो अङ्गआई वादि वादो पुप्फवाही ॥५७॥ [शोपयनङ्गकानि वाति वातः पुष्पवाही।] सुप्रतिष्ठा यथा। एदिसुए ऊसइआ अजई(इ) मां हंसवह ॥५८॥ [ईदृशक उत्सुकितार्चति मां हंसवधूः।] 'लघुनी प्राग गुरुणी द्वे यदि पादे भ्रमरी(मत्तालिः)सा ॥१९॥ यथा। वनसण्डे अदिमत्तो वणहत्थी परिखिण्णो ॥६॥ [वनखण्डे अतिमत्तो वनहस्ती परिखिन्नः।] प्रथमं च तृतीयं च यस्याः स्याचतुरक्षरे । पादे लध्वक्षरे नित्यं सा जयेत्यभिसंज्ञिता ।। ६१ ।। यथा। हिमाहए वणंतरे अअंगओ पविण्णओ ॥१२॥ [हिमाहते वनान्तरे अयं गजः प्रविष्टः] *चतुर्णा यत्र पादानां तृतीयं च भवेल्लघु । विज्ञेया सुप्रयोगज्ञैर्विजया नाम नामतः ॥ ३ ॥ यथा। मारुल्लयो नजन्तओ मेहागमे संबद्दओ ॥१४॥ [मयूरा नृत्यन्तो मेघागमे समन्ततः1]* पादे पारे तु स्यात् स्युः) सीधैं(सर्वे दीर्घा)वृत्तेऽस्मिन् दृष्टा विद्युद्धान्ता' (विस्मया)॥६५॥ मेहा गजन्ता लोछादन्तो तोयं मुंचन्ता संपत्ता मेहा ।। ६६ ।। मेघा गर्जन्तो लोकं छादयन्तस्तोयं मुञ्चन्तः संप्राप्ता मेघाः] १२. आयमिह सान्ततम यन गुम सा रलिता । यथा। एइसरे ऊपुदअ सिप्ण इसा हसवहू । (शके उत्सुमिता सिषा इंसवधूः ।) २ ३. लघुः गुरुः सदा पदे भयेन्तु या जया हि सा । १ इ. चतुर्थ च गुर्यथा। [टीकाकारासम्मतः पारः।)

·३१० नाट्यशास्त्रन्। आद्यपरे द्वे यन्त्र तु हस्वे ना(सा) खलु नाम्ना भूतलतन्वी ।। २७ ॥ यथा। मेहणिरुद्धं पेक्खिअ चन्दं सोअइ(दि) तारा अंसुकिलिण्णा ॥१८॥ [मेघनिरुद्धं प्रेक्ष्य चन्द्रं शोचति तारा अश्रुक्लिन्ना] यदि च गुरुः पदनिधने भयति हि सा करलमुखी(पद्मिनी)॥६९।। यथा। पवनहदो सलिलघणो भमड णहे उपक्रमसो ।। ७०।। [पवनहतः सलिलघनो भ्रमति नभस्युपक्रमशः!] प्रथमं च तृतीयं च त्वन्तं चैव यदा गुरु । दृश्यते प्रतिपादं तु सा ज्ञेया वागुरा यथा ॥७१ ।। मेहणिरु(हरु)दओ णट्ठजोलओ णिचणिप्पहो एस चन्दओ॥७२॥ [मेघरुद्धो नष्टज्योत्स्लो नित्यनिष्प्रभ एप चन्द्रः। द्वितीयं नैधनं चैव यत्र दीर्घाणि सर्वतः । सुप्रतिष्ठाकृते पादे शिखा ज्ञेया तु सा यथा ॥७३॥ वळाहए हिं पगजिदेहिं णहं समंता परुण्ण अंव(व्व)॥७४॥ [चलाहकैः प्रगर्जितर्नभः समन्तात् पूर्णमेव ।] लघुनी त्यादौ चरणे यस्या गदिता नाना घनपङ्क्तिः सा(ङ्क्तिका) ॥७९॥ यथा। तडिखुर्चा रवमम्बद्धं जलधाराहिं रुददीव(दिव)मम् ॥७६॥ [तडित्संकुई रवसम्बन्ध जलधाराभी रुदतीवाभ्रम् । ] श्रीर्गी विद्यद्रो यो धृतिः ( सस् )नियामा । रगौ प्रतिष्ठा सभगौ मत्तालिः सुगौ जया जगी। विस्मया त(म)गगास्तन्त्री भगगा(:) पद्मिनी शन्ल नल )गाः ।। वन्दे । शङ्करः। उमेशः। मदनो(नः)। घाति(दि) वातो(दो)। हंसवहू । वणहत्थी । पविष्णइ(ओ)। मेहा गजन्ना। सोअदि तारा। भमइ महे ॥ ४७-७०॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। एतास्तु जातयो ज्ञेया सुप्रतिष्ठा६वास्वथ । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि गायत्रीपरिकल्पनम् ॥७७॥ आये पुनरन्त्ये पादे गुरुणी चेत् । ज्ञेया तनुमध्या गायत्रसमुत्था ॥७८॥ यथा। वजाहअकूटो धाउज्झरसोत्तो एसो गिरिराओ भूमिविस(पत). दीव(दिव्व)॥७९॥ [वज्राहतकूटो धातुझरस्रोता एप गिरिराजो भूमि पततीव ।] आद्यं चतुर्थमन्त्यं च गुरूण्येतानि यस्य तु। गायत्र्यधिकृते पादे ज्ञेया सा मालिनी यथा' ।। ८० ॥ दीसदि पुण्णओ पुचदिसामुहे । जोहा(ह)समागओ पुषिणमचन्दओ ॥८१॥ [श्यते पूर्णः पूर्वदिशामुख ज्योत्लासमागतः पूर्णिमाचन्द्रः।] गुरुयुगमन्ते यदि परमस्या इह कथिता सा मकरकशी ॥८२॥ यथा। इह सिसिमि(मी) मदजणणंमि(मी) पमदवणंमि(मी) विलसदि वादो।। ८३॥ [इह शिशिरे मदजनने प्रमदवने विलसति वातः।] लघुनी चतुर्थ चरणे तु यस्याः । भवतीह सा वै विमला तु नाम्ना ॥ ८४॥ कमलाअरेसुं भमरोणदेसुं सम सुद्धवत्ती विहआणव(मत्ती ॥८५॥ [कमलाकरेषु भ्रमरोन्नदत्सु समं शुद्धवृत्तिविहगा नमन्ति ।] यस्याःस्युश्चरणे त्रीण्यादौ निधनम् । दीर्घाणीह तु सा वीची(थिका) नाम ।। ८६।। यथा। गजन्तो जलदा णचन्ते सिहिणो गायन्ते भमरा रम्मे पाउसए।।८।। १र. आद्यचतुर्धको यन गुरी तथा अन्तिमकं भवतेत् सा गल मालिनी ।

·नाट्यशासम् । [गर्जन्तो जलदा नृत्यन्ति शिखिनो गायन्ति भ्रमरा रम्ये मावृपि। निलघुरादितो यदि च पञ्चमं भवति पादतः प्रकथिता गिरा ||८|| यथा। जलदनादों सुणिअ कुंजरो णददि काणणे वडिगआउरो ॥८॥ [जलदनादं श्रुत्वा कुञ्जरो नदति कानने प्रतिगजातुरः।] आये चतुर्थकमन्त्ये(न्ते) तथा गुरु । यस्यास्तु पादतो ज्ञेया हि सा जला ॥९० ॥ यथा। एसा हि याउणा विखित्तसु(प)त्त। दळूण पादवं हंसी परुपिणआ ॥९१ ॥ [पपा हि वायुना विक्षिप्तपत्रकं दृष्ट्वा पादपं हंसी प्ररुदिता।] 'त्रीण्यादौ यदि स्युरन्ते द्वे च दीर्वै । ज्ञेया सा विधिज्ञैर्नाम्ना वै मुनन्दा ॥१२॥ यथा। एदे गजमाणा अन्भं छादयन्ना । भीमा काळमेहा उब्वेदं जणन्ति ॥१३॥ [एते गर्जन्सोऽनं छादयन्तो भीमाः कालमेघा उद्वेगं जनयन्ति।] आद्यं चतुर्थे(ध) च त्वन्त्यमुपान्त्यं च । यत्र गुरूणि स्युः सुललिता (विद्योतिका) ज्ञेया ॥१४॥ वागुरा लगा जगा(:) शिखा। सगा(:) पङ्क्तिका तयौ तु मध्यमे(मा)। भरौ मालिनी न्य(न्यौ )शीर्षिका च । निर्मला स्यौ तु वीथिका मसौ नरी गिरा। शि(णि )चणिव्व(प्प)हो । परुप्या(ण्ण) अब्ध । रुददिब्बन्भम् । भूमि पतदिव्य । पुण्णिमचन्दओ। विलसदि वादो। विहआ णमत्ती। णचन्ते सिहिणो। सुणिअ कुंजरो ।।७१-८९ ॥ १ इ. हस्वश्वेचतुर्थी दीश्चैिव वर्णाः सर्वे यत्र पादे रम्या सा तु नाना ।

·द्वात्रिंशोऽध्याय.। यथा। साह सुसवभावं किंसि पिह(ए) कुद्धा। मा चिरसम्बद्धं पेच्छसि सभावम् ॥ १५ ॥ [साधय सुसद्भाचं किमसि मिये क्रुद्धा । मा चिरसम्बद्धं प्रेक्षसे सद्भावम् ॥] लधुनी गुरु च द्विगुणं यदि चेञ्चरणे चरणे कथिता नलिनी ।।९६॥ यथा। पवणाहतका तरुणा तरओ कुसुमागमए विअसन्ति विअ॥९७॥ [पवनाहतास्तरुणास्तरवः कुसुमागमे विकसन्तीव । ] त्रीण्यादौ तु यदि चान्त्यं चापि गुरु । नाम्ना वै कथिता पङ्क्तिः सा तु यथा ॥ यथा। एपा हंसबह विद्या काणणदो कान्नं संगहुवा गन्तुं उत्सहिआ। [एपा हंसवधूर्विद्धा काननतः कान्तं सङ्गन्तुं गन्तुमुत्सहिता।] स्याद् द्वितीयं हस्वं सर्वमन्त्यं दीर्घम् । यत्र पादे पादे नीलतोया(नीला) वै सा ॥२८॥ यथा मेहवुन्दं वादो विक्खिरन्तो वादि । दूसहो आवादि पादवाणं लासो ॥१९॥ [मेघवृन्दं वातो विकिरन वाति दुःसह आभाति पादपानां लासः।] गायच्या जातयो ह्येता विज्ञेयाः समवृत्तजाः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि उणिग्जातिविकल्पनम् ॥१०॥ गुरु निधनगतं यदि भवति सदा । भवति हि चपला द्रुतगतिरपि सा ॥१०१॥ यथा। सुरुचिरनयणं तव वअणमिदम् । रमणि रतिकरं मम मदजणणम् ॥ १०२॥ ना.४० ·नाट्यशास्रम् । [सुरुचिरनयनं तव वदनमिदम् । रमणि रतिकरं मम मदजननम् 1] तृतीयं पञ्चमं चैव गुरुय(रु य)न तु धनम् । सदा तूपिणकृते पादे तन्वी(तनुः) सा नामनो यथा ॥१०३ ।। यथा। पिअवादिवादओ सुवसन्त काळए । पिअकामुओ विअ मदणं जणेतओ ॥ १०४॥ [प्रियवादवादकः सुवसन्तकाले । मियकामुक इव मदनं जनयति ।।] गुरुणा लघुना चैव समं नीता तु या ध्रुवा । छन्दस्युष्णिहि वृत्तर्विज्ञेया कामिनी यथा ॥१०५॥ आद्यमन्तपञ्चमे स्यात् तृतीयमेव च । पादतो गुरूणि चै यस्य(स्याः) सा शिखा तु वा ॥१०६॥ इत्येके पठन्ति। पेक्खिऊण आअदं माहवं च इट्ठओ। पाद वणोकळओ वादि वामयादओ ॥१०७॥ [प्रेक्ष्य आगतं माधवं च इष्टकः । पादपं वनोद्यतो याति वामवातकः ॥] आधे पुनरन्त्ये च यस्या गुरुणी पादे । ज्ञेया भ्रमरमाला(पट्पदिका) नाम्ना प्रकथिता सा ॥ १०८।। तरौ जला न्यौ तु सुनन्दिका । भमौ विद्योतिका सौ नलिनी म(मौ )नीला । द्रुता गति! सजौ गुरुस्तनुः। शिखार्जगा(:) पट्पदिका नसी गुरु.॥ हंसी परुणिआ। भीमा काळमेहा । किंसि पिए कुद्धा । कुसुमागमए। विक्खिरन्दी(न्तो)वादो(दी)। रमणि रतिकरम् । पिअवादिवादओ। चादि वामवादओ। रम्म सरसि तोअम् ।। ९०-१०॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। यथा। हंसागमनधीरं कासं सुअविचिंत्रम् । एवं सरदिकाले रम्मं सरसि तोयम् ॥१०॥ [हंसागमनधीरं काशं सुखविचित्रम् । एवं शरदि काले रम्यं सरसि तोयम् ॥] आद्यचतुर्थगते अन्त्यतमं च गुरु। यत्र सदा चरणे सा स्वल भोगवती ॥ ११ ॥ यथा। चकसना(णा)मबहू कान्तसहाइ णिआ । जिम्मळ अम्मि(स्सि) जळे हिंडदि संगदिआ ॥१११ ॥ [चक्रसनामवधूः कान्तसहायं नीता। निर्मलेऽस्मिञ् जले हिण्डति सङ्गतिका ॥] आदौ यदि गुरुणी अन्त्य निधनगतम् । ज्ञेया मधुकरिका उष्णियभिकथिता ॥ ११२ ।। एसा पिअअ लदा रम्मा भमरजया । काले मदजणणे जादा कुसुमवदी ॥११३॥ [एपा प्रियक लता रम्या भ्रमरजया। काले मदजनने जाता कुसुमवती ॥] 'अन्त्यं च निधनं च गुरूणि स्युः। सुभद्रा(मनोज्ञा)नामतो यथा ॥११४॥ [द्वितीयं च चतुर्थ च अन्त्योपान्त्यं तथैव च । पादे यत्र गुरुणि स्युः सुभद्रा(मनोज्ञा) नाम सा यथा ॥] वणम्मि सुक्खरुक्खे पणट्टप(खि)तोये। करेणुआ विहणो उबेइ मत्तहत्थी ॥१५॥ ११. द्वितीयं च चतुर्थ च अन्योगात्यं तथैव च। पादे यत्र गुरूणि स्युः मुभदा नाम मा यथा । २. लघुस्तृतीयारे ततश्चैव पञ्चमः स्यात् । यस तु पादयोगे स्मृता सा मुभद्रा ।

·नाट्यशास्त्रम् । [चने शुष्कवृक्षे प्रनष्टपक्षितोये । करेणुकाविहीनः उपैति मत्तहस्ती ।।] यदि तु भवन्त्येवं य(प)दि य(प)दि दीर्घाणि । त्रिगुरुरिह प्रोक्ता भवति तु मत्तेयम् ॥११६ ॥ यथा। जलभरसंभंतो खिदिधरमूलंमि । पिअजुयदीसत्तो पविचरिदो हत्थी ।।११७॥ [जलभरसम्भृतः क्षितिधरमूले। मिययुवतिसक्तः प्रविचरतो हस्ती।] यदि हि गुरूण्यन्ते चरणविधी त्रीणि । तत इह विज्ञेया कुसुमवती नामा(ना)। [इति पाठान्तरम् ।] 'द्वितीयं सतृतीयं तथाये(न्त्ये) इह दीर्घम् । यदि त्रयं तु पादे भवेत् सा तु चित्रा(मुदिता) ॥११८॥ [द्वितीये गुरुणी द्वे तथाऽन्ते यदि स्याताम् । तदा सा मुदिताख्या धुवयं प्रविभक्ता।] यथा। महामेहविदाणं बलाकाकुलयद्धम् । महाभीमणिणादं पदिपणं गगणम्मि ॥११९ ॥ [महामेघवितानं यलाकाकुलबद्धम् । महाभीमनिनादं प्रदत्तं गगने ॥] यदि चतुर्थमन्त्यं गुरु तयैव पष्ठम् । भवति सा तु नाम्ना निगदिता मनोज्ञा ।। [चतुर्थ नैधनं चैव पठं चैव गुरूपयथ । पत्र तूष्णिकृते पादे नाम्ना साभिप्रकाशिनी ॥१२०॥] [इति व्याख्यातुपाठः] 1 म द्वितीये गुणी + नधान्ते यदि स्याताम् । तदा सा मुदिताच्या दुवेर्य प्रविभक्ता ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। यथा। कुसुमगन्धवाही सलिलरेणुपुण्णो । रमणि चादि चादो मणसिजं जणन्तो।।१२१॥ [कुसुमगन्धवाही सलितरेणुपूर्णः । रमणि वाति वातो मनसिजं जनयन् ।।] द्वितीयं च चतुर्थ च अन्त्योपान्त्ये तथैव च । यत्र पादे तु दीर्घाणि उष्णिक सा तु विलम्विता ॥१२२ ॥ यथा। गइंदतोअखोआ पटीपरित्यहंसा । भमन्तचक्कवाआ नदी गआ समुद्दम् ॥ १२३ ।। [गजेन्द्रतोयक्षोभा प्रतीपक्रद्धहंसा । भ्रमचक्रवाका नदी गता समुद्रम् ॥] प्रथमं यत्र पादे लघुनी पञ्चमं च । कथिता सा तु दीप्ता सततं चेद(य)मुष्णिक् ।। १२४ ।। यथा। पवनो(णो) पुप्फहारी(वाही) अइसीदो समन्ता। सिसिरे वादि काले मम सोअंजणंतो॥१२५ ॥ [पवनः पुष्पहारी(वाही) अतिशीतः समन्तात् । शिशिरे वाति काले मम शोकं जनयन् ॥] आद्यमध पञ्चमं दीर्घमथ नैधनम । यत्र यदि नाम चेञ्चञ्चलगतिस्तु सा ।। १२६ ।। यथा। मेहमलमुत्थओ निम्मलगहाउलो। सोहदि णहंगणे हिम्मलकरो ससी ॥ १२७ ।। [मेघमलमुक्तको निर्मलग्रहाकुलः । शोभते नभोगणे निर्मलकरः शशी॥]

·नाट्यशास्त्रम् । एतास्तु जातयो ज्ञेया स्थिताः प्रासादिकीप्वयं । अतःपरं प्रवक्ष्यामि त्वनुष्टुबूलक्षणं पृथक् ॥१२८ ।। लघुनी गुरुलघुनी लघुनी गुरु च यदि । चरणे नियतगती कविता विमलजला ॥१२९ ।। यथा। विकचाम्बुजहसिरे भमरावलिमुहले। पहुणिम्मलसलिले विहगो सरदि(भमइ) सरे ।। १३० ॥ [विकचाम्बुजहसिते भमरावलिमुखरे । वहुनिर्मलसलिले विहगो भ्राम्यति सरसि ।।] पञ्चमं धनं चैव पादे स्यातां तु यत्र वै। नित्यमानुष्टुभे दी। विज्ञेया ललितेति सा॥१३१ ॥ यथा। कुसुमसुअंधिअए मणसिजदीवणए । प्रमदवणंगणए बिलसदि हंसवह ।।१३२ ।। [कुसुमसुगन्धिते मनसिजदीपने । प्रमदवनाङ्गणे विलसति हंसवधूः ॥] भौ गो भोगवती (मधुकरिका तनगा.)। जरगि मनोज्ञा नरगी मत्ता। मुदिता यमगी प्रकाशी नरगा । जरगा विलम्बा सरिगी दीप्ता । भजगी चश्चलगतिरमलाम्चु सनलगगणा ॥ चकसणामवह । एसा पिअअलदा । करेणुआ विहगो। पविचरितो हत्थी। महामेहविदाणम् । रमणि वादि वादो। पडे(टी)परित्यहंसा । पवणो पुप्फवाही । सोहदि न(ण)हंगणे । विहगो भमइ सरे ॥ ११०-- १३०॥ १२. प्रावेशियः स्थिताभमा । २ . विमलासिया। ड. विमला तथा।

·द्वात्रिंशोऽध्याय:। 'यदि च खलु पष्ठकाल्लघुगण इहादितः। पुनरपि च सप्तमं लघु भवति सा मही ॥१३३ ॥ यथा। बहुकुसुमसोहिए कमलवणसंडए। सहअरसहाइणी परिसरदि हसिआ ॥१४॥ [बहुकुसुमशोभिते कमलवनपण्डे । सहचरसहायिनी परिसरति हंसिका ॥] लघुगण इव पट्के यदि भवति मुखे तु । चरणगतिविधौ सा मधुकरसदृशाख्या ॥ १३९ ।। यथा। विविधवणविचारी पमदवणन्तुअंधी। कुसुमवणवियोधी लसदि सरदि वादो ।। १३६ ।। [विविधवनविचारी प्रमदवनसुगन्धिः। कुसुमववियोधी लसति शरदि वातः॥] यदि खलु पश्चमकं पुनरपि चान्त्यतमम् । गुरु चरणे तु भवेद् भवति हि सा नलिनी ॥१३७॥ यथा। पुलिनतलंगणए कमलिणिवासणिआ। पजब हि वासगिहं पअरदि सारसिआ॥१३८॥ [पुलिनतलाङ्गणे कमलनिवासिन्याः। प्रजवं हि वासगृहं प्रचरति सारसिका ॥] ललिता नजलगि नसलगि धरणी। मधुकरिका नौ गौ नजलगि नलिनी। छनगी(भ्नलगी) च नदी ।। विलसदि हंसवह। परिसरदि हंसिआ। लसदि सरदि वादो [पअरदि सारसिआ।] हिपडदि महुअरिआ ॥ १३१-१४० ॥ ११. षष्टं चाथाटमं चैव यत्र स्यादक्षरं गुरु । नियमानुष्टुमे पादे मही ज्ञेया च सा यथा ।

·नाट्यशाखम् । प्राग यदि निधनगतं स्यादथ गुरुस्त(रत)तम् । यत्र हि चरणविधी सा खलु भवति नदी ॥१३॥ यथा। ईसकुलसंमुदिदे सारसरुदमुहळे । मत्तमहुअरगणे हिण्डति महुअरिआ ॥१४०॥ [हंसकुलसंमुदिते सारसरुनमुखरे । मत्तमधुकरगणे हिण्डति मधुकरिका 1] अनुष्टुब्जातयो वेताः प्रावशिक्यः प्रकीर्तिताः। स्त्रीणामुत्तममध्यानामवकृष्टा नियोधत ॥१४१ ॥ आये चतुर्थमपि चान्त्ये दीर्घाणि यत्र चरणे(तु)। प्रावेगिकी तु वृहती सा नाम्ना तथैव रुचिराख्या ।। १४२ ॥ यथा। राहु(ह)पराअहदसोहं चंदं णहिण्ण समिऊण । तारागणे(णो) विहदसोहो तेजस्सुपहि रुददिव्य ॥१४॥ [राहपरागहतशोभं चन्द्रं नभसि समीक्ष्य । तारागणो विहतशोभस्तेजोऽश्रुभी रुदतीय ।।] यदि पश्चमं हि सतृतीयं गुरुणी पदान्तरचिते द्वे । प्रमितेति सा भवति नाम्ना ह्यवकृष्टजातिरिह पङ्क्तिः ॥ १४४ ॥ यथा। घणगभगेहपरिखित्तो अरुणप्पहापिद्दिदसोहा । गअणंगणेऽपिद्दिदरस्सि ण विभादि जोहरहि इन्दू ॥१४॥ [घनगर्भगेहपरिक्षिप्तोऽरुणप्रभापिहितशोभः । गगनाङ्गणेऽपिहितरहिमन विभाति ज्योत्स्नारहित इन्दुः॥] यदि खलु पष्ठमथान्त्ये भवतो गुरुणी चरणयोगे। स्थितिलयकृता नु जगतीयं भुवि निगदिता विगतशोका ॥१४६।। अनुच्छेदा मध्यमोत्तमामु प्रावेशिक्याम् । अथ निकृष्टासु ।। १४१॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३२१ यथा। जलहर विहा(आ)णपिहिअङ्गो रविकिरणजालहदसोहो । गहमुहविणिग्गअविवण्णो असु विसदि अत्थगिरिमिन्दू ॥१४७॥ [जलधरवितानपिहिताङ्गो रविकिरणजालहतशोभः । ग्रहमुखविनिर्गतविवर्ण आशु विशत्यस्तगिरिमिन्दुः॥] आये चतुर्थमपि चाष्टममक्षरं चैकादशं यदि भवेत्तु गुरु । सा त्रैष्टुभे भवति पादविधौ विश्लोकजातिरवकृष्टगता ॥ १४८॥ मेहत्धिओ रविकराभिहदो तारागणेहि विधुरे गमिदो। अत्थं उवेदि अरुणाभिहदो चन्दो णहम्मि रअणीसहिओ ॥१४९।। [मेघस्थितो रविकराभिहतस्तारागणैवैधुर्यं गमितः । अस्तमुपैत्यरुणाभिहतश्चन्द्रो नभसि रजनीसहितः ॥] आये चतुर्थे(र्थ) दशमं नैधनं यष्टमं तथा । यत्र दीर्घाणि पादे स्युस्तद्वृत्तं ललितं स्मृतम् ॥ १५० ॥ यथा। एसो पमत्तगअदूमिदाणणो दीणो पफुळ्ळवनवादवचा(दचा)दिदी । वासाभिवद्धचळणो गआणुगो रम्म(म्मे)वणं(णे) गअवरो पलाय(अ)दि ॥ १५१॥ [एप प्रमत्तगजदूनाननो दीनः प्रफुल्लवनवातचालितः। पाशाभियद्धचरणो गजानुगो रम्ये वने गजवरः पलायते ।।] रुचिरा तभया(:)। प्रमिता सजसगि नसना गौ च विशोका ॥ तेजस्सुएहि रुदव्वि । ण विभादि जोलरवि(हि) इन्दू। जलहर- विआणवि(पि)हिअंगो॥ १४२-१४७॥ तभजलगा विश्लोका ललितं तभरि कथितमिदं वृत्तज्ञैः । अत्थं उब्वेदि अरुणाभिहदो। रम्मे वणे गअवरो पलाअदी। ॥१४८-१५१ ।। ना.४१

·.
नाट्यशास्त्रम्।
यदि पञ्चमं हि सतृतीयनधनं नवमं द्वितीयमपि तस्य तादृशम् ।
चरणे गुरूणि यदि सातिपूर्विका जगती बुधैर्निगदिता सा
म(ता मनोवती ॥
यथा।
घणसन्तदायदविदाणमम्बरं अवलिम्यिक (न) रम(अ)णीमुहे ससी।
गहगाहसंकुइदमन्दजोहओ ण विराजदे सपदि किं पधाविऔ(ओ)।
[घनसन्ततायतवितानमम्बरमवलम्बितुं न रजनीमुखे शशी।
ग्रहगाढसङ्कुलितमन्दज्योत्स्नको न विराजते सपदि किं
प्रधावितः।
एतास्तु जातयो ज्ञेयाः स्थितानां हि प्रयोगजाः ।
आक्षेपिक्यवकृष्टानां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १५२॥
सुप्रतिष्ठादिकं छन्दस्त्ववकृष्टासु योजयेत् ।
वृत्तान्यन्यानि यानि स्युर्देवस्तुत्याश्रयाणि तु ।। १५३ ।।
अक्षराणां(णि) निवेशं तु (लया वर्णा) यतयः पाणयस्तथा।
अवकृष्टास्तु यस्याः स्युरवकृष्टा भवेत्तु सा ॥ १५४ ।।
एतदुपसंहरति ।
एतास्तु जातयो ज्ञेयाः स्थितानां हि प्रयोगजाः।
इति अन्यथा सूत्रयति । आक्षेपिक्यप(व)कृष्टानां सम्प्रवक्ष्यामीति । आक्षे-
पिकीत्वे सत्यवकृष्टत्वं यासा ता आक्षेपिक्यवकृष्टयः(टाः)। तेन रसाक्षेपकृतमाक्षे-
पिकीत्वमनुबध्यते । करुणादौ भवत्येवेति दर्शितम् ।। १५२ ।।
सुप्रतिष्ठादिकमिति । मिताक्षरम् । आस्ववकृष्टाखिति यावत् । न सफल-
भ्रागाने नाट्योपरखकेऽप्रकृष्टानामयं विधिवत् पूर्वरङ्गगते गान्धवें कृष्टावकृष्ट ध्रुवायामिति
दर्शयनि । घृत्तान्यन्यानि यानि स्युरिति । देवस्तुत्याश्रयाणि निवृत्तान्युक्तानि
ईशं चन्दे इत्यादीनि तान्यवकृष्टभुवाविधौ पूर्वरङ्गयोगे स्युः ॥ १५३ ॥
अवकृष्टत्वं निर्वचनतो दर्शयितुमाह । अक्षराणि लया चर्णा इति
॥१५४॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३२३ स्थायिवर्णा स्थितलया कलान्तरकृताक्षरा । समपाणियतिश्चैव यवकृष्टा विधीयते ॥ १५५ ॥ अवकृष्टध्रुवाणां हि कलान्तरकलासु च । अक्षराणां निवेशस्तु वृत्तजात्यां विधीयते ॥ १५६॥ अल्पवर्णान्तरा चैव यवकृष्टा विधीयते । प्रावेशिक्यास्तु संक्षेपः करका)रणानां परिग्रहात् ॥१५७ ॥ पाण्यवकर्षणादवकृप्टेति यदुक्तं तदेव स्फुटयति । स्थायिवर्ण() इति वर्णस्य स्थायित्वमेवापकर्षणं लयस्य विलम्बितत्वं पाणेः समत्वं पातश्च । केचिदाहुः । समपाणेः समयतेश्च मध्ये यो विनियोगो विलम्बितलयायामवकृष्टायां संयोगात् सम उचितो यः पाणिः उचिता या यतिः साऽत्र मन्तव्येति । अन्ये तु यतिपाणिपरस्परापेक्षया समौ तुल्यौ परस्परानुबन्धाविति ईदृशं साम्यमाहुः। उपाध्यायाश्च मन्यन्ते । औचित्यं तत्रापेक्षया पूर्वमुक्तम् । मध्यमे लये समपाणिः समा च यतिरित्यादि । वस्तुतः सर्वत्र सर्वस्य विधेः सम्भव इति ॥ १५५ ॥ कलान्तरकृताक्षरेति यदुक्तं तद्विस्पष्टयति । अवकृष्टध्रुवाणां हि कलान्तरकलासु च । अक्षराणां निवेशस्तु वृत्तजात्यामिति ॥ वृत्तजात्यां यान्यक्षराणि गुरुलघुरूपाणि तेपामक्षराणां कलान्तरे कलायां च यो निवेशः स सावकृष्टासु विधीयते । एपोऽसावकृष्टाक्षराणामवकृष्ट इति यावत् । एतदुक्तं भवति । गुरुणाक्षरेण स्वराधारभूता तालकलया व्याप्ता तदपेक्षया द्विक- लाव्यापिनी या तत् कलान्तरमित्युक्तम् । लघुना त्वेकैककला निर्वाह्येति । एवमेव च लक्ष्ये करुणादौ द्विपदीभञ्जकादिप्रयोगो दृश्यते । यत्तु दक्षिणमार्गेण या कलान्तरमात्रेति तदतिविततदर्शनाचोपेक्ष्यम् । चत्वारिंशल्लघुकालस्तालकलाभुवामनुलक्ष्य लक्षित इति ॥१५६।। मिताक्षरच्छन्दो यद्यवकृष्टायामुक्तं तथापि विततमपि भवति तस्यानिबद्धत्वादिति यो मन्येत तं प्रत्याह । अल्पवर्णान्तरा चैवेति । वर्णविशेपा अल्पस्यान्ते दृश्यन्ते वाऽचकृष्टेति नियमः । भूयोऽक्षरत्वे च भेदातिशयसम्भवात् । एवं यदा क्षेपिक्यवकृष्टा भवति तदर्शयति ।

·३२४ नाट्यशास्त्रम् । एवं ज्ञेयोऽवकृष्टानां जातीनां वृत्तसम्भवः । अत अर्ध्व प्रवक्ष्यामि द्रुतानामपि लक्षणम् ॥ १५८ ॥ मुखे तु दोधकं कृत्वा शेष हस्वैस्तु योजयेत् । युग्ममोजं विमिभं च तथैव लघुसञ्चयः ॥ १५९ ॥ जगत्यादिर्भवेत् सा तु तथाऽतिधृतिनैधना । तथाभूता च च्छन्दोभि नावृत्तसमुद्भवा ॥१६॥ प्रावि(वे)शिक्यास्तु संक्षेपः कारणानां परिग्रहात् । इति । प्रावेशिया अपि संक्षेपो मिताक्षरत्वं भवति । कुतः । कारणानामबकर्ष- णहेतुनामक्षरलयाद्यवकर्षणानां परिग्रहणान्या(दाश्रयणात् ।। १५७ ।। एतदुपसंहरति । एवं ज्ञेयोऽवकृष्टानामिति । एवं विलम्बितामभिधाय द्रुतध्रुनां प्रतिजानीते । अत ऊर्ध्व द्रुतानामिति ।। १५८ ।। तत्र द्रुतध्रुवासु यावन् मात्रातस्तावत् साधारण रूपमाह । मुखे तु दोधकं कृत्वा शेपं हस्वैस्तु योजयेत् । युग्ममोजं विमिनं च तथैव लघुसश्चयः ।। इति । सन्धिर्मुखमत्रेत्यसत् अप्रकृतत्वात् । कितु प्रारब्धप्रथमपादे दोधकं कृत्वा शेप पादत्रयं हस्वैः कुर्यात् । (युग्मं) चच्चत्पुटमोजं चाचपुटं मिश्रं वा सप्तकला तदिह योजयेदित्यावृत्या सम्पन्ध. । ननु पादत्रये यानि हस्वानि क्रियन्ते तानि कियन्तीत्याशड्क्याह । तथैव लघुसञ्चय इति । दोधकमात्राणां पूरक एव लघुसञ्चयः पादत्रय इति यावत् । अन्ये तु जगत्यादि भ(र्भवेत् सा तु तथाऽतिधृतिनैधना । (भ. ना. ३२.१६०) इति वक्ष्यमाणत्वात् पदत्रये जगतीमारभ्यातिधृत्यन्तं यानि च्छन्दासि तेन रघुसंख्या कुर्यादित्याचक्षते ॥ १५९॥ एवं तावद् द्रुत वासु सामान्यविधिमुक्त्या विशेषमाह जगत्यादिरिति । अतिधृत्यन्तादिवृत्तेन द्वादशाक्षरमप्येकोनविंशत्यक्षरं हृतासु च्छन्द इत्यर्थः ॥१६० ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । अष्टावादी यस्याः सान्त्यं स्यान्नवर्म दीर्घाणि स्थाप्ये शिष्टे च द्वे लघुनी। वृत्तं ह्येतज् ज्ञेयं तज्ज्ञैर्वृत्तविधी गीते घेवं नित्यं विक्रान्ता जगती ॥१६१॥ यथा। एसो मेहो नाणइंतो धूमणिहो विज्जुज्जुत्तो धारापहिं भूमिदलम् । जावाबद्धो भीमुन्विग्गो(हत्थिणिहो) विपणाकआविज्झो (विझूदण्णो) पीणाअन्तो णादिगओ॥१६२॥ [एप मेघो नानदन धूमनिभो विद्युद्युक्तो धाराभिभूमितलम् । जालाबद्धो भीमविग्रहो हस्तिनिभो विद्युद्वर्णः पीनान्तो नातिगतः।] अष्टावादी दीर्घाणि(दीर्घाण्यष्टावादी) स्युस्त्वतिजगती। अन्त्यं दीर्घ सा विज्ञेया मदनवती॥१६३ ॥ यथा। एसो मेहो णाणद्वं(ई)तो सबइ(अलक)णिहो । सद्दारन्तो विज्जुज्जोआ भमदि दुदम् ॥ १६४ ॥ [एप मेघो नानदनलकनिमः। संदारयन् विद्युज्ज्योत्लो भ्रमति द्रुतम् ।।] पञ्च त्वाद(दो) यत्र हि गुर्घष्टमनवमम् । अन्त्यं दीर्घ सा खलु नाम्ना विमलगतिः ।। यथा। एसो अंसं अंसुसहस्सो पवणसखो। जाळाळोळो धूमसमिद्धो भमदि चणे॥ [एपोऽस्मिन्नंशुसहस्रः पवनसस्वः। ज्वालालोलो धूमसमिदो भ्रमति बने ।।]

·३२६ नाट्यशासम् । आधचतुर्थे पञ्चमपष्ठे नवदशमे पादविभक्ती यत्र तु दीर्घ निधनकृते(तम्)। तत्र तु योध्या पश्चदशाख्ये भुवि हि सदा भूतलतन्वी वृत्तविधानेत्यभिविहिता ॥१५॥ यथा। पादपसंडं कम्पअ(य)माणो पटु(ड)णिणदो सेलतडेसुं पक्खळमाणो विसमगदि । रेणुसमूहं उद्धृअमाणो रुणकविलो वाअदि वादो चण्डपवाही गगणदळे ॥१६॥ [पादपखण्डं कम्पयमानो पटुनिनदः शैलतटेपु प्रस्खलमानो विपमगतिः। रेणुसमूहमुद्धरमाणोऽरुणकपिलो वाति बातो चण्डप्रवाही गगनतले ॥] [आद्यचतुर्थे पञ्चमपठे नवदशमे । अन्त्यमथो दीर्घाणि तु सा स्यात् कुसुमवती ॥ इत्यन्ये ।] आद्यचतुर्थकसप्तममन्त्यं दशमपरे। यत्र गुरूपयध सा सुकुमारेत्यभिगदिता ॥१६७ ॥ यथा। मेहसमूहणियविदाणं जलमतिदम्(भरिदम्)। सोइ(इ) इंदधणुज्जलमज्झं गगणदलम् ॥१६८॥ [मेघसमूहनिबद्धवितानं जलभरितम् । शोभत इन्द्रधनुरुज्ज्वलमध्यं गगनतलम् ॥] एतत्विति । द्रुतध्रुवा। तत्र जगत्या प्रभृति वृत्तानि दृश्यन्ते। दीर्घाण्यष्टावित्यादि। मत्रयसा विक्रान्ता मद्वयतनगाश्च मदनिका तन्वी । भमसभसा. सुकुमारा विमतनगा- विझवण्णो पीणाअन्तो णादिगओ। एसो मेहोणाणवन्तो अच(ल)क- नि(णि हो । पादपसंट कम्पयमाणो पडुणिणदो। मेहसमूहणियद्ध- विदाणं जलभरिदम् ॥ १६१-१६८ ॥

·३२७
द्वात्रिंशोऽध्यायः।
यदि खलु पश्चममष्टममन्त्यं दशमपरे।
चरणगतानि गुरूणि तु माला भवति तदा ॥१६॥
यथा।
असणिरवादपादवकूडो धरणिधरो
पगलिअकंदरनिज्झरसानु(नू )रवो(व) मुहु(ह)लो ।
विवहविहंगमसेविअकुंजो जहजलदो
परहुअचंपअगीअसणाहो हसदि विअ ॥१७० ॥
[अशनिरचाहतपादपकूटो धरणिधरः
प्रगलितकन्दरनिर्झरसानू रवमुखरः ।
विविधविहङ्गमसेवितकुञ्जो यतजलदः
परभृतचम्पकगीतसनाथो हसतीव ॥]
तृतीयं च चतुर्थ च सप्तमं चाष्टमं तथा ।
नवमं द्वादशं चैव नैधनं सत्रयोदशम् ॥ १७१ ॥
यत्र दीर्घाणि पादे तु ध्रु(धृ)तिच्छन्दःसमाश्रये ।
सा ज्ञेया गीतकविधौ ध्रुवा स्खलितविक्रमा ॥ १७२
दिवसं सुरसणाहं खे विअ चन्दो कुमुदवणे
उदिदो दीसदि एसो दप्पणविम्याकिदिसदिसी।
गहणे मेहचिमुख्खे( क्खे) सोम्मसहाओ रतिसुहगो
वहीं विक्खिरमाणो सारदो(द)जोहं पजति दुदम् ॥१७३।।
[दिवसं सूर्यमनाथं खे इव चन्द्रः कुमुदवने
उदितो दृश्यत एप दर्पणविम्याकृतिमशः।
गगने मेघविमुक्त सोऽम्बुसहायो रतिसुभगो
बहुलं विकिरन शारदज्योत्स्ना ब्रजति दृतम् ॥]
पक्षमहाष्टमं यत्र त्रयोदशमधापि च ।
गुरूण्यष्टादशं चैव द्रुता चै चपला तु सा ॥१७४ ॥

·३२८ नाट्यशास्त्रम् । यथा। पचणविघ(धु)ण्णिदपङ्कज(अ)कुसुमं सरसि जळं कमलिणिवत्तपसाहिदसुभहं फलिहणिई। वलदतरंतविदाहिदकुसुमं चलितगद- क्खुभिदविहङ्गविकम्पिदमुहलं हसदि विअ ॥१७॥ [पवनविघूर्णितपङ्काजकुसुमं सरसि जलं कमलिनीपत्रप्रसाधितसुभगं स्फटिकनिभम् । चलत्तरङ्गविदारितकुसुमं चलितगत- क्षुभितविहङ्गविकम्पितमुकुलं हसतीच ।।] पादे पञ्चममन्त्ये(न्त्य) च दीर्घ द्वादशमेव च । यदाऽतिधृत्यां सा ज्ञेया चपला मुखसंहिता ।। १७६ ॥ यथा। पिअसहि आइअगअणदले चपलतरमुही। पविचरदे मदसुरभिमुही सुरवरयुवदी ।। १७७।। [मियसखि आयतगगनतले चपलतरमुखी । प्रविचरति मदसुरभिमुखी सुरवरयुवतिः॥] एता घटी परित्याज्या धुवाणां मूलजातयः। आभ्यो विनिस्सृताश्चान्या युग्मौजा विपमाः पराः ॥ १७८ ।। --(नज)जयनलगा माला। स्खलिता सभमसभसयुजि चपला नजजनभसी च । मुखचपला नजनसननगा अष्टावेतानि द्रुतविधौ प्रयोज्यानि ।। असणिरवाहदपादवकूडो धरणिधरो। गहणे मेहविमुक्खे सोम्म- सहाओ रतिसुहजो(गो)। पवणविघुण्णिदपंकअकुसुमं सरसि- जकाल)म् । पविचरदे मदसुरभिमुही सुरवरयुवदी ॥ १६९-१७७ ॥ सर्वत्रात्र प्रतीयस्या(ता)अमूइति(ऽभूदिति )आसा विषयं निरूपयियंस्ततो विषयान्तरेभ्य एव द्रुतधुपा कल्ययेदिति दर्शयति ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२९ - एतास्तु जातयो ज्ञेया द्रुतानां वृत्तसंश्रयाः । देवानां पार्थिवानां च स्यौपम्यगुणसंश्रयाः(भवाः) ॥ १७९॥ सप्तदशद्वादशकैरेकादशपश्चमाष्टमतृतीयैः। गुरुभिर्यस्याः पादः ता(सा) ज्ञेयाऽऽक्षिप्तिका नाम ॥१८॥ एता ह्यष्टौ परित्यज्य ध्रुवाणां मूलजातयः। आभ्यो विनिःसृताश्चान्या युग्मौजविपमाः पराः ॥ इति । यावता जगत्यादावतिकृत्यन्ते च्छन्दसि विक्रान्ताद्या मुखचपलान्ता अष्टौ दर्शिताः । ताः परित्यज्य वर्जयित्वा परा इत्येता वक्ष्यमाणविषयव्यतिरिक्तविषयान्तरागता अन्या एना द्रुतध्रुवाणां मूलजातयः योनिः इति शेपः । कथमन्या.. .इत्याह । आभ्यो विनिःसृता इति । कथमित्येवं युग्मौजत्वेन विषमाः । एतदुक्तं भवति । एतास्तावदुत्तमविषये अष्टौ तन्मध्यमाधमेपु योज्याः। एतदीयैरेव तु यथेच्छं पादौ(दै) मिलितैर्विपमवृत्तस्वभावान् मध्यमाधमविपयाः करप्या इति ॥ १७८ ॥ नवासामष्टानां कोऽसौ विषय इत्याह । एतास्तु जातयो ज्ञेया द्रुतानां वृत्तसंश्रयाः। देवानां पार्थिवानां च । इति । उत्तमानामिति वृत्तपशादपरार्थानुसरणरथगमनादिद्रुतक्रियावतामेव विक्रान्ताद्यष्टो द्रुतध्रुवा इति । देवपार्थिवादयोऽधिका वर्ण्यन्ते ध्रुवास्सित्याह । औपम्यगुणसम्भवाः । सादृश्यधर्मेण सम्भवो यासा साः। सदृशं सुरगजहंसादि तत्र वर्ण्यमिति यावत् । देवपार्थिवग्रहणं प्रकरणान् मालविकादे:( मालविकामिमित्रम्) सागरिकादे( रत्नावली )वोत्तमत्वेऽपि नियमार्थम् ॥ १७९॥ अय मध्यमाधमविषयसाधारिणी हुतधुपामाह । सप्तदशद्वादशकैरिति । सप्तदशाक्षरेयम् । मध्यमाधमसाधारण्येन मुनिनोदाहरण नाम्या दत्तम् । उदाहरणाद्धि विषयसंकोचशहा स्यादिति । सजजयनलगा मध्यमाधमयो?तविपया साधारणी भवति पप्रवणा । आक्षिप्तिकेति प्रकरणादेनटुवेत्यर्थः ॥ १८०॥ मा.४२ ·नाट्यशास्त्रम्। यदि खलु चरणे तु सप्तमं पुनरपि नवमं सनिधनम् । गुरु तदपरवक्त्रमुच्यते नियतमिति निदर्शनं यथा ॥२१॥ गिरितडविवरे विघुपिणदो असणिवनरवेण कम्पअम् । अभिपददि दुदं महीदळं पटुतरणिणा(ण)दो महारयो ।। २१७ ।। [गिरितट विवरे विचूर्णितोऽशनिधनरवेण कम्पयन् । अभिपतति दुतं महीतलं पटुतरनिनदो महारवः ॥] त्रिष्टभो जातयो ह्येता जगत्यास्तु नियोधत । अष्टम नैधनं चैव(नवमं नैधने द्वे च) गुरुणि चरणे यदि । वृत्ते तु जगती सा तु ज्ञेया कमललोचना ॥ २१८ ॥ यथा। दिअगणमुनिगणविच(णव)ड्डिअतेओ पविततकिरणसहस्सपिणद्धो । विधुणिअतिमिरपडं जगदीवो उदयदि गगणदळे असु सूरो ॥२१९॥ [द्विजगणमुनिगणवर्धिततेजाः प्रविततकिरणसहस्रपिनद्धः। विधुनिततिमिरपट जगदीप उदयति गगनतले आशु सूर्यः ॥] पूर्व वृहत्याद्यान्यतिजगत्यन्तानि च्छन्दांसि त्रिविधाऽवकृष्टात्मधुमासद्महे दर्शितानि। अधुना तु द्रुतभुवादिविषयाणि तानि दयन्ते । आये इति । अथ कनकलता तनया(मा) शशिलेखा नजया घविचलिता नसया । मणिकृती सः सिंहाक्रान्ता मभसाः सुरदयिता भतनगि । कुमुदा मननगि दोधकविषया भत्रयगयुता मससगि चोद्धतिका । भमसगि पङ्क्तिरथा नजयगि विपुलभुजा चपलगतिस्नी नलगा । चप(कम)लाक्षी नज(य)नलगा द्रुतगा नजजलगा समनलगा विमला। रुचिरा भज(त)नगयुग्मा न.रलगापरवक्त्रा कमला ने.ससगी । अतिचपला नचतुर्ग:(ई) नजनसगा मदकलिता ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३३७ यदि खलु लघुगण इह निहितं पदि यदि गुरु निधनगतम् । भवति हि स्खल गतिरतिचपला त्वरितगतिरधिकमतिजगती ॥ २२० । यथा। विधुणि जळधरमसिदपर्ड दिअगणमुनिवरपरिपडियो। उदअगिरिसिहरतटमुकुटे विचरदि गगणतळमसु रवी ॥ २२१ ॥ [विधूय जलधरमसितपदं द्विजगणमुनिवरपरिपठितः। उदयगिरिशिखरतटमुकुटे विचरति गगनतलमाशु रविः ॥ यदि खलु पञ्चमनिधनगते द्वे चरणविधा भवति(तो) हि गुरुणी तु। अतिजगती भुवि कथितगुणा सा मदकलितेच निगदितनामा(म्नी) ॥ २२२॥ यथा। गगनतलंगणमभिरुहमाणो रजतमहागिरिसिहरसरूवो । रजतमओ विअ पिअकळसोसू पविचरिदो वि[दि हि]णिखि चन्दो ॥२२॥ [गगननलाङ्गणमभिरोहन रजतमहागिरिशिखरसरूपः । रजतमय इथ प्रियकलशोऽमी प्रविचरितोवियति हि निशिचन्द्रः॥ एताः प्रावेशिफ्यो द्रुतल्यविषयाः । एसो गगणदळे मेहो। पटुपवणेण विधुदम् । मसिकिरणलम्पहारा। उटुगणकुसुमयदी। आफम्पन्नो गगणदरम् । पंकअसण्टे विमळजळे। मा. ४३ ·. ३३६ नाट्यशास्त्रम् । यदि खलु चरणे तु सप्तमं पुनरपि नवमं सनिधनम् । गुरु तदपरवक्त्रमुच्यते नियतमिति निदर्शनं यथा ॥ २६ ॥ गिरितडविवरे विघुण्णिदो असणिधनरवेण कम्पअम् । अभिपददि दुदं महीदळं पटुतरणिणा(ण)दो महारयो ।।२१७॥ [गिरितटवियरे विचूर्णितोऽशनिघनरवेण कम्पयन् । अभिपतति दृतं महीनलं पटुतरनिनदो महारवः 11] त्रिष्टुभो जातयो ह्येता जगत्यास्तु नियोधत । अष्टम नैधनं चय(नवम नैधने वेच) गुरुणि चरणे यदि । वृत्ते तु जगती सा तु ज्ञेया कमललोचना ॥ २१८ ॥ यथा। दिअगणमुनिगणविव(णव)ड्डिअतेओ पविततकिरणसहस्सपिणहो । विधुणिअतिमिरपई जगदीयो उदयदि गगणदळे असु सूरो ॥२१९ ॥ [द्विजगणमुनिगणवर्धिततेजाः प्रविततकिरणसहस्रपिनद्धः। विधूनिततिमिरपट जगदीप उदयति गगनतले आशु सूर्यः ॥] पूर्व वृहत्याद्यान्यतिजगत्यन्तानि च्छन्दासि त्रिविधाऽष्टात्मभुगमड्ग्रहे दर्शिनानि । अधुना तु द्रुतभुगदिीपपयाणि तन्नि दईयन्ते । आद्य इति । अथ कनकलता तनया(मा) शशिलेखा नजया ह्यविचलिता नसया । मणिकृन्नौ सः सिंहाक्रान्ता मभसाः सुरदयिता भतनगि । कुमुदा मननगि दोधकविषया भत्रयगयुता मससगि चोद्धतिका । भमसगि पङ्क्तिरथा नजयगि विपुलभुजा चपलगतिस्त्नौ नलगा। चप(कम)लाक्षी नज(य)नलगा द्रुतगा नजजलगा समनलगा विमला। रुचिरा भज(त)नगयुग्मा नैरलगापरवक्त्रा कमला नै ससगी । अतिचपला नचतुर्गु (ग) नजनसगा मदकलिता ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। यदि खलु लघुगण इह निहितं पदि यदि गुरु निधनगतम् । भवति हि खल गतिरतिचपला त्वरितगतिरधिकमतिजगती ।। २२० ॥ यथा। विधुणिअ जळधरमसिदपर्ड दिअगणमुनिवरपरिपडिदो। उदगिरिसिहरतटमुकुटे विचरदि गगणतळमसु रवी ।। २२१ ।। [विधूय जलधरमसितपट द्विजगणमुनिवरपरिपठितः। उदयगिरिशिखरतदमुकुटे विचरति गगनतलमाशु रविः ॥] यदि खलु पश्चमनिधनगते द्वे चरणविधी भवति(तो) हि गुरुणी तु। अतिजगती भुवि कधितगुणा सा मदकलितेव निगदितनामा(म्नी) ॥ २२२॥ यथा। गगनतलंगणमभिरुहमाणो रजतमहागिरिसिहरसख्यो । रजतमओ विअ पिअकळसोसू पविचरिदो विअ[दि हि]णिखि चन्दो ॥ २२ ॥ [गगननलागणमभिरोहन रजतमहागिरिशिखरमरूपः । रजतमय इव प्रियकलगोऽमा प्रविचरितोचियति हि निशिचन्द्रः] । एताः प्रावेगिरयो द्रुतलयविषयाः। एसो गगणदळे मेहो। पट्टपवणेण विधुदम् । मसिकिरणलम्बहारा। उसृगणकुसुमबदी। आफम्पन्लो गगणदळम् । पंकअसण्डे विमळज।

·नाट्यशास्त्रम्। पतास्तु जातयो ज्ञेयाः प्रावशिक्यो द्रुतास्तथा । समवृत्तपदानां तु वर्धमानं नियोधत ॥२२४॥ एतासां लक्षणं पूर्व सर्वमुक्तं विधानतः। प्रतिष्ठादि यथाच्छन्दः सम्यक् पदविभागतः ।। २२५॥ यथा प्रतिष्ठा। मेहरवं णवसरदे। णिसमिअ कुद्धो भवइ गअवरो ।। २२६ ।। [ मेघरवं नवशरदि निशम्य युद्धो भवति गजचरः।] संपतो(त्तो) असु णवसरदो। मेहरवं सुणिऊण गओ। अभं अम्बुहरेइ पिणद्धम् । मेहसमूहं पीणवळाकम् । जलहरणादसमुश्विग्गो । एदे खिदिधरवरसदिसा। परिधुणमाणो किरणपडम् । गगणतलंगणहिंडणओ। कुसुमाकिपणे जिम्मळसलिळे । मेहविदाणं अवधुपामाणो । गिरितडविवरे विधुण्णिदो। पविततकिरणसहस्सपिणदो। दिअगणमुनिवरपरिपडिदो। गगणतळंगणमभिरुहमाणो । ॥१८२-२२३ ॥ एतदुपसंहरन् सहदिशं शियाणा दर्शयति । एतास्तु जातयो ज्ञेपाः प्रावशिक्यो द्रुना इति । एताः प्रावेशिकीना जातयः। एतन्मध्यादेव चान्या अविशड्क्योत्प्रेक्षाध(क्ष्या य)था विश्रान्तान्मुखचपला । पा(दगता )त्यक्षराणि गृहीत्वा वृत्तान्तरं निय॑ते । तथा च विक्रान्ताया.! विष्णविजो(विज्जुदण्णो) पीणा अंतो णादिगओ। (भ. ना. ३२.१६२) (विद्युद्वर्णः पीतान्तो नातिगतः)। इत्यत्रा- टा(ए)भिरक्षरैराद्यैश्चतुभिवृत्तान्तरं कल्प्यम् । तदाह ज्ञेया इति । अन्यदधुना प्रतिजानीते । ममवृत्तपदानां तु वर्धमानमिति । समवृत्तेषु ये पादाम्तेपो क्रमेणाक्षरे वृद्धि गते यद्रूपं तन्नियोधतेति । भानच तव्यापारमभिदधद्वीप्सा सूचयति ॥ २२४ ॥ तत्र चतुरक्षराणां या प्रतिष्ठाया आरभ्य जगत्यन्तमक्षरस्योत्तराधिक्येन वृद्धि- रुदाहरणे दर्शिता । तम्रोष्णिग्गतं वर्धमान व्यथे । अन्यचतुरश्रे । एवं यान्येतानि

·द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
३३९
सुप्रतिष्ठा ।
विज्जुकसाहि अभिहतं व ।
रुददिव गगअं पसमिअगहतारम् ।। २२७ ।।
[विद्युत्कशाभिरभिहतमिव ।
रुदतीव गगनं प्रशमितग्रहतारम् ।।]
गायत्री।
मेघरवधातुकर(वातुरं)नगु(ग)हचन्दअं सकरं।
रुददि किअ णहदळम्(सं)॥२२८ ॥
[ मेघरवातुरं नष्टग्रहचन्द्रकं सकलम् ।
रुदति किल नभः॥]
उष्णिक् ।
पुल्लिअतरुसण्डे सुरभिपवणहदे।
विअरदि पमदवणे हंसो सहअरिपरिवुदो ॥२२९ ।।
[फुल्लतरुपण्डे सुरभिपवनहते ।
विचरति प्रमदवने हंसः सहचरीपरिवृतः॥]
वर्धमानं मयैवं तु व्याणामपि कीर्नितम् ।
पुनश्च चतुराणामेवमेवं नियोधत ॥२०॥
अनुष्टुप् ।
तारायन्धवसणाहो विक्खिरमाणो मेहपडम् ।
किरणसहस्सविद्वसिदी उदयदि गसो रअणिअरो ॥ २१॥
[तारापन्धयसनाधो विकिरन् मेघपटम् ।
किरणसहस्रविभूपित उदयत्येप रजनिकरः॥]
वृहती।
एसो सुमेरुवणत(क)म्मि दिअ देवसिहपरिगीदो.!
सुरहिसुअंपवणचारी पविचरदिवि णहंगणदृतवानो ॥२२॥

·नाट्यशास्त्रम् ।
वीणि गणा यस्य मुखे त्रीण्येव हि यस्य चावसानानि ।
मध्ये चेद् गुरुणी द्वे तचपलं शीर्पकं भवति ॥ २४७ ।।
पूर्वाधऽथ(चे धधं) चतुर्हस्खा मिश्रा गणास्तु चत्वारः।
पादे भवन्ति नियतं पश्चाल्लघुसंचयः शेपः॥२४८॥
एकद्विकल(ले) निकला च(श्च)तुकलाः पट्कलास्तथो(नोs)-
प्टकला(:)।
कार्या ध्रुवाविधाने प्रासादिक्यन्तरक्षेपैः ।। २४९ ॥
त्रीणि गणा यस्य मुखे त्रीण्येव हि यस्य चारसानानि ।
मध्ये चेद् गुरुणी द्वे तचपलमिति ॥
अवसानापेक्षया नपुंसकत्वम् । अन्ते निर्वहन्तीत्याशयेन सामान्योपक्रमात् प्रथमं तेनैव
निर्देशः । यतिश्च प्राप्या । अक्षरपिण्डविपयमेवोदाहरणम् । शिव तव पुरमिह बन्दे
सकलजनहृदयकृतमिति । द्रुतेऽपि यथा पादः शीर्षकस्य ॥ २४७ ।।
अस्यैव पूर्वव्यामिश्रणेन भेदान्तरमाह । पूर्व घर्धे इति । चतुर्हसाधतुर्माना-
श्चत्वारः पूर्वेऽर्धे । मिश्रा इति । सम्भवेत् ततो लघु इत्याये पादद्वये लक्षणमित्य-
स्मिंस्तु पादद्वये य(ब)स्त्यन्यदुक्तं त्रीणि गणा यस्येति कृतलक्षणं योग्यम् । पाद इति
जाती। पादयोरिति यावत् । एकवचनानुरोधात् त्रिपदीयं वृत्तजातिरिति केचित्
॥२४८11
अथात्र तालविधिवैचित्र्यमाह ।
एकद्विकला(ल) त्रिकलाश्चतुष्कलाः पट्कलास्तथा(तोऽ)प्टकलाः ।
इति । प्रासादिकीत्वेनापिकीत्वेनोपलक्षिते ध्रुवाविधाने त्रिचतुःपडष्टकलाःक्रियन्ते ।
ततस्कारेण एककलद्विकली यौ विधी उक्तौ तदनुसारेणैककला कार्या । एककलानुसारब्ध
यथाक्षरविधिना विचित्ररूप इति प्लुतगुरुलघुद्रुतात्मेत्युक्तं भवति । एककलपस्तारात् पश्च-
द्विकलो विधिः । अत एवं चतुष्कलः पुनर्नोक्तः । द्विकलप्रस्तारस्य तदीयस्य लाभात्
आवापादिभेदस्य चानुपयोगात् । अनेन प्रादेशिकीनकामिक्योरेव गुर्वात्मा प्रस्तार इत्युक्तं
भवति । शीर्पकप्रकरणेऽपि प्रसङ्गादयुग्मनालोऽपि (प्रतिपादितः) ॥२४९॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३४५ व्यत्रे विरामस्त्रिकलश्चतुरश्रे चतुष्कलः । प्रावेशिक्या ध्रुवायास्तु नैष्कामिक्यास्तथैव च ॥ २५०॥ विरामो 'द्विकलोऽप्य(त्य)न्तमन्तरायाः समासतः । पादान्ते द्विविरामस्तु क्षिप्तायाश्च प्रकीर्तितः। स्थितायाश्च तथा ह्यर्थे प्रासादिक्यास्तथैव च ॥ २५१ ॥ कलाकलार्धयोगेन गुरुलध्वक्षरान्विताः । त्रयो ध्रुवाणां विज्ञेयाः संयोगा वृत्तसंश्रयाः । सर्वदीर्घः सर्वलघुर्गुरुहस्वाक्षरस्तथा ।। २५२॥ अथ प्रावेशिकीनकामिक्योर्वक्तव्यशेषमाह । त्र्य विरामस्निकल इति । समस्तविवक्षिततालान्ते विराम कार्यः । न तु मध्ये (इति) तात्पर्यम् ॥ २५० ॥ अथान्यासु विरामनियममाह । विरामो द्विकल इति । अन्तरधुपाया पढसमाप्ती कलाद्वयपरिमाणालंकारवैचित्र्येण वा तूणीकतया विश्रान्ति कार्या । अत्य- न्तमिति ततोऽधिकेत्यर्थः । तुश्चार्थे । आक्षेपिक्या अप्येवमेव । द्विविराम इति । द्विकलो बिराम इति मध्यमपदरोपे द्विविराम इति । स्थितायाः प्रासादिक्याश्च पादद्वये समाप्ते तावती विश्रान्ति । न तु त्रिपादमिति यावत् ।। २५१ ।। अथ वृत्तविभागेनापि यथाक्षरस्थित्या तालवैचित्र्यमस्तीति दर्शयितुमाह । कलाकलार्धयोगेन गुरुलध्वक्षरान्विता(:)। इति । कलासहितं कलाधं प्लुतं कला च गुरुरूपा कलाध लधु कलार्ध चेत्येकशेष( पो) युज्यते । आधारस्थाया लघुभावेन नियोगे द्रुतका कलार्धादियोगश्चेति समाहारः। तत्यमर्थ । प्जुतगुरुलघुद्रुतो फ्लक्षिततत्समूहरूपा वक्ष्यमाणा ये ध्रुवाणां त्रयः संयो- गाम्ते वृत्ताश्रया कार्या । वृत्ताश्रयं त्याह । गुरुलध्वक्षरान्विता इति । गुर्नक्षरे लध्यक्षरे च द्वि(कलता रमा । एतदुक्तं भवति । यत्र छन्दो गुरु तत्र नालगुरु तालो गुरुः)। एवं रघु निमार्यम् । यत्र च रघुगुखरू) तत्र तालप्लुतं तथापि च ताद्रुतम् । तद्यथा । पट्कलमित्यत्र गुरुलघुगुरूणि गुरुद्रुतगुरुणि प्लुनगुरुणी गुस्प्लुते इति चतुर्धा प्रस्तार म्यापनीयः । एवं सर्वश्रुपासूह्यम् । एप एव समवृत्तेऽपि चतुर्लयादेविषय । तत्र त्रयः सयोगा इत्याह । सर्वदीर्घ इति । यत्र सर्ने जुना । सर्वलघुरिति । यत्र सर्ने हुताः । १य. विकतो ना.४४ ·३४६ नाध्यशास्त्रम् । गुरुपाया स्थिता कार्या लघुप्राया द्रुता तथा। गुरुलध्वक्षरमाया प्रासादिक्यन्तरा तथा ।। २९३ ।। एवं धृवाणां कर्तव्या जातयो वृत्तसम्भवाः । अत ऊय प्रवक्ष्यामि शीर्षकाणां तु लक्षणम् ॥२५४ ।। आद्यमन्त्यं तृतीयं च पञ्चमं सप्तमाष्टमे। गुरूणि यस्याः पादे तु सा श्येनी तु कृती यथा ॥ २५ ॥ यथा। सागरं समुधु(दु)णतो रप(च) इव लघुगदिरभिभवदि पव्वदा समाहणंतो तरुसु च जणअदि भयमतुलम् । रेणुजालमुक्खिवन्तो दिवसकरकिरणो ण उपकलितो] चोध पजासु काम विचरदि वरतनु सुहपवणो ।। २७६ ।। गुरुहस्ताक्षर इति । प्लुतगुरुलघुद्रुतमय इत्यर्थः । प्लुतद्रुतयोश्च गुरुलघुत्तमुक्तपूर्वम् ॥ २५२ ।। अस्य वृत्ताश्रयस्य तालम्य विभागमाह । गुरुमाया स्थितेति ! यथा........। लघु प्राया द्रुतेति । यथा खरनखर । गुरुलध्वक्षरप्राया तु यथा अनन्तादि। प्रासादिक्यन्तरे प्रत्येकं सम्बध्य(ध्ये ते ॥ २५३ ।। प्रासनिकमुपसंहरति । एवमिति । वृत्तसम्भवा वृत्तगीतगुरुलध्याश्रया ध्रुवाणां जातयः । तालप्रकारा एवं कार्याः । अथ प्रकृतमेव शीर्षकविधिमनुषभन्नाह । अत ऊर्ध्वमिति । ।। २५४ ॥ रक्षणविशेपं तत्प्रकृतेराद्यमुत्कृत्यन्तमाहाद्यमित्यादिना । जी गौ श्रुतिम(नं गश्च इपेनी । जो ज्यौ नौ लौ गुरुरिति चपला । मतयां(य) श्रुतिनं गयुत क्रौञ्चम् । भमसागं श्रुतिनं गं पुष्पसमृद्धा ।। नयभं गौ श्रुतिनं गं सम्भ्रान्तम् । भत्रयमथ गौ श्रुतिनं गं स्खलिता। मौ गौ शरनं लगि चेन् मत्ताक्रीडा। नजनसभं श्रुतिनं लगे वेगा। अष्टौ शीर्षकजातय एता उत्तमविषये युमताले ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३४७ [सागरं समुद्धन्वन् रव इव लघुगतिरभिभवति पर्वतान् समाधनन् तरुषु च जनयति भयमतुलम् । रेणुजालमुत्क्षिपन् दिवसकरकिरणोपकलितो बोधयन् प्रजासु कामं विचरति वरतनु सुखपवनः ॥] प्रकृत्यां पञ्चमान्त्ये तु यष्टमैकादशे गुरू। द्वादशं चेति विज्ञेयं नामतश्वपला यथा ॥ २५७॥ मुनिगणमण्डवि(लि)वन्धि(वन्दि)दओ(ते)जो विधुणिअ तिमिरपडम् कमलवणाई वियोधिअमाणो गहगणपरिगणदो। भुजगसहस्सविबन्धिदपासो वितवितकणकवपू उदअदि संपदि ताविदलोओ वरतणु दिवसकरो ॥ २५८ ।। [मुनिगणमण्डलीवन्दिततेजा विधूय तिमिरपट कमलवनानि विवोधयमानो ग्रहगणपरिगणितः। भुजगसहस्रवियन्धितपावो विद्योतितकनकवपुः उदयति सम्मति तापितलोको चरतनु दिवसकरः॥] पञ्च त्वादी यत्र तु दीर्घ नवममपि च गुरुसमयकृतं दीर्य चान्त्यं चाष्टममन्यल्लघु विरचितमिह चरणविधौ। वृत्ते ज्ञेया जग(जा)तिरपीयं यहुविधनिचयचितविहिते क्रो नाम्ना छन्दसि चोक्ता द्विजगणमुनिगण परिपठिता ॥२०१॥ यधा। एसो चन्दो णिम्मलजोहा विधुणिअ घणमसिदपटणिहं लोकानन्दो लोकपदीयो उडुगणगहप्प(ग)णसमणुगदो। वासादाणं कारअमाणो सितपडणिवसनमिव विपुलम् लोकालोकं रञ्जअमाणो विचरदि वरतणु गगणमसू ॥ २६० ।। [एप चन्द्रो निर्मलज्योत्लो विधूय घनमसितपटनिभं लोकानन्दो लोकप्रदीप उडुगणग्रहगणसमनुगतः। प्रासादानां कारयमाणः सितपटनिवसनमिव विपुर लोकालोकं रजयमाणो विचरति वरतनु गगनमाशु ॥]

·३४८
नाट्यशास्त्रम्।
आद्यचतुर्थ पञ्चमपटं नवममथ च [मथ दशमं निधनगतं
ये च ततोऽन्ये येषु लघुत्वं यदि भवति च चरणम(ग)तिविधी ।
सा निकृतिः स्यात् पुप्पवि(समृद्धा द्विजगणमुनिगणपरिपठिता
नामविकल्पाद् वृत्तकृता वैश्वशतलुलितमिह नभसि नदी ॥२६१॥
पुष्फविदाणं उद्धुणमाणो रव इव पटुतर(द्रुत गतिरभिपत(ड)ति
पक्खळमाणो मेहतडेमुं तरुसु च जणयदि भयमतुन्यम् ।
उम्मिसहस्सं उद्धुणमाणो सरसखुभिदसळिळकळकळो
भीमणिणादो चण्डपवाही विअरदि वरतणु सुहपवणो ॥ २६२ ।।
[पुप्पवितानमुद्धनयमानः रव इव पटुगतिरभिपतति
प्रस्खलमानो मेघतटेपु तरुपु च जनयति भयमतुलम् ।
ऊर्मिसहस्रमुद्धृनयमानः सरसधुभितसलिलकलकलो
भीमनिनादश्चण्डप्रवाही विचरति वरतनु सुखपवनः॥]
अन्त्यं च पञ्चमं पष्टं सप्तमं दशमं परम् ।
वृत्ते सङ्कृतिसंज्ञे तु सा(सं)भ्रान्ता नामतो यथा॥ २६ ॥
किरणसहस्सं विक्खिरमाणो फलि(टि )ह(क)मणिरुचिरधवळणिहो
कुमुदवणाई योहअमाणो कुमुददळनिअरसदिसवः ।
गृहगणबन्धू लोकपदीयो उड्डगणगहगणसमणुगदो
उदयदि चन्दो रोहिणिकन्तो णवसरदमुदितसुखजणणो ॥२६४ ॥
[किरणसहस्रं विकिरन स्फटिकमणिरुचिरधवलनिभः
कुमुदवनानि बोधयमानः कुमुददलनिकरसदृशवपुः ।
ग्रहगणयन्धुलोकप्रदीप उड्डगणग्रहगणसमनुगत
उदयनि चन्द्रो रोहिणीकान्तो नवशरदि मुदितसुखजननः॥]
आद्यमन्त्यं चतुर्थं च सप्तमं दशमं तथा ।
गुरूण्येकादशं चैव संकृती वृत्तसंश्रयम् ॥ २६५ ।।
लघून्यन्यानि शेपाणि पादे यस्मिन् भवन्ति तु ।
तज्ज्ञेयं शीर्षकं तज्ज्ञैः स्खलितं नामतो यथा ॥२६६ ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३४९ वातसमुद्धतीचितरङ्गो(ड्रे) स्फटिकमणि निकरसदृशजले पङ्कजरेणुपरागपिशङ्गे [विलुलितकमलकुवलयदले । मोटितकल्पतरूत्थितशाखे सुरयुवतिनयनसमनुसृतः क्रीडति दानसुगन्धमहोचैः (मिः)सुरगज इह [किल]सुरसरिः(रिति) ॥२६७॥ [वातसमुद्धतवीचितरङ्गे स्फटिकमणिनिकरसदृशजले पङ्कजरेणुपरागपिशङ्गे विलुलितकमलकुवलयदले। मोटिनकल्पतरूत्थितशाखे सुरयुवतिनयनसमनुसृतः क्रीडति दानसुगन्धमहोर्मिः सुरगज इह [किल]सुरसरिति ।।] अष्टावादी दीर्घाणि स्युर्यदि च पुनरपि हि भवति बहु लघुगणो भूयश्चान्ते दीर्घ त्वेकं यदि भवति पदि पदि पुनरपि च तथा । मत्ताक्रीडा विद्युन्मालेत्यपि च विविधकविभिरपि बहुभिरुदिता नाना छन्दोवृत्ते देवीत्यभिकृतिगतिविधिषु च नियतमभिहिता ॥२६८॥ यथा। एसो मेहो सेलाभोगो(ओ) असणिमुरजपटु(ड)पट(ड)हसम(द)रओ णाणाविज्जुजोआलोओ घणपडळनिचयजळधरमम(रम)णुगदो। णाणापण्णो तोउग्गारी चरितदवळखगविचरितकुमुमपभो संजा(छा)अन्तो को याते(तो) गिरिरिव गिरिणिवह इव सुभसळिळो ।। २६९॥ सागरं समुद्भुणन्तो रह(व) इव लघुगदिरभिभवहि(दि)। मुनिगणमण्डलियन्धि(वन्दि)द ओ(ते)जो विधुणिअतिमिरपडम्। एमो च्छ(च)न्दो णिम्मळजोहा विधुणिअ अणुतमयन्धमिदम् (घणमसिदपटणिहम् )। पुप्फविदाणं उद्रुणमाणो रव इव दुतगति अभिपदि ।

·३५० नाट्यशानम्। [एप मेघः शैलाभोगोऽशनिमुरजपटुपदहसमदरयो नानाविद्युद्योगालोको धनपदलनिचयजलधरमनुगतः । नानावर्णस्तोयोद्गारी चरितधवलखगविचरितकुसुमप्रभः संछादयन् लोकं यातो गिरिरिव गिरिनिवह इव शुभसलिलः ।।] पञ्चमं द्वादशं चैव दीर्घमन्त्यं त्रयोदशम् । उत्कृत्यां तु भवेत् पादे वृत्तं वेगवती यथा ॥ २७० ॥ गगणतलंगणमभिरुहमाणो उड्डगणगहगणसमणुगदो युवतिजणाण[णत] सुरुचितरूयो सुखितदयितजणमदणकरो। किरणसहस्सवि(दि)सुरचितयन्दो रजतगिरिसिहरसदिसवपू उदअदि संपदि असु जगदीवो कुमुदवणरुचिरविमळकरो ॥२७॥ [गगनतलाङ्गणमभिरोहन्नुड्डुगणग्रहगणसमनुगतो युवतिजनानतसुरुचितरूपः सुखितदयितजनमदनकरः । किरणसहस्रदिग्रचितवन्धो रजतगिरिशिखरसदृशवपु- रुदयति सम्पत्याशु जगद्दीपः कुमुदवनरुचिरविमलकरः।।] एता यष्टौ बुधैर्जेयाः शीर्पकाणां तु जातयः । पुनर्नकुंदकानां तु सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।। २७२।। किरणसहस्सं विख्खि( क्खि)रमाणो फळिकमणिरुचिरचवळ- णिहो। चातसमुद्धतवीचितरने स्फटिकनिकरसदृशजले। एसो मेहो सेलाभोओ असणिमुरजपडपडहसम[द]रयो । गगणतलङ्गणमभिरुहमाणो उडुगणगहगणसमणुगदो। अधाधमविषया. प्रासादिक्यादयो ध्रुवा उच्यन्ते । पुनर्नकूटकानामिति । नटोऽधम- प्रकृतिः । तत्र भवानि नर्कुदानि वृत्तानि । ततः संज्ञायु( यां)कः (कन् ) (अष्टा. ५.३.७५) । अधमविपयाच्च व्यश्रोत्र साल. ॥२५५-२७२ ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। अष्टौ नर्कुटकानां तु विज्ञेया जातयो बुधैः । दर्शनं लक्षणं त्वासां नामानि च नियोधत ।। २७३ ॥ रथोत्तरं बुद्बुदकमुद्तं वंशपत्रकम् । शिवाक्षरा हसवती हंसास्यं तोटकं तथा ॥ २७४ ।। प्रथमं च तृतीयं च सप्तमं नवमान्त्यके । गुरूणि त्रैष्टुभे यत्र नर्कुटं तद् रथोत्तरम् ।। २७५ ।। यथा। एसिका कमलगभगेहके रेणुपिञ्जरित(द)चारु गतिया(आ)। सारदे मदकलोपकूजिदा हिण्डदे सरवरम्मि छप्पदी ॥ २७६ ।। [एपका कमलगर्भगेहके रेणुपिञ्जरितचारुगतिका । शारदे मदकलोपकूजिता हिण्डति सरोवरे षट्पदी ।।] पञ्चमं सप्तमं चैव नैधनं च गुरूण्यथ । पादे तु बृहतीसंस्थे यत्र बुहुह्य(द)कं यथा ॥ २७७ ॥ यथा। तडिगुणबन्धणिद्धओ(अद्वो) सिदखगपंतिमोहिदो। णहसि गजो समुग्गओ विचरदि एस मेहओ ॥२७८॥ [तडिद्गुणवन्धनिवद्धो सितखगपङ्क्तिशोभितः। नभसि गजः समुद्तो विचरति एप मेघकः ॥] अन्ये तु। सतृतीयपञ्चमनवमं त्रयोदशं पोडशं तथा दशमात्परं च निधनं चतुर्थगम् । यत्र वै गुरु भव नीह शेपलघुतंयुतं वृत्ती स्याच संश्रितं प्रवदन्ति बुद्बुदकमेव नर्कुटं तन्द्धि नामतः ।।

·३५२
नाट्यशास्त्रम् ।
चिरकालमभिसम्भरन्त(न्त)पिअंगाणत्त मुहिदं ण रोद्धम्
मुदिमाणइत्तडिदिदो काणणे घणे परिखेदिदे बहुविधे हि अणुगो
वासराहरो।
तरुसन्धुवज्जुहिआए संचसि(लि)ओ भीदभीदओ
असु कोधरं विसरइ(सइ) पासवा(पा)दवेच्छ दीणदीणओ।
[चिरकालमभिसम्भरन्तं प्रियगानान मुदितं न रोद्धं
मोदमानायां तडितीतः कानने धने परिखेदिते बहुविधे
धनुगो वासराहरः।
तरुसन्धुवनं दृष्ट्वैतचपको भीतभीतक
आशु कोटरं विशति पार्श्वपादपस्थी दीनदीनकः॥]
तृतीयं पञ्चमं चैव नवमैकादशे तथा ।
द्वादशं पोडशं चैव चतुर्दशमथापि च ॥ २७९ ।।
अस्मिन्नष्टिकृते पादे गुरूपयेतानि सर्वशः।
छन्दोर्जेयमेतत्तु नकुटं झुगतं यथा ॥२८० ।।
वणखण्ड[ण्डक] जहदि कोसिको वायसाहदो
भयभीदओ अवदि(भजदि) पादपं दीणदीणओ।
नरकोटरं वसदि सम्पदं कोळणेत्तओ
समभिद्वदो णिसिअरो अअं पदि सोहिदो ॥२८१ ।।
[वनखण्डकं जहाति कौशिको वायसाहतो
भयभीतको भजति पादपं दीनदीनकः ।
तरकोटरं वसति साम्प्रतं लोलनेत्रका
समभिद्रुतो निशिचरोध्यमेति शोधितः ॥]
अन्ये तु।
प्रथमे यदा तु गुरु यत्र चान्तं
तृतीयकं यदि च द्वितीय......ता गुरु ।
अथ पोडशाक्षरे कृते तु पादे
चतुर्थक विकमिहोद्धटम् ।।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। नर्कुटं हि तदिति यत्तु चतुर्दशमनिधनगै- भूपितमक्षरैर्गुरुकृतैः श्रवणसुखकरैः। तत् खलु वंशपत्रपतितं मुनिगणगदितं नर्कुटकं वदन्ति नियमादतिधृतिरुचितम् ॥२८२॥ यथा। चूदवणं पफुळ्ळतिळकं कुरवअसहिअं चारुअसोअसाळकळिदं कुसुमसमुदिदम् । माधवकाणणं जुवदिआ[जण]मदजणणं हिण्डति कोकिला फळरसासवमहुररवा ॥२८३ ॥ [चूतवनं प्रफुल्लतिलकं कुरबकसहितं चार्यशोकसालकलितं कुसुमसमुदितम् । माधवकाननं युवतिजनमदजननं हिण्डति कोकिला फलरसासवमधुररवा ।। तृतीयं पञ्चमं चैव नवम नैधनं तथा । गुरूण्येतानि पादे तु यत्र तत् प्रमिताक्षरा ॥२८४ ॥ यथा। कमळाअरेसु भमि(म)रु(ऊ)ण बुडं (चिरं) भमरीमुहासवसुकक्खणओ। मधुभूसिदं सुरहि चूदवणं परिहिण्डिदो सुतणु छप्पदओ ।। २८५।। [कमलाकरेपु भ्रान्त्वा चिरं भ्रमरीमुखासवसुखक्षणकः। मधुभूपितं सुरभि चूतवनं परिहिण्डितः सुतनु पट्पदः ॥] ना.४५ ·३५४ नाट्यशास्रम् । नवमान्त्यपञ्चमतृतीय- गुरुलघुशेपमक्षरगतम् । भवति चरणं तु यस्य सतनं विविध प्रमिताक्षरेति कधिना खल सा ।। तृतीयपश्चमान्यानि प्रथम सचतुर्थकम् । पटं च नैधनं(ने) चाथ गुरूणि ध्यजिनी यथा ॥२८॥ यया। विरतन्ति(या) कमल सपढे पुष्कगन्धके कुतुमछुद्धा । तुरिअं पपीतमधुमत्ता छप्पदिका(आ) कुळं समुपयाति(दि) ॥२८॥ [विलसति या कनलखण्डे पुष्पगन्धके कृप्लुमलुब्धा । त्वरित प्रपीतमधुमत्ता पट्पदिका कुलं समुपयाति ॥] दशमं सप्तमं यत्र चतुर्थकमथ पष्ठम् । तृतीयं निधनं गुरु कथिन( हंसास्य) नर्कुटं जगतीगतम् ।। दिअहंसा वसन्ते सकिळासए कुसुमासादळुद्धा कमळाअरे । णळिणीपत्तमज्झे परिहिण्डिदा गमणाआसखिपणा भमरावली ।। यदि चान्त्य नृतीयकाष्ठगतैर्नचमेन च भूषितमेवम् । गुरुभिः सततं त्विह तद् घटिनं तोटकमेव हि नर्कुटकम् ।। २८८॥ यथा। रमणीसहिदो रअणीविरमे गगणंगणए खगकोसिअओ। अ(नुवाय)सए हि विघहिदओ परिमण्टदि कोटरअं सुरि(हि)दम् ।। २८९ ।। [रमणीसहितो रजनीविरमे गगनाङ्गणे खगकौशिकः। अनुवायसैर्हि विघहितः परिमण्ठति कोटरं सुहितम् ॥]

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३५५ [दशमं सप्तमं यत्र चतुर्थकमथ षष्ठम् । तृतीयं निधनं गुरु कथितं( हंसास्य) नर्कुटं जगतीगतम् ॥२९०॥ दिअहंसा वसन्ते सळिळासए कुसुमासादळुद्धा कमळाअरे। णळिणीपत्तमज्झे परिहिण्डिदा गमणाआसखिण्णा भमरावली ॥ २९१ ॥] [दिव्यहंसा वसन्ते सलिलाशये कुसुमावादलुब्धा कमलाकरे । नलिनीपत्रमध्ये परिहिण्डिता गमनायासखिन्ना भ्रमरावली ॥] एतास्नु जातयः प्रोक्ता नर्कुटानां समासतः। पुनश्च(स्तु) खजकानां च सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।। २२२ ॥ रनर( भ ,लगी तु रथोद्धतिरथ नजर बहुदकम् । सजम[य]जगुरुरुद्गतिं वंशपत्रमथ भरनभनलगम् । प्रमिता सजिमौ ध्वजिनी सजसगिभरनंगा । सश्रुति तोटकनुदितं हंसास्यं सरभरमित्यष्टौ । रेणुपिजरिदचारुतिआ। विचरदि एस मेहओ। भयभीरओ भअ- (ज)दि पादपं दीणदीणओ। चूदवगं पफुकळ तिळ कुरवअसहि। कमळाअरेसु भमऊण चिरं। विलसन्ति या कमलसण्डे छप्पदिआ कुळं समुपयादि। रमणीसहिदो रअणीविरमे। [दिअहंसा वसन्ते सळिळासए।] ॥२७३-२९१ ।। अथ मध्यमाघमं विषयं खञ्जकं जातीयेन प्रतिजानीते । पुनस्तु खनकाना- मिति । प्रासादिक्यादिध्रुवा एवोत्तमाधमविपयतया शीर्षकमिति नामा नर्कुटखजकनामा- (मा)च व्याहियते । तासां चोक्तरूपमिदं वैचित्र्यान्तरेणोच्यत इति पुनः , शब्दार्थः ।। २९२॥ -

·नाट्यशाधम् ।
आमोदं कसनी(ख) पूर्व भावनी मत्तचेष्टितम् ।
एतास्त्रित्रः समाख्याताः खाकानां तु जातयः ।। २९३ ।।
आद्यचतुर्थपष्ठदशमं सपोडशमधान्यमेव च ।
यदि द्वादशमेव यन्न चरणेपु सप्तदशकात् परं च विहितम् ॥२९४।।
छन्दसि चेत्तथा गुरु चेदयाकृतिगतं भवेत्तु सततम् ।
भद्रकमेव खञ्जकमिदं पुनश्च कधितं प्रमोदकमिदम् ॥२९५ ।।
यथा।
माहवमाससोहितसमग्गके उयवणम्मि फुझळकुसुमे
णि[प]मत्तजुत्तबहुपक्खिसंघपरिवुद(ह)णादमुहळे ।
फबिळदचूदसण्डसह आरमंजरिविळोळनादपवणे
हिण्डदि छप्पदानुगदमग्गओ परहुदो (नि)विठ्ठवअणो ।। २९६ ।।
[माधवमासशोभितसमग्रक उपवने फुल्लकुसुमे
नित्यममत्तजुष्टयहुपक्षिसङ्घपरिघुष्टनादमुखरे ।
फलितचूनखण्डसहकारमञ्जरीविलोलनादपवने
हिण्डति पट्पदानुगतमार्गकः परभृन्निविष्टयदनः ।।]
आयपश्चमान्त्यसप्तमं स्यात् तृतीयमेव दीर्घकम् ।
यस्य पादयोगतो हि सा भाविनीति खञ्ज तथा ॥ २९७ ॥
यथा।
जातिफुलपाणमत्तओ चूदरेणुगुण्ठिदग्गओ।
फुळपङ्काउ(जो)व्वसोहिदो छप्पओ मुदं पधाविदो ॥ २९८ ॥
[जातिपुष्पपानमत्तथूतरेणुगुण्ठिताङ्गकः ।
फुल्लपङ्कजोपशोभितः पट्पदो मुदं प्रधायितः ॥]
यदा तृतीयसप्तमं तदाद्यपञ्चमं लधु ।
तवा तु मत्तचेष्टितं वदन्ति खञ्जकं बुधाः ॥ २९९॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३५७ यथा। पफुळळपुप्प(फ)पाद विहङ्गमोपसोहिदम् । वणं पगीदछप्पदं उवेइ एस कोकिला ।। ३००॥ [प्रफुल्लपुष्पपादपं विहङ्गमोपशोभितम् । वनं प्रगीतपट्पदमुपैत्येप कोकिलः ॥] नकुटानां तु खजानामेता वै मूलजातयः । आभ्यो विनिस्सृताश्चान्या युग्मौजा विपमास्तथा ॥ ३०१ ॥ चतुप्पष्टिर्भुवाणां तु विज्ञेया मूलजातयः । समवृत्ताक्षरकृता अतोऽन्या विषमा मताः ।। ३०२॥ ८ भरनरनरनगि रजरी जरलगि मोदकभाविकमत्तविचेष्टा(:)। ख अक इति गतिवैकल्याद्वद्धः । अन्ये तु युगाऽपि विकलाङ्गोऽन्तःपुरोचित इति । तद्विषयत्वात् प्रमोदादित्रयं खञ्जकमित्युच्यते । णिश्च(प)मत्तजुत्तबहुपक्खिसंघपरिघुट्टणादमुहळे । जातिफुल्लपान- मत्तओ। पफ(फुल्लपुप्फपादवम् । अन्ये त्वाकृते( तौ) छन्दस्यधमविषयत्वं न युक्तमिति मन्वानाः प्रमोदकस्थाने बबुदर्ग पठितमपि वंशपत्रपतितं पटन्त्युभयपठितमित्युभयविषयता सिद्यर्थमिति ॥२९३-३००॥ आभ्यो विनिमृता इति । अर्थसमविषमरूपतयेति भावः ।। ३०१॥ अथ सर्वध्रुनासु गायत्रमेव प्रधानमिति दर्शयति । चतुःपष्टिधुवाणां त्विति । पडक्षरे गायने चतुःषष्टिभेदार छन्दोऽध्याये (भ. ना. अ. ११.५५) दार्शताः । सम- वृत्ताक्षराद् गायत्रादेव च पादक्रमेग नीवृदि मुजि द्विभागेन च सर्वच्छन्दोभेदसिद्धिः । तथाहि । पादचतुष्टयोपरि पूरिते पइविंशत्यक्षरोकृतेश्चतुःपष्टिमूलजातयः । ते(ता) अनन्ताः । अत एव गायतस्त्राय(ते) इति गायनमाहुः ॥ ३०२ ।।

·नाट्यशास्रम् । समवृत्तास्तु(त्तु) जायन्ते ध्रुवास्तिनस्तु नित्यशः । युग्मौजाश्चापि मिश्राश्च विपमाश्च समा मताः ।। ३०३ ॥ सुमतिष्ठादिकानि स्युर्वृहत्यादीनि यानि तु । छन्दांसि तेपां मानेन व्या कार्या धुवा बुधैः ।। उष्णिगादीनि यानि स्युः शकर्यन्तानि चैव हि । छन्दांसि तेषां मानेन चतुरश्रा ध्रुवा मता ॥ त्रिष्टुनादीनि यानि स्युरुकृत्यन्तानि चैव हि । छन्दांसि तेषां मानेन चतुरधा द्विपादिका ।। इत्यन्ये । तत्राविषमाणां तु पटुपश्वाशे शने स्मृने । एतदेव परीमाण पिषमाणां प्रकीर्तितम् ॥ ३०४।। एतत्र स्फुटयति । समवृत्तादिति गायत्रासमवृत्तादन्या समाधसम- विषमभेदात् त्रिमा भुवा जायते । तासा च प्रयेक तालमेदस्त्रिगा। युग्म ओजो मिश्रश्चेति नपत्यम् । एतावताऽनन्तो लक्ष्ये ल्यभनोदाहरणेपु यो ध्रुवावृत्तप्रपश्चो दृश्यते सोऽपि सड्गृहीत एव ॥ ३०३ ।। केचित् पठन्ति । व्यायां सुप्रतिष्ठादिवृहन्त्यन्तादियुग्मकः। उरिभ्यः शकरी यावत् त्रिष्टुभो पारदुत्कृत्तिः । युग्म एव विधातवः किन्तु कार्या द्विपादिका ॥ इति । तत्रय चतुरनधिकृष्टात्माना विविधमण्यमेदो विषयचमन्य गन्धम्य ज्याचक्षिरे । तत्र हि परिक्रमे विपमार्थयोगेन बहुधा मरिपूरणमिति । अथार्धसमादे संख्यामाह । तत्रार्थविषमाणां तु पट्पञ्चाशे शत इति । पट्पञ्चाशादिकानि यत्र ते द्वे शते ॥ ३०४ ॥ च स्मृता ।

·-
द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
सामान्य.जाश्च जायन्ते ध्रुवा विषमपादिकाः।
स्वेन नाना तु नामानि तासां कार्याणि घृत्ततः ॥ ३०५॥
एवं तु जातयः प्रोक्ता नानावृत्तसमुद्भवाः ।
अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि विकल्पान् पञ्चहेतुकान् ॥ ३०६॥
जातिः स्थान प्रकारश्च प्रमाणं नाम चैव च ।
ज्ञेयो ध्रुवाणां गानज्ञैर्विकल्पः पञ्चहेतुकः ।। ३०७ ।।
वृत्ताक्षरप्रमाणं हि जातिरित्यभिसंज्ञिता।
समाविषमाभिश्च प्रकारः परिकीर्तितः ॥३०८॥
पट्कलाप्टकले चैव प्रमाणे द्विविधे स्मृते ।
यथागोत्रकुलाचारैर्नृणां नामाभिधीयते ॥ ३०९ ॥
स्वेन नान्नेति । यत एव समवृत्तद्वयादर्धसमं तदेव तस्या नामेत्यर्थः । यथा
श्रीशङ्करभक्तिशालिना भदृशङ्करेणार्धसमवृत्तप्रकरणे दर्शितम् । उद्धता सभोजसमौ
वलिता जवन इत्यादि ॥ ३०५]]
पञ्चहेतुकानिति । निमित्तकृतान् पञ्चप्रकारान् वक्ष्यामीति ॥ ३०६ ॥
तत्र निमित्तपञ्चकमाह । जातिः स्थान प्रकारश्च प्रमाणं नाम चैवेति
||३०७॥
वृत्तेऽक्षरप्रमाणं जातिः। स्वरूपजननात् । स्थानं बहु वक्तव्यत्वादग्रतोऽ-
मिधास्यते । समाईसमविषमता प्रकारः ।। ३०८॥
पट्कलाप्टकलप्रमाणे द्विकलाभिधाने नाम । जात्यादीनामत्र प्रयोजनमाह ।
कलाधिक्येऽपि समुदायताले हि त्र्यश्रता विभाति । अवयवताले बहुधेति । अन्ये तु
नात्यल्पत्वान्नातिवि(स्तृ तत्वाच पट्कलाष्टकले वक्तव्ये इत्याहुः । उपलक्षणमात्रमेतदि-
त्यपरे। अथ नामाह । यधागोत्रकुलाचारैरिति । आश्रयणेनान्वर्थयोगेनोपेतम्
॥३०९॥

·नाट्यशानम्। एवं नामाश्रयोपेतं ध्रुवाणामपि चेप्यते । मवेशाक्षेपनिप्कामप्रासादिकमथान्तरम् । गानं पञ्चविधं विद्याद् ध्रुवायोगसमन्वितम् ।। ३१०॥ नानारसार्थयुक्ता नृणां या गीयते प्रवेशे तु । प्रावेशिकी तु नाना विज्ञेया सा ध्रुवा तज्जैः ॥ ३११॥ अङ्कान्ते निष्क्रमणे पानाणां गीयते प्रयोगेषु । निष्कामोपगतगुणां विधानष्कामिकी तां तु ।।१२।। क्रममुल्थ्य विधिज्ञैः क्रियते या द्रुतलयेन नाट्यविधौ । आक्षेपिकी धुवासौ द्रुता स्थिता वाऽपि विज्ञेया ॥ ३१३ ।। ध्रुवाणामपि चेति । न केलं रसभावानामित्यर्थ । किं तन्नामेत्याशङ्वय पूर्वोक्तं सारयति । प्रवेशापेक्षे(क्षेपे)ति | रसाध्याये ( भ. ना. अ. ६.२९.३०) व्याख्यात श्लोक ॥३१०॥ एतेषु नामान्वर्थ योजयति । नानारसार्थयुक्तेति । नाना रसा भागा अर्थाश्व विभावादय तेषा युक्तं(क्तः) सामाजिकाना हृदयेपु प्रवेशो ययेति प्रयोजनम् । नृणामिति । एकशेपे नारीणा च ॥ ३११ ॥ प्रविष्टस्यावश्यं निष्क्रमण न त्वेमाक्षेपादित्याशयेन नैष्कामिकीमाह । अङ्कान्त इति । अङ्कम्य समालो । असमाप्तेऽप्यके यदा पात्राणा निष्क्रमणं तदा चेत्यर्थः । निक्र- मणक्रियायामुपगतो वर्ण्य चेनाहीकृतो गुण इत्युपचरितार्थो हंसराजादिर्यस्याम् ॥३१२॥ अथापिक्या समर्थन, स्वरूपमाह । क्रममुलध्येति । प्रस्तुतं रसम् । द्रुतलयेनेति । बलु खलंकादिवाक्यप्रयोगे या रसापेक्षयोजना तद्विषय (या) प्रयुज्यते(सा) आक्षेपिकी। तत्राक्षिप्यमाणरसस्य दीप्ततया द्रुता । यथा उदात्तराघवे रामस्य प्रस्तुतशृङ्गारक्रमोल्लङ्घनेन अरे तापस स्थिरी(रो)भय । केदानी गम्यते । स्वसुर्मम पराभवप्रसव एकदत्तव्यथ ।* १च. प्रवेशेषु । * अन्ये पादास्तु-- [सरप्रतिवान्धवोद्वलनातसन्धुक्षितः । तवेद विदलीभवत्तनुसमुचलन्छोणितक्षराच्छुरितवक्षसः प्रशमभेतु कोपानलः ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । या च रसान्तरमुपगतमाक्षेपवशात् कृतं प्रसादयति रागप्रसादजननी विद्यात् प्रासादिकी तां तु ।।१४।। विपण्णे मूर्चिछते भ्रान्ते वस्त्राभरणसंयमे । दोषप्रच्छादना या च गीयते सान्नरा ध्रुवा ।। ३१५॥ इत्यादिना ( रावणवाक्येन ) । यथा (दुता)वाक्याकर्णनेन वीररसस्याक्षेप्यस्य तु रसस्य मासण्ये । स्थितेति विलम्बिता । यथाऽश्वत्थाम्नो युद्धवीरे क्रमोल्लइनेन कुतोऽद्यापि ते तातः। (वेणीसंहारम् ३.८) इति नेपथ्यश्रवणादि तस्य करुणरसस्य ।। ३१३ ।। अथ प्रासादिकीमाह । या च रसान्तरमुपगतमिति । उपगत-, मभ्युपगतं प्रस्तुतं रसविशेष यदा प्रसादयति निर्मलीकरोति । कथम् । अनुक्तस्य विभा- वानुमावव्यभिचारिवर्गस्य आक्षेपवशात् स्थिरीकरणसमर्थत्वादिति । काव्यगतेनोत्कर्पण रागप्रसादस्य जात्यंशकगीतिवर्णालङ्कारस्य सौभाग्यकृतस्य सामाजिकहृदयं तन्मयीभावा- पत्तियोग्यतामात्मनो जननमिति गीतिगोभया वा प्रामादयोजनः । प्रासादिकी विद्यात् । विशेषमस्या द्योतयति । इयं हि प्रावेशिक्याक्षेपिक्या अनन्तरमवश्यप्रयोज्या भवति ॥३१४॥ अथान्तरागानमाह । विषण्णे मूर्छिते भ्रान्त इति । अन्तरे छिद्रे, गीयत इत्यन्तरा ध्रुवा । तदाह । दोपप्रच्छादन(ना) इति । तान् दोपानुद्दाहरति । विपपण इति । अनुकतुर्यदनाशङ्कितधन विषयादत्युद्धतप्रयोगश्रमवशाद्वा प्रमादिदोप- सम्भावना । वस्त्राभरणावकाशदित्सया[ या ] गीयते सान्तरा ध्रुवा । तत्र च प्राक्तनं भावि वा रसस्वरूपमनुवृत्तमित्यवश्यं द्रुतमध्यविलम्बितान्यतमेन भाव्य(व्यम्) । श (स)एव च ताल (भ. ना. ३१.५) इत्युक्तत्वात् तदाधारभूतया छन्दोनिवद्धया भाव्यम् । केवलं छिद्राच्छादनमात्र प्रयोजनायामस्यां न मार्थकपदकदम्पयोजनमुपगीतिशुष्काक्षरैरेवेयं लक्ष्ये च लतिकादिनाना प्रसिद्धा गीयत इति नाट्यधर्मी(म)प्रायेयम् । यद्यपि प्रावेशिक्यादेरपि नानुकार्यविषयसम्भवस्तथापि काव्यवाक्यैकवाक्यतायां तरलयसि दृशं किमुत्सुकाम् । इत्यादि काकतालीयश्रुतिशकुनन्यायेन लौकिकस्य सम्भवं नात्यन्तं नाट्यधर्मभावः। एवं नाम व्याख्यातम् ॥३१५॥ १य. रसात। ना.४६ ·३६२ नाट्यशास्त्रम् । ध्रुवाणां चैव सर्वासा रसभावसमन्वितम् । यथास्थानं प्रवक्ष्यामि यत्र गेयं प्रयत्नतः ॥ ३१६ ॥ द्विविधं तु स्मृतं स्थान परसंस्थात्मसंश्रयम् । यत्वाक्षेपसमायुक्तं तच्च मे सन्निबोधत ॥१७॥ यद्धे निरुद्धे पतिते व्याधिते मूर्छिते मृते । अवकृष्टा ध्रुवा कार्या भावे च करुणाश्रये ।। ३१८ ॥ अथ जातिः स्थान प्रकारश्च प्रमाणं नाम चेति श्लोके (भ. ना. ३२-३०५) यत्प्रमाणमुद्दिष्टं तल्लक्षयनुनक्रमते । धृवाणां चैव सर्वासामिति । तत्र स्थानस्य सामान्यलक्षणमाह । यन्त्र गेयं मयनत इति । रसोपयोगी पात्रविशेष. स्थानमित्यर्थ ॥ ३१६॥ ननु प्रवेशनिष्क्रमाक्षेपप्रसादच्छिद्राण्येर गेयस्थानानि । तानि च नामनिर्वचनेन ब्धानि । तत् किमिदानी स्थान नाम्ना पिशिप्यत इत्यागफ्याह । द्विविधं तु स्मृतं स्थानमिति । न प्रवेशादिम्यानमत्र लक्ष्यते किन्तु प्रधानभूलो यो रसभावादिरम्त- दुपयोगि तावद्गानम् । तत्र कदाचिद्यत्रय योऽर्थस्तदुद्देगेनैव गीयते । यथा रामस्य सीता. दिप्रयुक्तविप्रलम्भे तदाश्रयमेव कदाचित् पात्रान्तराश्रयणेन । यथा तभ्यर विप्रलम्भे लक्ष्मणाश्रये ति(नि)तराम(मा)हुरित्यत्र । तदाह । परसंस्थात्मसंश्रयमिति । परस्थगतं लक्ष्मणस्य । आत्माश्रयं रामस्य । तेन स्थानमिति म्यानाश्रयं गानं द्विविधमित्यर्थ । नन्वपरस्यासौ करुण एव भवति । न हि रामे पिपलव्ये लक्ष्मणस्य विप्रलम्भ । केपलं तदुःखदु खितस्यास्य करुण इत्याशङ्कयाह । यत्वाक्षेपसमायुक्त- मिति । यदिति यस्मात् । आक्षेपः तद्रसौपक्षेपित्वेनोपयोग । तेन आसमन्तात् युक्तं स्वपरसम्थं समिति सम्यक् अवैकल्यपूर्णता तेनायुक्त्याऽऽत्मसंश्रयम् । एतदुक्तं भवति । लक्ष्मणम्य करुणे विनयोचित(ते) मसृणमन्थर(रे) गान(ने) प्रयुक्तेऽपि तु रामविप्रलम्भ एच तत्र प्रयोजकीभवति । तथा च लक्ष्मणम्य तदुपमर्पगैर पैरेव तत्परा गानं प्रयोजयति । परस्थोऽप्यसौ प्रयोजको भाति । स वायं प्रयोगो विधिनोपदेशदिशा न शक्यं(क्यः) प्रतिपादयितुमिति दर्शयति । तच मे सन्नियोधतेति ॥ ३१७॥ तत्राक्षेपिक्या तावत् स्थानद्वयोचितं लयविभागेन विशेष यथायोगं निरूपयितुमाह । घद्ध इत्यादि । यद्धो निगडादिना निरुद्धोऽपष्ठब्धः । पतितो महापातकयोगात् । मृत इति मुमूर्षा । अवकृप्टेवि विरम्बिता । करुणाश्रय इति निदादौ ।। ३१८ ।। - ·द्वात्रिंशोऽध्यायः । औत्सुक्ये ह्यवहित्थे च चिन्तयां परिदेविते ।। श्रमे दीने (दैन्ये) विपादे च स्थिता कार्या ध्रुवा बुधैः ॥ ३१९ ॥ एतेष्वेव तु भावेषु करुणावेदितेषु च । ध्रुवा द्रुता च कर्तव्या करुणे भावसंश्रया ॥ ३२० ॥ यत्र प्रत्यक्षजं दुःखं मृताभिहतदर्शनम् । स्थिता तत्र हि कर्तव्या करुणे तु रसे वुधैः ।। ३२१ ।। उत्पातदर्शने चैव 'प्रहर्षेऽद्भुतदर्शने । विपादे च प्रसादे च रोपे सत्वस्य दर्शने ॥ ३२२ ॥ वीररौद्रभयाोपु प्रत्यक्षावेदितेषु च । ध्रुवा द्रुतलया कार्या ह्यावेगे सम्भ्रमे तथा ॥ ३२३ ।। प्रसादे(द)याचने चैव तथाऽनुस्मरणे पुनः । तथाऽतिशयवाक्येपु तथा च नय(व)सङ्गामे ॥ ३२४ ।। हऽथ प्रार्थने चैव शृङ्गाराद्भुतदर्शने । ध्रुवा प्रासादिकी कार्या तज्ज्ञैर्मध्यलयाश्रया ॥ ३२५ ॥ स्थितेति । मध्या विलम्बिता च ।। ३१९ ॥ एतेष्वेव तु भावेषु करुणेति । तदाश्रयेपु भावेषु द्रुता ध्रुवा कार्या । केषु पात्रेष्वित्याह । करुणेति । करुणस्यावेदनं येषु स्वयमुत्पन्नकरुणस्यावेदनं येषु । तेन शोकस्थायिभावपरिपोपका दिव्यभिचारिसंकलितेपु परिजनादिग्विति यावत् । अत एवाह । भावसंश्रयेति । भावप्राप्तिस्तन्निकटप्राप्तिर्निमित्तं वा द्रुता ध्रुवेति ।। ३२० ॥ तर्हि परदुःखे सर्वत्रैव ध्रुवा । नेत्याह । यत्र प्रत्यक्षजं दुःखमिति । दुःखज्ञानम् । कुत्रेत्याह । मृतेति । मृतत्यापमृत्युना अभिहतस्य आकस्मिकतीव- रोगशोकादिना अभिघातस्य च दर्शनं यस्मिन् तत् प्रत्यक्षजं दुःखम् । तत्र विलम्बिता कार्या । करुणे त्विति । परसंस्थे ॥ ३२१ ॥ उत्पातो भूकम्पादिः। विपादे वृत्ते सति । (महर्षे) झटिति यः प्रमोदस्तत्र ॥३२२॥ द्रुताव्यापकं लक्षणमित्याह । आवेगे सम्भ्रमे च द्रुतेति ॥ ३२३ ।। प्रसादविपये याचने ।। ३२४-३२५॥ १च. दैन्ये । २ च. शृङ्गारा। ३ च. प्रमोदे। ४ च. च प्रार्थनायो च ।

·३६२ नाट्यशास्त्रम् । ध्रुवाणां चैव सर्वासा रसभावसमन्वितम् । यथास्थानं प्रवक्ष्यामि यत्र गेयं प्रयत्नतः ॥३१६ ।। द्विविय तु स्मृतं स्थान परसंस्थात्मसंश्रयम् । यत्त्वाक्षेपसमायुक्तं तच मे सन्निबोधन ।।३१७ ।। घद्ध निरुद्ध पतिते व्याधिते मूर्छिते मृते। अवकृष्टा धुवा कार्या भावे च करुणाश्रये ॥ ३१८॥ अथ जातिः स्थान प्रकारश्च प्रमाण नाम चेति श्लोके (भ ना. ३२-३०५ ) यत्प्रमाणमुद्दिष्टं तल्लक्षयक्रमते । धुवाणां चैव सर्वांसामिति । तर स्थानस्य सामान्यलक्षणमाह ! यत्र गेयं प्रयत इति । रसोपयोगी पाविशेष स्थानमित्यर्थ ।।३१६ ॥ ननु प्रवेशनिकमाक्षेयप्रसादच्छिद्राण्येन गेयस्थानानि । तानि च नामनिर्वचनेन रब्धानि । तत् रिमिदानीं स्थान नाना विशिष्यत इत्यागड्याह । द्विविधै तु स्मृते स्थानमिति । न प्रवेशादिस्थानमन लक्ष्यते किन्तु प्रधानभूतो यो रसभावादिरर्थम्त दुपयोगि तावदानम् । तत्र कदाचिद्यय योऽर्थस्तदुद्देगेनैव गीयते । यथा रामस्य सीता- दिप्रयुक्त विप्ररम्भे तदाश्रयमेन पदाचित् पात्रान्तराश्रयणेन । यथा तम्येर विप्ररम्भ लक्ष्मणाश्रये ति(नि)तराम(मा)हुरित्यत्र । तदाह। परसंस्थात्मसंश्रयमिति । परस्थगत लक्ष्मणस्य । आत्माश्रय रामस्य । तेन स्थानमिति स्वानाश्रयं गान द्विविधमित्यर्थ । नन्वपरस्यासौ करण एव भवति । न हि रामे विप्रलव्ये लक्ष्मणस्य विपरम्भ । केरल तबु ग्वदु खितस्यास्य करुण इत्याशब्याह । यत्वाक्षेपसमायुक्त मिति । यदिति यस्मात् । आक्षेपः तद्रसोपक्षेपित्वेनोपयोग । तेन आसमन्नात् युक्तं स्वपरसंम्थ समिति सम्यक् अवैकल्यपूर्णता तेनायुक्त्याऽऽत्मसंश्रयम् । एतदुक्त भाति । लक्ष्मणस्य करणे विनयोचित(ते) मसृणमन्थर(रे) गान(ने) प्रयुक्तेऽपि तु रामविप्रलम्भ एव तत्र प्रयोजकीभाति । तथा च लक्ष्मणस्य तदुपसर्पणैर परेव तत्परा गान प्रयोजयति। परस्थोऽप्यसौ प्रयोजको भाति । स वाय प्रयोगो विधिनोपदेशदिशा न शक्य(क्य.) प्रतिपादयितुमिति दर्शयति । तच्च मे सन्नियोधतेति ॥ ३१७ ॥ तनाक्षेपिक्या तावत् स्थानद्वयोचित ल्यविमागेन विशेप यथायोग निरूपयितुमाह । बद्ध इत्यादि । यदो निगडादिना निरुद्धोऽप्तब्ध । पतितो महापातमयोगात् । मृत इति मुमूर्पा । अवकृष्टेति विरम्रिता । करुणाश्रय इति निदायौ ।। ३१८॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । औत्सुक्ये ह्यवहित्थे च चिन्तयां परिदेविते । श्रमे दीने (दैन्ये) विषादे च स्थिता कार्या ध्रुवा वुधैः ।। ३१९ ॥ एतेष्वेव तु भावेषु करुणावेदितेषु च । ध्रुवा द्रुता च कर्तव्या करुणे भावसंश्रया ॥ ३२० ॥ यत्र प्रत्यक्षजं दुःखं मृताभिहतदर्शनम् । स्थिता तत्र हि कर्तव्या करुणे तु रसे बुधैः ॥ ३२१ ।। उत्पातदर्शने पैच प्रहऽद्भुतदर्शने । विषादे च 'प्रसादे च रोषे सत्वस्य दर्शने ॥ ३२२॥ वीररौद्रभयायेषु प्रत्यक्षावेदितेषु च । ध्रुवा द्रुतलया कार्या ह्यावेगे सम्भ्रमे तथा ॥ ३२६ ।। प्रसादे(द)याचने चैव तथाऽनुस्मरणे पुनः। तथाऽतिशयवाक्येषु तथा च नय(व)सङ्गमे ॥ ३२४ ॥ हर्षेऽथ प्रार्थने चैव शृङ्गाराद्भुतदर्शने । ध्रुवा प्रासादिकी कार्या तज्ज्ञमध्यलयाश्रया ।। ३२५ ॥ स्थितेति । मध्या विलम्बिता च ॥ ३१९ ।। एतेष्वेव तु भावेषु करुणेति । तदाश्रयेपु भावेषु द्रुता ध्रुवा कार्या । केपु पात्रेप्वित्याह । करुणेति । करुगस्यावेदनं येषु स्वयमुत्पन्नकरुगस्यावेदनं येषु । तेन शोकस्थायिभावपरिपोपकादिव्यभिचारिसंवलितेषु परिजनादिग्विति यावत् । अत एवाह । भावसंश्रयेति । भावप्राप्तिस्तन्निकटप्राप्तिर्निमित्तं वा द्रुता ध्रुवेति ।। ३२० ॥ तर्हि परदुःखे सर्वत्रैव ध्रुवा । नेत्याह । यत्र प्रत्यक्षजं दुःखमिति । दुःखज्ञानम् । कुत्रेत्याह । मृतेति । मृतस्यापमृत्युना अभिहतस्य आकस्मिकतीव- रोगशोकादिना अभिघातस्य च दर्शनं यस्मिन् तत् प्रत्यक्षजं दुःखम् । तत्र विलम्बित्ता कार्या । करुणे त्विति । परसंस्थे ॥ ३२१ ॥ उत्पातो भूकम्पादिः । विपादे वृत्ते सति । (प्रह) झटिति यः प्रमोदस्तत्र ॥३२२॥ द्रुताव्यापके लक्षणमित्याह । आवेगे सम्भ्रमे च द्रुतेति ।। ३२३ ।। प्रसादविषये याचने ।। ३२४-३२५ ॥ १च. दैन्ये । २ च. शृङ्गारा। ३ च. प्रमोदे। ४ च. च प्रार्थनायो ।

·३६४ नाट्यशास्त्रम्। शरीरव्यसने रोपे पुनासन्धानकर्मणि । सानुबन्धा बुधैः कार्या गीतजैरन्तरा ध्रुवा ।। ३२६ ।। अवास्तु प्रवेशाः स्युर्गायतो रुदतस्तथा । सम्भ्रमे प्रेपणे चैच धुत्पाते विस्मये तथा ।। ३२७॥ सानुषन्धेति । अनुबन्ध स्वरा तेन सानुवन्धेति तृतरयेत्यर्थ । छ सा क्रियते । आह । शरीरस्य व्यसने रोपे प्रचे सति । यत्पुनःसन्धानकर्म तसिन् । एतदुक्त भाति । शरीरयननाशाद् दो(रोपपशाद्वा यदा नटे(टो)ऽपसर्पति तदा तत्स्थानेऽन्यस्य तद्रूमिका(या) द्वितीयम्य योजन त्वम्या कर्तव्यम् । तत्र चान्तरा धचा द्रुतेति ।। ३२६॥ अथ यन प्रावेशिकीशून्य तदाह । अधुवास्तु प्रवेशाः स्युर्गायतो रुदतस्तथा । सम्नमे प्रेपणे चैच युत्पाते विस्मये तथा ।। इह प्रावेशिकी नाम प्रक्ष्यत पानस्य स्वरूप सामाजिकमनसि संक्षेपण समर्पयितु गीयते । तत्र गायता यदा प्रविशति तदा प्रादेशिक्या गीयमानाया प्रकृतगान रोदन च व्यदीय(य) । सम्मान्तस्य परेण त्वरया प्रेषितम्ब सूत्पातविस्मयावावेदयितुमायातम्य स्वस्यैर प्रवेश उचित इति । अन्ये वाहु । पूर्वप्रपिष्टस्य च प्रधानपात्रस्य देवीप्रायस्य गायतो रुदतो वा सम्बन्धी परितनो यदा प्रविशति तदा ध्रुगऽम्य प्रवेशे मा भून् मुख्योपरोक्कर इति । कायान्तरख्यने च प्रधानपाने उत्पातविस्मयाद्यावेदनाय तन्निरुटमुपसर्पतो मध्यमपात्रस्यापि स(अ)धुर प्रदेश । प्रधानपात्रम्याऽपि सम्भ्रमे सत्यधुर एव । शहचूडस्येव जीमूतवाहन भक्षणाकुल्गरुडनिकटमुपसर्पत (नागानन्दम् ५१७)। प्रेपणमहण नैकामिकीविषय प्रसङ्गानेन सरयता प्रतीहार्यादे प्रेपितस्याभूपनिष्क्रामणम् । अन तु प्रविष्टपात्रेग गायता रुदता वा सह यदा प्रविशतो झटिति नास्ति सम्वन्धस्तदा प्रश्नामु(सू परमो मन्तव्य । उपाध्यायात्याहु । गायतो रुदत इत्यनेन हर्षवीरत्रोधशोकविपस्वेव क्रमेण लक्ष्यते । तेन च सम्भ्रमो विशेष्यते । तेन क्रोधशोकहविष्टभ्य सम्भ्रमे अधुर १य वधे। च बन्धै । - ·द्वात्रिंशोऽध्यायः। एवमर्थविधिं ज्ञात्वा देशकालमृतुं तथा । प्रकृति भावलिङ्गं तु ततो योज्या ध्रुवा बुधैः ॥ ३२८ ॥ शीर्पका चोद्धता चैव ह्यनुबन्धा(द्धा) विलम्बिता । अडिता चापकृष्टा च पट्मकारा ध्रुवा स्मृताः(ता) ॥ ३२९ ॥ शिरःस्थानीयमेतद्धि यस्मात् तस्मात्तु शीपि(प)का । उद्धता तुद्धता यस्मात् तस्मात् ज्ञेया ध्रुवा बुधैः ॥ ३३० ॥ प्रवेश इति । तथा चाने वक्ष्यति अपटाक्षेपकृता चात्ययिकी हर्परो(रा)ग कार्येषु (म. ना. ३२.४१३) इति । एतच्च स्वस्थान एवं व्याख्यास्यते । तच्च प्रकृतरस- स्योपरोधिका ध्रुवा न प्रयोज्यैवंपरमिति मन्तव्यम् ॥ ३२७ ॥ अध कविशिक्षार्थमाह । एवमर्थविधिमिति । अर्थविध्यादिकं ज्ञात्वा ध्रुवा बुधैः कविभिर्योज्या। नत्रार्थविधिराक्षेपप्रसादनादिप्रयोजनप्रकारं हंसगजादि- रित्यन्ये । देशः सरोऽरण्यादि. । कालं राव्यादिकम् । ऋतुर्वसन्तादिः । प्रकृति- रुत्तमादिः । भावो रत्यादिः । लिङ्गमनुभाववर्गः । येषां मध्ये यदेव प्रधानमन्ते वार्ध द्विशस्त्रिशः सामान्येन वा कविना धुमायां व्यावर्णनीयगिति यावत् ॥ ३२८ ।। अथ प्रावेशिक्यादिपु पञ्चस्वपि प्रत्येकं प्रकारपद्कं सम्भवतीति दर्शयितुमाह । शीर्पका चोद्धता चैव ह्यनुवद्धा विलम्बिता । अडिता चापकृष्टा च । इति । विलम्बितेति । द्रुतविलम्मिता ध्रुपाणामनियताक्षरका । सा गानप्रयोगमपनयन्ती काव्य- स्वरूपं परिपूरयितुं प्रयुज्यते तत्पूरणं च प्रकृतिमुखेन वा रसभावचेष्टितमुखेन वा । तत्रोत्तम- प्रकृतिः प्राधान्येन प्रवर्तमाना हि शीर्पका । उत्तमसमाश्रयो हि रसभावादिरनन्तपरि- जनादिगतचित्तवृत्यन्तरजीवितकल्पः । अतोऽस्य शिर इति व्यपदेशः । विचित्रप्रकृतिचित्र- वृत्तिकल्पत्वेन प्राधान्यात् । चेष्टितप्राधान्येनोद्धतसङ्गता समस्तविभावानुमायव्यभिचारिसम्पदं सूचयत्यनुबद्धा । अधममध्यमनीचरित्यादिस्थिता तु भिन्नां प्रकृतिचित्तवृत्तिं मिन्नं च तद्तं चेष्टितं सूचयति द्रुतविलम्बिता। सापेक्षभावरूपं संविद्विकासमुन्दरं रसमाश्रय- त्यड्डिता। तद्विपरीताऽपकृष्टेति प्रतिध्रुवं पोढा विभागः ।। ३२९ ।। तस्मद्धतौरेतत् संगतं शिरस्थानीय प्रधानं भवति । तस्माच्छीपंकेति सङ्गतिः । उद्धता तूदतेति गमागमग्रमणादिप्राधान्यात् । अन्ये तु वीररौद्रविपयेय. मित्याहुः ।। ३३० ॥

·३६६ नाट्यशास्रम् । यतिं लयं वाद्यगति पदं वर्णान् स्वराक्षरम् । अनुयनाति यत्रेवमनुपद्धा भवेत्तु सा ।। ३३१॥ आक्री(पी)डितप्रवृत्तो यश्चतुर्थलयकारकः । नाव्योपचारजनितः सोऽनुबन्धः प्रकीर्तितः ॥ ३३२॥ यति लयं वाद्यगति पदं वर्णान् स्वराक्षरान(रम्)। अनुवनाति गढ़वमनुवद्धा भवेत्तु सा ।। इति । यतिः समाधा। लयो द्रुतादिः । वाद्यगतिश्चतुर्विधातोयवैचित्र्यम् । पर्द वृत्तमो यत्यात्मा विराम. । वर्णो वृत्तगत एवं गुरु रघुभेदः । पर्यते यथोचितं गीतक्रियायां विस्तार्यते यत स्वरशब्देन वर्णाहरू र गीतिः । अक्षरं गीयमानं पदम् । अन्ये तु चच्च-पुटादितालमक्षरमाहुः । न क्षरति न साम्याच्च्यवते गीतवृत्तादिकं येनेति । एतद्यत्या- धक्षगन्तम् । यस्या ध्रुपायामेवमिति प्रयोगौचित्येन कविर्नाट्याचार्यों वर्ण कविता नटो या यन्नानुबध्नाति सा ध्रुपा अनुश्रद्धा । ३३१ ॥ अनुयन्धनं व्याचष्टे आपीडितप्रवृत्तो यश्चतुर्थलयकारकः । नाट्योपचारजनितः सोऽनुसन्धः।। इति । अनुसन्धमापीडितमन्योन्यसश्लिष्टं कृत्वा प्रकण प्रातनं पत्यादीनामशरान्ताना यतो भवति तदा क्रियाविशेषोऽनुवन्धः। म च कवेस्तथोचिनधुपार्थयो ननम् । उचितश्च ध्रुपार्थः । तन विभागादिपूर्गसंविष । नस्मिन् योजना पानामिन रस प्रमूने । तद्योजनार्थश्च यत्यादेरक्षरान्तस्य व्यामिश्रीफरणात्मा वर्णकवे क्रियाविशेषः । गातुश्च तथैमाविकलो लयात्मा। आचार्यन्य सम्यक् तदर्थयोजने किमपि तत्वान्तरमिर पियत आत्मा। पत्रिगतपात्रस्य तदा पात्राङ्गेन निर्वगम् । अत एव परम्परयतीना योजने अन्येच(न) यसिमस्तु । यतिथ्याना च योजने द्रुतादिव्यतिरिक्त एव लयो भवेत् । एवं पारिद्यादीनामपि स्वतः परस्परतश्च योजने क्रिमपि तत्त्वान्तरमिव विद्यत आत्मा । पात्रगतपात्रत्य तदा पात्राङ्गेन निर्वहणम् । अत एव च परस्परयतीनां गुडमरी चादिरसयोजनमयेऽपि पानक इव रसान्तरत्वम् । तदाह चतुर्थति । चतुर्थलयो हुनादिभ्योऽन्यं करोति स्फुरयतीति । लयमहणं प्राधान्यात् । लय एव हि तालमित्युक्तमसकृन् । लयेन सर्व वैचित्र्यं रक्ष्यते । अत एवायमनुषन्धो नाट्यन्याहारेणैव जनितः । सर्वथैवातिलों के कत्लानाव्यस्य च रसतो. - ·द्वात्रिंशोऽध्यायः। २६७ नाट्ये त्वरितसञ्चारा नाट्यधर्ममनुवता। सविलम्बितसञ्चारा भवेद् द्रुतविलम्बिता ॥३३३ ।। अडिता तूत्कटगुणा शृङ्गाररससम्भवा । यस्मात् सा न(स्थाने) प्रसन्ना च तस्मादेवाड्डिता स्मृता ॥३३४॥ अन्यभावेषु कृष्टश्च(टा च) कृष्टहेतुषु' गीयते । यस्मात् कारुण्यसंयुक्ता ह्यवकृष्टा भवेत् ततः ॥ ३३५॥ पचरणहेतुः । विभावादिसम्पत्तिजनितं नाट्योपचारं च नाट्यायितमुपचारादिसामान्या- भिनयकथितम् । तैर्जनितो लब्धसत्ताको नाट्यायितप्रयोजनबहुल इति । ईदृक् क्रिया- विशेषोऽनुबन्धनमित्युच्यते । तद्योगाद् ध्रुवाऽनुबद्धेति ।। ३३२ ।। एवमनुबद्धां व्याख्याय द्रुतविलम्बितामाह । नाट्ये त्वरितसञ्चारेति । त्वरितो द्रुतः सञ्चारो यम्यां सह विलम्बितेन सञ्चारेण वर्तते प्रकृतिभेदात् । अत एव नाट्यधर्मीकृत्य चित्रं रसादिवैचित्र्यं च अनु तदौचित्येन व्रतं नियमो विद्यते। तस्येति मत्वर्थीयोऽच् (अष्टा. ५.२.२७) तेन कृत्प्रयोगान्ता वा द्वितीय ॥ ३३३ ॥ अड्डिता तूत्कटगुणेति । उत्कोऽतिम्फुटो गुणोऽनुभाववर्णः शृङ्गाररस- सम्बन्धी यस्यां व्यावय॑ते सा उत्कटगुणा । अत् (त) (पा. धा. पा. ३८) अतिक्रमे । अतिशयेन मणमाक्रमणं व्यापारं च रसस्य (विभावादिभिः सश्चितम्)। उक्तं शरीरं व्याप्यते तेन (भ. ना. ७.७) इत्यत्र । अन्तरे शृङ्गारग्रहणं सुखप्रधानं हास्याद्भुता- द्युपलक्षणम् । तेन हृदयस्थेन विवक्षारूढेन सम्भवो निर्माण यस्या अस्याः । अडितत्वे निर्वचनं स्फुटयति । यस्मात् स्थाने प्रसन्नेति । स्थानस्य चित्तवृत्त्यवस्थात्मनः प्रकृष्टं सन्नं व्यापनं यस्माद् भवतीति ॥ ३३४ ॥ अन्यभावेषु कृष्टा चेति । कारुण्ये सम्यगु(ग्यु)क्ता उचिता प्रकृष्टा यस्मात् कृष्टमुत्थानं कृत्वा गीयते । किं करुण एवेत्याह । अन्येषु च कृष्टहेतुपु । कर्मणि चित्तंवृत्यवसादरूपे मान्थर्यकारणेपु भावेषु विप्रलम्भभयानकादिपु व्यभिचारिभूतेषु निर्वेदग्लानिशमचिन्ताप्रभृतिषु । चो मिन्नक्रमः ॥ ३३५ ॥ १च. हेतुहि।

·नाट्यशाग्नम्। या तु मावेशिकी दीप्ता सा कार्या तूहना नृणाम् । या तु प्रासादिकी नाम स्त्रीणां कार्याऽट्टिता तु मा ।। ६॥ या स्थिता माऽचकृष्टा तु या द्रुता सा विलम्बिता । याऽन्तरा सानुबन्धा च प्रकारास्तु प्रवेशजाः ।। ३३७॥ शीर्पका चोदता चैव देवपार्थिचयोर्भवेत् । दिव्यपार्थिववेश्यानां स्त्रीणां योज्या तथाडिता ॥ ३३८॥ मध्यमानां प्रवेशे तु ज्ञेया द्रुतविलम्बिता । नीचानां चैव कर्तव्ये नृणां ये खजन(टे ।। ३३९॥ 'खलं च नकुटं चैव स्थाने प्रासादिकी तु सा'। कमाललितभावत्वाद्धास्यगृहारयोर्यतः॥ ३४०॥ अथ सम्भवानुसारेण विष( 4 )दिशमासा दर्शयति । या तु प्रावेशिकीत्यादि । प्रविशिकीग्रहणमुपलक्षणार्थम् । नृणामिति चेष्टामाहुल्यमम्भपात् । अन्ये तु नियम- परत्वं व्याचक्षते । तच्चेद(दृष्टानं लक्ष्यविरुद्धमित्युपेक्ष्यमेव । परसम्पत्वाशयेनायं ग्रन्थ इतीतरे । प्रासादिकी नामाड्डित्यु(तो पलक्षणम् ॥ ३३६ ।। प्रकारास्तु प्रवेशजा इति । स्त्रीगाम(मि )ति वर्तत इति केचित् । या द्रुता सा विलम्बिता याऽन्तरा सा स्त्रीणामनुवन्धेति । अन्यै तु नियमपरत्वं व्याचक्षते । अवकृष्टेत्येतच शीर्यका चोद्धता चैव देवपार्थिवयोरित्युत्तरमन्येन योजयन्ति । वक्ष्यते इत्यध्याहार्य (म्) ॥ ३३७॥ दिव्यपार्थिववेश्यानामिति । अप्सरसा गणिकाना च । स्त्रीणामिति । कुलाद्नानामपि (१३३८॥ मध्यमानां नीचानां च सम्प्रवेशे द्रुतविलम्बिता। तस्या च खञ्जनकुंटे कृते कार्य इति सहति । तुरप्यर्थे ॥ ३३९ ॥ प्रासादिक्यपि स्थानेऽवसरे सजनकूटरूपा । अरसरमाह । हास्य- शृद्धारयोरिति । अत्र हेतुललितभावत्यादिति । ती रसौ सुन्दरस्थायिभायौ । खजनवुटे च ललितभावे । रालितभावे रालित्यं भावयतः श्रव्ये इति ॥ ३४० ॥ १च, सजकम्। २च. तधा।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। कुर्यानीचे मृते चैव त्वनुबन्धं लयाश्रयम् । स्त्रीणां राजन्यवैश्यानामर(प)कृष्ट तथैव च ॥३४६॥ सन्निपातास्तु चत्वारः प्रावशिक्या भवन्ति हि । शेपा हि सन्निपातास्तु शीर्षि(प)काः घट्पराः स्थिताः ॥ ३४२॥ स्थितं चाप्यड्डितं चैव नीचानां न हि कारयेत् । सर्वभावाश्रयगतैस्तेषां कार्य तु नाटकम् ॥ ३४३ ।। त्रयो भावा भवन्त्येषां हासशोकभयात्मकाः। एवं भावान् विदित्वा तु ध्रुवा कार्या प्रयोत्कृभिः ॥ ३४४ ॥ मृते कस्मि'श्चन्नीचरात्रविषयः । तथा स्त्रीगामनुवन्धं लयाश्रयम् । चतुर्थ- लपकारकं कुर्यात् । नीच एव हि करुणे बहुविधेति दर्शितम् । स्थैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां परिदेवितैः । (भ. ना. ७.६३) इति । राजन्यवैश्यानामिति । उत्तमगध्यमानामपि अपकृष्टा करुणे ॥ ३४१॥ मानमाह । चत्वारः सन्निपाताः प्रावेशिक्या इति । चत्वारस्तालपरिवर्तना इति यावत् । शेषा नैष्कामिक्यादेः सन्निपाताः। अत्रैवमपनादमाह । शीर्षका पट्पदे(रा इ)ति । द्वौ परिवौं । तत्रापरता पट्दरता ॥ ३४२ ॥ अथ मन्थरभारावसरे प्राप्तमपि स्थिताड्डिनयोः प्राप्तमभिदध्यात्( धत्) पूर्वोक्तं स्मारयति । स्थितं चाप्यडितं चैव नीचानां न हि कारयेत् । इति । नाट्यो(ट्या)चार्योऽत्र प्रयोजक । तेपा तु यन्नटनं प्रयोगसम्पादनं तदाश्रिता(त) विपयत्वेनोचितै. खजनकुंटैः कार्य.(यम्) 1 कीदृशै. सर्वे भाग येषा व्यायत्वेन तै. । उद्धनप्रयोगे तैरेव दुतलयर्बु प्रयोगे तैरेव विलम्पिते(तैरित्यर्थः ॥ ३४३ ॥ तत्र किम्भावरूपैरेपा प्रधानपदाश्रयेण भूयसा मानमित्याह । यो भावा इति । हास्य शोकभया ओज प्राचुणेत्यर्थः ।। ३४४ ॥ । १च. वन्ध २च.भयानकाः। ना.४७ ·नाट्यशाखम्। वस्तु प्रयोग प्रकृति रसभावानु(तुं पयः। देश कालमयस्थां तु ज्ञात्वा योज्या ध्रुवा दुवैः ।। ३४५॥ 'वस्तूदेशसमुत्थं तु पुन(नाग)सरण्यसम्भवम् । प्रयोगश्चैप विज्ञेयो दिव्यमानुपसंश्रयः ॥ ३४६॥ उत्तमाधममध्या तु त्रिविधा प्रकृतिर्मता। रमभावी तु पूर्वोक्तावृतुः कालकृतस्तथा ॥३४७॥ "शिशुयौवनवृद्धत्वं वयश्चैच प्रकीर्तितम् । कक्ष्यादिग्भागजनितो देशस्तु द्विविधो मतः ।। ३४८॥ कालो रात्रिन्दिवकृनो यामकालविनिर्मितः । अवस्था चैव(या तु) विज्ञेया सुखदुःखार्थसम्भया ।। ३४९ ।। पूर्वमुक्तं लक्षयितुं पूर्ण चाभिधातुं स्मारयति । यस्तु प्रयोगमित्यादि ॥३४५॥ एतत् क्रमेण लायति वस्तुद्देशसमुत्थमित्यादिना अवस्था या तु विज्ञेया सुखदुःखार्थसम्भया इत्यन्तेन । उद्देशसमुत्य यदुद्दिश्य गानार्यस्य समुचितमुत्थान प्रसरणम् । नागरः कीरहंसादिः । आरण्यो हिस्रादि. । प्रयोगो दिव्यमानुपाश्रय इत्येक्शेपेण । त वेति दिव्यमानु गद्या तृतीयाऽपि स्वीकृता । तद्भेदेन गजादेभेद । काव्ये तद्यथा ! दिव्ये सुरगजे इत्यादि ॥ ३४६ ॥ उत्तमादिका प्रकृतिः । तद्धेशद् स्थान चयाकमधुकरादिवर्णनम् । रसभावी तु पूर्वोक्ताविति । रसाध्यायोक्तो (भ. ना. ६)। जातिगाचिनोरेफरचनं तयोरद्ध- (यो )न्दू । कालकृतः कालाशात कुसुमादिविशेषोद्भेदरूप ऋनुरित्यर्थ ॥ ३४७ ।। वयः शिशु नौवनवृद्धत्वमिति । शिशुशब्देन निशेपे समाहारे द्वन्द्व । कश्याविभागले जनित: लिव । पते पामतातिदेश। दिग्भागजनित: पूर्वोत्तरानिनि द्विवियो देशः ॥ ३४८ ॥ रात्रिदि(त्रिन्दि)ना(व )कृत इति । सामान्यविषयः कालः । यामकालातम्यहरष्टधा विभज्य गत्रिमष्टधेत्यनेन । येन राजादिविशेषविपया सुख- दुःखादर्थ( खार्थ )नारका चार्थिना । (तत्सम्योऽस्मा इति विधाऽवस्था सुखित्वं दुखित्वमर्थित्व चेति यावत् ।। ३४९ ॥ •च मावधित च यर । ३ च वस्तुदेश । ड. समर्थ तु । ५ म. वक्ष्यादिभा-1 ६ य रात्रिदिनातो। ७ इ. मासामवेनिर्मित । य. यामभाग। ८ र. समुद्भवा। ४ य चाल्या ·द्वात्रिंशोऽयायः स्थानान्येतानि तु वुवै नावस्थानि नित्यशः। प्रयोगे सम्प्रयोज्यानि रसभावी समीक्ष्य तु ।। ३५०॥ यानि वाक्यैस्तु न 'ब्रूयास्ता(त्ता)नि गीतैरुपा(दा)हरेत् । न तैरेव तु वाक्या(काव्या)यरन्यः प्रवकेवला(न्यैरौपम्यसं)श्रयः' ॥३२१॥ ध्रुवाणामाश्रयाः कार्या औपम्प गुगसम्भवाः । उत्तमाधममध्यानां नृणां स्त्रीणामथापि च ।। ३५२ ।। 'आदित्यसोमपवना देवपार्थिवयोर्मताः। दैत्यानां राक्षसानां च मेघपर्वतसागराः॥३३॥ एतदुपसहरन्नेर योजयति । स्थानानीति । स्थानानि सनिमित्तानीत्यर्थ । नानावस्थानीत्यारिसख्येयारान्तरमेवानीति यावन् । यम्यादिमध्ये च रसभावी प्रधान- मित्याह । रसभावी समीक्ष्य विति । तुग्न्येभ्योऽनयोविशेषकः। न केलं गीतिभागोऽत्र रञ्जनोपयोगित्यात् प्रधान यावत् कार्यभावोऽविकृतरसगतम्य वाच्येनास्पष्टस्यानु- भावस्य व्यभिचार्यादे पूरणमिति दर्शयति ।। ३५० ।। यानि वाक्यैस्तु न ब्रूयात्तानि गीतैरुदाहरेत् । इति । यम्त्वशक्यो वर्णयितुमित्यर्थः । काव्यवाक्यैर्वर्णयितुं कुतश्चिन्निमित्तपशान्न शक्यन्ते ते गीतवाक्यरुवाहतु कथयितुं शक्या. । तर्हि नाटककाव्य गद् गीतफाव्ये सन्धितदङ्ग- निर्वहणादिप्रयाससम्भा । (न) तैरेवेति । राजादिवर्णनया न तानि गानेऽपि तत्सदृश- रसादिवर्णने न तैरेव तु काव्याथैरन्यैरौपम्यसंश्रयैः। इत्युक्तम् ॥ ३५१॥ तत्र कस्य केनौपम्यमिति प्रस्तावयितुमाह । ध्रुवाणामाश्रया इति । वर्णनीया.। चौ(औ)पम्य सादृश्यं तदेव गुगः प्रकृतोपयोगसम्भवनाप्तिरौचि यं येपामित्यर्थः ॥३५२ ॥ कस्य किनुचि मिति दर्शयति । आदित्य तोमपवना इन्यादि। अत्रापि प्रसापाल्हादकत्वशैन्यायपस्थान्तरं राजादेरन्येप्यम् । एवं सनन ॥ ३३ ॥ १ य. अयार । २. य. उदाहरेत् । ३ व. प्रोका तथा नये. । ४. प. चन्द्रामिसूर्य-। ।

·नाट्यशाधम् । सिद्धगन्धर्वयक्षाणां 'ग्रहोवृपभा मताः । तपःस्थितानां सर्वपां सूर्याग्निपचना मताः ।। ३५४॥ हव्यवाहस्तु विप्राणां ये चान्ये तपसि स्थिताः। 'एतेषामेव या नार्यस्तासामौपम्यसंश्रयाः ॥ ३५५ ।। विशुदुत्कार्करम्याद्या' विद्या(दिव्या)नामपि च स्मृताः। देवानां तु प्रयोज्या ये नृपाणामपि ते स्मृताः ॥ ३५६।। नागसिंहवृपाश्चि नैते दिव्येषु कीर्तिताः। महिपारुरुसिंहाच व्यादाः पशवश्च ये।। ३५७ ।। 'हिंस्रसत्वेपु ते कार्या यक्षराक्षसजातिपु। उत्तमानां प्रयोक्तव्या नानारससमानया: ।। ३२८॥ मत्तमातङ्गसहिता राजहंसाश्च योक्तृभिः । शिखिनः सारसाः काञ्चाश्चक्राहाः कुमुदाकरराः । मध्यमानां प्रयोक्तच्या औपम्यगुणसंश्रयाः ।। ३५९॥ कोकि पट्पदं ध्वाक्षं कुररं कौशिकं चकम् । पारावतं "सकादम्बमधमेपु प्रयोजयेत् ॥ ३६० ॥ एक्मेषां प्रयो(यु)क्तानां खियो यास्तु भवन्ति हि । उत्तमाधममध्यानां तासां चैव निमोधत ॥३६१ ।। ग्रहा जीपदय. । उडुपमास्तिप्यादयः काला इति सम्यगाहुः ॥ ३५४ ॥ ये चान्य इति 1 क्षत्रियाद्या. ॥ ३५५ ।। रश्मिः प्रकृते. स्त्रीलिङ्ग तात्पर्यापादिदीधितिमरीचिप्रभाया अचेतनाः । अधमा विषयास्ते सहकाराद्या अपि ॥ ३५६-३५७ ॥ हिंस्रसत्वेविति । हिंसाप्राधान्ये विवक्षिते क्रयाद (दाः) । अत एव राक्षसेषु ॥३५८॥ १व. ग्रहः। १च. एतेषां चैत्र भार्याणाम् । ३ य. दिमश्च दिव्यानां । ४ य. शधान्ये । ५ ड. शलभासिंह । य. सरशार्दूल । ६ य. सिंह। ७ य. भूतजाः। ८ ब. प्रकीर्न न्या। ९ब, शारिकाम् । १. 4. कारग्ड । र. कारडमवाच । १९ वदुर्वला ये तु भवति प्रवक्ता च तथैव हि । इत्यधिमा . पा ·द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३७३ शर्वरी च सुधा ज्योत्ला नलिनी करिणी नदी । नृपस्त्रीणां भवन्त्येता औपम्यगुणसंश्रयाः ॥३६२।। दीर्यिका कुररी वल्ली सारसी शिखिनी मृगी। मध्यमानां भवन्त्येता वेश्यास्त्रीणां च नित्यशः ।। ३६३ ॥ पट्पदी कुररी ध्वाङ्क्षीं परपुष्टां च योजयेत् । 'अवमाः स्युर्धवा येताः प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः ॥ ३६४ ।। 'गत्यर्थीपमिता याश्च चलनार्था भवन्ति हि । प्रावेशिक्या बुधैरेव नैष्क्रामिक्यास्तथैव च ॥ ३६५ ॥ प्रावशिक्याश्रया यास्तु पूर्वाह्नार्थे तु ताः स्मृताः। नक्तन्दिव समुत्थास्तु नैष्कामिक्याः 'स्वकालजाः ।। ३६६ ॥ सौम्याः पूर्वाह्नकाले तु मध्याह्ने दीप्तिसंश्रयाः । अपराहे तथा मध्याः[सशोकाश्च सन्ध्यायां करुणाश्रयाः। 'चलनार्था हि ये प्रोक्ता आक्षेपिक्या भवन्त्यपि ॥ ३६७॥ (कुमुदाकराः) समुद्रा । तदभावविषया उक्ताः ।। ३५९-३६४ ॥ गत्यापमिता इत्यादिना क्रियाविति(विषय)वं प्रावशिक्यादिविषयमाह । गत्यर्थस्तूपमितं सामाजिकहृदयसमीपे प्रक्षेपो यैश्चलनार्धातुभिन्तेऽत्रापि प्रवेशे । दर्शनीयमिति । तथैव चेति । प्रदर्शनप्रवेशादिप्रकारेणैवेत्यर्थ । कामिभिर्दयितुमात्मानं गूह यितुमित्यादिभेद इत्यर्थः ।। ३६५॥ भूयस्त्वाभिप्रायेण कालौचित्यमाह । प्रादेशिक्याश्रया यास्तु(पू)रा- ()ला(4) इत्यादि । तत्काले कार्याभ्युत्थानस्य भूयसा दर्शनात् । तदाह । नक्तन्दिवेति । तुर्यद्यपीत्यर्थे । प्रावेशिक्यानर्थत्वेनाश्रीयमाणायां कार्यविशेषा यद्यपि रात्रौ दिने च समुतिष्ठन्ति । तथाहि( पि) भूयस्त्वाश्रयेणेइमुक्तम् । एतदुक्तं भवति । प्रकृत कार्य यत्र काले भात्युस्मानं तु पूर्गहे योज्यम् । एवमौचित्यात प्रवेशः स्फुटं सूचयतीत्यर्थः ॥३६६॥ एवं सौम्या पूर्वाहे दीप्तिर्मध्याहे शोकाद्यपराहे वर्णनीयमित्याह । १ड. वेश्यादीनां । । द. अधमाना। ३ र गयामगमजा कार्या चलादा। द. गत्यागन... चारलाये । ४ म, आश्रये ये तु । ५ ब. अस्तुि । ६ ब. दिन । ७ ब. स्तु। ८ य. गमना-। ९य. मावेशिक्या। १० इत. पर य. पुस्तके स्थावराणां च ये प्रोता: स्थावराश्चार्ययोगतः इत्यधिकः पाठः ।

·३७४ नाट्यशास्वम् । आक्षेपा एवमेव स्युतस्धिनगतास्तथा । रोपामोदिसम्पूर्णाः (म्भूताः) शोकाद्भुतभयानकाः ॥ ३६८ ॥ यद् द्रव्यं वसुधासंस्थमृते देवतमानुपान् । तत्सर्वमुपनेय तु गानयुक्त्योपमाश्रयम् ॥३६९॥ अन्ये सौम्य वस्तु पूढिमाले प्रयोज्यमिति प्रयोगकालनियमोऽयमिति मन्यन्ते । अन्ये तु बन्दिमागधादीना सौम्या(म्य दीप्तादिनम्तुरिपय( : स्तुत्यादिगने(:) कालनियमोऽयमिति । प्रतिपना जलक्रीडाऽभक्रीडादयोऽर्था आक्षेपिक्याः ॥३६७ ।। अत्र हेतु । आक्षेपा एवमेव स्युरिति । एवमेव लयमिक्षा अ(इ)त्याक्षेगा । सामन्चम्ये द(विय )मुद्धता क्रिया । एवमेवेति । चलनादिएकतयैर भरतीति सम्भाव्यते । कुलस्त इत्यादिपिशेषा भरन्तीत्याह । रोपामर्यादिसम्भूनाः शोकाद्भुतभयानकाः । इति । पुल्लिा] ...त्यान् मत्वर्थीयोऽचू (अष्टा. ५.२.२७) शोकः पुत्रशोकादय फारणत्वेन येप सनि। अन एप शोकाक्षेपमन्ये पिसम्बिनण्यस्य सम्भव. ॥३६८।। यदुक्तममाभिरादित्यसोमेति (भ. ना. ३२.३५३)। एयं स्थितिर- (ते इत्यादि( भ ना. ३२.३७४ )दिकपदर्शनमिति । तदर्थमाह । यद् द्रव्य वसुधासंस्थमृते देवतमानुपांध (पान् । ताश्च ) वर्जयिया। आदित्यादयस्तु परिदृश्यमानस्यमापा एवोरमानव उचिता । मनस्त्वधिष्ठातृदेवताम्ररूप दैवतम् । तद्वय॑म् । मनु फिरतो नियराद् दृष्ट भपतीत्याशक्य हेतुमाह । तत्सर्वमुपनेयं त्विति । तुती । यसाद गजेदापनादीनां विशिष्टे प्रवेशादिके श्रूयमाणे स्वयमनधिकारिशरीरस्वा- दयप्रत्याच न तारमात्र एव वाक्याथै सामाजिास्य प्रतीतिर्विश्राम्यति । अपि तु प्रस्तुत- प्रशंसिन्यायेनाधिकारिणि प्रकृते चित्तवृचिर्धावति । अतश्च तद्वस्तूग्नेतुं प्रकृतार्थ प्रति सहमयितु शक्य भाति । किश्च नाट्यो रत्तो रसाध्याये (म ना. ६) प्रतीतिविश्रान्ता आहार्यादेर रधिक) न प्रयोज्यत्वमपि तु चित्तवृत्ति ते )रिति पितत्य दर्शितम् । तत्राधिकार- शारीरव्यतिरिक्तम्पाद्यम्य पुन्तचित्रालेग्यप्रन्यस्य चित्तवृत्ति प्रति मासीकारयोग्यत्वादुत्तानतया भासमानाऽमी सर्वत्र विशेषेणोग्नेनु शश्या यदुपनयाद्रसास्वाद । यथोक्तं भोलेन । संविशिष्टेन केनाऽपि प्रासीकारादपहतिः। प्रकाशतेऽत उत्ताना सर्वस्यास्वादनिर्भरम् ॥ इति । ता. समुद्भता । ३. गुरुदेवतमान । य. उम्मेप गाने।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । 'स्थावरैः स्थावरं कुर्याद्गत्यथैश्वपलाश्रयम्। सुखदुःखकृतर्भावैरौपम्यगुणसंश्रयात् ।। ३७० ।। भूमिस्थ वाजिकुञ्जरमृगपशुशिविकाविमानानाम् । गतिविभ्रमं हि दृष्ट्वा कर्तव्या तु ध्रुवा तज्ज्ञैः । ३७१ ॥ 'रथपत्रवाजिवारणविमानशिविकास्थपक्षियानेषु । द्रुतपदवर्णावर्णैः कर्तव्या तु ध्रुवा तज्ज्ञैः ॥ ३७२।। ओजस्कृता तु सा वै गुरुवर्णा वृषगजेन्द्रसिंहेषु। सारसवानरहंसे तथा मयूरे विधातव्या ॥ ३७३ ॥ इन्द्रादेरर्जुनादेश्च गानकाव्यार्थनेतुः स्वयमेवाधिकारित्चात्तावन्मात्र विश्रान्तिसम्भवान्नो- पमेयत्वमिति। गानयुक्त[काव्यगीतिनाटकगानोभयकाव्याोंचितस्य गीतिविशेपस्याभियोजना तु संवित्साधारणी भवति । गीतेश्चित्तवृत्तिमात्रद्योतका[कत्वा ,दिति ॥ ३६९ ॥ अत्रापि शिक्षान्तरमाह । स्थावरैःस्थावरमिति । एकोऽर्थशवोऽपरो रूढि- शहस्तेनानस्थानशीले सहकाराद्युग्मानं भवति । सहकारतरुः शोभत इति । न धावतीति । तत्र तेषु स्थानेववश्य( श्यं) स्थायिनी गतिः ।। ३७० ।। सा च विभज्य वर्णनीया । उपनानं च तत्रोचितमाश्रयणीयं सत्कविमिरिति दर्शयति । भू(मिस्थेत्यादि। भू(मि)स्थः पादचारी । गतिविभ्रमो गतिवैचित्र्यम् ।।३७१॥ तदुदाहरति रथपत्रेति । पत्रं युग्यादि । पक्षिभिर्गरुडाधैर्यानं येपाम् । स्थादिशिबिकाश्च[ स्थाः] पक्षियान(ना)श्चेति द्वन्द्वः । काव्ये पद(दं) द्रुत- (तं ,लघुवर्णम् । वो गीतिः । साऽपि द्रुतवर्णा इति । स्फुटवर्णपर्युद्रासेन तत्सदृशा अवर्णा पौफरा वर्णानुहाराः । तेऽपि द्रुता लघुबहुलाः । द्रुतैः पदवर्णावपक्षिताः । द्रुतेति सम्बन्धः ॥ ३७२ ॥ ओजस्कृतेति । दीप्तार्था तेभ्यः । गुरुवर्णेति । वर्णशब्दोऽत्राग्रे वर्णयेदि- [ण्येते ]ति तालाक्षरेपु । सेति ध्रुपा ॥ ३७३ ॥ १ र. स्थिरेषु स्थावरां। २ ड. गत्यर्थेषु चलं तथा। ३ ब कृता भावा......संश्रयाः। ४ य. रथ। ५ य. पशुपक्षि। ब. स्मिानयानेषु । ७ य. रथसिद्धयक्षशिविशन्तरिक्ष । ड. रथसिद्ध- पनिवारविमानशिविकान्तरिक्षः । ८ व वर्णविशेषाः । ९ ड. सिद्धाः। १० प. हसविमना मयूरैः । र हविना मयूरैः।

·नाट्यशास्त्रम् । आक्षेपा एयमेव स्युतस्थिनगतास्तथा । रोपामादिसम्पूर्णाः (म्भूनाः) शोकाद्भुतभयानकाः ॥ ३६८ ॥ यद् द्रव्यं वसुधासंस्थमृते दैवतमानुपान्। तत्सर्वमुपनेय तु गानयुक्त्योपमाश्रयम् ॥ ३६९॥ अन्ये सौम्यं वस्तु पूर्वाहकाले प्रयोज्यमिति प्रयोगकालनियमोऽयमिति मन्यन्ते । अन्ये तु बन्दिमागधादीना सौम्या(म्य दीप्तादिवस्तुस्पियर: स्तुत्यादिगने(:) कालनियमोऽयमिति । प्रतिपन्ना जलक्रीडाऽशक्रीडादयोऽर्था आक्षेपिक्याः ॥३६७ ।। अत्र हेतु ! आक्षेपा एवमेव स्युरिति । एवमेव लयमिन्ना अ(दत्याक्षसः । सामञ्जस्ये द(विय मुद्धता क्रिया । एवमेवेति । चरनादिम्पम्नयैर भरतीति सम्भाव्यते । कुनस्त इत्यादिविशेपा भवन्तीत्याह । रोपामोदिसम्भूताः शोकाङ्गुनभयानकाः । इति । पु[लिह] ...त्वात् मत्यर्थीयोऽच् (अष्टा. ५.२.२७) शोकः पुत्रशोकादयः कारणत्वेन येषा सन्ति । अत एर शोककृनाक्षेमध्ये विलम्बितलयस्य सम्भा. ।। ३६८।। यदुक्तमस्माभिरादित्य सोमेति (भ. ना. ३२.३५३)। एवं स्थितिरि- (ते इत्यादि( भ मा. ३२.३७४ )दिक्नदर्शनमिति । तदर्थमाह । यद् द्रव्य वसुवासंस्थमृते दैवतमानुपांश्च (पान् । ताश्च ) वर्जयिचा । आदित्यादयस्तु परिदृश्यमानस्वभाग एवो मानत्व उचिता । मनस्त्वधिष्ठातृदेवतास्वरूपं दैवतम् । तद्वर्यम् | ननु किनतो नियगद् दृष्ट भातीत्याशडक्य हेतुमाह । तत्सर्वमुपनेयं त्विति । तुर्हेतौ । यस्माद् गजेन्द्र बनादीता विशिष्टे प्रवेशादिके श्रूयमाणे स्वयमनधि कारिशरीरवा- दध्यमत्याच न तारन्मान एव वाक्याथै सामाजिम्स्य प्रतीतिर्विश्राम्यति । अपि तु प्रस्तुत- प्रशंसिन्यायेनाधिसरिणि प्रकृते चित्रवृचिर्धावति । अतश्च तदस्तूरनेतुं प्रकृतार्थ प्रति सङ्गमयितु शक्य भवति । किश्च नाट्यो पत्तो रसाध्याये (भ ना. ६) प्रतीतिविश्रान्ता आहार्यादे( रधिक) न प्रयोज्यत्यमपि तु चित्तवृत्ति(ते)रिति वितत्य दर्शितम् । तत्राधिकार- शरीरव्यतिरिक्तम्याद्यम्य पुस्तचित्रालेख्यप्रन्यस्य चित्तवृत्ति प्रति प्रासीकारयोग्यत्यादुत्तानतया भासमानाऽसौ सर्वत्र विशेषेणोपनेतु शक्या यदुपनयाद्रसास्वाद । यथोक्तं भनोतेन । संविशिष्टेन केनाऽपि ग्रासीकारादपहतिः। प्रकाशतेऽत उत्ताना सर्वस्याखादनिर्भरम् ॥ इति । १६. वृत्ता। • य. समुद्भता । ३ १. गुरुदेवतमानौ । य. उस्मे तु गाने ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । 'स्थावरैः स्थावरं कुर्याद्गत्यर्थेश्वपलाश्रयम् । सुखदुःखकृतैर्भावैरौपम्यगुणसंश्रयात् ॥ ३७० ॥ भूमिस्थ वाजिकुञ्जरमृगपशुशिविकाविमानानाम् । गतिविभ्रमं हि दृष्ट्वा कर्तव्या तु ध्रुवा तज्ज्ञैः । ३७१ ॥ 'रथपत्रवाजिवारणविमानशिविकास्थपक्षियानेषु । द्रुतपदवर्णावणैः कर्तव्या तु ध्रुवा तज्ज्ञैः ॥ ३७२॥ ओजस्कृता तु सा वै गुरुवर्णा वृषगजेन्द्रसिंहेषु। सारसवानरहंसे तथा मयूरे विधातव्या ॥ ३७३ ।। इन्द्रादेरर्जुनादेश्च गानकाव्यार्थिनेतुः स्वयमेवाधिकारिस्यात्तावन्मात्रविश्रान्तिसम्भवान्नो- पमेयत्वमिति। गानयुक्त काव्यगी ]तिनाटकगानोमयकाव्यार्थोचितस्य गीतिविशेपस्याभियोजना तु संवित्साधारणी भवति । गीतेश्चित्तवृत्तिमात्रद्योतका[कल्वा दिति ।। ३६९ ।। अत्रापि शिक्षान्तरमाह । स्थावरैःस्थावरमिति । एकोऽर्थशवोऽपरो रूढि- शहस्तेनानस्थानशीले सहकाराद्युग्मानं भवति । सहकारतरुः शोभत इति । न धावतीति । तत्र तेयु स्थानेश्ववश्य( श्यं) स्थायिनी गतिः ।। ३७० ॥ सा च विभज्य वर्णनीया । उपनानं च तत्रोचिनमाश्रयणीयं सत्कविभिरिति दर्शयति । भू(मिोस्थेत्यादि। भू(मि)स्थः पादचारी । गतिविभ्रमो गतिवैचित्र्यम् ॥ ३७१ ॥ तदुदाहरति रथपत्रेति । पत्रं युग्यादि । पक्षिमिर्गरुडाधैर्यानं येषाम् । रथादिशिविकाचा स्थाः] पक्षियान(ना)श्चेति द्वन्द्वः । काव्ये पद(दं) द्रुत- (तं ,लघुवर्णम् । वर्णो गीतिः । साऽपि द्रुतवर्णा इति । स्फुटवर्णपर्युदासेन तत्सदृशा अवर्णा पौष्करा वर्णानुहाराः। तेऽपि द्रुता लघुबहुलाः । द्रुतैः पदवर्णावर्णेलक्षिताः । द्रुतेति सम्बन्धः ।। ३७२॥ ओजस्कृतेति । दीप्तार्था तेभ्यः । गुरुवर्णेति । वर्णशब्दोऽत्राग्रे वर्णयेदि- {येते ति तालाक्षरेषु । सेति ध्रुा ।। ३७३ ।। १ र. स्थिरेषु स्थावरां। २ ड. गत्यर्थेषु चलं तथा । ३ व कृता भावा......संधयाः । ४ य. रथ । ५ य. पशुपक्षि। ६ य. विमानयाने । ७ य. रथसिझ्यनशिविकान्तरिक्षः। ड. रथसिद्ध- पतिवारविमानशिविकान्तरिक्षः। ८ य वर्णविशेषाः । ९ ड. सिधाः। १० ब. इसर्विमना मयूरैः । ८. हविना मयूरैः।

·नाट्यशास्त्रम्। द्रुतगमने लघुवर्णा विलम्बितगतौ च दीर्ववर्गकृता। एवंस्थितद्रुतानां ज्ञात्वा भाव ध्रुवा कार्या ॥३७४।। नास्ति किश्चिद् वृत्तं तु पदं गानसमाश्रयम् । 'तस्माद्गीतिमभिप्रेक्ष्य तद्वृत्तं[त्ता] योजयेद् ध्रुवाम् ॥ ३७५ ॥ तस्माद्वाहनगत्व या कार्याक्षरस्तथा । अङ्गानां समता यन्त्र भाण्डवाये करिष्यति ॥३७६ ।। यद्वृत्ता(त्तो) घाहनगतौ धुवापादो विधीयते । तद्वृत्तं तु भवेद्वाद्यमङ्गवाद्यसमं तथा ॥ ३७७॥ एतदेव व्याया दर्शयति । द्रुतगमने लघुवर्णा विलम्बितगतौ च दीर्यवर्णकृता। इति || ३७४ ।। यस्मादविद्यमानं गुरुग्घुपर्तनं यत्र पदे सादृश्यस्य नास्ति तस्माद् 'गानस्य गीतिस्थानगतम्योद्धामसुगादेराश्रयगाद्या गीतिद्रूपा विलम्बितायी नित्येतायाति तां विचार्य तद्वत्या तदुचितगुरुधुनियमा ध्रुवां वृत्तमामिति योजयेद् गीतावसानतया सम्बन्धयेदिति ।। ३७५॥ त्रितयसाम्यमेव स्फुटयति । तस्माद्वाह्नगत्यर्धवा कार्याक्षरैस्तथा। अङ्गानां समता यत्र बा(भा)ण्डवाये करिष्यति।। पुस्फरसायाक्षरे. सेति। अङ्गानां वगांनां गानमेककादीनां इनपिन्द्वायरधारागां च समतामुचिस्यत्वं करिष्यतीति चिकीर्पितम् । तस्मादिति । भाण्डवाद्यं हृदये- नावलम्ब्य वाहन गत्यरक्षरैः पदैरुरलक्षिता ध्रुवा । तथेति। तत्यकारेर कार्यति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । इदमत्र वाहनात्यादि वर्णनीयम् । ईदृशेनान वर्णाझेन भाव्यम् । तत्र चेदृशेन माण्डमायेन तत्र चेमुचितं भुनावृतनिति पालोचनम् । कविता (गङ्गमत्र पदयस्य साहोराइमुत्तर[क्तं] श्रवणादिति केचित् ।। ३७६-३७७ ॥ १ प. हुता । २ य. पाद गानकृत्ता- । ३ य. तस्माद्राना। ४. ताड-। ५ य, भवेचाच-।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३७७ पूर्व गानं ततो वाद्यं ततो वृत्तं प्रयोजयेत् । गीतवाद्याङ्गसंयोगः प्रयोग इति संज्ञितः ॥ ३७८ ॥ हृदयस्थस्तु यो भावः 'सोङ्गाभिनयनरथ । निवृत्यङ्कुरस्चात्तु(सु) कार्यस्त्वभिनयान्वितः। तत्र प्रासादिकी योज्या 'महर्थिगुणोद्भवा ॥ ३७९।। आकाशपुरुषों यत्र यत्र चाकाशभापणम् । अन्वर्था तत्र कर्तव्या ध्रुवा ह्याभाष(काश)संश्रिता ॥ ३८० ॥ * अथे साम्यकलमाह । पूर्व गानमिति । पूर्व प्रधानमयि रजकत्वसाधारणी- करणाभ्यां रसस्यान्तरङ्गत्वाद्यत्र लयसाम्यार्थ वायं तदनुवति च पात्रस्य गत्यादिरूपं गात्रविक्षेपात्मकं वृ(न)त्तम् । यद्यपि गत्या वाद्यानुसारिण्या (भ. ना. ४.२७४) इत्यत्र नाट्येऽङ्गविक्षेपं ( पस्ततो) गीतवाद्यं न तु विपर्यय इत्युक्तम् । तथापि सिद्धे प्रयोगे न तदनोचितमिति प्रतिवक्तुः प्रतीत्यभिप्राय(यो) मन्तव्यम्( व्यः) । प्रयोगस्य तु सिद्धि- रेतद्यदा क्रियते तदा प्रयोक्तृव्यवहारस्थिता(ते) गीतवाद्ये पूर्ववद् व्यव(हार स्थापितो(ते) ऽपि रूपे यदा भवत्तस्तदा द्रुतं तदपेक्षी भवत्येवेत्यलं बहुना । एवं गीतानां सम्यग् योजनं प्रयोग प्रकृष्टं योजनमिति कृत्वा ये तु ताण्डवाभि- प्रायमेतद्यथाश्रुतं नाट्यविपये पूर्व नृत्तं प्रयोज्यमिति वर्णयन्ति न ते प्रकरणं प्रयोगहृदयं च पराम(म)शुरित्यास्ताम् ॥ ३७८ ॥ अथ प्रासादिक्यां वक्तव्यं विशिष्टं पूरयितुमाह । हृदयस्थं तु (स्थस्तु) यो भाव इति । तुरेषार्थे । अथेति चार्थे । हृदयस्थ एव गतिर्भू(भूत एवं(व) न तु पृथग् याच्यार्थतां प्रायोभावचित्तवृत्यात्मिका(को)चेष्टात्मा वा । अत एवैभिरङ्गाभिनयैरेव साध्य इत्यनुराभिनयेषु सूचाभिनयेषु च यो भावोऽभिनयात्मकोऽभिनयमात्रसारस्तत्काले काव्यस्य व्यापारात् । तत्रैतेप्यकुरनिवृत्यङ्कुरसूचाविषयेषु भावेषु प्रासादिकी ध्रुवा योज्या योजनमर्हति । महर्षलक्षणः प्रीतिलक्षणः सामाजिकानां योऽर्थः प्रयोजनं स एव गुणो यत्र साध्यं तस्योदयो यस्या इति प्रयोजनमन्वर्थत्वं चोक्तम् ॥ ३७९ ।। विषयान्तरमप्यस्य दर्शयति । आकाशपुरुपो यत्रेति । प्रविष्टेनाऽपि सता येन सम्भाषणमादौ ततः प्रवेक्ष्यमाणता या साऽऽकाशभाषणेनेह लक्षिता । यस्तु नैव १५. सोझायभिनयैः । २ र. -सूचाभिरभिनेया ध्रुवास्त्वय । ३ ३. प्रार्प-1 ४ द. पुरुषा । ५ य. संप्रयाः। मा.४८ ·. नाट्यशास्त्रम् । 'मा(प्र)सादिक्या(दना या चापि हीक्रिोधाश्रयाऽपि वा। शृङ्गाररसमासाद्य भुवाऽन्वर्था प्रयोगतः॥ ३८१ ॥ यानि प्रासादिकानि स्युः स्थानानि रससंश्रयात् । अन्वर्धा तत्र कर्तव्या ध्रुवा प्रासादिकी तथा ।। ३८२॥ भाषां तु शौरसेनी हि ध्रुवाणां सम्प्रयोजयेत् । यदाऽपि मागधी यत्र कर्तव्यं नर्कुटं तथा ॥३८३ ॥ प्रवक्ष्यति भाणादाविवोन्मादादि कल्पन्त(ल्प्यत) एव वा स आकाशपुरुष उक्तः (भ. ना. २२.३२१)। तत्राकाशसंश्रयाव्यवधानं सूचिकैवार्थानुगता ध्रुवा कार्या । कम तुं तरिणिअ सहअरिअ सग्गइ सामु पुरिओसु अरसु अयदि ॥ [ के त्वं तरिरिव सहचरि स्वगते स्वामिनि पुरीप्वरसमयसि ॥] ॥ ३८० ।। अपि सर्वप्रासादिकी भवति । तथापि धीरादौ भाण्डवाद्यकोल(ला हलादिप्राधान्य- मिति शृङ्गारे सा प्रधानमूतेति दर्शयितुमाह । प्रा(प्र)सादनाश्रया वा(चा)पीति ॥ ३८१॥ अन्यरसविषयत्वात् सम्भवत्येवेति दर्शपति । यानि प्रासादिकानीति । रसप्रसक्तिः प्रयोजन येषां काव्यस्याना तेषु प्रासादिकी अन्वेक्ष्यति । सा हि तत्प्रयोजनेति भावः ॥ ३८२ ।। अथ प्रकृतिषु भाषा ध्रुवाविषयत्वाद् विभजति । भापां तु शौरसेनीमिति सामान्यविधिः । मागध्यां तु नर्कुटमिति साधर्म्यविषयेयमित्युक्तं भवति । नर्कुटस्यैत- द्विषयत्वेनाभिधानात् ।। ३८३ ।। म. प्रसारना। २ च, भाषायां चैव मागच्या कर्तव्यं नईट बुधैः । र, भाषा चैव सु झर्तव्या मागच्या नट तथा।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । दिव्यानां संस्कृतं गानं 'प्रमाणैस्तु विधीयते । अर्धसंस्कृतमेवं तु मानुषाणां प्रयोजयेत् ॥ ३८४ ॥ ये त्वौपम्यकृता दिव्या यदि तेपां प्रयोगतः। प्रवेशो नाटके तु स्याच्छृणु तेषां समाश्रयम् ॥ ३८५॥ यस्त्वेषां सात्विको भावः कर्मसङ्कीर्तनं च यत् । तत् कार्य गानयोगेऽपि प्रमाणगुणसंश्रयम् ।। ३८६ ॥ दिव्यानां तु देवनृपाणां प्रमाणैर्व्याकरणादिलक्षणैरुपेतं संस्कृतं गानं शुद्धम् । मनुष्याणामर्धसंस्कृतम् । [अन्यत्] त्रिगर्व(वर्ग)प्रसिद्धं पदमध्ये संस्कृतं मध्ये देशंभापादियुक्तं तदेव कार्यम् । दक्षिणापथे मणिप्रवालमिति प्रसिद्धम् । काश्मीरे शाटकुलमिति । अन्ये तु सकललोकप्रसिद्घाख्यानानपेक्षिभिः संस्कृतः कृतमर्धसंस्कृतमाहुः । अपरे वररुच्यादिप्रणीतप्राकृतलक्षणान्वितं शौरसेन्या- दिदेशभाषायतिरिक्तं प्राकृतमेवार्धसंस्कृतमिति मन्यन्ते । यस्य या पाठे भाषा तयैव . तस्य गीतमिति मुनिमतमित्य(त्यु)पेक्ष्यम् ।। ३८४ ॥ ननु ये पूर्वमादित्याग्निसोमादय उपमानत्वेनोक्तास्तेषां यदा प्रयोगवशादितिवृत्ती- चित्यात् साक्षादेव प्रवेशो भवति यथा रामाभ्युदये मेदकस्तथा ध्रुवायां किं वर्णनीयमित्याशङ्कयाह । ये त्वौपम्यकृता इति । गणिकास्तेषां समाश्रयं वर्णनीयत्वे शृण्वित्यवधारयेति मुनीन् प्रति प्रत्येकं भरतमुनिराह । न तेपामुपमानमुखेन वर्णनमपि तु स्वरूपेणैव ध्रुवा । तदन्यः(न्य )पात्रवदेव त्रयेप्वपीति केचित् । अन्ये त्वधिष्ठान- देवतायाः प्रवेश एवाश्रयो लोकपरिदृश्यमानमूतरूप उपमानमिति प्रतिपन्नाः। अभि- युक्तास्तु स्वयमाश्रय इत्युपमागत वर्ण एवाश्रय उचितत्वादाश्रयेणे(त्यर्थः । उपमानत्वेन सजातीयत्वाच स्वतन्य(ब्रता । अग्नेमध्याहादित्यः स एवोपमानतया कार्य इति वर्णयन्ति स्वेनोपमानाश्रयमिति । अन्ये तु गानध्रुवा तावदन्यपात्रपदै[रन्य ] त्रैतदृष्टेत्यधिशा(घीश)- स्तुति या प्रयोज्येति । एतदनेन अन्धेनोच्यत इति । एतदेव च युक्ततरं देवस्तबसूचनात् ।। ३८५॥ यस्त्वेपां सात्विक इत्यादिना विकलं तत्स्वरूपं च वर्ण्यमिति दर्शयति । प्रमाणगुणसंश्रयमिति । सकललक्षणोपैतमित्यर्थः । स्वल्प(त)स्तु प्रमाणं गान्धर्व- शास्त्रं तद्गणरविकृतैरेव जात्यंशकरदृष्टप्रमाणकयनैस्तथाविधेषु गानं कार्यम् ॥ ३८६ ।। १२. प्रमाग । २२. पार्थिवाना । ३ ब. कार्यस्त्वे समाश्रयः । ४ य. विवि।

·नाट्यशास्त्रम् । मा(प्र)सादिक्पा(दना)श्रया चापि हीाक्रोधाश्रयाऽपि वा । शृङ्गाररसमासाद्य ध्रुवाऽन्वर्धा प्रयोगतः ॥ ३८१ ॥ यानि प्रासादिकानि स्युः स्थानानि रससंश्रयात् । अन्वर्धा तत्र कर्तव्या भुवा प्रासादिकी तथा ॥ ३८२॥ भापां तु शौरसेनी हि ध्रुवाणां सम्मयोजयेत् । 'यदाऽपि मागधी यत्र कर्तव्यं नर्कुटं तथा ॥३८३॥ प्रवेश्यति माणादाविवोन्मादादि कल्पन्त(स्प्यत) एव वा स आकाशपुरुप उक्तः (म. ना. २२.३२१)। तत्राकाशसंश्रयाव्यवधाने सूचिकैवार्थानुगता ध्रुवा कार्या । कम तुं तरिणि सहअरिअ सग्गइ सामु पुरिओसु अरसु अपदि ।। [कं त्वं तरिरिव सहचरि स्वगते स्वामिनि पुरीप्वरसमयसि ॥] ॥ ३८० ॥ अपि सर्वप्रासादिकी भवति । तथापि धीरादौ भाण्डवायकोल(ला)हलादिप्राधान्य- मिति शृङ्गारे सा प्रधानभूतेति दर्शयितुमाह । प्रा(म)सादनाश्रया वा(चा)पीति ॥ ३८१ ।। अन्यरसविषयत्वात् सम्भवत्येवेति दर्शयति । यानि प्रासादिकानीति । रसप्रसक्तिः प्रयोजनं येषा कान्यस्थानां तेषु प्रासादिकी अन्वेक्ष्यति । सा हि तत्प्रयोजनेति भावः ।। ३८२॥ अथ प्रकृतिषु भाषा ध्रुवाविषयवाद् विभजति । भाषां शौरसेनीमिति सामान्यविधिः । मागध्यां तु नकुटमिति साधर्म्यविषयेयमित्युक्तं भवति । नर्कुटस्यैत- द्विपयत्वेनामिधानात् ॥ ३८३॥ म. प्रसादना । १२, भाषायां चैव मागच्या कर्तव्य नटं बुधः पर. भाषा चैव तु कर्तव्या मागध्या नटं तथा।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । २७९ दिव्यानां संस्कृतं गानं 'प्रमाणैस्तु विधीयते । अर्घसंस्कृतमेवं तु मानुषाणां प्रयोजयेत् ॥ ३८४ ॥ ये त्वौपम्यकृता दिव्या यदि तेषां प्रयोगतः। प्रवेशो नाटके तु स्याच्छृणु तेषां समाश्रयम् ॥ ३८५॥ यस्त्वेषां सात्विको भावः कर्मसङ्कीर्तनं च यत् । तत् कार्य गानयोगेऽपि प्रमाणगुणसंश्रयम् ।। ३८६ ॥ दिव्यानां तु देवनृपाणां प्रमाणैर्व्याकरणादिलक्षणैरुपैतं संस्कृतं गानं शुद्धम् । मनुष्याणांमधसंस्कृतम् । [अन्यत्] त्रिगर्व(वर्ग)प्रसिद्धं पदमध्ये संस्कृतं मध्ये देशभापादियुक्तं तदेव कार्यम् । दक्षिणापथे मणिप्रवालमिति प्रसिद्धम् । काश्मीरे शाटकुलमिति । अन्ये तु सकललोकप्रसिद्घाख्यानानपेक्षिभिः संस्कृतैः कृतमधसंस्कृतमाहुः । अपरे वररुच्यादिप्रणीतप्राकृतलक्षणान्वितं शौरसेन्या- दिदेशभापाद्यतिरिक्तं प्राकृतमेवार्धसंस्कृतमिति मन्यन्ते । यस्य या पाठे भाषा तयैव , तस्य गीतमिति मुनिमतमित्य(त्यु)पेक्ष्यम् ॥ ३८४ ॥ ननु ये पूर्वमादित्याग्निसोमादय उपमानत्वेनोक्तास्तेषां यदा प्रयोगवशादितिवृत्तौ- चित्यात् साक्षादेव प्रवेशो भवति यथा रामाभ्युदये मेदकस्तथा ध्रुवायां किं वर्णनीयमित्याशक्याह । ये त्वौपम्यकृता इति । गणिकास्तेषा समाश्रयं वर्णनीयत्वे शृण्वित्यवधारयेति मुनीन् प्रति प्रत्येकं भरतमुनिराह । न तेषामुपमानमुखेन वर्णनमपि तु स्वरूपेणैव ध्रुवा । तदन्य.(न्य )पात्रवदेव त्रयेप्वपीति केचित् । अन्ये त्वधिष्ठान- देवतायाः प्रवेश एवाश्रयो लोकपरिदृश्यमानभूतरूप उपमानमिति प्रतिपन्नाः । अभि- युक्तास्तु स्वयमाश्रय इत्युपमागत वर्ण एवाश्रय उचितत्वादाश्रयेणे(त्य)र्थः । उपमानत्वेन सजातीयत्वाच स्वतन्य(म्रता । अग्नेमध्याहादित्यः स एवोपमानतया कार्य इति वर्णयन्ति स्वेनोपमानाश्रयमिति । अन्ये तु गानध्रुपा तावदन्यपात्रपदैरन्य] त्रैतदृष्टेत्यधिशा(धीश), स्तुति या प्रयोज्येति । एतदनेन ग्रन्थेनोच्यत इति । एतदेव च युक्ततरं देवस्तवसूचनात् ।।३८५॥ यस्त्वेषां सात्विक इत्यादिना विकलं तस्वरूपं च वर्ण्यमिति दर्शयति । प्रमाणगुणसंश्रयमिति ! सफललक्षणोपेतमित्यर्थः । स्वरूप(त)स्तु प्रमाणं गान्धर्व शास्त्रं तद्गणैरविकृतैरेव जात्यंशकैरदृष्टप्रमाणकथनैस्तथाविधेपु गानं कार्यम् ॥ ३८६ ।। १२. प्रमाण । २ २. पार्थिवानी । ३ व. कार्यस्त्वेवा समाश्रयः । ४ य. विवि।

·१२ नाट्यशास्त्रम्। छन्दःप्रमाणसंयुक्तं दिव्यानां गानमिष्यते । 'पुण्याभयं च तत् कार्य कर्मसङ्कीर्तनादपि । ध्रुवा पदविधी कार्य यच पुण्यं गुणाश्रयम्' ।। ३८७॥ "माला वक्त्रं पुटं घृत्तं विश्लोका 'चूलिका तथा । उद्गताऽपरवक्त्रा च कर्तव्या प्रयोकृभिः ।। ३८८॥ विधानं छन्दसामेतन् मया पूर्वमुदाहृतम् । जयाशीर्वादयुक्तानि 'कार्याप्येतानि दैवते ॥ ३८९॥ : ऋग्गाथाः पाणिकाश्चैव "द्रष्टव्यास्तु प्रमाणतः । "सुश्रवश्चैव यस्मात्तु तस्मानीतं प्रयोजयेत् ॥ ३९०॥ "गान्धारमध्यमयुताः पञ्चमयुक्तास्तु जातयो यास्तु । ताभिः प्रमाणगानं कर्तव्यं दैवतोपेतम् ॥ ३९१॥ एवं पुण्यनिमित्तत्व लक्ष्यत इत्याहु । कर्मसंकीर्तनादपि पुण्यनिमित्तं केवलं गान्धर्नयोगादित्यपि शब्दार्थ वर्णयति ॥ ३८७ ।। माला वस्त्रमियादिना विफलं प्रवृत्तिविधिमाह । स च उक्तभावे(व इत्याह । पूर्वमिति । अन्ये आत्मि(चूलिकेत्यत्र चूर्णिफेति पठन्ति । वृत्तान्तर्ग वृत्त- चूर्णिकेत्याहु । जयाशीर्वादेति । स जयतु पायादित्यादियुक्तानि । तदर्थमेव हि तेपा[विधि ] । तमिह चदेदिति नाप्रकृतमेतदिति शङ्कितव्यम् । आ(अति कार्याणीति अहे कृत्यः (अष्टा. ३.३.१६९)। गान्धर्वमपि योज्यमानं सुकुमारमेर योज्यम् । रक्षनार्थत्वाद् (गन्धर्षणामिति ।। ३८८-३८९ ॥ ऋग्गाथाः पाणिका इति । चारोऽन्यदपि सुकुमारं च चतुप्पदा सड्गृह्णाति । एवार सुबुमारं व्यवच्छिनन्ति । सुश्रच इत्ययं हेतु । इत्ययमृगाथादिसम्बन्धी तालविधि ॥३९० ॥ वारिधिलाई वक्तव्य इत्याह । गान्धारमध्यमयुताः पञ्चमयुक्ता- ९ व स्तुत्यायेण यत् । २ ५. नाय । ३ घ. या च पुण्यगुणानया। ४ य. मला वक्तपुटो वृत्त लिगाऽनुहुयेव च । ५४ चूर्णिका ६ य वव कर्तव्यानि । ५ ब. एशम् । ८ य. कर्तव्यान्यत्र । ९ र. देयते । १. य. चेष्टय्या । उ चोद्धव्या । ११. विश्राव्यश्चैव तसागीतेपु । य असर्व- पायाला यस्मार तं वृत्तेषु प्रयोजयेत् । र. तासा ताल विधानस्तु सम्यक् वृत्तानि योजये।। १३ पजमध्यम । - .. ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३८२ प्रासादिकं स्थितं चैव नष्कामं सम(म्प)वेशनम् । प्रमाणमपि कर्तव्यं चतु:स्थानसमन्वितम् ॥ ३९२॥ प्रायशः संस्कृतं योज्यमनुष्टुप्च्छन्दसा कृतम् । नानादैवतकार्येषु घन्तरा या विना तथा ॥ ३९३ ॥ वक्त्रं चापरवक्त्रं च माला चेति प्रवेशजम् । 'पुटं च चूलिका चैव नैष्क्रामिकमथेष्यते ।। ३९४ ॥ प्रासादिक्युद्गता वृत्ति(:)स्थितं चानुष्टुभीष्यते। स्थानान्येतानि योध्यानि' प्रमाणस्य बुधैरथ ।। ३९५ ।। स्त्विति । गान्धारी मध्यमा पञ्चमी चेति । अत एव गान्धारपञ्चमे मिन्नं यत् पञ्चमं न चोक्षपञ्चमेन प्रयोस्तृगीतिः ।। ३९१ ।। दिव्यविषये चतस्रो धुपा इत्याह । प्रासादिकं स्थितं चेति। प्रमाणमिति तालपरिच्छिनं गानम् । तदपेक्षमेव प्रासादिकमित्यादौ नपुंसकम् । स्थितस्य रसान्तराक्षेप कार्यमिति स्थितमत्राक्षेपिकं गानम् । अन्तरत एवान्तरगतविषयस्याभावाच स्थान स्थिति]गानं स्यात् ।। ३९२ ॥ यदा यहुतरं तदनं प्रविष्टस्य रछे स्थितिखदाऽन्तरध्रुवाऽपि भाति । तत्र च संस्कृतमनुष्टुनगानम् । मार्गदीर्घकलाया तु स्थिती सा नैर भरतीत्याह । विना तयेति। अन्तरभुपापीत्यर्थः । गुरवन्तु मन्यन्ते । नैनामिकं सम्प्रवेशज(न)मिति । साहित्यम्- च(चि)तेन प्रावेश(शि)की भजामिकी च दिव्येचवश्यं भाविनी । कृता(ताना) पदासम्मरमादे पान्तरं तु फालपर्या(य)सापेक्षमिति ॥ ३९३ ।। अथ पृचानि गिजति । वक्त्रं चेति । वक्त्रापरवक्त्रमाला प्रावेभिक्यो देवानाम् । पुटलि के नियामे ।। ३९४ ।। प्रासादिक्य(क्या)मुगना । आक्षेपिक्यामनुष्टुप् ।। ३९५ ॥ 1.प. नगमानन् । २ स. पार्य च।१२.ला. पिरो । प. माने। ५प.शा.पोग्लानि ।

·३८२ नाट्यशास्त्रम्। यदनुष्टुपकृतं गानं स्थितस्थानसमाश्रयम् । स्वप्नभ्रंशाश्रयकृतं चिन्तादुःखसमन्वितम् ॥ ३९६ ॥ गुरुपायाक्षरकृतं करुणश्रुतिजातिकम् । 'प्रकृष्टवर्णयहुलं स्थितस्थानं तु तद्भवेत् ।। ३९७ ।। 'उत्पादनार्थ नृणां तु तथा विहरणेष्वपि । दिव्यान्वयं तु कर्तव्यं गानं पात्रसमाश्रयम् ॥ ३९८ ॥ मानुषेष्ववतीर्णेपु मर्पस्य स्मरणाश्रयम् । "प्रायेण गानं कर्तव्य दिव्यस्य स्मरणाश्रयम् ॥ ३९९ ।। 'अस्यैव दुःखविषयं शोकचिन्ताविनाशजम् । प्रमाणगान कर्तव्यं शोकावस्थान्तराश्रयम् । नरान्वयेन कर्तव्यं गानं मानुपकादिषु ॥४०० ।। नवाक्षि(न्वाक्षे)पिकी स्थितिलया यदा भवत्येषा सा का[ ला ]बकाशवशादित्या- शक्याह । स्वप्नभ्रंशाश्रयकृतमिति । यथा काश्विदा श्वर्यार्थ. कश्चिदेव स्वामिना भगवद्वद्रविष्णुविरिश्चादीना परवश एव भ्रष्टदिव्यभावो बहुतरं कालं विभज्यते । तथोग्र- दु खयोगे स्थितस्यस्य शोकोचितस्यान्तरा स्वस्थानशरणाद्युपवर्णनेष्वस्त्यवकाश इति तात्पर्यम् । नत्वत्र शापादिना स्वर्गभ्रश इति अमितव्यम् । तदानी दिन्यत्वव्यपगमे करुणेऽस्मिन्न वक्तव्यं स्यात् ।। ३९६-३९७॥ ननु किमर्थ दिव्याना मा(म)नुप्पमध्ये प्रवेश इत्याशङ्कयेतिहासवृत्तान्तस्मरणयो- (णेनो)तरं ददाति । उत्पादनार्थमिति । इन्द्रस्यारतरणमर्जुनजन्मनेत्यादि । विहरणं क्रीडन(ना)यानुमरणम् ।। ३९८ ॥ योऽपि दियो मर्त्यधर्मेग वर्तते यथा भगवान् कृष्णो रामो या सदा स्वं स्वरूपं स्मरति तदात्य दिव्योचितप्रमाणेन शास्त्रविधिना तु लौकिकस्य च्छन्द(न्दो रीति- क्रियया गानं कार्यम् ॥ ३९९-४००॥ १८. शापर. स्वर्ग। २ म. करुण स्वर । ६. करणस्वर । ३ य. अवष्ट । ४. उन्मा- दनार्थ । ५ य. कालापहरणेषु च। ६. मानुष्टुभाश्रयम् । ७ य. दिव्यस्य । ८ व. प्रमाणगान कर्तव्य दिव्येवेव प्रयोक्तृभि । ९. तस्यैव दु.खविपये । १०. क्षराश्रयम् ।

·, द्वात्रिंशोऽध्यायः। धुवाणां हि विधान(कार)स्य 'घाश्रयस्य विशेषतः। 'यथा प्रयोगः कर्तव्यस्तच मे सन्निबोधत ॥ ४०१॥. स्थापित भाण्डविन्यासे त्रिसाम्नि परिकीर्तिते। आश्रावणाद्य कर्तव्यं बहिर्गीतप्रयोगजम्। प्रयुज्य च बहिर्गीतं पूर्वरङ्गं प्रयोजयेत् ॥४०२॥ पूर्वरङ्गे प्रयुज्ये(क्ते) तु नाट्याचार्यसमाश्रये। धुवा तत्र प्रयोक्तव्या प्रकृतीनां प्रवेशजा ॥४०३॥ गत्याश्रयेण नाट्यज्ञैः पादैरनुगतैस्तथा । परिक्रमेण' रङ्गस्य गानेनार्थवशेन च ॥४०४।। 'अन्यदा तूत्तरप्रयोगिन्यो ध्रुवा उत्थाप(पि)न्यादिकाः पश्चमाध्यायवाणतस्वरूपा वक्तव्यशेषेणं पूरणीयाः। तत्प्रस्तावप्रयोगे सम्बन्धे च दर्शनव्याजेन भणाही(नी)ति ध्रुवाणां विकारस्य प्रकारपञ्चकस्य य आश्रयो नाट्यप्रयोगस्तस्य पूर्वेण(पूर्वरङ्गे) सहायः प्रकृष्टो योगः Tः स यथा कर्तव्यस्तं निबोधत । चकारोऽत्र वक्तव्यशेपं सूचयति ।। ४०१ ॥ .: ..स्थापिते भाण्डविन्यासे इत्यर्थेन प्रत्याहारावतरणे सूचिते आश्रावणा- यमित्यर्धनान्तर्यवनिकाङ्गानि पूर्वरङ्गे प्रयोजयेदिति बहिर्यवनिकाङ्गजा तत्प्रसझेन गानान्तरिता ध्रुवा सोप(वर्णिता) ॥ ४०२ ।। नाट्याचार्यकलितानां तु पूर्वरङ्गागवदनादिगान्धर्ववेदपरिदृष्टा[ नाम् ] | प्रकृतीनामिति । उत्तमादिपात्राणां प्रवेशः प्रावेशिकी ॥ ४०३ ॥ अथ पूर्वरक उत्थापनादिपूक्तं परिवर्तास्तु चत्वारः पाणयनयः (भ. ना. ५.४१) इत्यादि तच्चानुदिन्नमुद्भेदनीयमित्याशयेन पूर्वराविषये वक्तव्ये शेपा अमिधानार्थ- मुत्तमाक्रमस्या(प्रा)यास्तं(तान् ) निरूपयति । गत्याश्रयेणेत्यादि । ये परिवर्तास्तत्रोक्तास्तैः पादरनुगतैरिति चारी भिस्तालपमितामिर्गतेराश्रयणेन तथैव परिवर्ताः प्रयोज्याः । कथम् । रहस्य त्र्यश्रचतुरश्रविकृष्टमेदत्रयस्य य उचितः परिक्रमः [स] किन्निमितः परिवर्तकानामित्याह । गानेनार्थवशेन चेति ! गान इ(मि)ति सामवेदम्(दः)। अथार्थः) प्रयोजनम् । १५. मात्रयस्य विभागतः । २२. पूर्वर प्रयोजयेत् । .३ पप्रयुफ नाम्याचार। 1. नाबारे मनाये । ४ य. गानस्त परिवर्तना। ५५. तथैव ।

·. ३८४ नाट्यशास्त्रम् । परिवर्ताःप्रयोक्तव्याः पादैरनुगतैरथ' । ध्रुवा तत्र प्रयोक्तव्या देवताभिर्युता चुवैः ॥४०५॥ तत्र पाता प्रयोक्तच्या एकविंशतिरेव च। न्यना वा चतुरश्रा या धुवा नाट्ये प्रयोगतः ॥ ४०६॥ विकलं पादपतन त्र्यप्रायास्तु(यां तु) विधीयते । चतुष्कलं तु पतन चतुरागत भवेत् ॥४०७॥ उत्तमे चतुरश्रा च यथा चैव तु मध्यमे । 'न्यत्र नकुंटक चैव वधसेपु प्रयोजयेत् ।। ४०८॥ एकस्मिन् परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीयके। (भ ना ५३९) इत्यादि पश्चमाध्याये दर्शिनम् । तेन परिवर्तपहुलगति । सामवेदप्रभवन जर्जर- ग्रहण तन्मन्ननपनादिक च प्रयोनन परिवर्तेपु निमित्तमित्यर्थ ॥ ४०४ ॥ तत्र च ध्रुवा देवताभिर्युता। देव[ ता]पहुवचनेन मत्राझे यादृशी क्रियमाणत्वेन देवतोक्ता सैर तत्र भुवाया स्तुत्येति दर्शयति । वन्दे पितामहमित्यादिना (भ ना ३२४०५)॥१०५॥ गति सारयति । तत्र पाता इति । पादपाता पञ्चमेऽध्याये वामवेधस्तु (तत्रापि) विक्षेपो दक्षिणस्य च(तु) (भ ना ५ ८४) इत्यादि पड्डिशति । एकविशतिः ज्यश्रा या चतुरश्रा या द्विप्रकारता पूर्वरङ्गस्य स्मारयति । नाट्य विपयात् प्रयोगात् प्रागय क्रम । अन्ये तु ध्रुचा नाट्ये प्रवेति च । [नाट्या । मिनयमक्रमादापय विधिरिति ॥ ४०६।। त्रिकल न्यायां पादपतनम् । अन्यत्र चतुष्कलम् ॥ ४०७ ॥ अन्नोत्तमत्व देवताविषयम् । मध्यमत्व राजादिविषयम् । प्रशास्त्विमा महाराजः पृथिवीमित्यादौ। अधमत्व निदूपकादे । विगतकथितकादौ । अन्ये तु देवतानामेव प्रकृतित्रय योज्यमित्याहु । मध्यमाधमस्य(यो) स्यान्न तेन विशेष । ज्यभता तुल्यते नये व तयो ॥ ४०८ ॥ १५ पड़ेव तु तथा मुधे । म सा ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३८५ विधिः 'स्वस्थगतो ह्येष भवेच्चारणपातने । सम्भ्रमोत्पातरोषेषु कलार्धकलमिष्यते ॥४०९॥ निकलद्विकलैककलाश्चतुष्कला 'यत्र पादविन्यासाः। तत्र च साम्यं कार्य भाण्डेन समं च गानेन । ४१० ॥ नं ह्येककला द्विकला ध्रुवाविरामा भवन्ति गान विधौ । तस्मात् एवं) साम्यं कार्य(कुर्यात्) भाण्डेन समं च गानेनं ॥४११॥ 'चारीमहाचारीरङ्गद्वारादिपुं रसावेशवैवश्येन गतिस्त्रिकलाधिकेति दर्शयति । स्वस्थगतो ह्येप इति । अनादेशे निकलचतुष्कला वा गतिः । सम्भ्रमोत्पातरोपेषु महाचार्यादौ कलिकंचा पादपतनमिति संभ्रमादसमं स्यात् ।। ४०९ ॥ भाण्डादीनां सङ्गतिरवश्यमेव तत्सूचकमुचितमिति यो विपर्यस्तस्तस्य प्रान्तिम- पसारयितुं तालसाम्यमेव सर्वत्र वि(हि )तमिति दर्शयति । त्रिफलद्विकलैककलेत्यादि ।। ४१०॥. नन्वर्धकलिका कलिका च गतिरुक्तेति तावत्यपि स्याद् ध्रुवेति प्रमं वारयति । न घेककला द्विकला ध्रुवाविग(रा)मा इति । कलायां निपिद्ध........मार्ग- स्वरूपनिरूपणा........... पञ्चलध्वक्षरपरिमाणं लध्वक्षरमिति । इत्थं ध्रुवस्य प्रतिपादितं तेन प्लुतो गुरुरेव । गुरुस्तदपेक्षया लघुः । लध्यपेक्षया ल(घुलं बुरेवेति प्रस्तारे विभागः । तत्र प्रस्तारविधिरुच्यते । आद्यगुरोलापः स्यात् पर(द)मुपरि पदादितो गुरुः पूर्णे । लघुना पूरणमत्र च यावद्गति गुरुलघुत्वं स्यात् ।। तेन प्लुतस्तद्धोऽष्टादशमेदास्तेन सह पड्भेदः । लयू द्वौ । तद्यथा । एतेषां प्रत्येक विरामभेदतुल्यो. द्विगुणविगुणश्चतुर्गुण इति पञ्चधा विरामभेदः पाठकलायाः कलार्धम्य सार्धकलाया(या) वा । अत एव च विरामो मध्यविरामो मूलं भवत्येव । आये सन्धानादिति हि कोहलाचार्यः। तेन प्लुतभेदाश्चतुर्दशाधिक शतम् (११४)। गुरुभेदाः पत्रिंशत् । लघुभेदश द्वादश । तेन चचापुटस तावता गुणने (५३७७ ) तस्य द्वादशमिर्गुणने तम्याइस्य चतुर्दगोतरेण पातेन (गुणने ७७५५७३६)। एते गुणकृता भेदाः । अंबान्तरभेदानां तु निःसदस्यत्वमेव । चचत्पुरवन् चाचपुटादिभेदेन भेदान्तराज्यपि दर्शनीयानि । यथोतम् । १८.मांग।। २८. एप । ३.न । ४ प. गमन्द । १. गर्न न ।

·३८६ नाट्यशाखम्। ये पूर्वोक्ता भावाः 'स्थिताश्रया वा द्रुताश्रया पापि । तेषां पात(द)निपातं ज्ञात्वा सम्यग् वुधः कार्यम् ॥ ४१२ ॥ असङ्ख्यानि.सहस्राणि कोटीनामयुतानि च । तालद्वयमभेदेन पुरा मोक्तानि शम्भुना। इति । एवं मिश्रभेदोऽप्यनुसर्तव्यः । अत एव अश्रचतुरश्रमिश्राणां पपितापुत्रकस्य च मूलप्रकृतितया ध्रुवाशब्दवाच्यानां भजिनाट्वे प्लुतगुरुलघुद्धतेमयास्ताला विराममेदा विचित्राः । तथा भगव्यपदेशेन यदाहुः । ध्रुवाणां भञ्जनाद्भङ्गा इति । एवं निचतुष्प(ड)टक- ध्रुअातालमञ्जनं भङ्गाना रूपस्य । उपभङ्गास्तु सङ्कीर्णस्वरूपेभ्यः कलाः पञ्चे ( भ. ना. ३१.२४) त्यादिनोक्तस्य भञ्जनादपि भवन्ति । तथाऽभिनयनकाले त्र्यथा । व्ययगव्यद्वैगुण्या। मिश्रा च दशकलाचतुष्कं वलयमथ गत्रयमित्येव(चं) रूपी( पिणी) । यत्र तु द्विविधत्वाद् गुरुलघुप्लुतद्रुतविरानादिरूपेण भञ्जनं तेऽपि भङ्गाः । लयभेदेन तु यत्र वैचित्र्यं तद्यथा द्विविधाना चित्रपदानां गुरुरूपप्रस्तारसाम्येऽपि लयकृतविभेदः। एवं भोपभविभई- लयरूपा तावञ्चतुर्घा तालजातिौबलीवर्दवृत्या लक्ष्यते । तद्यपदेशाद्विभक्ताः संव्यवहार- सिद्धये कोहलाचार्यप्रभृतिभिः । भट्टगोपालभद्दलोल्लटप्रभृतिभिस्तु तथाविभाग विनियोगशेपं च दूपितम् । तद् द्वयं तु नास्मभ्यो रुचितम् । पूर्वप्रसिद्धिर्हि यथोपपद्यते तथा मतिचतुरिमा संहरणीय । एवमेव गणभेदभङ्गस्तस्य च प्रम्तार आचार्यप्रस्तावद्य-. थोक्तया दण्डापूपाचरित( तय )घ । कथं तर्हि कु(क)लिकं पादपतनमि( म. ना. ३१.४१०)त्याह। एवं साम्यं कुर्याद् भाण्डेन समं च गानेन । इति । भाण्डयाद्यमानाभ्यां सहगतेः। एवमिति । फलाद्वयकलार्धकलारूपेण साम्यं कार्यम् । तत्र ध्रवा समवायितव्या । तथा हि । हितार्थस्य पष्टिः । तालगतभेदद्वयगत्या गत च। अपि तु गीतवाद्ययोस्तावत्यवान्तरविदारीयोगः कार्य इति तत्र तात्पर्यम् ॥४११ ॥ लपत्रयवैचित्र्यमपि चात्र भरतीति दर्शयति । ये पूर्वोक्ता भावा इति । पूर्वरङ्गमहाचार्यादौ यथामन्थरत्वरितरूपा चित्तवृत्तिन्तत्सम्बन्धिनं तत्सूचितं पादपाताद्वा परिक्रमणं कार्यम् ॥ ४१२ ॥ १५. समाश्रया।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। 'अपटाक्षेपकृता चेदात्ययिका(की) हर्षरागशोकायाः' (कोत्थैः)। 'विच्छेदस्तत्र समः कार्यस्तः प्रवेशे तु ॥४१३ ॥ एवमेते बुधैज्ञेयाःप्रयोगपरिवर्तका..! अतः परं प्रवक्ष्यामि भाण्डग्रहविकल्पनम् ॥ ४१४ ॥ अभाण्डमेव गानस्य परिवर्त प्रयोजयेत् । चतुर्थे परिवर्ते तु तस्य भाण्डग्रहो भवेत् ॥४१५॥ सन्निपातग्रहाः काश्चित् काश्चिद्वै तर्जनीग्रहाः । तथाऽऽकाशग्रहाः काश्चित् ध्रुवा गाने भवन्ति हि ॥ ४१६ ॥ अथानेन प्रसङ्गेन सामजस्यं न कचिदपि युक्तमिति दर्शयति । अपथा(डा)क्षेपकृता चेदात्ययिकीहर्परागशोकोत्थैः । यो वि(वि)च्छेदस्तत्र समः कार्यस्तज्ञैः प्रवेशे तु ।। इति । चेदिति यद्यप्यर्थे । तुरप्यर्थे । करणं कृत् । अत्यये भवे(वा) आत्ययिका- (की)। अप्रयुज्यमानं तदीयं योजनाहर्षादिभिरुपलक्षिते पात्रप्रवेशे पदाक्षेपकस्याकरणेन यद्यपि प्रावेशिकी. ध्रुवा सम्भवति । अध्रुवास्तु प्रवेशजा (भ. ना. ३२.३३७) इत्युक्तत्वातंत्रेत्यविद्यमानध्रुवास्थानेऽपि प्रविशतः पादम्तालेन समीकर्तव्यः । एवं वल- निकादिना ततः कलिकेनापीति ॥ ४१३ ॥ एवं प्रसादुक्तम् । प्रकृतं पूर्वरङ्गमेवानुसरनुक्तमुपसंहरन्नन्यदासूत्रयति । एवमेते [चुवै याः प्रयोग] परिवर्तका इति । भाण्डग्रहविकल्पनं प्रवक्ष्यामीति च ॥४१४॥ अभाण्डमेव गानस्य परिवर्तनं प्रयोजनम् | चतुर्थ सन्निपातम् । भाण्डग्रहणे सन्निपातः । परिवर्तनेन तुर्ये परिवर्तने भाण्डग्रहाद्यास्त्रयः शून्या इति । अन्ये वाद्य एव परिवतों भाण्डशून्यः । तदानीं यावत्य. सन्निपातकलाः गन्धीनां त्रयोऽन्ये माण्डवाद्यमुक्ता इति ।। ४१५॥ सन्निपातग्रहाः काश्चिदिति । ध्रुवा हस्तद्वयहननरक्षरेस्तर्जनीप्रतिभिः कुते लक्षणशून्यवर्तनामात्रेण वा भाण्डवाद्यस्य ध्रुवानुग्रह इति विधा । अन्ये त्याहुः । १५. पाद- द. भादा । २ य. दशोरायः । गोगन् यः। ३ ५. तन परिन्टरममः । ४. प्रसग्नु। ५१. महान् भाग्डममाश्रयान् । ६ प. एकं । ७ य. गलिपाने ।

·नाट्यशास्त्रम् । धुवाधास्तु ग्रहो यस्मात् कलाकाललयान्विनः । स तु भाण्डेन योक्तव्यस्तज्जगतिपरिक्रमे ।। ४१७ ॥ शीर्पकोद्भुतयोश्चैव प्रदेशिन्या ग्रहो भवेत् । विलम्बितास्थितायोगे सन्निपाते तृतीयके ॥ ४१८॥ नकुटस्याड्डितायां च प्रासादिक्यास्तथैव च । सन्निपातग्रहः कार्यो द्रुतायाथोचके ग्रहः ॥ ४१९।। नैपक्रामिक्यनुयन्धानां ग्रहे(हो) गानसमो भवेत् । 'नत्वसौ परिवर्तस्तु कार्यों गाने प्रयोक्तृभिः ॥ ४२० ॥ एककले ताले सन्निपातान्त्यकलातो द्विकले चतुष्कले च ध्रुवायास्त्विय तर्जन्या इति । तदुपलक्षिततुर्यपादे भागप्रथमकलान्तः। एककलादिनियमाभावे तु आकाशाच्छ्न्याद् गीत एव नामभाण्डग्रह इति । अस्मत्परमगुरुभिश्च श्रीमदुत्पलदेवपादैरयमेव प्रतिपन्नोऽर्थः ॥ ४१६॥ गानसम ( भ. ना. ३२.४२२) इति सन्निपातश्च शम्याचे-(भ. ना. ३२.४२१)त्यकारणं भाण्डस्यैव साक्षीति । भाण्डवाद्यशा(शी)ले च गतिपरिक्रम इति दर्शयति । धुवायास्त्विति । कला(काललयान्वितः)। कालश्चित्रादिभेदेन त्रिधा । तथा लयो द्रुतादिः। तदन्वितो यः। भाण्डेन साहित्यग्रहसङ्गतिः परिक्रमविपये योजनीया || ४१७ ॥ शीर्षकोद्धतयोः प्रदेशिन्या द्रुतविलम्बितार्थस्थितयोस्तृतीयपाता- न्यात् ।। ४१८॥ नकुंदादीनां प्रासादिकी। हुतानामूर्ध्वके आये वा देयः सन्निपातः । तत ऊर्ध्वके मुरज इति केचित् ।। ४१९ ॥ नैष्कामिकमित्यनुवन्धयोर्गानसम एव ग्रहः सन्निपातादेतस्मान्जायते गानकाले । एवं तर्जन्यादिग्रहणोक्तः । न मुरजाक्षराणि | अनयोश्च परिवतों न कार्यः ॥ ४२० ॥ १. शीर्षक चोद्धता मा च । २ ब. उद्धतमहाः ३ य एतेषां ।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः। ३८९ नर्कुटस्यापि चत्वारो ग्रहाः कार्याः प्रयोक्तृभिः । सन्निपातश्च शम्या च तालश्चाकाशजस्तथा ॥४२१॥ सम्भ्रमावेगहप॑षु प्रवेशा ये भवन्ति हि । ग्रहो गानसमस्तत्र सोद्धात्यः सम्प्रकीर्तितः॥४२२॥ भूपणवासःपतने वैकल्ये विस्मृते परिश्रान्ते। दोपाच्छादनहेतोरुद्धात्यः सम्प्रयोज्यस्तु ॥ ४२३ ॥ एवं प्रयोक्तृभिः कार्य ध्रुवाणां सम्प्रवेशनम् । यथास्थानाअयोपेतं यथानृत्तकृतं तथा ॥४२४ ।। यथा वर्णादृते चित्रं न शोभोत्पादनं भवेत् । एवमेव "विना गानं नाट्यं रागं न गच्छति ॥ ४२५ ॥ नाटस्य शम्यायास्तालः । सन्निपाताच्छ्न्यादेव भाण्डग्रहः । शम्यातात्मभ्यां सव्यापसव्यहस्तप्रहारजान्यक्षराण्येवेति । अन्ये एतत् पूर्वरङ्गविषयं परिवर्ताद्युत्थापनादि ध्रुवासु तत्तल्लक्षणाङ्गदर्शनेन शीर्षकोद्धतादिव्यवहारयोगास्त्विति । अन्ये तु दृष्टप्रयोजनेऽपि नियमाददृष्टप्रयोजनेऽपि नियमाददृष्टं भोजनमाड्मुखत्वयदिति ॥ ४२१॥ स्थितानां भागानां विषय(य)प्रसङ्गादेतदुक्तम् । (दुतायां नोक्त )मित्याशड्क्याह । सम्भ्रमेत्यादि । सम्भ्रमादौ प्रवेशे गानसमो ग्रहः । उद्धात्येन उद्रेकहननाण खलखलकेन ।। ४२२॥ भूपणवासःपतनादावपि खलखलकस्य प्रयोगः ॥ ४२३ ।। एतदुपसंहरति । एवं प्रयोत्कृभिरिति । यथास्थानं यथाश्रयं च प्रवेशा- दावुत्तमादी नाट्यध्रुवागानं यथावृत्तगतं पूर्वरमध्रुवागानं कुर्यात् ।। ४२४ ॥ ननु पूर्वरङ्गगतं त्वदृष्टसिद्धये नाट्ये तु किं तेनेत्याशड्क्योरमकत्येन रसोपयोगिता- मप्याह । यथा वर्णादृते चित्रमिति । वर्णो हरितालादिः। वैचित्र्यानिवेशितमिति । घटिकामात्रादिनति भावं(वः)। रसभावोक्तिरनेन सूचितेति टीकाकाराः। अस्माभिन्तु रसतत्त्वं विमृष्टपूर्वमेव ॥ ४२५॥ १५. उसायो अन्तरापास्नु । २८. मशिनम् । १ यशोमने च निपिनम् । किनागाना। ५य. र ।

·नाट्यशास्त्रम्। पूर्वरङ्गविधाने तु कर्तव्यो 'रागजो विधिः। देवपूजाधिकारस्तु तन्त्र सम्परिकीर्तितः ॥ ४२६ ।। ततश्च काव्यबन्धेषु नानाभावसमाश्रयम् । ग्रामद्वयं तु कर्तव्य(यगतं कार्य) 'यथासाधारणाश्रयम् (स्थान- रसान्वितम् ।। ४२७॥ मुखे तु मध्यमग्नामः पजः प्रतिमुखे भवेत् । साधारितस्तथा गर्भ 'वि(ऽव)मर्श चैव पश्चमम् ।। ४२८॥ कैशिकं च तथा कार्य गान निर्यहणे बुधैः। 'सन्निवृत्ताश्रयं चैव रसभावसमन्वितम् ॥ ४२०.५ "तथा रसकृता नित्यं ध्रुवाः प्रकरणाश्रिताः। नक्षत्राणीव गगनं नाट्यमुद्योतयन्ति ताः ॥ ४३० ।। पूर्वरङ्गेऽदृष्टेऽप्यप्रयोजनं तदाह । देवपूजाधिकारस्त्विति । तुरप्यथें ।।४२६॥ ननु कि तत्र स्वरगतमित्याह । ग्रामद्वयगतमिति । अष्टादशजात्यात्मक- मित्यर्थ । यथास्थानरसान्विमिदमिति चारीमहाचार्यादो यत्र रसं प्रत्यनुलपणत्वं यौगन्धरायणप्रवेशे रत्नावल्याम् (अङ्क १)॥ ४२७ ॥ तत्र गरदाश्रय गानमिति दर्शयन् तत्र युक्तं परमतमप्रतिपिद्धमनुमतं अंशो सुगतं चेति नीत्या काश्यपमुनिप्रभृतिभिर्निरूपितमपि प्राम( राग नागरमानं म्वीकरोति । मुखे मध्यमग्रामः। पड्जः मतिमुखे । गर्भे साधारितः । पञ्चमोऽचमर्श ।। ४२८॥ प्रधाननिर्वहणे कैशिकमिति। गानापेक्षया नपुंसकमाचुर्यम् । शुद्धाना ग्रहणमित्यन्ये। मिन्नं गौडानामपत्यपरे । पूर्वरङ्गविधाने तु कुर्याद्वै चोक्षपाडवम्। (भ. ना. ३२.४२६) इति ।। ४२९॥ अवश्य प्रयोज्या ध्रुग इति दर्शयति । यति)या रसकृता इति । प्रकरणं प्रवेशादिपदार्थस्य वर्णयितुम् ॥ ४३० ॥ १ ब, पाइयो । १ ब. तथा साधारण किया । ३ २ प्रयोक्तभ्यं द्विजोत्तमा । तथाऽवमर्शने चैव कार्य शिक्मध्यमम् । ४ व. एवं सन्धिषु कर्तव्य । ५. च. यथा रसगता पा स्यु । यथा . . क ·द्वात्रिंशोऽध्यायः । मागधी प्रथमा गीतिस्तथा चैवार्धमागधी । सम्भाविता तृतीया स्यात् पृथुला च तथा परा ॥४३१॥ त्रिनिवृत्या पदानां तु मागधी समुदाहृता। चित्रेऽर्धमागधी चैव द्विनिवृत्तपदाश्रया ॥ ४३२ ।। वृत्तौ सम्भाविता प्रायो लघुवाद्याक्षरान्विता पृथुला दक्षिणे तु स्यात् गुरुवाद्याक्षरान्विता ॥४३३ ॥ गानयोगे चतस्रस्तु योज्याः सर्वत्र गायनैः । यथाक्षरकृता ह्येताः प्रयोज्यास्ते(ज्यन्ते) ध्रुवावपि ॥ ४३४ ॥ पूर्णवरं चाऽथ विचित्रवर्ण त्रिस्थानशोभि त्रिलयं त्रिमार्गम् । रक्तं समं लक्ष्णमलङ्कृतं च सुखं प्रशस्तं मधुरं च गानम् ॥ ४३५ ॥ पूर्वरङ्गे पूर्वरङ्गध्रुपा गाने गान्धर्वे चित्रं गीतिचतुष्टयमिति प्रयोगानुसारेणावश्य- योजनीयमित्याशयेनस्थानान्तरपूर्वोक्तमपि तत् पुनरिह दर्शयति । मागधीत्यादि ॥४३१॥ आद्याविति । अर्धमागधी निवृत्तावृतौ ॥ ४३२ ॥ सम्भाविता लघुवाद्याक्षरा। दक्षिणे पृथुला गुर्वक्षरां। वीणामुर- जयोर्यथारूपादि करणानीति ।........ ..विधयश्च नाममात्रेण तद्वत्स्थानान्तरोता गतयो गुणदोपसम्बन्धार्थमिहोक्ता न गीतिभिः परमार्थतो भेदेऽपीति केचित् । तदयुक्तम् । दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोर्लक्षणभेदासिद्धेर्यथा पुष्कराध्याये (म. ना. ३५) वश्यामः ॥ ४३३॥ एताश्च गीतयो न केवलं पूर्वरो यावन्नाट्यध्रुवागानेऽपीत्याह । गानयोगे चतस्रस्तु योज्याः सर्वत्रेति । तत्र हेतुमाह । यधाक्षरकृता इति । अक्षर- गन्देन तदर्थ उच्यते । नार्थानुसारात् परिवर्तयोगोऽपि विलम्वितादियोगोऽपीति ॥ ४३४ ।। अथ गुणनिरूपणाध्याय (म. ना. अ. ३३ )स्तत्रार्थमुदिशांति । पूर्ण- स्वरमित्यादि । पूर्णःस्फुटो वर्णः म्याय्यादिः । स्थानत्रयमुर:प्रभृति । समं तारयुक्त. • परिलम्यि । २ . प्रमा। - ·३९२ नाट्यशाखम् । गीते प्रयत्न(ला) प्रथमस्तु' कार्य(यः) शय्यां हि नाव्यस्य वदन्ति गीतम्। गीतेऽपि वाद्येऽपि च सम्पयुक्ते नाट्यप्रयोगो न विपत्तिमेति ॥४३६॥ एतदुक्त मया सम्यग् ध्रुवाणां लक्षणं महत् । अत जी(तः परं) प्रवक्ष्यामि गातृवादकयोर्गुणान् ।। ४३७ ॥ इति भारतीय नाट्यशास्त्रे ध्रुधाविधानो नाम द्वात्रिंशोऽध्याय ॥ श्लक्ष्णमस्फुटितम् । मधुर श्रोत्रयो । रक्तं तु नाट्योपराकम् । एवभूत गान प्रशस्तम् ॥ ४३५ ।। यत् सूचयति शय्यामिति । रसम्य गानेन प्रथम तत प्रभृत्यासूत्रणात् । तदम्य भितिकल्पमित्यर्थ ॥४३६ ॥ अथाध्यायमुपसहरनन्य(न्यत्) सूचयति । एतदुक्तमिति । अतः परमिनि ॥ ४३७ ।। धुवाया विवृतिलेवी वस्तुनिर्देशिनीकृता। कृताऽभिनवगुप्तेन शिवदास्पैकशालिना ॥ इति महामाहेश्वराभिनवगुप्तविरचिताया नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्या वाध्यायो द्वार्निश समाप्त ॥ - १ब प्रथन च। २ व शम्यादि नाव्यस्य परं निगीतम् । ३ च य जयनिशोध्याय । मातृशमु भागो नान्दि । परन्तु गुणदोपाध्यायात ब मातृकायामकोनविंशाऽध्याय र मानवायामेात्रिंशत्तम द मालकायर्या द्वानिशन्याय इति च वर्तते ।

·श्री.. अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। गुणात् प्रवर्तते गाने दोपं चै(पाचै)व निरस्यते । तस्माद् यत्नेन विज्ञेयौ गुणदोषौ समासतः ॥१॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ज्ञानक्रियादिगुणवर्गविधानहेतु- दापापवर्जनपटुः किल भक्तिभाजाम् । आनन्दपूर्णपरशाङ्करसारसिन्धु- धारास्थितिर्विजयतां परमेश्वरोऽसौ ॥ एवं गान्धर्वस्वरूपं यदुपयोगित्वेन प्रदर्शितं तत् प्रकृतनाट्योपयोगिधुवागानमभिधाय तत्रैव द्वये परतत्त्वं निरूपयितुमध्यायान्तरमारभ्यते । अथ केचित् मन्यन्ते । उपरन्जनात्मनि गान एव सुतरां गुणग्रहणं दोपायवर्जन चादृत्य उपरजनप्राणं हि गानम् । उपरञ्जनं च गुणदोगायत्तविवेकायत्तम् । अत एवं सद्विवेकस्य गानं प्रति प्राधान्यं प्रयोजयितुं पृथक्त्वं प्रत्यध्यायारम्भः । गान्धर्वे तु रञ्जना न तथा प्रधानमपि तु चच्चत्प्रयोक्तुरदृष्टफलं तदिति । नैतत् । तथाहि । यथास्वरूपं विकलं प्रवृत्तो विधिः फलं प्रसूते। शारीरपो(दा) सस्वरस्वरूपसम्पत्तिरेव च रक्तकण्ठस्वदितहस्तत्वादिना विना कथं लयादितत्त्वज्ञानम् । याऽत्र विकृना कालसम्पचिरतत्त्वज्ञानस्य च का सातिरदृष्टफलमगत्या । उक्तं हि । वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिस्मृति(जाति)विशारदः । (या. स्मृ. ३.११५) इति । तालज्ञ इति च । तस्माद् गान्धर्षे मुतरां गुगदोपविवेका( कोऽधान् । स्वरस्य हि तावदपरुपमधुररसनात्मकमेव लघुः(घु)तालम्यापि गानं प्राणास्तदुभयमपि गुणाय तदाया याऽदृष्टसिद्धिः। विशाखिलाचार्यः साम्यादिह सिद्धिः परवेति बदन् प्रादीदृशन् )। अध यात् तालादिस्वरूपाविशेपे गान्धर्वाद गानस्य को मैदः। यद्यनेकवणं तातोऽमिपद्यते स्वरूपमित्र च तथा च गानामिमतं गान्धर्व स्वरूपेणेति ततो .निगदस्य हि व्यापकं ततो ·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। गीतनादि(द)स्वरस्वरूपलामै प्रत्येकदर्श(श )पूर्णपट्पञ्चचतुःस्वरभेदयोगाद् द्वात्रिंशता सह त्रिंशतेः स्वराणामुक्तसङ्गतिवैचित्र्यात् स्वराणां येऽङ्कनाद्यष्टचत्वारिंशत्तानि तावत् प्राधान्येऽ- न्यस्व(र)संरवभट्टगान्धर्वे च मूर्छनाश्चतुर्दश तानाश्चतुरशीतिरिति । यदैवं स्वरस्वरूपसम्पत्ति गाने तु द्विस्वरात् प्रभृति पूर्णस्वरपर्यन्तं द्विधा पोढा चतुर्विंशतिधा तथा विंगसप्तशतधा चत्वारिंशत्पञ्चसहस्रधेति कथितनीत्या यः कूटनभेदस्तत्कृतं स्वरवैचित्र्यं वर्णावृषीणा(तीना)मेव च ह्येतत् । बिन्दुप्रभृतीनामलङ्काराणां प्रयोगो न तद्विपरीतानां मन्द्रतारप्रसन्नादीनाम् । एतेन गान्धवें स्वरः प्रधानं तदाधारत्वेन गुणभूतं पदमिति यत् तद्विपरीतं गान्धर्वेऽर्थ- संवेदयोगेन पदस्य प्राधान्यात् तदुपरञ्जनाच्च गुणभावात् स्वरम्यैतदपि याकर्णितं भवति । वैणस्वराणां च धातुप्रयोगनियमानपेक्षो रक्त्यतिशयप्रवाहाय न प्रयोगभेदोचित एव प्रयोगो वैणवानामप्ययमेव पन्थाः । एतेन गान्धर्वे देवताविशेषपरिभाषानुसारिणि विनियोगो यथेच्छ वा । गाने तु रसभावनियमौचित्यविशेपो दर्शित एवेति स्वरगते तावद्विशेषः । तालोऽपि गान्धर्वे नियतत्वेन संख्यापरिमाणं भ(र)ञ्जनं परिच्छेदोपायं यतिस्वरैर्वृत्तिमेव मेलन- मातोघयोगमङ्गाङ्गिभावव्यावरुध्यमानः साम्यमात्रफलमिति न शक्यं वक्तुम् । तथा हि । चच- पुटादिष्टनियता चतुरादिका कला संख्यापरिमाणाय चित्रादिभेदे मात्रालयादिभजनमपि । एककलांऽपि त्रयस्थित्या चतुष्कलान्तत्वेऽपि । एकरसलघुप्रस्तारयोगोऽपि प्लुतलघुमेद्यप्ये- करसगुरुपर्यन्तमेव । परिच्छेदोऽपि वा योऽपि कालायातरूपो नियतो नियतक्रमश्चायतेरपि मध्ये स्रोतोगता यती(तिरि)त्यादावदृष्टोपयोगप्रधानत्वे । परिवृत्तिरपि विशाला सङ्गता चेत्या- दावुपवर्तनभेदे च नियतव । गेयात्मना मेयेन च गान्धर्वतालस्य मेलना । पाणित्रयवैचित्र्येणा- तोद्यघाटो( वाधारो )ऽप्यभाण्डमेकं गात्र(न)स्येति (भ. ना. ३२.४१५) चतुर्थे सन्निपात (भ. ना. ३२.४१५) इत्यादौ विचित्र एवाङ्गानां योगोऽपि । वर्धमानासारिताया वर्धमस्त(मान)बद्धगीतपाणिकादौ नियत एव तु तस्य भेदमुपनिवहनं वस्त्विदं वास्वे(स्येदं शीर्षक- मिति वैचित्र्यविधिरेव प्रभवति । यतो गाने पुनरुत्तमादिभेदभिन्नप्रकृतित्रयमतयथोचितमसृण- मन्थरोद्धतादिभेदभिन्नसङ्गीतप्राणवलन एवोपाङ्गपरिम्यन्दितपरिक्रमणाद्यनुसारेण साम्यसम्पादन- फलयोगे कलासंख्यादिभेदेन प्लुतगुरुलघुभावभजनद्रुतविन्दुपर्यन्तमसम्भवान्न कलापर्यन्त- कमप्राधान्यम् । न यतेराकस्मिकत्वेनादृष्टमात्रफलता । नापि परिवर्तितपाणिरुभयभाण्डग्रहणान् न वामानिभावेन वितनितं तालमकाराम्भकण(क)मनुरुध्यत इति सोऽपि विलक्षण एव । पदमपि विनियुक्तादिभेदत्रयस्य कुलकादिभेदत्रयगुणनया नवधा भवेद् देवम्तुती .प्रधानम् । गान्धर्वे तत्रैवार्थानुसारमनवेश्यैव जात्यन्तरविरचितवर्णानाधारभासं तालप्रमितस्वरमधानतया ·नाट्यशासम् । गुणवेन प्रतिपाद्यते । गाने पुन छेद्यकामे मून पलामम्भने रममा गेचिनयत्नातिनिरद्धम् । यशु कान्ये तन्त्रोक्तमित्युक्ते रसपूरणोपयोगात प्राधान्यमुपस्तुरन् तत प चितवृत्युचितगात्य- कविशेषमामरागारभापानगीतिमुपरसस्नया समाश्रयात् कचित् सुरोचितम् । भिण्टिका- द्विपदीगानादौ म्बरालद्वारशोमा इत्येव यत् वचिद् वीररौद्रोचितपरिक्रमणादिमरणादुगालीन तार विभम सम्पादयत् पापि च पिप्रलम्भगृमारोचितबन्ध गरिचित्रादिगान र नाट्यायिता- वकागमादधान म्व याच्य प्रोन्मार्जयदवमातीति स्वरतालम्यानेषु यथोचिनसारिपु नयम्यामि भानमारम्बमानमागमास्त इति । एवं तान् म्बरपदतारात्मस्वरूपचित्र्यवेक्षण्यम् । अनेा च फल्लक्षण्यमपि व्यारयातम् । गान्धर्षस्य प्रयोक्ती प्राधान्येन दृष्टफलबाद् । गानस्य तु पात्रपर्गे साम्यसम्पति सामाजिकजने चोपरानपूर्वकं प्राग् रसाध्यायो- (म ना ६)दितसाधारणसन्धिघृत्यात्मकरसभावृतानुम्यूतिहेतुसूचितसादृश्ययोगश्चेति दृष्ट मुख्य फल प्रामुखभोजनावदृष्टमप्यस्तु । ननु त(य)दुद्दिश्य प्रवृत्ति सोऽय कार्यमेट कारणमेदोऽपि गान्धर्ववेदवत् म्बयमना दिर्ता सामवेदप्रभवत्वेऽपि वा तदर्थादितया तम्येदम्प्रथमतयो पत्त्यनुपरमेरनाद्येच गान्धर्षप्रभ यस्तु नाटोत्पत्ता तदुपयोगि कल्पितमिति । गान्ध या नाट्योगकरणभूतमेन सफ्लम पत्थे। गान तु नाट्यसामग्रीमध्यनिमज्जितनिजम्वर सफ्लायेति म्वरूपभेदोऽपि । एवं परोक्तो हेतु. रसिद्धीकृत इति यदेव केवल यदसत्पक्षे वलक्षण्येऽपि माधकप्रमाणजानमाग्व्यातमे । यद्यत् स्वरूपेग कार्येण धर्मेण च मिद्यते तत्तु तेन विलक्षण भावो भावान्तरादिव । भियते च म्वरूपादिना गानम् । गान्धर्वाद् वैलक्षण्यस्य हि तन्मात्रनिमित्तत्व व्यापारान्तरमिति व्याप कानुपरब्ध्यापि पक्षादपि वैलक्षण्या व्यावृतो हेतु पक्षेण देलक्षण्येन व्यापूत इति । तत्र च गान्धर्ववेदोदितविधिप्रबन्धप्रधान वादिद गान्धर्वम् । गीतिपारवाञ्चेद गानमिति । अत एर कठकाठका गान्धर्ववित्त्वाद् गन्धर्वव्यपदेशमेके मन्यन्ते । गन्धर्वाणामिदमिति तु सामान्यशब्दोऽप्यय भवेदेव । उक्त हि प्राक् । नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः। (भ ना १५१) इति । तथा गानशब्देऽपि गीति । तत्राश्रयेणास्ति सामान्यवचनता । अभाण्डमेको- (क)गानस्येत्यादौ (भ. ना ३२ ४१५) पूर्वर) गान्धर्वमेर प्रधानम् । न तस्य तर्हि तदङ्गत्वे कथमेकान्तत स्वप्राधान्ये सम्भवमात्रेण तु गानम्यापि तत् । न हि नाट्याहिलय- भग(या)पि ध्रुवागान गीयमानमुखपादमुत्पादयति । श्रीनपुटे चेय वपुर्निन वा ज(जा)गदतीति सोऽयमत्र लालित इर गुरुसङ्घसेवाकस्यादनुसन्धिवर्जस्तथापि न मर्यते सुयु(मा)रमतिरे(म)व ·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। हि प्रति प्राय इदं प्रव(प्रा)वृतत् । न पूर्वरङ्गो नामान्यः कश्चित् । अपि तु गीतकान्येवेति दर्शितं पञ्चमे | पादभागाः कलाश्चैवेत्यादिना (भ. ना. ५.६ )। तदेवं सामान्य- शब्दत्वेऽपि द्वयोत्तत्रान्तःपातिपरीक्षकहृदयानुसारेण विशेपशब्दत्वं यत्तन्नायुक्तम् । यत्तु भदृतोतेन तद्भेदसिद्धये क्रियाभागे तु कालस्ताल इति निरूपितं तत् क्रियातोऽ- नन्यो वा कालो वा भावप्रबन्धः । एवं सा ताल इत्यादि पदान्तरमानयत् तत्तथा प्रकृतो- पयोगीति काव्यकौतुकादेव ज्ञेयमिति च नास्माभिस्तत्परिवर्तनप्रयासः कृतः । इयतैत्र सिद्धो गान्धर्वगानयो दः । नन्वेवं स्वरतालादिरूपत्वे द्वयोरपि समाने किमिति विवेको ध्रुवागानोरयोगिन्धेन दर्शितः। तत्र केचिदाहुः । सत्यं मधुरकण्ठत्वजितहस्ततालगुणोगदानमपि स्वरत्वादिदोप- परिवर्जनं च समानमुभयत्र । किं तु प्रत्यप्रवयस्त्वादिवद् गात्र(४)प्रभृतेर्गुणत्वेनोच्यते । तद्द्वानोपयोगी नाट्यस्य सुन्दरयपुःमाणत्वात् । न तु गान्धर्वे । तत् पुनरेतदुच्यमानं गेयहेतोर. वमर्शस्तस्मालव्धेति वचनं स्मारयति । गातरि प्रत्यग्रवयस्त्वं गायिकास्वरूपादियोग इत्ये- तावदेव ह्यतोऽधिकात् स्यात् । न च तावताऽपि भेदःकश्चित् प्रत्यग्रवयस्वेन स्वरसम्पादनो- चितवलयोगोऽप्युपलक्ष्यते । यत्राकृतिस्तत्र गुणाः । प्रसिद्धा च रूपादियोगेन प्रकृतकलावे- लक्षण्यस्यापि पादसिद्धता लक्ष्यते । नाव(वाचं) विसृजेदित्यत्र नक्षत्रदर्श(ने)नैव कालविशेपः । गानगान्धर्वोभयविशेषभावप्रतिपादनायैव च पृथगध्यायारम्भः । अन्यथैकता शेषतैय शक्यत इति । कथं तर्हि गुणात् प्रवर्तते गानमिति । प्रकृतोपयोगादेवमभिधानम् । सामान्यशब्दत्वाद्वा। उक्तं चैतत् । कलापातनतत्वज्ञ (भ. ना. ३३.२) इति । चित्रादिवायकुशल(लो. म. ना. ३३.८) इति च । गान्धर्व एवाजस्थेन सङ्गच्छत इति सिद्धः पृथगध्या याराभोऽपि । गुणात् प्रवर्तत इति । प्रकृष्टतयोकृष्टतया वर्तत इत्यर्थः । दोहित्योश्चित्त. निश्चयेनास्य विक्षिा ति । नत्वेकाग्रं करोति । न रायतीति यावत् । अने वेदमाह । यद्यपि गुणाभावो दोप तथापि भाविकपिम(प) लापस्थितादिदोराणामभावे च गाजा त यत् क्षिपति न तू-कृष्टदोपयोगे तु तद्द्वानमेव न विश्चिन् । गर्दगाम.पितं हि तत् । गुणायोगे तूकृष्टम्तवति विक्षोदीति नाट्याचार्यस गुणवत आदान (तुं) दोग्यतश्च रक्तुमति ·माट्यशास्रम् । ज्ञानविज्ञानकरणवचनप्रयोगसिद्धिनिष्पादनानि पहाचार्यगुणा इति । तत्रज्ञान शास्त्रावयोधः। य(त)था च क्रियासम्पादनं विज्ञानम् । कण्ठहस्तगौण्यं करणम् । जितग्रन्थता वचनम् । देशादिसम्पदाराधनं प्रयोगसिद्धिः। शिष्यस्वभावमविशेष्योपात्तय उपदेशाच्छिप्पनिप्पा- दनमिति ॥११॥ श्रावको(णो)ऽध घनः लिग्धो मधुरो ह्यवधानवान् । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु षट् कण्ठस्य गुणा मताः ॥ १२॥ 'उदात्तं श्रूयते यस्मात्तस्माच्छावकरण उच्यते । श्रावकः(णः सुखरो यस्मादच्छिन्नः स धनो मतः ।।१३।। अरूक्षध्वनिसंयुक्तः स्निग्धस्तज्ञैः प्रकीर्तितः। मनःमल्हादनकरः स वै मधुर उच्यते ॥१४॥ स्वरेऽधिके च हीने च यविरक्तो वि(ऽवधानवान् । शिरस्कण्ठेप्वभिहिन(हतस्) त्रिस्थानमधुरस्वरः । निस्थानशोभीत्येवं तु स हि तज्ञेरुदाहृतः ॥१५॥ स्वस्थानाद् दोषाणा गात्रकुशलं विज्ञानम् । तदुपयोगिनो वागादेः करणवर्गम्य गुणवन्त (ज) करणयुक्ता (क्ता) करणतेत्यर्थः । जितग्रन्यतेति धारकत्यम् । वचनं धारयन् हि परम्मै ब्रूयात् स(न) विस्मर्ता । देशादिसम्पदाराधन प्रयोगसिद्धिः। शिष्यबुद्धिमनुसृत्यादेतृत्वं यद्वैचित्र्यं तच्छिष्यनिष्पादनम् । अथ गीते स्वराणा प्राधान्यमिति दयितुमेनावन्तो गुणा अवश्याह(दरणीया इति ॥ ११ ॥ तात्पर्येण कण्ठस्य नादस्य गुणानाह । श्रावण इत्यादि ॥१२ ।। एतत् क्रमेण लक्षयति । त्रिस्थानत्वं केचिदाक्षिप्य प्रतिसमादधति । वायु - भेरूयमभिहत्योरसि वृत्त शिरस्यमिहतो मुखेन वृत्तःसन् छन्नमागच्छन्नयमुरस्य नाडिकाक्षेप तथापि तत्रैवायं शब्द इति प्रतिभास्यो यलवशादिति तथालमिति समाधिः । अस्माभिस्तु यदा वक्तव्य तदुक्तमेव काफध्यायादा (भ. ना. १७) वित्यलम् || १३-१५॥ १ भ. दुरात्तु । २ भ. यस्तु न विहितो धनः स्मृतः ।

·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
कपिलो ह्य(ऽन्य)वस्थितश्चैव तथा सन्दष्ट एव च.।
काकी च तुम्बकी च (चैव) पञ्च दोपा भवन्ति हि ॥१६॥
वैखयं च भवेद्यत्र तथा स्य(स्या) घर्घरायिनम् ।
कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठस्तथैव च ॥१७॥
ऊनताऽधिकता चापि स्वराणां यत्र दृश्यते ।
रूक्षदोपहतश्चैव ज्ञेयः स त्वव्यवस्थितः ॥१८॥
दण्ड(न्त)प्रयोगात् सन्दष्टस्त्वाचार्यैः परिकीर्तितः ।
यो न विस्तरति स्थाने स्वरमुच्चारणागतम् ।
तथा रूक्षस्वरश्चैव स काकीत्यभिसंज्ञितः॥१९॥
नासाग्रग्रस्तशद्वस्तु तुम्बु(म्ब)की सोऽभिधीयते ॥२०॥
अन्ये तु।
समाहरणे चैव जविनी विशदी तथा।
जितश्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेदवर्जितौ ।
तथा बृहन्नखौ चैव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः ॥२१॥ इति ।
अथ दोपं तद्देशलक्षणाभ्यामाह । कपिल इत्यादिना ॥१६॥
कम्पनं फपिस्तं लाल्य(लयतीति )........ज्यतालं ग(घ)घरायितः स्थानान्
च्युतिः श्लेष्मणाऽपि स्थानस्यालाभस्ततो वैस्वयम् ॥ १७ ॥
अव्यवस्थानादब्यवस्थितो नादः ॥ १८॥
दन्तयतमन्दंगात् सन्दष्टः। पाकोदुम्परिकाम(मुक्तं किन्तु स्व(रमन्नु-
पीगाशब्देन च सादृश्यं यस्यास्ति शब्दस्य स काकी तुम्यफी च ॥ १९-२० ॥
समाहरणादिमन्यसाचिवद् द्वायपि प्रयोगामी स्वदेहिनम्तधी विसारणपति
॥२१॥

·नाट्यशास्रम्। एते गुणाश्च दोपाश्च तत्त्वतः कथितो(ता) मया। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि धवनद्धविधि पुनः ।।२२।। गान्धर्वमेतत् कथितं मया तत्(वः) पूर्व यदुक्तं प्रपितामहेन। कुर्याद् य एवं तु नरःमयोगे सम्मानमभ्यं लभते स लोके ॥२३॥ इति। इति गुणदोपविचारो नाम त्रयस्त्रिंशः ॥३३॥ अध्यायार्थस्योपसहारमन्यस्यासूत्रणं करोति । एते गुणाश्चेति । एतदर्थ गान. सिद्यर्थ गान्धर्वयुक्तमिति समास केचिदाहु । अन्ये तु गान्धर्वमिति सामान्यशब्दो लोक इह चामुत्र चेति शिवम् ॥ २२-२३ ॥ इति माहेश्वराभिनवगुमावार्यविरचितायां नाट्यवेदकृत्तावभिनवभारत्यां गुणविवेकाध्यायत्रयस्त्रिंशः ॥ ३३॥ १ भ. कण्टजा गदिता। २ म. इह नारदेन । भ. शटेषु गच्छन् ।

·॥ श्रीः॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। 'ततवाय विधानं तु यन् मयाऽभिहितं पुरा। अवनद्धगतस्यापि तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥१॥ यथोक्तं मुनिभिः पूर्व स्वातिनारदपुष्करैः । सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वा(तथा)तोद्यविभूषितम् ॥२॥ मृदङ्गानां समासेन लक्षणं पणवस्य च । दर्दरस्य च संक्षेपाद विधानं वाद्यमेव च ।।३।। ॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ मार्जनानुगतमार्गसुन्दरं पुष्करत्रितयमाश्रितं सदा । चित्रदानपदलप्तविग्रहं श्रीसदाशिवतनुं शिवं नुमः ।। वृत्तेऽध्यायेऽवनद्धविधि ब्रूम इत्युक्तम् । तत्र पुनर(थ) म्फुटयितुमाह । ततवाद्य. विधानं तु यन् मयेति । यद्विधानं पूर्वमुक्तं तस्यैव लक्षणं वक्ष्यामीति सातिः पुनरध:(थः) । न च पुनरुक्ततया तावदन्तर्धानं गतमिति प्राप्तमपि तस्य विधेयस्वरूपं भरति तच नोक्तमिति । अवहननं चर्मणा बन्धः। स यद्यपि वीणादावस्ति तथापि स्वोऽशोऽत्रारादुपकारी न सन्निपत्य तम्रीपणवादौ ततांशवदिति । तत्र व्यपदेशोऽपि कृतः । तत एव पद्धपाणिकरटादीनि । यद्वादकेषु पक्षातोद्यकयवहारो लोके तैश्च संयुक्तं कृत्यापि। तथेति तस्माद्धेतोरुक्तम् । तस्मान् मृदङ्गाणां(ना) त्रयाणां पुष्कराणां पणवस्य दर्दरस्य च लक्षणात्मकं विधानं चर्मादिकारणत्वं वाद्यं च फलं संक्षेपाद् १. तताना विधिस्वेट मया प्रोतः समारातः । आनविभागेन लक्षणं कर्म चैव हि । आत्याना प्राश्यामि विधि पादनमेश । २ र. मानदस्य पश्यामि लमर्ग वर्म चैव हि । ३ र. पुपरनारदः । ४ र. पुरस्कृत ! ५ज मृदाणानां च ददरस्य तथैव च। गान्धर्व चैव पाय स्वानिना नारदेन च । विमारगुणगसम सागतः। अनारला तया स्वाते (म. तपोरेवं नोपानी रामामतः । पोरानो प्रयाने निति राम्भरं तमा ।

·४०४ नाट्यशास्त्रम् । अनध्यापे कदाचितु स्वातिर्महति दुर्दिने । जलाशयं जगामाथ 'सलिलानयन प्रति ॥४॥ 'तस्मिन् 'जलाशये यावत् प्रविष्टः(वृत्तः) पाकशासनः । धाराभिर्महतीभिस्तु पूरयन्निय मेदिनीम्॥५॥ पतन्तीभिश्च धाराभिर्वायुवेगाजलाशये । 'पुष्करिण्यां पटुः शब्दः पत्राणामभवत्तदा ॥६॥ तेषां धारोद्भवं नादं निशम्य 'स महामुनिः। आश्चर्यमिति "मन्वानश्वावधारितवान् स्खनम् ॥७॥ ज्येप्टमध्यमनिष्टानां पत्राणामवधार्य च"। गम्भीरमधुरं "हृद्यमाजगामाश्रमं ततः॥८॥ वक्ष्यामीति पूर्वेण सम्बन्ध । एकश्चो यस्मादर्थे द्वितीय समुच्चये । अन्यथा त्रय उदीयेरन् । धर्मे चार्थ च कामे च मोक्षे चेति ( महाभारतम् १.६२.२६ ) यथा । नारदमहण गातु पुप्फरवाद्यज्ञानमवश्यमुपयोगीति शिक्षयति । ब्रह्मग्रहण कवेरपीति । अत्र पूर्वनिपातात् स्वातिर्भाण्टे नियुक्तः (१५०) इति प्रथमाध्याये दर्शितत्वात् स्वातिरत्र प्रधानमिति पुराकल्पेन दर्शयति ॥ १-३॥ अनध्याये कदाचित्विति । तुरागमद्योतक । नारदादिभ्यो विशेषो वा । अनध्याये इति प्रकृतानुपरोध उक्त । सलिलानयनं प्रतीति तृपाहत(ति)प्रतिषेध ॥४॥ प्रवृत्तो बर्षितुम् । प्रवृत्तपो [ मेदिन्या ] ततो जलाशये वा ॥ ५ ॥ पुष्करिणी कमरखण्ड । तत्र पत्राणां शब्दोऽभवदिति सम्बन्ध । स्थलकमलपण्डे हि न चित्राणि पन्नाणि विततापिततरूपाणि भान्तीति जलाशयमणम् । अत एच वक्ष्यति । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानामिति (भ ना. ३४८) ॥६॥ अवधारितवानिति । ईदृश शब्द एव चित्तवृत्ति तोपयतीति स्वसंवेद(ने) निश्चिता(का)येत्यर्थ ।। ७-८॥ ११ वै दुर्दिन दिने । २२ उदक। ३ ज अमिनृतौ सरस्थे च महत्त । च प्रविष्ट ।भ हृष्ट प वृष्ट । ५ ज वर्तुमेकावं जगन् । ६ र महसटपटाशब्द कृत पुष्करपातज ॥ ४ र पुरा निषण्णे ७ र क्लरव । ज पुटरव । ८ म धीरकलं शब्द । १३ सहसा । १० र ते प्राप्तमुपधारितवान् तदा । ज सप्राप्त । ११ भ ध्वनिम् । ६ मुनि । ९२ र अवधारयन् । भ अवधारितम् । ज उपधार्य तु। १५. शब्द।

·चतुरिंशोऽध्यायः। ध्यात्वा सृष्टिं मृदङ्गानां पुष्करानसृजत् ततः । पणवं दर्दरं चैव सहितो विश्वकर्मणा ॥९॥ देवानां दुन्दुभिं दृ(भीर्द )ष्ट्वा चकार 'मुरजांस्ततः। आलिङ्गम्(ङ्ग्यश्चो)र्वकं चै(कश्चै)व तथैवाङ्किकमे(ए)व च ॥१०॥ चर्मणा चावनद्धास्तु मृदङ्गान् दर्दरं तथा । तन्त्रीभिः पणवं चैवमूहापोहविशारदः ॥११॥ त्रयं चान्यान्यपि तथा काष्ठायसवृतान्यथ । 'झल्लरीपटहादीनि चर्मनद्धानि तानि च ॥१२॥ ध्यात्वेति । अमिसन्धाय । मृत् अङ्गं येपाम् । मृचर्मेत्येके। मर्दनादिति । पुष्करानिति । पारम्पर्येण पुष्करप्रभवत्वादिति भावः । सहितो विश्वकर्मणेति । आकृतिकरणे त्वष्टुरिव कुम्भकारादिमौरजिकोपदेशापेक्षस्य व्यापार इति सूचयति ॥९॥ ननु च वाद्यं तेन स्वातिनाऽऽरूढपूर्व दृष्टं प्रतिभाति । दृष्टपूर्ववैचित्र्यमुल्लि- खेदित्याशक्याह । देवानां दुन्दुभीदृष्ट्वेति । मङ्गलार्थानि चर्मनद्धानि नाभवन् । केवलं स्वाति(:)क्रमाक्षरादियोजनया तद्वाद्य रसभावद्योतनोपयोगि सो(स्वोपज्ञवैचित्र्यान्तर- मुत्प्रेक्षांचक इत्यर्थः । मुर(रा)युपधिपसाश्च (सूपधिष्ठिता च) लक्ष्म(क्ष्ण) सुकुमारायां मृदि प्ररोहतीति मृदपि मुरा । ततो जाता मुरजा मृदङ्गा इत्यर्थः । ज्यापोरिति (अष्टा. ६.३.६३) संज्ञाया हस्वः । तानाह । आलिङ्ग(ज्य)श्चोर्ध्वकश्चैव तथैवाशित(क) एव च । इति । एकश्चकारस्त्रिपुष्करत्वं नियमयति । अन्यश्वकारः पक्षातोयमनुगृहाति ॥ १० ॥ दर्दरं तथेति । चर्मनद्धम् । तत्रीभिरिति । चकारान् चर्मणा चेति ।।१९।। (काष्ठायसेति ।) काष्ठं सुपिरीकृत्य कृतानि । अत एवायसं तेन कृतानि । आयसं ताम्राग्रुपलक्ष्यते । झल्लरी कांस्यतालम् । तन्त्रीय क्रान्तः( कान्ता) पूर्णा पटहिका । पटहः शुद्धः। आदिमणात् करटाहुडुपामर्दलादेग्रहणम् ॥ १२ ॥ 1. ततथक विपुधरम् । २ प. मुरज । ३ र. आलिलादानिक चैप दर्दर पण तथा । ४ भ. समन्वितम्। ५ १. भूपधान्यान्यपि तथा काष्टायसहनान्यथ । ६ म. अर्जरी । ७ ज. निर्मगे। प्रोकतानि चामराम्य सारे गमाईनम् । मनोचलते पियो फेवलं तु दिमागतः । चतुर्विध विझेय- मानो लागान्वितम् । अवनई ततं चैव पर्न गपिरमा । पूर्वमुकं ततस्मापि न यहि। भवनसम्म पापानि विधि रक्षामेव च।

·नाट्यशास्त्रम् । आनोद्यसमचाये तु यानि योज्यानि चादकैः । 'अङ्गप्रत्यङ्गयोगेन गदतो मे निचोधत ॥१३ ।। विपश्ची चैव 'चित्रा च दारवीप्यङ्गसंज्ञिते । कच्छपीघोपकादीनि प्रत्यानि तथैव च ॥१४॥ 'मृदङ्गा दर्दराश्चैव पणवाश्चाङ्गसंज्ञिताः। झल्लरी पटहादीनि प्रत्यवानि तथैव च ॥ १५॥ अङ्गलक्षणतंयुक्तो विज्ञेयो घंश एव हि। शाख(श)स्तुण्डि(पड)किनी' चैव प्रत्यने परिकीर्तिते ॥१६॥ नास्ति किश्चिदनायोज्यमातोयं दशरूपके। 'रसभाव(चे) प्रयोगं तु जात्वा योज्य विधानतः ॥१७॥ आनोद्यसमवाय इति । आतोद्यपूरणनिमित( तानि) यानि योजनाहानि तानि च चकारेति पूर्वेण सम्बन्धः । ननु त्रिशुष्करमेय वाद्यम् । तच्चालिङ्गको कानि(वि) केषु पूर्ण दर्दरपणवस्य झलरीपटहादेवा न योग इत्याशक्याह । अङ्गमत्यङ्गयोगेनेति । स्वरूपरिपूरण )त्वेनावश्यंभाव्युपकरणमङ्गम् । अन्यत् प्रत्यङ्गम् ॥ १३ ॥ तत्ववनद्धम्यैव किमयं न ततादेपीत्याह । विपश्ची चैव चित्रा चेति । व्याख्याते प्राक् । दारवीपिवति । वीणामु से अङ्गम् । कच्छपी कूर्म सैरन्ध्रीति प्रसिद्धा । घोपकः पिष्टनका । तो प्रत्यौ ॥१४॥ मृदगल इति। पुष्करनयन्यतिरिका एवात्र महन् हा मर्दलाकाराम्ते। पटह(हा)मृदङ्गा(न) दर्दरं तथेत्य|क्ताः (भ. ना. ३४.११) । ते मृदङ्गदर्दर- पणर(वा) मृदादिषु त्रिपुष्करे प्रत्यङ्गानि ।। १५॥ सुपिरेऽन्तरितान्यङ्गप्रत्यज्ञानीत्याह । अङ्गलक्षणसंयुक्त इति । पूर्णम्वरे वंशेऽङ्गसरवादङ्गत्वेन लक्ष्यमाणो वंग एनासाविल्पेचकारः । शङ्खमत् तुण्डि(ण्ड)किनी ततुकेति प्रसिद्धा सत् प्रत्यङ्गम् ॥ १६ ॥ नन्वेवं न किञ्चिदिहातोयं त्यक्तं भरति नाट्ये इत्याह । नास्ति किञ्चिदना- योज्यमिति । कचित्तु किञ्चिदित्याह । रसभावे तु॥ १७ ॥ १ भ. अझोगलानि चैते । २ भ वीणा । ज. वीणा च चिरा चैकानसस्थिता। ३ ज. विलि दिशेत् । ४ ज. मृदर्श दर्दर चैत्र पणय चाङ्गसस्थितम् । ५ भ. दुन्दुभिका। न. दुन्दुभिनी। ज. अभिशेते । ७ भ. नाटायये । ज. चैव नाटके। ८ भ. इस कार्य ।

·चतुतिशोऽध्यायः। ४०७ उत्सवे चैव याने च नृपाणां मङ्गलेषु च। शुभकल्याणयोगे च 'विवाहकरणे तथा ॥१८॥ उत्पाते 'सम्भ्रमे चैव सङ्ग्रामे पुत्रजन्मनि । ईदृशेषु हि कार्येषु सर्वातोद्यानि वादयेत् ।। १९ ।। खभावगृहवार्तायामल्पभाण्डं प्रयोजयेत् । उत्थानका य(व्य)बन्धेपु सर्वातोद्यानि वादयेत् ॥२०॥ 'अङ्गानां तु समत्वाच छिद्रप्रच्छादने तथा" । विश्रामहेतोः शोभार्थं भाण्डवाद्यं विनिर्मितम् ॥ २१ ॥ "तत्रावनद्धे वक्ष्यामि "विधि स्वरसमुत्थितम् । नानाकरणसंयुक्तं मार्गजातिविभूपितम् ॥२२॥ कचित्तु सर्वमपि योज्यमित्याह । उत्सवे दैवकार्यादि( दौ)। एच एवंप्रकारे समुच्चयः । द्वितीय एवकारः प्रकारान्तरल्यावृत्त्यै। यानं दण्डयात्रादि । एतच्च नाट्ये लोकेऽपि च ॥१८-१९ ॥ स्वभावेन ग्र(गृहवार्ता। उद्यानगमनादिरनाविष्टभावात्मा । तत्राल्पं भाण्डवाद्यम् । भणीति भाण्डं प्करम् । उत्थानमित्युत्साहः। तत्प्रधानेपु काव्यवन्धेपु वीररौद्रादिनियमेषु डिमादिपु सर्व(र्वा)तोद्यानि ॥ २० ॥ नन्वेवं शृङ्गारपरिक्रमादौ दीपञ्चायोगिनि किं भाण्डवाद्येनेति शङ्कित्याह । अङ्गानामिति । शाखोपान(च)रगादीनां समत्वाय परिक्रमणे । छिद्रप्रच्छादन इत्युचर यागाने । विश्रामहेतोरित्याक्षेषगानादौ । शोभार्थमिति प्रसादगाने ॥२१॥ एवमुत्पचिस्वरूपप्रयोजनान्यमिधायावनद्धम्य वाद्य लक्षयितुमुपक्रमते । तत्रावनद्ध इति । स्वर(स)मुत्थितम् । खरं गन्दममिसन्धाय यो विधिः प्रवृत्तः इत्थमयं शब्दो भवतीति वक्ष्यामि। स्वरपट्काद्यनुहाररूपवर्णनाऽनुहागरूां च शब्दमात्रमिद करणरूपादिपइविषमागाँचितत्वं तामिश्चतुर्धाजातिः शुद्धाधिकाटादशधा च रक्ष्यते । . म. पा संगने। २ म. विभावरमें। ३ म. पिटुते । ज. विश्वे । । . सम्भ्रने तया। प. उनी तनूजन्य समाने पुरते। र. युस्मंगये। ५. सभाये। ६ भ. स्वनी - स. याम्य । र. नाया। माथि प्रयो। हतार्थ मालाय च । भार । १२२. प्रपोज १ म. अयाग्नई। 1. म. साल। - १.प.मुमप्रार। १भ.

·४०८ माट्यशास्त्रम् ॥ यापन्ति चर्मनद्धानि थातोयानि द्विजोत्तमा तानि त्रिपुष्कराधानि त्वचनद्वमिति स्मृतम् ॥ २३ ॥ एतेपां तु 'पुनर्भेदाः शत्तसंख्याः प्रकीर्तिताः। किन्तु त्रिपुष्करस्यास्य लक्षणं प्रोच्यते मया ॥ २४.।। शेषाणां कर्मयाहुल्यं यस्मादस्मिन्न दृश्यते । न स्वरा न प्रहाराश्च नाक्षराणि न मार्जनाः ॥ २५ ॥ 'भेरीपटहज म्भा(ऽझा)भिस्तथा दुन्दुभिडिण्डिमः । शैथिल्यादायतत्त्वाच स्वरेऽगाम्भीर्यमिप्यते ॥ २३ ॥ लेपमार्जनादेश्वोपयोग इत्याशयेन तदिह नोक्तम् । अन्ये तु स्वरशब्देन स्वरानुहारं च । अक्षररूपं तु वर्णः । अनुहारकरणशून्याः संग्रहते ॥ २२ ॥ ननु शलरीपरहादौ पूर्व वर्णाद्यनुहार इत्याह । यावन्ति चर्मनद्वानीति । आदौ त्रिपुष्करे वाद्य प्रधानं येषां तदङ्गानि सन्ति तानि प्रयुज्यन्ते ॥२३॥ अन्यथा तु एतेपां तु पुनर्भेदा इत्यसंख्यत्वादलक्षण ३(मि)त्याशयः। नन्ववनद्ध एवानारम्भणीयः । नेत्याह । किन्तु त्रिपुष्करस्येति । वाद्ये अन्यपदार्थबहुव्रीहिः । अवयवेन विग्रहः । समुदायो वृत्यर्थ इति गुर्वाचार्यादि.(दयः) ॥२४॥ नन्विदानीमङ्गप्रत्यङ्गकृतो ज्ञेय इत्याह । शेपाणामिति । कर्मवाहुल्यमिति । याचं तत्तद्बहुलं तेषु । अत्र हेतुः । न स्वरा न प्रहाराश्च नाक्षराणि न मार्जनाः। इति । -पड्जादिस्वराभा(वात् तत्सम्पचये)। मार्जना मायूर्याच(या)न्तेऽत्रायस्ता- स्तत्सम्पत्तिफलाः । अक्षराणां षोडशानां मानं तदभावात् तत्सम्पत्तये । निगृहीतादयस्त्रयः महाराः ॥२५॥ ननु स्वराभावे कथं शब्दवैचित्र्यमित्यत आह । भेरीपटहजञ्झाभिरिति । तुरीयेऽध्याये स्वरूपमुक्तमेषाम् । एतैर्यः क्रियते स्वरः शब्दस्तत्र केवलं शैथिल्या वनचर्मकीलिना........त् धामनिर्यन् मृदुत्वमायतत्त्वात्तु न गाम्भीर्यमुच्चत्वम् । १८. विभागतः । २२. तथा। ज. यथा। भ. यथा तेषां। ३ र. सख्यानसहिताः । ४ र. अर । ५ भ. ल्यात् । ६ इत- पूर्व चपभिन्नामु मातृकामु- केवलं नत्र गाम्भीर्यमातोद्येयूरपायते । इति पाठो दृश्यते । ७२. कामिः । म. दम्भामु । अ. भाण्डास्तु । ८ म. डिण्डिमे । ९. स्वर(म. स्वरे गाम्भीर्यमानयेत्। .

·४०९ चतुर्विंशोऽध्यायः । प्रायशस्तानि कार्याणि 'कालं कार्य समीक्ष्य तु । 'किन्तु त्रिपुष्करस्यास्य श्रूयतां यो विधिः स्मृतः ॥२७॥ वाय्वात्मको भवेच्छहः स चापि द्विविधो मतः । 'स्वरवांश्चैव विज्ञेयस्तथा चैवाभिधानवान् ॥ २८ ॥ तंत्राभिधानवान् नाम नानाभापासमाश्रयः । 'स्वरवानपि विज्ञेयो नानातोद्यसमाश्रयः॥२९॥ आवृत्याकारः श्लिष्टः । एतदुक्तं भवति । उच्चनीचतामात्रमेवात्र परं तु न तावता स्वरोदयः। स्वरान्तरश्रुत्याद(दावा )यत्तो हि संस्फुटो भवतीत्युक्तम् । मत्तकोकिलादयस्तु न तथा । भावरक्ति........योगादेतच्च स्वरगते न्यक्षेण चर्चितमित्यास्ताम् ॥ २६ ॥ पुनर्न चैषां सर्वदा नोपयोग इति दर्शयति । प्रायशस्तानि कार्याणि कालं कार्य समीक्ष्य तु । किन्त्विति । प्रकृतं सूत्रयति । त्रिपुष्करस्यास्य श्रूयतां यो विधिरिति ॥२७॥ तत्र शब्दस्य तावत् स्वरूपमाह । वाय्वात्मको भवेच्छन्दः स चापि द्विविध इति । वायुरात्मस्वरूपं जन्मन्युपादानं व्यक्ती वा निमित्तमात्रं यस्य गन्दस्य ! एतच्च वायोरणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिप्यते । इत्यत्र ब्राकाण्डोदेशे विवेचितम् । इह त्वप्रकृतमिति न विस्तारितम् । म्यरात्मक स्वरूपं यंस्य नित्यमस्ति स स्वरवान् नादमात्रात्मकः । ननु पाण्डित्ययोगनियमपर्यवसायिचं यदता वर्णात्मके नादरूपता नास्तीत्युक्तम् । अभिधाने समयादिनाऽर्थप्रतिपादनं विद्यते यस्य सोऽभिधानवान् वर्णात्मकः ॥२८॥ तवेदमिह वक्तव्यं मत्वा पूर्वाभिधानोरयोगिनमायमाह । स्वरवानिति । आनोये पीणादी स एव भवतीति ।।२०।। 1.नय तानिपोम्पानि पाते। २ र. वास। ५. अन्नराः । र. भागमापा (पागा)। ६. मन।

·४१० नाट्यशासम्। शारीर्यामेव वीणायां स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः। तेभ्यो विनिःमृताश्चै'चमातोयेषु द्विजोत्तमाः ।। ३० ॥ 'पूर्व शरीरादुनता स्ततो गच्छन्ति दारवीम् । "ततः पुष्करजं चैवमनुयान्ति धनं(ध्वनि) पुनः(युताः) ।। ३१ ॥ 'तेपां याकरण या महारा वचनाश्रयाः। 'झण्मण्या चेति(झण्टु झांझेति) संयुक्ता वीणावाद्यप्रयोगिनः" तदसम्यक् । (नानाश्रय आतोद्य एवेति कश्चिदमम्तेत्याह । शारीर्यामेवेति । तत्रयोक्त श्रुतिसम्बन्ध । यतस्तेभ्य इति । शारीरेभ्यो पिनिामृता इति । तत्मामान्या- दिति भाव । आतोग्रेचिति सतादिषु ॥ ३० ॥ तदपि गुणप्रधानतामा । पूर्व शरीरादुद्धता उत्पन्ना अभिव्यक्ता वा ततो गच्छन्ति दारवीम् । वीणाया पूर्णत्वात् तत्या(पा)णिकृताया रके । अनेन वैणवा अप्युपर क्षिता । ततः पुष्करजं चैवमनुयान्तीति । वीणास्वरेषु यादृशी रक्ति पूर्णतादृशी पुष्करेषु केवल साम्यानुहारमात्रम् । तदाह । ध्वनिमनुयान्तीति । नवेवमनुहरण साम्यस्थ[ दारख्या ]दामप्यस्ति । तत्कथमुक्त स्वरा इति । नैतत् | तत्रेकमेवानुहारमात्रद(मिति न म्बरानुहारत्व नन स्फुटम् । इह तु मार्जनायोगात् तस्पटनेन च सम्पादितत्रयान्तरसम्पत्ताचप्ये फस्त्रिप्विवान्यो भान् नीचभावसंवेदाद् व्यक्तम्बरा नुहारो मिश्रत्वात् । तदाह । युता इति । सु नत्लादित्यर्थ ॥३१॥ एव त्रिपुष्करे मार्जनास्वरयोग सूचयन प्रहाराक्षरयोगमपि सूचयिष्यन् तत्प्रकृती द्वीणायां दर्शयितु सामा योपक्रम सूचयति । तेषां वापरणजेयाः प्रार(रा) वचना(श्रया) इति । तेपामित्यातोयाना परामर्श । आतोयेष्विति प्रक्रान्तत्वात् । वाकरणस्तोभाक्षरेरुच्चरदियिते । आतोचाना उचनाश्रयो( यवणानुहारसम्पादया हस्ता गुरिप्रहारा भान्तीति । वाच एप क्रिया न त्वर्थ प्रतीत्यादि । किञ्चिदित्यत्र तद्वाक् वचन १ल अथ । २ । तस्या। ३ र न्याहुरातोयानि ! ४ र सर्वे। ५ र उत्पन्ना । ६२ पूर्य ते दारवीं तत । ज सयान्ति दारवीम् । ७ भ खरा पुकरजा पश्वादनुयान्ति पनि युना । ए एा । र एतेषां रणे । भ कार्या प्रारा करणारया । र सवमाश्रया । जगति ययुक्ता । म सटुया । र युधी वा । १० र माता । ११ र कृभि । .

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । शारीर्यामथ वीणायां झण्टु जगदि यादि च। भवेद्वाक्कंरणं तत्र नानाकरणसंयुतम् ॥ ३३ ॥ "यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तमातोद्यैः प्रयोजयेत् । यतिपाणिसमायुक्तं गुरुलध्वक्षरान्वितम् ।। ३४ ।। करणं वर्णा इह तु तदनुहारः । ननु कानि स्तोभाक्षराणि कुत्रेत्याह । झण्डं झांझेति । न प्रकारे वि(हि) वीणावाद्यप्रयोगे विद्यते येषां हेतुनेति वीणावाद्यप्रयोगिनः ॥ ३२॥ ननु वीणायां वागभावाद्यावदक्षरमिति का नामेत्याशड्क्याह । शारीर्यामथ । झण्टुं जगति यादि चेति । आदिना दिगिनिगिशण्टुप्रभृतीनि । ननु तुल्येङ्गुलि- प्रहारे कथमकारादिम्तन्व्या विशेष इत्यतः शिक्षां ददाति । भवेद्वाकरणं तत्र नानाकरणसंयुतम् । इति । नखामुल्यग्रमध्यादिनाऽतीपतीबम्पर्शनं तत्र तस्या तन्त्र्यादिभावेप्विति । नानारूप- क्रिया झण्टुमादिवाकरणेन कार्यभूतेन संयुज्यते श्रुत्या ।। ३३ ॥ अलं तदाह ! यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तमातोद्यैः प्रयोजयेत् । इति । आतोद्यैः वीणादिभिः । यतिपाणयो व्याख्याताः । परमगुरवश्व प्रकृतं व्याचक्षते । गुरुलघ्वक्षरे गीयमाने अन्वितमाश्रितम् | स्वन्तं स्वरं वादमानं वादयेदेव भासयेत् । कथं यतिविरामः(स्यात्) तत्प्रधानेन पाणिना ।। इति पाणिप्रहारेण संयुक्तम् । पाणिना वंशेपु फूत्कारो लक्ष्यते । गुरौ गीयमाने गुरुगा विच्छेदो लघोः शीघ्रतयेति ॥ ३४ ॥ १२. पुण्यादायो भवेसनः । २ र. वरण नस्य विझेयं । ३२. विप्रा . तया। ४. या हि गानासरे (भ. गानस्वर)......।। ५ भ. परिपाः । म यतिराद।

·नाट्यशास्त्रम्। 'पौष्करस्य तु चाद्यस्य मृदङ्गपणवाश्रयम् । विधानं सम्प्रवक्ष्यामि दर्दरस्य तथैव च ॥ ३५ ॥ पोडशाक्षरसम्पन्न चतुर्मार्ग तथैव च । वि(द्वि)लेपनं पटुकरणं त्रियति त्रिलयं तथा ॥ ३६॥ ननु भवत्वेवं चीणादौ । प्रकृते पुष्करे कथमेतदित्याह । पौष्करस्य । तथैवेति । नैव स्वराक्षरं वादनप्रकारेण हेतुना पौष्करस्य लक्षणं वक्ष्यामि तदनु- पही लाभश्च । दर्दरस्य मृदङ्गपणवाश्रयं कृत्वा । तेन मृदङ्गपणवस्य चानुपङ्गिणो विधान स्वराक्षरसम्पादकं प्रकारं वक्ष्यामीति सम्बन्धः ॥ ३५ ॥ पोडशाक्षरसम्पन्नं चतुर्मार्ग तथैव च । इति । अक्षरप्रकारेण मार्गच्छेद इति । द्विलेपनं पट्करणं त्रियति त्रिलयं तथा । विगतं त्रिप्रकारं च त्रिसंयोगं त्रिपाणिकम् । दशार्धपाणिप्रहतं त्रिप्रहारं त्रिमार्जनम् । विंशत्यलङ्कारयुनं तथाष्टादशजानिकम् ।। इति । तत्र योजनमाह । एवं प्रकार्यस्मात् पुष्करजं वायं परिपूर्ण तस्मान्नाट्ये रसभावामिन्यञ्जनसमर्थमित्यतो भणनयोग्यमिति सम्भाव्यते । तत्र पौष्कर वाद्यं प्रकारत्रयेण नाट्योपयोगिनि(गीति)। वर्णानुसारेण स्वरानुसारेण साम्यात्मना ताले च । तथा हि । वर्णाः कस्मैचिदपि वाद्यविशेषतया प्रभवन्तोऽप्यज्ञासार्थभुतिमात्रेणैव पुरुष नागरमाम्योप- नागरिफात्मवृत्तित्रयाणि ताल[लप भेदेषु दीप्तमध्यमसृणरूपसंविद्वत्तिव्यञ्जका इति तावत् प्रसिद्धमेव । ततश्च प्रागलङ्काराध्याये (म. ना. १६) निर्णीतमस्माभिः सहृदय- लोकलोचने (ध्वन्यालोकलोचनम् ३.२) च । त एव त्यनुहाररूपतायां वर्णरूपत्वन्य- कारेण नादरूपतया संछादितात्मानो भवन्तो नादस्य लालित्यपारुप्यादितारतम्यभेदे नितरां द्विरावृतिमेवोद्दीपयन्ति । नादो हि चित्तवृत्तेरन्तरङ्गः समयानपेक्षित एव । लोकेऽपि चित्तवृत्ति ते य॑नक्ति । सवित्प्राणिते तु वाक्तत्त्वम्य प्रधमं नादात्मना विवृत्तस्य । वर्षात्मा चरमो विवतों बहिरङ्गः । यतः सा चेयं नादरूपतयैवं वक्ष्यमाणा पातहन्यमा(ना)न्य- पुस्करमुखोदितान्येव चोच्चार्यमाणेषु वर्णेषु प्रयत्नशतैरपि न सम्पद्यते । तत्र हि सर्वधा(था) १ भ. साक्षरस्य । २ र. नाव्यस्य । ३ भ, दर्दराश्नयमेव च । ४ ३, नियनं र. संयुक।

·चतुर्विंशोऽध्यायः। त्रिगतं त्रिप्रका(चारं च त्रिसंयोगं त्रिपाणिकम् । दशापाणिप्रहतं त्रिमहारं त्रिमार्जनम् ॥३७॥ 'विंशत्यलङ्कारयुतं तथाष्टादशजातिकम् । 'एभिः प्रकारैः सम्पन्नं वाचं पुष्करजं भवेत् ॥ ३८॥ तत्र पोडशाक्षरमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः । कखगघटठडढतथदधमरलह इति षोडशाक्षराणीह । 'नियतं पुष्करवाद्ये वाकरणः संविधेयानि ॥३॥ वर्णप्राधान्यमेवोन्मीलति । नादप्राधान्या........उच्चार्यमाणं() वर्णा वाद्यमानं तु वादिभूत- वर्णमयं सन्ध्यायां शाबलेयादय इव गो........भूताः। अत एवोच्चार्यमाणं वाद्यमपि प्रसिद्धमपि तूद्धट्टयति । उद्धट्टनं सूत्रमुच्यते । सोऽयं वर्णान्तरानुहारभागो रसभावप्रकृत्या- दिभिः सूत्रतया विमलमत(तम )दृष्टिना मुनिना ज्ञात्वा तथैवोपदिष्टः । तत्र वर्णस्वरूपं पुष्करहस्तयोगजन्म । तत्र च पुष्करगतः संस्कारो लेपद्वये आलिगके ऊर्ध्वके च । निगृहीतं यत्ताडनसमनन्तरं पीडितम् । अनुरणनक्षणे यत्तन्नि(दर्धनि)गृहीतम् । विश्रम्य( विश्रम्य ) पीडितमेतदनुरणनसिद्धये । मुक्तं च पीडितसम्पूर्णानुरणनसम्पत्यै । इत्येतत् प्रहारत्रयम् । (पञ्चपाणिप्रहतं )समार्धतदर्धपार्श्वप्रदेशिन्यात्मनि हस्तसन्नि- वेशात्मनि करणरूपे घातपश्चके इतिकर्तव्यतां संपूरयद्धस्तस्य संस्कार इति लेपघातप्रकार- प्रहारवर्णानुहारः । प्रत्युपयोगिनां वर्णानामेव त्रिय(ग)तम् । संयोगः मार्गे आलिप्तादि- श्चतुर्विधः । गुरुलघुमिश्रतावर्णस्वरूपः । निगृहीतादित्रयमिति संयोगत्रयवर्णस्वरूपतापत्यैव । प्रचारत्रयस्य मार्गचतुष्टय एवोपयुज्यते । हस्तसाम्येन वैप-येणोभयथा चेति । यदा मार्गभेदस्तावत् सिद्धम्तजातयोऽष्टादश शुद्धा दुष्करकरणेत्यादयः । यद्यपि चासां समस्त- मेवैतदुद्देशगतं (लघुप्लुत ल्ययुतायधिगमनरूपमत एव हि सर्व मीलनाजायत इति निर्वचनं चासामेव प्रयोगपर्यन्तम् । तथापि मार्गारब्धमासां गरीरमिति मार्गजाम्ता उक्ताः । तेप्वेव वर्णेपु पणयदर्दरमृद वाद्ययोजनया वैचित्र्योत्पादककरणः(म्)। यद्पकृतिप्रकृतमित्यादि फरणपटकम् । अत एव प्रचारत्रयसहितमार्गामिधानादनन्तरं पणवदर्दरक्षणमाकृमाण्ड- पतनदेशीयमिति न शक्यते । पोडशाक्षरसम्पन्नं चतुर्मार्ग विलेपं पकरणं त्रिप्रचारं त्रिसंयोगं दशापाणिमहतं त्रिप्रकारमष्टादशजातिकमिति । यातू- १९. चारं । २२. पिसारा गरम् । ३३. एवान्। ४३. नः ।

·नावशास्त्रम् । चतुर्मार्ग नाम ! आलिप्ताङ्कितगोमुखवितस्ताश्चत्वारो मार्गाः । द्विलेपं नाम । व(चा)मोकप्रलेपात् । पटकरणं नाम । रूपं कृतप्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेपमोघः प्रतिशुल्का चेति। त्रियति म । समा स्रोतोगता गोपुच्छा चेत्यन्वयात् । त्रिलयं नाम । द्रुतमध्यविलम्बितयोगात् । बिग'नं नाम । तस्वमनुगतमोघश्चेति । त्रिप्रचारं नाम | समाचारो विपमप्रचारः 'समविपमप्रचारश्चेति। त्रिसंयोग नाम | गुरुसंयोगों लघुसंयोगों' गुरुलघुसंयोग श्चेति । त्रिपाणिक नाम । समपाणिरवपाणिरुपारपाणिश्चेति । पञ्चपाणिमहतं नाम । समपाण्यर्धसमपाणिरर्धार्धसमपाणिः पार्श्वपाणिः प्रदेशिनी चेति । विप्रहारं नाम । निगृहीतोनिगृहीतो मुक्तश्चेति । त्रिमार्जनं नाम । मायूर्यर्धमायूरी कार्मारवी चेति । विंशत्यलङ्काराः(रान्) अष्टादशजावि(ती)श्च पदभेदे दर्शयिष्याम: ॥४०॥ देशमागे वर्णानुमंदारविषयो यस्तु स्वरानुहाराशस्तत्र द्विलेपमिति। स्वरूपसिध्यै निमार्जनमिति । स्वरसैयोजनाशे नादीमलवर्णमापत्यनुभावि सदनुग्णनरूपं तद्गानाश- स्थितम्यायित्वं स्वरूपमनुवर्तमान तत एव तन्कृतचिचवृत्त्युद्दीपन एव सुतरामात्मानमाश्यतीति यत्चत उपदिश्यमानम्वरानुहाराश इति प्रकारत्रयम् । घातपञ्चकादेन यत्रोपयोग एव । गतयो स्यातत्यादीनि निगतम् । समपाण्यादित्रयमिति साम्याशाचाल उपयुज्यते । साम्यं यत्र यस्पान्योन्यमृदहावीर्यादिप्रत्यस्ततादिभिरातोपान्तरे वागानेन परिक्रमणा- दिपात्रटितेनेति तद्विचित्रीकरणे विंशतिरलङ्कारा इति ) एवं पुष्करवाद्यमनुरजकत्वेऽपि विवाह ...सोमामावहतीति । तथा च नन्दिमते। न पुष्करविहीनं हि वाद्यवृत्तं विराजते । नत्रैव हि श्रुते लोक उन्मुसत्वं प्रपद्यते । इति । विभक्तविषयत्वेऽपि मिश्रिमत्वेन प्रयोगे तत्सम्पादनं न हि विभज्येति प्रतिपादयितुं मुनिः शङ्करे(मंक्षेपे)णोददिक्षन् ॥ ३६-४०॥ १२. कर्नन्यम् । २ म. गतिः । ३. उभय । ४. संचय. ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। ४१५ एतावत् सूत्रम् । अतः पदभेदः । तत्र पोडशाक्षरं नाम । 'अभिव्यजितानि पूर्व यान्येतानि पोडशाद्यानि ॥ 'तान्यक्षराणि जानीत पुष्करेषु यथाक्रमम् । पणवे दर्दरे चैव मृदङ्गेषु तथैव च ॥४१॥ कखतथभा(टढतथरा)स्तु दक्षिणमुखेऽत्र घघम(घम)हाश्च वामके नियताः। गदकारौ चैवोर्चे (चोख्येि) दठडोण(खठडध)लाः स्युरालिङ्गे ॥४२॥ एतेपामक्षराणां स्वरसंयोग व्यञ्जनसंयोगं च व्याख्यास्यामः। तत्र अ आ इ ई उ(इ उ ए ओ अं' इति स्वरा व्यञ्जनैः सह संयोगं गच्छन्ति । एतदत्र वस्तुतत्त्वं शिष्टं ग्रन्थयोजनामात्रम् । तदाह मुनिः। एतावत् सूत्रमिति । स(सा)मात्यौ........नेत्याह । अतः पदभेद इति । सूत्रेऽस्मिन् यानि पदानीत्यान्तरवाक्यानि तानि माख्यायन्तेऽस्मिन्निति स ग्रन्थम्तथोक्त । तत्र पणवदर्द- रमृदङ्गेष्वक्षरविभागं पुष्करेषु तावदाह ॥ ४१॥ कटढतथरास्तु दक्षिणमुखेऽन्न घमहाश्च वामके नियताः। गदकारी चोख्येि कढणद(स्वठडध)लाश्च स्युरालिले । दक्षिणस्य पुष्करम्य मत्र्यतो वामतश्चेति मुखद्वयम् । अत एव सयपाको लक्षणमम्तीत्यक्षिक । तस्य दक्षिणस्य दक्षिणमुसे पडू वर्णा । वामे त्रय । मध्यमे तु प्रधानत्वादनिका- रिङ्गाभ्या साध त्रयम् । ताराभ्यामाधिक्येन चतुम्तालत्वेन वक्ष्यमाणत्वाच्चोक्मन्दवाच्ये दो वर्णी । आलिङ्गके पणपददरवायन मिश्रीक्रियते यम्य वाद्यमारियकरणत्वबहुलत्यमेन तद्वाद्यम् । न तु तन्ट्रन्य कदाचित् । तत्रालिग के पञ्च । एवं पोडश ॥ ४२ ॥ तेपो म्वरसंयोगमात् । तत्रेत्यादिना हकारमा(म)कारौ शुद्धावित्यन्तेन । मलऐऔम इत्येतद्वर्जम् । अत्र परपिनियोग इति । लक्ष्ये हि हडदित्यादी टारो न १२ ने यायियाम । २ज पूर्वमभि- १२. परमानि पोडानि । ४ भ. चारा ५र दीपनि मरिभ । र. तटरपना अपुगे गये। ७ र. मापा १ मा नि है वागण । ८ म. अपंगती। १३ गरमा! म दम्मामेत चालिगे।..ते। ६. स्टाम्नु। र कटरयनराग्नु।

·४१६
नाव्यशास्त्रम् ।
अकारेकारोकारकारौकाराद्वारा इति ककारे । यथा । ककिक-
केकोकमिति।
इकारैकारौकारा इति खकारे । खिखेखो इति ।
उकारकारी गकारे । यथा गुगै इति।
अकारेकारोकारौकारा इति घकारे। यथा घधियो इति ।
अकाराकारेकारौकारातारा (इति) टकारे। यथा टटाटिटोटमिनि ।
अकाराकारेकारकारौकाराङ्कारा इति ठकारे। यथा टठाठिठेठोठमिति।
एकारीकारी ढकारे। यथा ढेढो इति ।
अकाराकारकारौकारा इति णकारे । यथा णणाणेणो इति ।
अकाराकारेकारकारा इति तधयोः । यथा ततानिते धधाथिथे इति ।
अकारोकारकारीकारा इति दकारे । यथा ददुदेदो इति ।
अकाराकारेकारैकारौकाराङ्कारा इति धकारे। यथा धधाधिधे
(घोधमिति)।
आ(अकारा)कारेकारैकारा इति रेफे। यथा ररारिरे इति ।
अका(राका)रेकारकारा इति लकारे । यथा ललालिले इति ।
हकारमकारी शुद्धौ ॥४३॥
ककारगकारघकारतकारदकारधकाराणां रेफोऽनुबन्धः। यथा
ऋग्र प्रवद्रध्र। ककारस्य लकारोऽनुवन्धः। प्रथा क्लक्ले क्लमिति ।
हकारस्य णकारोऽनुवन्धः। यथा ह इति। तकारस्य थकारोऽनुवन्धः।
यथा स्थ इति । दकारस्य धकारोऽनुवन्धः। यथा द्धं द्वाद्धे इति ।
एवमेतैः संयोगैहिस्तसंयुक्तान्यक्षराणि भवन्ति ५४४ ॥
मन्तव्य । हकारश्च( स्य) शुद्धम्याप्यभिधानालश्ये तर्हि गहतदित्यादी गन्तव्यमित्यादि
शाड्य(वाद्य)म् । अग्रे च यद्वाचे कुतूहल इति कर्तव्यम् । न तु कुतूहलमिति । शिष्टं
स्पष्टम् ॥४३॥
अथ व्यञ्जनसंयोगमाह । ककारेत्यादिना एवमेतैः संयोगैरित्यन्तेन ।
संयोगैरिति भावसाधनम् । एतद्योजनोपलक्षितानि यान्यक्षराणि तानि हतद्वयसंयोगजानि).
व्यापाशद्वत्तिभेदाहहुहम्तसंयोगजत्यमपि सम्भाव्यमपीति द्विग्रहणम् ॥ १४ ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४१७ तत्रैत एव द्विपुष्करे। आदिकमृदङ्गे द्विपुष्करे समहस्तनिपा- तनाद्धकारः । तत्रैवाङ्गुलिप्रचलनाद् ध्रकारः। तत्रैवावष्टम्भात् तत्रैवा- र्धनिगृहीतात् स्थ(ध)कारः। तत्रैव दक्षिणमुखे पाणिनिपीडिते ककारः। तत्रैवाङ्गुलिकुञ्चनात् कुकारः। ऊर्ध्वकवामकयोः समहस्तनिपातना- ढुंकारः । प्रदेशिन्या चालिने क्रेङ्कारः ॥ ४५ ॥ पश्चपाणिमहतमिति यदुक्तं समपाण्यवपाण्यर्धार्धपाणिपार्श्व- पाणिप्रदेशिन्यश्चेति । त(य) एते पञ्चपाणिग्रहता के(ते) निगृहीता- र्धनिगृहीतयुक्ता यथायोगं कार्याः। तत्र समपाणिप्रहतो मकारः स निगृहीतः। गकारधकारदकारपकारा अर्धपाणिप्रहता अर्धनिगृहीताः। ककारखकारटकारदकाराः पार्श्वपाणिप्रहता निगृहीताश्च । तकारथ- कारावर्धापाणिहतावर्धनिगृहीतौ । प्रदेशिन्या हता आलिङ्गे ढकारण- का(र)रेफवकारा युक्ताः। द्विहस्तमहता ध्रुद्रोंक्ले इति। मुक्तपद्ये धिक्रा इत्यर्धपाणिहता निगृहीता(:)। एवमेतेष्वक्षरेपु प्रयोगवशेन कार्याः महाराः ॥४६॥ पोडशैतानि दृष्टानि वाद्यजान्यक्षराणि तु। अनेनैव विधानेन योज्यं वाकरणं बुधैः ॥४७॥ अनुबन्धशब्दत्वेन मिश्रत्वेन वैचित्र्यमाह । एत एव हि (द्वि)पुष्करे द्विमुखे- निक इति । मुखद्वये समं कृत्वा हस्तनिपातादिति समग्रहणं क्रमनिषेधार्थम् । अत एयाव्यक्तपूर्णान्तरमेवेदं केवलमुट्टने । तत्रैवेत्यतिके दक्षिणमुखे द्वयमित्युक्तम् ॥ ४५ ॥ पोडशाक्षरमिति निर्णीय तदुपयोगि दशार्धपाणिमहतमिति निणेतुमाह । पञ्चपाणीति | पश्चसन्निवेशः पाणिमिः प्रयोगसिद्धये हतं हननं येषां ते वर्णा निगृहीतादित्रयरूपाः कार्या इति । त्रिप्रभारम्येतिकर्तव्यतारूपतामाह । यथायोग- मिति । व्याचष्टे समपाणिप्रहतमिति इत्यादिना । अर्धपाणिग्रहतार्थनिगृहीत इति तुल्यन्वेऽपि पुष्करभेदात् स(ग)कारादीना भेद. ॥ ४६॥ ननु तत्र यदि वर्णानुहारम्वरभपा एतेऽन्य एव तथा सति संयोगजानां धनीनां परमार्थनोऽन्यन्वमेव । तथा रूपादिकरणपट्केन दर्दरपणामृदाधनेः पुपरधनिमेलने वक्ष्यमाणे वस्तुतोऽन्य एर विचित्रो निनाद इति किमयोऽयं पोटमाक्षरनियम्प्रयान इत्या. ना..३

·४१८
नाट्यशास्त्रम् ।
च....
चतुर्मार्ग यदुक्तं तमनुव्याख्यास्यामः ।
अड्डितालिप्तमार्गे(?) तु चितस्ता गोमुखी तथा।
मार्गाश्चत्वार एवैते प्रहारकरणाश्रयाः ॥१८॥
तत्र किक(नाङ्किक)मृदङ्गप्रहारयुक्तोऽडितमागाँ वामोर्यकमहार-
युक्त आलिप्तमार्गः। ऊर्ध्वकासि के दक्षिणमुखे आलिप्तहस्तो विनस्त-
मार्गः। आलिङ्गककरणबहुलः सर्वपुष्करहतो गोमुखीमार्ग इति ।। ४९।।
शड्याह। पोडशैतानीति। तुहेतौ । यस्लादनेन पोडशाक्षरात्मना विधानेन
चाकरणं वाचां ताल्बोरुद्धट्टनं चुधैरनुहारसादृश्यविवेककुशलैयोजयितुं शक्यते । तयोजनया
... ..लिना तद्वाच्याभ्याससम्पादनमशक्यत्वात् प्रयोगविच्छेदमित्यवश्यं योजनाहम् ।
एतैरेव पोडशभिरुद्धदृनिकारूपैः सर्वमेव चाकरण योजनाईन् । अधिकान्यक्षराणि नापेक्षत
इति । ततो हेतोरेतानि वाद्याजातानि कल्पनया तत आ(अ)पोद्धारेण लब्धस्वरूपाणि
पोडशाक्षराणि दृष्टानीति सम्बन्धः ॥ ४७ ॥
अथैया वर्णाना चतुर्धा समूहीमा रसविशेष उपयोजयितुं दर्शयितुं प्रक्रमते ।
चतुर्मार्गमिति । यदुक्तमिति । उद्देशसूत्रे मार्ग आकाशा तया सम्बन्धनं समूही-
भावात्मा लक्ष्यते । स चतुर्धा । एको द्विक इत्यशिकमुग्वम् । तच प्रथमो(ममुक्तम् ।
कटस्थकटस्थानं मृदगपूर्विकमङ्गम् । इह यत्र घटकारय(यु)कैरेतद्गतैः प्रहार्युक्तो द्विको
मार्ग. ॥४८॥
अशिता भुवा शृङ्गारविषया ध्रुवाध्याये (भ, ना. ३२) दर्शिता । तत्रोचिते
कृत्वाऽगि(वि)कस्य यद्वाममुखं यत्र घहमाश्च वामकमित्युक्तम् । यच्चोधकं कटस्थान
तत्महारयुक्त आलिप्तमार्गः। शोकातुरो हि शरीरपरिकर्मविरहान( होन् मुख
आलिप्तः । तदुचितकरणोचितश्चायमिति । ऊर्च के पदस्थानेऽङ्किकस्य दक्षिणमुखे
करटशतद्वये उक्तिरसातिशयवेगताइनहस्ताभ्यां प्रहारं प्रकृम्हननं यत्र स वितस्तमार्गश्च ।
अस्य दक्षिणो स(वित )स्तस्येति नाशयति तस्य भावोचितम्तां हिंस्रतां तद्विषये दीनरोद्रा-
भावस्य विनियोगो यतः । वितस्तिमात्राक्षिप्तहस्तपहरणसूचनार्थ वितस्तमार्ग इत्यन्ये
पठन्ति । सर्वेषु पुष्करेषु यद्धननं बाहुल्येन वानि(ति)क एव नोकस्याने स
गोमुखीनः। गोमुखमन्तर्वक्त्रं न तूर्ध्वम् । तत्र भी मत्सयोग इत्यक्षरसङ्गतिरपि
गोमुखीयुक्ता ॥ १९॥

·चतुखिशोऽध्यायः। ४१९ तत्राड्डिन(ता)महारजातम् । मटकरथियधटवेधोधहमंधि धंधनधिधि इत्यड्डितामार्गः। धडः गुटु गुटमधेदोधिंधदुधिदुधंधि (इत्यालिप्तमार्गः।) किंकाकिटुमेटकिता किंकेकितांद.........तसितां गुटुगेत्येवं ज्ञेयो वितस्त्यास्तु । शुद्ध सिद्धं मद्धिकुटधेधेमथिदिधखुखुणंधेयोटस्थिमट गोमुखीमार्गः ॥५०॥ कुर्याद्वितस्तिमार्गे थरविवर्जितान् प्रहारांस्तु । उद्धतमार्गेण विना शेषाः कार्यास्तु गोमुख्याम् ॥५१॥ द्रोमांस्तु गुटुगुटुधेद्रयणघटकेदोराडिम् । एवं वि(तस्तवाद्यं विज्ञेयं वादकैस्तज्ज्ञैः । ठिणिखिठिणिहो डडडधो गोमुख्याम् ॥५२॥ ये त्वालिप्तसमुत्था(:) सर्वमार्गेस्तु ते विधातव्या(:)। ग्रहगो न लक्ष्यसत्त्वो नाट्य विधानं समासाद्य । ग्रहमोक्षणसन्धानैस्तु मृदङ्गानां ग्रहो भवति ।।५३ ॥ तत्र मार्गचतुष्टये तान्यक्षराणि दर्शयति । तत्राड्डितामहारजातमित्यादिना गोमुखीमार्ग इत्यन्तेन ॥ ५० ॥ अथात्रैय मार्गचतुष्टयेनेत्युक्तम् । विशेषमाह । कुर्यादिति । आङ्गिक- दक्षिणमुग्वगतो रेको वितस्तमार्गः। प्राप्ता ऊर्जककटताश्च दकारस्तालभेदं निषिध्यते । नकाराकारम्यालिग केऽप्यप्राप्तस्य हगयोश्वानिकल(स )ममुखगतयोरप्राप्तयोनिषेध । मध्येऽम्य सद्वर्गप्रक्षेपाद्यज्ञाय तदाहरणम् | अर्जितान् प्रहारांम्पडितमार्गेणोपलक्ष्य( क्षि)ने पितम्ते कुर्यात् । मत्वीयोऽत्र चयोगे। ते शेपा इह वर्जिता वर्णास्ते गोमुख्यां कार्या इति । प्राप्तानामप्ये पुनविंधानं भूयम्त्वं ख्यापयति ॥५१॥ आलिप्तमार्गे रेफम्य पूर्वलक्षणाप्राप्तिरित्यन्यानुनन्धत्वेन रेफावेशेनान भरतीत्युढा- हरणत्र्याजेनाह । द्रोमामित्यादिना । गोमुखीमागें सर्वेषां सादीनामविगेपे प्राप्ते (स)रोऽन्येन तुल्य इत्युदाहरणउमना दर्शयति प्रणव इत्यादिना ॥ ५२ ।। अद्धितापर्जनमार्गत्रयमुक्या विशेपान्तरमपि परम्परानुप्रइतो भरतीति दर्शयितुम्ह । ये त्वालिप्तसमुत्था इति । आलिप्तममुन्धानमाफर्मभ्यो येपो ते। आलितादयन्यय इति यावत् । तेन सर्वे त्रयोऽपि नागा इत्यर्थः । विधातव्याः।

·४२० नाट्यशास्रम्। एतेषां चैव वक्ष्यामि दर्शनानि यथाक्रमम् । चतुर्णामपि मार्गाणामक्षरग्रहणं यथा ।।१४।। दाघददथिमटां धीमटां दिथिथिलं पिलार्थितांलाधिकटाम् । कटधिमटां सोखोघेटामड्डितावाद्यम् ॥ ५५॥ तन्त्रान्तिकिता धंधंद्रघटितयेटम् । मथकिकेत्त(टाकुटूटिकिकिद)वितस्तायाम् ॥५६॥ धांमांघुटूघेघेटाघटितकथिथियोटामाम् । आलिप्तफसंयोगो(गः) काय(ः) संवादने सम्यक् ।।०७।। भ्रटमिथिधेटांधेधेतमथिधोणाखमस्थिधक्लेताम् । खोखोथाथा णाणाणाणा च गोमुख्याम् ॥५८।। ग्रहमोक्षणसन्धानस्तु मृदङ्गानां ग्रहो भवति । इति । अयमर्थ । एक मृदङ्ग यदा वादयितु प्राधान्येन स्वीक्रियते तदा मृदङ्गान्तराद् द्रुर कुर्यात् । तद्यथा । ऊर्ध्वकाङ्ककारिङ्गका दक्षिणमुखाद्यतो मुक्ति रिति । अथ सन मोक्षस्तदा( दिग्रहा]दिति सन्धानम् । तत्र व्यामिश्रत्वेन वर्णस्य जननं विचित्रमेय लिपो दर्शयितुमशक्यमे । एवं ग्रहमोक्षसन्धानानामेकमैदा(स)यो द्विभेदा पर त्रिभेदाश्च पडिति । यथा पञ्चदशभिर्भेदे पुनर्माधिचिन्यम् । यथोक्त नन्दिमते । पोडशस्वपि वर्णेषु भेदाः पञ्चदशोदिताः। ताडने ग्रहसन्धानमोक्षर्मुखचतुष्टये ।। इति । अन्ये तु चत्वारो मार्गा आलिप्तसमुत्था इत्यनेन स्वीकृता । सूत्रे तेषा तदादि- वेनोक्तया नीत्याऽऽचक्षते ।। ५३ ।। अथास्य मार्गचतुष्टयम्य लक्ष्यसमपायितमुदाहरणमैदमाह । दर्शनानीति । निर्दिश्यते रक्षा पूर्ण तं येषु । पूर्व हि रूपोदाहरणमात्र दत्तमित्यपानरुत्यम् । सदाह । यथाक्रममिति । यावलक्षण तावदुदाहरण दत्तमिति यावत् । प्रायशोऽत्राभिरेव ग्रन्थकृता रक्षणाद्य दर्शितमिति भडो(ो) यथा भवति तथा पाठे यतितन्य(स्)। इत्यादिना ग्रहणमोक्षेण दर्शिती सन्धानत्वलक्षणमित्युक्तम् ।। ५४-५८ ॥ .

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय । ४२१ एतेषां पुष्कराणां त्रिविधः प्रचारः। समप्रचारो विपमप्रचारः समविपमप्रचार इति ॥५॥ तत्र। वामोर्ध्वकयोमः सव्यो वै दक्षिणोर्ध्वके चापि का(के कार्यः। समप्रचारे ह्यालिप्ते लिप्तवाद्यकरणे तु ॥६॥ वामोर्ध्वकसव्यानां प्रहतो वामः करस्तु कर्तव्यः । सव्योकसंयोगात् महतो हस्तप्रचारे तु॥६१॥ स्वच्छन्दकः(क)कराणां महतं शेपेषु मार्गकरणेषु । अडितगोमुखयोगे समविपमो हस्तसञ्चारः ।। ६२ ।। अथ मार्गशेपभूतमेव त्रिप्रचारमिति ब्याचष्टे । त्रिविधः प्रचारमि(र इति । वामस्य हस्तस्य वामभागे दक्षिणस्य दक्षिणे प्रचरणं स समप्रचारः। वैपरीत्येन स्वस्तिकर्तनादिना विपमप्रचारः। मिश्रताया समविपमः । तेन च वर्णानामेव तीनादिरूपजननं न तथा वैचिच्यान्तरमाघीयत इति मार्गशेपता ॥ ५९॥ तत्र मार्गभेदेन योजनमाह । चामोर्ध्वकयोरिति । आलिप्ते मार्गे वाद्यक्रियाया कर्तव्यताया हस्तप्रभृति । तस्या तव्यतायामय विधि.। वामोरप्रहार इति । आलिप्त इति तापदुक्तम् । तत्र वामोर्घकयोर्मभ्यमाद्वामेऽङ्किके वाममुखे सव्येन गते सति ऊर्ध्वकेनापि दक्षिण एव हस्त कार्य इत्येकहस्त समप्रचार आलिप्त । तुरप्यर्थे ॥६०॥ अथ यधाग्रहसन्धानमोक्षरचनं तथा विधिमाह । चामोर्ध्वकसव्यानामिति । ग्रहावेगाद्वामोर्चसयोगमवरम्व्य हस्तप्रचारे व्याप्रियमाणे हस्ते हस्तं प्रवृत्ते सति त्रयाणामपि पुष्कराणा प्रघाताय वामो दस्त इति द्वितीय एर हस्त समप्रचार ॥६१॥ शेषा ग्रहादिपिहीना ये मार्गमेदकरणभेटा मार्गेषु क्रियामेदाम्तेपु परणागसम्बन्धि हनन यथारुचि तेन तर हस्तद्वयप्रचारोऽपि । एव सम्प्रचार सिविध । अहितगोमुस- योस्तु समविपमो हस्तप्रचार । तेषु तु विषम एवेत्यर्थाद् दर्मित भवति । करगेध्विति बहुत्वं व्यापारभेदात् ।। ६२ ।।

·४२२ नाट्यशास्त्रम् । शृङ्गारहास्ययोगे चायं योज्यं तथाऽड्डिते मार्ग। वीराद्भुतरौद्राणां वितस्तमार्गण वाद्यं तु ॥ ३३ ॥ करुणरसेऽपि हि चाय योज्य ह्यालिप्तकरणमार्ग तु। वीभत्सभयानकयोस्तथैव नित्यं हि गोमुख्या(म्) । ६४ ॥ रससत्यभाष(भावसत्य)योगान्(ग) दृष्ट्वाभिनय गतिप्रचारांश्च । वाद्यं नित्यं कार्य यथाक्रम(य) वाद्य(वृत्त)योगज्ञः ॥६५॥ एवं प्रहतविधान कार्य मार्गाश्रितं वुवैः सम्यक् । वक्ष्याम्यतश्च भूयो दर्दरपणवाश्रितं वाद्यम् ।। ६६ ।। अतिवादितमनुवाद्यं समवादितमुच्यते पणववाद्यम् । तवातिवादितं स्यान् मुरजानामग्रतो यत्तु ॥ ६७ ॥ यत्यनुगतं मृद रनुवादितमुच्यते तु तद्वाद्यम् । समवादितं मृदयं साम्येन यद्वाद्यम् ।। ६८॥ अथैषां विनियोगमाह शृङ्गारेति। शृङ्गारे हास्थेऽप्यथितः । वीराद्भुतयो रौटे वितस्तः ॥ ६३ ॥ करुणेचालिप्तः । वीभत्सभयानकयोगामुखी ॥२४॥ व्यभिचारादिविषये तु स्वयमूहः कर्तव्य इति दर्शयति । रसभावसत्व- योगमिति । रसेपु भावा व्यभिचारिणः सत्वमित्युत्तमादिः प्रकृतिः । अभिनय. शब्दोऽन्त्र शाखाव्यापारः । तत्र गतो........वाद्ययोगः। गतिप्रचारस्तु प्रवृत्ते नाट्ये परभावादित्यनाय एव । तदाह । यथायथमिति । वृत्तशब्देनात्र नाट्यमिति ॥ ६५ ॥ प्रचारत्रयमुपसंहरति । एयमिति । अथ मार्गवैचित्र्योत्पादनाय करणपटकं निरूपयिष्यन् तदुपयोगि दर्दरपण मन्यमानः पणवं तावदायं लक्षयितुमुपक्रमते । वक्ष्यामीति । सामान्यो(न्येनौ)क्तम् । विशेषस्तून्यत इति भूयः पातस्य । तच त्रिधा ।। ६६॥ पुष्करतः पूर्वमपि याद्यम् । यद्यनुवायं मृद्र हेंतुमिर्यदनुगतं व्यपदेश्यता नीतमित्यर्थः । अन्ये तु विपर्ययेणैतदाहुः । अग्रत इति पश्चादधे । तदन्तः सामान्य- समवायं पूर्वोक्ताक्षरेभ्य एर। केचिदनुबन्ध.......... .(साम्येन) तुल्यतेति दर्शयति ॥६७-६८॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय । ४२३ कखगा ठठणा देता णरलाः लिलंध्रणेति किरिकिहा। एते वर्णाः पणवातोद्यविधाने विधातव्याः॥ ९॥ धोधोणाधोकिहुलं प्रहुलं हङ्गिति रिणिति रिलथह्ने । कथित्वाढेडेढणां पणववाद्यम् । होणिकिमिकिलैणोण इति पणववाद्यं तु ।।७।। तस्य महतं कार्य कनिष्ठिकानामिकाग्रकोणेन । नानाकरणविभागैः पणवे शिथिलाश्चिते तज्ज्ञैः ।। ७१ ॥ वादककनिष्ठिकाभ्यां शीघ्रकृताः करेऽथ नेणोहाः । शेपास्तु वादनकृताः स्मृताः प्रहारा विविधाद्याः ॥७२॥ कोणानामिकवाद्यं मध्यागुल्या हि वादनं कार्यम् । कोणानामिकवाद्यं शुद्ध प्रहतं भवेदेतत् ।। ७३ ।। भ्रान्तकयोगात् क्रिहुळमित्येतत् भ्रान्तवादनाग्रेण । रिभितकरणानुविद्धं तत्रा(त्र)भस्तत्र(द्र)कारस्तु ॥७४॥ शीघकरणानुविद्वैर्डकारस्त्वर्धहस्तसंयोगात् । स तु वादकेन वाद्ये धुर्येण विशेषतः कार्यः ।।७५॥ कखगा रढणा इत्यार्यया ॥ ६९ ॥ आर्यान्तरेण प्रयोगोपयागि तेपा........माह । थोथोणा इत्यादिना ॥ ७० ॥ अम्य पणवस्य कनिष्ठाऽनामिकाऽग्रकोणश्च कोगाममिति सम्बन्धः । अन्ये वो मध्यम इत्याहु । मध्यमाहुल्येत्या (भ. ना. ३४.७३ )दि वक्ष्यते । पूर्व तु मध्यमानामिकामाहुः । शिथिलता मार्दवम् । तच न गाढीकरणम् । तच कक्ष्याश्च स्कन्दारोहिणो वध्राश्च बन्धनानो फाटिकासम्झन्धस्य वादकमम्बन्धिनः । शिथिलीकरणपीडनाभ्या विचित्रवर्णनितिता क्रिया सम्पादयति । तदाह । नानाकरण- विभागरिति ॥७२॥ चादकः योग. । कोगश्चानामिका ॥ ७२-७३ ॥ अथ तरको गानामिरुभ्रान्तकयोगः। न्याचष्टे भ्रान्तवादनाणेति ।

·४२४ नाट्यशास्त्रन् । स्वश्चितकच्छी(क्षी) पणवी कृत्या धुर्यपरिवादकस्यां(काभ्यां) हि । रणणकिकिहि किणिक इति महारा विधातव्याः॥७६।। अश्चितकक्ष्ये पणवे रेफः सोऽर्धे तु हस्योर्षे ग्रहे । कार्या मयूरककरा(:) सूक्ष्मौघास्तथा प्रहारा विधातव्याः॥७७॥ कृत्वा च शिथिलकक्ष्या कार्यास्तु कनिष्टिकाग्रकोणेन । तेनैव चरे प्रेतो भागे इत्यश्चितेनैव ॥७८।। अञ्चितशिथिले पण कठणानिकिणिकिपिणकृताः । महारास्तु चैभ्रान्तककरणेन तथा स्वञ्चितकक्ष्ये च शिथिले च ।।७।। अश्चितकश्ये पणवे कखरटणकृता मताः महारास्तु । चिन्ने इति प्रहाराः पणवे तु सदा शिथिलकक्ष्ये ॥ ८॥ कखरटकृताः प्रहाराः सोच्छ्वासे हि पनवे विधातव्याः। शेपा भ्रान्तकयोगाः संयुक्ताः संविधातव्याः ॥८१॥ टङ्कारेण स्वनजं वाद्यं कक्ष्याश्चिते तु सम्भवति । तेन नकारो युक्तोल इति च पणवे प्रहारः स्यात् ।। ८२ ॥ तिर्यगगृहीतवादनमुखवर्तित इप्यते तकारस्तु । तहुलं तहुलं क्रमशश्चैवं होते प्रहारास्तु ।।८।। ..........aaat स्वस्तिक(ञ्चितत्वं यदा पणवस्य.... यस्माद् दक्षिणशब्दं स्वयं नृत्यति शङ्करः । तस्माद् यत्नादसौ योज्यो गीतकासारितादिपु ।। ७६-८० ॥ सोच्छ्वास इति । मुक्ताहारे ।। ८१ ।। सन्दकरके(टङ्कारेण स्वनजं) पवनेन कम्पमान इत्यर्थः ॥ ८२ ॥ तिर्यक् कृत्या गृहीतत्य वादनस्य मुखे अग्रे वर्तिता(तः) परिवर्तने- नोत्पादिता (तः) ।। ८३॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
४२५
एवं पणवे वाद्यं विधिवत् संक्षेपतो यथाऽभिहितम् ।
वक्ष्याम्यतः परमहं दर्दरवाद्याक्षराण्येव ॥४॥
रेक्लतिकुत्खनोत्वनोधन्मोगोणेहधिण्णसंयुक्ताः।
इति दर्दरे प्रहाराः कार्या मुक्ता निषण्णाश्च ।। ८५ ।।
कार्यास्तत्र निपण्णा रग्रह्नि इति च दक्षिणकरेण ।
वामेन गोमदोत्था न नखस्पृष्टः प्रकारोऽग्ने ॥८६॥
मुक्तौ तीत्रित्रिण भवेन् निपीडने करद्वयेनापि ।
धीमुक्तः प्रहतं स्यादनुस्वने ताडिते चैव ॥८७॥
स्यात् पीडिते च धिलेत्येतन्मुक्तं तथा विमुक्तेऽपि ।
शेपा भवन्ति मुक्तास्तका इति चैव निगृहीते ॥ ८८॥
शीघ्रकरणानुबन्धस्थितिरेव हि निःस्वनः(न)स्ख(ख)लितकं स्यात् ।
इति दर्दरे महाराः समासतस्तत्र विज्ञेयाः॥८९॥
एवं त्वसङ्करकृता प्रहारशुद्धिरिह कीर्तिता तज्ज्ञैः ।
दर्दरपणवमृदङ्गैमिश्रितवाद्यं प्रवक्ष्यामि ॥२०॥
दर्दरवार्य वक्तुमाह । वक्ष्यामीति । दृश्(दृ)विदारणे (पा. धातुपाठः १४९४)
इत्यस्य कर्तरि अचि(क्यचि )यड्लुकि दर्दर इति पदम् । तथा च पुराणे ।
तस्य ये मङ्गलान्याहुः श्रुत्वा दर्दरजं ध्वनिम् ।
इति । अन्ये तु (द) इति शब्दं राति ददातीत्याहुः । मुरजपणवदर्दरस्य तु मुनिः
स्वयमेव नामनिर्वचनं करिप्यति (भ. ना. ३४.२८६)। ततस्तत्रैव व्याख्यास्यामः ॥८॥
एवमिति संक्षेपात् । निपण्णाः पीडिताः ।। ८५-८८ ॥
शीघ्रकरणानुबन्धस्थितिरेव हि निःस्वनं खलितकं स्यात् ।
इति । शीघक्रियाया अनुबन्धेन चिरकालानुवर्तनेन स्थितिर्यस्य शब्दस्य तत्
खलितकं शब्दसंचयरूपत्वात् । खल सञ्चये (पा. धा. ५४५) । यतस्तत्वलितक-
मिति लोके ।। ८९॥
अष्टावसकराः । दर्दरवायाक्षराणामेवं सकरः । तेन कृता शुद्धिः। अना-
मिश्रवायम् । इह तु निरूपयति दर्दरपणवमृदयानि पुष्कराणि । लक्षणग्रन्ये
विच्छेदः स्फुटो न प्रतीयत इत्यभिप्रायेण कुपा(त्)............॥ १०॥

·नाट्यशास्त्रम् ।
तत्र व्यक्तीभावं वाद्ये गच्छन्ति मिश्रिताः केचित् ।
केचिद्युगपत्करणं केचित् पर्यायकरणं तु ॥ ११ ॥
एकैकसम्प्रयुक्ता वर्णानुगत(नास्तथैव सम्पृक्ता()।
घौद्ररेंदोखोकोबिहुलं तत्कृता मृदङ्गेषु ॥१२॥
अध दर्दरेऽपि धिंधिलेते पणययोस्तु संयुक्ताः ।
डणके खोदेदोदे दिधिरे दिधिनि मिश्रास्तु ॥ २३ ॥
आभ्यो येऽन्ये शेपास्ते मिश्रा एवं नित्यशः कार्याः ।
पूर्यो(३)ऽपि च मिश्रत्वं व्रजन्ति सर्वे यथायोगम् ॥१४॥
अथ युगपत् करणानि तु हहहेकुकुतणंध्रलंदोलम् ।
ग्रहुलं नहादो एवं योज्यास्तु पणवे हि ।। १५॥
धुर्यः(य)कृतासु(स्तु) क्रमशः करणे परिवादनेन कर्तव्या(:)।
कोखोदेदोघोणहेति किणिकिणिति कृताश्च ॥१६॥
तत्र मिश्रा एकरूपवर्णा गतयः प्रहाराः । अन्ये तु विविधाः । युगपत् क्रमेण चा।
तदाह । व्यक्तीभावमिति । तत्रै(व) नेकशः प्रयुक्ताः पर्यायकरणा वर्णानुगता
योगपद्येन संयुक्ता मिश्रितत्वेनैकैकं कृत्वा सम्यक प्रयुक्ताः। पर्यायरणना इत्यन्ये
पठन्ति ॥२१॥
तत्र मिश्रान् निरूपयितुमेतायत् प्रतिनियता अमिश्रा इति सार्थयाऽऽर्यया दर्शयति ।
एकैकेत्यादि ।........आनद्धमृदङ्ग इत्येके ।। १२ ।।
अन्येऽन्तेन ददरपणवयोः खत्यादिसहितार्यार्धन पणवेऽमिश्रा उक्ताः ॥२३॥
मिश्रानाह । आभ्यो येऽन्ये इति । पोडशाक्षरादिके मा शङ्का भूदिति
निःशेषपदमन्यपदं च । सुशिक्षितवादकवशास्वेतेऽपि भवन्ति मिश्रा इत्याह । पूर्वड-
पीति । यथायोगमिति । अभ्यासबलात् ।। ९॥
अथ युगपत्करणानीति । अक्रमा उक्ताः ॥९५ ।।
पर्यायकरणानाह । धुर्पकृतास्तु क्रमश इति । पूर्वधुर्यस्ततः परिवादकः
करोति यः पणक्योरेव ऋमः ॥ ९६ ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।
४२७
पणवानामनुबन्धे कार्य धुक्दुह्णकेति वाद्यं तु ।
भूयः प्रतिकृतिभेदो मार्दङ्गिकदर्दरिभ्यां च ।। ९७ ॥
यद्यत् कुर्यान मुरजे प्रहारजातं गतिप्रचारेषु ।
अनुगतमक्षरवृत्तं तदेव वाक्यं तु पणवेऽपि ॥९८॥
न हि चित्रं कर्तव्यं गतिप्रचारेषु वादनं तज्ज्ञैः ।
समविपमं तत्र हि यद् वृ(त् तल्ल)क्ष्यं पादसञ्चारे ॥१९॥
उपरिकरणे यथेष्टं कर्तव्यस्तु पणवो मृदङ्गेषु ।
तत्र प्रहारकरणैर्मृदङ्गवाद्यं विधातव्यम् ॥ १००॥
अनुवन्ध इति । परिवादकेन छिद्रेपु प्रयोज्यमित्यर्थः। अत परस्परं क्रममाह ।
भूयः प्र(ति)कृतिभेदे(दो) मार्दङ्गिकदर्दरिभ्यां चा(च)।
इति । प्रतिकृतिरनुकारः पश्चादनुकरणम् । स पोढा मिद्यते । यदा मुख्यमृदङ्ग(गः)नत:
पणवस्ततो दर्दर इत्येको भेदः । दर्दरः पणव इति द्वितीयः ॥ ९७ ॥
एवं पणवे दर्दरे च मुख्य प्रत्येकं द्वाविंशतिः पट् । तत्र गतिप्रचारे परिक्रमणादी
मुरजप्राधान्यं क्रमकरणयोग इति दर्शयति ।
यद्यत् कुर्यान् मुरजे प्रहारजातं गतिप्रचारेषु ।
अनुगतमक्षरवृत्तं तदेव वाद्यं तु पणवेऽपि ।
इति । दर्दरेऽपि । अनुगतं रसादिवशायातम् । वृत्तं प्रकारः ॥ ९८ ॥
अत्र(गती) द्वित्रियुगपत्करणं निषेधति । न हि चित्रं कर्तव्यं गतिमचारेषु
वादनमिति । अत्र हेतुः।
समविपमं तत्र हि यत् तहलक्ष्यं पादसञ्चारे ।
इति । तत्र विचित्रे यत् समं विपमं च प्रकारजातं तत् पादसञ्चारे लक्षणीय
योग्यम् ॥९॥
न च ताण्डमादि मुपा गनी तयोजनासमित्या( त्यानमेषः । गतिश्चागदन्यन्ये
तुन दोष इत्याद । उपरिकरण इति । वामप्राधान्य इत्यर्थ ॥ १० ॥

·४२८
नाट्यशास्रम् ।
प्रायेण सर्ववादेष्वादी पणवग्रहः प्रयोक्तव्यः॥
वक्ष्याम्यहमतः परं तु लक्षणं करणजातस्य ॥१०१।।
रूपं कृतमतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेपमोघस्य(श्च)।
पष्ठी च प्रतिशुक्रेत्येवं ज्ञेयं करणजातम् ॥१०२॥
तत्र रूपं नाम विभक्तकरणम् । यथा ।
घ(दें)घंगे किटिमा फिटिमा घटत्थि घटपत्थि ।
घदुगुरुकिटिकट कृहं दोघे दोघे क्ले ॥१०३।।
इति रूपम् ।
कृतप्रतिकृतं नाम यत्रैकं करणं त्रिपुष्कर इत्यु(मप्यु)झा(च)
यति । यथा।
द(धु-ले)(खु)खुणामणे)क्रमधिमदाणे टोटतितोटमथिमानक्रम्।
गुरुखे किहुले दोहं, दोस्रो दोधोण खे वाद्यम् ।। १०४॥
अथ यदर्थे पणनददररूपमुक्तं तत् करणपदकं च वस्तुमुपक्रमते । वक्ष्यामीति
॥१०१-१०२॥
रूपं नाम विभक्तकरणमिति । मुरजे गुरुद्वयम् । अन्यत्र तत्समकालं
लधुद्वयम् । गुरु चेत्यादिना विभक्ता यत्र क्रिया तद्रूपम् । दंघ इति मुरजे । किटिमा
इत्यन्यन्न ॥ १०३ ॥
कृतप्रतिकृतम् । यत्रैकं करणं त्रिपुष्करमप्युद्भावयति ।
मर्चवाद्याक्षरयुक्तमिति यावत् । एकस्मिन् कृतेऽन्यदपि प्रतिकृतं संविभक्तं पुष्कर योति ।
धुंखुखुमणे इति । उपाध्यायास्लाहु । नैतावता पणवादिभिः सह किञ्चिदुक्तं
स्यादिति । तदयमर्थः । एकमिनि । एकं पण्वादिकरणमित्यर्थः। पश्चाद्भावि
सपुष्करवाद्यमुद्भावयति अनुकरोति सति प्रतिकृतमिति । वीणावाद्यमित्यनुकृतं भवति ।
न हि सादृत्यमात्रमेतत् । ततोऽर्थत्वादनुबद्धस्येति । उदाहरणमखण्डधा विभजनीयम् ।
लखुणै इति मुरजे पञ्चधा । ऋमिमोटं इति पणवे इत्यादि ॥ १० ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
४२९
प्रतिभेदो नाम युगपत्कृते करणे मृदङ्गानां यदुपरिकरणेन
गच्छन्ति य(त)त्।
दाधा(धोधो) धाणिधा मटगतमधिं घटे घटे।
दोघे घट मधिणहको खो।
(एभिः करणविशेषैः प्रतिभेदो नाम विज्ञेयः)॥१०॥
इति वाद्यम् ।
रूपशेपं तु [रूपशेष(पो)नाम करणानामविशेपो यथा ।
खुखुणं णणणणणां मढाघेव मथिटां घेटां घेदो।
ये घेटमणिष्णरवो इति वाद्यं रूपशेष तु] ॥१०६॥
प्रतिशुल्क(ल्को)नामानुस्वारो मार्दगिकदर्दरवादकानाम् । यथा ।
घटमथि कुणकिटि गरखाखा कथिधिजाणणकोखोणाखा ।
कुटकटि कुणकिटि कटखे प्रतिशुल्काख्यं सदा करणम् ॥१०७॥
ओघो नाम सर्वभाण्डविधेयो द्रुतपाणिलयो नद्योघवत् ।
ओघो यथा ।
घंकिटिमथकिटिकिटिचे घदधुदेदेण घाण दाधानणोखो।
घदुगुदुधुदुगुदुपदघेरेणिण एते तथौघे च ॥१०८॥
मृदङ्गानां युगपदेव करणे क्रियमाणे यदुपरिकरणेन । तद्यथा ।
लघुद्वये मुरजेन प्रयुयुक्षिते पादस्थे गुरुनियते तदा प्रतिभेदः। धोधो इति प्रयोज्यमानः ।
कुहलमिति ॥ १०५॥
रूपशेपः करणानामिति । यथा(दा) मौरजिको विरामं करोति तदा तच्छिद्रे
पाणविको वा वादयति । एतदन्यदपि क्रियमाण(णं )विच्छेदः । खुखुणं इति मुरजविगमे
णंणणं इति पणचे इत्यादि ॥ १०६ ॥
प्रतिशुष्को(ल्को)ऽनुस्वार इति । बहुकं कालं मार्दनिकेन प्रयोगे कृते
भ्रमावर्तितत्कालं पणयम्य दर्दरस्य वा प्रयोग. । घटमधि इत्यादि ॥ १० ॥
ओघे प्रयुक्त पणवसायं कुटकुटण केटखटखिट । ओपो रिलन्धितलये मुग्न्ये
एको द्रुतलयः । एतच करणपट्कं (पिग्डी प्रतिसरादिनृतेषु दृश्यते । हुलदुपा पगाभेद
एष ॥१०८॥

·माट्यशास्त्रम् । करणानां समायोगः पविधः परिकीर्तितः। अनेनैव विधानेन योज्यं बाकरणं बुधः ।। १०९॥ त्रियति नाम । समा स्रोतोगता गोपुच्छा चेति । लययति- पाणीनां निविधः संयोगः। स च त्रिप्रकारो भवति। तद्यथा। राद्ध विर्दू शश्यागतं चेति ॥११०।। त्रिलयं नाम । दृतो मध्यो विलम्वितश्चति ।। १११ ।। त्रिपाणिकं नाम । ममपाणिरपाणिरुपरिपाणिश्चेति ॥ ११२।। समा यतिद्धतश्चैव लयो यन्न भवेदय । तथैवोपरिपाणिश्च राद्धस्त्वेप विधिर्भवेत् ॥ ११ ॥ स्रोतोगता यतियंत्र लयो मध्यस्तथैव च । समपाणिस्तथा चैव विद्धं वाद्यं तु तद्भवेत् ॥ ११ ॥ अर्धपाणिस्तु यत्र स्यात् तथा चैव स्थितो लयः । 'यतिश्चैव तु गोपुच्छा बाद्यं शय्यागतं तुतत् ॥११॥ उपसहारं कुर्नन् करणभ्य सामान्यलक्षणमप्याह । करणानां समायोगः पड्विध इति । मिन्नाना वाद्यक्रियाणा मिनि(I)ता येन क्रियते सत् करणमित्ति यावत् । रूपादीना चान्वयस्तताध्याये (भ. ना. २९) व्याख्यात । एतत्करणानुमारेणै- योद्धतिका कार्या इत्याह । अनेनैवेति ॥ १०९॥ एव वर्णानुहारवैचित्र्यमुक्त्वा तालप्राधान्येनावनद्धप्रवृत्तं तदुपयोगि यत्यादिकमाह । नियतीति । यतित्रयाणा तालाध्याये (भ. ना. ३१) उक्तं रूपमितीह परमा भेलनामाह । त्रिविधः संयोगः स च त्रिप्रकार इति । न च तावदत्र सम्भान्ति भेटा । इह तत् त्रय उपादेया इति भाव ॥ ११०-११२ ।। समा यति?तो लय उपरिपाणिरिति राद्धः सिद्धोऽनन्यापेक्षो द्रुतादेव समाप्ते ॥ ११३॥ स्रोतोगता मध्यः समपाणिरिति विद्धः ॥ ११४ ॥ उभयरूपानुषेधाच्छेपरच्छरयागतः शय्या विश्रान्ति प्राप्तो यत ॥ ११५॥ १५ अनेन तु । २ नाम । ३ भ गोपुच्छा चैव हि यति ध। ४ महि!

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ४३१ स्थिताल्लयात् प्रभृत्येपांप्रमाणं सम्प्रवर्तते । 'कार्यहानि कलानां च शेषेष्वन्येपु पाणिषु ॥११६॥ यतयः पाणयश्चैव लया वै वाद्यसंश्रयाः। यथाकामं हि कर्तव्या 'नाट्यशक्तिमवेक्ष्य तु ॥११७॥ त्रिमार्जनं नाम। मायूरी घर्धमायूरी तथा कार्मारवीति च । तिस्रस्तु मार्जना ज्ञेयाः पुष्करेषु स्वराश्रयाः ।। ११८ ।। गान्धारो वामके कार्यः षड्जो दक्षिणपुष्करे । ऊर्ध्वके पश्चमश्चैव मायूर्यां तु स्वरा मताः ॥ ११९॥ वामके पुष्करे पड्ज ऋपभो दक्षिणे तथा । ऊर्ध्वके धैवतश्चैवमर्धमायूर्युदाहृताः ॥१२०॥ ऋपभः पुष्करे वामे पड्जो दक्षिणपुष्करे । पश्चमश्चोर्ध्वके कार्यः कारिव्याः स्वरास्त्वमी ।। १२१ ।। प्रयोगविधिमाह । स्थिताल्लयात् प्रभृतीति । एपामिति राधादीनाम् । हानिरिति न्यूनप्रमाणात् ।। ११६ ॥ उपसंहरति । यतय इत्यादि । संश्रया नियामकाः ॥ ११७॥ अथ स्वरानुहारभागं निणेतुमुपकमते । त्रिमार्जनमिति ! स्वराश्रया इति। स्वरानुहारभेदा इत्यर्थः ॥ ११८॥ गान्धारो चामे आलिङ्गके । दक्षिण आझिके पड्जः । ऊर्ध्वके पञ्चमः। त्रिश्रुतिर्मायरीयम् । मध्यमग्रामे निपादधैवतर्षभानागेतत्पीडनादेव सम्पादितत्वात् स्थितिः । चतुर्थे लवशिष्टे मुखे मध्यम इति पूर्वश्वरत्वम् ॥ ११९ ।। वामे पड्जः । दक्षिणे अपभः। अबके धैवतश्चतुश्रुतिः । अर्धमायरी पड्जमामे ।। १२० ॥ पभो यामे पद्जो दक्षिणे अर्ध्वके तु पञ्चमः स त्रिश्रुतिश्चतु श्रुतिळ 11 १२१ ॥ १ म. वार्या हानिः । २. पनम् । ३ म. नापयोग।

·४३२ नाट्यशास्त्रम्। एतेवामनुवादी तु जातीनां या स्वरो मतः । आलिङ्गमार्जनां प्राप्तो निपादः स विधीयते ॥१२२ ।। मायूरी मध्यमग्रामे पजे त्वर्धा तथैव च। कार्मारवी तु कर्तव्या साधारणसमाश्रया ॥ १२३ ।। [खराः स्थानस्थिता ये तु श्रुतिसाधारणाश्रयाः !] त एव मार्जनकृताः शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥१२४ ।। अन इय साधारणाश्रया लक्ष्यते । साधारण तुल्यग्रामद्वयाश्रयण यस्या इति । स्वरत्रयन्यासेऽपि प्राधान्यस्वरान्तर भवेदित्याशङ्कयाह । एतेपामनुवादी तु जातीनां यः स्वरो मतः । आलिगमार्ग(ज)नां प्राप्तो निपादः स विधीयते ।। इति । मृत्तिकाया सम मार्जनाम् । तत्कृत स्वरयोगोऽपि तथा । तत्रीशिथिलीकरणाया- मनात्मकसाधारणाप्रभवो हि स्वरयोग । साधारणायोगेत(न) एतेपा स्वराणा मध्ये यः स्वरो जातिधुवा गाननात्यारागादीना यो वादी अशस्वर स(अनुवादि नेति शेप । आलिङ्गसम्मार्जनादुत्थितमार्जन(न)शब्दवाच्य गान्धारम् । अन्यत् सादृश्यरक्षणेन य प्राप्नोति निपादम्बरोऽत्र स विधीयते निपादाशत्वे प्राधान्येनाश्रीयते । एप पड्जस्य मन्तव्य । अनुवादीह संवादीति । अन्य तु मिन्न व्याक्षिरे ॥ १२२ ।। श्रुतिनियमाद्विभागमाह । मायूरीत्यादि ॥ १२३ ॥ जात्यशकगतस्यायिस्वरप्राधान्यकृत प्रधानमभिधाय स्थानस्वरकृतमपि भवति प्राधान्यपि निति) दर्शयति । स्वराः स्थानस्थिता ये तु श्रुतिसाधारणाश्रयाः । त एव मार्जनकृताः शेपा सञ्चारिणो मताः ।। इति । इह स्थितः स्य । स्वर इत्यन्ये । भ्यानस्वरोऽत्यश्वाशस्वरस्तथा च रब्धो व्यवहारो देवतामाप्तिककुभपड्जो गीयते इत्यादि । तेन मत्स्थानत्वेन त्वाश्रयण ग्रहण येपामित्यर्थ ॥ १२४ ।। १ भ प्राप्य।

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय.। वामके चोर्ध्वके कार्या आहार्या लेपतः खराः। शैथिल्यादायतत्त्वाचावधाकोटनयापि च ॥१२५ ॥ स्वराणां सम्भवः कार्यों मार्जनासु प्रयोक्तृभिः । मार्जना तु कृता कार्या चामकोर्घकयोः सदा ॥१२६ ।। लक्षणं मृत्तिकायास्तु गदतो मे नियोधत । निश्शर्करा निस्सिकता निस्तृणा निस्तुषा तथा ॥ १२७॥ न पिच्छिला न विशदान क्षारा न कटुस्तथा । नावदाता न कृष्टा च नाम्ला नैव च तिक्तका ।। १२८ ॥ मृत्तिका लेपने शस्ता तया कार्या तु मार्जना। नदीकूलप्रदेशस्था श्यामा च मधुरा च या ॥१२९ ।। तोयापसरणलक्षणा तया कार्या तु मार्जना। यधिरा ह्यवदात्ता तु कृष्णा कुर्वीत न स्थिरा ।। १३०॥ न तुपा न खरकरी श्यामा स्वरकरी भवेत् । यवगोधूमचूर्णा(ण) वा तत्र दद्यात् प्रलेपने । एकस्तस्य तु दोपः स्यादेकस्वरकृतं भवेत् ।।१३१॥ अथ मार्जनासु म्परत्वमाह । वामके चोर्ध्वके चेति । लेपत आहरणीयाः स्वराः कर्तव्याः । अन्यत्तु चर्मण एवायतत्वशैथिल्यकृताभ्यां चाह । हननं पातनं बधाणां वा वधमानागैथिल्यगाढत्वाभ्यामपि द्वित्रि(गन्त्रि )गश्चेति । समुच्चयमाह चग्रहणेन ॥१२५~१२६ ॥ . पि( जिन्यम् । लेगार्थ मृतिका लक्षयति । निश्शर्करेत्यादिना ॥ १२७ . १३०॥ फरमावे विधिमाद । यवगोधूमचूर्णेति । मिश्रीतमित्याहुः ।। १३१ ।। ग. २ प.या। भ. मृदा ४ म. पिता ना.५५ ·४३४ नाट्यशास्नम्। निसंयोग नाम | गुरुसञ्चयो लघुमश्चयो गुरुलघुमश्चयश्चेति ।।१३२॥ तत्र गुरुमश्चयो नाम । गुरुस्थितलाघवृत्तो यथा । धंतां केतां धंद्रां घेतं धंधं तथैव कांधम् । दंदै देंद्रांघेतासंताखंतामिति च गुरु स्यात् ।।१३।। लघुसश्चयो नाम | गुरुलधुमध्यप्रवृत्तो यथा । घटमटघटमघटमघटमधिद्वडगुटघटधत्कृलघु । घटमविघदुगुदुखघदुर्घकृतो लघुलयश्च । इति संयोगी ज्ञेयौ मृदङ्गवाये प्रयोगः ॥१४॥ गुरुलघुसञ्चयो नाम । गुरुलधुमध्यप्रवृत्तो यथा। घटथिम्मतिथि मथितं किटा। घटधि (मथि )दस्थिमटके। इति संयोगो गुरुलघुप्लुनः स्यात् ॥ १३॥ निगतं नाम । तत्वमनुगतमोघं चेति । अक्षरसदृशं वाद्यं स्फुटपदवर्णं तथैव वृत्तसमम् । 'सुविभक्तकरणयुक्तं तर वाद्यं विधातव्यम् ।। १३६ ।। अथ त्रिसंयोग व्याचष्टे । गुरुसञ्चय इत्यादि स्पष्टम् ।। १३२-१३५॥ त्रिगतमाह । तत्त्वमित्यादिना । अनेन सह यहमने मिश्रता तद्गतत्वं त्रिविधम् । अत एव सातव्येण ताण्डयादो वाद्यप्रयोगे गानाभावे नाट्येऽपि छिद्रछादना- द्योघम् । अनुगतं गाने शय्यागतसिद्धगद्धमेदागाने सह मेग्नेन कृतं तत्त्वादन्य. मि(दित्यपौनरक्त्यम् । तत्र तत्त्वमाह । अक्षरसदृशं बायं स्फुट पदयण तथैव वृत्तसमम् । सुविभक्तकरणयुक्तं तत्वे वाद्यं विधातव्यम् ।। इति । इह विचित्रे यथाक्षरसादृश्यमपि नास्ति । यदा दुकटरधादिमिरक्षरै सादृश्य तदा तत्त्वम् । यथायाधमताद्रूप्यस्य सम्भात् सादृश्यमुक्तं न ताद्रूप्येऽनुगतम् । यथा । १ भ अ.

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय । समपाण्यवपाणियुतं स्फुटप्रहारकरणानुगं चैव । गेयस्य च वाद्यस्य च भवेदवघाताय तदनुगतम् ॥ १३७॥ नैककरणाश्रयगतं घुपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । आविद्धकरणबहुलं योज्यं वाद्यं बुधैरे(रो)धैः(घे)॥१३८ ।। अभिहतदर गरहरणकरण हरललाटोत्थिततरणिभारणि(मारण)काम क्रमगीतिशि(तीश)शीपरणिततम(मो)हते कुरु त(तं) कुरु त(तं) मम करणगणा(णम्) । गिरिगुरुतन्द्रहा द्व(ध)रोद्धरण मि(म)हाति(वि)मलकि(शी)लन्ततुझा(तन्तुधा)रधा- धमधामहा हाघटितोदित- कातरकीटककोटिराकर्पक कदु(कुरु)नटो(ण्टो) रतमकाण्डे || इत्युच्चार्यमाणा(णे) याऽर्थवतीति सा च तत्त्वादिः स्यात् ॥ १३६ ॥ पदे गीयमाने यो वर्ण स्थाय्यादि( ) स स्वरानुहारेण यत् तत् स्फुटं वृत्तसमय- मित्यष्टो साम्यानि रक्ष्यन्ते । एतच सुविभक्त हत्या प्रहार किया भवतीति गानेन सह ताप्यम् । तत्त्वसमपाण्यवपाणियुतस्फुटप्रहारस्तु करु(र)णानुग चव गेयस्य वाद्यम्य वा उभयभेदघाताय त. तत्त्ने गीत सथा प्रधानम् । इ तु वाद्यमपि तेन समै पाणिमहारेग्यपाणिमि म्बरर्तनादिवैचित्र्यप्रवृत्र्यचदनुगतमेवाट । निप्रहारक्रियाम्फुटगहन पाटनमनुगच्छति ॥ ३७॥ ननु तत्सत्मिनाऽउम्मन्दतीयुमय सा(म्या)दनुगतत्य यम्याप्यघानक यन ! नैककरणाश्रयगनं पर्युपरिपाणि द्रुतलयं च । आविद्धकरण रहुलं योज्यं वागं बुधैरोघे ॥ इति । नैकशन्द प्रातिपदिशान्तर विविधायें। करणं क्रियापात । (उ)पर्युपरिपाणे- रिति प्रहाराणां न विभत्तन्वम् । अत एयाभरमादृश्यमप्यर्थ(थ) दुर्रभ्यम् । आरिद्धा निरक्षा हि पणपदर्दरकटादिनि या रि। यहुलमिति मलयमित्येता पौनरनयम् ॥१३८॥ भानुगाम् ।

·४३६ नाट्यशाखम् । सर्वस्यापि हि याद्यस्य अट साम्यानि भवन्ति । तद्यथा । अक्षरसममङ्गसम ताललयत्वं यतिसमक्र(लययतिसम) ग्रह- ममकम्(मंच)। न्यासापन्यासमम पाणिसमं चेति विज्ञेयम् ॥१३॥ 'यद्वृत्तं तु भवेद् गान' गुरुलध्वक्षरान्वितम् । तद्वृत्तं तु भवेद् वाद्य तदक्षरसमं भवेत् ॥ १४०॥ ध्रुवाणां ग्रहमोक्षेपु कलान्तरकलासु च । यदहं क्रियते 'वाद्यं तदनसममुच्यते ॥ १४१ ।। यच्छरीरं भवेद्द्वानं कलातालप्रमाणजम् । तत्प्रमाणं तु तद्वानां तद्वै तालममं भवेत् ।। १४२॥ स्थिते मध्ये द्रुते चापि लये गानं 'तु पदचेत् । तथा भवेत्तु तद्वाद्यं नद्वै लयसमं भवेत् ॥१४३ ।। समा स्त्रोतोगता "चापि गोपुच्छा"च यतियथा। "तथा भवेत्तु यद्वाशं तद्वै यतिसमं भवेत् ॥ १४४ ।। तानि साम्यानि तत्वे सूचितान्याह । सर्चस्थापीति । पणनादेरपि । अक्षरसममहसमं ताललययतिसमं ग्रहसमं च । न्यासो(सा)पन्याससमं पाणिसमं चेति (विज्ञेयम्) । इति ।। १३९॥ (अक्षरसम) पदगत तापद्गाने गुरुलधुनी वाद्ये समम् ॥ १४०।। (अगसम) ताले सामाङ्गानि तु चत्वारि सामानि । तचाई ध्रुवाणां स्थितप्रवृत्ताद।। तेन माफुगदिसमुदायमाम्पमासाम्यम् ॥ १४१ ।। तद्धाभूताभि प्लुतरघुगुरुकलादे साम्यम् ॥ १४२ ॥ लययतिसास्ये व्याख्याते ॥ १४३-१४४ ।। १ भ सर्वस्यैव । २ भ तर वृत्त। ३ भ चाक्य । ६ भ वाये । च यः । ८ च यथा । इभ तत । १. भ वासि। ११ भ वा । १२ य. तत्तया हि भवेडाय। ४ में यद् । ५ य वाक्य ।

·चतुर्विंशोऽध्यायः। ततावनद्धवंशानामेकश्रुतिकृतोऽपि च । ग्रहो गानेन सहितं तत्तु ग्रहसमं भवेत् ॥ १४६ ।। भ्यासापन्यासयोगस्तु स्वराणां तु भवेद्यथा । तद्वद्वायं यदातोये न्यासापन्यास तु तत् ॥१४६॥ समपाण्यर्धपाणिस्थं तथैवोपरिपाणिकम् । गीतवाद्यानुग चायं ज्ञेयं पाणिसमं तु तत् ॥१४७॥ अष्टादशजातिकमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः । तद्यथा । शुद्धा 'पुष्करकरणा विपमा विष्कम्भितकरूपा च । पार्णिसमा पर्यस्ता समविपमकृता च(व)कीर्णा च ॥१४८॥ पर्यवसानोचितिका संयुक्ता संप्लुता महारम्भा । विगतक्रमा विगलिता वञ्चितिका चकवाद्या च ॥ १४९ ।। एतासां जातीनां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । एकाक्षरकृतं वाद्यं यद्भवेत् सार्वमार्गिकम् । नित्यं करणयोगेन सा शुद्धा नामतो यथा ॥ १५ ॥ स्वरगतं द्विधा । ग्रहेण न्यासापन्यासयोरितरेतरवृत्तेन । तदयितुमेतत् साम्यमुक्तम् । यत्रादौ श्रुतिस्तत्साम्यं ग्रहणम् । विपरीतं वा साम्यं वा ॥ १४५-१४६ ।। नत्र गीतायत्तं यद्वाद्यं तत् पाणिसमम् । इत्येत.. लाइसाम्यमाहुः॥१४७॥ अयोक्तं पूर्वोक्त समस्तं यज्जायते । जायमानत्वादमभावप्रकृत्यादिविशेषप्रतिपत्ते. जननहेतुत्याज्जतिवाच्यं प्रयोग बक्तमुपकमते । अष्टादशजातिकमिति । शुद्धा दु(पु)करकरणा विपमा विपकम्भिकरूपा च । पाणिसमा पर्यस्ता समविपमकृताञ्चकीर्णा च । पर्यवसानोचितिका संयुक्ता संप्लुता महारम्भा । विगतमा विगलिता पश्चितिका चैकवाया च ।। इति ॥ १४८-१४९॥ फचिक्षणमेव । कचिदाहरणमे । अन्यतम् । एकस्याक्षरस्य कृता आवृत्तिर्यत्र । सार्वमार्गिक्रमिति । रसभागचित्यात् ॥१५०।। म.स्ननं। २ भ. दुसर।

·नाट्यशास्रम् । धंधंद्रंद्रलाखोखोहाणेति विहितवाक्या । सा शुद्धा विजेया मध्यत्रीणां सदा जातिः ॥१५१॥ स्वस्तिफहस्तचिचारा सर्वमृदगप्रहारसंयुक्ता । सा त्रिलययाधयुक्ता पुष्करकरणा भवेजातिः ॥ १५२।। घेतांताखेतां दीर्घकृतरक्षरैः कृता या च । राज्ञां स्वभावगमने सा विपमा नामनो जातिः ॥१५३ ॥ गुरुयुग्मं लघुयुग्म तोटकं वाऽपि । नित्यं यत्र तु पाद्ये विष्कम्भा नाम सा जातिः ॥१५४ ॥ वामोर्ध्वकप्रवृत्तादोचे क्षिप्तावकृष्टलययुक्ता । सा करुणा स(णांश)प्राया जातिः स्यादेकरूपा तु ॥१५५।। वित्वं विकट थिंधिकटं मटधिकरणः सपाणिकृतः । थेक्टाग्रथिता पाणिसमा सा भवेज्ञातिः ।।१५६ ।। मध्यमस्त्रीणां शुद्धत्युत्तवाद्विपरीतरक्षणा युत्ता ॥ १५१ ॥ दु(पु,परफरणेति । दु(पु)कर चित्र अस्तिकादि करण यम्या । साधन तस्यामित्याहु । अम्या उदाहरणमूहाम् । घटविष्युचटगणणधुंधु इत्यादि एबमन्यत्र ।। १५२॥ दीर्घाक्षररूपान् स्वभावरूपे गमने राजाम् । विपमेयुक्तत्वात् ।। १५३ ।। गुरुलधुपातौ(नोटकमिति ) रघुयुगैरगुरणा राशर वरितगती विष्क- म्भिता। त्वया मयि ते सत्त्वेन विकम्भो माधुर्यमस्यामिति(विष्कम्भिता) ॥१५४ ॥ (घामेत्यादि)। ओघे इत्यादि । करणेए( 0 )रूपा । एकाक्षरसूचना- दिति ॥ १५५॥ (दि(थि)त्यमित्यादि)। पोा( पार्ष्या घातकृता पाणिसमा । परणेतरविषयसोपग्रहणोपस्थाने (प्रयोग ) ॥ १५६ ।।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। ४३९ तातांतांदोघेदोहामित्यक्षरैस्तु संयुक्तर। पर्यस्ता जातिरियं मध्यमपुरुषेषु कर्तव्या ।। १५७ ।। कृत्वोपरिपाणिकृतं वाद्यं यद् द्रुतलयं समारूढम् । पुनरेव समलयं स्यात् समविषमा सा तु विज्ञेया ।। १५८॥ अवकीर्ण यद् द्विगुणैत्रिगुणैर्वा करणं मृदङ्गानाम् । पणवेषु ददरेवव्यवकीर्णा नाम सा जातिः ॥१५९॥ पर्यवगच्छति पूर्व यस्मिन् वै प्रस्तुतं करणजातम् । त्रिविधेऽपि तु लययोगे पर्यवसाना तु सा जातिः॥१६०॥ घंटांदोहणुणहामेभिः स्यात्त्वक्षरहि सम्बद्धा । साम्याधं उचितिका जातिर्वाधे तु बोद्धव्या ॥१६१ ॥ धंकेटाकेटकिणामेभिर्या त्वक्षरैस्तु संयुक्ता । संयुक्तकृता जातिः सा सा(का)चेटगतो विधातव्या ॥१६२॥ (तामित्यादि।) गुर्वक्षरत्वेऽपि यत्र स्वरस्य नानाकारोऽनेकगत्यादेर्नैकरूपत्वं सा मध्यमपुरुषेषु पर्यस्ता ॥ १५७ ॥ (कृत्वेति)। गुरुवेन परितः क्षेपो यम्याः स्थायिनि ल्हादत्वात् तदेव द्रुतलयोपरिपाणितया समविपमा ॥ १५८ ॥ (अवकीर्णमिति ) अधमाना ( समविषमगतिप्रचारेषु ) तेषामेव सम्ममावकीणे यत्र तदेव द्विगुणं द्विगुणीक्रियते । त्थोत्थोमटमट धिधिमटमटधिधीत्यादि ॥१५९।। (पर्या(यव)गच्छतीति ।) प्रस्तुतं करणजातं युक्तं यस्याः पर्यवसाने क्रियते सा पर्यवसाना । तेषामेर त्रिषड्वियलयेप्विति । नृत्तादियोगलय इत्यर्थः ॥१६०॥ (द्रोहा[घेण्टांदोह ]मित्यादि ।) उल्लसिताऽपि निश्चैतन्यमस्यामिति । उदस्यते चितिका उचितिका ॥१६१ ॥ (थंकेटांके इत्यादि।) काचेटानां गतौ संयुक्ता । एकातिकमुख एव ॥१६२॥ १च. मृद ।

·नाट्यशास्त्रम् । सर्याङ्गुलिचलनकृता सर्चमृदङ्गप्रहारसंयुक्ता। भीतन मोयानगती संप्लुतजाती विधातव्या ॥१६॥ अवपाणिकरणयुक्तं कृत्वादी मध्यलयतुल्यम् । बाय दुतलयमन्ते जातिः स्यात् सा महारम्मा ॥ १६४ ॥ ऊदिक्षिणमुखे क्षिप्तमहता वितस्तमार्गा च । अको कमवृत्ता दक्षिणवामप्रहारजाता च ॥१६॥ प्रायेणोद्धतमार्गा वितस्तमार्गाश्रयेण दिव्यानरम् । धंद्रां(घुघु)धंद्रांप्राया जातिर्विगतकमा नाम ॥१३॥ लध्वक्षर भूयिष्ठा विचित्रकरणा च सर्यमांगपु । वाद्याऽविसर्पिकरणा विगलितनामा तु सा जातिः ॥१७॥ करणैर्यहुभिश्चितैः(त्रैः) समृदङ्गपहारसंयुक्ता। स्वाभाविकोत्तमगतौ वञ्चितिका सा तु विज्ञेया ॥१६८॥ ध्रोधोधेऽधोधं पभिर्या त्वक्षरैश्च संयुक्ता । सा ह्येकवाद्यजाति(न)त्तगतिविधानवत् कार्या ।। १६९॥ (सर्याङ्गुलीति) ॥ १६३-१६४ ॥ (ऊयाङ्केति।) दिव्यानामिति । सार्थयार्यया सम्बन्ध । चितस्ता खेति । वाद्यग्रहण दर्शयति । अङ्कोर्ध्वक इति । प्रवृत्तेति । उदाहरणदिश दर्शयति धुंधु इति ॥ १६५ १६६ ॥ (लवक्षरेति ।) चित्रर-पक्षरसाद्य अविसर्पि अपुनारूपेण करणं क्रिया यम्या । अपुनरुक्तगद्येयर्थ । सा विगलिता नाम । विटादिपरिक्रमे विशेपेग गरिसमनास्त्या प्रस्तमिनाक्षराणा यत्रेति ।। १६७ ।। (करणरिति ) । चित्रप्रहाराः सर्वमृदङ्गानाम् । रानोऽन्येपामुत्तमाना गती सा वञ्चितिका। वञ्चि( ज्चु गताविति (पा. धातुपाठ १८९) ॥१६८॥ (घोघ्रो इति) एकमेवाक्षर सयुक्त पुनरम्येन संयुक्तं पुनरम्येनेति वैचित्र्येश येन चायते नृते (सा) एकवाद्या ॥१६९ ॥ १ भ वाया। २भ करणा।

·चतुत्रिंशोऽध्यायः। ४४१ एवमेतेन विधिना कर्तव्यं वादनं बुधैः । गतिप्रचारे गीते च दशरूपे विशेषतः ॥१७॥ सप्तरूपविधानेन 'छन्दकासारितेषु च । तत्त्वं चानुगतं चैव तद्धौ(दो)घो वाद्यमिष्यते ॥ १७१॥ वाद्यं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरमेव च । गतिप्रचारे कर्तव्यं गाने सम्यगिहेच्छता ॥१७२॥ तत्वं चानुगतं चापि ओघश्चापि कदाचन । राज्ञां ललितगामित्वाद्वायं योज्यं स्वभावजम् ॥१७३ ॥ तत्त्वं तु प्रथमे गाने द्वितीयेऽनुगतं भवेत् । तृतीये त्वोघसंज्ञं तु वाद्यं गतिपरिक्रमे ॥१७४ ॥ एतदुपसंहरति । एवमेतेनेति । अस्य जात्यष्टादशकरूपस्य प्रयोगस्येतिकर्तव्यता नाट्यनृत्तापेक्षयाऽभिधान(या)स्य प्रथमं तावदुभयरूपतामाह । गतिप्रचारे गीते चेति । उत्तरार्धात् त्रिधाऽस्य मा(गा)नापेक्षया समुच्चये । तेन लययोजना । दशरूपे च गीते ध्रुवागीतविषये ॥ १७०॥ गीतकसप्तकस्य विधाने प्रयोगे च छन्दकासारितप्रयोगे च वादनं कर्तव्यम् । विशेषतो गतिएचार इति । पुनरेवाधश्लोकरावृत्य गीतकादौ तत्त्वादिषयरूपं स्वातन्त्र्येण चाद्यमिप्यत इति सम्बन्धनीयम् । तत्र हि वाद्यस्यापि प्राधान्यं प्रयोज्यत्वेन भवति । यथोक्तं तुर्याध्याये। गत्या वाद्यानुसारिण्येति (भ. ना. ४.२७४) । नाट्ये गत्यपेक्षया नियतं वाय(ब)म् ॥ १७१॥ तदाह । वायं गुर्वक्षरकृतमिति । अत एवाल्पवाद्याक्षरम् ॥ १७२ ॥ तत्वादीनां चान्यतमं कदाचिद्भवति ॥ १७३॥ वा प्रावेशिक्यादौ वा क्रमत्वरायोगे वा त्रयाणामपि तत्वादीनां प्रयोगस्तदा क्रममाह । तत्त्वं तु प्रथमे गान इति ॥ १७४ ॥ १ भ. वा । २ भ. नथैव च । ३ भ. स्वच्छन्दा । ४ म. चापि। ५ भ. साम्यामिन्ताम् । भ. चैव । तत्रापि यदा ·४४० नाट्यशास्त्रम् । सर्वाङ्गुलिचलनकृना सर्वमृदङ्गमहारसंयुक्ता । भीतनभोयानगती संप्लुनजाती विधातव्या ॥१६३ ।। अवपाणिकरणयुक्तं कृत्वादी मध्यलयतुल्यम् । वाद्यं द्रुतलयमन्ते जातिः स्यात् सा महारम्मा ॥ १६४ ॥ ऊर्ध्वाङ्गदक्षिणमुखे क्षिप्तमहता वितस्तमार्गा च । अडोर्यकमवृत्ता दक्षिणवाममहारजाता च ॥१६॥ प्रायेणोद्धतमार्गा वितस्तमार्गाश्रयेण दिव्यानाम् । चंद्रां(धुंधुचंद्रांप्राया जातिर्चिगतलमा नाम ॥१०॥ लभ्वक्षर भूयिष्ठा विचित्रकरणा च सर्वमार्गेषु । वाद्याऽविसर्पिकरणा विगलितनामा तु सा जातिः॥१६७।। करणेहुभिश्चितैः(त्रैः) मर्वमृदङ्गप्रहारसंयुक्ता । म्वाभाविकोत्तमगतौ वञ्चितिका सा तु विज्ञेया ॥१८॥ धोधोधेऽधोध एभिर्या त्वक्षरैश्च संयुक्ता। सा ह्येकवाद्यजाति(न)त्तगतिविधानवत् कार्या ॥ १६९॥ (सर्वाङ्गुलीति) ॥ १६३-१६४ ॥ (अर्धाङ्केति!) दिव्यानामिति । सार्थयार्यया सम्बन्ध । वितस्ता सेति । चाद्यग्रहण दर्शयति । अङ्कोर्ध्वक इति । प्रवृत्तेति । उदाहरणदिश दर्शयति धुंधुं इति ॥ १६५ १६६ ।। (लघ्वक्षरेति । ) चित्रर वक्षरनाद्य अविसर्पि अपुनारूपेण करणं क्रिया यम्या । अपुनरुक्तराधेयर्थ । सा विगलिना नाम । विटादिपरिक्रमे विशेपेग गलिलमनावृत्या प्रस्तुमिराक्षराण्या यत्रेति ॥ १६७॥ (करणैरिति ) । चित्रप्रहाराः सर्वमृदङ्गानाम् । राज्ञोऽन्येपामुत्तमाना गती सा वञ्चितिका। वञ्चि(चु )गताविति (पा. धातुपाठ १८९) ॥१६८॥ (धोधो इति ) एकमेवाक्षर सयुक्तं पुनरन्येन सयुक्तं पुनरन्येनेति वेचियेग येन वाद्यते नृते (सा) एकवाद्या ॥१६९ ॥ १ भ. वाया। २ म.करणा।

·चतुर्विंशोऽध्यायः। ४४१ एवमेतेन विधिना कर्तव्यं वादनं बुधैः। गतिप्रचारे गीते च दशरूपे विशेषतः ॥१७॥ सप्तरूपविधानेन 'छन्दकासारितेषु च । तत्वं चानुगतं चैव तद्वौ(दो)घो वाद्यमिष्यते ॥१७१॥ वाद्यं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरमेव च । गतिप्रचारे कर्तव्यं गाने सम्यगिहेच्छता' ॥१७२।। तत्वं चानुगतं चापि ओघश्चापि कदाचन । राज्ञां ललितगामित्वाद्वाद्यं योज्यं स्वभावजम् ॥१७३ ॥ तत्वं तु प्रथमे गाने द्वितीयेऽनुगतं भवेत् । तृतीये त्वोघसंज्ञं तु वाद्यं गतिपरिक्रमे ॥ १७४ ॥ एतदुपसंहरति । एवमेतेनेति । अस्य जात्यष्टादशकरूपस्य प्रयोगस्येतिकर्तव्यता नाट्यनृतापेक्षयाऽभिधान(या)न्य प्रथमं तावदुभयरूपतामाह । गतिप्रचारे गीते चेति । उत्तरार्धात् त्रिधाऽस्य मा(गा)नापेक्षया समुच्चये । तेन लययोजना । दशरूपे च गीते ध्रुवागीतविषये ॥१७०॥ गीतकसप्तकस्य विधाने प्रयोगे च छन्दकासारितप्रयोगे च वादनं कर्तव्यम् । विशेषतो गतिप्रचार इति । पुनरेवाधश्लोकमावृत्य गीतकादौ तत्त्वादित्रयरूपं स्वातन्त्र्येण वाद्यमिप्यत इति सम्बन्धनीयम् । तत्र हि वाद्यस्यापि प्राधान्यं प्रयोज्यत्वेन भवति । यथोक्तं तुर्याध्याये। गत्या वाद्यानुसारिण्येति (भ. ना. ४.२७४) । नाधे गत्यपेक्षया नियतं वाय(ध)म् ॥ १७१।। तदाह । वाद्यं गुर्वक्षरकृतमिति । अत एवाल्पवाद्याक्षरम् ॥ १७२ ॥ तत्त्वादीनां चान्यतमं कदाचिद्भवति ॥१७३ ॥ तत्रापि यदा नृत्तांशे वा प्रावेशिक्यादौ वा क्रमत्त्वरायोगे वा त्रयाणामपि तत्त्वादीनां प्रयोगस्तदा क्रममाह । तत्त्वं तु प्रथमे गान इति !! १७४ ॥ . भ. वा । २ भ. तथैव च । ३ भ. स्वच्छन्दा । ४ भ. चापि । ५ भ. साम्यामिच्छताम् । चैव - - ·४४२ नाट्यशास्त्रम् । ध्रुचासु छन्दतचित्रं शेषाणां सम्प्रयोजयेत् । तथा स्थितावकृष्टायां वायं त्वनुगतं भवेत् ॥१७॥ प्रावेशिकीनां कर्तव्यं तत्त्वं चानुगतं तथा । नैष्कामिक्यन्तरकृतं कार्य निलयवाहितम् ।। १७६।। द्रुते प्रासादिकीनां तु द्रुतं चो(चौ)धं च वादयेत् । एवं धुवाणां कर्तव्यं वाचं प्रकरणान्वितम् ।। १७७ ।। मात्रांशकविकल्पस्तु ध्रुवापादेपु यो भवेत् । स तु भाण्डेन कर्तव्यस्तज्जगतिपरिक्रमे ॥ १७८ ।। एवं गतिप्रचारेषु कार्य वायं प्रयोक्तृभिः । ताण्डवे सुकुमारे च वादा वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥१७० ।। अभाण्डमेकं गानस्य परिवर्त प्रयोजयेत् । तस्या(था)न्ते सन्निपाते च कार्यों भाण्डग्रहो बुधैः ॥ १८०॥ गतौ ध्रुवासु गाने गीतिक्रियायां तद्वाजविषयं राज्ञामित्यनुवृत्तौ (म. ना. ३४.१७३)। शेषाणामध(थ) प्रकृतीनाम् । छन्दत इति । इच्छातः । विचिन्न तत्त्वादि । (स्थितावकृष्टाया)मनुगतात्मा ।। १७५ ॥ प्रावेशिक्या तत्वौघम् । अन्ये तु तथा शब्दादोष इत्याहुः । नैष्कामिक्याम- ध्रुवायां च किल ।। १५६ ॥ द्रुतासु प्रासादिकीषु द्रुतलयेनो(नौ)घेन । (प्रकरणेति) प्रकरीमुद्धतम- सृणादिसंयुक्तं विचार्येन्यर्थः ॥ १७७ ॥ प्राधान्येन ध्रुवासु तत्वम् । तत्राऽपि तत्त्वाष्टकमध्ये लयसममक्षरसमं च प्रधान- मिति दर्शयति । मानांशकविकल्पस्त्विति ॥ १७८ ।। एतत्त्वन्यविषयप्राधान्येनोक्तन्यान् नृत्तप्राधान्यमाह । ताण्डवे सुकुमारे चेति ॥ १७९॥ अभाण्डमेकमित्यादि। ...... ...तदन्यत्र प्रयोगक्रमसम्पत्तये तूदितम् । तथा चेति । यदि चेत्यर्थः ।। १८० ।। १ म. ध्रुवायो।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। ४४३ अथवा नृत्तशोभार्थमङ्गानां परिवर्तनम् । सङ्गीतस्य प्रकर्तव्यं लयस्य च निवर्तनम् ॥१८१॥ 'यत्राभिनेयमले तु तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् । यत्र पाणिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते । स तत्रार्थोऽभिनेयस्तु शेयं नृत्तेन योजयेत् ॥१८२॥ यद्वृत्तं तु पदं गाने तादृशं वाद्यमिष्यते । गीतवाद्यप्रमाणेन कुर्याचाङ्गविचेष्टितम् ॥ १८३॥ यथा गुर्वक्षरं चैव तथाल्पाक्षरमेव च । मुखे सोपोहने कार्य प्रकृतेर्वर्णतस्तथा ।। १८४ ।। अङ्गादीनामपि सम्पिष्टकादीनाम् । अनेनैतदुक्तम् । क्वचिदुपवर्तनादौं शांत्रो- क्तमेव परिवननम् । कचिदनुक्तमपि नृत्तशोभार्थ क्रियत इति । अत एव सकलस्यापि गीतस्य वस्तुप्रायम्य त्वविलम्बितादेगतियोभार्थ पुनरावृत्तिर्भवतीति । सङ्गीतस्येति । साकल्येययीभावः ॥ १८१ ॥ एवं स्थिते प्रकृते किमित्याह । यत्राधीने त्वभिनयं(ब्राभिनेयमङ्गे तु) तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् । इति ॥ १८२ ॥ ननु नास्ति त(यत्र वाद्यमिति सम्भवमानं तत्र वाद्यम् । न तु प्रधानमित्युक्तम् । तस्य विधिमाह । यद्वृत्तं तु पदं गाने तादृशं वाद्यमिति । अतश्चेदं सम्पाद्यत इत्याशक्याह । गीतवाद्यप्रमाणेन कुर्यात् स्वाहविचेष्टितम् । इति ॥ १८३ ॥ गुर्वक्षरैरेव वाद्यम् । इदं हि गीतकयोगेनावृत्तं भवति । मुखोपवहनम् । यन्मुखं तन् । यदा प्रकृतेति यदा भागमपेक्ष्य वर्ण्यत इति ॥ १८४ ॥ १ भ. यमाहारनृत्य । २ म. मुगोपपहने कार्य प्रष्टं ।

·नाट्यशास्त्रम्। स्थिते 'शुद्धमहारं तु मध्येऽक्षरसमं तथा । कार्य तु गीतके वाद्यं द्रुते चोपरिपाणिकम् ॥ १८५।। समं रक्तं विभक्तं च तथा शुद्धमहारजम् । मृत्तानमाहि च तथा वाद्य कार्य तु ताण्डवे ॥१८॥ सनृत्तेपु प्रयोगेषु तत्त्वं धनुगतं तथा । अनुत्तेपु प्रयोगेषु तत्वमोघ क्रमेण तु ॥ २८७ !! स्थिते मध्ये द्रुते 'चापि यथा गानं तु गीयते । तथा नृत्ताङ्गाहारेषु तेन चैव क्रमेण तु ॥१८८।। यो विधिनियाधानां पदाक्षरलयान्विता(तः)। स तु नृत्ताशहारेपु कर्तव्यो नाट्ययोत्तृभिः॥१८९॥ एतास्तु जातयः प्रोक्ता दश चाप्टौ च भाण्डजाः । अत अवं प्रवक्ष्यामि प्रकारान् वाद्यसंश्रयान् ॥१९० ।। वर्णाङ्गालकीतिभागमपेक्ष्य स्थित विलम्वितलयं भवति । तदा शुद्धजातिगतैः प्रहारैर्वाद्यम् । यदा मध्यलयस्तदाक्षरसमम् । यदा द्रुतलयस्तदोपरिपाणिक कार्यमिति सम्बन्धः ॥ १८५॥ सशिप्याह । सममित्यादि । एतत्तुरीये ( म. ना. ४.२६७) व्याख्यातम् ॥१८६॥ अगलक्षणमाह । सत्तेविति । नृत्तप्राधान्ये तत्वमनुगतं च । तदभावे तत्तत्स्वरूपोन्मीलकमन्तमोघः ॥१८७॥ यदीह तत् प्रधानं तत्र तदनुसारि वाद्यमित्याह । स्थिते मध्ये दृते चापि यथा गानं तु गीयते । तथा नृत्तानहारेषु तेन चैय क्रमेण तु ।। अथ ध्रुवापुष्कराध्यायद्वर्य( ये) (भ. ना. ३२.३४) नाट्योद्देशेन यदुक्तं तवृत्तेऽ- प्यतिदिशति । यो विधिर्गानयाधानामिति ॥ १८९ ॥ जायत( सय) एव प्रयोगसमवायिन्यः प्रधानाः । तासामवेयं प्रयोगेतिकर्तव्यता कथितेत्याशयेन ता एवोपसंहरति । एतास्तु जातय इति । तुरप्यर्थे । न केवलं १ भ. त्वङ्ग । २ भ.गीतः। ३ भ. प्रहारकम् । ४ भ. वापि । ५ भ, च ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४४५ तद्यथा | चित्रः समो विभक्तश्चिन्न(निछन्न )छिन्नविडो विदो(दो) वाद्यसंश्रयोऽनुसृतः प्रतिविद्युतो दुर्गाऽवकीर्णोऽर्धावकीर्णः परिक्षिप्त एकरूपो नियमान्वितः साचीकृतः समलेखश्चित्रलेखः सर्वसमवायः(य)कृतो दृढ इति ॥ १९१॥ तत्र। रिखितोजकृतश्चित्रो नानाकरणभूपितः। प्रसन्नकरणं चैव त्रिपाणिलयसम्भवः ॥१९२।। दर्दरपणवमृद नाकरणः समनुयातः । तालाङ्गग्वेणुयुक्तः स तु विज्ञेयः समो नाम ॥१९३ ॥ 'नात्यायतस्तथा स्यादिह सास्थानस्थितो विभक्तश्च । अक्षरपाणिलयेषु च विभक्तकरणे विभक्तस्तु ॥ १९४॥ वायं द्रुतलयं यत्र सहसा विनिवर्तते । सर्वातोयेषु भिन्नेषु प्रकाररिछन्न एव सः ॥ १९५ ॥ स्वरजातयोऽष्टादश यावद्वाद्यजातय इत्यपि । अथ विंशत्यलङ्कारयुतमिति निर्णेतुमाह । अत ऊर्ध्वमिति । प्रकृष्टता क्रियन्ते ये तेपु(क्रियते येषु ते) प्रकारा उत्कर्षहेतवोऽलङ्कारा इत्यर्थः। काव्यगानविषयताशङ्का शमयति । वाद्यसंश्रयानिति । वाद्यं तावन् जात्यात्मकम् । तस्यैवोत्कर्षहेतब इत्यर्थः । आतोद्यान्तरमेलातिकृतो ह्यत्रोत्कर्षः ॥ १९०॥ तानुदिशति । चित्रः समो विभक्तछिन्नहिछन्नविद्धो विद्धो वाद्यसंश्रयोऽनुसृतः प्रतिविद्युतो दुर्गोऽवकीर्णोऽर्धावकीर्णः परिक्षिप्त एकरूपो नियमान्वितःसाचीकृतः समलेखश्चित्रलेखः सर्वसमवायकृतो दृढ इति ॥ १९१॥ सप्तम(मोऽ)लकार इत्यर्थः ॥ १९२-१९३ ।। (नात्यायत इति ) यत्राक्षरपाण्यादौ स्फुटो विभागः स विभक्तः। इत्थं कार्यस्वातन्त्र(न्य )मुक्तं भागाकारः । एवं सर्वत्र ।। १९४ ॥ वायमिति । अन्यस्मिन्नपि वीणादौ वाद्यमानेऽपि मुरजवाद्यस्य मध्ये तूणीभावः । तदाह । मिन्नेविति । अविरमत्स्वित्यर्थः । स छिन्नः ॥ १९५ ॥ १ भ, रणधैव । २ भ. एकायनानथ च द्यायनः स्थानतो। ३ भ. न। । ।

·नाट्यशास्त्रम् । अवपाणिमृदङ्गेषु पणवोपरिपाणिकः । यदा भवति वायेपु छिन्नविद्धस्त्वमा भवेत् ॥१०६ ।। शुद्धानुविद्धं यद्वाद्यं सर्वांतोयेषु दृश्यते । 'परस्परानुवेधेन सोऽनुविद्ध इति स्मृतः ।। १९७ ।। मृदङ्गकरणे वाद्यं पणवानगतं च यत् । सूचीविद्वैर्विचित्रैस्तु करणैर्विद्ध उच्यते ॥ १९८ ।। विशुद्धवाद्य प्रकृतिः समपाणिकृतस्तथा । स्वरूपानुगतश्चैव विज्ञेयो वाद्यसंश्रयः ॥ ११९ ।। 'मुरजः(जं) पणवो चापि पणवों (*) दर्दरोऽथवा । अनुवादि (याति) यदा वाये भवेदनुसृतस्तु सः ॥ २० ॥ अनुगम्यं यदातोयं गच्छेत् समलयं पुनः। आन्तवत् समवायपु" तदा "स्यात् प्रतिविद्युतः ॥२०१॥ (ट)पवर्ण मुक्तेषु मृदङ्गेपु पणव उपरिपाणिर्यत्रालङ्कारे स प्रथमं मृदङ्गछेदश्चि(निछ)नविद्धः ॥१०६ ।। (शुद्धेति ) आदी शुद्धं तत आतोद्यान्तरेणानुविद्धं यत्र वाद्यम् । अनुविद्धं व्याचष्टे । परस्परानुवेधेनेति । सोऽनुविद्धः ॥ १९७१ (मृदङ्गेति) मृदङ्गक्रियाया प्रयुक्तायां पणवा यदा वादयन्ति वाद्यं कुर्वन्ति । ......विचित्रैः सूचीविरिति । सूक्ष्मसूक्ष्मरक्षरैमध्ये विभागो बहिः करणैः क्रिया- मिस्तन्मध्ये योऽसौ विद्धः ।। १९८ ॥ (विशुद्धति ) गीतमनुसरवाद्यसंश्रयः । बाघस्य गीतसंश्रयणमस्मिन्निति । स्वभावोक्तिश्वालङ्कार. ॥१९॥ (मुरज(मिति ) । मुरज(जं)पणया( यो) यदा दर्दरवाद्यस्य पक्षे दर्दर() पणबा(यो) मुरजम्य सदृशप्रयोग एतदनुसृतः ।। २०० ।। (अनुगम्येति)। अष्टविधसाम्यसंयुक्ते वाद्ये कर्तव्ये (तदनू)त्तरोत्तरानुसतः । येन वायं कर्तृ । अनुगम्य यदा तु स्ववाद्यम् । श्रान्तवदिति । विलम्बितलयेन प्राप्नुयात् । १ भ. चाये तु छिन्नविच ना स्मृतम् । २ भ. परस्परविरोधेन अनु। ३ भ. तु। ४ भ. चिद्ध । ५ म. वार्य । ६ म. कृतिस्तु या । ७ भ. मुर। ८ भ. पणवं। ९भ. ग्राति । १. भ. सनं तु तत्। ११ म. गमता यागे । १२ भ, तु। -- ·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । वाये'प्रचारविषमः सर्वमार्गप्रयोधनः । 'अविभक्ताक्षरपदः स दुर्ग इति कीर्तितः ॥ २०२।। समवृत्तौ तु मुरजाश्छाद्यन्ते पणवैयदि । नाना विचित्रैः करणैरवकीर्णः स उच्यते ॥२०३।। द्रुतं लयं समारभ्य पणवो दर्दरोऽपि वा। अवपाणी यदा स्यातां तदात्वर्धावकीर्णकः ॥ २०४॥ पणवैश्छादितं यत्र वाद्यमल्पमृदङ्गाजम् । 'सुविभक्ताक्षरपदं परिक्षिप्तः स उच्यते ॥ २० ॥ सर्वातोद्यानि यत्रैकं करणं भावयन्ति तु । समवृत्तपदान्येवमेकरूप उदाहृतः ॥ २०६॥ प्रशान्तनियमोपेतः स्फुटवाद्यसमन्वितः । उपयाति च गीतं यः स ज्ञेयो नियमान्वितः ॥२०७॥ तयथा । मुरज( . पणवन्ततो दर्दरः । ततस्तदेव तदा प्रतियोतनम् । विद्योतनात् प्रति- विद्युतः । इगुपके (अष्टा. ३.१.१३५) ॥ २०१ ।। (वाद्य इति)। विपमप्रचारयोगात् सर्वमार्गव्यामिश्रणाच दुर्गः। अविभक्तवादक्षरपं(क्षरपदो) वर्णविच्छेदः । दुव नात्र (खेनात्र ) गम्यत इति यत् (दुर्गः) ॥२०२॥ (समवृत्ताविति)। समवृत्तौ तु तुल्यकालप्रयोगे सति- पणववाद्यं यदा मुरजवाद्यम्यावकीर्णता न्यकारं करोति तदाऽवकीर्णः ॥२०३-२०४॥. (पणवैरिति)। यदा मृदगोऽल्पयोगः पणवयाचं प्रधानं तदा परि तस्यैव क्षेपात् परिक्षिप्तः ॥ २०५॥ (सर्वातोद्यानीति ) । सर्वैरातोद्यैरेकस्मिन् प्रयोगे निर्वाघमाणे एकरूपः ॥२०६॥ (प्रशान्तेति)। प्रशान्तस्य गतिविरामम्य नियममनुवर्तमानो नियमा- न्वितः ॥२०७॥ ३ भ. अतिरक्ताक्षरपदं तदुर्गपाद्यमुच्यते। ४ म. अ । ५भ, नो। १ भ. प्रकार। २म, साधनः।

·४४८ नाव्यशानम्। चित्रं हि करणं यत्र वानकेन वाद्यते । घृत्तानहारानुकृतो ज्ञेयः साचीकृतस्तु सः ।।२०८।। कृत्वोपरिगतं वाचं पणयो दर्दरोऽपि वा। 'प्रयाति मुरजं यत्र समलेखः स कीर्तितः ।। २०९।। चित्रं बहुविधं वाचं मृदङ्गापणवादिभिः । क्रियते यत्र संरब्धैश्चित्रलेखः स उच्यते ।। २१०।। सर्वमार्गगतो यस्तु सर्वपाणिलयाश्रयः । विचित्रश्च विभक्तश्च तत्सम समवायितम् ॥२११।। यस्तु मध्यलयोपेतः समः सुविहिताक्षरः। गतिप्रचारे विहितः प्रकारो दृढ एव सः ॥ २१२ ॥ एवमेते प्रकारास्तु कर्तव्या वाद्यसंश्रयाः। गतिप्रचारे गीते'चा रसभावानवेक्ष्य च ॥ २१३ ।। प्रकारा जातयश्चैव सर्वमार्गेपु संस्थिताः। ये वै गतिमचारेपु शुद्धास्ते केवला मताः ।।२१४॥ (चित्रमिति)। एकेनैव मुरजपणवदर्दरस्यान्यतमेन सर्ववाद्योचितान्यक्षराणि यदा प्रयुज्यन्ते तदाऽन्यम्य पराङ्मुखीकरणात् साचीकृतः ॥ २०८।। (कृत्वेति)। यदेव मुरजेन वहनीयस्तदेवोपरिपाणिनेति प्रथमं दर्दरेन पणवेन वा क्रियते पश्चान् मुरजेन यत्र न (स)समवर्णोल्लेखात् समलेखः ॥२०९॥ (चित्रमिति )। अयमेव हि नानाक्षरत्वे चित्रत्वं चित्रलेखः ॥२१०॥ (सर्वति)। विभक्तरूपैर्मागैर्मिश्रीकृत्य सर्वसमवायकृतः सर्यसमचापित: ॥२११॥ (यस्त्विति )। स्वप्राधान्येन वर्तमानो मध्यमलयो येन तेन दृढः ॥२१२-२१३ ॥ एवमुद्देशं परिसमाप्य प्रयोगे नाट्यपरिक्रमे जातिमार्गशुद्धे नृत्ते पुनरलकारबाहुल्य- मित्येतदाह । ये वै इति । प्रचारेविति । अथवाऽन्यस्य ।। २१४ ॥ १भ. यनोदत्वेन । २ भ. यः पूर्व दशधा परिकीर्मितम् । ३ भ प्रचारैगीनैर्वा । ४ म. तु । ५ भ. हि।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। ४५९ प्रयोगमिदानीं वक्ष्यामः। तत्रोपविष्टे प्राङ्मुखे रङ्गे कुतप एव विन्यासः कर्तव्यः। तत्र पूर्वोक्तयोर्नेपथ्यगृहद्वारयोर्मध्ये कुतपविन्यासः कार्यः। तत्र रङ्गाभिमुखो मौरजिकस्तस्य पाणविकदर्दरिको वामतः। एष प्रथममवनद्धकेन तस्य ततः कुतपविन्यास उक्तः। तत्रो- त्तराभिमुखो गायकः। गायकस्य तु वामपार्थे चैणिकः। वैणिकस्य दक्षिणेन वंशवादको । गातुरभिमुखं गायिका । इति कुतपविन्यासः ॥ २१५॥ तत्र। प्रयोगेयु प्रणेतव्यो देशस्थानवशानुगः । यथास्थानस्थितेष्वेयु वामकातोद्यकेषु च ॥२१६ ।। एवमचलाकम्पितास्खलितासन्नो(नो)पविष्टेषु मार्दङ्गिकदार्द- रिकपाणविकेषु शिथिलाचितवध्रस्तनितेषु यथाग्रामरागमार्जनालिप्तेषु मृदङ्गेपूरुद्धयनिपीडने तेषु निगृहीतार्थनिगृहीतमुक्तप्रका(हा)रकृतेषु दर्दरवादनविन्यस्तैर्देवतानामावाहनविसर्जनार्थ प्रथममेव तावत् त्रिसाम कर्तव्यम् || २१७॥ पूर्वरङ्गे तावत् प्रयोगं दर्शयति । प्रयोगमिति । तत्र प्रत्याहारं तावदाह । तत्रेति । रजसामाजिकसङ्गमे प्राङ्मुखरगपराड्मुख उपविष्टे सति यवनिकादानपूर्वक कुतपचिन्यासः ॥२१५-२१६ ॥ तत्रादृष्टसिद्धये करिष्यमाणस्य निसानामु(णत्रिसामो)पक्रमाय प्रथमं भाण्डानीत्थं परीक्ष्याणीत्याह । (अचलेति)। अचले दृढे अकम्प्ये निष्क्रिये अस्खलिते उत्तानत एव आसने उपविष्टेषु मार्दनिकादिपु शिथिलादिपु अश्चितान्यायतानि वाद्यानि वधाकोटनकल्पितस्वरे(वि)त्यर्थः । यथा ग्रामरागमार्जनालिप्तेञ्चिति । ग्रामरागप्रयोगः । तथा वाद्य जांनीते । यथा ग्रामरागश्च गतिप्रधाने मार्जना- सिद्धये यवादिचूर्णपु लिप्तेषु । ऊरुद्वयेन समुत्पीडितं तस्मिन् सति । मुक्तपहारेषु दर्दरेपु । तथा ऊरुद्वयेन पीडनशिथिलं वाधाणकस्य । किमित्युक्तम् । देवतानां रमे पूजितानामावाहनार्थं तबचिसर्जनार्थ त्रिसाम ॥ २१७ ॥ ना, ५७ ·नाट्यशास्त्रम् । चिनं हि करणं यन वाद्येनकेन वाद्यते । वृत्ताङ्गहारानुकृनो ज्ञेयः साचीकृतस्तु सः ।। २०८॥ कृत्वोपरिगतं वाद्यं पणवो दर्दरोऽपि वा। 'प्रयाति मुरजं यत्र समलेखः स कीर्तितः ॥२०॥ चित्रं बहुविधं वाद्यं मृदङ्गपणवादिभिः । क्रियते यत्र संरब्धैश्चिनलेखः स उच्यते ॥ २१०॥ सर्वमार्गगतो यस्तु सर्वपाणिलयाश्रयः। विचित्रश्च विभक्तश्च तत्समं समवायितम् ।। २११ ।। यस्तु मध्यलयोपेतः समः सुविहिताक्षरः । गतिप्रचारे विहितः प्रकारो दृढ एव सः ॥२१२॥ एवमेते प्रकारास्तु कर्तव्या वाद्यसंश्रयाः। गतिप्रचारे गीते 'वा रसभावानवेक्ष्य च ॥ २१३ ॥ प्रकारा जातयश्चैव सर्वमार्गेपु' संस्थिताः। ये वै गतिप्रचारेषु शुद्धास्ते केवला मताः॥२१४॥ (चित्रमिति )। एकेनैव मुरजपणवदर्दरस्यान्यतमेन सर्ववाद्योचितान्यक्षराणि यदा प्रयुज्यन्ते तदाऽन्यम्य पराड्मुखीकरणात् माचीकृतः ॥२०८ ॥ (कृत्वेति)। यदेव मुरजेन वहनीयस्तदेवोपरिपाणिनेति प्रथमं ददेरेन पणवेन का क्रियते पश्चान् मुरजेन यत्र न (स )ममवर्गोलेग्यात् समलेखः ॥२०९॥ (चित्रमिति । अयमेव हि नानाक्षरत्वे चित्रत्वं चित्रलेखः ॥२१० ॥ (सर्वति)। विभक्तरूपैर्मार्गमिश्रीकृत्य सर्वसमवायकृतः सर्वसमवायितः (यस्त्विति )। स्वप्राधान्येन वर्तमानो मध्यमलयो येन तेन दृढः ॥२१२-२१३ ॥ एवमुद्देशे परिसमाप्य प्रयोगे नाट्यपरिक्रमे जातिमार्गशुद्धे नृते पुनरलकारखाहुल्य- मित्येतदाह ! ये वै इति । प्रचारविति । अथवाऽन्यस्य ।। २१४ ।। १भ. यादवेन। २ म. यः पूर्व दशधा परिकीर्तितम् । ३ भ. प्रचारैगीत। ४ भ. तु । ५भ. हि।

·४५९ चतुस्त्रिंशोऽध्याय.। प्रयोगमिदानी वक्ष्यामः । तत्रोपविष्टे प्राङ्मुखे रङ्गे कुतप एव विन्यासः कर्तव्यः। तत्र पूर्वोक्तयोर्नेपथ्यगृहद्वारयोर्मध्ये कुतपविन्यासः कार्यः। तत्र रङ्गाभिमुखो मौरजिकस्तस्य पाणविकदर्दरिको वामतः । एष प्रथममवनद्धकेन तस्य ततः कुतपविन्यास उक्तः। तत्रो- त्तराभिमुखो गायकः। गायकस्य तु वामपाचे वैणिकः । वैणिकस्य दक्षिणेन वंशवादकौ। गातुरभिमुखं गायिका। इति कुतपविन्यासः ॥२१५॥ तत्र। प्रयोगेयु प्रणेतव्यो देशस्थानवशानुगः। यथास्थानस्थितेष्वेषु वामकातोयकेषु च ॥ २१६॥ एवमचलाकम्पितास्खलितासन्नो(नो)पविष्टेषु मार्दङ्गिकदार्द- रिकपाणविकेषु शिथिलाञ्चितवध्रस्तनितेषु यथाग्रामरागमार्जनालिप्तेषु मृदङ्गे पूरुद्वयनिपीडने तेषु निगृहीतार्थनिगृहीतमुक्तप्रका(हा)रकृतेषु दर्दरवादनविन्यस्तैर्देवतानामावाहनविसर्जनार्थ प्रथममेव तावत् त्रिसाम कर्तव्यम् ।। २१७॥ पूर्वरङ्गे तावत् प्रयोगं दर्शयति । प्रयोगमिति । तत्र प्रत्याहारं तावदाह । तत्रेति । रजसामाजिकसङ्गमे प्रामुखरगपराड्मुख उपविष्टे सति यवनिकादानपूर्वक कुतपविन्यासः ॥२१५-२१६ ॥ तत्रादृष्टसिद्धये करिष्यमाणस्य निसानामु(णत्रिसामो)पक्रमाय प्रथमं भाण्डानीत्थं परीक्ष्याणीत्याह । (अचलेति)। अचले दृढे अकम्प्ये निष्क्रिये अस्खलिते उत्तानत एव आसने उपविष्टेषु मार्दगिकादिपु शिथिलादिपु अश्चितान्यायतानि वाद्यानि वध्राफोटनकल्पितम्बरे(पित्यर्थ । यथा ग्रामरागमार्जनालिप्तेविति । ग्रामरागप्रयोग । तथा वा जानीते । यथा ग्रामरागश्च गतिप्रधाने मार्जना- सिद्धये यादिचूर्णेषु लिप्तेषु । ऊरुद्वयेन समुत्पीडितं तस्मिन् सति । मुक्तमहारेषु दर्दरेषु । तथा ऊरुद्वयेन पीडनशिथिलं वाधाणाम्य । फिमित्युक्तम् । देवतानां रणे पूजितानामावाहनार्थ तत्रविसर्जना त्रिसाम ॥२१७ ।। ना, ५५ ·नाट्यशास्त्रम् । तत्र। घामे चान्द्रमसं साम तत् प्रीण यति पन्नगान् । दक्षिणे जालजं साम तदृपीन् प्रीणयत्यथ ।। २१८ ॥ उदीच्यामपि चाग्नेयं तहदेवतानि च । त्रिसाम कीर्तितं सम्यक् त्रिसामत्वाद्धैरथ ॥ २१९॥ त्रिप्रकारं त्रिगुणितं तथा चैवाडिताश्रयम् । विकल पट्कलं चैव निसाम परिकीर्तितम् ॥ २२० ॥ त्रिसामाक्षरपिण्डस्तु गुरुलध्यक्षरान्वितः । यकारश्च मकारश्च विकस्निगुणिनं भवेत् ॥ २२१ ॥ समुदायस्तदपेक्ष(त्रिचा साकम्)। त्रिचा दिग्ले झण्टुं प्रथम साम। त्रिचा झण्ठे दिग्ले द्वितीयम् । तिच(त्रिचा)झण्टुं झण्टुं तृतीय- मिति। तदन्ते पूर्वराविधानमनुप्राप्य छन्दासमेनाक्षरसमेन वा तत्र वाम इति । गायतीति । दक्षिण इति । नन । जालजं ब्रह्मजालम् । ऋपीस्तर्पयति रोगायतीति ।। २१८ ॥ आग्नेयं वनिमुग्ववत् । तस्मर्वदेवतातर्पणम् । त्रीणि सत्वपूर्व मिर्जनम् । कं........त्यत्रेति विसाम । तदाह । त्रिसामत्वादिति ।। २१९ ॥ एक एव गुरुलघुसनिवेशोऽमरवैचित्र्यान्निभिद्यते । तदाह । त्रिप्रकारमिति । क्रमेणात्र हृतादीन्याह । निगुणितमिति । वाद्यविधिमाह । अडिताश्रयमिति । म्वरूपं तम्य निकलं पडक्षरम् । तालस्तु त्रिकलः ।। २२० ॥ तान्यक्षराण्याह । त्रिमामाक्षरपिण्डस्तु गुरुलध्वक्षरान्वितः। इति । गुरुलघुविभागमाह । यकारश्च मकारश्च त्रिविगुणितमिति । यत एवं विकाः ॥ २२१॥ समुदाय इति । तदपेक्षं विकैरिति बहुवचनम्। नि(त्रि)चासाकमिति । तवयमशरपरिवृत्या त्रीन् भेदानाह । ....त्रिपट चाह । अझलेति स्वरवारम् । झण्टुम् । अस्य सिसामोऽन्ते विधिगाह । तदन्त इति । पूर्वरङ्गविधिमाह । प्राप्येति । अनुकृतायो वाद्यविषौ । बहिर्गमनमाश्रवणादावुक्तम् । तद्वाधेन गुरुलघुयोगादनुसरणीयम् । ननु ·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। वायेन बहिर्गातविधानमनुवर्तितव्यम् । आसारितप्रयोगे च तत्त्वानु- गतप्राय वाद्यं विधातव्यम् । यत्र त्रिसामस प्रत्याहाराय(रो यां) चासाववतीर्णकोटी त(टिस्त)त्र वाद्यं प्रवर्तते । तत्रादौ तावद्वामोर्ध्वक- महारयुतं पश्चादालिङ्गनविमर्दनकर गोपुच्छां च त्रिसामा विचित्रं करणयुतं मार्दङ्गिकसर्वभाण्डिकमपि वाद्यं पश्चात् प्रवर्तनीयम् । पूर्व हि भाण्डवायेन सिद्धिरुत्पादनीया। स्त्रीवालमूर्खावकीर्ण च रङ्गे कुतूहलजननसमर्थवाद्यमुपपन्नं भवति ।। २२२ ।। अपि च । आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः। स्त्रियो मधुरमिच्छन्ति विकृ(क्रु)ष्टमितरे जनाः ॥ २२३ ॥ तस्य(स्यैव) चान्ते ताण्डवप्रयोगमधिकृत्य नर्तक्या अवतरण- काले लघुवर्णसञ्चयमविकेङ्गुलिप्रचलनप्रायं वाद्यं योज्यम् । गीत- कसन्निपाते च लास्या(स्य)मनुवाद्यम् । तेन नृत्ताङ्गहारानुगतं करणवायं प्रयोज्यम् । आलिप्तमार्गेण जातिकरणान्वितमुत्थापने वाद्यं प्रयोक्त- व्यम् । ततः परं परिवर्तनं चातुर्मार्गिके शुद्धजात्याश्रयं चतुर्थकारप्रवेशेषु वाद्यमङ्गुलिप्रचलनमायमिति । नान्दीशुष्कावकृष्टासु करणाश्रितं वाचं प्रत्याहारस्य लक्षणमकृतम् । कृनमित्याह । यवान(या चासाव)वतीर्णकोटिस्तत्र वाद्यमिति । अवतरणस्य मार्गेऽन्तरसर्वमार्गमिश्रवाद्यम् । अन्ये तु यावदवतीर्ण- कोटिकोटीति पठन्तस्त्रिसामावतरणयोर्मध्ये सर्वभाण्डे वाद्यमिति मन्यन्ते । तत्र हेतुमाह । पूर्व हीति । सिद(विं)व्याचष्टे । स्त्रीयालेत्यादिना । कुतूहलजननमेव सिद्धिः प्रधानमित्यर्थः ॥ २२२॥ आचार्या एतत्तत्त्वविदः । पण्डिताः वैय्याकरणादयः । स्त्रिय इति यत्र मधुरम् । इतरे बालमूदियो विकृष्टन्ति(मिति ) प्रतिवृत्तम् ॥ २२३ ॥ तस्यैवेति । बहिगीतोत्तेजितस्य वाद्यस्यान्ते तु गीते । अङ्गुलिप्रचलन- प्रायमिति । अतीव्रप्रायमित्यर्थः। गीतप्रयोगाभिनये समाप्ते तदन्यसन्निपातात् प्रभृति लास्यनृत्यमनुगतवाद्य फरणधातुयुक्तवीणावाद्यमिश्रम् । अन्ये तु कृतादिपटकमत्रेत्याहुः । एवमुत्तरत्र । उत्थापने त्वालिप्तमा!चितजातिक्रियावाद्यम् । परिवर्तिन्यां सर्वमार्गेपु शुद्धायां जात्यां करणाश्रितमिति । धातूचितं सन्निपाताक्षरयोजना......::

·४५२ नाट्यशासम् । योज्यम् । रङ्गद्वारे प्ररोचनाया जर्जरे बिगते चार्या चाद्वितमागांधित सन्निपातनई प्रयोक्तव्यम् । महाचार्यां वितस्तिमार्गाश्रितं प्रदेशिनी- ग्रहम् । एवं तायत् पूर्वरङ्गे भाण्टवाद्यमुतम् । नायकानां तु स्वस्थ. गतिप्रचारं वक्ष्यामः । तत्र धंद्रांद्रांद्रां इति देवतानाम् । तांतां... कृणकिटिप्राय विमाणाम् । व्यञ्जकमायं मध्यमानाम् ॥ २२४ ॥ एवं स्वस्थावस्थागतिप्रचार विधीयते वाद्यम् । द्विकलाश्च तथैककलाश्चतुष्कलाश्चय पादविन्यासाः ।। २२५॥ तत्र तु साम्यं कार्य भाण्डे च समं च गानेन । पुनश्वावस्थाकृतं वाद्यं वक्ष्यामि त्वरितगमने ॥ २२६ ।। धंधंधेघेट इत्येवं वाद्यं प्रयोक्तव्यम् । रथविपमादिगतमङ्गुलिप्रचलनकृनं विहितम् ॥ २२७ ।। (तत्रै)। पूर्व सम्यग् लिखितं गतिप्रचारे तु । पुनरन्यावस्थायां वाद्यविधानं प्रवक्ष्यामि ॥२२८ ।। त्वरितगमनेषु भावा ये पूर्वोक्ता गतिप्रचारेपु । धंघप्रायं तत्र तु वाद्यं प्रयोक्तव्यम् ।। २२९ ।। नौरथविमाननेपथ्यानिलाकाशजेहुलीचलनात् । कार्य हि तचतुकेऽप्यन्योन्यसमाश्रितं वाद्यमिति ॥२०॥ दुःखादितव्याधितेष्टजनवियोगविभवनाशययन्धः । व्रतनियमोपवासादियुक्तप्वालिप्तमार्गवन्धो विधातव्यः ॥२३१॥ दैत्यदानवयक्षराक्षसपन्नगादीनां धंद्रांधंद्रांधकुताम् । घेधेटाप्रायं खञ्जविकलपङ्गुवामनादीनाम् ॥ २३२ ।। टघटाधेप्राय चेटकुसत्वादीनां थोकटखुखणेत्यादिकम् । यतिपाशुपतशाक्यादीनां धहुधहुधेधेप्रायम् ॥ २३३ ।। स्येति । प्रदेशिनीपातेन यस्य ग्रहणं तत् प्रदेशिनीग्रहणम् । एवं पूर्वरङ्ग इत्युपसंहृत्य नायकविषयमा । नायकानां त्विति । यद्यपि जातिविनिश्चययोगो गतिप्रचारे कृत- स्तथापि ग्रहमोक्षे सन्धानयोगान्येतान्यक्षराणि तत्र मिश्रणीयानीत्येवं योजनामाहु.। अन्ये तु विकल्पमिच्छन्ति ॥ २२४ ॥ गतिप्रचार इति गत्यध्याये (अ. १२)। चतुष्कल(ला) इति । आह्निकमुखद्वये ऊर्ध्वकालिङ्गके ।। २२५-२३३ ।।

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय.।
औपस्थापक निर्मुण्डवर्षवरादीनां
धेटांघोंटांभांटाण्णाणाप्रायम् ।
वृद्धश्रोत्रियकचकिस्थूलादीनां
खोंधोधोखोखो इति प्रायम् ॥
गजवाजिखरोष्ट्ररथविमानयानेषु चंकिटिप्रायम् ।। २३४ ॥
सर्वत्रोत्तममध्यमाधमेषु पुरुषेष्वित्थं रसभावानभिसमीक्ष्य
वाद्यं प्रयोक्तव्यम् । एवं तावत् पुरुषवाद्यम् ॥२३५ ।।
स्त्रीणां पुनरभिव्याख्यास्यामः । तत्रोत्तमस्त्रीणां मध्यानां च
टोखधधिदोघंटमधिके इति प्रायम् । अथ राजस्त्रीणां धंकिहमथिधि-
दोलकखुखुप्रायम् । धकितिकिथिघटमटमथिथे इति ब्राह्मणीनाम् ।
अथ मध्यमस्त्रीणां वेश्याशिल्पकारीणां किटिपणाणं कथिंघटमथि
हुणकिदिकिटिप्रायम् । टमधिकुण (केडखुखिखि प्राय गीतं स्त्रीणाम् )।
एवं तावत् सामान्यतोऽभिहितं स्त्रीणाम् । अवस्थान्तरितानां तु त एव
पौरुपा वाद्यविशेपा भवन्ति । सामान्यतोऽभिनये भयशोकक्रोधादयो
हि भावा आसां समुत्पद्यन्ते। आसामपि रसभावाभिनयापेक्षं
मार्गाश्रितं वाद्यं भवति ।। २३६॥
अपि च ।
जातिमार्गप्रचारैस्तु करणैरक्षरैस्तथा ।
वादयेद्यस्त्वसंकीर्ण स श्रेष्ठो वादको मतः ।। २३७॥
अधान्तरवाद्यानि। अनुबन्धो विप्रहारित सिद्धि(ग्रहणं
परिच्छिन्नमिति ॥२३८॥
आपस्थायि(प)को............प्रतिनः । निर्मुण्टो गतिलतिः
॥२३४-२३५॥
सामान्यनोऽभिनये सामान्यामिनये ऋोधादयः। आमां भीगाम् ।
अपतिमो यादयो दर्मिता इति । तदनुमारेण सीगामपि वायं न केरलं घुमाम् ॥ २३६ ॥
जातयः शुद्धा या इत्यादि न्यास्पातम् ।। २३७॥
गानपरिक च पिना यद्वा तदुक्त्त(दन्त रयायम् । नयां ॥ २३८ ॥

·१ नाट्यशास्त्रम्। तत्रानुवन्धसंजमन्तरवायं यथा धोणाधोक्लचे इति। पाय- विरामे विमहारितं यथा धंद्रांखोखोणा इति ॥२३॥ सिद्विरपि। ऐश्वर्य विस्मृते शान्ते वस्त्राभरणसंयमे । सिद्विर्वादयितव्या तु नामाकरणसंश्रया ॥२४० ।। सा च सिद्धिर्यथा समार्गकरणाश्रया कार्या विचित्रकरणा पञ्चकला। अवस्थान्तरे पुनरेवमेव कृता भवति ।। २४१ ।। अपि (च) साध्यविरामे वाद्यं परिवत्साधनकृते विरामे च | वस्त्राभरणनिपाते प्रकुर्यादभ्यञ्जने काले ॥२४२॥ अथ परिच्छिन्नं सार्बभाण्डिकम् । ध्रुवायो(या) ग्रहोपशमने गम्भीरधीरप्रहारमुद्धतं यथारसं च पट्कलम् । तत्रोत्तमानां वितस्त- मार्गाश्रितं द्रंद्रक्लेघेके इति ॥ २४ ॥ अथोत्तमस्त्रीणामड्डितावाद्याश्रयणम् । खो खो खा इति । अधमानां खजनकुंटकस्थम् । यथा रेंकखाकिटिकिटिना इति ।। २४४ ॥ अनुबन्धो नाम यदङ्गानुसारेणामिनयः । मध्यम एव वर्तना । प्रयोगकालवाद्यम् । अध्यायसमापा(माघवान्तरवाक्यार्थठेदे विमहारितम् । यथा यशश्शेषतामित्यत्र विशेषेण प्रहार ॥२३९॥ अशहितविभवलोमेऽभिनयपाट्यादौ विधिः स्मृतः सिद्धिः। पूरणार्थ सिद्धिग्रहणम् ॥ २४०-२४२॥ ध्रुवागाने भविष्यति समाप्ते च यद्वाद्यं धुपापटकपर्यन्तं नियतपट्कलत्वावधिकृनात् परिच्छिन्नम् । तदन्तरवाद्यमेवोत्तरवाद्यविषये अक्षरैर्विभजति । तत्रोत्तमानामि- त्यादिना। ध्रुवाणां ग्रहणे उपशमने च यत् परिच्छिन्नं नाम चतुर्थमन्तरवाद्य- मुत्तम् ॥२४३-२४४ ॥ - ·४५६ चतुत्रिंशोऽध्यायः । अथप्रासादिकीप्रावेशिक्याक्षेपिक्यवकृष्टासु। तत्र प्रासादिकी- प्रावेशियोः समपाणी विभक्तकरणं चाद्यम् । दूतायामुपरिपाणिर्वि- चित्रकरणं स्थितावकृष्टायामर्थसन्निपातकृतमिति । यथा धोपणेधोधो इति ॥२४॥ एवमेतत् प्रयोक्तव्यं वाद्यं गतिपरिक्रमे । प्रासादिक्यां ध्रुवायां च त्वन्तरायां तथैव च ।। २४६ ।। अभाण्डमेकं गीतं तु परिवर्त प्रयोजयेत् । सन्निपातावसानेषु भाण्डवाद्यग्रहो भवेत् ॥ २४७॥ अथ द्रुतविलम्बितायां यथा। तलखो तलखो तलखो इति । अथाडितायां यथा। धोणखोखोणके......कुखुणाणाणा खोदें क्लखोंके इति ॥ २४८॥ अथोद्धात्यम् । सम्भ्रमावेगहर्थि विस्मयोत्साहशोकजे । ग्रहे गानस्य यद्वाद्यमुद्धात्यं सम्प्रकीर्तितम् ।। २४९ ।। मोक्षमिदानी वक्ष्यामः। तद्यथा। खेन्नांतिकिठिदत्तकित्त- किकिदोत्तगोगोगघेदोघेटघेघेरादो इति । य(अ)याडितायाम् । घटमधिघंखोखोणखोखोणखोखो चेणं डफणिकपणुप्प इति । अथ नकुटखजयोः। योधंद्रांधंद्रांतकितांगुडगुड घे इति । अवस्थितायाम् । धंधेटमाघेघेत्थिमटांकटत्थिमटत्थिकटकिटीथिटी इति । अथावकृष्टा- याम् । घटमटत्थिरथिगुटुघेट (धोणवंधणणोंणणं) इति ॥२५॥ एवमेते ग्रहा मोक्षा ध्रुवाणां गदिता मया । निष्कामे च प्रवेशे च त्वाक्षेपिक्यन्तरासु च ।। २५१ ।। तत्र ग्रहे यद्वाद्यं तदेव पड़धनाभेदेन म्फुटयितुमाह । अथ प्रामाद(दि)की- त्यादि ॥ २४५-२४८॥ द्रुनायां ध्रुरायां विप्रदारितनस्य भुपादिविषये नामान्तरेण प्रयोगमाह । उदात्यम्। उम्पृष्टं हननं यत्रेति ॥ २४९॥ यमुहीनापरपयांये महेऽभिधाय प्रगमनपलये मोशे दर्शयति । मोक्षमिदा- नोमित्यादिना ॥ २०-२५१ ॥

·४५६ नाट्यशास्रम् । एवं तालकलाज्ञाने मार्दनिकेन प्रयतितव्यम् । भवति चात्र । अनालज्ञमकालजमशास्त्रजं च वादकम् । चर्मघातकमि(इ)त्येचं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥२०२॥ अनेनैव विधानेन कार्य वायं प्रयत्नतः । अधमानां नर्कुटखजपे(भे)दात् प्रयुक्तं च वर्णान्तरिका । अतःपरं प्रवक्ष्यामि त्वातोद्यानां तु लक्षणम् ॥२२३॥ त्रिधा 'कृतिमदलानां हारीतकयवाश्रया। तथा गोपुच्छरूपा च भवन्त्येपांच रूपतः ॥२०४॥ ररीतका(क्या)कृतिस्त्वको यवमध्यस्तथोर्ध्वगः। आलिङ्गश्चैव गोपुच्छः आकृत्या सम्प्रकीर्तितः ॥ २५ ॥ 'तालत्रयं तथा च मृदवोऽतिक इष्यते । मुखं तस्य च कर्तव्यं द्वादशाहुलयोजितम् ।। २५६॥ "ऊर्ध्वकोऽपि तथा कार्यश्चतुस्तालप्रमाणतः। 'अङ्गुलानि मुखं तस्य कर्तव्यं तु चतुर्दश ।।२५७।। तत्रास्य द्वौ सहननी । सञ्चरसहनन यत्र सयोगाक्षराणि बाहुल्येनान्यतासरणे समानुसरण प्रयतितव्यमिति यदुक्त तण्डुनाऽर्थादेन तद् ढयितुमाह । अकालज्ञमतालज्ञमशास्त्रज्ञं च वादकम् । चर्मघातक इत्येवं प्रवदन्ति मनीपिणः॥ इति । शास्त्रज्ञत्वं लक्षणज्ञता । तालजता प्रयोग कौशलम् । कालो द्रुतादि । तालश्चच पुटादि । चर्म निहन्तीति जुगुप्सोक्ता ॥ २५२ ।। लक्षणमित्याकार ॥२५३-२५४ ॥ परीतक्याकृतिरगि(वि)कः ॥ २५५ ।। सार्धतालत्रयो द्वादशाङ्गुलकः ।। २५६ ॥ धौ ययातिश्चतुस्तालश्चतुर्दशाहुलमुम्बाकार ॥ २५७ ॥ १. त्रिया। २ भ गापुच्छा च तथा सज्ञा । ३ भ तु । ४ भ तालान् स्तानर्थताल च। ५ भ एनदेव भ्यापि। ६ भ मुखं तस्य तु कर्तव्य द्वादश वा प्रयोदशम् ।

·४५७ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । आलिङ्गाश्चैव कर्तव्यस्तालत्रयमथापि च। मुखं तस्याङ्गुलानि स्युरष्टावेव समासतः ।। २०८॥ "देर्येण पणवश्चैव कर्तव्यः षोडशाङ्गुलः । कृशमध्यागुलान्यष्टौं पञ्चाङ्गुलमुखस्तथा ।। २२९॥ 'ओष्ठावस्य तु कर्तव्यौ तज्ज्ञैरध्यर्धमङ्गुलम् । मध्यं च सुपिरं तस्य चत्वार्यवाङ्गुलानि च ॥ २६०॥ दर्दरश्च घटाकारो नवाङ्गुलमुखस्तथा। विधानं चास्य कर्तव्यं घटस्य सदृशं बुधैः ॥ २६१ ॥ द्वादशाङ्गुलविस्तीर्ण पीनोष्ठस्य समासतः। अतः परं प्रवक्ष्यामि चर्मलक्षणमुत्तमम् ॥ २६२ ।। न ज्वरोपहतं चर्म न च काकमुखाहतम् । 'नापि दोपहतं क्लिन्नं न च धूमाग्निदूषितम् ॥ २६३ ॥ एभिर्दोपैर्विनिर्मुक्तं चर्म निर्वय॑ते गवाम् । 'शुद्धपल्लवसंकाशं हिमकुन्देन्दुपाण्डुरम् ॥ २६४ ॥ अत्यामिपविहीनं तु क्लिन्नं वा चर्म कर्मणि । 'विदित्वैव सुवर्णानि चर्माण्याहृत्य बुद्धिमान् ॥ २६५ ॥ आलिङ्गो गोपुच्छाकृतिः। त्रितालोऽष्टाङ्गुलमुखः ॥२५८॥ देर्येण पोडशपरिणाहेनाप्टी मुखतः पञ्चाङ्गुलः पणवः ॥ २५९ ॥ अगु(ओ)टो यत्र चर्म विश्राम्यति ! तेन सोवों(?)मुल्यमध्यतः । अल- द्वयस्थूलं तु काष्ठमित्यर्थः ॥२६० ॥ नवागुलमुखो द्वादशाकुलमुपिरः पीनोष्ठो घटाकृतिर्ददरः ॥२६१-२६२ ॥ अध गुम्योपयोगलक्षणमाह ! न ज्वरोपहतमित्यादि ॥ २६३-२६५ ॥ १ म. गाभापि यांनी दी: पापभिरभिः ।। २ म. मायमनिषा ३ म. भार: फोनः ।। म.पीना। ५म. र ६ म.न। ना.५८ .....

·४५८ नाट्यशास्त्रम्। शीतोदके निशामेकां स्थापयित्या समुद्धरेत । वधेः सुललिनेत्रिमियरक्तमार्जि(मदि)नः ॥२६॥ चन्द्रकैस्तनुभिः पश्चात् मृदङ्गान् योजयेद् बुधः । पुष्पावनस्त(न ततः कुर्यात् नियर्ति चन्द्रकाश्रया(य)म् ॥२६॥ कक्ष्यायं 4 परिकरं ग्रीवाख्यं स्वस्तिकं तथा। "त्रिशतं च प्रकुर्वीत पुष्कर शाक्षिकानि तु ॥२६८ ।। दश तत्र हि बधास्तु प्रक्षेप्या वनिसंश्रयाः। द्व(द्वे) हित्वा त्याक्षिके वध्र(धे)तृतीये संप्रवेशयेत् ।। २३॥ सर्वप्वेवं प्रयोगोऽयमाक्षिकेपु विधीयते । तन्त्रीभिः पणव नह्येत् सुदृढाभिः समन्ततः ॥ २७ ॥ वातपुष्करिकां चैव योजयेत्तनुचर्मणा। एवं मृदङ्गपणयाः कर्तव्या दर्दरास्तथा ॥२७१।। पूर्व गोमयेनाक्ताम्ततः सुमर्दिनाः ॥२६६ ॥ चन्द्रकैरिति । वधा निखद्यास्तथा कार्या यथा चन्द्रकाकाराः कचित् कचि- दृद्धकुमुमवर्तनाकारा । ग्रिवर्तिमिति । त्रयाणां वधाणामन्योन्ययोजनावैचित्र्येण ॥२६७॥ कक्ष्याख्यं वै परिकरमिति । येन म्कन्धे निवेश्यत इत्येतन् पणववत् प्रवेशयेत् ।। २६८॥ अक्षके साध्ये सति द्वे वः बन्धयित्वा स्पष्टात्तवधेषु मध्ये तृतीय वधे (म)वेशयेदिति पणवत्त्वम् ॥ २६९ ॥ ततलिमिनीयात् ॥ २७० ॥ चातपुष्करिकां चैव योजयेत्तनुचर्मणा । इति । घातदाय विनापि लबक्षरपवनवनादेव यथा मधुरशब्दादयो विचित्रा भवन्ति य(त)था कुर्यादिति ॥ २७१ ॥ १ न. ताना। ३ भ. पिचिव । ३ म. लोमशः रक्तवमः । ४ भ, शितानि च ।

·४९९ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। नवे मृदङ्गे दातव्यं रोहण सततं बुधैः । गव्यं घृतं च तैलं च तिलपिष्टं तथैव च ॥ २७२॥ 'तथा ह्येतेन विधिना त्वाङ्गिकालिङ्गकोकान् । देवताभ्यर्चनं कृत्वा ततः स्थाप्या महीतले ॥ २७३ ॥ चित्रायामथवा हस्ते शुक्लपक्षे शुभेऽहनि । उपाध्यायः शुचिविद्वान् कुलीनो रोगवर्जितः ॥२७४॥ मतिमान् गीतितत्त्वज्ञो मधुरोऽविकलेन्द्रियः । सोपवासोऽल्पकेशश्च शुक्लवासा दृढव्रतः ।। २७२ ।। मण्डलत्रयमालिप्य गोमयेन सुगन्धिना । ब्रह्माणं शङ्करं विष्णु त्रिपु तेषु प्रकल्पयेत् ।। २७६ ।। आलिङ्गं स्थापयेत् पूर्व कृते ब्रामेऽथ मण्डले । उर्ध्वकं तु द्वितीयेऽस्मिन् रुद्रनाम्नि निधापयेत् ।। २७७॥ तिर्यगुत्सङ्गिकं सम्यग वैष्णवे मण्डले क्षिपेत् । बलिपुष्पोपहारस्तु पूजयेत् पुष्करत्रयम् ॥ २७८ ॥ पायसं घृतमध्वक्तं चन्दनं कुसुमानि च । शुक्लानि चैव वासांसि दत्वा लिने स्वयंभुवः ॥ २७९ ॥ त्र्यम्बकाय प्रदातव्यः सगणायोयके चलिः। स्वस्तिकैाजिकापुष्परूपपिण्डाष्टकः सह ॥ २८० ।। दातव्यं रोहणमिति । येन चर्मणा(णो) वाद्यं प्ररोहति तद् द्रव्यम् । घृत(तं)तिललेलं तिलकल्लं चेनि । चर्मणि लेपः ॥ २७२-२७३ ॥ अथ मुरजपूजां यनेन कर्तव्य व्या )माह । चित्रायामित्यादि । उपाध्या- या(य) इति । मोरजिकाः(कः) ।। २७४ २७६ ॥ आलिग(ङ्ग्य)म् ॥ २७७-२७८ ॥ स्वयम्भुवः ममणा(णः) ।। २७९-२८०॥

·४६०
नाट्यशास्त्रम् ।
उन्मत्तकरवीरार्कपुष्पैरन्यैश्च भूपितः ।
बलिः कार्यः प्रयत्नेन रक्तकोदुम्बरैः सह ।। २८१ ॥
वैष्णवे मण्डले स्थाप्यः सर्ववीजगतोऽविकः ।
सम्वत्रालेपनैः प्रीतैश्चरुभिश्च सपायसैः ॥२८२ ॥
वाचयित्वा द्विजैः स्वस्तिं दत्वा पूर्व च दक्षिणाम् ।
पूजायित्वादिगन्धर्वान् पश्चाद्वरा समाचरेत् ॥२८३ ।।
देवतानि च वक्ष्यामि येषां ते च भवन्ति हि ।
ववेक्षणः शकुकर्णो ग्रहश्चापि तथा महान् ॥ २८४ ॥
एतास्तु देवता विप्राः पुष्करेषु प्रकीर्तिताः ।
मृण्मयत्वान् मृदङ्गा(ज)स्तु भाण्ड भ्रमयतीति च ।। २८५ ।।
मुरजास्तूप्रकरणादातोय तोदनादपि ।
भाण्डस्यादौ प्रणीतोऽत्र पणवश्च विधीयते ।
दारं शहं दारयति तस्माद् भवति दर्दरः ॥२८६ ।।
उन्मत्तं धत्तूरम् ।। २८१-२८३ ।।
चवेक्षणादयोऽग्रतः पूज्याः ।। २८४ ॥
अथ निर्वचनमाह । मृण्मयत्वान् मृदङ्ग इति । मुखे चेति सुखं महलं च
करोति । भाण्डम् । भम्य डा आदेशः । तदाह । भ्रमयति । रसयतीत्यन्ये
पठन्ति । एके भणत इति च भाण्डमाहुः ॥२८५॥
मुरजाः सर्वकरणादिषु मुरा(द् वेष्टना )जाता मुरजाः। ऊर्ध्वकरणमुन्नत
सौपियं च । अन्ये तु मुजि(पा. पा. २५१ )जिनति विक्रम.प(मन्य रूपमूवं समनु-
कुन्तीति प्रातिपदिकाद् धाव (पा.धा. १८१६)णिचि टिलोपे पचायच् (अ. ३०१.१३४)
मुरजा इत्याहु. । आतोयं तोदनात् । भाण्डस्यादौ प्रणीतः पणव इति ।
तेनैव पूर्व व्यवहाराद् म(प.)ग व्यवहारे (पा.धा. ४३९) द्रव्यनिचयः । दर्दरः।
तदाश्रयत्वाद् वाद्यमपि । नृणामन्ते( दृ विदारणे ) क्यचि रूपमित्युक्तमेर (३४-८४)
॥२८६॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय । सृष्ट्वा मृदङ्गान् पणवं दर्दरं च महामुनिः । मेघैश्च स्वरसंयोगं मृदङ्गानामथासृजत् ।।२८७।। विद्युजिह्वो भवेद्वामे मेघः स तु महाखनः । ऐरावतो महामेघस्तथा चैवोर्ध्वके भवेत् ॥ २८८ ।। आलिङ्गाके तडिद्मांश्च नाम्ना चैव बलाहकः। दक्षिणे पुष्करो मेघः पुष्करो वामयोजितः (कोकिलो नाम विश्रुतः) ॥ २८९॥ मृदाश्चैव नाम्ना तु ऊर्ध्वके नन्यथोच्यते। अङ्किकः सिद्धिरित्येवमालिङ्गश्चैव पिकालः ॥२९॥ भूतप्रियो बलिस्तेभ्यो दातव्यः सिद्धिमिच्छता । अपूजयित्वा घेतान् वै नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत् ।। २९१ ।। करीपस्य तु सङ्घाते मृदङ्गं स्थापयेद् बुधः । सुसम्या(वातानचलिता(तां)स्तथा च(चा)पतिता(न्)पुनः ॥२९२॥ आतोद्यपणवैश्चैव नर्तकोपनतास्तथा । शान्तिकर्म प्रयुञ्जीत विधिदृष्टेन कर्मणा ॥२९॥ अथ मेपाना तत्राधिष्ठातृत्वं सूचयन् पुराकल्पमाह । मेधैश्च स्वरसंयोग इ(मि)ति । मेघगर्जितेन हेतुना तत.म्यरयोजनामाश्रित्य । पुष्करपंत्रातु वर्णा. पोडोति भावः ॥२८७॥ तेनोके चैरावतः। आलिझेन वामेन निनादः ।। २८८ ॥ दक्षिणे त्वतिके कोकिलः ॥२८९ ।। ऊर्ध्वके नन्दी । आङ्किके सिद्धिः। आलिङ्गे पिङ्गलः ॥२९० ।। इति परमेश्वरगणविशेषाधिष्ठानद्वारेण सूचयन् तेपामप्या पूज्यत्वमाह । भूता- यानि । येन तामृलली(तेपा प्रियो लि ) ॥२११ ॥ करीपस्य शुभगोमयदा(म)निगेपमन्ये । यथा नर्मपद्धमिनिन भाति । न्यन्ताद् वेदनीयानि म. पाई। २ म.शेरिना नाम :

·नाट्यशास्त्रम्। चत्वारः पणवाः कार्याः दशरूपविधी पुनः । आतोद्यान्यपि तान्येव नानावस्थासु वादयेत् ।। २०४ ॥ नाटके सप्रकरणे 'भाणके(णे) प्रहसने तथा । मृदङ्गं पणवं चैव दर्दरं चैव वादयेत् । एवमेतद् बुधैर्जेयं मृदङ्गानां तु लक्षणम् ।।२९५ ।। गतिवाद्यतालपाठ्यग्रहमोक्षविशारदोऽथ लघुहस्तः। छिद्राच्छेदविधिजः सिद्धस्थाने धुवाकुशलः ॥२०० ।। फलरिभितमधुरहस्तः सुनिविष्टो रक्तमार्जनो बलवान् । अवहित शरीरबुद्धिमदनवादी गुणरेतः ।। २९७ ।। आलेपनप्रमाणज़श्चतुर्गिकृतश्रमः । प्रतिग्राही च (ग्रहीता) सिद्धीनामङ्गदोपविवर्जितः ।। २९८ ।। स्वभ्यस्तकरणः सामे गीतजो गुणितग्रहः । सुसङ्गीतप्रयोगजो मृदगी तु भवेद् गुणैः ।। २९९ ।। भ्रान्तो हस्तः कालजछिद्रावरणपण्डितः। अभ्यस्तकरणश्चैव भवेत् पाणविको गुणः ।। ३००॥ निश्चलो निपुणः शीघ्रो लघुहस्ती विधानवित् । वादनान्तरवादी च दर्दरी तु प्रशस्यते ॥३०१॥ सङ्घातानन्योन्यविश्लिष्टान् ।। २९२-२९६ ॥ फलश्चतुरो रिमितो दीप्तो मधुरः श्रुतिसुखदो हस्तो यम्येति । मुश्लिष्टो दृहायो दृटा दो सह ।।२९७ ।। प्रतिगृ(ग्रहीता सिद्धीनामिति ॥ २९८ ॥ अन्तरवायज्ञ । गुणिता अभ्यस्ता ग्रहा ग्रहमोसमन्धयो (ये)न । सुष्टु मगीतप्रयोगमेर निका जानातीति तथोक्तम् ॥ २९९ ।। भ्रान्तेत्यत्र भ्रमणक्रियाचतुर अधि.म्बिरश्च हम्तो यस्य ॥ ३०० ॥ वादनस्य मुरजवाद्य(या)न्तरं मध्यान्तरं चेति विशेषश्च ।। ३०१॥ १भ वीया भाग डिमे।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । एतत् सर्व नाट्ययोगं समीक्ष्य प्रोक्तं वाद्यं सर्वलोकानुभावात् ।। नोक्तं यचेदागमाद्वस्तुबुध्या सद्धिः कार्य मार्गजाती समीक्ष्य ॥ ३०२॥ स्फुटप्रहारं विशदं विभक्तं रक्तं विकृष्टं करलेपनं च ॥ त्रिमार्जनापूरितरागगम्यं मृदङ्गवाद्यं गुणतो वदन्ति ।। ३०३ ।। वाये तु यत्नः प्रथमं तु कार्यः शय्या हि नाट्यस्य वदन्ति वाद्यम् ॥ वाद्ये च गीते च हि सु(सं)प्रयुक्ते(क्तो) नाट्यप्रयोगे(गो)न विपत्तिमेति ।। ३०४ ।। इति भारतीये नाट्यशास्खे पुष्करवाद्यो नामाध्यायश्चतुस्त्रिंशः॥ नोक्तं यचेदितीति । हुडुक्का विसिसंक्षानशङ्कामात्रमेतत् । वस्तुतस्तु न सर्वमुक्तमिति दर्शयति ।। ३०२ ॥ विकृष्टमिति । आराच्छ्रवणयोग्यम् ॥ ३०३ ॥ नाट्यस्य वदन्ति वाद्यमिति । पश्चधेति साम्यात् प्रतिष्ठितं भवति । तदाह । गीते । वाचाऽपि तु सम्प्रयुक्तो नाट्यप्रयोगो न विपत्तिमेति । गीतातोयाभ्यां रामरावणादिविशेपास्पर्शनेनैव रसभावचर्वणौचित्यमाधीयते साम्यं च यतो भवन्ति सर्वाः सिद्धय इति शिवम् ॥ ३०४ ॥ नादान्तसादाशिवभक्तिधाम सन्तानकृत्यः कखिलामिधानः । रात्रिन्दिवं तम्य सुतेन दृष्टा सुपुष्कराध्यायममाप्तितिः ।। इति श्रीमहामाहेश्वराभि(न)वगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां पुष्कराध्यायश्चतीयशः।

·४६४ नाट्यशाखम् । ॥ श्रीः ।। अथ चतुस्लिंगोऽध्यायः। भिन्नपाठक्रमः। ततातोद्यविधिस्त्वेप मया प्रोक्तः समासतः। अवनविभागेन लक्षणं कर्म चैव हि ॥१॥ आतोद्यानां प्रवक्ष्यामि विधि वादनमेव च । मृदङ्गपणवानां च दर्दरस्य तथैव च ॥२॥ गान्धर्व चैव वाद्यं च स्वातिना नारदेन च । विस्तारगुणसम्पन्नमुक्तं लक्षणकर्मतः॥३॥ अनुवृत्या तयोः स्वात्तेरातोद्यानां समासतः। पौष्कराणां प्रवक्ष्यामि निवृत्ति सम्भवं तथा ॥४॥ अनध्याये कदाचित्तु स्वाति दुर्दिने दिने । जलाशयं जगामाथ सलिलानयनं प्रति ॥५॥ तस्मिन् सरोनिपपणे च प्रविष्टा पाकशासनः। धाराभिर्महतीभिश्च कर्तुमेकार्णवं जगत् ॥६॥ पतन्तीभिश्च धाराभिर्वायुवेगाजलाशये। पुष्करी(राणां 'कलरवः पत्राणामभवत्तदा ॥७॥ तेपां धीरकलं शब्दं निशम्य से महामुनिः। आश्चर्यमिति सम्प्राप्तमवधारितवान् स्वयम् ।। ८॥ केचिदेकवक्त्रज केचित् त्रिवक्त्रजं केचिन्निर्वजमिति । यथा रेफः सर्यचक्त्रेषु। दका(र)धकारावालिग्यवामके । आलिङ्ग्य दक्षिणे मकारः । बामोध्ववो(ध्वों चा) गकारः । कचिदालिङ्गेऽपि लाघवार्थ धकारः कर्तव्यः । एवं नत्र प्रतिषेधो न कार्य इति नु(नो)तुं ९ मुनी सरस्थे । ३ प्रष्टः । ३ पटुः शब्दः । ४ धीरे । ५ सहसा ।

·चतुसिंशोऽध्यायः। ४६५ स्वरव्यञ्जनसंयोगः' पञ्चपाणिः प्रगतानां समपाणिर'पाणिरर्धार्ध- पाणिः प्रदेशिनी चेति। एते नीच(नि)गृहीतार्धगृहीतमुक्ता भवन्ति । तत्र समपाणिहतो मकारः स निगृहीतः। दकार पकारा अक्षतार्धगृहीताः। अर्धपाणिप्रहताच कार(क)कारखकारगकारडकाराः । पाचपाणि- महता निगृहीताश्च तकारथकारंहकाराः। अर्धार्धपाणिप्रहताश्च प्रदे- शिन्या हताश्चालिने 'मकारडकारणकाराः । मुक्ताश्च विहस्तप्रहस्त- प्रहताअपि द्रवक्लेङिति। मुक्काच कुद्ध(वा) इत्यर्धपाणि प्र(हतोऽ- (ता अर्धनिगृहीताश्च । एवमेतेप्वक्षरेषु प्रयोगवशेन कार्य महतम् ॥९॥ कुतः। पोडशैव तु दृष्टानि वाद्यजान्यक्षराणि तु । अनेनैव तु योगेन योज्यं वा(क्)करणं बुधैः ॥१०॥ चतुर्मार्गमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः । अडितालिप्तमार्गौ तु वितस्तो गोमुखस्तथा । मार्गाश्चत्वार एवैते प्रहारकरणाश्रयाः ॥ ११ ॥ तत्रालिङ्गमृदङ्गमहारयुक्तस्त्वडितो मार्गः। वामोर्ध्वगप्रहारयुक्तस्त्वालिप्तमार्गः ॥१२॥ अङ्गिदक्षिणोत्क्षिप्तप्रहस्तो" वितस्तमार्गः । आलिङ्गकरणयहुलः सर्वपुष्करमहतो गोमुखमार्गः ॥१३॥ इति । तवाडित"प्रहारजो यथा । मकल्थितघटवेण्टाघटुंगत्यि डुंगमगधिमगघेण्डां सन्धित्य इत्यहितो मार्गः। इदानीमालिप्तमार्ग: आलिगकरणयहुलः सर्वादधो मामादध्रो मांगुषंगुदुर-दुर्घघेन्द्रं "घेन्द्रामाइ । १ सयोगः । २ प्रदनाना । -३ अधिरारा। ४ भराध । ५ कार। (र। लि। ८ पुगः । ९ प्रला निट-1 1• महतो। शारगे। १३ मार्गः दो। ना.५९ ·नाट्यशास्त्रम् । आलिप्तमार्गवाय विज्ञेयं चादरेवम् । इदानी वितस्तमार्गः । तकितां तकिता केन्नां किन्तान्धि संकेता उदुहुदुकेन्तां वितस्ते स्यात् । अहलिमचालनावर्तितो नकारो मुक्तश्च स एव स्वस्तिकोनो ध्वां' कुकयोरनिगृहीतः । तयोरेव सम- हस्तदर्शनात् प्रचालनात् 'हकारो मुक्त इति । धत्यतित्यडित्यडिन- किता खदेङ् खदेङ् गुरुखेन्दु खेण्डशथियित्वन्धियां 'विधातव्यः। एवं वितस्तमार्गगणे लमकरवर्जिताः प्रहाराः स्युः । ऊर्ध्वमार्गेण विशेपो कार्या(य)श्च गोमुख्याः । "पगमत्थिमटरघेण्डाखुखुणं "खरखेण्डा खेदुङ् खुणुमां दुणकितिकिन्तिकिहिमा" खुखुणद्वेधै" धोधा विधातव्या। इदानीं गोमुखीवाद्यम् । डेणघेण्डणखुखुन्धु लघुदुले घट- मटटाङ् दुणुपुंगांत्थि घटंघिटिमा कुकुटाकुडणुधेकिदिमाइ धे घे खो खो च गोमुख्याः ॥१४॥ ये त्वालिप्तसमुत्थाः सर्वैर्गिस्तु ते विधातव्याः । ग्रहणाक्षरसन्धानेऽ"प्याद(दि मृदगादु ग्रहो भवति ॥१५॥ एतेपां तु प्रवक्ष्यामि दर्शनानि यथाक्रमम् । चतुर्णामपि मार्गाणामक्षरग्रहण यथा ॥१६॥ धृद् "डू घड्यङ् मत्थिरथिमटामटत्धिदिङ्मनधेङ् क्लाडक्लेड् विकाइ त्वडिते वाद्यम् । मद्रा तकिता धृड् "वृद्ध "स्रो किटि घेडा गंत्थि" किटिकेत्या "यकुताकितां किरटामिति संयोगो वितस्तेस्तु "स्रोमाङ् गुदुधे घेघेघेण्डां घेघेदद्वमां। १झेन्तो। २ नादार्तितो। ३ चोक । ४ हाकार । ५ घिय । ६ ति। कां। 4 मार्गे । ५ रमर । १. विशेषा। ११ सट । १२ घर । १३ टिमो। १४ द्वैषेधोधोवि। १५ न्दु ! १६ लेङ् । १७ ह्या । १८ । १९ मथि । २० पिकदाङ । २१ झ् । २२ भो। २३ गंधि । २४ पाता । २५ प्रो। ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ४६७ आलिप्ते संयोगे कार्योऽयं चादने तज्ज्ञः॥ घेघेटत्थिकटांगुदुघेङ् बेटां घेण्डां 'घिमितित्यिधंकेसरेघेगधे णोणोणमिति वैष गोमुख्याः। उक्ता मार्गाः । एतेषां पुष्कराणां त्रिविधः प्रचारः। समो विषमः समविषम इति । वामोर्ध्वगयोमसध्ययोरडितामार्गेऽपि कार्यः । समप्रचार- स्त्वालिप्ते वाद्यकरणे तु वाध्वर्थ (ग) सव्यानां ग्रहणे चामस्तु कर्तव्यः । सव्यों ध्वगमनानां सत्यो विषमप्रचारे तु ॥१७॥ एवं स्वस्तिक योगाद द्वाभ्यामपि यद् भवेत्तु हस्ताभ्याम् । माने वितस्तिसंज्ञे महते विषमः प्रचारः सः ॥१८॥ स्वच्छन्दकस्तु करयोः शेषः प्रहतेषु मार्गकरणेषु । अड्डितगोमुखयोगात् समविपमो हस्तसञ्चारः ॥१९॥ शृङ्गारहास्ययोयि योज्यं तथाड़िते मार्गे। वीराद्भुतरौद्राणां वितस्तमार्गेण वाद्यं स्यात् ॥ २० ॥ करुणरसेऽपि च कार्य वाद्यं चालिप्तकरणमार्गेण । वीभत्सभयानकयोस्तथैव नित्यं हि गोमुख्याः ॥ २१ ॥ 'रसत्वभावयोगं दृष्ट्वाऽभिनयं गतिप्रचारं च । चायं नित्यं कार्य यथाक्रम स्थानसंयोगात् ।। २२॥ एतत् प्रहतविधान कार्य मार्गाश्रिते रसैः सम्यक् । वक्ष्याम्यत भूयो दर्दुरपणवाश्रितं यायम् ॥ २ ॥ तत्रातिवादितं स्यात् मुखानामग्रतो यत्र । यत्त्वानुगतं मृदान(ई) मृदगादनुवादितमुच्यते तु तद्वायम् ॥२४॥ पिमधिप। ३ग। ३ हो। ४ । ५ नारा दोगे पाई। गान। 4. महानु।

·१६८ नाट्यशास्त्रम्। 'समवादितमृदयं माम्येन यद् घावम् । 'कसग पणवमुसां दोहां त्रुट्ठलाम् । पते वर्णा नित्यं पणवयाचे प्रयोक्तव्याः ॥२५॥ किरिखिण्डां योणोधोत्रहला फिरिकिण्ड णोणोणाणाध किरि- कण्डां 'मादामटथि टेटे दोषणां पणयाय तस्य महतं कार्य कनिष्ठा- नामिकाग्रेणेव ॥२६॥ प्रशिधिलचत्रितकक्ष्ये पणवे फवार एकमकारस्तु । तथै(धा)न्ततः प्रहारः पण कार्यः प्रशिथिल(ल) चश्ये ॥२७॥ कपररकृतः प्रहारः सोच्छ्वासे तु पण विधातव्या(व्यः)। शेपा भ्रान्तकरणसंयोगात् संयोगकृता विधातव्याः ॥२८॥ धोकारस्तु वारजे पण कथ्याश्चिते तु संभवति । णकरों युक्तो ह इति पणयप्रकारः स्यात् ॥२९॥ तिर्यग्गृहीतवादननरावर्तितमिष्यते महारोग्यम् । कुहुला कुडुलां"क्रमससिन्धिः कुहुलामितीत्थं प्रकार: स्यात् ।।३०॥ एवं च सङ्करकृनाः महाराः शुद्धाः प्रकीर्तितास्तन्नः। दर्दुरपणवमृदॉर्मिश्रितवाद्यं प्रवक्ष्यामि ॥३१॥ तत्र वर्गिकाभावं केचिदिच्छन्ति मिश्रित केचित् । केचिद् युगपत्करणं केचित् पर्यायफरणं तु ॥३२॥ "एकैकसम्मयुक्ता वर्गानुगतास्तथैव सम्मयोक्तव्याः। घेता कथं वो"कुहुलां तकिता मृदङ्गेषु ।। ३३ ॥ अथ दररे "द नेरेड् कुहुलां मटंथि पणवे च। धंमद हिझं कुहुलां मटस्थि दे वेर विमिश्रितस्तु ॥ ३४ ॥ १ समवादित। २ वसगा। ३ ले कुहुला धाहुलराम् । ४ थोयोगो। ५ । ७ प्रणेव। पक्ष्ये । १ स्वो। १. कारो। ११ कमकिमि । १२ एकेक । १३ रखो । १४ दडले । १५ टा ये।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४६९ एभ्यो येऽन्ये शेषा न मिश्रा एवं नित्यशः कार्याः। पूर्वेऽपि च मिश्रत्वं ब्रजन्ति सर्वे यथायोगम् ।। ३५ ।। अथ युगपत् करणं कुहुलाणणां खुखुणोखेद्रोमादोण्णा 'धयोधौथि द्वे योज्यं पणववाद्यम् ध(धु)र्यकृतं च क्रमशः करणं परिवादने के(दके) 'न कर्तव्यम् ॥ ३६॥ 'भटभेभेधोधोणाणकिरिणि किण्णाकृतं चेति । पणवस्याचारयन्धे कार्य धारखुखुणेति वाद्यत्रयम् ॥३७॥ भूयः कृतं च प्रतिकृत(तं) मार्दङ्गिकदा१रिकाभ्यां तु । यद्यत् कुर्यात् समुखं प्रहारजातं गतिमचारेषु ॥ ३८॥ अनुगच्छतमक्षरवृत्तं तदेव वाद्यं तु पणवेन । न हि चित्रं कर्तव्यं गतिप्रचारेषु वाद्य(दन)मनन्तज्ञैः ॥३९॥ समसहिं तत्र हि तन्न लक्ष्यते पादसञ्चारे । उपरिकरणं यथेष्टं कर्तव्यं पणवे मृदने च ।। ४०॥ तद्वत् 'प्रहारकरणं मृदङ्गवाद्ये विधातव्यम् । प्रायेण सर्ववाद्येष्वादी पणवग्रहाः प्रयोक्तव्याः॥४१॥ वक्ष्याम्यतः परमहं दस घेत्ततिता "केसदे। केसदेवेदेरेभिण्णत"मिततिमत्थि ॥४२॥ इति दर्दुरे प्रहरः कार्यो मुक्ते निपण्णे च । कार्यस्तत्र णणपणारेद्रेग्रेधिकित्यि"दकिकिकरणे ॥४३।। वामेन तु "झित्धिकसं(ल) तत्त्व(ट)(:)कराग्रेण । मुक्त तमिति चैव निगृधाशीघ्रकरणानुबन्धास्थितिरेव हितक स्यात् ॥४॥ ज २ धोपोन्धि। ३ ५। ४ दकेन । ५ ररटे धोगगति। ६ याहमन तः । ५। ८ प्रार। ८ । १. एटदाहोदे। 11 तति। १२ व्यीन दशगरंग। ११ शिप तस्व पार ·४७० नाट्यशास्रम् । इति दर्दुरे प्रहारे वक्षाम्यूकरणजातम् । रूपं कृतं प्रकृति (प्रतिकृतं) प्रतिभेदो रूपशेपमोघश्च । पष्टी(ई) वै 'मकृति(प्रति) शुष्के(क) ह्येते(त्तज्) ज्ञेयाः(यं) (हि) करु(रणा(ण)जातम् ॥४५॥ तत्र रूपं नाम विहस्तकरणकरणम् । यथा। गंखुखुगखुपंक्रमधिमत्थेत्तरधयं घन्तिमैथिघेण्डा। करगुडरणकिटिउंखेघडंचेघडं घेख मिति रूपम् ॥ ४६॥ 'प्र(ति)कृतं नाम पत्रैकं करणं त्रिपुष्करमप्युद्भावयति । यथा। थंखुवण खु क्रमत्थि वगैरघट घट थिधक सां गुढं घं कुहलां हां दोघोघोणा इति ॥४७॥ कृतप्रतिकृताख्यं प्रतिभेदो नाम युगपत् कृते करणे मृदङ्गानां यदुपरिकरणेन गच्छति । यथा । घोघोणाखोकुहुलालणाणात्थि कटामाथिदधिधेपटाम् । एभिः करणविशेषः प्रतिभेदो नाम विज्ञेयः॥४८॥ चिरूपशेष नाम विरामकृतः । यथा। खुरखुण्णाणोमटघण्टा 'मदघेण्टामयि' आंधोमिति वार्य रूपशेयं तु ॥४९॥ प्रतिशुष्कं नामानुस्वारो मार्दगिकपाणविकदार्दुरिकाणाम् । यथा । घटमटस्थिदुणघेङ् किटिधे घोड घोण्डा घोणं घोण खोखो खेकुटुकुटु किटकिट वखोथिणणत्थि ॥५०॥ चतुष्काख्ये सर्वभाण्डे विरामे दुतपाणिलयो नद्योधवा(च)- दोघः । यथा । किटिमंथि वठिकिटिघिटि घे घेण्टापटाणं घोण घोण घट घटगु"दु घे गंघेति"रिणगेगं थो यो तथो "घघु ॥५१॥ १ प्रनितं । २६।३।४ प्रतिशत । ५ स। ६ धक्ला इदु । ७ लाणणास्थि । 'मम् । १ टपोटाम् । १० आयो। १ थिमिकिटिये । १२ ।। १३ किरिणिण । १४ घच । -- ·चतुर्विंशोऽध्यायः। करणानां समा योगं करणेपु विधीयते । अनेन (नैव) विधानेन योज्यं चाकरण बुधैः। यतिना( )म समा स्रोतोगता गोपुच्छचे(जे)ति च ॥५२।। यतिपाणि(णी)नां विविधः संयोगः। स च त्रिपकारो भवति । यथा। 'राद्धा(ई)विद्धा(ई) शय्या(म्या)गतम् । एवम् । त्रिप्रकारः संप्रयोगः करणेषु विधीयते । "अपपाणिस्तु यत्र स्यात् तथा चैव स्थिता लयाः ॥५३॥ गोपुच्छा च यतिर्वाद्यं तद्वै शम्यागतं भवेत् । यथाऽवगीतिप्राधान्यं मार्गश्चैव च दक्षिणः ॥५४॥ 'अत्युक्त(त्त)मेषु पातेषु वाद्यं शय्या(म्या)गतं भवेत् । स्रोतोगता यतिर्यत्र लयो मध्य तथैव च ॥५५॥ समपाणिस्तथा चैव विद्धं वायं तु तद्भवेत् । स्थित्ताल्लयात् प्रभृत्येषां प्रमाण सम्पवर्तते ॥५६॥ कार्यहानिः 'कुलानां च शेषेष्वन्येषु पाणिषु । यतयः पाणयश्चैव या वै वाद्यसमाश्रयाः। यथाक्रम विकर्तव्या नाट्ययुक्तिमवेक्ष्य च ॥५७ ॥ तिम्रो मार्जना नाम! मायूरी वर्धमायूरी तथा कार्मारवी पुनः । तिस्रस्तु मार्जना ज्ञेयाः पुष्करेषु स्वराश्रयाः १५८ ॥ गान्धारो वामके कार्यः पञ्जो दक्षिणपुष्करे । अध्वगे मध्यमश्चैव मायूर्यश्च स्वराश्रयाः ।। ५९॥ १ सम। २ सनेनैव। ३ राद्धं विद्धं । ४ भव । ५ शय्या। ६ अत्युत्र । ७ भवेत् ॥ वर्तिको वृत्तिमार्गः स्याद् दक्षिणो गतिवादयोः ॥ पातपूत्तममध्येषु विद्धं वाघमुदा हतम् ॥ तथा यायप्रधान च परिपाणिः समा यतिः ।। भूतथापि लयो या राई वायं तु तद् भवेत् ॥ स्थितान् । ८ कलना।

·४७२ नाट्यशास्रम्। वामके पुष्करे पट प्रापभो दक्षिणे तथा। धैयतथो चगे कार्य अर्धमायूरकाश्रयाः ॥६॥ ऋपभः पुष्करे वामे पड्को दक्षिणपुष्करे । पञ्चमथोर्ध्वगे कार्याः कारिव्याः स्वराश्रयाः ॥११॥ एतेपामनुवादी तु जातिरागस्वरान्विताः(त)। आलिङ्गे मार्जनं प्राप्य निपादस्तु विधीयते ॥ १२॥ मायूरी मध्यमग्रामेऽप्यर्धा' पद्धं तथैव च । कर्मारवी च कर्तव्या साधारणसमाश्रयाः (या)॥ ६३ ।। स्वरा पे स्थायिनो यान्ति श्रुतिसा(धा)रणाश्रयाः। त एव मार्जनं कृत्वा शेपाः सञ्चारिणः स्मृताः ॥ ६४ ॥ वामोर्ध्वगाभ्यामाहार्या कार्या ये लेपने स्वराः। शैथिल्यादायतत्याच कार्यस्त्वालिङ्गकान्तिके ॥ ३५॥ शैथिल्यं च यतं चैव वर्धापीडनमार्दवात् । एवं स्वरोद्भवः कार्यो मार्जनासु प्रयोत्कृभिः ॥६६॥ मार्जनं तु मृदा कार्य बामगोर्धगयोस्तथा। लक्षणं मिश्रिकायास्तु गदतो मे निवोधत ॥७॥ निःशर्करा नि:सिकता निस्तृणा निस्तुपा तथा। न पिच्छिला न विशदा न क्षारकडका तथा ॥ ६८॥ नावदाना(नवाकृष्टान" चाम्ना(मला)ना न वि(वि)रक्तदा। मृत्तिकालेपनं ोपां यथाकार्य तु मार्जनम् ॥१९॥ नदीकूलप्रदेशस्था श्यामा या मृत्तिका भवेत् । "तोयाव(प)सरणश्लक्ष्णा तया कार्य तु मार्जनम् ॥७० ॥ १ । २ । ३ या । ४ ना । ५ द्विते । ६ चा। " कृता । ८१ तथा। १० नवाया न था। ११ सा । १२ तोयापसरण ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४७३ बहुका या(ह्य)वदाता तु कृष्णा गुर्वी न च स्थिरा। सतुपा न स्वरकरी श्यामा यत्र न दृश्यते ॥१॥ तत्र गोधूम(चूर्ण' वा यवचूर्ण च दापयेत् । यवगोपुच्छचूर्णस्तु (न्तु) कदाचिदुपभु(यु)ज्यते ॥७२॥ एकस्तस्य तु दोपः स्यादेकखरकरो भवेत् । एवं तु मार्जनायोगाच्छ्यामा स्वरकरी भवेत् । विसंयोगस्य वक्ष्यामि लक्षणं द्विजसत्तमाः॥७३॥ त्रिसंयोगो नाम 'गुरुसञ्चयो लघुसञ्चयो गुरुलघुसश्चय इति । तत्र गुरुसञ्चयो नाम गुरुस्थितन्यवृत्तम् । यथा। त्थितटा तकितां तकिटां तित्ति' मत्ति' मतथीत्थं घटमथिमावे घेण्टामटयामेवं गुरु- लघु स्यात् ।।७४॥ लघुसश्चयो नाम लघुद्रुतलयप्रवृत्ते यथा। घटमट'घटमत्थि- मदायिघटघटदुकते लय(धु)संचय इति संयोगा ज्ञेया मृदङ्गवाद्यप्रयो- गज्ञैः। (त्रि) प्रकृति म तत्त्वमनुगतमोघश्चेति ॥ ७ ॥ अक्षरसदृशं वाद्य पदवर्णसमं तथैव प्रवृत्तम् । समं सुविभक्तकरणयुतं तत्त्वं वादयं विधातव्यम् ।।७६ ॥ समपाण्यप (व)पाणियुतं स्फुटप्रहारकरणानुगम् । वाद्यं पाण्यं भवेदनुगतं च नैककरणाश्रयम् ॥७७॥ (उ')पर्युपरिपाणि (समं) द्रुतलयं च (विज्ञेयम्)। आविद्धकरणबहुलं वाद्यं योज्यं बुधैरोघम् ।।७८ ॥ सर्वस्यैव तु वायस्य अष्टौ साम्यानि भवन्ति । अक्षरसमं तालसममगसमं लयसमं च। न्यासाव(प)न्याससम पाणिसमं चेति विज्ञेयम् ॥७२॥ १ चूर्ण । २ न्तु । ३ गुम्लघु । ४ स्थि। ५ स्थि । ६ टक्टघट । ७ निग्रह। ९ उपर्यु । १० पाणिगर्म चेते विज्ञेयम् । ना.६० ·नाट्यशास्त्रम्। पद्वृत्तं तु भवेगानं गुरुलध्वक्षरान्वितम् । तद्वृत्तं तु भवेद्वाद्यं तदक्षरसमं स्मृतम् ।। ८० ॥ ध्रुवाणां ग्रहमोक्षे तु कलान्तरकलासु च । यथा(द)झं क्रियते वायं तदनं सममुच्यते ॥ ८१॥ यत्प्रमाणं भवेगानं कलाकालप्रमाणतः । तत्ममाणं तु यद् वाद्यं तद्वै. तालसमं भवेत् ॥ ८२।। सम(मा) मोतीगता वापि गोपुच्छा च यतियथा । यद्विधं तु भवेद्वादयं तद्वै यतिसमं भवेत् ।। ८३ ।। 'व्या(न्या)सान्ध(प)न्यासयोगस्तु स्वराणां हि यथा भवेत् । वंशवणोद्भवं वाद्यं न्यासाब(प)न्यास तथा ॥ ८४॥ समपाण्युपपाण्यो(पयु)क्तं तथैवोपरिपाणिजम् । गीतानुगं च यदादां स्मृतं पाणिसमं तु तत् ।। ८५।। अष्टादशजातिकमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः। यथा । शुद्धा एकरूपाऽऽदेशा गुरुर्वा'ऽऽदेशरूपा पर्यायो(या)विष्कम्भः पर्यन्त आरम्भो(म्भः) पापिणसमता(मस्ता) दुष्करकरणा' ऊर्ध्वगोठिका उचिन्तिता एवं वाद्या मृदङ्गापणवा अवकीर्णा अर्धावकीर्णा सम्प्लया विधूतमिति ॥८६॥ एतासां जातीनां लक्षणमभिव्याख्यास्यामः । तत्र । एकाक्षरं यक्षरं वा यद् वाक्य(छ) सार्वमार्गिकम् । भवेत् करणयोगे तु सा शुद्धा नामतो यथा ॥ ८७॥ धखोखोधकामेभिर्जात्यक्षरैः समायुक्ता। सा शुद्धा विज्ञेया मध्यस्त्रीणां भवेजातिः॥ गोमुखीमडिका(ता)लिप्ती' वितस्तं चाधि- तात्तां) यदा। चादयन्ति तथैकैक एकरूपा हि सा यथा ॥ द्रिङ् घोङ् दो धोङ् घेघेमेङ्। १ न्या। ३ पा। ३ समस्ता । ४ कारणा। ५ तालियो। --- ·चतुर्विंशोऽध्यायः। ४७५ अडितमार्गाक्षरैः समायुक्ता सा त्वेकरूपा जातिवृत्ते गीत- विधानतः कार्या सर्वास्वपि प्रकृतिषु प्रयोज्या। सा स्थिताय(या) द्वता वापि देशं कालमवस्थां ज्ञात्वा मध्ये विनियोज्या । 'सर्वात्ये (प्या) ता(तो)द्यानि यत्रैकं करणं भावयन्ति हि ॥८८॥ मृदङ्गवाद्यानुगमादेकरूपा तु सा स्मृता। अड्डितमार्गविभक्ता सम्भोगकृते भवति शृङ्गारे ।। ८९॥ देशानुरूपजातिस्थितिलयवृत्तं (युक्ता) च कर्तव्या। यथा मीमत्य मम्मस्थिकिमा एभिर्जात्यन्तः समायुक्ता ॥१०॥ देशानुरूपजातिशृङ्गारे चोत्तरे स्त्रीणाम् । वामोर्ध्वगमवृत्तावाद्याक्षित्प्वा(ता) चतुष्टययुक्ता ॥९१ ॥ उपदेशादपेतरूपा करुणरसे सा भवेजातिः। यथा। 'घेद्राधेमेभिर्जात्यक्षरैः समायुक्ता ॥ १२॥ देशादपेतरूपा सा कार्या वाद्ययोगेषु । पर्यागच्छति पूर्व यस्मिन् सिद्धस्तु तं करणजातम् ॥ १३ ॥ त्रिविधेऽपि च लययोगे पर्याया नाम सा जातिः । यथा। घेदोधेदोगुदुघमाया वामोर्ध्वगमे वामहस्तसञ्चारा । पर्यायकृता जातिीराद्भुतरौद्रयोगेषु ।। ९४ ।। गुरुयुग्मं लघुयुग्मं तथैव च 'गुरुलधुनी चैच लघुश्चैव । यथा। घिङ्माङ् घटघेङ् गुदुघेड् दधेड" दघे मात्थिमेत्यम् । विष्कम्भाख्या जातिः शृङ्गारे चोत्तमस्त्रीणाम् ।। १५ ।। , ध्येऽपि । २ नोवानि । ३ युफा ४ थि। ५ वोयामिताटलयुगा। पेदार मार। ७ पेपे । ८ र ९ लघुगुरुणी चेव गुरुलउनी। १० गुदुपे गुदुपे । ११ दपेरिम ।

·४७६ नाट्यशाषन् । एकैकाक्षरयोगाद् यद् वायं सर्वमार्गसंयुक्तम् । पर्यस्ता क्रमहस्ता जातिः समद्दस्तविचारसंयुक्ता ॥१६॥ आकाशे 'र(ध)विमानक्रपिविद्याधरभुजङ्गमादीनाम् । चरिते गतिविन्यासेऽध धा(रा)यां चैव पर्यस्ता ॥२७॥ यथा। घेङ् ताङ् घेङ् ताङ् दैह्रामेभिर्जात्यक्षरः समायुक्ता । पर्यस्ता जाति साधमपुरुषेषु कर्तव्या ॥२८॥ अपपाणिकरयुक्तमभ्यादेण(क्ता यादी) मध्यमलयेन न यत्तुल्यम् । आरम्भं तं विद्यादन्तेवासि श्रुतं यस्याः ॥१०॥ यथा। मगठं खुखु किटां एभिर्जात्यक्षरः समायुक्ता। अधमन्त्रीणां योज्या संरम्भा नाम वै जातिः ।।१०।। ऊर्चाङ्गदक्षिणैर्मुखे क्षिप्ता मभूता पितस्तमार्गे तु। पाणिसमस्ता जातिः कार्या शृङ्गारहास्पगती ॥१०१॥ तस्थिकटमधिकरणः सपाणिनिपीडः । 'चन्द्रांशुधेन्द्रडिताइ पाणिः समस्तः पुनर्जातिः ॥१०२।। स्थितिलयगतिविन्यासे शृङ्गारे भवति योत्तमप्रकृती। धीरोत्तमपुरुषाणामन्येपां दानवादीनाम् ॥१०३ ॥ स्वह(ख)स्तिकहस्तविचारा सर्व(4) मार्दङ्ग प्रहारसंयुक्ता । सा त्रिलयवाद्ययुक्ता दुष्करकरणा भवेज्ञातिः॥१०४॥ यथा। दुणुदुणुदुणाकिंक्रधिमधेङ्मदत्थिदुधकिटिबेङ् । एभिर्जात्यक्षरयोगैर्दुष्करकरणा भवेजातिः ॥ १०५ ।। १ रबि । २ य धारायो । ३ माघाशे मध्यम । '४ सुपकिदाम् । ५ दमाइ गुधे गुधि- ताइ पाणिः । ६ प्रकार । " मधे दोघे ।

·चतुसिंशोऽध्यायः । ४७७ दैत्येन्द्रभुजगराक्षसपिशाचगन्धर्वगुह्यकादीनाम् । गतिविन्यासे कार्या दुष्करकरणा भवेजातिः ॥१०६ ॥ ऊर्ध्वाङ्गदक्षिणमुखो(त्) क्षिप्तमहिता वितस्तमार्गाच । अकोलगप्रवृत्ता दक्षिणवामप्रवृत्ता च ॥१०७॥ प्रावणान्तर्मार्गा वितस्तमार्गाश्रया तु दिव्यानाम् । 'अविलङ् धृङ्ग धृङ्माया जातिरियमूर्ध्वकोटा स्यात् ॥ १०८ ॥ सर्वैर्गिः समुद्धत्य यद्वाक्यं करणं भवेत् । उचित्तिकां विजानीयाद् गूढशृङ्खलिकाकृत(ता)म् ॥ १०९ ॥ यथा। केत्ता केतां गदितामेभिर्जात्यक्षरैः समायुक्ता। राज्ञां स्वभावग(मने )जातिः कार्या वितस्तिकृता ॥११०॥ गोमुख्यक्षरसहिता सर्वमृदङ्गपहारसंयुक्ता। कुहकाभिनये योज्या पैलाम्यिकदृष्टलिङ्गेषु ॥ १११ ॥ घेण्डाण्डादोरकिता घेङमटत्थि घटगु दुधे। एभिस्त्वक्षरयोगैरेवाऽऽवाद्या(वं वाद्ये) भवेजातिः ॥११२।। वामन विह्वलखञ्जस्यू(जेपू)घाड गाथे च(गद्यहतवादाम्)। 'गद्यहतवादा (एवं) चाय(द्या जातिस्त्वेपां गमने तु कर्तव्या॥११३॥ पृथिवी वादितं यत्र पर्वतोऽन्येषु दृश्यते। मृदङ्गपणवादीनां सा जातिः(नांजातिः) सामाजि(र्जि)की यथा' .॥११४॥ प्रोघोंटोंठोमेभित्यिक्षरैः समायुक्ता । मृदङ्गपणवा(दी)नां स्त्रीणामेपा(भवेज) जातिः॥११५॥ १ अधिए। २ गमने जातिः । ३ पेड़ मे मटरिम । ७ पासपो पाया। साथमानिकी । ४ इदुधे। ५ ५। शन्म।

·नाट्यशाखम् । अवतीर्ण यद् वाद्यं त्रिगुणांद्यकरणमदद्गानाम् । दर्दुरपणयोपगमादवकीर्णा नाम सा जातिः ॥ ११६ ॥ यधा। केन्तां केन्तां केन्तामभिर्जात्यक्षरैस्तु सम्म(संयुक्ता। गोमुखमार्ग जातिः सा चैवं (4)गुणा विधातव्या ॥११॥ अर्धकीर्णविविधैः करणैरिह मार्गयोगलघुयुक्तः । दर्दुरपणवमृदझैरधि (ध)चादने कार्यम् ॥११८॥ यथा। थंगदघेण्डां सेन्द्रामेमिर्जात्यक्षरैस्तु संयुक्ता । सम्पलवमिति विज्ञेया कर्तव्या वानरैः करणः ॥ ११९।। दिव्यैर्नानाकरणश्चित्रः समृदङ्गमहारसंयुक्तः स्वाभाविकोत्तमगती विधूय जातिर्विधातव्या ॥१२० ।। यथा। "तिक्षिसां मटत्थि कणं कुक्राम् । एभिस्त्वक्षरयोगैर्विधृतजातिर्विधातच्या ॥ १२१ ॥ एता गनिमचारेषु विज्ञेया जातयो बुधैः । याश्च नोक्ता मया बाऽ(चा)स्मिन् ता ग्राह्या लोकनोऽर्थतः॥१२२ ।। एचमेतेन विधिना कर्तव्यं वादनं बुधैः। गतिप्रचारे गीते च दशरूपे तथैव च ॥१२३ ॥ सप्तरूपे विधाने च छन्दसा कारितेषु च । वाद्यं गुर्वक्षरकृतं 'तथार्धाक्षरमेव च ।। १२४ ॥ गतिप्रचारे कर्तव्यं गानसौम्यार्थदर्शनात् । तत्वं चानुगतं चैव तथौघं करणाश्रयम् ।। १२५ ।। १ सयुक्ता । २ व । ३ । । तिथिमि । ५ चा। ६ सारित । ५ तथालया।

·चतुस्त्रिंशोऽध्याय.। ४७९ राज्ञां ललितभावत्वाद् योज्यं वाद्यं स्वभावजम् । तत्वं तु प्रथमे गाने द्वितीयेऽनुगतं भवेत् ॥१२६॥ तृतीये त्वौघसंझं तु वाद्यं गतिपरिक्रमे । शेपाणां छन्दतश्चित्रं ध्रुवाणां सम्प्रयोजयेत् ॥१२७ ॥ अथ स्थितावकृष्टानां वाद्यं चानुगतं भवेत् । प्रावेशिकीनां कर्तव्यं तत्त्वं चानुगतं तथा ॥ १२८॥ नैष्कामिक्यन्नरगतं कार्य त्रिलयवादिना। द्रुतं प्रासादिकीनां च ध्रुवा पञ्चविधा भवेत् । एवं ध्रुवाणां कर्तव्यं वाद्यं प्रकरणाश्रयम् ॥ १२९ ।। यो मात्रांशविकल्पस्तु ध्रुवापादे भवेदिह । स तु भाण्डेन कर्तव्यस्तज्ज्ञैर्गतिपरिक्रमः(मे) ॥१०॥ एवं गतिप्रचारेषु वाद्यं योज्यं प्रयोत्कृभिः । अत अध्य प्रवक्ष्यामि ग्रहान् भाण्डसमाश्रयान् ।।१३१ ।। शम्यातालग्रहाः केचित् तथाकाशग्रहाः पुनः। तत्र शम्याग्रहा ज्ञेया नित्यं दक्षिणपुष्करे ॥ १३२॥ वामोर्ध्वगे ग्रहाश्चापि ज्ञेयास्तालग्रहा युधैः । तर्जनीग्रह'काठिन्य(निस)मालिने परिकीर्तिता() ॥१३॥ अधाकाशग्रहाः प्रोक्ता निष्कामे वा प्रयोजिताः । आसारितानित्या(नि म्याद्यास्तालाधास्तु ध्रुवागाजाः ।। १३४ ॥ लयं च न ग्रहं गानं तत्र स्यात् तर्जनीग्रहाः। शीर्षक गोदता व प्रदेशिन्या ग्रहाः स्मृताः ॥१३॥ नत्कुटरपाटिका(ता)या प्रादेशि(मादि)क्याम्नथय ।। मसिपानग्रहा शेगास्तपैककला(लो)विधिः ।।१०। रममा गाया ·नाट्यशास्त्रम् । आकाशग्रहका ज्ञेयाश्चतुर्वि(बि.कलयोगजाः । तथा चाननियद्धानि' गीतकानि यथाक्रमम् ।।१३७।। एवमेते बुध या ग्रहा भाण्डसमाश्रयाः। ताण्डवे सुकुमारे च पाद्यं वक्ष्याम्यतः परम् ॥१३८॥ अभाण्डमेक(क)गानस्य परिवर्न प्रयोजयेत् । तस्यान्ते सन्निपातस्तु कार्यों भाण्डग्रहो बुधैः ॥ १३९।। 'अथा(थवा) नृत्तशोभार्थमनाई(क)परिकी(वर्तनम् । गीतकस्य प्रकर्तव्य (ल)यस्य परिवर्तनम् ॥१४०।। यत्राभिनेयमङ्गं तु न वाद्यं तत्र योजयेत् । यत्राहारनृत्तं तु तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् ॥१४१ ।। यदा गीतवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते। तत्राद्यमभिनेय तु शेपं नृत्तेन योजयेत् ॥ १४२।। यद्वृत्तं तु पदं गाने तादृशं वाद्यमिप्यते । गीतवाद्याप्रमाणेन कुर्याचारविचेष्टितम् ॥ १४३ ।। वायं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरयोजितम् । मुखोपग(व)हनं' कार्य प्रकृष्टं वर्णतस्तथा ॥१४४॥ स्थितेऽल्पत्वं प्रहारं तु मध्येऽक्षरसमं तथा । कार्य तु गीतके वाच(द )द्रुते चोपरिपाणित(क)म् ॥ १४॥ समं रक्तं विभक्तं च स्फुट 'शुद्ध(द) प्रयोगजम् । नृत्ताग्राहि कालावं योज्यं तु ताण्डवे ॥१४६।। सनृत्तेषु प्रयोगेषु तत्त्वं धनुगतं भवेत् । अनुत्तेपु प्रयोगेषु तत्त्वमोघं च वादयेत् ।। १४७ ॥ १ द्विक्ल। २न्धानि। ३ अथवा । ४ लयनरय। ५ नेयं । ६ बर्न । ८ शुद्ध ।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । स्थिते मध्ये ते चापि यथागानं तु वादयेत् । पदनृत्ताङ्गहारेषु कृतेन वै प्र(न प्र)क्रमेण तु ॥१४८॥ यो विधिनवाद्यानां पदाक्षरलयान्वितः। स तु नृत्ताङ्गहारेषु कर्तव्यो नाट्ययोगतः ॥१४९ ॥ एतास्तु जातयः प्रोक्ता दश चाष्टौ च भाण्डजाः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि प्रकारान् वाद्यसंश्रयान् ॥ १५० ॥ अथ प्रकाराः । चित्रं (त्रः) सम (मो) विभक्तं (क्तो) हीन(छिन्नो) भिन्न(छिन्नविद्धो) विद्ध (दो) (ऽनुपीडः) स्वरूप(पः) "स्वरूपानुगतम(तोs)नुगतः अ(मृतोऽ)नुस्मृतः(मृत)विच्युतो दुर्गः अ(गोड)चकीर्णः अ(गो)र्धावकीर्ण एकरूपः परिक्षिप्तः सश्चि(साचीकृ) तः समलेखः चित्रलेखः सर्वसमवायः(यो) दृढ इति ॥१५१ ।। तत्र। 'रचितादिभिः प्रयुक्तं चित्रैः करणैरनेकविधहस्तैः । त्रिलयं त्रिपाणियुक्तं चित्रं वायं बुधैर्जेयम् ॥ १५२ ।। दर्दुरपणवमृदङ्गै नाकरणैस्तु यः सम्यक् । समयतिकालाङ्गयुतः स तु विज्ञेयः समो नाम ॥१५३ ।। एकायनस्तथा यत्या यतश्च संस्थानसंविभक्तश्च । अक्षरपाणिलयेषु च विभक्तस्तु ख (स विज्ञेयः)॥१५४ ॥ वाद्यं तु त्रिलयं यत्र सहसा च विवर्धते । सर्वातोद्यप्रवृत्तं तु प्रकारविछन्न एव सः ।।१५५।। अपपाणिमृदङ्गानां पणयोपरिपाणि च । भवतो यत्र वाद्ये तु छिन्नविद्ध इति स्मृतः ॥१५६ ।। मृदगकरणं याचं पणवो वेधयेद् यदि । सूचीवैधर्विचित्रैस्तु करणविद् एव सः॥१५७ ।। १ः। २ मः। ३ : रिटमः सिवियः भद्रष्टिः स्वरुपः। ४ म्यम्पानगर अनाम। ५ रिपना। बिना ना."

·४८२ नाट्यशाखम्। विद्धानुविद्धये द्वाभ्यां (द्रं यद्वायं) सर्वातोपु दृश्यते। परस्परविरोधे तु अनुपीडस्तु संस्मृतः ॥१५८॥ विशुद्धवाद्यप्रकृतिः समतालकृतस्तथा । स्वरूपापगतं चै(तश्चै )व स्वरूप इति संस्मृतः ॥१५९।। मुखः (खो वा) पणवो चापि पणयो दर्दुरोऽपि वा । तथानुयायादातोद्यं खरूपानुगतस्तु सः॥१६० ।। अनुगद्य मृदानोद्यं गच्छेद् यत् स समं पुनः । श्रुतवत् समता वाद्ये नदाऽनुसृत उच्यते ।। १६१॥ एकैकानुगतं मा(गा), वाद्यजातिसमन्वितम् । कृत्याऽन्यजातिकं कुर्यात् तदाऽनुस्तविच्युतः ।। १६२ ।। यत्र प्रचारविपमा (म) सर्वमार्गमयोधनम् । अविभक्ताक्षरकृतं तद् दुर्ग वाद्यमुच्यते ॥१३॥ समवृत्त मुंदनस्तु बाद्यते पणवैर्यदा । नानाविचित्रकरणैरवकीर्णस्तदा स्मृतः ॥१४॥ द्रुता (नं)लयं समारुह्य पणयो दर्दुरोऽपि वा। 'अवधानोऽपि यत्र स्यादर्धकीर्णा तु सा सदा ॥ १६ ॥ सर्वातोद्यानि यत्रैक करणं भावयन्ति च । समवृत्तपदान्येव एकरूप इति स्मृतः ।।१६६ ।। पणवैचोदितं यत्र वाद्यमल्प मृदङ्गाजम् । सुविभक्ताक्षरपदं परिक्षिप्तं तु(प्तस्तु)स स्मृतः॥१६७॥ चित्रं हि करणं यत्र पदेनैकेन वाद्यते । नृत्ताङ्गहारानुगतं ज्ञेयं साचीकृतं तु यत् ॥१८॥ १ विद्धं यद्वा । २ विदं तु स स्मृतः। ३ समयं । ४ मं। ५ ते म। ६ ते। ७ भवन सरतो। ८ -मन्यं । ६ प्तस्तु ।

·चतुत्रिंशोऽध्यायः । ४८३ कृत्वोपरिगतं वाद्यं पणवे (वो) दर्दरोऽपि हि । 'यत्रोदीक्षेत मुखान् समलेखस्तु स स्मृतः ॥ १६९ ।। चित्रं बहुविध वाद्यं मृदङ्गपणवादिभिः। क्रियते यत्र संरब्धैश्चित्रलेखस्तु स स्मृतः ॥ १७० ।। सर्वमार्गकृतो यस्तु सर्वपाणिलयाश्रयः। विचित्रश्च विभक्तश्च स सर्वसमवायकः ॥१७२॥ यस्तु मध्यलयोपेतः समः स विहिताक्षरः । गतिप्रचारविहितः प्रचारो हढ एव सः॥१७२॥ एवमेते प्रकारास्तु कर्तव्या नाट्यसंश्रयाः। गतिप्रचारे गीते च रसभावी समीक्ष्य तु ॥ १७३ ।। एते प्रकारा जात्यश्च सर्वमार्गेषु ते स्मृताः। ते वै गतिप्रचारेपु शुद्धास्ते केवलाः स्मृताः ।। १७४ ।। एतेषां प्रयोगमिदानी वक्ष्यामि । तत्रोपविष्टैः प्राङ्मुखो रङ्गे कुतव(प)विनिवेशः कर्तव्यः । तत्र पू:क्तयोर्नेपथ्यगृहद्वारयोर्मध्ये कुतव(प)विन्यासः । रङ्गाभिमुखा मार्दगिकपाणविकदार्दरिकेपु गायकनायिका वांशिकवैणिकसहितेपु अ(ब)शिथिलायततन्त्रीयद्ध'स्त- नितेष्वातोयेषु यथाग्रामरागमूर्छानां मार्जनानुलिप्तेषु मृदङ्गेपूद्धा- राया निपीडितेपु निगृहीतार्थनिगृहीतमुक्तप्रकारे पु दर्दरयादनमुग्य- विन्यस्तहस्तैर्वादकैदेचतानामावाहन विसर्जनार्थं प्रथममेव विसामः कर्नव्यः । स तु सर्वचराघरोत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्तुव्रह्मणो मुखा- भिव्यक्तेन प्रथमेन साम्ना वामपा चन्द्रं सम्प्रीणयति दक्षिणेन पन्नगान् । अथान्तरेण 'जलसाम्ना मुनीन् । आग्नेयेन बृहत्साम्ना देवतेन च ॥१७॥ एवं मीणयते यम्माद् देवनानि यथाक्रमम् । नम्मात् निमाम विजेयं त्रिमामत्वाद् चरिह ॥ १७ ॥ यो। २।। मु। ५ मापिरा। इसी प्रकाराते। RAI ·१८४ नाट्यशास्त्रम् । एवं च भूयते यस्माद् ब्रह्माणं केशवं शिवम् । तस्मादेतत् निसामं तु ऋपिभिः परिकीर्तितम् ॥ १७७।। चतुर्णामपि वेदानामादावोङ्कार उच्यते । तथात्र सर्वगीतानां त्रिसाम परिगीयते ॥१७८॥ त्रिप्रकारं त्रिलयकं तथा चैवाहिताश्रयम् । पटुकलं त्रिफलं चैच त्रिसाम परिकीर्तितम् ।। १७९॥ त्रिविधः साक्षरविधस्तु(धो) गुरुलघ्वक्षरान्वितम् । यकारश्च मकारश्च त्रिकैस्त्रिगुणितं भवेत् ॥ १८० ॥ तस्पैच चान्ते पूर्वरङ्गविधिमनुप्रासं छन्दोसमेनाक्षरसमेन च वाद्यं वहिर्गीतविधानवस्तुत्रितयं धर्तनीयम् । तत्र च सा नितम्बि- योगं च तथानुगतं वायं प्रायः प्रयोक्तव्यम् । वृत्ते वस्तुत्रिसाम्ना च प्रकृत्याहारोऽयं वर्तनं यो गीतिकावद् वायं प्रवर्तते । तत्रादौ चामोर्श्वगप्रचारयुतं पश्चादालिङ्गानविमर्दे(द)नों गोपुच्छा यदि सामा- द्यपि चित्रकरणयुतं चतुर्मार्ग विपश्चीवाद्यं प्रवयितव्यम् । पूर्व भाण्डेनाभिव्यञ्जिते रङ्गे स्त्रीवालमूर्खावि(च)कीर्णे च रड्ने कुतूहल- मुत्पन्ना(त्पादनाथ भवति ॥१८१ ।। अपि च। आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः। सुकुमारा (२)स्त्र(स्त्रि)यश्चैव 'निकृष्टमितरे जनाः ।। १८२॥ तत्र भाण्डे ताण्डवप्रयोगमधिकृत्यावतरणकाले लघुपाद- सञ्चयैर्दिनि रङ्गुलिप्रचलमायं चादयं योज्यम् । तत्रान्तराभिमुखो गायकः । गायकस्य वामपाचे वैणिकः। वैणिकस्य दक्षिणे मृदङ्ग- वादकः । गातुरभिमुखा गायकाः। नर्तक्यवतरणगीतान्ते सन्निपाता ज्ञेयाः । लास्यनृत्तामहारानुगतं वायं करणधातुसंयोगमित्युच्यते । १ को। ३ नो। ३ स्त्रि। ४ वि।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४८५ समं रक्तमित्यादि तत इदानीं वामोर्ध्वगप्रहारसंयुक्तमालिप्तमार्गदेश- करसंश्रयं समुत्थापन्नन(पन )केन' वाद्यं योज्यम् । यथा । दीर्घङ् मतिखङ् मांदेङ् धिविदि के खुं खोकणे देवां केत्तां केत्तां किट धेङ् इति । 'पूर्वरङ्गालयपातनिर्दिष्टप्रयोगसमुत्थापनके वाद्यं योज्यमिति । तयोः परं यत् परिवर्तनं चतुर्दिङ्गिक शुद्धजात्याश्रयं यथा प्रोक्तम् । खोखोणं खोखाणां थखोखोणा। एतद्रव्यैर्यववाद्यं स्यात् । पुन(:) स्त्री वान्या स्यात् । थोखोदोखो खकेणां घयेत्तांघ । नपुंसकपदे यथा- 'खरं खं दुमार्गि इति । चतुर्थकारप्रवेशे च वाद्यं वस्तूत्थापनके चाप- कृष्टायामर्धमपि चार्यग्रहो यथा । घेघेत्तां घे खोखोङ्गो घणं दोपां दों घ दो घ घ घे इति । शुपकाचकृष्टाया'(यां) यथा । थो खो थो खे ख घोघेणादम्यङ् खोघोकेतांकखेखेणकसुगुकघे गिणाणां खिखिखेङ् ताङ् खेङ्ग किटिकिटि घचेङ् घघेङ् कदुखुदुकं लवला खोखोखो खो- खा,केटां माणिणांमां किटिघणि इति । सन्निपातग्रहः(हो) यथा । वामकरणे का खोणो दोदोकं मोकं दहेणणा धो धो धो घटमटस्थि खंघोखोखोखोकटकटझं "खेखाखो तिथि कटकटां घटकमथि घे खो५ मिथि णाणां किटि कि गां खत्थमिति आलिप्तमार्गाश्रितं वाद्यम् ॥१८॥ अतः परं महाचार्यवितस्तमार्गानित वाद्यम् । प्रदेशिन्या ग्रहो यथा। णणणखो" मधुणां खोखोमस्थि तकितां तकिता किटिकि- तो किटिकितों खोखोमतितो मधित्र मतित्थं तिकिति केन्तां केन्तां द्रेतां ततकेन्तांट घेतोन्द्र केन्तां द्रान्तां किपणां केन्तां मुद्रां घोधंके. संधंधाद्रांद्रा ध द्रे द्रां द्रा द्राचे द्राधेड् इति । "केस(क्लेड)कोपक्षेप- णात् सिद्धिः। एतावचतुरश्रम् । पूर्वरन विधाने भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत् । - - पनवेन। २ के सो। ३ दन पूर्व । ४ गरगेदु । ५ पंकी पगार ६ यो। गोनोगा। ८ पति इति। ९ यो। १०-११ यः। १२ भागयो। ११ गट। १४ गोगो निगरट १५ घो। १६ गोरालोन । १७ वाल।

·४८६ नाट्यशास्त्रम् । व्यत्वे तदेव कलाव्यवहितं पुनश्च नाटकायेपु धीरोदात्त- धीरोद्धतधीरललितप्रशान्तानां चतुर्णा नायकानां गतिप्रचारप्ववस्थासु निर्गत वाद्यमुपदेक्ष्यामः । तत्र नं नं नं धाद्रं प्रायो 'वेदा(देवा)नां गती प्रयोज्यम् । घेन्तां प्रयोज(ज्य)राज्ञाम्। 'घाकेसं घ घे घे घेट् घेड् घटिस्थि हुन किरिति थिद्राणां णां ध्र द्रां प्रायं मध्यमपुरुपो(पे) वाद्यम् । पुनरेव स्थितायां वाचविधानं वक्ष्यामि ॥१८४ ।। त्रिकलं(ल) द्विकलैंककलाश्चतुष्कलाश्चैव पातविन्यासाः। तन्त्र तु साम्यं कार्य भाण्डेन समं न गानेन ॥ १८८।। स्वस्थो गतिमचारो वाद्य(j)त्रिकलच(लं चतुकलं चापि । (गति)लययतिविधानं समीक्ष्य तज्ज्ञः प्रयोक्तव्यम् ॥१८॥ न ह्येककला द्विकला वा धुवाविरामा भवन्ति वाद्येषु । तस्माद् भाण्डेन च 'क(तं) साम्यं कार्य न गानेन ॥१८७॥ सर्वत्र त्वरितगमनेपु पाताः पूर्वोक्ता घे गतिमचारेषु। धृधृधेघेड्मायं तन च वाद्यं प्रयोक्तव्यम् ॥ १८८ ॥ गी(गोरथविमानयाने पक्षिच(ज)लाकाशजजडचि(वि)चलनात् । कार्य वाद्यं चतुकेऽप्यन्योन्यकराभिहतं वाद्यम् ॥ १८९॥ दुश्वार्थिव्याधित शापक्लेशनिपतितेप्टजनविभवनाशवधयन्ध- व्रतनियमोपचासयुक्तेषु पूर्वलिप्तमार्गाश्रितमुत्थापनवाद्यं प्रयोज्यं स्यात् । दैत्यदानवयक्षराक्षसभूतपिशाचग्रहा 'दिनिधाभादुड्यध- संयुक्तं घुटुकृतं तकेथोद्राम् इत्येवमादि करणैर्गतिवाद्यं प्रयोजयेत् । खजविकलवामनकुब्जादीनां प्रवृत्तगमनेषु घेतां कटकामिति वादा प्रयोक्तव्यम् । यनिमुनिपाशुपतशाक्यादीनां दोस्रो 'विखिदगुदुखेछ "कमनदोधन्तिकिती" घायं प्रयोक्तव्यम् । विदूपकोपधापन पण्ड- वर्षवरादीनां घे घे त्राणोण्णा दो पणा पणा पणामिति वाद्यं पुनश्चैव । १ देवानां । २ ध घट्ट धेट घेइ घट । ३ । ४ पाद । ५ त। ६ जगुलिचलनात् । शाव । ८ दिंगत दुइ सध । ९ खि । १. इन। " तितिबा । १२ मुण्ड ।

·चतुर्विंशोऽध्यायः। अथ वृद्धश्रोत्रियकञ्चकिस्थूलादीनां धं धो द्राङ् द्रों धीङ् द्रोणां खो खोणाम् इति वाद्यं प्रयोक्तव्यम् । अथ राज्ञां 'अयिधभिगोंक खु खु इति वाद्यं प्रयोज्यम् । अधमानां वेश्याशिल्पकारि(र)काणां नागरिकीयाना(काणां) धकुकुद्धिकिटमस्थितिणंगोणां धो इति ॥१९॥ एवं तावत् समासाभिहितं स्त्रीणामवस्थान्तरितानां च । एत एव पौरुपवाद्यविशेपाः। तस्मात् सामान्यतो हि भयक्लेशगोकक्रोधा- दयो विभावाः समुत्पद्यन्ते । तत्र 'भ(भा)वापेक्ष मार्गाश्रितवाचं योज्यं भवति ।।१९।। अपि च। जातिमार्गप्रकारेस्तु करणैरक्षरैस्तथा । वादयेद् वस्तु सङ्कीर्ण स श्रेष्ठो वादकः स्मृतः ॥ १९२ ।। अन्तरवाद्यानि च विप्रकारितं' सिद्धग्रहणं परिच्छिन्नमिति । तत्रानुबन्धसंज्ञानामान्तरवाद्यम् । यथा । खोखोणां खो घे इति पाठ्य(म्)। चिप्रहारितः (तो) यथा । धद्रां छ खाखो इति ॥ १९३ ।। सिद्धिरपि वा। ऐश्वर्य विस्मृते श्रान्ते वस्त्राभरणसंयमे । सिद्धिचिव कर्तव्या नानाकरणसंश्रया ।। १९४ ।। सा च सिद्धिर्यथा मार्गकरणाश्रया कार्या चित्रकरणा पञ्च- पट्कला । अध परिच्छिन्नं सर्वभाण्डिक दुतधुवाभूयोपगमने गम्भीरधीरमहारमुद्धतं यथा पञ्चपट्कलं च तत्रोत्तमानां चितस्त- भुजाश्रितं घु घु धुं क स इति । अथोत्तमन्त्रीणामहितवाद्याश्रितं यथा । गणां खो खो णण्णामिति । अधाधमानां खण्डनं नत्कुट- विषयं यथा। सं संकेत किटि किण्णामिति । अवस्थान्तरेपु पुनरेवा- कृतं भविष्यति च" । बाथपिरामे चायं साधनकृते विरामे च यत्रा- १ अरगों। १ भय मभ्यमान । ३nt: ४ोरिभाषाः । ५ मा ।। ७ ः। द्रोमो मो इन। १ पट् पट्च्या इति।" मारि । - ·vi नाट्यशाखम्। हरण विनिपाते संयमनकाले । अथ प्रासादिक्यां समपादो विभक्त- करणवावं योज्यम् । दुतायामुपरिपाणिकरणम् | अजितायामप- कृष्टसामे(मै)कसन्निपातकृतमिति । एवमेतत् प्रयोक्तव्यं वायं गतिपरिक्रमे ॥ १९५।। अड्डितायां च णा खोखोण ददे देदे देखो खो धुण धुण् इति । अथ नत्कुटखञ्जयो(:) णण्णाखुरखुणापणा'ण्णा खोणं पणा पणा दे दे दे खो खो खो खो घे इति । अथोदात्यसम्भ्रमावेगामार्थविस्मयोत्सा- हजो भोगाय तस्य यत् तदुद्धात्य सम्प्रकीर्तितम् ॥१९६॥ मोक्षानिदानीमुपदेक्ष्यामः । तत्राडितद्वताः धां तिडि "तिन्तां इति । असतस्थिताया घततामिति । अपकृष्टायां वधधमिति एवमेते ग्रहा मोक्षा द्रुतपा(क्षा पा) त्राणां गदिता मया । निष्कामे च प्रवेशे च आक्षेपिक्यन्तरासु च ॥१९८ ॥ एवं 'तालकलास्वरा(र)ज्ञानेन मार्दशिकेन भवितव्यम् । भवति चात्र श्लोकः। अतालकमतालज्ञमशास्त्रज्ञमवादकम् । चर्मघातकमित्येवं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥१९९ ।। अनेनैव विधानेन योज्य वाद्यं प्रयोत्तृभिः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि आतोद्यानां तु लक्षणम् ।) २००॥ त्रिविधा(विधा) क्रिया मृदङ्गानां हरीतकिययाश्रया। तथा गोपुच्छरूपा च भवत्येपांखरूपतः ॥२०१॥ हरीतक्याकृतिस्त्वक्या यवमध्यस्तथा खकः । आलिइश्चैव गोपुच्छाकृतिरेपा मकीर्तितः ॥ २०२॥ १ पाणि चित्रकरण । २ धुं धुं इति। ३ ष्णा सो। ४ पाण्णा दे। ५ अथाहात्यं । ६ तत्राहिता द्रध्रो । ७ कि। ८ धामिनि । १ तालकाल।1० ईन वादकम् । ११ वकः । 1 - ·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४८९ तालास्त्रयोर्ध्व(ध)तालाश्च मृदङ्गा(गो)शिक इष्यते । मुखे तस्याङ्गुलानि स्युस्त्रयोदश चतुर्दश ।। २०३ ।। ततो(थो)र्ध्वकश्च कर्तव्यश्चतुस्तालप्रमाणतः । मुखं तस्याङ्गुलानि स्युरष्टावेव समासतः ।। २०४ ॥ पणवश्चापि कर्तव्यो दीर्घत्वे पोडशाङ्गुलः । कृशो मध्या(ध्ये )गुलान्यष्टौ पश्चाङ्गुलमुखं त(खस्तथा ॥ २०५ ।। ओष्ठस्तस्य च कर्तव्यस्त रध्यर्धमङ्गुलम् । मध्ये तु सुपिरं तस्य चत्वार्यवाङ्गुलानि तु ॥ २०६॥ दर्दरस्य 'शुभंकारो भवत्यष्टिमुखस्तथा । मुखं च तस्य कर्तव्यं घटस्य सदृशं बुधैः ॥२०७॥ द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं पीनोष्ठं च समासतः.! अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि चर्मलक्षणमुत्तमम् ॥ २०८ ॥ न ज्वरोपगतं चर्म न च काकमुखाहव(वह)म्'। न मेदोपगतं क्लिन्नं न च धूमादिदूपितम् ।। २०९।। पद्धिपैिर्विनिर्मुक्तं चर्म निर्वर्तितं गवाम् । देवताभ्यर्चनां कृत्वा ततः स्थाप्य महीतले ॥ २१० ॥ चित्रायामथवा हस्तेऽहनि पुण्ये शुभी(भे) तिथी। उपाध्यायः शुचिर्भूत्वा कुलीनो राजवर्जितः ।। २११ ॥ घनज्ञो गीततत्त्वज्ञो मधुरो नियतेन्द्रियः। सोपयासोऽल्पकेशश्च शुख्यासा हव्रतः ॥२१२॥ मण्डलम्रयमालिप्य' गोमयेन सुगन्धिना । घ्रामाणं जाकरं विष्णुं विपु तेषु प्रकल्पयेत् ।। २१३ ।।

·४९० नाट्यशास्त्रम्। *- आलिड्गय स्थापयेत् पूर्व ब्रह्माणं पूर्वमण्डले । उर्ध्वकं तु द्वितीयस्मिन् रुद्रनाम्नि निपातयेत् ।। २१४ ।। तिर्यक् कृतां गतिं सम्यग् वैष्णवे मण्डले न्यसेत् । पलिपुष्पोपहारैश्च नानापुप्पैर्विचित्रकः ॥ २१५॥ आलिने चञ्च(चाल)लिं दद्यात् मधुपायसमिश्रितम् । अपूर्व (पो)ल्लपिकामिनामालिङ्गे सम्प्रदापयेत् ।। २१६ ।। अनन्तरं च दातव्यं सर्वमेवोर्ध्वके पलिम् । स्वस्तिकाऽपूपिका'धूपरूपकैश्च तिलैः सह ॥ २१७॥ उन्मत्तकरवीरैश्च पुप्परन्यैश्च भूपितः। वलिः कार्यः प्रयत्नेन रक्तो रक्ताम्बरैः सह ॥२१८ ॥ वैष्णवे मण्डले स्थाप्य सर्ववीजकृतो हितम् । शुद्धस्यालम्वनैः पीतैश्चरुभिश्च सहासवैः ।। २१९ ।। वाचयित्वा द्विजान् स्वस्ति दत्वा पूर्व च दक्षिणाम् । पूजयित्वा च गन्धर्वान् पश्चादू वाचं समाचरेत् ।। २२० । तन्त्रीभिः पणवं तु स्यात् समृष्टया(प्टा)भिः समन्ततः । घातपुप्फरिकाश्चैव योजयेत् तत्र कर्मणा ।। २२१ ।। मृदङ्गपणवा वापि कर्तव्या दर्दरास्तथा । देवतानि च वक्ष्यामि यान्येपांच भविष्यति(वन्ति हि) ॥२२२॥ लक्षश्लक्ष्णः शङ्कुकर्णो श्रा(भ्रा)मणी च तथा महान् । एतास्तु देवता विना मुरजेपु प्रकीर्तिताः॥२२३ ।। प्राड्मयत्वान् मृदङ्गं तु भाण्डो भाण्डाकृतीनि च । मुरज शुद्धिकरणादातोय तोदनात् तथा ॥२२४ ॥ १ पो। २ माहिके। ३ धूपिका।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ४९९ भाण्डस्यादी प्रमाणेन पणवश्च विधीयते । दारणाद् दण्डवाद्यानां दर्दरः परिकीर्तितः ॥ २२५ ॥ दृष्ट्वा मृदङ्गपणवदर्दरं च महामुनिः। मेघैस्तु स(स्व)रसंवादान् मृदङ्गो नाम चाकरोत् ।। २२६॥ विद्युजिह्वो भवेद्वाद्यो मेघस्य तु महात्मनः। ऐरावणो महामेघस्तथा चोर्ध्वगतो भवेत् ॥ २२७ ॥ आलिङ्ये च तडित् ख्याता नाम्ना मेघो बलाहकः । दक्षिणे पुष्करे मेघा (घः) कोकिलो नाम स स्मृतः ॥२२८ ।। मृदङ्गाश्चैव नाम्ना च ऊर्ध्वको नान्यथोच्यते । अङ्गारः सिद्धिरित्येवमालिङ्गश्चाष्टपिङ्गलः ॥२२९॥ तत्प्रियोऽपि बलिस्तेभ्यो दातव्यः सिद्धिमिच्छता। पूजयित्वा तु तां देवीं प्रेक्षा रङ्गे प्रकल्पयेत् ॥ २३० ।। करीपस्य तु सङ्घाते मृदङ्गांस्थापयेद् वुधः । नाटकेक प्रकरणे वीथ्यां भाणे डिमे तथा ॥२३१ ।। मृदटूपणवाश्चापि दर्दरं चोपकारयेत् । एवमेतद् बुधैर्जेयं मृदङ्गानां तु लक्षणम् ॥ २३२॥ अत ऊर्य प्रवक्ष्यामि' उपहस्तस्य लक्षणम् । कर्करी समहस्तश्च हस्तपाणित्रयं तथा । वर्तना दण्डहस्तश्च पञ्चशिक्षाकरा(र)स्ततः ॥२३॥ सर्जन्यगुष्ठयोगेन 'सदेशाद्रुतिभिस्ततः । पर्यायपतनज्ञेया फर्करी हस्तयोईयोः ।। २३४ ॥ सन् । १ को।।। ५। लंगे। रमा। पापा.कारी।

·१९२ नाट्यशास्रम् । समयोः समतालेन द्वयोहस्ततलायोः। पर्यायशः प्रपातो यः समहस्त इति स्मृतः ॥२३९ ।। विभावितस्य वामस्य पाणिनाहुलिभिस्तथा । सकृदक्षिणहस्तस्प हस्तपाणित्रयं भवेत् ॥ २३६ ॥ पूर्व दक्षिणहस्तेन क्रमाद् वामेन 'वा(पा)दतः। चत्वारो यत्र वर्तन्ते वर्तनाद् वर्तनाः स्मृताः॥२७॥ प्रथम वामहस्तेन गृहीत्वा दक्षिणेन तु । प्रहाराः क्रमवातेन दण्डहस्तः समस्तयोः ।। २३८॥ सौष्ठवं लाघवं चैव याहुल्यं दृढताऽपि च । सर्वेपां चैव हस्तानां गुणाश्चत्वार ईरिताः ।। २३९ ।। एवमेतन् मया प्रोक्तं हस्तानामपि लक्षणम् । अत अचं प्रवक्ष्यामि चादकानां तु लक्षणम् ॥ २४० ।। गीतवादकलापातग्रहमोक्षविशारदः। अथ लघुहस्तच्छिद्रपाणिर्विधिज्ञः सिद्धिस्थाने ध्रुवाकुशलः । कलाभिरतो मधुरहस्तः सुनिविष्टो मार्जनो बलवान् ॥ २४१॥ सुविहितशरीरवुद्धिः संसिद्धो वादकः श्रेष्ठः । आलेपनप्रमाणजश्चतुर्मार्गकृतश्रमः ॥२४२ ।। प्रतिग्रहीता सिद्धीनामगदो निश्चलो निपुणः। शीघो लघुहस्तो विधानविद् वादनान्तरे वेदी । दर्दरी च प्रशस्यते ।। २४३ ।। [प्रतिग्रहीता सिद्धीनामङ्गदोपविवर्जितः । निश्चलो निपुणः शीघ्रो लघुहस्तो विधानवित् । घादनान्तरवेदी च दर्दरी च प्रशस्यते ॥] 1 पा।२ का रवेदी च दर्दरी।

·चतुर्विंशोऽध्यायः । ४९३ एतत् सर्व नाट्ययोग समीक्ष्य प्रोक्तं वाद्यं सर्वलोकानुमानात् ॥ नोक्तं यन् मानागमाच्छास्त्रबुध्या सद्भिः कार्य मार्गजाति समीक्ष्य ॥ २४४ ॥ स्फुटप्रहारं विषमं विभक्तं सन्नोऽपि 'घुष्टारिभितं कु(क)लं च ।। त्रिमार्जनं पूरितरागयोग- मृदङ्गवाद्यं गुणतो वदन्ति ॥ २४५॥ वाद्येषु यत्नः प्रथमं तु कार्यः शय्या च नाट्यस्य वदन्ति वाद्यम् ॥ वायेऽविगीतेऽपि च सुप्रयुक्त नाट्यस्य शोभा न विनाशमेति ॥ २४६॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वाद्याध्यायो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।। दुई। १RE ·४९२ नाट्यशाखम् । समयोः समतालेन द्वयोर्हस्ततलार्धयोः । पर्यायशः प्रपातो यः ममहस्त इति स्मृतः ॥२३॥ विभाषितस्य वामस्य पाणिनाहुलिभिस्तथा। सकृदक्षिणहस्तस्प हस्तपाणित्रयं भवेत् ।। २३६ ॥ पूर्व दक्षिणहस्तेन क्रमादू वामेन 'चा(पा)दतः । चत्वारो यन्त्र वर्तन्ते वर्तनाद वर्तनाः स्मृताः ॥२३७ ।। प्रथमं वामहस्तेन गृहीत्या दक्षिणेन तु। महाराः क्रमवातेन दण्डहस्तः समस्तयोः ॥२३८॥ सौष्ठवं लाघवं चैव वाहुल्यं दृढताऽपि च । सर्वपां चैव हस्तानां गुणाश्चत्वार ईरिताः ।। २३९॥ एवमेतन् मया मोक्तं हस्तानामपि लक्षणम् । अत अवं प्रवक्ष्यामि यादकानां तु लक्षणम् ।। २४०॥ गीतवादकलापातग्रहमोक्षविशारदः । अथ लघुहस्तच्छिद्रपाणिर्विधिज्ञः सिद्धिस्थाने ध्रुवाकुशलः । कलामिरनो मधुरहस्तः सुनिविष्टो मार्जनो पलवान् ॥२४१॥ सुविहिनशरीरवुद्धिः संसिद्धो वादकः श्रेष्ठः। आलेपनप्रमाणजश्चतुर्गिकृतश्रमः ॥२४२॥ प्रतिग्रहीना सिद्धीनामगदो निश्चलो निपुणः । शीधो लघुहस्तो विधानविद् वादनान्तरे वेदी । दर्दरी च प्रशस्यते ।।२४३॥ [प्रतिग्रहीता सिद्धीनामङ्गदोपविवर्जितः । निश्चलो निपुणः शीघ्रो लघुहस्तो विधानवित् । वादनान्तरवेदी च दर्दरी च प्रशस्यते ॥] ... ... पा। २ का ३ रवेदी च दर्दरी।

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। ४९३ एतत् सर्व नाट्ययोगं समीक्ष्य प्रोक्तं वाद्यं सर्वलोकानुमानात् ॥ नोक्तं यन् मानागमाच्छास्त्रबुध्या सद्भिः कार्य मार्गजाति समीक्ष्य ।। २४४ ॥ स्फुटपहारं विषम विभक्तं सन्नोऽपि 'घुष्टारिभितं 'कु(क)लं च ॥ त्रिमार्जन पूरितरागयोग- मृदङ्गवाद्यं गुणतो वदन्ति ॥२४॥ वायेषु यत्नः प्रथमं तु कार्यः शय्या च नाट्यस्य वदन्ति वाद्यम् ॥ वाद्येऽविगीतेऽपि च सुप्रयुक्ते नाट्यस्य शोभा न विनाशमेति ।। २४६॥ इति भारतीये नाट्यशाखे वाद्याध्यायो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥

·श्री ॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। विन्यासं भूमिकानां च सम्प्रवक्ष्यामि नाटके। यादृशो 'यस्य कर्तव्यो विन्यासो'भूमिकाखथ ॥१॥ गतिवागचेष्टाभिः सत्वशीलखभावतः । परीक्ष्य पात्रं तज्ञस्तु युज्यादू भूमिनिवेशने ॥२॥ 'तस्मिन्नन्विष्य हि गुणवान् कार्या(यः) पात्रसमाश्रया(यः)। न खेदजननं बुद्धराचार्यस्य भविष्यति ॥ ३ ॥ आचार्यः पात्रजांश्चैव गुणाज्ञात्वा स्वभावजान् । ततः कुर्याद् यथायोग" नृणां भूमिनिवेशनम् ॥ ४ ॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। यभूमिकालाभपराः सदाशिवपदस्थिताः । तां वन्दे परमां शक्तिं चन्द्रमौले परां तनुम् ।। एवमातीद्यपर्यन्तं निरूपिते नाट्यविषये यद्यपि न वक्तव्यान्तरमस्ति तथापि कठिना- पदेशेनास्य शाखस्य प्रवृत्ते ट्याचार्येणे-थं भूमिका निवेशः कार्य इति शिक्षयितुं समाधा- नान्तरम् । तदाह । विन्यासं भूमिकानां चेति । नाध्यस्थावष्ठम्भस्थानमि( मे व भूमिका। ता(साम अष्टम्भो हि योग्यवलनिमित्तानुभावहाद् रसभानप्रयोगकौशल- मस्येति । नाटकमि(इ)ति ॥ १॥ नाये सत्वं मानसो हैवाक(क)म(सः)। शील शारीर.आ(रमा)हार्यमन्तः ॥२॥३॥ स्वाभाविका गुणा. सामान्यामिनये व्याख्याता एव । ते यस्य सति(न्ति)॥४॥ १ घ.सु । ३२, यथ । ३ भ. पुरुषो । ४. तपा। ५ च. शीलः समासतः। भ. सक्षम्य योग्य भूमि निदेशयेत् । ५ म. सस्मिलपि गुणा योग्या। कार्याः पानसमाश्रयाः ॥ · भ. जनना। म. भवन्ति दि। १. स्वभावत ।", न्याय ।

·पश्चत्रिंशोऽध्यायः। ४९५ अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तंमहीनाझं वयोन्वितम् । न स्थूलं न कृशं चैव न दीर्घ न च मन्धरम् ॥५॥ श्लिष्टाङ्गं युतिमन्तं च (विश्लिष्टाङ्गं) सुस्वरं प्रियदर्शनम् । एतैर्गुणैश्च संयुक्तं देवभूमिपु योजयेत् ॥६॥ स्थूलं प्रांशु बृहद्देहं मेघगम्भीरनिखनम् । रौद्रस्वभावनेत्रं च खभावभृकुटीमुखम् ॥७॥ रक्षोदानवदैत्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत् । पुरुपाणां प्रयोगस्तु तथाङ्गक्रिययान्वितः ।।८।। सुनेत्रसुचवः खङ्गाः सुललाटाः सुनासिकाः । खोष्ठाः सुगण्डाः सुमुखाः 'सुकण्ठाः सुशिरोधराः ॥९॥ 'स्वङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्ता न दीर्घा न च मन्थराः । न स्थूला न कृशाश्चैव स्वभावेन व्यवस्थिताः ॥१०॥ सुशीला ज्ञानवन्तश्च तथा च प्रियदर्शनाः । कुमारराजभूमौ तु संयोज्याश्च नरोत्तमाः ॥११॥ अझैरविकलीरं स्फुट वसनकर्मणि । न दीर्घ नैव च स्थूलभूहापोहविचक्षणम् ॥ १२॥ सीभूमिकायामिति । कौगिकीप्राधान्यख्यापनाय पूर्व स्त्रीभूमिकोक्ता ॥५॥ विशि(लि)टाङ्गमिति । विभक्ताम् । रत्या दीप्त्यात्मकं सन्ततम् । स(सु)स्वरमिति ॥ ६॥ सुकुमार(त)या च पुरुषाणां ये प्रयोगा(गे) भूमिकायोगि(गे उपयोगिनो धमा उक्तास्त एवं प्रियया तयोगिता युक्ताः कर्तव्यास्तेन स्थूला(लमित्यादि) ॥७॥८-१२ ।। . भ. भूमी सोनोर। २ म.अगरभाकियानिः । ३. मुदलाः (म, गुगाः) मुगमा ४ भ. भा। ५ भ. मामाराम योग्या राममोन्टोपनाः । ६. भूमि कोसा मतोमाः।

·४९६ नाट्यशास्त्रम् । अदीनं च 'प्रगल्भं च प्रत्युत्पन्नविनिश्चयम् । सेनापतेरमात्यानां 'भूमिकासु प्रयोजयेत् ॥१३॥ पिङ्गाक्ष 'घोणनासं च 'नेत्र(हस्व)मुच्चमथापि वा। कम्युकिश्रोत्रियादीनां भूमिकासु नियोजयेत् ॥ १४ ॥ एवमन्येष्वपि तथा नाट्यधर्मविभागतः । 'देशवेपानुरूपेण पात्रं योज्यं स्वभूमियु ।। १५॥ मन्धरं वामनं कुब्ज विकृनं विकृनाननम् । 'विष्टब्धनेत्रं काणाक्षं स्थूलं चिपिटनासिकम् ॥१६॥ 'दुर्जनं दुस्वभावं च "विकृताचारमेव च । दासभूमी प्रयुजीत बुधो दासाङ्गसम्भवम् ।।१७।। मकृत्यातिकृशं "क्षामं तप:श्रान्तेपु योजयेत् । तथा च पुरुष स्थूलमुपरोधेपु" योजयेत् ॥१८॥ प्रत्युत्पन्नविनिश्चयमिति । झटिति भानवन्त.(म्) । सेनापतेरमात्या- नामिति पाठे ॥ १३ ॥ त्रयो घोणसु(नासं) च । कुटिला (ना)माऽस्येति ॥ १४ ॥ एयमिति । उक्तव्यतिरिक्ता येऽन्ये तापमप्रभृतयस्तद्विपये नाट्यधर्मणानु- रागेण प्रवेशने कर्तव्ये देशहेवाकानुरूप्येण वयोवर्णाश्रमादिरूपायस्थो विचित्रानस्थो- चिनाय भूमिकामुपयोजयेत् ॥ १५॥१६-१७ ।। अ(उ)परा(रो)धेविति ॥ १८ ॥ १ भ. प्रागाभ्य। २ भ. भूमौ त स । ३ च. दीर्घ । भ. स्फाट । ४ घ. स्व । प्रशने । ६ च. देशावस्थान । ७ प. युज्यात् । ८ भ. तु ! र. हि । ९ च. निष्टम्ध । १० भ. दुर्जाति । ११च. विनाकार । १२ च. मुयुतम् । भ. सगतम् । १३ भ. क्षान्तं । १४ भ. श्रान्ते प्र। १५ च. उपयोगेषु । ।

·पश्चत्रिंशोऽध्यायः । ४९७ यदि वा नेशाः सन्ति प्रकृत्या पुरुपा द्विजाः। आचार्यबुध्द्या योज्यास्तु' भावचेष्टाखभावतः ॥१९॥ या यस्य सदृशी चेष्टा धुत्तमाधममध्यमा । सा तथाऽऽचार्ययोगेन नियम्या(s)भावभाविनी ॥२०॥ अतः परं' प्रवक्ष्यामि भरतानां विकल्पनम् । 'भरताश्रयाश्च भरतो विदूषकः सौ(कस्तौ)रिकस्तथा नान्दी(को नटो वादी)। नन्दी ससूत्रधारो नाट्यरसो(करो) नायकश्चैव ॥२१॥ मुकुटाभरणविकल्पौ वि(ल्पैर्वि)ज्ञेयो(या) माल्यवस्तुविविधैश्च । कार(रु)ककुशीलवाद्या विज्ञेया नामतश्चैव ॥२२॥ धुर्यचदेको यस्मादुद्धारोऽनेक भूमिकायुक्तः । 'भाण्डग्रहोपकरणै व्यं भरतो भवेत् तस्मात् ॥ २३ ॥ लोका(क)हृदाश्रयकृता(तां) सर्व प्रकृतिप्रचारसंयुक्ता(म)। नानाश्रयां प्रकुरुते तथा च 'नारी तु सर्वत्र ॥ २४ ॥ अतः परिजनभूमिकाध्यायं यदि तु स्वभावतस्ताम(न) भवति तदा भूमिका. स्वभायोचिता चेष्टर आचार्या( यबुद्ध या कार्या । चेष्टामहणेनाकारायपि प्रतिशीर्ष- कादिना कर्तव्यमिति लक्ष्यते ॥१९॥ सा चेष्टाऽऽचार्येण नियमनीया । तथा सत्यभावेऽपि भगा(भावि)नी भवित्री भाति । भावश्चारत्यादिकं भावयति रसाणेन(ना)पि विरोति तच्छीग ॥२०॥ भरतानामिति । नाट्योपयोगिनाम् । इयता परिफरेण विना नाट्यं तु न निर्व- हतीत्येतावदवश्याहरणीयमिति भावः ॥२१॥२२॥ स्वधुर्य(धुर्य वदिति । यः सर्वत्र प्रतिज्ञागर्मितरसमरोद्वदनादरवच्छेद- ११. मोरया । २ ए. मानी। ३ प. ४ अप। मरनाभपाथ। ५ १.भा. । र. भगासमातिारवार। . प. नापा ।

·नाट्यशास्त्रम्। प्रत्युत्पन्नमतिभो नर्मकृतो नर्मगर्भनिर्भेदः । 'छेदविदूपितवचनो विपको नाम विज्ञेयः॥२२॥ तूर्य(प)ति(य)स्तु नरः सर्वातोद्यप्रवादने कुशलः। 'तरपरिग्रहयुक्तो विज्ञेयस्तोरिको नाम ॥२६॥ नटऋति(त्तौ) धात्वर्थोऽयं भूतं नाटयति लोकवृत्तान्तम् । रसभावसत्वयुक्तं यस्मात् तस्मान्नदो भवति ॥ २७ ॥ स्तुत्यभिवादनकृतमधुरैर्वाक्यैः सुमङ्गलाचारैः। सर्व स्तौति हि लोकं यस्मात् तस्माद्भवेद्वादी ॥२८॥ 'भावेभ्यो बहुधाऽस्मिन् रसा(नसी) वदति नाट्ययोगेपु। भाकृतसंस्कृतपाठ्यो 'नन्दी नामेति स ज्ञेयः ॥२२॥ गीतस्य च वाद्यस्य च पाठ्यस्य च नैकभावविहितस्य । 'शिष्टोपदेशयोगात् सूत्रज्ञः सूत्रधारस्तु ॥ ३०॥ यस्मात् यथोपदिष्टान् रसांश्च भावांश्च सत्वसंयुक्तान् । भूमिवि'कल्पनयति च नाट्यकरः कीर्तितस्तस्मात् ॥३१॥ चतुरातोद्यनिधानं "सर्वस्य तु शास्त्र(वे)दविहितस्य । "नाट्यस्यान्तं गच्छति तस्माद्वै नायकोऽभिहितः॥३२॥ नानामकृतिसमुत्थं करोति यः शीर्पकं मुकुटयोगे। विविधैर्यपरिशेयैः "स च(मुकुटकारस्तु विज्ञेयः ॥३३॥ गतिविविधं कृत्वा दूषितादिनाचयैवानुभावादिप्रतिजागरं कुर्नता(न)न्यरसः ॥२३॥२४-३५॥ ४. 11. कटकविभूपिनमूर्धा । ३. यस्तु विदूषितवचनः । २ ४. न्यं । ३ च. तारिणो । धावेशोऽयं । ५ १. अशीदिनयुतः । ६ . भावाचा बहुधारिमा । १. गातान्या पहुधाऽस्मि- णाम् । ७ १. बन्दी । ८ प. शाम्रोए । ९ विकल्यो। १. र प्रयोगशाबहेतु । ६. विधानप्रयोग शाबा । "ध गराति यामाधाम्ने तस्माद्वैनायको भवति । १. नाट्यत्य च प्रयोधा स नायो नाम विलेय. । ११. समुर। .सच मुक्टरस्तु। च. सच सुकर ।

·पश्चत्रिंशोऽध्यायः। ४९९ 'भाण्डकवाद्यज्ञा या लयतालज्ञा रसानुविद्धा च । सर्वाङ्गसुन्दरी वै कर्तव्या नाटकीया तु ॥ ३४ ॥ यस्त्वाभरणं कुर्याद बहुविधविहितं स चाभरण(:)। यश्वोपकरणयोगात् स तेन नाम्नाऽभिधातव्यः ॥ ३५॥ यो वै माल्यं कुरुते पञ्चविधं माल्यकृत् स विज्ञेयः । यश्चापि वेषयोगं कुरुते स च वेपकारी तु॥३६॥ चित्रज्ञश्चित्रकरो वस्त्रस्य रञानात्तथा रजकः। जत्वश्मलोहकाव्यकरैः(रः) कारुकश्चैव ॥३७॥ नानातोद्यविधाने प्रयोगयुक्तः प्रवादने कुशलः । अतोयेऽप्यतिकुशलो यस्मात् स कुश(शी)लवो ज्ञेयः ॥ ३८॥ यद्यत् समाश्रयन्ते शिल्पं वा कर्म वा प्रयोग वा। 'तेनैवोपगतगुणा विज्ञेया नामतः पुरुषाः ॥ ३९॥ एवं तु नाटकविधौ जातिर्नटसंश्रया वुधैया । 'नाट्योपकरणयुक्ता नानाशिल्पप्रसक्ता च॥४०॥ उक्तोऽत्र भूमिकान्यासः प्रयोक्तारश्च योगतः। आदिष्टं नाट्यशास्त्रं च मुनयः किमिहोच्यताम् ।। ४१ ॥ "इति भारतीये नाट्यशास्ने भूमिकाविकल्पाध्यायः पञ्चत्रिंशः ॥ पञ्चविधमित्याहार्यामिनये दर्शितम् ॥ ३६॥ ३७॥ कुशा(न् ला) तीति कुशल(:)। निरूढिलक्षणा । तेषां लावण्या(न्या)दियम् । अत एव कुशजाति कुशिं कुर्या(शा) यो लुनाति अयोविकारमपि यछिनति स कुशीलवः । उपचारात् कर्मणि पुनर्नाटयोपकरणयुक्ते नापि नटविदूषकादिशिल्पप्रयोक्ता(क्तृ) कू(मुकुट- कारादि(दावि )ति शिवम् ।। ३८॥३९-४१॥ इत्यभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां भूमिका(वि)कल्पः पञ्चत्रिंशः॥ १ अयं श्योग्रे.. मातृसायामेव । २१. रामभिभाप्यः । ३१. सरस्नु विशेषः। ४. तस्मान् । ५. सपः। ६. भरते। ७. तन्नारगतगुनो विझेपो नामनः पुरुषः। ८ र. नानी. पारण। १ . प्रयुजा । १. भर मारिलानुराम परियो नरने।

·॥श्रीः॥ अथ पत्रिंशोऽध्यायः। अथात्रेयो वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अभिरा गौतमोऽगस्त्यो मनुरायुस्तथात्मवान् ॥१॥ विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तिः(तः) प्रमतिर्दनुः । उशना बृहस्पतिया॑सश्चावनः काश्यपो धुवः ॥२॥ दुर्वासा जामदग्न्यश्व माकण्डेयोऽथ गालवः । भरद्वाजश्व रेभ्यश्च यवक्रीतस्तथैव च ॥३॥ स्थूलाक्षः'शकलाक्षश्च काण्यो मेघातिथिः तुः। नारदः पर्वतश्चैव सुवर्माऽथैकजो द्विजः ॥४॥ 'नितम्बुर्भुवनः सौम्यः शतानन्दः कृतवणः । जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्वेत्येवमादयः ॥५॥ ।। अथ पत्रिंशोऽध्यायः ॥ यस्मिन् निगूढपरमार्थमवुध्यमानाः संसारनाट्यरसभावमुपाश्रयन्ते ॥ बुध्वा पुनर्मुहुरहो निजमेव यान्ति तत् पूर्णधाम शिवतत्त्वमहं प्रपद्ये ॥ यदिदं नाय्यमुक्तं तस्य रसभावरूपताप्रतिपादने नियतानुकारतानुकारितैर चावि- तत्य निरस्याह्या( त्या )अतं पूर्वरङ्गस्य न नाट्यरूपतेत्युक्तम् । तदेतदिहाध्याये प्रश्नोत्तर- मुखेनेतिहासदृशा दृढीक्रियते । न तत्र प्रथमं पूर्वरङ्ग एव नाट्यत्वं तावदाचक्षते । तत्पूर्वकत्वान्नाट्य ततोऽप्यनुकारकथा निरस्यते ॥१-५॥ १८. दमः । २८. शङ्कलसः । भ. बलशाक्षश्च । ३ र.शः1 ४६. सुवर्मा चैक धमिनी । ५ . निट्यूतिर्भवनो धौम्य । ६. शतानन्दो। ७ २. जमदमिश्च वामनः ।

·पत्रिंशोऽध्यायः। ५०१ एवं ते(तु) मुनयः श्रुत्वा सर्वज्ञं भरतं ततः। पुनरुचुरिदं वाक्यं कुतूहलपुरोगमम् ॥ ६॥ यस्त्वया गदितो ह्येप नाट्यवेदः पुरातनः । एकचित्तैः स चास्माभिः सम्यक् समुपधारितः ॥७॥ 'एकश्च संशयोऽस्माकं तं नो व्याख्यातुमर्हसि । को वाऽन्यो नाट्यवेदस्य निश्चयं वक्तुमर्हति ॥८॥ न वयं परिहासेन न विरोधेन नेय॑या । "पृच्छामो भगवन् नाट्यमुपदेशार्थमेव तु ॥९॥ अस्माभिश्च तदा नोक्तं "कथाच्छेदो भवेदिति । "इदानीं तूपशिक्षार्थ नाट्यगुह्यं निदर्शय" ॥१०॥ लोकस्य चरितं "नाट्यमित्यवोचस्वदी(स्त्वमी)हशम् । "तेपां तु (शेषाणां) लोक(क)गुयानां निश्चयं वक्तुमर्हसि ॥११॥ तत्र प्रश्नं तावद् दर्शयति । एवं तु मुनय इति ॥ ६ ॥७-८ ॥ तत्र यान्या परिहासप्रायनाट्यशास्त्रविरुद्धं च नाट्यतो यन्त्रितापर्यन्त इति वचनान् नटानां जीविकोपायोऽयमित्याशकां वारयति । परिहासेनेत्यादिना ॥ ९ ॥ तपः (तूप)शिक्षार्थमिति । तत्त्वनिर्णयार्थमित्यर्थः । नाट्यगुह्यमिति । नाट्ये यत् तात्पर्यारुढ्यर्थ गुह्यम् ॥ १० ॥ शेपाणां लोकगुयानामिति । लोके यानि दृश्यन्ते अथ च पूर्वरझे क्रियन्ते तैस्तावालोके चरितर्भवितव्यम् | लोकस्य चरितं यतो नाट्यमतो लोक- गुधानामिति साभिप्रायेणाध्यारोपेण(प)गर्भयमुक्तिः ॥ ११ ॥ १ म.तु। २र. प्रताः।३८. तपा। ४ र. पुरोगमाः । ५. गमयभारितः । ६१. भगार गंगयो योऽयम् तो। ७ र. तन में। ८.को दान्यो। ९ प. निवर्य पनि सरलः। १. प. नान्यथा। "प, इच्छामो । १२ १.शामि। ११.१४.रानी गन। ८. सा ग निनि। 1५ . प्राशय! १६ र. पाय । १७ म. अगोमतः । ४. भोप सही १८ पगार. सेशन.. ते नो ।

·५०२ नाट्यशास्त्रम्। 'देवस्य(लोकस्य) कस्य चरितं पूर्वरङ्गे द्विजर्षभ । किमर्थ 'भुज्यते थेप प्रयुक्तः किं करोति या' ॥१२॥ करमाश्चैव पुनः शौचं सम्यक् चरति सूत्रहक् । कथमुतिले नाट्यं स्वर्गानिपतितं विभो ॥१३॥ कथं तवाऽयं वंशश्च नटसंज्ञः प्रतिष्ठितः । सर्वमेव यथातत्यं कथयस्व महामुने ॥१४॥ 'भरत उवाच। [तेपां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः। प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुह्यार्थाभिनयं प्रति ॥] "ब्रवीमि वः कथां गुह्या “यन् मां पृच्छत सुव्रताः। पूर्वरङ्गविधानस्य तां च मे सन्निवोधत ॥१५॥ तथा चाह । लोकस्य कस्य चरितमिति । परिदृश्यमानस्य भावना । एतच्चरितं न नूनं गूढो ढम)तः कश्चिल्लोकोऽस्तीत्यादयः । दृश्यं सर्व च यदिति स(स्वर्ग एवेतन्नाट्यं सफल सुखस्थाने । अति च (तश्व) नोपदेशो यत्तयोरुपदेशो मर्य.... ॥१२॥ तत्र कथमेतत् तदाह । कथमूर्वीतल इति ॥ १३ ॥ नाट्यवेदवित् त्वदीयो वंशो नटसंज्ञायाँ(ज्ञया) मर्मत्वेन कथं प्रसिद्धम्()। यद्यपि बहवः प्रश्नास्तथापि नाट्यविपयोऽयं संशय एको बहुधर्मविषयो यथा स्थाणु नभो शेचशिलादार कुशलं वेत्येक एष संशयः ॥१४॥ गुद्यार्थस्याभिनयम् । प्रथममेतदर्थमिति यावत् । अन्ये तु गुह्यार्थो यत्र ताडगभिनयो नाट्यं तम् ॥ १५॥ १च. लोकस्य । ११. पूजितो। भ. पूर्वजो। ३ इतः परमर्धोको ८. मातृकायामधिकः । यथा। प्रीतं किं दैवतं तत्र प्रीतिं वा किं करोति च । ४ च. मुनिः शोचं शुचिः। ५ ह. श्रुतं । ६.. प्रभो। ७ च. तदाय। ८१. प्रकीर्तितः। ९ प. तेषां तु वचनं (श्रुत्वा) मुनीना भरती मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुधार्या (मि)मयं प्रति ॥ १० घ. कपयामि। ११ . वोग्रह विप्रा या मां। १२ ८. विधौ तस्य तच सम्यक् निवोधत । hin ·पत्रिंशोऽध्यायः । ५०३ प्रोक्तवानस्मि यत् पूर्व 'शुभं विघ्ननिवर्हणम् । तस्यानुबन्धेन मया पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः ॥१६॥ शस्त्राणां 'प्रतिकारार्थ शरीरावरणं यथा। 'क्रियते हि यथा पापं हुतेनैव प्रशाम्यति ।। १७ ॥ एवं जप्यैश्च होमैश्च देवताभ्यर्चनेन च । सर्वातोद्यविधानश्च तथा गीतस्वनेन च ॥१८॥ स्तुत्याशीर्वचनैः शान्तः कर्मभावानुकीर्तनैः । मया 'पापापहरणः कृते विघ्ननियहणे ॥१९॥ स्तुतिगीताभिसंमृष्टै देवैरभिहितोऽस्म्यहम् । नितरां परितुष्टाः स्मः प्रयोगेणामुना च ते ॥ २० ॥ देवतासुरमानन्द्य यस्माल्लोकश्च(कं च) नन्दति । 'तस्मादयं प्रयोगस्तु "नदिनाम्ना(नान्दीनामा) भविष्यति ॥२१॥ गीतवाद्यानुनादो हि यत्र काकुस्वनः(रः) शुभः । तस्मिन् देशे विपाप्मानो"म(मा)ङ्गल्यश्च(श्च) भविष्यति ॥२२॥ यावत्तं पूरयेद् देशं ध्वनिर्नाट्यसमाश्रयः । "न(स्था)स्यन्ति हि रक्षांसि तं देशं न विनायकाः ॥२३॥ प्रविनन्ति । निह(पह)णं रगपूजनम् । तस्यानुपन्धेन तत्प्रसझेन ॥१६॥ शरीरावरणं कवचानि दि) ॥ १७ ॥ १८-२० ॥ नान्दीनामेति । नन्दनात् । अत एव नान्यन्त इति पूर्वरशान्त इत्यर्थः॥२१॥ काकुवर इति । पूर्वरङ्ग सिध्य) पाट्यम् । ततः शृङ्गाररसयुक्तां पठे- दार्यामित्यादौ (भा. ना. ५-१२२)। न त (तु) सदैव देवेन परतन्त्रीकृतस्य कदा- चिद् द्विजन्मादेरिति यायायुपभोगावसरः ॥ २२ ॥ २३ ।। १२. अदं । २ ८. परिदाराप। । ८. तथा सगा पार पतेन । प. निनादध । ५१. या। . पादर। य, गादिमी।...मनाप यिने पुगान् । १ . गुरमा। १. प. मादीनामा । १३. नान्दी । १२१. स्वर भम् । १.पारनी। १४. सोमयः । ५. स्मारपनि।

·५०२ नाट्यशाखम् । 'देवस्य(लोकस्य) कस्य चरितं पूर्वरङ्गे द्विजपम । किमर्थ भुज्यते थेप प्रयुक्तः किं करोति वा ॥१२॥ कस्माश्चैव पुनः शौचं 'सम्यक् चरति सूत्रहक । कथमुतले नाट्य स्वर्गानिपतितं विभो ॥१३॥ कथं तचाऽयं घंशश्च नटसंज्ञः प्रतिष्ठितः । सर्वमेव यथातत्त्वं कथयस्व महामुने ॥१४॥ 'भरत उवाच । [तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः। प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुद्यार्थाभिनयं प्रति ॥] "ब्रवीमि वः कथां गुह्या "यन् मां पृच्छत सुव्रताः। पूर्वरङ्गविधानस्य तां च मे सन्नियोधत" ॥१५॥ तथा चाह । लोकस्य कस्य चरितमिति । परिदृश्यमानस्य भावना एतच्चरितं न नूनं गूढोऽ( ढम) कश्चिल्लोकोऽस्तीत्यादयः । दृश्यं सर्वं च यदिति स(स्व), एवैतन्ताख्यं सकलं सुखस्थाने । अति च (तच) नोपदेशो यत्तयोस्पदेशो मर्त्य.... ११ तत्र कथमेतत् तदाह । कथमूर्वीतल इति ॥ १३ ॥ नायवेदवित् स्वदीयो वंशो नटसंज्ञायाज्ञिया) मूर्खत्वेन कथं प्रसिद्धम् यद्यपि ययः प्रश्नास्तथापि नाट्यविपयोऽयं संशय एको बहुधर्मविपयो यथा स्थाणुर्श नग वोचशिलादावेव कुशलं वेत्येक एच संशयः ॥ १४ ॥ गुद्यार्थस्थाभिनयम् । प्रथममेतदर्थमिति यावत् । अन्ये तु गुहार्थों तागभिनयो नाट्यं तम् ॥१५॥ . १च. लोकस्य । ३ .. पूजितो। म. पूर्वजो । ३ इतः परमईयोको र. मातृकामामधिक यथा। प्रीतं किं दैवतं तत्र प्रीति दा कि क्रोति च । ४ च. मुनिः शौचं शुचिः । ५ ६. श्रुतं । ६ प्रभो। ७ च, तदार्य। ८१. प्रकीर्तितः। ९ घ. तेषां तु वचनं (श्रुचा) मुनीनां भरती मुनिः प्रत्युवाच पुनयिं गुभार्या (मि)नयं प्रति ।। १. घ. कथयामि । ११, वोझहं विना यतमा ११ इ. विधौ तस्य तच्च सम्यक् नियोधन ।

·पत्रिंशोऽध्यायः। ५०३ प्रोक्तवानस्मि यत् पूर्व 'शुभं विघ्ननिवर्हणम् । तस्यानुबन्धेन मया पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः ॥१६॥ शस्त्राणां प्रतिकारार्थ शरीरावरणं यथा । 'क्रियते हि यथा पापं हुतेनैव प्रशाम्यति ॥ १७॥ एवं जप्यैश्च होमैश्च देवताभ्यर्चनेन च । सर्वातोद्यविधानश्च तथा गीतस्वनेन च ॥१८॥ स्तुत्याशीर्वचनैः शान्तैः कर्मभावानुकीर्तनैः । मया 'पापापहरणैः कृते विघ्ननियहणे ॥१९॥ स्तुतिगीताभिसंसृष्टै देवैरभिहितोऽस्म्यहम् । नितरां परितुष्टाः स्मः प्रयोगेणामुना च ते ॥२०॥ देवतासुरमानन्ध यस्माल्लोकश्च(कं च) नन्दति । तस्मादयं प्रयोगस्तु "नदिनाम्ना(नान्दीनामा) भविष्यति ।।२१।। गीतवाद्यानुनादो हि" यत्र काकुस्वनः(रः) शुभः । तस्मिन् देशे विपाप्मानो" म(मा)ङ्गल्यश्च(श्च) भविष्यति ॥२२॥ यावत्तं पूरयेद् देशं ध्वनिर्नाट्यसमाश्रयः। "न(स्था)स्यन्ति हि रक्षांसि तं देशं न विनायकाः ॥ २३ ॥ प्रविशन्ति । निर्वह(पह)णं रगपूजनम् । तस्यानुसन्धेन तत्प्रसझेन ॥१६॥ शरीरावरणं कवचानि(दि) ॥ १७ ॥ १८-२० ॥ नान्दीनामेति । नन्दनात् । अत एव नान्यन्त इति पूर्वरान्त इत्यर्थः॥२१॥ काकुसर इति । पूर्वरङ्ग सिध्यर्थे पाट्यम् । ततः शृङ्गाररसयुक्तां पठे. दार्यामित्यादी (भा. ना. ५-१२२)। न त (तु) सदैव देवेन परतन्त्रीकृतम्य फदा. चिद् द्विजन्मादेरिति याद्याधुपभोगायमरः ॥ २२ ॥ २३ ॥ 11. भई । २ . परिधारार्थ ।। १. नया मग पा रमतेन ! ४. निना। मा। (८. पारन ! इ. मागियो । प. । ८. नाप मियत पुमान् । ९१. मुरगा.प. नानामा।" . नारी । १२ १. म इमम् । ३१. पानी!

·५०४ नाट्यशास्त्रम् । आवाहे च विवाहे च यज्ञे नृपतिमाले। नान्दीशन्दमुपश्रुत्य हिंस्रा नश्यन्ति चैव हि ॥ २४ ॥ पाट्य नाट्यं तथा गेयं चित्रवादितमेव च । 'वेदमन्त्रार्थवचनैः समं खेतद् भविष्यति ॥ २५ ॥ श्रुतं मया देवदेवात् तत्त्वतः शङ्कराद्वितम् । स्नान जप्यसहस्रेभ्यः पवित्रं गीतवादितम् ॥२६॥ 'यस्मिन्नातोद्यनाट्यस्य गीतपाव्यध्वनिः शुभः । भविष्यत्यशुभं देशे नै तस्मिन् कदाचन ॥२७॥ एवं पूजाधिकारार्थ पूर्वरङ्गः कृतो मया। "नाना स्तुतिकृतैर्वाक्यैर्देवताभ्यर्चनेन च ॥२८॥ यतोऽभिवादन" क्लिष्टं "शिष्टं तद्गमण्डले। ततस्तस्य हि "तच्छौचं विहितं तु द्विजोत्तमाः ॥२९॥ शौचं कृत्वा यतो मन्त्र "पूजनं जर्जरस्य तु । उच्यते पूर्वरङ्गेऽस्मिन् “तस्माच्छौचं प्रकीर्तितम् ॥३०॥ यथावतारितं चैव नाट्यमेतन् महीतले । "वक्तव्यं सर्वमेतद्धि न शक्यं हि निरहितुम् ॥३१॥ ततो वेदविरुद्धमित्याशङ्कयाह । आवाहे च विवाहे चेत्यादि ।।२४ ॥२५॥ आस(ग)मिकत्वमस्यार्थस्याह । श्रुतं देवादिदेव(वात् तत्त्व(तः) शङ्क- रादिदमुत्कृष्टमिति ॥ २६ ॥ २७-३१ ।। १ र. उपस्कृत्य । २ इ. पाय धुत्वा तथा चैव गानं वादिरमेव च ॥ ३ र. कृता शास्त्रार्थवचनं न च यास्यत्यमङ्गलम् । ४ ८. समगानस्तथैव च। ५ ३. मे देवदेवाश्च । र. गन्ध । ७ द. अठं मे। ८ र. यस्मिन् यस्मिन् भवन्त्येषा गीतपाट्यध्वनिस्वयम् । १३. नेति । मन्त्रः देवताभ्यर्चनं प्रति । ११ घ. वाइने । र. वन्दनं । १२ २. शिरसा। १३ १. पुनः १४. पूजयो। १५६. पुनः। १६८. यथाविधि समापन्न । १० यन स्तोत्रकृत- ·पत्रिंशोऽध्यायः । ५०५ ममैते तनयाः सर्वे नाट्यवेदसमन्विताः। सर्वलोक(क)प्रहसनैर्धाधन्ते नाट्यसंश्रयः ॥ ३२॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य शिल्पकं ग्राम्यधर्मकम् । ऋषीणां व्यग्यकरणं कुर्वद्भिर्गणसंश्रयम् ॥३३॥ 'अश्राव्यं तद्दुराचारं ग्राम्यधर्मप्रवर्तितम् । निष्ठुरं चामस्तुतं च "काव्यं संसदि योजितम् ॥ ३४ ॥ तच्छुत्वा मुनयः सर्वे भीमरोपमकम्पिताः । ऊचुस्तान भरतान् क्रुद्धा निर्दहन्त इवाग्नयः॥ ३५॥ मा तावद् भो द्विजा युक्तमिदमस्मद्विडम्बनम् । को नामायं परिभवः "किश्च नास्मासु सम्मतम् ।। ३६॥ यस्माज् ज्ञानमदोन्मत्ता "न वेत्थाऽ(विद्धा न) चिनयाश्रिताः। तस्मादेतद्वि(द्वि) भवना(ता') कुज्ञानं नाशमेष्यति ॥३७॥ भूस्पर्शादपवित्रीभूतं तदेव पवित्रीभूतं प्रहसनैः........ याधन्त इति । तच्च नाट्यस्याविदन्तो नियतमनुकरणीयं मन्यमानाः। परचेष्टानुकरणोल्लास इति नीत्या सर्व प्रहसितवन्त इति । सायं प्रतिपला इति निन्दात्तात् त एत एतत्परं प्रतिष- कृदुत्पत्तिविघातं निन्दार्थत्वादेता नाट्योत्पनावेव दर्शितं र(व्य)ङ्गकरणमिति ।। ३२ ॥३३-३५॥ विडम्यक(नं) गण्डसंश(अ)यमिति । गण्डवदन्यापदेगासेने- त्यर्थः ॥ ३६॥ ज्ञानमदे(दोन्मत्ता इति । मिथ्या ज्ञानमिदं युमाकमिति पर्यवसितमिति भावः । विद्या प्रमगा। वेदवायाः ॥ ३७॥ - ३१. सियम ममाभ्यार ४ प. प्रद। स. मान्स । र. गर। ५५. मटम् । १. भाई। ६. गुरागारं , . .या। .. मीनरोतः। ९. घे भरतान् न् । १...मनामाभिः ११. भन्। ११.निल। ना.६४ ·नाट्यशास्त्रम् । ऋपीणां ब्राह्मणानां च समवायसमागता(:)। 'निम्रताश्च(निराहुता) चिना होमैः शूद्राचारा भविष्यथ ॥ ३८ ॥ 'अपाङ्क्तेयाः कुत्सिताश्चावमा एव भविष्यथ । यश्च चो भविता वंशः 'सर्वाशाची भविष्यति ।।३।। ये च वो वंशजास्तेऽपि भविष्यन्त्यथ नर्तकाः । परोपस्थानवन्तश्च शस्त्रपण्योपजीविनः ॥४॥ शाप दत्तं तथा ज्ञात्वा सुतानां मम देवताः (सुतेभ्यो मे तदा सुराः)। सर्वे विमनसो भूत्या तानृपीन् समुपस्थिता ॥४१॥ 'समस्तैश्च त(याचमानस्त)तः प्रोक्तं देवैः शक्रपुरोगमैः। इदानीं दुःखमुत्पन्नं नाट्यमेतद् विनाति ॥ ४२ ॥ ऋपिभिश्च ततःप्रोक्तंन चैतद्धि विनश्यति (न त्वेतद्विनशिष्यति)। शेपमन्यत्र यत् प्रोक्तं सर्वमेतद् भविष्यति ॥४३॥ एतच्छुत्वा तु वचनं मुनीनामुग्रतेजसाम् । विपण्णास्ते "ततः सर्वे श्रुत्वा मां समुपस्थिताः॥४४॥ निराहुताः परिभवभाज. ॥ ३८ ॥ ३९-४० ॥ सुरा इन्द्राद्या. ॥४१॥ याचमानैरिति । ऋषीन् प्रार्थयदु( द्गिरु )क्तम् ॥ ४२ ॥ तत्र कुत्सितानियताकारभागोचितं स्वस्थितरसभावप्रयोगेऽवस्थाप्यत इत्याह न स्वेतं(तद्)विहित(विनशिपयति)॥४३ ।। ४४-४६ ॥ १ द. निनायरयाभूता। च. निर्बह्मणो निराभूताः । २ र मातृरायामेव ६. शूद्राश्च केवला भूना तत्कर्म समवाप्यथ । ३ द. स च शूद्रो । ४ ह. रानीवालकुमारकाः। च. पुत्रीबारोपजीविनः । ५ च. मुतेभ्यो मे तवामुराः। द शापजन्म ततो हाला मुनानां मे भुरास्तथा । ६. स्थितान् । ७ च. यावमास्तैः । द. तावद्भिश्च तदा । ८ इ. विनश्यति । ६ इ. अन्यत्तु । १० इ. मुताः सर्वे पुनयन्मवषिणः ।

·५०७ पट्त्रिंशोऽध्यायः । प्रोक्तवन्तश्च मां 'पुत्रास्त्वयाहो नाशिता वयम् । अनेन नाव्यदोषेण शूद्राचारा हि यत् कृताः ॥४५॥ मयापि सान्त्वयित्वोक्ता मा 'क्रोधं व्रजनानघाः। कृतान्तविहितोऽस्माकं नूनमेप विधिः सुताः ॥४६॥ 'मुनीनां न मृषा वाक्यं भविष्यति कदाचन । निधने च मनो मा भूदु युष्माकमिति सान्त्विताः ॥ ४७ ।। जानीध्वं तत्तथा नाट्य ब्रह्मणा संप्रवर्तितम् । शिष्येभ्यश्च तदन्येभ्यः 'प्रयच्छामः प्रयोगतः ॥४८॥ मा वै प्रणश्यतामेतन्नाटयं दुःखप्रवर्तितम् । महाश्रयं महापुण्यं वेदाङ्गोपाङ्गसंभवम् ॥४९॥ निधने आत्महनने ॥४७॥ जनिष्य(जानी)ध्वं तत्तथा नाट्यमिति । तत्त्वापरिनानादयं भवति शापो जात इदानीमत्रैव तत्त्वपरिज्ञाने रसभावस्वरूपे यत् तच्च दर्शितं वितत्य रसाध्यायादो- (भ. ना. ६)। तत्र कैश्चिद् वार्तिककारीयं श्लोरद्वयं शूरग्रन्थमध्ये आक्षिसम् । नाट्यस्य ज्ञाततत्त्वस्य यदभीष्टं प्रयोजनम् । तत्त्वतस्तदनिर्णीतं शापाध्यायेन दर्शितम् ।। इत्यादि । रसप्राधान्यमेवाह । यधास्त(वा)दमसङ्गेन सूचाद्यपियोगिता । आखादकानां प्रीत्यर्थ केवलं रसपोजनम् ।। न जीविकादक्षिणेन च योग इति भावः ।। ४८ ॥ १९ ॥ नामाशो नाशिताया। ३. चारमियर. गो. र. याः । ५१.मनगा पवनवा गरि मा। ६ र. नाममा ।

·६०८ नाट्यशास्त्रम्। अप्सरोभ्य इदं चैव याथातत्वं यथाश्रुतम् । नाटयं दत्त्वा ततः सर्वे प्रायश्चित्तं चरिष्यथ ॥५०॥ ! इति भारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्यशापो नामाध्यायः पत्रिंशः॥ स्त्रीणा च न कश्चनास्य प्रयोगे वेदार्थत्यागशङ्कावकाश इति दर्शयति । इदं नाट्यमप्सरोभ्यो दत्वा प्रायश्चित्तं चरिष्यथेति । येन च भावलाभाद(भवल्लाभो) भविष्यति ॥५०॥ इत्यभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावमिनवभारत्यां नटशापाध्यायः पद्मिशः॥ . १२. कृतम् । ३. यथोकै तन् मया श्रुतम् । ३ च. सप्तविंशः । रादिमातृकामु न दृश्यतेऽभ्या. यविभागः।

·॥ श्रीः॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः। कस्यचिवथ कालस्य नहुपो नाम पार्थिवः । प्राप्तवान् देवराज्यं हि नयबुद्धिपराक्रमैः ॥१॥ प्रशशास तदा राज्यं देवैर्युष्टिमवाप्नुवन् । गान्धर्व चैव नाट्यं च दृष्ट्वा चिन्तामुपागमत् ॥२॥ स चिन्तयित्वा मनसा कथमेष गृहे मम । 'नाट्यप्रयोगो हि भवेदिति सादर एव सन्' ।। ३ ।। कृताञ्जलिः प्रयोगार्थ प्रोक्तांस्तु सुरान् नृपः । 'अप्सरोभिरिद साधं नाट्यं भवतु मे गृहे ॥ ४ ॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः । आकाङ्गाणां प्रशमनविधेः पूर्वभावावधीतां धाराप्राप्तस्तुतिगुरुगिरां गुह्यतत्त्वं प्रतिष्ठा । अधिध्या(धो यः) परभुवि(च) वा यत् समानं चकास्ति प्रौढानन्तं तदहमधुनाऽनुत्तरं धाम वन्दे ॥ अथ यदशानाट्यशास्त्रमुपादेयं तदुपदेशसम्भवमूलभूयिष्ठभूतं भूलोकावतरणं नाट्य- स्मेतिहासेन प्रदर्शयन्नितिहासोपजन(न्यवाद् गृहत्त्वेनोपदेशरूपस सारमागस्य तत्वस्य कथनाद् गुह्यतत्त्वकथनमध्यायमारभते । कस्यचित्यथ कालस्य नटुप इति ॥१॥ फालेन प्रयुक्तो यतो देवराज्यं चकार ततस्तत्सम्बन्धित्वेनोकं गान्धर्षमिति । नृतं नाटयं स्वर्ग हट्टा पद्धमिति लिष्टम् । तेनाप्सरस एपमन्येऽस्तरन्वित्यर्थः ॥२॥ र. तर.मः। ११. भरानुसार। ३ १. उगगन.। ४१.मनानासयोगोऽप भर मिसनः। ५ र.स।६र. इदमराएगा।

·नाट्यशास्त्रम्। प्रत्युक्तो(क्तश्च) ततो देवैर्वृहस्पतिपुरोगमैः । 'दिव्याङ्गनानां नैवेह मानुपैः सह सङ्गतिः॥५॥ हितं पथ्यं च वक्तव्यो भवान् स्वर्गाधिपो(हि यत्)। आचार्यास्तत्र गच्छन्तु गत्वा कुर्वन्तु ते प्रियम् ॥६॥ प्रोक्तवांस्तु नतो मां तु नृपतिः स कृताञ्जलिः । इदमिच्छामि भगवन् नाट्यमुयां प्रतिष्ठितम् ॥७॥ 'पूर्वमाचार्यकं चैव भवताऽभिहित हि प्रतिश्रुतम् । व्यक्तभावात्विदं लब्धं त्वत्सकाशाद् द्विजोत्तम ॥ ८॥ पितामहगृहेऽस्माकं (ऽस्माभिरे)तदन्तःपुरे जने। पितामहक्रियायुक्तमुर्घश्यां सम्प्रवर्तितम् ॥९॥ तस्याः प्रणाशशोकेन उन्मादोपर( होते नृपे। विपन्नेऽन्तःपुरजने पुनर्नाशमुपागतम् ॥ १० ॥ प्रकाशमेतदिच्छामो भूयस्तत् संप्रयोजितम्। तिथियज्ञक्रियास्वेतद् यथा स्यान मङ्गालैः शुभैः ॥११॥ मामिति भरतमुनिम् ।। ७ ॥ प्रतिश्रुतमीकृतं व्यक्तनामवलम्ब्येति । व्यक्तीभूतं तु त(त्व)त्सका. शात् ॥८॥ पितामहगृहे ब्रह्मलोके यत् तदस्माभिरिति मयैरन्तःपुरजने लब्धं दृष्टं चेत्त्याह । पितामहक्रियायुक्त कर्मण्यां यद्दपणा कृर्त तदुर्चश्या सत्यां सम्प्र- वर्तितं पुरूरवसो गृहेऽवतीर्णम् ॥ ९ ॥ तस्याः प्रणय(या)पला(ली )यमानं स्वर्गगमनं जातम् । स्वात्मने प्राणार्पके प्रणयिनि नृपे पुरूरवसि वि(प)ने(न्ने) योऽपि च तत्परिजनः सोऽपि विपि(प)न(न) इति प्राणसङ्ग(क)(ट) नाट्यमसाकम् ॥१०॥११-१६ ॥ ११. मुरागनाना नोकोऽयं मानुषैः सह सहमः । २ द. भगवान स्वर्जयेप्सया । र. भवान् । ३. पूर्वमाकलिने चैव द्रव्ये हि किल यः श्रुतम् । ४ द. भावाश्रयं लब्ध्वा । ५ द. पहते । ६ इ. भूतले सप्रकीर्तितम् । ७ ८. महल शुभम् ।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः। तस्मिन(स्मान्) मम गृहे बद्धं नानाप्रकृतिसंश्रयम् । स्त्रीणां ललितविन्यासर्यतो नः प्रथयिष्यति ॥१२॥ तथाऽस्त्विति मया प्रोक्तो नहुषः पार्थिवस्तदा । सुताश्चाहूय सम्प्रोक्ता सामपूर्व सुरैः सह ॥ १३ ॥ अयं हि नहुपो राजा याचते नः कृताञ्जलिः। गम्यतां सहितैर्भूमि प्रयोक्तुं नाट्यमेव च ॥१४॥ करिष्यामश्च शापान्तमस्मिन् सम्यक् प्रयोजिते । ब्राह्मणानां नृपाणां च 'भविष्यथ न कुत्सिताः ॥१५॥ तत्र गत्वा प्रयुज्यन्तां ध्वं) प्रयोगान् वसुधातले । न शक्यं चान्यथा कर्तु वचनं पार्थिवस्य हि ॥१६॥ 'अस्माकं चैव सर्वेपां नहुषस्य महात्मनः । 'आत्मो(तो)पदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्तं स्वयंभुवा ॥ १७॥ शेपमुत्तरतन्त्रेण कोहलस्तु करिष्यति । "प्रयोगः(गान् कारिकाश्चैव निरुक्तानि तथैव च ॥१८॥ अप्सरोभिरिद "साध फ्रीडनीयकहेतुकम् । अधिष्टितं मया स्वर्गे स्वातिना नारदेन च ॥१९॥ ततश्च" वसुधां गत्वा नहुपस्य गृहे द्विजाः । स्त्रीणां प्रयोग बहुधा "बद्धवन्तो यथाक्रमम् ॥२०॥ प्रयोज्यत्त्वेन वाय(नाट्यं) ब्रह्मणैवोक्तमित्यलध्योऽयमिति भाव इति शेपः ॥१७॥ कोहल इति । यदसामिलोंकानुमानादिसिद्धत्वे नोक्तं निमित्त इति ॥ १८ ॥ उत्सर्गे तु नोपदेशफलमपि तु क्रीडनीयकहेतुकम् । रसचर्वणापात्रसारमननु. वृत्या विभावानुभावगभागगते कर्मफलसम्बन्धाययोधविश्रान्त..... तत्र भरतश्चापि नारदैर देना)प्सरोभिश्चाधिष्टितं परिरक्षितम् ॥ १९ ॥ २० ॥ १.तरमार। २ च, मम । ३ च.दि। . न मपियान। ५१. प्रम्प प्रयोग। (८. सुनाई। ... शेगर । ८ .. आगरा। प. पस्तार। . प. परिया।" प. प्रयोगान् । १२.शानं। ३.ते। १४१. परयन्नी। ............ । - ·५१२ नाट्यशास्त्रम्। 'अनोपभोगतस्ते तु मानुपीपु ममात्मजाः'। पद्धवन्तोऽधिकरलेहं तासु तद् द्विजसत्तमाः (तेपुतेपु द्विजोत्तमाः) ॥२१॥ पुत्रानुत्पाद्य पध्वा च प्रयोगं च यथाक्रमम् । ब्रामणा समनुज्ञाताः प्राप्ताः स्वर्ग पुनः सुताः ॥२२॥ एवमुर्वीतले नाटयं शिष्यैः समवतारितम् । भरतानां च वंशोऽयं भविष्यं च प्रवर्तितः॥२३॥ कोहलादिभिरेवं तु वत्सशाण्डिल्यधूर्तितः । मर्त्यधर्मक्रियायुक्तः कश्चित्कालमवस्थितः ॥ २४ ॥ एतच्छास्त्रं प्रणीतं हि नराणां बुद्धिवर्धनम् । त्रैलोक्यस्य क्रियोपेतं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । मङ्गल्यं ललितं चैव ब्रह्मणो वदनोद्भवम् ॥२५॥ य इदं श्रुणुयान नित्यं मोक्तं चेदं स्वयम्भुवा । कुर्यात् प्रयोग यश्चैवमथवाऽधीतवान् नरः ॥ २६ ॥ या गतिवेदविदुषां या गतिर्यज्ञकारिणाम् । या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयाद्धि सः ॥२७॥ तेषु तेप्विति लीलादिपु । द्विजोत्तमा इत्यत्र पूर्वभोगत्वात् तावदेव प्रीता ॥ २१ ॥ २२॥ शिष्यैर्भरतसुतैः ॥ २३॥ कोहलादिभिरिति । तत्प्रधानः सर्वशास्त्रनिबन्धनदर्शनमितिहासपुराणार्थ- वादकार्यचित्रपुस्तलेपादिमिः ॥ २४ ॥ सर्व नाट्यस्यांशाः सर्वत्र रसप्राधान्यात् साक्षात्कारकल्पबुद्धिसम्पादनात् प्राव- (वी)ण्याच । यथोक्तं ते विहितेामित्यादि । सन्तो(तो) बुद्धिविषयान् प्रकाश- यन्तीति ॥ २५॥२६-२९॥ १ र. भनोसाय सुतास्ते तु । ३ र. मुता मम । ३. तदा ।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।
दानधर्मेषु सर्वेषु कीर्त्यते तु महत् फल ।
प्रेक्षणीयप्रदानं हि सर्वदानेषु शस्यते ॥ २८॥
न तथा गन्धमाल्येन देवास्तुष्यन्ति पूजिताः।
यथा नाट्यप्रयोगस्थैर्नित्यं तुष्यन्ति मङ्गलैः ।। २९॥
-गान्धर्व चेह नाटयं च यः सम्यक् परि(म्यगनु)पालयेत् ।
स ईश्वरगणेशानां लभते सद्गतिं पराम् ॥ ३०॥
एवं नाट्यप्रयोगे बहुविधिविहितं कर्मशास्त्रं प्रणीतं
नोक्तं यच्चात्र लोकादनुकृतिकरणात् संविभाव्यं तु तज्ः॥
किं चान्यत् सम्पपूर्णा भवतु वसुमती नष्टदुर्भिक्षरोगा
शान्तिर्गोब्राह्मणानां भवतु नरपतिः पातु पृथ्वी समग्राम् ॥३१॥
[इति भारतीये. नाट्यशास्त्रे गुह्यतत्त्वकथनाध्यायः सप्तत्रिंशः॥]
नाट्यशाखं संपूर्णम् ॥
गान्धर्वमिति । नृत्य नाटयं योऽनुपालयेत् । उपदेशव्याख्यानविवरणा-
दिना च । ईश्वरगणेशता(शानां)लभन्ते(ते) सद्गतिं परामिति ।
शिवसायुज्यम् ॥ ३०॥
अनुयायिताकरणमनुकृतिः। नरपतिरिति । पुरुषोत्तम ईश्वरः सकलजग-
पालयिता । इति शिवम् ॥ ३१ ॥
श्रीमध्यदेशभवविप्रवरार्तिगुप्त-
वंशोत्थितः शिवपदार्पितचित्तवृत्तिः ।।
(संगीत रागनयगृहल(सु)प्रसिद्धो
वंशोद्भवस्थितिवशातनृसिंहगुप्तः ॥१॥
तस्यात्मजोऽभिनवगुप्तपदामिधानो
भहन्दुरात्मपदपांमुपवित्रमूर्तिः ॥
सद्विमतानवदनादधिगम्य नाटय-
चेदं व्यथच विकृति लपुनर्थपूर्णाम् ॥२॥

·नाट्यशास्त्रम् । शिवपुरविजयहेतुविजयादिकरुद्रसपूतया प्रवरपुराभिधानकाश्मीरकपानगुमे वितस्तया ॥ अधिगतजन्मवमतिरमृतकरशेखरभक्तिसक्तिनो रचयति नाट्यवेदविवृति लघुमभिनवगुप्तभारतीम् ॥ ३ ॥ प्रभुः शम्भुर्यस्य प्रथितपरमार्थस्थितिसुखः पराधीनश्चेतो व्यधित स तदाराज(घ)लविधौ ॥ तत. शस्तस्वात्मान्तरहृदयविश्रान्तिकृतिनः कृति तम्येत्थं भोः शृणुत भगवन्तः सहृदयाः ॥ ४ ॥ सज्जनान् कविरसौ न याचते हादनाय शशभृत् किमर्थितः ।। नापि निन्दति स्वलान् मुहुर्मुहु- धिक्कुतोऽपि न हि शीतलोऽनलः ॥ ५ ॥ नाट्यार्थप्रथनात् तस्मात् तुष्ट(टो) नाट्ये परेण यत् । क्रियात् तेनैष जनतामानन्दोल्लासमुन्दराम् ॥६॥ इति महामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचिताया नाट्यवेदवृत्ता- वभिनवभारत्यां गुह्यतत्त्वकथनं सप्तत्रिंशः ।। ११ समाप्ता चेयमभिनवगुप्तकृतिः ।।

·APPENDIX I Index of half verses of the Nātyaśāstra, VoI IV १४३ ११४ अकलापातनात्तस्याः। अक्षरपाणिलयेषु च। अक्षरपाणिलयेषु च। अक्षरपिण्डस्यों। अक्षरसदशं वायम् । ४९५ ४२४ " " " २१३ । अगुलीवादनकृतम् । ४४५ अड्गुष्ठाभ्यां च तथा । ४८१ समं तन्त्र्योः। अङ्गैरविफलधारम् । ४३४ । अर्व्यस्तैः समस्तैर्वा । ४७३ | अश्चितक्क्ष्ये पणवे। ४७३ ४३६ / अश्चितशिथिले पणव । अडितगोमुखयोगात् । ३४३ अड्डिनगोमुखयोगे। ३२२ / अहितमार्गविगता। २१० अहिता चापकृष्टा च। तत्कटगुणा। ४६१ । अहितालिप्तमागौ तु । ४२४ ४२१ " " ४१८ ४४० ४६५ अत उचं प्रमाणं तु । प्रवक्ष्यामि २७८ . अक्षरसमं तालसमम् । अक्षरसममगसमम् । असराणा निवेशस्तु । भवेन् पिण्डः। अक्षराणि लया वर्णाः । अक्षरैर्या चतुर्माना। अकान्ते निष्क्रमणे । अतिकः सिद्धिरित्येवम् । अकोयत्ता। अकोलगप्रवृत्ता। अङ्गप्रच्छेदकं विद्या। अङ्गप्रत्यायोगेन। अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तम् । अगभूता हि तालस्य । अलक्षणमंयुक्तः । अङ्गहारान् राविष्कम्भान् । अङ्गानां तु समत्वाचा। समता यत्र। अशानि द्वादशाहस्य । अमान्येतानि चत्वारि । भारः सिद्धिरित्येवम् । अहिरा गीतमांगल्यः । अगुलानि मुर्ग तस्य। अगुलीनां वर्तव्यम् । " " " ४९५ " " " " " " " ३११ " " " " " , ३२४ ३३२ ३४९ " २३८ , " " " " 1 " ·नाट्यशास्त्रम् । भत उर्व प्रयाग सु। ४८१ ४८८ " २२६ " ४८९ २०४ " " २२४ ४६८ " " " ४९२ अतः परे प्रवक्ष्यामि । गीतीः प्रवक्ष्यामि। ज्येष्ठे तु कर्तव्यम् । तम मुग ताल-1 तालाक्षरषशात् । " दररे दम् । ददरेऽपि विधि । पूर्णपदी या तु। भूतगणः सत्रः। " युगाकरणम् । युगपवरणानि तु। "लयुहस्तछिद्रपाणिः । अथवा नृत्तशोभार्थम् । " " " " १४८ " १९१ " U २४२ " " ४९२ ३१८ "" " " ४८. " " " २१६ " " " " " " " ४७९ अतश्चान्ये स्मृते वृत्ते । अतालकमतालज्ञम् । अतालज्ञमकालज्ञाम्। अतालं च सतार च। ४८८ १८२ " " ३८७ अथवोपोहाते यस्मात् । ३९२ अथ पोडशाक्षरे एते तु। ,, सयारिजान् भूयः । " स्थितावष्टानाम् । अथानाशग्रहा. प्रोक्ताः। अथात्रयो बसिष्टश्च । अथार्थेऽन्ते च मात्राणाम् । ४५६ अथासारितकानां तु । १९२ अदीनं च प्रगभं च। ३०१ | अधमस्त्रीणां योज्या। ३०२ | अधमाना नकुंदखजमेदान् । अधमाः स्युर्बुवा होताः। ४२२ | अधचोय च विज्ञेयो। २७५ | अधिदण्ड हस्ताभ्याम् । ३११ अधिष्ठितं मया स्वर्गे । अधुना तु प्रवक्ष्यामि। ४५७ अभ्यर्धितृतीयाश्च । ३०४ / अवास्तु प्रवेशा स्युः । अनध्याये कदाचित । ११४ अतालेन निबद्ध च । भतिजगती भुवि कथितगुणा । अतिवादितमनुवाद्यम् । अतीते युग्मतालेन । आधे उवेदि अरुणाभिहृदो। अत्यर्थमिटं देवानाम। अन्यामिपविहीनं तु । अत्युक्तं च प्रतिष्ठं च। अत्युत्तमेषु पातेषु । अत्र तालविधिधेटः। अनापि स्थिततालेन। अथ गान्धारपवम्या । १९२ २३३ २५३ अनन्नर च दातव्यम्। ६. | अनपेक्षितगीतार्थम् ।

·Appendix 1 १९४ अनयोमिश्रभावात्तु । अनामिकाकनीयस्योः । २०१ १८९ "" २४२ २६४ २७६ ५१२ ३१५ १५८ अन्तिमार्धकलाहीनम् । २२७ । अन्ते च सन्निपातः । २२८ स्यात् । चाप्यविशेषेण । , चास्य विशेषेण। २०९ निर्वहणं चास्याः। २७८ वास्याः प्रकर्तव्यम् । १४३ अन्तोपभोगतस्ते तु । अन्त्यं च निधनं च। अन्त्यं च पञ्चमं पष्ठम् । ४८२ दीर्घ सा खलु। विज्ञेया। अन्त्यमथो दीर्घाणि तु। अन्त्यश्च सन्निपातः। ४४६ अन्या कला द्विमात्रा तु । अन्यभावेषु कृष्टा च। अन्यथ वलिनो यस्य । अन्यूनायां कलायां ३२. अन्योन्यहेतुसंयोगात् । ३०४ अन्वर्था तत्र कर्तव्या। ३२५ ३२५ " अनित्यः शीर्षके तालः। अनिबद्धाक्षराणि स्युः। अनिवृत्ताक्षरपदम् । अनिष्ठुर लक्ष्णपदम् । अनीरणा तु शेषाणाम् । अनुगच्छतमक्षरवृत्तम् । अनुगतमक्षरवृत्तम् । अनुगद्य मृदातोद्यम् । अनुगम्यं यदातोयम् । अनुबध्नाति यत्रैवम् । अनुवन्धस्तु ज्ञेयः। अनुयाति यदा वाये। अनुवायसए हि विदिओ। अनुवृत्तश्च यस्येह। अनुवृत्या तयोः स्वातेः । अनुठुब्जातयो ह्येताः। अनुष्टुब्बृहतीचैव। अनृत्तेषु प्रयोगेषु । " २२५ २२२ ४५ २२४ २०. ३७७ ३५० ४४४ " " ४८० " " ५०७ अनेकवरसंयोगे। अनेन नाट्यदोषेण । अनेनैव तु योगेन । विधानेन । अपचययुक्तैदिस्त्रिः । अपटाक्षेपकृता चेत् । अपदान्यनिवद्धानि। अपन्यासः कदाचितु। अपन्यासस्तथा चैव । अपन्यासा भवन्त्यन। २१३ " " " "" " " " ४७१ " ” " ४८८ " २३८ अपन्यासो भवत्यस्य । भवेदन। अपपाणिकरयुक्तम् । अपपाणिमृदशानाम् । अपपाणिस्नु यम स्यान् । अपराहे सशोगाथा अराक्तयाः पिताम। अन्तयोदशान्तु। अन्तरम्बरसयुका। अन्तरस्वरमयोगः। अन्तस्य चतुरथस्य। ४८१ ३२ २५७ ·नाट्यशास्त्रम् । अपातिकम्तु विज्ञेयः। अपूजयित्वा होतान् । अपूपोहपिरामिश्राम् । अप्सरोभिरिद सार्धम्। ६२३ ११२ अप्सरोभ्य इदं चैव । अभ अम्वुहरेइपिणम् । अमाण्डमे गानस्य । ३२२ ४७८ " " ४८२ अगत्वेऽथ यहुवे। ४६१ | अयवर्णान्तरा चैव । अन्यव्यवनधातुः । ५०९ अवरीणं यद् द्विगुणः । ५११ अष्ट ध्रयाणां हि । अपघ्या धुवा कार्या। अपस्यारतु यस्याः स्युः। अरगाई प्रतं च। ४८. अपतीर्ण यद्वायम् । ५५ / अवधानोऽपि यत्र स्यात् । ३८७ अवनद्धगतस्यापि । अवनद्धविधायेपः । ४१५ | अवनविभागेन । ४६२ | अनपाणिवरणयुचाम् । अवपाणिमृदनेषु । ५२ अवपाणी यदा स्याताम् । अवसानं च कर्तव्यम् । अवस्था या तु विज्ञेया। ५६ । अवहितशरीरवुद्धि.। अविकल्पितमतेऽस्य । अविचलिनमविच्छिन्नम् । ३ ३७० १४८ गीतं तु । अभाण्डमेव गानस्य । अभिमददि दुदम् । अभिव्यजितानि पूर्वम् । अभ्यस्तकरणश्चैव । अमर प्रवर मदनाङ्गहरम् । अनाव ग्रहास्तासाम् । अशवन कल्पितश्चान्यः। अंशात्तारगति विद्यात् । अशान्तु पड्जवशिक्या । अशान्त्रिपष्टिवियाः। अशग्रहस्तथा चैव । अयमेव तालयोगः । अयं हि नहुषो राजा । अरुक्षध्वनिसंयुक्त। अर्धवीर्णविविध । अर्धन सन्निता च। अर्थनयोदशगमा । अर्धपाणिस्तु यत्र स्यात् । अर्धमुक्ताङ्गुलिचैव । अर्धयोगरतु तत्कालरात् अर्धपटगपाद । अर्धसस्कृतमेवे तु। अर्धाटमगणा. पादाः। अलातचक्प्रतिमम् । अल्पत्वं च बहुत्वं च । ९२ २६२ अविभक्ताक्षरकृतम्। अविभत्ताक्षरपद । अविभूपितेव च स्त्री। १३ | अविइ धृ धूझाया । २०७। अविशेषनिरत्तं तु । ४३. | अविशेषनिवृत्तिथ । अश्राव्यं तद दुराचारम् । अश्वकान्ता तथा पटी। तु गान्धारे। अष्टाङ्गा पौडशाज्ञा च । ३४१ अटादिश्चतुर। ४ | अटावादी दीर्घाणि स्युः । यस्या १०५ " ३२५ ·नाट्यशास्त्रम् । " ४३२ भयपञ्चमान्यरातमम् । आद्यपरे द्वे यत्र तु । आयमध पश्चमम्। माद्यमन्तपञ्चमे स्यात् । आद्यमन्यं चतुर्थ च। तृतीय च। आघमात्राद्वयस्यान्तः। आय प्लुत द्वितीयं च । आधा नवमला तु स्यात् । आयेऽक्षरे सन्निपातम् । आये चतुर्थकमन्ते । चतुर्थ दशमम् । चतुर्थमपि चान्त्ये। चाटमम्। आये पुनरन्त्ये च। ३५६ / आरोहित्वादवगाढम् । ३१० आरोही चापरोही च । ३१७ आपमे पाडवं चाग । ३१४ | आर्षभ्याम्पमस्वंशः। ३४८ आपभ्याश्च प्रहा अंशाः । ३४६ आलिङ्गके तडिनाश्च । २५४ | आलिङ्गमार्जना प्राप्तः । १५८ | आनि स्थापयेत् पूर्वम् । १९३ । आलिश्वव कर्तव्यः । १८३ गोपुच्छः। ३१२ गोपुच्छा-1 ३२१ । आलिले चामलिं दद्यात् । ३२. ३२१ | आलिङ्ग्यश्चोर्वकचव । ३१४ | आलिङ्ग्य स्थापयेत् पूर्वम् । ३११ | आलिये च तडिन् ख्याता । ३३१ | आलिप्तकसंयोगः। २१७ | आलिममार्गवाद्यम् । आलिप्ले संयोगे कार्यः। ४५ | आलेपन प्रमाणज्ञः । ४८८ मार्जनं प्राप्य । " ૪૭૨ ४०५ " " पादे। ४२० ४६७ हथ निधने त्रीणि। भानुपूर्त्या प्रयोग तु। आन्ध्री च नन्दयन्ती च। आपञ्चमात् पञ्चमाद्वा। भापीडितप्रत्तो यः। आपूरन्तो पटुतरसन्नादो। आप्तोपदेशसिद्ध हि। आभ्यो येऽन्ये शेषाः। विनिमृताश्चान्याः। " " ८३ १७० ३३. आवर्तकः परावृत्तः । आवापनिझामकृतः। ૪૬૬ आवारश्च कनीयस्याः। ३२८ आवापश्च तनः कार्यः ३५७ २२८ " " पुनः कार्यः। " " आमोद खनक पूर्वम् । आयतत्वं भवेन्नीचे। आरम्भ तं विद्यात् । आरम्भोऽप्यवतरणः। २२८ २२८ २२८ " " " ४७६ | आवाहे च विवाहे च । १०१ ( भाविकरणयहुलम् । " " आरोहपां च द्विविधम् । अरोहणं च द्विविधम् । भारोहन्ति स्वरा यन्न । भारोहिणौ च तो वायौँ ।। ४३५ ४७३ ११२ २३२ आविद्धकरणयुक्तः । ५५ । आविचार्यहारैः १२३ २७६ ·Appendix I २०६ २४५ १० आविद्धधातुर्विज्ञेयः। आविद्धधातुविषया। आविद्रो विज्ञेयः। आर्यमिति मन्यानः । सम्प्राप्तम् । आधारणा तथाऽऽरम्भः। आश्रावणायं कर्तव्यम् । आसामंशास्तु विज्ञेयाः । २७४ २६८ १०० " १९९ २८७ " " ३११ २८२ " आसामेर प्रवश्यामि। आसारितमुससज्ञित। आसारितानामियेवम् । आगारितानां वक्ष्यामि । सयोगः । सर्वेपाम् । आसारितानि च तया। आसारितानि शम्याद्याः। आसारिते वर्धमाने। विधिपः । आसारितेपु गीतेषु । ४७७ ५०४ इत्यभरपतनालागुरुन १०२ | इत्युक्तं मद्रकं पातैः। ९८ | इत्याविंशतिविधम् । ४०४ | इत्येतत् प्रथम त्वङ्गम् । ४६४ सप्तरूपस्य। १०४ इत्येते धातवः प्रोताः। ३८३ । इत्येवं चतुरङ्गानि। ३५ इत्येष लक्षणविधिः । ३६ | इदमिच्छामि भगवन् । ३०१ / इदानीं तूपशिक्षार्थम् । २०६ दुःसमुत्पन्नम्। २२९ इह सिसिरमी मदजणणंमी। २२३ । ईदृशेषु हि कार्येषु । १९० | उक्तप्रत्युक्तमेवं हि । २०९ उक्तोऽत्र भृमिवान्यासः। १०४ उच्चित्तिा विजानीयात् । ४७९ उच्यते पूर्वरङ्गेऽस्मिन् । १८० उतिरोसो भीमणिणादो। १८९ उडुगणकुसुमवदी। २१४ उडुगणवन्धू कुमुदसहो। २२२ उत्कृत्या तु भवेत् पादे। २०५ उत्तमाधममध्या तु। उत्तमाधममध्यानाम् । २७५ ४२५ उत्तमाधममध्याभि। ४२५ उत्तमानां प्रयोक्तव्याः। उत्तमे चतुरश्रा च । उत्तमोत्तमक प्रोक्तम् । १०० उत्तमोत्तमके त्वादो। ३३१ उत्तरकालान् कृत्वा। उत्तर द्वादशपरम्। २६७ / उत्तरमुखो द्विरधरः। उत्तर सम्प्रवक्ष्यामि। १६७ | उत्तानाजुलिसङ्घोच । ४३४ | उत्थानकाव्यवन्धेषु । ३३२ ३५० " " ३७१ आसारितोपवहनेषु । आसीनपाठयं वर्तव्यम। युञ्जीत। इति दर्दरे प्रहाराः। ३ ३७२ ३८४ २८२ " ,, दर्दुरे प्रहरः प्रहारे। " २८१ २०० " दशवियः प्रयोज्य.। निगदितादित्ते। पातस्तथा चाष्टौ। मार्गत्रयेऽप्येतत् । रोविन्दक प्रोकम् । इतिशब्देन सयुक्तः। इति सयोगी शेयौ। न'.६६ " २६३ " ·माहामा । 1 16 -- । ८४ पति र भाग्ग। उत्पादन या पान गम्भ्रम भर। उपादनार्थ नाह। गयेय याना उदअगिरिमाला उन्मगिरिमाम् । उदा यत सम्मान । उपीच्यामपि मामयम् । उजनाऽपग्याना1 हीनध तथा थगिः। उदनमार्गेण चिना। उखना सदना यम्मान। नन्मनावीरा। उन्मतारवीरध। अरययुः प्रमगः। उपदेशादारूपा। उपपानः प्ररेणीचा उपातः प्रचण्या च । उपयानि च गीतं य । उपरिकरणे यधेटम। उपरिवरण उपर्युपरिपाणिसमम् । उपवणतागणलागगओ। उपरनहीनं च। उपाने प्रान । उपाध्यायः शुचिर्भूत्वा । शुचिद्विान् । उपोहन च वन्वर्धम् । मुग तैपाम् । विशालायाः। नमोहनविधाने तु। उपोहने द्विरभ्यस्तै । विशालाया। १९. गाय गाई । ३ Tiri वागेन । उमावि ममिगमभिगममातम । १८२, गंगा गधा ४.७ मिL प्रमाणी। १३. उगेगमपा मन्दः । ३४. यदिए। पायरम ४५. 3"শয়া। १८. गर नपा पागा। उगान्नानाम् । १. दादोयी चाहानाम् । ३६५ । यो विमारी। समायोग्यः। वीप्यमातरमुर्गा ११४ उणेप्याराभ्यो । उमाना यहम्पतिास। २९. उरिणगनुपाती। २३८ । कम्नान मरनान् ताः। ४७' जनताऽधिकना चापि । ४६९ स तु दितीयस्मिन् । ४२७ दिनीयेऽस्मिन । ४१ अपर धयतश्चैवम् । २३८ " " पायमधेव। " " ४. २३८ सर्वोऽपि तथा कार्यः । २९१ऊयंगे मन्यमय । ४८९ | ऊदक्षिणमुम्ने । ४५९ डिटक्षिणमुमो। २४४ सहिदक्षिणैर्मुले। १७९ कर्मिः प्रेयोऽवलोक्य । २१५१ ऋग्गाधााणिवादीनाम् । २१५ मागाया. पाणिवाव। २१७ स(ऋनिपादावपन्यामौ । २१५ रम. पक्षमाव । पुष्करे दाम। ” २८२ ” " " " ४३१ ·नाट्यशास्त्रम् । एतास्तु जातयो ज्ञेयाः । ४५६ ३१९ | एभित्यिक्षरयोगः । ३३० एभिपिविनिर्मुक्तम् । ३४० एमिस्वक्षरयोगः । " देवता विप्राः। " " " २८९ २०७ ४५६ " एताः स्थितापपृष्टामु। एता ह्यष्टी परित्याज्याः। एता पटौ बुधज्ञेयाः एते गुमाश्च दोषाश्च । तु मध्यमग्रामे। त्रिपष्टिविज्ञेया। प्रकारा जात्यक्ष। वर्णा नित्यम् । वर्णाः पणवा-1 वर्णास्तु विज्ञेया । एतेषा चापि वक्ष्यामि। चैव वक्ष्यामि । ४९० | एभ्यस्त्वनान्यथोद्धत्य । ३०४ एभ्यो येऽन्ये शेषाः । ३२८ | एवमक्षरविन्यासः । ३५० एवमाविधिः कार्यः । ४०२ एवमन्येप्वपि तथा । १४५ एवमर्थविधिं ज्ञात्वा । ५२ एवमासां समायोगान् । ४८३ | एवमुतिले नाट्यम् । ४६८ / एवमेककलः शुद्धः । ४२३ । एवमेक्कले ज्ञेयम् । ८२ एवमेक्कलो ज्ञेयः २९७ एवमेतन् प्रयोक्तव्यम् । ६ ४२० सविस्तारम् । खरगतम् । " " २२१ ५१२ १५६ २४३ १६२ ४५५ " ४८८ " " ४ ८ ११९ " " - तु पुनर्भेदाः। प्रवक्ष्यामि। धातूनाम् । एतेषांमनुवादि तु। १४८ " २८२ " १.२ एवमेतद् बुधईयम् । ४३२ ४७२ ३५२ । एवमेतन् मया दृष्टम् । १६७ मया प्रोतम्। " एतेषामेव या नार्यः । वक्ष्यामि। एतेषा सम्प्रवक्ष्यमि। १९२ २२३ ८ " " १०४ एवमेता बुधैर्जयाः । ३६३ " " " एतेष्वेव तु भावेषु । एनैर्गुणश्च सयुक्तम् । एदिमुए उसइआ । एदे सिदिधरवरसदिसा। गनमाणा। एभिः करणविशेषः। ३०९ । एवमेते ग्रहा मोक्षाः । " " " JU ४८८ ३१२ " त्वलद्वाराः। एवमेतेन विधिना। " " ४७० प्रकार सम्पन्नम् । " " ४१३ । एवमेत प्रकारास्तु । ४४८ ·Appendix 1 १८४ एवमेत प्रभारास्तु । एवमेते बुधज्ञेया। ८१ ४७७ " ४१९ २४० एवमेव विना मानम् । एवमेप कलातालः । एवमेयो प्रयुक्तानाम् । एवं गति प्रचारेषु । " ३१५ ३८५ " . ४७२ ४ " " " ४५२ १८४ " " ३४१ १७९ ११५ १०४ " " गानच वाद्यच। चच्च पुटो ज्ञेयः। चतुर्दशविध । च श्रूयते यस्मात् । च सकरकृता। जप्यच होमैश्च । ज्ञेया वणे। ज्ञेयोऽवष्टानाम् । ज्येष्टस्य विज्ञेय । , तु जातय प्रोक्ता । द्वादशवेह । नाटकविधौ। मार्जनायोगात् । " , मुनय श्रुत्वा । स्वसङ्करकृता। ध्रुवाणां वर्तव्यम् । १२८ " ४८३ एप यथाक्षरं ज्ञेयम् । ३८७ (पदं ) लक्षणसयुक्तम् । ४८. वाद्या जातिः । ३८९ वितस्तवायम् । १८० व्याससमासाभ्याम् । ३७२ सरदि काले । ४४२ साम्यं कुर्यात् । स्थितद्रुतानाम् । स्वरोद्गवः कार्यः । १८७ स्वस्तिक्योगात् ९७ स्वस्थावस्था-1 ४८४ एप एव द्वितीयेऽपि । ४६८ त्र्यों कलापात-1 त्वक्षरपिण्डो । त्वावापविक्षेप- ३२४ परिघट्टनायाम् । युग्मे कलापात-। ३५९ । एपामन्तरपातास्तु । ४१ एपा हसवह विद्धा। एस समुण्णअमम्बरके। ४७३ एसा पिअअ लदा । हि वाउणा। ४२५ एसिका कमलगभगेहके। ४४२ / एसो अस अमुसहस्सो। , गगणदले मेहो। चन्दो णिम्मळजोळ। पमन्तगअमिदाणणो। मेहो णाणद्दतो। ४२५ नाणद्दतो। ५०४ सिहरणिहो। सेलाभोओ। ४२२ मुमेस्वणम्मि। ४८३ | ऐरायणो महामेघ. । ३६९ | ऐरावतो ४५८ / एश्वर्ये विस्मृते शान्ते । १७७ १७० " ३१३ ३३३ "" ३१२ " " ३२५ " ૩૪૬ " . " ३४७ ३२१ ३२५ ३२५ ३३० " " " कर्तव्या । नाट्यप्रयोगे। नामाश्रयोपेतम् । पणवे वाद्यम् । पूजाधिकारार्थम् । प्रयोत्कृमि कार्यम् । प्रहतविधानम् । , प्रीणयते यस्मात् । , भावान् विदित्वा तु । मृदापणवा । " " . " .

·नाट्यशास्त्रम् । एतास्तु जातयो ज्ञेयाः। " ४५७ " ४७७ देवता विप्राः। " " U " " २८९ २०७ ३२९ | एभिर्जान्यक्षरयोगः । ३३८ | एमिदपिविनिर्मुक्तम् । ३४० | एमिस्वक्षरयोगः। ४६० एभ्यस्त्वज्ञान्यथोद्धृत्य । ३०४ | एभ्यो येऽन्ये शेषाः । ३२८ | एवमक्षरविन्यासः । ३५० एवमङ्गविधिः कार्यः । ४० एवमन्येष्वपि तथा। १४५ / एवमर्थविधि ज्ञात्वा । एवमासा समायोगात् । ४८३ । एवमुतिले नाट्यम् । ४६८ एवमेककलः शुद्धः । ४२३ । एवमेककले शेयम् । ८२ एवमेक्कलो ज्ञेयः २९७ एवमेतत् प्रयोचव्यम् । २४२ एताः स्थितापटटामु । एता ह्यष्टी परित्याज्याः । एता ह्यष्टौ युधयाः एते गुणाश्च दोषाश्च । तु मध्यमग्रामे। त्रिषष्टिविज्ञेया। "प्रकारा जात्यश्च । वर्णा नित्यम् । वर्णाः पणवा- वर्णास्तु विज्ञया । एतेषा चापि वक्ष्यामि। चैव वक्ष्यामि । " " २२१ ५१२ " P १५६ २४३ १६२ " ६ ४८८ . " ४२० सविस्तारम् । स्वरगतम् । " " " तु पुनर्भेदाः। प्रवक्ष्यामि। धातूनाम् । एतेषांमनुवादि तु। " " १४८ " २८२ ४६२ " " १.२ एवमेतद् बुधज्ञेयम् । ४३२ ४७२ ३७२ एवमेतन् मया दृष्टम् । १६७ मया प्रोक्तम् । " एतेषामेव या नार्यः वक्ष्यामि । एतेषा सम्प्रवक्ष्यमि। । १९२ " . " " " १०४ एवमेता बुधैर्जुयाः । ३६३ ४९५ ३०९ । एवमेते ग्रहा मोक्षाः । " " एतेवेव तु भावेषु । एतैर्गुणश्च सयुक्तम् । एदिमुए उमइआ । एदे खिदिधरवरसदिसा। "गजमाणा। एभिः वरणविशः। ७२ " " ४८८ ३१२ "विलहाराः। ४२९ | एवमेतेन विधिना। ४४१ प्रारः सम्पन्नम् । " ११३ । एवमेते प्रकारास्तु । " ४७८ ४४८ ·Appendix I ५२५ १८४ एवमेत प्रकारास्तु। एवमेते युधया । ८१ ४१९ " एवमेव विना मानम् । एवमेव कराताल । एवमेषां प्रयुक्तानाम् । एव गति प्रचारेषु। " २४० ३१५ ३८५ ३७६ ४७२ " " ४ " " ४६७ ४५२ १८४ " " " ४६८ , " गनच यायच। चच पुटो ज्ञेय । चतुर्दशविध । च श्रूयते यस्मात् । च सकरकृता । जप्यश्च होमैश्च । ज्ञेया वणे। ज्ञेयोऽवकृष्टानाम् । ज्येष्टस्य विज्ञेय । तु जातय प्रोक्ता । , " १७९ , " " ४८३ एव यधाभर ज्ञेयम् । ३८७ (पद) लक्षणसयुक्तम् । वाया जाति । वितस्तवाद्यम् । १८० व्याससमासाभ्याम् । ३७२ सरदि काले। ४४२ साम्य कुर्यात् । स्थितद्रुतानाम् । स्वरोद्गव कार्य । स्वस्तिक्योगात् स्वस्थावस्था-1 ४८४ एप एप द्वितीयेऽपि । त्र्य। कलापात-। ५०३ त्वक्षरपिण्डो। १०४ त्वावापविक्षेप । ३२४ परिघट्टनायाम् । २२८ युग्मे क्लापात। ३५९ एपामन्तरपातास्तु । ४१ एषा हसवहू विद्धा। ४९९ एस समुण्णअमम्बरके। एसा पिअअ लदा । हि वाउणा। ४२५ / एसिका क्मलगभगेहके। एसो अस अमुसहस्सो। गगणदले मेहो। चन्दो णिम्मळजोड़। ५१३ पमन्तगअदृमिदाणणो। मेहो णाणतो। ४२५ नाणद्दतो। ५०४ सिहरणिहो। ,, सेलाभोओ। ४२२ मुमेस्वणम्मि। ४८३ ऐरावणो गहामेघ । ३६९ ] एरावतो एश्वर्ये विम्मृते शान्ते। " ,, द्वादशवेह। ११५ १७७ १७० ३१३ ३३३ ३१५ ३१२ ३५१ ३२५ ३३१ नाटकविधौ। माननायोगात् । मुनय श्रुत्वा। "त्वसङ्करकृता। "" " " . , ध्रुवाणा कर्तव्यम् । " " " ३२१ ३२५ ३२५ " " " वर्तव्या । नाट्यप्रयोगे । नामाश्रयोपेतम् । पणवे वायम् । पूजाधिकारार्थम् । प्रयोक्तृमि कार्यम् । प्रहतविधानम् । ,, प्रीणयते यस्मान् । भावान् विदित्वा तु । "मृदहपणवा । " " . ४९१ ·नाट्यशास्त्रम् । ऐश्वर्ये विस्मृते श्रान्ते। ओजः शरीरसहारी। ओजस्कृता तु सा वै। ओवणकस्य सहार। २५६ १७८ ४२३ ४०१ ४०१ ३५३ ३११ १४४ १४१ १०२ ओवेणके तु सप्ताहै। द्वितीयोऽपि । ओष्ठस्तस्य च कर्तव्यः । ओष्टावस्य तु कर्तव्यो। औत्सुक्ये ह्यवहित्ये च । औपस्थापकनिर्मुण्ड- कक्ष्यारय वै परिक्रम् । कक्ष्यादिभाजनितः। क्खगघटटडही कखगव पणवमुखाम । करसगा टठणा देता। कखररकृत. प्रहारः । कसररकृताः प्रहाराः। कच्छपीघोपकादीनि। कन्तुविधोत्रियादीनाम् । चटढतथरास्तु कटधिमटाम्। कण्ठे निरुद्धपवन । व तवार्य यशव। क्थमुवींतले नाटयम् । कथिता सा तु दीप्ता। कदाचित् पाडवीभूता.. कनिष्टाशुलिनि काम.। . ४८७ [ कनिष्टासारित तालः । कनिष्ठासारितेनास्याः। ३७५ | कनिष्टिकाप्रवेशस्तु। क्नीय एवं पर्नव्यम् । २४० मनीयसीग्रहा काचिन् । २५८ पन्धित्वाटेंटणाम् । २५६ कपिलः स तु विज्ञेयः । ४८९ कपिलोऽवस्थितर्थव । ४५७ / कमळाअरेमु भमण । ३६३ | कमलाअरेसु भमरोणंदमु । ४५३ । कम्प्यमानागुलिचिव । ४५८ । कम्प्यमानार्धमुक्काच । ३७० | करगुइरणविरि । ४१३ | करणविषया च धनसजा । ४६८ वरणानो विशेषेण । ४२३ समायोगम् । समायोग । ४२४ रणबहुभिधिनैः। करिष्यामश्च शापान्तम् । ४९६ | वरीषस्य तु सद्धाते। ४१५ करुणरसेऽपि च कार्यम् । ९१ हि वाद्यम् । करणे तु रसे कार्या। ५.२ करणेहु रसे कार्य । ३१५ वरेणुआ विहणो । करी समहस्तश्च । १७७ | कर्तव्या द्विकला शम्या १७७ | कौरवी च विज्ञेया । १७८ | क्लरिमितमधुरहस्तः । १०० कलाकगर्धयोगेन ९९ कलाकालप्रमाणेन । कलाकालान्तरकृत. । १७८ कला द्वादश न स्यान् । २२४ । कगद्वारशनिर्दिष्टम् । ४४. ५११ ४६१ " ४६७ ४२२ ६८ ४. २५६ " " कनिष्टाइगुटकाभ्यो तु। कनिष्टाद्गुष्टसयुक्तम् । कनिष्टानामिसभ्यो तु। कनिष्टानामिकास्थानम्। कनिष्टासारित कार्यम् । २६२ ·Appendix I ५२७ ३४४ ४२४ २०८ कलानो सृद्धिमासाद्य । क्ला पञ्च तथा सप्त। कलामिरतो मघुरहस्तः। कलाभिरेवं निर्दिष्टा । क्ला या निविधा प्रोका। कलाधं तु कला तन। कला सप्तदशोपेताः। कलिंक कलिक चेटम् । कलिंक द्विकल वापि । क्स्माचैव पुन. शौचम् । कस्मालितभावत्वात् । कस्यचित्त्वथ कालस्य। ४२५ २९९ २२२ । कार्यस्तन गणण्णा । १५९ । कार्यहानि. कुलानां च । ४९२ | कार्यहानि कलानां च १९३ / कार्या ध्रुवाविधाने। १७२ " मयूरककरा २६४ । कार्याः पोडशययुग्माख्ये । २२७ | कार्यास्तन निषण्णा । कार्यो मानाप्रमाणेन । २४४ ह्यल्पो विशेषेण। कालस्तस्य प्रमाण हि। ३६८ | कालेनैव भवेतृत्तौ। ५०५ काले मदजणणे। ५०९ कालो रानिन्दिवकृत.। ७२ किं चान्यत् सम्प्रपूर्णा ४.१ किन्तु निपुटरस्यास्या , १५० ३७० ५१३ " ४९७ " ५०२ ३५. ३४८ " कारल्यन्तरविहिता.। काकी च तुम्बकी चैव। कारुककुशीलवायाः । कार्मारवी च कर्तव्या। सम्पूर्णा । तथा चान्ध्री। कार्मारवी तु कर्तव्या। करिवी निषादी। कार्मारव्या बुधैरशा। कार्मारच्या स्मृता शंशा । कार्यकारणभावेन । कार्य तथाऽवसानं च। , तु गीतके वाद्यम् । ४२९ ३३२ ४९५ ३४० २०० ४७२ किमर्थं भुज्यते ह्येषः । ३९ किरणसहस्सदिसुरचितवन्दो । फिरणराहस्स विक्खिरमाण । ४३२ . किरणसहस्स विहूसिदी । ३९ | कुटकटि कुणकिरि । ५२ | कुतपो नाट्ययोगे तु । कुन्दणिकासो ससिधवळो। कुमारराजभूमौ तु। २७४ | कुमुदवनस्स विहूसणओ। ४४४ कुर्यात् प्रयोग यश्चैवम् । कुर्यादप्यत्र सञ्चारम् । १०८ | कुर्यादुत्तरतालेन। ११० फुर्याश्च एव तु नरःप्रयोगे। १२४ पुर्याद्वितस्तिमार्गे । ४८६ / कुर्यानीचे मृते चैव । ४५२ | फुसुमगन्धवाही। २१८ कुमुमवणवियोधी। २२६ । कुमुममुअधिअए । ५९ । कुमुमसुअधी मुअरवणो । ६० ४८० " " " कार्य विपर्वविहिते। " " " ३१७ ध्रुवाविधाने । वाद्य चतु के। हि तचतुष्के। कार्यश्चतुष्को युग्मः। कार्यश्च सन्निपात.। कार्यथान्तरमार्ग। ३१८ ·नाट्यशास्त्रम् । ४८७ ऐश्वर्य विस्मृते श्रान्ते। ओजः शरीरसंहारी। ओजस्तृता तु सावै। ओणमाय सहारः। २५६ १७८ " ४२३ ४०१ १४४ १४१ १०२ विणकेतु सप्ता। द्वितीयोऽपि । ओष्ठस्तस्य च कर्तव्यः। ओष्टावस्य तु वर्तव्यो। औत्सुक्य हावहित्ये च। औपस्थापनिर्मुण्ट- कक्ष्यायं वै परिकरम् । वक्ष्यादिग्भाजनितः । करगघटटडढ-1 कखगवं पणवमुखाम् । कखगा प्रणा देखा। कखररकृतः प्रहारः। कखररकृताः प्रहाराः। पच्छपीपोपत्रादीनि। कन्चुकिनोनियादीनाम् । कटदतथरारत कटचिमटाम् । कण्ठे निरपवन । क्यं तवार्य वंशच। वथमुर्वीतले नाटयम् । कथिता सातु दीप्ता। कदाचिन् पाडवीभूताः। कनिष्ठागुलिनि कामः। " यनिष्टामारित तालः। १९९ / निष्टासारितेनास्याः । कनिष्किाप्रवेशस्त। २३९ । कनीय एवं कर्नय्यम् । २४० । कनीयसीग्रहा काचित् । २५८ | बन्थि यादवेंटणाम् । २५६ । कपिलः स तु विज्ञेयः । ४८९ कपिलोअस्थितर्वव। कमळाअरेमु भमण । ३६३ । कमलाअरेगु भमरोणदगु। ४५३ । कम्प्यमानालिश्चैव। ४५८ कम्प्यमानार्धमुलाश्च । ३७० । वरगुडरणगिरि । ४१३ । रणविषया च घनमज्ञा । ४६८ करणानां विशेषेण। समायोगम् । ४६८ समायोगः। ४२४ । रणबहुभिश्चिनः । ४०६ | करिष्यामश्र शापान्तम् । ४९६ । वरीपस्य तु महाते । ४१५ करुणरसेऽपि व कार्यम् । हि वायम् । ५०२ । करुणे तु रसे कार्या। ५.२ | करुणे तु रसे कार्य। ३१७ वरेणुआ विहणो। ४. | करी समहस्तथ । १७७ तव्या द्विकला शम्या १७७ (रिवी व विडेया। १७८ | कलरिमितमधुरहस्तः । कलाक्लार्धयोगेन । ९९ । कलाकालप्रमाणेन । १७७ कलाकालान्तरकृतः । कला द्वादश चन स्यात् । २२४ । कादादशनिर्दिष्टम् । ५११ ४६१ ४९१ " , ४२२ ३४५ दनिष्ठाडगुलवाभ्यां तु । कनिष्टाइगुष्ठसयुक्तम् । कनिष्टानामिकाभ्यां तु । यनिष्टानामिकास्थानम् । कनिष्ठासारित कार्यम् । २८३ १७८ १६५ ·५२७ Appendix I ४६९ ४७१ ४३१ ३४४ ४२४ २०८ कलाना पृद्धिमासाद्य । क्लाः पञ्च तथा सप्त। कलामिरतो मघुरहस्तः । कलाभिरेवं निर्दिष्टाः। कला या निविधा प्रोक्ता। कलाधं तु कला तम। कलाः सप्तदशोपेताः। कलिक कलिफ चेटम् । यलिंक द्विकलं चापि। क्स्माचैव पुनः शौचम् । करमाहलितभावत्वात् । कस्यचित्त्वथ कालस्य। ४२५ २२२ कार्यस्तन णणण्णा। ६५९ / कार्यहानिः कुलानां च । ४९२ | कार्यहानि कलानां च १९३ | कार्या ध्रुवाविधाने। १७२ " मयूरककराः २६४ / कार्याः पोडशययुग्माख्ये । २२७ कार्यास्तन निषण्णा । २४६ | कार्यो मात्राप्रमाणेन । २४४ ह्यल्पो विशेषेण। ५.२ कालस्तस्य प्रमाण हि। ३६८ ) कालेनैव भवेद्वृत्तौ। ५०५ / काले मदजणणे। कालो रानिन्दिवकृतः। किं चान्यन् सम्पूर्णा ४.१ किन्तु निपुष्करस्यास्य । १५० ३१५ ३७० ५१३ " ४०८ " " ३५. ३४८ " काकल्यन्तरविहिता। काकी च तुम्वी चैव । कारुक्कुशीलवाद्याः। कार्मारवी च कर्तव्या। सम्पूर्णा । तथा चान्ध्री। कार्मारवी तु कर्तव्या। करिवी निपादी। कार्मारव्या बुधैरशा। कार्मारव्या स्मृता ह्यशाः। कार्यकारणभावेन। कार्य तथाऽवसानं च। ,, तु गीतके वाद्यम् । ४२९ ३ ३३२ ४९५ २७४ ४७२ किमर्थं भुज्यते ोपः। ३९ किरणसहस्सदिसुरचितवन्दो । ६९ / किरणसहस्स विक्खिरमाणः । ४३२ | किरणसहस्स विहूसिदी । ३९ । कुटकटि कुणकिरि । ५२ | कुतपो नाट्ययोगे तु । ६२ । कुन्दणिकासो ससिधवळो। २०० कुमारराजभूमौ तु । कुमुदवनस्स विहूसणओ। ४४४ | कुर्यात् प्रयोग यश्चैवम् । कुर्यादप्यन सञ्चारम् । १०८ कुादुत्तरतालेन। फुर्याश्च एव तु नरःप्रयोगे। १२४ पुर्याद्वितस्तिमार्गे। ४८६ ! कुर्यानीचे मृते चैव । ४५२ ! कुसुमगन्धवाही। २१८ । कुमुमवणवियोधी। २२६ । कुमुममुअघिअए। कुसुममुअधी मुअपवणो। ५१२ ६० २७६ ४८० " " " कार्य त्रिपर्वविहितः। ११० ४१९ " " ध्रुवाविधाने । वाद्य चतु के। हि तच्चतुष्के। कार्यश्चतुष्को युग्मः। कार्यध सन्निपात। कार्यवान्तरमार्ग। " ३१७ ३११ ३१८ ३३५ ·५२८ नाट्याप्तम् । गुगमामिणे जिम्मगरि। गुहागिनो योग्या। पुग्धव या पुदुरी पहली मंमा कृतमाग्यो सन्न्याए । वृतालालिः प्रयोगार्थम् । नामिदिनांगमारम् । पता च शिथियाश्या नवाऽन्यजाति पुर्याए। या पारगाने । एवोपरिगां वायम् ८८ ४८ " ४८ " पृवोरिगणितम् । शमध्याद्गुलान्यष्टी। शो मध्यऽ गुलान्यष्टी। वेचिद् युगमा वरणम् । ११५ राशि प्रमामुलपविभि। मगयुगाः परा: गा। प्रमशः का परिवारका मममी दीना यःम्या। समागम यापारः। ५.७/नियतं गा गरमः। ४२४ ४८२ भियगे दियथा पाम् । कियमानीयही ग्या। ४४८ क्षेतः मुनाऽनिगाः। ४८१ गम् न नोटेचा। ४१९ गट्याइधरम् । ४५७ गुपण गणणाम । ४८९ मांगोधाया। ४२६ | गभगंगऽपिटिरारि । ४६८ | गईलोअगोआ। गगणतलंगणमभिहमाणो। गगणतरंगाओ हिंगी। २७९ गगणदलंगणमभिहमाणो। १९३ गगननलंगणमभिाहमाणो । ४६९ / गगुणानुपम् । ३. गजवाजियरोष्ट्र- गग्जन्तो जलदा जयन्ते लिहिणो । ९ गणमायादाविस्यम् । ५२ गतागरत्तो यः। ६३ गतिप्रचारविहितः। ३७२ गतिप्रचारे कर्तव्यम। ४१९ ४२० " केन्ना कता केन्ताम् । तो फन्नो गदिताम् । काल पाहाः। फेवलं मार्गसम्भूताः। कंगदेवेदरे। कौशिकं च तथा कार्यम् । वैशिरी चैन पश्चना । कैगिकी धवतशि तु । करिक्याचार्षभं हित्वा। कशिस्यान्तु तथा वंशाः। कोकिल पद रदं ध्वाक्षम् । कोसोदेदोवोहति । कोपवाद्या विपची स्यात् । कोणानामिक्वायम् । Yo ४८३ J" १२४ ४७८ गीते च। ४२३ को नामायं परिभवः । कोरप्रसादबहुलम् । दोघाऽन्यो नाट्यवेदस्य । वा। " २८२ विहितः। ५.१ | गनिलमयनिविधानम् । ४४८ ४८६ ·Appendix I २२९ ५१ ४९४ | गान्धारलञ्चनं चाय । गान्धारथ निषादव ३७५ ३७३ भवेन् न्यासः। ३८३ " " " પર ५८ ७१ ६ | गान्धारथापभश्चैव । ४०४ गान्धारपड्जयोथान। ५११ गान्धारसप्तमप्रायम् । ४५९ | गान्धारसप्तमापेतम् ३३१ गान्धारस्य च बाहुल्यम् । ३२२ ३२७ विशेषेण। ३२१ / गान्धारापभयोश्चापि । ३९८ | गान्धारी पञ्चमयोः । मध्यमा चैव। रक्तगान्धारी। " गतिवागाचेटाभिः । गतिमिन्याम कार्या। गतिविभ्रमं हि दृष्ट्वा । गलधारमिता याथ। गत्याश्रयेण नाट्यशैः। गदारी चोरिये। गन्धर्वाणा च यस्मादि। गम्भीरमधुरं हृद्यम् । गम्यता सहितर्भूमिम् । गव्यं घृत च तैले च। गहगणस्टिमसोहा। गहगणवन्धू लोपदीवो। गहगाहसंकुइदमन्दजोहओ। गणे मेहविमुक्खे। गहमुरिणिग्गअविवष्णो। गाता प्रत्यप्रवयाः। गातृगुणश्योपेता। गानं पञ्चविधं विद्यात् । गानयोगे चतस्रस्तु । गान्धर्व एव योज्यास्तु । गान्धर्वकरपे विहितः । गान्धवं चेह नाटयं च । चैव नाट्यं च। चाय च। विविध विद्यात् । गान्धर्वमिति तज्ज्ञेयम् । गान्धर्वमेतत् कथितं मया वः गान्धर्व यत् मया प्रोक्तम् । गान्धर्वसग्रहो ह्येपः। गान्धारगमनं चैव । गान्धारन्यासलिङ्गे तु । गान्धारपञ्चमाभ्याम् । गान्धारपञ्चमी चैन। ६१ " ४१ ९४ । गान्धारीरक्तगान्धार्योः । ६८ " ३८ ६१ ४०२ ५०१ गान्धारीरक्तगान्धार्यो। ५०९ / गान्धारीपाड्जीभ्याम् । ४६४ , गान्धारोदीच्यवतीम् ।। गान्धारोदीच्यवायास्तु । ५ | गान्धारोदीच्यवाशौ तु । गान्धारो मध्यमश्चैव । ३०१ वा ग्रहः कार्यः। वामके कार्यः। ६० गान्धार्याः पञ्च एवाशाः । ३९ / गान्धार्यार्षभिकाभ्याम् । गायत्र्यधिकृते पादे। गायन्या जातयो ह्येताः। ३८. गायत्र्यां चापि शकर्याम् । "" ४३१ " . " ५८ ३११ ३१३ २९८ " गान्धारमध्यमयुताः। ना, ६५ ·नाट्यशास्त्रम् । गिरिवर वाराणम् । गिरिनधिारे गुणिो। गीतारा प्रकाव्यम् । गीत सरगन्धनि । गीतसो गदिनाः गम्बर । गीयोऽरयया मार्गाः। गीमादमदासागर সবাপতাকা गीरापमान । गरपायापाया। गुरपाया रिचता पार्या ४८.गनियंग्याः पादः । १.३ गुन गर्न विद गन। ९. गुगयुगमागे यदि पामायाः । १. गुप्यु टयुग्मम् । १४६ " ४६२ गुणांनी यःम्या । ४४ गुगलपुयोगाध्यम् । गुस्लप्पारपाया। १०७ गुरुपरमायाः ४३५ गुपियागादेवत। ५.१ । गुणिमे पाठे। " मत्रा " " २८८ गीनरायासयोगः। गीतरावानुगं वायम् । गीतवाशानुनादो दिन गीतविधाने भवति हिसा। गीतरय र वागम्य च। गीनाजानीह गर्वागि। गीतानां वस्तुकाना च गीतानु च यदायम् । गतिऽपि पायेऽपि व संप्रयुक्तो। गीत प्रयत्नः प्रथमस्तु वार्यः । गुणात् प्रयन्ते गानम् । गुरुम्ने किहुले दोहम् । गुरु चरणे तु भरेन। गुरुन्छेनाष्टक सुचा। गुरुणा लघुना चव। गुरुणी वादावादशवम् । दे लघुत्वकम। नव हचानि। लघुन्यथायो। पच दरवानि। गुरुणि यन्याः पादनु। ४४ गुण्यशादर्श च ३९२ | गुरुण्येग चैव । ३९२ गुण्येतानि पादेतु। ३९३ | सुर्यक्षराना तन्मी। ४२८ गुगंधरामा विलेपान। २१९ ! गुर्वक्षराणि चत्वारि। २४२ | गुर्वक्षरे चतुर्थे तु। ३१४ १०५ तृतीये तु। १५ गुर्वश्रय विभिटा ११७ | गुर्वादिरघ लघ्वादिः । २४३ तालगत। " १७५ " " " " " ११७ गुर्वादिषु गुरुः वार्यः । ३३६ | गुर्वादिस्तु, ३१३ | गेयं नर्भिः पादस्तु । १५८ गेयस्य च वायरय च। ३०५ ! गोपुच्छा च यतिर्वायम् । ३८२ | गोमयमार्ग जातिः । गुरु नदपरवक्त्रमुत्यते । निधनगनं यदि भवति गदा । "पनाभराचन्तन गुरुपाय लघुप्रायम्। गुरप्रायाधरकृतम्। २७५ ४७८ ·Appendix I २१७ २१८ ૪૮૬ चचत्पुटश्च द्विकलः। चचत्पुटश्च द्विकलः। चच्चत्पुटस्तथा स्यात् । १०६ , १०९ २५१ १५५ ४१९ चचत्पुटस्तु तालादिः। विज्ञेयः। १८० चचत्पुटस्य तालस्य। २७७ " तालेन। ये भावाः। १५७ " २७८ १९२ ताः। " " २४८ गोमुत्यक्षरसहिता। गोरथविमानयाने। ग्रहगो न लक्ष्यसत्वः। ग्रह्णाक्षरसन्धाने। प्रहमोक्षणसन्धानैः । ग्रहापन्यासविन्यास-1 ग्रहाशी तारमन्द्रो च। ग्रहास्तु सर्वजातीनाम् । ग्रहुलं नहादो। ग्रहे गानस्य यद्वाद्यम् । ग्रहरशैश्च विज्ञेयाः । ग्रहो गानसमस्तत्र । गानेन सहितम् । ग्रामद्वयगतं कार्यम्। घटथिम्मथिथि। घटमटघटमथ । घटमथि कुणकिटि । घटमथिद्यदुगुदु। घणगभगेहपरिसित्तो। घणसन्तदापदविदाणमम्यरम् । घदुगुदुघुदुगुदुपदघे । घदुगुरुकिटस्ट। घनज्ञो गीततत्त्वज्ञः । घनं तालस्तु विज्ञेयः। घातपुष्परिकाश्चैव । धुंधुंधंद्रांप्राया। घेपेटाप्रायम् । घेताघेताद् । घंटोदोहण्गुणहामेभिः। घेण्डाण्डादोरस्तिा। घेदोर घेदो पता व प्रेयो। घतोयनगिताम् । चामणामवह। गय पुटपरिवतः। ४२६ ४५५ चचत्पुटेन योक्तव्यम् । चतस्रः कण्डिकाश्चैवम् । ३८९ पट्स्वरा ज्ञेयाः। ४३७ चतस्रो जातयो नित्यम् । ४३४ चतुरश्रं मुविच्छेदम् । ४३४ चतुरश्रस्तथा व्यथः । चतुरधस्तु विज्ञेयः। ४३४ सव्यश्रः। ३२० । चतुरश्रनिभिर्भदः। ३२२ चतुरातोद्यविधानम् । ४२९ । चतुरासारितैर्वद्धम् । ४२८ चतुर्गुणा दक्षिणे स्यात् । २४० १५५ २६९ " ४९८ १९९ १५३ १५४ ४८९ " " " २ / चतुर्णामपि मार्गाणाम् । ४२० ૪૬૬ ४८४ " " ४४० " ३०९ ३३५ १९३ वेदानाम् । ४५२ चतुर्णा यत्र पादानाम् । चतुर्थ पञ्चमं पूर्यम् । ४३९ | चतुर्थी कण्डिरा चैव । चतुर्थीमादितः हत्या। ४७५ चतुर्थी गुदपजा तु। ४६८ चतुर्थे परिवत तु । ४३८ चतुया द्वादशस्तालः । ३१५ / चतुर्दशोऽपि पचम्याः । २.१ निरधिरेवम् ।

·५३२ नाट्यशास्रम् । चतुभिरधिकहन्यः । चतुभिः सन्निपतिथ। चतुर्मावाश्च विज्ञेयाः। चतुर्मात्री गणणे हेयः। चतुर्निकाप इत्येव । चतुर्विधत्वमेतेपाम् । चतुर्विधं तु विज्ञेयम् । चतुर्विशतिरथं च । चतुर्विंशतिरेतासाम् । चतुर्विशतिरोजाये। चतु शाखाध्यमित्येतत् । ४९२ १ ८० : ११२ ३३२ ५७६ " २१५ चवारि तु गुरुणिम्युः। २७६ | चयारिशराथायी च । ३४३ । चत्यारो धातवो शेयाः। ३४२ चत्वारोऽना भवन्यान्ध्रयाः । १६६ । चत्वारोऽशा भग्न्यान्ध्रपाम् । १४ चवारो यन वर्तन्ते । लक्षणोपेताः। २०८ चवार्यथ लघूनि स्युः । २३३ चवार्यादा गुरु निधनम् । १०८ चन्द्रकस्तनुभिः पश्चात् । २४६ । चन्द्राशुपेन्द्रपिताट । २४७ । चन्द्राधर तिलकाधरम् । चरणगतानि गुरुणि। ३८४ चरणगतिविधी सा। २४४ चरणविधाविह वृतविधी । ६५ , चरणे गुरुणि यदि सा। नियतगी। २५१ चरिते गतिविन्यासे । २१८ / चर्मघातक इत्येवम् । २६. चर्मघातमित्येवम् । चर्मपणा चावनस्तु। १९८ चलनार्था हि ये प्रोचाः । १६४ । चिनज्ञचिनवरः। २१० चित्र बहुविधं वाद्यम् । २७० हि करणं अन । ३२७ ३१९ ३१८ " श्रुतिर्भवेत् षड्जः। चतुवले तु पतनम् । चतुष्करः पञ्चपाणि.. चतुष्कलं स्याद् द्विवलम् । चतुष्करस्तु पर्तव्यः। चतुकल: सन्निपातः। मुनन्दाया। चतुकलाऽन्यया तुन्या । चतुष्यलेऽत्र विहितः। चनुनले नियोज्यन्ते। चतुष्पलो हप्टकलः । चतुष्पादौ चतुर्मात्रा। चतुष्पदा तथकाला। चतुष्यष्टिध्रुवाणा तु। चतुष्टिः सन्निराता । चतु म्बरप्रयोगोऽपि चकारे तु भवेच्छम्या। चत्वार. पणवाः कार्याः। पदिभागास्तु । चत्वाररतु गणा युग्मे। गुणा युग्मे। चत्वारि गुरुणि तधा। ४५६ ३७३ ४९९ " " ४८३ ४४८ " " चित्रवञ्च यथान्यायम् । १८६ । चिनादिवायकुशस्यै । ४६२ चिनायामथवा हस्ते । " " चिने क्ला युधैया । द्विमाना वर्तव्या। २१० १८९ " " " " U ११७ यथाक्षरं प्रोक्तम् ।

·Appendix 1 ३२५ ३२५ ४०१ चिनेऽर्धमागधी चैव। चिने व्यस्ते समस्ते वा। चिरकालमभिसम्भरन्तम् । चूदवण पफुळ्ळतिलपम्। छन्द प्रमाणसयुक्तम् । छन्दसि चेत्तथा गुरुचेत् । छन्दस्युष्णिहि वृत्त । छन्दासि तेषा मानेन । २१५ " " ३१४ " ४०४ जामदान्यस्तथा राम । जाळाळोळो धूमसमिद्धो । ३५२ जावाबद्धो भीमुव्विग्गो। ३५३ जिनश्रमौ विकृष्टौ च । ज्ञेयश्चतुष्प्रकार। ज्ञेयस्तथोत्तरादि । ३१४ ज्ञेया खलु बृहती नित्यम् । ३५८ मधुकरिका। ३५८ वृत्ते सलु बृहतीसस्थे। २८३ पट्पदिका। ३५२ ज्ञेयो ध्रुवाणा गानझै । ९ / ज्ञेयोऽलङ्कारोऽसौ । २७७ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानाम् । ३१ ज्येष्ठस्य क्ला ह्यष्टौ। ४६२ भवति नियमात् । ४९८ ज्येष्ठाना वृत्तसयुक्तम् । ३२४ ज्येष्ठासारितके ताल । ४९९ । ज्येष्ठेऽप्यासारिते कार्य । ३८० | ज्योत्स्नाया मदिराया था। ३१२ | झण्टु जगति यदि । यवलितक। यवलितक। ३२१ यवलितक। यवरितक। ४६४ ३५ झरीपरहादीनि। २०५ २०३ २९७ " छन्दोक्षरपदाना हि। छन्दोज्ञैज्ञयमेतत्तु । छन्दोविधिरलङ्कारा । छाया सन्दृश्य कान्तस्य । छायासु भवति शीतम् । छिद्राच्छेदविधिज्ञ । छेदविदूषितवचन । जगत्यादिर्भवेत् सा तु। जत्वरमलोहकाष्ठे । जयाशीर्वादयुत्तानि । जलदनादअ सुणिअ कुजरो। जल्भरसभेतो। जलहरणादसमुश्विग्गो। जलहरविआणपिहिअह्रो। जलाशय जगामाथ। २२१ २.८ २७७ २०५ " २१५ २१५ २१५ २१६ " " ४०४ झांझेति सयुका । ४१० " ४२४ जातयोऽष्टादशेत्येवम् । जातिपुल्पाणमत्तओ। जातिमार्गप्रकारैस्तु । जातिमार्गप्रचारैस्तु । जातिराग श्रुति चैव। जातिस्तु मध्यमोदीच्यवेति । जाति स्थान प्रकारथ । जातिस्वरेस्तु नियम् । जागी नत्तया नाव्यम् । जानीनोवा गामाम् । ४८७ टघराधेप्रायम्। रहारेण म्वजनम् । ३२ टिपिसिरिणिह । डणफ सोदेदोदे। पळिणतमा। परिणाममा परिहिण्डिदा । ५०७ | पहात गो समग्गो। ३.७ मा नोटम्गारी! ३५५ ·नाट्यशास्त्रम् । २५३ ४७६ णिम्मळ असिा जले। णिसमिभ युद्धी। जारो युक्तोद्ध। होणिविमिलिणोण। त एप भेदा विज्ञयाः। त एव मार्जनकृता । त एव मार्जनं कृत्वा । तश सहरण कार्यम् । तचौधतुत्यकरणम् । तमत्वा मुनयः सर्वे । तज्ज्ञेयं शीर्ष तन्क्ष। तडिगुणवन्धणिअहो। तडिसयुद्ध सम्बद्ध । तत इह विज्ञेया। ततः कालवुनः । कुतपविन्यासः। कुर्याद् यथायोगम् । तत चवावनद्ध च । ५११ २७१ ४७३ ३८५ " २३७ १८४ " ३१५ नतो देह ततोऽङ्गानि । ३३८ | ततोऽर्धवलियान पातान् । तन् कार्य गानयोगेऽपि । ४२३ , पटु वंशपयातितम् । तथिस्टमधिकरणः । तत्यमाण तु यद्वायम् । तप्रति रमे कार्यम् । तत्प्रियोऽपि यलिम्तेभ्यः। १२४ तन गत्या प्रयुध्यध्वम् । गेयपदं तावत् । ३४८ गोधूमचूर्ण था। च साम्य कार्यम् । ३१० ,, तु योन्या पञ्चदशारये। साम्यं वार्यम् । १५३ ३ धन्त तु सप्ताङ्गम् । ४९४ पाताः प्रयोत्तव्या'। प्रथमविदारीमध्ये। प्रहारकरणः। २ प्रासादिकी योज्या। युग्मं भवेद्याम् । ४१० वणिराभावम् । , व्यीभावम् । १२५ , शम्याग्रहा ज्ञयाः। स्थितल्यो यो । १७७ तातिवादिन स्यात् । ५११ २८१ तनाद्यमभिनयं तु । २६१ / तत्रामिधानवान् नाम । तनाविषमाणां तु । ५०४ तनावन िवश्यामि । २८३ तनावापोऽथ नियाम.. ४६४ । नंनतप्रामाण्यात् । ४३५ तनैक पारुपं शोकम् । २४१ " ४८ " " " " " " 7 ४६८ " २८५ ४२२ . तन्नीतं ज्ञेयम् । तत पर ते भूयोऽपि । पुष्करज चवम् । ततवाद्यविधान तु। तत्तवायविधानमिदम् । ततच काव्यवन्धेतु । ताल कर्तव्य । वमुवा गत्वा । वस्तुक वार्यम्। ततश्चय प्रयोक्तव्यम् । तत शम्या ततस्तालः। ततस्तस्य हि तच्छायम् । ततस्तु शीर्षक कार्यम् । ततातोयविधिस्त्वर । ततापनद्धवंशानाम् । ननोऽद्वान रामामो वा। ” ४८० ३५८ सत्रैव पूर्व सम्यक् ।

·Appendix I ५११ ४४२ ४५९ तनोदात्ता विस्तारधातुविषया। तत्रोपरि यथा ह्येकः । तत्रोपवहन कार्यम्। तत्त्वं चानुगतं चापि । चैव । " १०२ ! तथारित्वति मया प्रोक्तः । १४२ तथा स्थितावकृष्टायाम् । २४२ ह्येतेन विधिना। ४४१ / तथैकक्लयुक्तऽस्ति । तथैवैककलस्तालः । तथैवोपरिपाणिश्च । २६३ ४७८ २८५ ४३० " " , तु प्रथमे गाने। ८१ "" , " ह्यनुगतमोघः। तत्त्वादीनां प्रयोगश्च । त सर्वमुपनेय तु। तत्सर्व वक्रपाणौ तु । तथाऽऽकाशग्रहा काचित् । तथाऽऽकाशग्रहाः काश्चिन् । तथा गान्धारपञ्चम्या:। गोपुच्छरूपा च । ४७९ तदा तु मत्तचेष्टितम् । १०३ वर्णस्य निम्पत्तिः। २१४ स्थितं भवेद युग्मम् ३७४ / तदेकावरं ज्ञेयम् । ११२ त वाणां प्रयोगे तु। ३०० ! तद्वक्ष्यामि यथावत् । ३८७ तद्वच्च लङ्घनीयौ तु। ५१ तद्वत्प्रहारकरणम् । तद्वद् वाद्यं यदातोये । तबृत्तं तु भवेद्वाद्यम् । ३८ ५६ " ४८८ " " " ." ४७४ ४८० " " " " " " नह्येन् । ४५८ च पुरुष स्थूलम् । चाङ्गनियद्धानि। चौडुवितं कुर्यात् । तथातिशयवाक्येषु। तथान सर्वगीतानाम् । तथा धैवतभूयिष्टम् । तथाऽनुयायादातोद्यम् । तथा नृत्ताङ्गहारेषु । तथान्ततः प्रहारः। तथान्ते सन्निपाते च। तथा वृहन्नसा चैव। भवेत्तु तद्वायम् । यद्वायम्। तथाभना च छन्दोमिः। तथा योनिद्वयं चाय। , रमना नियम् । तन्नान्तिकिता। ३६३ | तन्त्रीभिः पणवं चैवम् । तु स्यात्। ७१ ४८२ / तन्त्रीपु त्रिप्रहारं च । ४४४ तपःस्थिताना सर्वेपाम् । ४६८ तरकोटरं वसदि। ४४२ | तरुनरलासे पमदवणे । ४०१ तरसन्घुवज्जुहिअए। ४३६ तर्जनीग्रहवाटिन्य- 1 तर्जन्यदृष्टयोगेन । तलरिभितहादयुनः। १०० ३७२ ३५२ ३३५ ३५२ " " १०८ ११० " तलस्थानधनर्मणाम् । नम्मार निमाम रिशेयम् । मर्यायानेन। चम्परा। ४०१ २८३ , यहारममित्रा ·नाट्यशापम् । राम्गादप्रयोगा। समासोदन या , ६. साम्यागणिय मायामा शासित प्रगानगानमा ४८४ नारगयामा पहनीपि। नारमन्द रात सारा दिमन्दा गारागयो विद माना। २७५ सागपादो। ५11 नाला दिनः। ४.४ : हारमतवा। गधाधका ४१४ मादाम्यो बसाले। 44 " १८४ गरगार निगाम । য িানু। नामाममित्रस्य। तग्माद मादेन र सम्1 यनेन पिया। पादनार्थः। तरमान् मम गृह यदम् । नरिमागाय यार. नम्मिन् देवी विपाप्मानः । सम्मिन्नविय हि। नरिमन् गरोनियाचा सम्यकटामामाघर दक्षिणतः क्षमः । प्रहने कार्यम् । मस्याधस्तार पुनः कार्यमा नस्यानुयन्धेन मया। तम्या नु द्विकलस्नाम। नस्यान्न सनिशानस्तु । तस्याः प्रणाशगोरिन । तस्यासपीश्य नियामः। तस्यान्वंगा. सरें। " "" " . ५ ताल:राम्यागतार। १२३ तारब्रिाम्यादी। १ नासायायुधः। सालदिनपा पोछ। २३ तासाधि मिनिमः । ४८. तालादिन्यमेदोऽन्यः । जालनमोऽयतालाधा १२६ तालध गनितिय । नागे नवविधयायम् । तालोऽयं दक्षिणे मार्ग। " १८७ नहर नही कसर । तासारे तु मरेरतम्या। तापेतांनांदीघे। नाडी मुरमारे च। ४८० तानि छन्दोगतः। तास यनिता 1 तान्यनाइविता नियम् । ४४२ तास्य वयष्यामि। तिक्षिा मटस्थि वषम् । २९५ । निधियक्रियान्वेनन् । ४०८ नियता गतिं सम्यक् । ३.५] तिर्यगुत्साहित सम्यक् । ३०५ तिर्यग्गृहीतवादन। ४१५ " निगुवराधानि। " हुनामु योज्यानि। स्थितापटाम्। तान्यक्षराणि जानीत। " ·Appendix I ४६४ तिसृणामपि वृत्तीनाम् । तिसस्तु मार्जना ज्ञेयाः। " . " वृत्तयश्चित्रा। तिस्रो द्वे च चतस्रश्च । तुरिअं पपीतमवुमत्ता। तुल्यवर्णोपवह्नः। तूरपरिग्रहयुक्तः । तृपतिर्यस्तु नर । तृतीयं च चतुर्थ च । १०० तेषां धीरक्लं दाब्दम् । ४३१ पादनिपातम् । मानार्धविहिता। १०० वाकरणशैंयाः। १९ वृत्तविधौ कार्यम् । ३५४ . ते सर्वे कर्तव्या.। २:१ तोअसमृहं अवक्रिमाणो। ४९८ तोयापसरणलक्षणा। ४९८ १५८ प्रकारे तु भवेच्छम्या। ३०७ | नयं चान्यान्यपि तथा । ३५४ | नयो ध्रुवाणां विज्ञेयाः । भावा भवन्त्येपाम् । भेदा हि तालस्य । ३३५ ,, लयास्तु विज्ञेयाः। ३१४ ३५२ निम्पञ्चसप्तनवः ३५३ । निक्लद्विकलैक्क्ला । २२८ १९७ निस्ल पादपतनम् । २४५ पटकलं चंच। ४४१ निकलश्च सन्निपात.। २२५ ३३५ ४३३ ४७२ १८७ ४०५ ३४५ " " " निधनं गुरु। " " " ३५४ " तृतीयपञ्चमान्त्यानि। तृतीयमन्त्यं चतुर्थ च । तृतीयं पञ्चमं चैव । १६२ १५३ २८३ " ३८५ " " " " " " ३८४ तृतीयः सन्निपातस्य । तृतीया च द्वितीया च। तुतीये च चतुर्थे च। त्वोघसज्ञ तु । १०९ २२५ " " " २१७ २५३ २२५ ते च सप्तगणा ज्ञेयाः। भुवाणा प्रयोगेषु । तेन नगारो युक्तः। पादप्रमाणेन। प्रमाणयोगेन। तेनव चरे प्रेद्धः । तेनवोपगतगुणाः। तेभ्यो विनिस्मृताधयम् । ते वे गति प्रचारेणु । तेपी चर हि शानाम् । या। धारोगा नादम्। ना, ६८ ५२ निकल सन्निपातथा ८६ ४२४ निस्लोऽन्यस्मिस्नालः । २९८ विकलो युक्ततालादिः । २९८ ग्रिगतं विप्रचारं च । ४२४ मिगुररिह प्रोचा। ४९९ | विधारर्तिमानाम् । निधा फिया मृदानाम् । ४८३ | त्रिनिहत्तप्रगीता या। प्रिनिहत्या पदाना तु। ५.२ त्रिपुरनागरं देवम् । ४०४ विषारं निगुणितम् । ४८८ ९३ तु पचन " ·नाट्यशास्त्रम् । " " ४८४ । व्यङ्गोऽन्तः स्यात्तथा घङ्गः । ४५१ स्याध त्र्यम्बकार प्रदातव्यः । ४६३ | त्र्यवरकादशपरा। त्र्यश्रतालसमुद्भुतम् । २६२ " निप्रकारं निलयकम् । निप्रकारः सम्प्रयोगः। निमार्जनं पूरिनरागयोग- निमार्जनापूरितरागगम्यम् । निशा प्रकारांनहितम् । निराशदिनो यदि च । निलयं निपाणियुक्तम् । निवस्तु निप्रमाण च। मद्रक इयम् । निविध गीते कार्यम् । चापि विझेयमा निविधस्यापि वक्ष्यामि । विविध साधरविध । निविधा सा च विज्ञेया। ४८१ न्यभ्रतारस्तु पभेदः। २४५ / न्यधै नर्कुटर चैव । २९२ वा चतुर, वा १०३ सर्वगु कृत्वा । न्यश्च चतुरधश्च । " ३८४ २९८ १५९ १५४ १७५ " " " ४८४ " " " " . त्रिविधेऽपि च लययोगे। १५६ , ३८४ निक्षतं च प्रति निमाम्योपरिवाणी। निषादीनि सानि स्युः। नियुभो जातयो चना । विवार क्षेचम् । बिसयात दक्षिण म्यान । निमयोगग्य वक्ष्यामि । निगाम कीर्तिन सम्यक् । निमामार पिस्तु । निम्मान गोगी ये । १५३ त्र्यशाचपुटः प्रोतः। त्र्ययः स खलु विनेयः। न्यायास्तु गणाः पञ्च । ४५८ ज्या वा चतुरथा वा । १०६ न्यपण द्विवलेन स्यात् । ३५८ ज्यधे विरामबिबट। त्वरितगमनेषु भावाः। धंवेटक्टिविणाम् । २१२ थंगधेडो सेन्द्राम। थापालद्वै। धमर्ट हि वहुलाम् । थित्यं धिस्टि थिधिकदम् । अंटाघप्रथिना। दक्षिणे जाल साम। तु तथा हत्ती। ३३३ दक्षिणना गत्वादी। ३१३ । दक्षिणे पुत्ररे मेधः । ३१२ पुगे ५.२१ दन्तप्रय गान् गन्दरः। २०४ देद्रा। ददरपणामद ४३८ " " २१२ U प्रणि गणा यग्य मुगे। यादी गुम्णि या यदि चान्यम् । यदि दुग्न्ते। नोपयग्य मियोपेतम् । गेस्यहेतुमीशम् । या प्रन्टेदक तर " " ·५३९ Appendix 1 ११५ दर्दरपणव मृदङ्गैः। दर्दरश्च घटाकारः। दर्दरस्य च सक्षेपात् । शुभंकारः। दुर्दुरपणवमृदङ्गैः। ३११ ४५२ " " ४७८ ३१० दर्दुरपणवोपगमात् । दर्शनं लक्षणं त्वासाम् । दश तन हि वधारतु। दशमं सप्तमं यन। ४२८ ४८९ " " ५०३ २०७ ३०८ ५१३ दश पट् च तथा चैव। दशार्धपाणिप्रहतम् । दशैकादश चवैते। दाघददथिमटाम् । दानधर्मपु सर्वेपु । दारणाद् दण्डवाधानाम् । दारं शब्दं दारयति । दारव्यां समवायस्तु । दासभूमौ प्रयुञ्जीत । दिअगणमुनिगण। दिअवरमुनिगणसंबुदओ। दिअहंसा वसन्ते सळिळासए। ४४५ | दीर्घाण्यादावष्टौ। दीर्घिका कुररी वल्ली। ४०३ / दीसदि चुण्णओ। ४८९ | दुःसार्दितव्याधितेष्ट। ४६८ | दुणुदुणुदुणाक्म्।ि ४७४ | दुर्जन दुःस्वभाव च। ४८१ | दुर्वासा जामदग्न्यश्च । दृसहो आवादि। ३५१ । दृश्यते प्रतिपादं तु । ४५८ ! दृष्ट्वा मृदङ्गपणव-। ३५४ देंगे, कटिमा। ३५५ / देवताभ्यर्चनं कृत्वा । १९३ देवताभ्यर्चना कृत्वा । ४१३ । देवतासुरमानन्य । देवं देवैः संस्तुतनमितम् । ४२० | देवपूजाधिकारस्तु । देवं शर्वम् । ४९१ देवानां तु प्रयोज्या ये। ४६० | देवानां दुन्दुभीध्वा । पार्थिवाना च। ४९६ | देशं कालमवस्थां तु। ३३६ | देशवेषानुरूपेण। ३४० देशादपेनरूपा। ३.४ । देशानुस्पजाति-। ३५५ ३२७ | दत्यदानवयक्षराक्षस-। ३६८ | दैत्यना राक्षसानो च । ५१० । दैत्येन्द्रभुजगराक्षस-1 ६७९ | दैत्यैयन गः । ३८० देर्येण पणाधा। ४७८ | देवतानि च पश्यामि । ८९ दोपपाडादना या च। उ२५ दोषान्छादनहेतोः । १०७ दौर चात्र नव्यम् । ८ ३२९ ३७० ४७५ " " " ४७७ दिवसं सूरसणाम । दिव्यपार्थिववेश्यानाम् । दिव्याजनानां नवेह। दिव्यानो सस्कृतं गानम् । दिव्यान्ययं तु कर्तव्यम् । दिव्य नावरणः। दीपायते करणानाम । दीणि हाय निधनगतम् । दीपायटामादीं। दीन्यायश।

·५४० नाट्यशास्त्रम् । ११२ २५९ १४३ १४४ दौत्य चान कर्तव्यम् । दौर्बल्यमृषभस्यात्र। धुतिमन्त विशिष्टतम् । द्रुतगमने रघुवर्णा। द्रुत च शीर्षक चैव । चापि स्य प्राप्य । द्रुतपदवर्णावणे । दुत प्रामादिकीनो च। लय समारभ्य। , समारा। द्रुता च चपला चव । दृते प्रामादिकीनो तु । द्रोमांस्तु गुटगुटु । द्वादसकलास्तृतीये। द्वादश चैति विज्ञेयम्। पोइश चैव द्वादशागुरविस्ती गम् । " " २११ २२४ ३१७ ३०८ ६. | द्विक्लेनैव कर्तव्य । ६३ / द्विक्ले मदर चय ४९५ | द्विवरे मन्द्र यत्तु । १५६ | द्विक्लो पापि मिश्रो वा । ३४१ | द्विसनियतुष्को वा। २८६ | द्विको गुलिमुत्त स्यात् । ३७५ , द्विगुणस्ताल्योगेन । ४७९ | द्विगुणावरसयोगान् । ४४७ | द्विगुणा दक्षिणे सा तु । ४८२ द्विगुणोत्तरया वृद्ध्या । ३०४ | द्वितीय च चतुर्थ च । नैधन चैनं । ४१९ द्वितीयपादतालेन । २२५ [ द्वितीय लघु सर्वन । सतृतीयम् । ३५२ | द्वितीयथ तृतीयश्च । ४५७ द्वितीया कन्डिको कृत्वा । ४८९ द्वितीये पञ्चपाणी तु। २०७ द्वितीयोऽ येवमेव स्यात् । द्विप्रकारनिवृत्तथ । १४१ द्विप्रकार पुनथायम् । द्विरधरोत्तरोधराय । द्विरुत्तरो द्विरधरः। द्विर्भावाद् द्विकरस्यापि। द्विकलस्यैव । द्विर्भावान् मध्यमस्यैव । २२५ ૨૨૬ द्विविस तु स्मृत स्थानम् । मद्रव झेयम् । । २२८ १९५ १८५ २०६ १८७ " २२७ द्वादशैव तु कर्वव्या । द्वाभ्यां सहेय विक्षेप । द्वावशावर्थ पञ्चम्याम्। द्वियतिम्चतुप्पास्तु । द्विक्ल दक्षिण कायम। योगमानिस द्विकर श्वनुष्कर था। द्विकर सड़तायाथ। द्विवला च पुन शम्या । १५८ " २१७ १७५ " " " द्विलेपन पकरणम् । १८८ " " " " २४९ ३६२ " २०१ वर्धमान स्यात् । १९२ द्विगन् मध्यम चव । द्विकला तक्त्य । दिवले बल्कि देयम् । द्विवलेन प्रकर्तव्यम् । द्विवलेनति विहेयम् । ४५२ / द्विविधस्यापि तालस्य । २४६ / द्विविधा प्रकृतिश्चास्य । २७७ द्विश्वापि सन्नित्त । ०७५ । द्विध्रुतिश निशाद स्यात् । १०५ ·५४१ Appendix I ४२३ ४२६ ४२० " ४५२ ४२० १९३ २९२ ८ ९ द्विश्रुतिश्चैव गान्धारः। द्विः शम्यातालयोगेन । द्विसह्यातार्धयोगेन । हिसाड्याते निवृत्तिस्तु । द्विस्त्रिश्चतुष्क्नवकैः । द्वे चैवाद्यचतस्रश्च । , हित्वा त्वाक्षिके वधे । द्वैग्रामिकीणा जातीनाम् । द्वौ पादौ सनिपातश्च । पड्जमध्यमाशौ तु । धगमेशागमपि वा। यङ्ग स्थितं प्रत्तं वा। ध्यङ्गे व्याससमासाभ्याम् । ध्यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः। धरिटिमथरिटिपिटिचे। धंतां केता धंद्राम् । धंधंधेघेटम् । धंधंद्रमासो। धातुभिः सह संयुक्ताः। धाराभिमहतीभिश्च । धाराभिर्महतीभिस्तु । धिमाड् घटघेड्। चिन्न इति प्रहाराः। धीमुक्तः प्रहतं स्यात् । धीरोत्तमपुरुषाणाम् । धुंगुसुमणे । धुर्यकृतास्तु क्रमशः। धुर्यपदेयो यस्मात् । धे पेझायम् । धेदापेमेभिः। धक्तमयोदानम् । भवतच निराथ। प्रयोग। भयनोगे यायः। धेव धवनारी मु। १९ । धेवतेऽशे निषादे च। धेरतो वलवानन। पायर्षभिकाभ्याम् । धरत्या इव कर्तव्ये। ९८ ! धैव या चैवतो न्यासः । १९ विलाथ तथा ह्यशौ। धोपारातु स्वारजे। धोवोणाधोकिहुलम् । ३४१ धोद्रेरेदोसोको। ४१ ध्यात्वा सृष्टि मृदङ्गानाम् । ध्रटमिथिधेटाम् । ध्रुषप्रायम् । २३९ ध्रांमाघुटू। ध्रुवकेण क्लाभिश्च। ४२९ ध्रुवमन्योन्यसम्बन्धा ४३४ ध्रुवस्त्वापनिकामी ४५२ ध्रुवाणा ग्रहमोक्षे तु। ४३८ ग्रमोक्षेषु १०१ च भवेत्तालः। ४६४ चव सर्वासाम् । जातयो ह्येता। ४७५ ध्रुवाणामनसज्ञानि। ४२४ ध्रुवाणामाश्रयाः कार्याः। ४२५ | धृवाणां हि विकारस्य । ध्रुवा तन प्रयोक्तव्या। ४२८ १२६ । ध्रुवावं यानि गच्छन्ति । ४९५ पाद् यद्वष्टं स्यात् । ४८६ ध्रुया दुतल्या कार्या। दुना च वर्तन्या। ५८ मापदविधा कार्यम् । ६२ ध्रुवा प्रासादिकी कार्या। ७३ ध्रुवायाग्तु महो यम्मार। भुपाम्पात पूर्वाणि। धरा वर्गापागः। १७७ ३६२ ३०४ " ४०४ " ३७१ ३८३ " " ३८४ २८९ २८५ ३६३ " ३६३ ·नाट्यशास्त्रम् । १८८ " नुवावियाने नव्या। ध्रुवासज्ञानि यानि स्यु । ध्रुवागु छन्दतश्चितम् । वास्तु पन्च लिया । ३८८ ६८ | नट या चैव । हि तदिति यमु । नटस्याहिताया च । २९३ । नकुंटस्यापि च सारः। ३०० ! नवुटानां तु सजानाम् । नव द्वादशं चैव । ३५७ ३२७ नधन च। ३५४ ५०१ २२४ ४५९ "U " धीमानलम् । ब्रापाठोटोमभिः। नत्तन्निनसमुत्थास्तु । नगणीन गगनम् । न रोहनननं बुद्धः। च नांगतो वसन्त । उत्तो निस यानम् । चिंत हिनिसायातम् । ज्वरोपगत चर्म। ज्वरोपन्त चर्म। नटि वृत्ती धाव । न तथा गन्धमा गेन । तुपा न म्बरग। तंय तु काया । नसुटण्याढिनायाथ। न मा परिवर्तम्त । नदी र प्रदेशमा। ३७३ | नवमान्त्यपञ्चमतृतीय-1 न वय परिहामेन 1 मम वशास्तु विज्ञेया । न विद्यते त्रिभिः पातः। २१२ नवे मृदङ्गे दातव्यम् । २१२ न शक्य चान्यधा कर्तुम् । ४८९ सा तालकला ज्ञेया। स्थास्यन्ति हि रक्षासि । ४९८ म्भूल न श चैव। ५१३ ,, रभूला न कृशाश्चैव । म्बरान प्रहाराश्च। ३७१ हि चित्र कर्नव्यम् । १५२ " " ४०८ " ४२७ " " ८६ २३५ " " " " ४८६ १६१ न दीर्घ नाच म्यम। नन्दय या समान न्यामा । नन्दी मसूत्रधार । नपा म्ब पमप्यन । निशान निशदा। ३८८ वर्णप्रकर्षस्तु । ४३३ हाधिसन्निपातऽस्याः। होपवला द्विकता। वा। पामुपयोगोऽस्ति। ४२७ नागसिंहाषार्थाथ । २८१ | नाटोऽहे प्रकरणे। ४३३ | नाटके सप्रकरणे। ४७२ नादयं दत्वा तत सर्वे। २६७ | नाश्मप्रयोगो हि भवेत् । नाट्यम्यान्त गच्छति। २११ नाटये त्वरितस्वारा। ४८९ नाटयोपवरणयुत्ता। २५४ नाटयोपचारजनितः । ३८२ नात्यायतस्तथा स्यात् । " १६२ . मद्रकोप्यायोः । मध्यमस्य नाशग्तु। मार्गमेदोऽयरेणु । मेमोरात विनम् । यथायोगेन। नरान्वीन वर्तव्यम् । ४५७ " ४४५ ·Appendix I २४० ३४३ ३०३ २८४ ४२३ ४९९ नियतं शीर्पविधाने । नियताक्षरसम्वद्धम् । नियमो यो यतिः सा तु। निराहुता विना होमः । निर्युक्तं पदनिर्युक्तम् । निवर्तनं च सप्ताङ्गे। हस्तस्य। निवृत्ततालः वर्तव्यः । ३८१ ४९८ २६८ २३८ " ३६० ४८२ " २५३ २१० २०३ ३४२ निवृत्तिद्वयसयुक्तम् । ४९७ ! निवृत्तौ तु क्ला न्यूना । ५०४ नित्यकुरसूचाम् । नित्या यत् समायुक्तम् । निश्चलो निपुण. शीघ्रः। ३७७ २१० ४६२ ४९२ ९ " नादौ न मध्ये सहारे। नानापरणविभागैः। नानावरणसंयुक्तम् । नानातोद्यविधाने। नानादैवतकार्येषु । नानाप्रकृतिसमुत्थम् । नानारसार्थयुक्ता। नानाविचित्रकरणः । नागा विचित्रैः करणैः। नानारत्तसमुत्पन्नम् । नानाश्रयां प्रकुरते। नाना स्तुतिकृतैर्वाक्यः । नान्दीशद्वमुपश्रुत्य। नापि दोपहतं क्लिनम् । नामार यातोपसर्गाश्च। नाम्ना ज्ञेया जगति हि सा । नारदः पर्वतश्चैव । नाराच च कर्तव्यम्। नावदाता न कृष्ठा च। घा कृष्टा। नासाग्रग्रस्तराद्वस्तु । नास्ति किञ्चिदनायोज्यम् । फिश्चिद् वृत्तं तु । नितम्बुर्भुवनः सौम्यः । नितरां परितुष्टाः स्मः। नियं करणयोगेन। नियमानुष्टुमे दीर्थे । नियं यम तु पाये। निधने च मनो मा भूत् । नियद्धं चानिवद्धं च। ३३२ निश्शर्वरा निस्मिाता। " " २७८ | नियादगान्धारकृती। ४३३ / निपादश्चर्पभश्चैव । निषादपड्जगान्धार-। ४०१ निपादिन्या निषादोऽशः ४०६ निषादिन्यास्त्रयो द्यते। ३७६ / निषादेंऽशे तु नेपादी। निपादे रजनी च स्यात् । ५०३ / निकोऽभ्युचयश्चैव । निमाममादितः कृत्वा । निकामध प्रवेशश्च। निम्मामधेय नर्जन्या। निकामः रानिपातोऽन्ते । निमामिती च विज्ञेया। ३.२ निकामे च प्रग। २५८ १७० १७८ ३०१ " " ४८८ तु पदं झेयम् । निमेराः परमाणा स्यात् । पर सियाः। नियत पुगरवार १५३ | निप्पामोऽधोगतम्य ग्याए। १५३ | नि कामोरगागुणम् । निउरे गाम्नां । .

·नाट्यशासम्। १५८ १९१ | पाणिन्तु वर्षेभ्यः । ३६८ पाणिः ग विशेय. । ३३४ / पक्षपाधि चिहिताः । १९७ पञ्चमं द्वादशं चय। १९१ नधन पर। २७७ समाचा। , राम या ४४४ पञ्चमध भवन न्यागः। ४८२ | पचमचाभर्थन। ३१८ " ६२ ५२ " निहाय दान घोरम्। नीचानां चय पर्तव्ये। नीगसिदयगरिदरमणा। नृतसार विशेाय। नृत्तमुपादितं पूर्वम् । वृत्त प्रसारमीडाई। नृत्ताशप्राहि कारन। च तथा। नृत्तानहारानृगतम् । नृपश्री भवन्यता । नैरकरणाश्रयगतम् । नम्युत्ति विचित्रार्थम् । नेते स धुवास्विष्टा । नैपादी चार्पमी चैय। नष्कामिक्यनुबन्धानाम् । नमामिश्यन्तरकृतम् । नम्बामिक्यन्तरगतम्। नोक्त यचदागमान् । यन्मानागमात् । नौरथविमाननेपथ्य। न्याराधान भवेर पद्ज । न्यामश्रान्तरमार्गस्तु । न्यासश्चैव तु गान्धार । भ्यासापन्यासयोगम्तु । १९ १० " ४३५ पञ्चमचाया कार्यः। २८१ । पञ्चमवाच्वंग कार्या ८५ पञ्चमस्तदेव स्यात् । पन्समापभहीनं तु। ૨૮૮ पञ्चमी रत्तगान्धारी। ४४३ पञ्चमेन रिना चर। पञ्चमे शुद्धषड्जा स्यात् । पञ्चमो धैवतधरा पञ्चम्या यश्च गान्धार्या । पञ्चम्याथ तथा ज्ञेयो। ५४ | पञ्चविधी विज्ञेयः । पच पट् सप्त तानि स्यु । ६१ / पञ्चश्वरमोडवितम् । ४३. पचवरचतुर्था स्यान् । ४७४ पचानामपि मानाणाम् । २३२ । पञ्चाशा तु भवेत् पानी । ४३६ पडुपवणेण विधूदम् । पणन दर्दरं चैव । ३३२ पणवथापि वर्तव्य.। ३०५ | पणवस्याचारवन्धे । ३१९ ! पणवानामनुवन्धे । ३०५, पणवे दर्दरे चैव । ३४७ पणवेषु दर्दरेए। १८३ ] पणवेश्वोदितं यन। २५९ ] पणश्छादित यन। " न्यासापन्यासविहितम् । न्यासापन्याससमम्। ४८९ पअमण्डे विमळजले। पविनिष्टुप् सजगती। पजव हि वासगिहम्। पञ्च त्वादी यत्र। ४२७ " " पञ्चपाणिं ततः पुर्यात् । पघाणिविधानेन । ४८२ ·५४५ Appendix I पतन्तीभिश्च धाराभिः । ५०४ " २३२ २५८ १८७ २६१ २०० ३१४ ३४० ४०४ पाञ्चवर्य न चैवान। ४६४ | पाठयं नाट्यं तथा गेयम् । ४८१ पाठ्यप्रयोगविहितान् । ३०१ पाणिकाया बहिगीते। पाता नवैदश वा। ३५७ | पातान्ते सा प्रयोक्तव्या। पाताश्च सन्निपाताश्च । ४८२ पानाणा वृद्धियोगाच्च । ४४६ / पादतो गुरुणि वै यस्याः । ५७ । पादपसण्डं कम्पअमाणो। ३८३ कम्पयमाणो। १९१ पादः पूर्वः समः कार्य। पादव वणळ्ळओ। २७४ पादविधौ यदि पाक्तिकृता। ३८४ पादः सन्धिषिद्यातः। २७३ | पादान्ते द्विविरामस्तु । ४९४ पादे तु बृहतीसस्थे। ५०६ पञ्चममन्त्यं च। पादे तु तस्येष्टम् । " पदनृत्ताइहारेषु । पद तस्य भवेद् वस्तु । पदवर्णसमाप्तिस्तु । पपुल्पुप्फयादवम् । परस्परविनिप्पन्नाः। परस्परविरोधे तु । परस्परानुवेधेन । परस्पराशगमनम् । परिक्रमेण रङ्गस्य । परितुष्टश्च तद् दृष्ट्वा । परिधुणमाणो किरणपडं । परिवर्तनके चैव । परिवर्ताः प्रयोक्तव्याः । परिवर्तस्त्रिमियुक्तम् । परीक्ष्य पातं तज्ज्ञस्तु। परोपस्थानवन्तश्च । पर्यवगच्छति पूर्वम् । पर्यवसानोचितिका। पर्यस्ता क्रमहस्ता। जातिरियम्। जाति । पर्यागच्छति पूर्वम् । पर्यायकृता जातिः। पर्यायपतनज्ञेया। पर्यायशः प्रपातो यः। पवणविधुण्णिदप। पवणाहतरा तरुणा तरओ। पवनहदो सलिलपणो। पवनी पुष्पाहि । परिपरदे मदमुरभिमुही! पधिमार्थादरपर। पधिमासमा गा । पधिमासमा मा । ना.६९ २५६ ३१४ ३३३ २३७ ३५१ ३२८ २७६ ३०९ ३४४ ३०९ " " स्युः। २३६ . ૨૭૨ ३१४ ४७६ भवन्ति नियतम् । ४३९ लवक्षरे नित्यम् । ४७६ | पादौ द्वौ समवर्णी तु । ४७५ पायस घृतमध्वक्तम् । पारावतं सगदम्बम् । ४९१ पाणिसमस्ता जातिः। पाणिसमा पर्यस्ता। ३२८ ! पिअामुसे विभ। पिअजुवदिसत्तो। पिआदिवादओ। ३१७ पिअमहि आइअगअण-। ३२८ मिना पोगन च। २५५ पितामहरियायुगम् । पिनामदर हेमाभिः। २४८ पुरंतु पुन. शम्या। ३१४ ३२८ १८७ ·५४६ नाट्यशासम्। ३८१ पूर्वमाचार्यक चैव । ३८० पूर्व विशारा कर्तव्या। ५१२ " शम्या कार्या। २१९ २२५ " " " २२७ पुट च चूरिया चव। पुण्याय च तत् कार्यम् । पुत्रानुयाय वध्वा च । पुनरम्यावस्थायाम् । पुनरपि च सप्तमम् । पुनररी हम्बानि स्यु। पुनस्चुरिद वास्यम् । पुनरकरना । पुनरेव सनिधान । समव्य स्यात् । पुनपामलि। पुनर्नकानां तु । पुनम चतुरधागम्। द्विवरम्नार । ५०२ ४२६ " " ४. २०९ तथाऽऽवाप । ११३ शरीरादुभूता । ५०१, पूर्वराविधानस्य । २२५ । पूर्वरङ्गविधाने तु । २२५ | पूर्वरङ्गे प्रयुक्ते तु । ४३९ पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र। २२७ पूर्वेऽपि च मिश्रत्वम् । ३५. ३३९ पूर्वेषामेव गीतानाम् । २५५ पूर्व घ) चतुर्हस्वा । २५७ | पूर्वोक्तेन विधानेन । पृरछामो भगवन् नाट्यम् । ४५२ | पृषारक्षणमयुक्ता । २५५ पृथिवी वादित यन । ५३ पृथिवी सरिल ज्वलन । पृथुलगण्या च विझेया। ३५५ पृथुग दक्षिणेत स्वार । ३४८ पेविवरण आई। ४९५/ पेलमधुरधिगधा। २४ पोष्वरम्य तु वायस्य । २१९ पावराण प्रवक्ष्यामि । २३९ । प्रवर्ग वस्तु परमात्रम् । प्रक्यामय चत्वारि । प्रर्यावापि घस्नधै। प्रकर्याग्नु प्रशीर्गचात् । ४९० प्रमाण चैव । प्रकारा जातयथैव । ४६. प्रवाशमेतदिनगम । प्रानावपि न म्यार। ३७७ प्रति भावरितु । १९९प्रायाइतिहास क्षामम् । परम्परा झया। पुनधारम्यानम् । पुमदारनाल । पुन व प्रवक्ष्यामि। पुनोनापियाम । पुनातु गाना च। पुनाण उद्भुणमाणो। पुग्पाल प्रयोगग्नु । पुष्पेनिग म्यात् । ग्नि गए। पुगिभग पुपरा दरम। पुपरी पर पान । पुरन नन । पूजी का न गपर्चान् । मुना वीम् । पूजयवा गर्वान् । ঘ। অল্প মিসি। पत्र गर्न तो वाम् । rf गनन । ३१४ ३९८ ४१३ २५४ ४६४ ४०४ - J" ४५६ ·५४८ नाट्यशास्त्रम् । ४२४ १८४ १५८ ३५६ ५१२ ३६२ ४३३ प्रदारास्तु वैश्रान्तक। प्रहारो वामतर्जन्याः। प्राकृतसंस्कृतपाठ्यः । प्राग् यदि निधनगतम् । प्रामवान् देवराज्यं हि। प्राप्नोत्यन्यत्वमेवेद । प्रायशस्तानि कार्याणि । प्रायशा संस्कृतं योज्यम्। प्रायेण गानं कर्तव्यम् । तुखभावात्। मापघातध। सर्ववादेप्यादी। सर्ववादो। प्रायेणोद्धतमार्गा। प्रावणान्तर्मा। प्रादेशिकी तु नाम्ना। प्रधमा। बृहती। प्रादेशिकीनां कर्तव्यम् । ४६० " " ४४० २६८ २६८ १९६ " प्लुतच्छेदे तु तस्येष्टः । प्टुतान्तः पपितापुत्रः। प्लुते लप्यक्षरे चैव । ३२० फनिळददमण्डसहआर-। फुळपहजोव्वस्तिहिदो । १४२ यवन्तोऽधिकस्नेहम् । ४०९ वद्ध निई पतिते। यधिरा यवदाता तु। ३८२ । बलवानवहितवुद्धिः । यलिः कार्यः प्रयत्नेन । २५७ ४२८ ! यलिपुप्पोपहारथ। ४६९ | बलिपुष्पोपहारेस्तु। यदिगतिविहीनं तु । वहिगीताङ्गशासाभिः । ३६. । यदिौताङ्गहीन च । ३.१ । पहिर्वा वर्धमाने वा। यहुदा यवदानातु । ४४२ | बहुकुमुममोहिए। ४७९ / बहुणिमालसलिले। ३०५, बहुभिर्विकृतविविधैः । ३४५ | यहक्षराधसंयुक्तम् । ३७३ वालं नवकलं ज्ञेयम् । येपाम् । ३२३ | बालासारितवचैव । ३८1 | विन्दुरेवालोज्ञेय । बीभत्सभयानकयोः। ३८१ ३०१ वृहत्या जानयो यताः। ५१३ ब्रवीमि वः वा गुद्याम् । ब्रह्मणनिपु पार्थेषु। ब्रह्मणा समनुज्ञाताः। ब्रह्माणं शकर विष्णुम् । ५०३ ५१० ब्राह्मणानां नृपाणां च । " " ३१८ " " २०३ ११८ ४२२ जातीनाम् । प्रावेशिक्या धुवायास्तु । बुधैरेख। प्रावेशिक्याश्रया यास्तु प्रावेशिक्यास्तु सक्षेपः। प्रासादिकं स्थित चव। प्रासादिया धुवाया च। प्रासादिक्युद्गता वृत्तिः। प्रासाधिकी तृतीया च। प्रेक्षणीयप्रदान हि। प्रेडोलितस्तथाक्षिप्तः। प्रेसोदितस्तारमन्द्री। प्रोक्तवन्तश्च मा पुनाः। प्रोक्तवानस्मि यत् पूर्वम् । प्रोक्तवास्तु ततो मो तु। २७३ ८८ " ४८९ ·माट्यशाखमा " २१७ १५१ " " प्रदुग गदिमाग मेर। में गुरु भागीदा गक्षा भरण। प्राणी पाट्यम्। हिरणril माहा। यत्राभिनयम तु। यनागिनयमो. समादी दोन मुगान् । यत् स्याहारगम्बदम् । यथाराम हि धर्नय्याः। यथारम विनव्या । यथाक्षरता पिता.1 यथाक्षररत. पानः । यथाक्षरं तु सर्वत्र । गपा मालपरवाप। यथामागागमा भीमममारिथरिमा-1 गरिमन याय यथायोग गमाः दायर्याः। यभारनिराधाग्यम्। यथाव। गधारदलनाध्यम् । यथा धर्मा निम्। नृथा मंदीशा। शागा भवास्य। ४८. २४८ ३६२ गर्दछु । " द्विमा यातम् । ययाक्षरप्रयुक्तेन । संथाक्षरं युधेरैतन। यथाक्षररय कर्तव्यम् । तारस्य। यथाक्षरस्यारेश्व। यथाक्षरेण वार्य तु। " " ४८० ४७१ सधारपान पक्ष्यामि। ३९१ यथायानरगापना। १५५ । यथारपानस्थिन। १८३ ! यथास्थानधयोपेतम् । २१३ मयाम्बदुन्दितर- २०९ यथा दुलनरम । २५१ यथोनि मुनिमिः पूर्वम् । ४५ | या क्रियते वारम् । २४४ १७२ | यदापनं मानम् । १८६ शुदा गीतवशाराम् । २८२ , चतुरलो योग । २६२ । यदाऽनित्य मा आया। २७८ यदा नृतीयगतमम् । २५० यदा वर्धचनुयानि । स्वस्य भवदन्तः । यदाऽपि मागधी यत्र। या भाति वाये। १६२ | यदि रालु चरणविधा। ४४३ चरणे तु सप्तमम् । " पश्चमकम् । पक्षमाटमके। पञ्चमनिधनगते द्वे । तञ्चैव । यण। ३२८ " " २५५ २५० ३७८ नियमान् । यधाक्षरेणव भवेत् । यथाक्षरेषु भूयिष्टम् । सधाक्षरः सनिपतिः। यथाक्षरोऽथ विकला। यथा गुर्वक्षरं चैव । गौनालाचारः। नाट्यप्रयोगायः । प्रयोगः कर्तव्यः। " " 1 " " - ·६५४ नाट्यशास्रम् । यावसयोन्तरता। यावत्तं पूरयेद् देशम् । यान्ति चर्मनद्धानि। या नोस्ता मया चारिमन् । यारता सप्तखरा ज्ञेयाः। या स्थिता साष्टा तु। युक्ता विविधत्ताभ्याम् । युगान्तेऽन्यकरणम्। युग्ममोज विमिनं च। युग्मा ओजा मिश्रा.। युग्मे हि मिश्रनाल्यात् । युग्मौज मित्रतालत्वात् । युग्मीजाधापि मिश्राम। ये धेटमटिणणरव । च वो वशजास्तेऽपि। येऽत्र प्रयोग गच्छन्ति ये त्वालिप्ससमुत्था । ३४३ ३१७ २८६ रक्षादानंदयानाम् । रविादिमिः प्रयुक्तम् । ४.८ रजणिकरमभिमुन्द्री । रजतमओ विभ पिळगेसू । ४० रणरिरिदिपिणि । ३६८ ] रथावाजिकारण- २५८ ! रविषमादिगनम् । १२३ । रथोत्तरं युयुदरम् । ३२४ । रमणि रतिरम् । वादि वादो। २५२ । रमणीसहिदो रअणीविरमे। रस कार्यमवस्था । ३५८ | रसवभावयोगम् । रसभावसत्वयुक्तम् । ५०६ रसभावस वयोगम् । रसभावे प्रयोग तु । ४१९ । रसभावी तु पूर्वोक्ती । ४६६ | रागप्रसादजननीम् । ३०६ राज्ञा ललितगामिवान् । रलितभावत्वात् । स्वभावगमने । ६८ ४२२ ८७ " ३७० ३६१ ४४१ त्वोजच्छन्दसा युक्ता । " " " " , खौपम्यकृता दिव्या । पूर्वमगुलिकृता । पूर्वोक्ता भावा । ,वै मतिप्रचारेषु । योगादेवकली सूते। योज्यते पूर्वतालेन । यो दक्षिणे ताल विधि । न विस्तरति स्थाने। योनिस्तु नन्दयन्या । यो मानांश विकल्पस्नु । यदा परवान् यस्मिन् । विधिनियाधानाम् । ३८६ । राहपराअदसोहम् । ४४८ रिसिनोकृतचित्र । रिभितकरणानुविद्धम् । १९५ रिभितीचयनीरिभिताः । २६७ रुददि रिअ णहसम् । ४०१ रुददिव गण। १९ रुक्षदोपदतश्चैव । ४ १ | रूपगुणकान्तियुक्ता । रूपं कृतप्रतिशतम् । ,कृत प्रतिकृतम् । " 13 १०३ U चै मान्य कुरुते रक्त समें श्णमलकृत च । प्रतिमेदतम् । ३९१ । रूपवाधादिसयुक्तम् । १२३ "0 ·नाट्यशास्त्रम् । ४६२ २०२ वाजन्ती युगुमरामुदितो । ४६. पातपुकारेका चय। ३५२ | पातसमुदतवीचितरहे। ३३४ वादकानिष्टिकाभ्याम् । ३५५ पादनान्तरवादी च । ३१५ | वादनान्तरर्वदी च । ४५८ १ पादयधात्वपीम् । ३०९ पादयेद् वस्तु सेवीगंम् । बादाशुण्णिवं पिददत्तं । पानी चैवाथ संवादी २१४ वायगीतोभयगुणाः। २११ चार्य गुर्वक्षरयतम् । ४७ १४ ४४१ " ४८. " " २१३ . ४८५ १५. वमान प्रर्यास्तु। बनेक्षण. शकुवर्णः । वणतण्डक जहदि कोमियो। चणगहण कुविदो हत्थी। वर्ण पगीदछप्पदम् । वम्मि मुक्सरस्खे। यौः मुलग्तितिः। वनसण्डे अदिमतो। वंशवणोद्भवं वाद्यम् । वर्णताललयगन्ध- । वर्णतालावराणा तु । वर्णमानाद्विगुणनात् । वर्णाना तु पुनः कार्यम् । वर्णानुक्र्पोऽएकल । वर्णालवारसाभा-यम् । वर्णाश्च वार एवैते। वर्तना दण्डहस्तथ । वर्धमानं तु विज्ञेयम् । वर्धमानप्रयोक्तारः। वर्धमानमिदं दृष्टम् । वर्धमानं मयैव तु । चिना चित्र। वर्षमानशरीरम्य । वर्धमानशरीरे तु । वर्धमानस्य तालोऽयम् । वर्षमान प्रसूयन्ते। चलदतरतविदाहिदकुमुम। वळाह एहि पगजिदेहि। वस्तु प्रमाण वर्तव्यम् । प्रयोग प्रातिम् । वल्लद्देशसमुथ तु यत्राभरणनिपाते। वस्वादी वस्तुमध्ये वा। वाचथिवा द्विजान्न् स्वस्ति । द्विजैः स्वस्लिम् । चारो तनः। तु निलय यन। पद्धनं प्रोक्तम् । दुतलयमन्ते। इतलयं यत्र । नित्यं कार्यम् । ४४० . १९१ । ४४५ ४२२ . १९६ पाप्यं भवेदनुगतम् । २०० पाचाविमपिकरणा। १९३ पाये च गीते च । मनः प्रथमम् । १९४ प्रचारविषमः। ३२८ । वायऽविगीते। ३१. वाद्यपु य नः प्रथमम् । २५४ वामके चोलके कार्या। पुष्वरे पड्ज। " " " ४७२ ४५४ वामनविवरख यु । २१३ वामे चान्द्रमस साम । ४९. चामेन गोमदोत्थाः। तु सिस्थिक्लम् । ४२५ " ४६."

·६५६ नाट्यशास्त्रम् । ४५८ २८१ वाजतो कुमुमसमुदितो । ४६० | पातपुष्करिका चैव । ३५२ वातसमुद्धतवीचितरो । ३३४ } वादक्कनिष्टिकाभ्याम् । ३५७ वादनान्तरवादी च । ३१५ वादनान्तरवेदी च । ४५८ वादयेद्यस्त्वसकीर्णम् । ३.९ वादयेद् वस्तु सकीर्गम् । वादाशुष्णिदव पिददत्त । वादी वाथ सवादी। २४ वायगीतोभयगुणा । वाय गुर्वधरकृतम् । ४९२ YUY ३३३ १४ ८७ ४४१ r७८ ४८. २१३ वज्रान प्रर्यास्तु। वनेमण शकुकृर्ण । वरखण्डक जहदि कोसिको। वरगहण कुविदो हथी। वण पगीदछप्पदम् । वम्मि मुम्सराखे। व मुरलिने । वनसण्डे अदिमत्तो। वोइव वायम् । वतार यप्रन्ध- वर्णतागभराणां तु । वमानाद्विगुपनान् । वर्णनां तु पुन कार्यम् । वर्णानुरोंऽश्कर । वहारमाभा यम् । वर्णाध वार एवैने । वर्तना दाइहस्नध। वर्धमानं तु विज्ञेयम् । घर्धमानध्याक्तार । वर्धमानमिद स्टम् । वर्षमान मया तु। विना चित। यधमानारम्य । वर्धमानगरे । वर्धमानस्य ताराऽयम् । वर्षमान प्रसूयते। बरदतरेतविदाहि मुम। बढाइएहि पगजित। परनु प्रमाण बनव्यम् । प्रमोर्ग प्रातिम् । बरतरेगममुर्थ । बकाभर निगने। दम्याग वानमध्ये वा। जापरिवा दिवान् मम्नि। हि परितम् । " चारयो सज्झे । "तु बिल्य यन। , यद्धन प्रोक्तम् । दुतळ्यम ते । - इतरय यमा ४८१ १५. २१४ ४४० निय कार्यम् । ४२२ J पाण्य भवेदनुगनम् । २.. पाशा विकिरणा। पारेच गीते च । यन प्रथमम् । , प्रचार विषम । ३२८ वाचविगीन । पाय यन प्रथमम् । वामा चार्थ वार्या। पुखरे पडज । ३१. . " " v५४ वामन विगम्जेषु । बामे चादमम मामा वामन गामदाथा । " तु सिरियारम्। . ४११ ·Appendix I ५५७ २२७ २११ १७९ ३८५ ३३७ ३३६ ४७२ ४७२ यामेन पीडन कृत्वा । वामोध्यकप्रत्तात् । वामोर्श्वकयो म.. धामोर्ध्वक्सव्यानाम् । वामोर्ध्वगप्रवृत्ता। वामोर्ध्वगाभ्यामाहा। वामोर्ध्वगे ग्रहाश्चापि। वाय्वामको भवेच्छद । वासादाण कारअमाणो। वासाभिबद्धचळणो गआणुगो। विअरदि पमदवणे। विक्चाम्बुजहसिरे। विक्षेप पञ्चदशक । विक्षेपश्च पुन कार्य । ८४ ३४७ ४९४ ११९ ५१० १४७ विधान सम्प्रवक्ष्यामि। ४३८ | विविरेप एव कृत्स्न । ४२१ समुद्दिष्ट । ४२१ विधिश्चतुष्कलो ज्ञेय । ४७५ | विधि स्वस्थगतो ह्येष । विधुणिअ जळधरमसिदपडम् । विधुणिअतिमिरपड। ४०९ विधूतश्च निवणश्च । विन्यास भूमिकाना च। ३२१ विपश्ची चैव चित्रा च। विपश्चीवाद्ययुक्तानि । ३१८ विपन्नेऽन्त पुरजने । २२८ विपर्यय सन्निर्य। २२७ विभावितस्य वामस्य । २२८ विंशत्यलड्दारयुतम् । २२८ विरहे मदन । २२८ विरामो द्विकलोऽज्यन्तम्। २२८ विलम्बितास्थितायोगे। २२७ | विल्सन्ति या कमलसण्डे । ४३७ विवदनशील मुक्त्वा। विवध चव मध्यानाम् । ૪૮૨ विवधान तेनैव । ३८७ विवधेन च ता कार्या । विवधैक्स्यो प्रायो । ३३० विवधैक्कवृत्तानि । ३०९ २८. विवधैक्सयुक्त । " " पुनस्ताभ्याम् । विक्षेपश्च प्रवेशश्च । ३०८ ३४५ ३८८ विक्षेपोऽथ पुनस्ताल । विगतकमा विगलिता। विचिनश्च विभक्तश्च । ४८ ४४८ " २३४ २३१ " २३० " विच्छेदस्तन सम । विज्जुक्साहि अभिहत वा । विज्जुजोदा अवविहवो। विज्ञेया मुप्रयोग । वितस्तालिप्तमार्गण। विदित्वैव सुवर्णानि । विद्धानुविद्ध यद्वायम् । विद्युजिह्वो भवेद् वाय । विद्युजिह्वो भवेद्वामे। विद्युदुल्लार्करदम्याया । विधयस्तु स्मृतास्तस्य। विधान चास्य वर्तव्यम् । छन्दसामेतत् । २५३ २७८ ३२७ ४८२ / विवधैक्क्सयुक्तम। ४९. । विवधो वापि वृत्त वा । ४६१ | विवद्विगमसविअकुजो। ३५२ | विविधवणविचारी। ९५ विविधपविशेष । विशाला सङ्गता चैव । ३८. विशुदवायप्रति । २१५ ·नाट्यशास्त्रम् । " ३४८ २४६ २४८ " २११ ४४२ | वृत्ते तु जगती सा तु । सकृतिसज्ञे तु। २४३ वृत्तौ चनुप्पो योग । निवृत्तयोगश्च । ५०० या वर्णमानाभि । वा दक्षिणे वापि। सम्भाविता प्राय । ३६३ वृद्धश्रोत्रियकञ्चुकि । ४७५ | वेदमन्नार्थवचन. । ४९६ वैण एव विधिस्तन। ९४ वणकण्ठप्रवेशेन । ४६४ / वैपच्चिको पणिक्य । ११४ | वैष्णवे मण्डले रथाप्यः । " २१३ ३९१ विशुद्धवाद्यप्रति । विश्रामहेनो शोभार्धम् । विलेपणे करा यन। विपितानामेषां तु । विश्वामित्र स्थूलशिरा । विषण्णास्ते तत सर्वे । विपणे मूर्छिते श्रान्ते। विषमांशाक्षराणि स्यु । विषादे च प्रसादे च। विष्कम्भाल्या जातिः। विटन्धने वाणाक्षम। विस्तार करणध स्यात् । विस्तारगुणसम्पन्नम् । विस्ताचित्रकरण.। विस्तारधानुविहिते । विहितस्विति गान्धार्या । विहुणिअमेहएड तमस् । वीणावादिगुणम् । वीगानाधविराम। वीरांमभयायेषु । वीररोदा नेपौ। वीरा नगदाणाम् । ५०४ ३ ४६० . ४९० २४. १४५ १४४ ५८ वैस्वयं च भवेयत्र । ३३५ | वहायसक्मयुक्तम् । १२३ . बेहायसान्ताहरणे । १२३ व्यक्तभावाविदं लब्धम् । ३६३ | प्यम्नमुस्ताङ्गुलिकृता । ६७१ व्यक्तमुक्तागुरितत्र । ४२२, ध्यानधातुरमुत्यम् । ४१ प्यानधातो पुष्पम् । ६९ / व्यसनानि म्यरा वर्षा । २७४ म्यस्नीचारित एप । २४१ म्याससमामादेशाम् । ३२५ | प्युरस्य युग्ममौजध । ३३३ मतानेयमोपवासादि-1 ३५९ । शबरी चेति निर्दिष्टा । पाश्वर्या चाभिल्यो च। शहरःशरभूत्। १.५ शहनुण्डरिनी चैव । राम्या चतुका स्यात् । वीरे देऽभुन कार्या । नमेकमध हे पा। कृत प्रतिमुरो न स्यात् । तज् झेयम् । नरामुथा साधिता। नाभरप्रमाण हि। नामदारानात.। मान्यन्यानि यानि यु । तान्योनानि स्यु । मिदक्षिच। ने विभिरपि निमीता। या जातिरपीयम् । . ४४८ " " चव हि नाल्या १५८ ·Appendix I ५५९ २४९ ४६१ " ८० शम्या ततश्चतुर्थी तु। तालकृतानीह । शम्यातालग्रहाः केचित् । शम्या तालः पुनः शम्या। शम्यातालप्रवेशेन । शम्या तालं पुनथैव । तालच तालव। तालश्चतुर्थी तु । " तालस्तु विज्ञेयः। तालः सन्निपातः। ४११ " " २४६ २१८ " " १७७ | शाखेयं प्रतिशासा तु । २२९ शान्तिकर्म प्रयुजीत । ४७९ शापं दत्तं तथा ज्ञावा। २१७ शारीरक्षणवश्यानाम् । १५८ | शारीरस्वरसम्भूता। १८३ शारीर्यामथ वीणायाम् । २५५ १७८ | शिसिनः सारसा क्रौञ्चाः । १७० शिरःकण्ठेवभिहतः। ९ शिरश्चकक्लेनापि । २५५ शिर स्थानीयमेतद्धि। २४८ शिवाक्षरा हंसवती। १६७ | शिशुयौवनद्धत्वम् । २५८ | शिष्टोपदेशयोगात् । २४३ / शिष्येभ्यश्च तदन्येभ्यः। १५७ | शीघ्रकरणानुबन्ध-। २१६ / शीघ्रकरणानुविद्ध. । २५३ | शीतोदके निशामेकाम् । १५७ | शीर्षकं चोद्धता चैव । शीर्षकस्यैवविंशत्या। १७७ | शीर्षका चोद्धता चैव । " ३०७ " " ३५१ ३७० ४९८ " तालेन ता योज्या.। तालो द्विरभ्यस्तः । ध्रुवश्चैव । शम्याताली ततः कार्यो। तालशम्ये। द्विरभ्यस्तो। " " ४२५ ४२३ ४५८ ४७९ ३६५ ३६८ २५१ " " ३८८ शम्या तु द्विकला पूर्वम् । शम्यादिवस्तु विज्ञेयः। शम्याद्वयं ततस्त्वेषः। शम्यापातो द्वितीया च। शम्यापि द्विक्ला कार्या। शम्याष्टमी ततस्तालः । शरीरताल वर्तव्यः। शरीरं हि बुधैर्नित्यम् । शरीरव्यसने रोपे। शरीरेषु विधिपेषः । शर्वरी च सुधा ज्योत्स्ना। शशिना रहितेव निशा। शस्नाणा प्रतिकारार्धम् । शासानियत्तादन्यत्र । शासाया प्रतिशाखायाम् । शासावत् प्रतिशासा तु । शासापडताधरा स्यात् । ४५७ शीर्षकाणामनियमः। २६१ शीर्षकेण समायुक्तम् । २२६ [ शीर्षकोडतयोश्चैव । ३६४ शुक्लानि चैव वासासि । २६५ शुद्धपाट्यसमाशम् । शुद्धमध्या तथा मार्गी । ९२ शुद्धस्यालम्वनैः पीतैः ५०३ | शुद्धानुविद्धं यद्वायम् । २६७ शुद्धा पुष्वरकरणा। २४७ विकृताश्चैव हि । २६३ | शुभकल्याणयोगे च। शुष्कं साधारणे वर्णाः। । " ४०७ ८ ·नावशाखम् । " १८७ १०५ " राहाररसमामाया शहारदास्ययोगे। सृक्षारहाम्ययोर्वाद्यम् । शेग्नन्यन यत् प्रोक्नम् । दोरमुत्तरनन् । शेषाणां धर्मगहुत्यम् । उन्दतधिनम् । रोषाधानाम् । शेषा भवन्ति मुक्ताः। भ्रान्तक्योगा। भ्रान्तकरणमयोगान् । वास्तु पादनाता। शेषा हि सलिपातास्तु । गंग विधिस्तु वर्तव्यः । पिरयं च यतं चय। शथियादायतत्वाच । " " ३५८ | पट्क्लोऽपिलधव । ४२२ ४६५ षटकारे सनिपातः स्यात् । ५.६ पट् च लघूनि ततोऽन्ये । पदपशस्वरकास्तास्ताः। पट्पश्चस्वरता चार ४७९ / पट्पदी कुररी ध्वाक्षीम् । पट्परं त्र्यवर वापि। ४२५ वृत्तम् । ४२४ पट्पाता द्वादशवला। ४६८ षट्पातो द्वादशकला । ४२३ / पितापुनतः। ३६९ । पदाम्यमष्टतालम् । पद् राहताया विज्ञेयाः। पट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति। पट्स्वरा चैव विज्ञेया। ४३३ | पटरवराः सप्तमे ह्यो । पड्जगान्धारसहारः। ५०४ पड्जप्रामाधिता येताः । " " १५८ २२९ २१५ ४.८ " " " कोच कृत्वा गती मन्त्रम् । स्येनो वाप्यथवा बिन्दु । धर्म दन्ने विवाद च। भरपमधुराणि मोगानानि । पारा गमवायेषु। भावामधुरधिः । प्रावणः मुस्लरो यरमात् । प्रापोऽध धनः प्रिय रिनिरयानामा गा। धुत मया देवदेवार । थुनयोऽन्या दिनीयम्य । गुनसो सायपर। धावा ममना पाये। भोक विचित्रारम् । पदने विकल चत्र। पटकगारातमक्ते। पर लाने का ११८ बाजप्रामे सुपजस्था सम्पूर्ण । ३९९ पझपचमगान्धारैः । ४..पदारसमहीनं तु । पट्नमध्यमयोचार। ३.८ पड्जमध्या तथा चैत्र । ५.४ पड्जमध्यावदनानि । पद्जभमायनम् । पर्षमा वनव्यो। ४८२ पद्ध प्रपमधेव । २८१ पधमधेव । मध्यमवाधि। मध्यमयेव । " ५८ ४८४ " ·Appendix I ५१३ पड्जचार्यभश्चैव । पड्जचाप्यपभधव। पड्जस्य लधनं चात्र । पड्जायां चैव गान्धारम् । पड्जे चौतरमन्द्रा स्यात् । पड्जोदीच्यवती चैव । ११७ ४९२ ११३ १०४ ४० " ११४ ५२ पोडशैतानि दृष्टानि । ५७ | पोडशैव तु दृष्टानि। स ईश्वरणेशानाम् । ४१ सकलैः सतलैः करणः । २४ सकृद् दक्षिणहस्तस्य । ३६ | सङ्घोटनवस्तुविधा। सङ्घोटना तथा कार्यम् । ६७ | सङ्घोटयेत् म्बरं वादिना तु । सड़ताया ग्रहं कृत्वा । सङ्गतायास्तु विज्ञेयः। ६२ सङ्गीतस्य प्रकर्तव्यम् । ४८९ सङ्घातजश्च समवायजश्च । २०५ | सङ्घातजो विधिस्त्वेषः । २१५ | सङ्घातसमवायौ तु। ३५४ | सचतुर्विशक्मेवम् । स चिन्तयित्वा मनसा। सञ्चरन्ति स्वरा यन। २४३ सञ्चराशबलस्थानाम् । १७८ रा ततार्थोऽभिनेयस्तु । ४२८ सतालं च ध्रुवार्थेषु। १२३ सतालानि हतालानि । स तु नृत्ताशहारेषु । २१९ २१५ ४४३ दीच्यवतीजातेः। पड्जोदीच्यवतीवत्तु । पड्जो लोग्यश्च लङ्घयश्च । पड्भिपिविनिर्मुक्तम् । पड्भिलयान्तरे स्यात् । पड्विंशतिर्लघूनि स्युः। पष्ठं च नैधने चाथ। वै प्रतिशुष्कम् । पष्टश्च सन्निपातः स्यात् । पष्ठससमयोस्तालः । षष्ठस्तालस्ततो शेयः। षष्ठी च प्रतिशुक्ल । वै प्रतिशुष्का तु। पष्टयां तु द्विकला शम्या । पाट्स्वर्यमृषभापेतम् । पाडवं चाप्यगान्धारम् । धैवते नास्ति । सप्तमापेतम् । १०५ ४९ ४४३ ३०२ १०४ ४४४ ४८१ " ४४२ "" ३८८ २८६ ४२३ " "" भाण्डेन कर्तव्यः। ४१ योक्तव्यः। मध्यलयं प्राप्य। ४८ वादकेन वाये। ३८ | सतुपा न स्वरकरी । ३६ / सतृतीयपञ्चमनवमम् । सदा तृष्णिाकृते पादे। ५२ / सद्दारतो विज्जुजोआ। ३९ । सनृत्तेपु प्रयोगेषु । पाजी गान्धारी पञ्चमी। पाड्जीगान्धारीभ्याम् । पाइजी चैवार्थभी चैव। त्वथापभी चैव । धैवतगान्धार-। पाज्यान्धी नन्दयन्ती च। पोडश लघूनि च स्युः। पोडशाक्षरमम्पन्नम् । ना ७१ ३५१ ३१४ ११५ " ४८० सन्धिः प्रस्वारसयुक्ता। २९५ ·नाट्यशास्त्रम् । २५७ । सरहमझे सारसमुदिते । २५८ समपाणियतिश्चैव । ३८८ । समपाणि विजेयः । ३८७ रामपाणिस्तथा चव । ४७१ ४३७ ४३५ ४७३ " ४२१ ६८१ বিষখাল। सन्धिवद् वजनालश्च । सनिपातमह. कार्यः। सन्निपातमहा: काथित् । सन्निपातमहा शेयाः। सन्निपातयोपेत.। सनिपानश्च पथा। शम्याचा सन्निपातस्ततश्चैव मन्निपातम्तत, शम्या। सन्निपातस्ततस्तालः। सन्निपातस्तथान्ते च। सन्निपानाविन्यासः। सन्निपानादिकम्त्वस्य। सन्निपातादिके ज्ञेयः । सन्निपातावसानेषु । सन्निपातास्तु चत्वारः। सन्निपातनिपातश्च । सन्नित्तपत्तथ। सन्मित्तः प्रसथ। सन्निनाश्रये चव। सप्ततन्त्री भवेचित्रा। सप्तदशद्वादश । सप्तदायुग्मयुक्तम् । सप्तममायचतुर्थयुतम् । सप्तमर्थिव विक्षेयः। सप्तमस्य च पष्टस्य। सप्तमे लघुनि त्वन्ते। मतरुपगता ज्ञेया। सप्तम्पप्रमाण हि । सप्तरूपविधानेन । सप्तम्पे विधाने च। सतम्बरहीशा तु। सपा द्वादशा वा। सप्ताले दादशवलम्। ८८ २१८ । समपाणी व शम्ये। २५७ । समपायपाणिस्थम् । ३८९ रामपाण्यपाणियुनम् । २२८ समपाण्युपपायुक्तम् । १५८ समग्रवारे ह्याटिस। १७८ समनहरण चैव । समं रक्तं विभकं च। १५७ १५७ सुविभक्तवरणयुक्तम् । ४५५ समयतिकालागयुतः। ३६९ समयोः समतालेन । १८९ समवादितगदह । ८३ समवादितं मृदः। समवायजम्तथा स्थान। ३९. समवायिभिथ शेपैः । १२४ समविपर्म तत्र हि यत् । ३२९ । समवृत्तपदानां तु । २२९ रामवृत्तपदान्येव । ३३३ / रामतपदान्येवम् । समतक्षिरकृता। ६१ | समत्तात्तुजायन्ते। २४४ समत्त दशस्तु । ८५ । समहनी तु मुरजाः। २८८ समसहिं तत्र हि तत् । ४४१ समाप्तावन्तरचितः। समा यतिद्रुतथैव । ५२ | समाविषमाभिध। समासलक्षणं च । २५८ 1 समा स्रोतोगना चागि। ११४ ४८२ ३५८ ४८२ २२२ १८९ ·Appendix 1 ४७४ ११६ २३८ २९१ ५७ ४९९ ४४० समा स्रोतोगता वापि। सम्पिटकवचास्याः। सम्पिष्टकोपपाताभ्याम् । सम्पिटमन्ताहरणम् । सम्पूर्णा मध्यमग्रामे। सम्प्लवमिति विज्ञेया। सम्भाविता च विज्ञेया । तृतीया तु। स्यात् । सम्भ्रमावेगहर्षार्थे । सम्भ्रमावेगहर्षेषु। सम्भ्रमे प्रेपणे चय। सम्भ्रमोत्पातरोधेपु । सर्वस्वराणा प्रवरः। सञ्चारः। सर्वाङ्गमुन्दरी वै। सर्वाद्गुलिचलनकृता। सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपः । सर्वातोद्यप्रवृत्तं तु। सर्वातोद्यविधानश्च । सर्वातोद्यानि यकम् । ४७८ ९३ ९३ ४४७ " ४८२ " " " ४४५ ५२ १०१ " सयुक्तकृता जातिः। ५०६ ४९२ २३० " ९८ ४५५ सर्वातोयेपु भिन्ने। सर्वासामेव जातीनाम् । ३६४ वृत्तीनाम् । ४३९ सर्वेऽशाः पड्जमध्यायाम् । २२१ सर्व विमनसो भृत्वा २८२ सर्वयों चैव हस्तानाम् । १५ / सर्वेषामपि गीतानाम् । ४१ सर्वेषामेव ४१ सर्वेष्वंशेषु रसाः। ३८ सर्ववेवं प्रयोगोऽयम् । २९५ | सरनुवन्धकृतैः । ३४१ संवर्मागः समुद्धृत्य । स विज्ञेयः प्रयोगज्ञैः । ३४५ सचिलम्बितसञ्चारा। सव्यहस्तनिपातः म्यान । ४८३ सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु । सव्योर्ध्वासयोगात् । ५०२ स सर्व एव कर्तव्यः । ४९८ ससिकिरणलम्बहारा। ५०५ सहअरसहाइणी। सारांशप्राया। सागर समुदुणतो। सा या पुसुमसमुदिता। ४२ , सट पादविधाने । सयोगे कण्डिकानां तु। सलापरतिनित्यम् । सवादो मध्यमग्रामे । सवायलोपात् सप्तता.। मुवाद्यलोपाद् गान्धारे। ससर्गाद्विज्ञेया। सहारश्चतुरश्रश्च । सर्वगुरश्चाटादिः । सन त्वरितगमनेषु । सर्वदीर्घः सर्वलघुः। सर्वभावाश्रयगतैः। सर्वमार्गहतो यस्तु । सर्तमार्गगतो यस्तु । सर्वमेव यथातत्त्वम् । सर्व स्तौति हि लोकम् । सर्वलक्षणसयुक्तम् । सरलो प्रहसनैः। सर्वसाम्यान समो ज्ञेयः। सर्वस्यापि हि वाथस्य । सर्वस्येव तु वायस्य । सरस्वराणा नाशरतु। १५६ १७१ ४४८ ४२१ २१९ २२१ ३१९ ३३२ " ·नाट्यशास्त्रम्। २२० सा या गीतकविधी। तधाचार्ययोगेन। निलयवायुचा । " २२० ३२५ । मुमुखी च मुनन्दा च । १९७ | मुमुख्याश्चोपवहनम् । ४३८ । सुमुस्यास्तु ग्रहं कृत्वा । ४७६ | मुरहिमुअंधवणचारी। ३२१ मुरचिरनयण तव । २५ । मुविभकरणयुक्तम् । मुविभकाक्षरपदम् । " ३१३ " ४८२ ४६२ ४६१ ४५४ | मुविहितगमविधायिन्यः । ३४८ | मुविहीतशरीरबुद्धिः । ३६४ | मुशीला ज्ञानवन्तश्च । ३०८ मुश्रयथैव यस्मानु। ३५९ । मुसङ्गीतप्रयोगज्ञः । ४३९ । मुसचातानचलिनान् । ३५१ / सूचीविविचिस्तु । ३७५ सूचीबंधावचिन्तु । ३३१ । सूश्वा मृदङ्गान् पर्णवम् । ४३८ मेनापतरमात्यानाम् । ११३ | सन्धवीमाभितो भाषाम् । सोदइ इंदश। ३७२ ( गोपवासोऽशश । ४८१ ४६१ में भवति पाइविधा। माधारणकुनाचैव । साधारणे च शारीर्याम् । माधारितस्तथा गर्ने । माध्यविरामे वायम् । सा निकृनिः स्मन् पुष्पसमृद्धा । भानुबन्धा युधः कार्या। राप्रतिष्टा बुधनैया। सामान्यांजाच जायन्ते। माम्याथै उधितिरा। गारद मदकटोप जिदा। मारमवानरस्मे। मा शाशिन्या भुवि । शुदा विझेया। माह मुगभा। मा हारवायजातिः । मित गन्धर्वयक्षाणाम । मिद्धिचिन कय्या। गिदिदियिनच्या तु। गिगिरे वादि काले। मुरामा वियपर। मुगदुगातभावः। मुनाधाय मम्प्रोका। मनन्दाया अपि झेप । प्रद्दवा. गुनन्दा गहना र मुभिविष्ट पापिलय. गनेयमुधुतः समाः। मुपतियार ते पाई। मुनिगदि छन्। गपतिहादिकानि स्युः। " ३२६ " ४८९ २८६ ४८४ २२० N मोऽपाणिस्तु विज्ञेयः। ३१७ | सोमअन्ती अङ्गआई। गोमती पिअरहितजणं। ३७५ | मोऽम्य प्रयम्य वर्नन्यः । ५११। सोददि महंगणे। २१५ गाम्याः पूर्वाहवाले। ११. मौवारी हरिणाचा च । २२० । मोटो लापन चव ३१९ । निगीनाभिमगृधः । ४९५स्कृतियुला तु कर्नव्या । ३१. स्तुत्यभिवादन कृतः । ३२२ स्नृत्याशीरचनः शान्तः । २५८ | पियों मपुरमिच्छन्ति ।

·Appendix I ४९५ ३९९ ४६३ स्त्रिणामुत्तममध्यानाम् । स्त्रीणा प्रयोग बहुधा। राजन्यवैश्यानाम् । ललितविन्यासः। " स्वभावमधुरः। स्थानप्रमाणसज्ञाभिः। स्थान प्राप्त्यर्थ चेत् । स्थानान्येतानि तु बुधैः। स्थानान्येतानि बोध्यानि। स्थापिते भाण्डविन्यासे। ३२० स्थर प्राशं बृहद्देहम् । ५११ स्थूराक्षः शक्लाक्षश्च । माजप्यसहस्रेभ्यः। ५११ निपं दोपविहीनम् । ३९८ स्फुर प्रहार विशदं विभक्तम् । विषमं विभक्तम् । १२४ | स्फु-रचितचितारणौ । स्या पञ्चपाणितालेन। ३८३ पीडिते च बिहे-। २७३ स्यात् पुष्पगण्डिका नाम। पड्जमध्यमाभ्याम् । स्याद् द्वितीयं ह्रस्वम् । ३२३ | स्युः पड्जोदीच्यवाशास्तु । ३७५ / सम्वत्रालेपनै । ३६९ | स्रोतं गता च गोपुच्छा । २५१ ४२५ २७६ ३८ ३१३ " ८८ ४६० २८३ यतिर्यन । २७४ ४७१ " स्थायिवर्णाहते चैषाम् । स्थायिवर्णा स्थितलया। स्थावरैः स्थावर कुर्यात् स्थितं चाप्यड्डितं चैव । तालेन कर्तव्यम्। स्थितपाठ्यस्य वक्ष्यामि । स्थितप्रवृत्तसज्ञा च। स्थितप्रवृत्तसयोगात् । स्थितप्रत्ते तस्या)। वचच। स्थितं प्रवृत्तं च तथा। स्थिता तन हि तव्या । . स्थितादिकः प्रवृत्तान्तः। स्थितायाश्च तथा ह्यर्थे । स्थितालयात् प्रभृत्येषाम् । २७० स्वङ्गप्रत्यङ्गसयुक्ताः । २३८ स्वच्छन्दकं क्राणाम् । २५० स्वच्छन्दवस्तु क्रयो । २९. स्वश्चितक्क्षौ पणवौ । २३९ | स्वतालेनान्तहीनस्य । स्वप्नभ्रंशाश्रयकृतम् । २५४ स्वभावगृहवार्तायाम् । स्वभ्यस्तकरणः सामे। स्वरवानपि विज्ञेयः। ४७१ स्वरवाश्चैव विज्ञेयः । ३२० स्वरसाधारणगताः। ४२१ ४६७ ४२४ २५० ३८२ ४०७ ४०९ ४०९ ३५ ४४४ १४६ ४८१ स्थितिलयकृता नु जगतीयम् । स्थितिलयगतिविन्यासे। स्थिते मध्ये द्रुते चापि। स्थिते मध्ये द्रुते चापि। स्थिते मध्ये दुते वापि । स्थितेऽल्पत्वं प्रहार तु । शुद्धग्रहार तु। स्थिराः स्वराः समा यन। ८ म्वरसाधारणचापि। स्वरा ग्रामावलकाराः । ग्रामो मूर्च्छनाश्च । म्बराणा च श्रुतिकृतम्। सम्भवः कार्यः। स्वरा ये स्थापितो यान्ति । ४८० १४३ ४३३ ४४४ ८० ·नाट्यशास्त्रम् । सराः स्थानस्थिता येतु। परमानुफ्त व ४५६ " ४८८ बरेऽधिकेच होने च। स्वस्तिकहनविचारा। ३७२ स्वस्तिवाऽपिकाधूप। म्वस्तिकाजिमापुष्प-। म्वस्थो गतिप्रचारः। म्बात् म्वादुदात्तललित। स्वाभाविकोत्तमगती। ४३२) हममुलमुदिदे। ४४४६ हंसगमनधीर। ४८२ हरीतक्याकृतिस्त्वतः । हरीतक्याकृतिस्त्वया । ४३८ । हरेऽथ प्रार्थने चैत्र । हव्यवाहस्तु विप्राणाम् । हस्तयोस्तु समः पातः। हास्यगृहारयोः काया। ૪૮૬ हितं पथ्यं च वक्तव्यः। हिमाहए वणंतरे। हिंस्ररात्त्येषु ते वार्याः। ३५९ । हृदयस्थस्तु यो भावः । ८९ हरवान्यपि च चत्वारि । ४९५ हादमान सम्प्रदानः । ५१. ३७२ ४७८ . स्वेन नाम्ना तु नामानि । स्वे स्सरे मध्यमत्व च। स्वोष्टाः मुगडा मुमुपाः।