·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तैत्तिरीयारण्यकम
सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् ।
.......................
श्रीराजेन्द्रलाल-मित्रेण परिशोधितम् ।
कलिकाता-नगर्यो
वाटिकु-मिषन्-यन्ले मुद्रितमभूत् ॥
एकाब्दाः १०९२ ॥ ० १८७१ ॥

·No text on this page.

·तैत्तिरीये श्रारण्यके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः ॐ । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभि- र्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवार सस्तनूभिः। व्यशेम देव- हितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति नः श्रीगणेशाय नमः। माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयारण्यकभाष्यम् । वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधडुक्कमहीपतिः । आदिशन्माधवाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्ग्रहात् । कृपालुः सायनाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ व्याख्याता सुखबोधार्थ तैत्तिरीयकसंहिता। B ·२ तैत्तिरीये यारण्यके स्वस्ति नस्ताया अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु। ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः। पूषा विश्ववेदाः। .. तड्राह्मणञ्च व्याख्यातं शिष्टमारण्यकं ततः ॥ श्ररण्याध्ययनादेतदारण्यकमितीर्यते । अरण्ये तदधीगीतेत्येवं वाक्यं प्रवक्ष्यते ॥ काण्डमारण्यक सर्व व्याख्यातव्यं प्रयत्नतः । श्रारण्यकविशेषास्तु पूर्वीचारुदीरिताः ॥ हेवन प्रवर्मकाण्डञ्च याश्चापनिषदो विद । अरुणीयबिधिश्चैव काठके परिकीर्तितः ॥ रुद्रो नारायणश्चैव मेधो यथैव पित्रियः । एतदारण्यक सर्व माव्रतो श्रीतुमर्हति ॥ कठेन मुनिना दृष्टं काठकं परिकोयते । सावित्री नाचिकेतच चातुईत्रिस्त योयकः ॥ तुर्यो वैश्वसृजस्तददहिरारुणकेतुकः । स्वाध्याय बाबाणञ्चेति सर्व काठकमीरितम् ।। नारण्याधीतिनियमः सावित्रादिचतुष्टये। अतस्तद्ब्राह्मण ग्रन्थे श्रुतं व्याख्यातमप्यदः ।। वहिरारुण के त्वाख्यः काठके पञ्चमश्रुतः । भारण्यकादावानातस्तयाख्याथ प्रतन्यते ॥ अत्र बोधायने कल्ये तत्प्रकारोऽभिहितः। एतेनारुण- केतुको व्याख्यातो यावन्मन्त्रमबोष्टकाः । लोकं पृणात च खय- ·१ प्रपाठके १ अनुवाकः । *(१) ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमा- क्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः। व्यशैम देवहितं यदायुः । (स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति मारमात् चाप एवेति' । पर्वत्र मावित्रादिचयनानामभि- हितत्वादेतेनेति तत्परामर्शः । अब्रूपा इटका अबीटकाः । मात्रेसका मृदादिना निष्यादनीयाः । किन्तु श्राप एवेष्टकाः, बुध्योपधेया इत्यर्थः। उपधानेऽस्मिन् कल्प एवमभिहितः । 'उत्तरवेद्यावपनकाले तूष्णीं जानुदघ्नं खात्वान्यत्र मृदं निव- पति विदेरनिरित्यादिलप्यते। ध्रुवासोति प्रतिपद्यते । इस्त- ग्राभमबीएका उपदध्यात् । भद्रं कर्णेभिरिति दाभ्यां शान्ति कृत्वा ताभ्यामुपदधातीति'। हस्तग्राहं हस्तेन ग्टहीत्वा जल- मित्यर्थः । तत्र शान्यथीं प्रथमामृचमाह । (९)भद्रं कर्णेभिः । देवहितं यदायुः (१)" इति । हे 'देवाः' इन्द्रादयः, 'भद्र' कल्याणं, श्रुतिस्मृतिवाक्यरूपं, 'कर्णेभिः' श्राचार्यान्तेवासि रूपाणामृत्विग्यजमानरूपाणां वाऽस्माकं बहूनां कर्णे : 'स्टणु- याम' युमत्प्रसादात् सर्वदा श्रोतुं समर्थाः स्याम। श्रुत्वा च 'यजत्राः' यागक्षमाः, वयं 'भद्र' कल्याणं, यज्ञादिकं कर्म, 'अक्षभिः' चक्षुरिन्द्रियैः, साक्षात् ‘पश्येम' । 'स्थिरैः' अविकलैः, 'अङ्गैः' चक्षुरादिभिई स्तादिभिश्चावयवैः, 'तनूभिः' तथाविध- * एकजात्यचिह्नदयक्रोडीकत एको मन्त्रो बोडव्यः । B2 ·8 तैत्तिरीय आरण्यके न पपा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताा अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु २' । 'भापमापामपः सर्वाः। अस्मादस्मादितोमुतः॥१॥ शरीरैः, युका वयं ‘तुष्टुवांमः' युग्मदीयां स्तुतिं कुर्वाणा:, 'यत्' यस्मात् कारणात्, ‘देवहितं' देवेन प्रजापतिना सम- र्पितं, सर्वमपि 'श्रायुः', 'व्यशेम' विशेषेण प्राप्नुवाम । तस्मादप- मृत्योरभावाचिरं भद्रं टणुयामेति पूर्वबान्वयः ॥ अथ द्वितीयमाह। (२) स्वस्ति न इन्द्रः . हहस्पतिर्दधा- तु(२)” इति । वृद्धेर्महात्मभिः सदा पुराणादिषु श्रूयत इति 'वृद्धश्रवाः', तादृशः ‘इन्द्रः', 'नः' अस्माकं, 'स्वस्ति दधातु' अध्ययनश्रवणानुष्ठानाथं क्षेमं सम्पादयतु । विश्वं वेनि जानाती- ति ‘विश्ववेदाः', तादृश: 'पूषा', अपि 'नः', 'स्वस्ति दधातु'। 'अरियम्' अइिंमा, तस्य नमि'म्यानीयः, यथा लोहमयो नेमिः काठमयस्य चक्रस्य भङ्गाभावाय पालयति एवमयं 'तार्यः' गरुडोऽपि, मीदि कृतां हिंसां निवार्य तत्पालकत्वात् 'अरि- टनेमिः', तादृश: ता_ः 'नः', 'स्वस्ति दधातु'। 'बह- म्पतिः', च ब्रह्मवर्चमं परिपाल्य 'नः स्वस्ति दधातु'। एत- न्मन्त्रद्वयं शान्त्यर्थमादा पठित्वा प्रणवदयेनाबीटकादयमुप- दध्यात् ॥ कल्पः। ‘ापमापामिति पञ्चभिर्महानाम्नोभिरुष्णोदक- मिति'। उपदधाति इत्यनवर्त्तते । तत्र प्रथमामाह । ..(३) श्राप ·or प्रपाठके १ अनुवाकः। ५ अग्निवायुश्च सूर्यश्च।सह सच्चस्करहिया २)। ('वाबश्वा रश्मिपतयः। मरोंच्यात्माना अद्रहः। देवी वनम्न- वरीः। पुत्रवत्वायं मे सुत) । ('महानाम्नीमहामानाः। । (६), - मापामपः ० मह सञ्चस्करड़िया इति। अहं 'मी अप:' सर्वदेशवर्तीनि जलानि, 'श्रापमापां' पुन: पुनः प्राप्तवानस्मि । आपमित्यम्य वीमया पानः, पुन्यं लभ्यते। दोर्घस्य छान्दम- वाद्वितीयोऽप्यापमित्येव शब्दः । जललाभाय स्थानविशेषा निर्दिश्यन्ते । 'अस्माद स्मात्' इदंशब्देन वीमायुक्त न मर्वनाम्ना- जलम्यानाजि गङ्गामरस्वतीयमुनागोदावरीकावेर्यादीनि वि- द्यन्ते तस्मात् मर्वसमाज लम्यानात्, प्राप्तवान स्मोति पूर्वत्रान्वयः । ‘इतोऽमुतः' इत्याभ्यां शब्दाभ्यां भूलो क स्वर्गलोकाभिधीयते । तस्माद प्युभयस्मा जलं प्राप्तवानित्यन्वयः । तामेतां मर्वजल- प्राप्तिम् ‘अग्निवायुसर्या:', सम्पादयन्विति शेषः । अहं तैर्देवैः 'सह', 'ऋद्धिया' समृद्धिनिमित्तं, 'सञ्चस्कर' ता आपः मंस्क- रामि ॥ अथ द्वितीयामाह। वाय्वश्वा रश्मि पतयः (४)' इति । वायव एवाश्वम्थानीया बोढारो यासामपां ताः 'वाय्वश्वाः', श्रादित्य रश्मय एव पातारा यासामपां ताः 'गग्मिपतयः', मरीचय एवात्मा शरीरमाधारभूतं यासामपां ता: 'मरोच्यात्मानः', 'अद्रुहः' कस्यचिदपि द्रोहमकुर्वाणा:, 'देवोः' स्वच्छत्वेन द्योतमानाः, 'भुवनसूवरीः' भूतजातस्य ४) ० पत्रवत्वाय म सुत ·तैत्तिरीये चारण्यके महसो महस स्वः। देवोः पर्जन्यस्वरी। पुत्रवत्वाय मे सुत) ॥२॥ (६)अपाश्न्युष्णिमपा रक्षः। अपाश्न्युणिमपारघं। अ- । मविश्यः, ईदृश्य प्रापा या: मन्ति तथाविधा हे श्रापः, यूयं 'मे' मम, 'पुत्रवत्वाय' बहुपुत्रयुकवाय, 'सुत' अनुजानोत ॥ अथ हतीयामाह। ..(४)महातानोमहामानाः पुत्रवत्वाय मे सुत(५)" इति। महदधिकं नाम यामामपां ता: 'महा- नाम्यः', श्राप्नोति धातोरुत्पन्नस्थापशब्दस्य सर्वफलप्राप्तिवाचक- त्वान्म हानामत्वं । 'महामानाः' अधिकपूजायुकाः, सर्वकर्मसु शुद्धिहेतुत्वेनाधिकपज्यत्वं । 'महमो महसः' तत्तद्देवताविषय. पूजायाः, 'खः' सवित्र्यः, प्रवर्तिका इत्यर्थः। मति हुंदके- ऽर्घ्यपाद्यादिना देवाः पूज्यन्ते । ‘देवीः' स्वच्छ त्वेन द्योतमानाः, 'पर्जन्यसूवरीः' मेघेन प्रेरिताः, तादृश्या या श्राप: मन्ति, तथाविधा हे श्रापः 'मे' मम, 'पुत्रवत्वाय' बहुपुत्रसम्पत्तये, 'सुत' प्रेरयत ॥ "अपाश्न्युष्णिमपारक्षः • अप देवी- रितो हित(६)" इति। अनाति भुत इति 'अग्निः' भोका, उषति दहतीति ‘उषिणः' दाहकोऽग्निः, अनीनां भाकृणाम- पिणाहको योऽग्निः सोऽयम् ‘श्रश्न्युषिणः' योऽमिर्महान् दहति सोऽयं भोग्यवस्तु विनाशकत्वाञातृदाहको भवति तादृशमग्निं 'दूतः' अस्मत्या पार्थात, श्रापः यूयं 'पहित' अपहिनत, अथ चतुर्थीमाह। (६) ·१ प्रपाठके १ धनुवाकः। पाघ्रामपं चावत्ति अप देवीरितोहित ५ वजे देवी- रजीताश्च । भुवनं देवसूवरीः। श्रादित्यानदिति देवीं। योनिनार्ध्वमुदीषत । (शिवा नः शन्तमा भ- . वियोजयतेत्यर्थः । तथा 'रक्षः' बाधकं राक्षमम्. 'अपहित' । तथा 'अग्न्युपिणं' भोकृणां शरीरदाहकं ज्वरादिरूपमग्निम्, 'अपहित'। ज्वरदाइकृतं शरीरशोषणं तद्धे तुभूतं पापञ्च 'अप- हित' । 'अना' प्राणादिज्ञानशक्त्यभावम् 'अपहित' । 'श्रवति' त्तिर्जीवनं तद्विरोधि दारिद्र्यम् 'अपहित' । 'देवीः' खच्छ- त्वेन द्योतमानाः, हे श्रापः अन्यदपि प्रतिकूलं सर्वम् ‘इतः' अस्मतममीपात्, 'अपहित' ॥ अथ पञ्चमीमाह। (७)वनं देवोरजोता५श्च योनिनो- प्रमुदोषत" इति । हे आपो यूयं 'देवोः' द्योतनात्मिकाः सत्यः, 'वज्रम्' इन्द्रायुधम्, 'ऊर्छ' उपरिदेशे धुलोके, 'उदो- पत' अस्मद्र क्षार्थमुन्नयत, उपरि हि वजे दृश्यमाने शत्रूणां भीतत्वादस्माकं रक्षा भवतीत्यर्थः । 'अजीतान्' शत्रुभिरजि- तान्, अस्मानपि, उपरिदेशे रक्षार्थं 'वज्रम्', उन्नयत । 'भुवनं' भूतजातं, गवादिकं च, 'उदीषत', 'देवसूवरीः' देवानामपि मविश्यः प्रेरयियः, यूयम् ‘श्रादित्यान्' अदितेः पुत्रान्, मर्वान् देवान, 'अदिति', 'देवी', च योनिना' कारणत्वेन, 'उदीषत' । सर्वपि देवा अस्मद्र क्षायाः कारणा भवन्वित्यर्थः ।।

·तैत्तिरीये यारण्यके U वन्तु। दिव्या आप ओषधयः८) । (सुमृडीका सरस्व. ति। मा ते व्याम सन्देशि ॥ ३॥ अमुतः सुतोषध्या हे च॥ अनु० १॥ कन्यः । ‘शिवा नः शन्त मेति मौषध्योऽपोऽध्वर्यवे ददाति । म ताः प्रतिग्टह्य शिवा न दायुपदधाति' इति। पाठस्तु । (८) शिवा नः शन्तमाः • श्राप ओषधय: (८)" इति। दिवि- भवा याः 'आपः', याश्च 'ओषधयः', विद्यन्ते ताः सर्वा: 'नः अस्माकं, 'शिवाः' सुखहेतवः, 'शन्तमाः' अतिशयेन दुःखशा- न्तिहेतवश्च ‘भवन्तु ॥ कल्पः । 'सुमृडोकेति भूमिवतीमुपदध्यादेताः पुरस्तात्' इति। पाठास्तु । व्योम मन्दृशि()" इति। हे ‘सरस्वति', मरोयुक्तभूमिरूपे इष्टके, त्वं 'सुमडीका' सुष्टु सुखहेतुर्भव । 'ते' तव सम्बन्धि, 'व्योम' छिद्र, ओषधिभिराच्छ- नत्वात् 'मादृशि' दृष्टं मात ॥ .(९) सुमृडोका दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ * ॥

·१ प्रपाठके २ अनुवाकः (१) द्वितीयानुवाकः । 'स्मृतिः प्रत्यक्षमतिय। अनुमानश्चतुष्टयं। एतै- रादित्यमण्डलं। सर्वेरेव विधास्यते (१) । (२)सूर्यो म- रोचिमादत्ते। सर्वस्माद्भुवनादधि । तस्याः पाकवि- तेन हि मूलभूतं कल्पः । 'स्मतिः प्रत्यक्षमैति ह्यमित्यही मध्ये शुक्रं ते श्र- न्यदिति च' इति उपदध्यादित्य नुवर्तते। तत्र प्रथमामाह । (१)"स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिचं • मरेव विधास्यते"(१) इति। 'स्मतिः', अनुमेयश्रुतिमूलं मन्वादिशास्त्र । 'प्रत्यक्ष' मर्वपुरुषाणां श्री- त्रेण* ग्राह्यं, वेदवाक्यञ्च । “ऐतिह्यं इतिहासपुराणमहा- भारतब्राह्मणादिकं । 'अनुमानः' शिष्टाचारः, श्रुतिस्मृतिलक्षणं प्रमाण ण मनुमोयते । तदेतत् स्मृत्यादिवतु एय- मवगतिकारणभूतं प्रमाणं। ‘एतैः' म त्यादिभिः, ‘मवरेव' प्रमाणैः, 'श्रादित्यमण्डलं', 'विधास्यते' प्रमीयते । यादृशमिदं मण्डलं भवति यथा च प्रवर्त्तते, यथा चामन्वन्तरादिभेदभिन्न कालं प्रवर्त्तयति । यथा चोदकस्यादिना विश्वमुत्पादयति तत्मवं स्मत्यादिप्रमाणसिद्रं हे अविष्ट के त्वं तथाविधमण्डल- स्वरूपासीति स्तुतिः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"सूर्यो मरीचिमादत्ते • स्मृतं कालविशेषणं"(२) इति। अयं 'सूर्यः', जगदादो 'मरोचिं' सर्वव्यवहार हेतुभूतं कञ्चिद्रग्मिं, 'प्रादत्ते'। कुचादत्त इति * श्रोत्रियेण इति A. B. पस्तकपाठः।

·१० तैत्तिरीये चारण्य के शेषेण । स्मृतं कालविशेषणं ।। ( नदीव प्रभवात् का- चित् । अक्षय्यात् स्यन्दते यथा ॥१॥ तां नद्योऽभिसमायन्ति । सोरुः सतो न निवर्तते(३) । तदच्यते, ‘मर्वस्मामुवनादधि' सर्वम्य भृतजातम्योपरि, रम- वीर्यविकारादिभिः मर्वभूतजातमनुग्रहीतु मित्यर्थः। तस्याः' मरीचे, 'पाकविशेषेण' तहतेन पदार्थ परिपाकतारतम्ये न, 'कालविशेषण', अस्माभिः ‘स्मतं', भवति। प्रथमं तावद्दोज मरीचिकृतेन के नचित्पाकेनागीभवति, सचाङ्कुरः पाकान्तरेण काण्डोभवति, तच्च काण्डं पाकान्तरेण पत्रपुष्पारघुत्पादयति, तच पुष्पं पाकान्तरेण फलि भवति, एवं काल कृततत्तत्पदा- र्थावस्था दृष्टा । तचिताः क्षणमुह दिवसयक्षमासादिरूपाः कालविशेषा अस्माभिनिश्चीयन्ते। ईदृशकाल रूपा त्वममोति इटका स्तुतिः । एवं सत्र सर्वत्र द्रष्टव्यं ॥ अथ हतीयामाह । (३)“नदीव प्रभवात् काचित् • मोरः मतो न निवर्त्तते"(३) इति । अत्र काल म्य दृष्टान्तोऽभिधीयते । प्रभवत्युत्पद्यते जल मस्मादिति गादावाद्युत्पत्तिप्रदेशः प्रभवः स च निरन्तर जलोत्पत्तिदर्शनाद क्षय्यः, तस्मात् 'अक्षय्यात् प्रभ- वात्', उत्पन्ना महा नदी' 'स्यन्दते' प्रवहति । मा नदी यादृशी तादृशोऽयं संवत्सरः। 'यथा', च तां' महानदीम्, अन्याः क्षुद्राः 'नद्यः', 'अभिसमायन्ति' श्राभिमुख्येन संयोगं प्राप्नुवन्ति, 'मा' च महानदी, बहुक्षुद्र नदीमेल नात् 'उर:' विस्तीर्णा, 'मती', ।

·१ प्रपाठके २ अनुवाकः । ("एवं नानासमुत्थानाः। कालाः संवत्सर५ श्रिताः। अणुशश्च महशश्च । सर्वे समवयन्त्रितं ) । (५)स तैः सर्वः समाविष्टः। उरुः सन्न निवर्तते । अधि संवत्सरं वि- द्यात् । तदेव लक्षणे') ॥२॥ 'न निवर्त्तते' कदाचिदपि न व्यति, किन्तु निरन्तरं प्रवहति ॥ अथ चतुर्थीमाह । (४)"एवं नानाम मुत्थानाः • सर्वे मम- वयन्त्रित (४) दूति। अत्र दान्तिकाऽभिधीयते। यथा- दृष्टान्ते क्षुद्रा नद्यः सर्वा महानदीमेकामभिममायन्ति । एवमेव नानासमुत्थाना नानासमाकाराः 'अणश्च' 'महश' क्षणमुहादिरूपाः क्षुद्र कालाव, दिवसपनादिरूपा महा- कालाच, 'संवत्सरं श्रिताः । ते तुहा महान्तश्च ‘सर्वे', 'सम- वयन्त्रित' रेफम्य छान्द मत्वात् प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ अथ पञ्चमीमाह । (५)"म तैः सर्वः समाविष्टः तदेव लक्षणे"(५) इति। संवत्सरः ‘तैः' अणुभिर्महद्भिश्च कालावयवः, 'सर्वः', 'सम्यगाविष्टः', 'उसः' विस्तीर्णः, 'सन्न निवर्तते । कदाचिदपि न विच्छिद्यते किन्तु प्रभवविभवादि रूपेणानुवर्तत एव। तस्मात् 'अधिसंवत्सरं' संवत्स र स्थापरि सर्व कालाधीन जगदाश्रितमिति 'विद्यात्' । 'लक्षणे' काल लक्षणे निरूप्य माणे मति, 'तदेव' संवत्सररूपमेव, व्यावहारिक कालस्य तत्त्वमवगम्यत इति शेषः ॥ .

·१२ तैत्तिरीये चारण्यके (६)अणुभिश्च महद्भिश्च । समारूढः पदृश्यते । संव- सरः प्रत्यक्षेण । नाधिसत्त्वः पुदृश्यते । पटरौ विक्तिधः पिङ्गः। एतदरुणलक्षणं । यतदुपदृश्यते । अथ षष्ठीमाह। (६)"अणुभिश्च महद्भिश्च • नाधिसत्त्वः प्रदृश्यते"(() इति । 'अणुभिश्चः खल्पैः क्षणमुहादिभिरपि, 'महद्भिश्च' दिवसपक्षादिभिरप्यवयवैः, 'समारूढः' सम्यक् प्राप्तः, 'संवत्सरः प्रत्यक्षेण दृश्यते'। प्राविपाल गोपालं हि मार्वजनो- नेनानुभवेन व्यवह्रियमाण त्वात् 'अधिसत्त्वं' सत्त्वात् सर्वप्राणिनां अस्तित्वेन प्रतीयमानात् संवत्सररूपात् कालादधिको नित्यो निरवयवः परमात्मरूपो व्यावहारिककाल स्याप्युत्पादकः का- लात्मा 'अधिसत्त्वः'। योऽयं शास्त्रदृष्टिमन्तरेण 'न दृश्यते' । अथ सप्तमीमाह। (७)पटरो विक्तिधः पिङ्गः ० सहस्रं तत्र नीयते"(७) इति । योऽयमधिसत्त्वनामको व्यावहारिककाल- स्थाप्युत्पादकः परमात्मरूपश्चैतन्यात्मकः, कालोऽस्ति । यः कालकाल इति श्रुत्वन्तरात्। तस्य कालस्य शास्त्रदृष्टिवर्जि- तैरदर्शने कारण मुच्यते। पटो वस्त्रसदृश वर्मविशेषोऽस्या- स्तोति ‘पटरः', 'विक्लिधः' विविधक्नेदनयुक्तः, 'पिङ्गः' पिङ्गल- वर्णः, “एतत्' एक्लकृष्णादेरुपलक्षणं, एतैः सर्वविशेषणेमीसम- योऽस्थि गोलकविशेषो विभज्यते। अस्ति हि तस्य पक्ष्मा पटलाख्य- :: पटसदृशः विक्लेदनमप्यस्ति यदा तदा चक्षुषि जल- ·प्रपाठके २ अनुवाकः। १३ सहसं तत्र नीयते । (८)एक हि शिरो नाना मुखे । कृत्स्नं तहतुलक्षणं ॥३॥ उभयतः सप्तेन्द्रियाणि । जल्पितन्वेव दिह्यते । श्रवणात् पिङ्गलः । शुक्लादिवर्णः स्पष्ट एव। एतादृशं यद- क्षिगोलकं ‘एतत्', एव 'वरुण स्थ' पारमार्थिक कालतत्त्वावर- कस्य, 'लक्षणं' स्वरूपं । 'वरुण लक्षणं' मांसदृष्टिरेव तत्त्व विषयां शास्त्र दृष्टिमातृतीत्यर्थः । 'यत्र' यस्यां मांस दृष्टा, "एतत्' जगत्, प्रतीयते। 'तत्र', क्षणो मुहूर्ती दिवस इत्यादिरूप- भेदेन कालभेदानां सहस्रं', 'नीयते' व्यवह्रियतेऽवगम्यत इत्यर्थः ॥ अथाष्टमीमाह । (८)"एक) हि शिरो • वेव दिह्यते"(८) इति। 'एक', एवास्य व्यावहारिककालस्य 'शिरः' संवत्सर एव शिरोवदुत्तमावयवस्थानीयः, 'मुखे' तु 'नामा'मुख स्थानीय दक्षिणोत्तरायणे दिविधे। यच्छिर स्थानीयस्य संवत्सर स्यैकत्वं, यच्च मुख स्थानीययोदक्षिणेत्तरायण यो दित्वं, 'तत्' कृत्स्नमपि, 'तुलक्षणं' तूनां ज्ञापनं । सति हि संवत्सरे ततश्च तदं- शयोक्षिणोत्तरायणयोः पश्चात् तदंशत्वेन तवा ज्ञातुं शक्यन्ते। 'उभयतः' तयोरुभयोर्मुखस्थानीययोरयनयोः, सप्तेन्द्रि- याणि' सप्तमङ्ख्याकेन्द्रियाधारमोर्षछिद्रयुकानि शरोराणु- त्पद्यन्ते । तदेवं शास्त्रदृष्टिवर्जितानामेकः संवत्सरो द्वे अयने ·१४ तैत्तिरीये चारण्य के (शुक्नकृष्णे संवत्सरस्य । दक्षिणवामयाः पार्श्वयाः । तस्यैषा भवति । (१०)शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यत् । वि'रूपे अहनी द्यौरिवासि। विश्वा हि माया अवसि तदवयवा ऋतवः तेषु च सर्वेषु कालेषु प्राणि शरीराण्युत्पद्यन्ते इत्येवं भ्रान्तो व्यवहारः प्रवर्तते। परमार्थतस्तु शास्त्र दृष्ट्या पालोच्यमानो 'जल्पितमेव', 'दिह्यते' संवत्सरायनादिनाम- मात्रमुपचीयते न त्वभिधेयः कश्चिदर्थाऽस्ति । अत एवोपनिषत्म वाचारम्भणविकारो नामधेयं । नेह नानास्ति किञ्चन मायामात्रमिदं द्वैतमिति व्यवहारम्य मिथ्यात्वं बहुशश्चा- नायते। एवमहो मन्त्रा अभिहिताः ॥ अथ ब्राह्मणमुच्यते। (६) शुक्लकृष्ण तस्यैषा भवति"(8) इति। संवत्सरस्य व्यावहारिकस्य मुख्यस्य कालस्य दक्षिण- वामपार्श्वस्थानीययोरुभया: 'टलकृष्णे' तथाविधवर्णयुनो अहो. रात्रे, विद्यते 'तस्य' एतस्यार्थस्य प्रतिपादिका काचिदृविद्यते ।। अथ तामृचमाह । (२०)"एवं ते अन्य द्यजतं . पूषन्नि ह रा- तिरस्तु'(१०) इति । हे 'पूषन्' जगतः पोषक मंवत्सर, 'ते' तव, अंशरूपं 'एक्र' श्वेतवर्ण, 'अन्यत्' अहराख्यं वस्तु पृथगेवा- स्ति, तथा 'ते. तव, 'यजतं' यजनीयं, निशितायां निर्वदित्या- दिया गोपलक्षितं रात्रिम्, 'अन्यत्' पृथगेवास्ति, तदेवं विषुरूपे' परस्परविलक्षणरूपे, 'हनी' अहोरात्रे, वर्त्तते तयामध्ये द्यौः', ·१ प्रपाठके २ अनुवाकः । १५ स्वधावः । भद्रा ते पूषन्त्रिह रातिरस्त्विति १०। (११ नपत्र भुवनं । न पूषा । न पशवः। नादित्यः संवत्सर एव प्रत्यक्षेण प्रियतमं विद्यात्। एतदै संवत्सरस्य प्रियत- 'हव', त्वम 'अमि' तयोः प्रवर्त्तचिता वर्तमे। हे 'स्वधावः' अन्नवत्मवत्सर, 'विश्वा मायाः' मा: पक्षमामादिकल्पितकाला- वयवाकृतीः, 'अवमि' पालयसे । हे 'पूषन', 'दह' कर्मणि, 'ते' तव, 'रातिर्भद्रास्तु' फल प्रदानं ममीचोनमस्तु । 'इति' अनेन मन्त्रेण । पूर्वमन्त्रवदु पधानं कल्प एवोदाहृतं ॥ अथ ब्राहाण मुच्यते। (११) नात्र भुवनं • तमाहरणं द- द्यात् (११) इति। अस्मिन् ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्त्वं व्याव- हारिककालश्च विविच्य प्रदर्श्यते । 'अत्र' पारमार्थिकतत्त्वे, 'भुवनं' भूतजातं, 'न', अस्ति । तथा मति मर्वमा वनादधीति यदुनं तन्नोपपन्नम् । 'न', वा 'पूषा' कश्चिद्देवोस्ति । तेन भद्रा के पूषन्नित्येतदयुक्तं । 'न', च ‘पशवः' विपद व चतुष्पदो वा मन्ति । तेनोभयतः मन्द्रियाणीत्येतदयुतं । 'न', अपि ‘ा- दित्यः', कश्चिदस्ति । तस्मादतैरादित्यमण्ड लमित्येतन्न युकं किन्तईि विद्यत इति चेत् उच्यते । 'संवत्सर एव' निरस्त - समस्तक्षणमुहर्ताद्यवयवविशेषो खण्ड एकाकारः काल तत्त्व- मेव, विद्यते तई यथाविध एव नित्या निरवचवः संवत्सर एव परमार्थभूतः प्राणिभिरवबुध्यतामिति चेत् । मैवं, 'प्रत्य- ·१६ तैतिरोये चारण्यके मर रूपं । योऽस्य महानर्थ उत्पत्स्यमानो भवति । इदं पुण्यं कुरुष्वेति । तमाहरणं दद्यात् ११) ॥ ४ ॥ यथालक्षण ऋतुलक्षणं भुवन सप्त ॥ अनु०२॥ च क्षेण' हि लोकमिद्धेन, सा जन्तु: 'प्रियतमम्', एव रूपं विन्देत् न तु वस्तु तत्त्वं । किं तईि प्रियमिति चेत् तदुच्यते, क्षणमुहर्त्तदिवसपक्षाद्यात्मकं काल्पनिक संवत्सरे यद्रूपं एत- देव शास्त्र दृष्टिरहितानां 'प्रियतमं । 'प्रस्य' यजमानस्य, 'यः' अयमिष्टकोपधानपूर्वकः क्रतुः 'उत्पत्स्य मानः', 'महान्' अधिकः, 'अर्थः' फल हे तुत्वेन पुरुषार्थी भवति, 'तं' एव 'श्राहरणम्' आहर्त्तव्यम्, अनुष्ठेयम्, इटकोपाधानपूर्वकं क्रतुं 'दद्यात्' शिभ्य उपदिशेत् । उपदेशप्रकार एव 'इदं पुण्यं कुरुष्वेति', वाक्येन स्पष्टं क्रियते, नात्र भुवन इत्यादिपरमा- र्थतत्त्वं नोपदिशेत्। यद्यपि तत्त्वमेवोत्तमं तथापि विवेका- भावान्नासावुपदेशाई इत्यभिप्रायः ॥ इति साननाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्य के प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ * ॥

·१ प्रपाठके ३ अनुवाकः । तृतीयोऽनुवाकः । (१)साकजाना सप्तर्थमाहुरेकजं । षडुद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः । स्थात्रे रैजन्ते विकृतानि रूपशः(१) । (२ कानु मया अ- मिथितः । सखा सखायमब्रवीत्। जहाको अस्मदी- कन्यः । माकजानामित्येकादश पुरस्तादिति उपदधाती- त्यनुवर्तते। तत्र प्रथममाह । (१)“माकञ्जाना) • विकृतानि रूपश:'(१) इति । 'माकनानां' महोत्पन्नानां श्रादित्य रश्मीनां मध्ये, ‘मप्तथं यः “म सप्तमो रश्मिः सूर्यो मरीचिमादत्त." दति पूर्वत्रोत: तं मप्तमं रश्मि म, एकजमाहुः' इतररश्मिभ्यः पूर्व एक- मेवोत्तरं न इति अभिज्ञाः कथयन्ति, 'देवजाः' आदित्यदेवात उत्पन्नाः, इतरे ‘षड्' रश्मयः, 'उद्य माः' शिक्य स्योद्यमा दुव, सप्तमरश्मेरुपमर्जनभूता इत्यप्याहुः । ते च रश्मयः प्रकाशव- वादृष्टिममाः 'तेषां' पलां रश्मोना, 'इष्टानि' अभिप्रेतानि, 'धामश.' स्यानानि, 'विहितानि' प्रजापतिना निर्मितानि, ते च रश्मयः कृत्वात्मका अत एकस्य वमन्तत्वेन प्राथम्यं । अन्यम्य तदनन्तरभावित्वं । ततोऽप्यू ईभावित्वमन्यस्येत्येवं म्था- नविकल्पितानि 'स्थाचे' जगतः स्थित्यर्थं, 'विकृतानि' शोतो- षणादिरूपेण विलक्षणानि 'रूपशः' स्वरूपाणि, 'रेजन्ते' कम्प- न्ते, प्रवर्तन्त इत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयमाह । (२)"कोन मर्या अस्मदीषते"(२) । . D ·१८ तैत्तिरीये श्रारण्यके षते(२) । (यस्तित्याज सखिविद५ सखायं । न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी शृणोत्यलकर शृणोति ॥ इति। हे 'मर्याः' मरणश:ला मनुष्याः, इदमेकं वचनं ब्रूतेति शेषः । 'कोन' युनाकं मध्ये कः खन्नु, 'अमिथितः' इतरेणा- बाधितः, 'सखा', तमबाधकं 'मखाय मब्रवीत् । किमब्रवोदिति तदुच्यते । 'जहाकः' हानशीलोयं, अतः 'अस्मत्',मकाशात् 'ईषते' भीतः पलायत इति । अयमर्थः। दयोः सख्योः पर- म्परविराधे मतीत्येकेन बाधित इतरः स्वयमपि तं बाधं बाधितुमिच्छन्निदं ब्रूते, अयं परित्यागशीलो मत्तः पलायत इति। न त्वेतद्वचनं सख्यायुक्त, ततो मनुष्या भवतां मध्ये मखा खस्लु सखायमन्यमेवं ब्रूते न कश्चिद प्यवं वनोति ॥ अथ हतीयमाह। (३)"यस्तित्याजमखिविद५ • सुकृतम्य पन्यामिति (३) इति । 'य:' पुमान, स्वयं क्रूरहृदयः सन् स्व- विषये 'मखिविदं' मदीयोयं मखति ज्ञातार, अन्यं 'सखायं', 'तित्याज' परित्यजति । अयमर्थः द्वयोः सख्यामध्ये मात्विक एकः पुमान् इतरं प्रति मदीय प्राप्तः सखा अमाविति एवं विश्वामेवतिष्ठते इतर स्तु दुरात्मा तं परित्यजति । 'तस्य' सखिद्रोहिण:, 'वाच्यपि' वेदशास्त्राध्ययनेपि, ‘भागः' भाग्य, 'नास्ति' क्वापि विश्वासाभावात् किमु वक्रव्यमर्थज्ञानतदनुष्ठा- नयानास्ति भाग्यमिति, 'यदि', अपि 'अयं' मखिद्राहो, 'ई' इदं, वेदे वाक्यं 'श्टणेति', तथापि 'अलक' अलोकं मिथ्येव, ·१ प्रपाठक ३ घनुवाकः । १६ न हि पुवेदं सुकृतस्य पन्यामिति २) । (५)तुळतु- ना नद्यमानः। विननादाभिधावः । षष्टिश्च विशका बल्गाः। शुक्लकृष्णौ च पाष्टिका) । (सारागवस्त्रैर्जर- - 'टणेति', सखिट्रोहिणस्तस्योपकारके वेदेऽपि प्रामाण्यबुड्य- भावात् । तस्मादयं वेदद्रोही 'सुकृतम्य पन्थां' पुण्यमार्ग, 'न हि प्रवेद' सर्वथा न जानानि, ततो बुद्धिमान् पुरुषः सख्या वेदेऽति विश्वामाभावरूपं द्रोहं परित्यज्यास्तिकः सन् आरुण- केतुक चयनमनुतिष्ठेदित्यभिप्रायः । 'इति' शब्दः शाखान्तर- प्रदर्शनार्थः । 'इति', एष शब्दः शाखान्तरे पद्यते अतः सखिद्रो- हस्यान्याय्य त्वादकः मखाऽन्यस्मिन् मखावुपलम्भं व नाई- नीति पूर्वमन्त्रस्याभिप्रायः ॥ चतुर्थमाह । (४)"ऋतु तुना नुद्यमानः • एक्ल कृष्णा च षाष्टिको"(४) इति । अथ संवत्सरगर्भाणाम्नां स्वभावोऽभि- धीयते । 'ऋतुना', एकेनान्यः 'ऋतुः', 'नुद्यमानः' प्रेर्यमाणः, 'अभिधावः' आभिमुख्येन धावन्, 'विननाद' विशिष्ट शब्दं चकार। श्रयमर्थः । वसन्तती अनन्तरमेव ग्रीमतुः प्रवर्तते, न त्वीषदपि व्यवधानमस्ति, तदेतत्पूर्वोत्तरस्य प्रेर्यमाणत्वं, म चावच्छिन्नाभिस्तिथिभिरभिनिष्पद्यते, तदेतदभिधावनमित्यु- च्यते। उपरिष्टादेव ता वाचः प्रयुज्यन्ते इति तत्तदृत्वनुसारेण प्राणिनां वाच उदाहरिप्यन्ते। तदेतदृतुर्विननादेत्यनेन वि- वक्षितमिति मुहूर्तानां त्रिंशत्मङ्ख्या यस्मिन्नहोरात्रे विद्यते सारं D2 ·२० तैत्तिरीये या.ण्यके दक्षः। वसन्तो वसुभिः सह । संवत्सरस्य सवितुः । प्रेषकृत् प्रथमः स्मृतः५) (६)अमूनादयतेत्यन्यान् ॥ प्रथमः त्रिंशकः तादृशा बहवः 'त्रिंशका:' अहोरात्रा:, 'बन्नगाः' बाः स- मूहरूपा भूत्वा, ऋतावेकस्मिन् ‘षष्टिः', सम्पद्यन्ते षष्टिमङ्ख्याका- होरात्रात्मक ऋतुरित्यर्थः । 'च'कारः पूतिनुद्यमानत्वादि- खभावेन समुच्चयार्थः । तस्याश्च षष्टिमङ्ख्याया द्वौ भागौ तौ च 'एक्लकृष्णा'त्मको, एकैकस्मिन्मासि शुक्लकृष्णतिथयः पञ्चदश मासे मिलित्वा त्रिंशत् । एवं कृष्णपक्षे तिथयोपि । 'च'कारः पूर्ववत्। सायमृतूनां स्वभाव इति मन्त्राभिप्रायः ॥ अथ पञ्चममाह। (५)"मारागवस्त्रैर्जरदक्षः स्मृतः (५) इति। समन्ताद्रागमारागः तेन महितानि सारा- गाणि तादृशानि च वस्त्राणि येषां ते 'मारागवस्त्राः', तेः, 'वसुभिः' प्रजानां निवामहेतुभिर्देवताविशेषैः, 'मह', अयं 'व- मन्तः', ऋतु: 'जरदक्षः' जरे जले दक्षः कुशलः सन्, 'सवितुः' ऋतूनां प्रेरकस्य, 'संवत्सरस्य', देवस्य ‘प्रेषकृत्' श्राज्ञाकारी, 'प्रथमः' तूनां मध्ये मुख्यः, इत्यभिज्ञैः ‘स्मृतः'। वनां खामी संवत्सरो देवस्तस्याज्ञां सर्वे ऋतवः कुर्वन्ति, तेषां मध्ये मुख्यायं वमन्तः, तदा दृष्टिकालवत्, पङ्ककालुय्याभावेन जलं निर्मलं, देवतानां वस्त्राणि च श्टङ्गारार्थ हरिद्रादिद्रव्यर- ञ्जितानि भवन्ति, मोयं वसन्तस्य विशेषखभाव इत्यर्थः ।

·१ प्रपाठक ३ अनवाकः। २१ अमूश्च परिरक्षतः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते । यत्र- तदुपदृश्यते । एतदेव विजानीयात् । प्रमाणं का- लपर्यये। विशेषणन्तु वक्ष्यामः। ऋतूनां तन्निबो- अथ षष्ठमाह। (६)" . "अमूनाद यतेत्य न्यान् तदपदृ- श्यते (६) दूति। वमन्तप्रवृत्ती ब्राह्मणानां यज्ञोपनयनादि प्रवृत्तेः तत्र प्राणिभिः ‘एता वाचः प्रयुज्यन्ते' । का: पुनर्वाच इति ता उच्यन्ते। 'अमून्’ बन्धून्, 'श्रादयत' यथोचितं भोजयत, इत्येव 'अन्यान्' स्वग्रहवासिनः पुरुषान् प्रति, यज्ञोपनयनादि- कारो वदन्ति 'अमूंश्च' एतानप्यागतान् वैदेशिकान् ब्राह्म- णान्, ‘परिरक्षत' हे ग्रहर्तिपुरुषाः धनादिदानेन परितो रक्षां कुरुत इत्येतद्दचनजातं यस्मिनृतो 'दृश्यते', मोयं वमन्त इत्यर्थः ॥ अथ सप्तममाह। ()"एतदेव विजानीयात् • ऋतूनां तं निबोधत"(७) इति। सारागवस्त्रै रित्यादि मन्त्र दयेन वमन्त- तीरमाधारणस्वरूपं यदुक्तं 'एतदेव', 'कालपर्यय' ग्रोभा- तुभेदे, 'प्रमाणं विजानीयात्'। एतदृष्टान्तेनानुमातुं शक्य- त्वात्। विमिता ग्रोभातवोऽसाधारण खभावोपेताः ऋतुत्वा- दमन्तवदित्यनुमानं । तेन च मामान्याकारेणास्ति कश्चिद- साधारण खभाव इत्यवगतं । 'ना' ग्रोमादीनां, 'विशेषणं तु', तत्तत्वभावविशेषमन्त्रमुत्तरेषु मन्त्रेषु वयं 'वक्ष्यामहे' बुभुत्सवः, 'तं निबोधत' ॥

·तैत्तिरोये चारण्यके धन। (शुक्रवासा रुद्रगणः। ग्रीष्मेणावर्त्तते सह। निदहत् पृथिवी सवीं ॥३ ज्योतिषा प्रतिख्येन सः८) । (विश्वरूपाणिं वा- सासि । आदित्यानां निबोधत । संवत्सरीणं कर्म- फलं । वर्षाभिर्ददता सह) । (१०)अदुःखा दुःख- . । अथाष्टममाह । (८)"शुलवामा रुद्रगण: ज्योतिषाप्र- तिख्येन म:'(८) इति । योयमेकादशानां 'रुद्राणां गण:', सायं शाल वस्त्रोपेतः सन 'ग्रीमेण', ऋतुना 'सह वर्त्तते' । 'मः' ग्रीष्मः, 'अतिप्रख्येन' निरुपमेनात्यधिकेन ज्योतिषा'तापेन, 'सवीं पृथि- वी', 'निद हत्' नितरां धक्षवर्त्तते, यवैतल्लक्षणं तं यो विद्यादित्यर्थः ॥ अथ नवममाह । ()"विश्वरूपाणि वामामि . वर्षा- भिर्ददता५ मह' (८) इति । इत आरभ्य वर्षारमाधारण: खभाव उच्यते। 'संवत्मरीणं' एकस्मिन् संवत्सरे सर्वस्मिन्नपि भोगयोग्यं, 'कर्मफलं' ब्रीह्यादिरूपं कृष्यादिफलं, यदस्ति तत् सर्व 'वर्षाभिः' वर्षतुना, 'मह', अवस्थाय 'ददतां प्रयच्छताम, 'श्रादित्यानां', 'वामांसि' वस्त्राणि, 'विश्वरूपाणि' विचित्रवर्णी- पेतानि, 'निबोधत' वर्ष यत् कृष्यादिकर्म क्रियते तत् फलं अागामिवर्षर्तुपर्यन्तं प्राणिभिर्भात पर्याप्तं भवति । तच्च फलं वर्षर्तुस्वामिभिरादित्यैर्दीयते। ते च विचित्रवर्णवस्त्रोपेता इत्यर्थः। अथ दशममाह । (१०)“अदुःखो दुःखचक्षुरिव रुरुदन ·१ प्रपाठक ३ घनुवाकः । २३ चक्षुरिव । तथापीत इव दृश्यते। शीतेनाव्यथयनि- व। रुरुदक्ष इव दृश्य ते १०) । (११)ह्लादयते ज्वलतश्चैव शाम्यतश्चास्य चक्षुषी। या वै प्रजा चश्यन्ते। संव- दूव दृश्यते"(१०) इति। अयं वर्षर्तु: ‘अदुःखः' स्वयं दुःख- रहितोपि, 'दुःखचक्षुरिव', 'दृश्यते' । तस्मिन् काले प्राणिनां चक्षुरोगोत्पत्तेः । तस्मिन् काले, प्राणिनां कामिलादिरोगो- पेतत्वात् । अयमृतुः खयमपि 'तथा' 'पोत दव' प्राणिद्वारा तद्रोगवानिव 'दृश्यते' । कामिलरोगग्रस्तस्य पीतत्वावभासात् । किञ्च 'शीतेन' वृक्ष्या, वायुना च, अदि ने यच्छीतं तेन 'शीतेन', अयमृतुः 'अव्यथयन्निव' पीडामप्राप्नुवन्त्रिव, 'दृश्यते' । मत्यपि तदा शीते प्रावरणाग्निसेवादिना शान्तस्य गोतस्य प्राणिभिः परिहियमाणत्वान्नास्ति व्यथा । किञ्च 'रुरुदक्ष इव' रुरवो मृगविशेषाः तैर्दक्ष: समृद्ध दव, अयमृतुः, 'दृश्यते' । अरण्येषु हण समृद्ध्या तस्मिन्नृती पुष्टानां मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ॥ अथैकादशमाह। (११)"हादयते ज्वलतश्चैव • संवत्सरात् ता भ्र५ श्यन्ते' (११) इति । अयं वर्षर्तुः सर्वान् प्राणिनः 'ह्नाद- यते' मन्तोषयते । अहो सुदृष्टो देवः सम्पत्स्यन्तेऽस्माकं शस्या- नि इत्येवं सर्वस्य लोकस्व परितोषः । तस्मिन्नृती वीजवाप- मकृत्वा भंग्यन्ते', ताः 'प्रजाः',न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि संवत्सरात्', भ्रष्टाः। आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभ- त्वात्। याः' तु प्रजाः,तस्मिन्नृती क्षेत्रेषु बोजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता ·तैत्तिरीये धारण्यके सरात्ता भ्रश्यन्ते ११) । (१२)याः प्रतितिष्ठन्ति । संव- त्सरे ताः प्रतितिष्ठन्ति । वर्षाभ्य इत्यर्थः(१२) ॥ ४ ॥ शृणोत्यन्यान्सवामेव षट् च ॥ अनु० ३॥ . भवन्ति ता: प्रजा अन्नस्य मुलभत्वात् ममृद्धवा दृश्यन्ते । 'अस्य' एवं विधस्य वर्षताः, 'चक्षुषी', 'ज्वल तश्चैव', 'शाम्यतश्च', अनेन हि ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शतिविशेष लाभेनोगचल्यं भजन्ते। श्रत- स्तदोये चक्षुषो सर्वान् पदार्थान उज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृती सर्व पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति । अतस्तदीये च- क्षुषी सर्वान् पदार्थानुपशमयतः । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरव- गन्तव्य इत्यर्थः । तैरतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिटका उपधेया: ॥ अथ ब्राह्मण मुच्यते। (१२)“याः प्रतितिष्ठन्ति वर्षाभ्य इत्यर्थः"(१२) इति । याः काश्चित् प्रजाः तस्मिन तो क्षेत्रेषु बो- जावापमकृत्वा दंश्यन्ते ताः प्रजा: न केवलं तस्मादृतारेव भष्टाः किन्तु कृत्स्नादपि संवत्म राड्वयाः । अागामिवर्षर्तुपर्यन्त- मन्नस्य दुर्लभत्वात् । ‘या:' तु प्रजाः, तस्मिनता क्षेत्रेषु बीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति 'ता:' प्रजाः, अन्नस्य सुलभत्वात् कृत्स्नेपि 'मंवत्सरे', प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि ता भ्रश्यन्तमिवेत्येतस्मिन् पूर्ववाक्ये भंश स्थापादानवाचकं पञ्चम्यन्तं पदं किमपि नास्ति, तथापि वर्षतु प्रकरण बलेन तल्लाभार्षाभ्या भ्रश्यन्ते 'दति', तय वाक्यम्य 'अर्थः', सम्पद्यते ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु रारण्य के प्रथमप्रपाठके हतीयोऽनवाकः ॥ * ॥

·१ प्रपाठक 8 अनुवाकः। २५ च तु चोऽनुवाकः। १ अक्षिदाखावितस्यैव। विप्रसन्ने कनीनिके। श्रा- चाहणं नास्ति। ऋभूणान्तन्निबोधत)। (कनका- भानि वासासि। अहतानि निबोधत। अनमनीत कल्यः। अक्षिदुःखोत्थितस्यैवेतिषडिहेह व स्वतपम इति अथ प्रथममाह। (२)"अतिदुःखास्थितस्यैव • भूणा- न्तन्निबोधत"(१) इति । अत्र शरदृतुर्वर्ण्यते । ‘अतिदुःखं' नेत्र- रोगः, तस्य हि 'कनीनिके' अतिमध्यवर्त्तिन्यो तारके, 'विप्रसन्ने' नेत्रमलस्थापगतत्वाद्विशेषेण प्रसन्ने भवतः । वर्षी उत्पन्ना नेत्रपोडा शाम्यति यथा कनीनिके प्रसन्ने एवं मर्वं जगदपि मेघपका दिमालिन्याभावात् प्रसन्नं भवति ततः 'अतिदुःखोत्थि- तस्यैव', इत्य यम् ‘एव' कारः उपमार्थः । किञ्च अक्षिरोगाभा- वात् सा जन 'आतेच' अञ्जनेन चक्षुषी मंस्करोत्यपि, तस्मिन ऋतो 'अग्रहणं' दृष्टिविरोधि नीहारादिकं 'नास्ति', 'तत्' सर्व, ऋतुदेवानां 'ऋभूणां', सामर्थ्यमिति निबोधत' । अथ दितीयमाह। (२)"कनकाभानि वामांसि • अहं वो जीवनप्रदः” (२)इति। तेषामभूणां देवानां वामांमि' वस्त्राणि, 'कनकाभानि' सुवर्णसदृशानि, 'अहतानि', नूतनत्वात् न वा- पि तेषु छिद्रं दृश्यते, हे बुभुत्सवः एवं 'निबोधत' । किञ्च शर- काले वाच एतादृश्यः प्रवर्त्तन्ते, हे जना: 'अन्नमश्रीत' अस्मि- E ·२६ तैत्तिरोये यारण्यके मुज्मीत। अहं वा जीवनप्रदः । (२एता वाचः युज्यन्ते । शरद्यत्रोपदृश्यते ॥१॥ अभिधन्वन्तोऽभिनन्त इव । वातवन्तो मरुणा। (४)अमुतो जेतुमिषुमुखमिव । सन्नद्धाः सह ददृशे ह। ० वातव- वृतो शरीरपुटिहेतुत्वाच्यं भोज्यं च पुष्कलं भक्षयत। ततो 'मृज्मीत' लेपान शोधयत । 'अहं' शरदास्य ऋतुः, 'व:' युमाकं, 'जीवनप्रदः' सुखभोजनेन युक्तं जोवनं प्रयच्छामि ।। अथ तृतीयमाह। (३)"एता वाचः प्रऽयुज्यन्ते तो मरुद्गणाः”(३) इति । 'यत्र' यदा,'शरदाख्यः' ऋतुः, "उप- दृश्यते', तदानीमन्नमश्नोतेति 'एता वाचः', प्राणिभि: 'प्रयु- ज्यन्ते', अनेन लक्षणेन शरदाख्यम्तुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते । तस्मिन्वृती 'मरुद्गणाः' देवविशेषसङ्काः, 'श्र- भिधन्वन्तः' सर्वतः कम्पयन्तः, 'अभिघ्नन्तः' श्राभिमुख्येन हननं कुर्वन्तः, 'दव', 'वातवन्तः' तीव्रण वायुना युक्ताः, भवन्ति ।। अथ चतुर्थमाह। (७)"अमुतो जेतुमिघुमुखमिव • वि- शिखासः कपर्दिनः''(४) इति। 'अमुतः' वायुलोकात्, आगताः वायवः, 'इषुमुखं' योद्धृभिः शत्रुभिः प्रेरितं बाणाग्रं, 'जेतुमिव', 'सन्नद्धाः' कवचादितः, 'सह ददृशे ह' मङ्घीभूता दृश्यन्त एव, हेमन्तेऽतिप्रबला वायवो युद्धार्थ मन्त्रद्धा व सर्वतः प्रच- रन्ति । अत एव प्राणिनोपि युद्धवार्थिन व शीतवातोपद्रव- .

·१ प्रपाठके । बनवाकः । : अपध्वस्तैर्वस्तिवर्णरिव । विशिखासः कपर्दिनः) । (४)अक्रुद्धस्य योत्स्य॑मानस्य । क्रुजस्यैव लोहिनी । है- मतश्चक्षुषी विद्यात् । अक्ष्णयाः क्षिपणेरिवा) ॥ २ ॥ १६'दुर्भिक्षं देवलेोकेषु। मंनूनामुदकं गृहे। एता वाचः प्रवदन्तीः। वैद्युतो यान्ति शैशिरी (६) । (ता परिहाराय कञ्चकाद्यावृता दृश्यन्ते। 'अपध्वस्तैः' तिरस्कृतमलि. नेः, 'वस्तिवणरिव' वस्त्याकारैः कवचैरिव युक्ताः, 'विशिखामः', विविधशिखायुताः, 'कपर्दिनः' केशबन्धयुक्ताच, प्राणिनो दृश्य- न्ते। रजकैतानां घटितानां लिप्तानां वस्त्राणां अतिशेत्येन परित्यज्य नूतनाः स्थूलतन्तवो मलिनाश्च पटाः दित्रिगुणा: प्राब्रियन्ते, उप्णीषादिभिश्च शिरांमि वेष्ट्यन्त इत्यर्थः ।। अथ पञ्चममाह । (५) अक्रुद्धस्य योत्स्यमानस्य • अक्षण- याः क्षिपणेरिवेति (५) इति। 'अक्रुद्धस्य' क्रोधरहितस्यैव 'हे- मतः' हेमन्ताः, 'चक्षुषो', 'लोहिनो' रताकारे, 'विद्यात्' । तत्र दृष्टान्तः । 'क्रुद्धम्य' क्रोधाविष्ट स्य, परान् हन्तं पुरुषं प्रेर.. यतः अक्षिणी रके तहत् । न चात्र क्रुद्धस्य 'योत्स्य मानस्थ', इत्य- नेन पुनरुक्तिः, उभयारेकवाक्यत्वाङ्गीकारात्। क्रोधाविष्टपुरुष- साम्यं वतुं एक 'इव'कारः। अक्षिमाम्यं वामपर 'इव'कारः ॥ अथ षष्ठमाह। (६)“दुर्भिक्षं देवलोकेषु • वैद्युतो यान्ति शिरोरिति”(१) इति। पूर्वत्र यथा वाताभिघातादिकं हेम- 22 ·२८ त्तिरीये धारण्यक अग्निः पर्वमाना अन्वक्षत । इह जीविकामपरिपश्य- न् । तस्यैषा भवति । (८)इहेह वः स्वतपसः। मरुतः- न्तस्य लक्षणमुक्तं । एवमत्र शिशिरस्य लक्षणमुच्यते। 'देवलो- केषु' अन्तरिक्षभागेषु, 'उदकं', 'दुर्भिक्ष' भिक्षितु मपि दुर्लभं, तस्मिन्नृती वृशेरभावात्। 'मनूनां' मनुष्याणां, 'ग्टहे', कूपादि- सद्भावात् 'उदकं', अल्पं विद्यते । तस्मादुदकार्थिभिर्ट हेषु गत्वा जलं ग्राह्यं न तु मार्गेषु । तदस्मिन् ‘एताः' एवंरूपाः, 'वाचः', 'प्रवदन्तोः' उच्चारयन्त्यः प्रजाः, शैशिरीः' शिशिरती विद्य- मानाः, 'वैद्युतः' विद्युत्सम्बन्धिन्यः, विद्युदुपलक्षितसन्तापयुक्ताः, 'यान्ति' मार्गे गच्छन्ति, तदिदं शिशिरतीर्लक्षणं । एभिः षद्भिर्मन्त्रैरिटका उपदध्यात्॥ अतः परं ब्राह्मणमुच्यते। (७)"ता अग्निः पवमाना • तस्यै- षा भवति"(७) इति । 'अग्निः', देवः 'दूह', लोके प्राणिनां 'जोवि- कां' जीवन हे तुमुदकम्, 'अपरिपश्यन्', 'पवमानाः' शोधयन्तीः, निरुदकत्वं प्रकाशन्तीः, मार्गे गच्छन्तीः, 'ताः' प्रजाः, 'अन्वेक्षत' अनुसृत्यैवं विचारितवान्, एताः प्रजा एवं वदन्ति दह चोदकं न पश्यामः किं वा प्राणिनां भविष्यतीतिचिन्तितवानित्यर्थः । 'तस्य' अग्निविचारस्य, प्रतिपादिका 'एषा', खिद्यते ॥ ताम्मचमाह । (८)"हेह व खतपसः . शर्म सप्रथा पाहणे" (८) इति । 'खतपसः' स्वायत्ततपसः, सन्तापादकयोः स्वत- त्रा इत्यर्थः, 'सूर्यत्वचः' सूर्यममानदीप्तयः, तादृशा हे ·२९ १ प्रपाठके ५ अनुवाकः । सूर्यत्वचः। शर्म सप्रथा आहेणे (८) ॥ ३ ॥ दृश्यत इवाणे ॥ अनु० ४॥ पञ्चमोऽनुवाकः । (१)अतिताम्राणि वासा सि। ऋष्टिवजिशतानि च। 'मरुतः', 'वः' युनत्सकाशात्, मप्रथाः' विस्तार युक्त, 'शर्म' मुखकारणमुद कं, 'इहेह' एतेषु मर्वेषु जलरहित प्रदेशेषु, 'श्रा- वृणे' प्राणिजीवनाथं अहमग्निः सर्वतः प्रार्थये, अनेनापि मन्त्रेण काञ्चिदिएकामुपदयात् ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ * ॥ ~~rnm- अथ पञ्चमोऽजुवाकः । कल्पः । अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्तान्या प्रवर्यवदा- द्यन्तयोः शान्तिं कृत्वेति यथा प्रवर्य स्यादौ नमो वाच इति शान्तिः पद्यते अन्ते शं नो वात इति शान्तिः पश्यते, एवमचापि चतमणामियकानामादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका अपि पूर्वष्टकावत् अन्या श्रापो न भवन्ति किन्तु मदन्तिका जकास्तप्ता प्रापस्ताश्चतसभिरुपदयात्। तत्र प्रथमामाह । (१)"अतिताम्राणि वामामि • अग्रिजिहा असश्चत'(१) इति ।

·तैत्तिरीये धारण्यके विश्वेदेवा विप्रहरन्ति। अग्निजिह्वा असंश्चत(१) । (२)ने- व देवा न मर्त्यः। न राजा वरुणे विभुः। नागिनेन्द्रो न पवमानः। माकुचन विद्यते । (२दिव्यस्थका धनुरानिः। पृथिव्यामपरा श्रिता ॥१॥ तस्येन्द्रो वधिरूपेण । धनुचामच्छिनत् स्वयं(३) । यथा पूर्वत्र वमन्तातु सहभाविनां वसुरुद्रादीनां साराग- शुक्लवस्त्रादीनि एवमत्रापि शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानां 'अतिताम्राणि', वस्त्राणि श्रायुधानि च प्रष्ट्यादीनि ते च 'विश्वेदेवाः', तैष्टिवज्रिशघ्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून 'प्रहरन्ति', ततः 'अग्निजिहाः' अरुण के तुकाग्निरूप- जिवायुक्ताः, 'असंवत' जयनिमित्तेनोत्साहनात्युच्चं शब्द कृतवन्तः॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"नैव देवो न मर्त्यः . माट कञ्चन विद्यते"(२) इति। यदास्फोटनं विश्वेदेवैः सतं। तदत्र स्पटी- क्रियते। 'वचन' कश्चन, कोपि देवः, 'माक्' मादृक् मन्स- दृशः, 'न विद्यते'। एवं न मर्त्य इत्यादिवपि योज्यं। मायं विश्वैर्देवेरुहोषितः शब्दः ॥ अथ वतीयामाह। (३)"दि व्यस्यैका धनुरानिः • मच्छि- नत खयम्"(२) इति । 'अस्य' विश्वेदेवजिहारूपस्यारुण- केतु कस्याग्ने:, 'एका धनरानिः' धनुष ऊर्ध्वकोटिः। 'दि वि', ·१ प्रपाठके ५ अनुवाकः ॥ ३१ (""तदिन्द्रधनुरित्यज्यं । अभ्रवर्णेषु चक्षते। एतदेव शंयोबहिस्पत्यस्य । एतद्रद्रस्य धनुः४) । (रुद्रस्य त्वेव- धनुरानिः। शिर उत्पेिष । स प्रवग्या भवत् । त- स्माद्यः स प्रवर्येण यज्ञेन यजते। रुद्रस्य स शिरः प्रति- 'श्रिता', 'अपरा' तु अधस्तनी कोटिः, 'पृथिव्यामाश्रिता'। वनयः पिपोलिकाममाना जन्तवः । यदीयवमनान् मृत्तिका द्रवीक्रियते। 'इन्द्रः' यथोकधनुर्दर्शनेन भीतः सन् ‘वनिरू- पेण', अधः कोटिसमीपे स्थाने स्थित्वा 'तस्य अरुण केतुकस्याग्नेः, धनुष्यवस्थितां 'ज्यां', 'स्वयं' 'अवाच्छिनत्' । अथ चतुर्थीमाह । (४) तदिन्द्रधनुरित्यज्यं • एतद्रुद्रस्य धनुरिति”(४) इति । यस्य धनुषो ज्याच्छिन्ना 'तत् तदेत, अ- भिज्ञाः ‘प्रभवणेषु' मेघस्थितप्रकाशेषु, दृष्ट्या इन्द्रेणच्छिन्नत्वात् ज्यारहितं 'इन्द्रधनुः', इत्याचक्षते। योयं वृहस्पति पुत्रः ‘शंयुः', तस्यापि 'एतदेव', 'धनुः', अमेनैव धनुषाऽसौ खकार्य सम्पाद- यति । एतद्रुद्रस्य धनुः', तस्मादिदमुत्कृष्टं रुद्रो नामात्रारुण- केतु कोऽग्निः । रुद्रो वा एष यदनिरिति श्रुतेः। एताभिश्च- उष्णोदकरूपाश्चतस्रउपधेयाः ॥ अथ ब्राह्मणं । (५)"रुद्रस्य त्वेव धनुरानिः • एवं द"(५) इति । यदेतत् उच्छिन्नज्याकं 'धनुः', तस्येन्द्रवशं पुराणं धनुष्वम् ।

·३२
तैत्तिरीये यारण्यके
-(५)
दधाति । नैनरुद्र भारुको भवति । य एवं वेद
॥२॥
श्रितायजतेचीणि च ॥५॥
इत्येतावदेव न, किन्तु ज्यायां छिन्नायामुत्पतन्ती धनुष ऊर्ध्वी
कोटिर्चस्य रुट्रम्य गल मवष्टभ्य पूर्वमवस्थिता तस्य ‘रुद्रस्य',
'शिरः', छिन्दन्ती ऊध्वं नीत्वाऽधःपतन्ती 'पिपेष' तच्छि रचूर्ण-
चकार। 'स' च पिटाईशिरोभागः, 'प्रवर्य’ रूपेणाविभो ।
यम्मा द्रुद्रस्थ शिर एव प्रवर्यः 'तस्मात्', प्रवर्ग्यमहितेन 'यज्ञेन',
यः ‘यजते', 'म:' अयं, 'रुद्रस्य', तत् 'छिरः', 'प्रतिदधाति'
पुनः समादधाति । 'यः' पुमान् ‘एवं' शिरःसमाधान प्रकारं,
'वेद', तम् ‘एनं', 'रुद्रः', 'आरुको न भवति', तस्य हिंसां न
करातीत्यर्थः ॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्य के प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ 8 ॥

·ar प्रपाठक ६ अनुवाकः। २३ षष्ठोऽनुवाकः । (१) प्रत्यूवाक्षोऽतिरश्चात् । शिशिरः प्रहश्यते । नैव रूपं न वासासि । न चक्षुः प्रतिदृश्यते । (अन्योन्यं कल्पः । प्रत्यू/क्ष इति त्रीण्य तुमण्डलान्येव इष्ट इति चेति ऋतुमण्डलशब्दस्य मन्त्रनामत्वादुपधेयानामिष्टकाना- मपि तदेव नाम । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)"प्रत्यूर्ध्वीक्षा- तिरश्चात् • न चक्षुः प्रतिदृश्यते"(१) इति। योयं 'शिशिरः', तुः सायं प्राणिषु प्रकर्षेण 'दृश्यते'। कोदृशः शिशिरः, 'प्रत्यूाक्षः', तस्मिन्नृतो यदा शीतबाहुल्यं भवति तदानों कम्पमानाः प्राणिनो हस्ताभ्यां उर आच्छादयन्तो मुखेन सीत्कारं कुर्वन्तो वे भुवावत्यूईमुन्नमयन्ति, तदिदं तस्यतौर- त्यू/क्षत्वं । शोतपीडितत्वादेव दक्षिणतो वामतो वा तिर्यङ् न पश्यति । तदिदम् 'अतिरश्चात्', इत्युच्यते । यत्तु शरीरस्य 'रूप',तदपि शीतवेलायां प्राणिभिः 'नैव', 'दृश्यते' । 'वामांमि', अपि नैव दृश्यन्ते 'चक्षुः', अपि दर्पणादौ 'न प्रतिदृश्यते' । रूपवस्त्रादिषु नात्यन्तमादरः किन्तु शीतपरिहारमेवान्विच्छ- न्तीत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"अन्योन्यं तु न हिंसातः . सूर्य- स्योदयनं प्रति"(२) इति । यो परस्परमत्यन्तद्देषिणी युद्धार्थ- मुद्युको तावपि शिशिरा ‘अन्योन्यन्तु', 'न हिंसातः' गोत- । F ·तैत्तिरीये आरण्यके तु न हिसातः। सतस्तदेवलक्षणं । लोहिताक्षिण शार शीर्णि। सूर्यस्वादयनं प्रतिर । (२त्वङ्करोषि न्यञ्च- लिकां। त्वङ्करोषि नि जानुकां ॥१॥ निवारणाय प्रावरण एव प्रयत्नयुको सन्तौ परस्परं हिंसा- मपि न कुरुतः, यदेतदीदृशं प्राणिनां वर्तनं 'तत्' 'एतत् ‘मतः' वर्तमानस्य, शिशिरः 'लक्षणं' देवेन सूर्येण सम्पादितं चिकं अनेन लक्षणेन शिशिरत्वं विद्यात् । किञ्च तस्या- रभिमानिदेवताविग्रहे 'अक्षिण' चक्षुषि, 'लोहितः', वर्ण: भवति 'शीर्णि', शिरमि, 'शार' मारिमायाः, शक्तिमायाः, यो वर्ण: स वर्णं भवति । कस्मिन् काले अयं वर्णविशेष इति उच्यते। 'सूर्यस्योदयनं प्रति' सूर्योदयवे लायां। पत्र सर्वत्रोच्यमानेषु काललक्षणेषु यथा प्रजा सुसम्भवति तत्र प्रजाद्वारेण कालं लक्षयति। यत्तु प्रजासु न सम्भवति तत् साक्षादेव काला- भिमानिदेवतायां द्रष्टयं ॥ अथ हतीयामाह। (३)"वङ्करोषि न्यञ्जलिकां अमी वा- चमुपासतामिति"() इति । हे शिशिरतो 'त्वं', 'अनलिकां' हस्ताग्रवर्त्तिनमञ्चलिं, 'निकरोषि' न्यग्भूतङ्करोषि, तथा 'जानुकां' जानुप्रदेशमपि, 'त्वं', 'निकरोषि' न्यग्भूतं करोषि। मर्वे प्राणिनः शीतबाहुल्यादमिसेवार्थं इस्ती न्यग्भूतो कुर्वन्ति । उदरादिदेहावयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी अपि भूमि- ·१ प्रपाठके (बनुवाकः । २५ नि जानुका मै न्यञ्जलिका । अमी वाचमुपासता- मिति) । (तस्मै सर्व ऋता नमन्ते। मर्यादाकरत्वात् प्रपुरोधा। ब्राह्मण प्राप्नोति । य एवं वेद । स खलु ॥ स्पर्थिनी यथाभवतस्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति । खयमेवं कुर्वन्तो बुद्धिमन्तो प्रबुद्धान बाखान् प्रत्येवमुपदिशन्ति । हे बालाः 'श्रमी' भवन्तः, ईदृशी 'वाचमुपासतां'। कीदृशी वागिति तदु- च्यते। 'मे' मदीया, 'जानुका' न्यग्भूता भवतु, 'अञ्जलिका', अपि न्यम्भूता भवविति, श्रीतः 'इति' शब्द एवंविधलक्षणप्र- दर्शनार्थः । अनुक्रमप्येतादृशं लोकव्यवहारं दृष्ट्वा तमृतुं जानी- यात् । ऋतुमण्डलाख्यैरेतैर्मन्वैस्तिस्र इष्टका उपदयात् अथ ब्राह्मणमुच्यते। (४)"तस्मै सर्व तवो नमन्ते • तस्यै- षा भवति"(४) इति। 'यः पुमान, ‘एवं' उतैरनुवाकैः प्रतिपा- दितमृतु खभावं, 'वेद'। 'तस्म' पुरुषाय, 'म' 'तवः' वसन्ताद- 'नमन्ते' प्रवीभवन्ति खाधोना भवन्ति । किंच 'म ब्राहाण: 'पुरोधां' पुरतोवम्थिति, सर्वेषु ब्राह्मणेषु प्राधान्यं 'प्राप्नोति' । सतनां खाधीनत्वं दुःखानुत्पादकत्वं तस्मिन् स्वाधीनत्वे प्रा- धान्य प्राप्ती च हेतुरुच्यते 'मर्यादाकरत्वात्', इति । अयं हि विद्वान् पुरुषः तेषां वसन्तानां मर्यादां करोति यस्मिन् यस्मिन्नृतो ये धर्माः तत्र तान् प्रवर्तयति। मर्यादाकरत्वमेव कथमिति तदुपपाद्यते । 'म खलु' विद्वान् ब्राह्मणः, देहपाता- दूधं 'संवत्सरः' भूत्वा संवत्मरनिष्पादकादित्यरूपो भूत्वाऽऽरुण- यः, ·३६ त्तिरीये मारण्यके संवत्सर एतैस्सेनानीभिः सह। इन्द्राय सर्वान् का- मानभिवहति । सद्रप्सः । तस्यैषा भवति(५) ॥२॥ (4)अव द्रप्सो अशुमतीमतिष्ठत्। इयानः कृष्णो दृश- भिः सहस्रः। प्रावर्तमिन्द्रः शच्या धमन्तं। उप स्तुहि तं केतु कामितादात्यं प्राप्य, 'एतैः' 'सेनानीभिः' वसन्तो वसुभिः सह शलवामा रुट्रगण इत्यादिवाक्येषु प्रतिपादितैर्वमन्तादि- देवतामहर्तिभिर्वखादिभिः सेनाधिपतिभिः 'मह', वर्तमानः सन 'इन्द्राय' कर्मखामिने यजमानाय, सर्वान् कामान्', 'अभि- वहति' प्राभिमुख्येन सम्पादयति, तस्मादारुणके तु काग्निप्रा- प्तियोग्यत्वादयं विद्वान मर्यादाकरो भवत्येव 'मः' च विदुषा प्राप्य भारुणके तुकः, 'द्रप्सः' उदक स्वरूपः, वृष्टि हेतुत्वात् 'तस्य' द्रमरूपस्यारुणकेतुकाने, प्रतिपादिकेयं काचिदृग्विद्यते ॥ अथ तामृचं दर्शयति । "(५)अव ट्रमा अंमतीमतिष्ठत् नमणामथट्राम"(५) इति । 'द्रमः' उदकात्मकोऽयमारुणकेतु- कः, अंशुमती' अंशब्देन मोमलताखण्डवाचिना सर्वा ह्योषधय उपलक्ष्यन्ते तद्युक्रत्वादंशमती पृथिवो ताम्, 'श्रवातिष्ठत्' अवगम्य प्राप्य तत्रावस्थितः । कीदृशा द्रमः, 'दशभिः सहस्त्रैः' अनेकमहसूसङ्ख्याकैः श्रादित्यरश्मिभिः, 'इयानः' सञ्चरन्, श्रादित्याज्जायते दृष्टिरिति स्मृतेः । 'कृष्ण.' कृषिहेतुः, मति खुद के भूमि कृषन्ति। हे श्रादित्यरूपारुणके तु काग्ने ‘इन्द्रः' वृष्टेरीश्वरस्त्वं, पावत' पुनःपुनरिहात्य त्वं, 'शच्या' खकीयया । - ·१ प्रपाठके ६ अनुवाकः। *नृमणामर्थद्रामिति(५) । (६)एतयैवेन्द्रः सलारक्या सह। असुरान परिवृश्चति। पृथिव्य शुमती। तामन्ववस्थितः संवत्सरोदिवञ्च । नैवंविदुषाचायान्तेवासिनी। अ- न्योन्यस्मै द्रुह्यातां । यो द्रुह्यति। पश्यते स्वीलोकात्। शक्त्या, तदा तदाऽपेक्षितकाले समागत्य 'धमन्तं' गर्जनादिनाश- ब्दयन्तं 'नम्णां' नृभिर्मनुष्यैः, मननीयं सर्वदा प्रार्थनीयं 'अथ- ट्रां' अथा द्रवण शोलम्,'तं' ट्रमं, उदकविशेषं, 'उपस्तु हि'। भूमी प्रस्रावय इत्यनेन मन्त्रेण द्रसवतीमिष्टकामुपदयात् ॥ अथ ब्राह्मण मुच्यते। (६)"एतथैवेन्द्रः • अत उध्वं मनिर्व- चनाः"(६) इति। योयं 'इन्द्रः पारुण केतुको रिखामी, मला- वृक्या' मलः सलिलं जलन्तस्य 'श्रावृका' दानं तद्युका भूमिः मलाकी एतया सलाहक्या निमित्तभूतया, 'सह', 'असुरान्' असवः प्राणा रमन्ते क्रोडन्ते येषु मेघेषु सत्म ते मेघा असुराः तान, 'परिवति' परितश्छिनत्ति, श्रयं देवो जलार्थी पृथिवीनिमित्तं मेघभेदं कृत्वा वर्षयतीत्यर्थः । पूर्वानमन्त्रे येयं 'अंशमती', कथिता सेयं 'पृथिवो', विविक्षिता 'तां' पृथिवी, 'दिवञ्च', अनुसृत्य अयं संवत्सरात्मक प्रारुणकेतु को देवो वहि- रूपेणादित्यरूपेण वा 'अवस्थितः', यः पुमानेवमारुणकेतुका- मे महिमानं जानाति तेन ‘एवंविदुषा', सह 'आचार्यान्तेवामि- नी','अन्योन्यस्म', द्रोह कर्तुन्नाईतः प्राचार्याध्वर्यः यज्ञे धर्मा- * वृणामिति A. C. पुस्तकदयसम्मतः पाठः।

·३७ तैत्तिरीये चारण्यके इत्यूतुमण्डलानि । सूर्यमण्डलान्याख्यायिकाः। अत उर्ध्व सनिर्वचनाः ॥३॥ निजानुकां भवति द्रुह्याताम्यञ्च च ॥ अनु० ६ ॥ नाचरतीतिव्युत्पत्तेः यजमानोन्तेवासो तस्थाध्वर्याः समीपे नि- वामात् तावध्वर्युयजमानावभिज्ञेन मह द्रोहयोग्यौ न भवतः स्वयं द्रोह्यावपि न भवतः द्रोग्धारावपि न भवत इति वा- मन्योन्यस्मा इत्युक्तं, तस्मै विदुषे वयं द्रोहमकृत्वा मोपि यथा न द्रुह्यति तथा वर्तितव्यं, 'यः' मूढः, तस्मै विदुषे 'द्रुह्य- ति', मोऽयं स्वर्गलोकाष्टो भवति तस्मान्न द्रोहः कर्त्तव्यः, स्मृतिः प्रत्यक्षमित्यारभ्य पञ्च खनुवाकेषु प्रोकार्थ उपसहियते । 'इति' एवमतीते ग्रन्थे, चतुर्ऋतुनानुद्यमान इत्यादिभिर्धातु- मण्डल प्रतिपादकानि वाक्यान्युकानि, एतैरादित्यमण्डलमि- त्यादिभिः सूर्यमण्डल प्रतिपादकानि वाक्यान्युकानि, पूर्वात एवार्थी दृढमाख्यायते । यासु ऋक्षु उदाहृतासु ता श्राख्या- यिकाः शुक्रन्ते अन्यदित्यादयः ता अयुक्ताः, अत ऊर्ध्वमुपरि- तनेस्वनुवाकेषु 'मनिर्वचनाः' निःशेषेण वचनं निर्वचनं ब्राह्मण- न्तेन सहिताः, 'आख्यायिकाः', मनिर्वचनाः पूर्वेष्वनुवाकेषु म- न्त्रप्रतिपादितेर्थे संवादार्थमच उदाहृताः, उत्तरेष्वनुवाकेषु ब्राह्मणप्रतिपादितेर्थे संवादार्थच उदाहियन्त इत्यर्थः ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ • ॥

·१ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ३६ सप्तमोऽमवाकः। (१ आरोगोमाजः पटरः पतङ्गः। खर्णरोज्योतिषी मान विभासः। ते अस्मै सर्वेदिवमातपन्ति। अर्ज दु- हाना अनपस्फुरन्तः(१) इति । (२)कश्यपोष्टमः। सम- . अनप- कल्पः। प्रारोग इत्या पदशोयत्ते शिल्पमिति चेत्या- रोगादीनि विभासान्तानि । तत्र ब्राह्मणभाग इत्यादिपद- प्रतिपादिकामचमुदाहरति । (१)"प्रारोगोभ्राजः स्फुरन्तः”(१) इति। श्रारोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि सप्तानां सूर्यविशेषाणां नामधेयानि ते सप्तापिसूर्याः 'अस्मै लो- कार्थ, 'दिवं' भाका, 'पातपन्ति' सर्वतः प्रकाशयन्ति। किं कुर्वन्तः, 'ऊज दुहानाः' दृष्टिद्वारेण क्षीरादिरसं सम्पादय- न्तः। 'अनपस्फुरन्तः' प्राणिनां प्रातिकूल्येन प्रकाशनमप- स्फुरणं तदकुर्वन्नः, अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदाकुर्वन्तीत्यर्थः । श्रीत 'इति'शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्थामृच्यु- कैरारोगादिनामभिः सप्तभिरिष्टका उपदध्यादित्यर्थः । श्रा- रोगस्तया देवतयांगिरखझुवामोदेत्येवमुपधानमन्त्रा उन्नेयाः ॥ अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति । (२)"कश्यपोष्टमः • तस्यैषा भवति"(२) इति । पूर्वोकारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योयं 'अष्ट- मः', सूर्यः तस्य 'कश्यपः' इति नामधेयं । तेन नाम्नेष्टका उप- ·४० तैत्तिरिये बारण्यके झमेरुन्नजहाति । तस्यषा भवति । (२ यत्ते शिल्पं क- श्यप रोचनावत् । इन्द्रियावत्पुष्कलच्चित्रभानु। य- स्मिन् सूया अर्पिताः सप्त साकं ॥१॥ तस्मिनाजानमधिविश्रयममिति २)। (ते अस्मै सर्वे- दध्यात् । 'म:' च क ग्यपमेरुपर्वतः, 'न', कदाचिदपि परित्यज- ति मेरु स्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । 'तस्य' कश्यपस्य, प्रति- पादिका काचिदग्विद्यते ॥ अथ तामृचं दर्शयति। (३)"यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावत् तस्मिन् राजानमधिविश्रयेममिति (३) इति। हे 'कश्यप', अष्टम- सूर्य, 'यत्', 'ते' तव, शिल्पं जगत्प्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म, यस्मिन' खकोये प्रकाशरूपे चित्रकर्मणि, भारोगादयः 'सप्त सूर्याः', 'माकमर्पिताः' त्वया सह स्थापिताः, 'तस्मिन्' शिल्पे प्रकाश- लक्षणे, 'दम' यजमानं, 'राजानं' दीप्तियुक्रं कृत्वा, ‘अधि- विश्रय' सर्वेषामुपरि विशिष्टत्वेन स्थापय। कीदृशं शिल्पं, 'रो- चनावत्' प्रकाशयुक्तं, 'इन्द्रियावत्' इन्द्रियसामर्थ्ययुक्तं, 'पुष्कलं' सम्पर्ण, 'चित्रभानु' विविधरश्मियुक्तं, इत्येषा काश्यपप्रतिपा- दिकाऽभिहिता॥ कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टीकरोति। (४)"ते अस्मै सर्व कश्यपाजज्योतिः • सूर्या इत्याचार्य:'(४) इति । 'ते' सर्वे सप्तापि सूर्याः, 'अस्म' जगत्प्रकाशनार्थ, 'कश्यपात', सकाशात ·१ प्रपाठके ७ अनुवाकः ॥ ४१ कश्यपाज्ज्योतिलभन्ते। तान्त्सोमः कश्यपादधिनिर्ध- मति। वस्ताकर्मकादव। प्राणो जीवानीन्द्रियजी- वानि। सप्त शीर्षण्याः प्राणाः। सूया इत्याचायाः५) । ज्योतिर्लभन्ते। यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिमन्तः तथापि 'तान्' सूर्यान्, 'मोमः', देवः ‘कण्य पात्', सकाशात् 'अधि- निर्धमति' अधिकत्वेन निस्तमस्का यया भवन्ति तथा शोध- यति मोमो हि तानाहूय कश्यपममीपं प्रापितवान्, तस्य कश्य- पस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं सम्पन्नमित्यर्थः । भ्रस्तेत्यादि- स्तत्र दृष्टान्तः, रेफस्य व्यत्यये मति भस्वाशब्दो धनमाधन- मिवेत्याचटे। यथा चर्ममय्या दृश्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिता- मिना सुवर्णादेः किटादिकमपनीय ‘भस्त्राकर्मकृत्' सुवर्ण- कारः, शोधयति एवं कश्यपसम्बन्धकारो मोमस्तान् सूर्यान- शोधयत् ॥ तेषां सप्तसूर्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति । “(५) प्राण जीवानीन्द्रियजीवानि सूर्या इत्याचा-:"(६) इति। मुख- नासिकयोः मञ्चारी यः 'प्राणः', स एव सप्तभिः वृत्तिभेदैः 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवं, केचित् 'आचार्याः', पाहुः। ‘जीवानि' जीवननिमित्तभूतानि, महदहङ्कारपञ्चतन्मात्ररूपाणि तत्त्वा- नि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अन्ये 'प्राचार्याः', प्रचक्षते । 'इन्द्रियजीवानि' चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवननिमित्तभूतानि, 'सप्त सूर्याः', 'इति' एवम्, अपरे ·४२ तत्तिरीये यारण्यके (९)अपश्यमहमेतान्त्सप्त सूयानिति। पञ्च का वात्स्या- यनः। सप्तकर्णश्च लाक्षिः ॥२॥ श्रानुविक एवनी कश्यप इति। उभौ वेदयिते। न अतो नेते मुख्या: प्रचक्षते। शिरस्यवस्थितानि यानि सप्तच्छिद्राणि तेषु सञ्च- रन्तः 'प्राणा:', 'सप्त सूर्या:', 'इति', अन्ये । एते मर्वेऽप्याचार्या: सप्तसूर्यबुद्ध्या खैरुपास्यानि तत्त्वान्याहुः, सप्त सूर्याः ॥ अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रधारावृषो उदाहरति । (१)"अपश्यमहमेतान् • महामेरुं गन्तुम्"(६) इति । ‘पञ्चकर्ण- नामकः', कश्चिदत्सस्य पुत्रो महर्षिः ‘एतान्' भारोगादीन्, 'मप्तसूर्यान्', प्रत्यक्षेणैव 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । तथा 'सप्त- कर्णनामकः', कश्चित् प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरपि 'अहमपश्यम्', इत्युवाच । अतो मनुष्यैः सन्निहितत्वादेक एव सूर्योऽवलोक्यते, न तु व्यवहितत्वादितरे षट् सूयी अवलोक्यन्ते। किञ्च तो 'उभी' अपि पञ्चकर्ण सप्तकर्णाख्या महर्षी, 'वेदयिते' इत्थं वेदयतः, प्राणिनः सर्वान बोधयतः । किमिति तदुच्यते, 'कश्यपाख्यः' अष्टमः सूर्यः, 'ना' आवयोः उभयोः, 'श्रान- अविक एव', न तु प्रत्यक्षः गुरूपदेशमनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः, तत्रैवानुगतः, 'त्रानुअविकः', यत्ते शिल्पं कश्यपेत्यादि- मन्त्रादेवावगम्यत इत्यर्थः । प्रत्यक्षादर्शने हेतुमप्याहुः, ·१ प्रपाठक ७ घनुवाकः। १३ हिशेकुमिव महामेरुजन्तु (६) । (अपश्यमहमेतत् सूर- यमण्डलं परिवर्तमानं। गायः प्राणचातः। गच्छतं महामेरू। एकञ्चाजहतं । (भाजपटरपतका नि- हने। तिष्ठनातपन्ति । तस्मादिह तप्रितपाः॥३॥ 'महामेरू' कश्यपस्य स्थानं, 'गन्तुं', आवां 'नहि शेकुमिव' न शको भवाव एव, तस्माद्देदादेव जानीवः ॥ अथ कश्यपदर्शिनमृषिमुदाहरति । (७)"अपश्यमहमेतत् . एकञ्चाजहतं"(७) इति । गर्गस्य पुत्रः 'प्राणत्रातनामकः', कश्चित् महर्षिः तो पञ्चकर्णसप्तकर्णी प्रत्येवमुवाच, महामे- रावेव 'परिवर्त्तमानम्', 'एतत्' कश्यपाभिधं, 'सूर्यमण्डलं', प्रत्यक्षेणैव 'अपश्यं', अतो हे मुनी युवामपि ‘महामेरूं', 'गच्छतं' योग्येन मार्गेण गच्छतं, तत्त्वतस्तु दूहात्र अजहतं' मेरुं कदाचि- दप्यपरित्यजन्तम, 'एक' कश्यपाख्यं सूर्यञ्च, गच्छतं ॥ अथ मेरुगमने मार्ग दर्शयति । (८)"भाजपटरपतङ्गा निहने तस्मादिहातप्रितपाः"(८) इति । य एते सप्तसूर्याः तेषां मध्ये पारोगाख्यस्य अस्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्यस्य गतिः प्रसिद्धा, तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयः ते 'निहने' मेरुमार्गस्य नि- हत प्रदेश अधोभागे, 'तिष्ठनातपन्ति' अवस्थिताः सन्तो रश्मि- भिरधोमुखैमरमार्गादधोवर्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाशयन्ति, 'तस्मात्', एषामधोमुखा रश्मयः 'तस्मात्', 'दह' लोके, 'तनि- G2 ·४४ तैत्तिरीये चारण्यके अमुचेतरे। तस्मादिहातप्तितपाः(८) । तेषामेषा भवति। सप्त सूर्या दिवमनुप्रविष्टाः। तानन्वेति पथि- भिईक्षिणाधान। ते अस्मै सबै घृतमातपन्ति । ऊर्जा तपाः' तपनशीलरश्मियुक्ताः, 'इतरे' तु भाजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये, वर्णन ज्योतिभविभागशस्त्रयः सूर्या: ते 'अमुत्र' मेरुमागीद- परिभागे, वर्त्तन्ते यस्मात् तेषां रश्मयः यदूर्ध्वमुखास्तस्मात्ते 'दूह' अधो लोकेषु, 'अतत्रितपाः' तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति, भाजादीनामधोमुखरमित्वात् स्वर्ण रादीनामूर्ध्वमुख- रश्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेलं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः॥ अथ सूर्याणां मध्यवर्त्तिमार्गप्रतिपादिकामचमवतारयति । ()"तेषामेषा भवति अनपस्फुरन्त इति"() इति। श्रा- रोगादयः ‘सप्त सूर्याः', 'दिवम्' अन्तरिक्षं, 'अनुप्रविष्टाः' अनुक्रमेण व्याप्ताः, 'दक्षिणावान्' शास्त्रोक इष्टक दक्षिणा- युक्तोऽनुष्ठितारुणकेतु काग्निः, प्रागुतान् सप्तसूर्याननुसृत्य ‘प- थिभिः' सूर्यवर्गद्वयवर्तिभिः शान्तमार्गः, 'एति' मेरुं गच्छ- ति, 'ते' सूर्याः, 'सर्वे', 'अस्मै' यजमानाय, 'घृतमातपन्ति' मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तु मम्पूर्ण यथा भवति तथा प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, 'ऊजं दुहानाः' भोग्यं क्षीरादिकं सम्पादयन्तः, 'अनपस्फरन्तः' सन्तापमकुर्वन्तः, हे यजमान .

·१ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ४५ दुहाना अनपस्फरन्त इति । (१ सप्तर्विजः सूया इत्याचायाः(१०) । १९० तेषामेषा भवति(१९) । (१२)सप्त दि- शो नानास्याः ॥ ४ ॥ सप्त होतार ऋत्विजः। देवा श्रादित्या ये सप्त। ते. . त हास्यतां दह भुज्यतामित्येवं प्रियोक्तिं वदन्ति । तथा चा- थर्वणिका श्रामनन्ति, एह्ये होति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्य- रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदन्त्योर्चयन्त इति । इत्येषा सप्त सूर्या इत्यादि कामार्गप्रतिपादिका तयेष्टकामुप- दध्यात्। तथा च बौधायनः । 'सप्त सूर्याः सप्त दिशा नाना- पन्थानश्चित्रं देवानामिति । चतस्रः मौरीः पुरस्तादिति ॥ इदानीं सूर्यख रूपे पक्षान्तरमुपन्यस्यति। (१०)“सप्तर्विजः इत्याचार्या:"(१०) इति । य एते यज्ञे होत्रादयः 'सप्तर्विजः', एव सप्त 'सूर्याः', 'इति', केचित् ‘आचार्याः', प्रचक्षते ।। अस्मिन्नर्थ काञ्चिदृचमवतारयति । (११)"तेषामेषा भव- ति"(१९) इति । 'तषाम्' ऋत्विगूपाणां सप्तसूर्याणां, प्रतिपा- दनार्था दयग्विद्यते ॥ तामेतामृतं दर्शयति । (२२)"मप्त दिशो नानासूर्या: तेभिः सोमाभीरक्षण इति"(१२) इति । अष्टसु दिनु मध्ये या प्राचा मा सूर्यवतीति सर्वेषां प्राणिनां प्रसिद्धा। यास्वन्या आग्नेय्याद्याः 'सप्त दिशः', ता अपि नानाविधसूर्यापेताः, ते च सप्तम दिन ·४६ 8 तत्तिरीये चारण्य के भिः सोमाभीरक्षण इति(१२) । (१२ तदप्याम्नायः। दिग- भाज कातून करोतिए) । (१४)एतयैवाहता सहससू- यंताया इति वैशम्पायनः(१४) । (१५)तस्यैषा भवति । तत्र अवस्थिताः । तत्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादयः 'ऋ- विजः', भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छमी पोता नेष्टा अच्छावाका पानीघ्र इत्येते 'सप्त होतारः', य एतेऽत्र होत्रादयः 'ऋत्विजः', देवा भृत्वा सप्तादित्या इत्युच्यन्ते, हे मोमयागाधिपते 'तेभिः' होलरूपैरादित्यैः, नास्मान् 'अभि- रक्ष'। इत्यनयापीष्टकामुपदयात् ॥ ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थे इयमगाहता। दिशो नानासूर्या इत्येतद प्रस्तुताभिधानमित्याशयोत्तरमाह। (१३)"तदप्याम्नायः . करोति"(१२) इति। यदुनं दिशां नाना- सूर्यापतत्वं तदप्याम्नायः', शाखान्तरे कश्चिन् मन्त्रो ब्रूते, श्रता वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव । नत्व प्रस्तुतं किश्चित् तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति 'दिग्भ्राजः' तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूयाः, 'ऋतन्' वसन्तादिसचितानृतधर्मान्, 'करोति' तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति, न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण त- त्तदृतधर्माः सम्भवन्ति तस्मात् मन्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ॥ अथ के मुतिकन्यायेन दिशा बहुसर्यत्वं दृढोकरोति । (१४)"एतयैवावृताः • वैशम्पायनः"(१४) इति । एतयैवावृताः' ·१ प्रपाठके ७ अनुवाकः । यद्याव इन्द्र ते शत शतन्त भूमीः। उत स्युः । न त्वा व- जिन् सहस्र सूयाः ॥५॥ अनु न जातमष्ट रोदसी इति १५) । (१६ नानालिङ्ग- वति . अनेनैव प्रकारेण ऋतुधर्मा यत्र मन्ति तत्र तत्सम्पादकः सूर्यो- स्तीतिन्यायेन, ‘महससूर्यतायाः', सहस्रमङ्ख्याकसूर्योपेतत्वपर्यन्तं दिक्षु सूर्यभेदाः कल्पनीयाः, तत्र सप्तसूर्यत्वे किमाश्चर्यमिति 'वैशम्पायनः', प्राचार्यो मन्यते। श्रासहस्रमित्युपलक्षणं, अनन्ताः सूर्या इत्यर्थः ॥ अनन्तसूर्यप्रतिपादिकामृचमवतारयति । (१५)"तस्यैषा भ- अनुनजातम रोदसो इति' (१५) इति । 'यत्' यदि, हे 'इन्द्र', 'ते' तव, ‘शतं द्यावः स्युः' बहुभिः शतमझ्याभिर्युकाः धुलोकाः सम्भवेयुः, 'उत' अपि च, 'शतं भूमी स्यः' बड़ीभिः शतसङ्ख्याकाभिर्युक्ता भूमयोऽपि यदि सम्भवेयुः, हे 'वज्रिन्', तदानोमपि रोदमीजातं द्यावापृथिव्यामध्ये समुत्पन्न वां 'मह- ससूर्याः' सहस्रोपलचिता अनन्ताः सूर्याः, 'नान्वष्ट' नान्व- श्रुवते, वामनु न व्याप्नुवन्ति, एतावत्सु धुलोकेषु भूलोकेषु च मत्खपि तत्र तत्र स्थितं वामनु सूर्याव्याप्तेरपर्याप्ता देशाः, सूर्याणामनन्तत्वादित्यर्थः । इत्य नयापीष्टका उपदयात् ॥ मन्त्रोकमनन्त सूर्यत्वं युक्त्योपपादयति। (२६)"मानालिङ्ग- बात् • नानासूर्यत्वं' (१६) इति । यद्येक एव सूर्यः स्यात ।

·80 तैत्तिरीये चारण्यके वाहतूनां नानासूर्यत्व १६) । (१०)अष्टौ तु व्यवसिता इति । (सूर्यमण्डलान्यष्टात ऊर्ध्व। तेषामेषा भवति । (१८) चिचं देवानामुदगादनीक। चक्षुर्मित्रस्य तदानीं वसन्तानां नानालिङ्गत्वं न स्यात् न हि कारण- भेदमन्तरेण कार्यभेदः सम्भवति । तस्मादृतुधर्मवैलक्षण्यमि- ये बहुमर्यवमन्युयेयं ॥ कथनाई पूर्वत्रकश्यपोष्टम इत्येवं सूर्याणामष्ट सङ्ख्या वी- कृतेत्याशक्य तदभिप्रायं दर्शयति। (१७)"अष्टा तु व्यवसिता इति” (१७) इति। बाढं। सन्त्येव तत्तलिङ्गकल्पा अनन्ताः सूर्याः किन्तु तत्रास्ति कश्चिदिशेषः, 'व्यवसिताः' निश्चिताः, सूर्याः 'अष्टो' इत्येवंविधः पञ्चकर्णमप्तकाभ्यां सप्तानां सूर्याणां प्रत्य- क्षेण दृष्टत्वात् प्राण बातेनाष्टमस्यापि दृष्टत्वात् ॥ अष्टमयां निगमयति । (१८)"सूर्यमण्डलान्यष्टात मेषा भवति"(१८) इति । 'तेषां' अनेक सूर्यमण्ड लानां, प्रतिपा- दिकेयमविद्यते ॥ तामेतामृचं दर्शयति। (१९)"चित्रं देवानामुदगादनीकं सूर्य आत्माजगतस्तस्थुषश्चेति"(१९) इति । 'चित्र' बहुमण्डल- रूपत्वेन विचित्रं, 'देवानामनीकं' अन्धकाररूपत्वशरीरा- त्मकस्य शत्रोविनाशकत्वेन देवमैन्यरूपमादित्यमण्डलमुदगात् पूर्वस्यां दियदेति तच्च मण्डलजातं मित्रादीनां चक्षुखरूपं । • तेषा- .

·१ प्रपाठक घनुवाकः। ४६ वरुणस्याग्ने। आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम्। सूर्य श्रात्मा जगतस्तस्थुषश्चेति(१८) ॥ ६ ॥ साकं लाक्षिस्तप्ति तपा नानास्याः सूया नव च ॥ अनु० ॥७॥ अष्टमोऽनुवाकः ॥ (१'क्वेदमदं निविशते। काय, संवत्सरो मिथः । काहः केयं देव रात्री। क मासा ऋतवः श्रिताः(१) । अन्धकार-निवारणेन चक्षुषोऽनुग्राहकत्वात् तादृशं मैन्यं 'द्यावा- पृथिवी', 'अन्तरिक्ष', च ‘ाप्रा' लोकत्रयं खकोयप्रकाशे नापूर्य वर्त्तते, तथाविधमण्डलसमूहखामी ‘सूर्यः', 'जगतः' जङ्गमस्य, 'तस्थुषः' स्थावरस्य, 'च','श्रात्मा' खरूपं। इत्यनेनेटकामुपदयात्॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽनुवाकः । कल्पः । पुरसात् क्वेदमभ्रमित्येकामिति । पाठस्तु । (१)"क्के- दम, निविशते • क्व मामा तवः श्रिताः"(१) इति। पापो बिभ्रतीति 'अ' मेघस्वरूपं, तच्चाकाशे निरालम्बत्वेनास्माभिई- H ·तैत्तिरीय यारण्यके २ अर्धमासा मुहतीः निमेषास्त्रुटिभिः सह। केमा आप निविशन्ते। यदीता यान्ति सम्प्रति(२) । (२)काला अप्सु निविशन्ते । आपः सूर्ये समाहिताः ॥ १ ॥ ज्यते प्रतः कुत्राधारे निवमतोति प्रश्नः । न ह्यालम्बनमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यं, एतच्चोपलक्षणं, कारणमपि किमिति प्रष्टुरभि- प्रायः। एवं 'संवत्सराहोरात्रमासर्त्तवः', कस्मिन्नाश्रयेऽवस्थिता: किं वा तेषां कारणमिति हे 'देव' जगत्कर्त्तः, कथय । संव- त्सरस्य बद्धयवसमष्टित्वं द्योतयितुं 'मिथः', इत्युक्तं। बहवः कालावयवाः सम्भूय वसन्ति यत्र सोयं संवत्सरः ॥ कल्पः । अर्धमामा इत्युपरियादिति । (२)"अर्धमामा मुह- ताः यदीतो यान्ति सम्पति"(२) इति। 'अर्द्धमासमुहूर्त- निमेषाः', प्रसिद्धाः। कालपरमाणद्वयात्मकः कालड्यणुक स्त्रुटि: तथाविधैः 'त्रुटिभिः', 'मह', अर्धमामादयः कुत्राधारे स्थिताः कुतश्चात्पन्नाः । भूमी वर्तमाना आपो याः सन्ति ताः 'यदि', धर्मकाले 'इतः' भूमेः सकाशात्, ‘यान्ति'। दृश्यते हि तस्मिन काले सर्वत्र जलशोषः । 'सम्पति' तदानीम्, ‘इमाः' 'आपः', 'क निविशन्ते', च प्रामामाधारः कः ॥ कल्पः । काला अमु निविशन्त इति । तत्र प्रथमामाह। (२)“काला अमु निविशन्ते . विद्युत्सूर्ये समाहिता"(३) इति । पूर्वमन्त्रदोकानां प्रश्नानामिदमुत्तरं, संवत्सरादयः त्रुट्यन्ता- ·१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५.१ अमाण्यपः प्रपद्यन्ते। विद्युत्मयें समाहिता ।। दयः काला: पृष्टाः ते सर्वे 'काला:', "श्रम निविशन्ते',। आपो वा इदमग्रे मलिलमासीत् । इत्यपां जगत्कारण वेनाम्नात- त्वात् । तत्रैव कालानामवम्यानमुत्पत्तिश्च । तथाहि। मनुना तावदेवं स्मर्यते। अप एव समजादा तास वीर्यमवाम्जत् । नदण्डमभवदे॒मं सूर्यकोटिममप्रभमिति। परमेश्वरेण प्रथम स्ट शाखामु घनीभावमामर्थ्य प्रक्षिप्ते मति ब्रह्माण्डं निध्यन्नं तच्च ब्रह्माण्डमभिन्नं मद्यावदवस्थितं तावत: काल म्य मंवत्सर इति नाम सम्पन्नं । तथा च वाजमनेचिना हहदारण्यके समामन- न्ति। तद्यद्रेत प्रामीत्संवत्स गे भवनहः पुरा तत: संवत्सर श्रा- भाति । एवं ब्रह्माण्डे महाप्मु मंवत्सरे समुत्पन्ने मति तदवयवाः कालविशेषाः सर्वेऽप्यङ्ग्य एवोत्पना अस्वेव 'निविशन्ते', तदिदं काल प्रश्नस्योत्तरं। या एता 'श्राप:', भूमौ शुष्यन्ति ता: मी र ग्मिद्वारा 'सूर्ये समाहिताः', भवन्ति । धर्मकाले हि तोक्षण: सूर्यरश्मिभिर्जल शोषः मर्वैः प्राणिभिदृश्यते। अतएव बुद्धिम- भिरुतं सहस्रगुण मुत्मटुमादत्ते हि रसं रविरिति । इदं च क्वमा आप निविशन्त इत्यस्योत्तरं। तेभ्यः सूर्यरश्मिभ्यः मकाशात् 'अवाणि', जलं प्राप्नुवन्ति । रश्म यो हि स्खनिष्ठजलं धूमज्याति- मरुतां मेलनेनाभ्राकारमापादयन्ति । अतोऽभ्रस्य रश्मिगता आप एवोत्पत्तिकारण माधारश्च । इदं च केदमभ्रमितिप्रश्न- सोत्तरं । येयं 'विद्युत', मेघेषु दृश्यते सेयं 'सूर्ये समाहिता'। "2 ·પૂર तैत्तिरीये मारण्यके (४)अनवणे इमे भूमी। इयच्चासौ च रोदसी) । कि स्विदचान्तराभूतं । येनेमे विश्ते उभे। विष्णु- ना विधृते भूमी। इति वत्सस्य वेदना) । (६)दरा- सूर्यरश्मेरेव विद्युदाकारेण परिणतत्वात् । एतदुत्तरसामर्थात् क्वेयं विद्युन्निविशत इत्यपि प्रश्नोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ अथ द्वितीयामाह। (४)"श्रनवणे . रोदमी"(४) इति। वर्ण रूपविशेषः । तद्राहित्यमवर्णत्वं कुरूपत्वं केनापि कुरूप- वेन रहितम् अनवर्णत्वं सुरूपत्वं, 'दमे भूमी', उभे 'अनवणे', सुरूपे दृश्यते। अत्र दिवचनान्तभूमिशब्देन विवक्षितमर्थ श्रुति- रेव ब्रूते। 'इयं च भूमिरपि, ‘असा च' द्यौरपि, एते 'रोदसो' द्यावापृथिव्यग, भूमिशब्देन विवक्षिते इत्यर्थः । द्यावापृथिव्याः सुरूपत्वं नाम बहुविधदेवपरिपूर्णत्वं ॥ कल्पः । किंखिदचेति पञ्च वैष्णवीति । तत्र प्रथमामाह । (५)"किए खदत्रान्तराभूतं . वेदना (4) इति । 'येन' वस्तु ना, 'मे' द्यावापृथिव्यौ, 'उभे', अपि 'विधते' विशेषेण सर्वजग- दाधारत्वेन ते, 'अत्रान्तरा' अनयावापृथिव्यामध्ये 'किं- खिद्भूतं' किं नाम वस्तु तादृशं विधारकमभूत्, इति प्रश्नः । 'विष्णुना' व्यापिना परमेश्वरेण, 'भूमी' द्यावापृथिव्यो, 'विटते', 'इति' एवं, 'वत्माख्यस्य', महर्षेः 'वेदना' विज्ञानं । वत्मा हि स्मृतिकता, स च विष्णुमेव द्यावापृथिव्योर्विधारकं स्मरति । दूदञ्च किंखिदत्रेति प्रश्रस्योत्तरं ।

·१ प्रपाठक - अनुवाकः । ५३ वती धेनुमतो हि भूतं। सूयवसिनी मनुषे दशस्यै ॥ ॥२॥ व्यष्टम्नाद्रोदसी विष्णवेते। दार्थ पृथिवीमभिता मयूखैः ६) । (किं तहिष्णाबलमाहुः । का दीप्तिः किं परायणं । एका यहारयद्देवः। रेजती रोदसी उभे । . अथ द्वितीयामाह। (१)"इरावती मयूखैः”(६) इति। 'मनुषे' मनुष्यार्थम्, ‘एते' द्याव्याप्तथिव्या, 'इरावतो' अन्नवत्या बहनयुक्त, 'धेनुमती' धेनुमत्यौ, 'सूयवसिनी' शोभनर्यवसै- भक्ष्यैर्युके, 'दशस्ये' दातुमर्ह, 'भूत' अन्नादिदानशते भवतः । 'रोदसी' द्यावापृथिव्यावेतादृशा, 'व्यसनात्' विष्णुर्विशेषेण धृतवान् । हे 'विष्णो', त्वं 'पृथिवीम्' एतां द्युलोकमहितां, 'अभितः' अध उपरि च, ‘मयूखैः' शङ्कस्थानीयै रश्मिभिः 'दाधर्थ' धृतवानसि ॥ अथ हतीयामाह। (७)"किं तद्विष्णोर्बलमाहुः ० रोदमी उभे'(७) इति। 'यद्देवः' यो विष्णुः ‘एकः', एव, रजतो' राज- माने, 'रोदसी' द्यावापृथिव्या, 'उभे', 'धारयत्' इतवान् । तस्य 'विष्णोः', 'किं तद्दलं' तादृशी शक्तिः कुत आगता, थैर्मयूखै- ईतवान् मा 'दीप्तिः', 'का' कुतत्या, 'किं', च 'परायणं' तस्य सहायभूतं वस्तु, दूति प्रष्टारः 'आहुः' ।। * B. is here defective.

·तैत्तिरीये यारण्यके वाताहिष्णोर्बलमाहुः । अक्षराद्दीप्तिरुच्यते। विप- दाहारयदेवः । यहिणारेकमुत्तमं ॥३॥ - । अथ चतुर्थीमाह । (८)"वातादिष्णार्बलमाहुः . यद्विष्णोरे- कमुत्तम (८) इति । विष्णुईि वातरूपं सूत्रात्मानमुत्पाद्य तेन सूत्रेण सर्व जगद्धारयति। तथा च वाजमनेयिन श्रामनन्ति । वायु गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम मुत्रेणायञ्च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दब्धानि भवन्तीति । तम्मात् 'विष्णोः', 'बलं' धारणमामयें, 'वातात्', आगतम् इत्यभिज्ञा उत्तरं 'श्राः'। 'दीप्तिः' जगदवभासकं ज्योतिः, तच्च विष्णो: 'अक्षरात्' विनाशरहितात् स्वकीयात् परमपदात्, भवतीत्य- भिज्ञैः ‘उच्यते' । 'विष्णेहि जगत्मृष्ट्यादिनिर्वाहकमुपासकै- रुपास्यमिदम, अपरं, यच्च ज्ञानिभिर्वेद्यं, परमम्। अतएवा- मायते। तद्विष्णोः परमम्पदं सदा पश्यन्ति सूरय इति । तत्र पर विद्यागम्यं खरूपं विनाशराहित्यादक्षरम् । अतएवाथर्व- णिका श्रामनन्ति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति । तस्मादक्षरात् जगदवभामिका चैतन्यरूपा दोप्तिलभ्यते । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः । इद- ञ्च का दीप्तिरित्यस्यात्तरं । पुरुषसूके। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद स्याम्मतं दिवीत्याम्नायते। सर्वमप्येत जगत अस्य परमेश्व- रस्य चतुर्थांशः । श्रवशिष्टमंशत्रयं व्यवहारातीतत्वादमृतमवि- नश्वरं । स द्यातनात्मके स्वखरूपे मर्वदावतिष्ठते । तादृशात् 'त्रि- ·१ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ५५. अमया वायवश्चैव। एतदस्य परायणं । (१ पृ- च्छामि त्वा परं मृत्यु। अवम मध्यमं चतुं। लोकञ्च पुण्यपापानां । एतत् पृच्छामि सम्प्रति । (१९)अम- पात्' स्वरूपाइह्मणे लञ्चमामा ‘देवः' विष्णु, 'धारयत्', मवं जगद्धारयति, 'यत्' त्रिपाद स्तु, 'विष्णारेकम्', एव 'उत्तम', स्वरूपं तस्मात्रिपदादिति पूर्वबान्वयः । अथवा एतदुत्तरवशात् पूर्ववैको यद्धारदिति वाक्ये कथमेको धृतवानिति प्रश्न उन्त्रेयः॥ श्रय पञ्चमीमाह। ()"अग्नयो • परायणं"() इति । य एते 'श्रमायः' सावित्रादय पारुण केतु कान्ताः, ये च तत- सखिभृता 'वायवः', 'च' काराद्येऽप्यादित्याः, एतत् सर्व देवता- जातं, 'अस्य' विष्णाः, 'परायणं' सहकारिभूतं, दूदञ्च किं परायणमित्य स्योत्तरं ॥ कल्पः । पृच्छामि त्वा परं मृत्युमिति चतस्रो मृत्युमती- रिति। तत्र प्रथमामाह। (१०)"पृच्छामि • सम्प्रति"(१०) इति। अत्र कश्चिन्मुनिर्जिज्ञासुरभिज्ञमन्यं मुनिं पृच्छति। हे अभि- ज्ञगुने 'त्वां', प्रति चतुर्विधान् मृत्यून 'पृच्छामि'। परो- ऽवमा मध्यमश्चतुर्थश्चेत्येते मृत्यवः तेषां स्वरूपं ब्रूहि । चतुर्थ इत्येतस्मिन्नर्थे 'चतुः' शब्दः, तथा पुण्यकृतां पापिनाञ्च 'लोक', ब्रूहि । एतत् सर्वमिदानों 'पृच्छामि' ॥ अथ द्वितीयामाह। (१९)"अमुमाहुः • चन्द्रमाश्चतुरुच्य- ·५६ तैत्तिरीये यारण्यके माहुः परं मृत्यु । पवमानन्तु मध्यमं । अग्निरेवावमा मृत्युः । चन्द्रमाश्चतुरुच्यते ११) ॥ ४ ॥ (१२)अनाभागाः परं मृत्यु। पापाः संयन्ति सर्वदा । आभागास्त्वेव संयन्ति। यत्र पुण्यकृतो जनाः १९ । है"(११) इति । इद मभिज्ञस्योत्तरं । योऽमावादित्यः 'मुं', एव 'परं मृत्यु', पूर्व महर्षयः ‘पाहुः'। श्रादित्यस्य परिस्पन्द- बाहुल्येनायषः क्षये सति मृत्योरला नीयत्वात्। 'पवमान', वायु 'मध्यमं', 'मृत्युमाहुः'। प्राणवायो डोवन्यथासञ्चारे मति तत्क्लेशेन मृत्युः प्राप्यते। स च प्राणायामकुशलागि- भिः क्लेशेन ममाधातुं शक्यते । तस्मान्मध्यमो मृत्युः। जाठ. रामिर्यदा मन्दो भवति तदा व्याधिद्दारा मृत्युः प्राप्नो- ति म च चिकित्सकैरल्प प्रयामेन समाधातुं शक्यते तस्मात् 'अनिरवमो मृतः' । 'चन्द्रमाः', ओषधीनामधिपतिः, तद- नुग्रहाभावे सत्यन्नाभावान्मृत्युः प्राप्नोति। तस्मादसौ चतुर्थी हत्यः ॥ अथ तीथामाह। (२२)“अनाभोगाः परं मृत्यु • यत्र पुण्य- कृतो जनाः"(१२) इति । 'पापाः' श्रुतिस्मृत्यु बतानेन पापमेवाच- रन्तः पुरुषाः, 'अनाभोगाः' सुखलेशेनापि होनाः कृमिकोटा- दयः सन्तः, सर्वदा परं मृत्यु', 'संयन्ति' कतिपयैरेवादित्यपरि- स्पन्दैरन्पायुषः मन्तः पुनः पुनर्जायन्ते म्रियन्ते च,मेयं सर्वदा पर ·१ प्रपाठके ८ अनुवाकः ॥ १५२ तता मध्यममायन्ति । चतुमग्निं च सम्प्रति १२) (१४)पृच्छामि त्वा पापकृतः। यत्र यातयते यमः। त्व- वस्तब्रह्मन प्रब्रहि। यदि वेत्थाऽसता गृहान १५ ॥५॥ "कश्यपादुदिताः सूयाः। पापानिन्ति सर्वदा। (१५) । मृत्युं प्राप्तिः । ये तु श्रुतिस्मृतिमार्गवर्तिनः ते सर्वेपि 'प्राभोगाः' सम्पूर्णाः सर्वभागयुकाः सन्तः, तादृशं स्थानं प्राप्नुवन्ति । 'यत्र' यस्मिन् स्वर्गे, पूर्वे 'पुण्यकृता जनाः' देवाः, वर्तन्ते तत्र गच्छन्ति । एतत्तु लोकञ्च पुण्यपापानामित्य स्यात्तरं ॥ अथ चतुर्थो माह । (१३)"ततो . सम्प्रति"(१३) इति। 'ततः' पूर्वानेभ्योऽत्यन्तपापकृद्भ्योऽत्यन्तपुण्यवद्भ्यश्च, अन्ये ये पुरुषाः मिश्राणि पुण्यपापान्याचरन्ति ते 'सम्पति' मनुष्यजन्मनि, मध्य - माधमचतुर्थमृत्युञ्च तदा प्राप्य प्रतीकारैः समादधते। एतदपि पुण्यपापलोकप्रश्नस्योत्तरं ॥ कल्पः । पृच्छामि त्वा पापकृतश्चतस्रो निरयवतीरिति । तत्र प्रथमामाह। (१.४)"पृच्छामि ग्टहान्"(१) इति। हे 'ब्रह्मन्', 'वां' इन्द्रं, 'पृच्छामि'। किं पृच्छ मोति तदुच्यते। 'पापकृतः', प्राणिनो 'यमः', 'यत्र' स्थाने, ‘यातयते' क्लेशयति, तत्र स्थानं 'नः' अस्मभ्यं, त्वं 'प्रब्रूहि' । 'यदि', 'श्रमतः' पापिनो जन्तोः, 'टहान्' पातकानि, 'वेत्थ', तईि शुश्रूषवे मह्यं ब्रूहि ॥ अथ द्वितीयामाइ । (१५)"कश्यपादिताः • वामवैः'(१५) ·तैत्तिरोये यारण्यके सदस्योरन्तर्देशेषु। तत्र न्यस्यन्ते वासवैः(१५) । (१६ तेऽ- शरीराः प्रपद्यन्ते। यथाऽपुण्यस्य कर्मणः। अपाण्यपा- दकेशसः। तत्र तेऽयोनिजा जनाः(१६) । (१ मृत्वा इति। योयं कश्यपाख्योष्टमः सूर्यो महामेरी नित्यं वसति। तस्मादुत्पन्ना आरोगादयः मप्तसूर्याः तदीयमूर्तिविशेषा अन्ये सहस्रमङ्ख्याकाः ते सर्वेपि 'रोदस्योरन्तः' द्यावापृथिव्या- मध्यदेशेषु रौरवादिनरकप्रदेशेषु, 'पापान्' पापिनः प्राणि- नः, 'सर्वदा', 'निन्ति' नि:शेषेण मारयन्ति, मारिताश्च ते पापिनः वामवैः' निवामहेतुभिः सूर्यरश्मिरूपैर्देवैः, 'तत्र', 'न्य- स्यन्ते । तेम्वेव नरकप्रदेशेषु पुनरपि बाधिता उत्पाद्य स्थाप्यन्ते ॥ अथ बतीयामाह । (१६) "तेऽशरीराः निजा जनाः"(१६) इति। 'ते' पापिनः, तेषु नरकस्थानेषु 'शरीराः' सम्पूर्णवयव- समीचीनावयवरहिताः, 'प्रपद्यन्ते' जन्म प्राप्नुवन्ति, 'अपुण्यस्य कर्मणे यथा', योग्यं तथा प्राप्नुवन्ति । तत्र कश्चित्यापी पाणि- शून्यः कुणिर्भवति। अपरः पादहीनः पङ्गुर्भवति। अपरः केशहीनः खलतिर्भवति । एवम् 'अपाण्यपादकेशामः', विकृत- शरीरा जायन्ते। किञ्च तेषु नरकस्थानेषु केचित् 'यो- निजाः', जन्तवो भवन्ति । तन्मध्ये केचित्खेदजाः कमिदंशा- द्याः। अपरे उद्भिदाः तरुगुल्माद्या भवन्ति । अतएव वाज- मनेयिनः। पञ्चामिविद्यायां दक्षिणोत्तरमार्गरहितानां पा- ।

·१ प्रपाठक - अनुवाकः। ५४ पुनर्मत्युमापद्यन्ते । अद्यमानाः स्वकर्मभिः॥ ६ ॥ आशातिकाः कृमय इव । ततः पूयन्ते वासवैः(१०)। (१८)अपैतं मृत्यु जयति । य एवं वेद। स खल्वेवंविदा- । पिनामीदृशं जन्मामनन्ति । अथ य एता पन्थानौ न विदुः, श्रा कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशकमिति । छान्दोगाश्चैवमामनन्ति तानीमानि मुद्राण्यमकदावृत्तानि भूतानि भवन्तीति ॥ अथ चतुर्थीमाह । (१७)"मृत्वा • वामवैः'(१७) इति । तेषु नरकस्थानेषत्पन्नाः प्राणिन: सकृत् 'मृत्वा पुनः', उत्पद्यन्ते 'मृत्युं', प्राप्नुवन्ति, जन्ममरणसहस्राणि प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । ते च 'खकर्मभिः' खकीयैः पापैः, ‘अद्यमानाः' भक्ष्यमाणाः, कर्मपरवशा इत्यर्थः । तेषामेव मध्ये अस्मत्प्रत्यक्षसिद्धो दृष्टान्त उदाहियते । 'श्राशातिकाः' आगत्य शात्यमानाः अस्माभिरेव बाध्यमानाः शिरोवस्त्रखट्वादिषु वर्तमाना:, 'कमय दुव' यूकामत्कुणादय दव, यूकादयः पापिनो यथास्माभिः प्रति- क्षणं मार्यन्ते एवमन्येपि पापिनो देवैार्यन्ते इत्यर्थः । अथ ब्राह्मणं । (१८)"अपेतं मिद्धवागमनः"(१८) इति । 'यः' पुमान, ‘एवं' कम्यपादुदिताः सूर्या इत्याधुक्रप्रकारेण, कम्यपमहिमानं जानाति असौ ‘एतमपमृत्यु' कृमिकीटोद- केयूक्रमपाष्टमृत्यु, 'जयति । विदुषः पापेवप्रवृत्तेर्युको मृत्यु- अयः । किञ्च स खलु' 'ब्राह्मणः', ‘एवं वित्' कश्यपमहिमा- .

·६० तैत्तिरीये श्रारण्यके मणः। दीर्घश्रुत्तमा भवति। कश्यपस्यातिथिः सिद्ध- गमनः सिद्धागमनः(१८) । (१८)तस्यैपा भवति १), (२०)श्रा यस्मिन्त्सप्त वासवाः। रोहन्ति पूा रुहः ॥ ७ ॥ ऋषिर्ह दीर्घश्रुत्तमः। इन्द्रस्य धी अतिथिरि- भिज्ञः सन्, 'दीर्घश्रुत्तमो भवति' दोघं चिरकालं कपोप- श्रूयते, सम्यगनुष्ठाताऽयमिति ततोयतिशयो बहूनां देवानां मुखाच्छवणं बहवोपि देवा: कश्यपममीपं गत्वा ब्राह्मणोऽय- मारुणके तुकं सम्यगनुतिष्ठति इति पुनः पुनः कथयन्ति अतोयं दीर्घश्रुत्तमः। परलोके 'कश्यपस्यातिथिः', इव पूज्यो भवति । किञ्च स ब्राह्मण: खेच्छया कश्यपसमोपगमनागमनयोः समर्थी भवति ॥ अथ ब्राह्मणेकार्थस्य प्रतिपादिकामृचमवतारयति । (१९)"तस्यैषा भवति'(१९) इति ॥ तामेतामृचं दर्शयति। (२०)"श्रा यस्मिन्त्मप्त • अतिथि- रिति"(२०) इति। 'यस्मिन्' कश्यपे, सप्तसङ्ख्याका आरोगादयः सूर्या: 'आरोहन्ति', कम्पादेवोत्पद्य स्थितिं लभन्त इत्यर्थः । कीदृशाः सप्त सूर्याः, 'वासवाः' जगन्निवामहेतवः, 'पूर्व्यासः' सृष्ट्यादावुत्पन्नत्वेन प्रथमाङ्कुरभूताः, तस्य 'इन्द्रस्य' परमैश्वर्य- युक्तस्य कन्सपस्य, 'दीर्घश्रुत्तमनामकः', कश्चित् 'ऋषिः', 'धर्मः: दीप्यमानः सन्, 'अतिथिः', सम्पन्नः। इत्यनयेटकामुपदध्यात् । अतएव बौधायनः । मा यस्मिन्त्रग्ने नयेति दे इति ।

·प्रपाठके - अनुवाकः । ६१ سم ति(२०) । (२२ कश्यपः पश्यको भवति। यत्सर्वं परिण- श्यतीति सौम्यात्(२१) । (२२)अथाग्नेरष्टपुरुषस्य । तस्यै- या भवति(२२) । (२२)अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्। विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्य॑स्मज्जुहुराण- मेनः। भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेमेति(२३) ॥ ८॥ ० अथ ब्राह्मण मुच्यते। (२२)"कश्यपः . मोक्ष्म्यात् (२१) इति। यायमष्टमः सूर्यः रूढ्या 'कश्यपः', इति नान्नाभिधी- यते स एवावयवार्थपर्यालोचनायामाद्यन्तयारक्षरयोर्यत्यासेन 'पश्यकः', भवति । 'यत्' यस्मात् कारणात्, अत्यन्त सूक्ष्म त्वेन दिव्यदृष्ट्या 'सर्व' अतीतानागतादिकं, परितः ‘पश्यति' । तदेवं कश्यपप्रकरणं ममाप्याग्निप्रकरणमारभते। (२२)"- थाग्ने ररपुरुषस्य भवति (२२) इति । 'अथ' कश्यपमहिमा- कथनानन्तरं, 'अष्टपुरुषस्य', अष्टमङ्ख्याकमूर्तियुक्तस्य, 'अग्नेः', महिमा कथ्यत इति शेषः। 'तस्य' अग्नेः, महिमप्रतिपादिके- यविद्यते ॥ तामेतामृचं दर्शयति । (२३)"अग्ने नय . विधेमेति" (२३) इति। हे 'श्रग्ने', 'राये' धन प्राप्त्यर्थम्, 'अस्मान', 'सुपथा नय' शोभनेन मार्गेण प्रापय। हे 'देव', त्वं 'विश्वानि वयुनानि' सर्वान् मार्गान, जानन मन् वर्तमे। 'जुहुराणं' कुटिलम्, 'एन:' पापम्, 'अस्मत् युयोधि' अस्मत्सकाशादियोजय, 'ते' तुभ्यं, 'भू- ·६२ तैत्तिरीये पारण्य के सभाहिता, दशस्ये, उत्तमम, उच्यते, गृहान, स्वकर्मभिः, पा, रुह, इति ॥ अनु०८॥ नवमोऽनुवाकः । (१'अग्निश्च जातवेदाश्च। सहोजा अजिरा प्रभुः । वैश्वानरो नयापाश्च। पङ्किराधाश्च सप्तमः । विसर्प- यिष्ठाम्' अत्यधिकां, 'नमउति' नमस्कार प्रतिपादकं वाक्यं, 'विधेम' कुर्यास्म । इत्यनयेटकामुपदध्यात् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽनुवाकः । कल्पः । अग्निश्च जातवेदाश्चेत्यष्टाविति । पाठस्तु । (१)"श्र- ग्निश्च • क्षिता इति"(१) इति। श्रन्यादयः शब्दा मूर्त्तिवि- शेषाणां नामधेयानि। तत्र, 'पतिराधाः', योनीनां मर्ति- विशेषाणां मध्ये 'सप्तमः', ज्ञेयः विमर्पच्छब्देन विमोति नाम विवक्ष्यते। मोऽयम् 'अनीनां', मध्ये 'अष्टमः', 'एते' अग्न्या- दयः, 'ऋष्टा', मूर्त्तिविशेषाः ‘वसवः' सर्वेषां प्राणिनां निवास- हेतवः, स्वयञ्च 'चिताः' सुखेन निवामं प्राप्ताः । 'इति' शब्द अत्र प्रतीकसहे घरमकण्डिकायाः विधेमेतीति प्रतीकं नास्ति ।

·१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ३ वाष्टमोऽमीनां । एतेऽष्टा वसवः क्षिता इति । यथा- वैवानेरर्चिवर्णविशेषाः । नीलार्चिश्च पीतकार्चिश्चे- तिर) । अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य । (४)प्रभ्राजमाना व्यवदाताः ॥ १ ॥ याश्च वासुकि वैद्युताः। रजताः परुषा श्यामाः । उपधानप्रदर्शनार्थः । अस्यामृच्यभिहितानि नामान्येवोपधान- मन्त्राः। अग्निस्तया देवतयाङ्गिरखड्डुवासीदेत्येवं सर्वत्रोपधानं ॥ अथ ब्राह्मणमुच्यते। (२)“यथर्वेवाग्ने • पीतकार्चिश्चेति"(२) इति। वननतिक्रम्य 'यथत', यस्यगर्यादृशो वर्णविशेषः । तस्मिन् ऋतो 'अग्नेः', अपि 'वर्णविशेषः', तादृगेव भवति । एवं मति क्वचिदृतो 'नोलार्षिः', क्वचिच्च 'पीतार्चिः', इत्या- दिकं द्रष्टव्यं ॥ कल्पः । प्रधाजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्ये- कादशरुद्राण्य इति। तदेतदुभयविधं विधत्ते। (३)"अथ . स्त्रीकस्य"(३) इति । 'अथ' अग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादन- न्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्तिभिरेकादशभिः स्त्रीमूर्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ॥ तत्र पूर्ववनामधेयरूपान् मन्त्रान् दर्शयति । (५)प्रधाज- इत्येकादश'(४) इति। अत्रापि प्रधाजमानास्तया देवतयाङ्गिरखड्डवासीदे त्यादिकं द्रष्टव्यं । 'याच', इत्युपन्यासा- र्थमुच्यते । न तु नामान्तःपाती वैद्युतपर्यन्ता ये उक्तास्ताः 'इति', माना: ० ·१४ तेत्तिरीये चारण्यके कपिला अतिलोहिताः। जवा अवपतं ताश्च । वैद्युत इत्येकादश) । (५)नैनं वैद्युता हिनस्ति। य एवं वेद(५) । (६)सहोवाच व्यासः पाराशयः। विद्युद्दधमे- वाई मृत्युमैच्छमिति ॥ २ ॥ तथा च प्रधाजमान्यस्तया शब्देन परामृश्यन्ते । इत्येकादशवायु मम्वन्धिपुरुषगण:। एक- कस्मिन् गणे पुरुषबाहुल्यात् 'प्रचाजमानाः', इत्यादि बहुव- चननिर्देशः शः । एकादशस्त्रोगण कस्येति विहितत्वादानाता अपि स्त्रीनाममन्त्रा अत्रानेयाः । देवतयाङ्गिरखछवासीदेति मन्त्रपाठः सम्पद्यते ॥ उक्तवायुगणवेदनं प्रशंसति । (५) नैनं • एवं वेद"(५) इति । 'यः' पुमान्, वायुगमाहात्म्यं 'वेद', 'एन', 'वैद्युतः', अग्निरनिरूप: 'न हिनस्ति' । एतस्योत्तमफलत्वं द्योतयितुं वैद्युतबधस्य करतां दर्शय- ति। (६)“महोवाच • मृत्युमैच्छमिति”(६) इति । पराशरस्य पुत्रो 'व्यामाख्यः', महर्षिः योस्ति 'म:', खल्वेवम् ‘उवाच', विद्यु- तानिना क्रियमाणो यो बधः तमेव 'अहं', 'मृत्युमैच्छ' तस्य मरण स्थानिकरत्वात् म एव बध एको मृत्युशब्दस्य मु. ख्यार्थः । तदपेक्षयान्येषां पापिष्ठत्वाभावादितरे बधा मृत्यव एव न भवन्तीत्यहं मन्ये ॥ अत्र रेखापातक्रमेण नवपादाः सन्ति, अपक्षतास्तु दश । + D पुस्तके "गण" शब्दो नास्ति ।

·१ प्रपाठक बनुवाकः । (७)न त्वकाम५ हन्ति। य एवं वेद(७) । (८)अथ ग- न्धर्वगणाः । स्वानभ्राट् । अढारिबम्भारिः। ह- स्तः सुहस्तः । कृशानुर्विश्वावसुः । मूर्ध्वन्यात्सूर्यवीः । कृतिरित्येकादश गन्धर्वगणाः) । (१"देवाश्च महादे वाः। रश्मयश्च देवा गरगिरः(१०॥३॥* विद्युद्दधस्थातिकष्टत्वं प्रदर्घ वेदितस्तदधराहित्यलक्षणं फलं पूर्वोक्तमुपमंहरति। (७)"न त्वकाम. एवं वेद ७) इति। एवं वेदितुर्विद्युडधपरिहारार्थिवाद्विद्धधे कामरहितं वेदि- तारं स वैद्युतोऽशनि व ‘हन्ति । कल्पः। खानभ्राडित्येकादश गन्धर्वा: पदश: पश्चादिति । तदेतविधत्ते । (८)“अथ गन्धर्वगणा:"(८) इति। वायुगणान- न्तरं 'गन्धर्वगणा:', उपधेयाः॥ गन्धर्वाणां नाममन्त्रान दर्शयति । (६)"खानभ्राट • ग- धर्वगणा:"(९) इति। खानादीनि गणनामधेयानि खानतया देवतयाजिरबडुवामौदेत्येवमुपधानं कर्त्तव्यम् । एकादशमयाका य एते गन्धर्वगणास्तान् प्रशंमति। (१०)"देवाश्च देवा गरगिरः”(१०)इति। देवाः खयं द्योतमानाः। महादेवाः' इतरेषु देवेषु मध्ये गुणैर्महान्तः, 'रश्मयः' दीप्तिमन्तः, 'देवाः' इतरेषामपि द्योतयितारः। 'गरगिरः'विषमपि निगीर्य जरयन्ति। * अकादश पादाः सन्ति । नियमस्तु सर्वत्र दशपादानां । रेखा- पातम्भमेणातिरिक्तपादोऽत्र जातः स्यादित्य नुमीयते । .

·६८ तैत्तिरीये धारण्यके (११)नैनं गरी हिनस्ति। य एवं वेद(११) । (१२)गौरी मिमाय सलिलानि तक्षती। एवं पदी विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुर्षी । सहसाक्षरा परमे व्यामन्निति १२) । (१३)वाचा विशेषणं(१३) । (१४)अथ एतवेदनं प्रशंसति। (११)"नैनं गरो एवं वेद"(१२) इति । वेदितुर्विषबाधा नास्ति ॥ कल्पः । गौरी मिमायेत्ये केति। (१२)“गौरी मिमाय . व्यो- मन्निति"(१२) इति । 'गौरी' शुलवा सरखती या शब्दब्रह्मा- त्मिका, मा 'मिमाय' मिमीते, खकोयैः शब्दरभिधेयं सर्वं जगत् परिविनत्ति। किं कुर्वती, 'सलिलानि' उदकजन्यानि सर्वाणि भूतजातानि, 'तक्षती' स्वव्याप्या नानाकुर्वती। एकैकस्य हि पदार्थस्य बहनि नामधेयानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं प- यीयबहुत्वदर्शनात्। यद्यप्यत्र प्रतिनिमित्तभूता अवयवार्था भिद्यन्ते तथापि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनि- मित्तभेदः। अतः शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति, मा च सरखतो छन्दोभेदादकपद्यादिरूपेण वर्द्धमाना 'सहस्राचरा' सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायवादनन्ताक्षरा, अब 'ब- भूवषी' भवितुमिच्छां कृतवती, ‘परमे व्योमन्' विविधरक्षके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि स्थिता, इत्यनयेष्टकामुपदयात् ॥ अस्या सुचस्तात्पर्य दर्शयति । (१९)"वाचा विशेषणं (१३) दति। वाग्देवताथास्तुतिरस्याचि क्रियत इत्यर्थः ।।

·१ प्रपाठक, अनुवाकः । निगदव्याख्याताः । ताननुक्रमिष्यामः(१४) । (२५)वराहक स्वतपसः ॥४॥ विद्युन्महसा धूपयः । श्वापयो गृहमेधाश्चेतीति। कल्पः। वराहव इति मप्तवाता: पदश इति। तदेतदि- धत्ते। (२४)"अथ निदगव्याख्याताः ताननुक्रमिय्यामः"(१४) इति। 'प्रथ' सारखतेष्टकोपदधानानन्तरं, 'निगदव्याख्याताः' उपाधेयाः । निगद्यमानेनैव मन्त्र पाठेनैव तेषां वायूनां महि- मा विस्पष्टमाख्यातो भवति, 'तान्' एतान् मन्त्रान्, 'अनु'- क्रमेण, कथयिष्यामः ॥ प्रतिज्ञातान्मन्त्रान् दर्शयति। (१५) वराहव खतपमः . शिमविद्विषः"(१५) इति । अत्र वराहव इत्यारभ्य ग्टहमे- धा इत्यन्तैः षभिः पदैः पर्जन्यप्रवर्त्तका वायुविशेषा उच्यन्ते । तेषां गणरूपत्वादेकै कगण स्थान् बहून् विवक्षित्वा वराइव इत्यादि बहुवचननिर्देशः। वरं श्रेष्ठं वर्षमाइयतोति वराहः, ते च बहवः 'वराहवः'। ये वायवः 'खतपमः' स्वयमेव तपन्ति न तु तापार्थमग्निमादित्यं वा अपेक्षन्ते 'खतपसः'। विद्युत्समानं महस्तजो येषान्ते 'विद्युन्महमः' । 'धूपयः' गुग्गुलदशाङ्गादिद्र- व्यान्तरैरनपेक्षेण खशरीरगतसुगन्धेनैव सर्वान् पदार्थान् धूप- यन्तो वामितान कुर्वन्तो वर्तन्ते । 'श्वापयः', 'श' शब्द पाशु- शब्दपर्यायः ततः शीघ्रव्यापिन इत्युक्तं भवति। ग्टहेषु बधाहाः K2 ·१० तैत्तिरीये चारण्यके घे चेमेऽशिमिविदिषः(१५) । (१६)पर्जन्याः सप्त पृथिवीम- भिवर्षन्ति । दृष्टिभिरिति । एतयैव विभक्तिविपरी- 'यहमेधाः', 'च'कारः घमां समुच्चयार्थः। 'इतीति' इतिशब्द- दयेन यथोकनिर्वचनप्रख्यातमहिमत्वं प्रदर्श्यते। एवं षड्विधा वायुगणा एकदेशवर्तिनो निर्दिष्टाः । गणान्तरं तु देशान्तरव- तित्वात् पृथक् निर्दिश्यते । शिमिः कर्म कृष्यादिकं तस्य वि- घातकाः शिमिविद्विषः तविपरीताः 'अशिमिविद्विषः' कृष्या- धन कूलप्रवृत्तयो वायव इत्यर्थः । तादृशा 'ये च', मन्ति तेऽपि पूर्वोतषड्गुणवनिगदेनैव व्याख्यातमहिमान इत्यभिप्रायः। पत्र नामान्येव मन्त्राः। तथा सति वराहवस्त या देवतयाङ्गिरख- वासोदेत्येवमुपधानं सम्पद्यते ॥ तच्छब्दैरेव व्याख्यापितो यो महिमा तं महिमानं मम पुनः प्रकट यति। (१६) “पर्जन्याः • तेषामेषा भवति (१६) इति । पूर्वोक्तः सप्तभिवायुगणैः प्रवर्तिताः सप्तविधा मेघाः 'वृष्टिभिः', अस्माभिर्दृश्यमानाभिः 'पृथिवी', 'अभि'लक्ष्य 'वर्षन्ति', इत्ये- पां वायूनां महिमा। निराधारेऽन्तरिक्ष मेघान् सम्पाद्य बहु- विधजलमङ्गहो योऽस्ति यस्य देशविशेषस्य यावदपेक्षितं तत्र तावदेव वर्षणं यच्चास्ति 'मः' माऽपि, अचिन्त्यतन्महिमति दयितुम् ‘इति'शब्दप्रयोगः, यया रीत्या भूमावभिवर्षणं 'एतयैव', रीत्या 'अमून्' सर्वान्, 'लोकान्', 'पर्जन्याः', 'अभि- । ..

·१ प्रपाठक बनुवाका ताः। सप्तभिवातैरुदीरिताः। अमूल्लोकानभिवर्षन्ति । तेषामेषा भवति १६) । (१०समानमेतदुदकं ॥५॥ उदेत्यव चाइभिः। भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति। दिवं । वर्षन्ति'। इयांस्तु विशेषः। यद्विभक्तिवैपरीत्यविशिष्टं भजनं, भूमि प्रतिपर्जन्यानामधोमुखत्वम्, उपरितनालोकान् प्रत्यभि- वर्षणार्थ मूर्धमुखत्वमिति। बैपरोत्यञ्च नो/भिवर्षणमथुक- मिति शनीयम्। यस्मादेते पर्जन्याः पूर्वोकैः ‘सप्तभिः' वायुगणैः, ‘उदीरिताः' ऊर्ध्वं प्रेरिताः। दृश्यते हि वायूनां सर्वतः प्रेरणमामा । तस्मादधोवर्षणवद्यायुवशादूचं वर्षणमपि सम्भवत्येव । 'तेषां' पूर्वीक्रवायूनाम्, ऊर्ध्वाधोवर्षणमामर्थ्यप्रति- पादकेयमग्विद्यते ॥ तामेतामृचं दर्शयति । (१७)"समानमेतदुदक दिवं जिन्वन्यमय इति"(२०) इति । यत् 'उदकं', भूमौ वृष्टं यच्चोर्ध्व- लोकेषु तत् सर्वे 'समानं' द्रवखभावतामेव, तथापि 'अभिः' कैश्चिदहोभिर्दिनैः, 'उदेति च' ऊर्ध्वमपि गच्छति च, पुनरपि कैश्चिद्दिनैः 'अवैति च' अधोऽपि गच्छति। तत्रागतेनोदकेन 'पर्जन्या भूमि', 'जिन्वन्ति' प्रीणयन्ति। यथा 'अग्नयः' ऊ- यज्वाखाः। एवमूर्ध्वाभिमुखाः पर्जन्याः, ऊर्ध्वगतिमामान्या- दमय इत्युच्यन्ते । ते चोर्ध्वाभिवर्षणेन 'दिवं', प्रीण यन्ति । इत्यनयेष्टकामुपदयात् ॥

·. तैत्तिरीये श्रारण्यके जिन्वन्त्यमय इति१०) । (१८)यदक्षरं भूतकृतं। विश्वे देवा उपासते। महर्षिमस्य गोप्तार। जमदग्निमकुर्वते १८) । (जमदग्निराप्यायते। छन्दाभिश्चतुरुत्तरः। राज्ञः सोमस्य तृप्तासः ॥६। म तथा च बौधायन पाह। समानमेतदिति दृष्टिमतीति इकाविशेषस्य वृष्टिमतीति नामधेयम्। एवमुत्त स्त्रिभि- मन्त्रैलीकाप्यायितशंयुनामकानामिष्टकाविशेषणमुपधानं । एवाह । यदक्षरमिति लोको जमदग्निरित्याप्यायितस्त- छंयोरिति शंयुरिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। (१८)"यद- सरं . जमदग्निमकुर्वते"(१८) इति । न चरति न विनश्यति कदाचिदपीति 'अक्षरं' यत्परं ब्रह्म वस्तु, 'भूतकृतं' आकाशा- दिभूतरूपेण निष्यन्नं । अत एवोपनिषद्याम्नायते । तदात्मानं खयमकुरुतेति। तादृशं 'विश्व' सर्वेपि, 'देवाः', 'उपामते'। 'अस्य' अक्षरस्य, ‘गोप्तारं' रक्षितारं, 'जमदग्न्याख्य', 'महर्षिम्', 'अकुर्वते' देवा इन्द्रादयः स्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं वयमुपासते, मनुष्याणामनुग्रहार्थं जमदग्निप्रभृतिकमहर्षिमहामस्याक्षरस्याप- देष्टारमकुर्वते। ऋषयो हि तत्तवेदप्रवर्त्तनेन मनुष्येभ्यो धरम- पदिश्य तत्सम्प्रदायं परिपालयन्ति ॥ अथ द्वितीयं मन्त्रमाह। (२८)"जमद निराप्यायते दिशो दिश:'(१९) इति। स च 'जमदनिः', 'चतुरुत्तरैः' अक्षर- . प्र- ·१ प्रपाठके ६ धनुवाकः । ब्रह्मा वीयावता। शिवा नः प्रदिशा दिशः(१८) । {र तच्छ योराहणीमहे । गातु यज्ञाय। गातु यज्ञ- पतये । दैवौ स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिमानुषेभ्यः । ऊर्ध्व जिगातु भेषजं। शन्नो अस्तु विपदै। शं चतु- चतुष्टयादुत्तरभाविभिर्गायचादिभिश्छन्दोभिः, खेनोपदिष्टे- मन्वैा, 'पाप्यायते' प्राणिनाभिवर्द्धयति, ते च प्राणिनः 'वीर्यावता' शक्तिमता, 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'राजः' राजमान्यस्य 'भोमस्य' लतात्मकस्य, पातारो भूत्वा 'हप्ताम:' कृतकृत्यत्व- बुद्ध्या हप्ता भवन्ति । मैव प्तिः स्पष्टोक्रियते। 'न:' अम्माकं, 'प्रदिशः' प्राच्याद्या मुख्यदिशः, श्रामय्याद्या अवान्तर दिशः', च 'शिवाः' शान्ताः सम्पत्राः, सर्वदिखर्तिप्रजासुखहेतवः सम्प- बा इत्यर्थः ।। अथ हतीयं मन्त्रमाह। ।२०)"तच्छयोरावृणीमहे • शं चतुष्पदे"(२०) इति । 'शं' प्राप्तानां रोगादीनामुपशमनकारणं, 'योः' आगामिनां रोगादीनां वियोगकारणं। 'तत्' कर्म, अरुणकेतु काख्यम्, 'श्रावृणीमहे' प्राभिमुख्येन प्रार्थयामहे । 'यजाय' तस्मिन्नारुणकेतु केऽनुष्ठीयमानस्योत्तरकताः ‘गातु' गतिं, 'श्रावृणीमहे' प्रार्थयामहे। 'यज्ञपतये' यजमानस्य, च 'गातु' गतिं फलप्राप्तिम्, 'श्रावृणीमहे'। 'नः' अस्माकं, 'देवोः स्वस्ति' देवैः सम्पादितः क्षेमोस्तु, 'मानषेभ्यः' पत्रा- ।

·७२
तैत्तिरीये धारण्यके
व्यदे)। (२/सोमपा३ असोमपा३ इति निगदव्या-
ख्याताः(११)
व्यवदातार्हति गरगिरस्तपस उदकं तृप्तासश्चतुष्पद
एकञ्च॥ अनु० ॥
० व्याख्याता:"
दिभ्यश्च, 'स्वस्ति' क्षेमोस्तु, इतः 'जय', मर्वदा 'भेषज'
सर्वानिरनिवारणं, 'जिगातु' प्राप्नोतु, म 'नः' अस्मदीयाय,
:दिपदे' मनुष्याय, च 'शं' सुखमस्तु, 'चतुष्पदे' पशवेऽपि,
'शं' सुखमस्तु ॥
अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते। (२१)“मोमपार
(२१)इति। अथ निगद व्याख्याता इति यदुपक्रान्तं तदत्रोप-
संहियते । वराहव इत्यादिषु शं चतुष्पद इत्यन्तेषु मन्त्रेषु ये
'सोमपाः', देवा: ये च 'अमोमपाः', ते सर्वेष्यभिहिताः, मुति-
इयमाख्यानार्थम्। प्रश्नाख्यानयोरिति सूत्रेण प्रश्नवनिश्चि-
ताख्यानेपि सुतस्य विहितत्वात्। त एने सर्वदेवाः 'निगद-
व्याख्याताः'। मन्त्र पाठेनैव तदर्थपर्यालोचनायान्तत्तन्महिम्नः
प्रतीयमानत्वात् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनवाकः ॥ ८ ॥

·१ प्रपाठके १० धनुवाकः। ७३ अथ दशमोऽनुवाकः । (१)सहसदियं भूमिः। परं व्याम सहस्रवत् । अ- श्विना भुज्यू नासत्या। विश्वस्य जगतस्पती १) । (२)जाया भूमिः पतियाम। मिथुनं ता अतुर्यथाः। पुत्रो वृहस्प- . कल्पः। इति सहसदियमित्या संयानीरिति। तत्र प्रथ- मामाह।(२)"महसदियं भूमिः जगतस्पतो"(१) इति। 'दूयं' दृश्यमाना, 'भूमिः', 'सहस्रवृत्' उपकारकतया सहस्रमङ्ख्याकैः पुरुषैब्रियमाणा प्रार्थमाना भवति, तथा 'परं व्योम' उत्कृष्टं खर्गस्थानमपि, ‘महसत' सहस्रमङ्ख्याकैर्देवैः प्रार्थमानं भव- ति। ते एते द्यावापृथिव्या 'अश्विनौ' अश्विमदृशी, यथाऽश्विनी सर्वेषामुपकुरुतः, एवमेते द्यावापृथिव्यावपोत्यर्थः । कीदृशाव- श्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्त्तनेन ‘भुज्यू' भोगहेतू, ‘नासत्या' कदाचिदप्यमत्यरहितो, अत एव 'विश्वस्य जगतः', 'पती' पा- लयितारी॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"जाया भूमिः • स्त्रीपुमम्"(२) इति। पूर्वमन्त्र द्यावापृथिव्यावश्विरूपेण स्तुते इह तु मिथुनरूपेण स्वयेते। येयं 'भूमिः', मा 'जाया', जायतेऽस्यां प्राणिजातमिति व्युत्पत्तेः। यत्तुः व्योम', तत् ‘पतिः', देवानां विविधरक्षकत्वेन, पालयतीति पतिः इति व्युत्पत्तिसम्भवात्। द्यावापृथिव्या 'ते' L ·तैत्तिरीये धारण्य के ती रुद्रः। सरमा इति स्त्रीपुमं२)। (२)शुक्र वामन्यद्र- जतं वामन्यत्। विषुरूपे अहनी द्यौरिव स्थः ॥ १॥ विश्वा हि माया अवथः स्वधावन्तौ। भद्रा वां पूष- उभे 'मिथुन', यथा भवति तथा 'अतुर्यथाः' परस्परं गच्छथः। तुरोगतावितिधातुः । तथामङ्गतयोावापृथिव्योरुत्सङ्गवर्ती 'वृहस्पतिः', एकः 'पुत्रः', 'रुद्रः' अग्निः । रुद्रो वा एष यद- ग्निरिति श्रुतेः । मायमपरः पुत्रः, 'सरमा' वेदिः, मरः सरण- मनुष्ठानप्रवृत्तिः मा च मीयते परिच्छिद्यते अत्रेति 'सरमा', मा च तयोर्दुहिता। 'इति' एवं, ‘स्त्रीपुमं' एका स्त्री द्वौ पुमां- साविति अपत्य त्रयं सम्पन्नं ॥ अथ हतीयामाह। (३)"शुक्रं वा • रातिरस्तु"(३) इति । पूर्वत्र द्यावापृथियौ दम्पतिरूपेण स्तुते। दह त्वहोरात्र- रूपेण स्तुयेते। हे द्यावापृथिवी 'वां' युवथोर्मध्ये, 'अन्यत्' परं स्वरूपं, 'शुक्र' शुक्रवणं भाखरमहः । 'अन्यत्' इतरत् स्वरूपं, 'रजतं' निश्यनुष्ठितथागोपलक्षितकृष्णवर्णोपेता रात्रिः, इत्येवं युवां 'विषुरूपे' विलक्षण रू पयुक्त, 'अहनो' अहोरात्रे, 'स्थः', ते युवां ‘यौरिव' छुन्नो कम्य श्रादित्य इव, सर्वस्वोप- कुरुत इति शेषः । हे 'स्वधावन्तो' अन्नवन्ता, युवां दवा 'हि' यस्मात, 'विश्वा माया' सर्वा अपि मतीः, 'अवथः' रक्षथः । मति बन्ने सर्वेषां बुद्धिः प्रसीदति तस्माद् द्वे 'पूषण' पोषकी ·७५ १ प्रपाठके १० अनुवाकः। णाविह रातिरस्तु(२) । (५)वासात्या चित्रौ जगतो नि. धाना। द्यावाभूमी चरथस्म५ सखाया। तावश्वि- ना रासभाचा हवं मे। शुभस्पती आगत सूर्यया सह) । 'त्युनौह भुच्चुमश्विनोदमेधे । रयिन्त्र कश्चिन्म- ० देवा, 'वां' युदयोः, 'ह' कर्मणि, 'रातिभद्राऽस्तु' अन्नादि- दानं कण्याणं भवतु ।। अथ चतुर्थी माह । (५)"वामाला सूर्यचा सह'(४) इति । अहोरात्ररूपेण स्तुतयोः पुनः सखिदयरूपेण स्तुतिः क्रियते । हे द्यावापृथियो ‘द्यावाभूमी', युवां 'सखायौ' सखियमिय, 'मञ्चरथः' सम्भूय वर्ते थे। कीदृशी सखाचौ, 'वासात्या' वस- तिमहतः, देवानां मनय्याणाञ्च निवामं प्रयच्छथ इत्यर्थः । 'चित्री' विलक्षण भोगप्रदत्वेन नानाविधी, 'जगतो निधाना' सर्वस्यापि प्राणिजातस्य निधान म्थानीयो, 'रामभावा' रासभा गर्दभावेवाश्वम्थानीयौ ययोरश्विनावधास्ता बामभाश्याख्या, तथाविधौ ‘अश्विना' अश्विमदृशो, 'तो' देवा, युवां 'शुभ- स्पती' शोभनस्य कर्मण: पालको सन्ता, 'सर्वया' उघसा, 'सह', द्यावापृथिया मह 'हवं' मदीचं यज्ञं प्रति, 'आगतं' प्रागच्छतं ॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)"त्युग्रोह • घुद्भिरपोदकाभिः''(५) इति। हे 'अश्विना', 'उद मेघे' उदक सहितमधे, अवस्थित 12 ·०६ तैत्तिरीये धारण्यक मृवां अवाहाः। तमूहथुनाभिरात्मन्वतीभिः। अन्त- रिक्षानिरपोदकाभिः(५) ॥ २ ॥ (६)तिसः क्षपास्विरहाऽतिव्रजभिः। नासत्या भुज्यु- मूहथुः पतङ्गः। समुद्रस्य धन्वन्नाद्रस्य पारे। त्रिभी र- 'भुज्यु' पालकं, 'तं' उदकसङ्घ, 'अइथुः' वहथः, सम्पादयथः । कीदृशमुद कम छ, 'नौभिः', तरणीयमिति शेषः । कीदृशीभि- नीभिः, 'श्रात्मवतीभिः' दृढस्वरूपयुक्ताभिः, 'अन्तरिक्षघुद्भिः' भूमिस्पर्शमन्तरेण जलस्योपर्यन्तरिक्षे प्लवनशीलाभिः, 'अपोद- काभिः' उदक प्रवेशरहिताभिः, निच्छिद्राभिरित्यर्थः । अश्विनो रुदकस्य वहने दृष्टान्तः, 'त्युग्रः' अत्युग्रो मूर्खः, 'कश्चित्' पुमान्, 'ममवान' मरणं प्राप्यमाणपि, 'रयिं' धनं, 'न', प्रयच्छति किन्तु 'श्रवाहाः' भावहत्येव, यद्दा स्वयमेवावहरति । यथा स लुब्धोऽत्यादरेण धनं सम्पादयति, एवमश्विनावप्यादरेण दृष्टिं सम्पादयत इत्यर्थः॥ अथ षष्ठीमाह। (६)"तिस्रः षडवैः'(६) इति । 'नाम- त्या' असत्यभाषणरहितावश्विनौ देवी, 'तिस्रः क्षपाः' रात्रित्रयं, 'बिरहाः' अहस्त्रयञ्च नैरन्तरेण, 'अतिव्रजभिः' अतिशयेन गच्छद्भिः, 'पतङ्गैः' पक्षिसदृशेरितस्तत: सञ्चारिभिर्मेधैः, 'भुज्यु' पालकं जलममूह, 'ऊहथुः’ युवां वहथः। कुत्रदेश इति तदुच्यते। 'आईस' जाल पूर्णस्य, 'समुद्रस्य', 'पारे' परभागे, .

·१ प्रपाठक १० अनुवाकः ॥ थैः शतपद्भिः पडश्वैः(६) । ( सवितारं वितन्वन्तं। अनु' बनाति शाम्बरः। श्रापपूरप शम्बरश्चैव। सविता रे पर्सा भवत् । “त्य सुवृप्तं विदित्वैव। बहुसामगि- रं वशी ॥३॥ 'धन्वन्' निर्जले मरुदेशे । कीदृशैर्मचैः, 'त्रिभिः' तत्तद्देशमनु- मृत्योत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधैः, 'रथैः' रथमदृशैः। यथा रथा उपरिमहान्तं भारं वहन्ति तथा बहुजलभारवाहिन इत्यर्थः । 'शतपद्भिः' शतसङ्ख्याकाः पदा: जलधाराः पाद- सदृशा येषां तादृशैः, अनन्तधारेरित्यर्थः । ‘षडश्वैः'षटप्रकार- व्याप्तियुक्तः, उत्तमादीनां त्रयाणामागमनार्थास्तिस्रो व्याप्तयः पुनर्गमनास्तिस्त्र इत्येवं षड्विधव्याप्तयः ॥ अथ सप्तमीमाह । (७)"मवितारं • रेपमो भवत् "(७) इति । शम्बरमुदकं तस्योदक स्य धारको मेघः 'शाम्बरः', स च 'वित- न्वन्तं' वृष्ट्यर्थ र सीन् विस्तारयन्तं, 'मवितारम्' श्रादित्यम्, 'अनुबध्नाति' स्वानुग्रहार्थमाश्रयति । 'श्रापपूः' प्रापशब्दो जल- वाची तेन जलेन पूर्णः, 'शम्बरः' पूर्वानः शाम्बरो मेघो यः मापि, 'अपरेपमः' पापरहितायाः सर्वानुग्राहिकाया दृष्टः, 'मविता', 'भवदेव' उत्पादयिता भवत्येव ॥ अथाष्टमीमाह । (८)"त्य५ सुदप्तं • सोमनसुषु'(८) इति। 'सुलतं' सुष्टु बप्तियुक्त, उदकपूर्णमित्यर्थः। 'बहुमोमगिरं' बहवः ·तैत्तिरीये यारण्यके अन्वेति तुयो क्रियान्तं । आयस्यान्सोमतृप्सु- घुस सङ्ग्रामस्तमौद्योऽत्योतः। वाचा गाः पिपाति तत्। स तसोभिः स्तवाऽत्येत्यन्ये। रक्षसाऽनन्विताच मोम्या गिरः शास्तनितरूपा यस्यामा बहुमेमगीः, बहुवि- धगर्जनयुक इत्यर्थः । तादृशं त्यं पूर्वा मेघं, 'विदित्वा', 'वशी' स्वाधीन मेघः, 'तुयः' अादित्यः, 'तुम भब्दो रश्मिनाम, तदां- स्तु ग्रः । स च ‘वक्रियां वक्र कुटिलं दृष्टिविमुखं, 'त' मेचं, 'अन्वे- ति' वर्षयितुमनुगच्छति। किं कुर्वन्, ‘मामलप्मुशु प्रायल यान्' मोमेन हप्यन्तीति मोमहवा यजमानाः, तेषु निमित्तभृतेषु, वृटेरागमनमायः तस्य प्रेरणमायसः तत् प्रेरणं यान् अप्राप्नु- वन, प्रायस्यान्, दृष्टिं प्रेरयितुमुद्यमं कुर्वन्नित्यर्थः । एतैर- भिर्मन्बैरियका उपदयात् ॥ कल्पः । म मनाम इति द्वे दति । तत्र प्रथमामाह। (८)"स मङ्गामः अनन्विताश्च वे"() इति। 'मः' अादित्यः, 'गाः' गवादीन् पशन्, 'तत्' अप्सु उदकं, 'पिपाति' पाययति । कोदृशीगा:, 'वाचः' शब्द यन्तोः, पूर्वमुदकाभावात् हृषार्ताः सत्या जलपानार्थ इन्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः । कीदृशः स श्रा- दित्यः, ‘सङ्ग्रामः' समूहवाची ग्रामशब्दाऽत्र रश्मि मङ्घमाचरो । सम्प्राप्त ग्रामो रसिमझे। येनामी मङ्गामः, रशिभिः पूर्ण इत्यर्थः। तमो द्यति खण्ड यतीति 'तमोद्यः', प्रत्येर श्वैः ऊतो :

·१ प्रपाठके १० घनुवाकः । ७६ ये । ९ अन्वेति परिवृत्याऽस्तः । एवमेता स्था अश्वि-' ना। ते एते द्युःपृथिव्याः । अहरहर्गर्भ दधाथे १०) ० रक्षिता त इति अत्यातः'। अश्वामि इयोम्यत्वोमि नरोमोत्यश्व- नामस्वत्य शब्द आम्नातः । श्रादित्वा श्वैः स्वकीयरथे स्थितः। 'म:' श्रादित्यः, 'तत्' तदा, 'गोभिः' वृष्ट्या परितुष्टानां प्रा- णिनां वाग्भिः, 'स्तवा' स्वयमानः सन्, 'अन्ये' अन्यान् देवान, 'अत्येति' अतिक्रामति, सर्वदेवाधिकत्वेन भासत इत्यर्थः । ये च दिव्या जना: 'रक्षमा' रचनो जात्या, 'अनन्विता:' श्रम- बद्धाः, देवपक्षपातितः सर्वः स्तुयत इति शेषः ॥ अथ द्वितीयामाह। (१०)"अन्वेति गर्म दधाथे"(१०) इति । 'अस्तः' क्षिप्तः, श्रादित्येन प्रेरितो मेघः, परित्य' पुन- रपि दृष्ट्यर्थं पर्यागत्य, 'अन्वेति' भानुकूल्येन गच्छति, वर्षती- त्यर्थः। हे 'अश्विना', 'ते एते' यथोतवृष्टि युके द्यावापृथिव्या ये विद्येते, तयोः ‘एवं उक्रेन प्रकारेण, उपकुर्वन्तो 'एता' युवां, 'स्थः' वर्तेथे। कथमुपकार इति तदेव स्पटी क्रियते। 'द्यु:- पृथिव्याः' द्यावापृथिव्याः, 'अहरहः', प्रतिदिनं, 'गर्भ दधाथे' जलद्वारा तत्तत्प्राण्युत्पत्तिवीजं सम्पादयथः । एवमेताभ्यां मन्त्राभ्यामिष्टके उपदयात् ॥ अतः परं ब्राह्मणवाक्यमुच्यते। तत्र द्यावापृथिव्या बहुधा ।

·तैत्तिरोये यारण्यके (११)तयोरेता वत्सावहोरात्र। पृथिव्या अहः। दि- वो राचिः। ता अविसृष्टा। दम्पती एव भवतः(११) । १९२'तयोरेता वत्सौ। अग्निश्चादित्यश्च । रावत्सः । श्वेत आदित्यः। अहोग्निः ॥ ५ ॥ ताम्रो अरुणः। ता अविसृष्टौ। दम्पती एव भवतः(१२)। प्रशंस्थते । तत्रैकां प्रशंसामाह। (११)"तयारतो ० एव भवतः (११)इति । 'तयोः' द्यावापृथिव्योः, "एता' अहोरात्ररूपी कालो, वत्म स्थानीयौ, तत्रोत्पन्नत्वात। तयोर्मध्ये 'पृथिव्याः' गोस्था- नीयायाः, 'अहः', वत्म स्थानीयं, 'दिवः', च 'रात्रिः', च वत्म- स्थानीया। प्रशंमारूपत्वान्नात्र विभागे कारणमन्वेष्टव्यं । 'तो' एतावहोरात्ररूपी वत्मा, परस्परम् 'अविसृष्टा दम्पती एव भवतः' इति ॥ अथ द्वितीयां प्रशंसामाह। (१२)"तयोरेती • एव भवतः" (१२) इति । 'तयोः' द्यावापृथिव्याः, यो वत्मौ अहोरात्ररूपी पूर्वमुक्ती, तयोरहोरात्रयोरग्न्यादित्या वत्मा, योयं 'श्वेत श्रादित्यः', रात्रेर्वत्मस्थानीयः, रात्रेः परभागे तदाविभी- वात्। योयं 'ताम्रो अरुणः', च अग्नी ईषट्रकस्तानः, अत्यन्त- रक्तः अरुणः, सोयमहो वत्स स्थानीयः, अनि पाकाद्यर्थमनिः प्राणिभिः प्रज्वाल्यते। अन्यत् पूर्ववत् ॥ , ·१ प्रपाठके १० अनुवाकः । ८१ * . एव भवतः"(१३) (१२)तयौरेती वत्सौ। वृत्रश्च वैद्युतश्च । अमेह॒चः। 4. द्युत आदित्यस्य। ता अविसृष्टौ । दम्पती एव भव- तः(१३) । (१४)तयोरेता वत्सौ॥ ६ ॥ उष्मा च नीहारश्च। हचस्योमा। वैद्युतस्य नीहारः। तो तावेव प्रतिपद्यते (१४), (१५) ५ सेय रात्री गर्भिणी पुत्रेण संवसति। तस्या वा एतदुल्वणं। यद्रात्री रश्मयः। टतोयां प्रशंसामाह। (१३)"तयोरेतो इति । तयोः' अग्न्यादित्ययाः, 'वृत्रः' श्रावरको धूमः, द्युतः' पातपः। अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ चतुर्थी प्रशंमामाह। (१४)"तयोरेती • प्रतिपद्यते"(१४) इति । तयोः' वृत्रवैद्युतयोः, 'वृत्रस्य' आवरकस्य धूमस्य, 'ऊमा', वत्सम्थानीयः । मति हि धूमे अनोमा भवति । उष्णत्वमूभा। 'वैद्युतस्य' पातपस्य, ‘नोहारः', वत्म स्थानीयः । नोहारो हि- मवान् । 'तो' ऊभनीहारो, 'तावेव' स्वकारणभूतो वृत्रवैद्युता- वेव, 'प्रतिपद्येते', कारण योरेव लोयेते न तु कार्यान्तरं जन- यतः । एवं साक्षात्परम्परया च द्यावापृथिव्या प्रशस्ते ॥ अथ रात्रिं तदत्यमादित्यश्च विशेषेण प्रशंसति। (१५)"मे- य) रात्री गर्भिणी • एवमेतस्या उल्बणं'(१५) इति । येयं रात्रिरादित्यवत्सस्य समानत्वेन निरूपिता, 'मेयं रात्रिः', गर्भ- रूपमादित्यं धारयन्ती तेनादित्येन 'पत्रेण', मह निवसति । * अनिसृछाविति । पुस्तकयाठम्। M

·CR
तैत्तिरीये धारण्यके
येथा गार्गर्भिण्या उगवणं । एवमेतस्या उल्क ण (१५) । (१६)प्र-
जयिष्णुः प्रजया च पशुभिश्च भवति। य एवं वेद। एत-
मुद्यन्तमपि यंतञ्चेति। आदित्यः पुण्यस्य वत्सः १६ ।
(१०)अथ पवित्राङ्गिरसः १८) ॥ ७ ॥
स्थो,पादकाभि,वंशी,दधाथे, अग्नि,स्तयोरेती वत्सौ,
भवति चत्वारि च॥ अनु० १० ॥
..
',
अत एव रात्रावादित्यो नास्माभिर्दश्यते । श्रादित्यस्य रश्मय
उबणस्थानीयाः। 'यथा', लोके, 'गर्भिण्या गाः', उल्बो गर्भण
महान्तर्वर्तते। "एवं', आदित्यस्य 'रमथः', अपि 'रात्रौ',
श्रादित्येन सहावस्थितत्वान्नास्माभिर्दृश्यन्ते ॥
यथोकराज्यादित्य योर्वेदनं प्रशंसति । (१६)"प्रजयिष्णु:
पुण्यस्य वामः (१६) इति । 'य:', रात्रिमाहात्म्यं, 'वेद', सोयं प्रजा-
पत्पादकः, भवति', । श्रादित्यमहिमावेदनात् उदयास्तमय-
युक्रमादित्यं प्राप्नोति। उदयस्थानेऽस्त मयस्थाने च खेच्छया
गन्तुं समर्थी भवति, किन्वादित्यवत्, 'पुण्यस्य वत्मः' धर्म-
देवतापुत्रः, भवति ॥
वक्ष्यमाणानुवाकतात्पर्य मङ्गुह्य दर्शयति । (१७)"अथ पवि-
चाङ्गिरसः (१७) इति। संयानीएकामन्त्रकथनाद नन्तरं पवित्र-
भूता अङ्गिरोनामाङ्किता इष्टकामन्त्रा वक्ष्य न्त इति शेषः ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यकं प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

·१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ८३ एकादशोर iऽनुवाकः । ११ पवित्रवन्तः परि वाजमासते। पितैषां पुत्मा - भिरक्षति वृतं। महः ममुद्रं वरुणस्तिरोदधे। धीरा इच्छेकुर्धरुणेधारभं) । (२'पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते। कल्प: । पवित्रवन्तः, पवित्रन्ते, ब्रह्मा देवानां, अमतः सत्, दूति चतस्त्रः पवित्रवत्य उत्तरम्मिन्निति । तत्र प्रथमामाह। (२)"पवित्रवन्त: ० धरुणेवारभं"(१) दति। 'पवित्रवन्तः' दशा- पवित्रयुक्ता विग्यजमानाः, 'वाज' अन्न, 'पर्यासते' परितः सेवन्ते । अन्नमुद्दिश्य सोमयागं कुर्वन्तीत्यर्थः । 'एषां' सोमया- जिनां, 'पिता' पालकः, 'प्रत्नः' पुरातना ब्रह्मा, 'व्रतं' एत- कर्म, 'अभिरक्षति', । 'महः' महापौढं, 'समुद्रं' समुद्रस्य म- दृशमन्तरिक्षं, 'वरुणः' जलाधिपतिर्देवः, 'तिरोदधे' कर्मफल- वेन दृष्टिं दातुं मेराच्छादयति । 'धीरा दत्' बुद्धिमन्त 'धरुणेषु' अग्मिधारकेषु यागग्रहेषु, 'पारभ' प्रारब्धं, 'कु:' शकाः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"पवित्रन्ते तत्समाशत"(२) इति। हे 'ब्रह्मणस्पते' अन्नस्य मन्त्रस्य वा पालक सेोम, 'ते' बदथे, 'पवित्र' शोधकम, इदं दशापवित्रं, 'विततं' विस्ता- रितं, 'प्रभुः' तेन पवित्रण शोधितत्वात त्वं कर्मणे ममर्थः, . M2 ·8 तैत्तिरीये यारण्यके प्रभुगीचाणि पर्येषि विश्वतः। अतप्ततनून तदामो अश्नुते । शृतास इद्दहन्तस्तत्समाशतर) । (२)ब्रह्मा दे- वानां । "असतः सद्ये ततक्षुः ॥ १ ॥ सन, 'विश्वतः' सर्वतः, 'गात्राणि' यज्ञाङ्गानि, 'पर्येषि' व्या- नोषि । पवित्रेणाधितस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति शोधितस्य तु सोमस्य यज्ञाङ्गत्वमस्तीत्यत्र हविरन्तरं दृष्टान्त त्वेनोपन्य म्यते । 'तप्ततनूः' अतप्ता तनूः स्वरूपं यस्य पुगेडाशादेः मायं अतप्ततनूः तादृशः पुगेडाश:, 'श्रामः' अपक्वः सन्, 'तत' यज्ञाङ्गत्वं 'नानुते' न व्याप्नोति । यो विदग्धः स नेता यो- ऽष्टतः म रौद्र इति श्रुतेः । 'टतास इत्' पक्का एव पुगे- डाशादयः, 'वहन्तः' यज्ञं निर्वहन्तः, 'तत्' यज्ञाङ्गत्वं, 'समा- शत' सम्यक प्राप्तवन्तः । यः ष्टतः स देव इति श्रुतेः । अपक्कस्य पुरोडाशादेर्यज्ञाङ्गत्वं यथा नास्ति, पक्वस्य तु यथा विद्यते, तथा पवित्रणाशोधितस्य सोमस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति, शोधितम्य तु विद्यत इत्यभिप्रायः ॥ अथ तृतीयमन्त्र प्रतीकं दर्शयति । (२)“ब्रह्मा देवानां”(३) इति। ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामित्ययं मन्त्रः त्वमग्ने हदय इत्यनुवाके व्याख्यातः ॥ अथ चतुर्थमन्त्रमाह। (४)"श्रमत: • श शङ्कृतोऽवमन्"(४) इति। अमच्छब्देन जगत्कारणमव्यतावस्थापनमुच्यते । मच्छब्देन व्य- ·१ प्रपाठके ११ चनुवाकः। ५ ऋषयः सप्तात्रिश्च यत् । सर्वे चयो अगत्यश्च । न- क्षः शङ्कृतोऽवसन्) । (४)अर्थ सवितुः श्यावाश्वस्या- कदशापन्नं जगत्। 'ये', 'मप्तर्षयः' मरीचिवमिष्ठप्रमुखाः, तन्मध्ये मुख्यः ‘अत्रिश्च', 'यत्' यः, विद्यते ते 'सर्वे', 'अमतः' जगत्कार- णाद व्यकात् मकाशात, 'मत्' व्यकं जगत, 'ततचः' रक्षणा क्षितं निष्पादनं कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन् कल्पे सृश्यधिका- राथं तपस्तवा वर्तमानकल्ये जगत्कारणादव्य कात् मकाशात ख खाधिकारोचितं व्यतं जगदुत्पादितवन्तः। अव्यक्तायुक्तमुत्य- नमित्ययमर्थ उपनिषद्याम्नायते। अमदा इदमग्र श्रासीत्, ततो वै सदजायतेति। एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषाः अस्मिन् जन्मन्यारुणके तुकमग्निं चिन्वन्ति, ते सर्वेऽप्यागामिजन्मनि श्र- व्यगस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किञ्चैते कर्मानुष्ठातारः 'नक्षत्रैः' दिवि भासमानैः मह, 'शङ्कृतोऽवमन्' सर्वप्राणिनां सुखका- रिणे वसन्ति, द्युलोके नक्षत्ररूपेणेोत्पद्यन्त इत्यर्थः । तथा चान्यत्राम्नायते। यो वा दह जयते श्रम स लाकं नक्षत्रे । तनक्षत्राणां नक्षत्रत्वमिति। एतैश्चतुर्भिमन्त्रैरुपदध्यात् ॥ अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह। (५)अथ सवितुः श्रवर्ति- कामस्य'(४) इति । पूर्वमथ पवित्राङ्गिरमेति अङ्गिरोनान्नो महर्षेः सम्बन्धिन दृष्ट कामन्त्रान् प्रतिज्ञाय ते दर्शिताः 'अथ' तेभ्योऽनन्तरं, 'यावाश्वस्थ' ज्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्म हर्षेः, सम्ब. .

·६ तैत्तिरीये यारण्यके वर्तिकामस्य५) । (६)अमो य ऋक्षा निहितास उच्चा। नक्तं ददृशे कुहचिद्दिवेयुः। अदब्धानि वरुणस्य घृता- नि। विचाकशचन्द्रमा नक्षत्रमेति । तत् सवितु- वरेण्यं । भर्गो देवस्य धीमहि ॥ २॥ न्धिन दलकामन्त्रा उच्चन्त इति शेषः । कीदृशम्य, 'सवितुः' प्रेरक म्य, मन्त्रसम्प्रदायप्रवर्तकस्वेत्यर्थः । 'प्रवर्तिकामम्य' वर्ति- वर्तनं लोक व्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्य तेन वैराग्यमुपस्न च्छते, तो वैराग्यकामध्ये त्यतं भवति ॥ कल्पः । श्रमी य इति सप्त मध्य इति। तत्र प्रथमामाह । (६)"श्रमी य . नक्षत्र मेति"(१) इति । 'सृक्षाः' नक्षत्रविशेषाः, 'श्रमी' अस्माभिर्दृश्यमानाः, 'उच्चा' उच्च स्थाने दिवि, 'नि- हिताः' प्रजापतिनावस्थापिताः, ते नक्षत्रविशेषाः, 'नक' रात्री, 'ददृशे' विस्पष्टं दृश्यन्ते, 'दिवा' अहनि, 'कुहचित्' क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । 'वरुणस्य' नक्षत्रज्याति- षामावरकस्य मौर्यतेजसः, 'व्रतानि अदधानि' व्यापाराः के- नाप्यहिंमिताः। तस्मात् तेजोऽन्तराभिभावकस्य भावस्य सूर्य- तेजसः केनाहिंमितत्वाद इनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न भासन्त इत्यर्थः । 'चन्द्रमाः', तु 'विचाकश त्' विशेषेण प्रका- शमानं, ‘नक्षत्रम्', 'एति' प्रानति, न तु सूर्यवनक्षत्राण्यभि- भवति । तम्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ॥

·१ प्रपाठके ११ चनुवाकः। धियो यो नः प्रचोदयात्() । (तत् सवितुर्वणीम.. हे। वयं देवस्य भोजनं। श्रेष्ठ सर्वधातमं । तुरंभ- गस्य धीमहि । अपागूहत सविता तृभीन् । सर्वान् । अथ द्वितीयामाह। (७)"तत् म वितुर्वरेण्यं • प्रचोदयात्" (७) इति । 'वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं, 'सवितुः' प्रेरकस्य सूर्यस्य, 'तत्' प्रसिद्धं, 'भर्ग:' तेजः, 'धीमहि' ध्यायामः, 'यः' मविता, 'नः' अस्माकं, 'धियः' बुद्धीः, 'प्रचोदयात्' प्रकर्षण प्रेरयति, तस्य सवितुरिति पूर्वत्रान्वयः ॥ अथ हतीयामाह । (८)"तत् मवितुः • भगस्य धीमहि"(८) इति । 'वयं' यजमानाः, 'मवितुर्दैवस्य', 'तत्' तेजः, 'वृणीमहे' प्रार्थयामहे। कीदृशन्तेजः, 'भोजन' भोगसाधनं, 'श्रेष्ठं अति- शयेन प्रशस्तं, 'मर्वधातम' सर्वस्य जगतोऽतिशयेन धारयितं, 'तुरं' तणे, ‘भगस्य' सौभाग्ययुकस्यादि त्यस्य, 'धीमहि तत्ते- जो ध्यायामः ॥ अथ चतुर्थी माह । ()"पागूहत • भविष्याम:'(८) इति । 'मविता' सूर्यनक्षत्रप्रकाशस्थावरणेनाध्यापादकान् ‘सर्वान्', ' भीन' रम्मीन्, 'दिवः' अन्तरिक्षात् सकाशात, 'अपागृहत' 'व- गृहति' रात्री गुप्तत्वेन स्थापयति । तस्मात् कारणात् 'तानि' न- क्षचज्योतींषि, 'नतं' रात्री, 'दृशे' दर्शनीयानि, भवन' योग्या भवन्ति । अयमर्थः । अहनि सूर्यरश्मिध्वाविर्भूतेषु तैरभिभू- ·तैत्तिरीये श्रारण्यके दिवो अन्धसः। नक्तं तान्यभवन् दृशे। अस्थ्यस्था स- म्भविष्यामः() । (१०)नाम नामैव नाम में ॥ ३ ॥ नपुरसकं पुमा स्त्यस्मि । स्थावराऽस्म्यथ जङ्गमः। तत्वान्नक्षत्रज्योतीव्यन्धानि भवन्ति, प्रकाशरहितानि भवन्ति, रात्री तु सूर्यः स्वकीयान् रश्मोनुपसंहरति, अत आच्छा- दकाभावान्नक्षत्रज्योतींषि प्रकाशन्त इति। अहनि नक्षत्र- ज्योतिषामभावे दृष्टान्त उच्यते। यथा वयं 'अस्थि' शरीरगतं, 'अस्थ्या' असृजा रकेन, 'सम्भविष्यामः', एवमिदमपि द्रष्टव्यं ॥ अथ पञ्चमोमाह। (१०)"नाम नामैव ० यजे यक्षि यहाहे च'(१०) इति। यथा पूर्वेषु मन्त्रेषु सूर्यनक्षत्रादिरूपेण दृष्टका स्तोतुं तत्तदस्तुमहिमा वर्णितः। एवमत्रापि परमात्मरूपेण स्तोतुं परमात्मनः सर्वात्म्यमुच्यते। तदेतन्मन्त्रद्रष्टुब्रह्मविदो वचनं । अत्राद्यो दौ नामशब्दो नकारान्ती नामधेयमाच- क्षाते। हतीयो नामशब्दः प्रसिद्धिवाचकमव्ययं । तत्र ब्रह्मवि- त्युमान् खानुभवं प्रकट यति । 'मे' मम ब्रह्मात्मभूतस्य, पूर्वम- ज्ञानदशायां देवो मनुष्यो गौरश्व इत्येवं तत्तजन्म सु यत् 'नाम', व्यवह्रियते तत् सर्व 'नामैव' नामशब्दमात्रमेव खलु, नतु तत्र परस्परविलक्षण: कश्चिदर्थोस्ति । अत एव छन्दोगा उपनिषद्येवमामनन्ति, वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति । योयं विकारः शरीरादिदृग्यते स सर्वापि वानियाद्यं नाम- - ·१ प्रपाठक ११ अनुवाकः ॥ CE यजे यक्षि यष्टाहे च १०) (१)मया भूतान्ययक्षत। प. शवा मम भूतानि। अनुबन्थ्योऽस्म्यहं विभुः (११) मात्रमेव न तु वास्तवः कश्चिद्विकारास्तोति तस्यार्थः । देवति- द्वैमनश्यादिशरीरभदस्य तत्तन्नामव्यतिरेकेण वास्तवत्वाभावे मति किं तवास्तवं स्वरूपमिति चेत् तदुच्युते, मर्वेष्वपि वसुषु यदनुगतं सर्वाधिठानकार पापं ब्रह्म तदेव ब्रह्मविदो वास्तवं स्वरूपमित्यभिधीयते। लोके यत् 'नपुंमकं' शरीरं, यश्च ‘पुमान', या च 'स्त्रो', तत् सर्वमहमेव 'अस्मि'। यश्च ‘स्थावरः' वृक्षादिः, यापि 'जङ्गमः' मनुष्यपश्वादिः, तदुभयमय हनेव 'अस्मि'। तथा वर्तमानयजमानरूपेण 'यजे' याजनं करोमि, अतीतयजमानरू- पण 'यक्षि' यागं कृतवानस्मि, भविय्य द्यजमान रूपेण 'यष्टा' यागं करिष्यामि । सर्ववस्तु ब्वनुगतं मच्चिदानन्दरूपमेकाकारं यद्रह्म वस्तु तदेवाहमित्येवं स्वानुभावो मन्त्रदर्शिना प्रकटोकृतः ।। अथ षष्ठीमाह । (११)"मया भूतानि अनुबन्ध्यो स्य विभुः"(११) इति। 'मथा' मद्रूपेणैव, ‘भूतानि' सर्वे प्राणिनः, 'अयक्षत' यागं कृतवनः, अहमेव यजमान शरीरेषु जोवरूपेण प्रविश्य तन्तं यागमकार्षमित्यर्थः । 'मन भूतानि' मया सृष्ट- त्वेन मदीयानि पृथिव्यादीनि पञ्च भृतानि, 'पशवः' दिपादै- चतुष्यादैः सम्पन्नाः, 'अहं', ब्रह्मचैतन्यरूपेण 'विभुः' व्याप्त एव मन्, 'अनुबन्ध्यास्मि' तत्तच्छरीरेषु प्रविण्य तदात्मत्वाभिमानं चवा अन बन्दवान् सम्बन्धवानस्मि ॥ ० ·तैत्तिरीये यारण्यके (२२ स्त्रियः सतीः। ता उ मे पुरस आहुः। पश्यदक्ष- ण्वान्न विवेत्तदन्धः। कविर्यः पुत्रः स इमाः चिकेत ॥४॥ अथ सप्तमीमाह । (१२)"स्त्रियः सतीः . सवितुः पिता- मात्''(१२) इति । या लोकप्रसिद्धाः 'स्त्रियः', 'मतीः' मद्रूपाः, गुरु कटाक्षेण मदेव मोम्येद मग्र प्रमोदित्यादिश्रुत्युनं सदस्तु बुध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्तन्ते । ‘ता उ' ता अपि स्त्रियः, 'मे', मते 'पुंस पाहुः' ब्रह्मविदः पुरुषान् कथयन्ति। यद्यपि शरोरे स्तनवृत्यादि स्त्रोलक्षणं दृश्यते, तथापि पुरुषस्या चितं तत्त्वज्ञा- नमस्तीति पुरुषलक्षणमद्भावात् पुरुषत्वं तामामभिज्ञाः कथ- यन्ति । ये तु ते तु शारीगे श्मश्रुप्रतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्का अपि पुरुषस्वाचितं तत्त्वज्ञानं न मम्पादयन्ति, है स्त्रीणामुचितेन मा- नोपेतत्वात् स्त्रिय एवेत्यभिप्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकदिपरोतः, एवमन्धान विभागापि द्रष्टव्यः । ‘अक्षण्वान्' चक्षुरिन्द्रिययुक्तः, ‘पश्यत्' नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि, 'न विच्चे त्' विवेके न सद्ध स्तु तत्त्वं न जानाति चेत्, सायम् 'श्रन्धः', एव । मांस- दृष्टिरहितोपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत् मोयं चक्षुष्मानेवेत्यपि द्र- व्यं । यथायम लौकिकान्धानन्धविभागः, एवं पिट पुत्रविभागो- प्यलौकिकः कश्चिद्रष्टव्यः । लाके यत्र पिता न जानाति, 'कविः' वेदशास्त्र पारङ्गतः, तत्र 'म पुत्रः', 'इमाः' एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि, विवेकेग खात्मत्वेन जानाति, पुत्रस्तु १ ·१ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ६१ यस्ता विजानात् सवितुः पिता सत्१२।। (१० अन्धो. मणिमविन्दत् । तमनङ्गुलिरावयत्। अग्रीवः प्रत्य- तदानों ‘य:' पुत्रः, 'ता विजानात्' तानि मर्वाणि भूतानि खात्मतया जानाति, स पुत्रः ‘मवितुः' उत्पादकस्यापि, 'पिता मत्' पिता भवति, ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् । किं बहुना तत्त्वज्ञान मेव प्रशस्तम्, प्रज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः । कल्पः । अन्धा मणिमिति पञ्च वैश्वदेव्य उत्तर इति। तत्र प्रथमामाह । (१३)"अन्धा मणिं . तमजिदा श्रमश्चत"(१२)दूति। लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमलिभिगदाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिहया प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलियोवा- जिहावर्जित एव मन् अचिन्त्यशक्कि त्वात्तान् सर्वान् व्यापारान् करोति। तथाच श्वेताश्वतरा बाह्य साधनरहितस्यैव सर्वव्या- पारकर्तृत्वमामनन्ति, अपाणिपादो जवनो ग्टहीता पम्पत्य चक्षुः म घटोत्यकर्ण इति । श्रात्मा ह्युपाधिभेदाद्विविधः, जोव ईश्व- रश्चेति । तथाच सिद्धान्तरहस्थाभिज्ञा आहुः, कार्योपाधि- रयं जीव: कारणोपाधिरीश्वर इति। कार्य देहेन्द्रियादि- मातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः, तत्र कार्यापाधि वः खतो निरुपाधित्वेन सर्वसाधनान्य एव मन् अज्ञाने न देहेन्द्रिय- तादात्म्यं स्वस्मिन्नारोप्य भ्रान्या सर्वमिदं करातोति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहिताप्य चिन्यशक्तियुक्त त्वाच्चतुरादिमाधन- ·६२ तैत्तिरीये यारण्यके - मुञ्चत्। तमजिव असश्चत १५।। (१७)जर्वमूलमवाकछा- खं। वृक्षं या वेद सम्प्रति। न स जातु जनः श्रद्दध्यात्। ० हीन एव सन् सङ्कल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयम- भिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः। अथवा योगाभ्यामेन चक्षुरादीन्द्रियं निरुह्य नीलपीतादिस्वन्धः मन मणिमिव स्वयंप्रकाशमात्मानं समाधिना पश्यति। तस्य च दृष्टस्य वस्तु न: स्वस्वरूपत्वेन नि- श्चयः स्वीकारः। अतालिव्यापाररहितापि स्वीकरोतीत्यु- च्यते। तस्मिन् वस्तुनि स्थैर्य प्रत्यमुञ्चत् इत्युच्यते । कृतकृत्यो- स्मोत्यादि भाषणं जिहया प्रशसेत्युच्यते ॥ अथ द्वितीयामाह। (१४)"ऊर्ध्वमूलमवाकछाखं मृत्यु- भी मारयात'(१४) इति। लोकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलं ऊर्ध्वभागे शाखाश्च। समारवृक्षस्य तदैपरीत्यम, 'ऊवं' सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म, 'यूलं', 'श्रवाञ्चः' अधमा ब्रह्मादि स्तम्बान्ता देहाः, 'शाखाः', अयञ्च मंसारो व्रश्चन योग्य वाहनः । तत्त्व- ज्ञान न हि मोयमज्ञानजन्या वृक्षः छिद्यते। तमीदृशं 'वृदं', 'यः' पुमान्, गुरुशास्त्र मुखात 'वेद', 'सः' जनः, 'सम्पति' तदा- नोमेव, 'न श्रद्दध्यात्' न विश्वस्यात् । किंविषयोयमविश्वास इति तदुच्यते। 'जातु' कदाचिदपि, ‘मृत्युः', 'मा मारयात्' मां हन्यात, 'इति'। अयमर्थः, संवा ह्य ज्ञानेन जन्तुः कदा- चिन्मत्यमी मारयिष्यतीति विश्वासं कृचैव वर्त्तते, अयन्त ·१ प्रपाठके ११ चनुवाकः । मृत्युमी मारयादिति (९) । (१५)हसित५ रुदितं गीतं ॥ ॥५॥ वीणापणवलासितं। मृतं जीवञ्च यत्किञ्चित्। अ- ङ्गानि स्लेव विहि तत्(१५) । (१६)अदृष्य स्तृष्यध्यायत्। ब्रह्मज्ञानी ब्रह्मरूपम्य वस्य जन्ममरणभावं निश्चित्य तस्मिन्नेव क्षणे स्वकीयमरण विश्वास परित्यजति, आत्मना मरणाभा- वाद्देहस्य च स्ख व्यतिरिक्तवा त्वान्मृत्योर्न बिभेतीत्यर्थः ॥ अथ हतीयामाह । (२५) हसित५ रुदितं • अङ्गानि स्नेव विद्धि तत्”(१५) इति । अत्र शरीरस्थात्मशङ्कां वारयितुं त- दोया विकारा उपन्य स्यन्ते । 'हसितं' कदाचिन्मुखे हामे दृश्यते, कदाचिद्रोदनं, कदाचिदुत्माहेन गानं, कदाचिद्ध स्ते वाद्यमानायाः वीणायाः, कदाचित्पणवस्य मृदङ्गस्य 'लामितं' वादनरूपो विनोदः। कदाचिच्छरीरं 'मृत', दृश्यते, कदाचि- ज्जीवनोपेतम्, एवमन्यदपि 'यत्किञ्चित्' विकारजातमस्ति, 'तत्' सर्वम्, 'अङ्गानि स्नेव विद्धि' यथा हस्तपादाद्यङ्गानि शरीरगतानि, 'ना'शब्देन वायवोऽभिधीयन्ते, यथा वा स्ना- यवः शरीरगताः,एवमेता हसितादिविकाराः शरीरादिगताः, न त्वात्मनो योग्याः, इति हे विवेकिन त्वं विजानीहि ॥ अथ चतुर्थीमाह । (१६)"अहव्य स्तृष्यध्यायत् ० प्रचेता यश्च चेतनः"(१६) इति । अत्र पूर्वोकेन इसितादिगुणयुक्तन शरो- ·६४ तैत्तिरोये यारण्यके अस्माज्जाता में मिथू चरन् । पुत्रो निर्ऋत्या वैदेहः। चेतनः(१६) । (१०)स तं मणिमविन्दत्। सौ- ऽनङ्गुलिरावयत्। सोऽग्रीवः प्रत्येमुश्चत् ॥ ६ ॥ अचेता यश्च रादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यामो वर्णते। यञ्चिदात्मा खयम् 'अहव्यन्', एव दृष्यन् हषां प्राप्नोति, हषाया जड- धर्मत्वेन स्वस्मिन्नसम्भवेपि जडतादात्म्यभ्रमेण हषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथा 'अध्यायत' ध्यायतीव, स्वयं ध्यानरहितापि ध्यान- युक्तन मनमा सह तादात्म्यभ्रमात स्वयं ध्यायतीव लक्ष्यते । 'अस्मात्' दृश्याज्जडदेहात, 'जाताः', हमितादिविकागः, 'मे' मदीयाः, इति भ्रान्या ध्यायतीति शेषः । 'मिथ'शब्दो मिथ:- शब्दपर्यायः मन् चिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन मेल- नेन 'चरन्', मदीयमिति वृथा भिमन्यते। कोऽसावेवमभिमन्य- ते इति तदुच्यते । ' नित्याः' नितिप्रतिकूलाया मायायाः, 'पुत्रः' अहङ्कारः, विदेहस्य शरीररहितस्य चिदात्मन: म- म्बन्धी 'वैदेहः' चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टोक्रि- यते। 'य.' अहङ्कारः, 'अचेताः' स्वयमचेतनः सन्, 'चेतनश्च' चैतन्यच्छायायोगेन चेतनापि भवति, तादृशः पदार्थः । देहेन्द्रियादिधर्मानात्मन्यारोप्य तदारोपेण मुखध्यानादिधर्मा अात्मनि प्रतिभासन्ते ।। अथ पञ्चमीमाह। (१०)“म तं मणिमविन्दत् • श्रमश्वत" (१०) इति । यः पूर्वोक्तश्चेतनाचेतनयारन्योन्यतादाम्याध्यासेन ·१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ६५ सोऽजिह्वो असश्चत(१७) (१८)नैतमृषिं विदित्वा न. गरं पुविशेत्। यदि पविशेत्। मिथौ चरित्वा प्रवि- शेत्। तत्सम्भवस्य वृतं १८) । (९) तमग्ने रथं तिष्ठ । निष्पन्नः संमारी, मः', एव, 'तं मणिं', प्रतोते अन्धो मणिमित्यादि मन्त्रे प्रेोकं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृश्वान् । 'म:', एव खतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदोथैरङ्गुलिभिः 'आवयत्' स्वीकृतवान् । तथा स्वतो ग्रोवारहितोपि शरोर. गतायां ग्रोवायां 'प्रत्यमुञ्चत्' । तथा स एव स्वता जिहारहि- तोपि शरीरगतया जिहया 'असश्चत' प्रशंसां कृतवान् ॥ अथ ब्राह्मण माह। (१८)"नैतमृषि ० सम्भवस्य व्रतं"(१८) इति । 'एतमृषि' पूर्वी विवेकप्रतिपादकं मन्त्रम छ, 'विदित्वा' मन्त्र प्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्वमवगत्य, 'नगरं' जनसम्मदयुकं, 'न प्रविशेत', यद्दा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत, देहे तादात्म्य- भ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । 'यदि' कथञ्चित् पूर्ववासनाबलात्, 'प्रविशेत्' देहे तादात्म्यबुद्धिं कुर्यात्, तदानीं 'मिथौ चरित्वा' शास्त्रार्थपर्यालोचनया मिथ्येदमिति निश्चित्य, 'प्रविंशेत्' ता- दात्म्यभ्रमरहितेन देहेन प्रारब्धभोगाय लोकव्यवहारं कुर्यात् 'तत्' एतत्, सम्भवनान ऋषेः 'व्रतं' प्राचारः, स ह्येवमा- चरितवान् ॥ कल्पः । श्रातमग्ने रथमिति तिस्र इति । तत्र प्रथमामाह।

·तैत्तिरीये यारण्य के एकाश्वमेकयोजनं। एकचक्रमेकधुरं। वातघ्राजिगति विभो(१८) । (२०)न रिष्यति न व्यथते ॥ ७ ॥ नास्वाक्षा यातु सञ्जति। यच्छतान रोहिताश्चा- (१९)"श्रातमग्ने • वातघ्राजिगतिं विभो"(१९) इति। हे 'अग्ने' पारुणकेतु क, इह कर्मण्यागमनाय 'त' तादृशं, 'रथ', 'आतिष्ठ' श्रारोह। कीदृशं, 'एकावं' एक एव प्रबलोऽश्वः तं वदति, 'एकयोजन' निमिषमात्रेण योजनरूपं गच्छति, 'एकचक्र' लौकिक रथवञ्चक्रदयं नापेक्षते किन्त्वेक चक्रेण वर्तते, 'एकधुरं' अश्वस्यैकत्वात् तद्योजनाय धूर प्येकैव, 'वातघ्राजिगति' प्राजि- शब्दोपि गमनवाची, वातस्य धाजितधाजि: तहतिर्यस्यामा वातघ्राजिगतिः तादृशं, यथोक्करथस्यालोकित्वात्तेन गमनाया- चिन्यशक्रिमनेातयितुं विभुशब्देन सम्बोधनं ॥ अथ हितीयामाह। (२०)"नरिय्यति न युत्ताधितिष्ठ- ति"(२०) इति। अयमेक चक्रो रथो 'न रिव्यति' न विनश्यति, 'न व्यथते' निषीदति इतस्ततच लति, 'अस्य' रथस्य, 'अक्षः', 'यातु' याने गमनवेलायां, 'न मज्जति' कापि पाषाण वृक्षादी सतो न भवति, 'यत्' यस्मात् कारणात्, अयमग्निः 'श्वे- तान् रोहितांश्च', प्रमिद्धान् प्रबलान् अश्वान् पर्यायेणास्मिन् 'रथे युक्त्वा', तं रथं 'अधितिष्ठति', तस्मादश्वमामर्थात् रथस्य न कोऽपि बाध इत्यर्थः ॥ .

·१ प्रपाठके ११ अनुवाकः ।
मे। रथे युक्वाधितिष्ठति(२०) (२१) एकया च दशभिश्च
खभूते । दाभ्यामिष्टये विशत्या च। तिसृभिश्च वहसे
विशता च । नियुद्भिवायविह ता विमुच्च२९) ॥ ७ ॥
ततक्षः, धीमहि, नाम में, चिकेत, गीतं, प्रत्यमुश्चत्,
व्यथते, सप्त च ॥ अनु० ११ ॥
अथ तोयामाह। (२१)"एकया च . विमञ्च (२१) इति ।
नियुच्छब्दो वायुसम्बन्धिनोरश्वयोषित प्राचष्टे। हे वायो
'इष्टये' अस्मत्सम्बन्धियागाथ, 'स्वभूते' खाधोने रथे, एकादि-
सङ्ख्यायुक्ताभिः 'नियुद्भिः', तं रथं योजयित्वा, 'वहसे'
अस्मत्समीपं प्रापयसि, अश्वादिविषया: षटप्रकाराः सङ्ख्या-
विकल्पिता: । हे 'वायो', 'दूह', आगत्य 'ताः' नियुतः,
'विमुञ्च' ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्य के प्रथमप्रपाठके एकादशोऽनवाकः ॥ ११ ॥

·६ तैत्तिरीये यारण्यक अथ द्वादशोऽनुवाकः । (१श्रातनुष्व प्रतनुष्य। उडमाधम सन्धम। आदित्ये चन्द्रवर्णानां । गर्भमाधैहि यः पुमान् (१) । *(२)इतः सिक्त सूर्यगतं । चन्द्रमसे रस कृधि । वारादजन- तत्र प्रथमामाह। कन्यः । श्रातनम्वेति चतस्र इति । (१)"श्रातनुष्व • यः पुमान्"(१) इति । हे इन्द्र त्वं ‘ातनुस्व' समन्तादात्मानं विस्तार य, खरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुग्टहाण । 'प्रतनुव' प्रकर्षण क्रतुषु खात्मानं विस्तारय, क्रतुवागत्य मन्निहितो भव । 'उद्धम' उत्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येव- मुच्चैः कथय । 'प्राधम' श्राभिमुख्येन शब्दय। 'मन्धम' सम्य- गानुकूल्येन शब्द य, ततस्त्वं 'चन्द्रवर्णानां' हिरण्यवर्णानामपां, 'गर्भमादित्ये धेहि' श्रादित्यरश्मिषु जलं सहाणे त्यर्थः । ‘य:' त्वं, 'पुमान्' पुंस्वशक्तियुक्तः, स तं 'गर्भमाधेहि ॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"इतः सिक्क! • रुद्र उच्यते"(२) इति। 'इतः' कर्मण: सकाशात, 'मिलं' आज्याद्याहुतिद्रव्यं, 'सूर्यगतं', कृत्वा 'चन्द्रमसे' चन्द्रवृद्ध्यर्थ, 'रस', 'कृधि' कुरु, अनी प्रचितं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं भूमा- वोषधोश्वाभिवर्धयति, तत् सर्वमिन्द्र त्वं कुरु । ततः ‘वारादं' वरणीयस्य फलस्यासमन्तादातारं, 'अग्निं' पारुणकेतुकरूपं, 'अग्रे' अस्माकं पुरतः, 'जनय' उत्पादय, 'यः' अग्निः, ‘एको * B चिह्नितपुस्तके इतःशब्दपूर्व नद्यः इति पाठः ·१ प्रपाठक १२ घनुवाकः । याग्रेऽग्निं । य एको रुद्र उच्यते(२)। (३ (३)असङ्ख्याताः स- हस्राणि । स्मर्यते न च दृश्यते ॥१॥ एवमेतन्निबोधत(३) । (४)श्रा मन्द्ररिन्द्र हरिभिः। याहि मयूररोमभिः । मा त्वा केचिन्न्येमुरिन्न पा- शिनः । दधन्वेव ता इहि । (“आ मन्द्ररिन्द्र हरि- रुद्रः', इति सर्वत्र ‘उच्यते। तथा चान्यत्रानातं, एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽवतम्थ इति। रुद्रो वा एष यदग्निरिति च ॥ अथ तोयामाह । (३)"अमङ्ख्याता: निबोधत (३) इति । एकस्य रुद्रस्य मूर्तीनां सहस्राणि 'अमङ्ख्याताः' अस- यातानि, गणयितुं न शक्यन्ते । म च रुद्रः स्वयं 'स्मयते' श्रुतिदृमुखादवगत्य स्मत्तुं शक्यते, स रुद्रो न द्रष्टुं शक्यः । "एतं' रुद्रमग्निं, ‘एवं' उक्रप्रकारेण, 'निबोधत' हे यजमाना अवगच्छत ॥ अथ चतुर्थी माह । (४)"श्रा मन्तैरिन्द्र हरिभिः ० दधन्वेव ता इहि”(५) इति। हे 'इन्द्र', 'मन्द्रः' मदनीयैईर्षहेतुभिः, 'मयूररोमभिः' मयूरमदृशवर्णरोमयुक्तः, ‘हरिभिः' अश्वैः, 'प्रायाहि' अस्मिन् कर्मण्यागच्छ । प्रायान्तं त्वां 'केचित्' अपि जनाः, ‘मा न्येमः' मा नियमयन्तु, प्रतिबन्ध मा कुर्व- वित्यर्थः । 'पाशिन इत्' अश्वानां पाशधारिण: मारथयोपि, 'न न्येमुः' नियमनं विलम्बरूपं न कुर्वन्तु, ‘दधन्वेव' सर्वाभि- मतानां दातेव, ‘ता इहि' 'ता' अस्मद्युतभुवः 'दहि' गच्छ ॥ 02 ·१०० तैत्तिरीये यारण्य के भिः । यामि मयूररोमभिः। मा मा केचिन्न्येमुरिन्न पाशिनः। निधन्वेव ता३ इमि५) । (६)अणुभिश्च महद्भिश्च ॥२॥ निरवैरसमायुतैः। कालैहरित्वमापन्नः। इन्द्रा- याहि सहस्रयुक्६) । (अग्निविभ्राष्टिवसनः। वायुः . । कल्पः । श्रामन्द्ररित्येकां यजमान उपदध्यात्। पाटस्तु । (५)"श्रा मन्द्ररिन्द्र हरिभिः निधन्वेव तां३ इमि (५) इति । इत्ययं* शब्दः प्रथमैकवचनमुपलक्ष्यति तस्मादहमित्यर्थः सम्प- द्यते। मन्द्ररित्यादि पूर्ववद्योजनीयं। हे 'इन्द्र', त्वया सहाह- मपि त्वदीये लोके 'यामि' गच्छामि, त्वामिव मामपि जना: 'पाशिनः', मां 'मा', प्रतिबधन्तु ततोऽहं 'निधन्वेव' निधान- वानिव लब्धनिधिरिव तुरः मन. 'तान्' उत्तमलोकान्, 'इमि' एमि, प्राप्तवानि ॥ कल्पः । अणुभिश्चेति व इति। तत्र प्रथमामाह । (६) अणु- भिश्च • सहस्र युक्”(६) इति । हे 'इन्द्र', त्वं 'कालैः' कालविशेषैः मह, ‘ायाहि पागच्छ । कीदृशैः कालैः, 'अणुभिश्च' क्षण- मुहर्ताद्याकारेण सूक्ष्मरूपैः, ‘महद्भिश्च' संवत्सरयुगादिरूपेण प्रौढेरपि, 'निघृष्वैः' नितरां दीप्यमानः, यद्यपि कालस्य नो- रूपत्वान्नास्ति दीप्तिः, तथापि तदभिमानिनां देवानां अस्येव दोप्तिः । 'त्रममायुतैः' परस्परमसङ्गतैः, न ह्येकस्मिन् काले * इत्ययमित्यत्र भाष्योद्धृत इतिशब्दो मूले न दृश्यते ।

·१ प्रपाठक १२ अनुवाकः । १०१ श्वेतसिकद्र कः। संवत्सरो विवर्णैः । नित्यास्तेनुच-' रास्तव । (८)सुब्रह्मण्यो५ सुब्रह्मण्यो५ सुब्रह्मण्यों। इन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेः। मेष वृषणश्वस्य मेने ॥३॥ वर्तमाने कालान्तरं सह प्रवर्त्तते। 'हरित्वमापनैः' हरिनामक- त्वदीयाश्वत्वं प्राप्तः, कालाभिमानिदेवा एव तवावा इत्यर्थः । कीदृश इन्द्रः, 'सहस्रयुक्' अक्षिसहस्रेण युक्तः । अथ द्वितीयामाह। (७)“अग्निर्विभाटिवमनः • नित्यास्ते- नुचरास्तव"(७) इति । हे दन्द्र 'अग्निः' 'वायुः' संवत्सरः', ये त्रयः मन्ति ते त्रयोपि तव नित्या अनुचराः', कदाचिदप्यनपायिनो नित्याः। कोदृशोऽग्निः, 'बिभ्राष्टिवमनः' विशेषेण भ्राजमान- वसनयुक्तः। कीदृशो वायुः, 'श्वेतमिकद्रुकः' श्वेतानां मिकतानां द्रोग्धा, तदेतदुपलक्षणं, नानाविधां धूलिमुत्पादयतीत्यर्थः । कीदृशः संवत्सरः, विषुवर्णैः' नानाविधैर्वर्णैर्युकः। वसन्तातु- भेदाः पूर्वमेवोक्ताः ॥ कल्प: । सुब्रह्मण्यामित्येकामिति। पाठस्तु । (८)"सुब्रण्यो) गौतम बुवाण'(८) इति । शोभनं ब्रह्म सुब्रह्म वेदः तस्मै हितः 'सुब्रह्मण्यः' इन्द्रः, 'ॐ', इति सम्बोधनार्थः । हे सुब्रह्मण्येति त्रिरभिधानमादरार्थं । तद्गुणकथनेन सुत्यर्थमिन्द्रादिपदैः सम्बोधनं । हे 'इन्द्र' परमैश्वर्ययुक्त, दह कर्मणि 'श्रागच्छ', .

·तैत्तिरीये यारण्यके गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार। कौशिकब्राह्मण गौ- नमब्रुवाण" । ('अरुणाश्वा इहागताः। वसवः पृथि- चा- 'हरिवः' हरिनामकावश्वावस्य विद्यते इति हरिवान् तस्य सम्बोधनं, शक्ल कृष्ण पक्षदेवावेव तदीयाश्वत्वं प्राप्य हरिशब्देनो- च्येते, तादृश हे हरिवः, दूह कर्मणि 'आगच्छ' । 'मेधातिथेः' मेधातिथिनीमकः कश्चिदृषिः कण्वस्य पुत्रः तत्सम्बन्धिन, हे 'मेष' तूप, वृषणश्वो नाम कश्चिन्मुनिः तस्य सम्बन्धिनी या मेनकाख्या दुहिता तां मन्यमाने तस्मिन्नर्थे 'वृषणश्वस्य मेने', इति सम्बुध्यन्तं प्रयुक्तं। 'गौरावस्कन्दिन्' गौरमृगा भूत्वा यागमध्ये समागत्य सोमं पीत्वा हे विनाशक । तदेतत् सर्व शाखान्तरब्राह्मणे समानातं, हरिव प्रागच्छेति पूर्वपक्षा वपरपक्षौ वा इन्द्रस्य अश्चै ताभ्यां ह्येष सर्वे हरतीति मेधा- तिथेमषेति मेधातिथिं कावायनिं मेषो भूत्वा जहार । वृष- णश्वस्य मेन इति वृषणश्वस्य मेनका नाम दुहिता तामिन्द्र- चकमे गौरावस्कन्दिनिति गौरम्गो भूत्वा राजानं पिब हीति । 'अहल्यायै जार' अहल्या गौतमस्य भार्या तस्य इन्द्रो जार इति पुराणे प्रसिद्धं, 'कौशिकब्राह्मण' कौशिक- नामा कश्चिन्म हर्षिः तस्य समीपे ब्राह्मणवेषेण समागतवान, 'गौतमब्रुवाण' गौतमो महर्षिः तं प्रसादयितुं स्तुतिं कृतवान्, तथाविध हे इन्द्र श्रागच्छेत्यन्वयः ॥ अरुणावा इति चतस्त्र इति । तत्र प्रथमामाह। कल्पः।

·१ प्रपाठके १२ अनुवाकः । १३ । विक्षितः। अष्टी दिग्वाससामयः। अग्निश्च जातवे-' दाश्चेत्येते) । (१.ताम्राश्चास्ताभरथाः। ताम्वर्णस्त- थासिताः। दण्डहस्ताः खादग्दतः । इतो रुद्राः प- रागताः॥४॥ उक्त स्थानं प्रमाणञ्च पुर इत(१०) । (१९)वृहस्पतिश्च ० पुर इते"(१०) (८) अरुणाश्वाः • जातवेदाश्चेत्येते"(६) इति । 'अष्टावग्नयः', 'दह' कर्मणि, 'त्रागताः'। कीदृशाः, 'अरुणाश्वाः' अरुणवर्णरश्व- युक्ताः, 'वसवः' जगतोनिवामहेतवः, 'पृथिविचितः' भूमि- वासिन:, 'दिवाससः' दिश एतेषामनीनां वामांसि। केतेऽष्टा- वनय इति तदुच्यते, 'अग्निश्च जातवेदाच', 'इति' एतस्मिन् मन्त्रे' ये पूर्वमभिहिताः ‘एते' अग्नयः, वेदितव्याः ॥ श्रथ द्वितीयामाह । (१०)"ताम्राश्वाः इति। ये ‘रुद्राः', मन्ति ते 'इतः' स्थानात् पृथिवीरूपात्, ‘परां' दिवं, ‘गताः'। कीदृशा रुद्राः, ताम्रवर्ण र श्वैरथैश्च युक्ताः, खयञ्च तथा','ताम्रवर्णाः', 'अमिताः' ईषदपि मितं श्वैत्यं येषां नास्ति ते तादृशाः, 'दण्ड हस्ताः' गदापाणयः, 'खादग्दतः' खादयन्तो भक्षयन्तो दन्ता येषां तादृशाः, एवम्विधा हे रुद्रा युभाकं 'स्थानं', 'उ' शास्त्रेषु प्रसिद्धं, तथा तस्य स्थानस्थ 'प्रमाणञ्च' इयत्तानिश्चयः शास्त्र सिद्धः, तस्मात् 'पुरः' भव- दीयाः परोः, 'दूत' गच्छतः ॥

·१०४ तैत्तिरीय आरण्यके सविता। विश्वरूपैरिहागतां । रथेनादकवर्मना । असषा इति तद्दयाः(११) । (१२)उक्तो वेषा वासा सि- च। कालावयवानामितः प्रतीच्या। वासात्या इत्य- . अथ हतीयामाह। (११)"हस्पतिश्च इति तद्द्वयोः" (११) इति । योयं सहस्पतिः', यश्च ‘सविता', तावुभौ 'विश्वरूपैः' नानाविधरूपैरश्वैः, 'दह' कर्मणि, ‘ागतां' पागच्छतां, केन साधनेन, 'उदकवर्मना रथेन' उदकस्येव वम मागी यस्य रथस्य सेोऽयमुदकवा, यथा दृष्टिजलस्यान्तरिक्षमेव मार्ग: एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरिक्षमेव मार्गः। कीदृशावेती, 'अमषा' अपांमनितारौ, 'इति' एवमुकप्रकारेण, ‘दयो:' सविबह- स्पत्योरुभयोः, 'तत्' स्वरूपं, उमिति शेषः ।। एवं त्रयो मन्त्रा उकाः, चतुर्थस्तु उपरियादुदाहरिष्यते। (१२) "उक्तो वेषो • तस्यैषा भवति"(१२) इति । वानां' वसन्तावनां, 'इतः' अस्मादनुवाकात्, प्रतीच्येष्वती- नेम्वनुवाकेषु माकं जानामित्यादिषु, 'वेषः' श्राकारविशेषः, 'उकः', 'वामांसि च' वस्त्राण्यप्युक्तानि। ऋतु तुनाऽनुद्यमानः। विमनादाभिधावाः षष्टिश्च त्रिंशका वलगा इत्यादिना यत् खरूपमृतनामभिहितं मोऽयं वेष इत्युच्यते। मारागवस्तै- जरदपक्षः वमन्तो वसुभिः महेत्यादिना वस्त्राण्युकानि । तथा वासात्या चित्री इत्यादिनाऽश्विनार्देवयोर्वेष उक्तः । 'कालावय- ·१ प्रपाठके १२ अनुवाकः। १०५ श्विनाः। कोन्तरिक्षे श करातीति। वासिष्ठो री- हिणो मीमासां चक्रे । तस्यैषा भवति १२)। (१२)वाशेव विद्युदिति १२) । (१४) । (१४)ब्रह्मण उदरणमसि । ब्रह्मण उदी- यद्यप्येतद्ब्राह्मणं न सन्निहितमन्त्रोपयुक्त तथाप्युक्त स्थानमिति वचनेन बुद्धि स्थमय प्रसङ्गात् ब्रूते। अथ चतुर्थमन्त्रोदाहर- पार्थमिदमुच्यते। 'वामिष्ठः' वमिष्ठ गोत्रोत्पन्नः, 'रोहिणः' रोहिणाश्वस्य मुनेः पुत्रः, सोऽयमाका कञ्चिध्वनिं श्रुत्वा 'मीमांमां चक्रे' विचारितवान्, किमिति को नामान्तरिक्ष शब्दं करोति, मयूर्ध्वमवस्लो क्यमाने कश्चिदपि पुमानुपलभ्यते, शब्दश्च भेरीवादनादप्यधिकः श्रूयते, तस्मादिस्मयं प्राप्तस्य को नाम शब्दकर्तेति विचारः । 'तम्य' विचारस्य, “एषा' निर्णय- वादिनी काचिदृग, विद्यते ॥ तस्या ऋचः प्रतीकं दर्शयति । (१३) “वाव विद्युदिति”(१३) इति। वाव विद्युन्मिमातीत्य यं मन्त्रोऽग्निना रयिमवदि- त्यनुवाके व्याख्यातः । 'वाश्रा' वासनशीला, गौर्यथावत्सं प्रति शब्दं करोति एवमियं 'विद्युत्' सूर्यतेजोरूपमेघवर्तिनी, 'मि- माति' शब्दं निर्मिमीत इत्यर्थः ।। कल्पः । ब्रह्मण उदरणममोति चतस्रो ब्रह्मसदना इति । पाठस्तु । (२४) 'ब्रह्मण उदरण ममि उपस्तरणममि"(१४) इति । हे इष्ट के त्वं 'ब्रह्मणः' हिरण्यगर्भस्य, 'उदरणं' उदो- ·१०६ तेत्तिरीये श्रारण्यके रणमसि । ब्रह्मण आस्तरणमसि । ब्रह्मण उपस्तरण- मसि १४) ॥५॥ दृश्यते, च, मेने, पराङ्गताः,चक्रे, घट च॥अनु०१२॥ अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । *१)अष्टयानीमष्टपुत्रां । अष्टपत्नीमिमां महीं। अहं वेद न में मृत्युः । न चामृत्युरघाहरत् । अष्ट- । रणत्वहेतुरसि । 'उदोरणं' उदीर्ण व हेतु रमि। उदोरण त्वं लोभराहित्यं। उदीर्णत्वं गुणान्तरैरन्येभ्य आधिक्यं । ‘ास्तरणं' प्रासनं । 'उपस्तरणं' उपर्याच्छादनं । एतैश्च तुर्भिर्यजुर्मन्त्रैश्चतस्र इष्टका उपरि दध्यात ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्यप्रकाशे यजुग- रण्य के प्रथमप्रपाठके द्वादशाहनवाकः ॥ १२ ॥ तत्र प्रथमा- अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । कल्पः। अष्टयोनीमित्यही दिण्या इति । माह। (१)"अष्टयानो . मृत्युरघाहरण() इति । अटा अष्ट- सङ्ख्याकानि मूल प्रह प्रकृतिमहितानि महदहङ्कारपञ्चतन्मात्ररू- । चिह्नित पुस्तके "अपकामन्तगर्भिण्यः" इत्यधिकः पाठः । * ·१ प्रपाठके १३ अनुवाकः । योन्यष्टपुत्रं । अष्टपदिदमन्तरिक्षं। अहं वेद न मै मृ- त्युः। न चामृत्युरधाहरत् । अष्टयानीमष्टपुष । अष्टपत्नीममू दिवं ॥१॥ अहं वेद न मै मृत्यूः । न चामृत्युरघाहरत्२।। "सु- चामाणं ७) (५)महीमूषु । (६)अदितिौरदितिरन्तरिक्षं। पाणि तत्त्वानि योनयः कारणानि यस्याः पृथिव्याः मेयं 'अष्ट- योनी', तां। अमङ्ख्याका वक्ष्यमाणा मित्रावरुणादयः पुत्रा यस्याः पृथिव्याः मेयं 'अष्टपुत्रा', तां। अष्टमङ्ख्याका इन्द्रादयो दिग्वर्तिनः पतय: पालका यस्याः पृथिव्याः मेट 'अष्ट पत्नी', तां। तथोकगुणयुक्तां 'मां महीं' पृथिवी, 'अहं' मन्त्रद्रष्टा, 'वेद' जानामि, अतो ज्ञान प्रभावेन ‘मे मृत्युः', नास्ति, किन्त्वतो मुक्त एव भविष्यामीति शेषः। किञ्च 'अमृत्युः' परममृत्यो- रन्यापमृत्युरित्यर्थः । स: 'अघः' पापानि दुःखानि, 'न चा- हरत्' ज्ञान प्रभावादेव नैव सम्पादयिष्यति ॥ अथ द्वितीयान्तृतीयाचाह । (२)“अयोन्यष्टपुत्रं चामृत्युरघाहरत्"(२) इति । 'अष्टपत्' अष्टपतिः, अष्टम- याकाः पालका इत्यर्थः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ चतुर्थपञ्चममन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति । (४)"सुत्रा- माणं महीमूषु'(५) इति । सुत्रामाणं पृथिवीद्यामित्येको न N 2 ·तैत्तिरीये यारण्यके अदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वे देवा अदितिः प- वजनाः। अदितिजीतमदितिर्जनित्व ६)। (अष्टा पु- चासो अदितेः। ये जातास्तन्वः परि। देवांइ उपप्रेत सप्तभिः ॥२॥ मन्त्रः। महीमूषु मातरमित्यपरो मन्त्रः । एतो चोभी वैश्वा- नरो न ऊत्येत्यनुवाके व्याख्याता ॥ अथ षष्ठीमाइ। (६)"अदितियाः ० मदिति नित्वं (६)इति । अदितिशब्दवाच्यदेवता सर्वात्मकत्वेन स्तूयते। 'माता' पृथि- वो, अतो लोकत्रयात्मिकांशः देवताविशेषादित्याख्यः, सर्वस्य जगतः 'पिता', 'मः', एव 'पुत्रः', च । ये 'विश्वे देवाः' मर्वेपि देवाः, ये च ‘पञ्चजनाः' निषादपञ्चमा ब्राह्मण क्षत्रियवैश्य- मुद्राः ते सर्वेपि, 'अदितिः', एव 'जातं' यत् पूर्वमुत्पन्नं जगत्, 'जनित्वं' जननरूपो व्यापारः तत् सर्वमपि 'अदितिः', एव ।। अथ सप्तमीमाह। (७)"श्रष्टा पुत्रा • माताण्ड मास्यत्'(७) इति । 'अदितेः' देवतायाः, 'अष्टा पुत्रासः' अमङ्ख्याकाः पुत्रा विद्यन्ते, 'ये' पुत्राः, 'तन्वःपरि' शरीरस्थोपरि जाताः, - रमा इत्यर्थः । तेषां मध्ये ‘सप्तभिः', पुत्रैः सह 'देवान', 'उपप्रैत्' समीपे प्राप्तवती, 'मार्ताण्ड', अमं पुत्रं 'परास्यत्' पराकृतवती । तमेकं परित्याज्यान्यैरेव सप्तभिः सह देवलोकं गता ॥

·१ प्रपाठके १३ अनुवाकः ॥ १०६ परा माताण्डमास्यत् । सप्तभिः पुरदितिः। उ-' पप्रैत् पूर्य युग। प्रजायै मृत्यवे तत्। परा माती- ण्डमाभरदिति । (ताननुक्रमिष्यामः) । (१०) मित्रश्च । अथारमोमाह। (८)"सप्तभिः . माताण्डमाभरदिति (८) दति। अस्थामृत्यदितिदेवतायाः सप्तपुत्रस्वीकारे माताण्ड- परित्यागे च कारणमुच्यते । इयं 'अदितिः', देवी ‘सप्तभिः पुत्रः', मिमित्तभूतैनादुत्पादनार्थ पूर्व युगं' तदुत्पत्तेः पूर्व- कालीनं पतिम योगं, 'प्रजायै' प्रजोत्पत्त्यर्थ, 'उपप्रैत्' प्रीति- पर्वकं प्राप्तवती। एतेषु सप्तस पुत्रेषूत्पन्नेषु तद्वारा प्रजाद्धि- र्भवतीत्यभिप्रेत्य तैः सह देवलोके गमनं । मार्ताण्डाख्यमष्टमं पुत्रं 'पराभरत्' परित्यक्तवतीति यत् तत् 'मृत्यवे' मृत्यु- निमित्तं, माताण्डो हि मृत्योरेव हेतुर्न प्रजाभिवृद्धेः । मार्ताण्डो ह्यादित्यः, स चाण्डभेदेनोत्पद्यते । तथा हि छन्दोगास्तदाण्डं निरवर्तत। तत् संवत्सरस्य मात्रामदायत । तविरभिद्यतेत्युपक्रम्यान्ते समामनन्ति। अथ यत् तदजायत मोऽसावादित्य इति। शब्दनिर्वचनमपि तादृश मेव । मृतमण्डं यदीयजन्मना म मार्ताण्ड इति। तथा च स्मर्यते। मृतेऽण्डे जायते यस्मान्माताण्डः स उदाहृत इति । श्रतोयं मृत्यवे मृत्युप्रीत्यर्थमेवोपयुज्यते । न बभिवृद्ध्यर्थमित्यदितेस्तत्परि- त्यागो यकः । 'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्तिद्योतनार्थः ॥

·११० तैत्तिरीये यारण्य के वरुणश्च। धाता चार्यमा च। अशच भगश्च । इ- न्द्रश्च विवस्वाश्चेत्येते १०) । (१९)हिरण्यगी हसःशुचि- . अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । (६)"ताननुक्रमिय्यामः' (८) इति। अष्टपुत्रमिति ये पुत्राः सूचिताः 'तान्' पुत्रान्, 'अनुक्रमेण, वच्यामः ॥ कल्पः । मित्रश्च वरुणश्चेत्या दिश्या इति। पाठस्तु । (२०)मित्रश्च • विवस्वाश्चेत्येते"(१०) इति । मित्रादिनामान्ये- वात्र मन्त्राः । मित्रस्त या देवतयाङ्गिरस्वदित्युपधानं द्रष्टव्यं । 'इत्येते' मित्रवरूणादयोऽष्टा पुत्रा उक्ताः ॥ अथ मन्त्र चतुष्टयस्य प्रतोकानि दर्शयति । (११) हिरण्य- गर्भी तदित्पदमिति"(११) इति । हिरण्यगर्भ इत्ययं मन्त्र ऊर्ध्वा अस्येत्य नुवाके व्याख्यातः । ह५स: शचिषदित्ययं मन्त्र इन्द्रस्य वज्रासीत्यनुवाके व्याख्यातः। ब्रह्मजज्ञानमित्ययं मन्त्रो- भ्यस्थादिश्वा इत्य नुवाके व्याख्यातः । तदित्पदमित्ययं मन्त्र उदस्तासीत् सवितेत्यनुवाके व्याख्यातः । तत्र हिरण्यगर्भ इति मन्त्रो हिरण्मयपुरुषोपधानार्थः। हंसः शुचिषदिति मन्त्रः पुष्करपर्णपधानार्थः । ब्रह्मजज्ञानमिति मन्त्रोस्कोपधानार्थः। तदित्पदमिति मन्त्रः कूर्मापधानार्थः । एतदेवाभिप्रेत्य कल्पे निहितं । पुष्करपणं हिरण्मयं पुरुषं कूर्ममिति । 'इति'शब्दः प्रतीकममाप्यर्थः ॥

·१ प्रपाठके १४ अनुवाकः। १११ षत्। ब्रह्मजज्ञानं तदित्पदमिति) । १२)गर्भः प्राजा- पत्यः । अथ पुरुषः सप्तपुरुषः १२) ॥ ३ ॥ अमून्दिवर, सप्तभिः, रते, चत्वारि च ॥ अनु०१२॥ अथ चतुर्दशाऽनुवाकः । * यासा तपबुदेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणना- दायोदेति । मा में प्रजाया मा पशूनां। मा मम प्रा- अथ ब्राह्मण मुच्यते । (१२)"गर्भः प्राजापत्यः . सप्तपुरुषः” (१२)ति । प्रजापतेरयं 'प्राजापत्यः', तादृशः 'गर्भ:', पूर्व- मुक्तः, हिरण्यगर्भ इति मन्त्र प्राजापत्य गर्भाभिधानात् । 'अथ' अनन्तरं, उत्तरेणानुवाकेन 'पुरुषः' आदित्याख्यः, प्रतिपाद्यते। स च कीदृशः, 'सप्तपुरुषः' मप्तपुरुषा: किङ्करस्थानोया: नक्षत्र- मामा मामर्तुमंवत्सराहोरात्राख्य पुरुषा यस्थामी सप्तपुरुषः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽनुवाकः । योऽमावित्य नुवाकस्योपधाने विनियोगदर्शनालिङ्गानुमारे- णायुकाम एतेनादित्यमुपतिष्ठेत् । तस्मिन्ननुवाके प्रथम मन्त्र- । चिह्नितपुस्तके “यथास्थानं गर्भिण्यः” इत्यतिरिक्तः पाठः ।

·११२ तैत्तिरीय आरण्यके "णानादायोदगाः। (असो यास्तमेति। स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायास्तमेति ।मा में प्रजाया मा प- शूनां । मा ममं प्राणनादायास्तङ्गार) । (२)असौ य अापूर्यति । स सर्वेषां भतानां प्राणैरापूर्यति॥१॥ मा मै प्रजाया मा पशूनां । मा मम प्राणैरापूरि- माह । (१)“योसौ तपन्नुदेति • प्राणानादायोदगा:"(१) इति । 'योमी' आदित्यः, प्रातःकाले प्राच्यां 'उदेति', 'मः' आदि- त्यः, 'सर्वेषां' प्राणिनां, 'प्राणान्', 'श्रादाय' खोकृत्य, 'उदे- ति' श्रायुःक्षयोपादानेन प्राणानपहरति, सूर्योदये सति पूर्व- दिनस्य समाप्तत्वादेकदिनमात्रमायुःक्षीणं भवति। तस्मादेवं प्रार्थयाम हे श्रादित्य मदीयानां प्रजानां 'पानां', च 'मम', च 'प्राणानादाय', उदयं 'मागाः' मानुहि। प्राणापहार- हेतुमायुः क्षयं मा कुर्वित्यर्थः ॥ अथ द्वितीयं मन्त्रमाह। (२)"अमौ योस्तमेति दायास्तङ्गा"(२) इति । 'योमा' श्रादित्यः, मायङ्काले, 'अस्तं', प्राप्नोति 'मः', अप्येकमहः समाप्य तावन्मात्रमायुः क्षपयति । अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ तृतीयं मन्त्रमाह। (३) मा यः • प्राणैरापूरिष्ठा"(३) इति । उदेतुं प्रक्रान्तः सूर्यः क्रमेण यावद्यावग्मि: ‘ापूर्यते', तावत् प्राणिनामायुः चीयते । अन्यत् पूर्ववत् ॥ • प्राणाना- ·१ प्रपाठके १७ बनुवाका। ठा) । (असा या पक्षीयति । स सर्वेषां भताना प्रा- औरपक्षीयति । मा में प्रजाया मा पशूनां । मा मम मा- गैरपक्षेष्ठाः । (अमूनि नक्षत्राणि। सर्वेषां भूतानां प्राणैरप प्रसर्पन्ति चोत्सर्पन्ति च । मा में प्रजाया मा पशूनां। मा मम प्राणैरप प्रसृपत मोत्सृपत ॥ २ ॥ अथ चतुर्थमाह। (४)"असो योपनीयति • प्राणैरपतेष्ठाः" (४) इति। अस्तं प्राप्तुमुपक्रान्तः सर्यो यावद्यावत् रश्मिभिः क्रमेण क्षीणो भवति तावत् तावत् प्राणिनामायुःक्षयः । अन्यत् पूर्ववत् सर्वत्र योज्यं ॥ अथ पञ्चममाह । (५)"प्रमूनि नक्षत्राणि • प्रसृपत मोत्स- पत"(4) इति । 'अमनि' एतानि, 'नक्षत्राणि', दिवि सञ्चरन्ति तानि माण्य हनि 'अपसर्पन्ति' अपगतज्योतींषि भूत्वा प्रकर्षण सञ्चरन्ति। रात्री 'च', 'उत्सर्पन्ति' उत्कृष्टज्योतींषि भूत्वा प्रवर्तन्ते, तस्मिन्नुभयस्मिन्नपि काले प्राणिनां प्राणैः', महेव प्रव- मन्ते । यावद्यावत् कालातिकमः तावत् तावदायुषा होयमा- णत्वात्। ततोहे 'नक्षत्राणि, प्रजादीनां 'प्राणैः', सह 'माप- स्पत' अहनि अपसर्पणं मा कुरुत, 'मोत्सृपत' रात्रावुमर्पण- (A) चिड़ितपुस्तके धपप्रस्य इत्यस्मात् परं मोत्सृपत इत्यस्मात पूर्व “योसी घोडशामुनि हादशायं संवत्सरचतुर्दश" इति पाठः। स च म मूलान्तर पठितः भाष्यकारसम्मतच ॥ । 0 ·१९४ तित्तिरीये यारण्यके भूतानां प्राणैरप मा इमे मासाश्चाईमासाश्च। सर्वेषां प्रसर्पन्ति वात्सर्पन्ति च । मा में प्रजाया मा पशूनां । मा मम प्राणरप प्रसपत मोत्स॒पत(६) । (इम तवः । सर्वेषां भतानां प्राणैरप प्रसन्ति चोत्सप्यन्ति च । में प्रजाया मा पशनां। मा मम प्राणैरप प्रस्पत मोत्सृपत)। (अय५ संवत्सरः। सर्वेषां भूतानां प्रा. गैरप प्रसर्पति चोत्सर्पति च ॥३॥ मा में प्र॒जाया मा पशूनां। मा मम प्राणैरप प्रस्प मोत्सृप । इदमहः। सर्वेषां भूतानां प्राणैरप प्रस- पति चोसर्पति च। मा में प्रजाया मा पशनां। मा मम प्राणैरप प्रसृप मोत्सप । (१०)इयरात्रिः। सर्वेषां भू- तानां प्राणैरप प्रसर्पति चोत्सर्पति च । मा में प्रजाया . मपि मा कुरुत । भवदीय प्रजारक्षणनिमित्तमायुःक्षयोमा भूदित्यर्थः ॥ अथ षष्ठमप्तममन्त्रावाह। (६)"दमे मामाचा मामाच प्रसपत मात्र पत" “हमे तवः • प्रसपत मोत्सृपत”(७) इति । नक्षत्रवाक्यवद्याख्येयं ॥ अथाटममाह । (८)"अय५संवत्सरः प्रसप मोत्सृप"८) इति। अत्र संवत्सर शब्द स्यैकवचनान्तत्वात् मर्प प्रमति चैकवचन । अन्यत पर्ववत ॥

·१ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ११५ मा पशूनां। मा मम प्राणैरप प्रस्प मोत्सृपः ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः(१) । (१९)एतद्दो मिथुनं मा नामिछुन५- रीव(१२) ॥ ४ ॥ प्राणरापूर्वति, उत्सपत, उत्सर्पति च, उत्सप हेच ४॥ उदेत्यस्तमेत्यापूर्यत्यपक्षीयत्यमूनिनक्षत्राणीमेमा सा इम तवाय५ संवत्सर इदमहरिय५ राचिर्दश ॥ अनु० ॥१४॥ . अथ नवमदशमी मन्त्रावाह । (E) इदमहः • प्रसप मो- स्मृप" () (१०)"इयं रात्रि: रप प्रसप मात्सप''(१०) इति । एसदाक्यद्वयं संवत्सरवाक्यवह्याख्येयं । अथैकादशं मन्त्रमाह। (११)"ॐ भूर्भुवः खः"(११)इति। योयं प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा स एव लोकत्रयरूप इत्यर्थः ॥ अथ दादशमाह । (१२)"एतद्योमिथुनं मिथुनं रीट्वं" (१९) इति। नक्षत्रमामा माम संवत्सराहोरात्ररूपा हे सप्त पुरुषाः प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मरूपेणादित्येन महावस्थानं यद- तद् 'व:' ग्रुभाकं, 'मिथुनं' सम्बन्धः, उपकार्योपकारक- लक्षपाः, एतस्य ध्यानेनास्माकमपि 'मिथुनं' स्लीपुंसवरणं, 'मारीई' हिंमितं मा कुरुत ॥ इति साथनाचार्यविरचिते माधवोथे वेदार्थप्रकाशे यजु रारण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ 02 ·तैत्तिरीये चारण्यके अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । (अबादित्यस्याष्टपुरुषस्य। ()बलनामादित्याना५ स्थाने खतेजसा भानि (रुद्राणामादित्यामा स्थाने स्वतेजसा भानिया- कल्पः। वसूनां रुद्राणामित्यष्टावुत्तरत इति तदेत - पवाक्येन सङ्गहरूपेण प्रतिजानीते। (१) प्रथादित्यस्याप्टपुरुष- स्य"(१) इति । अष्टयानोमित्यनुवाकोनमन्वैरिटकोपधानानन्तरं बखाचविधपुरुषेणावस्थितस्यादित्यस्य सम्बन्धिभिर्मलेरिष्टका उपदध्यादिति शेषः ॥ तच प्रथमं मन्त्रमाह। (२) वसूनामादित्यानां • खतेजसा भानि"(२) इति । पूर्ववतु प्रकरणे वसन्ता वसुभिः सह एलवा- मा रुद्रगए इत्यादिना ये च रुद्रादयो निर्दिष्टाः, ते सर्वेया- दित्यस्यैवावतारविशेषाः, तेचाच मन्त्रेषु क्रमेण निर्दिश्यन्ते । अश्वसुरूपेणावतीर्णा ये श्रादित्यमूर्त्तिविशेषाः, तेषां 'स्थाने', निवासनप्रमादलभ्धेन खकीयेन 'तेजमा', 'मानि' भास- मावा भूयासं॥ पथ द्वितीयमाह। (१)"रुद्राणामादित्यानां • सतेजसा भानि'(१) इति । एकारचण्ट्ररूपेणावती गादिस्वमूर्ति- विशेषाः । अयत् पूर्ववत् सर्वत्र थारयेयं ।

·१ प्रपाठके १५ बमुवाकः । ११० दित्यानामादित्याना स्थाने स्वतेजसाभानि"। (स- साईसत्यानां । श्रादित्याना स्थाने स्वतेजसाभानि (अभिधून्यतामभिघ्रता। वातवता मरुतां। आदित्या- मारस्थाने स्वतेजसा भानि६) कृभूखामादित्याना- स्थाने स्वतेजसा भानि ॥ (८)विश्वेषां देवानां । श्रादि- अथ हतीयमाह। (३)"श्रादित्यानां • खतेजमा भानि" (४)दति । द्वादशादित्यरूपेणावतीर्णाः परमात्मरूपादित्यस्य मुक्तिविशेषाः । अथ चतुर्थमाह। (१)"सतांमत्यानां • स्वतेजसा भानि"(३) इति । 'मन्तः' सत्पुरुषाः, 'निजावतारेण सर्वलोकसम्पतिपत्रा महर्षयः', तेच 'मत्याः' सर्वदा सत्यवादिनः; तादृशाः केचि- दादित्यावतारविषा: ॥ अथ पञ्चमषष्ठावाइ। (६)"अभिधम्वतां • खतेजसा भा- मि"(६) (9)"भूषामादित्यानां • स्वतेजसा मानि "(9) इति। चतुप्रकरणेऽभिधूचतोऽभिनन्न इत्यादिना मरुद्रणा उता: ते चाभितो धूवन्ति दृष्टिजलचालयन्ति इतस्ततः कम्पयन्ति मार्गे मतः पुरुषानभित्रन्ति श्राभिमुख्येन ताडयन्ति । तेच 'वात- वन्तः' तोमवायुयुक्ता भवन्ति, ते च महणा चादित्यावतार- विशेषाः ॥

·११०
तैत्तिरीये धारण्यके
त्याना स्थाने स्वतेजसा भानि) । (संवत्सरस्य सवि-
तुः। आदित्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि) । (ऑभूभु-
वः खः । रमायोवो मिथुनं मा नो मिथुन रीद्रं ॥१॥
ऋभूणामादित्याना स्थाने स्वतेजसा भानि षद
च॥ अनु० १५॥
अथ सप्तममाह । (८)"विश्वेषां • स्वतेजमा भानि" (८)इति।
ये प्रसिद्धास्त विश्वेदेवा स्तेप्यादि त्यावतारविशेषाः ॥
अथाटममाह।
(C)"मंवत्सरस्य स्वतेजमा भानि"()
इति । ऋतुप्रकरणे स ख ल संवत्सर एतैरिति संवत्सरोऽभिहितः
मचादित्यस्यावतारविशेषः ॥
अथ मर्वमन्त्रेषु अनुषञ्जनीयं वाक्यद्वयमाह। (१०)"
भूर्भुवःस्वः.
ख: मिथुनरीढ्व"(१०) इति । प्रणवप्रतिपाद्यस्य लोक-
त्रयात्मकस्यादिस्थ सम्बन्धिना हे 'रम्मयः', 'वः' युमार्क, स्वा-
मिनाऽऽदित्येन सह 'मिथुन' मिथुनवदुपकार्थीपकारकभा.
वोस्ति, अतस्तादृशा यूयं 'नः' अस्माकं, स्त्रीपुरुषलक्षणमिथुनं
'मा रीट्वं' हिंमितं मा कुरुत ॥
दति सायनाचार्यविरचिते यजुरारण्य के प्रथम प्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाक: ॥ १५ ॥

·१ प्रपाठके १६ अनुवाकः । १९६ अथ षोडशोऽनुवाकः। (१)आरोगस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। भ्राजस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। पटरस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। पत- ङ्गस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । स्वर्णरस्य स्थाने स्वतेज- साभानि। ज्योतिषोमतस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। वि- भासस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। कश्यपस्य स्थाने स्वते- जसा भानि। ओं भूर्भुवः स्वः। आपोवो मिथुनं मा नोमिथुनं री३(१) ॥ १॥ आरोगस्य दर्श ॥ अनु० १६ ॥ पटा: कल्पः । श्रारोगस्येत्ययावुपरिटादिति। प्रारोगा भ्राजः पतङ्ग इत्यादीन्य टमर्यनामानि मन्त्र रूपाणि पूर्वमा- नातानि इदानों तेनेव क्रमेणाटा मन्त्रान्तगण्य त्रामायन्ते । तानि दर्शयति । (१)"आरोगम्य . मिशुनं रीव (१) इति । प्रारोगनामको यः प्रथमः सूर्यः तस्य 'स्थाने ' तिष्ठन्नहन्त त्- प्रमादलभ्येन खकोयेन 'तेजमा', भासमानो भूयामं । प्रणव- प्रतिपाद्योलोकत्रयात्मको यः सूर्यः तेन सह 'आप:', 'वः', बुभाकम, उपकार्योपकारकभावास्ति अतस्तथाविधा ययं अ- स्मदीयं 'मिथुन', हिंमितं मा कुरुत। एतच्च वाक्य दयं पूर्ववत् मवें मन्त्रशेषः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुग- रण्यके प्रथम प्रपाठके पोडशोऽनुवाक: ।। १६ ॥

·१२० तैत्तिरीयेचारण्यके अथ सप्तदशोऽनवाकः। (अथ वायोरेकादश पुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य (१) । (२)प्रधाजमानाना५ रुद्राणास्थाने स्वतेजसा भा- नि व्यवदाताना५ रुद्राणास्थाने स्वतेजसा भानि। वासुकिवैद्युताना रुद्राणास्थाने स्वतेजसा भानि । रजताना५ रुद्राणा५ स्थाने स्वत्तेजसा भानि। परुषा- णा५ रुद्राणा५ स्थाने स्वतेजसा भानि। श्यामाना५ रु- द्राणा५ स्थाने स्वतेजसा भानि। कपिलाना रुद्राणा स्थाने स्वतेजसा भानि । अतिलोहिताना रुद्राणा५- स्थाने स्वतेजसा भानि। जवाना५ रुद्राणा५ स्थाने स्वतेजसाभानि ॥१॥ । कल्यः । प्रभ्राजमानानामित्यकादशप्रभ्राजमानानामिति चैकादशमध्य इति। तेषां मन्त्राणां मनहरूपेण ब्राह्मण वाक्येन प्रतिज्ञा दर्शयति। (६)"अथ बायोरेकादमपुरुषस्यैकादश- स्त्रीक स्य'(१) इति। एक एव वायुः प्रधाजमानाद्येकादशरुद्र- मूर्तिरूपेण प्रधाजमामाघेकादशनीमूर्तिरूपेणाप्यवतीर्ण: तस्य सम्बन्धिमा मन्त्रा उच्चन्त इति शेषः । तान् मन्त्रान् दर्शयति । (१)"प्रधाजमानाना . मानोमिथुन५गत” (२) इति । प्रभा- ।

·१ प्रपाठके १७ अनुवाकः। १२१ (२)अवपतन्ताना५ रुद्राणा५ स्थाने स्वतेजसा भानि। वैद्युताना रुद्राणास्थाने स्वतेजसा भानि । प्रधाज- मानीना५ रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि । व्यव- दातीना५ रुद्राणोना स्थाने स्वतेजसा भानि । वासु- किवैद्युतीना५ रुद्राणीना५ स्थाने स्वतेजसा भानि। रजताना५ रुद्राणीना५ स्थाने स्वतेजसा भानि। परु- पाणा५ रुद्राणीना५ स्थाने स्वतेजसा भानि । श्यामा- ना५ रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि। कपिलाना५ रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि। अतिलाहिती- ना रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि ॥ जीना५ रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि । अवपतन्तीना रुद्राणीना स्थाने स्वतेजसा भानि। वैद्यतीना५ रु. द्राणीना५ स्थाने स्वतेजसा भानि । ओं भूर्भुवः स्वः। रूपाणि वो मिथुनं मा नो मिथुन रीट्वर ॥ २॥ जमाननामको वायुसम्बन्धी यो रुद्र विशेषः तस्य बहवो मूर्ति- विशेषाः। अतः प्रभ्राजमानानामिति बहुवचनं। एवं सर्वत्र द्रष्टव्यं । 'रूपाणि स्त्रीपुरुषविशेषाः, हे 'रूपाणि', 'व:' युमाकं, ·१२२ तेत्तिरीये चारण्यके जवीना रुद्राणा५ स्थाने स्वतेजसा भानि, अति- लोहितोना५ रुद्राणीना५ स्थाने स्वतेजसा भानि, पञ्चच॥ अनु० ॥१७॥ अथ अष्टादशोऽनुवाकः। (१'श्रथाग्नेरष्टपरुषस्य ) । (९ अग्नेः पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्व- सम्बन्धि यत् 'मिथुन', तत्प्रसादादस्मदीयमपि 'मिथुन', अहिं- मितं भवतु। अयश्च सर्वमन्त्र शेषः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ प्रय अष्टादशोऽनुवाकः । कल्पः । अनेः पूर्वदिश्यस्येत्यष्टौ दिश्या इति । तत्र सङ्गह- रूपेण ब्राह्मणवाक्येन मन्त्रान् प्रतिजानीते । (१)"अथानेरष्ट पुरु- षस्य"(२) इति । अग्निजातवेदःप्रभृतयः पुरुषा मूर्तिविशेषाः य- स्थानः सन्ति सोयम् 'अष्टपुरुषः',तस्य । 'अमेः',सम्बन्धिना मन्त्राः पूर्वक्तिवायुसम्बन्धि विविधैकादशरुद्ररुद्रानन्तरमुच्यन्ते। ता- न्मन्त्रान् दर्शयति। (२)"अग्नेः पूर्वदिश्यस्य • मा नो मि- ·१ प्रपाठके १८ व्यनुवाकः। १२३ तेजसा भानि। सहोजसो दक्षिणदिश्यस्य स्थाने स्वते.' जसा भानि। अजिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज- सा भानि। वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। नयापस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। पङ्किराधस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेज- सा भानि। विसर्पिण उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। ओं भूर्भुवःस्वः॥ दिशा वा मिथुनं मा नो मिथुन रीतुं ॥१॥ स्वः, एकञ्च॥ अनु० ॥१८॥ एतद्रश्मय आपोरूपाणि दिशः पञ्च ॥ थुनं रीट्वं'(२) इति । पूर्वी दिक् प्राची तस्यां भवः 'पूर्वदिश्यः', तथाविधोमिनामको यो मूर्त्तिविशेषः तस्य 'स्थाने', तिष्ठ- नहन्तत्प्रसादालन्धेन 'खतेजमा', भासमानो भूयासं। उप- दिगाग्ने यी तस्यां भव 'उपदिश्यः' 'जातवेदः'नामकः । एवं सर्वत्र योज्यं । हे 'दिशः', 'वः' युग्माकम्, अमिना स्वामिना सह उपकार्योपकारकभावः । श्रतो युग्मत्प्रमादेनास्मदीयं 'मिथुन', अहिंसितं भवतु । सायं सर्वमन्त्रशेषः । अथवा श्रे- मित्यादिः सर्वत्र यजमानाभिमन्त्रण मन्त्रो द्रष्टव्यः ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुग- रण्यके प्रथमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ 02 ·तैत्तिरीये चारण्यके पथ एकोनविंशोऽनुवाकः । (१'दक्षिणपूर्वस्यां दिशि विसर्पो नरकः । तस्मान्नः परिपाहिए)। (२)दक्षिणापरस्यां दिश्यविसो नरकः। तस्मान्नः परिपाहिए)। (२)उत्तरपूर्वस्यां दिशि विषा- . कल्पः । दक्षिणपूर्वस्यामिति चतस्रो नरकवतीर्यथालि- गमिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"दक्षिण • परिपा- हि"(१) इति । दक्षिणस्थाः पूर्वस्याश्चान्तरालवर्तिनी दिगाग्नेयी तस्यां 'विमर्पि'नामकः 'नरकः', विद्यते दृष्टके 'तस्मात्' नर- कात्, 'नः' अस्मान्, 'परिपाहि ॥ अथ द्वितीयमाह। (२)"दक्षिणापरस्यां परिपाहि"(२) इति। नैती 'दक्षिणापरा', तस्यां 'अविसी',नाम 'नरकः' । पूर्वत्र वेदनातिश यात् विविधमितस्ततः मर्पतीति व्युत्पत्त्या विसी, दहतु दुःखस्यान्तमाधिक्याद्विसर्पितुमपि न क्षमते तस्मात् 'अविसी' । शेषं पूर्ववत् ॥ अथ तृतीयमाह। (२)"उत्तरपूर्वस्यां • परिपाहि"(३) इति। ऐशानी दिक् 'उत्तरपूर्वी', तत्र हि 'विषादि'संज्ञकः 'मरकः'। किमर्थमस्माभिः पापं कृतमिति जन्तवो विषादं कुर्वन्ति तस्मादयं 'विषादो'। अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ चतुर्थमाह । (४)"उत्तरापरस्यां परिपाहि"(४) इति। वायवी दिक 'उत्तरापरा', तत्र 'अविषादी नरकः', .

·१ प्रपाठक २० घनुवाकः। १२५ दी नरकः। तस्मान्नः परिपाहि(३) । (उत्तरापरस्या दिश्यविषादी नरकः। तस्मान्नः परिपाहि(४) । (५)आय- स्मिन् सप्त वासवा इन्द्रियाणि शत शतक्रतवित्येते" ॥१॥ दक्षिणपूर्वस्यां नव ॥ अनु० ॥१६॥ अथ विंशोऽनुवाकः । (इन्द्रघोषा वो वसुभिः पुरस्तादुपदधतां । मना दुःखातिशयाज्जन्तवो विषादमपि कर्तुं न क्षमन्ते तस्माद- विषादी। शेषं पूर्ववत् ॥ कल्पः । श्रायस्मिन्निन्द्रियाणि शतक्रतविति दे इति। तयो मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति। (५)"आयस्मिन् • शतक्रतवित्ये- ते"(५) इति। 'इत्येते' ये ऋची ताभ्यामिष्टके उपदध्यादित्यर्थः । एतच्चोभयमिदं वो विश्वतस्परीत्यनुवाके व्याख्यातं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथम प्रपाठके एकोनविंशोऽन वाकः ॥ १८ ॥ - अथ विंशोऽनुवाकः । कल्पः । इन्द्रघोषावः संज्ञानमिति षड् दिण्या इति। पाठस्तु ।

·१२६ तेत्तिरीये श्रारण्यके 'जवस वावः पिभिर्दक्षिणत उपदधतां । प्रचेता वारुद्रः पश्चादुपदधतां । विश्वकमी व आदित्यैरुत्तरत उपदधतां। त्वष्टा वो रूपैरुपरिष्टादुपदधता। सज्ञानं वः पश्चादिति) । (आदित्यः साग्निः पृथिव्यां । वायुरन्तरिक्षे । सूर्यों दिवि। चन्द्रमा दिक्षु ॥ नक्षत्रा- णि स्वलोके (२)। एवा ह्येव । एवा ह्यग्ने। एवाहि वा- (२) इन्द्रघोषा वो पश्चादिति'(१) इति। हे अब्रूपा इटकाः 'वः' युभान्, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि, 'वसुभिः', देवैः महि- ताः 'इन्द्रघोष'नामका देवाः 'उपदधतां'। 'पित्तभिः', सहि- ता: ‘मनोजवसः', देवाः 'वः' युभान्, दक्षिणस्यां दिशि 'उप- दधतां'। एवं सर्वत्र योज्यम्। 'संज्ञान' समीचीन ज्ञानयुक्त देवताखरूपं, 'व:' युमान, ‘पश्चात्', उपदधातीतिशेषस्य सूचनार्थः 'इति' शब्दः प्रयुक्तः। त एते षण्मन्त्राः ॥ कल्पः । श्रादित्यः मर्व इति पञ्च दिया इति। पाठस्तु । (२)“प्रादित्यः • नक्षत्राणि स्वलोके"(२) इति। श्रादित्या- त्मकः 'सर्वः', अपि 'अग्निः', 'पृथिव्यां', उपदधातु । एवं वाय्वादिषु योज्यं ॥

·१ प्रपाठके २१ घनुवाकः। १२० यो। एवाहीन्द्र। एवाहि पूषन्। रवा हि देवाः(३) ॥१॥ दिक्षु, सप्त च ॥ अनु० ॥२०॥ कल्पः । एवाह्येवेति षड् दिण्या इति । पाठस्तु । (३)"एवा- ह्येव • एवाहि देवाः"(२) इति। ईगतावितिधातोरुत्पन्न एव शब्द:, हे 'एव' अयन शील श्रादित्य, “एवाः' एतव्याः प्राप्त- व्याः, कामास्ते सर्वे त्वममीति शेषः । 'हि'शब्देनादित्यस्य सर्व- कामहेतुत्वप्रसिद्धिरुच्यते । एवमुत्तरत्रापि योज्यं ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके विंशोऽनवाकः ॥ २० ॥ अथ एकविंशोऽनवाकः (३ श्रापमापामपः सवीः । अस्मादस्मादितोमुतः । अग्निवीयुश्च सूयश्च । सहसञ्चस्करहिया। वायवश्वा- कल्पः । श्रापमापामिति नवोपरिष्टादिति। पाठस्तु । (१)"पापमापामपः • मातव्योमसदृशी"(१) इति। अत्र केतव इति मन्त्रं विहायान्येऽष्टा मन्त्राः प्रथमानुवाके व्याख्याताः ।

·१२० तैत्तिरीये श्रारण्यके 'रश्मिपतयः । मरीच्यात्माना अदुः। देवी वनस्व- वरीः। पुत्रवत्वार्य मे सुत । महानाम्नीमहामानाः। महसोमहस स्वः ॥ १॥ देवीः पर्जन्यसूवरीः। पुषवत्वार्य मे सुतः । अपा- श्रुष्णिश्चमपारक्षः। अपाणिमपारघं। अपाघ्राम- पंचावति । अपदेवीरितोहित। वजं देवीरीताश्च । भुवनं देवस्वरीः। श्रादित्यानदितिदेवीं। योनि- नोर्ध्वमुदीपत ॥२॥ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयामदेवाः । भद्रं पश्येमाक्षभि- र्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः। व्यशेमदेव- हितं यदायुः। स्वस्तिन इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्तिनः स्ताक्ष्यों अरिष्टनेमिः । स्वस्तिनो वृहस्पतिर्दधातु । केतवो अरुणसश्च । - षयो वासरशनाः। प्रतिष्ठा शताहि । समाहिता- पुनरप्युपधानार्थ मन्त्र पाठः । केवरुणवातरशनशब्दा ऋषिस- खानाचक्षते । ते सर्वपि ऋषिमताः 'समाहिताम:' अप्रमत्ताः सन्तः, 'शतधा हि' शतमङ्ख्याकेनापि प्रकारेण, 'प्रतिष्ठां' स्थैर्य- ·१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १२६ सो सहवधायसं। शिवानः शन्तमा भवन्तु। दिव्या' श्राप ओषधयः। सुमृडीकासरस्वती। मातव्याम- संदृशि॥३॥ स्वः, उदीषत, वातरशनाः, षट् च ॥ श्रनु ॥२१॥ अथ दाविंशोऽनुवाकः । योऽपां पुष्यं वेद । पुष्यवान् प्रजावान् पशुमान भवति। चन्द्रमा वा अपां पुष्य। पुष्यवान् प्रजावान् प- हेतुं 'सहस्रधायस' सहस्रसङ्ख्याक स्य फलस्य धारयित्रीं, दूर- कामुपदधात्विति शेषः ॥ दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकविंशेऽनुवाकः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशोऽनुवाकः । एतावत्खनुवाकेषपधानमन्त्राः प्रायेणाभिहिताः, अत:- परमिष्ठकानां ब्राह्मण मुच्यते। तबादी तावदापो बहुधा प्रथ स्यन्ते। तत्र प्रथमां प्रशंसामाह। (१)"योपां पुषं • य एवं 8 ·तेत्तिगये चारण्यके शुमान भवति । य एवं वेद । । ९योपामायतनं वेद। प्रायतनवान भवति। अग्निवी अपामायतनं। आय- तनवान भवति । यामेरायतनं वेद ॥१॥ आयतनवान् भवति। आपो वा अग्नेरायतन। श्रा- यतनवान् भवति। य एवं वेद २।। र योपामायतनं वेद। वेद"(१) इति। अमृतमयं हि चन्द्रमण्डलं । अतो जलका- यत्वाद पां पुष्य स्थानीयं । एतस्य वेदिता वयं भोगार्थचम्पक- बहुलादि पुष्यैः पुत्रादिप्रजया गवादिपभिश्च मम्मो भवति। वेदने प्ररोचनार्थमादी फलकथनं, उपमहा- राथं पुनःकथनं ॥ अथ द्वितीयां प्रशंमामाह । (२)"योपामायतनं • य एवं वेद"(२) इति । सूर श्रुतावने राप इति अग्नेर्जल कारण त्वा- भिधानादग्निरपामाश्रयः। प्रत्रापि प्ररोचनार्थमादौ फलक- थनं । उपमहारार्थ पुनरप्यायतनवानित्यभिधानं । तत्र य एवं वेदेत्यध्याहरणोयं। महासष्टावपामग्निकार्यत्वेपि ब्रह्मा- ण्डाद्यवान्तरसृष्टी श्रापा वा इदमासन् सलिलमामोदित्यादि- वाकोनापां सर्वकारण स्वाभिधानाइह्माण्डान्तःपातिनोऽस्मदृश्य- स्या मेजल कार्यत्वाद पामग्न्याधार त्वं । अत्रापि प्ररोचनार्थमप- ·१ प्रपाठक २२ बनुवाकः । श्रायतनवान् भवति । वायुवी अपामायतनं । आ. यतनवान् भवति। यो वायोरायतनं वेद। श्राय- तनवान् भवति ॥२॥ आपो वै वायोरायतनं । नायतनवान् भवति । य एवं वेद)। (यौपामायतनं वेद । आयतनवान भवति। असौ वै तपन्नपामायतनं। आयतनवान वति । यामुष्य तपत आयतनं वेद । आयतनवान् भवति । आपो वा अमुष्य तपत आयतनं ॥३॥ : महारार्थ द्विःफलकथनं । मेयं जलाग्न्याः परस्पराधारवानिः । द्वितीया प्रशंसा । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्य ॥ अथ हतीयां प्रशंसामाह । (२)"योपामायतनं वेद य एवं वेद"(३) इति। महासष्टी वायोरग्निः अनेराप दति श्रुतेः । अग्निद्दारा वायोरपकारणत्वादायतनत्वं, अपां त्ववान्त- रस्टा पूर्वानन्यायेन वाय्वाधारत्वं । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं ॥ अथ चतुर्थीमाह । (४)"योपामायतनं • य एवं वेद"(७) दति । योसावादि त्यस्तपन्नुपलभ्यते सायमपामाधारः। श्रादि- त्याज्जायते दृष्टिरिति जल कारण त्यस्मृतेः अपाच पूर्ववदा- दित्याधारत्वं द्रव्यं ॥ । 82 ·१५२ तैत्तिरीये घारगयके आयतनवान् भवति । य एवं वेद । (५)यापा- मायतनं वेद। आयतनवान् भवति । चन्द्रमा वा अपामायतनं। आयतनवान् भवति। यश्चन्द्रमस आयतनं वेद। आयतनवान् भवति । आपो वै च- न्द्रमस आयतनं । आयतनवान् भवति ॥ ४ ॥ य एवं वेद(५) । (६)यापामायतनं वेद। आयत- नवान् भवति । नक्षत्राणि वा अपामायतनं । आय- तनवान् भवति। यो नक्षत्राणामायतनं वेद । श्रा- यतनवान् भवति । आपो वै नक्षत्राणामायतनं । आयतनवान् भवति । य एवं वेद(६) ॥५॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)"योपामायतनं • य एवं वेद"(५) इति। तुहिनरूपाणां किरणानां चन्द्रजन्यत्वाचन्द्रमसो जलाधारत्वं ॥ अथ षष्ठीमाह । (६)"योपामायतनं वेद • य एवं वेद (६) इति। पुथ्याश्लेषादिषु महानक्षत्रेषु वर्तमानेषु दृष्ट्याधिक्य- दर्शनानक्षत्राणामबाधारत्वं ॥ अथ सप्तमीमाह । (योपामायतनं वेद • च एवं वेद"(७) इति। पर्जन्याख्यस्य मेघस्य जलाधारत्वं प्रसिद्धं ॥

·१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १३३ (योपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति । प- जन्यो वा अपामायतनं। आयतनवान् भवति । यः पर्जन्यस्यायतनं वेद । आयतनवान् भवति। श्रा- पो वै पर्जन्यस्यायतनं । आयतनवान् भवति । य एवं वेद०) । (८)ोपामायतनं वेद ॥ ६ ॥ आयतनवान् भवति । संवत्सरो वा अपामायत- नं। आयतनवान् भवति । यः संवत्सरस्यायतनं वेद। आयतनवान भवति। श्रापो वै संवत्सरस्यायतनं । आयतनवान् भवति। य एवं वेद । योसु नावं प्रतिष्ठितां वेद । प्रत्येव तिष्ठति ॥ ७ ॥ . अथाष्टमीमाह । (८)"योपामायतनं वेद • य एवं वेद) इति । वर्ष द्वारा संवत्सरस्थ जलाधारत्वं ॥ अथ नवमीमाह। ()"योप्सुनावं तदेषाभ्यन का"() इति । 'थः' पुमान्, 'अप्सु', 'प्रतिष्ठितां' स्थैर्येणावस्थितां, 'नाव', 'वेद'। म खयं लोके प्रतिष्ठायुको भवति । कामो प्रतिष्ठिता नौरिति सेयमुच्यते। 'दमे वै' दृश्यमाना एव, भूरादयः ‘लोकाः', 'अप्सु', स्थैर्ये णावस्थिताः नौस्थानीयाः । अतः सर्वलोकाधारभूता श्राप इति वेदनेन प्रतिष्ठिताप्रा- ·तैत्तिरीये चारण्यके इमे वै खोका असु प्रतिष्ठिताः। तदेषाभ्यनूता। (१)अपार रसमुदयसन् । सूयें शुक्र समाभृतं। अपा५ रसस्य या रसः। तं वा गृल्लाम्युत्तममिति)। अपाए प्तिः। नद्यादिषु परतीरगमनाय जनैया नौ सम्पाद्यते मा- जले प्रतिष्ठिता न भवति । गमनागमनाभ्याञ्चञ्चलत्वात् । सर्वा लोकसवरूपा तु नोर्न कदाचिदपि चलति किं वसु स्थैर्यणावतिष्ठते । श्रावरणासहितं ब्रह्माण्डं घनोदाख्ये महा- जलेऽवतिष्ठत इति हि पौराणिक प्रसिद्धिः। तत् तस्मिन् सर्वजगदाधारभूता श्राप इत्येवं रूपेऽर्थे काचिदृक् 'अभ्य- नका', शाखान्तरे समानानात् तामेताम्चदर्शयति। "(२०) ग्राम्यत्तममिति (१०) इति। योऽयम् 'त्रपा', 'रमः' मारः, तं रसमभिलक्ष्य 'उदयन् सन्' सर्वे लोका उगताः। तस्मादेव रसादुत्पद्यतेऽस्मिन्नेवावतिष्ठत इत्यर्थः । कीदृशं रस, 'सूर्य' श्रादित्यमण्डले, दृष्टिजननाय 'समा- भृतं' सम्पादितं, अत एव 'शुक्र' निर्मलं, 'अपां रसस्य' त्रैलोक्यरूपस्योदकसारस्य, तदुत्तमः 'रम:' सोमरूपः, हे पापो युभदीयं 'त' 'उत्तम', रम, ‘टलामि' तेषु तेषु खोकरोमि, 'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्यर्थः, अनेम मन्त्रेण का- चिदिष्टकोपधेया ॥

·१ प्रपाठके २२ घनुवाकः। १३५ (११)इमे वैलोका अपारसः। तेमुभिन्नादित्ये समा- भृताः१९) । (१२)जानुदनीमुत्तरवेदी खात्वा आप पूर- यित्वा गुल्फघ्नं ॥८॥ पुष्करपणैः पुष्करदण्डैः पुष्करैश्च सस्तीर्य। तस्मिन् तथाच बौधायन पाह। अपारसमित्ये केतिमन्त्रस्य ता- त्पर्य दर्शयति। "(११)इमे वै लोकाः समामता:"(१९) इति । य एते पृथिव्यादयः 'लोकाः', ते सर्वेऽपि 'अपां', मध्ये सारभूताः सर्वलोकगर्भिताः । ब्रह्माण्ड गोलकरूपा पृथिवी क्षीरमध्ये म- एडमिव जलमध्ये घनीभूता। तथाच वाजमनेयिन श्रामनन्ति । यदपां शर पामोत्तत्ममान्यत मा पृथिव्यभवदिति। 'ते' च उदकसारभूता लोकाः 'अमुभिन्' दृश्यमान आदित्यमण्डले 'समामृताः' सम्यगाश्रिताः । श्रादित्यस्य दृष्टिद्वारेण सर्वलोक- स्थितिहेतुत्वात् । तदेवं योऽपां पुष्पमित्यारभ्यामुभिन्नादित्ये समाभृता दूत्यन्तेन ग्रन्थेनेष्टकोपधानार्थमपां बहुधा प्रशंसा कृता॥ 0 समा- अथ प्रयोगं विधत्ते । “(१२)जानुद नोमुत्तरवेदी धाय"(१९) इति । तत्र मावित्रचयनवद्रथचक्र परिलिख्य तत्र जानुप्रमाणाम् 'उत्तरवेदी खात्वा', तां खातामुत्तरवेदी 'गुल्पादनं', यथा भवति तथा जलैः पूरयित्वा तज्जलमादा ·१३६ वैत्तिरीये चारण्यके विहायसे । अग्निं प्रणीयोपसमाधाय १२) । (१२'ब्रह्म- वादिना वदन्ति। कस्मात् प्रणीतेयमग्निश्चीयते । पनपत्रैः : मञ्छाद्य तत उपरि पत्ररहितैः केवलैः पद्मदण्डै: सञ्छाद्य ततोऽप्युपरि मूलदण्ड पत्रसहितैः कृत्स्नैः पद्मः सञ्च्छाद्य 'तस्मिन् विहायमे', तत् तस्यापि तस्य मञ्चक स्य उपरिकानु- गुणमनेः प्रण यनं कृत्वा तच्च ‘अग्निमुपसमाधाय', तस्याग्नेः परित इटका उपदध्यादिति वक्ष्यमाणेनान्वयः ॥ अथाक्षेपसमाधानाभ्यां तमिमं प्रयोगं समर्थयते। "(१३)ब- झवादिना • उपदधाति (१२) इति। अन्यन्तरेभ्योऽस्य वैलक्ष- एवं दर्शयितुं 'ब्रह्मवादिनः',अत्र पर्यनुयोगमाहुः । इतरत्र हि चयने सम्पूर्णे सति पश्चादग्निः प्रणीयते, अत्र तु कस्मात् कार- णात् मञ्चकस्योपरि वही प्रणोते सति पश्चादिष्टकाभिः श्रयम्' पारुणकेतुकः, 'अनिश्चीयते'। मञ्चकन्तु बौधायने दर्शितम् । दीर्घदा ऊतिर्मश्च कृत्वा पृष्टो दिवोति पुरीषव्यूहनमिति । अतोस्थ मञ्चकस्योपर्याकाशेऽग्निप्रणयनादूर्ध्वं पुनरिएकोपधान- मितरचनावै लक्षण्यादयुक्रमिति ब्रह्मवादिनामाशेपाभिप्रायः। तस्वाक्षेपस्योत्तरं माप्रणीत इत्यादिनोच्यते। अद्भिः मह वर्तत इति माप: यस्मादयं जलसहितस्तस्मादयमिष्टकाचयनरूपो- ऽग्निरङ्गाररूपे वही प्रणीते मति पश्चाचेतव्यः अमु ह्ययं चीयत इत्यनेम जलसहितत्वमेव स्पष्टोक्रियते। पादावुत्तरवेद्यामभिः ·१ प्रपाठक २२ धनुवाकः । सा प्रणीतेयममु ह्ययं चीयते। असी भुवनेऽप्यना- हिताग्निरेताः। तमभित एता अबीष्टका उपदधा- ति१२) । (१) अग्निहोचे दर्शपूर्णमासयाः। पशुबन्धे चा- तुर्मास्येषु ॥६॥ अथा आहुः । सर्वेषु यज्ञक्रतुष्धिति (१४) । पूरणं, ततः पुष्करपर्णादिमञ्छादनं, ततो मञ्चकस्योपरि वकिप्रणयणं, एवं सत्य स्वेवायं प्रणोतो भवति । इतरस्वग्मिनासु प्रणीयते, तस्मादितरवैलक्षण्यात् प्रणयनादूर्द्धमबीष्टकोपधानं कर्तव्यं । पश्चात् प्रणिधानाभावे मति 'अमा' अग्निः, परितो रक्षकाभावेन 'भुवने' देवयजनादहिते लोके, 'अपि', गत्वा 'अनाहिताग्निः', मन्नेवागमिष्यति । इतराग्नयो जलभयाभा- वाद्देवयजन एव तिष्ठन्ति, अयन्तु जलानीतः सन् बहिरपि गमिष्यति । 'एताः' इति शब्दः उल्लङ्घय गमिव्यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । अतो बहिर्गमनं माभूदित्येवमर्थ 'तं' प्रणीतममिम, 'अभितः' मर्वतः, रक्षार्थम् ‘एता अबीटकाः', उपदध्यात् । तदेवमाक्षेपसमाधानाभ्यामग्निं प्रणोयोपसमाधाय तमभित एता अबीष्टका उपदधातीत्ययमर्थ उपपादितः ॥ अथायमारुणकेतुकोऽग्निः कस्मिन् कर्मण्यङ्गभूत इत्याका- झायामङ्गीनि कर्माणि दर्शयति । “(१४) अग्निहोत्रे क्रतु- विति"(१४) इति । अग्निहोत्रादिविषयत्वेन सङ्कोचो माभूदिति मोमयागविषयत्वमप्यभिप्रेत्य पक्षान्तरोपन्यासः ॥ । .

·तैत्तिरोये चारण्यके (१॥ एतई स्म वा आहुः शण्डिलाः। कमग्निं चिनुते । सत्रियमग्निं चिन्वानः। संवत्सरं प्रत्यक्षेण(१५) । (१६)क- मग्निं चिनुते। सावित्रमग्निं चिन्वानः। अमुमादित्य प्रत्यक्षण (१६) (१० कमग्निं चिनुते ॥ १० ॥ नाचिकेतमग्निं दिवानः। प्राणान प्रत्यष्टौण १०) । अथ प्रोत्तर पर्यायः माभिगरुण कतुक स्यानरधिकफ- लत्वं वक्त, प्रथम प्रश्नोत्तर पर्याचं दर्शयति । (१५) एतद्ध स्म • प्रत्यक्षेण(१५) इति । शण्डिला नाम कशिमहर्षिः तस्य वंश ममुत्पन्नाः मर्वे 'शाण्डिलाः', ते वै तदारुणकेतु कफलं निश्चितुं परस्परमेवं 'बाहुः', 'ह स्म वै' इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः । तत्र कैश्विदेवं पृच्छयते । 'मत्रियं' सत्रे भवमग्निं, यः 'चिनुते', सोऽयं 'कमग्निं' किम्फलमग्निं, 'चिनुते', इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यत। 'प्रत्यक्षेण' मुख्यया वृत्त्या, ‘संवत्सरं' मंवत्सर प्राप्तिफलकमग्निं, चिनुत इत्युत्तरं ॥ अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति। (१६)"कमग्निं ० श्रममादित्यं प्रत्यक्षेण"(१६) इति । अनुप चारेणादित्यप्राप्तिफलक: ‘मावि. जोऽग्निः' ॥ तृतीयं पर्यायं दर्शयति । (१७)"कमग्निं चिनुते • प्राणान् प्रत्यक्षेण (२०) इति । यथा सावित्रस्यादित्यरूपत्वम् एष वाव मावित्रो य एष तपतोति श्रुत्या अवगतं । एवम्, अयं वायवः पवते, माऽग्निर्नाचिकेत इति श्रन्या नाचिकेतस्य वायुरूपत्वा- वगमात् तच्च यनेन वायुरूपप्राण प्राप्तिः ॥ . ।

·१ प्रपाठक २२ घनुवाकः । १३६ १८ कमग्निं चिनुते। चातुहीत्रियमग्निं चिन्वानः । ब्रह्म प्रत्यक्षेण(१८) । (१४'कमग्निं चिनुते। वैश्वसृजमग्निं चिन्वानः। शरीरं प्रत्यक्षेण(१९) । (२०'कमग्निं चिनुते । उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वानः ॥ ११ ॥ इमान् लेाकान प्रत्यक्षेण(२०) । कमग्निं चिनुते। इममारुणकेतुकमग्निं चिान्वान इति । य एवासी। इति । ब्रह्मा चतुथं पर्यायं दर्शयति । (१८) कमग्निं • ब्रह्म प्रत्यक्षेण"(१८) वे चतुईातार इत्युक्तत्वाला प्राप्तिः । 'ब्रह्म' शब्देन वेदपुरुष उच्यते ॥ पञ्चमं पर्यायं दर्शयति । (१९)कमग्निं • शरीरं प्रत्य- क्षेण"(१९) इति । 'शरीरं' हिरण्य गर्भस्य देहं ।। षष्ठं पर्यायं दर्शयति। (२०)"कमग्निं लोकान प्रत्यक्षेण"(२०) इति । यदेकेन संस्थापयतीत्यादिकं, उपानुवाक्या, काण्डं, तत्र प्रोकोऽग्निरपि 'उपानुवाक्यः', म च 'श्राशुः' शीघ्र, महानि- त्यर्थः। अतएव तच्चयनेन सर्वलाक प्राप्तिः ॥ सप्तमं पर्यायं दर्शयति। (२१) कमग्निं ० तमिति"(२९) इति । इमञ्च लोकं व्यतोत्यातिक्रम्य हित्वा यो न गच्छति मोऽयं 'श्रव्यतीपातो' सूर्यः, 'तं' सूर्य, प्राप्नोति । आतिशब्दः, प्रश्नसमाप्त्यर्थः, द्वितीय उत्तरसमाप्यर्थः । T

·१४०
तैत्तिरीये यारण्यक
इतश्चामुतश्चाव्यतीपाती। तमिति २) । (२२ योऽग्निर्मि-
थूया वेद। मिथुनवान् भवति। आपो वा अग्नेमि-
थूयाः । मिथुनवान् भवति ॥ य एवं वेद ५९ ॥ १२ ॥
वेद, भवति, आयतनम, आयतनवान् भवति, वेद,
वेद,प्रत्येव तिष्ठति,गुल्फदघ्नं, चातुर्मास्येषु,अमुमादित्यं
प्रत्यक्षेण कमग्निं चिनुते, उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वा-
नः, मिथुनवान् भवति, एकच्च॥ अनु० २२ ॥
पुष्यम्, अग्निः, वायुः, असा वै तर्प, चन्द्रमा, नक्ष-
पाणि, पर्जन्यः, संवत्सरः, तिष्ठति, सत्रिय५, संवत्सर,
सावित्रम्, अमुम्, नाचिकेतं, पाणान, चातुर्थीत्रियं,
ब्रह्म, वैश्वसजर, शरीरम, उपानुवाक्यमाशुम, इमान्,
लोकान, इममारुणकेतुकं, य एवासी, ॥
पारुण केतुकानेरपाञ्च सम्बन्ध रूपा या मिथुनीभाव: त.
देदनं प्रशंमति। (२२)"योऽग्निर्मियूया • य एवं वेद"(२२)
इति । 'मिथ्याः मिथनगमनाः, 'मिथुनवान्' मिथुन शक्तिमान,
वेदनफनस्य पुनर्वचनमुपसंहारा) ।
इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुग-
रण्यके प्रथम प्रपाठके द्वाविंशान वाकः ॥ २२ ॥

·- प्रपाठके २३ घनुवाका २४. अथ त्रयोविंशोऽनवाकः । (१'आपो वा इदमासन्त्सलिलमेव । स पूजापति- रेकः पुष्करपणे समभवत्। तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्तत । इद५ सृजेयमिति । तस्माद्यत् पुरुपो म- नसाभिगच्छति। तद्दाचा वदति। तत् कर्मणा करा- अथ त्रयोविंशोऽनवाकः । प्रथास्मिन्नप्यनुवाक सृश्शुपन्यासमुखेनारुणकेतुकमग्निं तद- नभूता अपश्च प्रशंसति। तत्र सृश्यादी कामात्पत्तिं दर्शयति । (१)"पापा वा ० तदेषाभ्यनूका”(१) इति । यत् 'दर्द' जगत्, इदानोमस्माभिर्दृश्यते तत् इदम्', उत्पत्तेः पूर्वम् ‘प्रापः', एव 'मन', न तु देवतिर्यमनुष्यादिकं किञ्चिदपि भौतिकमा- सीत्। पृथिव्यादिभृतान्तरमपि वारयितुं 'सलिलमेव', इत्यु- च्यते। ताखप्सु मध्ये कस्मिंश्चित् 'पुष्करपणे', जगदीश्वरः 'म प्रजापतिः', 'समभवत्' सम्यगाविर्भूयावस्थितः, 'तस्य' प्रजा- पतेः, मनामध्ये सर्वम् 'इदं' जगत्, 'सृजेयम्', इत्येवं 'कामः', उदपद्यत । यस्मात् प्रजापतेवाकछरीरप्रभृतिभ्यां पूर्व सर्व- प्रवृत्तिहेतुः कामा मनस्याविरभूत् । तस्मात्', प्रजापति सन्ततावुत्पन्नः सर्वः 'पुरुषः', इदं कार्य करिष्यामीत्यादी 'मनमा', चिन्तयति, 'तत्' नथैव, 'वाचा वदति', 'कर्मणा' ·१२ तेत्तिरीये चारण्यके ति। तदेषाभ्यनुक्ता) । (२'कामस्तदने समवर्तताधि । मनसा रेतः प्रथमं यदासीत् ॥ १ ॥ सतो बन्धुमसति निरविन्दन् । हृदि पोतिष्या क- वया मनोषेति(२) । (३) उपैनं तदुपनमति। यत्कामा शरीरव्यापारेणापि, तथैव 'करोति', 'तत्' तम्मिन् कामय प्रथमात्पत्तिलक्षणेऽर्थे, काचिदृक् शाखान्तरे 'अभ्यनू का' ॥ तामेतामृचं दर्शयति । (२)"कामस्तदग्रे • कवयो मनो- ति"(२) दति। 'तत्' तदानों सृष्टि काल, प्रजापतेः मकाशात् 'ग्रे' प्रथम, 'कामः' सर्व सृजेयमित्यभिलाष:, 'अधिसमवर्तन' प्राधिक्येन सम्यगुत्पन्नः, 'यत' यदा, 'मनमः प्रथमं , 'रेतः' कार्यम्, 'श्रामोत्' । तदिति पूर्वबान्वयः । पूर्दसूहा लोनायामव्य के जगत्कारणे सच्य माण प्राणिकर्माद्भवे सति यदा प्रजापतेानसं प्रथमं कार्यमुत्पन्नं तदा सृष्टिविषयेच्छारूपेण निष्पन्नमित्यर्थः ॥ 'मनीषा:' मनस ईशितारः, 'कवयः' वि- द्वांसः, तत्तत्मृष्टिगता: प्रजापतयः, 'हदि' स्वचित्ते, 'प्रतीय्य' प्रत्येक निश्चित्य, 'मतः' विद्यमानस्य व्यक्तन्य जगतः, 'बन्धुं' बन्धक मुत्पत्ति हेतुं कामं, 'अमति' अव्य के कारणे, 'निरविन्दन' निष्कृष्य लब्धवन्तः, न केवल मतस्यामेव सृष्टौ किन्तु माखपि सृष्टिपु प्रवृत्ताः प्रजापतयः काममेव प्रथमं लभन्त इत्यर्थः । तत्कार्य १ ·१ प्रपाठके २३ अनुवाकः। १४३ भवति । य एवं वेद(३) । (५)स तपोऽतप्यत। स तपं- स्तप्ता। शरीरमधुनुत । तस्य यन्माणसमासीत्। ततेा. ऽरुणाः तवो वातरशना ऋषय उदतिष्ठन् ॥ २ ॥ ये नखाः। ते वैखानसाः। ये बालाः। ते बालखि- य 'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्ती। अनेन मन्त्रणैका मिष्टकामुपदयात् ॥ तथा च बौधायन श्राह। 'कामस्तदय इति सङ्कल्पवती- मिति'॥ यथोक्तकाममाहात्म्य वेदनं प्रशंमति। (३)"उपेनं एवं वेद"(३) इति । 'यः' पुमान्, काममाहात्म्यं 'वेद', म पुमान् ‘यत्कामः' यविषयकामनावान्, ‘भवति', 'तत्' वस्तु, 'एन' वेदितारम्, 'उपनमति' प्राप्नोति। देशकालयाः मामीप्यविवक्षया दावुपशब्दावुनी ॥ कामानन्तरभाविनी सृष्टि दर्शयति । (४)“म तपोऽतप्यत मोऽपाम् (४) इति । 'मः' प्रजापतिः, सृष्टि कामयित्वा 'तपः', कृतवान् । नात्र तप उपवासादिरूपं, किन्त स्रष्टयं वस्तु कीदृश मिति पर्यालोचनरूपं । अतएवाथर्वणिका श्रामनन्ति । 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः' इति । 'म:' प्रजापतिः, 'तपः' पर्यालोचनरूपं, कृत्वा स्रष्टव्य विशेषं निश्चित्य, खकीयं 'शरीरं', 'धनत' कम्पितवान् । 'तस्य' कम्पनस्य शरीरस्य, 'यन्मांस', अस्ति, तस्मान्मांमादरुणादिनामकास्त्रि विधाः 'ऋष- .

·१५४ तेत्तिरोये चारण्यके ल्याः। या रसः । सोऽपा) । (५)अन्तरतः कर्म भूत सर्पन्तं । तमब्रवीत्। मम वै त्वङ्मा सा। समभूत् ॥३॥ नेत्यब्रवीत् । पूर्वमेवाहमिहासमिति । तत् पुरुषस्य पुरुषत्वं । स सहस्रशीपी पुरुषः। सहस्राक्षः सहस्र- पात्। भूत्वोतिष्ठत् । तमब्रवीत्। त्वं वे पूर्व सम भूत्। त्वमिदं पूर्वः कुरुष्वेति । (६)स इत आदाया- पः॥ ४॥ यः', उदपद्यन्त । प्रजापतः मत्यमङ्क ल्यत्वात् तत्सक ल्पानुमारण तत्तद स्वत्पद्यते। तस्य शरीरस्य 'ये नखाः', आसन् 'ते', वैखा- नसनामका मुनयोऽभवन् । 'ये', च शरीरे 'बालाः' के शाः, 'ते', बालखिल्यनामका मुनयोऽवभवन् । 'यः' शरीरस्य ‘रसः' मा- रांशः, 'मोऽपां', मध्ये कश्चित् कूमोऽभूदिति शेषः ॥ तेन कूर्मेण सह प्रजापतेः संवादं दर्शयति । (५)"अन्तरतः • पूर्वः कुरुम्वेति"(५) इति । 'अन्तरतः' जलस्य मध्ये, कूर्माकारण निष्पन्नं तत्रैव सञ्चरन्तं 'तं' पुरुषं, स प्रजापतिः अब्रवीत्' । कूर्म ‘मम वै', 'त्वमाणमा', त्वचा मांसस्य च सम्बन्धिनो रमात् 'ममभूत्' । त्वं समुत्पन्नोऽसीति तदा स कूर्मा 'नेत्यब्रवीत्' यत् त्वयोकं तन्त्र त्वदीयशरोररमानाहमुत्पन्नः, किन्तु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नं, अहं तु मर्वगतनित्य चैतन्यखरूपत्वात् 'पूर्व- ·१ प्रपाठके २३ धनुवाकः। १३५ अनलिना पुरस्तादुपार्दधात्। एवाह्येवेति । तत आदित्य उदतिष्ठत्। सा प्राची दिक) । (०)अथारुणः केतुर्दक्षिणत उपादधात्। एवा यम इति। ततो वा मेवाहमस्मिंस्थाने स्थितोऽस्मि इत्येतत् कूर्मस्य वचनं । यस्मात् पूर्व- माममित्युवाच तस्मात् 'पुरुषः',इति परमात्मनो नाम सम्पन्नम् । एवमुक्का 'म:' कूर्मशरीरवर्ती परमात्मा, स्वसामर्थ्य प्रकट- नाय विराब्रूपं कृत्वा सहस्रमङ्ख्याकैः शिरोभिरक्षभिः पादैश्च युको 'भूत्वा', प्रादुरभूत् । तदानों प्रजापतिः 'त' विराब्रूपं, दृष्टा तत्रत्यं परमात्मानमेवम् 'अब्रवीत्', भोः परमात्मन् मच्छरीरात् 'पूर्व', 'वं', एव सर्वदा विद्यमानः अतोमत्तः पूर्वभावी सन् ‘वं', एव 'इदं' सर्वं जगत्, 'कुरुष्व' । इति तेन प्रजापतिनैवमुक्तस्य परमेश्वरस्य सृष्टिप्रकार दर्शयति । (६)"म दूत प्राची दिक”(६) इति । 'मः' पर- मेश्वरः, खयमारुणके तु करूपः सन् 'इतः' सृष्टेरपि पूर्वसि- द्धात् सलिलमेवामोदित्युक्तात् महाजलात्, कियतोः 'अपः', स्वकीयेन 'अञ्जलिना', 'समादाय', पूर्वस्यां दिशि तामबोटका- मुपधत्तवान् । केन मन्त्रेण ‘एवाह्येवेति', अनेन मन्त्रेण । तस्य मन्त्रस्यादित्यपरत्वं पूर्वमेव दर्शितं । 'ततः समन्त्रकोपधानात्, 'आदित्यः', उत्पन्नः। स यस्यां दिग्युत्पन्नः ‘मा प्राची दिक्', अभूत् ॥ अनेन प्रकारेण क्रमात् सर्वदि गत्पत्तिं दर्शयति । (9)"अ- ·२९६ तैत्तिरीये चारण्यके अग्निरुदतिष्ठत् । सा दक्षिणा दिक । अथारुणः केतुः पश्चादुपादधात्। एवा हि वाया इति ॥५॥ ततो वायुरुदतिष्ठत्। सा पतोचो दिक। अथा- रुणः केतुरुत्तरत उपादधात् । एवा होन्द्रेति । ततो वा इन्द्र उदतिष्ठत्। सादीची दिक । अथारुणः केतु- मध्य उपादधात्। एवा हि पूषन्निति। ततो वै पूषो- दतिष्ठत् । सेयं दिक् ॥६॥ अथारुणः केतुरूपरिष्टादुपार्दधात्। एवा हि देवा इति। तता देवमनुष्याः पितरः। गन्धर्वाप्सरसश्चाद- तिष्ठन् । सोही दिक। (या विपुषा वि परापतन। ताभ्योऽसुरा रक्षा सि पिशाचाश्चोद तिष्ठन् । तस्मात् थारुणः . सोझा दिक्"(७) इति । एतेषु मन्त्रेषु ‘एवाः' एतव्याः प्राप्तव्या कामाः । 'हि'शब्दः प्रसिद्धी। सर्वेषां देवानां काम- प्रदत्वेन तत्कामरूपत्वं प्रसिद्धमिति पूर्व व्याख्यातम्। 'एवाहि' इतिशब्दः आगच्छ इत्येतस्मिन्नर्थे वा व्याख्येयः । ‘सेयम्' इति अधोदिगुच्यते । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं ॥ देवसृष्टिमभिधायासुरष्टिं दर्शयति । (८)“या बिग्रुषो समभवन"(८) इति। अञ्जलिनोपधीयमानानामपां सम्ब- धिन्यः 'याः' 'विपुषः' विन्दवः, विविधा भूत्वा तस्मात् ·१ प्रयाठके २३ अनुवाकः । ते पराभवन । विमुडभ्यो हि ते समभवन । तदे. षाऽभ्यता) ॥ ७॥ (१०)आपा ह यदृहतीर्गर्भमायन् । दक्षं दधाना ज- नयन्तीः स्वयम् । तत इमेऽध्यसृज्यन्त सगीः। अयो उपधान प्रदेशात् बहिः 'परापतन्'। 'ताभ्यः' विप्रुङ्ग्यः, असु- राद य उत्पन्नाः। ते चावान्तरजातिभेदात्त्रिविधाः । यस्मात् 'ते', पराभवन्तीभ्यः 'विपुज्यः', उत्पन्नाः, 'तस्मात', पराभूताः । अधमाः सन्तो विना दूत्यर्थः ।। अपां सकाशाद्येयं सृष्टिः प्रपञ्चिता, तस्याः सङ्गहरूपाम- चमवतारयति । ()"तदेषाऽभ्यन का"(C) इति । 'तत्' तस्मिन, अड्यः सर्वं समुत्पनमित्यस्मिन्नर्थ, काचिदियं सक् शाखान्तरे 'अभ्यन का' ॥ तामेतामृचं दर्शयति । (१०)"श्रापो ह यद्दहतोर्गर्भमायन खयम्विति"(१०) इति। अत्रायो वा इति वाक्यं ब्राह्मण- रूपमपि हतीयपादतात्पर्यप्रदर्शनाय मन्त्र मध्ये समानातं । 'ह- हतोः' प्रौढाः, 'आपः', यं 'गर्भ' जाग्र पम्, ‘ायन्' प्राप्तवत्यः। कीदृश्य श्रापः, 'दक्षं' वृद्धिशीलं गर्भ, 'दधानाः' धारयन्त्यः, 'स्वयम् ' कूर्मरूपं परमात्मानं, 'जन यन्तोः' जनयि तुकामाः, 'ततः' तस्माद्विराद्भपात् अपां गभीत्, 'दमे' भूरादयः सर्गः सृज्य माना लोकाः, 'अध्यसृज्यन्त', सृष्ट्यहानेतान् सृष्टवानि- त्यर्थः। 'अद्ध्यः', एवेदं सर्वं जगदुत्पत्रमिति कृत्वा पादत्रये- 0 2 ·१४ तैत्तिरीये यारण्यके वा इद समभूत् । तस्मादिद५ सर्व ब्रह्म स्वयमिव- तिर.) । (१९'तस्मादिद" सर्व शिथिलमिवाडवमिवा- भवत्(११) । (१२)पजापतिवीव तत् । आत्मनात्मानं वि. को नोर्थी युक्त एव । यस्मात् कारणात् कूर्मरूपं ब्रह्मैव सर्वे सृष्टवान् 'तस्मात्' कारणात्, ‘ददं सर्व' जगत्, ‘स्वयम्भु खतःसिद्धं, 'ब्रा', एव 'ति' अनेन मन्त्रेण, एकामिएकामुपद- ध्यात्। तथाच बौधायन पाह। आपो ह यदि त्योघवती- मिति॥ कार्यत्वं जगतो युक्त्योपपादयति । (११) तस्मादिद • मि- वाभवत्"(११) इति। यस्माच्छिथिन्लाभ्योऽझ्यो जातं, अापो हि शिथिलाः न तु पाषाणवढा:, 'तस्मात्' कारणात, 'इदं स' जगत्, 'शिथिलमिव', दृश्यते। तस्यैव व्याख्यानम् 'अध्रु- वमिव', इति। अनित्यत्वम् अध्रुवत्वं ॥ अथास्य जगतो दाग़ौपायं दर्शयति । (१९)"प्रजापतिवाव तदेवानुप्राविशत् (१२) इति । केवलकार्यत्वं समुत्पन्नं शिथिलं भवत् न तु तदस्ति। किन्तु 'तत्' जगत्, ‘प्रजापतिः', एव । यथा घटे मृदंशः पृथुबुधेोदराकारांश श्चेत्यंश दयं, एवं जग- त्यपि मच्चिदानन्दरूपप्रजापत्यंशोनामरूपांशश्चेत्यंशद्वयं, तत्र नामरूपयोरकार्यत्वेन मैथिल्येऽपि सच्चिदानन्द प्रजापत्यंश स्य दाळमस्ति । स हि प्रजापतिः, 'आत्मना' माधनान्तरनिरपेक्षेण .

·१ प्रपाठके २३ धनुवाकः । १४४ धाय । तदेवानुप्राविशत्१२) । (१२तदेषाऽभ्यनूता १२ ॥ ॥८॥ (१७ विधाय लोकान विधाय भूतानि। विधाय साः पदिशा दिशश्च । पुजाप॑तिः प्रथमजा तस्य । आत्मनात्मानमभिसंविवेशेति १२) । (५५'सर्वमेवेदमाया। सर्वमवरुध्य । तदेवानुप्रविशति । य एवं वेद ५) ॥८॥ स्वसामर्थन, 'श्रात्मानं' खस्वरूपं, जगदाकारेण 'विधाय', 'तदेव' जगत, 'अनुसृत्य शरोरेषु स्वयं चिद्रूपेण 'प्राविशत्' । अस्मिन्नर्थे ऋचमुदाहरति। (१३)"तदेषाऽभ्य न का"(१३) दूति॥ तामेतामचन्दर्शयति । (१४)"विधाय . संविवेशति"(१४) इति। तस्य' सत्यस्य परब्रह्मणः, सकाशात् प्रथममुत्पन्नः 'प्रजापतिः', 'लोकान्' भूरादीन्, 'विधाय' भूतानि प्राणिनश्च विधाय, प्राच्याद्या मुख्य दिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च 'विधाय', 'श्रात्मना' स्वकीयेन चैतन्येन, 'श्रात्मानं' व शरीररूपं जगत्, अभितः सम्यक् 'प्रविवेश' । इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिएकोप- धेया। तथाच बैधायन आह। विधाय लोकानिति स्तम्भन- वतीमिति ॥ यथोनसृष्टिवेदनं प्रशंसति । (१५)“मर्वमेवेदमावा एवं वेद"(१५) इति। 'यः' पुमान्, ‘एवं' प्रजापतिसृष्टि प्रकारं, विजानाति स पुमान् ‘सर्वमेव' जगदिति विद्यमानम्, 'इदं' फल, .

·१५० तत्तिरीये चारण्यके श्रासीत्, अतिष्ठन, अभूत, अपः, वाया इति, सेयं दिक, अभ्यनूक्ता, अभ्यता, अष्टौ च ॥ अनु०२३॥ अथ चतुर्दिशोऽनुवाकः । (१)चतुष्टय्य आपा गृह्णाति। चत्वारि वा अपार रूपाणि । मेघो विद्युत् । स्तनयित्नुर्दृष्टिः । तान्येवाव- प्राप्य तच्च 'म', वशीकृत्य 'तदेव' जगत्, 'अनु प्रविशति' । सी- त्मको भवतीत्यर्थः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः । अतीतेनानुवाकवयेनापां प्रशंसामुक्त्वाऽस्मिन्ननुवाके बीष्टका- नामनुष्ठान विशेष उच्यते। तत्रादी सामान्यनापां ग्रहणं विधत्ते । (१)"चतुष्टय्य आपो • तान्येवावरुन्धे"(१) इति । उप- दधानार्थं चतुर्विधापो ग्रहीतव्याः, 'अपा५ रूपाणि' निरूप- काणि वस्तूनि मेघादीनि, 'चत्वारि', एव। ततस्तनयित्नुशब्देन गर्जनं विवक्षितं । अपां चतुर्विधत्वेन मेघादि चतुष्टयमपि खाधीनं भवति॥

·१ प्रपाठके २४ घनुवाका १५१ रुन्धे) । (२)आतपति वर्ष्या गृह्णाति। ताः पुरस्तादुप- दधाति । एता वै ब्रह्मवर्चस्या आपः। मुखत एव ब्रह्मवर्चसमवरुन्धे । तस्मान्मुखतो ब्रह्मवर्चसितरः(२) ॥ ॥ १॥ (कृप्या गृहाति। ता दक्षिणत उपदधाति । एता वै तेजस्विनीरापः। तेज एवास्य दक्षिणतो दधाति । तेषु चतुर्विधेषु जलेषु प्रथमं जलविशेषं विधत्ते । (२)"श्रा- तपति ब्रह्मवर्चमितर:'(२) इति । प्रातपयुक्त प्रदेशे वर्षेण सम्पन्ना या प्रापः ताः पात्रेण केनचिहीयात् 'ताः', च रहो- ताः चयनक्षेत्र पूर्वम्यां दिण्युपदध्यात् । ‘एताः' पातपयुके देशे दृष्टाः, 'आपः', एव प्रकाशोपेतत्वाद्ब्रह्मवर्चसयोग्याः, तामा पुर- स्तादुपधाने नाग्नेर्मुख ‘एव', 'ब्रह्मवर्चसं', अवरुद्धं भवति । यस्मादेवं 'तस्मात्', लोकेऽपि वेद शास्त्रपाठरूपस्य ब्रह्मवर्चमस्य जिहा- वर्त्तित्वात् पुमान् मुख प्रदेश एवातिश येन ब्रह्मवर्चसयको भवति ॥ द्वितीयं जलविशेषं विधत्ते । (३)"कूप्या ग्रहाति • स्तेज- खितरः"(३) इति। कूपे भवा: 'कूप्या:', तामां बहुविधग्रहकृत्यो- पयोगित्वेन 'तेजस्विनीः', ता दक्षिण दियुपधाने सति अग्नेर्द- क्षिणभागे 'तेजः', सम्पादयन्ति । यस्मादेवं 'तस्मात', लोकेऽपि शरीरे दक्षिणभागोऽतिश येन तेजस्वी शक्तिमान् भवति ॥

·९५२ तैत्तिरीये धारण्यके तस्मादक्षिणाईस्तेजस्वितरः(३) । (४)स्थावरा यहाति । ताः पश्चादुपदधाति । प्रतिष्ठिता वै स्थावराः। पश्चा- देव प्रतिष्ठति) । (५वहन्तीर्यलाति ॥ २॥ ता उत्तरत उपदधाति । ओजसा वा एता वहन्तीरिवाइतीरिव आकूजतीरिव धावन्तीः। ओज हतीयं जलविशेष विधत्ते। (४) "स्थावरा ग्रहाति • प्रतिष्ठति"(४) इति। नदीषु कचिदगाधो हुदो दृश्यते । तत्राणे न प्रवदन्ति किन्तु स्थिरावस्थितिशीलास्तामा प्रति- ष्ठितखभावानां पश्चिमदिश्युपधानेन खकोयानां सर्वेषां प्रतिष्ठां कृत्वा ‘पश्चात', स्वस्थ प्रतिष्ठां करोति ॥ चतुर्थ जलविशेषं विधत्ते। (५)"वहन्तीहाति • तेजखि- तरः"(५) इति । नद्यां प्रवहन्यो या आपः 'ता:', गृहीत्वोत्तरस्यां दिग्युपदध्यात्। 'एताः' श्रापः, यदा धावन्ति तदानीं 'श्रीजमा' खकीयेन बलेन, प्रवाहमध्यपतितान् काठादि पदार्थान् ‘वह- न्तीरिव' आकर्ष यन्य इव भवन्ति, 'उहतीरिव' पाषाणादिषु लग्नाः खबिन्दुभिरूचं गच्छन्य दव, ‘ाकूजतीरिव' तत्र तत्र निनोन्नतप्रदेशेषु सञ्चाराच्छब्दं कुर्वन्य दव भवन्ति, तस्यैतस्य वहनस्योगमनस्याकूजनस्य चौज एव कारणं, अत उत्तरस्यां दिशि 'ओज एव', आस्थापयति। यस्मादेवं 'तस्मात्', लोकेऽपि ·१ प्रपाठके २४ घनुवाकः । : एवास्यात्तरतो दधाति । तस्मादुत्तराई ओजस्वि- तरः) । (६सम्भायर्या गृहाति । ता मध्य उपदधा- ति। इयं वै सम्भायाः। अस्यामेव प्रतितिष्ठति(६) । (पल्वल्या गृह्णाति । ता उपरिष्टादुपादधाति ॥ ३॥ असौ वै पल्वल्याः। अमुष्यामेव प्रतितिष्ठति । . शरीरस्य ‘उत्तरः', भाग: 'ओजखितरः', पूजाहोमादिकार्येषु दक्षिण हस्तस्य तेजखि त्वं पूर्वमुकं, पाद प्रक्षालनादिषु वाम- हस्तस्थाजखित्वमत्राच्यते। चतुएय्य इत्यस्याः सङ्ख्याया उप- लक्षणत्वात् षड्विधा आपो द्रष्टव्याः ॥ तत्र पञ्चमं जलविशेषं विधत्ते । (६)"सम्भार्या ग्रहाति प्रतितिष्ठति"(६) इति । ग्टहे घटेषु सम्पादनीया आपः 'सम्मा- याः', 'ताः', ग्टहीत्वा चतसृणां दिशां 'मध्ये', उपदयात् । सम्भार्याणां घटेववस्थितत्वेन भूमिमदृशत्वादुपधानेन भूम्या- मेव प्रतिष्ठितो भवति ॥ षष्ठं जलविशेषं विधत्ते। (७)"पल्बल्या गृहाति अम- व्यामेव प्रतितिष्ठति"(9) इति । यत्र कदाचिदपि जलशोषो नाम्ति द्रवमात्रानुवृत्तिः सर्वदा दृश्यते तत् 'पल्वलं', तत्री- त्पना आपा ग्टहीत्वा मध्ये स्थापितानामिष्टकानां 'उपरि यात्', उपदध्यात्। पल्वल्यानां कूपादिवत् खननमन्तरेण भूमेरुप- येव वर्तनात् तदुपधानेन धुलोके प्रतिष्ठितो भवति ॥ .

·१५४ तैत्तिरीये यारण्यके (८)दिष्पदधाति । दिक्षु वा आपः । अन्नं वा श्रापः । अयो वा अन्न जायते । यदेवायोऽन्नं जायते । तद- वरुन्धे । (वा एतमरुणाः केतवो वातरशना ऋषयो चिन्धन् । तस्मादारुणकेतुकार) । (१०)तदेषाऽ- भ्यनूक्ता(१०) । (१९ केतवा अरुणासश्च । ऋषया वात- रशनाः। प्रतिष्ठा शतधा हि। समाहितासो सहस- । यथोकं दिसूपधानं प्रशंमति । (८)"दिसूपदधाति • तद- वसन्ध(८)" इति । दिवपां जातत्वात् अयश्चान्नोत्पत्तेर्दिखूपद- धाने नान्नं प्राप्नोति ॥ प्रस्य चितस्यामेरारुणकेतुक नाम निर्वति। ()"तं वा एत- मरुणा: • तस्मादारुणकेतुकः"() इति। अरुणादिभिस्त्रि विधे- मुनिभिश्चितत्वात् तत्सम्बन्धेनारुणके तुकत्वं । यद्यपि वातरशनैर- ययञ्चितः तथाप्यरुणामां केवनाञ्च मुख्यत्वात्तन्नाम्नैव व्यवहारः॥ उतार्थप्रतिपादिकां सचमवतारयति । (१०)"तदेषा- ऽभ्यनू का"(१०) इति । 'तत्' तस्मिन, पारुणकेतुकसम्बधोऽय- ममिरित्यस्मिन्नर्थे, काचिदृक शाखान्तरे पठिता ॥ तामेतामृचं दर्शयति। (११)"केतवा • सहस्रधायममि- ति"(११) इति। एषा च श्रापमापामित्यनुवाके व्याख्याता । इत्यनेन मन्त्रेणापि काञ्चिदिष्टकामुपदध्यात्। तथाच बौधा- यन पाह। केतव इत्येकेति ॥

·१ प्रपाठके २५ धनुवाकः । १५५ धार्यसमिति(११) । (१२)शतशश्चैव सहनशश्च प्रतितिष्ठ- ति । य एतमग्निं चिनुते । य उ चैनमेवं वेद (१२) ॥४॥ ब्रह्मवर्चसितरः, वहन्तीर्यहाति, ता उपरि- टादुपार्दधाति, श्रारुणकेतुकः, अष्टौ च ॥ अनु० २४॥ अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः । (१)जानुनोमुत्तरवेदी खात्वा। अपां पूरयति । अपार सर्वत्वाय) । (२)पुष्करपर्ण५ रुक्मं पुरुषमित्युप- चयनवेदने प्रशंसति । (१२) “शतशश्चैव • चैनमेवं वेद"(१९) इति॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्विंशोऽन वाकः ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः । अबोष्टकाः पूर्वानुवाकेऽभिहिताः । तत्र पुष्करपणाधुरधानं विधत्ते। तत्रादावुत्तरवेदिखननं पूर्वमेव विहितं प्रशंसति । (२)"जानुदनीमुत्तवेदी सर्ववायेति"(१) इति। जानु परि- x2 ·तैत्तिरीये यारण्यके दधाति। तपो वै पुष्करपण। सत्य५ रुक्मः। असतं पुरुषः । एतावहावास्ति। यावदेतत्। यावदेवास्ति । तदवरुन्धे " । 'कूर्ममुपदधाति। अपामेव मेघम- वरुन्धे । अथा स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै(३) (५)आप- मापामपः सर्वाः । अस्मादस्मादितोऽमुतः । अग्निवी- (१)"पुष्करपर्ण . । माणेन खातायामुत्तरवेद्यां गुल्फपरिमाणेन पूरितमुदकं यदस्ति तेन 'अपां', सर्वत्वं सम्पादितं भवति । यस्मात् खात- स्याप्युद कमयत्वमपेक्षितं तस्मादितरस्य वस्तुनो जलमयत्वं किमु वक्रव्यमित्यभिप्रायः ॥ तदवरुन्धे (२) इति। पुष्करपर्णस्य पवित्रत्वेन तपोरूपत्वाद्रुकास्याग्निसंयोगोऽपि विनाशाभावेन सत्यत्वात् । हिरण्मयपुरुषस्थापि । अत एवामृतत्वात् त्रया- णामुपधानेन ‘यावत्', सारं 'अस्ति', तत् सर्व प्राप्तं भवति ॥ उकत्रितयादनन्तरं कूपिधानं विधत्ते। (३)"कूर्ममुप- दधाति • लोकस्य समयै”(३) इति । 'अपां', सम्बन्धी मेघः सारः कूर्मः तदुपधानेन सारं प्राप्नोति । किञ्च खऽपि प्रा- प्यते॥ अथाबीष्टकाविधिं सूचयितुं तन्मन्त्रान् पूर्वमेवान्नातान प्रदर्शयितुं लेशतः पठति । (४)"श्रापमापामपः • रश्मिप- ·१ प्रपाठके २५ अनुवाकः । १५७ युश्च सूर्यश्च । सह सञ्चस्करर्धिया इति। वायवश्वा रश्मि- पतयः(४) । (लोकं पृण छिद्रं पृण ॥ २ ॥ यास्तिस्रः परमजाः५) । (६)इन्द्रघोषा वो वसुभि- रेवा ह्येवेति)। ('पञ्च चितय उपदधाति। पातोऽग्निः (१)"लोकं पृण तयः (४) इति । श्रापमापामित्यारभ्य वाय्वश्वा इत्यादिभिर- बीटका उपधेया इति तात्पर्यार्थः ॥ लोकं पृणेष्टकोपधानमन्त्रं दर्शयति । छिद्रं • परमजाः"(५) इति। हे दृष्टके 'लोक' पूर्वमुपधान- रहितं स्थानं, 'पृण' पूरय, तत्पूरणेन चित्याग्नेः 'छिद्रं', 'पृण' पूरय । ‘याः' च 'तिस्रः' खमागणाः, प्रथममध्यमोत्तरचिति- धूपधेयतया ‘परमजाः' प्रकृष्टमुत्पन्नाः, ता अपि पूरय ॥ मन्त्रान्तरमपि पूर्वमानातमेवोपधानविध्यभिप्रायेण पुनः प्रदर्शयति । (६)"इन्द्रघोषा • एवा ह्यवेति"(६) इति। इन्द्र- घोषेत्यादयो ये मन्त्राः एवा ह्येवेत्यादयश्च ये मन्त्राः, 'इति' शब्दप्रदर्शिताः, अन्ये च ये मन्त्रास्तैः सर्वरूपदध्यादित्यर्थः ॥ चितीनां सङ्ख्यां विधत्ते। (७)“पञ्च चितय • तं चिनुते"(9) इति। जानुप्रमाणेन खातस्य मध्ये पञ्चमङ्ख्याकाश्चितोरुप- दयात् । गुल्फदघ्नमुदकं पूरयित्वा पर्णैर्दण्डैः कृत्स्नपुष्करैश्च सञ्छाध मण्मयपात्रेयधो हत्वा ता अबीष्टका उपदध्यात् । तत ·१५० तैत्तिरीये धारण्यके यावानेवाग्निः । तं चिनुते । (लोकपृणया हिती- यामुपदधाति । पञ्चपदा वै विराट । तस्या वा इयं पादः। अन्तरिक्षं पादः ॥ द्यौः पादः। दिशः पादः । परो रजाः पादः) । (विराज्येव प्रतितिष्ठ- । उपर्यपि पूर्ववत्पत्रैर्दण्डैः कृत्स्नपुष्करैश्च छादयित्वा पुनर- प्यबोटका उपदध्यात्। एवं पञ्चक स्थाभिरुत्तरवेद्यां पूरयि- तायां तत्र पञ्चचितयः सम्पद्यन्ते । तत्रोः काष्ठैः मञ्च कृत्वा तस्योपरि पुरीषं प्रसार्य पुरीषस्यो पर्यग्निं प्रणीयोपममा- धाय तस्याग्नेश्चतुर्दिक्षु तत्तन्मन्त्रैरबीष्टका उपदध्यात् । एवं कृतेऽमिः पञ्चचितियुको भवति। श्राहवनीयगाईपत्यदक्षिणा- ग्निमभ्यावसथ्यरूपेण पञ्चमङ्ग्यायोगात् 'पातः', 'अग्निः', सा- ऽपि चितो भवति ॥ विचिती विशेषं विधत्ते। (८)"लोकंपृणया • परो रजाः पादः"(८) इति । येयं द्वितीया चितिः, सेयं 'लोकंपृणया', एव दृष्टकोपधेया, सर्वपरकत्वादियं 'लोकंपृणा' विराड्- देहरूपी, मा च विराणमूर्तिः पञ्चपादोपेता। लोकत्रयं चित- दिशश्च पाद चतुश्यं । रजोगुणात्मक स्य संसारस्य परस्ता- दाह्ये योऽयं चिदात्मा वर्तते अपरो ‘रजाः', स च पञ्चमः 'पादः', एवं प्रशस्ता लोकंपृणा ॥ तचयनवेदने प्रशंसति। ()"विराज्येव • य सचेन- ·१ प्रपाठके २६ घनुवाकः । २५६ ति । य एतदमग्निश्चिनुते। य उचैनमेवं वेद ॥३॥ अस्ति, पृण, अन्तरिक्षं पादः, षट् च ॥ अनु०॥२५॥ अथ षड्विंशोऽनुवाकः । अनिं प्रणीयोपसमाधाय। तमभित एता अवी- ष्का उपदधाति । अग्रिहाचे दर्शपूर्णमासयाः। पशु- बन्धे चातुर्मास्येषु । अथा बाहुः । सर्वेषु यज्ञ ऋतु- विति) । (२)अथ ह स्माहारुणः स्वायम्भुवः। सावित्रः मेवं वेद"(६) इति। 'विराज्येव' अन्न एव, विराड्देह शव, वा ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥ अथ षड्विंशोऽनुवाकः । पूर्वानुवाके पुष्करपर्णाद्युपधानमुकं । दूह फल विशेषा अतविशेषाचोच्यन्ते। पूर्व विहितमेवार्थ पुनर्विशेषकथनाया- दावन वदति। (१) अग्निं प्रणीयो • क्रतु विति"(१) इति । एतत् सर्वं योऽपां पुष्यं वेदेत्य नुवाके व्याख्यातं ।।

·तैत्तिरीये चारण्यके सर्वाग्निरित्यननुषङ्ग मन्यामहे । नाना वा एतेषां वीयाणि । (कमग्निं चिनुते ॥१॥ . अस्यारुणकेतु कस्य वातव्येण क्रत्वङ्गत्वमाक्षेपममाधाना- भ्यामुपपादयितुं मतदयमुपन्यस्यति । (२)"अथ ह स्माहारुण: एतेषां वीर्याणि (२) इति । स्वयम्भुवः पुत्रः कश्चित् 'अरुण- नामको मुनिरेवं 'बाह सम', काठकेषु योऽयं विहितः ‘अग्निः', मावित्रादिरारुणकेतुकान्त: मः ‘मर्वः', अपि 'मावित्रः', एव उत्तरोत्तरेषु पूर्वपूर्वानुषङ्गस्य विद्यमानत्वात् । यो नाचिकेत: स मावित्रपूर्वक एवानुष्ठेयः । चातुर्हेत्रीयस्तदुभयपूर्वकः । वैश्व- सृजस्तत्रितयपूर्वकः । श्रारुणके तुकस्तच्चतुष्टयपूर्वकः । एवमनु- षले सत्यारुण केतुकस्येतरनिपेक्षस्य स्वातव्यं नास्ति । सावित्रस्य तु तद्विद्यते। तस्मात् मर्वेष्वनुषकत्वात् माऽपि सावित्र इत्येव व्यवहार्यः। अतस्तस्यैव क्रत्वङ्गत्वं न त्वारुणकेतुकस्य खतन्त्रस्येत्यरुणस्य मुनेर्मतं तदिदं दृश्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्ति 'मावित्रः सर्वेऽग्निरित्यनुषङ्गं मन्यामहे', न कोऽप्यमिरितर- त्रानुष जति। एतेषां' अग्नीनां, 'वीर्याणि' फलानि, 'नाना'- पृथगुकान्येव, तानि च योपां पुष्यमित्यनुवाके मंवत्सरं प्रत्य- क्षणामुमादित्यं प्रत्यक्षेणेत्यादिना निरूपितानि || तदेतत्फलनानात्वं प्रपञ्चेन प्रदर्शयति । (३)"कमग्निं चिनुते • चिन्वान इति'(३) इति। द्वादशाहादिमत्राङ्गत्वेन ·१ प्रपाठके २६ अनुवाकः । सत्रियमग्निं चिन्वानः। कमग्निं चिनुते । सावि- चमग्निं चिन्वानः। कमग्निं चिनुते। नाचिकेतमग्निं चिन्वानः । कमग्निं चिनुते। चातुहात्रियमग्निं चिबा- नः। कमग्निं चिनुते। वैश्वसृजमग्निं चिन्वानः । कम- ग्निं चिनुते ॥२॥ उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वानः। कमग्निं चिनुते। इममारुणकेतुकमग्निं चिन्वान इति। वृषा वा अग्निः। घाणा सस्फालयेत्। हन्येतास्य यज्ञः । चीयमानो योऽयं महानिः सोऽयं मत्रियः' मञ्चिन्वानः पुमान् 'कमग्निं' किम्फल कमग्निं, 'चिनुते', इत्येवं भो अरुणाश्नमुने त्वं विचारय। मंवत्सरदेवताप्राप्तिस्तम्य फलं, इतरेषां वन्यदेव पृथक पृथक फलमादित्य प्राण्यादिरूपं, तो नैक फलस्य म- म्भावनाप्यस्तोति किंशब्दस्याभिप्रायः । एवमुत्तरत्रापि योज्यं । उपानुवाक्यमाशमग्निमित्यत्र यदेकेने त्याद्युपानुवाक्यकाण्डाको महाननिर्विवक्षितः। यद्यमा मत्रियमिति वाक्येनैव गतार्थः, नई शाखान्त र प्रसिद्धं कञ्चिदग्न्य न्तरमस्तु । तदेव फल- नानात्वमविस्पटमिति ब्रह्मवादिनामभिप्रायः ॥ मावित्रानेरनषङ्गपने बाधं दर्शयति । (५)"वृषा वा अग्निः . तस्मानानष ज्यः (४) इति। याऽयमग्न्यपलचितोऽमिचित् मोऽयं ·१( तैत्तिरीयेचारण के तस्मान्नानुषज्यः । सोत्तरवेदिषु ऋतुषु चिन्वीत । उत्तरवेद्या५ धनिश्चीयते) । (६)प्रजाकामश्चिन्वीत ॥३॥ प्राजापत्यो वा रोग्निः। प्राजापत्याः प्रजाः। प्र- आवाम् भवति । य एवं वेद)। (पशुकामश्चि- 'वृषा' मेका, रेतःसे चनेन प्रजामुत्पादयितुं समर्थः । तादृशो यद्यनुषणं कुर्यात् तदानीमस्याग्निचितो वृषणद्वयं कश्चिदेरी 'संस्कालयेत्' पोडयेत्। 'अस्य', 'यजः', अपि विनश्येत्। तस्मात्', सावित्रामिरितरत्र मानुषञ्जनीयः, खतन्त्रा एवैते मर्वेऽमयः । तस्मादारुणकेतुकस्य स्वातन्त्र्येणैव ऋत्वङ्गत्वयुक्रमित्यर्थः ॥ कविशेषे तत्सम्बन्ध विधत्ते । (५)"मोत्तरवेदिषु शनिश्चीयते"(५) इति । उत्तरवेदिसहिता ये क्रतवः पशुबन्धा- दयः तेम्बवारुणकेतुकमग्निं 'चिन्योत', मत्सरवेदिरहितेवग्नि- होचादिषु। यस्मादयं 'अनिः,' उत्तरवेदि स्थाने 'चीयते', तस्मात् तद्रहितं तच्चयनं न युकं । एवं सत्यस्मादमिनिषेधात् पूर्वोकादमिहोत्रदर्शपूर्णमामयोरित्यादिविधानाचाग्रिहोत्रादा- वारुणकेत कस्य विकल्पो द्रव्यः ॥ प्रथास्य चयनस्य काम्यप्रयोगाः । तत्रैक काम्यं दर्शयति (()"प्रजाकामश्चिन्वीत • य एवं वेद"() इति। अनेः प्रजानां च प्रजापतिना सूज्यत्वात् प्राजापत्य त्वन्तेन माम्येन प्रजाफल- कत्वमग्नेः ॥

·१ प्रयाठके २६ बनवाकः । बोत। सञ्जानं वा एतत् पशूनां । यदापः । पशू- नामेव सजानेऽग्निं चिनुते । पशुमान् भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥ (कृष्टिकामश्चिन्वीत। आपो वै दृष्टिः। पर्जन्यो वर्षको भवति । य एवं वेदा८) । (६)श्रामयावी चिन्वीत। श्रा- पो वै भैषजं । भेषजमेवामै करोति। सर्वमायुरेति । (१०)अभिचर श्चिन्वीत । वजी वा आपः॥५॥ वज्रमेव भ्रातृव्येभ्यः प्रहरति । स्तुणुत एन)। अथ द्वितीयकाम्यं दर्शयति। (३)"पशुकामश्चिन्योत य एवं वेद"(७) रति। ये हषासा: पशवो यत्र कायपोऽविष्य जानन्ति तस्मात् 'पापः,' पशूनां', सम्यग्ज्ञानसाधनं धाना- ऽसञ्चयने मति 'पहनां', ज्ञानसाधन 'एव', अनिश्चितो भवति ॥ अथ हतीयं दर्शयनि । (८)"वृष्टिकामश्चिन्योति • य एवं वेद"(८) दति॥ चतुर्थं दर्शयति । (६)"श्रामयावी चिन्धीत • सर्वमायुरेति" (१) इति । तापशान्तिकरवादपा भेषजत्वं ॥ पञ्चमं दर्शयति । (१०)"अभिवरचिवोत • स्तृणुत एनं" (१०) इति । उपरिठात् ता पापो वज्रोभूखेत्येव वक्ष्यते । तस्मा- दपां बजत्वं । अत्रापामेवोपर्धय वात मर्वतः फसमाधनत्वेना- पामेवोपममं ॥ ।

·१६४ तैत्तिरोये यारण्यके (११ तेजस्कामो यशस्कामः। ब्रह्मवर्चसकामः स्वर्गकाम- श्चिन्वीत । एतावहावास्ति। यावदेतत् । यावदेवास्ति। तदवरुन्धे ११)। (१२'तस्यैतद्वतं। वर्षति न धावेत् ॥६॥ अमृतं वा आपः। अमृतस्यानन्तरित्यै १२) । (१२'ना- समूत्रपुरीषं कुर्यात् । न निष्ठौवेत् । न विवसनः स्ना- यात् । गुह्यो वा एघाऽग्निः। एतस्याग्नेरनतिदाहाय(१३) । । षष्ठसप्तमाष्टमनवमफलानि दर्शयति । (११)"तेजस्कामा • तदवन्धे"(११) इति । तत् प्रजापश्वादिकं स्वर्गान्तं यावत्', फलमुक्तं 'एतावत्', एवं लोकेऽपि विद्यमानमुत्तमं फलं, अत: 'यावत्', उत्तमं फलं 'अस्ति', 'तत्', सर्वमने न चयनेन प्राप्नोति ।। अथारुणकेतु काग्निचितो नियमविशेषं विधत्ते । (१२)"तस्यै- तद्रुतं . अमृतस्यानन्तरित्यै (१२) इति । पर्जन्ये 'वर्षति', मति यदा मार्गे गच्छति तदा क्लेद नभोत्या धावनं न कुर्यात् । तत्र करणे चामृतरूपाणामपां परित्यागेन वर्गसुखरूपममृतम- न्तरितं भवेत्। तन्माभूदिति 'न धावेत् ॥ नियमान्तराणि विधत्ते । (२३)“नामु मूत्रपुरीषं स्याग्नेरनतिदाहाय"(१३) इति । “एषः' पारुणकेतुकः, 'अग्निः', अबीष्टकाभिनिष्याद्यवाद मु गूढो वर्त्तते। तादृशो मूत्रादि- कारिणमतिशयेन दहति। म दाहो माभूदिति मूत्रादिकं 'न कुर्यात्', पुरुषार्थत्वेन शास्त्रेषु निषिद्ध स्थापि अत्र पुनर्निपंधः। । • एत-

·१ प्रपाठके २६ अनुवाकः।
(१४)न पुष्करपर्णानि हिरण्यं वाधितिष्ठेत् । एतस्यामे-
रनभ्याराहाय(१४) । (१५)न कूर्मस्याश्नीयात्॥नोदकस्या-
घातुकान्येनमोदकानि भवन्ति । अधातुका आपः
य एतमग्निं चिनुते। य उचैनमेवं वेद १५) ॥ ७ ॥
चिनुते, चिनुते, प्रजाकामश्चिन्वोत, य एवं वेद,
श्रापः, धावेत, अश्नीयात्, चत्वारि च॥ अनु० २६ ॥
श्रीतप्रायश्चित्ता) नियमान्तरं विधत्ते । (१५)"न पुष्कर-
पानि • एतम्याग्नेरनभ्यारोहाय"(१४) इति । पुष्करपर्ण स्य
हिरण्यस्य वा पादेनाक्रमणे मति तमग्निमारूढवान् भवेत् ।
अतस्तदभयं 'नाधितिष्ठेत् ॥
नियमान्तरं विधत्ते । (१५)"न कूर्मस्थानीयात् • य उ
नमेवं वेद"(१५) इति । 'कूर्मस्य', अङ्गं किञ्चिदपि न भुञ्जीत ।
उदक शब्देन तत्रत्यो मीनादिरूपो लक्ष्यते, तदीयमप्यङ्गं
'नानीयात्'। 'यः', 'एतं' श्रारुणकेतुकं, 'अग्निं', 'चिनुते',
'य:', च ‘एवं', 'वेद', तं 'एन', प्रति श्रोदकानि' उदकवनि
मीनादीनि, 'अघातुकानि' अहिंसकानि, 'भवन्ति' 'आपः',
अयि 'अघातु काः' उदकमरणं न भवेदित्यर्थः ॥
दूति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
यजुरा-
रण्यके प्रथम प्रपाठके षद्धिंशोऽनु वाकः ॥ २६ ॥

·तैत्तिरीये चारण्यके अथ सप्तविंशोऽनुवाकः । ("इमा नु कं भुवना सोषधेम। इन्द्रश्च विश्वे च देवाः(१) । (२)यज्ञञ्च नः स्तन्वञ्च प्रजाश्च । आदित्यै- रिन्द्रः सह सौषधातु । (आदित्यैरिन्द्रः सर्गणो म- रुद्भिः । अस्माकं भूत्वविता तनूना) । (पासवस्व अथ सप्तविंशोऽनुवाकः । कल्पः । इमा नु कमिति चतस इति । नत्र प्रथमामाह । (१)"इमा नु कं • विश्वे च देवाः"(१) इति । 'इन्द्रश्च विश्वे देवा- ख', वयच्च 'इमाः' 'भुवनानि', 'नु कं मोषधेम' सुखनामसुनु कमितिपठितं सुखं यथा भवति तथा माधयाम ॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"यशं च न • मह भीषधातु" (२) रति । अयं 'इन्द्रः', 'श्रादित्यैः सह', 'नः' अस्माकं, 'यज्ञ', शरीरं 'प्रजाश्च', साधयतु ॥ अथ हतीयामाह। (३)"श्रादित्यैरिन्द्रः तन मां"(२) इति। श्रादित्य मरुभिः', च युक्तत्वात् ‘सगणः', अयं 'इन्द्रः', अस्माकं तन नां', 'अविता भृत्' रचिता भवतु* ॥ कन्य: । पासवखेति सप्तदशक्षपण्य इति । तत्र प्रथमामा- ह। (४)"पालवख . खां पुरं"(४) इति। प्रशब्देन जन्मवान् पत्र चतुर्थी नाति ·९ प्रपाठक २७ धनुवाकः। २६७ मानवस्व । श्राण्डीभव ज मा मुहुः। सुखादों दुःख- निधनां। प्रतिमुचस्व खां पुरं ॥ १ ॥ (४)मरौचयः खायम्भवाः। ये शरीराण्यंकल्पयन् । ते ते देहं कल्पयन्तु। मा च ते स्थास्मतीरिषत् ।। (१)उत्तिष्ठत मा स्वप्त। अमिमिच्छध्वं भारताः। राजः यजमान उथते। पालवं नाम गमनं जन्म, सवनं प्रापणं, यज- मानं जन्मोपेतमाहुः । 'प्राप्लवस्व' पुनः पुनर्जन्मल क्षण मागमनं, मा कुरु, मुहुः 'मालवस्ख' पुनः पुनर्मरण लक्षणं लवनं मा कुरु । 'मा 'मुहुराण्डीभव' पाण्डः ब्रह्माण्डमध्य इत्यर्थः पाण्डी- त्यभूततद्भाव उच्यते। पूर्वममाण्डा इदानीमाण्डीभव तस्य निषेधो माशब्देनोच्यते, पुनः पुनर्ब्रह्माण्डवर्तित्वं तव माभू- दित्यर्थः । खशब्देनावण्यकत्वं द्योतयति। संसारोतरणविषया तवाख्याति: सर्वथा विनश्यत्वित्यर्थः । अथ दितीयामाह। (५)"मरोचयः स्वायम्भुवाः • मा च ते ख्यास्मतीरिषत् (५) इति ॥ अथ हतीयामाह। (()"उत्तिष्ठत मा खप्त . जोषमः (६) इति । हे चविजो यूयं 'उत्तिष्ठत', उत्थिता भवत, उत्साहं कुरु तेत्यर्थः । 'मा खप्त' स्वप्नं मा कुरुत, अल- मा मा भृतेत्यर्थः । 'भारताः' इविरादिभरणशीला: मन्तः, सूर्यण मयु- ।

·१६८ लैत्तिरीय चारण्यके सोमस्य तृप्तासः । सूर्येण सयुजोषसः(६) । (युवासु वासाः(७) । (८)अष्टाचका नवद्वारा ॥२॥ देवानां पूरयोध्या। तस्या, हिरण्मयः कोशः । स्वगी लाको ज्योतिषाऽऽस्तः८) । यो वै तां ब्रह्मण 'अग्निं' श्रारुण केतुकं, 'इच्छध्वं'। कीदृशा विजः, 'गजः राजमानस्य, ‘मोमस्य', पानेन 'हप्ताः', 'सूर्येण', 'सयुजोषम:' समानप्रीतयः, यद्यप्येवंविधो मन्त्र अनुष्ठेयार्थस्थेष्टकोपधानस्य प्रकाशको न भवति तथाप्येतदर्थानु स्मरणेन कश्चिददृष्टातिशयो द्रष्टव्यः ॥ अथ चतुर्थ्या: प्रतीकं दर्शयति । (७)"युवा मुवामा:"(७) इति। मोऽयं मन्त्रो यजन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यनुवाके व्याख्यातः ॥ अथ पञ्चमीमाह। (८)"श्रष्टाचक्रा • ज्योतिषावृतः"(८) इति । पूरिति शरीरमुच्यते, 'देवानां' इन्द्रादीनां, 'पू:,' 'अष्टाचका' चक्रवदावरणभूतास्त्वगरमास मेदोस्थि मज्जाशुक्रो- जोरूपा: अटी धातवा यस्या: सेयं 'अष्टाचका', शिरोवर्तिभिः सप्तभिद्दारैरधोवर्तिभ्यां दाराभ्यामुपेता 'नवद्वारा', 'योध्या' कर्मगतिमन्तरेण केनापि प्रहमशक्या, 'तस्यां' पुरि, 'हि- रण्मयः' सुवर्णनिर्मितपदार्थमदृशः, 'कोश:', अवकाशरूपः, 'वर्ग:' सुखमयः, 'लोकः' स्थान विशेषः, 'ज्योतिषा' भामकेन जोवचैतन्येन, 'श्रावृतः' परिवेष्टितः, वर्तते ॥

·१ प्रपाठके २७ घनुवाकः। १६६ वेद । अमृतेनावृतां पुरों। तस्मै ब्रह्म च ब्रह्मा च । आयुः कीर्ति पुजां ददुः । १०विधाजमाना हरि- णीं। यससा सम्परीस्तां। पुर हिण्मयों ब्रह्मा ॥३॥ विवेशापराजिता(१०) । (१९)पराङत्य ज्यामयो। परा- . अथ षष्ठीमाह। ()"यो वै तां • प्रजां ददुः"() इति। 'ब्रह्मणः' मत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिश्रुतिप्रतिपादितस्य वस्तुनः, सम्बन्धिनी 'अमृतेन' परमानन्देन, 'आवृतां', 'तां पुरों', 'यो वै' यः कोऽपि पुमान, 'वेद', 'तम' विदुषे, 'ब्रह्म च' परमा- मापि, 'ब्रह्मा च' प्रजापतिरपि, चकाराभ्यामन्येऽपि सर्व देवा आयुरादिकं प्रयच्छन्ति ॥ अथ सप्तमीमाह । (१०)"विधाजमाना! विवेशापरा- जिता"(१०) इति । 'ब्रह्मा' प्रजापतिः, 'पुरं' शरीरं, 'विवेश' प्रविष्टवान्। कीदृशीं पुरं, 'विभ्राजमानां' विशेषेण राजमानां, 'हरिणीं' पापहरणशीलां, 'यामा' जगत्स्रष्टत्व लक्षणया कोया, 'सम्परीकृता' सम्यक् परिवेष्टिता, 'हिरम्णयों' सुवर्ण- निर्मितां, कदाचिदपि पराजयरहितां ॥ अथाष्टमीमाह । (११)"पराडत्य ज्यामयो • सुरानुभयान' (११) इति। 'विद्वान्' परब्रह्मतत्त्ववित्, ‘पराङ्' पुनरावृत्तिर- हितः, 'एति' ब्रह्मतत्त्वं प्राप्नोति। कीदृशोविद्वान्, 'प्रज्यामयो' " ·१७० तैत्तिरीये आरण्यके उत्यनाशकी। इह चामुत्र चान्वेति । विद्वान् देवा- सुरानुभयान्१९) । (११) । (१२)यत्कुमारी मन्द्रयते। यद्योषि- त्पतिव्रता। अरिष्टं यत्किञ्च क्रियते। अग्निस्तदनु- वेधति १२) । (१६)अशृतासः तासश्च ॥ ४ ॥ ज्या, वयोहानिः प्रामयः, व्याधिः तदान ज्यामयी तदुभयरा- हित्यादयम्, 'अज्यामयी', नाशकः अपमृत्युबन्धकं कर्म वा, तद्योगान्नाशकी, तद्राहित्यात् 'अनाशकी', देहतादात्म्यभ्रमा- भावात् वयोहानियाध्यपम्हत्यरहितः पुनरावृत्तिन्यः मन् ब्रह्म प्राप्नोति । 'दह चामुत्र च', लाकदयेऽपि, 'देवासुरानु- भयान्', 'अन्वेति' अनुगच्छति, सर्वात्मको भवतीत्यर्थः ॥ अथ नवमीमाह । (१२)“यत्कुमारो मन्द्रयते • अग्निस्तद- मुवेधति'(१९) इति । 'कुमारी' विवाहरहिता स्त्री, 'यत्' पापं पुरुषसम्भोगरूपमुद्दिश्य, मन्द्रयते' हर्ष करोति । ‘योषित्' युव- तिः च, 'यत्' पापं परपुरुषसम्भोगं रूपम् उद्दिश्य, 'मन्द्रयते' हृष्टा भवति, 'पतिव्रता', अपि स्वभईसंयोगाभावेन लिटा सतो 'यत्' पापं देहत्यागरूपमुद्दिश्य, 'मन्द्रयते', 'यत्' अन्यदपि, 'किञ्चित्','अरिएं' दानादिना रेष्टुं विनाशयित मशक्यं महत्पापं, अस्य यजमानस्य येन केनापि ‘क्रियते' 'तत्' सर्वम्, अयमारुणके- तुकः 'अग्निः', 'अनुवेधति' अनुक्रमेण विनाशयति ॥ अथ दशमीमाह। (१३)"प्रश्टतासः इन्द्रमग्निच ये वि- .

·१ प्रपाठके २७ अनुवाकः । यज्वानो येऽप्ययज्वानः । स्वर्यन्तो नापेक्षन्ते । इ- न्द्रमग्निच ये विदुः(१९) । (१)सिकता इव संयन्ति । रश्मिभिः समुदीरिताः। अस्माल्लोकादमुष्माच्च । - पिभिरदात् पृश्निभिः(१४)। (१५)अपेत वीत विच सर्पता- दुः”(१३) इति। 'अश्टतामः' अपक्वचित्ताः, 'श्टतामश्च' पक्वचि- त्ता अपि, 'यज्वानः' श्रुतिस्मृतिविहितकर्मानुष्ठायिनः, 'येऽप्य- यज्वानः' तद्विपरीताः, तेषां मध्ये 'ये' पुरुषाः, इन्द्र' परमैश्वर्य- युक्तं परमात्मानं, 'अग्निं' भारुणकेतु कञ्च, 'विदुः' याथात्म्येन जानन्ति, ते ज्ञानिनः 'वर्यन्तः' वर्ग मोक्षं वा प्राप्नुवन्तः, ज्ञानव्यतिरिक्तसाधनान्तरं 'नापेक्षन्ते ॥ अथैकादशीमाह। (१४)"सिकता दूव ० पृथिभिः"(१४) इति । यथा लोके वायुना प्रेरिताः ‘मिकताः' क्वचित् परस्परं 'संयन्ति' राशिरूपेण मङ्गच्छन्ते । तददेते जीवा: 'रश्मिभिः' र- ज्जुस्थानीयैः कर्मभिः, ‘मगुदीरिताः' प्रेरिताः मन्तः, कार्जन- स्थानीयात् 'अस्मा लोकात्' कर्मफलभेगरूपात्, 'श्रममाच' लोकात्, तदा तदा निर्गत्य क्वचित् क्वचित् संयन्ति तेषां सर्व- षामनुग्रहाय परमेश्वरः 'पृश्निभिः' शलः, तत्त्व प्रकाशकः, 'ऋषिभिः' मन्त्रैः, 'श्रदात्' ज्ञानं प्रयच्छति ॥ अथ द्वादशीमाह । (१५)"अपेत वीत . वमानमसो"(१५) इति। यमेन नियुक्ताः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च मनस्यां ·१७२ तत्तिरोये चारण्यके तः। येऽवस्थाः पुराण ये च नूतनाः। अहाभिरद्भिर- भिव्यक्तं ॥ ५॥ यमो ददात्ववसानमस्मै १५) । (१६) मुणन्तु न पा- त्वयः। अकृष्टा ये च कृष्टजाः। कुमारॊषु कनीनोषु । भूमी व्याप्य वर्तन्ते तान् सम्बोध्येदमुच्यते हेयमदूताः 'ये' यूयं, 'पुराणाः' अत्र अग्निक्षेत्रे ये पूर्व स्थिताः, 'ये च नूतनाः', 'ये अत्रस्थाः', ते मर्वे यूयं 'अपेत' अस्मात् स्थानाद पगच्छत, 'वीत' परस्परं वियुज्य गच्छत, किञ्च 'श्रतः' 'विमर्पत' अम्मात् स्थानाद्विदुरं गच्छत, 'होभिः' दिवसैः, 'अक्रुभिः' रात्रि- भिश्च, 'अद्भिः' अबीटकाभिः, 'व्यक' विशेषेण सम्बद्धं, 'अव- मानं' इदं स्थानं, 'अस्मै यजमानाय, 'यमो ददातु', यमेन दत्ते मति केषुचिदहोरात्रेवत्रावीरकोपधानं कुर्म इत्यर्थः ॥ अथ त्रयोदशीमाह । “(१६) नमुणन्तु • च ये हिताः"(१९) इति। अविभक्तिको नृशब्दो मनुष्यजातिमात्रे ज्ञेयः, परपोडा- दिना परमत्यभावादिना जीवन्तो गर्हिताः पुरुषाः ते जातिमा- चान्वयवन्तो न शब्देनात्र विवक्षिताः। तादृशाः पुरुषाः 'मुण- न्तु' अस्मात् स्थानादपगच्छन्तु,'नृ' तादृशानां मनुष्याणां, अर्यः' खामी, च पात' इतः स्थानादपेत्यास्मान् पातु, 'कृष्टाः' अक- मयोग्याः, दुष्कृतप्रसूताः, 'ये च कृष्टजाः' विश्रद्धवंशजाता एव ·१ प्रपाठके २७ धनुवाकः। जारिणीपुच ये हिताः(१६) । (१०रेतःपीता पाण्डपीताः। अङ्गारेषु च ये हुताः। उभयान् पुत्रपौत्रकान् । युवे- ऽहं यमराजगान १७ । (१८)शतमिन्नु शरदः (१८) । (१८)- . मन्तः, अकर्म-ग्या अन्धादयः पातकिनो वा, ते सर्वेष्यस्मात् स्थानादपयन्तु । तथा 'कुमारीषु' विवाहरहितासु स्त्रोषु, 'ये हिताः' गर्भत्वेन स्थापिताः, तथा 'कनोनीषु' कुमार्या: पु- त्रीषु, विवाहयुक्ताखपि ये गर्भवेन स्थापिताः, तथा 'जा- रिणीषु' उपपतियुक्तासु स्त्रीषु, 'ये हिताः' गर्भवेन स्थापिताः । ते दुष्टक्षेत्रजाः सर्वेऽप्यस्मादपधानस्थानादपगच्छन्तु ॥ अथ चतुर्दशीमाह। (१७)"रेतःपीताः यमराजगान्" (१७) इति। 'रेतःपीताः' पोतरेतस्काः पुरुषाः । 'श्राण्डपीताः' अण्डस्पृटोदकाः पापिनः, एवमाद्यभक्ष्यभक्षणा: सर्वेऽपीता- ऽपगच्छत । तथा 'अङ्गारेषु', 'ये' पश्वादयः, अशास्त्रीयमार्गेण 'हुताः', पिपीलिकादयो वा पिशाचादिभावेन जगति वर्त्तन्ते सर्वेऽप्यस्मात् स्थानादपगच्छन्तु । तथा 'पुत्रपौत्रकान्' श्रुत- तहीनताकुत्मितान् पुत्रान् पौत्रांच, 'उभयान्', 'अहं युवे' अस्मात् स्थानात् पृथक् करोमि, तथा 'यमराजगान्' यमेन पातयितुं योग्यान, सर्वानप्यपनयामि ॥ अथ पञ्चद श्याः प्रतीकं दर्शयति। (१८)"शतमिन्नुशरदः" (१८) इति। यच्च शाखान्तरीया वैश्वदेवकाण्डे योगे योग ·१७४ तैत्तिरीये यारण्यके दो यबम विलवं । पितृणाञ्च यमस्य च । वरुणस्या- विनोरग्नेः। मरुताञ्च विहायसा(१९) (२०)कामप्रय- । इत्यनुवाके ममाम्नाता। तत्पाठस्तु । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसन्तनूनां । पुत्रामा यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रोरिषतायुर्गन्तोरिति । हे 'देवाः', 'शतमिन्नु' शतमपि, 'शरदः' संवत्सराः, 'अन्ति' अस्माकमन्तिकम्या एवाखपा एव, शतायुः पुरुष इति श्रुत्या शतं, शरद श्राधि- कोन तत्र तत्र प्रशंस्यन्ते। अस्माकं तु न पर्याप्या तत्र हेतुरु- च्यते, 'यत्र' एषु शतमंवत्सरेषु, 'नः' अस्मदीयानां, 'तनूनां', 'जरसं' शरीराणं वयोहानिलक्षणं शैथिल्यं, 'चक्र' हे देवा यूयं कृतवन्तः। किञ्च 'यत्र' यस्यां जरायां, 'पुत्रामः' पुत्राः स्वको- योदरजाताः खेन रक्षिता एव, 'पितरो भवन्ति' प्रत्युत पालका भवन्ति । तादृशमायुः कथं पर्याप्तं भवेत्, पास्तां तावदायुषः पर्याप्तिः। 'हे देवा: यूयं 'श्रायुर्गन्ताः' तादृशम- प्यायुः सर्वं प्राप्नुमिच्छा विद्यते यस्य तस्मात्, ‘मध्या' तस्यायुषा मध्ये, 'नः' अमान, 'मारीरिष' तहिंमितान मा कुरुत, इति शाखान्तरीयमन्त्रस्यार्थः ॥ अथ षोडशीमाह । (१८)“अदो यत्० विहायसां"(१९) इति। 'यत् ब्रह्म', पूर्वीतजगत्कारणमस्ति 'श्रदः' ब्रह्म, पित्रादीनां सर्वषां विलब' विशेषेणालम्बनं । 'विहायमाः' इत्यनेनाकाशव- तिना यक्षगन्धर्वादय उच्यन्ते ॥

·१
प्रयाठके २७ अनुवाकः।
१७५
वणम्मे अस्तु। सद्येवास्मि सनातनः। इति नाको
अद्मिश्रवा राया धनं। पुचानापा देवीरिहाहिता ॥
पुरं, नवहारा, ब्रह्मा, च, व्यक्त५, शरदः, अष्टौ च ॥
अनु० २७॥
अथ सप्तदशीमाह । (२०)"कामप्रयवणं • पुत्रानापोदेबी-
रिहाहिता"(२०) इति। प्रकर्षण यवनं मिश्रीकरणं प्रयवणं
कामानां प्रयवणं येन ब्रह्मणा भवति तत् 'कामप्रयवणं', 'मे' मम,
ब्रह्मप्रकामप्रापकं 'अस्तु'। 'हि' यस्मात, अतः ‘मनातनः' अना-
दिमिद्धः, 'म एव' परमात्मैव, 'अस्मि', इत्यतः कारणात्
'नाकः' दुःखरहित स्थानविशेषः, 'ब्रह्मिश्रवः' ब्रह्मविषयवा-
क्यश्रवणं, 'रायः' हिरण्यादयः, धनं प्रीतिसाधनं स्त्रीपुत्रादि-
चेत्येतत सर्व ममास्तु इति शेषः । 'देवोः' देवनशोलाः,
'आपः' यूयमबोष्टकाः, 'दह' अस्मिन् कर्माण, 'पुत्रान्',
'आहिता' धत्त सम्पादयत ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥

·१७६ तैत्तिरीये यारण्यके अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः । (१)विशीर्णो गृधेशीर्णाञ्च । अपेता नियंतिहथ। परिबाध श्वेतकुक्षं । निजङ्घ शवलादरं ) । (२)स ता- न्वाच्यायया सह। अग्ने नाशय संदृशः। ईीसूये अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः। तत्र प्रथमामाह। कल्पः । विशीर्णामिति द्वे दूति । (१)"विशोण • शवलोदरमि"(१) इति । हे अग्ने 'विशीष्ण' शिरोरहितां, 'रधशीर्णीच', ग्राममानशिरोयुकां च, 'नि- ति' राक्षसीम, अलक्ष्मोम्, 'इतः' अस्मात् स्थानात, 'अपहथ' अपजहि, परिवधादिनामका नितिसम्बन्धिनः पुरुषा अप्य- पजहि 'परिबाधपरिते.' 'बाधक' श्वेतकुतिः, श्वेतवर्णकुक्षियुकं 'निजङ्घ' न्यम्भूतजवायुनं, 'शवलोदरं' शक्लवर्णमिश्रितो- दरयुकं ॥ - अथ द्वितीयामाह । (२)“म तान्वाच्यायया सह • अनेना- शय संदृशः'(२) इति । वाच्यानि जनैनिन्द्यानि, पूर्वीतपरिबा- धादिरूपाण्यपत्यानि तान्यात्मन इच्छतीति 'वाच्याया' परि- बाधादीनां माता काचिदलक्ष्मी, अस्मदुपद्रवोपायं सम्यक पश्यन्तीति ‘मंदृश:', परिबाधादयः हे 'अग्ने', 'म', त्वं 'तान्' परिबाधादीन्, 'नाशय' मात्रासह विनाशाय। किञ्च ये ·१ प्रपाठक २६ अनुवाकः । बुभुक्षा । मन्यु कृत्याच दीधिरे। रथेन किशुका- वता। अग्ने नाशय संदृश:(२) ॥१॥ विशीष्णों दश* ॥ अनु० २८ ॥ अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः । (१)पर्जन्याय प्रगायत । दिवस्युवाय मीढुषै। स ना य- विद्वेषिणोऽस्माकमीर्यादीन् 'दीधिरे' दीपयन्ति । अस्मद्गुणा- नाममहनं 'ईया', तेषु दोषारोप: 'सया', अन्नाभावेन बाधा 'बुभुक्षा', 'मन्युः' अस्मद्विषयः क्रोधः, 'कत्या' अस्मद्वि- षयोऽभिचारः, एतेषामोर्यादीनां दीपनमभिवृद्धिं कुर्वन्तो ये देषिणोऽस्मान् मारयितुं सम्यक् पश्यन्ति तान् सर्वान् ‘रथेन', तदीयेन सह, 'माशय'। कीदृशेन रथेन, 'किंशाकावता' कुत्सिताः शुका: किंशुकाः प्राण्युपद्रवकारिण: पक्ष्याकारा राजमविशेषास्तै र्यक्रेन ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके अशाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥ अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः । कल्पः । पर्जन्यायेति तिस्त्र इति। तत्र प्रथमामाह। “(१)पर्ज- * एतदुपसंहारप्रतीकं मदृयपुस्तकेषु एकोनत्रिंशानुवाकशेधे वर्तते । तद्भाष्यमतेनात्राएं । Y ·१९ तैत्तिरीये यारण्यके वसमिच्छतु(१) । (२)इदं वचः पर्जन्याय स्वराजे। हृदो अस्त्वन्तरन्तद्युयोत । मयोभूवाता विश्वकृष्टयः सन्व- स्म। सपिप्पला ओषधीदेवगोपाः । यो गर्भमा- न्याय • ममिच्छतु"(१) इति । हे विग्यजमानाः 'पर्जन्याय' वृष्ट्यभिमानिदेवाथे, 'प्रगायत' प्रकर्षण स्तुतिं कुरुत। कीदृ. शाय, 'दिवस्पुत्राय', दिव्युत्पनत्वात् पुत्रत्वं । 'मीढुषे' दृष्टिरूपेण जलस्य मेचकाय, 'म:' पर्जन्यदेवः, 'नः' अस्माकं, 'यवस' अन्ना- दिरूपं भक्ष्यं, सम्पादयितुं 'इच्छतु' ॥ अथ द्वितीयामाह। (२)"इदं वचः . देवगोपाः"(९) इति। 'खराजे' खत एव राजमानाय, 'पर्जन्याय' पर्जन्यदेवार्थ, अस्माभिरुतं 'इदं' स्तुतिरूपं, 'वचः', 'हृदोऽन्तरमस्तु' तदीय- चित्ते प्रविष्टमस्तु । 'तत्' अस्मदीयं वचः, 'युयोत' तच्चित्ते हे त्विजो मिश्रयत। 'वातः' वायुः, 'अस्मे' अस्मासु, 'मयोभूः' सुखस्य भावयिता, भवतु 'विश्वकृष्टयः' सर्वेऽपि मनुष्याः, अस्मासु मयोभुवः सन्तु । 'ओषधीः' ब्रोहियवाद्याः, 'सुपि. प्पलाः' शोभनफलोपेताः, 'देवगापाः' इविारा देवानां पा- लयियः 'सन्तु' । अथ बतीयामाह । (१) यो गर्भमोषधीनां • पुरुषीणाम्" (१) इति । 'यः' पर्जन्यो देवः, 'ब्रीहियवाद्योषधीनां', 'गवां' ·१ प्रपाठके ३० अनुवाकः । षधीनां। गवां कृणोत्यवतां पर्जन्यः पुरुषीणां ॥२॥ पर्जन्याय दश ॥ अनु० २६ ॥ श्रय त्रिंशोऽनुवाकः । (१)पुनमी प्रैत्विन्द्रियं । पुनरायुः पुनर्भगः। पुन- ब्राह्मणमैतु मा। पुनद्रविणमैतु मा । (२)यन्मेऽद्य रेतः अश्वानां, मनुष्यस्त्रोणाञ्च 'गर्भ कृणोति'। नोऽस्माकं मयो- भूरिति शेषः॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथम प्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥ अथ त्रिंशोऽनुवाकः। कल्पः । पुना प्रेविति चेति । तत्र प्रथमामाह । (१)"पुन- मी प्रैविन्द्रियं • पुनःविणं प्रैतु मा"(१) इति । यत् 'इन्द्रियं' भोगेन नटं, तत् ‘पुनः', अपि 'मां', प्रति 'प्रैतु' पागच्छतु । 'श्रायुः', अपि 'पुनरैतु', ब्रह्मण इदं 'ब्राह्मणं' ब्रह्मवर्चम, तदपि 'पुनर्मामैतु' । 'द्रविणं' धनपि, 'पुनर्मामैतु'। एतत् स सर्व मम पुन: पुनर्वर्द्धतामित्यर्थः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)" यन्मेऽद्य रेत: • वर्वमे"(९) इति । Y 2

·१८०
तैत्तिरीय चारण्यके
पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । इदं तत्
पुनराददे। दीर्घायुस्त्वाय वर्चसे ९) । (यन्मे रेतः प्र-
सिच्यते । यन्म आजायते पुनः ॥ तेन माममृतं कुरु।
तेन सुप्रजसं कुरु ॥ १॥
अनु० ३०॥
पुनः, हे च॥
अथास्मिन् दिने 'मे' मदीयं, 'यद्रेतः', 'पृथिवीं', प्रति
'स्कान' प्रमादेन स्कन्नमासीत् । 'ओषधोः अपि', मदीयं
'यत्' रेतः, 'अमरत्' 'प्राप्नोत्', ओषधीषु स्कन्नमित्यर्थः ।
अत्र रेतः, श्रापः, अमरत्, अप्सु स्कन्नं, 'तदिदं' रेतः, 'पुनः',
अपि अहं 'श्राददे'। किमर्थं, 'दीर्घायुखाय', 'वर्चसे' श्रायु-
वृद्धये, ब्रह्मवर्चसाय च ॥
अथ हतीयामाह । (३)"यन्ो रेतः • सुप्रजसं कुरु"(३)इति ।
'मे' मदीयं, 'यट्रेतः', गर्भाश्रये प्रकर्षेण 'सिच्यते', 'मे'
मदीयं, 'यत्' रेतः, 'पुनः', अपि 'भाजायते' अपत्यरूपेणे-
त्पद्यते, 'तेन' अपत्ये न, 'मां' यजमानं, 'अमृत' सुखयुक्त,
'कुरु'। 'तेन' अपत्यरूपेण रेतमा, 'मां', 'सुप्रजसं' शोभनपुत्र-
पौत्रादिप्रजायुतं 'कुरु' ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश यजुरा-
रण्यके प्रथमप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

·१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः। अथैकत्रिंशोऽन ऽनुवाकः। (१)अयस्तिरोधाऽजायत । तव वैश्रवणः सदा । तिरोधेहि सपत्नान्नः। ये अपोऽश्नन्ति केचन)। (त्वाष्ट्रों मायां वैश्रवणः । रथ सहस्रबन्धुरं। पुरु- . अथकचिंशोऽनुवाकः। अथ वैश्रवण यज्ञमन्त्रा उच्यन्ते। तत्र चतसृभिर्वैश्रवणमा- वाहयेत्। तासु प्रथमामाह। (१)"श्रयस्तिरोधाऽजायत अपोऽश्नन्ति केचन"(१) दृति। अत्रानादिमिद्धः कुबेरः सम्बो- ध्याच्यते । हे कुबेर त्वया सहीतो यः ‘वैश्रवणः', विश्रवमोपत्यं, स खलु ‘सदा', 'तव', 'श्रयस्तिरोधाऽजायत' अनुपलक्षितानां त्वदीयकर्मणां तिरोधायक श्रामीत्। अतो वैश्रवणम्य कर्म- तिरोधायकत्वं निवार्य, तन्मुखेन 'नः' अस्मदीयान् शत्रून, 'तिरोधेहि विनाशय, 'केचन' अन्येऽपि, 'अपः' अस्मदीयानि कर्माणि, 'अन्ति' तिरोदधति, नाशयन्ति, तानपि सींस्त्वं 'तिरोधेहि ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"त्वाष्टों मायां ० याहि नो बलिम्" (२) इति। हे कुबेर वैश्रवणसहितस्वं 'रथमा स्थाय', 'नो बलिं' अस्मदीयां पूजां प्रति, ‘ायाहि' आगच्छ। कीदृशं रथं, 'सहस्रबन्धुरं' अराणां सहस्रं यस्मिन् चक्रे तच्चक्रं महसवत् ।

·१८२ तैत्तिरीये चारणके श्वकर सहसाश्वं । आस्थाया याहि नो बलिं (२) । (२)यस्मै भूतानि बलिमावहन्ति । धनं गावो हस्तिहिरण्यम- श्वान् ॥१॥ असाम सुमता यज्ञिय॑स्य । श्रियं बिभ्रताऽन्नमुखों विराजम् । ("सुदर्शने च क्रौच्चे च । मैनागे च म- . नानाधूर्यस्य रथस्य मोऽयं सहस्रबन्धुरः तादृशं, 'पुरुश्चक्र' बहुचक्रोपेतं, 'सहस्राश्वं' सहस्रमायाकैरश्वैरुपेतं,। तस्य रथ- स्थापमानमुच्यते। 'त्वाट्री मायां' यथा त्वष्टा निर्मिता माया आश्चर्यकरी तददाश्चर्यकरं ॥ अथ हतीयामाह। (३)"यमै भूतानि विराजम"(३) इति । 'यस' कुबेराय, 'भूतानि' सर्वे प्राणिनः, 'बलिं' पूजां, 'श्रावहन्ति' मम्पादयन्ति । कीदृशं बलिं, धनादिरूपं, 'धन' मणिमुकादिकं, हस्तिभिः सहितं हिरण्यं 'हस्तिहिरण्यं', 'यज्ञियस्य' बलिना पूजनीयस्य तस्य कुबेरस्य, ‘सुमता' अनु- ग्रहबुद्धी, 'श्रमाम' अवस्थिता भूयास्म । कीदृशस्य कुबेरस्य, 'अन्नमुखीं' अन्नप्रधानां, 'विराज' विविधं राजमानां, "श्रियं' सम्पदं, 'बिभ्रतः' धारयतः ॥ अथ चतुर्थीमाह । (४)"सुदर्शने • सहाय नगरं तव (४) इति। सुदर्शनादि नामकास्त्र यः पर्वताः तम्मिन्नेकै कस्मिन् 'महागिरी', यत् 'तव नगरं', तत् ‘संहार्य', तत् परित्यज्य ·१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८३ हागिरी । सतहाट्टारगमन्ता। सहार्य नगरन्तव) । (४)इति मन्त्राः। कल्यात जव'५) । यदि बलिर- हरेत्। हिरण्यनाभये वितुदये कौबेरायायं बलिः ॥२॥ सर्वभूताधिपतये नम इति। अथ बलिरहत्वाप- मन्त्रा: ० अस्मदनुग्रहार्थमत्रागच्छेत्यर्थः। कीदृशं नगरं, 'मतदाट्टार. गमन्ता' मन्तः, शतं वा द्वाराणि, अट्टारः कक्ष्याविशेषाः गम- न्ताः, गमनयोग्या रथ्याविशेषाः शतमङ्ख्याका दारविशेषाः कक्ष्याविशेषा रथ्याविशेषाश्च यस्मिन् नगरे तं नगरं मतदा- हारगमन्ता॥ श्रोडबुद्धिसमाधानार्थं पूर्वोत्तर त्तरग्रन्था विभजते। (१)"इति ऊर्ध्वम्"(५) इति । 'इति' एवमुक्ता, त्रयस्तिरोधे- त्यादयो नगरन्तवेत्यन्ता मन्त्रा द्रष्टव्याः । 'श्रत ऊचं', यदि बलिं हरदित्यादिग्रन्थः 'कल्पः' अनुष्ठान विधायक ब्राह्मणरूपः। तदिधां दर्शयति। (१)"यदि बलिफूहरेत् • हृत्वोपति- ठेत"(६) इति। 'यदि'शब्दप्रयोगाइलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन बलिहरण पक्ष हिरण्येत्यादिमन्त्रेण बलिं हत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणेपस्थानं कुर्यात्। कुबेरस्य सम्बन्धी वैश्रवणः कौबेरः, हिरण्यं नाभी यस्थामा हिरण्यनाभः सर्वाभरण- भूषित इत्यर्थः । हिरण्यं दुर्लभं कुर्वन् सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति 'वितुदिः', यथोकगुणयुक्ताय वैश्रवणाय ·१८४ तैत्तिरिये चारण्यके तिष्ठेत() । (क्षचं क्षचं वैश्रवणः। ब्राह्मणा वय५ स्मः। नमस्ते अस्तु मा मा हि सीः। अस्मात् प्रविश्यान्नम- द्वीति । अथ तमग्निमादधीत । यस्मिन्नेतत्कर्म प्रयुञ्जीत । तिरोधा भूः । तिरोधा भुवः ॥ ३॥ 'अयं बलिः', मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रव- णाय नमः', अस्तु । इत्युको बलि हरणमन्त्रः ।। (७)"चत्रं क्षत्रं . प्रविण्यान्नमद्धोति"(७) इति । अत्रैकः क्षत्रशब्दः क्षतात् त्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते, वि- तीयः क्षत्रशब्दो जातिवाची, अयं 'वैश्रवणः', 'क्षत्र क्षत्र' पा- लकः, क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च, 'वयं' यजमानाः, ब्राह्मण जाति. युकास्तेन पालनोयाः ‘स्मः', अतः 'ते' वैश्रवणाय, 'नमः प्रस्तु', 'मा मा हिyमोः' हिंसितं मा कुरुतः, यस्मादयं ब्राह्मण त्वेन नमस्कर्खत्वेन च त्वया पालनीया: 'अस्मात्' कारणात, अत्र बलिस्थाने 'प्रविश्य', 'अन्नं' अस्माभिर्दत्तं बलिरूपं, 'अद्धि' भक्षय। 'इति' श्रमी, उपस्थानमन्त्रः ॥ अग्निस्थापनं विधत्ते। (८)", अथ तमग्रिमादधीत जीत"(E) इति। 'यस्मिन' अग्नी, वैश्रवणबल्याख्यं 'एतत् कर्म', प्रयुज्यते । 'तमग्निं', पूर्वोतोपस्थानानन्तरं भूमी स्थापयेत् ॥ स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति । (E)"तिरोधा भूः • पत्ये मीदे- ति"() इति । हे अग्ने 'भूस्तिरोधा' भूलाकं खतेजमाच्छादय, . प्रय- ·१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८५ । । तिरोधा स्वः। तिरोधा भूर्भुवः स्वः। सर्वेषां लोकाना- माधिपत्यै सोदेति । (१०)अथ तमग्निमिन्धीत। यस्मिन्ने- तत् कर्म प्रयुञ्जीत(१०) । (१)तिरोधा भूः स्वाहा। तिरो- धा भुवः स्वाहा। तिरोधा वः स्वाहा। तिरोधा भूर्भु- वः स्वः स्वाहा १९) । (२२)यस्मिन्नस्य काले सवा आहुती- हुंता भवेयुः ॥ ४ ॥ अपि ब्राह्मणमुखीनाः। तस्मिन्बह्नः काले प्रयुञ्जीत। एवं 'भूः', लोकः ‘स्वः', लोकः वा, एकै कश: समुदायरूपेणापि सर्वान् व्याप्नुहि । व्याप्य च 'सर्वेषां' एतेषां, ‘लोकानां', 'आधि- पत्ये अधिकपाल ननिमित्तं, 'सीद' अत्रापविश । 'इति' श्रय- मग्निस्थापनमन्त्रः ॥ ममिन्धनं विधत्ते । (१०)"अथ तमग्नि • प्रयुञ्जीत”(२०) इति । पूर्ववड्याख्येयं ॥ ममिन्धन मन्त्रान् दर्शयनि। (२१)"तिरोधा तिरोधा भूर्भुवः स्वः स्वाहा'(११)इति । 'स्वाहा' ममिदियं स्वाइतमस्तु । अन्यत् पूर्ववत् ॥ अस्य वैश्रवणयज्ञस्य कालविशेषं दर्शयति । (१२) यस्मिन्नस्थ • सुप्तजनादेपि"(१२) इति। 'श्रस्य' पारुणकेतुकस्य, सम्बन्धः, 'ब्राह्मणमुखीनाः' रुद्रो वा एषः यदग्निः स एतईि जात इत्यादि ब्राह्मण प्रतिपादिताः शतरुद्रीयादयः, 'मी अपि', पाहु- तयः ‘यस्मिन् काले', 'हुता भवेयुः', तदहःसम्बन्धिनि । .

·१८६ तैत्तिरीये चारण्यके परः सुप्तजनाइपि(१९) । (१२ मा स्म प्रमाद्यन्तमाध्याप- येत् । साथीः सिध्यन्ते । य एवं वेद । क्षुध्यन्निद- मजानतां । सर्वार्थी न सिध्यन्ते (१३) । (१४) यस्तै विधा- तुको भ्राता । ममान्तहृदये श्रितः॥ ५ ॥ तस्मा इममग्रपिण्डं जुहोमि। स मैऽर्थान् मा विव- . 'तस्मिन् काले', वैश्रवण यज्ञं 'प्रयुञ्जीत', 'वेपि' अपि वा, ‘सुप्त- जनात् परः', सर्वेषु जनेषु सुप्तेषत्तरस्मिन् काले ॥ एतदीयग्रन्थाध्ययने नियमं दर्शयति। (१३)"मा स्म प्रमा- द्यन्तमाध्यापयेत् सर्वार्था न सिध्यन्ते (१३) दूति। 'प्रमा- द्यन्तं' प्रमाद युतं दुर्वृत्तं पुरुषं, 'इदं' वैश्रवण बलिकर्म, गुरुमु. खात् 'अजानता', पुरुषाणां 'क्षुध्यन्' क्षुध्यतां अन्नाभावेन दरिद्राणां, 'न', केऽपि कामाः सिध्यन्ति, अन्नमपि तैर्न लभ्यते कुतोऽन्यत्कामप्राप्तिरित्यर्थः ॥ अथ बलिहरण मन्त्र दर्शयति। (१४)“यस्ते विघातकः . मयि खाहा"(१४)। हे कुबेर विघातुकः' सर्वेषां हिरण्यलाभ- विघ्नकरण शोलः 'ते' तव, 'यः' 'भ्राता' वैश्रवण:, सोऽयं 'ममा- नईदये', ध्येयत्वेन 'आश्रितः', 'तस्मै' वैश्रवणाय, 'दम', 'अग्र- पिण्डं' श्रेष्ठपिण्डं, ‘जुहोमि' । 'मः' वैश्रवणः, 'मेऽर्थान्' मदोयान् हिरण्यलाभादोन् पुरुषार्थान, ‘मा विवधीत्' मा विनाशयतु, किन्तु मध्ये सम्पादयतु तदर्थमिदं खाइतमस्तु ॥ अथोपस्थानमन्त्र माह। (२५)"राजाधिराजाय • मा ते ।

·१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८७ धीत् । माय स्वाहा १४)। (१५)राजाधिराजार्य प्रसह्य साहिने । नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे। स मे कामान कामकामाय मह्यं । कामेश्वरो वैश्रवणे ददातु। कु- बेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः। केतवो अरु- णासश्च ॥ ऋषया वातरशनाः। प्रतिष्ठा५ शतधाहि । समाहितासो सहसधायसं। शिवानः शन्तमा भवन्तु। दिव्या आप ओषधयः । सुमृडोका सरखति । मा ते व्योम संहशि(१५) ॥ ६ ॥ व्योमसंदृशि"(१५) इति । राज्ञां सर्वेषामधिकत्वेन यो राज्य- खामो सायं 'राजाधिराजः', तस्मै, बलात्कारेण सर्वेषां लाभानां योऽभिभविता प्रतिबन्धकः स 'प्रमह्यमाहो', तस्मै, 'वैश्रवणाय', 'वयं' यजमानाः, 'नमस्कुर्महे' । 'कामेश्वरः' सर्वेषां कामानां स्वामी, स 'वैश्रवण:', 'कामकामाय' बलभोगार्थिने, 'मां', 'मे कामान्' मदपेक्षितान् सर्वान् भोगान्, 'ददातु'। कुबेररू- पाय 'महाराजाय वैश्रवणाय', 'नमः', अस्तु । केतव इत्या- दिकं पूर्वमेव व्याख्यातं। अस्य च वैश्रवण यज्ञस्यारुणकेतुकान्तः प्रयोगो बहिश्च स्वातन्त्र्येण प्रयोग इत्युभयप्रकारो विद्यते । तच्च माहुतिहोमान्ते बौधायनेन दर्शितं । वैश्रवणयज्ञो ब्राह्म- ऐन व्याख्यातोऽन्न कामस्य सर्वकामस्य वा पर्वणि पर्वणि वैश्रवण- यज्ञः । सोत्तरवेदिषु क्र तुषु चिन्वीतेति यथा ब्राह्मणमित्यादि ।। 22 ·१८८ तैत्तिरीये श्रारण्यके अश्वान्, बलिः, भुवः, भवेयुः, श्रितः, च, सप्त च ॥ अनु० ३१ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः। (१)संवत्सरमतहतञ्चरेत् । डा वा मासो) । (२)नियमः समासेन २) । (२)तस्मिन् नियमविशेषाः । चिषवणमुदकोपस्पर्शी। चतुर्थकालपानभक्तः स्यात्। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥ ० वा अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः । अथारुणकेतुक चयनाङ्गवतं विधत्ते । (१)"संवत्सरं मामा"(१) इति । यो ह्यारुणकेतुकमग्निं चेतुमिच्छति मोऽधि- कारमिध्यर्थमादौ 'संवत्सरं', 'वा', मामदयं वा वक्ष्यमाणं 'व्रतं', अनुतिष्ठेत्॥ व्रतशब्दार्थमाह। (२)"नियमः समासेन"(२) इति। योयं नि- यमः' स्वीकारः, तदेव व्रतं । एतच्च 'ममामेन' मझेपेण, दर्शितं ॥ अथ विस्तारं प्रतिज्ञापूर्वक दर्शयति। (३)"तस्मिन् काण्ड ऋषयः"(३) इति । नियमो व्रतमित्येव सामान्य लक्षण- मुक्तं 'तस्मिन्' व्रते, अनुष्ठेयाः 'नियमविशेषाः', क्रमेणाच्यन्ते । सूयते मोमो अत्रेति सवनं, तत् त्रिविधं, प्रातमध्यन्दिनमायङ्का- लभेदात्, तस्मिन् सवनत्रये उदकमुपस्पृशेत्, खायादित्यर्थः ।

·१ प्रपाठके ३२ अनुवाकः । २८९ अहरहा भैक्षमश्नीयात् । औदुम्बरीभिः समि- निरग्निं परिचरेत्। पुना मैत्विन्द्रियमित्येतेनानु- वाकेन । उद्धृत परिपूताभिरद्भिः कार्य कुर्वीत ॥ १॥ असच्चयवान् । अग्नये वायवे सूर्याय । ब्रह्मणे प्रजा. पतये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः। ऋतुभ्यः संवत्सराय । पानं, क्षीरादिविषयं, भकमन्नं, तदुभयमपि प्रतिदिनं काल- द्वये स्वीक्रियते। तस्मात् दिरहो मनु व्येभ्यः उपहियते। प्रा- तश्च मायश्चेत्याम्नातत्वात्, तथा प्रातर्भुक्रवतः मायं द्वितीयः कालः, परेद्युः प्रातःकालस्तृतोयः, तत्रैव मायं चतुर्थः कालः, मध्यवर्तिनी दितीयत्तीयकाली परित्यज्य तस्मिंश्चतुर्थकाले पानं भक्तं च यस्थामा 'चतुर्थकालपानभक्तः', तथाविधी भवेत् । अथवा प्रतिदिनं भिक्षित्वा तदनं भुञ्जीत, मोऽयं पक्षो- ऽश कविषयः । उदुम्बर क्षजन्याभिः ‘ममिद्भिः', अग्निपरिचयीं कुर्यात्। तस्मिन् ममिदाधाने मन्त्रा: 'पुनी मैत्विन्द्रियमि- तोतेनानुवाकेन', उनाः। म चानुवाकः पूर्वमेव व्याख्यातः । प्रापः, नदीतडाकादिभ्यः पात्रेणेद्धता वस्त्रेण शोधिताच, ताभिः पाद प्रक्षालनाचमनादिकं कुर्यात, न तु नद्यादौ, य- कार्यः सञ्चयो भिक्षापात्रादन्यत्र भक्ष्यादिवस्तु मङ्गह:, तद्युको न भवेत्। प्रतिदिनमग्न्यादित्योरुणन्ताभ्यो देवताभ्यो होम कुर्यात्। व्रतहोमनियुक्तत्वात् स्वाहाकारोऽर्थलभ्यः । ततोऽनये खाहा वायवे वाहेत्यादयो मन्त्राः सम्पद्यन्ते। श्रादि म्यते वि- ·तैत्तिरीये चारण्यके वरुणायारुणायेति व्रतहोमाः। प्रवयवदादेशः । अ- रुणाः काण्ड ऋषयः(२) । (४)अरण्ये ऽधीयोरन् । भद्रं कर्णेभिरिति दे जपित्वा ॥२॥ महाभाम्बोभिरुदकः स स्पर्खा। तमाचार्यो दद्यात्। शिवा नः शन्तमेत्योषधौरालभते। सुमृडीकेति भूमिं । धोयत इति 'प्रादेशः', अनुष्ठेयोऽर्थः, स च 'प्रवर्ग्यवत्', अत्राव- गन्तव्यः, प्रवर्गाध्ययनादी ये धर्मास्तेऽत्राप्यनुष्ठेयाः। ते च प्रव- र्यधर्मा पापस्तम्बेन मृत्रिताः, संवत्सरमेतद्रूतं चरेदेतस्मिन संव- त्सरेऽधीयीत यद्येतस्मिन् संवत्सरे नाधीयोत यावदध्ययनमेतद्वतं चरेत् मंवत्सरे पर्यवेते श्रिते दिर्दर्थेऽमिमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववदिसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्येत्यादयः । तानेतान् धर्मान् वा चरेत, अरण्याख्ये अत्र ‘काण्ड ऋषयः', तेऽपि होतव्या इत्यर्थः॥ अथारुणकेतु क चयन प्रतिपादितस्य ग्रन्थस्याध्ययने निय- मान् विधत्ते । (४)"अरण्येऽधीयोरन • पुण्यो भवति"(४) इति । मोयं ग्रन्थः 'अरण्ये', एवाध्येतव्यः, न तु ग्रामे। अध्ययनोपक्रमे शान्त्यर्थं 'भद्रं कर्णेभिरिति दे' ऋचौ, जपेत्। श्रापमापामि- त्येताभिः 'महानाम्नीभिः' ग्भिः, अध्येतारं माणवकं 'उदकं', स्पर्शयेत्, ततः 'तं' माणवकं, 'आचार्यो दद्यात्' व्रताय नि- युञ्जीत, शिवा न इति मन्त्रेणैषधीः स्पृशेत् । सुमृडोका सर- खतीति मन्त्रेण 'भूमि', स्पृशेत् । यथाध्ययनस्थापक्रमे सर्वमे- तदनुष्ठितं, एवमध्ययनस्थावमानेऽपि सर्वमेतदनुतिष्ठेत् । क- ·१ प्रपाठके ३२ चनुवाकः। १६१ एवर्मपवर्ग। धेनुर्दक्षिणा। कसं वासश्च शोमं । अन्यडा शुक्लं। यथाशक्ति वा। एव५ स्वाध्यायध- मण ॥ अरण्य धीयीत । तपस्वी पुण्यो भवति तपस्वी पुण्यो भवति(५) ॥३॥ कुर्डत, पित्वा, स्वाध्यायधर्मेण, हे च॥ अनु०३२ ॥ भद्र५, स्मृतिः, साकं जानाम्, अक्षि, अतिताम्राणि, अत्यूाक्षः, आरोगः, क्वेदम्, अमिश्च, सहस्रवत्, पवि- वन्तः, आतनुध, अष्टयानों, योऽसा, अथादित्यस्य, आरोगस्य, अथ वायोः, अथामे, दक्षिणपूर्वस्यां, इन्द्रघोषावः, आपमापां, योऽपां, आपो वै, चतुष्टय्यः, जानुनीम, अग्निं प्रणीय, इमानुकं, विशीष्र्णी, प- जन्याय, पुनः, अङ्ग्यः, संवत्सरं दात्रि शत् ॥ ३२ ॥ भद्रं, ज्योतिषाप्रतिख्येन, तस्मिनाजानं, कश्य- पात्, सहसदियं, नपुसकम् , अष्टयानीम,अथाग्ने,य स्नाध्ययनस्य समाप्तावाचार्याय 'धेनुर्दक्षिणा', देया भोज- नाथं कांस्य पात्रं देयं, प्रावरणार्थ 'चौम', वस्तं देयं । तद- शको 'अन्यत्' कापसमयं, 'एक्लं', वस्त्रं देयं । अत्यन्तमशनेन 'यथाशक्ति' किमपि देयं, ‘एवं', एवमुक्तेनाध्ययनधर्मेण युक्तः सन्, 'अरण्ये', गुरुमुखाइन्थं 'अधोयत', एवमधीयानो व्रतनियमानु- ठानात्तपोयुको भवति । अभ्यामोयं मङ्गलार्थः ॥

·१६२ तैत्तिरोये यारण्यके एवं वेद, ये नखाः, असौ वै पल्वल्याः, अमृतं वा आपः, अयः, नवविशोत्तरशतं* ॥ १२६ ॥ भद्रं दधातु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। हरिः ॐ॥ तत् सत् ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभिर्य- जचाः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः। व्यशेम देव हितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः Tः। स्वस्ति नस्ताया अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु। ॐ शान्तिः॥ हरिः ओम्॥ नमा ब्रह्मणे नमा अस्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो वि- पावे वृहते करोमि ॥ ॐ शान्तिः३ ॥ ओम् ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्य के प्रथमप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमोहार्द निवारयन् । पुमींश्चतु रोदेयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ समाप्तोऽयं प्रथमः प्रपाठकः ॥ * दणदत्यनन्तरं प्रतीकमत्र प्रदर्शितं । किन्तु १०६ एष्ठास्थाऽए- योनीत्यतःपरं अथान इति प्रतीकपर्यन्तमेकादशदशतयः सन्ति। एता हि सङ्कलनया त्रिोत्तरशतं दशतया भवन्ति ।

·तैत्तिरीये आरण्यके द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । (१)सह वै देवानाञ्चासुराणाञ्च यज्ञौ प्रततावास्ता वय स्वर्ग लोकमेष्यामा वयमेष्याम इति तेऽसुराः सन्नय सहसवाचरन् ब्रह्मचर्येण तपसैव देवास्तेऽ- तैत्तिरीये आरण्यके हितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। 5) यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरं ।। प्रपाठके हि प्रथमे वहिरारुणकेतुकः । सम्यक् प्रोको द्वितीये स्थात्* स्वाध्यायब्राह्मणाभिधे ॥ तत्राद्येऽनुवाकेऽध्ययनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतं विधातुं तत्- प्रसार्थमादावुपाख्यानमाह । (१)मह वै • पराभावयन्"(९) इति । 'वयं', एव आधिपत्यनिमित्तं 'खगै', गमिण्याम इत्येवं 'देवाः', यदा। यज्ञे प्रवृत्ताः तदानामेव 'सुराः', अपि * द्वितीये तु इति • पाठः । + यथा इति ते. पाठः। * तथा इति ते. पाठः । 2A ·१६३ तैत्तिरिये चारण्यके सुरा अमुह्यश्स्ते न प्राजानरस्ते पराभवन्ते न स्वर्ग लोकमायन प्रसृतेन वै यज्ञन देवाः स्वर्ग लोकमाय- बप्रसृतेनासुरान् पराभावयन्() (प्रस्तो ह वै य- ज्ञोपवीतिना यज्ञोऽप्रस्तोऽनुपवीतिना यत्किञ्च ब्रा- सन्तो यथा 1:। तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे प्रवृत्ताः, तावुभा 'यज्ञौ', 'प्रततो' विस्तीणी, 'श्रास्तां'। तदानों तथाविधा: 'अमुराः', 'मन्त्रा' कृतमन्नाहाः, 'महमेव' भुजबलमात्रेणैव 'पाचरन्' यज्ञमारब्धवन्तः, 'ते', मौात् ब्रह्मचर्यादिनियमं नादृतवन्तः । 'देवाः', तु ब्रह्म- चर्यात् समस्ततपमा युक्ताः थाशास्त्र मनुष्ठितवन्तः 'ते', मूर्खा: 'असुराः', 'अमुह्यन्' मौर्खापारवश्येन मोहं प्राप्ताः, मूढाः सन्तः कर्त्तव्याकर्त्तव्यं किमपि 'न प्राजानन्'। ततो यथाशास्त्राननुष्ठानाभावात् स्वर्ग न प्राप्ताः । 'देवाः', तु 'प्र- एतेन', एव 'यजेन', 'स्वर्ग', प्राप्ताः, 'अप्रस्तेन यज्ञेन', युकान 'असुरान् पराभावयन' । अथ प्रस्ताप्रमृतयो: स्वरूपं विभजते। (२)"प्रसतो हवे • यजत एव तत्"(२) इति । यज्ञोपवीतयुक्तस्य यः अयं 'यज्ञः', मोऽयं गुणाधिक्यात् 'प्रसृतः' प्रकर्षेण वृत्त इत्युच्यते। 'अनुपवीतिनः' यज्ञोपवीतरहितस्य, 'यज्ञः', गुणहीनत्वात् * तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे इति पाठस्तु ते• पुस्तके नास्ति। + ब्रह्मचर्यात्मना तपसा इति ते. पाठः । + गुणाधिक्यवशादिति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठक १ घनुवाकः । १६५ झो यज्ञोपवीत्यधौते यजत एव तत्र) (१)तस्मा- द्यज्ञोपवीत्येवाधीयोत याजयेद्यजेत वा यज्ञस्य प्रत्यार (७)अजिनं वासा वा दक्षिणत उपवीत*(४) (५)दक्षिणं 'प्रप्रसृतः', इत्युच्यते । 'किञ्च', 'ब्राह्मणः', यज्ञोपवीतयुक्तः सन् 'यत्' किमपि, 'अधीते', तत् सर्वं यागानुष्ठानममं भवति ॥ तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशंस्याध्ययनोपयोगं वदन् यज्ञानाt- मङ्गत्वेन विधत्ते। (३)"तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयोत • प्रसृत्य () इति। 'प्रसूतिः' प्रकृष्टगुण युक्तत्वं ॥ यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते। (8)"अजिनं • उपवीत" (1) इति। कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाधोयीतेत्यर्थः । एवमध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनुष्याणामित्यत्र पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्यविशेषप्रायश्चित्तार्थे । यज्ञोपवीतप्रसङ्गात् त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति । (५)"द- क्षिणं बाहुमुद्धरते • संवीतं मानुषं'(4) इति । 'दक्षिणं बाई', ऊर्ध्वं कृत्वा सव्ये बाहो लम्बमाने सति यद्देष्टनं तत् 'यज्ञोप- वोतं'। 'एतदेव विपरीतं' मध्यवाहोरूधं धारणं दक्षिण- बाहोलम्बमानञ्चद्भवति तदा वेष्टनं 'प्राचीनावोतं', इत्युच्यते । * उपवीय इति ते. पाठः। अध्ययनयजनयज्ञानामिवि ते. पाठः । + मनुष्याणामिति तै० पाठः। ६ कृत्वा इति तै० पाठः । 2 A2 ·तैत्तिरीये यारण्यके बाहुमुखरते बंधते सव्यमिति यज्ञोपवीसमेतदेव वि- परीतं प्राचीनावीत संवीतं मानुषं ॥१॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः। (१'रक्षा' सि इवा पुरोनुवाके तपोग्रमतिष्ठन्त तान प्रजापतिर्वरेणेपामन्त्रयत तानि वरमणीतादित्यो बाहोरुभयोरप्यधालम्बमानयोरंसदयममं 'संवोतं', तदेतत् 'मानुषं' मनुष्याणामृषीणाञ्च यज्ञोपवीतं, देवानां यथा 'प्राचीनावीतं', पितृणां तहत् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीय प्रपाठके प्रथमोऽन वाकः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । प्रथमे यज्ञोपवीतविधान मुक्त । द्वितीये मन्ध्योपासनविधा- न मुच्यते। तत्प्रशंसार्थमादावाख्यायिका" माह । (१)"रक्षांसि हवा पुरोऽनुवाक • नाम्भमा शाम्यन्ति"(१)इति। 'हवा' शब्दः प्रमियर्थः, 'पुरोऽनुवाकः' पूर्वकालः, पुरः, इत्येव पूर्वरनूच्यते। * वधत्ते इति ते. पाठः । 1 दितीयकारके इति ते. पाठः । * यज्ञोपवीत विधानमुक्का इति तैः पाठः । ६ सन्ध्योपासनविधिरिति ते० पाठः । || बादावुपाख्यानमिति तै. पाठः। ॥ सर्वैरनूद्यते इति तै० पाठः।

·२ प्रपाठके २ अनुवाकः । १६७ ना योद्धा इति तान प्रजापतिरब्रवोद्योधयध्वमिति तस्मादुत्तिष्ठन्तर हवा तानि रक्षास्यादित्यं योधयन्ति यावदस्तमन्वगात्तानि हवा एतानि रक्षा सि गायत्रि- या भिमन्त्रितेनाम्भसा शाम्यन्ति (९) (२)तदु हवा एते + न विदानीमिति वा पश्चादिति वाच्यते, एतादृशे पूर्वकाले रक्षांसि खलु 'उग्रं' श्रेष्ठं तोब, 'तपः', 'अतिष्ट न्त' कृतवन्तः, तेन तपसा तुष्टः ‘प्रजापतिः', 'तान्' रक्षोविशेषान, 'वरेण', 'उपामन्त्र यत' उपच्छन्दितवान्,' वरं वृणोध्वमित्युका तान परितोय तपसा निवारितवान् । 'तानि' रक्षामि, 'श्रादित्यः', 'नः' अस्माकं, 'योद्धा', भवतु 'ति' एवं, 'वरं अणीत'। 'प्रजा- पतिः', 'तान', आदित्येन सह युद्धं कुरुतेत्यनुज्ञां दत्तवान् । 'तस्मात्' कारणात्, 'तानि' रक्षांमि, 'उत्तिष्ठन्तं हवा' उद्य- तमेव, 'श्रादित्यं', 'योधयन्नि' युद्धे प्रवर्त्तयन्ति । यावत्', अयं श्रादित्यः ‘श्रस्तमन्वगात्' अस्तं प्राप्नोति । उदयमारभ्य ताव- दादित्येन सह युद्धं कुर्वन्ति तदा च युद्धे प्रवृत्तानि 'तानि' रक्षांमि, तत् मवितुर्वरेण्यमित्य नया 'गायत्र्या', अभिमन्त्रितं यज्जलन्तेनैव 'शाम्यन्ति', नत्वन्येन केनापि ॥ इत्यनेना ख्यानेन जलं प्रशंस्यायमभिधत्ते । (२)"तदु हवा • * गायचा इति ते. • पाठः। * उपदेशितवानिति ते. पाठः * इत्यमाख्याने न इति तैः पाठः ।

·१९ सैत्तिरीये चारण्यके ब्रह्मवादिनः पूर्वाभिमुखाः सन्ध्यायां गायत्रिया भिम- न्त्रिता आप जचं विक्षिपन्ति ता एता आपा वजीभू- त्वा तानि रक्षासि मन्देहारुणे हीपे प्रक्षिपन्तिर) (२ यत्प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति तेन पाभानमवधून्वन्ति'र) (४. उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन कुर्वन ब्राह्म- प्रक्षिपन्ति"(२) इति । यम्मादनेन जलेन रक्षसां शान्तिः, 'तदु ह वै' तस्मादेव कारणात्, ‘एते' लोके दृश्यमानाः, 'ब्रह्मवादिनः' वेदस्य वकारः, ‘सन्ध्यायां' प्रातःसन्ध्याकाले, 'पूर्वाभिमुखाः', मन्तः गायत्र्याभिमन्त्रितं जलं 'उध्वं', 'विक्षिपन्ति', प्रक्षिपेयु- रित्यर्थः। 'ताः' च विक्षिप्ता: ,'आप:', गायत्रीसामर्थ्यावज्ररूपं प्राप्य 'तानि' आदित्ययुद्धार्थमा गतानि, 'रक्षांमि', मन्देहनाम- कानां रक्षमा स्वभूते कस्मिंश्चिदरुण नाम्नि द्वीपे 'प्रतिपन्ति' । अथ प्रदक्षिणात्तिं विधत्ते। (२)“यत् प्रदक्षिणं • पामा- नमवधूचन्ति"() इति। 'प्रदक्षिणं' प्रारम्भमावर्त्तनं, मेयुः । तेन च पापक्षयो भवति ॥ अथ ध्यानं विधत्ते। "(४) उद्यन्त मस्तंयन्तं . श्रादित्यो ब्र- होति"(४) इति । अयं परिदृश्यमानः 'प्रादित्यः', 'ब्रह्मेति', शास्त्रतः 'विद्दान्', पुमान् ‘उद्यन्तं अस्तं यन्तं', वा 'श्रादित्यं', गायच्या इति ते. पाठः । + विक्षिप्ताः इति तै० नास्ति । * अरणे अग्निहोपे इति तै । ६ कुर्युः इति तै. धिकः पाठः D पुस्तके तु । प्रक्र- ·२ प्रपाठके ३ घनवाकः । २९६ णे विद्दान् सकलं भद्रमश्नुते स वादित्यो ब्रह्मेतिर (४)ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येति य एवं वेद५) ॥२॥ अथ तृतीयोऽनुवाकः । ("यद्देवा देवहेलनं देवासश्चक्रमा वयं। अादि तथा 'ध्यायन', प्रदक्षिणञ्च 'कुर्वन्', वर्त्तते म पुमान् ‘मकलं', 'भद्र' 'प्रश्नुते' श्रेयः प्राप्नोति ॥ वेदनं प्रशंसति । (५)“ब्रह्मैव मन • य एवं वेद"(५) इति । 'यः' पुमान्, श्रादित्यो ब्रह्मति 'वेद', म पुमान् पूर्वमजाना- नोऽपि स्वयं वस्तुत: 'ब्रह्मैव सन्', प्राप्तावेदनादज्ञानापगमे मति स्वानुभवेनापि 'ब्रह्म', प्राप्नोति ।। इति सायनाचार्यविरचिते* माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीय प्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ वतीयोऽनुवाकः । द्वितीये मन्ध्यावन्दनमुक्तं । हतीयादिषु चतुर्खनुवाकेषु पापक्षयार्थ कुम्भाण्डहोमाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र तोया- मुवाकगतासु सक्षु प्रथमामाह। (१)"यद्देवा देव • मामित' (१) सायनीये इति तैः पाठः ·तैत्तिरीय चारण्यके तस्मान्न त्यास्तस्मान् मा मुच्चततस्यतेन मामित । (२'देवा जी- वनकाम्या यहाचातमूदिम । इह मुञ्चत विश्वे देवाः सजोषसः(२) । (३)ऋतेन द्यावापृथि- वी ऋतेन त्व५ सरस्वती। कृतान्नः पाद्यनसो यत् हे इति। 'देवा मः' देवनशोला:, 'श्रादित्याः' अदितेः पुत्राः, 'देवाः', 'देवहेडन' देवानां क्रोधकारणं, 'यत्' कर्म, 'वय- चकम' । 'तस्मात्' अपराधात, चूयं 'मुञ्चतं', अपि च 'सतस्य' यज्ञस्य, सम्बन्धिना 'ऋतेन' सत्येन होमेन, 'मां', यूयं* 'दूत' प्रामुत ॥ अथ द्वितीयामाह। (२) "देवा जीवनकाम्या: सजोषमः (२) इति । हे 'देवाः', वयं ‘जीवन काम्याः' जीवनमात्मन इच्छन्तः, 'यद नृतं वाचा ऊदिम' राजमेवादा तत्प्रिया। अनृतमुक्त- वन्तः, 'मजोषसः' परस्परमम्माभिश्च समान प्रोतियुक्ताः, हे 'विश्वे देवाः', 'दह' अस्मिन् कर्मणि, अनुष्ठिते मति, अस्मात् पापात् 'नः' अस्मान, 'मुञ्चत' ॥ अथ हतीयामाह। (२)"शतेन द्यावापृथिवी . अन्तमूः दिम"(३) इति । हे 'द्यावापृथिवो', 'ऋतेन' सत्यवच नेन, 'यत्' पापं, प्राप्तं तथा हे 'मरखति', अनेन ‘यत्' पापं, प्राप्नं 'त्वं * रायमपि ते. पाठः। + तत्कियाधू इति तैः पाठः ।

·२ प्रपाठक ३ अनुवाकः । २०१ किच्चातमूदिम। (इन्द्रामी मित्रावरुणा सोमा धाता वृहस्पतिः। ते ना मुञ्चन्त्वेनसो यदन्यकृतमा- रिम) । (सजातश सादत जामिश साज्ज्यायसः शसादुत वा कनीयसः । अनादृष्टं देवकृतं यदेनस्त- . यदन्यकृत- अन्तममानतेन' द्यावापृथियौ, चेत्येता यूयं 'कृतात्', तस्मात् 'एनमः', 'नः' अम्मान, 'पाहि' यूयं पातेत्यर्थः । किञ्च ‘यत्कि- श्चिदनृतं', 'ऊदिम' वयमुनवन्तः, तस्मादष्टेनमपात ॥ चतुर्थीमाह । (४)"इन्द्राग्नी मित्रावरुणी मारिम'(४) इति । 'यत्' पापं, 'अन्यकृतं' अन्येन यज्ञव्यति- रिकेन निमित्तेन कृतं, 'आरिम' वयं प्राप्ताः, तस्मात् ‘एनमः', 'ने' इन्द्रादयो बहस्पत्यन्ताः,* देवाः, 'नः' अस्मान, 'मुञ्चन्तु' ॥ अथ पञ्चमीमाह । (५)"मजातश५मादुतजामि • मुमुग्धि" (५) इति। 'मजाताः' समानजन्मानो ज्ञातयः, समानवयस्काः सखायः वा, तैर्मयि कृतः 'शंसः' प्रशंसा स्तुतिः, 'उत' अथवा, 'जामयः' जाया भार्याः, ताभिर्मयि कृत:। 'शंसः' स्तुतिः, 'ज्यायान्' ज्येष्ठो भ्राता, तस्य 'शंसः' सेन मयि कृता स्तुतिः, 'उत वा' अथ वा, 'कनीयान' कनिष्ठा भ्राता, तस्य शंमः बृहस्पतिपर्यन्ता इति तैः पाठः । + ताभिः कृत इति तै० पाठः । 2 B ·२०२ तैत्तिरीये धारण्यके स्मात्त्वमस्माजातवेदो मुमुग्धि । यहाचा यन्मनसा बाहुभ्यामरुभ्यामष्ठीवड्या शिश्नर्यदन्तं चक्रमा वयं । अग्निमी तस्मादेनसः गार्हपत्यः प्रमुञ्चतु चक्रम या- तेन मयि कृता स्तुतिः, 'तस्मात्' स्तुतिमाम्यात, प्रमत्तेन* मया 'अनाधृष्टं' केनापि प्रकारेणापरिहार्य प्रबलं, 'देवकृत' देव- विष सम्पादितं, 'यत्', 'एनः' पापं, हे 'जातवेदः', 'त्वं', 'तस्मात्', 'अस्मात्' पापात्, ‘मुमुग्धि' अस्मान्। मुनं कुरु ॥ अथ षष्ठीमाह। (१) “यहाचा यत् • दुष्कृता"(६) इति । वागादिभिः ‘यत्', 'अनृतं' अयुक्तरूपं पापं, 'वयं', 'चक्रम' कृतवन्तः, वाचा असत्याभिधानं गुर्वादिषु त्वङ्कारादि च । 'मनमा', परानिटचिन्तनं । 'बाहुभ्यां', ब्राह्मणताडनादि। 'ऊरुभ्यां', अगम्यालिङ्गनादि। 'अष्टोवद्ध्यां' जानुभ्यां, अग- न्तव्यदेशगमनादि, शिश्नः' शिश्नेन, अयोनी रेतःमेकादि, बहुवचनाचक्षुरादोन्द्रियग्रहः । चक्षुषा उद्यदर्कदर्शनादि । श्रोत्रेण गुरुदेवादिनिन्दाश्रवणं । श्रास्येनाभक्ष्यभक्षणमित्या- दि। 'तस्मात्' सर्वस्मात्, ‘एनमः', 'अग्निः', मां 'प्रमुञ्चतु' । 'यानि दुष्कृतानि' यान्यप्यन्यानि पापानि, 'चकम', तेभ्यो- ऽपि 'प्रमुञ्चतु'॥ स्तुतिसम्मानप्रमत्तेनेति ते. • पाठः। + मां इति ते. पाठः * अहङ्कारादि चेति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके ३ अनुवाकः। २०३ नि दुष्कृता । (येन चितो अर्णवानिर्बभूव येन सूर्य तमसा निर्मुमोर्च। येनेन्द्रो विश्वा अजहाद- रातीस्तेनाहं ज्योतिषा ज्योतिरानशान आक्षि(9) ('यत् कुसौदमप्रतीतं मयेह येन यमस्य निधिमा चरामि। एतत् तदने अन्टको भवामि जीवन्नेव अथ सप्तमीमाह । (७)“येन त्रितो . ज्योतिरानशान पाक्षि"() इति । 'त्रितः' नाम कश्चित् पुरुषः, स च पौरोडाशिककाण्डे अङ्गारेणेदकपावनात् निष्पन्न इति श्रुतः स बतीयमभ्यपा- तयत्, तस्त्रितो जायतेति। स च हतो येन परमेश्वरज्या- तिषा, 'अर्णवात्' समुद्रसमानात् पापात् 'निर्बभूव' निर्मुको बभूव। तथा 'येन' ज्योतिषा, परमेश्वरः स्वभीनुसज्ञका- सुरेणापादितात् 'तमसः', 'सूर्य', 'निर्ममोच' निर्मुकं कृत- वान् । 'इन्द्रः' वर्गाधिपतिः, 'येन' परमेश्वरज्योतिषा, 'विश्वाः' 'अरातीः' सर्वानपि शत्रून्, 'प्रजहात्' क्षणान्नाशितवान्, 'तेन' ज्यातिषा, 'अहं', 'पानशान' सर्वतो व्याप्नुवं, 'ज्यो- तिराषि' पारमेश्वरं ज्योतिः प्राप्तवानस्मि । अथाष्टमीमाह। (८)“यत् कुमोदमप्रतीतं प्रति तत्ते दधामि"(८) इति। 'दूह' अस्मिन् जन्मनि, 'मया', स्वीकृतं . * स च पुरुषो दाकाण्डे अङ्गारेणोदपातनामिषु उत्पन्न इति श्रुत इति तै० पाठः। । ततः त्रितः येनेति तै० पाठः।

·तैत्तिरीये यारण्यके प्रति तत्ते दधामि । (यन्मयि माता यदा पिपेष य- दन्तरिक्षं यदाशसातिकामामि चिते देवा दिवि जाता यदाप इमं में वरुण तत्त्वायामि त्वन्नो अग्ने स त्वना अग्ने त्वमग्ने अयासि ॥१॥ मुमुग्धि, सप्त च ॥ अनु० ३॥ 'यत्', 'कुसीदं' ऋणं, 'अप्रतीतं' केनाप्यालम्यादिना उत्त- मणेभ्यो न प्रत्यर्पितं, 'यमस्य' दुष्टशिक्षाधिकारिण:, निधि- स्थानीयेन प्रत्यर्पयितव्येन, 'येन' ऋणेन, युकोऽहं 'चरामि', 'एतत्' एतेन होमेन, 'तत्' तस्मात् णात्, मुक्कोहं 'अनृण:', भूयास 'जोवन्नेव', 'ते' तव प्रसादात्, तादृशं* 'प्रतिदधामि' प्रत्यर्पयामि, अनेन होमेन तुष्टस्त्वं अस्मिन्नेव जन्मनि मां प्रत्य- पणसमर्थं कुर्विति भावः ॥ अथ नवमीमारभ्य एकविंशतिपर्यन्तानान्त्रयोदशानां म- नत्राणां प्रतीकानि दर्शयति। ()"यन्मयि माता वमग्ने अयामि'() इति। एते मन्त्राः सर्वेप्यनेनै वाभिप्रायेणाच्छिद्र- काण्डेयद्देवा देवहेडनमित्यनुवाके व्याख्याताः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके हतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ . * ऋणमिति तैः पाठः ·२ प्रपाठके ४ अनवाकः । २०५ अथ चतुर्थाऽनुवाकः । (१) यददीव्यनृणमहं बभूवादित्सन्वा सञ्जगर जने- भ्यः। अग्निमी तस्मादिन्द्रश्च संविदानी प्रमुञ्चता) । (२) यस्ताभ्यां चकर किल्विषाण्यक्षाणां वग्नुमुपजिघ्न- मानः। उग्रम्पश्या च राष्ट्रकृच्च तान्यसरसावनुदत्ता- . अथ चतुर्थोऽनवाकः । चतुर्थानुवाकोकावृक्षु प्रथमामाह । (१)"यददीव्यन संविदानी । प्रमुञ्चतां"(९) इति । 'अहं', 'अदीव्यन्' पुत्रादि- रक्षण रूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः मन्, 'यत् ऋणं', 'बभूव' प्राप्तवानस्मि, यदा तदृणं 'जनेभ्यः' उत्तमणेभ्यः, 'अदित्मन्' प्रत्यर्पयितुमन्विच्छन्, 'मञ्जगर' मम्यग् भक्षितवानम्मि, 'अग्निरिन्द्रश्व', 'संविदानौ' परस्पर मैक्यं गतौ, मां 'तस्मात्' ऋणात्, ‘मुञ्चतां' ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"यद्धस्ताभ्यां तान्यसरमावन- दत्तामृणानि"(२) इति । यानि किल्विषाणि' पापानि द्रव्याप- हरणादीनि, 'हस्ताभ्यां', अहं कृतवानस्मि । 'अक्षाणां' चक्षु- रादीन्द्रियाणां, वग्नु वचनापगन्तव्यं,। रूपादि विषयमित्यर्थः । तं विषयं 'उपजिघ्नमानः' उपहतं कुर्वन, अधर्महेतुं कुर्वन, * सम्यगतिवानस्मि इति नै० पाठः + वर्जनीयं गन्तव्यमिति ते० पाठः । * बधाहृतं कुर्वनिति ते. पाठः । ० ·२०६ तैत्तिरीये श्रारण्यके मृणनिर) । (२) उग्रम्पश्ये राष्ट्रभृत् किल्विषाणि यद- क्षत्तमनुदत्तमेतत् । नेत्र ऋणावृणव इसमानो यमस्य लोके अधिरज्जुराय) । अवते हेड उत्त- . लोके अधिरज्जु- 'यत्' पापं, कृतवानस्मि, तानि पापात्म कानि* 'ऋणानि', 'उग्रम्पश्या च', 'राष्ट्रभूच', इत्येतन्नामधारिण्टा 'अप्सरमौ', 'अनुदत्तां' श्रानुकूल्येन प्रत्यर्पयतां। पापरूपम्टणं यथास्माकं न भवति तथा कुरुतामित्यर्थः ।। अथ हतीयामाइ। (३)"उग्रम्पश्ये राय"(२) इति। हे 'उग्रम्प ध्ये', हे 'राष्ट्र मत', 'किल्विषाणि ऋणरूपाणि यानि कृतानि, 'यत् अक्षवृत्तं' यत् द्यूते पणादि- रूपं प्रतिश्रुतं: अप्रणीतं, 'एतत् सर्वे, ‘अनुदत्तं' अनुकूले युवा- मेव दत्तवत्यो, 'ऋणान्' ऋणयुकान्, 'नः' अस्मान्, 'ममानः' सदृशः उत्तमर्ण:. 'अधिरज्जुः' बन्धनाथ अधिकरज्नुयुक्तः सन, 'आय' अस्मानादाय,बध्धा 'नेदृणवः' नैव ऋण युक्तः, ऋण प्रयुक्त बन्धनं कुर्यादित्यर्थः । कुत्रेति तदुच्यते, 'यमस्य लोके' मरणादूर्ध्वभाविनि गन्तव्ये लोके। द्वितीयः 'इत्'- शब्द एवकारार्थः सन्, 'आय' इत्यनेन सम्बध्यते, श्रादायैव रज्जभिर्बध्वेत्यर्थः ॥ ० पाठः। * पातकानीति ते. + किल्विघाणि चेति तैः पाठः । + यच्चाक्षवृत्तं यक्षतपणादिरूपमप्रतिश्रुतमिति त. पाठः ।

·२ प्रपाठके 8 घनुवाकः । ममिमम्मे वरुण तत्त्वायामि त्वन्नो अग्ने स त्वन्ना अग्ने (४) । (४)सङ्कुसुको विकुसुको निर्बथो यश्च निस्वनः। ते येऽस्मत् यक्ष्ममनागसो ५) । (६)नि- दूरादूरमंचीचतं चतुर्थीमारभ्य नवमीपर्यन्तानां घमाचां प्रतीकानि दर्शयति। ()"श्रवते हेड • स त्वन्नो अग्ने"(४) इति । "अवते हेड उत्तमम्” इति द्वयं वैश्वानरो न इत्यत्र व्याख्यातं । "इमं मे वरुण तत्त्वायामि" इति दयं इन्द्रं वा विश्वतस्परीत्यत्र व्याख्यातं। "त्वं नो अग्ने म त्वं नो अग्ने” इति इयं आयुष्ठ अायुर्दा अग्ने इत्यनुवाके व्याख्यातं ॥ अथ दशमीमाह। (५) “सङ्कुसुको विकुसुको • दूरादूर- मची चतं"(५) इति । 'मङ्कुसुकः' मधेपेण परापवादनशील:, 'विकुसुकः' परापवादनस्य विस्तारयिता, ' नियः' क्लेशस्य प्रापयिता, 'यश्च', 'निखनः' पिशुनः, 'ते' तादृशा ये वयं स्म, ‘अमात्' तेभ्योऽस्मत्तः, 'यक्ष्म' रोगनिमित्तं पापं, 'अना- गमः' पापरहिता देवाः, 'दूरादरं' अतिशयेन दूरं यथा भवति तथा, 'प्रचोचतं' चीतयन्तु, विनाशयन्वित्यर्थः ॥ अथैकादशोमाह । (६)"निर्यममचीचते • तमम्मै प्रसुवा- ममि) इति । तेन ‘यक्ष्म रोगनिमित्तं पापं, 'निरचीचते' । * परापवादस्य विस्मरयिता इति तै० पाठः । + तादृशा वयमिति तैः पाठः। * यक्ष्ममित्येव तै० पाठः ।

·तैत्तिरीये चारण्य के यामचीचते कृत्यान् नितिञ्च ॥ तेन याऽस्मत् स- मृच्छातै तमस्मै प्रसुवामसि(६) । (दुःशः शसानुशासा- भ्यां घणेनानुघणेन च। तेनान्योस्मत् समृच्छा त- मस्मै प्रसुवामसि । ( सं वर्चसा पयसा सन्तनूभिरग- निष्कृय्य निश्चयेन वा चाभक्षयामि नाश यामि,* ‘कृत्यां' पाप- रोगादिकामलक्ष्मोचा नाशयामि। 'यः' शत्रु:, 'अस्मत्' अस्मासु, 'तेन' कृत्यादिना, 'मम्मृच्छातै' विनाशमाचरेत्, 'अस्मै शत्रवे, 'तं' यक्ष्मादिकं, 'प्रसुवाममि' प्रेरयामः ॥ अथ द्वादशीमाह । (७)“दुःश५मानुश५माभ्यां . प्रसुवा- मसि"(७) इति। 'दुःशंसः' अस्मदीयस्य दुष्कृतस्य शंमिता कथ. यिता, 'अनशंसः' अन्येषामग्रेऽस्मदीयस्य दुष्कृतस्य पुनः पुनः धसिता, 'घणः' हनन शीलः, अनुघण:' तस्यैवानुविधायकः, तेन' तैर्दुःशंशादिभिः, सह 'अन्यः', अपि यः शत्रु: $ 'अस्मत्समच्छातै' अस्मासु विनाशमाचरेत् । 'अस्म' विनाशकाय, 'त' यक्ष्माण म- स्माकं ||, 'प्रसुवाममि' प्रेरयामः ॥ निष्कृष्य निश्चयेन वा चातयामि विनाशयामीत्यर्थ इति तै० पाठः । + 'कृत्यां' नरोत्पादिता, 'निर्धति अलक्ष्मीञ्चेति तै० पाठः । + यक्ष्मरोगनिमित्तमिति तै. अधिकः पाठः । $ यः कश्चिदिति तै. पाठः । ॥ तस्मै विनाशाय एतं यक्ष्मादिकमिति तैः पाठः ।

·२ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २०६ न्म हि मनसा स शिवेन। त्वष्टा नो अच विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वा३ यदिलिष्टं ॥ १ ॥ कृत्यान् नितिञ्च, पञ्च च ॥ ४ ॥ अथ त्रयोदशीमाह । (८)"सं वर्चमा पयमा . तन्वो३ यदि- लिष्टं"(८) इति । एवमनेन कर्मणा निर्धतपापा वयं 'वर्चमा' बलेन, ‘सम्पयसा' क्षीरादिना, 'मन्तन भिः' शोभनैः शरोरैः, 'मनमा' चाथापि तेन* 'समगन्म' हिंमां गता भूयास्म । 'अत्र' कर्मणि, 'वटा', देवः, 'न:' अस्माकं, 'रायः' धनानि, 'विदधातु' सम्पादयतु । 'यत', च 'विलिष्ठं स्वल्पं पापं, 'तन्व:' अस्मच्छरोरस्य सम्बन्धि विद्यते तदपि ‘अनुमाटुं 'त्वष्टा', शोधयत॥ दति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनवाक: ॥ ४ ॥ ० पाठः। वा स्खलितेनेति ते + तन्वोऽम्मत्सम्बन्धिशरीरविषयमिति तै० पाठ 20 ·२१. तैत्तिरोये यारण्यके अथ पञ्चमोऽनु वाक: (१)आयुष्टे विश्वता दधदयमग्निवरेण्यः। पुनस्ते प्राण आयाति परा यक्ष्म सुवामि ते । (आयुदी अमे हविषो जुषाणो घृतप्रेतीको घृतयोनिरेधि घृतं पीत्वा- अथ पञ्चमोऽनुवाकः । पञ्चमानुवाको कर्नु प्रथमामाह। (१)आयुटे • सुवामि ते"(१) इति। हे यजमान 'ते' तुम्यं, 'वरेण्यः' श्रेष्ठोऽयमग्निः, "विश्वत: प्राथुर्दधन्' मम्पूर्णमायुर्दधातु, अपमृत्युनियहोना- ऽपि ते प्राणः', 'पुनः', अस्थानुग्रहेण 'आयाति' त्वद्देहे समा- गच्छतु। 'ते' तव, ‘यक्ष्म' व्याधि, “परा सुवामि' विनाशयामि ॥ अथ द्वितीयामाह। (२)“आयुर्दा • पुत्रमभिरक्षतादि- मं"(२) इति। हे 'अग्ने', त्वं 'श्रायुर्दाः', सन् ‘एधि' यजमान- स्यायुःप्रदो भव। कीदृशः त्वं, 'हविषो जुषाण:' प्राज्यं मेव- मानः, 'घृतप्रतीकः' घृतोपक्रमः, आघारादीनां घृतेन हूय- मानत्वात् । अवमानेऽपि घृतमेव योनिचीलोत्पत्तिकारणं यस्यामा 'घृतयोनिः', तादृशस्त्वं । 'मधु' स्वादुतमं, 'चारु' * पञ्चमानवाकप्रोक्तासु ऋक्षु इति तै० पाठः | + अनुग्रहादि तै० पाठः । + 'घायुा रधि' यजमानस्यायुःप्रदो भवेति तै० माठः ।

·२ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २११ मधु चारु गव्यं पितेव पुचमभिरक्षतादिम। ममग्न आयुषे वर्चसे कृधि तिग्ममोजो वरुण स शिशाधि । मातेवास्मा अदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरदष्टिर्य- थासत्) । (४)अग्न आयू पि पवस आसुवामिषञ्च शोधितत्वेन निर्मलं, 'गव्यं घृतं पोवा', 'पिता पुत्रमिव', 'इमं यजमानं, अभितो रक्ष । अथ हतीयामाह। (२) "इममग्ने जरदष्टिर्यथामत् (२) इति। हे 'अग्ने', 'दम' यजमानं, 'कृधि श्रायुषे वर्चमे' दोघी- युषे बलाय च समर्थ कुरु। हे 'वरुण', 'तिमं' तोक्षण, 'ओजः' बलं, पुनरपि ‘मशिशाधि' नियमिती कुरु। हे 'अदिते' पृथिवि, 'मातेव' माढवत्, 'अम्मै', सुखं प्रयच्छ । हे 'विश्वेदेवाः', ममायं यजमान: 'जरदष्टिर्ययामत', तथा कुर्वन्त, जरया अष्टिाप्तिर्यस्यामी 'जरदष्टिः' बाल्ये यौवने च मरणरहितः, जरामायुःसम्पूर्तिपर्यन्तां यथा व्याप्नोति तथा कुर्वित्यर्थः ॥ अथ चतुर्थीमाह। (४)"अन श्रायू षि • दुच्छुनां"() * समद्धमिति ते. पाठः । + संशितमिति ते. पाठः । + यथायं यजमाना जरदष्टिरसदिति तै० पाठः । S जरामायःसम्पत्ति पर्यन्तामिति ते • पाठः । 202 ·२१२ तैत्तिरीये धारण्यके नः। श्रारे बाधस्व दुचुना। अमे पवस्व स्वपा अस्ने वर्चः सुवीर्य। दधद्रयिं मयि पोष) ॥ १ ॥ (६)अग्निषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः। तमीमहे महागयं ६) । (अग्ने जातान् प्रणुदा नः स- इति। हे 'अमे', 'आयूंषि' अस्मदीयजोवनानि, ‘पवमे' यथा वर्द्धन्ने* तथा शोधयसे । 'ऊर्ज' क्षीरादिरसं, 'दूषं' अन्नं, 'च', 'नः' अस्माकम्, 'पासव' श्राभिमुख्येन प्रेरय, 'दुच्छुनां' उपद्रवं, 'पारे' दूरे नीत्वा, 'बाधस्व' विनाशय ॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)"अग्ने पवस्व ० मथि पोषं (५)दति। हे 'अग्ने', शोभनमपः कर्म यस्यामा 'स्वपाः', तादृशस्त्वं, 'अहो' अस्मदीयं, 'वर्चः' ब्रह्मवर्चसं, 'सुवीर्य' शोभनमामीञ्च, 'पवख' शोधय, वर्द्धयेत्यर्थः । धनं पुष्टिञ्च ‘मयि', 'दधत्' स्थापय॥ अथ षष्ठोमाइ। (६)"अनिषिः • महागयं"() इति। यः 'अग्निः', 'ऋषिः' अतीन्द्रिय ज्ञानवान, ‘पवमानः' शोध- नशोल:, निषादपञ्चमा वर्णाः, पञ्च जनाः, तेषु भवः 'पाञ्च- जन्यः', 'पुरोहितः' सर्वकर्मसु पुरस्ताविहितः, 'तं' एवंगुण- मग्निं, 'महागयं' महागृहं, 'ईमहे' प्राप्नुमः ॥ अथ सप्तमीमाह । (9)"अग्ने जातान • स्यामत्रिवरूथ उद्भा" * वन्ते इति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके ५ घनुवाकः । पत्नान् प्रत्यजाताञ्चातवेदो नुदस्व । अस्मे दीदिहि सुमना अहेडञ्छमन्ते स्याम त्रिवरूथ उद्भौ । (८)स- हसा जातान् प्रणुदा नः सपत्नान् प्रत्यजाताजातवे- दो नुदस्व । अधि ना ब्रूहि सुमनस्यमाना वयः स्याम . cas (७) इति । हे 'अग्ने', 'नः' अस्माकं, 'जातान्' 'मपत्नान' ये पूर्वमुत्पन्नाः शत्रवस्तान्, 'प्रणुद' प्रकर्षण नाशय, हे 'जात- वेदः', पूर्वमनुत्पन्ना इतःपरमुत्पत्ति प्रक्रियुकाः तान् ‘जा- तान्', शचन् 'प्रणुदख' उत्पत्तिप्रतिबन्धेन, निराकुरु । 'सुमनाः' अस्मदनुग्रहचित्तः, वं 'अहेडन' अध्यन्, 'त्रिव- रूथः' प्राग्वंश सदोहहविद्धानरूप ग्टहत्रयोपेतः,'उद्दा' उद्भित्, अनुष्ठेयकमौत्पादक: मन, 'अम्मे दीदिहि' अस्मान् प्रका- शय, 'ते' तव, प्रमादात् 'शर्मन् स्थाम' सुखवान् भवेयं ॥ अथाष्टमीमाह। (८)"महसा जातान् ० सपत्नान्"(८) इति । 'सहमा' बलेन, जातानित्यादि पूर्ववत् । 'सुमन म्यमानः' अस्मासु मौमनस्यं प्राप्तः सन्, 'नः' अस्मान्, 'अधिहि' शत्रुभ्यो धिकान हि। 'वयं', अपि त्वदनु ग्रहादधिका: 'स्याम', 'न:' अस्माकं,|| 'सपत्नान्' शबून, 'प्रणुद' ॥ * उत्पत्तिप्रतिबन्धनेनेति तै० पाठः । + सानुग्रहचित्तः इति से० पाठः । हविद्वानाव्यति ते. पाठः । $ अनुछे यधर्मे त्यादक इति ते. पाठः । || अस्मदीयान् इति • पाठः ।

·२१४
तैत्तिरोये यारण्यके
प्रणुदा नः सपत्नान् (८) । ()अग्ने यो नोभितो जनो को
वारो जिघा सति। स्तास्त्वं चहचहि वस्वस्मभ्यमा-
भर ।। (९)अग्ने यो नाभिदासति समाना यश्च निष्टयः ।
तं वय समिधं कृत्वा तुभ्यमग्नेपि दमसि(१०) । (१९)या नः
शपादर्शपतो यश्च नः शप॑तः शपात्। उपाश्च तस्मै
अथ नवमीमाह। (C)"अग्ने यो
• वखस्मभ्यमाभर"()
इति। हे 'अग्ने', 'यः', शत्रुजनः, 'वृकः' वृकसदृशः, अरण्य श्वा
यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवकारोत्यर्थः ।
अत एव 'वारः
अस्मद्व्यवहारस्थ निवारकः मन्,
न, 'अभितः' 'सर्वत:, 'न:'
अस्मान्, 'जिघामति' हन्तुमिच्छति । हे 'वृत्रहन्' वैरि-
घातिन अग्ने, 'त्वं', तान् वृकवदुहातुकान्, 'जहि' मारय ।
'अस्मभ्य', तु 'वसु' धनम, 'श्राभर' सम्पादय ॥
अथ दशमीमाह । (१०)"अग्ने योनोभिदामति • दध्ममि"
(१०) इति। हे 'अग्ने', 'यः' प्रबल: शत्रुः, 'नः' अस्मान्,
'अभिदामति' हिनस्ति, 'यश्व' अन्यः, 'समानः', सन् ‘निष्टयः'
नित्यं शत्रुत्वेनावस्थितः, हिनस्ति । 'वयं', 'त' हिंसकं,
'समिधं' ममित्मदृशं, 'कृत्वा', हे 'अ', 'तुभ्यं त्वदर्थ 'अपि',
'दास' प्रक्षिपामः ॥
अथैकादशोमाह । (११ “यो न: शपाद शपतः • पाप५ समू-
।
समानबलः सन्निति ते. पाठः

·२ प्रपाठके ५ अनुवाकः।
२१५
निभुकच सवें पाप समूहतां ।। (१९'यो नः सपत्नोयो
रो माऽभिदासति देवाः। इध्मस्यैव प्रक्षायतो मा
तस्योच्छेषि किश्चन १२) । (१२ या मां हेष्टि जातवेदो यं
हता"(११) इति । 'अशपत:' अनाक्रोशतः, 'यः' शत्रु:, 'शपात्'
शपति, अधिविक्षपति, 'यश्च' अन्यः शत्रुः, 'शपतः' अधि विक्षि-
पतः, 'न:' अस्मान, 'शपात्' प्रत्यधिक्षिपति, 'तस्मै' तदर्थ तस्मि-
नवस्थापयितुं, 'उषाश्च निमुक्च' उदयाम्तमयदेवा,* अहो-
रात्रदेवा वा, ‘मवें पापं', अस्मदीयं 'समूहतां' मङ्गतं कृत्वा
तस्मिन्नेवास्थापयतां ॥
अथ द्वादशोमाह। (१२)"यो नः ० किञ्चन"(१२) इति।
हे 'देवाः', 'यः' 'मतः' मनुष्यः, अस्माकं सपत्नः' शत्रुः सन्,
अनर्थं चिन्तयति 'यः', च अस्माभिः सह 'रण:' युद्धकारी
सन्, 'अभिदामति' उपक्षपयति 'तस्य' उभयविधस्य, सम्बन्धि
'किञ्चन' धनादिकं 'माच्छेमि' प्रवशिष्टं मा कुरुत,
किन्तु सर्व विनाशयत । यथा 'प्रक्षायतः' प्रकर्षण क्षीयमा-
ण स्य, दह्यमानस्य, 'हमस्य' काष्ठस्य, न कोऽप्यंशोऽवशिव्यते
तहत् ॥
अथ त्रयोदशीमाह। (१३)"यो मां देष्टि ० देभि ये च
उदयास्तमयदला इति ते. पाठः
+ उपक्ष यति इति तै० पाठः ।
सदनादिकं इति तै.
० पाठः।

·२१६ तैत्तिरोये चारण्यके चाहं देमि यश्च मां । सर्वास्तानग्ने सन्दह याश्चाई हेभि ये च मां(१९)। (१०यो अस्मभ्यमरातीयाद्यश्च नो देषते जनः। निन्दाद्यो अस्मादिसाच्च सारस्तान्म- मां”(१२) इति । हे 'जातवेदः','यः' शत्रुः, 'मां देष्टि', 'अञ्च',यं 'भि', द्विविधा देषः प्रत्यक्ष: परोक्षश्च । तत्र प्रत्यक्ष उभय- कर्डको द्वेष उदाहृतः, परोक्षमुभयकर्ट कं देषं सूचयितुं यश्चमामिति पुनरुतिः। एवञ्च देय्या देष्टा च, दो प्रत्यक्षी द्वा च परोक्षा 'तान्' चतुर्विधान, ‘मर्वान्', हे 'अग्ने', 'सन्द ह' सम्यग्भग्मीकुरु । यो मुख्या देटारौ तद्दारा तदीया अन्येऽपि द्वे व्या देशारश्च ये मन्ति तान सङ्ग होतुं याचाहमिति पुन- रुतिः । तान् मवींश्च मन्द हेति पूर्वत्रान्वयः ॥ अथ चतुर्दशीमाह। (१४)“यो अस्मभ्यं • तान्मनषा कुरु" (१४) इति । शत्रवस्ति विधा:, अरातयो देषिणो निन्दकाश्चेति। तत्र दातव्यत्वेन प्राप्तं धनं यो न ददाति सोऽयमरातिः । कार्यविघातं यः करोति म देषो। वाग्दोर्जन्यमात्रं यः करोति स निन्दकः। हन्तुकामश्चतुर्थः । तत्र ‘यः', 'अस्मभ्यम्', 'अरातीयात' अरातित्वमिच्छति, 'यश्च जनः', 'नः' अस्मान, अस्मान् दिप्माचेति तै० पाठः। + तत्र प्रत्यक्षः परोक्षश्च उभयकर्ट कः प्रत्यक्ष उभयकर्टकदेघ इति ते. पाठः।

·२ प्रपाठक ५ अनुवाकः । २१७ मषा कुरु(१४) । (२५)सर्शितं मे ब्रह्म सशितं वीर्य बल। सशितं क्षत्र में जिष्णु यस्याहमस्मि पुरोहितः ॥ (१६)उदेषां बाहू अतिरमुद्दची अथो बल। क्षिणोमि 'द्वेषते' कार्यनाशेन* बाधते, 'यः', अप्यन्यो जनः, 'निन्दात्' दोर्जन्यात् निन्दति । यश्चाऽपरोऽस्मान् 'दिप्मात्' दम्भितुं हिंसितुमिच्छेत्। 'तान्' 'सर्वान्' जनान, ‘ममषा कुरु' चर्मन- भस्मीकरणादिजन्यस्य शब्दस्यानुकरणं, मनषेति, चू कृत्य भस्मीकुर्वित्यर्थः ॥ अथ पञ्चदशीमाह। (२५)"मशितं • पुरोहितः”(१५) इति। 'मे' मदीयं, 'ब्रह्म' ब्राह्मण्यं, 'म शितं' सम्यक् तीक्षणीकृतं, शास्त्रीयमार्गेण कृतमित्यर्थः । तथा 'वीर्य' इन्द्रियशक्तिः, 'बलं' शरोरदर्पः तदुभयं मशितं' सम्यक खस्य कार्यक्षमं कृतं, तथा 'यस्थ' क्षत्रस्य राज्ञः, 'अहं', 'पुरोहितः', 'अस्मि', 'मे' मदीयं, तत् 'क्षत्र', 'जिष्णु' जयनशोलं, $ यथा भवति तथा 'मशित' ॥ अथ षोडशीमाह । (१६) "उदेषां अहं (१६) इति । 'एषां' खकोयानां राजब्राह्मणादीनां मध्ये, एकैकस्य 'बाह' 'उदति- रं' उत्कर्षेण वर्द्धितवानस्मि । लौकिकोतिरिय, लोके हियोऽ- न्यस्मात् उत्कृटो भवति, तं जना एवमाहुः खकीयं हस्त- मुपरितनं कृतवानिति । 'वर्चः' कान्तिः, तामपि 'उदतिरं', * कार्यनाशनेनेति तैः पाठः। न शास्त्रीयमार्गवर्तीति ते. पाठः। * शरीरशक्तिः इति ते. पाठः। 8 जयशोलमिति नै• पाठः। 2 D

·तैत्तिरीये चारण
ब्रह्मणाऽमिचानुनयामि स्वा३ अह.१६) । (१०पुनर्मनः
पुनरायुर्म भागात् पुनश्चक्षुः पुनः श्री म आगात् पुनः
प्राणः पुनराकृतं म आगात् पुनश्चित्तं पुनराधीतं म
आगात् । वैश्वानरो मेदब्धस्तनूपा अवबाधतां दुरि-
तानि विश्वा१७) ॥३॥
पोष, दमासि, पुरोहितः, चत्वारि च ॥५॥
'श्रथा' अपि च, 'बलं' शरीरशक्तिः, तामपि 'उदतिरं' उत्कर्ष
प्रापयामि, 'ब्रह्मणा'मन्त्रमामर्थन 'अमित्रान्' शत्रून, 'क्षि-
णोमि' क्षीणान् करोमि। 'खान' खकोयान् पुरुषान्, 'अहं',
'उन्नयामि' उत्कर्ष प्रापयामि ॥
अथ सप्तदशीमाह। (१७)"पुनर्मनः • दुरितानि विश्वा"
(१७) इति। मनःप्राणादीनां पापेन योपक्षयः प्राप्तः तस्य
पापस्यानेन कर्मणा विनाशितत्वात् मे 'मनः', 'पुनः', अपि
'पागात्' अस्मिन् शरीरे समागच्छतु। एवमायुरादयोऽपि
समागच्छन्तु । 'प्राकूतं' सङ्कल्पितं कार्य । 'चित्तं' मनोजन्यं
ज्ञानं । 'आधीतं' माकल्येन पठितो वेदः। एतेषां सर्वेषा-
मागमनार्थं 'वैश्वानरो मे', 'विश्वा' सर्वाणि, ‘दुरितानि',
'अवबाधता' विनाशयतु। कीदृशो वैश्वानरः, 'श्रदश्वः'
केनाप्यहिंमितः, 'तनूपाः' मदीयशरीरपालकः ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

·२ प्रपाठके ६ घनुवाकः । अथ षष्ठोऽनुवाकः। (१ वैश्वानराय प्रतिवेदयामा यदीऋण सङ्गरो दे- वतासु। स एतान् पाशान् प्रमुचन प्रवेद स ना मुञ्चा- तु दुरितादवद्यात्(९) । (२ वैश्वानरः पक्यान्नः पवित्र- अथ षष्ठाऽनुवाकः। अथ षष्ठानुवाकोकासु चक्षु प्रथममाह । (१)"वैश्वानराय दुरितादवद्यात् (१) इति । 'यदोनृणं' यदेव प्रसिद्ध मृणं, 'देवता' 'मङ्गरः' प्रतिज्ञारूपेण स्तुत्या सम्पादितः मगरशब्दः प्रतिज्ञावाची। प्रतिज्ञा चैवं श्रूयते । बिभिणं वा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पिढभ्य इति। तदेतदृणं त्रिविधं 'वैश्वानराय' अस्मतस्वामिने, 'प्रतिवेदयामः' विज्ञापयामः । तत्र देवताशब्देन ऋषयः पितरोपलक्षिताः, 'मः' वैश्वानरः, 'एतान्' ऋण त्रयरूपान्, 'पाशान्', 'प्रमुचन्' प्रमोकुं, 'प्रवेद' प्रकर्षेण जानाति । 'मः' अभिज्ञा वैश्वानरः, 'नः' अस्मान्, 'दुरितात्' परलोकपिरोधिनः पापात्, 'व- द्यात्', इह लोके निन्दादोषाच 'मुश्चातु' मुक्कान् करोतु ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)“वैश्वानरः सुवामि'(२) इति । 'वैश्वानरः', देवः, 'नः' अस्मान, 'पवित्रैः' इद्धिहेतुभिः . * पठानुवाके प्रथमामाहेवि तै० पाठः । 2 D2 ·तैत्तिरीये मारण्यके यत् सगरमभिधावाम्याशां । अनाजानन मनसा या- चमानो यदचैनो अव तत् सुवामि । ('अमी ये सुभगे दिवि विती नाम तारके। प्रेहामृतस्य यच्छतामे होमादिभिः, 'पवयात्' शोधयतु । 'यत्' येन शोधनेन, 'सङ्गर' श्रुत्युकां प्रतिज्ञामृणत्रयरूपां, 'आशा' मयापि प्रत्य- पणीयत्वेन शासनीयां, 'अभिधावामि' श्राभिमुख्येन शीघं प्राप्नोमि, *तादृशं प्रपातनं* कुर्यादित्यर्थः । 'अनाजानन' ऋणनिचिनोपायान् सर्वान् अपि प्रजानन्, 'मनमा याच- मानः' अनो भूयाममिति सर्वदा प्रार्थयमानोऽस्मि । 'अत्र' उपायापरिज्ञाने, 'यत्' 'एनः' पापं, अस्ति तत् पापं 'प्रव- सुवामि' वैश्वानरप्रमादेन विनाश यामि ॥ अथ हतीयामाह। (२)"श्रमी ये . तबद्धकमोचन (२) इति । 'दिवि' आकाशे, 'विचती नाम' विचनामयुक्ने, द्वे 'ता- रके' लोके मघाशब्देन व्यवह्रियमाणे, 'सुभगे' सौभाग्य युक्त, 'श्रमी' अमू प्रत्यक्षेणास्माभिर्दृश्यमाने ये विद्यते ते उभे, 'दुह' कमीण, 'अमृतस्य' ऋणापाकरणरूपममृतं सुखं, 'प्रय- छता', "एतत्' तारकाभ्यां दत्तममृतं सुखं, बद्धकस्य मम मोचनं ऋणमोचनसाधनं, ऋणत्रयेण यो बद्धः स एव वा * तादृशं पावनमिति तै पाठः ·२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २२१ तईवकमोचनं २) । (विजिहीर्घ लोकान् कृधि बन्धान मुञ्चासि बद्धक। योनेरिव प्रच्युतो गर्भः सर्वान पथो अनुष्व) । (4)स प्रजानन् प्रतिगृभ्णीत विद्वान् प्रजाप- - - । अत्यन्त कुत्मितत्वाबद्धक इत्युच्यते। पिटदेवताकाभ्यां मघाभ्यां तारकाभ्यान्नामवृत्त्यादिप्रकाशनेन तस्मादृणत्रयात् मुको भ- वामीत्यभिप्रायः ॥ अथ चतुर्थीमाह । (१)"विजिहीर्व लोकान् .. अनुष्य' (४) इति। अत्र मन्त्रद्रष्टा कश्चिदृषिरधमणं सम्बाध्य ब्रूते । हे अध- मर्ण 'विजिहीर्व' विहर्तुमिच्छ, पारतन्व्यराहित्येन सुख- सञ्चारो विहारः, तत्सिद्ध्यर्थं लोकान् कृधि' पुण्यानुष्ठानेनो- त्तमलोकान् सम्पादय, 'बद्धकं' ऋणेन कुत्सितेन बद्धं श्रा- त्मानं, 'बन्धात्' ऋणत्रयरूपात्, ‘मुच्चामि' मुक्तं कुरु । बन्धा- हिमोके दृष्टान्तः । 'योनेः प्रच्युतो गर्भ इव' उदरमध्ये सर्वा- वयवसकोचेन निर्बयमानो गी योनेहिः पतितो यथा निर्बन्धात् मुक्तो भवति । तद्वत् तदृणत्रयात् मुक्तस्त्वं 'सर्वान्', 'पथः पुण्यलोकमार्गान् 'अनुष्य' मेवस्वेत्यर्थः ॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)“म प्रजानन् • तन्तुमनुमञ्चरेम"(५) इति। सः' 'प्रजापतिः', अस्माभिर्दतं इवि: 'प्रतिगृभ्णीत' प्रति- ग्टहीत, स्वीकरोतु। कीदृशः प्रजापतिः। तस्य प्रथमजाः' सत्य स्थ परब्रह्मणः प्रथमः पुत्रः । किं कुर्वन, 'प्रजानन' अस्मत- ·२२२ तैत्तिरीये चारण्यके तिः प्रथमजा कातस्य। अस्माभिर्दत्तं जरसः परस्ताद- च्छिन्न तन्तुमनुसञ्चरेम ॥१॥ (ततं तन्तुमन्धेके अनुसच्चरन्ति येषां दत्तं पित्यमायनवत् । अबन्ध्वेके दर्दत प्रयच्छाद्दा- - प्रार्थनां प्रकर्षेण निरूपयन्। 'विद्वान्' सर्वार्थसाधनाभिज्ञः, तस्य प्रजापतेः प्रसादेन 'जरमः परस्तात्' वयोहानेरूध्वं, 'अच्छिन्नं' तन्नुवच्छेदनरहितं पुत्रयाचादिसन्तानं, 'अनुसञ्च- रेम' अनुप्रविश्य सम्यग्टणनिर्मुको विशम्भेण चरेम ॥ अथ षष्ठीमाह । (६)"ततं तन्तुमन्वेके • वर्ग एषां (६) इति । एके' पुरुषाः केचित्, 'तत' पुत्रपौत्रादिरूपेण विस्तीर्ण, 'तन्तु मनु' खकीयं सन्तानमनुप्रविश्य 'अनुसञ्चरन्ति' पुण्यलो- काननुक्रमेण प्राप्नुवन्ति । विविधो हि पितुर्विग्रहः पुत्ररूपः खात्मरूपश्चेति। तयोर्मध्ये पुत्ररूपेणेह लोके पुण्यं कुर्वन्नेवास्ते । पितरूपेण लोकान्तरेषु सञ्चरति। एतदेवाभिप्रेत्य तैत्तिरी- योपनिषद्युक्तं । सोस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यों वयोगतः प्रेतीति। अत आकारभेदेन तन्तुमनु प्रविग्यति पुण्यलोकाननुमश्चरतीत्युभ- यमप्युपपद्यते । 'येषां' पुरुषाणां, "पिश्यं, चणं, 'आयनवद्दत्तं पायनमागमः शास्त्रं तदस्यास्तीत्यायनवत् यथा शास्त्र दत्त- मित्यर्थः । पित्र्यमित्येतत, अन्ययोरपि इयोर्मणयोरुपलक्षणं ·५ प्रपाठके ( घनुवाकः। २२३ तुञ्चेच्छवासः स्वर्ग एषां) । (आरभेथाम- नुसरभेथा५ समानं पन्थामवथा घृतेन । यद्दा पूर्त परिविष्टं यगौ तस्मै गोवायेह जायापती स५- तत् ऋणत्रयं यैर्दत्तं तादृशाः केचिदनुसञ्चरन्तीति पूर्वत्रान्वयः । 'एके' अपरे केचित् पुरुषाः, 'श्रबन्धु' पुत्रपौत्रादिबन्धुरहिताः सन्तः, पिञ्चमणमपाकर्तुमशता अपि, 'ददतः' धनदायिन उत्तमर्णस्य, 'प्रयच्छात्' प्रयच्छन्ति, तद्धनं प्रत्यर्पयन्ति । ते पुरुषा: 'दातुं', 'शक्नुवांमः' शक्नुवन्तश्चेत्, 'एषां' पुरुषाणां 'म वर्गः', भवति ‘एव' । पुत्रोत्पत्तेर्दैवाधीनत्वेऽपि* ग्टहीतं धनमवश्यं प्रत्यर्पणीयमेवेत्यर्थः ॥ अथ सप्तमीमाह । (७)"भारभेथामनुस५ संरभेयां"() हे 'जायापती' कर्माधिकारिणी, 'दूह' जन्मनि, 'घृतेन', द्रव्येण, 'आरभेयां' कारम्भं कुरुतं, 'अनुसंरभेयां' परस्पर- मनुकूलो सङ्गती कदाचिदष्यवियुकावेव। भवतं। तयोरुभयोः 'समान' साधारणं, 'पन्यां' 'पुण्य लोकमार्ग, 'अवथः' रक्षतं । 'वां' युवयोः, 'यत् पूर्त' पिढभ्यो दत्तमन्नादि, 'यदग्ग', 'परि- विष्टं परिप्रापितं हविः, 'तस्मै' तदविच्छेदेन यथा क्रियेते- यवमर्थ, 'मरभेथां' त्वरेथां, न तु वृष्णीमासाथां। तच्च . इति। * पुत्रोत्पत्तित्वेऽपीति तै पाठः । + सन्ता परस्परमवियुक्तौ इति तै० पाठः ।

·२२४ तैत्तिरिये चारण्यके रमेथा। यदन्तरिक्षं पृथिवीमत द्यां यन्मातर पितरं वा जिहि सिम। अग्निमा तस्मादेनसो गा- हपत्य उन्ना नेषदुरिता यानि चकम) । भूमि- मातादितिनी जनित्र भ्रातान्तरिक्षमभिशस्त एनः। 'गोत्राय', उपयुज्यते, गोत्रसम्भवाः पूर्वे परे च ये मन्ति तेषां सर्वेषामिदमनुष्ठानमुपा ॥ अथाष्टमीमाह। (८)"यदन्तरिक्ष यानि चकम"(८) इति । वयं ये 'अन्तरिक्ष', 'जिहिसिम' हिंमितवन्तः, इति 'यत्' पापं, अस्ति तथा 'पृथिवी', 'जिहिसिम', इति “यत्', अम्ति 'उत' अपि च, 'द्यां', 'जिइिंसिम', इति ‘यत्', अस्ति । लोकत्रयव- तिनां प्राणिनां अपकारः हिंमा। तथा 'मातरं पितरं वा', 'जिहिसिम', इति 'यत्', अस्ति 'तस्मात्' सर्वस्मात्, “एनमः', 'न:' अस्मान, 'गाईपत्यः अग्निः' ग्टहपतेर्यजमानस्य सम्बन्धी वहिः, 'उन्नेषत्' उन्नय तु, पापादुगतान् करोतु । ‘यानि' चान्यानि, 'दुरितानि चक्रम', तेभ्योऽप्युनयत् ॥ अथ नवमीमाह। ()"भूमिर्मातादितिः • लोकान्() इति। येयं 'भूमिः', मेयं 'नः' अस्माकं, 'माता' लोकानां सर्वेषां निर्मात्री ‘अदितिः', देवी, 'जनित्र' जननीस्थानीया, भूमिरचेतना निवामाधिकारणभूता, तदभिमानिनो देवता ·२ प्रपाठक ६ घनुवाकः। २२५ द्यानः पिता पित्याच्छम्भवासि जामि मित्वा मा वि- वित्सि लोकान् । (९०) यत्र सुहाईः सुकृता मदन्ते वि- हाय रोग तन्वा३५ स्वायां। अश्लोणऑरहता स्वर्ग अदितिः । यदिदं 'अन्तरिक्षं तदस्माकं 'भ्राता' भ्राट स्था- नीयं, यत् 'एनः', अस्माभिः कृतं तत् 'अभिशस्तः' शत्रु- स्थानीयं। येयं 'द्याः', मेयं 'नः', 'पिता' पिट स्थानीया, यथा परमेश्वरेण सम्पादितः सर्वसाधारणोऽयं बन्धुवर्गः, तथा हे यजमान बन्धुवर्गसम्पादनार्थ त्वं 'पिल यात्' पित्वमिच्छन्, 'शम्भवामि' सुखं प्राप्नोषि, ऐहिकामुभिकसुखमिद्धये पुत्रा- नुत्पादयेत्यर्थः । 'जामि मित्वा' आलस्येन पुत्रोत्पत्तिरहित एव सन् मृत्वा 'लोकान्' सुणत्रयरहितानां योग्यं लोकं, 'मावि- वित्मि' नैव लस्यमि ॥ अथ दशमीमाह । (१०)“यत्र सुहार्दः पुत्र"(१०) इति । 'यत्र' यस्मिन् पुण्यलोके स्थिताः, 'सुहार्दः' शोभनदयोपेताः, 'सुकृतः' पुण्यकर्माणः, 'स्वायान्तन्यां' ख- कीये शरीरे, 'रोग', 'विहाय' परित्यज्य, ‘मदन्ते' हृष्यन्ति, 'अलोणाङ्गैः' श्लोको रोगविशेषः तद्रहितैरङ्गैः युक्ताः, 'प्रह- ताः' कौटिल्यरहिताः केनचिदप्यवञ्चिताः सर्वे वयं, 'तत्र खर्गे', स्थित्वा 'पितरं पुत्रञ्च', 'पश्येम', तादृशं जन्म भूया- दित्यर्थः ॥ . पितरं च 2 ·२२६ तैत्तिरीये चारण्यके सत्र पश्येम पितरं च पुत्र) ॥ (११ यदन्नमयन्तेन देवा दास्यन्नदास्यन्त्रुतवा करिष्यन् । यद्देवानी च- क्षुष्यागो अस्ति यदेव किञ्च प्रतिजग्राहमिमा त- स्मादनृणं कृणेतु(१९)। (१२ यदन्नमभि बहुधा विरूपं वासो हिरण्यमुत गामजामवि। यद्देवानां चक्षुष्याग अथैकादशीमाह। (२१)“यदन्नमद्मनृतेन • कृणेतु"(२१) इति । हे 'देवाः', अहं दास्यन्नदास्यन्' प्रत्यर्पणं चिकीर्षुरचीकी- धुंवा, तत्कालिकेन सर्वथा प्रत्यर्पयिष्यामीत्येनादृशेन 'अनृत- वचनेन,' धनमादाय 'यदन्न', 'अद्मि' भक्षयामि, अथवा कि- श्चित्कार्य परकोयं करिव्यामोत्यनेनानृतेन वचनेन धनमा- दाय तत्काय 'अकरिष्यन्', 'यदन्नममि', 'यत्', अपि 'देवानां', 'चक्षुषि' दृष्टिविषये, मयाकृतं 'भागः', पापं, 'अस्ति', आदित्याभिमुख्येन मूत्रविसर्गादि। तथा च स्मयंते, प्रत्या- दित्यं प्रत्यनिलं प्रतिगाश्च प्रतिदि। मेहन्ति ये च पापिष्ठा- स्ते भवन्ति गतायुष इति। किञ्च,' 'यदेव' किञ्चिच्छूद्रादिधनं, 'प्रतिजग्राह' प्रतिग्टहीतवानस्मि, 'तस्मात्' सर्वस्मादे नमः, विमुच्यायं 'अग्निः', 'अनृणं' ऋणरहितं, करोतु ॥ अथ द्वादशीमाह। (१२)"यदन्नमनि कृणेतु"(१२) इति । 'बहुधा विरूपं' द्रव्यदोषात् कर्टदोषाशकालदोषादिना वा ·२ प्रपाठक ६ घनुवाकः। २२७ अस्ति यदेव किञ्च प्रतिजग्राहममिमी तस्मादनृणं है. णोतु'१२) । (१२ यन्मया मनसा वाचा कृतमेनः कदा- चन। सर्वस्मात् तस्मान मेडितो मौग्धि त्वहि वेत्थ यथातथं(१२) ॥२॥ चरेम, पुत्र, षट् च ॥ ६ ॥ बहुप्रकारेण शास्त्र निषिद्धं, 'यदन्नमनि', तथा वस्त्रादीनपि निषिद्धान् स्वीकरोमि । यद्देवानामित्यादि पूर्ववत् ॥ अथ त्रयोदशीमाह । (१२)"यन्मया • यथातथं"(१३) इति। 'मया' की। 'कदाचन' दह जन्मनि जन्मान्तरे वा यदा कदाचिदपि, मनमा वाचा',वा 'यदेनः कृतं', हे अग्ने प्रमाभिः 'ईडितः' स्तुतस्वं, मां 'तस्मात् सर्वस्मात्', एनमः 'माग्धि' मुच्च, 'हि' यस्मात् कारणात, हे अग्ने त्वं 'यथातथं', 'वेत्य' वस्तु नस्तथात्वमनतिक्रम्य यथातथं यस्य पापस्य यः प्रतीकार- स्तस्य तत् सर्वं जानासि, तस्मान्मां पापान्मुश्च ।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीय प्रपाठके षष्ठेाऽनुवाकः ॥ ६ ॥ 262 ·२२८ तैत्तिरीये चारण्यके अथ सप्तमोऽनुवाकः। (१)वातरशना हवा ऋषयः श्रमणा अर्ध्वमन्धिना बभूवुस्ताषयाऽर्थमाय स्तेऽनिलायमचरस्तेऽनुप्रवि- शुः कूश्माण्डानि तारस्तेधन्वविन्दञ्छ्रया च तपसा श्रथ सप्तमोऽनुवाकः। षष्ठेऽनुवाके कूमाण्डहोमाङ्ग मन्त्रा: समापिताः । सप्तमे स होमो विधीयते । तदर्थमाख्यायिकामाह। (१)"वातरशना • तपसा च"(१) इति। पूर्वप्रपाठके ततोऽरुणा: केतवो वा- तरशना ऋषय उदतिष्ठनिति त्रिविधा ऋषयो ये पाख्याता:, तन्मध्ये ये 'वातरशनाख्या षय.', 'श्रमणाः' तपखिनः, 'ऊर्ध्वमन्थि नः' ऊर्ध्वरेतमः, 'बभूवुः', 'तान्' वातरशनाख्यानृषीन, प्रत्यन्ये केचित् 'कषयः', 'अर्थमायन्' अर्थयितु मागताः, तं वृत्तान्तमादावेवागत्य किमशक्यमेते करिष्यन्ति इति निश्च- यरहितास्ते 'वातरशनाः', 'अनिलायं' कुत्रचिदन्तहिताः, 'अचरन्' अन्तद्धीनस्थानं विचार्य योगसामर्थात् समश- रोरा भूत्वा कूश्माण्डाख्यानि मन्त्र वाक्यानि अनुप्रविष्टाः, इतरे तु महर्षयः श्रद्धापूर्वकेन 'तपमा', शुद्धचित्ताः मन्तः कूष्माण्डगण होममन्त्राः समानाताः । सप्तमे होमविधिरच्यते इति तैः पाठः। + युक्तचित्ता इति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके ७ घनुवाकः। २२४ (१) (२)ताषयाऽब्रुवन् कया निलायं चरथेति त - पीनब्रुवन्नमा वास्तु भगवन्तास्मिन्धानि केन वः सप- यामेति तानुषयोऽब्रुवन् पविचन्नो ब्रूत येनारेपस स्या- मेति त एतानि सूक्तान्यपश्यन् (२) ()यद्देवा देव हेडनं ध्यानेनान्वीक्ष्य ते 'तेषु' कृण्माण्ड मन्त्रेषु, अवस्थितान वातर- शनाख्यान् ‘तान्' ऋषोन, प्रत्यक्षेण किल अपग्यन् ।। अथ तेषामुभयेषां परस्परसंवादं दर्शयति। (२)"तान- षयः सूकान्यपश्यन"(२) इति । 'तान्' वातरशनान, ऋषयः', दूतरे 'अब्रुवन्', हे वातरशनाः ‘कया' केन हेतुना, 'निला- यं निलीय, 'चरथेति', 'ते' च वातरशनाः, तैः पृष्टाः सन्त- स्तानुपचरितु मिदं 'अब्रुवन्', हे 'भगवन्तः' ऐश्वर्यादिषड्गुण- युक्ताः, 'वः' युमभ्यं, नमस्कारः 'अस्तु', महात्मानो यूयमस्मदीये 'धाम्बि' समागताः, अतोऽत्र 'केन' माधनेन, युष्मान् परिच- रेमेति ततः 'तान्' वातरमनान्, दूतरे ‘अब्रुवन्', 'येन' साधनेन, 'अरेपमः' पापरहिताः, 'स्याम', तादृशं 'पवित्र' शुद्धिकारणं, अस्मभ्यं 'ब्रूतेति', 'ते' वातरशनाः, अप्रया- मेन सहमा शुद्धिप्रदं विचार्य 'एतानि' वक्ष्यमाणानि, 'सक्का- नि' तेषां कथनयोग्यानीति निश्चितवन्तः ॥ अथ तदुक्र प्रयोगक्रमं दर्शयति । (३)"यद्देवा • मोक्ष्यध्व ·२३० तैत्तिरीये धारण्यके यददीव्यम् नृणमहं बभूवायुष्टे विश्वतो दधदित्येते- राज्यं जुहुत वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इत्युपतिष्ठत य- दवाचीनमेनौ भ्रूणहत्यायास्तस्मान् मोक्ष्यध्व इति(२) ("त एतैरजुहवुस्ते ऽरेपसाऽभवन्" (४) (५)कर्मादिष्वेतै- जुहुयात् पूतो देवलोकान्त्समश्नुते ॥ ७ ॥ इति”(२) इति। अदनुवाकत्रयेण हामः । चतुर्थानुवाकेनोप- स्थानं । वेदत्रयविठ्ठाह्मण: 'भ्रूणः', तदीयहत्याया अर्वाचीनं यत् पापं, 'तस्मात्' सर्वस्मात्, मुक्ता भविष्यथेति ॥ दुतरमहर्षिवृत्तान्तमाह । (४)"त एतैरजुहवुस्तेऽरेपमा- ऽभवन्" "(४) इति। 'रेपमः' पापरहिताः ॥ इदानों विधत्ते। (५)"कर्मादिवेतैः मम श्रुते''(५) इति । प्रारस्यमाणकर्मप्रारम्भेषु कूग्माण्डहोमेन पूतस्य देवलोकप्राप्ति- र्भवति ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ मदृष्टपुस्तकत्रयेषु दशतिसङ्ख्यायिका रेखा न सन्ति । प्रतीक- सङ्गाहोऽपि नास्ति ·२ 'प्रपाठके अनुवाकः। २३९ अथाह माऽनुवाकः । ("कश्माण्डैजुहुयाद्यो पूत इव मन्येत) (यथा- स्तेना यथा भ्रूण हैवमेष भवति याऽयोनी रेतः सिञ्चतिर) (५)यवाचीनमेना भ्रूण हत्यायास्तस्मान ० अथाटमोऽनुवाकः । सप्तमे कूश्माण्डहोमः कर्मादिषु विहितः । अष्टमे दीक्षा- दिक विधीयते। तत्रादौ कर्मादि व्यतिरिक्तस्थले होमं विध- ते। (१)"कूग्माण्डैः दूव मन्यत"(१) इति । 'यः' पुमान्, मन्दिग्धेन पापेन खस्य पूतत्वं नास्तीति मनसि शकते म पुमान् कूश्माण्डहोमेन पूतो भवति ॥ अथ महापातकसमस्य पापस्य निवृर्त्यर्थं होमं विधत्ते। (२)"यथास्तेनः • रेतः सिञ्चति"(२) इति । 'योनी' प्रतिषि- द्वयानो, 'यो रेतः सिञ्चति', 'एषः' सुवर्णस्तेयकारिणा* धूः ण हत्याकारिणा च समो भवति, मोऽपि 'कूग्माण्डेजुहुयात् ॥ तेनातन होमेन यथोक्तपापनिवृत्तिं दर्शयति। (३)"य- दाचीनं • मुच्यते"(२) मुच्यते”(३) इति । भ्रूण हत्यासमस्यापि मुख्य- भ्रूण हत्याया अर्वाचीनत्वात्तेन होमेन निवृत्तियुज्यते ॥ * सुवर्णहारिणा इति तै० पाठः ·२१२ तैत्तिरीये धारण्यके मुच्यते ९) (४)यावदेनौ दीक्षामुपैति दीक्षित रतैः संतति जुहोति) (संवत्सरं दीक्षिता भवति संवत्सरा देवात्मानं पुनीते) (६"मासं दीक्षितो भवति यो मासः स संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते चतुर्विश- ति५ रात्रीर्दीक्षिता भवति चतुर्विशतिरर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते हादश राची- .. तेन भ्रूण हत्याया अर्वाचीनानामपि तारतम्योपेतत्वात् क- थमेकेन होमेन* निवृत्तिरित्याशय दीक्षातारतम्येनेत्युत्तरं दर्शयति । (४)"यावदेनः जुहोति"(७) इति। अल्पं महदा 'या- वदेनः', भवति तदनुसारेणाल्पां महती वा 'दीक्षां', कृत्वा त- स्यैनस उपचित काले प्रतिदिनं 'जुहोति', तत्र तारतम्येन षड्भेदा: ॥ तत्र प्रथम दीक्षाभेदं दर्शयति। (५)"संवत्सरं • पुनीते" न मा५समनीयादिति नियमाचरणं दीक्षायाः, ' पापाधिक्ये मति 'संवत्सरं दीक्षितः', भूत्वा तस्मिन् संवत्मरे प्रतिदिनं जुहुयात् । तया संवत्सरदोक्ष या खात्मानं शोधयति॥ पापहासानुसारेण दीक्षायाः पक्षान्तराणि विधत्ते । (६)"मास दीक्षितः पुनीते (६) इति । पापबाहुल्ये मति संवत्सरनियमेन * कथमेकविधहोमेन इति ते. पाठः । + घड्विधा दीक्षाः इति तै० पाठः । (५) इति ।

·२ प्रपाठके - अनुवाकः । २३२ दौक्षितो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरा- देवात्मानं पुनीते षड्राचीर्दीक्षितो भवति षड्वा ऋत- वः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते तिसो रात्री- र्दीक्षितो भवति विपदा गायत्रो गायत्या एवात्मानं पुनीते । (नमा समश्नीयान्न स्त्रियमुपैयानोपया- सीत जुगुप्सेतान्तात् पया ब्राह्मणस्य व्रतं य- वागूराजन्यस्यामिक्षा वैश्यस्य) ('अथा सौम्ये- या शुद्धिः पापाल्पवे सा द्धिाममात्रेण समाप्यते। एव मुत्तरेवपि । अतः सर्वेषां संवत्सरसाम्यं । गायत्रीपादानां त्रित्वमाम्येन त्रिरात्रदीक्षाया गायत्रीत्वात् तयैव प्रद्धिर्भवति ॥ श्रय नियमान् विधत्ते। (७)“नमा समश्नीयात् • जुगु- तान तात्"(७) इति । 'उपरि' खट्वादौ । स्पटमन्यत् ॥ अथ वर्णभेदेन दीक्षादि नेषु* भोजनद्रव्यविशषं विधत्ते। (८)"पो ब्राह्मणस्य . वैश्यस्य"(८) इति। 'व्रतं' भोजनमि- । त्यर्थः ॥ . तदेततं प्रशंसति। ()"अथो मौम्ये इति। अपि च न केवलं कूश्माण्डहोमकर्मण्येवैतद्वतं, किन्त बयात्"(e) * ध्यथ जातिभेदेन दीक्षादिवसेषु इति ते. पाठः ·२३४ तैत्तिरीये चारण्यके प्यध्वर रतडुतं ब्रूयात्र) (१०यदि मन्येतोपदस्या- मोत्यादनं धानाः सक्तून् घृतमित्यनुव्रतयेदात्मनो- नुपदासाय ॥८॥ . सोमयागेऽपि 'एतत्', एव दीक्षा 'तं',* कर्त्तव्यमित्येव 'ब्रूयात्'। यस्मान् महत्यपि यज्ञे प्रतमिदमपेक्षितं तस्मा- दिदं प्रशस्तं ॥ अशक्तं प्रति कश्चिदिशेषं विधत्ते। (१०)"यदि मन्येत अात्मनोनुपदासाय"(१०) इति । दीक्षितो यथोक्तव्रतेन ‘उप- दस्थामि' उपक्षीको भवामि, इति 'यदि मन्येत', तदानीं यथोकदोक्षादिवतमनुशरीरस्यापक्षयपरिहारार्थमोदनादिकं यत्किञ्चित् 'अनुव्रतयेत्' भुञ्जीत, 'धानाः' भष्टयवतण्डुलाः, 'मकवः' तपिष्टानि, 'इति' शब्देन ईदृशमन्यदपि विव- क्ष्यते ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनवाकः ॥ ८ ॥ सोमयागेऽप्येततं दीक्षान्तमिति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके अनुवाकः। २३५ अथ नवमोऽनुवाकः । 'अजान् ह वै पृश्नी तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयं स्वयम्भ्वभ्यानषत् तहषयोऽभवन्तहपीणामृषित्वन्ता देवतामुपातिष्ठन्त यज्ञकामास्त एतं ब्रह्मयज्ञमपश्यन्त- अथ नवमोऽनुवाक। अस्य प्रपाठकस्य स्वाध्याय ब्राह्मणमिति ममाख्यानात् खा- ध्याय एवात्र प्राधान्येन विधेयः। तस्मिंश्च शुद्धः पुमानधि- कारी। अतः शद्धि हेवन यज्ञोपवोतसन्ध्यावन्दनकूग्माण्डहो- मानभिधाय स्वाध्यायं विधातुमुपाख्यानमाह । (१) "अजान् • तेनायजन्त"(१) इति। कल्पादावेव ब्रह्मणा मृशाः न ह्यस्म- दादिवत् कल्पमध्ये पुनः पुनर्जायन्ते तस्मात् 'अजाः' । ते च 'पृश्रयः' एक्लाः, स्वरूपेणैव निर्मलाः सन्तोऽपि, पुनस्तप श्रा- चरन् । तदीयेन तपसा तुष्टं ‘स्वयम्भू', 'ब्रह्म' जगत्कारणत्वेन' खतः सिद्धं परब्रह्मवस्तु, काञ्चिन्मूत्ति पृत्वा ‘तपस्यमानान्', तानृषीननुग्टहीतुं* 'अभ्यानर्षत' पाभिमुख्येन प्रत्यक्षमागच्छत्। ततस्ते मुनयः ऋषिधात्वर्थविषयत्वात् 'ऋषयोऽभवन्' । तस्मा- दन्येषामपि 'ऋषीणां', अनयैव व्युत्पत्त्या 'ऋषित्वं', सम्पन्न । ततस्ते मुनयः सर्वकामप्रदं कञ्चिद्यज्ञं कामयमानाः स्वयम्भू ब्रह्मरूपां 'तां देवतां', उपासितवन्त:। । तद्देवतानुग्रहात्ते * अनुग्रह हेतोरिति तै० पाठः । + उपस्थितवन्त इति तै० पाठः | : 2F2 ·२३६ तैत्तिरीये श्रारण्यके माहरन्तेनायजन्त) । (२)यशेध्यगोपत ताः पय॑ श्रा- हुतयो देवानामभयन्यद्यपि घृताहुतयो यत्सामा- नि सोमाहुतयो यदर्थवाङ्गिरसो मध्याहुतयो यद्वा- ह्मणानीतिहासान् पुराणानि कल्पान गाथा नारा- . मुनयः ‘एतं' वक्ष्यमाणं, 'ब्रह्मयज्ञं', सर्वकामहेतुं 'अपम्यन्' दृष्ट्वा च, 'तं' यज्ञं, 'पाहरन्' अनुष्ठितवन्तः । 'तेन' यज्ञेन, देवानपजयन्त ॥ ब्रह्म वेदः तस्या* ध्ययनमेव सम्पादितं । न तु यज्ञत्वमिति मिति वारयितुं तत्राहुतीः सम्पादयति । (२)"यदृत्वोध्यगीषत मायुज्यमृषयोऽगच्छन् (२) इति । पादबद्ध मन्त्राः 'ऋचः', 'ता अध्यगीषत' ये ते ऋषयोऽधीतवन्त इति यदस्ति ता अध्य- यनक्रियाः, 'देवानां', धोरद्रव्याहुतयः 'अभवन्', तदाहुत्या या तुष्टिः सा तेषामृगध्ययनेन सम्पन्ना । एतदन्यत्रापि योज्यं । अथर्वभिरङ्गिरोभिश्च दृष्टा मन्त्राः 'अथर्वाङ्गिरसः'। 'ब्राह्म- णानि' कर्मचोदना, वायव्य५ श्वेतमालभेतेत्यादयः। 'इति- हामाः' महाभारतादयः । देवा सुराः संयत्ता श्रासन इत्यादयः । त्रात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीनैवेह किञ्चनाग्र ब्रह्मयज्ञस्या- इति तैः पाठः । + पातानिवारयितुमिति तै० पाठः । * रवमुत्तरत्रापि योन्यमिति तै० पाठः । ६ ब्रह्माण्डादिनियमा इति ते. पाठः ।

·२ प्रपाठके अनुवाकः। २३७ शसीमैंदाहुतया देवानामभवन्ताभिः क्षुधं पाप्मान- मपानन्नपहतपासाना देवाः स्वर्ग लोकायन ब्रह्म- रणः सायुज्यमृपयाऽगच्छन(२) ॥ ६॥ इत्यादीनि सृश्यादिप्रतिपदकानि* 'पुराणानि' । 'कल्पाः' कल्पसूत्राणि प्रयोगप्रतिपादकानि। 'गाथा:' गायति चोदिता मन्त्रविशेषाः, योस्य कोष्ठयेत्यादयः । यमगाथाभिः परिगाय- तीति विधानात् । 'नाराशंमीः' नाराशंस्य:, होता यक्ष्यन- राशंममित्याद्याः । ब्राह्मणान्तपठितानामपि पुनरुक्तिः फला- तिशयद्योतनाथं । 'मदाहुतयः' मामाहुतयः, 'ताभिः' पाहु- तिभिः, देवा: क्षुद्रूपं ‘पाभानं', विनाशितवन्तः । खाध्याय- जन्यमप्या' क्षुधं विस्मृतवन्तः ततः क्षुद्रूपपापरहिता: ‘देवाः', मुखमनुभवितुं 'स्वर्ग', गताः । 'ऋषयः' च पूर्वानाम, अध्यय- नेन ब्रह्मयज्ञेन जगत्कारणस्य 'ब्रह्मणः', 'मायुज्यं', प्राप्ताः । ब्रह्मज्ञानोत्पादनद्वारा मुक्ति हेतुत्वं ब्रह्मयज्ञस्य युक्तं । अतएव ज्ञानसाधनेषु प्राथम्येन वेदानुवचने वाजसनेयिनः समामन- न्ति, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दा- नेन न तपसा नाशकेति॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीय प्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ * इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासीदित्यादिसृषिप्रतिपादकानि गति + गायन्ति इति तै० पाठः । [ते. ० पाठः। * खाध्यायखस्तिजन्याटप्या इति ते. पाठः । परब्रह्मण इति ते. पाठः ।

·२१८ २ तैत्तिरोये चारण्यके अथ दशमोऽनुवाकः । पञ्च वा एते महायज्ञाः सतति प्रतायन्ते सतति सन्तिष्ठन्ते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति) । (२)यदग्नौ जुहोत्यपि समिधं तदेव अथ दशमोऽनुवाकः। नवमे ब्रह्मयज्ञविधिप्रस्तावार्थमुपाख्यानमुक्र । इदानीं तद्विधिप्रसङ्गेन पञ्च महायज्ञान् विधत्ते। (१)"पञ्च वा • ब्रह्मयज्ञ इति"(१) दूति। एवं* यज्ञानां पाठतः पञ्चत्वं । न तु खरूपविस्तारेण । 'सतति' सततं दिने दिने, 'प्रतायन्ते' अनुष्ठीयन्ते । 'मतति' प्रतिदिनं, ‘मन्तिष्ठन्ते' समाप्यन्ते, यस्मिन् दिन उपक्रमस्तस्मिन्नेव दिने तत्समाप्तिः न तु य ज्ञान्तरव- दिनान्तरापेक्षा । देवयज्ञ इत्यादीनि तेषां नामानि ॥ तत्र देवयज्ञस्य लक्षणमाह। (२)"यदग्ना • मन्तिष्ठते"(१) इति। 'तत्' पुरोडाशादि हविः, मुख्यं तदलाभे 'ममिधं', ++ * एघामिति तै. ० पाठः। + यज्ञानां फलतो महत्वमिति तै० पाठः । ' अनुतिष्ठन्ते इति तै० पाठः। 5 घतपुरोडाशादिहविरिति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके १० धनुवाकः । २३६ यज्ञः सन्तिष्ठते २) । (२)यत् पितृभ्यः स्वधाकरोत्यप्यप- स्तत् पितृयज्ञः सन्तिष्ठते । यद्भूतेभ्या बलि हरति तद्भूतयज्ञः सन्तिष्ठते । (५)यब्राह्मणेभ्योन्नं ददाति तन्म- नुष्ययज्ञः सन्तिष्ठते । "यस्वाध्यायमधीयोतकामप्यूचं अपि 'अग्नौ', देवानुद्दिशन् 'जुहोति', इति ‘यत्', सायं 'देवयज्ञः', स च मकद्धाममात्रेण समाप्यते ॥ पिढयज्ञस्य लक्षणमाह । (३)“यत् पिलभ्यो • मन्तिष्ठते (३) इति । तत्र पिण्डदानासम्भव। जलमात्रमपि पिलभ्यः खधा- स्विति खधाशब्देन 'यत्', ददाति सोऽयं 'पिट यज्ञः', तावतैव समाप्यते॥ भूतयज्ञस्य लक्षणमाह। (४)"यद्भूतेभ्यो • मन्तिष्ठते"(४) इति। वैश्वदेवानुष्ठानादू वहिर्देशे वायमादिभ्यः 'भूतेभ्यः', 'यत्', बलिप्रदानं सोऽयं 'भूतयज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥ मनुष्ययज्ञस्य लक्षण माह। (५)"यह्राह्मणेभ्योन्नं ० मनुष्ययज्ञः मन्तिष्ठते"(५) इति। वैश्वदेवादूर्ध्व इन्तकारार्थान्न व्यतिरिक- मन्नं अतिथिभ्यस्ववरेभ्यः 'ब्राह्मणेभ्यः', 'यत्', दीयते स 'मन व्ययज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥ * सन्तिष्ठते इति तै० पाठः । + श्राइपिण्डदानाभावेऽपि इति त० पाठः । * चतुर्थान इति तै० पाठः ।

·२३. तैत्तिरीये यारण्यके यजुः साम वा तद्ब्रह्मयज्ञः सन्तिष्ठते ६) । (यहचोधीते पर्यसः कूल्या अस्व पितृन स्वधा अभिवहन्ति यद्य- जूपि घृतस्य कूल्या यत्सामानि सोम एभ्यः पवते यदर्थवाङ्गिरसो मधोः कूल्या यद्राह्मणानौतिहासान पुराणानि कल्यान गाथानाराश सीमंदसः कल्या अस्य पितॄन स्वधा अभिवहन्ति । यदृचोधीते ब्रह्मयज्ञस्य लक्षणमाह। (६)"यत् स्वाध्यायं • ब्रह्मयज्ञः मन्तिष्ठते"(६) इति। स्वस्य माधारणत्वेन पिलपितामहादिपर- म्परया प्राप्ता वेदशाखा 'स्वाध्यायः' । तत्र विद्यमानम्गा- दीनामन्यतममेकमपि वाक्यमधीयोत इति 'यत्', सेोऽयं 'ब्रह्मयज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥ तत्र विशेषाकारेणाध्ययनं पृथक पृथक प्रशंमति। (७)"य- दृधीते • अभिवहन्ति"(२) इति । कूलमहन्तीति ‘कू स्याः' महानद्यः, ऋगध्ययनेन क्षीरपूर्ण महानद्यः स्वधाकारण दत्तं हविर्भूत्वा 'पिहन्', अभिलक्ष्य ‘प्रवहन्ति' । तथा यजु- रध्ययनेन घतपूर्ण महानदीप्रवाहः सामाध्ययनादिभ्यः पिढभ्यः सोमो धारया यतः पवते' प्रवति, एवमथर्वाङ्गि- रसामध्ययनेन मधुपर्ण नद्यः ‘प्रवदन्ति' ॥ ब्राह्मणाद्यध्ययनेन मांससम्बन्धि नीरमप्रवाहः पिटलप्या ·२ प्रपाठके १. अनुवाकः । २४१ पय आहुतिभिरेव तद्देवा तर्पयति यद्यपि घु- ताहुतिभिर्यत्सामानि सोमाहुतिभिर्यदर्थवाङ्गिरसो मध्याहुतिभिर्यबाह्मणानौतिहासान् पुराणानि क- ल्पान गाथा नाराश सोमँदाहुतिभिरेव तहेवास्त- पंयति त एनं तृप्ता आयुषा तेजसा वर्चसा श्रिया यश- सा ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन च तर्पयन्ति ) ॥ १० ॥ ब्रह्मयज्ञं प्रशंस्य देवतण्यापि प्रशंमति । (८)"यदृचेधीते तर्पयन्ति (८) इति । सुगध्ययनं यदस्ति तेन क्षीरातिसमाना देवानां हृप्तिर्भवति । एवमुत्तरत्रापि योज्यं । 'ते' देवाः, 'हप्ताः', मन्तः ‘एनं' यजमानं, प्रायुरादिभिः ‘तर्पयन्ति' 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'वर्चः' बलं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके दशमाऽनवाकः ॥ १० ॥ 2G ·२४२ तेत्तिरीये धारण्यके अथ एकादशोऽनुवाकः । । ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि ग्रामादच्छदि- दर्श उदीच्या प्रागुदीच्यां वोदित आदित्ये दक्षिणत उपवीयापविश्य हस्ताववनिय बिराचामेहिः परि- मृज्य सदुपस्पृश्य शिरश्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदय- मालभ्य (१) (२)यत्तिराचामति तेन कचः प्रीणाति यहिः परिसृजति तेन यजू पि यत्सकृदयस्पृशति तेन सा- मानि यत्सव्यं पाणिं पादौ प्रोक्षति यच्छिरश्चक्षुषी ना- . यः पुमान् अथ एकादशोऽनुवाकः । दशमे ब्रह्मयज्ञोऽभिहितः । एकादशे तत्प्रयोगोऽभिधी- यते। (१)"ब्रह्मयज्ञेन हृदयमालभ्य"(१) इति । ब्रह्मयज्ञं करिष्यति सोऽयं 'ग्रामात्', प्राचीमुदीची ऐशानी वा- दिशं गच्छेत् । ग्टहस्योपरि आच्छादनार्थानि दणकटादीनि छदींषि यावति दूरे तानि न दृश्यन्ते तावदूरम् 'अच्छदिर्दर्भ:', तत्र गत्वा सूर्ये अभ्युदिते मति प्रथमानुवाकोकप्रकारेण यज्ञो- पवीतं कृत्वा शुद्ध प्रदेश 'उपविश्य', हस्तद्वयं पूर्वं शुद्धमणे- तदङ्गत्वेन पुन: प्रक्षाल्योदकं त्रिः पिबेत् 'दिः परिमृज्य', गच्छ न् इति तै० पाठः। + राहीत्वा इति तैः पाठः । + ततः योछौ इत्यधिकः तै० पाठः । * ·२ प्रपाठके ९१ धनुवाकः। २४३ सिके श्रोत्रे हृदयमालभते तेनार्थवाङ्गिरसा ब्राह्मणा- नौतिहासान् पुराणानि कल्यान गाथा नाराशरसीः प्रीणातिर) (२)दर्भाणं महदुपस्तीयोपस्थं कृत्वा प्राङा- शुड्यर्थमुदकेन तदा हस्तं प्रक्षालयेत्, तत ओष्ठा ‘मकृदुपस्पृश्य', शिरःप्रमतीन् हृदयपर्यन्तानवयवान् क्रमेण स्पृष्ट्वा दर्भाणां महदित्यादिना वक्ष्यमाणेन सहान्वयः ।। अथाचमनादीन् प्रशंमति । (२)“यत् बिराचामति • प्रो- णाति (२) इति। अत्र सव्यपाणिपादयोः प्रेक्षणकथनादेव प्रोक्षणविधिरुन्तव्यः ॥ हृदयस्पर्शनोत्तरभाविकर्त्तव्यं विधत्ते। (२)"दर्भाणां कुरुते"(२) इति । 'दर्भाणां', सम्बन्धि 'महत्' प्रभूतं, यथा भवति तथाऽऽमनं 'पास्तीर्य', तस्यापरि 'उपस्थं कृत्वा', उपम्थ- शब्द आसनविशेषं ब्रूते, श्राकुञ्चितस्य मव्यजानुन उपरि दक्षिणपाद प्रक्षेपे मति यत् सुखावस्थानं भवति तत् कृत्वा । प्राङ्मुखः 'श्रामीनः', खकीयां शाखामधीयान: दर्भाणामपां- रसत्वमन्यत्रानातं, तामां यन्मेध्यं यज्ञिय५ सदेवमासीत्, तद- पादक्रामत् ने दी अभवन्निति । 'औषधीनां', मध्ये शुद्धि- हेतु त्वात सत्मारत्वं ततो दर्भासन त्वादधीयानं 'ब्रह्म मरसं', भवति ॥ * प्रशंसाबलादेवेति तै० पाठः । + शाखामधीयीत इति त० पाठः * शुद्धिहेतुत्वादपार क्यं तदर्भासनेऽधीयमानमिति तै० पाठः । 262 ·288 तैत्तिरीय चारण्यके सोनः स्वाध्यायमधीयीतापां वा एष ओषधीनार रसो यहभाः सरसमेव ब्रह्म कुरुते ३) (४)दक्षिणोत्तरी पाणी पादा कृत्वा सपवित्रावामिति प्रतिपद्यत एत- . अत्रोपक्रमे कश्चिदिशेषं विधत्ते। (४) दक्षिणेत्तरी परममक्षरं"(४) इति। दक्षिण: पाणिरुत्तरो ययोस्तो 'दक्षि- णेत्तरौ' वामं पाणिं दक्षिणजानुन ऊर्ध्वमुत्तानं कृत्वा तस्यो- परि दक्षिण हस्तमवाञ्चं कुर्यात्, तादृशौ च* 'पाणी', पवित्रयुको कार्यो, तथा दक्षिणपादोऽपि वामपादस्योपरिम्यापनीयः। एवं कृत्वा मिति' प्रणवोच्चारणेनोपक्रमं कुर्यात्, योऽयमोमित्येवं रूपो यजुर्मन्त्रः स 'चयों विद्यां', प्रति' वेदत्रयस्य प्रतिनिधिरूपः श्रतएव प्रणवगतानामकारोकारमकारमात्राणां । वेदत्रय- रूपेणाध्ययनं पार्वणि का श्राममन्ति, तस्य ह वै प्रणवस्य पूर्वा मात्रा पृथिव्यकारः, म ग्भि खदोऽथ द्वितीयान्तरिक्षं|| म उकारः, स यजुर्भिर्यजुर्वेद स्तृतीया द्यौः, स मकारः, स सामभिः सामवेदैरिति। किञ्च 'एषा' प्रणवरूपा, सर्वा 'वाक', अपि । अतएव छन्दोगा प्रामनन्ति, तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पानि तावुभौ चेति तैः पाठः। + 'कृत्वा', इति तैः पाठः । + प्रणवगताकारोकारमकाराईमात्राणां इति ते. पाठः । रूपत्वेन ध्यानं इति से० पाठः । || स ऋम्भिर्यथान्तरिक्ष इति ते. पाठः ।

·२ प्रपाठके ११ धनुवाकः । २४५ है यजुस्त्रयों विद्यां प्रत्येषा वागेतत् परममक्षर) (तदेतहचाभ्युक्तं ) (कची अक्षरे परमे व्यामन य- मंटणान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् संत्रणेति अश्वत्थपत्रे दृश्य- मानास्तन्तुमदृशावयवाः शङ्कवः, तैर्यथा कृत्नानि पर्णनि व्याप्तानि, तददोङ्कारेण सर्वा अपि वाग्याप्ता। ऐतरेयास्तु प्रणवादेरकारस्यैव सर्ववाग्व्याप्तिमामनन्ति । अकारो वै सर्वा वाक् मेषा स्पर्शामभिर्व्यज्यमाना बही नानारूपा भवतीति । अतएव मालकामन्त्र सर्वानपि ककारादीन् वर्णानकारभिर- स्कानेव* पठन्ति । यस्माद्युकं प्रणवस्य सर्वात्मक त्वं, किञ्चैतत् प्रणवखरूपमुल्ल टमक्षरमविनश्वरं सर्ववेदान्तवेद्यं परब्रह्म वस्तु । अतएव पिप्पलादशाखायामधीयते, एतदै सत्यकामं परं चापरञ्च ब्रह्म यदोङ्कार इति । कठाच पठन्ति, एतदेवाक्षर ब्रह्म एतदेवाक्षरं परमिति। तस्मात् प्रणवैनैव खाध्यायप्रा- रम्भा युक्तः ॥ प्रणवं प्रशंस्यापरामृचमवतारयति । (५)"तदेतदृचाभ्युक्तं"(५) इति। तदेतत्' परब्रह्मखरूपं प्रणवाक्षरं, कयाचित् 'चा', स्पष्टम्, 'उ'॥ तामृचं दर्शयति। (६)"चो अक्षरे • समासत इति () इति। या एताः 'अचः', ताः सर्वाः ‘परमे' उत्कष्टे, 'व्योमन्' * अकारादिशिरस्थानिति तै० पाठः।

·तैत्तिरीय चारण्यके स्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुर्यस्तन्न वेद किमचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति(६) (ची- विशेषेण रक्षके, 'अक्षरे' प्रणवे, 'निषेदुः' पाश्रिताः। श्रत एव कठशाखायामधीयते । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्ता ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्या मित्येतदिति । न केवलम्मच एव तस्मिन् प्रणवे समाश्रिताः किन्तु 'विश्वे' सर्वे, 'देवाः', अपि 'यस्मिन्' प्रणवाक्षरे, 'अधिनिषेदुः' अधिकत्वेन निषणाः । श्रतएवोत्तरतापनीये देवानां परमात्मध्यानार्थं प्रणवपर्य- वसानमुक्त, श्रात्मानमनुष्टुभान्विय्य प्रण वेनैव तस्मिन्नवस्थिता इति । अनेनैव प्रकारेण ऋचो देवाश्च 'यस्मिन्' प्रणवे, “नि- घेदुः', 'तत्' प्रणवाक्षरं, 'यो न वेद' म पुमानधीयानोऽपि* 'ऋचा किं. करिष्यति', न खलु वृषरहितां केवलां कृषि केचित् प्रार्थयन्ते । ‘य इत्' ये पुनर्महात्मानः, 'तत्' प्रण- वाक्षरं, 'विदुः', 'ते' महर्षयः, 'इमे' परिदृश्यमानाः परम- हंसाः, 'समासते' सम्यगवतिष्ठन्ते । ऐहिकामुभिकविषयक्लेश- रहिताः सुखिनो वर्तन्ते। तांस्तु परमहंसान जाबालशा- खाध्यायिन उदाहरन्ति । तत्र परमहंसा नाम संवतका- रुणिश्वेतकेतुदुर्वासामुनिदाद्यजडभरतदत्तात्रेयरैवतक प्रतय सप्रणवमधीतयापि इति ते. पाठः ।

·२ प्रपाठके ११ अगुवाकः। २४७ नेव प्रायुत भूर्भुवः स्वरित्याहैतदै वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं यदेतत् प्रायुत) (अर्थ साविची गायों चिरन्वाह पच्छाशोऽनवानः सविता श्रियः प्रस- इति। इत्याङ्गिरसमन्त्रेण प्रशस्तत्वात् प्रणवस्य वेदत्रय प्रति- निधित्वं युक्तं ॥ तेन प्रणवेन प्रारभ्य पश्चात् पठनीयान् मन्त्रान् दर्शयति । (०)"त्रीणेव • तत् प्रायुक्त (७) इति । 'भूर्भुवः स्वः' इति यड्या- हृतित्रयं, तल्लोकत्रयात्मक ब्रह्मप्रतिपादकं,तत् 'भाइ' पठेत्। तेन बीनेव वेदान् प्रयुक्तवान् भवति । व्याहृतीनां वेदमयमारत्वेन प्रोकत्वात् । एतच छन्दोगा अधीयते, म एतां त्रयों विद्यां अभ्यतपत् एतस्यास्तप्यमानाया रसान्यावस्ता भरित्यग्भ्यो भुव इति यजुर्म्यः स्वरिति मामभ्य इति वेदश्यमारत्वेन वाचः- सम्बन्धि सत्यखरूपमित्युच्यते । अतस्तत् सत्यमेव प्रयुक्तवान् भवति ॥ व्याहृतित्रयादूचं पठनीयं दर्शयति। (८)"अथ सावित्रों प्रतिपद्यते (८) इति। इति 'प्रथ' व्याहृत्यनन्तरं, 'मावित्रों' मविदेवताका, गायत्रीच्छन्दस्कां तत्सवितुरित्यादिकाचं च त्रिः पठेत्। तत्रायं प्रकारः, प्रथमं ‘पादशः' पादे पादे * प्रजापतिनोक्तत्वात् इति तै० पाठः + रसान प्राप्तवान् इति तै० पाठः । .

·२80
तैत्तिरीये चारण्यके
विता श्रियमेवाप्नोत्यथा पुज्ञातयैव प्रतिपदा छन्दा-
सि प्रतिपद्यते ॥ ११॥
विरम्य, पठेत् । ततः 'अर्धशः' एकै कस्मिन्न॰ विरम्य, पठेत् ।
ततः 'अनवानं' विरामरहितं यथा भवति, तथा पठेत् ।
तस्त्रामचि प्रतिपाद्यो यः 'मविता', मोऽयं 'श्रियः', 'प्रेरकः',
तो ब्रह्मयज्ञानुष्ठायी 'श्रियं प्राप्नोति', एव। एवमेकस्मिन्न -
हनि विधानमुकं 'थो' अनन्तरं, तदा दिवसेषु प्रज्ञातयैव
'प्रतिपदा' पूर्वस्मिन् दिवमे किञ्चित् पठिला परेधुरनुष्ठाना-
यायमुपक्रम इति या प्रतिपत् प्रज्ञाता यः प्रारम्भप्रदेश
बुद्धा स्थापितः तयैव प्रतिपदा प्रारम्भप्रदेशेन, 'छन्दांमि'
वेदावयवान, परे द्युः 'प्रतिपद्यते' प्रारभते । पूर्वद्युर्यावयवसितं
तत एवारभ्योत्तरेधुरधीयोत न तु विप्रयुक्र कश्चिदेदभागं ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्य के द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनवाकः ॥ ११ ॥

·२ प्रपाठक १२ घनुवाकः । २४६ अथ द्वादशोऽनुवाकः । (१)ग्रामे मनसा स्वाध्यायमधीयोत दिवा नक्तं वा) (२) इति है स्माह ौच आहेयः(९) (२)उतारण्येबल अथ द्वादशोऽनुवाकः । यत् पूर्वमुक्तं प्राच्यां दिशि ग्रामावहिरित्यादि। तत्राशक- स्थानुकल्पं विधत्ते। (१)"ग्रामे मनसा • नतं वा"(१) इति । यदा बहिर्गन्तुमशनः ‘ग्रामे', अधीते तदा 'मनमा', एव 'अधीयोत', उदित आदित्ये प्रारब्धुमशक्तश्चेत् 'दिवा नतं अधीयीत' ॥ कस्थचिन्महर्षेमते मुख्य एवायं पक्षोऽपीति दर्शयितुमे- तस्मृपिमुदाहरति । (२) इति ह माह • श्रा यः"(२) इति । शुचिनामकस्य महर्षेः पुत्र: 'शौचः', इति । अहिमंज्ञिताया मातुः पुत्रः 'बाहेयः', महर्षिः 'इति इ स्माह' ग्रामे मनसे- त्यादिकमपि मुख्यपक्षमेवेत्याह ।। नियमान्तरेवश कस्यानु कल्पान् विधत्ते। (२)"उतारण्ये खाध्यायमधीते" (३) इति । ग्रामे मनसाध्ययनमुकं* 'अरण्ये', अपि 'प्रवलः' अशतश्चेत्, मनमाधीयोता। तमेवावलं प्रति उत वाच इति पक्षान्तरमुच्यते। उढरध्ये तुमशन: केवलेन मनमा यदा निद्रालस्यचिन्तादिकं भवति तदानीं 'वाचा' मनसा खाध्यायमुक्तमिति तै० पाठः । + अशक्तश्चेदामेधोयीतेति तै० पाठः । . 2 H ·२५. तैत्तिरीये धार के उत वाचात तिष्ठन्नुत व्रजन्नुतासीन उत शयानाऽधी- योतैव स्वाध्यायं तपस्वी पुण्या भवति य एवं विदा- न्वाध्यायमधीते ३) (४)नमा ब्रह्मणे नमो अस्त्वमये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः। नौ वाचे नमो वा- चस्पतये नमो विष्णवे बहते करोमि) ॥ १२ ॥ जिहास्पन्दनमात्रेण, अधीयीत'। दर्भवासोन इति* यदुनं त- चासननिर्वन्धे शकिरहितस्य उत ब्रजनित्यादयः पक्षाः। श्रालस्य परिहारायतस्ततः शनैः ‘ब्रजन्', वा क्वचिदेव तिष्ठन्वा नियम- मन्तरेण खेच्छयैवोपविश्य वा 'शयान:', वा स्वशक्त्यनुमारेण 'स्वाध्यायमधीयतेव' । न त्वङ्गलोपानुमारेण प्रधानस्य लोपो न्याय्यः, तादृश स्वाध्याययुक्तोऽपि 'तपस्वी भवति', अध्ययन फलं प्राप्नोति, 'पुण्यः' पतिपावन च, 'भवति' ॥ एतस्य ब्रह्मयज्ञस्याङ्गभूतं कञ्चिन मन्त्रं प्रदर्शयति । (४) 'नमो ब्रह्मणे हहते करोमि"(५) इति । ब्रह्म शब्दन वेदः प्रजापतिर्वाच्यते। वाक्शब्देन सरखतो, 'वाचस्पतिः', सह- स्पतिः । प्रशस्तत्वात् 'विष्णुः', 'हत्' । अस्य मन्त्रस्य विनियोग उपरियाद्भविष्यति ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यजु- रारण्यके दितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ . * प्रागासीन इति ते. F च पाठ। + विनियोगमुपरियादक्ष्यति इति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके १३ घनुवाकः । २५१ अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । (१)मध्यन्दिने प्रबलमधीयीतासी खलु वा वैष श्रा- दित्यो यवासणस्तस्मात्तर्हि तेक्षिष्ठं तपति तदेषा- भ्यता । (२चित्रं देवानामुदगादौक चक्षुमित्रस्य वरुणस्यानेः। आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । तत्रैव ब्रह्मयज्ञे कञ्चिदन्यं विशेषं विधत्ते । (१)"मध्यन्दिने तदेषाभ्युक्ता"(१) इति । मध्यन्दिनकाले 'प्रवलं' उच्चतरं यथा भवति तथा, 'अधोयीत' । योयं ब्रह्मयज्ञानुष्ठाता ब्राह्मणोस्ति म: “एषः', 'श्रमी' दिवि दृग्यमानः, 'प्रादित्यः', एव तत्प्राप्ति- योग्यत्वात्, यस्मादादित्यरूपः 'ब्राह्मण:', मध्यन्दिने प्रवलम- धोयीत', 'तम्मात', तदात्मक श्रादित्यापि 'हि' मध्यन्दिने काले, 'तेक्षिाष्ठं' अतिशयेन तीक्षणं यथा भवति, तथा 'तपति'। 'तत्' एतदादित्यमाहात्म्यं प्रति, काचित् ऋक 'अभ्युता ॥ तामेतामृचं दर्शयति । (२)"चित्रं देवानामुदगादनीक जगतस्तम्थुषश्चेति"()इति। 'देवानां' दीप्यमानानां रग्मीनाम्, 'अनोक' समूहं नानारूपमादित्य मण्डलं, 'चित्र' कालभेदेना- * दिवि विद्यमान इति तै० पाठः । + काचित् ऋगप्युदीरिता इति तै० पाठः । 2 ॥2 ·२५२ तैत्तिरीये चारण्यके आत्मा जगतः स्तस्थुषश्चेति(२) (२)स वा एष यज्ञः सद्यः प्रतायते सद्यः सन्तिष्ठते तस्य प्राक्सायमवभृथः (४)नमो ब्रह्मण इति परिधानीयां चिरन्वाह (४) (५)अप (२) रुण क्लादिवोपेतत्वात् चित्रं, तादृशं मण्डलम् 'उदगात्' पूर्वस्यां दिग्युदयं प्राप्नोत्, तच्च मण्डलमन्धकारनिवारणेप- युक्रत्वात्* मित्रादीनां चक्षु स्थानीयं । तदर्थमेव लोक त्रयम् 'श्राप्राः' रश्मिभिरापूर्य वर्तते, तन्मण्डलवर्ती सूर्य्यरूपः पर- मात्मा 'जगतः' जङ्गमस्य, तस्थषः' स्थावरस्य, 'प्रात्मा' जोवरूपेण शरीरेव्यवस्थितः । 'ति' अनेन मन्त्रेण, श्रादित्य माहात्म्य. मवगन्तव्यं ॥ ब्रह्मयज्ञस्य इतरयज्ञवलक्षण्यं दर्शयति। (२)“म वा एषः० प्राक्सायमवमथः (२) इति । अयं ब्रह्मयज्ञः यस्मिन्नहनि प्रारभ्यानुष्ठीयते तस्मिन्नेवाइनि ममाप्यते नतु यज्ञान्तरवदित- रदिनेम्वनुगच्छति तस्मात् 'प्राक्' प्रातःकाले, प्रारब्धस्य तस्य यज्ञस्य 'माय', 'अवस्थः' समाप्तिः ॥ समाप्तिकाले मन्त्र विशेषं विधत्ते। (५)"नमो ब्रह्मणे . त्रिरन्वाह"(४) इति। परिधीयते समाप्यते यया सेयम्मक परि- * निवारणेनोपकारितत्वात् इति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठके १४ अनुवाकः । २५३ उपस्पृश्य गृहानेति तता यत्किञ्च ददाति सा द- क्षिणा) ॥ १३॥ अथ चतुर्दशोऽनुवाकः । (१)तस्य वा एतस्य यज्ञस्य मेघौ हविधीनं विद्युदग्नि- वर्ष इविस्तनयित्नुर्वषट्कारो यदवस्फूर्जति सोऽनु- ० मा धानोया', सा चात्र पूर्वानुवाके श्रानाता, ॐ नमो ब्रह्मण इत्येषा, तां 'त्रिः', पठेत् ॥ तत्पाठादूचं कर्त्तव्यतां दर्शयति । (4)“अप उपस्पृश्य दक्षिणा"(५) इति । सेयं 'दक्षिणा', ग्रह एव नचारण्य इत्यर्थः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये दार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके दितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽनुवाकः । ग्रहणाध्ययने यान्य नध्यायकारणानि तानि ब्रह्मयज्ञाध्य- यने स्वाध्यायं न निवारयन्तीति वन्तेषामनध्यायकारणानां यज्ञांङ्गतामुपचरति। (१)"तस्य वा एतस्य विष्टकृत"(१) . * अनध्ययनकारणानि इति तैः पाठः ।

·२५8 तैत्तिरीये श्रारण्यके वपटकारा वायुरात्माऽमावास्या स्विष्टकृत्(१) (२)य एवं विद्दान्मेघे वर्षति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पर्व- माने वायावमावास्याया स्वाध्यायमधीते" तप एव तत् तप्यते तपो हि स्वाध्याय इति (२) (३) उत्तमं नाक दति। अनध्यायहेतूनापस्तम्बो दर्शयति । विद्युत् स्तनयितु- दृष्टिश्चापती यत्र मनिपतेयुम्यहमनध्याय इति । सोय- मकालमेघो ग्रहणाध्य यने निषिद्धोऽपि ब्रह्मयज्ञाध्ययने खो- कार्य एव । यथा मोमयागे 'इविधीनं', न यागविरोधि तथा तत्र ‘मेघः', अपि । एवं विद्युदादा द्रष्टव्यं । + अकाले महानु- त्यातरूपो वायुः'। 'प्रात्मा' यजमानम्या नीयः । स्पष्टमन्यत् ॥ अनध्यायहेवून वर्जनीयत्वं निवार्य उपादेयत्वं दर्शयति। (२)“य एवं • स्वाध्याय इति"(२) इति। मेघादयो विरोधिना न भवन्तीति 'यो विद्वान्', सोयं सत्खपि मेघादिनिमित्तेषु 'स्वाध्यायमधीयीत',तदा'तपः',तप्तं भवति। यस्मादयं ब्रह्मयज्ञः 'स्वाध्यायः' कृच्छ्रचान्द्रायणादिवत्तपोरूपः, तस्मान्न मन्यनध्या- याः । नहि चान्द्रायणादिकं मेघादिषु वर्धते ॥ कदाचिद प्यवर्जनेनानुछितस्य ब्रह्मयज्ञस्य फलं दर्शयति । (२)"उत्तमं • सायुज्यं गच्छति” (३) इति । अनेन ब्रह्मयज्ञेन खाध्यायमधीयोवेति तै• पाठः । + "अमिः” ग्रामग्रहादिदाहकः, इति तै० F च अधिकः पाठः । * अथ बनध्ययन हेतुना इति तै• पाठः ।

·२ प्रपाठके १४ अनुवाकः ।
२५५
रोहत्युत्तमः समानानां भवति यावन्त ह वा इमां
वित्तस्य पणां ददत् स्वर्ग लोकं जयति तावन्तं लोकं
जयति भूयासं चाक्षय्यं चाप पुनर्मत्युञ्जयति ब्रह्मणः
सायुज्यं गच्छति(२) ॥ १४ ॥
मरणादूचं 'उत्तम' स्वर्गम्, 'पारोहति', जीवनवेलायां
पतिपावनत्वात् ‘समानानां', मध्ये 'उत्तमो भवति'। उत्तमः
स्वर्ग एव प्रपञ्यते। वित्तेन 'पूर्णीं', पृथिवीं ब्राह्मणेभ्य: 'द-
दत्', पुरुषः ‘यावन्तं', 'स्वर्ग', अनेकभोगोपेतं प्राप्नोति, 'तावन्तं',
श्री प्राप्नोति । ततो 'भूयाय मं' अधिकमपि, प्राप्नोति 'श्र-
क्षय्यं' पुनरावृत्तिरहितञ्च, 'लोक', प्राप्नोति। तत्प्राप्तेरूज़
'पुनः', 'मृत्यु', न प्राप्नोति। किन्तु परब्रह्मण: 'मायुज्यं मोक्षं,
'गच्छति' ॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके द्वितीय प्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

·२५६ तैत्तिरीये चारण्यके अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । (१)तस्य वा एतस्य यज्ञस्य हावनध्याया यदात्माऽ शुचिर्यद्देशः(१) (२)समृद्धिर्दैवतानि२)। (२) । (३)य एवं वि- हान महाराच उपस्युदिते व्रजस्तिष्ठन्नासीनः शया- नारण्य ग्रामे वा यावत्तरस५ खाध्यायमधीते सीं अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । ग्रहण खाध्याये यानि कारणान्यनध्यायस्य तान्य त्रापाद्य का- रणान्तरमनध्यायस्य दर्शयति । (१)"तस्य • यद्देशः” (१) इति । उक्तस्य ब्रह्मयज्ञस्य 'दावनध्यायो', विद्यते 'आत्मा' ब्रह्मयज्ञस्य की, स्वयं 'अशुचिः', यदा भवति तदानीमेकोऽनध्यायः । 'देशः', वा मूत्रपुरीषादिभिः 'अचिः', भवति, म द्वितीयोऽन- ध्यायः । न तु कश्चित् हतीयोनऽध्यायहेतुरस्ति ॥ अथ तस्य यज्ञस्य सुलभत्वं दर्शयति। (३) “समृद्धिर्दैव- तानि" (२) इति । 'समृद्धिः' सामग्री, मा च यज्ञान्तरेषु द्रव्यार्जनादिना सम्पाद्यते । इहतु 'दैवतानि,' एव सामग्री, नतु वाह्यमाधनं किञ्चिदपेक्षितमस्ति ॥ ब्रह्मयज्ञेन तुष्टेषु दैवतेषु फलं भवत्येव तस्मादेवं भूते काला- दिवैकल्यशङ्कां* परित्यज्य यज्ञानुष्ठाने फलसिद्धिं दर्शयति । (२)“य एवं ० एषाभ्युक्ता''(२) इति। अस्य यज्ञनिमित्तदयव्यति- तस्मादकभूत कालादिशामिति तै. • पाठः।

·२ प्रपाठके १५ घनुवाकः । लोकान् जयति सान् लोकानणानुसचरति तदे- षाभ्युक्ता" । अनृणा अस्मिन्नन्द्रणाः परस्मि५ स्तु- सोये लोके श्रवण स्याम । ये देवयामा उत पित्या- रेकेणानध्यायकारणं नास्ति, सामग्रो च न प्रयाससम्पाद्या विद्यते इति ‘एवं', 'विद्वान्', पुमान कालविषये श्रासना- दिनियमविषये देशविषये च श्रद्धाजाचं परित्यज्य 'याव. त्तरम' यावदलं यथाशक्ति, 'खाध्यायं', अधीयानः स्वापे- क्षितान् ‘सर्वान् लोकान्', प्राप्नोति, तत्र तत्र लोके पुरु- पान्तरवदृणयुक्तो न भवति। किन्तु 'अनृणः', एव 'अनु- मञ्चरति', 'तत्' तस्मिन्ननृण स्थानुसञ्चारे, काचिदृक् च 'उता', विद्यते॥ तामेतामृचं दर्शयति । (8)"अनृणा • आक्षीयेमेति'(४) इति। 'अस्मिन्' भूलोके, ‘परस्मिन्' अन्तरीक्षे च, 'हतीये' (लोके च, ब्रह्मयज्ञबलात्* 'अनणा स्याम'। ऋोऽपाकृते मति ‘देव- थानाः' पन्थानः उत्तरमार्गविशेषाः, ' पियाणाः' पन्थानः दक्षिणमार्गविशेषाः, ऋणाभावेन प्रतिबन्धाभावात् ‘सर्वान्', अपि मार्गान् सर्वतः प्राप्नुयाम। ऋषीणामृणं ब्रह्मयज्ञेनापा- द्यत इति तावत् सर्वेषां सम्मतं । देवपिन कार्ययोरसमर्थस्य तदुभयविषयमनृणमनेनैवापोद्यते। अत एव मर्यते । जयेनैव तु संसिद्धेद्ब्राह्मणो नात्र शंसयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान् फलात् इति ते. पाठः । 21 ·२५७ तैत्तिरीये पारण्यके णाः सवान् पथा अत्रणा आक्षीयेमेति) । (४)अग्नि वैजातं पाभा जग्राह तं देवा आहुतिभिः पाप्मानमपा- घन्नाहुतीनां यज्ञेन यज्ञस्य दक्षिणाभिर्दक्षिणानां मैत्रो ब्राह्मण* उच्यत इति । ततः सर्वान् पथो अनृणा भातो- येमेत्येतदुपपन्नं ॥ तदतदनुण त्वं मम्भावथित पापस्पर्शराहित्येन वाध्यायं प्र- शंसति । (५)"अग्निं वै • तदेषाभ्युक्ता"(५) इति। योयं 'अग्निः', सृष्ट्यावुत्पन्नः तमुत्पन्नमात्रमेव सर्वः ‘पामा', 'जग्राह', अग्नि- हिं पापिनां पापशोधनाय समुत्पन्नः। अत एव स्मतिकाराः भाण्डादीनां पुनःपाकेन शुद्धिं ब्रुवते । यथा लोकेऽत्यन्तम- लिनं वस्त्रं अल्पजलेन यदा प्रक्षाल्यते तदानीं वस्त्रमालिन्यं सर्वे जले प्रविशति, तथा शोधनीयवस्तुगतः पाभा शोध- केऽना प्रविष्टः 'तं' अग्निगतं पापं, 'देवा पाहुतिभिः', वि- नाशितवन्तः । तदाहुतिगतं पापं कृत्स्नं 'यज्ञेन', यज्ञगतश्च पापं 'दक्षिणाभिः', दक्षिणागतञ्च पापं प्रतिग्रहोत्रा 'ब्राह्मणेन', ब्राह्मणगतञ्च पापं तत्तन्मन्त्रगतैगायत्रादिछन्दोभिः, छन्दो- गतञ्च पापं खकीयशाखारूपेण 'खाध्यायेन' । स्वाध्यायगतस्य पाभना निवर्त्तकान्तरमन्वेष्टव्यं । तस्मात् 'अप- तपाभा स्वाध्यायः,' न खलु कश्चिदपि पाभा खाध्यायं स्पष्टु- * मन्दब्राह्मण इति तै० पाठः। न शोधने नौ इति तैः पाठः । न चास्य ·१ प्रपाठके १५ अनुवाकः । २५६ ब्राह्मणेन ब्राह्मणस्य छन्दाभिन्छन्दसार स्वाध्यायेना- पहतपामा स्वाध्यायों देवपवित्रं वा एतत् तं योऽनूत- सृजत्यभागो वाचि भवत्यभागी नाके तदेषाभ्युक्ता५) । (६)यस्तित्याज सखिविद५ सखायं न तस्य वाच्यपि मोटे* यस्मात् एतत्' स्वाध्यायखरूपं, देवानामपि शोधकं । देवा हि पूर्वस्मिन् जन्मनि मनुष्या भूत्वा खाध्यायमधीत्य तद- र्थश्चानुष्ठाय शुद्धाः सन्तो देवत्वं प्राप्ताः । 'त' ईदृशं स्वाध्याय, 'योनुऽत्सृजति' य: पुरुषः प्रारभ्य पश्चात् त्यजति, स पुमान् 'प्रभागो वाचि भवति' वाङमात्रनिष्पाद्यत्वेनाप्रयामसिद्धं खा- ध्यायाध्ययनं तथाविधायां प्रयामरहितायां महाफलहेतुभू- तायां वाच्यपि भाग्यं तस्य परित्य नास्ति, महाप्रयामनि- व्याद्ये ज्योतिटोमादिसाध्ये खर्गे भागं नास्तीति किम वक्तव्यं । यो हि पाणि लश्चञ्चितामणि मग्निमध्ये प्रक्षिपति स भाग्यहीन इत्यस्मिन्नर्थ न कोपि विप्रतिपद्यते । 'तत्' तस्मिन्, चिन्ताम- णिपरित्यागसदृशोऽयं स्वाध्यायपरित्याग इत्यस्मिन्नर्थ, काचि- दृक् 'श्रभ्युक्ता' ॥ तामेतामृचं दर्शयति। (६)"यस्तित्याज . पन्यामि- ति"(६) इति । 'यः' पुमान, वेदस्य वामात्रनिष्याद्यमध्ययनं करोति तं पुमांसं वेदः समस्तपापक्षयद्वारेण मोक्षपर्यन्तो- * मीठ इति • पाठः । 2 12 ·तैत्तिरिये चारण्यके भागो अस्ति। यदी शृणोत्यलक शृणोति नहि तमगतिप्रदानेन* प्रियं 'सखायं', इवातिने हेन पाल- यति, तस्मादध्येतारं सखायं वेत्तीति 'मखिवित्' स्वाध्यायः, खयञ्च 'तस्य' पुरुषस्य, मखा अत्यन्तस्नेहेन कदाचिदप्यनपा- यात् । नहि निरन्तराध्यायिनं खाध्यायः कदाचिदपि परि- त्यजति, किन्तु दिने दिनेऽतिशयेन तस्याधीनो भवति । तादृशं 'मखिविदं', अपि 'सखायं', 'यस्तित्याज' परित्यक्तवान्, 'तस्य' परित्याः, 'वाच्यपि', 'भागो नास्ति' प्रायासरहिते महाफले पाठेऽपि भाग्यं नास्ति, किम वक्तव्यं महाप्रयाससा- छोऽनुष्ठाने तत्फले वा। 'यदों' यद्यपि, स्वाध्यायत्यागी कदा- चिदिखत्मभायामुपविश्य बहनि शास्त्राणि 'टणाति', तदानों 'अक्षक' असीकमनृतमेव, रणोति', पुरुषार्थपर्यवमानाभा- वात्। नहि काव्यनाटकालकारादिश्रवणेन वृथायुःक्षयम- न्तरेण कञ्चित् पुरुषार्थं पश्यामः । अत एव वाजसने यिनः समामनन्ति । नानुध्यायादइञ्छब्दान वाचो विम्लापनं हि तदिति । वेदव्यतिरिक्तस्य शब्दजालस्य कण्ठशोषमात्रपर्यवमा- यित्वमेव उपपाद्यते। यस्मादयं वेदत्यागी 'सुकृतस्य पन्यां' ण्यानुष्ठानमार्ग, न जानाति तस्मात् कण्ठ शोषमात्रपर्यवसानं । * मोक्षपर्यन्तोत्तरोत्तरगतिप्रदानेनेति तै० पाठः ! + दिने दिने अतिशयो भवति इति तैः पाठः। + महाप्रयाससाध्ये खर्गे इति तैः पाठः। $ कण्ठशोषमात्र पर्यवसानत्वमेव इति तैः पाठः । पु- ·२ प्रपाठक १५ घनुवाकः । २६१ प्रवेद सुकृतस्य पन्धामिति) तस्मात् स्वाध्यायोध्येत- . विविधं हि पुरुषेणार्थ्यते ऐहिकजोवनमामुभिको च भोग- मोक्षी। तब जीवनस्य कार्यादेरपि कृषिवाणिज्यादिकमेव महत् साधनं, प्रामुग्भिकमार्गन्तु वेदमन्तरेण सर्वतो न जानाति, अतः शास्त्रान्तराणि टण्वतः कण्ठशोष एव परिशिष्यते। न केवलं सुकृतज्ञानमात्राभावः, प्रत्युत दुरितञ्च महत् सम्पद्यते। अत एव मनुना मर्यते। योऽनधीत्य दिजो वेदानन्यत्र कुरुते मति। म जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति मान्वय इति ॥ इत्थं खाध्यायपरित्यागे बाधं दर्शयित्वा तदनुष्ठाने श्रेयो दर्शयति । ()"तस्मात् तदेषाभ्युक्ता”(9) इति । यस्मात् खाध्यायव्यतिरेकेण सुकृतमार्गों न ज्ञायते 'तम्मात्', 'खाया- योऽध्येतव्यः', दूति ग्रहणाध्य यनं ब्रह्माध्ययनञ्च * कर्त्तव्यं । एत- चोभयं परमपुरुषार्थत्वेन साधनमिति उपनिषदि पुरुषोप- निषदि बहनामृषीणां मतभेदोपन्यामप्रसङ्गेन विस्पष्टमा- मातं। स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौहल्यः, तद्धितपस्त- द्धितपः इति । सत्यवदनमेव परमपुरुषार्थसाधनमिति राथा- न्तरस्य मतं । कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तप एव तत्साधनमिति पारिशिष्टेमतं। मौहल्यस्वत्य नरहस्यदर्शी रहस्थार्थत्वात् तदे- तदुभयमुवाच । तत्र ग्रहणार्थमध्ययनं। ग्टहीतस्य वेदस्य * इत्यध्ययनं ब्रह्मयज्ञाध्ययनञ्चेति तै० पाठः । + खाध्यायो ग्रहणार्थमध्ययनं इति • पाठः - ·तैत्तिरीये धारणके व्या यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवत्यमेवीयोरा- प्रकर्षण प्रतिदिनं ब्रह्मयज्ञरूपेण वचनं प्रवचन । उभे एवो- त्तमे पुरुषार्थमाधने सत्यादीनामत्रार्थमिद्धत्वात् । यो हि नि- रन्तरं खाध्यायं पठति तस्यानृतवदने कः प्रसङ्गः। तपोऽप्य- त्रार्थसिद्धं निषिद्धविषयप्रवणानामिन्द्रियाणां* बलक्षयदारे- गद्धतत्वं वारयितुं कृच्छचान्द्रायणादिना शरीरशोषरूपं तपः क्रियते। खाध्यायपरस्य तु विषयमात्रचिन्तै व नास्ति कुतो दुष्टविषयेषु प्रवृत्तिः। तच्चिन्तापूर्वकत्वं प्रवृत्तेर्भगवतोकं । ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते। मङ्गात् मञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते। क्रोधाद्भवति सम्मोहः मम्मो- हात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाबुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रण- ज्यतीति । विषयध्याननिवृत्त्यर्थमेव चित्तवृत्तिनिरोधरूपं योगं वकुं कृत्स्नं योगशास्त्रं प्रवृत्तं । मा च स्वविषयध्याननिवृत्तिः खाध्यायनिरतस्याप्रयासेनैव सिद्धा। तत्र किमनेन योग- शास्त्रेण कृच्छचान्द्रायणादिना तपसा वा । अत एवाभिज्ञा पाहुः । अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । इष्टस्या- र्थस्य संसिद्धा' को विद्वान् यत्नमाचरेत् इति । एतत् सर्वमभि. प्रेत्य मौहल्यस्तद्धि तपस्तद्धितप इति प्रसिद्धिवाचकेन हिशब्देन वोप्मया च खाध्यायप्रवचनयोर त्यादरं दर्शयति । न च खा- * निषिद्धविषयद्रव्याणामिति तै० पाठः । + अत्र चेन्मधु इति तै० पाठः । * संसिद्धेरिति तै० पाठः ।

·२ प्रपाठक १५ अनुवाकः। दित्यस्य सायुज्यं गच्छति तदेषायुक्ता)। ये अवा- कुत वा पुराणे वेदं विहारसमभिता वदन्त्यादित्यमेव ते परिवदन्ति सबै अग्निं द्वितीय तृतीयं च हस- तस्थाध्येतुः पुरुषस्य - ध्याथपाठमात्रेण योगानुष्ठानाभावात् न पुरुषार्थ इति शङ्क- नीयं । अयमध्येता अमिटोमवाजपेयराजसूयाश्वमेधादोनां मध्ये 'यं यं' क्रतुभागं 'अधीते', 'तेन तेन' क्रतुना, 'इष्टं भवति', । त्रिविधी हि यागः । कायिको वाचिको मानसिकश्चेति, तत्राध्येतुर्वाचिकस्य निष्यत्ती नास्त्येव विवादः । यद्यध्येतार्थमपि जानाति तदाध्ययनकाले तदनुस- न्धानात् मानसोऽपि निष्पद्यते। कायिकस्य नास्ति मास्तु नाम द्रव्यानरहितस्थाधिकाराभावात् । यस्य त्वधिकारः कायिकमप्यमौ करोति इतरस्य तु वाचिकेनैव तत् फलं लभ्यते । तस्मादयमध्येतान्यादीनां सायुज्यं गच्छति । 'तत्' तस्मिन् वेदविदो माहात्म्ये, काचिदृक् 'अभ्युक्ता' ॥ तामेताम्मचं दर्शयति । (८)"ये अवाकुत वा • हममिति (८) इति। 'वाङ्' अर्वाञ्चं, इदानोंतनमनुव्यं अध्येटरूपं, 'उत वा पुराणे' अथवा पुरातनं व्यासवशिष्ठादिरूपं, 'वेदं विद्यांस' पाठादर्थाच्च वेदतत्त्वाभिज्ञं महात्मानं, 'ये' मूर्खाः, 'अभितो वदन्ति' तत्र तत्र निन्दन्ति, 'ते' मूर्खाः, 'मर्वे', अपि 'श्रादित्य- * यज्ञानुष्ठानाभावात् इति तै० पाठः । + कायिकश्चन्नास्ति इति ते. पाठः ।

·२६४ तैत्तिरीये धारण्यके मिति)। यावती देवतास्ताः सा वेदविदि ब्रा- झणे वसन्ति तस्माद्दाह्मणेभ्यो वेदविद्या दिवे दिवे नमस्कुर्यान्नाश्लीलङ्कीर्तयेदेता एव देवताः प्रीणाति । ॥ १५॥ मेव', निन्दन्ति । ततो 'दितीयमग्निं', निन्दन्ति ततः 'हतीयं', 'स' गमनशीलं, 'वायु,' निन्दन्ति । अस्य वेदविदोऽग्निवा. वादित्यमायुन्ययोग्यत्वादेतस्मिन्नेव निन्दा। तेषां निन्दा इत्य- नेनैव मन्त्रेणादित्यादिरूपत्वलक्षणं वेदविन्माहात्म्यं दर्शितं ॥ अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति। ()"यावतीः • प्रोणाति" (C) इति। अग्निरवमा देवतानां विष्णुः परम इत्युक्त्वादग्नि- प्रमतयो विष्णुपर्यन्ता यावत्यो देवताः सन्ति ताः सर्वा: पाठ- तोऽर्थतश्च वेदविदि 'ब्राह्मणे वसन्ति' एकै कस्मिन् मन्ने एको देवः प्रतिपाद्यते। ते च मन्त्राः सर्वेऽध्ये तुर्वाचि अध्येतुर्मनसि च वर्त्तन्ते अतो वेदविदां ब्राह्मणानां मर्वदेवतात्मकत्वात् तेभ्यः प्रतिदिनं 'नमस्कुर्यात्', 'अश्लोलं' तदीयमशुभं किमपि* विद्य- मानमविद्यमानं वा न कीर्तयेत्। एतेन वेद विदः ब्राह्मणस्य सत्कारेण सर्वा अध्येता 'देवताः' परितोषयति ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ * किश्चिदपि इति ते. पाठः ।

·२ प्रपाठके १६ धनुवाकः । २६५ अथ षोडशोऽनुवाकः । (१ रिचत इव वा एप प्रेव रिच्यते यो याजयति प्रति वा गृह्णाति याजयित्वा प्रतिगृह्य वानश्नन्त्रिः स्वा- ध्यायं वेदमधीयीत । (विरावं वा सावित्री गा- अथ षोडशोऽनवाकः । अथ कस्यचिदयाज्यस्य याजने तथा कस्यचिदयोग्यस्य पुरुष स्य द्रव्यप्रतिग्रहे च प्रायश्चित्तत्वेन वाध्यायं विधत्ते । (१)"रिच्यत इव० वेदमधीयीत'(१) इति । 'यः' पुमान्, स्वयमापद्रहितोऽपि द्रव्यलाभादयाज्यं 'याजयति', निषिद्धं द्रव्यं वा प्रतिग्टहाति', म पुमानिह लोके 'रिच्यत इव' कीर्तिशुन्य दुव भवति, अहो दुरात्मायमेवन्धनिकोऽपि मन् द्रव्यलोभादन्यायं करोतोति सर्व जनास्तं निन्दन्ति तदिदमिह लोके रिक्तत्वं । तथा 'प्रेव रिच्यते' परलोकेऽपि प्रकर्षण रिक्त इव भवति, पुण्य लोकाभाव एव रिक्तत्वं, याजन प्रतिग्रहयोर्जीविकारूपेण शास्त्रेऽभ्युपगत- वात, निषिद्धयाजन प्रतिग्रहविषयमिदं द्रष्टव्यं । अतो द्रव्य- लाभात् 'याजयित्वा प्रतिग्टह्य वा', 'अननन्' भोजनरहितः, 'खाध्यायं' त्रिवारं स्वशाखाध्ययनरूपं वेदं, जपेत् ॥ तचाशकस्य पक्षान्तरमाह। (२)"चिरात्र वा . रेचयति * अधायातति ते. पाठः ।

·तैत्तिरीये चारण्यके यचीमन्वातिरेचयति। (२)वरो दक्षिणावरेणव वर स्पृणोत्यात्मा हि वरः ॥ १६ ॥ । (२) दति। पूर्वोकप्रकारेण रिकं स्वमात्मानं श्ररितं करोति अपकीर्ति पुण्यक्षयश्च निवर्तयेदित्यर्थः ।। पक्षदयेऽपि दक्षिणां विधत्ते। (३)"वरो दक्षिणा • स्पृणे- त्यात्मा हि वरः"(३) इति । गौ वर इति सूचकारेणोकत्वात् गौरवां 'दक्षिणावरेण', श्रेष्ठेन गाद्रव्येण, 'वरं' श्रेष्ठं ब्राह्मणं, 'स्पृणाति' प्रीणयति, यस्मात् 'वरः' गौरात्मैव, तस्मात् खेन समानत्वात् तया दक्षिण या खात्मानमेव दत्तवानिति कृत्वा तत्यापनिवृत्तियता ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ * गायत्रीच्छन्दकां सविटदेवताकां तत्सवितुर्वरेण्यमित्येतां ऋचं भोजनहितो दिनत्रयं 'रेचयति', पूर्वोक्त प्रकारेणावर्त यदित्यर्थः इति ते. पाठः। + गौरत्रेति ते. पाठः।

·२ प्रपाठके १७ चनुवाकः। २६७ अथ सप्तदशोऽनुवाकः । दुहे हवा एष छन्दासि या याजयति स येन य- ज्ञक्रतुना याजयेत् सारण्यं परीत्य शुचौ देशे स्वाध्याय- मेवैनमधीयन्नासीत। तस्यानशनं दीक्षा स्थानमुप- . अथ सप्तदशोऽनुवाकः । पूर्वमनापदि दुय्याजनस्य प्रायश्चित्तमुकं । इदानीमा- पदि तद्याजनस्य पूर्वस्माद ल्पं प्रायश्चित्तं विधत्ते। (१)"दुहे हवा अधीयवासीत"(१) इति। 'यः' पुमान्, धनाभावे जीवना- भावात् प्राणरक्षणाय* अयाज्यमपि पुरुषं 'याजयेत्' । एतच वाजसनेयके दर्शितं, प्राणस्य वै सम्राट कामेभ्य अयाज्या या- जयत्य प्रतिग्टह्यस्य प्रतिग्रहातीति। ईदृशः पुमान् 'छन्दांसि', तव प्रतिग्रहे कियान् मन्त्रान रिकोकरोति फलरहितान् करोति तत्परिहारार्थ 'येन', 'यजक्रतुना', या जितवान् ‘एन- मेव' क्रतुभागं, 'खाध्यायं', म पुमानरण्ये गत्वा पठन् ‘श्रामोत', तेन प्रायश्चित्तं सम्पाद्यते तत् सम्भावनाथं ध्यानार्थं वा ॥ तत्र यज्ञावयवान सम्पादयति। (२)"तम्यान शनं • समृ- द्धतरः”(२) इति। 'तस्य' प्रायश्चित्तार्थ वेदभागमध्येतुः पुरुषस्य, तावति काले यो भोजनपरित्यागः सैव 'दोचा'। यदतच्छुद्ध- * अन्नाभावे प्राणरक्षणाय इति F पाठः । + सम्राट समायायायाज्यं इति तैः पाठः । 262 ·२६८ तैत्तिरीये चारण्यके सद आसन५ सत्या वाग्जुहूर्मन उपभृत्धृतिर्बुवा प्रा- णो हविः सामाध्वर्युः स वा एष यज्ञः प्राण दक्षिणोऽन- न्तदक्षिणः समृद्धतरः(२) ॥ १७॥ देशरूपं 'स्थानं', ता एव 'उपमदः', यत् तत्रोपवेशनं मैव 'सुत्या'. सोमाभिषवः, येयमम्य ‘वाक्', सेयं 'जुहः, यत् 'मनः', सैव 'उपमृत्', या 'धृतिः', अनुष्ठेयार्थावधारणा, मैव 'ध्रुवा', यः 'प्राण:' तदेव 'हविः', यत् ‘माम' गायन, म एव 'अध्वर्यु', मोऽयं भावनारूप: 'यज्ञः', प्राणदक्षिण:' देहान्ने प्राणपरित्याग एव दक्षिणास्थानीयः, अतोऽनन्तदक्षिणत्वादयं यज्ञोऽतिशयेन समृद्धः,* उक्रयजसमाप्ती प्रभूतमन्नं देयमिति तात्पर्यार्थः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे यजुग- रण्यके द्वितीय प्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ * सेयं भावना याग एव दक्षिण स्थानीयः 'प्राण', अतो अनन्त- दक्षिणवादयं 'यज्ञः समद्धतरः'। प्राणो ह्य नन्तः सर्वभ्योऽपि वस्तुभ्यः अतिशयेन प्रियत्वात् सेयं भावनारूपसम्पन्नस्य दक्षिणोता। अथवा प्रायश्चित्तार्थ पाठरूपत्वम्य ‘स एघ यज्ञः', 'प्राणदक्षिणः', प्राणस्थिति- हेतुरनमेव तत्र दक्षिणा एतत् सर्वैरपेक्षितत्वादनन्तमित्युच्यते अनन्तदक्षिणत्वादेव ध्ययमतिशयेन समदः, उक्त यज्ञसमाप्तौ च प्रभूत. मनं देयमिति तात्पर्यार्थः । इति तै. पाठः ।

·२ प्रपाठक १९ घनुवाकः। २६६ (१) अथ अष्टादशोऽनुवाकः। कतिधाऽवकीर्णो प्रविशति चतुर्धेत्याहुब्रह्मवा- दिना मरुतः प्राणैरिन्द्रम्बलेन वृहस्पति ब्रह्मवर्चसे- नाऽग्निमेवेतरेण सर्वेण तस्यैतां प्रायश्चित्तं विदाच- कार सुदेवः काश्यपः। (यो ब्रह्मचार्यवकिरदमा- अथ अष्टादशोऽनुवाकः । प्रायश्चित्तार्थस्वाध्याय प्रमगादवकीर्णि प्रायश्चित्तमुच्यते । तदिधानार्थमादी प्रस्तौति । (१)"कतिधावकीर्णी • सुदेवः- काश्यपः"(९) इति । अवकीर्णं भग्नव्रतं ब्रह्मचारिणो रेतक- न्दनादिकं तद्यस्यास्ति स: 'अवकोण', तादृशः पुमान् खको- येरेवावयवैर्देवान 'प्रविशति' देवास्तदीयानवयवान् विना- शयन्ति, तत्र कतिभिः प्रकारैरेवं प्रविशतोत्येवमभिज्ञम्य प्रश्नः। तत्राभिज्ञाः 'ब्रह्मवादिनः', चतुर्भि: प्रकारेरित्यत्तरमाहुः । त एव प्रकाराः स्पष्टोक्रियन्ते। खकोयै: 'प्राणैर्मस्तः', देवान् 'प्रविशति'। 'बलेनेन्द्रं प्रविशति', 'ब्रह्मवर्चमेन', 'हहस्पति', 'प्रविशति' । 'इतरेण 'मर्वण' वागादिना 'अग्निमेव प्रविशति' । मरुदादयोऽस्थ प्राणानपहरन्तीत्यर्थः । कम्य पस्य पुत्रः सुदे- वाख्यः कश्चिदृषिस्तस्यैतस्य दोषस्य प्रायश्चित्तं निश्चितवान् । तदिदं प्रायश्चित्तं विधत्ते। (२)“यो ब्रह्मचार्य • आत्मन्- ·२७० तैत्तिरीये चारण्यक वास्यायाराच्यामग्निं प्रणीयोपसमाधाय विराज्य- स्योपघात जुहोति कामावकोणास्म्यवकीणीस्मि काम कामाय स्वाहा कामाभिद्रुग्धोस्भ्यभिद्रुग्धोस्मि काम कामाय स्वाहेत्यमृतं वा आज्यममृतमेवात्मन्यते । (र हुत्वा प्रयताञ्जलिः कवातिर्यग्निमभिमन्वयेत(२)। (४"सं मासिञ्चन्तु मरुतस्ममिन्द्रः संवृहस्पतिः। सं मा- यमग्निः सिञ्चत्वायुषा च बलेन चायुष्मन्तं करोत धत्ते"(२) इति । 'प्राज्यस्योपघात' भाज्यमुपहत्योपहत्य मकृत् मकृदादाय 'दिर्जहोति'। तत्र प्रथममन्त्र स्यार्थः । हे 'काम- देव', 'अवकीर्णाऽस्मि' त्वत्प्रेरण या व्रतभ्रंश लक्षण मवकरं प्राप्तोऽस्मि । पुनरुतिरनुतापप्रकट नार्था। अवकर परिहारार्थं 'कामाय', देवाय स्वाहुतमिदमस्तु । 'अभिद्रुग्धः' व्रतभ्रंश लक्ष- णमभिद्रोहं कृतवान्, 'अस्मि', अन्यत् प्रथममन्त्रवत्। श्राज्य- प्रशंसनमत्र श्राज्यस्य देवप्रियत्वेन अमृतत्वात् तद्धोमेनावकर- परिहाररूपं 'अमृतं', स्वात्मनि सम्पादयति ॥ उत्तरकर्त्तव्यं विधत्ते । (२)"हुत्वा प्रयताञ्जलिः • मन्त्र- येत' (२) इति। करयोः सम्पुटीकरणमञ्जलिः तस्य प्रयतत्व निश्छिद्रत्वं 'कवातिर्यक्' ईषत्तिरश्चीनशरीरः, नात्यन्तमभि- मुखोनापि परा राङ्मुखः 1: अपि तु पार्श्व स्थितः ॥ अभिमन्त्रणे मन्त्रं दर्शयति । (४)"सं मासिञ्चन्त • करोत ·२ प्रपाठके १८ अनुवाकः । २७१ मेति । (4)प्रतिहास्मै मरुतः प्राणान् दधति प्रतीन्द्रो बलं प्रति वृहस्पतिब्रह्मवर्चसं प्रत्यग्निरितरः सर्व सव- तनुर्भूत्वा सर्वमायुरेति(५) । (६)विरभिमन्त्रयेत विपत्या हि देवाः(६) । (यो पूत इव मन्यत स इत्थं जुहुयादि- त्यमभिमन्त्रयेत पुनीत एवात्मानमायुरेवात्मन् धत्ते। IT मेति"(४) इति । 'मरुतः', देवाः प्राणैर्विशीर्ण 'मां', 'श्रासिञ्चन्तु', पुनः सम्भूय सिक्रमाप्यायितं कुर्वन्तु। एवमिन्द्रादिषु योज्यं । किञ्च 'आयुषा , 'बलेन', वयःसंयोज्य मम्पूर्मायुर्युक्तं कुर्वन्तु ।। अनेनोपस्थानेन पूर्वोक्तदोषसमाधानं दर्शयति । (५)"प्रति- हास्मै • सर्वमायुरेति”(५) इति । 'अस्म' यजमाना), 'मरुतः', देवाः 'प्राणान् प्रतिदधति' प्रतिष्ठापयन्ति* एवमिन्द्रादयोऽपि । ततोऽयं 'मर्वतनुः' सम्पूर्ण सर्वावयवः, 'भूत्वा', सम्पूर्णम् 'श्रायुः', प्रानति॥ अभिमन्त्रणस्यावृत्तिं विधत्ते। ()"त्रिरभिमन्त्र येत त्रिषत्या हि देवाः”(६) इति। त्रिवारानुष्ठाने सत्य मिदं न तु कपटरूपमिति विश्वासो येषां देवानान्ते 'विष त्याः' । उक्तं प्रायश्चित्तं पापान्तरेऽप्यतिदिशति । (9)“योपूतः आत्मनधत्ते"(७) इति। निश्चितस्थावकरस्थाभावे कस्यापि पा- पस्य सम्भावनयाई 'अपूतः', इति ‘यः', शङ्कते 'मः', अपि पूर्वी- पुनरर्पयन्ति इति ते. पाठः।

·तैत्तिरीये चारण्यके २७२ (८)वरो दक्षिणा वरेणैव वर५ स्पृणोत्यात्मा हि वरः८॥ ॥ १८॥ अथ कोनविंशोऽनुवाकः । (भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये स्वः प्रपद्ये भूर्भवः स्वः प्रपद्ये ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्रपद्येऽमृतकोशं प्रपद्ये कहोमाभिमन्त्रणे कुर्यात्, म पुमान खात्मानं शोधयित्वा खात्मनि सव्वं 'श्रायः', सम्पादयति ॥ तत्रोभयत्र दक्षिणां विधत्ते। (८)“वरो दक्षिणा • स्पृणे- त्यात्मा हि वरः"(८) इति । पूर्ववड्याख्येयं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुग- रण्यके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ S अथ एकोनविंशोऽनुवाकः । इदानीं सर्वयागारम्भेषु श्रायुष्करं ब्रह्मोपस्थानं विधित्- सुस्तनमन्त्रमाह । *अथवा सायङ्कालीन सन्ध्यावन्द नादू, ध्रुवमण्डले परब्रह्मोपम्यानार्थ मन्त्रमाह । (१)"भूः प्रपद्ये कश्यपस्य"(१) इति । य एते पृथिव्यादयस्त्र यो लोका यश्च यषां * अथवेत्यादि पाठा • पुस्तके नास्ति ।

·२ प्रपाठके १६ अनुवाकः । २७३ चतुजीलं ब्रह्मकोशं यं मृत्युनीवपश्यति तं प्रपद्ये देवान् प्रपद्ये देवपुरं प्रपद्ये परीस्तो वरीयता ब्रह्मणा वर्म- 'लोकानां त्रयाणां तत् मर्व 'प्रपद्ये' प्राशामि, लोकानां सङ्घः तत् सर्वं 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि, 'ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्म को प्रपद्यऽमृतं प्र- पद्येऽमृतकोशं प्रपद्ये' । ब्रह्मशब्देन चतुर्मुखस्य शरीरमुच्यते तम्य कोश: स्थानं जनलोकः, अमृतशब्देन विराटकारणभूतं सूत्रा- त्मरूपमुच्यते, तस्य कोशः स्थान मव्यकं एतच्चतुर्विधं 'प्रपद्ये' भजामीत्यर्थः । 'चतुजालं' चतुर्विधा अन्नमयप्राणमय मनो- मयविज्ञानमयाः कोशाः जालवत् श्रावरका य त्य, पञ्चकोशं 'यं' प्रानन्दमयं, 'मृत्युर्नावपश्यति' नहि तम्य कारणरूपस्य कार्यदिनाशोऽस्ति, तादृशं काशमहं 'प्रपद्ये'। 'देवान्', इन्द्रा- दोन, तेषां पुरं 'देवपुरं', च 'प्रपद्ये', 'अहं', णा', 'वर्मणा' कवचरूपेण परमात्मना, ‘परीतः' परितो वेरितः, 'वरोतः' पुन: पुनर्वरितः, तथा 'कश्यपम्य तेजसा' कश्यपम्य प्रेक्षकस्य कश्यपः को भवतीति न्यायेन सर्वमाक्षि ईश्वरस्य तेजमा, ‘परिवृतः', 'अहं', ईदृशो रक्षकाचं ब्रह्मा तदुपम्यानेन मृत्युन्तरामीत्यर्थः ॥ तेन 'ब्रह्म- F पुस्तके 'त्रयाणां' पदस्थाने सङ्घः इति पाठा वर्तते + लोकानां त्रयाणामिति ते. पाठः । 1 मत्युन्तरामीत्यभिप्रायः इति F पुस्तक पाठः । 2.

·२७४ तैत्तिरीये चारण्यके णाहन्तेजसा कश्यपस्य(१) । (२)यस्मै नमस्तच्छिरो धर्मों मूधानं ब्रह्मातराहनुर्यज्ञोऽधरा विष्णुर्हदय संवत्सरः प्रजननमश्विना पूर्वपादावचिमध्यं मित्रावरुणावपर- पादाग्निः पुच्छस्य प्रथम काण्डं तत इन्द्रः स्ततः प्रजापतिरभयं चतुर्थ५(२) । (२)स वा एष दिव्यः शा- . ब्रह्मोपम्थान काले सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्थ शिशुमारा- ख्यजलग्रहरूपत्वं ध्यानार्थं दर्शयति। (९)"यसमै नमस्तच्छिरो . प्रजापतिरभयञ्चतुर्थ (२) इति । 'यम्म' परब्रहाणे, 'नमः' मैः नमस्कारः क्रियते, 'तत्' परं ब्रह्म, अत्र शिशुमाराख्यध्या- तव्यस्य जलग्रहस्य 'शिरः उत्तमाङ्गम्थानं, योऽयमनुष्ठेयः 'धर्मः', म: 'मूर्द्धीनं' मूर्द्ध स्थानीयः, शिरमा मूर्धश्चैक स्मिन्नेवायतने ऊर्ध्वाधोभागभेदेन भिदाऽयं चतुर्मुखः 'ब्रह्मा', सोऽयं तस्य ग्रहस्य 'उत्तरा हनुः', यः 'यज्ञः', सः 'धरा हनुः'। यः 'विष्णुः', सेोऽयं हृदयस्थानीयः । य: 'संवत्सरः', तत् 'प्रजननं' इन्द्रिय स्थानीयं,* यो 'अश्विनौ', तो तस्य ग्रहस्थ 'पूर्वपादा', योऽयमत्रिमुनिः, सोऽयं मध्यशरीरं, यो 'मित्रावरुणे।' देवा तो 'अपर पादौ', शिशुमारस्य पुच्छ वहवो भागाः, तत्र 'अग्निः पुच्छस्य', 'प्रथमं काण्ड' प्रथमा भाग:, 'ततः' तदूर्व, ‘इन्द्रः तत्प्रजननमित्यादिस्थाने सोऽयं प्रजननेन्द्रियस्थानीयः इति F पुस्तकपाठः।

·२ प्रपाठके १६ धनुवाकः। २०५ क्वरः शिशुमारस्तरह। य एवं वेदाप पुनर्मत्युञ्जयति जयति स्वर्ग लोकं नाध्वनि प्रमीयते नागौ प्रमोयते नासु प्रमीयते नानपत्यः प्रमीयते लब्धान्ना भवति । "ध्रुवस्त्वमसि ध्रुवस्य क्षितमसि त्वं भूतानामधिपतिरसि । द्वितीयो भागः, 'ततः' अप्यूचं, 'प्रजापतिः', हतीयो भागः,ततो- ऽपि परतः 'अभयं' भयरहितं, परं ब्रह्म *चतुर्थो भागः ॥ एवं ध्यातव्यानवयवान सम्पाद्यावयविनं मन्दर्शयति । "स वा शिशुमारस्त५ह"(ई) इति । यस्मै नमस्तच्छिर इत्या- दिना अभयं चतुर्थीमत्यन्तेन वाक्यंन योऽयं निरूपित: 'एषः', 'दिव्यः' दिवि भवः, 'शाक्करः' अत्यन्त शकिमान, शिशून मार- यति मुखेन निगरतीति 'शिशुमारः' जल ग्रह विशेषः, महि ज- लमध्येऽत्यन्त विवृतेन मुखेन मनुष्यान ग्टह्णातीति ॥ यदेवं ध्यातव्या ग्रहो निरूपितः, तयानं तत्फलञ्च दर्थ- यति। (४)"य एवं • लब्धान्नो भवति"(४) इति । 'यः' पुमान्, दिव्यं शिशुमारं 'वेद' मनमा ध्यायति, म 'पुनः', 'अपमृत्युञ्ज- यति' मार्गादिमरणरूप अपमृत्युविश षश्च न भवति, दुर्मरण- न्तस्य न भवतीत्यर्थः । 'लब्धान्नः' सर्वत्र सुलभान्नो भवति ॥ अथ ध्यानानन्तरमनुमन्त्रण मन्त्र माह । (५) "ध्रुवस्वमसि . * चतुर्थं ब्रह्मेति तै० पाठः । + तदेव इति ते. पाठः । 212 ·तैत्तिरोये यारण्यके त्वं भूताना श्रेष्ठसि त्वा भूतान्युपपर्यावर्त्तन्ते नमस्ते नमः सर्वन्ते नमो नमः शिशुकुमाराय नमः ॥ १८ ॥ शिशुकुमाराय नमः' (५) इति । अनेन मन्त्रेणेद मुखो भृत्वा ध्रुवमण्डलं पग्यन् शिशुमाररूपेण तमुपतिष्ठेत । हे शिशुमार 'त्वं ध्रुवोऽमि' विनाशहिताऽमि । तथा 'ध्रुवम्च' जगत आका- शादेः, 'क्षितं' निवासस्थानं,'असि' । 'भूतानां' सर्वेषां प्राणिनां, 'वं अधिपतिरसि',अत एव 'भूतानां', मध्ये 'श्रष्टाऽमि'। 'भूता- नि', सर्वाणि त्वामुपेत्य परितः संवन्त, तस्मात् 'त' तुभ्यं, नमः', 'सर्व जगत्, 'ले। तव अधीनं, तथा मति 'नमः सर्व त्वदीयाय सर्वस्मै नमः । तथा 'ते नमः' सर्वस्य स्वामिने तुभ्यमपि नमः । किं बहुना 'नम: शिकुमाराय नमः' शि- शुमारम्य जलग्रह विशेषम्य कुमागे बालकः तदाकारो यो ध्रुवः तस्मै नमस्कागाऽस्तु । उभयतो नमस्कार दयमादराथं ॥ श्रस्तु, यत् इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रण्यके द्वितीय प्रपाठके एकोनविंशाऽन वाकः ॥ १६ ॥ पि शुमार कुमाराय इति F पुस्तक पाठः । + जात तस त इति F पुस्तकपाठः ।

·२ प्रपाठके २० अनुवाकः । अथ विंशोऽनुवाकः । "नमः प्राच्य दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्ये- ताभ्यश्च । (२'नमो नमः दक्षिणायै दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमः प्रतोयै दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नम- उदीच्य दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमोनम अवाय दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्ये- ताभ्यश्च नमो नमोऽधरायै दिशे याश्च देवता रतस्यां प्र- तिवसन्येताभ्यश्च नमो नमोऽवान्तरायै दिशे याश्च दे- अथ विंशोऽनुवाकः । सन्ध्यावन्दनाङ्गत्वेन शिशुमारोपम्थानमुकं अथ दिगुप- स्थानमुच्यते । तत्र प्रथम मन्त्रमाह। “(१)नमः प्राची दिशे याश्च • प्रतिवसन्येताभ्यश्च"(१) इति। एते मन्त्रा: प्रथममन्त्र वया- ख्येयाः ॥ अथ मन्युपस्थानमन्त्रं दर्शयति । (२)"नमो नमो • मुनि- भ्य च नमः” इति । नमस्कारादिक एको मन्त्र उभयतो नम- स्कारो द्वौ मन्त्री । 'गङ्गायमुनयोः', मध्ये पुण्य प्रदेशेषु तपाऽ- ·तैत्तिरीये चारण्यके वता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमो गङ्गायमु- नयोर्मध्ये ये वसन्ति ते मे प्रसन्नात्मानचिरञ्जीवितं बर्द्धयन्ति नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च नमो नमो ग- गायमुनयोमुनिभ्यश्च नमः(२) ॥२०॥ सह, रक्षा मि, यद्देवाः सप्तदश यददीव्यं पञ्चदश, श्रायुष्टे चतुर्वि शत्', वैश्वानराय पविशतिः, वात- रसना ह, कूश्माण्डः, अजान ह, पञ्च', ब्रह्मयज्ञेन, ग्राम, मध्यन्दिने, तस्य वै मेघः, तस्य वै हौ , रिच्य- ते, दहे है, कतिधावकीर्णी, भूः, नमः प्राच्यै विशतिः ॥ हरिः ॐ॥ तत् सत् ॥ , धिका ये केचन 'मुनयः', वमन्ति, ते सर्वेऽपि प्रमन्नचित्ता भृत्वा मम चिरमायुर्वृद्धिं कुर्वन्तु तेभ्यः ‘नमः' । उत्तरी द्वा मन्त्री भक्त्यतिशयद्योतनार्थो । तत्रापि नमःशब्द इयोपेतत्वमभ्यामार्थ । तदेवस्मिन् प्रपाठके स्वाध्यायविधिः प्राधान्येन प्रतिपादितः, तत्प्रसङ्गाच्छुद्धिकारणं सन्ध्यावन्दनादिकं मर्व प्रतिपादितं ॥ आदर्णे दण्डपातभ्रमेण मूले त्रयस्त्रिंशत् कण्डिका दृश्यन्ते । + पूर्वोक्त कारणेन द पामध्ये सप्तकाण्डका रव मूले दृश्यन्त । * रतद्दशतावपि दण्डपातममा दृश्य। ६ एतावपि दण्डपातमभः ।

·२ प्रपाठके २० अनुवाकः । २७६ सह, ब्रह्मयज्ञेन, विशतिः॥ नमो ब्रह्मणे नमा अस्त्वमये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो वि- ष्णवे वृहते करोमि ॥ ॐ शान्तिः ३॥ ओम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमींश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ ममाप्तोऽयं द्वितीयः प्रपाठकः ॥ 2M ·तैत्तिरीये श्रारण्यके बतीय प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः ॐ। तच्छं योरावृणीमहे। गातुं यज्ञाय। गातुं यज्ञ- पतये। दैवी स्वस्तिरस्तु नः। स्वस्तिमानुषेभ्यः। ऊर्ध्व जिगातु भेषजं। शन्नो अस्तु हिपदें। शं चतुष्यदे। ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ओम् ॥ तैत्तिरीये आरण्यके बतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । श्रीगणेशाय नमः । यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ खाध्यायब्राह्मणं प्रोक्तं द्वितीये हि प्रपाठके। चातुर्होत्रचितमन्त्रा वक्ष्यन्तेऽस्मिन् प्रपाठके* * हतीयके इति F पुस्तक पाठः ।

·३ प्रपाठके १ अनुवाकः। २८१ (१)चित्ति सुक । चित्तमाज्यं। वाग्वेदिः। आधीतं वहिः। केता अग्निः। विज्ञातममिः । वाक्पतिहोता। ब्राह्मणग्रन्थस्य हतीयकाण्डे द्वादशप्रपाठके ब्रह्म वै चतुही- तार इत्यस्मिन्ननुवाके चातुर्हात्रचितेब्राह्मणमुकं नतु तन्मन्त्रा- स्तोताः । तेषामरण्येऽध्येतव्यत्वात् । अतोऽस्मिन् प्रपाठके तन्मन्त्रा उच्यन्ते। तत्र प्रथमानुवाकोत मन्त्राणां विनियोगो ब्राह्मण एवं समानातः, पुरस्ताद्दशहोतारमुदञ्चमुपदधाति यावत्पदमिति । तत्पाठस्तु । (१)"चित्ति सुक् • समाध्वर्युः"१) इति । श्रादी मिसृक्षुः प्रजापतिः सृष्ट्यधैं केन विधानेन* श्राध्यात्मिकेने टवान्। तद्यागवर्तिनः सुगादयः एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपाद्यन्ते । अत्र 'चित्तिचित्त'शब्दाभ्यां निर्विकल्पकमवि- कल्पकभेदजनकावन्तःकरण वृत्तिभेदो विवक्षिती। 'वाक', प्रसिद्धा। 'पाधीतं' उच्चार्यमाणं । 'केतविज्ञात'शब्दाभ्यां नि- विकल्पकसविकल्पक ज्ञानविषयावभिधीयते । 'वाक्पति'शब्देन वाचः प्रवर्तकः कण्ठताल्चादि स्थानेषु संयुज्यमानो वायुरुच्यते । 'मनः प्राणी' प्रसिद्धौ। 'साम'शब्देन तद्धे तुः खरोचारण- शकिरुच्यते।। एवं चित्यादयो दश शरीरगताः पदार्थविशेषाः सुगादयो दश पदार्था होमनिष्पादकाः। 'अग्निशब्ददयेन चारवनीयगाईपत्या विवक्षिती। 'उपवक्तृ'भब्देनानुवचनकर्त्त- * केनचिद्यागेनेति F पुस्तक पाठः । + तहेतुर्वर्साच्चारणशक्तिरच्यते इति तै० पाठः । 2M2 ·२८२ तैत्तिरीये धारणके मन उपवक्ता। प्राणो हविः। सामाध्वर्युः ॥ (२'वाच- स्पते विधे नामन्। विधेम ते नाम। विधेल्वमस्माकं यदा प्रोक्ष- जीतु:* पुरा प्रैषवका मैत्रावरुणो विवक्षितः । णादिष्वनुज्ञायां पृष्टायां ब्रह्मा ममोपे स्थिते ॐ प्रोक्षेत्यादिना तदनुज्ञां वक्ति तस्मादयमुपवता। चित्याद यः शरीरगत- पदार्था: सुगादिरूपा इति वाक्यार्थः । अस्मिन् मन्त्र सुगा- दीनां होममाधनानां दशानामभिहितत्वादयं मन्त्रो दश- होनेत्युच्यते । सोऽयं मन्त्रस्य पूर्वभागः, तस्य चावयवाः पृथ- गिष्ट का मन्त्राः, तत्र चित्तिमुक्तया देवतयाङ्गिरस्वध्रुवासी- देति। एवमुपधानप्रकारो द्रष्टव्यः। एता दशेष्टका उप- घेयाः ॥ मन्त्रस्य योऽयमुत्तरो भागो ग्रहाख्यः तेन ग्रहेष्टकामुप- दधाति । तथा च ब्राह्मण मान्नातं। यथावकाशं ग्रहानिति । तच ग्रहभागमाह। (२)"वाचस्पते । नृम्णन्धात् खाहा"(२) इति। हे 'वाचस्पते' वाचः पालक, हे 'विधे' जगदिधातः, हे 'नामन' सर्वस्य वशीकर्तः, 'ते' तव, 'नाम', 'विधेम' । अस्मदनुग्रहकारी देवोऽयमित्येवं प्रसिद्धिं कुर्मः, यदा नमनं प्रवीभावं सम्पादयामः । 'त्वं', अपि 'अस्माकं', 'नाम विधः', देवेषु मध्ये यजमानोऽयं यथाशास्त्र इतवानिति प्रसिद्धिं कुरु । अनुवच न कर्तु हाल इति तैः पाठः ।

·३ प्रपाठके १ अमुवाकः । २८३ नाम। वाचस्पतिः सोम पिबतु। आस्मासु नम्ण- न्धात् स्वाहा(२) ॥१॥ अध्वर्युः पञ्च च ॥१॥ अयं 'वाचस्पतिः', मदीयेषु यागेषु 'सोम'मदृश माज्यं 'पिबतु', 'अस्मासु' होमकर्टषु, 'नृम्णं', अपि जितं धनं*, 'अधात्' सम्पादयतु, दमं वृत्तान्तमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह । अत्र वाचस्पत इत्यादि नृम्णन्धादित्य न्तो ग्रहभागः। एतेषां मन्त्राणामुपधाने विनियोगः । तत्र तत्र वाचनिका: ते च ब्राहाणे। दितीयकाण्डे द्वितीयत्तीयप्रपाठकयोः प्रपञ्चिताः । तेषु होमाहोमविषयभेदेन कश्चिद्विषय आपस्तम्बेन दर्शितः । यत्र होमार्थाः सङ्ग्रहाः स्वाहाकाराः, यत्राहामार्था: अग्र- हाच अस्वाहाकारा इति । सेोऽयं न्याय उत्तरेवपि मन्त्रे- स्वनुमन्धेयः । तदेवमस्मिन्ननुवाके दशहोर मन्त्रोऽभिहितः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीय प्रपाठके प्रथमाऽनुवाकः ॥ १ ॥ * 'तृणं अपेक्षितं धनमिति ते. पाठः। + मन्त्राणामुपधानब्राह्मणे विनियोगः प्रकरणसिइश्चातुईत्रिबा. झणे वाचनिकच इतरे वाचनिका इति ते. पाठः । F' पुस्तके तैल- झाक्षर पुस्तक वत् पाठः केवलं वाचनिकश्चेति शब्दात् परं इतरे तु विनियोगा इत्यधिकः । * ब्राह्मणस्पति • पाठः।

·२८४ तैत्तिरीये धारण्यके अथ द्वितीयोऽनुवाकः । ("पृथिवी होता। धारध्वर्युः। रुद्रोऽनोत् । रहस्य- तिरुपवक्ता)। (वाचस्पते वाचो वीर्येण । सम्भृततमे- नायक्ष्यसे । यजमानाय वाय। पा सुवस्करऽस्मै। वाच- अथ द्वितीयोऽनुवाकः । . अथ चतुरमन्त्र उच्यते। तस्य च विनियोगो ब्राह्मणे चाभिहितः। दक्षिणतः प्राञ्चं चतुतारमिति। तत्पाठस्तु । (१)"पृथिवी होता रहस्पतिरुपवता"(१) इति। मेोऽयं होभागः, तत्र पृथिव्यादयः प्रसिद्धवाः, तथा होत्रादयश्च । उपचकृशष्रेन ममोपे स्थित्वा तत्सत्कर्म स्खन जानानी ब्रह्मा विवक्षितः ॥ अथ ग्रहभागमाह । (२)"वाचस्प ते • जजनदिन्द्रमिन्द्रि- याय स्वाहा"(२) इति। हे 'वाचस्पते', अत्यन्तसम्पादितेन मन्त्रात्मकाया 'वाचः', सामर्थन त्वमासमन्तात् 'यक्ष्यसे । 'अस्म' यजमानाय, 'वाय' वरणीयं, 'सुवः' स्वर्ग, 'प्राकः' सम- न्तात्, 'कुरु'। अयं 'वाचस्पतिः', अम्मदीयेषु यागेषु 'मोम पिबति'। 'इन्द्र' देवं, इन्द्रियममृद्ध्यर्थं 'जजनत' जनयतु, प्रेरयत्वित्यर्थः । तदेतदुद्दिश्य जुहुधीति खकीया वागाह ॥

·३ प्रपाठके ३ घनुवाकः । २८५ स्पतिः सोम पिबति। जजनदिन्द्रमिन्द्रियाय स्वाहा ॥२॥ पृथिवी होता दर्श॥२॥ अथ तृतीयोऽनुवाकः । (१)अग्निहोता। अश्विनाध्वयूं । त्वष्टामीत्। मित्र उपवक्ता । (सामः सोमस्य पुरोगाः । शुक्रः शुक्रस्य इति मायनाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ बतीयाऽनुवाकः। अथ पञ्चहोरमन्त्र उच्यते। तदिनियोगो ब्राह्मणे एवमा- भातः । पश्चादुदचं पञ्चहोतारमिति । तत्पाठस्तु । (१)"अग्नि- होता मित्र उपवता"(१) इति। अन्यादयः प्रसिद्धाः । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्येवमध्वयुदित्वेन होरपञ्चकं पूरणीयं ॥ अथ यहभागमाह। (२)"मोमः सोमस्य • श्रुतः वाहा"(२) इति। योऽयं देवतात्मकः 'सोमः', सोऽयं लतात्मकस्य याग- ० ·२८६ तैत्तिरोये चारण्यके पुरोगाः। श्रातास्त सोमाः। वातापेहवनश्रुतः इन्द्र खाहा(२) ॥३॥ अग्निहाताष्टौ ॥३॥ अथ चतु थोऽनुवाकः। (१'सूयन्ते चक्षुः। वात प्राणः। द्यां पृष्ठं। अन्तरिक्ष- देशं प्रत्यागमने पुरतो गच्छति । 'शुक्रः' भासको देवतादि- प्रकाशको मन्त्रः, 'शुक्रस्य' ग्टह्यमाणतया भासमानस्य सोमस्य, पुरतो गच्छति श्रादी मन्त्रं पठित्वा पश्चात् मोमो ग्टह्यते । हे 'इन्द्र', 'ते' त्वदर्थं, एते 'सोमाः', 'श्राता:' पक्काः, श्रा- श्रिता वा। कीदृशस्य ते। वायुवदाप्नोति सहसा गच्छतीति 'वातापिः', तस्य । हवनमाहानं श्टणातीति हवन श्रुत', तस्य । एतदर्थं जुहुधीति खकीया वागाह ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके ढतीय प्रपाठके हतीयोऽनवाकः ॥ ३ ॥ अथ चतुथाऽनुवाकः । अथ षड्डोनमन्त्र उच्यते। विविधस्तम्मन्त्रः। अस्मिंश्च- ·३ प्रपाठके ४ अनवाकः। २७ मात्मा। अङ्गैर्य। पृथिवो५ शरीरः) । (२)वाचस्पते. वा- . - तुरनुवाके प्रोतः सूर्यन्ते चक्षुरित्येकः । षष्ठानुवाके प्रोको वाग्चोतेत्यपरः। स एव चातुरचयने प्रयोकव्यः । ग्घोता षड्डाहणामित्येवं तद्ब्राह्मणे निर्देशात् । सूर्यन्ते इत्यस्य तु पशुबन्धादौ विनियोगः । स च होहब्राह्मण काण्डे पद्यते । परबन्धेन यक्ष्यमाणः षड्ढोतारं मनसानु द्रुत्याहवनोये जुहु यादिति। तन्मन्त्र पाठस्तु । (२)"सूर्यन्ते चक्षुः पृथिवोy शरीरैः (१) दूति। हे पशो योयं 'सूर्यः', म: 'ते चक्षुः', यो वायुः म: ते 'प्राणः'। तथा* पविषये द्विगुप्रेषे समानायते । सूर्यञ्च- दुर्गमयतात् । वातं प्राणमन्ववसृजतादिति । या द्यौः सः पृष्ठ- भागः, उपरिवर्तित्वसाम्यात् । यदिदं 'अन्तरिक्ष', तत्त्वदीयो जीवात्मा, मध्यवर्त्तित्वमाम्यात्। यानि हृदयादीन्यङ्गानि तैः 'यज्ञ', सम्पादयतीति शेषः । यान्यन्यान्यस्थादोनि शरीरगता- नि तैः 'पृथिवीं', प्राप्नुहोति शेषः । सूर्यन्ते चक्षुरित्यादा- वपि त्वदीयं चक्षुः सूर्य प्राप्नोस्विति वा योजनोयं । अथ वा वक्ष्यमाणं वाचस्पतिसम्बोधनमनूद्य चक्षुः सूर्यरूपं जानी- यादित्येवं वाचस्पतिपरतया मन्त्रे योज्यं । होमनिष्याद कस्य पशो: चक्षुरादीनि षडङ्गान्यत्रोक्तानि इत्यस्य मन्त्रस्य षड्डो- ते तत्वं ॥ * तथा चेति F पुस्तकपाठः ।

·२ तैत्तिरीये श्रारण्यके ऽच्छिद्रया वाचा। अच्छिद्रया जुहा। दिवि देवाधर होचामेरयस्व स्वाहा(र) ॥१॥ सूयन्ते नव॥ अनु० ४॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः। (१)महाहविहीता। सत्यहविरध्वर्युः। अच्युतपाजा अथ ग्रहभागमाह। (२)“वाचस्पतेऽछिद्रया • होचामे- रयस्व स्वाहा' (२) इति। हे 'वाचस्पते', 'अच्छिद्रया', 'वाचा' स्वाक्षरसम्पूर्णेन मन्त्रेण, 'अच्छिद्रया जुहा' घृतसम्पूर्ण या सुचा, 'देवावृधं देवानां वर्धयित्रों, 'होत्र' होमक्रियां, दिवि' धुलोके, ‘एरयस्व' सर्वतः प्रेरय, एतमर्थमुद्दिश्य जुड़धीति स्वकीया वागाह॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । अथ सप्तहोलमन्त्र उच्यते। तस्य च विनियोगश्चातुर्योत्र- ब्राह्मण एवमाक्षातः । उपरिष्टात् प्राञ्च५ सप्तहोतारमिति।

·३ प्रपाठके ५ लानुवाकः । २४ अमोत्। अच्युतमना उपवक्ता। अनाधृष्यश्चाप्रतिधृ- ष्यश्च यज्ञस्याभिगरी। अयास्य उहाता)। (२)वाचस्पते हृदिधे नामत् । विधेम ते नाम । विधेस्त्वमस्माकं नाम। तत्पाठस्तु । (१)“महाहविहाता • अयास्य उगाता"(१) इति। महाहविः सत्य हविः दूत्याद्या: यास्यान्ता: सप्तमङ्ख्याका महर्षयः तन्महर्षिवरूपा अत्र त्या हात्रादयः ‘यज्ञम्य' मोम यागस्य, 'अभिगरौ' अभितः उहातुः पुरस्तात् पश्चाच्च ग्टहीत प्रस्तार प्रतिहारभागी गायेत इति प्रस्तावप्रतिहारावभि- गरौ। होताध्वर्युरानोथ्री ब्रह्मा प्रस्ताता प्रतिहगातेति सप्तमङ्ख्याका होमनियादका अबोका इति अर्थ मन्त्रः सप्तहो- तेत्युच्यते ॥ अथ ग्रहभागमाह । (२)"वाचस्पते • पृथिव्यै स्वाहा"(२) इति। हे 'वाचस्पते', हे 'हृदिधे' हृदयस्य विधातः, चित्त प्रेरकेत्यर्थः । हे 'नामन्' सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणयुक्त* 'ते' तुभ्यं, 'नाम' नमनं प्रणतिं, 'विधेम' कुर्मः । 'वं', च 'अस्माकं', 'नामविधेः' देवानां मध्ये मम्यक् यष्टवान् इति प्रसिद्धं नामधेयं कुरु। अयं 'वाचस्पतिः', 'साम', 'अपात्' पीतवान् । 'दैव्यस्तन्तुः' महे इविःस्वीकारार्थ ागतो देवसम्बन्धी सन्तान:, माच्छेदि' कदा- सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणहेतुयुक्त इति ते. पाठः । 2 N 2 ·तेत्तिरीये चारण्यके वाचस्पतिः सोममपात्॥मा दैव्यस्तन्तुम्छेदि मा मनु- व्यः। न मा दिवे। नमः पृथिव्यै स्वाहा(२) ॥१॥ अपात्, त्रीणि च ॥ अनु० ५॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । (३'वाग्योता। दीक्षा पत्नी। वाताऽध्वर्युः। श्रापोऽभि- चिदपि विच्छिन्नो माभूत् । तथा 'मनु व्यस्तन्तुः' ऋत्विक्प्रवा- होपि, विच्छिन्नो माभूत्। द्यावापृथिवीभ्यां 'नमः', अस्तु । तमिममर्थमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्य के हतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः। अथ द्वितीयः घडोहमन्त्र उच्यते। तम्य च विनियोग- खात्रिब्राह्मणे समानातः । उत्तरतः प्राञ्च५ षड्योतारमि- ति। तत्पाठस्तु । (१)“वाग्घोता • तपसि जुहोमि"(१) इति । येयं यजमानस्य 'वाक्', मेयं होटस्थानीया। येयं 'दीक्षा', सा ·३ प्रपाठके ६ अनुवाकः। २६१ गरः। मना हविः। तप॑सि जुहोमि(१)। (२भूर्भुवः सुवः। ब्रह्म स्वयम्भु। ब्रह्मणे स्वयम्मुवे स्वाहा ॥१॥ वाग्घोता नव ॥ अनु० ६॥ पत्नीम्यानोया। योऽयं ‘वातः', प्राणरूपः, मोऽध्वर्युस्थानीयः । प्रोक्षणाद्यर्थाः ‘श्रापः', ता 'अभिगरः' ब्रह्म स्थानीयाः, अभि- तो गिरति कर्त्तव्यमनुजानातीति अभिगरः। यत् 'मनः', त- द्धविस्थानीयं। 'तपसि' अग्निस्थानोये, तन्मनोहविः 'जुहोमि' स्थापयामि। अत्र वागादीनां षमा होत्रादिरूपेण होम- निष्यादकानां अभिधानात् षड्डोटत्वं ॥ अथ ग्रहभागमाह । (२)"भूर्भुवःसुवः • खयम्भुवे वाहा" (२) इति । य एते भूरादयोस्त्रयो लोकास्तेषां यत् कारणं 'स्वयम्भु' स्वतःसिद्धं परं ब्रह्म, तस्मै 'वयम्भुवे' परब्रह्मणे, जुङ- धीति वकीया वागाह ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीयप्रपाठके षष्ठेाऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ... ........................."

·२६२ तैत्तिरीये यारण्यके अथ सप्तमोऽनुवाकः । (१)ब्राह्मण एकहोता। स यज्ञः। स मे ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यशः। यज्ञश्च मे भूयात् ।। (९)अग्निदिहा- ता। स भती। स मै ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यशः। भती अथ सप्तमाऽनुवाकः । अनन्तरभाविनोनुवाकस्य चातुर्मास्येषु केशनिवर्तनेषु त- दृतं तत् सत्यमिति जपित्वा पश्चाजपमापस्तम्ब भाइ। ब्राह्मण एक होतेति च अनुवाकमिति तथा ब्रह्ममेधे उद्रवतोमज्ज- नस्यानुमन्त्रणे विनियोगं भरद्वाज पाह। ब्राह्मण एक हो- तेति चेति। एतदनुवाकगतेषु दशसु पर्यायेषु प्रथमं पर्या- यमाह । (१)"ब्राह्मण: ० मे भूयात्"(१) इति। योयं वेदवि- ड्राह्मण: सोयमेकेन खकीयेन तपमा जुहोति सर्वस्य जगतः उपकरोतीति 'एक होता', म एव च ज्योतिष्टोमादिनिष्पादक- त्वात् यज्ञखरूपश्च। स ईदृश: 'ब्राह्मण:', मह्यं प्रजादिचतुष्टयं 'ददातु'। तत्प्रसादात् 'यज्ञः', अपि मे सर्वदा भूयात् ॥ अथ द्वितीयं पर्यायमाह। (२)"अमिईिहोता • भूयात्"(२) दाभ्यां पाक इविईवनाभ्यां उपकरोतीति 'दिहोता'। अतएव पोषकत्वात् 'भी'। अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं ।

·३ प्रपाठके ७ अनुवाकः। २६३ च मे भूयात्(२) । (३)पृथिवी बिहाता। स प्रतिष्ठा॥१॥ स में ददातु प्र॒जां पशून् पुष्टिं यशः। प्रतिष्ठा च मे भू- यात्।। (५)अन्तरिक्षं चतुहीता। स विष्ठाः। स मैं ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यशः। विष्ठाश्च मे भूयात् ५) । (५)वायुः पञ्च होता। स प्राणः। स में ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यशः। प्राणश्च मे भूयात् ॥ २॥ (६ चन्द्रमाः षड्ढाता। स ऋतून कल्पयाति। स । हतीयमाह। (३)"पृथिवी त्रिहोता • प्रतिष्ठा च मे भूयात्" (३) इति । त्रिभिरग्न्यन्त्रयागैरूपकरातीति विहारत्वं सर्व प्रा- ण्याधारलेन प्रतिष्ठात्वं ॥ अथ चतुर्थमाह। (४)"अन्तरिक्षं चतुर्होता • विष्ठाश्च मे भूयात्"(२) इति । चतुर्भिी वृध्याकाशस्थान.* उपकाराच्च- तुरत्वं । यक्षगन्धर्वादीनां श्राश्रय वाविविधं स्थितिहेतुत्वञ्च ।। अथ पञ्चममाह। (4)"वायुः पञ्चहोता • प्राणश्च मे भू- यात्(५) इति। पञ्चभिः प्राण वृत्तिभिरुपकरोतीति पञ्चहो- हत्वं । वायोः प्राणरूपत्वं प्रसिद्धं ।। अथ षष्ठमाह । (६)"चन्द्रमा: • कल्पन्तां"(६) इति । षला- मृतनां निष्यादकत्वेन षड्डोलत्वं । 'चन्द्रमाः', अपि वृद्ध्यपक्षयक- छावकाशस्थानः इति F पुस्तक पाठः ।

·२६४ तैत्तिरीये यारण्य के मै ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यशः। ऋतवश्च मे कल्प- न्ता'६) । (अन्न सप्त होता। स प्राणस्य प्राणः । स में ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यशः। प्राणस्य च मे प्राणो भृयात्। (८)द्यारष्टहोता। सौनाधृष्यः ॥ ३ ॥ स में ददातु प्रजा पशून पुष्टिं यशः। अनाधृष्यश्च भू- यासं८) । (श्रादित्यो नवहोता। स तेजस्वी। स में ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यश। तेजस्वी च भूयास। राभ्यां एलकृष्णपक्षद्वारा 'ऋतून कल्पयाति'। अत एवान्य- त्रानातं । ऋतूनन्ये विदधज्जायते पुनरिति ॥ अथ सप्तममाह। (७)"अन्न५ सप्त . प्राणो भूयात्” इति। सप्तानां शीर्षण्यानां प्राणवृत्तीनां पोषक त्वेन सप्तहालत्वं । अत एव प्राण पोषकत्वात् प्राणस्य प्राण इत्युच्यते ॥ अथाष्टममाह । (८)"औरष्ट अनाधृष्यश्च भूयास"(८) इति। श्रारोगादिभिः कग्यपान्तर एभिः सूर्यरुपकरातीति अटहोल त्वं । धुलोकस्य केनापि निराकर्त्तमशक्यत्वादनाधृष्यत्वं॥ अथ नवममाह । ()"आदित्यो • तेजखी च भूयास"() इति । पूर्वी कैरटभिटभिस्तत्रानुगतेन सामान्यरूपेण नवघो- पकारात् नवहालत्वं तेजखित्वं चादित्यस्य प्रमिद्धं ॥ .

·३ प्रपाठके ७ अनुवाकः । २९५ १०)प्रजापतिर्दशहोता। स इद५ सर्वं । स मैं ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यशः । सर्वच्च मे भूयात्(१०) ॥ ४ ॥ प्रतिष्ठा, प्राणश्च मे भूयात्, अनाधृष्यः, सर्वञ्च मे भूयात्॥ 'ब्राह्मणः, यज्ञः, अग्निः, भती, पृथिवी, प्रतिष्ठा, अन्तरिक्षं, विष्ठा, वायुः, प्राणः, चन्द्रमा, तून, अन्न, स प्राणस्य, प्राणः, द्यौः, अनाधृष्यः, आदित्यः, स तेजस्वी, प्रजापतिः, स द सर्व', च में भूयात् । अनु० ७॥ अथ दशममाह । (१०)"प्रजापतिः ० मे भूयात्”(१०) इति । नव वै पुरुष प्राणा भाभिर्दशमोतिश्रुतानि शरीरगतानि दशच्छिद्राण्युत्पाद्योपकारित्वाद्दश हो टत्वं । सर्वजगत्कारणत्वेन मात्मकत्वं प्रजापतेः प्रसिद्धं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे यजुरा- रण्य के हतीयप्रपाठके सप्तमेोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ * एघानकमणिका A चिह्नितपुस्तके वर्तते न वितरपुस्तक दये । 20 ·२६८ सैत्तिरीये मारण्यके (१) अचाट मोऽनुवाकः । "अग्मियजुर्भिः। सवितास्तोमैः। इन्द्र उक्थामदैः । मित्रावरुणावाशिषा। अङ्गिरसो धिषिा यरग्निभिः । मरुतः सदा हविधानाभ्यां । आपः प्रोक्षणीभिः । ओषधया बहिषा। अदितिवेद्या । सेोमा दीक्षया॥ ॥ १॥ त्वष्टेमेन। विष्णुर्यज्ञेन। वसव आज्यैन। श्रा- दित्या दक्षिणाभिः। विश्वे देवा ऊजी । पूषा खगा- अथारमोऽनुवाकः । अथ सम्भारयषि उच्यन्ते। तेषां चेष्टकोपधाने विनि- योगश्चातुर्होत्रीयब्राह्मणेऽभिहितः । हृदयं यजूषि पत्यश्चे- ति। तेषामेकविंशतिसङ्ख्याकानां यजुषां पाठस्तु । (१)"अग्नि- यजुभिः अह५ श्रद्धया"(१) इति। अत्राग्निमवित्रादयो देवा यजुस्तोमादीनि यज्ञे संवरणीयान्यङ्गानि* एतैर्देवाः तः संवरणीयैः। सहास्मिन् कर्मण्याराच्छन्तीति वाक्यार्थः 'उक्थामदः' शस्त्रवाची। यज्ञशब्दो हविःप्रक्षेपवाचो। 'स्व- - * सम्भरणीयान्यङ्गानि इति तैः पाठः । + सम्मरणीयैरिति तै• पाठः । * कर्मण्यागच्छन्विति तै० पाठः ·३ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २६७ कारेण। वृहस्पतिः पुरोधया। प्रजापतिरुनीथेन । अन्तरिक्षं पवित्रण वायुः पाचैः ॥ अह५ श्रद्धया १) ॥२॥ दीक्षया, पाचैः, एकञ्च ॥ अनु० ८॥ अथ नवमोऽनुवाकः । (१ सेनेन्द्रस्य । धेना वृहस्पतेः । पा पूष्णः । वा- ग्वायाः। दीक्षा सोमस्य । पृथिव्यग्नेः। वसूनां गा- यची। रुद्राणां चिटुप* । आदित्यानां जगती। वि- पोरनुष्टुप ॥१॥ गाकारः' शंयुवाकमन्त्रः । पुरोधाग्रहण काले पठनीया एक पुरोवाक् । 'पवित्र'शब्दो दशापवित्रवाचो । 'अहं' यजमानः, 'श्रद्धया', महागच्छामि । स्पटमन्यत् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके ढतीयप्रपाठके अटमोऽनवाकः ॥ ८ ॥ अथ नवमाऽनुवाकः । अथ देवपत्याख्या मन्त्रा उच्यन्ते । तेषां च विनियोगः पूर्ववद्रष्टव्यः । पत्न्यश्चेत्येवं तत्र पत्नोटकानामभिधानात्। पा- आदर्श पुस्तकेषु त्रिएक अनछुक् इति पाठदयं । 202

·तैत्तिरीये चारण्यके
वरुणस्य विराट। यज्ञस्य पतिः। प्रजापतेरनुम-
तिः। मित्रस्य श्रद्धा । सवितुः प्रसूतिः । सूर्यस्य मरी-
चिः। चन्द्रमसो रोहिणी। ऋषीणामरुन्धती । पर्ज-
न्यस्य विद्युत् । चतस्रो दिशः॥ चतस्रोऽवान्तरदिशाः।
अहश्च रात्रिश्च । कृषिश्च दृष्टिश्व। त्विषिश्चापतितिश्च ।
आपश्चौषधयश्च। उक च सन्ता च देवानां प-
नयः) ॥२॥
अनुष्टुक, दिशः, षट् च ॥ अनु० ६ ॥
ठस्तु। (१)“मेनेन्द्रस्य । देवानां पत्नयः (१) इति। देवताः
इन्द्रादयः तत्पत्यः सेनादयः पत्न्यः । दिग्विदिगादयोऽपि
केषाञ्चिदेवानां पत्न्यः । एताः सर्वाः श्रागत्य यज्ञमविकलं कुर्व-
न्विति वाक्यार्थः । तत्राम्बातैः षड्विंशतिवाक्यैः षड्विंशति-
मङ्ख्याकाः पत्नोष्टका उपदयात् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके हतोयप्रपाठके नवमोऽनवाकः ॥ ८ ॥

·३ प्रपाठके १० अनुवाकः । २६६ अथ दशमाऽनवाकः । ('देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे। अश्विनोबाहुभ्यां । पुषको हस्ताभ्यां प्रतिरलामि। राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणेऽनये हिरण्यं । तेनामृतत्वमस्यां। क्या दा- । मया मह्यमस्तु प्रतिग्रही। क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय । कामो दाता ॥ १ ॥ कामः प्रतिग्रहीता। काम समुद्रमाविश । कामैन त्वा प्रतिग्रामि। कामैतत्ते। एषा ते काम दक्षि- . अथ दशमोऽनुवाकः। अथ प्रतिग्रहमन्त्रा उच्यन्ते । तैश्च प्रतिग्रहरिकोपधानं चातुर्होत्रीयब्राह्मण एवमानातं । यथावकाशं प्रतिग्रहान् लोकं पृणाश्चेति। तत्र प्रथममाह। (२)"देवस्य শ্বালা रथं"(१) इति। हे प्रतिग्टह्यमाणद्रव्य 'मवितु: देवस्य', प्रेरणे सति अश्विसम्बन्धिभ्यां 'बाहुभ्यां', पूषमम्बन्धिभ्यां 'हस्ताभ्यां', खां 'प्रतिग्रामि'। हे 'दक्षिणे देवि', 'वरुण राजा', हिरण्य- रूपां त्वां 'अनये', प्रापयतु । 'तेन' अमिप्रापणेन, प्रतिग्रह- देोषाभावात्। अहं 'अमृतत्वं' नरकाभावरूपं, प्राप्नुयां, दयञ्च दक्षिणादात्रे 'वयः अस्तु' पक्षिरूपिणी भूत्वा दातारं खर्ग ·३०० तैत्तिरीये यारण्यके णा । उत्तानत्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णातु । सोमाय वासः। रुद्राय गां। वरुणायाश्वं । प्रजापतये पुरुषं ॥२॥ मनवे तल्प । त्वष्ट्रेजां । पूष्णेविं । निर्ऋत्या अश्वतरग- ईभी। हिमवतो हस्तिनं । गन्धर्वाप्सराभ्यः सगलकर- णे। विश्वेभ्यो देवेभ्या धान्यं । वाचेऽन् । ब्रह्मण ओद- नं । समुद्रायापः ॥३॥ नयवित्यर्थः । 'प्रतिग्रहो।' 'मां', 'मय': सुखं, 'अस्तु' । 'इदं' द्रव्यं, प्रजापतिः प्रजापतये दत्तवान् अन्तर्यामिरूपेण दाट प्रतिग्रहीत्राः प्रेरकत्वात्। तथा 'कामः', 'कामाय', दत्त- वान्। यथा प्रजापतिः अदृष्टप्रेरकः तथा कामस्य दृष्टप्रेरक- त्वात् तस्मात् 'कामः', एव 'दाता', 'प्रतिग्रहीता', च खगा- दिफलविषयः कामो दाता, ऐहिक सुखविषयः कामः प्रति- ग्रहीता। ततो हे दक्षिणे समुद्रसमं 'काम' प्रविश ‘कामेन', निमित्तेन त्वां ‘प्रतिग्टहामि'। हे मबृदयवर्ति'काम' तत् 'एतत्' द्रव्यं, तुभ्यं भवति। हे 'काम', 'ते' त्वत्प्रीतये, एव 'एषा' 'दक्षिणा,' प्रवृत्ता, अङ्गिरोगोत्रे समुत्पन्न उत्ता- नाख्यो महर्षिः 'त्वां प्रतिग्टहातु' । अथ वस्त्रादिद्रव्यविषयान् षोडशमन्त्रानाह। एतेषु सर्वेषु मन्त्रेषु देवि दक्षिण इत्यन्तः पूर्वानुषङ्गः । तेनामृतत्वादिकमित्यत्तरानुषङ्गः ॥ * अम्तत्वादिकमुक्तवाक्यानुघङ्गः इति तै. • पाठः।

·३ प्रपाठके १० घनुवाकः। ३०१ उत्तानायाङ्गीरसायानः। वैश्वानराय रथं । (२)वैश्वा- नरः प्रत्नथा नाकमारुहत्। दिवः पृष्ठं भन्दमानः सु- मन्मभिः । स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धनं। समानमज्मा परियाति जाविः(२) । (३)राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे वैश्वानराय रथं । तेनामृतत्वमश्यां । क्या- दात्रे। मयोमह्यमस्तु प्रतिगृहीत्रे ॥ क इदं कस्मा तस्य रथप्रतिग्रहमन्त्रस्य शेषभृतामुत्तरानषङ्गात् पूर्वभा- विनों काश्चिदृचमाह। (२)"वैश्वानरः परियाति जाग्रविः (१) इति। वैश्वानराख्यो देवः । 'प्रत्नथा' पुरातनशरीरधारी सन्, वर्गमारूढवान्। स च 'दिवः पृष्ठं' द्युलोकस्योपरिभागं, 'म- मभिः' मननविशेषैः, 'भन्दमानः' कल्याणं कुर्वन्वर्त्तते, अयं यजमानः इमां दक्षिणां दत्तवान् इत्येवं वदन् देवानामग्रे स्मारयतीत्यर्थः । 'मः' वैश्वानरः, 'जन्तवे' प्राणिरूपाय यज- मानाय, 'धनं', पूर्ववत् 'जनयत्' यजमानः पूर्व यथा दक्षिणां दत्तवान् तथैव तदनुरूपं फलं जनयति। स वैश्वानरः 'जाग्टविः' मावधान: मन्, 'अज्मा' स्वर्गगमन शीलः, 'समानं', 'परियाति' यावद्दक्षिणार्थं द्रव्यन्तेन सदृशं तत् योग्यं फलं परिप्राप- यति ॥ अस्या ऋच उपरितनं रथप्रतिग्रहमन्त्र शेषमाह । (३)"रा- ·तैत्तिरीये चारण्यके अदात् । कामः कामाय। कामा दाता । कामः प्रतिग्रहीता। काम समुद्रमाविश। कामेन त्वा प्रति- गृह्णामि। कामैतत्ते। एषा ते काम दक्षिणा। उत्ता- नस्त्वाङ्गोरसः प्रतिगृह्णातु २) ॥ ४ ॥ दाता, पुरुषम, आपः, प्रतिग्रहोचे, नव च ॥ अनु० १० ॥ जात्वा . + प्रतिग्टहात"(२) इति। अत्र तेनामृतत्वमग्यामि- त्यादि उत्तरानुषङ्गः सर्वत्र* साधारण इति दर्शयति। प्रथम- मन्त्र पठितोपि पुनराम्नातः राजा त्वेत्यादिः वैश्वानराय रथ- मित्यन्तः पूर्वाना याः ऋचः उपरिरथमन्त्र पुनः पठनीयः । इत्येतावान् विशेषः। एतैर्मन्त्रैः प्रतिग्रहेष्टका उपदध्यात् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ * सर्वमन्त्र इति F पुस्तकपाठः । + रथमन्तः इत्यधिकः तै. पाठः । उपरितनमन्त्र इति ते. पाठः ।

·३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । अथ एकादशोऽनुवाकः । ११'सुवर्ण धर्म परिवेद वेनं। इन्द्रस्यात्मानं दशधा चरन्त। अन्तः समुद्रे मनसा चरन्तं। प्रयाऽचविन्द- अथ एकादशोऽनुवाकः । अथ होटहृदयाख्या मन्त्रा अभिधीयन्ते । तेषां विटको- पधाने विनियोगश्चातुर्हेत्रीय ब्राह्मण एवमानायते। हृदयं यजूंषि पत्न्यश्चेति । तत्र दशहाल हृदयाख्य मन्त्र माह । (१)"सुवर्ण देवैः। स मानमीन आत्मा जनानां"(९) इति । चित्तिः सुगित्यादीनां होहमन्त्राणां हृदयं रहस्यं तत्त्वं पर- मात्मस्वरूपं प्रतिपादयतीत्ययमनुवाको हृदयमित्युच्यते । तत्रा- नेन मन्त्रेण दशहोर हृदयं परमात्मतत्त्वमुच्यते। अहं मन्त्र- द्रष्टा 'इन्द्रस्य' परमेश्वर स्य, 'श्रात्मानं' निजखरूपं 'परिवेद' परितः सर्वत्रावस्थितं जानामि। कोदृशमात्मानं, 'सुवर्ण सुवर्णसदृशं, यथा सुवर्ण खत एव प्रकाशमानं* भवति तथा खयं प्रकाशं । 'घन्य अन्यस्य वस्तुनो दीपकं, तस्य भामा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः। 'वे' कान्त, सर्वदुःखराहित्येन तस्य कमनीयत्वं । 'दशधा' चित्तिमुगित्यादिदशहोहमन्त्र प्रतिपादितैराकारैः, 'चरन्तं' लोके व्यवहरन्तं, 'अन्तः समद्र' खत एव भासमानमिति त. पाठः। 2 ·३०४ तैत्तिरोये धारण्यके दशहोतारमणे । अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां। एकः सन् बहुधा विचारः । शत५ शुक्राणि यक भवन्ति ब्रह्माण्डसष्टेः पुरा सर्वत्र व्याप्यावस्थितो योयं जलसङ्घः सोऽयं समुद्रः तस्य मध्ये, 'मनसा चरन्तं' इदं सर्वं जगत् सृजेयेत्येवं रूपेण मनोवृत्तिविशेषेण सह प्रवर्त्तमानं। अतएवान्यत्रो । आपो वा इदमासन् सलिलमेव । म प्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवत् । तस्यान्तर्मनमिकामः समवर्तत। दूद५ सृजेयमि- तोति । 'ब्रह्मा' चतुमुर्खप्रजापतिः, 'अणे' अर्णवे यथोक- समुद्रे, 'दश होतारं' दशहोलमन्त्रं तत्प्रतिपाद्यरूपेणाविर्भूतं परमात्मानं, 'अन्वविन्दत्' सरिसाधनत्वेनान्विश्य लब्धवान् । तथा च ब्राहमणमाम्नातं। प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति । म एतं दशहोतारमपश्यदिति । सोऽयमेवंविधः परमात्मा 'जनानां' सर्वेषां, 'शास्ता' अन्तर्यामिरूपेण नियामकः मन् हृदये प्रविश्यावस्थितः। तथाच मर्यते । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । धामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति ॥ सर्वान्तर्यामी* खकीयेनेश्वररूपेण 'एकः', एव 'मन', पुन- ीवरूपेण 'बहुधा', भूत्वा 'विचारः' विविधचरणवान् भव- ति। अत एवान्यत्रोपनिषदि श्रूयते । * स चान्तर्यामीति तै• पाठः ।

·३ प्रपाठके ११ चनुवाकः । ३०५ सर्वे वेदा यकं भवन्ति। सर्वे होतारो यचैक भव- न्ति। *स मानसीन श्रात्मा जनानां ॥ १ ॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल चन्द्रवत् ॥ इति । 'शतं शुक्राणि' शतमयोपलक्षितान्यनन्तानि सूर्यचन्द्रनक्षत्राणि ज्योतींषि, ‘यच' यस्मिन् परमात्मनि, “एकोभवन्ति' एकत्वं प्राप्नुवन्ति । तथा 'सर्वे वेदाः' ऋग्वेद प्रमतयश्चत्वारो वेदाः नानाविधशाखोपेताः, विलीय यस्मिन् ‘एकोभवन्ति', 'हो- तारः' च होमकतारः, 'सर्वे' यजमानाः, दशहोत्रादि- मन्त्रा वा, यस्मिन् पुरमात्मनि एकलं प्राप्नुवन्ति । यथा बुडुदा जलमध्ये समुत्पद्य कञ्चित् कालमवस्थाय विलीयमाना जल एवैक्यं प्राप्नुवन्ति। तथा सर्वे भावाः परब्रह्मण एवोत्पद्य तत्रैव स्थित्वा विलोयमाना एकतां गच्छन्ति । अतएवोपनिषदि श्रूयते। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जो- वन्ति । यत् प्रयन्यभिसं विशन्ति । तदिजिजामख। तद्ब्रह्मेति । 'मः' तादृश ईश्वरः, सर्वेषां 'जनानां', 'आत्मा' स्वरूपभूतः मन्, 'मानसीनः' योगयुक्तेन मनसोपलभ्यो भवति । तथाच * 'स मानसीन' इत्याद्यः 'ब्रझेन्द्रं' इत्यन्तः पाठः B चिह्नित पुस्तके पतितः। + सन् इति शब्दः D, E, पुस्तकदये नास्ति। 2 PA ·तैत्तिरीये चारण्यके अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना५ सीमा सवाः प्रजा यकं भवन्ति। चतुहीतारो यत्र सम्पदं गच्छ- न्ति देवैः। स मानसीन जनानां ) । (२)ब्रह्मेन्द्र- यात्मा कठा अधीयन्ते। मनमैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चनेति । ततो योगिनां मानसप्रत्यक्षगम्यत्वात् । अन्त:प्रविष्ट: शास्ता जनानामिति योऽयमुकः मोऽयं 'मात्मा' सर्वेषां प्राणिना- मात्मा खरूपभूतः, तं हि जना:* योगेन निरुद्धचित्ताः सन्ता जगदीश्वरं स्वस्वरूपत्वेनैव माक्षात् कुर्वन्ति न तु भेदेन पश्यन्ति, अतः पूर्वोत: सर्वोप्यर्थ उपपन्न इत्युपसंहि- यते। 'माः प्रजाः', देवमनस्यादयः, 'यत्र' यस्मिन् योगि- प्रत्यक्षगम्ये चैतन्यैकरसे परमात्मनि, “एकीभवन्ति', चतुर्थीह- मन्त्राव सर्वे यस्मिन् वप्रतिपाद्यैः 'देवैः', सह यस्मिन ब्रह्मणि 'सम्पदं' सम्यगेकोभावं, प्राप्नुवन्ति । सः' तादृशो ब्रह्मस्वरूपः, 'मामसीनः' मानस प्रत्यक्षः, सर्वेषां 'जनानामा- त्मा' । ऋचा भेदादपुनरुक्तिद्रष्टव्या । द्वितीया विपदा, इत- रास्तिसश्चतुष्यदा, इत्युचां विवेकः । अत्र चतुहीन शब्देन दश- होत्रादयः सर्वेऽपि मन्त्रा विवक्ष्यन्ते । तथा च ब्राह्मणे चतु- होवदेवं प्रति प्रजापतिर्वरन्दत्तवान्। त्वं वै मे नेदिष्ठं हतः प्रत्य श्रीषीः। त्वयैतानाख्यातार इति । तस्मान्नु हैनांश्चतु:- तार इत्याचक्षत इति ॥ * सर्व हि जना इति E, F, पुस्तकदय पाठः ।

·३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । मग्निं जगतः प्रतिष्ठां। दिव शात्मान' सवितारं वृह- स्पति। चतुीतारं प्रदिशानुक्लृप्तं । वाचो वीर्य तदेवं दशहोरहृदयाख्यो मन्त्राभिहितः । श्रथ चतु:- हृदयाख्यो मन्लोभिधीयते। तत्र तिस्र सूचस्तासु प्रथमा- माह। (२)"ब्रह्मेन्द्रमग्निं • तपमान्वविन्दत्"(२) इति । 'ब्रह्मा' चतुर्मुखः, ‘इन्द्रं' परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं, 'तपमा', 'अन्व- विन्दत्' अन्विष्य लश्ववान, तद्दर्शपूर्णमासं सृष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुोहमन्त्ररूपेणावस्थितं परमात्मानं निश्चि- तवान् इत्यर्थः । तथा च ब्राह्मण* पाम्नायते। प्रजापतिर- कामयत दर्शपूर्णमासी सृजेयेति । स एतं चतुतारमप- श्यदिति। कीदृशमिन्द्रं, 'जगतः प्रतिष्ठा', 'अग्निं सर्वस्य जगत श्राधाररूपो योयं चातुर्हेत्रियचितिरूपोग्निः तत्वरूपं, 'दिव प्रात्मानं सवितारं' धुलोकस्य प्रकाशकत्वेनात्मवदवस्थि- तोयः सविता तद्रूपं, तथा 'वृहस्पतिः, योयं देवगुरु स्तद्रूपेणाव- स्थितं, 'प्रदिशः' सर्वान् प्रदेशान्, 'अनुकृप्तं' सर्वेषु प्रदेशेवव- स्थितं, 'चतुतारं' पृथिवीहोतेत्यादिमन्त्र स्वरूपं, 'वाचः', 'वीर्य' सर्वखं, वेदरूपाया: वाच: मारभृतं ॥ अथ द्वितीयाचमाह। (३)"अन्तः प्रविष्टः कतारमेतं कवयो निचिक्यः (३) इति । 'कवयः' विद्वांसः वेदशास्त्रपारं ब्राह्मणमिति F पुस्तक पाठः ·নন্দিৰ আৰম্ভ ३.८ तपसाऽवविन्दत्(२) । (१)अन्तः प्रविष्टं कतारमेतं। त्व- टार रूपाणि विकुर्वन्तं विपश्चिं ॥ २ ॥ अमृतस्य प्राणं यज्ञमेत। चतुहावृणामात्मानं गताः, 'चतु:हणां' चतु शब्देनाभिधीयमानानां मर्वेषां होहमन्त्रणां, 'प्रात्मानं' वरूपभूतं परमेश्वरं, 'निचिक्यः' नि- श्चितवन्तः। कीदृशमात्मानं, 'अन्तःप्रविष्टं' जीवरूपेण शरी- रेषु प्रविश्यावस्थितं। अतएवाम्बायते। अनेन जोवतात्मनानु- प्रविश्येति । 'कतारमेतं' अहमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण प्रतीय- मानं लौकिकवैदिकमर्वक्रियानिष्पादकं । एतच्चान्य ज्ञानातं । एष हि द्रष्टा श्रोता प्रष्टा घाता रमथिता मन्ता बोद्धा की विज्ञानात्मा पुरुष इति । 'रूपाणि विकुर्वन्त', विपश्चितं 'त्व- सारं' गर्भेषु देवतिर्यमनुष्यादिरूपेण 'रूपाणि', विविधं नि- यादयन्तं त्वतृदेवखरूपं । एतदप्यानातं । यावच्छो वै रेतमः सिकस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो वै तत् प्रजायत इति । 'विपश्चि' विपश्चितं, तत्तद्रूपनिर्माणप्रकाराभिज्ञ, 'त्र- मृतस्य प्राणं' मरणरहितस्य परमात्मनो व्यवहारहेतुभूतप्रा- णोपाधिस्वरूपं । एतदप्याथर्वणिका श्रामनन्ति । कस्मिन्व- इमुल्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठा- स्थामोति म प्राणमसृजतेति। यज्ञमेव मर्वैरनुष्ठीयमानत्वेन हेतुभतप्राणापानखरूपमिति ते. पाठः ·३ प्रपाठक ११ बनवाकः। कवया निचिक्युः(६) । (४)अन्तः प्रविष्टं कतारमेत। देवा- नां बन्धु निहितं गुहासु । अमृतेन क्लृप्तं यज्ञमेतं । च- तुहीणमात्मानं कवया निचिक्युः) । () शतं नि- युतः परिवेद विश्वा विश्ववारः । विश्वमिदं वृणति। दृश्यमानमेतं दर्शपूर्णमामयज्ञस्वरूपं चतुरिमन्त्र स्त्र तयन- सृष्टिसाधनत्वात् तद्रूपत्वं युक्त। तद्यज्ञसाधनत्वं ब्राह्मणे समा- मान। स.एतं चतुतारमपश्यत् । तं मनमान्द्रुत्याहवनोये जुहोत्। ततो वैस दर्शपूर्णमासावस्जतेति ॥ अथ हतीयामाह । (४)"अन्तः प्रविष्ठं कारमेतं • कवयो निचिक्युः"(५) इति। योऽयं परमात्मा मोऽयं 'देवानां' बन्धुवत् प्रियः। तादृशं, तेषु* पक्षपातत्वेन विजयहेतुत्वं तलवकाराः। श्रामनन्ति । ब्रह्मा ह देवेभ्यो विजिग्ये इतिा । 'गुहस' बुद्धिषु, 'निहितं' माक्षिवेनावस्थितं, यो वेद निहितं गुहायामित्यादि- श्रुतेः । 'अमृतेन' वर्गफलनिमित्तेन, 'कृप्तं' सम्पादितं, 'एतं' 'यज्ञ' इत्यादीनामिति ॥ तदेवमृक्त्रयरूपं चतुल हदयमुकें। पथ पञ्चाबहाद- याख्यो मन्त्रो अभिधीयते। तत्र प्रथमामाह। (५)"शतं नि- तेषु देवेषु पक्षपातत्वेनेति तै• पाठः । + कठा यामनन्तीति तैः पाठः । # इत्यादि पूर्ववदिति तै० पाठः।

·तेत्तिरीये चारण्यके इन्द्रस्यात्मा निहितः पञ्चहोता। अमृतं देवानामायुः प्रजानां ५) ॥ ३॥ (६) इन्द्र राजानः सवितारमेतं। वायोरात्मानं क- वया निचिक्युः । रश्मि रश्मीनां मध्ये तपन्त । तस्य पदे कवयो निपान्ति(६) । (य प्राण्डकोशे भुवनं बि- युतः प्रजानां"(५) इति । 'पञ्चहोता' अग्निहोता इत्यादि पञ्चहोहमन्त्ररूपः, आत्मा सः 'विश्ववारः' मवैवरणीयो वायुरूपः सन, 'शतं नियुतः', शतमङ्ख्याकान् स्वकीयान् वान्, 'परिवेद' परितः सञ्चारित्वेन जानाति, अत एव 'इदं विश्वं जगत्, ‘- पाति' व्याप्नोति, मोचं 'इन्द्रस्यात्मा' परमेश्वरस्य खरूपभूतः मन्, 'निधितः सर्वत्रावस्थितः, म च 'देवानाममृतं', प्रयच्छति। 'प्रजानां', वा 'आयुः', प्रयच्छतीति शेषः ।। अथ द्वितीयामाह। (६)"इन्द्रराजन) निपान्ति"(६) इति। एवं चतुरेवदेवं 'कवयः' पण्डिताः, 'निचिक्युः' विनिश्चि- तवन्तः । कीदृशं, 'इन्द्रं' परमैश्वर्ययुक्त, 'राजानं' दीप्यमानं, 'मवितारं प्रेरकं, 'वायोः', 'प्रात्मानं' वरूपभूतं, ते कवय एतं चतुदेवं ऋतस्य पदे' ब्रह्मणः स्थाने, 'निपान्ति' नि- तरां पालयन्ति, तद्रूपत्वेन पश्यन्तीत्यर्थः । कीदृशं, 'रग्मीनां' दृश्यमानानां किरणानां, 'मध्ये स्थित्वा 'तपन्तं' जगतस्तापं कुर्वन्तं, 'रश्मि' प्रौढरश्मिरूपं, श्रादित्यमित्यर्थः ।।

·३ प्रपाठके ११ धनवाकः। भति। अनिर्भिसः सन्नथा लोकान् विचष्टे। यस्याण्ड- कोश शुष्पमाहुः प्राणमुस्खें। तेन तृप्तोऽमृतेनाहम- स्मि । (८'सुवर्ण कोश रजसा परीत। देवानां वसु- धानी विराज ॥ ४॥ अथ हतीयामाह। (७)“य पाण्डकोशे. अमृतेनाहमस्मि"(9) इति। 'य:' पञ्चहो देवः, 'प्राण्ड कोशे' ब्रह्माण्डमध्ये, 'अनि- मिलः' अभेदेनावस्थितः सन्, 'भुवनं' कृत्स्नं भूतजातं, 'बिभर्ति' धारयति। 'अथ' ब्रह्माण्डभेदानन्तरं, तदन्तःस्थितान् भूरादि- 'लोकान्', विचष्टे' विशेषेण प्रख्यापयति, 'यस्य' चतुररूपस्य परमात्मनः, 'शुभमाण्ड कोशं' प्रवलं ब्रह्माण्डावकाशस्थं, 'प्राणं', वायुविशेषं, 'उल्चमाहुः' गर्भवेट नस्थानीयमाहुः, यथा लोके गर्भ उल्वेन वेष्ट्यते तथा सूक्ष्म शरोरेण प्राणवायुना ब्रह्माण्ड वधितं भवति। 'तेनाम्तेन' पञ्च होत रूपेण परमात्मना, 'अहं', 'क्लप्तः' व्यवहारसमर्थत्वेनोत्पादितः, 'अस्मि'* ॥ अथ षड्ढो हृदयमन्त्राः । तत्र प्रथमामृचमाह । (८)"सुवर्ण विविम"(८) इति। वारघातेति मन्त्रोऽत्र षड्ढाता, स च ब्र- ह्माण्ड कोशमध्ये चन्द्ररूपेणावस्थितः । चन्द्ररूपं षड्ढोलदेवं वि- राजं अभिज्ञाः सुवर्णत्वादि गुण युक्तमाचक्षते। ‘सुवर्ण' शोभन- * 'यस्य' पच्च होट देवस्य, 'याण्डकोशं' ब्रह्माण्डं, 'शुष्मामुल्वं' प्राण. खरूपं 'बाहुः', 'तेन' पञ्चहोटरूपेण परमात्मना, 'अहं', 'स्कृप्तः' व्यवहारसमर्थत्येन उत्पादितः, 'यस्मि'। इति तेलिए पुस्तकधृतपाठी यस्य चतुहाटरूपस्येत्यारभ्य अस्मीतिशेषपर्यन्तस्य विनिमये वोडव्यः । + देवरहस्याभिज्ञा इति तै पाठः । ॥ .

·तैत्तिरीये धारक अमृतस्य पूमी तामु कलां विचक्षते। पाद षड्ढा- तुर्न किलाविवित्से । येनवः पञ्चधोत लताः उतवा षड्ढा मनसात लप्ताः। तर षड्ढौतारमृतुभिः वर्ण, एतं चन्द्रमण्डलं हिरण्मयवर्णोपेतं, 'कोशं' ब्रह्माण्डकोश- मध्यगं, रजमा' रञ्जनात्मकेनाम्तेन, परीवृतं' मर्वतो व्याप्तं,तथा- विधं चन्द्र, तामु कलां' तादृशीमेव भागरूपां, 'पाचक्षते'। की- दृशोमिति तदुच्यते। 'देवानां वसुधानों' वहिरव्यादीनां देव- तानामपेक्षितं यदसु अमृतरूपं तस्य धारयित्रों । अत एव स्म- यते। प्रथमां पिवते वहिदितीयां पिबते रविरित्यादि। 'विराज' विशेषेण राजमानां, 'अमृतस्य पूर्णां' पीयूषण पूरि- तां, एवं रूपं षड्ढोदेवमभिज्ञा आचक्षते। प्राकृतस्तु जनः 'षड्ढोतुः', 'पादं' षड्ढोदेवस्यांशभूतं चन्द्रं, न किलाविवि- से', नैव जानाति॥ अथ द्वितीयामाह। ()"येनर्तवः कवयो निपान्ति" (१) दूति। 'येन' चन्द्ररूपेण षड्ढालदेवेन, वसन्ताघृतवः पञ्च- प्रकारांः 'कृप्ताः' सम्पादिताः, हेमन्त शिशिरयोः समासेन पञ्च- त्वं । 'उत वा' अथवा, हेमन्त शिशिरयोविभागेन षटकारा: 'क्लृप्ताः', 'उत' अपि च, 'मनमा क्लृप्ताः' मकन्यमात्रेण सम्पादि- . * भासते इति E, F चिह्नितपुस्तक दय पाठः ।

·३ प्रपाठके ९१ अनुवाकः । ३१३ कल्पमानं। ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति । (१०)अन्तः प्रविष्टं कतारमेत। अन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तं । स ताः, 'तं* पञ्चषड्ढोहदेवं, सतुभिः', 'कल्पमान' पञ्चधा घोढा वा भिन्नैः वसन्तादिभिः, सर्वव्यवहारममथे, 'ऋतस्य पदे' सत्य म्य परब्रह्मण: स्थाने, ‘कवयः' वेदरहस्याभिज्ञाः, 'निपान्ति' नि- तरां पालयन्ति, परब्रह्मैवायं चन्द्ररूपः षड्ढातेत्येवमुपासत इत्यर्थः ॥ अथ हतीयामाह। (१०)"अन्तः प्रविष्टं शतधा चरतं"(१०) इति। 'देवाः', सर्वे 'महेव सन्त' स्वकीय हृदये खेन जीवात्मना महेवावस्थितं, 'एतं' षड्ढोटदेवं परमात्मानं, 'न विजानन्ति' वेदान्ताभ्याममन्तरेण हृदयेऽवस्थितोऽयं परमात्मैवति विशेषण न जानन्ति । कीदृशं परमात्मानं । 'अन्तः प्रविष्टं' अन्तर्यामि- रूपेण सर्वेषां पृथिव्यादिपदार्थानां मध्येऽवस्थितं । एतच वाजसने यिनोऽन्तर्यामिब्राह्मणे यः पृथिव्यान्तिष्ठन्नित्यादिना बहुप्रपञ्चेनामन्ति । 'कार' नियामकत्वेन सर्वस्य निष्या- दकं, 'अन्तश्चन्द्रममि' चन्द्रमण्डलमध्ये, 'मनमा' सङ्कल्पमात्रेण, 'चरन्तं', एतच्चापलक्षणं सर्वेष्वपि वस्तुषु चरन्तमित्यर्थः । एत- * "त" चन्द्ररूपं घड्डाटदेवं इति F पुस्तक पाठः 2 2 ·३१४ तैत्तिरीय यारण्यके हैव सन्तं न विजानन्ति देवाः । इन्द्रस्यात्मानशत- धा चरन्त(१०) ॥५॥ (११)इन्द्रो राजा जगतो य ईथे। सप्तहाता सप्तधा वितृप्तः(१९) । (१२/परेण तन्तु परिषिच्यमान। अन्तरा- देव स्पष्टीकत्त, शतधा चरन्तमित्युकं । 'इन्द्रस्य' परमैश्वर्ययु- कस्य देवादः, प्रात्मभूतं स्वरूपं* ॥ अथ सप्तहान हृदयाख्यो मन्त्रः । तत्र प्रथमां चमाह । (११)"इन्द्रो राजा • सप्तधा विक्लप्तः"(२१) इति। महाविहा- तेत्ययं मन्त्रः ‘सप्तहोता' । स च 'सप्तधा कृप्तः' होत्रध्वर्युप्रमखैः सप्तभिः प्रकारैः सम्पादितः । म किंरूप इति तदुच्यते । 'इन्द्रः' परमैश्वर्ययुक्रः, 'राजा' दीप्यमानः ‘यः' परमात्मा, 'जगतः', 'ईश:' खामी भवति। स एवायं सप्तहोटरूप इत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२२) “परेण तन्तुं • ब्रह्मान्वविन्द त्'(१२) इति। 'ब्रह्मा' प्रजापतिः, 'देवानां' इन्द्रादीनां, "हृदयं' हृद- यस्थितं परमात्मानं, 'अन्व विन्दत्' 'अन्वविन्दत्' अन्विष्य लध्ववान्, कीदृशं, 'तन्तु', 'परेण' अविच्छिन्नस्य यज्ञस्य परस्तात् फल- दशायां, 'परिषिच्यमानं' दृष्टिरूपेण परितः सिच्यमानं, 'पात्मानं' खरूपभूतं, इति तै० पाठः।

·mr प्रपाठके ११ अनुवाकः । दित्य मनसा चरन्त। देवाना हृदयं ब्रह्मावविन्दत् (१२) । (१२ब्रह्मैतद्ब्रह्मण उज्जभार । अर्क श्चोतन्त५ स- रिरस्य मध्ये १२) । (१४)श्रा यस्मिन सप्त परवः। मेहन्ति बहुला श्रियं । बढश्वामिन्द्र गोमतों ९५ ॥६। "अन्तरादित्ये' प्रादित्य मण्डल मध्ये, 'मनसा' मङ्कल्पमात्रेण, 'चरन्त',॥ अथ हतीयामाह। (१३)"ब्रहौतद्ब्रह्मण: • मरिरस्य मध्ये" (१३)इति। 'ब्रह्मा' चतुर्मुखः प्रजापतिः, 'ब्रह्मणः', वेदस्य सका- शात् 'एतत्' सप्तहोटखरूपं, ‘उज्जभार' मारत्वेनोद्धवान् । कीदृशं, 'अक' सूर्यरूपेणावस्थितं, मरिरस्य' मेघस्थजलस्य,'मध्ये', रश्मिद्वारा प्रविश्य, 'श्चोतन्तं' वर्षयन्तं ॥ अथ चतुर्थीमाह । (१४)"श्रा यमिन ववश्वामिन्द्रगोम- तों"(१४) इति । 'यस्मिन' सप्तहोहरूप श्रादित्ये, 'पेरवः' दृष्टि- प्रदानेन लोकस्य पातारः, मप्तसङ्ख्याका रश्मयः प्रापिता:* र- श्मिसप्तकञ्च, माकजानां सप्तधमाहुरेक जमित्य त्र प्रपञ्चितं। ते च सप्तरश्मयो, 'बहुलां श्रियं' प्रभूतां धनादिसम्पदं, 'मेह- न्ति' दृष्टिमेचनदारेण सम्पादयन्ति । हे 'इन्द्र' सप्तहोदेवरूप परमेश्वर, 'बश्वां' बहुभिरश्वैरुपेतां, 'गोमती' बहुभिाभि- रुपेतां, तां श्रियं प्रयच्छति शेषः ॥ * याश्रिता इति E,F पुस्तकदयपाठः ।

·तैत्तिरीये चारण्य के (१५)अच्युतां बहुला श्रियं। स हरिर्वसवित्तमः। पेरु- रिन्द्राय पिन्वते १५) । (१९)बद्दश्वामिन्द्र गोमतीं। अच्युतां बहुला श्रियं। मह्यमिन्द्रो नियच्छतु(१६) । (२०)शत५ शता अस्य युक्ता हरीणां। अर्वाङायातु वसुभी रश्मिरिन्द्रः। अथ पञ्चमीमाह । (२५) अच्युतां • पेरुरिन्द्राय पिन्वते" (१५) इति। 'मः' देवः सप्तहोत्राख्यः, 'दन्द्राय' कर्मस्वामिने यज- मानाय, 'श्रियं', 'पिन्वते मिञ्चति, प्रयच्छतोत्यर्थः। कोदृशः म देवः, "हरिः' पापहरण शोल:, 'वसुवित्तमः' अतिशयेन धन- स्य लश्चा, 'पेरुः' पालकः । कीदृशों श्रियं, 'अच्युतां' विनाश- रहितां, 'बहुला' गवाश्वादिभिः प्रभूतां ॥ अथ षष्ठोमाह। (१६)“बहश्वामिन्द्र गोमती • नियच्छतु" (१६) इति । 'इन्द्रः' परमैश्वर्ययुक्तः सप्तहादेवः । स्पष्ट मन्यत् ॥ अथ सप्तमीमाह। (१०)"शत शता नियच्छ तु"(१७) इति । 'अस्य' प्रादित्यरूपस्य सप्तहोटदेवस्थ, 'हरीणां' अन्धकारहर- णशीलानां रश्मीनां, ‘शत शता' शतमङ्ख्याकानि शतानि, अयु- तमङ्ख्यकानीत्यर्थः । ‘युक्ता' युकानि, सम्पादितानि, ‘इन्द्रः' पर- मैश्वर्ययुक्तः 'रश्मिः' बहुविधरश्मि युक्तः श्रादित्यः, 'वसुभिः' धनैः, सह 'आयातु' त्राभिमुख्येनागच्छतु । श्रागतश्च सविता 'बहुलां श्रियं प्रभूतां धनादिसम्पदं, 'मे' मह्यं, 'निय च्छत ·३ प्रपाठके १९ अनुवाकः । प्रमहमाणो बहुला श्रियं । रश्मिरिन्द्रः सविता मे नियच्छतु(९०) ॥ ७॥ (१८)तन्तेजो मधुमदिन्द्रियं। मय्ययमग्निर्दधातुर)। (१८)हरिः पतङ्गः पटरी सुपर्णः। दिविक्षयो नभसा य रति। स न इन्द्रः कामवरं ददातु।। (२ पच्चारं चक्र परिवर्त्तते पृथु। हिरण्यज्योतिः सरिरस्य मध्ये। अजवं . नितरां ददातु। कीदृशः सविता, 'प्रम हमाण:' अम्मदीयम्तु- तिभि: प्रकर्षण वर्द्धमानः, 'रश्मि:' बहुविधरमियतः, 'इन्द्रः' परमैश्वर्ययुक्रः ॥ अथाष्टमीमाह। (१८)"घृतन्तेजो मय्ययमग्निर्दधातु"(१८) इति । 'अयं' सप्तहोटदेवः, ट्रव्यात्मकः सन् 'मयि' यजमाने, 'मधुघृतं' मधुररसोपेतं घृतादिद्रव्यं, 'तेजः' कान्तिं, 'इन्द्रियं' चक्षुरादिसामर्थं च, 'दधातु' सम्पादयतु ॥ अथ नवमीमाह। (१९)"हरिः पन्तङ्गः ददातु"(१९) इति । 'हरिः' अन्धकारहरण शीलः, पतङ्गः' सूर्यरूपः, 'पटरी' तेजः- पटल वान्, 'सुपर्ण:' पक्षिसदृशः, 'दि विक्षयः' वर्गनिवासी, 'यः' सप्तहादेवः, 'नभमा' आकाशमार्गण, 'एति' गच्छति। 'म:' देवः, 'नः' अस्माकं, 'कामवरं' कामानां मध्ये श्रेष्ठं, 'ददातु' ।। अथ दशमीमाह । (२०)"पञ्चारं चक्र • कामवरं ददातु" - ·३१८ तैत्तिरोये चारण्यके ज्योतिनभसा सर्पदेति। स न इन्द्रःकामवरं ददातु। (२१ सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रं ॥८॥ एका अश्वा वहति सप्तनामा। बिनाभि चक्रमजरम- (२०) इति । ऋतुपञ्चात्म का पारा यस्य कालचकस्य तत् 'प- ञ्चारं', 'पृथु' विस्तृतं, 'चक्र' संवत्मरात्मकं कालचक्र, परिवर्त्तत' परितः प्रवर्तते। 'मरिरस्व मध्ये' मेघवर्तिजलस्य मध्ये, 'हिर- एज्योतिः' रश्मिमञ्चारणविद्युद्रूपपरिणामे सति सुवर्मममानं ज्या तिर्थस्य मण्डलस्य तद्धिरण्यज्योतिः, तादृशं 'ज्योतिः' आदि- त्यमण्डलं संवत्सरचक्रनियाद कं, "अजस्रं निरन्तरं 'नभमा' आकाशमार्गण, 'मर्पदेति' शनैः सञ्चरति गच्छति । 'मः' ज्या ति- मण्डलात्मा 'नः' अस्माकं 'कामवरं ददातु' ॥ अथ एकादशीमाह । (२१) “सप्त युजन्ति • भुवनानि तम्यः' (२१) इति । सप्तमङ्ख्याकाः साकञ्जानामित्यत्रोक्ताः मुख्यरश्मि- विशेषाः अश्वमदृशाः 'एकचक्र' एकप्रकारपरिवत्र्त कालचक्र, 'युञ्जन्ति' । प्रवर्तयन्ति । तदेव स्पष्टोक्रियते। ‘मप्तनामा' सप्त- सङ्ख्यानि नामानि नमन योग्यानि कंन्यानि रिश्मिरूपाणि य- •. । * अक्षरमिति E पुस्तक पाठः। + वश्यानीति तै. पाठः।

·३ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ३१६ नवी। येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः(२९ । (२५ भद्रं पश्ट- न्त उपसेदुरग्रे। तपो दीक्षामृषयः सुवर्विदः। ततः पत्र बलमोजश्च जातं। तदस्मै देवा अभिसन्नमन्तु ।। म्यामो सप्तनामा । 'अश्वः व्यापक: "एकः' सूर्यः तत्काल चक्र 'वहति' । कीदृशं चक्र, 'बिनाभि' तिस्रः सत्वरजस्तमोगुणरूपाः भृतभविष्यवर्तमानरूपा वा नाभयो यस्व तत्त्रिनाभि, "अजरं' विनाशरहितं, न हि कालः संसारमध्ये कदाचिदिनश्यति। 'अन- वी' अा विरोधी विनाशको भावव्यो वा अति श्रुतेः, तद्रहितं, न हि कालचक्रस्य कश्चिनाशकोऽस्ति । 'येन' कालचक्रेण, 'दूमा विश्वा भुवनानि' दृश्यमानानि सर्वाणि भूतजातानि, तिष्ठन्ति, मुखन वतन्ते तस्य कालचक्रस्य निर्वाहकोऽयं महोदव आदित्यः॥ अथ द्वादशीमाह। (२२)"भन्द्रं पश्यन्ते अभिसन्नमन्तु (२२) इति। 'सुवर्विदः' स्वर्गमार्गाभिजाः,ऋषय: 'भद्रं' कल्याणं सप्त- हा रूपमादित्यं, ‘पश्यन्तः' प्राप्यत्वेन निश्चिन्वानाः, 'तपः' अन शनादिरूपं, 'दीक्षां' नियमविशेषं च, 'उपमेदुः' अनुष्ठितवन्तः । 'ततः श्रादित्यसकाशात, 'क्ष' तात् त्राणं अनिष्टनिवारणं । 'बलं' शरीरक्तिः, 'ओजः' कान्तिः, इत्येतत् सर्व 'जातं' मम्पन्न। 'तत' च स क्षत्रादित्रयं, 'अस्म' यजमानाय, 'देवाः', अभिमन्नमन्तु। अभितः सम्याद यन्तु । 2R ·३२० तैत्तिरीये चारण्यके (२३) श्वेत रश्मिं वाभुज्यमानं। अपान्नेतारं भुवनस्य गोपां। इन्द्रं निचिक्युः परमे व्योमन् ॥ ६ ॥ (९७ रोहिणोः पिङ्गला एकरूपाः। क्षरन्ति पिङ्गला चथ त्रयोदशोमाह । (२३) "श्वेत रश्मि • परमे व्योमन्" (२३) इति। 'परमे व्योमन्' उत्कृष्टे हृदयाकाशे, 'इन्द्र' पर- मैश्वर्ययुत सप्तहोलदेवमादित्य, 'निचिक्युः' লিস্বিনন, ध्यातवन्त इत्यर्थः । कोमिन्द्रं, 'श्वेतं' प्रकाशरूपत्वेन* शक्ल- वर्णं । 'रश्मि' रश्मियुक्त, 'बोभुज्यमानं' सर्वैः प्राणिभिः दृष्टि- द्वारेण पुनः पुनः भुज्यमानं । एतदेव स्पष्टोक्रियते, 'अपां नेतारं' आदित्याज्जायते दृष्टिरिति स्मृत्या सूर्यो जल स्य नेता तादृशं, 'भुवनस्य गोपा' भुवनस्य पालक ॥ अथ चतुर्दशीमाह। (२४)"रोहिणीः . नाव्यानां"(२४) इति । 'रोहिणीः' रोहिणवर्णाः, 'पिङ्गलाः' पिङ्गल वर्णाश्च, या आपस्तत्तद्भूमिसम्बन्धेन बहुविधा दृश्यन्ते। ताः सर्वा अपि सप्तहाहरूपस्य श्रादित्यस्य रश्मिसम्बन्धे मति मेघेषु नानारू- पत्वपरिव्यञ्जकरूपाः, भवन्ति । तथा 'चरन्तीः' वृटिरूपेण * प्रकाशमानत्वेनात त. पाठः । + भूत जातपालकमिति त• पाठः । * लातवा इति ते• पाठः । ६ नानारूपत्वं परित्यज्यैकरूपा इति तै० पाठः ।

·३ प्रपाठके ११ धनुवाकः। ३२१ एकरूपाः। शतसहस्राणि प्रयुतानि नाव्याना(२५) (२४)अयं यः श्वेतो रश्मिः। परिसर्वमिदं जगत्। प्रजा पशून धनानि। अस्माकं ददातु। (२६)श्वेता रश्मिः परि सर्व बभूव। सुवन मह्यं पशून विश्वरूपान्(२६) । (२० पतङ्गमक्तमसुरस्य मायया ॥ १० ॥ - भूमौ पतन्यः ताः पिङ्गलादिवर्णा श्रापः, ‘एकरूपाः', भ- वन्ति। वृष्टिबाहुल्येन भूमी 'नाव्यानां' नावा तरणीयानां अपां, 'शतं महस्राणि' प्रयुतानि शतमयाबहुविधमहसलक्ष- सङ्ख्याकाश्च सम्पद्यते। वृष्टिकाले तत्र तत्राने क प्रवाहा भवन्ति । तदेतत् म सप्त होत माहात्म्यं ॥ अथ पञ्चदशोमाह । (२५)"अयं यः ० अस्माकं ददातु" (२५) इति । 'यः' आदित्यः, श्वेतवर्ण रश्मियुकोऽस्ति मोऽयं 'सर्वमिदं' 'जगत्', परिव्याप्य वर्तमानः 'अस्माकं', प्रजादिक 'ददातु ॥ अथ षोडशीमाह। (१६) "श्वेतो रश्मि: • विश्वरूपान्"(२६) इति । 'श्वेतोरश्मिः' एक्लवर्ण रश्मियुक्तः श्रादित्यः ‘म' जगत, 'परिबभूव' परितो व्याप्तवान्, तादृश श्रादित्यः 'मां' 'वि- श्वरूपान' गोमहिय्यादिरूपेण बहुविधान्, ‘पशन', 'सुवत्' मौतु, प्ररयत्वित्यर्थः ॥ अथ सप्तदशीमाह। (२७)"पतङ्गमकं • वेधमः”(२०) इति । । 2 R 2 ·३२२ तैत्तिरीये यारण्यके हृदा पश्यन्ति मनसा मनीषिणः। समुद्र अन्तः क- वयो विचक्षते। मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः।२०।। १२८ पतङ्गो वाचं मनसा विभर्ति। तां गन्धवावदगर्भे अ- श्रय- असून प्राणान् राति ददातीति 'असुरः' परमात्मा, तम्य 'मायया' अचिन्यश तया, अत' अभिव्यक, पतङ्ग' आदित्य, हृदा' 'मनमा' हृत्पुण्डरोकगतेन नियमितेनान्तःकरणेन, ‘मनीषिणः' वेद शास्त्राभिज्ञाः महर्षयः, ‘पश्यन्ति' ध्यात्वा माक्षात् कुर्वन्ति, 'कवयः' लौकिकवार्ताभिज्ञाः पुरुषाः, 'समुद्रे अन्तः' समुद्र- समानेऽन्तरिक्षमध्ये, 'विचक्षते' विशेषेण कथयन्ति, मादित्यः उदितः मध्याह्ने ससागत इत्यादिव्यवहारं कुर्व- न्ति । 'वेधमः' विधातारोऽनुष्ठान कुशलाः केचिद्यजमानाः, 'मरीचीनां', 'पदं' रश्मोनां स्थानमादित्यं, 'इच्छन्ति' प्रादि- त्य माथुन्यप्राण्यर्थमननिष्ठम्तीत्यर्थः ॥ अथाष्टादशोमाह । (२८)"पतङ्गो वाचं . निपान्ति' (२८) इति। 'पतङ्गः' श्रादित्यः, 'मनमा', स्वकीयेन, प्राणिनां 'वा', 'विभर्ति' धारयति, अन्तयामिरूपेण वाचं प्रेरयतीत्यर्थः । त- थाच पौराणिका पाहुः, योऽन्तः प्रविश्यमम वाचमिमां प्रसुप्तां * कालहत्तान्ताभिज्ञा इति ते० पाठः ।

·३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ३२३ न्तः । तां द्योतमानार खय मनीषां। ऋतस्य पदे कव- यो निपान्ति (२८) । (२८)ये ग्राम्याः पशवा विश्वरूपाः। वि- रूपाः सन्ता बहुधैकरूपाः । अग्निस्ता५ अग्रे प्रमुमोक्तु देवः ॥ ११ ॥ चारयति । गन्धान वायु- मजीवयत्यखिल शनिधरः स्वधामति । 'तां' आदित्य प्रेरितां वाचं, 'गर्भ अन्तः' शरीरस्य मध्ये, गन्धर्वनामको वायुरवददु- वहतीति व्युत्पत्त्या गन्धर्वशब्दो वायुः 'अव- दत, उच्चारयति । गन्धान वहतीति व्युत्पत्त्या गन्धर्वशब्दो माचटे। वायुईि ताल्वादि स्थानेषु संयुक्तो वाचमुच्चारयति । 'तां' वायुनोच्चारितां, 'द्योतमानां' प्रकाशमानां, स्वयें स्वर्ग स्य हेतु भूतां, ‘मनीषां' मनम: ईशित्रों माह्लादकरोमित्यर्थः । ता- दृशों वाचं 'कवयः' शास्त्राभिज्ञा:, ऋतम्य पदे' सत्यस्य परब्रह्मण: स्थाने, 'निपान्ति' नितरां• पालयन्ति । परब्रह्मविषयाणि वेदवाक्यानि सर्वदा पठन्तीत्यर्थः । तदेतत् सर्वे वाचःप्रर- कम्यादित्यस्य माहात्म्यं ॥ प्रथैकोनविंशीमाह। (२९)"ये ग्राम्याः ० संविदान:"(२९) इति। 'ये पशवः, 'ग्राम्याः' ग्रामे भवाः गवावादयः, 'विश्वरू- पाः' जातिभेदैः बहुविधा:, 'विरूपाः' वर्णदिभेदेन विविधा. काराः, एवं बहुधा दृश्यमाना: 'सन्तः', अपि पुन: पशुत्वा- एतचिहक्रोडीकृत पाठः । पत्रके नास्ति ·३२४ तैत्तिरीये श्रारण्यके प्रजापतिः प्रजया संविदानः(२८ । (२०)वीत स्तुके स्तु- के । युवमस्मासु नियच्छतं । प्र प्र यज्ञ तिन्तिरः(३०) । (२१ ये ग्राम्याः पशवा विश्वरूपाः। विरूपाः सन्ता बहु- धकरूपाः। तेषा सप्तानामिह रन्तिरस्तु । रायस्पो- ० कारेणेकरूपाः 'तान' मीन, अग्निरूपः सप्तहोट देवः, 'अग्रे प्रमुमोक्नु' प्रथमं तत्तत्म्थानं मुञ्चतु, प्रमुच्य अम्मभ्यं ददा- वित्यर्थः । 'प्रजापतिः', च स्वकीयया 'प्रजया', 'संविदानः' एकमत्य अन्तः, अस्मभ्यं परन् ददाविति शेषः ॥ अथ विंशीमाह । (३०)"वीत! स्तु के प्रयज्ञपतिन्तिरः" (३०) इति । हे अग्निप्रजापती 'युवं' उभी युवां, स्तुके स्तुके' तत्त- इवाद्यपत्ये, 'वीत' प्रजननमुत्पत्तिं, 'अस्मासु' 'नियच्छत' निय- मेन मम्पादयतं । 'यनपति' यजमानं, 'प्रप्रतिरः' अत्यन्तं प्रकर्षण बर्द्धयतं ॥ अथैकविंशीमाह। (३१)"ये ग्राम्या: . सुवोर्यायाय'(२१) इति। ग्राम्यादिशब्दाः पूर्ववद्या च्याः । 'तेषां' ग्राम्यपहनां, 'सप्ताना' गोऽश्वाजाविपरुषगर्दभोष्टरूपाणां सप्तमङ्ख्याकानां, * तत्तट्टेदेनात्रविमुञ्चत् इति तै० पाठः ।

·३ प्रपाठके १९ अनुवाकः। ३२५ पाय सुप्रजात्वार्य सुवोर्याय ९१)। (९९य श्रारण्याः पशवा विश्वरूपाः। विरूपाः सन्ता बहुधैकरूपाः । वायुस्ता अग्रे प्रमुमोक्तु देवः। प्रजापतिः प्रजया संविदानः(२२) । (३२ इडायै सप्तं तवचराचरं । देवा अवविन्दन गुहाहित २२ । (२"य श्रारण्याः पशवा वि- श्वरूपाः। विरूपाः सन्ता बहुधैकरूपाः। तेषा स- । इह अस्मद्गृहे, 'रन्तिः' क्रीडा, 'अस्तु' तच्च धनपुष्टिशोभनापत्य- शोभनवीर्यार्थ सम्पद्यते ॥ अथ द्वाविंशीमाह । (३२)“य श्रारण्याः . संविदानः"(३२) इति। अरण्ये भवाः श्रारण्या: विखुराः श्वापदादयः तान्, अरण्याधिपतिर्वायुः ‘प्रमुमोनु'। अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ त्रयोविंशीमाह। (३३)"इडायै सृप्तं • गुहाहितं"(३३) इति। 'दूडाये' गोसम्पादनाथ, 'सृप्तं' प्राप्तं, 'घृतवत्' घृत- युक्त, घृताकारमित्यर्थः । तादृशं 'चराचरं' स्थावरजङ्गमरूपं जगदनुग्रहीतुं, ‘गुहाहितं' प्राणिनां बद्धाववस्थितं, सप्तहोदेव- देवा: 'अन्वविन्दन्' अविष्य लब्धवन्तः ॥ अथ चतुर्दिशीमाह । (३४)य श्रारण्या: • सुवीर्याय"(३५)

·३२६
तैत्तिरीये मारण्यके
मानामिह रन्तिरस्तु । रायस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सु-
वीयाय २४) ॥ १२॥
आत्माजनानां, विकुर्वन्तं विपश्चिं, प्रजानां, वसुधा-
नों विराज, चरन्तं, गोमतों, मे नियच्छतु, एक चक्र,
व्योमन, मायया, देव, एकरूपा, अष्टा च ॥ अनुः ॥
इनि। 'कप्तानां' विखुरश्वापदपक्षिमरीपहस्तिमर्कटनामधे-
यानां । अन्यत् पूर्ववत् ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजग-
रण्य के हतोयप्रपाठके एकादशोऽन वाकः ॥ ११ ॥

·३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । अथ द्वादशोऽनुवाकः । (१ सहस्रशोषी पुरुषः। सहस्राक्षः सहस्रपात् । * । अथ द्वादशोऽनुवाकः । एतैरेकादशभिरनवाकैश्चातुर्योत्रीय चयनमन्त्रा उका: अथ नारायण नाम्ना पुरुषसतनाम्ना च व्यवह्रियमाणोऽनुवाक उच्यते । तस्य विनियोगं महानावापस्तम्बाह। पुरस्तात् प्रतीचों पुरुषाकृतिं चिनोति पुरुषशिरो भवति, सहस्रशोर्षी पुरुष इत्युपहितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठेतेति । ब्रह्ममेधेऽपि प्रेतदाहोपस्थाने विनियोगं भरदाज पाह। ना- रायणाभ्यामुपस्थानमिति। अयं चोत्तरश्चेत्युभावनुवाको नारा- यणमञ्जी नारायणाख्येन केनचित् ऋषिणा दृष्टत्वात्, जगत्- कारणस्य नारायणाख्यस्य पुरुषस्य प्रतिपादकत्वात्।। तत्रास्मिन् द्वादशे ऽनुवाके प्रथमामृचमाइ। (१)“सहस्र शर्मा • अत्यतिष्ठ- द्दशाङ्गुलम् (१) इति। सर्वप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो वि- राडाख्यो यः पुरुषः',मोऽयं महस्रशोर्षा',सहस्रशब्दस्या पलक्षण- त्वात् अनन्तैः शिरोभिर्युक्त इत्यर्थः, यानि सर्वप्राणिनां शि- रामि तानि सर्वाणि तदेहान्तःपातित्वात् तदीयान्यवेति सह- स्रशोर्षत्वं । एवमक्षिषु पादेवपि योजनौयं । 'सः' पुरुषः, 'भूमि' । * अभिहिता इति F, G चिह्नित-पुस्तकदयपाठः । + प्रतिपादकत्वाच्चेति G चिाहत-पस्तकपाठः । 3M ·३२ तैत्तिरीये यारण्यके स भूमि विश्वतो वृत्वा। अत्यतिष्ठदशाङ्गुलं"। (२)पुरुष एवेद सर्व । यद्भूतं यच्च भव्यं । उतामृतत्वस्येशानः। यदन्नेनातिरोहति । (२)एतावानस्य महिमा । अ- ताज्यायाश्च पुरुषः ॥ १ ॥ ब्रह्माण्डगोलकरूपां 'विश्वतो वृत्वा' मर्वतः परिवेष्ट्य, दशाङ्गुल- परिमितं देशं 'श्रत्य तिष्ठत्' अतिक्रम्य स्थितः । दशाङ्गुलमित्यु- पलक्षणं, ब्रह्माण्डाहिरपि सर्वतो व्याप्यावस्थित इत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"पुरुष एवेद) • यदन्नेनातिरोह- ति"२) इति । 'यद्भूतं' अतीतं जगत्, ‘यच्च भव्यं' भविष्य ज्जगत, यदपि 'इदं' वर्तमानं जगत्, तत् 'म', 'पुरुष एव' । यथाs- स्मिन्* कल्पे वर्तमानाः प्राणिदेहाः सर्वेऽपि विराटपुरु- षस्थावयवाः, तथा एवातीतागामिनारपि कल्पयोर्द्रष्टव्यं । 'उत' अपि च, 'अमृतत्वस्य' देवत्वस्थ, अयं 'दृशानः' स्वामी, यस्मात् कारणात् 'अन्नेन' प्राणिनां भोगनान्नेन निमित्त- भूतेन, अतिरोहति',स्वकीयकारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्य मानं जगदवस्थां प्राप्नोति । तस्मात् प्राणिनां कर्मफलभोगाय जगदव स्थाखीकारात् नेदन्तस्य वस्तु तत्त्वमित्यर्थः । अथ हतीयामाह । (३)"एतावानस्य • त्रिपादस्याम्हतं दिवि" यदा यस्मिन्निति ते. पाठः।

·३ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ३२६ पादास्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि । (चिपादूर्ध्व उदैत् पुरुषः। पादास्येहाऽऽभवात् पुनः। (२) इति । अतीतानागतवर्तमानरूपं जगद्यावदस्ति ‘एतावान्' सर्वोऽपि, 'अस्य' पुरुषस्य, 'महिमा'। खकोयसामर्थ्यविशेषः, न तु तस्य वास्तवं स्वरूपं वास्तववस्तु पुरुषः ‘अतः' महिनो- ऽपि, ‘ज्यायान्' अतिशयेनाधिकः । एतच्च स्पष्टोक्रियते। 'वि- श्वाभूतानि। कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि, 'अस्य' पुरुषस्य, 'पादः' चतुर्थीऽशः । 'अस्य', अवशिष्टं 'त्रिपात् स्वरूपं 'अमृत' विनाशरहितं मत्, 'दिवि' द्योतनात्मके व प्रकाशरूपे, अवति- ठते। यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यानातम्य परब्रह्मण दूतत्ताया अभावात् अंश चतुष्टयं न निरूपयितुं शक्यं तथापि जगदिदं ब्रह्मवरूपापेक्षयाऽत्यल्पमिति विवक्षितत्वात् पादत्वा- पन्यासः ॥ अथ चतुर्थी माह । (४)"त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुष: ० माशनान- शने अभि"(५) इति । योयं 'त्रिपात्', 'पुरुषः' संमार स्पर्शरहि- तबहुलस्वरूप: । माऽयं 'ऊर्ध्व उदैत्' अस्माद ज्ञानकार्यात् एतच्चाभयमिति F, G चिड़ित-पुस्तकद य-पाठः। + सवाणि भूतानि इति G चिह्नित पस्तकपाठः । । संसारस्परिहित ब्रह्मखरूप इति तलिङ्गाक्षरपुस्तकस्य G चि. हित.पस्त कम्य च पाठः । 3M ·३३० तैत्तिरीये मारण्यके ततो विष्वव्यक्रामत् । साशनानशने अभि(४) । (५)त- संमारादर्भूितः मन् अत्रत्यैर्गुण दोषैरस्पृष्टः उत्कर्षेण स्थित- वान् । तस्य योऽयं पादः' लेश:,माऽयं 'दूह' मायायां, 'पुनरा- भवत्' । सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति । अस्य मर्वम्य जग- तः, परमात्मांशत्वं* भगवताप्युकाम, विष्टभ्याहमिदं कृनमेकां- शेन स्थितो जगदिति । 'ततः' मायया श्रागत्यानन्तरं 'विश्व- ड' देवतिर्यगादिरूपो विविधः सन, 'व्यक्रामत्' व्याप्तवान् । किं कृत्वा । 'साशनानशने' 'अभि,' लक्ष्य साशनं भोजनादि- व्यवहारोपेतं चेतनं प्राणिजातं अनशनं तद्रहितमचेतनं गि- रिनद्यादिकं तदुभयं यथास्यात् तथा खयमेवंविधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)"तस्मादिराडजायत • पश्चाद्भूमि- मथोपुरः"(५) इति। विश्वयकामदिति यदुनं तदेव प्रप- च्यते। 'तम्मात्' आदिपुरुषात्, 'विराट अजायत' ब्रह्मा- ण्डदेह उत्पन्नः, विविधं राजन्ते वस्तून्यत्रेति विराट, 'विरा- जो अधि' विराड् देहस्योपरिस्थितमेव देहमधिकरणं कृत्वा, * परमात्मोपदेशत्वमिति ते. पाठः + माययागत्यनन्तरमिति तै• पाठः। मायायामागत्य नन्तरमिति G चिकित-पुस्तक पाठः । * देवतियंगादिरूपेणेति तै पाठः। G चिकित पुस्तकस्य च पाठः।

·३ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ३३१ स्मादिराडजायत। विराजो अधि पूरुषः। स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमा पुरः५) ॥२॥ (६'यत् पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तो 'पुरुषः' तद्देहाभिमानी कश्चित् पुमान्, 'अजायत' । योऽयं सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा म एव स्वकीयया मायया विराड्- ब्रह्माण्ड सृष्ट्वा तत्र जीवः अभवत् । एतच्चाथर्वणिका उत्तरतापनीये समामनन्ति । स वा एष भूतानोन्द्रियाणि विराजं देवता: कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ व व्यव- हरन्नास्ते माययैवेति। 'म जातः' विराट पुरुषः ‘अत्य- रिच्यत' अनिरिकोभूत्, विगड्व्यतिरिको देवतिर्थमनु व्या- दिरूपोऽभूत् । ‘पश्चात्' देवादिजीवभावादूचे, 'भूमि' सम- जैति शेषः। 'अयो' भूमिस्टेरनन्तरं, तेषां जीवानां 'पुरः' 'समर्ज', श्रापूर्यन्ते सप्तभिधी तुभिरिति पुरः शरीराणि ॥ अथ षष्ठोमाह । (६)“यत् पुरुषेण ० ग्रोम नः शरद्धविः” (६) इति। पूवातक्रमेण देवशरीरेषूत्पन्नेषु ते 'देवाः', उत्तर- सृष्टिसिध्यर्थं तत्साधनत्वेन 'यज्ञमतन्वत' कञ्चिद्यज्ञमन्वतिष्ठन । तत्र जीवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देवतात्मा जीवोभवत् इति F पुस्तकपाठः। तत्र जोवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी देव- ताऽभवत् इति तै० पाठः। तत्र जोवरूपेण ब्रह्माण्डाभिमानी देव- तात्मा जोवोभवत् इतिG चिह्नित-पुस्तकस्य पाठः । + साधु समामनन्तीति I', G चिह्नित पुस्तकदयपाठः ।

·३३२ तैत्तिरीये यारण्यके अस्यासीदाज्यं । ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः(६)। (सप्तास्यासन् परिधयः। त्रिः सप्त समिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वा- बाह्यद्रव्यम्याप्यनुत्पन्नत्वेन हविरन्तरासग्मवात् पुरुषखरूपमेव मनसा हविष्लेन मङ्कल्प्य तेन 'पुरुषाख्यन', हविषा','यत्' यदा, मानसं 'यज्ञ',अकुर्वत तदानों 'अम्य' यज्ञस्य, वमन्त रेव ‘ाज्यं', अभूत, तमेवाज्यत्वन सङ्कलितवन्तः, एवं 'ग्रोमः', भवेन स- इल्पितः । 'भरत', पुरोडाशादि हविष्टुन सङ्कल्पिता। पूर्व पु- रुषस्य हविःसामान्यरूपत्वेन सङ्कल्पः । वसन्तादीनां वाज्या- दिविशेषरूपत्वेनेति द्रव्यं ॥ अथ सप्तमीमाह । (७) मप्ताम्यामन परिधयः • अबघ्नन् पु- रुषं प"(७) इति । 'अम्य' माङ्कल्पिक यज्ञम्य, गायत्र्यादोनि 'मप्त', छन्दांसि 'परिधयः', 'श्रामन्', ऐष्टिकस्या हवनीयस्य, त्रयः परिधयः औत्तरवेदिकारयः, श्रादित्यश्च सप्तमः परि- धिप्रतिनिधिरूपः । अत एवानायते, न पुरस्तात् परिदधा- त्यादि त्यो ह्येवोद्यन् पुरस्ताद्रक्षा स्यपहन्तोति । त एत श्रादि- त्यसहिताः सप्त परिधयोऽत्र मप्तच्छन्दोरूपाः। तथा 'ममिधः', 'त्रि:मप्त' विगणितमप्तमझ्याकाः एकविंशतिः, 'कृताः' द्वादश * तेह्यादित्यसहिता इति G चिहित-पुस्तक पाठः।

·३ प्रपाठके १२ अनुवाकः। यः नाः। अबधन पुरुषं पशुं"। (तं यज्ञं बर्हिषि प्रौ- क्षन्। पुरुषं जातमग्रतः॥३॥ तेन देवा अयजन्त। साध्या ऋषयश्च ये) । (त- स्माद्यज्ञात् सर्बहुतः। सम्भूतं पृषदाचं पशू स्तार- मामाः, पञ्चर्तवः, त्रय दमे लोकाः, अमावादित्य एकविंश इति श्रुताः पदार्था एकविंशतिदारुयुक्रेनत्वन भाविताः । पुरुषों* वै राजाऽस्ति तं 'पुरुष', 'देवाः' प्रजापतिप्राणेन्द्रिय- रूपाः, 'यज्ञं तन्वानाः' मानमयनं कुर्वाणा:, ‘पशुमबनन्' विराटपुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः । एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वत्र पुरुषेण हविषेत्युक्तं ॥ अथाटमोमाह । (८)"तं यज्ञं वर्हिषिप्रौक्षन साध्या ऋषयश्च ये"(८) इति । 'यज्ञ' यज्ञसाधनभूतं, 'त' पुरुषं, पावभावनया यूपे बधन ‘बर्हिषि' मानसे यज्ञे, 'प्रौक्षन' प्रोक्षितवन्तः । की- दृशं 'अग्रतः' सर्वसृष्टेः पूर्व, 'पुरुषं जातं' पुरुषत्वेनात्पन्नं। एतच्च पूर्वमेवोतं। तस्माविराडजायत विराजो अधिपुरुष इति । 'तेन' पुरुषरूपेण पशुना, 'देवाः' 'अयजन्त' मानसयागं निष्पा-. दितवन्तः । के ते देवाः इति त एवाच्यन्ते । 'माध्या:' सृष्टि- माधनयोग्याः, प्रजापतिप्राण रूपाः तदनुकूलाः, 'ऋषयः' मन्त्र- द्रटारश्च, 'ये', मन्ति ते मर्वेपि 'अयजन्त' ।। अथ नवमीमाह। ()"तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत • ग्राम्याश्च ये" यत् यः पुरुष इति G चिड़ित-पुस्तक पाठः ।

·३३४ तत्तिरीये चारण्यके श्चक्रे वायव्यान् । श्रारण्यान् ग्राम्याश्च ये ) । (तस्मा- द्यज्ञात् सर्वहुतः। ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दा सि जज्ञिरे तस्मात्। यजुस्तस्मादजायत(१०॥ ४ ॥ (११)तस्मादश्वा अजायन्त। ये के चौभयादतः। गा- (c) इति । 'मर्वहुतः' सर्वात्मकः पुरुषो यस्मिन् यज्ञे हयते मायं सर्वहुतः तादृशात, पूर्वानात् मानसात् 'यज्ञात', 'पृषदा- ज्य', 'सम्मृतं' सम्पादितं, दधि चाज्यं चेत्येवमादिभोग्य- जातं सम्पादितमित्यर्थः । तथा 'वायव्यान्' वायुदेवताकान्, लोक प्रसिद्धान्, 'भारण्यान्', 'पशून', 'चक्रे' उत्पादितवान् । भारण्याः दिखुरादयः तथा ये 'ग्राम्याः' गवाश्वादयं, तानप्यु- त्पादितवान् । पशूनामन्तरिक्ष द्वारा वायुदेवत्य त्वं मन्त्रान्तर- व्याख्याने समानातं । वायवस्ोत्याह वायुर्वी अन्तरिक्षयाध्य- क्षाः। अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः । वायव एवैनान् परि- ददातोति ॥ अथ दशमीमाह। (१०)"तस्माद्यज्ञात् यजुस्तस्मादजा- यत"(१०) इति । 'छन्दांसि' गायत्र्यादीनि। स्पष्टमन्यत् ॥ अथैकादशीमाह । (११)"तम्माद श्वा अजायत तस्माज्जाता अजावयः (११) इति । अश्वव्यतिरिक्ता गर्दभा अश्वतराश्च ये .

·३ प्रपाठके १२ अनुवाकः ।। ३३५ वा इ जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अंजावयः(११) । (१२) यत् पुरुष व्यदधुः। कतिया व्यकल्पयम् । मखं किमस्य को बाहू । कावूरू पादावुच्येते. १२। (१९'ब्राह्मणास्य मु- खमासीत्। बाहू राजन्यः कृतः॥५॥ केचिदूर्वाधोभागयोरुभयोर्दन्तयुक्ताः मन्ति तेप्यश्ववत् 'अजा- चन्त' । तथा 'गावः', अजाचावयश्च ते सर्वेऽप्युत्पन्नाः ।। अथ द्वादशीमाह। (१९)“यत् पुरुषं ० कावूरू पादावुच्येते" (१२) इति। प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वनुमत्र ब्रह्म- वादिनां प्रश्ना उच्यन्ते । प्रजापतेः प्राणरूपा देवा: 'यत्' थदा, 'पुरुष' विराब्रूपं, व्यदधुः' सङ्कल्पेनोत्पादितवन्तः । तदानों ‘क- तिधा' कतिभिः प्रकारैः, 'व्यकल्पयन' विविधं कल्पितवन्तः । एष सामान्यरूपः प्रश्नः। मुखं किमित्यादयो विषेषप्रश्नाः ।। अथ चयोदशीमाह। (११)"ब्राह्मणस्य • अजायत"(१२) इति। योऽयं ब्राह्मण जातिविशिष्टः पुरुषः सेोऽयं 'अस्य' प्रजा- पतेः, 'मुखमामोत्', मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योऽयं 'राजन्यः' क्ष- त्रियजातिः, म बाहुत्वेन निष्पादितः, बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः। 'तत्' तदानों, यो प्रजापतेः 'ऊरू', तट्रपः 'वैश्यः', सम्पन्नः* जरुभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । तथा 'पद्भ्यां शुद्रः', उत्पनः । उत्पन्न प्रति ते. पाठः।

·३९८ तैतिरोये चारण्य के अरू तदस्य यद्देश्यः । पढ्या शूद्रो अजायत। (१४)चन्द्रमा मनसो जातः। चक्षोः सूर्यो अंजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च। प्राणाहायुरजायत(१५) । (१५०ना- भ्या आसीदन्तरिक्षं। शीणी द्यौः समवर्तत। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोचात्। तथा लोका अकल्पयन्(६५ ॥६॥ इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादोनामुत्पत्तिः सप्तमकाण्डे स मुखतस्विकृतं निरमिमीतेत्यादौ विस्पटमानाता। अतः प्रश्नो- तरे उभे अपि तत्परत्वेनैव* योजनीये ॥ अथ चतुर्दशीमाह । (१४)"चन्द्रमा मनसो जात: प्राणादायु- रजायत"(५५) इति । यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादिपशवः सुगादिवेदाः ब्राह्मणादिमनुष्याश्च तस्मादुत्पन्नाः, एवं चन्द्रा- दयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्नाः । 'चक्षाः' चक्षुषः ॥ अथ पञ्चदशीमाह। (२५)"नाभ्या श्रामोदन्तरिक्षं. अकल्प- चन्"(१५) इति। यथा देवास्तस्मादुत्पन्नाः । तथा लोकानप्य- न्तरिक्षादीन् प्रजापतेः नाभ्या द्यवयवात् 'अकल्पयन्' उत्पा- दितवन्तः ॥ * ततारत्वेनैव तयोरिति F पस्तकपाठः + नाभ्याद्यवयवेभ्य इति ते. पाठः।

·३ प्रपाठको १२ अनुवाकः। (वेदाहमेतं पुरुषं महान्त। श्रादित्यवर्णं तमसस्तु पारे। सवाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः। नामानित त्वाभिवदन यदास्ते १६) । (१०)धाता पुरस्ताद्यमुदाज- अथ षोडशीमाह । (१६)"वेदाहमेतं • यदास्ते"(१६) इति यथोकविराटपुरुषध्यानमत्र प्रतिपाद्यते। तत्र मन्त्रद्रष्टा स्खको- थं ध्यानानुभवं प्रकट यति । 'यत्' यः पुरुषः, 'सर्वाणि रूपाणि' देवमनुष्यशरीराणि, 'विचिन्य' विशेषेण निष्पाद्य, 'नामानि' च देवोऽयं पशरयमित्यादीनि, 'कृत्वा', 'अभिवदन् तैर्नाम- भिरभितो व्यवहरन्, 'पास्ते', 'एतं' 'पुरुष' विराजं, 'महा- तं' सर्वगुणैरधिकं, 'श्रादित्यवणे' प्रादित्यवत् प्रकाशमानं, 'वेद' 'अहं', जानामि, ध्यानेन सर्वदा अनुभवामीत्यर्थः । म च पुरुषः 'तमसः पारे' अज्ञानात्परस्ताद्वर्त्तते। अतो गुरुशास्त्रापदे शरहितैमूंढे रनुभवितुमशक्य इत्यर्थः ॥ अथ सप्तदशीमाह । (१०)"धाता अयनाय विद्यते। (१७) इति । 'धाता' प्रजापतिः, 'यं' विराटपुरुषं, 'उदाजहार' ध्याढणामुपकारार्थं प्रख्यापितवान् । 'चतस्रः प्रदिशः' चतुर्दि- वर्तिनः सर्वान् प्राणिनः, 'प्रविद्वान्' प्रकर्षेण जानन, 'शक्रः' तदनुग्रहार्थं प्रख्यापितवान् । धातुरिन्द्रस्यापदेशार 'त' तु 282 ·२३० तैत्तिरीये चारण्यके हार। शक्रः प्रविहान प्रदिशश्चतस्रः। तमेवं विद्या- नमृत इह भवति। नान्यः पन्या अयनाय विद्यते १७। (२८)यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः। तानिधर्माणि प्रथमान्या- 'श्रयनाय' विराटपुरुषं ‘एवं' उक्त प्रकारेण, 'विद्वान्' साक्षात् कुर्वन, 'दूह' अस्मिन्नेव जन्मनि, 'श्रमतः' मरणरहितः, 'भवति'। यदा विराटपुरुषोहमिति साक्षात् करोति तदानों वर्तमा- भदेहस्व तल्वरूपत्वाभावात् तन्मरणेन *अयमुपासको न मियते अमृतत्व प्राप्तये, 'अन्यः पन्थाः' यथोक्तविराट- पुरुषमाक्षात्कारमन्तरेणान्यो मार्गः, 'न विद्यते । न हि कर्म- सहस्त्रैरणमृतवं सम्पादयितुं शक्यते। न कर्मणा न प्रजया धनेनेत्यादि शास्त्रात् ॥ अथाटादशीमाह । (१८)"यज्ञेन • मन्ति देवा:"(१८) इति। अच कृत्मानुवाकतात्पर्य मशियोपन्यम्यति । 'देवाः' प्रजापति- प्राणरूपाः, यज्ञन' यथोक्रेन मानसेन सङ्कल्येन,'यज्ञ' यथोक- यज्ञखरूपं प्रजापति, 'अयजन्त' पूजितवन्तः, तस्मात् पूजनात् 'तानि' प्रसिद्धानि, 'धर्माणि' जगद्पविकाराणां धारकाणि, 'प्रथमानि' मुख्यानि भूतानि, 'आसन्', एतावता सृष्टिप्रतिपा- * तत्प्रत्यक्षरूपत्वाभावात् धन्यमरणेनेति G चिह्नित पुस्तक पाठः। + मुख्यभृवानोति G चिड़ित पुस्तक पाठः ।

·१ प्रपाठके १२ अमुवाकः । २ सन् ॥ तेह नाक महिमानः सचन्ते। यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः९८) ॥ ७॥ पूरुषः, पुरः, अग्रतः, अजायत, कतः, श्रकल्पयन, श्रासन, हे च ॥ १२॥ दकोनुवाकभागार्थः+ सङ्ग्रहीतः। अथोपामनतत्फलरूपानु- वाकभागार्थः सङ्ग यते, 'यत्र' यस्मिन् विराटप्राप्तिरूपे, नाके, 'पूर्व साध्याः' पुरातना विराडुपास्तिसाधकाः, 'देवाः', 'मन्ति' तिष्ठन्ति । तं 'नाक' विराटप्राप्तिरूपं खगैं, 'ते महिमानः' तदुपासका महात्मानः, 'सचन्ते' समयन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके बतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ एतत् पुरुषसूक्त ऋग्वेदीय पुरुषसूक्तात् पाठभेदो दृश्यते । एत. दीया सप्तमी ऋक् 'तथा लोका) अकल्पयन्' इत्यतः परं पठिता। तथा घोडशी सप्तदशी च हे ऋचे ऋग्वेदीयसूक्त न दृश्येते + सृषिप्रतिसृषिप्रतिपादक इति ते. पाठः। + विराड्योपास्तिसाधका इति G चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·२४. तैत्तिरीये पारणक अथ चयोदशोऽनुवाकः। (१)अयः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च । विश्वकर्मणः स- मवर्तताधि। तस्य त्वष्टा विदधंद्रूपमैति। तत् पुरुषस्य . अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । अथोत्तरनारायणाख्यः कश्चिदनुवाक स्तस्य च विनियोगं पुरुषमेधे आपस्तम्ब आह । उत्तरनारायणेनादित्यमुपस्था- येति। तत्र प्रथमामृचमाह । (१)"अङ्ग्यः सम्भूतः विश्वमा- जानमग्रे(१) इति । योयं विरापो नारायणाख्यः पुरुषः मोऽयं 'अयः सम्भूतः' सर्वत्र व्याप्तेषु जलेषु चोरमध्ये मण्ड. वत् ब्रह्माण्ड गोलकमुत्पन्नं । न केवलमय एव किन्तु 'पृथिव्यै रमाच' भूम्याः सम्बन्धी योऽयं रमः सारः तस्मादप्युत्पन्नः । मण्डस्य योयं घनीभावः स पार्थिवः, स च तन्मध्यद्रव्यांशाः। ते पाप्याः, यत् कठिनं मा पृथिवी, यवं तदाप इत्यादि- श्रुतेः । 'विश्वकर्मणः' जगत्कर्तुः परमेश्वरात्, 'अधिसमवर्तत' आधिक्येन निष्पन्नः' योयं ब्रह्माण्डाभिमानो चेतनः पुमान् मोथमीश्वरांश: 'तस्य' विराटपुरुषस्य, 'रूपं चतुर्दशलोकरूपा. वयवसंस्थानं 'विदधत्' निधादयन्। 'त्वष्टा' विश्वकर्मा जग- • सर्वत इति F चिह्नितपुस्तकपाठः । + ये च तन्मध्ये इवांशा इति F, G, चिड़ितपुस्तकहयपाठः ।

·३ प्रपाठके १३ पनुवाकः । ३४१ विश्वमाजानम । (२)वेदाहमेतं पुरुषं महान्त। श्रा- दित्यवर्ण तमसः परस्तात्। तमेवं विहानमृत दह भवति। नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय९) । (प्रजापति- शरति गर्ने अन्तः। अजायमाना बहुधा विजायते॥ ॥१॥ तस्य धीराः परिजानन्ति योनि। मरीचीनां पद- दीश्वरः, 'एति' प्रवर्तते, 'पुरुषस्य' विराडाख्यस्य, सम्बन्धि 'तत्' विश्वं, प्रसिद्ध* देवमनुष्यादिरूपं सर्वे, जगद् 'अग्रे' सृथ्यादी, 'श्राजानं' सर्वत उत्पन्नं ॥ अथ दितीयामाह। (१)"वेदाहमेतं • विद्यतेयनाय"(९) इति । पूर्ववत् व्याख्येयं ॥ अथ हतीयामाह । (३)"प्रजापतिश्चरति० पदमिच्छन्ति वेध- मः"(९) इति। ब्रह्माण्डरूपे 'गर्भ', 'अन्तः' मध्ये, 'प्रजापतिः',वि- यहवान् भूत्वा 'चरति' । म च वास्तवेन रूपेण सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्येतादृशत्वात् 'अजायमानः,' एव तथापि मायिकेन रूपेण 'बहुधा' स्थावरजङ्गमादिबहुप्रकारः, विशेषेण 'जायते'। 'तस्य' प्रजापतेः, 'योनि' जगत्कारणरूपं वास्तवं वरूपं, 'धोराः' धैर्यवन्तो योगेन निरुद्धेन्द्रिया: महात्मानः, 'जानन्ति', 'वेध- • सहिखण्डप्रसिइमिति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·३४२ तैत्तिरीये चारण्यको मिच्छन्ति बेधसः(२) । (यो देवेभ्य पातपति। यो दे- वानां पुरोहितः। पूर्वी यो देवेभ्यो जातः। नमा रुचा- य ब्राह्मये)। (4)रुचं ब्राह्म जनयन्तः। देवा अग्रेत- सः' विधातारः, सृष्टिकतारः । तमेवोपास्यं 'मरीचीनां' मरीचत्रिप्रमुखानां महर्षीणां, ‘पदं' जगदुत्पादकत्व लक्षणं, 'इच्छन्ति ॥ अथ चतुर्थीमाह । (४)"यो देवेभ्यः • रुचाय ब्राहये" (३) इति । 'यः' परमेश्वरः, 'देवेभ्यः' देवार्थ, 'पातपति' सर्वत्र प्रकाशते, देवानां देवत्वसिद्धये तत्तदृदयेषु चैतन्यरूपेण प्र- विश्याविर्भवति । 'यः', च देवानां 'पुरोहितः' वृहस्पतिः, बभूव । वृहस्पतिर्देवानां पुरोहित इति श्रुतेः । 'यः' च ‘देवे- भ्यः', 'पूर्व जातः' प्रथमभावी हिरण्यगर्भरूपेणोत्पन्नः, हिर- एयगर्भः समवर्तता इति श्रुतेः । तादृशाय 'रुचाय' रोच- मानाय स्खयम्प्रकाशाय, 'ब्राहये' परब्रह्मस्वरूपाय, ब्रह्मणा वेदेन प्रतिपाद्याय वा, 'नम:' नमस्कारोऽस्तु ॥ अथ पञ्चमीमाह। (५)"रुचं ब्राझं • देवा असन्वशे"(५) इति। 'देवाः', सर्वे 'ये' सृष्ट्यादौ, ब्रह्मविद्यासम्प्रदायप्रव- नकाले, 'बाघ रुचं' परब्रह्मसम्बन्धि चैतन्यं, 'जनयन्तः' प्रयोकर इति G चिकित पुस्तकपाठः ·३ प्रपाठक १३ अनुवाकः। ३४१ दब्रुवन् । यस्त्वैवं ब्राह्मण विद्यात् । तस्य देवा श्र. सन वशे(५)॥ (६)हीश्च ते लक्ष्मीश्च पन्या। अहोरात्र पावै। । विद्य या प्रादुर्भावयन्तः, 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, सम्बाध्य 'अब्रुवन्' वक्ष्यमाणं वाक्यमुक्तवन्तः । किं तदाक्य मिति तदुच्य । हे परमात्मन् 'यः', कश्चित् 'ब्राह्मण:', पुमान् 'त्वां', “एवं' यथोकप्रकारेण, 'विद्यात्', 'तस्य' ब्रह्मविदः, सर्वे 'देवाः', 'वये असन्', अधीना भवन्ति, स्वयं हि तेषां देवानामन्त- र्यामी परमात्मा भवति, तस्माद्देवा एतदधीना नत्वस्य देवा ईश्वराः। एतमेवार्थं वाजसनेयिनो विस्पष्टमामनन्ति । य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मोति म इद५ सर्व भवति तस्य देवाश्च नाभूत्या ईशते। आत्मा येषां सभवतीति ॥ अथ यजुरात्मानं कञ्चिन्मन्त्र माह । (१)"होश्च ते • सर्व मनिषाण"(६) इति । 'ही' लज्जाभिमानिनो देवता। 'लक्ष्मीः' ऐश्वर्या भिमानिनो देवता। हे परमात्मन् । 'लक्ष्मीच' 'ते' तक, 'पन्या' भार्या स्थानीये । ये च 'हो- रात्रे', ते 'पार्श्व' पार्श्वदय स्थानीये । 'नक्षत्राणि' आकाशे दृश्य- मानानि, 'रूपं तव शरीरस्थानीयं । 'अश्विना', योदेवो तो तव 'व्यात्तं' विकृतमुख स्थानीयं । तथाविध हे विराटपुरुष 'एं' अस्मदपेक्षितं आत्मबोधं' 'मनिषाण' अनुमन्य ख, देही- 'होच', तवरूपस्थानीयानीति G चिह्नित पुस्तकपाटः । 20 ·३४४ तैत्तिरीये यारण्यके नक्षत्राणि रूपं । अश्विनी व्याक्तं। इष्टं मनिषाण । श्र- मुं मनिषाण । सर्व मनिषाण(६) ॥ २ ॥ जायते, वश, सप्त च ॥ अनु० १३ ॥ अथ चतुर्दशाऽनुवाकः । (१)भत्ती सन् प्रियमाण विभर्ति। एको देवो बहु- त्यर्थः । 'अम' लोके दृश्यमानं गवाश्वादि कं, 'मनिषाण' प्रयच्छ, किं बहुना ‘मवं मनिषाण' ऐहिकमामुग्मिकं वा सर्व दएं देहि ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुग- के हतीय प्रपाठक त्रयोदशोऽनवाकः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशाऽनुवाक: तस्य च अथ भई सुक्काख्यः कसिद नुवाकोऽभिधीयते । मृत्यवे हेहतमित्यस्मिन् पो नाग्रिहो मानन्तरमहा- ·३ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ३४५ धा निविष्ठः। यदा भारन्तन्द्रयते स भर्तुं । निधाय प्रथमामाह। मार्थत्वेन विनियोगो द्रष्टव्यः । तथा चापस्तम्ब पाह। म यवे वेहतं तत्र भतारमुपजुहुयादिति । (१) भी सन् • पुनर स्तमेति'(१) इति । योऽयं प्राणाभिमा- नी देवः मोऽयं 'भती' पोषकः, 'मन', 'धियमाण:' अन्त- यामिणा परमेश्वरेण स्वयं धार्यमाणः मन्, 'बिभर्ति' देहान् धारयति । स च सूत्रात्मरूपेण खयं “एकः', एव 'देवः', त- तच्छरीरेषु 'बहुधा' शरीरानुसारेण बहुप्रकारः, 'निविष्ठः' अवस्थितः । अतएव प्राणविद्याप्रकरणे तत्तच्छरीरानुमारेण प्राणस्यावस्थितिं कावा आमनन्ति । मनः मुषिणा* ममो मश- केन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिलाकै रित्यादि । 'म:' प्राणः, 'वदा', 'भार' देहरूपं, ‘भद्' धारयितुं, 'तन्द्रयते' तन्द्रोमा- ल, । 'प्राप्नोनि', आधुषाऽवसाने हि तम्बालस्यं भवति। त- दानीं 'भारं' देहरूपं, 'निधाय' क्वचिदुत्सृज्य, 'पुनः', 'अस्त- मेति'। श्रदर्शनं गच्छति । यथा दहोत्यत्तेः पूर्वमदर्शनं गतः तथा देहपातादूचं श्रतोत्याभिप्रेत्य: पुनरित्युकं ॥ समासु घिणा इति चिह्नितपुस्तकपाठः । + तन्द्रियमालम्य मिति ते. पाठः । : देह पाताध्वम पीत्यभिप्रेत्येति G चिह्नित पुस्तक पाठः 202 ·तैत्तिरीये चारण्यके भारं पुनरस्तमेतिए) । (तमेव मृत्युममृतन्तमाहुः । तं भतारं तमु गोप्तारमाहुः। स भृता नियमाणो वि- तथा अथ द्वितीयामाह। (२)"तमेव . वेद मत्येन भर्नु'(२) वेदर हम्याभिज्ञा: पुरुषा: 'तमेव' प्राणं, 'मयुमाहुः', यदा प्राणो देहात् निर्गच्छति तदैव देहो मियते श्रतो मृत्यु- हेतुत्वात् मृत्युत्वं । तथा देहेऽवस्थिते अमृतो देह इत्यम- बत्वहेतुत्वात् 'तं' प्राणं, 'अमृतमाहुः', शरीरस्थापनहेतुत्वात् 'त' एव प्राणं, 'भारं' देहस्य धारयितारमाहुः । च कौषीतकिनः समामनन्ति। अथ खलु प्राण एव प्रज्ञा- मेदं शरीरं परिग्रहोत्थापयतीति । तथा तमेव प्राणं अन्न- पानादि स्वीकार हेतुत्वात 'गोप्तार' पोषकं, 'पाहुः। तथा च छान्दोगा अन्नपान स्वीकारमाधनत्वा प्राणस्यामनन्ति । यद- आति यत् पिबति तेनेतरान् प्राणानवतीति । 'यः' पुमान्, 'एनं' प्राणं, ‘सत्येन' श्रुतिस्मृत्यदितेन सम्यङमार्गेण, ‘भर्तुं' ध्यानकाले चित्त धारयितु 'वेद' जानाति, 'मः' उपामक: पुमान्, 'भृतः' परमेश्वरणादौ पोषितः श्रियमाण:, अनेन प्रा- * प्राजापत्ये दमिति तै० पाठः । + अन्नपानादि स्वीकारसाधनत्वमिति G चिकित पुस्तक पाठः + प्राण गभिभवतीति • पाठः ।

·३ प्रपाठके १४ घनुवाकः । २४७ भर्ति । य एनं वेद सत्येन भतु (२) । (२)सद्योजातमुत ज- हात्येषः । उता जरन्तं न जहात्येक ॥ १ ॥ उतो बहनेकमहर्जहार। अतन्द्रो देवः सदमेव प्रार्थः(२) । (यस्तद्देद यत आबभूव। सन्धां च यास- । णवायुना धार्यमाण: सन् 'बिभर्ति' खयमितरान् प्राणिनश्च पोषयितुं समर्थी भवति ॥ अथ हतीयामाह । (२)"सद्योजातमत • मदमेव प्रार्थ:"(३) इति । एषः' प्राणदेवः, खतन्त्रः मन् ‘सद्योजातमुत' तदानीं चोत्पन्नमपि* पुरुषमल्पायुषं, 'जहाति' परित्यजति । 'एक' अन्यं वा कञ्चित् पुरुषं, 'उता जरन्तं' यतो दीर्घायुषा जरा प्राप्तमपि, 'न जहाति' । 'एक महः' एकस्मिन्नेव दिने, 'उतः', 'बहन्' लोकानपि पुरुषान, 'जहार' संहरति, माऽयं प्राण- देवः 'सदमेव' सर्वदेव 'श्रतन्द्रः' उच्छासनिश्वासमरणामरण- बहुमरणविषयव्यापारेषु श्रालस्य रहितः, अतोऽयं 'प्रार्थः' - स्माभिः प्रार्थनीयः, उपास्य इत्यर्थः ॥ अथ चतुर्थी माह । (४)“यस्तदेद यतः ० स पूर्येषु'(४) इति । यत:' यस्मात् कारणात्, अयं प्राण: 'भाबभूव' आविर्बभूव । * तदानीमेवोत्पन्न मिति E, G चिह्नितपस्तक द य पाठः । + दोघेणायुधेति G चिहतपन्तकपाठः । । अनेकानपि इति G चिकित पुस्तक पाठः ।

·तैत्तिरीये श्रारण्यके ३४८ न्दधे ब्रह्मणै यः। रमते तस्मिन्नुत जीणे शयाने। नैनं जहात्यहस्प्तु पूर्येषु ) । (५)त्वामापो अनु सर्वाश्चरन्ति जानतीः। वत्सं पयसा पुनानाः। त्वमग्नि हव्यवाह समिन्त्से त्वं भती मातरिश्वा प्रजाना) 'तत्' कारणं, यः पुमान् 'वेद' जानाति । तथा 'मन्धां च' सम्बन्धमपि, यो बेद । कोदृशी मन्धेति मैव विशेष्यते, “एपः' प्राणः, 'ब्रह्मणा' श्रात्मना सह, 'यां सन्धां', 'मन्दधे' यं स- म्बन्ध प्राप्तवान्, इत्यमिह देहे वस्तव्यं दयन्तं कालमिह वस्तव्यं इत्येतादृशी मन्धा तां 'यो वेद', 'तस्मिन्' पुरुषे, प्राणाकारं प्राणात्म सम्बन्धं बा अभिजानीते 'उतजोणे शयाने' तादृशे पुरुषे जरां प्राप्य श याने म त्यपि, तत्रायं प्राणे 'रमते' क्रोड- ते । 'पूर्येषु' पूर्व कृतैः कर्मभिः सम्पादितेषु, 'त्र हस्सु' बहुम्वपि दिवसे घु, 'नैनं जहाति' एनं जोर्णं पुरुषं स प्राण न परि- त्यजति ॥ अथ पञ्चमोमाह। (५)"वामापो प्रजानां"(५) इति। हे प्राण ‘त्वां' वायुरूपं, ‘सर्वा श्रापोऽनुमञ्चरन्ति' यत्र वायुः प्रबलं वाति तत्रैव वाय्वधीनं मत् दृष्टिजलं प्रवर्तते । तत्र दृष्टान्तः, यथा 'जानतोः' खस्खवत्माभिज्ञा गावः, ‘पयमा पुनानाः' स्वकोयेन क्षोरेण स्रवत्यः पोषयन्यः, 'वत्स मनुमंच- रन्ति' । तदिति द्रव्यं । हे प्राण, 'वं', 'हव्यवाई' ह.

·३ प्रपाठके १४ अनुवाकः। ३88 (६)त्वं यज्ञस्त्वमुवे वासि सेमिः। तव देवा हवमायन्ति सर्वै। त्वमेकासि बहूननुप्रविष्टः। नमस्ते अस्तु मुह- वाम रधि(६) । (नमा वामस्तु शृणुत हवं मे। प्राणा- विषां वोढारं, 'अग्निं', 'ममीत्से' मम्यग्दोपयसि । वायुना ह्यनिर्दीप्यते तथा 'वं', एव 'मातरिश्वा' वायुरूपः सन, 'प्रजानां', 'भती' धारयितामि || अथ षष्ठीमाह। "(६)त्वं यज्ञः सुहवो म एधि"(६) इति। हे प्राण त्वं', यज्ञप्रवर्तकत्वेन यज्ञरूपोऽसि। प्राणस्य वायुरू- पत्वाद्यज्ञप्रवर्तकत्वं। एतच्चान्यत्राम्नातं । वाताहा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुत इति । 'सोमः उ' सोमयागोऽपि, त्वमेव सर्वक्रियाणां वायुप्रेरितत्वात्। किञ्च ‘सर्व देवाः', “तव हवं', त्वदीय मा- हानं प्रति, 'आयन्ति' आगच्छन्ति । वायुना यागक्रियायां प्रवर्त्तितायां हविरथं देवा श्रागच्छन्ति। किञ्च देवतारूपेण 'त्वमकोसि', तथापि 'बहन' देहान, 'अनुप्रविष्टः' तत्तदा- नुकूल्येन पृथग्रूपाणि धृत्वा तत्र तत्र स्थितः, हे प्राण 'ते' तुभ्यं, 'नमोस्तु' । 'मे', मम, 'सुहवः एधि' पाहातुं सुलभा भव ॥ अथ मप्तमीमाह। (७)"नमा वामस्तु . युवाना"(७) इति। 'अजिरं' अजरनशोलं* गमनखावं शरीरं, 'मञ्चरन्ता' सम्यक * अजनलिमिति , G चितपुस्तकहयपाठः ।

·सत्तिरीये यारण्य के पानाजिर ५ सञ्चरन्ती। हयामि वां ब्रह्मणा तूर्तमे त। यो मा देष्टि तं हितं युवाना' । प्राणापानी संविदानी जहितं। अमुष्यासुना मा सङ्गसाथां ॥३॥ तं में देवा ब्रह्मणा संविदानौ। बधाय दत्तन्तमहार हनामिः। (असज्जजान स त आबभूव। यं यत्र- 'श्रम- प्रवर्तयन्ती, हे 'प्राणापानौ' 'वां' युवाभ्यां, 'नमोस्तु' नम- स्कारोस्तु, 'मे हवं' मदीयमाहानं, 'टणुतं'। 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'वां हयामि' युवामाइयामि। 'वृत्त' पूर्ण शीघ्र, 'एतं आगच्छतं, 'युवाना' नित्यं तरुणी, युवां ‘यः' शत्रुः; 'मां', 'द्वेष्टि', तं जहितं विनाशयतं ॥ अथाष्टमीमाह। (८)"प्राणापानी हनामि"(८) इति । हे 'प्राणापानी' वायू, ‘संविदाना' परस्परमैकमत्यं गतो, 'जहितं' अस्मच्छत्रु परित्यजतं, 'अमुव्य' मदीयशत्रोः, ना' प्राणेन, ‘मा मङ्गमाथां' सङ्गतो माभूता, 'मे ब्रह्मणा' मदीयेन मन्त्रेण, 'संविदानौ' ऐकमत्यङ्गतो, 'देवाः' प्राणा- पानदेवी युवां, 'त' मदीयं शत्रु, 'बधाय' बधार्थ, 'दत्तं' मह्यं प्रयच्छतं 'तं' शत्रु, 'अहं', 'हनामि' विनाशयामि ॥ अथ नवमीमाह। ()"असज्जजान • पनरस्तमेति"(4) इति। 'अमत्' अव्य जगत्कारणं, 'जजान' प्रथममाकाशात्मजाऽन्य- करूपेणत्पन्नं तस्मात् सताव्यकत्वेन सद्रूपादाकाशाद्वायुरूपा प्राण:, 'भाबभूव' प्राभिमख्येनोत्पत्रः । स च वाय- ·३ प्रपाठके १४ धनुवाकः । ३५१ जान सउ गोपो अस्य। यदा भारं तन्द्रयते स भत्तुं । परास्य भारं पुनरस्तमेति। तदै त्वं प्राणो अभ- वः। महान् भोगः प्रजापतेः। भुजः करिष्यमाणः। यद्देवान् प्राणयो नव(१०) ॥४॥ एक, प्रजानां, गसाथां, नव ॥ अनु० १४ ॥ रूपः प्राणः, 'यं यं' देवमनुष्यादिदेहं, 'जजान' उत्पादित- वान्, 'मउ' ससर्वापि देहः, 'अस्य' प्राण स्य, ‘गोपः' रक्षको- ऽभवत् । प्राण हि शरीरे प्रविश्व गुप्तोवर्तते । यावदायुस्ता- वन्तं कालं तत्रावस्थाय ‘यदा', देहरूपं 'भारं', 'भर्नु तन्द्र- यते' धारयितुं अलसो भवति, तदानोमेव तं 'भारं', 'परास्थ' परित्यज्य, 'पुनः', अपि देहोत्पत्तेः प्रागवस्थायां 'प्रस्तमेति' प्रदर्शनं गच्छति ॥ अथ दशमीमाह। (१०)"तदै त्वं • प्राणयोनव"(१०) इति। 'यत्' यदा, त्वं 'भुजः' भोगान्, 'करिष्यमाण:', मन् 'नव दे- वान्' नवच्छिद्रवर्तिनश्चक्षुरादीन् दीप्यमानान् पदार्थान् प्रिकर्षण चेष्टितवानमि। 'त?' तदानीमेव, 'वं प्राण प्रभवः' प्राणयति प्रकर्षेण चेष्टयतीति व्युत्पत्त्याय प्राणनामको अभः । कीदृशस्वं, 'प्रजापतेः', 'महान् भोगः' अत्यन्तभोगहेतुः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीय प्रपाठके चतुर्दशोऽनवाकः ॥ १४ ॥ 2x ·३५२ तैत्तिरीये धारण्यके अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । (१)हरि, हरन्तमनुयन्ति देवाः। विश्वस्येशनं दृष भं मतीनां । ब्रह्म सरूपमनु मेदमागात् । अयनं मा अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । अथ मृत्युसनाख्यानुवाकोभिधीयते। दूत श्रारभ्य सप्ता- नामनुवाकानां ब्रह्ममेधे विनियोगं भारद्वाज पाह। मृत्यु- सुकेनानुशासनं मौम्या मङ्गाहनं सौर्येणादित्योपस्थानं ही पुष्णावगाइन*ज्योतिमतीभिरुपोषणं चित्त५ सन्तानेनेति हवि- राहुतीः प्रयामाय स्वाहेति सुवाहुतीरिति। तत्र मृत्युमुने प्रथमाम्चमाह। (१)"हरि • विवधीविक्रमस्व"(१) इति। 'हरि' हरण शोलं प्राणापहर्तारं मृत्युदेवं, सर्वे देवाः', 'अनु- यन्ति' श्रानुकूल्येन गच्छन्ति, न कोपि देवो मृत्युमुल्लवयितुं क्षमते। कीदृशं हरिं, 'हरन्त' श्रायुषोवमाने प्राणायक- मपहरन्तं, अत एव 'विश्वस्येशानं' सर्वस्य जगत: स्वामिनं, 'मतीनां' मननीयानां देवानां मध्ये, 'वृषभं' श्रेष्ठं, अस्मिंस्तु कर्मणि 'मरूपं' समानरूपमनु कूलं 'इदं ब्रह्म' मन्त्रजातं, 'मामनु' यजमानमनुलक्ष्य, 'श्रागात्' श्राभिमुख्येन प्राप्नोत् । प्रतो हे स्मृत्यो ब्रह्मणा तुः मन 'अयनं', 'मा 'विवधीः' म- मृत्युसतेनाशंसनं सौर्येणादित्योपस्थानं सौम्यासङ्गाहनमोयुछया- वगाहनमिति G चिहित पस्तकपाठः।

·३ प्रपाठके १५ अनुवाकः । ३५३ विवधीविक्रमस्वर) । (२)मा छिदो मृत्यो मा वधीः। मा मे बलं विरहो मा प्रमोषीः। प्रजां मा में रीरिप आयुरुग्र। नृचक्षसन्वा हविषा विधेम(२) । (२) सद्यश्चक- मानाय। प्रवेपनार्य मृत्यवै ॥ १ ॥ . १ दीयं मार्ग मा विनाशय, किन्तु 'विक्रमस्ख' मच्छत्रुविनाशार्थं पराक्रमं कुरु ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"मा छिदः हविषा विधेम"(२) इति । हे 'मृत्यो', त्वं 'मा छिदः' मदीयम्य कस्याप्यवयवस्य छेदं मा कार्षीः, 'मा वधीः', मम किमपि* 'मा कार्षीः' । 'मे' मदीयं, 'बलं', 'मा विहः' मा विनाशय । 'मा प्रमोषोः' अन्यदपि मदीयं वस्तु चौर्येण मापहर । 'मे' मदीयां, “प्रजा' पुत्रपौत्रादिकां, ‘मा रोरिषः' हिंमितां मा कुरु। हे 'उग्र', देव मदीयं 'श्रायुः', च ‘मा रोरिषः' मा विनाशय। 'नचक्षम' मनव्येषु प्रख्यातं, “त्वां', 'इविषा', 'वि- धेम' परिचरेम ॥ अथ रतीयामाह। (३)"मद्यश्च कमानाय • कामेनाजन- यन पुनः"(३) इति। ‘मद्यः' तस्मिन्नेव क्षणे, 'चकमानाय' भयहेतवे, ‘प्रवेपनाय तेन भयेन प्राणिनां कम्पयित्रे, प्राणि- नो हि मृत्योनीमग्रहणेनैव भीताः कम्पन्ते । 'अस्म', ईदृशाय, 'मृत्यवे', 'पाशाः' मा दिशः, 'अश्टण्वन्' श्टण्वन्ति । सर्वा * मम बधमपि इति F, G चिह्नित पुस्तकयद्दपाठः। 212 ·३५४ तैत्तिरीय वारण्यके प्रास्मा आशा अशृण्वन् । कामनाजनयन पुनः(२) । (७)कामेन मे काम आगात्। हृदयादृदयं मृत्योः। यदमोषामदः प्रियं। तदैतूपमामभिः) । (५)परं मृत्यो अनुपरहि पन्यां। यस्ते व इतरो देव यानात्। चक्षु - दिवर्तिनः प्राणिनो मृत्युदेवस्य महिमानं शास्त्रेभ्यः प्रकर्षण श्टण्वन्ति । 'कामेन' मृत्योरिच्छया, 'पुनरजनयन्' पुनः पुनरपत्यानि जनयन्ति । मृत्या प्रतिकूले मत्युत्पादितान्यप्य- पत्यानि तदानीमेव म्रियन्ते श्रतो मृत्युमाराध्य तदिच्छामुव- तिनोपत्यान्युत्पादयन्ति ॥ अथ चतुर्थीमाह । (५)"कामेन मे • तदैवपमामभि"(४) इति । 'कामेन' मृत्योरिच्छया, 'मे काम भागात' मदी- यमभीष्टं वस्वागच्छत् । मदीयं 'हृदयं', 'मृत्योः', 'हृद- यात्' मृत्युचित्तानुकूल्येन वर्त्ततामिति शेषः। अतः 'मृत्योः' अनुग्रहे सति 'अमीषां' मदीयानामिन्द्रियाणां ‘यददः प्रियं' यदिदं वस्ख भीष्टं तदस्तु मामभिलक्ष्य 'उप' समोपे, 'एतु' प्रागच्छतु॥ अथ पञ्चमोमाह। (५)"परं मृत्यो • प्रजा)रीरिषोमोत वीरान्'(५) इति । हे 'मृत्यो', 'देवयानादितरः', 'यः' पन्थाः, ते स्वः' तव स्वभृतः, यः तं परं पन्यां' देवयानादितरं तं मार्ग, 'अनुपरेहि' अनुक्रमेण प्रानुहि । 'चक्षुमते' साधुदर्शिने, 'एण्वसे' वस्वागच्छतु इति F, G चिमित पुस्तकहयपाठः ·३ प्रपाठके १५ अनुवाकः । ३५५ मते शृण्वते ते ब्रवीमि । मा नः प्रजा रीरिषो मोत- वीरान् । 'प्र पूयं मनसा वन्दमानः। नाधमानो वृषभं चर्षणीनां । यः प्रजानामेकराएमानुषोणां । मृत्यु यजे प्रथमजामृतस्य ॥२॥ मृत्यवे, वीरान, चत्वारि च ॥ अनु ०१५ ॥ अस्म विज्ञप्तीनां श्रोत्रे, 'ते' तुभ्यं, एकं वचनं 'ब्रवीमि', 'नः' अस्मदीयां, 'प्रजा' पुत्रादिरूपां, ‘मारीरिषः' मा विनाशय, 'उत' अपि च, 'वीरान्' शरान् मृत्यानपि, ‘मारोरिषः ॥ अथ षष्ठोमाह। (६)"प्र पार्थ • प्रथमजामृतस्य (६) इति । यो मृत्युः 'मानुषीणां' मनुष्यजातियुक्तानां, प्रजानां', 'एक राट' एक एव राजा, तादृशं 'मृत्य' अहं 'यजे' पूजयामि। कोदु- शोहं, 'मनसा वन्दमानः' प्रकर्षेण नमस्कुर्वाणः, 'नाधमानः' अपेक्षितं फलं याचमानः । कीदृशं मृत्यु, 'प्रपूष्ये' प्राणिभ्यः पूर्वस्मिन् कल्पे भवं । 'चर्षणीनां' मनुष्याणां, वृषभं कामादि- वर्षणक्षमं । 'ऋतस्य प्रथमजां' सत्यस्य परब्रह्मणः प्रथमोत्पन्न- काय ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रण्यके तीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ।। १५ ।।

·३५६ तत्तिरीये धारण्यके अथ षोडशोऽनुवाकः। (१'तरणिविश्वदर्शतो ज्यातिष्कृदसि सूर्य। विश्व- माभासि रोचनं। उपयामरहीतासि सूयाय त्वा भ्राजस्वत एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राज खते १) अनु० १६ ॥ अथ षोडशोऽनुवाकः। अथ सूर्योपस्थाने विनियुक्त मन्त्रमाह। (१)"तरणिवि- श्वदर्शता • त्वा भाजखते"(१) इति । हे 'सूर्य', वं 'तरणिः' - स्वकारोत्तरण हेतुः, 'विश्वदर्शतः' विश्वैः सर्वे: प्राणिभिः दर्श- नीयः, 'ज्योतिष्कृत्' सर्वमिंलाके प्रकाशकच्चासि । 'विश्व' सर्व जगत, रोचनं' दोप्यमानं यथा भवति तथा, 'श्राभागि' सर्वतः प्रकाशयमि। अनिष्टामे योयमतियाह्यरूपो ग्रहोस्ति तादृ- श हे ग्रह 'भाजवते' दीप्तियुक्ताय यथोकमहिमोपेताय, 'सु- याय', 'वां', ग्टहामि अतस्त्वं तदर्थं 'उपयामगृहोतः' उपया- मेन पृथिवीकार्येण पात्रेण ग्टहीतः, 'अमि' । 'एषः' हविधी- नमण्ट पम्यः खर प्रदेशः 'ते' तव, 'योनिः' स्थानं, अत: 'भ्रा- जम्बते' दीप्तिमते सूर्याय, 'त्वां', तत्र प्रदेश सादयामि ईदृ- शायमतिग्राह्ये यस्मै सूर्याय ग्राह्यते किम वक्तव्यं तस्य मा- * तादृशं ग्रहमिति G चिह्नित पस्तकपाठः।

·३ प्रपाठक १७ अनुवाकः ।
३५७
अथ सप्तदशोऽनवाकः ।
(१)आप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वाभिरूतिभिः ।
भवा नः सप्रथस्तमः(१) ॥ अनु० १७ ॥
हात्म्यमित्येवमुपस्थानकाले स्तुत्यर्थी ग्रहोपन्यामो लिङ्गवला-
त्तस्य अतिग्राह्यस्य ग्रहणेप्ययं मन्त्रो विनियुज्यते ॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यजुरा-
रण्यके द्वितीय प्रपाठके घोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।
प्रेतदाइम्यानममीपे अवटं खात्वा जलं प्रक्षिप्य तेन सेचनं
सङ्गाहनं तत्र विनियुकां मौमीमृचमाह । (१)"प्राप्यायख० म
प्रथस्तमः”(१) इति। हे 'मदिन्तम' अतिशयेन हर्षयुक्तमोम,
'विश्वाभिरूतिभिः' सर्वप्रकारैरस्मदीयरक्षणैः, पाप्यायख' सर्वतो
वर्धस्व । 'नः' अस्मान् प्रति, 'मप्रथस्त मः' अतिशयेन प्रथा-
युक्तः, 'भव' ॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके तीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

·३५० तैत्तिरीये धारण्यके अथाटादशोऽनुवाकः । (१)ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन् व्युच्छन्तीमुषसं म- त्यासः। अस्माभिरून प्रतिचक्ष्याभूदोते यन्ति ये श्र- परीषु पश्यान् (१) ॥ अनु० १८ ॥ अथाटादशोऽ ऽनुवाकः । अवगाहनेष्टादशीमाइ । (२)ईयुष्टे ये • अपरोषु पश्यान्" (१) इति । 'ये', 'मासः' मनुष्याः, 'व्युच्छन्ती' प्रभातं कुर्वन्ती, 'उपसं' उषःकालदेवता, 'पूर्वतरां' इतरेभ्योत्यन्तं पूर्वी, 'अपश्यन्' पश्यन्ति, 'ते' मनुष्याः, दयुः' तां देवतां प्राप्नुवन्ति, 'अस्माभिरूनु' अस्माभिरुनु क्षिप्रं, 'प्रतिचच्याभूत्' प्रत्यक्ष दर्शनीयाभूत्। 'ये' अन्येपि, अपरोषु' अपररात्रिषु, रात्रीणामवमानेषु, ‘पश्यान्' पश्यन्ति । 'ते श्री यन्ति' तेपि तां देवतां सर्वथा प्राप्नुवन्ति ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके हतीयप्रपाठके अथाष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ * अवगाहने विनियुक्तामोषसी हितोयाम्टचमाहेति G चिह्नित- पुस्तकपाठः। + अस्माभिः सा अनुक्षपमिति G चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·३ प्रपाठके १६ अनुवाकः । ३५६ अथ एकोनविंशोऽनुवाकः। (१)ज्योतिष्मतों त्वा सादयामि ज्योतिष्कृतं त्वा सा- दयामि ज्योतिर्विदं त्वा सादयामि भास्वतों त्वा साद- यामि ज्वलन्ती त्वा सादयामि मल्मलाभवन्तों त्वा सा- दयामि दीप्यमानां त्वा सादयामि रोचमानां त्वा सा- दयाम्यजनां त्वा सादयामि वृहज्ज्योतिषं त्वा सादया- मि बोधयन्ती त्वा सादयामि जाग्रतों त्वा सादया- मि१) ॥ अनु० १६॥ अथ एकोनविंशोऽनुवाकः । अथोपोषणे दाहे विनियुतानि यजूंब्याह । (१)“ज्योतिश्मती जाग्रतों त्वा सादयामि'(१) इति । प्रतं दग्धं या ममित् प्र- क्षिप्यते तां सम्बोध्योच्यते। हे ममित् त्वां अस्य प्रेतस्योपरि 'मादयामि' स्थापयामि । ज्यातिमतीमित्यादिभिर्विशेषणे स्तत् ममिनिष्ठाया ज्वालायाः उत्तरोत्तराभिवृया अवस्थाविशेषा उच्यन्ते। अत्यल्प प्रकाशोपेता 'ज्यातिषाती'। दूषदधिकप्रकाशा- पेता ‘ज्योतिष्कृत्' । अतोप्यधिक प्रकाशोपेता ज्योतिवित्' । एवं भाखत्यादिषु योजनीयं । मल्मलेति दह्य मानकाष्ठध्वनेरनुक- रणं। लिङ्गानुमारेणायं मन्त्र दरकोपधानेऽपि विनियोकव्यः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रण्य के हतीयप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ । 2 Y

·तैत्तिरीये यारण्यके
अथ विंशोऽनुवाकः ।
(१)प्रयासाय स्वाहाऽऽयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहा
संयासाय स्वाहाद्यासाय स्वाहाऽवयासाय स्वाहा शुचे
स्वाहा शोकाय स्वाहा तफ्त्यै स्वाहा तपते स्वाहा
ब्रह्महत्यायै स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ अनु० २० ॥
अथ विंशोऽनवाकः ।
अथ खुवाहुतिमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र द्वादश मन्त्रानाह।
(१)"प्रयामाय .
मर्वी स्वाहा"(१) इति। प्रेतस्य यमलोके
बाधका देवताविशेषा: प्रयामादिशब्दवाच्या:,
तन्निर्वचनानि तु
यथायोगमन्नेयानि । तस् तस्यै देवतायै सुवेण ग्टहीतमिद-
माज्यं वाहतमस्त ॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्य के हतीयप्रपाठके विंशोऽनवाकः ॥ २० ॥

·३ प्रपाठके २१ घनुवाकः। अथ एकविंशोऽनवाकः। (२)चित्त५ सन्तानेन भवं यना रुद्रन्तनिम्ना पशप- ति, स्थूलहृदयेनाग्नि हृदयेन रुद्रं लोहितेन शव - अथ एकविंशोऽनुवाकः । . अथ राजगवीयो हामार्थोऽयमनुवाक उच्यते । तत्र नव- मन्त्रानाह। (२)"चित्त५ मन्तानेन शिङ्गोनिकोशाभ्यां"(१) इति। अत्र द्वितीयान्ताश्चित्तादिशब्दा देवताविशेषवाचिन:, हतोयान्ताः सन्तानादि शब्दाः पशोमांमविशेषवाचिनः, मन्ता- नाख्येन मामविशेषेण चित्ताख्यं देवताविशेषं परितोषयाम इति वाक्यशेषः । एवं सर्वत्र योजनीयं । तदेवमस्मिन् प्रपा- ठके ब्रह्मचितिब्रह्ममेधयोरङ्गभूता मन्त्रा उकाः। चातु:- त्रीयचितिब्रह्मचितिः। ब्रह्म वे चतुतार इत्यान्नातत्वात् । तस्यां ब्रह्मचिती चित्तिस्रुगित्यादयः सुवर्ण धर्ममित्येवमन्ता अनुवाका विनियुताः । ब्रह्ममेधे तु कृत्स्नोऽपि प्रपाठको वि- नियुक्तः। श्राहिताग्ने- दहनादि संस्कारः मोऽयं पिटमेधः । आहिताग्नित्वे मति यो ब्रह्मतत्त्वं जानाति तस्य दहनादि- मंस्कारो ब्रह्ममेध इत्युच्यते। तस्मिन् ब्रह्ममेधेऽस्य प्रपाठकस्थ विनियोगं भरद्वाज श्राइ, अथात उत्तरं पिट मेधं व्याख्या- 212 ·३६२ तैत्तिरीये यारण्यके मतस्ताभ्यां महादेवमन्तःपार्श्वनापिष्ठहन शिङ्गोनि- कोशाभ्यां (१) ॥ १॥ चित्तमेकम् ॥ अनु० २१॥ चितिः, पृथिवी, अग्निः, सूर्यन्ते चक्षुः, महा- हविहीता, वाग्धोता, ब्राह्मण एकहोता, अग्नि- यजुभिः, सेनेन्द्रस्य, देवस्य, सुवर्ण धर्म, सहस्रशोपी, स्थामो ब्रह्ममेध इत्याचक्षते । तथाप्युदाहरन्ति विजातीनामप- वार्थः तत्त्वदर्शिभिः, ऋषिभिः तपसो योगाद्देशितं पुरुषो- तमं । दोह्यश्च पिवमेधञ्च मंसृत्य विधिरुत्तरः। विहितस्तु समामेन क्रढनामुत्तमः क्रतुरिति। तस्य संग्रहालभिहीमो भईसकन भरणं पत्नीभिरुपमादनं दक्षिणाप्रतिग्रनिमाग- हृदयहिरण्य शलाकान् मम्भारयजुर्भिः पात्रचयनं ज्योतिम- तीभिरुपोषणं नारायणाभ्यामुपस्थानं ब्राह्मण एक होटभि- श्वानुमन्त्रणं चित्त मन्ताने नेति हविराहतो: प्रयामाय खाहेति सुवाहुतीमयुस के नानुशंसनं मौम्या सङ्गाहनं सौर्येणा- दित्योपस्थानमीयुष्णावगाहनं। समान मत अध: पैटमेधिक- * होर्मुश्चेति G चिह्नित पुस्तक पाठः । + -मीयु छाावगाहनमिति G चिह्नित पुस्तकपाठः । + समानमेत दूवं इति G चिकितपुस्तक पाठः ।

·३ प्रपाठके २१ अनुवाकः । ३६३ अयः, भत्ता, हरि, तरणिः, श्राप्यायस्व, ईयुष्टे ये, ज्योतिष्मती, प्रयासाय, चित्तं, एकविशतिः ॥ ११ ॥ चित्तिः, अग्नियजुर्भिः, अन्तःप्रविष्टः, प्रजापतिः प्रजया, भर्ती, प्रयासाय, दिपञ्चाशत् ॥ ५२ ॥ त्वच्छं योराणीमहे गातुं यज्ञय गातुं यज्ञपतये। दैवी स्वस्तिरस्तु नः। स्वस्तिमानुषेभ्यः। अर्ध्व जिगातु भेषजं । शन्ना अस्तु विपर्दै। शं चतुष्यदे। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। हरिः ओम् ॥ तत् सत् ॥ मायवादन प्राशनात्परं ब्रह्मेत्याचक्षते तानमाधारणे श्मशाने प्रयुञ्जीत तानाचार्या या विजातीनामेवं मन्तिष्ठते ब्रह्ममेधः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमींश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्य के हतीयप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ समाप्तश्च तीयप्रपाठकः । * भलत्यादि पाठस्थाने संविदानस्तस्य धीरा ज्योतिमती त्रिपञ्चा- शत् इति पाठः B चिह्नितपुस्तके वर्त्तते। परन्तु दशतिगया नया त्रि. पञ्चाशत्सङ्ख्या नोपलभ्यते। दशमानुवाकस्य चतुर्थदशत्यामद्दत्तनव- कण्डिका अपि एकदशतित्वेन ग्राह्याः । + तानाचार्यो य इति G चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·तैत्तिरीये श्रारण्यके चतुर्थप्रपाठक प्रथमाऽनुवाकः । श्रीगणेशाय नमः। (१)नमा वाचे या चेदिता या चानुदिता तस्यै वाचे नमो नमो वाचे नमो वाचस्पतये नम ऋषिभ्यो मन्त्र- तैत्तिरोये आरण्यके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ हतीये कथिता मन्त्रा ब्रह्माग्निब्रह्ममेधयोः । प्रवर्ग्यमन्त्रा: प्रोच्यन्ते चतुर्थेऽस्मिन् प्रपाठके ॥ तद्ब्राह्मणं पञ्चमे स्यात्तावन्योन्याभिकाशिणौ। तेन प्रपाठकावेतो व्याख्यास्ये सह सर्वशः ॥ तत्र चतुर्थस्य प्रथमेऽनुवाके शान्तिपाठार्था मन्त्रोऽभिधी- यते, तस्य च प्रवर्यकीदौ महावीर निष्यत्तेः पूर्व पाठं बो- ·8 प्रपाठक १ अनुवाकः। ३६५ कृयो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषयो मन्त्रकता मन्त्रपतयः परादुर्भाहमृषीन मन्त्रता मन्त्रपतीन परादा) । धायन आह । श्रथामावास्येन वो हवियेष्ठानक्षत्रे वा *पूर्वी शान्तिमुपयन्ति नमो वाच इति । आपस्तम्बस्तु प्रवर्यप्रचा- रादौ महावीरनिष्यत्तेरूध्वं शान्तिपाठमाह । प्रवर्येण प्रच- रिव्यन्तः प्रवणन्तिा द्वाराणि परिश्रयन्ति पत्न्या: पश्चाद्धा- तोपविशति पुरस्तादध्वर्युदक्षिण तो ब्रह्मा यजमान: प्रस्ताता चोत्तरतः प्रतिप्रस्थातानीधश्च मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानु- वाकेन शान्तिं कृत्वति । तस्यानुवाक स्य प्रथमभागे स्वाभीष्टा- नां देवतानामृषोणाञ्च नमस्कारमाह । (१)नमा वाचे परादां"(१) इति । अनुष्ठे यस्य कर्मण मन्त्राधीनात्वान्मन्त्राणाश्च वाग्देवताशरीरखरूपत्वात् तस्यै देवतायै प्रथमं नमस्काराः क्रियन्ते । वाक् च द्विविधा, काचित् पूर्वमुदिता व्यवहता का- चित् अनुदिता व्यवहरिष्यमाणा, तयोर्मध्ये ‘या च वागुदिना', तस्या अपि ‘नमः', अस्तु । ‘या च', पूर्व 'अनुदिता', तस्यै वाचे ऽपि 'नमः', अस्तु । विभज्य नमस्कृत्य पुनः समुदायाकारण गमस्कृियते। 'वाचे' भागइयोऽयनुगदितायै वाग्देवतायै नमः', अस्तु । सेयं वाग्देवता येन बहस्पतिरूपेण पाल्यते तस्मै 'वाचस्पतये', 'नमः', अस्त। यथा देवतानमस्कारः, तहत * अमावास्येन वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे वा इति E, G चिहितपुस्तक- दयपाठः। + संवण्वन्ति इति । चिह्नितपुस्तक पाठः।

·तैत्तिरीये आरण्यके (२ वैश्वदेवों वाचमुद्यास शिवामदस्तां जुष्टां देवेभ्यः । (२)शम मे द्यौ शर्म पृथिवी शर्म विश्वमिदं जगत्। शर्म - 'ऋषिभ्यः', अपि नमस्कारोस्तु । कोदृशेभ्यः, 'मन्त्र कृयः' मन्त्र कुर्वन्तीति मन्त्र कृतः, यद्यप्यपौरुषेये वेदे कतारो न मन्ति, तथापि कल्पादावीश्वरानुग्रहेण मन्त्राणां लब्धारो मन्त्र कृत इत्युच्यन्ते। तल्लाभश्च स्मर्यते । 'युगान्ते तर्हि तान् वेदान् मेति- हासान् महर्षयः । लेभिरे तपमा पूर्वमनु ज्ञाता स्वयम्भुवति' । त एव महर्षयः सम्प्रदायप्रवृत्त्या मन्त्राणां पालनात् 'मन्त्र- पतयः', इत्युच्यन्ते । तथाविधा महर्षयः 'मां' यजमानं, 'मा परादुः' परादानमवज्ञां मा कुर्वन्तु, किन्त्वनुग्रहन्तु। 'अहं', अपि तान महर्षीन् ‘मा परादां' अवज्ञां न करोमि, किचादरेण भजामि ॥ द्वितीयभागेन नमस्कार प्रयोजनं दर्शयति। (२) वैश्वदेवों • देवेभ्यः (२) इति । अहं ‘वाचमुद्यासं' तत्व रूपाया वाचा' वदिता भूया। कीदृशों वाचं, 'वैश्वदेवों' सर्वदेवविषयां, 'शिवां' स्तुतिरूपेण देवेभ्यः सुख प्रदां, 'अदस्त' अनुपक्षोणां, सम्पूर्णी, 'देवेभ्या जुष्टां' देवानां प्रियां ॥ तृतीयभागे देवतानुग्रहप्रार्थनारूपासचं दर्शयति । (३) शर्म मे द्यौः . प्रजापती"(३) इति । द्यौर्लोकात्म को देवः 'मे' मम, 'श' सुखरूपः, भवतु, अनुष्ठेये कर्मणि विघ्नपरिहारेण अनग्ट मन्त्ररूपाया वाच इति ते. पाठः।

·8 प्रयाठके १ घनुवाकः । ३६७ चन्द्रश्च सूर्यश्च शमै ब्रह्मप्रजापती(२) (भनं वदिष्ये भुवनं वदिष्ये तेजो वदिष्ये यशो वदिष्ये तो वदिष्ये ब्रह्म व- दिष्ये सत्यं वदिष्ये ।। तस्मा अहमिदमुपस्तरणमुप- स्तृण उपस्तरणं मे प्रजाय पशूनां भूयादुपस्तरणमहं हातु इत्यर्थः । एवं पृथिव्यादिषु योज्यं । 'ब्रह्म' जगत्कारणं वस्तु, 'प्रजापतिः' चतुर्मुखः ॥ यदुक्तं पूर्वत्र वैश्वदेवीं वाचमुद्याममिति तस्या वाचा वि- षयभूतानांस्तस्य चतुर्थभागे* दर्शयति । (५)"भूतं वदिष्ये सत्यं वदिव्ये (४) इति। 'भूत' प्राकाशादिपञ्चमहाभूतरूपं, 'भुवनं' पृथिव्यादिलोक स्वरूपं, 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'यशः' कीर्तिः, 'तपः' व्रतादिनियमविशेष:, 'ब्रह्म' खाध्यायः, 'मां' यथार्थकथनं, एतत् मवें वदिष्ये' ममानुकूलं भवत्वित्येतत् प्रार्थयिय्ये ॥ यथार्त मन्त्राभिवदनसिद्ध्यर्थं तदाधारभूतं कर्म पञ्चम- भागेन प्रार्थयते । (५)"तस्मा अहमिद मुपस्तरणं • पशूनां भूयासं''(५) इति । 'तस्मै' पूर्वोक्तभूतादिवेदनसिद्ध्यर्थ, 'अहं', 'इदं' प्रवर्याख्यं कर्म, 'उपस्तरणं' महदाधारभूतं, '. 'उपस्तृणे' * विषयभूतान स्मिंश्चतुर्थभागे इति तैः पाठः + पञ्चमभागेभिप्रार्थयते इति ते० पाठः । 24 ·तैत्तिरीये प्यारण्य के प्रजायै पशूनांभूयासं५) । (६)प्राणापानौ मृत्योमी पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टं। मधु मनिष्ये मधु ज- निष्ये मधु वक्ष्यामि मधु वदिष्यामि मधुमती देवेभ्यो वाचमुद्यास शुश्रूघेण्यां मनुष्येभ्यस्तं मा देवा अवन्तु मम्पाद यामि। 'मे' मदीयानां प्रजानां, 'पशूनां', च 'उप- स्तरणं' अाधारभृतं वस्तु, 'भृयात्' । अन्याधारामम्भवेऽपि 'अहं', एव प्रजानां 'पशूनां', च 'उपस्तरणं' श्राधारः, 'भूया' ॥ यथोतकर्ममिद्ध्यर्थं विघ्नरूपात् मृत्योः परिपालनं षष्ठ- भागे प्रार्थयते। (६)"प्राणापानौ • मा मा हासिष्टं"(६) इति । हे 'प्राणापानौ' उभी वायू, ‘मृत्योः', सकाशात् 'मां', पाल- यतं । तस्मिन् पालनेऽयमुपायः, हे 'प्राणापानौ', 'मां' यज- मानं, 'मा हामि,' मा परित्यजतं ॥ अथ मृत्युपरिहारे मति प्रयोजनं सप्तमभागे दर्शयति । (e)"मधु मनिश्थे • पितरोनुमद न्नु(१) इति। अपमृत्युपरि- हारेण लब्धायुरहं 'मधु' मरं ममीचीन फलमाधनं प्रवाख्यं कर्म, 'मनिय्ये' मनसि सङ्कल्पयिष्ये। मकन्या दूधं 'मधु' तन्म- धुरं कर्म, 'जनिय्ये' प्रादुर्भावयिथ्ये, अनुष्ठातुं प्रारमे, प्रारम्भा- दूधं तत् मधुरं कर्म 'वक्ष्यामि' वहनं करिष्यामि, समाप्तिपर्यन्तं निर्वहिव्यामि। तत्मियर्थ 'मधु' मधुरं, मन्त्र जातं, 'वदिया-

·४ प्रपाठके १ अनुवाकः ।
२६६
शोभायै पितरोनुमदन्तु ॥ (ओम् शान्तिः शान्तिः
शान्तिः८) ॥ हरिः ओम् ॥ अनु० १॥
मि' कथयिष्यामि । न केवलं मन्त्रपाठं किन्तु 'वाचं' अपि
उद्देश त्यागरूपा, "उद्यामं' वाचे वदिता भूयामं । कीदृशों वाचं,
'देवेभ्ये मधुमती' देवानामतिप्रियां, 'मनुव्येभ्यः शुषेण्यां'
मनु श्योपलचितानां पितृणां श्रोतुमत्य न्तमधुरां, 'तं' एता-
दृशं, 'मां' यजमानं, 'शोभायै' शोभनफल प्राप्यर्थं, 'देवाः',
सर्व 'श्रवन्तु' रक्षन्तु । 'पितरः', अपि 'अनुमद न्तु' अनुजान न्तु ।।
अथाष्टमभागेन स्वाभीष्टसिद्धि हेतुं परमात्मानं प्रणवेना-
नुस्मृत्य विघ्नत्रयपरिहारार्थन्त्रिः शान्तिं पठति । (८)"ओम्
शान्तिः शान्तिः शान्तिः (८) इति । आध्यात्मिकानां विघ्नानां
ज्वरादिरूपाणां 'शान्तिः', अस्तु । प्राधिभौतिकानां रोगोप..
द्रवादीनां 'शान्तिः', अस्तु । श्राधिदैविकानां यक्षराक्षसोप-
द्रवादीनां 'शान्तिः', अस्तु ।
इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

·तैत्तिरोये चारण्यक अथ द्वितीयोऽन वाकः । (१'युञ्जते मन उत युञ्जते धियः। विप्रा विनस्य वृहतो विपश्चितः। विहाचादधे वयुना विदेक इत्। मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः।- अथ द्वितीयोऽनुवाकः। प्रथमा नुवाके शान्यर्थ मन्त्र मुक्का द्वितीयानुवाके महावीर- निर्माणार्था मन्त्रा उच्यन्ते । कल्प: । प्रवर्ग, सम्भरियनमा- वास्थायां पार्भमास्थामापूर्यमाण पक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे तूष्णी काण्टको ममिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्टहीतं जुहोत्यथ यदिदीक्षित: काण्ट कीमेवैतया समिधमादध्याद्यजुरेव वदेदि- त्येक इति । पाठस्तु । (१)"युनते मन • परिष्टुतिः'(१) इति। 'विप्रस्य' ब्राह्मणस्य यजमान म्य, मम्बन्धिन: 'विप्राः' ऋत्विजः, 'मनो युञ्जते' प्रथमं खकोयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्य समा- हितं कुर्वन्ति, 'उत' अपि च, 'धियः' प्रवर्ग्यविषयाणि जा- नानि, 'युञ्जते' सम्पादयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्थ, 'इतः' प्रभूताग्निचयनोद्योगेन प्रवा द्योगेनातिबद्धस्य, विपश्चितः' विदषः प्रयोगाभिज्ञस्य । कीदृशा विप्राः, 'होत्रा:' होम- शीलाः, कर्मण्याल स्य रहिता इत्यर्थः । 'एक हत्' एक एव मवि- ·8 प्रपाठके २ अनुवाकः । ता, 'विदधे' मर्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः, 'वयुनावित्' ऋविग्यजमानाभिप्रायाभिज्ञः । कथमेक एव मर्वमिदं कृत- वानिति न विस्मतव्यं । ततः 'सवितुः', 'देवस्य', 'परिष्टुति- महो' परितः सर्वेषु वेदेषु श्रूयमाणा स्तुतिमहती ॥ अथ ब्राह्मण प्रपाठकस्य द्वितीयानुवाके सायं मन्त्रो वि- नियुज्यते। तस्यापो हातत्वेन प्रथमानुवाके प्रवर्ग्य नष्पत्तिनि- रू प्यते । तत्रादौ स्तुत्यर्थमुपाख्यानमाह । “देवा वै सत्रमामत । ऋद्धिपरिमितं यशस्कामाः । तेऽब्रुवन् । यन्नः प्रथमं यश इच्छात्। सर्वेषान्नस्तत्म हामदिति। तेषां तुहक्षेत्र वेदिरा- 'मोत् । तस्यै खाण्डवा दक्षिणार्द्ध श्रामोत् । तू नुत्तरार्द्धः। परी- णज्ज घनार्द्धः। मरव उत्करः ॥ १॥ तेषां मखं वैष्णवं यश श्राद्धंत्” । (५ प्र०।१०।१म०) इति । पुरा कदाचित् 'देवाः', 'यशस्कामा:', मन्तः ‘द्धिपरिमितं' साधनद्रव्यसम्माया परितो निर्मितं, प्रौढं 'सत्र', अनुष्ठितवन्तः, अनछातुं प्रवर्त्त- माना: 'ते' देवाः, परस्परं समयरूपमिदं वाक्यं 'अब्रुवन्' । 'प्रथसं' यज्ञफलस्योपक्रमे, 'यद्यशः' कोर्तिरूपं, 'नः' अम्मान, 'ऋच्छात्* प्राप्नुयात् । 'तत्' यशः, 'नः' अस्माकं, 'सर्वेषां', 'महासत्' साधारण नेवास्तु, नत्वेकस्यैव साधारणम्, 'वात' एवं परस्परं भाषां कृत्वा, प्रवृत्तानां तेषां' देवानां, यत् 'कुरुक्षेत्र' पुराण प्रसिद्धं, भैव 'वेदिरासीत्' । 'तस्यै' कुरुक्षेत्र- * नोऽस्मानाच्छन् इति तै० पाठः ·३७२ तैत्तिरीये धारण्यके * १ रूपायास्तस्या वेदेः, 'खाण्डव'तूर्तीपरीणच्छब्द वाच्याः, पुण्य- देश विशेषाः दक्षिणदिग्भागा: अभवन, 'मरवः' जलरहिता भूप्रदेशाः, उत्कररूपा अभवन् । वेदेरुत्तरभागे पांरणा- दयो यत्र प्रक्षिष्यन्ते। सोऽयम् 'उत्करः', तस्यां वेद्यामुपतिष्ठतां 'तेषां' देवानां मध्ये, 'वैषणवं मखं' विष्णु खामिकं मत्रं, 'यशः', प्राप्नोत्। तस्मिन् सत्रे विष्णु शब्दवाच्या यज्ञाभिमानी देवा ग्रहपतित्वेन दीक्षितः, अतो विष्णुमत्रं कृतवानित्येवं विष्णु- नाम्ना यश पासीत् ॥ तस्मिन् सत्रे विष्णुनामकस्य पुरुषस्खेतरदेवैः सह यशो- निमित्तं कलहं दर्शयति। "तन्न्यकामयत । तेनापाक्रामत् । तं देवा अन्वायन्। यशोऽवरुरुत्समानाः । तस्यान्वागतम्य । सव्याद्धन रजाजत । दक्षिणादिषवः । तस्मादिषुधन्वं पुण्य जन्म । यज्ञजन्मा हि ॥ २ ॥ तमेक५ सन्तं । बहवो नाभ्यधृष्णुवन् । तस्मादेकमिषुधन्विनं । बहवोऽमिषुधन्वा गाभिधृष्णबन्ति” | (५ प्र०।१०।२म०) इति। विष्णुः सत्रं कृतवानित्येतादृशं यद् यशस्तस्मिन् मत्र श्रासीत्। 'तत्' यश:, ममैवास्त ना- न्येषामित्येवं विष्णुर्नितरां 'कामयत'। कामयित्वा च 'तेन' यशमा, सहेतरदेवमकाशात् स्वयं 'अपाक्रामत्', तदानीमन्ये 'देवाः', तत् 'यश.', अवरोद्भुमिच्छन्तः, 'तं' विष्णु, अन्वग- * तूर्णेध्व परिणच्छब्द वाच्या इति तै० पाठः । + परित्यज्यन्ते इति तै० पाठः। * यनिमित्तमिति तै० पाठः ।

·8 प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७३ च्छन् । तैर्देवैः 'अन्वागतस्य', विष्णोः सव्यहस्तादेके 'धनः' उत्पन्नं, दक्षिणहस्ताद् बहवो वाणा उत्पन्नाः, विष्णो: मङ्क- ल्पमात्रेण तदत्यत्तिः । यस्मात् कारणात् 'यज्ञजन्मा' य- ज्ञाज्जन्म उत्पत्तिर्यस्येषुधन्वसमूहग्य मोऽयं यज्ञजन्मा। यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः, यज्ञस्यैव विष्णुरूपत्वात् विष्णरुत्पन्न- यज्ञादेवोत्पन्नं भवति। 'तम्मात्' यज्ञजन्मत्वात्, 'दषुधन्व'स्व- रूपं 'पुण्यजन्म', इत्युच्यते यज्ञस्य पुण्यरूपत्वात् । वामहस्ते दध- धनुर्दक्षिण हस्ते बाणान् धृत्वावग्थितं 'तं' यज्ञपुरुषं, 'एक', एव 'सन्तं', इतरे दषुधन्वरहिता देवाः 'बहवः', मन्तोऽपि 'ना- भ्यधृष्णुवन्' अभिभवितुनाशकुवन, यस्मादेवमत्र 'तस्मात', लोकेपीषुभिर्धनुषा चोपेतं 'एक' पुरुषं, तद्रहिताः ‘बहवः' पुरुषाः, अभिभवितुं न शक्नन्ति ॥ अथ यजपुरुषस्य गर्वप्रमङ्गेन दीक्षितनियमं विधत्ते। "मोऽमायत। एक मा मन्तं बहवो नाभ्यर्षिषरिति । अस्य मिमियाणस्य तेजोऽपाक्रामत् । तद्देवा आषधीषु न्यजुः । ते श्यामाका अभवन् । स्मयाका वै नामेते ॥ ३ ॥ तत् स्मयाका- ना५ स्मयाकत्वं । तस्माद्दीक्षितेनापि ग्राह्य समेतबं। तेजसो धृत्यै” (५ प्र०।१०।३म.) इति । 'मः' धन्वो यज्ञपुरुषः, 'अम्मयत' स्मयं हास्यं कृतवान् । हास्याभिप्रायश्च तेनैवाच्यते । अहमेक एव एते तु देवा: शतसहस्रशङ्ख्याका: तथापि मा- मभिभवितुं न शकाः, 'इति' एवं, 'शिभियाणस्थ' गर्वण स्मयं कृतवतः, 'तस्य' यज्ञपरुषम्य सकाशात, तदीयं 'तेजोपा- ·३७४ तैत्तिरीये चारण्यके । क्रामत्' गर्वेण प्रयत्ने शिथिले मति मामर्थमपगतं । पुनरपि कथञ्चित् तत् स्वीकरिव्यतीति मत्वा ते 'देवाः', 'तत्' तेजः, अन्यत्र नीत्वा तेन यथा न ज्ञायते तथा गूढं कत्तु कासु- चित् 'ओषधीषु', निम्सृष्टवन्तः । 'ते' औषधिविशेषाः यज्ञ- सम्बन्धिना तेजमा युक्ताः, 'स्यामाकाभिधाः' धान्यविशेषाः, 'स्मयाकाः', इत्येतादृशं 'नाम', अहन्ति । यस्मादेतस्य नाम्ना योग्या: 'तस्मात', 'स्मयाकानां' स्मयादुत्पन्नानां धान्यानां 'स्मयाकत्वं' स्मयाकनामाभिन्न व्यवहारेण प्रसिद्धं, यम्मादत्र स्मयं कुर्वतो यज्ञपुरुषात् तेजोपक्रान्तं 'तस्मात' कारणात्, 'तेजमः', खस्मिन्नेवावधारणार्थ मुखमपिधाय दोक्षित न 'स्मेतयं । यद्यपि दीक्षाप्रकरणे कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपि 'ग्टह्य', स्मयत इति विधिरस्ति तथापि प्रसङ्गादत्र स एवा- नद्यत इत्यवगन्तव्यम् ॥ अथ प्रवर्यधर्ममहावीरसम्राटशब्दानां निर्वचनानि प्रस्ता- व्यमाणहविःप्रशंमार्थ दर्शयति । “म धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन् वरं वृणामहै। अथ व इम५ रन्धया- म। यत्र क्व च खनाम। तदपोऽभिदणदामेति। तस्मादुप- दीका यत्र क्व च खनन्ति । तदपोऽभिनन्दन्ति || ४ || वारे वृत५ ह्यासां । तस्य ज्यामप्याद न् । तस्य धनुर्विप्रमाण शिर उदवर्त्तयत् । तद् द्यावापृथिवी अनुप्रावर्त्तत । यत् प्रावर्त्तत । तत् प्रवर्ग्यस्य प्रवर्यत्वं । यहां इत्य पतत्। तहमस्य धर्मत्वं । महतो वीर्यमपातदिति। तन्महावीरस्य महावीरवं ॥ ५ ॥ । ।

·8 प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७५ । थदस्याः समभरन्। तत् मम्राज्ञः सम्राट्वं ।" (५प्र०।१०। ४म.) इति । 'सः' यज्ञपुरुषः, युयुत्सून देवानितस्ततः प्रतीक्षमाण: 'धनुः' प्रविष्टभ्य खकीयस्य धनुष ऊर्ध्वकोटिं चिबुकस्याधस्तात् कण्ठसमीपे दृढमवष्टभ्य तथैव स्थितवान् । तदानीमेतस्य प्रतीकारमन्विष्यत:* देवान प्रति 'ता:' प्रमि. द्धाः, 'उपदीकाः' पिपीलिकाममाना: क्षुद्र जन्तवो वल्मीकस्य निर्मातारः, इदं 'अब्रुवन्', हे देवाः प्रथमं तावदयमिममेकं 'वर', प्रार्थयामहे। 'थ' अनन्तरं, 'वः' युष्मदर्थं, 'दम' यज्ञपुरुषं, 'रन्धयामः' माधयामः । कोऽमौ वर इति मोऽभि- धीयते । भूमौ 'यत्र', क्वापि वयं मुखेन ‘खनाम', तत्र 'अपः', अभिप्राप्य 'ढणदाम' द्रवीकरवाम, 'इति'। 'तस्मात्' कारणात्, 'उपदीकाः' वल्मोकनिष्यादका जोवा: 'यत्र', क्वापि 'खन- न्ति', 'तत्' क्षेत्रं, 'अपः', अभिप्राप्य 'टन्दन्ति' द्रवीकुर्वन्ति । 'हि' यस्मात् कारणात, 'श्रामां' उपदीकानां, तद्रवीकरण- मामयं 'वारे वृतं' वरेण सम्पादितं, तस्मात् तानं, ततो लब्ध- वरा उपदीकाः शनैर्भूमा तत्समीपे समागत्य 'तस्य' धनुषः, अधः क्वापि लमां 'ज्यामपि' गुणञ्च, “प्रदन्' भक्षितवत्यः ततस्तद्धनुः च 'विप्रवमाणं' विस्तारणाचे प्रवर्त्तमानं, 'धनुः', * अन्विच्छत इति तै. पाठः । + जन्तव इति तैः पाठः । + अपिशब्दो धनुषः कोटिमपि शिथिलीकृतवत्यः । तथारण- केतुके यस्मिनिन्द्रो वनिरूपेण धनु यामच्छिनत् खयमित्युक्तं । तत्रो- पदीकाभिः खादितत्वात ज्यायां त्रुटितायां विप्रवमाणं विक्षेपेणाई प्रवर्तमानं धनुरिति • पाठः । 3A ·तैत्तिरीये धारण्यके 'तस्य' यज्ञपुरुषस्थ, 'शिरः', 'उदवर्तयत्' लिवोधं प्रावर्त्तयत् । 'तत्' चापि शिरः, ऊर्ध्वं युलोकपर्यन्तं गत्वा ततो भारेण भूमावधः पतितं, तस्मादिदं शिरः ‘द्यावापृथिवो', उभे अपि अनुक्रमेण 'प्रावर्त्तत' । तस्मादन यैव व्युत्पत्त्या तस्य यज्ञशिरसः प्रवर्यनाम सम्पन्न । भूमौ पतनवेलायामुत्पन्नस्य ध्वनेरनु करणे यः 'मां', इति शब्दः, तथाविधशब्दोपेतत्वात् अस्य शिरमा धर्मनाम सम्पन्न । ‘महतः' यज्ञपुरुषस्य सकाशात्, 'वीर्यमपत्यत्' भारभूतं शिरः पतितं, ततोऽनयैव व्युत्पत्त्या 'महावीर'नाम सम्पन्न । 'यत्' यस्मात् कारणात्, 'अस्याः' पृथिव्याः, सकाशात् 'समभरन्', देवास्तच्छिरःसमादाय प्रोषितवन्तः तस्मात् सम्य- ग्राजमानत्वात् सम्राडिति नाम सम्पन्नम् ॥ एवं यज्ञशिरसो नामचतुष्टयनिर्वचनमुक्वाऽवशिष्टस्य यज्ञ- शरीरस्य फल प्रयोजनत्वकथनेन तच्छिरः प्रशंमति। “त) स्तृतं देवतास्त्रेधा व्यग्टहृत। अग्निः प्रातःसवनं। इन्द्रो माध्य- न्दिन! सवनं । विश्वे देवास्तृतीयसवनं । तेनापशील यज्ञेन यजमानाः। नाशिषोऽवारन्धत । न सुवर्ग लोकमभ्यजयन् ।” (५ प्र०।१०।५म०) इति। 'तं स्तृतं' शिरोराहित्येन हिंसितं तं यज्ञपुरुषदेहं, अग्न्यादयो देवा: 'त्रेधा', ग्टहीतवन्तः । तत्र 'अग्निः', 'प्रातः सवनं', जग्राह। 'इन्द्रः', तु 'माध्यन्दिनं सवनं', ग्टहीतवान् । 'विश्वे देवाः', 'टतीयमवनं', जग्टहुः । 'पशीर्णा' प्रवाख्यशिरोरहितेन पूर्वीतसवनत्रययुक्रेन, 'तेन यज्ञेन', 'यजमानाः' अग्न्यादयो देवाः, 'आशिषः' स्वापेक्षि- ·8 प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७७ तानि कर्मफलानि, 'अवारुन्धत' 'न', प्राप्तवन्तः, 'स्वर्गलोक, अपि 'नाभ्यजयन'॥ अथ प्रवर्गासहितस्य यज्ञस्य फलहेतुत्वं दर्शयति। "ते देवा अश्विनावब्रुवन् ॥ ६ ॥ भिषजो वै स्थः। ददं यजस्व शिरः प्रतिधत्तमिति। तावतां वरं वृणावहै। ग्रह एव नावत्रापि ग्टह्यतामिति। ताभ्यामेतमाश्विनमग्टहुन् । तावेत- द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां" । (५प्र०।१०।६म०) इति । प्रवर्दी- रहितेन यज्ञेन फलमलभमानाः 'ते देवाः', 'अश्विनौ', प्रत्येतत् 'अब्रुवन', हे अश्विनी युवामस्माकं मध्ये चिकित्सको 'स्थः', तस्मात् 'इदं यजस्य शिरः', 'प्रतिधत्तं' पुनरपि यज्ञशरीरे प्रवर्त्तयत,* 'इति', 'तो' अश्विनी, प्रत्यर्पणार्थ 'वर' उत्कोच- रूपं लाभविशेष, 'वृणावहै'। इत्युक्का कोऽमी वर इत्याशय तं वरमुक्तवन्तो। 'त्र' अस्मिन् सोमयागे, ‘नावपि' कित्स- कयोरावयोरपि, युमत्साम्येन 'ग्रह एव', 'ग्टह्यतां', न तु यत्किञ्चित्तुच्छ लेशादिकं, 'इति। ततः 'ताभ्यां' अश्विभ्यां, 'एतं' आश्विनं ग्रहं, 'अगृहन', 'तो' चाखिनौ, चिकित्सया 'यज्ञस्य शिरः', प्रत्यर्पयतां । प्रतिधानं नाम शरीरे पुन: सन्धानं । प्रवर्य इत्येतनामकं यत् कर्म तदेव यज्ञशरोरे प्रति- हितं शिरः। तेन तादृशेन शोणी प्रवाख्यशिरोयुक्रेन यज्ञेन यजमाना देवाः खापेक्षितान्यन्यफलानि खर्गञ्च प्राप्नुवन् ॥ * प्रत्यर्पयतमिति तै० पाठः । + तल्लेपादिकमिति तैः पाठः । । प्रत्यधत्तामिति तै० पाठः। 3A.2 ·३७७ वैत्तिरीये श्रारण्यके देवा वै सत्रमामतेत्यारभ्यैतावता महता प्रबन्धेन प्रव- याख्यं कर्म प्रसाध्य* तदेव कर्म विधत्ते। “यत् प्रवर्ग्यः । तेन स शीणी यज्ञेन यजमानः। अवाशिषा रुन्धत । अभि सुवर्ग लोकमभ्यजयन ॥ यत् प्रवयं प्रवृणकि। यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधाति । तेन स शीणा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्थे। अभि सुवगै लोकं जयति। तस्मादेष प्रा- श्विनप्रवया इव। यत् प्रवर्यः ॥ ७ ॥” (५ प्र०।१०।७म०) इति । यदि प्रवाख्यं कर्मानुतिष्ठेत् । तत्तईि यज्ञस्य शिर एव प्रतिममाहितवान् भवति । ततः 'मशीणा' शिरःसहितेन, 'यज्ञेन', 'यजमानः' पुमान्, श्राशामनोयानि अन्यान्यफलानि प्राप्नोति खग वाभिजयति । यस्मादश्विभ्यां समाधानं कृतं 'तस्मात्' कारणात्, यः प्रवाख्यः कर्मविशेषोऽस्ति, म ‘एषः', आश्विनप्रवया इति पाश्विनमन्त्रा: प्रवयमः प्रद्धा अस्मिन् प्रवर्य मोऽयं 'पाश्विन प्रवयाः' । 'व'शब्द एवकारार्थः ॥ एतदेव ब्राह्मणरूपे प्रपाठके प्रथमानुवाके प्रवयाख्यं कर्म विधाय द्वितीयानुवाकादी युञ्जते मन इत्येतन्मन्त्र- माध्यं होमं विधत्ते। “मावित्रं जुहोति प्रमृत्यै । चतुर्टही- तेन जुहोति। चतुष्पादः पशवः । पर्नेवावरुन्धे । चतस्रो दिशः दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति"। (५ प्र०।२०१म०) इति। मन्त्र देवस्य त्वा सवितुः परिष्टुतिरित्युक्तवान्मन्त्रः 'सावित्रः,'तद्धोमः * प्रास्येति तैः पाठः। + यानि फलानि तानि इति वैः पाठः ।

·8 प्रपाठके २ घनुवाकः। ३७९ 'प्रमृत्यै' प्रमवाय सम्पद्यते। सुवेण जुहां चतुर्वारं ग्रहोतं यदाज्यं तेन जुहुयात्। चतुःसङ्ख्यामाम्यात् परप्राप्तिर्दिछु प्रतिष्ठा च॥ पुनरपि चतुःसह्या प्रकारान्तरेण प्रशंमति । "इन्दामि देवेभ्योऽपाक्रामन् । न वो भागानि हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य एतच्चतुर्म होतमधारयन्। पुराऽनु वाक्यायै याज्यायै ॥ १ ॥ देवतायै वषट्काराय। यच्चतुर्टहीतं जुहोति । छन्दा५- स्येव तत् प्रोणाति। तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वदन्ति।" (५ प्र०।२०।२म०) इति । नानाविधछन्दोयुकपुरोऽनुवाक्या- द्यभिमानिनो देवा हविभीग्भ्यो 'देवेभ्यः', उपरताः सन्तो- ऽन्यत्रागच्छन् । किं ब्रुवन्तो गता इति, तदुच्यते। हे देवा भागरहितानि वयं 'छन्दांसि', 'वः' युभदोयानि, हवों षि 'न वक्ष्यामः' हविर्वहनं न करिष्यामः, 'दति', ब्रुवन्तः तदानी देवा विचार्य होमकाले यत् चतुर्ग्रहणं तच्छन्दमां प्रीतिकरं भवति इति तेषां भागमक ल्पयन्। तत्र प्रथम- ग्रहणं पुरोऽनुवाक्याख्याया गायत्रीदेवताया स्तुष्टिकरं। दि- तोयग्रहणं याज्याख्यायास्त्रिष्टुब्देवतायास्तु टिकरं। देवताख्या- या जगतीदेवतायास्तुष्टिकरं।। चतुर्थग्रहणं वषटकाराख्या- या अनुष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरं। अतश्च तुर्ट होतेन होमे मति छन्दोदेवताः प्रीणन्ति । ताश्च प्रीता: सत्यः 'हव्यं वहन्ति' ॥ * पुरोऽनुवाक्याख्याया देवताया इति तै० पाठः । + पुष्टिकरमिति तै० पाठः ।

·३८. तैत्तिरीये यारण्यके तत्र द्वौ पनौ। मोमयागे सङ्कल्पादिकं कृत्वा दीक्ष. णीयेटेः प्रागेव प्रवर्दीमाधनं महावीरादिकं सम्पादनीयमि- त्येकः पक्षः । दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्गानुष्ठानकाल एव सम्पादनीयमित्यपरः पक्षः। तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो वि- हितः। द्वितीयपक्षे मीमांमया होमं निवार्य केवलमन्त्र पाठं विधत्ते। "ब्रह्मवादिनो वदन्ति । हातव्यं दीक्षितस्य ग्रहा३ दून हातव्यामिति । हविर्वै दीक्षितः । यज्जुहुयात् । हविष्कृतं यजमानमा प्रदध्यात् । यन्न जुहुयात् ॥ २॥” (५ प्र ०।१०। २म०) इति। यन जुहुयात् पुन:* तत्र होमपक्षो न युज्यते । 'दीक्षितः', हविःसम्पादकत्वात् 'हविः', एव। तथा मति यदि 'इविर्जुहुयात्', तदानों हविःसम्पादकं यजमान', एव 'अग्नी', प्रक्षिपेत् ॥ अहोमपक्षे तु । “यज्ञपुरुन्तरियात्। यजुरेव वदेत् । न हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदधाति। न यज्ञपरन्तरेति" (५ प्र०२०म०) इति। यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत् । तितो दोषदयपरिहारायाहुतिप्रक्षेपं परित्यज्य ‘यजु- रेव', पठेत् । यद्यपि युञ्जते मन इत्येषा गेव तथापि यजुर्वे पठितत्वात् युज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते। दीक्षिणीयेच्या संस्कृतो योऽयं दीक्षितः तस्य सावित्रमन्त्रेण 'हो- तव्यं, न वा इत्येवं ब्रह्मवादिनां मीमांसा विचारार्थी प्रतिरिति तैलङ्गपुस्तक पाठः । + तद्दोघपरिहारायेति ते. पाठः ।

·४ प्रपाठके २ धनुवाकः । ३१ (देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे। अश्विनाबीहुभ्यां। पूष्णो हस्ताभ्यामाददै।।--- अत्र होमाभावाद्यजमानस्य प्रक्षेपो न भवति। मन्त्रस्य पठि- तत्वाद्यज्ञाङ्गमपि नान्तरितं भवति ॥ कन्यः । देवस्य वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्त इति । पाठस्तु । (२)"देवस्य त्वा . हस्ताभ्यामाददे"(२) इति । हे अभ्रे प्रेरक स्यान्तर्यामिण: 'देवस्य', प्रेरणे सति 'अश्विनाः', सम्बन्धिभ्यां बाहुदण्डाभ्यां 'पूष्णः, सम्बन्धिभ्यां 'हस्ताभ्यां', च 'वामाददे' खीकरोमि ॥ तस्याभ्रः खादिर त्वं विधत्ते। "गायत्रीच्छन्दा५म्य त्यम- न्यत। तस्यै वषट्कारोऽभ्यय्य शिरोऽच्छिनत् । तस्यै वेधा रमः परापतत्। पृथिवीमर्धः प्राविशत्। पशनर्धः । यः पृथिवों प्राविशत् ॥ ३॥ म खदिरोऽभवत्। यः पशून् । सोऽजां। यत् खादिर्यधिर्भवति । छन्दसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः सम्भ- रति।" (५ प्र.२०३म०) इति। गायत्रीदेवता मामाहरण- गणेतराणि 'छन्दांसि' त्रिष्टुबादीनि, अहमतिलवितवतीति 'अमन्यत' । तदा वषट्काराभिमानी देवः क्रुद्धः सन् 'अभ्यय्य' आभिमुख्येन प्राप्य, तस्याः गायचाः शिरोऽच्छिनत्' । तस्मा- च्छिन्त्रप्रदेशानिर्गतः ‘रसः', 'वेधा', भूत्वा 'पृथिवी', 'पशून्', च 'प्राविशत्' । पृथिव्यां प्रविष्टः 'मः' भागः, खदिरचो- ऽभूत् । पषु प्रवेष्टुं गतो भागः 'अजा', 'प्राविशत्' । अतो- .

·३८२ तैत्तिरीये चारण्यके ऽधिः 'खादिरी' कर्तव्या। तथा मति 'छन्दमा', सम्बन्धिना 'रमेन', 'यज्ञस्य', 'शिरः' प्रवर्ग्यरूपं, सम्पादितं भवति । गायत्र्यां हि त्रिष्टुप्सम्बद्धं जगतीसम्बद्धं चाक्षरदयं अन्त- भूतमिति कद्रुश्चेत्यत्र प्रतिपादितं। ततो गायत्रीरमः मर्व- छन्दमा रम* भवति । महावीराख्यं पात्रं निष्यादयितुं मृत्खननाभियतस्तीक्षणा व्यायाममात्री काष्ठकुद्दालरूपा अधिरित्युच्यते । व्यायाममात्रत्वादिलक्षणानि पञ्चमकाण्ड उखासम्भरण प्रस्तावे दर्शितानि । अतएव सूत्रकारेण तल- क्षणमतिदिश्यते। माग्निक्या व्याख्यातेति ॥ खदिरेण मह विकल्या) पक्षत्रयं विधत्ते। “यदी- दुम्बरी। ऊर्या उदुम्बरः । ऊर्जव यज्ञस्य शिरः सम्भरति । यदेणवी। तेजो वै वेणुः ॥ ४ ॥ तेजमैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति । यद्वैकती। भा एवावरुन्धे।" (५ प्र०२१०४-५म.) इति । औदुम्बरफलस्यो पदंशरूपेण भक्ष्यत्वात् ऊपत्वं । अग्निर्देवभ्यो ऽनिलायत मवेणुं प्राविशदित्युतत्वात् वेणोतजोरूपत्वं । अग्नेः सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा पार्छ दित्युक्तत्वाईक तत्वेन 'भाः' दीप्तिः, प्राप्नोति ॥ अभ्यादाने मन्त्रं विनियुज्य व्याचष्टे । “देवस्य वा भवितुः प्रसव इत्यभिमादत्ते प्रसत्यै। अश्विनो हुभ्यामित्याह । - श्विनौ हि देवानामध्वश्रास्तां । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै।” (५ प्र०अ०५म०) इति । । * सार इति ते० पाठः ·8 प्रपाठके २ धनुवाकः । ३८३ (२'अधिरसि नारिरसिं। अध्वरसहेवेभ्यः(२) । (उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ॥ १॥ कल्पः। (२)"अभिरमि नारिरमि" इत्यभिमन्वयत इति। "श्रध्वरकृद्देवेभ्यः (२) इत्येतावान्मन्त्रशेषः । हे खननहेतो त्वं केनापि न हियमे * न भज्यसे इति 'अभिः', 'अमि'। नृणां महावीरार्थनामुपकारलात् नारिरमि'। 'देवेभ्य:- देवार्थे, 'अध्वरकृत' यागनिष्यादि का, असि ॥ अस्मिन् मन्त्र पूर्वभागस्य तात्ययं दर्शयति । "वज्र इव वा एषा। यदभिः। अभिरमि नारिरमोत्याह शान्यै ॥ ५ ॥" इति (५ प्र०।२ अ०१५ म०)। तीक्षणाग्रत्वादज्रममान त्वम्। न हो- यसे नृणामयकी चेत्युपलाल नादग्रस्य शान्तिः । अथवा अरिः न भवमीति 'नारिः' इत्युपलालनम् ॥ उत्तरभागस्य तात्पर्य दर्शयति। "अध्वरकृद्देवेभ्य इत्याह । यज्ञो वा अध्वरः। यज्ञकद्देवेभ्य इति वा वैतदाह"। (५प्र.। २०६म.) इति ॥ कल्पः । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्रह्माणमामन्त्रयत उपोत्तिष्ठति ब्रह्माभावुत्तरमर्द्धचें क्रियत इति । तस्या सुचः पाठस्तु । (४)"उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते । इन्द्र प्रार्भवा सचा"(४) इति। हे 'ब्रह्मणस्पते' मन्त्रस्य पालक, मृत्खननदेशं प्रति न भियसे इति तै० पाठः 3B ·३८४ तैत्तिरोये धारण्यक देवयन्तस्त्वेमहे। उपप्रयन्तु मरुतः सुदानवः। इन्द्र प्राशूर्भवा सचा")। (५)प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः। प्रदेव्यैतु सन्न- ता। अच्छा वीरन्वय पङ्किराधसं। देवा यज्ञं नयन्तु गन्तुमस्मात् स्थानात् 'उत्तिष्ठ', 'देवयन्तः' देवानिच्छन्तः, वयं त्वां' ब्रह्माणं, 'ईमहे' प्रार्थयामहे । 'सुदानवः' शोभनस्य फलस्य दातारः, 'मरुतः' देवाः, 'उपप्रयन्तु' ममीपे प्रकर्षण गच्छन्तु। हे 'इन्द्र', 'सचा' अस्माभिः सह, 'प्राशः' प्रकर्षण शीघ्रगामी, 'भव' ॥ मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति। "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याह । ब्रह्मणैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति" इति। (५ प्र०।२०।६म०) । विजा ब्रह्माख्येनैव सह यज्ञस्य शिरोरूपं प्रवयंपात्रं 'अच्छ' प्रानु, एति' गच्छति ॥ कल्पः। श्राददते कृष्णाजिन मनुनय न्यजां पुच्छगलाम वृषाणमिति प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चाऽश्वप्रथमामभिप्र- वजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युरिति । पाठस्तु । (५)"प्रैतु ब्रह्म- नयन्तु नः''(५) इति । 'ब्रह्मणस्पतिः' मन्त्र स्य पालकः, ऋत्विक ब्रह्मा, 'प्रैतु' प्रथमतो गच्छतु। 'सन्ता' यजसम्बन्धिनी मन्त्र गतप्रियवाक्य रूपा, 'देवो', प्रकर्षेण 'एतु' गच्छतु। किमर्थमिति तदुच्यते। 'नयं' नृभ्यः यजमानेभ्या हितं, पतिराधर्म' पाडत्यस्य यज्ञस्य साधकं,'वीर' महावीराख्यं पाचं, 'अच्छ' प्राप्तुं, 'देवाः', सर्व 'न:' अस्मदीयं, यज्ञं 'नयन्त॥ ण स्पतिः ·8 प्रपाठके २ धनवाकः । : ३८५ नः(५)। (६)देवी द्यावापृथिवी अनु मेऽम५साथांद) प्रथमपादे प्रेतुशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति । 'प्रेतु ब्रह्मणस्प- तिरित्याह । प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोच्छति" इति । (५ प्र०।२१। ७म.)। 'प्रेत्येव' प्रथमतो गत्वैव ॥ द्वितीयपाद सूनृ ताशब्देन प्रियवाक्ययुक्तस्य यज्ञस्य विव- चां दर्शयति । “प्र देव्येतु सुनतेत्याह । यज्ञो वै सूनृता" इति। (५ प्र०।२१०८ म.)। हतोयपादे पतिराधमशब्देन धानाकरम्भादिपञ्चहवियु- कस्य यज्ञस्य विवक्षा दर्शयति । “अच्छा वीरं नये पङ्किराधम- मित्याह ॥६॥ पातो हि यजः” इति । (५ प्र०।२१०म०) । चतुर्थपादे देवा यज्ञं नयन्वित्य स्य तात्पर्य दर्शयति। "देवा यज्ञं नयन्तु न इत्याह । देवानेव यज्ञनियः कुरुते” इति। (५प्र०।२१०१०म०)। 'यज्ञनियः' यज्ञस्य नेहन प्रवर्तकान् ॥ कल्पः । उत्तरेण मृत्खननं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तर- लामास्तोर्य । (६)"देवी द्यावापृथिवी” इति मृत्खनमभिम- न्त्र यत इति। अनु मेऽममाथां"(६) इति मन्त्रशेषः । हे 'द्यावा- पृथियो', 'मे' मदीयं, व्यापारं 'अन्व ममाथा' युवयोरनु- मतं कुरुतां ॥ मन्त्रस्य देवतयारभ्यनुज्ञायां तात्पर्य दर्शयति। "देवो द्यावापृथिवी अनु मेऽममाथामित्याह। श्राभ्यामेवानुमतो यज्ञम्य शिरः सम्भारति" इति। (५प्र०२०।११म.) ॥ । 3B2 ·३८६ तैत्तिरीये चार के (०) ध्यासमद्य। मखस्य शिर:(७) ॥२॥ (८) मखाय त्वा । मखस्य त्वा शीण (८) . कल्पः । (७)"ऋद्ध्याममद्य” इति मृतखनेऽभ्रिया प्रहृत्य "मखस्य शिरः''(9) इत्युपादायेति। 'अद्य' अस्मिन् दिने, 'ऋ- ड्याम' कर्मणा समृद्धो भूयामं। इदं द्रूपं 'मखस्य शिरः' यज्ञस्य शिरःस्थानीयं प्रवर्यपात्ररूपं ।। मन्त्रद्वयं महेव व्याचष्टे । "यासमद्य मखस्य शिर इत्याह । यज्ञो वै मखः । यासमद्य यज्ञस्य शिर इति वा वैतदाह" इति। (५ प्र०अ०१२म०) । कल्पः। (८)"मखाय त्वा" इति हरति "मखस्य त्वा शोणे"(८) इति कृष्णाजिने निर्वपतीति। हे मृत्तिके, त्वां 'मखाय' यज्ञाथ, हरामोति शेषः । तथा त्वां 'मखम्य' यज्ञस्य, 'शीर्ण शिरोरूप प्रवर्याथै, निर्वपामोति शेषः ।। मन्त्रदयं सहैव व्याचरी । “मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ण इत्याह । निर्दिश्यैवैनद्धरति ॥ ७ ॥” इति। (५.प्र ०२०। १३म०) 'निर्दिश्यैव' यज्ञार्थं इह हरणनिर्वपन कथयित्वैव, 'एनत्' मृत्खरूपं, 'हरति' निर्वपति, चेति द्रष्टव्यं ॥ यदुक्तं सूत्रकारण, एवं द्वितीयं हतोयञ्च हरति वृष्णीञ्च- तुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्यपात्रेभ्यः प्राप्तां मन्यत इति। तदिदं विधत्ते । “विहरति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो ·8 प्रपाठके २ अनवाकः। ३८० (१) इयत्यय आसीः (१०) ऋध्यासमद्य । मखस्य यज्ञस्य शिरः सम्भरति। वृष्णों चतुर्थ५ हरति । अपरिमिता- देव यज्ञस्य शिरः सम्भर ति" इति। (५ प्र० अ०१४ म०)॥ वक्ष्यमाणमम्भारेभ्यो मृदः प्राथम्यं विधत्ते । “मृत्खना- दये हरति। तस्मान् मृत्खनः करुण्यतमः” इति (५ प्र ०।२ अ०१५म.)। ये च वराहविहतादयः सम्भाराः तेभ्यः 'श्रये' प्रथममेव,मदं खात्वा तस्मात् 'मृत्खनात्' गीत्, मृदं हरेत् । यस्मादयं 'मृत्खनः', स्वकीयां वेदनामगणयित्वा यजमानोप- कारार्थ मृदं प्रयच्छति । तस्माद यमतिशयेन 'करु ण्यः' कपालः, ततो मृत्खनादेव मृदं हरेत् । न त्वन्यतो यतः कुतश्चित दानेया ॥ कल्पः। एवमितरसम्भारानभिमन्त्रणेऽधिकारः, इयत्यय श्रामोरिति वराहविहतमिति। येन प्रकारेण मृदो हरण- मुक्तं । तेनैव प्रकारेणेतरे सर्वे सम्भाराः सम्पादनोयाः । अ- भिमन्त्रणे तु तत्र तत्र मन्त्र विशेषोऽस्ति । 'देवी द्यावापृथिवी' इति पूर्वत्र मृदोऽभिमन्त्रणं । (C)"इयत्यग्र श्रामोः''() इति मन्त्रः । वराहो दंष्ट्रया यं मृदिशेषं सम्पादयति तन्मृत्वरूपं वराहविहतं । हे वराहविहत 'इयत्यये' एतावति पुरोदेणे त्वं 'श्रामीः' ॥ अभिमन्त्रितस्य वराहविइतस्थाहरणे मन्त्रान् दर्शयति ।

·३८८ নন্দিীয় স্তম্ভ शिरः। मखाय त्वा। मखस्य॑ त्वा शोणे (१०) (१९) देवीर्वम्रीरस्य भूतस्य प्रथमजा ऋतावरीः (११) १२)ऋध्यासमद्य । मखस्य शिरः(१२) ॥३॥ (१०) मुद्दयाममद्य • त्वा शीर्णे (१०) इति। एते मन्त्रा: पूर्व- वयाख्येयाः॥ एतेषां वराहविहतमम्भारमन्त्राणां तात्पर्य दर्शयति । "इयत्यग्र प्रासीरित्याह। अस्यामेवाच्छ म्बटकारं यज्ञस्य शिरः सम्भरति" इति। (५ प्र०।२०१६म.)। यावद्दराहविहतमस्ति एतावती मी भूमिर्वराडेतत्वात्। एतच्चाधानब्राह्मणे स वराहो रूपं कृत्वेत्यादिना विस्पटमानातं। अतो वराह- विहतसम्भारेण 'अस्यामव', मर्वस्यामपि पृथिव्यां, 'अच्छम्बट- कारं' अल्पोऽप्यंशो व्यर्थी यथा न भवति तथा कृत्वा, 'यज्ञस्य शिरः', सम्पादितं भवति ॥ कल्पः । देवीर्वम्रोरिति वल्मीकवपामिति अभिमन्त्रयत इति शेषः । पाठस्तु । (११)"देवीर्वम्रीरस्य तावरीः ११) इति। वलपोकस्य नियादिकाः क्षुद्र जन्तुखरूपाः 'वय्यः', हे वयो देव्या यूयं 'अस्य' 'भूतस्य' प्राणिजातस्य, 'प्रथ.. मजाः' प्रथमत उत्पन्नाः, 'मृतावरोः' यज्ञवत्यः' सम्भाररूपेण यज्ञनिष्पादकत्वात् तादृश्यो भवति शेषः ॥ अनेनाभिमन्त्रितान् वल्मोकवपायाः सम्भरण मन्त्रानाह। (१२)"ऋयासमद्य • मखस्य शिरः” (१९) इति । पूर्ववड्याख्येयं ।। ० ·४ प्रपाठके २ अनुवाकः । (१२ऋध्यासमद्य। मकस्य शिरः। मखाय त्या। मखस्य त्वा शीणे (१२) वल्मोकवपायाः सम्भरणं विधत्ते। "ऊज वा एत५ रसं पृथिव्या उपदीका उद्दिहन्ति ॥८॥ यवल्मीकं । यदल्मोकवपा सम्भारो भवति। ऊर्जमेव रमं पृथिव्या अवरुन्धे। अधो श्रोत्र- मेव । श्रोत्र५ ह्येतत् पृथिव्याः । यदल्मोकः” इति । (५ प्रकार अ०१७म०) । 'वल्मीकं', 'यत्', विद्यते तदेतत् 'उपदीकाः' पूर्वाका वन्यः, 'पृथिव्याः', सकाशादनहेतुमेव 'रसं' मृदं, उद्धृत्य निष्पादयन्ति । अतो वन्मोकवपायाः सम्भरणेन भूमिमारं 'ऊर्जमेव', प्राप्नोति । अपि च कर्णण कुल्याकारमाम्यात् 'वल्मीकः', भूमेः 'श्रोत्रमेव', तस्मादल्मोकवपा प्रशस्ता* ॥ अथेनं प्रशंमति । "अबधिरो भवति। य एवं वेद" इति। (५प्र०अ०१८म.) ॥ कल्पः । इन्द्र स्याजोमीति पूतीकानिति । हे पूतीकसमूह इन्द्रस्याजो बलममि अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितानां पूतीकानां सम्भरणमन्त्रानाह । (१३)"याममद्य वा शीर्णे"(१२) इति । पूर्ववड्याख्येयं ॥ पूतीकासम्भरणं विधत्ते । “इन्द्रो वृत्राय वज्रमुद यच्छत् । म यत्र यत्र पराक्रमत ॥८॥ तन्नाधियत। म पूतीकस्तम्बे परा- क्रमत। मेोऽधियत । ऊतिं वै मे धा इति। तदूतोकानामूतोक त्वं । तस्माद् वल्मोकवपा प्रास्ता, नेत्रित्वात् इति । ते० पाठः । * ·३६. तैत्तिरीये धारण्यके अग्निजा असि प्रजापते रेतः।- यदूतीका भवन्ति । य ज्ञायैवातिं दधति" इति। (५ प्र ०।२ अ०१८ म०) । पुरा कदाचित् ‘इन्द्रः', वृत्रबधार्थ 'वजं', उद्यम्य प्रेरितवान्। तदानों 'सः' इन्द्रः, 'यत्र यत्र' देशे, 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्, तच सर्वत्र 'नाध्रियत' पलायनपरो वृत्रस्तेन वज्रेण धृतः प्रहृतो नासीत्। ततः 'मः' इन्द्रः, विचार्य 'पूतीक स्तम्ब' ममीपे कदाचिदवस्थितं वृत्रं प्रति 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्। तदानों 'म:' वृत्रः, पूतीकम्तम्बेनावरुद्धमार्गः पलायितुमशन स्तेन वज्रेण 'अधियत' प्रहतोऽभूत् । तदानों परितुयुः स इन्द्रः पूतीक स्तम्ब प्रत्येवमब्रवीत्। हे पूतोकस्तम्ब 'मे' 'अति' मदीयपराक्रमर खां, 'धाः' धृतवानसि, इति ऊतीधारकत्वात् तेषां पूतीकानां 'पूतो- कः', इति नाम सम्पन्न । तेषां सम्भरणे मति यज्ञस्य रक्षां ते सम्पादयन्ति ॥ कल्पः। अजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्यानि- जा अमि प्रजापते रेत इति। हे विविधलोमसङ्घ त्वमग्निजासि आग्नेयी वा एषा यदजात्यजाया आग्नेयत्वश्रवणात् अग्नि- देवेभ्यो निलायत कृष्ण रूपं कृत्वेति श्रवणाच्चोभयस्याग्नित्वम- भिप्रेत्य तलानामग्निजत्वमुक्त महावोरदा हेतुत्वात् प्राजापत्ये स्टौ लोम्नां मारत्वं ।। । * पूतिक इति ते. पाठः ।

·8 प्रपाठक २ धनुवाकः। २६९ ध्यासमद्य । मखस्य शिरः॥४॥ मखाय त्वा। म मखस्य त्वा शीष्णं १४) । (१५) 'आयुधेहि "प- (१४)"अग्निजा अमि • मखस्य त्वा शणै(१५) इति । पूर्ववड्या- ख्येयम् ।। प्रजापते रेत इत्यनेन प्रजापतिसष्ठाया गायच्या रोऽजा प्राविशत् । स एव विवक्षित इत्येतदर्शयति। “अग्निजा अमि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रसः पशून् प्राविशत् ॥ १० ॥ तमैवावरन्धे," इति। (५ प्र०।२०।२० म०) । पूर्वकानां मृत्तिकावराहविहतवस्मोकवपापूतीकाजल. षणाजिनलामरूपाणां सम्भाराणां पञ्चमङ्ख्यां प्रशंसति। चैते सम्भारा भवन्ति। पाङ्को यज्ञः । यावानेव यजः । तस्य शिरः सम्भरति," इति। (५ प्र०।२०।२१म)। रम्भादिहविःपञ्चकयोमात् 'पाङ्के यज्ञो यावान्', अस्ति तस्य'; सर्वस्य 'शिरः', मझारगतया पञ्चमाया सम्पादितं भवति ॥ एतेषां सम्भारद्रव्याणां कृष्णाजिने सम्भरणं विधत्ते। "य- दुगाम्याणां पहना चर्मणा सम्भरेत्। ग्राम्यान पशन शुचा- पयेत् । कृष्णाजिनन सम्भरति । श्रारण्याने व पशन शुचाप- यति । तस्मात् ममावत् पशूनां प्रजायमानानां ॥ ११ ॥ पार- एयाः पशव: व.नीयासः । शुचा घृताः," इति। (५ प्र०।- धानाक- 30 ·३६२ तैत्तिरीये मारण्यके प्राणं धेहि। अपानं धेहि व्यानं धेहि। चक्षुर्धेहि श्रोत्रं धेहि। मना धेहि वाचं धेहि । आत्मानं धेहि प्रति- २१०।२२ म)। 'ग्राम्याणो' गवादिपशूनां, 'चर्मणा', मम्भरणे मति तान् ‘पशून', 'शुचा' शोकेन रोगादिजनितेन, थो- जयेत् । तन्माभूदिति 'शष्णा जिगेन', एव म सम्भरणीयं, कृष्णाम्गस्यारण्य जत्वात 'भारण्यानेव', पशून् महावीरजनि- तेन सन्तापेन योजयति। यस्मादारण्येणेव मम्मरणादारण्याः पशवः शुचा योजिता: 'तमात्', 'ममावत्प्रजायमानानां' ग्राम्येनेोत्पद्यमानानामपि, द्विविधानां 'पशूनां', मध्ये 'पार- ण्याः', एव 'पशवः', कनिष्ठा: । नहि जना गवाश्वादिषु या- वन्तमादरं तावन्तं कृष्णाजिनम्म्गेषु कुर्वन्ति ॥ कृष्णाजिनस्य मलोमके भागे मम्भरणं विधत्ते। "लोम- तः समभरति । अतो ह्यस्य मेध्यं ।" इति । (५ प्र०अ०१२३म) । 'लोमतः', लोमवति प्रदेशे मम्मरेत् । 'श्रत:' लामतः प्रदेशात्, 'अस्य' कृष्णाजिनस्य, 'मेध' यागयोग्यं सम्भारं, सम्पद्यते ॥ कल्पः । श्रायुधेहि प्राणं घेदीत्यश्वेनावघाय्येति । पाठस्तु । "(१५) श्रायुधेहि • मां धेहि मयि धेहि"(१५) इति । अश्व मुदमाघ्राय यजमानस्यायुरादीन सम्पादय । 'मां' यजमानं, 'धेहि' पोषय, अपेचितं धनादिकं 'मयि यजमाने, 'धेहि स्थापय ।।

·१ प्रपाठके २ अनुवाकः । ष्ठां धेहि। मां धेहि मयि धेहि (१५) (१६)मधु त्वा मधुला करोतु१६) । (१०मखस्य शिरासि (१०) ॥ ५ ॥ यदकं मृत्रकारेण । बहव भार्या: परिग्ट ह्य हरन्त्युत्तरेण विहारमद्धते चाक्षिते मिकतोपाप्ते परिश्रिते निदधातीति । तदेतदार्यनयन मार्याणाञ्च बहुत्वं म्यापन देशविशेषञ्च क्रमेण विधत्ते । “परिग्र यायन्ति । रक्षमामपहत्यै। बहवा हरन्ति । अपचितिमेवास्मिन दति। उद्धृते मिकतोपोप्ने परिश्रिते निदधति शान्ये ।" इति। (५ प्र० । अ२ ०।२४ म)। 'आयन्ति' आगच्छेयुः, आर्याणां परिग्रहणेन रक्षांस्य पहतानि भवन्ति । तेषां बहुत्वेनास्मिन् द्रव्ये पूजा कृता भवति। भूमेरुद्धजने न मिकतावापेन परितम्ति रोधाल करणेन च तस्मिन् देशेऽवग्या- पितस्य ट्रव्यन्यापद्रवपरिहाररूपा शान्तिर्भवति ॥ कन्तपः । (१६)मधु वा मधुजा करोतु (१६) इति मदन्तीभि- रुपम५ सृजतोति । हे सम्भारसमूहरूप द्रव्य ‘मधु त्वा' पूर्वमपि मधुरं महावीर निष्पादन कारस मृद्रूपं त्वां, अयं मदन्त म मर्ग: पुनरपि 'मधुला' माधुर्थयुक्त, सोकायुक्तं, 'करोतु ॥ अनेन मन्त्रेण माध्यं मदनोमेलनं विधत्ते । “मदन्तोभि- रुपसृजति ॥ १२ ॥ तेज एवामिन् दधाति।" इति। (५ प्र.। २१०।२५म)। तप्ता प्रापा मदन्यः, तन्मेल नादस्मिन् द्रव्ये तेजः सम्पादितं भवति ॥ 32 ·३९४ तैत्तिरीये पारण्यके यद्यपि जलमेलनादेव महावीर निष्पादनमामर्थरूपं तेज: सम्पद्यते । तथापि मन्त्रेणैव सामातिशयाय मन्त्रपाठ इत्ये- नदर्शयति । “मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह। ब्रह्मणैवास्मिन् तेजो दधाति।" इति ॥ अथास्मिन द्रव्ये मेलयितव्यं द्रव्यान्तरं विधत्ते । “यद्रा- म्याणां पात्राणां कपालैः संसृजेत्। ग्राम्याणि पाचाणि - शार्पयेत् । अर्मकपालैः संमृजति । एतानि वा अनुपजीव नोयानि। तान्येव शुचार्पयति ।" इति । (५ प्र ०२०।२६म)। ग्रहेषु पाकाद्यानि भाण्डानि ग्राम्य पात्राणि तदीयकपालैः ममर्गे सति तानि 'शुचा' शोकेन मङ्गरूपेण* यो जितानि भवन्ति । तम्माभूदिति 'धर्मकपालैः', मिश्रयेत। धर्मशब्देन चिरन्तने जीर्णग्रामदेणे अवस्थिता भाण्डांशा उच्यन्ते । तानि प्राणिभिरुपजीवितुमयोग्यानि अतस्तेषां शाचा योजनेऽपि न कश्चित् बाधः ॥ द्रव्यान्तरं विधत्ते । “शर्कराभिः मंसृजति धृत्यै। प्रयो शून्त्वाय।" इति। (५ प्र०।१०।२७म)। 'शर्कराः' क्षुद्र पाषा- णः, तत्संसर्गे मति महावीरस्य ‘धृतिः' दादी भवति। अपि च शं सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुके तद्योगः 'शवाय' मुख सिद्धये, भवति। एतचाधानप्रकरणे समानातं। शं वै ना- ऽभूदिति। तच्छर्कराणा) शर्करवमिति ॥ द्रव्यान्तरं विधत्ते। "अजलोमैः मधुसजति । एषा वा भङ्गरूपेणेति तपाठः।

·४ प्रपाठके २ धनुवाकः। ३६५ अग्नेः प्रिया तनूः। यदजा। प्रिययैवैनं तनुदा मसजति । प्रथा तेजमा।" इति। (५ प्र०अ०१८म.)। जाग्योः प्रजा- पतिमुखजत्वेन मोदरत्वात् प्रियत्वं । अपि चाग्नेः खेनैव तेजो- रूपत्वात् 'तेजसा', द्रव्यं संसहं भवति.॥ द्रव्यान्तरं विधत्ते। "कृष्णाजिनस्य लोमभिः सफूटजति । यज्ञो वैकृष्णाजिनं। यज्ञेनैव यजएसएसृजति।" ॥ १३॥ इति । (५ प्रार.२८ म०)। अवघातप्रस्तावे यज्ञो देवेभ्योऽनिलायत कृष्णारूपं कृत्वेत्युकत्वात् कृष्णाजिनस्य यज्ञत्वं तल्लो मरूपेण 'यजेनैव', महावीरद्रव्यरूपः 'यज्ञः', संस्ष्टा भवन्ति ॥ महावीरनिर्माणाय देशविशेषं ब्राह्मणगतहतीयानुवाके विधत्ते। "परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चमस्य परिग्रहोत्या" इति । (५ प्र ००१म.)। योऽयं देशः परितः कटादि- भिरात: तस्मिन् 'परिश्रिते', महावीरं 'करोति' *। तदे- त हावर्चसपरिग्रहाय भवति ॥ तत्र नियमं कञ्चिविधत्ते । “न कुर्वन्नभिप्राण्यात् । यत् कुर्वन्नभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छु चार्पयेत् । अपहाय प्राणिति। प्राणानां गोपीथाया" (५ प्र०।२०।३० म०) इति । मोऽयं तदानों 'नाभिप्राण्यात्' तदाभिमुख्यन स्वासं न कुर्यात् । तत्करणे खकीया: 'प्राणाः', दुःखेन योजिता भवन्ति । त- स्मात् मुखं 'अपहाय', परतो नीत्वा खास कुर्यात् । 'प्राणानां', रक्षणाय भवति ॥ नियमान्तरं विधत्ते। “न प्रवग्य वादित्यं चान्तरेयात् । * कुर्यादिति तै० पाठः। ।

·तत्तिरीये धारण । यद ना रेयात् । दृश्वी स्थात् ॥ १॥ तस्मात् नान्तराव्यं । प्रात्म- नो गोपीथाय।" इति। (५ प्र०।३०३म०) । यत्र प्रवर्गापा- त्राणि तिष्ठन्ति । तत्र सूर्यश्चेत् प्राच्या वसेत् तदानीं स्वयं प्रती- च्यां तिष्ठेत् । सूर्यस्य प्रतीच्यामयम्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् । एवं मति प्रवादित्य योर्मध्येऽन्तरायो न भवेत्। अन्तराये तु कुष्ठरोगो ‘स्यात्' । अतः स्व शरीररक्षा) 'अन्तरायं न', कुर्यात् ॥ म्त्यात्र निर्माणे माधनं विधत्ते । “वेणुना करोति। तेजो वै वेणुः। तेजः प्रवर्यः । तेजसैव तेजः ममर्धयति।" इति । (५प्र०।३१०४म०)। कुम्भनिर्माणार्थ कुम्भकाराः काष्ठेन यं व्यापारं कुर्वन्ति तत्र 'वेणुना', कुर्यात् नतु दारुणा। अग्नि- देवेभ्योऽनिलायत म देणु प्राविश दिति श्रुत्या देणास्तेजस्वं तप्त- घृताधारत्वात प्रवर्यपात्रमपि तेजः' । अतो देहरारूपेण 'तेजमा', प्रवर्यरूपं तेजः', सम्बद्धं करोति ॥ कल्पः । मम्पिच्य छदं (१७)"मस्वरय शिरोमोति(१७) । पिएई कृत्वेति । हे मृपिण्ड त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयः ‘अभि' ॥ प्रवर्यार्थस्य द्रव्य स्थ शिरग्यान यत्वं विशदयति । "मखस्य शिरोऽसीत्याह । यो वै मखः । तस्वैतच्छिरः । यत प्रवर्यः ।। २ ।। तस्मादेवमाह।" इति। (५ प्र०।३०।५ म०) प्रथमानुवाके धनुःकोव्याच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योर नुवर्त्तनात् प्रवर्यनाम सम्पन्नमित्युकं । तस्मात् मखस्य शिरोऽसीति मन्त्राकमुपपन्नं ॥

·8 प्रपाठके २ अनुवाकः । (१८)वज्ञस्य पदे स्थः(१८) । (१)गायत्रेणं त्वा छन्दसा करोमि। चैष्टुभेन त्वा छन्दसा करोमि । जागतेन त्वा कल्पः । (१८)यजम्य पदे स्थ(२८) इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निग्टह्य इति । आर्द्रस्य पिण्ड स्योपरि अङ्गुष्ठद्वयग्रहेण नियन्त्रविन्दुदयाकारे हेलाञ्छने युवा 'यजम्य', पादौ भवथः ॥ एतयोर्यज्ञपाद वे शास्त्र प्रसिद्धिं दर्शयति । “यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह। यज्ञस्य ह्येते पदे। अथो प्रतिष्ठित्यै।” इति । (५ प्र. ३१०।६ म०)। समानरूपत्वेन द्वित्वेन च पादसादृश्यादित्थं कर्त्तव्यं । अपि च पाददयमादृश्येन प्रतिष्ठार्थमेतद्भवति ॥ कन्यः । महाबोरं करोति। विधुद्धिं पञ्चाद्धिमपरिमि- तोद्धिं प्रादेशमात्रमूर्ध्वसमानी उपरियादास चनवन्तं मध्ये सनतं वायव्य प्रकारङ्गायत्रेण त्वा छन्दमा करोमोति प्रथमन्त्रैष्टुभेने- ति। द्वितीयं जागर्तामति । हतीयं अपि वा मर्वैगेकैक मिति । पाठस्तु । (१९)"गायत्रण वा • छन्दमा करोमि"(१९) इति । हे प्रथम महावीर त्वां गायत्रच्छन्दादेवतामामर्थन निष्पाद- यामि । एवं द्वितीय तृतीययोर्महावीरयोस्त्रैष्टुभजागतमन्त्री - व्याख्येयो मन्त्रेषु गायत्रादि पदानामुपयोगं दर्शयति । “गायबेण त्वा छन्दमा करोमोत्याह । छन्दोभिरेवैनं करोति" इति । * प्रतिष्ठार्थमेव भवतीति तै० पाठः + मूसानुमिति ते. पाठः ।

·वैत्तिरोये चारयके छन्दसा करोमि१८)। (९०)मखस्य रास्नासि(९०) । (२९)अ- (५ प्र०।३१०।७म०)। एतेषां मन्त्राणां पाठेन महावीरस्येद छन्दो देवतादिभिनिष्यादितं भवति ॥ एकैकस्मिन् महावीरे कक्ष्याचयं विधत्ते। "त्रियुद्धिं करोति। चय इमे लाकाः एषां लोकानामायै।" इति। (५ प्र०३०। ८म.)। भाण्डस्योपरिभाण्डान्तरप्रक्षेपे यादृश प्राकारो भ- वति । तादृश प्राकार उद्धिरित्युच्यते । जाधोभावेनाव- स्थितभाण्ड त्रयवत् त्रिविधा उधा यस्य* महावीरस्थ मोऽयं 'त्रियुद्धिः' । तत्र त्रित्वमाम्याल्लाकत्रय प्राप्तिः ॥ पूर्वव्याख्यातैः छन्दःप्रतिपादकैमन्त्रैः तनिष्पादनं विध- ते । “छन्दोभिः करोति ॥ ३ ॥ वीर्य वै कन्दामि । वीर्येणे- वैनं करोति।" इति। (५ प्र०।३०।८ म.)। वीर्यप्रदत्वात् गायच्यादिच्छन्दमां वीर्यरूपत्वं ॥ कल्पः । (२०)"मखस्य ० रानामि"(२०) इति। उपविलं रानां करोतीति । विलस्य समीपे वर्तमान हे वलयाकार त्वं यज्ञस्य 'रास्त्रा' रसना, 'अमि'। यथा काञ्चीदाम, कण्ठाभरणं वा तहत् ॥ कल्पः । (२९)"अदितेस्ते विलं रक्षातु"(२९) इति वेणुपर्वणा विसं करोतीति । पाङ्कन छन्दमेति मन्त्रशेषः । हे महावीर । उफ्राया इति ते • प.ठः।

·8 प्रपाठके २ अनवाकः । दितिस्ते विलं गृह्णातु। पान छन्दसा ५९) । - पशिछन्दो देवतया सह 'अदितिः' भूमिर्देवो, 'ते' तव, 'बिलं', 'ग्टह्णातु' स्वीकरोतु ॥ तमेतं मन्त्रं विनियुते । “यजुषा विलं करोति व्या वृत्त्यै" इति। (५ प्र.३१०१०म०)। लौकिकषु मृत्पात्रेषु मन्त्र- मन्तरेणैव कुम्भकारा 'विनं' कुर्वन्ति, अत्र तु मन्त्रेणेति 'व्यावृत्तिः ॥ महावीरस्य प्रादेशपरिमाणं हम्ताभिन येन विधत्ते । “य म्तं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन मम्मितम” इति । (५ प० । ३१०।११म०)। यज्ञपुरुषम्य शिरश्चिवुकयोर्मध्यवर्ति 'प्रादंश- मात्र', प्रजापतिश्च वैश्वानरविद्यायां प्राजापत्यत्वे नापाम्यः । यस्खेतमेवं प्रादेशमात्रमिति छन्दागैरानातवात् । श्रतः प्रा- देश मात्रा महावीर: 'प्रजापतिना यज्ञमुख न', च तादृशो भवति ॥ तदेवं परिमाण मनू द्य प्रशंमति । “यन्तं करोति । यज्ञ- परूषा मम्मितम्" इति। (५ प्र०।३०।१२म०)। ‘य ज्ञ म्य' पर ऐन्द्रवायवादिग्रहपात्रं, तेन मादृश्यं प्रादंशमात्रत्व सम्पाद्यत ॥ पुनरप्यनद्य प्रशंसति "इयन्तं करोति। एतावद्ध पुरुषे वीर्य वीर्यमम्मितम्" इति ॥ ४ ॥ (५प्र०।३१०१३म.)। पुरुषशरीरे 'वीर्य' दर्शनश्रवणादिसामर्थ्य, प्रादेशपरिमिते मुखे विद्यते। अतो वोर्यमादृश्यमेतस्य भवति । । 3D ·8.. तैत्तिरीये यारण्यको (२२)सूर्यस्य हरसा श्राय(२२) । (२२)मखासि(२२) ॥ ५ ॥ पसे, शिरः, ऋतावरीकंध्यासमद्य मखस्य शिरः, शिरः, शिराऽसि, नव च ॥ अनु० २ ॥ यत: *परिमाणाभावरूपं पक्षान्तरं विधत्ते। "परि- मितं करोति। अपरिमितम्यावरुध्यै" इति । (५ प्र०।३१०। १४म.)। परिमाण नियत्यभावेनापि निमित्तत्वबहुलं फलं सम्पद्यते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण उपविलं ग्रात्स्नाङ्करोतीति तदत्र विध- ते। "परिग्रीवं करोति कृत्यै” इति । (५ प्र०।३०।१५ म०)। ग्रीवायाः परितः परिग्रीवं' तत्र वलयाकारो धारणयोपयु- - ज्यते॥ । कल्पः । (२२)"सूर्यस्य हरमा श्राय' (२२) इति । इत्युत्तरतः मिकतासु प्रतिष्ठाप्येति। हे महावीर 'सूर्यस्य हरमा, तेजमा पातपेन, 'पाय' कृष्णाका भव ॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति। "सूर्यम्य हरमा श्रायेत्याह। यथा यजुरेवैतत्" इति । (५ प्र०।१०।१६म०) ॥ कल्पः । "मखोमीत्यनुवीक्षते" इति। हे महावीर त्वं यज्ञसाधनत्वात् 'मखः' यज्ञखरूपः, 'अमि' । * नियत परिमाणरूपाभावरूपं ते. पाठः । + निमित्तेन D चिड़ितपुस्तकपाठः।

·8 प्रपाठके ३ अनुवाकः । ४०१ अथ हतीयोऽनवाकः । इयतीर्देवीरिन्द्रस्याजास्यमिजा अस्यायुधेहि प्राणं पञ्च। (वृष्णो अश्वस्य निष्यदसि । वरुणस्त्वा धृतव्रत इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ पाठस्तु। अथ तृतीयोऽनुवाकः । द्वितीये महावीर निर्माणमुनं हतीये तत्मस्कारा उच्यन्ते। कल्पः । वृष्णो अश्वस्येति मगाई पत्ये प्रदीप्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिग्टह्य धूपयति। वृष्णो अश्वस्य निष्पद- सीति । (१)"वृष्णो अश्वस्य . मित्रावरुणयोधूवेण धर्मणा"(१) इति। हे महावीर, त्वं 'वृष्णः' से चनसमर्थस्य 'अश्वस्य' सम्बन्धि 'निष्यत्' निःसृतं यः शकृत् तद्योगेन तद्रूपो- ऽसि । तादृशं त्वां “तव्रतः' स्वीकृतनियमो वरुणो देव, 'आधूपयतु' सर्वतो धूपितं करोतु । 'मित्रावरुणयोः' सम्बन्धी ध्रुवो धर्मास्थितः* पुण्यविशेषः। तद्रपेण द्रव्येण 'धूपयतु' दूत्यन्वयः ॥ * धर्मास्थिरते. पाठः । 302 ·४०२ तैत्तिगये धारण्यके आधूपयतु। मित्रावरुणयोर्धवेण धर्मणा (१) । (२)अर्चिर्षे त्वा शोचिष त्वा। ज्योतिषे त्वा। तपसे त्वा(२) (३)अभी- अनेन मन्त्रेण माध्यं धूपनं विधत्ते । “अश्वशकेन धूपय- ति। प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय" इति। (५ प्र॥ ३१०।१७म०)। शक शब्देन श कृदुच्यते, 'अश्वम्य' प्राजापत्यादि- जन्यत्वात् 'प्राजापत्यत्वं'। अत: अश्वसम्बन्धिधपन सर्वकारण- भूतप्रजापतिसम्बन्धमिद्धेः 'मयोनि त्वं' भवति ॥ मन्त्रोतमश्वं शमादित्यरूपेण छन्द। रूपेण च प्रशंसति । "वृष्णो अश्वम्य निष्पादन त्याह। अमौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छन्दामीति निष्यत् ।।५॥ छन्दाभिरेवैनं धूपयति" इति। (५५.१३ ११८म०)॥ अग्रण गाई पत्यमवर्ट खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैः श्रवस्तीर्य तेषु महावीरानुपावहरति । लोहितपच- मीयैः सम्भारीः प्रच्छाद्य गाईपत्येऽमुञानादोप्या* पोषत्यर्चिषे- वेत्येतेः प्रतिमन्त्र प्रतिदि शमपि वा मर्वैः सर्वत इति। पाठस्तु । (२)"अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वां तपसे त्वा"(२) इति । 'अर्चिषे', अर्चिरादयः शब्दा: ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर वां अर्चिरादिभ्यः समर्पयामि ॥ एतैर्मन्दर्यजमानस्य शगेगकान्तिः सम्पद्यते इति दर्श- * मुञानातोप्यो तै. • पाठः।

·8 प्रपाठके ३ अनुवाकः। ४.३ मं महिना दिवं । मित्रो बभूव सप्रथाः । उत श्रवसा पृथिवीं ॥ १॥. मित्रस्य चर्षणी धृतः। श्रवा देवस्य सान- । यति। "अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वेत्याह। तेज एवास्मिन् दधाति । वारुणाभीद्धः। मैत्रियोपैति शान्यै” इति । (५ प्र.। ३१०।१८ म०)॥ कल्प: । पच्यमानान् मैश्योपजरत्यभीमं महिना दिवमि- छुत्तरया देति । तयोरुभयो: ऋचाः। पाठस्तु। (३)"अभीम महिना दिवं • द्युम्नं चित्रश्रवस्तम'(२) इति। 'दिवं' दीप्य - मानमिमं महावीरमभिन्न क्ष्य, 'मित्रा' देवः, 'मप्रथाः' वि- स्तारसंहिता, बभूव । स्वकीयां मैत्री विस्तृतवान् ‘उत' अपि च, 'पृथिवों' अभिल च्य, 'श्रवमा' कीया, 'म प्रथा' बभूव । अस्यां । सर्वभ्यां पृथिव्यां महावीरस्थ कोर्ति 'विस्तृतवान्' इत्यर्थः । 'दिवं' दिवि द्युलोके इति वा व्याख्येयं । 'चर्षणी- धृतः' मनुष्यान्मयाधारयता 'मित्रस्य' देवस्य 'मानसिं' दान- शोलं 'श्रवः' श्रवणं कीर्तिरूपं, सर्वे वदन्तीति शेषः । 'द्युम्नं' मित्रेण दत्तं धनं, 'चित्रश्रवस्तम' अतिशयेन विचित्रकोर्ति- यक्तं वर्तते ॥ * उत्तरया चेति ) चिाहतपुरत्तक पाठः। + अस्यां इति पदं । पुस्तक नास्ति । * मन्त्र योः फलं दर्शयति च रण इति पाठः D पुस्तकेऽतिरिक्वो वर्तते ।

·४.४ तैत्तिरीये यारण्यके सिं। द्युम्नं चिचभ्रवस्तमं । सिध्यै त्वा") । (देवस्त्वा सविताई पतु । सुपाणि स्वङ्गुरिः। सुबाहुरुत शक्त्या ।। यथा कल्पः । पक्केषु (४)"मिध्ये त्वा"(४) इति धृष्टों बादाय भस्मा- पाह्येति। हे महावीर वां 'मियै' ममीचीनस्वरूपसिध्यै महा- वीरगतभस्मापोहतमिध्यर्थं त्वां स्वीकरोमि इति शेषः ।। मन्त्रस्य स्पटार्थतां दर्शयति । "मिध्ये वेत्याह । यजुरेतत्" इति । (५ प्र ०।३०।२० म ० ) ॥ कल्पः । प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योदामयति देवस्वा मवितोद्वपत्विति । पाठस्तु । (५) “देवस्वा सवितोदपतु • सुबाहुरुत शक्या"(५) इति। हे महावीर वां 'मविता' देवः, ख शक्त्या 'उदपत्' इतोऽवटादू नयतु । कीदृशः सविता, 'सुपाणि' शोभनाभ्यामुद्यमनकुश लाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः, 'ख- ङ्गुरिः' शोभनाभिरुदपनक्षमाभिरङ्गुलोभियुक्तः, 'उत' अपि च 'सुवाहुः' शोभनाभ्यां बाहुभ्यां युक्तः । पाणिशब्देन मणि- बन्धादू, गुल्याधारभाग उच्यते । 'बाहुशब्देन' मणि बन्धा- दर्वाचीनभागः॥ मविद शब्द स्य तात्पर्य दर्शयति। "देवस्वा सवितोइपत्वि- त्याह। मविप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिः उदपति" इति । ५.प्र ०।३०।२१म०)। मवित्रा प्रेरितः सन् मन्त्रेण 'देवता- भिश्च' महादपनं कृतवान भवति ॥

·8 प्रपाठक ३ अनुवाकः । ४०५ (६)अपद्यमानः पृथिव्यां । आशा दिश आपण। उत्तिष्ठ बृहन्भव ॥२॥ ऊईस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वं । (सूर्यस्य त्वा चक्षुषा- . कल्पः । उद्दास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशादिश प्रापृणे त्यु- त्तरत: मिकतासु प्रतिष्ठाप्येति । पाठस्तु । (३)"अपद्यमानः पृथिव्यां उर्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वं (६) इति। हे महावीर त्वं 'पृथिव्यां' भूमौ 'अपद्यमानः' असि भङ्गमप्राप्नुवन्, ‘ाशा दिशः' प्राच्याद्या मुख्यदिशः, आग्नेय्याद्या मुख्यदिशः, 'पा- पृण' सर्वतः पूरय, सर्वत्र प्रसिद्धा भव। 'उत्तिष्ठ' उत्मह- ख, 'बहन भव' खव्यापारेण प्रख्यातो भव, इह मिकतासई- मुखः स्थिरः 'वं' तिष्ठ ॥ दिश प्रापृणेत्यस्य तात्पर्य दर्शयति। "अप द्यमानः पृथिव्या- माशा दिश श्रापणेत्याह॥६॥ तस्मादग्निः मी दिशोनु विभाति" (५प्र०।३०।२२म०) इति । यस्मात् महावीरस्य सर्वदिभूति:* प्रार्थते 'तस्मात्' महावीरेणाभिन्नः ‘अग्निः' खतेजसा 'मा दिश:' प्रकाशयति ॥ ऊ स्तिष्ठेत्यस्य तात्पर्य दर्शयति । “उत्तिष्ठ बहन भवाई- स्तिष्ठ ध्रुवस्वमित्याह प्रतिष्ठित्यै” इति (५ प्र ०।३०।१२म०) ॥ कल्पः। सूर्यस्य त्वा चक्षषान्वीक्ष इत्य नवीक्षत इति । पा- * सर्वदिक्पतिः तै० पाठः ।

·४.६
तैत्तिरीये यारण्य के
न्वीक्षे। जवै त्वा। सांधवे त्वा। सुक्षित्यै त्वा भूत्यै त्वा ।
(८)इदमहममुमामुष्यायणं विशा पशुभि ब्रह्मवर्चसेन
.
ठस्तु। (७)"सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्षे भूत्यै त्वा"(७) इति ।
हे महावीर त्वां 'सूर्यस्य' चक्षुषा इमनुक्रमेण 'ईक्षे'। 'कज'
पार्जवयुक्तायै भूम्यै त्वामीचे। 'माधवे' समीचीनायान्तरि-
क्षाय त्वामीक्षे। 'सुक्षित्यै' शोभननिवासाय द्युलोकाय वा-
मीचे । 'भूत्यै' ऐश्वर्ययुकाभ्या दिग्भ्यस्त्वामीः। त्वदोक्षणेन
सर्व लोका खस्खकार्यक्षमा भवन्तीत्यर्थः ॥
सूर्यस्य चक्षुषेत्यस्य तात्पर्य दर्शयति । “ईश्वरो वा एषा-
ऽन्धो भविताः । य: प्रवर्यमन्वीक्षते । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वोक्ष
इत्याह । चक्षुषा गोपीथाय” इति । (५प्र ०।३०।२४ म०)
वचक्षुषा' 'प्रवग्य' पश्यन् अन्धो भवितुं ममर्यो भवति, अतः
ख चक्षुषो 'गोपीथाय' सूर्यस्य, चक्षुषेत्युक्तं ॥
ज्वादिशब्दैः पृथिव्यादयो वक्ष्यन्ते इत्येतदर्थ यति ।
"ऋजवे त्वा माधवे त्वा सुक्षित्यै वा भूत्यै त्वेत्याह। इयं
वा ऋजुः । अन्तरिक्ष५ माधु। असौ सुक्षितिः ॥ ७॥ दिशा
भृतिः । इमानेवास्मै लोकान् कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै"
इति । (५प्र०।३०।२५ म) ॥
कल्पः । अथैनान् प्रदक्षिणं मिकताभिः पर्यहति ।
(E)"इद महममुमामुव्यायणं पर्यु हामि''(८) इति।
न्यस्य ‘पशुभिरिति' वैग्यस्येति, 'अहं' अध्वर्यः, 'अमुव्यायणं'
.
राज.

·8 प्रपाठके ३ अनुवाकः । प!हामि । (गायत्रण त्वा छन्दसाळुणद्मि। चैष्टु- भेन त्वा छन्दसाळुणद्मि। जागतेन त्वा छन्द- अमष्य देवदत्तस्य पुत्रं, 'अम' घर्जदत्त नामानं महावीर- रूपेणावस्थितं, 'विशा' प्रजया, 'पशुभिर्ब्रह्मवर्चमेन' च एतत् विनयरूपाभि: मिकताभि: 'इदं' प्रत्यक्षं यया भवति तथा, 'पहामि' परितः स्थिरं करोमि ॥ मन्त्र पाठेन तदर्थस्तथैव फल तीत्येतदर्शयति । "इदमह- ममुमामुयायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्च सेन पर्य्यहामी याह । विशैवैनं पशुभिर्ब्रह्मवर्चा मेन पहति" इति । (५ प्र०।३अ । २६म.)॥ क्षत्रियवैश्ययोर्मन्त्र प्रयोगे विशषं दर्शयति। "विशति गजन्यस्य ब्रूयात् । विशैवैनं पयूंहति । पभिरिति वैश्यस्य । पशुभिदैनं प! हति" इति। (५ प्र०।३१०।२७म०)। 'प- शुभिर्ब्रह्मवर्चमेन' इत्येतावत् क्षत्रियं प्रति परित्यजेत् । वैश्यं प्रति तु 'विशा' 'ब्रह्मवर्चमेन' इत्ये तावत् परित्यजदित्यर्थः ॥ कल्पः । अथैनान् प्रभृतेनाजापयम।कृणत्ति गायत्रेण त्वा छन्दमाकृण झि। इत्येतस्त्रिभिस्त्रिरकैकं अपि चा मरे- कैकामति । पाठस्तु । (C) 'गायत्रण त्वा कृन्धि हवि:'(९) दति। हे महावीर वां गायत्रच्छन्दोदेवतारूपेणाजदी- रेण 'श्राकृणमि' सर्वतः मिञ्चामि । एवं त्रैष्टुभजागतमन्त्र- . 32 ·तैत्तिरीये चारण्यके साळुणद्मि। छुणतुं त्वा वाक ॥ छुणतु त्वोर्क । छुणतु त्वा हविः। छुन्धि वाच । छन्शूज । कुन्धि इति । योरपि योज्यं। तथा वीगन्नहविरभिमानिन्यादेवतास्वां मि. चन्तु, त्वमपि वागादीन् सिञ्च ॥ एतन्मत्र माध्यं से चनं विधत्ते । “असूयं पात्रमनाच्छणं ॥८॥ प्राकृणत्ति । देवत्राकः (५ प्र०।३१।२८म०) । 'अनाच्छुप' क्षोरमेचन रहितं पात्रं, 'असुयं' उष्णत्वेनात्युनत्वात् असुरेभ्यो हितं न तु देवेभ्यः, अता देवार्थमासिञ्चेत् तेन शान्तं शीतलं पात्रं देवेषु करोति ॥ तत्र द्रव्यं विधत्ते । “जक्षीरेणा कृष्णत्ति। परमं वा एतत्पयः। यदजक्षीरं । परमेणैवेनं पयमापत्ति" इति । (५ प्र.३१०२८म.)। सर्वव्याधिहरत्वादजनोरम्य परमत्वं ॥ तत्र सेचने देवत्वासवितेत्यादिकं यजुर्विनियुके। “यजुषा व्या कृत्यै" इति । (५ प्र०।३०।३० म०)। उष्ण शान्यर्थे लो. किके सेचने मन्त्रो नास्ति । अत्र तु 'यजुषा' मन्त्रण सिञ्चदिति तयावृत्तिः ॥ मन्त्रगतान् छन्दोवाग शब्दान् प्रशंमति। "छन्दाभिरा- कृणत्ति । छन्दोभिवा एष क्रियते। छन्दोभिरेव छन्दा५- स्थाकृणत्ति" इति । (५ प्र ०।१०।३१म०)। पूर्व गायत्रेण छन्दमा करामीत्येवं छन्दोयमन्त्रैरेष महावीरः कृतः, ·8 प्रपाठके ३ धनुवाकः। 8.8 हविः) । (१० देव पुरश्चरसय्यासं त्वा) ॥ ३ ॥ पृथिवी, भव, वाक, षट च ॥ अनु० ३ ॥ । अतोऽयमेव छन्दांसि अत्रापि छन्दोवागू शब्दयुकैमन्त्रैः मेचने सत्य त्रत्यैश्छन्दोभिरिव पूर्वाकानि छन्दांसि मितानि भवन्ति ॥ वागादि देवता महावीरं सिञ्चन्तोटे तद्युतं महावीर स्तु वागादीन् सिञ्चतीत्यत्र प्रयोजनं दर्शयति । “कृन्धि वाचमि- त्याह । वाचमेवावरुन्धे । कृन्ध्यूर्जमित्याह । ऊ जमेवावरुन्थे । कृन्धि हविरित्याह। हविरेवाकः” इति । (५ प्र०॥३१० ३२म.)। ते एतैर्मन्त्रैर्वागन्नप्राप्तिईविष्वमिद्धिश्च भवति ॥ कल्पः । अथैनान् कृष्णाजिन उपनह्यामजति। (१०) 'देव- पुरश्चरमध्यासन्त्वा"(१०) इति । 'पुरश्चरं' पुरतोवर्तमान, हे महावीर 'देव' द्योतनात्मक, त्वां 'सध्यासं' कृष्णाजिने बध्वा कचिदूर्ध्वदेशे सकं कुयीं ॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “देवपुरश्चरमध्यासं त्वेत्याइ । यथा यजुरवैतत्" इति ॥६॥ (५ प्र०।३०।३३म०) ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके हतीयोऽनवाकः ॥ ३ ॥ 382 ·तत्तिरोये भारगयके अथ चतुर्थाऽन वाकः । (''ब्रह्मन प्रवर्येण प्रचरिष्यामः । होतधर्ममभिष्टु. हि। अग्नी द्रोहिणी पुरोडाशावधिश्रय । प्रतिप्रस्था- तर्विहर। प्रस्तातः सामानि गाय ॥२यजुर्युक्त साम- अथ चतुर्थोऽन बाकः । तीये महावीरमंस्कारा उकाः। चतुर्थे प्रैषा उच्यन्ते । कन्यः । प्रोक्षणीनामावृत्त्या प्रेक्षणीः मस्कृत्य ब्रह्माणमाम- न्त्र यते। ब्रह्मन् प्रवर्येणेति । पाठस्तु । (१)"ब्रह्मन् प्रवर्गाण मामानि गाय'(१) इति । हे 'ब्रह्मन् वयं मर्वे, प्रवर्गख्येन क- मणा प्रचरं अनुष्ठान सम्पादयिष्यामः । हे 'होतः' त्वं 'घमैं' प्रवग्य ब्रह्मजज्ञानमित्यादिभिर्मन्त्रैरभिष्टुतं कुरु । हे श्राग्नीत्र रौहिणाख्या, 'पुरोडाशावधिश्रय' अयणार्थ कपालस्योपरि स्थापंय । हे 'प्रतिप्रथात:' विहरणं कुरु । तच्च विहरणं बो- धायनेन च दर्शितं। अथ प्रति प्रस्थाता प्रवग्यं विहरत्याहवनीये *कार्यमयान् परिधीन् प्रहरतीत्यादि। हे 'प्रस्तोतः' प्रवग्गानि, मामानि गाय ॥ कन्यः । यजुर्युक५ मा मभिरा क ख मित्युपांशकोमिन्द्रवन्तः । कार्य इति ते० पस्तकपाठः ।

·8 प्रपाठके 8 अनुवाकः । ४११ भिराक्तखं त्वा। विश्वैर्देवैरनुमतं मरुद्भिः। दक्षि- णाभिः प्रततं पारयिष्णु । स्तुभी वहन्तु सुमनस्यमानं । स नो रुचं घेाहणीयमानः ॥ भूभवः सुवः। ओ- मिन्द्रवन्तः प्रचरत २) ॥ १ ॥ प्रचरतेत्युच्चैर नुजानाति इति। पाठ स्तु । (१) “यजुर्युक मामभि- राकखं त्वा ० इन्द्रवन्तः प्रचरत' (२) इति। हे प्रवर्य त्वां 'स्तुभः' मामसु प्रयुज्यमानाः स्तोभा:, 'वहन्त' विघ्नपरिहारेण समाप्ति- पर्यन्तं निर्वइन्त। कीदृशं त्वां, 'यजयंक' यजुरूपलक्षितमन्त्रैः सम्बद्धं, 'मामभिराकखं' श्राकान्यायायितानि खानोन्द्रियाणि अवयवा यस्य प्रवर्यस्य मोऽयमानखः तादृशं, सामगानेन हि प्रवर्ण्य प्राप्यायितो भवति, तथा 'विश्वैर्दवैर्मरुद्भिः' 'अनुमतं' अङ्गीकृतं प्रवर्य मुद्दामयिष्यन् प्रजामनोभ्रे ददातोत्यादिभिः 'दक्षिणाभिः', 'प्रततं' विस्तोलं, 'पारयिष्णु' निर्विघ्नेन समाप्तिं गन्तुं शतं, 'सुमनस्य मानं' यजमाने स्नेहातिशयेन सौमनस्य युक्त। हे प्रवर्दी 'म' त्वं, 'अहणीयमानः' के नाप्यहिंस्यमानः, 'नः' अम्मदथा, 'रुचं धेहि महती ज्वालां धारय । भूरादय. स्त्र योलोका अनुगृह्णन्तु । प्रणवशब्दवाच्यः परमात्माप्यनु ग्ट- हात्। हे ऋत्विजो ययं ‘इन्द्रवन्तः' इन्द्रदेवतास्वामिकाः सन्तः, 'प्रचरत' प्रवर्ग्यमनुतिष्ठत। अयमनुवाकः स्पष्टार्थबुद्ध्या ब्राह्मणेनापेक्षितः ॥

·४१२ तैत्तिरीये यारण्यके अहणीयमानो दे च ॥ अनु० ४॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । (१)ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः। होतधर्ममभिष्टुंहि(१) यमाय इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽन वाकः ॥ ४ ॥ । अथ पञ्चमोऽनुवाकः । चतुर्थ प्रैषा उकाः। पञ्चमे तु खरगतेष्वाङ्गारेषु महा- वीर स्थापनमुच्यते। तत्रादौ पूर्वाक प्रैषमन्त्रे पाठान्तरं दर्शयति । (१)"ब्रह्मन् प्रचरिणामः। होतधर्ममभिष्टुहि'(१) इति । पूर्व- मानाते मन्त्र प्रवर्येणेति शब्दोऽस्ति । अस्मिन् स्त्वमा ना- स्तोत्येतावान् पाठविशेषः ॥ ब्रह्मन्निति सम्बोधनस्य तात्पर्य दर्शयति। "ब्रह्मन् प्रच- रिव्यामो होतर्घममभिक्षुहोत्याह । एष वा एतहि रहस्पतिः। यत् ब्रह्मा । तस्मा एव प्रतिप्राच्य प्रचरति । श्रात्मनो नाय, इति । (५ प्र०।४०।१म०) । 'एतईि' कर्मकाले, यो ब्रह्मास्ति, एष एव वृहस्पतिस्थानीयः, तस्मै वृहस्पतये 'कथयित्वा' प्रचारे मति, स्वम्याति कल्यनिमित्ताऽपराधा न भवति ॥

·8 प्रपाठक ५ अनुवांकः । ४११ त्वा मखाय त्वा। सूर्यस्य हरसे त्वा(२) (२)प्राणाय स्वाहा कल्पः । यमाय त्वा मखाय त्वेति मवें परिधर्म्यमभिपूर्व त्रि: प्रेक्षतीति। पाठस्तु । (२)"यमाय वा (२)"यमाय वा • हरमे त्वा"(२) इति। हे धर्म्य पात्रममूह, ‘यमाय' नियमाथं त्वां प्रोक्षा- मीति शेषः । तथा 'मखाय' यज्ञार्थं त्वां प्रोक्षामि। 'सूर्य म्य हरमे' सूर्य सम्बन्धितेजोऽथ सूर्यमण्डलपर्यन्तं ज्वालाइमा त्वां प्रोक्षामि॥ यममखमूर्य शब्दैः सूचिताभिः प्रवर्यदेवताभिः माभिः सम्पादितां प्रवर्यमद्धिं दर्शयति। “यमाय वा मखाय त्वे. त्याह । एता वा एतस्य देवताः। ताभिरेवैन५ समई यति' इति। (५ प्र०।४ प्र०म०)॥ प्रोक्षणद्रव्यं विधत्ते । “मदन्तीभिः प्रोक्षति। तेज एवा- स्मिन् दधाति" इति । १॥ (५ प्र०। ४ अ०।३म०) । तप्ता आपा मदन्यः ताभिः प्रोक्षणे यजमाने कान्तिः मम्पद्यते ॥ तत्रानुक्रमं विधत्ते । “अभिपूर्व प्रोक्षति। अभिपूर्व मेवा- स्मिन् तेजा दधाति" इति। (५ प्र ०। ४ अ ० : ४ म०) । 'पूवं' प्रथमं महावीरमभिल क्ष्य, 'अभिपूवं' तदादिक मेव प्रक्षेत् न तु विपर्ययण । एवं मति यजमाने पिटपुत्रादिक्रमेणैव तेज: सम्पद्यते॥ श्रावृत्तिं विधत्ते। "त्रिः प्रोक्षति। न्यावृद्धि यज्ञः । प्रथोमेध्यत्वाय" इति । (५७०।४१०।५ म.)। अग्नित्रयमाध्य- ·४१8 तैत्तिरीय वारण्यके . त्वन मवनत्रयरूपत्वेन वा यज्ञस्यावृत्तित्रयोपेतत्वं, अपि च प्राक्षणावृत्त्या मेध्यत्वातिशये मति* यज्ञयोग्यता सम्पद्यते ॥ होतधर्मभिर होति प्रेषलो नत्वादोबत्य मनुवचनं विध- ते। "होतान्वाह । रक्षमा मप हत्यै" इति । (५ प्र०।४ अ०।६ म ० )। हातुरनुवचनं यज्ञविघातिनां रक्षमा वधाय भवति ॥ अयञ्चानुवाक प्रकारी प्राश्वलायनेन स्पष्ट मभिहितः । म्प- ष्ट्रोदकं प्रवर्येण चरिष्यन् सूत्तरेण खरं परिव्रज्य पश्चाद स्थाप- विम्य प्रषितोऽभिटु यादृगावानं ऋचम्मचमन्ववानमुक्का प्रणु त्यावश्येत् ब्रह्मा जजाममित्यादिः तत्रैक स्या ऋचोमध्ये श्वामग- हित्यं विधत्ते। "अनवानं। प्राणाना५ सन्त त्यै" इति । (५ प्र। ४०१७म.)। श्रवान: श्वासः तद्रहितं यथा भवति तथा पठेत् । तच्च यजमान प्राणानामविच्छेदाय भवति ॥ तास्वृक्षगायत्रीधर्ममतिदिशति । “त्रिष्टुभः मतीर्गायत्री- रिवान्वाह ॥२॥ गायत्री हि प्राण: । प्राणमंव यजमाने दधा- ति" इति। (५ प्र ०४ अ०।८म.)। यद्यपि ब्रह्मजज्ञानमि- त्याद या स्त्रशुभः तथापि गायत्रीवद नुवचनं कुर्यात् । गायत्री- रूपं ध्यात्वा पठदित्यर्थः । प्राणस्य गायत्रत्वात । गायत्री- समानानुवचनेन यजमाने प्राणं स्थैर्येण स्थापयति, गायच्या रक्ष्यमा णत्वात् प्राणस्य गायत्रत्वं । तद्रक्ष्यत्वञ्च प्राणस्य वाजम • नेयिनः ममामनन्ति । प्राणा वै गयास्तत् प्राणांस्तत्रे तद्यह यांस्तत्रे तस्मात् गायत्री नामेति ॥ * सिध्यतीत्याशय सात ) चिह्नित पुस्तक पाठः । + वचनप्रकार इति तै० पुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके ५ घनुवाकः। ४१५ व्यानाय स्वाहापानाय स्वाहा। चक्षुषे स्वाहा श्रोचाय स्वाहा। मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्य "स- अनुवचनकाले व्यापारान्तरेण व्यवधानं निवारयति । ततमन्वाह। प्राणानामन्नाद्यस्यमन्त त्यै। अथो रक्षमामप- हत्यै” इति। (५ प्र०।४ १०८ म०) । एकामचमुक्ता प्राणना- वमानं कृत्वापि पुनरप्यन्यामंचमेव ब्रूयात, न वन्यं वाग्- व्यापारं कुर्यात् । तदिदं मान्नत्यं एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नच न विच्छिद्यते। रचांसि चापहन्यन्ते ॥ ऋचां बहुत्वं विधत्ते । “यत् परिमिता अनुयात्। परि- मितमवन्धीत । अपरिमिता अन्वाह । अपरिमितस्यावरुध्धै" इति । (५ प्र०। ४१०१०म०)। ऋचामल्यत्वे फलमप्यन्त्यं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बहोरनु ब्रूयात् ॥ यदतं सूत्रकारेण अर्थतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिग्ट ह्याविच्छिन्नाग्रेण वेदेनोपरिष्टात्* मम्मार्टीति। वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्चत्वं विधत्ते। "शिरो वा एतद्यज्ञस्य ॥ ३ ॥ यत् प्रवर्यः । ऊ ञाः। यन्मञ्जिो वेदो भवति । ऊर्जेव यज्ञम्य शिरः समर्द्धयति" इति। (५ प्र०।- ४ अ०११म०)। प्रवर्यम्य यज्ञशिरस्त्री प्रथमानुवाके प्रपञ्चितं । 'मुन्नाः' हणविशेषाः, तेषां पशुभिर्भक्ष्यत्वादु! पत्वं, अतो * वेदेनाहवनीयस्योपरियात् इति तै० पुस्तकपाठः। + यज्ञस्य शिरस्त्वं इति D चिह्नित पुस्तक पाठः । 3F ·तैत्तिरीये चारण्यके स्वाहा। दक्षाय स्वाहा कतवे स्वाहा। ओजसे स्वाहा बलाय स्वाहा) । (देवत्वा सबितामध्वानक्तु ॥१॥ पाठस्तु । वेदस्य मौजवे मति ऊर्जूपेण वेदेन, 'यज्ञस्य' 'शिरः', समृद्धं करोति॥ कल्पः । प्राणाय स्वाहा व्यानाय खादेति सुवेणाहवनीये सप्तकादश वा प्राणाहुतीवेति । (२)"प्राणाय खाहा यानाय स्वाहापानाय स्वाहा . बलाय खाहा"(२) इति। प्राणादिदेवेभ्यः स्वाहुतमिदमस्तु । 'वाचे' इत्यनेन मरखती विशेव्यते, शब्दात्मिकाया वाग्देवताया इत्यर्थः । 'दक्षः' उत्साहः, 'क्रतुः' सङ्कल्पः, 'ओजः' अष्टमाधातुः, तत्- कार्य 'बलं' ॥ एतैर्मन्त्रैः साध्यान् होमान् विधत्ते । “प्राणाहुतीर्जुहोति । प्राणानेव यजमाने दधाति" इति । (५ प्र०।४०१२म०) । तत्र सप्तमझ्यापक्षं विधत्ते । “सप्त जुहोति । सप्त वै शीर्ष- ण्याः प्राणाः । प्राणाने वास्मिन् दधाति" इति। (५ प्र०।४। १३म०)। शिरोगतसप्तच्छिद्रवर्तिप्राणानां सप्तत्वात् सङ्ख्यया तत्प्राप्तिः ॥ कल्पः । देवस्वा सवितामध्वान क्विति सुवेणोपर्याहवनीये महावीरमङ्केति । (४ मन्त्रः)। हे महावीर 'त्वां' 'मविता' 'देवः', 'मध्वा' मधुरंण घृतेन, 'अना' अनं करोतु ॥

·४ प्रपाठके ५ धनुवाकः । ११७ पृथिवों तपसस्त्रायस्व (५) (६)अचिरसि शोचिरसि मध्वेति प्रयोगाद्यजमानस्य तेजो व्याप्तिं दर्शयति। "देव- स्वा मविता मध्वान क्वित्याह ॥ ४ ॥ तेजसैवैनमन ति" इति। (५ प्र०।४।१४म.)॥ कल्पः । पृथिवीं तपसस्त्रायखेति अपरस्मिन् खरे राजतं रुक निधायेति । (५ मन्त्रः)। हे रुका 'पृथिवी', एतां 'तपमः' 'चायख' अग्निमन्तापाद्रव ॥ मन्त्रस्य तात्पय्यं दर्शयति। "पृथिवों तपसस्त्रायखेति हिरण्यमुपास्यति । अस्या अनतिदाहाय" इति। (५ प्र०।- ४०१५म.)। 'प्रस्थाः पृथिव्या इत्यर्थः ।। रुकास्योपरि प्रदीप्तानां मुञ्जानां प्रक्षेपं विधत्ते। "शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्यः । अग्निः सवर्वी देवताः । प्रलवाना- दोप्योपास्यति । देवताखेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र०।४ २०१६म ० ) । अग्नेः सर्वदेवतात्वं ते देवा अमौ तनूः मन्यदधतेति श्रुतेरवगन्तव्यं । 'प्रलवाः' प्रकर्षण लूनाः मुजा- मुष्टयः, तानी सर्वतः प्रदीप्य रुकास्योपरि निदध्यात्। एवं सत्यनिरूपासु 'देवताखेव' प्रवर्ग्यरूपं यज्ञशिरः स्थापनं भव- ति । प्रदीपनप्रकारस्तु सूत्रकारेण स्पष्ट मुक्तः । दयान्मुचप्रल- वानादाय दक्षिणेषामग्रणि गाईपत्ये प्रदीपयाभ्यर्चिषे* त्वेति, * प्रदीपयत्यर्चिचे इति ते. पाठः । 8F2 ·४१८ तैत्तिरीये धारण्यके ज्योतिरसि तपेोऽसि ६) । (स५ सौदस्व महा५ असि तेषामग्रेरुत्तरेषां मूलानि शोचिषे त्वेति, तेषां मूलैर्दक्षिणेषां मूलानि ज्योतिषे त्वेति, तेषां मुलैरुत्तरेषामग्राणि तपसे त्वेति ॥ प्रदीप्तमुच म्थापने कञ्चिविशेषं विधत्ते। "अप्रतिशीणाओं भवति । एतत् बहिर्वेषः” इति ॥ ५ ॥ (५प्र ०।४१०।१७म ०)। दीप्तमुञ्जानां 'अग्रं', 'प्रतिशोण' इतस्ततो विप्रसृतं यथा न 'भवति' तथा समूहोत्र स्थापयेत्। यस्मादयं प्रवर्ग:, ‘एतत्' 'बईः' मुखरूपबहियुक्तः, तस्माद्वेद्यास्तरणबहिष इवाप्रतिशी- पर्णत्व* युक्तं ॥ कल्पः । तान् व्यत्यस्तानुपरि रुको निदधाति । (६)"अर्चि- रसि शोचिरसि ज्योतिरसि तपोऽमि (६) इति। हे दक्षिण- मुजायभाग त्वं 'अर्खिः' ज्वालारूपः 'अमि', हे उत्तरमुञ्ज- मूलभाग त्वं शोचिः' शुचिरूपः 'अमि', हे दक्षिणमुञ्जमूल- भाग त्वं 'ज्योतिः' प्रकाशरूपः 'असि', हे उत्तरमुचाग्रभाग त्वं 'तपः' सन्तापरूप: 'अमि' ॥ मन्त्रतात्य दर्शयति । “अर्चिरसि शोचिरमोत्याह। तेज एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति" इति। (५ प्र०।४ अ०१८म०)। शरीर कान्तिः श्रुताध्ययनसम्पत्तिश्चेत्युभयविधप्रकाशस्ते न मन्त्रण यजमानं सम्पद्यते ॥ शोणाग्रत्वं इति तै० पु. पाठः ।

·8 प्रपाठके ५ अनुवाकः । ४१६ शोचस्व देववीतमः। विधूममग्ने अरुषं मियेध्य। सृज प्रशस्त दर्शत(७) । (८)अञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्राः वपावन्तं नाग्निना तपन्तः । पितुर्न पुत्र उपसि प्रेष्ठः आधी अग्निमृतयन्त्रसादीत् ॥२॥ कल्पः । समीदख महा५ अमीति तेषु महावीरं प्रतिष्ठा- प्येति। पाठस्तु । (७)"म५ मोदख महा५ असि • प्रशस्त दर्शतम् (9) इति । हे महावीर ‘मधुमीदख' अत एतेषु प्रदीप्तमु षु सम्यगुपविश, 'महा५ अमि' त्वं गुणैरधिकोऽसि, अतः ‘देव- वोतमः' अति शयेन देवैः काम्या भूत्वा, 'शोचख' दीप्यस्व । हे 'मियेध्य' मेधाई, 'प्रशस्त' उत्कृष्ट 'अग्ने', 'रुषं' अरोषण- मनुग्रं, 'दर्शतं' द्रष्टुं शक्यं, शान्तं 'धूम' विशेषेण, 'सृज' ॥ प्रौढस्य कर्मणो हेतुत्वान्महच्छब्दार्थः प्रसिद्ध इत्येतदर्शयति । "म५ मोदख महा५ असोत्याह । महान् ह्येषः" इति। (५ प्र०।४१०।१६ म०)॥ कल्पः । अञ्जन्ति यं प्रथयन्त इति सुवेण महावीरमन क्त्य भिपूर यति चेति । पाठस्तु । (८)"अञ्जन्ति यं प्रथवन्तो न विप्राः आधी अग्निमृतयन्नमादोत्"(८) इति । 'विप्राः' ब्राह्मणा ऋत्विजः, 'वपावन्तं' मध्ये रन्धयुक्त, 'यं' महावीरं, 'प्रथयन्तः 'न', प्रख्यापयन्त इव, 'अञ्जन्ति' घृतेनातं कुर्वन्ति । कीदृशाः 'विप्राः' 'अग्निना तपन्तः' प्रज्वालयात्यन्तं दाइमकुर्वन्तः, . .

·४२० तैत्तिरीये चारण्यके ()अनादृष्या पुरस्तात्। अमेराधिपत्ये। आयुर्मे दाः। पुत्रवती दक्षिणतः। इन्द्रस्याधिपत्ये । प्रजा में दाः। सुषदा पश्चात्। देवस्य सवितुराधिपत्ये। प्राणं में दाः। आश्रुतिरुत्तरतः ॥ ३॥ मित्रावरुणयोराधिपत्ये। श्रोत्रं मे दाः । विभृति- रुपरिष्टात्। वृहस्पतेराधिपत्ये । ब्रह्म मे दाः क्षत्र में अञ्जनाभावे ह्यतितापेन महावीरस्य भङ्गोऽपि प्रसज्येत । म- घमी, विप्रेरको महावीर: 'तयन्' तं यज्ञं निष्पादयन्, 'अग्निं' एतं 'अमादीत्' धामन्त्रवान् प्राप्तवान् । तत्र दृष्टान्तः, 'पितुः', 'उपसि' उपान्तिके, 'प्रेष्ठः' 'पुत्रः' 'न', प्रियतमः पुत्र इति॥ कल्पः । अध्यधि महावीरमसंस्पृशन् यजमान: प्राञ्चं प्रादेशं धारयमाणे जपत्यनाटय्या पुरस्तादित्येतैर्यथालिङ्ग- मिति । पाठस्तु । ()"अनाव्या पुरस्तात् • मनो मे धाः"(९) इति। 'पुरस्तात्' पर्वस्यां दिशि, वर्तमाने हे देवते 'अनाध्या' केनाप्यतिरस्कार्या, वं 'अनेराधिपत्ये' वर्तमाना सती 'पायु- में दाः' मे देहि एवं दिगन्तरेषु योज्यं । 'पुत्रवती' पुत्र- युक्ता देवता, 'सुषदा' सुखेनोपविष्टा, 'पाश्रुतिः' सर्वत्र प्रख्याता, 'विधृतिः' सर्वस्य विधारयित्री, 'ब्रह्म' मन्त्रजातं, 'क्षत्र' बलं, तत् सर्वशः देहि। 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'वर्च:'

·8 प्रपाठके ५ अनुवाकः । १२१ दाः। तेजो मे धा वा मे धाः। यो मे धास्तपा मेधाः। . दीप्तिः, 'यशः' ख्यातिः, 'तपः' नियमविशेषः, मनः' चित्तदादी, एतत्मच 'धाः' सम्पादय ॥ मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयितुमादी तावत् ब्रह्मवादिनां प्री- तरमाह । "ब्रह्मवादिनो वदन्ति । एते वावत ऋत्विजः। ये दर्शपूर्णमामयोः । अथ कथा होता यजमानायाशिषो नाशास्त इति । पुरस्तादाशोः खलु बा अन्यो यजः । उपरिष्टादाशी- रन्यः” इति ॥ ६ ॥ (५ प्र०।४१०।२० म०)। 'दर्श पूर्णमास्योः' ब्रह्मा होताध्वर्युग्नोदित्यानांता ऋत्विजः 'ये' मन्ति ते 'ऋत्विजः' सर्वेऽपि 'एते' एव अत्रापि वर्तन्ते। 'अथ' एवं मति, तत्र 'होता' यजमानस्थायुराद्याशिषः प्रार्थितवान्, सूकवाकं प्रा- शास्ते यं यजमानोऽमावित्यादिमन्त्र पाठात् अत्र तु स एव 'होता', 'कथा' कथं 'अाशिषः', 'नाशास्ते', इति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञस्यैतदुत्तरं द्विविधा हि यज्ञः 'पुरस्तादाशोः' 'उपरि शादाशीः' चेति तथा सति यत्र प्रधानकर्मण ऊईमा- भोराशासनोया तत्र होतस्तत्कर्त्तव्यता दह तु 'पुरस्तादा- शीः' इतिकृत्वा होता नाशास्ते ।। अथ मन्त्रतात्पर्य दर्शयति । “अनाच्या पुरस्तादिति यदेतानि यजू५ व्याह। शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान प्राशि- षोऽवरुन्धे" इति । (५ प्र०।४।२९म०)। महावीरस्योपरि प्रादेशधारणेन एतेषु यजुःषु यजमानेन पठितेषु, यज्ञशिरो- ·४२२ तैत्तिरीये चारण्यके मना मे धाः । (१)मनारश्वासि भूरिपुत्रा। विश्वाभ्यो मानाष्ट्राभ्यः पाहि ॥ ४॥ सूपसदा मे भूया मा माहिसीः (१०) - रूपमहावीरसकाशादेव, 'यजमानः' मा अपि 'आशिषः' प्राप्नोति, एतेषां च यजुषां प्रधानकर्मण: पुरा* पठनीयत्वात् अयं यज्ञः पुरस्तादाशीः ॥ कास्ता मन्तोना आशिष इत्याशा दिग्भेदेन व्यवस्थिता- स्ता दर्शयति । “श्रायुः पुरस्तादाइ । प्रजां दक्षिणतः। प्राणं पश्चात्। श्रोत्रमुत्तरतः। विधृतिमुपरिष्टात् । प्राणाने वास्मै समीचोदधाति" इति । (५ प्र०।४१०।२२म०)। 'विधुति' शब्देन ब्रह्मक्षत्रादयः सर्वेऽपि विधार्यत्वात्। उपलक्ष्यन्ते । अनेन मन्त्र पाठेनायं यजमान:, 'अस्म' स्वदेहाथै, 'प्राणान्' 'समीच: अनुकूलानवस्थापयति ॥ कल्पः । मनोरश्वामि भरिपुत्रत्युत्तरतः पृथिवीमभिश- तीति। पाठस्तु । (१०)"मनारश्वामि • माहिyमोः"(१०) इति । हे भूमे त्वं 'मनोरश्वा', मनुष्यजातेापिका सतो, ‘भरिपुत्रा' बहुभिः पुत्रैर्युकामि, ये प्राणि नो भूमेरुत्पन्नाः ते मर्वेऽपि भूमेः पुत्राः तादृशो त्वं 'विश्वाभ्यः', 'नाष्ट्राभ्यः' विनाशकारणेभ्यः म. बैभ्यः, मां पाहि', 'मे' मम 'सूपसदा' सुखेन मेवितुं योग्या 'भूया', 'मां' 'माहिएमीः' हिंमितं माकुरु ॥ पुरस्तात् इति ० पु. पाठः । + विधेयत्वात् इति D चिकित पु• पाठः ।

·8 प्रपाठक ५ अमुवाकः। ४२३ (११)तपोवने अन्तरा५ अमिचान् । सपा शसमर- रुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचित्तान । वि अनेन मन्त्रेण माध्यं भूमिस्पर्श विधत्ते। “ईश्वरो वा एष दिशोऽनन्मदिताः। यं दिशोऽनुव्या स्थापयन्ति ॥ ७ ॥ मनो- रश्वासि भरिपुत्रेतोमामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरि- पुत्रा। अस्थामेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय” इति। (५ प्र०।४।। २३म०)। लोके 'यं' पुरुष, मनुष्या: 'दिशः' 'व्यास्थापयन्ति' बहोर्दिशोऽनुक्रमेण. विविधं सञ्चारयन्ति, 'एषः' सञ्चारी पुरुषः, 'दिशः' 'अनु लक्ष्य 'उन्मदिताः' 'ईश्वरः' उन्मत्ता भवितुं समर्थ भवति दिगभ्रमं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्थानेन मन्त्रेण भूमिस्पर्थे मति उन्मादो न भवति ॥ मा हिमोरित्यस्य तात्पर्य दर्शयति । “सूपमदा मे भूया मा मा हिथूमीरित्याहाहिyमाय" इति । (५ प्र०।४। २४ म.) ॥ कल्पः । तपोवग्ने अन्तरा) अमित्रानिति गाईपत्या- दूदीचोऽङ्गाराविरूह्येति । पाठस्तु। (११)"तपोवने अन्त- राए . अजरा प्रयासः"(११) इति । 'अग्ने' 'अन्त- रान्' देवयजनमध्ये गूढत्वेन वर्तमानान्, 'अमित्रान्' रतो- रूपान् भवन, 'सुतपः' सुष्टु तपस्तप्तान् कुरु। 'पररुषः' * अभ्युपाटेति इति ते. पुस्तकपाठः ।

·तैत्तिरीये पारण्यको ते तिष्ठन्तामजरा अवासः(१) । (१९चितः स्थ परिचितः। अररुर्वै नामासुर श्रामीदिति श्रुतस्याररुनामकस्य, 'परस्य' शत्रोः, 'श)सं' मंस्तवं, 'तप' विनाशय । हे 'वमो' वामहेतो वहे, 'चिकितानः' अभिज्ञः, त्वं 'श्रचित्तान्' अस्मासु चि- तरहितान् विरोधिनः, 'तप' 'ते' मऽप्यमित्राः, 'वि' 'तिष्ठन्तां' परस्परमेलनं परित्यज्य विविधं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु । ततो वयं 'अजराः' वयोहानिरहिताः, 'प्रयामः' अायामरहिताश्च भूयास्मेति शेषः । कल्पः । चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्षुह्ये- ति। स्वाहा मरुद्भिः परिश्रयखेति मन्त्रशेषः। (१२ मन्त्रः) । हे अङ्गारा: यूयं गाईपत्यात् पृथककृताः सन्तः 'चितः' महावीरसमीपे मञ्चिताः, 'परि चितः स्थ' परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर 'मरुद्भिः' अङ्गाररूपैर्देवैः, 'स्वाहा' 'परिश्रयस्ख' सुष्टु परितो व्याप्त भव। खाहाशब्दो निपात- वाद नेकार्थवाची इति ॥ मन्त्रे पूर्वभागम्य तात्पर्य दर्शयति । "चितः स्थ परि चित इत्याह। अपचितिमेवास्मिन् दधाति" इति। (५ प्र०।४१०। २५म०)। अङ्गारेषु परितः सेवकवस्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ व पूजा सम्पद्यते ॥ उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति। "शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवर्यः । असा खलु वा आदित्यः प्रव- ·8 प्रपाठके अनुवाकः। स्वाहा माद्भिः परिश्रयस्व १२)। (१२)मा असि । प्रमा असि। प्रतिमा असि ॥५॥ र्यः । तस्य मरतो रश्मयः ॥ ८॥ स्वाहा मरुद्भिः परिश्रयस्खे- त्याह। अमुमेवादित्य रश्मिभिः प!हति। तस्मादसावा- दित्योऽमुग्मिलोके रम्मिभिः पNढः । तस्माद्राजा विशा पर्दृढः । तस्मात् ग्रामणोः सजातैः पyढः” इति। (५प्र.। ४०२६ म०)। यज्ञशिरोरूपः 'प्रवर्य:' आदित्य स्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थानोयाः अतो महावीर- स्याङ्गारैः प!हणेनात्र 'आदित्यं' एव 'रश्मिभिः परितो व्या- पयति, यस्मादेवं 'तमात्' खर्गे 'लाके' अपि श्रादित्यः' 'रश्मि- भिः' व्याप्तो दृश्यते । तथा भूलोकेऽपि महावीरवन्मुख्यः 'राजा' अङ्गारवत् उपमञ्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति, एकस्मिन् पामे 'ग्रामणोः' मुख्यः पुरुषः, 'मजातैः' महोत्पन्नरुपम जनः पुरुषैः, परितो व्याप्तो दृश्यते ॥ कल्पः । वैककृतैः परिधिभिः परिधतो मा श्रमीति प्रा- चावध्वर्युर्निदधातीति प्रमा असोत्युदच्ची प्रति प्रस्थाता एव- मवशिष्टानां पर्वपूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युरुत्तरेणेत्तरेण प्रति- प्रस्थाताध्वर्युरेव दक्षिण बस्त्रयादशं निदधात्यन्तरिक्षस्थान्तर्द्धि- रमीति। प्राठस्तु । (१९)"मा अमि . अन्तरिक्षस्थान्तर्दूि रमि"(१२) इति । हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिवर्ती उत्तरदिगवर्ती वा त्वं 'मा अमि' महावीर स्वानं मातुमि- 3G2 ·४२८ तैत्तिरीये चारणके सम्मा असि । विमा असि । उन्मा असि । अन्त- । यत्तया परिच्छेत्तु समर्थोऽमि । तथा हे परिधे उदगग्रत्वेन प्रागदिग्वर्ती उत्तरदिगवर्ती* वा वं 'प्रमा असि' प्रकर्षण मातुं समर्थोऽसि । तृतीयपञ्चममन्त्री प्रथममन्त्रबद्याख्येयो । चतुर्थषष्ठमन्त्री द्वितीयमन्त्र वयाख्येयौ । एवं विभिन्नैर्वि- षममयोपेतैरध्वर्युर्दिन्वये प्रागग्रान् षट्परिधीन् परिदधाति सममयोपेतैर्मन्त्रैः प्रतिप्रम्याता दिग्दये उदगग्रान् षट्परि- धीन् परिदधाति। हे त्रयोदश परिधे त्वं 'अन्तरिक्षस्य' लोकस्य, 'अन्तद्धिः' 'अमि' महावीराद् व्यवधानकरः 'अमि' । अनेन मन्त्रेणगङ्घलोकदिग्व्यवधानबुद्ध्या दक्षिणभागेऽध्वर्युरेकं परि- धिं परिदध्यात् ॥ तैर्मन्त्रैः परिधेयानां परिधीनां वृक्षविशेषं विधत्ते। "अग्नेः सहस्य यतः। विकङ्कतं भा श्राद्धंत्। यदेकरताः परिधयो भवन्ति । भा एवावरुन्धे" इति। (५ प्र०।४१०।२७- म.) प्रजापति सृष्टस्य' पलायमानस्य, 'अनेः' तेजः, 'विकङ्कतं' वृक्षं, प्राविशत् अतो वैकङ्कतपरिधिभिस्तत्तेजः प्राप्नोति ॥ परिधीनां सङ्ख्यां विधत्ते । “दादशा भवन्ति ॥ ८ ॥ द्वादश मामाः संवत्सरः। संवत्सरमेवावरुन्धे” इति। (५ प्र०४०।- २८म.)॥ * पश्चिमदिग्वर्ती इति ते पुस्तकपाठः । ।

·४ प्रपाठके ५ धनुवाकः । ४२७ रिक्षस्यान्तईिरसि (१२) । (१५ दिवं तपसस्त्रायस्व ९४) । अधिकमेकं* परिधिं विधत्ते। "अस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः । यत्त्रयोदशः परिधिर्भवति। तेनैव त्रयोदशं मासमवन्धे" इति। (५ प्र०।४।२८ म.)। ज्योतिःशास्त्र- विदः कदाचित् कदाचित् सङ्क्रान्तिरहितोऽधिकमासस्त्र यो- दशोऽस्तीत्येवमाहुः। त्रयोदशेन परिधिना तन्मामप्राप्तिर्भवति ।। अन्तर्द्धरेवा तात्पर्य दर्शयति । “अन्तरिक्षस्थान्तर्द्धिरमी- त्याह व्यावृत्त्ये" इति । (५ प्र०४०।३०म०)। एतावती महावीरस्य मीमा दूत ऊर्द्धमन्तरिक्षलोक इति विभागो व्यावृत्तिः ॥ कल्पः । दिवं तपसस्त्रायखेति सौवर्मेन रुकोण पिधा- य इति । (१४ मन्त्रः)। महावीरस्योपरि पिधानत्वेन स्थाप्य- मान हे रुका 'दिवं' धुलोकं, 'तपसः' वहितापात, 'चायख' पालय ॥ एतन्मन्त्रमाध्यं रुकास्थापनं विधत्ते। "दिवं तपसस्त्राय- स्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्यमधि निदधाति । अमुव्या अनतिदाहाय । अथो प्राभ्यामेवैनमुभयतः परिग्रक्षाति" इति। (५ प्र०।४ अ.। ३१म०)। उपरितनरुकाव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न * अधिकमप्येक इति ते. • पुस्तक पाठः। + अन्तर्डिशब्द इति ते पुस्तक पाठः । * विभागा इति तै० पुस्तकपाठः ।

·तैत्तिरोये चारण्यके ४२८ (१४)श्राभिर्गीर्भिर्यदतौ न जनं। आप्यायय हरिवो वई- मानः। यदा स्तोतृभ्यो महिगोचा रुजासि । भूयिष्ठ भाजो अध ते स्याम(१५) (१६)शुक्रन्तै अन्यद्यजतन्तै अन्यत् ॥ ६॥ विघुरूपे अहनी द्यौरिवासि। विश्वा हि माया भवति। अपि चोड़ाधोगताभ्यां रुकमाभ्यां “एनं' महावीरं, 'उभयतः' दृढं 'परिग्टहाति' ॥ कल्पः । श्राभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्ये ति। तत्र प्रथ- मामाह । (१५)"श्राभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनं ० अध ते स्याम"(१५) इति। हे 'हरिवः' अश्वयुक्तेन्द्र त्वेन स्तूयमान महावीर 'श्राभिर्गीर्भिः' अस्मदीयस्तुतिभिः, 'वर्द्धमानः' त्वं 'श्रतः' अस्मात् कर्मणः, 'ऊनं' अङ्ग, 'नः' अस्मदर्थं, 'आप्यायय' अभिवर्द्धय। 'यदा' यस्मिन् काले, 'स्तोभ्यः' स्तोत्रानुग्रहार्थं, 'महिगोत्रा' महतो मेघान्, 'रुजामि' भग्नान् करोषि, “अध' तदा, वयं 'ते' तवानुग्रहात्, ‘भूयिष्ठभाजः' 'स्याम' प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म अथ द्वितीयामाह। (१६)"शुक्रन्ते • पूषनिह रातिर- स्तु'(१६) इति। हे 'पूषन्' पोषक महावीर श्रादित्यत्वेन स्तू य- मान, 'ते' तव, 'शुक्र' प्राद्धं स्वरूपं, 'अन्यत्' अनेकप्रकारं, । हरिवन इति ते. • पुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके ५ अनुवाकः । ४२६ अवसि स्वधावः। भद्रा ते पून्निह रातिरस्तु(१६) । (१"अईन विभर्षि सायंकानि धन्वं । अहन्निष्कं यजतं विश्वरूपं। अर्हन्निदं दयसे विश्वमबभुवं । न वा उदयकाले रक्तवर्ण रूपमन्यत् । मध्याहकाले श्वेतवर्ण रूपमन्यत्। इत्येवमनेक प्रकारत्वं तथा 'ते' तव, 'यजतं' पूजनमपि 'अन्यत्' । प्रातःकाले मित्रस्य चर्षणी धृत इत्यादिभिर्मन्त्रः पूज्यसे । मध्याके श्रामत्येनेत्यादिभिः तथाविधया निष्यादिते 'अहनी', अपि 'विषुरूपे' नानारूपे, अहःशब्दः छत्रिन्यायेन रात्रिमा प्युपलक्षयति अहः प्रकाशोपेतं रात्रिस्तमायुक्तेति नानारूपत्वं एवं विचित्रकार्यकृदपि त्वं 'द्यारिवामि' आकाशं यथैकरूपं तहत् त्वमपि सर्वत्र पक्षपातराहित्यादेकरूपोऽसि। मोयन्ते प्रमीयन्ते पदार्था प्राभिश्चित्तवृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयः 'मायाः' कव्यदानवाचिना खधाशब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । 'खधावः' अन्नवन, 'विश्वा' 'हि' 'मायाः' मळा अप्यस्मदीय- चित्तवृत्तीः, 'अवसि' रक्षभि, हे 'पूषन्' 'ते' तव, 'राति' 'भद्रा' 'अस्तु' फल प्रदानं समीचीनं भवतु ॥ अथ हतीयामाह । (२७)“अईन् विभर्षि सायकानि धन्व . श्राजीयो रुद्र वदस्ति"(१७) इति । हे 'रुद्र' महाबोर रुद्रवेन स्तूयमान, 'अईन्' योग्यः मन्, 'सायकानि' वाणान्, 'धन्व' धनुश्च, 'बिर्षि' इस्तयाधीरयसि । तथैव 'अईन' योग्यः मन, 'यजतं' पूजासाधनं, 'विश्वरूपं' नानाविधं, 'निष्क' श्राभरणं, हे ·तैत्तिरीये धारण्यके ॥ ओजीया रुद्र त्वदस्ति १७ । (१८)गायत्रमसि। चैष्टुभम- सि । जागतमसि(१८) ॥ (२४)मधु मधु मधु(९) ॥ ७ ॥ अनक्तु, असादीत्, उत्तरतः, पाहि, प्रतिमा, श्रन्सि, यजतन्ते, अन्यत्, जागतमसि, एकञ्च ॥ अनु० ५ ॥ 'बिभर्षि' कर्षक एठ हस्तादी धारयसि । तथैव 'अईन्' योग्यः सन्, 'प्रभुवं' अबादिभ्यः पञ्चभूतेभ्यः उत्पन्नं, 'इदं' जगत्, 'दयमे' पालयमि, अतो हे 'रुद्र' 'वत्' 'ओजीयः' त्वत्तो बलवस्तु किमपि 'न' एव, 'अस्ति' ॥ एतन्महावीरस्य मायकादिधारणासम्भवमाशय स्तुतित्वेन परिहरति। "अर्हन बिर्षि मायकानि धन्वे त्याह ॥ १० ॥ स्तीत्येवैनमेतत्" इति । (५ प्र०।४१०।२२म०)। अनेनैव न्यायेन पूर्वीक्तमन्त्रदयार्थासम्भवशङ्कापि परिहर्त्तव्या । एवमुत्तरयो- रपि योज्यं॥ कल्पः । धवित्राण्यादत्ते गायत्रममीति प्रथम त्रैष्टुभममीति द्वितीयं जागतममीति हतीयमिति । (१८ मन्त्रः)। वायुना ज्वालोत्पादकं व्यजनं विचं हे प्रथमधवित्र त्वं 'गायत्रममि' गायत्रीच्छन्दोदेवतारूपममि ॥ एतैर्मन्त्रैः माध्यमादानं विधत्ते। "गायत्रममि त्रैष्टुभमसि जागतममीति पवित्राण्यादत्ते । छन्दोभिरेवैनान्यादत्ते" इति । (५७०।४।३३म०)। गायच्यादिशब्दमहावीरस्य व्यवहार- ग्छन्दोदेवताभिरादानमिध्यर्थी द्रष्टव्यः ॥

·४ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ४३१ कल्पः । तैरेनं विरूद्ध मुपवीजयतीति मधु मध्विति हतीयो मधुशब्दो मन्त्र शेषः । (१८ मन्त्रः)। हे धवित्रत्रय 'मधु' समो- चीनं ज्वालोत्पादनं यथा भवति तथा वायु कुर्बिति शेषः ॥ एतन्मन्त्रमाध्यां क्रियां विधत्ते। “मधु मध्विति धूनोति । प्राण वै मधु । प्राण मेव यजमाने दधाति" इति। (५ प्र०।- ४१०।३४ म०)। समोचीनवायुरूपलात् प्राणस्य मधुवं ॥ यदुनं सूत्रकारेण । तेषामेकं प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छत्येकमा- मोध्रायानीध्रप्रथमास्त्रि: प्रदक्षिणमूई धूच न्तः परियन्तीति। तदिदं विधत्ते। "त्रिः परियन्ति । त्रिवृद्धि प्राणः” इति । (५ प्र०१४०।३५ म०)। प्राणापानव्यानाख्यत्तिभेदात् प्राणस्य चैगुण्यं प्रदक्षिणत्रयेण सिध्यति ॥ तमेव विधिमनूद्य पुनः प्रशंसति । “त्रिः परियन्ति। ज्या- वृद्धियज्ञः ॥ ११ ॥ प्रथा रक्षमामपहत्यै" इति। (५ प्र०।४- १०।३६ म०) । सवनत्रयानुष्ठानेन यज्ञस्यावृत्तित्रयं । अपि च प्रदक्षिणत्रयेण रचांस्यपहन्यन्ते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण। अध्वर्यु प्रथमा अनभिधून्वन्तः त्रिः परियन्तीति । तदिदं विधत्ते । “त्रिः पुनः परियन्ति । षट्- सम्पद्यन्ते । षट् वा ऋतवः। ऋतु वेव प्रतितिष्ठन्ति" इति। (५ प्र०।४ अ०।३७म०)। पूर्वोक्ताः प्रदक्षिणावृत्तयस्तित्र एताश्च विपरीतावृत्तयस्तिस्र इत्येवं षटसम्पत्तिः ॥ चतुर्थावृत्तिं निषेधति । “यो वै धर्मस्य प्रियान्तनवमा- * प्रयत्वं इति तै. प. पाठः । 3B ·४३२ तैत्तिरीये चारण्यके कामति । दुवर्मा वै स भवति । एष ह वा अस्य प्रियान्तनुवमा- कामति। चस्त्रिः परीत्य चतुर्थं पर्येति । एताह वा अस्याग्र- देवो राजनिराचक्राम ॥ १९ ॥ ततो वै स दुश्चभिवत् । तस्मात् त्रिः परीत्य न चतुर्थं परीयात्। आत्मनो गोपी- थाय। प्राणा वै धवित्राणि" इति। (५ प्र०।४ अ०३८म०)। 'धर्मस्य' महावीरस्य, प्रियशरीराक्रमणे त्वगदोषः स्यात्, 'यः' पुमान, अपेक्षितं प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा ततश्चतुर्थं प्रदक्षिणमनपे- क्षितमपि कुर्यात् । 'मः' एव प्रियशरीरं 'आक्रामति' इति । त्व गदोषं 'मः' प्राप्नुयात् । न चैतदातामात्रं किन्तु कश्चित् 'रा- जमि' नामकः पुरुषः, 'उग्रदेवः' । उग्राणामलिजां शास्त्रा- र्थमुल्ल यतां खामी सन् कदाचिदेतां प्रियतनू ‘ाचक्राम'। 'ततः' अपराधात्, कुष्ठरोगवानभूत्। अतः खदेहरक्षार्थी चतुर्थावृत्तिं न कुर्यात्। पवित्राणि प्रशंसति प्राणा इति ॥ यदुनं सूत्रकारेण । तमभिमुखाः पर्युपविशन्ते पुरस्ताद- ध्वर्युः दक्षिणतः प्रतिप्रस्थातोत्तरत आग्नोधोऽव्यतिषङ्गमूर्द्ध धन्वन्त इति। तत्र धवित्रदण्डानां यः परस्परसंश्लेषाभावः तमिमं विधत्ते। “अव्यतिषङ्ग धन्वन्ति । प्राणानामव्यतिषङ्गाय कृयै” इति। (५प्र०।४ अ०।३८ म०)। प्राणादिवृत्तीनां साङ्कर्य- परिहारेण खव्यापारमामार्थो धवित्राणामयमव्यतिषङ्गः॥ तमभिमुखाः पर्युपविशन्तीति यदुक्तं तद्विधत्ते । “विनिषद्य धुन्वन्ति । दिच्चेव प्रतितिष्ठन्ति" इति । (५ प्र०।४ १०।४० म०)। पुरस्तादध्वर्युरित्याद्यभिधानात् 'दिनु' प्रतिष्ठा ॥

·४ प्रपाठके अनुवाकः । ०११ अथ षष्टोऽनुवाकः । (१ दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणा। दर्श प्रतीचीर्दश ऊर्धाभिमुखत्वेन वायूत्पादनं विधत्ते। "उड़े धून्वन्ति। सुवर्गस्य लोकस्य ममध्यै" इति। (५ प्र ०।४।४१म.)। खर्ग- स्थाईवर्त्तित्वादूईधूननेन तत्प्राप्तिः ॥ सर्वासु दिक्षु धूननं विधत्ते । “सर्वतो धुन्वन्ति । तस्मादय५ सर्वतः पवते” इति ॥१३॥ (५ प्र०।४ अ०।४२म०)। यम्मान महावीरस्य मासु दिक्षु वायुमुत्पाद यन्ति तम्मा लोकेऽप्य यं वायुः सर्वासु दिक्षु सञ्चरति ॥ दधाति, दवावाह, यज्ञस्य, पाह, एष, उपरिटादाशीरन्यः, व्यास्थापयन्ति, रश्मयः, भव- न्ति, धन्वेत्याह, यज्ञः, चक्राम, समध्ये, दे च ॥ इति पञ्चम- प्रपाठके ४ अनवाकः ॥ ४ ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । पञ्चमे महावीरस्थापनमुक्तं । षष्ठे तस्याभिमन्त्रणमुच्यते । कल्पः । अध्वर्युमहावीरमभिमन्त्र यते । दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेनेति। तत्रादावेकामचमाह। “(१)दश प्राचीर्दा 812 ·तैत्तिरीये धारण्यके ४३४ भास्युदीचीः। दशालाभासि सुमनस्यमानः। स नो रुचंधेद्यहणीयमानः"। "अग्निष्वा-वसुभिः पुरस्ताद्रो- चयतु गायत्रेण छन्दसा। स मा रुचिता रोचय)। भामि दक्षिणा • सनो कृचं धेरहणीयमानः"(२) इति। हे महावीर, 'प्राचीः' प्रादिवर्त्तिन्यो ज्वाला: 'दश' मङ्ख्याका यथा भवन्ति तथा 'भामि'. वं दीप्यमे । एवं दक्षिणादिषु योज्यं । ताभिरेताभिः सर्वाभिः ज्वालाभिः सौमनस्यं प्राप्तं, 'मः' त्वं, "अहणीयमानः' केनाप्य हिंस्यमानः सन, 'न:' अस्म- दर्थ, 'रुचं 'धेहि तेजो धारय ॥ अथ दिग्भेदेन देवताविशेष प्रतिपादकानि पञ्चयजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह । (२)"अग्निष्वा वसुभिः • रोचय"(२) इति । हे महावीर वां, पूर्वस्यां दिशि 'वसुभिः' देवैः, गायत्रोच्छन्दो देवतया च सह 'अग्निः' देवः, 'रोचयतु' दीपयतु, पुरतः 'रुचितः' दीपितः, 'मः' त्वं, मां, "रोचय' प्रकाशय ॥ अस्मिन् मन्त्र यद नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न ढपचरितं इत्येवकारेण दर्शयति। "अग्निष्टा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रंण छन्दसे त्याह। अमिरवैनं वसुभिः पुरस्ताद्रोचयति गायत्रण छन्दमा" इति । (५प्र०।५ ०१म०)॥ रोचयवित्ययं लोट प्रत्ययो न विध्यर्थः किन्वाशिरर्थ इत्ये- तदर्शयति। "म मा रुचितो रोचयेत्याह। आशिषमेवैता- माशास्ते" इति । (५प्र०।५ अ०।२म०)॥

·8 प्रपाठके ६ अनुवाकः । ४३५ (१)इन्द्रस्त्वा रुद्रैक्षिणता रौचयतु चैष्टुभेन छन्दसा। स मा रुचितो रोचय। वरुणस्त्वादित्यैः पश्चाद्रा- चयतु जागतेन छन्दसा। स मा रुचिता रोचय॥१॥ द्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानु- ष्टुभेन छन्दसा। स मा रुचितो रोचय । वृहस्पति- अथ दक्षिणादिदिग्देवताविषयाणि चत्वारि यजू५ व्याह । "(२) इन्द्र वा रु दक्षिणतो • म मा रुचितो रोचय' (३) इति । पूर्वोक्काग्निविषययजुरिवेन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूं षि व्या- ख्येयानि ॥ एतेषु चतुर्वपि यजपचारव्या वृत्ति मेवकारेण लोट- प्रत्ययस्याशिरर्थत्वं च पूर्ववद्दर्शयति । “इन्द्र स्वा रुद्रदक्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छन्द मेत्याह । इन्द्र एवैन५ रु दक्षिणतो रोचयति बेष्टुभेन छन्दमा । स मा रुचितो रोचयेत्या ह । श्रा- शिषमेवैतामाशास्ते। वरुण स्वादित्यः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्दमेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रोचति जागतेन छ- न्दसा ॥१॥ स मा रुचिता रोचयेत्या ह। आशिषमेवैतामाशास्ते। धुतानस्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसे- त्याह । द्युतान एवैनं मारता मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टु- भेन छन्दमा । म मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामा- शास्ते । वृहस्पतिस्ता विश्वैर्देवैरुपरिष्टाद्रोचयतु पाङ्कन ·४३६ तैत्तिरीये धारण्यके स्त्वा विश्वैर्देवैरुपरिष्टाद्रीचयतु पातेन छन्दसा। स मा रुचिता रोचयर)। (रोचितत्वं देव धर्म देवेवसि। रोचिषीयाई मनष्येषु । (सम्राड् धर्म रुचितस्त्वं देवेष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यसि । रुचितोऽहं मनु- छन्दमेत्याह। हहस्पतिरेवैनं विश्वैर्देवैरुपरिष्टाद्रोचयति पा- सन छन्दसा। स मा रुचितो रोचयेत्याह। आशिषमेवैता- माशास्ते" इति ॥ २॥ (५ प्र०५०म०) ॥ अथ यजुरन्तरमाह । (४)"रोचितस्त्वं देव धर्म • मनष्येषु(४)" इति। हे 'देव' द्योतमान, 'धर्म' महावीर, 'वं' 'देवेषु' मध्ये, 'रोचितः' प्रकाशितः, 'अमि' । अतस्त्वत्प्रमादात् 'अहं' अपि 'मनुष्येषु' मध्ये, 'रोचिषीय' प्रकाशितो भूयासं ॥ अस्मिन मन्त्रे भागदयगतयोरर्थयोः प्रसिद्धिमवश्यम्भा- वित्वञ्च हिशब्देनैवकारेण दर्शयति। "रोचितस्त्वं देव धर्म देवेवमीत्याह। रोचितो ह्येष देवेषु। रोचिषीयाहं मनु- थेम्बित्याह। रोचत एवैष मनुष्येषु" इति। (५५०।५१०। ४म.)॥ अथ यजुरन्तरमाह । (५)"सम्राट घर्म रुचितः • ब्रह्मवर्चमी भूयास"(५) इति। हे 'धर्म' महावीर, 'वं' 'देवेषु' मध्ये, बहुगुणयुक्तः 'अमि', के ते गुणा इति त उच्यन्ते। 'सम्राट' साम्राज्य युक्तः, 'रुचितः' प्रकाशितः, 'श्रायुभान्' दीर्घेणायुषा ·४ प्रपाठके अनुवाकः। ४३७ ध्यैश्वायुमारस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूयासं)। "रुगसि । रुचं मयि धेहि ॥ मयि रुक । (दर्श परस्ताद्रोचसे। दश दक्षिणा। दश प्रत्यङ । दशोदङ । दशोद्धा भासि युक्तः, 'तेजखी' महत्या कान्या युक्तः, 'ब्रह्मवर्चमो' श्रुताध्य- यनसम्पन्नः, त्वत्प्रमादात् 'अहं' अपि 'मनु व्येषु' मध्ये, रुचि- तत्वादिगुणयुको 'भूयास ॥ अत्रापि हिशब्दैवकाराभ्यां मन्त्रभागौ पूर्ववड्याचष्टे । “म- बाट धर्म रुचितस्वं देवेश्वायुमा स्तेजखी ब्रह्मवर्चस्यमोत्याह। रुचितो ह्येष देवेवायुभास्तेजखो ब्रह्मवर्चसी। रुचितोऽहं मनुष्येवायुमास्तेजखी ब्रह्मवर्चमी भूयासमित्याह। रुचित एवैष मनुष्येष्वायुमार स्तेजखी ब्रह्मवर्चमी भवति" इति । (५ प्र०५१०५म०) ॥ अथ यजुरन्तरमा ह । (६) रुगसि • मयि रुक्"(६) इति । हे महावीर 'रुगमि' त्वमेव दीप्तिरूपः असि । अतः, 'मयि' 'रुचं' दीप्निं, 'धेहि' सम्पादय, त्वदनुग्रहात् 'रुग' दीप्तिः, 'मयि' तिष्ठत्विति शेषः ।। धेहोत्यस्य लोटप्रत्ययस्याशिरर्थत्वं दर्शयति। "रुगमि रुचं मयि धेहि मयि रुगित्याह। श्राशिषमेवैतामाशास्ते" इति। (५ प्र ०५०म०)॥ अथ यजुरन्तरमाह। (७)“दश पुरस्ताद्रोचसे • रोचितो धी रुचीय"(७) इति । अनुवाकादो दश प्राचोरिति योऽर्थ ·४३ तैत्तिरीये धारण्यके सुमनस्यमानः। स नः सम्राडिषमूर्ज धेहि। वाजी वाजिने पवस्व । रोचिता घमा रुचीया ॥२॥ रोचय, धेहि, नव च ॥ अनु० ६ ॥ उक्तः सोऽत्रोपहियते। हे महावीर 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि, 'दश' दीप्तयः, यथा भवन्ति तथा वं 'रोचसे' दीप्यमे, एवं दक्षिणादिषु दिक्षु द्रष्टव्यं । अतः 'सुमनस्य मानः' मौमनस्य प्राप्तः, 'सम्राट' साम्राज्यं प्राप्तः, 'मः' त्वं, 'न:' अस्माकं, 'दूषं' 'जज' च 'धेहि' सम्पादय । 'वाजी' सम्मृद्धान्नः, त्वं 'वाजिने' सम्मृद्धवान्नाय मह्यं, 'पवस्व' सब्य भोग्यं शोधय। एवमनेन प्रका- रेण 'धर्मः' महावीरः, 'रोचितः' अस्माभिः प्रकाशितः, अतः त्वत्प्रसादाद हमपि 'रुचीय' प्रकाशवान् भूयासं ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण उपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह* रुचितो धर्म इति तदिदं कालमहितं विधत्ते । “तं यदेतैर्यजूभिररोचयि- त्वा। रुचितो धर्म इति प्रब्रूयात् । प्ररोचकोऽध्वर्युः स्यात् । अरोचको यजमानः । अथ यदेनमेतैर्यजूर्भी रोचयित्वा । रुचि- तो धर्म इति प्राह । रोचुकोऽध्वर्युर्भवति । रोचको यजमानः" इति ॥३॥ (५ प्र.।५ अ०१७म०)। 'तं' महावीरं, 'यदेतैः' अनुवा- कोक्तः, 'यजूभिः' मन्त्रैः, 'अरोचयित्वा' प्रकाशितमकृत्वा, प्रथ- मत एव 'धर्म:' महावीरः, चितः' प्रकाशितः, इति' 'प्रबेयात्'। * यध्वयं प्राह इति D चिह्नित पु० पाठः । ।

·४ प्रपाठकं ७ घनुवाकः । अथ सप्तमोऽनुवाकः । (१)अपश्यं गोपामनिपद्यमानं। श्रा च परा च प- तदाध्वर्युयजमानी दीप्तिरहिती स्थातां यज पाठादूई तु नायं दोषः, तस्मादुत्तरकाल एव चितः' 'धर्म' इति मन्त्र- मध्वोर्च्यात् ॥ पश्चाद्राचयति जागतेन छन्दमा, स मा रुचितो रोचयेत्याहाशिषमेवैतामाशास्ते, शास्ते, अष्टौ च ॥ इति पञ्चमप्रपाठके ५ अनुवाकः ॥ ५ ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके षष्ठेाऽनुवाकः ॥ ६ ॥ श्रथ सप्तमोऽनुवाकः । षष्ठे महावीराभिमन्त्रणमुक्त । अथ सप्तमे महावोरावेत- णमुच्यते । कल्पः । यथा लोकमवस्थाय सर्व ऋत्विजो यज- मान*श्चाधीयन्तो महावीरमवेक्षन्ते। अपश्यं गोपामिति । एतस्यानुवाकस्यादावेकामृचमाह। (१)"अपश्यं गोपामनिपद्य- पावरोवर्त्ति भुवने वन्तः'(१) इति। अहं महावीर 'अपश्यं दृशवानस्मि । कीदृशं 'गोपां' कर्मनिष्पादनेन रक्षक, मानं ० यजमानाचाधीयन्ता इति तै० पु. पाठः । 21 ·880 तैत्तिरीये धारण्यके थिभिश्चरन्त। स सधीचीः स विषूचीर्वसानः। श्राव- अथवा एक- 'अनि पद्यमानं' विनाशरहितं, अथ वा श्रादित्यरूपेण पतनर- हितं । तथा 'पथिभिः' नानामार्गः, 'श्रा''चरन्त' 'च' 'परा' 'चरन्तं' 'च' श्रादित्यरूपः मन्त्राभिमुख्येन प्रातःकाले ममा- गच्छन्तं, सायङ्काले पराङ्मुखत्वेन गच्छन्तं । 'मः' महावीर प्रादित्यरूपः, 'सधीचीः' एकत्र सहावस्थिता अपि, “विष- चीः' नानादेशेषु विभज्य गच्चन्तीरपि प्रजाः माः, 'वसा- नः' स्वकीयरश्मिभिराच्छादयन् इव वर्तते । त्रावस्थिताः तत्र तत्र पृथगवस्थिताश्च मरीचिः स्वस्मिन्नाच्छा- दयन् वर्तते। 'म:' च 'भुवनेम्वन्तः' सर्वेषु लोकेषु मध्ये, 'श्रावरीवर्ति' पुन:पुनरावर्त्तते । मोऽयं मन्त्र उपरिटा- याख्यास्यते ॥ तत्र प्रथमं तावत् प्रवर्यस्य कालं विधत्ते । “शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवर्यः । ग्रीवा उपमदः । पुरस्तादपमदां प्रवग्यं प्रणति। ग्रीवास्खेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति" इति। (५ प्र०।६१०।१म०)। प्रवर्यस्य यज्ञ. 'शि।' रूपत्वात् 'उपसदां' च यज्ञ-'ग्रोवा'रूपत्वात् उभयोः मामीप्याय 'उप- सदः' अनुष्ठानात्, प्रागव 'प्रवयं' कर्मा, अनुतिष्ठेत् । तप्ते घृते पयःप्रक्षेपः प्रवृञ्जनं तद्यस्मिन् कर्मविशेष विद्यते माऽयं 'प्र- वर्यः', म कर्माविशेषा यथा सम्पद्यते तथा प्रवृञ्जनं कुर्यादि- त्यक्षरार्थः। प्रवा पसदोः सामीप्ये मति यथा लाके ग्रोवायां ·४ प्रपाठके अनुवाकः । 88१ । 'शिरः' प्रतिहितं भवति तथैतत् सम्पद्यते 'ग्रीवासु' इति वचन- व्यत्ययः ॥ प्रवर्यस्यावृत्तिं विधत्ते। "त्रिः प्रवृणकि । त्रय दूमे लो- काः । एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरोऽवरुधे” इति । (५ प्र०।६१०।२म०)। उपसदां दिनत्रयेऽनुष्ठ यत्वात् तत्समो- पवर्ती प्रवर्गाऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः तथा मति लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः, प्रतिहितं भवति ॥ सायं प्रातश्चेति कालवयानुष्ठानं प्रशंसति । “पट मम्प- द्यन्ते। षट् वा ऋतवः ॥१॥ ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे" इति। (५ प्र०।६०३म०)। एकैकस्मिन् दिने कालभेदेन दिरनुष्ठानात् 'षट्' सङ्ख्या सम्पद्यते । तत* तुभ्यः सकाशा- द्यज्ञ-'शिरः' सम्पादितं भवति ॥ दिनषटकपक्षं विधत्ते "बादश कृत्वः प्रवृणकि। दादश मामाः मंवत्सरः। संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे” इति । (५ प्र ०।६१०।४ म०)। षट्सु दिनेषु कालवयानुष्ठानेन दाद.. शत्वं ॥ द्वादशसु दिने ष्वनुष्ठानविधिमभिप्रेत्य प्रशंमति । “चतुर्वि५ शतिः सम्पद्यन्ते । चतुर्विशतिर मामाः । अर्द्ध मामेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्ध" .इति । (५ प्र.६०५ म०)। दादश- खपि दिनेषु कालदयानुष्ठानेन 'चतुर्विशतिः' सम्पत्तिः अग्नि- टोमे त्रिष्वेव दिनेषूपमदः अमिचयन षट्स दिनेषु अहोने सचे अत इति ते. पु. पाठः। 3 1 2 ·४१२ तैत्तिरीये चारण्यके द्वादशसु दिनेषु तदनुसारेण प्रवावृत्तिः । एतच्च सूत्र- कारेण महोतं युपमत्के षट्कृत्वः षडुपमत्के द्वादशकृत्वो द्वादशोपमत्के चतुर्विशतिकृत्वः इति ॥ विकल्पितं पक्षान्तरं विधत्ते । “प्रथो खल। मकदेव प्र- ज्यः। एक हि शिरः” ॥ २॥ इति । (५ प्र ०६ १०६ म०)। पक्षान्तरोपन्यासाय "प्रथा' शब्दः शिरस एकत्वात् ततम्या- नीयः प्रवर्ग: म कृदेवानुष्ठेयो न त्वावृत्त्येति केषाञ्चित् पक्षः । एतच्च सूत्रकारेण विम्पटमदाहृतं । सुत्यायां प्रवृजनमेके समामनन्ति । तत्र मीमांसा यदा पुरस्तादरुण: स्यात् अथ प्रवृज्य उपकाश उपयुषं समयास्तमिषित उदितानुदित उदि- ते वा प्रात:मङ्गामे मध्यन्दिने वा पवमाने स्तुत पानीध्रागारे प्रवृज्यः सहदेव प्रवृज्य इति विज्ञायत इति ॥ प्रवर्यम्याग्निष्टोमसम्बन्धं विधत्ते । "अग्निटोमे प्रवृति । एतावान् यज्ञः । यावाग्निटोमः। यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५प्र०।६ अ०१७म०)। यावन्तः सोमयागा: मन्ति तेषु मर्चेषु 'अनिष्टोमः' सञ्चारी अतः मर्व- यज्ञात्मकः तत्रानुष्ठिते मति कृत्स्नेऽपि यजे 'शिरः' प्रतिहितं भवति। अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि पुरस्तादुपमदामि- तिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसम्बन्धः, प्राप्तः, तथापि शाखा- न्तरगतं न प्रथमयज्ञ प्रवृज्यादिति निषेधमणेद्य प्रतिप्रम- वार्थ पुनर्विधानं, निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि चरितार्थो भविष्यति तस्यापि विकल्पितप्रथमयज्ञत्वात्, . तथा चापस्तम्ब आह । वै ·४ प्रपाठके ७ अनुवाका । ४४३ वे पशव इति । अमिष्टामः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रमेके पूर्व ममामनन्तोति ॥ पुरस्तादपमदामितिवाक्येनाकोऽयुपमद्भावात् पूच्चे प्रवर्य- स्थापि प्राप्ती निषेधयति । "नोक्थ्य प्रज्यात् । प्रजा उक्थानि । यदुक्थ्ये प्रवृज्यात् । प्रजा पशु नस्य निर्दहेत्" (५ प्र०६०।८म०)। एह्येषु ब्रवाणीत्यादीतिशस्त्रा- एयत्रोक्थशब्देनाविधीयन्ते तान्यई तीत्युक्थ्यः क्रतुः तत्र प्रवृञ्ज- नेनोक्थशस्त्रमा ध्या: 'प्रजाः' 'पशवः' च द ह्येयुः, तस्मात् तत्र, 'न' 'प्रज्यात् ॥ उक्थ्यविशेष प्रतिप्रसवं विधत्ते । “विश्वजिति मर्चपृष्ठे प्रवृ- पति ॥ ३ ॥ पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयन्ति । पृष्ठेरेवास्मा अच्युतं च्यावयित्वावरुन्धे” इति । (५ प्र०।६ अ०म०) । रथन्तरहदैरू प्यवैराजशाकररैवतमाममाध्यानि पृष्ठस्तोत्राणि सवाण्यपि यस्मिन् विश्वजिद्यागे विद्यन्ते। मोऽयं सर्वपृष्ठः, यद्यपि विश्वजिदुक्थ्य संस्था नात्र प्रमिद्धः तथापि शाखा- नरे तत्मद्भावमभिप्रेत्य नोक्थ्ये 'प्रवृज्यादिति निषेधं वार- यितुं पुनर्विधिः सर्वत्र पृष्ठस्तात्राणि, 'अच्युतं' न च्युतमपि दोषं । 'च्यावयन्ति' विनाशयन्ति, अत्रापि पृष्ठ स्तरेव 'अच्युतं' निषेधप्रयुक्तं प्रवल मपि दोषं, 'च्यावयित्वा' प्रवर्यफलमपि प्राप्नोति ॥ तदेवं बुद्धिस्थं प्रवर्यविधिविचारं परिसमाप्य प्रकृतस्यैव मन्त्रस्य प्रथमपादे पूर्वभाग* व्याचष्टे । “अपग्यं गोपामित्याह । * पूर्व पादं इति • पु• पाठः ।

·४४४ तैत्तिरीये धारण्य के प्राणो वै गोपाः। प्राणमेव प्रजासु वियातयति" इति । (५ प्र०।६१०१०म०)। 'प्राणः' हि खावम्यानेन* शरीराणि गोपायतीति 'गोपाः' मन्त्रे च प्राणत्वेन स्तुतिमभिप्रेत्य महा- वीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः, अतो गोपामप ग्यमित्युक्ते सति मासु 'प्रजासु' 'प्राण मेव' प्रसारितवान् भवति ॥ श्रादित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रत्य पुनरपि ब्याचष्टे । “अपश्यं गोपामित्याह । अमौ वा श्रादित्यो गोपाः । स होमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोतारं कुरुते” इति । (५प्र। ६ अ०१९म०) । 'श्रादित्यः' [दयेन प्रकाशं कृत्वा, मवाः 'प्रजाः' गापायतीति 'गोपाः', तद्रूपत्वेन स्तु तत्वात् महावीरः 'गोपाः। एतत्पाठेन यजमानमेव 'प्रजानां' 'गोप्तारं' क- रोति ॥ प्रथमपादोत्तरभागाकादित्यरूपेणावस्थितस्य महावी- रस्य भूमौ पतनाभावः प्रसिद्ध इति दर्शयति । “अनिपद्यमा- नमित्याह ॥ ४ ॥ न ह्येष निपद्यते” इति । (५ प्र०६अ। १२म०) ॥ द्वितीयपादोकं नानामार्गरादित्यस्यागमनं परागमनञ्च प्रमिद्धमिति दर्शयति। "पा च परा च पथिभिश्चरन्तमि- त्याह । श्रा च ह्येष परा च पथिभिश्चरति" इति। (५ प्र । ६ अ०१३म.)। यदायमादित्य उदयं प्राप्तः सर्वाः प्रजा अभितो विशेषेण खावयव स्थानि इति ते. पु० पाठः।

·8 प्रपाठक ७ अनुवाकः । ४४५ रीवर्ति भुवनेष्टन्तः(१) । (९)अर्थ प्रावीः । मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यां । अनु वां देववीतये २) । (२)सम- . पश्यति । तदानी स्वेन सह वर्त्तमाना दूरे विविधं प्रस्ताव मरोचीः वस्त्र वदसानो वर्त्तत इत्येतत् प्रसिद्धमित्येतादृशं तृतीयपादाभिप्रायं दर्शयति । “म मधोचोः स विषूचोर्वमान इत्याह । मधीगेश्च ह्येष विषूचीश्च वमानः प्रजा अभिविप- श्यति" इति। (५७०६०।१४ म०) ॥ चतुर्थपादो का भुवन मध्ये सूर्यस्यावृत्तिः प्रसिद्धेति दर्शय- ति। "श्रावरोवर्ति भुवनेम्वन्तरित्याह । श्राह्येष वरोवर्ति भुवनेम्वन्तः” इति। (५ प्र ०।६ अ०।१५ म०)॥ अथ वसन्त रूपेण स्तावकं मन्त्र माह । (२) अत्र प्रावीः अन वां देववीतये'(२) इति। हे महावीर 'अत्र' अस्मिन् कर्मणि, 'मधुमाध्वीभ्यां' महितस्त्वं 'प्रावोः' अस्मान् प्रकर्षण रक्षित- वान मि, 'मधु'शब्दो वमन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे। 'माध्वी' शब्दस्तत्पत्नों। तथा द्वितीयो 'मधु'शब्दो वसन्तावयव- वैशाखमासाभिमानिदेवमाचष्टे, 'माधूची' शब्द स्तत्पनों ताभ्यां सहितस्वं प्रावीरित्यन्वयः । 'वां' वमन्तदा युवां, 'अनु'सत्य, 'देववीतये' देवप्राप्य थे, महावीरमवेक्षते इति शेषः ॥ मन्त्रस्य वसन्तपरतां दर्शयति । “अत्र प्रावीमधुमाध्वी- भ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह । वामन्ति कावेवास्मा ऋतू कल्प- ·४६ तैत्तिरीये धारण्यके निरग्मिनागतः। सं देवेन सवित्रा। ससूर्येण रोच- ते(३) ॥१॥ गत . यति" इति । (५ प्र०।६ अ०१६म०) । 'अस्मै' यजमानार्थ, वसन्त सम्बन्धिनादृत्ववयवी चैत्रवैशाखमासी खाचितभोगप्रदा- नसमा करोति। अथ ग्रीभनुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । (२)“समग्निरनिना- स५ सूर्येण रोचते (३) इति । अग्निशब्दाभ्या मत्युष्णा ग्रीभावयवी ज्येष्ठाषाढमासो विवक्षिती। तत्रैक 'अग्निः' ज्येष्ठ- मामरूपः, द्वितीयेन 'अग्निना' आषाढमामरूपेण, 'सं' 'गतः' अभूत, तदुभयमासवर्त्तिनावादित्या मविद सूर्य शब्दाभ्यां विव- येते। अयं महावीराख्यो देवा ज्येष्ठमासे 'सवित्रा' 'सं' 'गतः' आषाढमामे 'सूर्यण' 'सं'-गत्य 'रोचते' ॥ अस्य मन्त्रस्य ग्रोभर्नुपरतां दर्शयति। “ममग्निरग्निनाग- तेत्याह ॥ ५ ॥ ग्रेमावेवास्मा तू कल्प यति" इति । (५ प्र ०।- ६ अ०१७म०)। वसन्त वाक्यवयाख्येयं तस्यैव मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति। "समग्निरग्निनागतेत्याह । अग्निवैषोऽग्निना मङ्गच्छते" इति। (५ प्र ०।६१०।१८म०) । 'एषः' महावीररूपः, 'अग्निः' आदित्यरूपेण 'अग्निना' मङ्ग- छते, इत्ययमर्थः प्रमिद्धः ॥ ॥ * अस्यैव इति त• पु० पाठः

·8 प्रपाठके ७ अनवाकः।
889
(५) स्वाहा सममिस्तपसा गतः। सं देवेन सवित्रा । स५
सूर्येणारोचिष्ट।। (५)धती दिवो विभासि रजसः।
पृथिव्या धत्ती। उरोरन्तरिक्षस्य धत्ती । धत्ती देवो दे.
पुनरपि ग्रोभर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तर माह। (४)"स्वाहा
ममग्निस्तपमा गत: ० म५ सूर्येणारोचिट'(४) इति । 'स्वाहा'
शब्दोनिपातत्वादने कार्थः, अनिवदुषणरूपा ज्येष्ठ मासः 'तपमा'
तापयुक्त न आषाढ मासेन, 'स्वाहा' सुष्टु, ममागतः' 'सं' 'गतः'
अभृत्, 'सं' 'देवेन' इत्यादि पूर्ववत् ॥
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह ममानार्थतां दर्शयति ।
"खाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितं । उत्तरेणा-
भिटणाति" इति। (५ प्र०।६१०।१८ म०)। ग्रीभविषयत्वं
पूर्वस्मिन् मन्त्रेऽभिहितमेव मोभ मुत्तरमन्त्रेणापि* श्रुतिब्रूते ॥
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह। (५)“धता दिवो
विभामि रजमः
अमर्त्य स्तपोजाः"(५) इति। हे महावीर
वर्ष रूपेण 'दिवः' धुलो कस्य, 'रजमः' मेघादिरञ्जनापेतस्य,
'धती' धारकः, 'विभामि' प्रकाशसे तथा ओषधोजननेन
'पृथिव्याः' अपि ‘धती' खकीयष्टिप्रसारणेन, 'उरोः' विस्तो-
मस्य, 'अन्तरिक्षस्य' अपि 'धर्ती' हविदारणोपकारकत्वात्,
'देवानां' अपि 'धा' पाषकः, 'देवः' अतएव 'अमर्त्यः'
.
* मन्त्रेणाभिम्रणातीति ब्रूते इति तै० पु० पाठः।
3K

·४४८ तैत्तिरीये चारण्यके वानां । अमर्त्यस्तपोजाः(५) । (६)हृदे त्वा मनसे त्वा। दिवे त्वा सूय्यीय त्वा॥ २॥ अर्द्धमिममध्वर धि। दिवि देवेषु होचा यच्छन् । त्वा . मरण रहितः, दीक्षादिरूपेण तपमा जायते मिध्यतीति 'तपाजा:'॥ अन्य मन्त्रस्य वर्षर्त्तपरतां दर्शयति। “धती दिवो विभा- मि रजमः पृथिव्या इत्याह । वार्षिकावेवास्मा व कल्पयति" इति । (५ प्र०।६ अ०।२० म०)। वसन्तमन्त्रवड्याख्येयं ॥ शारदर्जु रूपेण स्तावक मन्त्रमाह। (६)"हदे त्वा मनमे दिवि देवेषु होत्रा यच्छ"(६) इति। हे महावीर त्वां, 'हृदे' हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः। 'मनसे' मनाऽधं त्वामवेते, प्रत्र हन्मनःशब्दाभ्यां अनुकू सभागार्थत्वन चिन्यमानावाश्वयु- जकार्तिकमामावुपलक्ष्येते तन्मासद योचितभोगसिद्ध्यर्थमित्यर्थः, तथा 'दिवे' धुलोक प्राप्यर्थ, ‘सूर्याय' सूर्य प्राप्यर्थञ्च त्वाम- वेक्षे, 'दम' अस्मदीयं, 'अध्वरं' यागं, 'ऊद्धं कृधि' उन्नतं कुरु, 'होत्राः' इमा होमक्रियाः, 'दिवि' धुलोके, 'देवेषु' मध्ये, 'यच्छ' देहि कथय, इत्यर्थः ॥ अस्य मन्त्रस्य शारदर्नुपरतां दर्शयति। “हृदे त्वा मन- से त्वेत्याह। शारदावेवास्मा त कल्पयति" इति ॥ ६ ॥ (५ प्र०।६ अ०।२१म०)। वसन्तवाक्यवयाख्येयं ॥ * पारदृतु इति तै० पु. पाठः ।

·8 प्रपाठके ७ थनुवाकः। ४४६ विश्वासां भुवां पते। विश्वस्य भुवनस्यते। विश्वस्य म- नसस्पते। विश्वस्य वचसस्पते । विश्वस्य तपसस्पते । विश्वस्य ब्रह्मणस्यते । (देवथुस्त्वं देव धर्म देवान पाहि(८) । (तपोजां वाचमम्मे नियच्छ देवायुवे) ॥३॥ मन्त्र चरमभागेन सर्वेषां लोकीनां होमक्रियाभिमम्बन्ध* दर्शयति । “दिवि देवेषु हात्रा यच्छत्या ह । हात्राभिरवमान् लोकान्तमन्दधाति" इति । (५ प्र ०।६ १०।२२म ० ) ।। अथ हेमन्त रूपेण स्तावकं मन्त्र माह। (०) विश्वासां भुवां पते • विश्व न्य ब्रह्मणस्यते"(७) इति । जम्बूदोपादयो या भुवः तामां 'भुवां' 'विश्वासां' मामां, हे 'पते' पालक, हेम- नक रूप महावीर वामवेक्ष इति शेषः । 'भुवनः' भुवनस्य लो- कजातस्य, 'मनमः' अन्त:करण जातस्य, 'वचमः' वाक्य जातम्य, 'तपमः' तपाजातस्य, 'ब्रह्मणः' वेद जातस्य, पते' पालक, वामवेक्षे॥ अस्य मन्त्रस्य हेमन्त परतां दर्शयति । “विश्वामां भुवां पत इत्याह । हैमन्तिकावेवामा त कल्पयति" इति । (५ प्र०।६१०।२३ म०)। वसन्तवाक्यवद्याख्येयं ॥ शशिर रूपेण स्तावकं मन्त्र माह। (८)"देवश्रूत्वं देव धर्म देवान पाहि"(८) इति । हे 'धर्म' प्रवर्य, 'देव' शैशिरतरूप, * सम्बन्धसिद्धिं इति त. पु० पाठः 3K ·૫ ૦ तेत्तिरीये चारण्यके (१०)गौ देवानां १०) (१९)पिता मतीना(११) । (१२)पतिः 'देवश्रूः' देवेषु श्रूचमाणः, 'वं' 'देवान्', इविःप्रदानेन 'पाहि' रक्ष॥ अस्य मन्तस्य शिरर्नुपरतां दर्शयति। "देवश्रूम्त्वं देव धर्म देवान् पाहीत्याह। शैशिरावेवास्मा तू कल्पयति" इति । (५ प्र०।६ अ०२४ म.)। वसन्त वाक्यवट्याख्येयं ॥ अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधगुणैः स्तावका न्युच्यन्ते । तत्रैक- वाक्यमाह । (६)"तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवा युव"(९) इति । हे महावीर 'अस्मे' अस्मभ्यं, 'तपाजां' तपम उत्पनां, 'देवायुवं' देवान् इच्छन्तों, 'वाचं' मन्त्ररूपां, "नियच्छ' नितरां देहि, 'तपाजां' इत्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग् विवक्ष्यते ॥ तस्यातपखिना पुरुषेण लभ्य मानत्वादित्येतद्दर्शयति । “तपा- जां वाचममे नियच्छ देवायुवमित्याह। या वै मेध्या वाक् । मा तपोजाः । तामेवावन्ध" इति ॥ ७॥ (५ प्र०।६ अ०१२५म०) || वाक्यान्तरमाह। (१०)"गी देवानां"(१०) इति । अयं महावीरः 'देवानां' सम्बन्धी 'गर्भ'-रूपः देवैरपेक्षितस्य हवि- षोऽत्र गर्भरूपेणावस्थानात् ॥ मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति । “गी देवानामित्याह । गी ह्येष देवानां" इति । (५प्र०।६ ०.२६म०) ॥ वाक्यान्तरमाह। (११) पिता मतीनां"(११) इति। देवैई- वि:प्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्ता मां ·8 प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४५१ प्रजानां (१२) । (१)मतिः कवीनां १९) । (१४)सं देवो देवेन सवित्रायतिष्ट । स५ सूर्येणारुक्त(१४) । (१५)श्रायुदात्व- प्रजानां मातुं,* महावीरः फलदानेन पालकत्वात् 'पिता' । मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति। "पिता मतीनामित्याही प्रजा वै मतयः । तासामेष एव पिता। यत् प्रवर्यः । तस्मादे- वमाह" इति । (५ प्र०।६ अ०।२७ म०) ॥. वाक्यान्तरमाह। (२२)"पतिः प्रजानां"(१२) इति। प्रवं महावीरः पूर्वाकरोत्या पालकत्वात् 'प्रजानां' स्वामी ॥ अस्य वाक्यस्यार्थ प्रसिद्धिं दर्शयति । “पतिः प्रजानामि- त्याह । पतिर्थोष प्रजानां" इति। (५ प्र०।६ अ०२८म०) ॥ वाक्यान्तरमाह । (१२)"मतिः कवीनां (१३) इति। ये कवयः भास्त्रार्थाभिज्ञाः, तेषामभिज्ञानसाधनबुद्धिरूपोऽयं महावीरः, अनेन कर्मण्यनुष्ठिते तेन सुकृतेन प्रज्ञोदयात् ॥ अस्मिन्नर्थ प्रसिद्धिं दर्शयति । “मतिः कवीनामित्याह । ॥ ८ ॥ मतिोष कवीनां" इति । (५ प्र०।६ अ०१२८ म०) । वाक्यान्तरमाह। (१५)"सं देवो देवेन सवित्रायतिष्ट । सy सूर्येणारुक्क"(१४)इति। अयं महावीरः 'देवः' 'देवेन' 'मवित्रा' 'सं'युज्य, 'यतिर' यजमानमनुग्रहीतुं प्रयत्नं कृतवान् । तथा 'सूर्यण' 'म' यज्य, 'भारत' दीप्तवान् ॥ * अयं इति ते० पु. पाठः ।

·४५२ तैत्तिरीये यारण्य के मस्मभ्यं धर्म वी दा असि(१५) । (१६)पिता नाऽसि पिता ना वोध १६) । (१०)आयुद्धास्तनू धाः पयोधाः। वची दा वरिवो दा द्रविणो दाः ॥ ४ ॥ । अत्र देवशब्द हयेन प्रादित्य महावीरो विवक्षिताविति द- यति । “म देवी देवेन सवित्रायतिष्ट म५ सूर्येणारुके त्या- ।। अमुञ्चैवादित्यं प्रवर्यञ्च स५ शास्ति' इति। (५ प्र०।- ६ अ०।३० म०)। सम्यक् कथयतीत्यर्थः ॥ वाक्यान्तरमाह। (१५)"आयुर्दावमस्मभ्यं धर्म व दा अमि"(१५) इति। हे 'धर्म' महावीर, 'त्वं' 'अस्मभ्यं 'बायु' स्ते- जसः* प्रदाता 'असि' ॥ अस्य वाक्यस्यायुःपरतां दर्शयति। “आयुर्दा स्वमस्मभ्यं धर्म वा दा अमोत्याह। पाशिषमेवैतामाशास्ते” इति। (५ प्र०६०।३१म.) ॥ वाकान्तरमाह । (१९)"पिता नोऽसि पिता नो बोध (१६) इति। हे महावीर 'न:' अस्माकं, पालकत्वात् 'पिता' 'अमि'। अतः 'पिता' जनक, एव भूत्वा 'नः' अस्मान, 'बोध' इदं इदं कुर्बिति सन्मा, बोधय ॥ महावीरे प्रवृत्तवात्तरकर्त्तव्यताया बुध्यमानत्वात् बोध- कत्वमस्यावश्यमस्तीत्येतद्दर्शयति । “पिता नोऽसि पिता नो * वर्चसेवः, इति तै. पु० • पाठः।

·8 प्रपाठके अनुवाकः। ४५३ अन्तरिक्षण उरोबरीयान । श्रशीमहि त्वा मा मा हिसी:(१०) । (१८) त्वमग्ने गृहपतिर्विशामसि । विश्वास मानुषीणां । शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्य हसः। समेहा- र५ शत हिमाः । तन्द्राविण५ हार्दिवानं। इहैव रा- बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम्” इति । (५ प्र०अ० ३२ म०) ॥ वाक्यान्तराण्याह । (१०)"श्रायुधीस्तगूधाः पयोधाः ० अशी- महिला मा मा हि५ मीः"(१७) इति । अयं महावीरो दीर्घ- मायुः शरीर पाटवं* क्षीरसम्मृद्धिञ्च सम्पादयति । तथा कान्तिं पूजां धनञ्च प्रयच्छति। अन्तरिक्षं खोत्पन्नया ज्वाल या प्रति- पूरयतीति 'अन्तरिक्षप्रः' अतएव 'उरोः' विशालादपि वस्तु- नः । 'वरीयान्' अतिशयेन विवृत्ता, तादृश हे महावीर त्वां, 'अशीमहि' व्याप्नुयाम, व्याप्नुवन्तं मां, 'मा' 'हिमोः' हिंसितं मा कुरु ॥ अथाग्निरूपेण स्तुतये काञ्चिद्दे वतामाह । (१८)"स्वमग्ने ग्रह- पतिर्विशाममि इहैव रातयः सन्तु(१८) इति । हे 'अग्ने' 'त्वं' 'मानुषीणां' मनुष्यजातियुक्तानां, 'विश्वासां' सामां, 'विशा प्रजानां, 'ग्रहपतिः' 'सि' ग्टहखामी, भवसि । हे 'यविष्ठ' । . * पारीरपोषणम् इति तै• पु. पाठः । + विस्तृतः इति तै• पु० पाठः । विस्तः इति D चिड़ित पुस्तकपाठः । * स्तुतामेकां ऋचमाह इति ते. पु. पाठः ।

·aછે तैत्तिरीये चारण्यके तयः सन्तु(१८) । (१८) त्वष्ट्रीमती ते सपेय । सुरेता रेतो दधाना ॥ वीरं विदेय तव सन्दृशि । माह५ रायस्यो- पेण वियाफ(१९) ॥५॥ रोचते, सूर्याय त्वा, देवायुवं, द्रविणो दाः, दधा- ना, दे च ॥ अनु० ७॥ युवतम, 'पूर्भिः' धनादीनां पूरणैः, 'शतं' शतसम्बत्मरमायुः, 'पाहि' रक्ष। तथा 'शत५ हिमाः' शतमंवत्सरान्, 'ममेद्धारं' सम्यगभिवृद्धियुक्त, मां, 'अंहसः' 'पाहि' पापात् रक्ष। कीदृशं मां, 'तन्द्राविणं त्वत्पालनात् पूर्व तन्द्रीयुक्तं कर्मण्य लमं, 'हार्दिवानं' त्वत्पाल नादूझैं हृदयगतकोत्साहवन्तं, 'रातयः' तदीयानि फलदानानि, 'इहैव' अस्मिन्नेव कर्मणि, 'मन्तु' ॥ कल्पः । अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नों वाच- यति। त्वष्ट्रीमती ते सपेयेति। पाठस्तु । (१९)"त्वष्ट्रीमती ते सपेय माहरायस्थोषेण वियोषम् (१८) इति । हे महावीर, 'ते' तव, प्रसादात् 'अहं', पत्नी 'स्वष्ट्रीमती' सिके रेतसि रूपाणां विकी त्वष्ट शब्देन* युक्ता सती 'मय' पत्या सङ्गच्छेय। ततः सङ्गमादूर्द्धं 'सुरेताः' शोभनेन पुत्रोत्पादनेन रेतसा युक्ता सती, 'रंता दधाना' तादृशमेव पतिमम्बद्धं रेतो धारयन्ती, 'तव' 'संदृशि' त्वदीय कटाक्षे मति । 'वीर' 'विदेय' कर्मणि * त्वधा देवेन इति ते. प. पाठः ।

·. प्रपाठके अनुवाकः । । सरं पुत्रं, लभेय । 'ई' त्वत्प्रसादात् 'रायस्पोषेण' धन पुल्या, 'मा वियोष' वियुक्ता मा भुवं । अस्मिन्ननुवाके मन्त्रमयां दर्शयति । "नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्निये दशमः । न वै पुरुषे प्राणा: 12॥ नाभि- दशमी। प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजेवान्नाद्यमवरन्धे” इति । (५ प्र०।६१०। एम.)। अवकाशयन्तेऽर्थम्प्रकाशयन्त इति 'अवकाशाः' मन्त्राः। ते चार 'नव-मङ्ख्याका* विजां 'भवन्ति। अपग्यं गोपामि- त्येको मन्त्रः, पत्र प्रावीरित्याचा विषयाः षण्मन्त्रा:, तपोवामित्यादि मा मा हि५मीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, बमग्न इत्यादिको रातयः मन्विंत्यन्तिको मन्त्र एकः, एवं नवमङ्ख्याकाः। त्वष्ट्रीमतीत्यादिकः पत्न्याः ‘दशमः' मन्त्रः । पुरुषशरीरेऽपि छिद्र गताः 'प्राणाः' 'नव-मध्याकाः तदपेक्षया 'माभिर्दशमी' तो मन्त्रगतमङ्ख्यामाम्यात् 'यजमाने' 'प्रा. णानेव' सुस्थि राम् || करोति । अपि च 'विराट' द्वारा 'अन्न' अपि प्राप्नोति ॥ एतैर्मन्त्रः माध्यं महावीरावेक्षणं विधत्ते। "यज्ञस्य शिरो- च्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः। ऋत्विजोऽवेक्षन्ते । * नवसयाका भवन्ति इति D चिड़ितपु• पाठः । + परे मनवाः इति D चिड़ितपु. पाठः । + सन्त्वित्येको मन्त्रः इति ते. पु. पाठः । ६ पत्न्यै इति चिहितपु० पाठः । || सुस्थितान् इति D चिकितपु• पाठः । 3.

·१५८ तेत्तिरीये चारण्यके एता वै धोत्राः। होचाभिरेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । ॥१०॥ इति । (५प्र०।६१०।३४म.)। यदा धनुः कोश्या यज्ञपुरुषस्य, 'शिरः' छिन्नं तदा 'देवाः' तत् 'शिरः' 'होत्राभिः' यज्ञशरीरे प्रतिहितवन्तः होमनिष्पादिका विजां थाः प्रत्यवेक्षणादि क्रियाः, 'एताः' एव ‘होत्राः' तस्मादृविजामवे- क्षणेन 'होत्राभिरेव' 'यज्ञस्य शिरः प्रतिहितं भवति ॥ अग्निष्ठेत्यादिमन्त्रैरुपम्थानादूर्द्धकालोनत्वमवेक्षणस्य विध- ते। "रुचितमवेक्षन्ते । रूचिता प्रजापतिः प्रजा असजत । प्रजाना सश्यै” इति । (५ प्र०।६१०॥३५म०) । रुचिधात्वर्थ- प्रतिपादकैः अमिष्ट्रेत्यादिकैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितो महावीरो रु- चितः तादृशं पश्चादवेहेरन, पुरा 'प्रजापतिः' प्रवर्गात्, 'रूचि- तात्' एव 'प्रजाः' पृथ्वान्, प्रताऽचापि 'सध्यै।' तद्भवति ॥ पूर्वा क्रमेवानूद्य पुनः प्रशंसति । “रुचितमवेक्षन्ते। रुचि- तादै पर्जन्या वर्षति । वर्षक: पर्जन्यो भवति । सं प्रजा वर्द्धन्ते" इति। (५ प्र०।६१०३६ म०) पूर्वेकात् 'रुचितात्' प्रवम्यादेव कर्मानुष्ठानद्वारादित्यप्राण्या मेघः 'वर्षति' प्रतोऽत्रापि रुचिता- वेक्षणे ‘पर्जन्यः' वर्षणशीलः, 'भवति', 'प्रजाः' च सम्यगवर्द्धन्ते ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंमति। "रुचितमवेक्षन्ते। रुचि- तं वै ब्रह्मवर्चमं । ब्रह्मवमिना भवन्ति ॥१९॥ इति। (५ प्र. ६ अ०।३७म०)। 'ब्रह्मवर्चम' श्रृताध्ययनसम्पत्तिः, 'रुचितं' * अवेक्षणादि इति ते + सृष्ट्वैतत् इति • पु० पाठः। पु. पाठः ·४ प्रपाठक ७ बनुवाकः । ५७ विद्वत्मभायां प्रकाशितं, भवति। अतो चितावेक्षणेन ब्रह्मव- मयुक्ताः भवन्ति ॥ अवेक्षणे पुतिमन्त्रान् विधत्ते। "प्रधीयकोऽवेक्षन्ते । सर्वमार्यन्ति" इति । (५ प्र.०।६।३८म०) । 'अधीयन्तः' अपश्यं गोपामित्यादिमन्त्रान् पठन्तः, ऋत्विजोऽवेरन, ततो* मन्त्रसामर्थात् सायुःप्राप्तिः ॥ पत्न्याः कञ्चिद्विशेषं विधत्ते । “न पत्न्यवेक्षेत । यत् पत्न्य- वेक्षेत । प्रजायेत। प्रजां वस्यै निईहेत् । यनावेत । न प्रजायेत । नास्यै प्रजां निईहेत् । तिरस्कृत्य यजुर्वा चयति ॥ प्रजायते। नास्यै प्रजां निई हति" इति । (५ प्र.अ.२८- म.)। प्रत्रायं विचार:, कि 'पत्यवेक्षेत', 'न' वेति अवेक्षणपने प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे सत्यपि तदीयां 'प्रजां' महावीरः 'नि- देहेत्' इत्येष महान् दोषः, अत: 'नावेक्षेत' इत्येकः पक्षः । अनवेक्षणपक्षे निहाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिः 'न' स्थादित्ान्यो दोषः, अतो दोषदयनिवृत्तये पत्नों केनचियवधानेन 'तिर- स्कृत्य' 'त्वष्ठीमती' इति मन्त्रं पठेत् ॥ तस्मिन् मन्त्र स्पेयेत्यस्य तात्पर्य दर्शयति । “त्वष्ट्रीमती ते मपेयेत्याह । मपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते" ॥१२॥ इति । (५ प्र०। ६०४० म०)। स्त्रीपुरुषयोः समवायात् प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात् ‘सपेय' इत्युच्यते ॥ चतवः, हि शिरः, सर्बपृष्ठे प्रवृणकि, अनिपद्यमानमि- * अतो इति वै० पु• पाठः । 812 ·तैत्तिरीये चारण्यक त्याह, गतेत्याह, शारदावेवास्मा तू कल्पयति, सन्धे, कवी- नामित्याह, प्राणाः, प्रतिदधाति, भवन्ति, वाचयति, चत्वारि च॥ इति ५ प्रपाठके ६ अनुवाकः ॥ अत्र मीमांसा। हतीयाध्यायस्य हतीयपादे चिन्तितम । न प्रवृज्यादाद्ययज्ञे ती मोऽनुष्ठितावुत । प्रतिषेधः क्रतो युक्त उका ह्यस्याद्ययज्ञता ॥ प्रवृणक्युपसङ्ग्यः प्रागिति वाक्यात् तार्विधेः । आद्यप्रयोगे प्राथम्यानिषेधः क्वचिदेव मः ।। ज्योतिष्ठामे प्रवाख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते। न प्रथमयजे प्रवृज्ज्यादिति सोऽयं निषेधो ज्योतिष्ठामक्रतो द्रव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे। कुतः । एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्यो निहोम इति। तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवं। पुरस्तादुपसदां प्रवग्ये प्रवृणक्विति वाक्येन क्रती प्रवर्गास्य विहितत्वात्। न च विधिनिषेधवाक्ययाः समानबलत्वादयं मिर्मयः, तथा मति प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन प्रयोगपरत्वनिख- चात् प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया श्रावृत्ती मुख्याः तत्- सम्बन्धादस्तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येत व्यत्वात् प्रथमकाण्डं, तदन- न्तरमध्येतव्यत्वाद्वितीयकाण्डं, एवमादावुत्पन्नत्वात् प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्वितीयः पुत्रः । तथापि प्रयोगक्रियाया * प्रणतीति D चिहितपु० पाठः । + तथा सति इति • पु० पाठः ।

·8 प्रपाठके. पनुवाकः । ५९ श्रावृत्तिविशेषेऽपि* प्रथमशब्दो मुख्यः तदा- वृत्तिविशेषतया यज्ञशब्दो लाक्षणिकः, त्वत्पक्षे क्रतो मुख्या यज्ञशब्दः प्रयोगो। लाक्षणिकः स्थादितिचेत् । वाढं। तथाप्यसञ्चातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात् काम?मुत्तरपदे तत्कल्पनं तस्माज्ज्योति. होमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्यस्य निषेधः । न तु सप्तमसंस्था- युक्तस्य ज्योतिटोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः तत्रायं निषेधः पर्यावस्यति। विधिश्च तत्र श्रूयते। अग्निष्टोमे प्रणक्विति । एवं तधिकारि॥भेदेन विधिनिषेधयोर्यवस्थास्तु । तथा च श्रूयते । कामन्तु योऽनूचानः स्यात् तस्य प्रकृयादिति त- स्मादनूचानव्यतिरिकप्रथमप्रयोगएवायं निषेधः ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ * चारत्तिहितीयेऽपि इति D चिड़ितपु० पाठः । + तथा इति तै• पु० पाठः । * प्रयोगे इति ते. पु० पाठः। ६ वरं इति ते. पु० पाठः। ॥ अधिकार इति D चिकितपु• पाठः । ww ·तैत्तिरीये चारख्यक अथ अष्टमोऽनुवाकः । ('देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे। अश्विनौबर्बाहुभ्यां । पूष्णो हस्ताभ्यामाददे । (अदित्यै रानासि(२), (९)द्ड अथ अष्टमोऽनुवाकः । सप्तमे महावीरावेक्षणमुकं । अष्टमे श्राज्ये महावीरे पयः- प्रक्षेपणं विधत्ते प्रवृञ्जनमुच्यते । कल्पः । मावित्रेण रशना- मादायेति । पाठस्तु। (१)"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे • पूष्णो- हस्ताभ्यामाददे"(१) इति । द्वितीयानुवाके (३८१पृ०) व्या- ख्यातोऽयं मन्त्रः॥ अनेन मन्त्रेण माध्यमादानं विधत्ते । “देवस्य त्वा मवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै। अश्विनोबाहुभ्यामित्याह । अश्विनी हि देवानामध्वर्यु पास्तां । पूष्णो हस्ताभ्यामित्या- ह यत्यै" इति। (५ प्र०।७१०।१म०)॥ कल्पः । अदित्यै रास्नासीत्यभिमन्येति। (रमन्त्रः) हे रशने त्वं 'अदित्यै' भूमिरूपायै धेन्वे, 'रास्ना' बन्धनार्था रशना, 'श्रमि॥ मन्त्र तात्पर्य दर्शयति । "श्राददेऽदित्यै राखामोत्याह य. जुष्कृत्यै” इति । (५ प्र०।७१०।२०)। 'श्राददे' इत्येष पर्व- पयःप्रक्षेपणमुच्यते इति ते. पु. पाठः।

·४ प्रपाठके अनुवाकः । एहि। अदित रहि। सरस्वत्यहि २) । (४)असावेहि। असावेहि। असावेहि" ॥१॥ मन्त्रशेषः, स्वार्थत्वात् पाठ एव तस्य व्याख्यानं। यजुषा मन्त्रेण कृतिः निष्पादनं यजुकृतिः तमियर्थमनेनाभि- मन्त्रणं॥ कल्पः । पूर्वया दारोपनिष्कम्य त्रिरुपांशु धर्मघामा- यति। (२)"इड एहि अदित एहि मरखत्येहि"(२) इति । इंडादीनि गोनामधेयानि तैः सम्बोध्य 'एहि' इत्यादयति ।। मन्त्रतात्पर्य दर्शयति । “इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहो- त्याह। एतानि वा अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाइय- ति" इति । (५प्र०।७१०।३म.)। वक्ष्यमाणाहानेन पुनरुक्ति वारयितुं 'देवनामानि' इति विशेष्यते। दूड़ादीनि देवानां प्रमिद्धानि गोनामानि मन्त्रपाठे मति तैरेवे यमाहता भवति॥ कल्पः । प्रत्येत्य दोगधे निदाने इत्यादाय दक्षिण या द्वा- रोपनि क्रम्य विरुवैः। अमावेहि। श्रमावेहि। अमावेहीति (४ मन्त्रः) । धर्मदुघामाइयतीत्यनुवर्तते । मनुष्ये व्यवहारा) सङ्केतितं गङ्गादिकं धेनुनाम 'सौ' इति शब्देन निर्दिश्यते हे गङ्गे समागच्छ ॥ पूर्वाहानाड्यावृत्तिमन्त्रं दर्शयति । "अमावेशासावेह्य साहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्यनामानि ॥ १ ॥ मनुष्य नामैरवैनामाहर्यात" इति। (५ प्र०।७१०।४ म.) ॥ ।

·४६२
तैत्तिरीये बारण्यके
()अदित्या उष्णीषमसि) । (६)वायुरस्यैड:(६) । (° पूषा
।
द्विविधाहानगतां मयां प्रशंसति । “षट् सम्पद्यन्ते । षट
वा तवः । ऋतुभिरेवैनामाहयति" इति। (५ प्र०७०।
५ म.)। चीणि देवनामानि त्रीणि मनुष्यनामानीत्येवं 'घर'
सम्पत्तिः ।।
कल्पः । अदित्या उष्णीषममोति रशनया धर्मदघामभि-
ददाति इति । (५ मन्त्रः) हे रशने 'अदित्याः' भमिरूपाया
धेनाः, उष्णीषस्थानीया 'श्रमि'।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थ दर्शयति । “अदित्या उष्णोषममीत्या-
है। यथा यजुरेवैतत् इति । (५ प्र ०७०।६ म०) ।
कल्पः । वायुरस्यैड इति वत्ममिति । (६ मन्त्रः) अभिदधा-
तीत्यनुवर्तते । इडाया अपत्यं 'ऐडः' वत्मः, तादृशस्वं 'वायु'-
खरूपः 'अमि॥
वायुत्वमुपपादयति । “वायुर स्यैड इत्याह । वायुदेवत्यो वै
वत्सः" इति। (५ प्र०।७१०१७म.)। वत्मापाकरणे वायवःस्थे-
त्यानानात्* 'वायुदेवत्यः' त्वं, अत एवान्यत्र ब्राधणे वायु-
वत्स इत्यतं ।।
कल्पः । पूषा बोपावसृजत्वित्यपावसृज्येति अश्विभ्यां प्रदा-
पय इति मन्त्रशेषः । (७मन्त्रः) हे वत्म त्वां, 'पूषा'-ख्यो देवः
स्तनपानार्थं मुञ्चतु बञ्चाश्विदेवार्थं पय: 'प्रदापय ॥
* इत्यानातं ते.
पु.
• पाठः।

·8 प्रपाठक - अमुवाकाः । ४६३ त्वोपावसृजतु। अश्विभ्यां प्रदापय) । यस्तै स्तनः शशयो यो मयोभूः। येन विश्वाः पुष्यसि वााणि। यो मन्त्रस्य पूर्वभागे पूषेत्यस्य तात्पर्य दर्शयति । "पूषा त्वा- पावसजवित्याह। पोष्णा वै देवतया पशवः ॥ २॥ खयैवैनं देवतयोपावरजति" इति । (५ प्र०।७१०८म.)। पोषकत्त्वा- देवायं पशूनां देवः ॥ उत्तरभागेऽश्विशब्दतात्पर्य दर्शयति। "अश्विभ्यां प्रदाप- येत्याह। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्यामेवामै भेषजं करोति" इति । (५ प्र०।७१६म.)। 'अस्म' वत्माय, होरं 'भेषजं' इत्येतत् प्रत्यक्षं, 'अश्विभ्यां' तु हविःप्रदानद्वारा 'भेषजं ॥ कल्पः । यस्ते सनः शशय इति धर्मदुघामभिमन्त्र यत इति। पाठस्तु । (८)"यस्ते स्तनः प्रशयो यो मयोभूः सरखति तमिह धातवेऽकः"(८) इति । हे धेनो 'ते' तव, 'यः' 'स्त नः' 'शश यः शयानःस्थैर्येणावस्थितः, 'यः' च 'स्तनः' 'मयोभुः सुखस्य भावयिता, 'येन' च स्तनेन, 'विश्वाः' सर्वाणि, 'वा-णि' वरणीयानि* वत्मादिशरोराणि, 'पुष्यमि' पुष्टानि करोसि, 'यः' च 'स्तनः' 'रत्नधा' रत्नवन्महाउं घोरं धारयति। प्रत एव 'वसुवित्' उत्तम वस्तु लभते। 'यः' च स्तनः, 'सुदरः' शोभनदानशीलः, बहुक्षीरं ददातीत्यर्थः। हे 'सरस्वति' * प्रेरणोयानि इति D चिड़ितपु. पाठः । 21 ·तैत्तिरीये चारण्यके रबधा वसुविद्यः सुदवः। सरस्वति तमिह धानवे ऽक:(८) । (C)उस धर्म शिष। उस धर्म पाहि ॥२॥ कल्पः। एतनामयुत धेनो, 'तं' स्तनं, 'दह' कर्मणि, 'धातवे' धातुं देवानां क्षीरं पातुं *, 'प्रकः' योग्यं कुरु ॥ स्तनवर्णनेन धेनोरेव स्तुतिः सम्पद्यत इत्येतद्दर्शयति । “यस्ते स्तन: शशय इत्याह । स्तोत्येवैनां" (५प्र.१७१०१०म०) ॥ उस घर्म५ शिषूष उस घमें पाहि घाय शिषेति निदाय वत्समिति। (६ मन्त्रः)। 'निदाय' वडे- त्यर्थः । हे 'उस' वत्स, 'धर्म' अरणयोग्याँ क्षीरं, 'शिष' अवशेषय, हे 'उस' क्षीराख्यं 'घ' 'पाहि' पालय, यथा सुरक्षितं भवति तथा कुरु । किमर्थमिति तदुच्यते । 'घाय' प्रवर्गाथ, 'शिष' अवशेषय ॥ धायेत्येतच्चतुर्थन्तस्य तात्पर्य दर्शयति । “उस धर्म५ शिषोस घमें पाहि धर्माय शिषेत्याह । यथा ब्रूयाद मुभे देहोति । तादृगेव तत्" इति। (५ प्र०।७१०११म०)। लोके हि बालपुत्रार्थ क्षीरं देहीति रहवामिनं बालस्थ माता थाचते तददिदं द्रष्टव्यं ॥ कल्पः । वृहस्पतिस्खोपमीदवेत्युपमीदतीति । (१० मन्त्रः) । * दातुं इति ते. पु. पाठः । + रक्षयोग्य जति बै० पु. पाठः ।

·४ प्रपाठके-धनुवाकः । धर्माय शिष) । (१)वृहस्पतिस्त्वापसीदतु । (११)दानवः स्थ पैरवः। विष्वगतो लोहितेम ११) । । हे धेनो 'वा' त्वां, दोग्धरूपः 'हहस्पतिः' 'उपमीदतु' ममीपे प्राप्नोतु ॥ वृहस्पतिशब्द तात्पर्य दर्शयति। "हस्पतिखोपमोद वि- त्याह ।। ३ ॥ ब्रह्म वै देवानां सहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुपसो. दति" इति । (५ प्र०७०।१२म.)। 'देवानां' मध्ये, रहस्यते: परब्रह्मरूपत्वात् तेन वोपमदनं कृतं भवति । कल्पः । दानवः स्थ पेरव इति स्त नान् संमृश्येति । वि- ब्वग्वृतो लोहितेनेति मन्त्रशेषः । (११ मन्त्रः)। हे स्तना- यूयं, 'दानवः' क्षीरदानकुशलाः, 'पेरवः' वत्सेन पातुं योग्याः, 'लोहितेन' वत्सेन, 'विष्वग्वृतः' पृथग्भूत्वा वर्तमानाः, 'स्थ' । न हि स्तनदोहने रकमायाति ॥ पानयोग्यत्वकथनेन शुद्धिः सूचितेत्येतदर्शयति । “दानवः स्थ पेरव इत्याह । मेध्याने वैनान् करोति" इति। (५ प्र.। ०अ०१३म.)॥ विष्वगवृत इत्यनेन क्षीरस्य रतायावृत्तिर्विवक्षितेति दर्श- यति । “विश्वग्तो लोहितेने त्याह व्यावृत्त्यै” इति। (५ प्र०। ७१०१४म०)॥ कल्पः । अश्विभ्यां पिन्वख सरखत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व 312 ·४६६ तैत्तिरीये धारण्य (१२)अश्विभ्यां पिन्वस्व । सरस्वत्यै पिन्वस्व । पूष्ण पिन्वस्व । वृहस्पतये पिन्वस्व । इन्द्राय पिन्वस्व । इ. न्द्राय पिन्वस्व (१२) ॥ ३॥ हस्पतये पिन्वस्खेति वृष्णीयमि* दोगधे दोग्धीति। स्थूले दोहनपाचे दुह्यादित्यर्थः । इन्द्राय पिन्वख इन्द्राय पिन्व- खेति मन्त्रशेषः । (१२ मन्त्रः)। हे धेनो अश्विमरखत्यादि- देवार्थ 'पिन्वस्व' हविःप्रभूतं देहि ॥ प्रभूतदानत्वं धेनोः प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति । “अश्विभ्यां पिन्धख सरस्वत्यै पिन्वख पूष्णे पिन्ध ख वृहस्पतये पिन्वखे- त्याह। एतान्या ह्येषा देवताभ्यः पिन्वते" इति। (५ प्र। ७०१५म.)॥ वृहस्प त्यादिवदिन्द्रस्य सम्बन्धमात्रेण परितोषो न भवति किन्तु हविर्भागोऽप्यस्तो त्येतदर्भ यति। “इन्द्राय पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वखेत्याह । इन्द्रमेव भागधेयेन समर्द्धयति" इति । (५ प्र.। ७०।१६ म.) ॥ भागाधिक्येनेन्द्र मन्त्रावृत्तिं दर्शयति। "द्विरिन्द्रायेत्याह ।। ॥ ४ ॥ तस्मादिन्द्रो देवतानां भूयिष्ठ भाक्रमः" इति । (५ प्र. ७०।१७म.)॥ * वर्षीयसि इति तै. पु. पाठः । + दुह्यतीत्यर्थः इति ते. पु• पाठः ।

·8 प्रपाठक - अनुवाकः । ४६० (१९गायचोऽसि । चैष्ट भोऽसि। जागतमसि(१२) । (१४)सहोजी भागेनापमेहि २५) । (१५)इन्द्राश्विना मधुनः कल्पः । उपोत्तिष्ठन्तावनोधे पयसो प्रदाय पूर्वावभिहृत्य* शफोपयमानादत्ते गायनोऽसीति प्रथम त्रैष्टुभाऽमोति वि- तीयं जागतममीति हतोयमित्युपयमनं प्रतिप्रस्थातेति । (१३ मन्त्रः)। तप्तस्य महावीरस्य हस्ताभ्यां ग्रहीतुमशक्य त्वात् मन्दंशवदुभयतः काष्ठद्वयमध्ये महावीरं सन्दएं कृत्वा काष्ठ- इयस्य मूलद्दयमयदयं च धृत्वा अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारावान यतः तो काष्ठविशेषी शफावित्युच्यते । महावीरस्याधस्ताद्धार्यमाण: काष्ठविशेष उपया इत्युच्यते। हे प्रथमशफ त्वं गायत्री- च्छन्दःसम्बन्धी 'अमि'। हे द्वितीयशफ त्वं त्रिष्टुवच्छन्दःसम्बन्धी 'अमि'। हे उपयम त्वं जगतोच्छन्दःसम्बन्धी 'असि' ।। एतन्मन्त्रमाध्यमादानं विधत्ते । “गायत्रोऽसि त्रैष्टुभोऽमि जागतममीति शफोपयमानादत्ते । छन्दोभिरेवेनानादत्ते" इति। (५ प्र०१७ अ०१८म०) । गायत्यादिशब्दप्रयोगेण छ- न्दोभिरादानं सिध्यति ॥ कल्पः । महोजी भागेनोपमेहीति पय बाह्रीयमाणं प्रती- क्षत इति । (१४ मन्त्रः)। श्राग्नीध्रुणानीयमान हे पयः 'ऊर्ज:' रसस्य, 'भागेन' 'मह' मां, 'उपेहि', मत्समीपे समागच्छ । पूववदुहृत्य इति ते. पु० पाठः। + उपयमन इति ते. पु० पाठः। * उपयमन इति H चिकितपु०पाठः ।

·४६८ तैत्तिरीये चारण्यके सारघस्य । धर्म पात वसवो यजतावद (९५) । (१)स्वाहा एतन्मन्त्र बलेनोजी रसस्य भागः सम्पादितो भवतीति दर्शयति । “महा भागेनोपमेहीत्याह । ऊर्ज एवैनं भाग- मकः" इति। (५ प्र०७०।१८म०) ॥ कल्पः । इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महावीरे गो- पयः पानयतीति । घम्म पात वसतो यजता वडिति मन्त्र शेषः । (१५ मन्त्रः)। हे 'इन्द्र' हे अश्विनी, यूयं त्रयोऽपि 'मधुन:' सम्बन्धिनं 'धम्म' घृतसहितं चोरं, 'पात' पिवत। कोदृशस्य 'मधुनः' 'मारघस्य' सरघा मधुमक्षिकाः ताभिनिष्पादितं मारघं तादृशस्य मधुनः सम्बन्धेन हविषस्तवन्मधुररसत्वं हे 'वसवः' देवाः, 'यजत' यागं कुरुत, 'वट' ददं हविर्दत्तमस्तु । अस्मिन् मन्त्र इन्द्र शब्देन महाश्विशब्दस्य प्रयोगाभिप्रारं दर्शयति । “अश्विनी वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधतावतां । श्रावाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वषट् क्रियाता इति । इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येत्याह। अश्विभ्यामेव पूर्वाभ्यां बषट्करोति । अथो अश्विनावेव भागधेयेन मम यति" ॥५॥ इति । (५ प्र०७०। २.म.) । धनुष ऊईकोच्या छिन्नं 'एतद्यज्ञस्य शिरः' पुनस्तदेहे* प्रतिधत्ता, 'अश्विनी' तस्मिन् काले, इदं वचनं 'अबूतां'। पूर्वभाविभ्णं 'भावाभ्यामेव' 'वषट्-कारेण हविः- * तदेहे इति तै. पु. पाठः ।

·8 प्रपाठकेस धनुवाकः । १६ प्रदातव्यमिति अतस्ताभ्यां प्रार्थितत्वात् 'अश्विनी' इति मन्त्र उच्यते। तेनैताभ्यां प्रथमता हवित्तं भवति । अपि च पूर्व भागरहिती 'अश्विनी दूदानी भागेन समृद्धं करोति, 'शिरः' प्रतिधानवेलायामितरदेवात्र प्रति 'पूर्वाभ्यां' इति वरस्य * वृतत्वात् देवान्तरापेक्षयाश्विनो: पूर्वत्वं प्रतो नान्येभ्यो देवेभ्यः घी दीयते । किन्तु इन्द्रमहिताश्विभ्यामेव ॥ मन्त्रस्योत्तरभागे वसुशब्देन वसूनामपि भागसिद्धिं दर्श- यति। "घम्म पात वसवो यजता वडित्याह। वसनेव भाग- धेयेन समईयति" इति । (५ प्र०७०।२१म०) । अत्र मीमांमयावषटशब्दं प्रशंमति । “यदषट्कुर्यात् । यातयामास्य वषट्कारः स्यात्। यन्न वषट्कुर्यात्। रक्षासि यज्ञ५ हन्युः । वडित्याह। परोक्षमेव वषट्करोति। नास्य यातयामा वषटकारो भवति। न यज्ञy रक्षासि प्रन्ति" ॥६॥ इति । (५ प्र०७०१२म०)। अत्रेदं विचार्य्यते । 'वषट्- शब्दः प्रयोक्तव्यो न वेति तत्प्रयोगे मति इदानीमेव गतमारत्वामें सोमयागे भविष्यति वषट्कारो नि:सारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वषटकार इति श्रुतस्य वजस्या- भावात् 'रक्षांमि' 'यज्ञ' विनाशयेयुः, श्रत उभयदोषपरि- हाराय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य 'वट' इत्येव प्रयोकव्यं । तथा - * पदस्य इति तै. पु. पाठः। + मीमांसायां इति D चिड़ितपु. पाठः । * रसनामेघ गतसारत्वात् इति D चिह्नितपु. पाठः ·तैत्तिरीये चारण्यक त्वा सूर्यस्य रश्मयै दृष्टिवनये जुहामि । (१०)मधु . मति सम्पूर्णत्वाभावात् प्रत्यक्षः 'वषटकारः'। 'न' भवति अंश एव ततः सद्भावात् परोक्षस्तिरोहितः, 'वषट्कारः' 'भवति' ततः सम्पूर्ण वषट्कारः' 'न' गतमारः, एकदेशस्यापि विद्य.. मानत्वात् । वज्रसद्भावेन 'रक्षांमि' अपि 'यज्ञ' 'न' विना- शयन्ति ॥ कल्पः। खाहा वा सूर्यस्य रश्मये दृष्टिवनये जुहोमोत्यु- धन्तममाण मनुमन्त्र यत इति । (१६ मन्त्रः)। 'दृष्टिवनये' वृष्टि प्रदानाय, 'सूर्यस्य रश्मये' हे जन्मन् वां, 'स्वाहा' 'जुहोमि' खाहाकारयोग्यामाहुतिं द्रव्यं कृत्वा 'जुहोमि' ॥ सूर्यायेत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्रेस्तात्पर्य दर्शयति । "स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये दृष्टिवनये जुहामीत्याह। यो वा अस्य पुण्यो रश्मिः । म दृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति" इति । (५ प्र ०७०।२३म.)। सूर्यो न साक्षावृष्टिं प्रयच्छति किन्तु पुण्यरश्मिद्वारा श्रतः साक्षात् 'रश्मये' एव दृष्टिप्रदानाय, पाहुतिर्युका ॥ कल्पः। मधु इविरमीत्यजापय इति । (१७ मन्त्रः)। महावीर पानयतीत्यनुवर्तते। हे अजाहोर, त्वं मधुरं, 'हविः' 'श्रमि' ॥ खादुकत्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति । “मधु इविर- मोत्याह। खदयत्येवेनं" इति । (५७०।७१०।२४ म०) ॥

·8 प्रपाठक - अनुवाकः । हविरसि१०। (१८)सूर्यस्य तर्पस्तपा द्यावापृथि- वीभ्यां त्वा परिगलामि) । (२)अन्तरिक्षेण त्वोप- यच्छामि(र.) । (९)देवानां त्वा पितॄणामनुमते भतु । कल्प: । सूर्यस्थ तपस्तपे*हभाएमिति। उद्यन्तमनु मन्त्रयत इत्यनुवर्तते । (१८ मन्त्रः)। हे ऊभन् ‘सूर्यस्य' 'तपः' सूर्य- सम्बन्धिनं तापमपि तापत्वमतिशयेन तप्तं कुरु ॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सूर्यस्य तपापेत्याह । यथा यजुरेवैतत्" इति। (५ प्र ०७०।२५म०) ॥ कल्पः। द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिग्टहामोति शफाभ्यां महावीरं परिग्रोति। (१८ मन्त्रः)। हे महावीर खां, द्यावापृथिवीदेवतारूपाभ्यां 'शफाभ्यां' 'परिग्रहामि' ।। मन्त्रबलात् द्यावापृथिवोपरिग्रहः भिध्यतीति दर्शयति । "द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिग्टहामीत्याह। द्यावापृथिवीभ्या- मेवैनं परिग्रवाति" ॥७॥ इति । (५ प्र.७१०।२६ म०) । कल्पः । प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षण बोप- यच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्थातोपयच्छतीति। (२ • मन्त्रः)। हे महावीर, वां, अन्तरिक्षदेवतारूपेण उपयमनाख्य काष्ठ- पात्रेण, 'उपयच्छामि' शफनामकाभ्यां काटाभ्यामुद्रीयमाणे त्वयि तयोः महायरूपेणाने नाधस्तादुद्यच्छामि ॥ मन्त्रबलादन्तरिक्षदेवतामाहाय्यं सिध्यतीति दर्शयति । तपेत्युग्माण मनुमन्त्रयते इति तै० पु. पाठः । 3 N ·१७२ तैत्तिरीये चारण्यक शकेयर)। २)तेजोऽसि । तेजोऽनुप्रेहि । दिवि स्मृङ्मा मा हिश्सीः। अन्तरिक्षमा मा हिसीः। थिविस्मृङ्मा मा हिसोः। सुवरसि सुवमें यच्छ। दिवं यच्छ दिवो मा पाहि(२२) ॥ ४ ॥ "अन्तरिक्षण वोपयच्छामीत्याह । अन्तरिक्षेणैवैनमुपयच्छति । न वा एतं मनुथ्यो भर्तुमर्हति" इति। (५ प्र०।७१०।२७म०) ॥ कल्पः । देवानां त्वा पिटणामनुमतो भर्नु५ शकेयमि- त्यादायोत्थायेति। (२१ मन्त्रः)। हे महावीर, 'देवानां', 'पिढणां' वा अनुमति प्राप्तेऽहं त्वां भक्तुं' धारयितुं शक्को भूयासं॥ एतत्पाठेनो भयानुमतिसिद्धिं दर्शयति । "देवानां त्वा पिरणामनुमतो भर्नु५ शकेयमित्याह । देवैरेवैनं पित्वभिरनु. मत श्रादत्ते” इति । (५ प्र०।७१०२८म०) ॥ कल्यः। तेजोऽसि तेजोऽनप्रेहीति हरतोति । पाठस्तु । (१२) तेजोऽसि • दिवं यच्छ दिवो मा पाहि"(२२) इति । हे प्रवर्य त्वं तेजोरूप: ‘अमि' । अतस्तेजोरूपमाहवनीयं 'अनु'- लक्ष्य,। 'प्रेहि' प्रकर्षण गच्छ, प्रत्युष्णस्त्वं द्युलोकादोन स्पृश- बपि 'मा हिथूमीः। तापं मा कुरु । 'सुवरमि' त्वमेव वर्ग- * द्वारेण इति ते. पुस्तकपाठः । + अभिलक्ष्य इति ते पु० पाठः । * माहिसितं इति ते. पु० पाठः ।

·8 प्रपाठक - अनुवाकः । 8७३ रहि, पाहि, पिन्वस्व, गृलामि, नवच ॥ अनु०८॥ सुखरूपः 'अमि' । अतः खर्गसुखं 'मे' प्रयच्छ'। तत्- मुखाधारं धुलोकं 'दिवं' 'मे' प्रयच्छ'। 'दिवः' धुलोकात, मां, 'पाहि'। तत्र राक्षश प्रवेशं निवार्य पालय ॥ मन्त्रस्य पूर्वभागे तेजोऽनुप्रेहोत्यस्य तात्पर्य दर्शयति । "विवा एनमेतदद्धयन्ति । यत् पश्चात् प्रवृज्य पुरो जुकति । तेजोऽमि तेजोऽनुहोत्याह। तेज एवास्मिन् दधाति" इति। (५७०।७१०।२८ म.)। आहवनीयस्य पश्चिमभागे गार्हपत्य- स्योत्तरदेशे प्रवयं कृत्वा 'पुरः' पूर्वस्यां दिशि, पाहवनीये 'जुकृति' इति ‘यत्' अस्ति एतेन 'एन' प्रवग्यं मम्मृद्धिरहितं कुर्वन्ति, प्रवृञ्जनेनैव तेजसोपगतत्वात् अतः 'तेजोऽनुप्रेहि' इत्युक्त्या द्रव्ये 'तेजः' सम्पादितं भवति ॥ मध्यमभागस्याहिंसापरत्वं दर्शयति। "दिविस्मा मा हिमोरन्तरिक्षमा मा हिमोः पृथिवीस्पृमा मा हिए- मीरित्याहाहिसाय" ॥८॥ इति । (५ प्र ०७०।३०म०) ॥ हतीयभागस्याशिः परत्वं दर्शयति । "सुवरमि सुवर्म यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहीत्याह। पाशिषमेवैतामा- शास्ते” इति । (५ प्र ०।७१०।३१म ) ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके अष्टमाऽनुवाकः ॥ ८ ॥ 3 N 2 ·898 तैत्तिरीये चारणक अथ नवमोऽनुवाकः । ("समुद्राय॑ त्वा वाताय स्वाहा। सलिलार्य त्वा वाताय स्वाहा। अनाधृष्याय त्या वाताय स्वाहा । अप्रतिधृष्याय॑ त्वा वाताय स्वाहा। अवस्यवे त्वा वाता- य स्वाहा । दुवस्व ते त्वा वाताय स्वाहा । शिमिहते त्वा वाताय स्वाहा। अमये त्वा वसुमते स्वाहा । सोमाय त्या रुद्रवते स्वाहा । वरुणाय त्वादित्यवते स्वाहा ॥१॥ अथ नवमोऽनुवाकः । अष्टमे महावीरे घृतयुक्त क्षीरप्रक्षेपलक्षणं प्रवृञ्जनमुक्तं । नवमे तस्य प्रवर्यद्रव्यस्याहवनीये याग उच्यते । कल्पः । प्रभ- अनावानं पञ्चवातनामानि व्याचष्टे समुद्राय वा वाताय खात्यपि पश्चोत्तराण्यग्नये त्वा वसुमते वाहेति। पाठस्तु । (१)"समुद्राय वा वाताय स्वाहा • यमाय वाङ्गिरखते पिल- मते स्वाहा"(१) इति । अत्र 'वाताय' इति विशेष्य निर्देशः । समुद्रादिशब्दविशेषणभूता नामधेयविशेषवाचिनः । हे प्रवर्य वां, समुद्रनामकाय 'वाताय' 'स्वाहा' कथयामीत्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात्। एवमुत्तरेवपि योज्यं । षष्ठसप्तमी मन्त्री विकल्यार्थी । वसुयुक्तायामये अग्निनामकाय वातविशे- पाय, त्वां, 'स्वाहा' कथयामि। एवमुत्तरत्रापि योज्यं । सम्मा- ·8 प्रपाठके अनुवाकः। 8७५ वृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहा। सवित्रे त्व - मते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा। यमाय त्वाङ्गिर- स्वते पितृमते स्वाहा विश्वा आशा दक्षिणसत्र। दिभिर्युक्राय सवित नामकाय वाताय कथयामि । अङ्गिरोभिः पित्तभिश्च युक्ताय यमनामकाय वाताय कथयामि । अय- मपि मन्त्रोविकल्पार्थः ॥ एतैर्मन्तैः : साध्यवातनामकथनं* विधत्ते। "शिरो वा एत- द्यज्ञस्य । यत् प्रवर्यः । श्रात्मा वायुः । उद्यत्य वातनामान्याह । पात्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति' इति । (५प्र०७०। ३२म०)। पाहवनीयं प्रतिनेतुं प्रवर्दीमुद्धृत्य वातनामकथनेन वायोरात्मत्वादात्मन्येव 'यज्ञस्या' अग्निः प्रतिहितो भवति ॥ तत्कथनमध्ये श्वासं वारयति। "अनवानं । प्राणाना) सन्तत्यै" इति । (५ प्र ०।७१०१३३म०)। अवानं श्वासः स यथा न भवति तथा पठेत् । तच्च प्राणानामविच्छेदाय भवति ॥ मन्त्रमयां विधत्ते । “पञ्चाह ॥६॥ पाको यज्ञः । यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५७०।७१४म.)। धानाकरम्भादिहविःपञ्चकयोगेन 'यज्ञः' 'पात:' म च 'या- वान्' अस्ति 'तस्य' सर्वस्य, 'शिरः'-नामपञ्चकेन प्रतिहितं भवति॥ उत्तरपञ्चकस्य प्रथममन्त्रे अग्निशब्देनादित्यो विवक्षित * कथनविकल्पं इति ते. पुस्तकपाठः। + यज्ञशिरः प्रतिक्षितं भवति इति तै० पुस्तकपाठः ।

·8०६ तैत्तिरीये पारख्यक इति दर्शयति। "नये वा वसमते खात्याह। असो वा श्रादित्योऽनिर्वसमान्। तस्मा एवैनं जुहोति" इति। (५७०। ७०।३५ म०)। हविःप्रक्षेपाभावेऽपि वाहाशब्दप्रयोगमात्रेण जुहोतीत्युच्यते ॥ द्वितीयमन्त्रादौ सोमादिशब्दैः प्रसिद्धार्थतामेव विवक्षां दर्शयति । “मामाय वा रुद्रवते वाहेत्याह। चन्द्रमा वै सोमो रुद्रवान्। तस्मा एवैनं जुहोति । वरुणाय लादित्यवते खात्याह ॥१०॥ अमु वै वरुण श्रादित्यवान् । तस्मा एवैनं जुहोति। वृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते वाहेत्याह। ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिः। ब्रह्मण एवैनं जुहोति" इति। (५प्र। ७१०॥३६ म.)॥ अनन्तरमन्त्रे मविशब्देन संवत्सरस्य विवक्षां दर्शयति । "सवित्रे त्वर्भुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते वाहेत्याह । संव- मरो वै सवितर्भुमान् विभुमान् प्रभुमान् वाजवान् । तस्मा एवैनं जुहोति" इति। (५ प्र०७०।३७म०) ॥ अनन्तरमन्त्रे यमशब्देन प्राणस्य विवक्षां दर्शयति । “यमाय वाङ्गिरखते पिटमते वाहे त्याह । प्राणो वै यमोऽङ्गिर- खान् पिढमान् ॥११॥ तस्मा एवैनं जुहोति" इति। (५५० ७०३८म.) ॥ वातानां मन्त्रानुपसंहरति । "एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जु- होति" इति । (५ प्र०।७१०।२८ म०)। समुद्रादिभ्यो यमा- न्तेभ्यस्त्रयोदशमन्त्रोक्ताभ्यः 'देवताभ्यः' होमः कृतो भवति ॥

·8 प्रपाठ धनुवाकः। अनुष्ठेयमन्त्रमयां प्रशंसति । “दश सम्पद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरन्धे" इति । (५ प्र०।७१०।४ म.)। त्रयोदशेषु* त्रयाणां विकल्पार्थत्वेन पूर्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकञ्चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां 'दश'- त्वसम्पत्तिः, अतो विराड्-वारानवप्राप्तिः ॥ अथ रोहिण पुरोडाशी विधत्त। "रौहिणाभ्यां वे देवाः सुवर्ग लोकमायन्। तद्रोहिणयो रोहिणत्वं । यद्रौहिण भवतः । रोहिणाभ्यामेव तद्यजमानः सुवर्ग लोकमेति" इति । (५ प्र ०।७१०।४१म०)। खर्गरोहत्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति 'रोहिणी' ताभ्यां खर्गप्राप्तिः ।। रोहिणपुरोडाशयोदक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावृत्त रानुवाके प्राचा सामानावपि पुरोडाशविधिप्रशनादि हेवा- पहत्य व्याख्यास्येते। "हातिः केतुना जुषता५ सुज्योति- ज्योतिषा५ स्वाहा रात्रिा तिः केतुना जुषता५ सुज्योतिया- तिषा५ वाहे त्याह। श्रादित्यमेव तदमुभिल्ला केऽहापरस्ता- दाधार। रात्रिया अवस्तात् । तस्मादसावादित्योऽमुग्लिो- केऽहोरात्राभ्यां तः" ॥ १२ ॥ इति । (५प्र०७०।४रम)। अवता 'के तुना' अध्यक्षरूपेणादित्य मण्डलेन मह, 'ज्योतिः' 'जुषतां' प्रकाशं मेवतां । ज्योतिषां' मध्ये, 'सुज्योतिः' शोभन- ज्योतीरूपमहरुद्दिश्य, खातमिदमस्तु । एवं रात्रिदेवता. * त्रयोदशमन्लेषु इति तै• पुस्तकपाठः ।

·89 वैत्तिरीय मारयके (विश्वान्देवानयाडिह। (स्वाहा कृतस्य धर्मस्य । मन्त्रोऽपि व्याख्येयः, तत्तेन मन्त्रदयेन खर्गलोकात् * 'परस्तात्' उपरिभागे, अहर्देवतया सहितं 'आदित्यं धारयति। 'श्रव- स्तात्' अधोभागे, रात्रिदेवतया महितं 'श्रादित्यं धारयति । यस्मादेव तस्मात्' स्वर्गे,'असावादित्यः' देवतादयेन 'तः' वर्तते॥ मनुष्यनामानि, पशवः, मीदवित्याह, इन्द्रायेत्याह, अर्द्धयति, नन्ति, ग्रहाति, अहिमाय, पञ्चाह, आदित्यवते खाहेत्याह, पिटमान्, एति, चत्वारि च ॥ इति पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।। ७ ।। कल्पः । अपरेणाहवनीयं दक्षिणाभिक्रामन् विश्वा पाशा दक्षिणमदिति ब्राह्मण मीचत इति। (२ मन्त्रः)। दक्षिण- देशे सीदतीति 'दक्षिण सद्' ब्रह्मा, सोऽयं 'विश्वा आशाः' सर्व- दिग्वतिनो देवान प्रोणाविति शेषः । उतार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति। “विश्वा अाशा दक्षिणम. दित्याह । विश्वानेव देवान प्रोणाति । अथो दुरिया एवैनं पाति" इति । (५प्र०प्र०म०)। अनेन मन्त्रेण देव- पोतिर्भवति । यागे सम्भावितदोषाच यजमानं पालयति॥ कल्यः । विश्वान् देवानयाडिहेति होतारमिति। ईक्षत इत्यनुवर्तते । (३ मन्त्रः) । 'दह' कर्मणि, होता 'विश्वान देवान्' 'श्रयाट्' दृष्टवान् । खर्गलोके परस्तात् इति तैः पुस्तकपाठः।

·४ प्रपा अनुवाकः। मधेाः पिवतमश्विना। स्वाहामये यज्ञियाय। शं यर्जु- भिः(५) । (५)अश्विना धर्म पात५ हार्दिवानं ॥२॥ ठस्तु। . अयाटशब्देन सर्वदेवानां भागममृद्धिं दर्शयति। “वि. श्वान् देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान् भागधेयेन समर्द्धयति" इति। (५प्र०।८।२ म०) । कल्पः। खाहाकृतस्य धर्मस्येति धर्म मभिमव्येति । पा- (४)"स्वाहाकृतम्य धर्माम्य शं यजुर्भिः"(४) इति । 'अश्विना' हे अश्विनी, 'स्वाहाकृतस्य' खाहाकारण ममर्पितस्य, 'मधोः' मधुरस्य, 'घर्मस्य' प्रवर्यद्र व्यस्य, रसं 'पिवतं', 'यजु- भिः' यजुर्देवताभिः, महिताय 'यज्ञियाय' यज्ञयोग्याय, 'अग्नये' '' सुखं यथा भवति तथा स्वाइतमस्तु ।। मन्त्रस्य पूर्वभागेनाश्विनोभीगममृद्धिं दर्शयति । “स्वाहा कृतस्य घर्मस्य मधाः पिवतमश्विने त्याह। अश्विनावेव भाग- धेयेन भमर्द्धयति" इति । (५ प्र०।८।३म०) ॥ उत्तरभागे स्वाहेत्युच्चारणेन प्रवर्येऽभिधारणं हविष्वञ्च सम्पद्यत इति दर्शयति। "खाहानये यज्ञियाय शं यजुर्भि- रित्याह। अभ्येवेनं धारयति । अथो हविरेवाकः" ॥१॥ इति। (५ प्र०८००म०) ॥ कल्पः। अश्विना घमें पातमिति वषट्कृते जहातीति । . दुध इति D चिड़ितपु० पाठः 30 ·तैत्तिरीयेारण्यके अहर्दिवाभिरूतिभिः । अनु' वां द्यावापृथिवी मसातां । स्वाहेन्द्राय)। (६'स्वाहेन्द्रावट (६) (धर्मम- पाठस्तु । (५)"अश्विना घमें पात५ हार्दिवानं वाहे- न्द्राय"(५) दति। हे अश्विनौ, 'धम्म' प्रवण इविः, 'पात पिवतं । कीदृशं 'हार्दिवानं' हृदयप्रियातिशयो हार्दी मोऽस्वास्तीति हार्दिवा तादृशं, 'अहः' अहि अस्मिन् दिने, 'दिवाभिः' द्योतमानाभि:, 'ऊतिभिः' अस्मदिषयलक्षण- क्रियाभिः निमित्तभूताभिः, 'पात' इति पूर्व्यत्रान्वयः । हे अश्विनी, 'वां' युवां, द्यावापृथिव्या देवते, 'अनु' 'म मातां' अनुमती कुरुतां। 'इन्द्राय' इदं स्वाहुतमस्तु ॥ कल्पः । स्वाहेन्द्राय* वडित्य नुवषटकर्ता इति । (६ मन्त्रः)। जुहोतीत्यनुवर्तते । 'इन्द्रः' इत्ययं शब्दः परमैश्वर्ययोगात खिएकदग्निमाचरे । 'स्वाहा' शब्द आहुतियोग्यतामाह । ता.. दृशाय वषट् इदं हविः समर्पितं ॥ अश्विना धम्मं पातमित्युक्त्या तयोभीगसमृद्धिं दर्शयति । "अश्विना घमें पात५ हार्दिवानमहर्दिवाभिरूतिभिरित्याह । अश्विनांवेव भागधेयेन समर्द्धयति" इति । (५ प्र०।८।५- म.)॥ खाहेन्द्रावट H पु. पाठः। वषटकारः ते० पु. पाठः ।

·8 प्रपाठक बनुवाकः ।
४८१
पातमश्विना हार्दिवानं। अहर्दिवाभिरूतिभिः। अनु
वां द्यावापृथिवी अम सातां । तं प्राव्यं यथावट। नमा
अनुमणमातामिति पदेन द्यावापृथिव्याग्नुज्ञा प्रार्थ्यत इति
दर्शयति। “अनुवां द्यावापृथिवी मणमातामित्याहानुमत्यै"
इति। (५ प्र.८०६ म०) ।।
चतुर्थन्तस्येन्द्रशब्दस्य प्रथमत: प्रयोगे कारणं दर्शयति ।
"वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्याह । इन्द्राय हि पुरोहयते” इति ।
(५ प्र०८०७म०) । यस्मात् प्रधानदेवतारूपाय 'इन्द्राय'
प्रथमत आहुतिः पश्चात् खि एकद्दे वताया आहुतिर्युका ।
तस्मादिन्द्रायेति मुख्यदेवताविवक्षया प्रथमप्रयोगः ॥
अत्रानुष्ठानक्रमं विधत्ते । • “श्राश्राव्याह धर्मस्य यजेति।
वषट्कृते जुहोति । रक्षमामपहत्यै। अनुयजति खगाकृत्यै"
इति। (५ प्र.अ.म.)। प्रथममाश्रावणं कृत्वा, ततः
'धर्मस्त्र' ॐ ‘यज' इति ब्रूयात् । हे होतः, 'धर्मस्य' प्रवर्दी-
स्थानुष्ठानार्थ, 'यज' याज्यां पठ। एवं प्रैषमुक्का ततो होत्रा
याज्यापाठेन 'वषट्कृते' मति अश्विना धर्ममित्यनेन मन्त्रेण
एतच 'रक्षमां' अपघाताय भवति। ततोऽनु
वषटकारे होत्रा प्रयुके मति खाहेन्द्रावडिति मन्त्रेण यजेत् ।
तच्च 'स्व गाकृत्यै' . स्वाधीन करणायोपयुज्यते ॥
खाधानत्व इति पु० पाठः ।।
।
जुहुयात्।
*
302

·तैत्तिरीये मारण्यके ४८ दिवे। नमः पृथिव्यै। दिवि धा इमं यज्ञं। यज्ञमिम दिवि धाः। दिवं गच्छ। अन्तरिक्षं गच्छ । पृथिवों गंछ । पञ्च प्रदिशै गच्छ । देवान् धर्मपान् गच्छ । पितॄन धर्मपान गच्छ(०) ॥३॥ । कल्पः । धर्म मपातमश्विमेत्यनुवाकशेषेणेपस्थायेति। पा- ठस्तु । (७)"धर्ममपातमश्विना हार्दिवानं • पिढन् धर्मपान् गच्छ"(७) इति । हे अश्विनौ, अस्मिन् अहनि द्योतमान- रक्षण क्रियानिमित्तं हृदयप्रियातिशययुक्त प्रवर्यद्रव्यं 'अपात' युवां पीतवन्तौ। द्यावापृथिव्या च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यो 'प्राव्यं* प्रकृयरक्षाहे तुं, 'तं प्राव्यं 'यथावट' खिटकद्देवतायै यथावद्दत्तवानस्मि । द्यावापृथिव्याः प्रसादादस्य कर्मणा निष्यत्तेः ताभ्यां नमः' अस्तु । हे अश्वीन्द्ररूप प्रवर्यदेव, अम्म- दीयं 'इम' 'यज' 'दिवि धाः' द्युला के स्थापय, द्विरुकि- रादरार्था । हे प्रवर्य थुप्रतिकं लोकत्रयं प्राप्नुहि तथा जईदिकमहिताः प्राच्यादिपञ्चदिगदेवताः प्रामुहि। प्रवर्यस्य पातारा ये देवाः ये च पितरस्तानुभयान प्राप्नुहि ॥ होममन्त्रेण महोपस्थानमन्त्रस्य समानार्थतां दर्शयति । "घर्भमपातमश्विनेत्याह ॥ २ ॥ पूर्व मेवोदितं। उत्तरेणाभि- ग्णाति" इति। (५ प्र.८०म०) । । .. * प्राप्यं इति D चिकित पाठः । + प्रवयं इति D चिकितपु०पाठः ।

·8 प्रपाठके पनुवाक।
१८३
आदित्यवते स्वाहा, हार्दिवानं, पृथिव्यै, अष्टौ च ॥
अनु०१॥
श्रमणमातामित्यस्थातीतार्थवाचिशब्दस्य सिद्धानुज्ञापरत्वं
दर्शयति । “अनु वां द्यावापृथिवी अममातामित्याहानु-
मत्ये" इति। (५प्र०८०।१०म०) ॥
अनन्तरमन्त्र भागस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति। "तं प्रायं
यथावलमो दिवे नमः पृथिव्या इत्याह । यथा यजुरेवै-
तत्" इति। (५ प्र०८१०११म०) ॥
हविषः स्वर्गप्राप्तिपरत्वमनन्तरभागस्य दर्शयति । "दिवि
धा इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिवि धा इत्याह । सुवर्गमेवेनं लोकं
गमयति" इति। (५ प्र०।८।१२म०) ॥
दिवं गच्छति प्रार्थनाया हविषा लोकत्रय प्रतिष्ठापनार्थतां
दर्शयति। "दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छत्याह ।
एम्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति" इति । (५ प्र०।१०।१३म.)।
प्रथोत्तरवाक्यानां सर्वदिक्षु देवेषु पिटषु च हविषः प्रति-
ठापनार्थतां दर्शयति। “पञ्च प्रदिशो गच्छेत्याह ॥३॥ दिच्चेवेनं
प्रतिष्ठापयति। देवान घर्मपान् गच्छ पिढन् धर्मपान् गच्छे-
त्याह । उभयेम्वेवेनं प्रतिष्ठापयति" इति। (५प्रा०।१४म.)॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

·४४ तैत्तिरीये चारण्यके अथ दशमोऽनुवाकः । (१)इषे पीपिहि । जले पीपिहि। ब्रह्मणे पीपिहि। क्षचार्य पीपिहि। अझ्यः पौपिहि। ओषधीभ्यः पीपिहि। वनस्पतिभ्यः पीपिहि। द्यावापृथिवीभ्यां पीपिहि । सभूताय पीपिहि । ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि ॥ १ ॥ यजमानाय पीपिहि। मह्यं ज्यधाय पीपिहि(१) । अथ दशमाऽनुवाकः । . पाहवनीये प्रवर्यद्रव्येण होमो नवमेऽभिहितः। दशमे तद्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहोमोऽभिधीयते। तत्रादौ किञ्चिदनु- मन्त्रणमुच्यते । कल्पः। उप-हवनीये घार्य माणं प्रतिप्रस्था- ता तदभा पूरयतीषे पीपि[जे पोपिहोति विक्षरन्त मनु- मन्त्र यत इति । पावस्तु । (१)"दूषे पोपिहि मह्यं ज्येच्याय पीपिहि"(२) इति । श्राहवनीयस्थोपरि महावीरं घारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दनः प्रक्षेपे. मति प्रवर्यो विक्षरति विशेषेण पात्रस्या. यदोगच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवग्य सम्बोध्येदमुच्यते । हे प्रवर्य, 'दूषे' अन्नाथ, पीपिहि' त्वं प्र- वृद्धो भव । तथा 'उर्जे' रसायं ब्राह्मणाद्यर्थञ्च, प्रबद्धो भव । सुभृतं, शोभनं प्राणिजातं, 'मह्यं ज्यैष्ठ्याय' अवार्मम प्रश- स्तत्वाय, प्रवर्यस्याभिया सर्वमिदमभिवर्द्धत इत्यर्थः ॥

·8 प्रपाठके १० अनुवाकः । ४५ एतस्याभिवृद्धेमन्त्रोकायाः वृष्टिहे तु त्वं दर्शयति । “यत् पिन्वते। वर्षकः पर्जन्यो भवति। तस्मात् पिवमानः पुण्यः" दति । (५ प्र ०।८१०।१५ म०)। 'पिन्वते' वर्द्धते, पात्रस्योपरि उहच्छतीत्यर्थः॥ हविष उद्गमनं दिगविशेषेण प्रशंमति । “यत् प्राङ् पिन्वते । तद्देवानां । यद्दक्षिणा। तत्पितॄणां ॥ ४॥ यत् प्रत्यक्। तन्मनु- व्याणां । यददम् । तद्रुद्राणां" इति । (५ प्र०८१०।१६म०) ||. इत्थमभिवृद्धिं प्रशस्य आगुदगदिशा: मन्धी क्षरणं* वि- धत्ते । “प्राञ्चमुदचं पिन्वयति । देवत्राकः' इति । (५ प्र०। ८१०१७म०) । प्रागुदमध्यवर्त्तिनमेतं प्रवग्ये इष्टं 'पिन्वयति' अभिवृद्धं कुर्यात् । महावीरमध्ये तस्मिन् प्रदेशे दधिप्रक्षेपे- णाभिवर्द्धयेत्। तेन देवत्रा, देवेटकः एतं प्रवयं करोति ।। पक्षान्तरं विधत्ते। "प्रथा खलु। सनी अनु दिशः पिन्व- यति । मबी दिश: समधन्ते' इति । (५ प्र०।८अ ०१८म०) । पात्रमध्ये ‘मा दिशः' 'अनु' लक्ष्य, दधिप्रक्षेपेण तद्धविरुद- मयेत् । तेन मा अपि दिश: सम्यग वर्द्धन्ते ॥ पात्रादुगतस्य इविषः परिधिभ्यो बहिर्देशे पतनं वार- यितुं विधत्ते । “अन्तः परिधि पिन्वयति ॥५॥ तेजमोऽस्कन्दा- य" इति । (५ प्र०अ०१८ म०) । परिधीनां 'अन्तः' एव यथा पतति तथा अभिवर्द्धयेत्। तथा मत्य विनाशितं तेजो भवति॥ । * विक्षरणं इति D चिह्नितपु. पाठः ·१८६ वैत्तिरीये चारणके (त्विष्य त्वा । धुम्बार्य त्वा। इन्द्रियार्य त्वा भूत्यै त्वार)। मन्त्रेषु चतुर्थी विभने स्तात्पर्य दर्शयति । “इषे पोपियुनें पीपिहोत्याह । दूषमेवोन यजमाने दधाति" इति । (५ प्र.। ८०२०म०)। उत्तरमन्नेष्वप्येतदनुसन्धेयं ॥ सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने मति पुनर्यजमानायेत्युक्रेस्ता- त्पर्यमाह। "यजमानाय पीपिहीत्याह। यजमानायैवैतामा- शिषमाशास्ते” इति । (५ प्र.८०९९म०)। यजमानस्य फसामारानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः ॥ अध्वगः खार्थं मह्यमित्युकिरिति दर्भ यति। "मह्यं ज्यै- छ्याय पीपिहीत्याह। आत्मन एवैनामाशिषमाशास्ते" इति । (५५.८०।२२म०) ॥ कल्पः । अथैनं दिशोऽनुप्रजावयति विव्यै वा थुनाय वा इन्द्रियाय वा भूत्यै वेति । (२ मन्त्रः)। हे प्रवर्य, 'विष्य' दीप्तिसिद्धये, वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि। 'धुबाय' धनसिद्धये, वो दक्षिणस्यां दिशि हुतं करोमि । 'इन्द्रियाय' वीर्यद्धये त्वां प्रतीच्यां दिशि हुतं करोमि । 'भूत्यै ऐश्वर्य- मियर्थ, उदीच्यां दिशि हुतं करोमि ॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “विश्थै वा द्युम्नाय त्वेन्दि- याय वा भूत्यै त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत्" इति । (५प्र.। ८.९३म.)॥

·प्रपाठके १० पमुवाका १८७ (२'धम्मासि सुधमी मेऽन्यस्मे । ब्रह्माणि धारय । क्ष- चाणि धारय । विशं धारय । नेत्त्वा वातः स्कन्द- यात्(२) ॥ २॥ कल्पः। प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयान्नर्वेधुपयमनं नि- धाय पूर्वस्मिन् खरे राजतं रुक निधाय तस्मिन् महावीर प्रतिष्ठापति धर्मासि सुधमा मेऽन्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति क्षत्राणि धारयेति राजन्यम्य विशं धारयेति वैग्यस्यति । (३ मन्त्रः)। (नेत्त्वा वातः स्कन्द यादिति मन्त्रशेषः)। हे महा- वीर, 'धर्मामि' त्वं धारण क्रियुक्तोऽमि, 'मे' मम, 'सुधी' मुटु धारको भवेति शेषः । 'अमे' अस्मासु, 'ब्रह्माणि' ब्रा- झणजात्युचितानि कर्माणि, 'धारय' नितरां सम्पादय, 'क्षत्राणि' क्षत्रियजात्युचितानि कर्माणि 'धारय', 'विशं' प्रजां, 'धारय' 'वातः' वायुः, त्वां, 'नेत्' 'स्कन्दयात्' नैव शोषयतु ॥ मन्त्र पाठेन ब्राह्मण जात्युचिते* कर्माणि यजमानस्य ग्यापन दर्शयति। "धर्मामि सुधा मेऽन्यस्म ब्रह्माणि धारयेत्याह । ॥६॥ ब्रह्मन्नेवैनं प्रतिष्ठापयति" इति। (५ प्र ०८०२४म.) ॥ मन्त्रशेषस्य निगद व्याख्यातत्वमभिप्रेत्य तत्स्वरूपमाचमुपद- यति । "नेत्त्वा वातः स्कन्दया दिति” (प्र.८०२५म . )। ब्राह्मणादिविषयेषु मन्त्र येवनुषङ्ग द्योतनाय पृथगपदर्श नं ॥ ब्राझणजात्युचितेन कर्मणा इति ते • पुस्तकपाठः । * ·तैत्तिरीये पारण्यके (७)अमुष्य त्वा प्राणे सादयामि । अमुना सह नि- रर्थ गच्छ। योऽस्मान्वेष्टि। यच्च वयं विष्मः(४) । {" पूष्णे शरसे स्वाहा। ग्राभ्यः स्वाहा। प्रतिरेभ्यः कल्पः । यद्यभिचरेदमुथ्य त्वा प्राणे मादयामीति सादये- दिति। पाठस्तु । (४)"अमुष्य त्वा प्राणे सादयामि • यञ्च वयं विभः'(!) इति। हे महावीर, देया देव्यश्चेत्युभयविधस्य, 'अमुव्य' शत्रो: 'प्राणे' त्वां, ‘सादयामि' । 'प्रमुना' शत्रुणा, 'मह' त्वं 'निरर्थं गच्छ' प्रयोजनाभावं प्राप्नुहि, तदीयं प्रयो- जनं मा कुर्वित्यर्थः ॥ अनेन मन्त्रणाभिचारप्रयोगं विधत्ते । “यद्यभिचरेत् । अमुष्य त्वा प्राणे मादयाम्यमुना सह निरर्थं गच्छति ब्रूयाद्य दिव्यात्। यमेव देष्टि । तेनैन! मह निरर्थं गमयति" इति । (५ प्र ०।८।२६म०)। 'य' शत्रु, यजमान: 'दिव्यात्' शत्रुश्च 'यमेव' यजमानं, 'देटि' ‘एन५' देव्यं देशारं चेत्युभयविधं शत्रु म यजमानस्तेन महावीरेण 'मह' 'निरर्थ' पुरुषार्थाभा प्रापयति ॥ कल्पः । अथैतान् शकलानु पयमने जुहोति। पूष्णे शरमे खारेत्येतेः प्रतिमन्त्रमिति। पाठस्तु । (५)"पूष्णे शरमे खाहा पिढभ्या धर्मापेभ्यः स्वाहा"(५) इति । अनिष्टस्य हिंसक: शरा: तादृशाय 'शरसे' 'पूष्णे' पोषकाय देवाय, स्वातमिद- ·४६ प्रयाठके १० धनुवाकः। ४ स्वाहा। द्यावापृथिवीभ्या५ स्वाहा। पितृभ्यो धर्म- मस्तु । 'ग्रावभ्यः' पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यः वाग्देवताभ्यः, 'प्रतिरेभ्यः' अभिवृद्धिहेतुभ्यः प्राण देवेभ्यः ॥ प्रथममन्त्रे पूषन शब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति । "पृषणे शरसे स्वाहेत्याह। या एव देवता हुतभागाः । तीभ्य एवैनं जुहोति" इति । (५ प्र०।८१०।२७ म०)। द्विविधा हि 'देवताः' हतभागा बहुतभागाति । तया चान्यत्रानातं। इतादो वा अन्ये देवा बहुतादोऽन्य इति । तासु 'हुतभागाः' मा *अप्यत्रोपलक्षिताः 'ताभ्यः' माभ्यः, 'एन' उत शकलं 'जुहोति ॥ ग्रावशब्देन तज्जन्यध्वनिविवक्षां दर्शयति। "गावभ्यः स्वाहे- त्याह। या एवान्तरिक्षे वाचः ॥ ७॥ ताभ्य एवैनं जुहोति" इति। (५प्र०।८०२८म०) ।। प्रतिरशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । “प्रतिरेभ्य: स्वाई- त्याह। प्राणा वै देवाः प्रतिराः । तेभ्य एवैनं जुहोति" इति । (५ प्र०८।२८ म.) ॥ द्यावापृथिवोशब्देन मुख्यार्थविवक्षां दर्शयति । “द्यावापृथि- वोभ्यास्वाहेत्याह । द्यावापृथिवीभ्यामवैनं जुहोति" इति । (५ प्र०८१०।३०म०) ॥ • अन्य इति ) (च. सप्तकपाठः । 3P2 ·तेत्तिरीये चारण्यके पेभ्यः स्वाहा । रुद्राय रुद्रहाचे स्वाहा ॥३॥ धर्मापेभ्य इति विशेष्येण * मोमयागं कृत्वा पिट लोकगतानां पितृणां विवक्षां दर्शयति । "पितृभ्यो धर्मापेभ्यः स्वाहेत्याइ । ये वै यज्वानः । ते पितरो धर्मपाः । तेभ्य एवैनं जुहोति" इति ॥८॥ (५ प्र०८०३१ म.)। यज्वनां स्खकोययागकाले प्रवर्यपान मस्तीति ते धर्मपाः ॥ कम्पः । षष्ठं शकलं मर्केषु नेपेचक्कानन्वीक्षमाण उदञ्चं निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेति । (६ मन्त्रः)। रुद्रा: सहस्रमङ्या का होतार श्राहातारो यस्य मुख्यरुद्रस्य तस्मै 'रुद्रहो।' मुख्य-‘रुद्राय' स्वाहुतमिदं शकलमस्तु । अनेन मुख्यरुद्रस्य भागसमृद्धिं दर्शयति । "रुद्राय स्ट्र- होत्र खात्याह। रुद्रमेव भागधेयेन समईयति" इति । (५ प्र०८०३२म.) ॥ अस्य शकल म्याज्य पयः पिष्ट लेपेषु मदं वचनं विधत्ते। "भवतः समनकि। मर्वत एव रुद्रं निरवदयते” इति । (५ प्र०।८१०।३३म०)। साञ्जनेन क्रूग्देवम् रुद्रस्य ‘मनः' अपसारणं कृतं भवति ॥ शकलपरत्यागम्य दिगविशेषं विधत्ते। "उदञ्चं निरस्थति। एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" इति । (५ प्र०८।३४म ० ) । ऐशान्या: समीपे वर्तत इति उदीच्यपि 'रुद्रस्य दिग' भवति ॥ *1वधियोन इति तैः पन्तक पाठः ।

·8 प्रपाठक १० धनुवाकः । १८१ (अहज्योतिः केतुना जुषता । सुज्योतियाति- पा५ स्वाहा । रात्रिज्यातिः केतुना जुषता। सुज्योति- ज्यातिषा५ स्वाहा । (८)अपोपरी माहो राचियै मा पाहि। एषा ते अने समित् । तया समिध्यस्व । श्रा- " हस्तेन जलस्पर्शनं विधत्ते । “अप उपस्पृशति मेध्यत्वाय" इति। (५ प्र०।८०३५ म०) । रुद्रार्थशकल स्पर्थेन यज्ञयो- ग्यत्वं विनष्टं पुनर्जलम्पर्शेन तद्योग्यता सम्पद्यते ।। शकलयरित्यागकाले तद्दर्शनं निषेधति । “नान्वोक्षेत । यद न्वीक्षेत ॥ ८॥ चक्षुरस्य प्रमायुकवू स्यात् । तम्मानान्वीक्ष्यः' इति । (५ प्र ०।८।३६ म०)। 'प्रमायुक५' विनश्वरं ॥ कल्पः । प्रतिप्रस्थाता दक्षिणं रोहिणं प्रतितिष्ठन्तं जुहो- त्य हाति: केतु ना जुषता५ सुज्योतिा निषा५ स्वाहेति । रात्रिज्योति: केतुना जुषता५ सुज्या तिातिषा५ स्वाहेति (७ मन्त्रः)। तावेतो मन्त्री पूर्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणदाह- रण प्रसङ्गेन व्याख्याती ॥ कल्पः । अपीपरो माहो रात्रिय मा पाह्येषा ते अग्ने ममित् तथा ममियखायुर्मे दा वर्च मा माजोरिति मायं. ममिध*मादधत्यपीपरो मा रात्रिया अहो मा पाहीति प्रा- सरिति । तन्मन्त्र शेषस्तु । एषा ते अग्ने ममित्। तया ममि- समिधमभिजुहाति इति D चिड़ित पुस्तक पाठः ।

·8६२ तंत्तिरीये चारण्यके युर्मे दाः। वचसा मानीः। अपीपरो मा रात्रिया अहो मा पाहि ॥ ४॥ एषा ते अग्ने समित्। तया समिध्यस्व । श्रायुमें दाः। वर्चसा माजी:(८) । (अग्निज्योतिज्योतिरग्निः ध्यख। प्रायुर्मे दाः । वर्षमा मानीरिति । (८ मन्त्रः) । हे अग्ने मां, यजमानं 'पीपरः' पारं नीतवानमि । तस्मात् ' रात्र:, च मकाशान्मां 'पाहि'। हे 'अग्ने 'ते' तव, 'एषा' समिदाधीयते 'तया' समिधा त्वं 'ममिध्य स्ख' मन्दोतो भव, 'मे' मह्यं, 'पायुर्दा: देहि, 'वर्चसा' तेजमा, मां, यजमानं, 'प्राञ्जीः' अक्तं कुरु संयोजयेत्यर्थः। अपीपरो मा रात्रिया इति मन्त्रोऽपि तहत् व्याख्येयः। अहःशब्दस्य रात्रिशब्द स्य च पाठपानापर्य मात्र विशेषः ॥ मन्त्र दयेऽपि यजमानस्यायुर्वः प्राप्तिं दर्शयति । “मो- परो माको रात्रिय मा पाह्येषा ते अग्ने ममित्तया ममि- ध्यस्खा युर्मे दा वर्षमा माञ्जीरित्याह। श्रायुरेवास्मिन् वर्षे दधाति । अपोपरो मा रात्रिया अहो मा पाह्येषा ते अग्ने ममित्तया मामध्यस्खायुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरित्याह। पायु- रेवास्मिन् वर्षी दधाति" इति। (५ प्र०।८।३७म० ॥ कम्पः । श्रमिातिातिरमिः स्वाति मायमग्निहोत्रं जुहोतीति सूर्ण ज्यातिातिः सूर्यः स्वाहेति प्रातरिति ।

·४ प्रपाठके १० पनुवापाः । ४६२ खाहा। स्वय्या ज्योतियातिः सूर्यः स्वाहा । (१-भूः खाहा() (११)हुत हविः । मधु हविः। इन्द्रतमेऽमौ ॥ (९ मन्त्रः) । योऽयं 'अग्निः' म ज्योतिःस्वरूपः यश्च ज्योति:- खरूप: सोऽप्यग्निः अग्नेयातिषश्चात्यन्त मभेदं द्योतयितुं व्यति- हारेण द्विरुपन्यामः । तस्मात् अनये खाहुतमिदमस्तु । सूर्य- मन्त्रोऽप्येवं व्याख्येयः ॥ मन्त्रदयस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । "अमिया तिज्योतिरग्निः खाहा सूर्यो ज्योतिर्योतिःसूर्यः स्वाहेत्याह। यथा यजुरेवै- तत्" इति । (५ प्र०।८।३८म०) ॥ कन्यः । अथाप उपस्पग्य दूष्णों काण्टकों समिधमाधायै- तस्मादेव शेषादुपयमेनाग्निहोत्रं जुहोतीति भूः खाहेति । (१० मन्त्रः)। 'भूः' सत्ताखभावः, सदेव मौम्येदमग्र प्रामी- दित्यादिशास्त्र प्रतिपाद्यस्य परमात्मनः स्वरूपभूतो योऽग्निः तस्मै खातमिदमस्त ॥ अत्र मीमांसया भूः स्वाहेति मन्त्रं प्रथमप्रवर्यकालीनाग्नि होत्रविषयत्वेन व्यवस्थापयति । "ब्रह्मवादिनो वदन्ति । हो- तव्यमग्निहोत्राइन्न होतव्यामिति ॥१०॥ यद्यजुषा जुहुयात् । अयथा पूर्वमाइतीर्जुहुयात्। यन्न जुहुयात् । अमिः पराभ- वेत्। भूः स्वाहेत्येव शेतव्यं । यथा पूर्वमाहुतोर्जुहोति । नामिः * व्यवस्था दयति इति ते. पुस्तकपाठः ।

·8६४ तैत्तिरीये चारण्य के पिता नाऽसि मा मा हिपसीः। श्याम ते देवधर्म। मधुमता वाजवतः पितुमतः । अङ्गिरस्वतः स्वधावि- नः। अशीमहि त्वा मा मा बिसी (९) । (९२ स्वाहा पराभवति" इति। (५ प्र०।८०.३८ म.)। अत्र प्रथमप्रवर्य प्रातःकालीने तदीयद्रव्ये णाग्निहोत्रं जुहुयात् न वेति वि. चारः होमपक्षे प्रथमानातेनाग्निोतिरिति मन्त्रेण होतव्यं, स च मन्त्रो नित्याग्निहोत्रे सायङ्कालीनः अतो यथा पूर्व- मनुष्टानं न स्यात् । अहोमपक्षे त्वा हुत्यभावादग्निः क्षुधया पराभृता भवेत् । प्रता दोषदयपरिहाराय भूः वाहेति म- न्त्रेण प्रथमप्रवर्यकाले जुहुयात्। ततः सायमग्गिा तिरिति मन्त्रः परेधुः प्रातःसूर्यो ज्योतिरिति मन्त्रः एवं मति यथा पूर्व नित्याग्निहोत्रवदेवेमा पाहुतीर्जुहोति। अग्निश्चाहुति- सद्भावान्न पराभवति ॥ कल्पः । इत५ हविर्माधुहविरिति भवयित्वेति । पाठस्तु । (१९)"हुत५ हविः . अशीमहि त्वा मा मा हिyमी: "(१९) इति। इदं प्रवाख्यं 'हविः' उत्तरानो 'हुतं' तच्च 'हवि- मधु' खादुभृतं, कुत्र हुतमिति तदुच्यते। 'इन्द्रत मेऽनो' पति- शयेन परमैश्वर्ययुक्त जाठरे प्राणरूपेऽमा, हे प्रवर्य त्वं 'नः' अमाकं, 'पिता' पालकः 'सि' अता मां, 'मा हिमीः' हे 'धर्म' प्रवर्यदेव, ‘ममतः' माधुर्ययुक्तस्य, 'वाजवतः' भरीर- ·४ प्रपाठके १० घनुवाकः । ४६५ व्यापित्वेन गतियुक्तस्य, 'पितुमतः' अन्नसाधनत्वेनान्नयुक्तस्य, 'अङ्गिरखतः' अङ्गमौष्ठवहेतोः, 'स्वधाविनः' अमृतयुक्त स्य, 'ते' तव मारं, 'श्याम' भक्षयेम। श्रथवा 'खधाविनः' इत्युत्तर- त्रान्वेतव्यं । यस्मात् स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वां 'अशो- महि' तस्मान्मां 'मा हिथूमीः' ॥ मधुशब्देन स्वादु विवक्षितमिति दर्शयति । "हुत हविर्मधुहविरित्याह। खदयत्येवैनं” इति। (५ प्र०।८।। ४०म०)॥ अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति। "इन्द्रतमेऽनावित्याइ ॥१२॥ प्राणो वा इन्द्रतमोऽमिः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति" । (५ प्र.८०४१म.) ॥ मा हियूमोरिति प्रार्थनाया अक्षरणादिहिंसापरिहा- रार्थत्वं दर्शयति । "पिता नोऽमि मा मा हि५ सीरित्याहा- हिमायै" इति । (५प्र०।८।४२म०) । अश्यामेत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याशिरर्थविवक्षां दर्शयति। "- ग्याम ते देवधर्म मधुमतो वाजवतः पितु मत व्याह । श्रा- शिषमेवैतामाशास्ते' इति । (५ प्रा०४३म०) । मा हि५मीरित्यनेन देवताशरीरभक्षण प्रयुकहिंसानिवा- रणविवक्षां दर्शयति । "खधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिमीरित्याहाहि मायै" इति। (५ प्र ०।०।४४ म०)। उक्तमन्त्रमाध्यं भक्षणं विधत्ते । "तेजमा वा एते व्युध्यन्ते । ये प्रवर्येण चरन्ति । प्राअन्ति। तेज एवात्मन् दधते" इति॥१२॥ । 30 ·४९६ तैत्तिरीये धारण्यक (५ प्र.अ.४५ म)। प्रवर्य प्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्ति- ईविर्भक्षणेन समाहिता भवति ॥ नियमान् विधत्ते । “संवत्सरं न मा५समनीयात् । न रामामुपेयात्। न मृण्मयेन पिवेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिवेत् । तेज एव तत् स श्यति" इति । (५ प्र ०८००६ म०) मवानुष्ठायो ‘संवत्सर'-मात्र ‘मासं' 'न' भक्षयेत्। स्त्रियं 'न' 'उपेयात्' 'मृण्मयेन' करकादिना, जलं 'न' 'पिवेत्' । 'अस्य' यजमानस्य, 'उच्छिष्टं' 'रामः' रमणीयः पुत्रः, 'न' "पिवेत्' । 'तत्' तेन नियमेन, स्वकीयं 'तेज एव' सम्यक तीक्षणी करोति ॥ यथोक् संवत्सरमा सवर्जनादिव्रतं प्रशंमति। "देवा- सुराः संयत्ता प्रामन् । ते देवा विजयमुपयन्तः। विभ्राजि मौर्य ब्रह्म मन्यदधत । यत्किञ्च दिवाकीत्त्यं । तदेतेने व व्रते. नागोपायत् ॥ तस्मादेतत् व्रतं चायं । तेजसो गोपोथाय । नम्मादेतानि यजूषि विभ्राजः मौर्य्यस्येत्याहुः" इति । (५ प्र। १०।४७०)। देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धु मन्त्रद्धवाः 'श्रामन' तदानीं 'ते' 'देवाः' 'विजय' प्राप्नुमिच्छन्तः, सूर्यस्य पुत्रे विभ्राट्नामके देवे 'ब्रह्म' वेद जातं, सम्यगनिहितवन्तः । स च विभाड्देवो वेदे 'यत्किञ्चित् 'दिवाकीत्यं' अहन्येव पठनीयमनुवाकजातं अस्ति। 'तत्' सबै ‘एलेन' पूर्वाक नि- रूपणेन। 'एव' 'व्रतेन' युतो रक्षितवान्, 'तस्मात्' कारणात्, * किमपि इति D चिहितपु० पाठः । + नियमेन इति । चिकितपु० पाठः ।

·४ प्रपाठके १० घनुवाकः । 889 त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्यः । स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्यः(१२) ॥५॥ ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि, स्कन्दयात्, रुद्राय रुद्रहाचे स्वाहा, अहो मा पाहि, अग्नौ, सप्त ॥ अनु०१०॥ च दिवाकोच॑न प्रवाध्यायेनानुठानं कुर्खता पुरुषेण पूर्वोतं 'एतद्वतं' चरणीयं । यस्मात् विचाट्नामको देवो दिवाको- यानि नमो वाचे या चोदितेत्यादोनि यषि रक्षितवान् । 'तम्मादेतानि यजूषि' सूर्य पुत्रस्य विभाड्देवन्य, सम्बन्धीनी- त्यवमभिज्ञाः कथयन्ति । तदीयानुष्ठाने तेजो रक्षणार्थ व्रत चरणं ॥ कल्पः । अनेणाहवनीयं पर्याहृत्य मामलामा सम्पाद- यति स्वाहा वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः स्वाहा वा नक्षत्रेभ्य इति सायमिति । (१२ मन्त्रः)। हे धर्मा पात्रसमूह खां, 'सूर्यस्य' 'रश्मिभ्य:' 'स्वाहा' समर्पयामि, ततस्त्वां 'नक्ष- त्रेभ्यः' समर्पयामि ॥ एतन्मन्त्रदयमाध्यं धर्मपात्रमादनं विधत्ते। "स्वाहा वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः स५ सादयति । खाहा वा नक्ष- वेभ्य इति मायं । एता वा एतस्य देवताः। ताभिरेवैन समईयति" इति ॥१३॥ (५ प्र०।८य०।४८म०)। सूया नक्ष. त्राणि चेति ‘एताः' प्रवर्दी पात्रसमूहस्य, खामिभूताः, अतः 'ताभिरेव' देवताभिः, 'एन' पात्रसमूह, समृद्धं करोतीति ॥ * सन्द्यां इति D चिश्तियुः पाठः। 302 ·तैत्तिरीये धारण्यके अथैकादशोऽनवाकः। (१)धर्म या ते दिवि शुक् । या गायचे छन्दसि। या ब्राह्मणे। या हविड़ाने। तां त एतेनावयजे स्वाहा। अकः, अश्विनेत्याह, प्रदिशो गच्छेत्याह, पिण, अन्त:- परिधि पिन्वयति, धारयेत्याह, वाचः, धर्मपाः तेभ्य एवेनं जुहोति, अन्वीक्षेत, होतव्या मिति, अनावित्याह, दधते, अगोपायत, सप्त च ॥ इति पञ्चमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अथैकादशोऽनुवाकः । दशमे प्रवर्यशेषेणाग्निहोत्रहोम उक्तः, एकादशे प्रव-- दासनमुच्यते। कल्पः । प्रवर्दीमुद्दामयिष्यनजमग्नीधे ददात्यही हि ब्रह्मणे धेनुं हात्रे रुकामध्वर्यवे षट् अपरं खरं पूर्व- स्मिन् खरे न्यस्यो छिटखरं सङ्कय्योत्तरेणाहवनीयं सम्राडा- सन्दी प्रतिष्ठाप्य तस्यां सव्वं परिघम्मं समाधायोदिम्बर्थी सुवि * न्यस्योपोच्छिय इति ते. • पु० पाठः + समघधायौ इति तै• पु० पाठः ।

·8 प्रपाठके ११ घनुवाकः । ४६ (२)धर्म या तेऽन्तरिक्षे शुक्। या त्रैष्टुभ छन्दसि । या राजन्ये । यानीधे । तां त एतेनावयजे स्वाहा॥१॥ धर्म या ते पृथिव्या शुक् । या जागते छन्दसि । या वैश्ये । या सदसि । तां त एतेनाय स्वाहा। - चतुर्ट होतं ग्टहीत्वा धर्म या ते दिवि शुगित्येतैर्यथा लिङ्गं जुहोत्यपि वा प्रतिप्रस्थाता त्रीन् मन्नखान् शलाकान् मुटोना- दाय तेषामेकमाहवनीये प्रदीप्यास्य दन्ने धारयति तमध्व- युंरभिजुहोति धर्म या ते दिवि शगिति । पाठस्तु । (१) धर्म या ते दिवि शुक् • तां त एतेनावयजे स्वाहा'(२) इति । हे 'धर्म' प्रवर्गा, 'ते' तव सम्बन्धिनी, 'शक' सन्तापः, 'या' 'दिवि' धुलोके, 'गायत्रे' 'छन्दमि' 'या' 'ब्राह्मणे' पुरुषे, 'या' 'हविद्धाने' मण्डपे च विद्यते। 'तां' मी, 'ते' वदीयां, शुचं, 'एतेन' होमेन, अहं 'अवयजे' नाशयामि ॥ कल्पः । तस्मिन्नपरं प्रदीप्याहवनीये पूर्व प्रहृत्य नाभि- दघ्ने धारयति तमध्वर्युरभिजुहोति धर्म या तेऽन्तरिक्ष गिति । तस्मिन्नपरं प्रदोप्या हवनोये पूर्व प्रहत्य जानुदघ्ने धारयति तमध्वर्युर भिजुहोति धर्म या ते पृथिव्या५ शुगि- ति। पाठस्तु। (२)"धर्म या तेऽन्तरिक्ष शक् तां तएते- नावयजे खाहा"(२) इति। एतौ मन्त्री प्रथममन्त्रवयाख्येयौ ।। एतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते । “धर्म या ते दिवि शुगिति ·५०० तैत्तिरीये चारण्यके (२)अनुनाऽद्यानुमतिः। अन्विदनुमते त्वं ) । (दिव- तिस पाहुतीर्जुहोति। छन्दोभिरेवास्येभ्यो लोकेभ्यः एचम- वयजते” इति । (५ प्र ०८०म०)। 'अस्य' घर्मास्य, सम्ब- धिनी 'चं' छन्दोदेवताभिरेव सहायभूताभिः लोकत्रया- दपनयति ॥ प्रदीप्यमानस्य शलाकामुरीद्धारणे क्रमेण मुखनाभिजानु- प्रमाणानि हस्तेनाभिनीय विधत्ते । “इयत्यये जुहोति । अथे. यत्ययति। त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यः एच- मवयजते” इति। (५६०८१०म०)। 'ग्रे' प्रथम, 'इयति' श्रास्यद घ्ने देशे 'जुहोति'। 'अथ' अनन्तरं, 'इयति' नाभिदघ्ने देशे धारयित्वा 'जुहोति' । 'प्रथ' अनन्तरं, 'यति' जानु द ने देशे धारयित्वा 'जुहोति'। एते च 'त्रयः' देशा लोकत्रय. रूपाः, अतो 'लोकेभ्य:' 'शाचं निराकरोति ॥ आहवनीय एवैनमनु प्रहरति अनुनोऽद्यानुम- तिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्यन्विदनुमत इति। (३ मन्तः)। अनुनोऽद्यानुमतिरित्येकस्या ऋचः प्रतीकं, अन्विदनमते त्वमित्यपरस्या ऋचः प्रतीकं, एते सुचाविदं चामास्ये हविरित्यनुवाके व्याख्यास्यते ॥ अनयोर्दैवतानुरूपता दर्शयति । "अनुनाइचामुमतिरि- त्याहानुमत्यै" इति। (५ प्र०।८०।३म०) ॥ ज्ञानार्थतां इति ते. पु० पाठः। कन्त्यः ।

·8 प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५०१ स्त्वा परस्यायाः। अन्तरिक्षस्य तनुवः पाहि। पृथि: व्यात्वा धर्मणा ॥२॥ वयमनुक्राम माम सुविताय नव्य॑से ४) । (४)ब्रह्मणत्वा कल्पः। दिवस्खा परस्याया* इति प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति । पाठस्तु । (४)"दिवस्वा परस्यायाः . वय मनुक्रामाम सुविताय नव्यमे"(४) इति। सबै मिलित्वा प्रवादासनदेशं प्रति यदा गच्छन्ति तदा मार्ग वेधा विभज्य प्रथमे भागे मन्त्रेणाने न प्रव्रजन्ति । हे प्रवर्दी, 'दिवः' धुलोकस्य, ‘परस्थायाः' अति- शयेन पालननिमित्तं त्वां, 'वयमनुक्रामाम', त्वं च 'अन्तरिक्षस्य' सम्बन्धिनीः, 'तनुवः' प्राणिशरीराणि, ‘पाहि' रक्ष। तथा 'पृथिव्या धर्माणा' धारण निमित्तं त्वां, 'वयमनकामाम' एत- दनुक्रमग्रहणं, 'नव्यसे' नूतनाय, 'सुविताय' शोभनगमनाय, सम्पद्यतां ॥ अस्य मन्त्रस्य लोकत्रयधारणे तात्पर्य दर्शयति। "दिवस्त्वा परस्थाया इत्याह । दिव एवेमा होकान्दाधार" इति । (५ प्र ०८१०।४म०)। 'दिवः' द्युलोकदेवतायाः, रक्षणेन लोकत्रयं धतं भवतीत्यर्थः ॥ कल्पः । ब्रह्मणस्वा परस्थाया इति दितीय इति। अनेन इति तै० पु० पाठः। + यथा इति तै • पु० पाठः। * तथा इति तै० पु. पाठः। परख्या इति ते.

·५०२ तैत्तिरीये चारण्य के परस्यायाः । क्षत्रस्य तनुवः पाहि। विशस्त्वा धर्मणा। वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे ५) । (प्राणस्य त्वा परस्यायै। चक्षुषस्तनुवः पाहि। श्रोत्रस्य त्वा धर्म- णा। वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे । वल्गु- रसि शंयुधायाः ॥३॥ मन्त्रेण द्वितीयमार्गभागे प्रव्रजेयुरित्यर्थः । पाठस्तु । (५)"ब- झणस्वा परम्यायाः वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यमे (५) इति। पूर्ववयाख्येयं ॥ लोकविषयमन्त्रानन्तरं ब्राह्मणादिजातिविषयमन्त्रेण लो- केषु प्रजानां धारणं सियतीति दर्शवति । "ब्रह्मणस्त्वा पर- स्थाया इत्याह ॥ १ ॥ एब्वेव लोकेषु प्रजा दाधार" इति । (५ प्र०६०५म.)॥ कल्पः । प्राणस्य वा परस्याया इति हतीय इति। अनेन मन्त्रेण मार्गस्य तृतीयभागे प्रव्रजेयुः। पाठस्तु। (६)"प्राणस्य वा परस्यायै वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यमे"(६) इति । 'चक्षुष स्तनुवः' इत्यनेन चक्षुमन्ति शरीराणीत्यर्थी विवक्षितः । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं॥ ब्रह्मक्षत्रादिप्रजाविषयानन्तरं* प्राण चक्षुरादिविषयमन्त्रण * विषयमन्त्रानन्तरं इति तै० पु. पाठः ।

·8 प्रपाठके १९ अमुवाकः। - प्रजासु प्राणधारणमिद्धिं दर्शयति। "प्राणस्य त्वा परस्थाया इत्याह। प्रजाखेव प्राणान्दाधार।" इति। (५.प्र.६० ६म.). प्रवर्यस्य पूर्वदि युद्धासनं विधत्ते । “शिरो वा एतद्यजस्य । यत् प्रवर्यः । अमी खलु वा श्रादित्यः प्रवग्यः । तं यद्दक्षिणा प्रत्यञ्चमुदञ्चमुद्दासयेत्। जिह्यं यज्ञस्य शिरो हरेत् । प्राश्व- मुद्दासयति । पुरस्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ ९ ॥ प्राञ्च मुद्दामयति। तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदेति।" इति । (५ प्र०अ०।७म.)। प्रवर्यस्य यज्ञशिरोरूपस्य दक्षिणा- दिषु तिसृषु दिशुदामने मति 'शिरः', 'जिह्यं' कुटिलं यथा भवति तथा, हृतं स्यात्। अतः 'पुरस्तादेव' आर्जवेन यशशिरः- प्रतिधानाय प्रवग्यं प्राङ्मुख मेव, 'उद्दासयेत्'। किञ्च प्रवर्दी- स्थादित्यरूपत्वात् श्रादित्यस्य च पुरस्तात् एवोदयात् प्रागु- दामनं युक्त ॥ शफादीनां तत्रानयनं विधत्ते । “शफोपयमान्धवित्राणि ष्टी इत्य ववहरन्ति । मात्मानमेवेन५ मतनुं करोति।" इति । (५ प्र०६०८म०)। तप्तस्य महावीरस्य हस्तेन स्पष्टुमशक्य- त्वात् तद्धारणार्थो काष्ठविशेषौ सफो। उपयमः पात्रविशेषः यो अङ्गारनिईणाद्या माधनविशेषा। मप्युपदर्शनार्थः 'इति' शब्दः । एतामि साण्यपि महावीरमनु- प्रवाहामनदेशे हरेयुः। तेन ‘एन५' प्रव, श्रात्मसहित शरीरसहितं 'करोति' ॥ साधनान्तराणा- 33 ·तैत्तिरीये बारण्यके एतवेदनं प्रशंसति । “मात्मामुभिलाके भवति । य एवं वेद।" इति । (५ प्र.अ.म.) ॥ माधनानां कारणं वृक्षविशेषं विधत्ते । “औदुम्बराणि भव- न्ति । ऊखी उदुम्बरः । ऊर्जमेवावरुन्धे।" इति। (५ प्र०६अ। १०म०)। 'उदुम्बरफलस्य भक्ष्यत्वेनो पत्वात् तदृक्षणाप्राप्तिः ॥ गमनकाले साधनीभूतं सामगानं विधत्ते। "वमना वा अन्वित्य ॥ ३ ॥ यज५ रक्षाभूमि जिघा)सन्ति । साना प्रस्ता- तान्वति। माम वै रक्षोहा । रक्षमामपहत्यै।" इति । (५ प्र। १०।११म) ॥ गमन वेलायां प्रस्तोतुं मामगाने न महितः 'प्रस्तोता', तान् सर्वाननुगच्छेत् । मानो रक्षोघ्नत्वात् तगानं रक्षोऽपघाताय भवति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण, सर्व सहपत्नीकाः त्रिः मानो निधन- मुपयन्ति । अाद्ये द्वितीयं प्राप्यापरणेत्तरवेदि वतीयमिति॥ तदिदमुत्तरं विधाम्यन्नादौ प्रस्तोतु निधनावृत्तिं विधत्ते। “त्रि- निधनमुपैति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षा५- स्थपद्दन्ति ।” इति । (५ प्र०६०।१२म०)। पञ्चभागयुक्तस्य साम्नश्चरमो भागो 'निधनं', तत्रिवारं पठेत् । तेन लेोक- त्रयाद्रनमामपहनिर्भवति ॥ पत्नोसहितानां सर्वेषां प्रस्तो निधनभागाचारणं विधत्ते । । * ऊर्वत्प्राप्तिः इति D चिह्नित पुस्तक पाठः । + रक्षांसि चे रवन्मागण व एष्ठत ध्याग व्य यज्ञं हन्तं गच्छन्ति । यतस्तत्परिहाराय सामगानेन सहित इति तै० पुस्तक पाठः । + प्रस्तोट वत् इति ते. पुस्तक पाठः ।

·४ प्रपाठके ११ धनुवाकः । शिशुर्जनधायाः) । (८)शं च वक्षि परि च वक्षि) । । "पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति। पुरुषः पुरुषो हि रक्षखी । रक्षमामपहत्यै ॥ ४ ॥” इति । (५ प्र.। अ०१३म०)। मर्चे- वपि पुरुषेषु बाधकानि रक्षांस्यनुगच्छन्ति अतः साऽपि 'पुरुषः', 'रक्षस्वी'। निधनपाठेन तानि रक्षांस्यपहन्यन्ते ।। उद्दामनदेशे हिरण्य स्थापनं विधत्ते । “यत् पृथिव्यामुदा- मयेत्। पृथिवी५ शुचार्पयेत् । यदम। अपः शुचार्पयत्। यदोषधीषु । ओषधीः शुचार्पयेत् । यदनस्पतिषु । वनस्पती- छुचार्पयेत् । हिरण्यं निधायोद्यामयति । अमृतं वै हिरण्यं ॥५॥ अमृत एवैन प्रतिष्ठापयति ।" इति। (५ प्र.६ अ०१४ म.)। प्रवर्यस्य दाहकत्वात् पृथिव्यादीनां दाहो माभूदिति हि- रण्ये तदद्वासनं अग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावात् 'हिरण्यं', 'अमृत'। अतस्तत्रैव प्रवयं 'प्रतिष्ठापयति । कल्यः । उदकुम्भमादायाध्वर्युर्बलारमि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं परिषिञ्चन् पर्यतीति । पाठस्तु । (७)"बल्गुरसि शंयुधायाः ॥ ३॥ शिर्जनधायाः"(७) इति। हे परिषेक, त्वं 'शंयुधायाः' सुख प्राप्तः, दुःखवियोगस्य धारकः, 'बल्गुः' सुन्दरः, 'अमि'। 'जनधायाः' जनस्य धारकः, 'शिः' बालवदुपलालनीयः, 'पसि'। उत्तरवेदिपरत्वेन व्याख्येयं ॥ भावकः इति ते. • पुस्तक पाठः। 302 ·५.८ तैत्तिरीये चारण्यके (९)चतुःखक्तिनाभियंतस्य) । (१)सदो विश्वायुः शर्म एतन्मन्त्रमाध्यं परिषेचनं विधत्ते । “बल्गुरसि शंयुधाया इति त्रि: परिषिञ्चन् पर्येति। विद्दा अमिः। चावानेवा- ग्निः। तस्य शुच५ शमयति ।" इति। (५ प्र० प्र०१५म)। पाहवनीयादिरूपेणाग्ने स्त्रिगुणत्वात् त्रिवारपरिषेचनेन मर्च- स्थाग्नेः शोकः शाम्यति॥ कल्पः । निधाय कुम्भं शं च वक्षि परिच वक्षीति त्रिः परि- षिञ्चन प्रतिपयंतीति । (८ मन्त्रः)। हे उत्तरवेदि, 'शं च वक्षि' सुखमपि वहमि, 'परि च वक्षि' दुःखपरिहारमपि वहसि ॥ एतन्मन्त्रसाध्यां प्रदक्षिणाक्तिं विधत्ते। “त्रिः पुनः पर्ये- ति । षट् सम्पद्यन्ते । षड् वा ऋतवः । चतुभिरेवास्य सच! शमयति ।" इति । (५ प्र०८०९६ म०)। चीणि प्रदक्षिणानि चीण्यप्रदक्षिणानोति 'षट्'- सम्पत्तिः ॥ कल्पः । चतुःस्रकिनाभिर्ऋतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्येति । (८ मन्त्रः)। 'चतु:सकिः' कोण चतुष्टयोपेतोत्तरवेदिः, इयं 'तस्य' यज्ञस्य, नाभिस्थानीया। यहा 'तस्य' सत्यभूताया: भूमेनाभिस्थानोया ॥ मन्त्रस्य भूमिनाभिपरत्वं दर्शयति। "चतुःस्त्रक्रि भिर्चत- स्येत्या ॥६॥ इयं वा सुतं । तस्या एष एव माभिः। यत्प्र- वर्यः । तस्मादेवमाह।" इति । (५प्र०६१०१७म०)। प्रवर्य- होमाधारत्वादुत्तरवेदिः 'प्रवर्य', इत्युच्यते ॥

·४ प्रपाठके १९ पनुवाकः । सप्रथाः) । (९९)अप देषो अप हरः। अन्यद् व्रतस्थ सश्चिमः(१९) । (१२)धमैतत्तेऽन्नमेतत् पुरीषं । तेन वर्चस्व कल्पः । मदो विश्वायुरित्युत्तरेणेत्तरवेदिं खरौ न्युष्या-* नुव्यूहतीति। शर्म मप्रथा इति मन्त्रशेषः । (१ मन्त्रः)। 'मदः' भूप्रदेश विशेषः उत्तरवेद्युत्तरदेशरूपः, 'विश्वायुः' कृस्नायु- है तुः, अतएव 'सप्रथाः' ख्यातियुक्तः, 'शर्मा' सुख हेतुः ॥ शिर्मशब्देन भूमिविवक्षां दर्शयति। "मदो विश्वायुरि- त्याह । सदो हीयं।" इति। (५ प्र.अ.१८म)। कल्पः । अप देषो अप हर इति माारीयदेशे उच्छिष्ट- खरमिति न्युष्यानुव्यूहतीत्यनुवर्तते । अन्यतस्य सश्चिमेति मन्त्र शेषः । (११मन्त्रः) । 'देषः' वेशा शत्रुः, अपनीतः, 'हरः' कौटिल्यकारी चापनीतः। 'व्रतम्य' अनुष्ठीयमानस्य कर्मणः, 'अन्यत् मश्चिमः' पूर्वोतवेषकौटिल्याभ्यामतिरिक्तं क्षेमेणानु- ष्ठानं वयं सम्पादितवन्तः ॥ अनेन मन्त्रेण शत्रुनिराकरणं दर्शयति। "अप देषो अप कर इत्याह भ्राहव्यापनुत्यै।” इति। (५ प्र०अ०१८ म ० )। कल्पः । धर्मतत्तेऽन्नमेतत् पुरीषमिति दना मधुमिश्रेण पात्राणि पूरयतीति। पाठस्तु । (१९)घतत्तेऽनमेतत्पुरोषं। • । । इति ते. * नाभि खरावनुव्यप्या पुस्तकपाठः। + उत्तरनाभ्युत्तरदेशः इति ते. पुस्तकपाठः । * सदाशब्देन इति • पु. पाठः ।

·तैत्तिरीये चारण्यके चाचप्यायस्व । वहिषीमहि च वयं । आचप्यासिषी- महि १२) ॥ ४॥ (१२/रन्तिनामासि दिव्यो गन्धर्वः। तस्य ते यद- इविद्धानं । अग्निरध्यक्षाः। रुद्रोऽधिपतिः(१२) । (१४)स- पाचप्यामिषीमहि।"(१२) इति। हे 'धर्म', 'एतत्' मधुमिश्र दधि, 'ते' तव, 'अन्नं', 'एतत्', च 'पुरोष' सम्पूर्ण, 'तेन' मधु- मिश्रेण दना, त्वं 'वर्द्धख' 'आप्यायस्व च', अभिवृद्धि स्वरूप- बाहुल्यं प्राप्यायनं मानसः परितोषः, त्वत्प्रसादात् 'वयं', अपि वृद्धिमाप्यायनञ्च प्रावाम ॥ एतन्मन्त्र माध्यं पूरणं विधत्ते । “धर्मतत्तेऽन्नमेतत् पुरीष- मिति दना मधुमिश्रेण पूर यति। जो अन्नाद्यं दधि । ऊज वैनमन्नाद्येन ममर्द्धयति ॥ ७ ॥” इति। (५ प्र०६अ। २० म०)। ऊ शब्देन स्वादुत्वमुच्यते ॥ अन्नाद्यशब्देनोदरपूर्ति हेतु त्वं वेदनं प्रशंसति । "अनशना- रको भवति । य एवं वेद ।” इति। (५ प्र ०।८ अ०२१म०) । श्रशने च्छाशील: अशनायुको दरिद्रः 'अनशनायुकः' हप्तः ॥ कल्पः । अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्ति मासि दिव्यो गन्धर्व इति। रन्तिरित्यादयः परिजानादहीनमित्यन्ता बहवो मन्त्राः। तेषु प्रथमं मन्त्र माह। पाठस्तु । (१२)"रन्तिीमामि • स्ट्रो- ऽधिपतिः"(२९) इति । रन्तिनामको धुलोकवर्ती यः 'गन्धवः', ·8 प्रपाठके १९ अनुवाकः। ५०६ महमायुषा। सं प्राणेन । सं वचसा। सं पय॑सा । सं गौपत्येन । स५ रायस्पोषण(१४) ॥ ५॥ अस्ति, हे प्रवर्गा, तद्रूपस्त्वं 'अमि', 'तम्य ते' तादृशस्य गन्धर्व- रू. पम्य तव, ‘हविद्धानं', 'यवत्' इविद्धानाख्यमण्डपाद्विसदृशं* उत्तरवेद्यां प्राक् शिरस्त्वेनावस्थितम्य तवाधेोभागवर्त्तित्वात, योऽयं 'अग्निः', उत्तरवेदिं गतः, मोऽयं 'अध्यक्षा:' तव स्वामी, योऽयं 'रुद्रः' क्रूरो देवः, सोऽयं 'अधिपतिः' अनि शनिवार- नाधिकपालकः ॥ मन्त्राक्षः प्रवर्यमहिम्नः स्पष्टप्रतिभानी दर्शयति। "रन्ति- नीमासि दिव्यो गन्धर्व इत्याह। रूपमेवास्यैतन्महिमान) रन्तिं बन्धुतां व्याचष्टे ।" इति । (५ प्र० प्र०२२म०)। 'रन्तिः' बन्धुत्वं, रमण हेतुत्वात्, मन्त्रस्य यत् स्वरूपमस्ति रन्यादि- शब्दोपेतं एतदेव प्रवर्यस्य बन्धुत्वलक्षणं महिमानं प्रका- शयति॥ द्वितीयं मन्त्र माह । (१४)"समहमायुषा • स५ रायस्पो- घेण"(१४) इति। 'अहं', अस्य प्रवर्गास्य प्रसादादायुरादिना रायस्पोषान्तेन फलषटकेन मङ्गता भूयामं ॥ मन्त्रस्याशीरर्थतां दर्शयति । “समहमायुषा में प्राणेने- * मण्डपं पादसमिति ते. • पुस्तकपाठः + खस्य महिमानमिति ते. पुस्तक पाठः ।

·तैत्तिरीये पारण्यके
(१५)व्यसैौ । योऽस्मान्दृष्टि । यच्च वयं विष्णः(१५)
(१६)अचिक्रदृषा हरिः। महान्मित्रो न दर्शतः। सर
सूय्यॆण रोचते । (१०चिदसि समुद्रयामिः। इन्दु-
त्याह। पाशिषमेवैतामाशास्ते।” इति । (५ प्र०६०२१म.)॥
हतीयं मन्त्रमाह।
(१५) "व्यमा
• यच्च वयं द्विष्मः"(१५)
इति । 'यः', अस्माकं देष्टा, यश्चास्माभिर्देव्यः, उभयविधः
'सा' शत्रुः, प्रवर्येण विनाशितः ॥
मन्त्रस्य परविनाशपरत्वेनाभिचाररूपतां दर्शयति । "व्यसो
योऽस्मान् देष्टि यञ्च वयं विभ इत्याह । अभिचार एवा.
स्यैषः।" इति। ५)प्र०।६।२४म.)। 'अस्य' शत्रोः, 'एषः'
मन्त्रपाठः यजमानेन कृतोऽभिचारः, तेनामा विनश्यतीत्यर्थः ।।
चतुर्थ मन्त्रमाह। (१६)"चिक्रदद् वृषा हरिः
सूर्येण रोचते"(१६) इति । अयं प्रवर्यः 'वृषा' कामानां
वर्षयिता, 'इरिः' पापस्य इतरी, तादृशः सन् 'अचिक्रदत्'
*क्रन्दनमुत्माहेनास्फोटनं कृतवान् । स च प्रवर्यः 'महान्'
गुणैरधिकः, 'मित्रो न' मित्र इव, 'दर्शतः' दर्शनीयः, तादृशः
'सूर्येण' मभूय 'रोचते' प्रकाशयति ॥
प्रथमपादे विशेषण याः प्रसिद्धिं दर्शयति। “अचिक्रदद्
० स
कन्दनमुत्माहेनालन्दनं इति D चिड़ित पुस्तकपाठः। क्रन्दनमु.
त्साहाबाटनं इति • पुस्तकपाठः ।

·8 प्रपाठक १९ पनुवाकः । ५११ दक्षः श्येन तवा । हिरण्यपक्षः शकुनो भुरख्युः । महान्सधस्थै ध्रुव आनिषत्तः॥६॥ नमस्ते अस्तु मा मा हि.सी.(१०) । (१८)विश्वावसु५ . वृषा हरिरित्याह। वृषा ह्येषः ॥ ८॥ वृषा हरिः" । इति । (५प्र०८ ०।२५ म०) । यथा वृषत्वं प्रसिद्धं तथा हरि त्वमपोति व 'वृषः' इति पुनरुक्तिः ॥ द्वितीयपादस्य स्तुतिपरतां दर्शयति । “महामित्रो न दर्भत इत्याह । स्तोत्येवैनमेतत्" । इति । (५ प्र ०६.२६म ० )। पञ्चमं मन्त्रमाह । (१०)"चिदसि समुद्रयोनिः नमस्ते अस्तु मा मा हिमीः"(१७) इति । हे प्रवर्य, त्वं चिदादि. विशेषणविशिष्टः, 'अमि' । 'चिद्' अभिज्ञः, 'समुद्रयोनिः' याग- द्वारा समुद्रस्थापि कारणभूतः, 'इन्दुः' चन्द्रवदाबाद कारो, 'दक्षः' उत्साहवान्, 'श्वेनः' ग्येनवद्वेगवान्, 'छतवा' कर्मफल- युक्तः, 'हिरण्यपक्षः' चित्यानावनुष्ठीयमानः सन् सुवर्णसमान- पक्षोपेतः, 'शकुनः' पक्ष्याकारः, 'भुरण्युः' जगभरण समर्थः, 'महान' गुणैरधिकः, 'मधस्थे' कर्मकर्टभिःमहावस्थानप्रदेशे, 'ध्रुवः' स्थिरः, 'श्रानिषत्तः' आभिमुख्येनेोपविष्टः । हे प्रये, 'ते नमः', मां 'मा हिमोः' । समुद्र योनिशब्दस्य तात्पर्य्य दर्शयति। "चिदसि समुद्र- * ऋतावा इति A, B, C, D, E, G, चिकित पुस्तकपटक पाठः । 38 ·५१२ तैत्तिरीये पार सामगन्धर्वं । आपा ददृशुषीः। तहतेनाव्यायन् । नदग्ववैत्। इन्द्रौ रारहाण आसां । परि सूर्यस्य योनिरित्याह। खामेवेनं योनिं गमयति ।" इति । (५ प्र। १०।२७म०) । समुद्रादिकं जगत्कर्मरूपां, स्वकीयां 'योनि', प्रापयति। यद्दा समुद्रो योनिर्यस्य प्रवर्गास्येति बहुव्रीहिः, समुद्रमदृशः परमात्मा तस्य कारसं, ततो मन्त्रपाठेन स्व. कीययोनिप्राप्तिः । वैकल्यप्रयुक्तहिमापरिहारार्थतां नमस्कारस्य दर्शयति । "नमस्ते अस्तु मा मा हिथूमीरित्याहाहिएमाये"। इति । ( ५८०८०) षष्ठं मन्त्रमाह । (१८)"विश्वावसु५ मोमगन्धर्व • परिसूर्यस्य परिधी५ रपश्यत्"(१८) इति। सोमस्य परिमोषको गन्धर्वः 'मोम- गन्धर्वः । स च 'विश्वावसु'मामकः, अतएव सोमप्रकरणे श्रूय- ते, त५ सोममाहियमाणं गन्धा विश्वावसुः पर्यमुष्णादिति । सोमस्यापहारं तं, 'विश्वावसु५', 'पापो ददृशुषीः' अब्दे- बता दृश्वत्यः, ताश्चाब्देवता: 'ऋतेन' यजेन निमित्तेन, 'तत्' तदा, 'अव्यायन्' विषेण गन्धर्वसमीपं प्रत्यागच्छन्, 'इन्द्रः', देवः, 'तत्' अपां गमनं, 'अन्ववेत्' अनुक्रमेण ज्ञातवान्, म च इन्द्रः, 'प्रासां' अपां समीपे, 'रारहाणः' भृशं गच्छन्, 'सूर्यस्य', * B चिड़ित पुस्तके परिसूर्य्यस्य इति पाठो नास्ति ।

·४ प्रपाठक ११ धनुवाकः । ५१३ परिधीर पश्यत् (१८) । () विश्वावसुरभि तन्नो गुणा- तु। दिव्यो गन्धा रजसो विमानः। यहाद्य सत्य- मुत यन्त्र विद्म ॥ ७॥ । 'परिधीन्' परिधिसदृशान्, दम्यभिमानिनो देवान्, 'पर्य- पश्यत्' परितो वेष्टयिढन् अवलोकितवान् । यदा गन्धर्वः मोमं मुष्णाति तदानोमापो दृष्ट्वा तत्र गताः, इन्द्रश्च तद- भिजाय अपां सहायार्थ गन्धर्वमवरोद्धं सूर्य्यरश्मोन प्रेषित- वानित्यर्थः ।। विश्वावसुवृत्तान्तस्मरणस्य विकलाङ्गसमाधानार्थत्वं दर्श- यति। "विश्वावसु५ मोमगन्धर्वमित्याह । यदेवास्य क्रिय- माणस्थान्तर्यन्ति । तदेवास्यैतेनाप्याययति ।" इति । (५ प्र.। प्र.म.)। अनुष्ठीयमानस्य प्रवर्गास्य यत्' अङ्गम्, चत्विजः अन्तर्हितं कुर्वन्ति, 'तत्' अङ्गं, 'एतेन' वृत्तान्तस्मरणेन, समृद्धं करोति। गन्धर्वेणापादितस्य वैकल्य स्थाभिरिन्द्रेण च ममा- हितत्वात्तदनुस्मरणस्य समाधानार्थत्वं युक्तं ॥ सप्तमं मन्त्रमाह। (१९)"विश्वावसुरभि तन्नो रटणातु । धियो हिन्यानो धिय इन्ना अव्यात्।"(१८) इति। अस्मिन् कर्मणि 'यहाद्य' यदेव किञ्चिदङ्ग यथाशास्त्र अनुष्ठितं, 'उत' अपि च, 'यत्' अङ्गम्, 'न विद्म' वयं विस्मृतवन्तः, 'तत्'-मवं, 'नः' अस्मभ्यं, *कायायति इति F, H, चिड़ितपुस्तकदयपाठः । 382 ·५१४ तैत्तिरीये चारण्य के धियो हिन्वाना धिय इन्ना अव्यात्() । (२०)स- सिमविन्दचरणे नदीनां । अपारणेद् दुरो प्रश्न 'विश्वावसुः', 'पटणातु' कथयतु। कीदृशः, "दिव्यो गन्धवः' दिवि भवो गन्धर्बजातिः, अतः मर्वज्ञ इत्यर्थः । 'रजमो वि- मानः' रजकस्य गीतस्य विशेषेण निर्माता, 'धियो हिन्वानः' बुद्धः प्रीणयिता, स गन्धर्वः 'नः' अस्मदीयाः, 'धिय इत्' बुद्धोः सा अपि, 'अव्यात्' रक्षतु ॥ पूर्वमन्त्र* यथाङ्गवैकल्यसमाधानहेतुत्वं, नवद स्थापि वैकल्य- समाधानहे तुतां दर्शयति । "विश्वावसुरभितन्नो रणावि- त्याह ॥ ८ ॥ पूर्वमेवादितं। उत्तरेणाभिरणातु"। इति । (५प्र०८१०१३० म.) ॥ चतुर्थपादे धीरक्षणेन ऋतुसद्धिर्विवक्षितेति दर्शयति । "धियो हिन्वानो धिय दो अव्यादित्याह। नेवासी कल्पयति"। इति। (५ प्र०अ०।३१म.)। तवा यदा म्व स्व कार्यकराः तदा प्राणिनां बुद्धयः स्वस्था भवन्ति । अतो धीरक्षणं चतुषु प्रवाहरूपेण प्रवर्तते ॥ अष्टममन्त्रमाह । (२१)"मस्लिमविन्दचरणे नदीनां। • इन्द्रो दक्षं परिजानाद हीन (२१) इति । यः पूर्वा गन्धर्वः अस्ति मः * पूर्वमन्नो यथागवैकल्य समाधान हेतुः। इति F, H, चिह्नित स्तकदयपाठः।

·४ प्रपाठके ११ धनुवाकः । ૫૨૫ ब्रजानां । प्रासां गन्धब्बा अमृतानि वोचत् । इन्द्रो दक्षं परिजानादहीन २०२९ एतत्वं देव धर्म देवो देवा- अयं 'नदीनां' गङ्गायमुनादोनां, 'चरणे' प्रवाहरूपे प्रवर्तके, 'मनिमविन्दत् शुद्धिं लब्धवान्, नदीप्रवहणेन पङ्कादि- प्रक्षालनात् एद्धिं दृश्वान् । अश्मसु पाषाणेषु ब्रजन्ति प्रवहन्ति इति, 'अश्मव्रजाः' नद्यः, तामां, 'दुरः' द्वाराणि, 'अपावृणेत्' अपनीतवान्, नदीषु प्रवेष्टुं द्वारस्थानीया- स्तीर्थभूताः मागाः अश्मभिर्यो अवरुद्धवाः, तत्र पाषाणान् अपनीय नदीः मेवितुं योग्याः कृतवान् । ततः 'श्रामा' नदीनां, 'अमृतानि' द्धिकारणानि जलामि, मः 'गन्धर्वः', 'प्रवोचत्' प्राणिनामग्रे कथितवान् । ततः 'इन्द्रः', 'दई' कुशलं गन्धब्बै, 'अहीनं' क्वापि वैकल्यरहितं, 'परिजानात' परितो ज्ञातवान ॥ अत्र जलवाचिना अम्बाशब्देन मरणरहितानां प्राणाना- मपि सूचनं दर्शयति। "प्रामां गन्धा अमृतानि वोचदि- त्याह। प्राणा वा अमृताः । प्राणानेवासमै कल्पयति"। इति। (५ प्र०८०३२म०)। अमृतशब्द पाठेन यजमानस्य प्राणान् सुस्थितान् करोति ॥ कल्पः। एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपागा इति अभि- मन्येति। (२१ मन्त्रः)। हे 'धर्म देव', 'वं', 'देवः' देवतारूप:

·५९६ तैत्तिरीये चारण्यके नुपागाः(१) । (२२)दमहं मनुष्या मनुष्यान्। सोमपी- मन्, 'एतत्' अस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'देवान्', 'उपागा:' प्राप्तवानसि ॥ पत्र प्रवर्यस्य देवत्वं सर्वदेवप्रापणञ्च प्रसिद्धमित्येतदर्भ- यति । “एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपागा इत्याह। देवो ह्येष सन् देवानुपैति” । इति । (५ प्र०८ अ०।३३म०) । कल्पः। इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्त्येति । पाठस्तु । (२२)“इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । • सह रायस्पो- षेण"(२१) इति। 'अई' यजमानः, 'मनुष्यः', मन् ‘ददं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'मनुष्यान्', प्राप्नोमीति शेषः। हे 'सेमपीथ' मोमपान, 'मां', आभिमुख्येन 'अन्विहि' प्राप्नुहि, न केवलं त्वमेव, किन्तु 'प्रजया रायस्पोषेण', च 'मह', तदुभयमपि मां प्राप्नोतु ॥ यजमा नस्य मनुष्यत्वं मनुष्यत्वप्राप्तिश्च प्रसिद्धा इत्येतदर्धयति । "इदमहं मनुष्यो मनुष्यानित्याह ॥१०॥ मनुष्यो हि। एष मन् मनुष्यानुपैति"। इति। (५ प्र ०।८१०।३४ म०) ॥ सोमपान प्रार्थनायां कारणं दर्शयति । “ईश्वरो वै प्रव- 1 मुद्दासयन् । प्रजां पहनत्मोमपीथमनूदासः सोमपीथानु- मेहि। सह प्रजया सह रायस्पोषेणे त्याह। प्रजामेव पशून्- मोमपीथमात्मन्धत्ते"। इति । (५ प्र०अ०३५म०)। यः * पत्र प्रवर्ग्यस्य देवप्रापणमिति D चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·8 प्रपाठके १९ धनुवाकः।
मेहि । सह
। सह प्रजया
सह रायस्पोर्पण (२२)*
थाऽऽनु
(२२ सुमित्रा न श्राप ओषधयः सन्तु ॥ दुर्मिचास्तस्मै
भूयासुः। योऽस्मान दृष्टि। यच्च वयं विष्मः(१५) ।
+
प्रवग्य उद्दामयति असौ तदानीं तं 'प्रवर्यम्', 'अनु', खकीयां
'प्रजां' पुत्रादिकां, 'पशून्' गवादीन, 'सोमपीथं' करिष्यमाणं
मोमपानञ्च, 'उद्दामः' 'ईश्वरः' उद्दामयितुं समर्था भवति ।
प्रधादामनमनु सर्वमिदं नश्यतीत्यर्थः । अत: मोमपीथे-
त्यादिमन्त्रपाठेन प्रजादिकं खात्मनि सम्पादयति ॥
कल्पः । सुमित्रा न पाप ओषधयः इति मालीयदेश
उच्छिष्टखरे माजयित्वेति । पाठस्तु । (२३)"सुमित्रा न श्रापः
यञ्च वयं विमः''(२३) इति। एताः
'आपः', तत्काग: 'ओषधयः', च 'नः' अस्माकं, 'सुमित्राः'
सुस्निग्धाः, 'सन्तु'। 'यः' देष्टा, यश्च देव्यः, 'ती' उभयस्मै,
'दुर्मित्राः' शत्रवः, 'मन्तु' ॥
प्रथमपादस्याशीःपरतां दर्शयति। "सुमित्रा न श्राप
ओषधयः मन्वित्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते'। इति। (५प्र.।
८०।३६ म.)॥
उत्तरभागस्य शत्रुविषयाभिचारत्वं दर्शयति । “दुर्मित्रा-
ओषधयः सन्तु
* B चिहित पुस्तके सह प्रजयेति पाठो नालि । G, B, चिह्नित.
पुस्तकयोः 'स्पा'कार उदात्तो बन्यत्र 'कारः ।
+ न पश्यतीत्यर्थः इति E चिकितपुस्तकपाठः ।
।

·५१ तत्तिरोये चारण्यके (२५) (२४)उदयं तमसस्परि उदु त्यं चित्र (२४) । इममूषु स्तो भूयासुर्थोऽम्मान देष्टि यश्च वयं दिम इत्याह । अभि- चार एवास्यैषः” ॥ इति । (५ प्र ०६१ ०३०म०) ॥ कल्यः । उदयं तममस्परीत्यादि त्यमुपस्था योदु त्यं चित्र- मिति हाभ्यां गाईपत्ये जुहोत्युपतिष्ठते इति। उदयमिति मन्त्रः, ममास्वाग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदु त्यं जातवेदसं चित्रं देवानामिति मन्त्रद्वयं उदु त्यमित्यनुवाके व्याख्यातं । एतन्मन्त्रदयसाध्यहोमं विधत्ते। "प्र वा एषोऽम्मा लोका- च्यवते। यः प्रवर्दी मुद्दामयति। उदु त्यं चित्रमिति मोरो- भ्यामग्भ्यां पुनरेत्य गाई पत्ये जुहोति । अयं वै लोको गाईपत्यः । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति। अमी खलु वा त्रा- दित्यः सुवी लोकः । यत् सौरी भवतः। तेनैव सुवाँलोका- नैति"* ॥११॥ इति । (५ प्र.८०३८म.)। प्रवर्गास्योद्दामनेन खयमेव 'अस्माल्लाकात्', भ्रष्टा भवति । गार्हपत्य स्यैत लोकरूप. त्वेन तत्र होमे सति स्वयं 'अस्मिन्', लोके, प्रतिष्ठितो भवति । आदित्यस्य स्वर्गलोकरूपत्वात् मौरमन्त्रेण वर्गादपि भंशो न भवति। ब्रह्मण स्वा परस्याया इत्याइ, दधाति, अन्वित्य, रक्षखी रक्षमामपहत्यै, वे हिरण्यं, आह, अर्द्धयति, ह्येष, ग्रणावित्याह, मनुष्यानित्याह, अस्यैषः, अटो च ॥ इति माधवोये पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनवाकः ॥ ६ ॥ * लाकानवैति इति II, F, चि नपुस्तक बयपाठः ।

·8 प्रपाठक १९ अनुवाकः । ५११ दक्षः श्येन कृतवा । हिरण्यपक्षः शकुना भुरण्युः। महान्त्सधस्थे ध्रुव श्रानिषत्तः॥ ६ ॥ नमस्ते अस्तु मा हिल्सी:(१०) । (१८)विश्वावसु५ मा । वृषा हरिरित्याह। वृषा श्रेषः ॥ ८॥ वृषा हरिः" । इति । (५ प्र०८ श्र०।२५ म०) । यथा वृषत्वं प्रमिळू तथा हरि त्वमपोति व 'वृषः' इति पुनरुकिः ॥ द्वितीयपादस्य स्तुतिपरतां दर्शयति । "महामित्रो न दर्शत इत्याह । स्तोत्येवैनमेतत्” । इति । (५प्र०।८।२६म ० )॥ पञ्चमं मन्त्रमाह । (१७)"चिदसि समुद्रयोनिः नमस्ते अस्तु मा मा हिमीः"(१०) इति । हे प्रवर्य, त्वं चिदादि- विशेषणविशिष्टः, 'अमि'। 'चिद्' अभिज्ञः, ममुद्रयोनिः' याग- द्वारा समुद्रस्यापि कारणभूतः, 'इन्दुः' चन्द्रवदाक्षादकारो, 'दक्षः' उत्मा हवान्, 'श्येनः' म्येनवद्वेगवान्, 'शतवा' कर्मफल- युक्तः, 'हिरण्यपक्षः' चित्यानावनुष्ठीयमानः सन् सुवर्णसमान- पक्षोपेतः, 'शकुनः' पक्ष्याकारः, 'भुरण्युः' जगभरण समर्थः, 'महान' गुणैरधिकः, 'मधस्थे' कर्मकर्टभिःमहावस्थान प्रदेशे, 'ध्रुवः' स्थिरः, 'पानिषत्तः' श्राभिमुख्येनापविष्टः । हे प्रवर्य, 'ते नमः', मां 'मा हिमोः' ॥ समुद्र यो निशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति। "चिदसि समुद्र- * ऋतावा इति A, B, C, D, E, G, चिह्नितपुस्तकपटक पाठः । 35 ·तैत्तिरीये चारण्यके ५१२ सोमगन्धर्व । श्रापो ददृशुषीः। तदृतेनाव्यायन् । तदन्ववैत्। इन्द्रो रारहाण आसां । परि सूर्यस्य * योनिरित्याह। खामेवेनं योनिं गमयति ।" इति । (५ प्र.। ८०।२७म०)। समुद्रादिकं जगत्कर्मरूपां, स्वकीयां योनि', प्रापयति। यद्दा समुद्रो योनिर्यस्य प्रवर्यस्येति बहुब्रीहिः, समुद्रमदृशः परमात्मा तस्य कारणं, ततो मन्त्रपाठेन स्व. कीययोनिप्राप्तिः ॥ वैकल्यप्रयुक्तहिंसापरिहारार्थता नमस्कारस्य दर्शयति । "नमस्ते अस्तु मा मा हिसीरित्याहाहिyमायै"। इति । (प्र.८०२८.)। षष्ठं मन्त्रमाह । (१८)"विश्वावसु५ मोमगन्धर्व • परिसूर्यस्य परिधी५ रपण्यत्"(१८) इति। सोमस्य परिमोषको गन्धर्वः 'मोम- गन्धर्वः । स च 'विश्वावसु'मामकः, अतएव सोमप्रकरणे श्रूय. ते, त५ माममाह्रियमाणं गन्धर्वा विश्वावसुः पर्यमुष्णादिति । सोमस्यापहीरं तं, 'विश्वावसु', 'आपो ददृशुषीः' अब्दे- बता दृष्टवत्यः, ताश्चाब्देवता: 'छतेन' यन्जेन निमित्तेन, 'तत्' तदा, 'अव्यायन्' विशेषेण गन्धर्वसमीपं प्रत्यागच्छन्, 'इन्द्रः', देवः, 'तत्' अपां गमन, 'अन्ववेत्' अनुक्रमेण ज्ञातवान्, सच इन्द्रः, 'श्रामां' अपां समीपे, 'रारहाणः' भृशं गच्छन्, 'सूर्यस्य', * B चिडिन पुस्तके परिसूर्यस्य इनि पाठो नास्ति ।

·8 प्रपाठक ११ धनुवाका । ५१२ परिधीरपश्यत् ९) । (विश्वावसुरभि तन्ना गुणा- तु। दिव्यो गन्धबा रजसो विमानः। यहाद्य सत्य- मुत यन्न विद्म ॥ ७॥ 'परिधीन्' परिधिसदृशान्, दम्पभिमानिनो देवान्, 'पर्य- पम्यत्' परितो वेयिहन् अवलोकितवान् । यदा गन्धर्वः मोमं मुष्णाति तदानोमापो दृष्ट्वा तत्र गताः, इन्द्रश्च तद. भिजाय अपां सहायार्थ गन्धर्वमवरोद्धं सूर्य्यरश्मीन् प्रेषित- वानित्यर्थः ।। विश्वावसुदृत्तान्तस्मरणस्य विकलाङ्गासमाधानार्थत्वं दर्भ- यति। "विश्वावसु५ सोमगन्धर्वमित्याह । यदेवास्य क्रिय- माणस्यान्तर्यन्ति । तदेवास्यैतेनाप्याययति ।" इति । (५ प्र.। ८०९म.)। अनुष्ठीयमानस्य प्रवर्यस्य 'यत्' अङ्गम्, विजः अन्तर्हितं कुर्वन्ति, 'तत्' अङ्गं, 'एतेन' वृत्तान्तस्मरणेन, समृद्धं करोति। गन्धर्वणापादितस्य वैकल्यस्याद्भिरिन्द्रेण च ममा- हितत्वात्तदनुस्मरणस्य समाधानार्थत्वं युक्तं ॥ सप्तमं मन्त्रमाह। (१८)"विश्वावसुरभि तन्नो रणातु । धियो हिन्यानो धिय इन्नो श्रव्यात्।"(२८) इति। अस्मिन् कर्मणि 'यहाद्य' यदेव किश्चिदङ्ग यथाशास्त्र अनुष्ठितं, 'उत' अपि च, 'यत्' अङ्गम्, 'न विद्म' वयं विस्मृतवन्तः, 'तत्'-सव्वं, 'नः' अस्मभ्यं, * चाप्यायति इति F, H, चिड़ित पुस्तकदयपाठः । 382 ·५९४ तैत्तिरीये धारण के धियो हिन्वाना धिय इन्ना अव्यात्) । (२"स- स्निमविन्दचरणे नदीनां । अपावृणोद् दुरो प्रम- 'विश्वावसुः', 'ग्णातु' कथयतु। कीदृशः, 'दिव्यो गन्धवः' दिवि भवो गन्धर्वजातिः, अतः सर्वज्ञ इत्यर्थः । 'रजमो वि- मानः' रजकस्य गीतस्य विशेषेण निर्माता, 'धियो हिन्वानः' बुद्धेः प्रीणयिता, स गन्धर्वः 'नः' अस्मदीयाः, 'धिय इत्' बुद्धीः सी पि, 'श्रव्यात्' रक्षतु ॥ पूर्वमन्त्रे* यथाङ्गदैक ल्यसमाधान हेतुत्वं, तदद स्थापि वैकल्य- समाधान हेतुनां दर्शयति । "विश्वावसुरभितन्नो प्रणावि- त्याह ॥ ८ ॥ पूर्वमेवोदितं। उत्तरेणाभिटणातु"। इति। (५० अ०।३० म.) ॥ चतुर्थपादे धीरक्षणेन तुसमृद्धिर्विवचितेति दर्शयति । "धियो हिन्वानो धिय इन्नो अव्यादित्याइ। नेवास्मै कल्पयति"। इति। (५ प्र०अ०३१म.)। तवा यदा म्व खकार्यकरा: तदा प्राणिनां बुद्धयः खस्या भवन्ति । अतो धीरक्षणं तुषु प्रवाहरूपेण प्रवर्तते ॥ अष्टममन्त्रमाह। (२१)"मस्लिमविन्दचरणे नदीनां। • इन्द्रो दक्षं परिजानाद हीनं (२०) इति । यः पूर्वा गन्धवः अस्ति मः । * पूर्वमन्त्रो यथाअवैकल्य समाधानहेतुः। इति F, H, चिहितम्, स्तकहयपाठः।

·8 प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५१५ व्रजानां । प्रासां गन्धा अमृतानि वाचत् । इन्द्रो दक्षं परिजानादहीन २०१(२)एतत्त्वं देव धर्म देवो देवा- अयं 'नदीनां' गङ्गायमुनादीनां, 'चरणे' प्रवाहरूपे प्रवर्तके, 'मनिमविन्दत' शुद्धिं लब्धवान्, नदीप्रवहणेन पङ्कादि- प्रक्षालनात् शद्धिं दृश्वान् । अश्मसु पाषाणेषु ब्रजन्ति प्रवहन्ति इति, 'अश्मव्रजाः' नद्यः, तामां, 'दुरः' दाराणि, 'अपावृणोत्' अपनीतवान्, नदीषु प्रवेष्टुं द्वारस्थानीया- स्तीर्थभूताः मार्ग: अश्मभिर्य अवरुद्धाः, तत्र पाषाणान् अपनीय नदीः मेवितुं योग्याः कृतवान् । ततः 'अामा' नदीनां, 'अमृतान' शुद्धिकारणानि जलानि, सः 'गन्धर्वः', 'प्रवोचत्' प्राणिनामग्रे कथितवान्। ततः 'इन्द्रः', 'दक्षं' कुशलं गन्धब्बै, 'प्रहीनं' क्वापि वैकल्यरहितं, 'परिजानात्' परितो ज्ञातवान् ॥ अत्र जलवाचिना अमृतशब्देन मरणरहितानां प्राणाना- मपि सूचनं दर्शयति । “प्रासां गन्धा अमृतानि वोचदि- त्याह । प्राणा वा अम्मृताः । प्राणानेवास्मै कल्पयति"। इति। (५६०८१०३२ म०)। अमृतशब्दपाठेन यजमानस्य प्राणान् सुस्थितान् करोति ॥ कल्पः। एतत्त्वं देव घर्भ देवो देवानुपागा इति अभि- मन्येति। (२१ मन्त्रः)। हे 'घर्म देव', 'वं', 'देवः' देवतारूप:

·५९६ तैत्तिरीये चारण्यके नुपागाः(११) । (१२)इदमहं मनुष्या मनुष्यान् । सोमपी- सन्, 'एतत्' अस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'देवान्', 'उपागा' प्राप्तवानसि ॥ अत्र प्रवर्यस्य देवत्वं सर्वदेवप्रापणञ्च प्रसिद्धमित्येतदर्भ- यति । “एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपागा इत्याह। देवो ह्येष सन् देवानुपैति" । इति । (५ प्र ०८०३३म०) ॥ कल्पः। इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्त्येति । पाठस्तु । (२२)"दूदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । • सह रायस्पो- घेण"(२२) इति। 'ई' यजमानः, 'मनुष्यः', सन् 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'मनुष्यान्', प्राप्नोमीति शेषः। हे 'सोमपीथ' मोमपान, 'मां', श्राभिमुख्येन 'अन्विहि' प्राप्नुहि, न केवलं त्वमेव, किन्तु 'प्रजया रायस्पोषण', च 'मह', तदुभयमपि मां प्राप्नोतु ॥ यजमानस्य मनुष्यत्वं मनुष्यत्वप्राप्तिश्व प्रसिद्धा इत्येतदर्भयति। "इद महं मनुष्यो मनुथानित्याह ॥१०॥ मनुष्यो हि । एष मन् मनुष्यानुपैति"। इति। (५ प्र ०६०।३४ म०) ॥ सोमपान प्रार्थनायां कारणं दर्शयति । “ईश्वरो वै प्रव- 1मुद्वामयन् । प्रजां पानसोमपीथमनूदासः सोमपीथानु- मेहि। मह प्रजया मह रायस्पोषेणेत्याह । प्रजामेव पशून्- सोमपीथमात्मन्धत्ते"। दति। (५ प्र०अ०३५म.)। यः पत्र प्रवर्गास्य देवप्रापणमिति D चिड़ितपुस्तकपाठः । *

·8 प्रपाठके ९१ धनुवाकः।
थाऽनु मेहिं । सह प्रजया सह रायस्योषेण ९२ ।
(२७सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु ॥ दुर्मिचास्तस्मै
भूयासुः। योऽस्मान् हेष्टि। यच वयं विष्मः(१२) ।
प्रवग्य उद्दासयति सौ तदानीं तं 'प्रवर्यम्', 'अनु', खकायां
'प्रजा' पुत्रादिकां, 'पन्' गवादीन्, 'सोमपीथं' करिव्यमाणं
सोमपानञ्च, 'उद्दामः' 'ईश्वरः' उद्दामयितुं समर्थो भवति ।
प्रवादासनमनु सर्वमिदं नश्यतीत्यर्थः । अतः सोमपीथे-
त्यादिमन्त्रपाठेन प्रजादिकं स्वात्मनि सम्पादयति ॥
कल्पः । सुमित्रा न पाप ओषधयः इति माजीलीयदेशे
उच्छिएखरे माजयित्वेति । पाठस्तु । (२९)"सुमित्रा न श्रापः
यश्च वयं दिमः"(१३) इति। एताः
'आपः', तत्काऱ्या: 'ओषधयः', च 'नः' अस्माकं, 'सुमित्राः'
सुस्निग्धाः, 'मन्तु'। 'यः' देष्टा, यश्च देव्यः, 'तो' उभयम,
'दुर्मित्राः' शत्रवः, 'सन्तु' ॥
प्रथमपादस्याशीः परतां दर्शयति। "सुमित्रा न श्राप
ओषधयः मन्त्वित्याह । अाशिषमेवैतामाशास्ते" । इति। (५प्र।
८०३६ म.)॥
उत्तरभागस्य शत्रुविषयाभिचारत्वं दर्शयति । “दुर्मित्रा-
ओषधयः सन्तु
* B चिहित पुस्तके सह प्रजयेति पाठो नास्ति । G, B, चिहित.
पुस्तकयोः 'स्पा'कार उदात्तो बन्यत्र ''कारः ।
+ न पश्यतीत्यर्थः इति । चिझिनपुस्तकपाठः ।

·५१८ तत्तिरीये चारखी (२) उद्यं तमसस्परि। उदु त्यं चित्र १५) । (९)इममूषु स्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान् दृष्टि यञ्च वयं दिभ इत्याह । अभि- चार एवास्यैषः” ॥ इति । (५ प्र०अ०१७म०)॥ कल्पः । उदयं तमम स्परीत्यादित्यमुपस्थायोदु त्यं चित्र- मिति द्वाभ्यां गाई पत्ये जुहोत्युपतिष्ठते इति। उदयमिति मन्त्रः, समास्वाग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदु त्यं जातवेदसं चित्रं देवानामिति मन्त्र दयं उदु त्यमित्यनुवाके व्याख्यातं । एतन्मन्त्रदयमाध्यहोमं विधत्ते। "प्र वा एषोऽमा लोका- च्यवते। यः प्रवर्य मुद्दामयति। उदु त्यं चित्रमिति मौरी- भ्यामृग्न्यां पुनरेत्य गाई पत्ये जुहोति । अयं वै लोको गार्हपत्यः । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति। अमौ खलु वा श्रा- दित्यः सुवा लोकः । यत् मौरी भवतः। तेनैव सुवर्गलोका- नैति"* ॥११॥ इति । (५ प्र.६ अ०३८म.)। प्रवर्य स्याद्दामनेन खयमेव 'श्रमालाकात्', भ्रष्टा भवति । गाईपत्य स्यैतलोकरूप- त्वेन तत्र होमे मति खयं 'अस्मिन्', लोके, प्रतिष्ठितो भवति । श्रादित्यस्य स्वर्गलोकरूपत्वात् मौरमन्त्रेण स्वर्गादपि भ्रंशा न भवति। ब्रह्मणस्वा परस्थाया इत्याह, दधाति, अन्वित्य, रक्षखी रक्षमामपहत्य, वै हिरण्यं, पाह, अर्द्धयति, ह्येष, ग्टणात्वित्याइ, मनुष्यानित्याह, अस्यैषः, अष्टौ च ॥ इति माधवोये पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनवाकः ॥ ८ ॥ लाकानवैति इति II, F, चि नपुस्तक दयपाठः।

·४ प्रपाठक ११ घनुवाकः । ५९९ त्यमस्मभ्य सनि । गायत्रं नवीया सं। अग्ने देवेषु प्रवाचः(२५) ॥८॥ यानीधे तां त एतेनावयजे स्वाहा, धर्मणा, शं- युधायाः, प्यासिषीमहि, पोषण, निषत्तः, विद्म, सन्तु, अष्टौ च ॥ अनु०११ ॥ ॥ . कल्पः । इममूषु त्य मस्मभ्य मित्या हवनीये जुहोतीत्युपति- छन्ता इत्ये क इति । पाठस्तु । (२५)"इममूषु त्यमस्मभ्य५ मनिं । अग्ने देवेषु प्रवोच:(२५) इति। हे 'अग्ने', 'देवेषु', मध्ये 'अस्मभ्यं', 'मनि' फलदानं, 'प्रवोचः' प्रकर्षण कथय । न केवलं फलदानं, किन्तु 'त्यमिममूषु' तं शास्त्र प्रसिद्धमिममस्माभि- रिदानों अनुष्ठितं प्रवर्दी मपि सुष्टु देवेषु, चपय । कीदृशं प्रवग्य, 'गायत्र' गायत्यादि छन्दायुतं । अतएव पूर्वत्राम्नातं, 'छन्दोभिवा एषक्रियत इति' । 'नवीया' अतिश येन नूतनं, सर्वाङ्गमम्पूर्णमित्यर्थः ॥ शाखान्तरे यानि प्रवर्यमामानि, तेषामाधारभूता ये मन्त्रास्तान् विधत्ते। “प्रजापतिं वै देवा: शुक्रं पयोऽदुहन्। तदेभ्यो न व्यभवत्। तदनियंकरोत् । तानि शुक्रियाणि मामा- न्यभवन् । तेषां यो रमोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूव्यभवन् । G, I, चिकित पुस्तकद्दये "भ्य"कार उदात्तः । + उपतिष्ठत इति D चिह्नितपुस्तक पाठः । 3r ·५२. तैत्तिरीये चारण्यके शुक्रियाणां वा एतानि एक्रियाणि। मामपयसं वा एतयो- रन्यत् । देवानामन्यत्ययः । यद् गोः पयः ॥१॥ तत्मानः पयः । चदजायै पयः । तद्देवानां पयः। तस्माद्यतैर्यजुर्भिश्चरन्ति । तत्पयमा चरन्ति । प्रजापतिमेव तद्देवान् पयमान्नाद्येन सम- ईयन्ति ।" इति । (५ प्र०।१० अ०१म०)। पुरा कदाचित 'देवाः', मद्ये 'प्रजापति, कामधेनुं कृत्वा 'एक्रं पयः' प्रवर्यरूपं क्षीरं, दुग्धवन्तः। तत्' एक मेव, भूत्वा देवेभ्शः 'न व्यभवत्' बहूनां देवानामर्थे विविधं नाभूत्। अतः सर्वेषां भोगाय न पर्याप्तं, तदानीं 'अग्निः', 'तत्' एकं पयः, विविधं 'अकरोत्'। 'तानि' विविधानि पयामि, 'शक्रियाणि' प्रवर्यमम्बन्धीनि, 'मामा- न्यभवन्'। 'तेषां' च पयोरूपाणां सान्नां, 'यो रमः', 'प्रत्यक्षरत्' तेभ्यः प्रस्रवत्, 'तानि' मामभ्यः सुतानि साराणि, 'शुक्रयजूषि' प्रवर्यसम्बन्धिनो मन्त्राः, श्रासन *। 'शुक्रियाणां' प्रवर्यसम्बन्धिनां साम्नां, सम्बन्धीनि प्रवर्य योग्यानि ‘एतानि' यजूपि । इत्थं प्रव- गङ्गमन्त्रोत्पत्तिका, अथ द्रव्यमुच्यते, ‘एतयोः' वक्ष्य माणयो: द्वयोः पयमार्मो, 'अन्यत्' एकं, 'मामपयम' मानां प्रियं चोरं, 'अन्यत्', 'यत्', 'देवानां', प्रियं । तदुभयं विभज्य प्रदर्यते । तत्र गव्यं मामदेवतायाः प्रियं, अजाक्षीरं देवानां प्रियं, यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः, क्षीरदयञ्च एतादृशं, 'तस्मात्', 'यत्र' कर्मणि, 'एतैः' 'यजुर्भिः' प्रवर्ग्यमन्त्रैः, 'चरन्ति' अनुतिष्ठन्ति । 'तत्' तत्र कर्मणि, दिविधेन ‘पयमा', 'चरन्ति'। शुक्रियमन्त्रैः क्षीरदयं * अभवन् इति E, चिड़ित पुस्तकपाठः।

·8 प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५२९ 'प्रवग्य', जुहुयात्, इति मन्त्रद्रव्यविशिष्टकर्मविधिरयं द्रष्टव्यः । तेन कर्मणा 'प्रजापति', 'देवान्', च अन्नसमृद्धवान् कुर्वन्ति ॥ तत्तवेदनं प्रशंसति । "एष हत्वै साक्षात् प्रवग्यं भक्षयति । यस्यैवं विदुषः प्रवर्यः प्रज्यते"। इति । (५ प्र ०।१०७०। २म०)। ‘एवं विदुषः' प्रवर्य माहात्म्य विदः, 'यस्य', अनुष्ठीयते, सः ‘एषः' 'साक्षात्' मुख्यं, प्रवर्ग्यफलमनुभवति ॥ तस्य प्रवर्ग्यस्य काम्य मुद्दामनदेशं विधत्ते । “उत्तरवेद्या- मुद्दासयेत् तेजस्कामस्य । तेजो वा उत्तरवेदिः ॥ २ ॥ तेजः प्रवर्यः । तेजमैव तेजः समर्द्धयति" । इति। (५ प्र०।१० अ०। ३म०)। उत्तरवेदेरंग्याधारत्वात् प्रवर्य हविषश्च ततस्वरूप- वात् उभयोस्तेजखम ॥ तमेव देशं फलान्तराय विधत्ते। “उत्तरवेद्यामुद्दामये- दन्त्रकामस्य । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्यः। मुखमुत्तर- वेदिः । शीर्णव मुख५ मन्दधात्यन्नाद्याय । अन्नाद एव भवति" । इति । (५ प्र०।१० अ०१४म०)। प्रवर्यस्य शिरोरूप- त्वादुत्तरवेदेः मुखत्वात्तत्रास्या दामने * मत्यन्नं भोकुं शिरमा मुखस्य माधनी कृतं भवति। ततोऽयं 'अन्नादो भवत्येव' । उत्तरवेद्यामुद्दामनं प्रशंमति। “यत्र खलु वा एतमुद्दा- मितं वयामि पामते । परि वै ता५ समां प्रजा वयाy- स्यामते ॥ ३ ॥ तस्मादत्तरवेद्यामेवादासयेत् । प्रजानां गोपी- . मुग्नत्वात्र तत्र तस्याहास ने इति F, H, चिकित गुरूक हयपाठः। + सन्धानमिति F, चिड़ितपुरूकृपाठः । 3 12 ·५२२ तैत्तिरीये चारण्यके थाय"। इति । (५ प्र०।१० अ०५म.)। 'यत्र' यस्मिन संवत्सरे, क्वचिद्देशविशेषे, 'उदामितं', 'एतं' प्रवग्यं, 'वयामि' पक्षिण:, 'प-मते' परित भागत्योपविशन्ति, 'ता) समां' तं संवत्सरं सर्वमपि, पक्षिणः, 'प्रजाः' पुत्रादीन, पुत्रादीन, 'पासते' पुत्रा- दिशवदेहेषु प्रविशन्ति, प्रजा म्रियन्त इत्यर्थः । अतस्तेजोऽन्नका- मराहित्येऽपि प्रजार क्षणार्थ, 'उत्तरवेद्यामेवोदाम येत्' ॥ तत्रापि देशविशेषं विकल्पितं विधत्ते। "पुरो वा पश्चा- वोदासयेत् । पुरस्ताद्वा एतज्ज्यातिरुदेति । तत्पश्चानिस्रा- चति । खामेवेनं योनिमनूदासयति" । इति ॥ (५ प्र०।१०१०। ६ म०)। उत्तर वेदेः पूर्व भागे पश्चिमभागे वा प्रम्य 'उद्दा- सयेत्' । प्रवर्यस्वरूपं ददं श्रादित्य ज्योतिः', 'पुरस्तात्', 'उदेति', 'पश्चात्', अस्तमेति । ततस्तयोरुभयोरपि तदीय- स्थानत्वात् खकीयमेव स्थानं 'अन'सत्य 'उद्दामयति' ॥ अन्यं देशविशेषं विधत्ते। "अपां मध्य उदासयेत्। अपां वा एतन्मध्याज्ज्योतिरजायत । ज्योतिः प्रवर्यः । ख एवैनं योनी प्रतिष्ठापयति" इति ॥ ४ ॥ (५ प्र०।१० अ०७म०)। 'एतत्' श्रीविद्युत्स्वरूपं,* 'ज्योतिः', 'अपा मध्यादजायत' । 'प्रवर्यः', च 'ज्या तिः'वरूपः । तस्मात् 'एन' प्रवग्य, स्वकोय एव स्थाने 'प्रतिष्ठापयति' ॥ देशान्तरं विधत्ते। "यं दिव्यात् । यत्र स स्यात्। तस्यां * 'एतत्' वैद्युतरूपमिति E, चिह्नित पुस्तक पाठः । 'एतत्' मौर्व- वैद्युतरूपमिति H, चिकितपुस्तकमाठः ।

·8 प्रपाठक ११ अनुवाकः । ५२३ दिग्युद्धासयेत् । एष वा अग्निर्वैश्वानरः । यत्प्रवर्ग्यः । अग्मिने वैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति" । इति। (५ प्र०।१० अ०८म.)। यजमानः 'य' पुरुषं, 'दिव्यात्', 'सः' देव्यः, यस्यां दिशि तिष्ठति, 'तस्यां दिशि', प्रवग्ये 'उद्दामयेन्' । प्रवर्यस्य वैश्वा- नराग्निरूपत्वात् 'एन' देव्यं, 'अभि'लक्ष्य वैश्वानराग्निने व 'प्रव- तयति'। तेनाग्निना तमभितो दहतीत्यर्थ. ॥ तत्रैव कञ्चिविशेषं विधत्ते । “दुम्बा५ शाखायाम- द्वामयेत् । ऊनी उदुम्बरः । अन्नं प्राणः । एघ धर्माः ॥ ५ ॥ इदमहममुष्या मुव्यायणस्य शुचा प्राणमपि दहामोत्याह । शुचैवास्य प्राणमपि दहति । ता जगार्तिमाईति"। इति । (५ प्र०।१०१०म०)। उदम्बर वृक्षस्य येयं शाखा तस्यां प्रवश्य 'उद्दामयेत्' । उदुम्बरस्यानरूपत्वात्, अन्नम्य प्राण स्थिति- हेतुत्वात, धर्मस्य च सन्तापरूपत्वात्, तदनुसारेणादासनकाले इदमित्यादिमन्त्रं पठेत् । 'प्रमुयायणस्य' देवदत्तपुत्रस्य, 'त्र- मुव्य' यज्ञदत्तस्य, 'प्राणं' 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'शुचा' मन्तापेन, 'पि', 'दहामि' सर्वतो दग्धं करोमि । एत- नमन्त्र पाठेन 'अस्य' देव्य स्य, 'प्राणं', सन्तापेन 'दहति', एव । तदानीमेवामा 'पात्तिं', प्राप्नोति ॥ देशान्तरं विधत्ते । “यत्र दी उपदीकसन्तताः स्युः । त- * वैश्वानरेणातिप्रवर्त्तयति इति F, H, चिह्नित पुस्तक हयपाठः । + वक्ष्यमाणोऽयमिति D, F, I चिह्नित पुस्तकत्रय पाठः । हरतीत्यर्थः इति D चिह्नित पस्तकपाठः ।

·५२४ নন্দিনীয় হয় दुवामयेद् दृष्टिकामस्य । एता वा अपामनुज्जावों* नाम। बद्दीः । श्रमो खलु वा श्रादित्य इतो दृष्टि मुदीरयति । श्रमावेवामा श्रादित्या दृष्टिं नियच्छति । ता प्रापा नियता धन्वना यन्ति" इति ॥ ६ ॥ (५ प्र.१००।१०म०)। यस्मि- न्देश 'दीः', 'उपदोकसन्तता:' स्तम्बरविच्छिनाः भवन्ति । वृष्टिकाम: तत्र 'उदासयेत्' । य एते दीः 'एताः', एव 'अपां', 'अन ज्जावर्यः' इत्येतनामभाजा भवन्ति, 'अनुज्जाः' अनुक्रम- गता: प्रवाहाः, तद्यना न द्यः 'अनुज्जावर्य:' । श्रापा वै दी इति श्रुत्य न्तरात् दर्भाणामविच्छिन्न प्रवाहोपेतनदीरूपत्वं । प्रव- यस्यादित्यरूपत्वादादित्यवद् दृष्टि प्रदः। अतो दर्भेषु तद्- दामने मति 'श्रादित्यः', धुलोकाद् ‘दृष्टि', प्रेरयति । 'ताः' च 'आप:', 'धन्वना' मरुद शेन सह, 'नियताः', प्रवर्त्तन्ते ॥ गो: पयः, उत्तरवेदिः, पामते, स्थापयति, धर्मः, यन्ति ॥ इति पञ्चमप्रपाठ के दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके एकाद शाऽनुवाकः ॥ ११ ॥ * अपाम नझमावर्य इति B, E, G, I, चिह्नित पुस्तकचतुछयपाठः। अपामन म्म्यावर्य इति प, चिह्नित पुस्तक पाठः । + स्तम्ब एव विच्छिन्ना इति D चिह्नित पुस्तकपाठः । स्तम्भरवि- च्छिन्ना इति । चिकितपस्त कपाठः ·४ प्रपाठके १२ बनुवाकः । ५२५ अथ द्वादशोऽनुवाकः । (महीनां पयोऽसि विहितं देवत्रा । (ज्योतिभी असि वनस्पतीनामोषधीना रसः(२) । (३)वाजिनं त्वा वाजिनाऽवनयामः । अर्द्ध मनः सुवर्ग(२)॥ अनु०१२ ॥ अथ द्वादशोऽनुवाकः । एकादशे प्रवाहासनमुक्त । तत्र महावीरे द्रव्यपरणा- वसरे धर्मतत्तेऽनमिति मन्त्रात् पूवं त्रयो मन्त्रा अपेक्षिताः, ते प्रत्र द्वादशे अभिधीयन्ते। कन्यः । महीनां पयोऽमीति महावोरे गोपय आनयतीति विहितं, देवत्रेति मन्त्र शेषः । (१ मन्त्रः)। हे द्रव्य ‘देवत्रा' देवनिमित्तं, 'विहितं' सम्पा- दितं, 'महीनां' गवां, ‘पयः', 'अमि' ॥ कल्पः । ज्योतिभी असि वनस्पतीनामोषधोना५ रस इति मध्विति महावीर पानयतीत्य नुवर्तते । (२ मन्त्रः)। हे मधुद्रव्य 'वनस्पतीनां', 'ओषधीनां', च 'रस'भूतस्वं 'ज्योति- भाः' ज्यातिषां प्रकाशकः, 'असि' ॥ कल्पः । वाजिनं त्वा वाजिनो वन याम इति दधीनि महावीर श्रानयतीत्य नुवर्तते। ऊई मनः सुवर्गमिति मन्त्र- प्रेषः । (३ मन्त्रः) । 'ज' उपरिवर्त्तमानं, 'मनः' मननीयं, * निरूपणावसरे इति । चिह्नितपुस्तकपाठः । + ५०० एछे द्रव्यम् । * देवेषु देवनिमित्तमिति, चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·५२८ तैत्तिरीये चारण्यके अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । (१)अस्कान द्यौः पृथिवों । अस्काटषभो युवा गाः। स्कन्नेमा विश्वा भुवना। स्कन्बो यज्ञः प्रजनयतु । (२)अस्काननि प्रानि। श्रा स्कन्नाजायते वृषा स्कन्नात् प्रजनिधीमहि(२) ॥ अनु०१३ ॥ खग प्राप्तुम, हे दधिद्रव्य, 'वाजिनं' अनवन्तं, त्वां 'वाजिनः' अन्नवन्तो वयं, 'अवनयामः' महावीरे प्रक्षिपामः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशोऽन वाकः । त्रयोदशमारभ्य प्रायेण धर्माप्रायश्चित्ता: *उच्यन्ते । कल्प:। यदि धर्म स्कन्दत, अस्कान् द्यौः पृथिवीमिति दाभ्यामभि- मन्त्र यते इति । तत्र प्रथमामाह । (१)"अस्कान द्याः पृथिवीं। स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु"(१) इति । 'हो:' धुलोकाख्यो देवः, 'पृथिवों', देवतां प्रति 'अस्कान' स्ववीयं स्कन्दितवान्। तथा 'युवा' यौवनोपेतः, 'अषभः', 'गाः', बहोः। प्रति 'स्कान्' खकीयं वीर्य स्कन्दितवान् । 'दमा विश्वा भुवना' एतानि . * त्रयोदशुमारभ्य त्रयो धर्मप्रायश्चित्ता इति । चिह्नितपुस्तक पाठः। + वीः इति D चिड़ितपुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके १४ धनुवाकः । ५२. अथ चतुर्दशोऽनुवाकः । या पुरस्ताविादापतत् । तां त एतेनावयजे स्वा सर्वाणि भूतजातानि, 'स्कन्ना' कन्नवीर्य रूपाणि । अतो- ऽत्रापि 'स्कन्नः' द्रव्यस्कन्दनयुक्तः,* 'यज्ञः', 'प्रजनयतु' प्रजा- मुत्पादयतु ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"अस्कानजनि प्राजनि। • स्कनात् प्रजनिषीमहि (२) इति। 'प्रस्कान' ट्रव्यं स्कनमभूत, तेन 'अजनि' किञ्चिदपत्यमुत्पन्न । 'प्राजनि' प्रकर्षणापत्यस्य अपत्य- मुत्पन्न । 'स्कन्नात्', द्रव्यात् 'वृषा' सेचनसमर्थः पुत्रः, 'श्राजा- यते' । अतो वयं 'स्कन्नात्' द्रव्यात्, ‘प्रजनिषोमहि' प्रक- पेणापत्यमुत्पादयामः॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽनुवाकः। कल्पः । यदि घर्मेण चरत्सु विद्युदापतेत् या पुरस्ता- द्विादापतदिति। एतैर्य थालिङ्गं जुहुयादिति। पाठस्तु । "याः पुरस्तादिद्युदापतत् । तां त एतेनावयजे खाहा" इति । 'या' 'विद्युत्' अनिरूपा, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि, 'आपतत्' पतितवतो, इति 'तां' विद्युतं, 'ते' तव, सम्बन्धिना * स्वबद्रव्ययुक्त इति : चिकितपुस्तकपाठः । . 30 ·पूर- तैत्तिरीये चारण्यके हा। या दक्षिणतः। या पश्चात्। योत्तरतः। योपरि- ष्टादिद्युदापतत् । तां त एतेनावयजे स्वाहा ॥ अनु० १४॥ अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा। चक्षुषे स्वाहा श्रीवाय स्वाहा। मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै खाहा ॥ अनु० १५ ॥ "एतेन' होमेन, 'अवयजे' नाशयाम* । अत्र त इत्यभिधाना- वर्मः सम्बोधनीयः । या दक्षिणत इत्यादिषु त्रिषु विद्युदि- त्यादिकमनुषञ्जनीयं । अनुषण द्योतनायैवोत्तमे मन्त्र पुनः पच्यते ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ ॥ अथ पञ्चदशोऽनुवाकः। कल्पः । प्राणाय खाहा पूष्णे खाहेत्येतावनुवाको धर्म प्रायश्चित्तानीति घर्मविषये यवैकल्यं तद्वारयितुमनुवाकइय- होमः । तत्रैक मनुवाकमाह। "प्राणाय स्वाहा व्या नाय स्वाहा । * नाशयामि इति D चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·8 प्रपाठक १६ पनुवाकः। अथ षोडशोऽनुवाकः। पूष्णे स्वाहा पूष्णे शरसे स्वाहा। पूष्णे प्रपाय स्वाहा पूष्णे नरन्धिषाय स्वाहा। पूष्णेऽणये स्वाहा पूष्णे नरुणाय स्वाहा। पूष्णे साकेताय स्वाहा । अनु० १६॥ • वाचे सरखत्यै स्वाहा" इति । 'वाक्'शब्देन वक्तव्यशब्दमा- प्रत्वशङ्कां वारयितुं देवतावाचकस्य सरस्वतीशब्दस्य प्रयोगः ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु. रारण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ अथ षोडशोऽनुवाकः। अनुवाकान्तरमाह। “पूष्णे वाहा पूष्णे शरसे स्वाहा। एष्णे साकेताय स्वाहा" इति। पोषको देवः 'पूषा', स एव विशेषणभेदाद्भिद्यते । 'शरसे' शत्रूणां हिंसकाय, 'प्रप- व्याय' प्रकृष्ट खर्गमार्गहिताय, नरान् मनुष्यान, धिनोति प्रीणयतीति 'नरन्धिषः', तस्मै । 'अङ्कणिः' रञ्जनेन दोप्य- मानः, तस्मै। नुनय इति धातोनरुण शब्दः प्राणिनां खख- मार्गेषु नेता 'नरुणः', तस्मै। श्राममन्तात् ज्ञानमाकेत: तेन मह वर्तत इति 'साकेतः', तस्मै ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ 302 ·५९. तैत्तिरीये चारण्यके अथ सप्तदशोऽनुवाकः। उदस्य शुष्मानानुनर्ति विभर्ति । भारं पृथिवी न* भूमं । प्र शुक्रतु देवी मनीषा। अस्मत् सुतष्टो रथो न वाजी। अञ्चन्त एके महि साम मन्वत । तेन अथ सप्तदशोऽनुवाकः । कल्पः । धर्मेटकामुपदधात्युदस्य माद्भानुरित्यनुवाके- नेति । एतच महाग्निचयने द्रष्टव्यं । तथा च तत्र सूत्रका- रेणोकं । धर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनी तयोः प्रवर्ये मन्त्रा- विति। पाठस्तु । "उदस्य शुभाद्भानुनीर्त विभर्ति। • तया देवतयाङ्गिरखढुवा मोद” इति । 'भानुः' सूर्यः, 'प्रस्थ' अमेः, 'एमात्' बलात्, 'उत्' एति, उच्छब्देनाकाशितत्वात् एतीत्य- ध्याहर्त्तव्यः। स च भानुः 'नार्त' पात्तिं न प्राप्तः, पुनः पुन: उदयङ्गच्छतोऽप्यग्निबलसाहाय्यादार्तिस्तस्य न विद्यते। 'पृथिवी न' भूमिरिव, भूमि प्रयातं 'भारं', 'बिभर्ति'। यथा पृथिवी प्राणिनां भारं सहते तथा अयं रश्मिभारं सहते। तस्य अग्नेः प्रमादात् 'शुक्रा' निर्मला, 'मनीषा' 'देवो' कर्मणि मनः प्रेरयन्ती देवता, प्रकर्षण 'एतु' प्राप्नोतु । किनिमित्तमिति एतदुच्यते, 'अस्मत्' निमित्तार्थे, पञ्चमी, अस्माननुग्रहीतु- * एधिन इति E चिहित पुस्तकपाठः। + मन्मती इति D, F चिहितपुस्तकदयपाठः ।

·8 प्रपाठके १७ धनुवाकः । ५३१ सूर्यामधारयन् । तेन सूर्यमरोचयन् । धर्मः शिर- स्तदयमग्निः। पुरीषमसि सम्प्रियं प्रजया पशुभि - वत्। प्रजापतिस्त्वा सादयतु। तया देवतयाङ्गिर- खमुवा सौंद ॥ अनु० १७॥ मित्यर्थः । बुद्धिप्राप्ती दृष्टान्तः । 'सुतमः' वर्धकिना सुटु- तक्षणेन निष्पादितः, 'वाजी' वेगवान्, 'रथा न' रथ दव, 'एके' महात्मानः, तं अग्निं 'अर्चन्तः' । 'महि' पूजाई, ‘माम' सर्वेषु म, 'मन्नत' मनसि निश्चितवन्तः । 'तेन' अग्नि- तेजमा, 'सूर्य', 'अधारयन्' पोषितवन्तः। उद्यन्तं वावादि- व्यमग्निरनुसमारोहतोति श्रुतं, 'तेन' अग्नितेजसा, 'सूर्य', 'अरोचयन्' श्रादीप्तियुक्तमकुर्वन् । 'धर्मः शिरः' यदिदं प्रर्य- रूपं यज्ञस्य शिरोऽस्ति, 'तदयं चीयमानः, 'अग्निः', एव । श्रतो हे अने, त्वं 'पुरोष' इटकोपादान* मृत्स्वरूपं, 'अमि' । तच स्वरूपं 'प्रजया पाभिः', 'सम्', एत्य 'प्रियं भवत्' यजमा. नानां प्रियं भवति। तथाविधानिरूपे हे घर्मेटके 'प्रजापतिः', वां अत्र क्षेत्रे 'मादयतु' स्थापयतु । 'अङ्गिरस्वत्' अङ्गिरो- भिरिव, 'तया' प्रजापतिदेवतया, उपहिता सतो 'ध्रुवा मोद' स्थिरा भूत्वा तिष्ठ ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ * इएकोपधानेति । चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·५३२ तैत्तिरीये धारण्यके 22 अथाष्टादशोऽनुवाकः । यास्तै अग्न श्राद्री योनया याः कुलायिनीः। ये अन इन्दवा या उMनाभयः । यास्तै अमे तनुव ऊर्जी नाम । ताभिस्त्वमुभयौभिः संविदानः । प्रजा- भिरग्ने द्रविणेह सौद। प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाङ्गिरस्वड्ववा सौद ॥ अनु० १८ ॥ अथाटादशोऽयुवाकः। कल्पः । कुलायिनों यास्ते पार्दा योनय इत्यनुवाकेनेति, उपदधातीत्यनुवर्तते । पाठस्तु । “यास्ते अन भाद्री योनयो याः कुलायिनीः। • तया देवतयाङ्गिरखड्डुवा मोद” इति । हे 'अगे', 'ते' त्वदीया, 'श्राद्री: योनयः' अश्वत्थक्षादि- रूपाः, 'श्रा:' कारणविशेषाः, मन्ति । अश्वत्थाद्ध व्यवाहाद्धि- जातामग्नेस्तनुं यज्ञिया५ सम्भरामीति श्रुतेः । 'याः' च 'कुला- यिनीः' आहवनीयादि स्थानविशेषाः सन्ति । हे 'ने', 'ते' त्वदीयाः, 'इन्दवः' चन्द्रप्रभृतयः स्थानविशेषाः, 'ये', मन्ति । 'या उर्णनाभयः' याश्चार्णनाभ्यादि स्थान विशेषाः मन्ति । हे 'श्रमे', 'ते' त्वदीया, 'याः' च अन्याः, 'तनुवः', 'ऊर्जी नाम' ओषध्यादिपाचकत्वेनोनामधारिण्यः सन्ति। 'ताभिः' स- * या उनाभय इति A, B,G, I, J, चिहितपुस्तकपञ्चकपाठः। १ ·४ प्रपाठक १६ अनुवाकः । ५३३ अथैकोनविंशोऽनुवाकः । अग्निरसि वैश्वानरोऽसि । संवत्सराऽसि परि- वत्सरोऽसि। इदावत्सरोऽसीदुवत्सरोऽसि । इद्दत्स- रोऽसि वत्सराऽसि । तस्य ते वसन्तः शिरः। ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः। वीः पुच्छं । शरदुत्तरः पक्षः। हेमन्तो मध्यं । पूर्वपक्षाश्चितयः । अपरपक्षाः पुरोषं। अहो- वाभिः, युक्तः 'त्वं', 'उभयोभिः' दैवीभिर्मानुषोभिश्च, 'प्रजा- भिः', 'संविदानः' ऐकमत्यं गतः * 'इह' क्षेत्रे, 'द्रविण' अस्माकं धननिमित्तं, हे अने', 'मीद' तिष्ठ, प्रजापतिरि- त्यादि पूर्ववत् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ अकोनविंशोऽनुवाकः । कल्पः। अध्वर्युरग्निमभिमृशति अग्निरसि वैश्वानरोऽसी- त्यनुवाकेनेति । पाठस्तु । “अग्निरसि वैश्वानरोऽसि । • तया देवतयाङ्गिरख वा मोद" इति। इष्टकाभिनिष्यन्न हे देव वं 'अग्निरसि', अङ्गारैर्विना इष्टकाशरीरमात्रेणेव अग्नित्वं । गतः सन् इति । चिहितपुस्तकपाठः ।

·५३४ तैत्तिरीये चारण्यके रावाणीष्टकाः। तस्य ते मासाश्चाईमासाच कल्यन्तां । तवस्ते कल्यन्तां । संवत्सरस्तै कल्पतां । अहो- रात्राणि ते कल्पन्तां । रति प्रेति वीति समित्युदिति। प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाङ्गिरख वः सौंद ॥ अनु. १६ ॥ 'शिर: 'वैश्वानरः' विश्वेषां नराणां उपकारकः, 'अमि'। प्रभवादी- नामेकैक पञ्चके वर्तमानाः शब्दाः* संवत्सरादयः, सर्वेष्वनुगतो वत्सरः, त्वमेवं षड्विधः 'अमि'। 'तस्य' तथाविधस्य, 'ते' ऊर्जरूपस्य, वसन सन्ताघृतवः प्राद्यवयवाः, चैत्रादिमा- सेषु ये एक्लपक्षाः ते. चितिरूपाः। ये च कृष्णपक्षाः ते पुरोषरूपाः । यान्यहोरात्राणि तानीष्टकारूपाणि। 'तस्य ते' तादृशस्य तव, मासादयः खख कार्यक्षमा भवन्तु । इतिशब्द- शिरस्काः श्रा,प्र,वि,मम्, उदः, उपमर्गाः अत्र निर्दियाः, तैरु- चितक्रियां संयोज्य अग्निहोत्रं स्तोतव्यं । इति तात्पर्य्यार्थः । उचितक्रियाणां च बहनां सम्भवात् महती स्तुति: सम्पद्यते। प्रजापतिरित्यादि पूर्ववत्। अग्निविशेषण त्वाद् ध्रुव इति लिङ्ग- निर्देशः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ * अब्दा इति । चिह्नितपुस्त कपाठः । + अमिस्तोतव्य इति D, E चिह्नितपुस्तकदयपाठः ।

·१ प्रपाठके २. अनवाकः। ५३५ (१ । अथ विंशोऽनवाकः । "भूर्भुवः सुवः(१) । (२ऊर्ध्व ऊषुण ऊतये। जया नः पाह्य हसः२) । (रविधुन्दद्राण५ समने बहूनां । युवा- न सन्तम्पलितो जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वा- अथ विंशोऽनुवाकः । (२)"भूर्भुवः सुवः” (२)इति सर्वप्रायश्चित्तानीति । त्रयो लोकाः सुखप्रदा भवन्विति मन्नत्रयस्यार्थः ॥ कल्पः। यदि महावीरः पद्येत ऊर्ध्व ऊषुण ऊतय इति द्वाभ्यामिति । पाठस्तु । “(२)ऊर्ध्व ऊषुण ऊतये, ऊो नः पाय- ५हसः,' (२)इति। एतच्च मन्त्रयोः प्रतीकद्वयं। तो च मन्त्रावअन्ति त्वामध्वरे देवयन्त इत्यनुवाके व्याख्याता ॥ कल्पः। यदि भिद्येत विधुन्दद्राणमिति सन्दूह्यादिति । पाठस्तु । (२) 'विधुन्दद्राण५ ममने बना। • स ह्यः समान”(१) इति । 'बहूनां' कर्मण, 'समने' समीचीनचेष्टारूपे अनुष्ठाने, 'दद्राणं' भृयःप्रवर्त्तमानं, 'विधु' अनुष्ठानस्य विधातारं महावीरं, 'युवानं' यौवनोपेतपुरुषवदृढं, एवं 'सन्तं, 'पलितः' वयोहीन- सदृशः शैथिल्यविशेषः, 'जगार' निगोर्णवान् ‘देवस्य' जग- दिधातुः परमेश्वरस्य, 'काव्यं' अभिज्ञानरूपं, 'महित्वा' महिमानं, 'सः' महावीरः, ‘ह्यः' पूर्वद्युः, 'समान' सम्यक् चेष्टितगन् । 'अद्य' * सन्दध्यादिति E चिह्नितपुस्तकपाठः । + वयोहानिसट्टा इति F चिह्नितपुस्तक पाठः। + काम्यं इति चिहतपुस्तक पाठः । ४v ·५३८ तैत्तिरीय चारण्य के ऽद्या ममार। स ह्यः समान ६) । (यदृते चिदभिश्रियः। पुरा जर्तृभ्य आवृदः। सन्धाता सन्धिं मघवा पुरो- वसुः ॥१॥ निष्कता विहृतं पुन:(५) । (५)पुनरूजी सह रय्या)। पाठस्तु । (४)"य- . 'पग्य' हे जनममूह अवलोकय । किन्तन्माहात्म्यमिति तदुच्यते । अस्मिन् दिने, 'ममार' भयोभृत्,* ईदृशं खल्वोश्वरस्थ माहा म्यं ॥ कल्पः। ततो यानि दृढाथै संलेषणनि स्य: तैरेनमभि- सन्द ह्यात् यदन्यन्मासान्माषेभ्यश्च । यदृते चिदभिश्रिष दूति भिन्न महावीरं विधुन्दद्राणमिति मन्त्रेण सन्धाय यदृते चिदितिमन्त्रेण संलेषणसाधनैरुपलिम्पेत् । दृते चिदभित्रिषः । निष्कता विहतं पुनः" (8)इति । 'यत्' महावीर स्वरूपं, 'जलभ्यः पुरा' कपालजरणेभ्यः। कपा- लानाचूर्णाभावेभ्यः पूर्व, 'अभिश्रिषः ऋते' अभितः संश्लेषणमाध- नानि द्रव्याणि विना, 'आबदः' तर्दनम्भङ्गं प्राप्नोत् । महावीरस्य 'मघवा' 'मन्धि सन्धानं, करिष्यति । कीदृशो मघवा, 'पुरोवसुः पुरतोऽवस्थितानि वसूनि मंश्लेषणमा- धनानि द्रव्याणि यस्थामा पुरोवसुः, इत्थं स इन्द्रः 'विहृतं' वि- शेषेण भग्नं महावोरं, 'पुनर्निष्का' पुनरपि सम्पादयिष्यति ।। तस्य इन्द्रः, * महावीरो भो भूदिति । चिकितपुस्तक पाठः । + कपालक्षर गोभ्य इति D चिहित पुस्तक पाठः । + घटद इति D, F, चिहित पुस्तक दय पाठः । .

·४ प्रपाठक २० अमुवाकः । 'मा नो धर्म व्यथितो विव्यथा नः।मा नः परमधरं मा रजोऽनैः। मा स्वस्मा स्तमस्यन्तराधाः। मा रुद्रियासो अभिगुद्दधानः। (मा नः क्रतुभिर्हीडितेभिरस्मान्। कल्यः । यदि धर्म प्रतिपरोयुः, न वा प्रतिपरोयुः, पुनरूजा- सह रव्येति" (५)मन्त्रः। एताभ्यामेनं प्रतिपरीयुरिति त्रिः परिषि- चन् पर्वतोति यदुक्तं, तत्राधिकपर्यावर्त्तने चिः पुनः परियन्तीति विपरीतावर्त्तनं यदुनं, तदकरणेप्येतत् प्रायश्चित्तं । तत्र मन्त्रयो- यदिदं * प्रतीकद्दयं, पुनरूजी निवर्त्तवेत्येको मन्त्रः, सह रय्या नि- वर्त्तव इत्यपरो मन्त्रः, एतावुभावपि भूमि नेत्यत्रो व्याख्याती ।। कल्पः। मा नो धर्म व्यथित दूत्यष्टौ धर्म व्यथिते प्रायश्चित्ता- नीति। घर्मस्याज्यपयोरूपद्रव्यस्य व्यथनं चलनं सन्तापाधिक्येन पात्रस्योपरि उद्गमने सति एतत्प्रायश्चित्तं । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)"मा नो धर्म व्यथितो विव्यथा नः । • मा रुद्रियामो अभि- गुर्दधानः" (६)इति । 'नः' अम्मदीय, हे 'धर्म' हविर्द्रव्य, त्वं 'व्यथि- तः' चलितो भूत्वा, 'नः' अस्मान्, ‘मा विव्यथः' स्वस्थानान्मा वि- चालय। 'नः' अस्माकं, 'परं' उत्कष्टं कर्म, 'अधरं' निवयं, 'मा', कुरु । 'रजो मा अनैः' अस्मान् रजोगुणं मा प्रापय, । तथा 'तमस्यन्तः' तमोगुणमध्ये, 'अस्मान्', सुष्टु 'मा आधाः' मा स्थापय। 'वृधानः' वर्धमाना उद्दान्ताः, 'रुद्रियासः' रुद्र सम्बन्धिनः क्रूरदेवाः, ‘मा अभिगुः' अस्मिन् कर्मण्याभिमुख्येन मा आगच्छन्तु । मन्त्रणादितमिति D चिहित पुस्तकपाठः । + भूमिग्नत्यत्रानवा के इति E चिड़ितपुस्तकपाठः । । , 302 ·५३ तैत्तिरीये धारयके हिषा सुनीते मा परादाः। मा ना रुद्रो निका तिमी नो अस्ता। मा द्यावापृथिवी हीडिषातां ॥२॥ (उप नो मित्रावरुणाविहावतं। अन्वादीध्याथा- मिह नः सखाया। श्रादित्यानां प्रसितिर्हतिः। उग्रा शता पाष्ठाऽद्य विषा परि ण णत - अथ द्वितोयामाह । “(9)मा नः क्रतुभिर्हीडितेभिरस्मान् । • मा द्यावापृथिवी हीडिषाता” (७)इति। हे धर्म 'होडितेभिः' अप- राधयुक्तः, 'नः' अस्मदीयैः, 'क्रतुभिः,' कुपितस्त्वं 'अस्मान्’ यजमा- नान्, 'विषा' द्वेषेण, 'सुनीते' सुटु सम्पादिते फले, ‘मा परादाः' निराकरणं मा कुरु, । एतावन्त कालं महता स्खलेशेन सम्पादितङ्क- मफलमोषदपराधद्वेषेण मा विनाशयेत्यर्थः । तथा 'रुद्रः' क्रूरो देवः, 'नः' अस्मान्, ‘मा अस्ता' मैव अस्यतु, मा निराकरोतु । ' नितिः' अपि राक्षमदेवता, 'नः' अस्मान्, ‘मा अस्ता' मा अ- स्यतु, मा निराकरोतु। 'द्यावापृथिव्यावपि देवते ‘मा होडि- षाता' अस्मद्विषये क्रोधम्माकुरुतां ॥ अथ हतीयामाह। (८)"उप नो मित्रावरुणाविहावतं । ष्ठाऽद्य विषा परिणे वृणकु (८) इति । हे 'मित्रावरुण,' 'न' अस्मान्, धर्मापराधरहितान, 'दह'कर्मणि, 'उपावतं' उपेत्य रक्षतं । हे 'सखाया' मखिवदत्यन्तस्निग्गे युवां, 'दह' कर्मणि, 'नः' अस्मान, । ० पा- ·8 प्रपाठके ९० अनवाकः । ૨૭ (१)इमं में वरुण तत्त्वायामि । त्वन्नाऽग्ने स त्वन्नोऽग्ने । त्व- मग्ने अयासि । (१०) उदयन्तमसस्परि। उदुत्यञ्चित्रं । वयः सुपर्णाः(१०) ॥३॥ पुरोवर्सः, हौडिषाता, सुपीः ॥अनु०२० ॥ 'अन्वादीध्याथां' अनुक्रमेण सर्वतो दीप्तान् कुरुतं । 'आदित्यानां,' सम्बन्धिनी 'हेतिः' पापिषु हिंसाकारणमायुधं, 'नः' अम्मान, 'परिवृण?' सर्वतो वर्जयतु । कीदृशी हेतिः, 'प्रमितिः' प्रकृष्टबन्धा,* 'उग्रा' 'तीक्षणघाता, 'पाष्ठा' बहुस्पी, बहुभिरव- यवैः प्रहर्नु समर्थत्यर्थः । । 'विषा' व्यापिनी, । 'अद्यशब्दो यथो- कविशेषणसमुच्चयार्थः ॥ चतुर्थादीनामष्टमान्तानाम्पञ्चानाम्प्रतोकानि दर्शयति। "(C) इमं मे वरुण तत्त्वा यामि। . त्वमग्ने प्रयामि(ह)' । तत्राद्यं मन्त्रहयं इन्द्रं वो विश्वतस्परीनर इत्यत्र व्याख्यातं । अनन्तरन्तु मन्त्रह- यमायुष्ट श्रायुदा अग्न इत्यत्र व्याख्यातं। अन्तिमा जुटो दमूना इत्यत्र व्याख्यातः॥ कल्पः । यदि धर्मेण चरंस्खादित्योऽस्तमियात् । अपरस्या- न्दारि दर्भण हिरण्यं प्रवध्य उद्दयन्तमसस्परीनु पस्थाय उदुत्यं चित्रमिति दाभ्यागाईपत्ये हुन्वा प्रवृज्य शोभते वयःसुपर्ण इत्या- प्रकृठबन्धना इति D, F, चिह्नित पुस्तक हयपाठः । प्रकृष्ट सम्ब- न्धना इति । चिह्नितपुस्तक पाठः। + प्रहरणसमर्थ त्यर्थ इति चिहितपुस्तकपाठः ।

·५४. तैत्तिरोये चारण्यके अथ एकविंशोऽनुवाकः । (१)भूर्भवः सुवः। मयि त्यदिन्द्रियं महत्। मयि दक्षो मयि क्रतुः। मयि धायि सुवीय । विशुग्धमा विभातु मे। दित्यमुपतिष्ठत इति । चतसृणामेतामामत्र प्रतीकान्यानातानि । (१ प्रतीकः) उदयमिति मन्त्रः समास्त्वाग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदत्यं चित्रमिति इयं उदत्यं जातवेदसे इत्यनुवाके व्याख्यातं । वयः सुपर्ण इति मन्त्रः स ईपाहि इत्यनुवाके व्याख्यातः । दूति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ . अथ एकविंशोऽनुवाकः । यदि धर्म भक्षयन्ति भूर्भुवः स्वरित्यनुवाकेनेति । पाठस्तु । (१)"भूर्भवःसुवः । उपहतस्योपहतो भक्षयामि"(१) इति । भू. रादिलोकदेवता अनुग्टहन्त्विति शेषः । 'त्यत्' प्रसिद्धं, 'मह. इन्द्रियसामर्थ्य, 'मयि', 'धायि' धीयतां, स्थाप्यतां । तथा 'दक्षः' उत्साहः, 'क्रतुः' अनुष्टानं, 'सुवीर्य' सर्वेषु कार्येषु शोभनं मामर्थ्य, तत्म 'मयि,' खास्थाप्यतां । 'चिएक्' अग्निविद्युदात्मनः त्रेधा- भित्रदीप्तिः, 'धर्मः,' मदर्थं प्राकूत्यादिभिः 'सह', 'विभातु' विविधन्दीप्यतां। 'श्राकृतिः' सङ्कल्पः, 'मनः' सङ्कल्पसाधनं, 'विराट' अन्नं, 'ज्योतिः' तेजः, 'यज्ञः' क्रतुः, ‘पयः' क्षोरं, ·४ प्रपाठके २१ अमुवाकः । ५४१ आकृत्या मनसा सह । विराजा ज्योतिषा सह। यज्ञेन पयसा सह । ब्रह्मणा तेजसा सह। क्षत्रेण यशसा सह॥ सत्येन तपसा सह । तस्य दोहमशीमहि। तस्य सुम्न- मशीमहि। तस्य भक्षमशीमहि। तस्य त इन्द्रेण पीतस्य मधुमतः । उप इतस्योपहतो भष्यामि ॥१॥ यशंसा सह, षट् च ॥ अनु० २१॥ 'ब्रह्म' ब्राह्मणजातिः, 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'क्षत्र' क्षत्रियजातिः, 'यशः' कीर्त्तिः, 'सत्यं' अनृतवर्जितं,* 'तपः' कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं, 'तस्य' तैराकूत्यादिभिर्युक्तस्य धर्मस्थ, 'दोई' वृट्यादिसमृद्धिं, वयं 'अशोमहि' । 'तस्य सुम्न' निमित्तं सुखञ्च, 'अशोमहि'। 'तस्य' प्रवर्यस्य , प्रसादात् 'भक्षं' च 'आशीमहि' व्याप्नुयाम। हे धर्म 'तस्य' तादृशस्य, 'ते' तव, रसं 'उपहतः' अनुज्ञातः, अहं भक्ष- यामि । कीदृशस्य तव, 'इन्द्रेण', प्रथमं 'पीतस्य,' 'मधुमतः' माधुर्वयुक्तस्य, 'उपहूतस्य' अनुज्ञातस्य ।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थ प्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ . अन्तवर्जगमिति चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·५४२ तेत्तिरीये मारण्यके श्रय द्वाविंशोऽनुवाकः । ("यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः। क्षुच्च तृष्णा च । अनुक चानाहुतिश्च । अशनया च पिपासा च । सेदिश्चा- अथ द्वाविंशोऽनुवाकः । कल्पः । व्याख्याता घोरास्तन्वोरण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरी चानु- वाकाविति । घोरतनूनां प्रतिपादकौ द्वावनुवाको तत्रोक्तास्तन्व अाधान प्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः। अरण्येऽनुवाक्या भवन्तीति हि तत्र सूत्रेऽभिहितं। तथा इयोरनुवाकयोमरुद्गण उक्तः; स च विकल्पितः; तस्य विनियोगो राजसूयप्रकरणे सुत्रकारेणभि- हितः; मारुतमेकविंशतिकपालं निर्वपति; वैश्वदेवीमामिक्षान्तस्या- रणेऽनुवाक्यैर्गणै: * कपालानुपदधातीति । ब्राह्मणञ्चाम्नातं, योऽरण्ये- नुवाको गणस्तं मध्यत उपदधातोति। तत्र घोरतनुप्रतिपादकं प्रथ- ममनुवाकमाह । (१)"यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । यच्च वयं न्दिमः" (१)दूति। हे 'अग्ने,' 'ते' तव सम्बन्धिन्यः, 'घोराः,' अत्युग्राः, 'तनुवः,' 'याः,' मन्ति, कास्ता इति चेत् क्षुदादिभिरमत्यन्तैरष्टाभिः शब्दः प्रतिपादिताः । हे 'अग्ने', 'ते' तव सम्बन्धिन्यः, 'एताः' उताः, - अनुवाक्यस्तताय गणरति । चिहितपुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके २३ धनुवाकः। : ५४१ मैतिश्च। एतास्ते अग्ने घोरास्तनुवः। ताभिरमुङ्गछ । यास्मान्दृष्टि यच वयन्विष्णः(१) ॥ अनु० २२॥ अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः। (स्निक च स्त्रीहितिश्च निहितिश्च । उष्णा च शीता। उग्रा च भीमा च। सदाम्मी सेदिरनिरा। एतास्त अग्ने घोरास्तनुवः। ताभिरमुङ्गच्छ । योऽस्मान्दृष्टि। यञ्च वयन्विष्मः(९) ॥ अनु० २३ ॥ 'तनुवः,' 'ताभिः' तनुभिः मह, 'यः' अस्माकन्देशा, यश्च देव्यः 'अमुं' विविधम्पुरुष, 'गच्छ' ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु: रारण्यके चतुर्थप्रपाठके दाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः । अथ घोरतनूप्रतिपादकं दितोयमनुवाकमाह । (१)"निक च खोहितिश्च • यञ्च वयं दिमः"(१) इति। विगांदीन्यनिरान्तानि तनुनामानि । अन्यत्पूर्ववत् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे . यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥ * स्वोहोतिश्चेति J चिह्नितपुस्तकपाठः। स्तिहितिश्चेति G, चिड़ि- तपुस्तकपाठः। 3 w ·५७ तैत्तिरीये चारण्यके अथ चतुर्विशोऽनुवाकः। (१)धुनिश्च ध्वान्तश्च ध्वनश्च ध्वनयश्च। निलिम्पश्च विजिम्पश्च विक्षिपः ॥ अनु०२४ ॥ अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः। 'उग्रश्च धुनिश्च ध्वान्तश्च ध्वनश्च ध्वनयश्च । अथ चतुर्विशोऽनुवाकः । मरुद्रणप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह। (१)"धुनिश्च ध्वान्त- व • विलिम्पश्च विक्षिपः (१) इति। धुन्यादोनि सप्त पदानि गलगताना मरुद्विशेषाणं नामधेयानि। एतद्रूपेण कपाला- न्यवतिष्ठामोत्यर्थः ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः। मरहणप्रतिपादकमनुवाकालरमाह । (१)"उग्रश्च धुनिश्च एत्य मेत्य विक्षिपः (१) इति। उग्रादीनि सहमानान्तानि सप्त कपाणान्यवतिष्ठन्तामित्यर्थ इति E चिड़ितपुस्तकपादः ।

·8 प्रपाठक २६ मनुवाकः । ५४१ सहसताश्च सहमानश्च सहवाश्च सहोयाश्च । एत्य प्रेत्य विक्षिपः(१) ॥ अनु० २५ ॥ अथ षदिशोऽनुवाकः । (१)अहोराचे त्वोदीरयतां। अर्धमासात्वादोनयन्तु। पदामि गणगतानां मरुदिशेषाणं मामधेयानि। महखादीनि विक्षिप इत्यन्तानि षलामानि विकल्पितानि । अनुवाकयोकं गणदयं कपालोपधाने विकल्पितं। उत्तरगणे च नामषटकं पुनर्विकल्पितं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- राण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५ ॥ कल्पः। अथ पड्दिशोऽनुवाकः । यदि धर्मदुर्घ वा महावीरं वास्तेनोपहरेत्, गार्हपत्ये सुवाहुतिं जुहुयात्, अहोरात्रे त्वादोरयतामिति । पा- (१)"अहोरात्रे वोदीरयतां संवत्सरस्खाहन्वमौ"(१) इति । चोरस्य नामनिर्देशार्थः 'अमौ,' इति शब्दः । हे देवदत्त- नामक चोर त्वामहोरात्रदेवते 'उदीरयता' उद्गमयतां । अर्धमा- सदेवतास्त्वां 'उदोनयन्तु' उत्कर्षेणैव जयन्तु। मासदेवताला ठस्तु। . 3w2 ·५४४. तैत्तिरीये यारण्यके मासात्वा अपयन्तु। कतवत्वा पचन्तु। संवत्सर- त्वा इन्त्वसौ(९) ॥ अनु० २६ ॥ अथ सप्तविंशोऽनुवाकः । (१)खट फट जहि । छिन्धी भिन्धी हन्धी कट्। इति वाचः क्रूराणि(१) ॥ अनु० २७॥ 'अपयन्तु' वही पहुं प्रवर्त्तन्तां । स्तुदेवतास्वां सम्यक् पक्कं कुर्वन्तु । संवत्मरदेवस्खां ‘हन्नु' मारयतु ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥ २६ ॥ अथ मप्तविंशोऽनुवाकः । अाभिचारप्रकरणे ब्राह्मणे यदुनं, यदाचः क्रूरन्तेन वषट करोति इति। तदेतत्क्रूरमाह। (१)"खट् फट जहि • इति वाचः क्रूराणि'(१) इति। भर्त्सनद्योतकाः खडादयसूयोऽनु- करणशब्दाः। हननच्छेदनभेदनवाचकानि* तु क्रियापदानि । 'इति' एतानि षड्विधानि, 'वाचः,' 'क्रूराणि ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः ॥ २७ ॥ * छेदनभेदन हनन वाचकानि इति : चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·8 प्रपाठके २८ अनुवाकः । अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः । ""विगा इन्द्र विचरनत्स्याशयस्व । स्वपतमिन्द्र पशुमन्तमिच्छ । वज्जैणामुम्बाधय दुर्विदचं । स्वपतोऽस्य प्रहर भोजनेभ्यः(१) । (२)अग्ने अमिना संवेदस्व । मृत्यो . अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः । कल्पः। यदि धर्मेण चरत्खेकहक उत्तिष्ठेत्। विगा इन्द्र विचरन्न्याशयखेति एनमभिमन्त्रयत इति । पाठस्तु । (१)"विगा इन्द्र विचरन्तस्याशयख खपतोऽस्य प्रहर भोजनेभ्यः (१) इति । एकाकित्वेनारण्ये सञ्चरन् वत्मान्मारयति यः अरण्यवा सायं एकहकः, तद्दाधनमत्र प्रार्थते । हे 'इन्द्र,' 'विगाः' वत्मानेक- वृकादियोज्य, तद्रक्षार्थ 'विशेषेण 'चरन्,' 'स्थाशयस्ख' तमे- ककं बाधितंकुरु । हे 'इन्द्र,' 'पएमन्तं' बत्मान् भवयि- तुमायातैः पशुभिर्युक्तं तमेककं, 'स्वपन्तं' निद्राणं, गच्छ । गत्वा च 'दुर्बिदत्रं' दुर्बुद्धिशीलं, 'अमुं एकतृकं, 'वज्रेण' श्रायुधेन, यथा रुपन्तं सुप्तं प्रहारेण बोधयन्ति, तथा वज्र- प्रहारेण बोधय। बोधयेत्यस्यैवार्थः स्पष्ट मुच्यते। 'स्वपन्तं एनमे- कवृकं, 'भोजनेभ्यः' वत्मभक्षणेभ्यः, निवारयितुं 'प्रहर' मारय, इत्यर्थः ॥ कल्पः। उभयत प्रादीप्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येत्। अग्ने अग्नि- * प्रार्थयते इति D चिह्नित पुस्तक पाठः । + हस्तप्रहारेण इति । चिहित पुस्तक पाठः। बोधय ।

·तैत्तिरीये धारण्यके मृत्युना संवेदस्व । नमस्ते अस्तु भगवः(२) । (२)सकते अग्ने नमः । हिस्ते नमः। चिस्ते नमः॥ चतुस्ते नमः। पञ्चकृत्वस्ते नमः। दशकृत्वस्ते नमः। शतकृत्व- स्ते नमः। श्रासहसकृत्वस्त नमः। अपरिमितक- त्वस्ते नमः । नमस्ते अस्तु मा मा हि सीः ॥ १॥ चिस्ते नमः, सप्त च ॥ अनु० २८ ॥ ना मंवदखेति । पाठस्तु । (९)"अग्ने अमिना संवदख नमस्ते अस्तु भगवः (९) इति। हे 'अग्ने,' उल्मकस्य मूल- भागवर्त्तिना 'अग्निना,' उल्मुकाग्रभागवर्त्तिना सह, 'संवदख' एक- वृकं हन्तुमैकमयं प्राप्नुहि । हे 'मृत्यो,' मूलभागस्थिताग्निप्रेरित, 'मृत्युना' अग्रभागस्थिताग्निप्रेरितेन सह, 'संवदख' एकवृकं हन्तुं मंवादमनुमतिं कुरु । हे भगवः' ऐश्वर्यादिगुणयुक्त अने, 'ते' तुभ्यं, 'नमोस्तु॥ कल्पः। अथैनमनुतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाक- शेषेणेति । पाठस्तु । (३)"मकृत्ते अग्ने नमः मा मा हिमीः (२) इति । वृकदर्शनावृत्त्यनुसारेण नमस्कारा- त्तिवाक्यानि योजनीयानि । यदा सकृद्दर्शनेपि कृत्नो मन्त्रः प्रयोकव्यः । नमस्कारावृत्त्युनिरादरार्था ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥ . नमस्ते अस्तु ·8 प्रपाठके २६ पनुवाकः । ५४६ अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः । (असमुखा रुधिरेणाव्यक्तः। यमस्य दूतः श्वपादि- धावसि। गृधः सुपर्णः कुणपन्निवसे । यमस्य दतः . अथ एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ कल्पः । अथ यदि ग्ध्रः शालाको भयेडको दीर्घमुग्गल्नको भूतोपसृष्टः शकुनिवा वदेत्, “अमृङ्मखः” “यदेतत्” “दोषितः' "दीर्घमुखि" "इत्यादलूकः" "वदेनशतान्यचाविश्य" "प्रसार्य सक्थ्यो” इत्येतैर्यथालिङ्गमभिमन्योल्मकप्रत्यमनादि समानमि- ति। तत्र ग्धविषयमनुवाकमाह। “ “अमृङ्खो रुधिरेणाव्य- प्रहितो भवस्य चोभयोः (१) इति । 'ध्रः' पतिवि- शेषः । हे ग्ध त्वं 'विधावमि' विविधन्धावनङ्करोषि, शवम- विच्छन् सर्वत्र सञ्चरमि। कीदृशः, 'अमृङ्मुखः' असृक् रक्त मुखे यस्यामी तादृशः, पातुं स्वीकृतेन 'रुधिरेण,' मुखस्य सर्वस्य लेपित्वात् 'अव्यक्तः,' ईदृग्जातिरिति निश्चेतुमशक्यः, 'यमस्य,' 'दूतः,' यमो हि मारयितुं ग्टधं प्रेषयति । श्ववत् पद्यते शीघ्रङ्गच्छति इति 'श्वपात्' । त्वं रक्तमां- मयोर्गन्धेन हृषया युक्रत्वात् 'ग्टनः,' शोभना पण शीघ्रपत- नक्षमी यस्यासी 'सुपर्णः,' । तादृशस्त्वं 'कुणपं' शवं, 'निषेवसे' नितरां सेवसे । सायं ग्ध्रः 'यमस्य' प्रेताधिपतिदेवस्य, 'भवस्य' परमेश्वरस्थान्तर्यामिणः, 'उभयोः' एतयोः, 'दूतः,। भवो हि यमं

·૫૦
तैत्तिरीये बारण्यके
प्रहितो भवस्य चोभयाः() ॥ अनु.२६ ॥
अथ त्रिंशोऽनुवाकः ।
("यदेतहकसो भूत्वा। वाग्देव्यभिरायसि। हिपन्त
मेऽभिराय। तं मृत्यो मृत्यवै नय । स आयाऽऽर्तिमा-
चतु) ॥ अनु० ३०॥
VA
प्रेषयति, यमश्च ग्रघं। अतः साक्षात्परम्परया चोभयार्दूतः सन्
दूह 'प्रहितः' प्रेषितः ।।
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ २८ ॥
अथ त्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ शालाकविषयमनुवाकमाह। (१)“यदेतदृको भृत्वा •
स आार्त्तिमार्छतु"(१) इति । वृकः क्रोटा, हे 'वाग्देवि' ध्वनि-
देवते, 'वृकसा भूत्वा' वृकादुत्पद्य, 'अभिरायमि' श्राभिमुख्येन
शब्दं करोषि, इति ‘यत्,' तत् ‘एतत्,' 'मे,' द्विषन्तं, 'अभि-
लक्ष्य' 'राय' शब्दं कुरु । हे 'मृत्गे'। वृकरूपं 'तं' 'दिषन्तं,
'मृत्यवे' मारकाय देवाय, 'नय' प्रापय । 'स:' विषन्, 'त्रावा'
रोगेण, 'बार्ति' दुःखं, 'आई तु' प्राप्नोतु ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु.
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥

·४ प्रपाठके ३२ अनुवाकः । ५५९ अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः । यदौपितो यदि वा स्वकामी। भयेडको वदति वाचमेतां । तामिन्द्राग्नी ब्रह्मणा संविदाना। शिवाम- स्मभ्यं कृणुतं गृहे पुर) ॥ अनु० ३१ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः । (१'दीर्घमुखि दुहणु। मास्म दक्षिणता वदः । यदि अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ भयेडकविषयमनुवाकमाह। (१)“यदोषितो यदि वा कृणतं ग्टहेषु'(१) इति । एडको* मेषः, स च युद्धव्यमनयुक्तः 'भयेडकः,' तन्दृष्ट्वैव भीत्या मनुष्याः पलायन्ते । स च 'यदि,' केनचित् 'ईषितः। प्रवर्तितः, 'यदि वा,' 'स्वामी' स्वेच्छावर्ती मन्, 'एतां' श्रूयमाणं, 'वाचं वदति' ध्वनि करोति । हे 'इन्द्रानो,' 'ब्रह्मणा' परमेश्वरेण सह, 'संविदानौ' ऐकमत्यङ्गतो, 'अस्मभ्यं अस्मदर्थ, गृहे- षु,' अस्मदीयेषु, 'तां' वाचं, 'शिवा' सुखकरों, 'कृष्णतं कुरुतं॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः । दीर्घमुखीविषयमनुवाकमाह । (१)"दोर्घमुखि दुईणु • द्विष- न्तं मेऽवबाधस्व”(९) इति। 'दीर्घमुखो' काकस्त्री, गर्दभी वा, 'दुष्टा एलक इति D F चिहितपुस्तक हयपाठः । + रचित इति । चिह्नित पुस्तक पाठः । * ६x ·तैत्तिरोये यारण्यके दक्षिणतो वदादिषन्तं मेऽवबाधस्व ॥ अनु० ३२॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः (१)इत्यादुलूक आपत्तत् । हिरण्याक्षो अयोमुखः । रक्षसान्दूत श्रागतः । तमितो नाशयाऽग्ने ५ ॥ अनु० ३३॥ इनः यस्याः सा दुईण: । हे 'दुईणु,' 'दीर्घमुखि,' 'दक्षणतः' दक्षिणभागे, 'मास्म वदः' ध्वनिम्मा कार्कः,। 'यदि,' दक्षिणभागे, 'वदात्' शब्दकुर्याः, तदा 'मे,' 'द्विषन्तं,' 'अवबाधस्व' विनाशय ।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनवाकः ॥ ३२ ॥ उलकः, काकविरोधी सायं 'उनकः" अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः । उलूकविषयमनुवाकमाह । (१) इत्थादुलकः • तमितो ना- शयाऽने (१)इति घूकः, 'इत्थात्' अनेन प्रकारेण, ‘ापप्तत्' प्राप्नोत् । कीदृशः, हिरण्यव- द्रने अक्षिो यस्यासौ 'हिरण्याक्षः,' अयोवत् कृष्णवर्णमुखं य- स्यासी 'अयोमुखः,' स च यज्ञविघातिनां 'रक्षमां,' 'दूतः,' मन, दह समागतः'। हे 'अग्ने,' 'तं' उलूकं, 'इतः' स्थानात्, "नाशय ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३३ ॥ ।

·8 प्रपाठके ३४ घनुवाकः । ૫૫૨ अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः। (१? यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य । दैवीं वाचं वदसि । वि- पता नः परावद । तान्मृत्यो मृत्यवे नय। त श्राव|ऽऽ- र्तिमाच्छन्तु । अग्निनाऽग्निः संवदतां १) ॥ अनु० ३४ ॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः । अथ भूतोपसृष्ट विषयमनुवाकमाइ। (१)“यदेतद्भुतान्यन्वा- विश्य • अग्निनाऽग्निः संवदतां (१) इति। यक्षराक्षसग्रहाविष्टो मनुष्यो यद्वदति तद्विषयमिदमुच्यते । यक्षादिभूतानि प्राणिनः मनुष्यान् अनुप्रविश्य 'दैवों वाचं' मनुष्याणामयोग्यां काञ्चिद्वाचं, 'वदमि,' इति 'यत्,' 'एतत्' एतेन वचनेन, 'नः' अस्माकं, 'दिषतः' शबून्, 'परावद' पराभूता यथा भवन्ति तथा वद। हे 'मृत्यो,' यक्षादिरूप मृत्यवे' परममृत्युरूपाय* देवाय, 'तान्' दिषतः, 'नय' प्रापय। 'ते' विषन्तः, 'आा' रोगण, 'प्रार्ति, दुःखं, 'आर्छन्तु' प्राप्नुवन्तु । अस्मिन्नर्थे 'अग्निना' उल्मुकमूलभा- गवर्त्तिना, ‘अग्निः' उलाकाग्रवर्ती, 'संवदतां' संवादमनुमति करोतु ॥ इति मायनाचार्यविचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३४ ॥ परमत्युरूपाय इति D चिह्नितपुस्तक पाठः 3 x 2 ·૫૫ ૪ लेक्तिरीये चारण्यके अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः । {१)प्रसार्य सक्थ्या पतसि। सव्यमष्क्षि निपेपि च । मेह कस्य च नाऽममत्र) ॥ अनु० ३५ ॥ अथ षट्त्रिंशोऽनवाकः । (१)अत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मि। कण्वेन जमदग्निना। विश्वावसोब्रह्मणा हतः । क्रिमीणा राजा। अयेणा५ अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः । अथ शकुनिविषयमनुवाकमाइ । (१)"प्रमार्य सक्थ्यो . मेह कस्य च नाऽममत्'(१) इति। ग्रामगमनादौ शुभाशुभसूचकः पक्षी शकुनिः, हे शकुने 'सक्थ्यो प्रसार्य' ऊरू प्रसृतौ कृत्वा, दूह 'पतसि' । 'सव्यमक्षि' वामञ्चक्षुः, “निपेपि च' पुनः पुनर्निमो. लयसि च । तेन दोषेण 'दह' अस्मिन् देशे, 'कस्य च न' कस्यापि पुरुषस्य, 'माऽममत्' रोगो मा भवतु ।। इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्य के चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३५ ।। अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः । कल्पः । यदि धर्मधुक् क्रिमिणा स्यात्, अत्रिण वा क्रिमे ह- न्मीत्यनुवाकेनास्याः क्रिमोन् हन्यात् । अपि वा सार्वत्रिक मेतत् प्रा- यश्चित्तं क्रियेत इति। पाठस्तु । (१)"अत्रिणा वा क्रिमे इन्मि ·8 प्रपाठके ३७ अनुवाकः .. પૂ स्थपतितः। अथौ माताऽथी पिता। अथा स्थुरा अथा क्षुद्राः। अथा कृष्णा अथा श्वेताः। अथौ श्रा- शातिका हताः। श्वेताभिः सह सर्वे हताः ॥ अनु० ३६॥ अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः। (१'आहरावद्य। शृतस्य हविपो यथा। तत्सत्यं यदमुं . श्वेताभिः सह सर्वे हता:'(१) इति । हे 'क्रिमे,' धर्मधुगादिवर्त्तिन्, 'अत्रिणा,' 'कण्वेन,' 'जमदग्निना,' च महर्षिण अनुग्टहीतः अहं त्वां 'इन्मि'। 'विश्वावमोब्रह्मणा' विश्वावसुमंज्ञकस्य गन्धर्वस्य मन्त्रे- ण, क्रिमोणां,' 'राजा' स्वामी, 'हतः' । 'अपि,' च 'एषां' क्रिमोण, 'स्थपतिः' अन्योपि राजव्यतिरिक्तः प्रभुः, 'हत: । अपि च तव 'माता,' हता, तथा तव 'पिता' । अन्येपि क्रिमयः ‘म्यूलाः,' 'बुद्राः,' 'कृष्णा:,' 'श्वेताः,' च नानाविधा 'हताः'। अपि च 'श्राशातिकाः' आगत्य शात्यमानाः अस्माभिरेव बाध्यमाना: गवाशादिशरोरेषु वर्तमाना दंशयूकादयः सर्वेपि, 'श्वेताभिः' क्रिमिजातिभिः, 'सह,' मारिताः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३६ ॥ अथ सप्तत्रिंशोऽनवाकः । कल्पः । यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वा आहरावद्य ·५५६. तैत्तिरी यारण्यके यमस्य जम्भयोः। आदधामि तथाहि तत्। खण फण् प्रसि) ॥ अनु०३७॥ थत्र अष्टत्रिंशोऽनुवाकः। (१)ब्रह्मणा त्वा शपामि । ब्रह्मणत्वा शपथैन शपा- . ग्टतम्येत्यनुवाकेन जुहुयात् इति । पाठस्तु । (१)"आहरावद्य खण फण् मसि'(१) इति। 'यथा' यागकाले, 'श्टतस्य' 'हविषः' पक्कं हविः, 'अवद्य' अवदाय, जुहु इति । तथा हे शबो लोहितं द्वितीयं 'बाहर' आनय । 'अमुं' शत्रु, 'यमस्थ,' 'जम्भयोः' दन्तयोर्मध्ये, 'आदधामि' स्थापयामि' इति ‘यत्,' 'तत् सत्यं'। 'तत्' कार्यम्, 'तथाहि' तथैव अस्तु । दंशनध्वनेरनुकरणरूपी 'खणफण' शब्दो, तो यथा भवतस्तथा शत्रो मारितोमि ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारणके चतुर्थ प्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३७ ॥ अथ अष्टत्रिंशोऽनुवकः । कन्यः । यमभिव्याहरिष्यन् स्यात् त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्य चरित्वा आगत्य एनमभिव्याहरेत्, ब्रह्मण त्वा शपामोत्य- नुवाकेनेति । पाठस्तु । (१)"ब्रह्मण त्वा शपामि • अधरो मत्य द्य- खामो"(१) इति । हे जत्रो त्वां देवदत्तनामानं 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'शपामि शापयुक्नं करोमि। 'ब्रह्मणः' परमात्मवस्तु नः, 'शपथेन' शा- खटफटशब्द। इति E चिह्नित पुस्तक पाठः । ।

·४ प्रपाठके ३६ अनुवाक । ૫૫૭ पं चक्षुषा प्रेक्ष मि।घोरेणं त्वा भृगूणं रौद्रेण त्वाऽङ्गि- रसां मनसा ध्यायामि । अघस्य॑ त्वा धारया विध्यामि। अधरो मत्पद्यस्वासा) ॥ अनु० ३८॥ अथ एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः । (१)उत्तुंद शिमिजावरि। तल्यैजे तल्प उत्तुद । गि- । पसामर्थन, त्वां 'शपामि' । 'भृगणं' महर्षीण, मम्वन्धिना 'घो- रेण' उग्रेण, 'चक्षुषा,' त्वां प्रेक्षे । 'अङ्गिरमां' महर्षीणं, मम्बन्धिना रोद्रेण' उग्रेण, 'मनमा,' 'वां,' 'ध्यायामि' । 'अघस्य' पापरूपस्य क्रूरस्यायुधस्य खड्गरूपस्य, 'धारया;' त्वां 'विध्यामि । 'अमौ' हे दे- वदत्तरूप, वं 'मत्' अभिचरितु:* पुरुषात्, 'अधरः,' ‘पद्यस्व' अर्वाचीन: पतितो भव ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके अत्रिंशोऽनवाकः ॥ ३८ ॥ कल्पः। अथ एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः । यं दिव्यात्तस्य गोष्ठेष्वक्षतमोषधीनिखनेत्, उत्तुद शिमिजावरीत्यनुवाकेन । अपि वा गोष्ठस्यैवादक्षिणं दार्बाहुमे- तेनैव विचालयेदिति । पाठस्तु। (१)"उत्तुद शिमिजावरि * अभिवदत इति । चिहित पुस्तक पाठः ।

·५५० तैत्तिरीये घारगा के रीश्रनुप्रवेशय । मरीचीरुप सन्नुद। यावदितः पर- स्तादुदयाति सूर्यः । तावदितोऽमुन्नाशय । योऽस्मान्दे ष्टि। यच्च वयं विष्मः') ॥ अनु० ३६ ॥ अथ चत्वारिंशोऽनुदाकः । (१)भूर्भुवः सुवो भूर्भुवः सुवा भूर्भवः सुवः। भुवा- यञ्च वयं द्विष्मः"(१) इति । कृषिमन्तरेण स्वयमेवोत्पन्ना 'शिसि- जावरी,' हे तथाविधौषधे, 'उत्तुद' शत्रुमु कृत्य व्यथितं कुरु । हे- 'तन्जे' तस्य शयनस्थाने ममुत्पन्ने ओषधे, तदीये 'तल्ये,' प्रविश्य तं 'उत्तुद' । ततो ग्टहात् भ्रटं कृत्वा 'गिरीननु प्रवेशय' । ततः 'मरोचाः' दावाग्मिरम्मोन्, 'उप' प्रापय्य, 'मनुद' सम्यक् निराकुरु । 'सूर्यः, यावता कालेन 'इतः' देशात्, ‘पुरस्तात्' पूर्वस्यान्दिशि, उदेति, 'तावता, कालेन, 'द्वतः' देशात्, 'अमुं' द्वेष्टार, द्वे व्यञ्च 'नाशय' ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यज- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ३८ ॥ . अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः । कल्पः । यद्युगाता पुरुषः साम गायेत्, अध्वर्युरेवैतेन मानो- हायेत् । भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेनेति। पाठस्तु । (१) भूर्भुवः सुवो ·४ प्रपाठक ४१ अनुवाकः। પ્રહ ऽधायि भुवोऽधायि भुवोऽधायि । नृम्णायि नृम्णं नृ- म्णायि नम्णं नुम्णायि नृम्णं । निधाय्याऽवापि नि- धाय्याऽवापि निधाय्याऽवापि। ए अस्मे अस्मे । सु- वर्णज्योतिः१) ॥ अनु० ४० ॥ अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः । (१)पृथिवी समित्। तामग्निः समिन्धे। साऽग्नि५ स- भूर्भुवः सुवः ० सुवर्णज्योतिः'(१) इति । एते सर्व स्तोभविशेषाः । ऋचमन्तरेण स्तोभेरेव खरविशिष्टः साम आगायेत्। गानार्थी तत्र तत्रावृत्तिः । भुरादयस्त्रयो लोका दूयार्थप्रदाः सन्तु, विशेषतः 'भुवः,' सकाशात् 'अधायि' सर्वमिष्टं सम्पादितं । नृभिर्मनुष्यैर्मन्यते, अभीष्टत्वेन स्मर्यते इति 'नृम्णं' सुखं, नृम्णे सुखे सत्यपि पुनः ‘नृमणं' सुखं, अस्तु । 'निधाय्यः' नितरां मम्पादनीयो भागः, 'अवापि' प्राप्तं । गत्यर्थी वातिधातुः । 'ए'कारो देवतासम्बोधनार्थः । हे देवते 'अस्म' अस्मासु, ‘सुवर्णज्योतिः' सुवर्णममानं ज्योतिः सम्पद्यतां ।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४ ० ।। । अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः । सूत्रे अवान्तरदीनां व्याख्यास्याम इत्युपक म्याभिहितं, चतर भवोद्धायि इति वाक्यं G, I, J चिह्नितपुस्तकानां मूलपाठे वर्तते, भाय्ये तु "भुवोऽधायि" इति पाठ एव दृश्यते । 3Y ·५६० तैत्तिरीये यारण्यके मिन्धे । तामह समिन्धे। सा मा समिहा। आयुषा तेजसा। वर्चसा श्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अ- बायेन समिन्ता५ स्वाहा १) । (२)अन्तरिक्षण समित् ॥१॥ तां वायुः समिन्धे । सा वायु५ समिन्धे। तामह समिन्धे समिद्धा । आयुषा तेजसा । वच- सा श्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन सर्मि- न्ता स्वाहा । (२ द्यौः समित्। तामादित्यः स- । सामा मिन्धे ॥२॥ . औदुम्बरीः समिधो घृतान्वका अभ्यादधाति, पृथिवी समिदि- त्यतैर्मन्त्रैरिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"पृथिवी समित् अन्नाद्येन ममिन्ता) स्वाहा"(१) इति। 'पृथिवी,' देवता, स- म्यग्दीप्यमानत्वात् ‘समित्,' इत्युच्यते। 'ता' पृथिव्याख्यां समिधं, 'अग्निः,' देवः, ‘ममिन्धे' सम्यग्दोपितवान्। 'सा' च पृथिव्याख्या समित्, 'अग्निं,' देवं, 'ममिन्धे' सम्यग्दीपयति । 'तां' पृथिवी- रूपां समिधं, 'अहं,' 'समिन्धे' सम्यक् प्रकाशयामि। 'सा' च देवता, मया ‘समिद्धा,' सती, मां श्रायुरादिभिः ‘समिन्तां'* सम्यक् प्रकाशयतु। 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'वर्चः' बाह्यदीप्तिः ॥ अथ द्वितीयटतोयमन्त्रावाह । (२)"अन्तरिक्षय समित् ० अन्ना- * समिन्धतामिति D चिइितपुस्तक पाठः ।

·४ प्रपाठके ४१ अनुवाकः । ५६१ साऽऽदित्य समिन्धे। तामह समिन्धे। सा मा स- मिवा। आयुषा तेजसा। वर्चसा श्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिन्ताय स्वाहा । 'प्राजा- पत्या में समिदसि सपत्नक्षयणी । धातृव्यहा मैऽसि स्वाहा(४) । (५)अग्ने व्रतपते व्रतञ्चरिष्यामि ॥३॥ तच्छकेयं तन्मे राध्यतां । वाया व्रतपत आदित्य व्रतपते। व्रतानां वृतपते व्रतच्चरिष्यामि। तच्छकेयं धेन ममिन्ता स्वाहा”(२) । (३) “द्याः समित् • अन्नाद्येन ममिन्ता५ स्वाहा'(३) इति पूर्ववड्याख्येया॥ चतुर्थ मन्त्रमाह । (४)"प्राजापत्या मे ० भ्राव्यहा मेऽसि स्वाहा'() इति। हे समित्, त्वं 'प्राजापत्या' प्रजापतिसम्बन्धिनो, 'मपनक्षयो' वैरिविनाशनी, 'मे' 'ममिदमि' सम्यग्दोपिकाऽसि । तम्मात् 'मे' मम, 'भार व्यहा अमि' शत्रुघातिनी भवसि । वाहु- तमिदमस्तु ॥ कल्पः। अथ देवता उपतिष्ठते, अग्ने व्रतपते व्रतं च- रिय्यामीति। पाठस्तु । (५)"अग्ने व्रतपते • तन्मे राध्यतां" (५) इति । हे 'व्रतपते' अवान्तरदीक्षारूपस्य व्रतस्य पालक अग्ने, 'व्रतं,' इदमहं 'चरिष्यामि' । त्वत्प्रसादात् 'तत्' व्रतं, कत्तुं शकेयं' शको भूयामं। 'मे' मदीयं, 'तत्' व्रतं, 'राध्यता' समृद्धिं गच्छतु । वायो व्रतपत इत्येतस्मिन् उत्तरस्मिन् च व्रतं चरिय्या- 312 ·५६२ तैत्तिरीये आरण्यके । तन्मे राध्यता) । (६)द्यौः समित् । तामादित्यः स- मिन्धे। साऽऽदित्य समिन्धे । तामह समिन्धे। सा मा समिडा। आयषा तेजसा ॥ ४ ॥ वर्चसा श्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिन्ता स्वाहा। अन्तरिक्ष समित्। तां वायुः स- मिन्धे। सा वायु समिन्धे। तामह समिन्धे । सा मा समिता। आयुषा तेजसा । वर्चसा श्रिया ॥५॥ यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिन्ताय स्वाहा। पृथिवी समित्। तामग्निः समिधे। साऽग्नि स- मिन्धे। तामह समिन्छ। सा मा समिडा। आ. युषा तेजसा । वर्चसा श्रिया। यशंसा ब्रह्मवर्चसेन ॥ मोत्यादिकमनुषज्यते । एतदर्थमेव चतुर्थमन्त्रे पुनरान्नातं। व्रतपत इत्युक्तस्य पुनरपि व्रतानामित्युक्तिः कृत्स्नव्रतखोकारार्थी ॥ कल्पः । श्रावृत्तमन्त्रैः समिध अाधाय पाहत्तैर्देवता उपस्था- येति। पाठस्तु । (६)"द्याः समित् • तदशकं तन्मे राधि"(६) इति । ब्रतावसाने कर्त्तव्यत्वात् 'अचारिषं', इत्यादिभूतार्थवाचिशब्दप्रयोगः। तद्धि चतुर्ष वेदव्रतेषु सौम्यव्रतमित्यभिधीयते । एतस्य प्रवाङ्ग- त्वाभावेपि एक्रियकाण्डोतमन्त्रसापेक्षत्वात् अत्राम्नातं । एतच्च ·8 प्रपाठके 8२ अनुवाकः । ५६३ अन्नाद्येन समिन्ता५ स्वाहा । प्राजापत्या में स- मिदसि सपत्मक्षयणी। भातृव्यहा मेऽसि स्वाहा । आदित्य व्रतपते व्रतमचारिषं। तदशकं तन्में राधि। वाया बतपतेऽग्ने बतपते। व्रतानां वृतपते वतर्मचारिपं । तदशकं तन्मे राधि(६) ॥ ६ ॥ समित्, समिन्धे, वृतं चरिष्यामि, तेजसा, श्रिया, यशसा ब्रह्मवर्चसेन, अष्टौ च ॥ अनु० ४१॥ अथ विचत्वारिंशोऽनुवाकः । (१)शन्नो बातः पवतां मातरिश्वा शन्नस्तपतु सूर्यः । सूत्रकारेण दर्शितं, अथैनं सर्वेषामनुवाकानां प्रस्तोरभिव्याहार- यति, प्रयमोत्तमयोर्वोत्तमेनानवाकेन शान्तिं कृत्वेति ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके एक चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ अथ विचत्वारिंशोऽनुवाकः । कल्पः। गामवसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्योत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्वन्ति, एवं सायं प्रातः प्रवर्योपसयां चरन्तीति । तस्मिन्ननु- वाके प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"शन्नो वातः ० प्रतिधीयतां"(१) इति।

·५६१ तैत्तिरीये यारण्यके अहानि शम्भवन्तु नःश रात्रिः प्रतिधीयता)। (२)श- मुषा नो व्युच्छतु शमादित्य उदॆतु नः। शिवा नः श- न्तमा भव सुमडीका सरस्वति। मा ते व्योम संदृशिर)। (२)इडायै वास्त्वसि वास्तुमबास्तुमन्तो भूयास्म मा वा- ताम्छित्स्म ह्यवास्तुः स भूयाद्योऽस्मान्वेष्टि यञ्च वयं 'मातरिश्वा' अन्तरिक्षनिवामी, 'वातः,' 'न:' अस्माकं, 'शं' सुखं, यथा भवति, तथा, 'पवतां' । 'सूर्यः,' अपि तथैव 'तपतु'। 'अहानि,' अपि 'नः' अस्माकं, सुखकराणि 'भवन्तु' । 'रात्रिः,' च सुखकरी सम्पद्यतां ॥ द्वितीयं मन्त्रमाह । (२)"शमुषा नो व्युच्छतु • मा ते व्योम संदृ- शि"(२) इति । 'उषा', देवी, 'नः' अस्माकं, सुखकरी प्रभातं करोतु । 'आदित्यः,' चास्माकं सुखकरः 'उदेतु'। हे 'सरस्वति,' त्वं'नः' अस्मान् प्रति, 'शिवा' अनुकूला, ‘शन्तमा' अतिशयेन सर्वोपद्रवशमनी, 'सुमृडोका' सुष्छु सुखकरी, च 'भव' । 'ते संदृशि' तव कटाक्षे मति, 'व्योम' सुखशून्यत्वं, ‘मा, भूत् ॥ हतीयं मन्त्रमाह । (२)"इडायै वास्तु • यं च वयन्दिभः”(३) इति। हे भूमे त्वं 'दूडायै' धेनुरूपाया दूडादेव्याः, 'वास्तु अ. सिनिवासस्थानमसि । सर्वं जगत् त्वत्प्रसादात् 'वास्तुमत्' निवास- स्थानयुक्तं भवतु । वयमपि त्वत्प्रसादात् 'वास्तुमन्तः' निवासस्थानयु. काः, 'भृया स्म' । 'वास्ताः,' निवासस्थानात् माछित्स्म' विछिन्ना मा- ·8 प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५६५ विष्मः ९) । (प्रतिष्ठाऽसि प्रतिष्ठावन्तो भूयास्म मा प्र- तिष्ठा याग्छित्स्म ह्यप्रतिष्ठः स भूयाद्याऽस्मान्दृष्टि यं च वयं विष्मः(४) । (५)आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद्रपः। त्वर हि विश्वभैषजो देवानां दूत ईय- से । 'हाविमा वाता वात आसिन्धारापरावतः ॥१॥ भूयास्म । 'हि' यस्मात्, 'वयमेवंविधाः तस्मादस्माकं विपरीतः ‘यः' द्वेटा, यश्च देव्यः, सायं 'अवास्तु:' निवासम्यानरहितो भूयात् ।। अथ चतुर्थ मन्त्रमाह। (४)"प्रतिष्ठासि प्रतिष्ठावन्तः • देष्टि' यं च वयं दिध्मः"(४) इति । 'प्रतिष्ठा' आधारः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ अथ पञ्चमं मन्त्रमाह। (५)"श्रा वात वाहि भेषजं . दे. वानां दूत ई यसे'(५) इति । हे 'वात' वायो, मे भेषजं', यथा भवति तथा, 'आवाहि' अस्मान् प्रति सर्वतो वातङ्गुरु । हे 'वात,' 'यट्रपः' पापमस्ति, तत् 'विवाहि' विश्लेय्य गच्छ । यस्मात् 'त्वं, 'विश्वभेषजः' इति विश्वस्य चिकित्सकः, 'देवानां दूतः,' च सन् ‘ई यसे' गच्छसि ॥ अथ षष्ठं मन्त्रमाह । (३)"डाविमो वाती • परान्यो वातु यद्रपः"(६) इति । 'दमौ' लोके दृश्यमानी, 'दो वातो, 'आसिन्धोः' समुद्रसहिते प्रदेशे, 'भापरावतः' दूरवर्तिलोक- -

·तैत्तिरोये यारण्यके
दक्षं मे अन्य आ वातु पराऽन्यो वातु यद्रपः ।
{"यददो वात ते गृहेऽमृतस्य निधिर्हितः। तता ना
देहि जीवसे तता नो धेहि भेषजं । ततो ना मह
आवह) (८वात आ वातु भेषज५ शंभूर्मयाभू।
हृदे। प्र ण आयू पि तारिषत् । इन्द्रस्य गुहा-
।
युक्त देशे, 'वातः' सञ्चरतः। शान्तो वायुरेकः, तीव्रोऽपरः,
तयोर्मध्ये 'अन्यः' एकः शान्तः, 'मे' मम, ‘दक्षं आवातु' सुखं
सम्पादयतु। 'अन्यः' तोबो वायुः, 'यद्रपः' मम यत्पापमस्ति,
तत् ‘परा वातु' विनाशयतु ॥
अथ सप्तमं मन्त्रमाह। (9)"यददो वात .
ततो नो मह श्रा-
वह"(७) इति। हे 'वात,' 'ते ग्टहे,' 'यददः' यः अमो, 'अमृतस्य
निधिः, 'हितः' स्थापितः, 'ततः' निधेः सकाशात्, 'नः' अस्माकं,
'जीवमे' जीवनाय, 'देहि' कियदप्यम्मृतं प्रयच्छ । 'ततः' अमृतात्,
'नः' अस्माकं, भेषजं देहि औषधं सम्पादय । 'ततः' तस्मात्, 'नः'
अस्माकं, 'मह श्रावह' तेजः सम्पादय ।
अथाटमं मन्त्रमाह । (८)"वात आवातु भेषज!
आयू षि तारिषत् ८) इति। अयं 'वातः' 'भेषजं,' यथा भवति
तथा, 'भावातु' । 'नः' अस्माकं, 'हृदे' मनसे, 'शम्भूः' अनिष्ट शान्ति
भावयन्, 'मयोभः' सुखं च भावयन्, वर्त्ततां । 'नः' अस्माकं,
'आयूंषि' चिरकालजोवनानि, 'प्रतारिषत्' प्रकर्षण वर्धयतु ॥
.
प्रण

·8 प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५६० ऽसि तं त्वा प्रपद्ये सगुः सावः। सह यन्मे अस्ति तेन । (१०)भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये सुवः प्रपद्ये भू- र्भुवः सुवः प्रपद्ये वायुं प्रपद्येऽनाती देवतां प्रपद्येऽ- श्मानमाखणं प्रपद्ये प्रजापतेर्ब्रह्मकोशं ब्रह्म प्रपद्य ॐ प्रपद्ये १०।११)अन्तरिक्षं म उवन्तरं वृहदग्नयः पर्वताश्च अथ नवमं मन्त्रमाह । ()"इन्द्रस्य ग्रहोऽमि • मह यन्मे अस्ति तेन"(e) इति । अजेन्द्रशब्देन परमेश्वर्ययोगादादित्य उद्यते। तथा च ब्राह्मणं। अमी वा आदित्य इन्द्र एष प्रजा- पतिरिति। हे श्रादित्यमण्डल त्वं 'इन्द्रस्य ग्रहोमि' आदित्यस्य निवासस्थानममि । 'तं' तादृशमादित्यग्टहं, त्वां 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि। कोशोऽहं, 'मगु:' गोमहितः, 'माश्वः' अश्यसहितः, अन्यदपि 'मे', 'यत्' वस्तु, विद्यते 'तेन मह', त्वां प्रविशामि ॥ अथ दशमं मन्त्रमाह । (१०)"भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये . ब्रह्म प्रपद्ये ॐ प्रपद्ये"(१०) इति । 'भ: प्रपद्ये' भूलोकदेवतां प्रपन्नोस्मि। एवमुत्तरत्रापि यथाव्यत्तानां प्रपत्तिस्तथा समस्ता- नामपि प्रपत्तिः । 'अनाती' इत्यनेन आरोग्यकरो देवतेोच्यते । 'आखणं' खनितुमशक्यं, 'अश्मान' दृढं पाषाणं, 'प्रपद्ये' । पाषाण- वद्दार्थमयाम्वित्यर्थः । 'प्रजापते', सम्बन्धि ‘ब्रह्मकोश' सर्वमन्त्रा- धारभूतं, 'ब्रह्म' वेदस्वरूपं, प्रपद्ये । 'ॐकारेण परमात्मा उच्यते, तमपि 'प्रपद्ये ॥ । 32 ·५६ तैत्तिरीये चारण्यके । यया वातः स्वस्त्या स्वस्ति मां तया स्वत्या स्वस्ति मा- नसानि(११) । (१२)प्राणापानी मृत्योमा पातं प्राणापानी मा माहासिष्टं १२) (१३)मयि मेधां मयि प्रजा मय्यग्नि- स्तेजा दधातु मयि मेधां मयि प्रजा मयीन्द्र इन्द्रियं अथैकादशमन्त्रमाह। (११)"अन्तरिक्षं म उर्वन्तरं स्वस्ति मानसानि"(११) इति । यदिदं 'अन्तरिक्ष', अस्ति तत् 'मे' मदर्थ, 'उर्वन्तरं' विस्तीर्णवकाश:, भृयात्। तस्मिन्नन्तरिक्षे 'मयः' गाईपत्यादयः, 'पर्वताः' मेादयश्च, 'हत' अधिकं सुखं यथा भवति तथा, वर्त्ततामिति शेषः । अत्रान्तरिक्ष सञ्चरन् ‘वातः', 'यया स्वस्त्या' महेतुभूतया क्रियया, 'मां', प्रति 'स्वस्ति' क्षेम, प्रापयविति शेषः । 'तया खम्त्या' क्षेमहेतुभूतया क्रियया, 'मा- नमानि' अमादोयान्यन्तःकरणानि, 'स्वस्ति' क्षेमं, प्रापयविति शेषः ॥ अथ द्वादशं मन्त्र माह । (१२)"प्राणपानी • मा माहा. मिष्टं"(१२) दूति । हे प्राणापानदेवो 'मृत्योः', मकाशात् मां पातं' रक्षतं । हे 'प्राणापानौ', युवां मां कदाचिदपि 'माहासिष्टं' मा- परित्यक्षतं॥ अथ त्रयोदशं मन्त्रमाह। (२९) मयि मेधां मयि प्रजां . सूर्या भ्राजो दधातु"(१२) इति । अन्य तदर्थधारणशक्तिः 'मेधा', 'प्रजा' पुत्रादिः, 'तेजः' शरीरकान्तिः, तत्म 'अग्निमयि', सम्पा- ·8 प्रपाठके ४२ धनवाकः । ५६ दधातु मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूया भाजी दधातु(१२) ॥२॥ (१ धुभिरक्तुभिः परिपातमस्मानरिष्टेभिरश्विना सभिगेभिः। तन्ना मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः(१४) । (९५ कया नश्चित्र आभुव- दूतो सदाधः सखा । कया शचिष्ठया वृता'") । दयतु । 'इन्द्रियं' चक्षुरादिपाटवं, 'भ्राजः' दोप्तिजालं,* अन्यत् पूर्ववत् अथ चतुर्दशं मन्त्रमाह। (१४)“धुभिरभिः परिपातं पृथिवी उत द्यौः"(१४) इति। हे 'अश्विनी', 'सुभगेभिः' मौभाग्यः सक्तैः, 'अस्मान् पातं', कीदृशैः, 'द्युभिः' द्योतमानैः, 'अनुभिः' रञ्जन हेतुघृतादिद्रव्ययुनोः, च ‘अग्रोिभिः' विनाशरहितैः । 'नः' अस्माकं, 'तत्' अश्विनाः पालनं, मित्रादयो 'मामहन्तां' अतिशयेन पूजयन्तु । 'सिन्धः' मझुद्रः॥ अथ पञ्चदशं मन्त्रमाह। (१५)"कया नश्चित्र शचिष्ठया- वृता''(१५) इति। कस्य प्रजापतेः सम्बन्धिनीत्यस्मिन्नर्थ 'का' इति शब्दः स्त्रीलिङ्गो वर्तते। 'जतिशब्दो रक्षावाची, 'कया' अत्या' प्रजापतिसम्बन्धिना रक्षणेन, 'चित्र आभुवत्' चित्रोऽयं यज्ञः 'नः' * दीप्तिजातं इति D चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·तैत्तिरोये चारण्यके (१६) कस्त्वा सत्यो मदानां महिष्ठा मत्सदन्धसः। दृ- ढाचिदारुजे* वसु५। । (१०)अभीषु णः सखोनामविता जरितॄणां । शतम्भवास्यूतिभिः१०) । (१८)वयः सुपण 0 अस्मान् प्रति, आगतः । कोदृशा यज्ञः, ‘मदाउधः' सर्वदा वर्धमानः, 'सखा' मखिवत् प्रियतमः, स च यज्ञः ‘कया' प्रजापतिसम्वन्धिन्या, 'शचिष्ठया' अतिशयितया शत्या, 'वृता' वर्तते ॥ अथ षोडशं मन्तमाह । (१६)"कस्वा सत्यः श्रारजे वस"(१६) इति। हे प्रवर्य त्वां 'कः' प्रजापतिः, 'मत्सत्' मदयतु हर्षयतु। कीदृशः प्रजापतिः, 'सत्यः' परमार्थभूतः, 'मदानां' हर्षकारणानामायुरादीनां, 'अन्धसः' अन्नस्य च, 'मं- हिष्टः' अतिशयेन वर्धयिता, 'बाजे' सर्वतोऽनिष्ट भङ्गार्थ, 'वसु' अपेक्षितं धनं, 'दृ ढाचित्' दृढमेव, करोत्विति शेषः ।। अथ सप्तदशं मन्त्रमाह । (१०)"अभीषुण: ऊतिभिः (१७) इति । हे प्रजापते 'जरिहण' जरणशीलानां, 'सखीनां' सखिवत्प्रियाण, 'नः' अस्माकं, 'शतमूनिभिः' शतमझ्याकैः रक्षणैः, 'अभीषु' सर्वतः, सुष्छु ‘अविता भवामि' रक्षिता भव ॥ अथाष्टादशं मन्त्रमाह । (१८)"वयः सुपर्ण निधयेव ब- द्धान्'(१८) इति। केचित् 'ऋषयः', 'दून्द्रमुपसेदुः', कार्यार्थप्रा- * याऋजे इति D चिह्नितपुस्तक पाठः । + मादयतु इति । चिहितपुस्तक पाठः।

·४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५७१ उपसेदरिन्द्र प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः। अप ध्वान्तमूर्णहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्थ्यस्मान्निधयेव बहान १८ ॥ ॥३॥ ११६ शन्नो देवीरभिष्टय आपा भवन्तु पीतये। शंया- रभिसवन्तु नः(१८) । (२ ईशाना वार्याणां क्षयन्ती- प्तिरुपत्तिः। कीदृशा ऋषयः, 'वयः' परिमूर्लिधारिणः, अतएव 'सुपाः' शोभनपक्षोपेताः, 'प्रियमेधाः' अधीतस्य श्रुतस्य धा- रणशक्तिर्मेधाः तस्यां प्रीतियुक्ताः । 'नाधमानाः' किञ्चित्कार्य याचमानाः । स एव याजाप्रकारः स्पष्टोक्रियते । हे इन्द्र 'ध्वान्तं' अज्ञानलक्षणमन्धकारं, 'अपाहि' अपसारय । 'चक्षुः' जानलक्षण दृष्टिं, 'पूर्धि' पूरय। 'निधयेव' श्टवलचेव, अज्ञानेन, ‘बद्धान्', 'अरमान्', 'मुझुग्धि' तस्मादज्ञानात् बन्धनान्मोचय ॥ अर्थकोनविंशं मन्त्रमाह। (१९)"शन्नो देवीरभिष्टय • शंयो- रभिस्रवन्तु नः'(१९) इति । 'पापः', देव्यः, 'नः' अस्माकं, 'अभिष्ट ये पीतये' अभीष्टाय पानाय, 'शं' सुखहेतवः, 'भवन्तु' । किञ्च 'नः' अस्माकं, 'शं' सुखं, यथा भवति तथा, 'शंयोः' दुःखवियोगः, यथा भवति 'अभिनवन्तु' सर्वतः प्रवहन्तु ॥ अथ विंशं मन्त्रमाइ। (१०)"ईशाना वायाणां • याचामि भेषजं'(२०) इति। अहं 'अपः', देवीः प्रति, भेषज' पापविनाश- तथा, ·५७२ तैत्तिरीये यारण्य के श्चर्षणीनां। अपो याचामि भेषजं २०) । (२१) । (२९सुमित्रा न श्राप ओषधयः सन्तु दुर्मिवास्तस्मै भूयासुगऽस्मान् देष्टि यच्च वयं विष्मः(२१) । (२२)आपो हि ष्ठा मयोभुव- स्ता न उर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे २२) (२३ या . कारणमौषधं, 'याचामि', इति। कोदृशीरपः, ' वाण' वर- ोयानां कामानां, 'ईशानाः' दातुं समयाः, 'चर्षणीनां' मनु- स्था, 'क्षयन्तोः' निवासहेतुभूताः ॥ अथैकविंशं मन्त्रमाह। (२१) "सुमित्रा न श्रापः • यञ्च वयं विभः (२१) इंति। 'आपः', 'ओषधयः', च इत्येता डिविधा देव- ताः, 'नः' अस्मान् प्रति, 'सुमित्राः' सुष्टु स्निग्धाः, 'सन्तु' । 'यः' अस्मदीयः शत्रुः, 'तस्मै', 'दुर्मित्राः' दुर्हृदया विरोधिनः, 'सन्तु' । अथ द्वाविंशं मन्त्रमाह। (२२)"पापो हि छा मयो भुवः महे रणाय चक्षसे (२२) इति । 'हि'शब्द एवकारार्थः प्रमियर्थी वा। हे 'श्रापः', यूयमेव 'मयोभुवः स्थ' सुखस्य भावयियो भवत। स्नान- पानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धं। 'ताः' तादृश्यो यूयं, 'नः' अस्मान्, 'ऊर्ज' रसाय, भवदीयरसानुभवार्थ, दधातन' स्थापयत । किञ्च, 'महे महते, 'रणाय' रमणोयाय, 'चक्षसे' दर्शनीयाय, 'दधातन' अस्मान् परतत्त्वमाक्षात्कारयोग्यान् कुरुतेत्यर्थः ।। अथ त्रयोविंश मन्त्रमाह। (३३)“यो वः शिवतमो रमः . उशतीरिव मातरः"(२२) इति । 'वः' भाक, 'शिवतमः' शान्त- ·8 प्रपाठके ४२ घनुवाकः ५७३ वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः(२२) । (२४)तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जि- वथ ॥ ४॥ आपा जनयथा च नः(२४)। (२५)पृथिवी शान्ता साऽग्निना शान्ता सा मे शान्ता शुच५ शमयतु(२५) । तमः सुखैकहेतुः, यो 'रसः', अस्ति । 'दह', अस्मिन् कर्मणि, अस्मान्, 'तस्य', 'भाजयत' रमं प्रापयत । तत्र दृष्टान्तः, 'उशतोरिव मातरः' इति, कामयमानाः प्रोतियुका मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरमं प्रापयन्ति तहत् ॥ अथ चतुर्विध मन्त्रमाह। (२४)"तस्मा अगङ्गमाम ० जनयथा च नः (२४) इति। 'यस्य' रसस्य, 'क्षयाय' क्षयेण निवासेन, 'जि. न्वथ' यूयं प्रोता भवथ, 'तस्मै' रमाय, 'वः' गुमान, 'अरङ्गमाम' अलं भृशं प्राप्नुमः । किञ्च, हे 'श्रापः', यूयं नः' अस्मान्, 'जनयथ' प्रजोत्यादकान् कुरुत ॥ अथ पञ्चविंशं मन्त्रमाह। (२५)"पृथिवी शान्ता समयतु"(९५, इति। येयं 'पृथिवी', देवता, 'सा', दूयं 'शान्ता' सर्वोपद्रवशमनयुक्ता, न केवलं स्वयमेव किन्तु 'अग्निना', देवेन सह, 'शान्ता' । तादृशी 'शान्ता', देवता, 'मे' मम, 'एच' शोक, 'शमयतु' शान्तं करोतु ॥ - ·तैत्तिरीये चारण्यके (२६)अन्तरिक्षय शान्तं तदायुना शान्तं तन्मे शान्त शुच५ शमयतुर)। (२ द्यौः शान्ता सादित्येन शान्ता सा में शान्ता शुच शमयतु (२०) । (२८'पृथिवी शान्तिरन्तरिक्ष५ शान्तिः शान्तिर्दिशः शान्ति- रवान्तरदिशाः शान्तिरग्निः शान्तिवायुः शान्तिरा- दित्यः शान्तिश्चन्द्रमाः शान्ति क्षचाणि शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिर्वनस्पतयः शान्तिगीः शान्ति- रजा शान्तिरश्वः शान्तिः पुरुषः शान्तिब्रह्म शान्ति- ब्राह्मणः शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः शान्ति, अस्तु शान्तिः २८)। (२)तयाऽह शान्त्या सर्वशात्या मह्यं द्विपदे . . अथ षड्विंशमाविंश मन्त्रावाह। (२६) अन्तरिक्ष शुच५ ममयतु"(२६) । (२७)“द्याः शान्ता शाच समयतु (२७) इति । 'अन्त' 'धाः शान्ता' मन्त्र द्वयं पृथिवीमन्त्रवद्याख्येयं ॥ श्रथाटाविंशं मन्नमाह । (२८)"पृथिवो शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः शान्तिम अस्तु शान्तिः (२८) इति । पृथियादयः सर्व- देवता अस्मद निर शमनहेतु त्वात् शान्तिदेवतारूपाः । 'ब्रह्म'वेदः, पृथिव्यादीनामुपचरितं शान्तिदेवतारूपत्वं । या तु शान्यभिमा- निनो देवता मा 'शान्तिरेव' मुख्यमेव तस्याः शान्तित्वं, अतः मा शान्तिदेवता 'मे', 'शान्तिरस्तु' मानिशमनहेतुरस्तु ॥ .

·४ प्रपाठके ४२ अनुवाकाः। .4 ૫૫ चतुष्पदे च शान्तिकरोमि शान्ति, अस्तु शान्तिः (१६) (९०)एह श्रोश्च होच प्रतिश्च तपा मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चैतानि मोत्तिष्ठन्तमनूतिष्टन्तु मा मा श्रीश्च होश्च तिश्च तपो मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चै- तानि मा मा हासिषुः(३०) । (२९ उदायुषा स्वायुषोदोष- धीना रसेनापर्जन्यस्य शुष्मेणोदस्थाममृता अन २९॥ अथेकोनत्रिंशं मन्त्रमाह । (२९)"तयाइ शान्त्या शान्तिः (२९) इति । 'अहं' यजमानः, 'सर्वशान्या' सवा- निष्ट शमन हेतुतया, पूर्वीनगुणविशिष्टया, 'शान्या' शान्तिदेवतया, 'मां' मच्छरीरार्थ, 'विपदे' मदीयाय मनुष्याथै, 'चतुष्पदे' मदीयाय पश्वर्थ 'च', 'शान्ति' सर्वानिशमनं, 'करोमि'। अतः शान्तिदेवता 'मे' मदर्थ, 'शान्तिः' सर्वानिशमनहेतुः, 'अस्तु' ॥ अथ त्रिंशं मन्त्रमाह। (३०)"एह श्रीश्च ह्रीश्च हाभिषुः (२०) इति। श्रीप्रमतयो धर्मान्ता या देवताः मन्ति, 'एतानि' देवशरीराणि, दह कर्मसमाप्ती 'उत्तिष्ठन्तं', 'माम्', 'अनु' प्रासमन्तात्, 'उत्तिष्ठन्तु। यानि श्रोप्रभृतीनां स्वरूपाणि 'एतानि', 'मा', 'मा हामिषुः' मा परित्यजन्तु । पुनरपि 'मा मा हामिषुः', द्विरुतिरादरा ॥ अथैकत्रिंशं मन्त्रमाह । (२१)"उदायषा स्वायषा • अमृता) ० मा मा * मामि त्यस्य स्थाने मा हासिषुः इति पाठः भा यस मतः। परन्तु बाद पुस्तकेषु तथा नास्ति । 41 ·५७६ तैत्तिरीये श्रारण्यके (२२"तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत्। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मादाम शरदः शतं भवाम शरदः शत शृणवाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतमजीताः स्याम शरदः शतं ज्योक् च सूर्य दृशे(२२) ॥ (३२)य उदगान्महतोऽर्णवाद्विभ्राजमानः । . अनु”(३१) इति । अहं 'अमृतान्' देवान्, 'अनुलक्ष्य, आयुगदि. विशेषणविशिष्टेन सोमेन सह 'उदस्थां' उत्तिछामि । चिरजीवनं 'आयुः', तत्रापि रोगाद्युपद्रवरहितं 'स्वायुः', तदुभयप्रदत्वाद्रसस्य तद्रपत्वं । 'ओषधीनां', 'पर्जन्यस्य', च 'रसः' सारं । चतुर्भिर्विशे- षणैः पृथक् क्रियापदमन्वेतुं चत्वारः 'उत्'शब्दाः ॥ अथ द्वात्रिंशं मन्त्रमाह । (२२)"तच्चक्षुर्देवहितं सूर्य दृशे'(२२) इति । 'पुरस्तात्' पूर्वस्यान्दिशि, 'उच्चरत्' उदयं गच्छ। 'शुक्र' ज्योतिःस्वरूपं, 'देवहितं' सर्वेभ्यो देवेभ्यो हित- कारि, 'चक्षुः' दृष्टेरनुग्राहकं, 'तत्' श्रादित्यमण्डलं, 'शरदः शतं' शतमङ्ख्याकान् मंवत्मरान्, सर्वदा ‘पश्येम' । तत्प्रसादाज्जीवनादि- व्यापारांश्च प्राप्नुवाम। 'नन्दाम' द्रव्यैः समृद्धवा भृयास्म । 'मो- दाम' तभोगेन हृष्टाः स्म । 'भवाम' स्वस्थाने निवसाम। 'श्टणवाम' वेदशास्त्ररहस्यं गुरुमुखादवगच्छेम । 'प्रत्रवाम' शिय्येभ्यः प्रकर्षण कथयाम । 'अजीताः' शत्रुणा केनाप्यजिताः, किञ्च 'जोक्' दीर्घ कालं, 'सूर्य', 'दृशे' द्रष्टुं सभी भूयास्म ॥

·४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५७७ सरिरस्य मध्यात्स मा वृषभो लोहिताक्षः सूर्यो विप- श्चिन्मनसा पुनातु ३३) । (३)ब्रह्मणश्रोतन्यसि ब्रह्मण आणी स्था ब्रह्मण आवपनर्मास धारितेयं पृथिवी ब्र- ह्मणा मही धारितमैनेन महदन्तरिक्षं दिवं दाधार . मनमा अथ त्रयस्त्रिंशं मन्त्रमाह। (३३)“य उदगात् पुनातु"(३३) इति। 'यः' सूर्यः, ‘महतः' प्रौढात्, 'अर्णवात्' पूर्वममुद्रात्, तत्रापि विशेषतः ‘मरिरस्य* जलस्य, 'मध्यात्', 'विभ्राजमानः' विशेषेण दीप्यमानः, 'उदगात्' उदयङ्गच्छति । 'मः सूर्य', 'मनसा', मां 'पुनातु' शोधयतु। कीदृशः सूर्यः, 'वृषभः ' कामानां वर्षयिता, 'लोहिताक्षः' रक्तवर्णक्षियुक्तः, 'विपश्चित्' सर्वज्ञः ॥ अथ चतुस्त्रिंशं मन्त्रमाह । (२४)"ब्रह्मणोतन्यसि अधि- विस्त्रमत्'(२४) इति । अत्र वेदः सम्वोध्यते । हे श्रुते त्वं 'ब. ह्मणः' परमात्मवस्तुनः, 'श्रोतनी' श्रवणहेतुभूता, 'श्रमि', ब्रह्म- तत्त्वं बोधयमीत्यर्थः । हे मदीये श्रोत्रे, युवां 'ब्रह्मणः' वेदस्य, 'आणे स्थः' नेलो भवथः, वेदं श्टणुय इत्यर्थः। हे मनः, 'ब्रह्मण:' वेदस्य, 'आवपनं' धारणस्थानं, 'असि' । 'दूयं', 'महो' महतो, 'पृथिवी', 'ब्रह्मणा' वेदप्रतिपाद्येन परमात्मना, 'धारिता'। 'महत्' प्रौढं, 'अन्तरिक्ष', 'एनेन। परमात्मना, धारितं। 'पृथिवी' . । * सलिलस्येति : चिह्नितपुस्तकपाठः । + एतेनेति D चिहित पुस्तक पाठः। 4A2 ·तैत्तिरीये चारण्यके पृथिवी सदैवां यदहं वेद तदहं धारयाणि मा म- हेदोऽधि विखसत्(३५) । (१५ मेधामनीषे माऽऽविशता समोची भतस्य भव्यस्यावरुद्धौ सर्वमायुरयाणि सर्वमा- युरयाणि(६५) । (२६)श्राभिर्गोभिर्यदता न जनमाप्याय- य हरिवो वईमानः । यदा स्तोतभ्यो महि गोत्रा . . विस्तीर्ण, 'सदेवा' देवसहिता, 'दिवं', 'दाधार' परमात्मा त- वान् । 'यत्' परमात्मतत्त्वं, तत्प्रतिपादकं वेदवाक्यं वा, 'अहं' यजमानः, 'वेद' जानामि । 'तत्' उभयं,.'अहं', सर्वदा मनमि 'धारयाणि' । म वेदः, 'मत्' मत्तः सकाशात्, 'अधि' प्राधि- कन, 'मा विस्त्रसत्' विसस्तो माभृत् ॥ अथ पञ्चत्रिंशं मन्तमाह। (३५) 'मेधामनीषे मर्वमायु रयाणि (३५) इति। 'मेधा' धारणशक्तिः, 'मनीषा' ग्रहणशक्तिः, ने उभे 'समीची' अनुकूले सत्या, 'मां' यजमांनं, 'प्राविशता' सर्वतः प्रविशतां । किमर्थं, ‘भूतस्य' पूर्वमधीतस्य, ‘भव्यस्य' अध्ये. व्यमाणस्य, च 'अवरुयै' स्वीकारार्थ, एतत्मिड्यर्थमेव 'सर्वमायुः', 'प्रयाणि' प्राप्नवानि । द्विरुनिरादराथा ॥ अथ षट्त्रिंशं मन्त्रमाह । (३६)"श्राभिर्गीर्भिर्यदतः • अधते स्थाम' (२६) इति । हे 'हरिवः' अश्वयुक्रेन्द्र, 'श्राभिर्गोभिः' अस्मदीयस्तुतिभिः, 'वर्द्धमानः', त्वं 'श्रतः अस्मत्कर्मणः, 'ऊन', ·8 प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५७६ रुजासि भूयिष्ठभाजो अर्ध ते स्याम(२६) । (३ब्रह्म प्रा- वादिष्म तन्नो मा हासीत् । ॐ शान्तिः शान्तिः शा- न्तिः(३७) ॥ ५॥ परावतः, दधातु, बड्वान्, जिन्वथ, दृशे, मप्त च ॥ अनु० ॥४२॥ (१ नमः, (१'युञ्जते, (२'वृष्णो अश्वस्य, "ब्रह्मन प्र- वग्र्ये ण, (ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, (६ दश प्राचीः, ( अ- अङ्गं, 'नः' अस्मदर्थ, 'आप्यायय' अभिवर्द्धय। 'यदा' यस्मिन् काले, 'स्तोलभ्यः' स्तोत्रनुग्रहार्थ, 'महि गोत्रा' महतो मेघान्, 'रुजासि' भग्नान् करोषि । 'अध' तदा, वयं 'ते' तव, अनुग्रहात्, 'भूयिष्ठभाजः' 'स्याम' प्रभृतधनानां लब्धारो भृयास्म ॥ अथ सप्तत्रिंशं मन्त्रमाह । (३७)"ब्रह्म प्रावादिश्म • शान्तिः शान्तिः (३७) इति। एवमुकेन प्रकारेण 'ब्रह्म' परमात्मप्रतिपादक मन्त्रजातं, 'प्रावादिश्म' प्रकर्षण वयं कथितवन्तः । 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, तस्य प्रतिपादकं वाक्यञ्च, 'नः' अस्मान्, ‘मा हामीत्' कदाचि. दपि मा परित्यजतु । हे प्रणवप्रतिपाद्य परमात्मन्, आध्यात्मिकानां ज्वरशिरोव्यथादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु । श्राधि- भौतिकानां चोरव्याघादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु । श्रा- धिदैविकानां यक्षराक्षमादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु ॥

·५८.
तेत्तिरीये श्रारण्यके
पश्यं गोपा, "देवस्य, (समुद्राय, (इषे पीपिहि,
(११'घर्म या ते, (१२)महीनां चत्वारि, (१२)अस्कान,
११" या पुरस्तात् सप्त सप्त, (१५'प्राणाय त्रीणि, (१९पूष्णे
चत्वारि, (९०'उदस्य एकादश, (१८'यास्तै सप्त, (१९)अग्नि-
ध्रुवः सीद एकोनविंशतिः, (२०'भूः ऊर्द्धः त्रिशत्,
(२१ भूः मयि घोडश, (२२ यास्ते घोराः नव, (२२/स्त्रिक
च अष्टा, (२५'धुनिश्च डे, (२५. उग्रश्च त्रीणि, (२६ अहोराचे
पञ्च, (२०खद वीणि, (२८)विगाः सप्तदश, (२'अमृ-
मुखः चत्वारि, (३०) यदेतद्द कसः पञ्च, (३१)यदौषितः
चत्वारि, (२९ दीर्घमुखि चीणि, (२२॥ इत्था चत्वारि,
(३७) यदेतद्भूतानि षट, (३५"प्रसार्य त्रीणि, (३६)अत्रिणा
दश, १३० आहरावद्य (२८)ब्रह्मणा पट् पट्, (२)उत्तुद
अष्टा, भूः पट, (४९)पृथिवी अष्टपष्टिः, (४२)शनः
सप्तपञ्चाशत् ॥ द्विचत्वारि शत् ॥
अथ नमो वाच दूत्यारभ्य शन्नो वातः पवतामित्यन्तैरनु-
वाकै सम्पाद्यं प्रवयं स्तोतुं तस्य प्रवर्यस्य नामानि दर्शयति ।
"प्रजापतिः मम्भियमाणः । सम्राट सम्भृतः । धर्मः प्रयुक्तः । महा-
वोर उदामितः । श्रमी खल वावैष आदित्यः । यत्प्रवर्यः। म

·8 प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५८९ युञ्जते,* ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, अपश्यं गोपा, स- मुद्राय, वयमनुक्रामाम, पूष्णे, धुनिश्च, यदेतङ्कतानि, तच्छकेयं अष्टाशीतिः ॥८८॥ नमः, अनुमदन्तु ॥ ॥०॥ ओम शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥०॥ हरिः ओम्॥॥ । एतानि नामान्यकुरुत" इति। (५ प्र०।१११०।१म०)। अस्य प्रवर्यस्य तत्तदवस्थाभेदेन प्रजापत्यादीनि नामानि सम्पद्यन्ते । यदा मृदराहविहतवल्मोकवपादिसम्भारैः सम्भ्रियमाण' त्व-दशापन्नो भव- * एतत्परिसच्याने प्रथमोऽनुवाको न गणितः । युञ्जत इत्यारभ्य दपाद शतिपरिगण न या दितीयानुवाकस्य पञ्चदशत्या अतिरिक्त- नवकण्डिका दशतित्वेन परिगणिताः । ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः इत्यारभ्य दशदशती घष्ठानुवाकस्य व्यतिरिक्त न वकण्डिका दशतित्वन परिसङ्ख्याताः। अपश्यं गोपा इत्यारभ्य दादा त्यां अयमानुवा- कस्य अतिरिक्त नवकगिड़का दातित्वेन परिग्टहीताः। 3, G चि. हितपुस्तकदये दश त्याः सपियशीतिरेव निर्णता। J चिहित. पुस्तकेऽपि तथैव। परन्तु उभयत्र प्रतीकाः विभिन्नाः वर्तन्ते । Y, G चिह्नितपुस्तक हयस्य दादशतिप्रतीकाः यथा, नमः, युञ्जते, ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, अपश्यं गोपाः, समुद्राय, वयमनकामाम, पूष्णे, अहोरात्रे, अत्रिणा त्वा, बायो जनयथाचन, यशोतिः ॥ २ ॥ J चिह्नितपुस्तकस्य दशतिप्रतीकाः यथा, नमः, युञ्जते, ब्रह्मणा घट घट, उत्तुदाछौ, भूः घट , समुद्राय, वयमनुक्रामाम, पूष्णे, अहो- रात्रे, अत्रिणा त्वा, आयो जनयथा चन, यशीतिः ॥ २ ॥ अत्र उभयत्र पाठे दशदशगण नया दशतीनां क्रमेण परिसङ्यानं न कृतं । कुत्रचित् दशदशतिसङ्ख्याया न्यूनाधिका दृश्यते । अतरव तदुभयविधपाठोऽशुद्ध इति अनुमीयते । १ ·५२ तैत्तिरीये यारण्यके ति. तदा 'प्रजापतिः', इत्येवास्य नाम । सर्वात्मना सम्भृतत्वदशापन्नस्य 'सम्राट', इति नाम। प्रवृञ्जनदशापत्रस्य 'धर्मः', इति नाम । उद्दामनदशापन्नस्य 'महावीरः', इति नाम । एताभिर्दशाभिः अव- स्थावत् 'यत्' स्वरूपं, तेन रूपेण 'श्रादित्यः', इति नाम। सः 'प्रवर्य', एवं 'एतानि' 'नामानि', 'अकुरुत', सम्पादितवान् ॥ नामवेदनं प्रशंसनि । “य एवं वेद । विदुरेनं नाना" इति । (५ प्र०।११ अ०।२ म०)। देवदत्तोपाध्याय इत्येवं तदीयं नाम सर्वः ज्ञातं भवति ॥ अथ नामविशेषव्यवहार प्रदर्शनेन प्रशंसति । "ब्रह्मवादिनी वदन्ति ॥१॥ यो वै वसीया मं ययानाममुपचरति । पुण्यार्ति वै स तस्मै कामयते । पुण्यार्त्तिमस्मै कामयन्ते। यः एवं वेद । तस्मादेवं विद्वान् । धर्म इति दिवाऽऽचक्षीत । सम्राडिति नक्तं । एते वा एतस्य प्रिये तावा । एते अस्य प्रिये नामनी। प्रिय. यैवैनं तनुवा ॥२॥ प्रियेण नाम्ना समर्द्धयति। कीर्तिरस्य पूर्वा गच्छति जनतामायतः" इति। (५ प्र०।११ अ०।३म.)। 'यो वै' यः कोऽपि पुमान् मृत्यः, 'वसीया५मं' अतिशयेन वसुमन्तं धनिक राजानममात्यादिकं वा, 'यथानामं' तदीयं नामानतिक्रम्य नाम- करणकाले सम्पादितेनैव नाना, 'उपचरति' अधिपते स्वामिनि- त्यादिशब्देविना भो देवदत्तेत्यादिकेनैव मुख्येन नाम्ना तमाहयति, 'सः' भृत्यः, 'तस्मै' धनिकाय, 'पुण्यात्तिं वै भाग्यहानिमेव, 'कामयते', उत्तमोपचारयोग्ये नीचव्यवहारात् । अथवा 'मः' धनिको राजादिः, 'ती' स्वाभाविकनाना व्यवहरते मृत्याय, ·8 प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५८३ 'या' 'पुण्याति' धनादिहानि, 'कामयते' दण्डयितुमिच्छति। न केवलं राजादिरेव किन्तु मूढः, 'एवं वेद' खाभाविकनान्नैव व्यव- हारं निश्चिनोति, 'अस्मै' मूढाय, राजादिप्रभुपरिसरवर्तिनः सर्वेऽपि पुरुषाः 'पुण्याति' ताडनधनहान्यादिकं, 'कामयन्ते', एवं 'ब्रह्मवादिनः', बाहुः। यस्मादेवं 'तस्मात्', 'एवं विद्वान्' नामान्तरे- णैव प्रभुर्व्यवहरणीय इत्येवं जानन् पुरुषः, प्रवयं प्रत्यहनि 'धर्म इति', नाना व्यवहरेत्, रात्री तु 'सम्राट', 'इति', नाना। तत्र धर्मशब्देनोच्यमाना दीप्यमाना या तनूः, सम्राट शब्देनोच्यमाना मम्यग्राजमाना था तनूः, 'एते' उभे अपि, ‘एतस्य' प्रवर्यस्य, “प्रिये', शरीरे, 'एते' धर्मसम्राटशब्दरूपे, 'अस्य' प्रवर्गास्य, 'प्रिये', 'ना- मनी' । तम्मादेताभ्यां शब्दाभ्यां व्यवहरन् पुरुषः 'प्रिययैव', 'तनुवा' देवादिरूपेण, 'प्रियेण', च 'नाना', तच्छरीरोचितेनैव, प्रवयं समृद्धं करोति। तथा सति 'जनतामायतः' जनसमूई सभां प्रति आगच्छतः, 'अस्य' धर्मादिनामभिर्व्यवहारिणः पुरुषस्य, 'कीर्तिः, 'पूर्वी' अस्मादपि पुरुषात् पूर्वभाविनी, 'गच्छति' । अस्य पुरुष- स्यागमनात्मागेव सर्वेऽपि सभानिष्ठा जना रुचिताभिज्ञोऽयं महात्मेत्येवं 'एनं',* प्रशंमन्ति ॥ धर्मादिनामविशेषद्वारा प्रवर्यस्य प्रशंसां कृत्वा गायत्री- च्छन्दोगतमङ्ख्यामाम्येनापि प्रशंसति । "गायत्री देवेभ्योऽपाक्रामत् । तां देवाः प्रवर्येणेवानुव्यभवन् । प्रवघेणाप्नुवन् । यच्चतुर्विशतिः कृत्वः प्रवग्य प्रवृति । गायत्रीमेव तदनु विभवति । गायत्रीमा- । * महानित्येवमेनमिति D चिह्नितपुस्तक पाठ ·५८४ तैत्तिरीये धारणके । प्रोति । पूर्वाऽस्य जनं यतः कीर्तिर्गच्छति" इति । (५ प्र०।१११० ४ म०)। पुरा कदाचिदपरता सतो 'गायत्री', देवी, 'देवेभ्यः', सकाशात, 'अपाक्रामत्' । तदा 'देवाः', प्रवर्यमनुष्ठाय तेन ‘एव', 'प्रवर्येण', 'तां' गायत्री, 'अनुव्यभवन्' अन्वेषु विभवः समर्थाः अभवन् । अन्विष्य च तेन 'प्रवर्येण', 'तां' गायत्रों, ‘प्राप्नुवन्' । श्रतो यदि द्वादशसु दिनेव्वेकैकस्मिन् दिने दिदिरित्येवं 'चतुर्विंशतिकत्वः', 'प्रवग्य', अनुतिष्ठेत्, 'तत्' तदा, ‘गायत्रोमेव', 'अनु'गन्तुं समर्थी भवति । चतुर्विंशतिमङ्ख्याया गायत्र्यक्षरनिष्ठत्वात् । अतः सङ्ख्या- मामान्यात् 'गायत्रों', 'प्राप्नोति'। 'जनं यतः' सभां गच्छतः, 'अस्य' चतुर्विंशतिवारं प्रवर्यानुष्ठायिनः पुरुषस्य, ‘कोतिः', तस्मा- दपि पूर्वभाविनी सती सभां प्राप्नोति ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेणवस्थाविशेषगतै मभिः प्रशंसति । "वैश्वदेवः समन्नः ॥३॥ वसवः प्रवृतः। सेोमाऽभिकीर्यमाणः । पाश्विनः पयस्थानीयमाने । मारुतः क्वथन् । पोष्ण उदन्तः । सारस्वतो विष्यन्दमानः । मैत्रः शरो ग्टहीतः। तेज उद्यतो वायुः । ह्रियमाण: प्रजापतिः। हयमानो वाग्घुतः ॥४॥ अमी खलु वावैष आदित्यः । यत्प्रवर्यः । म एतानि नामान्यकुरुत" इति । (५ प्र० ११ १०५म०)। 'संमन्त्रः' सम्यगामादनदशां प्राप्तो यः प्रवर्यः, तस्य 'वैश्वदेवः', इति नाम, तेन हि विश्वेदेवास्तुष्य- न्ति । प्रवृञ्जनदशापन्नस्य 'वसवः', इति नाम, वसूनां प्रोतिहेतु- त्वात् । प्रवृञ्जने सति पात्रस्थान्तरे इतस्ततश्चलनमभिकोर्यमाणत्वं तद्दशापन्नस्य 'सामः', इति नाम, तत्प्रीतिहेतुत्वात् । श्रानीयमान- - .

·४ प्रपाठके ४२ अनुवाका ५५ तोरदशापन्नस्य 'श्राश्निनः', इति नाम, तेन हि अश्विनी हृष्यतः। पयसा सह कथनदशापत्रस्य 'मारुतः', इति नाम । पात्रस्यान्त. पर्यन्तमुद्गमनं 'उदन्तः', तदवस्थापनस्य 'पोष्णः', इति नाम । पात्रादप्युन्नतत्वं 'विष्यन्दनं',* तद्दशापनस्य ‘सारखतः', इति नाम । पचनबाहुल्येन घनीभाववत् प्रतीयमानः 'शरः', शराकारग्रहण- दशापन्नस्य 'मैत्रः', इति नाम । शफाभ्यां खरादद्यमनदशापन्नस्य 'तेजः', दूति नाम । .ाहवनीयं प्रति हियमाणत्वदशापत्रस्य 'वायुः', इति नाम। आहवनोये हयमानत्वदशापत्रस्य 'प्रजा- पतिः', इति नाम । हुतत्वदशापन्नस्य 'वाक्', इति नाम । एता- भिर्दशाभिरवस्थावान् यः 'प्रवर्यः', तस्य 'आदित्यः', इति नाम। 'मः', प्रवर्यः, एवं तत्तद्देवताप्रीतिहेतुत्वात् स्वस्य ‘एतानि', 'ना- मानि', 'अकुरुत' सम्पादितवान् । नामवेदनं प्रशंसति । “य एवं वेद। विदुरेनं नाना" इति । (५ प्र०।११०।६ म.)॥ अथ प्रश्नोत्तराभ्यां मृण्मयस्य महावीरस्य होममाधनत्वमुपपा- दयति । “ब्रह्मवादिनो वदन्ति । यन्गृण्मयमाहुतिं नाश्नुतेऽथ । कस्मादेषोऽग्नुत इति । वागेष इति ब्रूयात् । इति ब्रूयात्। वाच्येव वाचं दधाति ॥५॥ तस्मादश्नुते” इति। (५ प्र ०।११७०।७ म०)। दारुमयस्य होममाधनत्वं सर्वत्र दृष्टं नतु क्वचिदपि मृण्मयस्य । अतएव माकम्प्रस्थायीयप्रकरणे समानायते। दारुपात्रेण जहोति * निष्यन्द नमिति D चिह्नितपुस्तक पाठः । परिष्यन्दन मिति । चि. हितपुस्तकपाठः। +B2 ·५ह तैत्तिरीये घारगा के "प्रजा- - नहि मृएमयमाहुतिमानश इति । एवं सत्यत्र कम्माकारणादेव महावीर आहुनिमाधनत्वं प्राप्नोतोति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः। तचा- भिज्ञः पुरुषो 'वागेषः', 'इति', उत्तरं 'ब्रूयात्' । 'एषः' महा- वीरः, मन्त्रैर्निष्पादितत्वात् वागात्मकः। अतोऽनेन होमे मति वाचो मन्त्रनिष्पन्ने महावीरे ‘एव', 'वाचं' मलनिष्पादितामा- हुति, सम्पादयति। 'तस्मात्' कारणात्, मृण्मयोऽप्ययं महावीर आहुतिमईति॥ प्रकारान्तरेण द्वादशधाविभागमुपजीव्य प्रशंसति । पतिवा एष द्वादशधा विहितः । यत्प्रवर्यः। यत्प्रागवकाशेभ्यः । तेन प्रजा असृज । अवकाशैर्देवामुगनसृजत। यदूमवकाशेभ्यः । तेनान्नमसृजत। अन्नं प्रजापतिः। प्रजापति वैषः ॥ ६ ॥” इति । (५७०।११०७म०)। यः अयं 'प्रवर्यः', म: 'एषः', 'दादशधा', विभक्तः, 'प्रजापतिः” एव। तत्कयमिति तदुच्यते। अवकाशमन्त्रेभ्यः प्राचीनो यो भागः 'तेन' भागेन, प्रजापतिः 'प्रजाः', सृटवान् । अपां गोपामित्यनुवाके समानाता दश मन्त्रा अवकाशनामकाः । एतच्च तद्राह्मणे समाम्नातं। नवैतेऽवकाशा भवन्ति, पनियै दशम इति । नमो युञ्जत इत्यादिभिः षड्भिर नुवाकैरुतो मन्त्र समूहः अवकाशेभ्यः प्राचोनो भागः तेन प्रजासृष्टिः। 'अवकाशाख्यैस्तु दशभिर्मन्त्रैः 'देवासुरान्', 'असृजत' । देवस्य त्वा मवितु प्रसव इत्यादिकः 'अवकाशेभ्यः', 'ऊर्ध्वः', मन्त्रभागः, "तेन', प्रजापतिः 'अन्नं', 'असृजत'। एवं पूर्वोत्तरभागौ द्वौ, मध्यदेश: अवकाशः, * ततश्च इति D चिहित पुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके ४२ घनवाकः । પૂ इतिद्वादशप्रकागे मन्त्रसङ्गहः प्रजापतिस्वरूपः । 'अन्नं', च प्रजा- पतिसृष्टत्वात् प्रजापतिरूपम् । तादृशः 'प्रजापतिः', एव 'एषः' प्रवर्यरूपः । एवमस्य प्रशस्तत्वं द्रष्टव्यं ।। वदन्ति, तनुवा, म५ सन्नः, हूयमानो वाग्चुतः, दधाति, एषः, ॥ अनु०॥११॥ इति पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ अथ दिनविशेषेषु फल विशेषकथनेन प्रवन्य प्रशंमति । "सविता भृत्वा प्रथमेऽहन् प्रज्यते। तेन कामा५ एति । यद् द्वितीयेऽहन् प्रज्यते। अग्निर्भूत्वा देवानेति । यत्तृतीयेऽहन् प्रत्र- ज्यते । वायु त्वा प्राणानेति। यच्चतुर्थे हन् प्रज्यते। श्रादित्यो भृत्वा रमोनेति। यत्पञ्चमे हन् प्रज्यते । चन्द्रमा भूत्वा नक्ष- बाण्येति ॥१॥ यत् षछेऽइन् प्रज्यते। ऋतुर्भूत्वा मंवत्सारमेति । यसप्टमेऽइन् प्रज्यते। धाता भृत्वा शक्करीमेति। यदष्टमेऽहन् प्रज्यते। हस्पतिर्भूत्वा गायत्रीमेति। यन्नवमेऽइन् प्रज्यते । मिशे भूत्वा त्रिरत इमान्लाकानेति । यदशमेऽहन् प्रज्यते । वरुणो भूत्वा विराजमेति ॥२॥ यदेकादशेऽइन् प्रज्यते। इन्द्रो भूत्वा बिटुभमेति। यद् द्वादशेऽहन् प्रज्यते। सेामो भूत्वा सुत्या- मेति" इति । (५ प्र०।१२१०।१म.)। प्रथमे दिवमे 'प्रवृज्यते', इति यत् 'तेन', अनुष्ठानेन, अयं 'सविनदेवः 'भूना', 'कामान्', प्राग्नोति। एवमुत्तरेय्वपि वाक्येषु योजनीयं ॥

·५.स तैत्तिरीये चारण्यके द्वादशदिनानुष्ठानं प्रशस्य उपसभ्यः प्राचीनप्रतीचीनकालानु- ठाने प्रशंसति। “यत् पुरस्तादुपसदां प्रवृज्यते । तस्मादितः पराङ- मूल्लाका का स्तपन्नेति। यदुपरिटादुपसदां प्रवृज्यते। तस्मादमुतोऽ- वाङिमाल्लोका५ स्तपन्नेति" इति । (५प्र ०।१२ अ०१२म०)। प्रवर्ग: श्रादित्यस्वरूपः, उपसदः लोकस्वरूपाः, तथा मति प्रतिदिनं प्रव- यानुष्ठानाच पश्चादुपमदानुष्टानादादित्योऽधोभागवतॊ 'पराङ्' ऊर्ध्वाभिमुखः मन्, 'इतः', अपि उपरितनान् 'अमून्' स्व- गादिलोकान्, 'तपन्नेति' प्रकाशयन् सञ्चरति । तथा पूर्वपूर्व- दिनगतेभ्यः उपसभ्यः उत्तरोत्तरदिनगतः प्रवर्यः ‘उपरिष्टात्', वर्त्तते । तस्मात्', असावादित्य ऊर्ध्वलोकवर्ती मन् 'अमुतोऽर्वाङ' खर्गलोकादधोमुखो भूत्वा, 'इमान्' भूरादीन् लोकान्, प्रकाशयन् सञ्चरति ॥ वेदनं प्रशंमति। “य एवं वेद । एव तपति ॥३॥” इति। (५प्र.। १२ १०३म०) । 'यः' पुमान्, ‘एवं' उक्रेन प्रकारेण, प्रवर्यस्या- धस्तादुपरिष्टाचावस्थानं जानाति सोऽयं सर्वतः प्रकाशितः ‘एव' । तदेवं ब्राह्मणगताभ्यां एकादशद्वादशानुवाकगताभ्यां विचत्वारिंश- दनुवाकोतमन्तैरनुष्ठेयः प्रवर्ग्यः प्रशस्तः ॥ नक्षत्राण्येति, विराजमेति, तपति ॥ अनु०॥१२॥ इति पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनवाकः ॥ * प्राचीनकालानुष्ठानमिति चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·8 प्रपाठके ४२ घनुवाकः । ५९ चतुर्थपञ्चमाभ्यां प्रपाठकाभ्यां प्रपञ्चितः । मन्त्र ब्राह्मणरूपाभ्यां प्रवोयमशेषतः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमाांश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाणे यजुरार- ण्यके चतुर्थप्रपाठके द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४२ ॥ समाप्तश्चतुर्थप्रपाठकः ॥ तडाख्यानरूपेण पञ्चमप्रपाठकोऽपि समाप्तः ॥

·तैत्तिरोये आरण्यके पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । शन्नस्तन्नो माहासीत् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। आम । (१)देवा वै सत्रमासत। ऋद्धिपरिमितं यशस्का- माः। तेऽब्रुवन्। यन्नः प्रथमं यश ऋच्छात्। सर्वेषा- बस्तत्सहासदिति । तेषां कुरुक्षेत्र वेदिरासीत् । तस्यै खाण्डवो दक्षिणाई आसीत्। तूमुत्तगईः। परोण- जघनाईः । मरव उत्करः ॥ १ ॥ तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छत्(१) । (२तन् न्यकाम- यत। तेनापाक्रामत् । तं देवा अन्वायन् । यशोऽव- रुरुत्समानाः। तस्याग्वागतस्य । सव्याइनुरजायत । दक्षिणादिषवः । तस्मादिपुधन्वं पुण्यजन्म । यज्ञ- जन्मा हि ॥२॥ तमेक सन्त। बहवो नाभ्यधृष्णुवन् । तस्मादेक- मिषुधन्विनं । बहवोऽनिषुधन्वा नाभिधृष्णु वन्ति(२) । सौऽस्मयत । एक मा सन्तं बहवो नाभ्यधर्पिषुरिति । १ रतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७१ एछे द्रष्टव्यं ३७२ " ·५ प्रपाठक १ अनुवाकः । ५६१ तस्य सिष्णियाणस्य तेजोऽपाक्रामत्। तद्देवा ओषधीषु न्य मजुः । ते श्यामाका अभवन् । समयाका वै नाम- ते ॥३॥ तत् स्मयाकाना स्मयाकत्वं । तस्माद्दीक्षितेनायि गृष्य स्तव्यं । तेजसो धृत्यै २) । (७)स धनुः प्रतिष्कभ्याऽ- तिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन् वरं वृणामहै। अर्थ व इम रन्धयाम। यत्र के च खनाम। तदपोऽभिण- दामेति। तस्मादुपदीका यत्र के च खनन्ति । तदपा- ऽमिन्दन्ति ॥ ४ ॥ वारै तर यासां। तस्य ज्यामप्यादन। तस्य धनु- विप्रबमाण शिर उदवर्त्तयत्। तद् द्यावापृथिवी अनु- प्रावर्त्तत। यत् प्रावर्तत। तत् प्रवग्यस्य प्रवर्यत्वं। यहा५३ इत्यतत् । तहर्मस्य धर्मत्वं । महतो वोर्यमपादि- ति। तन्महावीरस्य महावीरत्वं ॥ ५ ॥ यदस्याः समभरन । तत् सम्राज्ञः सम्राट्वं"। (४त स्तृतं देवतास्त्रेधा व्यगृलत। अग्निः प्रातःसव- नं। इन्द्रो माध्यन्दिन५ सवनं । विश्वे देवास्तृतीय- । ३ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ३७३ एछ द्रव्यं । ५ ३७६ 4C ·५६२ तैत्तिरीय यारण्यके सवनं । तेनापशीणी यज्ञेन यजमानाः। नाशिषा- ऽवारुन्धत । न सुवर्ग लोकमभ्यंजयन) । (६ते देवा अश्विनावब्रुवन ॥ ६ ॥ भिपजा वै स्थः । इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तमिति। तावब्रूतां वरं वृणावहै। ग्रह एव नावचापि गृह्यता- मिति । ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन् । तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ता(६) । (यत् प्रवयः। तेन सशी- घणी यज्ञेन यजमानाः। अवाशिषोऽरुन्धत । अभि सु- वर्ग लोकमजयन् ॥ यत् प्रवये प्रवृणक्ति। य- ज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधाति। तेन सीणी यज्ञेन यजमानः । अवाशिषा रुन्धे। अभि सुवर्ग लोकं ज- यति । तस्मादेष आश्विनप्रवया इव। यत् प्रवयः(७) उत्करः(१), हि(२), रते(३), द्वेन्दन्ति(४), महा- वीरत्वम(५), अब्रुवन्(६), अजयन, सप्त च(७) । अनु० १॥ ६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७७ एछे द्रश्यं । ३७८ . " * छाभ्यनयमिति A चिह्नितपुस्तक पाठः ।

·५ प्रपाठके २ अनुवाकः । .. ५६३ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । (१"सावित्रं जुहोति प्रसूत्यै। चतुर्थहीतेन जुहोति । चतुष्पादः पशवः। पशूनेवावरुन्धे। चतस्रो दिशा, दिच्चैव प्रतितिष्ठति । 'छन्दासि देवेभ्योऽपाकामन्। न वा भागानि हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य एतच्चतुर्ग्रहीत- मधारयन् । पुरोऽनुवाक्यायै यायायै ॥ १॥ देवतायै वषटकाराय । यच्चतुर्ग्रहीतं जुहोति । छन्दारस्येव तत् प्रोणाति। तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति । ब्रह्मवादिना वदन्ति । होतव्यं दो- क्षितस्य गृहा३ इन हातव्या मिति। हवि दीक्षितः यजुहुयात् । हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात् । यन्त्र जुहुयात् ॥२॥ ( यज्ञपरुरन्तरियात्। यजुरेव वदेत् । न हविष्कृत यजमानमग्नौ प्रदधाति। न यज्ञपरुरन्तरैति) । (५)गा- " १ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७८ एछे द्रव्यं ३७६ ३ ३० ३८. ५ ३८१ 4c2 " " ·५६४ तैत्तिरीये चारण्यके यत्री च्छन्दास्यत्यमन्यत । तस्यै वषटकाराऽभ्यय्य शि- राच्छिनत् । तस्यै हेधा रसः परापतत् । पृथिवीमर्धः प्राविशत् । पशूनईः। यः पृथिवी प्राविशत् ॥३॥ स खदिरोऽभवत्। यः पशून। साऽजा। यत् खादिय॑धिर्भवति । छन्दसामेव रसैन यज्ञस्य शिरः सम्भरति ) । (६)यदौदम्बरी। जी उदुम्बरः। ऊर्जेव यज्ञस्य शिरः सम्भरति । यदैणवी। तेजा वै वेणुः॥४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः सम्मरति। यककती। भा एवावरुन्धे ६)। (देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इत्यनि- मादत्ते प्रवत्यै। अश्विनाबाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामव! आस्तां। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै । (८)वज इव वा एषा। यदनिः। अभिरमि नारिरीत्याह शान्यै ॥५॥ (अध्वरकद्देवेभ्य इत्याह । यज्ञो वा अध्वरः । यज्ञ- कहेवेभ्य इति वावैतदाह । (१०)उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत " ६ रतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३२ एछे हरव्यं । ३२ ३८३ ६ ३८३ १० ३८४ ·५ प्रपाठके २ घनुवाकः । ५६५ । इत्याद। ब्रह्मणैव यज्ञस्य शिरोऽच्छेति ९.) । (१"प्रेतु ब्रह्म- रणस्पतिरित्याह। प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति ११) । (१२)प्र. देव्यतु सूढतेत्याह। यज्ञो वै सूवृता ९९)। (१२)अच्छा वीरन्नय पतिराधसमित्याह ॥ ६ ॥ पात्रो हि यज्ञः(१२) । (१४ देवा यज्ञं नयन्तु न इत्याह। देवानेव यज्ञनियः कुरुते १०(९५ देवी द्यावापृथिवी अनु मेम साथामित्याह । श्राभ्यामेवानुमतो यज्ञस्य शिरः सम्भरति(१५) । (१६)ऋड्यासमद्य मखस्य शिर इत्याह। यज्ञो वै मखः। ऋड्यासमद्य यज्ञस्य शिर इति वावैत- दाह(१६) । (१ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ण इत्याह । निर्दिश्यबैनबरति १० ॥७॥ (१८/चिहरति । य इमे स्लोकाः। एभ्य एव लेकेन्या यज्ञस्य शिरः सम्भरति। तूष्णी चतुर्थ हरति । अप- रिमितादेव यज्ञस्य शिरः सम्भरति(१८) । (१९ मृत्खनाद- " " ११ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ३५ एछे द्रश्यं । १२ ३८५ १३ ३८५ १४ ३८५ १५ ३५ " " " " " १८ ३६ ३८६ " ·तैत्तिरीये मारण्यके ग्रे हरति। तस्मान मृत्खनः करुण्यतमः(१८)| (९०)इयत्यय आसीरित्याह । अस्यामेवाच्छंवट्कारं* यज्ञस्य शिरः सम्भरति(२०) । (२१)जर्ज वा एतर रसं पृथिव्या उपदी- का उद्दिहन्ति ॥८॥ यद्दपीक। यहल्मीकवपासम्भारो भवति। ऊर्ज- मेव रसं पृथिव्या अवरुन्थे। अथो श्रोचमेव । श्रोच ह्येतत् पृथिव्याः। यद्दल्मीकः(२२) । (२२ अबधिरो भवति। य एवं वेद (२२) । (२२)इन्द्रा स्वाय वजमुदयच्छत्। स यत्र यत्र पराक्रमत॥६॥ सन्नाध्रियत। स पूतीकस्तम्बे पराक्रमत। सोऽधि- यत। साऽब्रवीत्। ऊतिं वै मेधा इति। तदूतीकानामूती- कत्वं । यदूतीका भवन्ति । यज्ञायैवोतिं दधति (२२) । (२४) अग्निजा असि प्रजापते रेत इत्याह। य एव रसः पशून प्राविशत् ॥१०॥ " १६ एतन्मन्त्रस्य भाध्यं ३८७ एछे द्रव्यं । २० २१ २८९ २२ ३८९ २३ ३८६ २४ * अच्छंवघटकारमिति J चिह्नितपुस्तक पाठः ।

·५ प्रपाठके २ अनुवाकः । ५७ तमेवावरुन्धे(२५) । (२५)पञ्चैते सम्भारा भवन्ति। पाता यज्ञः। यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः सम्भरति (२५) (२६)यद ग्राम्याणां पशूनां चर्मणा सम्भरेत्। ग्राम्यान पशूच्छुचाऽर्पयेत्। कृष्णाजिनेन सम्भरति। भारण्यामेव पशूछुचाऽर्पयति। तस्मात् समावत् पशूना प्रजायमानानां ॥११॥ आरण्याः पशवः कनीयासः। शुचा घृताः(२६) । (२७लामतः सम्मरति। अतो यस्य मेध्यं (२७) । (२८), । (२८)परिय- यायन्ति । रक्षसामपहत्यै। बहवा हरन्ति । अपचिति- मेवास्मिन्दधति । उहते सिकतापोप्ने परिश्रिते निदधति शान्त्यै ५८) । (९) मदन्तीभिरुपसृजति ॥ १२ ॥ तेज एवास्मिन्दधाति(२९) । (३०)मधु त्वा मधुला करो- त्वित्याह । ब्रह्मणैवास्मिन् तेजा दधाति(९०) । (६९)य- छाम्याणां पात्राणां कपालैः ससृजेत्। ग्राम्गणि " " २५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३६१ एछे द्रष्यं । २६ ३६१ ३८२ ३६३ २६ ३६३ ३९४ ३१ ३६४. " " " ·तैत्तिरोये धारण्यके ॥ पाचाणि शुचाऽर्पयेत्। अर्मकपालः ससृजति। ए- तानि वा अनुपजीवनीयानि । तान्येव शुचायति'२२।। (१९ शर्कराभिः ससृजति कृत्यै। अधी शन्वाय २९) ॥ (३२)अजलामैः ससृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः । यदजा। प्रिययैवैनन्तनुवा ससृजति । अथो तेजसा २२) । (२७ कृष्णागिनस्य लामभिः ससृजति यज्ञो वै कृष्णाजिनं । यनेनैव यज्ञ ससृजति(३४) ॥१३॥ याज्यायै (१), न जुहुयात् (२), आविंशत्(३), वेगा:(४), शान्य (५), पहिराधसमित्याह(इ), हर- ति ७), दिहन्ति (८), पराक्रमत(E), श्राविशत्(१०), प्रजायमानाना५ ११), सृजति(१२), शन्न्वाय, अष्टौ च १३ ॥ अनु० २॥ ३२ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३६४ एछे हरव्यं । " ३४ " . ३६५ ·५ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ५९६ अथ हतीयोऽनुवाकः । (१)परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै)। ("न कुर्वन्नभिप्राण्यात्। यत् कुर्वन्नभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छुचापयेत् । अपहाय प्राणिति । प्राणानां गा- पोथायर। "न प्रवर्य चादित्वं चान्तरेयात् । यद- न्तरेयात् । दुश्चमी स्यात् ॥१॥ तस्मान् नान्तराय्यं । आत्मना गोपीथाय(२) । (वे- गुना करोति । तेजा बै घेणः। तेजः प्रवर्यः । तेज- सैव तेजः समईयति(४) । (मखस्य शिरोऽसीत्याह यज्ञो वै मखः। तस्यैतच्छिरः। यत् प्रवयः ॥२॥ तस्मादेवमाह) । (यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह । यज्ञ- स्य ह्येते पदे। अथा प्रतिष्ठित्यै ६) । (गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमोत्याह। छन्दाभिरेवैनं करोति । १ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ३६५ एछे द्रव्यं २ ३६५ ३ ३६५ " " " ४ " ५ " " CAM ३९७ ३६७ ."

·६.. तैत्तिरीये चारण्यके (२)न्युद्धिं करोति। चर्य इमे लोकाः। एषां लोका- नामात्यै(८) । (छन्दोभिः करोति ॥३॥ वीर्य वै छन्दासि। वीर्येणैवैनं करोति)। (१०)य- जुगा विलं करोति व्यावृत्त्यै १०) । (१९) इयन्तं करोति । प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम् १९) । (१२)यन्तं क- रोति। यज्ञपुरुषा सम्मितम् १९) । (१९दयन्तं करो- ति। एतावदै पुरुषे वीर्य । वीर्यसम्मितम्(१३) ॥ ४ ॥ (१४ अपरिमितं करोति । अपरिमितस्यावरुध्ये १ । (१५/परिग्रीवं करोति इत्यै १५) । (६६ सूर्यस्य हरसा श्राये- त्याह। यथा यजुरेवैतत्(१६) । (१७)अश्वशकेन धूपयति। प्राजापत्यो वा अश्वः सयानित्वाय(१७) । (१८ तृष्णा अश्वस्य निष्यदसीत्याह । असो वा आदित्यो दृषावः। तस्य छन्दासि निष्यत् ॥ ५ ॥ " " " - रतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३६८ एछे द्रव्यं । ३६८ १० ३६६ ३६६ १२ १३ ३६६ १० १५ " " " " " " " " १७ " ४०२ 8.२ १८ ·५ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ६०१ छन्दाभिरेवैनं धूपयति(१८) । (१)अचि त्वा या- चिषे त्वेत्याह। तेज एवास्मिन् दधाति । वारुणाभी- ईः । मैचियोपैति शान्त्यै १८) (२०) सिध्यै त्वेत्याह। यथा यजुरेवैतत् । (२९ देवस्वा सविताइपत्वित्या- छ। सवितप्रसत रवैनं ब्रह्मणा देवताभिरुद्दप- ति(२९) । (२२) अपंद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृ- ोत्याह॥६॥ तस्मादग्निः सर्वा दिशाऽनुविभाति २) । (२२)उत्तिष्ठ वृहन् भवाईस्तिष्ठ ध्रुवस्वमित्याह प्रतिष्ठित्यै २२ । (२७)ईश्वरो वा एपोऽन्धा भविताः । यः प्रवय॑मन्वीक्ष- ते। सूर्यस्य त्वा चक्षुपान्वोक्ष इत्याह । चक्षुषो गो- पीवाय २०) । (२६ जवे त्वा सावे त्वा सुक्षित्यै त्वा भूत्यै त्वेत्याह । इयं वा ऋजुः। अन्तरिक्ष साधु। असौ सुक्षितिः ॥७॥ " ८ " १६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४०३ एछे द्रव्यं । २० ४०४ २१ ४०४ २२ ४०५ २३ ४.५ २४ ४०६ २५. ४०६ 4D2 , " " ४ ० ·६०२ तैत्तिरीये यारण्य के दिशा भूतिः । इमानेवास्मै लोकान कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै २५) । (२६)इदमहममुमामुष्यायणं विशा पशुभिब्रह्मवर्चसेन पयूहामीत्याह। विशैवैनं पशु- भिब्रह्मवर्चसेन पयूहति २६) । । (२०विशेति राजन्यस्य ब्रूयात् । विशैवैनं पयू हति । पशुभिरिति वैश्य॑स्य । पशुभिरेवैनं पयूहति(२७) । (२८)असूयं पात्रमना- च्छृणं ॥८॥ आच्छृणत्ति। देवचाकः(२८) । (२९)अजक्षीरेणाच्छृण- त्ति। परमं वा एतत्ययः। यदजक्षीरं । परमेणैवैनं पयसाच्छृणत्तिर) । (१०)यजुषा व्यावृत्त्यै २०० (२१)छ- न्दाभिराच्छृणति। छन्दौभिवा एष क्रियते। छन्दो- भिरेव छन्दा स्याच्छृणत्ति(२९॥ (३२)न्धि वाचमित्याह। वाचमेवावरुन्थे। छुन्यूर्जमित्याह । अजमेवावरुन्धे । छुन्धि हविरित्याह। हविरेवाकः(२२) । (२९) देवपुरश्चरस- ध्यासं त्वेत्याह। यथा यजुरेवैतत्(२३) ॥ ६ ॥ २६ एतन्मन्त्रग्य भाव्यं ४०७ एछे द्रव्यं । ४.८ " " ४०९ " " " ४०६ " ·५ प्रपाठके 8 अनुवाकः । स्यात्(१), यत् प्रवग्यः(२), छन्दोभिः करोति३), वीर्यसम्मितं(४), छन्दासि निष्यत्(५), पृणेत्याह(६), सुक्षितिः(७), अनाच्छृणं ८), छन्दा स्याच्छृणत्ति(E), अष्टौ च ॥ अनु० ३॥ अथ चतुर्थोऽनुवाकः । (१'ब्रह्मन् प्रचरिष्यामा हातधर्ममभिष्टुहोत्याह । एष वा एतर्हि वृहस्पतिः। यद् ब्रह्मा। तस्मा एव प्रतिप्राच्य प्रचरति। आत्मना नात्यै) । (२)यमाय त्वा मखाय त्वेत्याह। एता वा एतस्य देवताः । ता- भिरेवैन समजयत्तिर) । (२)मदन्तीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन् दधाति(२ ॥१॥ (9)अभिपूर्व प्रोक्षति। अभिपूर्वमेवास्मिन् तेजा दधाति । (चिः प्रोक्षति। व्यावृद्धि यज्ञः । अथा २ " ३ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४१२ एई द्रष्व्यं । ४१३ ४१३ ११३ ४१३ " " ४ ५ " ·६.४ तैत्तिरीये धारण्यके मेध्यत्वार्य) । (६होताऽन्वाह। रक्षसामपहत्य ।। "अनवानं । प्राणानार सन्तत्यै । (त्रिष्टुभः सती- गायत्रीरिवान्वाह ॥ २॥ गायत्रो हि प्राणः । प्राणमेव यजमाने दधाति)। (सन्ततमन्वाह। प्राणानामन्नाद्यस्य सन्तत्यै। अथा रक्षसामपहत्य ) । (१ यत् तरिमिता अनुब्रूयात् । परिमितमर्वन्धीत। अपरिमिता अन्वाह। अपरि मितस्यावरुध्यै १०)। (१९ शिरो वा एतद्यज्ञस्य॑ ॥३॥ यत् प्रवग्यः । ऊ चाः। यन्मौञ्जो वेदो भवति। ऊर्जव यज्ञस्य शिरः समई यति । (१२ प्राणाहुती- जहोति। प्राणानेव यजमाने दधाति(१२) । (१२)सप्त जु- होति । सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः। प्राणानेवास्मिन् दधाति १२) | (१५ देवत्वा सविता मध्वान क्वित्याह॥४॥ ७ " " " ६ एतन्मन्त्रस्य भाव्यं ४१४ एछे द्रव्यं । ४१४ ४१४ है ४१५ ४१५ १२ ४१५ १२ ४१६ १३ 8.६ १४ ४२७ १० " " " " " ·५ प्रपाठके 8 अनुवाकः । ६०५ तेजसैवैनमनक्ति(१४) (१५)पृथिवीं तपसस्त्रायस्वेति हिरण्यमुपास्यति । अस्या अनतिदाहाय(१५) । (१६)शि- रो वा एतद्यज्ञस्य । यत्पवयः। अग्निः सवा देवताः । प्रलवानादीप्योपास्यति। देवतास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । (१० अप्रतीशीणाग्रं भवति। एतद् बहिर्बेषः(१०) ॥५॥ (१८ अर्चिरसि शोचिरसीत्याह। सेज एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति(१८) । (१६)स सौदस्व महा५ असो- त्याह। महान् ह्येषः(१८) । (२०) ब्रह्मवादिनी वदन्ति । एते वाव त ऋत्विज। ये दशपूर्णमासयोगः । अर्थ कथा होता यजमानायाशिो नाशास्त इति। पु- रस्तादाशीः खलु वा अन्यो यज्ञः। उपरिष्टादाशी- रन्यः९० ॥६॥ (११ अनाधृष्या पुरस्तादिति यदेतानि यज एण्याई । " " " १५ एतन्मन्त्रस्य भाव्यं ४१७ रछे द्रव्यं । १६ ४१७ १० 810 ४१८ ४१६ ४२१ २१ ४२१ " " " " ·तैत्तिरीये चारण्यके शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान आशिषोऽवरुन्धे १९) । (२९)- आयुः पुरस्तादाह । प्र॒जां दक्षिणतः। प्राणं पश्चात् । श्रोत्रमुत्तरतः। विश्तिमुपरिष्टात्। प्राणनेवास्मै समीचा दधाति र२) । (२२ ईश्वरो वा एप दिशोऽनूम्म- दिताः। यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति ॥७॥ मनोरश्वास भरिपुवेतीमामभिमशति। इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा। अस्यामेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मा- दाय५५।। (२५ सूपसदा मे भूया मा मा हिथ्सीरित्या- हादिसाय ५४।। (९५चितः स्थ परिचित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन् दधाति । (९९शिरो वा एत- द्यज्ञस्य । यत् प्रवग्यः। असौ खलु वा आदित्यः प्रवग्यः। तस्य मरुतो रश्मयः ॥८॥ स्वाहा मरुद्भिः परिश्रयस्वेत्याह। अमुमेवादित्य रश्मिभिः पयूँ हति। तस्मादसावादित्याऽमुभिल्लोके रश्मिभिः पयूं ढः। तस्माद्राजा विशा पयूंढः। तस्माद् " २२ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४२२ एछे द्रष्टव्यं । २३ ४२३ २४ ४२३ २५ ४२8 २६ ४२४ " " ·५ प्रपाठके ४ अमुवाकः। १०६ ग्रामणीः संजालैः पयूढः(२६) । (२० अमेः सृष्टस्य यतः। विकतंभा आत्। यककताः परिधयो भवन्ति । भा एवावरुन्धे २७) । (२८)द्वादश भवन्ति ॥६॥ द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरमेवावरुन्धे(२८) । (२९) अस्ति त्रयोदशी मास इत्याहुः। यत् त्रयोदशः परिधिर्भवति। तेनैव चयोदशं मासमवरुन्धे ८) । (३०) अन्तरिक्षस्यान्तर्बिरसीत्या व्याहत्त्ये २० । दिवं तप- सस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्यमधिनिदधाति। अमुष्या अनतिदाहाय। अथा आभ्यामेवैनमुभयतः परिग- हाति(२९) । (२)अहन् बिभर्षि सायंकानि धन्वे- त्याह॥१०॥ स्तौत्येवैनमेतत्(२२) । (३२)गायत्रमसि चैटुंभमसि जागतमसीति विचाण्यादते। छन्दौभिरेवैनान्या- " " २७ रतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४२६ एछे द्रव्यं । २० ४२६ २४ ४२७ . ४२७ ३१ ४२७ ३२ ४३. ४३० " " ·८०८ तैत्तिरीये बारण्यके दत्त २९) । (१०मधु मध्विति धूनोति । प्राणा व मधु । प्राणमेव यजमाने दधाति(१५) । (३५ त्रिः परियन्ति। विद्धि प्राण:(३५) (१६)त्रिः परियन्ति। त्यावृद्धि य- श्रयो रक्षसामपहत्य २६) । (२०त्रिः पुनः परियन्ति । षद सम्पद्यन्ते। पड़ वा ऋतवः। ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठ- न्ति(२७) । (२८)या धर्मस्य प्रियान्तनुवमाकामति । दुश्चमी वै स भवति । एष ह वा अस्य प्रियान्तनुव- माक्रामति । यस्त्रिः परीत्यं चतुर्थं पर्येति । र- सा ह वा अस्योग्रदेवो राजनिराचक्राम ॥१२॥ तता वै स दुश्चमाऽभवत्। तस्मात् चिः परीत्य न चतुर्थ परीयात्। श्रात्मनो गोपोथाय। प्राणा वै धविचाणि(२८) । (२८ अव्यतिषङ्गं धुन्वन्ति। प्राणाना- मव्यतिषङ्गाय लृप्त्यै ८ । (विनिषद्य धूम्वन्ति । " " ३४ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं १३१ एछे द्रव्यं । ४३१ ४३१ ४३१ ४३१ ४३२ ४३२ " " ·५ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ६०९ दिदैव प्रतितिष्ठन्ति ४०)। (जई धुन्वन्ति। सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये १) ॥ (४२सर्वता धूम्यन्ति। तस्मादयः सर्वतः पवते ४२) ॥ १३॥ दधाति(१), इवान्वाह २), यज्ञस्य(३), आह(४), एषः(५), उपरिष्टादाशीरन्यः(६), व्यास्थापयन्ति (७), रशायः(८), भवन्ति(E), धन्वेत्याह(१०), यशः(११), चक्राम(१२), समध्ये, हे च(१३), ॥ अनु० ४ ॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । (अमिष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायचेण छ. न्दसेत्याह। अग्निरेबैनं वसुभिः पुरस्ताद्रीचयप्ति गा- यत्रण छन्द सार) । (२)स मा रुचितो रोचयेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते । (रइन्द्रस्त्वा रुद्रदक्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छन्दसेत्याह। इन्द्र एवैन: रुद्र- दक्षिणतो रोचयति चेष्टुभेन छन्दसा। म मा रुचिता रोचयेत्याह। आशियमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वादित्यैः ४१ एतन्मन्त्र म्य भाव्यं ४३३ एछे द्रव्यं । ४२ १ ४३३ ४३४ ४३४ " २ " ३ 482 ४३५ ·तैत्तिरीये चारण्यक पश्चाद्रौचयतु जागतेन छन्दसेत्याह । वरुण एवैनमा- दित्यैः पश्चाद्रीचयति जागतेन छन्दसा ॥१॥ स मा रुचिता रोचयेत्याह। आशिषमेवैतामा- शास्ते । धुतानत्वा मारुतो मरुद्धिमतरता रोचय- त्वाऽनुष्टुभेन छन्दसेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो म रुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानष्टुभेन छन्दसा। स मा रुचिता रोचयेत्याह । आशिर्षमेवतामाशास्ते । - हस्पतिस्त्वा विश्वैर्दवैरुपरिष्टाद्रोचयतु पातेन छ- न्दसेत्याह। वृहस्पतिरवैनं विश्वैधैरुपरिष्टाद्रीच- यति पान छब्दसा। स मा रुचिता रोचयेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते) ॥ २॥ (रोचितत्वं देव धर्म देवेघसीत्याह। रोचितो ोष देवेषु । रोचिषोयाहं मनुष्येष्वित्याह। रोचत स्वैष मनुष्येषु) । (५ सम्राड् धर्म रुचितस्त्वं देवेष्टा- युष्माश्स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्य॑सीत्याह। रुचितो ह्येष देवेष्वायुष्मारस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी। रुचितोऽहं मनुष्ये- वायुष्मा५ स्तेजस्वी ब्रह्मर्चसी भूयासमित्याह । रुचित ४ एतन्मन्त्रस्य भाव्यं ४३६ एठे इएवं । ५ " ·५ प्रपाठके ६ अनुवाकः । एवैष मनुष्यैष्वायुष्मारस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति । (६)रुगसि रुचं मयि धेहि मयि रुगित्याह। श्रा. शिषमेवैतामाशास्ते(६) ॥ (तं यदेतैर्यजुभिररोचयि- त्वा । रुचिता धर्म इति प्रब्रूयात् । अरौचुकोऽध्वर्युः स्यात्। अरौचुको यजमानः। अथ यदैनमेतैर्यजुर्मी रोचयित्वा । रुचिता धर्म इति प्राह। रोचुकोऽध्वर्यु- भवति । रोचको यजमानः ॥३॥ पश्चाद्राचयति जातेगन छन्दसा(१), स मा रुचितो रोचयेत्याहाशियमेवैतामाशास्ते(२), शास्ते, अष्टा च(३) । अनु०५॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । (शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवग्यः। ग्रीवा उपसदः । पुरस्तादुपसदी प्रवग्य प्रणक्ति । ग्रीवा- स्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । (विः प्ररण- ६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४३७ एछे द्रव्यं । ४३७ " ४४. 88१ ·तैत्तिरीये चारण्यके ति। चर्य इमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्या यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे २) । (२)घट सम्पद्यन्ते। षड् वा ऋतवः॥१॥ ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे १)। (हादश- कृत्वः प्रणक्ति। द्वादश मासाः संवत्सरः। संव- सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे ) । (चतुर्विशतिः सम्पद्यन्ते। चतुर्विशतिरचमासाः। अईमासेभ एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे५) । (६)अथो खल । सकृदेव प्र- ज्यः । एक हि शिरः(६) ॥२॥ (अग्निष्टोमे प्रणक्ति । एतावान् वै यज्ञः । यावा. नमिष्टोमः। यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः प्रतिदधा- ति। (नोक्थ्ये प्रहज्यात् । प्रजा वै पशव उक्थानि । यदुक्थ्य प्रज्यात् । प्रजा पशूनस्य निर्देहेत्(८) । (विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्ररणक्ति ॥३॥ पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयन्ति। पृष्ठैरेवास्मा अ- चुतं च्यावयित्वाऽवरुन्धे ।। (१०)अपश्यं गोपामित्या- " " " " ३ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४४१ एछे द्रव्यं। 8 ४४१ ५ ४४१ ६ ४४२ ४४२ ४४३ ६ ४४३ १० ४४३ " " " " ·५ प्रयाठके ६ पनुवाकः । ६१३ इ। प्राणो वै गोपाः। प्राणमेव प्रजासु वियात- यति । (अपश्यं गोपामित्याह । असो वा श्रा- दित्यो गोपाः। स हीमाः प्रजा गोपायति। तमेव प्रजामा गोप्तारं कुरुते ११)। (१२)अनिपद्यमानमि त्याह ॥४॥ न ह्येष निपद्यते १२) । (१२)श्रा च परा च पथि- भिश्चरन्तमित्याह । आ च झेंप परा च पथिभि- चरसि १९) । (१५स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इ- त्याह। सभीचीश्च ब्वैष विषूचीश्च वसानः प्रजा अभिविपश्यति१५) । (१५ श्रावरीवर्ति भुवनेन्तरित्या- इ। था येष वरीवर्ति भुवनेटन्तः।१५) । (१६'अत्र प्रा- वीर्मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह। वासन्ति- कावेवास्मा ऋतू कल्पयति । (१० समग्निरमिना गतेत्याह ॥५॥ ११ रतन्मन्त्रस्य भाव्यं 888 एछे द्रव्यं । १२ ४४४ " " ४४४ ४४५ " १४ १५ ४४३ " " . પૂ " १ ९ " ४४६ " ·तैत्तिरीये चारण्यके (२०) प्रेमावेवास्मा करतू कल्पयति(१७)। । (१८)समग्निरग्नि- ना गतत्वाह। अग्निवैोऽग्निना सङ्गच्छते )। () स्वाहा सममिस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवादितं । उत्तरेणाभिणाति) । (२)धत्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या इत्याह। वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । (२१) हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा कातू कल्पयति ५५) ॥६॥ (१२ दिवि देवेषु होचा यच्छेत्याह। होचाभिरेवे- माम लोकान्त्सन्दधातिर) । (२॥ विश्वासां भुवां पत इत्याह। हैमन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति २३) । ९ देवश्रूत्वं दैव धर्म देवान् पाहोत्याह। शैशिरावे- वास्मा ऋतू कल्पयति २४) । (२५)तपोजां वाचमस्मे नि- यच्छ देवायुवमित्याह। या वै मेध्या वाक् । सा तपोजा। तामेवावरुन्धे (२५) ॥ ७॥ एछे द्रव्यं । १८ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४४६ १६ ४४७ " " " 886 २१ २२ २३ ४४६ " " " ४४६ २8 ४५० ४५० " ·५ प्रपाठके अनुवाकः । ६१५ (२५ गौ देवानामित्याह । गभी येप देवानी । (२°पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः। तासा- मेष एव पिता। यत् प्रवर्यः । तस्मादेवमाह(२०) । (२८/पतिः प्रजानामित्याह। पतियेष प्रजाना(२८) (२८ मतिः कवीनामित्याह॥८॥ मतिोष कवीनां(२९) । (३'सं देवो देवेन सवि- चाऽयसिष्ट सः सूर्येणारुतोत्याह। अमुवादित्यं प्रवग्यञ्च सशास्ति(३०) । (२९आयुर्दीस्त्वमस्मभ्यं धर्म बच्चादा असोत्याह। आशिपमे वैतामाशास्ते २१) । (१२ पिता नेोऽसि पिता ना बोधेत्याह। बोधयंत्येवै- नम ५५) । (२२ नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ॥६॥ नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति। अथो दशाक्षरा विराट् । अनं विराट् । विराजैवान्नाद्य- २६ एतन्मन्त्रस्य माध्यं ४५० एछ हरयं । ४५९ १५१ २६ ४५१ ४५२ " " " " ४५२ " ३२ ३३ ३ ४५२ ४५५ ·तैत्तिरीये यारण्यके सं प्रजा एधन्ते (२६) मवरुन्थे(३२) । (३५)यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा हो- चाभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजाऽवेक्षन्ते। एता वै होचाः। होचाभिरेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ १० ॥ (३५)चितमवेक्षन्ते । रुचिताई प्रजापतिः प्रजा असृजत । प्रजाना५ सृष्ट्यै २५) । (२६)रुचितमवेक्षन्ते । रुचिता पर्जन्या वर्षति । वधू कः पर्जन्या भवति । (२०) रुचितमवक्षन्ते। रुचितं वै ब्रह्मवर्चसं। ब्रह्मवर्चसिनो भवन्ति १० ॥११॥ (२८ अधीयन्ताऽवेक्षन्ते । सर्वमायुर्यान्सि(२८)। (२९न पत्यवेक्षेत । यत् पन्यवेक्षत। प्रजायत। प्र॒जां त्वस्यै निर्देहेत्। यन्नावक्षेत। न प्रजायेत । नास्यै प्रजा निईहेत्। तिरस्कृत्य यजुवाच्चयति ॥ प्रजायते । ना- स्यै प्रजा निर्दहति २८)। (त्वष्ट्रीमती ते सपेयेत्या- ह। सपावि प्रजाः प्रजायन्ते ४०) ॥ १२ ॥ ३४ एतन्मन्त्रम्य भाध्यं ४५५ एछे द्रव्यं । ३५ १५६ ४५६ " ३ " " ४५६ " ४५७ " १५७ " ४५७ " ·५ प्रपाठक ७ अनुवाकः । ऋतवः(१), हि शिरः(२), सर्वपृष्ठे प्रणक्ति(३), अनिपद्यमानमित्याह(४), गतेत्याह(५), शारदावे- वास्मा ऋतू कल्पयसिइ), रुन्धे ७), कवीनामि- त्याह(८), प्राणा:(E), प्रसिदधाति(१०), भवन्ति ११), वाचयति, चत्वारि च(१२), ॥ अनु० ६ ॥ (१) अथ मप्तमोऽनुवाकः । (१ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसत्यै। अश्विनाबीहुभ्यामित्याह। अश्विना हि दे- वानामध्वयूँ आस्ती । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै (२) आददेऽदित्य रास्नासीत्याह यजुष्कृत्यै ।। ('इड रह्यदित रहि सरस्वत्येहीत्याह। एतानि वा श्र- स्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति(२) । (अ- सावेह्यसावेह्यसावेहोत्याह । एतानि वा अस्यै मनु- ष्यनामानि ॥१॥ १ एतन्मन्त्रस्य भाशं ४६० एछे द्रव्यं। ४६० ३ " ४ ४६१ 4 F2 ·तैत्तिरीये प्रारगयके शवः॥ मनुष्यनामैरेवैनामाह्वयति । (४)घट सम्पद्यन्ते । षड वा कातवः। ऋतुभिरेवैनामाह्वयति)। (६ दित्या उष्णीषमसीत्याह। यथा यजुरेवैतत् । वायुरस्यैड इत्याह। वायुदेवत्या वै वत्सः) । पू- षा त्वोपावसृजत्वित्याह। पौष्णा वै देवतया प- :॥२॥ स्वयैवैनं देवतयोपावसृजति । (अश्विभ्यां प्र- दापयेत्याह। अश्विनौ वै देवाना भिपजी। ताभ्या- मेवास्मै भेषजं करोतिर)। (१०)यस्ते स्तनः शशय इ- त्याह। स्तोत्येवैना १०) । (११)उस घम्म शिवोस घर्म पाहि घमाय शि पेत्याह। यथा ब्रूयादमुष्मै देहीति । ताहगेव तत्१९) । (११ वृहस्पतिस्त्वापसोद वित्याह ॥३॥ ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिः। ब्रह्मणैवैनामुपसी- " " " ५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४६२ एछे द्रश्यं । ४६२ ४६२ ४६३ ४६३ ४६४ 88 ४६५ " " , १२ ·५ प्रपाठके ७ अनुवाकः । दसि९) । (१२'दानव स्थ पेरव इत्याह। मेध्याने वैनान करोति । (विष्वगतो लोहितेनेत्याह व्यात्त्यै १४) (१५)अश्विभ्या पिन्वस्व सरस्वत्यै पि- वस्व पूष्णे पिन्वस्व वृहस्पतये पिन्वस्वेत्याह। एता- भ्यो ह्येषा देवताभ्यः पिन्वते १५) । (१६)इन्द्राय पि- न्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वे त्याह। इन्द्रमेव भागधेयेन सम- ईयति(१) । (१०दिरिन्द्रायेत्याह ॥ ४॥ तस्मादिन्द्रा देवतामा भूयिष्ठ भाक्तमः(१०) । (१८गायोऽसि वैष्टुभोऽसि जागतमसीति शफोपय- मानादत्ते। छन्दौभिरेवैनानादत्ते १८) । (१ सहाजी भागेनापमेहीत्याह। ऊर्जा एवैन । ऊर्जा एवैनं भागमकः(१९) (५०)अश्चिमी वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधतावब्रूता। श्रावाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षट् क्रियाता इति । इन्द्रा- श्विना मधुनः सारपस्येत्याह। अश्विभ्यामेव पूर्वी- १ १३ रतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४६५ एछे एव्यं । ४६५ १५ ४५६ १७ ४६६ ४६६ " " " " " " " " ४६८ ६ " ·६२० तैत्तिरीये यारण्यके भ्यां वर्षट् करोति। अथा अश्विनावेव भागधेयैन समर्धयति(२०) ॥ ५॥ (९९धर्म पात वसवो यजता वडित्याह । वसनेव भागधेयैन समईयति(२९) । (२२)यहषट् कुर्यात् । या- तयामास्य वषटकारः स्यात् । यन्न वषट कुर्यात् । रक्षासि यज्ञ हन्छुः । वडित्याह। परोक्षमेव व. घट करोति। नास्य यातयामा वषट्कारो भवति । न यज्ञ रक्षा सि नन्ति २२) ॥ ६ ॥ (२१) खाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये दृष्टिवनये जुहो- मीत्याह । यो वा अस्य पुण्या रश्मिः। स सृष्टिव- निः। तस्मा एवैनं जुहोति(२२) । (२)मधु हविरसी- त्याह । स्वदयत्येवैनं २४ । (२५ सूर्यस्य सर्पस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्(२५) । (२६ द्यावापृथिवीभ्या त्वा परि- गुलामीत्याह। द्यावापृथिवीभ्यामेवैनं परिगल्ला- ति(२६) ॥७॥ २१ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ४६६ एछे द्रव्यं २२ ४६९ " " ४७० " २४ ४७० " २५ २६ 8७१ ४७१ " " ·५ प्रपाठके ७ अनवाकः। ६२१ (२ अन्तरिक्षण त्वोपयच्छामीत्याह। अन्तरिक्ष- वैनमुपयच्छत। न वा एतं मनुष्या भत्तुमईति(५०) । (२८ देवानी त्वा पिवणामनुमा मर्नु शकेयमित्या- ह। देवरेवैनं पितृभिरनुमत आदत्त २८) । (२८ वि वा एनमेतदर्धयन्ति। यत् पश्चात् प्रज्य पुरो जुह्वति । तेजोऽसि तेजोऽनप्रेहोत्याह। तेज एवास्मिन् दधा- ति)। (५)दिविस्पृश्मा मा हिल्सीरन्तरिक्षस्मा मा हि सीः पृथिविस्पृना मा हिश्मीरित्याहाहि- - (२०) (३९)सुवरसि सुवमें यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पा- होत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते(२१) । (३२)शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवयः। आत्मा वायुः। उद्यत्य- वातनामान्याह। श्रात्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिद- (२३)अनवानं। प्राणाना सन्तत्यै(२३) धाति(३२) (३४)पञ्चाह ॥६॥ " " " २७ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ४७२ एछ द्रष्टव्यं। २० ४७२ २६ १७३ ३० १७३ ४७३ ४७५ ३९ ४७५ ४७५ " " ३४ ·६२२ तैत्तिरीये वारण्यके पात यज्ञः। यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः प्रति- दधाति(३४) । (३५)अग्नये त्वा वसुमते स्वाहेत्याह । असो वा आदित्याऽग्निर्वसुमान्। तस्मा एवैनं जु- होति २५) । (२६ सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेत्याह । चन्द्रमा वै सोमा रुद्रवान्। तस्मा एवैनं जुहोति । वरुणाय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहेत्याह ॥ १० ॥ असु वै वरुण आदित्यवान् । तस्मा एवैनं जुहोति। वृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहेत्याह। ब्रह्म वै दे- वानां वृहस्पतिः। ब्रह्मण एवैन जुहोति २६।। १९ स- विचे त्वर्भुमत विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहेत्या- ह। संवत्सरो वै सवितर्भुमान् विभमान प्रभुमान् वाजवान् । तस्मा एवैनं जुहोति २०। (यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहेत्याह। प्राण वै यमोऽ- ङ्गिरस्वान् पितृमान् ॥ ११ ॥ " " ३५ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ४७४ एछे दृश्यं ४७६ ३७ ४७६ ३८ ४७६ " " ·५ प्रपाठके ७ अनुवाकः । तस्मा एवैनं जुहोति २८) । (२९ एताभ्य एवैनं देव- ताभ्यो जुहोति(२९) । (४ दश सम्पद्यन्ते । दशाक्षरा विराट। अन्नं विराट्। विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे)। रोहिणाभ्यां वै देवाः सुवर्ग लोकमायन । ती- हिण्या रोहिणत्वं। याहियो भवतः। रोहिणा- भ्यामेव तद्यजमानः सुवर्ग लोकमैति) ॥ (४२)अह- ज्योतिः केतुना जुषता सुज्योतिज्योतिषार स्वाहा राचिगतिः केतुना जुषता सुज्योतियातिषार स्वाहेत्याह। श्रादित्यमेव तदमुभिल्लोकेऽहा परस्ता- हाधार । रात्रिया अवस्तात्। तस्मादसावादित्या- ऽमुभिलोहोराचाभ्यां धृतः२) ॥ १२॥ मनुष्यनामानि(१), पशवः २), सीदत्वित्याह(३), इन्द्रायत्याह(४), अर्द्धयति(५), प्रन्ति ६), गृह्णाति(७), अहि सायै(८), पञ्चाह(), आदित्यवते स्वाहेत्या- ह(१०), पितृमान्(११), एति, चत्वारि च (१२) ॥ अनु०७॥ ३८ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७६ एछे द्रष्टव्यं । ४. . ४७७ " ४१ ४२ ·६२४ तैत्तिरीये चारण्य के अथ अटमोऽनुवाकः । (विश्वा आश दक्षिणसदित्याह । विश्वानेव दे. घान् प्रोणाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति १) । (२)वि- श्वान देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान् भाग- धेयेन समईयति । (२स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधाः पिवतमश्विनेत्याह। अश्विनावेव भागधेयेन समई- यति)। (स्वाहाऽग्नये यज्ञियाय शं यजुभिरित्याह । अभ्यैवैनं धारयति । अथौ हविरेवाकः ॥ १ ॥ (५)अश्विना धर्म पात हार्दिवानमहर्दिवाभिरू- तिभिरित्याह । अश्विनावेव भागधेयेन समईयति५ । (१)अनु वा द्यावापृथिवी म सातामित्याहानुमत्यै ) (स्वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्याह। इन्द्राय हि पुरो- हूयते । आशायाह धर्मस्य यजेति। वर्षदलते १ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७८ एष्ठ द्रव्यं । २ १७६ " ३ ४७६ 8७६ " " " ५ ४८० " " ४८१ ४८१ " " ·५ प्रपाठके अनुवाकः । जुहोति । रक्षसामपहत्ये। अनुयजति स्वगाये। (धर्ममपातमश्विनेत्याह ॥ २ ॥ पूर्वमेवोदितं । उत्तरेणाभिरणाति । अनु वां द्यावापृथिवी अम सातामित्याहा मत्यै ५०) । (१६ प्राध्यं यथावणमा दिवे नमः पृथिव्या इत्याह । यथा यजुरेवैतत्(१९) । (१२ दिवि धा इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिवि धा इत्याह। सुवर्गमे वैनं लाकं गमयति(२२)। (१६)दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छेत्याह। एष्वेवैनं ला. केष प्रतिष्ठापयति १९) । (१५)पञ्च प्रदिशा गच्छेत्याह । दिलेवनं प्रतिष्ठापयति । देवान धर्मपाम् गच्छ पितॄन धर्मपाम् गचे त्याह। उभयमेवमं प्रतिष्ठाप- । (१५ यत् पिन्वते। वर्षकः पर्जन्या भवति । यति(१४) ६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४८२ एछे हरव्यं । १८३ १८३ १२ ६.३ . " १३ " " ४८३ १३ ४८५ 412 ·तैत्तिरीये धारण्यके तस्मात् पिन्व॑मानः पुण्यः(१५) । (१६ यत् प्राङ पिन्वते तद्देवानां । यद्दक्षिणा । तत् पितृणां ॥ ४ ॥ यत् प्रत्यक् । तन्मनुष्याणां। यदुदङ । तद्रुद्रा- मा १५ । (१७प्राञ्चमुदचं पिन्वयति । देवचाकः१०) । (१८)अथो खलु। सर्वा अनु दिशः पिन्वयति। सी दिशः समधन्ते १८) । (१८ अन्तः परिधि पिन्वयति ॥५॥ तेजसोऽस्कन्दाय(१८) । (९०दूषे पौपिघुले पौपिही- त्याह। इषवार्ज यजमाने दधाति(२०) । (२२) यजमा- नाय पोपिहोत्याह। यजमानायैवैतामाशिषमाशा- स्ते(२१) । (२२)मह्यं ज्वैधाय पीपिहोत्याह। आत्मन एवैतामाशिषमाशास्ते(२२) (२२ त्विष्य त्वा द्युम्नाय त्वे- न्द्रियाय त्वा भूत्यै त्वेत्याह। यथा यजुरेवैतत्(२३) । (२७ धम्मासि सुधमा मैऽन्यस्मे ब्रह्माणि धारयेत्याह ॥ ॥६॥ १६ एतन्मन्त्रम्य भाष्यं ४८५ एके द्रव्यं । ४८५ 8८५ " १६ " " . " . ४० ४६ ६६ ० २२ " " २२ " २३ " ·५ प्रपाठके अनुवाकः । ६२७ ब्रह्मन्नेवैनं प्रतिष्ठापयति ९) । (२५ नेवा वातः स्क- न्दयादिति(२५) (२६)यद्यभिचरेत् । अमुष्य त्वा प्राणे सादयाम्यमुना सह निरर्थं गच्छेति ब्रूयाद्यं दिष्यात् । यमेव हेष्टि। तेनैन५ सह निरर्थं गमयति(२६) । (२० पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता हुतभागाः। ताभ्य एवैनं जुहोति(२०) । (२८ ग्राभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्तरिक्षे वाचः ॥ ७॥ ताभ्य एवैन जुहोति २८) । (२ प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याह। प्राणा वै देयाः प्रतिराः। तेभ्य एवैन जुहोति ९) । (० द्यावापृथिवीभ्या स्वाहेत्याह। द्यावापृथिवीभ्या- मेवैन जुहोति ५०) । (२१ पितृभ्या धर्मापेभ्यः स्वाहेत्याह। ये वै यच्चानः। ते पितरो धर्मपाः। तेभ्य रवैन जुहोति २९ ॥ ८॥ २५ एतनालस्य भाष्यं ४८७ एछे दरवयं । २६ 8cd २७ ४६ :. " " " ४ce २६ ४६ ४E ३१ ४६० ·(२० तैत्तिरीये धारण्यके (३२)रुद्राय रुद्रहाचे स्वाहेत्याह। रुद्रमेव भागधयेन समईयति २२) । (२२ सर्वतः समनक्ति। सर्वत एव रुद्रं निरवदयते(२२) । (१४)उदञ्च निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरर्वदयते २५) । (२५॥अप उपस्पृशति मेध्यत्वाय २५)। (२६ नान्वीक्षेत। यदन्वी- क्षेत ॥६॥ चक्षुरस्य प्रमायुकः स्यात् । तस्मान्नान्वीक्ष्यः२६) । (२०/अपीपरो माङ्गो राचिये मा पाह्येषा से अग्नेस- मित्तया समिध्यस्वाऽऽयुमें दा वर्चसा माझोरित्याह। आयुरेवास्मिन् वा दधाति। अपीपरा मा रात्रिया अहो मा पाह्येषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्वाऽयुमें दा वर्चसा माञ्जीरित्याह । आयुरेवास्मिन् वर्ची द- धाति(२०) । (३८ अग्निातिज्योतिरग्निः स्वाहा सूया ज्योतियातिः सूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवैतत् (२८)। ३२ एतन्मन्वम्य भाष्यं १६. एके दरव्यं । ३ १९. ४६० " . " " ४६१ ४९१ ४६२ ४६३ " " ·५ प्रपाठके ८ अनुवाकः । (ब्रह्मवादिना वदन्ति । होतव्यमग्निहोत्रांच न हातव्यामिति ॥१०॥ यद्यजुषा जुहुयात् । अयथापूर्वमाहुतीर्जुहुयात् । यन्न जुहुयात्। अग्निः पराभवेत्। भूः स्वाहेत्येव हा. तव्यं । यथापूर्वमा तोर्जुहोति । नाग्निः परा भव- ति(२८) । (४०हुत५ हविर्मधुहविरित्याह। स्वदयत्येवै- नं(४०) । (४२)इन्द्रतमेऽमावियाह ॥ ११ ॥ प्राण वा इन्द्रतमाऽग्निः। प्राण एवैनमिन्द्रतमे- ऽनो जुहोति ९) । (४५ पिता नाऽसि मा मा हिसीरि- स्वाहाहिसायै ४२) । (२२ अश्याम ते देव धर्म मधुमतो वाजवतः पितुमत इत्याह । आशियमेवैतामाशास्ते ४२।। स्वधाविनाऽशीमहि त्वा मा मा हिसीरित्याहा- हिसायै(४४) (४५ तेजसा वा एते व्यड्यन्ते। ये प्रव- ग्येण चरन्ति । प्राश्नन्ति । तेज एवात्मन्दधते(४५) ॥१२॥ ३६ एतन्मन्त्रम्य भायं ४६३ एछे द्ररयं । ४० ४६५ ૪૧ ४१ ४२ ४६५ ४३ ४९५ " ४४ ४६५ ४५ " ४९५ " ·तैत्तिरीये चारण्यके (४६ संवत्सरं न मा समश्नीयात्। न रामामुपैयात्। न मृण्मयेन पिबेत् । नाऽस्य राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेज एव तत् सश्यति । (४० देवासुराः संयत्ता श्रा- सन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि सौर्ये ब्रह्म सन्यदधत । यत्किञ्च दिवाकोय । तदेतेनैव व्रतेनाऽ- गोपायत् ॥ तस्मादेतद् व्रतं चाय। तेजसो गोपीथा- ये | तस्मादेतानि यषि विभ्राज : सौर्यस्येत्याहुः(४०) (५८"स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः समाद- यति। स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायं। एता वा एतस्य देवताः । ताभिरेवैन समई यति५८) ॥ १३ ॥ अकः(१), अश्विनेत्याह(२), प्रदिशा गच्छेत्याह(३), पितृणां (४), अन्तःपरिधि पिन्वयति(५), धारयेत्या- ह(६), वाचः(७), धर्मपास्तेभ्य एवैन जुहोति(८), अन्वीक्षेत(र), होतव्याइमिति(१०),अमावित्याह(११), दधते(१२), अगोपायत्, सप्त चे(१३) ॥ अनु०८॥ ४६६ एछ द्रव्यं। ४६ रतन्मन्त्रस्य भाष्यं BE 86 ४६७ " ·५ प्रपाठके अनुवाकः । अथ नवमोऽनुवाकः । (धर्म या ते दिवि शुगिति तिस्र आहुतीर्जुहोति । छन्दाभिरेवास्यैभ्यो लोकेभ्यः शुचमवयजते१) । (२)इय- त्यप्रै जुहोति। अथेयत्यथेयति। चय॑ इमे लोकाः । सभ्य एव लोकेभ्यः शुचमवयजते । अनु नोऽद्यानु- मतिरित्याहानुमत्यै(२) । ("दिवस्त्वा परस्याया इत्याह। दिव एवेमाल्लोकान् दाधार(५) । (ब्रह्मणस्त्वा पर- स्याया इत्याह ॥१॥ रष्वेव लोकेषु प्रजा दाधार"। 'प्राणस्य॑ त्वा पर- स्याया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान दाधार(६) । (°शिरो वा एतद्यनस्य । यत् प्रवयः । असा खलु वा श्रा- दित्यः प्रवयः । तं यद्दक्षिणा प्रत्यञ्चमुदच्चमुद्दासयेत्। जिमं यज्ञस्य शिरौ हरेत् । प्राञ्चमुद्दासयति । पुर- स्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ २ ॥ १ रतन्मन्त्रम्य भाष्यं ६E एछे द्रय यं । २ ५०० ५०० mr . " ५०१ ५०२ ५ " " Cm ५०३ ५०३ AH ·६३२ तैत्तिरीये यारण्यके प्राञ्चमुद्दासयति । तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदै- ति) । (८)शफोपयमान् धवित्राणि पृष्टी इत्यन्ववह- रन्ति। सात्मानमेवैन सतनुं करोति । (सात्माऽ- मुभिल्लोके भवति । य एवं वेद() । (१०औदुम्बराणि भवन्ति। जवा उदुम्बरः । ऊर्जमेवावरुन्धे(१०) । (१९)व- मना वा अन्चित्य ॥३॥ यज्ञ रक्षा सि जिघारसन्ति। साम्मा प्रस्तोताऽ- न्ववैति। साम वै रोहा। रक्षसामपहत्यै ११) । (१२) त्रि- निधनमुपैति। वय इमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षास्यपहन्ति १२) । (२२)पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति । पुरुषः पुरुषो हि रक्षस्वी। रक्षसामपहत्यै १२) ॥ ४ ॥ (१॥ यत् पृथिव्यामुद्दासयेत् । पृथिवी५ शुचार्पयेत् । यदीं। अपः शुचार्पयेत्। यदोषधीषु । ओषधीः चापयेत् । यदनस्यतिषु। वनस्पतीच्छुचार्पयेत्। हि- रण्यं निधायाद्दासयति। अमृतं वै हिरण्यं ॥५॥ शु- एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५०३ एछे द्रव्यं । ५०४ १ ५०४ ५०४ " १२ " ५.४ " ५०५ ५०५ १४ ·५ प्रपाठके अनुवाकः । ६२२ । (१६)चिः अमृत रवैनं प्रतिष्ठापयति१४) । (१५ वस्गुरसि शं- युधाया इति त्रिः परिषिञ्चन् पर्येति। विद्दा अमिः। यावानेवाग्निः । तस्य शुच शमयति १५) पुनः पर्येति। षट् सम्पद्यन्ते। षड् वा ऋतवः। ऋतु- भिरेवास्य शुच५ शमयति (१६) । (१०)चतुःसक्तिनीभि- ऋतस्येत्याच॥६॥ इयं वा तं । तस्या एष एव नाभिः। यत् प्रवर्यः। तस्मादेवमाह(१७) । (१८)सदा विश्वायुरित्याह । सो हीयं(१८)। १८) । (१)अप देषो अप हर इत्याह भ्राढव्याप- नुत्त्य १४) । (२)धर्मतत्तेऽन्नमेतत् पुरीपमिति दधा म- धुमिश्रेण पूरयति । जग्वा अन्नाद्यं दधि। ऊ वैन- मन्नाद्येन समईयति(२०) ॥ ७॥ (२१चनशनायुको भवति । य एवं वेद) । (९)र- लिनीमासि दिव्या गन्धर्व इत्याह । रूपमेवास्यैत- " " १ " " १५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५०६ एठं द्रव्यं । ५०६ ५०६ ५०७ १६ ५०७ २० ५०० २९ २२ ५०६ 41 2 " " " " " ·६२४ तैत्तिरीये चारण्यके - न्महिमान, रन्ति बन्धतां व्याचष्टे(२२) । (२३ । (२२)समहमा- युषा सं प्राणेनेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते (२३) । (९"व्यसो योऽस्मान देष्टि यश्च वयं विषम इत्याह। अ- भिचार स्वास्यैषः ९५) । (२५ अचिक्रदद् वृषा हरिरि- त्याह । वषा वेषः॥८॥ वृषा हरिः(२५) । (२६)महान्मित्रो न दर्शत इत्याह स्तीत्येवमेतत् (२९) । (२०चिदसि समुद्रयौनिरित्याह। स्वामेवैनां योनि गमयति(२७) (२८)नमस्ते मा हिसीरित्याहाहि सायै(२८) (२८ विश्वावसुर से- मगन्ध मित्याह । यदेवास्य क्रियमाणस्यान्तयन्ति । तदेवास्यतेनाप्याययन्ति() । (५'विश्वावसुरभि तन्नो गृणात्वित्याह ॥६॥ पूर्वमेवादितं। उत्तरेणाभिगृणाति(२०) । (२९)धियों अस्तु मा ७ " " " " २३ एतन्मन्नस्य भाष्यं ५०६ एछे द्रयं । २४ ५१० २५ ५२० २६ ५११ ५२१ २८ ५१२ २६ ५१३ ५१४ ५१४ " " " " <? " ·५ प्रपाठके अनुवाकः। ६३५ हिन्वानो धिय इन्नो अव्यादित्याह । ऋतूनेवास्मै क- ल्पयति ९१७ । (२५)प्रासां गन्धी अमृतानि वोचदि- त्याह। प्राणा वा अमृताः। प्राणानेवास्मै कल्पयति २२)। (२९ एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपागा इत्याह । देवो ह्येष सन् देवानुपैति २२) । (३५)इदमहं मनुष्या मनु- ध्यानित्याह ॥ १०॥ मनुष्यौ हि । एष सन् मनुष्यानुपैति २५ । १२५ ईश्वरी वै प्रवग्यमुद्दासयन् । प्रजां पशून्सौमपीथमन्हासः सोमपीथानुमेहि । सह प्रजया सह रायस्पोपेणेत्याह। प्रजामेव पशून्सौमपीथमात्मन्धत्ते ३५) । (२६ सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्वियाह । आशिपमेवैतामाशा- स्ते २८ । (१०दुर्मिषास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान दृष्टि यच्च वयं हिम इत्याह । अभिचार एवास्यैषः(२७) ॥ (३८)प्र वा एपोऽस्माल्लोकाच्यवते। यः प्रवग्यमुद्दास- ३२ एतन्मन्त्र न्य भाष्यं ५१५ एछे इएव्यं । ५१६ ३४ ३५ ३६ ५१७ ५१७ ५९६ " " " " " " " ·तैत्तिरीये आरण्यके यति । उद त्यं चिचमिति सारीभ्यामृग्भ्यां पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । अयं वै लोको गार्हपत्यः। अस्मि- नेव लोके प्रतितिष्ठति। असी खलु वा आदित्यः सु- वी लोकः। यत् सारी भवतः। तेनैव सुवा- लोकानैति(२८) ॥ ११॥ ब्रह्मणस्त्वा परस्याया इत्याह(१), दधाति(२), अन्चित्य (३), रक्षस्वी रक्षसामपहत्यै(४), व हिर- ण्यं(५), आइ(६), अईयति(७), ह्येषः(८), गणात्वि- त्याह(६), मनुष्यानित्याह(१०), अस्यैषः(११), अष्टौ च॥ अनु०६॥ १ अथ दशमोऽनुवाकः । (१)प्रजापतिं वै देवाः शुक्र पयोऽदुहन् । तदेभ्यो न व्यभवत् । तदनियंकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामा- न्यभवन् । तेषां या रसोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजू- ध्यभवन । शुक्रियाणां वा एतानि शुक्रियाणि । साम- पयसं वा एतयारन्यत्। देवानामन्यत् पयः। यद् गोः पयः॥ १॥ १ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५१६ एछे द्रश्यं ।

·५ प्रपाठके १० अनुवाकः । तत्साम्नः पयः। यदजायै पर्यः। तद्देवानां पयः। त- स्माद्यतैर्यजुर्युभिश्चरन्ति । तत्पयसा चरन्ति । प्र॒जा- पतिमेव तद्देवान पयसाबायेन समयन्ति) । (२)एष ह वै साक्षात् प्रवयं भक्षयति । यस्यैवं विदुषः प्रव- ग्यः प्रवृज्यते २) । (२)उत्तरवेद्यामुद्दासयेत् तेजस्कामस्य। तेजा वा उत्तरवेदिः॥२॥ तेजः प्रवग्यः। तेजसैव तेजः समईयति(३) । (४)उ- तरवेद्यामुद्दासयेदन्नकामस्य । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवर्यः । मुखमुत्तरवेदिः। शीणव मुखर सन्द- धात्यन्नाद्याय। अन्नाद एव भवति । यत्र खस्नु वा एतमुद्दासितं वयासि पासते। परि वै तार समां प्रजा वयास्यासते ॥३॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवाहासयेत्। प्रजानां गोपीथा- य"। (पुरो वा पश्चाहाहासयेत्। पुरस्ताहा एत- ज्योतिरुदेति। तत्पश्चान्निम्रौचति। स्वामेवैनां योनि- " " २ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५२१ एछे द्रव्यं । ३ ५२१ ३२१ ५२१ ६ ५२२ " " ·तैत्तिरीये यारण्यके मनूहासयति । (अपां मध्य उद्दासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्योतिरजायत। ज्योतिः प्रवयः। स्व रवैनं यानी प्रतिष्ठापयति ॥ ४ ॥ (यं विष्यात्। यत्र स स्यात् । तस्यां दिश्युद्दासयेत्। एष वा अग्निर्वैश्वानरः। यत् प्रवयः । अग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्त्तयति । औदुम्बा शाखाया- मुद्दासयेत्। ऊवा उदुम्बरः। अन्नं प्राणः । शुघ धर्मः॥ शुचा प्राणमपि इदमहममुष्यामुष्यायणस्य दहा- मीत्याह। शचैवास्य प्राणमपि दहति। ताजगाति- माईति । (१ यत्र दी उपदीकसन्तताः स्युः। त- दुद्दासयेद् दृष्टिकामस्य। एता वा अपामनूजावा नाम । यद्दीः। असी खलु वा आदित्य इतो दृष्टिमुदौरयति । असावेवास्मा आदित्यो दृष्टिं नि- यच्छति । ता आपो नियता धन्वना यन्ति(१०) ॥६॥ गोः पयः(१), उत्तरवेदिः(२), आसते(३), स्थापय- ति(४), धर्मः(५), यन्ति (६) ॥ अनु०१० ॥ ७ एतन्मन्त्रस्य भाशं ५२२ एछे द्रव्यं । ५२२ " पू२३ १० ५२३ ·५ प्रपाठक ११ अनुवाकः । अधैकादशोऽनुवाकः । (प्रजापतिः सम्भियमाणः। सबाट सम्भृतः धर्मः प्रवक्तः। महावीर उद्दासितः। असो खलु वावैष श्रादित्यः। यत्प्रवयं । स एतानि नामान्य- कुरुतः) । ("य एवं वेद । विदुरैनं नाम्ना) । (ब- ह्मवादिना वदन्ति ॥ १॥. यो वै वसीयारसं यथानाममुपचरति। पुण्या- ति वै स तस्मै कामयते। पुण्यातिमस्मै कामयन्ते । य एवं वेद। तस्मादेवं विद्वान् । घर्म इति दिवा- चक्षीत। सम्राडिति नतं। एते वा एतस्य प्रिये तनुवैा। एते अस्य प्रिये नामनो। प्रिययैवैनं तनुवा ॥२॥ प्रियेण नाम्ना समर्धयति। कीतिरस्य पूर्वा गच्छ- ति जनतामायतः(१)। (गायत्री देवेभ्योऽपाक्रामत् । तां देवाः प्रवग्येणैवानुव्यभवन् । प्रवग्य॒णाप्नुवन्। यी १ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५८० एले दरयं । ५८२ ३ ५२ " ५८३ ·६४. तैत्तिरीये चारण्यके तुर्विशतिः कृत्वः प्रवयं प्रणक्ति । गायचोमेव तदन विभवति। गायत्रीमाप्नोति । पूर्वाऽस्य जनं यतः कीर्तिर्गच्छति । (४ वैश्वदेवः सन्त्रिः ॥ ३॥ वसवः प्रोक्तः। सोमाऽभिकीर्यमाणः । आश्विनः पर्यस्यानीयमाने। मारुतः क्वथन्। पौष्ण उदन्तः। सारस्वता विष्यन्दमानः।. मैत्रः शरी गृहीतः। तेज उद्यतो वायुः। हियमाणः प्रजापतिः । हयमानो वाग्घुतः॥४॥ असौ खलु वावैष आदित्यः। यत्प्रवयंः। स एतानि नामान्यकुरुत । य एवं वेद। विदुरैन नाम्ना। (ब्रह्मवादिना वदन्ति । यस्मृण्मयमा- हुतिं नाश्तेऽथ । करमादेवोऽश्नुत इति। वागेष इति ब्रूयात्। वाच्यैव वाचं दधाति ॥ ५ ॥ तस्मादश्रुतं । (प्रजापतिवी एघ हादशधा वि- हितः। यत्नवग्यः। यत्प्रागवकाशेभ्यः। तेम प्रजा ५ रतन्मन्त्रस्य भायं ५८४ एछे द्रव्यं 'ur ५५ " ५८५ " ५६ ·५ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ६४१ असृजत। अवकाशैवासुरानसृजत। यदूध्वमव- काशेभ्यः। तेनान्नमसृजत। अन्न प्रजापतिः। प्र- जापतिवावैषः(८) वदन्ति(१), तनुवा(२), ससन्नः(३), हूयमानो वाग्घुतः(४), दधाति ५), एपः(६), ॥ अनु०११ ॥ ६ अथ द्वादशोऽनुवाकः । (१'सविता भूत्वा प्रथमेऽहन प्रज्यते । तेन का- मा५ एति । यद् द्वितीयेऽहन प्रवृज्यते। अग्निर्भूत्वा देवानैति। यत्तृतीयेऽहन प्रवृज्यते। वायुर्भूत्वा प्रा- णानेति। यच्चतुर्थेऽहन प्रयुज्यते। श्रादित्यो भूत्वा रश्मीनेति । यत्पञ्चमेऽहन प्रयुज्यते । चन्द्रमा भूत्वा नक्षत्राण्येति ॥१॥ यत् षष्ठेऽहन् प्रवृज्यते । ऋतुर्भूत्वा संवत्सरमैति यत् सप्तमेऽहन् प्रवृज्यते । धाता भूत्वा शक्करीमेति। यदष्टमेऽहम् प्रवृज्यते। वृहस्पतिर्भूत्वा वृहस्पतिर्भूत्वा गाय- चीमति। यन्नवमेऽहन् प्रवृज्यते। मित्रो भूत्वा १ एतन्मलस्य भाष्यं ५८७ एछे हरयं। 412 ·(६२ तैत्तिरीये चारण्यके वित इमाल्लोकानैति। यद्दशमेऽहन् प्रवृज्यते। वरुणो भूत्वा विराजमेति ॥२॥ यदेकादशेऽहन् प्रवृज्यते। इन्द्रो मृत्वा त्रिष्टुभ- मेति। यद् हादशेऽहन् प्रवृज्यते। सोमा मूत्वा सूत्यामैति) । (यत् पुरस्तादुपसदी प्रवृज्यते । तस्मादितः पराङमूल्लाका स्तपन्नेति । यदुपिरष्टा- दुपसदा प्रवृज्यते। तस्मादमुतोऽवीङिमाल्लोका स्त- पन्नेतिर) । (२)य एवं वेद । एव तपति(२) नवचाण्येति(१), विराजमेति(२), तपति(३), ॥ अनु०॥१२॥ ('देवा वै सत्र(१), साविचार', परिश्रिते(३), ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः(४), अमिष्ट्वा(५),शिरो ग्रीवा(६), देवस्य रशनां(७), विश्वा आशा(८), धर्म या ते(द), म॒जाप॑तिः शुक(१०), प्रजापतिः सम्झियमाणः(११), सविता(१२), हादश ॥ १२ ॥ देवा वै सचर, स खदिरः, परिश्रिते, अभिपूर्वम्, अधो रक्षसाम, अमावेव, ब्रह्म वै देवानां, अश्विना २ रवमन्त्रस्य भाष्यं ५८८ एके द्रव्यं । " ५ ·५ प्रपाठके १२ अमुवाका । धर्म पातं, प्राणे वा इन्द्रतमाऽग्निः, षा हरिः, यो वै वसोया सं यथानामम, अष्टोत्तरशतम् ॥ १०८॥ शन्नस्तन्नो मा हासीत् ॥ ॐ शान्तिः शन्तिः शन्तिः । हरिः ओम् ॥ * ऊर्गमिरसो ग्रीवा चात्मा पुनरसौ तं यन्मुखं तेनापतिशी. नायं बिक्थ्ये रचितमनवानम्। इति A चिड़ितपुस्तक पाठः । ऊर्गमिरसौ ग्रोवा यात्मापुनरसौ तं यन्मुखमिति i चिह्नित पुस्त. कपाठः। समाप्तोऽयं पञ्चमः प्रपाठकः ॥

·तैत्तिरीये आरण्यके धष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः सं त्वा सिच्चामि यजुषा प्रजामायुर्धनच्च । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ओम् ॥ तैत्तिरीये आरण्यकभाष्ये घछप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । श्रीगणेशाय नमः। यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिल्लं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरं ॥ प्रवर्यत्राह्मणं प्रोतं पञ्चमे हि प्रपाठके । पिटमेधस्य मन्त्रास्तु दृश्यन्तेऽस्मिन् प्रपाठके ॥ तेषाञ्च पिटमधमन्त्रा विनियोगो भरद्वाजकल्पे बौधायन- कल्ये चाभिहितः । तत्राहिताग्नेर्मरणशये दहनदेशोषयते दक्षिणा प्रत्यक्प्रवणमित्यारभ्य भरद्वाज शाह, अन्वारब्धे मृत प्राइवनोये लुगाहुति जुहोति, परे युवा ममिति ॥ बौधाय- नोप्येवमेवाह, अथ गाईपत्य श्राज्यं विलाप्यात्यूय सुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा प्रेतस्य दक्षिणं बाहुमन्वारभ्य जुहोति, परे युवा समिति । खुवातिमिति चिहितपुस्तकपाठः । * ·& प्रपाठके १ धनुवाकः। ६४५ ("परे युवा सं प्रवता महीरनु बहुभ्यः पन्धामनप- स्पशान। वैवस्वत५ सङ्गमनं जनानां यम राजा- न५ हविषा दुवस्यता । (२)इदत्वा वस्त्रं प्रथमं न्वाग- पुण्टमनु- एव पुरुपान् पाठस्तु। (१)“परेयुवाएस० हविषा दुवस्यत"(१) इति । हे पिलमेध- कतारः पिढणं 'राजानं', 'यम', 'हविषा', 'दुवम्पत' प्रीण्यत । कीदृशं, 'प्रवतः' प्रकष्टकर्मवतः, भूलोकवर्त्तिभोगमाधनं ष्ठितवतः पुरुषान्, ‘महोः' तत्तद्भागोचित भूप्रदेशविशेषान्, 'अनु', 'परे युवामं' क्रमेण मरणदूर्व प्रापितवन्तं, तथा 'बहुभ्यः' खार्थिभ्यः पुण्यकृयः, पुण्यतामये, ‘पन्यां' स्वर्गस्याचितं मार्ग, 'अनपस्पशानं' अबाधमानं, पापिन स्वर्गमार्गबाधेन नरकं प्रापयति नतु पुष्णकृत इत्यर्थः । 'वैवस्वतं' विवस्वतः सूर्यस्य पुत्रं, 'जनानां सङ्गमनं' पापिनां गन्तव्य थानरूपं ॥ कल्पः। औदुम्बामामन्यां कृष्णाजिनं दक्षिणग्रोवमधर- लोम प्रास्तोर्य तस्मिन् एनमुत्तानं निपात्योपान्तदशेनाहतेन वासमा प्रोति, इदन्वा वस्त्रमिति । पाठस्तु । (२)“दूद न्वा वस्त्र प्रथमं न्वागन्”(२) इति । हे प्रेत त्वां 'इदं', 'वस्त्रं', 'प्रथमं नु' प्रथममेव, 'आगन्' श्रागच्छतु ॥ कल्यः। अथास्येतरदपादत्ते, अपैतदुहेति, तत्पुत्रो भ्राता वा * तत्तटोगोचितेति E, F, चिह्नितपुस्तक हयपाठः ।

·सैत्तिरीये मारण्यो न्(१) (अपैतदूह यदिहाबिभः पुरा। इष्टापूर्तमनुस- म्पश्य दक्षिणां यथा ते दत्तं बहुधा वि बन्धुषु । (७)इमा युनज्मि ते वह्नी असुनीथाय वाढवै। याभ्यां यमस्य सादन सुकृताश्चापि गच्छतात् । ''पूषा अन्यो वा प्रत्यासत्रबन्धुः प्रतीतः परिधायेति । पाठरतु । (२)". पैतदूह • बहुधा वि बन्धुषु”(९) इति। हे प्रेत 'यत्' वस्त्रं, 'पुरा', वं 'अबिभः' धारितवानसि, ‘एतत्', 'अपोह' अप- सारय, 'इष्टापूर्त' त्वया अनुष्ठितं औतं स्मार्त्तञ्च यत् कर्म तत्, 'अनुसम्पश्य' अनुक्रमेण स्मर, 'दक्षिणं', च ब्राह्मणेभ्यो दत्तां 'श्र- नुसम्पश्य', 'ते' त्वदीयन्धनं, 'बन्धुषु', प्रीतिदानरूपेण 'बहुधा', 'यथा' विशेषेण, 'दत्तं', तमपि प्रकारं 'अनुसम्पश्य', ततस्तदनुरूपं पुण्यलोकं गच्छेत्यभिप्रायः । कल्पः । अथैनमेतया अासन्द्या मह तत्तल्पेन कटेन वा मवेक्ष्य दामाः प्रवयमो वहेयुः ; अथैनं अनसा वहन्तीत्येकेषां अनश्चेद्ययात्, दमी युनज्मि ते वही असुनोथाय वाढवे। याभ्यां यमस्य सादन५ सुकृताश्चापि गच्छतात् इति । (४ मन्त्रः।) हे प्रेत 'ने' तव, 'अमुनीथाय' प्राणमदृशस्य शरीरस्य नयनाय, 'बोढवे शकटं वोढुं, 'वही' वोढारी, 'इमौ' बलोवी, 'युनज्मि' शकटे योज- यामि । ‘याभ्यां' बलीवाभ्यां, ‘यमस्य', 'सादनं' स्थानं, 'सुकृता- वापि' पुण्यकृतां पुरुषाणमपि, स्थानं 'गच्छ तात्' गमिष्यसि, तादृशो 'यनज्मिं, इत्यन्वयः ।

·६ प्रपाठके १ अनुवाकः। ६४७ त्वेतश्यावयतु प्र विद्वाननष्ट पशु वनस्य गोपाः। स त्वैतेभ्यः परिददायिभ्योऽग्निहे वेभ्यः सुविदभ्यः।। ("पूर्वमा आशा अनुवेद सवाः सो अस्मा५ अभयत- कल्पः। अथैनमाददत आदीयमानमनुमन्त्रयते, पूषा वेतश्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशर्भुवनस्य गोपाः । स त्वैतेभ्यः प- रिददात्पिलभ्योऽनिर्देवेभ्यः सुविदवेभ्य इति, हतोयमेतस्याध्वनो गत्वा निदधाति इति । (५ मन्त्रः।) हे प्रेत 'पूषा' योयं पोषको देवः, मोयं त्वां 'इतः' देशात्, 'प्रच्यावयतु' प्रचालयतु । कीदृशः, 'विद्वान्' गन्तव्यमार्गाभिज्ञः, 'अनटपएः' वाहकाः मनुष्याः दिपात्पशवः, अनड्वाही चतुष्पात्पर, अनटा अनुपद्रुताः पशवो यस्यासौ 'अन- एपशः', वाहकोपद्रवराहित्येन नेतुं समर्थः । 'भुवनस्य गोपाः' सर्वस्य लोकस्य रक्षकः, ‘सः' तादृशः पूषा, त्वां ‘एतेभ्यः' पूर्वसिद्धेभ्यः, 'पिढभ्यः', 'परिददात्' प्रयच्छतु । यः अग्निः तव दाहं करिष्यति सः ‘अग्निः,' 'सुविदत्रेभ्यः' सुष्टु त्वदनुष्ठितं कर्म जानद्भवः, 'देवेभ्यः', त्वां प्रयच्छतु । कल्पः । अथैनमाददत आदीयमानमनुमन्त्रयते, पूर्वमा अाशा अनुवेद सर्वाः सेो अस्मा५ अभयतमेन नेषत्। स्वस्तिदा अघृणिः शर्ववीरोऽप्रयुच्छन् पुर एतु. प्रविद्वान् इति, अर्द्धम- स्थाध्वनो गत्वा निदधाति इति । (६ मन्त्रः।) योयं 'पूषा', देवः, ·६४७ तैत्तिरीये चारण्यके मेन नेषत् । स्वस्तिदा अघृणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन् पुर एतु प्रविहान ॥१॥ (आयुर्विश्वायुः परिपासति त्वा पूषा त्वा पातु प्र- पंथे पुरस्तात् । यचाऽऽसते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा सोयं 'दूमाः' सर्वाः, 'श्राशाः' दिशः, 'अनुवेद' यमनुकूला दिगिति जानाति, 'सः' देवः, 'अस्मान्', अत्यन्तं भयरहितेन मार्गेण 'नेषत्' नयतु । 'कीदृशः पूषा, स्वस्तिदाः' क्षेमप्रदः, 'अघृणिः' श्रदीप्तः, अस्माखनुग्राही,* 'सर्ववीरः' सर्वेभ्यः प्रतिकूलेभ्यः अत्यन्त शरः, म: तादृशः अमा 'अप्रयुच्छन्' प्रमादमकुर्वन्, 'प्रविद्वान्' मार्ग प्रकर्षण जानन्, अस्माकं पुरतः ‘एतु' गच्छतु । कल्पः । अथैनमाददत आदीयमानमनुमन्त्रयते, आयुर्विश्वा- युः परिपामति वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्। यत्राऽऽसते सु- कृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु इति, समस्तमेत- स्थाध्वनो गत्वा निदधाति इति। (७ मन्त्रः)। विश्वस्मिन् कर्मण्यागच्छति इति 'विश्वायुः' अमिः, स च 'श्रायुः' आयुमन्तं, श्रा- गतवन्तं, त्वां प्रेतं 'परिपामति' परिपालयितुमिच्छति, दह- नार्थमागच्छन्तं त्वां प्रतीक्षते इत्यर्थः । अयं 'पूषा', 'प्रपथे' प्रकृष्ट मार्गे, वां 'पुरस्तात् पातु' पुरतो गच्छन् प्रतिबन्धकेभ्यो अस्माखनग्रहयुक्त इति E चिहित पुस्तकपाठः ।

·है प्रपाठके १ अनुवाकः । देवः सविता दधातु । भुवनस्य पत इद हविः) । ()अग्नये रयिमते स्वाहा) । (९०)पुरुषस्य सयावयंपेद- घानि मृज्महे । यथा ना अत्र नापरः पुरा जरस रक्षोभ्यः पालयतु। 'यत्र' यस्मिन् उत्तम लोके, 'सुकृतः' पूर्व पुण्यकृतः, 'भासते', 'यत्र' च मार्गे, 'ते' पुण्यकृतः, 'ययुः', 'सविता', 'देवः', 'तत्र', त्वां 'दधातु' स्थापयतु ॥ कल्पः । अत्र राजगवीमुपाकरोति, भुवनस्य पते इति जरती मुख्या, तज्जघन्यां कृष्णां कृष्णक्षों कृष्णबालां कृष्णखुरामपि वा अजां, बालखुरमेव कृष्णं, एवं स्थादिति। पाठस्तु । (८) 'भुवनस्य पते दद” हविः"(८) दूति। हे 'भुवनस्य', 'पते' पालक देव, तव 'इदं' राजगवीरूपं, 'हविः', उपाकरोमोति शेषः ॥ अथास्थ हविषः स्वकाले प्राप्तो होमः कर्त्तव्यः । तद्धोममन्त्रोऽत्रैव प्रसङ्गादानातः। कन्यः । तत्रैतद्धविरिडापाच्या चमसेन वा जुहो- ति, अग्नये रयिमते स्वाहा इति । (८ मन्त्र )। 'रयिमते' धनवते, 'अनये', वाहुतमिदमस्तु ॥ कल्पः । तां नन्ति उत्सृजन्ति वा, यदि विघ्नन्ति तस्यां निहन्य- मानायां सव्यानि जानून्यनुनिघ्नन्तः पांमनवमजन्ते, पुरुषस्येति । पाठस्तु । (१०) पुरुषस्य मयावरि • जरस आयति(१०) इति । सह यातुं गन्तुं शोलं यस्याः राजगव्याः मा मयावरी, “पुरुषस्य" 412 ·६५० तैत्तिरीये चारण्य के आयति १०) (१९)पुरुषस्य सयावरि वि ते प्राणमंसिखसं। शरीरेण महीमिहि स्वधयेहि पिट्टनुप प्रजयाऽस्मानि- हावह १९) । (१२/मैवं मास्ता प्रियेऽहं देवी सती पितृ- . मृतस्य सम्बन्धिनि हे 'मयावरि', 'अघानि' पापानि, 'अपेत्' अपनीयैव, ‘मृज्महे' अस्मान् शोधयामः, “नः" अस्माकं, 'जरमः' वयोहानेः, 'पुरा', 'अपरः' पामा कश्चिदपि, 'यथा', 'नायति' नागच्छति, तथा मृज्महे इति पूर्वत्रान्वयः । कल्पः । अथास्थाः प्राणन्वित्रंसमानाननुमन्त्रयते, पुरुषस्य स- यावरि वि ते प्राणमसिनमं । शरीरेण महीमिहि स्वधयेहि पिहनुप प्रजयाऽस्मानिहावह दति। (११मन्त्रः)। हे 'पुरुषस्य', 'सयावरि' राजगवि, 'ते' तव, 'प्राणं', 'व्यमिस्रसं' विस्त्रस्तं शिथिलं कृत- वानस्मि । त्वं 'शरीरेण', 'मही' भृमि, 'हि' प्राप्नुहि । 'स्वधया' अन्नेन हविःस्वरूपेण, यदा अमृतवाची खधाशब्दः, अतेन जोवरूपेण, 'पितृन्', 'उपेहि' । 'दूह' अस्मिन् लोके, 'प्रजया' पुत्रादिकया मह, 'अस्मान्', 'श्रावह' क्षेमं प्रापय ॥ कल्पः । उपोत्थाय पा५सुनवशन्ते, मैवं माधुस्ता प्रियेऽहं देवी सती पिटलोकं यदेषि। विश्ववारा नभसा संव्ययन्युभी नो लोको पयमाऽभ्याववृत्स्व इति। (१२मन्त्रः ।) हे 'प्रिये' राजगवि, 'अहं', ‘एवं हतास्मीति, 'मा मास्ता' मनसि मननं मा कार्षीः, * उदादायेति चिह्नित पस्तक पाठः ।

·प्रपाठके १ अनुवाकः। ६५१ wr लोकं यदेषि। विश्ववाग नभसा संव्ययन्त्युभी ना लोको पयसाऽभ्याववृत्स्व १२ ॥२॥ (१२) यं नारी पतिलाक देणाना निपद्यत उप त्वा . 'यत्' यस्मात्कारणत्, त्वं 'देवी' देवतात्मिका, 'मती', 'पिरलोक', प्रति 'एषि' आगच्छसि । 'विश्ववारा' मवरणीया, प्रार्थनोया, 'नभसा' आकाशमार्गण, ‘मव्ययन्ती' द्युलोकं संवृण्वती। हे राजगवि तथाविधा वं 'न.' अस्माकं, 'उभी' 'लोको' एतलोकप- रलोकी, 'पयसा' धोरण, 'श्रभ्याववृत्व' अभित श्रावृत्ती कुरु, होरपूर्ण कुरु इत्यर्थः॥ कल्पः। अथास्य भार्यामुपसंवेशयति, दयं नारी पतिलोकं वृणाना निपद्यत उप त्वा मर्त्य प्रेतं। विश्वं पुराणमनुपालयन्ती तस्यै प्रजा द्रविणं चेह धेहि इति। (१३मन्त्रः।) हे 'मर्त्य' मनुष्य, या 'नारो' मृतस्य व भायो, मा 'पतिलोकं', 'वृणाना' कामयमाना, 'प्रेतं' मृतं त्वां, 'उपनिपद्यते' समीपे नितरां प्राप्नोति। कीदृशी, 'पुराणं विश्वं' अनादिकाल प्रवृत्तं कृत्स्नं स्त्रोधर्म, 'कमेण, 'पालयन्ती', पतिव्रतानां स्त्रोणं पत्या सहैव वासः परमो धर्मः । 'तस्यै' धर्मपत्य, त्वं 'दह' लोके, निवासार्थमनुज्ञां दत्वा 'प्रजा पूर्व विद्यमानां पुत्रादिकां, 'द्रविणं' धनं, 'च', 'धेहि' सम्पादय, अनुजानोहीत्यर्थः ॥ 'अनु' ·तैत्तिरोये अरण्यके ६५२ मर्त्य प्रेत। विश्वं पुराणमनु पालयन्ती तस्यै प्रजा द्रविणञ्चह धेहि १२) । (१५) उदीर्घ नार्यभि जीवलोकमि- तासमेतमुपशेष रहि। हस्तग्राभस्य दिधिषोस्त्वमेत- त्यत्युर्जनित्वमभिसम्बभूव १४)। (१५ सुवर्ण५ हस्तादाद- दाना मुतस्य श्रियै ब्रह्मणे तेजसे बलाय । अव त्व- मिह वयः सुशेवा विश्वा स्मृधी अभिमातीर्जयेम(१५) कन्यः । तां प्रति गतः मव्ये पाणावभिपाद्योत्थापयति, उदीर्व नाभि जीवलोकमितासमेतमुपशेष एहि। हस्तग्राभस्य दिधि- पोस्वमेतत्यत्युर्जनित्वमभिसम्बभूव इति । (१४ मन्त्रः)। हे 'नारि', त्वं 'दूतासु' गतप्राणं, ‘एतं' पति, उपशेषे' उपेत्य शयनं करोषि, 'उदो' अम्मात्पतिसमीपादत्तिष्ठ, 'जोवलोकमभि' जीवन्तं प्राणिसमूहमभिलक्ष्य, ‘एहि' श्रागच्छ । 'त्वं', 'हस्तग्राभस्य' पाणि- ग्राहवतः, 'दिधिषोः' पुनर्विवाहेच्छोः, ‘पत्युः', 'एतत्', 'जनित्वं' जायात्वं, 'अभिसम्बभूव' प्राभिमुख्येन मम्यक् प्राप्नुहि ॥ कल्प: । सुवर्मन हस्तो सम्मार्टि, सुवर्ण५ हस्तादाददाना मृतम्य श्रिधै ब्रह्मणे तेजसे बलाय। अत्रैव त्वमिह वय५ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातोर्जयेम इति । (१५मन्त्रः)। हे नारि त्वं श्रियै' सम्पदर्थ, 'ब्रह्मणे' ब्राह्मणजात्य य, 'तेजसे' कान्यर्थ, 'बलाय' शरीरबलाथ, 'मृतस्य' पुरुषस्य , 'हस्तात्', 'सुवर्ण', 'श्राददाना', सतो 'अत्रैव' लोके, तिष्ठ। 'वयं', अपि 'दूह' लोके, 'सुशेवाः' सुखं ·६ प्रपाठके १ अनुवाकः । (१६'धनुर्हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै क्षचायोजसे बलाय। अवैव त्वमिह वय५ सुशेवा विश्वा स्पृधा अ- भिमातीर्जयेम(१६) । (१०) मणि हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै विशे पुष्ट्यै बलाय। अव त्वमिह वयः सुशेवा विश्वा स्पृधा अभिमातीर्जयेम १७ ॥३॥ ११ इममग्ने चमसं मा विजीतरः प्रिया देवाना- सेवमानाः सन्तः, ‘स्पृधः' अस्माभिः सह स्पर्द्धमानाः, 'विश्वाः' ', भिमातोः' सर्वान् शत्रून्, 'जयेम' ॥ कल्पः । धनुर्हस्तादादाना मृतस्य श्रियै क्षत्रायोजसे बलाय । अत्रैव त्वमिह वय५ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम इति राज- न्यस्य । मणि" हस्तादाददना मृतस्य श्रियै विशे पुथ्यै बलाय । अत्रैव त्वमिह वय५ सुशेवा विश्वा स्पृधी अभिमातीर्जयेम इति वै- श्यस्य इति । (१६,१७मन्त्री)। एतौ मन्त्री पूर्वानब्राह्मणमन्त्रवत् व्याख्येया॥ कल्पः। अथ मुखादिष्वस्य पात्राणि नियुज्यादिति दधा मर्पि- मिश्रेण पूरयित्वा मुखे अग्निहोत्रहवणे, नासिकयोः सुवा, अणे- हिरण्यशकलो, आज्यस्रुवौ वा, प्रत्यस्य कर्णयोः प्राशिवहरणं, भि- वा शिरसि कपालानि, ललाट एककपालं, शिरस्तः प्रणोता. प्रणयनं, चममन्निदधाति इति, इममग्ने चममं मा विजोकरः प्रियो देवानामुत सेम्यानां । एष यश्चमसो देवयपानस्तस्मिन् देवा अमृता मादयन्तामिति । (१८मन्त्रः।) हे 'अंग्ने', 'दूमं चमसं', ·६५४ तैत्तिरीये यारण्यके मुत से.म्याना। एष यश्चममा देवपानस्तस्मिन देवा अमृता मादयन्तां १८) । (१)अग्ने वर्म परि गोभिर्व्ययस्व म्योप मेदसा पीवसा च। नेत् त्वाधृष्णुहरसा ज«षा- 'मा विजोहरः' कुटिलं मा कुरु, मा विनाशयेत्यर्थः। 'एषः' चम- मः, 'देवानां प्रियः', देवाश्चममेन सोमरमम्पातुं वाञ्छन्ति। 'उत' अपि च, 'सोम्यानां' सोमयोग्यानामविग्यजमानानां, 'प्रियः', 'यश्चमसः', 'देवपानः' देवानां पानहेतुः, 'तस्मिन्' चममे, 'श्र- मृताः', 'देवाः', 'मादयन्तां' यजमानं हर्षयन्तां ॥ कल्पः । अथेनं चर्मणा मशीर्षबालपादेन उत्तरलोना प्रोति, अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्ख सम्प्रोणुष्व मेदसा पीवसा च । नेत् त्वा धृष्णईरमा जर्हषाणो दधद्विधक्ष्यन् पर्यख्याते इति । (१८ मन्त्रः) हे 'वर्म' कवचस्थानीय चर्मविशेष, 'अग्नेः', 'गोभिः'रश्मिभिः, परितः 'व्ययस्ख' एनं प्रेतं मंदृतगुरु, । 'पावसा' स्थूलेन, 'मेदसा' 'च',त्वदी. यावयवेन मेदोभिधेन, 'पर्युव' सम्यगाच्छादय। 'धृष्णः' धाना- पेतः, अयममिः त्वा दधत्' हे चर्म त्वां धारयन्, 'हरमा'स्वकीयेन तेजसा, 'जहषाणः' हर्तुमिच्छन्, 'विधच्यन्' विशेषेण दग्धुमि- च्छन्, उद्युकः, 'नेत् पर्यख्याते' परितो नैव चालयतु, तवाप- सारणं मा करोतु । - ·६ प्रपाठक १ अनुवाकः । ६५५ को दधधिक्ष्यन् पर्यायात (१८) । (९ मैनमग्ने विदहो माऽभिशाचो माऽस्य त्वचं चिक्षिपो* मा शरीरं। यदा शृतं करवा जातवेदोऽथेमेनं महिणुतात् पितृभ्यः(२०) । (२१)शृतं यदाऽकरसि जातवेदोऽथेमेनं पितृभ्यः। यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवाना परिदत्तात् कल्पः । अथैनमादीपयति श्रादीप्यमानमनुमन्त्रयते, मैनमग्ने विदहो माऽभिशोचो माऽम्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरं । यदा श्टतं करवो जातवोदोऽथेमेनं प्रहिणुतात् पिलभ्यः इति । २०मन्त्रः ।) हे 'अग्ने', 'एन' प्रेतं, 'मा विदहः' विशेषेण (दग्धं मषोरूपं मा कुरु, 'मा अभिशोचः' अभितः शोकेन सन्तापेन युक्तं मा कुरु, 'अस्य', 'स्वचं', 'मा चिक्षिपः' इतस्ततो विक्षिप्तां मा कुरु, 'शरोरं', अपि विक्षिप्तं 'मा', कुरु । हे 'जातवेदः', 'यदा', शरीरं 'शृतं' पक, 'करवः', 'श्रथेमेनं' अनन्तरमेवैनं प्रेतं पुरुषं, 'पिढभ्यः' 'पहिणुतात्' पिट समीपे प्रेरय ॥ कल्पः । प्रज्वलितमनुमन्त्रयते, श्रतं यदाऽकरसि जातवेदोऽ- थेमेनं परिदत्तात् पिढभ्यः । यदा गच्छात्यसुनोतिमेतामथा दे- वानां वशनीर्भवाति इति। (२१मन्त्रः ।) हे 'जातवेदः', 'यदा', तच्छरीरं 'श्टतं' पक्कं, 'अकः' कृतवान्, 'अमि', तदानीमेव 'एन', 'पितृभ्यः', 'परिदत्तात्' प्रयच्छ । 'यदा', अयं प्रेतः 'एता' अग्निना त्वया कृतां, 'असुनीति' प्राणस्य नयनं, प्राणप्रेरणं, 'गच्छाति' * विक्षिप इति चिह्नितपुस्तक पाठः । 4 K2 ·तैत्तिरीये चारण्यके वशनीभवाति २) । (सूर्य ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्याञ्च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तच ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः(२२) । (२२)अजोऽ- - प्राप्नोति, 'अथा' अनन्तरं, 'देवानां', 'वशनोवाति' वशं प्राप्तो भवति ॥ कल्पः । अत्र षोतारं व्याचरे, सूर्यन्ते चक्षुर्गच्छतु वात- मात्मा द्याञ्च गच्छ पृथिवीञ्च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः इति। (२२मन्त्रः।) सूर्यन्ते इत्यादिमन्त्रस्य षड्ढोता इति नामधेयं । हे प्रेत 'ते' त्वदीयं, 'चक्षुः', इन्द्रियं 'सूर्य', 'गच्छतु' । 'आत्मा' प्राणः, बाह्यवायु 'गच्छतु'। त्वमपि 'धर्मणा' सुकृतेन, तत्फलं भो द्युलोकं भूलोकं च 'गच्छ', 'वा', जल 'गच्छ' । चक्षुरादीन्द्रियसामर्थ्य पुनर्देहग्रहणपर्यन्तं, तत्तदधिष्ठानदेवता त्वया धुलोकादिषु शरीरे खीकृते पश्चात् त्वामेव प्रास्यति। यत्र यस्मिनलोके 'ते' तव, 'हितं' सुखमस्ति, 'तत्र', गत्वा 'ओषधीषु', प्रविश्य तद्वारा पि- बदेहमानदेही प्रविश्य तत्र तत्रोचितानि शरीराणि खोकृत्य ते 'शरीरैः', प्रतिष्ठितो भव । अत्र एतं अजं चित्यन्ते अबलेन शल्बेन बधाति, अजोऽभागस्तपसा तन्तपख । तन्ते शोचिस्तपतु तन्ते अर्चिः । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदस्ताभिर्वहेम५ सुकृतां यत्र लोकाः इति । (२३मन्त्रः ।) यत्र चितेः पश्चिमभागे समीपे केनचित् अबलेन * 'अपो वा गच्छ', इति K चिड़ितपुस्तकपाठः कल्प:।

·६ प्रपाठके १ घनुवाकः। ६५७ भागस्तपसा तन्तपस्व तं ते शेचिस्तपतु तन्ते अर्चिः यास्तै शिवास्तनुवा जातवेदस्ताभिर्वहेमर सुकृता यत्र लोकाः(२३) । (२७)अयं वै त्वमस्मादधि त्वमेतद्यं वै एल्बेन अजं बधीयात्, ज्वालया सन्तप्तः सः तेजमा मह शुल्वः यथा द्रवति तथा बधीयात्, तदानों अजोऽभाग इत्येतं मन्त्र पठेत् । हे अग्ने अयं 'अजः', भागरहितः । 'तं' अजं, 'तपमा' त्वदीयेन तापेन, 'तपस्ख' तप्तं कुरु । तथा 'ते', 'शोचिः' शोकहेतुज्वाला- विशेषः, 'तं तपतु'। तथा 'अर्चिः' भासको ज्वालाविशेषः, 'तं' अजं, 'तपतु' । तपःशोचिरर्चिःशब्दानां सन्तापतारतम्येन भेदः । हे 'जातवेदः', 'ते' तव, ‘याः तनुवः', 'शिवाः' सुखहेतवः नतु तापप्रदाः, 'ताभिः', 'दूमं' प्रेतं, 'वह', 'यत्र' यस्मिन् लोके, 'सुकृतां' पुण्यकृतां, 'लोकाः', मन्ति तत्र प्रापय ॥ कल्पः । अथाऽन्यां जुहोति, अयं वै त्वमस्मादधि त्वमेतदयं वै तदस्य योनिरसि। वैश्वानरः पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेदो वहेम! सुकृतां यत्र लोका: इति । उपरितनानुवाकोक्तैः नवभिन्नैः नव इत्वा अथ अनन्तरं अन्यां एतामचं जुहुयात् । (२४ मन्त्रः।) हे 'जातवेदः,' 'अयं' एव प्रेतः पुरुषः, 'त्वं', नतु अस्य तव च भे- दोऽस्ति । 'अस्मादधि' अस्य प्रेतस्य शरीरस्योपरि, 'त्वं' अमिः, 'एतत्', प्रत्यक्षं यथा भवति तथा वर्त्तसे। 'तत्' तस्मात् अत्यन्त- +K

·६५
तैत्तिरीये आरण्यके
तदस्य योनिरसि । वैश्वानरः पुत्रः पिचे लोकवजा-
तवेदो वहेम
यत्र लोकाः(२४) ॥ ४॥
विद्वान्, अभ्यावहत्व, अभिमातीजयेम, शरीरैः,
च त्वारि च ॥१॥
सुकृतां
भेदाभावात् कारणत्, 'अस्य' प्रेतस्य, 'अयं' एव 'वैश्वानरः', त्वं
'योनिरमि' स्थानप्रदोऽसि। सर्वत्र हि 'पुत्रः', 'पित्रे', 'लोककृत्',
भवति, पुन्नानो नरकात्त्रायत इति व्युत्पत्तेः । अयञ्च पुरा यज-
मानत्वदशायां नानाविधैः कर्मभिरग्नेः पालनात्तव पिता । ततः
हे 'जातवेदः', 'यत्र', 'सुकृतां' पुण्यकृतां, 'लोकाः' स्थानानि सन्ति,
तत्र 'इम' प्रेतं पुरुषं, 'वह' प्रापय ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार-
एयके षष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनवाकः ॥ १ ॥

·६ प्रपाठके २ अनुवाकः । अथ द्वितीयोऽनुवाकः । (१)य एतस्य पथो गोप्तारस्तेभ्यः स्वाहा य एतस्य प- थो रक्षितारस्तेभ्यः स्वाहा य रतस्य पथाऽभिरक्षितार- स्तेभ्यः स्वाहा ख्याचे स्वाहाऽपाख्याः स्वाहाऽभिला- लपते स्वाहाऽपलालपते स्वाहाऽग्नये कर्मकृते स्वाहा .. अथ द्वितीयोऽनुनाकः । - कल्पः। पर्णमयेन सुवेणेपघातं जुहोति, य एतस्य पथो गो- तारः तेभ्यः स्वाहेति नव सुवाहुतीरिति । उपघांतं उपहत्योपह- त्य मकृत् मकदवदायेत्यर्थः । पाठस्तु । (१)“य एतस्य पथो गोप्तार- स्तेभ्यः स्वाहा यमत्र नाधीमस्तस्मै स्वाहा'(१) इति। एतस्य पथः' मृतेन गन्तव्यस्य स्वर्गमार्गविषयस्य मार्गस्य, रक्षकाः देवाः त्रिवि- धाः, गोप्तरक्षित्रभिरक्षिवनामकाः, ते च क्रमेण त्रिषु स्थानेषु तिष्ठन्ति, तादृशाः ये सन्ति 'तेभ्यः', स्वातमिदमस्तु । यजमान- कीर्तः प्रकटयिता कश्चिद्देवः ‘ख्याता', तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु । सः हि तुष्टः सन् देवलोके ख्याति करिष्यति। अपकीर्त्तः प्रकट- यिता कश्चित् अपाख्याता', तस्मै, खाहुतमिदमस्तु । स च तुष्टः अप- कीर्ति वर्जयति । देवानामग्रे सुकृतं माकल्येन यः कथयति सः 'अभि- लालपन्', तत् यः अपलपति सः ‘पलालपन्', ताभ्यां खाहु ·तैत्तिरीये चारण्यके यमत्र नाधीमस्तस्मै स्वाहा ।यस्त इध्मनभरसि- धिदानो मूधीनं वा ततपते त्वाया। दिवा विश्वस्मात् सीमघायत उरुष्यः(२) । (२)अस्मात् त्वमधि जातोऽसि त्व- . तमिदमस्तु । पूर्ववदिष्टप्राप्यनिष्टपरिहारौ योजनीयौ । पूर्वानुष्ठि- तकर्मणमेतस्य च कर्मणो निष्यादको यः 'अग्निः, तस्मै 'कर्मकृते', खातमिदमस्तु । 'यं' वा अन्यदेवं, 'अत्र', उपयुक्तं वयं 'नाधीमः' न स्मरामः, 'तस्मै', खातमिदमस्तु ॥ अनन्तरभाविनोमन्त्रयोर्विनियोगो भरद्वाजबोधायनाभ्यां - नुक्तत्वाद् ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्यः । प्रकरणबलात्तु होमार्थता प्रतीयते । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। (२)“यस्त दूनं जभरत् सिविदानो सीमघायत उरुष्यः (२) इति । हे अग्ने 'यः' राक्षमादिः, “ते' तव, 'ध','जभरत्' अपहरति, अथवा 'वाया' त्वदीयस्य दग्धव्यस्य प्रेतस्य, 'मूद्धीनं', स्वयं 'मिविदान' ? खेदं प्राप्तः सन्, 'ततपते' अतिशयेन तापं करोति; शास्त्रीयदहनसाधनस्य इनस्य अपहारेण वा, स्वकीयस्खेदेन मूर्धानं द्रवीकुर्वन् वा, शास्त्रीयदाहं विनाश्य स्वर्ग विहन्ति । 'दिवः' स्वर्गस्य, 'अघायतः' अघं पापं विघ्नं य इच्छति तस्मात्, 'विश्वस्मात्मी' सर्वस्मादपि राक्षमादेः, 'उरुष्यः' अयं प्रेतो रक्षणीयः ॥ अथ द्वितीयं मन्त्रमाह । (२)"अस्मात् त्वमधि जातोसि लोकाय * हामार्थतां दर्शयति इति । चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·६ प्रपाठके ३ चनुवाकः । दयं जायतां पुनः । अमये वैश्वानराय सुवर्गीय लो- ॥१॥ य एतस्य त्वत् पञ्च ॥२॥ काय स्वाहार अथ बतीयोऽनुवाकः । (१)प्र केतुना वृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि दृषभी खाहा (२) इति । हे अग्ने 'अस्मात्' यजमानात्, प्रेतत्वं 'प्र- धिजातोऽसि' । अयं हि कर्मानुष्ठानेन त्वां खामिनं सम्पादितवान्। अतः फलदशायां 'अयं', 'पुनः', त्वत्तः 'अधिजायतां त्वमेव वर्ग- लोके यजमानमुत्पादय, तत्सिद्ध्यर्थं 'वैश्वानराय' सर्वपुरुषहिताय, 'अग्नये' तुभ्यं, इदं खाइतमस्तु । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्य के षष्ठं प्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ ॥ अथ हतीयोऽनुवाकः । कल्पः । अथैनं नवर्चन याम्येन सूतनापतिष्ठते, प्रकेतुनेति। तत्र प्रथमामाह। (१)"प्र केतुना वृहता महिषो ववर्ध"(१) इति । अयं ·६६२ २ तैत्तिरीये चारण्यके रौरवो। दिवश्चिदन्तादुप मामुदानडपामुपस्थे म- हिषो ववर्ध" । (२)इदन्त एक पर ऊत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्त्र । संवेशनस्तनुबै चारुरेधि प्रियो देवानी परमे सधस्थै(२) । (२)नाके सुपर्णमुप यत् पतन्त५ 'अग्निः', 'बहता' प्रौढेन, 'केतुना' ध्वजस्थानीयेन, ज्वालाविशेषेण, 'प्रभाति' प्रकर्षण भामते । स च 'श्राविर्भूतः, 'वृषभः' कामानां वर्षकः मन्, 'विश्वानि', फलान्युद्दिश्य, ‘रोरवीति' अतिशयेन ध्वनि करोति । 'दिवः अन्तात् चित्' स्वर्गस्यावसानदेशादपि, 'उपेत्य 'मां' मदीयं यजमानं प्रेतं, 'उदानट' उत्कर्षेण व्याप्तवान्, वर्गस्थोपरि स्वयं पूर्वमवस्थितोऽपि मदीयं प्रेतमनुग्रहीतुमेवात्रागतवानित्यर्थः । मचानिः 'अपां' प्राप्तव्यानां फलानां, 'उपस्थे' समोपे, 'महिषो ववई' अत्यधिको यथा भवति तथा वृद्धि प्राप्तवान् ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"दन्त एकं पर अत एक • परमे मधस्थे (२) इति । हे अग्ने तव स्वाभाविकं 'इदमेक' ज्योतिः, 'उता अपिच, 'परः' परस्तात् प्रेतशरीरे स्थितं, 'ते' त्वदीयं, ‘एकं' ज्योतिः, तदुभयमपि 'हतोयेन' 'ज्योतिषा' परमात्मरूपेण 'संविशख' मं- योजयस्व । 'तनुवै' खकीयस्थ शरीरस्य, ‘संवेशनः' परमात्मज्योतिषा संयोजयिता, 'देवानां प्रियः', त्वं 'चारुरेधि' रमणोयो भव । कुत्रेति तदुच्यते, ‘परमे' उत्कृष्टे, 'मधस्थे' महोपवेशनस्थाने ॥ अथ हतीयामाह। (३)"नाके सुपर्णमुपयत् पतन्त • ·६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६३ हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा। हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनौ शकुनं भुरण्यु(२) । (अतिद्रव सारमे- यौ श्वानी चतुरक्षा शबला साधुना पथा। अथा पितॄनत सुविदचा५ अपीहि यमेन ये सधमादं मद- । शकुनं भुरण्यं”(३) इति। हे अग्ने त्वामृविजः 'हृदा' स्वकीयेन मनसा, 'वेनन्तः' कामयमानाः, 'यत्' यदा, 'अभ्यचक्षत' अभितः ख्यापितवन्तः, तदा त्वं तुटो भवेति शेषः । कीदृशं त्वां, 'नाके' स्वर्ग, 'उपपतन्तं' समीपे प्रतिगच्छन्तं, अतएव 'सुपर्ण' शोभनपक्षोपेतं, 'हिरण्यपक्षं' सुवर्णमयपक्षोपेतं, 'वरुणस्य दूत' वरुणेन प्रेर्यमाणं, 'यमस्य', 'योनी' स्थानविशेषे, 'भुरण्यु' भरणशीलं, भोगसम्पाद- कमित्यर्थः । 'शकुनं' पक्ष्याकारं ॥ अथ चतुर्थीमाह । (४) अनिद्रव सारमेयो श्वानी • सधमादं मदन्ति,'(४) इति । हे अग्ने ‘साधुना पथा' समीचीनेन मार्गण, 'श्वानो', उभी 'अतिद्रव' अतिक्रम्य गच्छ, यमसम्बन्धिनो यो श्वानी प्रेतस्य बाधकी, ती परित्यज्य समीचीनेन मार्गेण प्रेतं नयेत्यर्थः । कीदृशी श्वानो, ‘मारमेयो' सरमा नाम काचित् प्रसिद्धा शुनो, तस्याः पुत्री, 'चतुरक्षा' उपरिनोगे पुनरप्यक्षिद्वयं ययोस्तादृशी, 'प्रथ' शोभनमार्गेण गमनान्तरं, 'ये' पितरः, 'यमेन', 'सधमादं' सहर्षे, 'मदन्ति' प्राप्नुवन्ति, तान् ‘सुविदत्रान्' सुष्छु अभिज्ञान्, 'पि- हृन्', 'अपोहि' प्राप्तहि ॥ ht ·तैत्तिरीये चारण्यके नि) । (५)या ते श्वाना यम रक्षितारौ चतुरक्षा पथिर- क्षी नृचक्षसा। ताभ्या राजन परिदेवेनः स्वस्ति चास्मा अनमोवच्च धेहि (५) १ ॥ (६'उरुणसाव सुटपावुलुम्बला यमस्य दूतो चरतोऽ- वशा अन । तावस्मभ्यं दृशये सूर्याय पुनर्दत्तावसु - । अथ पञ्चमीमाह। (५)“यो ते श्वानी यमरक्षितारी नमोवञ्च धेहि"(५) इति । हे 'यम', 'ते' त्वदीची, 'वानी', 'यो', विद्येते, "ताभ्यां' श्वभ्यां, हे 'राजन्' यम, ‘एनं' प्रेतं, 'परिदेहि' प्रयच्छ । कीदृशी श्वानौ, 'रक्षितारी' यमग्टहस्य रक्षकी, 'चतुरक्षा' अक्षिचतुष्टययुक्ती, 'पथिरतो' मार्गस्य रक्षकी, 'नृचक्षमा' मनुष्यैः ख्याप्यमानी, श्रुतिस्मृतिपुराणभिज्ञाः पुरुषाः तो प्रख्यापयन्ति । ताभ्यां श्वभ्यां दत्वा 'अस्मै' प्रेताय, 'खस्ति च' क्षेममपि, 'अनमी- वञ्च' रोगाभावमपि, 'धेहि' सम्पादय ॥ अथ षष्ठीमाह । (६)"उरुणसावसुटपी • वसुमद्येह भद्रं (६) इति । हे यमसम्बन्धिना 'दूता', 'अवशान्' अखाधीनान् प्राणिनः, 'अनु' लक्ष्य, सर्वत्र ‘चरतः' । कोदृशी, 'उरुणमा' दीर्घ- नासिकायुती, 'सुपौ' स्वकीयान् प्राणान् वीकृत्य तैः तृप्यन्ती, 'उलुम्बली' प्रभूतबलयुकी, 'तो' उभौ दूतो, 'सूर्याय दृशये , ·६ प्रपाठके ३ अनुवाकः । मद्येह भद्र'६) । (साम एकेभ्यः पवते घृतमेक उपासते। येभ्यो मधु प्रधावति ताश्चिदेवापि गच्छतात् ("ये युयन्ते प्रधनेषु शूरासा ये तनुत्यजः। ये वा सहसंद- । । सूर्यस्य दर्शनार्थ, 'अद्य' दिने, 'दह' कर्मणि, ‘भद्र असुं' समो चोनं प्राणं, ‘पुनः', अपि 'अस्मभ्यं', 'दत्ता' प्रयच्छतां ॥ अथ सप्तमीमाह । (७)"मोम एकेभ्यः पवते • ता५श्चिदेवापि गच्छतात्"(७) इति । 'एकेभ्यः' केषाञ्चित् यजमानानामर्थे, 'सोमः', 'पवते' वस्त्रेण शोधितः पूतो भवति । 'एके' अन्ये केचिद्यजमानाः, 'घृतमुपासते' घृतद्रव्योपलक्षितं हविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति। 'येभ्यः' येषामर्थे, 'मधु प्रधावति' असो वा श्रादित्यो देवमध्वित्यादिका मधुविद्या प्रवर्तते, यदवाङ्गिरसा मधोः कूल्या इत्यादि मधु- प्राप्तिफलको ब्राह्मणश्च येषामर्थे प्रवर्त्तते, 'ताए चित्' सर्वानपि, अयं प्रेतः 'अपिगच्छतादेव' सर्वथा प्राप्नोत्वेव, सोमयाजिनां दर्श- पूर्णमामादियाजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्याद्यनुष्ठापणां यः पुण्यलोकः सोऽयमस्य भवत्वित्यर्थः ॥ अथाष्टमीमाह । (८)"ये युध्यन्ते प्रधनेषु ० ताश्चिदेवापि गच्छ- तात्" (E) इति। 'ये' क्षत्रियाः, प्रधनेषु' प्रकृष्टधननिमित्तेषु सङ्ग्रामेषु, 'युध्यन्ते' युद्धं कुर्वन्ति । तत्रापि 'ये' 'सरासः' शूराः भटाः, 'तनु- ब्रह्मयज्ञश्च इति । चिह्नितपुस्तक पाठः । 412 ·तैत्तिरीये चारण्यके क्षिणास्ताश्चिदेवापि गच्छतात्। तपसा ये श्रना- धृष्यास्तपसा ये सुवर्गताः । तपो ये चक्रिरे महत् तार- श्चिदेवापि गच्छतात्।। (१ अश्मन्बती रेवतीः सर- भध्वमुत्तिष्ठत प्रतरता सखायः। अत्रा जहाम ये असन्नशेवाः शिवान् वयमभि वाजानुत्तरेम १०) । त्यजः' युद्धाभिमुख्येन शरीरन्यजन्ति । अथवा 'ये' पुरुषाः, 'सहस्र- दक्षिणाः' विश्वजिदादिक्रतुषु सहस्त्र दक्षिणयुक्ताः । तांश्चिदित्यादि पूर्ववत् । युद्धाभिमुख्येन मृतस्योत्तमलोकः स्मर्यते, दाविमा पुरुषो लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ। परिव्राड् योगयुक्रश्च रणे चाभिमुखे इत इति । धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्थ न विद्यते इति च ॥ अथ नवमीमाह । (६)"तपमा ये अनाव्याः ताश्चिदेवापि गच्छतात्"(९) इति । 'ये' पुरुषा :,अस्मिन् लोके 'तपमा', युकाः सन्तः 'अनायाः' केनाप्यतिरस्कायाः* वर्तन्ते । 'ये' च अन्ये, खानुष्ठितेन 'तपमा', वर्ग ‘गताः' । 'ये' च अन्ये, ‘महत् तपः चक्रिरे' । अनेन तपखित्वमात्रमुक्त, अनाध्य्या इत्यनेन अणिमा- दिसिद्धिपर्यन्तं तपो विवक्षितं । ताश्चिदित्यादि पूर्ववत् ॥ कल्पः । जघनेन दहनदेशमुदीचीस्तिस्रः कर्पू: खावा अश्मभिः सिकताभिश्च प्रकोर्य अयुग्मेरुदकुम्भैरपः परिताव्य तासु ज्ञातयः सजाइन्ते, अमन्यतो रेवतोरिति। पाठस्तु । (१०)"अमन्वतो * देवैरप्यतिरस्कायर्या इति E चिड़ितपस्तकपाठः ।

·६ प्रपाठके ३ अमुवाका। (११)यहे देवस्य सवितुः पविच सहस्रधार विततम- न्तरिक्षे। येनापुनादिन्द्रमनातमात्यै तेनाहं मा स- रेवंतीः मयूरभध्वं घाजानुत्तरेम''(१०) इति। कर्पू:, कुल्याः, तत्र- त्यासु अमु अवगाहनाय ज्ञातयः परस्परं सम्बोध्यन्ते । हे 'सखायः', 'अश्मवतीः' पाषाणयुक्ताः,* 'रेवतीः' धनहेतुभूताः श्रापः ‘संरभध्वं' प्रविशत, 'उत्तिष्ठत' उत्साहवन्तः सन्तः प्रत्युगच्छत । अनेन क्रमेण 'प्रतरत' कुख्यात्रयं प्रकर्षण तरत। 'पत्र' अस्मिन् दहनदेश, 'प्रशेवाः' मेवितुमशक्याः दुःखविशेषाः, 'ये' केचित्, 'असन्' पूर्व- मासन्, तान् सर्वान् ‘जहाम' परित्यजाम । 'शिवान्' सुखहेत, 'वाजान्' गतिविशेषान् अन्नविशेषान् वा, 'अभिलक्ष्य ‘वयं', ' त्तरेम' उत्तीर्ण भवाम॥ कल्पः। जघनेन कर्पू: पर्णशाखे निहत्य अबलेन शुल्बेन बध्वा विनिःसर्पन्ति, यदै देवस्य सवितुः पवित्रं सहस्रधारं विततमन्त- रिचे। ये नापुनादिन्द्रमनातमा तेनाहं मा५ सर्वतनुं पुनामि इति। (११ मन्त्रः ।) 'मवितुः' प्रेरकस्य सूर्यस्य, 'देवस्य', सम्बन्धि 'पवित्र' एद्धिकारणं, 'य?' यदेव एल्वं, ‘सहस्रधार' बहुस- न्धिक, 'अन्तरिक्षे', 'विततं' प्रसृतं, 'येन' सूर्यरूपेण, एल्बेन, पुरा 'पाय' वार्तः सकाशात्, ‘दून्द्र', 'अनातं अपनात्' पाती यथा पूषायुक्ता इति F, K, चिहितपुस्तकहयपाठः । + निविशतेति F, K, चिड़ितपुस्तकव्यपाठः ।

·सैत्तिरोये चारण्यके वतनुं पुनामि १९) । (१९'या राष्ट्रात् पन्नादपयन्ति शाखा अभिमृता नृपतिमिच्छमानाः। धातुस्ताः सवीः पवने- न पूताः प्र॒जयाऽस्मान् रय्या वर्चसा समजाथ १२) । (१३ उदयन्तमसस्परिपश्यन्तो ज्योतिरुत्तरं। देवं देवत्रा न भवति तथा शोधितवान् । 'तेन' शुल्बेन, 'अहं', प्रेतस्य ज्ञाति 'मां' मद्रूपां, 'मर्वतनु' कृत्स्नशरीरं, ‘पुनामि' शोधयामि ॥ कल्पः। जघन्यो व्युदस्थति, या राष्ट्रात् पन्नादपयन्ति शाखा अभिमता नृपतिमिच्छमानाः। धातुस्ताः सर्वाः पवनेन पूताः प्रज- याऽस्मान् रय्या वर्चसा मसृजाथेति। (१२ मन्त्रः)शुल्बस्याधस्तात् ये ज्ञातयो निर्गच्छन्ति तेषां मध्ये पश्चात् निर्गच्छन् दहनकी पुरुषः शाखाइयमनेन मन्त्रेण व्युदस्येत्। 'अभिटताः' अनुक्रमेण पूर्व मृताः पुरुषाः, 'नृपतिमिच्छमानाः' मनुष्याणं पालकं खा- मिनमिच्छन्तः, ‘पन्नात्' प्राप्तात्, 'राष्ट्रात्', 'याः' 'शाखाः', 'अप- यन्ति' अपमारयन्ति, 'ताः' सर्वाः शाखाः, 'धातुः', सम्बन्धिना 'पवनेन' शद्धिहेतुना, 'पूताः' शोधिताः । तादृश्यः हे शाखाः, 'अस्मान्', प्रजादिभिः संयोजयत ॥ उदयन्तममस्परीत्यादित्यमुपस्थाचेति । पाठस्तु । (१२)"उदयन्तमसस्परि • ज्योतिरुत्तमं (१३) इति । 'वयं', 'तमसः उत्तरं ज्गतिः' तमसो विनाशकत्वेन उत्कृष्टं सूर्यसम्बद्धं ज्योतिः, : कल्पः।

·ई प्रपाठके ३ अनुवाकः।
सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तम १६) । (१)धाता पुनातु सविता
पुनातु। अमेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसा(१४) ॥ २ ॥
धेहि, उत्तरेम, अष्टौ च ॥३॥
'उत्परिपश्यन्तः' उत्कर्षण सर्वतः अवलोकयन्तः, 'देवत्रा" देवेषु
मध्ये, 'सूर्य', देवं, 'उत्तम', 'ज्योतिरूपं, 'अगन्म' प्राप्ताः स्म ॥
कल्पः। अनवेक्षमाणाः अपोऽवगाहन्ते, धाता पुनातु सविता
पुनाविति। अग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चमेति मन्त्रशेषः । (१४ मन्त्रः ।)
'धाता' जगतः स्रष्टा प्रजापतिः, अग्निसम्बन्धेन 'तेजसा', 'पुनातु'
शोधयतु । 'सविता' प्रेरको देवः, सूर्यसम्बन्धिना 'तेजमा',
'पुनातु' ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार-
एयके षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

·६७. तैत्तिरीये धारण्यके अथ चतुर्थोऽनुवाकः । (१)यन्ते अग्निममन्याम दृषभायैव पक्तवे। इमन्त श- मयामसि क्षीरेण चोदकेन च। यं त्वमग्ने समदछ- स्त्वमु निवापया पुनः। क्याम्बूरच जायतां पाकदवी व्यल्कशाशीतिके शीतिकावति ल्हादुके ल्हादु- कल्पः । अपरेास्तृतोयस्यां पञ्चम्यां सप्तम्यां वा अस्थीनि मञ्चिन्वन्ति, हीरोमिकेन उदकेन उदुम्बरशाखया प्रकाथयन् श- रीराणि अवोक्षति, यन्ते अग्निममन्यामेति पञ्चभिरिति । तत्र प्रथमामाह। (१)"यन्ते अनिममन्याम क्षोरेण चोदकेन च (१) इति । हे प्रेतशरीर 'ते' तव, 'पतवे' पाका), 'वृषभायेव' यथा पशवे, तथा यं 'अग्निं श्रमन्थाम' । पशुबन्धेषु हि पशोः पाका- र्थमनिर्मथ्यते, निर्मध्यं वा कुर्यादिति श्रुतेः । 'तमिमं' अग्निं, अनेन 'क्षीरेण चउदकेन च', 'शमयाममि' शान्तं कुर्मः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)“यं त्वममे समदहः ० पाकदूर्वा व्यल्क शा' (२) इति। हे 'अग्ने', 'त्वं', 'यं प्रेतदेहं, 'ममदहः' सम्यग्द ग्धवानसि । त्वमु' तादृशस्वमेव, 'पुनर्निर्वापय' इतः स्थानात् पुनरपि निःमारय । 'अत्र' देशे, 'क्याम्बूः' कियताप्यम्बुना युक्ता काचिदोषधिः, 'पाकदूर्वा' अल्पया दूर्वया युक्ता, 'व्यल्कशा' विवि- धशाखायुका, 'जायतां' उत्पद्यतां ॥ अथ तृतीयामाह। (३)"शोतिके शीतिकावति खनिए .

·६ प्रपाठके ४ घनुवाकः । कावति । मण्डूक्यासु सङ्गमयेम स्वनि शमय(२) । (४) शन्तै धन्वन्या आप शमु ते सन्त्वनूक्याः । शन्ते समुद्रि- या आपः शमु ते सन्तु वः) । (५ शन्ते सवन्तीस्तनु- वे शमु ते सन्तु कृप्याः । शन्तै नीहारो र्यतु शमु पृ- ष्ठाऽवंशीयता) ॥ १॥ शमय (३) इति । शोतेन जलेन युक्ता भूमिः, शोतिका, हादका- रिणा क्षीरेण युक्ता भूमिः, लहादुका । हे 'शीतिके' भूमे, 'शीति- कावति' गीतिकाभूमियुक्त स्थाने, ‘मण्डूक्यासु' मण्डूकप्तवनयोग्यासु अप्सु, ‘सङ्गमय' प्रापय । हे 'ल्हादुके', 'ल्हादुकावति' ल्दादुकायुक्त स्थानविशेषे, 'मण्डूक्यासु' मण्डूक प्लवनयोग्यासु अा, 'सङ्गमय' 'दम' प्रेतदेहं, प्रापय, 'अमिं', च 'मुष्ट 'शमय' ॥ अथ चतुर्थीमाह। (४)"शन्ते धन्वन्या श्रापः . • सन्तु वा:"(४) इति । धन्वनि मरुदेशे भवाः 'धन्वन्याः', तादृश्यः श्रापः', हे प्रेतदेह 'ते' तव, 'शं' 'सन्तु' सुखहेतवो भवन्तु । अनूपदेशे भवाः 'अनूक्याः', श्रापः, 'शं सन्तु सुखहेतव एव भवन्तु । तथा समुद्रे भवाः 'समुद्रियाः', वर्षे भवाः 'वाः', ताः सर्वा अपि 'ते', सुखहेतवो भवन्तु । अथ पञ्चमोमाइ। (५) “शन्ते सवन्तोस्तनवे ० शमु पृष्ठाऽवशी- यता (५) इति । 'स्ववन्तीः' नदोगता आपः हे प्रेत 'ते', 'तनुवे', +M ·६७२ तैत्तिरीये धारण्यके ( अवसृज पुनरग्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति स्व- धाभिः। आयुर्वसान उपयात शेष सङ्गच्छता तनुवा जातवेदः। (सङ्गच्छस्व पितृभिः स स्वधाभिः स- '' सुखहेतवः भवन्तु। कूपे भवाः ‘कूष्याः', ताश्च 'ते', सुखहेतवः भवन्तु । 'नीहारः' हिमरूपः, 'ते', सुखाय 'वर्षतु' दृष्टिवर स्त्रवतु। 'पृष्ठा' जलविन्दुः, 'शमु' सुखार्थमेव, 'अवशोयतां' अधःपततु। कल्पः । अतएवाङ्गारान् दक्षिणन् निवर्त्य तिस्रः सुवाहुती- र्जुहोति, अवसृजेति, प्रतिमन्त्रमिति । तत्र प्रथमामाह । (६)“अवसृज पुनरग्ने० तनुवा जातवेदः”(६) इति। हे 'अग्ने', 'यः' प्रेतः पुमान्, 'आहुतः' चितो मन्त्रेण समर्पितः सन्, 'स्वधाभिः' स्वधाकारसमर्पि- तैरुदकादिभिः* सह, 'चरति'। तं प्रेतं 'पिलभ्यः' पित्प्राप्यर्थ, 'पुनरवसृज' भूयः प्रेरय। अयं प्रेतः, 'आयुर्वमानः' आच्छादयन् आयुषा युक्त इत्यर्थः । 'शेष' भोगं, 'उपयातु' प्राप्नोतु । हे 'जात- वेदः', सायं प्रेतः 'तनुवा सङ्गच्छता' शरीरेण सङ्गतो भवतु ॥ अथ द्वितीयामाह। (9)"मङ्गच्छख पिढभिः • सविता दधातु"(७) इति । हे प्रेत वं 'पिटभिः', 'सङ्गच्छ' सङ्गतो भव । 'स्वधाभिः' खधाकारसमर्पितैव्यैः, मङ्गतो भव। 'परमे व्योमन्, * उदकाम्नलिभिरिति । चिह्नितपुस्तकपाठः । ।

·६ प्रपाठके 8 अनुवाकः। मिष्टापूर्तेन परमे व्योमन्। यच भूम्यै खुणसे तत्र गच्छ तत्र त्वा देवः सविता दधातु) । (८)यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उतवा श्वापदः। अग्निष्टदिश्वा- ब्राह्मण- उत्कृष्ट वर्ग, 'दष्टापूर्तेन' श्रौतस्मातकर्मफलेन, सङ्गतो भव 'भूम्यै' भूम्यां, 'यत्र' यस्मिन् देशविशेषे, 'वृणसे' जन्म प्रार्थयमे, 'तत्र', 'गच्छ' । 'सविता देवः', त्वां 'तत्र', 'दधातु' स्थापयतु ॥ अथ हतीयामाह। (८)"यत्ते कृष्णः शकुनः . माविषेश (८) इति। हे प्रेत तव देहे 'कृष्ण', 'शकुनः' पक्षिविशेषः, 'यत्' अङ्गं, 'आतुतोद' ईषड्यथितमकरोत्। 'पिपीलः' पिपोलिका वा, 'सर्पः', वा 'यत्' अङ्गं, 'आतुतोद' । 'उतवा' अथवा, श्वापदः'* अन्योपि जीवः, व्यापत्ति हेतुः, 'पातुतोद'। श्रयं 'अग्निः', देवः 'तत्' अङ्गं, 'विश्वात्' सर्वस्मादपद्रवात्, 'अनृणं' भृणरहितं, उपद्रवरहितं, 'कृणोतु' करोतु । 'यश्च सामः', 'ब्राह्मणे' एतदीये ब्राह्मणशरीरे, 'प्राविवेश' यागकाले प्रविष्टवान्, सेपि 'अनृणं', करोतु ॥ कल्पः । अथैनत् श्रादग्धं उदकुम्भैः खोक्षितमवोच्य या अस्य स्त्रीणं मुख्या मा सव्ये पाणे नीललोहिताभ्यां सूत्राभ्यां विग्रथ्य श्ववत्यादा यस्य व्याघ्रादः सः, अपि वा तुतोद इति चिह्नितपु. । स्तकपाठः। 41 2 ·(98 तैत्तिरीये चारण्यके दनृणं कृणोतु सामञ्च यो ब्राह्मणमाविविशेष । 'उ- तिष्ठाऽतस्तनुवः सम्भरस्व मेहगाचमवहा मा शरीरं। यत्र भूम्यै वृणसे तत्र गच्छ तब त्वा देवः सविता दधा- तु। इदन्न एकम्पर ऊत एक तृतीयेन ज्योतिषा सं- अश्मानमन्वाम्थाय अपामार्गेण सकृदपमृज्य दत्तः शिरस्तो वा अस्थि ग्टह्णाति, उत्तिष्ठाऽतस्तनुव५ सम्भरख मेह गात्रमवहा मा शरीरं । यत्र भूम्यै वृणसे तत्र गच्छ तत्र वा देवः सविता दधा- विति, इदन्त एकमिति द्वितीयं, पर ऊत एकमिति हतोयं, हतीयेन ज्योतिषा संविशस्वेति चतुर्थ, मवेशनस्तनुवै चारुरेधीति पञ्चमं, प्रियो देवानां परमे मधस्ये इति षष्ठं दति । (मन्त्रः ।) हे प्रेत 'श्रतः' अस्मात् दहनदेशात्, ‘उत्तिष्ठ' । 'तनुवं' शरीरं, 'सम्भ- रख' सम्पादय, 'दूह' दहनदेशे, 'गा' अङ्गं, एकमपि 'मा अवहाः' मा परित्यज । 'शरीरं', अपि 'मा अवहाः', मा परित्यज । यत्रेत्यादि पूर्ववत् । हे प्रेत 'ते' तव सम्बन्धि, 'इदमेकं' अस्थि, 'उत' अपिच, 'परः' परस्तात्, 'ते' तव सम्बन्धि, ‘एकं' अस्थि, हे प्रेत एतदस्थिरूपेण पूर्वदयापेक्षया 'हतोयेन', 'ज्योतिषा' प्रकाशेन, ‘संविशस्व' मंयुको भव। 'तनुवै' शरीरसियर्थ, ‘संवेशनः' सर्वेषामस्थां योजयिता, 'चारुरेधि' रमणयो भव । 'परमे सधस्थे' उत्कृऐ सहोपवेशनस्थाने, 'देवानां', "प्रियः', भव ॥

·(७५ ६ प्रपाठके 8 अनुवाकः । विशस्व । संवेशनस्तनुवै चारु रेधि प्रियो देवाना परमे सधस्थे । (१)उत्तिष्ठ प्रेहि प्रवाकः कृणुष्प परमे व्योमन् । यमेन त्वं यम्या संविदानोत्तमन्नाकमधिरोहे- मं(२०)। (११)अश्मन्वती रेवतीर्य देवस्य सवितुः पवित्र कल्पः । अथैतान्यस्थीनि अभिः प्रक्षाल्य कुम्भे वासते वा कृत्वा प्रादाय उपोत्तिष्ठति, उत्तिष्ठ प्रेहि प्रद्रवौकः कृणुष्व परमे व्योमन् । यमेन वं यम्या मंविदानोत्तमं नाकमधिरोहेममिति । (१० मन्त्रः।) हे प्रेत अस्मात् स्थानात् 'उत्तिष्ठ' । उत्थाय च • 'प्रेहि' प्रकर्षण गच्छ। गमनकालेऽपि 'प्रद्रव' शीघ्रं गच्छ । गत्वा च ‘परमे व्योमन्' उत्कृष्टे खर्गे, 'ओकः' 'कृणुष्व' स्थानं कुरु । कृत्वा च त्वं', 'यमेन' 'यम्या' च स्त्रीपुरुषाभ्यामुभाभ्यां सह, 'संविदाना' मंविदानः, ऐक- मत्यं प्राप्तः सन्, ‘ददमुत्तमं नाकं' वर्गभोगं, 'अधिरोह' प्राप्नुहि ॥ कल्पः । शम्यां पलाशे वा कुम्भं निधाय जघनेन कुम्भं का- दिसमानमास्नानात् मृदा स्नातीत्येके इति । तत्र पूर्वानानां मन्त्राणं प्रतीकानि दर्शयति, अश्मन्वती रेवतीर्यदै देवस्य सवितुः पवित्र या राष्ट्रादुदयन्तममस्परि धाता पुनाविति । (११मन्त्रः ।) ॥ सोमयाजिनस्तु पुनर्दहनं कर्त्तव्यं, पुनर्दहनान्तं सोमयाजिन इति सूचेऽभिहितत्वात् । तत्प्रकारस्तु कन्ये दर्शितः, अथ यदि पुनर्धक्ष्यन्तः स्युः, अतएवागारान् दक्षिणन् निवर्त्य तिस्रो रात्रोरिध्वा दहन- ·तैत्तिरीये चारण्यके या राष्टात्पन्नादुइयं तमसस्परि धाता पुनातु । (१९'अस्मात् त्वमधिजातास्ययं त्वदधिजायतां । अग्नये वैश्वानराय सुवर्गीय लोकाय स्वाहा १९ ॥२॥ अवशीयता, सधस्थे, पञ्च च ॥ अनु० ४ ॥ वदवकाशं जोषयित्वा अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तोर्य अपरेणनिं दीन् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिने शम्यायां दृषदुपलाभ्यामेवाननं शरीराणि सुमम्पिष्टानि पेषयित्वा प्राज्यकुम्भे समुदायुत्य अग्नि- होत्रहवण्या जुहोति, अस्मात् त्वमधिजातोऽसीति। पाठस्तु । (१२) "अस्मात् त्वमधिजातोऽस्वयं • लोकाय खाहा"(१२) इति। दिती- यानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥ दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥ ४ ॥ * "अयं त्वदधिजायतां” इत्यस्य स्थाने दितीयानुवाके "त्वदयं जा. यतां पुनः" इति पाठः। समवधाय इति । चिह्नित पुस्तकपाठः ।

·६ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ६७७ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । ('आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमा है वेह प्रय- ताभिरता । आसीदता सुप्रयते ह बहिष्यजीय जा. त्यै मम शत्रुहत्यै । (यमे व यतमाने यदेतं प्रवां अथ पञ्चमोऽनुवाकः । पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते, च स कन्यसूत्रे एवमुपका- न्तः, यमयज्ञ स्वयं प्रोकं प्रवक्षे बलिमुत्तमं । मासि मासि तु कर्त्त- व्योऽन्तकाय तु बलिस्तथेति । तत्र मन्त्र विनियोग एवमभिहितः, "पायातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमा ह वेह प्रयताभिरता । आसीदता५ सुप्रयते इ बर्दियीय जात्यै मम शत्रुहत्यामिति, य- ममावाहयति । तत्र आवाहनार्थः प्रणवः अध्याहृतः । (१मन्त्रः ।) मन्ने 'ह'शब्दः प्रसिद्ध्यर्थः, 'वा'शब्दः समुच्चये । प्रसिद्धः ‘यमः', 'देवः', 'सुमनाभिः' मौमनस्ययुक्तः, ऊतिभिः' अस्मदीयरक्षणैः, महि- तः, 'ह' यमयज्ञाख्ये कर्मणि, 'आयातु'। तथा 'प्रयताभिः' निय- ताभिः, “अतिभिः', 'अका' सम्बद्धा, यमी च 'आयातु'। 'मम' यजमानस्य, 'ऊजीय' अन्नसिद्धये, 'जात्यै' उत्तमजातिसिद्धये,'शत्रु- इत्य' शत्रुबधाय च, ‘सुप्रयते' मुठुनियते, 'बहिषि', 'ह' प्रसिद्धी एतौ दम्पती, 'आसीदतां' उपविशतां ॥ कल्पः । यमे व यतमाने यदैतमिति च इति । आवाहयती- त्यनुवर्तते । पाठस्तु । (२)“यमे दुव यतमाने भवतमिन्दवे .

·तैत्तिरीये चारण्यके भरन्मानुषा देवयन्तः। आसौदत स्वमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे नः(२) । (२)यमाय सोम सुनुत यमार्य जुहुता हविः। यम हे यज्ञो गछत्वमिदूतो नः"(२) इति। 'इव'शब्दः एवकारार्थः । 'यत्' यदा, 'यतमाने' प्रयत्नं कुर्वाणे, 'यमे इव' यमा यमो चेत्येते एव, युवां, ‘एतं' अ- स्मिन् कर्मण्यागच्छतं,। तदानों 'देवयन्तः' देवानात्मन दूच्छन्तः, 'मानुषाः' यजमानाः, 'वां' युवां, 'प्रभरन्' प्रकर्षण भरन्तु, पोष- यन्तु । 'स्वमु लोक' स्वाचितमेव स्थानं, 'विदाने' जानन्यौ, युवां, 'श्रामीदतं' उपविशतं, 'नः' अस्माकं, 'इन्दवे' पाल्दादाय, 'स्वा. संस्थे' सुखासनस्थाने, 'भवत' तिष्ठतं ॥ कल्पः । मध्यमस्यामुत्तरवेद्यां यमाय इविनिवेदयन्ते, यमा- य सेोम सुनुत यमाय जुड़ता हविः । यम ह यज्ञो गच्छ त्वग्नि- दूतो अरकृत इति । (३मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमदेवार्थ सोम सुनुत' लतात्मकं सोममभिषुणुत, तथा यमार्थ हविः', 'जुड़त' । अनि तो यस्मिन् यज्ञे सायं 'अग्निदूतः' । अग्ने तत्वमन्यत्राम्नातं, अग्निर्देवानां दूत श्रासोदिति । 'अरद्धृतः' बहुभिर्द्रव्यैरलङ्कार- रूपैयुक्तः, तादृशः 'यज्ञः', 'यमं ह'यममेव, 'गच्छतु' । ओङ्कार- स्खध्याहृतः॥

·है प्रपाठके ५ अनुवाकः। ७ अर१तः) । ( यमाय घतवहविहात प्रच तिष्ठत । स ना देवेष्वायमद्दोर्घमायुः प्रजीवसे'। (५)यमाय मधुमत्तम राज हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकाः५) ॥ १ ॥ (योऽस्य कोच जगतः पार्थिवस्यैक इदशी। यम कल्पः । प्रतीच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय घृतवद्धविर्जुहात प्रच तिष्ठत । स नो देवेचायमद्दीर्घमायुः प्रजीवमे, ओमिति । (४ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमार्थ घृतयुक्तं 'हविर्जुहोत' । यूयं 'च', प्रकर्षण 'तिष्ठत' । 'देवेषु', मध्ये यः यमो देवः 'मः', 'प्रजोवमे' प्रशष्टजोवनाथ, 'नः' अस्माकं, 'दीर्घमायुः', 'श्रायमत्' प्रयच्छतु ॥ कल्पः । प्राच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय मधुमत्तम! राजे हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वभ्यः पथिकृयः, ओमिति । (५ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः ‘यमाय राजे', 'मधुमत्तमं' अतिशयन मधुरं, 'हव्यं', 'जुहोतन' जुहुन। 'पूर्वजेभ्यः' सृश्यादावुत्पन्नेभ्यः, अतएव 'पूर्वेभ्यः' अस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः, 'पथिकड्यः' शोभनमार्ग- कारिभ्यः, 'षिभ्यः', 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'नम.', अस्तु॥ कल्पः। योऽस्य कोष्ठयेति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रि: प्रदक्षिणं प- रिगायन्ति, इति। तत्र प्रथमामाह । (६)“योऽस्य कोष्ठ्य जगतः . राजाऽनपरोध्यः (१) इति । कोष्ठं सम्पूर्ण धनमर्हति इति 'कोष्ठ्यः', तादृशः 'यः' यमः, 'एक दूत' एक एव, पार्थिवस्य' पृथिव्यां भवस्य, । NE ·(८० तैत्तिरीय चारण्य के भडग्यश्रवो गाय या राजाऽनपरोयः । यमं गाय भङ्ग्यश्रवो यो राजाऽनपरोयः । येनाऽपो नद्या ध- बानि येन द्याः पृथिवी दृढा । (हिरण्यकश्यानत्सुधु- रान हिरण्याक्षानयःशफान् । अश्वाननश्शता दानं 'प्रस्य' सर्वस्य, 'जगंतः', 'वशी' वशेन युक्तः, सर्वं जगत् तदधी- नमित्यर्थः । 'यः' च यमः, 'राजा','अनपरोध्यः' केनाप्यपरी- डुमशक्यः, तं 'यम', प्रति 'भग्यश्रवः' एतन्नामकं गोतं, हे पुरुष 'गाय', भङ्गोरितिसङ्गीतशास्रोकां भङ्गीमहतोति भय, श्रवणीयं श्रवः, भङ्ग्यञ्च तच्छ्रवश्चेति 'भङ्ग्यश्रवः', शास्त्रोयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रो- चसुखकरोयमित्यर्थः॥ अथ द्वितीयामाह। (७)"यमं गाय भङ्ग्यश्रवः • येन द्याः पृथिवी दृढा"(७) इति । 'यः' यमः, 'राजा', केनाप्यप- रोद्यमशक्यः, 'येन' यमेन, ‘प्रापः', ता इति शेषः । तथा 'नद्यः', येन, ताः, 'धन्वानि' मरुस्थलानि, येन, रातानि, 'द्यौः', 'येन', ता, ‘दृढा', 'पृथिवी', च येन, धृता। तादृशं 'यम', प्रति, पूर्वाह्न भङ्ग्यश्रवः', 'गाय' ॥ अथ हतोयामाह । (८) हिरण्यकक्ष्यान् • यमराजाऽभिति- ठति"(८) इति। अनमां सकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य सोयं 'अनशतः', तादृश: 'यमः', 'राजा', 'दान' फलप्रदानं उद्दिश्य, अत्र समागच्छतु। 'अश्वान्','अभितिष्ठति' रथेषु योजयति। कोदृशानश्वान्, 'हिरण्यकक्ष्यान्' सौवर्णभरणैः युक्ताः कक्ष्याः ।

·६ प्रपाठके ५ धनुवाकः । ६१ यमो राआऽभितिष्ठति। (यमो दाधार पृथिवों यमा विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्वमित्तस्थे यत्प्राणवायु- रक्षितं ) । (१ यथा पञ्च यथा पड़ यथा पञ्चदशर्षयः । यमं या विद्यात्स याद्यथैक पिर्विजानते १० ॥२॥ प्रदेशाः येषां ते 'हिरण्यकक्ष्याः', तान्, शोभनं धुरं रथवहनस्थान येणं ते 'सुधुराः', तान्, टङ्गारार्थ हिरण्यनिर्मिते अक्षिणी येषां ते 'हिरण्याक्षाः', तान्, पाषाणयुक्रमार्गेषु रक्षार्थ निर्मितैः अयोमयः बलयः युक्ताः शफाः येषां ते 'अय'शफाः', तान्, 'अनशतः', इति पाठे नाशरहितान्, अश्वान्, इति व्याख्येयं ॥ कल्पः । यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । (ह)"यमो दाधार . प्राणवायुरक्षितं (८) इति । 'पृथिवों', सवीं 'यमः', 'दाधार' धृतवान् । तथा 'विश्व' सर्वे, 'इदं' 'जगत्', 'यमः', प्रतवान् । 'यत्प्राणत्' अस्मिन् जगति श्वासयुक्तं यत् अस्ति, यदप्यन्यत् 'वायुना रक्षितं', वस्तु अस्ति, 'सर्वमित्' सर्वमेव, ‘यमाय' यमार्थ, 'तम्थे' तम्या, अवस्थितं ॥ अथ द्वितीयामाह। (१०)"यथा पञ्च यथा षड् • ऋषि- विजानते"(१०) दूति । 'पञ्च' भृतानि, 'यथा', वर्तन्ते, 'षट' तवः, 'यथा', वर्तन्ते, ‘पञ्चदश' तिथयः, 'यथा', वर्तन्ते,'षयः, * अधितिष्ठति , k, चिहितपुस्तकद्दयभाष्यसम्मतः, F, चिहि- तपुस्तकतमूलसम्मतश्चायं पाठः । 4 N 2 ·(पर तैत्तिरीये चारण्यके (११)त्रिकद्रुकेभिः पतति षड़र्वोरेकमिदृहत् । गाय- चोबिष्टुप् छन्दासि सवा ता यम आहिता) । (१२)अ- हरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं जगत् । वैवस्वतो न तृ- च वसिष्ठादयः, यथा वर्तन्ते, तं प्रकारं सर्व 'सः' पुमान्, ‘ब्रूयात्' वहु शकः । कः पुमानिति स उच्यते, 'यो यम', वेद सः पुमान् 'ब्रूयात्,' इत्यन्वयः। यमो हि नियन्तृत्वेन भृतर्रातिथ्यादिकं सर्व जगत यथायथं प्रवर्त्तयति। अतो यमस्य माहात्म्यं विद्वान् इदमि- त्यमिति सर्व वक्तुं शक्नोति। 'यथा', 'एकः ऋषिः' एक एव सर्वज्ञः परमेश्वरः, 'विजानते' विशेषेण जगत् जानाति, तमपि प्रका- रान्तरं यममाहात्म्याभिज्ञ एव वकुमुत्महते ॥ अथ हनीयामाह। (११)"त्रिकद्रकेभिः पतति • यम श्रा- हिता'(११) इति । त्रिकद्रुकेभिय॑ति!रायुरिति त्रिकद्रुका इति सूत्रकारेणोक्नत्वात् . ते त्रयो यागा: ‘त्रिकद्रुकाः', तैर्यागैः 'षट', 'जी' भूमीः, 'पतति' प्राप्नोति । ताश्च ऊर्त्यः शाखान्तरमन्त्र समानाताः, षण्मोर्वीर हसस्यान्तु द्योश्च, पृथिवी च 'आपश्च, ओ- षधयश्च, ऊई सन्ता च इति । 'वृहत्' परं ब्रह्म, 'एकमित्। एकमेव । 'गाययादोनितु 'छन्दांसि छन्दोरूपेण व्यवस्थितानि । एवं नानाविधं यज्जगदस्ति 'सवी ता' तत् सर्वं जगत्, ‘यम आहिता' यमे प्रतिष्ठितं, नियामकत्वादेव जगद्यवस्था हेतुत्वं यमस्य युक्तमित्यर्थः॥ अथ चतुर्थीमाह। (१२)"अहरहर्नयमानः • मानवैर्यमः(१) ·६ प्रपाठक ५ धनुवाकः । ६८३ प्यति पञ्चभिमीनवर्यमः(१२) । (१९वैवस्वते विविच्यन्ते यमे राजनि ते जनाः। ये चेह सत्येनेच्छन्ते य उ चानृतवा- दिनः१२) । (१७ ते राजनिह विविच्यन्तेऽथा यन्ति त्वा- मुपं । देवाश्च ये नमस्यन्ति ब्राह्मणाश्चापचित्यति१४) । • य उ चानृत- इति । अयं वैवस्वतः' सूर्यस्य पुत्रः, 'यमः', 'पञ्चभिमानवैः' पञ्च- सङ्ख्याकैः मुख्यैः दूतविशेषैः सहितः सन्, 'अहरहः' प्रतिदिनं, गवादीन् 'नयमानः' यमलोके प्रापयन्, 'न टप्यति' अलमेतावता इत्येवं तृप्तिं न प्राप्नोति, प्राणिनो नेतुं आलस्थरहितः इत्यर्थः ।। अथ पञ्चमीमाह। (१३) “वैवखते विविच्यन्ते वादिनः"(१३) इति । 'दह' लोके, 'ये च' पुरुषाः, 'सत्येन', वर्तितुं 'दूच्छन्ति', 'ये' अपि 'च', अन्ये पुरुषाः, ‘अनृतवादिनः', 'ते' दि- विधा अपि, ‘जनाः', 'वैवस्वते' सूर्यस्य पुत्रे, 'यम', 'राजनि', स्थिते सति, तद्भूत्यैः ‘विवियन्ते'। तत्र मत्यवादिनः खर्गन्नयन्ति, अनृत- वादिना नरकनयन्ति, इत्येवं तदिवेकः ॥ अथ षष्ठीमाह । (१४)"ते राजनिह विविच्यन्ते ब्राह्मण५- श्चापचित्यति"(१४) इति। 'ये' च पुरुषाः, दह लोके 'देवान्', 'नमस्यन्ति' उपासते, येऽपि 'च', अन्ये 'ब्राह्मणान्', 'अपचित्यति' सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति, 'ते' विविधा अपि, हे 'राजन्', 'इह' त्वदोये लोके, 'विविच्यन्ते', तत्र उपासका ब्रह्मलोके नी-

·8
तैत्तिरीये चारण्यके
(१५)यस्मिन वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्यिबते यमः। अत्रा
मा विशपतिः पिता पुराणा अनुवेनति १५ ॥ ३॥
पथिक्रयः, विजानते, अनुवेनति ॥ अनु० ५ ॥
अनुवेनति'(१५)
यन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नोयन्ते इति तदिवेकः । 'अथ'
यस्मादेवं तस्मात्, सर्वेऽपि हे यम 'लामुपयन्ति' ।
अथ सप्तमीमाह । (१५.) यस्मिन् वृक्ष
इति । 'यमः', राजा, 'देवैः', अन्यैः सह, 'सुपलाशे' शोभन-
पर्णपेते, 'यस्मिन् वृक्षे' सोमप्तवननामके, तदश्वत्थः सेोममवन
इति श्रुत्य न्तरात । 'सम्पिबते' सम्भूय सोमपानं करोति । 'अत्र'
अस्मिन् वृक्षे, “विश्पतिः' प्रजानां स्वामी, 'नः' अस्माकं, 'पिता',
'पुराणाः' पुरातनान् देवान्, 'अनुवेनति' अनुगच्छति। त एते
शप्तापि मन्त्रा यममाहात्म्यप्रतिपादकाः ।।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

·६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६५ अथ षष्ठोऽनवाकः । ("वैश्वानरे हविरिदं जुहामि साहसमुत्सं शतधार- मेतं । तस्मिन्नेष पितरं पितामहं प्रपितामहं बिभत्यि- बमाने) । (२)ट्रासश्चरकन्द पृथिवीमन द्यामिमञ्च यो- म अथ षष्ठोऽनुवाकः । पूर्वानुवाके पिढमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गात् बुद्धिम्या यम- यज्ञोऽभिहितः । च स्वत त्रपुरुषार्थी नतु पिर मेधाङ्गभृतः । अथ प्रासङ्गिकम्परिसमाप्य प्रकृतः पिलमेघशेष एवोच्यते । च- यनान्तमग्निचित इति मूत्रेऽभिहितत्वात् अग्निचिद्विषयं लोटचयन- मुच्यते । कल्पः । अग्निमुपसमाधाय जघनेन अग्निं तिस्रः पालाश्यो मेधयो निहत्य तासामन्तरेण अस्थित्म्भं निधाय तदुपरिटात् छदं ढण्यामध्युद्यम्य दना मधुमिश्रेण पूरयति, वैश्वानरे हविरिदं जु- होमोति। पाठस्तु । (२)"वैश्वानरे हविरिदं विभरत्पिन्वमाने"(१) इति । 'वैश्वानरे' अग्निमदृशे कुम्भे, 'इदं' वाजिनमिश्रदधिरूपं, 'हविः', 'जुहोमि'। कीदृशं हविः, 'साहलं' सहस्रसङ्ख्योपेतं, 'उत्म' प्रवाहरूपं, 'शतधारं' शतच्छिद्रेषु पतन्तोभिधाराभिर्युक्त, 'एषः' वैश्वानरो देवः, 'पिन्वमाने, वर्धमाने, पूर्यमाणे कुम्भे, ‘एतं' अस्मदीयं, 'पितरं', 'पितामहं', 'प्रपितामहं', च "बिभरत्' विभतु ॥ कल्पः । विक्षरन्तं अभिमन्त्रयते, द्रमश्वस्कन्दे, इमं समुद्रमिति दाभ्यामिति । तत्र प्रथमामाह। (२)"ट्रप्सश्चम्कन्द • सप्तहोत्राः (२) ·तैत्तिरीये धारण्यके निमनु यश्च पूर्वः। तृतीयं योनिमनु सञ्चरन्तं द्रसंजु- होम्यनुसप्तहोचा:र) । (क)म५ समुद्र शतधारमुत्स व्यच्यमानं भुवनस्य मध्ये। घृतन्दुहानामदिति जना- इति। 'ट्रप्सः' विन्दुः, सः 'पृथिवीमनु चस्कन्द', पृथिव्यां पतित इत्यर्थः। स च द्रप्सो हुतः सन् स्थानत्रयेऽनुसञ्चरति, धुलोके, अ- तरिक्षलोके, भूलोके च। तदेतदभिप्रेत्य स्मर्यते, अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। श्रादित्याज्जायते वृद्धिटेरनन्ततः प्रजा इति । सोऽयमों द्यामित्यादिनाऽभिधीयते। 'द्यामिमञ्च योनिमनु' अन्तरिक्षरूपमिदं स्थानमनुमञ्च रति, ‘यश्च पूर्व' योपि पूर्वः* पृथि- वोमनुचस्कन्देतिपूर्वाक स्थानविशेषः, तमप्यनुमञ्चरति । 'हतीयं योनि' द्युलोकरूपमादित्यस्थानं, 'अनु', सञ्चरति । तमिमन्त्रिषु स्थानेषु 'अनुसञ्चरन्तं', 'द्र', 'जुहोमि' मनमा हुतमिव भावयामि। कुत्र होम इति तदुच्यते, 'अनुसप्तहोत्राः', इति । यस्यान्दिशि द्रमः पतितः तयतिरिका होमयोग्याः, सप्त दिशो याः सन्ति, तास्वनु- क्रमेण जुहोमि । यथा श्रयं द्रप्सः इतः श्रादित्यादिस्थानत्रयेषु सञ्चरन् उपकरोति तथा भावयामीत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयामाह । (३)"दम समुद्र५० परमे व्योमन् (२) इति । हे 'श्रग्ने', 'इम' कुम्भं, 'जनाय' प्रेतपुरुषा), ‘मा हिणसीः' * योऽपि पय इति चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८७ याऽमे मा हिंसीः परमे व्यामन् २।। (अपेत वीत विच सर्पताऽता येऽत्रस्थ पुराणा ये च नूतनाः। अहौभिर- भिरक्तुभिर्व्यक्तं यमो ददात्ववसानमस्मै ४) । (५)सवितै- हिसितं मा कुरु, किन्तु 'परमे व्योमन्' उत्तमे विविधरक्षणे, स्थित- कुरु । कीदृमिम, ‘ममुद्र' समुद्र वत् प्रभूतं, 'शतधारं' शतमङ्ख्या- कधारोपेतं, 'उत्म' प्रस्रवणयुक्तं, ‘भुवनस्य मध्ये', 'व्यच्यमाम' सेव्यमानं, अभिव्यज्यमानं वा, 'घृतं दुहानां' घृतकारणं दधि दुहानं, 'अदिति' अखण्डनीयं ॥ कल्पः । व्यष्टायां हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया वा श्म- शानायतनं सम्मार्थि, अपेत वीतेति । पाठस्तु । (४)"अपेत वोत वि च . ददात्ववसानमम्मे"(४) इति। यमेन नियुकाः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च सर्वस्याम्भूमा व्याप्य वर्तन्ते, तान्. सम्बोध्य इदमु- च्यते, हे यमदूताः यूयं 'पुराणाः', 'अत्र' अग्निक्षेत्रे, 'स्थ' पूर्व स्थिताः। च नूतनाः', यूयं अंत्र स्थ, ते सर्व यूयं 'अपेत' अस्मात् स्थानात् अपगच्छत, 'वीत' परस्परं वियुज्य गच्छत, 'श्रतो विसर्पतः' अस्मात् स्थानाद्विदूरं गच्छत, 'अहोभिः' दिवमैः, 'अभिः' रात्रिभिश्च, 'अभिः' जलेश्च, 'व्यक्त' विशेषेण सम्बद्धं, 'अवमानं' इदं स्थानं, 'अस्म' यजमानाय, 'यमो ददातु' ॥ कल्पः । सवितेतानि शरीराणि इति मोरं युनकि, षड्गवं हा- दशगवं चतुर्विंशतिगवं वेति। पाठस्तु । (५) 'मवितैतानि शरीराणि 40 ·ह तैत्तिरीये आरण्यके तानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे। तेभि- युज्यन्तामप्रियाः ॥१॥ (१'शुनं वाहाः शुनन्नाराः शुनं हेपतु लागलं । . तेऽभियुज्यन्तामनियाः"(५) इति। 'मविता' प्रेरकः परमेश्वरः, 'मातुः' मालम्थानीयायाः पृथिव्याः, 'उपस्थे' उत्सङ्गे, 'एतानि' 'शरीराणि' शरीरावयवस्वरूपाण्य स्थीनि, 'श्रादधे' स्थापितवान, 'तेभिः', तैर्निमित्तभूतैः, 'अघ्नियाः' गावः, बलीवाः, 'युज्यन्तां' लाङ्गलेन सम्बड्यन्तां ॥ कल्पः । शनं पाहा इति दाभ्यां प्रसव्यावृत्ताः षट् पराची: सीताः कृषति।. तत्र प्रथमामाह । (६)"शुनं वाहाः शनन्नाराः . नमस्मासु धत्तं (६) इति । लाङ्गलं वहन्ति इति 'वाहाः' बली- वाः, ते 'नं' सुखं यथा भवति तथा, वहन्विति शेषः । बली- वर्दानां प्रेरका मनुष्याः 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, प्रेरयन्विति शेषः। 'लागलं', च 'एन' सुखं यथा भवति तथा, 'कृषतु'। 'वरत्राः' चर्ममय्यो रनवापि, 'नं' सुखं यथा भवति तथा, 'बध्यन्ता' । 'अष्टां' बारां, तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं दण्डञ्च, 'उदिङ्गय' हे कीनाश, बलीवर्दप्रेरणर्थमुद्यताङ्गुरु, 'शुनासोरा' हे वाय्या- दित्यो, 'एन' सुखं, 'अस्मासु', 'धत्तं' सम्पादयतं ॥

·६ प्रपाठक ६ अनुवाका। हद शुनं वरचा बंध्यन्तार शुनमष्ट्रामुदिजन्य शुनासीरा शु. नमस्मासु धत्तं)। (शुनासीराविमां वाचं यदिवि च- कथुः पर्यः। तेनेमामुपसिञ्चतं) । (८)सीते वन्दामहे त्वाऽवाची सुभग भव। यथा नः सुभगा ससि यथा नः सुफला ससि) । 'सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मा- अथ द्वितीयामाह । (२)"शनासीराविमां वाचं • तेनेमामु- पसिञ्चतं (७) इति । शुनः वायुः, मीरः, आदित्यः, हे 'शुनासोरो' वाय्यादित्यौ, 'दमा' पूर्वानां शुनमस्मासु धत्तमित्येतादृशी, 'वाचं', श्रुत्वा 'दिवि' अन्तरिक्षे, 'यत्' ‘पयः' उदकं, 'चक्रथुः' सम्पादितव- तो, 'तेन' उदकेन, 'दमां' भूमि, 'उपसिञ्चतं' सिक्का, कुरुतं ॥ कल्यः । उद्यम्य लागलं, मीते वन्दामहे इति मोताः प्रत्यवेक्ष्यते, इति। पाठस्तु । (८)"मोते वन्दामहे त्वावाची • यथा नः शुफ- ला मसि'(८) इति । लागलपद्धतिः मीता, हे 'सीते', त्वां 'वन्दामहे' नमस्कुर्मः। हे 'सुभगे' मैौभाग्ययुक्ने मोते, 'अर्वाची' अधः प्रस्ता,* 'भव' । 'नः' अस्मान् प्रति, 'यथा' येन प्रकारेण, 'भगा' मौभाग्य- युक्ता, 'समि' भवसि, 'यथा', च 'सुफला समि' शोभनफलोपेता भवसि । तथा अर्वाची भवेति पूर्वचान्वयः ॥ कल्प: ।सवितैतान शरीराणि इति मध्ये कृष्टस्य अस्थिकुम्भनि- दधाति, इति । पाठस्तु । (e) 'मवितैतानि शरीराणि • तेभिरदिते * अधःप्रगता इति । चिह्नित पुस्तकपाठः। 4 02 ·६. वैत्तिरीये धारण्यके तुरुपस्थ आदधे । तेभिरदिते शम्भवः । (१०)विमुच्य- ध्वमनिया देवयाना अतारिष्म तमसस्पारमस्य। ज्यो- तिरापाम सुवरगन्म(९०) ॥ (१९)प्र वाता वान्ति पत- यन्ति विद्युत उदोषधीहिते पिचते सुवः। इरा विश्वम्मै भुवनाय जायते यत् पर्जन्यः पृथिवी. शम्भव' (८) इति। मवितेत्यादिः पूर्ववत । तेभिः' स्थिभिः निमि- तभूतैः, हे 'अदिते' भूमे, 'शं' सुखहेतुः, भव' । कल्प: । विमुच्यध्वमनिया देवयाना इति दक्षिणे अंसे बली- वान्विच्य, इति । पाठस्तु । (१०) विमुच्यध्वमनियाः • ज्योति- रापाम सुवरगन्म"९०) इति । हे 'अघ्नियाः' बलीवाः, विमुच्यध्वं' विमता भवत । 'देवयानाः' देवान् प्रति गमनवन्तः,* वयं, 'अस्थ' मनुष्यजन्मरूपस्य, 'तममः' अन्धकारस्य, 'पारं' परभागं प्रति, 'त्र- तारिश्म' तारितवन्तः। 'ज्योतिः' वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूपं साधनं, 'पापाम' प्राप्नुवाम, ‘सुवः' वगै, 'अगन्म' वयं प्राप्तवन्तः ॥ कल्पः । उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वा उक्षति, प्र वाता वान्ति इति । पाठस्तु । (११)"प्र वाता वान्ति पतयन्ति पृथिवी५ रेतमाड- वति'(११) इति । 'वाताः' पुरोवायवः, 'प्रवान्ति' प्रकर्षण गच्छन्ति, तेन वायवः 'विद्युतः', 'पतयन्ति' पतिताः कुर्वन्ति । 'ओषधीः' प्रतिगच्छन्त इति K चिहित पुस्तकाठः ।

·६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। रेतसाऽवति १) १२ यथा यमाय हार्म्यमवपम पञ्च मा- नवाः। एवं वपामि हाम्यं यथाऽसाम जीवलाके भूर- यः(१२) । (१२)चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं पितरी ओषधयश्च, 'उज्जिहते' उद्गच्छन्ति । 'सुवः' तन्निमितं सुखं, 'पिन्वते' वर्धते । 'विश्वस्मै भुवनाय' सर्वप्राण्युपकारार्थ, 'दरा' अन्नं, 'जायते'। 'यत्' यस्मात्कारणात् , 'पर्जन्यः' मेघः, 'पृथिवीं', 'रेतमा' स्वकीयेनेोदकेन, ‘अवति' रक्षति। तस्मात् पूर्वाकम- नादिकमुपपन्नं ॥ कल्पः । पायां सर्वोषधीः मयुत्य आवपति, यथा यमायेति । पाठस्तु। (१२) "यथा यमाय हार्यमवपन् पञ्च जोवलोके भूरयः"(१२) इति। 'यथा', यमलोके 'पञ्च मानवाः' पञ्चमङ्ख्याकाः मनुष्यरूपाः मुख्या यमदूताः, 'हाम्य' हर्म्यस्य योग्यं ग्रहोपकरणजातं, 'अवपन्' सम्पादितवन्तः। ‘एवं', अहमपि 'हाम्य' हर्म्यस्य ग्रहस्य योग्यं ग्ट- होपकरणभृतमोषधिजातं, 'वपामि' प्रतिपामि । 'यथा' येन प्रका- रेण, 'जीवलोके' जनसमूहे, 'भूरयः' प्रभृता , वयं अमाम' अभ- वाम, तथा कुर्म इति शेषः ॥ कल्यः । चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः प- रिश्रित्य, इति । पाठस्तु । (१३)"चित स्थ परिचितः • तया देवत- या”(१३) इति । हे शर्कराः यूयं 'चितः' सम्पादिता भवथ, 'परि- चितः स्थ' परितः स्थापिताः भवथ, 'ऊर्ध्वचितः' सर्वाभ्य इटकाभ्य ·तैत्तिरीये यारण्यके देवता। प्रजापतिर्वः सादयतु तया देवतया १२) । (९४, १५) आप्यायस्व, सन्तै १५१५) ॥ २ ॥ अघ्नियाः, अंगन्म, सप्त च ॥ अनु० ६ ॥ श्रथ सप्तमोऽनुवाकः । (१)उत्तै तभामि पृथिवों त्वत्परीमं लेाकं निदधन्मो अहरिपं। एता स्थूणां पितरो धारयन्तु तेऽत्रा यमः ऊर्य सम्पादिताः स्थ, तादृशीनां युमाकं 'पितरो देवता' पिरदे- वत्या यूयं, 'प्रजापतिः', देवः, तादृशीः 'वः' युग्मान्, ‘मादयतु' अत्र स्थापयतु । 'तया' प्रजापतिरूपया, 'देवतया', अङ्गिरखध्रु- वासीदेति शेषः । अङ्गिरोभिः स्थापिताः यथा ध्रुवास्तथात्रापि ध्रुवाः सत्यस्तिष्ठत ॥ कल्पः । प्राप्यायस्व समेतु त इति मिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राजान्यस्येति । उभयोः प्रतीके दर्शयति । प्राण्या यस्ख, सन्ते इति। पाप्यायख समेतु ते, सन्ते पयासि समुयन्तु वाजा इति मन्त्र- द्वयं, (१४,१५ मन्ला ।) मा नो ही सीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातं ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एय के षष्ठ प्रपाठके षष्ठोऽनवाकः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः । कल्पः। लोटान् प्रतिदिशमन्वीक्षमाण उपदधाति, उत्ते त. भोमि इत्येतेः प्रतिमन्त्रमिति । तत्र प्रथमामाह। (२)"उत्ते तामि ·६ प्रपाठके ७ अनुवाकः ।। ६९३ सादनात्ते मिनातु) । (२)उपसर्प मातरं भूमिमेतामु- रुव्यचसं पृथिवी सुशेवां। जर्णमदा युवतिर्द- क्षिणावत्येषा त्वा पातु निर्यात्या उपस्थैर) । (२)उछम- पृथिवी • मादनात्ते मिनोतु (१) इति। हे लोट 'ते' त्वदर्थ, 'पृथिवी', 'उत्तभोमि' उत्कर्षण स्तब्धां करोमि । हे पृथिवि 'त्वत्परि' तवोपरि, 'दम' 'लोक' लोक्यते दृश्यते इति लोकः लोटः, तं, 'निदधन्' स्थापयन्, 'अहं', 'मो रिषं तव हिंसा मा करोमि, ‘एतां' लोप्टरूपां, 'स्थूणां' सम्भ, 'ते' तव, भारो यथा न भवति तथा 'पितरो धारयन्तु' । 'अत्र' अस्मिन् देशे, 'यमः', देवः, हे लोष्ट 'ते' तव, ‘सादनात्' स्थापननिमित्तं, 'मि- नोतु' स्थानं करोतु ॥ अथः द्वितीयामाह। (२)"उपसर्प मातरं निम्रत्या उपम्ये"२) इति । हे लोष्ट 'एतां' 'भूमि', 'उपसर्प' प्राप्नुहि । कीदृशी, 'मातरं' माटम्थानीयां, 'उरुव्यचम बहुविस्तारां, 'पृ- थिवौं' प्रथितां प्रसिद्धां, 'सुशेवां' सुष्ठु सेवितुं योग्यां। 'अर्णम्रदा' कम्बलवत् मृदुभृता, 'युवतिः' नित्यतरुणी, 'दक्षिणवतो' कौशलयुक्ता, मा ‘एषा' पृथिवी, 'उपस्थे' वात्सङ्गे, 'निर्गत्याः' पाददेवतायाः सकाशात्, हे लोष्ट त्वां पातु' ॥ हतीयामाह। (३) “उछमञ्चख पृथिवि मा • .

·तैत्तिरीये श्रारण्यके ञ्चस्व पृथिवि मा विबाधिथाः सूपायनाऽस्मै भव तूप- वञ्चना। माता पुत्र यथा सिचाऽभ्यैनं भूमि वृणु(२) । (४उलमञ्चमाना पृथिवी हि तिष्ठसि सहसं मित उपहि श्रयन्तां । ते गृहासा मधुश्रुता विश्वाऽहाऽस्मै शरणाः सिचाऽन्येनं भूमि वृणु"(३) इति । हे 'पृथिवि', लोटमेनं 'उछमञ्च ख' उत्कर्षेण सुखयुक्त गुरु । 'मा विबाधिथाः' अस्य बाधां माकार्षीः, । 'अस्मै' लोटाय, सूपायनं निवासस्थानं, भोग्यद्रव्यं वा, यस्याः सा 'सूपायना', । सुष्छु उपवञ्चनं, खेच्छा- गमनं, यस्याः सा 'सूपवञ्चना', । तादृशो भव । 'यथा', लोके 'माता', 'पुत्र', 'सिच' वत्त्रेण प्रावृणेति, तथा 'एन' लोटं, 'अभिवृणु' अस्य प्रावरणं कुरु ॥ अथ चतुर्थीमाह। (४)"उछमञ्च माना पृथिवी हि, शरणाः सन्त्वत्र (४) इति । हे 'पृथिवि', 'हि' यम्मात्, 'उछमञ्चमाना' उत्कर्षण मुखं कुर्वाणा, ‘तिष्ठसि' । तस्मात् कारणात् 'मितः' मोयमानाः, 'महलं' लोटाः, 'उपश्रयन्तां' त्वामाश्रयन्तु, एतं वा मुख्यं लोटमाश्रयन्तु । 'ते' सर्वे लोष्टाः, 'मधुश्रुतः' माधुर्यर- मश्राविणः, 'गृहाः', भूत्वा 'विश्वाहा' सर्वेष्वप्यहासु, 'अस्मै स्था- प्यमानलोटाय, 'शरणः', 'अत्र', रक्षितारः, 'सन्तु' ।। कल्पः । तिल मिश्राभिधानाभिः त्रिरपसव्यं परिकिरति, एणी- ·& प्रपाठके ७ घनुवाका । ६५ सम्वत्र । (एणीधीना हरिणीरजु नीः सन्तु धे- नवः। तिलवत्सा ऊर्जमस्मै दुहाना विश्वाहा सन्वन- पस्फुरन्तीः(५) ॥ १॥ (६)एषा ते यमसादने स्वधा निधीयते गृहे। अ- चितिनीम ते असा । इदं पितृभ्यः प्रभरेम बर्हि- धाना दति। पाठस्तु । (५) “एणोर्धाना हरिणीरर्जुनोः • सन्त्वन- पस्फुरन्तोः”(५) इति । या: 'धानाः', मन्ति ताः ‘एणोः' मिश्र- वर्णः, 'हरिणीः' हरितवणः, 'अर्जुनोः' श्वेतवर्णश्च, 'धेनवः',सन्तु । तिलाः वत्सस्थानीया यामान्ताः 'तिलवत्माः', तादृश्यो धानाः 'अस्मै' प्रेताय, 'ऊर्ज' अन्नरसं, 'दुहानाः', 'विश्वाहा' सर्वेश्वहःसु, 'अनपस्फुरन्तोः' अयस्फुरणेन प्रातिकूल्यप्रतिभासेन रहिताः, ‘सन्तु'! कन्यः । अभिवान्याथै दग्धम्यार्धशरावे मन्थः चिरपसव्योपम- थितः श्रामपात्रम्थः तं दक्षिणत उपदधाति, एषा ते यममादने इति। पाठरतु। 'एषा ते यमसादने • नाम ते अमौ"(६) इति । हे प्रेत 'ते' तव, 'यममादने' यमस्य म्याने, 'ग्टहे', 'एषा' मन्थरूपा, 'स्वधा' अन्नात्मिका, 'निधीयते' म्थाप्यते। 'अमा', हे देवदत्त- नामक प्रेत 'ते' तव. 'श्रतिनिर्माम' क्षयरहिता खलु ॥ कल्पः । समूलं बईिर्दक्षिणा स्तृणाति, दूदं पिलभ्यः प्रभरे- म बहिः इति । पाठस्तु । (७) "इदं पिढभ्यः ० यम्या संविदान: (७) * त्रिः प्रसव्योपमथित इति F, K, चिकितपुस्तकहयपाठः । (६) - 4P ·तैत्तिरीये श्रारण्यके IT देवेभ्यो जीवन्त उत्तरम्मरेम। तत्त्वमारोहासो मेध्यो भव यमेन त्वं यम्या संविदानः। मा त्वा वृक्षा स- म्बाधिष्टां मा माता पृथिवि त्वं । पितृन् ह्याच गच्छा- स्येधासं यमराज्ये ८) । ( मा त्वा वृक्षा सम्बाधेथां मा (८)"मा इति । 'इदं' 'वहिः', 'पिढभ्यः' पित्रथै, 'प्रभो म' प्रकर्षण स्तृणीम। वयन्तु ‘जीवन्तः', एव 'तत्त्वमारोहासः' परमार्थतत्त्वमारोढुकामाः, 'देवेभ्यः' देवार्थ, 'उत्तर' उहततरं, अतिशयेनोकृष्टतरं, बईि: 'भरेम' सम्पादयाम । हे प्रेत 'वं', 'यमेन', 'यम्या', च 'संविदानः' ऐकमत्यङ्गतः, 'मेध्यो भव' अमृतसेवनयोग्यो भव ॥ कल्पः। पालाशान् परिधीन् परिदधाति, मा त्वा वृक्षाविति, पूर्वापरावुत्तरया दक्षिणोत्तराविति । तत्र प्रथमामाह । त्वा वृक्षौ सम्बाधिष्टां गच्छास्येधास यमराज्ये (८) इति । हे प्रेत त्वां 'वृक्ष' पूर्वीपरपरिधिरूपावेतो, ‘मा सम्बाधिष्टां' बाधितं मा कुरुतं। हे 'पृथिवि', 'त्वं', अपि 'माता' मा स्थानीया सती, मा बाधिष्ठाः । 'हि' प्रसिद्धान्, 'पिन्', 'अत्र' स्थाने, 'गच्छामि' हे प्रेत प्राप्नुहि । 'यमराज्ये' यमस्य देशे, 'एधाम' एधख , अथ द्वितीयामाह। (e)"मा त्वा वृत्ती सम्बाधेयां यमराज्ये विराजसि(९) इति। हे प्रेत त्वां 'वृक्षी' दक्षिणेत्तर- वर्धस्व ॥ .

·६ प्रपाठके ७ अनुवाक । माता पृथिवी मही। वैवस्वतः हि गच्छासि यमराज्ये विराजसि। (१०)नलं अवमारोहतन्त्रलेन पथोऽविहि । स त्वं नलवा भूत्वा सन्तर प्रतरोत्तर ॥ २ ॥ (१० सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ- नरल- परिधिरूपावेतो, 'मा सम्बाधेयां' सम्बाधितं मा कुरुतां । 'माता' मार स्थानीया, 'मही' महतो, 'पृथिवी', मा बाधिष्ट । 'हि' प्रसिद्धं, 'वैवस्वतं' सूर्यपुत्रं यम, ‘गच्छामि' प्राप्नुहि । 'यमराज्ये' यमस्य देश, 'विराजमि' विशेषेण राजमानो भव ॥ कल्प: । मध्ये नलेषीकान् निदधाति, नलं लवमिति । पाठस्तु । (१०)"नलं लवमारोह • सन्तर प्रतरोत्तर (१०) इति । शब्देन जलमध्ये समुत्पन्नः हणविशेष उच्यते। हे प्रेत त्वं 'नलं' 'प्लवं' हणविशेषरूपं प्लवनहेतुं, ‘एतं' 'आरोह' । तेन 'नलेन', 'पयः' मागीन्, 'अन्विहि' त्वं अनुक्रमेण प्राप्नुहि, । 'म:' तादृशः, 'व', 'लन भवः' नलरूपेण लवेन युक्तः, 'भृत्वा', 'सन्तर' पिट लोक- मार्गरूपं समुद्रं सम्यक् तर, 'प्रतर' प्रकर्षण तर, 'उत्तर' उत्कर्षण तर । मार्ग नानाविधोपद्रवपरिहाराभिप्रायेण नानाविधन्तरण- मुच्यते ॥ कल्पः । पुराणेन सर्पिषा शरीराणि सुसन्तृप्तानि सन्तर्प उत्त- रत श्रासोनः अनन्वीक्षमाणो दर्भेषु निवपति, सवितैतानि शरीराणि इति। पाठस्तु । (११) 'मवितैतानि शरीराणि • तेभ्यः पृथिवि 1P2 ·६६० নন্দিীয় আজ आदधे । तेभ्यः पृथिवि शम्भव १९) । (१९घटाता सूयन्ते चवर्गच्छतु वातमात्मा द्याञ्च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा । अपोवा गच्छ यदि तत्र ते हितमाघधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः१२) । (१२परं मृत्यो अनुपरहि पन्या यस्ते स्व- शम्भव"(१९) इति । "एतानि' 'शरोराणि' शरीरावयवरूपाणि अस्थोनि, माढस्थानीयायाः पृथिव्याः 'उपस्थे' उत्सङ्गे, 'सविता' प्रेरको देवः, 'श्रादधे' सर्वतः स्थापयति । हे 'पृथिवि', 'तेभ्यः' अस्थिभ्यः, 'शं' सुखहेतुः, 'भव' ॥ कल्पः । अथैनमुपतिष्ठन्ते, पदोता सूर्यन्ते चक्षुर्गच्छतु वात- मात्मा द्यां च गच्छ पृथों च धर्मण। अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः इति । (१२मन्त्रः ।)यः षहो- हमञ्जको मन्त्राभिमानी देवः अस्ति तदनुग्रहेण हे प्रेत त्वदीयं चक्षुः', 'सूर्यगच्छतु', इति योजनोयं । अयञ्च मन्त्रः प्रथमानुवाके व्याख्यातः॥ कल्पः। भुक्तभोगेन वासमा अस्थिकुम्भन्निमृज्योपर्युपरि शिरो दक्षिणा व्युदस्थति, परं मृत्यो अनुपरेहि पन्थामिति, प्रथाम्य कपालानि सुमभिन्नानि सम्भिनत्ति यथा एषु उदकन्न तिष्ठेत् इति । (१९) परम्मृत्यो अनुपरेहि रोरिषो मोत वोरान् (९३) इति । हे 'मृत्यो', 'देवयानादितर', 'यः' पन्थाः, 'ते खः' तव पाठस्तु।

·६ प्रपाठके ७ अनुवाकः । इतरो देवयानात्। चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजा रौरिषो मोत वीरान (१२) । (१५)शं वातः श५ हि ते घृणिः शर्मु ते सन्त्वोषधीः। कल्पन्तों मे दिशः स्वभृतः, तं, परं पन्थां' देवयानात इतरं तं मागं, 'अनुपरेहि अ. नुक्रमेण प्राप्नुहि । 'चक्षुश्मते' माधुदर्शिने, 'टण्वते' अस्मविज्ञप्तीनां श्रोत्रे, 'ते'. तुभ्यं, एकं वचनं 'ब्रवीमि'। 'नः' अस्मदीयां, 'प्रजां' पुत्रादिरूपां, ‘मा रीरिषः' मा विनाशय, 'उत' पिच, 'वीरान्' शरान् भृत्यानपि, मा रोरिषः, ॥ कल्यः। भुक्तभोगेन वासमा शरीराणि प्रच्छाद्य उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वोक्षति, शं वात इति । पाठस्तु । (१५)"शं वातः शहि ते घृणिः ० कल्यन्ताम्मे दिशः शरमाः(१४) इति । 'वातः' वायुः, 'ते' तव, 'शं' सुखं, करोतु । 'घृणिः' दीप्यमानः श्रादित्यः, 'हि' प्रसिद्धः, 'ते' तव, 'शं' सुखं, करोतु। ओषध्यश्च 'ते' तव, शं, सुखं प्रति हेतवः, 'सन्तु' । 'दिशः', सर्वाः, 'मे' मम, 'श- ग्माः' सुख प्रापिकाः,* 'कल्पन्ना' समया भवन्तु कल्पः । इष्टकाः प्रतिदिशम नन्वीक्षमाणा उपदधाति, पृथिव्यास्त्वा * सुखदायिका इति E चिह्नित पस्तक पाठः । + प्रतिदिशमन्वीक्षमाण इति F चिह्नित मस्तक पाठः ।

·तैत्तिरीये चारण्यक शरमाः(१४) । (५ पृथिव्यास्त्वा लोके सादयाम्यमुष्य शमीऽसि पितरो देवत । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतया(४) ॥ (१६, २० अन्तरिक्षस्य त्वा दिवत्वा दिशां त्वा नाकस्य त्वा पृष्ठे बध्नस्य॑ त्वा विष्टपैसादयाम्यमुष्य शमा- . लोके सादयामि इत्येतेः प्रतिमन्त्र प्रतिदिशं मध्ये पञ्चमोन्तां द- क्षिणेन षष्ठीमिति । तत्र प्रथममन्त्रमाह। (१५) पृयिव्या- स्वा लोके ० तया देवतया'(१५) इति । हे इष्टके त्वां 'पृथिव्याः', 'लोके' म्याने, 'मादयामि' स्थापयामि । 'अमुव्य' प्रेतस्य, 'शर्मा- मि' सुखहेतुरसि । 'पितरः', तव 'देवताः' स्वामिभृताः, 'प्रजा. पतिः', देवः, त्वां अत्र 'सादयतु' म्यापयतु ।'तया' प्रजापति देव- तया' म्यापिता सतो, ध्रुवा सीद, यथाङ्गिरोभिः स्थापिता, तहत् । अत्राङ्गिरस्वध्रुवा मोदेत्येतावदध्याहर्त्तव्यं ॥ अथ द्वितीयादीन् षष्ठ्यन्तान पञ्चमन्त्रानाह। (१६,२०) "अन्तरिक्षस्य वा दिवस्या प्रजापतिस्वा सादयतु तया देवतया (१६,२०) दूति । हे हितोयटके त्वां अन्तरिक्ष- स्य', लोके सादयामीत्यनुषज्य पूर्ववयाख्येयं। हे हतीयेट के त्वां 'दिवः', लाके मादयामि । हे चतुर्थेष्ट के त्वां 'दिशा', लोके मादयामि। हे पञ्च मेटके त्वां 'नाकस्य पृष्ठे' वर्गस्योपरि, साद- ० ·६ प्रपाठके अनुवाका ७०९ ऽसि पितरी देवता। प्रजापतित्त्वा सादयतु तया देवतया १६,२०) ॥ ३॥ अनपस्फुरन्तीः, उत्तर, देवतया, द्वे च ॥ अनु० ७॥ अथाष्टमोऽनुवाकः । (१'अपपवान् धुतवावरेह सौदतत्तभुवन पृथि- यामि। हे षष्ठेट के त्वां 'बध्नस्य' आदित्यस्य, 'विट पे' स्थाने, ‘माद- यामि'। सर्वत्रानुषङ्गद्योतनाय मादयामोत्यादेः पुनः पाठः ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एयके षष्ठापाठ के सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽनुवाकः । कन्यः । एवं चरून, अपूपवानिति, प्रतिमन्त्रमिति। तत्र प्रथममन्त्रमाह । (१,३)"अपूपवान् घृतवा५श्वररेह मोदत्तभुवन् प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतया(१,४) । पक्का भक्ष्याः पिष्टविका- राः अपूपाः, ते यस्य चरो सन्ति सः अयं 'अपूपवान्' । तथा 'घृतवान्' प्रभृतघृतयुक्तः, तादृशः 'चरुः', 'दूह' अस्मिन् स्थाने, पूर्वस्यां दिशि 'त्रासीदतु' उपविशतु, । किं कुर्वन्, 'पृथिवी', एतां ·तैत्तिरीये आरण्यके वों द्यामुतोपरि। योनिकृतः पथिकृतः सपर्यंत ये दे- वानां घृतभागा इह स्थ। एषा तै यमसादने स्वधा निधीयते गृहेऽसौ। दशाक्षरा ता रक्षस्व तां गौपाय- स्व तां ते परिददामि तस्यां वा मा दभन पितरो दे- वता। प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतया। (२५) 'उत्तन्नुवन्' ऊर्ध्वं स्तब्धां कुर्वन्, 'उत अपि च, 'द्यां' द्युलोकं, 'उपरि' ऊर्ध्वभागे, उत्तभुवन् । 'देवानां', मध्ये ये देवविशेषा यूयं 'दह' अस्मिन् उपधाने, 'घृतभागाः स्थ' घृतसेविनो भवथ । ये यूयं योनिकृतः' स्थानकारिणः, 'पथिकतः' मार्गकारिणश्च, सन्तः 'सपर्यत' परिचरत। 'अमा' देवदत्तादिनामक हे प्रेत, 'ते' तव, ‘यमसादने' यमस्य स्थाने, 'ग्टहे', 'एषा स्वधा' एतच्चरुरूपमन्नं, 'निधीयते' नितरां स्थाप्यते । दशसङ्ख्याकानि अक्षराणि मन्त्रविशे- षरूपेण प्रतिपादकानि यस्याश्चरुरूपायाः स्वधायाः सन्ति, सा इयं ‘दशाक्षरा', तादृशी या खधा विद्यते, 'तां' स्वधां, हे प्रेत 'रक्षस्व' । 'तां गोपायस्व' । स्वरूपस्योपद्वाभावः, रक्षणं । भोगदशायामपि उपद्रवाभावः, गोपायेत्यनेनोच्यते। 'तां' तादृशी खधां, 'ते' तुभ्यं, 'परिददामि' । अत्र देवतारूपा ये पितरः ते सर्वे 'तस्यां' स्वधायां, त्वां प्रेतं, ‘मा दभन्' हिंसितं मा कुर्वन्तु । प्रजापतिरित्यादि पूर्ववत् ॥

·६ प्रपाठक - अनुवाकः। अपूपवाञ्छृतवान लोरवान दधिवान् मधुमाश्च- रुरेह सौंदत्तभुवन पथिवों द्यामुतोपरि। योनि- कृतः पथिकृतः सपर्यंत. ये देवाना शृतभागाः क्षीर- भागा दधिभागा मधुभागा इह स्थ। एषा तै यमसादने स्वधा निधोयते गृहै सौ । शताक्षरा सहस्राक्षराऽयुता- क्षराऽच्युताक्षरा ता रक्षस्व तां गौपायस्व तां ते परि- ददामि तस्यां त्वामादभन पितरी देवता। प्रजा- पतित्त्वां सादयत तया देवतयार, ॥ १ ॥ अपपवानसा, दर्श' ॥ अनु०८॥ अथ दक्षिणादिमध्यान्त चतुर्दिन चरूपधानविषयान् मन्त्रा- नाह। (२,५)"अपूपवान् श्टतवान् क्षोरवान् • सादयतु तया देवाया"(२,५) इति । अत्र श्टतवानित्यादिपर चतुष्टयेन मन्त्रभेदो द्रष्टव्यः । श्टतभागा इत्यादीन्यपि चचारि पदानि, शताक्षरे- त्यादोन्यपि चत्वारि पदानि, चतुर्वपि मन्त्रेषु विभज्य योजनोयानि। 'टतं' सम्यक् पक्कं पयः, 'क्षोरं' पयोमात्र। अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरार• एयके षष्ठप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अपूपवान् दश इति J चिह्नितपुस्तकपाठः। 40 ·तैतिरोये चारण्यके अथ नवमोऽनुवाकः। (१)एतास्तै स्वधा अमृताः करोमि यास्तै धानाः परि- किराम्यातास्तै यमः पितृभिः संविदानोऽत्र धेनूः का- मदुधाः करोतु )। त्वामर्जुनौषधीनां पया ब्रह्माण इ- विदुः। तासां त्वा मध्यादादधे चरुभ्यो अपिधातवे । खधा अमृताः . .. अथ नवमोऽनुवाकः। कल्पः । तिलाभिमिश्राभिर्धानाभिस्त्रिः प्रसव्यं परिकिरति, एतास्ते स्वधा अमृताः करोमि इति । पाठस्तु । (१)"एतास्ते कामदघाः करोतु"(१) इति। हे प्रेत ते त्वदर्थ, 'त्र' अस्यां चितो, 'या धानाः' भरतण्डुलरूपाः, 'परि- किरामि' परितो विक्षिपामि। 'एताः' धानाः, 'ते' त्वदर्थ, 'मृताः' विनाशरहिताः, 'खधाः' अन्त्ररूपाः, 'करोमि' । 'यमः', देव , 'ते' त्वदर्थ, 'पिढभिः', 'संविदानः' ऐकमत्यङ्गतः सन् , 'ताः' धानाः, 'अत्र' स्थाने, 'कामदुघाः' कामप्रापिकाः, 'धेनूः' धेनुरूपाः, 'करोतु'॥ कल्पः । ओषधिस्तम्बान् प्रतिदिशमन्वोक्षमाण उपदधाति, वा- मर्जुनेति, प्रतिमन्त्रमिति। तत्र प्रथमामाह । (२) त्वामर्जुनौषधीनां चरुभ्यो अपिधातवे'(२) इति । तेषु मन्त्रेषु अर्जुनदुर्वाकाश- दर्भशब्दाः हणविशेषवाचिनः, प्रसिद्धाः। हे 'अर्जुना'ख्यत्रण, . * याददे इति A, B, G, J, I, चिह्नितपुस्तक पञ्चकपाठः । .

·६ प्रपाठके ६ अनवाकः। (२)दूर्वाणा५ स्तम्बमाहरेतां प्रियतमां मम। इमा दिशं मनुष्याणां भूयिष्ठाऽनु विरोहतुर)। "काशानार स्तम्बमाहर रक्षसामपहत्यै। य एतस्यै दिशः पराभ- वन्नघायवो यथा ते नाभवन पुनः ।।दर्भाणा स्त- । । त्वां,' 'ब्रह्माणः' अभिज्ञा विप्राः, 'ओषधीनां पय इत्' सर्वामा- मोषधीनां सारमेव, 'विदुः' जानन्ति । 'तामां' ओषधीनां, मध्यात्' सकाशात्, त्वां 'प्रादधे' श्रानीय स्थापयामि । किमर्थ, 'चरुभ्यः' 'अपिधातवे' चरूणमपिधानार्थं ॥ अथ द्वितीयामाह। (३)"दूर्वाणा स्तम्बमाहर • भूयिष्ठाऽनु विराहतु"(२) इति। हे प्रेत 'दूर्वाणां', सम्बन्धिनं 'स्तम्ब', 'पाहर' खोकुरु । 'एतां' दूीं, 'मम' स्वस्थ, 'प्रियतमां', विद्धोति शेषः । 'मनुष्याणं', सम्बन्धिनों 'दमा' दक्षिणां, 'दिशं', 'अनु', सा दूर्वा 'भूयिष्ठा' प्रभूता, 'विरोहतु' विविधमङ्कुरमुत्पादयतु ॥ अथ हतीयामाह। (४)"काशाना स्तम्बमाहर • यथा ते नाभवन् पुनः"(४) इति । प्रेत 'काशा'ख्यानां हणानां 'स्तम्बं', 'बाहर' स्वीकुरु । किमर्थं, 'रक्षमामहत्यै'। 'एतस्यै' पश्चिमायाः, 'दिशः', 'अघायवः' अघं पापमुपद्रवमिच्छन्तः, 'ये' वैरिणः, 'पराभवन्' पराकारः आसन् । 'ते' वैरिण', 'यथा', 'पुनः', 'नाभवन्' न भविष्यन्ति, तथा काशस्तम्बं स्वीकुरु ॥ अथ चतुर्थीमाह । (५)"दर्भाणा५ स्तम्बमाहर • काण्ड- । 402 ·००६ वैत्तिरीये यारण्य के म्बमाहर पितृणामोषधी प्रियां। अन्वस्यै मूलं जीवा- दन काण्डमथो फलं ॥१॥ (१,लोकं पृणता अस्य सददोहसः(९,। (८)शं वातः श५ हिते घृणिः शमुते सत्वोषधोः कल्पन्तां ते दिशः सवाः । इदमेव मेताऽपरामातिमाराम कानन .. . मथा फलं"(५) इति । हे प्रेत दर्भसम्बन्धिनं 'स्तम्बं', खोकुरु । इमां 'ओषधी', 'पिटणं', 'प्रियां', विद्धीति शेषः । 'अस्यै दर्भ रूपाया ओषध्याः, 'मूलं', 'अनुजीवात्' अनुक्रमेण जोवतु । तथा 'काण्ड', 'फलं', च 'अनु' क्रमेण, जीवतु, वर्धतामित्यर्थः ॥ कल्पः । लोकं पृणेति लोकम्पृणा उपदधाति, उत्तरया पुरोषेणा- नुविकिरति इति । तयोर्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति । (६,७)"लोकं पृण- ता अस्य सूददोहम:'(६,७) इति । लोकं पृण च्छिद्रं पृणेत्येको मन्त्रः। ता अस्येति द्वितीयः। एता चोभी अपेत वोत इत्यनुवाके व्याख्याती॥ कल्पः । उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वा उक्षति, शं वात इति । पाठस्तु । ()"शं वातः श५ हि ते दिशः सवाः"(८) इति । श्रयं मन्त्रः सप्तमानुवाके व्याख्यातः । ते सर्वा इत्येतावानेव विशेषः ।। कल्पः । उपतिष्ठते, इदमेवेति । पाठस्तु । (E)"इदमेव मेतोप- रां • मित्रेण वरुणेन च"(९) इति । इदानों वर्तमानं 'इदमेव' एक राष्ट्र सम्पन्नं, 'दूतः', 'अपरां', 'कां', चिदपि 'पाति', 'माराम'

·६ प्रपाठके अनुवाकः ।
तथा तश्विभ्यां कृतं मित्रेण वरुणेन च । (१०वरुणो
वारयादिदं देवो वनस्पतिः। श्रात्य नियंत्यै देषाच्च
वनस्पति :१) । (१ विधऽतिरसि विधारयास्मधा है.
पा सि(१९) । (१२)शमि शमायस्मदधा देषा सि(१२) ।
मा प्राप्नुवाम। 'तत्' अस्मदभीएं, 'अश्विभ्यां', देवाभ्यां, 'मित्रेण',
'वरुणेन', 'च', 'तथा कृतं' सम्पादित ॥
कल्पः । वारुणशाखां पुरस्तानिदधाति, वरुणे वारयादि-
ति। पाठस्तु । (१०"वरुणो वारयादिदं • द्वेषाच्च वनस्पतिः (१.)
इति । अयं 'वरुणा'ख्यः 'वनस्पतिर्देवः', 'इदं' कलं, 'वारयात्'
निवारयतु । तथा सः 'वनस्पतिः', 'श्रात्त्यै अन्यस्या अपि वाधायाः,
'निर्ऋत्ये' पापदेवताया, 'द्वेषाच', वैरिकृतात्, पालयविति शेषः ।।
कल्पः। विधृतिलाष्टमुत्तरतः, विटतिरसि इति। पाठस्तु ।
(११)"विधतिरसि • द्वेषा) मि"(११) इति । हे लोष्ट त्वं 'विधतिः'
विधारकः, 'अमि' । अतः 'अस्मत्तः सकाशात्, 'अघा' पापानि,
'द्वेषां मि’ वैराणि च, 'विधारय' वियुज्यान्यत्र स्थापय ॥
कल्पः । शमीशाखां पश्चात्, शमि शमयेति । पाठस्तु ।
(१२)“शमि शमय ०
देषा मि"(१२) इति । हे 'शमि' एत.
नामकवृक्ष, 'अस्मत्' अस्मत्तः, 'अघा' पापानि, 'देषांसि' वैराणि
च, 'शमय' ॥
.

·. तैत्तिरीये चारण्यक (१२यव यवयास्मरा देषा सि(१३) । (१७)पृथिवी गच्छा- न्तरिक्षं गच्छ दिवं गच्छ दिशौ गच्छ सुवर्ग- छ सुवर्गच दिशा गच्च दिवं गच्छान्तरिक्ष गच्छ पू. थिवों गच्छापो वा गच्छ यदि. तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरः१४)। (१५,१४ अपमन्बती रेवतीर्य देवस्य सवितुः पवित्रं या राष्ट्रात्पन्नादुद्दयन्तमसस्परि धाता पुनातु ९५,१८ ॥२॥ अथो फल, धाता पुनातु ॥ अनु० ६ ॥ (१३)"यव यवय . कल्पः । यवं दक्षिणतः, यव यवयेति । पाठस्तु । द्वेषा मि"(१३) इति । पूर्ववड्याख्येयं ॥ कल्पः । अथैनमुपतिष्ठते, पृथिवीमिति। पाठस्तु । (१४) पृथिवों गच्छान्तरिक्ष प्रतितिष्ठा शरीरैः"(१४) इति । प्रारोहावरोहाभ्यां पृथिव्यादिवर्गपर्यन्नाप्राप्तिवाक्यानि स्पटानि। अपोवेत्यादिस्तु प्रथ- मानुवाके व्याख्यातः ॥ कल्पः । जघनेन चितिं कादि समानमिति । तन्मन्त्राणां प्रती- कानि दर्शयति। अश्मवतीरेवतीः, यदै देवस्य सवितुः पवित्रं, या राष्ट्रात्पन्नात्, उदयन्तमसस्परि, धाता पनाविति। (१५,१६- मन्ताः ।) एते च मन्त्रास्तृतीयानुवाके व्याख्याताः ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्य के षष्ठप्रपाठके नवमोऽनवाकः॥ ८ ॥ ।

·६ प्रपाठक १० अनुवाकः । ७०६ अथ दशमोऽनुवाकः। (आरोहतायुर्जरसं गृणाना अनुपूर्व यतमाना यतिष्ट । इह त्वष्टा सुजनिमा सुरत्ना दीर्घमायुः कर- तु जीवसे वः) । यथाऽहान्यनुपूर्व भवन्ति यथर्तव : • करतु अथ दशमोऽनुवाकः । कल्पः। नवम्यां व्युटायां यज्ञोपवीतो अन्तरा ग्रामं श्मशान- ञ्चाग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य अपरेणाग्निं लोहितं चर्म पानडुई प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य ततसमालिनो ज्ञातोनारोहयति, प्रारोहत इति । पाठस्तु । (१)"आरोहतायुर्जरसङ्गणानाः जीवसे वः''(१) इति । हे ज्ञातयः यूयं 'जरसं ग्टणानाः' जराव. खां प्रार्थयमानाः, 'श्रायुः' श्रायुषो हेतुभृतं चर्म, 'आरोहत'। 'अनुपूर्व' ज्येष्ठमनु कनिष्ठो यथा भवति तथा, 'यतमानाः' प्रयत्न कुर्वन्तः, 'यतिष्ट' आरोहणप्रयत्नं कुरुत, 'दह' कर्मणि, 'त्वष्टा' हविषां पापानां तनूकता, अयमाग्निः, 'सुजनिमा' शोभ- नजन्मा, 'सुरत्नः' भनेभ्यो देयैः शोभनरत्न रुपेतः, 'वः' युग्मभ्यं, 'दीर्घमायुः,' करोतु । 'जीवमे' जीवनाय ॥ अयैताननुपूर्वान् प्रकल्पयति, यथाऽहानि इति । पाठस्तु । (२)"यथाहान्यनुपूर्व • अायूंषि कल्पयैषां (२) इति । 'ह' अस्मिन् कर्मणि, 'वः' युष्माकं, जीवनाय, 'मुजनिमा' शो- भनजनोपेतः, 'सरत्नः' पोभनाभरणोपेतः, 'त्वछा' प्रजापतिः, दोर्धमा- युः', 'करतु' कृणोतु, 'जीवसे' जीवनाय। इति F चिह्नित पुस्तकपाठः । कल्पः।

·तैत्तिरीये चारण्य के ७१. ऋतुभिर्यन्ति लुप्ताः। यथा न पूर्वमपरो जहात्येवा धा- तरायू"षि कल्ययैषां ) । (२)न हिते अग्ने तनुवै क्रूरं च कार मतः। कपिर्वभस्ति तेजन पुनर्जरायुगौरिव । अप नः शेशुचघमने शुशुध्या रयिं। अप नः शोशुच- 'यथा', लोके 'अहानि' दिनानि, 'अनुपूर्व' ‘भवन्ति’ प्रतिपत् द्वि- तीयातीया चेत्येवमनुक्रमेणैव वर्तन्ते । 'यथा', च वसन्ता घृत- वः', 'ऋतुभिः', उत्तरोत्तरैः, 'क्लृप्ताः' सम्बद्धाः, 'यन्ति' गच्छन्ति, वर्त्तन्ते । 'यथा', च 'पूर्व' पितरं, ज्येष्ठं वा, 'अपरः' पुत्रः, कनिष्ठो वा, 'न जहाति' न परित्यजति। हे 'धातः' प्रजापते, 'एव' एवं, अनेनैव प्रकारेण, 'एषां' ज्ञातीनां, 'आयूंषि', 'कल्पय' सम्पादय ॥ कल्पः। अथ वारुणेन श्रुवेण वारुण्यां खुचि चतुर्थहीतमाज्यं ग्रहोत्वा जुहोति । न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकार मर्त्यः । कपि- बैभस्ति तेजनं पुनर्जरायु गोरिव। अप नः शोएचदघमग्ने शुशुध्या रथि। अप नः शोशुचदघं मृत्यवे स्वाहेति । (३मन्त्रः।) हे 'अग्ने','ते' तव, 'तनुवै' शरीरार्थ, 'मर्त्यः' मनुय्यः, 'क्रूरं' उग्रं व्यापारं, 'न हि चकार' । 'कपिः' ‘कपिवच्चेष्टाकारी मनुष्यः, 'पुनः', 'ते- जन' उत्तेजनं यथा भवति तथा, 'बभस्ति' दीपयति। तत्र दृ- छान्तः, 'गौरिव जरायुः' यथा गाः स्वगर्भस्य रक्षार्थ जरायुपट सम्पादयति, नतु क्रूरं करोति, तदत् । 'नः' अस्मदीयं, 'अघं' - ·६ प्रपाठके १० ७११ अनुवाकः। द्घ मृत्यवे स्वाहा ।। (१)अनड्वाहमन्वारभामहे स्व- स्तये। स न इन्द्र इव देवेभ्यो वह्निःसम्पारणाभव ॥१॥ (५)इमे जीवा वि मृतैराववर्त्तिन्नभू द्भद्रा देवहूतिनी अद्य। प्राञ्जोऽगामा नृतये हसाय द्राघीय आयुः प्र- पापं, 'अपशोचत्' अपगतं यथा भवति तथा दोप्यतां, दह्यतां । हे 'अग्ने', 'रवि' धनं, 'शुशुध्य' अतिशयेन शुद्धं कुरु । पुनरपि 'नः' अस्माकं, पापं अपगतं यथा भवति तथा दह्यतां । तदर्थं 'मृत्यवे', देवाय, स्वातमिदमस्तु । कल्पः । उत्तरेणाग्निं रोहितोऽनवान् प्रामुखोऽवस्थितो भ- वति तं ज्ञातयोऽन्वाभरन्ते, अनवाइमिति। पाठस्तु । (४)"अनवा- हमन्वारभामहे . सम्पारणे भव"(४) इति । 'स्वस्तये' क्षेमाय, एतं 'अनड्वाई', वयं 'अन्वारभामहे' हस्तेन स्पृशामहे । हे अनबन् 'सः' त्वं, 'देवेभ्यः' देवार्थ, 'इन्द्र इव', 'नः' अस्मदर्थ, 'वहिः' दाहकः,* 'सम्पारण:' सम्यक् पारं प्रति नेता च, 'भव' ॥ कल्पः । प्राञ्चो गच्छन्ति, इमे जोवा इति । पाठस्तु । (५)दूमे जीवाः • प्रतरान्दधानाः' (५) इति । 'इम जीवाः' ज्ञातयः, 'मृतैः', वियुज्य 'श्रावर्त्तिन्' · श्रावृत्ताः । केनाभिप्रायेणेति तदुच्यते, 'प्रद्य' अस्मिन् दिने, 'नः' अस्माकं, ‘भद्रा' कल्याणरूपा, 'देव- वाहक इति K चिह्नित पुस्तक पाठः । +R ·७१२ तैत्तिरीये श्रारण्य के तरां दधानाः" । मृत्योः पदं योपयन्तो यदैम द्रा- घीय श्रायुः प्रतरां दधानाः । आप्यायमानाः प्रजया বুনন शुद्धाः पूता भवथ यज्ञियासः । (इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मा नोऽनुगादपरो अमेतं । शतं हतिः' देवानामाहानक्रिया, 'अमत् भवति । 'नृतये'* मनुव्यक्षय- निमित्तं, 'हमाय' हास्यार्थ, हर्षार्थमित्यर्थः। 'प्राञः' प्राञ्चः, प्रामुखाः सन्तः, 'अगाम' वयं गच्छामः । कीदृशा वयं, 'ट्राघोर श्रायुः' अत्यन्तं दीर्घमायुः, 'प्रतरां' इति, प्रकर्षण, 'दधानाः' धारयन्तः ॥ मिति । पाठ कल्पः। जघन्यः शमीशाखया पदानि लोपयते, मृत्योः पद- (६)"मृत्योः पदं योपयन्तः भवथ यज्ञियाम:'(६) इति । 'मृत्योः' मृत्युरूपस्य अनडुहः, ‘पदं स्थानं, यो लोपयन्तः' रजसा प्रच्छाद्यमानाः सन्तः, 'यदा', 'एम' गच्छामः, तदा वयं पूर्ववत् 'द्राधीय आयुः', 'प्रतरां' प्रकर्षण, ‘दधानाः', 'प्रजया ध- नेन', च 'आप्यायमानाः' वर्द्धमानाः मन्तः, यज्ञियामः' यज्ञयोग्याः, 'शुद्धाः' शरीरद्धियुक्ताः, 'पूताः' द्रव्यशद्धियुक्ताः, च भवथ' । हे ज्ञातय इति द्रष्टव्यं ॥ कल्पः । अथ एभ्यः अध्वर्युदक्षिणतो अस्मानं परिधिं दधाति, इमं जोवेभ्यः परिधिं दधामि इति। पाठस्तु । (७)"इमं जीवेभ्यः * मृजये मनुष्यजयनिमित्तं इति चिह्नित पुस्तक पाठः । +शमीशाख या अनडुत्पदानि संलोप यन्नेति इति । चिह्नित पुस्तक पाठः। * भूरूपमिति । चिड़ित पुस्तकपाठः ।

·७१३ ६ प्रपाठके १० अनुवाका । जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्यु दद्महे पर्वतेन । इमा नारौरविधवाः सुपनोराजनेन सर्पिषा स- मशन्तां । अनश्रवा अनमीवाः सुशेवा आरोहन्तु जनयो योनिमने "यदाञ्जनककुदञ्जातर हिम- दद्महे पर्वतेन"(७) इति। 'इम' अश्मानं, 'जोवेभ्यः' जोवानामर्थे, 'परिधिं' परिधान हेतुं, 'दधामि' म्थापयामि । 'नः' अम्माकं मध्ये, 'अपरः' यः कापि, ‘एतं' 'अर्द्ध' आयुषो भागं, 'माऽनुगात्' माऽनुगच्छतु । किन्तु 'पुरूचीः' विस्तृतिं गताः, 'शरदः' संवत्सरान्, 'शतं जोवन्तु' । ‘पर्वतेन' पर्वतम दृशेन पाषाणेन, 'मृत्यु', 'तिरोदम- हे तिरोभूतं कुर्मः ॥ कन्यः । अथैताः पत्नयो नयने सर्पिषा साशन्ति, दमा नारी- रिति । पाठस्तु । (८) "इमा नारीः योनिमग्रे"(८) इति। 'इमा नारीः' एतास्त्रियः, 'अविधवाः' वैधव्यरहिताः, 'सुपत्नीः' शोभनप- तियुक्ताः सत्यः, 'आञ्जनेन' अननहेतुना, ‘मर्पिषा', 'सम्मृशन्तां' चक्षुषी संस्पृशन्तु । 'अनश्रवः' अश्रुरहिताः, 'अनमोवाः' रोगरहिताः, 'सुशेवाः' सुष्ठ सेवितुं योग्याः, 'जनयः' जायाः, 'अग्रे' इतः परं, 'योनि' स्वस्थानं, 'श्रारोहन्तु' प्राप्नुवन्तु ॥ कल्पः । कुशतरूणकै स्त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्गे, यदाञ्जनमिति । पाठस्तु । () 'यदाञ्जनं त्रैककुदं • अरातोर्जम्भयामसि'(९) इति । 4 R2 ·७१४ तैत्तिरीये धारण्यके वतस्परि। तेनामृतस्य मूलेनारातीर्जम्भयामसि । (१०'यथा त्वमुगिनत्स्यौषधे पृथिव्या अधि एवमिम उद्भिन्दन्तु कीया यशसा ब्रह्मवर्चसेन.) । (९)अजाऽ- 'हिमवतस्परि' हिमवत्पर्वतस्योपरि, 'जातं' उत्पन्नं, 'त्रैककुदं' त्रिककुत्पर्वतमम्बन्धि, 'यत्' 'श्राञ्जन', विद्यते । 'अमृतस्य मूलेन' सुखस्य कारणेन, 'तेन' अञ्जनेन, 'अरातीर्जम्भयाममि' शन्वि- नाशयामः ॥ - कन्यः । अथैतानि कुशतरुणकानि समुच्छ्रित्य दर्भस्तम्बे निद- धाति, यथा त्वमिति । पाठस्तु । (१० यथा त्वमुगिनत्स्योषधे यशमा ब्रह्मवर्चसेन"(१०) इति । हे 'ओषधे' दर्भस्तम्ब, 'पृथिव्याः', उपरि 'यथा त्वं', 'उभिनत्मि' उत्पद्यसे, ‘एवं', 'दूमे' कुशाः, 'कोयादिभिः सह 'उद्भिन्दन्तु' उत्पद्यन्तां । कीर्तियशसोः, लोकदयगतत्वेन भेदः॥ कल्पः । अजञ्चैतदहः पचते यवोदनञ्च, अजोसोत्यजस्य प्राश्नीयात् इति । पाठस्तु । (११)"अजामि देषामि' (११) इति । हे पक्कद्रव्य, त्वं 'अजोसि' अजसम्बन्ध्य मि, अतः 'अस्मत्', सकाशात्, 'अघा' पापानि, 'देषांमि' वैराणि च, 'अज' अपगमय । कल्प:। यवोदनस्य च प्रान्नाति, यवासि इति । पाठस्तु ।

·७१५ ६ प्रपाठके ११ अनुवाकः । स्यजाऽस्मदघा देषासि(१)। (१२)याऽसि यवयाऽस्मद- घा हषास(१२) ॥ २॥ सम्यारणो भव, जम्भयामसि, चीणि च ॥ अनु० १० ॥ अथ एकादशोऽनुवाकः । (१अप नः शोशुचयमग्ने शुशुध्या रयिं । अप नः (१२) “यवोमि देषामि१२) इति । हे ओदन त्वं ‘यवासि' यवसम्बन्ध्यमि, अतः 'अस्मत्तः सकाशात्, अघा' पापानि, 'देषण- मि' वैराणि च, 'यवय' पृथक् कुरु ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अथ एकादशोऽनवाकः । पूर्वानुवाके मृत्यवे वाहेति यो होम उक्तः, तदनन्तरमेवैतर्मन्- द्वादश सुवाहुतीर्जुहुयात् । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । (१)"अप नः शोशुचत् शोशुचदघ"(१) इति। पूर्वानुवाके व्याख्या तो . मन्त्रः ॥

·७१६ तैत्तिरीये आरण्यके शाशुच) । ('सुक्षेत्रिया सुंगातुया वसूया च यजा- महे । अप नः शोशुच, २) । (२)प्र यद्धन्दिष्ठ एषां प्रा- स्माकासश्च सूरयः । अप नः शोशुचदघ२) । "'प्र यद- नेः सहस्वतो विश्वतो यन्ति खूरयः। अप नः शाशुच- दघं) । (५)प्र यत्ते अग्ने स्वरयो जायेमहि प्र ते वयं । अप नः शाशुचदघ५) ॥ १॥ 'यजामहे' पूजयामः । अथ दितीयमाह । (२)“सुक्षेत्रिया सुगातुया शोचदछ,(२) इति । 'सुक्षेत्रिया' शोभनक्षेत्रयोग्यया, 'मुगातुया' शोभनगति: योग्यया, 'वसूया च' धनप्राप्तिहेतु भृतयापि, अनया आहुत्या अप न इत्यादि पूर्ववत् ॥ अथ हतोयमाह । (३)"प्र यद्भन्दिष्ठ शोशुचदघं (३) इति। 'यत्' यदा, “एषां' ज्ञातीनां, भन्दिष्ठः' अतिशयेन भद्रः पुरुषार्थः, प्राप्यते, तदानीं 'भास्माकामः' अस्मत्सम्बन्धिनः, 'सूरयन' विद्वांसाऽपि, पुत्रपौत्रादयः, प्राप्यन्तां ॥ अथ चतुर्थमाह । (४)"प्र यदग्नेः शोशुचदघं'(४) इति। यच्छब्दः प्रसिद्धिवाची। 'यत्' प्रसिद्धाः, 'सूरयः' विद्वांसः, 'महखतः' बलवतः, 'अग्नेः', सकाशात्, ‘प्रयन्ति' प्रकर्षण प्राप्नुवन्ति ॥ अथ पञ्चममाह। (५)"प्र यत्ते अग्ने शोशुचदघ)(५) इति । 'अग्ने', वयं 'ते' तव, 'यत्' प्रसिद्धवाः, 'सूरयः', 'ते' त्वदीयाः, . فلام ·६ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ७१० (६)त्व५ हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि । अ- पनः शोशुचदघ १६) । (द्विषो ना विश्वतो मुखाऽति ना- वेव पारय। अप नः शोशुचघ । स नः सिन्धुमि- व नावयाऽतिपर्षा स्वस्तये। अप नः शोशु'चदघ। प्राप्ताः, अतः, 'वयं', अपि, 'ते' त्वदीयाः, 'प्रजायेमहि' 'प्रक- र्षण भूयास्म * ॥ अथ षष्ठमाह । (१) वहि विश्वतोमुख • शोचदछ (६) इति । हे 'विश्वतोमुख' सर्वतो ज्वालायुक्त अग्ने, 'त्वं', “विश्वतः' सर्वत्र, 'परिभूरमि' वैरिणां परिभवमि ॥ अथ सप्तममाह। (७) द्विषो नो विश्वतोमुख शोएचद(७) इति। हे अग्ने 'नः' अस्माकं, 'दिषः' देषिणः, मुखा' मुखानि, 'वि- श्वतः' सर्वस्माद्देशात्, ‘अतिपारय' श्रतोत्य परतो नय। तत्र दृष्टान्तः। 'नावेव' यथा नावा परतस्तारयन्ति तदृत् । यदा हे 'विश्वतोमुख' अग्ने, 'दिषः' शबून्, 'अतिपारय', इति व्याख्येयं ।। अथाष्टममाह । (८)“स नः मिन्धमिव ० शोएचद, (८) इति । हे अग्ने 'म:' त्वं, 'नः' अस्माकं, 'स्वस्तये' क्षेमाय, 'अतिपर्ष' दुः- खजातमतीत्य परतः प्रापय । तत्र दृष्टान्तः, 'नावया सिन्धुमिव' यथा लोके नावा समदन्तारयन्ति तदत् ॥ * हे समे ये वयं ते तव सूरय स्तोट नामैतत् प्रकर्येण स्तोतारः । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोध्याहर्त्तव्यः । ते वयं प्रजायेमहि प्रजां प्राप्नयाम,तव प्रसादेन तव खभूता इति K चिह्नित पुस्तक पाठः । .

·ননিীয় স্বায় ७१८ (आपः प्रवणादिव यतीरपाऽस्मत्स्यन्दतामघ। अप नः शोशुचघ । (१ उद्दनादकानीवाऽपाऽस्मत्स्य- न्दतामघं। अप नः शोशुचघ १ ॥ (१९)श्रानन्दाय प्रमादाय पुनरागा स्वान् गृहान्। अप' नः शोशु- चर्घ ११) । (१२)न वै प्रमीयते गौरवः पुरुषः पशुः । तत्र * 'श्राप अथ नवममाह । (८)"आपः प्रवणादिवशोएचदघं (९) इति । 'प्रवणत्' निनदेशात् निमित्तभूतात्, 'यतीः' गच्छन्यः, दूव', 'अस्मत्तः सकाशात्, 'अघं' पापं, 'अपेत्य' 'स्यन्दन्तां' प्रवा- हरूपेण गच्छतु॥ अथ दशममाह। (१०)"उद्दनादुदकानोव • शोशुचदर्घ (१०) इति । 'उद्दनात्' उन्नत प्रदेशस्थादनात् मकाशात्, अधः कुल्यया समागतानि 'उदकानि', यथा निम्नदेशं प्रति स्यन्दन्ते । तथा अस्मत्तः सकाशात्, 'अघं' अपेत्य ‘स्यन्दतां ॥ अथैकादशमाह । (११). आनन्दाय • शोशुचदघं"(११) इति । 'श्रानन्दाय' मरणभावनिमित्तसन्तोषाय, 'प्रमोदाय' विषय- भोगनिमित्तप्रष्ट हर्षाय, 'पुनः', अपि खकोयान् ‘टहान्', प्रति 'भागां' आगतोऽस्मि ॥ अथ द्वादशमाह। (१२)"नवै तत्र प्रमीयते • शोशुचदघं" (१९)इति। 'यत्र' यस्मिन् देशे, 'इदं ब्रह्म' पूर्वोक्तं होममन्त्रजातं, * निर्गता इति K चिकितपुस्तकपाठः ।

·६ ७१९ प्रपाठक १२ अनुवाक । यचेदं ब्रह्म क्रियते परिधि वनाय कमप नः शाशुचय'१२) ॥२॥ अघं, अघं, चत्वारि च । अनु० ११॥ अथ द्वादशोऽनवाकः । (१)अपश्याम युवतिमाचरन्तों मृताय जीवां परिणी- 'जीवनाय' जीवनाथ, 'क' सुखं, यथा भवति तथा, 'परिविः' परिधानं क्रियते। 'तत्र' देशे, 'गौः', 'अश्वः', वा 'पुरुषः', अन्यो वा 'पशः', 'न' एव 'प्रमीयते' सर्वथा न म्रियते। अत- स्तदर्थ 'नः' अस्मदीयं, 'अघं', 'अपशोशचत्' अपेत्य दग्धं भवतु ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽनुवाकः । राजगव्या हननमुत्सर्गश्चेति द्वौ पक्षी, तत्र हननपक्षे मन्त्राः पूर्वमेवोकाः, अथोत्सर्गपने मन्त्रा उच्यन्ते । कल्पः । यद्यु- त्सृजन्ति, अपश्याम युवतिमाचरन्ती, सचखा नः वस्तये इत्यन्ताभिः तिसृभिः प्रसव्यं राजगवीमनीन् प्रेतं दारुचितिं च परिणोयेति । तत्र प्रथमामाह । (१)"अपश्याम युवतिमाचरन्ती .

·तैत्तिरीये चारण्यके यमानां। अन्धेन या तमसा प्रास्ताऽसि प्राचीमवा- चीमवयन्नरिट्यै ) । (२)मयैतां मास्तां भ्रियमाणा देवी सती पितृलोकं यदैषि । विश्ववारा नर्भसा संव्ययन्त्यु- । अवाचोमवयन्नरिौ (१ इति । 'मृताय' मृतपुरुषार्थ, 'परिणोय- मानां', 'जीवां' जीवन्ती, 'युवतों' यौवनवत्पुष्टाङ्गों, युवतित्वेन भावितां वा वृद्धां, 'पाचरन्तीं पागच्छन्तों, राजगवीं वयं 'प्र- पश्याम'। 'या' राजगवी त्वं, 'अन्धेन तममा' जरातिशयेन* मरणभीत्या वा दृष्टिप्रसारणाभावेन अत्यन्तनिविडेन तमसा, 'प्रा- वृता', भवमि। 'अरिष्ये' अहिंसाथ, 'प्राची प्राङ्मुखों, 'अवाची' अवाङ्मुखों, तां राजगवी, 'अवयन्' वयं अवैमः, जानोमः ॥ अथ द्वितीयामाह । (२)"मयैतां मायूस्तां पयमा वृणीहि (२) इति । 'मया', 'भ्रियमाण' प्रपोव्यमाण, राजगवी, 'एतां' रचितां त्वां, 'मायूस्तां' मन्यतां, अहमनेन रक्षिता नतु मरिष्यामि दू- त्येवं निश्चिनावित्यर्थः । हे राजगवि 'यत्' यस्मात्कारणत्, अनेनोपाकरणमात्रेण 'देवी' देवतात्मिका, 'मती','पिट लोकं', प्रति 'ऐषि' आगच्छसि। 'विश्ववारा' मवरणीया, प्रार्थनीया, 'नभ- मा' श्राकाशमार्गेण, ‘संव्ययन्ती' धुलोकं संकृण्वती, हे राजगवि तथाविधा त्वं 'नः' अस्माकं, 'उभी लोको' एतलोकपरलोकी, * बन्धकाराविशयेनेति K चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·६ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ७२१ भी ना लोको पयसा रणोहि(२) । (रयिष्ठामग्निं मधुम- न्तमूर्मिणमूर्जस्वन्तं त्वा पयसोपस संदेम । या समु वर्चसा सर्चस्वा नः स्वस्तये ३)। (ये जीवा ये च मृता ये जाता ये च जन्न्याः। तेभा घतस्य धार- 'पयसा' क्षीरेण, अभ्या वृणेहि' श्रावृता कुरु, क्षीरपूर्ण कुरु इत्यर्थः ॥ प्रथ सचखा नः हतीयामाह । (३)"रयिष्ठामग्निं वस्तये (२) इति । हे अग्ने, वयं त्वां 'अग्नि', 'पयसा' पयोमु- ख्यभोग्यद्रव्यनिमित्तं, 'उपमणमदेम' समीपे सम्यक् प्राप्नुयाम । कीदृशमनि, रयिष्ठां' धने अवस्थितं, धनप्रदमित्यर्थः । 'मधुमन्तं' मधुरद्रव्ययुक्तं, 'ऊर्मिणं' उत्कर्षयुक्तं, 'ऊर्जवन्तं' बलवन्तं । हे अमे 'स्वस्तये' क्षेमार्थ, 'नः' 'अस्मान,' 'रय्या' धनेन, 'संसख' सम्य- ग्योजय, 'वर्चमा' कान्यापि, ससचख ॥ कल्पः । ये जीवा इत्यभिमन्य, इति । पाठस्तु। (४)"ये जीवा मधुधारा व्युन्दतो"(8) इति । 'ये जीवाः' अस्मत्कुले जीवन्तो ये पुरुषाः सन्ति, 'ये च मृताः', मन्ति, 'ये', अपि इदानों 'जाताः' उत्पन्नाः, 'ये च जन्याः' इतः परं जनयितव्याः, 'तेभ्यो धारयितुं' तान् सर्वान् पोषयितुं, 'घृतस्य', सम्बन्धिनी 'मधुधारा' ये च. 452 ·७२४ নন্দিী আজ प्रवणात्, उद्दनात्,आनन्दाय, न व तत्र, चतुर्विश- तिः(११) ॥ अपश्याम,दृणीहि, द्वादश । हादश (१२) ॥ परे युवासं,आयातुः एतास्तै सप्तविंशतिः (२७) । ॐ तत्सत्। सन्त्वा सिञ्चामि यजुषा प्रजामायुर्धनं च। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। हरिः ॐ॥ भक्षयतु । 'ओम्' वयमङ्गोकुर्मः । 'उत्सजत' हे जनाः बद्धामेनां राजगवों परित्यजत॥ यो दर्शपूर्णमासादिपिटमेधान्त ईरितः। कर्मकाण्डः समग्रोयं व्याखाता बालबुद्धये ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमश्चतुरो देयादिद्यातोर्थमहेश्वरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एय के षष्ठ प्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ समाप्तश्च षष्ठप्रपाठकः॥

·तैत्तिरीय आरण्यके सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः ॐ। शं नो मित्रः शं वरुणः। शं ना भवत्वयंमा । शं न इन्द्रो वृहस्पतिः। शन्नो विणुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे। नमस्त वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्र- झासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । तं यदि ष्यामि। सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु । तहक्तारम- वतु । अवतु मां । अवतु वक्तारं । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥१॥ सत्यं वदिष्यामि, पञ्च च ॥ अनु० १* ॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः। वर्णः स्वरः। मात्रा बलं। साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ * पर्वपठितानुवाकेषु शान्तिमन्त्रा अनुवाकेषु न गणिताः। अत्र तु तविपरीतम् ॥

·७२४ तैत्तिरीये चारण्यके शीक्षां, पञ्च ॥ अनु० २॥ - अथ तोयोऽनुवाकः । सह नौ यशः।सह नौ ब्रह्मवर्चसं । अथातः सहि- ताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु। अधिलाकमधिज्योतिष मधिविद्यमधिप्रजमध्यात्म। ता महासहिता इत्याचक्षते। अथाधिलोकं । पृथिवा पूर्वरूपं । द्यौरुत्तररूपं । आकाशः सन्धिः ॥१॥ वायुः सन्धानं। इत्यधिलोकं । अथाधिज्योतिष । अग्निः पूर्वरूपं । आदित्य उत्तररूपं । आपः सन्धिः। वैद्युतः सन्धानं। इत्यधिज्योतिषं । अथाधिविद्यं । आचार्य पूर्वरूपं ॥२॥ अन्तेवास्युत्तररूपं । विद्या सन्धिः। प्रवचन५ स- न्धानं। इत्यधिविद्यं । अथाधिप्रजं । माता पूर्वरूपं । पितोत्तररूपं । प्रजा सन्धिः। प्रजनन५ सन्धानं । इत्यधिप्रजं ॥३॥ अथाध्यात्म । अधरा हनुः पूर्वरूपं । उत्तरा हनुरु- तररूपं । वाक् सन्धिः । जिह्वा सन्धानं । इत्यध्या- * अधिज्योतिषमिति सर्वत्र B, J, चिह्नित पुस्तक हयपाठः ।

·• प्रपाठके 8 अनुवाकः । ७२७ मं। इतीमा महासहिताः। य एवमेता महास:- हिता व्याख्याता वेद। सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गण लोकेन ॥ ४ ॥ सन्धिः, आचार्यः पूर्वरूपं, इत्यधिप्रज,लोकेन, ॥ अनु०॥३॥ अथ चतुर्थोऽनुवाकः । यहन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यम- तात्सम्बभूव । स मेन्द्रा मेधया स्मृणोतु। अमृतस्य देव धारण भूयासं। शरीरं मे विचर्षणं। जिह्वा मे मधुमत्तमा। कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवं । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधयाऽपिहितः। श्रुतं मे गोपाय। श्रा- वहन्ती वितन्वाना॥ १.॥ कुर्वाणाऽचीरमात्मनः वासासि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा। तता मे श्रियमावह। लोमशां पशुभिः सह स्वाहा। आमा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। विमा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्र मा यन्तु ब्रह्म- चारिणः स्वाहा। दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २ ॥ 4 T ·तैत्तिरीये चारण्यके यणे जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा। तं त्वा भग प्रविशनि स्वाहा प्रविशनि स्वाहा। स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिनत्सहसशाखे । नि भगाऽई त्वयि मजे स्वाहा। यथाऽऽपः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरं। एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातराय- न्तु सर्वतः स्वाहा ॥ प्रतिवेशोऽसि प्रमा भाहि प्र मा पद्यस्व ॥३॥ वितग्वाना, शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा, धा- तरायन्तु सर्वतः स्वाहा, एकच्च ॥ अनु० ४ ॥ - अथ पञ्चमोऽनुवाकः । भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिसो व्याहृतयः। ता- सामुह स्मैतां चतुर्थो । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स श्रात्मा। अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षं। सुव- रित्यसौ लोकः॥१॥ मह इत्यादित्यः। आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते। भूरिति वा अग्निः। भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः। मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा ·७ प्रपाठक ६ अनुवाकः । ७२६ वाव सर्वाणि ज्योतीषि महीयन्ते। भूरिति वा ऋचः। भुव इति सामानि । सुवरिति यषि ॥२॥ मह इति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदामहीयन्ते। भूरिति वै प्राणः। भुव इत्यपानः। सुवरिति व्यानः मह इत्यन्न । अन्न वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते। ता वा एताश्चतस्त्रश्चतुद्धी । चतखश्चतस्रो व्याहतयः । ता यो वेद। स वेद ब्रह्म। सर्वेऽस्मै देवा बलिमाव- हन्ति ॥३॥ असौ लोकः, यजू पि, वेद, हे च ॥ अनु० ५॥ अथ षष्ठाऽनुवाकः । स य एषोऽन्तहृदय आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः। अमृता हिरण्मयः। अन्तरेण तालुके । य एप स्तन इवावलम्बते। सैन्द्रयोनिः। यत्राऽसौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोद्य शीर्षकपाले । भूरित्यमा प्रतितिष्ठति । भव इति वायौ ॥ १ ॥ सुवरियादित्ये। मह इति ब्रह्मणि। आमाति स्वाराज्यं । आप्नोति मनसस्पति । वाक्पतिश्चक्षष्यतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः। एतत् तता भवति। आकाश- 12 ·७३. तैत्तिरीये चारणके शरीरं ब्रह्म। सात्म प्राणाराम मन आनन्दं । शान्तिसमृद्धममृतं॥ इति प्राचीनयोग्योपास्व ॥ २ ॥ वायौ, अमृतं, एकञ्च ॥ अनु० ६ ॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः । पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशः । अग्निवा- युरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि। श्राप ओषधयो वन- स्यतय श्राकाश आत्मा। इत्यधिभूतं। अथाध्यात्म । प्राणाऽपाना व्यान उदानः समानः । चक्षुः श्रीचं मनो वाचक । चर्म मास५ लावास्थि मज्जा। एत- दधिविधाय ऋषिरवाचत्। पात वा इद५ सर्व॥ पाङ- तेनैव पात५ स्मृणोतोति ॥ १॥ सव्व, एकञ्च ॥ अनु० ७॥ अथ अष्टमोऽनुवाकः । श्रोमिति ब्रह्म। ओमितीद५ सर्व ओमित्येतद- नुकृतिई स्म वा अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति। आमिति सामानि गायन्ति। ओशोमिति शस्त्राणि शस- * अवान्तरदिशा इति B, J, चिह्नित पुस्तक हयपाठः ।

·७ प्रपाठके अनवाकः । न्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ओमिति ब्रह्मा प्रसौति। ओमित्यमिहोत्रमनजानाति। ओ- मिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह . ब्रह्मोपामुवानीति ।ब्रह्म वोपाप्नोति ॥ १॥ ओं, दश ॥ अनु० ८॥ अथ नवमोऽनुवाकः । ऋतञ्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यञ्च स्वाध्यायप्र- वचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वा- ध्यायप्रवचने च। शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च। अम- यश्च स्वाध्यायप्रवचने च। अग्निहोत्रञ्च स्वाध्याय- प्रवचने च। अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च। मा- नुषञ्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रव- चने च ॥ प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च। प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च। सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः। तप इति तपो नित्यः पौरुशिष्टिः। स्वाध्यायप्रवचने स्वेति नाको मौहल्यः। तहि तपस्तद्धि तपः॥१॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च, षट् च ॥ अनु०६॥ -

·७३२
तैत्तिरीये चारण्यके
अथ दशमोऽनुवाकः ।
अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव। ऊर्ध्व-
पवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविण सुवर्चसं ।
सुमेधा अमृताक्षितः । इति विशङ्कोर्वेदानुवचनं॥१॥
अहर, षट् ॥ अनु० १०॥
अथ एकादशोऽनुवाकः।
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद।
धर्मञ्चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं ध-
नमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदित
व्यं। धमीन्न प्रमदितव्यं। कुशलान्न प्रमदितव्यं ।
भूत्यै न प्रमदितव्यं । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम-
दितव्यं ॥१॥
देवपिट कार्याभ्यां न प्रमदितव्यं । मातृदेवो भव ।
पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो
भव। यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्या-
नि। नो इतराणि । यान्यस्माक सुचरितानि ।
तानि त्वयोपास्यानि ॥२॥

·७ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ७३३ । ना इतराणि । एके चास्मच्छ्रेया सो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयासनेन प्रवसितव्य। श्रद्धया देयं । अश्रईयाऽदेयं । श्रिया देयं । हिया देयं । भिया देयं । संविदा देयं । अथ यदि ते कर्म विचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३॥ ये तच ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन्। तथा तत्र वर्तथाः। अथाभ्याख्यातेषु। ये तच ब्राह्मणाः सम्म- र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः। अलूक्षा धर्मकामाः स्युः। यथा ते तेषु वर्तेरन् ॥ तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनं। एव- मुपासितव्यं । एवमु चैतदुपास्यं ॥ ४ ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं, तानि त्वया- पास्यानि, स्यात्, तेषु वर्तेरन, सप्त च ॥ अनु० ११ ॥ अथ द्वादशोऽनुवाकः । शन्ना मित्रः शं वरुणः। शन्ना भवत्वर्यमा। शन्न इन्द्रो वृहस्पतिः। शन्नो विषणुरुरुक्रमः। नमो ब्र- ह्मणे। नमस्ते वाया। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वा- ·७३४ तैत्तिरीये यारण्यके मेव प्रत्यक्षं ब्रह्माऽवादिषं । कतमवादिषं। सत्थम- वादिषं ॥ तन्मामावीत्। तहक्तारमावीत्। श्रावी- न्मां । भावी हक्तारं। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥१॥ सत्यमेवादिषं, पञ्च च ॥ अनु० १२ ॥ शन्नः,(१)॥ शीक्षा,(२) ॥ सह ना,(३) । यच्छन्दसा, (४) ॥ भूः,(५) ॥ स यः,(६) ॥ पृथिवी,(७) ॥ ओमिति, (८) ॥ ऋतञ्च, (६) ॥ अहं,(१०)। वेदमनूच्च,(११) ॥ शन्नः, द्वादश ॥ १२ ॥ शन्नः, मह इत्यादित्यः, ना इतराणि, चयाविर- शतिः॥२३॥ समाप्तः सप्तमः प्रपाठकः ।

·तैत्तिरीये श्रारण्यके
अधमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः ॐ
.
सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्य करवा-
वहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विहिषावहै।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परं। तदेषाऽभ्युक्ता। सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्या-
मन्। सोऽश्रुते सर्वान् कामासह ब्रह्मणा विपशि-
तेति। तस्माहा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः। श्रा-
काशाहायुः । वायोमिः। अनेरापः। अद्ध्यः पृथिवी
पृथिव्या ओषधयः। ओषधीभ्योऽन्न । अन्नाद्रेतः। रे-
तसः पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽबरसमयः। तस्येदमेव
अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुष इति परिवर्ते बनात्पुरुष इति
B. J चिह्नितपुस्तकदये पाठः ।

·७३६ तैत्तिरोये चारण्यके शिरः। अयं दक्षिणः पक्षः। अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा। इदं पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येप साको भवति॥ अनु० १॥ अथ दितीयोऽनुवाकः । अन्नादै प्रजाः प्रजायन्ते। याः काश्च पृथिवी श्रिताः। अथो अन्नेनैव जीवन्ति। अथैनदपि य- न्यन्ततः । अन्न हि भूतानां ज्येष्ठं। तस्मात्सवौषधमु- च्यते ।सर्व वैतेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्न ब्रह्मोपासते । अ- न हि भूतानां ज्येष्टं। तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । अ- नाद्भूतानि जायन्ते। जातान्यन्नन वईन्ते। अद्यते- ऽत्ति च भूतानि। तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्दा- एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरु- पविधतां । अन्वयं पुरुपविधः । तस्य प्राण एव शिरः। व्यानो दक्षिणः पक्षः। अपान उत्तरः पक्षः। आकाश श्रात्मा। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लाको भवति ॥ अनु० २॥

·८ प्रपाठक ४ घनुवाकः । अथ तृतीयोऽनुवाकः । माणं देवा अनुप्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये। प्राण हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषर्मुच्यते। स- वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते। प्राणो हि भूतानामायुः। तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यै- घ एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्मा- त्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषवि- धतां। अन्वयं पुरुषविधः। तस्य यजुरेव शिरः। - ग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लाको भव- ति ॥ अनु० ३॥ अथ चतुर्थोऽनवाकः । यतो वाचा निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । श्रानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विभेति कदाचनेति। तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । तस्मा- हा एतस्मान्मनामयात् । अन्योऽन्तर आत्मा वि- एतस्येति । चिहितपन्तक पाठः । 42 ·तैत्तिरीये धारणके ज्ञानमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुरुषविधः। तस्य अझै- व शिरः। ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा। महः पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लाको भवति ॥ अनु०४॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं यहं तनुते। कौणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे। ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेद्देद। तस्माचेन्न प्रमाद्यति। शरीरे पानी हित्वा । सवीन कामान्त्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्माद्दि- ज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽनन्दमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध स्व । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुरुषविधः। तस्य प्रियमेव शिरः। मोदी दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द श्रा- मा। ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष को भ- । वति ॥ अनु. ५॥

·- प्रपाठके ७ अनुवाकः। ७३९ - अथ षष्ठोऽनुवाकः । असन्नेव सं भवति। असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्देद । सन्तमेनं ततो विदुरिति। तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य। अथातोऽनुप्रश्नाः। उताविहानमुं लोकं प्रेत्य। कश्च न गच्छती३ । आहा विद्वानमु लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुताउ। सौ- ऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपाऽतप्यत। स तपस्तवा। इद५ सर्वमसृजत। यदिदं किच्च। तत्मृष्ट्वा। तदेवानुप्राविशत्। तदनुपविश्य। सन्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तञ्चानिरुक्तञ्च। निलयनचा- निलयनच्च । विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्च। सत्यच्चान्तञ्च सत्यमभवत्। यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ अनु० ६ ॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः । असहा इदमय आसोत् । ततो वै सदजायत । तदात्मान स्वयंमकुरुत। तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति। य तत्सुकृतं । रसो वै सः। रस५ वायं लब्ध्वाऽन- ·तैत्तिरोये आरण्यके न्दी अवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष श्रा- काश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवेष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्यनिरुक्तेऽनिलयने - भयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा येवैष एतस्मिन् दरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। तत्त्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तदप्येष म्लाको भवति ॥ अनु० ७॥ अथ श्रटमेाऽनुवाकः । भीषाऽस्मादातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽ- स्मादग्निश्चन्द्रश्च। मृत्युधीवति पञ्चम इति । सैषाऽऽन- न्दस्य मीमासा भवति। युवा स्यात् साधुयुवाऽ- ध्यायिकः । आशिष्ठो दृढिष्ठा बलिष्ठः । तस्येयं पृथि- वी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष श्रा- नन्दः। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः॥ १ ॥ स एको मनुष्यगन्धवाणामानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धवाणामान- न्दाः। स एको देवगन्धवाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य ·- प्रपाठके ८ अनुवाकः । ७४१ चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः।स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोका- नामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामान- न्दः ॥२॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः। स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः। स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । से ये शतं देवानामानन्दाः। स एक इन्द्रस्यान- -- श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्या- नन्दाः । स एको वृहस्पतेरानन्दः। भोचियस्य चा- कामहतस्य । ते ये शतं दृहस्पतेरानन्दाः। स एकः प्रजापतैरानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः। श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्य ॥ ४ ॥ स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एकः।

·७४२ तैत्तिरीये धारण्यके स य एवंवित् । आस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमा- स्मानमुपसङ्घामति। एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्घा- मति। एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्गामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतमानन्दमय- मात्मानमुपसङ्घामति। तदप्येष श्लोको भवति । अनु०८॥ अथ नवमोऽनुवाकः । यता वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विहान्। न बिभेति कुर्तश्चनेति । एत ह वाव न तपति। किमह साधु नाकरवं । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेत श्रा- मान स्पृणुते। उभे ह्येष रते आत्मानः स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ अनु० ६ ॥ ब्रह्मवित्, इदं, अयं, इदं, एकविशतिः(१)। अ- नात्, अन्नरसमयात्, प्राणः, व्यानः, अपानः, आकाशः, पृथिवी पुच्छ५,पविशतिः(२)। प्राणं, यजुः, ऋक्,साम,आदेशः,अथवाङ्गिरसः पुच्छ,हावितिः(३)। यतः, श्रहा, कतर, सत्यं, योगः, महः, अष्टादश(४)।

·- प्रपाठके अनुवाकः। ७४१ विज्ञानं, प्रियं मोदः, प्रमादः,आनन्दः, ब्रह्म पुच्छं, द्वा- विशतिः(५)। असन्नेव, अष्टावितिः,(६)। असत्, घोडश(७)। भीषास्मात, मानुषः, मनुष्यगन्धर्वाणां, देवगन्धर्वाणां, पितृणां, चिरलोकलोकानां, आजा- नजानां, कर्मदेवानां देवानां, इन्द्रस्य, वृहस्पतेः, प्रजापतेः, ब्रह्मणः, स यश्च, सङ्घामति, एकपञ्चा- शत् ८) । यतः, कुतश्चन, एकादशद) ॥ ब्रह्मवित्, य एवं वेद, इत्युपनिषत् ॥ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्य कर- वावहै। तेजस्वि नावधीतमस्त मा विहिषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ ॐ तत्सत् ॥ समाप्तोऽयमः प्रपाठकः । : B, J सऊझकपुकदये ब्रह्मविदित्यादि पाठो नास्ति । . 4x ·तैत्तिरीये श्रारण्यके नवम प्रपाठके प्रथमोऽनवाकः । हरिः ॐ। सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य क- रवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विहिषावहै। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भृग वारुणिः। वरुणं पितरमुपंससार। अधी- हि भगवा ब्रह्मेति। तस्मा एतत्वाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । त५ होवाच । यता वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जोव- न्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तदिजिज्ञासस्व । त- इह्मेति । स तपाऽतप्यत । स तपस्तवा ॥ अनु० १ ॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाहौव खल्विमा- नि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति

·है प्रपाठके 8 अनुवाकः ।
98५
अन्न प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञाय। पुनरेव
वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व। तपो ब्र.
ति। स तपाऽतप्यत। स तपस्तवा ॥ अनु० २ ॥
-
अथ हतीयोऽनुवाकः ।
प्राण ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाहौव खस्विमानि
भूतानि जायन्ते। प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं
प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्दिज्ञाय । पुनरेव वरुणं
पितरमुफ्ससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तर
होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति ।
स तपोऽतप्यत। स तपस्तावा ॥ अनु० ३॥
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसा ह्येव खल्वि-
मानि भूतानि जायन्ते। मनसा जातानि जीवन्ति।
मनः प्रयन्टभिसंविशन्तीति। तद्दिज्ञाय। पुनरेव
वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवा ब्रह्मेति ।

·७४६ तैत्तिरीये श्रारण्यके त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्र. सति । स तपाऽतप्यत। स तपस्तता ॥ अनु० ४ ॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानावि खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते। विज्ञानेन जातानि जीव- न्ति। विज्ञानं प्रयन्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार। अधोहि भगवो ब्रह्मेति। त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तो ब्रह्मेति । स तपाऽतप्यत । स तपस्तवा ॥ अनु०५॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः। आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्। आनन्दायैव ख- ल्विमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता। स य एवं वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवाननादो भवति।

·६ प्रपाठके अनुवाकः । 989 महान भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन। महान् कीया ॥ अनु०६॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः । अन्नं न निन्द्यात्। तत। प्राण वा अन्न । शरीरमन्नादं। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठित। शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः। तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवानन्नादो भवति । महान् भवति। प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । म- हान् कोल्॥ अनु० ७॥ अथाटमोऽनुवाकः । अन्नं न परिचक्षीत। तहत। आपो वा अन्न । ज्योतिरबादं। असु ज्योतिः प्रतिष्ठित। ज्योति- प्यापः प्रतिष्ठिताः। तदेतदनमन्त्रे प्रतिष्ठितं । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति । अन्न- वानन्नादो भवति। महान भवति प्रजया पशुभि- ब्रह्मवर्चसेन । महान कीया ॥ अनु०८॥

·तैत्तिरीये बारण्यके अथ नवमोऽनुवाकः । अन्नं बहु कुर्वीत। तहत। पृथिवी वा अन् । श्रा- काशोऽन्नादः। पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः। आ- काशे पृथिवी प्रतिष्ठिता। तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित । स य एतदकमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति। अ- बवानन्नादो भवति । महान भवति प्रजया पशु- भिब्रह्मवर्चसेन । महान कीया ॥ अनु० ६॥ अथ दशमोऽनुवाकः । न कञ्चन वसती प्रत्याचक्षीत । तद्वत । तस्मा- द्यया कया च विधया बन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते। एतदै मुखतो ऽन्न राई । मुख- तोऽस्मा अन्न५ राध्यते। एतद मध्य तोऽन्न राद्धं । मध्यताऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्दा अन्ततोऽन्न५ राड़। अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ १ ॥ य एवं वेद। क्षेम इति वाचि। योगक्षेम इति प्राणापानयोः। कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पाद-

·६ प्रपाठके १० अनुवाकः ।
988
योः। विमुक्तिरिति पायो । इति मानुषीः समाज्ञाः ।
अथ दैवी। तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति ॥२॥
यश इति पशुषु। ज्योतिरिति नक्षत्रेषु। प्रजा-
तिरमृतमानन्द इत्युपस्थे। सर्वमित्याकाशे। तत्पति-
छेत्युपासीत। प्रतिष्ठावान भवति । तन्मह इत्युपा-
सीत। महान भवति। तन्मन इत्युपासीत। मा-
मवान भवति ॥३॥
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः। तद्ब्रह्मे-
त्युपासीत। ब्रह्मवान भवति। तद्ब्रह्मणः परिमर
इत्युपासीत। पर्येण म्रियन्ते दिपन्तः सपत्नाः। परि
येऽप्रिया भ्रातृव्याः। स यश्चायं पुरुषे। यश्चासा-
वादित्ये। स एकः॥४॥
स य एवंवित् । अस्माल्लाकात्मेत्य । एतमन्नमय-
मात्मानमुपसङ्गम्य । एत प्राणमयमात्मानमुपसङ्गम्य ।
एत मनोमयमात्मानमुपसङ्गम्य । एत विज्ञानमय-
मात्मानमुपसङ्गम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्ग-
म्य । इमाल्लोकान् कामान्नो कामरूप्यनुसञ्चरन ।
एतत्साम गायन्नास्ते । हा३ वु हा३ वु हा३ ॥५॥

·७५० तैत्तिरीये यारण्यके T अहमन्त्र महमन्त्र)* महमन्नं ९) । अहमन्ना- दोर) अहमन्नादो(२)* अहमन्नादः। अह श्लो(१) क- कृदह५ श्लोककृदह५ श्लो) ककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋताइस्य । पूर्व देवेभ्योऽमृतस्य नाभा- यि । यो मा ददाति स इदेव माऽऽवाः। अहमन्त्र- मन्नमदन्त माऽद्मि। अहं विश्वं भुवनमभ्यभवां । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद। इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥ अनु० १०॥ राध्यते, विद्युति, मानवान् भवति, एकः, हाश्वु, य एवं वेद, एकञ्च ॥ भृगुः, तस्मै, यतो वै, विशन्ति तद्दिजिज्ञासस्व तत्, चयोदश(१)। अन्न,(२ । प्राणः,(३)। मनः,(४) । विज्ञानं, तद्विज्ञाय, तं, तपसा, द्वादश, द्वादश,(५) । आनन्दः, इति, सैषा, दश, (६) । अन्नं न निन्दात्, प्राणः, शरीरं,(७)। अन्नं न परिचक्षीत, आपः, * एते अवाः B, J चिकित पन्तकहये न सन्ति । + ज्योतिरिति इकारान्तः पाठा भाष्यसम्मतः | + राध्यते इत्याद्यनुवाकसङ्ग्रहः B, J चिहित पुस्तक हये नास्ति । .

·५१ ६ प्रपाठके १० अनवाकः । ज्योतिः,(८)। अन्नं बहु कुर्वोत, पृथिव्यामाकाशः, एकादशैकादश()। न कञ्चनैकपष्टिः, दश ॥१०॥ सह नाववतु। सहनौ भुनक्तु। सह वीर्य कर- वावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विदिपावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भृगुरित्युपनिषत् । शन्नो मित्रः॥.आविहतारं ॥ ॐ शान्तिः॥ ॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत्सम्पनी ॥ समाप्तो नवमः प्रपाठकः ॥ ॥ * न कञ्चनैकघटिरेका नवि तिरेकानवि५ शतिः। इति B चि- हितस्य मुद्रितस्य च पुस्तकम्य पाठः । + भगुरित्युपनिषदित्यादिपाठः B, J चिहितपुस्तकहये नास्ति । मुद्रित पुस्तके तु वर्त्तते । । 4Y ·श्रीगणेशाय नमः। तैत्तिरीये आरण्यके दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । ॐ सह नाववतु । सहनौ भुनक्तुः । सह वीर्य क- रवावह । तेजस्वि मावधीतमस्तु मा विहिषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ । (१)अम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे में- तैत्तिरीये श्रारण्यकभाव्ये दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।। वारुण्युपनिषद्युक्ता ब्रह्मविद्या साधना। याज्ञिक्यां खिलरूपायां सर्वशेषोऽभिधीयते ॥ यथा बहदारण्यके सप्तमारमाध्यायौ खिलकाण्ड त्वेनाचार्य- ·१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५९ हतो महीयान। शक्रेण ज्योती षि समनुप्रविष्टः । y. रुदाहृतो, तयेयं नारायणीया व्याख्या याज्ञिक्युपनिषदपि खिल- काण्डरूपा तल्लक्षणेपेतत्वात्। कापामनब्रह्मकाण्डेषु त्रिष्वपि यद्य- द्वक्तव्यमवशिष्टं तस्य सर्वस्याभिधानेन प्रकीर्णकरूपं खिलत्वं । बृह- दारण्यके मतमाध्याये पूर्णमदः पूर्णमित्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । ॐ खं ब्रह्मेत्यादिभिरटमाध्यायगतैश्च यो हवै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेदत्यादिभिवाकर्नानाविधान्युपासनान्यभिहिनानि । स यः का- मयेत महान् प्राप्नुयामित्यादिना मन्थाख्यं कर्माऽभिहितं। तथा पुत्रविशेषादिकामनायुक्तानां तत्कर्माण्यभिहितानि । एवमत्राप्यम्भस्य पार इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । श्रादित्यो वा एष एतन्मण्डल- मित्यादिनोपासनमभिहितं । भूरनमग्नये पृथिव्यै स्वाहेत्यादिना कण्यभिहितानि । तत्र कर्मणं बाहुल्याद्याज्ञिकोत्युच्यते । उप- क्रमे ब्रह्मतत्त्वाभिधानादपमंहारे च ब्रह्मज्ञानसाधनानां मत्यादी- नां सन्यासान्तानामभिधानादुपनिषदित्युच्यते । तदीयपाठमम्प्र- दायस्तु देशविशेषेषु बहुविध उपलभ्यते। तत्र यद्यपि शाखाभेदः. कारणं, तथापि तैत्तिरीयशाखाध्यापकैस्तत्तद्देशनिवासिभिः शिष्टे- रावृतवात् माऽपि पाठ उपादेय एव। तत्र द्रविडानां चतुः- पश्यनुवाकपाठः । आधाणामशोत्यनुवाकपाठः। कर्णटकेषु केषा- ञ्चिच्चतुःसप्ततिपाठः । अपरेषां नवाशीतिपाठः। तत्र वयं पाठा- न्तराणि यथासम्भवं सूचयन्तोऽशोतिपाठं प्राधान्येन व्याख्या- स्यामः । तत्र प्रथमानवाकस्यादौ काश्चिदृचो ब्रह्मत्वं प्रतिपाद- 4 x 2 ·७५४ तैत्तिरीये आरण्यके पुजाप॑तिश्चरति गर्भे अन्तः(१) । (२यस्मिन्निद५ सञ्च वि चैति सर्व यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः। तदेव . यन्ति । तासु प्रथमाचमाह। (१)"अम्भस्य पारे चरति गर्भ अन्तः'(१) इति। 'अम्भस्य' बहुविधसमुद्रमध्यवर्त्तिजलस्य, 'पारे' परतोरे, यः 'महान्' प्रौढः, लोकालोकपर्वतादिः, ततः अपि 'महोयान्' महत्तरः, अयं परमेश्वरः, 'भुवनस्य' पृथिव्यादिलो- कस्य-मध्ये', यः 'महान्' मेवादिः, ततापि महत्तरः, 'नाकस्य पृष्ठे' स्वर्गस्योपरि, यः 'महान्' ब्रह्मलोकादिः, ततोपि महत्तरः । तथा छन्दोगा श्रामनन्ति । ‘ज्यायान् पृथिव्या ज्याथानन्तरिक्षाज्या- यान् दिवा ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' इति ; 'म एवाधस्तात् स उपरिटात् म पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः म एवेद५ सर्व' इति च। म परमेश्वरः । 'एक्रेण' भासकेन जोव. चैतन्यरूपेण, 'ज्यातीषि' निर्मलत्वेन भासकानि अन्तःकरणानि सम्यक् 'अनुप्रविष्टः' । तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः। 'गर्भ' ब्रह्माण्ड- रूपे, 'अन्तः' मध्ये, 'प्रजापतिः' विरापो भृत्वा, 'चरति' वर्त्तते। विरापमार्वणिका आमनन्ति । 'अग्निमुद्धा चक्षुषो चन्द्रमा दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदा वायुः प्राणे हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी' इत्यादि । अग्निः, प्रकाशयुको धुलोकः, सर्वव्यापी परमेश्वरः। वस्तुतः तथाविध एव सन् मायावशाद् देहेषु जीव- रूपेण ब्रह्माण्डे च विराद्भूपेणावस्थित इत्यर्थः ॥ द्वितोयामृचमाह । (२)"यस्मिन्निद! परमे व्योमन्"(२) .

·१० प्रपाठके १ अनु वाकः । ७५५ भूतं तद् भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन(२) । (२)ये- नावृतं खञ्च दिवं महोच्च येनादित्यस्तपति तेजसा इति। 'इदं' सर्व जगद्, 'यस्मिन्' अव्या कृते मूलकारणे, ‘समेति च व्येति च' सृष्टिकाले समुत्पन्नं मत् मङ्गतमपि भवति । शं चेति पाठे सुखमपि प्राप्नोतीति व्याख्येयं । व्यत्ययेन वा गतमिति द्रष्टव्यं: मंहारकाले विलीनं सत विगतमपि भवति। 'अधि' अधिका हि- रण्यगर्भविराडादयोऽनोन्द्रादयश्च. 'विश्वे' सर्वे 'देवाः', 'गस्मिन्' अव्यक्त, मूलकारणे ‘निषेदुः' नितरामाश्रित्यावस्थिताः। 'तदेव' सृष्टिमंहारयोर्दवानाञ्च आधारभृतं अव्याकृतमेव। 'भृतं' अतीतं जगत्, ‘भव्यं' भविष्यज्जगत्, ‘दूदं' वर्तमानमपि जगत्, 'तदु' तदेवाव्याकृतं। 'श्रा' इत्याश्चर्य, श्रामीदिति प्रसिद्धिा । तस्या- न्तर्गतं तादृशमव्याकृतं, 'अक्षरे' विनाशरहिते, ‘परमे' उत्कृष्ट, 'व्योमन्' आकाशवदमूर्ते परमात्मनि, वर्त्तते दृति शेषः ॥ हतीयाम्मचमाह। (३)"येनावृतं परमे प्रजाः"(२) इति। वाजपनेयिनो गाय॑ब्राह्मणे परमात्मन्याश्रिते यदव्याकृतमभिधी- ते, एतस्मिन्नेव खल्व क्षरे गाग्य आकाश श्रोतश्च प्रतिश्चेति तत्पूर्व- स्याम्च्यभिहितं, अस्यां तु तेनाव्याकृतेनोपहितं, तेन कारणेन व्याशा अत एवोक्ताः, सर्वेऽपि सद्रूपतया भासन्ते । 'येन' परमेश्व- रेण, अनुग्टहीतः, 'श्रादित्यः', 'तेजमा’ खकीयं मण्डलया भावद्रू- पेण* 'भ्राजमा च' प्रसारितरश्मिरूपया दीप्या च, 'तपति' सर्वमिदं भाखररूपेण इति P चिह्नित पुस्तक पाठः।

·७५६ तैत्तिरोये चारण्यके भ्राज॑सा च । यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे (४)यतः प्रसूता जगतः प्रसूतो ता- येन जीवान व्य च सर्ज भूम्यां । यदोषधीभिः पुरुषान् परमे पजाः। जगदभितप्तं प्रकाशितञ्च करोति । 'कवयः' तत्त्वविदः, 'यं' परमा- त्मानं, 'समुद्रे अन्तः' समुद्रोपलक्षितस्य कृत्नस्य जगतो मध्ये, तन्तूनिव 'वयन्ति'. यथा पटम्वरूपे तन्तबोऽनवताः तथा जगति ब्रह्मतत्त्वम- नुगतं पश्यन्ति। तच्च ब्रह्म तत्त्वं 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्ट निजस्वरूपे अवस्थाय 'प्रजाः', उत्पादयन्तोति शेषः। खरूपे- ऽवम्यानं छन्दोगाः प्रश्नोत्तराभ्यामामनन्ति । “म भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः” इति "खे महिनोति” प्राधारान्तरराहित्यमेव, खस्मिन्नेव अवस्थानं । “यदक्षर" इति पाठेऽपि तच्छब्दोऽर्थवेन व्याख्येयः॥ चतुर्थो मृचमाह । (४)"यतः प्रसूता जगतः • भूतानि चरा. चराणि'(४) इति। पूर्वमन्त्र जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्य- मुत तस्यात्र जगदुत्पादनञ्च प्रपञ्यते। "आत्मन अाकाशः सभ्भूतः” इत्यारभ्य "अन्नात् पुरुषः” इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता 'जगतः प्रसतिः' । 'प्रसूतिः' सूतिः उत्पत्तिः, यस्मादव्याकृतोपहिताचैतन्यात्, 'प्रसूता' प्रवृत्ता, तच्चैतन्यं कारणभृतं 'तोयेन' जलोपलक्षितेन भूपञ्चकेन, 'जीवान्' मनुष्यगवादीन् जीवदेहान्, 'व्यससर्ज' 'भूम्यां' यदक्षरे इति J, M, N, O चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः ·१० प्रपाठके । अनुवाकः । પૂ૭ पशूच विवेश भूतानि चराचराणि । (४'अतः परं नान्यदणीयस हि परात्परं यन्महतो महान्तं। य- दैकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुगणं तमसः परस्तात् ॥ ॥१॥ (६)तदे॒वत्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनां। जगत्यां विशेषेणेोत्सृजत् । व्यचसर्जेति पाठेऽपि तथैव व्याख्येयं । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणं 'ओषधीभिः' ब्रोहियवादिभि- रुपलक्षितमन्नं भूत्वा, मनु व्यान्, 'पझंश्च', तदुपलक्षितम्थावर- जङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्रविवेश' वृक्षादिषु स्थावरेषु दृष्टि- जलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्व जगत् परिदलितमिति शेषः ॥ पञ्चमीमचमाह । (५)"अतः परं • तमसः परस्तात्"(५)इति। पूर्ववाक्योकेन जगत्कारणत्वाकारणेपलक्षितं शुद्धं वस्तु अत्र नि- रूप्यते । यत् वस्तु, 'परात्' उत्कृष्टात् हिरण्यगर्भादेरपि, ‘परं' अत्यन्तमुत्कटं, 'यत्', च ‘महतः' आकाशादेः, 'महान्तं', 'यत्', अपि 'एक' सजातीयविजातीयरहितं, 'अव्यक्त' इन्द्रियागम्यं, 'अनन्तरूपं' देशकालवस्तुपरिच्छेदरूपं, 'विश्वं जगदात्मकं, 'पुराणं' अनादिमिद्धं, 'तमसः परस्तात्' अज्ञानात् पृथग् वर्तते। 'श्रतः' वस्तुनः, 'अन्यत्' वस्तु, 'अणोय' अत्यन्तदुर्लक्ष्यं, 'परं' उत्कृष्टं 'न', अस्ति ।

·७५ तैत्तिरीये धारण्यके इष्टापूर्त बहुधा जातं जायमानं विश्वं विभर्ति भुव- नस्य नाभिः(६) तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदं चन्द्रमाः। तदेव शुक्रममृतं तद् ब्रह्म तदापः स पुजापतिः । विश्वविशेषणेन यत्मवं जगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत् षष्ठीसप्तमीभ्यां ऋग्भ्यां प्रपञ्चयति । (६)"तदेवत्त • भुवनस्य नाभिः(६) । (तदेवा- ग्निसाहायः • म प्रजापतिः' (७) इति। मनसा यथा वस्तुचिन्तन- मृते वा तदुच्चारणं 'मत्यं', एतदभयमपि तदेव' अधिष्ठानरूपं ब्रह्मव, ‘कवीनां' वेद शास्त्रपारङ्गतानां, परमुत्करं प्रमाणत्वेनाद- रणीयं यद् ‘ब्रह्म' वेदरूपं वस्तु, तदपि स्वाधिष्ठानभूतपरब्रह्मात्म- कमेव । 'दष्टं' दर्शपूर्णमामादि बातं कर्म। 'पूर्त' वापीकूपादिस्माः कर्म, तदुभयमपि 'तदेव ब्रह्म' । तथा 'बहुधा जातं' पूर्व- कल्पतत्पूर्वकल्पादिरूपेण बहुप्रकारमुत्पन्न, इदानीमपि तथा 'जायमान', 'विश्वं' सर्व जगत्, ‘भुवनस्य नाभिः' चक्रनाभिवत् सर्वस्य लोकस्याधारभूतः परमात्मा, 'बिभर्ति'। अत श्राधेयं सर्वमधिष्ठानस्वरूपमेव । अग्निवायुसर्यचन्द्रमोऽपि 'तदेव'। तथा 'एक' दीप्यमानं नक्षत्रादिकं, 'अमृत' देवैः सेव्यं पीयूषं, एतदु- भयमपि तदेव' अधिष्ठानरूपमेव, यद् ‘ब्रह्म' हिरण्यगर्भरूपं, 'तत्', अपि तदधिष्ठानात्मक मेव, याः 'आपः' जलोपलक्षितानि पञ्चभू- तानि, यश्च प्रजापतिर्विराडूपः, तदुभयमधिष्ठानरूपमेव। यद्यत् जगत् अविद्यादृष्ट्या नानाविधं प्रतोयते, तत्सर्व विद्यादृष्ट्या अखण्डेकरम ·१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५३ (८)सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि। कला मु- हतः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः(८)()अलमासा मासा ब्रह्मव। अतएव दृष्टिद्वयमभिप्रेत्य वाजसनेयिन श्रामनन्ति । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्यादृष्टिः, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभृत् तत् केन कं पश्येत्' इति विद्यादृष्टिः। ननु 'प्रकृति' पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तमः' इति विष्णुपुराले कालस्य नित्यत्वाभिधानात्, विद्यादृध्यापि ब्रह्मरूपत्वं नास्तीत्याशङ्याह । पुराणस्याविद्यादृष्टिविषयत्वमभिप्रेत्य विद्यादृष्ट्याकालस्य ब्रह्मत्व- विवक्षया ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिः ।। अष्टमीनवमीभ्यां दर्शयति । (८)"सर्वे निमेषाः • अहोरात्राश्च सर्वशः (८)। (C)"अर्द्धमामा मासाः अन्तरिक्षमथो सुवः"() इति। निमि म जनकस्य पूर्वज श्राद्यो मिथिलेश्वर श्रा- मोदिति उपनिषदि वर्त्तते, देववरप्रसादात् येषु अक्षिपापातेषु ते निमिषाः, त एव 'निमेषाः', इत्युच्यन्ते, पक्षमपातपरिमिताः सूक्ष्मकालविशेषा इत्यर्थः । ते 'सर्वे', अपि 'विद्युतः' खयम्प्रकाश- मानात्, 'पुरुषात्' परिपूर्णत् परमेश्वरात्, 'अधिजज्ञिरे' प्राधिक्ये- नोत्पन्नाः। निमेषेभ्योऽपि अधिकाः कालविशेषाः 'काष्ठाः' । ता- भ्योऽप्यधिका': 'कलाः, । ताभ्योऽधिकाः 'मुहताः'। तेभ्योऽप्यधिकाः 'अहोरात्राः' । तथाच पूर्वग्रन्थकारैरुक्तं । 'अष्टादश निमेषास्तु काष्ठास्त्रिंशत्तु ताः कलाः । 4z ·तत्तिरीये यारण्यके ऋतवः संवत्सरश्च कल्यन्तां । स आपः प्रदुघे उभे इमे अन्तरिक्षमथो सुवः) । (१० नैनमूर्ख न तिर्य न तास्तु त्रिंशत् क्षणस्ते तु मुहग द्वादशास्त्रियां ॥ ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च' । 'च'कारावनुक्समुच्चयार्थो । तदेव 'सर्वशः', इत्यनेन स्पष्टोक्रियते । लवत्रुप्यादिकाः सर्वे कालविशेषाः समुत्पन्ना इत्यर्थः। लवत्रुट्योः स्वरूप पूर्वाचार्यरुतं । 'नलिनोपत्रमंहत्यां सूक्ष्मसूच्याऽभिभेदने । दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः ॥ लवै स्त्रुटिः स्यात् त्रिंशभिः' इति । 'अर्द्धमासाः' एलकृष्णपक्षरूपाः। 'मामाः', चैत्रवैशाखाद्याः 'ऋतवः' वसन्तग्रोमाद्याः । ते सर्वेऽपि परमेश्वरात् 'अधिजज्ञिरे'। तथा 'संवत्सरश्च', प्रभवति, भवादिरूपः । 'कल्पतां' परमेश्वरादु- त्पन्नः। अत एव स्वप्रयोजनसमर्था भवति। कल्यन्तामितिबहु- वचनपाठे सर्वेऽपि कालविशेषाः खखप्रयोजनसमर्था इति योज्यं । 'म:' परमेश्वरः, स्वनिर्मितेन कालविशेषेणोपहितः मन्, तत्तत्का- लौचित्येन 'श्रापः प्रदुघे' जलोपलक्षितां पृथिवीं दुग्धवान्, प्रा- णिनामपेक्षितं भोग्यजातं पृथिव्यां सम्पादितवानित्यर्थः। तथैव 'अन्तरिक्षं', एक स्थानं, 'अथो' अपि च, 'सुवः' स्वर्गः अपरं स्थानं, T: । घटस आद शस्तकेषु “कल्पन्तां" इति पाठो दृश्यत; केवलं P चिहितपुस्तक 'कल्पना" इति पाठो वर्त्तते ·१० प्रपाठके १ अनुवाकः। मध्ये परिजग्रभत् । न तस्यैशे कश्चन तस्य नाम मह- द्यशः(१०) ॥२॥ (११)न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति क- . । 'दमे उभे' स्थाने, 'प्रदुघे', तयोरपि स्थानयो ग्यवस्तुनि सम्पा- दितवानित्यर्थः ॥ ननु काललोकादिसर्वकारणस्य सर्वत्रानुगतत्वात् कुतः प्राणि- भिरमा न रह्यत इत्याशक्य तस्य परमात्मन ऊईत्वाद्याकार- विशेषाभावात् रूपाद्यभावाच्च, इति मन्त्रदयेन दर्शयति। (१०)"नैन- मूच • नाम महद्यशः(१०) । (११)"न सन्दृशे तिष्ठति • अमृतास्ते भवन्ति'(११) इति । कश्चिदपि पुरुषः, ‘एनं' परमात्मानं, स्तम्भ- वदूद्धाकारं, उपरिस्थितशालोवंशवत्तिर्यगाकारं वा, ग्रहान्तर्वतिः देवदत्तवत् क्वचित् 'मध्ये', अवस्थितं वा । 'न परिजग्रभत्' नैव परिग्टहाति। ऊद्धाद्याकाराणं तस्मिन्नभावात् । किञ्च 'तस्य' परमात्मनः, 'कश्चन' कोऽपि पुरुषः, 'नेशे' नेटे, मम ग्रहणमोकार्थमीदृयूपो भवेति नियन्तुं न समर्थः । अत एव 'तस्य' परमात्मनः, 'महद्यशः', दृति 'नाम', सम्पन्न, अत्यन्त खतन्त्रत्वेन तदीययशसोऽभ्यधिकत्वात्। किञ्च 'अस्य' परमात्मनः, 'रूप' नीलपीतादिकं, 'न मन्दशे' प्राणिनां दृष्टिविषये, न संति- टति' । श्रशब्दमस्पर्शमरूपमित्यादिश्रुतेः । अतः ‘कश्चन' कुश- लोऽपि पुमान्, अत्यन्तपटुना 'चक्षुषा', तं न पश्यति' । कथं तर्हि गुरुशास्त्रोपदेशयुक्तो गृहातोति चेत् उच्यते, 'हृदा' हृदयपुण्डरोक- +22 ·७६२ तैत्तिरीये श्रारण्यके श्चनैन। हृदा मनोषा मनसाऽभितप्तो य एनं विद- रसृतास्ते भवन्ति(११) । (१२)अङ्ग्यः सम्भृतो हिरण्यगर्भ मध्यवर्तिना, 'मनोषा' भौतिक वस्तुगोचराणि मनमा ईछे इति मनोट तथाविधेन, ‘मनसा' अन्तःकरणेन, 'अभिकृप्तः' सर्वतो निश्चितो भवति। योगयुक्तं हि मनः लौकिकोर्मनोवृत्तीनियमयति, तेन च अन्तर्मुखेनै काग्रेण मनमा परमात्मा अनुभवितुं शक्यते । दृश्यते त्वग्रिया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति श्रुतेः। 'ये' पुरुषाः, “एनं' परमात्मानं, एकाग्रेण मनमा 'विदुः' साक्षात् कुर्वन्ति, 'ते' पुरुषाः, 'अमृताः' मरणरहिताः, 'भवन्ति' । देहात् प्राणानामुत्कान्तिः, मरणं, तच्च तत्त्वविदां नास्ति । न तस्य प्राण उत्क्रामन्यचैव समवलोयन्त इति श्रुतेः ॥ उतार्थदााय प्रदेशान्तरपठितत्वात मन्त्रानुदाहरति । "अड्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ” इति। (१२ मन्त्रः) । अङ्ग्यः सम्भूतः पृथिव्यैरमाचेत्ययमनुवाकश्चातुईत्रिीयचयनमन्त्र प्रकरणे स- मानातः। तस्यानुवाकस्य प्रदर्शनार्थमझ्यः सम्भूत इति प्रतीकमिदं पठितं। तस्मिन्ननुवाके तमेवं विद्वानमृत दह भवतीति परमात्म- तत्त्वविदो मरणराहित्य मुक्त। हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इत्याद्यया- वृचः मंहितायाश्चतुर्थकाण्डे प्रथमप्रपाठके समानाताः। ता अपि वेदितव्यस्य परमात्मन उपलक्षकत्वेन हिरण्यगर्भद्यभिधानादत्रोप- युक्ताः॥ * लोकिकेति चिहितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १ अनुवाकः। इत्यष्टौ (९) । (१२)एष हि देवः पुदिशोऽनु सर्वाः पूर्वी हि जातः स उ गर्भ अन्तः । स विजायमानः स अनि- ष्यमाणः प्रत्यङ्मुखास्तिति विश्वतोमुखः(१२) । (१)वि- श्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखा विश्वताहस्त उत विश्वतः यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मोपलक्षकाः, तथा परमात्मना सृष्टं दिगादिकं जगद्धिरण्यमूर्त्तिश्च परमात्मानमुपलक्ष्यतीति मन्त्र- दयेन दर्शयति । (१३)"एष हि देवः • तिष्ठति विश्वतोमुखः"(१३) । (१४)“विश्वतश्चक्षुरुत • देव एकः”(१४) इति । विदभिरनुभूयमानः 'देवः' ख प्रकाश : परमात्मा, 'प्रदिशः' प्रकृष्टाः प्राच्याद्याः, श्राग्ने- य्याद्याश्च विदिशः सर्वाः', 'अनु', प्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्य- तरप्रसिद्ध्यर्थः 'हि'शब्दः । तथा 'पूर्वी जातः' हिरण्यगर्भस्वरूपत्वे- नायमेव प्रथममुत्पन्नः, 'हि'शब्देन हिरण्यगर्भः समवर्त्ततेति मन्त्र- प्रसिद्धिः सूच्यते। ‘स उ' स एव परमेश्वरः, 'गर्भ अन्तः' ब्रह्माण्ड- रूपस्य गर्भस्य मध्ये, वर्तते । 'मः', एव 'विजायमानः' देवतिर्य- गादिरूपेण इदानीं जायते, इतः परमपि ‘जनिव्यमाण:', 'मः', एव। स च 'प्रत्यङ्' अनमयादिकोशेभ्यः प्रान्तरः, 'मुखाः' देहेन्द्रियाध्यक्षवेन मुख्यः, 'विश्वतः', सर्वतः, मुखानि, रूपाद्युपलब्धि- द्वाराणि चक्षुरादीनि, यस्यासौ 'विश्वतोमुखः', तादृशोयं जगद- धिष्ठानत्वेन 'तिष्ठति । स च ब्रह्माण्डरूपं देहं धृत्वा सर्वप्राणिदेह- खरूपलात् तदीयैः सर्वेश्चक्षुरादिभिर्युक्त इति 'विश्वतश्चक्षुः', इत्यादि- ·६४ तैत्तिरीये यारण्यके स्यात् । सं बाहुभ्यां नमति संपतत्रद्यावापृथिवी जन- यन् देव एकः(१५) । (१४ वेनस्तत् पश्यन् विश्वा भुव- नानि विहान् यत्र विश्वं भवत्येकनीडं। यस्मिन्निदर सच्च विचैक स ओतः प्रोतश्च विभुः पुजासु। १६ । पदैरभिधीयते । तत्तलोकनिवासिनां प्राणिनां चढूंषि तत्र तत्र स्थितानि एव एतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वत्र चाक्षुय्यत्वं । एवं विश्वतोमुखत्वादिकमपि द्रव्यं । स च परमेश्वरः, 'बाहुभ्यां 'सन्नमति' बाहुसदृशाभ्यां धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां सर्व जगदशीकरोति । तथा 'पतत्रैः' पतनशीलः पञ्चीकृतपञ्चमहा- भृतैः, 'सन्नमति' सर्व जगदुत्पादयति। एवमयं 'देवः', द्यावा- पृथिव्यादिकं कृत्स्नं जगत् उत्पादयन् ‘एकः', एव अवतिष्ठते ॥ उतार्थे श्रद्धातिशय्यमुत्पादयितुं मन्त्रदयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति । (१५)"वेनस्तत्पश्यन् विभुः प्रजासु(१५)। (१६)प्र त- दोचे मवितुः पिता सत्”(१६) इति । 'वेनो नाम गन्धर्वः', सर्वप्राणिनां 'गुहासु' बुद्धिषु, 'निहितं', 'अमृत' विनाश- रहितं, 'तत्' वस्तु, खानुभवेन 'विद्वान्', 'प्रवोचे नु' शिष्येभ्यः प्रोवाच खल्नु । कीदृशो वेनः, 'यत्र' यस्मिन् परमात्मवस्तुनि, 'विश्व' सर्व जगत्, ‘एकनीडं भवति' एकत्वेन विश्वमवस्थितं सत् तादात्म्यं प्राप्नोति । 'तत्' वस्तु, गुरुशास्त्र प्रसादेन ‘पश्यन्' साक्षात् कुर्वन,. "विश्वा भुवनानि' सर्वानपि लोकान्, 'विद्दान्' जानन् .

·१० प्रपाठके १ बनुवाकः। ७६५ तहाचे अमृतं न विद्वान् गन्धा नाम निहितं गुहा- चोणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्देद सवितुः पिता सत्(१६) । (१०स नो बन्धुजनिता स विधाता धामानि वर्त्तते। प्रात्मसाक्षात्कारे हि सर्व जगत् तदात्मकमित्यवगति- र्भवति। किञ्च तेन दृष्टे 'यस्मिन्' वस्तुनि परमात्मनि, 'इदं जगत्, 'सञ्च विच' ममुत्पद्यते विलीनञ्च भवति। 'एक' अद्वितीयतत्त्वरूपः, 'म:' परमात्मा, ‘विभुः' व्यापी सन्, 'प्रजासु', सर्वासु, दीर्घतन्तुवत् 'श्रोतः', तिर्यक्रन्तुवत् 'पोतच', अवतिष्ठते । 'गुहासु' प्राणिनां बुद्धिषु, 'त्रीणि पदा' जाग्रत्वप्नसुषुप्तिरूपाणि त्रीणि स्थानानि, 'निहिता' अवस्थितानि। 'यः' अयं गन्धर्वः, 'तत्' जागराद्यधि- छानं, 'वेद'। स गन्धर्वः 'सवितुः' उत्पादकस्य, स्वकीयजनकस्यापि, 'पिता सत्' जनको भवति। लोकप्रसिद्धः पिता पुत्रस्य देहमात्र जनयति । ब्रह्मतत्त्वाभिज्ञस्तु परमात्मरूपेण सर्वजगदुत्पादकत्वा- लोकप्रसिद्धस्य स्वजनकस्यापि समुत्पादको भवति। यस्ता विजा- नात् मवितुः पिता मदिति श्रुत्यन्त रात ॥ तस्य परमेश्वरस्य व्यवहारकाले सर्वप्राण्युपकारकत्वं परमार्थ- दर्शिनो मुक्तिप्रदत्वञ्च मन्त्रदयेन दर्शयति । (१७)“स नो बन्धुः धामान्यभ्यैरयन्त (१७) । (१८)परि द्यावापृथिवी भवत् प्रजा- सु"(१८) इति । 'मः' परमेश्वरः, 'नः' अस्माकं सर्वेषां, 'बन्धः', .

·तैत्तिरीये चारण्यके वेद भुवनानि विश्वा। यत्र देवा अमृतमानशानास्तु- तोये धामान्यभ्यरयन्त १०) | (परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान् परि दिशः परि सुवः। तस्य तन्तुं विततं विश्त्य तदपश्यत्तदभवत् पुजासु१८) । ये अम्मदनुष्ठितसुकृतानुसारेण हितकारित्वात्। 'जनिता' उत्पादकः, सर्वसमृत्वात्। 'मः', च 'विधाता' जगतो निर्माता सन्, 'विश्वा भुवनानि' मानुत्तमाधमलोकान्, ‘धामानि' तेषु लोकेषु देवादीनां योग्यानि स्थानानि च, 'वेद' जानाति । 'यत्र हतीये' लोके स्वगाख्ये, 'देवाः' इन्द्रादयः, 'श्रमतमानशानाः' सुधां पिवन्तः, 'धामानि' स्वकीयस्थानानि, 'अभ्यैरयन्त' सर्वतः प्राप्तवन्तः, ततः सर्व विदित्वा तत्तदनुष्ठितकाम्यकर्मानुसारेण फलं प्रयच्छतोत्यर्थः । तु मुमुक्षवः ते सर्व विदिततत्त्वाः सन्तः 'द्यावापृथिवी' लोकदयं, 'सद्यः परियन्ति' बोधक्षण एव सर्वतो व्याप्नुवन्ति, तथा 'लो- कान्' अवशिष्टानन्तरिक्षादीन, 'परियन्ति' । 'दिशः' प्राच्याद्याः, 'परियन्ति' । 'सुवः' स्वर्गलोकभोगं परियन्ति । सर्वात्मकत्वेन सर्वव्याप्तिरुक्का। 'मृतस्य' तस्य परब्रह्मणः, 'तन्तुं' अवच्छेदेनावस्थानं, 'विततं' विस्तीर्ण यथा भवति तथा, 'विवृत्य' गुरुशास्त्रमुखात् निश्चित्य, 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, 'अपश्यत्' यः साक्षात्कृतवान्, म एव 'प्रजासु', मध्ये 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, 'अभवत्' । तथाच श्रुत्यन्तरं, 'ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति' इति ॥

·१. प्रपाठके १ अमुवाका । (१६)परीत्य लोकान् परीत्य भूतानि परीत्य साः प्रदिशो दिशश्च। प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्म- नात्मानमभिसम्बभूव(२८)। 'सदसस्पतिमद्भुतं प्रिय- अम्भस्य पार इत्यादिना तदभवत् प्रजाखित्यन्तेन ग्रन्येन प्रतिपादिता ब्रह्मविद्यामुपसंहरति, (१६) परीत्य लोकान् श्रात्मानमभिसम्बभूव"(१८) इति । 'तस्य' सत्यस्य 'ब्रह्मणः, 'प्रथमजाः' प्रथमकार्यभूतः, 'प्रजापतिः' हिरण्यगर्भः, 'लोकान्' भूरादीन्, 'भूतानि' देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्, 'प्रदिशः' आग्नेय्याद्याः, 'दिश' प्राच्याद्याः, 'परीत्य' सर्वतो व्याप्य, सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि 'परोत्य' स्थितिकाले रक्षित्वा, ‘प्रात्मना' खखरूपेण, तदिषयकतत्त्वज्ञानेन इत्यर्थः । 'श्रात्मानं' सत्य- भानादिलक्षणं, 'अभिसम्बभूव' सर्वतः सम्यक् प्राप्तवान् ॥ तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता, अथ तत्प्राप्तिमाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मध्यानजपनानादिकाङ्गभूताः मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्वमनुक्का अस्मिन्, खिलकाण्डे अभिधीयन्ते ते। तत्र एकेन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थमन्तर्यामिणं प्रार्थयते । (२०) मदमस्पति- मडतं • सनिं मेधामयाशिषम् (२०) इति । सीदत्यस्मिन् अव्याहते कारणे सर्व जगत् इति, 'सदः', तस्य, 'पति' पालक- मन्तर्यामिणं, 'प्रयासिष' अहं प्राप्तवान् अस्मि, शीघ्र प्राप्तवान्, इत्यनया विवक्षया भूतार्थनिर्देशः । कीदृशं सदसस्पति, 'अद्भुतं' आश्चर्यरूपं, मनसायचिन्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन निर्मा- 5A ·००० तैत्तिरीये चारण्यके मिन्द्रस्य काम्यं । सनिं मेधामयासिघ) । (११/उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपघ्नन्निति मम ॥ ४ ॥ पशूश्च म मावह जीवनं च दिश दिश२) । (२२'मा ना हिल्सीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जगत् । हवं, 'इन्द्रस्य' देवराजस्य, अपि 'प्रियं', मोप्यन्त यामिणं कदा प्राण्यामीत्येवमाशास्ते। अत एव सर्वरन्यः 'काम्यं अपेक्षणीयं, 'मनि' कर्मफलस्य दातारं, 'मेधां' श्रुताधीतग्रन्धधारणशक्ति, प्रयच्छन्तमिति शेषः ॥ अथ वन्युपाधिकं परमेश्वरं प्रति दृष्ट प्राप्तिं प्रार्थयते । (२१)"उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपानं • जीवनं च दिशो दिश"(२२) इति। जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निस्वरूपेण विद्यते श्रवतिष्ठते इति जातवेदाः। अथवा जातानत्पन्नान् यजमानान् तत्तत्- फलदानाय वेत्ति स्वचित्ते निश्चिनोतीति जातवेदाः । हे 'जात- वेदः', मदनुग्रहार्थम उत्कर्षण 'दीप्यस्ख' । किं कुर्वन्, 'मम', अनियकारिण 'निर्वति' पापदेवतां, 'अपघ्नन्' विनाशयन्। तां विनाभ्य ततो मदर्थ 'पशून्' गवावादीन्, 'जीवन' दीर्घायुष्यं, 'च'काराभ्यामन्यदपि मव्वं भोग्यजातं 'भावह' सम्पादय। ततः सुखनिवामा) 'दिशः' प्राच्याद्याः, निवासयोग्यानि तत्तद्दिगन्त- स्थानानि, 'दिश' देहि ॥ सम्पादितानां गवाशादीनामविनाशं प्रार्थयते। (२९)"मा नो हिसोज्जातवेदः • श्रिया मा परिपातय"(२९) इति। हे 'जात- ·१. प्रपाठक १ धनुवाकः। श्रबिम्रदन आगहि श्रिया मा परिपातय(१९) । (१२ पुरुषस्य विद्म सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्ना रुद्रः प्रचोदयात् (२९) । (२४)तत्पुरुषाय विद्महे देवः', , त्वत्प्रसादात् मदोयं गवादिकं नितिः ‘मा हिंमीत्' मा विनाशयतु । 'जगच्छब्देन गवादिव्यतिरिक्र ग्राहक्षेत्रादिकं खि- क्षितं । हे 'अग्ने', त्वं 'अबिभ्रत्' अधारयन्, अस्मदपराधं मनस्यधारयित्वा 'गहि' अम्मदनुग्रहार्थमागच्छ, .ततो. मो 'श्रिया' धनधान्यादिसम्पदा, 'परिपातय' सतः प्रापय ॥ इत ऊ तेषु तेषु देशेषु श्रुतिपाठा अन्यन्तविलक्षणाः, तत्र विज्ञानात्मप्रभृतिभिः पूर्निबन्धनकारैद्रीविड़पाठस्थादृतत्वात् वयमपि तमेवादृत्य व्याख्यास्यामः। तत्र षड्भिर्गायत्रीभिरात्म- प्राप्तिदारभृता देवताविशेषाः प्रार्थन्ते। तत्र श्रादी विश्वरूपधर प्रार्थयते। (२९)"पुरुषस्थ विद्म तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्"(२९) इति। विश्वतश्चरित्यादिमन्त्रोक्तो विराट पुरुष: 'सहस्राक्षः', तस्य, 'पुरुषस्य', स्वरूपं 'विद्म' जानीमहि, लभेमहि वा। तदर्थं तस्य विराब्रूपस्य 'महादेवस्य', स्वरूपं धीमहि' ध्यायेमः । तत्र ध्याने 'नः' अस्मान्, ‘रुद्रः' विराब्रूपः महादेवः, ‘प्रचोदयात्' प्रोदयतु प्रेरयतु ॥ अथ बिभद्दर्भिः कुठारे मृगमभयवरौ सुप्रसन्नो महेश- . ततारुषाय विद्महे सहसाक्षस्य धीमहोतिपाठे गायत्रीचन्द्रः प्र. तितिष्ठति, परन्तु आदर्शपुस्तकेधु सर्वत्र मूलभूत पाठो दृश्यते ।

·तैत्तिरीये चारण्यके महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्(२५) । (२५ तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्ना दन्तिः प्रचोदयास्(५४)। (१६'तत्पुरुषाय विद्महे चक्र- सुण्डाय धीमहि ॥ ५॥ तन्ना नन्दिः प्रचोदयात् (२६) । (२ तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि। तन्नः पण्मुखः प्रचोदयात् २०) । (९८ तत्पुरुषाय विद्महे सुवर्णपक्षाय धीमहि। तन्नो गरुडः प्रचोदयात् २८) । (९९ वेदात्मनाय विद्महे हिरण्य- गीय धीमहि। तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् २८) । ( नारा- रत्याद्यागमप्रसिद्धमूर्तिधरं रुद्रं प्रार्थयते। (२४“तत्पुरुषाय विद्महे • रुद्रः प्रचोदयात्"(२५) इति । 'त' आगममिळू पुरुषाकारं महादेवं, जानोमो ध्यायेमच। तस्मिन् ध्याने अस्मान् 'रुद्रः', प्रेरयतु ॥ बोजापूरगदे चुकामुकत्याग मप्रमिहमूर्तिधरं विनायकं प्रार्थ- चते। (२५)नत्पुरुषाय विद्महे • दन्तिः प्रचोदयात् (२५) इति । गजममानवकत्वेन दीर्घस्य तुण्डस्य रत्नकलशादिधारणथं वक्रत्वं । 'दन्तिः' महादन्तः ॥ पुराणादिषु प्रसिद्धपक्षिराजमर्तिधरं देवं प्रार्थयते । (२८)"तत्- तन्नो गरुड़ः प्रचोदयात् (२८) इति । शोभन- पतनसाधनपक्षोपेतः 'सुवर्णपक्षः ॥ पुरुषाय विद्महे २६, २७, २९ मनलत्रयं भाष्ये न धुतं ।

·१. प्रपाठक १ अनुवाकः । यणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि। तन्ना विष्णुः प्रचोदयात् ९०। (वजनखाय विद्महे तीक्ष्ण ट्राय धीमहि ॥६॥ तन्त्री नारसिहः प्रचोदयात९१) । (१९भास्कराय विद्महे महाद्युतिकराय धीमहि। तन्नों आदित्यः प्रचोदयात् ५९) । (२२ वैश्वानराय विद्महे लालीलार्य धीमहि। तन्ना अग्निः प्रचोदयात् (२२)। (२४ कात्यायनाय . अर्कीघाभं किरीटावितमकरलमत्कुण्डलमित्याद्यागमप्रसिद्ध- मूर्तिधरं देवं प्रार्थयते। (१०)"नारायणाय विद्महे विष्णुः प्रचोदयात् (१०) इति। नरशरीराणामुपादानरूपाण्यन्नादिपञ्च- भूतानि नारशब्देन उच्यन्ते, तेषु भूतेषु या पापा मुख्याः ता अयनमाधारो यस्य विष्णोः सायं 'नारायणः', समुद्र जलशायी- त्यर्थः। तथा च स्मर्यते । आपो नारा इति प्रोका पापो वै नरसनवः । अयनं तम्य ताः प्रोकास्तेन नारायणः स्मृत इति । स च कृष्णावतारे वसुदेवस्य पुत्रत्वात् 'वासुदेवः', स च खकोयेन वास्तवेन परब्रह्मरूपेण व्यापित्वात् 'विष्णः'। ता एता गायश्च- श्चित्तशुद्ध्यर्थं ध्यानपुरःसरं जपितव्याः ॥ हेमप्रख्यामिग्दुखण्डान्तमौलिमित्यागमप्रसिद्ध मूर्तिधरी, दुर्गा . २१, ३२,९३, १६, १७, एतेषां मन्त्राणां व्याख्या अमलब्धपुस्तक- भयेषु न दृश्यते।

·सैत्तिरोये चारण्यके विद्महे कन्यकुमारी धीमहि। तन्नो दुर्गिः प्रचो- दयात् ।। (२५ सहस्रपरमा देवी शतमला शता- कुरा। सर्व हरतु मे पापं दा दुःस्वप्ननाशिनी(२५) । (३९ काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषः परि॥७॥ एवा ना दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च (२६) । (२०या शतेन प्रतनापि सहस्रेण विराहसि। तस्यास्त देवीष्टके विधेम हविषा वयं २७॥ (३८)" अश्वक्रान्ते रथकान्ते प्रार्थयते। (३४)"कात्यायनाय विद्महे • दुर्गिः प्रचोदयात्'(३५) पति। कृत्तिं वस्त इति कार्यों रुद्रः, स एव अयनं, अधिष्ठानम् उत्पादको यस्या दुर्गायाः मा 'कायायनो'। कुत्सितमनिष्टं निवारयति इति कुमारी, कन्या चामी कुमारी च इति 'कन्यकुमारी', 'दुर्गिः', दुर्गा, लिङ्गादिव्यत्ययः सर्वत्र छान्दो द्रष्टव्यः ॥ अथ स्नानाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते। तत्र शिरसि मृत्तिकया सह दूर्वा धारयितुं दूर्वाभिमन्त्रणमन्त्रमाह । (२५) “सहस्रपरमा देवी • दूवी दुःखप्रनाशिनी (३५) दति। येयं दूर्वाभिमानिनी देवता मा 'मे पापं हरत'। कीदृशी, 'महसमझ्याकेभ्यः पावन- हेतुभ्यो द्रव्येभ्यः ‘परमा' उत्कृष्टा, मा च 'देवी' द्योतनात्मिका शतसयाकानि मूलानि यस्याः मा 'शतमूला' । तथा 'शताडुरा' । शतशब्दन बहुत्वमात्रमत्र उपलक्ष्यते। दुःखपछतमनिष्टफलं, नाशपति इति ‘दुःखननाशिनी' ॥ 1 ·१. प्रपाठक १ अनुवाकः। ०७३ विष्णुकान्त वसुन्धरा। शिरसा धारयिष्यामि रक्षव मां पदे पदे १३८) । (२९) भूमिर्धनुधरणी लोकधारिणी। उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना' (२९) । (४०)" मृ. अथ स्मृत्तिकाभिमन्त्रणमन्त्राः, तत्र प्रथममन्त्रमाह। (२८)"अश्व- क्रान्ते रथक्रान्ते • रक्षख मां पदे पदे"(२८) इति। येयं भूमिः तामश्वाः शद्धिहेतवः स्वपदैराकामन्ति तादृशी भूमिः 'प्रश्न- क्रान्ता'। अग्निचयन उखानिर्माणार्थम्भूखनन प्रदेशस्य अश्वाक्रमण- विधानादश्वपादानां मृच्छुद्धिहेतुत्वं गम्यते । तथा 'स्थक्रान्ता' रथसञ्चरणेन क्षुमा मती द्धा भवति। तया त्रिविक्रमावतारे विष्णुः स्वयं पदेन भूमिमाक्रामति, ततोऽपि शुद्धत्वं । अश्वरथ- विष्णुभिराक्रान्ते शद्धे हे भूमे 'वसुन्धरा' सर्वाणि वस्तूनि धार- यन्ती मतो स्नानकर्मण्येतस्मिन् मदीय शिरसा' धारिता देवी धोतमाना त्वं 'मां', 'स्नानार्थं जन्नमध्ये गच्छन्तं 'पदे पदे', 'रक्षस्व ॥ द्वितीयमन्त्रमाह । (१९)"उद्धृतासि वराहेण • धरणी लोक- धारिणी"(२९) इति। हे मृत्तिके, त्वं भूमिरूपा सती कृष्णा- वर्णेन शतमङ्ख्याकबाहयुक्तन वराहावतारेण पूचं 'उद्धृतामि' । कौशी भूमिः, 'धेनुः' कामधेनुवत् प्रीणयित्रो, 'धरणी' मत्यानां धारयित्री, 'लोकधारिणो' प्राणिनामपि धारयित्री ॥ एघ मूल पुस्तकसम्मतः पाठः। अत्र तु पदच्युतिरस्ति। तथा. महब्धभाष्यपुस्तकेघु एतद्द लमद्धृतासीत्यादिदलम्य परस्मिन वर्तते + सत्खननेति • पाठः ।

·तैत्तिरीये प्यारण्यके त्तिकै हन मे पापं यन्मया दुष्कृतङ्कृतं । त्वया हतेन पापेन जीवामि शरदः शतं''(४०) । (४२)मृत्तिकै देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितं ९ ॥८॥ १४२ मृत्तिके प्रतिष्ठिते सब तम्भ निर्णद मृत्तिके । तया इतेन पापेन गच्छामि परमाङ्गति। यत इन्द्र भयामहे तता नो अभयं कृधि। मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये विदियो विमृधौ जहि। स्वस्तिदा विशस्य- तिचा विमृधा वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्थी अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु। आपान्तमन्युस्तृपलप्रभ- मी धुनिः शिमीवाञ्छरुमा५ जीपी। सोमा विश्वा- न्यतसावनानि नावागिन्द्र प्रतिमानानि देभुः॥४॥ हतीयमन्त्रमाह। (४०)" मृत्तिके हन मे • जीवामि शरदः शतं"(४०) इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ पाददयात्मकं चतुर्थ मन्त्रमाह। (४१)"मृत्तिके देहि सर्व प्रतिष्ठितं"(४९) दति। यद्यत् पुष्टिसाधनं यवगोधूमादिद्रव्यं' तत्सव हे 'मृत्तिके त्वयि प्रतिष्ठितं'। तस्मात् मह्यं 'पुष्टिं' 'देहि ॥ * मत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रितेति A, B, D, N, O. 'चिहित पुस्तक पाठः।

·१. प्रपाठके १ घनुवाकः । ७५ ब्रह्म जजानं प्रथम पुरस्तादिसौमतः सुरुचा वेन आवः। सवुधिया उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनि- मसतश्च विवः । स्योनाथिवि भवा वृक्षरा निवेशनी। यच्छा नः शर्म सप्रथाः(४२) । (४२गन्धद्वारा दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीषिणों। ईश्वरो सर्वभूतानां तामि- होपह्वये श्रियं(४२) । (४४)श्रीमें भजतु। अलक्ष्मीम नश्यतु। विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दौभिरिमा लोकान- नपजय्यमभ्यं जयन्। महा५ इन्द्रो वजेबाहु: घोडशी शम यच्छतु ॥ १०॥ सा गन्धद्वारा। पञ्चममन्त्रमाह । (४९) "गन्धवारी दुराधर्षी तामि- होपहये श्रियं (७२) इति। 'ता' मृत्तिकाभिमानिनों देवतां, 'दह' अस्मिन् स्नानकर्मणि, 'उपहये' मामीप्ये नाहयामि । कीदृशों, 'गन्धदारी' घाण याह्यो अन्ध उपलब्धिदारं यस्याः अत एव गन्धवती पृथिवी इति तार्किका वक्षणमाङः। 'दुराधर्षी' प्रतिकूलैः पुरुषैः असुरादिभि- राधर्षित तिरस्कर्तुमशक्यां । 'नित्यपुष्टां' सर्वदा ब्रोहिधान्यैः परिपूर्ण, 'करीषिणों' बहुलेन गोमयेन युक्रां, गोमहिषादि- पायुक्तां इत्यर्थः । 'सर्वभूतानां' देवतियअनुष्यरूपाणां प्राणि- देहानां, 'ईश्वरी' उत्पादकत्वेन नियन्त्री, 'श्रियं सर्वैः मेष्यां ॥ 6 B ·तैत्तिरीये चारण्यके स्वस्ति नो मघवा करोतु इन्नु पाभानं यास्मा- न्हेष्टि । सामान स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्यते। कक्षी- वन्तं य चौशिज। शरीरं यज्ञशमलं कुसीद तस्मिन्सी- दतु यास्मान्दृष्टि। चरणं पवित्र विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि। तेन पवित्रण शुद्धेन पूता अतिपाभानमरातिन्तरेम। सजोषा इन्द्र सगणो मरुद्भिः सोमं पिब वृचहन्छूर विद्वान्। जहि शत्रु रपमृधा नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः(४५) । (४५) सु- मित्रा न आप ओषधयः सन्तु दुर्मिचास्तस्मै भूया- सुस्मिान्दृष्टि यच्च वयं द्विष्मः४५) । (४६'आपो हि ष्ठा मयोभुवस्तान जर्जे दधातन ॥ ११ ॥ . नाभिदने जले प्रविश्य जलाभिमन्त्रणमन्त्रमाह। (४५)"सु- मित्रा न प्रापः यं च वयं विमः"(३५)* इति । या एता: 'पापा', ता एताः, तज्जन्या ब्रीहियवाद्योषधयः,' च 'नः' अस्मान् पनि, 'सुमित्राः' स्नानपानभोजनादावनुकूलाः, 'मन्तु' । यः' शत्रुः, * अम्मल्लब्धचतुर्यु मूलपुस्तकेषु अशानुक्रमेण मन्त्रा लिखिताः । परन्तु भाष्यकारः प्रथमं ४७ मन्त्र व्याख्याय ततः ४५ मन्वं व्याख्यातवान्। चत रवाच मन्य कमस्थापनाय भाष्यपाठव्यतिक्रमः कृतास्माभिः ।

·१. प्रयाठक र धनुवाकः। महेरणाय चक्षसे। यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः। तस्मा अरज- मामवा यस्य क्षयाय जिन्वय । पापा जनयथा च नः(४६) । (४०)हिरण्यशृङ्ग वरुणं प्रपद्ये तीर्थं में देखि याचितः। यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रति- ग्रहः(४७) । (४८)यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृत। तन्न इन्द्रो वरुणो वृहस्पतिः सविता च पुनन्तु . अस्मासु द्वेषं करोति यस्मिंश्च 'वयं', देषं कुर्मः, उभयविधाय 'तस्मै' शत्रवे, मे 'दुर्मित्राः' प्रतिकूलाः, 'भूयासुः' खान- भोजमादी व्यराजीणादिमुत्पादयतु ॥ एतैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितां मृत्तिकामनुलिप्य नद्यादिजल प्रदेश जलाधिपतिप्रार्थनार्थ मन्त्रदयमाह । (५७)"हिरण्यटङ्गं वरुणं पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः (४७)। (४८)"यन्मे मनमा वाचा • पुनन्त पुनः पुनः"(५८) इति। सुवर्णमयं श्टङ्गवत् उपर्यवस्थितं मुकुट यस्य प्रमो 'हिरण्यटङ्गः', तादृशं । 'वरुणं जलाधिपतिं, 'प्रपद्ये अनुग्रहार्थं प्राप्नोमि। तादृशो वरुणस्त्वं मया 'याचितः' प्रार्थितः सन, 'तीर्थ अवतरणस्थानं, 'देहि'। किच्च, 'प्र- साधूनां' पापिनां, स्टहे 'मया यद्भुक्तं', तथा 'पापेभ्यः' पापिनों सकाशात्, 'प्रतिग्रहः', 'च', यः कृतः । अन्यदपि 6 B2 ·- तैत्तिरीये चारण्यक ७७९ पुनः पुनः(५८) । नमोऽमयेऽसुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमा वारुण्यै नमोऽद्भवः(६) ॥ १२ ॥ (४) यदपाङ क्रूरं यदमेध्यं यदशान्तं तदपंगच्छ- तात्।। (४१)अत्याशनादतीपानाद्यच्च उग्रान्प्रतिग्र- । . 'यत्' 'दुष्कृतं', मानसं वाचिकं कायिकं वा अनुष्ठितं 'मे' मदीयं, तत् सर्च इन्द्रादयो देवाः तदा तदा 'पुमन्तु' शाधयन्तु ॥ जलावस्थितदेवान् प्रति नमस्कारमन्त्रं दर्शयिति। "(४९)नमो- प्रयेसुमते वारुण्यै नमोऽद्भाः"(४८) इति । पापो यस्थामे: मन्ति सोयं 'असुमान्' जलमध्ये निगूढ इत्यर्थः । तथाविधाय, 'प्रनये', 'इन्द्राय वरुणाय', वरुणपत्नैर, जलाभिमानिदेवताभ्यश्च 'नमस्कारो॥ निमब्जनप्रदेशे दुष्टजलापनयनमन्त्रमाह । (५०)“यदपाङ क्रूर तदपगच्छतात्"(५०) इति। 'अपां', सम्बन्धि 'यत्' 'क्रूर' रूपं, मरण कारणम् भावादिकं, 'यत्', च 'श्रमेयं निष्ठीवनादिदुष्एं, 'यत्' अपि 'प्रशान्तं' वातोमादिजनकं, 'तत्' सर्व, अस्मानि- मज्जनप्रदेशात् अपगच्छतु ॥ निमज्जन मन्त्रावाह । (५१)"प्रत्याशनादतीपानाद्यच • पाणि- ना झवमर्शतु"(५९) । (५२) मोहमपापो विरजः • गच्छेद् ब्रह्मस- ·१० प्रपाठक १ धनुवाकः । ७७६ हात्। तन्नो वरुणो राजा पाणिना झवमर्शतु(१)। (५२) साहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्विषः। ना- कस्य पृष्ठमारय गच्छेदमसलोकतां । (२)यश्चामु वरुणः स पुनावघमर्षणः(५३) । (५७)द्मं में गङ्गे यमुने लोकतां'(५२) इति। देवपित्रमनुष्यादियशमतीत्य भुतं 'प्रत्याशनं'। देवर्षिपिढतर्पणमतीत्य पीतमुदकं 'श्रतोपानं'। उच्छास्त्रवर्ती यः पुमान् तस्मात्, यो ‘धनप्रतिग्रहः'। एतैरत्यशनातियान- दुप्रतिय है: सम्पादितं यत् पापं मे मदीयं, 'तत्' मब्बे, 'वरुणो राजा' जलखामी, स्वकीयेन 'पाणिना', अपनयतु ॥ ततः पापरहितः ‘सोई', रजोगुणरहितः, मंसारकारणरागद्वेषादि दोषात् 'निर्मुकः'। अत एव अनुष्ठास्यमानः पापरहितः स्वर्ग- स्योपरिभागं, 'पारुह्य', ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेण समामभोकृत्वं * 'गच्छेत्' गच्छेयं ॥ तीर्थभूतानां गङ्गादिनदीनामावाहनमन्त्रमाह। (५४)"इमं मे गङ्गे यमुने • ष्टणु ह्या सुषोमया"(५५) इति । हे गङ्गाद्या नद्यः, यूयं, परुष्णादिभिर्नदीभिः सह 'मे' मदीयं, 'दम' 'स्तोम' स्तोत्रं, 'श्टणुहि' टणुत। श्रुत्वा तत्र 'श्रामचत' प्रागत्य जले तद्वारेण मयि च समवेता भवत । 'गङ्गायमुनामरखत्यः', प्रमिद्धाः। “तुद्रि', इति नद्यन्तरस्य सम्बोधनं । 'मरूदृधे', समानलोकत्वमिति तै० चिड़ितपस्तक पाठः ।

·নন্দিী আজ सरस्वति शुद्रि स्तोमर सच्चता परुष्णिया। असिक्कि- या मरुद्दधे वितस्तया कीये शृणुया सुषोमया"। (४४) ऋतं च सत्यं चाभीडातपसाध्यजायत। ततो राचिर- जायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥ १३ ॥ समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत। अहोराचाणि विदधदिश्वस्यं मिषतो वशी। सूय-चन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्। दिवञ्च पृथिवीं चान्तरिक्ष- .. 'पार्जीकोये', इत्यन्ययोर्नाः सम्बोधनवयं। “परुष्णिया असि- किया वितस्तथा सोमया" इति पदचतुरयं हतोयान्तं नदीचतुश्यवाचकं ॥ जले निमग्नस्य प्राणायामार्थमघमर्षणसूतमाह । (५५)"तंच सत्यं चाभीद्धात्तपमः दिवञ्च पृथिवों चान्तरीक्षमथो सुवः"(५५) इति। 'सतं' मानसं यथार्थसङ्कल्पनं। 'मत्यं' वाचिकं यथार्थभाषणं । 'च'काराभ्यामन्यदपि शास्त्रीयं धर्मजातं समुच्चीयते। तत् सब्जे 'अभीद्धात्' अभितः प्रकाशमानात् परमात्मनः, उत्पन्न । कदा समुत्पन्नं, इति उच्यते । 'तपसोधि' स्रष्टव्यपालोचन क्षणात् तपसः अई। स तपस्तप्त्वा हृदः सर्वमरजत इति श्रुत्यन्तरात्। यस्य ज्ञानमयन्तप इति श्रुत्य- न्तराच्च । 'ततः' स्वप्रकाशात् परमेश्वरात्, 'रात्रिः', उत्पना ।

·७८९ १. प्रपाठके १ धनुवाकः। मथो सुव:(५४) । (५६)यत् पृथिव्या रजः स्वमान्तरिक्षे विरोदसी। हुमा स्तदापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः(४६) । (५"पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्पणः५०) । (एष भूतस्य मध्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकतान् उत्पन्नः । अहाप्येतदपलक्षणं । 'ततः' तस्मात् परमेश्वरात्, 'समुद्रः', सामान्योकस्य लवणोदक्षीरोददध्यादिविशेषमभि- प्रेत्यार्णवशब्देन पुनर्विशेष्यते। अवान्तरभेदयुक्तात् ‘समुद्रात्', 'अधि' अङ्घ, समुद्रोपलक्षितः कृत्स्नः कालः समुत्पन्नः । म च उत्पादकः परमेश्वरः, अहोरात्रोपलक्षितान् सर्वान् काल- विशेषान् ‘विदधत्' सृजन्, 'मिषतः' निमेषादियुक्तस्य, 'वि- श्वस्य' सर्वस्य प्राणिजातस्य, 'वशी' खामी भूत्वा, वर्तते । स तादृशः, 'धाता' परमेश्वरः, सादिदेवान्, 'पृथिव्यादि लोकांश्च ‘यथापूर्व' अतीतसृष्टी यस्य यादृशं रूपं तादृशम- नतिक्रम्य, 'श्रकल्पयत्' सङ्कल्पमात्रेण मम्पादितवान् । दिवञ्चे- त्युपात्तत्वात् ‘सुवः'शब्देन भोगविशेषो विवक्षितः ॥ अघमर्षणं कृत्वा तत ऊर्ध्वमवगाहनाास्तित्र सच दर्शय- ति। (५६)“यत् पृथिव्या५ • पुनालघमर्षण:"(५६) । (४०)“एष भूतस्य मध्ये. मृत्याहिएमयं"(५७) । (५८) "द्यावापृथिव्योः । । समानोवस्येति F चिकितपत्तकपाठः।

·तैत्तिरीये पारण्यके ७८२ लोकानेष मृत्योहिरण्मय(५८) । (५८) द्यावापृथिव्याहिर- एमय५ सश्रित सुवः ॥ १४ ॥ सुवः मशिशाधि"(५८) । इति 'पृथिव्यां', वर्तमानानां अस्माकं 'खं रजः' खकीयं पापं, 'यत्', अस्ति। 'पान्तरीक्षे' सर्वतो- न्तरिक्षलोके, 'विरोदसी' विशेषेण रोदस्योद्यावापृथिव्याः, य- त्यापमस्ति । अत्र रोदस्योः पृथक् उक्तत्वात् पृथिव्यां इतिपदेन भूमेरधस्तादर्तमानः पाताललोको विवक्षितः । सर्वेष्वपि लोकेषु तत्तजन्मान्यनुभवताम् अस्माकं यत् पापम् लामोत्, 'तत्' सर्व पापं, तदनुष्ठादन् 'दूमान्’ अस्मांच, 'वरुणः', 'पुनातु' शोधयतु, पापं विनाश्य शुद्धानम्मान् करोतु। कीदृशो वरुणः, 'आपः' जल खामित्वेन तद्रूपः । अघानि मर्षयति विनाशयति इति 'अघमर्षण:' ॥ तादृशः, एषः' वरुणः, भूतस्य' प्रतीतस्थ, 'भुवनस्य' प्राणिजातस्य, 'गोप्ता' रक्षिता। भाव्यस्य, भविष्यतापि अग्रतः 'गोप्ता' । 'एषः' वरुणः, 'पुण्य- कृतां' ज्योतिष्टोमादिकारिणं, 'लोकान्', प्रयच्छति इति शेषः । 'एषः' वरुणः, 'मृत्योः' सर्वप्राणिमारकस्य यमस्य, सम्ब- धिनं 'हिरण्मयं' लोकविशेषं, पापिनां प्रयच्छतोति शेषः ॥ यच 'हिरण्मयं ब्रह्माण्डरूपं, 'सुवः' स्वर्गशब्दोऽभिधेयं, 'द्यावा- थिव्याः' धुलोकभूलोकयोः, 'संश्रितं' प्रवर्तते । हे वरुण, तथा ·१. प्रपाठके १ अनुवाकः । ७८३ स नः सुवः स शिंशाधि ५९) । (६०)आर्द्र ज्वलति ज्यो- तिरहमस्मि। ज्योतिलति ब्रह्माहमस्मि । योहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि। अहमेवाह इति । 'मः', त्वं 'नः' अरमान् प्रति, 'सुवः' तादृशं स्वर्गलोकं, 'मंशिशाधि' मम्यक् अनुग्रहाण ॥ दति तिसृभिः ऋभिः स्नातवतः पुरुषस्य आचमना. मन्त्रमाह । (६०)"आर्द्र ज्वलति मां जुहोमि वाहा"(६०) यत् एतत् उदकरूपं 'भाई', तदेतत् स्वाधि- ठानचैतन्येन 'ज्वल ति' प्रकाशते । तच्च अधिष्ठानरूपं 'ज्योतिः', 'अहमस्मि'। देहेन्द्रियादिभ्यो विवेचितस्य मम तदेवाधिष्ठान- चैतन्यं स्वरूप इत्यर्थः। तदेव उपपाद्यते, 'ज्योतिलति', इत्युक्त तत् ‘ज्योति', ब्रह्मैव । अतो 'ज्योतिरहमस्मि', इति वाक्येन 'ब्रह्माहमस्मि', इत्युक्तं भवति, नच पूर्वमिद्ध* जीवात्मनः खरूपं विनाश्य रूपान्तरस्य ब्रह्मत्वलक्षणस्य प्राप्तिर्भवति । किन्तु 'योई' पुरा जीवः, 'अस्मि', म एव ददानों 'अहं ब्रह्मास्मि' । वस्तुतो ब्रह्मण्येव मयि पूर्वमज्ञाना ज्जीवत्वमारोपितमासीत् । तस्मिन् अज्ञाने विवेके नापनीते मति वस्तुतः पूर्वीमद्धमेव 'ब्रह्म- खरूपं ददानों अनुभविता 'अस्मि,' नतु नूतनं किञ्चित * पूर्वमिति E चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·C8 सैत्तिरीये चारण्यके मां जुहोमि स्वाहा । (६९)अकार्यकार्यवकीर्णे स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्यगः। वरुणाऽपामंघमर्षणस्तस्मात्पापात् प्रमुच्यते (९) । (९रोभूमित्वमा रोदयस्व प्रवदन्ति ब्रह्मत्वमागतं। तस्मात् 'अहमेव,' अहंब्रह्मभावानुभवबेलाया- मपि* पूर्वसिद्धोऽहमेव न तु योषियग्निध्यानवदुपचरितं ब्रह्मत्वं । तादृशः 'अहं', जलरूपं 'मां', 'जुहोमि' उदराना प्रक्षिपामि । इविप्रदानवाची 'स्वाहा'शब्दः। मद्देहवर्तिभ्यो देवेभ्यो जल- रूपं इवित्तम् इत्यर्थः ॥ आचमनात् ऊर्ध्वं पुनरपि स्नाने मन्त्रमाह । (१)"अकार्य- कार्यवकीर्णी • तस्मात् पापात्प्रमुच्यते"(६९) इति। अकार्य शास्त्रप्रतिषिद्धं कलनभक्षणादिकं, तत्कर्तुं शीलं यस्यासी 'अकार्यकारी'। प्रतिषिद्ध स्त्रीगमनवान् 'अवकीर्णी,। ब्राह्मण- सुवर्णहती 'स्तेनः' । वेदवेदाङ्गविद् ब्राह्मणः, गर्भो वा भ्रूण:, तं इन्ति इति 'भ्रूण हा'। गुरुदारगामी तु 'गुरुतल्पगः' । एतादृशपापकारिणम् अपि मां 'अघमर्षण:' पापविनाशकः, 'अपां', स्वामी 'वरुणः', 'तस्मात्' सर्वस्मात्, ‘पापात्', 'प्रमुच्यते' मोचयति ॥ रहस्यपापक्षयार्थ स्वानमन्त्रमाह। (६२)"रजोभूभिस्व मा) * छहं ब्रह्मानुभववेलायामिति F, चिह्नितपुस्तक पाठः। अहं ब्रह्मतत्त्वानभववेलायामिति E चिकितपुस्तकपाठः ।

·१. प्रपाठक १चमुवाकाः। ७५ धीराः(२) । (६२ श्राकान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मन् जन- यन प्रजा भुवनस्य राजा॥ वृषा पवित्रे अधि सानो वृहत् सोमा वारधे सुवान इन्दु :(६२) ॥ १५ ॥ अव्ये तत्पापफलभूत-यातनया पुनाव घमर्षण:"*(६२) इति। 'रजः' रजःपापस्थ, 'भूमिः' स्थानभूतः, अहं, तो हे देव 'वं', 'मा रोदयख' । यद्यष्येतत्तवाचितं तथापि 'धीराः' बुद्धिमत शास्त्र पारङ्गताः, मामनग्रहृत एवं 'प्रवदन्ति'। तदीयं वाक्य- मुदाहियते। 'ऋषयः' वशिष्ठमुख्याः, एनं स्नानकारिणं 'पुनन्त' शोधयन्तु । तथा 'वसवः' अष्टमङ्ख्याकाः, एनं 'पुनन्तु' । 'वरुण:', 'अपि एनं 'पुनातु'। 'अघमर्षणः' पापविनाशकोऽन्योऽपि देवः, एनं 'पुनातु'। एवं धीरैमहद्भिरनुग्रहीतत्वात् दृष्ट्यादिभिः पूतं मां त्वमपि यमदेव मा बाधस्व, अनुग्टहाण, इत्यर्थः । स्नानादूचं जयं मन्त्रमाह। (६३)"श्राकानसमुद्रः प्रथमे वावृधे सुवान इन्दुः”(६२) इति । सम्मादाख्यपरमानन्द स्वभावत्वात् वा 'ममुद्रः' परमात्मा, म च सर्वं जगत् ‘ाकान्' भाक्रान्तवान्, व्याप्तवान् । किं कुर्वन, 'प्रथमे' सृष्टेरादिकाले, 'प्रजा जनयन्'। कोदृशे प्रथमकाले, भाष्यपुस्तक हयतमूल पाठे प्रवदन्ति धीरा इत्यस्योत्तरं पुनन्तु ऋषयः पुमन्तु वसवः पुनातु वरणः पुनात्वघमर्षण इत्यधिकः पाठः । अमलब्धचतुर्वपि मूल पुस्तकेषु नैध पाठो दृश्यते । समुद्रवत् प्रौढ़त्वात् 5c2 ·७६ तैत्तिरीये धारण्यके परस्तात् । यशः । गुहासुर) । मम । चक्रतु- ण्डाय धीमहि । तीक्ष्णादष्ट्राय धीमहि ६) । परि)। प्रतिष्ठित। देभुः । यच्छतु। दधातन(११) । श्रय :(१२) । अर्णवः(१३) । सुवः(१४) । राजा, एक च(९५) मुद्रा रुद्रश्च दन्तिश्च नन्दिः षण्मुख एव च । गरुडा ब्रह्मविष्णुश्च नारसिहस्तथैव च ॥ श्रादित्योऽग्निश्च दुर्गिश्च क्रमेण हादशम्भसि । म(१)। म(२) । व(३)। च(४) । म५)। सु(६)। वे(७)। ना(८)। वाह)। भा(१०)। वै(११)। का त्यायनाय(१२)॥ म 'विधर्मन्' प्राणिभिः पूर्वकल्पे अनुष्ठिता विविधा धर्मा यस्मिन काले स्वफलदानार्थ उवाध्यन्ते, सोऽयं विधा तस्मिन । च परमात्मा 'भुवनस्य', पालकत्वात् 'राजा'। स्वभकानां कामानां वर्षण हेतुत्वात् 'वृषा' । ईदृशः, सर्वत्र व्याप्तवान् । किञ्च । 'मानो' माना, पर्वतपार्श्वभागे। श्रुत्यन्तरे तं ब्रह्म- गिरिः इत्याचक्षत इति श्रवणात ब्रह्मावबधिधाग्यो देहो गिरिः, तदवयवः सानुः, हृदयपुण्डरीकं, तच्च 'पवित्र' वाह्य- देहावयववच्छिष्ट स्पादिदोषाभावात् उद्धं, 'अधि' पुरुषार्थहे- तुध्यामस्थानत्वात् इतरावयवेभ्योऽप्यधिक, अतएव ध्यावृणाम- ·१० प्रपाठके १ अनुवाकः। (३५)जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु वनस्य पालनस्य हेतुत्वात् 'अव्यं” हिमवत्पुश्या गायर्या ब्रह्मविद्या- भिमानिरूपत्वात् गौरीवाचक उमाशब्दो ब्रह्मविद्यामप- लक्षयति । अत एव तलवकारोपनिषदि ब्रह्मविद्यामूर्तिप्रस्तावे ब्रह्मविद्यामूर्तिः पद्यते, बहुशोभमाना तु मां हैमवती होवाच इति। तद्विषयः परमात्मा तया उमया सह वर्तमानलात् 'सोमः', म च मानो हृदयपुण्डरीके 'वृहत्' ब्रह्म यथा भवति तथा, 'वावृधे' वृद्धि प्राप्तः, पूर्व विद्यास्तत्व न मझुचितो जीवो भूत्वा तम्यामविद्यायां विद्ययापनीतायां ब्रह्म वाविभी- वात् प्रदृद्ध इव भामत इत्यर्थः। म च मोमः, 'सुवानः' जोवानां धर्माधर्मया: प्रेरकः, 'इन्दुः' फलदानेन चन्द्र- वदाबाद हेतुः ॥ अथानिएपरिहारार्थत्वेन जया मन्त्रा उच्यन्ते। तत्रैका- (३४)"जातवेदसे सुनवाम • नावेव भिन्धुं दुरितात्यमिः' (६४) इति। वेदांमि वेदनानि ज्ञानानि तानि जातान्युत्पन्नानि यस्मात् अग्नेः सेोऽयं जातवेदाः, श्राधानेन संस्कृतेनौ पश्चात्तदा तदा कर्त्तव्यविषयाणि ज्ञानान्युत्पद्यन्ते, तस्मै 'जातवेदसे'। यागकाले लतात्मकं 'मम', 'सुनवाम अभिषुतं करवाम। स्वयं सर्वं वेत्ति इति 'वेदः' अग्निः, मृचामाह।

·तैत्तिरोये चारण्यके दुरितात्य॒ग्निः'६५)। (१४)सामग्निवणी तपसा ज्वलन्ती वैरोचनों कर्मफलेषु जुष्टां। दुर्गा देवी५ शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः(१५) । (६९अग्ने त्वं पारया स च 'रातीयतः' अस्माखरातिवं शत्रुत्वमिच्छतः पुरुषान, 'निदहाति' नितरां भस्मीकरोति । किञ्च । 'मः' अमिः, 'नः' अस्माकं, 'विश्वा दुर्गाणि' सर्वा श्रापदः, 'अतिपर्षत्' 'अतिशयेन नाशितवान्, इत्यर्थः । किञ्च । यथा लोके 'नावा', 'सिन्, समुद्र, नाविकस्तारयति, तथा 'अग्निः', 'दुरितानि', पापानि, अतिशयेन तारयति इति शेषः ॥ द्वितीयामृचमाह। (६५)"तामग्निवर्णन्तपमा • सुतरमि तरमे नमः"(६५) इति । येयं नवदुर्गा कल्यादिषु मन्त्रशास्त्रेषु प्रसिद्धा, 'तो दुर्गा देवी', 'श्रहं शरणं प्रपद्ये । कीदृशी, अग्निममानवण', 'तपमा' स्वकीयेन सन्तापेन, 'ज्वलन्ती' अम्म- छत्रून्दहन्तों, विशेषेण रोचते वयमेव प्रकाशत इति विरोचन, परमात्मा, तेन दृष्टत्वात् 'वैरोचनों', 'कर्मफलेषु' वर्गपशु- पुत्रादिषु निमित्त तेषु, 'जुष्टां' उपामकमेवितां । हे 'सुतरमि' सुष्टु मंसारतरणे हेतो देवि, 'तरसे' तारयिन्यै तुभ्यं, 'नमः', बतोयामृचमाह । (६६)"अग्ने त्वं पारया ० तनयाय शंयो:'(१९) इति। हे अग्ने 'नक' स्तोतव्यः, “वं', 'अस्मान्', 'स्वस्तिभिः', .

·१. प्रपाठक १ अनुवाकः । ७१ नव्या अस्मान्त स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पूश्च पृथ्वी बहुला में उर्वी भवा तोकाय तनयाय शयाः १९ । (५० विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुन्न नावा दुरिताऽतिपर्षि। अग्ने अत्रिवन्मनसा गुणानाऽस्माक क्षेमकारिभिः उपायैः, 'विश्वा दुर्गाण्यति' सर्वा अरपदोऽतिशयेन लवयित्वा, 'पारय' संसारस्य परतीरनय । 'न:', अस्माकं, त्व- त्प्रसादात् 'पूश्च' या निवासयोग्या पुरी सत्यपि, पृथिवी, सा विस्तीर्ण भवतु। 'उर्बो' सर्वस्य निष्पादनयोग्या भूमिरपि, 'बहुला', भवतु । त्वञ्च 'तोकाय तनयाय' अस्मदपत्याय तदीय- पुत्राय च, 'शंयोर्भव' सुखस्य मिश्रयिता भव ॥ चतुर्थी मृचमाह । (६७)"विश्वानि नो दुर्गहा • बोथविता तनूनां (६७) इति । हे 'जातवेदः', 'दुर्गहा' मळमामापदाम- पहन्ता, । त्वं 'विश्वानि दुरिता' सर्वाणि पापानि , 'नावा', 'सिन्धुं न' समुद्रमिव, 'नः' अस्मान्, 'अतिपर्षि' अतिशयेन तार- यसि । हे 'अग्ने', 'अत्रिवत्' आध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वेन अत्रिशब्दवाच्यो जोवन्मुक्तो महर्षिः, "आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वीत मानवः” इत्येतच्छास्त्र मनुसृत्य, “सर्वे च सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः” इत्येवं मनसा यथा यथा सर्वदा भावयति, तथा त्वमपि 'मनसा', 'गणानः' गणान् उच्चारयन् भावयन्, - ·७६० तैत्तिरीये चारण्यके बोध्यविता तन्ना ६०) । (पृतनाजित सहमान- मुग्रमग्निः हुवेम परमात्सधस्थात् । स नः पर्षदति दर्गाणि विश्वा क्षामद्देवो अति दुरितात्यग्निः(१८॥ प्रत्नापि कभीयो अध्वरेषु सनाच्च होता नव्य॑श्च सत्सि। स्वाच्चाग्ने तनुवम्पिप्रयस्वास्मभ्यच्च सौभगमा- यजस्व ६९) । गोभिजुष्टमयुजो निषितन्तवेन्द्र विष्णो- 'अस्माकं', 'तन्नाम', 'अविता' रक्षिता भूत्वा, ‘बोधि' बुध्यस्व, मावधानो भवेत्यर्थः ॥ पञ्चमीमचमाह । (६८)"पृतनाजित महमानमुग्रभग्नि अति दुरितात्यग्निः (६८) इति । पृतना परकोयमेना जयतीति 'पृतनाजित्', तं, अतएव 'सहमानं' शचनभिभवन्तं। 'उग्र' भी- तिहेतुं, 'अग्निं' ‘परमात्' उत्कृष्टात् ‘सधस्यात्' खकैः मृत्यैः महावस्थानदेशात्, 'हुवेम' आयाम। म न इत्यादि पूर्ववत् । किञ्च 'अग्निर्देवः' 'क्षामत्' अमादपराधान् क्षममाण:, 'अति दुरिता' अतिशयितानि पातकानि ब्रह्महत्यादोनि अतिलव- यतीति शेषः ॥ षष्ठीचमाह। (६९)"प्रत्नाषि कमीयो मौभगमाय- जख'(६९) इति। हे अग्ने त्वं 'अध्वरेषु' यागेषु, 'ईड्यः' स्तुत्यः सन् ‘क’ सुखं, 'प्रत्नोषि' विस्तारयसि । 'मनाच्च' कर्मफलस्य दा- तापि सन् ‘शेता' होमनिष्यादकः, 'नव्यः' स्तुत्योऽपि भूत्वा 'मत्मि' .

·१० प्रपाठके २ अनुवाकः । ७६१ रनुसञ्चरेम । नाकस्य पृष्ठमभिसंवसानो वैष्णवीं लोक इह मादयन्तां ॥ अग्निः, चत्वारि च ॥ अनु० १॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । (१भूरमय पृथिव्यै स्वाहा भुवा वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा सुर्वरादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुवश्चन्द्र- मोदमि, यागदेश तिष्ठसि । अतो हे 'अग्ने', 'स्वाञ्च' खकीया- मपि, 'तनुवं', 'प्रियस्ख' अस्मदीयहविषा प्रीणय, ततः 'अम्म- भ्यञ्च', सौभगं' शोभनभाग्योपेतत्वं, 'श्रायजस्ख' सर्वतो देहि ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यज- रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याजि- क्यामुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकैः ।। अथ द्वितीयोऽनुवाकः । अथ होमार्थान्महाव्याहृतिसञ्जकान् मन्त्रानाह। (१)"भूर- मयं पृथिव्यै • भूर्भुवः सुवरोम्"(१) इति । भूर्भुवः सुवरोमिति चीणि पदान्यव्ययानि तानि च व्यस्तरूपेण समस्तरूपेण च मन्त्रचतुएयरूपतां* प्रतिपाद्याग्न्यादिदेवताप्रतिपादकानि । तथा सत्ययमर्थः सम्पद्यते। 'भूः, इत्यनेन मन्त्रेण प्रतिपाद्यानये, तन्मन्त्र चतुष्टयपरतामिति २ चिह्नितपुस्तकपाठः । - ·७६२ तैत्तिरीये श्रारण्यके मसे दिग्भ्यः स्वाहा नमा देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भवः सुवरोम्) * ॥ अनु० ॥२॥ + प्रतिपाद्यायै 'पृथिव्यै', च 'स्वाहा' सुतमिदं द्रव्यमस्तु इति । एवमुत्तरेवपि त्रिषु मन्त्रेषु योज्यं । अत्र द्रव्यविशेषस्थानुनत्वात् सर्वहोममाधारणमाज्यमेव द्रव्यमित्यवगन्तव्यम् । फलविशेषस्या- नुकत्वात् पापक्षयोऽत्रसाधारणं फलं द्रष्टव्यं । 'चतुर्भिर्मन्त्र- यथाशक्ति हुन्वा अन्ते प्रामुखः 'नमो देवेभ्यः', इति मन्त्रेणेप- तिष्ठेत। पश्चाद्दक्षिणाभिमुखः 'स्वधा पिढभ्यः', इति मन्त्रोप- तिष्ठते। 'खधा'शब्दः पिटप्रियं नमस्काराद्यपचारं बूते। 'भूर्भुवः सुवः', इति लोकत्रयेऽपि पापरहितो भवामि। 'ॐ' इत्ययं शब्दः अङ्गीकारवाचित्वात् तत्र तत्रोचितार्थाङ्गीकारं प्रतिपाद- यति । नारायणाख्येनेश्वरेण मुनिना वा दृशत्वादयं प्रपाठको नारायणीयः ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि द्वितीयोऽनुवाकः ॥ सुवरग्न बोम् इति B, J, N, O चिड़ितपुस्तकचतुरायपाठः। + अमलब्धेषु चतुर्घ मूलपुस्तकेषु भूरमये प्रथिव्यै इत्यनुवाकस्त- तीयत्वेन परिगणितः। परन्तु भाष्यकारेणायमनुवाको हितीयत्वेन परिरहीतः। + तं पापक्षयोऽत्र साधारणं फलमिति Q चिकितपुस्त कपाठः ।

·१० • प्रपाठके ४ अनुवाका । ७६३ अथ हतीयोऽनुवाकः । (१)भूरन्नममये पृथिव्यै स्वाहा भुवोन्नं वायवन्तरि- शाय स्वाहा सुवरन्नमादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुवरन्नं चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा नमा देवेभ्यः स्व- था पितृभ्यो भूर्भुवः सुवरन्नमाम् ॥ अनु० ३॥ अथ चतुर्थाऽनवाकः । (१'भूरमये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा भुवा वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा सुर्वरादि- अथ हतीयोऽनुवाकः । अन्नसद्धिकामस्य तेष्वेव मन्त्रेषु पाठान्तरमाह। (९)"भूरन्नमग्नये पृथिव्यै सुवरबमोम्"(९) इति । अन्नद्रव्यं स्वाहुतमस्तु । समृद्धं 'अन्नं', 'ओम्' प्राप्नोमि, इत्येतावानेव विशेषः ॥ दति सायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरार एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि हतीयोऽनुवाकः॥ अथ चतुर्थोऽनुवाकः । पूजाकामस्य पुनरप्यन्यपाठमाह । (१)"भूरमये च महरोम्"(९) इति । 'महते' प्रौढाय पूज्याय, वा हिरण्य - ..सुव- 502 ·७६४ तैत्तिरीये चारण्यके त्याय च दिवे च महते च स्वाहा भूर्भुवः सुवश्चन्द्र- मसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महतेच स्वाहा नमा दे- वेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवर्महरोम् ॥ अनु०४॥ अथ पञ्चमोऽनुवाकः । (१)पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा। पाहि नो विश्व- गीय, 'च'कारैस्तत्तद्देवतानां सेवका देवाः परिग्टह्यन्ते । ते- भ्योऽपि खाहुतमित्युक्तं भवति । 'महरोम्' पूजां प्राप्नवामि ॥ इति मायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि चतुर्थोऽनुवाकः ॥ मन्त्रा उक्ताः । अथ पञ्चमोऽनुवाकः । पूर्वत्र भूरमये इत्यनुवाके सर्वसाधारणाः पापक्षयार्थी होम- अथ प्रतिबन्धनिवारणेन * मुमुक्षोर्ज्ञानप्राप्त्यर्थी होममन्त्रा उच्यन्ते। (१)"पाहि नो अग्ने • शतक्रतो खाहा"(१) इति । हे 'अग्ने', 'एनसः' ज्ञानप्रतिबन्धकात् पापात्, ‘पाहि' रक्ष । तुभ्यमिदं वाहुतमस्तु । 'नः' अस्माकं, 'विश्व- वेदसे' कृत्स्नतत्त्वज्ञानसिध्यर्थं, 'पाहि' तत्साधनसम्पादनेन पालय, तदर्थ तुभ्यं इदं स्वाहुतमस्तु । विशेषेण भानं दीप्तिः विभा मेव वसु धनं यस्याग्नेः सोऽयं विभावसुः। हे 'विभावसो', 'यज्ञ' 'नः' अस्मान, ·९९५ १० प्रपाठके ६ अनुवाकः। वेदसे स्वाहा। यज्ञं पाहि विभावसा स्वाहा। सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा(१) ॥ *पाहि नो अम एकया। पाद्युत हितीयया। पा- ह्यूज तृतीयया । पाहि गीर्भिश्चतसृभिर्वसी स्वाहा ॥ अनु०५॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । (१'यस्छन्दसामृषभा विश्वरूपम्झन्दोभ्य छन्दा स्त विवेश। सतार शिक्यः। प्रोवाचौपनिषदिन्द्रा ज्येष्ठ +- विविदिषाहेतुत्वेनास्माभिरनुष्ठीयमानं, 'पाहि' निर्विघ्नेन ममाप्तिं नीत्वा पालय । शतसङ्ख्याकाः क्रतवो येनाग्निना निष्याद्यन्ते मोऽयं शतक्रतुः। हे 'शतक्रतो', 'सर्व' ज्ञानसाधनं गुरुशास्त्रादिकं, पाहि' ॥ दूति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि पञ्चमोऽनुवाकः ॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । अथ ज्ञानप्रतिपादक कृत्स्नवेदान्तशप्तिकामेन जप्यं मन्त्रमाह। (१) यश्छन्दसामृषभः भूर्भुवः सुवश्छन्द ओम् (२) इति । 'यः' प्रणवः, 'छन्दमां' वेदानां मध्ये, 'ऋषभः' श्रेष्ठः, 'विश्वरूप:' . एतन्मन्त्रस्य भाष्यं नास्ति । B, J, N, O, चिह्नितपुस्तके सचा५ शिक्य इति पाठः ।

·ಅಲ್ಲಿ तैत्तिरीये चारण्यके इन्द्रियाय ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भू- भुवः सुवश्छन्द ओम(१) ॥ ६ ॥ मः पुनः सर्वजगदात्मकः, एतवेदमारत्वं विश्वरूपत्वञ्च साहित्यामुपनिष- दि प्रपञ्चितं । तादृशः प्रणवः 'छन्दोभ्यः' वेदेभ्यः, प्रादुर्भूत- इति शेषः । वेदमारत्वेन प्रजापतेः प्रत्यभादित्यर्थः। 'छन्दांसि' गायच्यादीनि, 'श्राविवेश' । छन्दोभिरुपलक्षितेषु मन्लेषु प्रयोकव्यः । तथाच प्रपञ्चमारेऽभिहितं । अस्य तु वेदा- दित्वात्सर्वमनूनां प्रयुज्यते ह्यादाविति । तेन प्रणवेन प्रतिपाद्यः 'इन्द्रः' परमैश्वर्ययुक्तः परमात्मा, 'उपनिषत् प्रोवाच' उपनिषदं ब्रह्मविद्यां सर्ववेदान्तसिद्धां उक्तवान् । कीदृश इन्द्रः, 'सतां शिक्यः' सद्भिः कर्मानुष्ठायिभिरुपासकैानिभिश्च प्राप्तुं शक्यः, 'ज्येष्ठः' कारण त्वेन सर्वस्मात्प्रथमः । किमर्थं विद्या मुक्तवानि- त्युच्यते । 'अषिभ्यः' ऋषीणमन्तर्मुखानां जिज्ञासूनां, 'इन्द्रि- याय' ज्ञानसामर्थ्याय, अतोऽहं तत्प्रतिबन्धनिवारणाय ‘देवेभ्यः पिलभ्यः', च ‘नमस्करीमि। 'भूर्भुव: सुवरोम्' लोकत्रयावस्थि . तान् प्राप्नोमि। देवानिति शेषः । एतदेवाभिप्रेत्य केचिद् भूर्भुवः सुवश्छन्द ओमिति पठन्ति ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके दशम प्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याति- क्यामुपनिषदि षष्ठेाऽनुवाकः ॥

·१० प्रपाठके ८ अनुवाकः । अथ सप्तमोऽनुवाकः (१)नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता भूयासं कर्णयाः श्रुतं मा च्याई ममामुष्य आम् ॥ अनु० ७॥ अथाटमोऽनुवाकः । (१ तं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शान्तं तपो दमस्तपः ० अथ सप्तमोऽनुवाकः । अथ लब्धानां वेदानामविस्मरणाय जयं मन्त्रमाह । (१)"नमो ब्रह्मणे ममामुथ्थ ओम्"(१) इति। 'ब्रह्मणे' जगत्कारणाय, 'नमः', 'अस्तु'। तत्प्रसादान्मदीये चित्ते ग्रन्थतदर्थयोः 'धारणं', अस्तु । 'निराकरणं' विस्मरणं यथा न भवति तथा, 'धार- यिता भूयासं' । 'अमुव्य' इत्थं प्रार्थयमानस्य 'मम', 'कर्णयोः', यत्किञ्चिद्वेदशास्त्रादिकं यदा कदाचिदपि 'श्रुतं', श्रासीत् तत्मवं हे देव ‘मा च्योद' मा विनाशय । ततोऽहं 'ओम्' प्राप्नुयां, स्थिरं धारणमिति शेषः । इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणेयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि- क्यामुपनिषदि सप्तमोऽनुवाकः ॥

·७६ तैत्तिरीये चारण्यके शमस्तपो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्भुवः सुवर्ब्रह्मैतदुपा- स्वैतत्तपः(१) ॥ अनु०८॥ . अथाष्टमोऽनुवाकः । अथ ज्ञानसाधनं यत्तपश्चित्तैकाय्यमस्ति “मनमश्चेन्द्रियाणाञ्च बैकाय्यं परमन्तपः" इति श्रुतेः । तत्तपः श्रौतस्मार्तमर्वकर्मखरूप- तया प्रशंमति । यदा। तथाविधतपःसिद्ध्यर्थं जप्यं मन्त्र माह । (१)"तं तपः सत्यन्तप: ब्रह्मैतदुपास्वैतत्तपः'(१) इति । 'ऋतं' मनमा यथार्थवस्तु चिन्तनं, 'मत्यं' वाचा यथार्थभाषणं । 'श्रुतं' वेदस्य पूर्वोत्तरभागार्थावबोधायोभयोर्मोमांसयोः श्रवणं । 'शान्तं' शान्तिः बाह्येन्द्रियाभ्यन्तरेन्द्रियोपरतिः। 'दान' धनेषु स्व- वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनपर्यन्ता । 'यज्ञः' अग्निहोत्रादिः। तदे- तत्सर्वमर्वाचीनं 'तपः' भरादिलोकत्रयात्मकं विराड्देहरूपं । यत् 'ब्रह्म', अस्ति, हे मुमुक्षो ‘एतत्' ब्रह्म, 'उपाख' विजा- तोयप्रत्ययरहितं सजातीयप्रत्ययप्रवाहं कुरु, तत् एतत्' उपासनं, उत्तमं 'तप:' ॥ दूति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीचापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मपनिषदि अष्टमोऽनवाकः ॥

·१० प्रपाठके ६ घनुवाकः । ७६९ अथ नवमोऽनुवाकः । (२'यथा वृक्षस्य सम्पुष्यितस्य दूराङ्गन्धी वात्येवं पुण्यस्य कर्मणा दूरागन्धो वाति यथासिधारां क. . अथ नवमोऽनुवाकः । अथ विहितानुष्ठानरूपं पुण्यं ज्ञानसाधनतया प्रशंसति । निषिद्धाचरणं* ज्ञानप्रतिबन्धकतया निन्दति । (१)"यथा वृक्षस्य सम्युष्पितम्य आत्मानं जुगुप्सेत्"(१) इति। लोके 'वृक्षस्य' उद्यानादौ स्थितम्य चम्पकपाटलकेतकोपुन्नागादेः, 'मम्पुष्पितम्य' सम्यग्विकसितपुष्पोपेतस्य, यः ‘गन्धः' सुरभिः, अस्ति, मोऽयं 'दू- रात्' देशात, 'वाति' वायुना महागच्छति। एवं', पुण्यकर्मणः, ज्योतिटोमादेः, सत्कीर्तिः सुगन्धसमाना 'दूरात् वाति' मनुष्य- लोकात् स्वर्गे गच्छति, तस्मात् पुण्यमनुष्ठेयं । अथ पापस्य दृ- टान्त उच्यन्ते। 'यथा', लोके राजा अमात्यादीनां विनोदाय प्रवृत्तः वंशाग्रवृत्तादिदुर्घटव्यापारेय्वत्यन्तकुशलमनाः कश्चिद् 'कर्ते' कूपादावगाधे कस्मिंश्चितविशेषे, 'अविहिता' प्रमारिता, 'असिधारा' खड्गधारा, 'अवक्रामेत्' पादाभ्यां धाराया उपरि- गन्तुं प्रवर्तते । तदानीममा मनस्येवं विचारयति, 'यत्' यदि, 'युवे हुवे' हकारो व्यत्ययेन यकारस्थाने पठितः, अतएव केचिद् युवे युवे इति पठन्ति,-योमि यौमि पुनः पुनः पादमसि- धारया मिश्रयामोत्यर्थः। तदानीमहं 'विकदिव्यामि', 'कत * निधिद्धाचरणरूपन्त इति F चिहित स्त कपाठः । 5E ·तैत्तिरीये चारण्यके मैंऽवहितामवक्रामेद्यावे हुवे हवा विवदिष्यामि कर्त पतिष्यामीत्येवमन्तादात्मानं जुगुप्सेत् ॥ अनु०६ ॥ अथ दशमोऽनुवाकः। (१)अणेरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां नि- वा पतिव्यामि', अहमित्येतमर्थ 'ह'शब्दो ब्रूते। लकारस्थाने व्यत्ययेन दकारः। अमिधारायां पादस्य दृढस्पर्श पादच्छेदेना विवलितो विवशो भविय्यामि, दृढस्पर्शाभावे त्वधोवर्त्तिन्यगाधे गर्ने पतिय्यामि, 'इति एवं', पापे वर्तमानः पुरुषः विचार येत् । यदि पापं प्रकटं कुयीं तदानोमिह लोके निन्दितो भवि- य्यामि, तत्परिहाराय अप्रकटं कुर्या, तदापि नरके पतिव्यामोति, ईदृविचारयुक्तः पुरुषः 'अनृतात्' पापात्, 'आत्मानं', 'जुगुप्मेत्' धिङ् मां लोकदयभ्रंश हेतुमिति निन्दित्वा पापात् निवारयेत् ॥ इति सायणचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञि- क्यामुपनिषदि नवमोऽनुवाकः ॥ इति प्रथमखण्डः समाप्तः ॥ अथ दशमोऽनुवाकः। यथोकप्रशंसोपेढपुण्यानुष्ठानेन निषिद्धाचरणवर्जितेन शुद्धा- न्तःकरणस्य पुरुषस्य तत्त्वमुपदेष्टुमयमनुवाक प्रारभ्यते। तत्र प्रथ- * युवे युवे इति B, I, I, N, 0, Q चिह्नितपुस्तक पाठः । +ना हेतुमिति । चिह्नित पुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १० धनुवाकः । ८०१ हितोऽस्य जन्तोः। तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्र- सादान्महिमानमीशं सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् माम्चमाह। . (१)"श्रणरणीयान्महतः प्रसादान्महिमान- मोशं' (१) इति। सच्चिदानन्दैकरसः परमेश्वरः सर्वाधिष्ठत्वेन* सर्वस्य जगतः स्वरूपत्वादात्मशब्देनाच्यते । प्रात्मशब्दश्च स्वरूप- वाचीति प्रमिळ्। मायाकार्यभूते लौकिक व्यवहारे सूक्ष्मत्वेन प्रसिद्धः, परमाण_णुकादिरणुशब्दवाच्यः । तस्मादप्ययमालार अतिशयेन सर्वसमत्वात् 'अणीयान्' आकाशदिगादयः परि- माणाधिक्यत्वालोके महच्छब्दवाच्याः। ततोऽप्ययं . 'आत्मा', अतिशयेनाधिक्यत्वात् 'महीयान्'। परमाणुड्यणुकादीनां अस्म- दादि प्रत्यक्षगम्यत्वाभावेऽपि योगिजनचक्षुर्गम्यत्वमस्ति । तदप्या- त्मनो नास्तीत्यभिप्रेत्य अणीयस्त्वमुकं । आकाशदिगादीनामे- कब्रह्माण्डवर्त्तित्वात् तादृशब्रह्माण्डलकोयधिष्ठानत्वमभिप्रेत्य महोयस्वमुकं । तादृशः परमात्मा 'अस्य' देवमनुष्यादिरू- पस्य, 'जन्तोः', 'गुहायां निहितः'। गुहाशब्देन हृदयपुण्डरी- कमध्यवर्तिनी बुद्धिरुच्यते । गुहूसंवरण इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नो गुहाशब्दः । बुद्धिश्च हृदयपुण्डरीकेन संवृता तन्मध्यवर्तिनीत्वात् तस्यां बुद्धावस्य परमात्मनो निहितत्वं नाम विद्ययोपलभ्यमा- नत्वं, नतु बुद्धावाधेयत्वं । सर्वजगदाधारस्य तदसम्भवात् । 'न' तथावस्थितं, 'ईज', शमा दिगुणयुक्तोऽधिकारी पुरुषः सर्वाधिष्ठामत्वे मेति ५ चिहितपुस्तकपाठः । 5F2 ·८०२ त्तिरीये चारण्यके सप्तार्चिषः समिधः सप्त जिह्वाः। सप्त इमे लोका येषु चर॑न्ति प्राणा गुहाशयान्निहिताः सप्त सप्तर) 'पश्यति' साक्षात्करोति । म चाधिकारः 'धातुः प्रसादात्', उपजायते । धाता, जगतो विधाता परमेश्वरः, तस्य प्रसादः, अनुयहः। तथा च पूर्वाचार्यरुतं । “ईश्वरानुग्रहादेषां पुंसा- मदतवासना। महाभयकृतवाणा दित्राणां यदि जायते"* इति । कीदृशमीशं, 'अक्रतुं' मङ्कल्परहितं, स्न्यन्नपानादिभोगजातं समो- चीन मतिमङ्कल्पमं जीवस्यैव न त्वीशस्य । सङ्कल्पहेतुभूतान्तःकर- णपाधेरभावात्। अतो निरुपाधिकत्वात् 'महिमानं' अतिशयेन महान्तं । ईदृशं परमेश्वरं साक्षात्कृत्य 'वीतशोकः' जन्ममर- पादिशोकरहिता भवति ॥ द्वितीयामृचमाह । (२)"मप्त प्राणा: प्रभवन्ति • निहिताः मत मन्त"(२) इति। शुद्धान्तःकरणैतिव्यो यः परमात्मा उक्तः । तत्र शाखाचन्द्रन्यानोपलक्षणार्थं जगत्कारणत्वमुच्यते । तस्मात्' परमात्मनो मायाशक्निविशिष्टात्, 'सप्त प्राणा प्रभवन्ति' । अन्यत्र सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा इत्युक्त्वात् । शिरोवर्तिसप्तच्छिद्र- गताः सप्तमङ्ख्याकाञ्चक्षुरादयः प्राणा: परमेश्वरादुत्पद्यन्ते। ढे चक्षुषी, वे श्रोत्रे, वे नासिके, मुखमेकमिति सप्तत्वं । तेषां चक्षुरा- दीनां स्वखविषयप्रकाशनशक्तयः ‘मतार्चिषः। तेरर्चिभिर्या- * विषाणामेव जायते इति चिह्नितपुस्तक पाठः । प्राणाः प्राणा इत्युतत्वात् इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·१. प्रपाठके १० घनुवाकः । (अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वे ऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसाश्च येनैष भूत- माणत्वेन 'सप्तमयाका विषयाः ‘ममिधः'। विषय_न्द्रियाणि समिध्यन्ते प्रकाशयुक्तानि क्रियन्ते। यथैकस्यापि चक्षुरिन्द्रियस्य गोलकभेदेन द्वित्वं । तथा रूस्याप्येकस्य वामदक्षिणरूपग्रा- हकचक्षुर्वृत्तिभेदात् द्वित्वं द्रष्टव्यं । एवं शब्दगन्धयोदित्वे मति विषया सप्त सम्पद्यन्ते । अथवा ममिच्छब्देन सप्तमया ब्र सम्बध्यते किन्तु जिहाशब्देन । अग्निजिहानाञ्च सप्तत्वमाणि- कैरानातं । “कालो करालो च मनोजवा च सुलोहिता चापि सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिहाः” इति ॥ ताश्च परमेशरात् प्रभवन्ति । 'इमे' भूरादयः, 'मत'सङ्ख्याका: 'लोकाः', 'तस्मात् प्रभवन्ति' । तेषु सप्तसु लोकेषु देवमनुव्यादि शरीरवर्तिनः 'प्राणाः', 'चरन्ति'। तादृशा लोका उत्पन्ना इति पूर्वचान्वयः । गुहा, बुद्धिः, तस्यां शेते, उपलभ्यते, इति 'गुहाशयः' परमेश्वरः, तस्मात्, उत्पन्नाः सप्तर्षयः । ‘सप्त' समुदा इत्यादिकाः, 'सप्त'सङ्ख्याकाः पदार्थविशेषाः, 'निहिताः' तत्र तत्रावस्थापिताः ॥ हतीयामचमाह । (२)"अतः समुद्राः • भूतस्तिष्ठत्यन्तरा- त्मा"(९) इति । क्षीरोदधिप्रभृतयः ‘समुद्र'विशेषाः, मेरुप्रम- तयः 'गिरि विशेषाच, 'अस्मात्' परमेश्वरात, 'ई', प्रभवन्ति । गङ्गागोदावर्यादयः 'सर्वरूपाः' बहुविधाः, नद्यः, अमात, ·तैत्तिरोये चारण्यक स्तिष्ठत्यन्तरात्मा(२) । (ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीना- सुपिर्विप्राणां महिषो मुगा। श्येनो गृध्राणाय स्वधि- तिवनाना सोमः पविचमत्यति रेभन्" ।। अजामेकां परमेश्वरात, उत्पन्नाः 'स्यन्दन्ते' प्रवहन्ति । ब्रोहियवाद्याः 'विश्वाः' सर्वाः, 'ओषधयः', ., मधुरानादयः ‘रसाश्च', 'अतः' परमेश्वरात्, प्रभवन्ति । 'एषः अहम्प्रत्ययेन गम्यमानः, 'अन्तरात्मा' स्थूल देहचिदात्मनामध्यवर्ती लिङ्गदेहः, 'येन' ओषधिरसेन, 'भूतः' सम्बद्धः मन, शरीरे तिष्ठति'। तादृशो रस उत्पन्न इति पूर्वत्रान्वयः ॥ चतुर्थीमचमाह। (५)“ब्रह्मा देवानां • पवित्रमत्येति रे- भन्”(४) इति। अन्तर्वितिनां प्राणसमुद्रादीनामचेतनानां सृष्टि मुक्का चेतनेषु परमेश्वरस्योत्कृष्टरूपेणावस्थानमुच्यते । ‘द- वानां' अग्नीन्द्रादीनां मध्ये, 'ब्रह्मा' चतुर्मुखो भूत्वा परमेश्वरो नियामकत्वेनावतिष्ठते। तथा 'कवीनां' काव्यनाटकादिकर्तृणां पुरुषाणां मध्ये, ‘पदवीः', भूत्वावतिष्ठते। व्याकरणे निष्पन्नः सुशब्दविशेषः पदं तदेति गच्छतीति 'पदवीः' शब्दसामर्थ्या- भिजो व्यामवाल्मोक्यादिरूप इत्यर्थः । 'विप्राणं' वैदिकमार्ग- वर्तिनां ब्राह्मणानां मध्ये, 'षिः' तत्तहोत्रप्रवर्तको वसिष्ठा- दिरूपः, बभूव । 'गाणां' चतुष्पदा मध्ये, शक्त्याधिक्येन युक्तः 'महिषः', बभूव । 'टोपलचितानां सर्वेषां पक्षिणं मध्ये प्रबल: 'श्येनः', बभूव । ‘वनानां' वृक्षसमूहरूपाणां मध्ये, छेदनार्थः ·८.५ १० प्रपाठके १० अनुवाकः। लोहितशुक्लकृष्णां बह्वी प्रजा जनयन्ती सरूपां। अञ्जो टेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगा- मजाऽन्यः(५) ॥ १॥ 'स्वधितिः' परशः, बभूव। यागहेतुभूतबल्यात्मकः 'मामा', भूत्वा 'रेभन्' मन्त्रशब्दयुक्तः सन्, 'पवित्र' शुद्धिकारणं गङ्गा- जलकुशदर्भादिद्र व्यजातं सर्व, 'प्रत्येति' ॥ पञ्चमीमचमाह । (५) अजामेकां लोहिताककृष्णां • सु. कभोगामजाऽन्यः''(५) इति । व्यवहारदशायां परमेश्वरस्य चतु- मुखब्रह्मादि शरीरेषु विशेषेणावस्थानमभिधाय यथोक्तजगत्मष्टे- मूल कारणभृतां मायाशक्तिमुपजीव्य बद्धमुक्तपुरुषव्यवस्था प्रद- यते । न जायत इति 'अजा' मूलप्रकृतिरूपा माया। ह्यनादेस्तस्या जन्म सम्भवति। मा च माया 'एका' इतरस्य सर्वस्य जगतस्तत्कार्यत्वात्। यसमा तेजोऽबन्नानि त्रीणि भूतानि उत्पाद्य* तद्रूपाऽवतिष्ठते । तदानीं 'लोहितालकृष्ण'वर्णरुपेता भवति । तथा छान्दोगा श्रामनन्ति । “यदने रोहित५ रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदन्नस्य” इति। अन्न- शब्देनात्र पृथिवो उपलक्ष्यते । रजःसत्त्वतमोगुणा वा लोहि- तादिशब्दरुपलक्ष्यन्ते। गुणत्रयात्मिका मायेत्युक्तं भवति। सा च देवतिर्य मनुव्यादिरूपां गुणत्रयात्मिकत्वेन 'सरूपां', बहुविधा, 'प्रजां', 'जनयति'। न जायत इति 'अजः' जीवः, तस्यापि माया- * त्रीणि रूपाण्युत्पाद्य इति F चिह्नित पुस्तक पाठः ·०६ तैत्तिरीये चारण्यके (६)ह सः शुचिषासुरन्तरिक्षसङ्घोता वेदिषदति- थिर्दुरोणसत् । नुषहरसदृतसहौमसदना गोजा वदनादित्वादुत्पत्तिनास्ति । तादृशो जीवा विविधः। श्रामको विरक्तश्चेति। तयोर्मध्ये ‘एकः' श्रासको यो जीवः, पूर्वाक्कामजा मायां 'जुषमाणः' प्रीतिपूर्वकं मेवमानः, 'अनुशेते' तदनुसारेणैव वर्तते। विषयानेव भुञ्जानो विवेकरहितो जन्ममरणं प्रवाह रूपेण सञ्चरतीत्यर्थः । 'अन्यो अजः' विरको जीवः, 'भुक्त- भोगां', 'एनां' मायां, 'जहाति' परित्यजति । विरके: प्रागेव भोगान् भुक्ता नवपरिष्टानोच्यन्ते । तादृशे गैर्युका माया भुक्तभोगा, तां मायां तत्त्वविवेकेन बाधत इत्यर्थः ॥ षष्ठीचमाह। (६)"हमः शुचिषत् • ऋतं वृहत् (६) यः पुमान् विवेकेन मायां परित्यजति तस्य मनमपि जगद् ब्रह्मरूपेणावभासत इत्येवमात्राऽर्थोऽत्र प्रदृश्यते । तदर्थ- मादी जगदद्यते । हन्ति सर्वदा गच्छतोति 'हंसः' श्रादित्यः, म च शुची उद्धे मण्डले ज्योतिर्मये मीद तोति 'शचिषत्', सूत्रात्मरूपेण जगनिवासहेतुत्वात् । 'वसुः' वायुः, तद्रूपः सन्, अन्तरिक्षे मोदतीति 'अन्तरिक्षमत्' । होमनियादक आहव. नीयाद्यमिः होता' तद्रूपेण मोमयागाद्यङ्गभूतायां वेद्यां मोद- तोति 'वेदिषत्' । अमावास्यादितिथिविशेषमनपेक्ष्य भोजन- याचनार्थं तत्र तत्र गच्छन् पुरुषो वैदेशिकः ‘अतिथिः' । तद्रूपेण दुरोणेषु ग्रहेषु परकीयेषु सीदतीति 'दुरोणमत्'। नृषु इति।

·१. प्रपाठके १• बनुवाकः । तजा अद्रिजा ऋतं वृहत् । [*यस्माजाता न परा नैव किञ्चनास य आविवेश भुवनानि विश्वा । मनुव्येषु कर्माधिकारिजीवरूपेण मीदतीति 'नृषत्'। वरे श्रेष्ठ क्षेत्रे काशीद्वारावत्यादौ पूजनीयदेवरूपेण सीदतोति 'वरसत्' । ऋते मत्ये वैदिके कर्मणि फलरूपेण सीदतीति 'ऋतमत्' । योनि आकाशे नक्षत्रादिरूपेण सीदतीति 'व्योममत्'। अयो नदीसमुद्रादिगताभ्य : शङ्खमकरादिरूपेण जायत इति 'प्रजाः' । गोभ्यः क्षीरादिरूपेण जायत इति 'गोजाः'। स्मृतं सत्य- वचनं तम्मात् कीर्तिरूपेण जायत इति 'ऋतजाः'। अद्रिभ्यः पर्वतेभ्यो वृक्षादिरूपेण जायत इति 'अद्रिजाः' । हंस इत्या- रभ्य अद्रिजा इत्यन्तेनोक्तं यज्जगदस्ति तज्जगत् 'क' मत्यं, 'वृहत्' ब्रह्म, अज्ञानिदृष्या जगद्रूपेण भासमानं सर्वं जानि- दृष्ट्या ब्रह्मैवेत्यर्थः ॥ सप्तमीचमाह । (७)"यस्माज्जाता . स षोडशी (०) इति। हंसादेः सर्वस्य जगतो ब्रह्मरूपत्वं यदुनं तदत्र प्रतिपाद्यते। ब्रह्म- व्यतिरिक्तं वस्तु किञ्चिदस्तीति वदन्वादो प्रष्टव्यः। किमचेतनं जगद् ब्रह्मव्यतिरिक्र ? आहोस्वित् चेतनो जीवः । अचेतनत्वपक्षे- ऽपि किं सृष्ठेरूईभावि वसु ब्रह्मव्यतिरिक्रं उत पूर्वभावि। न तावदूर्ध्वभाविमो व्यतिरिक्रत्वमित्युच्यते। 'जाता' सृष्टेकव॑मुत्पन्ना [] एतचिह्नकोडीकृताः सप्तमन्त्रा अमलब्धेषु B, J, N, O चि- हितेषु मूल पुस्तकेषु न पठिताः। एतेषामत्र निवेशे दातिसया सद्धिीयते । परन्तु E, M, Q चिहितभाष्यपुस्तकत्रयेषु एघां था. ख्या नात् अत्र परिग्रहीताः ।

·तैत्तिरीये यारण्यके प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतिषि सच- ते स षोडशी ) । (८)विधतीर५ हवामहे वसौः कुविद- प्रजा, 'यस्मात्' परमेश्वरात्, ‘परा' व्यतिरिका, 'न', भवति । नापि पूर्वभाविना व्यतिरिकत्वमुच्यते, सृष्टेः पूर्व 'किञ्चन' कि- मपि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्तु, 'नैवाम', “एकमेवाद्वितीयम्” इति श्रुत्यन्तरात् । नापि चेतनस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिकत्वमित्युच्यते। यः, परमेश्वरः, 'विश्वा भुवनानि' सर्वलोकवर्तीनि शरीराणि, 'श्राविवेश' जीवरूपेण प्रविवेश । “अनेन जीवेन श्रात्मानु- प्रविश्य” इति श्रुत्यन्तरात्। सः 'प्रजापतिः' प्रजापालकः पर- मेश्वरः, 'प्रजया' खस्मादुत्पन्नया देवतिर्यगादिरूपया, 'संविदानः' संसर्ग तादाम्यं लभमानो वर्त्तते । 'मः' परमेश्वरः, 'त्रीणि ज्यो- तोषि' अन्यादित्यचन्द्ररूपाणि, 'सचते' समवैति, तादात्म्यसम्बन्ध प्राप्नोति । कीदृशः परमेश्वरः, षोडशी' प्रश्नोपनिषत्प्रोक्तषोडश- कलोपेतः। तत्र हि प्राणश्रद्धादिकं कृत्स्नमपि जगत् षोडशा- वयवरूपं । “परमात्मा ससर्ज वै" इति श्रुत्यन्तरात् । तथा मति मृट्वटन्यायेन कार्यकारणयोरव्यतिरेकात् षोडशकलारूपेण जगता सह तादाम्यसम्बन्धादयं षोडशी इत्युच्यते ॥ अष्टमीमृचमाह । (८)"विधीर५ हवामहे • सवितारं नृ- चक्षस'(८) इति । यथोकब्रह्मतत्त्वज्ञानलाभाय परमेश्वरप्रार्थना- रूपाः केचिन्मन्त्रा इत श्रारभ्योच्यन्ते। 'वसोः' धनस्य ब्रह्मज्ञान- रूपस्य, 'विधार' विशेषेण सम्पादयितारं, परमेश्वरं, 'हवामहे' ·१० प्रपाठके १. अनुवाकः। ८०६ नाति नः। सवितारं नृचक्षसं८) । (अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगं। परा दुष्वप्रिया सुव)। ('विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा- सुव । यद्भद्रं तन्म आसुव(१०) । (११)मधु वाता ऋता- . अम्मदनग्रहार्थं पाहयामः । 'नः' अस्माकं ताशानां, 'कुवित्' प्रभृतं तत्त्वज्ञानरूपं धनं, 'वनाति' सम्भजते, स परमेश्वरो ददा- तोत्यर्थः । कोदृशं विधरिं, ‘मवितार' अस्मबुद्धेः प्रेरक 'नृचक्षम' नृणां मनुष्याणं अधिकारिणं प्राचार्यरूपेण तत्त्व- विद्याप्रवक्तारं॥ नवमीमचमाह। ()"अद्या नो देवसवितः दुम्वप्रिय सुव"(१) इति। हे 'मवितः' प्रेरकदेव, 'अद्य' अस्मिन् दिने, 'नः' अस्माकं विद्यार्थिनां, 'प्रजावत्' शिय्यप्रशिय्यादिप्रजोपेतं, 'मौभगं' आचार्य रूपं भाग्यं, 'सावीः' प्रेरय, प्रयच्छेत्यर्थः । 'दुवप्रियं' दुशस्वप्नसदृशं दैतप्रतिभासं, 'परासुव' निराकुरु ॥ दशमीमचामाह। (१०)"विश्वानि देव • तन्म श्रासुव"(१०) इति। हे 'सवितः' प्रेरकदेव, 'दुरितानि' ज्ञानप्रतिबन्धकानि पापानि, 'विश्वानि' सर्वाणि, ‘परासुव' पराकुरु । ‘भद्र' कल्याणं, असम्भावनाविपरीतभावनारहितं तत्त्वज्ञानं, 'यद्', अस्ति 'तत्', 'मे' मा उपासकाय, 'सुव' साकल्ये न प्रयच्छ ॥ एकादशीमचमाह। (११)"मधुवाता सुतायते • सन्तो- षधी"(११) इति । 'ऋतायते' तं परं ब्रह्म तदिच्छति मह्यं, ra- 5F2 ·तैत्तिरोये बारण्यके यत मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीनः सन्त्वोषधीः(११) । (१७मधु नक्तमुतोषसि मधुमत्यार्थिव५ रजः । मधु द्या- रस्तु नः 'वाताः' वायवः, 'मधु' माधुर्योपलक्षितं सुखं यथा भवति तथा, वान्तु इति भेषः । प्रबले तु वायौ रोगोत्पत्त्या तत्त्वज्ञानविघ्नः सम्पद्यते। अतः म माभूदिति वायोरानुकूल्यं प्रार्थ्यते। एवमु- तरत्रापि तत्तदानुकूल्यं द्रष्टव्यं । 'सिन्धवः' नद्यः, 'मधु क्षरन्ति' इति मधुरं आरोग्यकरमुदकं सम्पादयन्त्वित्यर्थः । 'औषधीः' प्रोहियवादयः, अपि 'नः' अस्माकं, 'माध्वीः' मधुराः पथ्थरूपाः, 'मन्तु ॥ द्वादशीमचमाह। (१९) 'मधु नकमुतोषसि पिता"(१२) इति। 'न' रात्री, 'उत' अपि च, 'उपसि' प्रभाते, दिवसेऽपि, विद्यार्थिनः 'मधु' मधुरं अनुकूलं सुखं, 'अस्तु' काल- कृतोऽपि विना माभूदित्यर्थः । 'पार्थिवं रजः' पृथिव्यामवस्थित शयनादि स्थानगतं रजोऽपि, ‘मधुमत्' माधुर्योपेतं, कण्टक- पाषाणदिराहित्येनानुकूलं 'अस्तु' । 'नः' अस्माकं, 'पिता' पिढ- सदृशी, द्यौः', अपि 'मध्वस्तु' अतिवृष्ट्यादिप्रातिकूल्यरहितास्तु । "द्याः पिता पृथिवी माता" इति मन्त्रान्तराद्दिवः पिढत्वं ॥ त्रयोदशीमचमाह। (१६)"मधुमानः • भवन्तु नः"(१२) इति। 'वनस्पतिः' चूतपनमादिः, 'नः' अस्मान् प्रति, 'मधुमान्' मधुर- फलोपेतो जीवन हेतुः, 'अस्तु' । 'सूर्यः', अपि प्रभूतं मन्तापमकृत्वा, 'मधुमान्' माधुर्येण अनुकूल प्रकाशनेन युक्तः, 'अस्तु' । 'गावः', ·१० प्रपाठके १० घनुवाकः । ८११ रस्तु नः पिता)। (१'मधुमाबो वनस्पतिमधुमार अस्तु सूर्यः । माध्वोगीवो भवन्तु नः(१९) * ।। (१४ घृतं मिमिक्षिरे घृतमस्य योनिघुते श्रितो घृतमुवस्य धाम । अनुष्धधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यं"। (समुद्रादूमिर्मधुमा५ उदारदुपाशुना . अपि 'नः' 'अस्मान् प्रति, 'माध्वोः' जीवनहेतुमधुरचोरोपेताः; 'भवन्तु ॥ चतुर्दशीमृचमाह । (१४)"घृतं मिमिचिरे वक्षि हव्यं (१४) इति। भोग्यजातस्य ज्ञानयोग्यदेहानुकूल्यं प्रार्थ ज्ञानसाधन. यागादिकर्म देतोरग्नेरानुकूल्यं प्रार्थयते। पूर्व यजम' ना अमा- वाहवनोयादिरूपे 'घृतं', 'मिमिक्षिरे' मितवन्तः। मिह मेचन इति धातुः। तद् 'घृतं', 'अस्थ' अग्नेः, 'योनिः' उत्पत्तिकारणं । घृतेन ज्वालाभिवृद्धिदर्शनात्। अतोऽयमग्निः ‘ो श्रितः' घृतं आश्रित्य अवस्थितः । 'घृतं', एव 'अस्य', अनेः ‘धाम' स्थानं, तेजाहेतुर्वा । हे अग्ने 'अनुष्वधं' खधामनु अस्मदीयं हविः- खरूपमनुसृत्य 'श्रावई' देवान् अत्रानय, आनीय च 'मादयख' हान् कुरु । हे 'वृषभ' श्रेष्ठ, 'स्वाहाकृतं' वाहाकारेण अस्मा- भिदत्तं 'हव्यं', 'वक्षि' वह, देवान प्रापय ॥ पञ्चदशीमचमाह । (१५)"समुद्रादुर्मिः • अमृतस्य नाभिः (१५) इति। 'समद्र'वदतिप्रभूतात् परमात्मनः 'ऊर्मिश दृशो जङ- - - ·तैत्तिरीये यारण्यके ८१२ समममृतत्वमानट्। घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिला देवानाममृतस्य नाभिः(१६) । (१६वयं नाम प्रब्रवामा प्रपञ्चः 'मधुमान्' भोग्यत्वेन माधुर्ययुक्तः, 'उदारत्' उदगच्छत्, उत्पन्न इत्यर्थः । यथा लोके समुद्रात् तरङ्गा उत्पद्यन्ते। एवं हि चिदेकरमात् परमात्मनो जडं भोग्यजातं सर्वमुत्पन्न । घृक्षरण- दीप्योरिति धातोरुत्पन्नो घृतशब्दः। 'घृतं' दीप्तं, खप्रकाशं ब्रह्मे- । तस्य ब्रह्मणे यत् 'नाम' प्रणवरूपं, 'गुह्यं सर्ववेदेषु गोप्य- मस्ति । तथा च कठैरानातं। “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति प्रस्तुत्य तत्ते पदं सङ्गहेण ब्रवीमि ओमित्येतत्" इति । तेन प्रणवरूपेण 'उपांशुना' ध्यानकाले शनैरुच्चार्यमाणेन, 'अम. तत्वं' उत्पत्तिविनाशरहितं ब्रह्मतत्त्वं, 'समानट' सम्यगानशे, प्रा- मोतीत्यर्थः । तच्च प्रणवाख्यं नाम 'देवानां जिहा' देवैः ध्यान- परैः निरन्तरं उच्चार्य माणत्वेन जिकेव सर्वदा मुखमध्ये वर्त्तते। किञ्चेदं प्रणवरूपं नाम 'अमृतस्य' विनाशरहितस्य मोक्षस्य, 'नाभिः' रथचक्रस्य नाभिरिवाश्रयभूतं। अनेन हि मुक्तिरूपं फलं प्राप्यते। अतएव कठैरानातं। “एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा दो यदिच्छति तस्य तत्" इति। एतस्याचि प्रणवस्य मोक्षमाधन- त्वमुक्तं ॥ षोडशीचमाह । (१६)"वयं नाम . अवमीगौर एतत्"(१६) इति । 'वय' ज्ञानार्थिनः पुरुषाः, 'अस्मिन्' ज्ञान यज्ञे', 'घृतेन' दीप्तेन स्वप्रकाशेन ब्रह्मणा निमित्तभृतेन, प्रणवरूपं 'नाम', ·१० प्रपाठके १. • अनुवाका। १२ घृतेनास्मिन् यज्ञे धारयामा नमोभिः। उप ब्रह्मा शृं- णवचस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमोहौर एतत्(१६) । (१७च- त्वारि शृङ्गा त्रया अस्य पादा हे शीर्ष सप्त हस्तासा 'प्रब्रवाम' सर्वदा ध्यायन्त उच्चारयाम। ततः 'नमोभिः' नम- स्कारैर्युका वयं, चित्ते ब्रह्मतत्त्वं मर्वदा 'धारयाम' । ज्ञानस्य यज्ञत्वं भगवतोक्तम् । “स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः मंशितव्रताः" इति । 'शस्यमानं' अस्माभिः प्रणवेन स्तुयमानं, 'उपटणवत् पार्श्ववर्तिभिस्तत्ववदिभिः स्वयमानं, 'एतद्' ब्रह्मतत्त्वं, 'चतु:- टङ्ग' अकारोकारमकारनादरूपटङ्गचतुष्टयोपेतः, 'गौरः' श्वेतः प्रणवाख्य ऋषभः, अवमोत्' वान्तवान्, ब्रह्मतत्त्वं प्रत्यपादयदि त्यर्थः। अकारादीनां प्रणवमात्राणां श्टङ्गत्वमुत्तरतापनोये श्रुतं । “रङ्गे- वटङ्ग मंयोज्य” इति। निष्कामैरनुष्ठेयत्वेन निर्मलत्वात् प्रणवस्य गौरत्वं वृषभरूपत्वञ्च मंहितोपनिषद्यानातं । “यश्छन्दसाम- षभो विश्वरूपः' इत्येवमनेन प्रतिपादनमुपलक्ष्यते ॥ सप्तदशीचमाह । (१०)"चत्वारि श्टङ्गाः . विवेश"(१७) इति। 'श्टङ्गाः' प्रणवस्य यान्यकारादीनि श्टङ्गाणि, तानि 'चत्वारि'। 'अस्य' प्रणवप्रतिपाद्यत्वेन प्रणवरूपस्य ब्रह्मणः, 'त्रयः पादाः पद्यते गम्यते ब्रह्मतत्त्वमेभिरिति पादाः, अध्यात्म विश्वतैजसप्राज्ञाः। अधिदेवं विराड्डिरण्यगीव्याकृतानि। 'हे शोर्षे' उत्तमाङ्गस्थानोये चिदचिद्रूपे द्वे शती । तथैव 'अस्य' ब्रह्मणः, भूरादयः 'मत' लोकाः, 'हसासः' इस्तस्थानीयाः । मया५ श्रा- ·८१४ तैत्तिरीये चारण्यके अस्य । चिधा बलो वृषभो रौरवीति महो देवा मा५ श्राविवेश(१७) ॥२॥ (१विधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गाँव देवासी घृत- मन्वविन्दन् । इन्द्र एक सूर्य एक जजान वेनादेक 'त्रिधा बद्धः' अकारोकारमकारेषु विश्वतेजसप्राजविराडिरण्य- गर्भाव्याकृतेश्च त्रिःप्रकारेण सम्बद्धः, 'वृषभः' प्रणवः, 'महः' तेजोरूपं ब्रह्मतत्त्वं, 'रोरवीति' अतिशयेन प्रतिपादयति । तदेव प्रतिपाद्यं स्पष्टोक्रियते। 'देवः' परमेश्वरः, 'मान्' मनुष्यदेहान्, 'प्राविवेश' सर्वतः प्रविष्टः । “म एष दूह प्रविष्ट धानखाग्रेभ्यः" इति श्रुत्यन्तरात् ॥ अष्टादशोमचमाह । (२८)"त्रिधाहितं . निष्ठतक्षः"(१८) इति । 'त्रिधा हितं' शरीरे विश्वतैजसप्राज्ञाख्येन त्रिप्रकारेण ब्रह्माण्डे विराड्डिरण्यगीव्याकृताख्येन च त्रिःप्रकारेणावस्थितं । 'घृतं' दीप्तं स्वप्रकाशं ब्रह्मतत्त्वं, 'देवासः' देववत् सात्विका अन्तर्मुखाः पुरुषाः, 'गवि'वाचि, तत्त्वमस्यादिवेदरूपायां, 'अन्वविन्दन्' अनुक्रमेण लब्धवन्तः। कीदृशं घृतं, 'पणिभिर्गुह्यमान' पणव्यवहारे स्तुती चेति धातुः। पणिभिः स्तोलभिः उपदेष्टभिराचार्यैः परमरहस्यत्वेन गोप्यमानं । त्रिधा हितं इत्येतदेव विविच्यते। 'इन्द्रः' परमैश्वर्य- युको विराट पुरुषः, 'एक' जागरणरूपं, 'जजान' उत्पादितवान् । 'सूर्य'शब्दस्तेजसखित्वेन हिरण्यगर्भमुपलक्षयति । सच हिरण्य- गर्भः 'एक' खनरूपं, 'जजान' । वेनेति धातुः कान्तिकर्मा। 'वेनात्' ·१० प्रपाठक १० अनुवाकः। १५ स्वधया निष्टतनुः(१।। या देवानां प्रथम पुरस्तादिश्वा- धिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमान स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुना) । (२)यस्मात् पर स्त्या संयु- सर्वदुःखराहित्येन कमनीयादव्याकृतात् एकं सुषुप्तरूपं निष्पन्न- मिति शेषः । स्वस्मिन्नेव धीयतेऽवस्थाप्यत इत्याश्रयान्तररहिता ब्रह्मरूपा चित् स्वधाशब्देनोच्यते। “म भगवः कस्मिन् प्रति- ष्ठित इति खे महिनि" इति श्रुत्य न्तरात्। तया 'स्वधया' ब्रह्म- रूपया चिता, पूर्वाका इन्द्रसूर्यवेनाः 'निस्तक्षुः' जागरणादिकं नियादितवन्तः । एताभ्यां द्वाभ्यां ऋग्भ्यां प्रणवतत्प्रतिपाद्यार्थी प्रपञ्चिती॥ एकोनविंशोचमाह। (१८)"यो देवानां नकु"(१८) इति । 'यः' देवः, 'हिरण्यगर्भ', 'पश्यत' साक्षात्क- रोति। कीदृशं हिरण्यगर्भ, देवानां प्रथम' अनोन्द्रादीनां मधे धादिभूतं, 'पुरस्तात् जायमानं' अमीन्द्राद्युत्पत्तेः पूर्वमेवोत्पद्य- मानं । अनेन प्राथम्यं स्पष्टीकृतं। कीदृशो देवः, 'विश्वाधिकः' विश्वस्य जगतः कारणत्वेन तस्मादधिकः, 'रुद्रः' रुत्, वैदिकः शब्दः, तं द्रवति प्राप्नोति, वेदप्रतिपाद्य इत्यर्थः। 'महर्षिः, ऋषी अतीन्द्रियद्रष्टणां मध्ये महान्, “यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्य इत्यर्थः। 'म देवः' तादृशः परमेश्वरः, 'नः' अस्मान्, 'शुभया स्मृत्या' सर्वसंमारनिवर्तकत्वेन शोभनया * विश्वाधिय इति B, J, N, 0 चिह्नितपुस्तकपाठः । 5.

·८९६ মন্দিীয় আত্ম नापरमस्ति किञ्चिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोस्ति क- श्चित् । वक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वर । (१)न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके पुरुषेण सर्वे"(२०) ब्रह्मतत्वानुस्मृत्या, 'संयुन' संयुतान् करोतु। सेोऽयं मन्त्री ब्रह्मविद्यालब्धये जपितव्यमिति मन्त्रलिङ्गादवगम्यते ॥ विंशीमचमाह । (२०)“यस्मात् परं . इति । यदक् शुभया स्मृत्या मंयुन इति तत्र स्मरणीयं तत्त्व- मत्र निर्दिश्यते । 'यस्मात्' ब्रह्मतत्त्वात्, ‘परं' उत्कएं, 'अपरं' निकटं वा वस्तु, 'किञ्चित्', अपि 'नास्ति' । 'यस्माद्' ब्रह्मतत्त्वात, 'अणीयः' अत्यल्पं वस्तु, 'नास्ति'। तथा 'ज्यायः' अधिकमपि, 'कश्चित् किञ्चिदपि वस्तु, 'नास्ति'। परापरशब्दाभ्यां गुणे- कर्षनिका विवनिती। ज्यायोणीयःशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षा- पकः। सर्वकारोत्कर्षापकर्षनिषेधेनाद्वितीयलं सिध्यति। यथा लोके 'वृक्षः' गमनागमनरहितः, एकत्रैव स्तब्धः, अवनिष्ठते, तह- दयमद्वितीयः ‘एकः' परमेश्वरः, 'स्तब्धः' निर्विकारः, 'दिवि' द्योतनात्मके स्वप्रकाशवरूपे, 'तिष्ठति'। 'तेन पुरुषेण' पूर्णन चिदेकरसेन परमात्मना, 'मर्वमिदं जगत्, 'पूर्ण', जगदाकारो नास्ति ब्रह्मतत्त्वमेवावस्थितमित्यर्थः ॥ एकविंशोमचमाह। (२१)न कर्मणा . यतयो विशन्ति"(२१) इति। यथोकब्रह्मतत्त्वानम्मरणस्यान्तरङ्ग सर्वत्यागरूपं माधन- । पुराणेमेति F चिहितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १० बनुवाकः । अमृतत्वमानशुः। परेण नाक निहित गुहायां वि- भाजते यद्यतया विशन्ति ५५) । (२) वेदान्तविज्ञानसुनि- मत्रोच्यते। अग्निहोत्रादिकं सहस्रमंवत्सरसत्रान्तं यत् कर्म तेन 'कर्मणा', तत् 'अमृतत्वं', 'न', लभ्यते । “प्रजया पिढभ्यः' इति श्रुतेः, पिविषयात् ऋणात् विमोचनहेतुर्या पुत्रादिरूपा प्रजा, तयापि 'अमृतत्वं' 'न', लभ्यते। “दाने मवें प्रतिष्ठितं तस्मात् दानं परमं वदन्ति" इति श्रुतेः। धनदानस्थ बहुविधफलमाधन- बावगमात्तस्य । दानस्य निष्पादकं बद्धनमस्ति तेन ‘धनेन', अपि 'अमृतत्वं', 'न', लभ्यते। किन्तहि कर्मप्रजाधनादीनां सर्वेषां लौकिकवैदिकव्यापाराणं 'त्यागेन', 'एके' केचिदेवान्तर्मुखाः 'अमृतत्वं', 'आनः' प्राप्नुवन्ति । 'यत्' अमृतत्वं, ‘यतयः' इन्द्रिय- नियमनशोलाः, 'विशन्ति' प्राप्नुवन्ति। तत् अमृतत्वं, 'नाक' 'परेण' वर्गादप्युत्कष्टं मत्, ‘गुहायां' स्वकीयबुद्धावकाग्रायां, 'निहितं' अवस्थितं मत्, 'विधाजते' विशेषेण दीप्यते, अन्तर्मुखै- - रनुभूयत इत्यर्थः द्वाविंशीमचमाह। (२२)"वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः परिमुच्यन्ति सर्वे (२९) इति। पूर्वस्यामृचि त्यागस्य मोक्षमाधन- त्वमुकं। अन्यत्र “तरति शोकमात्मवित्"। "ज्ञानादेव तु कैवल्य प्राप्यते। येन मुच्यते” इत्यादि श्रुतिस्मृतिषु ज्ञानस्यैव मोक्षहेतु- * विभाजदेतद्यतय इति B, J, N चिड़ितपुस्तकपाठः + साधनस्वावगम्यत्वस्येति । चिकितपुस्तकपाठः । 562 ·तैत्तिरीय चारण्यको श्चितार्थाः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः। ते ब्रह्म- लोके तु परान्तकाले परामात् परिमुच्यन्ति सर्वे (९२) ruaram त्वमुच्यते। अतोऽस्थामृचि विरोधपरिहाराय ज्ञानसन्यासयो- मीचे पृथगुपयोग उच्यते । वेदान्ताः, उपनिषदाक्यानि, तै- रुत्पन्नं सर्वमंमारनिवर्तकत्वेन विशिष्टं ज्ञानं यदस्ति तेन नि- श्चितः, जीवब्रीक्यलक्षणेऽर्थः, यैः पुरुषैः ते 'वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्थाः'। 'मन्न्यासयोगात्' सन्न्यासः, पूर्वानः प्रजादि- त्यागः, तत्पूर्वको योगः, प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिरूपाणां पञ्चानां चित्तवृत्तीनां निरोधो योगः, "योगश्चित्तवृत्तिनि- रोधः” इति पतञ्जलिना सूचितत्वात तस्माद् योगात्। 'शाद्ध- सत्त्वाः' विषयभोगव्यावृत्तचित्ताः। श्रतएव 'यतयः' नियमनशी- लाः। तेन ज्ञानं तत्त्वप्रकाशनेन अविद्यानिवर्तकं। त्यागस्तु विषयभोगनिवृत्तिद्वारा चित्तद्धिहेतुरिति पृथगुपयोग उक्तो भवति। ब्रह्मणः, लोकः, दर्शनं साक्षात्कारः, तस्मिन्, उत्पन्ने मति संसारिविलक्षणः, 'ते' पुरुषाः। वैलक्षण्यद्योतनार्थ: 'तु'शब्दः। तादृशाः पुरुषाः सर्वे', 'परिमुच्यन्ति'। ज्ञानिषु देवमनुष्य- त्वादिकृत उत्तमानुत्तमभावोऽप्रयोजक* इति विवक्षया सर्व इत्युक्त । कदा मुच्यन्त इत्याशय परान्तकाल इत्युक्तं । सत्य- ज्ञाने यो देहपातावसरः सेोऽयं अपरान्तकालः। पुनर्देहस्य विद्यमानत्वात् । नष्टे वज्ञाने यो देहपातावसरः सोऽयं परा- * उत्तमाधमभावोऽप्रयोजन रति F चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठक १० अनुवाकः । १९ (२३)दहर, विपाभ-वरवैश्मभूत" यत्पुण्डरीकं पुरमध्य- सरस्थं । तत्रापि दुहे. गगनं विशाकस्तस्मिन् यदन्त न्तकालः, पुनर्देहग्रहणरहितत्वात् । तस्मिन् ‘परान्तकाले', सं- सारबन्धान्मुच्यन्ते । नवज्ञानिनोऽपि प्रलयकाले स्थूल सूक्ष्म- शरीरदयलक्षणाद् बन्धानमुच्यन्त एवेत्याशय परामृतादित्युक्तं । अगत्कारणत्वेनोत्कृष्टं परं। तत्त्वज्ञानमन्तरेण विनाशरहितत्वाद- मृतत्वं । तादृशात् 'परामृतात्' अव्याकृतात्, अज्ञानिनः प्रलय- कालेऽपि न मुच्यन्ते। ज्ञानिनस्तु देहपातावसर एव तादृ- शादव्याकृतादपि मुच्यन्त इति विशेषः ॥ त्रयोविंशीमचमाह । (२९)"दहरं विपापं . यदन्तस्तदुपा- मितव्यं "(२२)। तत्त्वं ज्ञातुमसमर्थस्थावोपासनमुच्यते । 'यत्', एतत् 'पुण्डरीकं' अष्टदलं हृदयकमलं, अस्ति । कीदृशं, 'दहरं' अल्पं, अङ्गुष्ठमात्रपरिमितत्वात् । 'विपाम' चित्तैकाय्यस्थानत्वेन पापरहितं, 'वरवेश्मभूतं' वरस्य श्रेष्ठस्य परमात्मनः उपलब्धि- स्थानत्वेनोपास्तिस्थानत्वेन च ग्टहरूपं । 'पुरमध्यमस्थं' इस्तपा- * दर इति J, N चिह्नितपुस्तकपाठः। + परमेश्म इति B, J, N चिहितपुस्त कपाठः। परवेश्म इति 0, चिह्नित पुस्तकपाठः । * द इति B, I, N चिह्नितपुस्तकतपुस्तकपाठः । दहरं इति ० चिह्नितपुस्तकपाठः। दहरे इति F चिड़ितपुस्तककृतपाठान्तर- टीकासम्मतः पाठः। ६ स्थूलसूक्ष्म दयशरीरलक्षणादिति F चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·নথি আত্ম स्तदुपासितव्य(२२)। (रयो वेदादा स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। तस्य प्रकृसिलीनस्य यः परः स महे- धुरः(२५) ॥३॥ श्रुत्यन्तरं। दादिभिः सर्वैरवयवैः पूर्यत इति पुरं, तस्य मध्ये कुक्ष्युरसा- रन्तरावस्थितं, 'तत्रापि' तस्मिन्नपि पुण्डरीके, ‘दहे' अल्पप्रदेशे, 'गगन' आकाशवदमूर्त ब्रह्मरूपं, अस्ति*, ब्रह्मणः सर्वगतत्वेऽपि घटाकाशवत् पुण्डरीकस्थानापेक्षयाल्पत्वमुपचर्यते । तथा च "अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दई पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" इति । दहराकाशस्य च ब्रह्मत्वं दह- राधिकरणे नितिं । अतएव 'विशोक' शोकरहितं गगन- शब्दवाच्यं ब्रह्म। एवं सति 'तस्मिन्' पुण्डरीके, 'अन्तः' मध्ये, 'यद्' ब्रह्मतत्त्वं, अस्ति, 'तत्', 'उपासितव्यं' विजातीयप्रत्यय- रहितेन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण चिन्तनीयं ॥ चतुर्विशीमचमाह। (२४)“यो वेदादी • स महेश्वरः"(२५) इति । 'वेदानां अग्रिमीले पुरोहितं, दुषे त्वार्जे वेत्यादीनां त्रादिः, उपक्रमः, तस्मिनुपक्रमे 'यः' 'खरः' यो वर्णः, प्रणव- रूपोऽस्ति स च खरः, प्रणवः, 'वेदान्ते च' उपनिषदि, * 'शुद्ध', शरीरदोवर परामहत्वात् । 'परस्यात्मनः, 'वेपसभूतं' सहभूतं, सर्वदा तत्रोपलभ्यमानत्वात् । पुरस्य शरीरस्य, मध्ये संस्थितं, राज्ञ इव पुरमध्ये प्रासादः। तत्रापि', 'दहरे' पुण्डरीके, 'दहर' सूक्ष्म, 'गगनं' याकाशवदमूतं ब्रह्मरूपं, अस्ति । इति F चिह्नितपु- स्तकलपाठान्तरम् ।

·१. प्रपाठके ११ अनुवाकः । २१ अजोऽन्यः (१) आविवेश(२) सर्वे, चत्वारि (३) च ॥ अनु०१०॥ अथ एकादशोऽनुवाकः । (१)सहस्रशीर्ष देव विश्वाक्षं विश्वशम्भुवं । विश्वं ना- ओमित्येतदक्षरमिदं मर्वमित्यादिकायां, 'प्रतिष्ठितः' प्रतिमा दितः, स च स्वरः प्रणवः ध्यानकाले प्रकृतावव्याकृते जगत्का- रणे लोनो भवति । अकारोकारमकारेषु विराड्डिरण्यगर्भाव्या- कृतानि ध्यात्वा विराळूपमकारमुकारे प्रविलाप्य तं चोकारं हिरण्यगर्भरूपं मूलप्रकृतिरूपे मकारे प्रविलापयेत्। 'तस्य', च 'प्रकृती 'लीनस्य प्रणवस्य 'यः परः' चतुर्थमात्रारूपेण नादे ध्यातव्य उत्कृष्टः, अस्ति । 'मः', अयं 'महेश्वरः', वि- जेयः । अनेन मन्त्रेण पूर्वोकगगनशब्दवाच्यवस्तु प्रपञ्चितं॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि दशमोऽनुवाकः ॥ अथ एकादशोऽनुवाकः । पूर्वानुवाकान्ते हदयपुण्डरीके उपास्यं यन्महेश्वरस्वरूपं नि- * सरसशोऋमिति J चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·२२ तैत्तिरीये धारण्यके रायणं देवमक्षरं परमं पु *) । विश्वतः परमन्नित्व तथा मति र्दिष्टं तस्मिन्नुपास्य गुणविशेषा अस्मिन्ननुवाके विशेषेण प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमामृचमाह । (२)"महसशीर्ष परमं प्रभु'(१) इति। 'देव' पूर्वोकं महेश्वरं, ध्यायेदिति शेषः। कीदृशं देवं, 'सहस्र- शोष' सहस्रशब्देनापरिमितत्वमुपलक्ष्यते । अनन्तशिरस्वं, इ- त्यर्थः । सर्वजगदात्मकं विराडूपं महेश्वरस्य देहः । अस्मदादिशिरांमि सर्वायपि तदीयान्येवेत्य नन्तशिरस्वं। अने- नेव न्यायेन विश्वानि मर्वाण्यस्मदीयानि अक्षाणि इन्द्रियाणि तदीयान्येवेति विश्वाक्षत्वं । विश्वस्य सर्वस्य जगतः शं, सुखं, अस्माद्भवतीति ‘विश्वशम्भुः', तादृशं। उक्त सहस्रशोर्षे विरापे देहे अवस्थितस्य महेश्वरस्य निजस्वरूपं द्वितीयाधुनोच्यते । 'विश्वं जगदात्मकं, अतापि तस्य जगतोऽधिष्ठानव्यतिरेकेण वा- स्तवरूपाभावात् नारायण शब्दस्य निर्वचनं । "पापो नारा इति पोका आपो वै नरसूनवः। अयनं तस्य ताः प्रोकास्तेन नारायणः स्मृतः” इति । जगत्कारणेषु पञ्चभूतेषु अवस्थितमि- त्यर्थः । यदा, प्रकृतेः परः । तस्माज्जातानि यानि तानि नार- शब्देनोच्यन्ते। तान्येतान्येव अयनं स्थानं यस्य स 'नारायण:'। स एवेन्द्रमित्रादिरूपेणावस्थितत्वात् 'देवः', इत्युच्यते । तथा च परमं पदमिति B, J, N, 0 चिहित पुस्तकपाठः । + परमानित्यमिति B, J, N, O चिह्नितपुस्तक पाठः । परन्तु भाष्यासम्मतः। । विस्तरेण इति F चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·१. प्रपाठके ११ यमुवाकः । २३ विश्वं नारायण५ हरि। विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्दिश्वमु- पंजीवति ।। (२/पति विश्वस्यात्मेश्वर शाश्वत शिवम- च्युतं । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायण (२) शाखान्तरे मन्त्र पानातः। “इन्द्रं मित्रं वरुणमनिमाहुः” इति । "न क्षरत्यक्षर अश्रुतः” इति वा, तम्याक्षरत्वं। कारणत्वेना- त्कर्षात् परमत्वं । नियन्तुं समर्थत्वात् प्रभुत्वं ॥ द्वितीयामृचमाह। (२)"विश्वतः परमं . तद्दिश्वमुपजीव- ति(२) । 'विश्वतः' जगत: जडवीत्, ‘परम' उत्कृष्टं, ऋग्भे- देन पुनरुक्तिपरिहारो द्रष्टव्यः। स्तुतिरूपत्वादनेन रूपेण ध्या- तव्यत्वाच्च नास्ति पुनरुक्रिदोषः । विनाशरहितत्वानित्यत्वं । सर्वा- मकवादिश्वत्वं । नारायणत्वं पूर्वमवोतं । पापस्य अज्ञानस्य च हरणाद्धरित्वं । यत् 'इदं विश्वं', दूदानी अज्ञान दृष्ट्या प्रदृश्यते तत् सर्वं वी तत्त्वदृष्ट्या 'पुरुषः' परमात्मा ‘एव' । स च परमात्मा 'तविश्वं', 'उपजीवति' स्वस्य व्यवहारार्थं श्राश्रयति॥ हतोयामृचमाया (२)"पति विश्वस्य • विश्वात्मानं पराय- णं'(२) इति । 'विश्वस्य' जगतः, पालकत्वात् 'पति'। 'आत्मनां जीवानां, नियामकत्वात् 'ईश्वरं' नियन्तारं। निरन्तरं वर्तमान- त्वात् 'शाश्वत' । परममङ्गलत्वात् 'शिव' । न च्यवत इति 'अच्युतं'। नारायणत्वं पूर्वमुकं। जेयेषु तत्त्वेषु मध्ये प्रौढत्वात् ‘महाज्ञेयं'। जगदुपादानत्वेन तदभेदाद् 'विश्वात्मत्वं । उत्कृष्टाधारत्वात्* 'परायणत्वं । सर्वमप्यारोपितं जगदधिष्ठाने वर्तते ॥ उत्कृष्टाधारकत्वमिति '' चिहित पुलकपाठः । 5॥

·२४ तैत्तिरीये चारण्यके (नारायणः परी ज्योतिरात्मा नारायणः परः। नारा- यणः परं ब्रह्मतत्त्वं नारायणः परः । नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः। (४)यच्च किञ्चिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥१॥ अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । (अ- चतुर्थीमृचमाह । (४)"नारायणं परं . नारायणः पर:( इति । पुगणेषु नारायणशब्देन व्यवह्रियमाणे यः परमेश्वरः स एव ‘परं' उत्कृष्टं, सत्यज्ञानानन्दादिवाक्यैः प्रतिपाद्यस्य 'ब्रह्म- ण: 'तत्त्वं' । अतः 'नारायणः परः', एवात्मा नत्वपरो मूर्त्तिविशेषः तथा 'परा ज्योतिः' यत् एतत् उत्कृष्टं ज्योतिः छन्दोगैः “परं ज्योतिरुपमम्प द्य” इत्यानातं, तदपि, 'नारायणः', एव तस्मात् 'नारायणः', परमात्मा' । पञ्चमीमचमाह। (५)“यच्च किञ्चित् स्थितः (१) दूति। 'अस्मिन्' वर्त्तमाने जगति, 'यत्किञ्चित्' स- मीपवर्ति वस्तुजातं, 'दृश्यते' । 'अपि वा' दूरस्थं, 'श्रूयते'। 'तत् सर्व' वस्तुजातं, अयं 'नारायण', 'अन्तर्वहिश्च काप्य', अवस्थितः'। यथा कटकमुकुटाद्याभरणस्योपादानकारणं सुवर्ण अन्तर्वहि- ० व्याप्य नारायण: याप्यावतिष्ठते तहत् ॥ * जग त्यस्मिन्निति F चिह्नित पुस्तक पाठः । + सत्यज्ञानादिवाक्थैरिति F चिह्नितपुस्तक पाठः ।

·१० प्रपाठके ११ धनुवाक। २५ नन्तमव्ययं कवित. समुद्रऽन्तं विश्वशम्भुवं । पद्मकोश- प्रतीकाश हृदयं चाप्यधोमुखं । (अधा मिष्ध्या वितस्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति । ज्वालमालाकुलं षष्ठीचमाह। (६)"अनन्तमव्ययं . चाप्यधोमुखं"(६) इति । अत्र पूर्वार्द्धन नारायणस्य वास्त वस्वरूपं मङ्क्षिप्योपन्यम्यते । 'अन- न्तं' देशपरिच्छेदरहितं, 'अव्ययं' विनाशरहितं, 'कवि' चिद्रूपेण सर्वज्ञं, 'समुद्रे' प्रतिबहुलवन समुद्र शदृशे मंसारे, 'अन्त' अवमान- रूपं । यदा नारायणस्य स्वरूपं जानाति तदा संमारः क्षीयते* इत्यर्थः । 'विश्वशम्भुवं' मर्वस्य संमार सखस्य उत्पत्तिकारणरूपं, "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुत्यन्त- रात्। ईदृशं नारायणस्वरूपं उपासोतेति शेषः । उत्तरार्द्धनो: पासन स्थानमुच्यते । ‘पद्मकोशप्रतीकाशं' यथा लोके अष्टदलकमलस्य कोशो मध्यछिद्रं तत्मदृशं, तच 'हृदय'शब्दवाच्यं, लौकिकं पञ अभिमुखं, हृदयपद्मं तु, 'अधोमुखं', दति विशेषः ॥ सप्तमीचमाह ।(9)"अधो निष्ठ्या • श्रायतनं महत्"(७) इति । 'निष्टिः' ग्रीवाबन्धः, तस्याः, 'अधस्ताद्वर्त्तते तत्रापि 'नाभ्या- मुपरि' नाभिदेशस्योर्ध्वदेशभागे, 'वितस्त्यां' द्वादशाङ्गुलिपरिमिता वितस्तिः, तस्यां अतीतायां, उपरि तिष्ठति। तदेतनिष्टिनाभ्यो- मध्यदेशवर्त्तिकमलं 'हृदयं', इति विजानीयात्', 'तत्' च हृदयं, * नीयते इति F चिह्नितपस्तक पाठः । 5 12 ·८२६ तैत्तिरीय चारण्यके भाती' विश्वस्यायतनं महत्) । (सन्तत शिराभि- से लम्बत्याकोशसन्निभ। तस्यान्तै सुधिर सूक्ष्मं त- सिमन्सर्व प्रतिष्ठितं८) । (तस्य मध्ये महानग्निविश्वा- 'विश्वस्य' सर्वस्य जगतः, 'महदायतन'। मनस्तावद्धदयपुण्डरीके वर्तते। “चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्" इति श्रुत्य- न्तरात्। तेन च मनमा खप्नवत् सर्वमिदं जगत् कल्पितं । "मनोमूलमिदं देतं यत्किञ्चित् सचराचरं" इति सम्प्रदायविद्- भिरुक्तत्वात् ॥ अष्टमीमचमाय । (८)"सन्तत५ . म प्रतिष्ठितं"(८) इति । 'श्राकोश:' पद्मस्य मुकुलं, तत् 'सन्निभं' तत्सदृशं, हृदयकमलं 'लम्वति' शरीरमध्येऽधोमुखत्वेनावलम्बते। तच्च 'शिराभिः' ना- डीभिः, 'सन्ततं' परितः सम्यग् व्याप्तं। “शतं चैका च हृदयस्य माद्यः" इति श्रुत्यन्तरात् । 'तस्य' हृदयस्य, 'अन्ते' समीपे, 'सूक्ष्म', 'सुषिरं' छिद्रं, सुषुम्णानाडोनालं, तिष्ठति तस्मिन्' सुषिरे, 'म' इदं जगत्, 'प्रतिष्ठित' पाश्रितं । तत्र मनसि प्रविष्टे मति सर्व- जगदाधारस्य ब्रह्मणोऽभिव्यज्यमानत्वात् ।। नवमीचमाह । ()"तस्य मध्ये • अजरः कविः"() इति । 'तस्य' सुषुम्णानालस्य, 'मध्ये', 'महान्' प्रौढः, 'अग्निः', वर्तते। स च 'विश्वार्चिः' बहुचालोपेतः, श्रतएव ज्वालाविशेषैः परि- तोऽवस्थितासु सर्वासु नाडोसु मंसरणात् 'विश्वतोमुखः' बहुविधे- हृदयं तदिजानीयादिति चिड़ित पुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १९ अनुवाकः। चिर्विश्वतोमुखः। सेोऽग्रभुग्विजन् तिष्ठन्नाहारमजरः कविः। तिबगूलमधःशायी रश्मयस्तस्य सन्त- ता॥ (१०)सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकं । तस्य मध्ये वहिशिखा अणीयावा व्यवस्थिता । (१९ नील- श्वररूपः, 'मः' अग्निः, 'अग्रभुक्' स्वस्य पुरतः प्राप्तमन्नं भुते इति 'अग्रभुक्'। स च भुतं 'आहारं', शरीरे सर्वावयवेषु 'विभजन्' प्रसारयन्, 'तिष्ठन्' अवस्थित इत्यर्थः । तथा चं भगवतो। “अई वैश्वानरो भूवा प्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधं” इति ॥ तस्माद् भुक्त- मन्नमसी जरयति न तु खयं जोर्यत इति 'अजरः'। अतएव 'कविः' अभिज्ञः, कुशल इत्यर्थः ॥ दशमीचमाह । (१०)"सन्तापयति . अणीयोचा व्यवस्थि- ता"(२०) इति। पादतलमारभ्य मस्तकपर्यन्तं कृत्स्नमपि खकीयं 'देह', सर्वदा 'सन्तापयति' । सोऽयं शरीरगतः मन्तापः अग्निस- नावे लिऑ। 'तस्य' ज्वालाविशेषैः कृत्नदेहव्यापिनोऽनेः, 'मध्ये', 'वहिशिखा' काचित् ज्वाला, "अणीया' अत्यन्तसूक्ष्मा, 'ऊर्ध्वा' सुषुम्णनाडोनालेनोर्ध्वब्रह्मरन्धपर्यन्तं प्रसृत्य, 'व्यवस्थिता' विशे- षेणावस्थिता ॥ एकादशोचमाह। (११) नोलतोयदमध्यस्थात् त्यणूपमा" .:(११) इति । तोयं उदकं ददातोति 'तोयदः' मेघः, म च वर्षितुं जलपूर्णत्वान्नीलवर्णः । तादृशस्य मेघस्य मध्ये स्थिता . भाख- ·तैत्तिरीये यारण्यके सायदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भाखरा। नीवारशूकव- तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा) । (१२)तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः। स ब्रह्मा स शिवः स हरिः सेन्द्रः साक्षरः परमः स्वराट् १२ ॥२॥ . परमः ख- 'विद्युलेखेव', सेयं पूर्वोक्ताग्निशिखा 'भाखरा' प्रभावती, 'नोवारवो- जस्य 'क' दीर्घ पुच्छं, यथा तनु भवति, तददियं शिखा 'तन्वी'। बाह्यवहिज्वालेव 'पीता भाखतो' पीतवर्णा दीप्तियुका, भवेत् । मा च 'अणूपमा' लौकिकीनां तनूनां सूक्ष्मवस्तूनां उपमा भवितुं योग्या ॥ द्वादशीमचमाह । (१२) "तस्याः शिखाया राट"१२) इति । तस्याः' पूर्वोकाया वहिशिखायाः, 'मध्ये,' जग- कारणभूतः 'परमात्मा', । विशेषेण 'अवस्थितः' । तस्योपासना- र्थमल्य स्थान त्वेऽपि न स्वयमल्पः, किन्तु सर्वदेवात्मकः 'ब्रह्मा' चतु- मुखः, 'शिवः' गौरीपतिः, 'इन्द्रः' वर्गाधिपतिः, 'अक्षरः' जग- दे॒तुर्मायाविशिष्टोऽन्तर्यामी ईश्वरः। "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इति भगवतोतत्वात् । 'परमः' मायारहितः शुद्धः चिद्रपः । अत एव पारतन्याभावात् 'स्वराट' स्वयमेव राजा। सहस्र शीर्षमित्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं* तत्त्वं पद्मकोशप्रतीका- मित्यादिवाक्योकप्रकारेण ध्यायदिति तात्पर्यार्थः ॥ - " प्रतिपादितमिति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १२ घनुवाकः। २८ अपि वा, सन्तता, सन्तता, घट च ॥ अनु० ११ ॥ अथ द्वादशोऽनुवाकः । *कास सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम्। ऊर्ध्वरेस बिरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः(१) । अनु० १२॥ - इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु: रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञि. क्यामुपनिषदि एकादशोऽनुवाकः ॥ अथ द्वादशोऽनुवाकः । पूर्वोकप्रकारेणेपासोमस्य पुरुषस्योपास्यदेवतानमस्कारार्थ ए- काम्चमाह। (१)"ऋत५ सत्यं वै नमो नमः (१) इति । यदेतत् 'परं ब्रह्म', तत् ‘सत्यं' अबाध्यं । सत्यञ्च दिविधं, व्यावहारिकं पारमार्थिकञ्च। हिरण्यगर्भादिकं रूपं व्यावहारिक सत्यं । तनिवारणेन पारमार्थिकसत्यं प्रदर्शयितुं चतं सत्यं इति विशेष्यते। अत्यन्तमत्यमित्यर्थः । तादृशं ब्रह्म स्वभकानुग्र- हाय उमामहेश्वरात्मकं पुरुषरूपं भवति । तत्र दक्षिणे महेश्वर- भागे 'कृष्ण'वर्णः । उमाभागे वामे 'पिङ्गल'वर्णः। स च योगेन - * उक्तमन्त्रोऽस्म लब्धेषु 3, J, N, O चिह्नित पुस्तकेषु नास्ति । परन्तु भाष्ये तत्वान् मले निवेशितः।

·८.. तैत्तिरोये पारण्यके अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । (१)आदित्यो वा एप एतन्मण्डलं तपति तत्र ता काचस्तह चा मण्डल ५ स चां लोकोऽथ य एष एत- खकीयं रेतः ब्रह्मरन्ध्र धृत्वा 'ऊर्ध्वरेताः,' भवति । त्रिनेत्रत्वात 'विरूपाक्षः' तादृशं, परमेश्वरं अनुसृत्येति शेषः। 'विश्वरू- पाय' जगत्कारणत्वेन सर्वजगदात्मकाय विरूपाक्षाय पुरुषायैव, 'नमस्कारः अस्तु ॥ दूति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि द्वादशोऽनुवाकः ॥ अथ त्रयोदशोऽनुवाकः । इदानोमादित्यमण्डले परब्रह्मोपासनमाह। (१) श्रादित्यो वा हिरण्मयः पुरुषः (१) इति। नारायणशब्दवाच्यः यः परमे- श्वरः पूर्वानुवाकेऽभिहितः, स एषः', 'श्रादित्यो वै' सोपाधिक: सन् श्रादित्यरूपेणैव वर्त्तते । तस्य चादित्यस्य ‘एतत्' अस्माभिः दृश्यमान, मण्डलं' वर्त्तलाकारमुष्णं तेजः,'तपति' मन्तापं करोति। 'तत्र' तस्मिन मण्डले, 'ताः' अध्यापकप्रमिद्धा "अग्निमीले” इत्या- दिकाः, 'ऋचः', वर्त्तन्ते । 'तत्' तस्मात् कारणात्, 'मण्डलं', 'ऋचा', ·कः। ८३१ १० प्रपाठक १३ अनुवाकः स्मिन्मण्डलेऽर्चिीप्यते तानि सामानि स साम्नां ला- कोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डलेऽर्चिपि पुरुषस्तानि य- जुपि स यजपा मण्डल स यजुषां लोकः सैपा वय्येव विद्या पति य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः। ॥ अनु० १३॥ मण्डलस्य निष्पादितमिति शेषः । मण्डलभाग ऋग्भिनिष्पादितः। 'ऋचां' ऋगभिमानिदेवतानां, 'लोकः' निवामस्थानं । एवं ऋगात्मकत्वं ध्यात्वा 'अथ' अनन्तरं, मामात्मकत्वं तत्र ध्यातव्यं कथमिति तदुच्यते । एतस्मिन्म ण्डले', 'य एषः' यदेतत्, 'अर्चि- >प्यते' भास्वरं तेजः प्रकाशते। 'तानि' अर्चिःस्वरूपाणि, वृह- द्रथन्तरादि सामानि', इति ध्यायेत्। 'म:' अचिभागः, 'मानो' सामाभिमानिदेवतानां, 'लोकः' निवासस्थानं । 'अथ' साध्या- नानन्तरं, यजुरात्मकं ध्यातव्यं कथमिति तदुच्यते । 'य एषः' शास्त्रप्रसिद्धः ‘एतस्मिन्' दृश्यमाने, ‘मण्डले', तदीये 'अर्चिष', 'पुरुषः' देवतात्मा, वर्त्तते । 'तानि' देवतास्वरूपाणि, 'यजूषि' दूषे वार्ज त्वा इत्यादीनि, ध्यायेत् । 'मः' यजुरात्मकः पुरुषः, 'यजुषा', निष्पादितं 'मण्डलं', इति ध्यायेत् । ‘म:' यजुर्भागः, 'यजुषां' यजुरभिमानिदेवतानां, 'लोकः' निवासस्थानं । 'मैषा' मण्डलतदर्चितत्रत्यपुरुषरूपा, 'त्रयो ऋग्यजुःसामा- त्मिकैव, 'विद्या', 'तपति' प्रकाशते । ‘यः' पुरुषोऽत्राभिहितः, 'एषः', 'अन्तरादित्ये' आदित्यमण्डलमध्ये, 'हिरण्मयः', वर्त्तते। 51 ·८३२ तेत्तिरीये चारण्यके अथ चतुर्दशोऽनुवाकः । (१)आदित्यो वै तेज़ जो बलं यशश्चक्षुःश्रोत्र- मात्मा मना मन्युमनुसृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाशः । हिरण्मयत्वञ्च श्रुत्यन्तरे* प्रपञ्चितं । “अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते। हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आप्रनखात् सर्व- एव सुवर्णः” इति ॥ इति मायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मपनिषदि त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ ० अथ चतुर्दशोऽनुवाकः। पूर्वाकस्यैवादित्यपुरुषस्य मर्वात्मकत्वलक्षणमवशिष्ट मुपास्यगुणं दर्शयति। (१)"श्रादित्यो वै भूतानामधिपतिः"(१) इति । योऽयं 'आदित्यः', उपास्यत्वेनोतः, म एव तेजश्राद्यधिपत्यन्तमर्व- जगदात्मकं, 'तेजः' दीप्तिः । 'ओजः' बलकारणं । 'बलं' शरीर- शक्तिः। 'यशः' कीर्तिः। 'चक्षुःश्रोत्रे' वा ह्येन्द्रिये। 'आत्मा' देहः । 'मनः' अन्तःकरणं । 'मन्युः' तद्धर्मः कोपः । 'मनुः' स्वायम्भुवादिः। । । शाखान्तरे इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके १४ अनुवाकः । ८३३ पाणो लोकपालः कः किं कं तत्सत्यमन्त्रमायुरमुता* जीवो विश्वः कतमः स्वयम्भु ब्रह्मैतदमृता एष पुरुष एष भूतानामधिपतिः (१) (२)ब्रह्मणः सायुज्य सलोक- - 'मृत्युः' यमः । 'सत्यादयः सत्यवचनाद्यभिमानिनो देवताविशेषाः । 'कः' प्रजापतिः। 'किं' इत्यनेन वाचा विशेषनिर्देशानहै वस्तु- जातं विवक्षितं। 'कं' सुखं । 'तत्' शब्देन परोक्षं वस्तु विवक्षितं। 'सत्य' अनृतवर्जनं । 'अन्न' ब्रीहियवादिकं । 'श्रायुः' पतसंवत्सरा- दिकं। 'अतः' मरणरहितः । 'जीवः' चिदात्मा। स च 'विश्वः' शरीरभेदेनानेकविधः । 'कतमः' अतिशयेन सुखखरूपः । 'स्वयम्भु' कारणान्तरादनुत्पन्नः प्रजापतिः। 'प्रजापतिः' प्रजापालको राजा- दिः। 'इति' शब्दः प्रदर्शनार्थः। इत्यादिकं सर्वमुदाहरणीयमि- त्यर्थः । तत्र संवत्सररूपस्य कालस्यादित्येन निष्पादितत्वात् 'संव- मरः', 'आदित्यस्वरूपः । 'य एषः' सर्वात्मकः, 'पुरुषः', मः 'एषः', 'भूतानां' प्राणिनां, 'अधिपतिः' स्वामी ।। उपास्य गुणनभिधाय फलं दर्शयति । (२)“ब्रह्मणः सायुज्य य एवं वेद"(२) इति । 'यः' पुमान्, 'एवम्' उक्कप्रकारेण, 'वेद' उपास्ते, सः पुमान् ‘मायुज्यादिफल माप्नोति । दिविधमुपासनं, * मन्नमम्मत इति B, J, N, 0 चिहित पुस्तकचतुरायपाठः । + ब्रह्मेतदम्त इति मूलपुस्तकहतपाठस्य परिवर्त भाव्यपुस्तकत्रय- रहीतमूलपाठे 'प्रजापतिः संवत्सर इति संवत्सरोऽसावादित्यो.यः' इति पाठो वर्तते 512 ·८३४ तैत्तिरीय यारण्यके तामामात्येतासामेव देवताना सायुज्य साहिता समानलोकतामाप्नोति य एवं वेदर) (२'इत्युपनिषत् ॥ अनु० १४॥ हिरण्यगर्भपामनं, तदवयवभूतदेवतापासनं च इति। तत्र हि- रण्यगर्भापास्ता भावनाधिक्ये सति 'ब्रह्मणः' हिरण्यगर्भस्य, 'सा. 'युज्यं सहभावतादात्यं, प्राप्नोति'.। भावनामान्ये 'मलोकतां' हिरण्यगर्भेण सह एकनाकनिवास, प्राप्नोति'। देवतोपास्तावपि भावनाधिक्ये मति ‘एतामामेव' इत्यादीनां, 'देवतानां', 'मायुज्यं', प्राप्नोति'। भावनाया मध्यत्वे मति 'माटितां' ममानैश्वर्यतां, प्रा- प्रोति' । मान्ये तु 'ममानलोकतां', प्राप्नोति ॥ उत्तरमन्त्रजपविवक्षयोपास्तिप्रकारमुपमहरति। (३)"इत्युपनि- षत्'(२) इति । 'इति' एवं पूर्व तैरनुवाकैरुका, 'उपनिषत्' रहस्यभूता विद्या, समातेति शेषः ।। इति सायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि चतुर्दशोऽनुवाकः ॥

·१० प्रपाठके १५ अनुवाकः । ८३५ अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । (घृणिः सूर्य आदित्यो न प्रभावात्यक्षरं। मधु क्षरन्ति नद्रसं। सत्यं वै तद्रसमापोज्योती रसोऽमृत्' ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ अनु० १५ ॥ अथ पञ्चदशोऽनुवाकः । उपासनायामसमर्थस्यादित्य देवताविषयं जप्यं मन्त्रमाह। (१) "घृणिः सूर्यः • भूर्भुवः सुवरोम् (१) इति । 'घृणिः' दीप्तिमान्, 'सूर्यः' एतनामकः, 'श्रादित्यः' अदितिदेवतायाः पुत्रः । एतादृ- शोऽहमस्मि। ईदृशमादित्यं फलार्थिनः सर्वेऽपि 'अर्चयन्ति' । तथा 'तं' आदित्यं, उद्दिश्य 'तपः', चरन्तीति शेषः । ‘सत्यं' अनृतवर्जनं, अनुतिष्ठन्तीति शेषः । 'मधु चरन्ति' मधुरं चौरादिकं नैवेद्यरू- पेण समर्पयन्ति । 'तत्' श्रादित्यरूपं, 'ब्रह्म' वेदात्मकं, परं ब्रह्म वा । तथा 'तत्' आदित्य रूपं, 'आपः', 'श्रापः' जलरूपं, दृष्टिनि- ष्पादकत्वात् । तथा ममुद्रादिग गता या 'आपः', यच्चाग्न्यादिकं * यादि त्यस्तमर्चयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति तद् ब्रह्म तदाप- बापो ज्योती रसोऽस्तमिति F, Q, चिह्नितपुस्तकतमूलस्य पाठो भाष्यसम्मतश्च । चतुर्वा मूल पुस्तकेषु उपर्युक्तः पाठो वर्तते । + घणिः सूर्य इति पञ्चदशानुवाकादारभ्य नमो हिरण्यवाहवे इत्येकोनविंशानुवाकपर्यन्तः पाठो अस्मल्लब्धमूल पुस्तक चतुष्टये स्थाना- न्तरे वर्तते। परन्तु भाष्यपुस्तकत्रयतमूलक्रमेणात्र तत्पाठो. निवे- . पूितः।

·:३६
तैत्तिरीये श्रारण्यके
अथ षोडशोऽनुवाकः ।
(१'सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमा अस्तु । पुरुषो वै
रुद्रः सन्महो नमो नमः। विश्वं भूतं भुवनं चित्रं
'ज्योतिः', योऽपि मधुरादि ‘रसः', यच्च देवैः पातवं 'अमृत',
यदपि 'ब्रह्म' मन्त्रजातं, ये च 'भूर्भुवः सुवः' त्रयो लोकाः,
तत्
म 'ओम्' आदित्यरूपं भवतीत्यर्थः ॥
इति मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुकायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि पञ्चदशोऽनुवाकः ॥
अथ षोडशोऽनुवाकः ।
रुद्रदेवताकं मन्त्रमाह। (१)"सर्वा वै० नमो अस्तु'(१) इति ।
यः ‘रुद्रः' पार्वतीपतिः पुराणेषु प्रसिद्धः, स एव सर्वजोवरूपेण
सर्वशरीरेषु प्रविश्त्वात् 'तस्मै' सर्वात्मकाय, 'रुद्राय', 'नमो अस्तु' ।
प्रकृतिपुरुषयोर्मध्ये जडात्मिकां प्रकृतिमपोद्य* 'चिदात्मकः 'पु-
रुषः', यो विद्यते, स एव भक्तानुग्रहाय रुद्रमूर्तिरूपेणावभासते ।
तस्मात् वस्तुतः सः 'रुद्रः', 'मन् महः' “मदेव माम्येदमग्र
प्रकृतिं विनाश्येति F चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·८३० १० प्रपाठके १७ अनुवाकः । बहुधा जातं जायमानञ्च यत् । सो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ अनु० १६ ॥ अथ सप्तदशोऽनुवाकः । कद्रुद्राय प्रचैतसे मीढुष्टमाय तव्यसे । वोचेम श्रासीत्" इत्यादिप्रतिपाद्यमवाधितं सद्रूपं तेजः, तादृशाय रुद्राय पुनः पुनः ‘नमस्कारः 'अस्तु'। यज्जडं 'विश्वं', अस्ति, यच्च 'भूत' चेतनं प्राणिजातं, अस्ति, इत्थं चेतनाचेतनरूपेण विचित्र यत् ‘भुवनं' जगत्, तत्रापि यत्' जगत्, 'जातं' पूर्वमेवोत्पन्नं, यत्, 'च', दूदानों 'जायमानं', सः 'सर्वः', अपि प्रपञ्चः, 'एष रुद्रः', 'हि' तयतिरेकेण वास्तवस्य जगतो निरूपयितुमशक्यत्वात्, ता- दृशाय सर्वात्मकाय 'रुद्राय', 'नमस्कारः 'अस्तु' ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि षोडशोऽनुवाकः ॥ अथ सप्तदशोऽनुवाकः । रुद्रदेवताकं द्वितीयं मन्त्रमाह। (९)"कद्रुद्राय प्रचेतमे • नमो अस्तु"(९) इति। कत्थ लाघायामितिधातोरुत्पन्नः कच्छब्दः। प्रशंमा- ·८३८ तैत्तिरोये चारण्यके शन्तम५ हृदे। सर्वो ह्येष रुइतस्मै रुद्राय नमा अस्तु ॥ अनु० १७॥ अथाटादशोऽनुवाकः। (१'नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यवर्णीय हिरण्यरूपाय माह। ततः ‘कद्रुद्रः' प्रशस्तो रुद्रः, तस्मै । 'प्रचेतमे' प्रकृष्टज्ञान- युताय। 'मीढुष्टमाय' मिह मेचन इति धातुः, भीटानां का- मानां अतिशयन सेक्ने, कामप्रदायेत्यर्थः । 'तव्यमे' अत्रादी सका- रस्य छान्दो लोपः। स्तव्याय स्तोतुं योग्यायेत्यर्थः। 'हृदे' हृदयवर्तित्वेन रुद्ररूपत्वेन च, 'शन्तम' अतिशयेन सुखकरं स्तुतिरूपवाक्यं, 'वाचेम' कथयाम । सर्वो हीति पूर्ववत् ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थवकाशे यजुरार- एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि सप्तदशोऽनुवाकः॥ अथाटादशोऽनुवाकः । पुनरपि तद्देवताकं मन्त्रान्तरमाह । (१)"नमो हिरण्यवाहवे नमो नमः"(१) इति । बाहुशब्दस्य सर्वावयवापलक्षणत्वात् 'हिरण्यबाहवे' भनानग्रहाय सुवर्णमय कृत्नशरीरयुताय, 'हि- .

·प्रपाठके १९ अनुवाकः। ३६ हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः(९) ॥ अनु० १८॥ अथ एकोनविंशोऽनुवाकः। (१) यस्य वैकऋत्यग्निहोत्रहवणी भवति प्रत्येवास्था- हुतयस्तिष्ठन्त्यथो प्रतिष्ठित्यै ) ॥ अनु० १६ ॥ रण्यपतये' अस्मदीयहिरण्यपालकाय । 'अम्बिका' जगन्माता पार्वतो, तस्याः पतये' भत्रे। तस्या एव अम्बिकायाः ब्रह्मविद्या- मको देह उमाशब्देनोच्यते । तादृश्याः 'उमा'याः पतये' खामिने रुद्राय, पुनः पुनः नमस्कारो अस्तु। अनेनानुवाकत्र- येणेकानां मन्त्राणां त्वरितरुद्राख्या मन्त्रकल्पेषु प्रसिद्धा । तदि- नियोगस्तु रुद्राध्यायजपशेषत्वेन कल्पेषु द्रष्टव्यः । इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि- क्यामुपनिषदि अष्टादशोऽनुवाकः ॥ अथ एकोनविंशोऽनुवाकः । प्रथामिहोत्रकर्मणि होममाधनद्रव्यस्य कारणभूतं वृक्षविशेषं विधत्ते। (१) यस्य वैकङ्कतो . प्रतिष्ठित्यै"(१) इति। अग्निहोत्रे हविईयते यया दा सेयं 'अग्निहोत्रहवणो', सा च ‘वकङ्कवी' * भवति प्रतिष्ठिता इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·८. तैत्तिरोये चारण्यके अथ विंशोऽनुवाकः ।। (कृणुध.पाज इति पञ्चर) ॥ अनु० २० ॥ विकताखन वृक्षण निष्यादिता, 'यस्य', अग्निहात्रिण:, भवति' । 'अस्य' अग्निहोत्रिणः, 'श्रातयः' 'प्रतिष्ठिताः' । तया अग्निहोत्र- हवण्या प्रक्षिप्ता: सत्यः 'प्रतितिष्ठन्टव' फलप्रदा भवन्त्येव। 'अयो' अपि च, ‘प्रतिष्ठित्यै' अनुष्ठातुश्चित्तशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञान प्रतिष्ठार्थ, सम्पद्यन्ते । मुमुक्षोश्चित्तर द्धिदारा वेदोकानां कृत्स्नकर्मणां मोक्षमाधनत्वं द्योतयितुं उपलक्षणत्वन काङ्गभूतो विकङ्कतक्षो- ऽत्र विहितः ॥ दति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशम प्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ अथ विंशोऽनुवाकः । अथ चित्तशुद्धिहेतूनां कर्मणं महेणोपयोगमस्मिन् मोक्ष- प्रकरणे सूचयित्वा प्रतिबन्धकनिवारकान् रक्षानमन्त्रान् जप्यरून विधत्ते। (२) कृणुष्व पाज इति पञ्च"(१) इति। मंहित.याः प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकस्थान्तिमानुवाके समानाताः 'कृणुष्व पाजः' इत्याद्या ऋचः, ‘पञ्च', जपितच्या इति शेषः ।। इति मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणेयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि- क्यामुपनिषदि विशाऽनवाक: ॥

·१० प्रपाठके २१ अनुवाकः । ८४१ अथं एकविंशोऽनुवाकः । "अदितिर्देवा गन्धवी मनुष्याः पितरोऽसुरारू- पा५ सर्वभूतानां माता मेदिनो महती मही सा- विची गायत्री जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भू भूता के अथ एकविंशोऽनुवाकः । जीवनहेतुक्षेत्रलाभद्वारा मुक्तिहेतुं पृथिवीदेवताकं मन्त्रमाह ! (१) 'अदितिर्देवाः • अमृतेति वमिष्ठः"(२) इति । अदितिशब्दोऽ- खण्डितेति व्युत्पत्त्या भूमिमाचष्टे । अत एव निघण्टुकारेण पृथि- वीनामसु पठितः । 'देवादयः पञ्च जातिविशेषा अदितिरूपाः । एते च सर्वप्राणिदेहानामुपलक्षकाः । अतः 'तेषां सर्वभूतानां', देहोपादानत्वादियम् ‘अदितिः'। 'माता' जननी। 'मेदिनो' म- धुकैटभमेदमा जाता । अथवा मेदखिनी कठिनेत्यर्थः । ‘महतो' गुणाधिका, तच्च सर्वप्राणिकृतोपद्रवामहिष्णुत्वेनावगन्तव्यं । 'महो' पूज्या। 'सावित्री' सवितुः प्रेरकस्यान्नामिणः सम्बन्धिनी। 'गायत्री' गायकान स्वोपासकांस्त्रायते रक्षतीत्यर्थः। 'जगती' जगदाश्रय- भृता। 'उर्वी' अनेकसस्थाया। 'पृथ्वी' अनेकविस्तारवती । 'बहुला' निविडावयवा। 'विश्वा' सर्वात्मिका। 'भूता' प्राणिदे- होत्पत्तेः पूर्वमेव विद्यमाना। 'कतमा' अतिशयेन सुखरूपा। 'काया' सर्वप्राणिदेहरूपेण परिणता। 'मा' प्रसिद्धा । 'सत्या' 4552 ·२ तैत्तिरीय चारण्यके तमा काया सा सत्येत्यसतेति वसिष्ठः ॥ अनु० २१॥ अथ दाविंशोऽनुवाकः । (''आपो वा इद५ सर्व विश्वा भूतान्यापः प्राणा वा आपः पशव आपोऽन्नमापोऽमृतमापः सम्रा- व्यवहारदशायां बाधरहिता। 'दूति' एवं, 'वशिष्ठः' महामुनिः, शाह । तथैव 'अमृता' मरणरहिता चतुर्युगपर्यावर्त्तनेऽप्यवस्थिता, 'इति' एतमप्यर्थ, 'वसिष्ठः', एवाह। अतोऽस्य मन्त्रस्य वसिष्ठ- कषिः इत्यर्थः॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मपनिषदि एकविंशोऽनवाकः ॥ अथ द्वाविंशोऽनुवाकः । वृष्ट्यभावकृतोपद्रवपरिहारेणेपहारिएमबदेवताकं मन्त्रमाह । (१)"आपो वा • सुवराप ओम्"(१) इति । यत् 'इदं' जगत्, अस्ति तत् 'सर्व', 'आपो वै' जलमेव । कथमिति तदेव प्रपच्यते । 'विश्वा भृतानि' सर्वाणि प्राणि शरीराणि, 'श्राप.' जलं, रेतोरूपेण तदु- त्पाकत्वात् । 'प्राणा वै' शरीरवर्त्तिवायवोऽपि, 'आपः', उदक- - ·१० प्रपाठके २२ अनुवाकः । ८४३ डापा विराडापः स्वराडापश्छन्दा५ स्यापो ज्योती प्यापः : सत्यमापः सी देवता आपो भू- र्भुवः सुवराप ओम् ॥ अनु० २२ ॥ ष्यापा यजु पानेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव छन्दोगा आमनन्ति । "श्रापोमयः प्राणे नापिबतो विच्छत्स्यते” इति । 'पशवः' गवा- दयोऽपि, 'आपः', क्षीरखरूपेण तत्र परिणतत्वात्। 'अन्न ब्रीहियवादिकं, 'आपः', जल स्यानहेतुत्वं प्रमिळ्। 'अमृत' देवे- रुपजीव्यं वस्तु, 'आपः', तद्रूपेणापि परिणतत्वात् । सम्यक् राजत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः 'सम्राट'। विस्पष्टं राजत इति ब्रह्माण्डदेहः पुरुषः 'विराट'। इन्द्रिया दनैरपेक्ष्येण स्खय- मेव राजत इत्यव्याकृताभिमानी ईश्वरः ‘स्वराट'। 'छन्दांमि' गायत्र्यादीनि । 'ज्योती षि' श्रादित्यादीनि । 'यजूंषि' अनिय- ताक्षरा मन्त्राः । 'सत्यं' यथार्थकथनं । 'सवी देवताः' इन्द्रादयः । 'भूर्भुवः स्वः' त्रयो लोकाः । सम्राडादिलोकत्रयान्तपदार्थरूपेण 'श्राप:', स्तूयन्ते । एताश्च 'आपः', मूलकारणं, परमात्मरूपेण प्रणवप्रतिपाद्या इति वक्तुं 'ओङ्कारः पठितः ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि द्वाविंशोऽनुवाकः ॥

·ces तैत्तिरीये धारण्यके अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः । (१)आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु मां। पुनन्तुं ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्म पूता पुनातु मां । यदुच्छि- ष्टमभाज्यं यद्दा दुश्चरितं मर्म पुनन्तु मामा- पोऽसताच्च प्रतिग्रह स्वाहा) ॥ अनु० २३ ॥ । सर्व (१)"श्रापः पुनन्द अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः । मायाहिकमन्ध्यानुष्ठानेऽभिमन्त्रितजलपानार्थ मन्त्रमाह। प्रतिग्रहy स्वाहा"(१) इति। याः ‘प्रापः', मन्ति ताः 'पृथिवों', 'पुनन्तु' प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च 'पृथिवी', 'पूता' शुद्धा मती, 'मां' अनुष्ठातारं, 'पुनातु' शोधयतु । तथा 'ब्रह्मणः' वेदस्य, 'पतिः' पति, प्रतिपालकमाचार्य एता प्रापः 'पुनन्तु' । तेनाचार्येणेपदिष्टं 'ब्रह्म' वेदस्वरूपं, 'पूता' खयं पूतं सत्, 'मां पुनातु'। अन्यभुक्तावशिष्टरूपं 'उच्छिष्टं', 'यत्', अस्ति यच 'भोज्यं भोक्मयोग्यं, तादृशं कदाचिन्मया भुतं । 'यहा', 'दुश्चरित' अन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं, 'मम', किञ्चित् सम्पन्न तत् 'सर्व', परिहत्येति शेषः । ततो 'मामापः पुनन्तु' । तथा 'असतां' शूद्रादीनां, 'प्रतिग्रहच्च', मया कृतं पुनन्तु । तदर्थ- मिदमभिमन्त्रितमुदकं 'स्वाहा' मदीयवक्त्रानो खाइतम् असु ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनि- षदि त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ ।

·१. प्रपाठके २४ अनुवाकः । CE५ अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः । (१)अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक्तेभ्यः । पापेभ्या रक्षन्तां । यदहा पापमकार्ष। मनसा वाचा हस्ताभ्यां । पझ्यामुदरैण शिश्ना । अहस्तदवलुम्पतु । अथ चतुर्विशोऽनुवाकः । मायंसन्ध्याकाले जलपानार्थं मन्तमाह । (१) 'अग्निश्च मा जुहोमि वाहा”(१) इति। योऽयं 'अमिः', अस्ति, यः 'च, 'मन्युः' :' क्रोधाभिमानी देवः, ये 'च', 'मन्युपतयः' क्रोधस्वामिनः, तवियामका: देवाः, मन्ति, ते सर्वेऽपि 'मन्युक्तेभ्यः' मदीय- कोपनिष्पादितेभ्यः, 'पापेभ्यः', 'मा' मां, 'रक्षन्ता' पापिनं मां तत्पापविनाशनेन पाल यन्तु। किञ्च अतीतेन 'अहा', तस्मिन्न- इनि 'यत् पापम्', 'अका' कृतवानस्मि। केन माधनेन, मन- श्रादिभिः शिश्नान्तरवयवैः, 'तत्' सर्वं पापं, 'अहरवन्नुम्प तु अहरभिमानी देवो विनाशयतु । परहिमादिचिन्तनं मान पापं । अप्रियानृतादिभाषणं वाचिकं । अभिचारहोमादिकं हम - कृतं । पादेन गोब्राह्मणस्पादिकं पादकृतं । अभोज्यभोजन- मुदरकृतं। अगम्यागमनं शिश्नकृतं । अथवा किमनेन परिमित- गणनेन यत् किं', अपि 'दुरितं', 'मयि', निष्पन्नं, 'इदं' पापजार सर्वे, तत्कतारं 'मां' च लिङ्गशरीररूपं, 'अतोना' मरणरहिते जगत्कारणे, 'मत्ये' बाधरहिते, 'ज्योतिषि' स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि, * पापमकारिषमिति F चिकितपन्तकहतमूल पाठः । + तस्मिनियामका इति F, Q चिहितयुस्तक पाठः । ।

·८४६ तैत्तिरोये चारण्यके यत्किञ्च दुरितं मयि । । इदमहं. मामझतयानी। सत्ये ज्योतिषि जुहामि स्वाहा) ॥ अनु० २४ ॥ अथ पञ्चविंशानुवाकः । (१)सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः । पापेभ्या रक्षन्तां । यद्राचिया पापमकाष । मनसा वारी हस्ताभ्यां । पद्भ्यामुदरेण शिश्ना । रात्रिस्तद- वलुम्पतु। यत्किञ्च दुरितं मयि। इदमहं माममृत- यानी । सूर्य ज्योतिषि जुहामि स्वाहा ॥ अनु०२५ ॥ 'जुहोमि' प्रक्षिपामि, अहमनेन होमेन तत्सर्वं भस्मीकरोमोत्यर्थः । तदर्थ इदमभिमन्त्रितं जलं 'स्वाहा' मदीयवक्त्रानो वाहुतमस्तु । इति मायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिका- मुपनिषदि चतुर्विशोऽनुबाकः ॥ अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः। प्रातःसन्ध्याकाले जलपानाष्टं मन्त्रमाह । (१)"सूर्यश्च मा • हामि खाहा"(१) इति । सूर्ये' अहनिष्यादके सूर्योपाधिके । अन्यत् सर्वं पूर्ववद् व्याख्येयं ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीरे वेदार्थप्रकाशे यजुर- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिकामु- पनिषदि पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥ * यद्राव्येति F चिह्नितपुस्तकपाठः । + पापमकारियमिति F चिहितपुस्तकहतमूलपाठः ।

·१० प्रयाठके २६ घनुवाकः । अथ षड्विंशोऽनुवाकः । (१)आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्म सम्मितं। गाय- ची छन्दसा माता इदं ब्रह्म जुषस्व नः । आजोऽसि सहाऽसि बलमसि भाजाऽसि देवानां धाम नामासि अथ षड्विंशोऽनुवाकः । सन्ध्यात्रये मार्जनादूद्धं गायच्या आवाहनमन्त्रमाह । (१) "पायातु वरदा . आवाहयामि"(९) इति । 'वरदा' अम्मद- भीटवरप्रदा, 'देवी' गायत्रीछन्दोऽभिमानिनोदेवता, 'अक्षरं' विनाशरहितं, 'सम्मितं' सम्यग्वेदान्तप्रमाणेन निश्चितं, 'ब्रह्म' जगत्कारणं परतत्त्वं, उद्दिश्य, 'पायातु' आगच्छतु, अस्माकं ब्रह्मतत्त्वं बोधयितुमागच्छत्वित्यर्थः अयमेवार्थ उत्तरार्द्धन स्पष्टीक्रियते। 'छन्दमां' गायत्रीत्रियुबादीनां, वेदानां वा, 'माता' जननीदेवता, 'गायत्री' गायत्रीशब्दाभिधया, 'नः' अस्मान्, 'इदं ब्रह्म' वेदान्तप्रतिपाद्यं तत्त्वं, 'जुषस्ख' जोषयतु, उपदिशत्वित्यर्थः । हे गायत्रि देवि त्वं 'ओजोऽमि' बलहेतुभूता अष्टमधातुरूपासि । 'सहोऽमि' शत्रूणामभिभवनशकिरमि। 'बल- ममि' शरीरगतव्यवहारसामर्थरूपासि । 'भ्राजोऽमि' दीप्ति- रूपासि। 'देवानां' अनोन्द्रादीनां, ‘धाम' तेजः, यत् अस्ति तन्- 'नामामि' तदेव तव नामेत्यर्थः । 'विश्वं' सर्वजगद्रपं, त्वमेव जुघख मे इति B, J, N, 0, चिड़ितपुस्तकपाठः । 5L ·cgc तैत्तिरीये चारण्यके विश्वमसि विश्वायुः सवमसि सर्वायुरभिभूरों गायत्री- मावाहयामि(१) ॥ अनु० २६ ॥ अथ सप्तविंशोऽनुवाकः । (१) भूः। ओ भुवः। ओर सुवः। महः । ओं जनः। अओं तपः। आफू सत्यं। अां तत्स- 'अमि' । “विश्वायु:' सम्पूर्णायुःख रूपा, अमि। उकस्यैव व्याख्यानं 'सर्वमसि सर्वायुरिति । 'अभिभूः' सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुः, 'म्' प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मा, असि । तादृशों 'गायत्रों', मदीये मनसि 'श्रावाहयामि ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणणेयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मपनिषदि षड्विंशोऽनुवाकः॥ अथ सप्तविंशोऽनुवाकः । गायत्र्या आवाहनादूर्द्ध प्राणायामाथै मन्त्रमाह। (१) ॐ भः। ॐ भुवः • सुवरोम्"९) इति । 'भूरादयः सत्यान्ता लोक- प्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः। तेषाञ्च लोकानां प्रणवप्रतिपाद्य- ब्रह्मखरूपत्वविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणं। तत्सवितु रित्यादिको ·१. प्रपाठके २७ अनुवाका । वितुर्वरेण्यं भगॉ. देवस्य धीमहि। धियो योनः प्रचोदयात् । ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरों) ॥ अनु० २७॥ गायत्रीमन्त्रः। तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया* तदादी प्रणवो. चारणं। मन्त्रस्य चायमर्थः । 'मवितः' प्रेरकस्यान्तयामिणो देवस्य, 'वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं, 'तत्', 'भर्गः' तजः, 'धीमहि' ध्यायेम । 'यः' सविता परमेश्वरः, 'नः' अम्मदीयाः, "धियः' बुद्धिवृत्तीः, 'प्रचोदयात्' प्रकर्षण तत्त्वबोधे प्रेरयतु, तस्य तेजो ध्यायेमेति पूर्वत्रान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादिको गायचाः शिरोमन्त्रः तस्याद्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते। याः 'श्रापः', नदीसमुद्रा- दिगताः, सन्ति। यच्च ‘ज्योतिः' श्रादित्यादिकं, अस्ति । योऽपि 'रमः' मधुराम्लादिः षड्विधः, अस्ति । यदपि 'अमृत' देवैः पातव्यं, अस्ति। तत्सर्वे 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । किञ्च भूर्भुवः खः' इत्यभिहिता ये त्रयो लोकाः मन्ति, तेषां प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । अस्य च मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि प्रति- पाद्यतो । “सव्याहृतिं मप्रणवां गायत्रों शिरमा सह । त्रिः पठे- दायतप्राण: प्राणायामः स उच्यते" इति ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि सप्तविंशोऽनवाकः ॥ * ब्रह्मतत्त्वविवक्षयेति Q चिहितपुस्तकपाठः। । श्रूयते इति F चिह्नितपुस्तकपाठः । । 522 ·५. तैत्तिरीये चारणक अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः (१) ॐ भूर्भवः सुवर्महर्जनस्तपः सत्यं तद्ब्रह्म तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ अनु० २८॥ अथ एकनचिंशोऽनुवाकः । ओं तहायुः। ओं तदात्मा। ओं तत्सत्यं । औं तत्सर्व। औं तत् पुरोनमः ॥ अनु०२६ ॥ (१)ओं तद् ब्रह्म . अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः । तस्मिन्नेव प्राणायामे विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह । (१)"ॐ भूः र्भुवः सुवरोम्"५) इति। पूर्ववड्याख्येयं ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिकया- मुपनिषदि अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥ अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः । पुनरपि विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह। (२)"ॐ तद् ब्रह्म । • पुरोनमः'(१) इति। 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यं, 'तत्' सर्ववेदा- न्तप्रसिद्धं, 'ब्रह्म' तत्त्वं । तथा 'वायुः' सूत्रात्मरूपो हिर- ·१० प्रपाठके ३० अनुवाकः । ८५१ अथ त्रिंशोऽनुवाकः । (उत्तम शिखरे देवी* भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्रा- ह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखं । अनु० ३०॥ ॐ ण्यगर्भः । 'ॐ' 'तत्' प्रणवप्रतिपाद्यं वेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्मैव । तथैव 'आत्मा' जीवोऽपि। ॐ तदिति पूर्ववत् । 'सर्व' जगत्, तदिति पूर्ववत् । 'पुरः' पुराणि स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि, ॐ तदिति पूर्ववत् । तादृशाय ब्रह्मणे नमः', अस्तु । प्राणायामे शतितारतम्यमनुसृत्य विकल्पितं मन्त्रत्रयमुक्तं ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥ अथ त्रिंशोऽनवाकः । जपादूई गायत्रीदेवताया विसर्जनमन्त्रमाह। (१)"उत्तमे, शिखरे • यथासुखं' (१) इति । 'भूम्यां', अवस्थितो यः ‘पर्वतः' मेरुनामकः, तस्य 'मूर्धनि' उपरिभागे, यत् 'उत्तमं शिखरं', अस्ति तस्मिन्, दूयं गायत्री 'देवी', तिष्ठति । तस्मात् कारणत् हे 'देवि', 'ब्राह्मणेभ्यः', त्वदुपासकेभ्यः, त्वदनुग्रहेण परितुष्टेभ्यः, * शिखरे जाते इति B, J, N, 0 चिहितपुस्तकपाठः ।

·८५२ तैत्तिरीये मारण्यके अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः । (१) ॐ अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्वं विष्णुस्त्वं वपटकारस्व* रुद्रस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्र- जापतिः(१) ॥ अनु० ३१ ॥ अनुज्ञानमभिव्याप्य 'यथासुखं' स्खकोयसुखमनतिकम्य, स्वस्थाने तस्मिन् उत्तमशिखरे 'गच्छ' ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यज- रारण्यके दर्शमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि. क्यामुपनिषदि त्रिंशोऽनवाकः ।। अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः। गायत्रीदेव्या विसर्जनादूचं तत्त्वानुस्मरणभूतस्य ब्रह्मण उप- स्थानमन्त्रमाह। (१)"ॐ अन्तश्चरति • त्वं प्रजापतिः (१) इति । 'विश्वमूर्तिषु' देवमनुव्यगन्धर्व दिनानाशरीरयुक्त घु, 'भूतेषु' प्राणिषु, ‘गुहायां' बुद्धी, 'अन्तः' मध्ये, 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा, 'चरति' वर्त्तते। हे परमात्मन् यः 'यज्ञः' ज्यो तिटोमादिः, सः 'वं', एव । यश्च 'विष्णुः' जगत्यालकः, योऽपि 'वषट्कारः' हविःप्रदानमन्त्रः, यश्च 'रुद्रः' संहता, यश्च 'ब्रह्मा' जगत्स्रष्टा, यश्च 'प्रजापतिः' दक्षादिः प्रजापालकः, सः सर्वाऽपि त्वं', एव ॥ वघटकारस्वमिन्द्रत्वमिति N चिह्नित पुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके ३२ अनुवाकः । ५३ अंथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः । (१)अमृतोपस्तरणमसि ) ॥ अनु० ३२ ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुनायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः। अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह । (१)"अमृतोप स्तरण- ममि"(१) इति। पीयमान हे जल वं 'अमृत' विनाशरहितं, प्राणदेवतायः 'उपस्तरणमसि' यथा शयानस्य पुंसः मञ्चकस्या- परितनं पटादिकमुपस्तीर्यते, तद्वत् प्राण देवताया इदमुपस्तरणं । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्व- मामनन्ति । "तस्मादशियन्नाचामेद शित्वाचामेदेतमेव तदन्नम- नग्नं कुरुते” इति ॥ इति सायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ब्रह्मणस्तत्वमामनन्ति इति ५ चिहितपुस्तकपाठः ·५४ तैत्तिरीये ध्यारण्यके अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः। (१) प्राणे निविष्टाऽमृत जुहोमि प्राणाय स्वाहा। अपाने निविष्टोमृतं जुहोमि अपानाय स्वाहा। व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि व्यानाय स्वाहा। उदाने नि- विष्टोऽमृतं जुहोमि उदानाय स्वाहा। समाने नि- विष्टोऽमृत जुहोमि समानाय स्वाहा। ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वाय ॥ अनु० ३३ ॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः। जलप्राशनादूर्व प्राणाहुतिमन्त्रान् दर्शयति । (१) “प्राणे नि- विष्टः • आत्मामृतत्वाय”(१) इति। पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु मध्ये प्रथमे 'प्राणनामके वाया 'निविष्टः' श्रादरयुक्तोऽहं, 'अमृत' खादुभूतं इदं हविः, 'जुहोमि' प्रक्षिपामि । तच्च ‘प्राणदेवतायै' 'खाहा' खाहुतमस्तु । एवमपानादिषु योज्यं। एतैः पञ्चभिरा- हुतिभिः 'अमृतत्वाय' मोक्षाय, 'मे' मदीयः, 'आत्मा' जीवः, 'ब्रह्मणि' परमात्मनि, एकीभवविति शेषः ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याजिक्या- मुपनिषदि त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः॥

·१० प्रपाठके ३४ अनुवाकः । ५५ अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः । (१)*प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवो मा विशा- प्रदाहाय। प्राणाय स्वाहा। *अपाने निविष्टोऽमृत जुहोमि। शिवो मा विशाप्रदाहाय। अपानाय स्वाहा। *व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवो' मा विशाप्रदाहाय। व्यानाय स्वाहा। *उदाने नि- विष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशानदाहाय। उदानाय स्वाहा । *समाने निविष्टोऽमृत जुहोमि। शिवो मा विशाप्रदाहाय। समानाय स्वाहा। ब्र- मणि म आत्मामृतत्वार्य) ॥ अनु० ३४ ॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः । प्राणाहुतिब्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति । (१) प्राणे निविटा • म आत्माम्हतत्वाय"(१) इति । इयमान हे द्रव्यविशेष त्वं 'शिवः' शान्तो भूत्वा, मां प्रविश' । किमर्थे । 'प्रदाहाय' क्षुत्सम्पादितदाइशान्त्यर्थं । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु- पनिषदि चतुस्विंशोऽनुवाकः ॥ * सत्र सर्वत्र प्राणे अपाने इत्यादि पदानामग्रे श्रद्धायामिति पदस्य पाठो अमलब्धेषु चतुर्यु मूलपुस्तकेषु वर्तते । 5M ·सैत्तिरीये धारण्यके अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः । (१)अमृतापिधानमसि ॥ अनु० २५ अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः । (१) ऋचायां प्राणे निश्यिामृतर हुतं । प्राणमन्नेना- प्यायस्व। श्रद्धायामपाने निविश्यामृत हुतं । अपा- जमन्नेनाप्यायस्व । श्रद्धायां व्याने निविश्यामृत५ हुतं । अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः । भोजनादूर्ध्वमपां प्राशने मन्त्रमाह। (१)"अमृतापिधान- ममि"(१) इति। पीयमान हे जल वं 'अमृत' अविनश्वरं, 'अपिधानं' आच्छादकं, 'अमि' ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- एयके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि परिंशोऽनुवाकः ॥ अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः । भुक्तस्यानुमन्नणे मन्त्रमाह । (१)"श्रद्धायां प्राणे • अात्मामृत- वाय"(२) इति । वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः 'श्रद्धा', तस्यां भाष्यतमूलमाठे अपानादिशब्दाग्रे श्रद्धायामिति पदं न पठितम ।

·१. प्रपाठके ३० धनुवाकः।
५७
व्यानमन्नेनाप्यायस्व । श्रद्धायामुदाने निविश्यामृत
हुतं। उदानमनेनाप्यायस्व । श्रद्धाया५ समाने नि-
विश्यामृत हुतं। समानमन्नैनाप्यायस्व । ब्रह्मणि
म आत्मामृतत्वायर) ॥ अनु० ३६ ॥
अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रो मा विशन्तकः। ते.
नान्नेनाप्यायस्व ॥ अनु० ३७ ॥
सत्यां, 'प्राणवायो 'निविश्य' आदरातिशयं कृत्वा, 'अमृतं' अवि-
नश्वरं, स्वादुभूतं इदं हविः मया 'हुतं', हे प्राणाभिमानिदेव
हुतेन 'अन्नेन' 'पाप्यायख' वर्द्धयख । स्पष्टमन्यत् ॥
इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे यजुरा-
रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि षट्त्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ।
अनुमन्त्रणादू हृदयाभिमर्शने मन्त्रमाह । (१)"प्राणानां
प्राप्यायख"(१) इति। हे हृदयवर्त्तिन् अहङ्कार त्वं वायुरूपाणं
इन्द्रियरूपाणं च 'प्राणानां', 'ग्रन्थिरमि' परस्परमविश्लेषाय
5M 2

·तैत्तिरीये श्रारण्यके अथ अष्टत्रिंशोऽनवाकः ।। (१'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठच समाश्रितः। ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक् ॥ अनु० ३८॥ ग्रथनचेतुरसि । तादृशः त्वं 'रुद्रः' त्वदभिमानिदेवतारूप: 'अन्तकः' दुःखस्य विनाशकः, भूत्वा 'मा' मां, 'विश' मच्छशोरे प्रविष्टा भव । 'तन' मद्भुकेन, 'अन्नेन' 'पाप्यायस्ख' मामभिवर्द्धय ।। इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याशि- क्यामुपनिषदि सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥ . अथ श्रष्ठत्रिंशोऽनवाकः । क्षुधादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूचं भानु वस्य परमेश्वर- रूपत्वानुसन्धानहेतुं मन्त्रं दर्शयति । (१)"अङ्गुष्ठमात्रः प्रोणाति विश्वभुक्”(१) इति। हृदयमध्यगत श्राकाशः स्वाङ्गुष्ठपरिमितः, तत्र वर्तमाना बुद्धिरपि तावतो, तया विच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽपि 'अङ्गुष्ठमात्रः', स च खकीयया ज्ञानक्रियाशक्त्या 'अङ्गुष्ठ', 'समाश्रितः', 'च'कारान्मस्तकञ्चाश्रितः, आपादमस्तक- व्यापीत्यर्थः । म चोपाधिसम्बन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवेन रूपेण 'सर्वस्य जगतः', 'ईशः' नियन्ता, अतएव 'विश्वभुक्’ सर्वे ·१. प्रपाठके ३६ अनुवाकः । व्यूह अथ ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः । ('मेधा देवी जुषमाणा न अागादिश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना। त्वया जुष्टा जुषमाणा* दुरुक्तान बृह- जगद् भुत। तादृशः सः ‘प्रभुः' ईश्वक, 'प्रीणातु अनेन भोजनेन प्रसन्नो भवतु ॥ दूति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्पाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मपनिषदि अष्टत्रिंशोऽनवाकः ॥ अथ जनचत्वारिंशानुवाकः । जीवात्मक ईश्वरेणाभेदज्ञानं यदस्ति तस्य ज्ञानस्य नैरन्तर्येण साधनं मेधाधीनं अता मेधाभिमानिदेवतां प्रार्थयतु मेकाम्मच- माह। (१)"मेधा देवी विदथे सुवीरा (१) इति । ग्रन्थ- तदर्थयोर्धारणशक्ति: 'मेधा', तदभिमानिनी 'देवी', 'जुषमाणा' प्रीयमाणा सती, 'नः' अस्मान् प्रति, 'श्रागात्' आगच्छतु । कीदृशो देवी, विश्वमञ्चतीति 'विश्वाची' सर्वावगाहनक्षमत्यर्थः । अतएव 'भद्रा' कल्याणी, 'सुमनस्यमामा' शोभनं मनोऽस्मदनु- ग्राहकमिच्छन्ती। हे देवि त्वया जुष्टा' अनुग्टहीता वयं, 'दुरुकान् नुदमाना इति J, N, Q चिहितपुस्तकपाठः । प्रीतः इत्यपि पाठः।

·ह.
तैत्तिरीये धारण्यके
इंदेम विदथै सुवोराः । त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति
देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीस्त त्वया। त्वया जुष्टश्चित्रं
विन्दते
वसु
ना
जुषस्व द्रविणेन* मधेर)
अनु० ३६॥
सा
जुषमाणः' पुरुषार्थानुपयेगिनो वेदवाह्यान् शब्दान् सेवमाना
वेदैकनिष्ठाः, 'सुवीराः' शोभनपुत्रशिय्यादिरूपाः, 'विदथे' यज्ञे-
ऽनुष्ठिते सति, शुद्धान्तःकरणा भूत्वा 'सहददेम' परब्रह्मतत्त्वं
कथयाम॥
तत्रैव द्वितीयामृचमाह । (१)“त्वया जुष्टः • द्रविणेन मेधे'(१)
इति। हे देवि' मेधाख्ये, 'त्वया', 'जुटः' मेवितोऽनुग्टहीतः पुरुषः,
'ऋषिः' अतीन्द्रियदर्शी, 'भवति'। तथा त्वया', जुष्टः पुरुषः
'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, भवति। 'उत' अपि च, त्वया जुटः पुरुषः
'प्रगतश्रीः' प्राप्तसम्पत्, भवति। अतएव 'वया जुष्टः', पुरुष
'चित्र' गवाश्वभूहिरण्यधान्यादिकं विविधं, 'वसु' धनं, 'विन्दते'
लभते। हे 'मेधे', देवि, 'सा' तादृशी वं, 'नः' अस्मान्,
'द्रविणेन' धनेन, 'जुषख' मेवख, अनुग्टहाणेत्यर्थः ॥
इति मायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके दशमप्रपाठके नारायणयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।।
* द्रविणो नेति J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठक ४१ अनुवाकः। ८६९ अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः । (मेधा म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती। मेधा में अश्विनावुभौ देवावाधत्ता* पुष्करखजौ।।। अनु० ४॥ अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः । (अप्सरा९च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः। देवों । अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः। मेधाप्रदानिन्द्रादीन् प्रार्थयते । (१) मेधां मे पुष्कर- सजान्"(१) इति। योऽयं 'इन्द्रः', देवः, या च 'सरखती', देवी, यो च 'पुष्करस्रजी' पद्ममालायुक्तो, 'उभावश्विना', 'देवी', ते सर्वे 'मे' मह्यं, 'मेधां', प्रयच्छन्तु ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु- पनिषदि चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः । मेधाप्रदं मन्त्रान्तरं दर्शयति। (१)"अमरासु च • सुरभि- र्जुषता"(१) दति। 'अप्सरासु' देवस्त्रीषु, 'या मेधा', प्रसिद्धा * अश्विनावुभावाधत्तामिति J, N, Q चित्रितपुस्तक पाठः । + पुष्करखजेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·सह तैत्तिरीये चारण्यके मेधा मनुष्यजा* सा मां मेधा सुरभिर्जुषता ९ ॥ अनु०४१॥ AL अथ दिचत्वारिंशोऽनुवाकः । ('श्रा मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवणां ज- वर्तते, 'गन्धर्वेषु च' देवगायकेषु, ‘यत्', 'मनः' मेधात्मकं, अस्ति 'देवी' हिरण्यगर्भादिदेवेषु स्थिता, या 'मेधा' विद्यते, 'मनुष्यजा' मनुष्येषु वेदशास्त्र वित्सु या 'मेधा' अस्ति । 'सा' सर्वा, मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, सर्वकामदुघा वा, भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' मेवतां ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि- क्यामुपनिषदि एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ अथ द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः । पुनरपि मेधार्थ मन्त्रान्तरमाह। (१)"श्रा मां मेधा • सुप्र- तोकां जुषतां'(१) इति। 'मेधा'शक्तिः, 'मां', प्रत्यागच्छत्विति शेषः। कोदृशी मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, कामदुघा वा, * मेधा सरस्वती इति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः । • + जुघता५ खाहेति B, J, N चिह्नित पुस्तक पाठः ।

·८६३ १० प्रपाठके 8३ अनु वाकः । गती जगम्या। जनस्वती पय॑सा पिन्व॑माना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषता) । अनु० ४२॥ अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः । (१ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । 'विश्वरूपा' सकलवेदशास्त्रधारणक्षमत्वेन बहुरूपा, 'हिरण्यवर्ण', देवताशरीरे हिरण्यममानवणेपेता, 'जगती' सर्वत्र वर्तमानत्वेन जगदात्मिका, 'जगम्या' पुरुषार्थकामैः भृशं गन्तुं योग्या, 'ऊर्जखती' बलवती, ‘पयमा' गोक्षीरादिरसेन, “पिन्धमाना' अस्मान् प्रीणयन्ती, 'मा' तथाविधगुणयुक्ता, 'मेधा', 'सुप्र- तोका' सुमुखी भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' सेवतां ॥ इति विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः । मेधाविनः पुरुषस्य ज्ञानोत्पादनाय महादेवसम्बन्धिषु पञ्च- वत्रषु मध्ये पश्चिमवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह। (१)"सद्योजातं . भवोद्भवाय नमः॥९) इति। 'सद्योजात'नामकं यत् पश्चिमवक्त्रं, तद्रूपं परमेश्वरं, 'प्रपद्यामि' प्राप्नोमि । तादृशाय ‘सद्योजाताय', * वै नमो नम इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः । 5 N ·६४ নন্সিী আব্দ भवे भवे नातिभवे भजस्व* मां। भवोद्भवाय नमः(१) ॥ अनु० ४३॥ अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः । (१)वामदेवाय नमा ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमा रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बल- विकरणाय नमो बलाय नमो। बलप्रमथनाय नमः 'वे', नमः', अस्तु । हे सद्योजात 'भवे भवे' तत्तजन्मनिमित्तं, 'मां', 'न भजख' न प्रेरयेत्यर्थः । किन्तईि 'अतिभवे' जन्मा- तिलवननिमित्तं, 'भजव' तत्त्वज्ञानाय प्रेरय । 'भवोद्भवाय' भवात् संसारात् उद्धर्चे, सद्योजाताय 'नमः', अस्तु । इति त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः । उत्तरवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह। (१)"वामदेवाय नमः मनोन्मनाय नमः"(१) इति। उत्तरवक्त्ररूपः 'वामदेवः', तस्यैव * भवख इति B, J, N, O, चिड़ितपुस्तकपाठः। + बैलाय नम इति पाठः F, 0 चिड़ितभाष्यपुस्तकटतमूलदये नास्ति।

·१० प्रपाठके ४५ अनुवाकः । ६५ सर्वभूतदमनाय नमा मनोन्मनाय नमः ॥ अनु० ४४॥ अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः। (१"अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोर घोरतरेभ्यः। सर्वतः शर्व सर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः(१) ॥ अनु० ४५ ॥ विग्रहविशेषा ज्येष्ठादिनामकाः । एते च महादेवपीठ शक्तीनां वामादीनां नवानां पतयः पुरुषाः । तेभ्यो नवभ्यो नमस्कारः अस्तु ॥ इति चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥ अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः । दक्षिणवत्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)"अघोरेभ्योऽथ • रुद्र- रूपेभ्यः (१) इति। अघोरनामको दक्षिणवत्रारूपो देवः, तस्य विग्रहाः 'अघोराः' सात्त्विकत्वेन शान्ताः, अन्ये तु 'घोराः' राजम- वेन उग्राः, अपरें तु ताममत्वेन घोरादपि 'घोरतराः'। हे 'शर्व' परमेश्वर, 'ते' त्वदीयेभ्यः पूर्वाभ्यः त्रिविधेभ्यः, 'सर्वेभ्यो रुद्र- रूपेभ्यः', 'सर्वतः' सर्वेषु देशेषु सर्वेषु च कालेषु 'नमोस्तु' । इति पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ * सर्वेभ्यः सर्वर्वेभ्य इति B, J, N, 0 चिहितपुस्तकपाठः 5 N 2 ·तैत्तिरीय चारण्यके अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः । (तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्ना रुद्रः प्रचोदयात्।९) ॥ अनु० ४६ ॥ अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः । (१) ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्मा- . रुद्र: प्र- : अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः । प्राग्वत्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह। (१)"तत्पुरुषाय चोदयात्"(१) इति। प्राग्वत्रदेवः 'तत्पुरुष'नामकः। द्वितीयार्थे चतुर्थी । 'तत्पुरुषं, देवं, 'विद्महे' गुरुशास्त्रमुखाजानीमः, ज्ञात्वा च 'महादेवाय' तं महादेवं, 'धीमहि' ध्यायेम। 'तत्' तस्मात् कारणात्, ‘रुद्रः', देवः, 'नः' अस्मान्, 'प्रचोदयात्' ज्ञानध्यानार्थं प्रेरयतु॥ इति षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥ अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः । ऊर्ध्ववतप्रतिपादकं मन्त्रमाह। (१) ईशानः सर्वविद्यानां सदा षिवोम्"(') इति। योऽयमूर्ध्ववक्रो देवः सोऽयं 'सर्व- .

·१० प्रपाठके 8८ अनुवाकः । ८६० धिपतिब्रह्मणोऽधिपतिब्रह्मा शिवा में अस्तु सदा शि- वाम्() ॥ अनु० ४७॥ अथ अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः । (ब्रह्ममेतु मां। मधुमेतु मां । ब्रह्ममेव मधुमेतु मां। विद्याना' वेदशास्त्रादीनां चतुःषष्टिकलाविद्यानां, ईशानः नियामकः, तथा 'सर्वभूतानां' अखिल प्राणिनां, 'ईश्वरः' नि- यामकः, 'ब्रह्माधिपतिः' वेदस्याधिकवेन पालकः, तथा 'ब्रह्मणः' हिरण्यगर्भस्थ, 'अधिपतिः', तादृशो यः 'ब्रह्मा' अस्ति प्रद्धः परमात्मा, सोऽयं 'मे' ममानुग्रहाय, 'शिवः' शान्तः, 'अस्तु' । 'मदा शिवो' स एव सदाशिवः, ॐ अहं भवामि ।। इति सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः॥ अथ श्रष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः । इत्थं तत्त्वज्ञानस्योत्पादकाः पञ्चवक्त्रप्रतिपादकाः पञ्चब्रह्ममन्त्रा उताः, अथ ज्ञानप्रतिबन्धक ब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्ण- नामका मन्त्रा वक्तव्याः, तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"ब्रह्म मेतु मां • प्राणास्तां जुहोमि (१) इति। 'ब्रह्म' परब्रह्मतत्त्वं, 'मां', 'एतु' प्राप्नोतु, 'मधु' परमानन्दलक्षणमाधुर्योपेतं वस्तु, 'मां', 'एतु' प्राप्नोतु । न चात्र ब्रह्म-मधुशब्दयोः अत्यन्तमर्थभेदः, किं ·८६ तैत्तिरीये श्रारण्यके यास्तै सोम प्रजा वत्सोभि सो अहं। दुःधनहं दुरु- ष्यह। यास्ते सेोम प्राणास्तां जुहोमि') (२)चिसुपर्ण- मयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । ब्रह्महत्यां वा एते भ्रन्ति। ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति। ते सोम प्राप्न- १ तईि 'ब्रह्ममेव', 'मधु' शब्ददयप्रतिपाद्यमखण्डैकरसं वस्तु, 'मां', 'एतु' प्राप्नोतु । हे 'मोम' उमा ब्रह्मविद्या तया सह वर्तमान परमात्मन्, 'ते' तव, ‘याः', 'प्रजाः' देवमनुष्यादयः, सन्ति, ता 'अभिलक्ष्य 'भा अहं' म तादृश स्वत्सेवकोऽहं, 'वत्सः' बालः, एतानां त्वदीयप्रजानां मध्ये बालवदहं त्वदीयकरुणायोग्यः । अतः हे 'दुःखमहन्' संसाररूपस्य दुःवनस्य घातक परमेश्वर, 'दुरुष्यह' दुःखमुत्कर्षण अभिभव । वर्णविकारग्छान्दमः । हे 'साम पर- मात्मन्, 'ते' वदीयाः, प्राणवृत्तयः ‘याः', सन्ति 'तान्' वृत्ति 'प्राणन्', त्वयि 'जुहोमि' प्रक्षिपामि । मदोयमनोवागादयः प्राणस्वया निर्निर्मितत्वात् त्वदीयाः, अतस्वय्येवोपमंहरामि, विषयेभ्य इन्द्रियाणि निरुध्य त्वदेकचित्तो भवामीत्यर्थः ॥ उकस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य माहात्म्यं ब्राह्मणरूपेण वाकयेन दर्श- यति। (२)"त्रिसुपर्ण पति पुनन्ति ॐ"(२) इति । “वि- द्यान्तराणि सर्वाणि नापृष्टः कश्चिद् ब्रूयात्" इति शास्त्रम- नुसृत्य शिष्येण याञायां कृतायां पश्चादुपदिशन्ति । इमं तु त्रिसुपर्णमन्त्रं शिव्ययाचनामन्तरेणैव 'ब्राह्मणाय', उपदिशेत् । * उपदिशन्ति इति चिह्नित पुस्तकपाठः । .

·१० प्रपाठके ४६ अनुवाकः । ६९ वन्ति । आसहस्त्रात् पक्तिं पुनन्ति। आम्() ॥ अनु०४८॥ अथ एकोनपश्चाशदनुवाकः । (१'ब्रह्म मेधया। मधु मेधया । ब्रह्ममेव मधु मेध- या। अद्या ना देवसवितः प्रजा वत्सावी सौभग। परा दुःधनिया सुव । विश्वानि देवसवितर्दुरितानि तेनोपदेशेन 'ये ब्राह्मणाः', 'त्रिसुपर्ण पठन्ति' त्रिसुपर्णमन्त्रं सर्वदा जपन्ति, 'एते' पुरुषाः, 'ब्रह्म हत्यां', विनाशयन्ति । ततस्ते नि- व्यापाः सन्तः 'सेम'यागं 'प्राप्नुवन्ति' । ते यस्यां ब्राह्मणपती भोजनार्थमुपविशन्ति तां 'पति', महसनामपर्यम्नां, 'पुननि' शुद्धां कुर्वन्ति । तस्माद् 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मैव, त्रिसु- पर्णमन्त्रस्य देवतेत्यर्थः ॥ इति अश्चत्वारिंशेऽनुवाकः ॥ अथ एकोनपञ्चाशदनुवाकः । द्वितीयं त्रिसुपर्णमन्त्रमाह । (१)"ब्रह्म मेधया भवन्तु नः"(१) इति । यद् ‘ब्रह्म' जगत्कारणं सर्ववेदान्तवेद्यं, तत् 'मेधया' .

·तैत्तिरीये श्रारण्यके परा सुव। यद्रं तन्म आसुव । मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वोनः सन्वोषधीः। मधु नक्तमुतोषसि मधुमत्यार्थिवर रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता। मधुमान्नो वनस्पतिर्मधु मा५ अस्तु सूर्यः । माध्वीगीया भवन्तु नः । य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्। भ्रूणहत्यां वा एते नन्ति। ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति। ते सोमं प्राप्नुवन्ति। आ- सहसात् पति पुनन्ति। ओम् ॥ अनु० ४६ ॥ गुरूपदिएमहावाक्यतदर्थधारणशक्त्या, लभ्यतामिति शेषः । मध्धि- त्यादि पूर्ववत्। अद्या नो देवेत्यादिकमपञ्चकमणेरणोयानि- त्यनुवाके व्याख्यातं। अस्य विसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति। (२)“य दमं . पुनन्ति । ओम्”(२) इति । ब्राह्मणगर्भस्य राजगर्भस्य वा बधः 'भ्रूणहत्या' । अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति एकोनपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ घद्या नो देवेव्यादिकमक्सच्चयं क्रमेणाणारणोयानित्यनुवाके इति. चिह्नितपुस्तकपाठः । चनुवाकस्तु १० ।८०० पृछे द्रव्यः ।

·१० प्रपाठके ५० घनुवाकः । c૭૫ अथ पञ्चाशोऽनुवाकः । (१'ब्रह्म मेधवा। मधु मेधवा। ब्रह्ममेव मधु मेध- वा। ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिविग्राणां म- हिपो मृगाणां। श्येनो गृध्राणा५ स्वधितिबनानार सोमः पवित्रमत्येतिरेभन्। हसः शुचिपदसुरन्त- रिष्क्षसहोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत्। नृपहरसत- सद् व्यामसदना गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् । (२'य इदं चिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्। वीर- हत्यां वा एते घन्ति। ये ब्राह्मणास्त्रिसंपर्ण पठन्ति। ते सोम प्राप्नुवन्ति । आमहखात् पति पुनन्ति । आम॥ अनु० ५०॥ अथ पञ्चाशोऽनुवाकः। रतीयं त्रिसुपर्णमन्त्रमाह। (१)"ब्रह्म मेधवा ० तं वृहत्'(९) इति। 'मेधवा' मेधो यज्ञः सास्यास्तीति मेधवत् । यजदानादिसाध्यविविदिषापूर्वकत्वात् ब्रह्मज्ञानलाभस्य 'ब्रह्म', मेधवत् इत्युच्यते। अन्यत् पूर्ववत्। ब्रह्मा देवानां, इंमः शुचि- षत् इत्यादिके द्वे ची अणोरणीयानित्यनुवाके व्याख्याते ॥ अस्य त्रिसुपर्णमन्तस्य महिमानं दर्शयति । (२)“य इदं पति पुनन्ति ओम्'(२) इति। वेदशास्त्र तदनुष्टानपरो ब्राह्मणः, अभिषिक्तो राजा वा 'वीरः'। अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ 50 ·०२ तैत्तिरीय वारण्यको ऽनुवाक। अथ एकपञ्चाशोऽन (१"प्राणापानव्यानोदानसमाना मै शुध्यन्तां ज्योति- रई विरजा विपामा भूयास स्वाहा । अनु.५१ ॥ अथ एकपञ्चाशोऽनुवाकः । ब्रह्मज्ञानप्रतिबन्धकानि यानि महापातकानि तनिवृत्तये जयास्त्रिसुपर्णमन्त्रास्त्रयोऽभिहितास्तत्र ब्राह्मण जातिमात्रबधो ब्रह्महत्या पञ्चसु महापातकेषु मध्ये प्रबलं महापातकं। ततो- ऽप्यधिकं भ्रूणहननं । तस्मादप्यधिकं वीर हननं। ईदृशानामपि निवर्तको यावज्जीवं त्रिसुपर्ण जपस्तत्र अर्वाचीनानां सुरापाना- दिपातकानां निवर्त्तक इति किम वक्तव्यं । इत्थं प्रतिबधनि- वृत्त्युपायमुक्का ज्ञानयोग्यतायै खावयवशुद्ध्यर्थ होमार्थानेकादश- मन्त्रानेकादश खनुवाकेषु क्रमेण विवक्षुराद्यं मन्त्रमाह । “(१)प्रा- भूयाम खाहा"(१) इति। 'प्राणदयः पञ्च वा- यवः प्रसिद्धवाः। ते सर्वेऽपि अनेन श्राज्यहामेन शुद्धा भवन्तु । ततः 'अहं', 'विपामा' प्रतिबन्धकोपपातकरहितः, 'विरजाः' पाप- कारणभूतरजोगुणेनापि रहितः सन्, यद् ‘ज्योतिः' जगत्कारणं परब्रह्म तदस्तु, 'भूयाम', तदर्थमिदमाज्यं स्वातमस्तु ॥ जापान इति एकपञ्चाशोऽनुवाकः ।

·१. प्रपाठके ५३ बनवाकः । ७३ प्रेथ दिपञ्चाशोऽनुवाकः । (१)वामनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेता बुद्ध्याकतिः स- कल्या में शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूया- स५ स्वाहा) ॥ अनु०५२॥ अथ त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः । (१ शिरःपाणिपादपाश्चेपृषारूदरजङ्घ शिश्नोपस्थपा- . भूयास स्वाहा'(१) अथ द्विपञ्चाशोऽनुवाकः । द्वितोयं मन्त्रमाह। (१)"वाङ्मनः इति । 'वागादीनीन्द्रियाणि । रतः' गुह्येन्द्रियं, मनःशब्दवाच्य- स्वान्तःकरणस्यैव निश्चयात्मिकावृत्तिः 'बुद्धिः'। अनिश्चय- भूता वृत्तिः 'आकूतिः' । इदं समीचीनमिति कल्पनारूपा वृत्तिः 'सङ्कल्पः' । अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति द्विपञ्चाशोऽनुवाकः । अथ त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः । तोयं मन्त्रमाह। (१)"शिरः पाणि • वाहा"(५) इति । पूर्वाभ्या मनुवाकाभ्यां सूचनशरोरद्धिरुक्ता। अत्र स्थूलशरीराव- * अनिश्चयात्मिकति F चिड़ित पुस्तकपाठः । 502 ·C७४ तैत्तिरीये धारण्यके यवो मै शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भू- यास५ स्वाहा १) ॥ अनु० ५३ ॥ अथ चतुःपञ्चाशोऽनुवाक: (१)त्वक्चर्ममा५सरुधिरमेदामज्जास्नायवोऽस्थीनि में शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भयास स्वाहार) ॥ अनु० ५४ ॥ सर यवानां शिरःपाण्यादीनां द्धिरुच्यते। लिङ्गाण्डभेदविवक्षया 'शिनोपस्थ शब्दा द्वौ द्रष्टव्यो । अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति त्रिपञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ० भूयासए स्वाहा' (१) अथ चतुःपञ्चाशोऽनुवाकः । चतुर्थ मन्त्रमाह । (१)“त्वक्चर्म इति। अत्र स्थूल शरोरे स्थितानां* धानां शुद्धिरुच्यते। एक- स्यैव धाता वाह्यान्तर्भागविवक्षया 'त्वक्चर्भ'शब्दो प्रयुक्तो। अन्यत् पूर्ववत् ॥ इति चतुःपञ्चाशाऽनुवाकः ॥ * स्थूल शरीरगतानामिति F चिह्नित पुस्तकपाठः।

·१० प्रपाठके ५६ अनुवाकः ।
७५
अर्थ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।
१)शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा मै शुध्यन्तां ज्यातिरह
विरजा विपामा भूयास५ स्वाहा) ॥ अनु० ५५ ॥
अथ षटपञ्चाशोऽनुवाकः ।
('पृथिव्यप्तेजोवायुराकाशा मै शुध्यन्तां ज्योति-
रहं विरजा विपामा भूयास५ स्वाहा ॥ अनु० ५६ ॥
.
भयाम! स्वाहा"(१)
अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।
पञ्चमं मन्त्रमाह। (१)"शब्दस्पर्श
इति। शरीरोपादानपञ्चमहाभूतेषु श्राकाशादिषु वर्तमानाः
गुणा: 'शब्दादयः। अन्यत् पूर्ववत् ॥
इति पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ॥
भूयाम) स्वाहा'(१)
अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।
षष्ठं मन्त्रमाह। (१)"पृथिव्यप्तेजो
इति । शरीरस्योपादानकारणानि पञ्चमहाभूतानि 'पृथिव्या-
दोनि। अन्यत् पूर्ववत् ॥
इति षट्पञ्चाशोऽनवाकः ।।

·७६
तैत्तिरीये चारण्यक
अथ सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः ।
१)अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया
में शुध्यन्ता ज्योतिरई विरजा विपाप्मा भूयास ५
स्वाहा(१) ॥ अनु० ५७॥
अथ अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।
(१)विविष्ट्यै स्वाहा ॥ अनु० ५८ ॥
अथ मन्नपञ्चाशोऽनुवाकः।
सप्तमं मन्त्रमाह । (१)"अन्नमय ०
'अनमयादयः पञ्च कोशा वारुण्यामुपनिषद्युताः । अन्यत् पूर्ववत् ॥
इति सप्तपञ्चाशोऽनुवाकः॥
भ्याम खाहा"(१) इति ।
अथ अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः ।
अष्टमं मन्त्रमाह । (१)"विविष्यै खाहा"(१) इति। विषुल
व्याप्ती इति धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः । विशेषेण विािप्तिर्यस्य
ब्रह्मणस्तत् 'विविष्टिः', छान्दसः षकारस्य टकारः। तादृशं
बोद्दिश्य खातमिदमस्तु ॥
इति अष्टपञ्चाशोऽनुवाकः॥
* विविधै इति N, 0.९ चिड़ितपुस्तकपाठः ।
..

·१० प्रपाठके ६० अनुवाकः ।
अथ एकोनषष्टितमेोऽनवाकः ।
(१)कर्षात्काय स्वाहा) ॥ अनु० ५६ ॥
अथ षरितमोऽनवाकः।
(१)उत्तिष्ठ पुरुष हरित पिङ्गललोहिताक्षि देहि
अथ एकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।
नवमं मन्त्रमाह। (२)"कषोत्काय स्वाहा (१) इति । कप
शिषकरण इति धातुः, क व्यते क्रियते इति 'कषः नामरूपका-
त्मकः कार्य प्रपञ्चः, तस्मिन् 'उत्कः' तत्कर्तुमुत्सुकः 'कषोत्कः'
परमेश्वरः, तादृशाय सृश्चभिमुखाय परमेश्वराय 'स्वाहा'
खाहतमिदमस्तु ॥
इति एकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।
अथ षष्टितमोऽनुवाकः ।
दशमं मन्त्र माह । (१)"उत्तिष्ठ पुरुष • भूयास५ खाहा"(१)
* हरितलोहितपिङ्गालाक्षि इति P, Q चिह्नित पुस्तक पाठः ।
+ अत्र सर्वकषशब्द स्थाने घषशब्दपाठः F चिाहतपुस्त कऽस्ति ।

·७० तत्तिरीये चारण्यक देहि ददापयिता मै शुध्यन्तां ज्योतिरह विरजा विपामा भूयास ४ स्वाहा । अनु० ६० ॥ इति। विविटिशब्दाभिधेयं यद्ब्रह्म तदेव कारणापाधिकं कषोत्क- शब्दाभिधेयं। पुनरपि वहिशरीरोपाधिविशिष्टमत्र पुरुषशब्दा- भिधेयं । तत्र पूर्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निरुपाधिकं कारणापाधिक तद्ब्रह्मप्राप्यर्थ शुद्धिहेतुत्वेनात्र सर्वकर्मनिष्यादकवझिशरीरो- पाधिकं प्रार्थते । 'पुरुष'पुरि वझिशरीरे शयान हे परमात्मन्, 'उत्तिष्ठ' औदासीन्यं परित्यज मदनुग्रहार्थ मुद्युको भव। स- म्बुध्यन्त पुरुषशब्द स्येव हादीनि त्रीणि पदानि विशेषणानि । हे 'हरित' प्रतिबन्धकहरणकुशल । हे 'लोहित' रक्तवर्ण । हे 'पिङ्गलाक्षि' पिङ्गलनयन। 'देहि देहि' पुनः पुनः शुद्धिं मे प्रयच्छ । 'ददापयिता' आचार्यमुखात् तत्त्वज्ञानस्य अतिश- येन दापयिता, भवेति शेषः । तस्य दापयितस्य * ज्ञानस्यो- त्यत्तये 'मे' मदीयाः चित्तवृत्तयः, 'शुध्यन्तां' । ज्योतिरित्यादि पूर्ववत् ॥ इति षटितमोऽनवाकः॥ दापितव्यस्यति Q चिह्नितपुस्तक पाठः ·१. प्रपाठक ६२ अनुवाकः। अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः । (१) ॐ स्वाहेति ॥ अनु० ६१॥ अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः । (१)सत्यं परं पर५ सत्य सत्येन न सुवर्माल्लोका- च्यवन्ते कदाचन सता हि सत्यं तस्मात् सत्ये रम- अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः । एकादशं मन्त्रमाह । (१)"ॐ वाहेति"(१) इति। 'ॐ प्रणवप्रतिपाद्यं वस्तु भवामि, तदर्थमिदं खाजतमस्तु । . इति एकषष्टितमोऽनवाकः । अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः । ज्ञान प्रतिबन्धकमहापातकोपपातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यता- लक्षणां शद्धिमुक्का योग्यस्य पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु सन्न्यासस्य निरतिशयोत्कर्षे वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृष्टमाधनानि प्रतियोगित्वेन वक्तव्यानि । तत्र प्रथमं माधनमुपन्यस्यति । (१)"सत्यं परं . सत्ये रमन्ते"(१) इति । यदस्त प्रमाणेन यथा- दृष्टन्तस्य तथैवाभिवदनं 'सत्य', तच्च ‘परं' पुरुषार्थसाधनेषु 5P ·तैत्तिरीये चारण्यके ते१) (२)तप इति तपो नानर्शनान् परं यदि पर तपस्तदुर्धर्ष तदुराधर्ष तस्मात् तपसि रमन्ते ) यद्दा 'परं' उत्कृष्टं । तत्रादरार्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनं । ब्रह्म, 'मत्यं' अबाध्यं, तहद् यथार्थवचनमपि बाधरहितमिति व्यावहारिकबाधराहित्येनोत्कर्षे विवक्षित्वा दृष्टान्तेन परं मत्य- मित्युक्तं । 'सत्येन' यावज्जीवं यथार्थकथनेन, 'स्वर्गलोकात् 'कदाचिदपि 'न', 'प्रच्यवन्ते' । अनृतवादिनस्तु केनचित् पुण्येन खगें प्राप्याप्यतवदनदोषेण कर्मफलं सम्पूर्णतयाऽनुभूयैव स्वर्गात प्रच्यवन्ते । किञ्च । 'हि' यस्मात् कारणात्, ‘सतां' सन्मार्गवर्त्तिनां अध्यादीनां, सम्बन्धि यथार्थवादित्वं 'तस्मात्' कारणत्, सता- मिदमिति व्युत्पत्तिमाश्रित्य सत्यवादित्वमेव परमं मोक्षमाध- नमिति केचिन्महान्तो वदन्तः तस्मिन्नेव 'मत्ये', 'रमन्ते' क्रोडन्ति ॥ एक मतमुक्का द्वितीयं मतमाह । (२)"तप इति • तपमि रमन्ते (२) इति । तपः परं मोक्षमाधनमिति केषाञ्चिन्मतं । तीर्थयात्राजपहोमादीनि यद्यपि बहूनि तपांसि सन्ति तथापि तेषु सर्वेव्बन मनमुपवास कभकादिरूपादशनवर्जनात् 'पर' उत्कृएं, 'तपः', 'म', अस्ति । 'यत् हि' अनशनरूपं कृच्छ चान्द्रायणादिकं, 'पर', 'तप.', अस्ति । 'तद् दुर्धर्षे' धर्षितुं सोढुमशक्यं । अत एव 'पा'समन्तात् सर्वेषां प्राणिनां तत्' तपः, 'दुर्धर्षं* दुःशकमित्यनु- तस्य तपसा दुर्घमति चिकित पुस्तकपाठः ।

·१. प्रपाठके ६२ घनुवाकः । (एदम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्तस्मादमें रमन्ते ) (शम् इत्यरण्ये मुनयस्तस्माच्चमै रमन्ते) (४ दान- मिति सर्वाणि भूतानि प्रशसन्ति दानान्नातिद- कर* तस्मादाने रमन्ते ५) (६)धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं . भूयते । 'तस्मात्' कारणात्, केचन श्रद्धालवः कृच्छ्रचान्द्रायणा- दिके 'तपमि', 'रमन्ते ॥ हतोयं मतमाह। (१)"दम इति . तस्मादमे रमन्ते"(३). इति। वाक्चक्षुरादोन्द्रियाणां वाह्यागां निषिद्धेभ्यों विषयेभ्यो निवृत्तिः 'दमः', स एवोत्तमो मोक्ष हेतुः 'ति', मन्यमाना नैष्ठिक- 'ब्रह्मचारिणः', 'नियत' सर्वदा वदन्ति, 'तस्मात् दमे रमन्ते' ॥ चतुर्थं मतमाह। (४)"शम इत्यरण्ये • तस्माच्छमे रमन्ते"(४) इति। अन्तःकरणस्य क्रोधादिदोषराहित्यं 'शमः', स एवात्तमा मोक्षहेतुः 'इति', 'अरण्ये', वर्तमानाः 'मुनयः' वानप्रस्थाः, मन्यन्ते । 'तस्मात्', ते 'शमे रमन्ते' । पञ्चमं मतमाह। (५)“दानमिति माणि तस्मादाने रमन्ते"(५) इति । गोभूहिरण्यादीनां स्वकीयानां शास्त्रोक- वर्मना स्वत्वपरित्यागपुरःसरं परखत्वेोपादनं 'दानं', तदेवोत्तम मोक्षसाधनं म वा सर्वे प्राणिनः 'प्रशंसन्ति' । 'दानात्', अतिशयितं 'दुष्करं', 'न', अस्ति । धनरक्षणार्थ प्राणानपि परित्यजतां पुरु- वामपलम्भात्। 'तस्मात्', गोभूम्यादि दाने', 'रमन्ते ॥ . दुश्चरमिति J, N, 0, चिड़ितपुस्तक पाठः । 5 PA ·c८२ तैत्तिरीये धारण्यके परिगृहीतं धमानातिदुश्चरं* तस्माङ्कर्मे रमन्ते ५० (०)प्र- जन इति भूया सस्तस्माद् भूयिष्ठाः प्रजायन्त तस्माद् भूयिष्ठाः प्रजनने रमन्ते (७) (८)अग्नय इत्याह तस्माद- षष्ठं मतमाह। (६)"धर्म इति • तस्माद्धर्मे रमन्ते"(६) इति । स्मृतिपुरा राण प्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपोऽत्र 'धर्मः', विवक्षितः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुः 'ति', राजामात्यादयः प्रभवो 'मन्यन्ते । तडागादिरूपेण 'धर्मण', 'स', 'इदं' जगत्, ‘परि- ग्टहीत', सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तु व्यन्ति। ता- दृशात् 'धर्मात्', अन्यत् 'अतिदुश्चर', 'न', अस्ति । 'तस्मात्' कारणत, 'धर्म रमन्ते', प्रभवः ॥ सप्तमं मतमाह। (७)"प्रजन इति • प्रजनने रमन्ते (७) इति। 'प्रजनः' पुत्राद्युत्पादनं, तस्यैवोत्तममाधनत्वं भूयांमः' अति- बहवः प्राणिनः, मन्यन्ते । धनिकैरिट्रैः शिष्टेनोः पण्डितैश्च सर्वैरपि पत्रोत्पादनायातिशयेन प्रयत्यमानत्वात्। तस्मात्', एकैकस्य पुरुषस्य 'भूयिष्ठाः' भूरिश:, द्विशः पञ्चषा इत्येवं बहवोऽपत्य- विशेषा उत्पद्यन्ते । 'तस्मात्' कारणत्, ‘भूयिष्ठाः' अतिबहवः । प्राणिनः, प्रजोत्पादने 'रमन्ते' ॥ अष्टम मतमाह। (८)"अग्नयः . श्राधातव्याः"(८) इति । * दुष्करमिति J, N, 0, चिहितपुस्तकपाठः । + प्रत्ययमानत्वादिति F चिहितपुस्तकपाठः । + अतिबहला इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठक ६२ अनुवाकः। ce प्रय आधातव्याः(८) (अग्निहोत्रमित्याह तस्मादग्नि- होत्र रमन्ते () (१०)यज्ञ इति यज्ञेन हि देवा दिवं गता- स्तस्माद्यज्ञे रमन्ते *(१०) (१९)मानसमिति विहारसस्तस्मा- विदास' एव मानसे रमन्ते ११) (१२)न्यास इति ब्रह्मा . 'अग्नयः' गाईपत्यादयः, उत्तमा मुक्ति हेतवः 'इति', कश्चिद्धदा- र्थपरः 'आह' । 'तस्मात', ग्रहस्थैरग्नयः ‘ाधातव्याः', भवन्ति ॥ नवमं मतमाह। ()"अग्निहोत्रं रमन्ते"(९) इति । आहितेष्वग्निषु सायम्पातश्चानुष्ठेयो होमः ‘अग्निहान्न', तदुत्तमं मोक्षमाधनं 'इति', अपरः कश्चिदे दार्थपरः 'आह'। 'तस्मात्', केचित् 'अग्निहोत्रे रमन्ते । दशमं मतमाह । (१०)"यज्ञ दृति तस्माद्यज्ञे रमन्ते (१०) । दुर्शणर्णमासज्योतिष्टामादिकः 'यज्ञः', उत्तमो हेतु: 'इति', अपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते । यस्मादि दानों वर्तमानाः 'देवाः', पूर्वानुष्ठितेन 'यज्ञेन', 'दिवङ्गताः' स्वर्गलोकं प्राप्ताः, 'तस्मात्' कारण, केचन वैदिका विद्वांसः ‘यजे रमन्ते' ॥ एकादशं मतमाह । (११)"मानसमिति मानसे रमन्ते"(११) इति। मनसैव निष्पाद्यमुपासनं 'मानसं', तदेवोत्तमं साधनं 'इति', 'विद्या- मगुणब्रह्मविदः, मन्यन्ते । 'तस्मात्' कारणात्, केचन 'विद्वांसः' वेदगर्भापास्तिभागतात्पर्यविदः, 'मानम एव', उपासने 'रमन्ते'। द्वादशं मतमाह। (२२) "न्याम इति • एवात्यरेचयत"(१२) यज्ञ इति यज्ञा हि देवास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते इति J, N, O, चिह्नि- तपुस्तकपाठः।

·Ce8 तैत्तिरीय वारण्यके यद्य- ब्रह्मा हि पर परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराखि तपासि* न्यास एवात्यरेचयत् १२) (१२)य एवं वेदैत्युप- निषत् (१३) ॥ अनु० ६२॥ इति । पूर्वकाण्डोकानामनिहोचादिकर्मणामारुणिजाबालाग्रुप- निषदुक्कप्रकारेण परित्यागः 'न्यासः', म एवोत्तमो मोक्षहेतुः 'इति', 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, मन्यते। म च 'ब्रह्मा', 'परो हि' परमात्मरूपो हि, नतु पूर्वोकमतानुसारिण व जीवः । प्यसी हिरण्यगर्भा देहधारी तथापि 'परो हि' परमात्मैव, ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते तच्छिय्यत्वेन तत्ममान ज्ञान- वात् । अत एव श्वेताश्वतरा आमनन्ति । "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणेति तम” इति । यानि पूर्वानमत्यादोनि मानमान्तानि 'तान्येतानि' 'तपांमि', भवन्येव तथापि सन्याममपेच्य 'अवराणि' निकृष्टानि, सन्यामः', एकः 'एव', तानि सर्वाणि 'प्रत्यरेचयत्' अतिकान्तवान् । उत्तमत्वां- तारतम्यन्तत्र विश्रान्तमित्यर्थः ॥ उक्तमुत्तमसाधनमुपसंहरति । (१२)“य एवं वेदेत्युपनि- षत् (१३) इति • 'यः' पुमान्, ‘एवं' उनप्रकारेण, सन्यासस्यान्येभ्यः सर्वेभ्यः साधनेभ्यः उत्तमत्वं 'वेद', तस्य विदुषः 'इति' उता विद्या, 'उपनिषत्' रहस्य भूता, भवति ॥ इति विषष्टितमोऽनुवाकः । परासि इति J, N, 0 चिहितपुस्तक पाठः । + उत्तमत्वे इति F चिड़ितपुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । CCM अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः । ("प्राजापत्यो हारुणिः सुपर्णेयः प्रजापतिं पितर- मुफ्ससार किं भगवन्तः परमं वदन्तीति तस्मै प्री- वाच(१) (२'सत्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्व प्रतिष्ठित तस्मात् पप्रच्छ। अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः । पूर्वोकं मोक्षमाधनसमूहमुपपादयितुमाख्यायिकामाह। (१)"प्रा- जापत्यो ह . तस्मै प्रोवाच"(१) इति । प्रजापतेः पुत्रः 'प्राजाप- त्यः', स च 'पारुणि'नामकः, स एव सुपाख्यायाः स्त्रियोऽपत्य- त्वात् ‘सुपर्णयः,' इत्युच्यते, । तादृशः पुरुषः स्वकीयं पितरं प्रजा- पति', 'उपसमार' उत्तमसाधनजिज्ञासयोपसन्नवान्, उपसद्य च एवं प्रजापते ‘भगवन्तः' पूज्या महर्षयः, मोक्षसाधनेषु 'किं' साधनं, 'परम' उत्कृष्टं, 'वदन्ति'। एवं पृष्टः प्रजापतिः 'तस्मै श्रारुणये, 'प्रोवाच ॥ तदुक्केषु माधनेषु प्रथमं दर्शयति । (२)"सत्येन वायुरावाति परमं वदन्ति (२) इति । योऽयं 'वायुः', इदानों अन्तरिक्षे 'वाति', सोऽयं पूर्वजन्मनि मनुष्यः सन् सत्यवादित्वं परिपाल्य तेन 'सत्येन', वायुदेवतात्वं प्राप्येदानों लोकानुग्रहायान्तरिक्षे वाति। तथैव 'त्रादित्यः', अपि पूर्वजन्मानुष्ठितेन ‘सत्येन', 'दिवि रोचते' धुलोके प्रकाशते । यदेतत् 'सत्य', तदेतत् 'वाचः' वागिन्द्रियस्थ, 'प्रतिष्ठा' स्थिरायस्थानं । अनतन्त वाचक ·eg तैत्तिरीये श्रारण्यके सत्यं परमं वदन्ति(र) ()तपसा देवा देवतामय श्रा- यन्तपसर्पयः सुवरन्च विन्दन् तपसा सपत्नान् प्रणु'- दामारातीस्तपसि सर्व प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं व- । . मपि परीनिराक्रियत इति न वाचः प्रतिष्ठा । तथामति लोके सत्ये भाषमाणे 'सर्व' प्रामाणिक व्यवहारजातं, 'प्रतिष्ठितं', 'त- 'स्मात्' कारणात्, ‘सत्यं', एव ‘परममाधनमित्येवं केचिदनष्ठातारः 'वदन्ति' || तत्रारुणेर्मुखविकामराहित्य लक्षणमपरितोषं दृष्ट्वा द्वितीयं साधनमाह । (२)“तपसा देवाः तस्मात् तपः परम वन्दन्ति (३) इति। ददानों वर्ग वर्तमाना अनोन्द्रादयः ‘देवाः', 'ग्रे' पूर्वजन्मनि, अनुष्ठितेनाशनपरित्यागरूपेण कृच्छ्रचान्द्राय- पादितपमा 'देवतां, 'प्रायन्' दूदानीन्तनं देवतात्वं प्राप्ताः। तथा वसिष्ठादयो महर्षयः', पूर्वानुष्ठितेन 'तपमा', 'सुवरन्धविन्दन्' वर्गलोकमनुक्रमेण लश्ववन्तः । तथा वयमपीदानीमभिचार- रूपेण तपसा ‘मपत्नान्' शत्रूम, 'अरातोः 'अस्मदीयद्रव्यलाभ- विरोधिनः पुरुषानपि, ‘प्रणुदाम' निराकुर्मः । अन्यदपि सर्वे फलजातं 'तपमि', 'प्रतिष्ठितं'। 'तस्मात्', अनशनरूपं 'तपः', 'परमं', मोक्षमाधनमिति केचिद्वदन्ति | तस्मिन्त पसि सर्वमपेक्षितं फलं प्रतिष्ठितं तस्मात् कारणात् तपः परमं मुक्तिसाधनमिति Q चिहित पुस्तक पाठः ।

·१. प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ८७ दन्ति'५) । ("दमैन दान्ताः किल्विषमवधन्वन्ति दमेन ब्रह्मचारिणः सुवरगछन्दमा भूतानी दुराधर्ष दमै सर्व प्रतिष्ठित तस्मादमः परमं वदन्ति ।) । (५)शमे- न शान्ताः शिवमाचरन्ति शमैन नाकं मुनयोऽन्व- विन्दुञ्छमा भूतानां दुराधर्ष शमै सर्व प्रति- ष्ठित तस्माच्छमः परमं वदन्ति । (६दानं यज्ञान। दन्ताः . अत्रापि पूर्ववदपरितोषं दृष्ट्वा* हतीयं साधनमाह। (४)“दमेन परमं वदन्ति (४) इति । 'दान्ताः' बाह्येन्द्रियनियम- युताः पुरुषाः, तेन 'दमेन', स्वकोयं पापं विनाशयन्ति । तथा नैष्ठिक ब्रह्मचारिणः', दमेन वगै 'अगच्छन्' । स च 'दमा', 'भू- तानां' प्राणिनां, 'दुराधर्ष' प्राधर्षितुं सर्वतः साढु दुःशकः, तस्मिंश्च ‘दमे', 'सर्व' अपेक्षितं फलम, 'प्रतिष्ठितं'। 'तस्मात्' कारणत्, ‘दमः', 'परम' मुक्किमाधनं, इति केचित् 'वद- न्ति'। अत्र सर्वत्र पूर्वमाधने परितोषराहित्यादुत्तरसाधनोकि- द्रष्टव्या ॥ पुरुषाः, चतुर्थं माधनमाह । (५)“शमेन शन्ताः • शमः परमं वद- न्ति'(५) इति । 'शान्ता:' अन्तःकरणक्रोधादिरहिता: तेन ‘शमेन', 'शिव' मङ्गलं पुरुषार्थ, 'त्राचरन्ति' । नारदाद्याः 'मुनयः', 'शमेन', वर्गमलभन्त । अन्यत् पूर्ववत् ॥ * तत्रापि परितोघराहित्यात् इति ( चिहितपुस्तक पाठः । 5Q ·तैत्तिरीये यारण्यके GGC बरूयं दक्षिणा लोके दातार५ . सर्वभूतान्युपजीव- न्ति दानेनारातीरपानुदन्त दानेन द्विषन्तो मिचा भवन्ति दाने सर्व प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं व- दन्ति । (धी विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्व प्रतिष्ठित तस्माहर्म परमं वदन्ति । (प्रजनन वै । । पञ्चमं साधनमाह । (६)"दानं यज्ञानां • परमं वद- न्ति (६) इति । गोहिरण्यादि'दान', 'यज्ञाना', सम्बन्धिनो 'दक्षिणा', भवति । तस्मात् 'वरूथं' श्रेष्ठं, 'लोके', अपि 'दातारं' पुरुषं, वेदशास्त्र विदो मूढाश्च मर्वेऽपि पुरुषाः 'उपजीवन्ति'। तथा योद्धृणां भटानां धनदानेन 'रातोः' शत्रून्, 'अपानुदन्त' राजानो निराकृतवन्तः । ये तु प्रबलाः 'द्विषन्तः', तेऽपि 'दानेन', तुष्टाः 'मित्राः', 'भवन्ति'। अन्यत् पूर्ववत् ॥ षष्ठं माधनमाह । (७) 'धी विश्वस्य जगतः . वदन्ति (७) इति । तडागप्रपादिनिर्माणरूपः 'धर्मः', "विश्वस्य जगतः' मस्य प्राणिजातस्य, 'प्रतिष्ठा' श्राश्रयः, इत्येतत्प्रसिद्धं । तथा 'लोके', 'धर्मिष्ठं' अतिशयेन धर्मे वर्तमानं पुरुषं, 'प्रजाः', सर्वाः, 'उपसर्पन्ति' धर्माधर्मनिर्णयार्थमुपगच्छन्ति । किच्च प्रायश्चित्तरूपेण 'धर्मेण', 'पापं, विनाशयन्ति । अन्यत् पूर्ववत् ॥ सप्तमं साधनमाह । (८)"प्रजननं वै प्रतिष्ठा . परमं प्रजननं धर्म परमं ·१० प्रपाठके दर अनुवाकः । Ge प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायास्तन्तुन्तन्धानः पितृणाम- नृणो भवति तदेव तस्य अनृणं तस्मात् प्रजननं परमं वदन्ति) । (अमयो वै चीविद्या देवघानः पन्या गाईपत्यक पृथिवी रवन्तरमन्वाहार्यपचनो यजुरन्तरिक्षं वामदेव्यमाहवनोयः साम सुवगी वदन्ति"(८) इति । 'प्रजननं' पुत्रोत्पादनं, यदस्ति, तदेव गृह- स्थानां 'प्रतिष्ठा', पुत्रस्य ग्रहकृत्यनिर्वाहकत्वात्। सेोऽयं मनुष्य- लोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणेति श्रुतेः । किञ्च । 'प्रजा- याः' पुत्रपौत्रादिरूपायाः, 'तन्तु' परम्परां, ‘माधु तन्वानः' शास्त्रीयमार्गी यथा भवति तथा विस्तारयन्, 'पितृणां' मृतानां पिपितामहादीनां, 'अनृणे भवति' तदोयमृणं पुत्रिणा प्रत्य- र्पितं भवति। यत् 'प्रजननं', 'तदेव', 'तस्य' पुत्रिणः, ऋणपा- करणहेतुः। अन्यत् पूर्ववत् ॥ अष्टम साधनमाह। ()"अमयो वै त्रयी . अमीन् परम वदमि"(E) इति । गाईपत्यो दक्षिणामिराहवनीय इति ये 'प्रायः', सन्ति, त एव 'त्रयोविद्या' वेदत्रयात्मकाः, वेदत्रयोक- कर्मसाधनत्वात्। वेदविहितत्वाच्च 'देवयानः' यागद्वारेण देवत्व- प्रापकः, मार्गश्च । किं च । तेषामग्रीनां मध्ये 'गाईपत्यः' अमिः, 'ऋग्वेदात्मकः, 'पृथिवी लोकवरूपः, 'रथन्तर'मामात्म- * अन्वाहार्यपचनमिति B, N, Q, चिह्नित पुस्तकपाठः + धर्मसाधनत्वात् इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः । 502 ·९. तैत्तिरीय चारण्यके लोको वृहत्तस्मादग्नोन परमं वदन्ति । (१०)अग्नि- होत्र५ सायं प्रात!हाणां निष्कृतिः विष्ट५ सुहुतं यज्ञक्रतूनां प्रायण५ सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्त- स्मादग्निहोत्रं परमं वदन्ति १०) | (११ यज्ञ इति* यज्ञेन कश्चेति प्रशश्यते। 'अन्वा हार्यपचनः' दक्षिणाग्निः, 'यजुर्वेदान्त- रिक्ष'लोक वामदेव्य'मामात्मकः । 'श्राहवनीयाग्निस्तु 'सामवेद'- 'स्वर्गलोकबृहत्'-सामात्मकः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ नवमं साधनमाह । (१०)"अग्निहोत्र५ ० परमं वदन्ति"(२०) इति। 'सायम्प्रातः', च अनुष्ठितं 'अग्निहोत्र', 'ग्टहाण', 'नि- स्कृतिः' क्रयसाधनं मल्यं, अग्निहोत्राभावे क्षुधितोऽग्निसहान् दहेत् । किञ्च, अग्निहोत्रं, 'स्विष्टं' शोभनयागरूपं, 'सुहुतं' शोभन होमरूपं । देवतामुदिश्य द्रव्यत्यागो यागः। तस्य द्रव्य- स्थानो प्रक्षेपे। होमः। किं च, एतत्, 'यज्ञकतनां', 'प्रायणं' प्रा- रम्भः। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शार्णमामावाग्रयणं चातुर्मास्य- निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञाः । क्रतुशब्दो यूप- वत्सु सेमियागेषु रूढः। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरावोऽप्तायामश्चेति सप्त सोमसम्याः क्रतवः। तेषां सर्वेषां यज्ञक्रतूनां प्रारम्भकं 'अग्निहोत्रं'। अत एव स्वर्गस्थ 'लोकस्य', 'ज्योतिः' प्रकाशकं । अन्यत् पूर्ववत् ॥ दशमं साधनमाह । (२१)"यज्ञ इति यज्ञेन . परमं वद- * यज्ञो हि देवानामिांत F, चिह्नित पुस्तकेऽधिकः पाठः । + उक्थ इति , चिह्नितपुस्तकयाठः । .

·१० प्रपाठके ६३ अमुवाकः । हि देवा दिवङ्गता यज्ञेनासुरानपानुदन्त यज्ञेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सर्व प्रतिष्ठित तस्माद्य परमं वदन्ति १२)। (१२'मानसं वै प्राजापत्य पवित्र मानसेन पश्यति मानसा ऋषयः प्रजाअसृजन्त मानसे सर्व प्रतिष्ठित तस्मान्मानसं परमं वदन्ति १५। मनसा साधु न्ति"(११) इति । 'यज्ञः', उत्तम माधनं, 'इति', केचिदाहुः। 'यज्ञः', 'हि', 'देवानां', प्रियः । ते 'हि देवाः', पूर्वानुष्ठितेन ‘यजेन बगैं प्राप्ताः। किं च । 'यज्ञेन', एव तदा तदा 'देवाः', 'असुरान्', विनाशितवन्तः । किं च । सर्वकामप्राप्तिसाधनेन ज्योतिटोमेन ढेषशान्ति कामस्य पूर्व द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवः मित्रा भवन्ति' । अन्यत् पूर्ववत् ॥ • एकादशं साधनमाह । (१२)“मानस वै . परमं वदन्ति"(१२) इति । मनसा निष्पाद्यं 'मानम' उपामनं, यदस्ति, तदेव 'प्रा- जापत्यं' प्रजापतिपद प्राप्तिसाधनं, अत एव 'पवित्र' चित्तशुद्धि- करणं, 'मानमेन' उपासनेन, युक्तं 'मनः' अन्तःकरणं, यदस्ति, तेन एकाग्रेस ‘मनसा', 'साधु पश्यति' अतीतानागत व्यवहिता दिवस्तु- जातं योगी सम्यक् साक्षात् करोति। एतच योगशास्त्रे पतञ्जलिना बहुधा प्रपञ्चितं । 'मानसाः' एकाग्रमनोयुक्ता विश्वामित्रादयः 'ऋषयः', खसङ्कल्पमात्रेण बहोः 'प्रजाः', 'अमजन्त' । अन्यत पूर्ववत् ॥

·सर तैत्तिरीये चारणको (१)न्यास इत्याहुर्मनीषिण ब्रह्माण(१९। (१४)ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्मुः प्रजापतिः संवत्सर इति) । (१५)संव- त्सराऽसावादित्यो य एष श्रादित्ये पुरुषः स परमेष्ठी . बादशं माधनमाह । (१३)"न्यास इत्याहुर्मनीषिणे ब्रह्मा- '(१९) इति । 'न्यासः',* इत्युको यो मोक्षहेतुः, तं, 'ब्रह्माणं' हिरण्यगर्भरूपं, 'मनीषिणः' बुद्धिमन्तो महर्षयः स्मतिकारः, 'बाहुः'। तथा, “मन्त्रासाद्ब्रह्मण: स्थानं" इति सार्यते। हि- रण्यगर्भप्राप्तेरन्तरङ्गसाधनत्वातद्रूपत्वं ॥ तमेव सन्न्यासं स्तोतुन्तत्प्राप्यस्य हिरण्यगर्भस्य खरूपं प्रपञ्च यति। (१४)"ब्रह्मा विश्वः मंवत्सर इति"(१४) इति। यः 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, सायं 'विश्वः' सर्वजगदात्मकः । 'कतमः' अतिशयेन सुखस्वरूपः । 'खयः' उत्पादकाभ्यां मातापितभ्यां विना खयमेवोत्पत्रः । 'प्रजापतिः' प्रजानां पालकः। 'संवत्सरः' का- लात्मकः । 'इति'शब्दः प्रदर्शनार्थः। इत्यादिसर्वखरूपत्वमुन्नेय- मित्यर्थः ॥ पुनरपि सन्यासस्तुतये हिरण्यगर्भावयवस्य संवत्सरस्य माहात्यं दर्शयति। (१५)"संवत्सरोऽमी परमेष्ठो ब्रह्मात्मा"(१५) इति । यः अयं, 'मंवत्सरः' कासः, उक्तः, मः 'अमौ', 'श्रादित्य- खरूप एव, श्रादित्यगत्यभ्यासेन निष्पादितत्वात् । ‘य एषः', तस्मिन् 'श्रादित्यमण्डले 'पुरुषः,' 'सः', एव 'परमेष्ठी' हिरण्य- सन्यास इति F, चिकित पुस्तक पाठः ।

·१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ६९ ब्रह्मात्मा(१५) । (१९याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यों वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओ- षधिवनस्पतिभिरन्न भवत्यन्नेन प्राणः प्राणैर्बल बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रवया मेधा मेधया मनीषा गर्भरूपः, आदित्यमण्डलद्वारेण हिरण्यगर्भस्य प्राप्यत्वात् । स च परमेष्ठी 'ब्रह्म' मर्वजगत्कारणं वस्तु, तथैव 'श्रात्मा' सर्वेषां प्रत्य- गात्मभूतः ॥ एवमादित्यादिद्वारा संवत्सरं प्रशस्य तमादित्यमण्डलदारेण सर्वव्यवहारहेतुतया प्रशंसति । (१६)"याभिरादित्यस्त पति विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः"(१६) इति । अयं 'श्रादित्यः', 'याभिः' उणखरूपाभिः, 'रश्मिभिः', 'तपति' प्रभृतं सन्तापं करोति । 'ताभिः' तोवरम्मिभिः, भूमिगत जलमादाय ‘पर्जन्यः', भूत्वा 'वर्षति' । तेन च 'पर्जन्येन' दृष्टिजनकेन, ब्रीह्याद्याः, 'ओषधयः, अश्वत्थपनमाद्याः, 'वनस्पतयश्च प्रकणोत्पद्यन्ते । 'ओ- षधिभिः, 'वनस्पतिभिः', च भोज्यं 'अन्नं', सम्पद्यते। तेन च 'अन्वेन', 'प्राणाः', पोषिताः भवन्ति । तेश्च पुरैः 'प्राणैः', शरीरे ‘बलं', सम्पद्यते। तेन 'बलेन', कृच्छ्र चान्द्रायणादिरूपं 'तप:', मम्पाद्यते, तेन च 'तपमा', शुद्धचित्तस्य तत्त्वज्ञान विषया 'श्रद्धा', जायते। तया च 'श्रद्धया', युक्रस्यैकाग्रचित्तस्य* 'मेधा' गुरूपदिष्टग्रन्थ- तदर्थधारणाशक्रिः, उपजायते। तया च 'मेधया', 'मनीषा' पुरुषस्यैकाग्रचित्तस्येति F चिड़ितपुस्तकपाठः ·ces तैत्तिरीये यारण्यके मनीषया मनो मनसा शान्तिः शान्त्या चित्तं चित्तेन स्मृति५ स्मृत्या स्मार५ स्मारैण विज्ञान विज्ञानेना- स्मानं वेदयति तस्मादन्नं ददन्त्सवाण्येतानि ददात्य- वात् प्राणा भवन्ति भूतानां पाणैर्मनी मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः(१६) । (१०)स वा । तत्त्वविषया बुद्धिः, उत्पद्यते । तया च 'मनीषया', 'मनः' निरन्तरन्त चविषयं मननं उपजायते । तेन च 'मनसा' मन- नेन, कामक्रोधादिदोषस्थावसराभावात् 'शान्तिः', उपजायते । तया च 'शान्या', विक्षेपरहितस्य 'चित्तं चेतनं तत्त्वविषयं प्रमा- जनितं ज्ञानं उपजायते। तेन च 'चित्तेन' ज्ञानेन, निद्रादि- व्यवहारव्यवधानेऽपि तत्त्वविषयां ‘स्मृति', प्राप्नोति । तया च निद्राद्यनन्तरभाविन्या 'स्मृत्या', 'स्मारं' निरन्तरमारणं, प्राप्नोति । तेन च 'स्मारेण', 'विज्ञानं' विजातीयप्रत्य यव्यवधानराहित्येन विशिष्टं मन्ततं ज्ञानं, प्राप्नोति । तेन च 'विज्ञानेन' मन्त तेन, 'श्रात्मानं वेदयति' परमात्मानं सर्वदा अनुभवति । यम्मा- दन्नस्यातिप्राणबलादिपरम्परया परमात्मानुभवहेतुत्वं 'तस्मात्', ईदृशं 'अन्नं', 'ददन्', पुरुषः, 'सर्वाण्य तानि' प्राणादीन्यात्मानु- भवान्तानि वस्तुनि, 'ददाति' । अन्नदानस्य सर्वदानरूपत्वं वि. स्पष्टयितुमुक्रमेवार्थं पुनरष्यन्नात्प्राणा भवन्तीत्यादिवाक्येन सङ् क्षिप्योपन्यस्यते । प्राणादिपरम्परयोत्पन्नात् विज्ञानात्', 'आनन्दः' - ·CE५ १० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । राष* पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथि- वो चान्तरिक्षञ्च द्याश्च दिशश्चावान्तरदिशाश्च स वै परमानन्दरूपो भूत्वा, "ब्रह्म' वेदान्त प्रतिपाद्यं, 'योनिः' जग- कारणं। यद्वा 'ब्रह्मणे वेदस्य, 'योनिः' कारणं, तादृयूपः स्वयं भवति ॥ यथोक्तं सन्यासमेव स्तोतुं तेन मन्यामेन प्राप्ततत्त्वज्ञान पुरुषं प्रशंसति । (१७)"म वा एष पुरुषः • सत्यो महम्वा- न्तपोवरिष्टात्"(१०) इति। यः पुरुषः सन्यासपुरःसरं तत्त्व- ज्ञानं सम्पादयति ‘म:', एव 'एष पुरुषः' सर्वात्मकः मन्, ‘पञ्चधा' पञ्चभिः प्रकारैः, ‘पञ्चात्मा' पञ्चविधवस्तु स्वरूपः, भवति । शब्दस्पादिकं गुणपञ्चकं, पृथिव्यादिकं भृतपञ्च कं, चक्षुश्रोत्रादिकं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं, वाक्पाण्यादिकं कर्मेन्द्रियपञ्चक, प्राणापाना- दिकं वायुपञ्चकं, एतावतां वस्तूनां स्वरूपभूत इत्यर्थः । यद्दा । पञ्चभिरात्मभिर्युक्तः ‘पञ्चधा'. वर्तते । तथा च पुराणे अभिहितं । "भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान्। अात्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः” ॥ इति ।। 'येन' ब्रह्मखरूपेण पुरुषेण, 'सर्व', 'ददं' जगत, सूत्रे मणिगणा दव 'प्रोत' प्रकर्षण स्यूतं, व्याप्तमित्यर्थः। तदेव सर्व पृथिवी चेत्यादिना प्रपञ्यते। 'मः' एव पृथिव्यादिवस्तु व्यापी पुरुषः' 'मवं, 'इदं' वर्तमानं, 'जगत्', तत्त्वदृश्याव्यतिरेकेणाभावात्, * स एष इति N चिह्नितपुस्तकपाठः । + प्रकर्षण योतमिति Qचिहितपुस्तकपाठः। 5R ·तैत्तिरीये धारण्यके समिदं जगत्स स भूत स भव्यनिज्ञासक्लप्त ऋत- जा रयिष्ठाः श्रद्धा सत्यो महस्वांस्तमसोवरिष्ठात्*(१०) । (१८ ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपया यतः अयं तथा 'भूतं' अतीतञ्च, जगत् ‘स.', एव । 'भव्यं भविष्यदपि, जगत् स एव । ननु तत्त्ववित् पुरुषो मूढवद्धस्तपादादियुक्तदे हरूप एव दृश्यते, न तु सर्वजगत्स्वरूप इति चेत् । मैवं । 'जिज्ञामतृप्तः' जिज्ञासया वेदान्तविचारेण सर्वात्मकतया नि- चितो भवति। 'सतजाः' तेन मत्येन प्रामाणिकेन ज्ञानेन सर्वात्मा जातः, जिज्ञासाकाले भ्रान्ति ज्ञानरूपेषु पूर्वपक्षेषु निरा- कृतेषु प्रामाणिकेन सिद्धान्त ज्ञानेन तादृशा । भवति। सच 'रयिष्ठाः' रयिर्धनं, गुरूपदेशः, तत्रैव तिष्ठति, न तूपदेशरहि- तानां प्रतीयत इत्यर्थ: । ईदृशस्वरूपविज्ञानस्य श्रद्धया लभ्य- त्वादमी 'श्रद्धारूपः। “प्रद्धावान् लभते ज्ञानं" इति श्रुतेः । सत्यं अबाध्यं यत् ब्रह्म, तत्स्वरूपत्वादयं 'सत्यः' । 'महखान्' तेजवान्, स्वयं प्रकाशात इत्यर्थः । अत एव 'तममा' संमारकार- नाज्ञानेन, वियुक्तत्वात् उपरिणात् वर्तते ॥ इत्थं सन्न्यासपूर्वक ज्ञानयुक्तं पुरुषं प्रशस्य ज्ञानफलं दर्श- * उपरिका इति N, 0, चिड़ितपुस्तकपाठः । + ईदृशो जातो भवति इति F चिह्नितपुस्तकपाठः । । तदुपदेशहितानां तथा न प्रतीयत इत्यर्थः । इति चिहित. पुस्तकपाठः। उपरिकाहर्तमान इति Q चिह्नित पुस्तकपाठः ।

·१० प्रपाठके ६२ अनुवाकः। ८६७ हि विहान्(१८)। . (१९)तस्मान् न्यासमेषां तपसाम- तिरिक्तमाहुः(१८) । (२०)वसुरखा विभूरसि प्राणे त्वम- सि सन्धाता ब्रह्म त्वमसि विश्वसत्तेजोदा स्त्वमस्यने- यति.। (२८)"ज्ञात्वा तमेवं उपयाहि विद्वान"(१८) इति। हे आरुणे त्वं 'त' परमात्मानं, 'हृदा' इत्पुण्डरोकनियमितत्वात्। हृदयरूपेण, ‘मनसा', 'एवं' पूर्वकमन्न्यासरूपमाधन प्रकारेण, 'ज्ञात्वा', 'विद्वान्' तेन ज्ञानेन युक्तः सन्, 'भूयः' पुनः, 'मृत्यु', 'न उपयाहि' मा प्राप्नुहि । ज्ञानिनो वर्तमानदेहपाते मति जन्माभावात् पुन:त्युनीस्तीत्यर्थः॥ बहुधाप्रशस्तं सन्यासमुपसंहरति । (१९)"तस्मान् न्याममेषां तपमामतिरिक्रमाहुः''(१९) इति । यस्मात् परमपुरुषार्थस्यान्तरङ्गं साधनं, तस्मात् 'एषां' मत्यादीनां, 'तपमा', मध्ये सन्यासं' 'अति. रिक्तं' अत्युत्लाएं साधनं, मनीषिण: 'बाहुः' । मन्नासादूचं प्रणवेनात्मनि समाधिर्विधेयः । तस्मिन् समाधी विघ्नपरिहारार्थमादावन्तर्यामिणः सर्वकारणत्वेन स्तुतिं दर्श- यति। (२०)“वसुरखो विभूरमि ब्रह्मणे त्वा महसे"(२०) इति । हे 'ब्रह्मन्' अन्तर्यामिन्, 'वसुरण्वः' वसुनो वस्तु तत्त्वस्य, ‘रवः' रणिता, कथयिता, अस्मदनुग्रहार्थमुपदेष्टा, ‘अमि' । 'विभूः' हिरण्यगर्भविराडादि विविधरूपेणोत्पन्नः, 'अमि'। 'माणे' . तथा * विश्वधतेजोदा इति B, N, 0, Q, चिह्नित पुस्तकपाठः । + हृत्पुण्डरीकेण नियमितत्वादिति १, चिहितपस्त क पाठः । . R 2 ·हट वैत्तिरीये यारण्यक रसि वीदास्त्वमसि सूर्यस्य द्युम्नादात्वमसि चन्द्र- मस उपयामगृहोतोऽसि ब्रह्मणे त्वा महसे ९.) । २१ ओमित्यात्मानं युञ्जीत(२१) । (२२एत महोपनिषद वायुरूपे, जीवात्मनः ‘सन्धाता' मंयोजयिता त्वममि'। विश्वं सरति प्राप्नोतीति विश्वमृत्' सर्वजगद्व्यापी, त्वममि'। भूलोकवर्तिनः 'अग्नेः', 'तेजोदाः' प्रकाश प्रदः, त्वमसि' । धुलोकवर्तिनः ‘सूर्यस्य', 'वादाः' प्रकाशप्रदः, 'त्वममि'। तथा 'चन्द्रममः', 'द्युभोदाः' प्रकाशरूपधन- प्रदः, 'त्वमसि'। तथा यागेषु सेमिरूपः मन् ‘उपयामेन' पार्थि- वेन मृण्मयदारुम यपात्रेण, 'ग्टहीतोऽमि'। उपयामशब्दस्य पृथि- वीपरत्वं षष्ठकाण्डे मन्त्र व्याख्याने समानातं, "उपयामटही. तोऽसीत्याइयं वा उपयामः" इति। उक्तप्रकारं सर्वकतारमन्त- यामिणं वां 'महमे ब्रह्मणे' चैतन्यज्योतिस्वरूपब्रह्मतत्त्वाभिव्यक्त्यर्थ, भजामोति शेषः ॥ अनेन प्रकारेणान्तर्यामिणं स्तुत्वा परिहृतविघ्नत्य सन्न्यामिनः समाधि विधत्ते । (२१)“ोमित्यात्मानं युञ्जीत'(२१) इति। त्रि- मात्र प्रणवमुच्चारयन् मर्ववेदान्तेषु निर्णीतं परमात्मानं' चिद्रूपत्वेन चित्ते समादध्यात् ॥ समाधिसाधनमे। कारं प्रशंमति । (२२)"एतदै महोपनिषदं देवानां गुह्यं (२२) इति । यत् प्रणवखरूपमस्ति ‘एतत्', एव ‘महो- पनिषदं महत्यो बह्य उपनिषदः प्रतिपादिकाः यस्य परमात्मवा- चकस्य प्रणवरूपस्य तत्, ‘महोपनिषदं । अकारान्तत्वं छान्दमं । षु ·१. प्रपाठके ६३ धनुवाकः । CE देवानां गुह्य(२९) । (२२ य एवं वेद ब्रह्मण महिमा- नमाप्नोति तस्माद् ब्रह्मण महिमान २५) ९इत्युपनि- षत्(२६) ॥ अनु० ६३ ॥ . "सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति तत् ते पदं महेण ब्रवीमि भोमि- त्येतत्” इति प्रणवम्य सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वं कठवलोषु श्रुतं। तच प्रणवरूपं निर्गुणतत्त्वप्रतिपादकं, 'देवानां' इन्द्रादीनां, ‘गुह्यं' गोप्यं, ते हि शमदमाद्यधिकारसम्पत्तिरहिताय प्रणवं नोपदिन्ति ॥ यथोकप्रणवममाधिजनितस्य तत्त्ववेदनस्य फलं दर्शयति। (२३) “य एवं वेद ब्रह्मणे महिमान'(२२) इति । ‘यः' पुमान, मन्नामा दूर्ध्वं प्रणवेन ब्रह्मतत्त्वममाधिं कुर्वन् ‘एवं' वेदान्तमहा- वाक्योकप्रकारेण, 'वेद' ब्रह्मतत्त्वं जानाति। अमो ज्ञानी स्वस्मि- नविद्याकल्पितं जीवत्वापादकं परिच्छेदमपहाय देशकालवस्तु- परिच्छेदशून्यस्य 'ब्रह्मणः,' 'महिमानं' महत्त्वं, 'प्राप्नोति' तत्त्व- वेदनेन जीवत्वकृतमा निवर्त्तते, ब्रह्मत्वस्वभाव श्राविर्भवति, ततो जीवन्मुको भवतीत्यर्थः । तस्य जोवन्मुक्तस्य प्रारब्धभोगक्षयेण देहपाते सति 'तस्मात्' कृत्स्नाविद्यानिवर्त्तकाद्वेदनात्, अविद्यात- कार्यतदासनालेशरहितस्य मुख्यस्य 'ब्रह्मणः', 'मदिमानं', प्राप्नोति, विदेहमुक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ सन्न्यासपुरःसरां तत्त्वविद्यामुपसंहरति। (२५)"इत्युपनिषत् (२४) इति । 'इति' एवमतीतेन ग्रन्थेन, प्रोक्ता येयं विद्या सेयं 'उपनि- षत्' रहस्यविद्या ॥ ।

·०० तत्तिरीये मारण्यक । अथ मीमांसा। तत्र न्यामरूपस्य चतुर्थश्रमस्य सद्भावस्तृती- याध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । "नास्त्यर्ध्वरेताः किम्बास्ति नात्यसावविधानतः । वीरघाती विधेः कृप्तावन्धपङ्ग्वादिगा स्मृतिः ।। अस्य पूर्वविधेः तृप्तेर्वोरहानग्निको ग्ट हो । अन्धादेः पृथगुक्रत्वात् खस्थानां श्रूयते विधिः" ॥ पूर्वाधिकरणे स्वतन्त्र विज्ञानकर्मनरपेक्ष्येण पुरुषार्थसाधनमि- त्यु नं। तम्य चात्मज्ञानम्यार्ध्वरेतःस्खाश्रमेषु सुलभन्वादाश्रममद्भा- वाच तत्र नास्त्यर्ध्वरेता इति प्राप्तं । कुतः, विध्यभावात्। त्रयो धर्मस्कन्धाः, यज्ञः, अध्ययन, दानमिति। प्रथमः, तप एव। द्विती- यः, ब्रह्मचारी, प्राचार्यकुलवामी हतीयः। इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षित- गाहम्थास्य तपःशब्दलक्षितवानप्रस्थत्वस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्यम्य च परा- मर्शमात्र गम्यते, न तु विधिरुपलभ्यते। न चापूर्वार्थत्वेन कन्पयि शक्यः । वोरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्दामयते इत्यमुग्राम नलक्षणम्य गाईम्थवपरित्यागस्य निन्दितत्वात् । चत्वार श्राश्रमा इति स्मृतिस्तु गाई म्याकौनधिकृतान्धपवादिविषया भवि- न ह्यन्धम्बाज्यावेक्षणत्वापते कर्मण्यधिकारोऽस्ति । नापि पङ्गोविष्णुक्रमणाद्यपेते कर्मण्यधिकारः । तस्माच्चक्षुरादिपाटव- युक्रस्य पात्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता आश्रमो नास्तीति प्राप्ते ब्रूमः । अस्यूर्ध्वरेता आश्रमः, विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वार्थत्वेन कल्पयितुं शक्यत्वात् । न च वोरघातादिदोषः, उत्सन्नामिविषयत्वादीरहत्यायाः । य- वन्धादिविषयत्वं स्मृतेरुतं, तदमत् । “अथ पुनरव्रतो वा स्नातको व्यति।

·१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । १०१ वाऽस्नातको वा उत्पन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत् तद हरेव प्रव्रजेद्" इति विरकानां गार्हस्थमानधिकतानां पृथक् मन्नगासवि- धानात् । न च चक्षुरादिपाटववतामाश्रमान्तर विघभावः । जा- बालश्रुती प्रत्यक्षविध्युपलम्भात् । “ब्रह्मचर्य समाप्य ग्टही भवेत् ग्रहाद्दनी भूत्वा प्रव्रजेत्” इति । तस्मादस्त्याश्रमान्तरं । तत्रैवान्यचिन्तितं । "लोककाम्याश्रमी ब्रह्मनिष्ठामहति वा नवा । यथावकाशं ब्रह्मैव ज्ञातुमर्हत्यवारणात् ॥ अनन्यचित्तता ब्रह्मनिष्ठाऽमौकर्मठे कथं। कर्मत्यागी ततो ब्रह्मनिष्ठामईति नेतरः" ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यत्राश्रमानधिकृत्य सर्व एते पुण्यलोका भवन्तीत्याश्रमानुष्ठायिनां पुण्यलोकफलमभिधाय ब्रह्ममयोऽम- तत्वमेतीति मोक्षमाधनत्वेन ब्रह्मनिष्ठा प्रतिपाद्यते। सेयं ब्रह्म- निष्ठा पुण्यलोककामिन श्रामिणेऽपि सम्भाव्यते। आश्रमका- एयनुष्ठाय यथावकाशं ब्रह्मनिष्ठायाः कर्तुं शक्यत्वात् । नहि लोक- कामी ब्रह्म न जानीयादिति निषेधोऽस्ति । तस्मादस्ति मर्व. स्याप्या श्रमिण ब्रह्मनिछेति प्राप्ते ब्रूमः। ब्रह्मनिष्ठा नाम सर्व- व्यापारपरित्यागे मत्यनन्यचित्ततया ब्रह्मणि परिसमाप्तिः । चामा कर्मठे सम्भवति। कर्मानुष्ठानत्यागयोः परस्परविरोधात् । तस्मात् कर्मत्यागिन एव ब्रह्मनिष्टेति स्थितं । अस्मिन्नर्थ श्रुति- स्मृतिवाक्यानि सङ्क्षिप्य प्रदर्श्यन्ते । "त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षमाधनमत्तम्।

·सैत्तिरीये धारण्यके
त्यजतैव हि तज जेयं त्यः प्रत्यक् परं पदं ।।
मुकेश्च बिभ्यतो देवा मोहेनापि दधुनरात्।
ततस्ते कर्मसूद्युनाः प्रावर्तन्ते विचक्षणः॥
अतः मन्यस्य माणि काण्यात्मावबोधतः ।
हत्वाऽविद्यां* धियेवेयात्तदिपणेः परमं पदं"।
इति भालविशाखायामामनन्ति ।
"मशिखं वपनं कृत्वा वहिःसूत्रं त्यजेद् बुधः ।
यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥
ज्ञानशिखिना ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ।
ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते ॥
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयो शिखा।
स शिखीत्युच्यते विहानेतरे केशधारिणः" ||
इति श्रावणिका आमनन्ति ।
“कुटुम्ब पुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ।
यजं यज्ञोपवीतञ्च त्यक्त्वा गूढश्चरेन्मुनिः" ||
इति वाप्कल शाखीया आमनन्ति । मशिखान् केशानिराकृत्य
विसृज्य यज्ञोपवीतं भूः स्वाहेति अमु जुहुयात् ॥
"त्रिदण्डं कुण्डिकां शिक्यं त्रिविष्टश्चमुपानही ।
शीतापघातिनों कन्यां कौपीनाच्छादनन्त था । ॥
पवित्रं स्नानशाटीश्च उत्तरासङ्गमेव च ।
यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्व तदर्जयेद्यतिः" ॥
* हित्वा विद्यामिति चिह्नितपुस्तक पाठः ।
+ कोपीनस्य तु छाद नमिति F चिह्नितपुस्तक पाठः ।

·१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ६०३ इति सन्यामोपनिषद्यधीयते । “अथ परिबाड् विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति' इति जबाला आमनन्ति । “अथ परिबाडेकशाटीपरिटता मुण्डादर- प्रायरण्यनित्यो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेदासायं प्रदक्षिणेना- विचिकित्मन् सार्ववर्णिकं भैक्षचरणमभिशस्तं पतितवर्जमयज्ञोप- वीतो शौचनिष्ठः काममेकं वैणवं दण्डमाददीत" इति मैत्रा- यणशाखायामभिहितं । “कन्याकौपीनोत्तरासगादीनान्यागिनो यथा जातरूपधरा निर्ग्रन्था निष्परिग्रहाः” इति संवर्तश्रुतिः ! ग्राहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा लौकिकानीनुदराना समारो- पयेत्, गायत्रों च स्ववाचाग्ने। समारोपवेटुपवोतं भूमी वासु वा विसृजेत्” इत्यादिवारुणी श्रुतिः ॥ “यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः। आत्मज्ञाने शमे च स्यादेदाभ्यामेन यत्नवान् ॥ एतद् दिजन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । प्राप्येतत् कृतकृत्यो हि दिजो भवति नान्यथा ॥ यदा तु विदितं तत्त्वं परं ब्रह्म सनातनं । तदैकदण्डं सङ्ग्रह्य उपवीतं शिखान्यजेत्” ॥ इत्यादयः स्मृतय उदाहार्याः । इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणयापरनामधेययुकायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६ ३ ।।

·तैत्तिरीये धारण्यके स्वानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संवत्सराश्च परिवत्स- राश्च तेऽहर्गणाः सर्ववेदसं वा एतत्मचं यन्मरणन्तद- वभृथः(२) । (४ एतद जरामर्यमग्निहोत्र५ सत्रं य एवं विद्वानुदगर्यने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वा- तथाच संवत्मरपरिवत्सरेदावत्सरानुवत्मरेद्वत्सरसञ्जका द्रष्टव्याः । कालनिर्णये सहकारेणणेदाहृतं, "चान्द्राणां प्रभवादीनां पञ्चके पञ्चके युगे । सम्परीदान्विदित्येत च्छब्दपूर्वास्तु वत्सराः" इति ॥ 'अहर्गणाः' दिरात्रत्रिरात्रादयः, 'सर्ववेदम' मर्वस्वदक्षिणाकं । अत्र ‘एतच्छब्देन प्रकृताहोरात्रादिपरिवत्मरान्तमर्वकालसमशुप- लक्षितं योगिन आयुर्विवक्ष्यते । 'यत्' श्रायुः, तत्सर्वदक्षिणेपेतं, 'मत्रं', इत्यर्थः॥ अस्यानुवाकस्य चतुर्थभागेन सर्वयज्ञात्मकं* योगिन उपासीनस्य कर्ममुक्तिलक्षणं । फलमाह । (४)“एतद्वै जरामर्यममिहोत्र५ महिमानमित्युपनिषत् (४) इति । जननमरणावधिकं यद्योगि- चरितमस्ति तत् ‘एतत्', वेदोक्ताग्निहोत्रादिसंवत्मरसत्रान्तकर्म- खरूपं, इति ‘एवं', 'य:' पुमान्, 'विद्वान्' उपासीनः, उत्तरायणे * सर्वपक्षात्मक मिति (2, चिह्नितपुस्तकपाठः । 1.ममुक्त लक्षण मिति F चिह्नितमुत्तक पाठः ।

·१० प्रपाठके ६४ अनुवाकः । ऽऽदित्यस्य सायुज्यङ्गकृत्यथ या दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानङ्गत्वा चन्द्रमसः सायुज्य स- म्रियते, म उपासकः 'देवानां' इन्द्रादीनां, 'महिमानं' ऐश्वर्य, प्राप्य तदूर्ध्वम् 'श्रादित्यस्य', 'मायुज्यं' महवासं, तादात्म्यं वा, भावनातारतम्येन प्राप्नोति । 'अय' पूर्व कवैल क्ष्यण्येन,, 'यः” उपासकः, 'दक्षिणायने म्रियते, म उपासक: 'पित्रण' अग्निवा- तादीनाम्, ऐश्वर्यं प्राप्य 'चन्द्रमसः सायुज्यं', पूर्ववत् प्राप्नोति' । य एवं 'एतो' 'सूर्याचन्द्रमसः', 'महिमान', अनुभवन् ‘ब्राह्मणः', तत्र सगुणब्रह्मरूपं हिरण्यगर्भ 'विद्वान्', तल्लोकवासिनामुपदेशि- नामुपासकान् 'अभिजयति' हिरण्यगर्भसाक्षात्काररूपं प्राप्नो- ति । 'तस्मात्' साक्षाकारात्, तल्लोकवासिदेहपातादूर्ध्व हिरण्य- गर्भलोकं गत्वा तत्र 'ब्रह्मणः' हिरण्यगर्भस्य, 'महिमानं' ऐश्वर्य, 'प्राप्नोति' । तात्पन्नब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारः 'तम्मात् ज्ञानाद् ब्रह्मलोकविनाशादूचं, सत्य ज्ञानादिलक्षणस्य ‘ब्रह्मण:', 'महि- मानं' महत्त्वञ्च, प्राप्नोति। 'इत्युपनिषत्', इतिवाक्येन यथोक- विद्यायास्तत्प्रतिपादकग्रन्थस्य चापमंहारः क्रियते ॥ श्रथ मीमांसायां हतीयाध्यायस्य हतीयपादे चिन्तितं, "इयं विद्यका भिन्ना वा तैत्तिरीयकताण्डिनोः । मरणावस्थत्वादिमाम्यादेकेति गम्यते ॥ बहूनां रूपभेदेऽपि किञ्चित्माम्यस्य बाधनात।

·तैत्तिरीये चारण्यके लोकतामाप्नोत्येतो वै याचन्द्रमसमिहिमानी ब्रा- ह्मण विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणौ महिमानमा- न विद्येयं तैतिरोये ब्रह्मविद्या प्रशंसनात्" ॥ अस्ति तैत्तिरीये पुरुषविद्या, “तस्येवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः" इति । तथा ताण्डिनां शाखायामपि श्रूयते, “पुरुषो वाव यज्ञः" इति । सेयमेकैव* पुरुषविद्या, यन्मरणन्त दवभृथः, मरणमेवावस्थः इत्युभयत्र समानधर्मश्रवणात्, प्रातःमवनादीनाञ्च समानत्वादिति प्राप्त ब्रमः । वेद्यस्वरूपस्य भ्यानभेद उपलभ्यते। तथाहि विदुषो यो यज्ञः तस्य यजस्यात्मेति तैतिरोयके व्यधिकरण्ये षष्ठ्यो । अन्यथा आत्मा यजमान इति व्याघातात् । विद्वानेव यज्ञः म- एव यजमान इति कथन्न व्याहन्येत। ताण्डिनां तु पुरुषयज्ञयाः सामानाधिकरण्यं श्रुतं, इत्येको रूपभेदः। श्रात्म यजमानादि- कञ्च सर्वत्र श्रुतन्ताण्डिशाखायान्नोपलभ्यते । यत्तु ताण्डिनामुप- लभ्यते,त्रेधाविभक्तस्यायुषः सवनत्रयत्वम् इत्यादि, न तत् किञ्चिदपि त्तिरीयके पश्यामः । अतो मरणावस्यत्वाद्यन्त्यमाम्यबाधादिद्य- योर्भद उचितः। अपिच न तेत्तिरीयाणमुपासनमिदं, किन्तईि ब्रह्मविद्या-प्रमंशा। तस्यैवंविदुष इति ब्रह्मविदोऽनुकर्षणात् । * पुरुषो वाव यज्ञ इत्येवमेकैवेति !, चिहितपुस्तकपाठः। + ब्रह्मविदोऽनुक्रमणादि इति | चिहित पुस्तक पाठः ।

·१० प्रपाठके ६४ यनुवाकः। माति . तस्माद् ब्रह्मणा महिमानमित्युपनिषत् ॥ अनु० ६४ ॥ तस्मान्न विद्यै क्यशङ्कायामप्य वकाशोऽस्ति । एतस्मिन्ननुवाके तत्त्व- जानिसेवानिमित्ताभिहितेत्यशेषमतिमङ्गलं ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमांश्चतुरोदेया दिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति नारायणीये चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीर बुक्क- भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्यण विरचिते माधवीये वे- दार्थप्रकाशनामकतैत्तिरीययजुरारण्यकभाव्यं सम्पूर्णम् ॥

·६१० तैत्तिरीय प्यारण्यके वाका . [ एतदुपनिषदः प्रारम्भे भाष्यकारेण लिखितमेतत्, यदस्याः शाखाभेदेन अनुवाकमङ्ख्याभेदो वर्त्तते । तत्र द्राविडैरस्थाश्चतु:- षष्टिमाझ्याकानुवाकाः पद्यन्ते । आन्बेरस्या अशोत्यनुवाकाः, क- पणीटकैश्च तु :सप्तत्यनुवाकाः, अन्यरेकोन नवत्य नुवाकाः परिपयन्ते । परन्तु अम्मम्बन्ध विभिन्न देशममानीते भाय्यपुस्तकत्रये चतुःषश्य- नुवाकपर्यन्तमेव व्याख्यानं दृश्यते। एतदेव सम्पूर्णतया वर्णितं प्रत्य- क्षमुपलभ्यते । अथास्मन्नधे मूलपुस्तकचतुरये तु अशीत्यनुवा विन्यस्ताः । अनुवाकसङ्गहेपि तेषामशोत्यनुवाकानामेव प्रतीका- नि लिखितानि । पुनरेतेषामनुवाकानां ये अनुवाका भाष्य- कारेण व्याख्याताः, न तेषु कतिपयेषु मून्नपुस्तक जायते । कुत्रचिदन्वाकदयस्यैकत्वमपि प्रतिपादितम् । कुत्रचित्त्व- नुवाकांशीभूतकण्डिकै काप्य नुवाकत्वेन परिग्टहोता। एतदवलोक्य व्याख्यानानुरोधेनास्माभिय्यपुस्तक वयानुसारिणी सभाय्या नि- खिल्लापीयं मुद्रापिताऽभूत । अथ इदानीं भाव्य कारपरित्यकाः कतिपयमलानुवाका मुद्रापिता भवन्ति। मूलभाव्ययोः परस्पर- मनुवाकसङ्ख्याभेद ज्ञानार्थ तयोर नुवाकममन्वायका का मुद्रापिता भवन्ति ॥] कटतपाठक्रमरक्षा ·(६११) भाष्यसम्मतानु- | मूलपुस्तकमम्मतानु- वाकाङ्काः । वाकाकाः। मूलपुस्तकसम्म ता. भाष्यसम्मतान- नुवाकाङ्काः। वाकाङ्काः । १ .१-१५दशतिपर्यन्तः १जातवेदमै इत्यारभ्य ३ ३ शेषपर्यन्तः १-२ ४ . . ३ . . ३ ५ ४ २ ५ ५ ६ ५ कियदंशः ५ कियदंपाः ई . . ६ है . . ११. . . . . . २१ १२. १३ १४. . . १४ १५... १६. .... भाष्य तमूले नास्ति। १ ७ . १८. ४४ . . • .१० .१२ १२ १० .१३ १२. . .१४ १३. १५ २४.. ३७ १५.. ..२४ १६. .२५ २७... २२ १८.. • .२६ .२७ २८ २१.. • .२६ २२... २३... २४. . •३२ २५. .३४,३५कियदंश: २६ .३५ कियदंपाः २७. मूल पुस्तके नास्ति २८. ६- कियदंशः २६.. १६. ४५ २०... .१६ . २२.. २३. २४. .१२ . . २५. २६ २७. . . . . . .. . २८ . . २६... २१ २२ 5T ·(६१२) ..... . ६९ कियदंशः ६६ कियदंशः . . . ६६ कियदंशः . * . . भाष्यमम्मतानु- | मूलपुस्तकसम्मतानु- वाकाङ्गतः। वाकाकाः। .२६ कियदंशाः ३१ ६ कियदंशः ३२ २३. ३४. ६६ कियदंशः ३५. ३६. १७. .७४ इं. ७१ ३६... .४१ ४०. ४२ कियदंशः ४१. ... .. ४२ कियदंशः ४२. ४३ ४३. १७ ૧૫ .. मूलपुस्तकसम्मता- | भाष्यमम्मतानु. नुवाकाडाः। वाकाकाः। ३०... २३ ३१... .२४ ३२... .२५ ३३... भाष्यतमूले नास्ति ३४... २६ कियदंशः ३५. २६,२७कियदंशाः ३० कियदंशः ३७... .१५ ३८... ४८ ३६... 88 ४०... .५० कियदंशः ४१... ४२. .४०-११ ४३. ४२ 88-६४ ....भाष्यतमूले न सन्ति ६५... .५१,५२,५३,५४ ५५,५६,५०,५८, ५६कियदंशः भाष्यतमूले नास्ति ६८.. .२६ कियदंशः ६६... ३२,२३,३५,३५त्यक्ता- तिरिक्तपदा ३६ . . . . . ४४. . . . . . . ४६. ४७. .२० .२१ ३८ . . 86.... . ७०... . ५१. પૂર ५३. ५४ ४० कियदंशः •६५ कियदंशः ६५ कियदंशः ६५ कियदंशः ६५ कियदंशः •६६ कि यदंशः ६६ कियदंशः . .. . ५५. ६२,७३.... भाष्यतमूले न स्तः ७४... .३७ ५-७७ भाष्वत मूले न सन्ति भाष्यकारभृतं ब्रह्माणि म आत्मामृतत्वायेति वाक्यं मूलपुस्तके न दृश्यते ।

·(६१३) मूलपुस्तक मम्मता. नुवाकाङ्काः । भाष्यमम्मतानुवा. कालाः । ६२ ७६.. . भाष्यमम्मतान- मूलपुस्तकंमम्मनान । वाकाङ्काः। वाकाडाः। •६६ कियदंशः ५८ • ६६ कियदंशः ५६. ६६ कियदंशाः ६० ..६५ कियदंशः ६. .. मुलपुस्तके नान्ति ६२. ६३. . . ७६ ६४ ७९ मूलस्य पञ्चदशानुवाकात्परं योऽनुवाको वर्त्तते नेष भाष्य- कारेण कृतः । तद्यथा- निधनपतये नमः। निधनपतान्तिकाय नमः । जवाय नमः। ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः। हिरण्याय नमः। हिरण्यलिङ्गाय नमः। सुवर्णाय नमः । सुवर्णलिङ्गा- य नमः । दिव्याय नमः। दिव्यलिङ्गाय नमः। भवाय नमः। भवलिङ्गाय नमः। शवाय नमः। शवलि- ङ्गाय नमः। शिवाय नमः। शिवलिङ्गाय नमः। ज्वलाय नमः। चललिङ्गाय नमः। आत्माय नमः । आत्मलिङ्गाय नमः । परमाय नमः। परमलिङ्गाय नमः। एतत् समास्य सूर्य्यस्य सर्वलिङ्ग५ स्थापयति पाणिमन्तं पवित्रं ॥ अनु० १६ ॥ 5 r 2 ·तैत्तिरीये यारण्यके मूलम्य द्वात्रिंशदनुवाकात्परम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मत्यादि सायुज्यं विनियोगमित्यन्तस्त्रयस्त्रिंशदनुवाको भाष्यकारेण न धृतः । तद्यथा- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । अग्निदेवता ब्रह्म इत्यार्ष। गायचञ्छन्दं परमात्म सरूपं । सायुज्यं विनियोग। ॥ अनु०३३ ॥ भाष्यकारस्य शड्विंशोऽनुवाको मूले चतुर्तिवंशदनुवाकांशत्वेन पञ्चत्रिंशदनुवाकांशत्वेन च मम्पादितः । पञ्चत्रिंशानुवाकम्य ॐ भरित्यादि शेषभागो भाष्यकारेण सप्तविंशानवाकत्वेन निष्पा- दितः। तदेतदनुवाको पूर्मा यथा- आयात वरदा देवी अष्टारं ब्रह्म सम्मि। गायत्री छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे। यदहात् कुरुते पापं तदहात् प्रतिमुच्यते। यद्रात्रियात् कुरुते पापं तद्राचियात् प्रतिमुच्यते। सर्ववणे महादेवि सन्ध्या- विद्ये सरस्वति ॥ अनु० ३४॥ ओजोऽसि सहाऽसि बलमसि भाजाऽसि देवानां धामनामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सवीयुर- मिभूरों गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि ·१० प्रपाठके ३६ अनुवाकः । ६१५ सरस्वतीमावाहयामि छन्दर्षीनावाहयामि श्रियमा- वाहयामि गायचिया गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवताऽनिर्मुखं ब्रह्मा शिरो विषणहृदय५ रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानादानसमानाः सप्राणा श्वेतवर्णी साङ्ख्यायनसगात्रा गायत्री चतुर्वि५. शत्यक्षरा विपदा षटकुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने विनि- योगः ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः। ॐ महः। ॐ जनः। ॐ तपः। ॐ सत्यं। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात श्रीमापाज्योतिरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भवः सुवरोम् ॥ अनु० ३५। मूलस्य षट्त्रिंशदनुवाके, गच्छ देवि यथासुखं इति कण्डि- कायाः परम् स्तुतो मयेत्यादि ब्रह्मलोकमित्यन्त एतदनुवाक- शेषदिकण्डिकात्मकः पाठे। भाव्यकारेण न एतः । तद्यथा- स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्ती पवने हि- जाता । आयुः पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं मह्यं दत्वा प्रजातु ब्रह्मलोकं ॥ अनु०३६ ॥

·तैत्तिरीये यारण्य के
भाष्यस्य पञ्चाशाऽनुवाके, अद्रिजा कृतं वृहत इति कण्डि-
कायाः परम् ऋचे वेत्यादि अमृतस्य धारामित्यन्तस्तदनुवा-
कान्तर्गतपाठा मूलग्रन्थस्य चत्वारिंशानुवाकान्तगतः । स च सायं-
कारेण न वृतः । तद्यथा-
कचे त्वा रुचे त्वा समित् सवन्ति सरिता न धेनाः ।
अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । घृतस्य धारा अभि-
चाकशीमि। हिरण्यया वेतसो मध्ये आसां। तस्मिन्-
सपणे मधुकृत्कुलायी भजन्नास्ते मधु देवताभ्यः ।
तस्यासते हरयः सप्त तीरै स्वधां दुहाना अमृतस्य
धारा।
मूलस्य त्रिचत्वारिंशदनुवाकानन्तरं चतुश्चत्वारिंशानुवाकात्
चतुःषयनुवाकपर्यन्तमेकविंशट नुवाका: भाष्यकारेण न भाषि-
ताः । तद्यथा-
मयि मेधां मयि प्र॒जां मय्यग्निस्तेजा दधातु मयि
मेधां मयि प्रजा मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु मयि मेधां
मयि प्रजां मयि सूयो भ्राजो दधातु ॥ अनु० ४४ ॥
अपैतु मृत्युरमृतन्त्र प्रागन वैवस्व तो नो अभयं
कृणोतु । पूर्ण वनस्पतैरिवाभिनः शीयता रयिः
सचतान्नः शचीपतिः ॥ अनु० ४५ ॥

·१० प्रपाठक ५१ घनुवाकः । ९१० परं मृत्यो अनुपरैहि पन्यां यस्ते स्व इतरो देवया- नात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजा रीरिषो मात वीरान् ॥ अनु० ४६ ॥ वातं प्राणं मनसावारभामहे प्रजापति या भव- नस्य गोपाः। स ना मृत्योस्वायतां पात्वरहसो ज्यो- ग्जीवाजरामशीमहि ॥ अनु० ४७ ॥ अमुत्र भूयादध यद्यमस्य वृहस्यते अभिशस्तरम- चः। प्रत्यौहतामश्विना मृत्युमस्माद्देवानामग्ने भिष- जा शचीभिः ॥ अनु०४८ हरि हरन्तमनुयन्ति देवा विश्वस्येशानं वृषभ मतीनां । ब्रह्म सरूपमनु मेदमागादयनं मा विबंधी- विक्रमस्व ॥ अनु० ४६॥ शल्करग्निमिन्धान उभौ लोको सनेमहं। उभया- लोकयावातिमृत्युन्त राम्यहं ॥ अनु० ५० ॥ मा छिदो मृत्यो मा बधीमी मे बल विहो मा प्रमोषोः। प्रजा मा मे रीरिष आयुरुग्रनृचक्षसन्वा हविषा विधेम ॥ अनु० ५१ ॥

·६१८ तैत्तिरीये चारण्यके मा नो महान्तमुत मा नौ अर्भकं मा न उन्तमुत मा न उक्षितं। मा ना बधीः पितर मोत मातरं प्रिया मा नस्तनुवा रुद्र रीरिषः ॥ अनु० ५२ ॥ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मानो अश्वेषु रीरिषः। वीरान्मानौ रुद्रभामिता बधीर्हवि- मन्तो नमसा विधेम ते ॥ अनु० ५३॥ प्रजापत न त्वदेतान्यन्या विश्वा जातानि परिता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्द्रो अस्तु व्य५ स्याम- पत्या रयीणां ॥ अनु० ५४ ॥ स्वस्तिदा विशस्पतिवहा विमृधा वशी। वृपेन्द्र पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः ॥ अनु० ५५ ॥ त्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनं । उवारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ अनु० ५६ ॥ ये ते सहस्रमयुतं पाशा मृत्यो माय॒ हन्तवे। तान् यज्ञस्य मायया सर्वानव यजामहे ॥ अनु० ५७ ॥

·१० प्रपाठके ६१ धनुवाकः । मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहा ॥ अनु. ५८ ॥ देवतस्यैनसेोऽवयजनमसि स्वाहा । मनुष्यक- तस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । पितृततस्वैनसोऽव- यजनमसि स्वाहा । आत्मस्तस्यै नमोऽवयजनमसि स्वाहा। अन्यकृतस्यै नमोऽवयजनमसि स्वाहा। अ- स्मत्कृतस्यै नसोऽवयनमसि स्वाहा। यहिवा च नक्तच्च- नश्चकुम तस्यावयजनमसि स्वाहा। यत्स्वपन्तश्च जा- ग्रंतश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्सुपुप्तश्च आग्रतश्चैनश्चम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यहिदा५- सञ्चाविहासश्चनश्चकम तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसेोऽवयजनमसि स्वाहा ॥ अनु० ५६ ॥ यहाँ देवाश्चकुम जिह्वया गुरु मनसा वा प्रयुती देवहेडनं । अरा वायो ना अभिदुच्छनाय ते तस्मि- न्तदेना वसवो निधेतन स्वाहा ॥ अनु० ६० ॥ कामा कार्पोन्नमो नमः। कामा कार्षीकामः करो- ति नाहं करोमि कामः कत्ती नाहं कती कामः कार- यिता नाहं कारयिता एष ते काम कामाय स्वाहा ॥ अनु० ६१॥ 50.

·६२. तैत्तिरीये चारण्यके मन्युर कार्पोन्नमो नमः। मन्युरका(न्मन्युः करो- ति नाहं करोमि मन्युः कत्ती नाहं कती मन्युः कार- यिता नाहं कारयिता एष ते मन्यो मन्यवे स्वाहा ॥ ॥ अनु० ६२॥ तिलान् जुहोमि सरसा सपिष्टान् गन्धार मम चित्ते रमन्त स्वाहा। गावो हिरण्यं धनमन्नपान सर्वेषा श्रियै स्वाहा । श्रियञ्च लक्ष्मीच्च पुष्टिञ्च कीर्तिश्चानु- ण्यतां ब्रह्मण्यं बहुपुत्रतां । श्रद्धामेधे प्रजाः सन्ददातु स्वाहा ॥ अनु० ६३॥ तिलाः कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वंशानुगाः। तिलाः पुनन्तु मे पापं यत्किञ्चिदुरितं मयि स्वाहा। चोरस्यान्नं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेय सुरापान भ्रूणहत्या तिला शान्तिः शमयन्तु स्वाहा। श्रीश्च लक्ष्मीश्च पुष्टीश्च कीर्तिश्चानुण्यतां। ब्रह्मण्यं बहुपुचतां। श्रद्धामधे प्रज्ञा तु जातवेदः सन्ददातु स्वाहा ॥ अनु० ६४॥

·१० प्रपाठके ६६ अनुवाकः। ६२१ . मूलपुस्तकस्य पञ्चषष्टितमानुवाका भाष्यकारेण ५१,५२,५३, ५४,६ ० इति पञ्चानुवाकत्वेन परिगणितः। तत्पाठक्रमोऽपि परि- वर्तितः । अतएव म मन्नपुस्तकस्य पाठक्रमेणात्र पुनर्मुद्रापितः । प्राणापानव्यानोदानसमाना में शुध्यन्तां ज्योति- रहं विरजा विपाप्मा भूयास५ स्वाहा । वामनश्चक्षुः- श्रोचजिह्वाघ्राणरेता बुध्याकूतिः सकल्या मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूयास ५ स्वाहा। त्वक्च- र्ममा सरुधिरमेदोमज्जास्त्रायवोऽस्थोनि में. शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूयास५ स्वाहा । शिरः- पाणिपादपाचपृष्टोरूदरजवशिश्नोपस्थपायवो में शु- ध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूयासः स्वाहा। उत्तिष्ठ पुरुष हरित पिङ्गललोहिताक्षि देहि देहि ददापयिता मै शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूयासः स्वाहा ॥ अनु. ६५॥ मूलपुस्तकस्य षषष्ट्यनुवाकस्य भृय्यंशो भाथकारेण ५५,५६, ५७,५८,५८ इति पश्चानुवाकत्वेन परिगणितः । तत्पाठक्रमो- ऽपि परिवर्त्तितः । अतएव स मूलपुस्तकक्रमेणात्र पुनर्मुद्रापितो भवति । पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशा मै शुध्यन्तां । ज्योतिरह विरजा विपामा भूयास स्वाहा। शब्दस्पर्शरूपरस- 582 ·११२ तैत्तिरीये चारण्यके गन्धा मे शुध्यन्तां । ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूया- स५ स्वाहा। मनोवाकायकर्माणि मै शुध्यन्तां ज्योति- रहं विरजा विपामा भूयास५ स्वाहा । अव्यक्तभा- वैरहकारज्योतिरह विरजा विपामा भूयास स्वा- हा। आत्मा में शुध्यन्ता ज्योतिरह विरजा विपामा भूयास स्वाहा। अन्तरात्मा में शुध्यन्तां ज्योतिरह विरजा विपामा भूयास स्वाहा । परमात्मा में शुध्यन्तां जयोतिरहं विरजा विपामा भूयास स्वाहा। क्षुधे स्वाहा । क्षुत्पिपासाय स्वाहा । विविद्यै स्वाहा । ऋत्विग्विधानाय स्वाहा। कपात्काय स्वाहा। शु- त्पिपासामल ज्येष्ठामलक्ष्मीनाशयाम्यहं। अभूतिम- समृद्विञ्च सवीं निर्गुद मे पाभान स्वाहा। अन्न- मयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयमानन्दमयमात्मा* * में शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपामा भूयास५ स्वाही अनु० ६६ ॥ मूलपुस्तकस्य षट्षष्टितमानुवाकात्परम् सम्पूर्णसप्तषष्टितमो- ऽनुवाको भाष्यकारेण न व्याख्यातः । तद्यथा, अमये स्वाहा । विश्वभ्यो देवेभ्यः स्वाहा। ध्रुवाय विज्ञानमयानन्दमया इति F, Q चिहितपुस्तकमाठः ।

·२३ १. प्रपाठके ६७ अनुवाकः । भूमाय स्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा। अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। धम्मीय स्वाहा अधनाय स्वाहा। अद्भः स्वाहा। ओषधिवनस्प- तिभ्यः स्वाहा ॥१॥ रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा गृह्याभ्यः स्वाहा । अव- सानेभ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्व- भतेभ्यः स्वाहा । कामाय स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा। यदेति जगति यच्च चेष्टति नाम्ना भागो यन्नाम्ने स्वाहा। पृथिव्यै स्वाहा । अन्तरिक्षाय स्वाहा । दिवे स्वाहा । सूयाय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा' । इन्द्राय स्वाहा । वृह- स्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । स्वधा पितृभ्यः स्वाहा । नमा रुद्राय पशुपतये स्वाहा। देवेभ्यः स्वाहा । पितृभ्यः स्वधास्तु । भूतेभ्यो नमः । मनुष्येभ्यो हन्ता। प्र॒जाप॑तये स्वाहा । परमेष्ठिने स्वाहा । यथा कूपः शतधारः सहसंधारो अक्षितः। एवामै अस्तु । धान्य सहसंधारमक्षित। धनधान्य स्वाहा । ये भताः प्रचरन्ति दिवा नक्तं बलिमिच्छन्ता वितुदस्य प्रेष्याः । तेभ्या बलिं पुष्टिकामा हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु स्वहा ॥ अनु० ६७॥ .

·६२४ तैत्तिरीये चारण्यके तत्सत्यं । मूलपुस्तकस्याष्टषष्टितमानुवाकः पूी भाष्यकारेण न व्याख्या- तः । श्रतएव पूर्ण: स मुद्रापितः । तद्यथा, ॐ तद्ब्रह्म। ॐ तद्वायुः। ॐ तदात्मा । ॐ तत्सर्व। ॐ तत्पुरोनमः। अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्त्वं वषटकार- स्त्वमिन्द्रस्त्वर रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपोज्योतो रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुव- रोम् ॥ अनु०६८॥ मूल पुस्तकस्य एकोनमप्ततितमानुवाको भाव्यकारेण ३२,३३, ३४,३५ इत्यनुवाकपञ्चकरूपेण निर्दियः । अत्र तस्य मूलपु- स्तकस्यानुमारी पाठो मुद्रापितः। तद्यथा, श्रवायां प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि । श्रद्धायाम- पाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। वायां व्याने निविष्टो- ऽमृतं जुहोमि । श्रद्धायामुदाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। श्रद्धाया५ समाने निविष्टाऽमृतं जुहोमि। ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वार्य । अमृतोपस्तरणमसि । श्रृहायां प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदा- हाय । प्राणाय स्वाहा । श्रद्धायामपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि। शिवा मा विशाप्रदाहाय । अपानाय स्वाहा। श्रद्धायां व्याने निविष्टोऽमृतं जुहोमि ।

·ह२५ १० प्रपाठके ७५ अनुवाकः। शिवो मा विशाप्रदाहाय। व्यानाय स्वाहा । श्रद्धाया- मुदाने निविष्टाऽमृतं जुहामि। शिवो मा विशाप्रदा- हायक उदानाय स्वाहा। श्रहाया५ समाने निविष्टो ऽमृत जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय। समानाय. स्वाहा। ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वार्य । अमृतापि धानमसि ॥ अनु० ६६ ॥ मूलपुस्तकस्यैकमप्ततितमानुवाकात्परम् दिमप्ततितम त्रिसप्तति- तमानुवाकी भाव्ये न त । तद्यथा, वान आसन्। नसोः प्राणः। अश्योश्चक्षु । कर्णयोः श्रोत्र। बाहुवाबल। ऊरुवारोजः । अरिष्टा विश्वान्यङ्गानि तनः । तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः ॥ अनु. ७२ ॥ - वयः सुपर्णी उपसेदरिन्द्रं प्रियमेधा षयो नाध- मानाः। अप ध्वान्तमूहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्नि- धयेऽवबहान् ॥ अनु०७३ ॥ मलपुस्तकस्य चतुःसप्ततितमानुवाकात्परम् पञ्चसप्ततितम-षट- सप्ततितमसप्तसप्ततितमानुवाका भाय्यकारेण न लिखिताः । तद्यथा, नमा रुद्राय विष्णवे मृत्यु में पाहि ॥ अनु० ७५ ॥

·१२८ तैत्तिरीये चारण्यके त्वमग्ने युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमयस्त्वमश्यनस्य- रि। त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे सुचिः ॥ अनु० ७६ ॥ शिवेन मे सन्तिष्ठस्व स्योनेन मे सन्तिष्ठस्व सुभूतेन में सन्निछस्व ब्रह्मवर्चसेन मे सन्तिष्ठस्व यज्ञस्यढिमनु- सन्तिष्ठखोप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नमः॥ अनु० ७७॥ अम्भस्य, एकपञ्चाशच्छत(१)। जातवेदसे, चतुर्दश(२)। भूरन(३), भूरग्नये(४), भूर नये, चैकमेकम (५) । पाहि, पाहि, चत्वारि, चत्वारि(६-७)। यश्छन्दसाम् हे (८)। नमो ब्रह्मणे (९), ऋतं तपः(१०), यथा वृक्षस्य, एकमेकम्(११) । अणोरणीयान् चतुस्विर- शत्(१२)। सहस्रशौर्ष पविशतिः(१३)। आदित्यो वा एषः(१४), आदित्यो वै तेजः, एकमेकम् (१५) । निधनपतये त्रयाविशतिः(१६)। सद्योजातम् चीणि (१७)। वामदेवाय एकम (१८)। अघोरेभ्यः(१८), तत्पुरुषाय, हे, हे(२०)। ईशानः(२१), नमा हिरण्य- बाइवे, एकमेकम् (२२)। ऋतः सत्यं हे(२३)। सी ·१० प्रपाठकस्य धनुवाकसहः । (२७ वै, चत्वारि(२४)। कद्रद्राय, चीणि(२५)। यस्य वै- कहती(२६), अणुष्व पाजः (२७), अदितिः (२८), आपो वा इद५, एकमेकम(२९)। आपः पुनन्तु, चत्वारि(३०)। अग्निश्च(३१), सूर्यश्च, नव नव(३२) । आमिति, चत्वारि(३३)। आयातु, पच्च(३४)। ओजासि, दश(३५)। उत्तमें, चत्वारि(२६) । घृणिः, चीणि(३७)। ब्रह्म मेतु मां, यास्ते, ब्रह्महत्यां, द्वादश(२८)। ब्रह्म मेधया, अद्यानः, इम, भ्रूणहत्या(३८), ब्रह्म मेधवा, ब्रह्मा देवानाम, दं, वौर हत्याम्, एकानविंशतिः, एकानविशतिः(४०)। मेधा देवी(४१), मेधा म- इन्द्रः, चत्वारि, चत्वारि(४२) । श्रा मा मेधा, दे(४३)। मयि मेधाम् , एकम्(४४) । अपैतु (४५), पर (४६), वात प्राणम्(४७), अमुत्र भुयात्(४८), हरि (४८), शल्करनि (५०), मा छिदेो मृत्यो (५१), मा ना महान्त(५२), मा नस्तोके (५३), प्रजा- पते(५४), स्वस्तिदा(५५), यम्बक(५६), ये ते सह- खं, के, (५७)। मृत्यवे स्वाहा, एकम्(५८)। देव- कृतस्य, एकादश(५६) । यहाँ देवाः (६०), कामा- ऽकार्षात् (६१), मन्युरकार्षीत्, हे, हे (६२) । ति- लान् जुहोमि, गावः, श्रियं, प्रजाः, पञ्च(६३)। तिलाः ·६२८ तैत्तिरीयारण्यकम् । कृष्णाः, चारस्य, श्रीः, प्रज्ञा तु जातवेदः(६४), सप्त । प्राणापान, वाक्, त्वक, शिरः, उत्तिष्ठ पुरुष, पच्च (६५)। पृथिवी, शब्द, मनः, अव्यक्त, आत्मा, अन्त- रात्मा, परमात्मा में, क्षुधे, अन्नमय, पञ्चदश(६६) । अग्नये स्वाहा, एकचत्वारि शत्(६७)। ओं तहह्म, नव(६८)। श्रहाया नाणे निविष्टः, चतुर्विशतिः(६९)। श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृ५ हुतं, दश(७०)। अङ्ग- ष्टमात्रः पुरुषः, द्वे(७१) । वाम आसन , क्यः सुपणाः (७३), प्राणानां ग्रन्धिरसि, हे, हे (७४)। नमा रुद्राय, एकम ७५) । त्वमग्ने द्युभिः, हे (७६) । शिवेन मे सन्तिष्ठत्व (७७), सत्यं (७०), प्राजापत्यः (७६), तस्यैवम्, एकमेकम् (८०)। अशीतिरनु- ॥ अष्टा(७२)। वाकाः ॥ सह नाववतु । सह ना भुनतु। मह वीयकरवा- वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विहिषावहै ॥ ओम शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥ इत्यारण्यक समाप्तं ॥ :

·No text on this page.

·No text on this page.