·ES
तमसो मा ज्योतिर्गमय
SANTINIKETAN
VISWA BHARATI
LIBRARY
Co.05
R(V-51

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·काशीविख्या
सुधानिधिः
THE P A.N DI T.
A MONTHLY PUBLICATION
OF THE
BENARES COLLEGE,
DEVOTED TO
SANSKRIT LITERATURE.
NEW SERIES.
VOL. V.
BENARES:
PRINTED AND PUBLISHED BY THE PROPRIETORS,
E. J. LAZARUS AND CO., AT THE MEDICAL HALL PRESS.
1883.

·No text on this page.

·INDEX TO VOLUME V. NEW SERIES.
KAIVALYARATNAM,
1,57, 113, 169, 225, 291, 347, 403.
SAMKSHEPASÁRÍRAKAM, 9,95, 133, 180, 238, 313, 354, 455,
469, 527, 594, 673.
CHIT SUKHÍ,
18, 105, 143, 192, 252, 333, 392,
430, 495, 535, 571, 627.
GRAUTAPADÁRTHANIRVACHANAM, 28, 72, 153, 221, 276, 304, 369,
415, 459, 515, 600, 652.
YOGAVÁRTIKAM,
39, 78, 123, 209, 263, 320, 379,
439, 477, 563, 583, 635.
MÁDHAVÍYA DAÁTUVRITTIH, 49, 89, 161, 216, 244, 341, 363,
422, 551, 643.
NỘISINHAPRASÁDA MS., HISTORY OF 377..
PANCHADASI WITH TRANSLATION, 605, 664.
VEDÁNTAPARIBHÁSHÁ WITH
TRANSLATION,
619, 659.

·No text on this page.

·- ॥ श्रीः ॥ कैवल्यरत्नस्य भूमिका इह खलु निखिलभारतीयास्तिकजनानां मूभिषिक्तं धर्म स्वतः प्रमाणं श्रुतिः । तन्मलतयेव स्मृतिपुराणोपपुराणादीनां पठन- पाठनादिप्रचारागोचरतया ऽनुपलभ्यमानतीः स्वोत्कटतपःप्रभा- वजन्यातीन्द्रियदर्शनसामर्थ्यन संस्मृत्य तदर्थानुवाटरूपेण महर्षि- भिर्मनुव्याससाम्बादिभिः प्रणीतानां प्रामाण्यं निष्कम्यं स्वीकृत्य चिरमवयवश उपलभ्यमानायामपि श्रुतो निर्विवाद वर्णाश्रमधर्म- मनुतिष्ठन्ति स्म वृद्धाः सुकृतिनः । परंतु यदा प्रभृति कलेरुत्तरोत्तरमुपचयवशेन नास्तिकयव- नादीनां श्रुतिप्रामाण्यानङ्गीकर्तृपुरुषाणां भारतीभूमावुपचयो ऽभूत्ततः प्रभृति सांप्रतिकास्तिकजनानां दुर्दैववशात् स्मृतिपुराणादीनां पठनपा- ठनादिप्रचारस्य लुपतया दुतिरामभरिभिः पुराणादिपुस्तकानां भंशि- ततया च पुराणोपपुराणां यथार्थपाठानामुच्छेदप्रवणतया शास्तपथा- नुवर्तिनी विद्वांसो ऽपि व्यामुमुक्षवो भवन किंपुनरिन्द्रियतर्पणपराय- णा धर्मकञ्चकिनः । एवमादिप्रकारैरास्तिकधर्म लोपप्रवणं विभाव्य तत्र भवान् परमकारुणिकः श्रीमद्वासुदेवज्ञानमुनिः श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहा' सादिभ्यः सार मुद्धृत्योपपुराणानां प्रक्षिपर्यन्यांशेरप्रामाण्यशङ्कां केषां चिदंशानां पोषेण न्यनतां च परिहर्तुं सकलाद्यत्वीयमन्दबुद्धिजनोप- काराय कैवल्यरवनामक ग्रन्थरत्वं रचयायास । अत्र ग्रन्थे तेषां तेषा- मुपपुराणानां श्रुत्यादिप्रमाणोपबृंहितं परिमाणं स्थलविशेषाः कचित्व चिदध्यायश्लोकादिपरिमाणं च प्रदर्श्यते । यद्यप्येतस्य पुस्तकं महता (१) व्यामोहविताः।

·२
केवल्यरत्रम् ।
परिश्रमेण मथुरापुया निवसतः श्रीयुतमाखनमित्रस्य पुस्तकलयादेक-
मेव लब्धमथापि तस्य प्राचीनतरत्वेन शुद्धतरत्वेन च तव विश्वस्य
मत्समवर्तिनामुत्तरेषां चास्तिकजनानां श्रेय:सम्पत्तये सुविख्याते
काशीविद्यासुधानिधिनामके मासिकपचे श्रीमत: काशिकराजकीय-
संस्कृतप्रधानपाठशालाध्यक्षस्य डाक्तर जि, थिबोसाहिबाभिधप्रभु-
वरस्यानुजया एनं ग्रन्थरत्वं मुद्रयितुमुपक्रमे । गायामि च धन्य-
वादान् घाराणसेयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां साहित्यप्रधानाध्याप-
कस्य पण्डितवरगङ्गाधरशास्त्रियो यस्यानेकस्थलेषु पुस्तकस्याति-
प्राचीनतया विलुप्रप्रायाक्षरत्वेन तदंशस्य सुनिपुणविचारपुरःसरमूहने
पूरणे चोदारं साहाय्यमबलम्बे ।
अभ्यर्थये च परेशं धीमतः क्षोदक्षेपविचारदक्षान् महोत्सा-
हिनः सुकृतिनो निरामयायुष्मत: कुयाद् येभ्या पिलुप्रकल्पानां पर-
मोपकारकशास्त्ररत्नानामुद्धारात्मा महान लाभा मुहुरतितरामाशा-
स्यतइति । शम्
सं० १६३६
मार्ग० शु० १०॥
काशिकराजकीयसंस्कृतप्रधानपाठशालायां
सरस्वतीभवनाधिकारी धर्माधिकारी
दुण्ढिराजशास्त्री ।
॥ श्रीमहागणपतये नमः ।
। कैवल्यरत्नम ॥
विज्ञानमानन्दमनन्तमेकं सत्यं स्वयंवेदनमात्मतत्त्वम् ।
समस्तवेदान्तसमन्वयानं ब्रह्म प्रपद्य प्रविलानभेदम् ॥ १॥
श्रुतिस्मृतिपुराणेषु सेतिहासेषु मोक्षदः ।
सारः समुद्धृतः पूर्व ग्रन्थे ऽद्वतप्रकाशके ॥ २
॥२॥

·। कैवल्यम् । अधुनापपुराणेषु म बोदध्रियते मया । सारः केवल्यरत्ने ऽस्मिन् मन्ये केवल्बरमदः ।।। वासुदेवः समिति ज्ञानान्मोखो यतस्ततः । वासुदेवज्ञानमुनिस्तल्लाभे यतते भृशम् ॥ ४ ननु नोपपुराणानि लोके दृष्टचराणि नः । नापि श्रुतचराण्यषां मानता कथमच वः ॥ ५ ॥ घराको हि भवानप पुराणाभ्यासवर्तनात् । दृश्यते अयते ऽस्माभिः पुराणं मानवादिकम् ॥ ६ ॥ स्कान्टे षड्संहिते तच या चान्या सारसंहिता । मानवादिपुराणं तु तचानुक्रम्यते स्फुटम् ॥ ॥ तस्यां संहितायाम् । मुनीनां वचनं श्रुत्वा मूतः पौराणिकोतमः । वक्तुमारभते देवं नमस्कृत्य पिनाकिनम् । ब्राझं पावं वैष्णवं च शेवं भागवतं तथा । भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयसमाहृयम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्त लेङ्गं वाराहसंज्ञकम् । स्कान्दं च वामनं चेव कोम मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्माण्डं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः । अन्यान्युपपुराणानि कथितानि महर्षिभिः । अष्टादश पुराणानि श्रुत्वा सङ्केपरूपतः । तेषामनुक्रमं वक्ष्ये सर्वपापविशोधकम् ॥ आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहं ततः परम् । स्कान्दसंज्ञकुमारेण कथितं तदनन्तरम् । चतुर्थ शिवधर्माख्यं पुराणं नन्दिनेरितम् । ।

·कैवल्यरत्नम् । ततो दूर्वाससा प्रोक्तं नारदीयं ततः परम् ॥ कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं च ततः पुण्यं वरुणाख्यं ततः परम् ॥ ततः कालीपुराणाख्यं कालकण्ठं च नामतः । ततो वासिष्ठलेङ्गाख्यं नाम्ना माहेश्वरं च तत् ॥ तत: साम्बपुराणाख्यं ससूक्ष्ममिति चेरितम् । ततः सौरपुराणाख्यं साविचमिति चेरितम् ॥ पराशरं च मारीचं भार्गवं मुनिपुङ्गवाः । सर्वाण्युपपुराणानि ब्रह्मज्ञानकराणि वे ॥ स्कान्दमद्याभिवक्ष्यामि लक्षग्रन्यविनिर्मितम् । एवं प्रधानपुराणेषु तेषामुपपुराणानामनुक्रमणीदर्शनाद्वेदाविरुद्ध मानवायुपपुराणमस्माकं प्रमाणमेव नासिंहपुराणवद् नारदीयाग्रुप- स्मृतिषच्च । तत्र मानवोपपुराणमेवमवतरति । मनुमात्मनि विश्रान्तं संपूर्ण गलितक्रियम् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ महाकारुणिकोत्तमम् । एकदा मुनयः सर्वे प्रसन्ना नियतव्रताः । प्रोचुः परमया भत्या परिपूर्णमनोरथाः । मुनयः ऊचुः । भवता सर्ववेदानामर्थः संक्षिप्य दर्शितः । पुरा लोकोपकाराय धर्मशास्त्रात्मनेव तु इदानीं सर्ववेदान्तः प्रतिपाद्यं परं पदम् ॥ ज्ञानं तद्विषयं साक्षात्तदङ्गान्यखिलानि धा। जानाधिकारिणं साक्षाज्ञानस्येव फलं तथा । अन्यच्चापेक्षितं सव्वं ब्रहि नः संग्रहेण तु । .

·कैवल्परकम् ।
इत्येवं मुनिभिः प्रोक्तं निशम्य भगवान्मनुः ।
अतीव प्रीतिमापन्नो भाषितुं झुपचक्रमे ।
श्रीभगवानुवाच ।
शृणुध्वं मुनयः सर्वे भवद्धिः परिभाषितम् ।
पुरा सत्यवतीसनुास: सर्वार्थवित्तमः ।
महादेवप्रसादेन कृतपुण्यवशेन च ॥
विस्तरेण पुराणेषु बभाषे करुणानिधिः ।
अहमप्याजया शंभा: अटुया परया सह ॥
तत्सर्व मुनिभिः साद्धं पुरा नुश्रुतवांस्ततः ।
देवदेवो महादेवः साम्बश्चन्द्रकलाधरः ।।
मुनीन्द्रानपि मामीशस्तदर्थ संग्रहेण तु ।
यथेष्टं यूयमप्यत्र वदतेत्यास्तिकोत्तमाः ।
प्राज्ञां चकार सर्वचस्तत्प्रसादबलेन तु ।
मुनिभिश्च मया योऽर्थः प्रोक्तः सम्यक् पृथक् पृथक् ॥
तानि चोपपुराणानीत्युक्तानि ब्रह्मवादिभिः ।
मयोक्तं मानवं नाम पुराणं सर्वशोभनम् ।
केवलं वेदवाक्येन ग्रथितं ग्रन्थरूपतः ।
इदं वर्णिकेः पाठ्यं नेतरैरपि मानवैः ।
ब्राह्मणेस्तु विशेषेण विशेषेण मुमुक्षभिः ।
इदं पुराणमभ्यस्य क्रमाद्वेदान्तषिद्धवेत् ।
अत: सर्वप्रयत्नेन प्रोतव्यं ब्राह्मणेरिदम् ।
एवमाझाध्यायचयानन्तरम् । श्रीभगवानुवाच ।
अथात: संप्रवक्ष्यामि चानं ब्रह्मकगोचरम् ॥
पुमानस्योदयेनेव मुच्यते भवबन्धनात् ।

·वक्त्यरत्नम् ।
ज्ञानं तावनिराकारं मुनीन्द्राः स्वयमेव तु ।
तथापि विषयाकारं भजते न हि संशयः ।
सामयी यन्मुखं विप्रा विज्ञानस्य प्रवर्तते ।
तज्जन्यं तमुखं ज्ञानं विषयस्तस्य तत्खलु ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणानि पञ्चानात्मोन्मुखानि यत् ।
अतस्तरात्मभूतं तद् ब्रह्म ज्ञातुं न शक्यते ।
धर्मांधात्मकं कर्म चोदनालक्षणां त्वयि ॥
अनात्मव ततः साक्षात् ब्रह्मवेदान्तवाक्यगम् ।
सर्ववेदान्तवाक्यानि ब्रह्मकविषयाणि वै॥
नान्तरपराण्येव सुसक्ष्मं परिपश्यताम् ।
सृष्ट्यादिश्रुतयः सर्वाश्चेतनं वस्तुकारणम् ॥
प्रवदन्ति न धान्यच्चेतनं ब्रह्म वस्तु
देवतियङ्मनुष्यादिचेतनानामपि द्विजाः ।
सृष्टिस्थित्यादिकर्तृत्वं श्रुतं दृष्टमपि द्विजाः ।
ब्रह्मादीनां हि तत्तेषां स हि कर्तेति हि श्रुतिः ।
अन्तर्यामितया तेषां स्थितं तद् ब्रह्मचेतनम् ।
इति चाहमिति श्रेष्ठा ब्राह्मण्यं वैदिकं परम् ॥
वस्तुगत्या भिदा तेषां ब्रह्मणो नेव विद्यते ।
उपाधिना भिदा तस्मात्कारणं ब्रह्म नापरम् ॥
विकारजातं सकलं वाचारम्भणवाक्यतः ।
अमृतं नेव तत्सत्यं कारणं तस्य केवला ।
मृत्तिकैवेति सत्यत्वं कारणस्येव हि द्विजाः ।
त्या निर्द्धारितं तस्मात्सत्यंकारणमेवहि ।
वे
.

·कैवल्वरनम्।
अत: सृष्ट्यादिवाक्यानि समस्तानि मुनीश्वराः ।
मष्टभावाभिधानेन द्वारेणेव तु वस्तुतः ।
एकब्रह्मपराण्येव सदा नान्यपराणि वे।
उपासनापरत्वेन यानि बाक्यानि सत्तमाः ।
वेदान्तेषु च विद्यन्ते तेषु किं चित्परात्मनः ।
विद्यायाः साधनं साक्षाद्विधते व्यवधानतः ।।
क्रममुक्तिपरं किं चित्किं चिनोगपरं तथा ।
किं चित्क्रमेण विद्याया विधत्ते साधनं बुधाः ।
केवलं सुखभोगेकपरं वाक्याद्विजर्षभाः ।
केवलं कर्मभागस्थं वेदान्ता ब्रह्मगामिनः ।
महावाक्यस्य शेषं हि वाक्यं यत्तदवान्तरम् ।
एकवाक्यतया स्थित्वा द्वयं विज्ञानसाधनम् ।
प्रत्यग्ब्रह्मक्यरूपा या जमिः पूर्णा विजायते ।
शब्दलक्षणसामय्या मानसी सुदृढा भृशम् ॥
तस्यां च द्रव्यभूतस्तु प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभः ।
तस्य स्वरूपभूतेन ब्रह्मरूपेण केवलम् ।
स्वयं तस्यामभिव्यक्तस्तद्रूपेण मुनीश्वरां: ।
ब्रह्मविद्यासमाख्यःसदक्षाने चित्प्रकाशितम् ।
प्रतीत्या केबलं सिद्धं दिवाभीतान्यकारषत् ।
अभूतं वस्तुगत्येव स्वात्मना ससते स्वयम् ।
स्वात्मना ऽज्ञाततत्कार्य प्रधानस्य स्वयंबुधाः ।
स्वपूर्ण ब्रह्मरूपेण स्वयमेवावशिष्यते ।
शमादिधिया सर्वे विधानाङ्गविधायकाः ।

·कैवल्परकम् ।
A
विज्ञानकारणस्येव विधिः श्रोतव्य इत्ययम् ।
तच तावन्मुनिश्रेष्ठाः श्रवणं नाम केवलम् ।
उपक्रमादिनिर्लिङ्गः शक्तितात्पर्यनिर्णयः ।
सर्ववेदान्तवाश्यानामाचार्यमुखतः प्रियात् ।
वाक्यानुयाहकन्यायशीलनं मननं भवेत् ।
निदिध्यासनगेकाय्यं प्रवणे मनने ऽपि च ।
निदिध्यासनसंज्ञं च मननं सद्वयं बुधाः ॥
फलोपकारमङ्गं स्यात्तेनासंभावना तथा ।
विपरीता च निर्मलं प्रविनश्यति सत्तमाः ।
मुमुक्षः शांतिदान्त्यादिसाधने: सकलयुतः ।
ब्रह्मविद्याधिकारी स्यान्मुख्यः सत्यमुदीरितम् ॥
मानान्तरानवष्टब्धे धर्म धर्मश्रुतिर्यथा ।
बुद्धिमुत्यादयत्येवं वेदान्तो ऽपि परात्मनि ।
फलसाधनरूपेण पुरुषार्थतया वृषः ।
केवलं वेदविच्छेष्ठा वेदेन प्रतिपाद्यते ॥
भूमानन्दं परं ब्रह्म स्वयमेव फलं महत् ।
पुरुषार्थतया ऽत्तस्तदेदान्तः प्रतिपाद्यते ।
प्रज्ञानबाधनं कृत्यं वेदान्तस्य न चेतरत् ।
अज्ञातमिव हे विप्रा ब्रह्मत्वं प्रत्यगात्मनः ॥
दृयपः प्रत्यगात्मा यो देहादिभ्यः पृथक स्थितः ।
त्वमहंशब्दलत्यार्थः सच्चिदानन्दलक्षणः ।
जायत्स्वमसुषुप्रीनां साक्षीभूतः स्वयं प्रभुः ।
तस्येव बोधकं वाक्यमवान्तरमितीरितम् ॥
माया तत्कार्यरूपस्य विचित्राशेषवस्तुनः ।

·प्रथमोऽध्यायः पृथम्भूतं बुधास्तस्य स्वप्रकाशेन भासकम् । सच्चिदानन्दमदतं यद् ब्रह्म ध्रुवक्रियम् । तस्येव बोधकं वाक्यमप्यवान्तरमीरितम् । द्वयोवास्तवमेकत्वमहावाक्यार्थ ईरितः । तस्येव बोधकं वाक्यं महावाक्यं च नेतरत् । एवंरूपावभासस्तु स्वानुभत्येकगोचरः । यद् न सिद्धातिविप्रेन्द्रास्तद्धि विज्ञानमेश्वरम् । एवंरूपं तु विज्ञानं मर्तिध्यानप्रसादतः । परतत्त्वस्य सर्वेषां जायते नान्यसाधनात् । सर्वोपनिषदामर्थस्त्वाये नास्त्येव संशयः । रोचते ऽयं प्रसादेन शिवस्यैव हि देहिनः । संग्रहेण मया प्रोक्तं विज्ञानं ब्रह्मगोचरम् । प्रधानस्य दातव्यं न देयं यस्य कस्य चित् । ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ (शेषमये) सटीकसंक्षेपशारीरकम । ( Continued. from page 644. •VoL. IV.) म० ॥ ऐश्वर्यवर्णनमतिस्फुटमेव कृत्वा नेतीत्यवादि बहुशः श्रुतिभिः प्रयत्नात् ॥ सत्यादिवस्तुनि पुनर्न तथाऽस्ति पूर्व- मुक्का निषेधनमितीह विशेषयुक्तिः ॥ १६३ ॥ टी० ॥ तदेव विषणोति । ऐश्वर्यवर्णाति । किमैश्वर्यशब्देनाऽ. नुभवादिगनिरतिशयत्वादिविशेषः कथ्यते। किं वा स्वातन्त्र्येण निखिलज- गत्सर्जनपालनादिव्यापार मोऽस्मदिष्ट एव ज्ञानादिपरेव निरतिश- ·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य १० यज्ञानादेलतितत्वेन पदान्तरेणाऽपि तस्य प्रतिपाद्यत्वात् । न द्वितीयः, यतः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याऽधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयात्रो एवाऽसाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर इत्यादिवचनेन ऐश्वयं निरङ्कुशं तस्यो- तवा, स एष नेतिनेन्यात्मेति श्रुतिरेव ततिषेति । एवमन्तम ब्राह्म- णेऽपि यः पृथिव्यां ति वत्यादिना बहुप्रकारेण तस्य निखिलजगचिय. न्तृत्वरूपमैश्वर्यमुपवर्ण्य अन्तेऽतोन्यदातमिति तत्प्रतिषेति । एवं मूता. ऽमूर्तब्राह्मणेऽपि पञ्चमहाभूतवासनात्मकतद्रूपाण्युक्त्वा अथात आदेश नतिनेतीति श्रुतिस्तात्पर्यणाऽपवदति। तदिदमाह । बहुशति। ततः श्रुति- भिरेव तस्य निराकृतत्वाव तदनुभवादिवदात्मरूपतया श्रुतिप्रतिपादनम् । सत्यादिवस्तुनि तु न तथा पूर्व प्रतिपाद्य निषेधनमस्तीयस्ति तयोर्महा- विशेषः । अतः सत्यादिकमेवात्ममिति भावः ॥ १३ ॥ म० ॥ शब्दस्य लाक्षणिक्रमुख्यविभागभिन्ना वृत्तिहि लोकिकवचस्युपलब्धपूर्वा ॥ यस्मादतो न घटते यदि मुख्यवृत्ति- राश्रीयतामिह गिरश्चरमाऽपि वृत्तिः ॥ १६४ ॥ टी० ॥ ननु विचारेण शुद्धोपस्थितिमन्तरेण तत्र लक्षणाऽनवता- रात्साऽवश्यं वाच्या। एवं च तत्र सत्यादिपदानां शक्तिरेवास्तु किं लक्षण- येति चेत्र। सर्वपदस्य तत्र शक्ता पदान्तरवैयादिदोषप्रसङ्गात्। किं च लक्ष- णापरिहारार्थ तत्र शक्तिः कल्पनीया । उत तत्प्रतीतये। नादाः । तथा सति लोकसिद्धरत्त्यन्तरविलोपप्रसङ्गात्स चाऽन्याय्य इत्यभिप्रेत्याह । शब्द. स्येति । उपलब्धपूर्वा, पूर्व निश्चिता । साऽप्येवं सति न स्यात्तीरादापि गङ्गाऽऽदियदस्यैव शक्तिप्रसङ्गो यस्मादतो मुख्यत्वनिर्वाहाय लत्ये न शक्तिः । कल्पनीयेति शेषः। द्वितीयः। प्रथमकृप्तशक्त्यनुरोधेन मुख्यार्याऽसंभवे लोक दव लक्षणया तत्पतीत्युपपत्तरित्याह । न घटते यदीति ॥ १६४ ॥ मू० ॥ तस्मादखण्डमवबोधयितुं समर्थो वेदान्तमिगतशब्दसमन्वयोऽतः ।

·प्रथमोऽध्यायः।
११
संसर्गलक्षणमपास्य विरोधहेतो-
वाक्यार्थमद्वयमखण्डमिहाऽऽश्रयस्व ॥ १५ ॥
टी० ॥ ननु सर्वेषां पदानां योकप्रातिपदिकार्थ लक्षणा तझै-
कपदादेव तत्पीतिसंभवाल्लक्षणापतेऽपि पदान्तरं व्यर्थमिति शङ्कां निरा.
कुर्वत्रुपसंहरति । तस्मादिति। शब्दसमन्वयो वाक्यम् । लक्षणायां हि सर्व.
मपि पदमर्थवदेव, अन्यथा यदेव पदं न प्रयुज्येत ब्रह्मणस्तदात्मताका-
रसंशयो न निवर्तत तदभेदस्याऽन्यतोऽनवगमात् । एवं तदा लतणावी.
जान्वयानुपपत्तिप्रतिसंधानाभावात लक्षणापि न स्यात् । न होकपदप्रयोगे-
ऽपि व चिल्लतणावतरतीति न शक्तिसायमिति भावः । फलितमाह ।
अतः संसर्गलक्षमिति तादात्म्यलक्षणमित्यर्थः । विरोधहेतोः सत्यादिपद-
वाच्याऽभेदविरोधादित्यर्थः । इह ब्रह्मवाक्ये ॥ १५ ॥
मू० ॥ सामानाधिकरण्यमच भवति प्राथम्यभागन्वयः
पश्चादेष विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोधोद्भवः ।
उत्पन्ने च विरोध एकरसके वस्तुन्यखगडाऽऽत्मके
वृत्तिलक्षणया भवत्ययमिह ज्ञेयः क्रमः मरिभिः ॥ १६६ ॥
टी० ॥ वेदान्तानामखण्डाऽर्थप्रतिपादनक्रममाह । सामानाधिक-
रामति ।सामानाधिकरण्यादीनामुत्तरश्लोके संबन्धिनः स्पष्टं निर्देयन्ते।
अत्र ब्रह्मवाक्ये। सामानाधिकरण्याऽख्योऽन्वयः। प्राथम्यभावप्रथमं भवति ।
पश्चाद्विशेषणेतरतया विशेषणविशेष्यभावेनाभेदेनेति यावत् । एषः अन्व-
यो भवति । पश्चात्तत्र विरोधोदवः विरोधस्फतिः । ततः विरोध उत्पन्चे
जाते। एकरसकोखण्डात्मके वस्तुनि लक्षणया त्तिर्भवति। ततो वाक्या.
र्थधीर्भवतीत्यखण्डाऽर्थप्रतिपत्तिकमा सूरिभिर्जेय इत्यर्थः ॥ १६ ॥
मू० ॥ सामानाधिकरण्यमच पदयो“यस्तदीयाऽर्थयोः
संबन्धस्तु विशेषणेतरतया ताभ्यां सहास्यात्मनः ।
संबन्धोऽप्यथ लक्ष्यलक्षणतया विज्ञेय एवं बुधे-
रेतान्यर्थपदानि बुद्धिपदवीमारोहणीयानि तु ॥ १६ ॥

·१२ सटीकसंपशारीरकस्य टी० ॥ ननु कस्य सामानाधिकरण्याऽन्वयः कस्य वा विशेषणता- दिरित्याकाडायामाह । सामानाधिकरण्यमन्त्र पदयोरिति । सामाना- धिकरण्यं संबन्धः पदयोर्जेयः । पदयोरिति द्विवचनं तत्वमस्यभिप्रायं बहू- नामप्युपलक्षणम् । अपायपदानामेकार्थवृत्तित्वं सामानाधिकरण्याऽन्वय इति पदानामेव स इत्यर्थः। विशेषणेतरतया तु संबन्धस्तत्त्वंपदार्थयोः, तत्त्व. मादिवाक्यश्रवणाऽनन्तरं हि तदर्थयोरहं ब्रह्मेतिविशिष्टाऽभेदो ज्ञायते अन्यथा सामानाधिकरण्या योगात्। एतच्चाद्विदा यजेतेत्यत्रोदियागप- दयोरयस्ति सामानाधिकरण्यं न चाऽखण्डाऽर्थर्वोत तवायत्तय उक्तम् । तथापि नीलमुत्यलमित्यादौ नाखण्डाऽर्थता तबाह । ताभ्यां सहेति । अत्र विरोधोदवे सतीति द्रष्टव्यम् । अन्यथा लक्षणानवतारात् । तत्त्वंपदा. थाभ्यां विशेषणविशेष्याभ्यामस्यात्मनो लक्ष्यलक्षणतया संबन्धी विधेयः । लयं शुद्धात्मस्वरूपं लतको वाच्योऽर्थः । एतच्च पदार्थलक्षणापक्षमादायो- तम् । उपसंहति। एवमिति । अर्थपदान्यर्थप्रतिपत्तिसाधनानि बुद्धिपदवी- मारोहणीयानि बुद्धा धारणीयानि । तुरवधारणे। नैव विस्मर्तव्यानीत्यर्थः । यत्तु जीवपरयोरंशांऽशिभावेन शरीरतदवयवयोर्दीर्घवाहुर्दैवदत्त इतिव- कार्यकारणभावेन वा मृहट इतिवदभेदप्रतीत्युपपत्तेन विरोधोदवो न वा लक्षणेति क्वाखण्डाऽर्थर्वोत तव । न जायते म्रियते इत्यादिनिखिलविकार- निषेधश्रुतेः, अन्यथा जीवस्याऽपि घटादिववाशप्रसंगात निष्कलं निष्क्रि- यमित्यादिश्रुतेश्च न वस्तुतोऽशांऽशिता, अन्यथा तदंशिनो ब्रह्मणो देव- दत्तवत्साऽवयवतयाऽनित्यत्त्वाऽऽपत्तिः । अतोत्यन्ताऽभेद एव पदार्थयो- वाक्यार्था वक्तव्योऽस्ति तत्र चाऽस्त्येव विरोध इति कथं न लक्षणा कथं वा वाक्यस्य नाऽखण्डाऽर्थतेति । इर्दामहाचार्याभिप्रेतम् । तत्त्वंपदयोरप- याययोः समानविभक्तिकयोः परस्पराकायारान्तराऽसंभवादेकार्थवृत्तित्वं वक्तव्यमिति प्रथममधिकारिणानुसंधेयं, ततस्तद्वलात्तदर्थयारत्यन्ताऽभेदः अन्यथा तयोः सामानाधिकरण्याऽयोगादिति चाऽनुसंधेय, ततस्तत्र विरो- विजेयः पा० २॥

·प्रथमोऽध्यायः । धोऽपि प्रतिसंधेयः, तदनंतर नेदं वाक्यं प्रमत्तगीतं वाक्यान्तरतुल्यत्वाचा- ऽण्यदृष्टार्थ तययनं दृष्टे संभवति सदयोगादिति विचारयतो लोकसि- दुमयादया पदद्वयलक्षणया तत्त्वमितिवाक्यमखण्डमेव ब्रह्म प्रतिपादयेत् । एवं सत्यज्ञानादिवाक्यमपीति ॥ १७ ॥ म ॥ नि:संधिबन्धनमिदं चिदचित्स्वरूपं संकीर्णमन्तरपरिस्फरणेन शून्यम् ॥ आवित्तशुद्धिफलतः स्फुरितापपत्ते: शब्दाऽर्थसंगतिमिहेव तु गृह्णतेऽज्ञाः ॥ १६८ ॥ टी० ॥ ननु भवतु लक्षणया वाक्यस्याऽखण्डाऽर्यता तथापि जह- दजहल्लतणेति न सागव, शबले संगतौ हि सा स्यात्सा चाऽनुपपत्रा लाघवादेकत्रैवांशे शक्तन्याय्यत्वादन्यथा गौरवात्तत्र यदाप्यात्मांशे सा न संभवत्युक्तदोषादनात्मांशे तु शक्ती न किं चिट्ठाधर्कामत्याशङ्का संगति- यहवेलायां लाघवादानवताराच्छबलव्युत्पत्ती न किं चिट्ठाधकमस्तीति वक्तुमुपस्थित्यनुरोधेन शबले संगतियहमाह । निःसंधिबन्धनमिति । इदं चिचित्स्वरूपम् । चित्तद्धिफलतः । प्राङ्मयांदायां चित्तशुद्धिफल- रूपायाः स्फुरितोपपत्तेरुपपत्तिस्फुरणपर्यन्तम् । अन्तरपरिस्फुरणेन शून्यं स्फुटभेदज्ञानशून्यम् । निःसंधिबन्धनं तादात्म्यरहितं तत्र हि भेदसहिष्णु- रीषदभेदोऽस्तीति संधिबन्धनपदसूचितस्य तस्याननिषेधात् । अतः संकीर्ण- मध्यस्ताऽन्तिकाऽभेदेन प्रतीयमानं भवतीति शेषः । ततः किं तत्रााह। शब्दाऽर्थसंगििमति । इह शबले। अज्ञाः भागढविवेकशन्याः । ज्ञाते हि संगतियहः । ज्ञानं च प्राक् शबलस्यैव न तु तदंशयोः स्पष्टमीषट्ठा विविध संगतियहसमये यहणमस्ति, इति शबल एव संगतियह इति भावः ॥१८॥ म० ॥ शब्दार्थसंगतिविदामथ सत्त्वशुद्धे- सत्पन्नतर्कदृढलोहशलाकया तु ॥ दृश्यं दृशं च निपुणं द्वयमन्तरेण निक्षिप्रया दृगदृयोः क्रियते विभागः ॥ १६ ॥ - ग ·१४ सटीकसंपशारीरकस्य टी० ॥ नन्वहंकारावेदृश्यत्वात्तस्य स्वाऽतिरिक्तद्रष्टकवनियमात- दृष्टा ततोऽन्यस्तस्माच्च दृश्यमादति कथं तस्य विवेकयहाऽसंभवः, एव महंकारस्य कामाख्याश्रयत्वादपि दृयपादृष्टुरन्यत्वं द्रष्टुरसंगस्य दृश्याऽऽश्र- यत्वाऽयोगादित्यतोऽपि तद्विवेकः संभवतीति कथं तत्र संगतियहो न भवेदिति चेत्, सत्यमयं विवेकोपायः, परं त्वयमहमादिशब्दाऽर्थसंति जानतः समयान्तरोन्तःकरणशुद्धा सत्यां मुमुक्षोरामविचारे प्रवृत्तेऽवतरति नतु प्रागन्यथा वादिनामहंकारागात्मत्वनमो न स्यात्ततस्तत्पूर्वकालीनसं- गतियहः शबलगोचर एवेत्याह । शब्दार्थति । अथ संगतियहानन्तरं सम- यान्तरे। सत्त्वमन्तःकरणम् । उत्पत्रतर्कदृढ़लोहशलाकया, उत्पत्रो योर्णि- तस्ततः स एव दृढ़लोहशलाका, यथा दृढ़लोहशलाका नीरन्ध्रसंसृष्टपा. पाणादीन्धियोजति । एवं दुर्विवेकचिदचिद्रूपाऽहंकारयन्यैर्विवेचनादबा- धाच्चाऽयं तकी दृढ़लोहशलाकेत्युक्तः । तया दृश्यं दृशं च द्वयमन्तरेण दृग- दृश्ययोर्दयोर्मध्ये निक्षिप्तया निशितया दृगदृविभागविषयतया प्रयुक्त- येति यावत्। दृगदृशोरात्मानात्मनोविभागः क्रियते ज्ञायते। ततस्तत्पर्वमेव शबले संगतिग्रहाबांशमात्रं तद्गोचरः, अन्यथा प्राक्संगतिसंवेदनमन्तरण विचारस्याऽनवताद्विवेकयह एव न स्यादिति भावः ॥ १९ ॥ मू० ॥ शुह्मत्यतर्कजनितं चिदचिद्विभाग प्राप्य स्थिताः पुनरिमां गिरमुद्रिन्ति ॥ सत्यादिशब्दगण एष तु तत्र तत्र व्युत्पत्तिमान शबलवस्तुनि नो दृशीति ॥ २०० ॥ टी० ॥ ननु प्राग्विवेकयहाऽभावे कथं शब्दाऽर्थस्य शबलत्वसिद्धि- रित्याशङ्का समयान्तरे तद्विवेकादेव प्राविवेककृतशबल एव संगतियहा- त्स एव शब्दाऽर्थ इति निश्चीयत इत्याह । शुद्धत्यतर्केति । अन्तः करण- शुद्धानन्तरं प्रवृत्ततर्कण जनितं चिचिद्विभागं तद्विभागनिश्चयमुद्गिन्ति वदन्ति । तामेवगिरं दर्शयति । सत्यादीति। अहमादेरप्युपलक्षणम् । दृशि शुद्धात्मनि । नो नेत्यर्थः ॥ २०० ॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः १५ म ॥ एकत्र शक्तियहणापपत्ता- बनेककृतिः क्रियते किमर्थम् । इत्येतदेवं सति नाऽस्ति चोद्यं पुराऽस्य पुंसः परमाविवेकात् ॥ २०१ ॥ टी० ॥ एवं सति यदुक्तं लाघवादेकोव शक्तिर्न तु शबले गौरवा- दिति तदप्यसाधु, पूर्व केवलोपस्थित्यभावेन लाघवादेरनवतारादित्यभिमे- त्य तदनुवादपूर्वकमाह । एकत्रेति । अनेककृप्तिः । अनेकाऽऽत्मके शबले प्तिः । शब्दशक्तरिति शेषः । पुरा संगतियहसमये । अस्याधिकारिणः । परमाविवेकात् । अत्यन्तमविवेकात् ॥ २०१ ॥ मू० ॥ प्रवाह वाच्यशबलाऽन्वितवस्तुनीयं तद्वर्त्मना भवति लाक्षणिकी प्रवृत्तिः ॥ किं वा तदन्वितविलक्षणवस्तुनि स्या- च्छब्दस्य नमियमपि प्रतिभाति युक्तम् ॥ २०२ ॥ टी० ॥ पूर्व मानान्तराऽधिगतगोचरगामिनी स्याच्छब्दस्य लाणि- कतिरिति प्रलाप इत्यादिश्लोकेन वाच्याऽर्थसंबन्धितया मानान्तराधि- गते लक्षणा वाच्या आत्मा च न तति न लतणासंभव इत्याशय तथा- धिगतिमानं लत्यस्यापेक्षितं न तुमानान्तरेणापि, अधिगतिमानं चाऽऽत्म- न्याप संभवतीति निरस्ता, दानों प्रकारान्तरण अखण्डवाक्या दूषयितुं किं लाक्षणिकशब्दजन्यज्ञाने लत्यं वाच्यार्थसंबन्धित्वेन विषयो भवति, केवलस्वरूपेण वेति विकल्पति । अत्राति । लाक्षणिकी प्रवृत्तिलतणाज- न्यशाब्दजा मत्यर्थः। तदन्वितविलक्षणवस्तुनीति । शबलान्विताद्विलक्षणं यद्वस्तु तस्मिन् शबलाऽनन्वितवस्तुमात्र इत्यर्थः। शब्दस्य लाक्षणिकी प्रव- त्तिरिति संबन्धः। उभयत्रापि दूषणं संभावयति । नोभयमिति ॥ २०२ ॥ मू० ॥ संबन्धिरूपं यदि वस्तु लक्ष्य- मखण्डवास्याऽर्थमतिः कुतस्त्या । ।

·सटीकसंतपशारीरकस्य अनन्वितं वस्तु पदार्थलक्ष्यं न लक्ष्यते कुच चिदच लोके ॥ २०३ । टी० ॥ दूषणमेवाह । संबन्धिरूपमिति वाच्यार्थसंबन्धित्वविशि- ष्टमित्यर्थः । लोके हि गङ्गापदादिना तीरादि स्वार्थसंबन्धित्वेनैव लयते, अन्यथा तत्र ततो नियमेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, एवमिहाऽपि तत्त्वमादिवाक्य- जन्यं ज्ञानं शबलाऽन्वितत्वेन यदि ब्रह्म विषयीकुर्यात्तीखण्डाऽर्थता तस्य कुतो भवेत् । द्वितीये तु नायं दोषः, परं तदेव न सियति लोके तथाऽदर्शनादन्यथा समुद्रतीरादेरपि गङ्गाशब्दात्मतीतिप्रसङ्ग इति भावः तु ॥ २०३ ॥ :: ॥ म० ॥ पूर्वतणे भवति वाच्यपदार्थभाग- भागित्वसंगतिरिहात्मनि निर्विभागे ॥ मोहोपदर्शितवपुर्घटते ततोऽस्मि- उच्छब्दस्य लाक्षणिकवृत्तिरदोषदुष्टा ॥ २०४ ॥ टी० ॥ सिद्धान्ती द्वितीयपक्षमादाय समाधते । पूर्वतणेति । वाक्यार्थप्रतीतेः पूर्वकाल इत्यर्थः । इह निर्विभागे आत्मनि। मोहोपर्दाशत- वपुः, मोहेनोपर्शितं वपुः स्वरूपं यस्याः संगतेः सा तथा । वाच्यपदार्थ- भागभागित्वसर्गातः, तत्प्रतीतिरिति यावत् । पूर्वतणेऽपेक्षिता भवतीति सं- बन्धः। लक्षणायाः प्रागेव लत्यस्य वाच्याऽर्थसंबन्धित्वेन ज्ञानमतितमन्यथा तया तदुपस्थित्यसंभवाच तु लाक्षणिकशब्दजन्यज्ञानपि तत्तथा प्रतीयते मानाऽभावात्किं स्वस्वरूपेणैव * । लोकपि तीराऽऽदेः केवलस्याऽपि गङ्गादिपदादुपस्थितिः। न चैवमतिप्रसंगः पूर्वक्षणभाविना बाच्याऽर्थसंबन्ध- जानेनैव नियततीरायुपाितसंभवेनाऽन्यत्र तदसंभवात् । न हि समुद्रती- रादि तथोपस्थितं भवति। ततो ब्रह्मणि लतणयाऽखण्डाऽर्थप्रतीतिरुपपात इति भावः। निर्विभागात्मनि कथं भागभागित्वमिति शङ्का निराक मोहें. त्युक्तम् ॥ २०४॥ • स्वम्प्रेणेव ॥ पा०२॥ तु ·प्रथमोऽधायः। मू० ॥ संबन्धिता भवति लाक्षणिकप्रवृत्तः सर्वच कारणमितीदमभीष्टमेव । संबन्धिता करणमेव तु लाक्षणिक्या बुद्धरनिष्ठमिह तयभिचारदृष्टेः ॥ २०५ । टी० ॥ उक्तमेवार्थ सोपपत्तिकं प्रपञ्चति । संबन्धितेति । संब- धिताज्ञानमित्यर्थः । सर्वत्र लोके वेदे च संबन्धिताकारणं वाच्यार्थसंब- न्धिताकारत्वं कुतोऽनिष्टमित्यत आह । ताभिचारेति । तस्य संबन्धि- ताकारत्वस्य सर्वत्र लाणिकपदजन्यज्ञाने ऽभावादित्यर्थः कुत्र तदभाव इति चेदुक्तमेव गङ्गापवजन्य ज्ञानस्य शुद्धनीरविषयत्वेन तज्ज्ञाने गङ्गासंब- न्धिताऽऽकारत्वाभावात्रियमेन वाच्यविशिष्टस्यैव लत्यत्वे तात्पर्यगौरवप्र- सगात १०५ ॥ . मू० ॥ यथेष काक इदमेव तु देवदत्त- অমনি লাঞ্চযজনিবিছানা। काकास्पदत्वमवधीर्य तथापि वेश्म- माचाकृतिर्भवति लाक्षणिकी तु बुद्धिः । २०६ ॥ टी० ॥ व्यभिचारस्थलान्तरमाह । यत्रैष इति । देवदत्तएह किमि ति पच्छन्तं प्रति कश्चिदाह । यत्रैष काकस्तिष्ठति । इदमेव देवदत्तवे- श्मेति । तत्र किं काकाधिकरणत्वविशिष्टं देवदत्तराहमिति वाक्यार्थ उत तदुपलक्षितम् अन्त्य आह । लाक्षणिकेति । अभ्युपेता सर्वेरिति शेषः । ततः किं तबाह । काकास्पदत्वमिति । काकाधिकरणत्वमित्यर्थः। तथापि काकास्पदवमिति संबन्धः । तस्माद्धि वाक्यागृहविशेषमात्रमेव देवदत्तीय- त्वेन प्रतीयते न तु काकाऽधिकरणत्वाकारण । निर्गतेऽपि काके तद्धिद- र्शनात । एतेन प्रथमपक्षोऽपि निरस्तः विशिष्टस्य देवदत्तीयएहस्से काका- उपसरणे रहेकदेशभङ्गबुद्धिप्रसङ्गश्चेति ॥ २० ॥ (शेषमये) २ ·+ चित्सुख्याम् । ॥ अथ चित्सुखी। ॥ तत्र प्रथमपरिच्छेदावशेषः । (Continued from page 608. VOL. IV.) न चरमः, यागस्य स्वर्ग प्रति साधनत्वाभाव व करणत्वाभावे. ऽपि स्वर्गसाधनीभूतनियोग प्रति करणत्वादेव स्वर्गकामितिव्याप्य- स्वोपपत्तः। यागादेः फलं प्रत्यकरणत्वे तत्कामिनस्तत्र कथं प्रवृत्तिरिति चेत्, साधनस्वाभावेऽपि तत्र तस्य प्रतिरनुपपवेति तुल्यम् । किंच साधनत्वाभावे तद्विशेषरूपकरणत्वमपि न स्यात्, “साधक- तमं करण"मिति पाणिनिस्मरणात् । अथ परोद्विष्टकृतिव्याप्यत्वं करणत्वं तेन साधनत्वाभावेऽपि कर. णता किं न स्यादिति चेत्, हि नियोगस्यापि परोद्विष्टकृतिव्याप्यतया करणत्वप्रसङ्गः, तस्यापि स्वर्गादिफलोद्देशेन प्रवृत्ततिव्याप्यत्वात् । अथ सातादिति विशेषणाददोषः, मैवम्, इतिकर्तव्यस्य प्रयाजादे. रङ्गजातस्य धात्वर्थतया सातातिव्याप्यत्वेन करणत्वप्रसङ्गात् । उभयोः साधनत्वाविशेषे करणेतिकर्तव्यतालक्षणो विभागो न सिध्यदिति चेत्, न, तवापि नियोगसाधने यागे तदितिकर्तव्येषु च करणत्वा * विशेषाद्वि- भागानुपपत्तेस्तुल्यत्वात ! न च करणांशे रागतः प्रतिरितिकर्तव्येषु तु विधित इति विभागो युक्तः, सेतिकर्तव्यताकस्यैव करणतया तत्र रागतः प्रवृत्तावितिकर्तव्येष्वपि रागतः प्रवृत्तेरवर्जनीयत्वात, तथा लोके दृष्टत्वात्, एतेन श्येनाग्नीषो. मीयवैषम्यमध्यपास्तम, श्येनवदग्नीषोमीयेऽपि रागतः प्रवृत्तेः समानत्वात् । न'च प्रथमतो नियोगेनैव संबद्धेतिकर्तव्यता पश्चात तत्प्रयुक्ता फलेन संबध्यते यागस्य तु फलं प्रति करणीभूतस्यैव नियोगेन पश्चात संबन्ध इति वैषम्यम, याहकयहणदशायां प्राकणिकसकलपदार्थानाम- -गासाधनत्वा-रति पा० ।

·प्रथमः परिषदः। विशेषेण नियोगसंबद्वानां तनुशादेव परस्परसंबन्धस्य पार्टिकस्याहीकारात, फलं प्रति करणत्वस्य विध्यातेप लक्षणोपादानाधीनतया तत्ततिपतर्विशि ष्टनियोगपतीत्युत्तरकालीनस्वात् । कथं चैवं "श्येनेनाभिचरन् यजेते"ति विधी जायति रागतः प्रवृत्ती निषेधानुप्रवेशादधर्मता स्यात्, न हि विधिसंस्पृष्टे निषेधः प्रवर्तमानोऽन- घेतां बोधयितुमीष्टे तथा सति घोर्डाशयहणस्यापि "नातिराने घोडशिनं राहाती"ति निषेधादनर्थत्वप्रसङ्गात्, उक्तं हि भट्टाचार्यैः, यद्यपि स्यादिधिस्पृष्टे निषेधो नेव तादृशम् । विज्ञायते झनर्यत्वं पोडशियहणादिवत् ॥ इति। + ननु विर्द्धिविधो व्यापारो भावार्थफलयोः साध्यसाधनसंबन्धबोधी भावार्थानुष्ठानबोधश्चेति, तत्रैव चानुष्ठानबोधो यत्र भावाऽन्यतो न प्रवृत्तिः, श्येनादौ च फलोपायत्वेऽधिगते रागत एव प्रवृत्त्युपपत्तेनानुष्ठा- पकत्वम, ततश्च निषेधप्रवेशाच्छोनादेरनर्थत्वमिति चेत्, न, उक्तोत्तर- त्वात् । उक्तं हि, “सेतिकर्तव्यस्यैव करणत्वात् तत्र रागतः प्रवृत्ताविति- कर्तव्यापि तत एव प्रवृत्ती श्येनवदग्नीषोमीयस्यापीतिकर्तव्यस्यानर्थता प्रसन्यते"ति । नन्व"भिचारमहीनं च त्रिभिः श्रव्यपाहती"ति प्रायश्चित्तवि. धानादनर्थता निश्चीयत इति चेत, मैवम, नमत्तिकत्वनाप्यस्योपपत्ते, यथा “वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र सात्यनृतं वदे"दित्यनृतवंदर्नावधानान- न्तरं "तत्पावनाय निर्वाप्यश्चरः सारस्वतो द्विजै"रिति नैमित्तिकत्वेन सारस्वतश्चनिर्वापो विधीयते न त्वनृतवदनजनितपापनिहरणाय, अतृ. तवदने कामतोऽप्रवृत्तेर्विधित एव तत्र प्रवृत्त्यङ्गीकारात्, एवमचापि । तदेवं नित्यकाम्यवैषम्यस्य वक्तुमशक्यत्वाचित्यवत् काम्येऽपि . १ फलकामिकतिष्याप्यस्वानुपपसिलक्षणाधियागफलये संबन्धाभिप्रेयते, बा. क्षेपश्च विषयनियोग्यविशिष्टनियोगप्रतीत्या, अतोऽधीतरनाकरखकवनियोगेनैव विषय- भूतयागस्य प्रथमसंबन्धो वक्तव्य ति ।

·वित्सुख्याम् । नियोगस्य फलसाधनकल्पना निष्णमाशिका पुरुषार्थत्वे नियोगस्य स्वर्ग- साधनताभ्युपगमानर्थताप्रसङ्गात । न च स्वर्गादिसाधनत्वे नियोगस्य प्राधान्यमपि संभवति, स्वर्गा. विसुखशेषत्वात् । न च स्वर्गानुकूल * नियोज्यसिद्धये स्वर्गादिकं साधयतो नियोगस्य स्वामिवत प्राधान्यानुपघातः, दृष्टान्तवैषम्यात्, द्वो हि तत्र स्वामिभृत्ययोः प्रयवा स्वार्थादेशेन प्रवृत्ती परस्परमुपकुर्वात, न तथेह नियोगस्य चेतनता येन स्वकीयप्रयबेन स्वर्गमात्मार्थतया • आतिपेत, प्रत्युत गर्भदासस्थानीयो नियोन्यः, स एव स्वाय प्रवृत्तो नियोगमेव स्वर्गशेषतया स्वीकुर्यात् । न च स्वर्गादिसुखस्यान्यार्थता, स्वभाववैपरीत्यापत्तः, यदर्थ सर्व यच्च नान्याचे तत सुखमिति हि सुखस्य लक्षणमाचतते, तत् कथमन्यशे- पता स्वर्गाविसुखस्य भवेत् । न चालौकिकत्वेऽपि नियोगस्य यूपाहवनीयादिवत् पदान्तरसमभि- व्याहारात संबन्धग्रहणम्, तत्र यूपाहवनी यादेपं तततीत्यादिप्रसिद्वपद- समभिव्याहारान्यथानुपपत्तिगम्यत्ववियोगस्याापत्तिमम्यत्वानङ्गीकारात्, अङ्गीकारे वाऽपूर्वत्वव्याघातात् । यत्तु लिङादेः क्रियातिरिक्त कार्याभिधायित्वानुमानं तत् प्रत्यनुमा नपराहतत्वादसाधनम्, तथाहि । विवादाध्यामिता: शब्दाः क्रियाकार्याभिधायिनः । कायप्रत्ययहेतुत्वादानयेत्यादिशब्दवत् ॥ २२ ॥ इष्टसाधनवादिनो वेदान्तिनः प्रति साध्यविकलत्वाच्च लोकिक- लिडादिशब्दानामपि श्रेयःसाधनबोधकत्वाभ्युपगमात्, व्यापकानुपलब्धिप- . राहतत्वाच्च। तथाहि तदभिधायकत्वं तत्र संगतियहणेन व्याप्तम्, तच्च माना. तरानधिगतादपायावर्तमान लिङादीनां तदभिधायकतां ध्यावर्तयति । •-स्वानुकूति पा।

·प्रथमः परिषद न च क्रियातिरितकार्यानभिधाने 'स्वर्गकामो यतेत्यादिशास्त्र. स्याप्रामाण्यप्रसङ्गः, क्रियाया एवापूर्ववान्तरव्यापारायाः परमेश्वरप्रसादा- वान्तरव्यापाराया वा फलसाधनत्वोपपत्त प्रदर्शितत्वात । तदेवं विधिवाश्यानामपि सिद्धार्थबोधकत्वादिधिसंस्पर्शविधुराणां सत्यज्ञानादिवाक्यानामखण्डेकरसवलालसिद्धार्थबोधकत्वं सुतरां सि. ध्यतीति सिद्धम् । ननु कथं वेदान्तानामखण्डार्थत्वम, तस्य निर्वतमशक्यत्वात, तत्र प्रमाणासंभवाच्च । तथाहि किमिदखण्डार्थत्वम, किं निर्विशेषवस्तुपरत्वम् उत निर्भ- दार्थनिष्ठत्वमः आहोस्विदपर्यायशब्दानां प्रातिपदिकार्थमानपर्यवसायि. त्वमा अथवा तेषामेकपातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वं संसर्गागोचरप्रमाज- नकत्वं वा। नादयः, विकल्यासहत्वात् । तथाहि पदानां निर्विशेषवस्तुपर्यवसा- यित्वमभिधायकतया वा लवकतया वा स्यात् । न प्रथमः, तस्यात्यन्तमप्रसिद्धतया संबन्धायहणेन पदानां तत्पर्यव. सायित्वासंभवेन लक्षणस्यासंभवत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, अप्रसिद्धत्वादेवाभिधेयाविनाभावस्य लक्षणाहतो. रसंभवेन प्राचीनदोषानुषङ्गप्रसङ्गात् । न चाभिधेयाविनाभावं विनापि गरमभ्यवहरेत्यार्दािगरामिव वा. क्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणापिका, अत्यन्तामसिद्धत्वेन गगनारवि. न्दारिख लक्ष्यत्वानुपपत्तेः । अथ निर्भदवस्तुपरत्वम्, तदपि न, निर्भदत्वस्यानिरुक्तः, तथाहि निर्भदत्वं नाम किं भेदाभावविशिष्टत्वम, उत भेदाभावोपलचितत्वम् । नामः, तत्परत्वे वाक्यस्य निर्घटं भूतलमितिवत संसृष्टार्थत्व. प्रसङ्गात । न द्वितीयः, तत्रापि संसृष्टार्थत्वस्यानतिवत्तेः । तथाहि भेदस्य योऽभावस्तेनोपलक्षणेनेोपललितवस्तुपरत्वे कथं न संसष्टार्थता ।

·२२ चिमुख्याम् । वस्तुमानमेव तत्र प्रतिपाद्यं भेदाभावस्तु द्वारमिति चेत, तथापि नाखण्डार्थता, उपलक्ष्यमाणस्य स्वेताभ्यो व्यायत्तस्येम प्रतीसावखण्डार्च. त्वासंभवात्, अप्रतीतो खानुपलक्षकत्वादेवोपलक्षणस्य, वैयर्थ्यप्रसङ्गात । नापि तृतीयः, शीतोष्णस्पर्शवन्तो पयःपावकावित्यत्रापर्यायश ब्दानां प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वेऽप्यखगड़ार्थत्वादर्शनात् । नापि चतुर्थः, तथा सत्येकेनैव तत्पतिपत्तः पदान्तरप्रयोगस्य वैयर्थन लक्षणस्यासंभवत्वापातात् । ध्यवच्छेदाभेदादवैयर्यमिति चेत्, न, तदनिरुक्तः । तथाहि किं ध्यवच्छेदानां व्यावृत्तयः पदैः प्रतिपादयन्ते. अथवा तद्विशिष्टम् आहो. स्वित् तदुपतितं स्वरूपमात्रं वा । तत्र न प्रथमद्वितीयौ, तथा सति संसृष्टार्थत्वेनाखण्डार्थत्वानु- पपत्तेः । नापि तृतीयः, तत्राप्यन्यतो व्यावृत्तस्य प्रतिपादने प्राचीनदोषा- नुषहरत, स्वरूपमाजप्रतिपादने च पदान्तरप्रयोगवैयर्थ्यस्य दर्शितत्वात् । नापि पञ्चमः, तथात्वस्यात्यन्तादृष्टचरत्वेन लतास्यासंभव- स्वात। ननु प्रकृष्ट प्रकाशश्चन्द्र इत्यादिलतणवाक्येषु दृष्टं संसर्गागोचरप्रमि- तिजनकासमिति चेत्, मैवम, लक्षणवाक्यपि लत्यस्य सजातीयविजाती. येभ्यो व्यायत्तत्वेन प्रतिपादनात, तत्तच्छब्दैर्व्यवहर्तव्यत्वेन प्रतिपादनाद्वा लक्षणवाक्यानामपि संसृष्टार्थत्वानतिवृत्तः । ननु सोऽयं देवदत्त इत्यादिषु देवदत्तगतभेदभ्रमव्युदासेन तत्स्वरूप- माजपर्यवसायित्वमपर्यायशब्दानां दृष्टमिति चेत्, मैवम्, तत्रापि परोत. देशकालोपलक्षितस्यैतदंशकालविशिष्टत्वप्रतिपादकतया संसष्टार्थत्वान- तिवृत्तः, तावलेव च भेदभ्रमव्युदासाभयपदलक्षणाभ्युपगमे गौरवप्रस. तदेवं नाखणदार्थत्वनिक्तिः, मापि तत्र प्रमाणम् ।

·प्रथम परिचयः।
माष्टः प्रकाश तिवाक्यार्थश्चन्द्रमातिपदिकामाचार्यतत्पश्नोत्तरा.
यत्वाद् पवैवं तवं यथा वाक्यान्तरार्थ रति व्यतिरेक्पनुमानमस्तीति
चेन्मेवम्, विकल्पासहत्वात ।
तथाहि चन्द्रप्रातिपदिकमात्रा ऽन्यत्र प्रसिद्धो.न वा।
आदो तत्र हेतोर्वत्तावन्वयव्यतिरेकितया केवलयतिरेजिस्वल्या-
घातः, प्रवृत्ती तु सत्यपि सपने तत्र हेतोरवृत्तेरसाधारणानकान्तिकता ।
द्वितीये पुनरप्रसिद्धीविशेषणतेव, अन्वयष्यतिरकितायां च यो
यत्प्रश्नोत्तरार्थः स तत्मातिपदिकमानार्थ इति व्याप्तिरभ्युपेया, तथा च
त्वत्करे कति बराटका इति प्रश्नस्य पाणी पञ्च वराटका ति प्रतिवचने
व्यभिचारः ।
न च. अथ विमतमखण्डार्थ लसणवाक्यत्वात् पृथुवुधोदराकारः
कुम्भ इति वाक्यदित्यनुमान मानम्, लतणवाक्यानामप्युक्तमकारेण संस-
ष्टार्थपरतया दृष्टान्तस्य साविकलत्वात् ।
तदेवं लतणप्रमाखयोरभावावाखण्डार्थत्वं शब्दानाम, विवादा.
ध्यासितं पदार्थसंसर्गप्रतीतिजनक वाक्यत्वाद्वानयनादिषाक्यवत् ।
न च जरद्वादिवाक्ये व्यभिचारः, तस्य वाक्याभासत्वात, याका-
हासंनिधियोग्यतान्ति पदानि वाक्यामिति हि बाविदः ।
न च खं छिद्रमित्यादौ व्यभिचार, तस्यापि लक्षणवाक्यत्वेन
लक्ष्यस्य सजातीविजातीयेभ्यो व्यावृत्तिप्रतिपादनपरत्वेनाखण्डार्थत्वा.
भावात् ।
न च विपते बाधकतकाभावः, संसर्गप्रतीत्यजनकल्वे वाक्यत्वा.
भावप्रसङ्गस्यैव बाधकत्वात् ।
तदेवं नाखण्डार्थता वेदान्तानामिति ।
अत्राभिदध्महे, न तावल्लतणासंभवः, यतः ।
संसर्गामगिसम्यग्धीहेतुनाया गिरामियम् ।
उनाखण्डार्थता यहा तन प्रातिपदिकार्थता ॥ २३ ॥

·- चित्सुख्याम् । अपर्यायशब्दानां संसगागोचरप्रमितिजनकत्वमखण्डार्थता । न चेदमसंभव लक्षणम्, प्रकृष्टप्रकाशादिवाक्येषु तत्सद्भावात् । न च लक्षणवाक्यमपि संसृष्टार्थ लक्ष्यस्य सजातीयविजातीयेभ्यो व्यावृत्तिवैशिष्ट्यप्रतिपादनपरत्वात् तत्तच्छब्दळवहर्तव्यत्वप्रतिपादनाद्वेति युक्तम, विकल्पासहत्त्वात् । किं प्रकष्टप्रकाशादिवाक्यं सातादन्यतो व्यात्तिं प्रतिपादयति किंवा स्वरूपप्रतिपादेनेनार्यात् । नाट्यः, व्यावृत्तिप्रतिपादकशब्दाभावात् । नापि द्वितीयः, नान्तरीयकतया सिध्तोऽर्थस्य शब्दार्थत्वाभा. वात, 'यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थ' इति न्यायात, अन्यथा गामानये- त्यादिवाक्येष्वश्वाट्यानयनव्यावृत्तेरपि वाक्यार्थत्वप्रसङ्गात् । नन्ययं चन्द्र ति व्यवहर्तव्यः प्रकृष्टत्वे सति प्रकाशत्वाद् यत्रैवं न तदेवं यथा नक्षत्रादिन तथा चायं तस्मान तथेति केवलव्यतिरेकि- तया लक्षणवाक्यं पर्यवस्यति तथा च कथमखण्डार्थता चन्द्र इति व्यवहत व्यतालतणधर्मवैशिष्टाप्रतिपादनपरत्वादिति चेत्, मैवम्, चन्द्रतया व्यवह तव्य इति किं चन्द्ररूपाविशेषितो व्यवहारः कर्तव्य उत चन्द्रशब्दमात्र- विशेषितो व्यवहारः । आदो चन्द्रविशिष्टं ध्यवहारं यदि नाज्ञासीत तदा लक्षणवाक्या. दपि विषयविशेषितकर्तव्यतां तस्य कथमधिगच्छेत. न झविदिताग्निरनु मानादग्निसंबन्धमधिगमयितुं शक्यः, अथाधिगतवांस्तदा लक्षणवाक्य. रूपमनुमानं निष्प्रयोजनम्, ज्ञातस्यैव ज्ञापनात् । अथ सामान्यतो जानात्यस्ति कश्चिद्विषयश्चन्द्रव्यवहारस्यति विशे- पतस्तु न जानातीत्युच्येत तथापि किं सामान्यतो व्यवहारस्य निमित्त- वत्सां जानाति किं वा व्यवहारविशेषस्य । शाहो प्रकृतानुपयोगः, व्यवहारविशेषस्य विधार्यमाणत्वात् ।

·प्रथमः परिच्छेदः। २५ . द्वितीये चन्द्रलक्षणार्थविशेषापरिज्ञाने तदिशिष्टमवहार एव विज्ञातुम. शक्यः, जाते च लक्षणवायवेयमित्युक्तम् । नापि द्वितीयः, लक्षणं विनापि गवादिशब्दानामिव वृद्धव्यवहारा. देव वाच्यवाचकसंबन्धयहोपपत्तः । पूर्व प्रतिपक्ष एव वाच्यवाचकभावो लक्षणवाक्येन स्मार्यत रति चेत, न, अवगतसंबन्धस्य तच्छब्दादेव संबन्धस्मरणोपपत्ता लक्षणाभिः धानवैयर्थात, अवगतसंबन्धस्यापि शब्दस्य लक्षणवाक्यादेव संबन्धस्मरण- नियमे लक्षणवाक्यस्यपदानापि प्रत्येकं लक्षणवाक्यैः संबन्धस्मरणप्रसाद- नवस्था दुरवस्था स्यात, तस्माद्वानयनादिवाक्यवदाप्तोपदेशकतयैव लक्षणवाक्यमवबोधकम, तच्च सर्व स्वरूपमात्रपर्यवसायिः अर्थात् पुनर- न्यतो व्यात्तिः फलतीति युक्तम् । नन्वेवमपि नैतल्लक्षणम् • अप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगो नित्यः संबन्धः समवाय इत्येवमादिसंबन्धप्रतिपादकलक्षणवाक्येष्वव्याप्तस्तेषां संसर्गगोचरमितिजनकत्वादिति चेत्, मैवम्, तेषामपि स्वस्वपदस्मारि- तपदार्थानामन्योन्यसंसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वात्, संसागोचरमितिजन- कत्वशब्देन चास्यैवार्थस्य विवक्षितत्वात, नातिव्याप्तिः, ससर्गप्रमितिज- नकेषु गवानयनादिवाक्येषु लक्षणाभावात् । यहा. अपर्यायशब्दानामेकप्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वमख- गडार्थता । न चैवं पदान्तरवैयर्थम्, व्यावर्त्यभेदादर्थवत्त्वोपपत्तेः, तथाहि लोके प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यत्र प्रकृष्टपदेनाप्रशष्टखद्योतादेः प्रकाशपदेना. प्रकाशात्मकप्रष्टसंतमसादेश्च व्यवच्छेदेन बुभुत्सितश्चन्द्र प्रातिपदिकमा- त्रार्थः प्रतिपादयते, अन्यथा वक्तुरबुभुत्सितमर्थ प्रतिपादयतोऽनवधेयवव. नत्वप्रसङ्गात् । न च व्यावृत्तिपरत्वे व्यावृत्तिमत्परत्वे वा संसृष्टार्थत्वं स्वरूपमा. जपरत्वे च पदान्तरवैयर्थ्यमिति वाच्यम्, व्यावृत्तिद्वारा पदानां स्वरूपमा- उपर्यवसायित्वाहीकारात्, व्यावर्त्यभेदेनावयाच्च, तथावेदेऽपि “सत्यं ·२६ . चित्सुख्याम् । ज्ञानमनन्तं ब्रले"त्यादौ सत्यज्ञानानन्दानन्तात्मशब्दा अनृतजहदुः- खान्तवत्स्वानात्मत्वभ्रान्तिनिवृत्तिद्वारा लक्ष्ये ब्रह्मणि पर्यवन्ति । न चैवमनेकाकाविज्ञानजनकत्वात पदानां लत्यस्य ब्रह्मणोऽनेका- कारत्वप्रसङ्गः, लक्षणासमये भिवाकारविज्ञानजनकानापि पदानां तत्त- द्वान्तिनिवृत्तिमात्रप्रयोजकतया लये ब्रह्ममात्रे तात्पर्येण पर्यवसानात, एवं च तत्तच्छब्दजयविज्ञानानां तद्विभिचाकारसमर्पणनान्तरीयकतया तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वाद्वाक्यस्याखण्डार्थसिद्धिः । उक्तं चैतत् सुरे. खराचार्यः । "प्रतिपदा पदार्थ हि विरोधात् तद्विरोधिनः । पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत् पदात ॥१॥ शब्दात प्रतीयते तावत् संर्गातधर्मर्धामणोः । मानान्तरादपोहस्तु न शाब्दस्तेन स स्मृतः ॥ २ ॥ तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् । स्वार्पणप्रणाल्या * च परिशिष्टौ विशेषणम् ॥ ३ ॥ तद्विरोध्यर्थसंत्यागः सामर्थ्यात् स्यात्र शब्दतः” । इति । न च गुणगुण्यादिभावप्रतिपादनेऽपि तद्विरोध्याकारनिवृत्त्युप- पत्तेः कथमखण्डेकरसत्वसिद्धिरिति वाच्यम्, ब्रह्मशब्दार्थमात्रस्यैव बुभु- सितस्वात, सर्वतोऽनच्छिववस्तुतिपादनपरब्रह्मानन्तशब्दाभ्यां विरो- धाच्च, “एकधैवानुद्रष्टव्यम्,” “एकमेवाद्वितीय"मित्याहोकरसत्वप्रतिपा. दकवाक्यविरोधाच्च, "नेह नानास्ति किंचने"त्यनेकरसत्वप्रतिषेधाच्च । न चासिद्धत्वाद्वह्मणो लक्ष्यत्वासंभवः, प्रत्यगात्मतया स्वतः सामान्येन प्रसिद्धत्वात् । न च तथात्वे लतणवैयर्थ्यम, लतणस्य विशेषाकारसमर्पणार्थ- स्वात, अन्यथा गन्धवती पृथिवी नित्यज्ञानाधार ईश्वर इत्यादिलक्षणाना- मपि लत्यस्याप्रसिद्धत्वप्रसिद्धत्वयोवैयापातात । सर्वत्र प्रणाया. पिपा।

·प्रथमः परिधः। एतेन सोऽयं देवदत्त इत्यत्रापि तत्कालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्ट्य प्रतिपादयत इत्येतचिरस्तम्, देवदत्तस्वरूपमात्रस्यैव बुभुत्सितत्वात, एतत्कालवैशिष्टस्य दृष्टत्वेनाबुभुत्सितत्वात् । न च पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्टप्रतिपादनेऽपि भेदभ्रमनि रासः सिध्यतीति वाच्यम्, एतत्कालविशिष्टस्य पूर्वकालसंबन्धासंभवेन तदुपतितत्वस्यासंभवात, तयोरभेदप्रतिपादनत्वस्याशक्यत्वात् । ननु तथापि पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्टासंभवात् संभवत्ये. व तयोरभेदप्रतिपादनमिति चेत्, मैवम्, विकल्पासहत्वात् । किं पूर्वकालोपलतितस्यैतत्कालविशिष्टेनाभेदः प्रतिपादयत इत्यु. च्यते किं वा पूर्वकालोपलक्षिते वर्तमानकालवैशिष्टालतणधर्मप्रतिपाद- नेनार्यादभेदः सिध्यतीति । नाट्यः, विशिष्टाविशिष्टस्वरूपयोरभेदासंभवात्, तथा सति वर्तमा- नकालविशिष्टस्य पूर्वमपि सद्धावप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, मातादेवाभेदप्रतिपादने संभवति परंपरया त- त्यतिपादनाश्रयणस्यायुक्तत्वात् । उभयपदलक्षणाश्रयणे कल्पनागौरवात् तथाश्रीयत इति चेत्. मैवम्, अनापि परंपरया अभेदप्रतिपादनात, सातादभेदतिपादने बुद्धिलाघवस्य दर्शितत्वात् । तथापि विनिगमनायां को हेतुरिति चेत्. बुभुत्मितार्थस्य साक्षात् प्रतिपादनलाभ एवेति बमः । उक्तं च प्रतिज्ञावचनस्य साधनाङ्गत्वमाचता- णेनाचार्यवाचस्पतिना. “अनित्यं शब्दं बुभुत्समानाया नित्यः शब्द इत्य- नुत्तवा यदेव.किंचिदुच्यते यत कृतकं तनियमिति वा कृतकश्च शब्द दति वा तत् सर्वमसंबद्धबुया न प्रत्येति प्रतिवादीति । एतेनोभयपदलक्षणास्वीकारे गौरवदोषो निरस्तो वेदितव्यः, बुभु- सितार्थप्रतिपादनप्रयोजनतया गौरवस्यैवोचितत्वात्, “प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि मुबहून्यपी"ति न्यायात् । तदेवमखण्डार्थत्वे न लसणासंभवः, नापि प्रमाणासंभवः, ताहि ।

·२९ श्रीतपदार्थनिर्ववनम् । सत्यज्ञानादिगीरेतसंसर्गव्यतिरेकिणि । अर्थे प्रमाण मानत्वान्नयनादिप्रमाणवत् ॥ २४ ॥ सत्यादिवाक्यमेतत्पदार्थसंसातिरिक्तऽर्थ प्रमाणं प्रमाणत्वाच्चतु. रादिवत, विपने चैकरसत्वतिपादकश्रुतीनामुदाहृतानामप्रामाण्यप्रसङ्गः, पुत्सिते ब्रह्मणि प्रमाण्याभावप्रसङ्गश्च बाधकस्तर्क उत्रेयः । यत्तु वाक्यत्वाद्वानयनादिवास्यवत संसर्गपरत्वानुमानं तदेकरस- स्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधात कालात्ययापदिष्टम्, उक्तनीत्या च संसर्गप्रती- तिजनकत्वाभावेऽपि वाक्यत्वापपत्तेः संदिग्धव्यतिरेको हेतुः, 'आका- हासंनिधियोग्यतान्ति पदानि वाक्य'मिति हि वाविदः, न तु संस- गप्रमितिजनकान्यपीति, विशेषणस्य वैययात, प्राचार्यशवरस्वामिना च 'शास्त्रं शब्दविज्ञानादर्सनिकृष्टेऽर्थविज्ञान मित्येतावत एव लक्षणस्याभिधा. नात्, प्रातिपदिकमात्रार्थप्रश्नोत्तरत्वानुपपत्तिश्च लौकिकवैदिकलक्षणवा. क्यानामेकप्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वे प्रमाणम्, प्रदर्शिता च तत्रानु- पपत्तिः, “अबुभुत्सितार्थप्रतिपादने नवधेयवचनत्वप्रसक्ति' र्शित । तदेवमशेषोपनिषदामखण्डैकरसे ब्रह्मण स्वतः सिद्धमेव प्रामा- एयमिति सिद्धम् । ननु किमिदं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् । न तावत् स्वत एव जन्म, स्वस्य स्वहेतुकत्वविरोधात् । (शेषमय) ॥ श्रीः ॥ श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। १ दष्टिप्रकरणम् । - (Continued from. page 644. VoL. IV.) ३२३ ततः पत्री वेदशिरसा मन्त्रेण स्वनाभिं स्पृशति एतत् वेद- शिरःकरणकनाभ्यालम्भनमित्युच्यते ॥

·श्रीलपदार्थनिबंचनम् । ३२४ बोधायनसूचपठित्तत्वादयु: प्राश्वलायनसूरपठितत्वात होता वा पन्याः कटो प्राग्नीघेण पूर्व निबद्धं योकं मन्त्रेण स्वस्व- मूत्रपठितेन विमुति एतत्पनीयोविमोचनमित्युच्यते । ३२५ ततः पूर्ववत् होताध्वर्युर्वी तद्योकं पव्यञ्जलो निधाय तस्मिन् जलमानयति मन्त्रेण पत्री तेन जलेन स्वमुख- मार्जनं बाह्याने करोति रदं मुखविमार्जनमित्युच्यते । ३९० ततो गार्हपत्यं परिषेचयित्वा चतम्रः समिधा मन्त्रः प्राधाप- यित्वा पुन: परिषेचयति एतत् उत्तरगार्हपत्यसमिदाधान- मित्यच्यते ॥ ३२८ तत: पत्नी तष्णों यथागतं तीर्थेन विहारादहिर्निष्कामति एतत् पत्रीनिष्क्रमणमित्युच्यते ॥ ३२६ अध्वर्यु: उत्तरेण गार्हपत्यं प्राङागत्य प्राज्यस्थाल्याज्येन ध्रुवां मन्त्रण पूरति यजमानो ऽपि तं मन्त्रं पठति एतत् ध्रुवाप्यायनमित्युच्यते ॥ ३३० ततो यजमानः स्वभागं ब्रह्मणा प्राशिवहरणस्य पश्चात् कुशेषु वेद्यां स्थापितं मन्त्रेण प्राश्नाति एतद्यजमानभागप्राशनमि- त्युच्यते ॥ ३३१ ततो ऽध्वर्युः आहवनीये भाज्यस्थाल्याज्येन सुवेण देवदेव- ताकया ऋचा एकामाहुति हुत्वा तथैव अल्पाक्षरर्यजुर्मन्त्र - बाहुतीत्वा चतसृभिर्व्याहृतिभिश्चतन पाहुती त्वा द्वाभ्या- मग्नीवरुणदेवताकाभ्यां ऋग्भ्यां हुत्वा द्वाभ्याम्भ्यां अयसेअग्नये हुत्वा देवदेवताकया एकया ऋचा हुत्वा एकया ऋचा अग्नये स्विष्टकृते हुत्वा प्रजापतिदेवताकया एकया रचा जुहोति भयं होमः अध्वर्युकर्षक नित्यप्रायश्चित्तहोम इत्युच्यते । .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३३२ ततो वेद्यास्तृतसर्वबहिर्मुष्टिभ्य: प्रत्येकं किंचिकिंचित् गृही. त्वा घयायां मन्त्रण समज्य मन्त्रणाहपनीये प्रतिपति तदेत. हिरकदेशानुग्रहरणमित्युच्यते । ३३३ तत उत्थाय दक्षिणं पादं वेदिमध्ये निधाय धुवया मन्त्रणा जुहोति सा ऽयं समिष्ट्रय जुहीम सत्यच्यते ॥ ३३४ येन मन्त्रेण जुहाति स मन्तः समिष्टयजुरित्युच्यते ॥ ३३५ ततः प्रणीतापाचं वेद्यां निधाय यजमान मन्त्रं वाचयति ततो ऽध्वर्युयजमानो प्रतिदिशं मन्त्रण प्राच्या दक्षिणस्यामित्यादि- मन्त्रेण दक्षिणस्यां ततो ऽप उपस्पृश्य प्रतीच्यामित्यादिमन्त्रण प्रतीच्या उदीच्यामित्यादिमन्त्रेणादीच्यां ततो ऽध्वर्यु: प्रणी- ताजलशेषं वेद्यां मन्त्रेण प्रक्षिपति एतत्प्रणीताप्रणयननिनय- नमित्युच्यते ॥ ३३६ होता तु पूर्वोक्तपनीयोविमोचनानन्तरमेव तद्योक्तं गृहीत्वा गार्हपत्यस्य पश्चात् द्विगुणं प्राक्पाशं निधायोपरिष्टादस्योदगया- णि वेदतृणानि निधाय अग्निहोत्रहवणों जलपूर्जा तस्योपरि नि- धाय वेदतृणेरभिमृश्य पत्नी मन्त्रं वाचति ततः प्रतिदिशमुद- कमवं सिञ्चन तयैवोदकमल सिञ्चती पत्नों मन्त्रं वाचयति तदेतदुदकाटुक्षमित्युच्यते । ३३० ततः एकया ऋचा एकेन यजुर्मन्त्रेण च अग्निहोत्रहवणीगतेन जलेन दभैः होता पत्नी च आत्मानं मार्जयते ततो यजुर्मन्त्रेण उभी नितिदिशि जलं सिञ्चत: ततो होता वेदतृणानामध- स्तात कृतायां पत्यजलो तथाकृते स्वसव्यहस्ते च दक्षिणहस्तेन अग्निहोपहवणीमादाय तज्जलं सर्व प्रक्षिपति तदेतदग्निहोचह- वणीजलनिनयनमित्युच्यते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३३८ होता वेदतृणानि अयभागे दक्षिणहस्तेन धृत्वा तन्तुशब्दवता मन्त्रेण गार्हपत्यादारभ्याहवनीयपर्यन्तं अविच्छिन्नं स्तृणाति एतत वेदस्तरणमित्युच्यते। ३३६ लत आहवनीयस्य वायव्यदेशे तिष्ठन् अाज्यस्थाल्याज्येन सुवेण चिभि»ङमन्त्रः प्रत्येकं हुत्वा तिसृभियाहृतिभिश्च प्रत्येकं हुत्वा समस्तव्याहृतिमन्त्रेण जुहोति अयं समाहुतिहाम: होतृकर्तृकनित्यप्रायश्चित्तहोम इत्युच्यते । ३४० ततस्तत्रव तिष्ठन एकया ऋचा आहवनीयमुपतिष्ठते ततस्ती- थेन निष्कामति सा ऋक् होतृकर्मणां मध्ये चरमकर्मकरणत्वात् संस्थाजप इत्युच्यते ॥ ३४१ ब्रह्मा तु प्रणीताप्रणयननिनयनानन्तरं होतृवत् तव तिष्ठन् पाहवनीये समाहुतीर्तुत्वा संस्थाजपेनोपस्थाय तीर्थेन निष्का- मति अयं होमा ब्रह्मकर्तृकनित्यप्रायश्चित्तहोम इत्युच्यते । ३४२ एतद्धोमानन्तरं यजमान उत्थाय प्राङ्मुखा भूत्वा स्वस्थानादारभ्य चिभिर्यजुर्मन्त्रैः प्रत्येकं दक्षिणेन पदा द्वाभ्यां पादाभ्यां उड्डीय वा प्राची दिशं गच्छति तव स्थित्या एका यजुर्मन्तं पठति एत- त्कर्म विष्णुक्रमक्रमणमित्युच्यते ॥ ३४३ ते च मन्त्रा विष्णु क्रमपदवाच्या भवन्ति । ३४४ ततस्तव तिष्ठन् मन्त्रणाहवनीयमुपतिष्ठते एतदाहवनीयोप- स्थानमित्युच्यते । ३४५ ततो बहिर्निष्क्रम्य तव वा तिष्ठन् मन्त्रेणादित्यमुपतिष्ठते एतदादित्योपस्थानमित्युच्यते ।

·३२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३४६ ततो द्विषन्तं ध्यायन मन्त्रेण दर्भेणात्मानं मार्जयते एत- दात्ममार्जनमित्युच्यते । ३४० ततो दर्भ निरस्याप उपस्पृश्य स्वहृदयं मन्त्रेणाभिमृशति तदे. तत हृदयाभिमर्शनमित्युच्यते । ३४८ ततोऽप उपस्पृश्य उदङ्मुखः सन् मन्त्रेण प्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रेणापसव्यमावर्तते एतद्यजमानावर्तनमित्युच्यते ॥ ३४६ तत उपविश्याहवनीये मन्त्रेण समिधमाधाय मन्त्रणाहवनीय- मुपस्थाय स्वायतन एव तिष्ठन द्वाभ्यामृग्भ्यां एकेन यजुर्मन्त्रेण च गार्हपत्यमुपतिष्ठते तस्मिन् यजुर्मन्त्रे तु मामितिपदानन्तरं स्वनाम शर्मपदघटितं चतुर्थ्यन्तं उका ज्योतिष्मतोमित्यादिम- ततो यावन्तो यजमानस्य पुत्राः तावतां ज्येष्ठा- नुक्रमेण प्रत्येकं स्वनामवत् चतुर्थ्यन्तमुक्का ज्योतिष्मतोमित्या. दिमन्त्रशेषं उक्का अन्त तन्तवे इतिचतुर्थ्यन्तमुक्ता ज्योतिष्म- तीमित्यादि बयात् एतद्यजमा मानकर्तृकगार्हपत्योपस्थानमित्यु- न्तशेषं ब्रूयात च्यते ॥ ३५० तत एकं यजुर्मन्तं पठति स यज्ञसमालो पठयमानत्वात् यज्ञ- विमोक इत्युच्यते॥ ३५१ तत: पूर्ववतिरः पवित्रमप आचम्य आहवनीयं परिषिच्य समन्त्रकं चतम्रः समिध पाधाय पुन: परिषिञ्चति अयमुत्तरा- हवनीयपरिषेक इत्युच्यते । ३५२ तत एकामृचं जपति सा ऋक् यज्ञस्य पुनरालम्भ इत्युच्यते । ३५३ ततः प्रागुड्डीय गोपदवतीमृचं जपति अयं गोमतीजप इत्यु- यते ।

·बोलपवानिर्वचनम् । ३५४ ततो ब्राह्मणभोजनाय आत्मानं बोधायनसूक्तमाय प्रेष्यति सो ऽयमात्मसंप्रेष इत्युच्यते । ३५५ उक्तान्येष्टिकपदार्थानां नामानि इदानीमाधानसंबन्धिनां पदा- थीनां नामान्युच्यन्ते तच गार्हपत्यदक्षिणान्याहवनीयनामकानां चयाणामग्नीनां तत्तदायतनेषु स्वस्वसूचोक्तविधिना स्थापन अग्न्याधानमाधानमिति चोच्यते । ३५६ समस्तपातकनिबर्हणायं प्राधानाधिकारसिद्धार्थ प्राधानात्याक स्थण्डिलकरणादाग्निप्रतिष्ठापनान्तं कृत्वा प्राधारहामानन्तरं गायचीमन्त्रेण सवित्र चर्स हुत्वा स्विष्टकृदयं अवदाय अन्त:- परिधि सादयित्वा एकविंशत्यूचस्य यदेवा इत्यादिकस्य प्रथमानुवाकस्य एकेकया ऋचा आज्याहुतीर्तुत्वा पयोदशर्चस्य पददीव्यमित्यादिकस्य द्वितीयानुवाकस्य एकेकया तथैव हुत्वा सप्रदशर्चस्य आपुष्ट इत्याद्यनुवाकस्य ऋग्भिस्तथैव हुत्वा सिंहे व्याघ्र इत्यादिकस्याष्टर्चस्यानुवाकस्य ऋम्भिस्तथैव हुत्वा समित्यार्यिजमानः स्वायतने तिष्ठन् वैश्वानरायेत्या- दिकेन द्वादशनानुवाकेनाग्निमुपस्थाय चयोदश समिध श्रा- धाय एकया ऋचा हुत्वा स्विष्टकृदादिहामशेषं समाप्य वरं दत्त्वा अग्नेः पुरस्तात् अश्वत वस्थपणेषु हुतशेषं निदध्यात् । अयं हाम: पापतारतम्यानुसारेण संवत्सरं मासं चतुर्विशति- दिनानि षट् दिनानि चीणि दिनानि वा क्रियते । अस्य हो- मस्य अमावास्यायां योगमास्यां वा प्रारम्भः मावन्ति होम- दिनानि तावत्सु दिनेषु स्त्रीसंगममांसभक्षणपङ्कशयनासत्य- भाषणपर्जनं अयं कूश्माण्डपदेन अत्यादिषु प्रसिद्धः । .

·३४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३५० प्रधान्यो होमः तत्र पूर्वाहे गृह्यं अग्निं प्रतिष्ठाय्य आधार- होमान्तं कृत्वा गायच्या सविचे चरणा हुत्वा भग्ने नयेति षडचेनानुवाकेन प्रत्यूचं चरुणा हुत्वा सहस्रशर्षित्यष्टादशर्चेना- नुवाकेन प्रत्यूचं हुत्वा अग्नेमन्व इति द्वाविंशत्यूचेनानुवाकेन तथैव हुत्या या वामिन्द्रेति चतसृभिम्भिस्तथैव हुत्वा यो वामिन्द्रेत्यष्टाभिग्भिस्तथैव हुत्वा पवमानः सुवरिति सनंद- शर्चनानुषाकेन तथैव हुत्वा यट्टेवा इति विंशत्यूचेनानुवाकेन নয়ন हुत्वा वैश्वानरो न इत्यष्टाभिभिस्तथैव हुत्वा चत- सृभियाहृतिभिः प्रत्येकं हुत्वा स्विष्टकृदादिहामशेषं समापयेत्। ततो जलपूर्ण पात्रं गृहीत्वा नेती दिशं गत्वा चतुष्य थे गोमयेनोपलिप्य तोपविश्य जलपात्रं पुरस्तानिधाय तस्य जले प्रात्मनः प्रतिबिम्बं अवेक्षमाणो मन्त्रान् जपेत् । ते च मन्त्राः सिंहे मे इत्यादयस्त्रिसप्ततिसंख्याकाः । ततस्तत्याच. गतं जलं नेत्यां दिशि स्ववैरिणो यस्यां दिशि निवसन्ति तस्यां वा दिशि मन्त्रेण निनयति । ततस्तत्याचं तस्यामेव दिशि परास्य पृष्ठतो ऽनवेक्षमाणः सन् यथागतमागत्य हस्ता पादो प्रक्षाल्य आचमनं कुर्यात् । एवमेकाहं यह सप्ताह पञ्चदश दिनानि एकं मासं मासद्वयं षण्मासं संवत्सरं वा शत्यनुसा- रेण कुर्यात् कौन्ते ब्राह्मणान् पायसान्नेन भोजयेत् गाहिर- ण्यादि च ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् अयं होमः प्राधानाधिकारसं- पादकसमस्तपापक्षयकरः अथ च सर्वकर्मानुष्ठानाधिकारसंपा. दकः सोऽयं गणहाम इत्युच्यते ॥

·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । ३५८ मृदा निर्मितं समचतुरस्र प्रतिदिशं अष्टादशाङ्गुलविस्तृत होमा- नुसारेण ततो ऽधिकं वा न तु ततो न्यूनं चतुरङ्गुलावं मध्यो- वतं स्थण्डिलमित्युच्यते ॥ ३५६ दक्षिणात्वेन दीयमानं धेनुसुवर्णादिकं वियते ऽनेनेति करण- व्युत्पत्त्या वर इत्युच्यते ॥ ३६० प्राधानात्पर्वदिने नान्दीश्राद्धं क्रियते यत्र सत्यषसुसंज्ञका विश्वेदेवाः तिलकार्य यवेरेव क्रियते पैतृकमपि कर्म सव्येनेव क्रियते विश्वेषां देवानां पूजनानन्तरं मातृपितामहीप्रपितामह्य इज्यन्ते ततः पितृपितामहपितामहाः ततो मातामहमातु:- पितामहमातुःप्रपितामहाः सपत्नीका: दर्भास्तु ऋजवो ऽमूला: सायाः पितृकार्ये ऽपि भवन्ति ब्राह्मणाश्च पितृस्थाने ऽपि युग्मा भवन्ति द्राक्षा: आमलकीफलानि च दक्षिणात्वेन दीयन्ते पि- तुणां नामगोचोच्चारणं नेव क्रियते किंतु तस्य स्थाने सर्वच नान्दीमुखा इत्युच्यते सर्वत्र मन्त्रान्ते वृद्धिरिति पदमुच्चार्यते तद् नान्दीश्राद्धं वृद्धिप्राद्धमिति चोच्यते ॥ ३६१ श्राधानात्पर्वदिने राचा उदकशान्तिः प्रतिसरबन्धश्च क्रियते शुचिर्भत्वा कर्म प्राधानाङ्गभूतत्वेन संकल्प्य गोमयेन गोचर्म- मात्र स्थलं उपलिप्य दर्भेण यक्षियकाष्ठेन वा तूष्णी भमिमुद्धृत्य जलेन तूष्णीमाक्ष्य तत्र पञ्चप्रस्थपरिमितबीहीणां तन्दुलानां वा स्थगिडलं कृत्वा स्थगिडलमध्ये प्रतीचीमारभ्य प्राचीपर्यन्तं मन्त्रेण दर्भण लेखां कृत्वा स्थण्डिलोपरि दक्षिणभागे मन्त्रण पूर्ववल्लेखां कृत्वा उत्तरभागे तथैव लेखां कृत्वा स्थण्डिलमध्ये दक्षिणां दिशमारभ्य उदीचीपर्यन्तं लेखां कृत्वा ऽप उपस्पृश्य ·३६ बीतपदार्थनिर्वचनम् । नेती दिशमारभ्य वायवीपर्यन्तं लेखां मन्त्रेण कृत्वा आग्ने- यीमारभ्य रेशानीपर्यन्तं लेखां मन्त्रेण कृत्वा लेखाकरणं दर्भ यक्षियकाष्ठं पा व्याहृतिमन्त्रेण उत्तरस्यां दिशि निरस्य स्थण्डि- लागुहिः उत्तरतः प्रागमान दर्भानास्तीर्य तेषु प्रोक्षणीमुदकुम्भ पञ्चप्रस्थयवपूर्णकांस्यपाचे सूत्रद्वयं च सादयित्वा सर्वाणि पा- चाणि दर्भे: प्रच्छाद्य पवित्रं तूष्णों कृत्वा प्रोक्षणीपाचमुत्तानं कृत्वा तत्र उदगयं पविचं निधाय उदकमानीय तूष्णी चिरु- त्यय प्रोक्षणों पवित्रण प्रोक्ष्य उदकुम्भमुत्तानं कृत्वा पवित्रण प्रोक्ष्य कांस्यपावस्थसत्रद्वयं च प्रोक्ष्य उदकुम्मं सुगन्धिद्रव्येण गुग्गुल्वादिना धूपयित्वा स्थण्डिलोपरि प्रागग्रान् दानास्तीर्य गन्धोदकेनाक्षतपुष्पः फलेश्चावकीर्य तोदकुम्भं निधाय त- स्योपरि पवित्रमुदगयं निधाय उदकुम्भे उदकं मन्त्रेण पूरयति । उदकुम्भे गायत्रीमन्त्रेण यवाक्षततन्दुलानाप्य उदकुम्भस्य सम- न्तात् व्याहृतिमन्त्रेण पुष्पदाफलान्यवकीर्य उदकुम्मं दूर्वा- : प्रच्छाद्य उदकुम्भस्य पुरस्तात् उदगग्रान दीन मन्त्रण परिस्तीर्य दक्षिणतो व्याहृतिमन्त्रेण प्रागग्रान् पश्चिमतः उद- गयान् मन्त्रेण उत्तरतः प्रागवान् मन्त्रेण परिस्तीर्य चतुरो ब्राह्मणान् चतसृषु पूर्वादिदिक्षु जपकर्तृन धृत्वा यजमानो ब्राह्मणाश्च दर्भहस्ताः दाय: कुम्भं स्पृशन्तो जपन्ति, शं न इत्यूचं गायची पच्छो ऽर्द्धर्चशः सर्वा च ततो वेदादीन चतुरः सात: कृणुष्वेति सक्तं राक्षानं मदे चिदित्यर्थचं इन्द्रो दधीच इत्यनुवाकं यत इन्द्रेति द्वे ऋचौ महां इन्द्रेति द्वे ऋचे। ग्दे॒वाः पुरःसद इति पञ्चपर्यायान् अग्नये रक्षोभे इति पञ्च अ. दर्भः ·R श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । -- ग्निरायुष्मानिति पञ्च या वामिन्द्रेति चतमः यो बामिन्द्रत्यष्टा अग्ने यशस्विनिति चतमः हिरण्यवर्णाः शुचय इति चतमः ऋतापाडतेत्यनुवाकं नमो अस्तु सर्पेभ्य इति चतमः अयं पुरो हरीति पञ्च पर्यायान् प्राशु: शिशान इत्यनुवाकं शं च मइत्य- नुवाकं ममाग्ने वर्च इत्यनुवाकं अग्नेमन्व इत्यनुषाकं समीची नामासीति षट् पर्यायान् हेतयो नाम स्थेत्यनुवाकं शतायु- धायेति पञ्च भूतं भव्यं भविष्यदित्यनुवाकं चक्षुषो हेतिरित्या- रभ्य भ्रातृव्यं पातयामीत्यन्तं प्राणो रक्षतीत्यनुवाकं सिंहे व्याघ्र इत्यनुवाकं अहमस्मीत्यनुवाकं ला सूर्या इत्यनुवाकं अग्निर्न: पात्वित्यनुवाकं ध्यास्मेत्यनुवाकं नवो नव इत्यनुवाक अग्नये इत्यादीनुपहाममन्त्रान् दधिकाण्व इत्युचे पापो हि ष्ठेत्युचं यचिद्धि त इत्यवं इमं म इत्य॒वं पावमानी: उटुतममिति सूक्तं परि णो रुद्रस्यति सूक्तं ब्रह्म जज्ञानमिति ब्रह्मसूक्तं विष्णोर्नु कमिति विष्णासक्तं जातवेदस इति सूक्तं हिरण्यवर्णामिति श्रीसूक्तं तच्छंयोरित्यनुवाकं नमो ब्रह्मण इति मन्त्र विद्यारं जपन्ति तत: प्रणवनोदकुम्भमुत्थाप्य प्रणवं विरुच्चार्य पुनरू- दकुम्मं तव स्थापयित्वा वृता ब्राह्मणाः सपत्नीकं यजमानं उदकुम्भोदकेन दाय: व्याहृतिभिः प्रोक्षन्ति इदं सर्व कर्म उदकशान्तिरित्युच्यते ॥ ३६२ अथ ब्राह्मणाः सूत्रद्वयमादाय नागेशं वासुकिं तच ध्यात्वायम्ब- कमन्त्रेण विधारं ऊध्वं भस्मना सूचद्वयमालिप्य अग्निरायुष्मा- निति मन्त्रेण यजमानस्य दक्षिणहस्तं गृहीत्वा बृहत्सामेति मन्त्रेण एकं सूचमपरं सूचं पत्न्या वामहस्ते बधोयुः बन्धनस्था- ·३८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ने यो ब्रह्मणेति मन्त्रेण भस्मना रक्षां कुर्युः यजमान: पूर्वस्यां दिशि जपक ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात् दक्षिणस्यां दिशि जप- कई रजतं पश्चिमदिशि जपक कांस्यं उत्तरस्यां दिशि जप- करें वस्त्रं दद्यात इदं कर्म प्रतिसरबन्ध इत्युच्यते । ३६३ बध्यमानं सूचद्वयं प्रतिसरपदवाच्यम् ॥ ३६४ ततः प्रातःकाले एकां वंशतिदभाणां चीणि पिजलानि कृत्वा एकेन पिजलेन कण्ठमारभ्य मुखपर्यन्तं मार्जयेत् द्वितीयेन नाभिमार- भ्य कण्ठपर्यन्तं मार्जयेत् तृतीयेन नाभेरधस्तात् गुल्फपर्यन्तं मार्जयेत् तत: पिज्जलानि प्रोत्य उदीच्यां दिशि परित्यजेत् ततो ऽप उपस्पृशति एतत्कर्म पवनमित्युच्यते । ३६५ समानां दीणां स्तबकः पिज्जलमित्युच्यते ॥ ३६६ ततः पापो हि ष्ठेति तिसृभिग्भिः प्रत्यूचं जलमाचामेत् एतत् मन्त्राचमनमित्युच्यते ॥ ३६० मत प्रात्मानं मन्त्रमार्जयते ते च मन्त्राः दधिकाण्व इत्येका, यत्किं चेदमित्येका, कितवास इत्येका, हिरण्यवर्णा इति चतम्रः, पवमानः सुवरित्यनुवाकः, कया न इति तिम्रः, तरत्समन्दीति चतम्रः, समस्तव्याहृतिः, शं नो देवीरित्येका, एवं पत्र्यपि पव- नादि कुर्यात् इदं मन्त्रमार्जनं मन्त्राक्षणमिति चोच्यते । (शेषमये) .

·योगवार्तिकभूमिका । । ओम् ॥ श्रीपतज्जलये नमः ॥ योगवार्तिकभूमिका अथ धर्मार्थकाममोताणां नित्यनिरामयानन्दरूपत्वान्मोतस्येव परमपुरुषार्थत्त्वं श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिः प्रतिपादयते । स च स्वरूपमावे- णावस्थानमति च । तच्च नियसिद्धमपि स्वरूपं प्रकृतितो विविख्य यहीतुमसमर्थानामविकिनामसिद्धवद्भाति । यतस्ते प्रकृतिगुणैराकुलक्षणाः सन्त आत्मानं कर्तृत्वभोक्तृत्त्वादिभिर्विविधैः परधमैरेव प्रतिपदान्ते । न तान् शतान्यपि श्रुतिस्मृतियुक्तीनामात्मतत्त्वं ग्राहयितुं पारयन्ति । ता. नेवंविधान विमर्शमात्रेणात्मस्वरूपमात्रमवगन्तुमशक्यं मन्यमानांस्तदु- दुरणयोग्येनैवोपायान्तरेणादिधीर्घभगवान् पतञ्जलिः साङ्गोपाङ्गं योग- मनुशासती चतुष्यादी प्रणिनाय । तस्याश्चातिक्षिप्ततया समय- शास्त्रप्रमेययहणासमर्थान् जनानुपचिकीर्षुः परमकारुणिको भगवान् व्यास- देवो भाष्यमारचयांचकार । तदपि निगूढार्यातिप्राठसङ्किप्ताक्तिनिबद्धतया जनानां दुर्वाधमालोक्यानायासतो यावत्तभिप्रायावगतये सफलतन्त्र- स्वतन्नधिषणैः सांख्यप्रवचनभाष्यकार्विज्ञानभिक्षुभिः सविस्तरप्राज- लोक्तिमयं योगवार्तिकं नाम तस्य व्याख्यानमुपनिबबन्धे । तमिमं यन्यं यथार्थभाष्यतात्पयंप्रदर्शकं विविधशङ्कासमाधिर्धाटतं परापरमतखण्डनम. ण्डनर्माण्डतं सांख्यसिद्धान्तातिव्युत्पादकं सकलविपश्चिज्जनविनोदकं चालोच्य काशिकराजकीयप्रधानपाठशालायां प्रधानाध्यक्षैः श्रीमद्- डाक्तर जी, थिबासाहबैः सांख्याचायपरीक्षाविषयवर्ग सचिशतमपि पुस्त. कदार्लभ्याद्वैपुल्येन पठनपाठनामगोचरीभूतमिवालत्य तत्पुस्तकवेपुल्य- संपत्तये तस्य मुद्रणमेव श्रेयो मन्यमानरुक्तमहाशयः पण्डितपने तन्मुद्र- णायावां प्रावयाहि । ततश्चावामेकं पुरातनं वार्तिकपुस्तकमपर च नबीने प्रत्यन्तरे कथं चित्संपाद तैश्च महता परिश्रमेण पाठशाला. AY ·योगवार्तिकम् । पुस्तकं संशोध तत्रतत्र यथासम्भवमिलितान पाठभेदान प्रदर्शयन्ती तन्मु- द्रणमारभावहे। प्रार्थयावहे चादौ श्रीजगदीश्वरमावयोरिष्टसाधनेन परिश्रम सफलोकतुं विदुषश्चास्मत्यमादतो यत्र कुत्रापि पतितानि स्खलितानि नौ बोयितुम् ॥ १ जानुअरी रामकृष्णशास्त्री १८८३ ईस्वी केशवशास्त्री च स्थ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ श्रीमद्रामकृष्णाभ्यां नमः ॥ यश्चिन्माचरसोऽपि नित्यविमलोपाधेर्गुणेरीश्वरो हेये: क्लेशमुखेर्गुणविरहितो मुक्तः सदा निर्गुणः ॥ सो ऽस्मान् बुद्धिगुणेः स्वयं निगडितान स्वांशान कृपासागरो दीनान्मोचयतु प्रभुर्गुणमयं पाशं दहन लीलया ॥ १ ॥ স্ময়ানমাঘললগ্নিৱিানৰন্ধা वेदव्यासमुनीन्द्रबुद्धिखनिता योगीन्द्रपेयामृत: । भूदेवैरमृतं तदच मथितुं विज्ञानविज्ञरिह श्रीमद्वार्तिकमन्दरो गुरुतरो मन्थानदण्डो ऽयते ॥ २॥ सर्ववेदार्थसारो ऽच वेदव्यासेन भाषितः । योगभाष्यमिषणातो मुमुक्षणामिदं गतिः ॥ ३ ॥ गङ्गाद्याः सरितो यद्वदब्धरंशेषु संस्थिताः । सांख्यादिदर्शनान्येवमस्यवांशेषु कृत्स्नशः ॥ ४ ॥ निर्विघ्नयन्यसमाप्तये योगप्रवर्तकमनन्तमीश्वरं स्मरन् शिष्याणां शास्त्रग्रहणानुष्ठानादावण्यप्रतिबन्धं ततएव प्रार्थयते । यस्त्यत्वेति । य: स्वस्यामरूपं शेषाख्यं त्यक्त्वा स्वांशैस्ततो विभक्तो भूत्वा लोकानुग्रहार्य ब- ।

·६ योगवार्तिकम् । लरामाविरूपणाविभवति स वो युष्मान् शिष्यान् पालयेत् शाम्बार्यपह- णादिप्रतिबन्धनिवारयत्वित्यर्थः। शेषं सुगमम् ॥ १॥ “अध्यात्मयोगाधिगमेन मत्वा देवं धीरो हर्षशे को जहाति" "यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरि. ष्यते। तो निर्विषयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणा" "तावदेव निरोद्धव्यं याबद्दल दिगतं क्षयम् । एतद् जानं च ध्यानं च शेषोऽन्यो यन्यविस्तर" इत्यादिश्रुतिषु, "मुक्तियोगात्तथा योगः सम्यगनानान्महीयते । तस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञा- निभ्यो ऽपि मतोऽधिक” इत्यादिस्मृतिषु च योगो मोतहेतुतया विहितः, तत्र योगः किंस्वरूपः किमुपायः केन वा द्वारेण ज्ञानमक्षियोः कारणमित्यादिकं मु- मुक्षणां विविदित्सितं भवति, ब्रह्ममीमांसासांख्यादिषु च ज्ञानमेव विचा- रितं बाहुल्येन ज्ञानसाधनमात्रस्तु योगः सझेपतः, ज्ञानजन्ययोगस्तु सङ्केपतो ऽपि तेषु नोक्तोतोऽतिविस्तरेण द्विविधं योगं प्रतिपिपादयिषुर्भगवान् पतञ्जलिः शिष्यावधानायादौ योगानुशासनं शास्त्रमारभ्यतया प्रतिज्ञात. वान् ॥ - अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥ तदिदं सूत्रमारभ्य समयं शास्त्रं सर्वलोकहिताय भगवान् बाद- रायणो व्याचष्टे । अथेत्ययमधिकारार्थ इत्यादिना । अधिकारशब्दो योग- रूठतया प्रारम्भणएव मुख्य इति शास्त्रस्याधिकार्यत्वं मुख्यमेवास्ति । यत्र चार्थस्याधिकार्यत्वमुच्यते यथा अथैष ज्योतिरित्यादौ तत्राधिकार्य. शास्त्रविषयतया गाणं तदित्याशयः । एतेन शास्त्रस्यानधिकार्यत्वम- निरूप्यत्वादित्यपास्तं प्रकृतभाष्यविरोधादिति । प्रश्नादार्थकत्वमथशब्दस्य किं कुत्रापि नास्तीत्याशङ्कानिरासायोक्तममिति । अधिकाराधिकार. वाचक इत्यर्थः । अथशब्दस्य चोच्चारणमात्रेण मङ्गलवमपि बोध्यम् । शिष्ट. स्य शासनमनुशासनं तेन शास्त्रम्य गुरूपलकतया सूत्रकारण प्रामाण्यं दर्शितं हिरण्यगर्भा योगस्य वक्ता नान्यः पुरातन" इति योगियाज्ञवल्क्येन हिर. रायगर्भस्यादिगुरुत्वबोधनादिति । सूत्रवाज्यार्थमुपसंहरति, योगस्थानुशासन शास्त्रमधिकृतं वेदितामिति । शिष्यैरिति शेषः । वेदितव्यमिप्तिपूरसेन सूत्रस्य शिष्यावधानार्थकत्वं सूचितं, योगस्य चकले सूचभाज्ययोः स्थानेस्थाने - ·योगवार्तिकम । ४२ वयमाणं मयोत्तरसूत्रावतारिकायामपि सङ्केपास्यते । योगलक्षणपरतया द्वितीयसूत्रमवता यष्यति । तत्र युजसमाधाविति योगलक्षणस्य प्रसिद्धत्वा. ल्लक्षणान्तराकाडैव नास्तीत्याशङ्का तस्यातिव्याप्तत्वेनादावपाकरोति । योगः समाधिः स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्म दति। युज समाधावित्यनुशास- नतः प्रसिद्धो योगः समाधिः चित्तत्तिनिरोधः स च सार्वभौमः सर्वासु ब. त्यमाणासु तिप्तावस्यासु साधारणश्चित्तस्य धर्मः स्वाभाविकः जलस्य द्रवत्ववत्, क्षिप्तादयवस्थायामपि हि यत्किंचिदृत्तिनिरोधोस्त्येति तथा चालयास्ववस्थासु तल्लतणमतिव्याप्तमिति शेषः । कास्ताः सर्वाःचित्तभू- मय इत्याकाकायामाह । तिप्तमित्यादि। क्षिप्तं रजसा विषयेष्वेव वृत्तिमत्। मूढं तमसा निद्रादित्तिमत् । तिप्ताििशष्टं विक्षिप्तं सत्वाधिक्येन समा. दधदपि चित्तं रजोमात्रयान्तरान्तरा विषयान्तरवृत्तिमत् । एकस्मिने विषये अयं शिखा यस्य चित्तदीपस्येत्येकायं विशुद्धसत्त्वतयैकस्मियेव विषये वत्य- माणावधीकृतकालपर्यन्तमचञ्चलं निवातस्यदीपवत् । तथा च क्षिप्तादि- त्रपि किंचिदैकाय्यसत्त्वेऽपि तत्र नातिप्रसङ्गःनिरुद्धं च निरुसकलत्तिक संस्कारमात्रषमित्यर्थः। रजोधर्मस्य रागादः प्रतिघातादेव लोकानां तमो. धर्मा विषादादिदृश्यत इति क्षिप्तात्पूर्वत्र मूढस्योपन्यासः । उक्तातिव्याप्ति प्रतिपादयितुमुक्तभूमिषु लयालविभागं करोति । तत्र विक्षिप्तइत्यादिना। तत्र तासु पञ्चसु मध्ये विक्षिप्ते चेतसि वर्तमानः समाधिरल्पो बहुल- विपशेषीभूतत्वात्र योगपते योगमध्ये प्रविति क्लेशहान्यहेतुत्वात सुतरां तु क्षिपसमूठयोश्चित्तयोर्वर्तमानौ समाध्यभ्यासावित्याशयः । अतो न क्षिप्तमूठभूम्यारलत्यत्वाप्रतिपादनेन न्यनतेति । विक्षिप्तमुखेनानभूमित्र- यस्यालयत्वमुक्त्वान्त्यभूमिद्वयमेव लक्ष्यमित्याह । यस्त्वेकायदति। यस्तु समाधिरकाये चेतसि वर्तमानोऽर्थ ध्येयं वस्तु सद्भुतं परमार्थभूतं प्रकर्षण द्योतयति साक्षात्कारयति ततश्च केशानविद्यादीन् पञ्च तिणति ततोपि च कारणोच्छेदाटुर्माधर्मरूपाणि बन्धनानि बुद्धिपुरुषयोर्बन्धकारणानि शन- पति अदृष्टोत्पादनातमाणि करोति तथा निरोधमसंप्रजातयोगमभिमुखं प्रत्यासचं करोति । परवैराग्यजननेनेति शेषः। स समाधिः संप्रज्ञाप्तो योग ·योगवार्तिकम् । ४३ इति कथ्यत इत्यर्थः । सम्यक् प्रज्ञायते सातात्क्रियते ध्येयमस्मिविरोधविशे. षरूपे योगति संप्रजातो योगः । यद्यपि समाधिशब्देनकायतातिशयरूपं निरोधट्ठयरूपयोगद्वयस्थाड़मेव परिभाषिष्यते तथापि योगट्ठयमहागिनोर- भेदविवतयैव समाधिशब्देनोक्तमेवमुत्तरोत्तरसूत्रेऽपि बोध्यम् । स च संप्रज्ञा. तश्चतुर्विध इत्याह । स चेति । न च वितकानुगतादित्रिके साक्षात्कारजनक- त्वादिकं साक्षाचास्ति अविद्यालेशसंपर्कादिति वाच्यम् । सवितर्कादिक्रमे गोव साक्षात्कारद्धया चरमभूमिकायामृतंभरप्रज्ञादयेन भूमिकाचतुष्टयएव साक्षात्कारसंबन्धादिति । निरुद्धभूमेपि लक्ष्यत्वमाह । सर्ववृत्तीति। संप्रज्ञा. तकालीना साक्षात्काररूपिणी या त्तिः तस्या अपि वयमाणपरवैराग्येण निरोधे जायमाने त्वसंप्रजातयोग इत्यर्थः । वृत्तिनिरोधश्च चित्तस्य वृत्तिसं. स्कारशेषावस्था अभावस्याधिकरणावस्थाविशेषमात्ररूपत्वात् निरुध्यन्ते ऽस्यामवस्थायामिति व्युत्पत्तेर्वा, सा चावस्था संस्कारमात्रैः परिणामधारा । निरोधकाले संस्कारतारतम्यरूपस्यैव चित्तपरिणामस्य सूत्रभाष्याभ्यां वक्ष्य- माणत्यादिति । ननु वृत्तिनिरोधो वृत्त्यभावमात्रमेकायताविशेषो वा निरोधस्याभावमात्रत्वे वत्यमाणसंस्कारजनकत्वानुपपत्तेरेकायतामात्ररूपत्वे समाधिरूपादङ्गात्संप्रज्ञात्ताच्च भेदानुपपत्तेः । “उल्काहस्तो यथा कश्चित द्रव्यमालोक्य तास्त्यजेत् । बोधेन ज्ञानमालोक्य तथा बोधं परित्यजे"दित्या- दिस्मृतिषु 'यावद्ददि गतं तय मिति पूर्वोक्तश्रुतौ चासंप्रज्ञातस्य सकलवृत्ति- शन्यत्वश्रवणाच्च । ननु संप्रज्ञातासंप्रज्ञातयोगियोनिरोधरूपयोः किं प्रयो- जनं योगाङ्गानुष्ठानादशुदितये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्याते रितिसूत्रेण योगा. ङ्गस्यैव ज्ञानहेतुताया वक्ष्यमाणत्वात् संप्रज्ञातयोगकाले ज्ञानस्योत्पतेरेव शास्त्रेष्ववगमात न तु तद्वेतुनायाः, एककालकत्वेन हेतुहेतुमद्वावासंभ. वाच्च । अस्तु वा विषयान्तरसंचाराख्यप्रतिबन्धनित्तिरूपतया ज्ञानहेतुत्वं संप्रज्ञातयोगस्य 'तीणवृत्तभिजातस्येव मणेर्यहीग्रहणयाझेषु ततस्यतद- जनतासमापत्तिरित्यागामिसूत्राच्च न तु असंप्रजातयोगस्यापि तस्य ज्ञान- जन्यत्वात, न च ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं मोतायान्यत्साधनमपेतणीयं तस्य ताब- देव विर यावत्रविमायेऽथ संपत्स्य' इत्यादिश्रुतिभिरन्यनिरपेशज्ञानस्य मो.

·४४ । योगवार्तिकम् । चहेतुत्वसिद्धेरेवियाकामकर्मादिनिवृत्ती हेत्वभावेन पुनः मंसारानुपपत्ते- श्च । अत्रोच्यते । ज्ञाने जाते ऽपि प्रारब्धकर्मणा देहधारणस्यावश्यकत्वेन तदानीमपि बाह्माभ्यन्तरवृतिभिर्यत दुःखं न जायते एतदप्यन्ततो योग- द्वयस्य फलमस्ति । तथाहि वक्ष्यति भाष्यकारः सर्वाश्चैता वृत्तयः मुखदुःख. मोहात्मिका अत एताः सर्वा वृत्तयो निरोदुव्या इति । किं च ज्ञानस्य यथा कर्मतयहेतुत्वमस्ति तथा योगस्यापि, “विनिष्पत्रसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव ज- न्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोचिरात्" इत्यादिवाक्यशतेभ्यः । तथा च कर्मक्षयद्वारा ज्ञानस्येवामप्रज्ञातयोगस्यापि मोक्षहेतुत्वं सिद्धं तत्र चासंप्रज्ञातयोगेनाखिलसंस्कारदाहकेन प्रारब्धकर्माप्यतिक्रम्यतइति ज्ञाना. द्विशेषः । ज्ञानस्य हि प्रारब्धनाशकत्वे बाधिकास्ति तस्य तावदेव चिर'- मित्यादिश्रुतिर्जीवन्मुक्तिश्रुतिस्मृतयश्च । योगस्य प्रारब्धनाशकत्वे बाधक नास्ति प्रत्युत दग्धकर्मचयोचिरादित्येव स्मर्यते, अतः प्रारब्धमपि कर्म कर्म- विपाकोक्तप्रायश्चित्तादिवदेवातिक्रम्य झटिति मोचनमेव योगस्य फलम् । अन्यच्च योगद्वयेनाखिलसंस्कारक्षये भोगसंस्कारराख्यसहकार्यभावात प्रारब्ध कर्मापि यत्फलातमं भवति इदपि योगफलम् । तदुक्तं मोक्षधर्म, 'नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बल मिति । बलं प्रारब्धस्याप्यतिक्रमण स्वेच्छया शीघ्रमोक्षहेतुः । अपि च वृत्तिनिरोधात्मको योग एव दुःखनिवृत्त्या- त्मकमोते सातादे॒तुः पुरुषे दुःखस्य चित्तवृत्त्यापाधिक्रत्वात् उपाधिनि- वृत्तिश्चौपाधिनिवृत्ती चरमकारणमतो ज्ञानेन न योगस्यान्यथासिद्धिः ज्ञानवैराग्यकर्मक्षयादीनां वृत्तिनिरोधाख्यचरमकारणद्वारैव दुःखात्यन्तोच्छे- दहेतुत्वात् वृत्त्यत्यन्तनिरोधस्तु चरमासंप्रज्ञाते भवति यत्र संस्कारस्या- त्यन्तक्षयेण चित्तस्य विलयान्मोतो भवति । तथा च द्वारद्वारिभावेनापि ज्ञान- स्येव संप्रजातयोगस्यापि मातहेतुत्वं सिद्ध,मसंप्रजातयोगस्य च साक्षान्मो- तहेतुत्वं तदा द्रष्टुः स्वरूपेवस्थानमिति सूत्रकारः स्वयं वयति ‘मुक्ति- हित्वान्यथाभावं स्वरूपेण व्यवस्थिति रित्यादिवाक्यरान्तिकस्य स्वरू- पाजस्थानस्यैव मोतत्वादिति दिक् ॥ तदेवं चित्तभूमिषु लक्ष्यालयविवेकपूर्वक प्रसिद्धस्य योगलक्षणस्यातिव्याप्ति प्रदर्श्य योगलतणाकाला उपपादिता, अतः ·योगवार्तिकम् । पर लक्षणपरतयोत्सरसूत्रमवतारयति । तस्य लतणाभिधित्सयेति । तस्य डि. विधस्य योगस्य, उक्तातिव्याप्तिनिराकरणान्यथानुपपन्या सूत्रद्रयेनैव लक्षणं. समाप्तिर्भविष्यतीति सूचयितुमभिधित्सयेत्युक्तमन्यथा हि तस्य लक्षण- सूत्रं प्रववृत्ते इत्येतावन्मात्रमुच्येत ॥ योगश्चित्तत्तिनिरोधः ॥ २ ॥ चित्तमन्तःकरणसामान्यमेकस्यैवान्तःकरणस्य त्तिभेदमात्रेण चतु. धात्र दर्शने विभागात् तस्य यावल्लक्ष्यमाणा वृत्तयस्तासां निरोध- स्तासां लयाख्योधिकरणस्यैवावस्थाविशेषो ऽभावस्यास्मन्मते ऽधिकरणाव. स्थाविशेषरूपत्वात, स योग इत्यर्थः । नन्विदं लक्षणं संप्रज्ञातस्याध्या- पकं तत्र ध्येयाकारत्तिसत्त्वादिन्याशङ्का भाष्यकार आह । सर्वशब्देति । सर्वतिनिरोध इत्यवचनादित्यर्थः । नन्वेवं पूर्वोक्तातिव्याप्तिःक्षिप्ता- दिष्वपि यत्किंचिदृत्तिनिरोधादिति चेत्र । तदा द्रष्टुः स्वरूपे ऽवस्या- नमिति वयमाणसूत्रसाहित्येनेवास्य लक्षणत्वात् । तथा च द्रष्टस्वरूपा. धस्थितिहेतुश्चित्तवृत्तिनिरोधः तिप्ताट्यवस्थासु नास्तीति नातिव्याप्तिः, संप्रज्ञातस्य च स्वरूपास्थितिहेतुत्वमसंप्रजातद्वारास्त्यवेति । परे तु तिणोति च क्लेशानिति पूर्वभाष्यानुसारेण क्लेशकमादिपरिपन्यत्वं निरोधवि- शेषणं परणीयं तथाच क्लेशकमादिपरिपन्यित्वे सति चित्तवृत्तिनिरोधत्वं यो. गद्यसाधारणं लक्षमित्याहुः। अस्य च लक्षणस्य क्षिप्तादिभूमित्रयेऽतिव्या- प्तिनास्तीत्यत्र हेतुं क्रमेण प्रतिपादति। चित्त होत्यादिना । प्रख्या तत्त्व- ज्ञानमनेन सर्व सात्त्विका गुणा उपलक्षिताः। प्रत्तिः कर्म, अनेन सर्व राज- सा गुणा याहाः। स्थितिवृत्त्याख्यगतिशन्यता निद्रेति यावत्, अनेन सर्वे तामसा गुणा याराः ॥ एते क्रमात सत्त्वरजस्तमयाख्यानां द्रव्याणां धाः पराश्रितत्वात रूपादिवद्गुणाइत्युच्यन्ते तदानयास्तु सत्त्वादिष्याणि रज्या- रम्भकतन्तुबदेव गुणा इत्यच्यन्ते, तथाच प्रख्यादिस्वभावकत्वात चित चिमुणं सत्त्वादिगुणत्रयनिर्मितं रज्जवदित्यर्थः। ततः किमित्यताह । प्रख्या: पं हीति । हिशब्दो वाक्यालडारे अवधारणे वा। वित्तसत्त्वमिति चित्तस्य ·BE । योगवार्तिकम् । सवमाधान्यप्रतिपादनाय पुनरुक्तं. प्रख्यारूपमिति च तेजः सत्यव्यावर्तना- योक्तं, तथा च प्रख्यास्वभावं चित्तरूपं सत्त्वं स्वोपसर्जनभूताभ्यां रजस्तमो. भ्यां संसर्गेण तिप्तावस्थायाणिमात्रैश्वर्य शब्दादिविषये चानुरक्तं भवती- त्यर्थः । अतःक्षिप्तावस्यस्य वृत्तिनिरोधस्य स्वरूपावस्यानाहेतुत्वात रागादि. केशापरिन्थित्वाद्वा न तनातिव्याप्तिरिति भावः । तिप्तावस्यायामतिव्या. प्ति परिहत्य मूठावस्थायामपि तां परिहरति । तदेव तमसेति। उपगमुन्मुखं तत्पिमित्यर्थः । भावस्तु पूर्ववत् । वितिमावस्यायामतिव्याप्ति परिहर्रात । तदेव प्रतीणेति । मोहस्तमोद्रव्य कार्यकारणाभेदात् तदेव दर्पणस्य मलव- चित्तसत्त्वस्यावरणं प्रतीणं यत्र तत्पतीणमोहावरणं सर्वतः प्रद्योतमानं सर्वविषयाकारवृत्तिमद् एवंभूतं हिरण्यगादीनां चित्तं रजोलेशेन संभेदा- द्विक्षिप्तं सत् धर्मादिचतुष्टप्रियं भवतीत्यर्थः । अत्रापि भावः पूर्ववदेव बोध्यः । अवस्थात्रयतिव्याप्तिं परिहत्य एकार्यानरुद्धावस्थयोलत्ययोर्लक्षणं क्रमेण योजयति । तदेव रजोलेशेनेत्यादिना । विक्षेपहेतुना रजोलेशेनापि मलेनापेतमत एव स्वरूपप्रतिष्ठं स्वाभाविकेन रूपेण प्रसादादिना सम्य. गस्थितं निर्मलदर्पणवत् अतश्च सत्त्वपुरुषयोर्बुयात्मनोविवेकख्याति- मा तन्मात्रवत्तिकं सत धर्ममेघध्यानमात्रप्रियं भवति न तु केशप्रियैश्वर्य- प्रियमित्यर्थः । धर्ममेघध्यानं क्रिमित्याकाङ्क्षायामाह। तत्परमिति । तदुर्ममे- घाख्यं ध्यानं परमं प्रसंख्यानं तत्त्वज्ञानं विवेकख्यातेरेव पराकाष्ठेति योगिनो वदन्तीत्यर्थः । तथा चेयमेकायता सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरूपिणी दृष्टस्वरू- पावस्थाने हेतुः क्लेशकादिरिपन्थिनी चेति योगलक्षणाक्रान्ततिभावः । धर्म- मेघसमाधिश्च सूत्रकारेणैव वयते । यद्यस्मितानुगत एव संप्रज्ञातयोगे सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरस्ति न वितानुगतादी तथाप्यनेनैव तेप्युपलक्ष- णीया एतदङ्गभूतत्वात्तेषामिति निरुद्धावस्थायापि लक्षणं योजयवेव सकारणस्य निरोधस्य स्वरूपमाह । तितिरित्यादिना। संप्रजातकाले संसारहेतुत्वादिदोषदर्शनादेवेतरवृत्तिनिरोधोजातस्तस्माच्च सिद्धायां विवेकख्यातिनिष्ठायां विवेकख्यातेरप्यनात्मत्वसाक्षात्करणात् तत्फलसिद्धे. श्व तत्रापि वैराग्यं भवति ततः सर्वत्तिनिरोध इति प्रक्रिया । तत्र यादृशी - ·योगवार्तिकम् । - . । विवेकख्यातिनिष्ठा विवेकख्यातिवैराग्ये हेतुस्सामादौ दर्शयति। ख्यातिरि- तीत्यन्तेन । चितिशक्तिः पुरुषाख्या न परिणामिनी, पूर्वधर्मापाये धर्मान्तरो- त्पत्तिः परिणामस्तद्रहिता कूटनित्या परमार्थसत्येति यावत् । लोकप्र- काशनरूपे फलएव चैतन्यशब्दः प्रयुज्यते चैतन्यफलोपधानं च न सर्वदा सर्वपुरुषस्तीत्याशयेन शक्तिपदोपादानं, तथाच शक्तिरूपेणावस्थिता चिति- रित्यर्थः । चितिश्च न गुणः किं तु प्रकाशस्वरूपं द्रव्यमिति द्रष्टा दृशिमात्र इति सूत्रे विस्तरतः प्रतिपादयिष्यामः । यतोपरिणामिनी अत एव चितिश- तिरप्रतिसंक्रमासंचारा, यथा बुद्धिर्विषयं गच्छति तद्ग्रहणायं नैवं चिति- रक्रियत्वात् । अथ वा नास्ति प्रतिसंक्रमः सो विषयेषु यस्या इत्यप्रति- संक्रमा निलेपेति यावत् । नन्वपरिणामित्वे चात्मनो विषयाकारत्वाभा- वात् कथंविषयस्फुरणं तत्राह । दर्शितविषया, दर्शितो बुद्धा निवेदितो विषयो यस्य इति विग्रहः । विषयैः सह बुद्धितिश्चितो प्रतिबिम्बिता सती भासतइति भावः । त्तिसारूमितरत्रेति सूत्रेचैतढाक्तं भविष्यति। यतो ऽपरिणामिनी अतएक शुद्धानन्ता च सूखदुःखमोहायात्मकादिर- हिता पूर्णा च, उक्ताशुद्धेः परिणामरूपत्वात् सक्रियस्यैव परिच्छित्रत्वाच्चेति। दयं विवेकख्यातिः धर्मधर्म्यभेदात्तद्रुती वृत्तिः सत्त्वगुणात्मिका सत्त्वगुणस्य कार्या अतचितिक्तितो विपरीता परिणामिनी स्वयमेव विवेकाका- रिणी प्रतिसंक्रमवतो दीपशिखावत विषयेषु सर्पणात्तथा जडा तथा सुखदुःखादाशुद्धिमती परिच्छिना च इत्यतोऽनात्मत्वादिदोषदर्शनात तत्फलसिद्देश्च विवेकख्यात्यां विरक्तं प्रत्युत्पत्रालंप्रत्ययं चित्तं तामपि ख्याति निरुणद्धि आवृणोति विलापयतीति यावत् । परवैराग्येण हेतुना चित्तस्य सा वृत्तिः स्वयमेव विलीयते यथा निद्रादोषण सुषुप्ता जायदादि त्तिरिति शर्करास्वादेनैव गुडदोषा अभिव्यज्यन्त इत्यतो विवेकख्याते. दोषदर्शने पुरुषगुणदर्शनमुपयुज्यत इति भावः । तथा यावदृत्तिदोषालिप्त- वन वृत्तिवैधर्म्यण वृत्तिभेदत आत्मा न दृश्यते तावदोषदर्शनेऽपि आत्म. स्वभ्रमात वृत्तिवैराग्यं न घटते आत्मत्वेनैव परमप्रियत्वात, अत आत्म- वृत्योरुभयोरेव गुणदोषाभ्यां विविच्य दर्शनं वृत्तिवैराग्ये हेतुरित्याशयः ।

·योगवार्तिकम् । सदवस्यं निरोधावस्थं चित्तं संस्कारोपगं संस्कारमात्रानुसारि संस्कारमात्र. रूपेण प्रशान्तवाहि भवति सोयं प्रशान्तवाहिता स पूर्वोक्तो निर्बीजः समाधिः निरोधयोगो न कॊिचत्तत्र योगे ज्ञायते इति वियोणासंप्रज्ञात- नामा चेति वाक्यार्थः असंप्रज्ञातयोगे चित्तबीजस्य संस्कारस्य तत्त्व. जानजन्यपर्यन्तस्याशेषतो दाहानिर्बीजसंज्ञा तस्येति भावः । बीज- दाहादेव चास्य निरोधस्य स्वरूपावस्थितिहेतुतया केशकमादिप- रिपन्यितया च लक्षणसङ्गतिरित्याशयः । सुषुप्ता च निद्राख्यचि- तत्तिसत्त्वावासंप्रज्ञातलक्षणातिकाप्तिस्तत्कालीनविरोधस्य केशादिपरि- पन्थित्वाभावाच्च । एतेन यदाधुनिकवेदान्तिब्रुवा असंप्रज्ञातऽपि निर्वि कल्पमात्मज्ञानं स्वरूपसदित्तिरूपं तिष्ठतीतिवदन्ति तदप्रामाणि- कत्वेनैतद्वाविरोधेन चोपेक्षणीयम् । “युज्जीत योगी निर्जित्य जीन गुणान परमात्मनि । तन्मयश्चात्मना भूत्वा चित्तिमपि संत्यजेदि"ति मार्कण्डेय- पुराणादी ऐश्वरयोपि तिशयत्वावगमाच्च । निर्विकल्यं त्वात्मज्ञानं संप्रजातकालएव भवति शब्दार्थज्ञानविकल्पशन्यस्य संप्रज्ञातकालीनज्ञान- स्यैव निर्विकल्पकत्वस्य लयस्य मानत्वात् । योगट्ठयमुपसंहरति। द्विविधति ननु चित्तत्तिनिरोधे कः पुरुषार्थ इत्याकाझ्या योगलक्षणपरणाय च प्रव- समान योगस्य फलप्रतिपादकं सूत्रधिकप्रश्नमुखेनोत्यापर्यात प्रसङ्गादा- त्मनः कौटस्थ्यमपि प्रतिपायितुम् । तदवस्यति । ननु असंप्रजातावस्थे चेतसि सति बुद्धिबोधात्मा बुद्धिविषयकबोधस्वरूपो बुद्धिसाक्षी पुरुषः किंस्वभावः केन रूपेण तिष्ठति किं व्युत्थानव तदानीमपि प्रकाशरूप एव तिष्ठति वृत्त्याख्यदृश्याभावादेव तु न पश्यति अथवा काष्ठवप्रकाश रूप एव प्रात्मा तदा तिष्ठति व्युत्थानकाले तु निमित्तविशेषात् प्रकाश रूपेण परिणमते किंवा दशातये दीपववश्यतीत्यर्थः । (शेषमये) ·PC माधबीयधातुतिः । ॥ माधवीयधातुवृत्तिः । (Continued from page 624. VOL. IV.) मुद हर्षे ॥ मोदते । मोदेते । मोदसे । मोदे । लघूपधत्वाद्गुणः । मुमुदे । मुमुदाते । मुमुदिषे । मुमुदिवहे । 'असंयोगार्लािदिति कि- त्वाव गुणः । मोदिता । मोदिष्यते । मोदताम् । अमादत । मादेत । आशिषि । मोदिषीष्ट । अमोदिष्ट । अमोदिष्यत इत्यादि ॥ भावे मुट्यते । अमुमत । मुटनेत । अमोदि । शेषं कर्तृवत् ॥ मुमुदिषते, मुमोदिषते । 'रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च' । रलन्ताद्धलादेरुकारेकारो- पधात परी सेटी क्वासना वा किती भवत इति कित्त्वपते न गुणः । मुमुदिषां चक्रे । मुमोदिषां चक्रे इत्युदाहार्यम् ॥ मोमुद्यते । मामुदां चक्रे । मोमुदितेत्यादि । अनार्धधातुके यलोपाल्लोपयोर्लघूपधगुणो न भवति । 'न धातुलोप आर्धधातुक'इति धात्वेक्रदेशलोपनिमित्तार्धधातुनिमित्तयो. र्गुणरयानिषेधाद् अचः परस्मिन् पूर्वविवित्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्वा। मोमोत्ति । मोमुदीति । मोमुत्तः । मोमुति । मोमोसि । मोमुदीषि । मोमोनि । मोमुदीमि । मोमुट्ठः। यङ्लुको पुनर्माित्तकत्वाच धातुलोप दति निषेधो न भवति। ईटि तु 'नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुक' इति निषेधः । मोमोदा चकार । मोमोदिता । मोमोदिष्यति । मोमोत्तु । मोमुत्तात । मोमुदीतु । मोमुद्धि । हेरपित्त्वात्र गुणः । मोमुदानि । मोमुदाय । पाठा- जादिपित्सार्वधातुकत्वानाभ्यस्तेति गुणनिषेधः । लङीडभावपते तिप्सि. पोहेलयादिलोपे 'पावसान' इति पते चवम् । सिपि तु 'दश्चेति वा स्त्वमपि । अमोमोत् । अमेमिोद । आमोमुत्ताम् । अमोमोत् । अमो- मोद् । अमोमोः । अमोमुदम् । ईट्यमोमुदीत् । अमोमुदीः। मोमुयात् । आशिषि । मोमुदयास्ताम् । यासुटो डिवकित्त्वाभ्याच गुणः । अमोमोदीत सिजलोपस्यासिद्धत्वाद्वा प्रत्ययलक्षणेन वा गुणः । अमोमोदिष्टाम् । हलन्त- लक्षणा दिनैटीति निषिध्यते । अमोमोदिदित्यादि । मोदयति । मोदयां चकारेत्यादि पूर्ववत् । लुङ्यममुदत् । 'दीर्घा लघोरिति दीर्घः। - ·५० - - - माधवीयधातुवृत्तिः। मुदित्वा । मोदित्वा । उक्तः कित्त्वविकल्पः । मुदितमनेन । मोदित मनेन । निष्ठेति भूते यः क्तः स तयोरेव कृत्येत्युक्तनियमादकर्मकादस्माद भावे, प्रमुदितमनेन । प्रमोदितमनेन । प्रमुदितः । प्रमोदितः । अनादि. क्रियाक्षणस्य भूतत्वाश्रये निष्ठेति क्तः । स चा दिकर्मणि क्तः कतरि चेति- भावकनाईयोरपि भवति । प्रमुदितवान् । प्रमोदितवान् । 'उटुपधादावा- दिकर्मयोरन्यतरस्यामिति सेटो निष्ठायाः पक्षे कित्त्वनिषेधाद् गुणः । भावादिकर्मभ्यामन्यत्र मुदितो देवदत्तः मुदितवानित्येव । धौव्यार्थ- स्वात्कर्तरि क्तः । मुदितवानित्यत्रा त्वसन्तस्य चाधातो'रित्यात्वं तस्या- धातोरसन्तस्य चोपधायाः संद्धिर्जिते सौ विहिताद्वी_दनन्तरं तवतादित्वेन नुमि हलादिसंयोगान्तलोपा । पूर्व नुमि न दीर्घस्य प्रसङ्गः उपधाभावात् । न च संयोगान्तलोपादनन्तरमुपधाले भूतपूर्व- गत्याऽत्वन्ताश्रयस्य दीर्घस्य प्रसङ्गः । नापि नान्तत्वेन सर्वनामस्थानति दीर्घस्य । यतस्तयोः संयोगान्तलोपो ऽसिद्धः । मोदनः । युच् । मुत् । संपदादिभ्यः किबिति स्त्रियां क्लिप । मुदिरः । इषिमदीत्यादिना किर- च । मुद्गः । मुदियोर्गग्गाविति गक । कित्त्वाब गुणः । मुद्न संसृष्टं मौद्गम । 'मुद्राणि ति तृतीयान्तादस्मात्संसृष्टेऽण प्रत्ययः । मुद्रा । स्थायितञ्चीत्यादिना रक् । संसार्थीयं चुरादा ॥ १६ ॥ दद दाने ॥ किं चिद्दिश्यापुनर्यहणाय स्वीयत्यागो दानम् । ददते । ददसे । ददे । दददे। दददाते । ददिषे । दददे । न शसद- देत्येत्वाभ्यासलोनिषेधः । दिता । ददिष्यते । ददताम् । अददत । बदेत । प्राणि । ददिषीष्ट । अददिष्ट । अददिष्यंत ॥ कर्म दो । दयते । दाताम् । अददात । दोत । अदादिः, शेषं कर्तृवत् ।। विद. दिषते ॥ दाददाते। दाददीति। दात्ति। दादयते। शेषं मुदिधनेयम् ॥१७॥ व्वद स्वर्द मास्वादने ॥ संवरणति तीरस्वामी । प्रास्वादन मनुभवः । अनायं सकर्मकः स्वदन्ति देवा उपा निहत्येति वर्श मात । छान्दसं परस्मैपदम् । तथा स्वादनदति श्यन्तेनानिर्देशाच्च सकर्मकोऽयम् । यत्यति चुरादावास्वादने सकर्मक इति अस्यार्थ- - ।

·माधवीयधातुतिः । स्तन प्रपञ्चयिष्यते । यदायमभकार्या धातव इति स्व. वर्तते तदाऽकर्मकः । प्रायः पोपदेशः । तदुक्तं भाष्ये । अन्दन्त्यपराः सादयः पदेशाः स्मिङस्विदिस्वादिस्वजिस्वपयश्चेति । प्रायेणाय. माङ्पूर्वः । आस्वदते रसम् । सस्वदितेत्यादि ददिवत् । रुच्यर्थत्वे खल्वपि । वधि स्वदते देवदत्ताय । 'रुच्यानां प्रीयमाणति तर्यमाण- स्यैषां प्रयोगे संप्रदानत्वादेवदत्ताच्चतुर्थी । अन्यकीकोऽभिलामो हवि. रिति वृत्तिः । अत्र हरदत्तः । योभिलाषस्याश्रयः प्रीयमाणः ततोऽन्यक. तृक इत्यर्थः । कथं पुनरन्याश्रयस्याभिलापस्यान्यः कर्बी भवति । यावता यदाश्रयव्यापार धातुः प्राधान्येनाचष्टे स कती नेदं कर्तृलक्षणं किं ताई स्वातन्त्यमेव तच्च क चिट्ठास्तवं क चिद्वैक्षिकम् । तत्र माधुर्यातिशयेन माविषयं देवदत्ताश्रयमभिलाषं जनयद् दधि तत्र कति गीयतइति । अत्र 'सात्पदायोरिति सातिप्रत्ययपदादयोः सकारस्य षत्वनिषेधादिणः परत्वेपि न षत्वम् । कर्मादी स्वातत्यादि, सिदिषते 'स्तौतिण्योरेख घण्यभ्यासादिति नियमान पत्वम् । अध्यासस्यानिमित्तादुत्तरस्या देशप्र- त्यययोरिति षत्वं, इतपत्वे सति यदि भवति स्तातिण्यन्तानामेति सूत्रार्थः । सास्वदयते । सास्वदीति । मास्वत्ति। स्वादति । स्वादयते । असिस्वदत् । शेषं पूर्ववत् । ण्यन्तासनि स्तातिण्योरेवेति नियमात पत्वे प्राप्ते तदपवादः 'सः स्विदिस्वदिसहीनां चेति सकारो विधीयत. इति सिस्वादयिषतीति भवति । ये त्वमुं दन्त्यादिं पठन्ति । तेषामिदं सत्ववचनं कथमर्थवदिति तएव प्रष्टव्याः । स्वर्दते । सस्वर्दै इत्यादि स्व. दिवत् । अजदोत पोपदेशलक्षणं केवलदन्यविषयमिति दन्त्योष्टपरोयं न घोपदेशः । अत एव दन्याष्ठापराः विद्यादयः स्वदीत्यादिना पुनः पठान्ते । स्वादुः । 'कवापार्जािमवदिसाध्यशूभ्य उणि त्युणप्रत्ययः । स्वाद प्रास्वादनत्यत्रैवाये ॥ १९ ॥ उर्द माने क्रीडायां च ॥ क्रीडायामकर्मकः । चकारादास्वादने । वह मानं सुखमिति संमतायाम् । अर्दते। अदी चक्रे । र्दिता । र्दिष्यते । अर्दताम् । चर्दित । अत । आशिषि । र्दिषीष्ट । बर्दिष्ट । चार्दि - - - ·- - । - माधवीयधातुवृत्तिः। प्यत । 'उपधायां चेति धातोरुपधाभूतरेफात् पूर्वत्वादिको दीर्घः सर्वत्र । यथायोगं भावकर्मकर्मकर्तृषीतइत्यादि । दिदिषते । 'नन्द्राः संयो. गादय' इति द्वितीयस्यै काचो नदंराणां संयोगादीनां द्विर्षचननिषेधादका- रादिर्दुिरुच्यते । ऊर्दयति । दिदत् ॥ २० ॥ कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव ॥ अत्र कैयटपुरुषकारमैत्रेयादिषु तृतीयो न पठाते । समतामोघाविस्तरचान्द्रेषु तु त्रयोपि पठान्ते । गुदक्रीडा गुदविहार इति चरके । मैत्रेयकाश्यपी गुद इपि पृथक् धातुर्राित। अत्रैव- कारो धातूनामनेकार्थत्वे ज्ञापक इत्युकम् । स्फूर्जर्दीर्घपदेशादुपधायां चेति दीर्घ एषां न इति चन्द्रः। मैनेयसंमतामोघाविस्तरकारादयस्तु दीर्घत्वमि. च्छन्ति । कूदते । चुकू । कर्दिता । कूर्दिष्यते । कूर्दताम् । अकूर्दत । कदैत । आशिषि । कर्दिषीष्ट । अर्कार्दष्ट । भावे । कतिइत्यादि । चुर्दिषते। चोकूझते । चोकूर्ति । चोकूर्दीति । चोकूतः । चोकूदी चकार। चार्दितेत्यादि । लङि तिप्सिपोहल्यादिलोपे 'वाऽवसान' इति चर्कवि- कल्पः । अचोकूर्दीत । अचाकूर्त । अचाकूर्द ' सिपि तु 'दश्चेति वा हस्थमपि । अचोकः ॥ चान्द्रेपि मते 'रो रि' लोपे ठूलोपइति दीर्घस्य विदयमानत्वादत्र न विशेषः । कूर्दयति । अचुकूर्दत् । एवमितरयोरप्यु- दाहार्यम् । गुदेः । गोदते । जुगुदे । गोदितेत्यादि । जुगुदिषते । जुगो- दिषते । गुदित्वा, गोदित्वेत्यादि मुदिवत्रेयम् । गुदम् । द्गुपधलक्षणः कः । गोद ति पचायति मैत्रेयः ॥ २४ ॥ षद क्षरणे ॥ क्षरणं निःसारणम् । अत्रायमकर्मकः । हिंसायामपि वर्तते मधुसूदन इति । अत्रायं सकर्मकः । ण्यन्तीयं संस्कारोपि वर्तते । अग्निहव्यं शमिता सूदयातीति । हव्यं हवनाहं पशोर्हृदयादि मितां शमित्रोग्निः सूदयाति संस्करोतीति । तरणस्वादुकरणनाशनार्थत्वमहोरात्राणि मस्तो विलिष्टं सूदन्त्वित्यत्राह भट्टभास्करः ॥ तथा हि अहोरात्राणि मरुतश्च तद्विलिष्टं विनाशितं विष्टपं वा सूदयन्तु क्षारयन्तु यलिष्टं स्वादु कुर्वन्तु वा । यद्वा यद्विलिष्टं यागायोग्यं यद्विरूपं विसितं तद्विनाशयन्त्विति । क्षरे तब विलिष्टं न्यनं पूरर्यान्वति पूरणार्थत्वं दृश्यते । सूदते। सुषटे । दि. । - ·- माधवीयधातुवृत्तिः। तेत्यादि । भावादी सूदातइत्यादि । सुदिषते । स्तातिनियमात्र षत्वम् । सोसूयते । सोमूत्ति । सूदयति । सूदयते। अमूषुदत्। यो चडीति हुस्वत्वम् । संदिता। 'सूददीपदीतश्चेत्यनुदात्तेल्लक्षणस्य युचो निषेधात्रि ति सामा- न्यस्ताच्छीलिकस्तृन् । मधुसूदनः । 'नन्दिहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच' इति ल्युः । तति तारयति रसार्नाित च, सूदः पङ्कः पाचकश्च ॥ 'गुपध- ज्ञाप्रीकिरः क' दति दगुपधत्वात कर्तरि कः । अयं चुरादावपि ॥ २५ ॥ हाद अव्यक्त शब्दे ॥ अव्यक्तशब्दो वाट्यादिघोषः । हादते । जहादे । 'कुहोश्चुरि त्यभ्यासहकारस्यान्ततरतम्यात् झकारश्चुत्वं तस्या- 'भ्यासे चर्चति जस्त्वं जकारः । हादितेत्यादि । भावे हादयतइत्यादि। अहादि। जिहादिषते । जाहाते। जाहादीति । जाहात्तीत्यादि, हाद- यति । हादयते । अजिह्रदत् । 'अत्स्मृद्वृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशामिति स्मर. त्यादीनां चपरे णो लघुनि धात्वतरे परइत्वापवादात्वविधानाज, ज्ञाप- कादित्वविधा येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि भवतीति नियमानाश्र- यणादभ्यासस्येत्त्वम् । दीर्घस्तु न भति संयोगपरत्वेनालघुत्वात् । ह्रदः। पचाचि पृषोदरादित्वात हस्वः । महिकिदो नाम वाहीकयामवि. शेषः । तत्र भवादिहिकिहदीयः 'कन्यापलदनगरयामहृदोत्तरपदादिति शेषेर्थ को 'वाहिकयामेभ्यश्चेति प्राप्तयोः ठठियोरपवादः। 'पायनेयी नीयियः फळखच्छघां प्रत्ययादीनामिति प्रत्ययादीनां फादीनां यथासंख्य. मायवादिविधानात छस्येयादेशः । छविधौ निपातनाद्वा हस्वः ॥ २६ ॥ हादी सुखे च ।। चकारादव्यक्तशब्दे च । हादतइत्यादि हादिवत् । विशेषस्त्वीदित्वात् 'श्वीदितो निष्ठायामितीडभावो हादो निष्ठायामि'. त्युपधाहस्वश्च । तथा 'रदाभ्यां निष्ठा तो नः पूर्वस्य च द' इति निष्ठा- तकारस्य पूर्वदकारस्य च नकारः, पाहूवः । आहूनवान् ॥ २० ॥ स्वाद आस्वदने । स्वादतइत्यादि स्वदिवत् । अपोपदेशत्वाद. सिस्वदद् इत्यादौ न षत्वम् । स्वदिना समानार्थीप्ययमाकारोपधसाम्यादिह पठितः ॥ अजदन्त्येति षोपदेशलक्षणे दन्त्ययहणेन केवलो दन्त्यो राते न तु दन्त्योष्ठापीत्ययमयोपदेशः स्वर्दिवत् ॥ २८ ॥ ।

·५४ । - माधवीयधातुत्तिः । पर्द कुत्सिते शब्दे ॥ रेफवद्वान्तः । संयोगान्तेषादिष्वयं न पठितः। शब्दविशेषार्थन द्राघादिनापि साम्यात । स्वादिस्त्वाकारवत्संयोगावित्वेन हामनुरोधेन मध्ये पठितः । इह कुत्सितः शब्दो गुदरबः । तदाह केशव स्वामी कौते कर्दति पर्दते गुदरवति । पर्दते । पपर्दै। पर्दिता। पर्दिष्यते। पर्वताम् । अपर्दत । पर्देत । पर्दिषीष्ट । अर्दिष्ट । भावे पद्यतइत्यादि । पिर्दिषते। पापीते। पापीते। पापर्दीति। पापीत्यादि । लडि तिम्. सिपाहलमादितोपे वा चत्वम् । सिपि तु पक्षे 'दश्चे ति रुत्वं चोदाहार्यम् । पदाकुः। पर्नित् संप्रसारणमल्लोपश्चेति काकुप्रत्ययो लोपः प्रसारणं च॥२९॥ यती प्रयने ॥ यतते । येते । यति । एत्वाभ्यासलोपौ । यतिता । यतिष्यते । यतताम् । अयतत । यतेत । आर्शािष र्यात- षीष्ट । प्रतिष्ट । अतिष्यत । भावे । यत्यतइत्यादि । यिय तिषते। यायत्यते । यायतीति । यायत्तीत्यादि । लाङ तिप्सिपोहलत्यादि. लोपे जावे वा चव॑म् । सिपि तु 'दश्चेति वा रुत्वमपि । यातति । अयीयतत । यत्यम् । तकिऑसर्यातजनीनानामुपसंख्यानमिति भावे यत् । आयत्तः। आयत्तवान, ईदित्वात् 'श्वीदितो निष्ठायामि'तीडभावः । यत्रः । 'यजयाचयतविच्छाच्छरक्षा र्नाङति भावादी नङ् । यतिः । इन सर्वधातुभ्य इतीन् । यत निकारोपस्कारयोरिति चुरादौ ॥ ३० ॥ युत् जुन भासने ॥ योतते । युयुते । योतितेत्यादि । भावे युत्यत- इत्यादि । युतिषते। युयोतिषते। रलो व्यु पधादिति वा कित्वम् । योयु. त्यते। योयुतीति। योयोत्तीत्यादि । ईट्पते नाभ्यस्तस्येति गुनिषेधः। यात यति । अयुयोतत् । दित्वाचाग्लोपीत्युपधाहनिषेधः । युतित्वा । योति- त्या । सन्वत्किवविकल्पः । उदुपधादावादिक्रमणारन्यतरस्यामिति निष्ठा. यां मुदिवत् किविकल्प उदाहार्यः। युतितमनेन यातितमनेनेत्यादि । जो. सतइत्यादि। युतिवत् ॥ ३२ ॥ विध वेय याचने ॥ द्वितीयान्ती । आयो धान्त इति कौशिकः। चीरस्वामिना स्वयं पक्षो दूषितः । वेयते । विविथे । 'असंयोगा- लिटिदिति कित्त्वाच गुणः। ोथता। वेथिष्यते । वेथताम् । अवेथत । वेषेत । आशिषि । बेथिषीष्ट । अर्वाथष्ट । अवेथिष्यता विविथिषते। विवेथि ।

·। । - माधवीयधातुतिः । पते । विथ्यते । विधीति । नाभ्यस्तस्येति गुणनिषेधः । धेत्ति । वे. घयति । अविवेधत् । दित्त्वाचाग्लोपीत्यपधाहस्वनिषेधः । द्वितीयस्य विशेषो विवेथे, वेथ्यते। विवेथिषते। वेवेण्यते। वेवेथीति । वेवेत इत्यादाव. गुणविषयएकारश्रवणम् । अस्य दित्करणमुपधास्वनिवत्यर्थम् । इमो द्विकर्मको । दुह्मादित्वादप्रधाने कर्मणि लादयः । षष्ठी तु द्वितीयाव- दुभयत्र । गुणकर्मणि तु विकल्पेन अप्रधाने हत्येनाभिहिते कर्तृकर्मणोर्ने. व षष्ठी। सर्वमेतत्राथतावुपपादितं तत एघावगन्तव्यम् ॥ ३४ ॥ अथि शैथिल्ये ॥ शैथिल्यं विश्लिष्टता गाधता च । ददित्वं नुमर्थम् । अत एव किति नलोपाभावः। अन्यते। शप्रन्यो अन्यिष्यते। अन्यिताअन- न्यत। अन्येत । आििष । न्यिषीष्ट । अन्यिष्ट । अन्थिष्यत । भावे। अनथ्यतइत्यादि । शियिषते । शानथ्यते। शाश्रन्थीति। शान्थि । 'खरि चेति चत्वं लाड तिसिपोर्हनादिलोपे संयोगान्तलोपे चाशाअन् । अन्य- यति। श्रन्थयते । अशअन्यत् । श्रन्या। 'गुरोश्च हल' इत्यकारः, ‘ण्यासभन्यो युजि'त्यत्र लाक्षणिकत्वावास्यग्रहः । प्रश्रयः । हिमश्रथः। 'अवोधोद्वप्रथ- हिमश्रथा' इति र्घात्र नलोपवृद्धाभावयोनिपातनम् । गणान्तरपठितस्य वा निपातनम् । अन्य विमोचनप्रतिहर्षयोरिति यादिः । अन्य यन्य सन्दर्भवति च मावाधृषीयावपि । अथ प्रयन्नति चुरादिः । दौर्बल्ये कथादिराधृषीयो मीतणे॥ ३५॥ थि कौटिल्ये ॥ कौटिल्यं शाठयं वक्रता वा । यन्यतइत्यादि अन्यि- वत । अभ्यासकार्यविशेषः । के चिदिमावनिर्नादती सानुषङ्गी पठन्तः किति न- लोमिच्छन्ति । अत्र तर्राङ्गणी ददित्वादनुनासिकलोपाभावः, श्रेथे येथे इत्यु. दाहरन यत्तिकारो भ्रान्त इति, अत्र वृत्तिकार दर्शत धातुतिकटुच्यते । तथा सानुषङ्गापाठः काशिकावृतिकारस्या ऽप्यभिमतः । यतः अन्थियन्यिदम्भि- स्वजीनामिति लिटः किवविधौ श्रेयतुर्यचतुरिति परस्मैपदिनावेवादाज- हार । अन्य संदर्भात ज्यादा युजादौ वा । मन्य बन्धनति च युजादी॥ ३६॥ कत्थ श्लाघायाम् ॥ कत्यते । चकत्ये । कत्थितेत्यादि । कर्मणि कत्थ्यतइत्यादि, चिकत्यिषते। चाकरथ्यते । चाकथीतीत्यादि पूर्ववत् ।

·। - माधवीयधातुत्तिः । विकत्थी । 'वो कषलसकत्थसम्भ' इति वावुपपदे तच्छीलादिषु घिनुण । वासरूपेण युन्, विकत्थनः ॥ ३६ ॥ एधादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ अथ तवर्गीयाः परस्मैपदिनः ॥ अत सातत्यगमने ॥ सातत्यगमनं सन्ततगमनम् । याममतति । यामादायाति । अर्तास । अतामि । अतन्नी । 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनीति कणि द्वि. तीयाचतुर्थी । चेष्टायामिति वचनान्मनसातति याममित्यत्र द्वितीयैव । अध्वन्यर्थग्रहणान्मार्गमततीत्यादापि द्वितीयेव । आत । अाततुः । प्रा. तिथ । आतिव । अत आरित्यभ्यासादेर्दीर्घा लिटि । अतिता । अति- यति । अततु । आतत् । पाटि दिः । अतेत् । आर्शािष । अत्यात् । मा भवानतीन । वदवजहलन्तस्यति वृद्धेनेंटीति निषेधः । प्रतिष्यत् । कर्मणि अत्यते । पाते । अतिता । अतिष्यते । अत्यताम् । पात्यत । अत्येत । आर्शािष । अतिषीष्ट । आतिष्ट । आतिषाताम् । आतिषत । गत्य- थानां कतक्रियत्वात्र कर्मकास्ति । कर्मयतिहारे तडस्य नास्ति 'न गतिहिंसार्थभ्य इति निषेधात् । व्यत्यततीत्यादि । अतितिति । आत- यति देवदत्त यामम् । गतिबुद्दीति प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् । अतितो यामम् । अतितो यामः । अतितं देवदत्तेन, इदमेषामतितम् । गत्याकर्मकेति तोधिकरणे चेति योगद्वयेन कर्तृकर्मभावाधिकरणेषु क्तः । अक्त आसन्नः । दणभीकायाशपतितिभ्यः कचिति कन् । आतिः गन्ता पििवशेषश्च । 'अतिभ्यां चेतीणप्रत्ययः । पादाभ्यामततीति पदातिः । ‘पादस्य पदा. ज्यातिगोपहतेष्वि' त्याज्यादिषत्तरपदेषु पदादेशः। शोभनमततीति स्वातिः नक्षत्रं,स्वाती । सर्वतोक्तिवादिति वा ङीष । स्वात्यां जातो माणवकः स्वातिः । अत्र संधिवेलामृतुनक्षत्रेभ्योणिति शैषिकोण. यदा जातार्थ तदा तस्य 'विष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाषाढाबहु- लागिति लुकि लुक्तद्धितलुकीति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । स्वातीति डोषन्तस्य ग्रहणादडीषन्तादणो लुङ्गास्ति. तेन'न प्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्या- -मैजि'ति यथासंख्यादिह वकारात्पूर्वमौकार वृद्धिनिषेधे च सौवात दति भवति॥ (शेषमये) -

·श्री.
वैवस्थरत्नम् ।
( Continued from page 9. VoL. V.)
पञ्चममतीत्य षष्ठे ऽध्याये ॥
श्रीभगवानुवाच ।
भूयो ऽपि ब्रह्मविद्यायाः साधनं प्रपदामि वः ।
विदुषामनभतिं च श्रद्धया शृणुतानघाः ।
पुराश्वलायन: साक्षान्मुनिः सत्यपरायणः ।
भगवन्तं जगन्नाथमुपेत्य परमेष्ठिनम् ।
उवाच लोकरक्षार्थ केवलं करुणाकरम् ।
अधीहि भगवन्विद्यां वरिष्ठामात्मगोचराम् ॥
यतिभिः परमां सांख्यः सेव्यमानां मुदा सदा ।
अतीव गूढमज्ञानं ययापोह्याऽचिरान्नरः ।
परात्परतरं पूर्ण याति स्वात्मतयात्मवित् ।
इत्युक्तो मुनिना तस्म स होवाच पितामहः ।
श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादहि प्रत्यक्तत्वं ब्रह्मरूपं मुनीन्द्रः ।
सत्यं प्रोक्तं कर्मणा पुत्रपौत्ररथैरन्याति नेवात्मतत्त्वम् ।
त्यागेनेषाममृतत्वं भजन्ते सन्तः पूर्व ब्रह्मविज्ञाननिष्ठाः ।
ये चाप्यन्ये यतयः शुद्धसत्वास्ते संन्यासात्कर्मणां त्यागरूपात ।
योगादीशध्यानरूपाद्विशुद्धावेदान्तार्थज्ञानतो निश्चितार्थाः ।
सर्वे तेऽपि ब्रह्मलोकाहये ऽस्मिन् देहे विना ब्रह्मलोके स्थितेषा।
अज्ञानाख्यस्यान्तकाले परस्य ब्रह्मानन्दादेव भाषानिमित्तात् ।

·५९
-
कैवल्परमम् ।
दुःखाकारागृश्यभूतादशेषान्मुच्चान्त वे ब्रह्मभूता द्विजेन्द्राः ।
तस्माच्छी ब्रह्मविज्ञानकामी शुद्धे देशे निर्मनुष्ये मुमुक्षुः ।
बध्वा सम्यक् स्वासनं दुःखहीनं शुद्धः प्रीतः शोकमोहादिहीनः ।
अनन्तमव्यक्तचिन्त्यरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ।
तथादिमध्यान्तविहीनमद्वयं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम्
उमासहायं परमेश्वरं विभुं तथा चिनेचं शशिशेखरं सितम् ।
उपवीतेन युतं शुचिस्मितं शितिकण्ठं च पलिण्याङ्कितम् ।
अखिलेराभरणेरलंकृतं प्रथिताभं परमं विचिन्तयेत् ।
इत्यं ध्यात्वा मुनिः साक्षात्साक्षिणं तमसः परम् ।
भूतयोनि पुरारातिं गच्छति स्वात्मविद्यया ।
यो ऽयं ध्येयतया प्रोक्तः शिवः साम्ब: सनातनः ।
ब्रह्मविद्यादिरूपेण विभक्त इव संस्थितः ।
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सेो ऽतरः परमः स्वराट् ॥
स एव विष्णुः स प्राणः स कालो ऽग्निः स चन्द्रमाः ।
स एष सवं यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम् ॥
ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति प्रत्यगात्मतयैव
अन्तरेण परिज्ञानं मान्यः पन्था विमुक्तये ॥
सर्वभूतस्थमात्मानं सत्तया स्वीयया तथा ।
स्वकीयेन प्रकाशेन स्वकीयेन सुखेन च ।
स्वात्मन्यध्यस्तरूपेण सर्बभतानि सत्तमाः ।
संपश्यन्परमं ब्रह्म याति नान्येन हेतुना ॥
मात्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनादेव पाशं दहति पण्डितः ॥
तु।

·पर
का
.
यो ऽयं विज्ञानमाण ब्रह्म मच्छति चेतनः ।
सो ऽयं जीवसमाख्यस्तु ग्रोव परमार्थतः
व्यवहारदशायां तु मायया परमेश्वरः ।
पृथकेन तदा भाति जलणार्यथा रविः ।
मायाऽविद्याबलादेव मोहितो जीवचितः ।
पूर्वकमानुगुण्येन शरीरद्वयमास्थितः ।
करोति सकलं कर्म भुङ्क्ते जाग्रति तत्फलम् ।
स्वमे चायं सुखं दुःखं भुङ्क्ते मायाविनिर्मितम् ।
सुपिकाले मायायां विलीने सकले सति ।
तमसा मूलभतेन ब्रह्मणा जीवसंचितः ।
अभिमतः स्वचित्सत्यपरमानन्दलक्षणम् ।
कृतिरूपं विहायतज्जगद्वासनया सह ।
पुनश्च कर्मवेगेन स्वगे जायति वा ऽवशम् ।
जीवो मुझे सुखं दुःखं क्रमतो ऽक्रमतो ऽपि वा।
पुरचयान्वयः पुंसां कर्मणेत्यविवेकतः ।
प्रोक्तो बुद्धानुसारेण मुनीन्द्रा न विवेकतः ।
विवेकत: स्वयं जीवो न जीव: परदेवता ।
क्रीड़ा पुरचयप्राप्तिः स्वच्छन्दा परदेवता ।
जायदादित्रयं तद्वत्क्रीड़ा तत्प्राप्निलक्षणा ।
द्वयं चेश्वरंदृष्टयोक्तं नेव शुद्धं दृशा मया ।
शुद्धदृष्ट्या जगज्जीवश्चेश्वरः श्रुतयो गुरुः ।
सुखदुःखादिसंसारो न मुक्तिः संविदेव हि ॥
संविन्मामिदं सर्व सुसूक्ष्मं परिपश्यताम् ।
तानं सूक्ष्मविज्ञानं दुर्लभं सर्वदेहिनाम् ॥
.

·कैवल्यानम् ।
--
संविन्माचमपि प्राक्षाः केवल सुनिरुपणे ।
विभाति विश्वरूपेण हेतुस्तष सुदुर्गमः ।
विश्वरूपप्रतीत्येव विश्वसद्धाष पास्तिकाः ।
न प्रकारान्तरेणेव निष्ठयं पारमेश्वरी ।
स्वकीयेश्वरभावेन क्रीडमानः पुरचये ।
अविवेकबलप्रमजीवत्ववपुषेध तु ।
स्वकर्मफलभोक्तृत्वपदप्रामश्च यः पुमान् ।
ततो ज्ञानं जगच्चिचं तस्य दृश्यं मुनीश्वराः ।
तस्य दृश्यस्य सर्वस्य स एवाधारात्मिकाः ।
सो ऽयमानन्दरूपश्च स्वयं संपूर्णचिद्घन: ॥
सटाये परमे रूपे लयं याति पुरचयम् ।
यथायं जीवतापनः पुमान्समनिरूपणे ॥
केवलं सच्चिदानन्दस्वरूपो नापरस्तथा ।
मायोपाधिवशेनेव जगत: कारणात्मना ।
स्थितः सर्वेश्वरः सात्तात्सर्वज्ञत्वादिधर्मवान् ।
यतस्ततः म्रक्फणीवेदं जगत्सर्वे विजायते ।
यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् ।
सर्वज्ञत्वादिसंयुक्तं तत्समक्ष्मनिरूपणे ॥
नित्यजन्मविनिर्मुक्तं चिद्रूपं परमामृतम् ।
एवंरूपं तु यत्तत्त्वं ततत्त्वं परमार्थतः ॥
त्वमर्थयेव(१) पूर्वोक्तस्तदर्थश्च तदेव हि ।
नानयोरन्तरं किं चिद्विद्यते सत्यमीरितम् ।
(१) स्वमर्थ एमिति पाठः काल्पयितुं युज्यते ।

·'जायत्स्वमसुषुण्यादिप्रपञ्चात्मतया पयत् ।
प्रकाशते तद् ब्रह्माहमिति चात्वा चिमुचाले ।
एषमात्मानमद्वतं ब्रह्मतत्त्वात्मनेव तु ।
यो ऽभिजानाति निष्ठषा नायरा तस्य योगिनः ।
चिषु १) धामयिसर्वे योग्यं भोक्ताभोगश्च यो भवेत् ।
तेभ्यो विलक्षणः साती चिन्माचो ऽहं सदाशिवः ।
मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ।
मयि सर्व लयं याति तद् ब्रह्मास्म्यहमद्वयम् ॥
प्रशारणीयानहमेव शंकरो महानहं विश्वमहं न चापरः ।
पुरातनो ऽहं पुरुषोऽहमीशिता हिरसमयो ऽहं शिव एव चिद्घन: ।
अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिमान शृणोमि पश्यामि निरस्तसाथनः ।
अहं विजानामि विमुक्तरूपतां समस्तमन्यो म हि वेदिता मया ।
चिता चिदन्येन न चैव गृह्यते निरूपणायामनिरूपणे ऽपि च ।
चितश्चिदन्या न हि चित्स्वरूपतस्तथा जडेनापि न गृह्यते चित् ।
समस्तवेदेरहमेव चिद्घन: शिवस्वरूपेण समीरितः सदा।
समस्तवेदान्तकृदप्यहं तथा पुराणकृच्चाहमहं हि वेदवित् ॥
न पुण्यपापे नशनं न जन्म मे न देहपूर्व सकलं तथैव ।
न भूतजातं भुवनं च भौतिकं न चापरं नेव समस्तकारणम् ।
एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशये निष्कलमद्वितीयम् ।
समस्तभानं सदसविहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ।
एवंरूपं तु विज्ञानं जायते नेव कस्य चित् ।
महाभाग्यवतामेव जायते न हि संशय:
ततस्तत्साधनत्वेन शतरुद्रीयमुत्तमम् ।
(१) त्रिंधा सवं तु पोम्पमिति साठः संगत बलि भारि।

·कैवल्परकम् ।
अभ्यसेच्छद्वया नित्यमाश्रयेद्वाधिमुक्तकम् ।
निविते सकले पापे विज्ञानं पारमेश्वरम् ।
विज्ञायते ऽचिरणेव वेदान्तकरणेन तु ।
वेदान्तादेव केवल्यं विज्ञानफलमश्नुते ।
नापरेण न संदेहः सर्वविज्ञानसाधनम् ।
कर्मणेष परा मुक्तिरित्याहुरपरे जताः ।
कर्मसाध्यमनित्यं हि नित्या मुक्तिपरा बुधाः ।
कर्मणा सहितेनेव ज्ञानेनेत्यपरे जनाः ।
तदसंगतमेव स्याद्विज्ञानं कर्मघस्मरम् ॥
केवल्योपनिषत्साक्षात्सर्वमेतन्मयादितम् ।
प्राहातिप्रीया सार्द्ध मातृभूताबिलात्मना ।
॥ इतिषष्ठोऽध्यायः॥
श्रीभगवानुवाच ।
भूयो ऽपि ब्रह्मविद्यायाः साधनं प्रवदामि घः ।
पारम्पर्यक्रमावानं वेदान्तरेव दर्शितम् ॥
देवदेवो महादेवः स्वतो वाचामगोचरः ।
स्वप्रकाशेकसंसिद्धः स्वयं सर्वगतो ऽपि च ॥
न भातीव सदा भाता विवेकविकलस्य च ।
विवेकादित्यदीमायां बुद्धा भाति महाद्विजाः ॥
अतः सर्वेश्वरं साक्षाद्रष्टुमिच्छति चेन्नरः ।
विवेकं परमं नित्यं गुणं संपादयेटूढम् ।
विवेकेन हि विज्ञानं जायते पारमेश्वरम् ।
विवेकेन घिना नेष जायते न हि संशयः ।
भाग वेदान्तविज्ञान जन्मनः प्रतिबन्धकम् ।
अहंममाभिमानश्च शरीरे ऽनात्मरूपके ।

·-
खलु
.
केवस्थान
इन्द्रियेषु तथा शान जन्मनः प्रतिबन्ययाम् ।
एषामपि च संघाते पञ्चभूतसमुद्भवे ।
अहंममाभिमानश्च तथैव प्रतिबन्धकम् ।
प्रतिबन्धकविध्वंसे विज्ञानं पारमेश्वरम् ।
यथावज्जायते पुंसां वेदान्तकरणेन तु ।
मूलाज्ञानसमुत्पन्नं विज्ञान प्रतिबन्धकम् ।
अभिमानं विवेकेन छिन्द्यादव्यग्रत: सुधीः ।
द्रष्टा तावत्स्वदृश्यभ्यो विभिन्नः सर्वथा
न मन्ददृष्टिरप्यच विवादं कुरुते नरः ।
देहो ऽयं दृश्यते द्रष्टा ममेदमिति सत्तमाः ।
तष्ठापि ततस्तस्माद्भिन्न एव न संशयः ।
इन्द्रियाणामपि द्रष्टा भिन्नस्तेभ्यस्तथैव च ।
प्राणद्रष्टा तथा भिन्नः प्राणस्तस्मान्न संशयः ।
मनसश्च तथा बुद्धेरहंकारादपि द्विजाः ॥
संघाताच विभिन्नो वे तद्रष्टा न हि संशयः ।
कर्मेन्द्रियार्थरूपाङ्गाद्यदा बुद्धिः प्रजायते ॥
सदा जागरितावस्था धाम तोक्तरात्मनः ।
मनसा केवलेनेव वासनासहितेन तु ।
कल्पिताथै मतिजीता यदा स्वमस्तदा भवेत् ।
संस्कारात्मतया ज्ञाने विलीनं सकलं यदा।
तदा सुषुनिराख्याता सा च स्वपश्च धाम ।
धामण्यमपि प्राज्ञा दृश्यते पुरुषेण वे ।
तदृष्टापि ततो भिन्नः स्यात लस्मात्प्रकल्पितम् ।
दृश्यभूतं जंगत्सवं कल्पितं मुक्तिरूप्यक्त् ।

·M
कल्पितं सकलं विना अधिष्ठामादृते महि ।
অঘিালানি ঈনুল অবস্থান: +
द्विजाः कल्पितसद्धाबं शुक्तिरूप्यं यथा तथा ।
नेति नेतीति वेदान्तः कल्पितं प्रतिषेधति ।
सर्वाधिष्ठानमद्वतं परं ब्रह्म सनातनम् ।
स एवात्मवतामात्मा सादी सर्वस्य सर्वदा ।
साक्ष्यभावे जगत्सात्यं कथं भाति स्वता जडम् ।
व्यवहारे जमत्मात्यं साक्षिभानेन भासते ॥
वस्तुगत्या जगन्नास्ति ततो भानं च तस्य न ।
स्वत: प्रतीतं ब्रह्मव बस्तुगत्या नचेतरत् ॥
ब्रह्मरूपात्मनः साक्षात्स्वरूपं भानमास्तिकाः ।
स्वयं ज्योतिरिति प्राह श्रुतिः सत्यार्थवादिनी ॥
प्रकाशव्यभिचारो ऽस्य ब्रह्मभूतात्मवस्तुनः ।
सुषुने ऽपि न विप्रेन्द्राः सुसूक्ष्मार्थनिरूपणे ।
सुषमादुत्थिता मर्त्यः सुषुमो ऽस्मीति सत्तमाः ।
परामृशति वे सो ऽयं सुषुप्यनुभवं विना ।
नोपपन्नस्ततः सो.ऽयं परामर्शस्तपोधनाः ।
सुषुप्यनुभवं तस्य कल्पयत्येव सुस्थिरम् ॥
सुषण्यनुभवः सो ऽयं न जन्यो जनको नहि।
जनकं करणं सर्व तदोपरतमेव हि।
तदा व्याप्रियमाणश्च जायद्वा स्वमएव वा।
भवन्नेव सुषुप्तिः स्यात्सुप्रसिद्धं हि तनृणाम् ।
स्थल: सूक्ष्मः सुमश्च व्यापारः करतस्य तु ।
क्रमेण धामसु पासा पस्तीत्येतत्र युज्यते ।
--

·.
मुषुमे विलयं प्राह युतिः सर्वस्व चे पुरा।
सुषुण्यनुभवनेष करणव्यावृतिस्तदा ।
नेव कल्पयितुं शश्या जनेः श्रुतिविरोधतः ।
सुषण्यनुभवस्तस्मान जन्यः साधु भाषितम् ॥
आत्मनो ऽनुभयो नित्यं तथापि गुण एव सः ।
तेन सत्त्वगुणेनेव मुधुग्निरममयते ।
एवं केवलमोहन प्रवदन्ति नरा वृथा ।
केवलो निर्गुणश्चेति परमा अतिराह हि ॥
अतः स्वरूपं भूतेम प्रकाशेन च केवलम् ।
ब्रह्मभूतात्मना विप्राः सुषुप्पिरनुभूयते ।
सुषुप्रो ऽस्मीत्ययं नेव परामर्शः प्रकीर्तितः ।
इदानींतन एवायं प्रत्यय: प्रतिभासते।
इति केवलमोहेन प्रवदन्ति तु वादिनः ।
प्रत्यक्षप्रत्ययो नायं सुषुपिन हि वर्तते ।
इदानी वर्तमानार्थविषयं यजं बुधाः ।
नानुमानात्मको विप्राः सुषुण्यानीलयापि न ।
व्यानं लिङ्गप्रतीतेव सुषुप्रिर्नेव वर्तते ।
प्रत्यक्षसिद्धयोरेव व्यानिमत्यहि गृह्यते ।
प्रत्यक्षेण गृहीता चेद्वर्तमानेव सा भवेत् ।
प्रीपत्त्यात्मको नायं प्रत्ययः पण्डितोत्तमाः ।
नेवान्यो ऽनुपपन्नो ऽस्ति परामर्थमिमं बिना ! ! १६
अयं ह्यनुपपन्नस्तु साधुशनुभव विमा ॥ १.४१
कल्पयल्येव पूर्वोकप्रकारक ततः स्वयम् ।। १ ।
अपूर्वो वर्तमानस्तु : प्रत्ययेन निकस्य ।
.
.
.

·कर
वल्वराजम् ।
नापमानात्मकश्चायं सदृशार्थ हि तत्सदा ।
तादृशं करणं नास्ति प्रत्ययस्यास्य सत्तमाः
नापि शाब्दो विना शब्दं प्रत्ययो ऽयं विभाति हि ।
सुषुपिनीम विज्ञानाभाव एव न चापरः ।
सुषप्रावनुभूतं च विद्यते स्मर्यते हि तत् ।
न स्मर्यते ततस्तस्मिन्काले नानुभवो नृणाम् ।
इति मोहेन विज्ञानाभावस्तात्कालिको जनः ।
महायासेन वेदज्ञाः कल्प्यते वानुमीयते ।
स्मृतिनं जायते पुंसामनुभूते ऽपि वस्तुनि ।
दृश्यते ऽनुभवश्चात: कदा चिन्मनुनेः स्मृतः ।
स्मृतेरनुभवव्यानिन्नियतेव मुनीश्वराः ।
सुषुनिकालावच्छिन्नः प्रत्यगात्मास्ति सत्तमाः ।
चानाभाषस्य धर्मोति वक्तव्यं सर्ववादिभिः ।
तदानी प्रत्यगात्मायं नैव ग्रहणमहति ॥
अगृहीतमनुस्मृत्य धर्मिणं वेदवित्तमाः ।
जानाभावः कथं तस्मिन्निदानीमनुभूयते ।
प्रभावानुभवो मिस्मरणे हि सति द्विजाः ।
पारिशेष्यादयं साक्षात्परामण न चापरः ।
परामर्शतयेवात्मा स्वप्रकाशेन केवलम् ।
सुषुमो भाति नामावः श्रुत्यर्थो ऽयं हि दर्शितः ।
एवंरूपेण शुद्धेन विवेकेन मुनीश्वराः ।
विधानं जायते साक्षादवपाशविमोचनम् ।
प्रत्ययो ऽहमिति प्राचाः सर्वेषामपि देहिनाम् ।
जायते हि स्वभावेन शब्दश्चाहमिति स्वतः ।

·देवस्वरणम् ।
50
अधिष्ठानतयोभाभ्यां संबन्धीव प्रकाशते ।
असलो ऽपि पुमान्विप्रास्तस्मादर्थस्तयोरयम् ।
सुषमादुत्थितत्वेन हेतुनाहमिति द्विजाः ।
মিনি সফল হননি।
अहं शब्दः प्रयुक्तो ऽपि सुषुप्रास्थितेन तु ।
मुग्निसाक्षिचेतन्ये शब्दस्तस्य न भासकः ।
अधिष्ठानतया तस्य प्रकाशकतयेव च ।
केवलं प्राच्यते चात्मा तस्यार्थ इति न स्वतः ॥
एवमेवाविगीतेन प्रयोगेनेव केवलम् ।
अहमर्थ इति प्राक्तः प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभः ।
प्रहमात्मचेतन्य प्रकाशेटुतयेव तु ।
अहमर्थतया चान्तःकरणं भाति न स्वतः ।
इयं वस्तुगति: साक्षान्न सापि व्यवहारतः ।
भाति मुख्यार्थवद् भ्रान्त्या द्विजाः करणमान्तरम् ।
लक्षस्तदनुरोधेन स्वता मुख्यार्थमेव हि ।
अन्तःकरणसंबन्धाच्छरीरं चाहमर्थवत् ।
भान्त्या भाति शरीरादिव्यभिचारि खलु द्विवाः ।
अहमर्थतया भातं समस्तं जापति द्विजाः ।
भजते व्यभिचारं हि स्वप्रे स्वयं च जाति ।
कदा चिदपि चिदपः प्रत्यक्षाचः स्वयंप्रभः ।
नेव व्यभिचरत्यात्मा स एवार्थस्ततो हमः ।
प्रत्यये ऽपि गतियषा सुसूक्ष्मं परिपश्यताम् ।
व्यभिचारितया भातं विसृष्य सकलं बुधाः ।
व्यभिचारिविनिर्मुक्तं व्यभिचारस्य सारिणम् ।

·कजल्याणम् ।
साक्षादात्मतया बोधं विविज्च्यादप्रमादतः ।
एवं विवेक परमं न कुर्वन् विवेकलभ्यं चरमार्थरूपम् ॥
विचिन्त्यलब्धात्मतयेव पश्यद्विवेकमेनं पृथगात्मनि स्थिरम् ।
आद्यं विवेकश्च विशुद्धवेदनप्रदः प्रसादेन शिवस्य लभ्यते ॥
गुरुप्रसादेन च पुण्यकर्मणा विमुक्तिकामश्चिरमार्जयेदिदम् ।
अतिगुह्यः श्रुतिसार आस्तिकाः कथनीयः कथितः समासत: ॥
मतिरेषा जनतापहारिणी विपरीता जननेककारणम् ।
॥ इतिसप्तमोध्यायः ॥
पञ्चदशाध्याये।
अथातः संप्रवक्ष्यामिप्रायश्चित्तं समासतः ।
रहस्यानां प्रसिद्धानां पापानामविशेषत: ॥
ज्ञानं वेदशिरोद्भूतं पापानां न निवर्तकम् ।
अथ वा सर्वपापानां निवृत्त्यर्थ महामतिः ॥
जितेन्द्रियो जितक्रोधो हविष्याशी समाहितः ।
प्रणवं परमात्मानं वाग्यता मनसा जपेत् ॥
व्याहृतीनाजपेन्मानी सावित्री वा महेश्वरीम् ।
ज्ञानयजेन शुद्धेन पाशं दहति पण्डितः ।
जानाभ्यासेन पापानि लयं यान्त्यखिलानि च ।
अत: समस्तयापानां निवृत्यर्थमतन्द्रितः ।
ज्ञानयज्ञं महायासात्मकुर्यादशुभापहम् ।
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
संपश्यन्नात्मयाजी वे स्वाराज्यमधिगच्छति ।
सर्वाधिष्ठानभावेन स्थितादन्यन्महेश्वरात् ॥
स एवेति सदा पश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
.

·.
६९
कवल्यानम् ।
अनन्तानन्दसर्वार्थप्रकाशं परमं पदम् ।
स्वात्मरूपेण संपश्यन्मुच्यते भवबन्धमात् ।
विज्ञातारं च विज्ञानं विजेयं सातिमापत:।
स्वानुभूत्येव संपश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
गुरुं प्रबोधदातारं शास्त्रविज्ञानकारणम् ।
स्वात्मरूपेण संपश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
बन्धमोक्षविधातार बन्धमोक्षनिवर्तकम् ॥
स्वात्मरूपेण संपश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
संसारबन्धनं मुक्ति तथा संसारवर्तिनम् ॥
स्वात्मरूपेण संपश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
दृयपत्वातिरेकेण विभातं दृश्यमस्थिरम् ॥
दृग्रपात्मतया पश्यन्मुच्यते भवबन्धनात् ।
यथाभातस्वरूपेण यथाभातं सदाखिलम् ॥
नि:संदिग्धमना भूत्वा निश्चलो निर्भय: शिवः ।
तर्कतश्च प्रमाणेश्च स्वगुरोरुपदेशत: ॥
स्वानुभूत्यानुसंपश्यन् शिव एव भवेत्स्वयम् ।
पुरापि शिव एवायं शिवो ऽद्यापि तथोपरि ॥
संसारीवाविवेकेन विभाति न हि वस्तुतः ।
अविवेको विवेकश्च शिव एव न चापरः ।
तथापि शिवरूपेण न भाति परमः शिवः ।
यदा शिवात्मना भाति यदा भात्यशिवात्मना ।
कालद्वये ऽपि तस्यास्ति क्षतिनैव न संशयः ।
योगी विज्ञाय तनिष्ठामसंदिग्यमानाः मुखी ।

·कैवल्यम् ।
निस्पृहा निर्भय: पूर्णा निापारश्च तिष्ठति ।
एवं प्रमाणसिद्धापि स्थितिरेषा महेश्वरी।
प्रयोगतिामविज्ञाय सदा भीतः प्रवर्तते ।
शिवाशिवादिरूपेण शिव एको विभात्यपि
न जाने शिवभाषस्य कारणं भववेभषम् ।
बदन्त्यशिवभावस्य कारणं के च नास्तिकाः ।
अशक्यमेव तत्तेषां तदन्यद्वस्तु नेव हि ।
व्यावहारिकदृष्ट्यापि तदन्यन्नेव विद्यते ।
तदृष्ट्यव्यभिचारेण दृष्टिरेव हि नापरम् ।
वाचामगोचरं तत्त्वं शिवाख्यं सत्यमद्वयम् ।
तदुक्तिः साहसेनेव प्रवृत्ता विदुषामपि ।
महानुभावा विद्वांसो वदन्तु परमं पदम् ॥
मम तच मुनिश्रेष्ठा मौनमेव हि युज्यते ।
एतद्धि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
प्राप्यतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ।
विसृज्य सर्वकर्माणि निर्भया निरूपद्रवः ।
आश्रयेदात्मविज्ञानं यदिच्छेत्परमां गतिम् ।
श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म समस्त मुनिपुङ्गवाः ॥
ज्ञानेच्छादयमात्रस्य को ग्रन्थेनापि नोसमम् ।
ज्ञानयज्ञस्य माहात्म्यं मया वतुं न शक्यते ।
शिवेन विष्णुना ऽजेन श्रुत्या परमयापि च ।
जानयजसमं नास्ति प्रायश्चित्तं न संशयः ॥
अतः पापनिवृत्त्यर्थ ज्ञानयज्ञं समाश्रयेत् ।
कृतस्य कर्मणः शुद्धिः पापरूपस्य वेदनात् ॥

·३.
कैवल्यानम् ।
प्रायश्चितादपि प्राचा न प्रकारान्तरेण ।
तद्वत्काम्यस्य विज्ञानाद्विशुद्धिः परमा भवेत् ।
उपभोगाच्च काम्यस्य प्रयश्चितं न विद्यते ।
पापानामपि सर्वेषां विद्या नि:शेषदाहिका ।
काम्यानामपि सर्वेषां न प्रायश्चितमास्तिकाः ।
अज्ञातस्य निषिद्धस्य निष्यन्नस्य तु कर्मणः ।
प्रायश्चित्तं नरैः कर्तुं न शक्यं सर्वदा खलु ।
कथं विज्ञानमप्येषामानन्त्यात्कर्मणामपि ।
न शक्यं सुतरां कर्तुं प्रायश्चितं शरीरिभिः ।
श्रतो वेदान्तविज्ञानं केवलं ब्रह्मगोचरम् ।
अनपेक्षमतः साक्षादेकमेव निवर्तकम् ।
पर्चिगदिगतिर्नेव कर्मणां विनिर्तिका ।
क्रमेण ब्रह्मविजाने पर्यवस्यति केवलम् ।
अतो ऽचिरादिमार्गस्तु ज्ञानमार्गश्च सत्तमः ।
उपादेयं सदा ज्ञानात्परं निर्वाणमामुयात् ।
अतीव पक्वविज्ञानार्मार्चरादिगतिर्नृणाम् ।
न रोचते विलम्बेन खलु सा मुक्तिदायिनी ।
विज्ञानं परमं साक्षात्सोत्पत्त्या मुक्तिदं त्विह ॥
अतस्तदेवापादेयं त्याज्यमन्यन्मुमुक्षुभिः ।
सर्वमुक्तं समासेन त्याज्यं ग्राह्यं च सादरम् ॥
इतः परं न वक्तव्यं शेषो ऽन्यो यन्यविस्तरः ।
इति पञ्चदशोध्यायः ॥
(शेषमये)

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ॥ श्री श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १ दृष्टिप्रकरणम् । . (Continued from page 38. VoL. V.) ३६८ ऋत्विजश्च पवनादिच्यं कुर्युः ततः पुण्याहवाचनं ताग्नि: प्रीयतामिति विशेषः । तच्चेत्यम् । आदो गणपति षोडशोपचारः संपूज्य मही द्यारितिभूमि संप्रार्थ्य ओषधयः समिति भूमो शत्य- नुसारेण बीहीणां राशियं उदक्संस्थं विधाय आकलशेष्विति राश्योः कलशद्वयं निधाय इमं मे गङ्ग इति कलशयोर्जलमापूर्य गन्धद्वारामिति गन्धं प्रक्षिप्य या ओषधीरिति सनधान्यानि प्रक्षिप्य काण्डात्काण्डादिति दूर्वा: अश्वत्येव इति पञ्च पल्ल- घान् स्याना पृथिवीति सप्त मृदः स हि रत्नानीति पञ्च रत्नानि हिरण्यरुप इति हिरण्यं च प्रक्षिप्य युवाः सुवासा इति द्विमच्या- कलशकण्ठी वेष्टयित्वा पूर्णा दर्वाति कलशयोरुपरि पूर्णपाने स्थापयेत् । ततः कलशयास्तत्त्वा यामीति वरुणमावाह्य षोड- शोपचारैः पूजयित्वा युग्मान् ब्राह्मणान् उदङ्मुखानुपवेशयेत् । ब्राह्मणास्तु सपत्नीकं यजमानं प्रतिबयुः मातृदेवो भव पितृदेवो भव आचार्यदेवो भव अतिथिदेवो भवेति । एताः सत्या आ- शिषः सन्त इति यजमानो बयात् । तत: अवनिकृतजानुमण्डल: कमलमुकुलसदृशमञ्जलिं शिरस्याधाय दक्षिणेन पाणिना सुव- गंपूर्णमुत्तरकलशं धारयित्वा दीर्घा नागा नद्या गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च तेनायुष्यमाणेन पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु इत्यनेन मन्त्रेण उत्तरकलशं स्वशिरसा पत्नीशिरसा विवाहादी संस्कार्यशि- ·बोतपदार्थनिर्वचनम् । रसा च संयोज्य कलशस्थाने कलश स्थापयित्वा पुनर्गृहीत्वाम- न्त्रेण तथेष कृत्वा पुनगृहीत्वा मन्त्रण तथेव इति विधारं कुर्यात ततो यजमानः शिवा प्रापः सन्त्विति भवन्तो अवन्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलं दद्यात् । ब्राह्मणाश्च शिवा आपः सन्विति वदेयुः । ततो यजमानो गन्थाः पान्तु सुमङ्गल्यं चास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्त्विति ब्राह्मणहस्ते चन्दनं दद्यात् । ब्राह्मणास्तु गन्धा: पान्तु सुमङ्गल्यं चास्त्विति वदेयुः । अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्त्विति यजमान: अक्षतान दद्यात्। ते घ अक्षताः पान्तु श्रायुष्यमस्तु इति ब्युः। ततः पुष्पाणि पान्तु सौनियमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्त्विति यजमान: पुष्पाणि दद्यात् । ब्राह्मणास्तु पुष्पाणि पान्तु सोनियमस्त्विति ब्रयुः । ताम्बलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्त्विति यजमानस्ताम्बलानि दद्यात् । ब्राह्मणास्तु ताम्बलानि पान्तु মন্তিনি बयुः । दक्षिणाः पान्तु बहुधेयं चास्त्विति यज- मानो दक्षिणां दद्यात् । ब्राह्मणास्तु दक्षिणाः पान्तु बहुधेयं चास्त्विति यः । यजमाना दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तु- ष्टिश्चास्त्विति जलं दद्यात् । ब्राह्मणास्तु दीर्घमायुरित्यादि अस्त्वित्यन्तं ब्रूयुः । ततो यजमान: कृत्वा सर्ववेदयक्रि- याकरणकमारम्भाः शुभा: शोभनाः प्रवर्तन्ते तमहमोङ्कार- मादिं कृत्वा ऋग्यजुःसामाशीर्वचनं बहुषिमतं संविज्ञातं भ- वद्भिरनुज्ञात: पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये इति बयात ब्राह्मण: वाच्यतामिति बयुः यजमान: भद्रं कर्णेभिरित्यूचं द्रविणोदा द्रविणस इत्यूचं सविता पश्चातादित्यूचं नवोनव इत्यूचं उच्चा दिधीत्यूचं सं त्वा सिञ्चामीत्यर्धचं च पठित्वा व्रतनियमतपः यं d ·पोतपदार्थनिर्वचनम् । स्वाध्यायक्रतुदमदानविशिष्टानां ब्राह्मणानां मनः समाधीयतां इति प्रार्थयेत् समाहितमनसः स्मः इति ब्राह्मणाः प्रसीदन्तु भवन्तः इति यजमान: प्रसन्नाः स्मः इति ब्राह्मणाः ततो यजमान: शान्तिरस्त्वित्यादिभिः इष्टसम्पदस्त्वित्यन्तराशीम- न्तेः पाचे जलं सिञ्चति अरिष्ठनिरसनमस्तु यत्यापं तत्प्रतिहतम- त्विति मन्त्राभ्यां पाचावहिर्जलं सिञ्चेत पुन: यच्छ्यस्तदस्त्वि. त्यादिभिः सा इष्टदेवताः प्रीयन्तामित्यन्तमन्वे: पाचे जलं सि- वेत् ततो हता ब्रह्मद्विष इत्यादिभिः शाम्यन्त्वीतय इत्यन्तर्ब- हिर्जलं सिञ्चति ततः शुभानि वर्धन्तामित्यादिभिः महासेन: प्री- यतामित्यन्तः पाचे सिञ्चति तत: पुण्याहकालान वाचयिष्ये इति बयात ब्राह्मणास्तु वाच्यतामिति बयुः यजमान: उद्गातेव शकुन इत्यूचं याज्ययेत्यादि संस्कुरुते इत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मणं यत्पुण्य- मित्यादि कुरुते इत्यन्तं तेत्तिरीयब्राह्मणं च पठित्वा मां सह कुटुम्बिने महाजनान्नमस्कर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय करिष्यमाणस्य अमुष्य कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्त्विति बयात् ब्राह्मणास्तु ओं पुण्याहमिति प्रतिब्रयुः इमे वचनप्रति- पचने चिवारं पठनीये ततो यजमानः स्वस्तये वायुमित्यूचं श्रादित्य उदयनीय इत्यादि स्वस्त्यद्यन्तीत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मणं अष्टा देश इत्यादि अमृतं स्वस्तीत्यन्तं तेत्तिरीयं च ब्राह्मणं पठित्वा मह्यमित्यादि करिष्यमाणाय अमुष्म कर्मणे स्वस्तिं भवन्तो ब्रुवन्त्विति बयात ब्राह्मणास्तु आयुष्मते स्वस्ताति ब्युः एवं पूर्ववत् चिवारं कुर्यात् यजमान: ऋथ्याम स्तोममि- त्यचं सर्वामृद्धिमित्यादि य एवं वेदेत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मणं ऋध्या- स्म हव्यरित्यादि प्रतितिष्ठतीत्यन्तं तैत्तिरीयब्राह्मणं च पठित्वा ·-- ८ बोलपदार्थनिर्वचनम् । महमित्यादिकर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्त्विति बयात ब्राह्म- वास्तु कर्म ध्यतामिति ब्रूयुः एवं पूर्ववत् पियारं कुर्यात् यजमानः लिये जात इत्यूचं श्रिय एवेत्यादि य एवं वेदेत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मणं यस्मिन् ब्रह्मत्यादि अमृतासतामित्यन्तं तेति- रीयब्राह्मणं च पठित्वा मह्यमित्यादि अमुष्य कर्मणः श्रीरस्त्वि- ति भवन्तो ब्रुवन्त्विति ब्रयात् ब्राह्मणास्तु अस्तु श्रीः इति ब्रूयुः एवं त्रिवारं कुर्यात् ततो मङ्गलानि भवन्तु वर्षशतं पूर्ण- मस्तु गोवाभिवृद्धिरस्तु इत्युक्का कर्मप्रधानदेवतानाम प्रथमा- न्तं उक्का अन्ते प्रीयतामित्युक्त्वा शुक्रभिरङ्गेरित्यचं तदप्येष इत्यादि सभासद इतीत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मणं च पठित्वा शिव- शिवमित्युक्का पनी वामभागे उपवेश्य वास्तोष्यते इति चतम ऋचः पठन् दक्षिणकलशं वामहस्ते उत्तरकलशं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा उभयोः कलशयोः संततधारां पारान्तरे कुर्यात् तत- स्तेन जलेन युग्मा ब्राह्मणा: पत्नीयजमानयोरभिषेकं दूर्वाङ्करैः आम्रपल्लवेश्च समुद्रज्येष्ठा इति चतसृभिः चायन्तामिति तिस- भिः इमा आप इति तिसृभिः देवस्य त्वेति यजुषा समस्तव्या- हृतिभिः अभिषिञ्चन्ति ततो यजमान, ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां द- त्वा पुण्याहवाचनफलसमृद्धिरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्त्विति ब्रूयात ब्राह्मणः पुण्याहवाचनफलसमृद्धिरस्त्विति ब्रयुः ततो यज- माना नानानामगोचेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयसो दक्षिणां ददाति इदं सर्व कर्म पुण्याहवाचनमिति स्वस्तिवाचनमिति चोच्यते । ३६ः ततो गौरी पद्ना शची मेधा साविची विजया जया देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः धृतिः पुष्टिः तुष्टिः आत्म.

·श्रातपदार्थनिर्वचनम् । ना. कुलदेवता ब्राह्मी माहेश्वरी कोमारी वैष्णवी वाराही इन्द्राणी चामुण्डा गणपति: एतासं देवतानां षोडशोपचारैः पूजनं मातृकापूजनमित्युच्यते । ३०० तत: गृह्याग्ने: पश्चात् प्रागयान् दीनास्तीर्य तेषु दक्षिणत: पत्री उपविशति उत्तरतो यजमान: तयोरुत्तरतः प्राङ्मुखाः सर्षे ऋत्विजः ततः सपत्नीको यजमान: पुरुष एवेदमिति विष्णुं स्मृत्वा पुरस्तादित्यादि निविष्टमित्यन्तं जपित्वा मासप- वाद्युल्लिख्य अग्नीनाधास्य इत्युपांशु विरुच्चार्य उच्चस्त्रिर्वदेत ततः तन्म इत्यादि काम इत्यन्तं ऋत्विजः प्रत्याह ऋत्वि- जस्तु तत्त इत्यादि काम इत्यन्तं प्रतिब्युः यजमानः प्रणवपू- व तथेत्याह तदेतत् सर्व आधानसंकल्प इत्युच्यते । ३०१ ततः सपत्नीको यजमान: ब्रह्मणः पादौ उपसंगृह्य अमुकश- माहं ब्रह्मत्वेन त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् चन्द्रमा मे ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्माणं त्वामुकशाणं वृणे इति ब्रह्माणं घृणीते ब्रह्मा महन्मे इत्यादि भुक्षिषीयेत्यन्तं जपित्वा चन्द्र- मास्ते ब्रह्मा स ते ब्रह्मा ब्रह्माहं ते मानुष इति बयात ततो होतारं वृणीते अमुकशाहं होचण त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् अग्निमें होता स मे होता होतारं त्वामुं वृणे ततो होता महन्मे इत्यादिजपित्वाअग्रिष्ट होतास ते होता होता ते নুমান ततो ऽध्वयं वृणीते अमुकशाहं आध्व- र्यवेण त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् आदित्यो मे ऽध्वर्यु: स मे ऽध्वर्युरध्वयु त्वामुं वृणे ततो ऽध्वर्यु: महन्मे बोच इत्यादि जपित्वा आदित्यस्तेऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युरध्वर्युरहं ते मानुष इति ·बातपदार्थनिर्वचनम् । मानुषः इति बयात तत उद्गातृवरणं विकल्पेन अमुकदमा पोगाण त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् पर्जन्यो म उद्गाता सम उद्गातोद्गातारं त्वामुं धृणे तत उद्गाता महन्म इत्यादि जपि- त्वा पर्जन्यस्त उद्गाता स त उद्गालोद्गाताहं ते मानुषः रति बयात तत पानीधं वृणीते अमुकशाहमानोधकर्मका त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् प्राग्रीधं त्वामुं वृणे सत प्रा- ग्नीध्रः प्राग्नीध्रकर्म करिष्यामीति वदेत यजमानः ओं तथे- ति तत: सदस्यवरणं विकल्पन अमुकशाहं सादस्येन त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् आकाश में सदस्यः स मे सद- स्यः सदस्यं त्वामुं वृणे ततः सदस्य: महन्म इत्यादि जपित्या आकाशस सदस्य: स ते सदस्यः सदस्यो ऽहं ते मानुष इति प्रतिव्रयात् एतावत्सर्व ऋत्विम्वरणमित्युच्यते । ३०२ ऋत्विम्बरणानन्तरं मधुपर्कः क्रियते शुद्धस्थले आसनेषु प्राङ्- मुखान् ऋत्विज उपवेश्य वृतान् ऋत्विजो मधुपर्कणाहयिष्ये इति संकल्प्य प्रथमत: ऋत्विजां पादान प्रक्षालयेत् ततः कृताचमनेभ्य ऋत्विग्भ्यो विष्टरो विष्टरो विष्टरः प्रतिगृह्यता- मिति विष्ठरं दद्यात् ऋत्विजस्त प्रतिगृहामीति विष्ठरं हस्ते गृहीत्वा अहं वष्मति मन्त्रान्ते उदगये विष्ठरे उपविशन्ति सडीभताः अष्टाचत्वारिंशद्वभाः मलप्रदेशमारभ्य अयपर्यन्तं द्विगुणितसूत्रवेष्टिताः विष्टरपदवाच्याः । ३०३ तत: पाद्यं पाद्यं पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति पाद्यं दद्यात् ऋत्वि- जस्तु प्रतिगृह्णामीत्युका प्रतिगृहान्ति तत: शुध्यधामाचामन्ति पादप्रक्षालनपर्याप्नं पारस्यं जलं पाद्यार्थ इदकं इति व्युत्पत्या पावाचाभ्यां चेति यत्प्रत्यये पायमित्युचते।

·योगवार्तिकम् । ३०४ ततः कृताचमनेषु ऋत्विक्ष यजमानस्तेभ्यः अर्घ्यमय॑मध्ये प्रतिगृह्यतामित्युक्का अर्घ्य ददाति ऋत्विजस्तु प्रतिगृहामीति प्रतिगृहन्ति मूल्ये पूजाविधावर्घ इति कोशात अर्घः पूजावि- धिस्तदर्थमुदकमिति व्युत्पत्त्या पूर्वोक्तसूत्रेण यत्प्रत्यये गन्धा- द्यष्टोपचारसहितं अर्घ्यपाचस्थं जलं अर्ध्यमित्युच्यते । ३०५ ततो यजमान: आचमनीयमाचमनीयमाचमनीयं प्रतिगृह्यता- मित्याचमनार्थ जलं ददाति ऋत्विजस्तु प्रतिगृहामीति प्रति- गृह्य अमृतोपस्तरणमित्यादिमन्त्रण पाचमनं कुर्वन्ति ततो ऽन्येन जलेन शुध्यर्थमाचमनं कुर्वन्ति तवाचमनपावस्थं जल- माचमनीयमित्युच्यते ॥ (शेषमये) ॥ श्रीः॥ । योगवार्तिकम् ॥ ( Continued from page 48 VOL. V.) एतेष्वादापतं सूत्रेण सिद्धान्तति । तदा ट्रैष्टुःस्वरूपेवस्थानम् ॥ ३ ॥ तदा ऽसंप्रज्ञातयोगकाले द्रष्टुः चितिशक्तेः पुरुषस्य स्वरूपे निर्विष. यचैतन्यमात्रे ऽवस्थानमित्यर्थः । यथा जपापाये स्फटिकस्यालोहिते स्वस्वरूपे ऽवस्थानं तथा वृत्त्यपाये पुरुषस्य वृत्तिप्रतिबिम्ब शून्ये स्वस्व. रूपे ऽवस्थानमिति भावः । यथा च तदा संस्कारशेषबुद्धानं न भवति तथोत्तरसूने वत्यामः । तथा च कूटस्थ एव पुरुषो व्युत्थानव तदानीमपि प्रकाशस्वरूप एव तिष्ठति । योगलक्षणमप्येतद्वेतुनिरो- धत्वमेव । तत्र च वृत्त्यात्मकदुःखाभावः पुरुषार्थ इति भावः । सायं पुरुषा- ·योगवार्तिकम् । थी भाष्यकारेण सूचितो यथा कैवल्यइत्यनेन । कैवल्ये हि दुःखनितिष पुरुषार्थ इति वयात 'हेयं दुःखमनागत'मिति सूत्रेणेति । क्रमेण चरमासंप्र. जाते ऽशेषसंस्कारतयात चित्तेन सह वृत्तीनामान्तिकनिरोधे सत्यायन्ति- के स्वरूपावस्थानं मोक्षामिति । ननु तदानीं दुःखाभावे ऽन्यदा दुःखम- स्तीत्यायातं तथा चापरिणामित्वानुपतिरित्याशङ्कां परिहर्रात भाष्यकारः। व्युत्था!त । व्युत्थानचित्तदशायां तु चितिस्तथा ऽपि स्वरूपेण तिष्ठन्ती न तथा नासंप्रज्ञातस्य कैवल्यस्य च समानरूपेत्यर्थः । सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति । कथं तीति । कूटस्थापि चितिः केन प्रकारेण हि व्युत्याने तिष्ठतीत्यर्थः । असंप्रज्ञातापेक्षया संप्रजातोप्यत्र व्युत्थानं बोध्यम् । अत्र प्रत्युत्तरं सूत्रं हेतुपदमध्याहृत्य पठति । दर्शितविषयत्वादिति । त्तिसारूप्यमितरच ॥ ४ ॥ इतरत्र व्युत्थाने, चितेन सह द्रष्टुर्वृत्ती सारूयमित्यर्थः । व्युत्थाने हि बिम्बप्रतिबिम्बरूपयोर्बाष्टषुरुषवृत्त्योः सारूप्यं, तदेतवाचष्टे । व्युत्था. नेति । इतरत्र व्युत्थाने याश्चित्तस्य वृत्तयो दीपस्य शिखाइव द्रव्य रूपा भगुरा अवस्थापरिणामाः मूषानिषिक्तद्रुतताम्रवत् स्वसंयुक्तार्था- कारास्त्रिगुणकार्यत्वात् सुखदुःखमोहाश्रयतया शान्तघोरमूढाख्या भव- न्ति ताभिरविशिष्टा अविलक्षणा वृत्तयो यस्य पुरुषस्य स तथा । वृत्तिश्च गुणो न भवति "भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तर वृत्तिः संबन्धार्थ सर्पती"ति सांख्य. सूत्रात् । भागो विभक्तांशो ऽम्निविस्फुलिङ्गदिति । कुतः पुनरपरिणामिनो त्तिस्तत्रोक्तं दार्शविषयत्वादिति । बुवा निवेदितविषयत्वादित्यर्थः निवेदनं च स्वारूढविषयस्य प्रतिबिम्बरूपेण चित्याधानम् । "राहीतानि. न्द्रियैरानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नम" ति विष्णुपुराणादिभ्यः । एतदुक्तं भवति । यदापि पुरुषश्चिन्मात्री ऽविकारी तथापि बुद्धेविषयाकारवृत्तीनां पुरुषे यानि प्रतिबिम्बानि ता- न्येव पुरुषस्य वृत्तयः । न च ताभिरवस्तुभूताभिः परिणामित्वं, स्फटिकस्येवा. तत्वतोऽन्यथाभावादिति । तदुक्तं साये, जपास्फटिकयोरिव नोपरागः - ·FO योगवार्तिकम्। किं त्वभिमान इति । सूत्रकारोऽपि वात 'चितरपतिसंक्रमायास्तदाकारा. पता स्वबुद्धिसंवेदन' मिति । एतेन सुखदुःखमोहगुणकत्तिसारूण्याद् व्युत्याने चितिरपि दुःखादिमतीव यद्दति तदेव चितेर्तुःखभोगो दुःखा. भ्यवहरणरूपः, प्रतिबिम्बरूपदुःखहानमेव चासंप्रजातस्य फलमिति सूचढ़येन सिद्धम् । ये तु अहं सुखीदुःखीत्यादिप्रत्ययादात्मन एव पार- मार्थिकी तिमिच्छन्ति तएवं प्रत्याख्येयाः । स्वत एव चेदात्मनः परिणा- मस्तहि सर्वावयवावच्छेदेन सर्वदा वृत्तिप्रसङ्गादनिर्मातादिप्रसङ्गः यदि मनःसंयोगो निमित्तं हि लाघवादेकेन मनस्त्वेनैव हेतुतास्तु मात्ममनस्तत्संयोगानां त्रयाणां हेतुत्वे गौरवात् । अनुमानं च अर्थाकार- परिणामसुखादिकमन्तःकरणोपादानकं बाधकाभावे सति तदन्वयव्यति- रेकानुविधायित्वात् मनःसंयोगर्वादति । भोगे व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं, बुद्धः स्वभोक्तृत्वे च बाधकं कर्तृकर्मविरोधं सूत्रकारो बत्यति । अहं कता सुखीत्यादि प्रत्ययास्तु अहं गौर इत्यादिधम. शतान्तःपातित्वेनाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिता •नोक्तानुमानस्य बाधकाः, प्रत्युत “प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मा- नमकतारं स पति" इत्यादि स्मृत्युपोलितेनोक्तानुमानेनैव + बाध्यन्ते वहभित्रात्मसाधकैरनुमानरहं गौर इत्यादिप्रत्ययदिति दिक्। स्वोक्त बुद्धि- पुरुषयोवृत्तिसारूप्ये पशिखाचार्यसूत्रं प्रमाणात । तथा च सूत्रमिति । ख्यातिर्बुद्धिर्दर्शनं पुरुषस्य इत्यन्तं च सूत्रम् । तथा च ख्यातिरेव दर्शनमित्ये- कमेव एकाकारमेव दर्शनं भ्रमो लोकानामिति सूत्रार्थः । दतिशब्दश्चान्यो भाष्ययोजनार्थ पूरणीयः । ननु सविषयवृत्तेः स्फुरणं चेतनसंयोगादेव भवतु यथा सजलघटादिप्रकाशः सूर्यसंबन्धात्, अतः किमर्थ चैतन्ये वृत्तिप्रति- विम्बं वृत्ती वा वयमाणचैतन्यप्रतिबिम्बं कल्प्यते । सुख्यहं जानामीति बुद्धिपुरुषयोरेकताभमस्तु परस्परप्रतिबिम्बं विनापि दूरस्थवनस्पत्योरिव दो- स्वशादेव संभवति तत्कथं बुद्धिपुरुषयोवृत्तिसारूसिद्धिरिति । अबोच्यते । यदि चेति पाठान्तरम् । + से बाध्यन्ते इति पुस्तकान्तरे पाठः।

·योगवार्तिकम् । चेतने साबबुद्धिप्रतिबिम्बमवश्यं स्वीकार्यम् । अन्यथाकूटस्यनित्यविभुवेत- न्यस्य सर्वसंबन्धात्सदैव सर्व वस्तु सर्वनायेत नहि सूर्यसंबन्ध मति घटाढाप्रकाशो दृष्ट इति । न चाज्ञानाख्यं ज्ञानप्रतिबन्धकं चैतन्ये कल्पनीयं, नित्यज्ञानस्य प्रतिबन्धासंभवात् "दुःखाजानमया धर्माः प्रकृतेस्से तु नात्मन" इत्यादिभिरात्मन्य ज्ञानप्रतिषेधाच्च । अतोऽर्थभानस्य कादा- चिस्कत्वामुपपत्तये ऽाकारतैवार्थयहणं वाच्यं बुढो तथा दृष्टत्वात, बुद्धा. बपि हि संयोगमात्रस्यार्थग्रहणत्वे अतीन्द्रियस्याप्यर्थस्य बुद्धिगाह्मत्व. प्रसङ्गात । सा चााकारता बुद्धो परिणामरूपा स्वप्नादौ विषयाभावेन तत्म- तिबिम्बासंभवात, पुरुषे च प्रतिबिम्बरूपा विद्यमानत्तिमात्रयाहके पुंसि प्रतिबिम्बेनैवोपपत्तेरिति । न केवलं तोदेव चिति बुद्धेः प्रतिबिम्ब कल्प्यते किंतु "तस्मिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः ॥ यथा संलक्ष्यते रक्तः केरलः स्फटिको- जनैः । रज्जकायुपधानेन तद्वत्परमपूरुष” इत्यादिस्मृतिशतैरपीति । न चैवं संस्कारशेषा. बुद्धिः पुरुले प्रतिबिम्बिता भायादित्यसंप्रज्ञातयोगानुप. पत्तिरिति वाच्यम् । परमाणेरिव वृत्त्यतिरिकानां प्रतिबिम्बसमर्पणासाम- य॑स्य फलबलेन कल्पनात् । अनादिस्वस्वामिभावस्यैव प्रतिबिम्बनिया- मकतया वत्यमाणत्वात्तु न परबुद्धिवृत्तीनम् । अत एव पुरुषार्थवत्येव बुद्धिः पुरुषस्य विषय इति सांख्यसिद्धान्तो विवेकख्यातिविषयभोगी च पुरुषार्थाविति । यथा च चिति बुद्धेः प्रतिबिम्बमेन बुद्दापि चित्प्रतिबिम्ब स्वीकार्यमन्यथा चैतन्यस्य भानानुपपत्तेः स्वयं साक्षात्स्वदर्शने कर्मकर्तृविरो- धेन बुद्धमारूढतयैशात्मनो घटादिवज जेयत्वाभ्युपगमात् । तथा च वयति सूत्रकारो 'द्रष्कृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थमिति । बुढावात्मप्रतिबिम्बमेव च तान्त्रिका बुद्धेश्चिच्छायापत्तिरित्यात्माकारतेति प्राहुः । प्रतिबिम्बोपाधी बिम्बाकारो बुद्धः परिणाम एव स च सातिभास्य इति । एतेन नीरूपत्वाद बुद्धिपुरुषयोरन्योन्यं प्रतिबिम्बनं न संभवतीत्यपास्तम् । उभयचोभयाकार, बुद्धिपरिणामस्यैव प्रतिबिम्बशब्देनात्र विवक्षितत्वात् । जलादापि सूर्या. याकारबुद्धिपरिणामस्यैव सूर्यादिप्रतिबिम्बितत्वाच्च । तदेवं बुद्यात्मनोः ·२ योगवार्तिकम् । परस्परप्रतिबिम्बरूपादोषादेवकताभमोऽहं कती सुखी जानामीत्यादिरूप इति । तदेतत्परस्परं प्रतिबिम्बं सांख्यकारिकायामिवशब्दाभ्यामुक्तं । “त- स्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तव भवत्युदासीन" इति दिक्। यच्चैतच्चैतन्ये बुद्धित्तिसारूप्यमुक्तं चैतन्यस्य बयाकारतारूपम् । इदमेव चैतन्यस्यार्थीपरक्तं रत्तिभानं तस्य चाकारोऽयं घट इत्यादिरूप एव, अन्यथा वृत्तिसारूप्यानुपपत्तेः । न तु वृत्तिबोधस्य पृथगाकारोस्ति घटमहं जानामि दुःखितोहमित्यादिकं तु बढेरेवाकारा. न्तरं पुरुषस्यापरिणामित्वाद् अचान्तत्वाच्चेति । तथा च सूत्रकारो वत्यति 'चित्रातसंक्रमायास्तदाकारापत्ती स्वबुद्धिसंवेदन मिति । ननु वृत्ति- तद्वोधौ यदि घटदीपाविवात्यन्तभित्री न तु चिज्जडात्मकमविभक्तमेकं वस्तु मणिकान्तिवत् तर्हि तच्चित्तवृत्तीनां प्रतिनियततत्तत्पुरुषमात्रबो. ध्यत्वे किं नियाममित्याकाङ्कायां प्रतिनियतयोरेव चित्तात्मनोरनादिः स्वस्वामिभावसंबन्धस्तवियामक इति प्रतिपादयति । चित्तमयस्कान्ते. त्यादिना संबन्धो हेतुरित्यन्तेन । तत्राप्यादावनादि स्वस्वामिभावं युक्त्या- पपादयति । चिमिति। यथायस्कान्तर्माणः स्वस्मिवेवायःसनिधीकरणमा. जात शनिष्कर्षणाख्यमुपकारं कुर्वन स्वामिनः स्वं भवति भोगसाधन- त्वात् तथैव चित्तमपि अयासविषयजातस्य स्वस्मिन् सविधीकरणमा. चात दृश्यत्वरूपमुपकारं कुर्वत पुरुषस्य स्वामिनः स्वं भवति भोगसाध- नत्वात् । अतश्चित्तपुरुषोरनादिः स्वस्वामिभावः संबन्ध इति शेषः । ततः किमित्त्यत आह। तस्मादिति । तस्मात् स्वस्वामिभावस्य सिद्धत्वात,स एवा. नादिसबन्धः पुरुषस्य चित्तत्तिदर्शने हेतुरित्यर्थः । अतो न पचित्तेन परस्य वृत्तिसारूप्यं भर्वात, कदापि तदृत्त्यबोधेन तयोः स्वस्वामि संबन्धा- भावात् । ननु स्वस्वामिभावस्य कथमनादित्वं स हि भोग्यभोक्तभावरू. पसया प्रलये न तिष्ठतीति। मैवम् । अभुज्यमानधनेऽपि सुषुप्तस्य स्वस्वामि- भावेन स्वत्वस्वामित्वयोतिरिक्तपदार्थत्वात् स्वरूपसंबन्धविशेषत्वाद्वा अत्रेतच्छदः पुस्तकान्तरे नास्ति । + स्वस्वामिभावसंबन्ति युक्तः पाठः। - ·योगवार्तिकम् । प्रतियोग्यनुयोगिभाववत् । अथ वा स्वभुक्तवृत्तिवासनावत्त्वमेव बुद्दा पुरुषस्य स्वत्वमीदृशो भाग्यभोक्तभाव एव च तान्त्रिकैोग्यभोक्तयोग्यतेत्युच्यते । 'विदवसानो भोग' इति सांख्यसूत्रोक्तस्य सुखदुःखानुभवरूपभोगस्य पुरुषधर्म- स्वादिति । स च स्वस्वामिभावश्चित्तपुरुषयोरनादिरेव स्वीक्रियते । न च महत्तत्वरूपस्य चित्तस्य कार्यतया कथं तदुर्मस्यानादित्वर्माित वाच्यम् । अन्तःकरणस्य वृतवत् कार्यावस्थायामेव महत्तवपरिभाषास्वीकारात बीजावस्था तु प्रकृत्यंशत्वरूपा नित्यैव, अन्यथा धर्माधर्मसंस्कारादीनामा. अयं विना प्रलये ऽवस्थानानुपपत्तेः प्रकृतिमात्रस्य तदाश्रयत्वे तत्कार्य. भोगस्मृत्यादरपि तविष्ठत्वस्यैवौचित्यात् अन्तःकरणकल्पनानर्थक्यमन्तः- करणधर्मत्वं धर्मादीनामिति सांख्यसूत्रस्य यथाश्रुतार्थानुपपत्तिश्चेति । अथैवं बुद्धितत्कारणयोरुभयोर्धर्मादिकल्पने गौरमिति चे,दृष्टानुसारितया ऽस्य गौरवस्य प्रामाणिकत्वात् । यथा हि परमाणुपर्यन्तमेव घटे पाकेन रूपं जायते तद्घटभङ्गे च तैरणुभिर्घटान्तरं तद्रूपकं भवति तथैव प्रति- पर्यन्तमेव बुद्धी धर्मादिकमुत्पद्यते तद्बुद्धिनाशे च तत्मतिभिः तादृश- धर्मादिमदेव बुद्धान्तरमुत्पाद्यते कारणगुणप्रक्रमादिति दिक् ॥ कृत्यादिलतणा अपि वृत्तयः सन्तीत्यागामिसूत्रस्य न्यनतां परिहत्तुं चित्तस्येत्यन्तं पूरयित्वोत्तरसूत्रमवतारयति । ताः पुनरिति । चित्तस्य बहु. त्तिकत्वे साप ता निरोदुव्या वृत्तयः क्लिष्टाक्लिष्टरूपा वयमाणाः पञ्च- तय्य एवेति सूत्रेण सहान्ययः । प्रमाणादिरूपवयमाणवृत्तिपञ्चर्कानरोधेनैव तत्कार्याणामन्यवृत्तीनां निरीसिद्धिरिति भावः ॥ वृत्तयः पञ्चतय्यः लिष्टाक्लिष्टाः ॥ ५ ॥ यैः प्रमाणादिलक्षणव्यापारीः चित्तं जीवति ते तदृत्तय उच्यन्ते द्विजादीनां याजनादिवत् । क्लिष्टाश्चाक्लिष्टाश्च क्लिष्टाक्लिष्टाः । निरोद्धव्या वृत्तयः क्लिष्टा वा अस्तिष्टा वा भवन्तु वक्ष्यमाणाः पञ्चतय्यः पञ्चप्रकारा १ प्रकत्यंशमत्त्वरूपेति पाठान्तरम् ।

·- योगवार्तिकम् । एवेति सूत्रार्थः । वृत्तीनामसंख्याक्ततया ऽवयवार्थकत्वानुपपत्त्या तयपो लक्षणयात्र प्रकारवाचित्वं ताः पञ्चधा वृत्तय' इत्यागामिभाष्यात इति । किष्ट वष्टिष्टस्यापिहेयत्वप्रतिपादनाय क्लिष्टाक्लिष्टविभागप्रदर्शनं, तत्र चायं क्रमोक्लिष्टा उपादाय लिष्टा निरोदुव्यास्ततस्ता अपि परवैराग्येणेति । "सधेनान्यतमी हन्यात्सत्त्वं सत्त्वेन चैव ही"ति स्मरणात । क्लिष्टा ध्या. चष्टे । क्लेशहेतुका इति । त्रिगुणात्मकतया सर्वासामेध वृत्तीनां क्लेशवस्वेन शिष्टानिष्टविभागो नोपपत्यतइत्यतः केशसंबन्धविशेषपरतया इत्यं व्याख्यायते । अत्र च हेतुः प्रयोजनं, क्लेशश्चात्र मुख्य एव यारो दुःखाख्यः । तथा च केशहेतुका दुःखोलका विषयाकारवृत्तय इत्यर्थः । क्लेशजन- कत्ले हेतुः कर्मत्यादि । काशयप्रचयानां धर्माधर्मवासनासमूहाना क्षेत्री भूता आलम्बनीभूताः, क्लिष्टा इत्यर्थः । विषयाकारत्तिजन्यवृष्णादयभि- हतस्तद्धानार्थ यतमानः परपीडानुग्रहाभ्यां धांधावुपचिनोति ततश्च दुःखधारा भवतीति भावः । अक्लिष्टा व्याचष्टे । ख्यातीति । अनिष्टा अलेशलिकाः । ताश्च गुणाधिकारविरोधिन्यः गुणानां सत्त्वादीनामधि- कारः कार्यारम्भणं तद्विरोधिन्यो ऽवियाकामकादिरूपकारणनाशक- त्वात् । ख्यातिविषया विवेकख्यातिसंबद्धा इत्यर्थः । ख्यातिसाधनस्यापि संग्रहाय विषयपदमिति । ननु सूत्रकारेण तामसीनां सात्त्विकीनां च द्विविधानामेव वृत्तीनां निरोडव्यत्वमुक्तं न तु राजसीनां क्लिष्टाक्रिष्टरूप- मिश्रवृत्तीनासित न्यूननेत्याशङ्कर मिश्रवृत्तीनामुक्तास्वेवान्तावमाह । क्लिष्टप्रवाहेति । क्लिष्टशेषीभूता अपि अलिष्टरूपास्तदंशा यद्यपि क्लिष्ट. च्छिद्रेषु सन्ति तथाप्यक्तिष्टा एव अक्लिष्टशब्देन रहीता भन्ति । एक- शिष्टच्छिद्रेष्वपि क्लिष्टाः क्लिष्टशब्देन गृहीता इत्यर्थः । तथा च राजस्या मित्रवत्रंशाभ्यामशिन्योः प्रवेश इति न न्यनता । दानों वृत्तिनिरोधस्य पलं वकुमादी संसारानर्थबीजं संस्कारं दर्शयति । तथाजातीयकादति । • पञ्चधेत्यर्थकथनमानं न तु शब्दत्तिव्याख्यानं तयपः प्रकारे ऽस्मरसात् किं तययवयवे एवति वाचामित्रप्रमतयः ।

·योगवार्तिकम् । किष्टानिष्टजातीयकाः संस्कारा इत्यर्थः । अस्य जीवनामकस्य सि. संस्कारचक्रस्य स्तम्भने प्रलये च निरोध एवोपाय इत्याह । तदेवंभूत- मिति । तदृत्तिसंस्कारचक्रात्मकं चित्तमेवंभूतं निरोधावस्थमसिताधिकार क्रमेण समाप्यमानाधिकार सदात्मकल्पनात्माधिभागेन निर्दुःखतया ति- ष्ठति व्युत्थानपर्यन्तम् । अथ वाभ्यासपाटवेनाखिलसंस्कारक्षये सति प्रलय. मान्तिकलयमेव गच्छति विदेहकैवल्यं प्राप्नोतीत्यर्थः । निरोधसमाधः पुनरनुत्थानमेव योगिनां मुक्तिरिति भावः । पूर्वसूत्रेण सह योजनार्थं ताः क्लिष्टाश्चाक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तय इति पूरयित्वोत्तरं सूत्रं पठति ॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्राममृत्यः ॥ ६ ॥ सुगमं सूत्रम् । तति पूयित्वात्तरसूत्रमवतारयति । तत्र, तासु वृत्तिषु मध्ये ॥ प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ अनधिगततत्त्वबोधः प्रमा तत्करणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्य- लक्षणं सुगमत्वादष्ठत्वैव विभागः कृतः । परोक्तानि चेतराणि प्रमाणानि एष्वेवान्ताव्यानीत्याशय इति । प्रत्यतं व्याचष्टे । इन्द्रियति । इन्द्रि याण्येव नाडी* चित्तसंचरणमार्गःतैःसंयुज्य तद्गोलकद्वारा बाह्मवस्तुषपरक्त- स्य चित्तस्येन्द्रियसाहित्य नैवार्थाकारः परिणामो भवति न केवलस्य चित्तस्य शंखपत्त्याददाकारतायां नयनादिगतपित्तामन्वयव्यतिरेकाभ्या,मतो रूपादि. वृत्तिषु चतुरादीनामपि कारणत्वं शास्त्रेषच्यते । अत्रोपरागादित्यन्तन बाह्य- वृत्तेः कारणमात्रं दर्शितं न तु तल्लक्षणे प्रवेशनीयम् । अात्मादिप्रत्यताध्याप- नादीश्वरप्रत्यक्षाव्यापनाच्च, तस्याजन्यत्वात् । अर्थस्येत्यनेन समारोपित- त्वप्रतिषेधान विपर्ययतिव्याप्तिः। विशेषावधारणप्रधानेति विशेषणादनुमा- । उपलब्धभाष्यपुस्तकेषु इन्द्रियप्रणालिकति पाठदर्शनादत्रेन्द्रियागयेव प्रणालि. केति वक्तुं युक्तम् । अथवा इन्द्रियनाति वार्तिकसमतो भाज्यपाठः । २ प्रदर्शिमिति पाठान्तरम् ।

·योगवार्तिकम् । नागमयोयात्तिः। स्मृतिव्यावर्तनाय तद्विषयेति । उपरक्तवस्तुविषयेत्यर्थः। सामान्यविशेषाभ्यामत्यन्तभित्र एवार्थ इत्येतविरासायोक्तं सामान्यविशेषा- त्मन इति । अनेन चावयवी न निराकृतः किं त्ववयविनि सामान्यविशे. षयोरविभागलक्षणं तादात्म्यमुक्तं पश्चादवविव्यवस्थापनादिति। "अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवनः स्थितो हृदि । बहुशाखा हनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यव. सायिनाम्" इत्यादिस्मृतिभ्यो रश्मिशाखादितुल्यतालाभात् । रत्तिः प्रभा. बल द्रव्यमेवेति प्रागेवोक्तम् । सा वृत्तिरेव दीपप्रभावत बाझार्थमुपसृत्य चतुरादोकीभावेन घटायाकारा भवति । स्वप्रध्यानादी घटायाकारतया चित्तवृत्तेरनुभूयमानत्वाद् बाह्ये ऽपि ज्ञानाकारः सिति । अत्रांशे बौद्धा- नामस्माकं चैकवाक्यत्वे ऽपि न साम्यम् । अस्माभिर्बाझार्थस्यापि स्वीका रादिति । प्रत्यत्तस्य लक्षणं कृमिदानीं तस्य प्रमाकरणत्वेन प्रमाण- त्वमुपपादयति । फलमिति । वृत्तिरूपस्य करणस्य फलं पुरुषनिष्ठश्चि- तििवषयको बोधः, पुरुषार्थमेव करणानां प्रवृत्तेः । अयं च बोधो विषय- देशएव भवति विभुत्वात् । ननु अयं घट इति वृत्तेबांधो घटमहं जाना- मोति रूपस्तस्य च पौरुषेयत्वे पुरुषस्य स्वतन्त्राकारण परिणामित्वापत्तिरि ति तबाह । अविशिष्ट इति । स च बोधश्चित्तवृत्त्या सहाविशिष्ट इति त्तिसारूप्यसूत्रे उपपादित इत्यर्थः । अयं घट इत्याकारा बिम्बरूपा वृत्तिः कारणं तस्या एव वृत्तश्चैतन्ये प्रतिबिम्बनाच्चैतन्यमप्ययं घट इत्याकारमि. घ सवाधाख्यं फलं भवतीति नात्रविशेषः शब्देन वक्तुं शक्यते, धिकिभिरे- वेतुक्षीरादिमाधुर्यस्येव स्वयं विशेषो ऽनुभूयते दृग्दृश्यादिवैधार्शित भा. वः। पौरुषेयो बोध इत्याधाराधेयभावश्च गगने श्रोत्रमिति/शिष्टाविशि- ष्टभेदेनोपपादनीयः । करणलक्षणं चात्र फलायोगव्यवच्छिचकारणत्वमिति। ननु रूपादिषु चतुरादीनामेव करणत्वं श्रुतिस्मृत्योरवगम्यतति चेत्सत्यं, किं तु बुद्धिरत्याख्यप्रमान्तरं प्रत्येव तेषां करणत्वं न तु पौरुषेयबोधरूपां मुख्य- प्रमा प्रति, प्रमाद्वयं च सालो त्रितं द्वयोरेकतरस्य वाप्यसनिष्टार्थपरि- छितिः प्रमेति । चक्षुरादीनां च वृत्ती करणत्वं व्यापारवतकारणत्वरूपं कुठारादाविर्वात शेषः । ननु विषयाकारतैव विषयग्रहणं चित्तस्यले दृष्टं ।

·योगवार्तिकभूमिका । पुरुषस्तु कूटस्यो न वृत्त्याकारतां भजते ऽतः कथं पुरुषश्चित्तवृत्तिसाती स्यात् कथं वाविशिष्टः पौरुषेयो बोध इत्याशङ्कायामाह । प्रतिसंवेदीति । सर्वोदन्या बुद्धेः प्रतिसंवेदी तत्समानाकारः पुरुष इत्येतच्चतुर्थपादे चितेर. प्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तो स्वबुद्धिसंवेदनसित सूत्रे उपपादयिष्याम इत्यर्थः । यद्यपि चितेः स्वयमाकारो नास्ति तथापि प्रतिबिम्बवशा. त्याकारापत्त्या वृत्तिबोध इत्यस्माभित्तिसारूप्यप्रसङ्गेन प्रागेव व्याख्या. तम् । कश्चित्तु वृत्त्याख्यकारणसामानाधिकरण्येन बुद्धावेव प्रमाख्यं फलं जायते, चैतन्यमेव हि बुद्धिदर्पणप्रतिबिम्बितं बुद्धिरत्त्यार्थीकारया तदाकारतामापदयमानं फलं, तच्च चिच्छायाख्यं चित्प्रतिबिम्बं बुद्धेरेव धर्म इति वदति । तत्र । पौरुषेयशब्दस्य यथाश्रुतार्थत्यागापत्तेः प्रतिबिम्बस्य तुच्छतया ऽर्थभानरूपत्वानुपपत्तेश्च प्रतिबिम्बस्य प्रकाशाप्रक्रियाकारि- तायाः क्वाप्यदर्शनाच्च । प्रतिबिम्बं हि तत्तदुपाधिषु बुर्बम्बाकारपरिणाम- मात्रमिति। किंच परस्यरं प्रतिबिम्बस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धतया चितेरेव वृत्ति. प्रतिबिम्बोपहितायाः फलस्वं युक्तं ज्ञानशब्देनात्मन एव प्रतिपादनात् ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'ज्ञानमेव परं ब्रह्म' 'ज्ञानं बन्धाय चेष्यते' इत्यादिश्रुतिस्मृ. तििित । बुद्देश्चिच्छायापत्तिश्चाहमित्यादिरूपैश्चितो भानार्थमेवेष्यते बुद्धमारोहं विना साक्षात्स्वभाने कर्मकर्तृविरोधादित्युक्तमेव । अपि च बुद्धरेव प्रमातृत्वे पुरुषो न सिध्येत् । वृत्तिसाक्षितया पुरुषसिद्धिरिति चेत्, एवं सति वृत्तिद्रष्टुरेव वृत्त्यारूढार्थद्रष्टुत्वकल्पनाचिता न तु विम्बप्रतिबिम्ब- योरुभयोरेव द्रष्टुत्वमर्थभेदेन कल्पयितुं युक्तं, गौरवादिति । किं च जाना- मीत्येवं बुद्धिवृत्ता भासमानं प्रतिबिम्बचैतन्यं स्वज्ञेयं न संभवति कर्मकर्तृ- विरोधादतो बिम्बचैतन्ये भानमावश्यकमिति । अत्रायं प्रमात्रादिवि- भागः ॥ प्रमाता चेतनः शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमााकारवृत्तीनां चेतने प्रतिबिम्बनम् ॥ प्रतिबिम्बितवृत्तीनां विषयो मेय उच्यते । वृत्तयः सातिभास्याः स्युः करणस्यानपेक्षणात ॥

·योगवार्तिकम् । साक्षाद्वर्शनरूपं च सातित्वं सांख्यसूचितम् । अधिकारेण द्रष्टुत्वं साक्षित्वं चापरे जगुः ॥ इति दिक् । पुरुषे वृत्तिबोधरूपं च फलमनुमानादिसकलवृत्तिष्वपि बोध्यम् । अनुमान लक्षति । अनुमानस्येति । साध्यििशष्टः पतो ऽनुमेयः तस्य साध्यवत्त्वेन तुल्यजातीयेषु सपतेषु अनुवृत्तो विजातीयेभ्यो विपतेभ्यो व्यावृत्तो यः संबन्धो ऽर्थात्तत्रैवानुमेये पतत्तिरिति यावत। तद्विषया तवि- बन्धना, पीज बन्धने इत्यनुशासनात् तद्विषयज्ञानजन्येति यावत्। एवंभूता या सामान्यावधारणप्रधाना वृत्तिः सानुमानमित्यर्थः । संबन्धति पाठेपि संबध्यतति संबन्धः, तथा च स एवार्थः । सामान्येत्यादि प्रत्यक्षव्यावृत्तस्व- रूपकथनमात्रं न तु लक्षणान्तर्गतं वैयादिति। अनुमानवृत्तेरुदाहरणमाह। यथा देशान्तरप्राप्तरिति । अत्रान्वयव्याप्तो दृष्टान्तश्चैत्रवदिति । व्यतिरेक- व्याप्ती च दृष्टान्ता विन्ध्यश्चाप्राप्तिरगतिरिति । अप्राप्तेरिति पञ्चमीपाठ. स्तु लेखकप्रमादात् । प्रत्यक्षसिद्धेमितिवैयथ्यादिति । आगमाख्यां वृत्ति लतति । आप्तेनेति । भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणापाटवादिदोषरहितेने- त्यर्थः । मूलधभिप्रायेण श्रुतो वेति नोक्तं तदप्युपलक्षणीयम् । स्वबोधसंक्रा- न्तये स्वबोधसदृशबोधोत्पत्त्यर्थमित्यर्थः । श्रोतुतिरिति व्यक्त्रमेणान्वयः । अत्राप्तोतार्थविषयिणी शब्दजन्यावृत्तिरित्येवागमप्रमाणस्य लक्षणं, शेषं आगमशब्दव्युत्पत्तिमात्रमाप्तादागच्छति तिरत्यागम इत्याशयः। तदर्थ- विषयेत्यन्तविशेषणव्याज्याचप्रमाणमागमत्तिं दर्शयति। यस्यति । दृष्टा- नुमितार्थकत्वाभावेनाश्रद्वेयार्थी ऽवेशप्रतिपादाको यस्यागमस्य वक्ता स आगमः शास्त्रं चैत्यं वन्देत स्वर्गकाम इत्यादिरूपं प्लवते, प्रमाणवृत्तिजन- नासमर्थइत्यर्थः । नन्वेवं दृष्टानुमितार्थकवनिर्मितस्य अतिमूलस्याधु- निकागमस्यापि प्रवः स्यादत आह । मूति । तु - (शेषमये) ·माधवीयवासुतिः । ॥ माधवीयधातुतिः । . (Continued from page 56. VOL. V.) ििनषेधस्य प्रयोजनमन्यत्र, अस्तु चेहापि टिड्डाणजित्यादिना स्त्रियां डीपि 'यस्येति चे'त्यकारलोपे सौवाती भाया यस्येति बहुव्रीही 'स्त्रियाः पुंवद्धाषितपुंस्कादनड् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादि. ष्विति प्राप्तस्य पुंवद्वावस्य वृद्धिनिमित्तस्य च तद्वितस्यारक्तविकार' इति रक्तविकारादतिरिक्तार्थस्य च वृद्धिनिमित्तद्वितान्तस्य पुंवद्वायो नेति विधीयमानो निषेध दहाणो द्धिनिमित्तत्वाभावाति घुबडावे सौवात- भार्य इति भवति। स्त्रियाः पुंदिति सूत्रस्यार्थः । स्त्यर्थस्य शब्दस्य स्त्रियां वर्तमाने समानाधिकरणे पूरणीप्रियादिर्जितउत्तरपदे पुंस व रूपं भवति स चेत स्त्रीशब्दो भाषितपुंस्कादनङ् भवतीति । पूरणीति पूरणप्रत्ययान्तः स्त्रीलिङ्गपञ्चम्यादिशब्द उच्यते । भाषितः पुमान् यस्मिवर्थ प्रवृत्तिनि- मित्ते स भाषितपुंस्कः, इह तु शब्दस्तद्योगात्तथोक्त. जडो ऽभावोऽनङ् भा. षितपुंस्कात्परोनङ्, निपातनात्पञ्चम्यलुक् । अतिथिः, अतन्यजिवन्यज. पिमाणिकयुकृशिभ्यः कविच्यतुजलिजिष्ठुजिष्टजिसनस्यनिथिनुल्यसा- सानुक इत्यादिभ्यो द्वादशभ्यः कव्यादयो द्वादश प्रत्यया यथासंख्यमित्य. तेरिथिन् । अतिथौ साधुरातिथेयः । ‘पतिथिवसतिस्वपतेजिति सप्त. म्यन्तात्साध्वित्यर्थ ठञ् । ठस्यायनेयीत्येयादेशः । अतिथयइद,मातिथ्यम् । 'अतिथेऽयं' इति चतुर्यन्तात्तादर्थं ज्यः । अतसः हामं प्रहरणं च वायुश्च । अत्यविवमितमिनमिरभिलभिनभितपिपतिनिणिर्माहभ्योऽसजित्यसम् । अतसी उमा, “षिद्गौरादिभ्यश्चेति स्त्रियां डीष । सातयतीति सातयः । 'अनुपसाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेयुर्वेजितिसातिसाहिभ्यश्चेति कर्तरि शे पि गुणायौ, सातिः सानो धातुरिति वृत्ती। बोधिन्यापि सातिः सुखे वर्तते सौत्र इति । जिनेन्द्रहरदत्ता सातिहतुमगण्यन्त इति । दिद्वन्धनार्थ उत्तरच विति ॥ ३८॥ ।

·८० माधधीयधातुतिः। चिती संज्ञाने ॥ संजपनं चैतन्यम् । चेति । चिचेत । चिचिततः। विधेतिथ। चिचित । चिचेत । चिचितिव। चिचितिम । चेतिता। चेति- ति । चेततु । अचेतत् । चेतेत् । अाशिष चित्यात् । अचेतीत । अचेतिष्यत् । भावे। चित्यतइत्यादि, चिचितिषति । चिचेतिषति । चिति- त्वा । चेतित्वा । रलो व्युपधादिति कित्त्वविकल्पः । चेचित्यते । चेचितीति । नाभ्यस्तस्येति गुणनिषेधः । चेचेत्ति । चेतति देवदत्तम् । अचीचितत् । अणावकर्मकादिति परस्मैपदमेव । गतिबुद्धीति प्रयोज्यं कर्म । चित्तः। चित्तवान् । खीदित इनिट्त्वं, चितः । द्गुपधलतणः कः। चेतनः। बाहुलकात्कर्तरि ल्युः। चित चैतन्यम् । संपदादित्याद्वावे क्विए । चेतः। असु. चित्यसुन् । सुचेतीकरोति । 'अर्मनश्चतुश्चेतोरहोरजसां लोपश्चेति कृभ्वस्तियोगे चिः सलोपश्च । 'अस्य च्चावि'तीकारोऽकारस्य । अत्र मैत्रेयः कणः कश्चेति चितेः कणप्रत्यये धातोरन्त्यस्य ककारे चिक्कण इति । बहु. लवचनाद्गुणाभावः प्रत्ययकस्येत्संज्ञाऽभावश्चेति । हरदत्तस्तु चिनोतः क्विय, चित,कणतेरच कणः, तकारस्य ककारांश्चक्कणादिपाठात् । के चित्तु चिक्कणादिषु तकारमेव पन्ति। न्यासकारो ऽप्येवं निरुवाह। स्मरणार्थ ऽव्ययम् । चेतन्ती सुमतीनामिति दर्शनात् । 'अधीगर्थदयेशां कर्मणी ति कर्मणः शेषत्वेषष्ठी। अधीगाः स्मरणार्थाः । तथा संधानार्थाऽपि । यदाह श्रीरामस्वामी । प्रायो विनाशः चित्तं सन्धान विनष्टस्य संधानं प्रायश्चित्त- मिति । 'प्रायस्य चित्तिचित्तयो रिति पारस्कदिपाठात सुट् । चिति स्मृ. स्यामिति चुरादौ । चित संचेतनति तत्रैवात्मनेपदी ॥ ३९ ॥ युतिरासेचने ॥ 'उपदेशेजनुनासिक इत्' 'हलन्यामितीकाररफयोरि- स्व। सेचनमा आHभावनम् । यदाह हरदत्तः, सिचिः कर्मक्रियः पार्टी- भावने मात्र प्रधानं तदर्थत्वात्कारकव्यापारस्यति । आङीषदर्थ ऽभिव्याप्ती वा। च्योतति। चुच्योत। चुच्योतिथ। चुच्यतिव। च्योतिता। च्योतिति। पच्योतत्। व्योतेत् । आशिषि। च्युत्यात । लुङि 'दरितो वेति लेः परस्मैपदे- वडादेविधानान ङित्त्वाच गुणः । अच्युतत् । अच्युततामित्यादि। अङभावे पच्योतीदित्यादि कर्मादौ च्यत्यतइत्यादि । चुच्युतिति । चुच्योतिषति ।

·माधवीयधातुतिः । व्योतित्वा । च्युतित्वा । पूर्ववत् कित्त्वविकल्पः । चोच्युत्यते । चोच्युः तीति । चोच्योत्ति । ईठि नाभ्यस्तस्येति गुणनिषेधः । च्योतयति । अचुच्युतत् । निष्ठाया मुदुपधाद्वावादिकर्मणो रिति किवधिकल्प उदा. हार्यः । च्युतितमनेन । च्योतितमनेनेत्यादि । कर्माविवक्षायां कर्मकारि भावसंभवः ॥ ४० ॥ श्च्युतिर तरणे ॥ तरणं सुतिः । श्च्यातति । चुश्च्यातेत्यादि च्युतियत् । अभ्यासे खयः शेषः । सकारादिरयं, निर्दशः श्चुत्वेन । सकारादित्वे प्रयोजनं मधु श्च्याततीति मधुश्च्युत् । क्विए । अस्मात्तत्क- रोति तदाचष्टइति णिचि णाविष्ठवमातिपदिकस्येतीष्ठनीव कार्य. विधानाटिलोपे मधुश्च्यायतेः क्विम् । तस्य लोपे प्रत्ययलतणेन 'णेरनि- टी'ति णेश्च लोपे यकारान्ताद् अस्मात् कृदन्तात प्रातिपदिकात्सो तस्य हलल्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वेन पदत्वे संयोगान्तस्येति यलोपे श्चुत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात्सकोरिति सलोपे 'चोः कुरिति चकारस्य पदा- न्तस्य कुत्वे तस्य जश्त्वे मधुर्गाित रूपसिद्धिरिति वृत्तिन्यासपदमञ्जरीसम- ताकारमैत्रेयादिभिरुक्तम् । यद्येवमटतीत्य,अट् श्च्योततीत्यनापि श्चुत्व- स्यासिदत्वात्सकारपरत्वा हुः सि धुडिति धुट प्राप्नोति,नैतत् । श्चुत्वं धुट- त्वे सिद्ध वक्तव्यमित्युक्तत्वात् । अत एव वृत्तिकाराविरोधात ताल- व्योमादिवादिनी स्वामिकाश्यपावुपेया । यद्यपि तयोरट् श्च्याततीत्यत्र धुडभावः सिद्धः, मर्धागत्यत्र संयोगान्तस्येति यकारवकारयो पे 'वश्चन- सजसृजमृजयजराजभाजच्छशां ष' इति वश्चादीनां छकारशकारान्तानां च झलि पदान्ते च पत्वविधानाच शकारस्य षकारे झलां जश इति जशत्वे मधुटित स्यात् । अत्र श्चुतिरित्ययकारपि पठन्ति । तथा च मधुश्चुतं घृतमिव सुपूतं श्चान्ति ते इत्यादौ भट्टभास्करः । अत्र मैत्रेयोपि । श्चतिरित्यप्येके पन्ति चुतिर हासनति च ॥ ४१ ॥ मन्य विलोडने ॥ विलोडनं तोभणम् । मन्यति । ममन्य । मन्यिथ। मन्थिता । मन्यिति । मन्यतु । अमन्यत् । मन्येत् । आ. शिंष । मथ्यात् । यासुटः कित्त्वावलोपः 'अनिदितां हल उपधायाः ·माधवीयधातुवृत्तिः। कितीति । अमन्यीत् । अमन्यिष्यत् । कर्मादौ मध्यतइत्यादि । मिमन्यि- पति । मामथ्यते । मामन्योति । मामन्ति । लङस्तिपसिपाहलया. दिलोपे संयोगान्तलोपे चामामन् । मन्थयति । अममन्यत् । मथित्वा । मन्यित्वा । नोपधात्परस्य 'नोपधात्थफान्ताद्वेति थकारफकारान्ता- त्सेटः तवः कित्त्वधिकल्पनात् पते नलोपः । मन्थः । 'हलश्चेति करणे घज । मन्यनी । करणाधिकरणयोश्चति अधिकरणे ल्युडन्ताटिड्डाण- जिति डीप, मन्थानः । सम्यानचनुव इत्यानज्बाहुलकादस्मादपि । अत्रा यं धातुर्यपि क्षीरस्वाम्यादिभिर्न पठाते तथापि मैत्रेयचन्द्रदुर्गः पठित त्वात शमोगामिं मन्यति ततो यथा प्राशु मन्यति यदि मध्यमानो न जायतेत्यादिदर्शनादस्त्येव । अयं द्विकर्मकः । दुहादित्वादप्रधाने कर्मणि लादयः । अमृतमम्बुनिधिर्मथ्यतइति । द्वितीयावत् कृयोगलक्षणा षट्नुभयत्र कर्मणि गुणे तूभयथा गोणिकापुत्र इति वचनाद् द्वितीयापि । अमृतस्याम्बु- निधेन्थिता । अम्बुनिििमति च । अमृतं मन्थितव्यो ऽम्बुधिरित्यत्र कृत्यानामिति योविभागेन कर्तृकर्मणाः षष्ठी निषिध्यते । नाथती सर्वमेतद् उपपादितम् । अयं ज्यादावपि । इह चाये निरनुषङ्ग एदित् ॥ ४२ ॥ कुथि पुथि लुधि मथि हिंसासंक्लेशयोः ॥ कुन्यति । चुकुन्येत्यादि म- न्थिवत् । विशेषर्षास्त्वदित्वात् कृिति नन्नोपाभावः । कुन्थ्यतइत्यादि, तथा हिंसार्थत्वान गतिहिंसेति कर्मतिहाहिंसायां तनिषेधश्च । एवं पुन्थति- लुन्यतिमन्थतयो ऽपि।मन्यतिस्तु सर्वत्र मन्यतिवत् । अत्र च क्षीरस्वामी म- न्यं सानुषङ्गनिदितं पठित्वा मध्यतइति चोदाहृत्य मथीति दौा मन्यन्तह- त्याह। संमतायां तु द्वापि पठोते। खड्गोपकुन्यं शत्रुमारयति । खड़ेनोपकुन्य- मिति वा । हिंसाानां च समानकर्मकाणामिति अनुप्रयोगधातुना समा. नकर्मकाणां हिंसार्थानां तृतीयान्तउपपदे वा णमुलिति णमुल । तृती- याप्रभृतीनीति समासविकल्पः । सर्वस्मिन्नेवात्र णमुलप्रकरणे क्रियाभेदे सति धा सरूपेण कापीति वृत्तावुक्तम् । तेन खड्डेनोपकुर्योत समानकर्तृ- कयोः पूर्वकालदति कापि भवति । एवं खगोपकुन्यमित्यप्युदाहार्यम् ।

·माधवीयधातुतिः । कुन्थ संश्लेषणइति ज्यादौ । कुछ पतीभावे । पुथ हिंसायामिति दिवादी। पुथ भाषार्थश्चुरादौ ॥ ४६॥ षिध गत्याम् ॥ के चिदुदितं पठन्ति । यदाह काश्यपः, उकार'उ. दितो ति विशेषणार्थ इति, तरङ्गिणी चायमुदिदिति, तत्तिविरो. धादुपेत्यं, यदाह ततः परं सिध्यति श्यनेतर इत्यानिटकारिकायां सितितुध्यत्योः श्यना निर्देशादयविकरणयार्बर्धािसध्योरिड् भवत्येव । बोधिता । सेधिता। निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावाद् बुधितं सिधितमित्येध भवतीति । उदित्त्वे हि उदितो वेति तवायां विकल्पस्योक्तत्वाद् 'यस्य वि. भाषा' यस्य धातोः क्व चिद्विभाषेडुक्तस्तस्य निष्ठायामिण नेति प्रतिषेधेन भाव्यमिति कथमेवं बयात् । तत्र न्यासपदमजापि सिदित्त्वमनार्ष. मित्युक्तम् । अत एव तीरस्वामी सिमित्युदाहृत्य निरनुबन्धपाठे तु सिधित इत्यपरितुष्यचुदाजहार । अथोदाहरणानि । 'धात्वादेः षः सः' । सेति । सिषेध । सिषिधिथ। सिपिधिव । 'आदेशप्रत्यययोरिति षत्वं, सेधिता। सेधिति। सेधतुं । असेधत् । सेधेत् । आशिषि । सिध्यात् । असेधीत् । असैधिष्यत् । कर्मणि सिध्यतइत्यादि । गत्यर्थत्वेन कर्तृस्य- क्रियत्वा न कर्मकास्ति । सिधिर्षात । सिसिधिति । सिधित्वा । सेधित्वा । रलो व्युपधादिति किविकल्पः । स्तातिण्योरेव षणीति नि- यमान षत्वम् । सेषिध्यते। कुटिलं गच्छतीत्यर्थः । नित्यं कौटिल्ये गता'. विति यङ् । नित्ययहणं क्रियासमभिहारे यडो निवृत्तयति वृत्ती प्रतिपा- दितम् । सेषिधीति। सेपेछि । झषस्तथोरिति धत्वे जश्त्वम् । सेधयति । असीषिधत् । 'दीर्घा लघोरि ति दीर्घः, 'सिध्यतरपारलौकिक' इति णावावं श्यना निर्देशादस्य न भवति । प्रतिषेति । 'उपसर्गात्सुनोतिसुतिस्यति- स्तौतिस्तोतिस्थासेनयसेसिसजस्वञ्जा'मिति उपसर्गस्थाविमित्तात्प- रस्य सुनोत्यादिसकारस्य षत्वविधानात्सात्पदादोरिति निषेधं बाधित्वा सिधिसकारस्य षत्वं, सेधेति शपा निर्देशा यङ्लुनिकृत्यों देवादिक निकृत्यर्थश्चेति हरदत्तः । तेन प्रतिसेषिधीतीत्यत्र अभ्यासे न षत्वं, ।

·माधषीयधातुतिः । परस्य आदेशप्रत्यययोरिति वत्वम् असित्वह शपा निर्देशोयं सिध्यतरेव निवृत्त्यों न यङ्लुक, स्तेनेह षत्वं भवत्येव, एवं हि ‘सेधतर्गताविति निषेधे शपा निदे॒शो ऽर्थवान् अन्यथा यङ्लुकि षत्वस्यैवाप्रसङ्गात किमनेनेति, प्रत्यषेधदित्यादी उपसर्गस्यानिमित्तात्परत्वाभावेऽपि 'प्राक् सितादड्व्यवाये ऽपीति पत्वम् । प्राक सितादिति उपसर्गस्यात्सुनोतीत्यादयः परिनिविभ्यः सेवेत्यन्ता उच्यन्ते। प्रतिषिषिधिषतीत्यत्र स्तौतिण्योरेवेति नियमं बाधित्वा 'स्यादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्येति अभ्यासात्परस्य पत्वं, प्रश्ते तूपसर्गादिति। इदं षत्वमपोपदेशार्थमवर्णान्ताभ्यासार्थस्तातिण्यारवेति नियमबाधनार्थ चेत्युक्तम् । सूत्रार्थस्तु स्यादिषु प्राकसितीयेषु उपसर्गादिति अभ्यासेन व्यवहितस्य च भवतीति । अत्राभ्यासस्योपसर्गादित्येव सिद्धे ऽभ्यासय- हणं योगभेदेन प्रासितीयेषु स्यादिष्वेवाभ्यासस्य षत्वं न त्वन्यति निषेधप्रतिपादनार्थम् । इदं चोपसर्गादिति षत्वं 'सेधतर्गताविति निषे. धात प्रतिसेति गा इत्यादौ गत्यर्थत्वे न भवति । सुषेधः, दुःषेधः, निःषे- धः, । 'सुषामादिषु चेति षत्वम् । नन्वत्राटयउपसर्गस्यानिमित्तात्परत्वा. देव सिद्धम्, इतरयोपि 'नुमविसर्जनीयशळवायेपी ति किमेषां गणे पाठेन । अत्र वृत्तिः । सुशब्दस्य कर्मप्रवचनीयत्वाविर्दुश्शब्दयोः क्रियान्त- रविषयत्वादनुपसर्गत्वे सति पाठोयं, सेधतर्गताविति प्रतिषेधबाधनार्थ- तेति । सिधः साधुपर्यायः सिध्यतेवायम् । स्फायितञ्चीत्यादिना रक् । सिधको वृतविशेषः । संज्ञायां कन् । सिधकप्रचुरो वनविशेषः, सिधकाव- णम् । 'वनगिर्याः संज्ञायां कोटकिंशुलकादीनामिति कोटगदित्वादुन- उत्तरपदे दीर्घः । वनं पुरगामिश्रकासिधकासारिकाकोटराग्रेभ्य'ति धनन- कारस्य णत्त्वम् । वनमिति षष्ट्यर्थ प्रथमा । इदं णत्वं संजाया,मयात्परत्वे ऽसंज्ञायामपीति स्थितम् । सिध्मं. बाहुलकान्मन् । सिमलः । 'सिमादि- भ्यश्चेति' प्रथमान्तादस्त्युपाधिकादस्त्यर्थे लच ॥ ४७ ॥ - (शषमये) ·प्रथमोध्यायः । सटीकसंक्षेपशारीरकम् । (Continued from page 17. VOL. V.) म. ॥ सोऽयमित्यपि पदार्थरूपक लक्षणं यदुपलक्षणं हि तत् । अंशता यदि पदार्थलक्ष्ययो- गुह्यते ननु पुनर्विरोधिता ॥ २० ॥ टी० ॥ जहल्लतणायां लक्ष्यस्य वाच्यसंर्बान्धवेनैव लाक्षणिकपदज. न्यज्ञानमिति नियमं दूयित्वा जहदजहल्लक्षणायां तदसंभवमाह । सोऽय. मिति। पदार्थरूपकं.पदार्थस्वरूपम् । लक्षणं लक्ष्यतेऽनेनेति सक्षणम्, लतक- मिति यावत् । तत्तेदन्ताविशिष्ट पदार्थद्वयस्वरूपं शुद्धस्य यल्लतणं तदप्यु. पलक्षणम् । उपलक्षणं हि तटस्थलक्षणमेव, अपिशब्दात्कादिति सूचयति। एतावान्विशेषः, काकाधिकरणल्वमन्यदेव रहस्वरूपं लसयति । इदं स्वान्तर्भूतमेक देवदत्ताऽऽदिरूपमिति । ततः किं तत्राऽऽह । अंशति । पदवाच्याभ्यां लक्ष्ययोरंशता मुख्याऽर्थसंबन्धिविशिष्ठता. यदि रहते सोऽ. यं पदाभ्यां लक्षणया ज्ञायते हि पुर्नार्वरोधिता नन्विति संबन्धः । यथा घाच्ययोर्विशिष्टयोरभेदे विरोधः प्रागुक्तः, एवं यदि वाच्याऽर्थवत्ययोशां. शिताऽपि लाक्षणिकपदेन ज्ञाप्येत तदा पुनरपि सैव विरोधिता भवेत, लत्यस्वरूपे तत्तेदंतावैशिष्ट्याऽनपायादित्यर्थः ॥ २० ॥ :: :: ॥ म० ॥ एवं तावल्लक्षणावृत्तिहेतो- रांनीतेषाऽखगडवाक्याऽर्थबुद्धिः । मुक्कापीमां लक्षणावृत्तिमेषा वक्तुं शक्येत्युच्यतेऽनन्तरेण ॥ २०८ ॥ टी० ॥ एवं पदद्वयालक्षणया महावाप्रयस्य सत्यादिवाक्यस्यापि समभिव्याहृतनिखिलपदलक्षणयाऽखण्डे ब्रह्मणि कृतिमुक्तामनदा विना- ·सटीकसंपशारीरकस्य ऽपि लक्षणां वाक्यं परमतेऽखण्डाऽर्थनिष्ठं यदा तदाऽस्मन्मते लक्षणया तत किमु वक्तव्यमित्याशयेनाह । एवं तावदिति । उक्तोपपत्तिपरामर्यवं. शब्दः । तावच्छब्दोऽपि वत्यमाणपक्षात्याथम्यमस्य द्योतयति । अनन्तरण यन्येनेति शेषः ॥ २०८॥ :: ॥ :: ॥ मू० ॥ भिन्नाऽभिन्नरवो घटादिवचसा साकं समुच्चारिता- धन्यूनानधिके घटाऽऽदिविषये तावत्प्रवृत्तो तव ॥ नो चेद्विश्वसृजोऽपि दुष्परिहरा भेदादिमालाऽऽगता भेदादेरपि तच वाच्यमपरं भेदादिकं स्यादिति ॥ २० ॥ टी० ॥ तदेव दर्शयति । भिन्नाभिनेति । रवी शब्दो। भित्रो घट रति, अभितो घट इति घटादिपदेन सहोच्चारितो भिवाभिवशब्दो घटा. दिपदस्य यावान्विषयस्तावत्येव तव मते प्रवृत्ती तावन्माविषयाविति यावत् । परपते हि भेदः स्वरूपमेव वस्तुन इति वक्तव्यम् । एवं च भित्र- घटशब्दयोरेकार्थत्वाल्लतणां विनैव तावेकमातिपदिकाऽर्थमाजनिष्ठावि. ति तद्वाक्यमखण्डाऽर्थम् । एवमभिवो घट ति वाक्यमपि । ननु भिव दति घटाऽऽदिविशेषणतया प्रतीयमानो भेदः कथं घटाऽऽदिस्वरूपं स्यादिति चेत्सत्यस्ति तवेयमनुपपत्तिः, तथापि स्वरूपाऽतिरिक्तो भेदस्त्वन्मते न सिद्धातीत्याशयेनैवमुक्तम् । नन्वतिरिक्त एव भेदोऽभेदो वा स्तु तथा च तद्धिशिष्टाऽभेद एव घटादिवाक्यर्थ इति कुतोऽखण्डाऽर्थतेत्याशड्याह । नो चेदिति । स्वरूपमेव भेदादिन भवति किं तु तदतिरिक्त एव चेदि. त्यर्थः । भेदाऽदिमाला, भेदाभेदपरम्परेत्यर्थः। आगतेति च्छेदः । कथं तत्र भेदादिमालागतास्यात्तत्राऽाह । भेदादेरिति । तत्र तस्मिन्मते, भेदादे- दुादिभ्यो भेदेभेदे धादिभ्या भेदान्तरमभेदे च स्वाभेदान्तरमेवं तत्रतत्राऽपीति भेदादिमालाप्रसङ्गः । न च भेदाभेदादिः स्वरूपमेवेतिवा- व्यम् । र्हि प्रथममेव तथास्तु किमतिरिक्तभेदादिकल्पनया। न च घटो भित्र इत्यादिविशिष्टप्रतीतिबलाढटाऽतिरिक्तभेदादिसिद्धा सत्यां पश्चा. स्कल्प्यमानस्वरूपभेदाः प्रथमकृप्तातिरिक्तभेदबाधकत्वं न युक्तकल्पनमि- - -

·।
प्रथमोऽध्यायः ।
तिवाच्यम् । भेदादिविशेषणतादिप्रतीते?यादिभ्यस्तस्य भेदयहसापेक्षत्वेन
प्रथममेव घटादिस्वरूपभेदादेः स्कृप्तत्वेन द्विलक्षणभेदादिकल्पनाऽनुपप-
नेः। न हि विशेषणविशेष्ययोर्भदज्ञानमृते परस्परविरुद्धविशेषणविशेष्यभा.
वप्रतीतिर्भवति । भावे वा प्रतीतेरन्यथासिद्धत्वनातिरिक्तभेदसाधकत्वं न
स्यादिति भावः ॥ २० ॥
म० ॥ परस्पराभावमुपाददानो
निमित्तमर्थेषु हि भिन्न शब्दः ।
प्रवर्ततेऽन्ये त घटादिशब्दा
निजंनिजं वाच्यमुपाददानाः ॥ २१० ॥
टी० ॥ नन्वेवं भिन्नाभिन्नघटशब्दानां पर्यायतापत्तिरिति चेत्तत्किं
भेदादौ भिन्नाऽऽदिशब्दो न प्रवर्तते, प्रवर्तते चेत्तत्र यः परिहारः स एवा-
ऽन्यत्राऽपि तवाऽस्तु, एवं साप परिहारान्तरमाह । परस्परेति । ननु
कोऽसौ स्वरूपभेदवादे परस्पराऽभावः, अन्योन्याभाव इति चेत्किं तत्र
प्रमाणं, घटात्पटोभित्र इत्यादिबुद्धेः स्वरूपभेदाऽवलम्बनतयाऽन्यथासिद्ध-
त्वात । एतेनाऽस्त्येव तन्मपि परस्पराऽभावः किं तूक्तदोषात्स भेदो न
भवतीति न भेदानन्त्यमिति
प्रत्युक्तम् ।
भेदाऽतिरिक्तपरस्पराभावे प्रमाणा.
भावस्योक्तत्वादितिचेत्सत्यम् । एवं हि स्वरूपभेदवादिनो भावान्तरम-
भावो हि कया चित्तु व्यपेत्ययेति वदन्त आहुः, घटः पटो न भवतीति
पटाऽऽदिसापेक्षतया प्रतीयमानं घटादिस्वरूपं पटाऽऽदिभ्यो भेदः, एवं
पटादिस्वरूपमपि घटाऽऽदिभ्यो भेद इति, एवं परस्परस्याऽभावः परस्प.
राऽपेक्षस्वरूपम् । तदुपाददान इत्यर्थः । निमित्तं प्रवृत्ति िमत्तम् । अर्थषु घट-
पटादिषु । निजंनिजं स्वीयंस्वीयमन्योन्यानरपेक्षघटत्वादिस्वरूपं वाच्यम-
पाददानाः बोधयन्तः । प्रवर्तन्त इति विपरिणताऽनुषङ्गः । तत्पते हि भिव-
शब्दः पटादिकमपेक्ष्य घटाऽऽदिस्वरूपं बोधर्यात । अथ च पटादिवे.
शिष्यं घटेन प्रतिपादयति, घटादिशब्दस्तु घटत्वादिकमेव निमित्तीकृत्य
तत्र प्रवर्तते ति न तयोः पर्यायता नाऽपि विशिष्टार्थ धार्माित
भावः ॥ २१०॥

·(G सटीकसंक्षेपशारीरकस्य मू० । परस्पराऽभावविहीनभाषा- दभिन्नशब्दस्य घटे प्रवृत्तिः । घटस्वरूपकनिबन्धनानु घटादिशब्दस्य घटे प्रवृत्तिः ॥ २११ ॥ टी० ॥ एवमभिवशब्देऽप्याह । परस्पराऽभावविहीनभावादिति । भेदशब्दप्रतिनिमित्तेतरसाऽपेतत्वस्याऽभावः परस्पराऽभावविहीनभावः तत्सापेक्षवस्तुस्वरूपर्माित यावत, तस्मात्तथा च तटस्थ एवाभिवपदप्रव. तिनिमित्तं स इति न घटाऽऽदिपदेन तत्स्वरूपनिमित्तेन पर्यायति भावः ॥ ११ ॥ मू० ॥ अबोधनाशश्चितिरित्यमुष्मि- न्यदद्वयेत्वेकरसाऽऽत्मनिष्ठ ॥ अगामामेकं पदमन्यदच द्वितीयवृत्तीतरसंगमाय ॥ २१२ ॥ टी० ॥ इदानी सियान्त्येकपदलतणयाऽपि तदाह । अबोधनाश इति। अजाननाश इत्यर्थः। चितिः ज्ञानम् । अगाणं मुख्यार्थम् । द्वितीयत्ति लतणातिविशिष्टम् । इतरसंगमाय पदान्तरसम्बन्धाय, तदर्यान्वययोग्य- ताया इत्यर्थः ॥ १२ ॥ म॥ ॥ अज्ञाननाथपदमत्र हि मुख्यमिष्टं विद्यानिबन्धननिवृत्तिसमर्पकत्वात् ॥ तेनाऽन्वयाऽपचितिवाचि पदं स्ववाच्य सावं समुमति मतेः परिणामरूपम् ॥ २१३ ॥ टी० ॥ ननु किं पदं तत्राऽगौणं किं वा लक्षणावृत्तीति तबाह । अज्ञाननाशपदमिति । प्रचास्मिन्वाक्ये । हिरवार्थ । अज्ञाननाशपदमेवेति सम्बन्धः । मुख्यं मुख्यार्थम् । कुत इति चेत्तत्राह । विद्यानिबन्धनति । विद्या अविवानिवर्तकसाक्षात्काररूपा वृत्तिस्तविबन्धना तदुहिता या निवृ. . । - ·प्रथमोऽधायः। । तिस्तस्याः समर्पकत्वाडोधकावादित्यर्थः । अविवानिवृत्तिर्हि वक्ष्यमाणन्या- येनाऽविद्याऽधिष्ठानात्मैव। अविद्यानिवृत्तिपदं च तामेव नित्तिमभिधत्ते। यापि पूर्णात्मन्युक्तवक्ष्यमाणन्यायेन कस्याऽपि पदस्य वृत्तिन संभात । तथाऽपि वियोपहितात्मरूपाऽविद्यानिवृत्ती तत्पदं प्रवर्तते, पशुत्वोपहिते दृतिहरिशब्दवत्, तत्र पशुत्वमिवाऽत्र विद्याप्युपाधितया तटस्यैवेति केवलाऽऽमनिष्ठत्वान्मुख्यमेवेदम् । नविनानिवृत्तिरिति नैकं पदं निवृत्ति पदं त घटादि नितिताधारणेन रूपेण नां वदतीति नात्ममात्रनिष्ठमिति चेवा निवृत्तीभावस्याऽभावस्य वा साधारणधर्मस्यासंभवेन तत्तत्स्वरूपस्यैव तत्पदाऽभिधेयवादविद्यानिवृत्तश्चात्मैव स्वरूपमिति नोक्तदोषः । तत. स्तदन्वयाय चितिवाचि पदं चितिरिति पदं स्बवाच्ये शबले मतेरन्तःकर- णस्य परिणामरूयं सेविं स्वकीयं धीपरिणामांशं समुज्झति त्यति। एतच्च भागान्तरोपादानोपलक्षमिति मुख्यलाक्षणिकपदाभ्यामखण्डसिद्धिरिति भावः । अत्र सौवं समुजझतीत्यनेनाऽसिद्धाऽनुवाद इति द्रष्टव्यम् ॥ २१३॥ मू० ॥ विधिपदानि हि भागसमर्पणा- दपरभागनिराकरणादपि ॥ अविषयात्मतिं जनयन्ति ना न तु मृषाऽर्थनिवृत्तिगिरस्तथा ॥ २१४ ॥ टी० ॥ ननु विधिपदस्यात्मनि लक्षणा, विधिपदस्यात्मनि लतणा, अभावपदस्य तत्र शक्तिर ति महदेच्चित्रम्, अविवानिवृत्तिा कय गत्मा भवेत्, न हि घटनिव- त्तिर्भूतलं भवतीत्याशङ्का सत्यादिपदसाधारण्याचितिपदस्य नाऽकिं चि- चित्रमित्याशयेनाह । विधिपदानीति । भावरूपाऽर्थवाचकपदानीत्यर्थः । निराकरणापरिवर्जनात् । अविषयात्ममतिमवाच्याऽऽत्मतिं ब्रह्माकारां वृत्तिम् । नः अस्माकं मते । द्वितीयामाशां परिहरवाह । न ति। मृषा- नित्तिगिरस्तु तथा तद्वागत्यागाऽपरभागाऽर्पणेनाऽविषयाऽऽत्मर्मातं न जनयन्तीत्यर्थः। मृषार्थनिवृत्तीत्यस्याऽयमाशयः । यत्र यदध्यस्तं तस्य ततः ·१०० सटीकसंतपशारीरकस्य पृथक्सत्त्वाऽभावात्तत्र वित्तिरत्यन्ताऽभावोऽधिष्ठानमेव, यथा शुक्तिरज- ताऽऽः, घटाऽऽदेस्तु भूतलादावनध्यस्तत्वेन पृथक्तत्त्वावित्तिस्ततो भि- यते । अविद्या चात्मन्यध्यस्तैवेति वित्तिः स एव, अतो न किं चिद- जालौकिमिति ॥ २१४ ॥ :: ॥ :: ॥ म० ॥ भेदो भिन्नश्चाऽतिरेकोऽतिरिक्तो- उभेदो ऽभिन्नः संविदः स्वप्रकाशाः ॥ इत्येतस्मिन्विद्यते नाऽर्थभेदा वेदान्तानामप्यखगडस्तथाऽर्थः ॥ २१५ ॥ टी० ॥ पूर्व भिवोऽभिवो वा घट इत्यात्युदाहरणेन मुख्यवृत्त्याऽ. खण्डाऽर्थतायां परसंमतिरुता, तत्र धर्मभेदवादिनोऽसंप्रतिपत्तिं मत्वा तत्समतोदाहरणेन तामाह । भेदो भिव इत्यादिना। एकशिनं प्रत्याह। अतिरेकोऽतिरिक्त इति । जीवब्रह्मणोर्भदाऽभेदसंपादकः कश्चिद्धाऽति. रेकः । प्राभाकर प्रत्याह । संविदः स्वप्रकाशा इति। इत्येतस्मिन्त्री शेऽस्मि- न्वाक्य इत्यर्थः । येषां मते भेदो घटार्भिाते तेषामपि भेदस्य भेदावेदा- नङ्गीकारात्तत्स्वरूपमेवेति मुख्याऽर्थयोपि पदयोरेकार्थत्वम् । एवमतिरेका- युदाहरणेऽपि द्रष्टव्यम्। तथा स्वप्रकाशत्वमपि संवित्स्वरूपमेव। तस्य ततो भेदे तेनाऽन्येन वा संबन्धाऽसंभवेनाऽसिद्धिप्रसङ्गः, मानान्तरयाह्मत्वे च संविदोऽपि तत्सत्सङ्गेन स्वप्रकाशत्वाऽयोगादिभिप्रेत्य दान्तिकमाह । वेदान्तानामिति ॥ २१५ ॥ मू ॥ एवं तावदखण्डघस्तुविषय: शब्दाऽन्वयो दर्शिता लोके दृष्टनयेन पाणिनिवचोऽप्यस्यैव संसचकम् ॥ येनाऽयं स्मरति प्रकृत्यभिहिते वृतादिके केवले तन्माचे प्रथमेतिसरवचसेवाद्या विभक्तिं मुनिः ॥ २१६ ॥ टी० ॥ एवंन्यायबलाल्लोकवादिसिद्धः सोऽयमित्यादिदृष्टान्तेन चवेदान्तानामखण्डवस्तुसमन्वयं दर्शितमनुवदन्समस्ततीर्थकाराणां संपति- ·प्रथमोऽध्यायः। १०१ - पत्राप्तभावपाणिनिवचनादप्यखण्डाऽर्थत्वसिद्धेर्वेदान्तेषु तदविरुदमित्या- शयेनाह। एवं तावदिति । येन वचसा पाणिनिनाऽखण्डविषयशब्द- समन्वयः चितः, तत्सूत्रैकदेशं संक्षिप्य तदर्थकथनपूर्वकमुदाहति । येने- ति । अयं मुनियन सूत्रवचसैव स्मरति तत्पाणिनिवच एवाऽस्य संसूचक- मिति संबन्धः । प्रशभिहिते वृतादिपदस्य प्रकृत्यंशाऽभिहिते । अनेन- प्रातिपदिकार्थति पदं व्याख्यातम् । केवल इति सौत्रमात्रपदार्थस्योक्तिः तन्मात्रे प्रथमेति सूत्रैकदेशोदाहरणम् । प्रायां प्रथमाम् । पाणिनिः खलु भगवान्प्रातिपदिकाऽर्थलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमेति सूत्रे प्रातिपदिका- ऽर्थमात्रे प्रथमां विभक्तिं स्मरत्नपाययोवृक्षाऽऽदिप्रातिपदिकप्रथमाविभ- क्योरेकार्थत्वं दर्शति । एतदेव च वाक्यस्याऽखण्डाऽर्थमिति तत्सम- तमिति भावः ॥ १६ ॥ :: ॥ मू० ॥ सामानाधिकरण्यमन्वगिरा हेतुं वदत्यादरा- तस्यैवार्थविशेषणं समिति च व्यावृत्तये गृह्यते ॥ गोणान्माख्यमयं भिनत्ति भगवान्यावर्तकेनाऽमुना नीलेनोत्पलवस्तुवत्स्फुटतरं द्वविध्यसद्भावतः ॥ २१७ ॥ टी० ॥ श्रुतितन्मूलन्यायसिद्धं सूचयता भगवता बादरायणेन तत्तु समन्वयादिति सूत्रेण तदिति वेदान्तगम्यत्वेन प्रतिज्ञाते निरतिशयाऽऽ. नन्दाऽद्वये ब्रह्मणि स्वप्रकाशे समन्वयादिति हेतुरुक्तः । तत्र यद्यपि व्यधि- करणाऽन्वयोऽपि लोके वेदे च दृश्यते तथाऽपि तस्य संबन्धादिनिष्ठतया प्रतिज्ञातब्रह्मनिष्ठत्वासंभवात् योग्यतया सामानाधिकरण्यान्वय एव तेन विवक्षित इति समन्वयादिति सौत्रोक्तिबलाद्वेदान्तानामखण्डे पर्यवसान- मित्याह । सामानाधिकरयमिति । अन्वर्यागरां समन्वयसूत्र इति शेषः । वदति भगवानित्यनुषङ्गः । आदरादिति तस्य श्रुतिन्यायसूचकत्वं दर्श- यति। भवतु तर्हि नीलोत्पलवद्गुणगुणिभावनिष्ठतया मृद्घटवत्कार्यकारण- भानिष्ठतया वा सामानाधिकरण्यमित्याशवाह । तस्यैवेति । अर्थात परणाऽथै समिति विशेषणं च गृह्यत इति संबन्धः । तत्किं रूपवान्घट इति ·૧૦ર सटीकसंपशारीरकस्य रूपवत्तेव घटस्याऽन्वयस्य समितिविशेषणं नेत्याह । व्यावत्तय इति । विशेषणस्योत्सर्गतो व्यावत्यर्थत्वात्संभवन्त्यां च व्यावती रूपवत्ताया व न स्वरूपमात्रनिष्ठतेति भावः । गृह्यते भगवति विपरिणताऽनुषङ्गः । कुतो व्यावर्त्तयति विशेषामति जिज्ञासायां तदर्शयन्व्यात्तिसंभावनामपि दर्श- यति। गौणार्दाित। अयं भगवान्स्फुटतरं सामानाधिकरण्यद्वैविध्यस्य सद्धा. वतो व्यावर्तकेनाऽमुना समितिविशेषणेन गौणात्सामानाधिकरण्यान्मख्यं नीलोत्पलवस्तुद्धिनत्तीतिसंबन्धः । सूत्रकारो झन्वयस्य समितिविशेषणं प्रयच्छति तच्च व्यात्तिपमिति गौणात्सामानाधिकरण्यादस्य व्यावृत्ति सिद्धा मुख्यत्वं सिद्धयतीति तद्वाक्यमखण्डपर्यवसायीति वक्ष्यमाणन्यायेन निश्चीयत इति भावः ॥ २१७ ।। मू० ॥ तद्धि द्विधैकाऽधिकरण्यमुक्तं गाणं च मुख्यं च विविच्य सद्भिः । संसर्गरूपाऽर्थनिवेशि गोणं मुख्यं त्वखण्डाऽर्थनिविष्टमा: ॥ २१८ ॥ टी० ॥ द्वैविध्यसदावमेव दर्शति । तीति । हिरवधारणे । सदि. स्तदैकाऽधिकरण्यं गाणं च मुख्यं ति द्विधा विविच्य तत्रतत्रोक्तमेवेति संबन्धः । गौणमुख्ययोः क्रमेण स्वरूपमाह । संसर्गात । गुणगुण्यादिसं- सर्गरूपेऽर्थ निशि ततपर्यवसायि यत्सामानाधिकरण्यं तद्नाणम् । मुख्यं तु नैवं किं त्वखण्डाऽनिष्ठमिति सन्त आहुरिति संबन्धः ॥ २१८ ॥ म० ॥ आदाय नानाविधकारणानि गिरामकर तु या प्रवृत्तिः ॥ तामाहुरेकाऽधिकरगयनाम्ना विपश्चिता वेदशिरःसु विप्राः ॥ २१६ ॥ टी० ॥ इदानों मुख्यस्याऽखण्डे पर्यवसानं दर्शायष्यंस्तदुभयसाधा. रणरूपमाह । आदार्योत । कारणानि प्रतिनिमित्तानि । भिवप्रवृत्तिनि- ॥

·प्रथमोऽधायः। १०३ मित्तानां शब्दानामेकत्रैवार्थ या वृत्तिः, तां वेदशिरसु विपश्चितो विवे. किनो विप्रा ऐकाऽधिकरण्यनाम्बा माहुरिति संवन्यः । अत्र पर्यायपदेषु, राजः पुरुष इत्यादिषु चाऽतिप्रसङ्गधारणाय भिवप्रवृत्तिनिमित्तानामेकति च दुयमुपात्तम् । तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थनिरूपणं सामानाधिकरण्यायत्तमिति वेदान्तिभिस्तदवश्यं निरूपणीयमिति द्योतयितुं वेदशिरःसु विपश्चित इत्युक्तम् ॥ २१ ॥ म० ॥ नीलं सुगन्धि महदुत्पलमम्बुशायी- त्येवंप्रकारमिह गोणमुन्ति सन्तः । सोऽयं पुमानुदशरावगतो विवस्वा- नाकाशगो रविरसाविति मुख्यमाहुः ॥ २२० । टी० ॥ उभयोः क्रमेणोदाहरणमाह । नीलमित्यादिना । उत्यल- मितिविशेष्यमुक्तम् । उदशरावगतः जलभाजने प्रतिबिम्बितो, विवस्वानाका- शगोऽसौ रविरिति सामानाधिकरण्यं मुख्यमाहुः । बिम्बप्रतिबिम्बयोरेक- रसत्यादित्यर्थः ॥ २२० ।। मू० ॥ एकत्र वृत्तिरिति लक्षणमत्र मुख्यं संसर्गवस्तुनि पुनर्न हि तद् घटेत । नानारसे हि विषये वचसा प्रवृत्ति- झेलं सुगन्धि महदुत्पलमित्यमीषाम् ॥ २२१ ॥ टी० ॥ अस्त्वेवं तदैविध्यं कथमेतायता मुख्यसामानाधिकरण्य- स्याऽखण्डपर्यवसानं तत्राऽऽह । एकत्रेति । लक्षणं लक्षणांऽशः । अत्र अखण्डे । अखण्डे हि वस्तुनि पर्यवसवानामपर्यायपदानामेकत्र वृत्तित्वं मुख्यमनुपचरितम् । नीलोत्पलादिविशिष्टवस्तुनि पुनस्तन्मुख्यमेकनिष्ठत्वं न हि घटेत । तत्र लोकप्रसिद्धिमेव हेतुमाह । नानारसेति । अमीषां वचसां नानारसे विषये प्रवृत्तिः प्रसिद्धति संबन्धः ॥ २२१ ॥ । ।

·१०० सटीकसंयशारीरकस्य मू० ॥ नानाविधैर्बहुभिरेव निमित्तभेदै- र्भिन्नेषु वस्तुषु गिरामथ या प्रवृत्तिः । सर्वच वेयधिकरण्यमिति प्रसिद्धा सा शब्दवृत्तिकुशलव्यवहारभूमो ॥ २२२ ॥ टी० ॥ इदानीमेकत्र वृत्तिरित्येतवावर्त्यव्यधिकरणाऽन्वयस्वरूप माह । नानाविरिति । अत्र बहुत्वमविवक्षितं द्वयोरपि तदर्शनात् । निमि. तभेदैः स्वस्वाऽर्थ प्रवर्त्तमानानामिति शेषः । तासां भिवेषु गुणप्रधानभूताऽ. नेकपदाऽर्थेषु, तविरूपिताऽष्विति यावत् । तत्र या त्तिः सा वैधिक रयमित्यन्वयः । सामानाधिकरण्यव्यावृत्तये भिन्नर्वाित । अत्यन्तभिने- वित्यर्थः । नानाव्यक्तिनिष्ठपर्यायव्यावृत्तये निमित्तभेदैरिति । शेषं स्वरूपक- थनम् । शब्दवृत्तीति । शब्दतिविवेचने ये कुशलास्तेषां व्यवहारस्थल दु- त्यर्थः ॥ २२२॥ मू० ॥ अभिन्नहेतुर्विषये समाने विभिन्नवाचामथ या प्रवृत्तिः । पर्याय नाम्नाऽभिवदन्ति धीराः प्रवृत्तिमतां वचसां वहूनाम २२३ ॥ टी० ॥ दानी नानाविधकारणानीत्येतद्यावर्त्य पर्यायस्वरूपमाह । अभिव हेतुरिति । एकप्रतिनिमित्तेत्यर्थः । समाने एकस्मित्रभित्र प्रवृत्ति- निमित्तानामेकस्मिवर्थ त्तिः पर्यायता इत्यर्थः ॥ २२३ ॥ म ॥ कुड्यं गृहस्य सरसाम्बुजमस्य वस्त्र- मित्यत्र वैयधिकरण्यमिति प्रसिद्धम् । एवं मुखं वदनमाननमित्यमीषां पायताऽपि विदितेव पुरोक्तहेतोः ॥ २२४ ॥ टी० ॥ व्यधिकरणाऽन्वयपर्याययोः क्रमेणोदाहरणमाह । कुझमि- त्यादिना । अस्य देवदत्ताऽऽदेः। पुरोक्तहेतोः निमित्तभेदैः, अभिवहेतुरित्यत्र चोक्तहेतोः ॥ २४ ॥ (शेषमये) ॥

·प्रथमः परिच्छेदः। १०५ ॥ अथ चित्सुखी । । तत्र प्रथमपरिच्छेदावशेषः । (Continued from page 28. VOL. V.) नापि प्रमाणादेव जन्म, ज्ञानस्य गुणत्वेन स्वप्रामाण्यं प्रति सम- वायिकारणत्वासंभवात् । नापि ज्ञानसामग्रीतो जन्म, प्रामाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे च जन्मासंभवात, तथा पाधिपने स्मृतित्वानधिकरणस्य ज्ञानस्य बाधात्य- न्ताभावप्रामाण्यम्, न च तस्योत्पत्तिः संभवति, अत्यन्ताभावत्वादेव । नापि जातेर्जन्म, नित्यत्वात् । जानसामग्रीजन्यत्वं प्रमायाः प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमिति चेत्, मैवम्, अप्रमाया अपि स्वतस्त्वप्रसङ्गात, तस्या अपि ज्ञानसामग्रीजन्यत्वात् । अथ ज्ञानसामयीमात्रजन्यत्वं स्वतस्त्वम्, अप्रमा तु न तन्मात्रज- न्या दोषसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्वादिति चेत्, मैवम्, विकल्पासहत्वात, तथाहि दोषाभावसहकृतज्ञानसामयीजन्यत्वं मात्रशब्दार्थः किं वा दोषासहकृतज्ञानसामयीजन्यत्वम् । नादाः, परतः प्रामाण्यवादिमतानुप्रवेशप्रसङ्गात, तेऽपि हि दोषा- भावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्वमेव परतः प्रामामितीच्छन्ति । नापि द्वितीयः, विशेषदर्शनस्य भ्रमनिवृत्तिहेतुत्वे तद्विपर्ययस्य भ्रम- हेतुत्ववदोषसहशतज्ञानसामयीजन्यं ज्ञानमप्रमेत्यङ्गीकुर्वता प्रमा प्रति दोषाभावस्य हेतुताया अनिराकार्यत्वात् । नन्वीश्वरजान इव दोषाभावस्यावर्जनीयतया अस्मत्रामास्वपि तथा संनिधिः किं न स्यात्, न हीश्वरज्ञानेऽपि दोषाभावः प्रयोजक इति युक्तं वक्तुम्, तत्प्रयुक्तत्वस्य तदन्तर्भूतसामयीजन्यत्वासंभवादिति चेत्, मैवम्, अन्तरेणापि तत्सामयीजन्यत्वं नित्यद्रव्येषु गुणवत्त्वप्रयुक्तद्रव्यत्ववत तत्मयुक्तत्वोपपत्तेः ।

·१०६ चित्सुख्याम् । न च दोषाभावस्याभावत्वादेवाकारणत्वम, विशेषदर्शनाभाषस्य भ्रमहेतुत्ववल प्रमाणाभावस्य प्रमेयाभावप्रमितिहेतुत्वद्विहिताकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्ववच्च तदुपपत्तेः । न च प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे मानस्ति, प्रामाण्यं जानहेतुमात्रज- न्याश्रयम् अप्रामाण्येतरत्वे सति जानकधर्मत्वात जानत्ववत, दोषजन्य. त्वेन व्यभिचारो मा भूदिति ज्ञानकधर्मत्वादित्युक्तम्, तथा प्रामाण्यम- विधमप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानत्वन्यनवृत्तित्वात प्रत्यक्षत्ववदित्यनुमानं मानमिति केचित, तव, विकल्पासहत्त्वात् । तथाहि किं तथाविधातित्तिमानं वितितमुतान्यायत्तित्वे सति तथाविधव्यक्तित्तित्वम् । नामः, अंशतः सिद्धसाधनत्वात्, अनुव्यवसायानुमित्युपमितीनां स्वतः प्रमात्वस्य परैरण्यड्डीकारात । न द्वितीयः, आट्यप्रयोगे दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात, ज्ञानत्वस्य दोषजन्याप्रमाणज्ञानत्तित्वस्याप्यङ्गीकारात । नाप्रमाणज्ञाने ज्ञानत्वस्य वृत्तिस्तस्य ज्ञानाभासत्वादिति चेत, मैवम्, तथा सत्यप्रामाण्येतरत्वे सतीति विशेषणस्य वैयापातात्, अप्रामा- एयज्ञानस्य ज्ञानाभासत्वेनाप्रामाण्यस्य ज्ञानवृत्तित्वाभावात्, द्वितीयानुमाने च संशयत्वादिना व्यभिचारः, तथाहि तप झप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानत्वन्यनत्ति भति न तु भवति ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयम्, तिमिदि- दोषजन्याश्रयत्वात्, दृष्टान्तस्य साविकलता च, प्रत्यत्तत्वस्यापि परतः प्रामाण्यवादिना ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयत्वानाश्रयणात्, प्रमात्वमेव यस्य ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयं न भवति गुणविशिष्टज्ञानसामयीजन्यवृत्तित्वात तस्य कथं तदवान्तरजातिप्रत्यक्षत्वं तहेतुमात्रजन्याश्रयं स्यात्, अस्ति च पर- तस्त्वपि प्रयोगः, अनीश्वरप्रमा विज्ञानहेत्वतिरिक्तत्वधीना कार्यत्वा- इटवत। १ रनदीपावलीकतमनुमानमुद्भावयति प्रामाणमिति ।

·प्रथमोऽध्यायः । १०७ ननु किं ज्ञानव्यक्तः प्रमाक्तितोऽस्ति कश्चिद्विशेषः किं वा प्रमा व्यक्तित्व ज्ञानक्तिः । आदो प्रत्यतज्ञानव्यक्त्या स्यष्टो व्यभिचारः, प्रत्यवज्ञानव्यक्तर्वि- ज्ञानहेत्वतिरिक्तहत्वधीनस्वाभावात् । द्वितीयेऽपि जन्यापि ज्ञानरूपा प्रमा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहत्वधीनति बाध इति चेत्, मैवम, ज्ञानव्यक्तः प्रमाक्तितो भेदाभावेऽपि विज्ञान- त्वप्रमात्वधर्मयो दास, ततश्च घटत्वस्य पृथिवीत्वप्रयोजकातिरिक्तप्र- योजकत्वसाधन व प्रमाया विज्ञानत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयोजकत्वसाधने बाधाभावात्, विपक्षे च प्रमात्वस्य विज्ञानप्रयोजकमात्रप्रयोज्यत्वाजज्ञान- त्ववादप्रमाजानक्तित्वं स्यादिति बाधकस्तर्क उचेयः । ननु ज्ञानसामय्या एवानिरूपणात तदतिरिक्तहत्वधीनत्वं दुजान- मिति चेत्, मैवम्, एवं सत्यप्रमायाः परतस्त्वं दत्तजलाञ्जलि स्यात्, तदपि हि जानसामयीनिरूपणाधीननिरूपणम् तस्य दोषानुषतविज्ञानसाम- यीजन्यताप्रतिज्ञानात् । तस्मात्रोत्पत्ता प्रमायाः स्वतस्त्वम् । नापि जप्ता, तथाहि नीलसंवेदनस्य प्रामाण्यं नीलसंवेदनेनैवावे. दात इति स्वतस्त्वमुच्यते किं वा तदवेदनयाहकमात्रयाह्मत्वेन । नादाः, तस्य तत्राप्रमाणत्वात, तथाहि यदेतवीलप्रकाशनप्रत्यत्तं तबीलं प्रति तावत प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंनिकर्षात्पनस्वात, स्वप्रामाण्यपरि- च्छित तु कथं. तन प्रमाणम, तस्य बहिरिन्द्रियैरसंनिकर्षात । अपिच तत् प्रत्यक्ष विज्ञानस्यैव प्रामाण्यं गृहीयाटुत तत्फलस्य । नादाः, ज्ञानस्य फललिङ्गानुमेयत्वेन तस्याप्रत्यक्षतया तत्यामाण्य. स्यापि प्रत्यक्षतानुपपत्तेः । न द्वितीयः, फलस्यापि स्वप्रकाशतया बाझेन्द्रियाविषयत्वात, सद्गतयथार्थत्वलक्षणप्रामाण्यस्यापि बाझेन्द्रियप्रत्यविषयत्वानुपपत्तेः । १ भद्रं प्रति विकल्पति • पिचेति ।

·१०८ चित्सुख्याम् । नापि द्वितीयः, ज्ञानयाहकमात्रयाहत्व प्रामाण्यस्य क्वचिदपि जाने प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयाभावप्रसङ्गात् । ननु ज्ञानयाहकमात्रयाह्मत्वेऽप्यविशेषितत्वस्य सांयिकत्ववत प्रामाण्यस्यापि सांयिकत्वमुपपाते, तथाहि कुम्भज्ञानस्याम्भोविष- योऽभूव वेति संशयाना दृश्यन्ते जनाः, साम्भसामनम्भसामपि कुम्भानामु. पलम्भात् । एवं प्रामाण्यऽपि संशयः किं न स्यादिति चेत्, मैवम्, अम्भसः कुम्भयाहकसामग्रीमात्रयाह्मत्वानङ्गीकारात, अङ्गीकारे वाऽविशेषेण सक. लकलशानां सलिलवत्त्वप्रसङ्गात । तस्माचारिकलफलान्तर्गतसलिलादिदिवसामयीयाहत्वादेव तत्र संशयः, प्रामाण्ये तु न तथेति युक्तमुत्पश्यामः । किंच विज्ञानग्राहकसामयीमात्रयातायां प्रामाण्यस्य शुक्तिकार- जतादिबुद्धिपि तद्द्वाहप्रसङ्गः, सत्यम्, गृहीतमेव तद्वाधकादपनीयते, यथाहुः, "तस्मादोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतत्यदोषज्ञानरपोयते" ॥ 4 इति । तस्मादस्माकमिष्टप्रसज्जनमिदमिति चेत्, मैवम्, परतः प्रामा- ण्यप्रसङ्गात, तथाहि, प्रसक्तमपि प्रामाण्यं मिथ्यारजतादिषु बाधकज्ञाना. दपनीयत इति वदता बाधकज्ञानाभावनिबन्धनमेव प्रामाण्यावधारणम- भ्युपगतं स्यात् । न च ज्ञप्तिः स्वतस्त्वे मानमस्ति । ननु प्रमा स्वतो ज्ञायते परनिरपेक्षोपत्तिकत्वात• ज्ञानवत्, तथा १ बोधात्मकत्वेन जानत्वादेव शुक्तिरजतादिबुद्धेरपि प्रमाणता प्राप्ता गृहोता सथाप्यान्यथात्वज्ञानः प्रतीतार्थस्यान्यथात्वबोधकैर्बाधकज्ञानेर्तेतूत्यदोषज्ञानेश्चापोटात दति भोक्तरर्थः। २ रनदीपावलीस्थमनुमानमुद्धावति ननु प्रमेति ।

·प्रथमः परिच्छेदः। प्रामाण्यं स्वतो ज्ञायते. अप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानकधर्मस्वात. ज्ञानत्व- वदित्यसत्येवानुमानमिति चेत्, मैवम्, बादाप्रयोगे परतः प्रामाण्यवादिनं मति हेतोरसिद्धः, दृष्टान्ताभावाच्च, न हि पक्षीकृतां प्रमां विपक्षतिनि- क्षिप्तामप्रमां च विहाय ज्ञानस्यापरा कोटिरस्ति या दृष्टान्तपदवीमुपा- रोहत, द्वितीये च प्रयोगे प्राभाकरस्य स्वयंप्रभत्वे ज्ञानकधर्म भातृस्य च जाततानुमेयत्वधर्म व्यभिचारः, तयोानकधर्मत्वेऽपि ज्ञानयाहकसामग्री- मात्रयाह्मत्वाभावात. अन्यथा पत्र वादिनां विप्रतिपत्त्यभावप्रसक्तः, ज्ञप्ति- परतसत्वे चानुमानं न्यायकुसुमाञ्जलावाह स्म चोदयनः, प्रामाण्यं परतो ज्ञायते. अनभ्यासदशायां सांयिकत्वात् अप्रामाण्यवत, विपक्षे प्रामाण्ये संशयो न स्यात, ज्ञाननिश्चायकादेव तनिश्चयप्राप्तेबाधकस्तः । ननु नैवमनुमानमुर्दोति मिहेत्वारसिद्धः, तथाहि, प्रामाण्यं प्रवृ. त्तिसामलिङ्गावगम्यं भवद्विरुपगम्यते, तस्य च लिङ्गस्य प्रवृत्तिः प्रामाण्ये संशयपर्वका, असंदिग्धे सिसायिषाभावादनुमानाप्रवृत्तेः । तत्संशयश्च कर्चािचश्चयाधीन इति प्रामाण्ये संशयनिश्चययोर- न्योन्याश्रयादनवस्थानाद्वा नैकपि सिर्योदति चेन्मैवम्, विकल्पासह- त्वात् । किं स्वार्थानुमानमसंदिग्धे न प्रवर्तते किं वा परार्थम् । नादयः, सनः समुन्मीलितविलोचनस्य शिखरिशेखरविपरिवर्तमा- नधूमलेखावलोकनसमनन्तरमप्रत्यहं धमध्वजमनीषासमुन्मेषात् । नापि द्वितीयः, विपर्यस्तमपि प्रतिवादिनं प्रत्यनुमानप्रयोगोप. गमात. अन्यथा जल्पवितण्डयोः प्रमाणतकाभ्यां स्वपरपतसाधनोपालम्भा- संभवात, संदिग्धे न्यायः प्रवर्तत इति वचनस्यायोगव्यवच्छेदपरत्वात, कचित साधकबाधकप्रमाणानुदयात् संदेहे सति न्यायप्रवृत्त्युपपत्तेः । न चानभ्यासदशायामिति विशेषणस्य वैयर्थ्यम्, असिद्धिवारक- त्वात । १ विमतमर्थायभिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद् यमेवं तवं यथा जानाभास रति व्यतिरेकिणानुमानादिवदित्यन्वयिना वानभ्यासदशापचेषु प्रामाययमनुमीयते, अभ्यासक्शापचेषु च तज्जातीयज्ञानस्वलिङ्कनेत्यभ्युपेयत इत्यर्थः ।

·૧૧૦ चित्सुख्याम् । न च व्यभिचारनिवारकमेव हेतोर्विशेषणमिति नियमः, चतस्तै- जसं रूपादिषु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपर्वादत्यादिचिरंतनानु- मानेष्वसिद्धिनिवारकाणां विशेषणानां बहुलमुपलम्भात् । अपिचः असिद्धिनिवारणार्थऽपि विशेषणापादाने न दोषं पश्यामः । तित्यादिकमकर्तृकं शरीर्यजन्यत्वादाकाशर्वादत्यादाविव व्याप्य- त्वासिद्धिरिति चेत्, मैवम्, तत्राकर्तृत्वे साध्ये तदेकदेशस्याजन्यत्वस्यैवो- पाधितया विशिष्टस्य व्याप्यत्वासिद्धेः, उक्तं १ हि, “एकामसिद्धि परिह- रतो द्वितीयासिद्धिरापात" इति, प्रकृते तु परतो ज्ञाने न सांयकत्व. मुपाधिः, स्फीतालोकपरिवर्तिनां परतो ज्ञायमानानामपि घटादीनां सांश- यिकत्वादर्शनात् । ननु प्रामाण्यस्य परतो ज्ञाने नवस्या,तत्तत्प्रामाण्यग्रहणायान्यस्या- न्यस्य प्रमाणस्यापेक्षणात्, अतः प्रतिकूलतर्कपराहतं परतः प्रामाण्यानुमा. नमिति चेत्, मैवम्, मानान्तरस्यावश्यंभावनियमाभावात् । न च स्फुरत एव मानस्यानिश्चायकत्वमन्यथा जानेऽप्यनन्तरं संदेहापत्तेरिति वाच्यम्, ज्ञाततानुमेयं ज्ञानमिति मते निलीनस्यापि ज्ञान- स्यार्थनिश्चायकत्वात्, स्वयं वेदनं संवेदनमिति वदतः प्राभाकरस्यापि मते प्रामाण्यस्य तदुर्मस्य तद्गतगुणत्वारिव न स्वतः स्फुरणम्, तस्यापि संवे. दनवत स्वयंप्रभत्वापत्तेः, तथात्वे वा प्रमात्वस्यापि स्वत एव स्फुरणप्रस- ङ्गातततश्चाप्रामाण्यं परतः प्रमीयत इति स्वसिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गः, वेदा- न्तिनां च प्रमाणस्य सातिवेदात्वेन स्फुरणनियमादिदं प्रमाणमप्रमाणं बेति संदेहो न भवेत् । न च प्रमाणं स्वत एव फलं जनयति, हानोपादानोपेतालक्षणस्य. निविधस्यापि फलस्य वस्तुज्ञानातिरिक्तगुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनपूर्वक्रत्वा- भ्युपगमात, तस्माद्वेदान्ताः स्वत एव प्रमाणामति न प्रामाणिकप्रतीति- थमवतरति, अनाभिदध्महे, न तावत् प्रमायाः स्वतस्त्वानिरूक्तिः, यतः । १ स्वरूपासिद्धिं परिहतो व्याप्यत्वाद्धिरिति बौदाधिकारे उदयनेनोतमित्यर्थः ।, ·प्रथमः परिच्छेदः। १११ पाहुर्विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यजन्यताम् । तदन्यतः प्रमायास्तत् स्वतस्त्वमिति तहिदः ॥ २५ ॥ विज्ञानसामयीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तहत्वजन्यत्वं प्रमायाः स्वत. सत्वं नाम । न चैतल्लक्षणमव्यापकम, सर्वप्रमाणानुगमात् । न चाजन्यत्वादव्याप्तिः, ईश्वरजाने तस्याजन्यत्वेऽपि जानसाम- यीजन्यत्वे सयतिरिक्तकारणजन्यत्वलतविशिष्टधर्मवत्त्वाभावात् । नाप्यतिव्यापकम, अप्रमाया विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सतिरिक्तहे. तुजन्यत्वात्, अस्ति चेह मानमनुमानम्, तथाहि । प्रमाविज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति नान्यतः । जायते व्यतिरिक्तत्वादप्रमात: पटादिवत् ॥ २६ ॥ प्रमा विज्ञानसामयीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तजन्या न भवति. अप्रमा. तिरिक्तत्वात् पटादिवत् । न च ज्ञानत्वानधिकरणत्वमुपाधिः, ईश्वरजाने साध्याव्याप्तः, नापि ज्ञानसामय्यजन्यत्वमुपाधिः, यज्ज्ञानसामयीजन्यं तजज्ञानसामग्री- जन्यत्वे सातरिक्तजन्यमप्रमादिति व्यतिरकव्याप्तावप्रमात्वस्यैवोपा. धित्वात, विपत्ते च विज्ञानसामग्रीमात्रादेव प्रमोत्तिसंभवे तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोषाभावस्य वा कारणत्वकल्पनागौरवप्रसङ्गो बाधकस्तर्कः । एतेन प्रमा विज्ञानहेत्वतिरिक्तत्वधीना कार्यत्वात पटवदिति योऽयमुदयनस्य परतसत्वेऽपि प्रयोगः सोऽपि परास्तः,प्रमा दोषव्यति- रिक्तज्ञानहत्वतिरिक्तजन्या न भर्वात ज्ञानत्वादप्रमादिति प्रतिसाधनय- न च प्रमात्वस्य विज्ञानसामयीमात्रप्रयोज्यत्वादप्रमाजानत्तित्वं स्यादिति वाच्यम्, तत्र प्रयोजकाभावादेव प्रयोज्यस्याप्रसक्तः, दोषासहक- तज्ञानसामयीप्रयोज्यं हि प्रमात्वम्, तत्र दोषस्यैव सदावात कथं प्रमा. त्वस्य धर्तनसंभावनापि समुद्भवेत् ।

·११२ चित्सुख्याम् । दोषस्याप्रमाहेतुत्वे तदभावस्य गले पादुकान्यायेन प्रमा प्रति हेतुत्वं स्यादिति चेत्, स्यादेवं यानन्यथा सिद्धावन्वयतिरेको कारण- स्वावेदको स्याताम्, तो विरोध्यप्रमाप्रतिबन्धकत्वेनोपत्तीणो न कार- णमात्रत्वमावेदयतः । तथा चाहुर्भट्टपादाः । "तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गाऽनयोदितः" । तु . इति । नन्वेकस्यापि दोषाभावस्याप्रमाप्रतिबन्धकत्वं प्रमाहेतुत्वं च किं न स्यात्, एकस्यापि संस्कारस्यानुभवनाशकत्वस्मृतिहेतुत्वयोरपि दर्श- नादिति चेत्, मैवम्, तत्र संस्कारस्यानुभवनाशकत्वेऽपि स्मृतेः संस्कारा- तिरिक्तकारणान्तरानिरूपणात, उभयहेतुताया अवश्याश्रयणीयत्वात् । न च तत्रापि संस्कारनाशात स्मृतिः किं न स्यादिति वाच्यम्, स्मृतिसमुदयतिरकेण संस्कारनाशस्यैवासंभवात्, प्रकृते तु ज्ञानसामयीत एव प्रमोदवसंभवे दोषाभावस्यापि तद्वेतुत्वकल्पना निष्प्रामाणिका । तस्मात् प्रमा विज्ञानसामग्रीमात्रादेव जायत इति सिद्धम, तथा प्रमापिरपि विज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव । न च तथात्वे विज्ञान व प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयानुदय- प्रसङ्गः, स्वतः प्रमाणत्वेन भवदभिमतर्मिज्ञानेऽनुव्यवसाये च स्फुरत्यपि सुगतमतानुसारिणामप्रमाणमेवेति विपर्यासदर्शनात, स्वतः प्रमाणत्वेन भवदङ्गीकृतानुमित्यादापि ज्ञायमानायां चार्वाकस्य प्रामाण्ये विप्रतिपत्त्य- पलब्धः, स्वरूपभेदवादिनां च गृह्ममाणेऽपि स्याणाः स्वरूपे स्थाणुवा पुरुषो वेति संदेहस्य पुरुष एवेति विपर्ययस्य चोपलम्भात, सत्यपि प्रति. भासपुष्कलकारणे प्रतिबन्धकदोषादिसमवधानात् तत्र तत्र संशयविपर्या- सयोरुपपत्ती प्रकृतेऽपि समं समाधानमन्यत्राभिनिवेशात । न च ज्ञानज्ञापकादेव प्रामाण्यग्रहणे मिध्यारजतादिबुद्धिषु प्रामा- एयग्रहणप्रसङ्गः, प्रसक्तस्यापि प्रामाण्यग्रहणस्य कारणदोषावगमबाधबो. धाभ्यामपनयात। (शेषमये)

·॥ श्रीः ॥
कैवल्यरत्नम्।
(Continued from page 71. VoL. V.)
श्रीभगवानुवाच ॥
अथ प्रमेयं वक्ष्यामि समासेन च विस्तरात् ।
सर्ववेदान्तसंसिद्धं संप्रदायसमन्वितम् ॥
प्रमेयं नाम मानेन प्रतीतं हि न चापरम् ।
व्यावहारिकरूपेण केवलं न च वस्तुतः ॥
व्यावहारिकरूपेण प्रमेयत्वेन यत्स्थितम् ।
पारमार्थिकरूपेण तत्प्रमातेव केवलम् ॥
प्रमाणं चाभयापेक्ष्यं व्यावहारिकमास्तिकाः ।
पारमार्थिकरूपेण तत्प्रमातेव केवलम् ॥
व्यावहारिकरूपेण प्रतीतं वेदवित्तमाः ।
शुक्तिकारजतं साक्षाच्छुक्तिकेव हि केवलम् ॥
परिकल्पितभेदेन प्रमेयं बहुधा स्थितम् ।
प्रमेयाकारवस्त्वेकमित्थं पर्थव्यवस्थिति: ॥
कल्पितः.
: खलु सर्वच भेदार्थो नेव वास्तवः ।
मायामात्रमिदं द्वतं इति प्राह खलु श्रुतिः ॥
प्रमेयं सत्यमेवेति वदन्ति भुवि के चन ।
अयुक्तमेव तेरक्तं सत्यं ब्रह्मकमेव हि ॥
व्यावहारिकरूपस्य प्रमेयस्याखिलस्य तु ।
६

·११४
कैवल्यरत्रम् ।
तु
व्यावहारिकमेवोक्तं सत्यत्वं केवलं बुधाः ॥
व्यावहारिकसत्यत्वमोपचारिकमेव हि ।
यथा ऽयो दहतीत्येतन्मुनीन्द्र। औपचारिकम् ॥
व्यावहारिकसत्यं त प्रमेयं किं चिदास्तिकाः ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणानां पञ्चानामेव गोचरः ॥
केवलं चोदनागम्यं किं चिन्नवान्यमानगम् ।
धर्माधर्मात्मकं प्रोक्तं ततावतत्त्ववेदिभिः ॥
ब्रह्म सच्चित्सुखानन्तं प्रमातेव हि केवलम् ।
न प्रमेयं प्रमेयं
जडं स्यात्कलशादिवत् ॥
प्रमातुर्मयता नास्ति मेयत्वे मातृता न हि ।
अंशभेदेन मेयत्वं मातृत्वं च न युज्यते ॥
सांशस्यानात्मता दृष्टा घटादेरखिलेरपि ।
मेयत्वं च तथा नास्ति मेयं मातुर्हि नैव स: ॥
यदा मेयः पुमानन्यस्तदा माता भवेद्यदि ।
अनवस्था भवेत्तस्मान्मातुर्माता न विद्यते ।
मातृसिद्धिः स्वता मानं मेयस्यैव हि भासकम् ।
मातुर्न मेयतास्तीति पूर्वमेव प्रसाधितम् ॥
प्रमातुरप्रतीतस्य प्रमेयं नोपकारकम् ।
अप्रतीतप्रमातारो बहवः सन्ति विग्रहे ॥
समानमेव सर्वेषां प्रमेयं तद्भवेत्खलु ।
एकस्यैव गुणा मानं ततो मेयं च तस्य हि ।
इति वातापि वातव सुसुक्ष्मार्थनिरूपणे ।
निर्गुण: खलु चिद्रूपः प्रमातात्मा मुनीश्वराः ।
केवलो निर्गुणश्चेता साक्षीत्याह खलु श्रुतिः ।

·तु
कैवल्यरवम् ।
द्रव्यवृत्तिगुणा द्रव्यं गुणस्याप्रयमास्तिकाः ।
तदेतरेतरापेक्षा दुर्निवारा भवेद् द्विजाः ।
कार्यस्य समवाय्येव द्रव्यं साक्षान्न चेतरत् ।
एतच्चायुक्तमात्मायं समवायी न चैव हि ।
कार्यकारणभावस्तु कल्पितो वेदवादिना ।
वाचारम्भणवाक्येन सत्यतेव परस्य हि ।
कल्पितस्य समस्तस्य ब्रह्मभूतः स्वयं प्रभुः ॥
आत्माधिष्ठानमेव स्यात्केवलं नेव कारणम् ।
एतावन्माचमालम्ब्य कारणत्वेन भण्यते ।
कारणत्वं कार्यस्य सत्यत्वे सति हि द्विजाः ।
अत आत्मगुणा नेव प्रमाणा तत आस्तिकाः ।
स्वयं प्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य परात्मनः ।
प्रमेयं भाति मानेन मानं मानसमेव हि ।
मनोवृत्तिहि मानं स्यान्नवात्मगुणास्तिकाः ।
अध्यासादात्मना भातमिव मानं प्रकाशते ॥
आत्मनो ऽपि प्रमेयत्वं कदा चित्योच्यते बुधाः ।
अध्यस्ताज्ञानतत्कार्यबाधयैव हि केवलम् ॥
सर्वमुक्तं समासेन मुनीन्द्राः करुणाबलात् ।
इतः परं न वक्तव्यं शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ।
॥ इति सप्तदशो ऽध्यायः ॥
श्रीभगवानुवाच ।
अथ प्रमाणमाहात्म्यं प्रवदामि समासतः ।
यस्य विज्ञानमात्रेण ब्राह्मण्यं पुष्कलं भवेत् ॥
वेद एव समस्तस्य मानं साक्षात्सनातनः ।

·कैवल्यरात्रम् ।
प्रमाणं तस्य वेदस्य स्वत एव न चान्यतः ॥
वेदाः शास्तार एवोक्तास्ते च सर्वार्थसाधकाः ।
वेदादन्यत्र नास्त्येव सम्यग्दर्शनमास्तिकाः ॥
साक्षाधर्मश्च सन्टेहो नेव सत्यमुदीरितम् ।
वेदादन्यत्र विज्ञानं यत्स आभास एव हि ॥
धर्मश्चापि तथा भासः सुसूक्ष्मं परिदृश्यते ।
ज्ञानाभासे महामोहाद्धाभासे च मानवाः ॥
वृथा श्रद्धां प्रकुर्वन्ति पापमेवाच कारणम् ।
वेदाः सर्वे मुनिश्रेष्ठाः शिवस्यामिततेजसः ॥
अम्बिकायाः पते: शंभाः प्रत्यक्षा: करबिल्ववत् ।
सो ऽयं साक्षान्महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः ॥
लोकानामुपकाराय केवलं वेदवित्तमः ।
ब्रह्माणं प्रथमं सृष्ट्वा वेदानात्मनि संस्थितान् ॥
दत्तवानखिलांस्तस्मै यथावत्सकलेश्वरः ।
तत्प्रसादबलादेव ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥
करामलकववेदाः प्रत्यक्षाप्रकला अपि ।
विष्योरपि महादेवप्रसादेनेव केवलम् ॥
रुद्रस्यापि त्रिमूर्तीनां प्रत्यक्षाः करबिल्ववत् ।
धर्मशास्त्रप्रणेतृणां सर्वेषाममलात्मनाम् ॥
तथा पुराणकर्तृणां पूर्वपूर्वतपोबलात् ।
विमर्चीनां प्रसादेन शिवस्य परमस्य च ॥
यथावत्सकला भेदाः प्रत्यक्षा न हि संशयः ।
वेदाङ्गानां प्रणेतृणां योगिनाममिताजसाम् ।

·कैवल्यरजम् ।
मुनीनामपि चान्येषां वेदभावानुसारिणाम् ।
प्रत्यक्षा: सकला वेदाः प्रसादेनेव केवलम् ॥
वेदस्य कर्मभागे तु वाक्यानां वेदवित्तमाः ।
अन्योन्यं न विरोधो ऽस्ति न्यायेन परिपश्यताम् ।
न्यायो जैमिनिना प्रोक्तो व्यासशिष्येण धीमता ।
प्रसादेनेव रुद्रस्य द्विजा. सूत्रात्मनेव तु ।
कर्मभागे त वेदस्य वेदान्ताख्ये तथैव च ।
वाक्यानां न विरोधो ऽस्ति न्यायेन परिपश्यताम् ।
न्याय: सूत्मना प्रोक्तः सर्वज्ञेन महात्मना ।
व्यासेनेव प्रसादेन शिवस्य परमात्मनः ॥
विरोधो जानकाण्डेन कर्मकाण्डस्य नेव हि ।
तथैव कर्मकाण्डेन जानकाण्डस्य सत्तमाः ॥
कर्मकाण्डस्तु शेषः स्याज्ज्ञानकाण्डस्य सत्तमाः ।
ज्ञानकागडो न शेष: स्यात्कर्मकाण्डस्य सर्वथा ॥
ज्ञानमज्ञानसंभूतं कर्म ग्रसति वेदजम् ।
ततो न शेषो विज्ञानकर्मण: प्रतिक्त्तिमाः ॥
अखगडकरसाथै तु वेदान्ता: सकला भृशम
पर्यवस्यन्ति नान्यत्र तथा व्यासेन कीर्तितम् ॥
संसार्थे द्विजा वेदाः समस्ता आस्तिकोत्तमाः ।
पर्यवस्यन्तिनान्यत्र तथा जैमिनिनेरितम् ॥
असत्यद्वतनिष्ठस्तु कर्मकाण्डः समासतः ।
वास्तवैकत्वनिष्ठस्तु ज्ञानकाण्डः सुशोभनः ॥
देतं मायामयं प्राह श्रुतिः सत्यार्थवादिनी ।
वास्तवं प्राह नाद्वतं सर्वमाभाति भामिनि ।
।

·११८
कैवल्यरतम् ।
धर्मो ऽधर्मश्च वेदोक्तः स तु
जेमिनिनेव
सुनिर्णोतः समासेन तद्विरुद्ध प्रजल्पितम् ।
ब्रह्म तद्विषयज्ञानं तदङ्गान्यखिलानि तु ।
वेदान्तेनोदिता मुनीन्द्राः सत्यवादिना ॥
व्यासेनेव मुनीन्द्रेण सुनिर्णीतानि तानि च ।
तद्विरुद्धानि सर्वाणि जल्पमााणि केवलम् ।
कणादकापिलाद्यस्तु मुनीन्द्रः परिकीर्तितम् ।
मन्दबुध्यनुसारेण केवलं परिकीर्तितम् ।
अत एव मुनीनां तु विरोधो नास्ति कश्चन ॥
अन्यथा ते विरोधार्थ कथं ब्रूयुर्न संशयः ॥
ब्रह्मविष्णुमहादेवप्रमुखैः परिकीर्तिताः ।
भागमाश्चानया नेया दिशा नेवान्यथा बुधाः ॥
अन्यथा ते तु नेयाश्चेविरुद्धास्युन संशयः ।
कथं ते निर्गता देवा विरुद्धार्थविभाषिणः ॥
अत एव न कस्यापि विरोधो ह्यस्ति कश्चन ।
विरोधप्रतिभाभ्रान्त्या निर्णयो यः स निर्णयः ॥
एतावदुक्तमस्माभिर्वेदः सर्वार्थसाधकः ।
स्वत एव प्रमाणं हि सन्देहो नेव कश्चन ॥
स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि सत्तमाः ।
वेदमूलतया मानं न स्वतन्त्रतया सदा ॥
स्वतन्त्रा आगमाः सर्वे निर्मले: परिकीर्तिताः ।
अधिकारिविशेषेण प्रवृत्ता न हि संशयः ॥
अष्टार्थमुपजीवन्ति सर्वे देवा न चापरम् ।
अत एवायमानाय: सर्वमानोत्तमोत्तमः ॥

·११६
कैवल्यानम् ।
आम्नायस्य तु वैशिष्ट्यं मया वतुं न शक्यते ।
अतः सर्व परित्यज्य वेदमेकं समाश्रयेत् ॥
॥ दूत्यष्टादशो ऽध्यायः ॥
॥ इति कैवल्याने ब्रह्मात्मैक्यप्रकाशकमानवोपपुराणसारः समाप्तः ॥
पराशरोपपुराणमप्येवमवतरति ।
सौरमण्डलमध्यस्थं साम्बं संसारभेषजम् ॥
नीलग्रीवं विरूपातं नमामि शिवमव्ययम् ।
मेरुशङ्गे समासीनं संसारोदधितारकम् ॥
शुकः प्रणम्य सर्वज्ञं श्रीपराशरमादरात् ।
पप्रच्छ परमं गुह्यं भत्या परमया सह ॥
भवपाशेन बद्धानां भवपाशविमोचनम् ।
पराशरो ऽपि भगवान् भवानीपतिवल्लभः ।
प्राह कारुणिकः श्रीमान ध्यात्वा साम्बं त्रिलोचनम् ।
श्रीपराशर उवाच ।
पुरा पुराणमखिलं व्यासः सत्यवतीसुतः ।
कृत्वा रुद्रप्रसादेन मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
दर्शयित्वा मुनीन्द्रस्तु तैः प्रसन्नर्महात्मभिः ।
पूजितो ऽभवदत्यर्थं पुरजित्पादवल्लभः ॥
अस्मिन्नवसरे श्रीमान् महाकारुणिकोत्तमः ।
महादेवो महादेव्या सह सन्निहितो भवत् ।
तं
दृष्ट्वा
देवदेवेशं चिनेचं चन्द्रशेखरम् ।
प्रणम्य मुनयः सर्वे दण्डवत्पृथिवोतले ॥
प्रदक्षिणचयं कृत्वा प्रपूज्य परमेश्वरम् ।
तुष्टुवुहृष्टमनसो विस्मिताः विवशाः शुकाः ॥

·१२०
कैवल्यरबम् ।
मुनय ऊचुः।
शिवाय सत्यविज्ञानमहानन्दस्वरूपिणे ।
स्वविलक्षणहीनाय स्वयंवेद्याय ते नमः ।
स्वात्मभूतमहामायाशक्तिवैभवसाक्षिणे ।
स्रष्टे भत्रे च संहर्च सर्वस्य जगतः सदा ॥
शत्याकारे तु मायायाः स्वयं चिच्छक्तिरूपतः ।
संस्थिताय स्वतन्त्राय नम: सांबाय शम्मवे॥
महदाद्यापर्यन्तमायाचित्रस्य सर्वदा ।
कर्तृभूताय रुद्राय नम: संसारहारिणे ॥
रुद्रविष्णवादिरूपेमा विभक्ताय स्वमायया ।
सत्वादिगुणदेहाय निर्गुणाय नमो नमः ॥
वरदाभयहस्ताय चिनेजय त्रिमूर्तिभिः ।
हृदि ध्येयाय नित्याय नम: सांबाय सारिणे ॥
वेदवेदान्तसंस्थाय वेदमाातिवर्तिनाम् ।
अगम्याय सुगम्याय नमो वेदान्तवेदिनाम् ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रमाणानां तथैव च ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रमेयाय नमो नमः ॥
अप्रमेयाय शान्ताय स्वप्रकाशाय सारिणे ।
स्वस्वरूपकनिष्ठानां मुक्तिदाय नमो नमः ॥
स्वस्वरूपातिरेकेण किं चिदप्यविजानताम् ।
आत्मयाथात्म्यनिष्ठानामात्मभूताय वे नमः ॥
आत्मयाथात्म्यविज्ञानविहीनानां दुरात्मनाम् ।
दुःखदाय नमस्तुभ्यं शक्तिगम्याय शुलिने ।

·कैवल्यरत्नम् ।
१३१
श्रीपराशरः।
इत्येवं मुनिभिः साक्षाच्छङ्करो ऽभिष्ठतः प्रभुः ।
प्रसन्नः पार्वतीनाथः प्राह गम्मीरया गिरा।
ईश्वर उवाच ।
मुनीन्द्रा ब्रह्मविच्छेष्ठाः प्रसन्नो ऽहमतीव वः ।
अयं सत्यवतीसनुरत्यन्तं मम वल्लभः ।
मत्प्रसादेन विप्रेन्द्रास्तपसा च ममाज्ञया ।
निर्ममे च पुराणानि लोकानां हितकाम्यया ।
मत्प्रियार्थ मुनिश्रेष्ठा: पुराणं सकलं तु तत् ।
श्रुत्वा सत्यवतीसनालीकानां हितकाम्यया ॥
अन्यान्युपपुराणानि यथेष्ठं यूयमास्तिकाः ।
कुरुवं संग्रहेणेव ममाज्ञा परमा कृता ।
श्रीपराशरः ।
एवमाज्ञां महादेवः कृत्वा वेदविदां वरः ।
प्रसन्नः परया भस्या तवान्तरधीयत ॥
एवमाज्ञापितास्तेन शिवेन मुनयः पुरा ।
श्रुत्वा सत्यवतीसूनाः पुराणं सकलं मुदा ।
अन्यान्युपपुराणानि वक्तः सारतराणि वै।
श्राद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहं ततः परम् ॥
स्कन्दाख्यं शिवधर्माख्यं दौर्वासं नारदीयकम् ।
कापिलं मानवाख्यं च तथैवोशनसेरितम् ॥
ब्रह्माण्डं वारुणं कालीपुराणाख्यं तथैव च ।
वासिष्ठलैंग्यसंज्ञं च साम्बं सारं तथैव च ॥
पाराशरसमाख्यं च मारीचं भार्गवाव्हयम् ।
पाराशरसमाख्यं तु पुराणमिदमुत्तमम् ॥

·१२२
कैवल्यरनम् ।
मयैव कथितं तच स्थितः श्रुत्यर्थ आस्तिकः ।
इदं पुराणमत्यर्थ पुरजित्नीतिकारणम् ॥
श्रोतव्यं पठितव्यं च लेखनीयं तु पुस्तकम् ।
रक्षणीयं द्विजश्रेष्ठः अन्यरप्यादरेणतु ॥
पठतां शृण्वतां चापि वाग्देवी च विजृम्भते ।
॥ इत्युपपुराणे पाराशरे प्रथमो ऽध्यायः ॥
श्रीपराशर उवाच ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि तव सृष्टिक्रमं द्विज ।
श्रद्धया शृणु वेदोक्तं ब्रह्मविज्ञानसिद्धये ॥
इदं सर्व जगत्यर्व प्रलये परमेश्वरे ।
मायाभिन्ने स्वमायाख्यकारणाभिन्नरूपतः ।
वर्तते वासनारूपेणैव नाभावरूपतः ।
कालकर्मविपाकन वासनाबलतापि च ॥
मायायाः सफणीवायं महानात्मा प्रजायते ।
मष्ठव्यविषयं ज्ञानं सत्वजं मुनिपुङ्गव ॥
महानात्मेति विद्वद्भिः पटाते वेदवित्तमैः ।
सृष्ठा महान्तमात्मानं शिवो ऽनुप्राविशत्स्वयय ॥
स पुन: स्वप्रधानेन रूपेणैव द्विजोत्तमः ।
सर्वज्ञ इति विद्वद्धिः पठ्यते मुनिपुङ्गव ।
ईक्षितेतीणोपाधिप्रधान: परिकीर्तितः ।
स पुनश्चेक्षिता सत्वगुणमात्मतयैव तु
मनुते सर्वसंहता तमसा भवति स्वयम् ।
तथैवात्मतया नित्यं मनुते च तमोगुणम् ॥
(शेषमये)
॥

·योगवार्तिकम् । १२ ॥ श्रीः॥ ॥ योगवार्तिकम् ॥ ( Continued from page 88 VoL. V.) प्रमाणं लक्षयित्वा विपर्ययं लक्षयति । विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रपप्रतिष्ठम् ॥८॥ विपर्यय इति लयनिर्देशोमिथ्याज्ञानमिति लक्षणं, मिथ्येत्यस्य विवरणमतदपप्रतिष्ठमिति । न तद्रपो न स्वसमानाकारो यो विषयस्त- मतिष्ठं तद्विशेष्यमित्यर्थः । भ्रमस्थले जानाकारस्यैव विषये समारोप ति भावः । संशयस्याप्यत्रैवान्तभावः । अत्र च शास्त्रे ऽन्यथाख्यातिः सिद्धान्तो न तु सांख्यवदविवेकमात्रम् सांख्यवदविवेकमात्रम् 'अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिविदो'त्यागामिसूत्रात् । वैशेषिकाच्चानायं वि- शेषो यहाहरजतादेनारोपः किं त्वान्तरस्यैवेति, ज्ञानाकारमनुभवसिद्ध शुक्त्यादिकं सबिष्टं विहाय दूरस्यरजतादिविषयकत्वकल्पने गौरवात स्वप्ने दृष्टमिदानों नास्तीति स्वरूपता बाधानुपपत्तेश्च । तथा च ब्रह्म- सूत्रद्वयं 'संध्ये सृष्टिराह हो ति तदभिध्यानादेव तत्तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया विति चेति । ननु प्रतीतिबलेनैव विषयः सिध्यतु तथा च शुक्तिरजतादिस्यलेप्यतद्रूपप्रतिष्ठत्वमसिमित्याशयेन पति। स कस्मा- दिति। परिहरति। यत इति । अबाधितानुभवेनैव विषयसिद्धिरिति भावः । ननु बाध्यबाधकभाव एव वैपरीत्येन कथं न भवति तत्राह।भूतार्थति। सद- र्थविषयत्वेन प्रमाणस्य बलवत्त्वात तत्त्वपक्षपातो हि धियां स्वभाव इति। अनोदाहरणमाह । तत्र प्रमाणेनेत्यादिना । विपर्ययवृत्तरतिहेयत्वख्यापना. याह । सेमिति। पञ्चपर्वा या विद्या संसारानर्थबीजं सा। इयमेव, मिथ्या. ज्ञानरूपा वृत्तिरव, एतद्विशेषण्वेति यावत् । अत इयमवश्यं निरोदुव्यति भावः। पर्वाणि गणर्यात । विद्याऽस्मितेति । नशा: केशाख्याः। क्लेशद. त्वादिति भावः । गगादीनां मिथ्याज्ञानत्वाभापि अविझयानुगतत्वाद- विद्यापर्वत्वं विपर्ययत्वं च, यथाङ्करस्य बीजपर्वत्वं बीजत्वं चेति बोध्यम् ।

·१२४ योगवार्तिकम् । नन्वविद्या विपर्ययो मोह इति पर्याया एवं च सति मोहवृत्त्योरभेदात् कथं- शान्तघोरमठत्वं वृत्तीनामिति सिद्धान्तो घटेति चेत्, न । धर्मधर्म्यभेदेने वात्र वृत्तीनां विपर्ययादिरूविभागकरणात् । वस्तुतस्तु वृत्तयो विपर्यया- दिमत्य एवेति । अत्यन्त हेयत्वप्रतिपादनायान्वर्थसंज्ञापञ्चकं लशाना माह । एतएवेति । स्वसंज्ञाभिः स्वानुरूपसंज्ञाभिः । तथा च विष्णुपु. तमो माहो महामोहस्सामिस्रो झन्धसंजकः । अविया पञ्चपर्वेषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ इति । एतेषामेव च प्राधान्येनावान्तर्रावभागः सांख्यकारिकायामुक्तः । भेदस्तमसोष्टविधो मोहस्य च दविधो महामोहः । तामिस्रोष्टादशधा तथा भवत्यन्यतामिनः ॥ इति । अव्यक्तमहदहंकारपञ्चतन्मात्रेवनात्मस्वष्टस्वात्मबुद्धिर- विद्या अष्टविधं तमः, ज्ञानावरकत्वात् । एतास्वेव देहायात्मबुद्धीनामन्त- भावः, देहादीनामेतदष्टककार्यत्वात् । शुक्तिरंजतादिविपर्ययाणां तु संसा- राहेतुतया नात्र गणना, 'विपर्ययादिष्यतेबन्ध' इति पूर्वकारिकया बन्धहे- तुविषययस्यैव प्रकृतत्वादिति । मोहादिष्वप्येवं बोध्यम् । अष्टस्वणिमादौ श्वर्यष्वनात्मसु आत्मीयबुद्धिरस्मिता स्वत्वास्मितयोः पर्यायत्वात् सैव चाष्टविषयकतया अष्टविधा मोहो मुख्यत उच्यते । शेषं पूर्ववत् । तथा दृष्टानुअविकभेदेन दशभु शब्दादिविषयेषु रागो दर्शावधो महामोहः । शेषं पूर्ववत् । तथाष्टैश्वर्यस्य विषयदशकस्य च परिपन्थिनि द्वेषोष्टादशधा तामिस्रः । शेषं पूर्ववत् । तथा ऐश्वयाष्टकं विषयदशकं च नयतीति यस्वासः सोष्टादशधार्भािनवेशोन्धतामिस्रः शेषं पूर्ववत् । एतइति । अविद्यादय इत्यर्थः॥ शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशन्यो विकल्पः ॥ ८॥ शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशन्यः प्रत्ययो विकल्प इत्यर्थः । शब्दश्व शाब्दज्ञानं च ते अनुपातिनी यस्य स तथा। तथा च तदुभयजनकः ·योगवार्तिकम् । तु सर्वदेव बाधाबाधकालाधिशेषेणेत्याविशेषणार्थः । नमु विकल्पस्य सव. स्तुकत्वे प्रमाणेन्तभावः, निर्वस्तुकत्वे विपर्ययेन्तर्भावस्तृतीयप्रकारासं- भवादित्याशङ्का परिहरचेव विशेषणयोर्व्यावर्त्यमाह । स नेति । उपारो- होन्तीवः। प्रमाणकोट्यनन्तभावे हेतुर्वस्तुशन्यत्वेपीति विपर्ययकोट्यनन्त- भीवे च हेतुः शब्दज्ञानेत्यादि । माहात्म्यं याथायं, तथा च यथार्थशब्देन यथार्थज्ञानेन च यादृशो व्यवहारो भवति शब्दज्ञानरूपस्तादृश एव व्यवहारो विकल्यापि दृश्यते विकिनामपीत्यर्थः । विपर्ययस्तु नैवं, बाधोत्तरमिदं रजतमिति शब्दप्रत्यययोरभावादिति । एतेन विपर्ययलक्षणे शब्दज्ञानाननुपातित्वं विशेषणं देयमिति भावः । विकल्पस्योदाहरण- माह । तदनथेत्यादिना । किं विशेष्यं केन विशेषणेन व्यपदिश्यते अत्यन्ता- भेदानास्त्यत्र विकल्पज्ञाने विशेषर्णावशेष्यभावरूपोर्थ इत्यर्थः । वस्तुशन्य. त्वमुपपाय शब्दज्ञानानुपातित्वमुपपादयति । भवति चेति । चैत्रस्य गौरिति यथार्थशब्दवत् अत्रापि विशेष्ाविशेषणभावव्यपदेशे सति तथा वृत्तिाधो विकिनामपि भवति चेत्यर्थः । अन्यान्यप्युदाहरणान्याह । तथेत्यादिना । शास्त्रैः प्रतिषिद्धा वस्तुभूताः सुखादयो धर्मा यति प्रतिषिद्धवस्तुधर्मा पुरुष, इयं वृत्तिरेकमुदाहरणम् । अभावस्याधिकरणमा- त्ररूपत्वेनाधाराधेयभार्वावरहादिति । निष्क्रियः पुरुष इत्यन्यदुदाहरणम् । लौकिकमप्युदाहरणत्रयमाह । तिष्ठतीति । तिष्ठति बाणः स्थास्यति स्थित इति निवृत्ती गतिनितिविषयकविकल्ये वर्तमानत्वादिविशिष्टं स्थाधात्वर्थमात्रं पारमार्थिकतया प्रतीयते कर्तृत्वं कर्तृत्वस्य वर्तमानत्वा- दिकं च प्रत्ययत्रयार्थस्तु विकल्पित इत्यर्थः । बाणे गतिनिवृत्त्यनुकूलष्कृत्य- भावादिति । उदाहरणान्तरमाह । तथानुत्पत्तीत्यादिना व्यवहार इतीत्य- न्तेन । अनुत्तिर्धमा यस्येत्यनुत्पत्तिधर्मा पुरुषः । स धो, ऽनुत्पत्तिर्धर्मः । प्रमार्णावपर्ययातिरिक्तायां विकल्पवृत्ती बहुवादिविप्रतिपत्तेस्तविरासाय बहून्यदाहरणानि । एवं खपुष्पशशशङ्गप्रत्यया अपि विकल्पमध्ये प्रवेश- नीयाः । खपुष्पं नास्तीति प्रत्ययानुरोधेन तादृशप्रत्यसिद्धेः । विकल्पम- त्ययास्तु वैशेषिकैराहार्यज्ञानविशेषतयेष्टव्या एव । विशेषस्तु, तैर्मियाजा- ।

·१३६ योगवार्तिकम्। - नमध्ये प्रवेश्यन्ते 'अस्माभिस्तु सविकल्पनिर्विकल्परूपाभ्यां श्रुतिसिद्धयो- गविभागाथ पृथङ् निर्दिश्यन्तइति ॥ अभावप्रत्ययालम्बना त्तिनिद्रा ॥ १० ॥ निद्राया वृत्तित्वस्फुटीकरणाय पुनत्तियहणम् । जायत्स्वानवृत्ती. नामभावस्य प्रत्ययः प्रतिसंक्रमस्थानं कारणमिति यावत् । तच्च चित्तसत्त्वा- च्छादकं तमोद्रव्यमन्धकादिवत् तदेवालम्बनं विषयो यस्याः सा तथा तादृशी निद्रेत्यर्थः । बुर्हि त्रिगुणतया यदा सत्त्वरजसी अभिभूय समस्तकरणावरकं तम आविर्भवति तदा मलिनस्य चित्तसत्त्वस्य तमा आकारववृत्तिःस्वपिमीत्याकारा जायते, स्वापश्चात्र जायत्स्वप्रवृत्त्यभावः । तां च निद्राख्यां वृत्तिमवबुध्यमानः पुरुषः सुषुप्तस्यानोन्तःप्रज्ञ इति श्रुतिभि- रुच्युत इति । न च चित्तेन चित्तग्रहणे कर्मकर्तृविरोधः । वृत्त्या चित्तस्य यह णेन कर्मकर्भिदात् । न चैवमेकया वृत्त्या वृत्त्यन्तरग्रहणसंभवे पुरुषकल्पना- वैयर्यम् । नियमेन वृत्तिगोचरत्तिकल्पने ऽनवस्थायाः सूत्रेण वक्ष्यमाणत्वा- दिति । ननु निरोधे * कैवल्यप्रलयादिष्विव वृत्त्यभाव एव सर्वस्यां सुषुप्ता कथं न स्वीक्रियते न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत्पश्यदिति सौषुप्तश्रुतावपि तदानी ज्ञानाभावस्यैवावगमादिन्याशयाह । सा तु संप्रबोध इति । सा तु निद्रा प्रत्ययविशेष एव, जागरे स्मरणादित्यर्थः । अत एव 'त्रिषु धामसु योग्यं भोक्ता भोगश्च यददित्यादिश्रुतयः सुषु- प्तस्यानेपि भाग्यमस्तीत्याहुः । न चैवं श्रुत्योर्विरोध ति वाच्यम् । अर्धसमग्रभेदेन मुषुप्तविध्यात् । 'मुग्धेटुसम्पत्ति रिति सुषुप्तिप्रकरण- स्यवेदान्तसूत्रात् । अन्यथा श्रुत्याविरोधस्यापरिहार्यत्वाच्च कदा चिद्गा- ठतमसा चित्तसत्त्वस्य तमोगोचरवृत्तावण्यसामध्ये च संभवत्येवेति । यत्त्वाधुनिका वेदान्तिबुवा आहुः, सुषुप्ता तमः साक्षिभास्यमेव न तज त्तिरस्तीति । तत्र । वत्यमाणस्मरणानुपपत्तेः साक्षिण्यपरिणामिनि सं. स्कारस्मृत्योरनभ्युपगमात् । यच्च तदेकदेशी सुषुप्तावज्ञानाख्यप्रकृतेरेव • निरोधकैवल्येतिपाठान्तरम् ।

·१२७ योगवार्तिकम् । वृत्तिमाह न तु चित्तस्य, तदपि हेयम् । एवं सति जायत्स्वप्रयोरपि तस्या एव वृत्तिसंभवे चित्तकल्पनावैयादिति । तस्माज्जायत्स्वप्रयोरिव सुषु. प्तेपि चित्तस्यैव वृत्तिः, 'जायत्स्वप्नसुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः' इति स्मृतिभ्यश्च, तथा चित्तत्वेनैव वृत्तिसामान्ये हेतुतायां लाघवान्चेति । स्मरणाकारं पृच्छति । कति । यस्यां सत्त्वसचिवं तम आविर्भवति तस्याः सात्विस्या निद्राया उत्थितस्य स्मरणाकारमाह । सुखमिति । प्रसवं निर्मलं मनः स्वस्मिन् जायमानां प्रज्ञां यथार्थवत्तिं विशारदीकरोति * सूत्मार्थप्रतिबिम्बोदाहिणों करोतीत्यर्थः । विशारदां करोतीति पाठस्तु साधुः । यस्यां रजःसचिवं तम आविर्भवति तस्या राजस्या निद्राया उत्थितस्य स्मरणाकारमाह । दुःखमिति । स्त्यानमकर्मण्यं, तामस्या निद्राया उत्यितस्य स्मरणाकारमाह । गाढमिति । अलमत्यन्तं मुषित- मिव परैरपहृतमिव तिष्ठतीत्यर्थः । अलसमिति पाठे तु स्त्यानता चित्त. स्यातिचाञ्चल्येन कर्माक्षमता, बालस्यं तु तमोधर्मगुरुत्वेन कर्माक्षमता कर्मनिच्छा वेति भेदः । ननु भवतु प्रत्यवमर्शस्तथापि कथं सुषुप्ते प्रत्ययसिद्धिस्तत्राह । स र्खाल्वति । प्रत्या त्ययानुभवे सूत्रोक्तस्याभावप्रत्ययस्या- नुभवे सति सोयं प्रत्यवमर्शः खलु न स्यादित्यर्थः । संस्कारासंभवादिति भावः । ननु वृत्तिं विनापि सुखादिवत् सुषुप्ती स्वापस्य सातिभास्य- त्वमभ्युपगम्य तत्स्मरणमुपपादनीयमित्याशङ्कयाह । तदाश्रिता इति । तद्विषयाः प्रत्ययविर्षायकाः स्मृतयोपि तदाश्रिताश्चित्ताश्रिता न स्युरन्य- दृष्टस्यान्येनास्मरणादित्यर्थः । न च स्मरणमपि साक्षिण्येवास्त्विति वा- च्यम् । तत्र संस्कारासंभवात् स्मृत्याख्यपरिणामासंभवाचति । ननु निद्रा. वृत्तिपि तमस्येकाया विषयदुःखशून्या चेति सा किमर्थ निरोदुव्येत्याश- * वाचस्पत्ये स्वच्छीकरोतीतिविवरणादुपलब्धसर्वभाष्यपुस्तकेषु विशारदीक- रोतीतिनिरनुस्वारपाठस्य दर्शनाच्च च्च्यन्तो ऽप्ययं पाठः साधुरेव । वार्तिककारस्य तु 'प्रतिबिम्बोद्वाहिणीं करातीति द्वितीयान्तेन विवरणं डोषादेरमाप्त्या बहादिषु पाठक- ल्पने प्रमाणामावेन पाठान्तरकल्पनं च 'विशारदीम्' इति द्वितीयान्तपाठावगमेनेति भाति । रा० शा० ·१२९ योगवार्तिकम्। झाह । सा चेति । इतरवृत्तिवत् सुखदुःखमोहात्मकत्वेन समाधिपति- परत्वेन च निद्रापि समाधौ निरोद्धव्येत्यर्थः ॥ अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ भाष्यानुसारेणास्य सूत्रस्यायमर्थः । एवमनुभता यो विषयौ वृत्ति- तदारूठा तयोरसंप्रमोषो ऽस्तेयमनपहरणं धर्मधर्म्यभेदात्तद्वती तदु भर्यावर्षायणीति यावत, एवंभता वृत्तिः स्मृतिरिति । अत्र प्रत्यभिज्ञा. दिव्यावृत्तये संस्कारमात्रजन्यत्वमेव स्मृतिलक्षणं, सूत्रकारेण तु स्मृतेः प्रायिकं स्वरूपमेवोक्तं तेन न प्रमुष्टतत्ताकस्मरणाव्याप्तिः । अथ वा सूत्रोक्तमेव लक्षणं तच्च संस्कारमात्रजन्यत्वेन विशेषणीयं प्रमुष्टतत्ताकं तु संस्कारमात्रजन्यमपि ज्ञानमनुभवमध्ये प्रवेशनीयं, शब्दजन्यपदार्थापस्थि. त्यादी स्मरामीति स्फुटं व्यवहारादर्शनात् । प्रमाणेत्यादित्तिविभागसूत्रे तु संस्कारमात्रजन्यत्वगुणेन तादृशं ज्ञानं स्मृतिशब्दगृहीतमनेन च सूत्रेण मुख्यस्मृतिक्षितेति । स्मृते तितदर्थीभविषयकत्वं सूत्रोक्तमवधारयितुं भाष्यकारो विमृशति । किं प्रत्ययस्येति । स्मृत्यर्थधातुयोगात् कर्मणि षष्ठी। चिकि पूर्वानुभवरूपं प्रत्ययपि स्मरति ग्राहो विद्विषयमात्रमित्यर्थः। तत्र स्मृतेरुभयविषयकत्वरूपमादयं पक्षं सिद्धान्तयितुमादावुभयस्मरणे कारणमु. भयगोचरसंस्कारमुपपादयति । यारोपरक्त इत्यादिना । यतो ग्राझोप- रतो ज्ञार्नावशेषणतया घटादिभिरण्याकारितो ऽतो ग्राह्मयहणाभयाका. रनि सस्तदुभयाकारतया प्रसिद्धा या प्रत्ययो घटं जानामीत्यनुव्यवसायः स तथाजातीयकं याह्मयहाभयाकारमेव संस्कार जनर्यात समानाकार- त्वेनैव लाघवादनुभवसंस्कारस्मृतीनां कार्यकारणभावादित्यर्थः । नन्वत्र व्यवसायरूपवृत्तेः स्वप्रकाशत्वमेव निभासान्तविशेषणार्थः कथं नेष्यतइति चेत्, न । कर्मकर्तृविरोधेन वृत्तेः स्वविषयकत्वस्य सूत्रभाष्याभ्यां चतुर्थपादे निराकरिष्यमाणत्वात् । ननु कि व्यवसायस्य संस्कारजनकत्वमेव नास्ति। न नास्ति, किं तु तत्संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिर्न भवति प्रमुष्टतत्ताकस्य परा. भिमतस्य स्मरणस्यास्माभिर्व्यवहारानुसारेणानुभवमध्यएव प्रवेशनादिति । - ·योगवार्तिकम् । नन्वस्तूभविषयकसंस्कारस्ततः किमित्यत आह । स संस्कार इति । स चोभयविषयकसंस्कारो यदा स्वाभिव्यजक्रेन कालादिनाभिव्यक्तो भवति तदा तदाकारां स्वसमानाकारामेव याह्यग्रहणेभयात्मिकां तदुभयविष यिणी स्मृति जनयतीत्यर्थः । अनुभविषयासंप्रमोषं सूत्रोक्तं व्याख्याया- नुव्यवसायतज्जन्यस्मरणयोर्विशेषमण्याह । तत्र यहणइति । पूर्व मुख्यं विशे- यर्माित यावत् । तयोः प्रत्ययस्मरणयोरत्यन्तं समानाकारत्वं न मन्तव्यं यतस्तत्र तयोर्मध्ये बुद्धिरनुव्यवसायरूपा यथोक्तप्रत्ययो ग्रहणाकारविशेष्यि का भवति घटमहं जानामीत्यनुव्यवसाये जानन्य घटांशे विशेष्य- त्वात, स्मृतिस्तु ग्राहाकारविशेष्यिका भवति स घट इत्येव स्मरणात तत्ता च पूर्वज्ञानत्वरूपा । अतः स्मृता ज्ञानस्य याा विशेष्यमिति । अयं चाकारभेदो ऽनुभवसिद्ध इति भावः । स्मृतेरवान्तरभेदं दर्शयति । सा च द्वयोति । भावित उद्भावितः सूचितः स्मर्त्तव्यार्थी ययेति भावितस्मर्त्तव्या तदिना चाभावितस्मर्त्तव्या । तयोरुदाहरणे दर्शयति । स्वप्ने इति । स्वप्रदर्शन- मेव हि भाव्यर्थसूचकतया यस्तो सिद्धं न तु जायत्कालीना स्मृतिरिति। ननु स्वप्ने पूर्वदृष्ट त्वास्मरणात् संस्कारमात्रजन्यत्वाभावाच्च कथं स्मृति- त्वमिति चेत्र । अंशतस्तदुभयरूपत्वस्य स्वप्नजानेष्वपि सत्त्वात् तादृशस्य स्वप्नांशस्यैवानोपन्यासादिति । सर्ववृत्त्यन्ते स्मृतिवृत्तेरुपन्यासस्य बीजमाह। सर्वा इति । अनुभवात, अनुव्यवसायात् । अनुभावादिति पाठे प्रभावादि- त्यर्थः । यथोक्तानां वृत्तीनां निरोध्यत्वे बीजमाह । सर्वाश्चैता इति । एताः सर्वाः प्रमाणादिवृत्तयो बुद्धिद्रव्यस्य सुवर्णस्येव प्रतिमादिद्विषया. कारा द्रव्यरूपाः परिणामाः सुखदुःखमोहगुणका इत्यर्थः । बुद्धितिर्ताह रूपादिमती भार्यव सुखदमती पुरुषस्य भाग्येति । अतो दुःखवत्त्वेन वृत्त- यो निरोद्धव्या इत्युपसंहरिष्यति । ननु सुखवत्त्वेनोपादेयत्वमेव कुतो न भवेदित्यत आह । सुखदुःखेति । क्लेशेषु केशव्याख्यानसूत्रेषु व्याख्येयाः । व्याख्यानमेवाह । सुखानुशयी रागइत्यादि । मुखदुःखानुशयी सुखदुः- खविषयकः । तथा च रागजनकतया दुःखवत्सुखर्माप हेयं, मोहस्त्ववि. यारूपतया शोकादाखिलदुःनिदानत्वेन हेय इत्याशयः । एता दति। तो । । १० ·। १३० योगवार्तिकम् । दुःखात्मकत्वादेताः सर्वा निरोडव्या इत्यर्थः । प्रकरणार्यमुपसंहरति । प्रासामिति तदेवं सामान्यतो योगस्य लक्षणं कृतमिदानी तस्योपायं प्रतिपादयति सूत्रकारस्तत्र संपाद उपायसारसंग्राहकं सूत्रमवतारय. ति । अथासामिति ॥ अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः । १२ ॥ अभ्यासवैराग्ये व्याख्यास्यते । अभ्यासवैराग्ययारवान्तरव्यापारभेदेन निरोधजनने समुच्चय एव न विकल्प इत्याह । चित्तनदीति । यथा नदी कदा चित् समुद्राभिमुखी वहति कदाचिच्च तद्वैपरीत्येन पृथिव्याभिमुखी वहति । अन्यथा समुद्रगमनमात्रेण शुष्येतैव । एवं चित्तनदयपि उभयतोवा- हिनी । उभयतो वहनस्य प्रयोजनमाह । वहतीति । कल्याणं मोतस्तदर्थ, पापं संसारस्तत्फलत्वात्तत्कारणत्वाद्वा तदर्थम् । तथा चोक्तम् । प्रत्यगदृशां विमोक्षाय निबन्धाय परागदृशाम् । अपामार्गलवायं विरुद्धफलदो भवः ॥ इति । प्रवाहदयं विशिष्य दर्शयति । या स्विति । प्रागभारा अभिमुखी। विवेकविषयो निम्तो गमनमार्ग यस्या इत्यर्थः । जलस्य हि प्रवाहाभि- मुखं धर्म नीचं भवतीति । तत्र चित्तनदयां वैराग्येण विषयमार्गगं वृत्तिमोतः खिलीक्रियते अल्पीक्रियते विवेकदर्शनस्याभ्यासेन विवेकमार्गगं त्तिस्रोत उद्घाट्यते बलवत् क्रियते येन निरोधाख्ये कैवल्यसागरे विलीयते इत्यतोवान्तरव्यापारभेदेनोभयाधीनश्चित्तवृत्तिनि- रोध इत्यर्थः । तदुक्तं गीतायाम् । असंशयं महाबोहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ इति । अत्र विवेकदर्शनमात्रस्याभ्यासः प्राधान्येनोक्तः । आगामिसूत्रे नि- रोधसाधनानुष्ठानसामान्यस्यैवाभ्यासत्वावगमादिति । अनाभ्यासवैराग्ये क्रमाल्लतर्यात सूत्रजातेन ॥ तच स्थिती यत्नेो ऽभ्यासः ॥ १३ ॥ च ·। योगवार्तिकम् । तत्राभ्यासवैराग्ययोर्मध्ये। चित्तस्येति । प्रवृत्तिकस्य कृत्यन्सरशन्यस्य न तु वृत्तिसामान्याभाववतः, स्थित्यनन्तरं संप्रजातस्य समापत्तिसूत्रे भाष्यकारयाख्येयत्वात् । प्रशान्तवाहिति । वृत्त्यन्तराभावात् प्रशान्ता ह. र्षशोकादितरङ्गहिता एकायत्तिधारेत्यर्थः । शान्तिश्च तन्वेषका . श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा धात्वा शुभाशुभम् । न हति ग्लायति च स शान्त इति कथ्यते ॥ इति । स्थितिशब्दार्थ व्याख्याय सप्तम्यर्थ व्याचष्टे । तदर्थ इति । तथा च चर्मणि द्वीपिनं हन्तीतिर्वादयं निमित्तसप्तमीति * । यत्रशब्दं व्याचष्टे । प्रयान इति । प्रयत्नमपि पर्यायाभ्यां विशदति । वीर्यमुत्साह दति। तथाप्यस्पष्टं मन्वानो ऽतिविशेषत आह । तत्संपिपादयिषयति । तत्सं. पादनेच्छया श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञादीनां वक्ष्यमाणानां साधनानाम. नुष्ठानमभ्यास इत्यभ्यासलक्षणं कृतम् । ननु व्युत्थानसंस्कारणानादिना प्रतिबन्धात् कथमभ्यासः तिं संपादयतु इत्याकाङ्क्षायामाह सूत्रकारः । स तु दीर्घकालनैरन्तर्वसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ १४ ॥ सत्कारासेवित इत्येतद्विवणेति । तपसेत्यादिना सत्कारवानि- त्यन्तेन । दृढभूमिरित्येतद्विवणोति । व्युत्या!त । व्युत्थानसंस्कारण दागित्येव सहसा अनभिभूतः स्थितरूपो विषयो यस्य स भवतीत्यर्थः । ' अभ्यासं कृत्वोपरमे च कालक्रमादभिभवो भवत्येवेति प्रतिपादयितुं द्रागि. त्येवेत्त्युक्तम् । अभ्यासं लयित्वा वैराग्यं लक्षति.॥ दृष्टानुअविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ रागाभावमात्र दोषदर्शनजन्यो रागाभावो वा न निरोधहेतुर्वैराग्यं रोगादिनिमित्तकारचितो योगानुदयात् । दोषदर्शनजवैराग्यादनन्तरमपि विषयसांनिध्यन चित्तशोभतः सौभादेोगानिष्पतेश्च । अतोत्र वैराग्य- स्य वैतृष्णयमात्रं न लक्षणं किं तु यथोक्तवितृष्णस्य वशीकारसंन्नेति । तदे- । वस्तुतो वैषयिक प्राधारे सप्तमो न तु निमित्तसप्तमी कर्मयोगाभावादि- तिरा० शा० ·११२ । योगवार्तिकम्। सद व्याचष्टे । स्त्रिय इति । दृष्टविषयवितृष्णस्येति व्याख्याय ऑनुअवि- कविषवितृष्णस्येति व्याचष्टे । स्वर्गति । स्वर्गश्च वैदेत्यं च प्रकृतिलयत्वं च तेषां प्राप्तिरषानुश्रयाख्यवेदोक्तो विषयस्तत्र च वितृष्णस्येत्यर्थः । स्थूलदेहविरपि लिङ्गशरीरेणैव येषां देवानां भोगस्ते विदेहास्तद्रूपता च वैदेह्यम् । ये तु सावरणब्रह्माण्डाहिरावरणे प्रकृती लीनाः श्लिष्टाः लिङ्गदेहेन सह गता इति यावत्, तेषां भावः प्रकृतिलयत्वं न तु प्रलय एवात्रोक्तः, करणं गतस्यैव श्रुतिस्मृत्योभीगश्रवणात् । अन्यथा प्राकृतप्रलयव. दपुरुषार्थत्वाच्च । प्रतिलयानां च विदेहेभ्यो ऽयं भेदः । विदेहाः साव- रणब्रह्माण्डान्तर्गता एवाल्पमैश्वयं मलिनं च विषयं भुञ्जते, प्रकृतिलया- स्तु बहिर्गमनेन विदेहान् प्रत्यपीशते स्वसंकल्पमात्रेण तत्रैव निर्मलं कारणसवनिर्मितं विषयं च भुज्जते तईश्वरकोटय उच्यन्तइति । षष्ट्यन्तं हेतुगर्भविशेषणपदं व्याख्याय वशीकारसंज्ञेति विशेष्यपदं व्याचष्टे । दिव्यादिव्येति । अयमर्थः । आदौ विषयसाविध्यरूपेवसरे दोषावरका- भावाद् दोषदर्शनेन वैतृष्ण्यं भर्वात 'विरतिर्दाषदर्शनादिति स्मृतः । तच्च त्रिविधं यतमानसंज्ञा व्यतिरेकसंज्ञा एकेन्द्रियसंति । एताश्च पश्चाया. एतस्माच्च त्रिविधवैतृष्ण्यादभ्यस्यमानाद्विषयसंयोग- कालेपि दोषदर्शनमतिबद्धमुत्पाते 'वैराग्याद्वोषदर्शन मिति स्मृत्यन्त- रात, कुतः पुनरप्रतिबन्धः । तत्रोक्तं, प्रसंख्यानबलात दोषसाक्षात्कारस्य बलवत्त्वादिति । दोषसाक्षात्काररूपबलाभावात्तु सौभादेः प्राग्विरक्तस्यापि विषयसत्रिकर्षण दोषदर्शनं प्रतिबध्य पुना राग उत्पादित इति । एतस्मा- च्च दोषदर्शनोत्कर्षाद्विषयसंयोगकालेपि या चित्तस्यानाभोगात्मिका ऽऽभो- गहिता एतस्य विवरणं हेयोपादेयशून्या रागद्वेषशून्या वशीकारसंज्ञा या वितृष्णा सा वैराग्यमपमिति शेषः । उत्तरसूत्रे तत्परमिति वचनाद- स्यापरत्वम् । तथा च रागद्वेषशून्यस्य विषयसाक्षात्कारस्य योग्यता वशी- कारसंज्ञाख्यं वैराग्यमिति पर्यवसितम्। तेन सर्वदैतादृविषयसंयोगाभापि न निरोधासंभवः । तदेवमनेन सूत्रेण हेतुहेतुमदावरूपतस्तन्त्रान्तरसिद्ध वैराग्यचतुष्टयमेवोक्तम् । तत्र प्रथममिका यतमानसंज्ञानानी वितृष्णा ख्यास्यामः ·१॥ सटीकसंपशारीरकम् । जानपूर्वक वैराग्यसाधनानुष्ठानम् । द्वितीयभूमिका व्यतिरकसंज्ञा सा च जितान्येतानीन्द्रियाणि एतानि च जेतव्यानीति व्यतिरेकावधारणयोग्यता। तृतीयभूमिका च एकन्द्रियसंज्ञा सा च बाझेन्द्रियविषयेषु रूपादिषु रागादिक्षये सति एकस्मिवेव मनसि मानापमानादिविषयकरागद्वेषादि- तयो रागद्वेषज्ञानपूर्वक इति । चतुर्थभूमिका तु वशीकारसंज्ञा स्पष्टमुक्त (शेषमये) वेति ॥ सटीकसंक्षेपशारीरकम् । - (Continued from page 104. VOL. V.) मू० ॥ पर्यायता न खलु तत्त्वमसीति वाक्ये नाऽपीह संभवति भेदकभेद्यभावः ॥ तत्त्वंपदार्थगतमेकरसैकभागं तत्त्वंपदे समुपलक्षयता विरोधात् ॥ २२५ ॥ टी० ॥ एवं लोकप्रसिद्धाऽन्वयस्वरूपभेदमुक्तवेदानी तत्त्वमसीति वाक्ये अन्येषामसंभवान्मुख्यमेव सामानाधिकरण्यमखण्डनिष्ठं सिद्धती. त्याह । पर्यायतेति । न संभवतीत्यनुषङ्गः । तत्त्वमसीति सत्यादेपलक्ष. णम् । प्रतिनिमित्तभेदादिति शेषः पर्यायत्वे सहप्रयोगाऽयोगाच्च । तदु- तम्। पर्यायाणां प्रयोगो हि योगपदोन नेष्यते इति । भेदकभेदाभावः कुडयं एहस्य नीलमुत्पलमित्यादाविव तदर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽपि न संभ. वति तस्य तत्र बाधितत्वान्मुख्याऽर्थयोर्विरोधादित्यर्थः । अविरोधादिति वा तदर्थमित्यर्थः । अतोऽबाधितं मुख्यमेव सामानाधिकरण्यं तत्र समन्व- यो भवतीति तदखण्डामिति । फलितमाह । तत्त्वंपदार्थगतमिति । एकरसश्चाऽसावेकभागस्तं चिदेकरसमित्यर्थः ॥ २२५ ॥ मू० ॥ प्रकृष्टप्रकाशध्वनी व्यक्तिमेकां यथा लक्षणावर्त्मनोपक्षिपेताम् ॥ - ·सठीकसंपशारीरकस्य शशङ्काऽदिशब्दाऽर्थसंकीर्तने स- च्चिदानन्दशब्दाः परं ब्रह्म तद्वत । २९६ ॥ टी० ॥ एवं महावाक्यस्याऽखण्डे वृत्तिं तत्र दृष्टान्ततया सोऽय. मिति वाक्यपि लोके तां दर्शयित्वा इदानों ब्रह्मलक्षणसत्यादिवाक्य. स्थाऽखण्डाऽर्यत्वोदाहरणे प्रकृयप्रकाशश्चन्द्र इति चन्द्रलक्षणवाक्यापि अखण्डाऽर्थतां दर्शयन्दान्तिक पि न्यायसिद्धान्तामनुवदति। प्रकृष्टप्रका. शध्वनी इति । ध्वनी शब्द।। व्यक्तिं चन्द्राक्तम् । उपतिपेता प्रतिपादयतः। ननु किमिति प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोश्चन्द्रे स्वाऽर्थसंसर्गविरुद्धं विहाय लक्ष. णया तत्स्वरूपबोधकत्वं मुख्ये संभवति लतणाया अन्याऽय्यत्वादिति तबाह । शशाङ्काऽऽदीति । प्रादीति गवादिशब्दं दर्शयति । संकीर्तने उद्दे. श्य इति शेषः । वत्यमाणरीत्या शशाङ्काऽऽदिशब्दाऽर्थसंकीर्तनं हि अनेन वाक्येन क्रियते । प्रष्टप्रकाशाऽदिवैशिष्ट्यं च न तदर्थस्वरूपमिति तद्वि- हाय विवतितशशाङ्कस्वरूपमेव पदद्वयं लक्षणया प्रतिपादयतीत्यर्थः । तद्वत्मकृष्टादिशब्दवल्लतयतीत्यर्थः ॥ २२६ ॥ मू० ॥ न नीलोत्पलाद्या गिरो व्यक्तिनिष्ठा: स्ववाच्याऽर्थसंसर्गमाचाऽभिधानात् ॥ विरोधे हि वाच्यच्युतिनाऽविरोधे गिरी लक्षणाऽत्रापि चेदस्तु साम्यम् ॥ २२७ ॥ टी० ॥ ननु संभवन्मुख्याऽर्थप्रयोगस्यापि लक्षणयाऽखण्डार्थत्वे नीलोत्पलाऽऽदिवाक्यस्याऽपि तत्किमिति न भवेदित्याशङ्कयाह । न नीलो. त्पलाया इति । कुतस्तत्राऽऽह । स्ववाच्येति । तत्र गुणगुण्यादिसंसर्गमात्र स्यैव ताभ्यामभिधानादित्यर्थः। । ननु तदेव कुतः प्रकृष्टप्रकाशपदयोरिव तयो- रपि द्रव्यमात्रनिष्ठतैव किं नस्यात्तत्राह । विरोधे हीति । मुख्यार्थानां गिरा तात्पर्यविषयीभूताऽर्थबाधे मुख्यार्थच्युतिनाविरोधेऽपि। यद्यविधेिऽपि तत्र लणाऽभ्युपगम्येत हि नीलोत्पलादेरपि प्रष्टप्रकाशादिसाम्यमस्तु कि नश्छिवमित्याह । लतणेति ॥ २२७ ।।

·प्रथमोऽध्यायः मू० ॥ न नीलत्वनात्याप्रयव्यक्तित: स्या- द्विभिन्नोत्पलत्वाऽऽप्रयव्यक्तिरेषा । तथेवोत्पलत्वाऽऽश्रयव्यक्तितः स्या- न नीलत्वजात्याप्रयव्यक्तिरन्या ॥ २२८ । टी० ॥ तत्र साम्यमेवोपपादति । न नीलत्वेति । उत्पलत्वस्या- जाश्रय आश्रयत्वं यस्यां सा तथोक्ता, न विभिना स्यादिति संबन्धः । एवं द्रव्यस्याऽपि गुणादभेदमाह । तथेति । गुणगुणिनोरभेदादित्यर्थः । नीलत्वोत्पलत्वादिजातिवाचकशब्दाभ्यां लक्षितव्यत्योरभेदात्तदप्यखण्ड़ा. र्थमस्त्विति प्राळयाभ्युपगमः ॥ २२८ ॥ म० ॥ न नीलोत्पलादिप्रदेशेषु किं चि- निरां लक्षणाकारणं तेन तच ॥ न नीलोत्पलत्त्वादिकव्यक्तिनिष्ठा गिरस्ता भवेयुः प्रमाणादृते नः ॥ २२६ ॥ टी० ॥ एवं नीलोत्पलवाक्ये लक्षणामखण्डार्थत्वं चाभ्युपेत्योत्त्के- दानी तदुभयं परित्यजति । न नीलोत्पलादीतिद्वयेन । इदमुपेत्य किम- प्युदितमित्युत्तरश्लोकस्यमत्रादौ द्रष्टव्यम् । लक्षणाया अपि तत्राभ्युपगमेनो- ताया अत्र परित्यागात्मदेशेषु वाक्येषु नीलोत्पलानर्थेषु वा लक्षणाका- रणं किमपि नेति संबन्धः । न तावदन्वयानुपपत्तिस्तत्रास्ति निमित्तं तद. न्वयस्य सत्त्वात् । नापि तात्पयानुपपत्ति: गुणगुणित्यसंसर्गस्यैव तत्राभिप्रेत- त्वात् । नचान्यल्लक्षणानिमित्तं प्रसिद्धस्ति निर्बाजलक्षणायां चातिप्रसंग इत्याशयेनाह । तेन तत्रेत्यादिना । नो मते नीलोत्पलत्वादिजातेया व्यक्तिस्तनिष्ठास्ता गिरो न भवेयुः । प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ २२९ ॥ मू० ॥ इदमुपेत्य किमप्युदितं मया न तु तयोरभिदा परमार्थतः । गुणगुणित्वकृतोऽतिशयस्तयो- भवति लक्षणयाऽपि गृहीतयोः । २३० ।

·१३६ सटीकसंपशारीरकस्य । - तु टी० ॥ लतणायापि तस्य वाक्यस्य नाखण्डार्थता लत्यध्यक्तयोरे। करसत्वाभावादित्याह । इदमुपेत्यति । किमपि अनभिप्रेतमपि । तयोः नीलोत्पलव्यक्त्योः । अभिदा परमार्थतोऽत्यन्तमभेदस्तस्यैव परमार्थत्वादि. त्यर्थः । कुतो नाभिदा तबाह । गुणगुणित्वेति । अतिशय ईषट्वेदः । अत्यन्ताभेदे गुणगुणित्वायोगावैल्यात्यलयोश्च गुणगुणित्वेन प्रसिद्धत्वाद- त्यन्तभेदाभावेऽपीषदेदोऽस्तीति न तदखण्डार्थमित्यर्थः ॥ २३० ॥ मू० ॥ प्रकृष्टप्रकाशत्वजाती हि लोके प्रकृष्टप्रकाशभिधानाभिधेये ॥ तयोरन्वये कीर्त्यमाने ताभ्यां शशाङ्काभिधानाभिधेयं न लभ्यम् ॥ २३१ ॥ टी० ॥ तर्हि तद्वदेव प्रकृष्टप्रकाशादिवाक्यमपि चन्द्रे बाधितस्वा. र्थसंसर्गपरस्त्वित्याशङ्काह । प्रष्टप्रकाशेति । प्रष्टत्वप्रकाशत्वजाती इत्यर्थः ॥ हिरवधारणे । प्रकृष्टप्रकाश इत्यभिधानयोः शब्दयोरभिधेये भव- त इति शेषः । ततः किं तत्राह । तयोरिति । आक्षिप्तव्यक्तिद्वारा तयोर्जा- त्योरन्वये ताभ्यां पदाभ्यां प्रतिपादयमाने सति । तुरवधारणे। হাহাক্কামি धानाभिधेयं न लभ्यमेव । जातिद्वयतदाश्रयचन्द्रवैशिष्टस्य चन्द्रपदाभिधे यत्वाभावादिति भावः ॥ २३१ ॥ म० ॥ शशाङ्काभिधानाभिधेये हि पृष्ठे तदेवोत्तरेणापि निर्णयमत्र । प्रकृष्टप्रकाशत्वजात्यन्वयोऽयं तदाक्षिपताज्जकव्यक्तिनिष्ठः ॥ २३२ ॥ टी० ॥ ननु प्रकृष्ट प्रकाशविशिष्टस्यैव चन्द्रत्वादाः प्रकृष्टप्रकाशः स चन्द्र इति वचनव्यक्त्या किमिति शशाङ्काभिधानाभिधेयं न लभ्यमिति । शशाङ्काभिधानेति । तदेव न गुणादिवैशिष्टामित्यर्थः । उत्तरेण प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति प्रत्युत्तरवचनेन । अत्र लोके । ननु तदेवो. तबाह ·प्रथमोऽध्यायः। तवचनव्यत्यापि निर्णीयते । प्रष्टप्रकाशाश्रयस्यैव तयापि चन्द्रत्वाति- पादनाच्चन्द्रत्वाश्रयस्यैव तदभिधानाभिधेयत्वादिति तत्राह । प्रशष्ट- प्रकाशत्वेति । तदानी हि तत्पवट्ठयेन मुख्यवृत्योपस्थितप्रकृष्टत्वप्रकाश- स्वनात्योरन्योऽन्यमन्वयो वाच्यः । पदार्थयोस्तत्रियमात्स च साक्षाच संभवतीत्ययं जात्यन्वयस्तदुभयाक्षिप्ततदभिव्यञ्जकतयक्तिनिष्ठ इति न केवलचन्द्र व्यक्तिलाभ इति भावः ॥ २३२ ॥ मू० ॥ शशाङ्काभिधानाभिधेयो नचेष्टः शशाङ्कस्य तेजाविशेषत्वहेतोः ॥ ततश्चापपन्ना जहल्लनणातः पुरोक्ता पदाभ्यामखण्डार्थसिद्धिः ॥ २३३ ॥ टी० ॥ ननु स एव शशाङ्क इत्युक्तमिति चेत्सत्यं शशाङ्कस्यासा- धारणो धर्मः सः न तु तत्स्वरूपमित्त्याशयेनाह । शशाङ्काभिधानाभिधेयो न चेष्ट ति । चोऽवधारणे नैवेष्टः सिद्धातीति शेषः । कुतः शशाङ्कस्य तेजोविशेषत्वहेतोस्तेजोविशेषमात्रस्यैव तत्स्वरूपत्वाच जातिविशिष्ट- व्यक्तिद्वयतादात्म्यं तस्वरूपमिति न ततस्तत्सिहातीत्यर्थः । मह विवतितम् । अस्ति तावल्लोके चन्द्रस्वरूपेयं चन्द्रायं वेति संशयः, अस्ति- च तदपनयायास्मिन्ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्र ति प्रश्नः, तदुभयं चन्द्रस्व. रूपमात्रविषयं तदन्यस्य तद्विषयस्याभावात्। ननु चन्द्रस्याऽसाधारणो धर्मः क इति प्रश्नोऽस्त्विति चेत्र । प्रश्नवाक्ये तत्पदाभावात् । लक्षणायां च न निमित्तमस्ति प्रकृष्टप्रकाशस्य प्रत्यक्षेण निर्णीतस्य स्वरूपेण कः प्रकृष्ट- प्रकाश इति संशयाभावात् । चन्द्रज्ञानं विना तस्य चन्द्रधर्मत्वज्ञानायोगेन प्रकृष्टः प्रकाशः किं चन्द्रस्याऽन्यस्य वेति प्रश्नासंभवाच्च । यद्यपि चन्द्र. मपि प्रत्यक्षेण पश्यति । तथाऽपि तत्संशयानुरोधेन तज्ज्ञानस्यापातजा- नतया तदजाने नाऽविरोधः। नैवं प्रकृष्टप्रकाशेऽनिश्चयस्तजज्ञानम् । अत एव चन्द्रपदवाच्यत्वादिः प्रश्नविषय इति प्रत्युक्तम् । चन्द्र एव चन्द्रपदवाच्य दति सामान्यतश्चन्द्रे तस्याऽपि निर्णीतत्वात् । व्यक्तिविशेषे तदज्ञानस्य ·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य पूर्ववच्चन्द्रस्वरूपज्ञानाभावेऽसंभवात् । अतः संशयप्रश्नावजातचन्द्रप्रातिप. दिकार्थमात्रनिष्ठा। अत एव प्रष्टष्टप्रकाशइति वचनपि तन्मात्रगोचरं न तु प्रकाशविशेषवैशिष्वादिगोचरमन्यथाऽऽम्रप्रश्ने कोविदारोत्तरवत्प्रश्नव्यधिक करणप्रतिवचनस्यानवधेयतापत्तेः । यत्तु अपृष्टमपि प्रकाशशिष्ट्यं पृष्टानि- योपयोगितया वाक्यं प्रतिपादर्यात, अन्यथा यः कश्चिच्चन्द्र इत्युत्तरा. र्थप्रसङ्गेन तनिर्णयादिति । तब। व्यक्तिमात्रतात्पर्य लाघवेन वाक्यस्य नि- श्चिते गुणवैशिष्टास्यावाक्यार्थत्वेऽपि लक्षणया नियतव्यक्त्युपस्थित्यर्थत्वे. न नियतव्यक्तिविषयतया व्यक्तिमाविषयप्रतिवचनेनापि तविर्णयोपपत्तेः। गङ्गापदाल्लक्षणया जातं ज्ञानं तीविशेषे निर्णयः, अतः प्रकृष्ट प्रकाशवैशि- ष्टयस्य ताऽबाधितस्याऽपि तात्पर्याऽगोचरतया वाक्यं चन्द्रप्रातिदका- र्थमात्रनिष्ठं तदिदमुक्तं तदेवोत्तरेणेति । तच्च प्रष्टप्रकाशपदाभ्यां मुख्या- निष्ठाभ्यां न शक्यं निर्णतुमिति पृष्टाऽयों नैव सियाति चन्द्रस्य तेजो. विशेषमात्रतया विशिष्टस्वरूपमात्रत्वादिति फलितमाह । ततश्चेति लक्षणात इत्येकं पदम् ॥ २३३ ॥ मू० ॥ प्रकर्षः प्रकाशातिरिक्तो न चात्र प्रकाश: प्रकर्षाऽतिरिक्तो न चात्र । बहिश्चन्द्रमम्ति स्वरूपातिरेक- स्तयोश्चन्द्रमस्येकतेवातिमात्रम् ॥ २३४ ॥ टी० ॥ ननु लक्षणयापि ताभ्यां पदाभ्यां स्वाभिधेयक्तिद्वयमेव लक्षणीयं मुख्यार्थसंबन्धाच तु चन्द्रक्तिरसंबन्धात्ततः कथं ताभ्यां तल्ला- भ इत्याशवाह । प्रकर्ष इति । अत्र चन्द्रे प्रकर्षप्रकाशव्यक्त्योश्चन्द्रव्यतया परस्परं चाभेदावोक्तदोष दति भावः । ननु खयोते प्रकाशे सत्यपि न प्रक- धोऽस्ति तम आदी प्रकर्ष सत्यपि न प्रकाश इति तयोर्भदो वाच्यः । एवं च चन्द्रेऽपि तयोर्भद एवेत्याशङ्कयाह । वहिश्चन्द्रमिति । चन्द्रादन्यत्रेत्यर्थः। तयोः प्रकर्षप्रकाशयोः । अतिमानमत्यन्तम् ॥ २३४ ॥ ॥

·प्रथमोऽध्यायः ।
मू० ॥ न चन्द्रप्रकाशप्रकर्ष प्रकाशा-
नदीयात्पृथक्कश्चिदुत्पश्यतीह ।
तथाऽस्य प्रकर्षप्रकाशं प्रकर्षा-
ततो नानयास्ति भेदे प्रमाणम् ॥ २३५ ॥
टी० ॥ तानुभवप्रमाणमाह । न चन्द्रप्रकाशेत । तदीयाच्च.
न्तृसंबन्धिनः प्रकाशादिति संबन्धः। पृथग्भिवम् । उत्पति स्पष्टं पश्यति ।
इह चन्द्रे । यपि खमोते तमसि च प्रकाशप्रकों पृथगनुभूयेते तथापि
चन्द्रे तयोः परस्परं चन्द्राच्च भेदं कोऽपि नाऽनुभवति। न चापर्यायशब्द-
प्रतिपादयतया तत्रापि भेदोऽस्तीति वाच्यम् । वाच्यभेदे सत्यपि लतितव्य.
तीनामभेदात् । यथा घटतजज्ञानयोः पृथक्प्रवृत्तसन्यज्ञानपदाभ्यां ब्रह्मणि
लतितव्यक्त्योरभेदः एवं च खद्योतमन्धकारं च व्यावर्त्य प्रकृष्टप्रकाशपदाभ्यां
चन्द्रस्वरूपप्रकाविशेषो जहल्लक्षणया प्रतिपादयत इति तद्वाक्यमखण्डा.
र्थमेवं गवादिलक्षणवाक्यौप द्रष्टव्यम् । तस्यापि तत्तल्लक्ष्यस्वरूपनिश्चयाय
प्रवृत्तस्य तदन्यार्थत्वायोगात.। तथा च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्यमख-
ण्डार्थ लक्षणवाक्यत्वात्मकृष्टप्रकाशादिवाक्यवत्। न चाप्रयोजकत्वं चन्द्रस्व-
रूपमात्रप्रश्नदिह ब्रह्ममात्रप्रश्नादर्शनेन प्रकृष्टादिवाक्यस्येवास्याखण्डा-
र्थत्वाभावे बाधकाभावादिति वाच्यम् । यता ब्रह्मविदाप्नोति परमिति निर-
तिशयवृहदात्मकब्रह्मज्ञानस्य परमपुरुषार्थसाधनत्वं संकीर्तितं तच्च त.
जिज्ञासामूलप्रश्नार्थमेव अन्यथा साधनात्यानष्पत्तेस्तत्संकीर्तनवैया.
दिति यावन्मात्रज्ञानात्फलं श्रावति तावन्माननिर्णयाय प्रवृमिदपि
वाक्यं तावन्मात्रार्थमेवेति कथमप्रयोजकता ब्रह्मातिरिक्तवैशिष्टस्य ब्रह्म-
पदार्थ संभवाच्च । नापि लतणवाक्यत्वं धर्मर्धामभावं विनानुपपत्रमसाधा.
रणधर्मस्यैव लक्षणत्वादिति विरुद्धमिति वाच्यम् । यतो न लक्षणमसाधारणो
धर्म इति नियमोऽस्ति अन्यविशेषलक्षणे तदभावात् । किंतु यद्विषयं सज
ज्ञानं सजातीयादिभ्यः स्वविषयं व्यावर्त्तर्यात तल्लक्षणम् । तच्च धर्माधर्मी
वा यथा प्रमाणमस्त्विति सर्वमेव लक्षणवाक्यमखण्डामिति ब्रह्मलक्षण
सत्यादिवाक्यमण्यखण्डामिति भावः ॥ २५ ॥

·१४० सटीकसंक्षेपशारीरकस्य मू० ॥ यथा सच्चिदानन्दशब्दास्तदर्थ तथा तत्त्वमावात्मनो ब्रह्मभावम् ॥ विरोधान्मियो लक्षणावर्त्मनेमो किमर्थं न संभय धतुं समर्थो ॥ २३६ ॥ टी० ॥ एवं तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य वाक्यत्वेन ज्योतिष्टोमादि- वाक्यद्विशिष्टार्थत्वानुमाने व्यभिचारादिना दूषिते तदखण्डार्थ उपाधितो भिवयोरभेदवाक्यत्वाद्विम्बप्रतिबिम्बाभेदवाक्यवद्वह्मपरवाक्यत्वाद्वा स- त्यज्ञानादिवाक्यवदित्यभिप्रेत्योपसंहरति । यथेति । तदर्थ महावाक्य- स्थतत्पदलत्यं लतणया बोधयन्तीति शेषः । तत्त्वमा तत्त्वंशब्दो मियो विरोधादित्यन्वयः । मुख्यार्थयाः परस्परमभेदे विरोधाद्वैतोरित्यर्थः । लक्षणावर्त्मना लक्षणामार्गण लक्षणति यावत् । दमौ तत्त्वमावितिसं- बन्धः । किमर्थं न संभय वक्तुं समा समावेवेत्यर्थः ॥ २३६ ॥ मू० ॥ प्रत्यक्तत्वं लक्षयेत्त्वंपदार्थ- स्तच्छब्दार्थो लक्षयेदद्वितीयम् ॥ एवं पूर्ण प्रत्यगात्मानमेतो शब्दो ब्रतो लक्षणावर्त्मनेव ॥ २३७ ॥ टी० ॥ केन पदेन कीदृशोऽयों लक्ष्यते येन तदर्थयोर्विरोधः परि- हियेतेत्याशय प्रागुक्तर्यमुपसंहारे स्मारयति । प्रत्यक्तत्वमिति । अहंका- रादिसातिसर्वान्तरचैतन्यमा मत्यर्थः । त्वं पदार्थ ति। पदार्थस्य लक्षकत्व- माश्रित्योक्तम् । एवमयेऽपि सर्वान्तरस्य साक्षिण: सर्वव्याप्यद्वयाभेदे तत्त्वं पदसामानाधिकरण न सिद्धे निरतिशयबृहत्त्वशालि ब्रह्म सिद्धतीत्याश- येनाह । एवं पूर्णमिति । एवकारेण वृत्त्यन्तरं व्यावर्त्तयति । अत एव गोण्यक्तिर्यन्यकारस्य प्राति प्रागवादिषम् ॥ २३७ ॥ मू० ॥ पारोक्ष्यं च ब्रह्मणि प्रत्यगर्थे दुःखित्वं च ध्वान्तसंभूतमाहुः ॥ - ·प्रथमोऽधायः। खित्वं चेत्यनुषङ्गः सम्यग्ज्ञानध्वस्तमोहस्य पुंस: प्रध्वंसेते हेत्वभावे फलत्वात् ॥ २३८ ॥ टी० ॥ नन्वेवपि कथं पूर्णवस्तुलाभः परापरयोः पारोत्यदुःखि- त्वादेरनपायादित्याशवाह। पारोक्ष्यं चेति । ब्रह्मणि पारोह्यं चेति जगत्का. रणत्वादि समुच्चिनोति । दुःखित्वं चेति । सुखित्वादि समुच्चिनोति । तयोरविदयासंभूतत्वे किं सिद्धं तदाह । सागति । प्रध्वंसते पारोक्ष्यं दुः- । तत्र सामान्यन्यायमाह । हेत्वभाव इति । अफल. स्वाति छेदः कारणाभावे कार्याभावादित्यर्थः ॥ २३८ ॥ मु० ॥ षष्ठी जातिगुणक्रियादिरहिते सर्वस्य विज्ञातरि प्रत्यक्ष परिवर्जि वाऽखिलजगटेवप्रपञ्चे दृशो ॥ सन्त्यक्तव्यवधानके परमके विष्णोः पदे शाश्वते त्वय्यज्ञानविजम्भिता नहि गिरो मुख्यप्रवृत्तिक्षमाः ॥२६॥ टी० ॥ एवं वेदान्तानां सर्वपदलतणयाऽखण्डेकरसे ब्रह्मणि पर्य- घसानं न्यायत उपपादितम् । ननु सर्वपदलक्षणाऽनुपपचा लोके लत्यस्य पदान्तरवाच्यनियमदर्शनात् । अन्यथा लाणिकपदैरेव लत्यप्रश्नोत्तर- दाने तत्रापि लक्ष्यप्रश्ने लाणिकपदप्रयोगानवस्थानप्रसङ्गादितिचेव । तेन विनापि वाच्यसंबन्धितया विचारादिनाऽवगतात्मतत्त्वस्य योग्यतादिहि- सा स्वत एव लत्यज्ञानसंभवेन लत्यप्रश्नोत्तरानन्त्याप्रसङ्गात् । न हि तीरादि- पदसंगतियहात्यवं प्रवाहादिसंबन्धितया विचारादवगते तीरादौ गङ्गादि- पदलक्षणा नावतरति । किंचेतुक्षीरादिमाधुर्यावशेषेऽनुभवसिद्धे कस्यापि पदस्य शक्त्यसंभवान्माधुर्यविशेषादिः सामान्यशब्देन लक्षणयैव प्रतिपादनी. यः स इति पदान्तरवाच्यमेव लमिति न नियमो लोकपि वक्तुं श. क्यः । किंच सत्यज्ञानानन्दैकरसे ब्रह्मणि गवादाविव गवादिशब्दः किं जा- तिनिमित्तो वाचकः शब्दः प्रवर्तते, किंवा दण्यादिशब्द व संबन्धन सनिमित्तः, अथ वा गुणवचनेभ्यो मतुपो लोपा नुशासनात शुक्लादिशब्द मतुबलोपा । पा. २॥

·१४२ सटीकसंतपशारीरकस्य व पटादी गुणयोगेन सनिमित्तः, यद्वा याजकादिशब्दवतियानिमित्तः, उदिदादिशब्दवत्स्वरूपमानिमित्तो वा न सर्वथापीत्याह । षष्ठी त्यादिना संबन्धः षष्ठी ब्रह्मणि तेषामन्यतमस्याप्यसंभवादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह । सर्वस्य विज्ञातरीति । सर्वावभासक इत्यर्थः । ननु स्वावभासकत्वे तस्य स्वात्मनि वृत्तिविरोध इति कथं सर्वस्य विज्ञाति चेन । तस्य स्वप्रकाशतया स्वत एव नित्यापरोक्षत्वादित्याह । प्रत्यक्ष इति । तदुपपादनाय दृशावित्युक्तम् । तथा चावभास्यघटादेवभासके- भाव व चेतनाचेतनात्मकद्विविधप्रपञ्चशून्य त्वात्तस्मित्र षष्ठदिसंभव इत्याह । परिवर्जितेति । जदिति । चतुर्विधचेतनप्रपञ्चो निर्दिष्टः द्वैतशब्देन तदितरः वैपरीत्येन वेति विवेक्तव्यम् । ननु यूपमपि पुरुषान्तर संवेदनं न प्रत्यक्षं तद्वद्वापि किं न स्यादित्याशङ्का तस्योपाध्यन्तरण व्यवधानात्तथात्वं न निरुपाधिब्रह्मणस्तदित्याशयेनाह । सन्त्यक्तव्यव- धानक इति । ननु निखिलप्रपञ्चकारणस्य कथं परिवर्जितेन्यायुक्तमिति चेत्र मायाशबलात्मना तस्य तथात्वेऽपि स्वस्वरूपेण परिशुद्धत्वादि- त्यभिप्रेत्याह । परमके विष्णोः पद् इति । शाश्वते निर्विकार इति गुणक्रियाराहित्ये हेत्वन्तरमुक्तम् । स्वशिष्येणैवं भूते ब्रह्मणि प्रत्यगभेदबुद्धिः कर्तव्येति शितयवाह । स्वयीति । किञ्चाजानकार्याणां गिरा तादृशेने. वार्थन संबन्धो युक्तः समस्वभावयोरेव लोके संबन्धदर्शनात्तवामरूपाभ्या- मेव व्याक्रियतेति शब्दतदभिधेययोगविदाकत्वश्रवणाच्च न त्वज्ञानत. कार्यविरुद्धेन दृयपेण प्रत्यगात्मनेत्याशयेनाह। अजा वजृम्भिता इति । एवं च कोऽपिशब्दस्तत्र प्रर्वार्ततुं नाहतीति सर्वपदलक्षणैवोचिति भावः ॥ २३॥ (शेषमये) ·॥ अथ चित्सुखी ॥ ॥ तच प्रथमपरिच्छेदावशेषः । (Continued from page 112. VOL. V.) न च ताभ्यामपनये तयोरभावज्ञानस्य प्रामाण्ययहणहेतुत्वोपप- तो परतः प्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम्, दोषबाधबोधयोरनुदयमात्रेण प्रामाण्यस्फुरणोररीकरणम्, तथा चाहुर्भट्टपादाः, "यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदान्यत्रैव मृग्यते । निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोषाज्ञानादयत्रतः ॥ इति । अन्यथा तदभावावगमस्यापि प्रामाण्यस्फुरणहेतुत्वे तत्तदभावावग- मस्यापि प्रामाण्यावगमाय तत्तदभावावगमान्तराणामप्यवश्याश्रयणीयत्वा- दनवस्था, तथा चानभ्यासदशायां सांयिकत्वादिति हेतोःस्पष्टमनैकान्ति. कत्वम्, स्वतः प्रमाणत्वेन भवभिमतेष्वेवानुमानोपमानानुव्यवसायधयं- ध्यवसायेषु व्यभिचारस्य दर्शितत्वात्, उक्तं चैतदनुमानादेः स्वतः प्रामा- एयमाचार्यवाचस्पतिना न्यायवार्तिकटीकायाम, “विमतं ज्ञानमाभि- चारि समर्थप्रत्तिजनकत्वात्, यदि पुनरेवं नार्भावष्यत्र समयी प्रवृत्तिमक- रिष्यत्, यथा प्रमाणाभास इति व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी वा अनुमानस्य स्वतः प्रमाणतयान्वयस्यापि संभवात्, तथानुमानस्य तु परितो निर- स्तसमस्तविभ्रमाशङ्कस्य स्वत एव प्रामाण्यम्, अनुमेयाभिचारिलिङ्गसमु- त्थत्वात्, एतेनोपमानं व्याख्यामित्यादि." सातपतसाधनत्वाच्च, वि. वादस्यले प्रमात्वं विज्ञानयाहकसामग्रीमात्रयाह्मम् अप्रमामात्रत्तित्वा. नधिकरणत्वे सति ज्ञानकत्तिजातित्वाजज्ञानत्ववत् । मनु कथं प्रमात्वं जातिः, साक्षात्कारित्वेन तस्य परापरभावासंभ- वात, तथाहि यदि साक्षात्कारित्वं परं तदा तदपरसामान्यस्य प्रमात्वस्य परसामान्याविनाभावनियमात सर्वैव प्रमा साक्षात्कारिण्येवेत्यनुमानादेः परोतस्याप्रमात्वमेव भवेत, अथापरम्, तदा साक्षात्कारित्वस्य प्रमावा. विनाभावादिदं रजतमित्यादिसाक्षात्कारिणो विक्षमस्य प्रमात्वप्रसङ्गः ।

·१४४ तु चित्सुख्याम् । किंच यदि प्रमात्वं जातिस्तदा सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तम्, प्रकारे विपर्यय इत्येषापि परिभाषा परिलुप्येत । एकस्यैवेदं रजतमिति ज्ञानस्य धयंशे प्रमाविमप्रमात्वं चेतरांश इति जातिसंकरप्रसङ्गाति चेत्, मैवम, साक्षात्कारित्वस्य रजतादिवि. भ्रमात्तित्वात,तत्र न व्यवहारोन्द्रयसंयोगजन्यतोपाधिमात्रेणोपपत्तेः, धयंशे प्रमाव्यवहारस्य चा'बाधितानुभूतित्वोपाधिनिबन्धनतयापि संभ- वात् । । न चैवं सर्वत्रोपाधिनिबन्धन एवास्तु प्रमाव्यवहारः कृतं जाति- कल्पनयेति वाच्यम्, प्रमिणामीत्यबाधितानुगतव्यवहारस्य गौारिति व्यवहारस्येव जातिमन्तरेणानुपपत्तेः, उपाधिमादाय जातिप्रत्याख्यानस्य गोत्वादिष्वपि तुल्यत्वात् । तस्मादयत्र, "व्यक्तरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽथानवतिः । रूपहानिरसंबन्धो जातिबाधकसंयहः” ॥ इत्युक्तबाधकानामन्यतमोऽपि बाधो न प्रसति, तत्र जातिनिमि- त्तो व्यवहार इतरत्र तूपाधिनिबन्धन इति विभागो द्रष्टव्यः, तस्मा. जज्ञाननिष्ठजातित्वादिति न विशेष्यासिदो हेतुः, विपक्षे चानवस्थाप्र- सङ्गो बाधकस्तर्कः । न च निलीनस्यैव प्रमाणस्याथै व्यवहारजनकत्वोपपत्तेनीनवस्थति वाच्यम्, तथात्वनिश्चायकप्रमाणानुदये तदस्तित्वस्यैव निश्चेतुमशक्य. त्वात् । अस्तु तर्हि ज्ञानस्य स्वत एव स्फुरणं तथापि तत्यामाण्यं तदतगुण- त्वादिवदन्यत एव स्फुरिष्यति को विरोध इति चेत्, मैवम्, तस्यादित एव प्रमाणत्वेनास्फुरणे तद्विषये निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, न हि ज्ञातमि त्येतावता प्रवृत्तिः, मरुमरीचिकादौ सयपि विज्ञाने तदप्रामाण्यनिश्चये प्रवृत्त्यदर्शनात । १ न चाबाधितानुभूतित्वसंभवे तव्यङ्ग्या जातिरपि तत्र भवेदिति वाच्यम्। प्रसाधने संकरबाधात, प्रसज्जने विपर्ययापर्यवसानात् ।

·प्रथमः परिच्छता अस्तु तापामाण्यास्फुरणे प्रामाण्यस्फुरणमन्तरेणापि ज्ञानमानात प्रवृत्तिरिति चेत्, मैवम्, विज्ञानस्य प्रामाययाप्रामाण्ययोरस्फुरणे संशया- निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अस्ति चानभ्यासदथायां नववनयलीस्थितेषु फलितरसालादिषु तत्फलादानेच्छोनिःशङ्कपत्तिः । अपिच त्वयापि पारलौकिकफलसाधनेषु निःशप्रतिः प्रामाण्य- निश्चयाधीनाभ्युपगता। न च ऋष्यादौ संशयेऽपि प्रवृत्तिर्दृष्टेति वाच्यम्, तत्र निःशङ्कपत. तेरभावात, एवं यत्र यत्र निःशङ्का प्रवृत्तिस्तत्र तत्र प्रामायनिश्चयाधीनैव सेत्यभ्युपगन्तव्यम्, अपरथा प्रामाण्यानिश्चयानिवृत्तेरपि प्रसङ्गात् । न च फलेऽपि परतस्त्वम्, जेयाभिव्यक्तिलक्षणफलस्य ज्ञानमात्रा- देव सिद्धेः, उपादानादीनां पुरिष्टसाधनादिजानांधीनतया द्विषयप्रमा- णस्य तत्रापि फलजनकत्वं स्वत एव । तस्मादवधीयैव गुणगणमनपेयैव दोषाभावं स्वशक्त्यैव स्वार्थ- मावेदन्ति वेदान्ता इति सिद्धम् । ननु स्वरूपसहकारिसमवधानातिरिक्तां शक्तिमेव न जानीमः, तत्र प्रमाणाभावात् । तथाहि स्फोटादिलक्षणकार्यान्यथानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमुतोपादा- नोपादेयभानियमानुपपत्तिः । नादयः, स्वरूपादेव पावकादेः प्रतिबन्धकाभावादिसहकार्युपहि- सात स्फोटादिलक्षणकार्यात्पत्त्युपपत्तावतीन्द्रियक्तिकल्पनानुपपत्तेः । न चाभावस्याकारणत्वात् प्रतिबन्धकाभावो न सहकारीति सांप्र. तम, किमन्वयव्यतिकित्वं नास्त्युताभावस्य कारणल्वेऽनिष्टपतिः । नामः, भावपदभावस्थापि कार्यान्वयध्यतिक्रित्वात् । न द्वितीयः, योग्यानुपलब्धेरभावमितिहेतुत्वात, विवेकामहस्य च विधमहेतुत्वात् । ननु किं प्रतिबन्धकपागभावस्य कारणत्वमुत तत्मध्वंसस्य । नाया, उत्तम्भकसदावे सपि प्रतिबन्धले विमापि प्रागभावं कार्यदनात् ।

·१४६ चित्सुख्याम् । न द्वितीयः, प्रतिबन्धकानुदयेऽपि कार्यापलब्धेरिति चेत्, मेवम्, उत्तम्भकमणिमन्त्रायभावसहमतस्यैव प्रतिबन्धकस्य प्रतिबन्धकत्वात, तेन तत्र प्रतिबन्धकमागभावसहकृतस्यैव कारणत्वाव व्यभिचारः । एतेनानियतहेतुकत्वमप्यपास्तम्सर्वत्र प्रतिबन्धकसंसाभावविशि- ष्टस्यैव कारणत्वाङ्गीकरणात, अन्यथानुपलब्धावप्युपलब्धिप्रागभावप्रध्वंसा- भाविकल्पनाभावमितेरनियतहेतुकताया दुारहरत्वात्, शक्तिपक्षेऽप्य- प्रतिबद्धाया एव तस्याः कारणत्वादभावविकल्पोत्यदोषतत्परिहारयोः समा. नत्वात्। ननु न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणता, प्रतिबन्धापेक्षस्तदभावः कारण कारणापेतश्च तदभावः प्रतिबन्ध इत्यन्योन्याश्रययस्तत्वात् । प्रतिबन्धो विसामग्री तहेतुः प्रतिबन्धक इत्यङ्गीकारादिति चेत्, मैवम, अवधीर्येवाभावस्य कारणतां कार्यानुदयमात्रेणैव मन्त्रादेः कार्यप्र- तिकूलतावगमात्, अनवलम्ब्यैव च मणिमन्त्रादेः कार्यप्रतिबन्धकतां तद- भावस्यान्वयतिरेकाभ्यामेव कारणताध्यवसायात् । किंचेदमन्योन्याश्रयत्वमुत्पत्ती जप्ती वा स्यात् । नादयः, मन्त्रतदभावयोः परस्परहेतुत्वाभावात् । नापि द्वितीयः, अज्ञातयोरपि मन्त्रतदभावयोः कार्य प्रति प्रतिकू- लत्वकारणत्वयोरुपपत्तेः । ननु कार्याभावावसेयकार्यप्रतिकूलभावा मन्त्रादयः शक्तरपहवाय कारणाभावरूपा दृष्यन्ते, अत एव मन्त्रादाभावोऽपि कारणमिष्यते, ततो मन्त्रतदभावनिष्ठप्रतिबन्धकत्वकारणत्वयोरन्योन्योपाधिकत्वादुत्पत्ती ज- प्लो धान्योन्याश्रयता दुर्वाति चेत्, न, उक्तोत्तरत्वात्, अन्तरेणैवाभावस्य कारणतावगमं मन्त्रादेः कार्याभावमात्रेण कार्यप्रतिकूलभावस्यावगन्तुं शक्यत्वात्, तदभावकारणत्वस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सुकरावगमत्वा- दिति। न च शक्त्यनङ्गीकार प्रतिबन्धासंभवः, मणिमन्वादिसंनिधानासं- निधानयोः स्वरूपस्याविशेषादिति वाच्यम्, कार्योदासीन्यस्यैव प्रतिबन्ध .

·प्रथमः परिच्छेदः। शब्दाभिधेयस्य विशेषत्वात्, अन्यथा शक्तिपतेऽपि प्रतिबन्धस्य दुर्विवेक- त्वात, न हि शक्तीशः प्रतिबन्धः, प्रतिबन्धापाये कार्याभाषप्रसङ्गात । न च स्फोटाख्यकार्यात्पत्तये शक्त्यन्तरं तत्रोत्पवम्, तत्कारखा- निरूपणात । न च प्रतिबन्धाभावः कारणम्, अभाषस्य कारणतानङ्गीकारात. अङ्गीकारे वा तस्यैव स्फोटादिकार्यजनकत्वमस्तु कृतमतीन्द्रियशक्तिकल्प- नादुर्व्यसनेन, शक्तेः शक्त्यन्तरं प्रतिबध्यत इति बदतोऽनवस्या, तस्मात कार्यस्यान्यथाप्युपपवत्वाचातीन्द्रियशक्तिकल्पनावकाशः । नापि द्वितीयः, उपादानोपादेयभानियमस्याप्यनादिसिद्धवष्य. वहारावसिततत्तत्कार्यानुकलस्वभावभेदादेवोपपत्तेः, अन्यथेमिहेव कि. सित क्तिनान्यति पर्यनुयोगे कः स्वभावभेदादन्यः परिहारः स्यात् । तस्मादापत्तिद्वयमपि नात्र प्रमाणम् । अस्तु तर्झनुमानम्, तथाहि विमतमजनकदशातो जनकदशायाम- तिशययोगि कारकत्वात कुण्ठकुठारवदिति चेत्, न, सहकारिसमवधा. नाख्यातिशयैनैव सिद्धसाधनत्वात् । अस्तु तटग्मिरतीन्द्रियसामान्यविष्क्रियाश्रयः कारणत्वाद गुरुत्वाश्रयवदिति प्रयोगः, तेजोढाणुक्रमतीन्द्रियरूपस्य वायोश्चाधिकरण- मिति तढावृत्त्यर्थमतीन्द्रियसामान्यनिष्क्रियेत्युक्तम्, अतः शक्तिसिद्धिरिति कश्चित, तब, योगिस्वीकारवादिनं प्रत्यतीन्द्रियविशेषणस्याप्रसिद्धत्वात् । विमतं न गुरुत्वजातिविधमिन्द्रियत्वादस्मच्चतुर्वदित्यतीन्द्रिय- सिदिरिति चेत्, न, योगिनमनडीकुर्वतो मीमांसकस्याश्रयासिद्धेः, तसि. द्वैा वा धर्मियाहकप्रमाणबाधात् । अस्तु तस्मदायभिप्रायेणातीन्द्रियाविशेषणम्, मेवम्, अनुव्य. वसायप्रत्यक्षगोचरतया सर्वस्यास्मदादिविशेषणस्वीकारोपि पूर्वोक्तदोषता. दवस्थ्यात् । अनुव्यवसायेतरास्मदाहन्द्रियकबुद्धगोचरस्वाभिमायणातीन्द्रियत्व. विशेषणमिति चेत्, न, प्रमाणान्तरोपनीतविशेषणावगाहिविशिज्ञानवादे ·१8 चित्सुख्याम् । सर्वधामप्यन्द्रियकत्वसंभावनया पूर्वातदोषानुत्तारात, मात्रयपदस्य च समवाय्यतायां भादृस्य समवायानङ्गीकारवादिनोऽप्रसिद्धविशेषणत्वात, वही स्थितिस्थापकसंस्कारसिद्धः सिद्धसाधनत्वाच्च । ननु कथं सिद्धसाधनत्वं तत्सत्त्वे मानाभावादिति चेत, मैवम्, दिमतः स्थितिस्थापकसंस्कारवान् रूपवत्त्वात् कटवदित्यनुमानसद्धावात् । न च स्थितिस्थापककार्यवत्त्वमुपाधिः, उत्पत्र मात्रविनष्टकटादिषु कार्यानुलम्भेऽपि तथाविधसंस्काराभ्युपगमेन साध्याव्याप्तः । किंच यः स्वसिद्धान्तानुसारेण सिद्धसाधनतां ब्रयात् स कथमनु- मानशतैरपि स्वसिद्धान्तात प्रच्याव्येत, कथं वा तदीसिद्धसाधनताभि- धानं प्रत्युष्ट्रियेत । अस्तु तर्हि स्थितिस्थापकतरातीन्द्रियसामान्यनिष्क्रियाश्रय दति प्रयोग इति चेत्, मैवम्, तथापि कर्माप्रत्यत्तवादिनं प्राभाकरं प्रत्यर्थान्त. रत्वापातात, वरतीन्द्रियसामान्यविष्क्रियकर्माश्रयत्वात, कारणत्वादिति हताः शक्तावनैकान्त्यात्, शक्तेश्च शक्त्यन्तराभ्युपगमेऽनवस्थापातात् । जनकक्तियोगिन एव कारणत्वेन वितितत्वात शक्तावनैका- सिकतेति चेत्, मैवम्, शक्तियोगित्वस्य विशेषणस्य शत्यसिद्धावसिद्धेः, मानान्तरात तत्सिद्धा कृतमनया यन्यकथाकन्याकदर्थनया, गुणादावनैका. त्यंच, गुणादरप्यतीन्द्रियसामान्यविष्क्रियाश्रयत्वे च घटादिवत् द्रव्यत्व- मसङ्गाव यथोक्तशक्त्याश्रयत्वोपपत्तिः । अस्तु हि विवादाध्यासितः स्फोट उभयवादिसंप्रतिपन्नस्फोट- कारणातिरिक्तकारजन्यः कार्यत्वाद् घटदिति प्रयोग इति चेत्, मैवम्, प्रतिबन्धकाभावेन प्रतिवादिनोऽसंपतिपत्रेन कारणेन सिद्धसाधनत्वात, भावजन्य इति विशेषणेऽपीश्वरेण सिद्धसाधनत्वात् । ननु मा भूदर्धापत्तिः प्रमाणं मा स्म भूदनुमानं "वीहीन प्रोक्षति" "यूपं तत” “त्यमीनादधीते" त्यायाः श्रुतय एवं प्रमाणम् । १ अत्र चोत्यत्रमात्रेत्यनुत्पादितकार्यत्वमा विक्षितम्, इतरथा तत्र साध्या- भाववापि मुक्यावादिति ।

·प्रथमः परिच्छेदः। संचाहि बीहीनित्यादिवाक्येषु द्वितीयाधुत्या यामं गलीत्यादि- विव बीह्मादीनां कर्मतावगमात् तेषु कश्चिदतीन्द्रियः प्रोषणजन्योऽति- शयोऽस्तीत्यवसीयते, दृष्टस्य फलान्तरस्यादर्शनात् । स चायमतिशयः शक्तिरिति शक्तिवादिभियत इति चेत्, मैवम्, संस्काराख्यादृष्टस्य चेतनगतस्याचेतनेषु ब्रीह्मादिषु समवायासंभवात, मट- विषयज्ञाननितभावनाया घटविषयत्ववद् व्रीहिमोक्षणायुदतसंस्कार- स्यापि तद्विषयक्रियाजन्यतामात्रेणा तदीयत्वप्रतीत्युपपत्तेहादिषु शक्ति कल्पनायां प्रमाणाभावात् । तस्मात्र शक्तिसद्भावे प्रमाणमस्ति, तथा च प्रयुक्त लीलावतीका- रेण, "विवादाध्यासितं न निजरूपमात्रसंबद्धातीन्द्रियसापेक्षं प्रमाणेन तथात्वानुपलभ्यमानत्वाद् यत् प्रमाणेन यथा नोपलभ्यते न तत तथा- भूतं यथा नीलं पीत"मिति, अत्र च निजरूपमात्रसंबदुशब्देन द्विष्ठस्य संयोगादेव्यात्तिः क्रियत इति । अत्रोच्यते, न तावच्छक्ती प्रमाणाभावः, यस्मात्, "परास्य शक्तिर्विविधा साझा भावशक्तयः । इति श्रुतिस्मृतिमिता शक्तिः केन निवार्यते" । "न तस्य कार्य करणं च वियते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शनिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी जानबलक्रिया च । ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिंगूठाम् । य एकोऽवर्णी बहुधा शक्तियोगात्" । "शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु साया भावशक्तयः" ॥ "सर्वज्ञता वृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्ततिः । अनन्तशक्तिश्च विभर्विधिनाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य" ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैर्गीयमाना शक्तिः शक्यते कथमपोतुम् । न चैतानि वचांसि स्वरूपसहकारिमात्रप्रतिपादकानि, कार्यकार- णादिसहकारिनिरासपुरःसरं तस्याः प्रतिपादनात ।

·११० चित्सुख्याम् । न च स्वरूपत्वमपि शक्तः, 'परात्ये त्यादिषष्ठया स्वरूपातिरिक्त स्वप्रतिपादनात, 'अस्य शक्तिर्विविधा' 'तास्तु शक्तय' इति च नानात्वेन अयमाणाया एकरूपब्रह्मत्वासंभवाच्च । न चासांश्रुतिस्मृतीनामर्थवादत्वम्, उपक्रमोपसंहारादिलिड्नेश्वर- स्वरूपपरत्वाध्यवसायात, नैयायिकादिभिरेतासामीश्वरस्वरूपपरत्वाभ्युप- गमाच्च । अथैवमपि नार्थापत्त्यनुमाने विना तार्किकमन्यस्तुष्यति भवान्, तदार्थापत्त्यनुमानोपन्यासेन भवन्तं परितोषयामः, तथाहि स्फोटादि- कार्यान्यथानुपपत्तिलक्षणोदाहृतवार्थापत्तिः । ननु तत्रादितैवान्यथाप्युपत्तिः, प्रतिबन्धकाभावसहष्कृतादेव बहिस्वरूपात कार्यात्वत्तेः । न च प्रागभावप्रध्यसाभावादिविकल्पनाभावस्याकारणत्वम्, श. कावपि सत्मसङ्गस्य तुल्यत्वात्, अतिबदाया एव शक्तेः कारणत्वादिति चेत, मेवम्, विकल्पासहत्वात् । तथाहि यदि प्रतिबन्धकाभावः कारणं न स्यात हि शक्तिर्राप कारणमिति प्रतिकूलतर्कमात्रमिदं किं वा भति च क्तिः कारणं ततः प्रतिबन्धकाभावोऽपि कारणमिति विपर्यये पर्यवसानादभावस्य कारणत्व- साधकं वा। नात्यः, तर्कमात्रस्योपालम्भानङ्गत्वात् । नेतरः, भति च शक्तिः कारणमिति विपर्ययस्य शक्तिमनिच्छता वक्तुमशक्यत्वात् । न च परसिद्धेन परम्यानिष्टापादनम्, प्रमितप्रतियोगिकनिषेधवा- दिनः शक्तिपि कारणं न भवेदित्येवंविनिषेधस्यासिद्धेः, तथापि जल्प- कथामवधीर्य प्रतिबन्धकामावस्याकारणत्वे प्रतिबदापि क्तिः किमिति कार्य न जनोंदति सुहवावेन पृच्छतः किमुत्तमिति चेत्, अयतां तर्हि दर्शनरहस्यम्, सति पुष्कलकारणे कार्यात्पादविरोधिप्रतिबन्धकमिति हि शक्तिवादिनः, तेन न सामयीवैकल्यात तत्र कार्यानुदयः किंतु विरोधिस- द्वावादेव । .

·प्रथमः परिच्छेदः। ૧૧ m न च सामग्रीवैकल्यमेव प्रतिबन्धः, लोकमसिद्धिविरोधात, न हि कुसलनिहितबीजानि तितिपधनपाथस्तेजःसंसर्गविरहितानि तन्तवो वा मजधानिहितास्तुरीवेमकुविन्दादिविरहिणः प्रतिबद्धा इति प्रतियन्ति लौकिकाः, सामयीविधुरतामात्रस्य च प्रतिबन्धतायां समस्तस्यापि हेतु- जातस्य प्रतिबन्धाभावतयैवोपक्षीणत्वादिदमस्य कारणमयं च प्रतिबन्धा- भाव इति परीतकाणां विशेषावधारणमेव न स्यात् । अभावस्याकारणत्वे कार्यणान्वयतिरेकविरोध इति चेत, मैवम्, अन्यथा सिद्धत्वात, अनन्यथा सिद्धावन्वयव्यतिरेको कारणकृप्तिं कुर्वात दति न्यायात् । तर्झनुपलब्धेरप्यभावोपलम्भहेतुता न भवेत, विरोधिन्या अभायो- पलब्धेरभावतया तदन्वयव्यतिरेकयोरप्यन्यथासिद्वेवक्तुं सुकरत्वादिति चेत्, न, तातिरकेणाभावोपलम्भकारणानिरूपणात् । इन्द्रियमेव कारर्णामति चेत्, न, तस्याभावेन संनिकर्षासंभवात, संयोगसमवाययोस्तत्राभावात, विशेषणविशेष्यभावस्य च संबन्धान्तरगर्भ- स्यैव प्रत्यक्षाइत्वात्र तत्रांभावस्य प्रत्यक्षगम्यत्वं किंत्वनुपलब्धिगम्यतै. ति निश्चीयते, अन्यथायं पर्वतो वहिमानित्यत्र वरपि संयुक्तविशेषण- तया प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । नन्वसंबद्धस्यैवाभावस्येन्द्रियग्राह्मत्वमस्तु तत्पतीरिन्द्रियान्वयव्य- तिरकानुविधायित्वेनापरोतत्वाद् गत्यन्तराभावाच्चेति चेत्, मैवम्, अयो गिप्रत्यक्षमिताििन्द्रयाणां संबद्धार्थयाहकवनियमस्य निराकर्तुमशक्य- स्वात, अभावप्रतीतेरपरोक्षत्वस्यासिद्धत्वादिन्द्रियान्वयव्यतिरेक्योरधिक- रणयहणमात्र एवोपक्षीणतयान्यथासिद्धत्वाच्च । नवधिकरणयहणमानोपक्षीणत्वमन्वयव्यतिरेकयोरयुक्तम्, अन्धस्य त्वर्गािन्द्रयेसोपनीतघटादौ रूपाभावप्रतीतिप्रसङ्गात, अधिकरणस्य रही. तत्वात, इन्द्रियस्य चाभावायाहकत्वात् । तस्मादन्यस्य प्रतियोगियाहन्द्रियाभावादेव रूपाभावप्रतीत्यनु- दय इति वाच्यम्, तथा चाभावस्यैन्द्रियकवसिद्धिरिति घेत, मेवम्, ·१५२ चित्सुख्याम् । अमावस्य प्रतियोगियाहन्द्रिययाह्मत्वमतेऽप्यमन्धस्यापि मेवादी घटतदू- पायभावस्य चातुषत्वं किं न स्यात् । ननु तत्र प्रतियोगिनश्चातुषत्वेऽधिकरणस्याचातुषत्वाच तत्र रूपाभावश्चाक्षुष इति चेत्, एवं हि मन्मतेऽपि नान्धस्य वन्द्रिय- गृहीते घटादी रूपाभावप्रतीतिः, प्रतियोगियाहणाधिकरणस्य घटादेर- यहणात् । सर्हि घाणागोचरकुसुमादी वायो वाऽचातुषे गन्धस्य रूपस्य चाभावः प्रत्यक्षो न स्यादिति चेत्,मा भूत, तत्र प्रामाणान्तरवेशस्बेऽपि तावहारा- विरोधात् । न च सर्वत्र षष्ठप्रामाणवादिनामनुपलब्धिगम्य एवाभाव इतिनिय- मः, व्यापकाभावाद्वाप्याभावस्य कारणाभावेन कार्याभावस्य वानुमेयत्वा- ङ्गीकारात्, उक्तं हि भट्टपादैः, "नियम्यवनियन्तत्वे भावयोर्यादृशी मते । विपरीते प्रतीयेते ते एव तदभावयोः" ॥ इति, तथा च ब्रह्मसिद्धा मण्डनमित्रैः, "विपर्ययाभावस्तु युक्तोऽ. नुमानं हेत्वभावे फलाभाव” इति । तस्मादनुपलब्धरनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकबलादभावप्रतीतिहेतुता स्थलविशेषेऽध्यवसीयते, प्रस्तुते च स्वपुष्कलकारणादेव कार्यात्पत्त्युपप. तो न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणता, अन्योन्याश्रयता चास्य मते दुर्वारा। यपि मण्यादेः कार्यप्रतिकूलत्वमन्वयतिरेकावसेयं तथापि विसामयीरूपतालक्षणं यदिदं प्रतिबन्धकत्वं तत् तदीयाभावस्य सामय्य. तभीवविज्ञानसापेतं प्रतिबन्धो विसामग्रीत्यङ्गीकारात, तेन प्रतिबन्धक- त्वसामयीत्वयोरन्योन्यापेतयैवाधिगतिरिति परस्पराश्रयता कथं न स्यात् । ननु मण्यायभावस्य सामथ्यन्तीवज्ञानसापेक्षमस्तु नाम मण्या- देर्विसामग्रीत्वज्ञान तथापि तदभावस्यान्वयव्यतिरकाभ्यामेव बहिस्वरूप. बत सामय्यन्तीवाचान्योन्याश्रयति चेत्, मैवम्, विकल्पासहत्त्वात् । (शेषमये) ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १५३ ॥श्रीः॥ श्रातपदार्थनिर्वचनम् । १ दृष्टिप्रकरणम् । (Continued from page 78. VOL. V.) ३०६ ततो यजमान: मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्कः प्रतिगृह्यतामिति मधुपर्क ददाति ऋत्विजस्तु प्रतिगृहामीत्युक्का प्रतिगृह्णन्ति पूर्व पाहीयमाणं मधुपर्क मित्रस्य त्वेति मन्त्रेण प्रतीक्षन्ते देवस्य त्वेति मन्त्रण अजला गृहीत्वा वेष्टितं सूत्रं विस्रस्य पिधानकं दूरीकृत्य मधु वाता इति यूचेन मधुपर्क अवेक्ष्य तत्याचं वामहस्ते कृत्वा तत्रत्यं मधुपर्क अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां त्रि: प्रदक्षिणमालाड्य वसवस्त्वेत्यादिमन्त्रेण प्राच्यां दिशि मधुपर्क अङ्गुष्ठानामिकाच्छलनेन प्रोक्षयन्ति तथैव रुद्रास्त्वेत्यादि मन्त्रेण दक्षिणत: प्रक्षयन्ति तथैवादित्यास्त्वेत्यादिमन्त्रण पश्चिमतः तथैव विश्व त्वा देवा इत्यादिमन्त्रण उत्तरतः ततो- ऽङ्गुष्ठानामिकाभ्यां मध्यात् गृहीत्वा भूतेभ्यस्त्वेति मन्त्रेण पिवारं ऊवं प्रोक्षयन्ति ततस्तत्याचं भूमो निधाय मधुपर्केक- देशं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा विराजो दाह इत्यादिमन्त्रेण भक्षय न्ति ततो लौकिकजलेनाचामन्ति ततः पुनर्मधुपर्कैकदेशं गृहीत्वा विराजो दोहमित्यादिमन्त्रण भक्षयन्ति पुनलौकिक- जलेनाचम्य मधुपकैकदेशं गृहीत्वा मयि दाह इत्यादिमन्त्रण भक्षयन्ति ततो लौकिकजलेनाचम्य मधुपर्कशेषं जले प्रतिपन्ति अमृतापिधानमसीति मन्त्रेण पूर्वदत्ताचमनीयजलेनाचम्य लो- किफजलेनाचामन्ति । कांस्यपाचभ्यां संपुटीकृतं उपरि द्विगुणि- समूचवेष्टितं मधुमिश्रितं दधि मधुपर्क इत्युच्यते ।

·१५४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३०० ततो यजमानो गौगोगाः प्रतिगृह्यतामिति प्रत्येकमृत्विग्भ्यो गां ददाति ऋत्विजस्तु प्रतिगृहामीत्युक्का माता रुद्राणामित्यूचं पठित्वा आमुत्सृजतेति मन्त्रेण गोरुत्सर्जनं कुर्वन्ति यजमानस्तु नववस्त्रयुग्मं यज्ञोपवीतयुग्मं चन्दनं पुष्पमालां अलंकारान् फलाद्युपहारं च ऋत्विग्भ्यो ददाति सेयं विष्ठरदानप्रभृत्येता- पत्पर्यन्ता मधुपर्कपूजेत्युच्यते ॥ ३०८ ततो यजमानस्य देवयजनयाञ्चा विहिता तगटी अध्वर्या देवयजनं मे देहि इति अध्वर्यु याचते सतो ऽध्वर्य: आदि- त्यो देव इत्यादि ददात्वित्यन्तं पठति यजमान: प्रणवपूर्वक तथेत्याह । ब्रह्मन् देवयजनं मे देहि इति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मा चन्द्रमा देव इत्यादि ददात्वित्यन्तं पठति यजमानः पूर्वव- तथेत्याह । होतदेवयजनं मे देहीति होतारं ततो होता अग्नि- देव इत्यादि ददात्वित्यन्तं पठति यजमान: पूर्ववत् । उद्गात- देवयजनं मे देहि इति उद्गातारं तत उद्गाता पर्जन्यो देव इत्यादि पठति यजमानः पूर्ववदाह । सदस्य देवयजनं मे देहि इति सदस्यं तत: सदस्य: आकाश देव इत्यादि पठति यजमानः पूर्ववदाह । देवा इज्यन्ते यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युटा देवोद्देश्यकयागभूमि: देवयजनशब्देनोच्यते ॥ ३०६ तस्य पूर्वोक्तप्रकारेण अध्वर्वादीन प्रति याचनं देवयजनयाचजा इत्युच्यते ॥ ३८० ततो ऽध्वर्वादयो गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य इडेत्यादि मद- न्त्वित्यन्तं जपन्ति अध्वर्यस्तु स्फ्यं गृहीत्वा उदग्देशेन गत्वा यजमानपत्रीभ्यां सह वेद्युत्करयोर्मध्येन प्रविश्य तिष्ठन् यज- मानान्वारब्धः गार्हपत्यायतनं उद्धन्यमान इत्युचा स्फ्येन- ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । उद्धन्ति ततः शं नो देवीरित्यचा जलेनावातति एवं दक्षिणा- ग्न्यायतनं आहवनीयायतनं च उद्धननावीक्षणाभ्यां संस्करोति अचावक्षिणं नाम अवाचीनेन हस्तेन जलप्रोक्षणम्(१) ३८१ सिकता अपरमृत्तिका मूषकबिलमृत्तिका वल्मीकमृत्तिका महा- हृदमृत्तिका अरण्यवराहविहतमृत्तिका पदिनीपचं शर्कराः षट् हिरण्यशकलानि अश्वत्थः उदुम्बर: पलाश: शमी विकङ्कतः अशनिहतं अरण्या मुञ्ज कुलायः प्रसिद्धाश्वत्थस्य आHः स. पत्राः समरोहाः प्रादेशमाचा: अशुष्काग्रास्तिनः समिधः त्रीणि सुवर्ण शकलानि चीणि रजतशकलानि एते विंशतिपदाथाः सम्भि- यन्ते संपाद्यन्ते इति कर्मव्युत्पत्या संभारा इत्युच्यन्ते ॥ ३८२ एतान् पदार्थान् वेद्यां प्रागग्रान् स्थापयति तन्मध्ये प्रथमतः वैश्वानरस्य रूपमित्यूचा सिकतां स्थापयति ततः यदिदं दिव इत्युचा ऊषरमृत्तिका ऊती: कुर्वाण इत्यूचा मूषकबिलमृ. त्तिको पृथिव्या इत्यूचा वल्मीकमृतिकां प्रजापतिसृष्टाना- मित्यूचा महाहूदमृत्तिकां यस्य रूपमित्याचा अरण्यवराहविह- तमृतिकां यत्पर्य पश्यदित्यचा पदिनीपचं याभिर,हदित्यूचा षट् हिरण्यशकलानि अश्खो रूपमत्यूचा अश्वत्थं उर्जः पृथि- व्या इत्यूचा उदुम्बरं गायचिया हियमाणस्येत्य॒म्भ्यां पलाशं या ते सृष्टस्येत्य॒चा शमी यत्ते सृष्टस्येत्यूचा विकङ्कतं यत्ते तां त. स्येत्यचा अशनिहतं चिचियादश्वत्थादित्यचा प्रसिद्धाश्वत्यस्य तिम्रः समिधः या ते अग्न इति यजुषा मुजकुलायं अश्व- त्याव्यति यो अश्वत्थ इति च द्वाभ्यामृग्भ्यां अरण्यो तती- यं त्वा समभरन्नित्यूचा संभृतान् संभारान पुनः संभरति तत: (१) प्रोक्षणमत्र सिञ्चनमेव न तु पारिभाषिकम् ।

·१५६ श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। अरणीमुज्जकुलायप्रसिद्धाश्वत्थसमिद्धिरण्यशकलव्यतिरिक्तानां संभाराणां चेधा विभाज्य स्थापनं क्रियते एतत्सर्व कर्म संभार- संभरणमित्युच्यते ॥ ३८३ तत: गोपितृयज्ञो ऽनुष्ठीयते स चेत्यम् । अध्वर्यः प्राङ्मुखस्या- सीनस्य यजमानस्य दक्षिणगोदानप्रदेशे जाग्राणि चीणि दर्भपिज्जलानि निधाय चौलवत्सवं करोति तत: केशादिनखा- न्तानां कृन्तनं करोति प्रवपे देवेनेति यजुषा यानि मइत इति यजुषा यजमानो ऽभिमन्त्रयते पन्यास्तु तूष्णों केशव्यतिरिक्त- लामादिकृन्तनं क्रियते अध्वर्यर्यजमानमुदकुम्भेनाभिषिञ्चन इमा म आप इत्यचं वाचयति पत्नी तष्णों स्नातो पत्नीयजमानो प्राग्देशं गत्वा ऽहते वाससी परिधायालंकृत्याञ्जनेनाजाते ततो यजमान एकविंशतिदर्भपिजलस्त्रेधाविभक्तः शिरोनाभिगुल्फ- देशान क्रमात तणी पावयित्वा पल्या सह बहिर्गत्वा नेत्यां- दिशि चतुष्पथे अध्वर्युणा आनीते उदपाचे आत्मानमवेक्षते अध्वर्युर्यजमान सिंहे म इत्यनुवाकं वाचयति पत्नी तूष्णीम- वेक्षते अस्मिन्काले ब्रह्मा दक्षिणत उपविशति ततस्तदुदकं नेऋत्यां दिशि निनीय उदपावं परास्य अप उपस्पृश्य अनवे- तमाणो यथागतं प्रदक्षिणमावृत्य आगत्य हस्ता पादौ प्रक्षाल्य आचमनं करोति ततो ऽध्वर्यजमानं पवमानः सुवरित्यनु- वाकं वाचयन् आत्मानं यजमानं पत्नी चाद्भिः प्रोक्षति ततो यजमानः प्राचीनावीती गोपितृयज्ञं करिष्ये इति संकल्प्य लोकि- काग्निमाहृत्य दक्षिणाग्नी प्रणीय ज्वलयित्वा परिस्तीर्य पवित्र कृत्वा आज्यस्थाली मुवं च सादयित्वा प्रोक्ष्य भाज्यं संस्कृत्य दक्षिणाग्नरुत्तरतः ‘सादयित्वा चतुर उदकुम्भान् औदुम्बर्स ·१५० बीतपदार्थनिर्वचनम् । दवी दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतः सकृदाच्छिन्नं बर्हिः एरकोपबहणे अजनाभ्यजने पाचान्तरस्थमाज्यं स्पयं दशारहितं वस्त्र प्रक्षा- लिते उलखलमुसले कृष्णाजिनं शूपं चरुस्थाली मेक्षणं भाज्य- स्थाली प्रोक्षणी च सादयित्वा उद्धननावोक्षणे दक्षिणाग्नेर्दक्षि- णतः करोति पकानपञ्चाशत्संख्याकान् बेभीतकान् अक्षान् उद्ध- ननस्थाने निधाय तदक्षिणतः पिण्डनिर्वापस्थाने स्फ्येन अपहता असुरा इति यजुषा दक्षिणापवगा रेखां करोति उदीरतामव- रइत्यूचा रेखामदिरवोक्षति य ाददाना इत्यूचा उल्मुक्रमादत्ते अग्निः पावक इत्युचा उल्मुकेन तां रेखामभितपति तत उलमुकमग्निसमीपे पृथनिदधाति उल्मुके प्राज्यविन्दुं प्रश्चा- तयति सकृदाच्छिन्नं बर्हिरित्यूचा रेखायां दक्षिणायान् दर्भान् स्तृणाति अन्यान् दर्भान हस्ते गृहीत्वा उत्थाय कृताञ्जलिः प्रहो दक्षिणामुखः उदीराणा इहेति मन्त्रेण पितृनाहयति हस्त- धृतान् दीन भमा निधाय पितॄणां पुरस्तादृक्षिणतो वा आसनं शयनमित्यूचा परकोपबहणे निदधाति एक्रेन उदकुम्भाधन त- ष्णो मार्जयन्ति मधुक्षीरपयोमिश्नसक्तनां पाचत्रितयं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा तादृशमेव पाचत्रितयं एतद्वः पितरः पानमिति मन्त्रण पितृभ्यो ददाति अवशेषितोटकुम्भोदकेन तूष्णी मार्जयन्ति ततः पूर्वमासादितानामक्षाणां पूर्वतः यजमान उपविशति दक्षि- सातः पुचो ज्येष्ठस्तता ऽनुजः पश्चिमत: उत्तरत: कनिष्ठः एवमुपविश्य यदि द्वादशावान यजमानः ज्येष्ठानुनो चाकर्षन्ति कृतं कृतमित्यत्वा तदा चय एते विजयिन: समसंख्याकाक- र्षणात कनिष्ठः पराजितो भवति विषमसंख्याकाकर्षणात पुत्र. द्वित्वे यजमानो द्विरावृत्त्या चतुर्विशतिसंख्याकानधानाकर्षति ·१५८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । एकचत्वे पत्नी तृतीया यजमान: पूर्वत् द्विरक्षानाकर्षति पुचाभावे पत्नीयजमानो प्रत्येकं द्विवारमाकर्षत: समसंख्याका- कर्षणे जयः विषमसंख्याकाकर्षणे पराजयः एवं चिवारमक्षाक- पणं कृत्वा पचत आदनमित्युक्वोत्तिष्ठन्ति ततः पितृभ्यस्त्वे- त्यादिना उपाकरोमीत्यन्तेन मन्त्रेण शूर्प ब्रीहीन् सकृन्निर्वपति तथैव प्रनामीत्यन्तन तेन मन्त्रेण प्रोक्षति तत: कृष्णाजिने उनखलं निधाय तस्मिन् ब्राहीनाप्य मुसलेनावहत्य संपन्नान तन्दुलात् प्रक्षाल्य प्रक्षालनोदकं पान्तरे निधाय दक्षिणाग्नी चरूमाज्यं चाधिश्रित्य उभयं पर्यग्निकृत्वा ते चरी प्रभूतमा- ज्यमानीय स्रुवं दवौं च संमृज्य मुवेण चरुमभिधार्य उद्वास्य चरोरेकं पिण्डमुद्धृत्य पात्रान्तरे निधाय यः प्राची: संभवन्ती- त्यादिभिकाभिः सुवेण पञ्चाज्याहुती होति ततः प्रागुद्धृतं पिण्डं चेधा विभज्य उपस्तरणाभिधारणवज एकेकं भागं दया सोमाय पितृमत इत्यादिभिर्मन्त्रः विभिर्जुहोति ततो दर्वी तूष्णी- मग्नी निधाय चरोः पिण्डान् कृत्वा प्राक्षणीयस्योदकुम्भस्या- दकेन पूर्वकृतरेखायां तूष्णी मार्जयित्वा उपस्तरणाभिधारणे कृत्वा एतत्ते पितर्देवदत्तशर्मन इत्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रः रेखायां बर्हिषि पिण्डान् ददाति ततः अत्र पितर इति यजुषा अनु- मन्त्र्य द्वितीयोदकुम्भशेषेण तूष्णी मार्जयति तृतीयोदकुम्भजलं तन्दुलप्रक्षालनोदकेन सहालाड्य यानि रक्षांसीति मन्त्रेण भूमी पिण्डसमीपे प्रवाहयेत् तत आजतां पितर इत्यादिमन्त्रेण पिण्डेषु अञ्जनं ददाति अभ्यञ्जतां पितर इत्यादिमन्त्रेण अ- भ्यजनं ददाति ततः पूर्वासादितसूत्रं चेधा छित्त्वा एतानि पः पितर इत्यादिमन्त्रेण ददाति ततो नमो वः पितरो रसा- ·१५९ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । येत्यादिभिः पड्भिर्मन्त्ररुपतिष्ठते ततो वीरं मे पितरो दत्ते- त्यादिभिर्मन्त्रः पुत्रं याचते उत्तिष्ठत पितर इत्यादिना मन्त्रेण आवाहितान् पितॄनुत्थापयति यन्तु पितर इत्यादिमन्त्रेण पि- तून स्वस्थानं गमयन मनसा ताननुगच्छति ततस्तान्प्रत्यनुगतं मन: मनो ऽन्वा हुवामह इति तृचेन पुनराहयते ततो यज- मान: परिहितं वास: गोपितृयज्ञविदे ब्राह्मणाय ददाति ततो ऽन्यत्परित्यागाहवास: परिधाय आचम्य दक्षिणां दिशं गत्वा चतुर्थोदकुम्भोदकेन स्नानं करोति या सुगन्धा रसा इति म- न्त्रेण तत आचम्य तदपि वासः परित्यज्य क्षामं वास: परिधा- याचम्य यज्ञोपवीती दक्षिणाग्ने: समीपं प्रजापते न त्वदित्यचा गच्छति अभूदृत इत्यूचा पूर्व पृथक् कृतमुल्मकमग्नी प्रक्षिपति ब्राह्मणेभ्य: पिण्डानादनं च ददाति अध्वर्युस्तस्मिन्नेवाग्नो जयसंज्ञकैस्त्रयोदशभिर्मन्त्रैराज्यं जुहोति स्वाहाकारान्तानि चित्तं चेत्यादीनि जयनामकानि ॥ ३८४ अग्निभूतानामधिपतिरित्यादिभिः सनदशमन्तैस्तथैव जुहोति अष्टादशं यजमानं वाचयति एते ऽष्टादश मन्त्रा अभ्याताना इत्युच्यन्ते ॥ ३८५ तत: ऋताषाढतधामेत्यादिभिट्टाविंशतिमन्त्रैर्जुहोति एते च मन्त्रा राष्ट्रभृत्संज्ञकाः ॥ ३८६ ततो यट्टेवा देवहेडनमित्यादिभिट्टाविंशतिमन्त्रर्जुहोति चोल- वत्करणादि एतावदन्तं कर्म गोपितृयज्ञ इत्युच्यते । ३८० यस्मिन्काले सूर्यकिरणा भूमिं त्यक्त्वा वृक्षारूढा भवन्ति तस्मिन् काले तिलमाषनीहियवप्रियङ्ग्वणुगोधमश्यामाकनीवारजति- ·१६० नौतपदार्थनिर्वचनम् । लगवीधुकगार्मुतकुरबिन्दवेणुयवान् समुच्चित्य प्रक्षाल्यादाय श्रा- ज्यस्थाली मुवं मुचं दीन शुष्ककाष्ठानि चादाय पाससा प्रच्छन्नाः अध्वर्यु ब्रह्मपत्नीयजमानाः ओपासनाग्निं प्रति व्रजन्ति ततः काष्ठान्योपासनाग्ना प्रक्षिप्य आदीप्य दर्भे: परिस्तीर्य गृह्योक्त- विधिना पात्रासादनाद्याज्यसंस्कारान्तं कृत्वा अध्वर्युर्यजमानाज- लावुपस्तीर्य तिलमाषादि आप्य अभिघारयति यजमान: अग्नये सर्वोषधायेत्यादिना मन्त्रेण जुहोति अयं सर्वोषधिहोम इत्युच्यते॥ ३८८ ततः सुवेण चित्तं चेत्यादिभिः स्वाहाकारान्तर्मन्त्रः त्वमग्ने अयासीत्येतावत्पर्यन्तैर्तुत्वा म्रचि चतुगृहीतं गृहीत्वा प्रजा- पते न त्वदेतांनीत्यूचा हुत्वा अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा अन्वग्निरुषसामित्यूचा जुहोति अथ यजमानः शरावे आपा- सनाग्ने: सर्वानङ्गारान् अाधानपक्षे त्वानङ्गारान् आयुधे वो गृहामीति गृह्णाति आयुमामाविशत्विति मन्त्रेण अङ्गारानादा- योत्तिष्ठति तानध्वर्यवे ददाति अध्वर्युणान्वारब्धे यजमाने सर्वे यथागतं गच्छन्ति अध्वर्युरङ्गारान् गार्हपत्ये निदधाति ततो गार्हपत्यं परिस्तीर्य उत्तरत: दर्भेषु प्राक्षणीमाज्यस्थाली चरुस्थाली मेखणं उद्धरणपाची मुवं निर्बपणस्थाली उलखलम- सले शूर्प च सादयति गार्हपत्यादृक्षिणतः ब्रह्मा समन्त्रके निरसनोपवेशने करोति यजमानश्चोपविशति अध्वर्युः प्रोक्षणीः संस्कृत्य पााणि प्रोक्षति तत: सुलोहितं आनडुहं चर्म प्राची- नयीवं उत्तरलोम गार्हपत्यस्य पश्चादास्तीर्य सपवित्रया निर्व- पणस्थाल्या तस्मिन् चर्मणि पृष्ठस्थाने ब्रह्मणे जुष्टं निर्वपामी- ति मन्त्रावृत्त्या चतुष्कृत्वो ब्रीहीनिर्वपति अयं ब्रह्मादननिर्वा- प इत्युच्यते॥ (शेषमये ·१६१ माधवीयधातुत्तिः । ॥ माधवीयधातुत्तिः । तथा (Continued from page 94. VOL. V.) षिध शास्त्रे माङ्गल्ये च ॥ शास्त्रं शासमिति मैत्रेयशाकटायनौ, शिष्टावित्येव चन्द्रः ॥ शास्त्र शास्त्रविषयं शासनम् । माङ्गल्यं मङ्गलक्रियेति क्षीरस्वामी। एवं तङ्गिण्यामपि । सेधतीत्यादि पूर्ववत् । विशेषस्तदित्त्वा- दुलादावार्धधातुके 'स्वतिमूतिसूतिधूदितो वेंति इटो विकल्पनात् । सेदा । सेत्स्यति असैसीद् इति, लुङि वदवजेति वृद्धिः ॥ ऽऽशीलिङ्लुडोरात्मनेपदेषु । 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' । इक्समीपाडलः परो झलादी लिङ्सिचावात्मनेपदेषु किताविति कित्त्वादगुणः, व्यति- पित्सीष्ट । व्यापद्ध्वम् । व्यापत्सातामित्यादि भवति ॥ त्वासनो. श्चेडभावे सिद्धा । सिषित्सति । 'हलन्ताच्चे ति इक्समीपाडलः परस्य झलादेः सनः कित्त्वाच गुणः। निष्ठायां 'यस्य विभाषेतीनिषेधात्सिमिति भवति ॥ अत्र मैत्रेयसंमताकारी कसभृवस्तुद्रुस्रश्रवो लिटि' । क्रादय एव लिनिटस्ततोन्ये लिटि सेंडित्यनेन नियमेन पुरस्तात्यतिषेधकाण्ड- स्यारम्भात् तस्य तदाश्रयस्य नियमस्य च बलीयसत्वमिति यावान्कश्चि- दिडभावः प्रतिषेर्धानबन्धनो वा विकल्पनिबन्धनो वा स सर्वा बाध्यत. इत्युदिल्लक्षणं विकल्पं बाधित्वा लिटि क्रादिनियमावियमिडिति सिषे- धियेत्याहतुः । तथा ऽचस्तास्वदित्यत्र त्तिकारो नित्यग्रहणं किं वि. धोता, विधविता, तासौ विभाषितेटस्थलि नियमिडागमो भवतीति । अत्र न्यासे स्वरत्यादिसूत्रेण धून विकल्पः, तस्य नित्यग्रहणाद्विभाषि- तेटस्थल निर्त्यामडागमो भवतीति हरदत्तस्तु नियमिडागमो भव- तीति वृत्तिमुपादाय यावान् कश्चिदिडभावः प्रतिषेधनिबन्धनो विकल्प- निबन्धनो वा स सर्वः क्रादिसूत्रेण नियम्यतइयस्मिन्यत इति भावः । यदा तु प्रतिषेधाधिकारेण क्रादीनामेव लिटीण न भवतीति नियमात प्रतिषेध एव सर्वा निवर्त्यते, स्वरत्यादिसूत्रेण विकल्पो भवत्येवेति पतस्तदा विदुधोथ, विदुवियेत्युभयं भवतीति । अस्यायमभिप्रायः । ૧૨ ·। १६२ माधवीयधातुतिः। अत्र वजातरिक्तानां क्रादीना मेकाच उपदेशेनुदात्तात्' । एकाज यो धातुरुपदेशे ऽनुदात्तस्तस्मात्परस्य वलादेरार्धधातुकस्येगति प्रकृत्याश्रयः प्रतिषेधः सिद्धः, वास्तूगन्तत्वात् 'श्युकः किती ति प्रत्ययाश्रय इति सिद्धे सत्यारभ्यमाणेनानेन नियमेन तुल्यजातीयानां क्रादितिरि- क्तानां येषां प्रकृत्याश्रयः प्रत्ययाश्रयो वा निषेधः प्राप्तस्तेषामेवेट प्राप्यत- दति पुरस्तात्मतिषेधकाण्डारम्भस्य प्रयोजनं स्मृत्वा स्मृत इत्यादौ परमपि स्वरत्यादिविकल्पं बाधित्वा 'श्यकः कः किती ति निषेधप्रतििित च तेनो- तम् । हरदत्तानुवादी रामवेदमिश्रापि क्रादिसूत्रे ऽनुदात्तापदेशानामत्र प्रकृत्याश्रयः प्रतिषेधः, वृक्षास्तु प्रत्ययाश्रयस्तदुभयस्याप्ययं नियम इति वृत्तियन्याप्यत्रैवानुकूनः । अत्र मते सिधिय सिषेद सिििधव सिषिध्वेत्यादि भवति । एतदनन्तरं मृ मरणइत्याभरण पठाते, तद्भाष्य- विरोधादुपेक्ष्यम् । यदप्रयं स्यात्कथं व्यत्ययो बहु म'त्यत्र स च न मति, न मियतति प्राप्तति ब्रूयात् । अयमदित्संराध्यर्थ दिवादी ॥ ४ ॥ खाट्ट भतणे ॥ खादति । चखाद । चखादिथ । खादिता । खादिति । खादतु । अखादत् । खादेत् । आशिषि खाद्यात् । अखादीत् । कर्मादौ खादातइत्यादि । चिखादिति । चाखादयते । चाखादीति, । चाखात्ति । खादर्यात मोदकं देवदत्तेन, गतिबुद्धीत्यादिना प्राप्तं प्रयोज्यस्य कर्मत्वमादिखादोः प्रतिषेध' इति निषिध्यते । निगर- णचलनेति नित्यं परस्मैपदम् । दित्वादचखाददित्यत्र उपधाहस्वो न भवति, खादितो मोदकः, खादितमनेन, इदमेषां खादितं, ताधिकरणे चेत्यादिना कर्मभावाधिकरणेषु क्तः ॥ खादकः । निन्दहिंसलिशखादवि. नाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादिव्याभाषासूत्रो जिति ताच्छीलिको वुन । गुवुलैव सिद्धे विधानं ज्ञापनार्थ तच्छीलादिषु वासरूपविधिना तृजा- दयो न भवन्तीति वृत्ती ॥ ५० ॥ खद स्थैर्य हिंसायां च ॥ चकाराद्वक्षणे च । स्थैर्य ऽकर्मकः । खति । चखादेत्यादि, खादिवत् । लुङि अखदीत् । अखादीत् ॥ 'अतो ।

·। माधवीयधातुत्तिः । १६३ हलादेर्लघोरिति वृद्धिविकल्पः । खादयति । अचीखदत् । स्थैर्य कर्म- बलात् प्रयोज्यं कर्म, र्खादरः । अजिरशिशिरबिरशिथिलस्थिरस्फिर- स्थविरदिरा इति किरजन्ता निपातितः । यवखदा, यवस्य सारः । स्व. भावात्स्त्रीविषयोय, यवखदी। ब्रिह्मादिभ्यति मत्वर्थइनिः ॥ १ ॥ बद स्थैर्य ॥ ओष्ठयादिः । बदति । बबादेत्यादि । खदिवत् । किति लिटि थलि च सेटि रूपाभेदे आदेशादित्वानाश्रयणादेत्वाभ्यास. लोपयोः बेदतु,बंदुः बेदिथेत्यादि । बदरं, बाहुलकादरनप्रत्ययः । बदरी। "षिद्गादिभ्यश्चेति डीप । अत्र पाठादेवारन् प्रत्ययः । अत्र मैत्रेयः सानुषङ्गं पठित्वा नलोपे कृते एत्वाभ्यासलोपयोर्वेदतुरित्याह, तदसत । संयोगान्तत्वेन मन्थ्यादिल्लिटः कित्त्वाभावात्। विदि अवयवे इत्यये॥५२॥ गद व्यक्तायां वाचि ॥ गति । जगाद । गर्गादतेत्यादि, खदिवत् ॥ वचनं शब्दप्रकाशनफलत्वात्कर्ममिति न्यासपदमञ्जरीकैयटेषु । प्रणि. गति । 'नर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपति- वहतिशााचिनोतिग्धिषु चेति उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य नेर्गदादिषु णत्वमिति णत्वम् । अव्यवाये ऽपि इदमिष्यतइति प्रण्यगर्दादत्या- दावपि भवति । गादर्यात पुत्रं श्लोकं देवदत्तः ॥ गतिबुद्धीत्यादिना प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् । अत्र शब्द कति कर्म शब्देन साधनमुच्यते न क्रिया। यदि हि स्यादतिबुद्धिप्रत्यवसानशब्दार्याक्रमकेति लघ्वसंदिग्धं च ब्रूयात् । एवं न्यासकैयटपदमजादिष्वपि स्थितमिति न शिष्येण धर्म गादयतीत्यत्र प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् । अत्र नित्याकर्मकगत्याभ्य. वहारार्थशब्दकर्मदृशो ऽखादिक्रन्दिशब्दायहेज इति शाकटायनसूत्रव्या- ख्यायाममोघायां निन्याकर्मकेभ्या गत्यर्थभ्याभ्यवहारार्थभ्यः शब्दनक्रियेभ्यः शब्दकर्मकेभ्यश्च दृशेश्च यो णिस्तस्य कता कर्म भवति । खाददि- क्रन्दिशब्दायहेज इत्येतान वयित्वत्युक्तम् । तन्मते क्रन्दित्रयव्यतिरि- तेषु शब्दार्थेषु प्रयोज्यस्य कर्मत्वेन भाव्यम्, सूत्रे शब्दकर्मकेति कर्म- यहणात् क्रन्यादिपर्यंदासाच्च । तेनार्थद्वयस्य लाभः । गाम् । 'गदमद- ·१६४ - माधवीयधातुवृत्तिः । चरयमश्चानुपसर्ग'इति कर्मणि यत् ॥ उपसृष्टात्तु ण्यत् । प्रगामिति । निगदः । 'नो गदनदपठस्वन' इति पते ऽप । अन्यदा जि निगादः । अनुगदतीत्यानुगादिकः ॥ 'अनुगादिनष्ठगिति स्वार्थ ठक । अस्मादेव निपातनाणिनिः । न त्वयं केवलं प्रयोगार्हः, ठको नित्यत्वादिति न्यास- पदमजादिषु । कर्मतिहारे नास्य तस्ति । प्रतिषेधे हसादीना- मुपसंख्यानमिति निषेधात् । हसादयो हसिप्रकारास्ते च शब्दनक्रियाः । स्तनगदी देवशब्दति चुरादौ ॥ ५३ ॥ रद विलेखने ॥ विलेखनं भेदनम् ॥ रदति । रराद । रेदतुः । रोदियेत्यादि, पूर्ववत् ॥ रदनः । करणाधिकरणयोति ल्युट् ॥ ५४ ॥ णद शब्दे ॥ 'णो नः'। धात्वारिति शेषः । प्रणदति । प्रणनाद । प्रणेदतुः, प्रदिथेत्यादि गदिवत् । 'उपसर्गादसमासे ऽपि णोपदेशस्येति उपसर्गस्थानिमित्तात्परत्वेन नकारस्य णत्वम् । प्रणिनदतीत्यादी नेर्ग- देति णत्वम् । इदमप्यड्व्यवायेपीति प्रण्यनददित्यादावपि भवति । धातुनकारस्य निशब्देन व्यवधानादुपसर्गादिति णत्वं न भवति ॥ अशब्दकारकत्वे ऽप्यणावकर्मक इति प्रयोज्यस्य कर्मत्वं घटं नादयतीति । नदी । पचादी नीति पाठात् टित्वात् डीप । नयां भवा नादेयाः ॥ 'नदयादिभ्यो ठगि ति शैषिको ढक, तस्यैयादेशः । पञ्चानां नदीनां समा- हारः पञ्चनदम् । 'नदीभिश्चेति नदीवचनैः सह संख्याया अव्ययीभावः। अभिधानस्वभावादयं समासः समाहारइत्युक्तम् । अजिति योगविभागा. दच समासान्तः । उक्तं च । कृष्णोदकपाण्डु पूर्वाया भूमेरच् प्रत्ययः स्मृतः । गोदावर्याश्च नयाश्च संख्याया उत्तरे यदि ॥ इति । निनदः । नौ गदनति पते अप । तदभावे घन । निना- दः । दित्समृधा ऽये, णदभाषार्थश्चुरादौ ॥ ५५ ॥ अर्द गतो याचने च ॥ याचने द्विकर्मकः । नाथत्यादिवल्लादयो नेयाः। अति । पानद । भानर्दतुः । अार्दिथ । अार्दिव । 'अत बारित्यभ्यासादेर्दीर्घ 'तस्मात्रु दिहल' इति दीर्घभूतादभ्यासात्परस्य ·. माधवीयधातुवृत्तिः । नुडागमः । अर्दिता । अर्दिष्यति । अर्दतु । पार्दत् । अत् । आशिषि । अात् । माभवानर्दीत् । 'नेटी' ति सिचि निषेधः । कर्मादौ प्रयत- इत्यादि । गत्यर्थत्वे कर्तृयक्रियात्वान्न कर्मकर्तास्ति । तोधिकरणे चेत्या दिना कर्तृकर्मभावाधिकरणेषु क्त उदाहार्यः । तथा गत्यर्थकर्मणीति द्वितीयाचतुर्थ्या। कर्मव्यतिहारे न गतिहिंसेति तनिषेधः, णो गति- बुद्धीति प्रयोज्यस्य कर्मत्वं च । अदिदिति । न न्द्रा इति निषेधावदर. वर्जितस्य द्वितीयस्यैकाचो दुिर्वचनम् । समगणः न्यगर्णः । व्यगणः । अभ्यगर्णः । 'अर्दैः सत्रिविभ्यः' । 'अभेश्चाविदूर्य' इति समादिपूर्वपदादः परस्य निष्ठाया इशिनषेधे रदाभ्यामिति नकारदकारयानत्वं पूर्वस्य रषाभ्यामिति णत्वे परस्य ष्टुत्वे णकारः । 'अभेश्चाविर्य' इति निषे- धदन्यत्र अर्दितो वृषलः शीतेत भर्वात । आविर्य प्रत्यासत्तिः । अस्मादेव निपातनाद् न न पूर्वादिति निषेधं बाधित्वा भावे ष्यत्र । हिंसाा ऽयं चुरादौ ॥ ५६ ॥ नर्द गर्द शब्दे ॥ दन्त्यादिः,नृतिनन्दिनर्दीति पर्युदासात् । नीति । ननर्देत्यादि । यङ्लुकि पर्दत्यादिवत् । रहेनर्दी। 'पात्रे समितादयश्चेति पते तत्पुरुषः । तत्रैव पाठात्सप्तम्या अनुक । एवं गर्दतीत्यादि । गर्दभः । शृकारिकलिईर्दभ्यो ऽभजित्यभच ॥ ५८ ॥ तर्द हिंसायाम् ॥ सकर्मकः । तदतीत्यादि, पूर्ववत् ॥ न गति- हिंसेति तनिषेधात् कर्मव्यतिहापि, परस्मैपदम् । दण्डोपतदं गाः कालयति । दण्डेनोपतमिति च, हिंसानािित णमुल । तृतीया- प्रभृतीति समाविकल्पः ॥ वासरूपेण तवायां दण्डेनोपती ॥ ५ ॥ कर्द कुत्सिते शब्दे ॥ कुत्सितशब्द दह कौतः। यदाह केशवस्वामी कौते कर्दति पर्दते गुदरवइति । कर्दतीत्यादि नर्दतिवत् ॥ कर्दमः । बाहुलकादमच ॥ ६० ॥ खर्द दन्दशके ॥ दन्दशकइति दन्दशूककर्तृका क्रियाभिधीयते । साधनप्रधानप्रयोगित्वस्थापनार्थ दन्दशकयहमिति संमतातङ्गिण्यो । दन्दशूको हितो दंशनशील दह तु तत्स्था क्रिया, दंशइत्यनुक्ति- ·१६६ , माधवीयधातुत्तिः । स्ताच्छील्यादिप्रतिपत्त्यति मैत्रेये प्रतिपादितम् । दन्तशकति केशवस्वामी दकारस्य स्थाने तकारमाह, तन्महान्तो न सहन्ते । यदाह दन्दशूको बिलेशय इति, अत्र सुभूतिचन्द्राः, दंशेर्यङन्तादूकप्रत्यये ऽल्लेपियलोपयो. रिति । तथा इषुमति रघुसिंहे दन्दशकान् जिघासाविति टिश्लोक- व्याख्याने दन्दशूकान हिंस्रान दंशेर्नुपसदेत्यायुक्तं शंकराचार्यण । हिंस्र- मात्र प्रयुञ्जानो भट्टकारो दन्दशकशब्दस्य नैघणटुकप्रसिद्धिं नाद्रियते । खर्दतीत्यादि पूर्ववत् ॥ ६१ ॥ अति अदि बन्धने ॥ अत्र धनपालः, तान्तं द्रविडाः पठन्ति आर्यास्तु दामिति । उभर्यामति मैत्रयस्वामिकाश्यपसंमताकारादयः । अन्तति । आनन्त । अानन्ततुः । आर्नान्तथ । आनन्तिव । अन्तिते- त्यादि । इदित्त्वाचुमि टिहलत्वात्तस्मात्रु द्विहल' इति लिटि नुहागमः ॥ अन्तितिति । अनुस्वारपरसवर्णयोः पूर्वत्रासिदत्वाद् न न्द्रा इति नकारवज द्विरुच्यते । न च 'पूर्वत्रासिट्टीयमद्विवचन इ.सद्धत्वनिषेधः । अस्य द्विवचनिषेधरूपत्वात् । उक्तं चैव हयवरड् इत्यत्र कैयटे । अन्त- र्यात । आन्तितत् । एवमन्दतीत्यादि । अन्तः । घत्र,ज्वा । उणादि- वृत्ती तु हसिमृग्रीमिमिशवर्धार्वभ्यस्त्वति अमेनि व्युत्पा- दाते । अन्ते भवमन्त्यम् । 'दिगादिभ्यो दि ति सप्तम्यन्ताद्वार्थ यत् । अन्तिमम् । अन्तःच्चेति वक्तव्यमिति शैषिको डिमच । अन्तिकः । 'अत इनिठनौ' । अदन्तादस्त्युपाधिकादति षष्टार्थ इनिठनाविति ठन् । 'ठस्येकः' । आवमथस्यान्तिके । 'दून्तिकार्थः षष्टान्यतरस्या'मिान्तक- युक्तात् षष्ठीपञ्चम्यो । अन्तिकशब्दात्तु दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया 'त्यत्र पञ्चम्यनुवर्तते, चकारेण तृतीया समुचीयत इति द्वितीयापञ्चमीतृतीयाः स्युः। तथा 'सप्ताधकरणे चेति चशब्दाद् दूरान्तिकार्थसमुच्चयार्थात्सप्तमी चेति चतस्रा विभक्तयः । अन्तिकम् । अन्तिकात । अन्तिकेन । अन्तिके, इति। एताश्चतस्रो विभक्तयोसत्त्ववचनेभ्यः प्रातिपदिकार्थति इत्ती । भाष्ये दूरादावसथान्मत्रं दूरात् पादावसेचनम् । दूराच्च भाव्यं दम्युभ्यो दूराच्च कुपिताद्गुरोः L-

·माधवीयधातुतिः ।
१६०
--
दति ॥ सत्त्ववचनाधिकरणे पञ्चमी दृश्यते । कैयटे चाव.
सथस्य दूरइत्यर्थ इति । अन्तिकादागतः ‘स्ताकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि
तेन'स्तोकादार्थाः कृशब्दश्च पञ्दम्यन्ताः कान्तेन वा समस्यन्तइति
तत्पुरुषपने विभक्तेस्तु ‘पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य' इत्यलुक ॥ ऐकपदामैक-
स्वर्यञ्च विशेषः । नेदिष्ठः । नेदीयान् । 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाधा विति
दृष्ठनीयसुनार्यथासायचेदसाधावादशौ ॥ अस्मादेव वचनादजादी गुण-
वचनादेवेति बाध्यते । अन्दूभापायां शृङ्खले च । अन्दूम्भ इत्यूकार-
प्रत्यये निपातितः । अन्दुको गर्जानगलः । संज्ञायां कनि केण'
ति हस्वः ॥ ६३ ॥
दि परमैश्वर्य ॥ इन्दति । इन्दाञ्चकार । इन्दितेत्यादि ।
लिटि इजादेश्चेत्याम् । ऋजेन्द्रति रनन्ता निपातितः । इन्द्राणी ।
'इन्द्रवरुणाभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुनाचार्याणामानुगिति पुं.
यागादाख्यायां डीपानुको । पुंयेोगादाख्या पुंसो योगात्तच्छब्देन स्त्रियाम-
भिधानम् । इन्द्रमात्मन इच्छति 'सुप आत्मनः जि'ति इषिकर्मणः
सुबन्तादात्मेच्छायां याच अकारस्य अस्य च्ची' चि चेतीकारे इन्द्री
यति । अस्मात्सन्यतो लोपे नन्द्रा इत्यत्राजादेरिति वर्तते स च कर्म
धारयः पचम्यन्त इत्यादेरचः परेषां नदराणां र्विवनिषेध इति
व्यर्वाहतत्वादकारस्य द्विवचने इन्दिद्रीयिषतीति भर्वात । अग्नीन्द्रा देवते
अस्य अाग्नेन्द्रं हविः । ‘देवताद्वन्द्वेचे ति पूर्वपदस्यानङ् ‘सास्य देवता' ।
प्रथमान्तादेवतोपाधिकादस्त्यर्थ ऽणिया॑ण 'देवताद्वन्द्वेचेति प्राप्ताया
उत्तरपदवृद्धेर्नेन्द्रस्य परस्येति निषेधः । इन्दिरा। बाहुलकात किरच ॥६४ ॥
बिदि अवयवे ॥ अवयवति अवयक्रियोच्यते । बशादिः ।
बिदति । ढिबन्द । बिन्दितेत्यादि । बिन्दुः । बाहुलकादप्रत्ययः ।
अत्र मैत्रेयः । बिन्दुरिच्छुरिति सूत्रं बशादिं पठन बिन्दुशब्दं व्युदपाद.
यत् ॥ वृत्ती तु वेत्तेरेव तत्र पाठः ॥ अत्र सम्मतायां भिदि अवयवे ।
भिन्दति । यद्यभिधानास्त भिन्दुरिति दृश्यतइति ॥ ६५ ॥

·१६८ माधवीयधातुतिः। गडि वदनैकदेशे ॥ दह वदनैकदेशारम्भलतणा क्रिया वद. नैकशदेशशब्देनोच्यते । गण्डति । गण्डः । अच । अत्यादयः पञ्चैते न तिविषया इति काश्यपः । सम्मतायां बिदिभिदी एव प्रकृत्यैवमुक्तम् ॥ अविगीतमन्ये सर्वपां तिङमुदाहन्ति ॥ ६६ ॥ दि कुत्सायाम् । निदन्ति । निनिन्द । निनिन्दिय । निनि- न्दिव । निन्दितेन्द । कादी निन्दातइत्यादि । प्रणिन्दति । उपसगादसमामेपीति णत्वम् । अत्र मैत्रेयाभरणसम्मताकाराः 'वा निसनिनिन्दा मिति साविकमिच्छन्ति, तदयुक्तम् । यतोत्र कृत्यच इत्यतः कृतीति वर्तते तत्र निन्दादिभिर्विशेष्यमाणमात्परसप्तम्यमिति उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य निसादिनकारस्य कृति परे वा णत्वर्माित सूत्रार्थः । तथा च शाकटायनः । निनिनिन्दः कृति वेति । एवं हि प्रकरणमबाधितं भवति णोपदेशश्च सार्थकः । वृत्ती च प्रणिन्दनम् । प्रनिन्दर्नार्मात कृदन्तमेवोदाहारि । निन्दकः । निन्दहिंसेति वुन् । णि कुत्साविकर्षयोरिति दिवादी ६७ ॥ टुर्नाद समृद्धी । 'आदिजिटुडव' इति त्रय एते धात्वादयः समु दाया इतः । प्रयोजनं नन्दथुरित्यत्र हितो थुजिति भावादावथुन् । नन्दति । ननन्द । नन्दितेत्यादि ॥ भावे नन्दातइत्यादि ॥ निन्दि पति । नानन्दाते । ननन्दीति । नान्ति । नन्दति । अननन्दत् । नन्दयतीति नन्दनः ॥ नन्दिग्रहीति ल्युः । अयं तवर्गीयोपदेशः नृति- नन्दीति णापदेशलक्षणपर्युदासात् ॥ न नन्दतीति ननान्दा ॥ ननान्दरौ । नजि च नन्दरिति कृत्प्रत्ययो वृद्धिश्च, 'न षट्स्वस्रादिभ्य' इति सभ्य दति डीपो निषेधः । ष्णान्ता डिति षकारनकारान्ता सङ्ख्या पडित्युच्यते स्वसादिपाठादेव नजो नलोपाभावः । ननान्दुरपत्यं नानान्द्रः । 'अनृष्या- न्तर्य विदादिभ्योजित्यज । अनृषीविभक्तिकं भिवं पदं, तेन बिदादिभ्यो गोजापत्येऽज् अनृषिभ्यसत्वनन्तरापत्ये इति सूत्रार्थः ॥ ६८ ॥ (शेषमये)

·श्रीः॥
कैषस्यरत्नम्।
( Continued from page 122. VOL. V.)
पालकश्च भवेन्नित्यं सत्त्वेनेव गुणेन तु ।
रजसा केवलेनेव सर्वस्रष्टा भवेद्विज ॥
मष्टा ब्रह्मा हरिः प्रोक्तो पालक: सत्यवादिभिः ।
संहती तु महेशान: शिवः साधारणः परः ।
रजः सर्वत्र चोत्पत्ती सत्त्वं सर्वत्र पालने ।
तमः सर्वत्र संहारे हेतुः स्यान्न हि संशय: ॥
यस्य यत्कारणं प्रोक्तं तस्य साक्षान्महेश्वरः ।
अधिष्ठानतया स्थित्वा सदैवोपकरीति हि ।
यस्य यत्कारणं प्रोक्तं तस्य सा या जडात्मिका ।
परिणामितया विन सदेवोपकरोति हि ॥
पुण्यपापे च कालश्च वासना च मुनीश्वर ।
सृष्टिस्थित्यन्तकार्येषु सर्वेषपकरोति हि ॥ .
एवं द्वितीयप्रभृतिभिः सप्तमपर्यन्तैरधायैः सृष्टिक्रमं महेश्वरमाहात्म्यं
चोक्त्वा ह ॥
श्रीपराशर उवाच ।
अथात: संप्रवक्ष्यामि प्रधानस्य च ते ऽनय ।
सर्ववेदरहस्याथै संसारोच्छेदकारणम् ।
ज्ञानं कर्म च वेदान्तदैश्च प्रतिपाद्यते ।
तात्पर्येण तयाजानं प्रधानं नहि.संशयः।
-

·१००
कैवल्परकम् ।
तत्र ज्ञानं द्विधा विप्र बेदितव्यं विचक्षणः ।
एक साक्षात्परं तत्त्वं जन्यमन्यद्धि कारणात् ।
विज्ञानं परतत्त्वाख्यं वेदान्तः प्रतिपाद्यते ।
कारणोत्पन्न विज्ञानं तदर्थ प्रतिपाद्यते ।
कारणात्यन्नविज्ञानं द्विधा लोके व्यवस्थितम् ।
तत्त्वावेदकमेकं तु ज्ञानमन्यन्मृषार्थगम् ॥
तत्त्वावेदकविज्ञानं ब्रह्मज्ञानसमायम् ।
वेदावसानवाक्येन केवलेनेव जायते ॥
येन संपादिता शान्तिमहती नेव पण्डित ।
न तस्य ब्रह्मविज्ञानं जायते जन्मकोटिभिः ॥
येन संपादिता शान्तिमहती पण्डितोत्तम ।
तस्यैव ब्रह्मविज्ञानं जायते न हि संशयः ॥
येन संपादिता साक्षात्प्रव्रज्या परमा ऽनघ ।
तस्यैव ब्रह्मविज्ञानं जायते न हि संशयः ॥
येन संपादितं साक्षात्तितिक्षुत्वमतिस्थिरम् ।
तस्यव ब्रह्मविज्ञानं जायते न हि संशय: ।
सर्ववेदान्तसंसिद्धसाधने: सहितस्य तु ।
जायते शुद्धविज्ञानं तेन मुक्तिर्न कर्मणा ।
मृषार्थविषयं ज्ञानमतत्त्वावेदकाभिघम् ।
व्यवहारदशायां तु न मिथ्याज्ञानमुच्यते ।
सत्यत्वेन महादेव मायया यः प्रकल्पितः ।
तदर्थविषयं ज्ञानं सम्यग ज्ञानमितीर्यते ।
यत्त कल्पितसत्यार्थविषयं ज्ञानमास्तिक ।

·कैवल्यरनम् ।
ततु संसारभोगाय शिवेनेव विनिर्मितम् ।
नित्यकर्माणि सर्वाणि पारंपर्यक्रमेण तु ।
मुक्तिहेतुपरिक्षाने पर्यवस्यन्ति सुव्रत ।
वर्णाश्रमवयोस्थाविशेषाध्यासवान्नरः ।
अधिकारी भवेन्नित्यं सर्वशास्त्रेषु सत्तमः ॥
वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषरहितात्मवित् ।
वर्तमानश्रुतमूर्धि न भवेद्वेदकिङ्करः ॥
अतः परमविज्ञानं साधयेदप्रमादतः ।
ज्ञानार्थ नित्यकर्माणि प्रकुर्याद् ब्राह्मणोत्तम ॥
वेदादन्यत्र विज्ञानं नास्ति नास्ति क्रिया शुभा ।
अतः परमकल्याणं वेदमेकं समानयेत् ॥
वेदमूलानि शास्त्राणि मन्वादीनि महान्ति च ।
पुराणादीनि सवाणि सादरं नित्यमाश्रयेत् ।
वेदमूलतया तानि प्रवृत्तान्यपि सत्तम ।
ब्रुवन्ति वेदबाह्याथ कदा चिच्च व चिव चित् ॥
भाति प्रत्यतवेदेन तद्विरुद्धतयाशु वः ।
वैदिकैस्तत्परित्याज्यं नेव ग्राह्यं कदा च
चन।
अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः ।
त्याज्य: श्रुतिविरुद्धांशः श्रुत्येकशरणेभिः ।
पाणिनीयं महाशास्त्र शब्दसाधुत्वलक्षणम् ।
सर्वोपकारकं ग्राह्यं कृत्स्नं त्याज्यं न किं च न ॥
जेमिनीये च वेयासे विरुद्धांशा न कश्चन ।
श्रुत्या वेदार्थविज्ञाने शुक पारं गतो हि तो ।

·Hin- कैवल्यत्वम् । बोटुमाहादिकं शास्तं लोकायतिसंतिकम् । पाषण्डमपरं शास्त्र वैदिकस्तु परित्यजेत् । ॥ इति अष्टमोऽध्यायः ॥ ॥ नबमे ऽध्याये । नित्यानुष्ठानतः क्षीणमहापापमलस्य तु । चित्तशुद्धिर्भवेच्छुट्या दोषदृष्टिस्तु संतृत। । संसारदोषदृष्ट्येव विरक्तिीयते द्विज । विरक्तस्यैव संसारात्संन्यास: स्यान्न संशयः । विरक्तिर्द्विविधा प्रोक्ता तीव्रा तीव्रतरेति च । सत्यामेव तु तीब्रायां न्यसेद्योगी कुटीचके । शक्तो बहूदके तीव्रतरायां हंससंक्षिके । मुमुक्षुः परमे हंसे साक्षाद्विज्ञानसाधने । संन्यसेन्नित्यकर्माणि मुमुक्षः परहंसकः । अन्य काम्यानि कर्माणि न नित्यं कर्म सत्तम । मुमुक्षुः परहंसाख्यः साक्षान्माक्षेत्रसाधनम् । अभ्यसेद् ब्रह्मविज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना । ब्रह्मविज्ञानलाभाय परहंससमाहुयः । शान्तिदान्त्यादिभिः सर्वैः साधने: सहितो भवेत् । शान्तिबाटेन्द्रियाणां तु चरतां विषयेषु च । व्यावृत्तिर्मनसो दान्तिस्तितितुत्वं सहिष्णुता । समाहितत्वमेकाय्यं संन्यासो नाम कर्मणाम् । त्याग: संकल्पना साक्षाच्छास्त्रोक्तनेव धर्मना । संन्यासः कर्मसंत्यामद्वारा ब्रह्मवेदने । अविद्यानाशके शुद्ध विजेन्द्रोपकरोति हि ।

·कोवस्करणम् । बहिः प्रवृत्तिव्यावृत्तिद्वारेण ब्रह्मवेदने । शान्तिान्तिस्तथैकाय्यं विप्रेन्द्रोपकरोति दि. एवमङ्गानि सर्वाणि दृष्टद्वारेण वेदने । उपकुर्वन्ति नादृष्टद्वारेणैव तु केवलम् । तथाप्यङ्गानि विद्याया जन्मनः प्रतिबन्धकम् । पापसंघातमप्याद् प्रन्ति सत्यमुदीरितम् । अत: शान्ति तथा दान्तिं सन्यासं च तितिकुताम् । रोकाय्यं गुरुभक्तिं च शिवभक्तिं तथैव च । अन्यच्चाङ्गतया वेदे श्रुतं च चानसिद्धये । साधयेत्सर्वयनेन मुमुक्षुः परहंसकः । एवं नवमे ऽध्याये ऽपेक्षितं वचनजातमुद्धृतमितः परं दशमेकादश- द्वादशत्रयोदशाध्यायानतीत्य लिख्यते । श्रीपराशर उवाच । भूयो ऽपि सर्वपापानां प्रायश्चित्तं समासतः । प्रसिद्धानां च गुणानां प्रवक्ष्यामि तवानघ । पापसंघातकान्तारं समलं दग्धुमिच्छता । ज्ञानदावानल: शीघ्रं संपाद्यः सर्व्वयवतः । ज्ञानानले तु संजाते सुदीप्ने पापकाननम् । क्षणादग्धं भवेदेव प्रतिबन्धविवर्जिते । मणिमन्त्राषधेर्वन्हिः सुदीम्रो ऽपि यथेन्धनम् । प्रदग्धुं नेव शक्तः स्यात्प्रतिबद्धस्तथैव तु । ज्ञानाग्निपरिसंजाल: सुदीपः सुदृढ़ो ऽपि च । प्रदग्धुं नेव शक्तः स्यात्प्रतिबद्धस्तु कल्याम् । भावना विपरीता या या चासंभावना शुक । .

·१७४
कैवल्यरनम् ।
कुरुते प्रतिबन्धं सा खलु ज्ञानस्य नापरम् ॥
वाक्यानुग्राहकन्यायपरिशीलनलक्षणात् ।
मननातच चेकाम्यानिदिध्यानसंज्ञितात् ॥
भावने द्वे निवर्तते निवृत्येव तया ऽनघ ।
ज्ञानस्य प्रतिबन्धश्च स्वयमेव विनश्यति॥
निवृत्तप्रतिबन्धश्च यथा दहति पावकः ।
तथा स कारणं पापं प्रबोधाग्निदहत्यसा।
श्राम्नायान्तमहावाक्यशक्तितात्पर्यनिर्णयः ।
उपक्रमादिभिर्लिङ्गैः षड्भिः साध्यो द्विजोत्तम ॥
प्राधान्यं मननादस्ति निदिध्यासनतो ऽपि च ।
उत्पत्तावन्तरङ्गं हि ज्ञानस्य श्रवणं बुध ।
तटस्थमन्यव्यावृत्त्या मननं चिन्तनं तथा ।
इतिकर्तव्यकोटिस्था श्रुतिदान्त्यादयस्तथा ॥
तटस्था एव रुद्रस्य प्रसादः पण्डितोतम । .
अन्तरङ्गमतीव स्यातदर्थान्यखिलानि वे
प्रसादो नाम रुद्रस्य भवानीसहितस्य तु ।
वाक्यलक्षणसामग्रीप्रसतस्य महामुने ।
वृत्तिज्ञानस्य शुद्धस्य चिदभिव्यक्तियोग्यता ।
योग्यतालक्षणे साक्षात्प्रसादे शाम्भवे शुभे ॥
तीव्र तीव्रतरे मन्द संजाते सति देहिनाम् ।
वृत्तेः साक्षितया वृत्तिप्रागभावस्य च स्थितः ॥
बुभुत्सायास्तथाज्ञो ऽस्मीत्यामाता ज्ञानवस्तुनि ।
असत्यालम्बनत्वेन सत्यः सर्वजडस्य तु ।।

·कैवल्परकम् ।
साधकत्वेन चिटूपः सदा प्रेमास्पदत्वतः ।
अानन्दरूपः मार्वार्थसाधकत्वेन हेतुना ॥
सर्वसंबन्धवत्त्वेन संपूर्ण: शिवसंज्ञितः ।
स्वानुभूतिप्रसिद्धस्तु वृत्तो तस्यां घृणानिधिः ।
बुभुत्सोः स्वात्मना साक्षादभिव्यक्तो भवेत्स्वयम् ।
किंचित्त्यत्वा ।
अतः सर्वाङ्गनिष्ठस्य प्रत्यगब्रह्मकगोचरा ।
या वृत्तिमानसी शुद्धा जायते वेदवाक्यतः ।
तस्या या चिदभिव्यक्तिः स्वत: सिद्धा च शाङ्करी ।
तदेव ब्रह्म विज्ञानं तदेवाज्ञाननाशकम् ॥
ब्रह्मज्ञाने त संजाते ब्रह्माज्ञानं निवर्तते ।
घटज्ञाने तु संजाते घटाक्षानं यथा तथा ॥
अज्ञानस्यैव कार्याणि कारकाण्यखिलानि च ।
कादिकारकग्रामप्रसूतं खल
कर्म
तत् ॥
देहेन्द्रियादिसंघाताभिमानात्याहि कर्तृता ।
भोक्तृता वाक्रियस्यास्य ब्रह्मभूतात्मनः सदा ।
कर्तृत्वं चेव भक्तित्वं यदि स्वाभाविकं भवेत् ।
आत्मनो न निवर्तत केन चित्साधनेन च ।
शरीराद्यभिमानेन जातो ऽहमिति मन्यते ।
यथा कृशो ऽहं कृष्णो ऽहमिति भ्रान्त्या हि मन्यते ॥
ब्राह्मणो ऽहं मनुष्यो ऽहं ब्रह्मचारी गृही धनी ।
भिक्षुको ऽहमिति भ्रान्त्या निर्विशेषो ऽवगम्यते ।
एको ऽपि सर्व्वदेहेषु भ्रमाद्विनो ऽवभासते ।
घटाकाशमहाकाविभागेन यथा नमः ।

·अक्रियो ऽपि स्वतस्तस्माद भ्रान्त्या सर्व विकारवान् ।
जलस्य. चलनादेव यथा चलति भास्करः ।
अतीव धवलो रक्तो विभाति स्फटिको यथा ।
रक्तोपाधिवशादात्मा संसारीवान्यसंगमात् ।
श्रात्मानात्मविवेकाख्यप्रदीमादित्यसंनिधी।
कथं वाभिमानाख्यं तमस्तिष्ठति सत्तम ।
वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषो यस्य भासते ।
तस्येव हि निषेधश्च विधय: सकला अपि ।
सोपाधिविनिर्मुक्तं चेतन्यं सर्वसाक्षिणम् ।
स्वात्मना पश्यतः कर्म कथं ब्रहि शुभाशुभम् ॥
सर्वसाक्षिणमात्मानं सर्वसंबन्धर्जितम् ।
सानाद् ब्रह्मतया पश्यन्कथं बध्येत कर्मणा ।
तस्माद् ब्रह्मात्मविज्ञानं असते ऽज्ञानमात्मनः ।
अज्ञानजनितं कर्म तत्फलं च न संशयः ॥
समूलं कर्म यज्ज्ञानं यसते स्वयमेव तु ।
तदेव सर्वपापानां प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ।
प्रतिबन्धविनिर्मुक्तं परमं ब्रह्मवेदनम् ।
विना भयंकरं पापं केन नाशयति द्विज ॥
अतः परमविज्ञानमज्ञानं ग्रसते न तु
मायात्मनाऽखिलं दृश्यं ग्रसते ज्ञानसंभवम् ॥
अज्ञानमपि सत्कार्य प्रस्तमप्यात्मवेदना ।
प्रारब्धफलकमान्सं भाति धाभासरूपतः ।
यदा भासतया भाति धगज्जाधपि स्वतः ।
जीवन्मुक्तस्तदा विद्वान स भयो ऽमिनायले ।

·कोवल्परवम् ।
जीवन्मुक्तः सदा भातमभातं चाखिलं जगत् ।
पश्यन्नपि पृथक्तस्मात् पश्यति स्वात्मनेव तत् ।
भातं भातं तथा भातमभातमिति भाति यत् ।
সন্ধান্সমিলিয়ানমন্ত মম্ ।
प्रकाशाव्यभिचारेण प्रकाशं पश्यतो ऽखिलम् ।
किं प्रकाशातिरेकेण विभाति न विभाति वा ।
तस्मात्संपूर्णविज्ञानं सर्व कर्म निवर्तकम् ।
कारण ज्ञाननाशेन न कर्म प्रतिकूलत: ॥
अज्ञाने सति कर्तृत्वं तस्य कर्म शुभाशुभम् ।
तथा सति कथं कर्म बाधते ऽज्ञानमात्मन: ।
मूलभूते स्थिते ज्ञाने ततो द्वतं विजायते ।
शोभनाशोभनाभ्यासस्तच पुंस: प्रजायते ॥
रागद्वेषौ च जायेते शोभनाशामनभ्रमात् ।
प्रवर्तते पुनर्देही धमाधम्मी प्रवृत्तित: ।
धर्माधौपभोगाय शरीरी जायते ऽवशः ।
एवं पुनः पुनर्ब्रह्मश्चक्रवद् भ्राम्यते नरः ॥
सम्यग् ज्ञाने समुत्पन्ने तेनाज्ञानं निवर्तते ।
तन्निवृत्ता च तन्मलं समस्तं प्रविनश्यति ।
अत: संसारनाशाय ज्ञानमेकं समाश्रयेत् ।
अज्ञानस्यानुकूलं तु कर्म सर्व परित्यजेत् ।
संपूर्णज्ञानलाभाय यतन्ते भुवि ये जनाः ।
तेषां पापानि नश्यन्ति महान्ति सुबहूनि च।
ज्ञानादूटुं न कास्ति शुभं वा शुभमेव च ।
स्वस्वरूपातिरेकेण यद्यस्ति पशुरेव सः।

·कैवल्यरवम् ।
वस्तुगत्यात्मन: किं चित्पृथङ्नास्त्येव योगिनः ।
तथाप्यस्तीव भातीव व्यवहारः प्रवर्तते ।
यदा स्वफलदानाय प्रारब्धं कर्म सत्तम ।
सुभितं हि तदा भाति स्वात्मनो ऽन्यतया खिलम् ॥
यदा न तुभितं कर्म फलदानाय सत्तम ।
तदा स्वात्मातिरेकेण न किं चिदपि भासते ॥
स्वात्मनो ऽन्यतया सर्व पश्यन्नपि परात्मवित् ।
निर्भय: स्वात्मना सर्व पश्यति स्वानुभूतित: ॥
स्वात्मन: परमव्याप्रिं पश्यति स्वानुभूतितः ।
यथा भातेन रूपेण शिवः सर्व प्रकाशते ।
यथा भातेन रूपेण शिवो भाति यदाखिलम् ।
तथा भातेन रूपेण स्वयं तिष्ठति केवलम् ॥
स्वयं स्वानुभवेनैव यदा तिष्ठति केवलम् ।
तदा तिष्ठति निर्वाणं यदा तस्य महात्मनः ॥
महाव्यापकनिर्वाणस्वरूपं स्वात्मवस्तुनि ।
स्वानुभूत्यैव विश्रान्तं स्वयं तु परदेवता ॥
তিনি মারাম: সন্ধান্সমিধান।
प्रकाशरूपमेवेति यदा पश्यति तत्ववित् ॥
सर्व मायामयं साक्षादात्मा सर्वावभासकः ।
इत्यजानन्विजानाति यः स ब्रह्मविदेव वे
दृश्यरूपमिदं सर्व दृयपं यः प्रपश्यति ।
अकर्तृस्वात्मरूपेण स तु ब्रह्मविदुत्तमः ।
दर्शनादर्शने हि त्वा स्वयं केवलरूपतः ।
यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन् ब्रह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ॥
॥

·१०९
कैवल्यरनम् ।
एवंरूपं त विज्ञानं यस्य मर्त्यस्य सिध्यति ।
न तस्य पुण्यपापाभ्यां लेपः कश्चन विद्यते ।
एकेकस्यैनसः शास्त्रे प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् ।
एकेकं न मुने कर्तुं महतामपि दुःशकम् ॥
इदमतविज्ञानमेकमेवेनसंचयम् ।
परोक्षमपरोक्षं वा सादाटुन्मलनक्षमम् ।
नास्ति ज्ञानसमं किं चित्प्रायश्चित्तं श्रुती स्मृतो ।
नाधिकं च तत: साक्षाज्ञानमेकं समाश्रयेत् ॥
नास्ति नास्ति समं किं चिद्विज्ञानश्रद्धयापि च ।
किं पुनर्ब्रह्मविचानसमं बहि मुनीश्वर ॥
अतश्च संक्षेपमिमं वदामि ते समस्तपापस्य सहेतुकस्य ।
विशुद्धविज्ञानमिदं निवर्तकं ततश्च तत्केवलमेकमाश्रयेत् ॥
विशुद्धविज्ञानमिदं समाश्रितं श्रुतिप्रसादेन च पुण्यकर्मणा ।
गुरुप्रसादेन च दुःखसागरं शिवप्रसादेन तरत्यसंशयम् ॥
शोकमोहसुखदुःखकारणं वेदजन्यविमलात्मवेदनम् ।
अन्तरेण मनुजः कथं ग्रसत्याशु केन वद विप्र मे ऽनघ ।
सर्वमेतदखिलेश्वर: शिव: केशवादिसुरनायका अपि ।
नेव तद्वदहमप्यहो परं ब्रह्मतत्त्वविषया परामति: ॥
शंकरो हि शुक भासते सदा बन्धमुक्तिगुरुशिष्यरूपतः ।
दृश्यरूपजगदात्मना तथा सत्यमेव कथितं मया तव ॥
ब्रह्मतत्त्वविषया मति: परा कर्मवृन्दवडवा न संशयः ।
वेदचक्षुरत एव मानतः सद्य एव मतिमाश्रयेदिमाम् ॥
न हि वक्तव्यमितः परं मम श्रुतिसारः कथितस्तु ते मया ।
शिवपादस्मरणेन केवलं परविद्याऽनघ ते भविष्यति ।
॥ इति चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ (शेषमये)

·१८० सटीकसंसपशारीरकस्य । सटीकसंक्षेपशारीरकम् । (Continued from page 142. VOL. V.) म० ॥ प्रास्तामच वचःप्रवृत्तिविरहः प्रत्यक्वतादृशि व्यापाराय मनोऽपि न प्रभवति भ्राम्यत्पराग्भूमिषु । एवं चेदखिलप्रमाणपदवी: षोठा विभिन्ना भवा- नुल्लङ्घ्य व्यवतिष्ठते त्वयि गिरः स्यान्मुख्यवृत्तिः कथम् ॥ २४० ॥ टी० ॥ एवं कस्यापि प्रतिनिमित्तस्य निष्कले आत्मन्यसंभवात नैकस्यापि शब्दस्य तत्राभिधा वृत्तिः संभवतीत्युक्तम् । इदानों तत्र संगति. यहासंभवादपि नाभिधा संभवतीत्याह । प्रास्तामिति । तिष्ठत्वित्यर्थः । अत्र निष्कलात्मनि प्रतिनिमित्ताभावादत्र वचसो मुख्यप्रवृत्तिविरह आस्तां नैतावन्मामिहेति भावः । किं तन्यित्तदाह । प्रत्यत्तव तोरिति । द्रष्टुत्वादेतोरित्यर्थः। व्यापाराय ज्ञानाय। मनोऽपीयपिशब्देन सकलार्था- धभासकतया सूक्ष्मवस्तुनिधारकतया वा चक्षुरादिभ्योऽतिशयं तस्य दोत- यति । न प्रभवति न शक्नोति । मनश्चेदात्मनि ज्ञानं जनयेतहि मनसा करणेन द्रष्टा स एवान्या वा। अन्यश्चेत्स एवात्मा न विषयः विषयस्या- नात्मत्वनियमात् । एकत्र भोक्तद्वयायोगाच्च । अत एव स एवेत्यप्यनुपपत्रम् । कर्तृकर्मविरोधोऽपि स्यादिति न दृष्टरि मनोव्यापारः संभवतीत्याशयेनाह। धाद्धिति । पराम्भूमिषु बाझविषयेष्वनिच्छयाऽपि पुनःपुनः प्रवर्त. मानमित्यर्थः । पराविषयेष्वित्यनेन ज्ञानविषयस्य परात्कं जात्रन्यत्त्वरूपं, भ्रमतीत्यनेन पग्विषयप्रवृत्तिशीलत्वं च मनसो दर्शितम् । तथा च श्रुतिः। तस्मात्पराङ् पति नान्तरात्मविति । ततः किं तबाह । एवं चेदिति । मन आत्मग्रहायोग्यं चेत्प्रत्यक्षादिषट्प्रकारेण भिवास्तदधीनव्यापारनिखि लप्रमाणानां पदवीमागानुल्लङ्घ्य भवान्व्यवतिष्ठते, मनोऽधीनव्यापारा- हाणि हि चक्षुरादिप्रमाणानि तदगोचर आमनि न प्रतितुमहन्तीति भवांस्तदविषय इत्यर्थः । ततोऽपि किं तत्राह । स्वयि गिर इति । भवा- ·प्रथमोऽधायः। न त्वयीत्यादिशब्ना अधिकारिणाहमेवंविध इति प्रतिपत्तव्यमिति सूचना- येत्युक्तम् । एवमयेऽपि प्रमाणान्तरेण हि शब्दस्य संगतियहो वाच्यः । प्रात्मनि च मनोव्यापारागोचरे न प्रमाणान्तरप्रवृत्तिरिति न तदधीनः शब्दार्थसंगतियहः संभवतीतिभावः ॥ २४० ॥ मु० ॥ आत्मानं न तु कर्मतामुपनयच्छब्दो वदल्लक्षणा- मार्गणाऽपि यत: पगग्विषयवनास्येष्यते कर्मता ॥ प्रत्यक्ता हि विरुध्यते यदि भवेदस्यात्मनः कर्मता यद्यत्कर्मनतस्य तस्य भवति प्रत्यकस्वभावो यतः ॥२४१॥ टी० ॥ नन्वेवं लक्षणयापि कथमात्मानं वेदान्तः प्रतिपादयेत् । तस्य विषयतयानात्मत्वप्रसंगादिति चेत् । किं फलव्याप्यतारूपविषयत्वेन तस्यानात्मत्वं, किं वा वृत्तिव्याप्यत्वेन । आो तथैव तत्, अत एव नास्मा. भिरपि तथा वर्यत इत्याशयेनाह । आत्मानमिति । कर्मतां फलव्याप्यता. मुपनयन्मापयञ्छब्द अात्मानं लक्षणावृत्त्यापि कर्मतामुपनयवेव वदिति संबन्धः । ननु वेदान्तानामात्मन्यपरोतज्ञानजनकत्वादिन्द्रियवत् कथं त- त्र न फलाधायकत्वमित्याशङ्कयाह । यत इति । पराग्विषयवत् । घटादेरि- वेत्यर्थः । घटादेहि जड़त्वात् प्रमाणाधीनस्फुरणाश्रयत्वं विना न स्फुट- ता संभवति। आत्मनस्तु स्वत एव स्फुटत्वात्ततिरिक्तःस्फुरणासंभवाच्च न प्रमाणाधेयस्फुरणाश्रयत्वमिति न फलव्याप्यतेत्यर्थः । न द्वितीयः । तत्त्वा- पनिषदमिति श्रुत्याऽात्मन्यपि तसिद्धेः । न चैवमन्यदेव तद्विदितादिति श्रुतिविरोधः । तस्याः फलव्याप्यत्वमात्रनिषेधपरत्वात् । अन्यथाऽनन्यथासि- द्वर्णितश्रुतिविरोधः स्यादित्याशयेनाह । प्रत्यक्तेति । हिरवधारणे । अ- स्यात्मनो यदि कर्मता भवेत्तीव प्रत्यक्ता विरुद्धात इति संबन्धः । एवं च वृत्तिव्याप्यत्वे न दोष इति भावः । तथैव नियममाह । यदादिति । यतो यदिति सम्बन्धः ॥ २४१ ॥ मू० ॥ बागादेः खलु बाह्यवस्तुविषयो नात्मा यता नात्मनि व्यापार करणस्य कस्य चिदपि प्रेक्षामहे न्यायतः ॥

·१८२ सटीकसंतपशारीरकस्य यत्किं चित्करणं जगत्त्रयगतं तत्प्रत्यगात्मेक्षित बाह्ये वस्तुनि वर्ततेऽनुभवनं तच प्रमाणं मतम् ॥ २४२ ॥ ठी० ॥ एवं प्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणागोचरत्वमुक्त्वा तेनैव चतुरादनगो. चरत्वमपि सिद्धवत्कृत्य, अयाझमित्यादिश्रुत्यनुरोधेन न्यूनतापरिहाराय च कर्मेन्द्रियाऽगोचरत्वमप्याह । वागार्शित। आदिपदेन पाण्यादिग्रहणम् । खाित सकलवादिप्रसिद्धिमाह । बाझस्त्विति। वक्तव्यादिरूपशब्दा. दित्यर्थः । आत्मा विषया नेत्यनुषङ्गः । कुतस्तत्राह । यत इति । यतो न्या. यतः आत्मनि कस्य चित्करणस्य वागादिमध्ये कस्यापि करणस्य व्यापार न प्रेतामह इति संबन्धः । किं वागादिः स्वस्य प्रसिद्धप्रवचनादिव्यापारे- णात्मानं विषयीकरोति, उत व्यापारान्तरण, नाट्यस्तस्यात्मन्यसंभवात् । न हि शब्दादिविलक्षणे वागादेवचनादानादिगोचरत्वं संभवति । न द्वितीयः तेन विनाऽनुपपत्त्यभावेन तदसिरित्यर्थः । किं च जगति यावत् किं चि. करणमस्ति तस्य सर्वस्य नात्मा गोचरः सर्व हि करणं प्रत्यगात्माऽधिष्ठि- तं बाह्ममेव विषयीकरोतीति सर्वेषामनुभवसिमित्याह। यत्किंचिदिति । ईतितम् । अधिष्ठितम् । तत्र तस्मिनित्यर्थ ॥ २४२ ॥ मू० ॥ प्रत्ययपमता न शब्दविषयो बुद्धेरवेद्यं यतो बुद्धिर्यच हि विद्यते स विषयः शब्दस्य नात्मन्यसो । तेनात्मानमा न गोचरयितुं शब्द: क्षमा मुख्यया वृत्त्या वेतरयाऽपि तेन नतया तस्यात्मनः कर्मता ॥ २४३ ॥ टो० ॥मनोव्यापाराऽगोचरत्वेन तदधीनव्यापानिखिलप्रमाणागो. घरे आत्मनि संगतियहाउसंभवात्प्रतिनिमित्ताभावाच्च न मुख्यवृत्त्या शब्दप्रतिरित्युपपादितमुपसंहरति । प्रत्ययपमिति । प्रत्ययपं यतो बुद्धे. मनसो ऽवेदांततः शब्दविषयो नेति संबन्धः । बुद्धाविषयोऽपि शब्दविषयः किं न स्यादित्याशवाह । बुद्धिरिति । शब्दस्य बुद्धित्तिकरणत्वात्तद्गोचर वर्तते । पा०२॥

·प्रथमोऽध्यायः।
एव वृत्तिरित्यर्थः । ततः किं तत्राह । नात्मनीति । असा बुद्धिः । ततोऽपि
किं तबाह । तेति । येन बुद्धिरामनि न प्रवर्तते तेनोक्तन्यायेन संगतिय-
हाऽसंभवादसी शब्द आत्मानं मुख्यया वृत्त्येतरया लतणया वा गोचरीय-
तुं न क्षम इति संबन्धः । लक्षणया तद्गोचरत्वनिषेधश्चात्मनः फलव्याप्य-
स्वाभावाशयेन तमेवाह। तेति । येनात्मनः सर्वप्रमाणफलरूपत्वाव फल-
व्याप्यता तेनेत्यर्थः ॥ २४३ ॥
मू० ॥ नन्वज्ञेयमिदं भवेद्यदि मम प्रत्यक् स्वरूपं ततः
प्रामाण्यं कथमस्य वेदशिरसस्तच प्रतिज्ञायते ॥
यन्मयं न भवेत्कदाचिदपि तद्वेदान्तवेद्यं भवे-
दित्येतद्वचनं पराहतपदं वक्तुं न युक्तं बुधैः ॥ २४४ ॥
टी० ॥ नन्वात्मनः फलव्याप्यत्वाभावे शास्त्रजन्यज्ञानविषयत्वं ना-
स्तीत्यजेयं ब्रह्म स्यात्। एवं च तंत्वोपनिषदमिति बीती शास्त्रयोनित्वादि.
ति सौत्री च तस्य शास्त्रप्रमाणकत्वप्रतिज्ञा न सिोदिति उक्तां व्यवस्थां दृ-
ढ़ीकत्तुं शङ्कते। नन्विति । चोझे इदं प्राङ्गिारितस्वभावं ममेदं प्रत्यक्स्व-
रूपमिति संबन्धः । ततस्हि । तत्र इत्यंभूते मम स्वरूपे । प्रतिज्ञायते श्रुति-
सूत्रकाराभ्यामिति शेषः । कथं शब्दसूचितं दूषणमेव व्यक्ति । यन्ममि.
त्यादिना । अथ वा फलाव्याप्यत्वेऽपि ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वात्र प्रतिज्ञा.
बाध इत्याशङ्का हि धर्मादिवच्छास्त्रोत्यत्तिचैतविषयत्वं स्यादन्यथा
चिचित्संवलितप्रमाविषत्वाभावाद्ब्रह्म मेयं न भवेदिति तत्र प्रामाण्य
प्रतिज्ञा कथं न व्याहत्येतेत्याह । यन्मेयं न भवेदिति । कदा चिपि यन्मेयं
नेति संबन्धः । पराहतान्यन्योऽन्यं विरुद्धानि पदानि यस्मिंस्तत्तथा ॥ २४४ ॥
म० ॥ नेतद्वस्तुनि कल्पितस्य जगतो वाक्यप्रसतप्रमा
बुद्धिर्मलगिष्यते तव निजस्वाकारमात्रग्रहात् ।
कर्मत्वं न करोति वाक्यजनिता बुद्धिस्वरूपे तव
स्वाकारग्रहणेन केवलमियं संसारमूलं दहेत् ॥ २४५ ॥

·सटीकसंवेपशारीरकस्य टी० ॥ ब्रह्मणः स्वप्रकाशतया चिदन्तराभावाच्च चैतन्याविषय. त्वेऽपि शास्त्रस्य तत्र प्रामाण्यप्रतिज्ञा न विरुद्धात इति परिहरति । ने. तदिति । त्वदुक्तं दूषणं नेत्यर्थः । कुतः यतो वाक्यप्रसूतप्रमारूपा बुद्धिर्व- स्तुनि कल्पितस्य जगतो यन्मूलमज्ञानं तद्दहति नाशयतीति मूलगिष्यते सतश्च निवर्तकत्वेन तत्र शास्त्रप्रामाण्यमुपपदात इति भावः । ननु बुद्धि रूपाया अपि प्रमायाः स्वगोचरविषयाज्ञानादिनिवर्तकस्वभावत्वावरणः शास्त्रीयप्रमाविषयत्वाभावे कथं तस्यास्तनिवर्त्तकमिति चेत्र । अस्त्येव हि ब्रह्मणो घटादिवदृत्तिविषयत्वं स्वप्रकाशस्याप्यसजातीयविषयत्वस्येच्छावि. षयत्ववत् । प्रदीपादेानविषयत्ववच्चाविरोधाच्चैतन्यांविषयत्वं तु स्वप्र- काशे विरुद्धमेव । न च तत्र तन्मानस्ति तथापि प्रकृते न का चितिर- विद्याविषयस्य पूर्णचैतन्यस्यैव प्रकाशमानस्याविद्यानिवर्तकत्वोपपत्ते- स्तदाकारसातात्कारवृत्त्यानभिक्तिरूपावरनिवृत्ती प्रकाशमानचैतन्य स्यैव सर्वत्रविद्यादिनिवर्तकमिति। वृत्ती तदाकारतामात्रमतितं तच्चे. हास्तीत्याह । तव निजेति । निजो यः स्वस्वभावभूतश्चैतन्याद्वयानन्द- घन आत्मा तदाकारमात्रग्रहादित्यर्थः । मात्रपदेनाहङ्कादि व्यावर्त्तयति। नन्वज्ञानस्य घटादी स्वगोचरकर्मकनानावितरिहाय्यज्ञानत्वेनास्तब्रह्म- गोचरज्ञाननिवय॑त्वमनुमीयत इत्याशङ्का जड़गोचरत्वं तत्रोपाधिरित्याशये- नाह। कर्मत्वं न करोति । किंचाविद्यानिवृत्तेविदयाविषयस्य प्रकाशमा. त्रेण तदाकारभिव्यक्तेनोपपत्ता न कर्मत्वं तत्प्रयोजकमित्यप्रयोजकत्वं हेतोरियाभप्रेत्याह । “तव स्वाकारयहणेनेति । केवलं कर्मत्वरहितं य. था स्यात्तथेयं तव स्वाकारयहणेनेति संबन्धः । एवं च वेदान्तादिजन्यर- त्याकारमात्रतया ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमेव नतु घटादिवत्फलव्याप्यं नापि ध. र्मवत्तिचैतन्यविषय इति भावः ॥ २४५ ॥ मू० ॥ संविद्युत्पादकं यद्वचनमभिमतं कर्ममीमांसकानां यत्कर्मत्वं न तात्तिपति घटपटाद्यर्थसंवित्स्वरूपे । किं त्वज्ञानापनुत्या फलवदभिमतं तच शिष्यस्य तद्वत सर्व वेदान्तवाक्यं फलवदिदमपि प्रत्यगात्मस्वरूपे । २४६ ॥ ।

·१८५ प्रथमोऽध्यायः। टी० ॥ ननु तदाकार बत्तिध्यक्तचैतन्यविषयत्वं विनाऽविवादिनि- पत्तिमात्रेण परीक्षकाणां न प्रामाण्यं संमतमित्याशय मीमांसकानां ताव. सत्संमतमित्याह । संविझत्पादकमिति । कर्ममीमांसकानां तावत्संविद्युत्या- दकं तत्स्वरूपज्ञापकं वचनं ज्ञानं, जातता वा स्वप्रकामित्यादि वाक्यमभि- मतं तहटपटादार्थस्य या संवित्तत्स्वरूपे कर्मत्वं ज्ञातता, तद्विषयज्ञानं वा न तिपति न जनयति । जातताया ज्ञानस्य च स्वयं प्रकाशत्वेन तबमा. ततान्तरस्य जानान्तरस्य वाऽयोगात् । ज्ञानस्य परोतज्ञानविषयत्वोपगमे वाऽपरोतविषयत्वे च तत्स्वप्रकाशत्वविरोधादित्यर्थः। किंतर्हि तत्र प्रमाण- कृयमिति तत्राह। किं त्वित्यादिना । तत्र शिष्यस्य तदाकारजानजनन- द्वाराऽज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वादिसंशयादेरपनुत्त्या निवृत्त्या फलवभिमत- मिति यद्वत्तदिति संबन्धः ॥ २४६ ॥ मू० ॥ अकार्यस्वरूपस्य कार्यत्वमिष्टं यथा कारकर्मर्तमुत्सारयद्भिः । तथेवाप्रमेयस्य मेयत्वमस्य* प्रमाणेस्तमस्तद्वदुत्सारयद्भिः ॥ २४० ॥ टी० ॥ लोक प्याह । अकार्यति । यथा असाध्यस्वरूपस्य कूपग- गनास्तिरोधायकमृत्पाषाणायुत्सारदिरपसारदिः कारकैः कर्तृकरणा. दिभिः कार्यत्वं साध्यत्वमिष्टम् । तथैवाप्रमेयस्येति संबन्धः । लोके हि देव. दत्तादिकर्तृभिः कुद्दालादिभिः कूपः साध्यते । कूपश्चावच्छिवं नभ एव तद- न्यस्यानिरूपणात। न च नभसः स्वरूपेण, उपाधिद्वारावासाध्यता संभवति। मूर्तद्रव्योत्सारणव्यतिरेकेण प्रयत्नसाध्यस्याऽन्यस्याऽत्राऽसंभवात । एवं च यथा तावतैव कूपाकाशस्य साध्यताऽवगमः, एवमस्याप्रमेयस्याप्यात्मनः प्रमाणैरजानतत्काविलोपात्पमेयत्वव्यवहार दति भावः ॥ २४७ ।। मू० ॥ वाक्योत्थापितबुद्धिवृत्तिरमला यज्ञादिभिर्निश्चला वेदान्तप्रवणादिभिः स्फटिकवत्स्वच्छा सती तावकम् । • मेयत्वमिष्टम् । पा० २॥ । १४ ·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य रूपं दर्पणवद्विभर्ति परमं विष्णोः पदं संनिधे. रेतस्मादिह कारणादथ भवेत्संसारबीजक्षयः ॥ २४८ ॥ टी०॥ नन्वेवं साङ्गाऽध्ययनादेवोत्पबाऽऽत्मज्ञानादविद्यानिवृत्तिः स्यादित्याशङ्कर, दृष्टाऽदृष्टप्रतिबन्धरहितयभिव्यक्तपूर्णचैतन्यस्यैवाऽधि- द्वानिवर्तकत्वावमित्याशयेनाऽऽह। वाक्योत्थापितति । अमला प्रतीणदु- रिता। यज्ञादिभिरमलेति संबन्धः । निश्चला संशयादिरहिता । अत एवं स्वच्छा । सविधेः संविधानादेव। विष्णोः पदं विर्भात । तत्ििबम्ब राहा. तोत्येतस्माज ज्ञानात्सविलासाजान नत्तिरित्यर्थः ॥ २४८ ॥ मू० ॥ एवं वेदशिरः प्रमाणमुदितं प्रत्यक्स्वरूपे तब कर्मत्वं विरहय्य तत्र न हि नो बाधः प्रतिजागिरः । कर्मत्वं न करोति बोधयति च स्पष्टुं वची वैदिक रूपं तावकमेवमस्य भवति प्रामाण्यमवात्मनि । २४६ ॥ टी० ॥ आर्थक्रमानुरोधेन द्वितीयं परमवधार्यते । एवं फलाव्याप्ये चेतन्याविषये चात्मनि विधिरूपवेदान्तप्रामा यमुपपादितमुपसंहरति एवं वेदशिर इति । तावता च श्रुतिसूत्रयोः शास्त्रप्रमाणकत्वप्रतिज्ञापि न विरुध्यत इत्याह । तत्रेति । प्रतिज्ञाषिलोपमेव विणोति । कर्मत्वं न करीतीत्यादिना ॥ २४ ॥ मू० ॥ पृष्ठेन पूर्णवपुषा क्रियते प्रतीति- नेतीतिवाक्यजनिता जगतो निषेद्धी । प्राधान्यमस्तु विधिना सममेक्तस्मा- तस्याथ वा भवतु तद्वचनं प्रधानम् ॥ २५० ॥ टी० ॥ एवं सर्वेषां विधिमुखप्रवृत्तवेदान्तानाम् । प्रात्मा वा रदमेक एवाय पासीदियादिसर्ववेदनिर्विशेषात्मोपक्रमोपसंहारक्यादिनादर- मन्तरं कुरुत, इत्यादिभेदमात्रनिन्दावचनेन,एकधैवानुद्रष्टव्यं तमेवैकं जानथ पात्मानमन्या वाचो विमुञ्चयेत्यात्मप्रातिपदिकार्थमात्रज्ञेयत्वतदितर.

·. प्रथमोऽध्यायः। परिहार्यत्त्ववचनेन च वर्णितन्यायोपोलिसनाखण्डेकरसे तात्पर्य निरू- पितम्,दानी निषेधवाक्यपि पदार्थशोधनद्वारा तत्त्वमस्यायनुयाहक तया तत्रैव पर्यवसमिति वक्तुं प्रथमं नेतिनेत्यस्यलादिवाक्यमपि तत्त्वमस्यादिना समप्रधानं तदेव वा प्रधानमिति भेटेन केषां चिन्मत. मुत्थापयति । पृष्ठेनेति । स एव नेतिनेत्यात्मेत्यादिवाक्यजनिता प्रपञ्चनिषेद्धी प्रतीतिः पृष्ठेन पश्चाविखिलभेदनिषेधानुपपत्त्या पूर्णवपुषा क्रियते, पूर्ण ब्रह्माऽहमस्मीत्येवमाकारा भवति यस्मात्तस्मात्तस्य निषेध- वाक्यस्य विधिना विधिमुखप्रवृत्तेन तत्त्वमादिना समं प्राधान्यमस्तु । अथ वा तद्वचनमेव प्रधानं भवविति संबन्धः ॥ २५० ॥ मू० ॥ अद्वतीकरणं निषेधवचनादुत्पन्नबुद्धेरपि. तुल्यं तत्त्वमसीतिवाक्यजनितप्रत्यक्प्रतीत्या सह । पार्थ शाब्दमथापि वा भवतु तत्किं तेन यद्वा विधि- नोकतुं शबलाऽर्थगोचरतया निर्भेदमयं क्षमः ॥ २५१ ॥ टी० ॥ उक्तमेवार्थदुयं विवाति ॥ अद्वैतीकरणमिति ॥ प्रत्त्यग्न- लैक्याकारतेत्यर्थः । अध्यस्तसकलप्रपञ्चनिषेधान्यथानुपपत्त्या तदधिष्ठान- मद्वयं ब्रह्माहमति, अर्थात प्रतीतिर्भवेत, यथा तत्त्वमसीतिवाक्या- दित्यर्थः । ननु निषेधवाक्यार्थानुपपत्त्यैकत्राद्वयात्माकारं ज्ञानं भवति । अपरत्र शब्दादेवेति कथमनयोः साम्यमित्त्याशङ्का, भवत्येवं विशेषः अवि- यानिरत्ती तु तदाकारतामात्रं ज्ञानस्यापेक्ष्यते तच्चोभयत्राऽपि सममेवेति किं शाब्दत्वार्थत्वविशेषेणेत्याह । आर्थ शाब्दमिति । अथापि वा अथवे- त्यर्थः। द्वितीयपतमुपपादति । यद्वेति । निर्भदमर्थमाकतुं तदाकारजामं जयितुं न तमः। कुतः शबलार्थगोचरतयेति । तत्त्वमस्यादेः शबलार्थत्वा- चाखण्डार्थज्ञानं ततः संभवतीति न ततोऽविद्यानित्तिः संभवति । तत उक्तविधया निषेधवाक्यमेव फलवत्मधार्नामति भावः ॥ २१ ॥ म० ॥ संबन्धजातविरहान च लक्षणाऽस्मि- न्संभाव्यते परिहताऽखिलदृश्यराशी । । ।

·१८ सटीकसंपशारीरकस्य ब्रह्मात्मवस्तुनि तत: प्रतिषेधशाक्य- शेषत्वमेतु विधिरित्यपि के चिदन्ये । २५२ ॥ टी० ॥ ननु शबलार्थस्यापि प्रागुक्तप्रकारेण तत्त्वमस्यादेर्लतणया:- खण्डाऽर्थत्त्वमस्त्येवेत्याशङ्कयाऽसङ्गेटये वाच्यार्थसंबन्धाऽसंभवान लक्षणा संभवतीत्यभिमानेनाह । संबन्धजातविरहादिति । संयोगसमवायतादा- स्यकार्यकारणतादिसंबन्धाऽसंभवादित्यर्थः । ब्रह्मात्मवस्तुनि संबन्धजा- तविरहादस्मिंस्तत्वमादिवाक्ये लतणा च न संभाव्यते । संबन्धाभावसि. झार्थ ब्रह्म विशिष्टि । परिहतेति । इति यतः तत इति संबन्धः । शेषत्वं शबलार्थतत्त्वमादेरपि निषेध्यभेदाभेदोपस्थापकतया निषेधवाक्य. शेषत्वमेतु प्राप्नोतु, अपिना पूर्वोक्तपक्षसमुच्चयं योतयति । केविदन्य इति । वक्तृभेदव्यपदेश उक्तमतभेदाभिप्रायः । अन्य इत्युत्तरार्थी वा ॥ २५२ ॥ मू० ॥ वाक्यं मुक्तिफलां धियं जनयति स्पष्टं विधिव्यापृतं सातादेव तव स्वरूपकथनान्नेवं निषेधात्मकम् । अध्यारोपितरूपभेदविलयव्यापारनिष्ठं तव स्वाकारग्रहणक्षमा नहि धियं कर्तुं समर्थ यतः ॥ २५३॥ टी० ॥ उच्यते संबन्धजातविरहादियसिद्धम् । असंगेऽद्वयेऽप्याध्या- सिकनिखिलसम्बन्धस्य यथानुभवं सत्त्वात् । किं चैवं सत्यादिवाक्यात्सत्य. जानानात्मकब्रह्मासिद्मा स एष नेतिनेत्यादिवाक्येन तत्परामर्शन निषे. धोऽपि नस्यात् । अवान्तरवाक्यस्य तत्र लतणाऽभ्युपगमे च किमपराद्धं महावाक्येन तेनेत्याशयेनाह । वामिति । विधिमुखेन बोधकं तत्त्वमा- दिवाक्यमेव भागत्यागलक्षणया तव शुद्धचैतन्यस्वरूपाऽनुवादेनाऽद्वयन- लप्रतिपादनान्मक्तिफलां धियं स्पष्टं यथा स्यादपरोक्षरूपामिति यावत साताज्जनयति । नैवं निषेधात्मर्कामति संबन्धः । सातात्तव स्वरूपति वा योजना । अध्यस्ताऽहंकारस्वरूपव्यावृत्तये च साक्षादित्युक्तम् । ननु माभू- ततः साक्षान्मुक्तिफलज्ञानजन्म,अर्थाषिष्यतीति चेत्र । अधीतिविधिपरिए- होतोपनिषद्भ्य एव सातादुत्यधज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्ये संभवत्यार्थिकस्य ·प्रथमोऽध्यायः । १८९ सदयोगात् । औपनिषदमिति श्रुत्या ब्रह्मण प्रमाणान्तरस्य निषिद्धत्वा. च । किंचाादपि किमहं ब्रह्मेति ज्ञानं मुक्तिसाधनं ततो जायते, किं वा- ऽद्वयं ब्रोत, नादयः अस्मिन्यते हि तत्त्वमादिना निषेधवाक्येन वा त. ज्ज्ञानं भवतीति तयेवैकल्पिक साधनत्वं वाच्यमेवं च निषेधस्य तत्त्वमा. दिवाक्यानपेतत्वाज्जीवमपि प्रपञ्चवनिराकुर्यात् । जीवस्वरूपशोधक- वाक्यानां त्वंपदशेषाणामपि तेनानपेक्षितत्वात्ततोऽहं ब्रह्मेत्याकारा धी. निषेधमात्रपर्यवसिता न भवेदित्याशयेनाह । अध्यारोपितेति । आत्मन्या- रोपितसप्रपञ्चतारूपभेदस्य विलये निवृत्ती यो व्यापारस्तविष्ठमित्यर्थः । प्रपञ्चाभावमात्रबोधमिति यावत । स्वाकारयहणतमाम् अहं बह्मत्या. काराम् ॥ २५३ ॥ म० ॥ अस्थलादिवचःसमुत्थितमसिनाकारमादास्यते साक्षादद्वयवस्तुनस्तव विभोरज्ञानविच्छेदिन: ॥ अज्ञातस्य हि वस्तुना न हि धिया स्वाकारसंवेदनं मुक्का तद्विषयस्य विभ्रमकृतो ध्वान्तस्य विध्वंसनम् ॥ २५४ ॥ टी० ॥ नापि द्वितीय इत्याह । अस्थलादिवच इति । अस्थूलमन गबहुस्वमदीर्घमित्यादिसमस्तद्वैतनिषेधवचनादुत्पत्रं ज्ञानमित्यर्थः । सा. शादित्यादित्यस्याप्युपलक्षणम् । अस्थूलादिवचःसमुत्थितमतिरजानवि. च्छेदिनो विभोरदयवस्तुनस्तदाकारं साक्षाद्वा अर्थाद्वा नादास्यते न यहीष्य- तीत्यर्थः । वृत्तिव्यक्तस्वरूपस्यैवाऽज्ञाननिवर्तकत्वमित्याशयेनाऽज्ञानविच्छे. दिन इत्युक्तम् ।माभूत्तदादानमित्याशीष्टसिद्धिस्तदान स्यादिति सामान्य. न्यायेनाह । अज्ञातस्य हीति । हि यतोऽज्ञातस्य वस्तुनो धियाऽन्तःकरण. स्यास्वाकार संघेदनम्, पावतस्वरूपविशेषस्फुरणं मुक्त्वा तद्विषयस्य वस्तुवि. षयस्य विभमकृती विधमहतोयान्तस्याऽज्ञानस्य विध्वंसनं नितिन हि भवति । अज्ञानं हि स्वविषयस्फुरणाविवर्त्तते न त्वन्य स्फुरणास्फुरणमन्तरेण वा निषेधमानादतिप्रसङ्गात, स्फुरणं च प्रमाणजन्यवृत्यधीनमित्यारतमोच. प्रमाणतिरावश्यकीति भावः ॥ २५४ ।

·१९० सटीकसंक्षेपशारीरकस्य म० ॥ रज्ज्वज्ञानविजम्भितस्य फणिना ভান্ধায় विज्ञानं विरहय्य न प्रशमनं दृष्टं निषेधे कृते । सद्वत्प्रत्यगविद्यया विरचितं संसारदुःखं न त- त्संवित्ति विरहय्य शाम्यति धिया नेतीति शब्दोत्थया॥२५५॥ टी० ॥ ततः किमित्याशङ्कयोक्तन्यायस्य विशिष्टं दृष्टान्तं दर्श- यन्दा न्तिके तदभावे दुःखोपशमो न स्यादिन्याह । रज्ज्वज्ञानेति । रज्ज्वज्ञानादारोपितस्य सर्पस्य नाऽयं सर्प इति निषेधे कृतेऽपि रज्जुरिय. मिति तदधिष्ठानावविशेषजानं विना तदज्ञानस्य प्रशमनं न दृष्टं नास्ति यद्वत्ततिसंबन्धः । जीवस्य नित्यमुक्ताऽद्वयब्रक्याज्ञानासंसार इति तत्प्रकाशं विना तदजानतन्मलसंसारनितिनं भवेदिति नाद्वयं ब्रह्मेति ज्ञानं मुक्तिसाधनं ततो निषेधस्य न तत्वमादिसाम्यम् । एतेन तदेव प्रधानमिति पतोऽपि निरस्तो वेदितव्यः ॥ २५५ ॥ मू० ॥ अस्थलादिवो निषेधकतया भेदस्य संशोधनात घाक्यार्थाऽन्वयसिद्धये तु घटते वाच्याऽर्थलक्ष्याऽर्थयोः ॥ एवं तत्वमसीति वाक्यगतयोस्तत्त्वंपदोक्ताऽर्थयोः संशुद्धीव तु नेतिनेति वचनं मोक्षाय साक्षान्न तु ॥ २५६ ॥ किं तर्हि अस्यलादिवचः कृत्यं मुक्तिसाधनज्ञानस्य विधिवाक्या. देव सिद्धत्वादित्याशा पदार्थशोधकतया तस्य तत्त्वमादिवाक्यशेषत्व. माह । अस्थलादिवचोनिषेधकतयति । भेदस्य निषेधकतया वाच्यार्थलत्या- र्थयोः संशोधनादस्यलादिवो वाक्यार्थान्वयसिद्धये अखण्डवाक्यार्थसिद्धये घटते व्याप्रियत इति संबन्धः । वाच्यार्थाभ्यां लत्या यावा प्रत्यब्रह्म- स्वरूपभूती तयोः संशोधनादित्यर्थः । तत्संशोधनं च चैतन्यानन्दैकर- सस्य धिनिश्चयः। वाच्यार्थश्च लत्यार्थश्च तयोरितिवा। वाच्यार्थ न वाक्य. तात्पर्यपि तु लत्यमात्र इति निश्चय एव तयोः संशोधनम् । एवं चनि. 'बिधवाक्यं विधिवाक्यशेषमेव न विपरीतं, न वा निषेधवाक्यमपि प्रधान...

·प्रथमोऽध्यायः । ૧૧ मित्याशयेनाह । एमिति । मोक्षाय भवतीति, शेषः । सादावतु साता- मोक्षाय नैव भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ म० ॥ अन्ये पुनर्विधिवचाजनितात्मबुद्धि- सामर्थ्यसिद्धमनुवक्ति निषेधवाक्यम् । देतापममिति शासति शिष्यवर्ग तच्च प्रशस्तमनवद्यमभीष्टमेव ॥ २५ ॥ टी० ॥ एवं निषेधवाक्यस्याज्ञानप्रपञ्चनिषेधतिपादनद्वारा तस्व. मस्यादयन्तीवो दर्शितः । अन्ये तु तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थज्ञानसामर्थ्यसि- द्वैतनिषेधण्यानुवादविधया द्वैतनिषेधवाक्यं महावाक्याऽनुग्राहक, द्वेत- निषेधाऽनुवादादपि महावाक्यस्याऽद्वैततात्पर्यसिरित्याहुस्तदप्यनुमो- दते । अन्य इति । सामर्थ्यसिद्धमिति । तत्त्वमस्यादिवास्येनाहमयाऽ. नन्दं ब्रह्मेति वाक्यार्थबोधे जाते अहं चेदित्यंभूतहि कालत्रयेऽपि मयि द्वैतं नास्तीति द्वैताभावो निश्चीयत इति तमनुवदति निषेधवाक्यं न तु तं प्रतिपादयतीत्यर्थः। तत्पशासनं निषेधवाक्यस्य तत्पते पृथक तात्पर्याभावेन तात्पर्यलाघवात्प्रशस्तं समीचीनम् । अबाधितत्वाच्चाऽनवयं प्रपञ्चनिषेधमन्तरेणाऽपि दृश्यवादिना सिद्धन्मिध्यात्मात्रेण वाक्य- स्थायब्रह्मप्रतिपादकत्वोपपत्तेः । अत एवाऽभीष्टमेवेत्यर्थः ॥ २५ ॥ मू० ॥ दृष्टश्च रज्जुविधिनाऽवगतार्थवस्तु- सामर्थ्यसिद्धभुजगप्रशमाऽनुवादः । . रज्जुस्तवाऽग्रत इयं न भुजङ्गमोऽय- मित्यत्र तददिह योजयितव्यमेतत् ॥ २५८ । टी० ॥ विधिसामर्थ्यसिद्धनिषेधाऽनुवादं लौकिकदृष्टान्तेनाऽप्या. ह । दृष्टश्चेति । रज्जुविधिना इयं रज्जुरितिवाक्येन । स्त्वितिस्वरूपपरं तवाये स्थितेयं रज्जुनीयं भुजङ्गम इत्याप्तवाक्य, दयं रज्जुरिति वाक्यसा. मर्थ्यसिद्धभुजङ्गाऽभावस्य नाऽयं भुजङ्कम इत्यनुवादो यद्वत्तविहापी. त्यर्थः ॥ २५८॥ (शेषमये) ·१२ । अथ चित्सुखी। । तप प्रथमपरिच्छेदावशेषः । . (Continued from page 152. VOL. V.) तथाहि किं मण्यावाभावाः प्रत्येकमन्वयव्यतिरकाभ्यां कारणतया. प्रवसीयन्ते अथवा प्रतिबन्धाभावत्वोपाधिना क्रोडीयताः । नामः,मण्यायभावानामनन्तानामुपसंग्राहकं विना प्रत्येकमन्वय- ध्यतिरेकाध्यषसानस्य पुरुषायुषेणाप्यशक्यत्वात् । नापि द्वितीयः, तथा सति विसामग्रीलक्षणप्रतिबन्धज्ञानाधीनप्र. तिबन्धाभावत्वोपाधिज्ञानमन्तरेण मण्यायभावानां सामय्यन्तभावस्य दुर- धिगमतयान्योन्याश्रयताया दुरुत्तरत्वात । न च शक्तिपने प्रतिबन्धासंभवः, शक्तिमनभ्यपगच्छतामिवाभ्युपग- तामपि कारणानां कागदासीन्यस्यैव प्रतिबन्धतोपपत्तेः, वैसामय्यस्य प्रतिबन्धस्योदीरितरीत्या निरस्तत्वात्, अतः प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वा- संभवान कार्यार्थापत्तेरन्यथोपत्तिः, उपादानोपादेयभावनियमानुपपत्ति रपि शक्ती प्रमाणामेव । ननु तत्र स्वभावभेदादेवोपपत्तेरन्यथोपपत्तिरुक्तेति चेत, मैवम्, तथा सति सर्वत्र स्वभाववादपादप्रसारिकया सामान्यसमवाविशेषादे. रपि पराकरणप्रसङ्गात, 'तथाहि सत्तायां स्वभावभेदादेव सदिति व्यव- हारवत् द्रव्यादिष्वपि सदावहारोपपत्ती सत्तासामान्यापलापः प्रसज्येत, एवं समवायवानयं घट इत्यादविध संबन्धमन्तरेणापि गुणकार्विशेष- यत्वोपपत्ती समवायापहवः स्यात, विशेषायां विशेषमन्तरेणेव व्याव. तिव्यवहारहेतुत्ववच्च नित्यद्रव्याणामपि स्वभावभेदादेव तथास्वोपपत्ती विशेषपदार्थपरित्यागप्रसङ्गः । अथ यत्र यत्र प्रमाणमस्ति तत्र सत्र वस्त्वन्तराधीन एव सहाव- हारः, यत्र तु सवास्ति सस्य सत्स्वभावभेदादेव व्यवहार रति व्यव- ·प्रथमः परिच्छेदः। . स्येति घेत, हन्तवमत्रापि प्रमाणसदाबादेव स्वरूपातिकिणी शक्तिरङ्गी. नियतां स्वभाववादयावलम्बनकातरयेत्यतमतिविस्तरेण । अनुमानमपि तत्र प्रमाणम्, तथाहि । स्थिति स्थापकधान्यातीन्द्रियाडिष्ठसंश्रयः । इनो गुणयोगित्वाद् गुरुत्वाश्रयकुम्भवत् ॥ २७ ॥ बहिरद्विष्ठातीन्द्रियस्तिस्थापकेतरभावाश्रयो गुणवत्त्वाद् घटवत । न चेश्वरवादिनामतीन्द्रियत्वमप्रसिद्धम, प्रमाणान्तरोपनीतविशेष. णानालम्बनानुव्यवसायेतरास्मदादिप्रत्यक्षविषयत्वस्यातीन्द्रियशब्दार्थस्य गुरुत्वादी भावनादौ च प्रसिद्धत्वात, गुरुत्वधर्माधर्मभावना अतीन्द्रिया रति प्रशस्तपादैरुतत्वात् । ननु किमिहाश्रयशब्देनाधारत्वमानं वितितमुत तत्समधायि- त्वम् । नादयः, बहः कदाचित् परमाण्वाधारत्वसंभवेन सिद्धसाधनत्वात् । नापि द्वितीयः, समवायनिच्छतो भातृस्याप्रसिविशेषणस्वा. दिति चेत्, मैवम्, समवायानङ्गीकारोपि स्वीयरूपादीनामिवायुतसिद्धसया बर्विशिष्टधर्माधारत्वस्याश्रयशब्देन विवक्षितत्वात् । न चातीन्द्रियकर्माश्रयत्वेन मीमांसकस्यार्थान्तरता, शक्तिवादिनो. रपि प्राभाकरवदावेदान्तिनोः कर्मातीन्द्रियत्वस्यासिद्धत्वात, विपने च पहिस्वरूपस्यैव कारणत्वात प्रतिबन्धकाभावकारणत्वस्य पुरस्ताचिरस्त- स्वान्मन्वादिसमवधानासमवधानयोरविशेषेण कार्यजननप्रसङ्गो बाधकः । न विधधर्माश्रयत्वे गुणकर्मादेपि द्रव्यत्यप्रसङ्गः, तेषां गुणान- धिकरणत्वात् । न वंविधधर्माश्चयत्वाद्गुणाधिकरणत्वमपि स्यादिति वाच्यम्, प्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसायित्वात, न हि यगुणाधिकरणं तदेवंविधधर्मा- धिकरणं न भवतीति प्रतिवादिसंप्रतिपचमुदाहरणमस्ति येनायं प्रसङ्गो •सर्वत्र स्थितस्थापक रति पा० ।

·चित्सुख्याम् । विपर्यये पर्यवसायी स्यात, शक्तिव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य पक्षकोटिनिक्षिप्त- त्वात, द्वितीयानुमानऽपि मायावादिनं प्रति नेश्वरकारणाकरखेन सिद्धसा धनता, तस्योभयवादिसंमतकारणातिरिक्तत्वाभावात, ईश्वरकारणत्वस्य घेदान्तिभिरभ्युपगमात, जन्यभावजन्य इति विशेषणान्तरप्रक्षेपेण भातृस्या- पि सिद्धसाधनत्वपरिहारसंभवात् । न चैवं सति नित्येषु शक्त्यभावप्रसङ्गः, अनित्येषु शक्तिसिद्धा तदृष्टान्तावष्टम्भत एव नित्येपि तत्सिद्देः, सलिलपरमाणुरूपादिव- बित्येषु तस्याश्च नित्यत्वोपपत्तेः, 'त्रीहीन प्रोक्षती'त्यादिद्वितीयाश्रुति- भिश्च ब्रीह्मादिष्वतीन्द्रियक्तिसद्धावसिद्धिः । न चादृष्टस्य चेतनधर्मस्याचेतनेषु ब्रीह्मादिष्वसंभवात् तद्विषक्रि- याजन्यतामात्रेण तदीयत्वप्रतिपत्त्युपपत्तश्च द्वितीयातिौणीति वाच्यम्, धर्माधर्मलक्षणादृष्टविलक्षणस्यैव कचिदतिशयस्य तण्डुलपिष्टपुरोडाशा- दिपरंपरया प्रधानापूर्वजननसामर्थ्यापरनामधेयस्याभ्युपगमात्, अन्यथा स्वरूपेणैव ब्रीह्मादीनां तत्साधनत्वे प्रोक्षणादिविधानवैयर्यप्रसङ्गात, दृष्टान्तस्यासंभवे चादृष्टस्यैव कल्पनीयत्वात्, संभवति च मुख्य लक्षणाश्रय- यस्यानवकाशत्वात् । एतेन लीलावतीकारस्यापि निराकृतः प्रयोगः, प्रमा- णानामागमार्थापत्त्यनुमानानां दर्शितत्वेन प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वादिति हेतोरसिद्धः । तदेवमर्थप्रत्यायनक्तिसनावात् पदानां तदभिहितेभ्यः पदार्थभ्यः संनिधानादिसहकारिवंशात पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रतिपत्तिलक्षणया सि- यतीति सिद्धम्। ननु पदानामेवान्योन्यान्वितस्वार्थाभिधायकत्वसंभवे किमिति पदार्थानां लतणयान्योन्यान्वयप्रतिपत्तिजनकत्वमास्थीयते,तथाहि योग्ये- तरान्वितस्वार्थेषु पदानामावापोद्धारदर्शनात तत्रैव सामर्थ्यमध्यवसी. यते,यपि प्रतिप्रयोग विशेषान्तरतत्संसर्गयोर्यभिचारः, तथापि योग्येतरा. न्वितस्वार्थमात्रस्याव्यभिचारात प्रथमावगतयोग्यतन्वितस्वार्थाभिधान- सामानुसारेण प्रयोगान्तरेष्वपि तथैव कल्पयिष्यते ।

·प्रथमः परिच्छेदः। १९५ किमनभिहितेन पदार्थनान्वितं स्वार्थमवबोधति मेोषवमुत पदान्तराभिहितेन । नायः, एकस्मादेव पदात तदर्थान्वितस्वार्थावबोधसंभवेन पदान्त- रस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, परस्पराश्रयप्रसङ्गात्,तथाहि गामानयेत्यत्र गोपदं या. वदानयपदेन गोपदार्यान्तितस्वार्थी नाभिधीयेत न तावत तदन्वितस्वा. र्थमभिधातुमर्हति, एवं तर्दाप पदं यावत् स्वार्थान्वितमर्थ गोपदं नाभि- दध्यात तावत् तन्वितस्वार्थ नाभिधत्ते, ततश्च गोपदेन तन्वतस्वार्थ भिहिते पश्चादानयपदेन तन्वितस्वार्थाऽभिधातव्यः, सति च तस्मिन गोपदेन स्वार्थाऽभिधातव्य दात व्यक्तमेव परस्पराश्रयत्वम्, पदार्थमा- नाभिधानपूर्वके तु तदन्विताभिधाने द्विरभिधानमप्रमाणमनुपपद्यमानं चापोत। ननु द्विरभिधानं न पदजातस्य साहचर्यवशात् स्वार्थेषु प्रथम स्मारकाणां पश्चादन्विताभिधायकत्वाभ्युपगमादिति चेत्, मैवम्, साहच. र्यदर्शनदशायान्वितानामेवानुभूततया तथैव स्मरणस्यावश्याश्रयणीयत्वा. त्, न हि पदं पदार्थमात्रप्रतिपत्तये प्रयुज्यते किंतु व्यवहाराय, स चान्वित एवेति कथमन्वितानामेव पदार्थानां पदेभ्यः स्मृतिः स्यात्, तथा च गां पश्यति प्रयोगे गोपदेन पूर्वानुभूतानयनान्वितस्वार्थस्य स्मारितत्वात् पश्यति पदमनाकाहितार्थमसंगतं प्रसज्येत, एवं प्रासादं पश्येत्यत्र प्रासादान्वित- स्वार्थाभिधायकत्वात् पश्यति पदस्य न गोपदं तेन संबध्येत, तथा च वाक्यार्थः क्वापि परिनिष्ठितो न सिध्येत् । नन्धव्यभिचाराद्गोपदं स्वार्थमात्रमेव स्मारयति नार्थान्तराणि तेषां व्यभिचारित्वादिति चेत्, मैवम्,पवभ्यासादरप्रत्ययैराहिताया भावनायाः प्रबोधवत्याः स्मरणहेतुत्वाङ्गीकारात, तत्मबोधस्य च व्यभिचारिण्यण्या- न्तरे परिगणिततमणिधानसाहचर्यादिजन्मनोऽविशेषात, परिगणिता हि १ प्रबोध उद्बोधः परिगणितेभ्यः प्रणिधानसाहचर्यादिभ्यो नमः यस सत्तथा।

·चित्सुख्याम् । स्मृतिहेतवः प्रणिधानाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरियहाश्रयायिसंबन्धान न्तर्यवियोगेककार्यविरोधाविशयव्याप्तिव्यवधानसुखेंच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रि- यारागधमाधाः प्रमाणिकैः, अस्ति चेह योग्यतरान्वयस्यापि साहचर्य स्मरणहेतुः । तस्मात् पदैरभिहिताः पदार्था एधाकादिमन्सः परस्परान्वयं बोधयन्तीति युक्तमायितुम्, मैवम्, त्वयापि पदार्थविषयाः प्रत्ययाः प्रमाणविपर्ययसंशयादिष्वनन्तर्भावात स्मृतय एष्टव्याः, साश्चान्वितगोचरा न स्वरूपमात्रगोचरा इति तुल्यो दोषः । न च वाच्यमभिधानतः स्मारितमेव वाक्यान्वियि न साहचर्य- मानादिति, गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादौ पदानभिहिततीरादीनां वा. क्यार्थानन्ययप्रसङ्गात, अभ्यासातिशयश्च पदार्थस्मरणहेतुः, स च यथा पदानां स्वार्थेषु न तथार्थान्तरेषु, तेषां व्यभिचारित्वात, तथा च स्वरूप मात्रेणैव पदेभ्यः स्मारिताः पदार्था आकाङ्गादिमन्तः पदैन्विता अभि- धीयन्त इति परस्पराश्रयता । नापि पदान्तरानाकाडा, आकाडा हि प्रतिपर्जिज्ञासा, सा चाभिधानापर्यवसानाभिहितार्थापर्यवसानाहा भवति, यथा वृक्ष इत्यत्र प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमाविभक्तेः स्मरणात तेनैव तस्यान्विताभिधानासंभ- वादन्यस्य चानभिधानादभिधानपर्यवसानायैवाकाङ्क्षा, यथा वा “विश्व. जिता यजेते" त्यत्र कार्यस्य विषयकरणान्विततया प्रतीतस्यैवापर्यवसाना. . १ स्मतितषः, संस्कारोवोधनद्वारेति शेषः, प्रणिधानं मनोऽवधानम्, अभ्या. सः प्रसिद्धः, लिङ्गाद ध्याप्तिसंस्कारः, लक्षणं धवलच्छत्रादि चिहं राजादिसंस्कारोढी. धकम्, सादृश्यं शुक्रभास्वरतादि रजतादिविषयसंस्कारोवाधकम्, परिग्रहः स्वीकारः बालबादिसंस्कारस्य, एवमापयायिणापि परस्परसंस्कारस्य, संबन्धः सहचारः संबन्धी संस्कारस्य, प्रानन्तर्य पूर्वतनसंस्कारस्य, घियोग: कामिन्यादा, एककार्यमेकस्मात्पन- कार्याणामन्यतमदन्यसंस्कारस्य, विरोधः सर्पनकुनादी, अतिशयो नातिशयने, व्याप्त्या व्याप्यव्यापकयोः, व्यवधानं प्रियतमे व्यवहिते, सुखदुःखादि सज्जातीयस्य सनेताश्च, विपि प्राप्ते विषये पुनः पुनरिया सेन नेच्छया पानरूत्तयम्, भयमपि भयान्तर- विषय तजेविषयं च, क्रियारागः क्रियासक्तिः स्वविषयस्य, धर्माधो शुभाशुभविषय. स्वारोधकाविति ।

·प्रथमः परिच्छेदः । विशिष्टाधिकारकल्पना, तदेवंभूताकाडावशात पदानामन्विताभिधानं न विरुध्यते । ननु तथापि पदानामन्विताभिधानसामय न कल्पनीयम्, पदस्मा. रितानामेव पदार्थानामाकाहादिवशादन्योन्यान्वयप्रत्यायकत्वोपपत्तेरि. ति चेत्, मैवम, मानान्तराधिगतानां पदार्थानां वाक्यार्थप्रत्यायकत्वाद. र्शनात्। ननु पश्यतः खेति मारूपं हेषाशब्दं च शृण्वतः खुरनिक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीरिति न्यायादस्त्येव पदार्थानां संसर्गबोधज. नकमिति चेत्, तत्र, अनुमानादापत्ती तत्र संसर्गावगमात, तथाहि एषां पदार्यानामेकाधिकरणतयावगतानां प्रत्यायकत्वेनानुमानातिरेकः, विशालतावगतानां वार्थान्तराभावे निश्चितेऽपत्तिरेव परिशिष्यते, अनिश्चिते त्वनध्यवसाय एव। शब्दसामाजन्यत्वे वाक्यार्थप्रत्ययस्य पदार्थाख्यं सप्तमं प्रमाणमभ्युपेयं स्यात्, प्रत्यक्षादिषु तस्यानन्तभावात् । किंच पदार्थानामनभिहितानां संसर्गबोधकत्वाभावाभिहिताना. मेव तदेष्टव्यम्, तथा च पदार्थानां संसर्गप्रत्ययजननसामर्थ्य पदानां च पदार्थेषु तत्सामाधानसामर्थ्यमिति द्वयं कल्पनीमिति कल्पनागौरव. मभिहितान्वयवादिनः । अन्विताभिधानवादिनस्तु पदानां योग्यतरान्धितस्वार्थाभिधान. सामर्थ मेकमेव कल्पनीयमिति कल्पनालाघमित्ययमेव पत्तः श्रेयानिति । अत्राभिहितान्वयवादिनः प्रत्यतिष्ठन्ते। विनाभिधेयस्मरणमन्वयाप्रतिपत्तितः । सत्तत्पदार्थस्मतयस्तेषामन्वयबोधिकाः । पदकदम्बकनवणसमन्तरपि कुश्चिन्मानसापराधादनुपजनितपदार्थ स्मृतवाक्यार्थप्रत्ययानुदयाच्चोपजातपदार्थस्मृतेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थ स्मृतीनां वाक्यार्थाप्रत्ययहेतुत्वं तावदवसीयते ।

·चित्सुख्याम् । न च पदार्थस्वरूपमात्रविषयस्मृतीनामन्योन्यान्वयबोधकत्वमनुप- पत्रम् अन्यत्रादृष्टत्वादिति वाच्यम्, स्मरणमात्रस्य सामाभावेऽपि सम. भिव्याहतपदकदम्बकसमुपजनितपदार्थस्मृतीनामाकाहादिसहकारिणीनां संभवत्येव तद्बोधकत्वं सहकारिभेदोपादानात्, कथमन्यथा संस्कार न्द्रिययोरन्यत्र परस्परसंगतार्थाविषययोः प्रत्यभिज्ञायां पूर्वापरदेशकालसं. सृष्टैकवस्तुबोधकत्वम, परस्परसहकारितया तथात्वं तु प्रकृतेऽपि तुल्यम् । न च पदार्थस्मृतीनां स्मृतानां वा पदार्थानामन्वयबोधकत्वे सप्तमप्रमाणाभ्युपगमप्रसङ्गः, लिङ्गप्रकरणस्थानानामिव शब्दप्रमाणान्तभी. पपतेः । ननु लिङ्गादिषु श्रुतिं कल्पयित्वैव विनियोगप्रतीतेः स्वीकाराच्छ- ब्दत्वं न विरुध्यते. इह तु पदार्थस्मृतीनां स्मृतानां वा पदार्थानामन्वय- बोधकवसित वैषम्यम्, शब्दावगतपदार्थजन्यत्वेनान्वयप्रतीतः शाब्दत्वे चक्षुषावगतधूमजन्यस्यापि वहिज्ञानस्य चानुषत्वप्रसङ्ग इति चेत्, मैवम्, अन्वयप्रतीति जनयतां पदानामवान्तरज्यापारत्वात् पदार्थस्मरणानाम् । न च स्वव्यापारव्यवधानाद् व्यापारवतः करणत्वं विहन्यते, यागादीनामपूर्वव्यवधानेन फलसाधकानामकरणत्वप्रसङ्गात् । न च चतुषो लिङ्गज्ञानमवान्तरव्यापारः, अगृहीताधिनाभावस्या- नुमानानुदयात, अचाक्षुषस्यलेऽपि लिङ्गस्य बोधकत्वात्, गुरुमतानुसारिभि- रपि लिङ्गप्रकरणादीनामत्तरेणैव श्रुतिकल्पनं विनियोजकानां शब्दप्रमा. णान्तर्भावाभ्युपगमाच्च । ननु त्वयाप्यभिहितान्वयवादे तिस्रः शक्तयः कल्पनीयाः; पदानां तावदर्थस्वरूपानुभवजननशक्तिरर्थानां चान्योन्यान्वयप्रत्यायनशक्तिस्तदा- धानशक्तिश्चापरा पदानामिति, पदानां साहचर्येणार्थस्मारकत्वे पुनः शक्ति- द्वयं कल्पनीयम, पदार्थानामन्वयबोधनशक्तिस्तेषु तदाधानशक्तिश्च पदा- माम, अन्विताभिधाने तु पदानामन्योन्यान्वितस्वार्थाभिधानतिरेकैवेति कल्पनालाघवमिति चेत्, मैवम्, त्वयाप्यर्थान्तरे तदन्वये स्वार्थ च पद- शक्तीनां कल्पनीयत्वात् । .

·प्रथमः परिच्छेदः। १९९ न चार्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायकपि पदं स्वार्थस्यैव वाचक नार्थान्तरतदन्वययोजातिवाचमपि पदं यक्तितदन्वययोरिवेति वाच्यम्, विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं जातिवाचकपदेन व्यक्तरिब लत्यत्वमर्थान्तस्तदन्व- ययोरुत वाच्यत्वम् । नादयः, पदानामन्विताभिधानभङ्गप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, वाच्यत्वे तयोरपि शक्तेरवश्यकल्पनीयतया गौरवस्य तादवस्थ्यात् । किंचैकैकस्य पदस्य श्रयमाणस्य स्मर्यमाणस्य वा तत्तत्पदार्थस्मर. णजननक्तिः पुनरकस्मरणगोचराणां च तेषामेव पदानामन्योन्यान्वितप. दार्थाभिधानक्तिः सकलपदगोचरस्य स्मरणस्य पदेष्वन्विताभिधानशक्त्या. धानशक्तिश्चेति शक्तित्रयकल्पनान्विताभिधानवादेऽपि तुल्या । न चाभिहितान्वयवादपि शक्तिकल्पनागौरवस्य तुल्यत्वादिनिग. मनाभाव आशङ्कनीयः, विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तपदकदम्बकसमभिव्याहा- रान्यथानुपपत्त्या पदस्मारितानामानामन्योन्यान्वयस्य लक्ष्यमाणत्वेनो. पपत्तेः शक्तरकल्पनीयत्वात्, अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात, उक्तं च "विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जन” इति । ननु नेयं लक्षणा भवितुमर्हति, तल्लक्षणाभावात, तथाहि । वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थ संबन्धानुपपत्तितः । तत्संबन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणोच्यते ॥ २८ ॥ इति । न चोदनं चैत्रः पर्चात पिठर इत्यादौ चैत्रपिठरादीनाम. थानां वाक्याघेसंबन्धानुपपत्तिः न च पदार्थलतितायाः पदार्थानामन्वितावस्थायाः पुनरन्वया. १ प्रकृते च वाच्यार्थानां वाक्यार्थे संबन्धानुपपत्तिरूपलक्षणभागोऽस्तीत्याहन चोदनमिति । २ पिठरं भाण्डम् । ३ यतु सत्संबन्धवशात् प्राप्तस्यान्वयादिति लक्ष्यमाणार्थस्य पुनाक्यार्थेऽन्वय उक्तः सोऽपि भागा नास्तीत्याहन चेति ।

·२०० चित्सुख्याम् । न्तरशालिता,तेनेयं न लतणा,तल्लक्षणविरहादिति चेत्, मैवम्, पव्याप- फत्वादेतस्य लक्षणालतणत्वासंभवात, न हि विषं भुइवत्यादावेतल्ल- सणमस्ति, तत्र सर्वेषां पदानां लतकत्वेन वाच्यार्थाभावात, वाच्यार्यावि. नाभूतस्य वाक्यार्थन पुनरन्वयाभावाच्च । यदपि, मानान्तविरोधे तु मुख्यार्थस्य परियहे। मुख्याथैनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥ इति लक्षणालक्षणम्, तदप्यध्यापकम्, कुण्डपायिनामयने "भास- मग्निहोत्रं जुहुती'त्येतल्लक्षणाव्यापकत्वात, “उपदिश्चरित्वा मासम. ग्निहोत्रं जुहूती"ति श्रयमाणत्वात्, प्रसिद्धाग्निहोत्रे चोपसदामभावास, कर्मान्तरे. अग्निहोत्रशब्दः प्रसिद्धाग्निहोत्रसाधल्लिक्षणया धर्तते । न च तत्र मानान्तरविरोधः, तदर्थस्य मानान्तरागोचरत्वात । तस्मात् पदानां पदार्थस्वरूपमात्रपरत्वे वाक्यप्रामाण्यानुपात्तरेव लक्ष- णानेपिकेति तदेव लक्षणं लतणायाः, सर्वलौकिकवैदिकलक्षणानां व्याप- कत्वात्, तथाहि गङ्गायां घोषः प्रतिवति, आदित्यो यूपः कुण्डपायिना. मयने 'मासमग्निहोत्रं जुहूती त्यादावस्ति पदार्थमात्रपरत्वे वाक्यप्रामा. ण्यानुपपतिः । ननु तत्र वाच्यार्यान्वयानुपपत्तिरयस्ति तत कमिदमेव लक्षण- मिति नियम्यत इति नेत, मैवम्, वाच्यार्यान्वयानुपपत्त्यभावेऽपि लोक- घेदयोलतणादर्शनात, तथाहि लोके । सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शरश्च कृतविद्मश्च योऽभिजानाति सेवितुम् ॥ इत्यादी पदार्थानामन्वयसंभवेऽपि निष्प्रयोजने तात्पर्यासंभवेन वा- क्यप्रामाण्यानुपपत्तेः प्रतीयमानवाक्यार्थं हित्वा शूदित्वं संपदो हेतुरिति १ अस्ति कुण्डपायिनामयनगतं कर्म मासमग्निहोत्रं जुहोतीति अयमाणम,सत्र चाग्निहोत्रशब्दो गोण्या प्रयुज्यत इति स्थितम, प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वमुक्तम्, क्रियाभिधानमित्यत्र गोयपि हि मुणलक्षणायोगेन वर्तत पति सक्षणोच्यते, ललित- लक्षणा हिौणी।

·1 प्रथमः परिच्छेदः। २०१ निना सूच्यते, तथा च वेदे "वायुर्वे क्षेपिष्ठे"त्यादी संभवत्येव वाच्या. धान्वये कैमर्थक्यवशेन देवताप्राशस्त्यलतणया कर्मणः प्राशसत्यं लत्यते । तस्माद्वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणाक्षेपिकति निश्चिनुमः, अस्ति चेहापि लोकानुसारतो विशिष्टार्यप्रत्यायनप्रयुक्तसभिव्याहुतीनामर्थमा- त्रपरत्वे पदानां प्रामाण्यानुपपत्तिः, “विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृति- जन" ति न्यायात, अस्ति च शब्दानामर्थरूपसंबन्धवशप्राप्तिरन्वितावस्या. याम, तथा चार्थरूपबोधनसामानाधिकसामर्थ्यद्वयकल्पनापि । ननु पदानां संस्कारोन्मेषमानोपयोगात्राभिधातृत्वम्, पदार्थाना- मपि स्ववाचकपदसंस्कारोन्मेषकाणां तत्स्मारकतयाभिधायकत्वप्रसङ्गादिति चेत्,न,पदानामेव पदार्थस्मारकाणाभिधातृत्वस्य लौकिकपरीक्षकप्रसिद्धि- सिद्धम्यानिवारणीयत्वात्, शब्दविषविज्ञानस्यैव पदार्थस्मरणजननशक्त्यु. पहितस्याभिधाव्यापारत्वेन स्वीकारात, अन्यस्य च परिस्पन्दप्रयावलक्षणस्य व्यापारस्य विभौ विभुगुणे वा शब्दे चैतन्यानधिकरणे दुर्निरूपत्वात् । तस्मात् स भव्याहतपदकदम्बकस्मारितपदार्थानां परस्परान्वय. प्रत्ययो लाणिकः शाब्दश्चेति सर्वमवदातम्, तथा चोक्तं मीमांसावार्तिक- कामित्रैः, "न विमुञ्चति सामर्थ्य वाक्यार्थऽपि पदानि नः । वाक्यार्था लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थितिः" । इति,प्रयोगश्च, शब्दास्तात्पर्यविषयव्यतिषङ्गस्य लक्षकाः । तत्तात्पर्याभिधानत्वात् वेल भुञ्चति शब्दवत् ॥ ३० ॥ विवादपदानि पदानि लक्षणया पदार्था'नामन्योन्यान्वयप्रतिपत्ति- पराणि. अन्वितप्रतिपत्तिपरत्वे सति पदत्वाद् विषं भुवेति पदकद. म्बकवत् । १ श्लोकेन संग्रहीतमनुमानं विषणाति विवादपदानीति, विषं भुवेत्यादी सिद्ध- साधनतानिवृत्त्यै विवादपदग्रहणाम्, अन्विताभिधानेनार्थान्तरतानिवृत्त्यै लक्षणयेत्युक्तम् । २ पदार्थानामिति, अयिनां न पुनः स्वस्मारितानां तेन न दृष्टान्तस्य साधन- वैकल्यम्, पने च सामर्थ्यात् स्वस्मारितान्वयसिद्धिः, इतरस्यासंभवात्, गौरव रत्यादि पदैरनेकान्तिकतापरिहाराय प्रथम विशेषणम्, लिङ्गव्यवछेदाय पढग्रहणमिति । १५ ·२०२ चित्सुख्याम् । न च पदानि स्वार्थपरित्यागेन लतणयान्वयप्रतिपत्तिपराणि. उक्तसाधनत्वात् त्वदुदाहृतवाक्यदित्याभाससमानयोगक्षेमता, अस्येव स्वदुदाहृतानुमानवाक्यस्य स्वार्थपरित्यागापरित्यागयोस्तदनुपपत्तेः, तथा- हि स्वार्थपरित्यागे विशिष्टसाध्यप्रतीत्यभावादेवाविघातकत्वात, अपरि- त्यागे च तत्रैवानकान्तिकत्वात्, मुख्यार्थबाधोपाधिप्रयुक्तत्वाच्च स्वार्थपरि. त्यागस्य, दह च बाधाभावात्र स्वार्थपरित्यागानुमानम् । तस्मादभिहितान्वयवाद एव श्रेयानिति केचिदाचार्याः । न चैवमसिद्धान्तः, भाष्यकारसंमतत्वात, तथा च समन्वधसूत्रे वेदान्तवाक्यानि प्रस्तुत्य भाष्यकारः प्रतिपादयति स्म । न च तद्गतानां पदार्थानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चित समन्वयेऽ. अगम्यमान्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात, तत्र च पदार्थानसमेवान्योन्यान्वयप्रत्यायकता प्रतीयते, मण्डनमिश्रादिभिरप्यङ्गोष्ट. तत्वात् । "पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्विध्याकानिबन्धनः न संसर्गः पदार्थानां स्वशब्देस्तु प्रर्शिताः ॥ संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात् संबन्धभायिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने" । दति व्यवहारे भट्टनय इत्यङ्गीकारात्, भट्टपादैश्च वाक्यार्थस्य सर्वन लाक्षणिकत्वस्वीकारात, "वाश्यार्था लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति"रिति । तस्मात् पौरुषेयवाक्येभ्य एवापौरुषेयेभ्यो धेदान्तवाक्येभ्यो लतणया यथोक्तलतणं ब्रह्म सिध्यतीति सिद्धम् । ननु कथमपौरुषेयत्वं वेदान्तानाम्, तत्मतिपादकप्रमाणाभावात् । नन्वपारुषेया वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादा. स्मदित्यनुमानमस्तीति चेत,मैवम्, विशेषणासिद्धः, पौरुषेयवेवादिभिः प्रलये संप्रदार्यावच्छेदस्याभ्युपगमात् ।

·२०३ प्रथमः परिच्छेदः। अस्मर्यमाणकर्तृकत्वं किमप्रमीयमाणकर्तृकत्वं विवक्षितम्: उत स्मरणागोचरकर्तृकत्वम् । नामः, "तस्मायज्ञात सर्वहुतचः सामानि जजिरे छन्दांसि जिरे तस्मात्यजुस्तस्मादजायत” “नयो वेदा अजायन्त""सम्वेद एवा. ग्नेरजायत यजुर्वेदी वायोः सामवेद अदित्यादिदं सर्वमसूजत यो यजूंषि सामानी"त्यादिश्रुतिभिः कर्तुः प्रमीयमाणत्वात् । नापि द्वितीयः, विकल्यासहत्वात् । ताहि किमेकेनास्मरणं वितितमुत सास्मरणम् । नादयः, मुक्तश्लोकादावनैकान्तिकत्वात् । न द्वितीयः, सर्वास्मरणस्यासर्वविज्ञानाविषयत्वात । ननु "वाचाविरूपनित्यया” “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदांश्च हिणोति तस्मै" "नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् । अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्येभ्यो वेदस्य नित्यत्वावगमात् पौरुषेयत्वप्रतिपादकानि कल्पादौ तत्संप्रदायप्रवर्त- कत्वपराणीति चेत्, मैवम्, "वाचाविरूपनित्यये"त्यस्य वाक्यस्य "वृष्ण चोदस्व सुष्टुति"मिति वाक्यशेषाग्निस्तुतिविधिपरत्वावगमात्, अन्यार्थ- दर्शनस्य प्रायभावे प्रमाणत्वानुपपत्तेः, 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोती त्यस्य च पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वयोः साधारणत्वात्, स्वयं निर्मायापि वेदानां प्रदान. संभवात्, ‘मृत्युप्रोक्तं सनातन मित्यस्य वाक्यस्यो"जवा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयत" इति वाक्यादुपाख्यानानुवचनश्रवणप्रशंसापरत्वात्, “अनादिनिधना नित्या" इति मृतेश्च, "प्रति मन्वन्तरं चैषा श्रुतिरन्या वि. धीयत" इति स्मृत्यन्तरविरोधेनानिायकत्वात् । एवं च नित्यत्वप्रतिपादकानामन्यार्थपरतया पौरुषेयत्वप्रतिपादकवा. क्याबाधकत्वात् पौरुषेयत्वमेव वेदानां निश्चिनुमः, अनुमानतोऽपि त. थात्वमध्यवस्यामः, वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाश्यत्वात् कालिदासवा. क्यवदितिवेदवाक्यान्याप्तप्रणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वान्मन्वादि- वावयवत् ।

·२०४ चित्सुख्याम् । ननु, "वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्बध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवाक्यत्वादधुनाध्ययनं यथा" ॥ इत्यनुमानात सप्रतिसाधनतेति चेत्, मैवम्, सर्ववेदाध्ययनपत्तीकार दृष्टान्तासिद्धेः, अतीतकालीनाध्ययनपतीकारे चांशतः सिद्धसाधनत्वात्, सर्गकालीनाध्ययनपक्षीकारे सर्गमनकीकुर्वतो मीमांसकस्याश्रयासिद्धेः । "भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वक्रम भारताध्ययनत्वेन सांप्रताध्ययनं यथा" ॥ इत्याभाससमानयोगःमत्वात, अथ तत्र कर्तृस्मृत्या बाधः, "कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम को झन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकद्ववेत् ॥ तीहापि सकर्तृकताप्रतिपादकश्रुतिभिर्बाध इति समानम्, विपने चामाप्रणीतत्वाद्वालोन्मत्तादिवदप्रामाण्यप्रसङ्ग बाधकस्तर्कः । अथ बालोन्मत्तादिवाक्यानामनाप्तप्रणीतत्वेनाप्रामाण्यम,दह त- दभावादाप्तवाक्यवत प्रामाण्यमुपपदात इति चेत्,मैवम, अनाप्ताप्रणीत- वाक्यस्य जगत्याप्तप्रणीतवनियमदृष्टेः, अन्यथा वतुरभावे वाक्यस्योत्प- त्तिप्रतीत्यारसंभवात् । अथाभिक्तिरेवं शब्दानां वक्तव्यापारावात्तिः, मैवम्, एवं सति पाषण्डायागमानामपि नित्यत्वप्रसङ्गात् । किंच शब्दोऽनित्यः कृतको वा सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाझे. न्द्रियप्रत्यक्षत्वाद् घटवदित्यनुमानेन शब्दानां कृतकत्वेन पौरुषेयत्वसिद्धिः । न च मीमांसकं प्रतियोगिव्यवच्छेदार्थमस्मदादिपदं व्यथं तेन योगिनामनभ्युपगमादिति वाच्यम्, स्वमते व्यभिचानिवारणार्थत्वात, तथा च चिरन्तनाचार्याणामपि स्वमते, वाभिचारनिवारणार्थ विशेषणा पादानं दृश्यते, नित्यः शब्दो ध्वनिधान्यत्वे सति श्रावणत्वात् शब्द.

·. प्रथमः परिच्छेदः। २०५ त्वदिति, नहि वर्णानित्यत्ववादिनो मते वर्णातिरिक्ता ध्वनय उदात्ता- दयो वा तदाः सन्ति ये व्यावय॑ग्न,स्वमते तु ध्वनेस्तदुर्माणां चोदात्ता. दीनां सदावादुपपद्यते ध्वनिधर्मान्यत्वे सतीति विशेषणम् । न चोपान्त्यादिशब्देषु भागासिद्धिः, श्रोत्रयाह्मशब्दविशेषस्यैव पत्तीकरणात् । न चैवमपि विशिष्टर्धामहेत्वोरसिदिः, तत्तच्छ्रोत्रेष्वेकस्यैव शब्दस्य समवायानङ्गीकारादेकस्य शब्दस्य बहूनां प्रत्यक्षत्वानुपपत्तरिति वाच्यम्, शनित्यत्वानुमानेऽप्यस्य दोषस्य तुल्यतया स्वव्याघातकत्वेन जात्युत्तर- त्वापत्तेः । तथाहि भवदिन्द्रिययाह्मः शब्दः पक्षोऽस्मदिन्द्रिययाझो वा । नायः, प्रतिवादिनं प्रसिद्धः । न द्वितीयः, वादिनं प्रसिद्धेः । तस्माल्लोकप्रसिद्धशब्दत्वजात्याधार एव शब्दो नित्यत्वसाधने पक्ष इति वाच्यम्, एवमनित्यत्वसाधने यीति न कश्चिदोषः । न च स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात कालात्य- यादिष्टमनित्यत्वानुमानम्, प्रत्यभिजाया जातिविषयत्वेन व्यक्तिविषय. त्वेन वा संदिह्यमानाया बाधकतानुपपत्तेः । ननु विवादाध्यासितः कालो वेदाध्ययनयुक्तः कालत्वात संपतिप- वकालदिति प्रत्यनुमानविरोध इति चेत्, मैवम्, विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं वेदप्रणयनात् प्राक् कालः किं वा तदुत्पादोत्तरकाल उत्त सर्गकालः पतीक्रियते, पक्षत्रयेऽपि मीमांसकस्य धर्म्यसिद्धिः, प्रथमे च प्रतिज्ञापदयोाघातोऽतिरिच्यते कालिदासादिवाक्यपाठेऽप्येवमनुमानो. त्यानादाभाससमानयोगक्षेमता चानुमानस्य । नन्वशरीरस्येश्वरस्य ताल्वादिविरतिरूपवर्णाच्चारणासंभवात् कथं तत्प्रणीतत्वं वेदस्येति चेत्, मेवम्, स्वभावतोऽशरीरस्यापि परमेश्वरस्य भक्तानुवहाय लीलावियहयहणोपपत्तेः ।

·२०६ चित्सुख्याम् । तदेवं वेद पारुषेयतानुमानस्य निरस्तसमस्तदूषणातया वेदाः पी. रुषेया रति प्राप्तम, अत्र समाधिरभिधीयते । श्रुतीनामीश्वराज्जन्म केवल श्रुतिषु श्रुतम् । मानान्तरोपलब्धेऽर्थ रचना त्वनुमीयते ॥ ३१ ॥ इति । किमिदं पौरुषेयत्वं नाम यत्र श्रुतयः स्मृतयश्च प्रमाणत्वेनोदा- हसाः, किं पुरुषाधीनोात्तमत्त्वं वेदानां पौरुषेयत्वमुत प्रमाणान्तरेणा- र्थमुपलभ्य विरचितत्वम्, तत्राद्योऽङ्गीक्रियते, आकाशववित्यत्वेन सर्व- गतत्वेन च कालतो देशतश्च क्रमशून्यानां वर्णानामनित्योच्चारणप्रतिप- तिक्रमविशिष्टानां पर्तपर्वक्रमानुस्मतिनिमित्ततत्तत्सदृशोत्तरोत्तरक्रमवतां घेदशब्दवाच्यानां सांप्रताप पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्तया सर्गसमयेऽपि श्रुत्या तथात्वस्य प्रतिपायितुमुचितत्वात् । द्वितीयस्तु न, प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्रेश्वरेण वेदा विरचिता रति श्रुतिभिरतिपादितत्वात न च पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्त्वश्रवणान्यथानुपपत्त्यैव प्रमाणान्तरेणा- र्थमुपलभ्य विरचितत्वं सिध्येत्, इदानीमस्मदादिभिरुच्चार्य माणवेदवा- क्येषु मालतीमाधवादिवाक्येषु च व्यभिचारात,एतेन प्रमाणभूतवाक्यस्य रचनान्यथानुपपत्त्या मानान्तरोपलब्धार्थ विरचितत्वकल्पनापि प्रत्युक्ता, अस्मदादिभिरुच्चार्यमाणमन्यादिवाक्येषु व्यभिचारात् । किंच यदि विरचितत्वान्यथानुपपत्तिमानान्तरोपलब्धार्थ रचनां कल्पयेत्, हन्तव"मृग्वेद एवाग्नेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदि- स्या"दिति वेदानामन्यादिभ्यो जन्मश्रवणात तत्तत्कर्तृकतयेश्वरकतक- स्वनियमो न स्यात् । अथ "तस्मादाजात सर्वहुत अचः सामानि जिरें" इत्यादिवा. व्येभ्यो वेदानामीश्वरकर्तृकत्वाधिगमादधिष्ठातृदेवतापरं तत्तद्वामिति कल्प्येत, हि "ब्रह्म स्वयंभु" "वाचाविरूपनित्यया.""अनादिनिधना नित्या ·प्रथमः परिच्छेदः २०७ यागुत्सृष्टे" त्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्योऽपि वेदानां नित्यत्वावगमात “तस्मा. यज्ञा"दित्यादिवाक्यं संप्रदायप्रवर्तकत्वपरमिति कल्पना न प्रकृतेऽपि दण्डवारिता। नन्वेषामन्यपरत्वावैतेभ्यो नित्यवसिद्धिरिति चेत्, मैवम्, देव- ताधिकरणन्यायेन प्रमाणान्तरमाप्तिविरोधयोरसतोरन्यपराणामपि स्वार्थ प्रामाण्योपपत्तेः। एतेन वाक्यत्वादिति पौरुषेयत्वानुमानमपि परास्तम्, पुरुषप्रणी- तत्वमात्रे साध्ये सिद्धसाधनत्वात, प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विचितत्वसा- धने च मालतीमाधवादिष्वनैकान्तिकत्वात, तथा प्रमाणत्वे सति वाक्य- स्वादाप्तप्रणीतत्वानुमानेऽपि सिद्धसाधनता, आप्तेनोच्चार्यमाणतया तत्प्रणीतत्वस्यापौरुषेयवादिभिरण्यभ्युपगमात्, प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वानुमाने तु हेतोरन्यथा सिद्धिः, अस्मदादिभिरुच्चार्यमायो- दानीन्तनवेदवाक्यानामिव सर्गकालीनानामपि तेपामीश्वरेणोच्चार्यत्व- मात्रेणापि प्रमाणवाक्यत्वेरपपत्ता प्रमाणान्तराधिईतपूर्वावरचितत्व. स्यानुमातुमशक्यत्वात्, तस्य च सर्वजत्वादतीतकल्पान्तान्तर्गतवेदापरो- त्यसंभवात्, अवियहस्यापि तस्य भक्तानुकम्पितया लीलाविग्रहग्रहणेन तदुच्चारणोपपत्तेश्च, एतेन सर्गकालीनाध्ययनस्य पूर्वपूर्ववेदाध्ययनपुरः- सरत्वमपि समर्थनीयम् । न चाश्रयासिद्धिः, वेदान्तिभिः साङ्गीकारा । त्वप्रसङ्गेनाभाससमानयोगक्षेमता,तत्र दृढ़तरकर्तृस्मरणेन बाधात् । नचेहापि कर्तृश्रुत्या बाधः,तस्याः संप्रदायप्रवर्तकत्यपरतयाप्युपपत्तः, अन्यथा नित्यत्वप्रतिपादकवाक्यानामनवकाशत्वप्रसङ्गात,भारतस्य नित्य. त्वप्रतिपादकप्रमाणाभावाच्च । न च वेदानामनाप्तामणीतत्वादाप्तप्रणीतत्वानुमातुं युक्तम्, मात्माकाशादी व्यभिचारात् । नच भारताध्ययनस्य तथात्वाप्रस

·२०९
चित्सुख्याम् ।
अथ शब्दत्वे सतीति विशेषणाददोषः, मैवम, आप्तप्रणीततामात्र-
स्य पूर्वातन्यायेन वेदेऽप्यङ्गीकारात् ।
न चैवं सति पाषण्डायागमानामपौरुषेयत्वम् । मानान्तरेणार्थमुप-
लभ्य तत्तत्पुरुषविरचितत्वस्य सौगतादिभिः स्वयमेवाङ्गीकारात्, प्रसि-
द्वेश्च ।
न च सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियप्रत्यक्षतया वर्णानां
कृतकत्वानुमानम्, अस्मदादिबहिरिन्द्रियप्रत्यक्षस्य कालाकाशानित्यत्वेन
भार्टी प्रत्यनैकान्त्याल, सतिपतत्वाच्च, श्रोत्रं नित्यद्रव्ययाहकं निरवयवे-
न्द्रियत्वान्मनोवर्शित भाट्टमतेन प्रयोगसंभवात् ।
न च श्रोत्रं न नित्यद्रव्यग्राहकम् अनित्यभूतविशेषगुणयाहकं वा
बहिन्द्रियत्वादिन्द्रियत्वाद्वा चतुर्वदिति प्रत्यनुमानबाधः, प्रथमानुमा-
ने नयनस्य नित्यगगनादियाहकत्वेन दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात्, द्वितीये
च नियाहकतया सिद्धसाधनत्वात्, व्यक्तिभेदासिौ च स एवायं गकार
रति प्रयभिज्ञायां जातिविषयत्वकल्पनानुपपत्तेः, तद्विरोधश्चानित्यत्वा-
नुमाने दुर्वारः ।
न च द्रुतो गकारो विलम्बितो गकार ति विरुद्धधर्मसंसर्गित्वा.
नकारयक्तिभेदसिद्धिः, तस्याप्रतीते िवषयतया वर्णविषयत्वाभावेन
प्रामाणिर्कावरुदुधर्मसंसर्गस्यासिद्धेः, प्रातीतिकस्य च तस्य मणिकृपाणादि-
ष्विवानुमानस्य भेदासाधकत्वात, वेदान्तवादिभिः सर्गस्य तद्विशेषितका-
लस्य चाङ्गीकारात, अतीतकालशब्देन तत्यक्षीकारेणानुमानप्रवृत्तापि न
धर्म्यसिदिः ।
न चाभाससमानयोगमता, भारताध्ययनानामनादिवनिरासेन
पुरस्ताविरस्तत्वात् ।
एवमपौरुषेयतया वेदान्तानामसंभाविताशेषपुरुषसंसर्गभ्यस्तेभ्यो
विगलितनिखिलभेदविशुद्धब्रह्ममितिः सिध्यतीति सिद्धम् ॥ १०५ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यश्री-
चित्सुखमुनिविरचितायां तत्त्वप्रदीपिकायां प्रथमः परिच्छेदः ॥१॥

·योगवार्तिकम् । २०९ ॥ श्रीः॥ ॥ योगवातिकम ॥ ( Continued from page 133. VOL. V.) अपरवैराग्यमुक्त्वा परवैराग्यमाह ॥ तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्णयम् ॥ १६ ॥ तदिति वैराग्यं परामृश्यते, तथा चात्मयान्यतरसातात्काराभ्या. साडेतोरुत्पद्यमानं सकलगुणेषु वैतृष्णयं परं श्रेष्ठं वैरायमित्यर्थः । पूर्व- सूत्रोक्तवैराग्यादस्य भेदं दर्शति । दृष्टेत्यादिना । पूर्वसूत्रे विषयदोषद- र्शनाद्विषयेष्वेव वैराग्यमुक्तं न तु जाने, तदानीं जानेपि विनाशित्वादि- दोषदर्शनसाम्यपि नालंबुद्धिरूपं वैराग्यं संभवति अविवानिवृत्त्याख्यप्र- योजनवत्त्वात्, अत्र तु सूत्रे ज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्यादौ सिद्धे तेनैव दोषदर्श- नेनानात्मत्वदृष्टया च ज्ञानसाधारणेवखिलकार्यकारणेष्वात्मतृप्तस्योपेक्षति वैराग्ययोर्भद इति वाक्यार्थः । तच्छुद्दीति । पुरुषद्विविवेकश्चितिश- क्तिरपरिणामिनीत्यादिना दर्शितस्तेनाप्यायिता तृप्ता समाप्तपुरुषार्था बु- द्विर्यस्येति विग्रहः । व्यक्ताव्यक्तेति । व्यक्ताव्यक्ते स्यलमूत्मे कार्य धमावा- श्रिते येषु सत्त्वादिगुणेषु तेभ्यः, तैः कार्यैः सहितेभ्यस्तेभ्य इति यावत् । तमिति । तत्तस्मादुभयं परस्परभिन्नं वैरायमित्यर्थः । द्वितीयवैरा- ग्यस्य परत्वे हेतुमाह । तत्र यदुत्तमिति । ज्ञानप्रमादमात्रं वैरा-म- त्यागामिनान्वयः । ज्ञानस्य प्रसादश्च स्वयं व्याख्यास्यते । ननु वैतृष्ण्यं तृष्णाधिरहरूपं वैराग्यं सूत्रकारेणोक्तं तद्विहाय कथं भाष्यकारेण ज्ञानरूपं तदुच्यतइति चेत्, न । शब्दभेदेप्याभेदात् । नह्मभावोस्मन्मतिरिक्तो * सूत्रे पुरुषपदं बुद्धेरप्युपलक्षणं तदाह । प्रात्मद्वयेति । प्रात्मद्वयं बुद्धिपुरुषरूपं, बुद्धिश्च स्थलसूक्ष्मभेदेन बुद्धिप्रतिरूपा । तथा च प्रतिबुझ्योः पुरुषस्य वा साक्षा- कारेत्यर्थः । के चिदन्यतरसाक्षात्कारस्यान्यत्र तत्प्रयोजकत्वानुक्तेरत्रात्मद्वयात्यात- बुद्धिरूपात पुरुषस्य यः साक्षात्कारो विवेकेन दर्शनमित्यर्थमुपवर्णन्ति । के चिच्चात्म- हेयान्यतरेतिपाठ प्रकल्प्य हेयपदेन बुद्ध्यादेः संग्रह इति वर्णयन्ति । श्रात्मसाक्षात्कारे. तिपाठस्तु सूत्रभाष्यवाचस्यत्यादिसकलयोगग्रन्यानुगुणो ऽत्र कल्प्य इति घरे। रा० था.

·३१० योगवार्तिकम् । ऽस्ति, अधिकरणस्यावस्थाविशेषस्यैवाभावत्वात् । तथा च चित्तस्यैव तादृशी ज्ञानावस्थैव तृष्णाविरह दति । यदि च सुषुम्यादी तृष्णाविर- होतितस्तदा ज्ञानप्रसादयोग्यतैव परवैराग्यमुच्यतां योग्यता च निर्मल- सत्यतेति । अपि च भवतु वैतृष्णयमेव वैराग्यं तथापि ज्ञानप्रसादेनैव वैतृष्णयगतो विशेषोऽनुमीयतइति लिलिङ्गिनोरभेदोपचारात्सूत्रभाष्ययोर्न विरोधः । विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्व इत्यागामिसूत्रपि परवैराग्यस्य प्रत्यय त्वलाभाच्चेति । ज्ञानप्रसादस्य लक्षणमाह । यस्योदयति । यस्य ज्ञान- प्रसादस्योदये सति । एतस्यैव विवरणं प्रदितख्याििनष्यत्रात्मज्ञानो योगीति । प्रायणीयं ज्ञानं प्राप्त सिद्धं यतः क्षीणा अविनादयः क्षेतव्याः केशाः । अतश्च श्लिष्टानि निःसंधीनि पर्वाणि यस्य स श्लिष्टपर्ची भव. संक्रमो देहाडेहान्तरसंचाराख्यः संसारश्चिः, पुनर्न वितेति यावत् । यस्य संसारस्याविच्छेदात् जन्ममरणप्रवाहो ऽतिदुःखदो भवतीत्येवं मन्य- तइत्यन्वयः । ज्ञानप्रसादमात्रमित्युक्तं शब्दान्तरेण विवृणोति । जानस्यै. ति । ज्ञानस्य परा काष्ठा च विवेकख्यातावलंप्रत्ययो दुःखात्मिकेयपि शात्वितिरूप इत्यर्थः। अस्य जानकाष्ठात्वे हेतुमाह । एतस्यैवेति । एत. स्यैव यतो जानप्रसादस्य केवलं नान्तरीयकं नियतम् । एतस्मिन्नेव सति कैवल्यमावश्यकं नान्यस्मिन् ज्ञाने यमनियमादा वैराग्ये वा तत्सत्त्वेप्यसं. प्रजातानुदयेनाशेषतः प्राचीनकर्मक्षयानियमतः कषायसंभवतश्च मोते विलम्बसम्भवादिति । तदेवं सामान्यतो योगस्तत्साधनं चक्तिमिदानों विशेषतो योगतत्साधने वक्तव्ये तत्रादी योगगतमवान्तरं विभागं दर्शयि- यति सूत्रकारः । तत्सूत्रावताराय पृच्छति । अथोपाति । उपायद्वयेन अभ्यासवैराग्याभ्यां, निरुद्धराजसतामसवृत्तेः पुरुषस्य कथं कैः प्रकारभेदैः संप्रजातयोगः शास्त्रेषु कथ्यतइत्यर्थः । अन्न प्रत्युत्तरं सूत्रम् ॥ वितर्कविचारानन्दास्मितानुगमात्संप्रज्ञातः ॥ १७ ॥ अस्याः । साक्षात्काविशेषरूपैर्वितर्कादिभिरनुगमात हेतोः सम्यक प्रजावत्वेन योगः संप्रजातनामा भवति । वितर्कादिभूमिभेदैश्चतुर्धा विभात रत्यादिति । अत्र रूपानुगमादिति पाठः प्रामादिकत्वादुपेत ·योगवार्तिकम् । २११ णीयः । भाष्ये वितर्कविकलः सविचार इत्यादिप्रयोगेषु रूपपदाप्रयोगात पादासूपि भाष्यकृता वितर्कानुगतो विचारानुगत इत्यादेरेव प्रयोगाच्च । यच्च तत्र पाठे वितादीनां रूपैरनुगमादिति कस्य चिट्ठाख्यानं तदपि वेय्यादुपेक्षणीयम् । वितर्कादिचतुष्टयं व्याचष्टे । वितश्चित्तस्येत्यादि- ना। योनिजं वा विराजं वा चतुर्भुजादिकं वा स्थलं ड्विंशतितत्त्वसंघातमा- श्रित्य प्रथमं भावना प्रवर्तते स पालम्बन,मदृष्टजातीयेषु चैतन्यपर्यन्नेषु विवेकेन पूर्व चिन्तनासंभवात् । योगबलादेव हि तानि पश्चात्साक्षात क्रिय- न्तइति न तान्यालम्बनानि । तथा चर्कास्मनेवालम्बने क्रमेण चतुष्पकारः संप्रज्ञातो भवति । तत्रालम्बने विराटशरीरादौ प्रथमं यश्चित्तस्य स्यूला- कारत्वात्स्यल आभोगः परिपूर्णता । स्यूलयोkोन्द्रययोरदृष्टाश्रुतामता- शेविशेषसाक्षात्कारः सवितर्क इत्यर्थः । विशेषेणं तर्कणमवधारणं वितर्क- स्तेनानुगतो युक्तो निरोधो वितकानुगतनामा योग इति भावः । सवितर्क- निर्वितर्कस्यावान्तरभेदी वति । तत्र च वितर्कशब्दो विपरीततर्कणा. र्थकः । शब्दार्थनानविकल्पस्यैव तस्मिन्सूत्रे विकल्पशब्दार्थावगमात् । सूमो विचार इति । तत्रैवालम्बने कारणत्वादिनानुगता ये प्रतिमह. दहंकारपञ्चतन्मात्ररूपा भूतेन्द्रिययोः सूत्मा अर्थास्तदाकारत्वात्सूमो यश्चित्तस्याभोगः सूत्मगताशेषविशेषसाक्षात्कारः स विचार इत्यर्थः । विशेषेण चरणं सूत्मवस्तुपर्यन्तमिति विचारस्तेनानुगतो युक्तो निरोधो विचारानुगतनामा योग इति भावः । सविचारनिर्विचारो चास्य विचार- स्यावान्तरभेदी वति तत्र च विचारशब्दो मन्दचरणार्थकस्तान्त्रिकपरि- भाषा वा । तद्वाष्ये सूत्मविषयकसमाधेः कार्याा परागस्यैव विचारशब्दा. र्थत्वावगमात् । आनन्दो ल्हाद इति । तत्रैवालम्बने यश्चित्तस्य विचा. रानुगतभूम्यारोहात्सत्त्वाकर्षण जायमाने न्हादाख्यसुर्खावशेषे प्राभोगः साक्षात्कारो भवति स मानन्दविषयकत्वादानन्द इत्यर्थः । तेनानुगतो युक्तो निरोध आनन्दानुगतनामा योग इति भावः । तदानी चानन्दगोचर एवाहं सुखीति चित्तवृत्तिर्भवति न सूत्मवस्तुष्वपीति विचारानुगतात विशेषः । तथा च गीता ।

·योगवार्तिकम् । सुखमायन्तिकं यत्तद्वियाममतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चति तत्त्वतः ॥ तं विद्याद् दुःखसंयोगं वियोगं योगसंजितम् । दति । आनन्दस्य च सानन्दनिरानन्दत्वेन भेदो नास्ति सूत्रभाष्य- योरवक्ष्यमाणत्वादिति । अत्र कश्चित् ल्हादो ल्हादवानिन्द्रियवर्गः । तथा च इन्द्रियाकारत्वादिन्द्रियरूपो श्चित्तस्याभोगः साक्षात्कारः स पानन्द इत्यर्थं वति । तत्र । एतादृशलक्षणायां प्रमाणादर्शनात् । दन्द्रियस्यापि स्थूलतया तत्राभोगस्यापि वितर्कमध्यएव प्रवेशाच्च कारण. त्वमेव सूक्ष्मत्वमिति भाष्ये वयमाणत्वेन केवलावतित्वरूपस्यास्यलत्व- स्यन्द्रियसाधारण्यादिति । किं च । इन्द्रियगोचरसंप्रजातस्यानन्दानुगतत्वे सति परोक्तरीत्या तत्रापि वृत्त्युपरागानुपरागाभ्यां सानन्दनिरानन्दरूपा- वान्तरविभागसंभवात्तदवचनेनागामिसूत्रभाष्ययान्यनता स्यात् । अस्मया- ख्याने चावान्तरविभागो न संभवतीति न तदवचनन्यनता । यत्तु यही. तृग्रहणयाह्येषु तत्स्थतदजनतासमापत्तिरितिसूत्रे पाहात् पृििन्द्रयेषु संप्रजातो वयते तत्प्रकारान्तरेण संप्रज्ञातस्याखिलविषयसंकलनार्थमेव न तु वितकानुगतविचारानुगताभ्यामिन्द्रियसमापत्तेरानन्दानुगतरूपभेद- मभिप्रेत्य तथा तात्पर्ययाहकलिङ्गाभावादिति दिक् । एकात्मि- का संविदस्मिति । एकशब्दात्र केवलवाची एकात्मिका एक एवात्मा अस्यां विषयत्वेनास्तीत्येकात्मिका । तथा चोक्तम् । एकालम्बने या चित्त- स्य केवलपुरुषाकारा संवित साक्षात्कारो ऽस्मीत्येतावन्मात्राकारत्वाद- स्मितेत्यर्थः । सा च जीवात्मविषया परमात्मविषया चेति द्विधा वत्यते तेनानुगतो युक्तो निरोधो ऽस्मितानुगतनामा योग इति भावः । अस्य अस्मिताया अपि सास्मिनिरस्मितरूपो विभागो नास्ति सूत्रभाष्ययोरव. क्ष्यमाणत्वात् केवलपुरुषजानस्य निर्विकल्पकमात्ररूपतया द्विविधत्वासं- भवाच्च । देहेन्द्रियायुपरागे तु विकल्पानां योगानां वितकानुगता. दिभूमित्रयण्वान्तावादिति । अत्र चास्मिताशब्दो विविक्तचेतनाकार- तामानोपलतकस्तेनोदासीनभावेन य ईश्वरचेतनस्वसाक्षात्कारस्तस्यापि ·१३ योगवार्तिकम् । संग्रहः सोपाधिकेश्वरसंप्रजातस्य च विचारानुगते प्रवेशः । एताश्व संप्रज्ञातभूमय आनन्दानुगते विचारानुगते प्रवेश्य मोतधर्मवाक्येनोक्ताः । वितर्कश्च विवेकश्च विचारश्चोपजायते । मुनेः समादधानस्य प्रथमं योगमादितः ॥ इति । प्रथमं योगं संप्रजातं समादधानस्य कुर्वतः । आदितः क्रमाज्जायतइत्यर्थः ॥ योगारम्भे मूर्तहरिममूर्तमथ चिन्तयेत् । स्थले विनिर्जितं चित्तं ततः मूत्मे शनैर्नयेत् ॥ इति । स्मृतिद्वयं चास्मिनीसर्गिक्रमे प्रमाणमिति। इदानीं 'संवेदो केवले ध्यानं न कुर्याद्रघुनन्दने त्यादिस्मृत्यनुसारेणा पूर्वपूर्वभूमिकासूत्तरो. सरभूमिविषयस्य चिन्तनमुत्तरोत्तरभूमिषु च पूर्वपर्वविषयस्य परित्यागं विदधाति । तत्र प्रथमश्चतुष्टयानुगत इत्यादिना । तत्र प्रथमः सवितको वितकानुगतः समाधिश्चतुष्टयानुगतो वितर्कादिचतुष्टयेनानुगतो भवति । तप्तायःपिण्डवदेकीभावेन स्यूलसाक्षात्कारे पुरुषपर्यन्तानां सर्वेषामेव भानात् । अत्र च विचारादित्रविषययाहकतामात्रेण विचारादित्रयानुग- तत्वं वितितमन्यथा सांकांपत्तः । वितकानुगते समाधौ केवलात्म- पर्यन्तसाक्षात्काराभावाच्च । एवमुत्तरेष्वपि बोध्यम् । द्वितीय इति । द्वि. तीया विचारानुगतो वितर्कावकलः वितभूमिजयात्तरित्यागेन द्वि. पर्यावकलः । तृतीय इति । तृतीय आनन्दानुगतो विचारविषयेणापि विकलः । चतुर्थ इति । चतुर्थीस्मितानुगतस्तद्विकल आनन्देनापि विकल इत्यतोस्मितामात्र इत्यर्थः । असंप्रजातात्संप्रज्ञातस्य भेदमाह । सर्व. एतइति । सालम्बनाः साधारणा एकायत्तियुक्ता इति यावत् । समाधयो योगाः कार्यकारणयोरभेदादिति प्रागेव व्याख्यातम् । क्रमप्राप्तमसंप्रज्ञात- मवतारयितुं पृच्छति । अर्थात ।। विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोन्यः ॥ १८ ॥ वृत्त्यापि विरम्यतामिति प्रत्ययो विरामप्रत्ययः परं वैराग्यं ज्ञाने. प्यलबुद्धिानमपि शात्वित्येवंरूपा तस्या अभ्यासात् पानःपुन्याज्जायत.

·२१४ योगवार्तिकम् । - इत्याविशेषणार्थः । तथा चाविशेषणेनोपायकथनं मध्येन लक्षण- कथनमन्स्येन लक्ष्यकथन,मन्यो ऽसंप्रज्ञात इत्यर्थः । अन्त्यं विशेषणद्वयं व्याचष्टे । सर्वति । समाधिर्यागः । आविशेषणस्य पर्यवसितार्थमाह । तस्य परं वैराग्यमुपाय इति । नन्काग्रतारूपोभ्यासो ऽप्यत्र साक्षात्कारणं कथं न भवति संप्रज्ञातवेत्याकाक्षायामाह । सालम्बन इति । पुरुष- पर्यन्तं कस्मिवाप्यालम्बने चित्तस्यैकायतारूपो ऽभ्यासो नासंप्रजातस्य साक्षात्साधको भवति आलम्बनवृविरोधित्वात । अतः पुरुषख्याति पर्यन्तास्वखिलतिषु अलंबुद्धिरूपो विरामप्रत्ययः परवैराग्याख्य एवासं. प्रज्ञातेन साधनतयालम्बनीक्रियते आधीयते । स यतो निर्वस्तुको, नास्ति वस्तु चिन्तनीयं यत्रेत्यर्थः । ननु तस्य निर्वस्तुकत्वं कथं तदा. श्रयणे हेतुस्तबाह । सर्वार्थशून्य इति । सोप्यसंप्रजातो ध्येयार्थशून्यः अतोखिलध्येयवैराग्यमेव तत्र हेतुर्यक्त इत्यर्थः । मूत्रस्य फलितार्थ- माह । तदभ्यासेति । कृतवैराग्याभ्यासं चित्तं निरालम्बनं निर्विषयम- भावप्राप्तमिव रत्तिरूपकार्याकरणात् मृतकपर्वात इत्येषोषस्थाविशेष इत्यादेरयमर्थः । निर्बीज इति । संस्कारद्वारा जन्म बीजं जानकर्म तच्छून्यावस्येत्यर्थः । संस्काराख्यसंसारबीजोन्मलक दति वार्थः । असं. प्रजातस्यापि निमित्तभेदात् द्वैविध्यं सूत्राभ्यां सूत्रकारो वक्ष्यति । तदेव द्वैविध्यं युक्तिसिद्धेन पूर्वाचाक्तिक्रमेण दर्शति तयोः सूत्रयोरवतार. णाय । स खल्वयं विविध इति । सोयमसंप्रजातः, आगामिसूत्रेस्य प्रज्ञा- पूर्वकत्वदर्शनात् । । उपायप्रत्ययो वयमाणश्रद्धायुपायकारणको योगि नामिह लोके भवति । इह लोके योगभ्रष्टानां च देवताविशेषतापवानां देवलोके भवप्रत्ययो जन्ममात्रकारणक इति क्रमः । तत्रोपायप्रत्ययं वि. स्तरेण वदिष्यन सूत्रकारः सूचीकटाहन्यायेनादौ भवप्रत्ययं वदिष्यतीति - इत्यादेरयमर्थत्त्यस्य स्थाने इत्यर्थईतिपाठकल्पनं तु युक्तम् । यथाश्रुतपाठे इत्यस्यारिति व्युत्पत्त्या तदभ्यासस्येतिग्रन्थस्य अयमा निर्वाजसियन्यरूप प्रत्यर्थः । के चित्तु इत्यादेःपूर्वोक्तयन्यस्य अयमर्थः इत्यर्थ इति वर्णन्ति । रा० शा० ॥ + वचनादिति पाठान्तरम् ।

·योगवार्तिकम् । २१५ । सूत्रभाष्ययोः क्रमभेदो न दोषायेति मन्तव्यम् । उत्पत्तिक्रमानुसारेण सोनं क्रममुल्लङ्घ पूयित्वा सूत्रमुत्थापयति । तत्रेति । तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां प्रशष्टयोगानां भवति । स च पश्चात्यतइति शेषः । भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १८ ॥ भयो जन्म तदेव प्रत्ययः कारणं यस्येति वियहः । विदेहप्रकृति लयानामिति विभज्य व्याचष्टे । विदहानामिति । शरीरनैरपेत्येण बुद्धि वृत्तिमतेर विदेहा इति विभूतिपादे स्पष्टीर्भावति । ते च.महदादयो देवास्तेषां साधनानुष्ठानं विनैवासंप्रज्ञातयोगो जन्ममानिमित्तको भवति योनिसाद्गुण्येनौत्तिकज्ञानात् । ते हि दैनन्दिनप्रलये कदा चिच्च सर्ग. कालपि स्वमस्कारमात्रोपगतेन चित्तेन संस्कारशेषेण निरोधावस्येन चित्तेन कैवल्यपमिव प्रामवन्तो व्युत्थानकाले च स्वसंस्कारस्य देवभाव. प्रापकसंस्कारस्य विपाकं फलमैश्वयं भोगं प्रारब्धकर्मन्त्रिता अतिवाहयन्ति अतिक्रान्ति ततो मुच्यन्तइति शेषः । तथा च प्रकृतिलया इति । ईखरो. पासनया प्रतिदेवतोपासनया था ये ब्रह्माण्ड सावरणं त्यस्या लिङ्ग शरीरेणा सह प्रकृत्यावरणे गताः तेत्र प्रतिलीनाः तेपि च असमाप्तकार्य चेतसि स्वेच्छयैव प्रकृतिलीने संस्कारशेषे सति असंप्रज्ञातयोगे कैवल्यप- दमित्र प्राप्नुवन्ति यावदधिकारशेषवशात् चित्तं पुनर्वृत्थितं न भवति तम्यापि भवप्रत्यय इतिशेषः । अधिकारसमाप्तौ च तेपि मुच्यन्तइत्याशयः । के चित्तु भवन्यस्यामिति भवो ऽविद्या, तथा चेदं सूत्रमिन्द्रियादिप्रकृत्यन्त- चिन्तकानामविनाकारणकमसंप्रज्ञातं वदन्तीत्याहुः। तव । परवैराग्यस्याः संज्ञातहेतुतया तस्याविदुष्य संभवात् । यच्च वायुपुराणे ॥ दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीद्रिचिन्तकाः । भौतिकाश्च शतं पूर्ण सहसं त्वाभिमानिकाः ॥ बौदा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः । पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ।

·२१६ माधवीयधातुत्तिः । इति वाक्यं, तद् इन्द्रियायुपासकानामनुत्पञ्चजानानां कर्मदेवानां तत्तत्पदावाितकालमेव परिच्छिनत्ति न तु तेषामसंप्रजातसमाधि- कालान देहायभावेन वृत्त्यभावकालान् वा इन्द्रियादिचिन्तामात्रेणासंप्र. जातानुपपत्तेः वृत्त्यभावस्य कादाचित्कस्य प्रलयमरणादितुल्यत्वेनापुरु. पार्थत्वाच्च इन्द्रियाद्युपासकानामिन्द्रियाभिमानिसूर्यादिपदप्राप्तेरेवा. न्यत्र फलवत्त्वश्रवणाच्चेति ॥ (शेषमये) माडव्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्त्यपरनामा काशीस्थराजकीयपाठशालायां रामकृष्णशास्त्री। प्राङ्गलभागे संस्कृताध्यापकः केशवशास्त्री च । ॥ माधवीयधातुत्ति: । (Continued. from puge 168. VoL. V.) चर्चाद आहादने दीप्ता च ॥ चन्दति । चचन्द । र्चान्दतेत्यादि । चन्दनः । करणे ल्युट् । चन्द्रः । स्फायितञ्चीत्यादिना रक् । चन्द्रकम् । संज्ञायां कन् । चन्द्रिका । टापि 'प्रत्ययस्यात्क कात्यर्वस्यात इदाप्यसुप' इति इत्वमकारस्य, असुप इत्यापो विशेषणम्, स चेदाप सुपः परो न भव- तीति । चन्दिरः । इषिमुषीत्यादिना किरच ॥ ६ ॥ दि चेष्टायाम् । त्रात । तत्रन्द । न्दितेत्यादि ॥ ७० ॥ कदि ऋदि क्लदि आहाने रोदने च ॥ पाहाने सकर्मकः । कन्दति। चकन्द । कन्दितेत्यादि । चिकन्दिर्षात । चाकन्दयते । चाकन्दीति । चाक- न्ति । कन्दर्यात पुत्रन्देवदत्तेन। गतिबुद्धीत्यत्र शब्दकर्मति साधनकर्मणो- यहणात प्रयोज्यस्य न कर्मत्त्वं, शाकटायनमते त्वस्यैव सर्वमेतद्गदती प्रतिपादितं तत एवावगन्तव्यम् । क्रन्दतीत्यादि पूर्ववत् । संक्रन्दयतीति संक्रन्दनः । नन्न्यादित्वात् ल्युः । आनन्दयस्मिवित्याक्रन्दो देशः । आक्रन्दयतेरक्षणार्थमाह, आनन्दातइत्यानन्दः शरणम् । कर्मण्यधिकरणे वा घञ् । प्राक्रन्दं धावति आकन्दिकः। 'याक्रन्दाटुञ्चेति ठाठको । अनयोः ·माधवीयधातुवृत्तिः । स्वरे विशेषः । कन्दरः । बाहुलकादरः । यद्वा । कन्दं वेशव्यं राति भीरूणामिति कन्दरः । कान्दलः । बाहुलका लप्रत्ययः । यहा पूर्ववद्रातः कः । कपिलकादीनां संज्ञाछन्दसोरिति लत्वम् । अथ वा लासरन्ती. वितण्यर्थात्कः । कन्दली । गौरादित्वाद् डीष । एते घटादयो ऽपि । पायावत्यपरे ॥ ७३ ॥ क्लिदि परिदेवने ॥ निन्दतीत्यादि । अस्यानुदात्तेत्सु पठितस्पेह पाठः परस्मैपदार्थः, स्वरितेत्सु पाठः क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे ऽपि परस्मैपदं यथा स्यात् ॥ ४ ॥ शुन्ध शुद्ध। ॥ शुन्धति । शुशुन्ध । शुन्धितेत्यादि । प्राशीलिहि कित्त्वादनिदितामिति उपधालोपे शुध्यात् । तथा यायडोरपि शुध्यते, शोशुध्यतति ॥ यलुकि लङि तिप्सिपोहलयादिलोपे संयोगान्तलोपे च प्रत्ययलक्षणेन लघूपधगुणो न भवति संयोगान्तलापस्य पूर्वजासित. त्वात् । शुधितः । शुधितवान् । शुधित्वा । उदुपधादिति निष्ठायाः कित्त्वविकल्या न भवति विपातलतणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति । अत्र कित्त्वसत्रियानिमित्तमुदुपधत्वं यदिदं कित्त्वाश्रये नलोपे भवति ॥ धान्तप्रकरणमपहाय संयोगान्तप्रकरणानुरोधेनामिह निर्दिष्टः । अयं शौचकर्मणि युजादौ । शुध शौचति दिवादौ । अनुषङ्गो नेह ॥ अता- दय उदात्ता उदात्तेतो गताः ॥ ७५ ॥ प्रथमं माङ्गलिकमेधति पठित्वा मातृकापाठक्रमेण कवर्गीयान्तानाह ॥ शीक सेचने ॥ तालव्यादिः । दन्त्यादिरिति धनपालकाश्यपी । अत एव पोपदेशलक्षणे सृपिसृजिस्तृस्त्यासीसेटसवर्जमिति पेठतुः । पुरुषकारस्तु तब मृष्यति यदाह । सील इत्यार्या दति धनपालः । तत्र चायं पतः शीकर इति प्रयोगाननुगुणः । यो ऽपि पोपदेशलक्षणे सोह- पाठः सो ऽप्येवं प्रत्युक्त इति ॥ शीकते । शिशीके । शीकिता । शोकि- प्यते । शीकताम् । अशीकत । शीकेत । अशिषि । शोकिषीष्ट । अशी- किष्ट । प्रशीकिष्यत । कर्माण शीक्यतइत्यादि । शिशीकियते । शेशी. क्यते । शेशीकोति । शेशीक्ति । लुहि अशेशीकीत् । हलबादिलाया। । - १६ ·१८ माधवीयधातुतिः। अशीशील स्थानत्यत्र स्कोरिति लोपो न भवति । निमिसनिमिति नोर्भिवपदस्यत्वात् । उक्त चैत्र ‘परेश्च घायरित्यत्र कैपटे । पदस्येत्य- धिकारात प्रत्यासत्तन्यायाश्रयणादेकपदस्पयोनिमित्तनिमित्तिनोर्यहण. मिति । शीकति । अशिशीकत । शीका । गुरोश्च हल इत्यकारः । शीकायते । तत्करोत्यर्थे ऽटाटाशीकाकोटापोटामोटामुष्टाग्रहणं कर्तव्य- मिति क्यड् । अयमपि पाठस्तालव्यादित्वे प्रमाणम् । अयं क्यङ् तत्करो- मीति णिच्येयवाद इत्येके, सोपीष्यतइति न्यासादौ । कान्तत्वादस्मात विप नोदाहर्त्तव्यः, स्थितं चैवं परेश्च घायोरि'त्यत्र भाष्यकैयटयोः, तथा स्कोः संयोगायोरित्यत्र रत्सितडाख्यानेष्वपि । मर्षणार्थीयं युजादौ ॥ ६ ॥ लोक दर्शने ॥ लोकते । लोकः । भाषार्थीयं चुरादा ॥ ७७ ॥ श्लोक संघाते॥ श्लोकते । संघातो यन्यः, स चेह यथ्यमान- व्यापार इति स्वाम्यादयः । काश्यपादयस्तु यन्यितृव्यापार ति ययाति- वत्सकर्मक दति, श्लोकैरुपस्ताति, उपश्लेाकति । 'सत्यापपाशरूप वीणातूलश्लेषकमेनालोमत्वचधर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिजिति णिच ॥७८ ॥ देश धेक शब्दोत्साहयोः ॥ शब्दोत्साहइति के चित । यदाह काश्यपः । देकते । शब्देनोत्साहं करोतीति । उत्साहो द्धिरिति चन्द्रः । प्रौद्धयमिति स्वामी ॥ ट्रेकते । दिदेके । ट्रेकितेत्यादि । देकणः । रषाभ्यामिति णः । एवं धेकतइत्यादि ॥ ८० ॥ रेक शङ्कायाम ॥ प्राङ् पूर्वः संशये । पारेकं संशयं प्राहुरिति वचनात् । रेकतइत्यादि ॥ ८१ ॥ मेक मेश कि कि श्लोक मत्याः ॥ अन्त्यो तालव्यादी। अन्ये दन्त्यादयः । सेकसे । सिसेके । मेकिता । सेकते । सिके । सङ्कन्ते । ससङ्के । मङ्किता । अङ्कते । शश्रङ्के। अङ्किता । श्लङ्कते । शश्लङ्के । लङ्किता । इत्यादि । अत्र मैनेयः ॥ तृतीयं मेक इति ताल- व्यादिमकारोपधं पति । अत्र क्वचित्सीकृ ति दन्त्यादिरपरोपि धातुः पठाते, सदनार्थम् । सुसजिपिस्तम्त्यासेकसय मिति घोपदेशपर्युदासे भाष्यादिष्वपाठात । बज चीरस्वमी। यच वन्त्याः स्थाने तालव्यादि .

·श्वर - माधवीयधातुतिः । पठित्वा अर्थभेदात्पुनः पाठ इत्युक्त्वा षेक इत्यन्ये विकल्पेन बोपदेशे कार्यार्थ पेटुरिति ॥ ६॥ कि शङ्कायाम् ॥ शहते । शशके । शङ्कितत्यादि । शिषिते । शाशवते । शाशङ्कीति । शाकि । लङि ईडभावे । अशाशन् । शङ्कः । खस्शनुपीयुनीलङ्गुलिगु इत्युप्रत्ययान्तो निपातितः । शङ्खला । बहुलका- दुलच । शक्ल शताविति स्वादा। शक विभाषितो मर्षणति दिवा- दो॥७॥ अकि लक्षणे ॥ अङ्कते । पान) । अहितेत्यादि । अचिकिषते । अनुस्वारपरसवर्णयोः पूर्वजासिद्धत्वात न न्द्रा दति निषेधात ककारादि- ढिरुच्यते । न च पूर्वजासिद्धीयमद्विवचनति असिदत्वनिषेधः । नन्द्रा इत्यस्य निषेधरूपवादित्यतती स्थापितम् । पाहुंश्चान स्वामिकाश्यपा- क्योपि, नन्द्रा इति निषेधात् कार्विचनम् । प्राङ्कनम् । 'कृत्य रति णत्वस्य दूजादेः सनुमः, हलन्ताहातोः सनुमो यदि भवति तर्हि रजा- देरेति नियमादभावः । अङ्करः । मन्दिवाशिविचतिचाङ्किभ्य उर. जित्युरच ॥ कि कुटिलायां गतावित्यये । अङ्क लक्षणइति चुरादौ ॥८॥ कि कौटिल्ये ॥ वडते । ववके । पङ्कितेत्यादि । प्रवङ्कनम् । पूर्वपदणत्वम् । बङ्किः । वादयश्र्थात किवन्तो निपातितः । अयं गत्यर्थः पठिष्यते ॥८॥ मकि मण्डने ॥ महत्तइत्यादि प्रमङ्कनम् । अविदणत्वम् । मडूनः । 'क्रुधमण्डाभ्यश्चेति युच । कर्मकर्तरि भूधाकर्मति यक्- चिनिषेधाद मकते कन्या स्वयमेव, अष्टि कन्या स्वयमेधेति शप- सिची भवतः । मङ्किः । इवितीन ॥ १० ॥ कक लील्ये ॥ तौल्यं गर्वश्चापल्यं च । ककते । चकके । ककि. तेत्यादि । काकः, घज । बाहुलकात्कर्तरि, गत्यर्थः पठिष्यते तस्माद्वा । . घष ॥१॥ कुक एक पादाने । कोकते । चुकुके । कोकिनेत्यादि । चुकु. वियते । चुकोकियते । फुकिया । कोषित्वा । रसो व्युपधादिति ·। - माधवीयधातुतिः। विश्वविकल्पः । कुफिलमनेन, बोकितमनेन । प्रकुकितः । प्रकोषितः । प्रकितवान् । प्रकोकितवान् । उदुपधादिति कित्त्वविकल्पः । प्रकोकनम् । प्रकोकणाम् ॥ 'इनश्चेजुपधात्' । हलारिजुपधात्परो यः कृत् तत्स्थस्य नकारस्य उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य वा ण इति णत्वविकल्पः । ष्ठात्यच इत्यस्यापवादः । कोकः । देवसेवमेषादयः पचादिषु द्रष्टव्या इत्या- विशब्दस्य प्रकारार्थत्वादिगुपधात्कं बाधित्वा ऽच प्रत्ययः । कोकि- लः । सलिकनिहिडिर्भाडसण्डिपिण्डिकिभूभ्य इलजिति इलच् । कोकिला । जातिलक्षणं डीषं बाधित्वा नादित्वासाय । वृक । वर्कते । वके। वर्कितेत्यादि । विर्किषते । वरीवक्यते । ‘रीएटुपधस्य च ॥ पावलोभ्यासस्य रोगिति रीगागमः, वरीको वक्र इत्यादावल्लोपस्य स्थानिवत्वाच धातुलोप इति वा गुणाभावः । वर्वति । परिवति । परीति । वर्वकीति । धरिवीति । वरीलकीति । 'हयिकी च लुकी'- ति शत्वतोभ्यासस्य रूपिको चकाराट्रीक । ईटि नाभ्यस्तस्याचि पितीत्य. गुणत्वम् । एवं धक्त इत्यादि ॥ वर्वकां चकारेत्यादौ यङ्लुकोऽनै- मित्तकत्वात न धातुलोप इति गुणनिषेधाभावः । अवर्वकीत् । अवर्वर्क स्थातत्यत्र स्कोरिति कलोपो भिवपदत्वाति सीकतायुक्तम् । लुडि सार्वधालुकाश्रये गुणे नाभ्यस्तस्येति निषिद्धेपि सिजाश्रयो भवत्येव प्रत्ययलक्षणेन, अवर्वर्कीत् । अवर्किष्टामित्यादि । हलन्तक्षणा वृद्धि नं. टीति निवियते । वर्षायति । अववर्कत । अवीवृकत् ॥ 'उर्चत् ॥ चङ्- परे णाबुपधाया कारस्य पा सकार इत्युकारः । दरारामपवादः । एकः । गुपधलक्षणः कः । मृर्गावशेष प्रायुधजीविसंघविशेषश्च । तब द्वितीयार्थाभिधायिनो 'काटेण्यणि ति स्वार्थ टेगण वाकण्यः । 'ध्यादयस्तद्राजाः' । 'पूगाउज्यो यामणीपूर्वादि'त्यारभ्यापादपरिसमाप्तेर्व. त्यमाणाः प्रत्ययास्तद्राजसंज्ञा इति टेण्यस्य तद्राजत्वे 'तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रिया मिति लुकि बहुषु काः । तेनैवेति वचनादि बहुत्वं तवानपतमेवेत्यवगतेवाषयमतिकान्ता असिवाण्या रस्यादावान्तर- से बहुतो सुब व भवति । तया अस्त्रियामितिवचनातः स्त्रियां ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । - । टित्वात डीपि 'हलद्वितस्य । हल उत्तरस्य सद्वितयकारस्य लोपो भवतीति परत रत्यादेः परस्येति यकारलोपे यस्येति चेत्यकारलोपे पाणी । वार्कण्यो । वार्कण्य इति भवति । वर्करस्तरुणः पशुः । बाहु- लकादरच ॥ ३ ॥ चक तृप्ती प्रतिघाते चेति धनपालमैत्रेयादयः । चक तृप्तावित्येव तीरस्वामिशाकटायनी । चकते। के। चकितेत्यादि । चकोरः। कटि- चकिभ्यामार्राजत्योरन् । अयं घटादावपि ॥ ४ ॥ (शेषमये) ॥ श्रीः । श्रीतपदार्थनिर्वचनम । १ इष्टिप्रकरणम् । (Continued from page 160. VOL. V.) ३८६ प्राकृत्य त्वेत्यादिमन्त्रेण निरुपानभिमृशति ब्रीहीन शूर्प निधाय ब्रह्मणे जुष्टं प्रोक्षामीति मन्त्रावृत्त्या चतुर्वारं प्रोक्षति चाभ्युक्ष्य निरस्यति चर्मणि उलखलं निधाय ब्रोहीनवहन्ति विष्फलीकृ- तान् चि: प्रक्षालयति तन्दुलान् चरुस्थाल्यां पविषवत्यां निर्व- पणपात्रेण निर्वापवटुदकमानयति स्थालीमग्नावधिश्रित्य तिर:- पवित्र निधाय तन्दुलानावपति माज्यं निरूष्याधिनयति उभयं पर्यग्निकृत्वा मेक्षणं खुवं च संमृज्य चळं संस्कृताज्येनाभिघा- योदगुद्वासयति अथ परिकर्मिण: गवामागमनकाले ऋत्विभ्यः तो ब्रह्मादन इत्याहुः अध्वर्वादयः सर्वे महागत्य उत्तरत उपविशन्ति ब्रह्मा निरसनोपवेशने करोति यजमान: उद्धरण- पायामुपस्तीर्य ब्रह्मोदनं तस्यां स्थालीमचालयन् उद्धृत्य आद- नमध्ये गतं कृत्वा प्रभूतमान्यमानीय मेघणेनाबदाम प्रवेधसे कलम इति मन्वेण जुहोति ततो ऽध्यादीन उत्तरतो ·२२२ श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । ऽनुदिशं परस्पराभिमुखमुपविष्टान पानुपयेणाचमय्य आदनस- हितां उद्धरणपण तेषां मध्ये भूमिमुपस्पृशन्नाकर्षन्निव प्रवेशयति यसो मापनमत्विति मन्त्रेण प्रोदनं चतुर्धा कृत्वा पृथक् पृथक पाषेषु परिवेषयति ऋत्विज ओदनमध्याद् ग्रासचयं प्राश्य य. जमानं प्रशंसन्ति राटुस्ते ब्रह्मोदन इति इदं ब्रह्मोदनप्राशन- मित्युच्यते। ३६० यजमान: ऋत्विभ्य: सायडं वत्सतरं ददाति ऋत्विजो मु- वाचम्य वत्सतरं प्रतिगृहन्ति अन्यः कश्चिद्बह्मण उत्तरत पासीन: चरस्थाल्यां संलग्न वामकायमोदनं प्राश्नाति यज- मानस्तस्मे किंचिददाति ततः संस्कृताज्यशेषं उद्धरणपाच्या- मुर्वरिताज्ये समानीय प्रसिद्धाश्वत्थस्य तिम्रः समिधो ऽभ्यज्य समिधाग्निमित्यूचा अग्नो जुहोति उप त्वाग्न इत्यूचा द्विती- यान्तं त्वा समिद्धिरित्यचा तृतीयां वत्सतरी ददाति ततो ऽध्वर्युर्यजमानमाह वाचंयमो भविष्यसि संशाधि यत्ते संशिष्यां इति यजमानः परिकर्मिणः प्राह ब्राह्मणान् श्राशयत अश्वं सदभावे अनड्डाहं तदभावे अजं तदभावे अजां तदभावे कम- एडलं पा गाणायत संभारानियत इति ततो यजमान: अध्य- यो: सकाशादरणी गृहन मही विश्पत्रोत्यादि यथा यजे इत्यन्तं जपति ऋत्वियवती स्थ इति मन्त्रेण सुवर्गे लोक इत्यन्तेन भरणी उरसि श्लेषयति इदं कर्म अरणीग्रहणमित्युच्यते ॥ ३६१ अध्वर्युर्यजमानमाह अनृतं विहाय सत्यं वद न संकल्पः कार्य: मानुषं काय विहाय देवमेव कार्य कर्तव्यं इति ततो यजमान: इदमहममृतादित्यादिमन्त्र जपति ऋत्विजः यज. मानं वाचंयमं रात्रि जागरयन्त आसते यजमानः शुष्ककाष्ठस्तां ·२२३ श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । राचि अग्नि समिन्धे शल्करग्निमित्यादिमन्त्रण अध्ययुगाईप- त्यस्योत्तरत: कल्माषमनं बड्डा यजमानं प्रति दर्शयति प्रजा अग्ने समिति मन्त्रेण पाचंयमत्वादि अरणीप्रदानादि च अपर- राचे वा भवति अध्वर्यु: अपरराचे यजमानहस्तादृक्षिणेन ह. स्तेन उत्तरारणिं सव्यनाथरारणिं गृहीत्वा अरण्याब्रह्मोदनाग्निं समारोपयति जातवेदो भुवनस्य रेत हत्यग्भ्यां अयमग्निसमा. रोपो नाम अनयोरग्निः प्रविष्ट इति भावनया यत् अरण्यो- गाहपत्ये प्रतपनम् ॥ ३९२ तत: ब्रह्मोदनाग्निं शरावे निधाय गाईपत्यादृक्षिणत: परि- कर्मिणः तं ज्वलयन्त भासते यद्यस्मादृक्षिणाग्नेराधानं तदा नो चेदुपशामयेत् ततो ऽग्न्यायतनानि गोमयेन अपेत वीते- त्यूचा लेपयति इदमापतनोपलेपनमित्युच्यते । ३६३ अध्वर्युर्यजमानेनान्वारब्धः संभाराणां तृतीयं भागमादाय गार्हपत्यायतने यत्पृथिव्या इत्यूचा निदधाति तत: सपनो- को यजमानः अध्वर्युमन्वारब्धो ऽभिमन्त्रयते यददश्चन्द्रमि- ति मन्त्रेण यजमानः दिवस्त्वा वीर्येणेति मन्त्रेण संभारान- ग्नित्वेन निश्चिनोति सं वः सृजामीत्युग्भ्यां संभारान् मिनयति तत: कल्पता द्यावापृथिवी इति यजुषा संभारान् समान क- रोति अध्वर्युर्यजमानेनान्वारब्धः अपशिष्टानां संभाराणां अर्ध- मादाय दक्षिणद्वारेणापनिहत्य अन्वाहार्यपचने यदन्तरिक्षस्ये- त्यूचा निदधाति अभिमन्त्रणादि गार्हपत्यवद्भवति अध्वर्यु: जमानान्वारब्धः अवशिष्टान् संभारान पूर्वद्वारेण निहत्य प्रा- हवनीयायतने यदिवो नेत्यूचा निदधाति अभिमन्त्रणादि गार्हपत्यवत् अध्वर्युगौमारमाह एतत्सर्व रक्षणीयमिति गोमा ·३२४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । श्राह विहृता अग्नयो मा कश्चनान्तरेण संचारीदिति इदकर्म चायतने संभारनिधानमित्युच्यते । ३६४ अध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्त्य गार्हपत्यसंभारेषु पश्चात्कृष्णाजिने वा मुजकुलायं निधाय तस्योपरि प्रागायतामधरारणों तूष्णों निदधाति पश्चिममन्थनप्रदेशे दशहातारं व्याख्याय वाचस्पते विध इत्यादि नृम्णंधात्स्वाहेत्यन्तेन मन्त्रेण उत्तरारणी निद- धाति अध्वर्युराह मन्थेति मन्थनदेशे अध्वर्युरधरारणों प्रती. चीनप्रजननां अग्ने निमित्यादिमन्त्रेण स्थापयति उर्वश्यस्यायु- रतिपुरुरवा इति मन्त्रेण मन्यं गृहीत्वा घृतेनाक्ते इति मन्त्रेण प्र- जननं वृषणो स्थ इति मन्त्रेण अधरारण्यां मन्यस्थापनं वृषणं द- धाथामिति मन्त्रेण निष्पीडनस्थापनं गायचं छन्द इत्यादिमन्त्रण रज्जभ्रमणं होतारं प्रेष्यति अग्नये मथ्यमानायेत्यादिना यजमान: प्रथमं मन्थयति होता सामिधेनीस्थानस्य पश्चात्यदमात्रे ऽव- स्थाय अभिहिंकृत्य सामिधेनीवत् अभि त्वा देव सवितरि. त्यूचं चिवारमभ्यस्य मही द्योरित्यूचं त्वामग्ने पुष्करादित्यूचं तमुत्वा दयङित्यूचं तमु त्वा पाथ्य इत्यूचं एतावता यद्य- ग्निर्न जायते तर्हि अग्ने हंसीतिसूक्तमावपेत उत्तिष्ठसि स्वेत्युचं स आहुतो वीत्यूचं घृतेनाग्निरित्यूचं जरमाणः समित्यूचं तं मर्ता इत्यूचं श्रदाभ्येन शोचिषेत्यूचं स त्वामग्न इत्यूचं तं त्वा गीमिरित्यूचं चिरभ्यस्यति एता ऋचः अग्निमन्थनाय हिता इति हेतोः अग्निमन्थनीया इत्युच्यन्ते । (शेषमये) ·Ame- ॥ श्रीः ॥ कैवल्यरत्नम् । (Continued from page 179. VOL. V.) पञ्चदशमोडशावध्यायौ परित्यज्य लिख्यते ।। श्रीपराशर उवाच । अतः साक्षात्परं तत्त्वं समस्तजगदाश्रयम् । प्रवक्ष्यामि समासेन श्रुणु तच्छट्या सह ॥ दृश्यं जगदिदं सर्व शुक्तिकारजतादिवत् । अज्ञानेनैव कस्मिंश्चित्कल्पितं नेव तत्त्वतः ॥ कल्पितस्य समस्तस्य यदधिष्ठानमास्तिक । तत्कल्पितपदार्थन मिनलक्षणमेव हि ॥ अधिष्ठानमसत्यस्य सत्यमेव न संशयः । शुक्तिकाव्यवहारे तु सती न रजतोपमा ॥ केवलं सत्यता शुक्तो दृष्टान्तत्वेन गृह्यते । न व्यावहारिकत्वं च सा तस्या अन्यहेतुजा ॥ सर्वसाक्षिस्वरूपस्य प्रागभावाद्यसंभवात् । जन्मनाशाद्यभावेन सदा सत्यं परं पदम् ॥ कल्पितस्य समस्तस्य भासकत्वात्परं पदम् । स्वयंप्रकाशचेतन्यं तद्धि सर्वावभासकम् ॥ यस्य शेषतया सर्वमिदं प्रेमास्पदं भवेत् । शेषिरूपं तु तत्साक्षात्सुखवत्सुखमेव हि ॥ ब्रह्मणः शेषभूतं हि जगत्सर्व चराचरम् ।

·कैवल्यरत्नम् ।
अत: शेषिपदं तत्त्वं परानन्दस्वलक्षणम् ॥
सत्तया च प्रकाशेन प्रियेण च परं पदम् ।
इदं सर्व जगाप्य शुक तिष्ठति हि स्त्रिमम् ॥
वस्तुगत्या जगत्तेन विना नेव प्रतीतितः ।
सद्भावो जगतस्तस्मादनन्तं हि परं पदम् ॥
सत्ताज्ञानं सुखं वापि स्वरूपं परमात्मनः ।
न धर्मो भेदशून्यत्वाद्वस्तुतो धर्मधर्मिणा: ॥
भिन्नयोर्धर्मधर्मित्वं खलु लोके प्रतीयते ।
नेव भेदस्तयोरस्ति भेदत्वस्यानिरूपणात् ॥
ययोर्भेदस्तयोर्भदप्रकाशात्पर्वमेव तु ।
विभेदेन प्रकाशः स्यादेदे भाते भिदा तयोः ॥
द्वयोर्भेदा न चेताह भेद एकस्य वस्तुनः ।
भेद एकस्य यः प्रायः स मृषा चन्द्रभेदवत् ॥
तस्मात्सत्यचिदानदा गुणा न परवस्तुनः ।
स्वरूपमेव भेदस्तु तस्य मायाविजृम्मित: ॥
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वतं परमार्थतः ।
इत्याह हि परा शुद्धा श्रुति: सत्यार्थवादिनी ॥
स्वतः प्रमाणभूतेन वेदेनेव प्रकाशितम् ।
यत्तदेव खल प्राज्ञ सत्यवस्तु न चापरम् ॥
अतीन्द्रियार्थ धर्मे च तथा धिम्मै परात्मनि ।
प्रमाणं वेद एवेकः खलु नान्यत्तपोधन ॥
यदुक्तलक्षणं तत्त्वं तस्य साधारणानि च ।
नामान्येतानि हे विन न हि तेस्तस्य संगतिः ॥

·२०
कैवल्यरवम् ।
शिवः शम्भः परं ब्रह्म सत्यमीशान ईश्वरः ।
एवमादीनि नामानि तानि सूया परात्मनः ॥
के चिढ्या च योगेन प्रवदन्ति महर्षयः ।
के चिढिं च योगं च नेव वाञ्छन्ति सत्तम ।
निर्विशेषं निरानम्बं निर्मलं निर्गतद्वयम् ।
स्वानुभूत्यैकसंसिद्ध कथं शब्दस्य गोचरः ॥
नारायणो हरिर्विष्णुर्मुकुन्दः केशवो ऽच्युतः ।
एवमादीनि नामानि नैव तत्त्वपराणि वे ॥
परतत्त्वोपदेशस्य सन्निधौ पठिता अपि ।
शब्दा: कथं चिद्योगेन प्रवर्तन्ते न मुख्यत: ॥
दति सप्तदशाध्याये अपेक्षिताखण्डवाक्यार्थी दर्शितः ॥
अष्टादशो ऽध्यायः प्रदश्यते ॥
श्रीपराशर उवाच ॥
अथ शास्त्रार्थसंक्षेपं प्रवक्ष्यामि समासतः ।
मुमुक्षुभिर्महाप्राजर्वेदितव्यो विशेषतः ॥
शासनाच्छशनाच्छास्त्र शास्त्रमित्युच्यते बुधैः ।
शासनं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रलक्षणवेदिभिः
तच्चकं विधिरूपेण तदन्यत्प्रतिषेधतः ।
शंसनं भूतवस्त्वेकविषयं न क्रियापरम् ॥
विधिकृपस्य शास्त्रस्य प्रतिषेधात्मकस्य च ।
केवलं भूतवस्त्वेकविषयस्य तथैव च ॥
अज्ञो ऽधिकारी न प्राजो नेवात्मा ने विग्रहः ।
चातुर्वण्र्य समालम्ब्य किं चिच्छास्तं प्रवर्तते ॥
किं चित्सांकर्यमालम्ब्य किं चिदाश्रममास्तिक ।

·कैवल्यरत्नम् ।
क्यो वशेषमालम्ब्य तथावस्थं तथा परम् ॥
विशेषालम्बनं शास्त्र विशेषेण च सत्तम ।
प्रवर्तते स्वभावेन न तस्यास्ति निवर्तकम् ॥
देहावलम्बनेनेव केवलं न प्रवर्तते ।
शास्त्रं नश्यति देहो ऽत्र फलमन्यत्र होरितम् ॥
वर्णाश्रमवयो ऽवस्थाविशेषाध्यासवर्जितः ।
ब्रह्मवित्सकलं शास्त्रं कटाक्षणापि नेनते ।
केवलात्मानमालम्ब्य मुनेः शास्त्रं न किं चन ।
प्रवर्ततेह्यदृश्यत्त्वादितो ऽसौ भ्रान्तिमानित: ॥
आत्माशास्त्राधिकारी स्यात्स हि संसारविभ्रमात् ।
मुच्यते स हि संसाराद्वन्धमोक्षा हि कल्पिती ॥
शास्त्रमापाततो भाति मुने बहुमुखं नृणाम् ।
निरूपितेन न्यायेन विभात्येकमुखं पुन: ॥
शास्त्रनिर्णायकन्यायकलापं मुनिसत्तम ।
सूत्ररूपेण कुर्वन्ति शिवस्यैवाज्ञयैव तु ॥
अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वते। मुखम् ।
अस्तोभमनवयं च सूचं सूत्रविदो विदुः ॥
मुनयश्च मनुष्याश्च प्रसादादेव शलिनः ।
सूचार्थ भाष्यरूपेण यथावदर्शयन्ति च ॥
सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः ।
स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥
प्रसादादेव रुद्रस्य भवानीसहितस्य
तु।
कुर्वन्ति के चियाख्यानं भाष्यस्यैव तपोबलात् ॥
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।

·कैवल्यरबम् ।
आक्षेपस्य समाधानं व्याख्यानं पञ्चलक्षणम् ॥
के चिद्वार्तिकरूपेण भाष्यार्थ प्रथयन्ति च ।
प्रसादादेव रुद्रस्य पूर्वपूर्वतपोबलात् ॥
उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते ।
तं ग्रन्यं वार्तिकं प्राहुवार्तिकज्ञा मनीषिणः ॥
स्वबुद्धयाधीतमाघ्यायं संग्रहेणैव वाथवा ।
विस्तरेण च कुर्वन्ति के चित्प्रकरणात्मना ।
शास्त्रकदेशसंबटुशास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् ।
आहुः प्रकरणं नाम शास्त्रवेदविपश्चित: ॥
सूत्रभाष्यादिभिः शास्त्र साक्षाद्वेदसमाहुयंम् ।
शृणुयात्स्वगुरोः स्वात्मस्वरूपप्रतिपत्तये ॥
आत्मलाभात्परं नामित किं चिन्माचमपि द्विजाः ।
अतः स्वात्मानमीशानं लभते स्वात्मना स्वयम् ॥
लब्धस्य लाभो ऽलब्ध: स्यालब्धव्यस्य तथैव च ।
द्विधा लाभः स्वकं रूपं लञ्चुर्लब्धं हि संततम् ॥
लब्धव्या लब्धता ज्ञानाल्लब्धिस्तस्यैव वेदनात् ।
आत्मलाभस्तत: स्वात्मवेदनोत्पत्तिरेव हि.॥
स्वात्मालाभनिमितं यद्वन्धनं पुरुषस्य तु ।
स्वात्मलाभेन नष्टं स्यात्स्वात्ममात्रथैव तु ॥
स्वात्ममात्रतया नष्टं स्वात्मलाभेन बन्धनम् ।
अपि स्वात्मव नेवान्यद्वस्तु तत्त्वनिरूपणे ॥
व्यावहारिकरूपेगा विभाति स्वात्मन: पृथक् ।
समस्तं तच्च भातत्त्वाद् भानं स्वात्मेव केवलम् ॥
स्वस्वरूपस्य लाभेन स्वात्मानन्दो महत्तरः ।

·२३०
कैवल्यरत्नम् ।
स्वयं भाति न चाभाति सापरा मुक्तिरात्मनः ।
मात्मा नान्यजडस्य स्यात्प्रकाश्यस्य प्रकाशकः ।
स्वयं ज्योतिः सदानन्दः सत्यः संपूर्णलक्षणः ।
अस्यवोपाधिभेदेन विभेदः कल्पितः स्थिरः ।
नेव स्वाभाविको भेद। यता दृष्टः स पात्मना ।
दृश्यभूतस्तु
नेल्यादिधो
दृश्यस्य हि द्विज ।
धम्मो न दृष्ट धर्म: स्यात्स तु लोके व्यवस्थितः ।
एवं भेदो ऽपि दृश्यत्वादृश्य
श्यथा न संशयः ।
द्रष्टुधमा न दृश्यः स्यात् द्रष्टुबोधो यथा तथा ।
द्रष्टबाधो ऽपि दृश्यंश्चेद्वन्कमेव न सिध्यति ।
विरुद्धरूपमेकस्य सर्वथा घटते न हि ॥
भेदो दृष्टो न चेत्तस्याभाव एव प्रसज्यते ।
द्रष्टुभेदो न भातश्चेदभेदः सत्य एव हि ॥
द्रष्टुमा भवेद्रेदम्तदा नेव हि सिध्यति ।
स भेदो यद्यसत्यस्यावस्तु भेदस्तु नेल्यवत् ।
दृश्यधी न दृग्धर्मस्तस्मादात्माद्वय: सदा ।
औपाधिकेन भेटेनाभिन्नमेव परं पदम् ॥
जीष ईश्वर इत्यादिविशेषव्यपदेशभाक् ।
जीवः संसारदोषेण दुष्पवत्प्रतिभासते ।
व्यवहारदशायां तु न दुष्टः परमार्थतः ।
व्यवहारदशायां च न दुष्टः परमेश्वरः ।
यथाकास्थि : सूर्यश्चलनादिविवर्जितः ॥
सर्य एकः शरावादिभाजनस्थोदकेषु च ।
भिन्नबद्भाति जीवानां तथा भेदः प्रकल्पितः ।

·कैवल्यानम् ।
अर्कस्य प्रतिबिम्बं हि चलतीव प्रकाशते ।
संसारीच तथा भाति जीव एव न चेश्वरः ।
लेपश्च पुण्यपापाभ्यां जन्मनाश च दुःखिता।
जीवस्यैव न देवस्य बिम्बभूतस्य सतम ॥
बिम्बत्वं प्रतिबिम्बत्वं यथा पूणि कल्पितम् ।
ईश्वरत्वं च जीवत्वं तथा कल्पितमात्मनि ॥
विनष्टे जलपाचे तु यथादित्यस्य नश्यति ।
विम्बत्वं प्रतिविम्बत्वमुभयं च तथैव तु ॥
अज्ञानोपाधिनाशे तु नश्यत्येव परात्मनः ।
ईश्वरत्वं च जीवत्वमुभयं च न संशयः ।
विम्बत्वादिविनिर्मक्तः स्वस्वरूपेण भास्करः ।
यथादित्यः स्थिरः शुद्धः स्वयमेवावशिष्यते ।
ईश्वरत्वादिनिर्मुक्त श्रात्मा स परमः स्वयम् ।
सत्यानन्तचिदानन्दस्वरूपेणावशिष्यते ॥
प्रतिबिम्बादपि श्रेष्ठा विम्बभूतस्तु भास्करः ।
ततो ऽपि भगवान्भानुर्वरिष्ठः केवलस्तथा ॥
ईश्वरः सर्वभावेभ्यो वरिष्ठः केवलस्ततः ।.
वरिष्ठः सच्चिदानन्दः साक्षिसाक्ष्यविवर्जितः ॥
विम्बभूतस्य सूर्यस्य प्रतिविम्बमपेक्ष्य तु ।
वैशिष्ट्यमपि वैशिष्ट्यं स्वभावः केवलस्य हि ॥
अपेक्ष्य जीवमीशस्य वैशिष्ट्यामपि साक्षिणः ।
केवलस्य तु वैशिष्ट्यं स्वभावस्तद्वदेव हि ॥
साक्ष्यापेक्षं त साक्षित्वं साक्ष्याभावे ऽपि गच्छति ।
स्वाभाविकं तु साक्षित्वं कदा चिनापगच्छति ।

·২২
कैवल्यरवम् ।
भास्यपेक्षं रवेर्यद्वद् भासकत्वं विनश्वरम् ।
अपि स्वाभाविकं ततुं तस्य नेव विनश्यति ॥
स्वाभाविकं तु साक्षित्वमात्मन: सार्वकालिकम् ।
अपि सात्यमपेक्ष्येव खलु तापदिश्यते ॥
भासकत्वं तु सूर्यस्य भास्याभिव्यक्त्यपेक्षया ।
स्वाभाविकं यथा लोके मनुष्यैर्व्यपदिश्यते ।
स्वाभाविकं तु साक्षित्वं साक्ष्याभावे विनेव
व्यपदेशं स्वरूपेण केवलं तिष्ठति ध्रुवम् ॥
भासकत्वं ततः सिद्धं भास्याभावे विनेव तु ।
व्यपदेशं यथार्कस्य स्वरूपेणावतिष्ठति ॥
स्वभावादेव य: साक्षी स एव परमेश्वरः ।
तदेक्यं हि परा मुक्ति वसंज्ञस्य देहिनः ॥
स्वत एव ह्यभिन्नस्य तदैक्यं परमात्मनः ।
तदेक्याज्ञाननाशेन स्वत एव प्रकाशते ।
जीवब्रह्मक्यविज्ञानाद्यदक्षानं विनश्यति ।
तदनादि स्वतो ऽनन्तं नापि सत्सद्विलक्षणम् ॥
महदादिजगच्छन्यपर्यन्तमखिलं जडम् ।
ब्रह्मात्मैक्यापरिज्ञानमहामायाविजृम्भणम् ॥
संसारहेतुभूतस्य मूलाज्ञानस्य बाधकम् ।
ब्रह्मात्मश्यपरिजानं वेदादेव विजायते ॥
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
तीयन्ते चास्य कर्माणि ब्रह्मज्ञानोदये सति ।
ब्रह्मज्ञानेन विध्वस्तमपि सर्वमिदं जगत् ।
भाति चाभासरूपेण प्रारब्धान्तं न संशयः ।

·कैवल्यरत्नम् ।
यानि कर्माणि संसारफलहेतनि सत्तम ।
तानि तत्साधनत्वेन देहमुत्यादयन्ति वे ॥
विद्यारम्भककर्माणि शमादीन्यखिलानि तु ।
विनेव माधनं देहं विद्यामुत्पादयन्ति वै
अन्य: संपादिते देहे विद्याहेतृनि यानि तु ।
तानि तान्यनुमृत्यैव विद्यामुत्पादयन्ति वै ॥
प्रारब्धफलपर्यन्तं प्रपञ्चस्यावभासनम् ।
प्रदग्धं नेव शक्ता मा विद्या वेदान्तवाक्यजा ॥
देहहेतनि कर्माणि स्वातन्त्र्येणैव वेदने ।
नि:शेषदाहकाकारं प्रतिबध्नन्ति सत्तम ॥
विद्यास्वोदयमाचा संसारस्य निवर्तिका ।
परतत्वसमुत्पन्ना दहत्यखिलसत्यताम् ॥
सत्यत्वे तु प्रलये ऽपि प्रतीत्यारम्भकाणि वै ।
कमाणि फलहेतनि वसन्ति च न संशयः ॥
वास्तवांशस्य दग्धत्वात्प्रतीत्या भोगसंभवात् ।
जीवन्मुक्तिकथा प्रोक्ता प्रारब्धान्तमनिन्दिता ॥
जीवन्मुक्तस्य पुण्यं वा पापं वा नैव विदावे ।
कर्तुरेव हि काणि कर्तृतानात्मदिन: ॥
कर्तृताहंकृतेरेव काहमिति भासनात् ।
अहमः कर्तृरूपस्य साक्ष्येवात्मा स्वयंप्रभः ॥
सर्वदा साक्षिता तत्त्वमेव शुद्धात्मवस्तुनः ।
इति ज्ञानवतः पूर्वमपि नेव हि कर्तृता ॥
कर्तृताज्ञानवेलायां विभाता विद्ययेव तु ।
बाधिता हि ततः कर्म प्रदग्धं पूर्वकालजम् ॥

·२३४
कैवल्यरनम् ।
शरीरारम्भकं कर्म योगिनो ऽयोगिनो ऽपि च ।
विना फलोपभोगेन नेव नश्यत्यसंशयम् ॥
वर्तमानशरीरेण संपन्नं कर्म देहिनः ।
इह वामुच वान्यस्य ददाति स्वफलं शुक ॥
रहेव फलदं कर्म प्रारब्धं प्रतिबध्य च ।
फलं ददाति स्वप्ने वा जायत्काले ऽथ वानघ ॥
निवृत्तप्रतिबन्धं तु प्रारब्धं कर्म सत्तम ।
निरुद्धांशफलं स्वप्ने ददाति स्थिरमुत्तमम् ॥
निरुद्धांशसमा भागो यदातश्च जागति ।
तदा निरुद्धं तेनैव सह कर्म ददाति वे ॥
एवं निरुद्धभागं तु स्वग्ने जाग्रति चाफलम् ।
प्रारब्धम्यानुगुण्येन भड़े देही न संशयः ॥
अत्यु कटेरिहत्येस्तु पुगयणाः शरीरभृत् ।
प्रारब्धं कर्म विच्छिद्य भुते तत्तत्फलं बुध ॥
प्रारब्धशेषं विच्छिन्नं पुनर्देहान्तरेण तु ।
भुते देही न भुते न तल्लयति कः पुमान् ॥
अवश्यमनुभोक्तव्यं प्रारब्धस्य फनं जनेः ।
देहेनान्येन चान्येन युगपद्वा क्रमेण वा ॥
श्वसकरखरोष्ट्रादिविस्टेर्विग्रहरपि ।
भोक्तव्यस्य फलस्यैव शुक कर्माणि कानि चित् ॥
कारणानि भवन्त्येव तानि तत्ततुविग्रहम् ।
प्रारभन्ते क्रमेणेव तेषां नाशस्तु भोगतः ॥
संचितेषु समस्तेषु प्रबलं कर्म देहिनः ।
फलमारभते देहमपि तत्साधनं बुध ।

·कैवल्यरत्रम् ।
दुर्घटं सकलं शक्तिमाया माहेश्वरी जडा।
घटयत्येव संदेहो नास्ति सा तादृशी खलु ।
माया तस्याश्च कार्य च सहते न निरूपणम् ।
अनिरूपितरूपा हि माया माहेश्वरी शुक ॥
व्यवहारदशायां तु श्रुत्युक्तेनेव वर्त्मना ।
कर्मणां फलहेतुत्वं मयैव कथितं तव ॥
प्रारब्धकर्मणि क्षीणे सति भोगेन विद्यया ।
मायालेशो निवर्तेत निवृतप्रतिबन्धया ॥
स्वयमेकापि मा माया बहाकारा विलक्षणा ।
जगद्विवर्तनस्यैव हेतुरेकः प्रकीर्तितः ॥
श्राकारो ऽन्यम्तु सत्यत्वप्रतिभासस्य कारणम् ।
जगदर्थक्रियाहेतुरपरः पगिडतोत्तम ॥
परतत्वापरोत्यस्य कश्चिद्वे प्रतिबन्धकः ।
कश्चिदात्मस्वरूपस्य सानाटाच्छादकः शुक ।
जगत्यतीतिमात्रस्य हेतुः कश्चित्तपोधन ।
आकारा अपराः सूक्ष्माः स्थलाश्च बहवः खल ।
पाकागस्ते मया वतुं न शक्या कल्पकाटिभिः ।
कार्यस्यैवानुगुण्येन कल्प्या एव हि केवलम् ॥
प्रारब्धकर्मणि क्षीणे मायालेशो ऽपि सुव्रत ।
जगत्प्रतीतिमात्रस्य हेतुभूतः प्रणश्यति ॥
विश्वमायानिवृत्तिस्तु मुक्तिः परतरा स्मृता ।
विद्ययैव च सा सिध्यद्विद्या वेदान्तवाक्यजा ।
वेदान्तवाक्यतो विद्या मुमुक्षरेव जायते ।

·कैवल्यरनम् ।
मुमुक्षुत्वं तु मानां मन्दं मन्दतरं बुध ॥
तीनं तीव्रतरं चैव तथाचेोत्तरोत्तरम् ।
मुमुक्षुत्वस्य वैशिष्ट्यं मया वतुं न शक्यते ॥
विद्यासाधनपोकल्ये मुमुक्षुत्वे महत्तरे ।
सति साक्षात्परा विद्या प्रसादादेव जायते ॥
देवतानां प्रसादेन विपूर्वीनां प्रसादतः ।
वेदान्तानां प्रमादेन स्वगुराश्च प्रसादतः ॥
साक्षात्परतरस्यव शिवस्य परमात्मनः ।
स्वविलक्षणशन्यम्य स्वयं भातस्य माक्षिणा: ॥
आविर्भवतिरोभावरहितस्याक्रियस्य च ।
अहमर्थस्य चित्सत्यमुखस्यैव प्रमादतः ॥
परविद्याजाभिता चेद्विद्वानव परं पदम
स्वयं भवति कल्याण विद्वत्तामपहाय हि ॥
स्वमदृक्क स्वममुविझत्वा स्वप्नवेाधेन केवलम् ।
स्वयं भवति हे विप्र यथा तद्वत्यरात्मवित् ।
स्वात्मनो ऽन्यतया भातं समस्तं स्वपनोपमम् ।
स्वात्ममाचतयोज्झित्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥
एवमुक्ता मुनि: श्रीमान् शक्तिपुत्र: पराशरः ।
सर्ववेदान्तरत्नानामाकर: करुणानिधिः ॥
स्वस्वरूपमहानन्दप्रकाशपरमाम्बुधौ ।
निमग्ना निश्चलस्तुष्योमास्ते केवलमास्तिक ॥
मुने: पराशरस्यास्य स्वानुभूतिप्रदायिनी ।
पार्वती परमा देवी तवाविरभूत्तदा ॥
-

·कैवल्यरवम् ।
२३७
स्वानुभूतिपरानन्दविलीनकरणत्वतः ।
नापश्यत्परमामेतां पार्वती स पराशरः ॥
पराशरं परानन्दपरमानुभवप्रियम् ।
विलोक्य शुकमाल्हादादिदं वचनमब्रवीत् ॥
श्रीपार्वत्युवाच ॥
मुनिनाऽनेन कल्याण यदुक्तं परमादरात् ।
सत्यमेवमसत्यर्थः संस्कृत: समयेव तु ॥
पराशरसुतस्यैव व्यासस्यामिष्टकर्मणः ।
पुत्रः खल्न शुक त्वं हि किं न सिध्यति ते ऽनघ ॥
मत्प्रसादेन वेदान्तवचनोत्पत्तिवेदनम |
करामलकवलब्धं भवता भाग्यगौरवात् ॥
नास्ति लोकत्रये किं चित्तवालभ्यमित: परम् ।
चितपारितवं त्यक्ता पश्यस्यात्मानमद्वयम् ॥
स्वात्मतत्त्वानुसंधानादनेके भवबन्धनात् ।
विमुक्ता मुनयः पूर्वं तादृशो हि भवानपि ॥
दुर्लभं हि परं ज्ञानं नराणामविवेक्रिनाम् ।
सद्यो मुक्तिकरं साक्षात्प्रसादेन विना मम..
इत्युक्का पार्वती देवी शक्तिपुत्रं शुकं च सा !
अनुगृह्य महाप्रीत्या तवैवान्तरधीयत ॥
देव्यामन्तहितायां गलितः स्वानुभूतितः ।
पराशरो मुनिः श्रीमान्नालोक्य शुकमब्रवीत् ॥
इतः परं न वक्तव्यं किं चिन्माधमपि द्विज ।
श्रोतव्यं च तथा नास्ति शुक सत्यं न संशयः ॥
महादेवप्रसादेन पाराशरसमाहृयम् ।
तु
-------

·सटीकसंतपशारीरकस्य मया पराशरेणेव पुराणमिदमोरितम् ॥ व्यासपुचः शुकः श्रुत्वा যায় पराशरात पुराणदण्डबमो प्रणाममकरोगरोः । इति कैवल्यरत्रे जीवन्मक्तिपर्यन्तं ब्रह्मात्मैक्यप्रकाशकपाराशर्यो. पपुराणसारोद्धारः समाप्तः ॥ सटीकसंक्षेपशारीरकम । ( Continued from pitije 191. Voz.. V. ) म० ॥ अस्येव तत्वविनिवेदनशक्तिभाज: संसारमूलविनिवृत्तिफलप्रसूतो ॥ सामर्थ्यमस्ति पटुभिः परिवृहितत्वा- द्वेदान्तभूमिगतपञ्चविधार्थवादः ॥ २५६ ॥ टी० ॥ एवं निषेधवाक्यस्य निर्विशेषे महावाक्यतात्ययमित्यनु. कूलतया तच्छेषत्वं मुक्तिफलज्ञानप्रसवस्तुतत्त्वमादेरेवेत्युक्तमत्रैवोपपत्त्य- न्तरमाह । अस्यैवेति । तत्त्वमादेरेवेत्यर्थः । तवविनिवेदनक्तिभाजः तत्त्वं परमार्थसद्वस्तु तद्गर्भशबलनिवेदनक्तिभाज इत्यर्थः । संसारमूलस्य विनित्तिः फलं यस्य ज्ञानस्य तत्प्रसूताविन्यर्थः । अस्यैव तत्सामर्थ्य युक्ति- माह । पटुभिरिति । समरित्यर्थः । परिहितत्वात् । उपोलितत्वात् । वेदान्नभूमिषु गताः, अवगताः पठिता ति यावत् । पञ्चविधा ये अर्थवादा भूतार्थवादास्तैरित्यर्थः। अर्थवादानां हि विधिनैवान्वय इति प्रसिद्ध वेदा. न्तभागे च सन्नि वक्ष्यमाणाः पञ्चविधर्थवादास्तैश्च तत्त्वमस्यादिवाक्य. स्यैवाऽजातजापकतया विधिस्थानीयस्योपोद्वलनं दृश्यते न निषेधवा- क्यस्यति तत्त्वमादेरेवाऽर्थवादाऽन्वितस्य फलवत्ममितिजनकत्वमित्य. र्थः ॥ २५ ॥ तु

·प्रथमोऽध्यायः ।
म ॥ सृष्टिस्थितिप्रलयसंयमनप्रवेश-
व्यापारजातकथनच्छलत: प्रवृत्तः ॥
सानुग्रहादवतिः खलु तत्त्वमादे-
वाक्यात्परस्य घटते न ततोऽपरस्मात् ॥२६० ॥
टी० ॥ तानेवार्थवादान्दर्शयंस्तत्त्वमादेस्तदनुयहात्पुरुषार्थसाधन-
जानहेतुत्वं युज्यते न तु निषेधस्यत्याह । सृष्टिस्थितीति । सृष्टिविय-
दादेःसर्जन, स्थितिस्तस्य तत्रैव स्थितिस्तत्यालमिति यावत् । प्रलयस्तस्य
तत्रैव लयस्तत्संहरणमिति यावत् । संयमन नियन्तृत्वं प्रवेशो जीवरूपेण
तिफलनं त एव व्यापारास्तेषां जातं समहः तत्कथनच्छलतः ताजेन प्र.
वृत्तैरर्थवादैः कृतो योऽनुग्रहस्तहितात्तत्त्वमादेगस्यादिति योजना ।
वेदान्तेषु हि यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीर्वान्त
यत्प्रयन्त्याभिसंविन्ति एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मर्याचन्द्रमसौ
विकृती तिष्ठतः स एष दह प्रविष्ट आनवायेभ्य इत्यादयः श्रूयन्ते, ते
चार्थवादा एव, निर्गुणब्रह्मप्रकरणगतत्वात, स्वतः प्रयोजनशून्यतया वेदा-
कार्यशेषत्वाच्च, तत्र सश्यादित्रयेण कारणस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चभेदनिषेधः
कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन सियति । नियमेन नियन्तुः कारणस्य चैतन्य-
प्रवेशेन तस्य जीवानन्यत्वमित्यभिरद्वयचैतन्यात्मकप्रत्यब्रह्माभेदपरतत्त्व-
मादेरेवार्थदृढ़ीकरणात्तस्यैव तत्कृतोपकारभात्त्वं न तु निषेधवचनस्य
कथमपि तत्र सृष्टिस्थित्याः कथं चित्तत्र निषेध्यप्रसज्जकतया तदनुयाह-
कत्वेऽपि प्रलयादीनां तदनुपयोग एव । एवं संयमनादिविशेषोपन्यासस्यति
तत्त्वमादेरेव वाश्यात्तदर्थस्याऽद्वयब्रह्मणोऽवतिर्घटते न ततोऽपरस्मा.
विषेधादित्यर्थः ॥ २६० ॥
मू० ॥ सूचं तत्तु समन्वयादिति विधिव्यापारनिष्ठं वचा
मोक्षायेति निवेदनाय कृतघान वेदान्तवेदी मुनिः ॥
न्यायेनाकलयनशेषवचनव्यापारमूरीकृत-
स्वातन्त्र्यः सकलेऽपि वेदशिरसि स्वैरं चरन्नीश्वरः ॥ २६॥

·wati Marw .01.mehironorma सटीकसंपशारीरकस्य टी० ॥ एवं सूत्रकारस्याशयादपि विधिवाश्यस्यैव प्राधान्यं निश्ची- यत इत्याह । सूत्रसित । वेदान्तवेदी वेदान्तानां सम्यगर्थवेदनशीलः, अनेनास्य दिषयोजानादिहित्यं सूचितम् । मुनिबादरायणः तत्तु समन्वयाति सूत्रं कृतवानिति संबन्धः । किममिति तदाह । विधी. त्यादि निवेदनायेत्यन्तम्। स हि भगवांस्तत्तु समन्वयादिति सूत्रे तत्प. देन निर्विशेषाद्वयं सत्यज्ञानानन्दात्मकं ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं प्रतिज्ञाय तत्र समन्वयाति हेतुं दर्शति न तु निषेधादिति । न हि निषेध- वाक्यसमन्वयमात्रात्सत्यज्ञानानन्ताऽनन्दं ब्रह्म मिद्यातीति विधिव्या पारमेव वचनं ब्रह्मणि प्रमाति दर्शितबानित्यर्थः । ननु स च केन बले- नैवमुक्तवानित्याशयो सन्यायेनेत्याह । न्याय त । अाकलयवशेषवाक्यार्थ निश्चिन्वन, तस्याखिलंबचनव्यापाराकलने सामर्थ्यमाह । ऊरीकृतस्वात- न्त्यः, स्वतः स्वीकृतस्वातन्त्यः अत एव तस्येश्वरत्वं स्मर्यते । कोह्मन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृट्वेत् इति । अत एव सकलेऽपि वेशिर्रास स. ववेदान्ताऽर्थ स्वै चरन स्वत एवाऽवगच्छत्रशेपवचति पूर्वण संबन्धः ॥ - २६१ ॥ :: ॥ मू० ॥ वाक्याऽन्वयितत्पदार्थकथने नेतीति वाक्यं पुन: साक्षात्मचयति स्म सूत्र कृदतस्तत्तत्यरं निश्चितम् ॥ एवं हस्ततलाऽर्पिताऽऽमलकवत् तात्पर्यसंवेदने सत्यन्यादृगुदीरयन्ति यदि तत्क्षन्तुं कथं शक्नुमः ॥ २६२ ॥ टी० ॥ एवं वाक्यतात्पर्यनिरूपकसमन्वयसूत्रबलाढिधिप्राधान्य- मुक्तं, संप्रति तत्पदार्थशोधनप्रस्तावे एव सूत्रकारस्य प्रशतैतावत्वं हि प्रतिषेर्धात । ततो ब्रवीति भूय च इत्यादि सूत्रेण निषेधवाविचाराप निषेधवचनं विधिशेष एवेत्याह । वाक्याऽति । पुनरपि सूत्रकृचेतीति वाक्यं साक्षात्तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थाऽन्वयी यस्तत्पदार्थः । तत्कथने तच्छो धनार्थ प्रतिषेधतीत्यनेन सूचर्यात स्म यतो ऽतस्तनिषेधवाक्यं तत्परं तत्य- दार्थपरं नतु वाक्यार्थपरमित्यर्थः । सूत्रकारो झुदाहृतसूत्रेण अथात आदेशो ·प्रथमोऽध्यायः । २४१ नतिनेतीति वचनं मादिकं कारणब्रह्मस्वरूपमेव प्रतिषेति न तु रुपि- ब्रति प्रतिपादयंस्तत्पदार्थमेव शोधयामासेति न तत्पधानमिति भावः। ननु विधिर्वा प्रधानमस्तु निषेधो वा किं तत इत्याशय निषेधप्राधान्ये. उपसिद्धान्तः स्यादित्याशयेनोपसंहरति । एवर्माित स्पष्टम् ॥ १२ ॥ मू० ॥ सत्यं ज्ञानमननन्तमित्यभिहिते संभावना नीयते नाऽस्थलादियचःसमुद्भवधिया द्वैतोपमदं विना ॥ तेनावान्तरवाक्यलक्ष्यविषयां बुद्धिं दृढ़ीकुर्वता सर्वदैननिषेधकेन वचसा वाक्यार्थधीजन्यते ॥ २६३ ॥ टी० ॥ ननु तत्पदार्थमंशोधनस्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादावान्त. रवाश्यैरेव सिद्धत्वात्किं तदर्थ निषेधवाविचारंगत्याशयाऽनन्तपदार्थ- दृढ़ीकरणाय तदतिमित्याह । सत्यं ज्ञानमनन्तमिति । सत्यादिरूपेणा- भिहितेऽपि न संभवाना नीयत इति संबन्धः । आनीयत इति पदमम- न्तमाकामितिवदन्ययासिदिशङ्कासंभवादित्यर्थः । अस्यूलादिविनान्त- मादौ योजनीयम् । र्फालतमाह। तेनेति । येन निषेधवाक्यानां सत्यादि- वाक्याऽर्थाऽनन्त्यसंभवदिहेतुत्वं तेनेत्यर्थः । अवान्तरवाक्येन सत्यादि- वाक्येन या लक्ष्यानन्तब्रह्मविषया बुद्धिस्तां दृढ़ी कुर्वता । वाक्यार्थधीः तत्त्वमादिवाक्यार्थधीः परंपरया जन्यत इत्यर्थः ॥ २६३ ॥ मू० ॥ अस्थलादिवोनिरस्तनिखिलद्वैतप्रपञ्च परं जायत्स्वमसुषुनिवर्जितमिदं प्रत्यक्स्वरूपं तथा । एकीकृत्य परस्परेण पदयोरर्थद्वयं तत्त्वत: प्रत्यक्चाद्वयमद्वयं च तदिति प्रेक्षस्व निःसंशयम् ॥ २६४ ॥ टी० ॥ नन्वेवं तत्पदार्थ संशुद्धावण्यवास्थात्रयतदुर्मकलुषीकृत- जीवस्वरूपस्य कथमखण्डवाक्यार्थप्रवेश इत्याशङ्का शुद्धं तत्पदार्थमनुवदं. * घिधिरख । पा०२॥ + वधस्था। पा०२॥

·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य स्तस्याऽपि ज्योतिब्राह्मणतात्पर्यण जायदादयवस्थातदुर्मकामकर्तृत्वादिर. हिताऽसंगप्तिमात्रतया सिद्धत्वादखण्डमात्मतत्त्ववाक्यादवेहीत्याह । अस्थलादिवच इति । परं परमात्मतत्वम् । तर्थोत समुच्चये। पदार्थद्वय शोधनफलमाह । एकीशति । परस्परेण परस्परम पदयोस्तत्त्वंपदयोः । एकीकरणप्रकारमेवाह । तत्त्वत इत्यादिना । निःसंशयं यथा स्यात्तथे- त्यर्थः ॥ २६४ ॥ मू० ॥ अद्वैतं परिशोधितं भगवता विष्णोः परं यत्यदं तच्छब्देन समर्पितं परिगृहीतादेयमात्मप्रभम् । यच्चोपाधिविवर्जितं तव निजं साक्षात्स्वरूपं तयो- रेकत्वं परिवर्जितव्यवधिकं प्रत्यक्षमीक्षस्व भाः ॥ २६५ ॥ टी० ॥ नन्वस्तु शुद्धपि पदार्थद्वयं पृथगेव तत्कथं निःसंशयं प्रेक्षणं म्यादित्याशाक्य पदद्वयलये भेदकाभावात कथमपि भेदो न संभवतीति कथं न निःसंशयं प्रेतणमित्याशयेनाह । अद्वैतिित। भगवतो विष्णार्यत्परं पदं परिशोधितं सत्यादिवाक्यनेति शेषः । तदेव भागल- तणया तत्पदेनोपामित्याशयेनाह । परिगृहीतामिति । परिय- हीतमादेयमुपादेयांऽशो यथा स्यात्तथा समर्पिमित्यर्थः । उपाधिर्जित- महंकारादिरहितमत एव सातादित्युक्तम्। परिवर्जितव्यवधिकं निरस्तपर- स्परभेदकम् । एतच्चैकाविशेषणमत्यन्ताऽभेदाऽभिप्रायम् ॥ २६५ ।। म० ॥ अनृतजड़विभक्त दुःखतुच्छाऽ- सहनवपुः परमं पदं मुरारेः ॥ परिहतसकलप्रपञ्चमात्मा तव तदवेहि तमो निरस्य वाक्यात ॥ २६६ ॥ टी० ॥ परिग्रहीतादेयमित्यनेन मूचितं सत्यादयवान्तरवाक्यसिद्ध परमं पदं सत्यादिपदानामनृतादिव्यवच्छेद एव प्रातिस्विकं प्रयोजनमिति दर्शयचनृताऽदिव्यावृत्तिमुखमखण्डवाक्यार्थप्रपञ्चनमुपसंहरति । अनृत- ·प्रथमोऽध्यायः । । ॥ जड़ेति । विभक्तत्वनन्तपदव्यवच्छेदय परिछिचमुक्तम् । तुच्छेति सत्पदव्या- वय॑म् । एताननृतादीत्र सहत त्यसहनम् एतद्विलक्षमिति यावत् । एवंविधं वपुर्यस्प दित्यर्थः । तमा पदार्थाऽविवेकं तद्विवेचनेन निरस्य यत्सत्यज्ञानानन्ताऽमन्दसद्रपं परिहतसकलप्रपञ्चमदुयं मुरार परमं पदं तत्सवात्मेति तत्त्वमादिवाक्यादवेहीति संबन्धः ॥ १६ ॥ स० ॥ श्रद्धत्स्व साम्येति हि शास्ति शास्त्र प्रद्धाधनत्वश्रुतिरस्ति चान्या । श्रद्धा तु यस्येत्यपरं चवाक्य- मधीयते संशयकुत्सनाय ॥ २६० ॥ टी० ॥ एवंखण्डवाक्या निरूप्य तस्यातिसूत्मतया पुनः सन्दिहानं प्रत्युपससाद चतुष्टयसाधन इत्यनेन साधनसंपन्मध्यस्थतयोक्तायामपि अ. द्वायां तस्याः प्राधान्येन कर्तव्यतामभिप्रेत्य तत्र प्रमाणमाह । श्रद्धत्स्वेति । छान्दोग्य यं वै साम्यैतमणिमानं न निभालय स एतस्य वै साम्यैथोणिम्ब एवं महान्ययार्धास्तष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येत्यतिसूत्मस्य जगन्मलस्य ब्रह्मणो दुर्विजयतया द्ज्ञिानसाधनं श्रद्धामिदं वाक्यं विधत्ते । तथा यह- दारण्यके श्रद्धाविते भूत्याऽऽत्मन्येषाऽऽत्मानं पोदित्याह । तदिदमाहं । श्रद्धाधनत्वश्रुििरति । एवं यस्य स्यादवा न विचिकित्सास्तीति संशय. निवृत्तयेऽपरपि वाक्यं छन्दोगा अधीयते ततस्त्वं वर्णितेऽखण्डवाझ्या संशनिवृत्तये श्रद्धा कुर्खित्यर्थः ॥ २६७ ॥ मु० ॥ अज्ञो विनश्यति पुमानतिमूढभावा- दश्रद्धयोपहतबुद्धिरतोऽपि कष्टः । कष्टाच्च कष्टतर एव तु संशयात्मा दुःखी सदेति भगवानपि वासुदेवः ॥ २६८ ॥ टी० ॥ एवं तमो निरस्येत्यज्ञानस्य संशयकुत्सनाति संशयस्य च नितिं सूचयता तयोरनर्थहेतुत्वं सूचितं श्रद्धायाश्चानुष्यत्वं सू.

·२४४ - माधवीयधातुतिः । चयता तदभावस्यापि तत्सचितं तत्रितयं भगवतोऽपि संमतमित्याह । अजो विनश्यतीति । अधिवेकी परमपुरुषार्थादृश्यतीत्यर्थः । अतिमढभा. वात्तत्वं पदार्थाविवेकादज्ञोऽपि यदि वैदिकं कर्म अध्यात्तस्य कदाचि- द्ववेदपि पुरुषार्था न त्वश्रद्दधानस्य, तस्य नास्तिक्यप्रसङ्गेनानर्थसम्भवादि- त्याह । अश्रदयोपहतबुद्धिरिति । बुद्धिर्वैदिकी । कष्टः अतिदुःखीत्यर्थः । यदि कश्चिच्छद्धार्माप संपाद विवेकादिसाधनचतुष्टयो भूत्वा संन्यस्यानि- रचयरूपाऽऽपातज्ञानेन कृतार्थ मन्यमानः श्रवणादिकं नानुतिष्ठति असा. वन्ततः सन्दिग्धात्माभयपुस्पार्थसाधनशून्यत्वात् सर्वया भ्रष्ट एवेत्याह । कष्टाचेति । अजश्दाश्रधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोको- ऽस्ति न परो न मुखं संशयात्मन इति श्रीभगवान्वासुदेव आहेत्यर्थः ॥ २६८ ॥ (शेषमये) ॥ माधवीयधातुतिः ॥ - (Continue from puuje 221. Vol. 1'.) कि कि कि कि ढोक चोक प्वक वस्क मस्क टिक टीच रघि लघि गत्याः ॥ कड़ते । चकडू । कङ्कितेत्यादि । वङ्कते। ववङ्के । वङ्कितेत्यादि । प्रवङ्कनम् । प्रावङ्कनम् । 'कृत्यच' इति णत्वम् 'दुजादेः सनुम' इति नियमान भवति । कङ्कतम् । बाहुलकादतच । कडूत एव कतिका । संज्ञायां कनि टापि प्रत्ययस्यादितीत्वम् । श्वङ्कते। शश्वके । ङ्किता ॥ बङ्कले । तत्र) । ङ्किता ॥ ढोकते । डुठोके । किता ॥ ौकते । तुत्रोके । किता ॥ ष्वष्कते । षष्यष्के । वष्कि- ता । मुन्धातुष्टिषुष्वष्कतीनां प्रतिषेध इति सत्वनिषेधः । वस्कते । ववस्के । स्किता ॥ मस्कते। ममस्के । मस्किता ॥ टेकते । टिटिके । टेकिता । 'असंयोगाल्लिट् किदिति कित्त्वान गुणः ॥ टीकते । टिटीके। टीकिता ॥ रहते । ररहे । रडिता ॥ लङ्कृते । लल? । लडितेत्यादि । ठौतित्रौकत्यार्यड्लुकोरभ्यासस्य हुस्खे गुणः । न च हुस्वस्य 'दोघी. - ·२४५ - । माधवीयधातुतिः । कित' इत्यनेन बाधः । अभ्यासविकारेष्वपवादा नोत्सगान विधीन बाधन्तइति तत्राकित इत्यनेन ज्ञापितत्वात् । अस्ति च दीर्घस्य दीर्घत्वे प्रयोजनं हनिप्तिः । कृते तु हुस्वे तस्य दीर्घ उकारो न भवति, 'गुणे यङ्लुकोरि'त्यस्य निर्विषयत्वप्रसङ्गात् । टौतित्रातिटकात- टीकतीनामृदित्त्वागणी चयुपधाया हुस्वाभावः । अड्डुढौकत् ॥ अतुत्री. कत् । अटिटेकत् ॥ अटिटीकदित्यादि । लघु । लडिबंयानलोपश्चेत्यु- प्रत्ययनलोपो । लघिमा । 'पृथ्वादिभ्य इनिच्चेति भावकर्मणोरि- मनिन् । 'टेरितीप्टेमेयस्सु लेपः । वायहणादिगन्ताच्च लघुपाति अणि लाघवमिति, लघुपूर्वान्तादिति सूत्रार्थः ॥ रघुः । बालमूललध्वगु लीनां वा लो रत्वमापातहत पने लकारस्य रेफः । श्वतिः संमतायां दन्त्यादिः पटाते । अत्र दण्ड के तिक तीस इति क चित्पठोते, तदपि तिकः प्रतीक ति दर्शनाद् याह्ममेव गुपधलक्षणकान्ता । तिकस्याप- त्यं, तैकार्यानः । 'तिकादिभ्यः फिजिति फिज । फस्यायनादेशः । तैकायन- यश्च कैतवायनयश्च तिकक्रितवाः 'तिर्काकतवादिभ्यो द्वन्दु'दति द्वन्द्वे बहुषु দিলা लुक । लघि भोजननिवत्ता चेति स्वाम्यादयः । लघि शोष- णदत्यये । भाप.य.यं चुरादौ ।। १०७ ।। अधि वघि मघि गत्यातेपे । आक्षेपो निन्दा, गतीगमनारम्भे चेति स्वामी । अखते । पानठे । अडितेत्यादि । अििघषते । न न्द्रा इति नवजं द्विरुच्यते । अभ्यासस्य चुत्वेन झकार जशत्वं जकारः । अड्डात । आजियत् । बढते । मडते । इत्यादि । प्राथर्नामत्यादौ. 'दजादेः सनुम' इति नियमादणत्वम् । मघि कैतवे च ॥ ११० ॥ राजू ला सामर्थ्य ॥ राघते । रराधे। राषितेत्यादि । रिराषिते । राराध्यसे । राराघीति । राराग्धि । लङि। अराराक । राघति । अररावतः। दिवानुपधाहस्वनिषेधः । एवमितरयोरपि । उल्लाघः ।। 'अनुपसी. त्फुल्लतीबकशोल्लाघा' इति के इडभावस्ततापश्च निपात्यते । उल्लाति बचनाद् अनुपसूष्टादन्योपसष्टाच्च लाघितः प्रलाधित इति भवति । द्रा - ·माधवीयधातुतिः पायामे च। मायामोदेगेक्रियति कौशिकः । कादर्थमिति स्वामी । धाच रति तबर्गचतुर्थादिपि के चित्पन्ति ॥ ११२ ॥ श्लाघ कत्यने । अत्यनं श्लाघनम् । देवदत्ताय श्लाघते । देवदत्तं स्तुवन्तं स्तुतिमधबोर्धायतुमिच्छतीत्यर्थः। श्लाघहस्थाशपां जीप्स्यमानः'। श्लाघादीनां प्रयोगे जीप्स्यमानो ज्ञापयितुमिष्यमाणः संप्रदा मति देवद- साच्चतुर्थी, के चिदाहुः । आत्मानं परं वा स्तुवन तां स्तुतिं बोयितुमि. छत्तीत्यर्थ दति । तथा च भट्टिः, श्लाघमानः परस्त्रीभ्यस्तत्रागाद्रातमे- श्वर इति । देवदत्तं श्लाघतइति जीप्यमानत्वाविधतायां कर्मत्वम् ॥ थी. कारय उदात्ता अनुदात्ततो गताः ॥ ११३ ॥ अथ परस्मैपदिन आह ॥ फक्क नीचैर्गती ॥ इतः शिध्यन्ता उदा. ता उदात्तेतः । नीचैर्गतिर्मन्दगमनमसदावहारो वेति स्वामी । फकृति घफक्क । आक्कता । फक्किति । फक्कतु । अफक्कत । फक्केत् । प्रा. शिषि फक्क्यात् । अफक्कीत् । अक्किष्यत् । कर्मादौ फक्यतइत्यादि । पिफविति । पाफक्क्यते । पाफक्कीति । पाक्ति । फक्कत । अपफक्कात् ।। ११४ ॥ तक हसने ॥ तकति । तताक । तेकतुः । तकिता । अतकीत् । अताकीद इत्यादि । अतो हलारिति वा वृद्धिः। व्यतितन्ति । प्रति. बेधे हन्यादीनामिति तनिषेधः । तक्यम् । तकिशसीति यत् ॥ ११५ ॥ सकि कृच्छ्रजीवने ॥ तति । ततङ्क । तङ्कितेत्यादि । यङ्लुकि लङि डिभावे अतातन् । अस्थानन्तरं मैत्रेयः शुक गताविति पठित्वा शोकति शुकः शुक्र इत्युदाजहार, अस्मिन्हि सति शुकवल्कोल्का इति शुभेः कनि भलोपे शुकशब्दनिपातनमनर्थकं स्यात् द्गुपधलक्षणेन कप्र. त्ययेनैव सिद्धत्वात, तथा शुकरग्विधानेनापि शुक्रशब्दे सिद्धे सजेन्द्रः शुचे. निपातनमनर्थकं स्यादित्यस्य पाठो ऽनार्षद प्रतीयते ॥ ११६ ॥ बुक्क भषणे ॥ भषामह श्वावः । बुक्कति । बुबुक्क । बुश्कि- तेत्यादि । अयं चुरादापि ॥ ११७ ॥ ।

·माधवीयधानुत्तिः। २४० । कख हसने ॥ कति । चकाख । कखितेत्यादि । अकखीत् । अकाखीत । अतो हलारिति वा वृद्धिः ॥ ११८ ॥ ओख राख लाख द्राख धाख शोषणालमर्थयोः ॥ ओखति । ओखां चकार । ओखितेत्यादि । ओचिखिति । ओखर्यात ।मा भवानोचिखत् । 'द्विवचनेची ति णिलोपस्य स्थानिवत्त्वात् खिशब्दस्य द्वितीयस्यैकाचो द्विवचनमृदित्त्वाचोपधाहस्वः । इदमेव दित्त्वं ज्ञापकमन्तरङ्गादपि द्विवचनात्पर्वमुपधाहस्वत्वं भवतीत्यस्य । अस्य च प्रयोजनं मा भवानिदि- धिर्धादति सिद्धिरित्येधतायुक्तम् । प्रोति । 'पडि पररूपम्' । अवान्ता- दुपसाङि परे पूर्वपरयोः पररूपनिर्मात पररूपत्वम् । राति । अरराखत लाखति । द्वाति । धाखतीत्यादि ॥ १२४ ॥ शाख श्लाख व्याप्ती ॥ शाखति । श्लाखतीत्यादि । शाखा । गुरोश्चेत्यकारः । शाखेव शाख्यम् । 'शाखादिभ्यो य' इति वार्थ यः । प्रतिशाखं भवं प्रातिशाख्यम् । अव्ययीभावाच्चेति भवार्थ एयः । शाखा अस्य सन्तीति, शाखी 'बीमादिभ्यश्चेति इनिः । विशिष्टा शाखा वि. शाखा। सा प्रयोजनं प्रयोजिका यस्य वैशाखो मन्यः । 'विशाखाषाढादण्म- न्यदण्डयो रिति प्रयोजने णप्रत्ययः । विशाखेति नक्षत्रं तत्र जातः । 'सन्धि- घेलायतुनक्षत्रेभ्योणि'त्यण। तस्य विष्ठाफल्गुनीत्यादिना लुकि 'लुक् तद्धितलुकीति स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि विशाखो माणवकः ॥ १२६ ॥ उख उखि वख वखि मख मखि णख खि रख रखि लख लखि इख दुखि ईख वलग गि लगि अगि वगि मगि गि त्वगि अगि श्लगि दगि रिगि लिगि गत्याः ॥ द्वितीयान्ताः पञ्चदश तृतीयान्तास्त्रयोदश । पोति । पोर्खात । 'एडि पररूपम्' । उवोख । ऊखतुः । उवोखिथ । उवोख । गुणविषये 'ऽभ्यासस्यासवर्ण इति अभ्यासस्येवणावर्णयोरसवर्ण ऽचि परत यडुवडावित्युवङ् । लिटि पिटुचनेषु गुणः, गुरुमानयं धातु- रिति तेषां स्थानिवत्वेन लिट्त्वाद् आम प्राप्तः सत्रिपातपरिभाषया निवर्तते । ग्रामि गुणनिमित्तप्रत्ययस्य 'आम' इति लुक् स्यात् । अखतु- रित्यादौ सवर्णदीर्घस्यान्तवत्वेनाभ्यासत्वाद् इस्वो न भवति, अभ्यास. - ·- २४९ . माधवीयधातुतिः । मात्राश्रयत्वेनान्तरङ्गेस्मिन् पूर्वपराश्रयस्य बहिरङ्गस्य सवर्णदीर्घस्य 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्ग' इसिद्धत्वात् । ओखितेत्यादि । लुङि 'नेटी'ति रनि- धे लघूपधगुणेन मा भवानोखीदिति भवति । ओचिखिति । लघूपधगुणे कृते द्वितीयस्यैकाचो द्विवचनम् । ओखति । मा भवानुचिखत् । द्विर्षच. नात पूर्वमेवोपधास्वमिति ज्ञापितम् । आखिन्वा । 'न तवा सेडिति' अकित्त्वाद्गुणः । भावादिक्रमणार्निष्ठायामुदुपधादिति कित्त्वविकल्पना- दुखितमनेन, आखितमनेनेत्यादि नेयम् । उखा मुनिः । द्गुपधत्वात्कः । उखेन प्रोक्त औखीयः श्लोकः । तितिरिवरतन्तुर्खाण्डकोखाच्छणि ति तृतीयान्तात् प्रोक्तार्थ छण, णित्त्वादृद्धिः । यदा तु प्रोक्तं छन्दो ब्राह्मणं वा तदा छन्दोब्राह्मणानि च द्विषयाणी ति नियमाद् अध्येतृदि. प्रत्यर्यावषयमेव, तेन तदधीते तदु ति औखीयशब्दाद् द्वितीयान्तान अध्येतोदारण, तस्य 'प्रोक्ताल्लुगिति प्रोक्तप्रत्ययाच्छणः परस्वेन लुकि नोखीयो माणवकः । औखीया ब्राह्मणीत्यत्र प्रत्ययललयोनाणन्तत्वाद् टिड्डाणज इति न डीप भवति, अत इत्यनुवयाणाऽकारस्य च विशेषणा- विशेष्यत्वाश्रयणाद् वर्णाश्रयत्वाद् 'वर्णाश्रये नास्ति प्रयलक्षण मिति प्रत्यय- लक्षनिषेधात् ॥ उखायां संस्कृतमुव्यम् । 'शूलाखादिति सप्तम्य- न्तात्संस्कृमित्यर्थ यत् ॥ प्रोखणम् । कृत्यच' इति यात्वम् । उकुति उड्वां चकार । उड्डिता । उञ्चिखिति । उयति ॥ औञ्चिदित्यादि । प्रोडणम् । 'दजादेः समुम' इति णत्वम् । घति । ववाग्व । वखिते. त्यादि, अवखतुरित्यादी क्रिति बिट वकादित्यादेत्वाभ्यासलोपी न । लुमितो हलारिति वा शुद्धिः । अधखीत् । अधाखीदिति । एवं परेषाम- निदिताम् । बड्डति । प्रवद्धनम् । इजादेर्शित नियमादणत्वम् । मति । ममाख । मखितेत्यादि । महति । नति । नयति । मूर्धन्यादरुपदेश उपसर्गादिति णत्वेन प्रणखतीत्यादपि यथा स्याति । रखति । रति । परहणम् । रषाभ्यामिति णत्वम् । इजाज़ेति नियम उपसर्गालत्यत्र इति प्राप्तस्यैव । लखति । सङ्घति । एखति । दयेख । रखितेत्यादि । श्रोत्रतिवत् । इति । अड्डां चकार । ईखति । ईखां चकार । याप -- - - ·--- Mamananews माधवीपधातुतिः। मैत्रेयेणादितस्त्रय ददित खिखिमखयः । मर्दुन्यादिनखिनिदित, खिश्च न पठाते, तथापि इतरानेकव्याख्यातॄणां प्रामाण्यादस्माभिः पठितः । अत्र चन्द्रो मुखिपि पपाठ । संमतायां तु त्रख अखि र्शािख इति त्रयः पठान्ते । वडास्तु रिखमपि पन्ति,एवमेको वर्शातः खन्ताः । वलति । रङ्गति । रङ्गन्यस्मिन् प्रेक्षकाणां मनांसीति, रङ्गः । 'हलरचे ति संज्ञायामधिकरण घत्र । रज्जवा घो द्रष्टव्यः । । रज्जवी घो द्रष्टव्यः । लङ्गति । विलगितः । 'अनिदितां नलापे ात कम्प्यारूपतापशरीरविकारये रुपसंख्यानमिति' नलोपः । उपतापादन्यत्र लङ्गितः । अङ्गति । अङ्गत्यत्रावयवोत्यङ्गम् । रङ्गवद् घन । अङ्गत्यति अङ्गा जनपदः । पूर्ववद् घन् । अहिरगती विपरीतलतणया प्रवर्तते, दर्श इत्यत्र शिवत् । न दृश्यते ऽस्मिन चन्द्र इति हि दर्शशब्दो धर्तत्वामिना व्युत्पादितः । कल्याणान्यङ्गान्यस्याः सन्तीति अङ्गना । 'अङ्गात् कल्याण' इति पामादिपाठान्मत्वर्थीयो नः, विशिष्ट विहीनं वा ऽङ्गमयति व्यङ्गः, तस्यापत्यं व्याङ्गिरत ज्' 'स्वागतादिनां चेति वृद्धिप्रतिषेधैजागमयोनि पेधः । एवं स्वाङ्गिरित्यत्रापि । सर्वाङ्गं व्याप्नातीति साङ्गीणः स्वायुः, 'तत्सर्वादेः पथ्यकर्मपत्रपात्रं व्याप्नातीति सर्वादेः पय्यादान्ताद् द्वितीयान्ताहानातीत्यर्थ खः । अग्निः । अर्णोर्नन- लोपश्चेति निप्रत्ययो नलोपश्च । अग्निदेवता अस्य, आग्नेयं हविः । सर्वत्राग्निलिभ्यां ठरवक्तव्य'ति ढक् प्रत्ययः । सर्वत्रेति वचनादी- न्तरेप्ययमेव । अग्नीषे मी । अग्नीवरुणो । 'ईटुग्नेः सोमवरुणयों रिति देवताद्वन्द्वलतणस्यानोपवाद ईकारः । अग्नीवरूणो देवता अस्याग्नि- बारुणम् । 'देवतालुन्डे 'त्युभयपदद्धिः । 'इडा विति वृद्धिमत्युत्तरपदे अग्नेरिकार ईत्वापवादः । अग्नायी । 'वृषाकग्निसितकुसिदानाम- दात्त' इति पुंयोगे डीष्युदात्तऐकारान्तादेशे आयादेशः । अग्नायी देवता अस्य आग्नेयम् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया 'सर्वज्ञाग्निलिभ्यां ठगि ति ठकि 'भस्याठे तहित' इति वदावपर्युदासे स्त्रीभ्यो ठको ग्रहणमिति कैवटादावु. तत्वात्युबडावः । अग्निमिन्दुइत्याग्निमिन्दुः । 'धाष्ट्राग्ज्योरिनडे मुम्बक्तव्य' रति मुम् । अयम् । रुद्रेन्द्राति निपातनाकि नलोपः । अये भव- -- ·२५० माधवीतधातुतिः । मग्निमम् । 'अयादिपश्चाड्डिजिति डिमच । अङ्गारः । 'अगिगिन्दिभ्य. पार' विन्यारन् । अगुलिः । स्तन्य जीत्यादिना उलिप्रत्ययः, अङ्गुरिः । बालमनेत्यादिना पने रः । पञ्चागुलयः प्रमाणमस्य पञ्चाङ्गुलः । द्धि- तात्तिरपदसमाहारे च' तद्धितार्थ विषयभूते उत्तरपदे परतः समाहारे चाभिधेये दिक्संख्ये समानाधिकरणेन समं समस्यते इति प्रमाणे तद्धितार्थ विषयभूते समासः । ‘सट्यापूर्वी द्विगुरिति द्विगुत्वे 'द्विगुश्चेति तत्यु- रुपश्चात्तत्र 'प्रमाणे दुयसजदघ्नमात्र' इति प्रमाणोपाधिका- दस्मात्प्रमाणिनि मात्रच, तस्य द्विगार्जुङ् नित्यमिति लुकि 'तत्पुरुष स्याङ्गुलेः सदाव्ययादे रियाच 'यति चेतीकारलोपः । अत्यगुलम् । अत्यादयः क्रान्तादार्थति तपुरुषः, अव्ययादित्वादच । शोभनागुलिः स्वगुलिः । 'न पूजनात्' । यान शब्दानुपादाय समासान्तो विधीयते ते यदा पूजावचनात्परे भन्ति तदा समासान्तो नेत्यत्राचाभावः । कुत्सि. तामुलिः किमगुलिः । किं क्षेपे । क्षेपे यः किंशब्दः स समानाधिकरणेन सुबन्तेन समर्थन समस्यतति तत्पुरुषः । क्रिमः क्षेपति ने पवचना- दस्मात्परस्य समासान्तनिषेधाद् अन्न भर्वात । नालिः, अनलिः । तत्र 'नञस्तत्पुरुषा'दिति समासान्त निषेधः । नञः परे ये वक्षमाणा अगादयस्तदन्तात्तत्पुषाति सूत्रार्थः । पञ्चाङ्गुलिसदृशा अवयवा अस्य पञ्चाङ्गुल एरण्डः । धान्यादीनां वितेपदारु च पञ्चागुलमाहुः । अलेदारुणीति बहुव्रीही पच् । अगुलीयमेवाङ्गुलीयकम् । संज्ञायां कन् । 'जिह्वामूलाङ्गुलेश्छ' इति सप्तम्यन्ताद्वार्थ छः । वङ्गतीति वङ्गाः जनपदः । अङ्गवत्तिः । मङ्गतीति मङ्गलम्। 'मझेरलजित्यलच् । तङ्गति । त्यति। अङ्गति । श्लङ्गति । इति । रिङ्गति । लिङ्गति । लिाग चित्रीकरण- ति चुरादौ च ॥ १५३ ॥ त्वगि कम्पने च ॥ त्वति ॥ १५४ ॥ युगि जुगि रुगि वर्जने ॥ युङ्गति । जुङ्गतीत्यादि ॥ १५७ ॥ घघ हसने ॥ घर्घात । जघाघ । धितेत्यादि । १५८ ॥ मघि मण्डने ॥ महति । मडते कन्या स्वयमेव । अविष्ट - ·२५१ ॥ १५ ॥ - प्रसङ्गः। - माधवीयधातुतिः । कन्या स्वयमेव, भूषाकर्मत्वाव यक्षिणी । मडनः । 'धमण्डाभ्य- श्चेति युच ििघ माघ्राणे ॥ शिति । शिडानको रोगविशेषः । सिन्निधा. भ्यश्चेत्यादिना नक् प्रत्ययः ॥ फक्कादय उदात्ता उदात्तेतः ॥ १६० ॥ अथ क्रमप्राप्तांश्चवान्तानात्मनेदिन आह ॥ वर्च दीप्ता ॥ एतदादय ईजन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । वर्चते । ववर्च । र्चिता । र्चिष्यते । वर्चताम् । अवर्चत । वर्चत । अर्शािष वार्चपीष्ट ॥ अर्चिष्ट । अर्चिव्यत। भावे वर्च्यते इत्यादि। विर्वार्चषते । वावय॑ते । वावर्चीति । वाति । अवावीत् । अवावर्क रात्सति' नियमान संयोगान्तलोपः। अवार्क स्थावत्यादी कुत्वस्यासिद्धत्वात्सकोरित कलापो न भवति, यट्ठा तत्र निर्नामनिर्माित्तनाः समानपदस्थत्वमव मलाप इतीह नैव धर्चति । अवर्चत् । वर्चः दीप्तिः पुरीषं च । असुनित्यसुन् ! वर्चस्कः पुरीषम् । संज्ञायां कन्, 'सापदादा विति विसर्जनीयस्य सत्वं, कुप्वो- रित्यस्यापवादः । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चमम् । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चस' इत्यच् समासान्तः । पल्यवर्चसम् । राजवर्चसम्। पल्यराजभ्याञ्चेत्यच् । ब्रह्मवर्चनिमित्तं संयोग उत्यातो वा ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ तस्य निमित्त- प्रकरणे ब्रह्मवर्चसादुपसङ्ख्यान मति यत् ॥ वच॑म् । गति'चजोः कुघिणण्य- तोरिति कुत्वं न भर्वात । न कारित्यत्र क्वाजिजियाचिरुच्यादीनां न प्रतिषेधो निष्ठायानिटः कुत्ववचनात् । अस्यार्थः । चोः कुघिणण्यतो निष्ठायानिद इति सूत्रं कर्त्तव्यं तेन न वादेः अजिब्रज्याश्चेति योग- द्वयं 'यजयाचरुचप्रवचर्चश्चेत्यत्र याचिविग्रहणं न कर्त्तव्यं भवतीति । तेषां सेटत्वादिभिप्रायः। अयमत्र विवेकः । ये कादयो ऽन्ये वा निष्ठायाम- निटस्तेषां कुत्वं ये तु सेटस्तेषां नेति । एवञ्चात्र मते ग्लुचादीनां कवर्गादित्वेपि निष्ठायामनिटत्वात्कुत्वेन भाव्यम् । अत्र हरदत्तः । यथोत्तरं मुनीनां प्रामामिति धार्तिककारानुसारेण कुत्वस्यभावाभावी व्यवस्थाप्याविति । कथाह शोका समग ति । यतः शुच्युन्जी निष्ठायां सेटो । अत्र भाष्यं शुच्युज्योति कुत्वं वक्तामति । अत्र हादतः । तच्च ·im---- ----wien.ime २५२ चित्सुख्याम् । यथान्यासेपि वक्तव्यं घज्ये व यथा स्यात् यति माभूदिति तदेव वार्तिक- कारपते विध्यर्थ भविष्यतीति ॥ १६१ ॥ पच सेचने । अयं सेवनार्थापि, तथा च त्रय एनां हिमानः सचन्त- इत्यत्र तुरभट्टभास्करीययोः सचते सेचतात निरुते च सक्तः सचित इति, सेव्यमानस्यति । अस्यैतौ वाचकावित्यर्थः । “प्रनहित्वं वृषभस्य वोचं यं परवो वृत्रहणं सचन्त इति ॥ सदते । सेचे। सचिता। सचिष्यते। सचताम् ॥ असचत । सचेत । आर्शािप सचिषीष्ट । असचिष्ठ । सिस- चिषते । स्तातिण्यारवेत्यपत्वम् । सासच्यने । सासक्ति । साचयति । असीषचत् । सक्तुः । सिनिर्गामसिसीति तुन् । रितुत्रेतीनिषेधः । सक्तुलः । 'सिादिभ्यश्चेति मत्वर्थ लः । सचिवः । बाहुनकानुप्रत्ययः । यद्वा चिः सेवा, इन प्रत्ययः, तां वातीति सचिवः, ‘ातानुपसर्ग कः' । यहा केशाद्वोन्यतरस्यामिति वप्रत्ययः ‘अन्यभ्यापि दृश्यत इति मर्माण- वराजीवादवदस्मादपि । अयं समवाये रितेदये ॥ १६२ ॥ लोच दर्शने ॥ लो वते । नुनोचे । लावितेत्यादि । लुलोचिपते । तोलोच्यते । लोलोचीति । लालाक्ति ॥ लोचर्यात । अनुलोचत् । दित्वाएगार्चाङ हुस्वाभावः । भापार्थायं चुरादौ ॥ १६३ ॥ (शेपमये ) । अथ चित्सुखी ॥ ॥ तत्र द्वितीयपरिच्छेदारम्भः ॥ (Continued from page 208. VOL. V.) ननु कथं विलनिखिलभेदब्रह्मप्रतिपत्तिः, प्रत्यक्षादिविरोधात्, तथाहि प्रत्यक्षण तादिदमस्मादिमिति नीलपीतादेर्भेदमध्वस्यामः, अथ मतम्, किं प्रत्यतं भेदमेव गोचरयत्युत वस्वपि, यदि वस्त्वपि तदा भेदपूर्वकं तद्गोचरयेत् तत्पूर्वकं वाभेदं युगपदेव वोभयम् । नायः, धर्मिप्रतियोगिवस्तुतिपत्तिमन्तरेण भेदस्य प्रत्येतुमशक्य- त्वात्, अत एव न भेदग्रहपूर्वको वस्तुग्रहः । न च वस्तुयहपुरःसरो भेदयहः, बुर्विरस्य व्यापाराभावात् ।

·-------- द्वितीयपरिच्छेदः। नापि युगपदुभयग्रहः, कार्यकारणबुयागिपनायोगात्, ओमप्र- तियोगितिहि भेदतपत्तेः कारणम्, संनिहितेऽपि र्धामण्यसंनिहि तप्रतियोगिप्रतिपत्तिमन्तरण भेदप्रतितिव्यतिरेकस्य वादिप्रतिवादिनोः संमतत्वादिति, मैवम, स्वरूपभेदवादिनं प्रत्येतेषां विकल्पानामनवसर- दुःस्थत्वात. वस्तुयहस्यैव भेदयहत्वात् । न च वस्तुस्वभावस्यैव भेदत्वे तरहस्य प्रतियोग्यनपेक्षत्वप्रसङ्गः, वस्तुस्वभावतया भेदस्यानपेक्षदृष्टिदृष्टस्य सविकल्पके व्यवहारे प्रतियो- गिसापेतत्वापपत्तेः, दृश्यते हि प्रादेशमात्रपरिमाणवस्तुनोऽनपेतदृष्टि- प्टस्य हुस्वं दीर्घमिति विकल्पके व्यवहारे न्यूनाधिकपरिमाणवस्तुय- हसापत्तता। न च धर्मभेदवादिनं प्रत्यप्यते विकल्पाः प्रसरमईन्ति, युगपटुभ- ययोऽपि विरोधाभावात, असंनिहिते र्धामणि प्रतियोगिनि वा युगपदु. भययहाभावेऽपि संनिहितस्यले दण्डी देवदत्त इतिवदपायमेवोभयय. होपपत्तः । न च धर्मभेदवादे तस्य स्वभेदस्य भेदान्तरभेदात्वादनवस्यादी. पात्तिः, मूलक्षतेरभावान्, “मूलक्षतिकरों प्राहुरनवस्यां हि दूषण"मिति न्यायात् । ननु धर्मपतेऽपि धर्मिणो भेदेन प्रतिपत्रस्य प्रतियोगितायां पर- स्परायो दोषः, स्तम्भात् कुम्भस्य भेदसिद्धा कुम्भात् स्तम्भस्य भेदसि- िित । अतिपन्नभेदस्य तु प्रतियोगितायां दुरिहरः स्वात्मनोऽपि तत्प्रसङ्ग इति चेत्, मैवम्, विद्यमानभेदयोरपि स्वरूपेण स्वस्फुरतोर्मि- प्रतियोगित्वोपपत्तावेस्मित् भेदग्रहप्रसङ्गाभावात् । ननु तीरनीरयोविढयमानभेदयापि स्वरूपयहणे भेदयहो न दृश्यत इति चेत्, मैवम्, तत्र समानाभिहारलक्षणदोषप्रतिबन्धादेव तदग्रहोप- पत्तेः, एतेन दूरस्यवनस्यत्योरपि भेदयहप्रसङ्गः प्रत्युक्तः, उक्तं तु ।

·२५४ चित्सुख्याम् । "अतिदूरात सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात । सौम्याढावधानाभिभवात् समानाभिहाराच्च" ॥ इति । किंचैकस्यामेव निर्विकल्पिकायां विदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपत् प्रतिभासे सत्येक भेदिन प्रतियोगीकृत्येतस्मादयं भित्र ति विकल्पक- बोधोत्पत्तो कुतः परस्पराश्नयो दोषः, एतेन भेदभैदिनोभैदान्तरप्रतीति- मन्तरेण विशेषर्णावशेष्यभावामभवाडेदम्य विशेषणत्वेन विशेष्यत्वेन वा प्रतीििनयमादनवस्था मूलक्षयकरी स्यादिपि प्रत्युक्तम्, विदामानभे- दयोः स्वरूपेण स्फुरतोरेव र्धामप्रतियोगित्वद्विशेषर्णावशेष्यभावस्याप्यु. पपत्तः । तदेवं प्रत्यक्षमितिगोचरो भेदः, अनुमानर्माप लिङ्गविशेषाल्लि- ङ्गिविशेषप्रत्यायकत्वादे प्रमाणम. आगमाऽपि शब्दान्तराभ्याससंख्यागुण- प्रक्रियाभेदैनामधेयैः कर्मापासनाविभेदमेव बोधर्यात, उपमानमपि प्रत्य- तदृष्टगवयसादावशिष्टपरोक्षगाविषयमनेन सदृशी मदीया गरिति भेदमेव ग्रहाति. अापत्तिर्राप तिलभ्य एव तैलं पयस एव दधीति व्यव- स्थान्य थानुपत्तिप्रभवाभेदमेवालिङ्गते, योग्यानुपलब्धिरप्यन्योन्याभावल. तणं भेदं बोधयत्येव, तदेवं भेदयाहकप्रत्यक्षादिविरोधाबाद्वैतं प्रतिपाद- यितुमर्हन्ति वेदान्ताः, प्रयोगश्च, घटो घनिष्ठमिथ्याभेदातिरिक्तभेदा- श्रयो दृश्यत्वात् पटवत् । अत्राभिदध्महे । सापेक्षत्वात् सावधेश्च तत्त्वे इतप्रसङ्गन्तः । एकाभावादसंदेहान्न रूपं वस्तुनो भिदा ॥ १ ॥ न तावत् स्वरूपभेदः,प्रतियोग्यनपेतत्वप्रसङ्गात् । न च प्रादेशमात्रपरिमाणस्य हस्वदीदिव्यवहार दव सवि. कल्पकव्यवहारे भेदस्यापि प्रतियोगिसापेतत्वं वैषम्यात्, तथाहि प्रादेश. १ स्वता न्यूनपरिमाणेन स्वतोऽधिकपरिमाणेन च सहकदध्ये समवार्यावरोधा- धर्मद्वयं दीर्घत्वहस्वत्वात्मकमस्य प्रादेशमात्रपरिमाणस्य तद्विशिष्टता प्रतीतावेव, तत्रापि प्रतियोग्यपेक्षा न स्वरुपमात्रप्रतीताविति न भेदस्योदाहरणं वित्यर्थः ।

·२५५ द्वित्तीयपरिच्छेदः । मात्रपरिमाणं स्वतो न्यूनाधिकपरिमाणाभ्यामेकद्रव्यसमवायविरोधिधर्म- द्वविशिष्टतयोपलम्भे प्रतियोगिनमपेतत इत्यस्त्येव तत्र मेयभेदः, प्रकृते तु न तथा, स्वरूपस्यैव भेदत्वात् । र्याद चास्मादयं भित्र इति प्रतियोगि_टततया प्रतीयमानो भेदो वस्तुनः स्वरूपं स्यात् तदा तस्य सरिकरस्य भेदस्य स्वरूपेऽन्तभावात् प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपतया निमज्जनादद्वैतमेव पर्यवस्येत् । अथ प्रतियोगी स्वरूपे नान्तर्भूतः किंतु तटस्थ एव तविरूप कस्ततो नाद्वैतातिरिति चेत्. मैवम्, प्रतियोगिनो भेदस्वभावानन्तभावे- ऽपि स्वभावभूतस्य भेदस्य वस्तुस्वभाववदेवान्यानरूप्यत्वानुपपत्तेः फिंच कुम्भं प्रति स्तम्भस्य यत् प्रतियोगित्वं तदपि स्तम्भस्य स्वरू- पेन्तर्भूतं चेत्, कुम्भस्यापि स्तम्भात्मना पर्यवसानाद्वैतात्तिः, धर्मत्वे च कुम्भोऽपि स्तम्भधर्मतामनुविशेत, कुम्भविशेषतस्य प्रतियोगित्वस्य स्तम्भधर्मत्वात् । अथ विशेष्यांशस्य धर्मतायामपि न विशेषणस्य तदुर्मता, देव. दश्चित्रगुरित्यादी बहुव्रीहिसमासाहितस्वामित्वस्य देवदत्तधर्मता- यामपि गवां चित्रतायाश्च देवदत्तादिनत्वेन धर्मत्वादर्शनादिति सत्य- मेषा विभीषिका तदा समुन्मिाद लोके क्वापि कर्माप भेदं परमार्थ- सत्यमभ्युपगच्छेम, यदा पुनरद्वैतमेव परमार्थमवलम्ब्य समस्तं भेदजातं प्रत्याचिख्यास्यामस्तदा घटस्य स्तम्भधर्मताया गवां. देवदत्तधर्मतायां वा कं विशेषमवलोक्रर्यास येनैवमुपालभसे, दृष्टचरं चैशिष्टस्य धर्मतायां विशेषणानामपि तदुर्मत्वं तेषु तेषु बहुषु स्थलेषु तदाथाशब्दोऽनित्योभावत्वे सति कृतकत्वात, नित्यो निधान्यत्वे सति श्रावणत्वात, अनित्यः सामान्यवत्वे सत्यस्मददिबाझेन्द्रिययाह्मत्वादित्यादिषु, तदेवं स्तम्भस्य कुम्भधर्मता कुम्भस्यापि स्तम्भधर्मति सर्वस्यान्योन्यधर्मतायामशेषवस्तु- धर्मकमेकमेव म पर्यवस्येत, न चैवमुपलभ्यते । किंच विदारणात्मकभेदस्य भावस्वभावतायां न किंचनैकं वस्तु स्यात, अभेदेकार्थसमायिन्या एकताया भेदेन विरोधात परमाणुपि नैक ·Marwin- २५६ चित्सुख्याम् । इति न तत्समाहाररूपोऽनेकोऽपि स्यात. भेदस्य च वस्तुस्वभावत्वे. ऽन्यापेक्षत्वनिरासादेवान्यापेक्षं वस्तुस्वरूपं भेदो न तु केवलमतो नोक्त- दोष इल्प निरस्तम् । यदि च स्वरूपं भेदस्तदा र्मिणि दृष्टे स्वरूपं दृष्टं सित न क्वचिदपि संशयावकाशः, तथा विपर्ययस्यापि भेदस्वभावस्य वस्तुनस्तथै- वावभासनात, तस्मात्र स्वरूपभेदे प्रत्यतं प्रमाणम्, तथा धर्मभेदेऽपि । युगपद्ग्रहणायोगादनवस्थाप्रसङ्गतः । परस्पराश्रयत्वाच्च धर्मभेदेऽपि नाक्षधीः ॥ २ ॥ यापि दण्ड देवदत्ता तुल्योपलम्भयोग्यत्वेन युगपद्नुहोते तथापि न तयोर्विशेषविशेष्यभावस्तदैव प्रत्येतुं युक्तः, विशिष्ट प्रत्ययस्य विशेषण- विशेष्यस्वरूपप्रत्ययाधीनत्वात, । विशेषण विशेष्यं च संबन्धं लैकिकी तिम् । गृहीत्वा संकलय्यैतत् तथा प्रति नान्यथा ॥ इति भट्टमतानुसारिभिः स्वीकारात्, तथा तार्किकैपि "सम- वायिनः श्वत्यात वैत्यबुद्धेः श्वेतबुद्धिस्ते कार्यकारणभूते” इति काणाद- सूत्रात, अस्यायमर्थः, पटसमवायिनः श्वेत्याच्छौल्यगुणात् कर्मकारणभूतात् तस्मिन् गुणे शैमार्माित मतिरुपजायते, तस्याश्च श्वैत्यबुढेहतार्गुण- विशिष्टे शुक्नमिदर्भाित बुद्धिरुपजायते, ते च बुट्टी कार्यकारणभूते ति, तथा च सुरभि चन्दर्नामति सौरभस्य गुणस्य घ्राणेन्द्रियैकगोचरस्यै केन्द्रिया- विषयत्वात् क्रमेण गृहीतयोरेव विशेषविशेष्यभावप्रतीतिरित्यनिच्छ- + १ विशेषणमिति, विशेषणं दगडं विशेष्यं च देवदत्तं तया: संबन्धं च संयोग- लक्षणं गृहीत्वा पश्चात् संकनय्ये क ज्ञानोपहिसयानुभूय दण्डीति प्रत्यति, नान्यथे. त्यन्वयः । ननु संयोगस्य द्विष्टतया दण्डी पुरुष तिवत् पुरुपी दण्ड इति व्याहार. व्यवहार किर्माित न स्यातामित्यत पाह लकिकी स्तिमिति, अनादिपारम्पाया- ताया लाकव्यवस्थितरेय तत्र नियामकत्याच वपरीत्येन प्रत्ययावित्यर्थः । २ स्वीकारादित्यनुषतः।

·द्वितीयपरिच्छेदः । ताप्यभ्युपेयम्, तथा च'सर्वत्र विशेषणविशेष्यभावप्रतीताषयमेव न्याय रत्यस्मादिदं भित्रमिति मिप्रतियोगिज्ञानपुरःसरमेव तद्विशिष्टभेद. ज्ञानमेष्टव्यम्, तथा च सति न युगपदुभययहसंभवः, भेदभेदनोश्च भेदेऽनवस्थापि तदवस्यैव । न चानन्तभेदाभ्युपगमेऽपि मूलततेरभावादनास्थादोषाय भेदस्य, इदमतो भित्रमयमनयोर्भद इति वा विशिष्टत्वेनैव प्रतीतिनियमात भेटे नैव च प्ररिपत्रस्य विशेषणत्वात्, ततश्च पूर्वपूर्वभेदप्रतीतिमन्तरणोत्तरो- सरभेदप्रतीतेरसंभवाद् युगपदनन्तभेदप्रतीतेरसंभवाच्च जातैव मूलततिः। अथ विदामानभेदस्य स्वरूपण गृहीतस्य विशेषणतोपपत्ता भेदा- प्रतीतिः किं करिष्यतीति, तत्र, तीरनीरयोदूंरस्यवनस्यत्याश्च तथात्वा प्रतीतः । न च तत्र दूरत्वादिदोषप्रतिबन्धात् तदंयह इति वाच्यम्, विद्या- मानभेदयोरपि भेदेनापतिपत्ता विशेषणविशेष्ाभावाग्रहे सिद्ध कारणवशे- घोपन्यासस्य निष्प्रयोजकत्वात्, न झुभयवादिसंमतं तथाविधं स्थलमस्ति यत्र विदयमानभेदयोः स्वरूपप्रतिपत्तिमात्रेण विशेषणविशेष्यभावग्रहणम्, एतेन भिवतया प्रतिपवयोरेव मिप्रतियोगिभाव इतीतरतराश्रयदोषो वजलेपायते । न च निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदहुलित्र- यवदनभासमानादिदमस्मादिमिति सविकल्पकव्यवहारोपपत्तेः काम- तरेतराश्रयतेति वाच्यम्, निषप्रतियोगिकस्य भेदस्य प्रमाणागोचरत्वावित्यं प्रतियोगिटित एव तस्मिन् प्रमाणप्रसरात । कश्चायं धर्मभेदः, किमन्योन्याभावः किं वा वैधर्मामुत पृथत्त्व- माहोस्विद्विवलतणयोगिता । तत्र तावत, १ विवादाध्यासित विशिष्टज्ञानं विशेषयाज्ञानजन्यं प्रत्यतत्वे सति विशिष्टता- नत्वात् सुरभिचन्दनमिति ज्ञानदित्यनुमानेन सर्वस्यापि विशिष्टज्ञानस्य विशेषज्ञानज- यमिदः, न च भिनेन्द्रियजन्यत्वमुपाधिः, यदेकेन्द्रियजन्यं तद्विशेषण जानजन्यं न भवति यथा निर्विकल्पमिति व्यतिरेके प्रत्यक्षस्व सति वैशिष्ट्ययाहित्वस्येवोपाधित्वात् । २ अस्तु पूर्वभेदप्रतिपत्निपूर्वकेवोत्तरभेदप्रतीतिरित्यागवाह युगपति, कमेणा. मतभेदातीता विषयाारसंचारमुप्तिमीमुक्तीनामभावान रति सकाराः ·५८ चित्सुख्याम् । नान्योन्याभावरूपोऽयं देताभावप्रसङ्गतः सादाम्यस्याप्यमानत्वात् प्रतियोग्यनिरूपणात ॥ ३ ॥ अन्योन्याभावोऽपि हि यस्मा दस्तं प्रतियोगिनर्माप धर्मतया स्वस्मिवन्तभावयेत्, तथा च विश्वप्रतियोगिर्घाटतान्योन्याभावस्य वस्तुनो भेदेोनवस्थाप्रसङ्गात. वस्तुतावन्मात्रस्वे कथं नाद्वैतं पर्यवस्येत् । किंच तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभाव इति तद्वादिभिरभ्युपेयते. तथा साभावप्रतियोगिभूतं स्तम्भकुम्भयोस्तादात्म्यं यदि न प्रमाणगोचरम्तदा कथं तदभावः प्रामाणिकः स्यात् एवं कुम्भस्य विश्वप्रतियोगिकं तादा. त्यमादावेव प्रमिमित्यद्वैतसिद्धापूर्धपि दिरोधिनोऽन्यान्याभावय- हस्य न समुदयः स्यादुपजीविरोधात् । ननु कुम्भः स्तम्भो न भवातीति स्तम्भप्रतियोगिकोऽभावो यः कुम्भमाश्रितः सोऽन्योन्याभाव इति कथममितप्रतियोगित्वप्रक्तिः, मैवम, प्रतियोगिभेदाभावादन्योन्याभावसंसाभावयार्भेदाभावप्रसङ्गात्, स्तम्भः कुम्भो नास्ति कुम्भः स्तम्भो न भवतीत्युभयत्रापि स्तम्भस्यैव प्रतियोगिता. हीकारात। प्रतियोगिनिष्ठोऽभावोऽत्यन्ताभावः प्रतियोग्यनिष्ठत्वे सतिः अकादाचित्कोऽभावोऽन्योन्याभाव इति लक्षणभेदादभावयोर्भेद इति चेत, मेवम, यत्किंचित्यतियोगिनिष्ठत्वस्यान्योन्याभावेऽपि भावातिव्याप्तः । स्वप्रतियोगिनिष्ठत्वं विवक्षिमिति चेत्, मैवम्, स्वशब्देनात्य. न्ताभावोपपादनेन तमतियोर्गािनष्ठत्वस्यान्योन्याभावेऽपि भावनातिव्या. प्लेस्तदवस्यत्वात्, पटे घटो नास्तीत्यत्यन्ताभावस्य घटः प्रतियोगी, पट. प्रतियोगिकान्योन्याभावोऽपि घटे वर्तत इति । किंवेदं प्रतियोगित्वम्, निरूपकत्वं चेत्,र्धामणोऽपि प्रतियोगित्व- प्रसङ्गः। अथ पञ्चम्यन्तशब्दवाच्यत्वम्,तहि घटः पटो न भवतीत्यचा. न्योन्याभावे पटस्य प्रतियोगिता न स्यात, पञ्चायन्तशब्देनानिर्देशात् ।

·द्वितीयपरिच्छेदः । अथ र्मिणोऽन्यत्वे सति निरूपकत्वं प्रतियोगित्वम्, तदपि न, प्रतियोगित्वस्यानिरूपणादेव र्मिप्रतियोगिकान्यत्वस्यायासिद्धः सदेवं जान्योन्याभावो भेदः । नापि द्वितीयः, वैधवैधयान्तराभ्युपगमेऽनवस्था,अनभ्युपगमे च वैधयेयोरेकतापत्त्या तदुर्मिणारण्यकतापत्तावद्वैतप्रसङ्गः । नापि तृतीयः, पृथक्तवे पृथक्त्वान्तराभावादेव धर्मिणस्तस्यैकता- पसः । किंच पृथत्त्वस्य गुणत्वावर्गुणेषु गुणादिषु पृथक्त्वगुणासंभषेन भेदा न स्यात् । तत्रान्योन्याभानिबन्धनो भेदव्यवहार दति चेत्, हि द्रव्येष्वपि तविबन्धन एक तढावहारोऽस्तु कृतं पृथतवेन, तत्सत्ताधेदकप्रमाणाभा. बाच्च। अथाकाशः स्पर्शवद्गुणासमवायिकारणाद्विष्ठगुणयोराश्रयो द्रव्य- त्याइतत्वाद्वा पटारम्भकरान्तुवत. तेन वियद्गतयोरेकत्वपृथत्वयोः सिद्धि मानमरोहरकारः प्रतिष्ठिपदिति चेत,न,वेदान्तिनं प्रति दृष्टान्तस्य साविकलत्वात्, तेन कारणगुणानां कार्य गुणान्तरारम्भस्याचभ्युपग- मात, स्पर्शवत्त्वोपायुपहतत्वाच्च । न चान्त्यावविनामनारम्भकल्यादेव तादृशगुणाधिकरयानामपि स्पर्शवत्त्वेन साध्यसमव्यायभावादेवानुपाधित्वम्, विषमव्यापकोपाध्यङ्गी- कारऽपि दोषाभावात् । १ अथाकाश इति, गुणयोरश्रिय इत्युक्त संयोविभागाश्रयत्वे सिद्धसाधनता. | सद्यावृत्त्यर्थमद्विष्ठपदम्, तथापि शटपरममतपरिमाणयोराप्रयत्वेन सिद्धसाधनता । सत्यपरिहारार्थ स्पर्शवगुणासमवायिकारणपदम्, परममहरिमाणस्यानारम्भकत्वात प्रारम्भकत्येपि शष्टस्य शब्दमात्रासमवायिकमया स्वयंवदगुणसमवाधिकारणत्वा- भावाभिचारः परितो भर्वात, स्पर्शवदगुणासमधायिकारणगुणायोराय इत्युक्त सन्तु. संयोविभागाश्रयत्वेन सिद्धसाधनसा, तयोरपि स्पर्शवत्पदसंयोगविभामासमवाय. । कारणस्वात, तनिवृत्त्यर्थमावृष्ठपटम, सथा च संयोगविभागशब्दरिमाणातिरित गुणपोरेकत्वएथलवयोःपर्यवत्पटादिनिष्ठद्विद्विपथतवासमवायिकारणभूतयोः निर्मख- रिति तात्पर्यार्थः।

·marwareneu २६० चित्सुख्याम् । न चैतत्पर्वतान्यत्वादेः पोतरस्याप्युपाधित्वप्रसङ्गो दोषः, य एतत्पर्वतोऽसावनग्निमानिति व्यतिरेकासिद्धीव तस्य दुष्टत्वात्, 'एकसाध्याविनाभावे मिथः संबन्धशन्ययोः । साधाभावाविनाभावी स उपाधिर्यदत्ययः' । इति चोपाधिलक्षणस्य समासमव्यापकयोस्तुल्यत्वात्, समवायः समवेतः संबन्धत्वात संयोगदिति प्रयोगे संबन्धत्वे सति समवेतत्वे कार्यत्वमुपार्धािरति विषमव्यापकोपाधेयोतकराचार्यरङ्गीकारात । अपिच,अन्योन्याभावादयो भेदाः किं भिवमेव धर्मिण परिरभन्ते. उताभिवम् । नाटयः, अनन्तभेदाभ्युपगमप्रसङ्गात् । अस्तु किं नश्छिाति चेच्छृणु, क्रमेण तेषां र्मिणा संबन्धे र्मि- णश्च घटादेः कादाचित्कलेन तत्संबन्धासंभवः, संभवे वातीतानाग- तानां च भेदानां क्रमसंबन्धाय घटोऽनादिरनन्तश्च स्यात् । अथ युगपदेव मिणा सर्वे भेदाः संबध्यरन, हि भिवे भेदस्थि- तिरिति पततिः, भेदसंबन्धं विना तस्य भिन्नत्वानुपपत्तेः, तत्संबन्धेनैव च भिवत्वे किंभेदविशिष्टे किंभेदस्थितिरित नियामकाभावादेकोऽपि भेदो न भवेत, उत्तरोत्तरेणैव च भेदेन पूर्वपूर्वभेदेोपयोगोपपत्तावनन्तभेदा- भ्युपगमोऽपि निष्फलः स्यात्, एवर्माप भेदाः स्वीक्रियेरन यदि भेदपरं- पाभरमन्यरा कापि संविदुदयमासादयेत्, तथा चाहुः खण्डनकाराः । "प्राग्लोपार्वािनगम्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनस्थितिमास्थातुचिकित्सा त्रिदोषता" ॥ रति । न द्वितीयः, अभिचापि चेदेदो निविशेत तदा तदपि नेकं स्यादित्येकाभावादनेकर्माप न सिध्येत् । १ एकसाध्यति, परस्परं व्याप्यव्यापकभावशून्ययानिषिद्धत्वहिंसात्वयोलारिक हिंसायामेकेनाधर्मस्वनक्षणामध्यन सहचरमाभावे सति यस्य निषिद्धत्वस्यात्ययाभाव: साध्यस्वाधर्मस्वस्याभावेनाविनामावो भवति स साधर्मत्वलवणमध्ये निषिमस्व. बाण उपाधिरिति योजना ।

·द्वितीयपरिच्छेदः । मापि बलतण्यम,भेद प्रात्माश्रयत्वात. नानालतणयोगो हि वैलत. एयम, नानात्वं च भिवत्वापरपयमयासिद्धम, तेन च तसिडा तसिद्धिरिति । किंच नानालक्षणयोगोऽपि दुर्निरूपः, तथाहि द्रव्यादीनां षण्णांन णानि नानाविधान्यभ्युपगम्यन्ते, तत्र तावद्गुणाश्रयो द्रयमित्यलक्षणम् यतः। अव्याप्तेरप्यतिव्याप्तेद्रव्यं नैव गुणाश्रयः । पाये क्षणे गुणाभावागुणादावपि वीक्षणात् ॥ ४ ॥ उत्पत्रमानं दृष्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीत्यङ्गीकारादध्याप्तः, गुणा- दिष्वपि “चतुर्वितिगुणा" इत्यादिसंख्यागुणान्वयवीक्षणातिव्याप्तः । न च तत्र संख्यावत्यप्रतीतिविभ्रमः,नवैव द्रव्याणीत्यादाविव बाधकादर्शनात् । अथ मतम् प्रास्तामिदमृजपथस्थितानां दूषणाभिधानम्, अस्माकं पुनरभिनवबक्रनयवमानुसारिणां नैषा विभीषा समुन्मिति, यतो गुण- बत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणतामेाधिकरणतामाचताहे,तेन नाव्याप्सिनी. तिव्यातिः, “गुणादीनां पञ्चानार्माप निर्गुणत्वनिष्क्रियत्वे" इति प्रशस्तपादभाष्यदर्शनादित, मैवम्, तत्रैवात्यन्ताभावेऽतिव्याप्तः, सोऽपि हि गुणवत्त्वात्यन्ताभावस्तस्याधिकरणम्, स्वस्य स्वस्मित्रवृत्तः । अथानेकत्वादत्यन्ताभावानामत्यन्ताभावेप्यत्यन्ताभावास्ति, मे. धम्, विकल्यासहत्वात, किमेकैकगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वं द्रव्य- लक्षणमुत सर्वगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वम्, नोभयमुभयत्राप्य. ध्याप्तः, तथाहि रूपादीनां गुणानामनेकत्वात तदेकगुणाधिकरणस्यापि तदितरगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वादेव तदत्यन्ताभावानधिकरणत्वा. भावात्, सर्वगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणस्वस्य सर्वस्मित्रसंभवात,सति हि सर्वगुणाधिकरणत्वे सर्वगुणात्यन्ताभावाधिकरणता स्थात, न च सर्वगुणाधिकरणत्वमेकैकस्यास्तीति कथं नाध्याप्तिः । अथ चतुर्वितिगुणानामन्यतमगुणवत्वात्यन्ताभावानधिकरखता ·चित्सुख्याम् । वितिता, तदपि न, अन्यतमशब्देन रूपादेवैकैकस्य सर्वस्य वा विव. सायां पूर्वाभिहिताव्याप्तिदोषस्य तदवस्थत्वात । किंचास्मिनपि वक्रलक्षणे गुणादिष्वपि संख्यापृथक्त्वगुणयोः प्रतीतः कथं नातिव्याप्तिः । न च प्रशस्तपादभाष्यं मनुवचनं येन निर्गुणता गुणानां प्रामा. णिकी स्वात् । न च मन्तव्यं गुणेष्वपि गुणाभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसक्तेः संख्यापृथक्तव. प्रतीतिभातिरिति,रूपादिषु तदभ्युपगमेऽपि संख्यापृथालवयोः संख्यापृथ- मवान्तरानभ्युपगमेनैवानवस्यापरिहारात, यथा भवतां संबन्धे संबन्धा. न्तरमकुर्वतापि समवाये तदनभ्युपगमादेवानवस्यापरिहारः । द्रव्यगतसंख्यापृथक्त्वाभ्यामेव तदेकार्थसमवायलतरणप्रत्यासत्या गुणादिष्वपि तटावहारोपपत्ती व्यर्था तत्कल्पनेति चेत्, मैवम्, विपर्य- यस्यापि सुवचत्वात् । अथ गुणानामनेकत्वेऽपि द्रव्यस्यैकत्वदर्शनात कथं गुणसंख्यया Bध्ये तढावहारः,तीहापि माध्यस्थमवनम्ब्य किमिति न दीयते दृष्टिः, नवैव द्रव्याणि चतुतिगुणा ति संख्यावैषम्यात् । अमवान्तरद्रव्यसंख्यासंभवििमताऽयं व्यवहारः, हि परार्ध- संख्याध्यवहारोऽपि गुणेषु स्यात्, द्रव्येषु तत्संभवात् द्रव्यगतसत्तासामा न्यादिभिरेव गुणकर्मणापि सदावहारोपपत्ती तत्र सत्तासामान्यकल्प- नावेयर्यप्रसङ्गाच्च, एतेन समायि कारणं द्रमित्यपास्तम्, नातमात्रस्य सदभाषात, तदत्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य चात्यन्ताभाव एव व्यभि- चारात्, रूपादिगुणानामपि संख्यापृथक्त्वसमवायिकारणत्वसंभवात् । पस्तु हि द्रव्यत्त्वजातियोगित्वं द्रव्यलक्षणम्, न, यतः । (शेषमये) ·योगवार्तिकम् । ॥ श्रीः॥ । योगवार्तिकम (Continued from page 216. VoL. V.) उपायप्रत्ययमसंप्रजातं तधिकारिणं चाह। श्रवावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥ २० ॥ इतरेषां विदेहप्रवतिलयातिरिक्तानां देवानां वा मनुष्यादीनां वा न जन्ममात्रादसंप्रजातो भवति किं तु श्रादिभ्यः १ प्रजापर्यन्तेभ्य इत्यर्थः । संपतः सूत्रवाक्यार्थमाह । उपाति । उपाय: २ श्रद्धादिः। श्रद्धादीन् पञ्च क्रमेण व्याचष्टे । श्रद्धा चेतस इत्यादिना । संप्रसादः प्रीतिः योगो में भूयादिभिलाषा । सा च समर्था मातेव योगिनं पाति प्रतिबन्धसह- साणि तिरस्कृत्य रति, यथा योगभङ्गो न भवतीत्यर्थः । श्रद्धातश्च वीयं भवतीत्याह । तस्य हीति । श्रद्दधानस्य विवेके जीवेश्वरान्यतरपु. रुषतत्त्वज्ञाने योगसाधने र्थितया वीयं प्रयत्रो धारणारूपो भवतीत्यर्थः समुपजातेति। वीर्यतश्च स्मृतियानं ततश्च समाधिोगस्य चरमा भवति। तदेवं श्रद्धामूलकाद्धारणादयन्तरङ्गत्रयात्सप्रजातयोगे जायमाने प्रज्ञा जीवन- लान्यतरात्मतत्त्वसाक्षात्काररूपो विवेक उपावर्त्तते उपजायते येन विवे. केन यथार्थ वस्तु जानाति विषयीकरोति विद्वानित्यर्थः । तदेवं श्रद्धा. दीन व्याख्याय तत्पूर्वकत्वमसंप्रजातस्य ध्याचष्टे । तदभ्यासादिति । प्रज्ञाया अभ्यासात्सिया तद्विषयकादपि विरामप्रत्ययरूपादलंबुद्धा. ख्याद्वैराग्यादसंप्रजातो भवतीति सूत्रार्थः । आसवसमाधिसिद्धा स्वति- शयेनोपायानुष्ठानं हेतुरिति सूत्रद्वयेन प्रतिपादनीयं, तयोरादिसूत्रमयता- रयितुमुपक्रमते । ते खल्विति । उपायः श्रादः । तस्य मृदुत्वमस्पता, मध्यत्वं प्रसिद्धमेव, अधिमात्रत्वमतिप्रमाणता अतियितत्वमिति यावत । संधेगश्चापायानुष्ठाने शैघ्यम् । कश्चित्तु संवेगो वैराग्यमिति व्याचष्टे । तच। योगिनो नवधास्वानुपपत्तेः । उपायकार्यतया वैराग्यस्योपायमृदुत्वादिक १ पञ्चभ्य रयधिक पुस्तकान्तरे । २ उपायान पदाढीन पज्योतिपाटान्तरम् । .

·योगवार्तिकम् । विहाय स्वातन्त्र्येण मृदुत्वादासंभवात् संवेगशब्दम्य वैराग्यवाचकत्वाभावा- च्चेति । तथा मध्यति । मृदुसंवेगत्वादिरूपैस्विविध इत्यर्थः । तथाधिमा- बोपाय इति । अधिकप्रमाणकोपायोपि मृदुसंवेगत्वादिरूपैस्विविध इत्यर्थः । तत्र तेषु नवसु मध्ये, सूत्रेण सहान्व्यः ।। अधिमाचौपायानां तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ नवयोगिमध्ये चरमाणामेवासतो ऽसंप्रज्ञातो भवतीत्यर्थः । समा. धिलाभः, विष्यत्तिः । न केवलं समाधिरासत्रो ऽपि तु मोक्षोपीत्याह । समाधिफलं चेति । 'विनिष्यवसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मान' इत्यादिधि- ष्णुपुराणादिभ्य इति भावः । अत्र कश्चित् अधिमानोपायानामिति सूत्रमध्ये न प्रवेशयति । तत्र । तथा मति संवेगस्य त्रिधा विभागेनैव सूत्रोपपत्तो भाष्ये नवधा विभागप्रदर्शनवैयापत्तेः ॥ मृदमध्याधिमात्रत्वात्ततापि विशेषः ॥२३॥ पूर्वसूत्रोक्तविशिष्टेन्तर्गतस्य तीव्रत्वस्य मृदुमध्याधिमात्रवेन धि. ध्यात्ततोप्यामचापि विशेषस्तरतमरूपो भति । पूर्वसूत्रोक्तस्य नवम- योगिन इत्यर्थः । एतदेव व्याचष्टे ततोपि विशेष इत्यन्तेन भाष्येण । कोलतार्थमाह । द्विशेषादपीति । तस्माद्विशेषादपि नवमस्य विविध- स्यान्तिमानामासवतम इत्यर्थः । अपिशब्द आगामिसूत्रस्थसाधना. पेठया । अत्र तीवाधिमात्रसंवेगस्येत्यपपाठः । अधिमात्रतोत्र इत्युक्त भाष्यतोधिमात्रतीतसंवेग स्येत्येव पाठादिति । सूत्रान्तरमवतारयितुं ए. छति । किमेतस्मादेवेति । किमेतस्मादेव तीवसंवेगस्याधिमात्रत्वादेवा. सवतमः समाधिर्भवतीत्यादिरर्थः । न वेति वैकल्पिकावार्थः । विकल्प मेव सिद्धान्तति सूत्रेण ॥ ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ विशेष इत्यनेनान्वयः । प्रणिधानमत्र न द्वितीयपादवक्ष्यमाणं कि असंप्रजासकारणीभूतसमाधिभावनाविशेष एव । तज्जपस्तदर्थभावन- मित्यागामिसूत्रेणेवात्मप्रणिधानस्याचलक्षणीयत्वात् । तथा च सूत्रदयस्या.

·। योगवार्तिकम् । समर्थः । प्रजान्ता यो योगोपायो जीवात्मपरमात्मसाधारविषयक उत्त: सत्र जीवात्मप्रजान्तस्योपायस्याधिमातीसंवेगत्वे सत्ये वासवतमी संप्र. जातो भवति । परमात्मानन्तस्योपायस्य तु अधिमानतीव्रसंवेगत्वाभा. पि पासवतमो ऽसंप्रज्ञातो भवतीति । एवं च सति मुख्यकल्पानुकल्प भेटेन परमात्मजीवात्मप्रजयोगिमातहेतुत्वं बोध्यम् । उभयप्रनयोरेव देहाअभिभाननिवर्तकत्वेन परवैराग्यद्वारकत्वसाम्येपि अतितीवाभ्यास विनापि परमात्मप्रजाया आसनतमयोगहेतुतया श्रेष्ठात् । 'ततः प्रत्यक्चे. तनाधिगमोप्यन्तरायाभावश्चेत्यागामिसूत्रेणाधिकद्वारकीर्तनात् । अत एवं श्रुतिस्मृतीतिहासादिषु प्रायशो ब्रह्मज्ञानमेव मेक्षिहेतुतयोपदिश्यते कदा चिदेव तु स्वातन्त्येण जीवतत्त्वज्ञामिप्ति । र्याद च उभयोरेव तुल्यवढि कल्पः स्यातहि “तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विदयते ऽय. नाय” "तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतु". रित्यादिश्रुतयो व्याकुप्येरन् । तथा स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपाप्रकटस्वरूपः । सर्घश्वरः सर्वविशेषवेत्ता समस्तक्तिः परमेश्वरात्मा । प्रज्ञायते येन उदस्तदोषं शुद्ध परं निर्मलमेकरूपम् । संदृश्यते वाप्यवगम्यते वा तज्ज्ञाममज्ञानमतान्यदुक्तम् । इत्यादिमृतयोपि वाकुप्येरन् । मुख्यकल्पत्वे तु राजमार्ग एवं मम इति वाक्यवत् तादृशवाक्यानां मुख्यसाधनपरतयेोपातरिति दिक् । ननु मीवप्रज्ञा पासवतमयोगोत्पादनार्थमभ्यासस्यातितीव्रत्वमपेक्षते ईश्वरप्रज्ञा तु नापेक्षते इत्यत्र का युक्तिरित्याकाडायामाह । प्रणिधानादित्यादि । ब्रह्मात्मना चिन्तनरूपतया प्रेमलक्षणभक्तिरूपाढत्यमाणात्मणिधानादा- धर्जितीभिमुखीकृत ईश्वरस्तं धायिनभिध्यानमात्रेण अस्य समाधिमोती सवतमी भवेतामितीच्छामात्रेण रोगाशत्यादिभिरुपायानुष्ठानमान्दो. प्यनुग्रहाति प्रानुकल्यं भजते अतस्तस्मादभिधानापि प्रणिधाननिष्यत्या. विद्वारा योगिनामासवतमी समाधिमोती भवत इत्यर्थः । ननु प्रधान- पुरुषातिरिक्तं तस्वं नास्तीति त्वयाप्यभ्युपगम्यते तत्र चेखो न प्रधान ·योगवार्तिकम् । चेतनत्व दाभ्युपगमात् । नापि पुरुषः, सर्वेषां पुरुषाणां चिन्माजस्वरूपत्वे- नेश्वरत्वानीश्वरतयोः स्वतो ऽसंभवात् । हि वैशेषिकादिवत नित्ये च्छादिमान स्वत एवेश्वरस्त्वयाप्यभ्युपगम्यते । औपाधिकत्वे तूपाधि- मुक्त्या पुरुषाख्यजीवानामेवैश्वयंमस्तु तत्परत्वेनैव श्रुतिस्मृत्युपपत्तेः । अतः प्रधानजीवातिरिक्त ईश्वरो नास्तीति सांख्यातेपनिरासक्तयोत्तरसूत्रमध. तारयति । अथ प्रधानेति । क इत्यातेपे । अथ वा प्रतिपुरुषाििरक्त स्यश्वरस्य किं लक्षणमिति प्रश्नेन लतणसूत्रमुत्थापर्यात । अथ प्रधान त । क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ पुरुषविशेष एवेश्वरः, तथा चेश्वरस्य पुरुषन्तभावस्तदुपाधेः प्रधान दति भावः । यच्चतिं सिद्धजीवमादायेश्वरप्रतिपादकश्रुतिस्मृत्योरुपपत्ति- रिति निराकरणार्थमपरामृष्ट इत्यन्तं विशेषणम् । क्लेशादापरामृष्टतया अतिस्मृतिगीत ईश्वरो न सिद्धजीवो भवितुमर्हति कादाचित्कलेशादिसं- बन्धादित्यर्थः । अपरामृष्टान्तं विशेषणं व्याचष्टे । अविद्यादय इति । विद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशा इति वदति । कुशलाकुशलसा. धनत्वात् कुशलाकुशलानि धर्माधर्माः तयोः क्लेशकर्मणाः फलं विपाकः स च जात्यायुभीगाः । भोगश्चात्र विषयसत्त्वादिर्भािश्चत्तपोषणं शब्दाया- कारवृत्तिा न तु सुखादानुभवः, ते च मनसि वर्तमाना इति वयमा. णास हि तत्फलस्य भोक्तत्यनेन विपाकफलयोः सुखदुः :खयोगस्य पुरुषे वत्यमाणत्वाच्चेति । चित्तभूमौ शेरते इत्याशया वासनास्ताश्च विपाका. नुगुणाः तत्कारणानि, यतस्तत्तच्छरीरसाध्यभोगवासनामुढाध्यैव कर्मणा वि. पाको दीयते इति । ननु क्लेशादापरामृष्टत्वं सर्वपुरुषसाधारणमित्याश. झाह । ते च मनसीति । एकस्यैवान्तःकरणस्य त्तिभेदाच्चातुर्विध्यमि- त्याशयेन पूर्व चेसम्युक्ता अविनात्र मनस्युक्तति बोध्यम् । तथा चायमर्थः । ते चाविद्यादयो यपि मनस्यव सन्ति न कुत्रापि पुरुष तथापि पुरुषे सांसारिके व्यपदिश्यन्तति । व्यपदेशबीजं च स्वामित्वापरनामकं भोक्त. त्वमित्याह । स हीति। हि यस्मात् स पुरुषस्तस्य क्लेशादेः फलस्य सुखदुः- ·योगवार्तिकम् । - खयोः स्वस्मिन्प्रतिबिम्बितयोभक्ता भवतीत्यर्थः । स्वामित्वसंबन्धेना- धारत्वे दृष्टान्तमाह । यति । तथा च राजा जयो पुरुषो धनीत्यादिवदेव पुरुषः क्लेशादिमान सुखी दुःखी मूळ इत्यादिविहाबहार इति भावः । समवायसंबन्धेन पुरुषे सुखादिमत्त्वबुद्धिवाविद्येति । एवं च सत्त्वाख्येन क्लेशसंपर्केण शून्यता नान्यपुरुषैस्ति किं त्वीश्वरस्वेत्याह । यो हाने!त । अनेन भोगेन क्लेशादिफलभोगेनेत्यर्थः । अत्रानेनेति विशेषणादीश्वरस्य भोगेरस्तीत्यवधार्यते । सर्वविवेकयहणे सत्येव स्वोपाधिसुखसातितामा- त्रं चिदवसानो भोग इति सांख्यसूत्रात् । तथा च उपद्रपानुमन्ता च भला भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो दहेस्मिन् पुरुषः परः ॥ इति गीतायुक्तः परमेश्वर भोग उपपदातइति । अत एवेश्वर- स्थापि भोगतिपदिका स्तं पिबन्ताविति श्रुतिः यथाश्रुतैवोपपद्यते । अन- रनबन्यो अभिचाकशीति श्रुतिस्तु मुख्यमेव भोगं प्रतिषेधति, मुख्यभोग- श्वाभिमानपूर्वकः सुखादानुभवः, लोकैस्तत्रैव भोगव्यवहारात सन्चपुरुष- योरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाधिशेषो भोग इत्यागामसूत्रेण तस्यैव लक्ष. यितव्यत्वात् । अथ वा जीवभोग्यदुःखादिभोक्तृत्वमेवानचितिवाक्येन प्रतिषिध्यते । एकशरीरस्यत्वेन तवागस्यैव प्रसक्तत्वादिति जीवन्मुक्त- स्यापीश्वरसदृश एव भोगो दुःखभोगमात्रमीश्वर द्विलतामति । अपरा- मृष्टत्वं परामर्षशून्यता, तत्र परामर्षशब्दफलं प्रतिपादयितुं शङ्कते। कैवल्य. मिति । यदि क्लेशादिशून्य ईश्वरः श्रुतिस्मृतिभ्य एष्टव्यर्हि कैवल्यं ज्ञानं प्राप्ता बहवो हिरण्यगभादयोकेलिनः केवलानां जीवन्मुक्तानामध्यताः शादिशून्याः सन्ति तएवेश्वरतया श्रुत्याः सन्विति पूर्वपतिणो भावः । तथा च सांख्य सूत्रं 'मुक्तात्मनः प्रशंसासिद्धस्य वें ति। "बादास्तु मोतो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंतयात्।क्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोतलक्षणम्" इतिपञ्च- शिवाचार्यकृतवाक्ये च ज्ञानस्यापि कैवल्यमोतादिशब्दार्थत्वात हिरण्यग- भादयोपि कैवल्यमुक्त्यादिमन्त उच्यन्ते। कैलिनदतिपाठे केवलस्यामिति ·योगवार्तिकम् । क्षेत्रलो ऽत्र द्वितीयमोतारागादिकेशशून्यतेति । परिहरति । ते हीति। तेहि हिरण्यगर्भादयः प्राकृतिकामि बन्धनानि पूर्वस्थितानि छिन्वेष मुक्ताः न तु शादिपरामशंशून्याः, ईश्वरस्तु सर्वदैव क्लेशात्मकबन्धनत्रयशून्यतया श्रुत्यादिसिद्ध इत्यर्थः । ईश्वरस्य सदा केशादिशून्यत्वे मानं तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः । कमात्मा पुरुषो ये से। मेोतबन्धः स युज्यते ॥ इत्यादिवाक्यशतानि । निर्गणो गुणाभिमानशून्यः गीतायां गुणा- भिमानशून्यतयैव गुणातीतत्ववचनात्। 'परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो यहंकारयुतो उपर' इति नारदीय दिवपि ईश्वरजीवयोरिच्छादिसाम्यपि तदनभिमाना. भिमानाभ्यां निर्गुणसगुणवमि दुश्च । बन्धनत्रयं चोक्तं सांख्ये, प्रकृतिलयानां प्राकृतिको बन्धः । विदेहानां वैकारिको बन्धः । दिव्यादिविषयभाजां दक्षिणाबन्ध इति । तत्रायो ऽष्ट प्रकृतिवाभिमानरूपः । द्वितीयः शब्दा. दिविषयरागः । तृतीया रहस्यानां कर्म दक्षिणादानाध्ययनादिष्वनुरागः । तथा चोक्तम् 'प्रकृतेर्वत बन्धेन तथा वैकारिकेण च । दतिणाभिस्तृतीयेन बदो जन्तुर्विवर्तत इति । ईश्वरस्य तुद्रेश्वरेभ्या वैलक्षण्यं बन्धापरामर्ष- रूपं विकृणाति । यथा मुक्तस्येति । निरस्तावियस्येत्यर्थः । प्रज्ञायते निश्चीयते संभाव्यतति प्रकृतिलीनस्याभिमानसंबन्धेन पश्चाद्वन्धसभा. धनेति भावः । सदैव मुक्त इति । दुःखशून्य इत्यर्थः । सदैवेश्वरदति । सदेवाप्रतिहतेच्च्या युकः। अत्र के चित् सदैवेश्वर ऐश्वरक्तिमानित्यर्थः । नहि वेदान्तिभिरिव प्रलये ये गैरपि ईश्वरस्य नियमिच्छादिकमभ्युपगन्तुं शश्यते प्रकृतेर्गुण पाम्यरूपत्वाभ्युपगमविरोधात इत्येकशिनः। तच । यतो 'नैवाहस्तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मन' इत्यादिवास्यशतैरीश्वरसत्वस्य नित्यमेव ज्ञानेच्छादिकं यथाश्रुतभाष्यानुराधाच्च विसदृशपरिणामा- भावरूपाच्च साम्यावस्थानिच्छेत्यादिचित्यसत्यव्यक्तिमत्त्वेप्युपपद्यतइति स्वकार्याकरणमेव च तस्य द्विपराद्धान्तलय दति, किंबहुना 'यात्मा वा इद मेक एवायग्रासीवान्यत् किं चन मिर्षादति श्रुत्या प्राग्लये परमात्मनार्थद्रष्टुत्वंसिद्धमत ईखरोपाधेजानलक्षणा वृत्तिः प्रलयस्ति न ·- Hindi- योगवार्तिकम् । चोपाधिर्शतं विनवेशत्य ज्ञातृत्वमेष्टव्यं बाधकं विना दृष्टानुसार. त्यागानावित्यात् । ज्ञानशक्तिरहं परीत प्रकृयभिमानिदेवतावाक्यविरो. धाच्च । किं चैतत्तमो वा इदमेकमास तत्पर स्यात तत्परणेरितं विषयत्व प्रयाती'त्यादिश्रुतिष्वेव परमेश्वरप्रयवेनैव गुणवैषम्य श्रूयते, तथा । प्रतिं पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । शोभयामास संप्राप्त सर्गकाले व्ययाध्ययो । इत्यादिना प्रकृते वैषम्यहेतुः से भोपीश्वरेच्छात एव । स्मर्यते च, अतः साम्यावस्थायामप्यगत्येश्वरपिाधेनानादि स्वीकार्यमिति । अपि च एवं सति प्रलये स्वसंकल्पेन स्वोपाधिं स्वस्माद्वियोज्येश्वरः शेते पूर्वसर्गीय संकल्पसंस्काराभ्यां च सादावुपाधिरीश्वरेण सह स्वयं संयुज्यते इत्य. भ्युपेयं, तच्चायुक्तं तस्य हेतुरविोत्यागामिसूत्रेणाविनाया बुद्धिपुरुष- संयोगहेतुन्ववचनेनेवास्याप्यविद्वत्त्वापत्तेः । न चाहार्यज्ञानरूपाविदयया मंयोगः स्यात् सा चाविया मायेति न कस्याः केशवमिति वाच्यम् । संयोगहेत्वविद्याया विवेकख्यातिनाश्यत्वबोधकसूत्रविरोधात् । किं च सूचकारण केशकर्मविपाकाहासनाभिस्तथैव च । अपरामृष्टमेवाह पुरुषं हीश्वरं श्रुतिः ॥ रतियोगियाजवत्वयादिभिश्चेश्वरोपाधी संस्कारस्य प्रतिषिदुत्वात तवभ्युपगमो ऽपि तेषामसिद्धान्त एव, तथा आगामिसूत्रप्रतिषिद्धं काला. वच्छिन्त्रत्वं चेशे स्यात् उपाधिवृत्त्यभावेनैव चेतनस्य कालानर्वाच्छवत्वात इत्यादीन्यत्र दूषणानि सन्ति तस्मात् प्रलये निरुद्धाप्युपाधिः पूर्वसर्गीय- संकल्पवासनाभ्यां स्वयं व्युत्थितो भवतीति यजास्त्रं तदैनंदिनप्रलये योग- निद्रया शयानस्य स्वयंभोरुपाधिपरमेव न परमेश्वरोपाधिपमिति दिक् । शास्त्रप्रामाण्यसिद्धा शास्त्राशयोक्तश्वरसिद्धिरीश्वरसिद्वैा चैतत्मत्यतपूर्वक तया शास्त्रपामायसिद्धिरित्यन्यान्याश्रयं मन्यानो नास्तिक खरे प्रमाण मस्ति न येति एच्छति । योसाविति । सर्वपुरुषाणां स्वत एकरूपतयेश्वर्य- ·२७० योगवार्तिकम् । - मुपाधिधर्म एवेति प्रतिपादयितुं प्रष्टसन्योपादानादित्युक्त, प्रष्टसत्य. संबन्धासदीपाधिकः शावतिको नित्य उत्कर्ष ऐश्वमित्यर्थः । ईश्वरस्य चोपाधी प्रमाणं कार्यापाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इति श्रुत्यादयः। 'तदैतत 'सोकामयत' 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' ‘स एको ब्रह्मण आनन्द' इति श्रुत्यायुक्तस्य आनन्दान्तस्य ब्राण स्वतोनुपपतिश्च । साती चेता केवलो निर्गुणश्चत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्य निर्गुणचिन्माचलसिरिति सनिमित्तकः सप्रमाणकः । उत्तरं, तस्य शास्त्रं निमितमिति । शास्त्रं श्रुति स्मृतीतिहासपुराणानि । पुनः पृच्छति । शास्त्र पुरिति । शास्त्रस्यैव प्रामाण्यं कुत इत्यर्थः । उत्तरं, प्रकृष्टस िमत्त ति । ईश्वरस्योपाधिर्य- त्मकृष्टसत्त्वं तत्प्रत्यक्षरूपवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वाच्छास्त्रस्य प्रामामित्यर्थः । नन्वेवमन्योन्याश्रयः शास्त्रप्रामाण्य सिद्धे प्रकृष्टसत्त्वसिद्धिः तत्सिदा च तन्मूलकतया शास्त्रप्रामाण्यसिद्धिरिति चेत्र । मन्त्रायुर्वदप्रामाण्यत ईश्वर- सिद्धेः प्रागेव शास्त्रस्य प्रामायसिद्धेः प्रष्टसत्त्वस्य च शास्त्रप्रामाण्यान वाहकतामात्रमत्रोक्तमिति । तथा च न्यायसूत्रं मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्मामाण्य मिति । एतयोरिति । विषयत्वेन समवायसंबन्धेन च परमेश्व- रसत्त्वे वर्तमानयोरेतयोः शास्त्रोत्कर्पयोरनादिनिमित्तर्माित्तकभावः संब. न्यः शास्त्रं नैमित्तिकं सत्त्वाकर्षश्च निमित्तं कारणत्वादित्यर्थः । ततः किमित्याकाकायामाह । तस्मादिति । सदैवेश्वरः प्रलोप जानेच्छाक- तिमान् सदैव मुक्तो नादिकाले क्लेशादिमुक्तश्चेत्यर्थः । ईश्वरस्याद्वितीय त्वमपि प्रतिपादर्यात । तच्चेति । नास्ति साम्यर्मातशयश्च यस्मात् तादृ. शमित्यर्थः । अतिशनिर्मुको हेतुमाह । न तादिति । उक्त हेतुमाह । यदेवेति । यस्मादेतोर्यदेवातिय निरतिशयं तदेव तत ऐश्वयं स्यादिति योजना । सातिशयत्वे सत्यैश्वर्यमेव न भवति अतिहतेच्छत्वस्यैवाभावात्। अतो यवेष निरतियि तदेव मुख्यमैश्वर्यमित्यर्थः । उपसंहरति । तस्मा- दिति । ऐश्वर्येण यत्र काष्ठा प्राप्यते स ईश्वर इत्यर्थः। सानिर्मुक्ती हेतु. माह । न चेति । द्वयोरिति । नवमल्पकालायि पुराणं दीर्घकालस्थायि । एवमस्वित्येवंरूपेणैकस्मिवर्य क चिट्ठाभ्यां तुल्याभिमसाभ्यां कामिले । ।

·योगवार्तिकम् । सति एकस्य सिद्धा संकासावितरस्येच्छाविघातादूनत्वं न्यनत्वं स्या- दतो न समानानेकेश्वरसंभव इत्यर्थः । ननभयोः संकल्पाचवत्वं पुराणत्वं चोभयमेव भवतु तत्राह । द्वयोश्चेति । तस्य पुरुषविशेषत्वमुपसंहति । स चेति । स्यादेतत् । यदि प्रकृष्टसत्त्वोपादानादेव शाश्वतिको जीवेभ्य उत्कर्षश्चेतनविशेषस्य त्वयाप्यभ्युपगतस्तथा जीवानामप्यपकों मलिन- कार्यसवनिमिसक इत्यादागतः । तथा च श्रुतिपि 'कार्यापाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इति । र्ताह किमर्थं पुरुषविशेष ईश्वर इत्यु. च्यते एकस्यैवात्मन आकाशस्येवोपाधिभेदैर्जीवेश्वरादिविभागसंभवेन लाघवादैकात्म्यकल्यनस्यैवैचित्यात्' 'तत्त्वर्मास' 'अहं ब्रह्मास्मि' 'पाका. शमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथात्मको कनेकश्च जलाधाध्वियां. शुमानित्यादिश्रुतिस्मृतिशतैरात्मैक्यस्यैव प्रतिपादितत्वाच्च । भेदाभेदो. भयश्रुतिस्मृतिमध्ये भेदनिन्दया ऽभेदज्ञानस्य मोतफलकत्वकथनेन चाभेद वाज्यान्येव स्वार्थपरराणि भेदवाक्यानि त्वनुवादमात्राणीति । अत्रोच्यते । जीवेश्वरयोरंशांशिनास्तावाप्यव्यापकभावस्वीकारेण जीवोपाधिनावच्छे. दास्यात्मप्रदेशस्यश्वरोपाध्यचित्रत्वं वक्तव्यं, तथा च यथा ब्रह्माण्डा. काशस्य गर्दभमुखावच्छेदेन दुस्स्वरत्वं यथा वा पाय्ववच्छेदेनोपाधिक दुर्गन्धत्वमेव कारणसत्त्वाच्छिचिदाकाशस्यापीश्वरस्य जीवोपाट्यवच्छे. देन संसारित्वं स्यात् । यदि च जीवेश्वरौ चैतन्यस्यैवांशी न तु जीव ईश्वरस्य साक्षादंशो ऽतो घटकुण्डाकाशवदेवान्योत्सव्यावृत्ती जीवेश्वरी स्वीक्रियेतां तदापीश्वरस्य जीवान्तयामित्वानुपपत्तिः जीवप्रदेशेपीश्वरा- सत्वादिति । एवमेव सर्वजीवानामप्यैक्यं न संभर्वात एकस्यैव चिदाका. शस्यैकान्तःकरणाद्विमुक्तपि प्रदेशे संसार्यन्तःकरणान्तरसंबन्धात् बन्धप्रस- हुन श्रुत्युक्तबन्धमोक्षादिव्यवस्थानुपपत्तः, नदयाकाशस्य भग्नघटप्रदेशेष्व- न्यघटसंबन्धो न भवतीति नियमः संभवति प्रत्याविरोधात पर्यायश्चे. कस्मिवेव देशेनेकलिङ्गदेशसंबन्धस्य समानदेशीयभोगेनानुमानाच्च । तदे- तदुक्तं कपिलाचार्यः। जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषवहुत्वम् उपाधिभेटेप्येकस्य नानायोग अाकाशस्येव घटादिभिरित्यादिसूरिति । ननपाधिविशिष्ट.

·२०२ योगवार्तिकम् । येरेव जीवेश्वरत्वे वक्तव्ये इति चेत्, न । विकल्पासहत्वात् । विशिष्टान- तिरके जीवेश्वरत्वं बन्यमात दिसांकर्यतादवथ्यात् । अतिरके तु तदनित्यं नित्यं वा । आझे विनाशितया तस्य बन्धमाता अनुपपत्तिः । अन्त्य वृश्चि- कभिया पलायमानस्याशीविषमुनिपातः। दिहि विशिष्टा अनेकमात्मानः कल्पनीयाहि अस्मासूपन्यस्तगौरवं भवतामप्यातितमधिकं तु सामान्य. कात्मकल्पनमिति। न चात्माद्वैतश्रुत्यनुरोधेन तदप्युचितमिति वाच्यम् । वि. शिष्टात्मभ्यः सामान्यात्मनो ऽत्यन्तमेदे तत्त्वमस्यायभेदवाक्यानुपत्तिता- दवास्थ्यात् । अत्यन्तमभेदे चविशिष्टातिरिक्तताविरोधात्। भेदाभेदे चास्म- मतप्रवेशादिति, अस्माभिपि हि सामान्यरूपेणाभेदो वैधयेलतणभेदनि रासायेष्यते विशेषतस्तु भेद इति । तथा चोक्तं कपिलाचार्यः । नाद्वै. तश्रुतिविरोधो जातिपरत्वादिति । एवं ताघदवच्छेदवादो निरस्तः । प्रतिविम्बबादस्वत्यन्तं विकल्पासहः । प्रतिबिम्बस्य तुत्वे प्रतिबिम्ब. रूपजीवस्य ब्रह्मणा सहाभेदानुपत्तिः सदसतारभेदानुपपत्तः । अतुच्छत्वे चात्मनानात्वस्य शब्दभेदेन स्वीकारापात्तरदैतादानुपपत्तिश्चति । अत्र च मूठानामुपयुार कक्षाः ब्रह्ममीमांसाभाष्येस्माभिनिराकृताः । तत्सम स्थादिवाक्यानि तत्र विस्तरेण व्याख्यातानि मतेपतस्त्वत्रापि* व्याख्या. स्यामः । न्यायानुग्रहेण बलदिरामविस्फुलिङ्गादिभिः सांशदृष्टान्तः विरो. धादाकाशसूर्यादिदृष्टान्ता अखण्डतापरा न भवन्ति किं तु ब्रह्माण सर्वजीवानाविभागलतणाभेदस्य सर्वकालस्यापि तथा पारमार्थिकत्वेपि यत्किंचिदवच्छेदेन फेनबुद्धदादिवत् अतभद्रस्य विभागलतणभेदस्यापार. मार्थिकस्योपाधिकत्वमात्र प्रतिपादयन्तीति । एतेन भेदनिन्दावाक्यानि प्रकरणभेदविभागवैधादिभेदपराण्येव । यच्चोक्तमभेदज्ञानान्मोतः श्र. यतदति तत्परंपरयैव न तु साक्षात् । अथात आदेशो नेतिनोत नीत. स्मादिति नेत्यन्यत्यरमस्ति प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि तत् । पर्थ्यान्त सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ *पाचादित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

·२०३ योगवार्तिकम् । इत्यादौः श्रुतिस्मतिवाक्यविवेका व्यभेदज्ञानस्यैव मुख्यत्वात् ।। परमात्मात्मनोोगः परमार्थ इतीष्यते । मिथ्यैतदन्यद् द्रव्यं हि नैति न द्रव्यतां यतः ॥ इति विष्णुपुराणादिष्वत्यन्ताभेदस्यापि निन्दितत्वाचेति । किंबहुना अन्यश्च राजन प्रवरम्तथान्यः पञ्चविंशकः ॥ तस्यत्वाच्चानुपरन्ति एक एति साधवः ॥ ति मोक्षधादिप्वन्योन्याभावाविभागरूपतयैव भेदाभेदयोा- ख्यातत्वेन भेदवाक्याभेदवास्ययोरनिर्णयेनाधुनिककुतीपेक्षेति दिक् ॥ पुरुषान्तरेभ्य ईश्वरस्य निरतिशयसार्वजरूपविशेषान्तरं प्रतिपादयन् सूत्र- मवतारयति । किं चेति । तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ बीजं लिङ्गं सर्वज्ञानुमापकं वक्ष्यमाणं यत्सातिशयजातीयं ज्ञानं तनत्रेवरे निरतिशयमित्यर्थः । सार्वजबीजमिति पाठेप्ययमेवार्थः । यत्तु बीजं कारणं. तथा च सर्वजत्वकारणं सत्वमिति तस्यार्थ इति कश्चित् । तव । ज्ञानस्य बहुल्यतपारव बीजतयात्र भाष्यकारव्याख्यास्यमानत्वादिति, व्याचष्टे । यदिमिति । यत् अतीतानागतवर्तमानानां प्रत्येकसमुच्चिता. नामतीन्द्रियार्थानामन्यं बहुत्वं ग्रहणं जानमिदं सर्वजबीमित्यर्थः । कथं बीजं तदाह । तदिति । एतत्सर्वजबीजं सातिशयज्ञानं विवर्धमानं यत्र निरतिशयं भवति स सर्वजोन्यथानवस्यानादिति युक्तिरुक्ता। प्रयोगमप्याह । अस्तीति । सर्वजबीजं सातिशयज्ञानं क्वचित्प्राप्तकाष्ठं सातिशयत्वात परिमाणवदित्यर्थः । अत्र बाधाभावे सतीति हेतुर्विशेषणीयस्तेन गुरुत्व. संस्काररूपादिषु न व्यभिचारस्तेषां चैत्र काष्ठाप्राप्ती कार्यमाने अतिश. यित्वमेव बाधकं सामय्यास्तारतम्याव्यस्थित्या कार्यतारतम्ये व्यवस्यानु- पपत्तेः । ज्ञानेच्छापरिमाणानां तु नित्यानामपि सिद्धतया कचित काष्ठा. प्राप्ती नास्ति बाधकम् । वस्तुतस्तु यथाश्रुतभाष्यादनवस्यापत्तेश्च गुरु- त्वादिष्वतिशयानां व चित्काष्ठानुमीयते सामयीतारतम्यकाष्ठाया अप्य- ।

·२७४ योगार्तिकम् । नवस्यापत्त्यैवानुमानसाम्यात् अतो न हेती विशेषणापेक्षति । अस्मिंश्चानु. माने श्रुत्यादिस्तर्क दति, सूत्रतात्यर्यमाह । यति। ननक्तानुमानेन सामा- न्यतः सर्वज्ञपुरुर्षासद्धावपि तस्य संज्ञाविशेषः कथमवधार्यतइत्या. काहुण्यामाह । सामान्र्योत । सामान्यमात्रेणोपसंहारे निश्चये कृतपर्य- वसानमनुमानं न संज्ञादिविशेषप्रतिपादनक्षमित्यत इत्यादिरर्थः । संजा ब्रह्मान्तयामिपरमात्मादिरूपा आदिशब्देन पूर्णानन्दत्वपरमकाणिक- त्वपारमार्थिकात्मत्वजगदाधारकारणत्वादयो याह्माः । हरिहरादिसंज्ञाम- तैयस्तु शक्तिशक्तिमदादाभेदेनोपासनार्थमेव परमेश्वरस्योच्यन्ते न तु साक्षा देव ॥ ब्रह्मविष्णशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । ततो न्यूनाश्च मैत्रेय देवा दतादयस्ततः ॥ ब्रह्मविष्णुशिवादीनां यः परः स महेश्वरः । इत्यादिवाक्येभ्यः । आगमतो वेदान्ततः । यत्तु आधुनिकाः के चन परस्य साक्षाप लीलावियहं कल्पन्ति । तदप्रामाणिक, विष्णावा. दीनामेव लीलावतारश्रवणात् । विणवादीनां च परमात्मन्येवाहंभावाते. षामवतारा एव परमेश्वरावतारतया श्रुतिस्मृतिपूच्यन्ते तेन तु ते भ्रान्ताः 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इत्यादिश्रुतिभ्यः परमेश्वाम्य कार्यकार णाख्यशरीरद्वयतिषेधात् । 'अनादिमत्यरं ब्रह्म सर्वदेहविर्जित' मित्या दिस्मृतिभ्यश्चेति दिकृ ॥ ननु नित्यमुक्तश्चेदीश्वराह पुरुषार्थाभावात सस्य प्रत्तिर्न घटते । तथा च सांख्यसूत्र 'स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवदि- तीति पूर्वपतः । तव । प्रवृत्त्यादिनित्यत्वात् तत्र निमितापेता नास्तीति मुख्यसमाधाने सत्यपि प्राळया प्रकारान्तरेणापि समाधानमाह । तस्मा- सेति । आत्मानुयहः स्वोपकारः । तस्येवरस्य स्वोपकाराभापि भक्तान- पुरुषानुदुरिष्यामीत्याशयेन जानधर्मयारुपदेशतो भक्तभूतानुयहः प्रयोजनं, पुरुषाणां विशेषणं कल्पेत्यादि । कल्पप्रलयेषु दैनंदिनप्रलयेषु महाप्रलयेषु प्राष्टतालयेषु च संसारिणः स्वकारणगामिनो ऽतस्तदा मरणदुःखभाज इत्यर्थः । ननु स्वेष्टसाधनताजानाभावे कथं व्यापारः स्यादिति चेत्र । - ·---arma me योगवार्तिकम् । तृणारणिर्माणान्यायेन स्वेष्टसाधनताज्ञानपरदुःखजानयोर्विजातीयेच्छाद्वयं प्रत्येव फलबलेन हेतुताया: स्कृप्तत्वात् । तथा च ब्रह्मसूत्रं 'लोस्वत्त लीलाकैवल्यम्' इति । ननु तयापि भक्तानेवानुग्रहाति नान्यान् प्रत्युत ताविहााप स्वभक्तिवर्यदानेनेत्यतो वैषम्यादिना नेश्वरस्य नित्य- मुक्तत्वं भवति चेत् । मैवम् । अग्नेरीष्ण यस्वाभायवत् विशुद्धसत्त्वे भक्त- वशतास्वभावस्यापर्यनयोज्यत्वात् । वैषम्यं च रागद्वेषाभ्यामेव भवति न तु प्रवृत्तिमात्रणेति । अत एव गीता समेहं सर्वभूतेषु न मे दृष्यास्ति न प्रियः । ये भर्जान्त तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ इति। यच्च हिरण्यगर्भाझेश्वर्यदानात् अन्येषां दुःखं भवति तत्रापि हिरण्यगादीनामेव वैषम्यं बीजम् । ईश्वरस्य तु परदुःखप्रहाणेच्छा विदयमानापि भक्तवशतया कुण्ठिता स्वकायाय विलम्बतइति सर्व सम- जसम् । यच्च सर्वश्वरस्य कर्ममापेक्षतया वैषम्यं नैण्यं च ब्रह्ममीमां- सासूत्रणापातं तत्राप्ययमेवाशपः । लोकानां विहितनिषिदरूपाणि कर्माणि देवानां सुखदुःबसाधनानि अत ईश्वरेण स्वभक्तदेवेषु अपराद्वाय यत् दुखं दीयते ऽनपराद्वाय सुखं ततपारवयनि- मित्तकर्माित स्वप्रयोजनाभावेपि विदुषां प्ररत्तो पञ्चशिखाचार्यवाक्यं साख्यस्य प्रमाणात । तथा चेतमिति । अादिविद्वान स्वयंभूः सर्गादा. वाविर्भूतो विष्णुर्निमाणचित्तं योगबन्नेन स्वनिर्मितं चित्तमधिष्ठाय स्वांशेन प्रविश्य पिलाख्यपरार्षर्भूत्वा कारूण्याजिज्ञासवे आसुरये तत्त्वं प्रोवाचे. त्यर्थः ॥ (शेषमये) काशीस्थरामकीयप्रधानपाठशालायां सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्यपरनामा रामकृष्णाशास्त्री। प्राङ्गलभागे संस्कृताध्यापकः केशवशास्त्रो छ।

·स्पृष्ठ श्रीतपदानिर्वचनम् । श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। ५ ष्टप्रकरणम् । (Continued from page 224. VOL. V.) ३६५ उद्गाता मन्य नारम्भकाले अरणो अरण्योरिति साम गा- यति मध्यमाने अग्निं नर इति साम गायति धमे उत्पन्ने सति त्वेषस्ते धम ऋण्वतीति साम गायति अग्नो जाते यजमाना- वरं ददामीति वाचं विसृजते उद्गाता प्रज्वलिते ऽग्ना अद- र्शि गातुवित्तम इति साम गायति अध्वर्युर्यजमानश्च जातम- ग्निमुपतिठाते अजीजनन्नमृमिति मन्त्रेण यतावत्कर्म अग्नि- मन्थनमित्युच्यते। ३६६ यजमान: अग्नेरुपरि नासापुटाभ्यां वायुं निष्क्रामयति प्रजाप- तेस्त्वा प्राण इति मन्त्रेण यजमान: गार्हपत्यं निदधाति निधीयमाने गार्हपत्ये उद्गाता अनिमीडइति साम गायति अध्वर्युरुगातारमाह रथन्तर ब्रहाति तत उद्गाता रथन्तरं साम गायति उद्गातुरमावे ब्रह्मन् छन्दांसि ब्रहीति ब्रह्मा हिं३ इति ब्रोति योनि वा द्विब्रवीति समस्तव्याहृतीवी त्रि- ब्रवीति अध्वर्युगाहपत्यं स्पृष्ठा भवो धर्म इत्यादिमन्त्र ज- पति तत्र मन्त्रे भृगणां भृगणां त्वा व्रतपते इति अङ्गिरसांतु अङ्गिरसां त्वा तपते पनि मतभिन्नानां तु आदित्यानां त्वा व्रतपते इति गायत्रण छन्दसेत्यादि यथायजमानगोचोचा- रणम् । अथामेरुत्तरतः अग्नी वा सौवणं शकलं स्वया तनुवेति मन्त्रेण निदधाति राजतं शकलं माय ब्राह्मणाय वृषलाय वा प्रयच्छति अध्वर्युर्यजमानश्च गार्हपत्यं अहं त्वदस्मीत्य॒म्भ्या- मुपतिष्ठाते एतट्. गार्हपत्याधानमित्युच्यते ।

·memen----- श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३६० अथ अध्वर्युः गार्हपत्यात् अन्वाहार्यपचनं निदधाति तं स्पृष्ठा भभुवो वात इत्यादिमन्त्र जपति यर्षि यथागोवं गायत्रण छन्दसेति पूर्ववत् हिरण्यशकलं निदधाति राजतं ददाति अध्वर्युर्यजमानश्च इमा उमामित्यूचा अन्वाहार्यपचनमुपति- ष्ठाते इदं दक्षिणान्याधानमित्युच्यते ॥ ३६८ तत: गाहपत्यं प्रति यथेतमेत्य गार्हपत्ये प्रणयनीयमिध्मं मूलतो ऽभ्यादधाति यथा अदिते मर्ये अग्निप्रणयनयोग्यो भवति तथा ज्वलयति मृत्यर्गपाचं उपयमनं च समीपे गार्हप- त्यस्य सादयति सापितम्तरूणो ऽश्वः गार्हपत्यस्य पुरस्तात स्थापिता भवति अश्वाभावे अनड्वान अजा वा अविवा कम- ण्डला अग्न्युटुरणे प्रारब्धे उगातारमाह वामदेव्यं ब्रहीति उद्गातुरभावे ब्रह्मन् छन्दांसीति विकल्पः पूर्ववत् यजमान: प्रदीप्तमिमं मृत्पर्णपाचे निधाय अग्रत उपयमनेनोपयम्य ओ- जसे बलायेत्यादिना मन्त्रणाद्यच्छते अग्निपात्र जानुमाचमु- मृत्य गार्हपत्याहवनीययोर्मध्यदेशं चेधा विभज्य प्रथमभागं गच्छति नाभिमाचमुसृत्य द्वितीयभागं गच्छति ग्रीवामाचमुद्धृत्य तृतीयं भागं गच्छति अश्वं पूर्व ब्रह्मादय: उत्तरेण नयन्ति तं अश्वं प्राचीमनुप्रदिशमित्यूचानमन्त्रयते विक्रमस्व मह्यमि- त्यूचा गमनमध्ये उपरन्ति अन्वग्निरुषसामित्यूचा ततो ग- च्छन्ति अग्निपाचं अन्यस्य हस्ते दत्वा प्राङ्मुखमश्वं दक्षिणेन पूर्वपादेन संभाराणामुत्तरदेशे अतिसन्निहिते आक्रमयति यज- मान: प्रदक्षिणमावृत्य अखं द्विरभ्युत्य उत्तरत उत्सृज्य अ- ध्यर्यवे ददाति अन्यमश्वं ब्रह्मणे ततो ब्रह्मा आहवनीयं परीत्य आहवनीयस्य दक्षिणत: मन्त्रेण निरसनोपवेशने कृत्या ·२७८ श्रेतिपदार्थनिर्वचनम् । बृहस्पतिब्रह्मत्यादि जपति यजमानः अदिते सर्ये प्रदक्षि- णमावृत्य प्रत्यङ्मुखम्तिष्ठन तर्मान गृहीत्वा संभारेषु प्रतिष्ठा- पयति यदिदमित्यादि गुण्ये इत्यन्तेन मन्त्रण तत उद्गातारमाह बृहद्वारयन्तीयं श्यतं बहीति उद्गातुग्भावे पूर्ववत् ब्रह्मण विकल्पा: उद्गाता सामानि गायर्यात अाहितमग्निं स्पृष्टा भर्भवः मुवरर्क इत्यादिमन्तं जपति नतो राजतशकलदानान्तं पूर्ववत अध्वर्युर्यजमानश्चाबनं यं आनशे व्यानश इत्यादिमन्त्रेणाप- निष्ठाते रथचक्र प्रवर्तयति सन्ततं गार्हपत्यादाहवनीयात् एत- दाहवनीयाधानमित्युच्यते । SEE तत: अग्नीन् परिसमुह्य पर्युन्य परिस्तीर्य यजमान: तिलमा- षादीनि पूर्वोक्तानि धान्यानि स्वाहाकारान्ताभिाहृतिभिः सर्वेष्वग्मिघु जुहोति अयमुनरसौषधिहाम इत्युच्यते । ४०० ततोऽध्वर्युर्यजमानेनान्वारब्धः गार्हपत्ये आज्यं संस्कृत्य मुवं जुहूं च संमृज्य एकै कस्मिन्नग्नो पञ्च पञ्च अश्वत्थोदुम्ब- रपलाशशीविकङ्कतवृक्षाणां समिध: संस्कृताज्येनाभ्यज्यादधाति तत्र श्रादी गार्हपत्ये समिध्यमान: प्रथम इत्य चा प्राश्वत्थी घृतप्रतीको घृतयोनिरित्यूचा प्रादुम्बरी त्वामाने समिधान- मित्यूचा पालाशी त्यामग्ने प्रदिव इत्यूचा शमीमयों घृतप्रतीक व इत्यूचा वैकङ्कती यतेरेव मन्तः अन्वाहार्यपचने पाहवनीये च समिद्धोमः अयं पञ्चसमिधाम इति प्रसिद्धः ॥ ४०१ यजमान: प्रदक्षिणमावृत्य गार्हपत्यस्य पश्चातिष्ठन उपतिष्ठते येते अग्ने इत्यादि त्वा दधे इत्यन्तमन्त्रः एवमन्वाहार्यपच- नाहवनीयावुपतियुते इदमाहितसापस्थानमिन्युच्यते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २०९ ४०२ मतो यजमानो द्वेष्यं ध्यायन गार्हपत्यसमीपे यास्ते घोरा इत्यादि द्विष्म इत्यन्तान मन्त्रान् जपति एवमेशन्वाहार्यप- चनाहवनीयसमीपे उपविश्य जपति अयमाहितसाग्निजप इत्युच्यते ॥ ४०३ सतोऽप उपस्पृश्य तिष्ठन गार्हपत्यमुपतिष्ठते नर्य प्रजामित्या- दिमन्त्र: अथर्वपितुमित्यादिमन्त्रर्दक्षिणाग्निं शंस्य पनित्या- दिमन्त्रराहवनीयं इदं आहितप्रत्येकोपस्थानमित्युच्यते ॥ ४०४ ततो गार्हपत्ये गृह्योक्तप्रकारेणाज्यं संस्कृत्य सुचि चतुर्गृहीत्वा पाहवनीये समिधमाधाय आहवनायमद्धिः परिषिच्य सप्र ते अग्न इत्यूचा जुहोति अध्वर्यवे वरं ददाति इयमाहुति: पूर्या- हुतिपदेनाच्यते ॥ ४०५ पुनराज्यं मस्कृत्य स्रवेण आहवनीये जुहोति यदेवा देवहेडनं यददीव्यं नृणां आयुष्टे विश्वतो दधदिति पूर्वोक्तस्तिभिरनु- वाकेः प्रत्यूचं ततो वैश्वानराय प्रतीत्यनुषाकेन पूर्ववदुपस्थाय समिधमाधाय वरं ददाति अयमुत्तर कुश्मागडहाम इत्युच्यते ॥ ४०६ पूर्वकृश्मागडहोमादि एतावत्पर्यन्तं कम अग्न्याधानमित्युच्यते ॥ ४०७ अग्न्याधानम्य पूर्णाहुत्या पूर्वोक्तया यदि समाप्रिस्तदा पूर्णा- हुत्यन्तमग्न्याधानमित्युच्यते ॥ ४०८ होमान्तत्वपक्षे अग्निसंस्कारकसायंप्रातहामो समस्य करिष्ये इति संकल्प्य वक्ष्यमागासायंप्रातहीमा समस्य सायंहोमत- न्त्रण करोति तदा अग्निहोरहे।मान्तमग्न्याधानमित्युच्यते ॥ ४०६ इष्टयन्तत्वपने आश्वलायनेन इष्टिवयं विहितं तत्र द्वितीया इष्टिराश्वलायनेन विकल्पिता तथा च आद्यान्त्ययारेकतन्त्रणा अनुष्ठानं प्रसिद्धं तयोबांधायनमतानुसारेण प्रधानदेवताः षट् सर्व पौर्णमासतन्त्रं तर प्रधानदेवतास्थाने आंग्रः । अग्निः पवमानः । अमिः पावकः । अनिः शुचिः । इन्द्रानी ।

·२९० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । अदितिः । एता देवता भवन्ति ताश्च उपांशुधर्मेण इज्यन्ते सप्रदशसामिधेन्यो भवन्ति इध्मसंभरणकाले एकविंशतिधेत्य- स्य स्थाने त्रयोविंशतिधेत्यहः पाचासादने विशेष: चिचत्वारिं- शत्कपालानि चरस्थाली मेक्षणं च यथादेवतं निर्वापादि भवति आग्रेयादयश्चत्वारोऽष्टाकपाला: ऐन्द्राय एकादशकपाल: अदित्य चरः आज्यभागान्ते अग्नेः अगिमर्धति पुरोनुवाक्या अयमगिः सहस्रिण इति याज्या अग्नः पवमानस्य अन आयूषी- त्यनुवाक्या अग्ने पवस्वेति याज्या अग्नः पावकस्य स न: पाव- केत्यनुवाक्या अग्ने पावकेति याज्या अनः शुचे: अग्निः शुचि- व्रततम इत्यनुवाक्या उदग्ने शुचयस्तवेति याज्या इन्द्राग्न्याः इन्द्रामी अवसेत्यनुवाक्या गीर्भिर्विप्रः प्रमतिमिति याज्या अदि- त्याः उत त्वामदिते महीमित्यनुवाक्या महो मषमातरमिति याज्या अग्ने: स्विष्टकृत: प्रेवो अग्न इत्यनुवाक्या इमा अग्न इति याज्या अन्वाहार्यमासाद्य दक्षिणादाने विशेषः अग्नीदिदं ते उपबर्हणं ब्रह्मन्नयं ते अश्वः हातरेषा ते धेनुः अध्वर्या एष ते ऽनड्वान उद्गातरेते ते हिरण्यवाससी हिरगयं चात्र शतमानं भी सर्वे ऋत्विजः युष्माक्रमेते। मिथुनी गावी वास: पञ्चगावश्च यथाभागं प्रतिगृहीध्वं इति सर्वान पदाथान दर्भ- णाभिमन्त्य ददाति प्रतिग्रहे विशेष: देवस्य त्वेत्यादिमन्त्रे. णान्वाहार्य प्रतिगृह्य पुनर्देवम्य त्वेत्यादिमन्त्रे ब्रह्मण आदन- मित्यस्य स्थाने ब्रह्माण उपबहणमित्याग्नीध्रः ब्रह्मणे ऽश्वमिति ब्रह्मा ब्रह्मणे ऽनड्डाहमित्यध्वर्य: ब्रह्मणे धेनुमिति होता ब्रह्मणे हिरण्यवाससी इत्यद्गाता ततः सर्वे देवस्य त्वेति मन्त्रे उक्त- स्थाने ब्रह्मणे मिथुनी गावा पुनस्तत्र स्थाने ब्रह्मणे गाः इत्यादि पठित्वा प्रतिगृहीयुः एतादृग्दक्षिणादानासामर्थ्य एकां गां ददाति तचाप्यशक्ती चहें इयमग्न्याधेयदक्षिणेत्युच्यते ॥ (शेषमये)

·॥ श्रीः॥
कैवल्यरत्नम् ।
(Continued from page 238. Vol. V.)
श्रीमत्साम्बपुराणे ऽपि ब्रह्मात्मैक्यविषयसारोद्वारः क्रियते ॥
सूत उवाच ॥
कैलासशिखरे रम्ये देव्या परमया सह ।
भासने विमले रम्ये भ्राजमानमनोपमम् ॥
प्रणम्य दण्डवमो भस्यापृच्छदिदं पुरा ।
अगस्य: परमप्रीत्या देवदेवं महेश्वरम् ।
भगवन्वेदवेदान्तः शास्तेस्तदनुसारिभिः ।
सुनिश्चितो ऽर्था यस्तं मे ब्रहि कारुण्यतः परम् ॥
देवदेवो ऽपि संतुष्टः प्राह कारुणिकोत्तमः ।
तस्मै लोकोपकाराय मुनये ऽमलचेतसे ॥
पराशर उवाच ।।
.
शगु गुद्यतमं वक्ष्ये तब वेदोदितं मुने ।
श्रद्धया सह कल्याण मया नोक्तमत: पुरा ।
अस्ति कश्चित नद्यन्तस्वभावादेव निर्मलः ।
अप्रमेयः स्वयं भात: स्वविलक्षणर्जितः ॥
स नास्तीति प्रतिज्ञा मे सर्वथा नेव शक्यते ।
यस्तं वदति चास्तीति स एव हि मास्तिकः ।
यस्तं वदति नास्तीति सेो ऽपि नास्तीति चेन्मतम् ।
सो ऽपि नास्तीति यो वक्ति सेो ऽस्येव न हि संशयः ।
२१

·२९२
कैवल्यरवम् ।
अन्यथा व्यवहारस्य लोप एव प्रसज्यते ॥
प्रतीयते हि सर्वेषां व्यवहारस्तपोधन ।
व्यवहाराश्रयत्वेन सर्वदा य: प्रकाशते ॥
स्वयमेव स एवात्मा स एव सकलं जगत् ।
दृश्यभूतमिदं सर्व दृश्यतेहि पटा मृषा ॥
ज्ञातरूपेण सो ऽज्ञातस्वरूपेण च सत्तम ।
ज्ञाताज्ञातार्थस्पं हि केवलं न प्रकाशते ॥
ततो ऽन्यादृक् स्वतः सिद्धा न विभातीति चेन्मतम् ।
दृङ्मतं भाति दृग्भानाभावो यस्यावभासते ॥
स भातो न विभातो वा भातश्चेत्स हि दृक्परः ।
न भातश्चेत्स दृम्भानाभावः कस्य प्रकाशते ॥
कस्य चिद्धासते सो ऽयं दृम्भानाभावसंजितः ।
सत्तया वर्तमानस्य भाति नास्फुरितात्मनः ॥
भानशन्यस्य सत्ता च सर्वथा नैव सिध्यति ।
वन्ध्यामनार्न सत्तास्ति भानहीनस्य हि द्विज ॥
स्वतश्च परतश्चापि बन्ध्यामूना: प्रथा न हि ।
कदा चिदपि यतस्मात्सत्ताभानं च युज्यते ॥
भासते यस्य दृम्भानाभावस्तस्यान्यवेदनात् ।
कदा चिदपि वा भानं संभवत्येव सर्वथा ॥
अत: सिध्यति सत्ता च तस्य सर्व विभाति चेत् ।
वेदनं भासकं तस्य यदुक्तं तद्भुटादिवत् ॥
वेदनान्तरवेदां चेत्स्यादेव तदवेदनम् ।
वेदनाभावतस्तस्य कदा चिदपि वामने ॥
नास्ति भानं ततः सत्ता वापि तस्य न सिध्यति ।

·कैवल्यरनम्।
वेदनं भासकं तस्य यदुक्तं तत्स्वयंप्रभ ।
इति चेतहि दृक सैव स एवात्मा न चापरः ।
स्वयंप्रकाशं चेतन्यं दृयपं सर्वसाधकम् ॥
गुण एवात्मनो नात्मा जन्मनाशादिमान्यतः ।
स्वयं प्रकाशरूपस्य प्राग्भावाग्रहणेन तु ॥
जन्म नास्ति तथा तस्य प्रध्वंसाग्रहणेन तु ।
नास्ति नाशस्ततानित्यवेदनं सर्वसाधकम् ॥
नित्यवेदनमेवात्मा स्वयंभानं न चापरः ।
स्वप्रागभावप्रध्वंसं स्वप्रकाशेन भाति चेत् ॥
प्रागभावादिसाक्षित्वात्प्रागभावादयो नहि ।
किं च वेदनसद्धावे प्रागभावादयो न हि ॥
प्रागभावादिसद्धावे वेदनं न हि सिध्यति ।
स्वप्रागभावप्रध्वंमं कथं विद्या न वेदनम् ॥
वेदनान्तरवेद्यं चेत्यागभावोदितस्य तु ।
न वेदनान्तराभावादृश्यजन्मादिसंभवे ॥
वेदनान्तरमनावः सदावे जन्म चास्य हि ।
अत एव स्वयं ज्योतिःस्वरूपा सर्वसाधिका ।
दृगवश्यं महाप्राज्ञैरभ्युपेया न संशयः ।
सर्वस्य व्यवहारस्य स एव परमाश्रय: ।
स एवात्मास एवाहं स एव सकलं जगत् ।
तस्य का चिन्मने शक्तिरस्ति दुर्घटकारिणी ॥
तयैव जगदुल्लामविलास: सर्वसाक्षिणः ।
न सती सा परा शक्तिः सद्वयत्वप्रसङ्गतः ॥

·कैवल्यरनम् ।
श्रद्वयत्वं हि वेदानामभिप्रेताथेमास्तिक ।
यश्च वेदविरुद्धार्थः स भ्रमः खलु सत्तम ।
बेदस्येव हि मानत्वं नेतरस्य न संशयः ।
केनापि कारणेनास्य दोषः कश्चिन्न विद्यते ॥
सुप्रसिद्धं हि वेदस्य प्रामाण्यं परमस्य च ।
नासती सा परा शक्तिर्जगन्निवाहिका यतः ॥
निर्वाहकत्वं तुच्छस्य नेव तत्संमतं खलु ।
सदसत्त्वं तु तस्याश्च दोषद्वयसमागमात् ॥
नेव सिध्यत्यत: शक्तिनिरूपा न चापरा ।
स्वाभिन्नरूपया शक्त्या स्वयमेव परः पुमान् ।
जगदात्मतया भातीत्याहुरन्ये न तत्पटु ।
अभेदा वास्तवस्तस्यास्तेन विप्र न सिध्यति ।
तया वा तेन पाऽभेदस्तया चेत्सव केवनम् ।
तेन वेदात्ममा स्याच्छक्तिरस्य न सिध्यति ॥
अभेदः कल्पितस्तस्माच्छक्तिशक्तिमतारपि ।
कल्पिताभेदवच्छक्तिः स एव परमार्थतः ॥
नास्ति तातिरेकेण ममेषा मतिसत्तम ।
काश्च श्रुतिस्मृतीनां च पुराणानां न संशयः ।
इयं वस्तुगति: शुद्धा नापरा परमास्तिक ।
इतो ऽतिरिक्तो मानां मोहायेव न संशयः ॥
चिद्रूपापि परा शक्तिरस्ति तस्य महात्मनः ।
सा नामात्मनि बाध्यं वा जडशक्ता परात्मन: ॥
अग्रच्युतात्मना येन स्थितस्य प्रतिविम्बनम् ।
प्रतिविम्बस्य विम्बस्य वस्तुगत्या भिदा न हि ।

·कैवल्यानम् ।
उपाधिना तयोर्भेदः सत्यवत्परिकल्पितः ।
अलसर्यस्य सर्यस्य यथा भेदः प्रकल्पितः ।
शक्तिशक्तिमता:दो वास्तवो यदि पूर्ववत् ।।
मद्वयत्वं प्रसज्येत न हि तस्य निवर्तकम् ।
चितश्चिन्न हि भिद्यत चिदपेणेव केवलम् ।
भिद्यते यदि विद्रूपमचिद्रूपं भवेत्खलुः ॥
रूपान्तरेण चेदिन्नं तदचित्स्यान्न संशयः ।
तथा सति चिताभदः कल्पितो नेव वास्तवः ।
तथा चिद्रूपया शत्या शिव: साम्ब इतीरितः ।
शक्तिशक्तिमतोमदं यः पश्यति समाहितः ॥
शक्तिशक्तिमतारक्यं य: पश्यति स पश्यति ।
नास्ति तस्य विनिमोक्ष: संसारात्कल्पकाटिभिः ।
कार्यस्यानुपपत्त्यैव यों हेतुः परिकल्प्यते ।
जन्मरूपा तु सा शक्तिरिति शक्तिः प्रकीर्तिता ।
चेतन्यप्रतिविम्बं तच्छक्तिरित्यभिधीयते ।
व्यवहारे तु विद्वद्भिः केवलं शस्यपाधिना ।
प्राकारा बहवः सन्ति जडशक्तर्द्विजोत्तम ,
तेषु मायात्मकाकार ईश्वरत्वस्य कारणम् ॥
लेष्वविद्यात्मकाकारः सावाजीयत्वकारणम् ।
श्रत एवेश्वरावेदा. जीवस्य परिकल्पितः ॥
जीवेः सर्वः शिवः साम्ब: संसारोदधितारकः ।
उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्चमुमुक्षुभिः ।
सातातद्विषयं ज्ञानं वेदान्तवचनादिना ।
जायते योग्यशिष्यस्य प्रासादादीश्वरस्य तु

·२
कैवल्यरनम् ।
न कर्मणा न पुत्रेण न धनेन मुनीश्वर ।
संन्यासेन विना ज्ञानं यथावन्नेव जायते ॥
तस्मात्कुर्वीत संन्यासं विरक्तो यदि कर्मणां ।
चतुर्विधस्तु संन्यासो विद्यते वृत्तिभेदतः ॥
कुटीचको हि प्रथमः सन्यासी मुनिसत्तम ।
द्वितीया भिक्षुको नाम्ना वहूदक इतीरितः ॥
तृतीयो हंससंजस्तु चतुर्थः परहंसकः ॥
गोवालरक्षासंबद्धं चिदगडं वैणवं शुभम् ॥
कुटीचकस्तु संन्यासी धारयेच्च बहूदकः ।
धारयेत्तु शिखां नित्यं स्वहस्ताङ्गुलिमानतः ॥
सशिखं वपनं कुर्याटुंसः परमसंज्ञकः ।
पार्णमास्यामृतुष्वेषां पधनं परिक नितम् ॥
कुटीचकश्च हंसश्च तथैव च बहृदकः ।
नित्यं नैमित्तिकं कुर्यात्कर्म प्रहापुरःसरम् ॥
नित्यमेकं परित्यज्य कर्म शास्त्रोक्तवर्मना ।
कुयावदान्तवाक्यानां श्रवणं परहंसकः ॥
नित्यं कर्म परित्यज्य वेदान्तश्रवणं विना ।
वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः ॥
ब्रह्मचर्य च काषायधारणं शौचमेव च ।
स्नानं च भिक्षुकाणां तु समानं परिकीर्तितम् ॥
परहंसातिरिक्तानामुपवीतस्य धारणम् ।
कर्तव्यं परहंसस्य नास्ति यज्ञोपवीतकम् ॥
बानमेव शिखा तस्य परहंसस्य सर्वदा ।
उपवीतं च नेवान्यदिति चाहापरा अतिः ॥

·अष्टो
कैवल्यरत्रम् ।
स्वपुषदत्तं मिश्च प्रदत्तं भिक्षयागतम् ।
एकवारं तु भुजीत द्विवारं वा कुटीचकः ॥
समागारं चरेद्वैवं एकान्नं तु विवर्जयेत् ।
बहूदकस्तु संन्यासी बन्धुपुत्रादिवर्जितः ।
। ग्रासान् सकृद्धंस: समश्नीयादिने दिने ।
एकवारं द्विवारं वा भुजीत परहंसकः ॥
येन केन प्रकारेण ज्ञानाभ्यासी भवेत्सदा ।
तस्यैवानुगुणां नित्यं युजीत परहंसकः ॥
प्रणव: परहंसस्य मन्त्रो जप्यो न चापरः ।
प्रणवः सर्वमन्त्राणां बीजं नेवास्ति संशयः ॥
परहंससमाख्यस्तु हंसं चाथ बहूदकम् ।
कुटीचकं वा प्रापश्चेत पतत्येव न संशयः ॥
परहंसातिरिक्तानां खननं दहनं तु वा ।
कर्तव्यं परहंसम्य खननं केवलं मतम् ॥
यतीनां
यस्त
संस्कता
गृहस्थः स विमुच्यते ।
स्नानमात्रेण शुद्धिः स्यानाशाचं नोदकक्रिया ।
इति प्रथद्वितीयावध्यायो ।
परमेश्वर उवाच ॥
अथाध्वनामहं वक्ष्ये स्वभावं संग्रहेणतु ।
श्रुतिभिः स्मृतिभिर्गीतं पुराणेरखिलैरपि ॥
अध्वान: पञ्च वेदेषु पठिताः सकलेषु च ।
अध्वानस्तेषु चत्वारः कर्मजन्या इति स्मृताः ॥
शाम्भवो वेदजस्त्वन्यः तत्तु विज्ञानमेव हि ।
पापानामेव बहुल्यात् स्थावरादिष्वहमतिम् ।

·कैवल्परमम् ।
कुरुते ब्रह्मविज्ञानहीनः सर्वधिमा गतिः ।
समाभ्यां पुण्यपापाम्यां मनुष्यो ऽहमिति भ्रमम् ॥
कुरुते ज्ञानहीनस्तु सा तु मध्यगतिः स्मृता ।
तथैव पुण्यबाहुल्यादेषत्वाद्यभिमानिता ॥
भवेद्विज्ञानहीनस्य तृतीया गतिरुतमा ।
अर्चिादिगतिः शुद्धा देवयानसमाया ॥
चतुर्थी मानवा वर्तमान यस्यां समागताः ।
कल्पान्ते मानवास्ते ऽपि ह्यावर्तन्ते तया गताः ॥
तेषामपक्वचित्तानामेताश्च गतय: स्मृताः ।
पक्वचित्तस्य शुद्धस्य पञ्चमानसमा यम् ॥
प्राप्नुयादप्रमादेन प्रसादात्यारमेश्वरात् ।
पञ्चमाध्वप्रसिद्धानां नेव गत्या गतिर्नृणाम् ॥
घृतवत्कर्मतत्स्वस्मिन् लीयते सकलं मलम् ।
पञ्चमाध्वप्रसिद्धानां यतोनामर्ध्वरेतसाम् ॥
महात्म्यं मुनिभिर्देवैः न शक्यं पारिमाषितुम् ।
पञ्चमाध्वप्रसिद्धानां पापलयो न विद्यते ॥
पुण्यलेपश्च नेवास्ति सत्यमेव न संशयः ।
इति पञ्चमो ऽध्यायः ।
षष्ठोध्यायः ॥
प्रणवेनेव चाचीयां सुगन्धिकुसमेन च ।
समाराध्य शिलालिले मुच्यते सर्वपातकोः ।
यहणे चेव गायच्या व्याहृत्या विषुधायने ।
व्यतीपाते तु हंसेन मुच्यते सर्वपातके: ।
जय स्वरेव कार्याकुम्भकोणे च पर्वणि ।

·२९
कैवल्यरत्नम् ।
श्वेतारण्ये सकृत्स्नात्वा मुच्यते सर्वपातकः ।
स्वशुद्विरात्मनो ज्ञानात्सदा सर्वस्य साक्षिण: ।
ज्ञानादेव परा शुद्धिस्तस्माज्ज्ञानं सदाभ्यसेत् ।
इति दशमोध्यायः ॥
वैदिकं प्रथमं प्राप्नं मार्गमाजन्मत: स्वतः ॥
कदा चिदपि मोहाद्वा मनुष्यो न परित्यजेत् ।
यदिहास्ति न तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तवचित् ॥
यत: परमर्मिष्ठः श्रेयस्कामश्च बुद्धिमान् ।
सवार्थसाधकं वेदं सादरं नित्यमाश्रयेत् ॥
ज्ञानभाग: क्रियामागश्चास्य भेदस्य विद्यते ।
उभयचाप्यनुक्तांश न कश्चिदपि विद्यते ॥
ज्ञानक्रियातिरेकेण न वक्तव्यस्तु विद्यते ।
उभयं तदिहेवास्ति श्रद्धया परिपश्यताम् ॥
अप्रत्यक्षश्रुतेरथं स्मरन्ति च महर्षयः ।
कल्पसूत्रप्रणेतारस्तथा पौराणिका अपि ॥
वेदेन सदृशा मार्ग: सत्यमेव न विद्यते ।
मत्समः सर्वदेवेषु यथा नास्ति तथैव
तु.॥
नास्ति वेदात्परो मार्गः सत्यमेव न संशयः ।
वैशिष्ट्यं वेदमार्गस्य मया वक्तुं न शक्यते ॥
तथा नारायणेनापि ब्रह्मणा च महामुने ।
देवश्च सकलैः प्रार्मुिनिभिश्च तपोधन ॥
वेदेनेव स्ववैशिष्टयं शक्यते वकुमास्तिक ।
वेदः शुद्धः स्वयंज्योतिःस्वरूपस्य वपुर्मम ॥
विना तं मम विज्ञानं जायते नेव कस्य चित् ।

·३००
कैवल्यरत्नम् ।
तेवजस्य मम ज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता ॥
अतो विज्ञानसिद्धार्थ वेदमेकं समाश्रयेत् ।
स्वतः प्रमाणभूतेन स्वात्मज्ञानप्रदेन तु ॥
विना वेदेन संसारं कः पुमान् तरति स्वतः ।
षोडशो ऽध्यायः ॥
ध्यानेन भक्तियोगेन विज्ञानं पारमेश्वरम् ॥
साक्षाद्वेदान्तवाक्येन जायते भवभेषजम् ।
भवः स्वात्मापरिज्ञानप्रसूतः सर्वदेहिनाम् ॥
नेव स्वाभाविकः साक्षी चिद्रूपो जायते कथम् ।
वस्त्वेकत्वापरिज्ञानाद् द्वैतं वस्तु प्रजायते ॥
द्वैतवासनया कालविपाकात्कर्मपाकतः ।
तत्र तावन्महत्तत्वं प्रष्टव्यविषयं मुने ॥
अज्ञानाख्यमहामाया जाता सत्वगुणादपि ।
ईषद्रजोगुणस्पृष्टान्महद्वासनयापिच ॥
कालपाकेन सर्वेषां कर्मपाकबलेन च ।
मायाधिष्ठानचिट्रपसत्तासंबन्धवत्तया ॥
मम चिच्छक्तिसंबन्धबलेन मुनिसत्तम ।
जायते तत्र चैतन्यं मायाधिष्ठानमद्वयम् ॥
परिस्फुरति तद्रपमगम्यं द्विविधं भवेत् ।
स्वप्रधानस्वरूपेण तच्छायाधिप्रजानतः ॥
स्वप्रधानं तु चिद्रूपं शास्त्रेषु मुनिसत्तम ।
ईक्षितेति समाख्यातं सो ऽयं सर्वेक्षिता पुन: ॥
सृष्टिस्थित्यन्तसिध्ययं ब्रह्मविष्णुशिवात्मना ।
रजसा तमसा सत्वगुणेनापि विधा भवेत् ॥

·कैवल्यरत्नम् । ३०१ ते ऽप्यपाधिप्रधानेन वपुषा स्वप्रधानतः । द्वविध्यं लोकरक्षार्थ प्रामुन्ति द्विजर्षभ । स्वप्रधांनस्वरूपाणि यानि तानि महामुने । शुद्धतत्त्वात्मना नित्यं प्रस्फरन्ति न संशयः ॥ यान्युपाधिप्रधानानि रूपाणि ब्रह्मवित्तम । यानि रुद्राटिरूपेण म्फरन्ति सततं मुने ॥ किं चित्परित्यज्य । अपञ्चीकृतभूतेभ्यः शब्दादिभ्य: क्रमेण वै ॥ अगडभेदाः प्रजायन्ते व्योमादिभ्य: पुनस्तथा । विराट् स्वराट् तथा सम्राट् अपि पश्चात्यजायते । अण्डमध्ये प्रजायन्ते क्रमाल्लोकाश्चतुर्दश । तेषु तेष्वजरा मा जायन्ते तिर्यगादय: ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च तथा ऽन्ये सर्वजन्तवः । बहुप्रकारं जायन्ते यथापूर्व तु मायया ॥ सर्गवैचियमस्माभिर्यथावन्मुनिसत्तम । कल्पकोटिशतेनापि न शक्यं परिभाषितुम् ॥ यथा स्वप्न प्रपञ्चस्य विचित्रस्य तपोधन ।। सृष्टिस्थितिविनाशाश्च तथास्य जगता ऽपि च ॥ मायामयस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य निवर्तकम् । मायाधिष्ठानतत्त्वस्य वेदनं वेदमार्गजम् ॥ तस्मात्स्वात्मापरिज्ञानजनितस्य भवस्य तु । निवर्तकं मम जानं साधयेदप्रमादतः ॥ ॥ इति सप्तदशो ऽध्यायः ।। (शेषमये) wwwman- ·३०२ बालसरस्वतीभवनसभाप्रस्तावः । बालसरखतीभवनसभाप्रस्तावः ॥ (१) अहो ! महदय काल्याणं दिनं यद् वयं सकलभारतभूम- ण्डनायमानायाः प्रबलोलकरालकरवालदरद्रुतायाश्चिरंतनी स्वीया- भिजनभुवं परित्यज्य द्वीपान्तरे शरणमन्वेषयन्त्याः स्वनिदानभूतसंस्कृत. निबविलोपनेनोत्तरोत्तरं हसीयस्या गीर्वाणभाषायाः परित्राणाय मह- तापि द्विषता दुर्जयं दुर्ग रर्चायतुमिव कैलासवासिनो ऽतिलौकिकाजश्री- तस्माताचार्यपण्डितवरश्रीबालशास्त्रिणः स्मारककार्यहेतुना श्रीबालसर- स्वतीभवनं व्यवस्थापयितुं प्रवृत्ताः ॥ (२) तत्र प्रथमं तावदशेषधिषणाधीश्वरदिगविख्यातकीर्तिज्या- तिष्टोमयाजिवित्र्या धरिया इव क्षमाशीलायाः सततमुपकारपराय- णाया गुरुवरश्रीक्षबालशास्त्रिणा मातुर्धन्यवादान प्रकाशीकरोमि या किल सर्वेभ्यः प्रथममधिकतमं च साहाय्यमस्मिन् बालसरस्वतीभवने मुद्राणां त्रिशत्याः प्रतिश्रुत्या तस्त्रिणितादधिकं द्रव्यं व्ययीकृत्य पुस्तकस्या- पनोचितं गृहं सभामुपवेशनाय सुविस्तीणी शालां च निर्मायात्मनो धर्मशालाकल्पोक्तफलावाप्तये श्रीपरमेश्वरप्रीत्युदेशनात्सिमृतः प्रतिश्रुतार्थ क्रमशः पूरयितुं वर्धमानोत्साहतया चाकरोत् ॥ (३) द्वितीयतश्च विविविझापारदृश्वनः श्रीयुत डाक्तरजाली- साहिबाभिधधर्मशास्त्रमहाध्यापकान परमादरपुरःसरमभिनन्दामि यैर. स्मिन्महति कार्य परमोदारसाहायकमवम्बितम् । विशेषतश्च वाराणसे यसंस्कृतपाठशालाध्यक्षप्रभुबरडाक्तथिबासाहिबमहाशयानां धन्यवादान गायामि । यैः किल कैलासवासिण्डितचक्रवर्तिबालशास्त्रिणां मह- नीयकीर्तः स्मरणस्य द्वीपान्तरे ऽपि जिगमिषोारमनर्गलीकृतम् ॥ ४ तृतीयतश्च श्रीमन्महाराजाधिराजेत्यादिविविविरुदावलीवि. राजमानमानोवतान् श्रीशर्माथलाधीश्वरान् स्वसमानगुणशालिचिरायुष- मत्पुत्रपौत्रमहैश्वर्यैः सततमुत्तरोत्तरमुपचीयमानैः सममेधन्तामित्यादिभि- विविधाभिराशीराजिभिरभिनन्दामि। ये हि बालसरस्वतीभवनव्यवस्थापन- ·बालसरस्वतीभवनसभाप्रस्तावः । ३०३ वाताश्रवणमात्रेणापरान महाराजान् यथाशक्ति यथोत्साहं निजामात्यपु- रोहितादिप्रेरणानपेतं वितरणमादिशन्त इव सर्वभ्या महाराजेभ्यः प्रथम मुद्राणां त्रिशती श्रीबालसरस्वतीभवनव्यवस्थापनसंपत्तये महतोत्साहेन प्राहिण्वन् । उत्तरोत्तरभाविनीमेतस्य बालसरस्वतीभवनस्यानिं श्रुत्वा निरन्तर प्रातिर्षिकव्ययार्थमपि किपि यथोत्साहं वार्षिकं देयं प्रतिश्रोष्य- न्तीयप वाराणस्यां पाठशालास्थापनादिभिर्विविधैरुपायैर्विलुप्तप्रायशा. स्त्राणां पुनरुज्जीवनाय बदरिकरतया बाळं विश्वसिमि । इच्छामि चैवंविधमहाराजस्य सुकीर्तरनुवादकं विनामोल्लसितप्रबन्धं महासभायां विस्तरेण प्रकायितुम् ॥ (५) एतस्य स्मारककृत्यस्य मुग्य उद्देश उक्तशास्त्रिवरेष्वनुरागिणा- मत्र भवने दुर्लभपुस्तकानां च संख्या यथा यथा महीयसी संपत्स्यते तथा तथा परमामुतिमापत्स्यतइति मनसिश्त्य प्रेमपूर्वकं कथमपि स्वस्वसं अन्धो ऽनेन पुस्तकालयेन सहावश्यं विधेय इति मुहुर्विनयेन विज्ञापयामि ॥ (६) प्रतिटणामि च मदीयवंशपरंपरासादितानि सुदुर्लभधर्मशा- स्वनिबन्धप्रभृतिििवििचत्रविषयकाणि नान बृहन्ति च संपूर्णानि असंपानि च मिलितानि पञ्चशत्या अन्य नानि पुस्तकानि श्रीमद्वालस. रस्वतीभवनाय वितरीतुमधोनिर्दिष्टोपधिभिः । यदि तेषामुपधीनामेक- स्याप्यातिक्रमं बालसरस्वतीभवनसभा कुर्यार्त्ताह मद्रिक्याधिकारपरंपरा. गतः पुरुषो दत्तानि पुस्तकानि परावर्तयितुं शक्नुयात् ।। १ मद्रिकथाधिकारिपरंपरागतानामेकतमो ऽवश्यं बालसरस्वती- भवनकार्यसभासभ्यो भवेत् ॥ २ माद्रकथाधिकारिपरंपरागताः सर्वे पुरुषा यस्मिन २ शास्त्रे अभ्यासपरा भविष्यन्ति तस्य तस्य शास्त्रस्य यदात्र भवने अनेकानि पुस्त. कानि ध्यस्तीकैकं पुस्तकं सर्वेषां पठनीयग्रन्यानामाश्विनसुदिद्वादशी. मारभ्याश्विनवर्वादद्वादशीपर्यन्तमभ्यासार्थ स्वरहे संस्थाप्य सरस्वतीपूजनाय प्रत्ययं पुनर्यहीतुं शक्नुयात् । एवं शास्त्राभ्यासविरक्तिपर्यन्तं कर्तुमहेयुः ।

·३०४ श्रीतपदानिर्वचनम् । ३ श्रीविश्वनाथेश्वरपावर्तिस्थानादन्यत्र यदि बालसरस्वतीभ. वनं न भवेत् ॥ ४ सभ्यानां पुस्तकालयाध्यतस्य वा प्रमादादिना पुस्तकानां संर- तणस्याव्यवस्था न भवेत् ॥ ५ अपर्णपुस्तकानां परिपरणाय र्याद सभा यावच्छश्यं प्रयतेत ॥ (७) सदृढमाशासे च मन्मित्राणि बहवो ऽन्ये चेहामुत्रसुखप्रदो- पायं पुस्तक्रवितरणं महता समुत्साहेन कुर्वन्तो मामनुरिष्यन्तीति । (८) बालसरस्वतीभवनव्यवस्थापनस्य बहूनि साधुफलानि मन- सिकृत्य राजकीयपुस्तकसंयहप्रबन्धो ऽपि साधु साहाय्यस्मिन् दास्यतीति बाढं संभावयामि ॥ (6) अभ्यर्थ ये च परेशमेतत्सभासभ्यान श्रीयुतबाबसाहिबप्रमदा. दामित्रमहाशयश्रीयुतण्डतवरबापदेवशास्त्रिमुखान भरिधनेन मनसा कर्मणा वाचा च सर्वभावेनैतत्कार्यस्यात्रता प्रयतमानान् उत्तरोत्तरं महो- त्साहशानिर्नाश्चरायुषश्च कुदिति । शम्। चै० म०५ म्याम् । मं० १८४० ॥ काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशाला- सरस्वतीभवनाधिकारी धर्माधिकारि. ढुण्डिराजशास्त्री ॥ ॥ श्रीः ॥ श्रातपदार्थनिर्वचनम्। ५ हष्टप्रकरणम् । (Continuerl from page 290. VOL. V.) ४१० प्रकृतिभूतपौर्णमासेष्टिवत् ब्राह्मणासन्तर्पणान्तं कर्म भवति इयं पवमानेपिरिति गीयते ॥ ४११ आधानाद् द्वादशरामजम्रा इत्याश्वलायनमूत्रात् प्राधानदिन- प्रभृति द्वादशरावं चयो ऽप्यग्नय ऽजना भवन्ति तावत्पर्यन्त - ·३०५ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् नानृतं वदेदित्यादिनिषेधपरिपालनात्मकं व्रतं द्वादशरात्रमध्ये आधानदिने वा पौर्णमासीप्रानो अजस्रधारणं न भवति सततं प्रज्वलिता अग्नयः अजम्मा इत्युच्यन्ते ॥ ४१२ गार्हपत्यस्तु अजम्र ग्व भवति अग्निहोत्रहोमादिकार्यकाले गार्हपत्याक्षिणाग्निमुटुत्य गाईपत्यादेव आहवनीयायतने आ- हवनीयं प्रणीय उद्धृतं दक्षिणाग्निं दक्षिणाग्न्यायतने निदधा- ति यतत्कर्म विहरणमित्युच्यते ॥ ४१३ गतश्रियस्तु यजमानस्य अग्नित्रयस्याप्यजनधारणं अत्यन्तं तु गतश्रिय इत्याश्वलायनसूत्रात सोऽयमजनधारणपक्ष इत्यु च्यते अन्यो ऽनीनां प्रणयनाद् विहरणपक्ष इत्युच्यते उद्धरणपत इति च ॥ ४१४ अथ सायमनिहाचहीमारम्भः तदादी सूर्यास्तात्यवं स्नानपवन- मन्त्राचमनमन्त्रणाक्षणानि कृत्वा पुण्याहवाचनं करोति तत्र प्र- जापतिः प्रीयतामित्यस्य स्थाने अग्निसूर्यप्रजापतयः प्रीयन्ता- मिति विशेष: गार्हपत्यम्य पश्चात् पन्या सह दर्भेषपविश्य याः पुरस्तादित्यादि जपित्वा सत्यां शक्ती यावज्जीवमग्निहोत्र होप्ये इति संकल्पयति शत्यभावे तु यथेष्टकालमुट्टिश्य संक- ल्पयति ततोऽग्नीन परिसमुह्य पर्युत्य परिस्तीर्य गार्हपत्येस्मा- तवदाज्यं संस्कृत्य मुकम्वा निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आहवनीये समिधमाधाय यजमानश्चित्तिरित्यादिद- शहाचा जुहोति तत आहवनीयगव यट्टेवा यददीव्यमायुष्टे इति विभिरनुषाके कूश्माण्डसंतके त्वा वैश्वानरायेत्यपतिपुते एतावत्कर्म सर्व अग्निहोत्रहामारम्भ इत्यच्यते ॥

·308 श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४१५ यजमानतीर्थेन प्रविश्य अग्निहोचहवों मुवं च प्रक्षाल्य प्रा- चम्य प्राणानायम्य ममोपात्तदुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ सायंप्रातरग्निहोत्रहोमो होष्ये इति संकल्प्य तदानों सायम- ग्निहोत्रहामं करिष्ये इति संकल्पयति प्रातस्तु पूर्वसंकल्पितं प्रातनिहोरहामं करिष्ये इति गार्हपत्याद् दक्षिणाग्नेरादौ तूष्णी विहरणं कृत्वा गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुटुरति देवं त्वेति यजुषा उदियमाण उद्धरेति मन्त्रेण प्रणयति अमृताहु- तिमिति मन्त्रेण पाहवनीयायतने म्यापयति ततो दक्षिणाग्निं सोदकेन अवाङ्मुखेन पाणिना तूप्णों चि: परिसमुह्य तथैव गार्हपत्यमाहवनीयं च परिसमुह्य दक्षिणाग्निं उत्तानेन सेोदकेन पाणिना ऋतसत्याभ्यां त्वेति चि: पर्युवति ततः गार्हपत्या- दाहवनीयपर्यन्तं तन्तुं तन्वन्नित्यचा अविच्छिन्नामुदकधारां हरति एतदविच्छिन्नोदकधाराहरणमित्युच्यते ॥ ४१६ गार्हपत्यस्य पश्चादृक्षिणात्तरिणापम्थेनोपविश्य गार्हपत्यादुदक पाचान्तरे तदीयानङ्गारान मुहुनकृतम्थेत्यादियजुषा अपोहति अधिप्रितमित्यादियजुषा बळायाम्पदमित्यूचा च अङ्गारेषु हो- मद्रव्यं पयोधिप्रयति पयसा नित्यहामा ययागरोदनोदधिस- पिर्यामकामानाद्यकामतेजस्कामब्रह्मवर्चसकामानामित्याश्वला- यनसूत्रात काम्येन नित्यसिद्धिरिति न्यायात् यामकामादेः यवाग्वा होमकरणे नित्यहोम: सिध्यति तत्र दध्यधिश्रयणे आश्वलायनेन विकल्प उक्तः ततो गार्हपत्ये प्रदीप्लेन काष्ठेन अग्निष्ट इत्यादियजुषा अधिनितमवज्वलयति शान्तिरसीत्या- दियजुषा होमद्रव्ये मुवेणोदकं सिञ्चति अन्तरितं रक्ष इत्या- दियजुषा तेनेव ज्वलता काष्ठेन चि: पर्यग्निकरोति ततो होम- ·३०० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । द्रव्यपाचं कर्षन्निवोदगुद्वास्य दिवे त्वा अन्तरिक्षाय त्येति मन्ता- भ्यां श्राकाशे निधाय पृथिव्ये त्वेति मन्त्रेण भूमौ निदधाति सुहुतकृतस्थेत्यादियजुषा पूर्वमपोहितानङ्गारान् गार्हपत्ये नि. दधाति प्रत्युष्टं रक्ष इत्यादियजुषा अग्निहोत्रहवणी स्रुवं च गार्हपत्ये निष्टपति स्थान्या उत्तातो ग्निहोत्रहवों निधाय मुबहम्त आह आमुन्नयानीति ऋत्विकर्तृकहोमे यजमान एत. स्मिन् काले आचम्य अपरेण वेदिमतिव्रज्य दक्षिणत उपविश्य आमुन्नयेति वदति ततो होमकता होमद्रव्यादुतरत प्रासादिता. यामग्निहोत्रहवण्यां मुवेण चत्वारि अवदानानि चतुर्भिमन्त्रः भूरिळा, भुव इळा, स्वरिळा, वृध इळा, इति गृह्णाति पञ्चावती तूप्गों पञ्चमं ततः स्यालीमभिमृश्य अग्निहोत्रहव- गयां प्रादेशमा समिघमामाद्य अग्निहोत्रहवों गृहीत्वा गार्हपत्यस्योपरिष्टांत सानीप्यन नीत्वा नासिकासंमितामग्निहो- चवों कृत्वा आहवनीयपर्यन्तं गत्वा आहवनीयस्य पश्चा. त्यागग्रेषु कुशेषु अग्निहोत्रहवणी निधाय दक्षिणं जान्वाच्य रजतां त्वेत्यादिमन्त्रण आहवनीये तो समिधमादधाति तेन ऋषिणेत्यादिमन्त्रेण अनुमन्त्रयते विद्युदसीत्यादिमन्त्रेणाप उपस्पृश्य प्रदीप्रायां समिधि समिन्मले भूर्भुव इत्या- दिमन्त्रेणाभिजुहोति ता अस्य सूददाहस इत्युचा हुतामाहु- तिमनुमन्त्रयते कुशेषु अग्निहोत्रहवीं निधाय पशन्मे यच्छेति मन्त्रेण गार्हपत्यमवेक्षते इयं पूर्वाहुतिरित्युच्यते ॥ ४१० ततः पूर्वाहुतेर्भूयसी पूर्वाहुत्यसंसृष्टां पूर्वाहुतेरुत्तरत ऐशान्यां या प्रजापतिशब्दं चतुर्थ्यन्तं उल्का स्वाहेति जुहोति उत्थाय मुग्यस्त एवाहुतिमनुमन्त्रयते कटाक्षेणेक्षमाणः भूर्भुव इत्या- याङ्गुनमा ·३०८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दिमन्त्रेण अग्नायंषीति तिसृभिश्च तत: अग्निहोत्रहवणों आहवनीयोपरि चिरनुकम्प्य तां कुशेषु निधाय पुष्करलेपं अ. ग्निहोत्रहवण्या अधोमुखेन दक्षिणेन पाणिना अवमृज्य पाणित. ललेपं कुशमलेषु पशुभ्यस्त्वेति मन्त्रेण निमाष्टिं कुशमूलानां दक्षिणत उत्ताना अङ्गनी: करोति इयमुतराहुतिरित्युच्यते ॥ ४१८ ततः प्राचीनीवीती भूत्वा कुशमूलानां दक्षिणतः अवा- चीनेन पाणिना स्वधा पितृभ्य इत्यपो निनयति यज्ञोपवीती भूत्वा ऽप उपस्पृशति वृष्ठिरसीति मन्त्रेण गार्हपत्यस्य पश्चा- दुपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य प्रजापतिं मनसा स्मरन् समिध- माधाय सुवेण होमद्रव्यं अग्नये गृहपतये स्वाहेति मन्त्रेण जुहोति चतुर्थ्यन्तं प्रजापतिशब्दं मनसा उच्चार्य स्वाहाकारेण द्वितीयाहुतिं हुत्वा दक्षिणाग्नेर्दक्षिणत उदङ्मुव उपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य प्रजापति स्मृत्वा समिधमाधाय अग्नये संवे- शपतये स्वाहेति हुत्या प्रजापतिशब्दं मनसा चतुर्थ्यन्तं स्मर- स्वाहेति हुत्वा उदड्डापत्य अग्निहोत्रहवायां स्थापितं द्रव्यं आयुषे त्वेत्यादिमन्त्रेण प्राश्याचम्य अन्नाद्याय त्वेत्यादिमन्त्रेण पुनः प्राश्याचम्य स्वसंमुखं अग्निहोत्रहयगया सर्पदेवेत्यादिमन्त्रा- वृत्त्या अपस्त्रिनिक्षिपति इदं अग्निहोत्रशेषप्राशनमित्युच्यते ॥ ४१६ ततो ऽग्निहोत्रहवणों कुशैः प्रनाल्य विहारस्य रोशान्यां दिशि अग्निहोत्रहवण्या चतम उदकाहुतीः ऋतुभ्यः स्वाहेति चतुर्भिमन्त्रैः क्षिपति पाहवनीयस्य पश्चात्कुशेषु पृथिव्याममृ- तमित्यादिमन्त्रेण पञ्चमी गार्हपत्यस्य पश्चात् प्राणममृत इति षष्ठी तत: अग्निहोत्रहवीं मुवं च आहवनीये प्रताप्य अ- न्तर्वेदि निदधाति सोऽयमुदकाहुतिहोम इत्युच्यते । न ·बीतपदार्थनिर्वचनम् । ३०९ ४२० प्रादेशमार्च समित्त्रयं गृहीत्वा आहवनीयपूर्वदेशेन गत्वा द- क्षिणत उदङ्मुखस्तिष्ठन् दीदिहि स्वाहेति मन्त्रण एकां समिधमाघनीये आधाय प्रजापतिमुद्दिश्य द्वे समिधी आद- धाति तत: यथेतं प्रत्येत्य गाहपत्यस्य दक्षिणत उदङ्मुख- स्तिष्ठन् स्वाहान्तेन दीदायेति मन्त्रेण गार्हपत्ये एका समिध- माधाय समिद्वयं पूर्ववदादधाति तत: प्रदक्षिणमावृत्य दक्षि- णामेर्दक्षिणत उदङ्वस्तियन् स्वाहान्तेन दीदायेति मन्त्रेण एका समिधमाधाय पूर्ववत्समिद्वयमादधाति । इदं उदकहा- मानन्तरं समिदाधानमित्युच्यते ४६१ परिसमूहनपयुक्षणे पुनः पूर्वव कायें द्वादशदिनानन्तरं सायं प्रातरुद्धरणं द्वादशरात्रमध्ये पार्यमासीप्राप्ती नाजनधारणं आधा- नदिने च अन्वाधानयोग्य पौर्णमासीप्रानी यागानन्तरं सायंप्रात. रुद्धरणं देवं त्वा देवेभ्य इत्यादिमन्त्रेण उद्धरणं गार्हपत्यभ- स्मापाकरणं उद्धरणमित्युच्यते ॥ ४२२ दक्षिणाग्नेरादा तूष्णी विहरणं कृत्वा पश्चादाहवनीयस्य सम- न्त्रकं तत्र उध्रियमाण उद्धरेत्यादिमन्त्रः तत्र मन्त्र दिवा उद्ध- रणे अहा यदेन इत्यस्य स्थाने राय यदेन इति विशेषः । अमृताहुलिममृतायां जुहामीत्यादिमन्त्रेण आदित्याभिमुखः पाहवनीयायतने अग्नि स्थापयति सायं सूर्यास्तमयात्पर्वः प्रातस्तु सूर्योदयात्पर्व: संनिहितः कालः उद्धरणविहरणकाल इत्युच्यते ॥ ४२३ अग्निहारहवणीमुवप्रक्षालनप्रभृति एतावत्कर्म अग्निहोत्रहोम इत्यच्यते ॥

·३१० तपदार्थनिर्वचनम् । ४२४ दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानो ऽन्वारम्भणीयामित्याश्वलायनसूगढ़- शंपूर्णमासाभ्यां प्राक् अन्वारम्भणीयेष्ठिः क्रियते तत्र पार्णमास्याः पूर्वद्युनीन्दीमुखं राबावुदकशान्तिं प्रतिसरबन्धं च कृत्वा प्रात: स्नानादिपञ्चकं कृत्वा याः पुरस्तादित्यादि जपित्वा सत्यां शक्ती यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्ये इति संकल्प्य दर्शपूर्णमासा- वारप्स्यमानो ऽन्वारम्भणी यया यक्ष्ये इति संकल्पयति विहरण- पक्षे अग्निद्वयं विहृत्य अन्वारम्भणीयापार्णमासयोम्तन्त्रेणान्या- धानव्रते करोति अन्वारम्भगोयाया: अग्नाविष्ण, मरस्वती, सरस्वान्, अग्निर्भगी, इति प्रधानदेवताः पत्नीसंयाजबदुपांशु यष्टव्याः अध्वर्यु: अन्वाधानानन्तरं गार्हपत्ये स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य मुम्बो निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा आहवनीये समिधमाधाय पर्युक्ष्य यजमानेनान्त्रारब्ध उपांशु पृथिवी होतेत्यादि जजनदिन्मिन्द्रियाय स्वाहेत्यन्तेन म- न्त्रेण जुहोति यट्टेवा यददीशमायुष्ट इति विभिरनुवाके प्रत्यूचं मुवेणाहवनीये जुहेति यजमानः स्वायतने तिष्ठन समित्याणिश्वानरायेत्यपस्थानादिवरदानान्तं करोति ततो- ऽध्वर्युश्चतुगृहीतं गृहीत्या पूर्गापश्चादित्यूक्तयान्ते स्वाहा. कारणाहवनीये हुत्वा पुनश्चतुर्गृहीतेन निवेशनीसंगमनीत्यृक्- द्वयेन स्वाहाकारान्तेन जुहोति सेोऽयं सारस्वतहोम इत्युच्यते॥ ४२५ प्राग्नावैष्णव एकादशकपाल: सरस्वत्यै द्वाद- शकपाल: अग्नये भगिने अष्टाकपाल: पौर्णमासतन्त्रं अग्नावि- प्रवाः अग्नाविष्ण सजोषसेत्यनुवाक्या अग्नाविष्णा महिधाम प्रियं वामिति याज्या सरस्वत्याः पावकान: सरस्वतीत्यनुवाक्या चरुः सारस्वतो ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३११ पावीरवी कन्या चित्रायुरिति याज्या सरस्वत: पीपिवांसं सर- स्वत इत्यनुवाक्या दिव्यं सुपर्ण वायसं बृहन्तमिति याज्य- अग्नेर्भगिन: आसवं सवितुर्यथेत्यनुवाक्या स नोराधांस्याभरेति याज्या अन्वाहार्यमासाद्य मिथुनो गावो दक्षिणां ददाति मिथु. नयोगवाः प्रतिग्रहे देवस्य त्वत्यादिमन्त्रे ब्रह्मणे मिथुने। गावो ताभ्याममृतत्वमिति विशेषः ब्राह्मणातर्पणान्तं अन्यत्स- व समानं पौर्णमासीयागान्वाधानस्य जातत्वात्योर्णमासीयाग- पर्यन्तं त पयाग्नय: स्थाप्याः व्रतविसौपि तावन्न क्रियते पी- मसीयागः प्रतिपदि कर्तव्यः यजमानस्यानुकलं यदृर्शपूर्णमा- सयागारम्भणं तदुपकारकत्वात् इत्यंभूताया इष्टेनीम अन्वार- म्भणीयेति ॥ यजमानस्य प्राथानकालादारभ्य संवत्सरसमानराक कस्यचित्यदार्थस्य हानिर्भवति महारोगा वा जायते अन्यानि वा अग्न्यनुगत्यादीनि निमित्तानि भवन्ति स पुनराधानं करोति तम्य काल: आषाढ्याः पौर्णमास्याः पुरस्तात् अमावास्याप्रति- पद्वितीयान्यनमतिया पाहवनीयाधानकाले अर्धादिते सूर्य उदिते वा पुनर्वसुनक्षत्रयोगः तादृशयोगालामे उदगयन प्रापूर्य- माणपक्ष पुनर्वसुयुक्त कस्मिंश्चिट्टिने करोति आधानोक्ता: सर्वे- संभाराः रथः वास: अनड्वान् तिम्रा दर्भमय्यो रज्जवः एते पुनराधानसभारा इत्युच्यन्ते ॥ ४२० पुनर्वसुयुक्तदिनात्पर्वद्युः याः पुरस्तादित्यादि जपित्वा - टिकामो ऽग्नीन् पुनराधास्य इति विरूपांशु चिरुन्चरुत्का - त्विम्वरणमहणं च कृत्वा अयं ते योनिरिति मन्त्रेण अरण्यो- रग्नीनुत्पत्त्यनुक्रमेण समारोप्य स्थानान्तरं प्राप्य विहारं कल्प- ४२६ यस्य ·३१२ तपदार्थनिर्वचनम् । यित्वा अग्निन् मथित्वा विहृत्य परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य गार्हपत्ये स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य मुक्नुवो तिष्ठप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहोतं गृहीत्वा आहवनीये समिधमाधाय मनोज्योतिरिति मन्त्रेण जुहोति इदं पुनराधानारम्भकत्युच्यते । ४२८ ततः अग्न्यद्वासनेष्टिः क्रियते आग्नेयोष्टाकपल: अग्नये वैश्वा- नराय द्वादशकपाल: प्रधानहविरूपांशु अग्नेः अग्निर्मी भुवो यमस्येति याज्यानुवाक्ये अग्नेर्वैश्वानरस्थ वैश्वानरो अजीजन- त्पृष्टादिवि पृष्टा ऽग्निः पृथिव्या मिति याज्यानुवाक्ये अन्वाहा- र्यमासाद्य हिरण्यं ददाति अग्नये हियण्यमिति प्रतिग्रहमन्त्रे विशेष: पार्णमासवन्तं ब्राह्मणतर्पणान्ता इयमग्न्युद्वासननिमि- तकत्वात् अग्न्युद्वासनेनिरिति गीयते । ४२६ तदानीमेवादिरग्नीन समुत्य पुनः संस्कृते पूर्वस्मिन्नेवाग्न्यगारे तक्षण संस्कृतानि पूर्वपाचाणि कृत्वा अध्ययुगाहपत्यायतनादी- न्युद्धन्ति उद्धन्यमानमित्यादिमन्त्रेण संभार संभरणमन्याधान- चत् मुजकुलायस्थाने दर्भकुनायं तन्मन्त्रेण संभर ति गोपितृयज्ञो विकल्यितः गार्हपत्यस्य पश्चालाकिकाग्नी ब्रह्मादनं पचति अपणादिविहृता अग्नया मा कश्चनान्तरेण संचारीदित्यन्तं समान अध्वर्युमाई पत्यस्य पश्चाद्वादनान्निं भस्मसहितम- द्वास्य तत्र दर्भकुलायं निधाय तम्मिन् पूर्ववदरणी निधाय मन्येत् चितिः सुगत्यादि उदाता रथन्तरं ब्रहीत्यन्तं समानं रथन्तरे गीयमाने दर्भमयों रज्जु ज्वलयित्वा तया रज्वा भूर्भुवो धर्म: शिर रत्यूचा भूमि म्ना द्योरित्यूचा पायं गोरित्यूचा चिंशद्धामेत्यचा अस्य प्राणादित्यूचा भृगणामित्यादि पूक्तियजुषा च गार्हपत्यमादधाति इदंगार्हपत्यपुनराधानं इत्युच्यते । (शेषमये) ·सटीकसंतपशारीरकस्य ३१३ सटीकसंक्षेपशारीरकम । ( Continued from page 241. Vol. V.) मू० ॥ रूपं तावकमुझितद्वयमभूदद्वैतमेवाजसा तच्चाद्वैतमपाम्य माहजनितं पारोक्ष्यमात्मा ह्यभूत ॥ एवं वेदशिरःपदान्वयधशादेकत्वमेकान्तत: सिद्धं प्रत्यगनन्तयोरिति तव श्रेय: समाप्निं गतम् ॥ २६६ ॥ टी० ॥ नवग्निहोत्रादिवाक्यानिश्चयानन्तमिव अद्वैतवाक्यार्थ- साक्षात्कारानन्तरमाप किं कर्तव्यतान्तरमस्तीति शङ्कमानं प्रति तदन्तर- मेवाद्यं निरतिशयानन्दं ब्रह्म प्राप्तस्य कर्तृकरणादसाधनाभावात्तधि- कायमाऽभावाच्च नैवास्नीत्याह । रूपं तावमिति । तावकं रूपं स्वरूपमुझितद्वयं परित्यक्ताहकारतदमादिद्रुतं यथा स्यात्तथाऽजसा स्वभावता द्वैतमेव पूर्ण ब्रहनेवाभूत्तच्चाद्वैतं मोहनित पारोक्ष्यमपास्या- जसा तदात्माभूति संबन्धः । हीति वैदिकसिट्टी एवं च सति तत्व- मस्यादिवाझ्यादहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कार उदिते पूर्णपुरुषार्थलाभ इत्याह । एवं वेदशिर इति । तव श्रेय इति । तावतैवेति शेषः । समाप्ति गतं निरवशेषं प्राप्तमित्यर्थः । प्रतीचः परमानन्दायब्रह्मप्राप्तेरेव श्रेयः समाप्तित्वात् । सा काप्ठा सा परा गतिरितिश्रुतेः । आत्मलाभाच परं विझते एतमुद्दा बुद्धिमान स्यात्कृतकृत्यश्च भारतति स्मृतेश्च । अग्निहोत्रा- दिज्ञानमात्रात्तु नैवविधपुरुषार्थलाभ इति तत्रानुष्ठानापेक्षेति भावः ॥ २६ ॥ म० ॥ संवद्धः समवाय इत्यपि पदे वेशेषिकाचारिते नाखण्डव्यतिरिक्तवस्तु बदितुं शक्तोऽनवस्थाभयात् ॥ पञ्चानां समवायितेति वचनव्याघातभीतेरपि संवन्धान्तरमस्य नाभिमनुते वैशेषिकः कातरः ॥ २० ॥ टी० ॥ एवं वेदान्तानामखण्डे ब्रह्माण समन्वयो दर्शितः । अख. ण्डार्थतायाश्च वाक्यस्य लोकवादिप्रसिद्धिर्शिता। इदानीमन्तऽपि तद्वा-

·३१४
सटीकसंतपशारीरकस्य
आर्थ वादिप्रसिद्धिं दर्शयति । तत्रादावेकपदलक्षणया वैशेषिकमते तामा.
है । संबद्ध इति । संबन्धविशिष्ट इत्यर्थः । समवायपदेन वैशेषिकसिद्धो
नित्यः संवन्धः कथितः । कुतो न शक्तस्तत्राह । अनवस्याभयादिति । वैशे.
पिकावयवावयव्यादिसंबन्धः समवाय इत्युच्यते तत्र समवायस्यासंबद्ध
त्वाब तत्कृतावयवादिविशिष्टबुद्धिः स्यात् । न च समवायस्यापि सम-
वायाचासंबद्धवमिति वाच्यम् । स्वस्य स्वस्मिस्तदसंभवेन समवायान्त-
राभ्युपगमे तस्य तस्यापि समवायान
यान्तरमभ्युपेर्यामत्यनवस्था स्यादित
चोदापरिहाराय स्वरूपसंबन्धाभिप्रायेण संबद्धः समवाय इत्युच्येत । तत्र
संबद्धपदं समवायस्वरूपमात्र लक्षणया वर्तते समवायपदपि तत्रैर्वात कथं
नाखण्डार्थता तदभ्युपर्योत भावः । न केवलं समवायान्तराभ्युपगमेऽन-
वस्था किंतु तेषामभ्युपगमविरोधोऽपि स्यादित्याह । पञ्चानामिति । वच.
नस्य स्ववचनस्य व्याघातभयादित्यर्थः । अस्प समवायम्यावयवावर्यावगु.
णगुणिक्रियाक्रियावज्जातिप्क्तविशेषनित्यद्रव्याणां पञ्चयुग्मानामेव सम-
वाय इति हि ते वदन्ति तस्यैवं व्याघातः स्यात तारहाराय ममवाये
समवायान्तरं कातरः स्वसिद्धान्तसंरक्षाव्याकुचित्तो वैशेषिकः कथमङ्गी
कुर्यादित्यर्थः ॥ २० ॥
म० ॥ शब्दो गकार इति लोकिकमस्ति वाक्यं
विस्पष्टमस्ति च पदद्वयमत्र वाक्ये ॥
प्राभाकरे
समये न गकारमात्रा-
दन्यत्यदद्वयनिगद्यमभीष्टमस्मिन् ॥ २०१ ॥
टी० ॥ प्राभाकरमतेऽप्पखण्डार्यतासिद्धिमाह । शब्दो गकार इति ।
अस्त्वेवंविधवाक्यस्य लोकसिदिस्तस्यापि संसृष्टार्थतैव किं न स्यात्
तत्राह । प्राभाकर चेति । प्राभाकरे समये चास्मिन्वाक्ये पदद्वर्या नगढां
शब्दो गकार इति पदद्वयतिपादामन्यदभीष्टमिति संबन्धः । अस्मि.
न्पदयात्मक एतद्वारे शब्दो गकार ति वाक्ये हि प्रयुक्तपदद्वयेन प्राभा.
करैर्गकारव्यक्तिमात्रमभिधेर्यामत्यङ्गीकृतमितीदं वाक्यमखण्डार्थमभ्युपेय-
मिति भावः ॥ २७१ ॥

·प्रथमोऽध्यायः । ३१५ १० ॥ शब्दत्वजातिवचना न हि शब्दशब्द: पोत्रोपलम्भनतया तु निबन्धनेन । वर्णान्ब्रवीति न हि जातिरिहाभ्युपेता सानाद्कारमयमाहगकारशब्द: ॥ २७२ ॥ टी० ॥ ननु द्रव्यं घट इति वाक्यमिव शब्दो गकार इति वाक्य- मपि परापरजातिद्वर्यार्वाशष्टाभेदं प्रतिपादयिष्यतीति नाखण्डामिति तबाह । शब्दत्वजातिवचन इति । गत्वज्ञातेरप्युपलक्षणम्। शब्दशब्दः शब्द इति शब्दः एतद्गशदस्याप्युपलक्षणम् । शब्दशब्दस्य जातिवचनत्वाभावे व्यकिवानन्त्यभिचाराभ्यां कथं वििरत्यत आह । श्रोतापलम्भनतर्योत श्रात्रोपलभ्यत्वेन तटस्यनोपाधिनेत्यर्थः । निबन्धनेन निमित्तेन । ननपाध्य. पेक्षया जातिनघीयमीति सत्यं किं तु जातेः संस्थानव्यगावनियमेना. द्रव्य शब्दे तदमभत्र इत्याह । न हि जाििति । अत एव गत्वपि न जाििर्शत गकारशब्दोऽपि माक्षाद्कारक्तिमेवाह । सा च व्यक्तिरेका संभवतीति नानन्त्यभिचारदापोऽपीत्याशयेनाह । साक्षाद्कारमिति । प्राभाकरद्रव्यत्तिजात्यनभ्युपगमाच्छात्रयाह्मत्वस्य शब्दप्रतिनिमित्तस्य तच्छदादप्रतीतेगकारशब्दम्य चैकगकारमात्रनिष्ठत्वादधिकार्थाभावात्त- स्याऽखण्डाऽर्थतैव वक्तात भावः ॥ २७२ ॥ म० ॥ तस्मादखगडविषये वचने विवादं प्राभाकरा: परिहरन्तु न चेदशक्यम् ॥ निर्वाळुमेटिह वाक्यमितोऽन्यथा चे. दस्याऽर्थकल्पनमभीप्सितमिष्टहानि: ॥ २०३ ॥ टी० ॥ प्राभाकरं प्रत्यखण्डाऽर्थसिद्धिसमर्थनमुपसंहरति । तस्मा- दिति । यस्मादुविधयाऽग्वण्डाऽर्थता तैरभ्युपेया तस्मादित्यर्थः । परिह- रन्तु त्यजन्तु । न चेदि न परिहरेयुः इह हि एतदुदाहृतवाक्यं नि- वामुपपायितुमशक्यम् । यदि परापरजाििनबन्धनं पदद्वयसामानाधिक- रण्यं तैरभ्युपगम्येत हि तत्सिद्धान्ततिरित्याह । इत इति । उक्तप्रकारा- ·३१६ सटीकसंतपशारीरकस्य दित्यर्थः । अस्प प्रस्तुतवाक्यस्येतोऽन्यथार्थकल्पनमभीप्सितं चेदिष्टहानि- रिति संबन्धः ॥ २७३ ॥ मू० प्रातिपदिकान्यननिरिक्तविषयाणि प्राह भगवान्प्रयमशब्दितविभक्त्या । पाणिनिरतः सकल तर्कममयज्ञा घष्टि वचसोरनतिरिक्तविषयत्वम् ॥ २०४ ॥ टी० ॥ अखण्डाऽर्थत्वे प्रागुदा हतामपि पानिसमतिमन्ते पुनर- प्युदाहरति तस्याऽन्यथासिद्धत्वशानिरासाप । प्रातिपदिकेति । भगवा- न्याणिनिः प्रातिपदिकानि विर्भातर्जितनादिशब्दान प्रथमब्दिाव- भक्त्या प्रथमेत्युक्तया विभत्त्या स्वादिरूपयाऽनतिरिविषयाणि कार्थ- विषयाणीति प्राहेति संवन्धः । पाणिनः खत्नु प्रातिपदिकाऽर्थ मात्रे प्रथ- मेति तदर्थ प्रथमां विर्भाक्त विधत्त इति प्रकृतिप्रत्ययाऽऽत्मकं तद्वाक्यम. खण्डार्थम् । न चैवं विभक्तम्तत्पर्यायत्वं तन्सिट्टानुवादत्व चेति न तयोवा. क्यतेति वाच्यम् । तया सहैव प्रातिपदिकस्य प्रयानियन स्वार्थप्रतिपा- दकत्वेन च तदुभायाभावात्। यम्मादयं पाणिनः प्रातिपदिकप्रथमयोरेका- यत्वमाह । अतोऽयं सकलन्यायाऽभिजेोऽन्यत्राऽप्यपायपदयोस्तादृशप- दानां चातिरिक्तविषयत्वं वाटीदतीत्युपसंहरति । अत इति ॥ २९४ ॥ म ॥ इयं घटव्यक्तिरितं दृशेषु च प्रसिद्धमेवेकर मार्यगोचरम् ॥ पदद्वयं लोकवच: तेन च प्रशस्यते नाच विवादसंग्रहः ॥ २०५ ॥ टी० ॥ किं च लोके पायपदवद्वास्यप्रयोगस्पैकार्थे दर्शनावान वादिभिर्विवादः कार्य इत्युपसंहरबाह । इयं घटव्यक्तिरिति । इयं घटव्य. तिरित्येवमादिषु लोकवचासु पट्ठयमेकरसार्थगोचरमेति प्रसिद्धं येन तेनाऽत्राऽस्मिन्नर्थ विवादसंयहो नैव प्रशस्यते न युज्यते वादिनामिति ·प्रथमोऽध्यायः । ३१० शेषः । इमिति पुरःस्थितवस्तुमात्रं परामृश्य तस्य घटव्यक्त्यभेदमात्रं विवक्षितमिदं वाक्यं प्रतिपादयतीति तदेकरसार्थमित्यर्थः ॥ २७५ ।। म० ॥ न च प्रमाणान्तरयोग्यतायां प्रयोजकं स्यात्परिनिष्ठितत्वम् ॥ यत: प्रमाणान्तरयोग्यतायां प्रयोजक सुपरमादिमत्वम् ॥ २०६ ॥ टी) ॥ एवं वेदान्तानामग्यण्डेकरमे श्रुतिन्यायाभ्यां तात्पर्य निरू- पितम् । इदानों किं च प्रमान्तरमपेत्य गिरः प्रत्तिः सिद्धेषु वस्तुषु जग. त्युपलब्धपूर्वेत्यनेन सिदृवस्तुविषयवाक्यस्य मानान्तरसंवादायत्तार्थवत्वनि- श्चयतया वेदान्ता दि सिद्धबलपराः म्युस्तर्हि मानान्तरसापेताः स्युली- क्रिसिद्धवाश्यदिति यदुक्तं तव मानान्तरयोग्यार्थत्त्वोपाधेः । न च ताप सिद्धार्यत्वेन वेदान्ते प्वनुममिति साधनव्यापकतोपारिति वाच्यम् । यता न यपरिनिष्ठितं तत्प्रमाणान्तरयोामति नियमोऽस्ति येन तत्पमा- णवेदान्ते मानान्तरमापेक्षता स्पादित्याशयेनाह । न च प्रमाणान्तति । प्रयोजकं गमकं व्याप्पमिति यावत् । पििनष्ठितत्वं सिद्धत्वम्। कुत इत्यत आह । यत ति । रसः आदियस्य स्पर्शादेः सः, रूपं च रसादिश्च रूप. रसादी, तावस्प स्तः स रूपरसादिमान, तस्य भावस्तत्त्वमित्यतद्गुणसंधि जानो वहुव्रीहिः । रूपादिविशेपो हि द्रव्ये प्रत्यक्षप्रमाणस्य प्रवृत्ती मूलं व्याप्यादिविशेषश्चानुमानारित्ययः ॥ २६ ॥ म० ॥ ततोऽस्तु रूपादिविहीनरपे प्रमान्तरागोचरचित्स्वरूपे । वच: प्रमाणान्तरनिस्पृहं स- त्यमाणमचाऽऽत्मनि निर्विवादम् ॥ २०७ ॥ टी० ॥ फलितमाह । तत इति । यतो रूपादिमत्त्वमेव शब्दाति. रिक्तप्रमाणप्रवृत्ती मलं ततस्तहिते अत एव प्रमाणान्तराऽयोग्येऽस्मिन् ·३१८ सटीकसंपशारीरकस्य । चैतन्यात्मनि सापेक्षत्वाऽनुमानस्योक्तोपाधिदुष्टत्वेन वेदान्तवाक्यं प्रमा. णान्तरनिरपेतं सविःसंदिग्धं प्रमाणं भवतीत्यर्थः । २७७ ॥ मू० ॥ लोकप्रसिद्धपदगोचरतानिमित्त. मन्यप्रमाणविषयत्वमिह प्रसिद्धम् ॥ लोकप्रसिद्धपदगोचरता न चास्मिन् ब्रह्मात्मनीति च तदत्र निवारणीयम् ॥ २९८ ॥ टी० ॥ किं च । लोके मानान्तरस्याऽन्यथासिद्धत्वात्र तत्सिद्धाऽ. र्थशब्दप्रामानिमित्तमित्याह । लोकप्रसिति । लौकिकमानसिद्धा या पदगोचरता निमित्तं तयापकमित्यर्थः । ततः किं तत्राह । लोकप्रसिद्ध पति । अस्मिनिर्विशेषे वेदान्तलये । फलितमाह । इति ोत । तदन्यप्र. माणविषयत्वं सर्वपदलत्ये ब्रह्मणि मंतियहस्यानपेतत्वाव त्रिमित्तमा नान्तरापेक्षा तत्र शब्दति भावः ॥ २०८ ॥ म० ॥ लोकायुक्त पदगोचरताऽस्ति काय तेनाऽस्तु कार्य परवाक्यमशेषतस्ते ॥ मानान्तरेष परतन्त्रतयाऽप्रमाणं स्वार्थे न दूपणमिदं श्रुतिमस्तकेषु ॥ २० ॥ टी० ॥ एवं स्वपने शब्दस्य लये ब्रह्मणि मानान्तरनिरपेतं प्रामा- ण्यमुपपाटा येषां वादनां कार्यमेव वेदार्थस्तच्च निकायभिधेमिति मतं तेषामिदं सापेक्षत्वदृषणं दुष्परिहमित्याशयेनाह । लोकप्रयुक्तति । माना. न्तरसिद्ध एव संगतिग्रहो वक्तव्य इति कार्य लोकासद पदगोचरताऽस्ती. त्युक्तम् । फलितमाह । ते!त । लोकप्रयुक्तपदगोचरत्वेन ते सापेतत्वप्र- संगेन सिढे वेदाप्राण्यमभ्युपेत्य कार्य तत्मामाण्याभ्युपगन्तुस्तवाशेषतः अशेषेषु मानान्तरेषु परतन्त्रतया मानान्तरापेक्षया स्वार्थ प्रमाणमस्तु स्या. ति संबन्धः । अप्रमाणमिति पदच्छेदः स्वपक्षे चोक्तविधया नेदं दूषण. . प्रसिद्ध । पा० २॥

·प्रथमोऽधायः। ३१ ॥ मस्तीत्याह । न दूषणमिति। मानान्तरायत्तं स्वार्थ प्रामाण्यमित्येवरूपमिदं दूषणं श्रुतिमस्तकेषु वेदशिरम्म न ब्रह्मपदस्य लिङ्गादिपदवल्लौकिकपद- त्वाभावादित्यर्थः ॥ २७८ ॥ मू ॥ न च क्रियाकारितसंहतीनि पदानि लोके नियमेन वक्तुम् ॥ समीहते पक्कमति: पदानां क्रियां विनाऽप्यन्वयदर्शनेन ॥ २० ॥ टी० ॥ यत्पुनरुक्तं किं च क्रियापदमपेत्य पदानि वाक्यभावेन सम्यगिह संगतिमामवन्तीत्यादिना वेदान्तेषु क्रियापदाभावात्र तििमत्तः पदानां परस्परसमन्यय इति कुतस्ततो वाक्याथर्माितस्त नाऽाह । न च क्रियाकारितेति । क्रिया तिङन्तं पदं निमित्ता संहतिः समन्वयो येषां पदानां तानि समीहते इच्छति वक्तुं न समीहत इति संबन्धः । पक्कमतिः लौकिकन्यायापितः । कुत इत्यत आह । पदानामिति ॥ २८० ॥ म० ॥ महीभुजोऽयं पुरुषो मनस्वी घनस्पतेस्तत्फलमित्यपीह ॥ क्रियां विनाऽप्यन्वयवन्ति लोके पदानि दृष्टानि वहूनि वक्तः ॥ २८१ ॥ टी० ॥ तदेव दर्शनमुदाहरीत । महीभुजोऽयमिति । कस्याऽयं पुरुषः कस्येदं फमिति तत्सबन्धिविशेषमाजिज्ञासायामयं मनस्वी पुरुषो महीभुज इत्यादिना संािवशेषमात्रनिष्ठोऽयं प्रयोग इति क्रियापदापे- ताभावाव निमित्तस्तत्पदसमन्वयः, लोके वक्तः पदानि वका प्रयुक्तानि- बहूनि पदानीति संबन्धः । आकाङ्कायोग्यतासंनिधिमत्त्वं हि पदानां परस्परान्वये निमित्तं न क्रियापदं न वा द्विशेषः । तस्याप्याकाहादि- * तिरिति त । पा०२।

·३२० योगवार्तिकम् । युक्तस्यैवाऽन्वयित्वेन लाघवेन तावन्मात्रस्यैव तत्प्रेयाजकत्वादतो वेदान्त- पदानां परस्परान्वये न किंचिद्वाधमिति भावः ॥ २८१ ॥ भ० ॥ क्रियापदं वेदशिरःस्वपीष्यते विवक्षितार्थानुगुणं तु तन्मतम् ॥ মিনিনানিবনিদ্বানি ন क्रियापदं स्वीकृतमप्यनर्यकम् ॥ २८२ ॥ टी ॥ एवं तात्त्विकं परिहारमुक्त्वा तदभ्युपगम्याय्याह । क्रियाप. दमिति । न चैवं वेदान्तानामपि क्रियानिष्ठत्व प्रमङ्ग इत्याह । विति- तार्थति । परं तक्रियापदं वेदान्तेन प्रतिपिपापितोऽयोऽरवण्डै करसं ब्रह्म तदनुगुणं तत्र वेदान्तप्रामाण्याविरोधीत्यर्थः । अनुगुणपदव्या- वय॑माह । वितितार्थप्रतिपत्तीति । उपासीतेत्यादि क्रियापदं स्वीकृतं पठितमपि तत्रानर्थमित्यर्थः ॥ २८२ ॥ (शेपमये) काशीस्यराजकीय प्रधानपाठालयाध्यापकन द्विवेदहरिनाथ शर्म गा! ॥ श्रीः॥ ॥ योगवातिकम् ॥ तु (Continued from page 275. VOL. V.) परमेश्वरस्यापरं विशेषं प्रतिपादति सूत्रकारः ॥ स एष पूर्वषामोप गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ पूर्वयां पूर्वपूर्वसाझुत्पन्नानां ब्रावणमहेश्वरादीनार्माप गुरुः पितान्तयामी विदाया ज्ञानचक्षुः प्रदश्च । कुतः। कालेनानबच्छेदात् । ब्रह्मा दयोहि द्विपराादिकालेनावच्छिन्नाः कालानच्छित्रं गुरुं विना न संभ- वन्तीत्यर्थः । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणेति तस्मै इत्यादिश्रुतिभ्य इति भावः । न च प्रकृतिस्वातन्त्यतिः । निमित्तमप्रयोजक प्रकृतीनामित्यागामिस्त्रात् निमित्तकारणस्येश्वरादेस्तत्स्वातन्त्र्याविघा- तकत्वात् । एतदेव व्याचष्टे । पूर्व हीति । अवच्छेदशब्दार्थनावळेदप्रयो- ·योगवार्तिकम् । जनेन कालेनापावर्तते न संबध्यते । तात्पयार्थमाह । यथास्यति । अस्य वर्तमानस्य सर्गस्यादौ पूर्व प्रकर्षगत्या ज्ञानोत्कर्षप्रास्या स्वतःसिद्ध इत्यर्थः । अत्रेश्वरस्य सर्वजीवपितृत्ववचनात् श्रुत्युक्ताग्निविस्फुलिङ्ग- ष्ठान्तानुसारेण च जीवब्रह्मणोरंशांशिभावस्तयोरभेदश्च पितापुत्रवदेवेति भावः । तथा च स्मृतिः । यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रमयते । तथा जीवसहस्राणि स सवैक्रः प्रमयते ॥ सलिले करकाश्मेव दीपोऽग्नाविव तन्मयः । जीवो मोठ्यात् पृथगबुद्धेो युक्ता ब्रह्मणि नीयते ॥ इत्यादिः । अयं चाभेदो नारखण्डता अपि त्वविभागण्व, अविभागो वचनादिति वेदान्तमत्रेण जीवानां ब्रह्मण्यविभागलक्षणाभेदस्यैव वचनात् । अविभागश्च दुग्धं जलमदित्यादिप्रत्यनियामकः स्वरूपसंबन्ध आधार- तादिवत्, किं वा लक्षणानन्यत्वमिति । अनेन पितृत्वान्तयामित्वरूपेण गुरुत्वेन जीवानामप्यात्मे श्वर इति वेदालमहावाक्यापि मूचितः । यो हि यस्यांशी अधिष्ठाता वा भवति स तस्यात्मेति दृष्टं, यथा सूर्य- श्चतुपः यथा वा जीवो देहस्येति दिक् । ईश्वरशब्दार्थी विस्तरेण व्याख्यात इदानी तत्प्रणिधानं व्याख्यातुमादै प्रणिधानाङ्गं मन्त्रं दर्श- यति। तस्य वाचकः प्रणवः ॥ ७ ॥ तस्येश्वरस्य प्रणवो नामेत्यर्थः । अदृष्टविग्रहो देवो भावग्राहो मनोमयः । तस्योंकारः स्मृतो नाम तेनाहूतः प्रसीदति ॥ इति योगियाज्ञवल्क्यादिभ्यः । अदृष्टवियहो ऽद्भुतशरीरो देवः पर- मात्मा भावयारो भक्तिमात्रयाहो मनोमयो मनस्तुल्यकारणोपाधिशबलो ऽयःशबलाग्निदित्यादिरर्थः । कर्त्तव्यविचारोपयोगिनमर्थ परयति । वाच्य ईखाइति । नित्य एष प्रणवेन सहेश्वरस्य वाच्यवाचकभाव इति ।

·योगवार्तिकम् । श्रद्धातिशयोत्पादनाय संशयपूर्वकमवधारयति । किमस्येति । ईश्वरप्रणव- योर्वाच्यवाचकता क्तिः किमस्येश्वरस्य संकेतेनाहायर्यान्योन्याध्यासरूपेण शता आगन्तुकी यथा पिण्डविशेषे देवदत्तादिनामवाच्यता पितृसंकेतष्कृता तद्वत् । अथ वा प्रदीपस्य प्रकाशवत्स्वाभाविकी यावव्यभाविनीत्यर्थः । विमृष्य सिद्धान्तमाह । स्थित ति । अर्थसंबन्धमेवाभिनति प्रकाशय. तीत्यर्थः। स च शक्त्याख्यसंबन्ध आधाराधेयवत्स्वरूपसंबन्यो अतिरिक्त पदार्थ एव वास्तु घटादिनाम्बामप्येवं बोध्यं देवदत्तादिनाम्नां तु नैवं यतः पुरुषसंकेतभेदेनाथभेदा भवन्तीति । संकेतेनेति । अयमस्य पितेत्याोवं. रूपेणेत्यन्वयः । ननु शक्तिनित्यत्वेपि कदा चित्संकेतभेदादेवदत्तादिशब्द- घदर्थभेदापि प्रणवस्य स्यादित्याशङ्कायामाह । सान्तरेप्वपीति । अयं संकेतो लौकिको न भवति अपि तु सर्वज्ञाश्चेतनाशक्ति पूर्वमिद्धामनुसृत्यैव संकेतं कुर्वन्तीत्याशयः । संबनित्यत्वे संतपत्त्याख्य कार्यनित्यत्वं प्रमा णति । सम्प्रतिपत्तीति । देवदत्तादिशब्दवद्वाच्यवाचकभावस्यानित्यत्वे कदा चित्संकेतवैपरीत्येन व्यवहारवैपरीत्यर्माप स्यादित्याशयः । तथा च सति सर्वत्र शब्दार्थ नाश्वासः स्यादित्यामिनः प्रतिज्ञानते अवधारयन्तीति समयवाक्यार्थेनान्वयः । प्रणिधानाङ्गमन्त्र प्रदर्श्य साङ्गप्रणिधानस्य स्वरूपं सूत्रकारो वयति तत्सूत्रं पूरयित्वात्यापति । विज्ञानेति । सूत्रेण सहान्वयः ॥ तज्जपस्तदर्थभावनम || २८ ॥ सूत्रार्थ व्याचष्टे । प्रणवष्यति । प्रणवजपेन सह ब्रह्मध्यानं प्रणि- धानं तच्च वाच्यत्रा वकभावं ज्ञात्वा कर्तामति समुदायार्थः । 'प्रणवेन परं ब्रह्म ध्यायीत नियता यति' रिति स्मरणादिति । प्रणवार्थश्चावान्तर- भेदैः श्रुत्यादिषु बहुधोक्तः संक्षेपात्तु गारुडोक्तार्यात्र कथ्यते । यथा गारुडे व्यक्ताव्यक्ते च पुरुषस्तिस्रो मात्राः प्रकीर्तिताः । अर्धमात्रा परं ब्रह्म जेयमध्यामचिन्तकैः ॥ इति। प्रणवार्थचिन्तनं च मुख्यतो द्विविधं, तत्रैक्रमंशांशिकार्यकार- शक्तिशक्तिमदादाभेदेन तप्तायः पिण्डवविभागलतणैकीभावादहं ब्रह्म

·MAHARANPranamapani
योगार्तिकम् ।
३२३
सर्व खलु ब्रह्मत्यादिरूपं भवति तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणकीकत्य
ब्रह्म चात्मनोमित्येकीकृत्येत्यादि श्रुतेः । सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति
शान्त उपासीतेत्यादिश्रुतेश्च ।
एकः समस्तं यदिहास्ति किं चित्तदच्युतो नास्ति परं तसोन्यत् ।
सोहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥
इत्यादिस्मृतेश्च । अपरं प्रतितत्कार्यपुरुषेभ्यो विवेकेन केवले
ब्रह्मचिन्मात्रे आत्मत्वचिन्तनम् । प्रोमित्येवं घायथ पात्मनं स्वस्ति वः
पारायतमसः परस्मात् । अथात आदेशो नेतिति नोतस्मादिति नेत्यन्य.
त्परमस्ति तमेवैकं जानथ आत्मानं आत्मत्यवोपासीतेति श्रुतेः ॥
प्रष्टति पुरुष स्थाप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रसंख्याय विमुच्यते ॥
यः सर्वभूचित्तो यश्च सर्वहृदि स्थितः ।
यश्च सर्वान्तरे * जेयः सोहमस्मीति चिन्तयेत् ॥
इति गारुडादिभ्यश्च । तथा 'अात्मेति तूपर्यान्त ग्राहन्ति चेति
ब्रह्ममीमांसासूत्राच्च । अत्र गारुडवाक्ये पुरुषस्य ब्रह्मणि न्यासो लय
एव न त्वभेदः ॥
विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रने प्रविलाप्य तम् ।
ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे
इत्यादिवाक्येषु जीविलापनेन ब्रह्मात्मचिन्तनस्य स्मरणात
प्रतिस्थापनसाहचर्याच्च । अम्बरदृष्टान्तश्च नाखण्डत्वे ।।
यथाग्निरग्नी संलिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् ।
तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मना ।
इत्यादिवायोक्तस्याग्निवायुजलादिबहुलदृष्टान्तस्य साम्यस्य च
विरोधात न्यायानुग्रहेणान्यालयादिदृष्टन्तानामेव बलवत्त्वाच्च । किंतु
* अंशांशिभावस्याभिमतत्वेनात्र सर्वाररिति पाठः साधुरिति भाति ।
राम
२३

·३२४ योगवार्तिकम् । एकरूपस्योपाधिर्कामथ्याविभागनिवत्तिमात्रे इति, विलापनेन च प्रसत्या. दिवज्जीवानामनात्मत्वमेव लभ्यते । तदुक्तं मात्स्ये तत्त्वैः संपादितं भुते पुरुषः पञ्चविंशकः । ईश्वरेच्छावशात्सापि जडात्मा कथ्यते बुधैः ॥ रति । मोतधर्म च ते चैनं नाभिनन्दति पञ्चविंशकमप्युत । पदिशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः ॥ इति । एतेन प्रकृतिपुरुषौ बिनाप्य यच्छिष्टं ब्रह्म तस्मिन्नेवारं- भावे वचनाच्च न जीवे मुव्या ऽहंशब्द इति, ध्यानयाश्चिन्तनयोर्मध्ये प्रथचिन्तनमुपासना द्वितीयं तत्त्वज्ञानमिति । ब्रह्मात्मताजानं चाति. दुर्लभं, मोक्षधर्म चोक्तं भवन्तो जानिनो नित्यं सर्वतश्च निरामयाः । एकात्म्यं नाम कर्चािद्ध कदा चित्प्रतिपदाते । इति दिक । ईश्वरप्रणिधानादिति पञ्चम्युक्तमसंप्रजातपर्यन्तयोग- हेतुत्वं तत्त्वप्रणिधानस्य येन द्वारेण तदाह । तदति । प्रणिधाना- दिभिश्चैकाया भवति ततश्च परमात्मसाक्षात्कारः ततः परवैराग्यादसं प्रजातयोग इति शेषः । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशतति वक्ष्यमाणवाक्यस्वरसात् । उक्तार्थ स्वपितुर्व क्यं विष्णपुराणस्यं प्रमाण- यति । तथा चोक्तमिति । योगजपयोकिदा न संभव इति योगस्यादा- न्तयोर्युत्थानकाले जप उक्तः । ननु परमात्मसाक्षात्कारात् परवैराग्यं भवतीति यदुक्तं तत्रोपपद्यते आत्मसाक्षात्कारेणैवाभिमानिवृत्त्या परवै. राग्यसंभवादिति । अत्रोच्यते । ब्रह्मज्ञान ताटस्थ्येनात्र न वितितं कि त्वात्मत्वेनैव, तथा च जीवात्मतत्त्वज्ञानात् बुद्धिपर्यन्तमभिमाननित्तिवत् परमात्मज्ञानात् जीवपर्यन्तेष्वभिमानो निवर्तते, पञ्चविंशतितत्त्वान विलाप्यैव सोहमित्यात्मतया ऽधिष्ठानब्रह्ममाक्षातकारादिति । नन्ववं जीवस्याप्यनात्मत्वं प्रसक्तमिति चेत्, न । व्यावहारिकपारमार्थिकभेदेना.

·योगवार्तिकम् । ३२५ त्मयाभ्युपगमात् । आत्मत्वं हि संघाताध्यतत्वं क्षेत्रनत्वं च । तच्चेश्वर- स्यैवास्ति ईश्वरत्ववत्, जीवात्मनां परतन्त्रत्वात् धर्माधर्माद्मजातृत्वाच्च । जीवानां च चितिक्तिमत्तामात्रेणैवात्मत्वं गौणं बुयायानिकं व यथा हिरण्यगभादीनामीश्वरत्वं तदुज्जीवानामात्मत्वं बन्धमातभोगादिभा. गितया सिद्ध लोकव्यवहारगोचरतया च व्यावहारिकमेव । एवमेवा- हत्वंशब्दापि परमात्मन्येव मुख्या न तु जीवे, प्रयोगादिषु स्वातन्त्र्याभावेन प्रयोकात्मत्वादिरूपस्याहमादिशब्दप्रतिनिमित्तस्य जीवेप्वभावादिति । तथा चोक्तम् । त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्वाहमुंग्य अहोजजनताजता ॥ इति । परमनात्मानम् । यदापि जीवो मुख्यात्मा न भवति तथापि तजनानापि धर्माधर्मरागानिवृत्त्या मोक्षस्तु भवत्येवेति। एतेन व्यवहार- परमार्थभेदादकात्म्यनानात्मतावादी श्रुतिस्मृतिदर्शनेविरुदावापसि- दुम् । अधिकं तु ब्रह्ममीमांसाभाष्ये विज्ञानामृते द्रष्टव्यमिति दिक् । दिद- मीश्वरप्रणिधानाद्वेत्यादिसूत्रगणोक्तमर्थजातं निङ्गपुराणे स्पष्टं प्रदर्शितम् । यथा। अविदायेशस्य योगा नातीतो नाप्यनागतः । नाप्यस्यस्मितया चैवं रागेणापि त्रिकालता ॥ कालषु त्रिषु संबन्धस्तस्य दुषेण नो भवेत् । तथैवार्भािनवेशन संबन्धो न कदा चन। कुशलाकुशलैश्चैव संबन्धो नैव कर्मभिः । भवेत् कालत्रये शंभोरविदयार्मातवर्जनात् ॥ विपाकैः कर्मणां तस्य न भवेदेव संयमः । कालेषु त्रिषु शर्वस्य शिबस्य शिवदायिनः ॥ सुखदुःखैन संस्पृश्यः कालत्रितयतिभिः । तथैव भोगसंस्कारभगवानन्तकान्तकः । विशेषः परो देवो भगवान परमेश्वरः । चेतनाचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चादखिलात्परः ।। mana-

·योगवार्तिकम् ।
लोके सातिशयत्वेन ज्ञानेश्वर्य विलोकिते।
शिवे नातियत्वेन * स्थिते आहुर्मनीषिणः ॥
प्रतिसगं वस्तुभानं ब्रह्मणोशास्त्रविस्तरम् ।
उपदेशात्स एष्टव्यः कालावच्छेदवर्तिनाम् ॥
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः ।
सर्वषामपि सर्वशः कालावच्छेदर्जितः ॥
अनादिरेव संबन्धो विज्ञानोत्कर्षयोः परे ।
स्थितयोरीदृशः शर्वः परिशुद्धः स्वभावतः ॥
प्रात्मप्रयोजनाभावे परानुयह एव हि ।
प्रयोजनं समस्तानां क्रियाणां परमेष्ठिनः ॥
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः ।
शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परः स्मृतः ॥
शंभोः प्रणववाच्यस्य भावना तज्जपादपि ।
प्राशु सिद्धिः पराप्राप्या भवत्येव न संशयः ॥
एकं ब्रह्ममयं ध्यायेत्सवं विप्र चराचरम् ।
चराचरविभागं च त्यजेदहमिति स्मरन् ।
सप्ताण्डावरणान्याहुरण्डस्यात्माम्बुजासनः ।
कोटिकोट्ययुतानीशे चाण्डानि कथितानि
तत्रतत्र चतुर्वक्ता ब्रह्माणो हरयो भवाः ।
सृष्टाः प्रधानेन तथा प्राप्य शंभोस्तु सविधिम् ॥
असंख्याताश्च रुद्राख्या असंख्याताः पितामहाः ।
हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः ॥
ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्रायैरपि देवैरगोचरम् ।
आदिमध्यान्तहितं भेषजं भवरोगिणाम् ॥
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवादपि परं पदम् ।
तु॥
अत्रानतियित्वेनेति पाठः कल्प्यः । नातियित्वेनेति बेतदर्थकं बोध्यमिति ।
रा० शा०॥

·योगवार्तिकम् । दति । तदेवं जीवप्रज्ञायादवेश्वरप्रणिधानादपि प्रज्ञाद्वारा योग- स्तत्फलं भातश्च भवधीत्युक्तमिदानी तयोर्मध्ये ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्य. कल्यत्वं प्रतिपादयितुं तत्र द्वाराधिक्यं सूत्रेण प्रतिपादयति । किं चास्यति । अन्यच्चास्य प्रणिधानिनो भवतीत्यर्थः ॥ तत: प्रत्यक्चेतनाधिगमोप्यन्तरायाभावश्च ॥ २८ ॥ तत ईश्वरप्रणिधानात्तत्साक्षात्कारद्वारा तदृष्टान्तेन जीवतत्त्वम. प्यनायासेन पूर्णतया साक्षाक्रियतइति प्रथमदलार्थः । अपिशब्द आसव- तमसमाध्यपेक्षया। यद्यपि प्रति प्रतिवस्तु अञ्चति अनुगच्चतीप्ति व्युत्पत्त्या संकुचितसर्वानुगतः परमात्मैव मुख्यः प्रत्यकशब्दार्थः । 'प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दसंजं यद्वासुदेवं कवयो वदन्ती'त्यादिष्वपीवर प्रत्यकरयोग- दर्शनाच्च । तथापीश्वरादिशब्दवदेव प्रत्यक्शदोपि जीवे गौणो विभु- त्वात् । अत एव प्रकृतिव्यावर्त्तनाय चेतनेन्युक्तम् । यदि च प्रत्यकशब्दः पश्चिमवाची तथापि सर्वप्रलयाधिभते ब्रह्मण्येव मुख्यो ऽन्यत्र गौण दति। अन्तरायाभाव एकायतामामान्यस्यैव फलमिति वयते 'तत्प्रतिषेधार्थमेक- तत्त्वाभ्यास' इति सूत्रणेत्यतो विशिष्येश्वरप्रणिधानस्यान्तरायाभावफल्ल. कत्ववचनमनुवादकतया व्याचप्टे । एतावदिति । अनुवादस्य च फल- माधिक्येन विघ्ननिवर्त्तकत्वलाभः । 'तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषां स भवतीति श्रुत्या ब्रह्मात्मतादर्शिन इच्छाविधाते देवादीनामध्यसामर्थ्यप्रतिपादनादिति । अत एवोक्तं नारदीयादिष्वपि । तस्मान्ममुतोः सुसुखो मार्गः श्रीविष्णुसंश्रयः । चित्तेन चिन्तयानेन वाच्यते ध्रुवमन्यथा ॥ धत्ते पदं त्वमविता यदि विघर्भि इत्यादि । स्वरूपदर्शनमिति । अस्य प्रतीचो जीवस्य यत्तात्त्विक रूपं तस्य साक्षात्करोपि भवतीत्यर्थः । अन्यप्रणिधानेनान्यसाक्षात्कार ऽदृष्टद्वारवत्, दृष्टद्वारमप्यस्तीति प्रतिपादयवेव स्वरूपदर्शनं विवणेति । यथैवेति । बुद्धेः प्रतिसंवेदी बुद्धित्तिमतिबिम्बोद्वाही तत्सादीति यावत ।

·३२८ योगार्तिकम् । इदं च जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदनिराकरणाय वैधर्म्यमुक्तं, यथैवेश्वरः शुद्धया. दिगुणकस्तथायमपि यो बुद्धेः साक्षी पुरुष इत्येवमधिगच्छति अवधारयति पुरुषत्वाविशेषादित्यर्थः । पुरुषश्चेतनः शुद्धः पापपुण्यविर्जितः प्रसवी निर्दुःखः केवाश्चमात्रो ऽनुपसर्गा जात्याभोगहित इति । तदेतदुक्तं नारदीये। मायाप्रवर्तके विष्णो दृढा भक्तिः कृता नृणाम् । सुखेन प्रकृर्भिवं स्वं दर्शर्यात दीपवद् ॥ इति। यपि अंशिस्वरूपावधारणनांशस्वरूपावधारगावदंशस्वरूपा- बधारणेनाप्यंशिस्वरूपावधारणं भवति अंशांशिनारकस्वरूपत्वस्यागिक- स्वात्, प्रत्युत ईश्वरस्यावाङ्मनसगोचरतया स्वतत्त्वसाक्षात्कारादेव तद नुसारेणेश्वर विवेकः संभवति नान्यथा । तथा च श्रुतिरपि । 'यदात्मतत्त्वेन सु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्ये दित्यादिः । तथापि जीवम्य पूर्ण- त्वनित्यत्वायंश ईश्वरानुसारेणैव सुखेन जातुं शक्यतइत्याशयः । अत एव तत्त्वमेव त्वमेव तत्' इत्यादिश्रुतयः परस्परमेव वैधर्म्यलक्षणाभेदं प्रतिपादन्ति । अन्योन्यदृष्टान्तेनान्योन्यधर्माणामन्यान्यस्मिन् अवधारणा- यान्तरायस्वरूपप्रतिपादकं सूत्रमवतारर्यात । अर्थात । व्याध्यादेरन्तराय. त्वोपपादनाय सूत्रे चिवितेपा ति दिर्ध्यात. तप्य व्याख्यानार्थ भाष्य वक्रोक्तिः । विक्षेपाः वितेपकाः । सामान्येन दसातरं विशेषसंख्याभ्यां पुनः पृच्छति । के पुर्मित व्याधिम्त्यानसंशयप्रमादाम्नम्याविरतिभान्तिदर्शनालय भूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षे- पास्ते ऽन्तराया: ॥ ३० ॥ चित्तविक्षेपक्रतयेतानि ते पूर्वसूत्रोक्ता अन्तराया इत्यर्थः । व्याचष्टे । नति। अन्वयतिरेकाभ्यां चित्त विक्षेपकत्वमेषा साधर्यात । सहैतति । मूत्मकालानाकलनेन सहेत्युक्तम् । एतेषामव्यवधानेनैव व्या- धादिगोचरा वा निवृत्त्युपायगोचरा वा चित्तस्य वृत्तयो भवन्ति योगश्चं.

·योगवार्तिकम् । । - शिका इत्यर्थः । व्याध्यादीवव क्रमेण व्याचष्टे । व्याधिरिति । शरीरधारक. त्वात धातूनां वातकफपित्तानां रसानामाहारपरिणामानां करणानां चतुः रादिमनग्रादीनां च वैषम्यं विसदृशभावो व्याधिः । अकर्मण्यता योगा- नुष्ठानाक्षमता । आमवातादिना देहस्याकर्मण्यत्वेपि वित्तस्य योगाविरो. धाच्चित्तम्ये त्युक्तम् । संशयाकारमाह । स्यादिति । इदं गुरुशास्त्रोक्तं जानतत्साधनादि । अभाव नमाननुमंधानम् । कायगुरुत्वं ककादिना चित- गुरुत्वं तमसा, ताभ्यां हेतु यामप्रत्तिः ममाधिमाधनाननुष्ठानम् । संप्र. योगात्मा सत्रिकर्षजन्या गधी भित्लानः । विपरीतं ज्ञानं गुर्वादिर्घामता. विपरीतनिश्चयः । समाधिभूमेरिति । वक्ष्यमाणानां मधुमत्यादिभूमी- नामेकतमस्या अपि साधनानुष्ठाने ऽप्यलाभ इत्यर्थः । अप्रतिष्ठालाभेपि भ्रंशः । ननु लाभातरं भंगे का क्षतिरित्याशङ्कायामाह । समाधिपतिलम्भे होति । तिलम्भा नियत्तिययसाक्षात्कार इति यावत् । अयं भावः । साक्षात्कारपर्यन्तमेव चित्तव्य तत्तदम्यवस्थानमपेक्षितमतो ऽस्तसाता. त्कारस्य योगारूढत्यापि.भंशो ऽनस्थितन्वमेव भवतीति । 'पारूढयो- गोऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गन योगा किमुताल्पासिद्धि रित्यादिस्मृतिश्चात्र प्रमाणमिति । एतेषां तान्त्रिकान संज्ञाभेदानाह । एतइति । न केवल मेते व्याध्यादयो योगान्तराया अपि तु दुःखादिरूपबन्तरायान्तरेवपि हेतवो भवन्तीत्याह । दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥३१॥ दुःखादीन्यत्र क्रमेण व्याचप्ठे । दुःखमिति । आत्मानं स्वसंघात. मधिकृत्य वर्ततइत्याध्यात्मिकं. तच्च द्विविधं शारीरं मानसं च । शारीरं व्याध्यादिर्जानतं मानसं कामादिजम । भूतानि प्राणिनो व्याघ्रादीन लतीफन्य जायतइत्याधिभौतिक व्याघ्रायुत्थम् । देवानधीकृत्य जायतइ. त्याधिदैविकं शीतोष्णाययमित्यर्थः । यद्यपि सर्वमेव विपतोदवं दुःखं मानसं तथापि प्राधान्येन मनोविकारजन्यत्वाजन्यत्वाभ्यां मानसत्वामा. नसत्वविभागः विषयगतदुःखेषु चित्रितपाणामहेतुत्वात् दुःखसामान्यस्य ·-- योगवार्तिकम् । त्रिधा विभागो न घटते घटपटादिदुःखानामसंग्रहात, एवमन्यत्रापि । दुःखसामान्य लक्षणमाह । येति । सोभश्चाञ्चल्यम् । यदङ्गानीति । अङ्गकम्पोङ्गमेजयत्वमिति । प्राणेति । पुरुषप्रयत्नं विना स्वयमेव प्राणी यद्वाझं वायुमतिशयेनाचामति पिबति शरीरान्तः प्रवेशयत स श्वासनामा विकार इत्यर्थः । कोष्टामुदरस्यं वायुं निःसारयति बहिः करोति । शेषं पूर्ववत् । सूत्रवाश्यार्थं व्याचष्टे । एतइति । विक्षेपसहभुवो व्याध्या- दिवितपोवाः । तत्र हेतुमाह । विक्षिप्तेति । विक्षेपानन्तरमेव जाय- न्ते विरोनिवृत्ती निवर्तन्तइत्यर्थः । नन्वेतेन्तरायाः सकार्याः किमी- वरप्रणिधानमात्रनिरस्या अथ वा अन्योपायेनापि निरसितुं शक्या इत्या- काकायामुत्तरं प्रयति सूत्रान्तरावतारणाय । अथैतइति । अथ विते. पोयत्यानन्तरमेते वितेपा अभ्यासवैराग्याभ्यामित्यादिसूत्रोक्ताभ्यां सामा. न्याभ्यामेवाभ्यासवैराग्याभ्यां निरस्या न त्वीश्वरप्रणिधानादेवेति नियम इत्यर्थः । एतत्प्रतिपादकतयोत्तरसूत्रमवतारयति । तत्रेति । तयोरभ्यास- वैराग्ययोर्मध्ये ऽभ्यासविषयं जीवेश्वरादिसाधारणं पिण्डीकृत्योपसंहरन इदं मयोक्तं वत्यमाणसूत्रेणाहेत्यर्थः । यदि हीश्वरप्रणिधानमेव केवलम- न्तरायाभावहेतुरिति वक्ष्यमाणमत्रार्थः स्यात्तदा एकतत्त्वाभ्यास दति सामान्योपसंहारो म युज्येत निस्संदेहार्थमीश्वराभ्यास इत्येव वक्तुं युक्त त्वादिति भावः ॥ तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ एकं स्यूलादि किं चित् । यत्तु एकतत्त्वशब्देनात्र परमेश्वर एवोक्त इति तत्र । बाधकं विना सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वानौचित्यात् । पूर्वसूत्रप्राप्तत्वेन पोनरुत्यापत्तेश्च । सर्वमेव वित्तमेकायं नास्त्येव वित्ति- प्तमित्यागामिभाष्यानुपपत्तेश्चेति । उक्तयोविनेयुकायसयोर्वत्यमाणपरि- कर्मणश्चोपपत्तये चित्तस्य स्थिरतां सार्धायष्यन चित्तस्य चणिकत्वादिक दूषति । यस्य त्विति । यस्य तु वैनाशिकस्य मते वित्तं प्रत्यर्थनियत- मर्यादर्थान्तरं न गच्छति तथा प्रत्ययमानं निराधारत्तिमा तथा क्षणिक । - ·योगवार्तिकम् । ३३१ तु च भवति तस्य मते सर्वमेव चिसमेकायमतो विक्षिप्तचित्तानुपपत्तिरि- त्यर्थः । तदनुपपत्ती च तेषां स्वशिष्येभ्यः स्वशास्त्रेषु समाशुपदेशो विफल एवेति भावः । एकस्य चित्तस्य क्रमेण नानार्थविषयकत्वस्वीकारे नायं दोष इत्याह । यदि पुरिति । ततः क्रिमित्यत आह । अतो नेति । यो ऽपि वैनाशिकविशेष उक्तदोषपरिहाराय मन्यते सदृशप्रत्यय- प्रवाहरूपतेव वित्तस्यैकाग्रता प्रवाहमध्ये विसदृशत्वं च वितेप इति तस्य मतं योपोत्यादिनानदा विक्रन्थ्य दूपर्यात । तस्येति । मतइति शेषः । क्षणिकत्वादिति । अत आश्रयाभावेनैकायतानुपपत्तिरिति शेषः । नन्वती. तानागतवर्तमानासु सदृशप्रत्ययव्यक्तिषु त्रित्वादिवासज्यवृत्तिरेकायता भत्विति चेत्र । अन्यान्यासमानकालीनेषु व्यासज्यत्तित्वासंभवात् । तणिकवादिनां सामान्यधर्माभावेन सादृश्यम्य दुर्वचत्वाच्चेति । प्रवाहांश- स्य प्रत्येकव्यक्तरित्यर्थः । दूपर्यात । स सर्व इति । स सर्वः प्रवाहांशः सदृशप्रत्ययप्रवाहान्तःपाती वा विसदृशप्रत्ययप्रवाहान्तःपाती वा भवतु उभयथैव एकायः चित्तस्य प्रत्यनियतत्वादित्यादिरर्थः । अतः स्वसिद्धा. न्तमुपसंहति । तस्मादिति । अवस्थितं स्थिरम् । परमते दूषणान्तरमाह । यदि चेति । स्वभावभिवत्वेन निभिन्नत्वन त्वयाभ्युपगताः प्रत्यया यझेकचित्तानाश्रिताः स्युरित्यर्थः । अथशब्दः यश्ने । अन्यप्रत्ययदृष्टस्येति। तन्मते चित्तातिरिक्तात्माभावादुक्तम् । उपचितस्य अर्जितस्य कर्माशयस्या- दृष्टस्येत्यर्थः । नन्वे कसंतानोत्परत्वेनानुभवसंस्कारस्मृत्यादीनां कार्य- कारणाभावाभ्युपगमेनायं दोषः परिहर्त्तव्य इत्याशङ्कायामाह । समाधी- यमामिति । गोमयं पायसं गव्यत्वादित्यादि न्यायमतदूषणं समाधीय- मानमप्याक्षिपति तिरस्करोति। तन्यायापेक्षयाप्येतदृषणोदरणन्याय आभा- सीभूत इत्यर्थः । तत्र हि गव्यत्वं हेतुः प्रसिद्धो ऽस्ति, अत्र त्वेकसंतानी- यत्वरूपो हेतुरप्यसिद्धः संतानस्यैकतानिर्वाहकजात्याानभ्युपगमाति भावः । दूषणान्तरमाह । किं चेति । स्वस्य बौद्धस्य य आमविषयका- नुभवस्तस्याप्यपलापश्चित्तस्य प्रतिक्षणमन्यत्वे ति प्रसज्यतइत्यर्थः । पृच्छति । कमिति । उत्तरं, यदिति । अव्ययमहमो विशेषणम् । तथा ·योगवार्तिकम् । चयोहमद्रात सोहं स्पृशामीत्यादिप्रत्यये ऽहमिति यः प्रत्ययांशः स सर्वस्य प्रत्ययस्य दर्शनस्पर्शनादिरूपस्यान्योन्यभेदे सति तदाश्रये प्रयानि र्मिणि अभेदाकारतया ऽनुभसिदो ऽस्तीत्यर्थः । आत्मानुभवं व्या. ख्याय तदपहवं व्याचष्टे । एकप्रत्यर्योत । अयं चैप्रत्यविषयः प्रत्य- यव्यक्तिमात्रगोचरको भवन्मते ऽतो भेटाकारोमिति प्रत्ययः कथं भव- न्मते ऽत्यन्तभित्रेषु क्षणिचित्तेषु विषयलेन वर्तमानः सामान्यमेकं विषयीकुर्यादित्यर्थः । सर्वप्रत्ययानुगतर्धामगाः स्थिरचित्तम्यानभ्युपगमा. दिति भावः । ननु अभेदाकारा ऽहंप्रत्यय गवाप्रामाणिक ति. तत्राह । स्वानुभवेति । अभेदात्मा अभेदाकारः । ननु यत्सत्तत् णिमिति सत्त्वेन क्षणिकत्वानुमानादुक्तप्रत्ययो बाधनीयस्तत्राह । न च प्रत्यति । माहात्म्यं स्वार्थसाधकत्वं न तकादिशून्यप्रमाणान्तरेगाभिभूयते प्रतिब- ध्यते उपजीव्यजातीयत्वेनाबलवत्त्वादित्यर्थः । शङ्कः पीत इत्यादिप्रत्यक्षं तर्कयोगेन बलवतानुमानेनैव बाध्यते । एवं देहायात्मताप्रत्यत्तपि निर्णीतप्रामाण्येन शास्त्रेण संदिग्धप्रामाण्यतया दुर्बल बाध्यतति । ननु चित्तातिरिक्तात्मानभ्युपर्गामनामयं दापो न चास्तिकानाम् अहंप्रत्ययम्य स्थिरामविषयकत्वाभ्यपगमादनः स्वमते कथं चित्तस्यैर्यादिति चेत्, पूर्वोक्तास्मृतिसंस्कारयोरेकाश्रयतानियमादित्यहि । दिदं चित्तस्यर्य- मुपसंहरति । तस्मादिति । परिक्रमापदेश न्यथानुपपत्त्यापि चित्तस्यर्यम- नुमीयते इत्याह । यति । हेतुगर्भविशेषणेन यम्य स्थिरचित्तस्येदमा- गामिसूत्रवक्ष्यमाणपरिकचित्तप्रसाधनं ाितदायहेतुः परिष्कारः शा- स्त्रेषु निर्दिश्यतइत्यर्थः । सूत्रान्तरमुत्थापयितुं पृच्छति । कर्यामिति । किमुपायकं कि स्वरूपं किंफलं वा परकर्म भवतीत्यर्थः ।। तु (शेपमये) काशीस्थराजकीयप्रधानपाठशालायां सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्त्यधरनामा रामकृष्णशाम्त्री। पाइन्नभागे मंस्कृताध्यापकः केशवशास्त्री च। Amerimenu ·३३३ ॥ वित्सुख्याम् । ॥ अथ चित्सुखी ॥ ॥ तत्र द्वितीयपरिच्छेदारम्भः ॥ (Continued from page 262. VOL. V.) द्रव्यत्वजातियोगित्वमपि न द्रव्यन्नक्षणम् । तज्जातिव्यचकाभावात् तन्मानम्यानिरूपणात् ॥ ५ ॥ द्रव्यत्वं जातिमभ्युपगच्छता तज्जातिव्यजकं किंचिदवश्यमभ्यु. पेयम्, न च विरूपणं सुशकम्. गुगशिष्टस्य ताजकत्वं विशेषण- भूतस्य गुणस्यापि तद्वाजकतया द्रव्यत्वापत्तेः, रूपादीनार्माप संख्यादि- गुणवतां तद्वाजकतया द्रव्यत्वप्रसङ्गाच्च, एतेन समवायकारणस्यापि ताजकता निरस्ता। स्वातन्त्यण प्रतीतियोग्यत्वं राजकर्माित चेन, किमिदं स्वात- न्व्यम्, किमाश्रयप्रतीतिमन्तरेण प्रतियोग्यत्वमुतानाश्रितत्वमेव । नादयः, शब्दादपि तत्संभवात् । न द्वितीयः, अवर्यावनामद्रव्यत्वापत्तेः, तेषामवयवाश्रितत्वात्, तदेवं न व्यञ्जकं द्रव्यत्वजातेः,नापि प्रमाणस्ति । द्रव्यं द्रमित्यनुगतप्रत्ययः प्रमाणमिति चेत्, न, सुवर्णमुपलभ्य मृत्तिकामुपलभमानस्य लौकिकस्य तदेवेदं द्रव्यमिति प्रत्ययाभावात्, परी तकाणा चानुगतप्रत्यये वितिपत्तेः, रक्तवमिवोपदेशसहकृतप्रत्यत्तेणैव द्रव्यत्वमीयत इाप वशिष्यधीबन्धनमेव, रवतत्त्वस्येव जातेः सर्वपरी- तकासंमतत्वात, धर्माधर्मयो रदृष्टत्वजातेरभ्युपगमप्रसङ्गाच्च, अदृष्ट- मदृष्टमित्युभयोरप्यनुगतप्रत्ययदृष्टः । यदपि लीलावतीकारमतम. आकाशकालदिशः सत्तेतरजातिम- त्यः संयोगविभागजनकत्वात्। कर्मवत्, न च कर्मत्वमसिम, चल- तीत्यनुगतप्रत्ययवेदयत्वादिति, तदपि मन्दम्, कर्माप्रत्यक्षवादिना * चल. १ अनुगतव्यवहारमात्रेण जातिस्वीकारे दृषः माह धर्मति २ सत्ताजालिमस्वेन सिद्धसाधनता मा भूदिति सत्तेतर इस्युक्तम् । ३ संयोविभागजनकत्वादिति हेतुद्वर्यामह विर्वाक्षतम् । ४ प्रभाकरणेत्यर्थः।

·३३४ द्वितीयपरिच्छेदः । तीति प्रत्ययस्य संयोगविभागप्रवाहविषयतया कर्मविषयतानङ्गीकारात्, कर्मवासिौ दृष्टान्तस्य साविकलत्वात । आत्मा शावलेयवृत्त्यत्तिशावलेयनिष्ठजाति मान संयोगत्वा- च्छावलेयवत, जलादेश्च पक्षतुल्यत्वाव तेन व्यभिचारः, तथा सत्ता दिकाला कानिष्ठजातेरन्या मेयत्वात् पटवत, आत्मानात्म त्तिरूपा- त्ति जाति मान रूपान्यत्वे सति १० ११ वटवर्दिति द्रव्य. त्वजातिसिद्धिर्शित चेत्, मैवम्, संयोगित्वहेतोर्वगवत्त्वोधिहतत्वात्, मेय. त्वहेतोश्च सत्तामनङ्गीकुर्वतामाश्रयासिद्धेः, दिक्कालाकानिष्ठजातित्वेन एव वितितत्वे चासिविशेषणत्वाच्च,मेयत्वगुणवत्त्वज्ञानाधा. रत्वोपाधिभिरेव यथायोग्यं सट्टव्यमात्मेति व्यवहारोपपत्ता तत्तत्सामान्य- स्वीकारवैयर्यन सामान्यवेत्त्वहेतोरप्यसिद्धेः । सामान्यवत्त्वा तस्या १ प्रामति, शावननिष्ठजातिमानित्युक्ते समाजातिमत्त्वेन सिद्धमानता तावच्छेदार्थ शाबन्ने यन्यवृतीति पदम् तथा च सत्ताव्यवच्छंदः, तस्याः शावलंयव- त्तिषु गुणकर्मम् वर्तमानत्वात् । २ शावने यवृत्यत्तिजातिमानित्युक्त चात्मत्वंजातिमत्वेन सिद्धसाधनता, श्रात्मत्वस्यापि शावन्नयत्तिष्ववर्तमानत्वात्, अात्मनि च वर्तमानत्वादत उक्तं शावलेय- निष्ठति । ३ तथाप्यात्मशाबनर्यानप्ठद्रव्यत्वव्यजकेन गुणत्यादिना तदुभयान्यान्यत्वेन च सिद्धसाधनता; तावच्छेदार्य जातिपदम् । तथा चात्मशावलयत्तिगुणात्तिद्रव्य- त्वमेव सिति, द्रव्यत्वस्य॑वनक्षणाकत्वादिति भावः । '४ जनादिपु भिचारमाशङ्कयाह जलादेश्चेति । ५ सर्तेति,जातरन्ये त्युक्ते घटत्यादिजात्यन्यतया सिद्धसाधनम्, तनिवृत्यर्थ दिक्का लाकानिष्ठति पदम् । ६ दिक्कालाकानिष्ठगुणान्यत्वेन सिद्धसाधनता मा भूदिति जातिरित्युक्तम् । तथा च दिक्कालाकाशानष्ठजातेः सत्तायाः स्वतान्यत्वामभवात प्रतियोगितया नात्यन्त- रसिद्धी द्रव्यवसिद्धिरिति भावः, अत्र च दिक्कालादिग्रहणं निष्ठजातेरन्ये त्यविधप्र- योगत्रयज्ञापनार्थम् । ७ श्रात्मत्वव्यावृत्त्यर्थमनात्मपदम् । ८ श्रामति सत्ताव्यवच्छे दार्थ रूपातिपदम् । ६ व्याजकपरिहारार्थ जातिपदम् । १० रूप व्यभिचानिवत्यर्थ रूपान्यत्वे सतिती पदम् । ११ सामान्यादित्रयेव्यभिचारवारणार्थं सामान्यवत्वादित्युक्तम् । १२ द्रव्यत्वजातरेव ।

·३३५ चित्सुख्याम् । तदेवं नाता व्यञ्जकप्रमाणयोरसंभवेनाकाशत्तिसत्ताव्याप्यजाति. योगि क्रियासमानाधिकरणसत्तावान्तरजातियोगि संयोगदृत्तिसत्तावा. न्तरजातियोगि द्रमित्येवमादीनि जातिपुरस्कारप्रवृत्तानि महाविद्याल- तणानि निरस्तानि वेदितव्यानि, तथा गुणलक्षणर्माप न युक्तं लक्षयामः । सामान्यवानगुण इत्याद्यप्यस्य न लक्षणम् । अन्योन्याश्रयतापत्तेर्गणम्याद्याप्यसिद्दिनः ॥ ६ ॥ सामान्यज्ञानगुणः संयोगविभागयोनिरपेक्षा न कारणं गुण इति कन्दलीकारस्य गुगालतणं तावदयुक्तम्, सिटे गुणेऽगुण इति लक्षणसिद्धिः, तत्सिद्धा च गुणसिद्धिरितीतरतराश्रयत्वदूषणग्रस्तत्वात् । यत्तु लीलावतीकारेणोक्तम्, “सामान्यन्नानचलनात्मकः समवायि. कारणताहीनो गुण इपि न, रूपादीनामपि संख्याएयत्वसमवाय. कारणत्वस्य प्रर्शितन्यायेन संभवात्, तदीनतालक्षणस्य लक्षणांशस्या- संवित्वात् । सामान्यवान स्पर्शरहितो द्रव्याश्रयः कातिरिक्तो गुण गुणात् कर्मणो भेदासिौ कर्मव्यायत्तेरयुक्तत्वात्, अन्यथा रूपातिरिक्तो रसातिरिक्त इाप विशेषणापादानप्रसङ्गात्, तथा च'गुणपदार्थ किरणा. वलीकारः, "तस्मादुरो भूपणः कापि गुणस्तल्लक्षणयोगा"दिति । ननु गुणत्वजातियोगी गुणः, न च व्यजकाभावः, सामान्यवत्त्वे सति संयोगविभागमार्यद्वयाजनकत्वस्यैव गुणत्वव्यजकत्वात् । नापि गुणत्वजाती प्रमाणाभावः, संयोगः संयोगत्वातिरिक्ता- वान्तरजातिमान जातिमत्त्वात कर्मवदिति तर्साि रिति चेत्, अत्र बमः । गुणत्वजातियोगोऽपि न भवेद्गुणलक्षणम् । अन्योन्याश्रयदुष्टत्वाजातेस्तयाकस्य च ॥ ७ ॥ १ उक्तश्चायमा गुणपदार्थपूर्वपक्षोपसंहारसमये किरणावलीकारणेत्याह तथा चेति, यस्मान कर्मणो भेदकस्ति तस्माद्भूषणो वरः भेष्ठः, कथं कर्मापि गुणः, सल्लक्षण- योगादिति हि तन्ममित्यर्थः । इत्यपि न, ·. द्वितीयपरिच्छेदः । सिद्धे हि सत्तासामान्ये गुणत्वसामान्ये वा तििशष्टव्यञ्जक सिद्धिः, तत्सिदा च सामान्यसिद्धिः, दति परस्पराश्रयत्वात्, अनिष्टवियो- गेष्टसंयोगोदशेनानुष्ठानसमुपर्जानतधर्म संयोगविभागहेतो लक्षणस्या- संवित्वात्, तथाभिचादिनिते दुरिते शत्रारिष्टवियोगानिष्टसंयोग- हेतौ च लक्षणस्यासंभवत्वात् । न च तयोनिमित्तत्वेनैव जनकत्वं न तु समवायिकारणतयाऽ. समवायिकारणतया वति वाच्यम्,पानिष्ठसंयोविभागहेतेरदृष्टस्य कार्यकार्थसमायिनोऽसमवायिकारणलक्षणोपपत्तः, समवायित्वासम. वायिकारणभेदस्यादयामिद्धेश्च । नापि तत्र प्रमाणम्, जातिमत्त्वहेतोर्रासः, कर्मत्वादेरसिद्धी दृष्टान्तस्य माविकलवात्, गुणत्वजातसा संयोगा'जन्यसंयोगास- मवयकारणात्तिमयोगासमानाधिकरणजातिमान विभागाजावभागा- समवाधिकारणात्तिविभागासमानाधिकरणजातिमान गुण इत्येवमादो- नि' पुरस्कारप्रवृत्तानि गुणलक्षणानि निरस्तानि । तथा कर्मलक्षणमपि दुर्नयम्, न तावत् संयोविभागयोरनपेतं कारण कति लक्षणम, यतः । यथाश्रुतेऽसंभवित्वान्निरुक्तेरप्ययुक्तितः । नानपेक्षतया हेतुः कर्मयोगविभागयोः ॥ ८ ॥ नानपेक्षतया मार्गावभागहेतुत्वं कर्मणः, समयकारणेश्वरेच्छा- देशकालादृष्टापेक्षणात् । अथैवं निरुच्यते पश्चादावि निमित्तं नापेतते कर्म तेन चेश्वर- च्छासमवायिकारणादयो व्यावय॑न्ते तेषां पूर्वभावितया पश्चादावित्वा- १ जातिमान गुण इत्युक्तं द्रव्य तिव्याप्तिः, तदर्थ संयोगासमानाधिकरणेत्युक्तम्, एवं मति कर्मगतिव्याप्तिः, तदर्थ संयोगासमवायिकरणावृत्तीत्युक्तम्, एवं च संयोगे- ऽव्याप्तिः, तस्य संयोगासमवायिकारणत्वेन तदत्तिजातिमत्त्वस्यासंभवात, तत उक्तं संयो. गाजन्या यः संयोगस्तं प्रति असमवय कारणं यत् तदत्तिनातिमान इत्यर्थः । २ श्रादिग्रहणेनालेपणावत्तिसंयोगासमानाधिकरणसत्तासानागाप्यजातिमानि- त्यादि संगृह्यते।

·३३७ चित्सुख्याम् । भावादिति, मैवम्, उत्तरमयोगे कर्तव्ये पश्चादाविन्याः पूर्वसंयोनिवृत्ते- रपेक्ष्यमाणत्वात्, पश्चादावि भावरूपं निमित्तं नापेक्षत इति चेत्, न, पूर्वसंयोनत्तिक्षणस्य भावस्येव पश्चादाविनोऽप्यपेत्यमाणत्वात्, यद- नन्तरं संयोविभागयोरुत्तिस्तत कर्मेति च कर्मलक्षणे तत्सामग्रामपि तत्संभवातव्याप्तिः । न च कर्मव सामग्री, तथा मति विभागोत्पत्तिसमसमयमेव पूर्वमं. योगनिवृत्तः, उत्तरसंयोगस्य चोयत्तिप्रसङ्गात. सत्यां सामग्यां कार्य वि. लम्बायोगात् । अस्तु तर्हि संयोर्गावभागयोरसमवायि कारणं कर्मेति लक्षणम् । न च संयोविभागयोतिव्याप्तिः, तयार ककारणत्वात्, अत्र चोभयकारणत्वस्य वितितत्वाति चेत्. मैवम्, कर्मविशेषे लक्षणस्या. व्याप्तः, ताहि यदा पटारम्भकावयवतन्त्वनिप्टेन कर्मणावयवान्त- गद्विभागाइवतस्मिन् समये तदारयावधिनिष्ठं कर्म यदि भवति तदावयवानां विभागादवयव्यारम्भसंयोनत्तिसमयेऽवयविकर्मणा तस्मिवैवावर्यानि यतः कुरिट्ठिभागो जायते, तत्रासमवायिकारणा- वर्यावसंयोनिवृत्त्यनन्तरमवर्यावनो नाशात्रोत्तरसंयोगोात्तः, संयोगिनो. ऽवर्याधन एवाभावात, तत्रावर्यावनिष्ठस्य कर्मण उभयासमवायिकारण- त्वाभावादव्याप्तिः कथं न भवेत् । न चावयवकानन्तरमवर्यावनि कर्म न जायत इति वाच्यम्, हस्तचलनानन्तरं देवदत्तचलनस्य शाखाचलनानन्तरं शाखिचलनस्य दृष्ट- त्वात् । न चोत्तरमंये गानुत्पत्तो कर्मणोऽनुपभोग्यत्वप्रसङ्गः, विभागजनने. नापि पुरुषार्थत्वापपत्ते, न हि यावदशेषप्रयोजनसिद्धिस्तावद्वस्तुनोऽव- स्थाननियमः, बीजादेरङ्कुरामजननेऽपि नाशायु पलम्भात् । अस्तु बोभयकारणत्वं कर्मणः, तथाप्यसमवायिकारणता निरूप- णीया, समवायिकारणप्रत्यासत्रमवतसामयं तदसमवायि कारणमिति ·३८ द्वितीयपरिच्छेदः । चेत् केयं प्रत्यात्तिः, कार्यकार्थसमवायः कारणैकार्थसमवायति चेत्र, विकल्यासहत्वात् । तथाहि उभयविधप्रत्यासनता. असमवायिकारणशब्देन कर्मल. तणणेऽपि विक्षिता, उतान्यतरा । नादयः, अनङ्गीकारात, असंभवाच्च, न हन्त्यावर्यावनिष्ठस्य कर्मणः संयोविभागसमवायकारणेनान्त्यावर्यावना सहकस्मिवर्थ समवायः संभ. वति, कर्मण एकद्रव्यमात्तित्वात् । न द्वितीयः, कारणेकार्थसमवायस्यानङ्गीकारादेव कायैकार्थसम- वायस्य तु लक्षणान्तरभावेऽतिव्याप्तेः, विष्ठा संयोगविभागौ तविष्ठ- तया संयोगविभागयोर्यत् कारणं तत् कति हि तथा लक्षणार्थः संपन्यत, तथा चात्ममनसोः संयोगविभागजनकादृष्टेऽतिव्याप्तिः कथं न स्यात्, कार्येण संयोगविभागाख्येन सह तज्जनकादृष्टम्यात्मन्यकस्मिवर्थ सम- वायात् । गुणान्यत्वे सतीति विशेषणादयमदोष इति चेत्र, तदोभयकार- माताभिधानस्य वैयापातात, गुणान्यत्वपदेनैव विभागजनविभागस्य संयोगजनकसंयोगस्य च व्यवच्छेदात, एवं विभागाजावभागासमवाय. कारणं कर्माप लक्षणं निरस्तम्, असमवायिकारणताया दुर्निरूपत्वात, विभागाजन्यविशेषणं च व्यर्थम्, व्यवच्छेदयाभावात् । न च विभागविभागव्यवच्छेदार्माित वाच्यम्, कर्मण एव तदुत्पत्ती विभागविभागस्यै वाप्रामाणिकत्वात् । ननु यत् तादिह वंशावयवेषु प्रवर्तमानं कर्म तयारम्भकसंयोग- विरोधिन विभागमुत्यादयत् तदेव नाकाशादिभिः सह विभागमुत्पाद- पति, यस्मादाकाशादिविभागजनकत्वं कर्मणा द्रव्यारम्भकसंयोर्गावरोधि- विभागानारम्भकत्वेन व्याप्तमुपलभ्यते नलिनदलेषु, नहि तत्र द्रव्यवि. नाशः प्रत्यताधिगतः, तदेवेदं नलिनर्माित प्रत्यभिज्ञानात्, नाप्यनुमानतः, दयादिष्विव व्यूहान्तरस्य तदुचायकलिङ्गस्यादर्शनात्, तथा च पदपञ्चस्य ·चित्सुख्याम् । पञ्चान्तराद्विभाग उपलभ्यमानो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधी किंतु स्पर्श- षदृष्यसंयोगजात कर्मण उत्पन्न्रो यः संयोगः सत्येव द्रव्ये द्रव्यारम्भके च संयोगे पदपत्रयोर्वर्तते तमेव निवर्तयति, यथागुल्योविभागः प्रयत्रोत्या. दितं मयोगमेव निवर्तर्यात नतु द्रव्यारम्भकसंयोगम, तस्मादमुलिविभाग- धत पदपत्रक्रियानितो विभागो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधीति व्याप्ति- निश्चये प्रयोगः, विवादाध्यासिता वंशदक्रिया नाकाशादिविभागार. म्भिका द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वाद् यनवं न तदेवं यथा पद्पक्रिया, एककर्महेतुकत्वे च विभागयोव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वा. विरोधित्ववलक्षण्यमनुपपत्रं कारणावैचित्र्ये कार्यवैचित्र्यस्याकस्मिकत्व. प्रसङ्गादिति विपते बाधकस्तर्कः, तदेवमवयक्रियावयविभागकाले पश्चाद्वा नाकाशादिविभागमारभते, तस्मादांकाशवंशावयवयोर्विभागो न क्रियाजन्यः । न चासमधायिकारणमन्तरण कार्यात्पत्तिः शक्याभ्युपगन्तुम् । नचान्तरेण क्रियामन्यदसमवायिकारणमवयविभागातिक शक्य. मुपपादयितुम, अवयविभागस्त्वशिष्यते, स च तस्य प्रत्यासत्र एकार्थ- समवायादिति सिद्धा विभाग वभागस्तढावृत्त्यर्थं विभागजन्यविशेष- णमिति चेत् । मैवं व्याप्नेरमिहत्वादनध्यवसितत्वतः । योगपद्यप्रतीतेश्च प्रत्यक्षत्वमुपेयुषाम् ॥८॥ न तावदाकाशादिविभागजनकस्य कर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगवि. रोधिविभागानुत्पादकत्वं क्वचित प्रत्यक्षसिद्धम, आकाशादिविभागस्याती. न्द्रियस्य क्रियान्वययतिरेकयोः प्रत्यततोऽधिगन्तुमशक्यत्वाढायसिद्धः, अनध्यवसितश्चायं हेतुः, आकाशादिविभागानारम्भके रूपादी सत्यपि सपचे ततो व्याक्त्तत्वात । अपिच क्रमकल्पनेयमनुपपना, आकाशादिविभागमत्यवादिनां विभागद्वयस्यापि योगपदामतीतेः । ३४ ·३४० द्वितीयपरिच्छेदः । न च शतपचपञ्चशतव्यक्तिभेदानुभवद्विभ्रमोऽयमनुभवः, बाधका- भावात। न चोपन्यस्तमनुमानं बाधकम, तस्यानध्यवसितत्वेनापहस्तित- त्वात, विषादाध्यासितं विभागजन्यगुणाधिकरणं नित्यद्रव्यत्वात् आत्म- वत् अस्ति झात्मनो विभागविषयं प्रत्यक्षजानं तत्कर्मकारकजन्यं तेन साध्य- विकलो दृष्टान्त ति मानमनोहरकारोक्तमनुमानं बाधकर्माित चेत्, मैवम्, घेदान्तिनं प्रति हेतोसिद्धेः, तेनात्मव्यतिरिक्तनित्यद्रव्यानङ्गीका- रात, पात्मनो गुणानधिकरणत्वेन च दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च । किंच नियविशेषणं व्यर्थम्, जीवाकाशव्यतिरिक्तस्य द्रव्यजातस्य विभागजन्यगुणाधिकरणतया विप्रतिपदामानस्य पक्षीकृततया पत्तव्यापक- द्रव्यत्वहेतुमात्रेणैव साध्यसिनित्यपदव्यावयाभावात् । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वमात्रं हेतुरिति चेत्, न, विभुत्वोपाध्युपहतत्वात् । न च दिक्कालेश्वरेषु पक्षकदेशेषु साधनव्यापकता, पक्षीकृतप- रमाखादिषु तदभावात्। किंच कर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकस्य नभोभार्गाव. भागाजनकत्वे द्रव्यारम्भकसंयोगजनकस्य तदजनकसंयोगजनकत्वमहुल्या. काशसंयोगजनककर्मण इव न स्यात्, तथा च तन्तुद्यसंयोगजनकात् कर्मणस्तन्त्वाकाशसंयोगो न भवेत् । नन्वहुल्याकाशसंयोगाच्छरीराकाशसंयोगवत तन्त्ववयवाकाशसं- योगादेव तन्त्वाकाशसंयोगोपपत्तेनायं दोष इति चेत्, एवं तर्हि टाणुकज- नकसंयोगासमवायिकारणात् परमाणुकर्मणः पर एवाकाशसंयोगो न भवेत, न हि तत्रावयवसंयोगात् परमावाकाशसंयोगो निरवयवत्वात् । (शेपमये) १ विवादाध्यासितमिति, प्रात्माकाशतिरिक्तनित्य द्रव्याणि पक्षः। २ दृष्टान्ते साध्यं दर्शयति, अस्ति यात्मन इति, विभागविषयं यत् प्रत्यक्षजानं तद्विभागजन्यगुणः, एवमाकाशस्य शब्दो विभागजन्यगुणः ।

·३४१ माधवीयधातुत्तिः । ॥ माधवीयधातुत्ति: ॥ (Continued from puge 252. VOL. V.) शव व्यक्तायां वाचि ॥ शचते । शेचे । शचितेत्यादि । शची। इन- न्तादिकाराक्तिन ति ङीष ॥ १६४ ॥ श्वच चि गती ॥ श्वचते । शश्वचे। चिता । श्वञ्चते। शश्व. ऽचे । वञ्चितेत्यादि । शच्यादयतालव्यादयः ॥ १६६ ॥ कच बन्धने । कचते । चकचे । कवितेत्यादि । कचते यूनां मनांसि बनातीति कचः । पचानच् । काचः । 'हलश्चेति संज्ञायां घन ॥ १६७ ॥ चि काचि दीप्तिबन्धनयोः ॥कञ्चते। चकञ्चे । कञ्चिता। काञ्चतइत्यादि । कञ्चकः। बाहुलकादुकः प्रत्ययः । काञ्चनम् । अनुदात्ते. त्त्वाच । काञ्चनस्य विकारः, काञ्चनम् । प्राणिरजतादिभ्योर्जित रजता- दित्वादन नित्यं रहशादिभ्य' इति मयटोपवादः । काञ्चिः । काञ्ची । इनन्तादिकाराक्तिन इति वा डीप । काञ्चिकम् । संज्ञायां कल्कने कन् । दीप्ती चेति वक्तव्य बन्धनग्रहणं प्रपञ्चार्थम् ॥ १६८ ॥ मच मुचि कल्कने ॥ कल्कनं दम्भः शायं चेति मैत्रेयः । दम्भः कत्यनं चेति स्वामी । मचते । मेचे । मचिता । मुञ्चते । मुमुञ्चे । मुञ्चितेत्या. दि । मुचेति चन्द्रः । तन्मते मोचतइति । मुल्लू मोक्षणइति तुदादौ । मुच प्रमोचनइति चुरादौ ॥ १७१ ॥ मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु ॥ मञ्चतइत्यादि । मञ्चः । पचायन् । शाकटायनस्तु मुञ्चिं हित्वा द्वावेव धातू पपाठ । मचि कल्कने । मञ्च धारणोच्छ्रायपूज!ति । तेन चानुदात्तत्स्थाने इडिक्रियते । तस्य स्थाने वोदित्, धनपालस्तावत् शाकटायनानुसारी ॥ १७२ ॥ पचि व्यक्तीकरणे ॥ पञ्चते । पङ्कः । 'चजोः कुधिएण्यतो रिति कुत्त्व. म् । वार्तिकमतेन्यवादिष्टव्यः । तेन हि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते । पञ्चन बाहुलकाकनिन् बहुवचनान्तः । तत्र 'ष्णान्ता डिति' षड्जावि. | धानात 'पझोलुगिति जसशसोलुंकपञ्चानामित्यत्र षट्चतुयश्चेत्यामो ।

·३४२ माधवीतधातुतिः । नुटि 'नोपधायाः' । नान्तस्योपधाया नामि दीर्घ इति दीर्घ 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपः, स्त्रियामपीदमेव रूपम् । 'न षट्स्वस्रादि- भ्य' इति टापो डीपश्च निषेधात् । अस्ति च टापः प्रसङ्गो नकारे लुप्ते पञ्चानामपत्यं, पाञ्चिः । बाहादित्यादिन 'नाद' । नान्तस्य भस्य तद्धिते टिलोप इति टिलोपः । पङ्किः । 'पट्टिविंशत्त्रिंशच्चत्वारिंशतपः ज्वाशर्षाष्टसप्तत्यशीतिनवतिशत मिति 'तदस्य परिमाणमिति विषये तिप्रत्ययो निपात्यते । पञ्च परिमाणमस्य वर्गस्य पञ्चत् 'पञ्चद्वशतो वर्गवे तिडत्यन्तो निपातितः । वायहणा संख्याया अतिशदन्तायाः कनि'. ति कनि पञ्चकः । पर्चति दुर्गः । तथा वर्धमानापि यदाह । अनिविधी पच्यादिसूत्रे डुपचष्याके पच व्यक्तीकरणति, समतायां तु वर्धमानव- दुक्त्वाऽन्यस्त्वयादित पटातइत्युक्तम् । तिलो गोत्रादीनीत्यत्र पचतिगो- मित्युपादाय पचव्यक्तीकरणइति पठन न्यासकारः परस्मेदिनं च मन्यते। डुपचण्याकदत्यये । पचि विस्तारवचनति चुरादौ ॥ १३ ॥ ष्टुच प्रसादे ॥ स्तोचते । 'धात्वादेः पः सः' । ष्टुत्वं निमित्ताभा. वाच भवति । सत्वात्पर्व तु पूर्वत्रासिद्धत्वेन न भवति । तुष्टुचे । 'श:- वाः खय' इति शेषः । स्तावितेत्यादि । तुस्तुचिषते । तुस्ताचिषते । स्तुचित्वा । स्तोचित्वा । रला व्युपधादिति किवविकल्पः । स्तौतिगया. रेवेति नियमात्सन्यषत्वम् । तोप्टुच्यते । तोष्टुचीति । तोष्टोक्ति। स्तोच. यति । अतुष्टुचत् । स्ताकः । घञ् । उखिस्तोकम, अल्पमुखिदि- त्यर्थः । 'पोटायुवतिस्तोकळतपयष्टि धेनुवशावेहष्कयणीप्रवक्तृश्रात्रि याध्यापकधूर्तेर्जातिः' । पोटाभिः समानाधिकरणैः जातिवाचि सुबन्तं समस्यतइति तत्पुरुषः । अत्रैव निर्देशाद् वार्तिककारमते कुत्वम् । स हि 'चनोः क घिएण्यतोनिष्ठायानिट' इति सूत्रं न्यास्यत् । स्तोकान्मुक्तः । स्तोमेन मुक्तः । स्तोकत्वेन मुक्त इत्यर्थः । 'करणे च स्तोकाल्पकच्छर्कात- पयस्यासत्त्ववचनस्येति तृतीयापञ्चम्या । असत्त्ववचनस्येति वचनात स्तोकेन विषेण हत दति सत्त्ववचनात्तृतीयैव । स्तोकान्मुक्त इत्यत्र स्तो.

·३४३ - माधवीयधातुवृत्तिः । कान्तिकेत्यादिना समासे ‘पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य' 'इत्यलुगवचनात्तदेव रूपम् । संस्तोज इति वर्णावकाराभ्युपगमादिति मैत्रेयः ॥ १७४ ॥ मज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु ॥ अयं पाठो मैत्रेयस्य । ऊर्जनेविति तीरस्वामिधनपालशाकटायना: । अर्जते। 'उरण रपर'दति रपरो गुणः। पानृ- जे । अत्र राजशब्दस्य द्विवचने हलादिशेपे ‘उदि ति सुवर्णान्ताभ्यास- सत्त्वाद् भवचरण रपर इति रपरः । पुनहलादिशेषे 'प्रत पारिति दीर्घ तस्माबुडू दिहल'इति नुट । ऋकारकदेशस्यापि रेफस्य हलत्वाश्रय- णाद् द्विहलत्वम् । तत्र हि द्विहन्यहणं गौणस्य दृशस्य हलः परियहार्थम् अन्यथा तस्माडित्येव ब्रूयात् । न चाटतुरित्यादात्रेकहातप्रसङ्गः । 'प्रश्नातेश्च त्यनेन द्विहलो र्याद भवत्यश्नोतरवेति नियमात, अस्याश्ना. तिमानिवृत्त्यर्यत्वे नाश्न इत्येव बयात् । ऐजित्यत्र द्विहलग्रहणं न करिष्यतति भाष्यम् । तत्र यटे । अवणापधस्य यदि भर्वात प्रश्नोते. रेवेति नियमाश्रयेण दिहलग्रहणं प्रत्याख्याय नुडुक्तः ॥ अर्जिता । अर्जि- ष्यते । आर्जतम् । आर्जत । प्रापि । अर्जिपोष्ट । आर्जिष्ट । मानि- ष्यत । अजादित्वादाडागमः ! अर्जिजियते । सीटि गुणे न न्द्रा इति रेफवज द्विरुच्यते । अर्जयति । आर्जिजत् । प्राय॑तइत्यत्र कमादी यकि। 'उपसगाति धाता' । अवान्तादुपसगादृकारादी धातो परे पूर्वपरयो- द्विरेकादश इति आर्शद्धः । अर्जित्वा । 'न का सेडिकित्त्वाद्गुणः । एज्यम् । 'टुपधाच्चाक्लपितृतेरि ति भावकर्मणोः क्यप ॥ १५ ॥ जि भृजी भर्जन । द्वितीय दित् । भर्जनं पाविशेषः । सुजते । प्राज्जते । उपसगादृतीति द्धिः ! ऋजां चक्रे । पानृजति संमतातर- निण्याः । तदसत् । नुम्बिधावुपर्दोशवद्वचनात् । अत एव काश्यपमैत्रेया- दय प्राममेव सर्वउदाजहुः । सजिता । जिष्यते । सुजताम् । आर्जत । मृर्जत । ऋजिषीष्ट । आमिष्यत । 'पाटश्चेति वृद्धिः । अजिजिषते । न न्द्रा इति नवजं द्विरुच्यते । सजर्यात । मा भवान अजिजत् । भजते । बभृजे । भर्जितेत्यादि । बिभर्जिषते । बरीभृन्यते । 'रीदुपधस्य चेति रोक् । ब जीति । बरिभृजीति । बरीभृजीति ·३४४ । । माधवीयधातुतिः । बर्भक्ति । बरिभक्ति । बरीभक्ति । 'हयिकी च लुकी'ति पिका, भर्जयति । अबीभृजत् । उट्ठा। अन्यदा अबभर्जत् । भृक्तः । भृक्तवान् ।'श्वीदितो निष्ठा- यामिति अनिट्त्वम् । भर्गः । घत्रि कुत्वम् । भ्रस्ज पाकति तुदादौ ॥ १७७ राज श्रेज़ भ्राज दीप्तौ । एजते । प्रेजते । एङि पररूपम् ॥ एजां चक्रे । जितेत्यादि । एनिजिषते । एजयति । मा भवानेजिजत् । दित्त्वा. वोपधाहस्वः । अन्यथा इदिदित्यादिवद् द्विवचनात्पर्ध्वमेवोपधाहस्वः स्यात् । अङ्गमेजयतीत्यङ्गमेजयः ॥ 'एजेः शिति एयन्तादस्मात्कर्म ण्युपपदे खशः शित्त्वात्सार्वधातुकत्वापि गुणायादेशौ । अन्यथार्धधा. तुकत्वात् ण्यल्लोपेत्यादिना गुणं बाधित्वा णिलापः स्यात् । खित्त्वादरु. ढेिषदजन्तस्येति पूर्वपदस्य मुम् । वृत्ती तु एज कम्पनइति परस्मैपदि- एयन्तात् खशुक्तः, उदेजयतीत्युदेजयः । अनुपसाल्लिम्पेत्यादिना उत्पात एयन्तादस्माच्छप्रत्यये शपि गुणायौ । अनुपसर्गय हणमर्यादाविशेषणम् । अत्राप्युपसर्गान्तर्रानिवृत्त्यथं च। तेन ‘मुद इत्यादी अचि णिलोपः । भेजते । भेजितेत्यादि । बिजिपते । बभ्रेज्यते । बेभ्र जीति । वक्ति । भेजयति । अबिभेजत् । हस्व इति इकारोभ्यासस्य, पूर्ववदित्वात्रोपधाहस्वः, भाजतइत्यादि भेजिवत् । वश्चभ्रसजेत्यादिना झोल पदान्ते च विधीय. मानं षत्वमस्य नास्ति । राजिसाहचर्यात्फणादिठितस्यैव तत्र यहणा. दिति मैत्रेयक्षीरस्वामिसंमताकारादयः । एवं चावश्यपठितव्येन फणा- दिकेन धाजतइत्यादीनां सिरिह पाटो ऽनार्थ वेति न्यासोक्तं दुरुक्तं, यद्वा तत्रापीवशब्देन पूर्वाक्त एव पक्षः मूच्यते । भ्राजयति । अबिभजत् । अबधाजत् । भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्यामिति चपरे गो उपधाहस्वविकल्पः । एवं चास्य दित्त्वमनुदात्तत्त्वमात्रफलम् । भ्राजि- ष्णुः। भुवश्चेति चकारादिष्णुच् । विभ्राक् । 'धाजभासधुर्विद्युतोर्जियूनु- यावस्तुवः विज्' इति ताछीलिके विपि 'चोः कुरिति कुत्वम् । प्रश्चादि- सूत्रे राजिसाहचर्यात् फणादिकस्यैव यहणमित्युक्तत्वाच षत्वम् । यत्तु वृत्ती विपसूत्रे विभाडिति प्रतिषत्वस्यैवोदाहरणं तहानुबन्धकत्वेपीह फणादिक- मपि रातइति सूचयितुं न त्वस्यापि षत्वमस्तीति । अत्र जिरपि - ·३४५ । माधवीयधातुत्तिः। चित्पठ्यते, तदनामिव । यदाह भट्टभास्करः । रेजते अग्ने एथिवीमखेभ्य इत्यत्र राजतेश्छान्दसत्वमिति १८० ॥ ईज गतिकुत्सनयोः ॥ ईजते । ईजां चक्के । ईजितेत्यादि । कर्मणि। ईज्यतइत्यादि । जिजिषते । ईजयति । मा भवानिजिजत् । ढिर्वच. नात्पूर्व णी चमति हस्व इत्युक्तम् । वर्चादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥१८१ ॥ शुच शोके ॥ एतदादयो वजन्ता उदात्ता उदात्तेतः ॥ शोर्वात । शुशोच । शचिता । शुशुचिपति । शुशोचिति । शुचित्वा । शोचित्वा । कित्त्वविकल्पः । शोशुच्यते । शोशुचीति । शाशक्ति । शचिति । अशु- शुचत् । 'दीर्घा लघाः' । शोचनः। 'जुचङ्कम्यदन्द्रम्यसृधिञ्चलगुचलपपतप- द'इति तन्नीलादी युन् । प्रचितः । प्रशोचितः। उटुपधादिति किन्ववि. कल्पः । शूद्रः । 'शुचेर्दश्चेति रक्प्रत्ययो दश्चेति दकारोन्तादेशः दीर्घश्च, 'शूद्रा चामहत्पर्वा जाति रित्यजादिपाठात् जातेरस्त्रीविषयादिति की बाधित्वा स्त्रियां टापि शूद्रा । जातिवचनात्युयोगे शूद्रीति डीप भवति । अमहत्पूर्धन्युक्तमहाशूद्रशब्दाजातिलक्षणो डीपेव भवति महाशूद्रीति । महाशूद्रशब्दो झाभीरजातिवचनः । अयमेवामहत्पूर्वोतप्रतिषेधो ज्ञापकः स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधेः । शोकः । घन् । वार्तिकमते तुन्टोक्योरिति निपातनात कुत्वमेष्टव्यम् । शुचिर पूतीभावइति दिवादौ ॥ १८२ ॥ कुच शब्दे तारे ॥ कोचति । चुकोच । कोचितेत्यादि पूर्ववत् । कुचः । इगुपधात्कः । कुच गताविति स्वामी, अयं संपर्चनार्थ ज्वलादी, पुनः पाठे प्रयोजनं तत्रैव वयते । संकोचनार्थस्तुंदादौ ॥ १३ ॥ जच कुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः ॥ दन्त्योपधौ । गतिौटिल्या- ल्यीभावयोः, गता कौटिल्ये द्रव्याल्पत्वे चेति तीरस्वामी । कुञ्चति । चुकुञ्च । कुञ्चितेत्यादि । चुकुञ्चिति चाकुच्यते । अनिदितामिति नलोपः । चोकुञ्चीति । 'न लुमताङ्गस्य'ति निषेधात् प्रत्ययलतणेन नलो. पो न भवति, 'चोः कुरिति कुत्वेन चकारे निर्तिते निमित्ताभावे नैमि. त्तिकस्याप्यभाव इति जकारे निवृत्ते ऽनुस्वारस्य पुनः परसवर्णा डझारः। अचोकुञ्चीत । अचाकुन् । संयोगान्तलापे सति पूर्वनिमित्ताभावात जकारे ऽनुस्वारे च निवृत्ते मकारो ऽवतिष्ठते । कुञ्चति । अचुकुञ्चत । ।

·mi-Renukrtianm ३४ तु माधवीयधातुतिः। चड़पेतोऽनिदितामिति नलोपो णिलोपस्य स्थानिवत्त्वासिद्धवदनेत्यास- दुत्वाद्वा ध्यवधानाब भवति। कुचितः, कुचितवान् । अनिदितामिति नलोपः । कुञ्चित्वेन्यत्र 'न तवा मेडिकिन्वावलोपो न भवति । निकुचितमनेनेत्यादी भावादिकर्मणोः उदुपधार्शित किवविकल्या न भवति सविपातलतणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यति । तथा चास्याः परिभाषायाः प्रयोजनवार्तिकम् । उदुपधत्वर्माकत्त्वस्य निकुचिमिति,इद- मेवास्य नोपधत्वे मानम् । अत एवोदित्याटिनी चन्द्रतर्राङ्गणीकरी प्रत्युक्ती यतस्तन्मते 'दितो वेति स्कायामिटो विकल्पनाविष्टायां 'यस्य विभा. घेति प्रतिषेधात्सेटो निष्ठाया एवाभावः । इदित्पाटोप्यनेनैव प्रत्युक्तः । यत दित्त्वावलोपस्य नैव प्रसङ्गः, निचितमित्यत्र तितुत्रताससुसरक- सेषु चेति तिप्रत्ययस्य विधीयमानानटत्वं तितुत्रेष्वयहादीनामित्युक्त त्वान भवति । एवं कुञ्चतीत्यादि । गृङ् । 'त्विकस्रदिर्गाष्णग- ऽन्युजिक्रुञ्चां चेति क्विन् । तस्य सर्वापहारी लोपः । पदत्वे चकारस्य संयोगान्तलापे 'किन प्रत्ययस्य कुः कि-प्रत्ययो यस्मादिहितस्तस्य पदस्य कवादेश इति नकारस्य डकारः । संयोगान्तनापात्यवं प्रत्ययल तणेनानि- दितामितिलोपो न भवति । ऋत्विगिन्यादिमिनिपातनैः साहचर्यात् । अन्यस्याप्यलाक्षणिकस्य कार्यस्य ज्ञापनात् । तदुक्तं वृत्ती । नलोपः कस्मात्र भवति । विगित्यादिभिर्नियातनः साहचर्यादिति । अत एव साहचर्यादुपपदाधिकारीप केवलान कि-प्रत्ययः । क्रुच्चा । अजादिपाठा. दुलन्तादपि टाप । अञ्चैव काञ्चः । 'प्रजादिभ्यश्चेति स्वार्थमा प्रत्ययः । कुच्चा अस्मिन्सन्तीति कुञ्चकीयो देशः । ऋञ्चा हस्वत्वं चेति नहादिपाठात चातुर्थिकः छप्रत्ययस्तत्सवियोगेन कुगागमो हुस्वत्वं च । 'चोः कुरि'त्यत्र यदुक्तं वामनेन । क्रुञ्चेत्यत्र सङीतिवचनाज्जकारस्य चकारे झलि परतः कुत्वं न भवति, युजिकुञ्चां चेति निपातनाद्वा । नकारोपधो वा धातुरपर रेफर्जितः कुच के टिल्याल्पीभावयोरिति पठाते नलोपो निकुचित इत्यत्र दृश्यते, युजिञ्चामिति तस्यैव रेफाधिको नलोपाभावश्च निपात्यतइति तत्कञ्चेनीपधत्वेपि क्रञ्चाशब्दे दोष इत्येवंपरं न त्वयं धातुर्नास्ति । यद्वा अकारोपधइत्येवं परम् । स्पष्टं चैवं तत्र न्यासपदमजान कासेडित्यत्र च द्वापि धातू न्यासकृतोपात्ती । तथा त्विगादिसत्रे नयादित्यश्च अञ्चनलोपः कस्मात् भवति निपातनैः साहचर्यादिति ॥१५॥ (शेषमये) -

·॥ श्रीः॥
कैवल्यरत्नम् ।
(Continuerl from page 301. VOL. V.)
श्रीपरमेश्वर उवाच ॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि विग्रहं परमं मम ।
यं विदित्वा विमुच्यन्ते ब्रह्मणा दग्धकिल्बिषा: ॥
भूमिः पादो जनं साक्षाद्वाम्तेयं जाटरो ऽनल: ।
वहिः प्राणा महान्वायुरुदरं व्योमसंज्ञकम ।
दिशः श्रोत्रं करश्चन्द्रश्चन्द्रसूर्याग्निदेवताः ॥
नेत्राणि द्याः शिरः साक्षान्मुखानि मम सत्तम ।
पञ्च तेषु श्रुतिः सक्षान्मुखमेकं मुशोभनम् ॥
स्मृतयश्च पुराणानि भारतप्रमुखानि च ।
वेदमूलानि चान्यानि द्वितीयं मे मुखं द्विज ॥
वेदशास्त्रविरुद्धा ये तास्ते पण्डितोत्तम ।
तृतीयं मे मुखं साक्षाच्छलजात्यादयो ममः॥
मुखं चतुर्थ तन्त्राणि मुखं मे पञ्चमं बुधः ।
तेषु यत्प्रथमं प्रोक्तं मुखं वेदसमायम् ॥
तत्समर्थं मुखं साक्षात्संसारस्य निवर्तने ।
निर्मला निस्पृहा विप्राः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥
तन्मुखं परिपश्यन्ति तेषामेव परा गतिः ।
तन्मुखं ये न पश्यन्ति पापिष्ठा एव ते ऽनघ ।
न तेषां परमा मुक्तिः सत्यमेव मयादितम् ।
२५

·३४८ कैवल्यरवम् । ManoraemmAP मदीयं प्रथमं मुक्का मुखं साक्षात्सनातनम् । मुखान्तरं ये पश्यन्ति ते न पश्यन्ति मामपि । इह पश्यन्ति मां सर्वे ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः ॥ मदीयं मुखमास्थाय प्रत्यगात्मतयेव तु प्रत्यगात्मा खलु ब्रह्मसमानः स्त्वहमद्वयः ॥ अब्रह्मत्वं यते। दृष्टं परायपस्य वस्तुनः । प्रत्यगात्मा शरीरस्य कारणस्याखिलस्य च। प्राणस्य मनस: साक्षी न साक्ष्यः सर्वदा खलु । प्रत्यक्वं नाम साक्षित्वं समस्तस्याविशेषत: ॥ आत्मतानात्मवित्त्वं हि केवलं परमास्तिक । साक्षिणो नेव साक्ष्यत्वं साक्षित्वादेव सिध्यति ॥ साक्ष्यत्वे सति साक्षित्वं तस्य गच्छति कुडावत् अथ भेदेन साक्ष्यत्वं साक्षिणश्च भवेद्यदि ॥ साक्ष्यांशस्तस्य नात्मा स्याद् घटवत्पगिडतानम । अंशभेदे ऽपि मांशत्वाज्जन्मनाशी च सिध्यतः ॥ तस्य जन्म विनाशाभ्यामनात्मत्वं घटादिवत् । साक्ष्यरूपत्वमेवास्यकेवलं विद्यते यदि ॥ साक्ष्यरूपत्वमेवास्य विना साक्षिणमस्ति न । प्रत्ययव्यतिरेकेण न साक्षी नाम कश्चन । अस्ति प्रत्ययकर्मत्वंमेव साक्षित्वमात्मनि । इति चेत्कर्मभूतस्तु प्रत्ययस्य घटादिवत् । अनात्मैव भवेदात्मा नान्यः कश्चन विद्यते । कर्मभूतो ऽथ वा कता प्रत्ययस्य पुमान् भवेत् ।

·३४
कैवल्यरनम् ।
नेरात्म्यवादः संप्रातः तस्य नास्ति निवर्तकः ।
यदि प्रत्यय एवात्मा स नित्यो ऽनित्य एव वा ॥
नित्या वेद्यो ऽथवा ऽवेद्यो वेद्यः कुडासमा भवेत् ।
अवेद्यः स्वप्रकाश वास्वप्रकाशो ऽथ वा मुने ।
अस्वप्रकाशो वेद्यो यः प्रत्ययो ऽसत्समा भवेत् ।
अवेद्यः स्वप्रकाश्चत्स ग्वात्मा न चापरः ।
नित्या वेद्यः स्वयं ज्योति: प्रत्ययो हि परः पुमान
अनित्या यदि सोनित्य: प्रत्ययः परमास्तिक ॥
अवेद्यो ऽप्यथ वा वेद्यः म्वप्रकाशो न वा मुने ।
यद्यवेद्यः स्वयं नास्ति प्रत्यय: शुद्धशून्यवत् ॥
शुद्धशून्यः सदा वेद्यः खलु वन्ध्यासुतो द्विज ।
यदि वेद्यस्तदागस्त्य स्वेन वेद्यः परेण वा।
स्वेन चेदेकरूपश्च वेता वेद्यः कथं भवेत् ।
रूपान्तरेण वेद्यश्चेद्वतरूपान्तरं तु तत् ॥
नित्यत्वेनेव चेदिष्टं स एवात्मा न चापरः ।
अनित्यत्वेन चेदिष्टं तस्यानित्यत्वमास्तिक ।
स्वेन वेत्तमशक्यं स्याद्विज स्वयमभावतः ।
अन्येनापि न वेद्यः स्यादन्याभागनिरूपणे ।
अन्यसिद्धा तु तेनेवानित्यता ज्ञायते ऽस्य तु ।
अनित्यत्वे ऽस्य विज्ञाते सिद्विरन्यस्य सत्तम ।
परेण वेद्यश्चेत्तत्र पराभावान्निरूपणे ।
भिन्नयोर्भदविज्ञानं भेदे जाते भिदा तयोः ॥
जायते स्वप्रकाशश्चेत् स्वप्रकाशस्य वस्तुनः ।
अनित्यता न सिध्येत सत्ताकालेतु सत्खनु ।

·३५० कैवल्यरत्नम् । ...Remen-una- प्रागभावादिविज्ञाने ऽनित्यता ज्ञायते ऽस्य तु । अनित्यत्वे तु विज्ञाते प्रागभावादिवेदनम् ॥ प्रागभावादिविज्ञानमन्येनास्य भवेद्यदि । अन्यभावान्न तदाक्तं पुरोक्तेनेव पद्मना ॥ स्वयं प्रकाश नित्याय: प्रत्यय: प्रान आस्तिक । स आत्मैव भवेत्साक्षात्प्रत्ययो न तु केवलम् ॥ अतश्च प्रत्ययादन्यस्त्ववेद्यः प्रत्ययेन च । परिपूर्णः स्वतश्चित्वाच्चे न्यासत्याप्रयस्त्वतः ॥ अपि सत्यः परानन्दः परप्रेमास्पदत्वत: । जन्मनाशादिसाक्षित्वाज्जन्मनाशादिवर्जितः ॥ कर्तृत्वादेश्च सावित्वात्कर्तृत्वादिविवर्जितः । सुखदुःखादिसाक्षित्वात्सुखदुःखादिवर्जितः ॥ वाश्रमादिसाक्षित्वाद्वादिविकल: सदा । जाग्रदादिविधामस्य साक्षित्वात्तद्विवर्जितः ॥ विधामबुध्यपेतस्य तुरीयत्वस्य सत्तम । साक्षित्वादेव तद्धीन: केवल: परमास्तिक । प्रमातृत्वस्य सक्षित्वात्प्रमातृत्वविवर्जितः । प्रमाणादेश्च साक्षित्वात्प्रमाणादिविवर्जित: ॥ बुभुत्सायाश्च साक्षित्वाद् बुभुत्सुत्वविवर्जितः । रागद्वेषादिसाक्षित्वाद्रागद्वेषविवर्जितः ॥ ज्ञाताजातार्थसाक्षित्वाज्ज्ञाताज्ञातार्थवर्जितः । भावाभावादिसाक्षित्वाद् भावाभावादिवर्जितः ॥ अज्ञो ऽहमिति भातस्य मुने ऽज्ञानस्य वस्तुनः । अज्ञानाप्रयतत्कार्यदुख्यहंकारवस्तुनः ।

·कैवल्यरवम् ।
३५०
जानामीतिप्रतीतस्य ज्ञातस्य च तथैव च ।
अविशेषेण संसारप्रवाहस्य च सत्तम ।
सावित्वादेव तद्धीन: प्रत्यगात्मास्ति सर्वथा ।
एवंरुपात्परं ब्रह्म विभिन्न प्रत्यगात्मनः ॥
वस्तुते। यदि तद्विद्वन्न ब्रह्म स्याटुटादिवत् ।
अतः प्रत्यक् स्वयं ज्योति:स्वरूपात्मैव केवलम् ॥
ब्रह्म वस्तु स एवाहं य एव सकलं जगत् ।
व्यावहारिकदृष्ट्येव मुने साक्ष्यस्य वस्तुनः ॥
सद्धावस्तस्य साक्ष्यस्य सानिरूपेण केवलम् ।
वेदावसानविज्ञानविनाशादूर्ध्वमास्तिक i
निध्यात्वं तत्त्वदृष्ट्या तु तस्य साक्ष्यस्य वस्तुनः ।
प्रकाशाव्यभिचारेण प्रकाशैक्यं परात्मनः ॥
समा द्वितीयतां सम्यग्विदित्वाचार्यपूर्वकम् ।
विलाप्य वेदनं गपि प्रकाशाव्यभिचारतः ।
प्रकाशस्वात्मरूपेण स्वयं तिष्ठति तत्त्ववित् ।
एवंरूपं यदि ज्ञानं घेदादेष न चान्यत: ॥
अत: सर्व परित्यज्य वेदमेकं समाश्रयेत् ।
मदीयं प्रथम साक्षान्मुखं वेदसमाद्वयम् ॥
प्रत्यगात्मत्तया सम्यक् प्रकाशयति मामिह ।
तत्त्वमस्यादिवाक्येन प्रत्यक्ष करबिल्ववत् ।
स्वयंप्रकाशमात्मानं बोधाबोधावभासकम् ।
यदोधयति तद्वाक्यं तत्प्रत्यक्षं ब्रवीति हि ॥
प्रतिपना स्वयं विद्वन् प्रतिपन्नः सदा खलु ।
स्वयमप्रतिपन्नश्चेत्प्रतिपत्तापि सत्तम ।

·३५२
कैवल्यानम् ।
कः प्रमित्सति तद् ब्रह्म भूयिष्ठं मुविचार्य तु ।
बुभुत्सत्वेन हे विद्धन बोद्धव्यस्य विभाति य: ।
पुरस्तादेव सर्वस्य स प्रत्यक्षः स्वयं सदा ।
य: प्रत्यक्षतमः साबात्स्वानुभूत्यैव केवलम् ।
तं कथं प्रत्यगात्मानं परोतं वदति अति: ।
अपरोक्षतमं साक्षात्परोक्षं पक्ति चेच्छृतिः ।
कथं मानं भवेद्भुहि वदन्ती स्वार्थमन्यथा ।
स्वाज्ञानादन्यसंसर्गादपि स्वात्मानमन्यथा ॥
विजानन राजपुत्रस्त परेण प्रतिबोधितः ।
अज्ञानमन्यथाज्ञानमपि त्यत्का स्वयं पुनः ।
अपरोक्षं यथा वेद स्वात्मानं क्षत्रियं तथा ।
ब्रह्मभूत: स्वयं माहादेहाद्यन्याभिसंगमात् ।
संसारीव स्वमात्मानं विजानन वेदवाक्यत: ॥
प्रबोधित: स्वामात्मानं ब्रह्मरूपतयेव तत्
अपरोक्षं विजानाति विलाप्याज्ञानमात्मनि ॥
अतीन्द्रियो ऽर्थो धादिः प्रमातुः प्रत्यगात्मनः ।
स्वयं व्यवहितत्वेन परोक्ष प्रतिपद्यते ॥
अनुमानादिगम्यस्तु प्रमेय: प्रत्यगात्मनः ।
लिङ्गादिव्यवधानेन परोक्षं प्रतिभासते ।
प्रमातुरिन्द्रियैरों विभात्यव्यवधानतः ।
अन्येभ्यो ऽतः कुसलादिप्रत्यक्षस्तपचारतः ॥
अपरोक्षं तु यद्वस्तु प्रमाव्यवधानतः ।
तद्धि प्रत्यक्षमित्युक्तं प्रत्यक्षजर्मनीषिभिः ।

·३५३
कैवल्यरत्नम् ।
मातुमाता स्वरूपत्वात्सदा ऽव्यवहितः स्वयम् ।
अत: प्रत्यक्षतः प्रोक्तः प्रत्यगात्मा स्वयंप्रमः ॥
प्रमातृव्यवधानेन केवलेन मुनीश्वर ।
प्रमातृभानसंबन्धात्प्रत्यक्षं कथ्यते घट: ॥
उपमाने ऽपि हे विप्र प्रमाव्यवधानतः ।
अर्थः प्रत्यक्षवद्धाति तथाभावे ऽपि निर्णय: ।
इन्द्रियं करणं प्रोक्तं प्रत्यक्षस्य मनीषिभिः ।
सदृशं करणं प्रोक्तमुपमानस्य सत्तम ॥
एवं लक्षणभेदेन भिदा मानस्य कीर्तिता।
प्रत्यक्षे चापमाने च प्रमातरि च सत्तम ।
प्रमाव्यवधानं हि केवलं सूक्ष्मदर्शने ।
अपरोक्षावभास: स्यात्कारणं नापरं बुध ।
धर्मादावनुमाने च तथाापत्तिसंज्ञिते ।
प्रमातृयवधानं हि पारोन्यस्य तु कारणम् ।
सामान्ययस्तसत्यार्यबोधकं यन्महामुने ।
परोक्षमेव तत्स्वार्थ प्रबोधयति नान्यथा ।
अन्तरेण च सामान्यग्रस्तत्वं यत्प्रमाणकम् ।
प्रबोधयति तस्त्वार्थमपरोक्षं न चान्यथा ॥
नि:सामान्यविशेषस्य ब्रह्मणा: प्रतिपादकम् ।
वेदवाक्यं मुने स्वार्थमपरोक्षतयैव हि ॥
एवं के चन विद्वांसः प्रवदन्ति महामुने ।
सदापि ब्रह्मविज्ञानमपरोक्षं न संशयः ॥
अभावो वेदसिद्धान्ते न प्रमाणमिति स्थितिः ।
परपक्षानुसारेण कदा चिन्मानमुच्यते ॥

·३५४ सटीकसंक्षेपशारीरकस्य अतश्च प्रत्यगात्मानमपरोक्षतमं बुध । बोधयत्यपरोक्षं हि. श्रुतिस्तत्त्वमसीति सा ॥ एकत्वमेव वाक्यार्थः साक्षाब्रह्मात्मनो बुध । नेतरत्सत्यमेवोक्तं संदेहं त्यज सत्तम ॥ एकत्वं पश्यत: सानात्संसारः प्रविनश्यति । श्रुतयः स्मृतयः सर्वास्तथैव प्रवदन्ति हि। अता मदीयमास्थाय मुखं वेदसमाहुयम् । इहेव परिपश्यन्ति द्विज मां प्रत्यगात्मनि ॥ ॥ दतिसप्तदशाध्यायः ॥ (शेषमये) सटीकसंक्षेपशारीरकम् । ( Continucd from page 320. Vol. V.) मू० ॥ अस्त्यस्म्यसीति च पदं प्रचुरं क्रियाया वेदान्तवाक्यगतमादरत: पठन्ति ॥ तन्माचत: सकलवेदशिरःपदानां संघातसिद्धिरिति वेदशिरोनिषण्णाः ॥ २८३ ॥ टी० ॥ वितितार्थानुगुणं क्रियापदं वेदान्ते किमस्तीत्यपेता- यामाह । अस्त्यम्यसीति । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेदाहं ब्रह्मास्मि तत्वमसी- त्यादौ क्रियायाः पदमस्तीत्यादितिङन्तपमित्यर्थः । प्रचुरमनेमिति पदविशेषणं तस्यावेदस्वशङ्कानिवृत्तये आदरत इत्युक्तम् । र्फालतमाह । तन्माचत इति । वेदशिरोनिषण्णाः समन्वयमूत्रद्वादण्यणभगवत्पादप्रभृः तयः ॥ २८३ ॥ मू० ॥ यनु प्रमाणमनुभूतिरिति प्रमाण- सामान्यलक्षणमनद्य पुनर्वदन्ति ।

·प्रथमोऽध्यायः । - सत्ताप्रमाणघटनां प्रति योग्यतातो नास्त्यर्थनिष्ठवचनेष्वनपेक्षतेति ॥ २८४ ॥ टी० ॥ नन्वेवं वेदान्तानामस्त्यनिष्ठत्वेन सैव मानान्तरसापेत. ता स्यात् । अस्त्या हि सत्ता सा च प्रमाविषयत्वमेव न तरिक्तस- ता जात्यादि सत्तादरेसत्त्वप्रसङ्गात् । ततश्च तदात्मकब्रह्मणो मनान्तर- विषयत्वमावश्यकमिति प्रभाकराः तदनुवति । यत्त्विति । तदुक्तविधया तन्मतमनुपपमिति दूर्वायतुं तदुक्तं प्रकारमाह । प्रमाणमनुभूतिरिति । अनुभूतिः प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा पश्चात्प्रमाविषयतां योग्यता सत्तेति यदुन्ति तदुर्घटमित्यायमेण संबन्धः । तेषामेव वदता- माशयमाह । अतो नेति । अनपेत्तता न स्यादिति संबन्धः ॥ २८४ ॥ म० ॥ तदुर्घटे न खलु संविदियं स्वयोग्या न ह्यात्मनि स्थितिमुपैयति योग्यताऽस्याः । वस्त्वन्तरोपनिहितस्वपदत्वहेतो नं ह्यात्मस्पदहने दहनस्य शक्तिः ॥ २८५ ॥ टी० ॥ दुर्घटत्वमेवाह । न ति । किं संविद्विषयत्वं सत्त्वं उत तोग्यता नामः तत्पूर्वमर्थस्याऽसत्त्वप्रसङ्गात् । द्वितीये च विदि सा ऽस्ति वा न वा । आदो कि स्वविषयत्वस्य योग्यता किं वा संवि. दन्तविषयत्वस्य द्वितीये संविदाऽस्वप्रकाशन्वापत्तिरियभिप्रेन्यादयाभावे हेतुमाह । न हीति । अस्याः संविदो योग्यता एर्तावरूपिविषयत्वस्य योग्यता आमनि स्वस्मिन् स्थितं नोपैति न युज्यतइत्यर्थः । कुतो न युज्यते तत्राह । वसन्वन्तरेति । स्वस्मादयस्मिवेव घटादावुपनिहितमु. पतिप्तं यत्स्वपदत्वं स्वविषयत्वं तस्मादेतोरित्यर्थः । संविद्विषयत्वस्य तदन्यत्तित्वनियमात्तस्यां तब संभवतीत्यर्थः । संविदः स्वगोचरत्वाभा. ਥੇ दृष्टान्तमाह। न हीति । आत्मरूपदहने स्वभस्मीकरणइत्यर्थः ॥ २५ ॥ म० ॥ संवित्प्रमाणघटनां प्रति योग्यतां चे- नेयं बिभर्ति न सती भवितुं समर्था ।

·३५० सटीकसंक्षेपशारीरकस्य - तद्योग्यतेव यदि मातृघटादिसता तस्याप्यसत्त्वमिति शून्यमुपाजिहीथाः ॥ २८६ ॥ टी० ॥ संविदि सा योग्यता नेति द्वितीयं पक्षमनदा प्रतिक्षि- पति ॥ संवित्प्रमाणेति । घटनां संबन्धं विषयवमिति यावत् । संविदि प्रमाविषयत्वयोग्यताभावे इयं सती न स्यात् । प्रमावषयत्वयोग्यताया एव त्वन्मते वस्तुनः सात्तारूपत्वादित्यर्थः । अस्तु तसती सेति चेत् न तदननुभवप्रसङ्गात् किं चैवं तदधीनसत्त्वं सर्वमेवासत्स्यादित्याह । तमो. ग्यतैति । शून्यमुपाजिहीथाः शून्यमागच्छेः त्वमपि शून्यवादी भविष्य सीत्यर्थः ॥ २८६ ॥ म ॥ वस्तुस्वभाव इति सत्त्वमतो गृहाण तच्च द्विधेति वितथाऽस्तिथत्वभेदात् । सत्त्वं द्विरूपमितरेतरसंकरेण सच्छब्दवाच्यमिति च व्यवहारकाले ॥ २८७ ॥ टी० ॥ यतो मानयोग्यता न सत्त्वम् अत इत्युपसंहति । वस्तु स्वभाव इति । बाधायोग्यवस्तुस्वभाव इत्यर्थः । अतः सत्त्वं वस्तुस्वभाव इति गृहाणाङ्गीर्विति संबन्धः । ननु किमात्मवस्तुनः स्वभावः किंवा प्रपत्रचस्योतोभयस्य वा नादाद्वितीयो प्रपञ्चात्मनोस्तदभावप्रसङ्गात् तृतीये तु द्वैतापात इत्याशययाकाशादावस्तितेत्यादावुक्तमनुस्मारयवाह ॥ तच्च द्विति । गृहाणेत्यनुपङ्गः द्वैविध्यमेवाह । वितति । वितथमसत्यं वस्तुतः व्यवहारकाले सदवितथं परमार्थसदितिभेदादित्यर्थः । नन्वेवम- स्तिशब्दस्यानेकार्थताऽऽपत्तिरित्याशड्याह । इतरेतति । संकरण मिश्रेण तृतीयेत्यंभावे शबलात्मना तत्सच्छब्दवाच्यमिति गृहाण अतो नोक्तदोष इत्यर्थः ॥ २८७ ॥ मू० ॥ उत्सृज्य तत्र वितयांशमथेतरस्मिन् संवित्स्वरूपपरमार्थसति स्वरूपे ॥

·प्रथमोऽध्यायः ।
बुद्धिं कुरु प्रणिदधत्प्रणयेन भूम्नि
ब्रह्माहमस्मि परमार्थसदित्यजनम् ॥ २८८ ॥
टी० ॥ तमित्यर्थ आत्मा द्विरूपः स्यादित्याशङ्का प्रागुक्तमेवार्थ स्मा
रयति । उत्सृज्योति । तत्र वाच्येतस्मिस्वरूपति संबन्धः तत्स्वरूप.
माह ॥ संवित्स्वरूपेति । एतच्च परमार्यत्वे हेतुनयोक्तम् । एवंभूतस्वरूपे
भूवि प्रणयेन श्रद्धया प्रणिदधत् चित्तं प्रत्यकप्रवणं कुर्वन परमार्थसगुह्मा.
हमस्मीति बुद्धिमजस्रं कुर्विति संबन्धः । तथा च नोक्तदूषमिति
भावः ॥ २८८॥
म० ॥ ब्रह्म स्वयंप्रभमत: शबलेषु तस्य
मानान्तरानधिगतेष्वपि शब्दशक्तिः ॥
रूपेषु वृद्धजनसंव्यवहारहेताः
शक्या गृहीतुमुदितेन यथाऽनभिज्ञः ॥ २८६ :
टी० ॥ यच्चोतं मानान्तरं र्याद न चेति शब्दशक्तस्तत्र यहः
कति प्रतिपादनीयति तत्राह । ब्रह्मस्वयंप्रभमिति । ततः किं.
तत्राह । अतः शबलेविति । एतच्चाहमादिरब्दवाच्यसातिभास्याऽहंकार-
तदृत्तिशबलाभिप्रायं सदादिवाच्यघटादिशबलं तु चतुरादियाझं ब्रह्मपद-
वाच्यं च कालिङ्गाख्यतर्कण ब्रह्मपदावयवव्युत्पत्त्य चोस्थितमेव तदभि-
प्रायेणाऽपिशब्दः मानान्तराधिगतेषु शबलेषु तस्य रूोति संबन्धः ।
दितेन प्रागुक्तेन मार्गेणानभिज्ञैः अविवेकिभिः यपि वाक्यतात्पर्य गम्ये
ब्रह्मणि किर्माप मानं न प्रवर्तते तथापि तस्य शबलेषु यथा प्रमाणं यथा.
उनुभवं च संगतिं यहीतुं शक्यतहत न तदर्थमर्पोततप्रमाणेन वेदान्ता-
नामनुवादता न वा संर्गातयविरह ति भावः ॥ २८८ ॥
भ० ॥ लोकप्रसिद्धार्थपदातराणां
समीपसंकीर्तनतोऽपि शक्तिः ।
ब्रह्मादिशब्दस्य सुखावसेया
यथा हि यूपादिगिरस्तथैव ॥ २६० ॥

·३५९ सटीकसंक्षेपशारीरकस्य टी० ॥ ब्रह्मादिपदव्युत्पत्तावुपायान्तरं सदृष्टान्तमाह । लोक- प्रसिद्देति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्तइत्यादि तििजज्ञासस्व त. द्वोत वाक्ये ब्रह्मपदतिरिक्तानां यतो वेत्यादिपदानां लोकसिद्धार्था. नां समीपे संकीर्तनेनापि तर्कबिधयोपस्थिते जगत्कारणरूपेऽद्वयर्थ ब्रह्मादि. शब्दस्य शक्तिः सुखावसेया भवति । यथा यूपं तक्षति यूपमष्टासी क. रोतीत्यादिप्रसिद्धार्थततणादिवाचकपदसमभिव्याहारसामर्थ्यात्तक्षणादिसं. स्कार्रवशिष्टो यूपशब्दार्थः ॥ एवमाहवनीयमादधातीत्यादिवाक्य प्राधान- संस्कारवान नराहवनीयशब्दार्थ इति निश्चीयते तथैवेत्यर्थः ॥ २० ॥ मू० ॥ विना ऽपि शक्तिग्रहणं पदानां परात्मनाचकभावभाजाम् । भवेत्परब्रह्मणि वेदवाक्या- त्प्रतीतिरन्य प्रतिषेधनेन ॥ २६१ ॥ टी० ॥ ददानी ब्रह्मादिपदानां कियहाभापि निखिलप्रपञ्च. निवारकनिषेधवाश्यसामाविष्पपत्रचं ब्रह्म सिध्यतीति स्वासंमतमपि पत्तमाह । विनापीति । परः परमात्मा आत्मा च तयोर्वाचकभावभाजां धाचकत्वयुक्तानां पदानार्माित संबन्धः ॥ अन्यस्य ब्रह्माििरक्तप्रपञ्चस्य नेह नानेत्यादिप्रतिषेधनेनेत्यर्थः ॥ २१ ॥ मू० ॥ न: प्रपञ्चप्रतिपादकस्य च प्रतीत्य शक्ति व्यवहारत: स्थितः । पदस्य शक्नोति पर समीक्षितुं प्रते: प्रपञ्चप्रतिषेधमार्गत: ॥ ६६२ ॥ टी० ॥ ननु न तावदणि प्रमाणान्तरण प्रतिषेधः संभवति शब्दस्तु क्तिय हमपेक्षतइति कथं बिनापि शक्तियहमित्युक्तमित्या- शङ्का नादिपदानां लोकप्रसिद्वार्थत्वेन विनापि ब्रह्मणि पदक्तियह तदुपपद्यतइत्याह ॥ नञः प्रपञ्चतिपादकस्यति ॥ स्थितः पुमान् नमः .

·प्रथमोऽध्यायः । ३५९ पदस्य नाना किं च नेत्यादिनिषेध्यप्रपञ्चतिपादकस्य च पदस्य व्यवहा. रतः शक्ति प्रतीत्यति संबन्धः । स्थित इति अर्थाढावहारभूमाविति लभ्यते। पर परमात्मतत्वं श्रुतेर्वेदान्तवाक्यात्प्रपञ्चतिषेधमार्गतः समीक्षितुं शक्नो. तीति योजना । अत्र यदि परमात्मनि शक्तियहो नापेतते तोह एष. इत्यादिपदैः परमात्मानमनय तत्र कथं प्रपञ्ची निषिध्त न हि निरधि- ष्ठानो निषेधः पर्यवति ततो वा कथमात्मा सिध्येत् ॥ नन्वात्मा स्वप्रकाश इति चेहि किं प्रपत्र नपेधेनापि तम्य निष्प्रपञ्चतासिद्धये विषेध इति वेव । तदनदा निषेधाभावे कथं नस्य तदपि सिध्येत् । इहेत्यादिपदस्य तत्र संर्गातयहे च किमपराद्धं ब्रह्मात्मादिपदैः सत्यादि- पदलतणां विना वर्णितब्रह्मस्वरूपासिदृश्चेत्यतन्मतं न ग्रन्यकतसममिति द्रष्टव्यं ॥ २९२ ॥ मू० ॥ ब्रह्माम्मीति वचोनिविष्ठपदयोमानं भवेदन्वयः साक्षादद्वयवस्तु तस्य च भवेन्मेयं ततस्तद्गते: ॥ यद्यत्र प्रमतिं करोति भवति प्रामाण्यमबास्य च स्पष्टं दृष्टमिदं हि युक्तिघटितं रूपे यथा चक्षुषः ॥ २६३ ॥ टी० ॥ एवमात्मस्वभावस्यैव सत्त्वात्तस्य चोवधया मानान्तरायो. ग्यत्वात्तच्छबले ब्रह्मादिपदमर्गातयहस्यापि सुकरत्वात्प्रत्यगब्राण वेदा. न्तप्रामाण्यमबाधिर्तार्मात तयोमानमेयभारित्याह । ब्रह्मास्मीति । ब्रह्मास्मीति पदयोरन्वय त संबन्धः मार्नार्मात जननयोग्यः साताद. परोदं प्रत्याभर्माित यावत् । तस्य च ब्रह्मास्मीति वचनस्य चोवधार- णे भवेदेवेति संबन्धः मेयमिति विषयतायोग्यं उभयत्र प्रमाणाह । तत इति । तस्मादुचस इत्यर्थः । तस्यायवस्तुनः गतेः अवगतरित्यर्थः । ततश्चायोग्यात् फलानिष्यत्तेः तदुभयं तदोमित्यर्थः । एतस्याप्रमाणे व्यभिचारमाशङ्कर प्रमाणसामान्यलक्षणं कथयन्तं परिहरति । यद्यति । यत्करणं यस्मिवर्थ प्रमितिमबाधिताज्ञाताविबोधं करोति अवार्थ अस्य प्रामाण्यं प्रमाजननयोग्यत्वं भवत्येव इदं हि स्पष्टं दृष्टं युक्तिर्घाटतं च ।

·३६० सटीकसंतपशारीरकस्य एतदेवोदाहरणावशेषे दर्शयति । रूपे यथा चनुष इति ॥ यदनधिगतं अबाधितं येन निश्चीयते तत्र तत्प्रमाणमिति हि प्रमाणसामान्यलक्षणं या तादृशरूपादौ चतुरादि नैवमप्रमाणमिति भावः ॥ २९३ ॥ मू० ॥ मानान्तरानधिगतं परिनिष्ठितं य- द्वेदः समर्ययति चेतसि तत्परः सन् ॥ तत्तथ्यमेव भवतीति समाश्रयस्य प्रेयस्करो विधिगिरोवगतो यथेष ॥ २६४ ॥ टी० ॥ प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रशते दर्शयन्फलमाह ॥ मानान्तरा. नधिगमिति ॥ यदल तदन्यद्वा वेदस्तत्तात्पर्यवान् भूत्वा मनान्तराधि गतं पर्शिनष्टताप यच्चेतसि समर्पयत बोधर्यात तत्तथ्यमेवाबाध्मेव भवतीति समाश्रयस्व यथैव विधिवाक्यादवगतो धर्म इति संबन्धः अत्री- पास्यगुणसंसर्गस्य व्यावृत्तये तत्पर इत्युक्तम् । वेदतात्पर्य गोचविपरीतया- हिण एवामानत्वात्तदर्थ बाधित एति वेदस्तत्र प्रमाणमेति भावः ॥२९४ ॥ टी० ॥ ननु मू० ॥ निष्पन्नमेव यदि वा पुरुषप्रयत्न- निष्याद्यमस्तु तदनङ्गमिह प्रमेये ॥ एवं बिधिर्भवतु शब्दसमन्वया वा प्रामाण्यकारणमिदं न वदन्ति सन्त: ॥ २६५ ॥ कार्य कार्यवाक्यवद्वह्मवाक्यं तत्र कथं प्रमाणं स्यात्का. यत्वस्य शब्दमेयत्वे तद्वचनस्वस्य शब्दप्रमाणत्वे च प्रयोजकत्वात् । न चाकार्यत्वमेव वेदार्थत्वे प्रयोजकमेवं वेदस्य प्रमाणत्वेऽपि तद्वचनत्व. मेव प्रयोजकमस्तु न कार्यत्वादति वाच्यम् । प्रयोजकगौरवापातादिति चेव त्वन्मतेऽपि महाजनाश्रितवेदान्तप्रामाण्यतदर्थबाधप्रसङ्गाचेभियर्माप प्रयोजक किं त्वदन्यदेवेत्यभिप्रेत्याह । निष्पमिति । यदि र्यादत्यर्थः । वाशब्दश्चार्य अस्तु स्यात् यविष्यत्रं स्यात् यच्च पुरुषप्रयनिष्यायं सदु.

·प्रमयोऽध्यायः । ३६१ भावः भयमिह वेदप्रमेयत्वे अनङ्गम् । अप्रयोजकम् । एवं विधिर्वा भवतु शब्द समन्वयः सिद्धबाक्यं वा इदमुभयं प्रामाण्यकारामति सन्तो न वदन्ति । अबाधिताधिगनिश्चायकशब्दत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वाति अथ वा चोदनासूत्रबलात् कार्यमेव वेदार्थः चोदनैव प्रमाणमिति सिद्ध तत्कथं सिवाक्यपि प्रमाणं तदाऽपि वेदार्थ इत्याशवाह । निष्यत्र- मिति । निष्यवमित्यर्थः निपातानामनेकार्थत्वादि वेतीवार्थ यथा निष्यनत्वं वेदप्रमेयत्वे ना तथा तत्पुरुषप्रयनिष्पादयत्वस्विति संबन्धः । वेाप दृष्टान्तार्थ शब्दसमन्वयत्व वेदप्रामाण्यकारणमिति यथा सन्तो न वन्ति एवमिदं त्वदुक्तमपि न भवतु । इदंशब्दार्थमाह ! विर्धािरति । विधिमित्यर्थः । यद्वा चोदनामूत्रबलात्कार्यत्वानेव वेदप्रमेयत्वादी न प्रयोजकं किं तु बत्यमाणमेवाऽबाध्यत्वादि युक्तं प्रमेयम् । प्रमाणर्माप तादृगनिश्चायकमेव तच्च सिद्ध कार्य वा भवतु न सिद्धत्वादिमानं प्रमेयनिमित्तम् । न वा विधित्वादि प्रामाण्यप्रयोजमित्याशयः । अत्रानमेवेति संवन्धः । विष्पवमेवेत्यनन्तरं तादृगनिश्चायक ति- शेषः । तस्मादबाधिताधिगतश्रातृसमीहितमेव वेदतात्पर्यगम्यं तादृग- निश्चायकत्वेनैव वेदोऽपि प्रमाणम् । अन्यथा भोजनादिकार्यण विषभत. त्वदभिमतकार्यस्य तद्वाश्यतुल्यचोदनायाश्च प्रमेय. त्यायनिर्वाहादेव च लाघवादुक्तमेव वेदप्रमेयत्वादै। प्रयोजकं चोदनासू. जाशयस्तूपरिष्टात् द्रष्टव्य इति ॥ २९५ ॥ म 10 ॥ नीलकगाचरतया नियतं न चक्षु- नाप्यस्य पीतविषये नियमाऽस्ति शक्तः । तद्वन्न वेदवचसामपि शक्तियोगः कार्यादिवस्तुषु कथं च न पक्षपाती ॥ २६ ॥ टी० ॥ यपि वेदः सिद्ध कार्य च बोधयति तापि सिदत्वदि वेदबोध्यत्वे न प्रयोजकं न वा तदन्यतरबोधकत्वं वेदस्य प्रामाण्ये णादिना वा तुल्यस्य ·सटीकसंतपशारीरकस्य प्रयोजकमिति न्यायत उक्तं दृष्टान्तेनाप्याह । नीलेकगोचरतयेति । अस्य- चतुषः पक्षपाती कार्यमात्रगोचरः सिद्धमानगोचरो वा नेति संबन्धः ॥ २९६ ॥ म ॥ यदादरायणमतं परिगृह्य पूर्व श्रेयस्करेऽनधिगते खलु चोदनायाः । प्रामाण्यमुक्तमिदमस्य समन्वयस्य वस्तुस्वरूपकथनेऽप्यविशिष्ट प्रस्ति ॥ २६ ॥ टी० ॥ उक्तमयं जैमिनीयन्यायबलादपि द्रढ़यति । यद्वादराय. मिति । परिगृह्माश्रित्य पूर्वतन्त्रे अस्य समन्वयस्य प्रस्तुतवेदान्तवाक्यस्य पूर्व बादरायणमतमाश्रित्याऽनधिगते धर्म चोदनायाः यत्प्रामाण्यमुक्तमिद- मस्य समन्वयस्य वस्तुस्वरूपकथने विशिष्टमस्ति र्खाल्वति संबन्धः पूर्व- तन्ने हि जैमिनिनाऽनुपलब्धेऽयं तत्प्रमाणं बादरायणस्याऽनपेतत्वाति सूत्रांशेनानपेतत्वेनैव वेदप्रामाण्यं बादरायणासंममित्यानित्य धर्मेऽप्युप- देशस्य तथैव प्रामाण्यं व्यवस्थापितं दहालौकिकार्थापौरुषेयवेदान्तेष्व. प्यस्तीति कथं न ते ब्रह्मणि प्रमाणम् । चोदनासूत्रं तु स्वस्य विचार्यतया प्रतिज्ञातकर्मवाक्याशयेनैवेति वेदान्तानां ब्राण प्रामाण्यं जैमिनेरपि संमतमन्यथा धर्मऽपि तव निर्वहेदिति भावः ॥ २९७ ॥ मू० ॥ मानान्तरानधिगतं त्ववगम्यमानं मेयं भवेदिति हि मयविदो वदन्ति । मानान्तगनधिगते विषयेऽवबोधं कुर्वत्प्रमाणमिति मानविदा प्रसिद्धिः ॥ २८ ॥ टी० ॥ तस्मात्सकलप्रमाणप्रमेयसाधारणमेव रूपं वेदतदर्थयोरप्या. श्रयणीयं तच्चात्राप्यस्त्येवेत्याशयेन सर्वप्रमाणप्रमेयसाधारणरूपमुक्तं भट्टा- चार्यप्रभृतीनां सममित्याह । मानान्तरेति ॥ २९८ ॥ (शेषमये) ·३६३ माधवीयधातुतिः । ॥ माधवीयधातुवृत्तिः । (Continued from page 346. VOL. V.) लुञ्च अपनयने ॥ लुञ्चतीत्यादि पूर्ववत् । लुचित्वा । लुञ्चित्वा। 'वञ्चिलुवृतश्चेति सेटः क्तवः किविकल्पनात् पते नलोपः । के चिद- मुमुदितं पन्ति तदनार्ष, राजदन्तादिषु लुचिमिति पाठाद् उदित्त्वे हि तवायामुदितो घेतीटो विकल्पनाद् निष्ठायां 'यस्य विभाति प्रतिषेधा- बुचितमिति न स्यात् ॥ १६ ॥ अञ्च गतिपूजनयोः ॥ अञ्चति । पानञ्च । अञ्चितेत्यादि । गती व्यत्यञ्चतीत्यत्र न गतिहिति तनिषेधः । पूजायां तु 'नाञ्चः पूनायामिति नलोनिषेधादच्यते गुरुः, अञ्च्यादिति भवति । अञ्चि- त्वा । अतवा । 'उदितो वेति डिकल्यः । इटि 'न का सेडि'त्यकित्त्वा. वलोपाभावः । निष्ठायां 'यस्य विभाषेतीटः प्रतिषेधात्समक्तमिति, अ. ञ्चोनपादान'दति निष्ठानत्वम् । अपादाने तूदक्तमुदकं कुपादिति पूजायां तु कानिष्ठयोः ‘उदितो वेति विकल्पं 'यस्य विभाति निषेधं च बाधित्वा अञ्चेः पूजायामिति निमिट् । अञ्चित्वा । अञ्चितोऽस्य गुरुः । ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः । मतिरिच्छा, बुद्धिानं. पूजा सत्कारः, "क्तस्य च वर्तमान' इति न लोकाध्यति निषेधं बाधित्वा कतरि षष्ठी। अस्याश्च 'तेन च पूजायामिति समासो निषिध्यते । पूजितो यः सुरासुरैरपीत्यत्र वर्तमानकेन तक्रकौण्डिन्यन्यायेन भूते क्तस्य बाधात् तृतीया चिन्त्या । यदा तेनेधिकार, उपज्ञातइति भूते तेन निर्देशाद् अयं वर्तमानक्तेन न बाध्यतइति सामान्येन जापकाश्रयणेनायं प्रयोगः समर्थनीयः । तैलमुदच्यतेमिनिति तैलोदश्चर्ममर्यास्त्रकाष्टिः। 'उदोमुटक'इति _ज्नपात्यते । उदके तूदकोदश्चनम् । ल्युट् । पुंसि संज्ञायार्माित घस्तु न प्रत्युदाहृतः, घघओ रूपे स्वरे या विशेषाभावात् । घोपि कृटुप्तरपदप्रतिस्वरमायुदात्तत्वं बाधित्वा 'याथजक्तावित्र काणामिति उत्तरपदं घजन्तोदासमेव । प्रत्यञ्चतीति प्रत्यक्ष् । वि.

·३६४ तु लुप्तनकारस्याञ्चते- - माधवीयधातुतिः । गित्यादिना किनि अनिदितामित्यादिना नलोपे सो उगिदयां सर्वनाम- स्थाने दति नुमि हलमादिसंयोगान्तलोपयोः क्विन्प्रत्ययस्य कुरिति कुत्वं कार:, प्रत्यञ्चावित्यादि । भसंज्ञायां । 'अचः' । रकारस्य लोपो भसंज्ञायामित्यल्लोपे 'चौ । लुप्तनकारज्वती पर पूर्वपदस्य दीर्घ इति दीर्घ प्रतीच इत्यादि, हनादौ जशत्वे प्रत्यगभ्यामित्यादि । प्रत्वित्यत्र 'रि चेति चत्वम् । नपुंसके तु स्वमालुंकि प्रत्यक् । द्विव- चनबहुवचनयो नपुंसकाच्चे ति शोभावे भत्वे पूर्ववदल्लोपदीर्घयोः प्रतीची। 'जसशसाः शिरिति तस्य सर्वनामस्यानत्वाद् 'नपुंसमस्य झलच'दति मि प्राञ्च । शेषं पूर्ववत् । स्त्रियां प्रतीची। 'अञ्चतेश्चायसंग्ज्यान मिति डीपि भत्वं पूर्ववदलोपदीर्घत्वे । पूजायां तु सर्वत्र नकारस्य नानिषे- धावणम् । अत एव अचःचाविति अन्नापदीर्घत्व न भवतः । प्रत्यञ्चावित्यादि । पदत्ये संयोगान्तलापे क्विन्प्रत्ययात कुस्त्वं डकारः, सप्तमीबहुवचने। 'णाः कुक टुक रि'। झारणकारयोः पदान्तयोर्यथा. संख्यं कुक्टुको रोप्त कि चयो द्वितीयाः शार पाष्करमारिति वा खकारे प्रत्यक्षु प्रत्यक्षु प्रत्यङ्ाित त्रीणि रूपाणि । नपुंसके शीभावे विशेषः । उत्पत्वे 'उद ईदिति उदः परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेगवेः भसं जायामीकार उदीच इत्यादि । अन्यत्म प्रत्यक्शब्दवत् । प्रतीच्यादिभ्या 'विक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाध्या दिग्देशकालेप्वस्तात रिति दिगा- दित्तिभ्यः सप्तम्यानतेभ्यः स्वार्थ वास्तातिः । दिशि दृष्टः शना दिन- शब्दः । 'अञ्चगि त्यस्तातेलुक । लुक द्वितन्नुको ति म्बीप्रत्ययस्य लुक । प्रत्यवति । प्रत्यगागतः । प्रत्ययमणीमित्यादि । प्रत्ययलतणेन त्तिान्तत्वात् 'द्वितश्चासविर्भाक्तसित अव्ययत्वात्सुपो लुक् । यस्तातेरभावे प्रप्तीच्यामागतः, प्रतीची रमणीयेत्यादि । प्रागेव पुरुषः प्राचीनः । प्रागेव कुलं प्राचीनम् । प्राच्येव ब्राह्मणी प्राचीति विभाषा- उदिस्त्रियामि'त्यञ्चत्यन्तात् प्रातिपदिकात्स्वार्थ वा सः । आदिक- स्त्रियामित्युक्तस्वाद् विसरण्यस्मात्यसादध्ययालिङ्गादस्वीत्तित्वाखा भवति प्राचीनं दिगिति । यदा सप्तमीपञ्चम्यर्थ विस्मात् खस्सदापि ·- - माधवीयधातुतिः ३६५ सप्तमीपञ्चम्यारर्थस्याभिहितत्वात् प्रातिपदिकार्थत्वात् प्रथमेव, प्राचीन दिशि वसति. प्राचीनं दिशागत इति । तथा च स्थानिवत्सं भाष्यं, प्राचीनं यामाटामा दति. प्राचि देशरत्यर्थः । खान्तोयं स्वभावाचपुंसक- लिङ्गः, प्राच्यम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । 'युप्रागपागुदम्पती. चोयर्शित झेपको यत । मम्यक । 'समः ममी ति अञ्चतावप्रत्ययान्तउत्त- रपदे समः सम्यादेशः । निर्यड् । 'तिरस्तियनापति 'अच' इति लोपा. भाधे सियादेशे यण, लापे तु तिरश्च इत्यादि । महाञ्चतीति मध्यत् । 'सहम्य मध्रि रित्यञ्चतावप्रत्ययान्त उसरपद मध्यादेशः । विप्वगञ्चतीति विष्वाङ् । देवाननतीप्ति देवदाइ । विष्वदेवयोश्च टेरेद्राञ्चता- अप्रत्यय'ति टेद्रियादेशाञ्चतावप्रत्ययान्त उत्तरपदे चकारात्सर्वनामश्च । सर्वव्यङ् इत्यादि अदमोठ्यादेशे मतभेदः । 'अदमासदादु दो म' इति असकारान्तम्यादमा दकारात्परम्य विधीयमानमुत्वमकाररफयो?यापि, तथा दो म ति मत्वमपि दुयोरपि दकारयोरिति अमुमुयङ् इति भव. सोति के चित् । अदमा रमादेशम्याकारम्य इकारापेतया यण उत्त्वस्य पूर्वामित्वाब भवति । शमादी भत्वे 'उच' इत्यल्लापे 'चा विति अरिकारम्य दीर्घ पूर्ववटुकारस्य रेफादेशम्य यणभावे अमुमुर्दच न्यादि । अपर तूत्वमत्वे अन्त्यमदेशयारध रेफदकारयारित अदमुर्याङति रूप प्रतिपत्राः । अत्रापि पूर्वबदुकारस्य यणभावः शसादाबल्लापादि च । अन्ये स अर्शितपदमः सः सकारम्यानिकाकारो यति ध्याचताणा अद्या. देशे त्यदायवाभावानात्वमत्व दति अदद्रडिति रूपमाहुः । तथा च इन्ने कियात्र्तिकम् ॥ 'अदमाद्रः पृधमुत्वं के चिदिन्ति लववत् । के चिदन्यमशम्य नेत्य के सिर दृश्यते । रति । 'अप्रचु गतियावनयोरित्यो स्वरितेत् । विशेषणाधी युजादौ ॥ १७ ॥ बाचु यत्र तजच स्वत्रच मुजचु खुपच मुचु चुचु गत्याः ॥ नति । ववञ्च । वञ्चितत्यादि । पाशी िह यासुटः किन्वादनुनासि. .

·- माधवीतधासुत्तिः । कलोपे वच्यात् । विञ्चिति । वनीवच्यते। 'नीग्वनचुलंसुध्वंमुभंसकसप- तपदस्कन्दा मिति यङ्लुकोरभ्यासम्य नीगागमः । धनीवञ्चति । वनी ङ्कि। यो लुका लुप्तत्वावलोपाभावः । वनीवक्त इत्यादी सादीनां डिस्वेन नलोपः । माणवकं पञ्चयते । विमलभतदत्यर्थः । 'धिवषयोः प्रलम्भन ति णान्ताभ्यामाभ्यामकभिप्रापि तङ् । प्रलम्भनं मिथ्याफला- ख्यानमतोन्यत्र वञ्चर्यात वऽवयतइत्युभयं भर्वात । घनत्वा । ञ्चित्वा । 'उदितो वेतीविकल्पः । 'चिनुञ्चतश्चेति मटः त्वा वा निर्वावधा- नात्यने नलोपः । वक्तः । वक्तवान् । 'यस्य विभायनिटत्वं धच्यं व. जन्ति वणिजः । गन्तव्यं गच्छन्तीत्यर्थः । 'शहलादिति यति 'चजोः कु घिगण्यता रिति कुत्वं 'वञ्चर्गता र्शित निषिध्यते । अन्यत्र धड्यं काष्टमिति कुत्वं भवति । टिलमित्यर्थः । धक्रम् । म्फायितचीत्या. दिनारक। बज्यतीत्यादि, पूर्ववत् । चञ्चत् । चत्रचत्रेव कश्चिद् विशेषश्व. प्रचत्कः । यश्च मण्यादिः स्वयमचा चचर्चाप प्रभया चविव लत्यते सोपि चकः । 'स्थ लादिभ्यः प्रकारवचने नित्यत्र चचहतोल्प- संख्यानात् कः । प्रकारश्च भेदः सादृश्य च । अपर चचाहतारुपसं. ख्यार्माित पन्ति तृणमयः पुरुषश्चञ्चा, तत्प्रकारश्चञ्चकः । 'फेण दति इस्वः । तति । तत्रम् । म्फायचीत्यादिना रक् । त्यति । मुत्रति । प्रचति । मोर्चात । चोर्चात । अमुचत् । अमोचीत्। अधुचत् । अन्नाचीत् : 'जस्तम्भमन्युचुन्नुनुग्नुअश्विभ्यश्चति चनया ऽङ् । मुमः चिति । मुमोचित । मुचित्वा । मोचित्वा । रला युपधादिति कि- वविकल्पः । भावादिकमगारुटुपाति किविकल्पनाद मुचितम. नेन,मोचितमनेनेत्यादि । एवं बुचर्राप मयंपादित्वन लवायार्माि कल्पनानिष्ठायानिटत्वम् । वच प्रलम्भनति चुरादा । तच संकोच नति धादा ॥ १५ ॥ गुचु म्लुचु कुजु सुनु स्तयकरणे ॥ यार्चात । जुयाच योचितेत्यादि । म्नाचतीत्यादि चुचियत् । वृस्तम्भमत्र युनिर्माप के सिम्पन्ति । बोजति । खोजति । इमापि चिवत्, अमावा विशेषः । प्रणिकाजति । प्रणितो. - - । - - - ·wwwaunuwakeeymamimanwwermanen Niswanemasie-AIA - - माधवीयधातुतिः। अति। शेषे विभाति उपसर्गस्याधिमित्तात्परस्य नेत्वं तत्रैव सूत्र कखा. द्वावधानसउपदेशति पर्युदासाब भवति, शेषश्च गदादिव्यतिरिक्तो धातुः । गोक, बोक्यं, घमण्यतोश्चजोः कु धिणामतोर्निष्ठायामनिटइति वार्तिक- सूत्रेण कुत्थम् ॥ १॥ म्लुजच घरज गतो ॥ ग्लुन्नति । जुम्लुञ्च । म्नुचितेत्यादि । लुडि जस्तश्वित्यादिना था ऽङ्नन्नापे । अनुचन् । अग्नुमचीत् । अङ्- विधो लुचिम्लुयारकतरोपादामेनापि अम्लुजचदम्लाचीदिति सिद्धी उभ. योपादनमर्थभेदादिति के चित् । अपरे नभयोपादानमामाद् म्नुत्रवेने लोपो न भवतीति अनुप्रचदिति चतुर्थमपि रूपमाहुः । इदमुदायम न्यतरोपादानेनापि रुपनर्यासदेरन्यतरच्छश्यमकर्तुमिति प्रतिपादितत्वात् । अनेकार्थत्वाद धातूनामच विषये ऽर्थभेदो न प्रयोजक दति तब केयटे । म्नुचित्वा । सति । 'धात्वादेः पः सदति द्वितीयम्य सकारस्य जश्- स्वेन शकार तस्य 'झलां जश कशी ति जश्त्वेन जकारः । ससज्ज । सजितत्यादि । सिन्जिति । स्तोलिययाति नियमावणावषत्वं, 'हे. सुमति चेत्यत्र यदभिप्रायेषु सज्जताति भाष्यप्रयोगादयमात्मनेपदापि, तो ऽस्यात्मनेपदं दूषयन्ता बर्द्धमानतीरस्वाभ्यादय एव दुष्टाः । अत्र श्चिपि के चित्पान्त, तर्माजकासश्चतेत्यादि च दृश्यते । २०१ ।। गुजि अध्यक्त शब्ने ॥ गुजति । जुगुज । गुजितेत्यादि । गुजजा । 'गुरोश्च हल रत्यकारः । गुज्यते । विस्वावलोपाभावः । अब स्वामी अनिदित्येकति स्वसूत्रे । सुधाकरस्तु अनि दत्पारायणेष्वपाठीत, । लत्ये पुनरिदविगीार्मात । शाकटायनस्तु द्वापि पपाठ । गुज. शति तुदादी ॥ २० ॥ पर्व पूजायाम् ॥ पर्चति । पानी । अर्चितत्यादि । अयं युजादी स्वरितेत पाठति । तत एवार्यतीति सिटे क्रियाफलस्य कर्तृगामि परमपदा रह पाठः । अयमात्मनेपदीति शाकटायनः । प्रयोजनं तु तन्मते नियामलस्याकगामिपि तह । यः पूर्णादुदति चविषनीम- बचनवाप रत्यादिदर्शनात । बज्म रत्येकरत्याभरणात युक्तम् ॥ २०३ ॥ । - - ·३६८ - माधवीयधातुतिः। लेच्छ अध्यक्ते शब्द ॥ दहाव्यक्तशब्दोस्फुटशब्दोपशब्दश्च । उक्तं हि पस्पशायां 'तस्माद्वालणेन न कितवे नापभाषित खेच्छोह वा एष यदपशब्द दति, न खच्छितवाइत्यस्य पर्यायो नापभाषियवाति केयटे। खेच्छति । मिवच्छ । स्वेच्छितेत्यादि । 'दीपात्'दीपाच्छकारे परतो दीर्घस्य गिति तुक तस्मिबिति निर्दिष्टे पूर्वस्य ति सप्तमीनिर्देश पूर्वस्य षष्ठी प्रकति दीर्घस्य तुगागमः । ननु तस्मादित्युत्तरस्येति पञ्च- मोनिदेशे उत्तरस्य षष्ठी प्रकल्प्येत्युक्तवादिह चानवकाशया दीधादि- तिपञ्चम्या छ त्यत्र सावकाशाया छति सप्तम्या एव षष्ठी प्रकृप्ति- युक्ता, ततश्च तुकः कित्वन कारात्परत्व चुत्वववयोर्मचतीति द्विवका रकं रूपं स्यात् । नैष दोषः । यतः विभाषा सेनामुराचार्यातनिर्देशाल्लि. ङ्गात् पञ्चम्या एव पष्ठी प्रकायष्यते । मिच्छति । मेवरच्यते । मेवेच्छति । मेष्टि । मेवष्टः । मच्छति, इत्यादि, मान प्रश्चादिना वस्त्रे ष्टुत्वम् । खेति । षठोः कः मीति कन्वे पत्वं, मेर्वाश्म मेश्म इत्यत्र च्छो गृहनुनासिके च' छकारवकारयोयं यामीग्यं कारोठी भवतो ऽनुनासिकादी प्रत्यये झलादी चकृितीतिझारम्य शकारः । अयं च नमश्च कि' छारिनिविदेशात्मतुम्कस्य । अन्त्यादेशस्नु न भति नानके ऽनोत्यस्य विर्धािति नडा डित्करणादा, अन्यादेश विश्न इत्यनानिगुपधन्वादेव गुणाप्रसङ्गात् किं शिवन। गत पडत्याचवारि- तिनिर्देशः मनुकम्पाप ज्ञायते, ये द्धिौ किनीनि नानुवर्यान्त नेपां झनादिमा शकार ने तम्यैध धरचादिना पत्वं द्रष्टाम् । पत्र मते तर छयहणं व्यथं स्यात्, तिपदोपे तु छम्य शाधादेश उक्तः, तुगभावस्वशत. व्युहाः पाणिनीयाः, शतर्माप शास्त्र निवर्तयन्तीति। विष्टम् ।। तुश्चस्वान्त- ध्यान्नलखिष्टवियफाण्टमाठानिमन्यमनस्समःमतविम्यष्टम्बरानाया. सोप्य'ति अविस्पष्टार्थ निपातितमः। अपशब्द तुच्चिाित भात, अस्य शपि पाठो पेन्तीति 'शपश्यनोनित्यमिति नित्यनुमः, शे हि विकल्पः स्थान स्वर भेदः । पि शपः पिस्वाद 'अनुदाता मुसिता विति अनुदात्तः, गम्तु प्रत्ययस्वरेणादात्तः । एवमीदृशामन्येषार्माप धातूनां विकरणभेदे फलण्यम् । अयम्भुरादावपि ॥ २०४ ॥ (शेवमय) voammeMananesammmmmmmmmaNaraly ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । ३६ + vaismatamurarupamaatenanwwws ॥श्रीः॥ श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । १ दृष्टिप्रकरणम् । - तते मन्यः (Continuell from pa je 312. VOL. V.) ४२६ दर्भमयी रज्जु ज्वलयित्वा तयान्वाहार्यपचनं पूर्ववदादधाति इदं दक्षिणाग्निपुनराधानमित्युच्यते ॥ ४३० दर्भमयों रऽनु ज्वनयित्या तया रज्या उपोपयमनीमित्यादि अग्निनाग्ने ब्रह्मणेत्युत्कायत्त्वाक्रुद्ध इत्युचा परो- मस्येत्याचा मनोज्योतिरित्यचा भृगणमित्यादिपूर्वोक्तयजुषा च पाहावनीयमादधाति इदमाहयनीयपुनराधानमित्युच्यते । ४३५ पूर्णाहुत्यन्तं ममानं समः पुनराधयेणिः प्राग्नेय: पञ्चकपाल: समिधाग्निं दुषम्यतेपुत्राणिसत्याग्नेयाज्यभागो स्मो क्रमेण बुटुिपदेन्दुपदघटितत्वाद् बुद्धिमदिन्दुमन्तो इत्युच्यते । ४३२ समिधः समिधा पुग्ने नाज्यस्य व्यन्विति प्रथम: प्रया:, तनुनपादग्निमग्नभाज्यस्य प्रधानयागानन्तरं मुशाज्याहुतिं सह- रय्या निवर्तस्येत्यूचा जुहोतित्विति द्वितीयः, पळो अग्निनाम्न- आज्यस्य व्यन्त्विति तृतीयः, बहिरग्निरग्नाज्यस्य वेत्विति चतुर्थः, इति चतुषु प्रयाजेषु विशेषः भाज्यभागानन्तरं अध्वर्यु: मुवेशाज्याहुतिं पुनरूजी निवतस्वेत्यूचा जुहोति अयं होम: पुनराधानहोम इत्युच्यते । ४३३ प्रधानमुपांशु अग्ने: प्रधाह्यग्ने क्रतोभद्रस्येत्यनुवाक्या था- भिष्टे अद्य गीर्भिणन्त रति याज्या स्विष्टकत: एभिनी अर्क- रिति पुरोनुवाक्या अग्ने तमद्याश्वं नस्सोमेरिति याख्या देवं ·390 श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । बहिरग्नेर्वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति प्रथमो ऽनुयाजः, देवो न- राशंसाग्नावसुवने वसुधेयस्य वेत्विति द्वितीयः, बुद्धिमदिन्दु- मन्तावित्याचक्षते तथानुवृत्तिरिज्या चेत्याश्वलायनसूचात् अ- ग्निं बुद्धिमन्तमावह अग्निमिन्दुमन्तमावत्यादिरीत्या भाषा- हननिगदादो बुद्धिमबिन्दुमच्छद्वयोरनुमिभवति अन्वाहाय- मासाद्य रथं वास: अनड्वाहं दक्षिणां ददाति रथप्रतिग्रहे देवस्य त्वेत्यादिगृहामीत्यन्ते वैश्वानरः प्रवथा नाकमारुह- दित्यूचं पठित्वा राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे वैश्वा- नराय रथं ते नामृतत्वमिति विशेष: । पास:प्रतियहे सामा- य वास: अनडुत्प्रतिग्रहे रुद्राय गामिति च विशेषः । देवं बर्हि- रग्नेर्वसुवने वसुधेयस्य त्विति प्रथमो ऽनुयाजः । देवो नरा- शंसो ऽग्नो वसुवने वसुधेयस्य वेल्विप्ति द्वितीयः । पौर्णमास- तन्त्रम् । ब्राह्मणतर्पणान्ता इयं पुनराधेयेष्टिरित्युच्यते । ४३४ पुनराधेयेष्टयानन्तरमेवान्यन्वाधानादि अग्नीवरुणाभ्यामेकाद- शकपाल: । प्रधानमुपांशु । प्रधानस्य त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वानिति पुरोनुवाश्या । स त्वं नो अग्ने वमेभवोतीति याज्या । अन्वाहार्यमामाद्य अनड्डाहं दक्षिणां ददाति प्रतिय- हमन्त्र रुद्राय गामिति विशेषः । पार्णमामतन्तम् । ब्राह्मणत- पेणान्ता हयमाग्निवारुणीष्टिरिति गीयते । ४३५ पुनराधानानन्तरं संवत्सरात्पर्व अर्थानागादिनिमिने पुनरपि पु- राधानं करोति । तस्मिंस्तृतीयाधाने पञ्चकपालस्याग्नेयस्य स्विष्टकृदषदानानन्तरं अध्वर्युः सुपाहुतीचुहोति । तत्र ति. लेकः सलेक इति यजुषा प्रथमाहुतिः । केत: मकेत पति Aapnonikamanan aan-me·ontromethamom बातपदार्थनिर्वचनम् । द्वितीया । विवस्वादितिरिति तृतीया । ब्राह्मणतर्पणन्त समानं पुनराधानेन । इदं द्वितीय पुनराधानमित्युच्यते । ४३६ अथ सर्वाग्निनाशे समारूढारगीनाशे च विच्छिन्नसंधानार्थम- ग्नीनाधाम्ये इति संकल्प्य ऋत्विग्वरणादिगोपितृयज्ञवजे अग्न्याधानं करोति । इदं विच्छिन्नान्याधानमित्युच्यते । ४३० आहिताग्निः प्रवत्स्यन् सनिग्नीन् प्रञ्चाल्य गार्हपत्यस्य पश्चा- दुपविश्याचम्य ततो ऽविक्रम्य गंम्य पनित्यादिमन्त्रणाहक्नी- यमुपस्थाय नर्य प्रजामित्यादिमन्तण गार्हपत्यमुपस्थाय अथर्वपि- तुमित्यादिमन्त्रेण दक्षिणाग्निमुपतिकृते.तता गार्हपत्याहवनीया- बीयते इमान्मे मित्रावरुणावित्युचा तता यथागतमागत्यप्र. दक्षिण परितो गच्छन्नाहानीयमुपनिषुले मम नाम प्रथम जातवेद इत्यूचा, इदं प्रशासोपस्थानमुच्यते । ४३८ तत: अनोननवेक्षमाणः माप्रगामेति सूक्तं जपन वाचंयम: प्रव्रजति दूरं गत्वा वाचं विसृजते अग्निप्रज्वलनादिरेतदन्तो विधिराहितामिप्रघासविधिरित्युच्यते । ४३६ सदा सुग इत्यूचा पन्थानमवरोहति यद्यनुपस्थिताम्निः प्रवास- मापद्यते तर्हि इहेव सन् तत्र सन्तं त्वेत्यचा प्रतिदिशमन्नीन- पतिष्ठते अपि पन्था मगन्महीत्यूचा प्रवासाद् गृहमागच्छति पा. यतनेषु अग्निन् ज्वलत: भूत्वा पाहवनीयाभिमुखं गत्वा समित्यमादाय वाधंयमः विश्वदानीमाभरन्त इत्यूचा पानीनां समीपे समिधो निदधाति । नमस्ते अस्तु मोढुष- इत्यचा पाहवनीयमुपतिनुते मम नाम तब च जातवेद इत्यूचा । तत: पगन्म विश्ववेदसमित्यूचा समीपे निहिता ·बीतपदार्थनिर्वचनम् । समिधमाहवनीये ऽभ्याधाय अयमग्निहपतिरित्यूचा गार्हपत्ये ऽभ्याधाय अयमग्निः पुरोष्य इत्यूचा दक्षिणान्नो अभ्यादधाति । सतो गार्हगत्याहवनीयो इमान्मे मित्रावरुणारित्यूचा रक्षते तस्याभूचि अभिरक्षत्वित्यस्य स्थाने अभ्यराक्षीदित्यह। विशेषः । यथागतमागत्य प्रदक्षिणां परितो गच्छन् मम नामेत्यूचाहष- नीयमुपतिष्ठते दशराधिकप्रवासे तु मनोज्योतिरित्यक्षा भतु- गृहीतमाज्यमाहवनीये जुहेाति सतो नीन परिसमुह्य उदग्वि- हाराटुपविश्य समम्तव्याहृतिभिः वाचं विमृज्य गृहा मा बिभी- तेत्यादिमन्त्रण गृहानीनते इदं समन्त्रक गृहेक्षणमनाहिता- ग्नेरपि भवति । गृहानहं मुमनसः प्रपद्यात्यु वा गृहं प्रविांत अग्नीननुवीक्षमाण: विचारं शिवं शम्मं शैयारिति पठति गृह- प्रवेशानन्तरं कृतगृह प्रवेगं जना विदितामपि दुर्वानां न चाप- यन्ति । अहरहः प्रघासे तु गमने श्रागमने च अभयं वो भयं मे ऽस्तु सत्यवोपम्यानं भवति पथ्यवरोहणायनदन्तो विधि: प्रवासादागमनविधिरित्पच्यते । ४४० भामावास्यायामपग दक्षिणाग्निसंबन्ध्येकमुल्मकं ये रूपाणि সনিমমনা দুম্বা আম্মা বিমি ছি: সনি আমি कर्मणि आग्नेय्येव प्राची भवति दक्षिणाग्निं प्रणीनमन्निं च प्र. ज्वाल्य दर्भः परिस्तृणाति । दक्षिणाग्ने: प्रागुदा प्रत्यगुदग्या पाग्नेयीसंस्थानि सकेकश: पाणि मादयति चरुम्थानों गर्प- मलखलं मुसनं मुवं धुश कृष्णाजिनं सकृदाच्छिन्नेध्यं मेक्षणं कमण्डलु च । शकटप शकटस्य दक्षिणं भागमारुह्य वीहिभिः पूर्णां चरुस्थाली निमृज्य बहिः पतितान् बीडीन अन्यत्र नि. धाय कृष्णाजिने उलखलं निधाय स्थालीस्थान बांहीन उलखले AIMSAMAnupmenter Runwarm rapm4mMRIManuarymalay ·श्रोतपदार्थनिवचनम् । बोप्य पत्री अविवेचमवहन्ति तत: संपन्नान तन्दुलान् सकृत प्रक्षाल्य दक्षिणाग्न अपयति । अतिप्रणांमाग्नेः पश्चात् अप. हमा असुरा इत्यादिमन्त्रेण स्क्येन लेखां लिखति । ततस्तां ले- खां जलेनाभ्युत्य सकृदाछिन्नैर्दभैरवस्तीर्य स्थालीपाकमभिधार्य सेषु दर्भेषु सादयति अनुत्पतमाज्यमुत्यतं नवनीतं पा ध्रु- वायां कृत्वा ध्रुषामपि तत्र मादयति । दर्भेषु दक्षिणत: भा- जनाभ्यञ्जनकशिपबहणानि सादयति स्थान्यां परिपक्व पादन: स्थालीपाक इत्युच्यते । ४४१ था ईषद् अज्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या कज्जलादि पाचनपटषा- च्यम् । ४४२ अभितः अहं सर्वमज्यते ऽनेनेति व्युत्पत्या अभ्यङ्गसाथनमा. ज्यादि अभ्यञ्जनपटेनोच्यते । ४४३ कार्यासपूर्णमासनं मृदुसरं कशिपुपदवाच्यम् । ४४४ सयेव कापासपूर्ण शिरसे। ऽधम्तात शयनकाले ध्रियते यत दुपवरणपदश्वाच्यम् ॥ ४४५ तमः प्राचीनावीसी मत्वा सकृदछिन्नेध्यं प्रणीते ऽग्नो अभ्याद- धाति ततश्चर्स मेक्षणेनादाय अवदानधर्मण जुहोति मामा- य पितृमतइत्यादिमन्तण । अग्नये कव्यवाहनायेत्यादिमन्ते. यण द्वितीयामाहुतिं जुहोति । विधुरश्चेद्यजमान: होममन्त्रयोः स्वधापदस्थाने म्वाहापदं भवति । मन्तयाळत्यासेन पूर्वोत्तर- भावभावश्च भवति । पनीरहितो यजमाना विधुर इत्युच्यते । ४४६ ततो यज्ञोपवीतो मेक्षणमनुग्रहरति हामसाधनत्वेन गृहीतस्य पदार्थस्य होमान्तरं कृतकार्यस्य तस्य वहा प्रक्षेपणं अनु- प्रहरणमित्युच्यते।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४४० ततः प्रचीनावीती पूर्व कृताया रेखाया उपरि प्रास्तणेषु दर्भेषु प्रथम पिगडनिपातनस्थाने शुन्धन्तां पितर इति मन्त्रेण जलं सिञ्चति, शुन्धन्तां पितामहा इति मन्त्रण द्वितीय पिण्डस्थाने, शुन्धन्तां प्रपितामहा इति मन्त्रेण तृतीयपिण्डस्थाने । तत- स्तस्यां रेखयामेतत्ते पितर्ये च त्वा मचान्विति मन्त्रेण पिये प्रथ- मपिगडं ददाति पितृपदस्थाने पितामहेति पदमुक्का प्रथमपि. ण्डस्याग्नेय्यां दिशि द्वितीयं, प्रपितामहपदमुक्का द्वितीयस्या- ग्नेय्यां तृतीयम् । इदं कर्म पिण्डदानमिति पिण्डनिपरणमिति चाच्यते॥ ४४८ अव पितरो मादयध्वमित्यादिमन्त्रेण पिण्डान् दत्तान् अनुम- म्यते, ततः सव्येनाङ्गेन उदडावृत्य शत्यनुसारेण उवास- प्रतिबन्धं कृत्वोकृस्य पिण्डाभिमुखो भूत्वा श्रमीमदन्त पितर इत्यादिमन्त्रेण पुनरनुमन्तयते । ततः पिगडचरुशेषं तूष्णी प्राणभवं भक्षयति । मासिकया अवघ्राणमाचं प्राणभत इत्युच्यते । ४४६ ततो यथा पिगडदानस्थाने पूर्व जलसेधर्म कृतं तथा पिगडो- परि पुनः क्रियते । पित:, अभ्यवेतिमन्त्रेण पितृपिण्डोपरि अभ्यञ्जन समन्तात् प्रक्षिपति । एवमूहेन इतरयो: पिण्डयोः । सत: पित: अडचेतिमन्त्रण अञ्जमं ददाति । इतरया: पिण्डयोः पितामहप्रपितामहेति पदयोरहेन । एतद्वः पितरो. पास इत्यादिमन्त्रण बस्तं ददाति तच्च बस्त्रं दशारूपे वारूपं था पञ्चाशदर्घताया अध्य हृदयसंबन्धि लाम वा । ममो वः पितर इषइत्यादियजुषा मनोन्याहुवामह पति चतमुभिभिः परेतम पितर इत्युचापिण्डान् प्रधाश्यति ।

·३७५ बीतपदार्थनिर्वचनम् । भने तमद्यावं नस्तोमेरित्यूचा गार्हपत्यमेति । यदन्तरिक पृथिवीमुक्तद्यामित्यूचा गार्हपत्यमुपसिठते । वीरं मे दात पितर इति मन्त्रेण मध्यमं पिगडं गृहित्वा आधत पितरो गर्भमि- त्यूचा पन्नों प्राशयति । इतरो पिण्डे। अपसु अतिप्रणोते पुग्नो वा प्रक्षिपति । पैतृकर्म स्वाद् एकश प्रासादितानि पाचाणि कर्मसमाप्नो मङ्गलाथं द्विषत्याचाण्युत्सृजति । अन्त्यस्य पारस्य एकत्व सहायत्वाय द्वितीयं तृणं गृह्यते । दक्षि. णान्यतिप्रणयनादिरेतदन्तो विधि: पिगडपितृयज इत्युच्यते ॥ ४५० अथाययणमुच्यते ॥ तत्र ग्रीहिश्यामाकयवानां नात्पन्नानां भक्षणं तेन तेन द्रव्येण अग्निहोरहामानन्तरं समन्वकं भवति । अथवा लट् ब्रह्मादि द्रव्यं अग्निहोत्रहामपयःप्रदां गां भक्षयित्वा सद्वि- कृतिभूतेन पयसा अग्निहोत्रहामं नित्यं कृत्वा समन्वकभक्षणं भवति । तत्र व्रीह्याययणकाल: शरत् । श्यामाकाययणकालो वर्याः । यवाययणकालो वसन्तः । अपि वा किा यवेविय. तिमण यवाययणविकल्प आश्वलायनेनोक्तः । राज्ञस्तु पाययोतिरेष भवत । इतरेषामिटिविकल्पस्तेनेवोक्तः । इदं कर्म अये नवान्नात्यत्यनन्तरमाटे। अयनमाचरणं यस्यति व्युत्यन्या आग्रयणमित्युच्यते ॥ ४५२ वर्षऋतो क्रियमाणश्यामाकेटयां श्यामाकमयः पयसि छरुः सोमा देवता प्रधानस्योपांशुत्वम् । सोमस्य सोमयास्ते मयो भुव इति पुरोनुवाक्या । या ते धामानि दिवि या पृथिव्या. मिति याच्या । होता दळे भागं जुषस्व न इत्यादिकमवान्त- रेळाया नित्यं जपमुक्का तां सव्ये पाणो निधाय दक्षिणेन पाणिना प्रजापतये त्वा ग्रहं गृह्यामीत्यादिमन्त्रेण अभिमृशति ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । भद्रानः श्रेयः समनेष्ट देषा इत्यूचा प्राश्नानि । लत चाचम्य पमो ऽसि प्राण तदृतं ब्रधीमोत्यूचा नाभिमालभेत । अनेनेव प्रकारेण अन्ये ऽपि ऋत्विजो भक्षयन्ति । मधुश्च स्वाहा, माध- वश्च स्वाहा, नमश्च स्वाहा नभस्यश्च स्वाहा, इति चतम पाहुतीराज्यस्थाल्याज्येन स्रवेण प्रधान यागानन्तरं स्विष्टकृत: प्राक् हुत्वा शतायुधायेत्यादिभिः पञ्चभिः स्वाहाकारान्ताभि- श्चतुहीतेन जुहा जुहोति एतादृशा हे।म उपहोम इत्युच्यते। ४५३ अस्यामिष्टी पुरोडाशाभावात्कपालानि न सन्तीति पाशसादने कपालस्थाने समेक्षणां स्थालोमासादयति तन्मेनणं स्विष्टकृद्धो- मार्थप्रत्याक्रमणकाले गृहीतं भवति । होमानन्तरं मेक्षणमनु- प्रहरति । अन्वाहार्यमासादा प्रथम वत्म वासश्च दक्षिणां दढाति । भा ऋत्विज: अ व बोदन: अयं वः प्रथमजो वत्सः, एतवा वास: अहिंसन्तो यथाभागं प्रतिगृहीध्वम् ऋत्विजः प्रतियहमन्त्रे ब्रह्मणोदनं रुद्राय गां सोमाय वास- स्तरमृतत्वमश्यामिति विशेषं कुर्वन्ति । प्रजापतेभीगे। ऽमीनि मन्त्रे अमीत्यायेकवचनान्तानां स्थाने स्थेत्यादिबहुवचनान्ते- नोहः क्रियते । प्रथमजवत्सवासोनिष्क्रयपने यतः प्रथमजव. सनिष्क्रयद्रव्यमेतद्वा वासोनिष्क्रयद्रव्यं चेति विशेष: तथा असीत्यादिपदस्थाने स्थ इत्यादीनां द्विवचनान्तानामहः । यज- मानभागनाशने प्राकृतमन्तस्थाने भद्रानः श्रेय: समनेठेत्यजन्ताः पठात पयसि श्यामाकचरो: अपणादव पय: प्रांतापि भवति तथाचाच प्रणीताप्रणयनकाले पयःप्रणीताविप्रणीयते । ब्रह्मानपः যমযমণি চাষ ছিয:। সামালিনয়নালন पय:प्रणीतानिनयनम् । तम्मन्त्रे समुद्रं व इत्यादिबहुवचना- न्तपदस्थाने त्वेत्यायेकवचनान्तपढप्रयोगः । पोर्णमासत्तन्तं ब्राह्मणतर्पणान्तम् । मयं श्यामाकाययणेष्टिरित्युच्यते । (शेषमय) ·WA THE HISTORY OF THE MS. OF NRISINHAPRASADA. I hope that every Sanskrit Scholar, especially the antiquary, will be glad to read the history of the very old 3. of Nộisiuhaprasiula purchased for the Governingut of India, N.-W. P. lvy me, sin:l preserved in the Library, Government Sanskrit College, Boparcs, It was written in the vear samrat 1568-1569, for Paudit Ráma Paņdita Dharmálhikiri in Benares who was the father of the most distinguished Pandit Nandamudita Dharmádbikárí, tho author of Dattakamínámsá; Tatwarnukrávali; Vidvantannrohará, the commentary ou Parákurirsmiriti; lestvuvaijiyanti commentary on Vislavusmriti; Prarnitakshari commentary on Mitákshara ; Smatisindh; Harivansuvilás a comprehensive work ou Dharına, containing large parts called Kautukas, such as Dánakbanda or Danakillnak:t, kálaniranyakanuku, Slihakautika and the like; Sraddhakalpalata; a Commentary on Shadasítí; Navarátrapradiun; Kasiprakiisa, uni Václavállandıkívva. Nanda Pundit was my ancestor in the ninth red4184, and was supposed to be the altbar of some other works than the above of which I am not 110w fully aware. The inan'seript is complete, moutls correct, and contains leares 615 of which only 16 leaves altrovether are missing; and Slokas about +2.300. As it is very lare in India and was purchase i very chrap, I therefore would rather say it was presented to the Government. This compreheusive work on Dharma contains twelve large parts called Súras as follows:- The 1st Sanskárnsíra, on sinties for the purification of body and mind of man, ils Járakarun, Nirpakarma and so on. The 2nd Annikaásra, on daily performances due to Dvijas. The 3rd Sraddhasira, ous duties to be done after one's death. The 4th Kálaniiņayasília, on fixing the diys for boly performances, fasting, &c. The 5th Vyavahárasára, on Law for the Courts. The 6th Prayaschittasára, un penalices. The 7th Karmavipikasária, on expiatory rites to be performed in cases of disease, ke: supposed to be the punishment of offences in a previons existeuce. The 8th Pralasára, on voluntary or vowed observance: The 9th Dánasára, on various kinds of gifts. The 10th Saotisára, or removal of the evils.

·395 THE HISTORY OF THE NS. OF NĶISINHAPRASÁDA. The 11th Tírthasára, on the performances necessary in sacred places of pilgrimage. The 12th Pratishthására, about the duties for the installation of images and causing inspiration of Godhood in them. The ninth verse of its introduction gives an outline of the history of its author, as follows: श्रीमळेवगिरी पुरंदरपुरस्पर्धाधिबद्धावरे ITÂ Təfə vafa fram a TRI 8 fermentat i Farmingur faat haHJÄRTANTEI AF17 यदोदण्डभुजप्रतापर्माहमा राज्यं वशे चावयत् ॥ १ ॥ In the begiuning of the fourteenth century, when Ráma (Ráma Rao Jádho) was the king of Devagiri which emulated the city called Purandarapura which is near Daulatâlâıl, or city of Indra by its glory, and is commonly called Devagadha or Daulatábád, (see the beginning of the history of the Maráthás, by Captain Grant Duff ;) the Sámavit (i, e. the Deputy Governor of Samánā Jalálud-din Firoz Kbilji) was reigning at Dehli. And after Dillísa Nijáma Sálı son of Neba king (Neba is, I think, a corruption of Náyaba that is Deputy,) became an emperor of India, the glory of whose powerful arms subdued the whole kingdom. Dalapati a descendant of the solar dyusty, who was himself in kiug of a part of India, was prime minister of the above Nejáinaśáh, and the author of the said work. Although the passage “can stüa 41" in the beginning of the second part of this work, shows that its author's name could be Bhúbhuja, and Dalapati or Daládlísa and the like are the titles of the author, meaning the commander of an army, yet as, in the first place the author being himself a king could have titles Bhúbluja, Mahípati, Mahíbhuja and the like, and, in the second place, as the naine Dalapati occurs frequently at the end of all the parts and subordinate chapters in such passages " Zaufatrafatfaa" and, thirdly, since Dalapati was the real king of Jabbalapore at that time, I therefore have good reason for saying that only Dalapati was his name and all the others were titles. Daládhisa, Daleśvara, &c. were put here and there in the verses for the sake of the metres only, being synonyms of the name Dalapati. DHUNDHIRAJAŚASTRI LÍBRABIAN, Govt. Sanskrit College, Benares. BENARES: 21st March, 1883.

·योगवार्तिकम् । ॥ श्रीः। । योगवातिकम । - (Continued from page 332. VOL. V.) अत्र सूत्रेण त्तरम् । मैचीकरुणामुदितापेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषायाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ प्रसादनं स्थितिनिबन्धनमित्यागामितृतीयसत्रस्येनान्वयः । अन्यथा तत्र सूत्रे वाशब्दवैयर्थ्यात् । निबन्धनत्वं च स्थित्यभ्रंशहेतुत्वं तच्च स्थितिहेतुश्रद्धायप्रतिबन्धद्वारा तत्रैव आगामिंसूत्रे भाष्यव्याख्यानात् । श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधीनामेव स्थितिहेतूनामुक्तत्वाच्च । अत्र सुखादिशब्द. स्तबाहुल्यलाभाय धर्मधर्म्यभेदात्सुखितावाची।भाधना चोत्पादन प्रसादनं समाधिप्रतिबन्धकरागद्वेषाधर्मादिमलापसारणं तोयादिप्रसाददित्यर्थः । तत्र सर्वति । मैत्री सौहार्दी करुणां निरुपधिपरदुःखप्रहाणेच्छां मुदितां प्रीतिमुपेक्षामदासीन्यं, सर्वत्र भावयेदित्यन्वयः । भावनानां चित्तप्रसादे द्वारमाह । एवमस्येति । शुक्लः पापासंभित्रः ततो धर्मः, इतस्तमःतये चित्तं निर्मलं भवतीत्यर्थः । अदृष्टद्वारकत्वं चैतन्मुख्यत उक्त रागद्वेषनिवृत्ति- रूपदृष्टद्वारकत्वमपि बोध्यम् । तदुक्तं गीतायाम। रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवावधेयात्मा प्रसादधिगच्छति ॥ प्रसवचेतसो ह्माशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते । इति । ननु चित्तस्य प्रसादाख्यपरिकर्मणैव किं कार्यमित्याकाङ्का- यामाह । प्रसवमिति । प्रसवं चित्तमेकायं भूत्वा स्थिरपदमधेशयोग्यता लभतइत्यर्थः । तिपदमिति पाठे स्थितिः स्थैर्यमित्यर्थः। एवं सर्वत्र । प्रसादस्य साधनान्तरमाह । प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ .

·३८० - योगवार्तिकम् । वाशब्दोप्यर्थ । आभ्यामपि चित्तस्य प्रसादनं कुर्यादित्यर्थः । नासि. कापुटाभ्यार्माित । एकतरपुटेनेत्यर्थः । प्रयन्त्रविशेषादिति । सूक्ष्मरूपेण योगशास्त्रोक्तरीत्या, वमनं रचनमित्यर्थः। विधारणं कुम्भकं तच्चाात्पर. णानन्तरमिति बोध्यम् । रेचनोत्तरं परणं विना विधारणासंभवात् । प्राणायाम इत्युत्तराच्च । 'प्राणायामश्च विजयो रेचकपूरककुम्भका' इत्या- दिस्मृतिभिस्त्रयाणामेव मिलितानां प्राणायामत्वकथनादिति । प्राणायाम इति । एतट्टयं पूरणगर्भ प्राणायाम इत्यर्थः । प्रच्छर्दनविधारणे व्याख्याय समयसूत्रार्थमाह । ताभ्यामिति । स्थितिं भावयेत् । प्रसादद्वारेति शेषः । अत्र प्राणायामो यमादिनिरपेक्ष एवोत्तमाधिकारिणो योगसाधनतयोक्तः। द्वितीयपादे च मन्दाधिकारिणो व्यस्थिचित्तस्य यमाग्रष्टाङ्गमध्ये प्राणा- यामो वक्तव्य इत्यपानरुक्त्यम् । तथा च स्मृतिः । 'प्राणायामैर्दोषान धारणाभिश्च किल्विष' मिति । प्रसादापेक्षया ािनिबन्धन परिका मान्तरमाह। विषयक्ती वा प्रत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी ॥ ३५॥ प्रकृष्टा वृत्तिः प्रवृत्तिः सातात्काररूपा, विषया गन्धादयः पञ्च विषयत्वेनास्याः सन्तीति विषयवती । सा च स्वसाधनादुत्पचा स्वाविष- येष्वपि विवेकपर्यन्तेषु श्रद्धायप्रतिबन्धहेतुतया स्थितिप्रयोजिका भवती- त्यर्थः । वाशब्दः समुच्चये आवश्यकतया भाष्ये वाच्यत्वात् । अत्र च मनस इति वचनात् मनश्चित्तयारकति बोध्यम् । विषयवतीं प्रति पञ्चप्रकारां दर्शति । नासिकायइति । नासिकाये गन्धोपलब्धिस्थाने धारणां कुर्वतो योगिनो यो दिव्यगन्धसाक्षात्कारो ऽल्पेनैव कालेन भवति सा गन्धप्रवृत्तिति तान्त्रिकरिभाषा । एवं सर्वत्र व्याख्येयम् । ताल्वा- दयो रूपायुपलब्धिस्थानमिति शास्त्रप्रामाण्यादवधारणीयम् । स्थितिनि- बन्धनीति व्याचष्टे । चित्तं स्थिती निबधन्तीति अर्थानारेवतिसूक्ष्मेषु दृढस्थितियोग्यं कुर्वन्ति संस्कारद्वारेत्यर्थः । अन्यच्च कुर्वन्तीत्याह । संशय- मिति । शास्त्रीयान्तर संशयं निराकुर्वन्तीत्यर्थः। संशयं विधमनप्रकार च वयति । समाधिप्रज्ञायामिति । समाधौ जायते या प्रज्ञा सत्त्व.

·योगार्तिकम् । ३८१ पुरुषान्यतासाक्षात्कारस्तान वयमाणवैराग्यद्वारोपकुर्वन्ति चेत्यर्थः । एते. नेति । यतो रूपप्रवृत्तिर्विषयवती एतेन हेतुना रूपप्रधानत्वाच्चन्द्रादि- प्रवृत्तयो ऽपि स्थितिहेतुतया शास्त्रान्तरेषच्यमाना अस्यामेव विषय- वत्यां प्रवेशनीया इत्यर्थः । अतो न न्यनतेति भावः । संशयं विध. मन्तीति यदुक्तं तत्र शङ्का निराकुर्व वेव तद्विवृणोति । यद्यपि हीति । तैस्तः शास्त्रैः स्वानुमानैराचार्यापदेशैश्च नितिमर्थतत्त्वं परमार्थभूतमेव भवती,ति निश्चयात्र तत्र संशयः संभवतीति शेषः । संशयमुपपादयति । तथापीति । यावच्छास्त्रार्थ कटेशः स्वकरणैश्चतुर्मनादिभिर्न साता- क्रियते तावत्सर्व शास्त्रादि परोक्षमिव व्याक्तिवत् संदिग्धतात्पर्य भवति इत्यतो नापवादिषु निश्चयं जनयतीत्यर्थः । तात्पर्यसंशया- हितो हि संशयो निर्णीते ऽप्यर्थे भवति । अत एव शास्त्रमूलके ऽनुमा. नेपि संशयो भवतीत्याशयः । संशयमुपपाय तद्विधमनप्रकारमाह । तस्मा. दिति । उपोदुलनमत्र पूर्वावधृततात्पर्य संशयापसारणं, तत्र शास्त्रेषु श्रद्धीयते इदमित्यमेवेति विश्वस्यतइत्यर्थः । एतदर्थ निश्चयाख्यश्रद्धोत्पाद- नार्थ समाधिप्रज्ञायाः श्रद्धा द्वारीभवतीति यदुक्तं तद्विवणोति । अनिय. तास्विति । अनियतासु अव्यवस्थितासु चित्तवृत्तिषु मध्ये तत्तद्गन्धादि- प्रवृत्त्या गन्धादीनां दोषदर्शनात् तद्विषयके वशीकारसंज्ञावैराग्ये जाते सति विक्षेपहासात् तस्यतस्योत्तरभूमिरूपस्यार्थस्य साक्षात्काराय चित्तं समर्थ स्यादित्यर्थः । वैराग्यस्य द्वार वितेपाख्यप्रतिबन्धनिवृत्तिं स्वयं विवणोति । तथा च सतीति । वशीकारसंजावैराग्ये च सतीत्यर्थः । चित्तस्यैर्य निबन्धन परिकर्मान्तरमाह ।। विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ २६ ॥ विगतः शोको यस्या इति विशोकेति हेतुगर्भविशेषणं तथा च यतो विशोका अतो प्रत्यमाणज्योतिष्मती श्रेष्ठा स्थितिहेतुरित्यर्थः । द्विविधां विशोकां विवृणोति । हृदयेत्यादिना एषा दुयो विशोके. त्यन्तैन । हृदयपुण्डरीकालम्बने चित्तं धारयता या बुद्धिसंवित्तत्सावा.

·योगवार्तिकम् । कारो भवति यच्च वयमाणरीत्या ऽस्मितामात्रमस्मीत्येतावन्मात्राकार चित्तं भवति एषा दुयी विशोका ज्योतिष्मतीत्युच्यते इत्यन्वयो भवि. यति, तत्र बुद्धिसंविदि ज्योतिष्मतीसंज्ञाया अन्वर्थतामाह । बुद्धिसत्त्वं हीति । बुद्धिरूपं सत्त्वं भास्वरं स्वपरप्रकाशकं तेजोवत आकाशद्विभु च भर्वात तत्र बुद्धो स्थितिवैशारयाद् निर्मलैकाग्यात् बुद्धिप्रत्तिः सूर्यादि- प्रभान्तसदृशाकारण विकल्पते विशेषेणोत्पातइत्यर्थः । अतो विषयस्य ज्योतिष्मत्वेन विषयिणी प्रवृत्तिरपि ज्योतिष्मतीति भावः । अत्र चान्तः- करणस्य विभुत्वमाचार्येण सिद्धान्तितम् । अन्तःकरणस्य चेयं योग- शास्त्रोक्ता प्रक्रिया । उदरोरसोर्मध्ये यत्यद्रं तिष्ठत्यधोमुखमष्टदलं तद्रे. चक्रप्राणायामेनोर्ध्वमुखं कृत्वा तस्मिवालम्बने चित्तं धारयेत् । तत्र हि चित्तं तिष्ठति । तदाएँ । पद्मध्ये सूर्यमण्डलमकारो जागरितस्थानं तस्योपरि चन्द्रमण्डलमुकारः स्वप्नस्यानं तस्योपरि वहिमण्डलं मकारः सुषुप्तिस्थानं तदुपरि परं ब्रह्म व्योमात्मकं नादस्तुरीयस्थानस्ति यम- ईमात्रमुदाहरन्ति योगिनः । तार्णकायां विष्कगव्यापिशाखासहस्रवत्या मनोवहनाझा मूलं तिष्ठति तस्या अलाबुलतिकायाइव ऊर्ध्वमुखी एका शाखा सुषुम्नेति गीयते तया च शाखारूपया ब्रह्मनाया बाह्मान्यपि सूर्यमण्डलानि प्रोतानि सैव मनोवहा नाडी चितस्थानं भवति तस्यां चित्तं धारयता योगिनश्चित्तसाक्षात्कारो जायते इति । तयास्मिताया- मिति । अस्मिता ऽघ नाहंकारः किं त्वात्मतत्त्वं तमणुमात्रमात्मान- मनुवियेत्युतरवाक्यात् । अस्मितात्मताहन्तानां पर्यायवाच्च । भाव- प्रत्ययश्च निर्विशेषसामान्यमात्रताबोधनाय प्रयुक्तः । तथा चास्मितायां विविक्तचिन्मात्रे पुरुषे समापत्रं तद्रपतापत्रमत एव निस्तरङ्गमहोदधि- कल्पं पुरुषाकारत्वात् स्वयमपि तत्कल्पं तथा शान्तं शोकादिनिमित्त क्षोभहितमनन्तं सर्वतोनारतमस्मितामात्रमस्मीत्येतावन्मात्राकारमन्या. कारताशून्यं भवतीत्यर्थः । आत्मनश्चिज्ज्योतिर्मयत्वात् तदाकारस्य ज्योति- मत्त्वं स्पष्टमेवेति पुननोक्तम् । नन्वनेनैवात्मसाक्षात्कारेणैव कृतार्थ स्वात कथमस्य स्थितिशेषतयोपन्यास इति चेत्,न । कृतात्मसाक्षात्कारे- - ·योगार्तिकम् । णापि ज्ञाननिष्ठया परवैराग्यार्थमभ्यासापेक्षणादिति, गन्धादिप्रवृत्ति भ्यश्चायमस्मिताप्रवृत्तेर्विशेषो यद्गन्धादिप्रवृत्तयो ऽर्थान्तरेषु चित्तस्यैर्य- हेतवो ऽस्मिताप्रतिस्तु स्वविषयएवेति । अपि जीवात्मसाक्षात्कारस्य परमात्मनि चित्ताितहेतुत्वमस्तीति । अस्मिताशब्दार्थ पूर्वाचार्य. मुखेन विकृणोति । यत्रेमिति । अणुमात्रं मूत्मतममविन श्रवण- मननाभ्यामवधार्य अस्मीत्येतावन्मात्राकारेण साक्षात्करोतीत्यर्थः । एषा योति । विषयवती अस्मितामात्रा चेति द्विविधा विशोका ज्योति- ष्मतीत्युच्यते शास्वादः । अनया योगिश्चित्तं स्थितियोग्यतां प्राप्नाती- त्यर्थः । ननु गन्धादिप्रवृत्तिवद्धिसंविदोपि विषयवतीत्वे पूर्वसूत्रेणेव सदहणं युक्तमिति चेत्, न । गन्धादिपञ्चकण्व विषयशब्दस्य मुख्यत्वा- तत्प्रवृत्तरेव मुख्यविषयवत्याः पूर्वसूत्रेणाक्तत्वात बुद्धौ च पुरुषसाक्षितया विषयशब्दो गौण एव, असङ्गस्य पुरुषस्य बुद्धिवद्वन्धाभावेन सिधात्वर्था- योगात् । अतो बुद्धिसंविदा गौणं विषयवत्व-मत्र सूत्रे प्रोक्तमिति विशो- कत्वं चास्मितासंवेदः सातादेवास्ति तरति शोकमात्मविति श्रुतेः । बुद्धिसंविदस्तु विशोकत्वं संकल्पसिया किं वा विवेकख्यातिद्वारेति बोध्यम् । चित्तस्यैर्यकारणं परिकमान्तरमाह ॥ वीतरागविषयं वा चितम् ॥ ३७ ॥ व्याचष्टे । वीतेति । वीतरागं यत्सनकादीनां चित्तं तदेवा- लम्बनं तेनोपरक्तं तद्वारणया तदाकारतापवं योर्गािचत्तं विरक्तं सदा- लम्बनान्तपि स्थितियोग्यतां लभतइत्यर्थः । तथैव परिकमान्तरमाह ॥ खप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ स्वप्रज्ञानं स्वप्नरूपं ज्ञानं तदालम्बनकं चित्तं प्रपञ्चज्ञाने स्वप्न- दृष्टिमच्चित्तमिति यावत् । तथा चोक्तम् । दीर्घस्वप्रमिमं विद्धि दीर्घ वा चितविभ्रमम् । रति। यं च दृष्टिः कामदुघत्वादिगुणैर्वाचि धेनुदृष्टिवत तणभङ्गु- * विषयवस्तीत्वमिति पाठान्तरम् ।

·३८४. योगवार्तिकम् । रविषयकत्वादिगुणैर्जायत् ज्ञाने स्वमदृष्टिरूपेति। एताप वैराग्यद्वारा चित्त स्थर्यहेतुरित्याशयः । निद्राज्ञानालम्बने चेति । निद्रारूपं ज्ञानमेवालम्बनं यस्य तत्तथा सर्वजीवेषु विस्मृतात्मकेषु सुषुप्तदृष्टिर्माच्चमिति यावत् । - तदुक्तम् । ब्रह्माद स्थावरान्तं च प्रसुप्तं यस्य मायया । तस्य विष्णाः प्रसादेन यदि कश्चित् प्रमुच्यते ॥ चराचरं लयइव प्रसुप्र्तामह पश्यताम् । किं मृषा व्यवहारेषु न विरक्तं भवेन्मनः ॥ इति । भाष्यं च सुगमम् । यथाभिमतध्यानाद्दा ॥ ३८ ॥ किंबहुना यदेवाभिमतं हरिहरमादिकं तदेवादी ध्यायेत बस्मादपि ध्यानात्तत्र लब्धस्थितिकस्य चित्तस्यान्यत्रापि विवेकपर्यन्त. सूक्ष्मेषु विनैव साधनान्तरं स्थितियोग्यता भवतीत्यर्थः । इत्यमेव व्याचष्टे । यदेवेति । परिकर्मनिष्यत्तेलक्षणमाह ॥ परमाणुपरममहत्त्वान्नोस्य वशीकारः ॥ ४०॥ अस्य परिकर्मितचेतसः । परमं महत्वं येषां पुरुषादीनां ते परम. महत्वाः। व्याचष्टे । सूत्मइति । सूत्मेल्पपरिमाणे चित्तस्य निवेशनमव- स्थानमभीप्सारित्यर्थः । लभते योगीति शेषः । स्थलइति । स्थूले मह- परिमाणे, ऽन्यत पूर्ववत् । एवं तामिति । एतत् स्थूलसूत्मरूपं कोटिद्वयं पतद्वयं चरतो ऽस्य चित्तस्य यो ऽप्रतिघातः कनाप्यप्रतिबद्धता स वशी- कारश्चित्तस्य विधेयत्वं भवतीत्यर्थः । परशब्दादपरोऽपि वशीकरोस्ति दोषदर्शनजन्यो वशीकारसंज्ञारूप इति भावः । तदपेक्षयास्य परत्वे हेतु. माह । तनुशीकारादिति । तस्मादृशीकारापरिपूर्ण समातस्थैर्यसाधना- काई चित्तमभ्यासान्तरसाध्यं परिष्कार नापेततइत्यर्थः । वशीकारसंज्ञा. वैराग्यानन्तरमपि तु चित्तमभ्यासकृतं वशीकारमपेक्षतएवेति तदपरं निकृष्ट- - - * संचरत इति पाठान्तरम् ।

·योगवार्तिकम् । मिति भावः । तदेवमभ्यासवैराग्यादिकं परिकान्तं योगसाधनमभिहितं सामान्यतो योद्वितयं च प्रोक्तमतः परं योगयोः फलं वक्तव्यं, तबादी संप्रज्ञातस्य फलं ध्यानादिव्यावृत्तं प्रतिपादयन्सत्रमवतारयति । अथेति । अथशब्दः प्रश्ने । समापत्तिः सम्यगालम्बनाकारत्वापत्तिः प्रत्यवत्ति. रित्यर्थः । चित्तस्य चेयं प्रज्ञाख्यावस्था संप्रजातेष्वेव भवति न तु धारणा- ध्यानसमाधिषु तेषु सामाग्येणालम्बनायहणात साक्षात्कारस्यैव विशेषा. बारत्त्वादिति ॥ क्षीणवत्तेरभिजातस्येव मणेहीतग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्ति: ॥ ४१ ॥ तीणवृत्तरपगतवृत्त्यन्तरस्य चित्तस्येत्यर्थः । अभिजातस्य निर्मलस्य मणेरिव यहीत्रादिषु स्थिततया तदजनता सम्यक् तदाकारता जायते, सा च समापत्तीति* शब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । अत्र संप्रज्ञातफल- भतायाः : प्रजायाः समातिरिति तान्त्रिकी परिभाषापि प्रसङ्गादुक्ता। सा चासंप्रज्ञातव्यावृत्तस्य संप्रज्ञातस्वरूपस्य परिचायकतयैव संप्रज्ञातयोग इति पश्चात्यते ता एव सबीजः समाधिरिति सूत्रे इति । तीणवृत्ते- रिति हेतुगर्भविशेषणस्यायमाशयः। चित्तस्य स्वत एव सर्वार्थसाक्षात्का- रसामर्थ्यस्ति विषयान्तरव्यासङ्गदोषादेव तु तत्प्रतिबद्धमतो वृत्त्यन्त- रप्रतिबन्धस्य निःशेषतो विगमे स्वत एव ध्येयवस्तुसाक्षात्कारस्तपाप- त्याख्यो भवतीति भाष्ये प्रत्यस्तमितेति । प्रत्ययस्य प्रत्ययान्तरस्येत्यर्थः, समापत्तरोप प्रत्ययत्वात् । उत्पत्तिक्रमानुरोधेन सौत्रं पाठक्रममुल्लङ्घ्य याह्मादिसमापत्तीः सदृष्टान्ता व्याख्यानायादी स्वयं विवृणोति । यति । उपाश्रयभेदाज्जपाकुसुमाग्रंपाधिविशेषात्तद्रपोपरक्तस्तत्प्रतिबिम्बोदाहीसन स्फटिक उपाधितुल्याकारतयैव निभासते प्रतीयते तथा बाहोणालम्बने- नोपरक्तं सपिंतप्रतिबिम्ब वृत्तः प्रत्यतरूपतालाभाय याझसमापचमिति गाह्मगतविशेषाकारमित्यर्थकमेवंभूतं चित्तं याह्यान्यनाकारणेव साक्षिणि •तिशब्दः पुस्तकान्तरे नास्ति ।

·योगवार्तिकम् । निभासतइत्यर्थः । यत्र समापत्तिरूपस्य प्रत्यतस्य प्रामाण्याय याह. रूपाकारेण निभासतइत्यनेन तत्फलमुक्तं पौरुषेयबोधस्यैव प्रमाणफल. त्वादिति । एवं सर्वत्र ग्राह्मसमापत्ताववान्तरं त्रैविधमाह । भूतेति । अत्र भूतसूत्मशब्देन सन्माचादिप्रकृतिपर्यन्तं गृहीतं सूत्मशब्दस्य कार. णार्यतया नार्कोन्द्रयग्रहणं स्थलशब्देन च महाभूतानि गृहीतानि विश्व- भेदशब्देन च स्थावरजङ्गमादयो ऽवान्तरभेदा याहाः । अन्यत् पूर्ववत् । रहते ऽनेनेति ग्रहामन्द्रियं तत्र समापत्ती सूत्मस्थलविश्वभेदरूपं कि धातिदिति । तथा यहणेष्वपीति । इन्द्रियाणां सत्यं बुद्धाहंकाराविति भाष्यकारो वयति । स्यूलं च चतुरादिकं विश्वभेदश्च स्यावरजङ्गामानां चतुर्दिविशेषा इति । अवान्तर्रावभागमतिदिश्य ग्रहणसमापत्तिं सामा. न्यतो दर्शयति । यहणालम्बनेति । पूर्ववयाख्येयम् । यहीसमापत्ति पूर्ववयाचष्ठे । तथा यहीत्रिति । यहीवृत्व बुद्धेरेपि व्यपदिश्यतइति त. द्यावर्तनाय पुरुषपदम् । अत्र यहणफलोपहितत्वं यहीवृत्वं स्वरूपयोग्य- तापरत्वे मुक्तपुरुषेषु पृथग्य वनानौचित्यात. ईश्वरस्य चात्रैव प्रवेशः । यहण- स्वरूपयोग्यमानेष्वपि समापत्तिं व्याचष्टे । मुक्तति । मुक्ता आयन्तिकलयं गताः शुकादयः । समयसूत्रार्थमाह । तदेवमिति । सामान्यतः समापत्ति- रुक्ता तत्र यहीतृसमापत्ती स्यूलसूमविषयस्वरूपविशेषाभावात्सा एकवि- धैव । गाह्मग्रहणसमापत्त्योस्तु दिशेषसत्त्वात्तयोर्विशेषानाह त्रिभिः सूत्रैः ।। तच शब्दार्थज्ञानविकल्पः संकीणा सवितर्का समापत्तिः ॥ ४२ ॥ तृतीयसूत्रे सूतविषयकसमापत्तेः वक्ष्यमाणतयास्य सूत्रद्वयस्य स्थूल- विषयकत्वं परिशेषाल्लभ्यते । स्थलं कार्य सूत्मं करणम् । तत्र स्थलं द्विविधं, भूतानि तन्मात्राणां कार्याणि इन्द्रियाणि चाहंकारस्य कार्या- णीति । तत्र च स्थलसूत्मसमापत्ती द्विविधे भवतः । तासु चतसषु समा. पत्तिषु सविकल्पिकायाः स्थलविषयकसमापत्तेलतकमिदं सूचं, तदेतद व्याचक्षाण आदी शब्दार्थज्ञानविकल्पमुदाहरति । तथेत्यादिना ·- योगवार्तिकम् । दृष्टमित्यन्तेन । इयविनिभागेन एवमभेदेन विभक्तानां वस्तुतो भिवानामपि यहणं विकल्याख्यं लोके दृष्टं पूर्वोक्तविकल्पलक्षणाक्रान्तत्वादित्यर्थः । ननु धस्तुशन्यत्वे सति विकल्पः स्यात् प्रतीतिबलात्त्वभेदोत्र वस्तुसन्चेव भवतु तत्राह । विभज्यमानाश्चेति । अन्वयतिरेकाभ्यां परीतसर्वभज्यमाना विधिच्यमाना अन्येर्थज्ञानधर्माभ्यां भिवाः शब्दधास्तारत्वमन्दत्वादयः। एवमर्थधर्माः जडत्वम तत्वादयः शब्दजानधर्माभ्यामन्ये । एवं जानधर्माः प्रकाशामर्सवादयः शब्दार्थधर्माभ्यामन्ये । इत्ययमेतेषां शब्दार्थज्ञानानां विभक्तो ऽन्यान्यं भिवः पन्थाः स्वरूपभेदोवयनमार्ग इत्यर्थः । समापत्तिरव विकल्परूपेत्यतो विकल्पसंकीर्णत्वा नुपपत्तिरित्याशयेनान्यथा सूत्रार्थ व्याच- प्टे। तति । तत्र गवादी स्थलभूतेन्द्रियेषु समापत्रस्य समाहितस्य योगिनः समाधिमज्ञायां समारूढो यो गवादार्थः स यदि शब्दार्थज्ञानविकल्येन गौरियं भासते इत्येवं शब्दार्थज्ञानानामभेदभ्रमेणाविडो विषयीकृतो भवति तदा सा संकीर्णा विकल्पमिश्रिता विकल्पविषयीभवदर्थविषयि. णीति यावत् । समापत्तिः सवितर्कसंज्ञा भवतीत्यर्थः । अत्र हि गारय. मित्यंशे शब्दार्थयोरभेदविकल्यः । भासतइत्यंशे चार्थज्ञानयोरभेदविकल्पः । अर्थद्वारा च शब्दज्ञानयोरप्यभेदविकल्पः । एवं नारायणो ऽयं भासतइत्या- दिरूपैश्च सवितका समापत्तिर्भवति । अत्र शब्दादिविकल्पेर्यथासंभ- घमन्यपि विकल्पा उपलतणीयाः । इयं च समापत्तिरपरं प्रत्यत्तविद्याले- शसंबन्धादिति। सूत्रान्तरं योजयितुं प्रथमं तानिवितको स्थलसमापत्ति ध्याचष्टे । यदा पुनरिति । अयं भावः । शब्दसंकेतस्मरणपूर्वके तात्र- क्रमेणागमानुमानज्ञाने भवतः । संकेतश्चायं गौरिति शब्दार्थयोरितरत. राध्यासात्मकः । एतद्वैतत्परमपरं च ब्रह्म यदोंकार' इत्यादिश्रुतिषु 'अकारोकारमकारा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः' इत्यादिस्मृतिषु 'अमरा निर्जरा' इत्यादिकोशेषु च संकेतस्य विकल्पिताभेदरूपत्वावधारणात् । ततश्च संकेतयहसमानाकारणेव शाब्दबोधस्सन्मलकानुमानं च भवतीत्यत आग- मानुमानज्ञानयोरपि श्रवणमननरूपयोर्विकल्प और्गिकः ततश्च तन्मलिका या प्रथमं जायते समाधिप्रज्ञा सापि विकल्पव्याप्तिश्चैव भवतीति सा ·३८८ योगवार्तिकम् । सविता भवति । यदा पुनरर्थमाचादरादर्थमानप्रवणेन चेतसा संकेतस्मृ. तिसत्यज्यते तदा समाधौ तन्मलको विकल्यो न जायतति निर्वि. ती भवतीति । तदिदमाह । शब्दसंकेतेति । शब्दसंकेतस्य स्मृतः परशुद्धिरपगमस्तस्यां सत्यां तस्मृतिनिमित्तकेन श्रुतानुमानज्ञानकालीन विकल्पेन शून्यायां समाधिप्रज्ञायामर्थस्वरूपाकारेणैवावधार्यतइत्यादिरर्थः । पारोपगन्धस्यापि संपर्को नास्तीति प्रतिपादनाय स्वरूपमात्रेणास्थितार्थ- इत्युक्तम् । पमिति । आरोपसंपाभावादिति भावः । अरहीतहित्वं निर्वितर्कसमापतेः प्रामाण्यप्रयोजक दर्शयत । तच्चेत्यादिना दर्शन मितीत्यन्तेन । श्रुतानुमानयोः श्रवणमननयोर्बीजं बीजशब्दार्थ व्याचष्टे । तत इति । प्रभवतः प्रकर्षया भवतः गुरुणा ऽशेषविशेषसाक्षात्कारं विना असंदिग्धाविपर्यस्तवस्तुस्वरूपप्रतिपादनासंभवात् । अतः सवितकोनधि- गतोपि विशेषो ऽस्या विषय प्रत्यर्थः । नन्वेवं सर्वजगुरुणा श्रुतिस्मृतिभ्या- मेवाशेविशेषतिपादनं स्यादिलीयं व्या निर्वितर्कसमात्तिरिति तबाह । म चेति । सहभूतं तत्कालीनं गुरोविशेषज्ञपि स विशेषः शब्देना- शेषो वक्तुं न शक्यते इतुतीदिविशेषवत् । 'इदं तदिति निर्देष्टुं गुरु- यापि न शक्यत' इति स्मृतेः । अतः सर्वज्ञवाक्यादपि निर्विकल्पकसमा- पत्तिसमानाकारं ज्ञानं न संभवतीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह । तस्मा- दिति । संकीर्ण गृहीतमात्रादवगाहि । तदेवमुत्तरसूत्रस्य लक्ष्यमवधार्य सूत्र- मवतारर्यात । निर्वितक्रीया इति । स्पष्टम् ॥ स्मृतिपरिशुद्ध स्वरूपशून्येवार्थमाचनिभीसा निर्वितर्का ॥४३॥ यतः स्मृतिपरिशुद्धा सत्यां जायते तथा स्वरूपशुन्येव भवति प्रतार्थमात्रस्य निभीसो यत्रेत्यर्थमात्रनिर्भीसा अखिलविकल्पशून्या या समा. पत्तिमा निर्वितर्कत्यर्थः । पदानि क्रमशो व्याचष्टे । या शब्देति । शब्द. संकेतात् श्रुतानुमानरूपज्ञाने या विकल्परूपा स्मृतिः चिन्ता सवितर्क- झाले ऽप्यनुवर्तले तदपगमे सतीत्यादयपदार्थः । शब्दशंकेतस्यात्र स्मृति- हेतुत्वं स्वगोचरजानद्वारा बोध्यम् । संकेतश्च शब्दार्थयोः कल्पिताभेद- ·योगवार्तिकम्। मात्र इत्यतः संकेतस्मृती तन्मलकज्ञाने चाभेदविकल्प और्गिक इति। शब्दविकल्पशून्यत्वे हेतुमुक्त्वा ज्ञानविकल्पशून्यत्वे हेतुमाह । स्वमिति । द्वकारो भिवक्रमेण त्यतिपदानन्तरं योजनीयः, त्यागसादृश्यं चाय- हामिति । तृतीयपदस्यार्थमाह । पदार्थमात्रेति । तस्याप्यर्थमाह । ग्राम- स्वरूपायवेव भवतीति । सा निर्वितर्केति । एवं निभीसा या समापत्तिः सा निर्वितत्यर्थः । तदेवं सूत्राभ्यां प्रतिपादितौ सवितनिर्वितर्कयोगी सविकल्पनिर्विकल्पशब्दाभ्यामपि शास्त्रेपच्यते । वितर्कविचारत्यादिसूत्रे च यः स्यूलविषयको भोगो वितर्क इत्युक्तं स एवात्र सवितर्कनिर्वितर्क समापत्तिरूपेण द्विधोक्तइति । नन्वस्य निर्वितर्कसाक्षात्कारस्य विषयः किमवयवाः किं वाक्यवी, प्रादो वक्ष्यमाणनिर्विचारसमापत्त्या सहक- विषयत्वात्तिः । अन्त्ये ऽवविनः कल्पितत्वेन तद्गोचरनिर्वितीया विकल्पशून्यत्वानुपपत्तिरित्याशयावविनं व्यवस्थापयन अधविषय- कत्वमेवास्य वृद्धवाक्यादयधारयति । तथा चेत्यादिना लोक इत्यन्तेन । व्याख्यातं पूर्वाचारिति शेषः । तस्या निर्वितकाया गवादिघंटादिवा लोक आलम्बनमित्यन्वयः । नन्ववर्यावनि किं प्रमाणं तबाह । एक- बुद्दा पक्रमइति । एका गोरिति बुद्धिमुपक्रमते प्रारभतइत्येकबुद्धापक्रमः । अतो नावयवानामनेकतया अवविव्यवहारांनाहकवमिति भावः । नन्वे. वमप्येकप्रत्ययानुरोधादेकं विज्ञानमात्रमेवावविव्यवहारहेतुरस्तु तत्राह । अर्थात्मेति । अर्थात्मा दृश्यस्वरूपः । विज्ञानमारत्वे स्वस्य स्वदृश्यत्त्वा- नुपपत्तिः कर्मकाविरोधादिति भावः । नन्वेघमवयवेभ्यो ऽवविनो ऽति. रेके कपालं घटो जात इत्यादिरूपोवयवावविनोरभेदप्रत्ययो न स्यादि- त्याशङ्कामपाकरोति । अणुप्रचर्याविशेषात्मेति । अणनामेव प्रचयाख्य- संयोनिमित्तको यो विशेषः परिणामरूपस्तत्स्वरूप इत्यर्थः । तथा च सामान्यविशेषयोर्भेदाभेदाङ्गीकारात अभेदप्रत्ययोप्युपपत्र एवेति भावः । न च भेदाभेदयोर्विरोध इति बाच्यम् । भेदस्यान्योन्याभावरूपत्वात अभेदस्याविभागरूपत्वादिति । अयं चाविभागो न लक्षणानन्यावं लक्षण- भेद्रकालेपि अभेदप्रत्ययात् किं त्वाधाराधेयभाववस्वरूपसंबन्धविशेष ।

·३९० योगवार्तिकम् । एव दुग्धजलयोरिवेति । एतत्सर्व परिणामसूत्र विशिष्य प्रतिपादयिष्यति भाष्यकारः । ननु यदावयवी स्वीकृतार्ह तस्यैकावयवनाशे नाशापत्त्या उनुपलब्धिप्रसङ्गः । किं चावविनों नित्यस्वे सर्वदा कार्यकारिताप्रसङ्गः, अनित्यत्वे ऽसदुत्पादतः शशरङ्गादपि कारणव्यापारादुत्पनेतेत्याशङ्का- मपाकरोति । सचेति । स च स्थलावयवी स्वकारणानां भूतसूक्ष्माणां साधार- णः प्रत्येकं परिसमाप्नोति न तु द्वित्वादिवयासज्यत्तिः, एकावयवव्यवधाने- प्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । अत एकावयवनाशेष्यवयवान्तरे अवयव्यवस्थाना- तदुपलब्धिः । अवयव विभागविशेष एव चावविनाशकः । स च विशेषो नातिरूपः फलबलात् कल्प्यतइति भावः । तथा आत्मभूतः सदैव भूतसू- मेष्वनुगतः नातः शशादौ शृङ्गायत्तिप्रसङ्गः । तत्र प्रमाणमाह। फलेन व्यक्तनानुमित इति । अभिक्तिलक्षणकार्यानुमितः । असदभिव्यक्ती सर्वत्र सर्वाभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । ननु तर्हि सर्वदेवाभिव्यक्तिः कुतो न भर्धात तत्राह । स्वव्यऽजकेति। स्वाभिव्यक्तिहेतुर्यत्कारणं तदेवाऽजनभिव्यञ्जनं कारणं यस्य तथाभूतः सनाविर्भवति वर्तमानावस्यां प्राप्नोति न सर्वदा । तथा धर्मान्तरोदयकाले च मुद्गरपातादिना तिरोभवति अतीतावस्यां प्राप्नो- ति। स एब अषयबानां धर्मावयवीत्युच्यते इत्यर्थः । अतो नोक्तशङ्काधकाशः। कार्यनित्यत्वेप्यभिव्यक्तस्यैव कार्यस्य स्वकार्यकारिवादिति भावः । स्यादितत् । अभिक्तिपि मित्या अनित्या वा । आदो सर्बदैवाभिक्ति- कार्यप्रसङ्गः । अन्तेवयव्यादरेवानित्यत्त्वमभियक्तिबदस्तु व्यर्थमभिव्यक्ति- कल्यनमिति । उज्यते। अतीतानांगतावस्थावत्त्वस्वरूपमनित्यत्वं घटादाव- भिव्यक्ती चेष्यतएव आदान्तयोः कार्यस्यात्यन्तासत्त्वतिषेधाय ध्वंसादिप्र. तियोगित्वस्यैव निषेधात् अतीतानागतावस्ययोध्वंसप्रागभावस्थलाभिषेक- मात्रएबास्माकं विशेषात् । अभिक्तिकल्पना चन व्या घठोनागतो घटो उत्तीत इति व्यबहारवत् घटो वर्तमान इति व्यवहारस्यापि घटमात्रेणा- संभवात घटस्यावस्थात्रयसाधारण्येनातीतादिकालेपि वर्तमानत्वध्यव. हारप्रसङ्गात् । न चैवभिव्यक्तरप्यवस्थात्रयकल्पना भवत्येवेति वाच्यम् । बीजाङ्करादिवत् प्रामाणिकत्वेनादोषत्वस्य सांख्यसूत्रेणोक्तत्वात् । किं च ·योगवार्तिकम् । ३९१ । सत एवाभिव्यक्तिरित्येव सत्कार्यवादिनो नियमः । अभिव्यक्तश्चाभिव्य- त्यन्तरास्वीकारण तस्या असत्या एवोत्यादेपि न तिः । कार्याणामना: गतावस्यवाभिव्यक्तरप्यनागतावस्था से व चाभिव्यक्त्युत्पत्ती नियमिका अतः शशटङ्गदिवलक्षण्यम् । यथा परैरुत्पत्तेस्पत्तिरभावे चाभावः स्वरू- पमेवेष्यते तथैवाभिव्यक्तरभिक्तिः स्वरूपमेवेत्यस्माभिरप्युपगन्तव्यम् । घटादेरतीतानागतावस्थे तदभिव्यक्तरप्यतीतानागतावस्थे ति । अथैवम- भिव्यक्तिरपि घटस्वरूपमेवास्त्विति चेत्र । अतीतादावस्थघटेनाभि- व्यक्तिव्यवहारप्रसङ्गस्योक्तत्वादिति दिक् । यत्तु वैशेषिकाः । प्रागभावमेव कार्यान्यतिनियामकं कल्पन्ति । तदसत् । अभावकत्यनापेक्षयाभावकल्पने लाघवात् । भावानां दृष्टत्वात् अन्यानपेतत्वाच्च । अपि चाभावेषु स्वतो. विशेषे भावत्वापत्तिः । प्रतियोगिरूपविशेषश्च प्रतियोग्यसत्ताकाले नास्ति अतोभावस्याविशिष्टतया सर्वत्र सत्यत्तिप्रसङ्ग एवेति । अवयवेभ्यो वि. ज्ञानाच्चातिरिक्ततया हेतुभूतं ताभ्यां वैधHजातमवर्यावनि दर्शयति । योसार्वाित । षड्डिशेषणानि यथासंभवमवयवज्ञानाभ्यां वैधाणि, वैशेषिकै- स्त्यणुकशब्देनोच्यते यः परिणामविशेषः स एवात्राणीयानित्युक्तः कार्येषु परमसूत्मत्वाभावादिति । अवयवाविलक्षणजलाहरणादिव्यवहारका रितयातिरिक्तोवयवीति प्रतिपादयति । तेनावयविति । अवयवाति- रिक्तो ऽवयवी नास्तीत्यवयवा एव निर्विकल्पसाक्षात्कारविषय इति वैना- शिकमतमपाकरोति । यस्य पुनरिति । यस्य मते स प्रचर्यानमित्तको विशेषो ऽवयव्याख्यो ऽवस्तुकस्तुच्छः सूत्मं चावयवाख्यं कारणं न प्रत्यक्षगोचरं तस्य मते ऽवयव्यभावात प्रायेण सर्वमेव मिथ्याज्ञा मत्यायातम् । यतो ऽतद्रूपप्रतिष्ठमेव मिथ्याज्ञा मति, तदा च सर्वस्य मिथ्याज्ञानत्वे सम्यग. ज्ञानमपि किं स्यात्, न स्यादेव. विषयाभावेनकापि ज्ञानस्य सद्विषयकत्वासि- द्वेरित्यर्थः। तत्र हेतुः यदिति । नन्ववयवज्ञानस्य सम्यगजानत्वं स्यादि- ति चेत्र । सूतमं चेत्यादिना अवयवानामप्रत्यतत्वस्योक्तत्वात् । अप्रत्य. तेष्ववयवेषु लिङ्गं चावयव्येव तस्याभावात् पूर्वावयवज्ञान प्रमाणाभावादेवा- सिद्धमित्याशयः । ज्ञानज्ञानस्य सम्यगज्ञानत्वं कदा चित् स्यादित्याश- ·चित्सुख्याम् । यात् प्रायेणेत्युक्तम् । अवयव्यभावे संघाताश्रितत्वेन परैरभ्युपगतस्य ज्ञानस्यापि रूपादिन्मिथ्यात्वे सर्व ज्ञानं भ्रमो जामवादित्यनुमान- संभवाच्चेति । स्वसिद्धान्तमुपसंहरति । तस्मादिति । सवितकीयाः कदाचित विकल्पेनाप्युपत्तिरित्याशयेन निर्वितीया इत्युक्तम् ।। (शेषमये) सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्थ्यपरनामी काशीस्थराजकीयप्रधानपाठशालायां रामकृष्णाशास्त्री। श्राङ्गलभागे संस्कृताध्यापकः केशवशास्त्री च । ॥ अथ चित्सुखी ॥ । तत्र द्वितीयपरिच्छेदारम्भः । (Continued from page 3+0. VOL. V.) अपि चैवं वंशदलावयवाकाविभागादेव दलाकाविभागोपपत्ते दलयोविभागस्याकाविभागं प्रति हेतुता न स्यादिति दलयोर्विभागा. दाकाविभागः स्वाभिमतो न सिध्येत, तस्मादसमवायिकारणातिणो वंशदलाकाविभागस्य वंशदक्रियैवासमबायिकारणमिति न पारिशेष्या- द्विभागस्य विभागजनकवसिद्धिः । न च कर्मकहेतुकस्व विभागयोरुक्तवैलक्षण्यानुपपत्तिः, कर्मैकहेतु कयोः संयोगविभागयोरिव वैलतण्यापपत्तेः, तस्माद्विभागविभागाभा- बात् तवावृत्त्यर्थ विभागाजन्यविशेषणं कर्मलक्षणे व्यर्थम्, व्यजकप्र- माणयोनिरस्तत्त्वाच्च, कर्मत्वजारभावे तयोगित्वर्माप लक्षणं पास्तम्, सामान्यस्य दुर्लक्ष्यत्वाच्च तद्विशिष्ठानि लतणानि सर्वापि निरस्तानि वेदितव्यानि । तथाहि किमिदं सामान्य किमनुवृत्तप्रत्ययकारणंमुतांनुवृत्तप्रत्यय. प्रमाणकमथवानुवृत्तत्वमाहोस्विवित्याले सत्यनुवृत्तत्वमथवा नित्यमेकम- कसमवेतम्, तत्र, - ·. . चित्सुख्याम् । अतिव्यात्या निराकुर्यादाद्यं पक्षचतुष्टयम् । अनेकत्वानिरुक्तेश्वं पक्षमन्त्यं प्रतिक्षिपेत् ॥ १० न तावदादयः, सामय्यां तदेकदेशेषु चातिव्याप्तः, तेषामपि तत्म- त्ययकारणत्वात् । नापि द्वितीयः, अनुवृत्तप्रत्ययस्य स्वकारणानुमापक्तया कारण- स्थापि तत्प्रमाणकत्वादतिव्याप्तः । म तृतीयः, अनुवृत्तत्वस्य संयोगादिष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः, नित्येष्वनेककार्यवृत्तिषु परमाणुषु व्यभिचारात् । नापि पञ्चमः, विकल्पासहत्वात. तथाहि किमनेकत्वसंख्याविशि: प्टेषु समवेतत्वमनेकसमवेतत्वमुताश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेत- त्वमाहस्वित् स्वाश्रय प्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेतत्वम् । न प्रथमः, गुणकर्मत्तिसामान्येष्वव्याप्तः, अद्रव्यत्वेन गुणकर्मणाः संख्यानधिकरणत्वात् । नापि द्वितीयः, नित्यैर्विशेषैः परमाणुरूपैश्च व्यभिचारात, तेषा- मपि यत्किंचिदाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेतत्वात् । न तृतीयः, स्वशब्देन जातिविवक्षायामात्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । नित्यत्वं च स्वप्रच्युत्यनुपातितसत्तायोगित्वं प्रध्वंसप्रतियोगित्वा नधिकरणत्वं वा स्वप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणत्वं वा । न प्रथमः, जातेर्जात्यनधिकरणत्वेन लक्षणस्यासंभवित्वात् । न द्वितीयः, विकल्पासहत्वात् । किं तत् प्रतियोगित्वम्, यदनधिकरणत्वं मित्यतामभिदासि, किं निरूपकत्वमुत तेन सहानस्थितत्वम् । नादयः, जातिवंसोऽन्य इत्यत्र जातेरपि ध्वंसनिरूपकम्वात् । न द्वितीयः, सत्ताद्रव्यत्वपृथिवीत्वानां घटध्वंयसेन सह पथिव्याम- नवस्थानात् । नापि तृतीयः, जातिप्रध्यमस्यैवासियाततियोगित्वस्याप्रसिद्धः।

·३८४ द्वितीयपरिच्छेदः । ननु ब्राण तथापि नित्यत्वं सिद्धं तत् किं जातावपलपसि, मैवम्, ब्रह्मणो निर्धर्मकतया नित्यत्वधर्मानधिकरणत्वात, कथं तर्हि तापदेश इति चेत्,विनाशस्य दुर्निरूपत्वादिति बमः । ननु घटादेपि विनाश दुर्निरूपः, सत्यम्, स्वरूपेण परमार्थस्य तदनिरूपणे नित्यत्वव्यपदेशात् घटादेश्चातथात्वात, त्वं पुनः सामान्या. दीनां त्रयाणां स्वात्मसत्त्वं द्विलक्षणत्वं नित्यत्वमित्यादिभाष्यदर्शना- चित्यत्वसाधर्म्यमिच्छसि । अस्तु हि मनस्स्वात्मत्वातिरिक्तनित्यमात्रसमवेतान्यत्वे सति समवेतं सत्तानाश्रयः सामाामति सामान्यलक्षणं चेच, यतः, । जातेरद्याप्यसिद्धेश्च सत्तादेरप्यसिद्धितः । नदनाश्रयनान्यत्वलक्षणेऽन्योन्यसंश्रयः ॥ ११ ॥ जातिमात्रलक्षणसिद्धी सत्तात्मत्वमनस्त्वसिद्धिः, तत्सिद्वैा चात्मत्व. मनस्त्वातिरिक्तसत्तानाश्रय ति लतावशेषादुिरिति परस्पराश्रयता । तथाहि घटत्तिवृत्तित्वे सत्यात्मवृत्तिजातिः सत्तेति परैरभ्यु- पेयते न धर्ममात्रं भावमात्रं वा, धर्ममात्र घटत्ति रूपादेरात्मनश्चा- न्योन्याभावेऽतिव्याप्तः, भावमात्रत्वे वा परजातिमत्त्वलक्षणे धर्म गुणक- मंगोरामनि च वर्तमानेऽतिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात् । अतः परिशेषादेविशेषता जातिः सत्तेति वाच्यम्, तथा सति कथं नान्योन्याश्रयता, तथात्मत्वमनसत्वलक्षणे च, तथाहि घटात्तित्वे 2 १ स्वं पुनरिति, तथाहि सामान्यादीनां त्रयाणां स्वात्मसत्त्वं बुद्धिलक्षणत्वं कार्यत्वमकारणत्वमसामान्यविशेषवत्त्वं नित्यत्वमर्थशब्दाभिधेयत्वं चेति प्रशस्तपादभा- ध्यम, तत्र च स्वात्मत्वं स्वरुपसत्त्वं बुद्धिलक्षणात्वं बुद्धिभिर्येतानि लक्ष्यन्ते अनुवृत्त प्रत्ययकारणं सामान्यमत न्तव्यावृत्तष्टितयोऽन्त्या विशेषा इह प्रत्ययहेतुसमवायोऽका- रणत्वं चानात्मगुणकार्य प्रति । २ घटवत्तीति, रूपादेरात्मनश्च यो धर्मभूतो घटान्योन्याभावः, तत्रैतल्लक्षणम. स्लीयतिव्याप्तिरित्यर्थः। ३ तथाहीति, सत्ताद्रव्यत्वधारतियाग्निपरिहाराय घटावृत्तीत्युक्तम्, उदकत्वगु- पत्वार्यातव्याप्तिवारणाय प्रात्मनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनीत्युक्तम् ।

·न तु . स्यात् । चित्सुख्याम् । सत्यात्मनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनी जातिरात्मत्वम्, एवमाकाशावृत्ति. त्वे ति मनोनिष्ठा'त्यन्ताभावाप्रतियोगिनी जातिर्मनस्त्वम्, धर्ममात्रं भावमात्रं वा, तदुभयनिष्ठान्योन्याभावे बहुत्वसं. ख्यायां च व्यभिचारात्, तथा च तदतिरिक्तलक्षणे कथं न प्राचीनदोषानु- पङ्गः, कथं च तत् सदित्यबाधितप्रत्यये सति सत्ताया गोत्वादावभावः । न चैकार्थसमवायात् सदिति प्रत्ययः, गुणकर्मणोरपि तथोपपत्ती सत्ताभाषप्रसङ्गात, सत्तासमवाययोः दिति व्यवहाराभावप्रसङ्गाच्च । विवादाध्यासितं सत्तारहितमपरजातिहितत्वात् सत्तादिति बाधर्कामति चेत, मैवम्, सद्गोत्वं सदश्वत्वमित्यादिप्रत्यक्षविरोधे कालात्ययापदिष्टत्वात्, अन्यथा गुणकर्मणी सत्तारहिते अद्रव्यत्वात सत्तावदिपि अथ तत्रानुभवविरोधः, स न प्रश्तेऽपि दण्डवारितः, तस्माद. संभवत्वात् सत्तानाश्रय इत्यलक्षणमेतत्, विशेषलक्षणपि निरूपम्, तथा. हि नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते विशेषा इति न लक्षणम् । यतः। नित्यद्रव्य कत्तित्वप्रयोगपरिहारतः । १ सत्ताद्रव्यत्वातिव्याप्तिपरिहारायाकाशावृत्तीत्युक्तम् । २ घटत्वादिष्यतिध्याप्तिपरिहाराय मनोनिष्ठेत्यादि विशेषणम् । ३ तदुभयनिष्ठावात्ममनोनिष्ठी यावन्योन्याभावा, पात्मनि घटाटान्योन्याभावो मनसि चाकाशान्योन्याभाषः, तयारतिव्याप्ती स्याताम् । अथ भावमात्रं तदा प्रात्म- त्तिज्ञाने मनोनिष्ठबहुत्वसंख्यायां चातिव्याप्ती स्याताम् । बहुत्वसंख्यायहणं जाना. देरप्युपलक्षणम् ४ प्राचीनदोषोऽन्योन्याश्रयः । ५ कन्दलीकारोक्तं लक्षणमनुवदति नित्येष्वेवेति, द्रव्येषु ये वर्तन्ते ते विशेषा इत्युक्ते भावसमवायेष्यतिव्याप्तिस्तदर्थ द्रव्येष्वेवेत्युक्तम्, तथापि गुणकर्मणाः प्रागभाव- मध्वंसयोश्चातिव्याप्तिः, तदर्थ नित्येष्वेवेत्युक्तम्, तथाप्यात्मत्वमनस्त्वयानित्यद्रव्यगत. गुणविशेषेषु चातिव्याप्पिरत उक्तं वर्तन्त एवेति, अनेन कदाचित्तिः क्वचितिश्च व्यावत्यैते तेन नित्यद्रव्ये कादाचित्कक्काचित्कज्ञानादीनामकादाचित्कानामपि क्वाचि- कानां मनस्त्वादीनां व्यवच्छेदः, तेषां कालतो देशतप्रचावत्तेपि विद्यमानत्वाद वर्तन्त एवेत्ययमंशो न भवतीति भावः । ६ नित्यव्येति, दिदं वर्तन्त एवेति, प्रयोगरिहारतो नित्यद्रव्येकत्तित्वं लक्षणमुक्तं तत्र लक्षणं कुतः, स्वन्मते प्रात्मत्वमनस्वयोरलिव्याप्तः ।

·द्वितीयरिदः। न लक्षणमतिव्याप्तेस्तवात्मत्वमनस्त्वयोः ॥ १२ ॥ पात्मत्वं मनसत्वं च नित्यद्रव्येष्वेव वर्तते एवेति तयोरतिव्याप्तिः। ननु कालाकाशादिषु नित्यान्तरवसत्वाच तत सर्वत्र नित्येषु वर्तते विशेषास्तु नेवं वर्तन्त एवेति नियमादिति चेत्र, प्रतिविशेषमव्याप्तः, सर्वषां विशेषाणां सर्वत्राभावात् । यज्जातीयमेवं स विशेष इति लतणार्थ इति चेत्, न, विशेषत्व. जातेग्नङ्गीकरणात । उपावितितत्वाददोष ति चेत्र, तदुपाधिसिद्धा तदुपजीविनो लसणस्य वैयापातात, असिौ च लक्षणस्य दुरवधारणत्वात् । एकद्रव्याः स्वभावसन्तो विशेषा इयपि न लतणम, एकद्रव्यत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । तथाहि किमिदमेकद्रव्यत्वम्, किमेकत्वसंख्या विशिष्टद्रव्यसमवेत. स्वमुताद्विष्ठत्वम् । नामः, द्रव्यनिष्ठसामान्येष्वतिध्याप्तः, तान्यपि होकत्वसंख्याविशि- ष्टद्रव्यसमवेतानि स्वभावसन्ति च सत्तासामान्यरहितत्वात् । नापि द्वितीयः, विकल्पासहत्वात् । सदपि किंचित्तित्वे सत्यन्यावृत्तित्वमुताश्रयप्रतियोगिकान्योन्या- भाववदत्तित्वम् । न प्रथमः, प्राचीनदोषानुषङ्गात्, सामान्यायपि हि किंचिनिष्ठत्वे सति तदन्यावृत्तीनि, सर्वत्रावृत्तः । अत एव न द्वितीयः, सर्वावृत्तित्वेनाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाव- वववृत्तित्वस्यापि सामान्येषु भावात् । स्थाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभावधवृत्तिन्वानधिकरणत्वं वितित- मिति चेत, न, स्वशब्देन विशेविवक्षायामात्माश्रयप्रसङ्गात् । एतदात्मवृत्तित्वे सत्येतदनित्यद्रव्यात्तिरद्विशेष इति प्रति- १ एतदात्मेति, एतदानिष्ठसत्ताद्रष्यत्वात्मत्वष्यवच्छेदार्थमेतदतिरिक्तनित्यद्र- बावत्ति विशेषणम्, तावन्मात्राभिधाने च नित्यद्रव्येष्वेधातिव्याप्तिः, तेषाममाभित- वेनात्मव्यतिरिक्तनित्यद्रव्यत्तित्वाभावात्, प्रत उक्तमेतदात्मेति, सत्तारहितत्वविशेष बापाचगन्तव्यम्, अन्यथैतहानिष्ठसुखादितिव्याः, पत्तिशब्देन समवायो विवक्ष्यते सम्मावत्यन्योन्याभवाविपरिहाराय।

·rasmamimwwwanimal sex an चिस्सु ल्याम् । ४०१ भावरूपत्वे सतीति विशेषणादयमदोष दति चेत्, न, अनन्यसंयोगे व्यभिचारात । स एव नास्तीति चेत्, मैवम्, प्रमाणसिद्धत्वात्, पाकाशमात्मना संयुज्यते संयोगित्वाद् घटवत् । न च क्रियावत्यमूर्तत्वादिरूपाधिः, तातिरके संयोगित्वस्यवोपा. धित्वात् । किंचाकाशमात्मना संयुज्यत इत्यात्ममंबन्धाधार इति साधे क्रियावत्वमर्तत्वयोरुपाधित्वमेव नास्ति, अामनि साध्याध्याप्तः,तस्मादुक्त युक्त्या न समवायस्य लतणसंभवः । प्रमाणमपि तत्र प्रत्यक्षमनुमानं वा । नादयः, तदभावात्, इह तन्तुषु पट इति प्रत्यक्षमस्तीति चेत्,न, विचारासहत्वात, समवायो साधारबुद्धिं कुर्यादाधेयबुद्धिं बोभयबुद्धिं वा सर्वथापि नोपपटाते, तन्तु पटयोरुभयोरप्याधारबुद्धेराधेयबुद्देश्चाविशेषण प्रसङ्गात् । नातिजातिमन्तो मिथः संबद्धावित्यस्त्येवानुभवान्तरमिहेति चेत्, मैवम्, विकल्यासहत्वात् । तथाहि, अस्मिन्ननुभवे समवायस्त दीयत्वेनान्यदीयत्वेन वा स्वरू- पेण वा प्रथत इति वक्तव्यम् । नादयः, तदीयत्वस्य संबन्धान्तरायत्तत्वेनानवस्थापातात् । न द्वितीयः, अन्यत्रैव संबन्धबोधप्रसङ्गात् । न तृतीयः, क्वचिदपि संबन्धप्रत्ययानुपपत्तेः । असत्येव संबन्धे तदीयत्वमनुभवसिद्धमिति चेत्, न, जात्यावश्य- सत्येव संबन्धे तदीयत्वानुभवप्रसङ्गात, असत्ख्यातिप्रसङ्गाच्च, असत्येव १. पक्षत्रयोपि दूषणमाह तन्तुपटयोरिति, प्राधारबुद्धिमानजनकत्वे शह तन्तुषु पट इत्युभयत्राप्याधारबुद्धिं कुर्यात्, द्वितीये तु तन्तवः पटो वर्तत रत्याधेयबुद्धिमेव कुर्यात, वतीये तु तन्तुष्वप्याधाराधेयबुद्धिं पटोप्याधाराधेयबुद्धिं कुर्यादित्यर्थः । २ जातिव्यक्तिसंबन्धस्वेन ।

·wesome Hamam ৪০২ द्वितीयपरिच्छेदः । . . संबन्धे संबन्धिभ्यां निरूपणात तदीयत्वव्यवहारे नातेरपि संबन्धान्तरण व्यक्त्यानिरूपणात तदीयत्वव्यवहारप्रसङ्गः, नानुमानमपि लिङ्गाभावात् । विवादाध्यासित' दहप्रत्ययः संबन्धपुरःसरः, अबाधितेहप्रत्य. यत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययदित्यनुमानमस्तीति चेत्, न, विशेषण- विशेष्यभावाधाराधेयभावसंबन्धादिना सिद्धसाधनत्वात, विशेषणविशेष्या. देरेव मूलसंबन्धपुरःसरत्वं सिषार्धाषितमिति न सिद्धसाधनसमिति चेत्,न, दह भूतले घटाभाव इस्मिवेव विशेषवशेष्यभावप्रत्ययेऽनका- न्यात यच्च लीलावतीकारेणानुमानमुक्तम्, जात्यादि गोचरो विशिष्टव्य. वहारः संबन्धनियतो भावमाविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात् सघटं भूतमिति व्यवहारवत् । सामानाधिकरण्य ज्ञानमबाधितसंबन्धज्ञानपुरःसरमबाधितसामा. नाधिकरण्यज्ञानत्वाद् दण्ड कुण्डले देवदत्तसंसृष्टे ति ज्ञानदिति चेत्, तदप्ययुक्तम्, प्रागुक्तरीत्या सिद्धसाधनत्वात्, अथ विशेषणविशेष्यभा. पादेः संबन्धत्वमेव नाद्विष्ठत्वात्, द्विष्ठत्वे वोभयत्रापि विशेषणबुर्वि शेष्यबुद्धेश्चाविशेषेण जननप्रसङ्गात् । (शेषमये) १ दह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्ययो विवादाध्यासितपदेन गृह्यते, रह नभसि नीलिमेति भान्तिव्यवच्छेदार्थमबाधितेति विशेषणम्, परस्परसंबन्धरहितपदार्थद्वर्यावष- याबाधितप्रत्यये भिचारी मा भूदिति इहप्रत्ययेति विशेषणम्, तथा चायुसिद्धत्येन संयोगस्य वक्तुमशकात्वात् समवायस्य सिद्धिर्शित भावः । २ जात्यादीत्यादिशब्देन द्रव्यगुणकर्मविशेषविशिष्टव्यवहारो रायते, नीलं नम इत्यादिविशिष्टव्यवहारे व्यभिचारवारणार्थमबाधितंति पदम्, निर्घटं भूतलमित्यादिवि. शिष्टव्यवहारे यभिचारो मा भूदिति भावमाविशेषणम्, इती घटपटावित्यादिव्यव- हारे व्यभिचारपरिहारार्थं विशिष्टपदम् । ३ सामानाधिकरणयज्ञानं शुकः पट इत्यादि सामानाधिकरणयज्ञानमिति यावत् । भान्तसंबन्धज्ञानपूर्वकत्वेन सिद्धसाधनता मा भूति प्रतिज्ञायामबाधितं पदम्, इदं रजाति भान्तसामानाधिकरणयचा नव्यवच्छेदा हेतावबाधितपटम, घटः पटेना- संबद्ध इति ज्ञानध्यवच्छेदार्थ सामानाधिकरपयपदम् । .-नीत्या ति पा.। ४ विशेषणविशेष्यभावाधाराधेयभावादिसंबन्धत्वेन । * ।

·॥ श्रीः ।
कैवल्यरत्नम् ।
(Continued from page 354. VOL. V.)
परमेश्वर उवाच ॥
अथात: संप्रवक्ष्यामि तवाहं करुणाबलात् ।
आत्मतत्त्वस्थिति: सम्यक् संग्रहेण जगद्धितम् ॥
प्रकाशते स्वयं किं चित् प्रथमं तावदास्तिक ।
तदेव परमं तत्त्वं सत्यमेव मयादितम् ॥
तदन्यत्सकलं तस्मिन्विभाति न विभाति च ।
विभातीति यथा भाति न भातीति तथैव च ॥
विभाति निपुणानां तु द्वयं भाति हि केवलम् ।
यथा भातीति भातार्थे द्विधा भेदो ऽवभासते ।
तथा न भातोत्यचापि द्विधा भेदो ऽवभासते ।
अतो विभातमेवेदं जगत्तस्मिन्निरन्तरम् ॥
भावाभावप्रभेदश्च कालदेशादिभिर्भिदा ।
मूर्तीमूर्तप्रभेदश्च भानस्यान्तर्विभासते ।
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च मितिस्तथा।
व्यवहारश्च सर्वस्य विभाति खलु सत्तम ।
यदिदं भासते तस्मिन् जगत्तत्सत्तयैव तु ।
विभासते ऽथ वा तेन स्वरूपेण न भासते ॥
स्वत एव विभातं तत्तदधिष्ठानमास्तिक ।
प्रकाशात्मतया भाति केवलं सर्वदा यथा ॥
तथास्य जगतः साक्षात्प्रकाशात्मतयैव तु । “
केवलं सर्वदा भानं प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥
२६

·४०४
कैवल्यरत्नम् ।
प्रकाशात्मतयेवेदं खलु सर्व प्रकाशते ।
अतो न स्वतयेवेदं सर्वथापि विभासते ॥
ततो भानाज्जगद्धाति तेनास्य न हि संगतिः ।
संबन्धस्यापि भातत्वातेन भास्यत्वकल्पना ॥
प्रसज्यते ऽनवस्था च तथा सति तपोधन ।
दृश्यवर्गे हि संबन्यो दृष्टः सर्वजनैरपि ॥
दृग्दृश्यत्वं स्वयं विद्वन्नु संबन्धो भविष्यति ।
संबन्धस्तादृशः सर्वादिमिनीच्यते खलु ॥
लौकिकैश्च न संबन्धस्तादृगेवावगम्यते ।
अतो न भाति तेनापि जगदेतत्तपोधन ॥
स्वतश्च परतश्चापि प्रकाशा जगतो ऽस्य न ।
अतो नैव जगदाति वस्तुतत्त्वनिरूपणम् ॥
अत: प्रकाशितं सर्व वस्तुतत्त्वनिरूपणे ।
स्वप्रकाशं परं तत्त्वं न तदन्यत्तु किं चन ॥
अनिरूपितवेलायामन्यदृश्यतयैव तु ।
विभाति सकलं साक्षायपस्य परात्मनः ।
प्रकाशमानमप्येतदृश्यरूपतया मुने ।
वस्तुगत्या जगन्नास्ति ततस्तत्त्वं हि तत्परम् ।
दृशो दृश्यतया भानं वस्तुगत्या न युज्यते ।
तथापि भासते सैव दृश्यरूपतयैव तु॥
सैव दृश्यतया भाति न तदन्यत्कदा च न ।
न विद्यते खलु प्राज्ञ तदन्यत्सकलं जगत् ॥
एवं सति दृशो दृश्यवपुषा प्रतिभासने ।
कारणत्वेन मायैव स्वीकर्तव्या निरूपकेः ।

·80५
कैवल्यानम् ।
सा सत्वेनाप्यसत्त्वेन सदसत्त्वेन चास्तिक ।
दृशो ऽभेदेन भेदेन भेदाभेदेन च त्वया ॥
मया नारायणेनापि तथान्यरपि चेतनेः ।
अपि वर्षशतेनापि दुर्निरूपा न संशयः ॥
वस्तुगत्या न सा माया दृशो भेदेन विद्यते ।
व्यावहारिकदृष्ट्या हि स्वीकृता केवलं तु सा ॥
परिशुद्धात्मविद्यायामृजुतायामिदं जगत् ।
सकारणामधिष्टानं भवेत्स्रक्सर्पबद्ध
सक्सर्पः सपरिज्ञानाद्वाध्यमानः सकारणः ।
सर्पभावतया नेव बाध्यते नान्यरूपता ॥
किं तु भ्रान्तस्य सर्पस्य मृगज्ञानस्य चास्तिक ।
अधिष्ठानतया सम्वा स्थिता तटूपतः खलु ॥
अधिष्ठानतया विद्वन बाध्यमानस्तु पन्नगः ।
व्यवहारदृशा ह्येव पन्नगः प्रतिभासते ॥
वस्तुगत्योरगः सेो ऽयं सगेव खनु नापरम् ।
तदृश्यमिदं पश्य तत्त्वदृष्ट्या दृगात्मना ॥
व्यवहारदृशा भातं सक् सर्पमनपोह्य च ।।
उच्यते दुर्निरूपत्वं यथा तस्य निरूपकैः ॥
तथैव माया तत्कार्यस्वरूपं व्यावहारिकम् ।
अनपोह्यतया तस्य दुर्निरूपत्वमुच्यते ॥
अधिष्ठानातिरेकेण वस्तुगत्या न पन्नगः ।
यथा तदिदं सर्व जगत्पन्नगनिश्चितम् ॥
अधिष्ठानातिरेकेण मुने शून्यस्तु पन्नगः ।
दुर्निरूपतया वापि तत्वतो न निरूप्यते ॥

·४०६
कैवल्यरत्नम् ।
तद्वद् ब्रह्मातिरेकेण जगच्छून्यं तु तत्त्वतः ।
दुर्निरूपतया चापि मुने नेव निरूप्यते ॥
भूतपूर्वानुसंधानादधिष्ठानतयैव तु ।
निकृप्यते जगद् भ्रान्त्या निरूप्यं तत्त्वता न हि।
यथाजातजनस्यायं प्रपञ्चः प्रतिभासते ।
प्रपञ्चात्मतया सेो ऽयं तर्कता विदुषामपि ।
मायामाचतया भाति व्यवहारो न वस्तुतः ।
सूक्ष्मतः प्रमाणेश्च प्रसादेनेव मे ऽनघ ।
अधिष्ठानतया भाति केवलं बोधबाधितः ।
प्रारब्धफलपर्यन्तं भाति मायास्वरूपतः ॥
मायामाचं तथा भाति कदा चिनोगसिद्धये ।
निवृत्ते फलभोगे तु भाति चिटूपतः स्वयम् ॥
प्रारद्धकर्म केषां चिद्राज्यभागं ददाति च ।
ददाति दुःखं केषां चिद्विदुषामास्तिकोतम ।
वैराग्यमपि केषां चिच्छान्तिं दान्तिं ददाति च।
महारागं महाक्रा, केषां चिद्रोगमेव च ॥
सर्वशास्त्रार्थविज्ञानं केषां चिच्चाल्पवेदनम् ।
ददाति परमां मुक्तिं सामान्यां सर्वदेहिनाम् ।
खलु विज्ञानमेवैकं मुक्तिदं सर्वदेहिनाम् ।
तथा सति मुने तेषां प्रतीति व बाधिका ॥
निष्प्रपञ्चात्मविज्ञानस्मृतिस्तेषां द्विजोत्तम ।
सप्रपञ्चतया- भाने सति चाबाधिका खलु ।
व्यवहारदृशा भातं तमः संत्यज्य बुद्धिमान् ।
तत्त्वदृष्ट्या परं तत्त्वं सदा पश्येद्विमुक्तये ।

·४०७
कैवल्यरवम् ।
श्रद्वधानस्य मर्त्यस्य कुशाग्रीयधियस्त्वया ।
वक्तव्यः शिष्यभूतस्य द्विजस्याथो महानयम् ।
न रोचते मनुष्याणामयमा महत्तरः ।
कारणं पापमेवाच नास्ति संशयकारणम् ॥
तपोभिर्विविधैरुदानेश्च विविधैरपि ।
शन्तिदान्त्यादिभिर्द्धम्मरयमर्थः प्रकाशते ॥
स्वात्मतत्त्वस्थिति: सम्यक् मयोक्ता करुणाबलात् ।
श्रद्दधानस्य ते ऽगस्त्य न देयं यस्य कस्य चित् ॥
॥ इतिअष्टादशोध्यायः ॥
श्रीपरमेश्वरउवाच ॥
अथाहं संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं तव ।
यस्य विज्ञानमात्रेण स्वयं ब्रह्म भवेत्परम् ॥
स्वयमेकः सदा भातः स्वभावानन्दलक्षण: ।
पुमा नस्ति निराधारः केवलो निरुपद्रवः ॥
शास्त्रदृष्ट्यात्ममायोत्थं व्योमामायागतं बुध ।
अपि भ्रान्त्या निराधारं नित्यं भाति यथा नृणाम् ॥
तथा परः पुमान भ्रान्त्या नित्यो ऽनित्यतयापि च ।
चिद्रूपश्चेतनत्वेन सुखरूपसुखीव च ॥
अद्वयः सद्वयत्वेन देहाद्याधारवानिव ।
निराधारः स्वयं साक्षादीश्वरो उनीश्वरात्मना ।
विभाति स्वात्मविज्ञानप्रदीपाऊदयात्पुरा ।
यथा वा स्वमदृक् विद्धन स्वगृहान्तस्थितः स्वयम् ॥
स्वस्मिन् स्वाज्ञानमोहेन जनिताकाशमध्यमे ।
स्वदोषनिर्मिते देशे स्वयामत्वेन कल्पिते ।

·४०९
कैवल्यरत्रम् ।
स्वगृहे स्वासने स्वस्य शरीरे भासते स्वयम् ।
तथा स्वाज्ञानमायोत्थब्रह्माण्डान्त: प्रकल्पिते ॥
लोके देशे तदन्तस्थे ग्रामे तस्मिन्प्रकल्पिते ।
तदन्तः कल्पिते गेहे तदन्तस्थे च विग्रहे ॥
अहं मनुष्यः स्थलो ऽहं कृशो ऽहं लङ्घयाम्यहम् ।
इति भाति विभेदेन स्वमोहेन स्वयं पुमान् ।
लक्षयोजनविस्तीर्णे यथा चादित्यमण्डले ।
भ्रमात्प्रादेशमारत्वं मनुष्याणां विभासते ॥
अनन्तानन्दचैतन्यस्वरूपात्मनि मायया ।
अहंरूपेण संकोचस्तथा भाति न तत्त्वत: ॥
अहं कञ्चकमास्थाय स्थित: साक्षाद्यदा पुमान् ।
तत्र तदृत्तिसंबन्धाद्भुते शब्दादिकं जगत् ॥
धर्माधादिरूपेण गृहीतेनेव केन चित् ।
भुते भोक्तृतया भातं स्वभोग्यत्वेन कल्पितम् ॥
भोकारं भाग्यवर्ग च भोगापकरणानि च ।
भागं मायात्मना पश्यन् कर्मभिर्न हि लिप्यते ॥
आत्मन्यध्यस्तमज्ञानमधिष्ठाने हि वर्तते ।
तदुत्थं सकलं तस्मिज्जगन्नान्यत्र सत्तम ।
अथ सत्यात्मनस्तस्मिन्नध्यस्ताज्ञानसंगतिः ।
सदास्ति तं न तत्कार्यप्रपञ्चेनापि संगतिः ॥
स्वात्मना नित्यसंबन्धमत: स्वाज्ञानमास्तिक ।
तदुत्थं चाखिलं भते पुमान्नित्यस्वभावतः ॥
एवं स्वाभाविकं भाग्यं स्वयं भुले निरन्तरम् ।
योगी जानाति तत्तस्य कर्मलेपो न विद्यते ॥

·कैवल्यरनम् ।
४०
स्वस्मादन्यतया जाते स्वासंबन्यतयापि च ।
विषये यस्य भोगो ऽस्ति कर्मलेपस्तु तस्य हि ॥
स्वस्मादन्यतया ज्ञाते शास्त्रोक्तनव वर्त्मना ।
विषये यस्य सम्बन्धस्तस्य दोषो न विद्यते ॥
स्वस्मादन्यतया ज्ञाते शास्त्रोक्तेनैव वर्त्मना ।
विषये यस्य संवन्धस्तस्य लाभश्च विद्यते ॥
दोषो लाभश्च भिन्नार्थदर्शिनस्त्वविवेकिनः ।
बुलालचक्रवन्नित्यं वर्तते हि पुन: पुन: ॥
अनादिमायया देव: स्वचिच्छत्या च संगतः ।
व्यवहारे महाक्रीडारसं भुते स्वभावतः ॥
स्वशक्ति: संगमः स्वार्थे पुमान्विप्र स्वभावतः ।
स्वयं भुते ननो भुते नाज्ञानं मुक्तिसाधनम् ॥
स्वस्य स्वभावसंसिद्धं सुखं बुद्धानुबोधकम् ।
स्वशक्तिसंगमाटुत्थं पुमान् भिन्नः प्रकम्पते ॥
यद्यत्स्वभावत: स्वस्य विभाति न विभाति च ।
हितत्वेनाहितत्वेन तत्तदोगः परात्मन: ॥
सर्वसाक्षिस्वरूपस्य शिवस्य परमात्मनः ।
हितस्पतया भाति केवलं सकलं जगत् ॥
अहं कारावृतस्यास्य हिताहितविभागतः ।
विभाति सकलं तस्य करणं कर्म केवलम् ॥
अहं कञ्चकिताकारं परित्यज्य विमोहजम् ।
केवलं सानिमात्रेण स्वात्मानं वेदमानतः ।
तर्कतश्च सुनिश्चित्य स्थितस्य परयोगिनः ।
दृश्यरूपमिदं सर्वमायामास्खबलक्षणम् ॥

·४१०
५
कैवल्यरत्नम् ।
व्यावहारिकवेलायां प्रारब्धान्तसुखाय हि ।
सानिचेतन्यमागत्मनिश्चयस्खलितस्य तु ॥
अहितात्मतया भाति किं चित्यापबलेन तु ।
हितरूपतया भाति किं चित्पुण्यबलेन तु ॥
हितत्वेनाहितत्वेन प्रतीत: सकलो ऽस्य तु ।
साक्षिरूपस्य मे भोगाः स्वभावादेव केवलम् ॥
नेपुण्येन तु पापेन बन्धकत्वेन भासते ।
अहं सर्वमिति ज्ञानं भवरोगस्य भेषजम् ॥
यथाभातेन रूपेण स्वभावेनेव केवलम् ।
साक्षिणा मम यद्धाति क्रीडा सा परमात्मनः ।
शब्दजालेन मन्त्रेण द्रव्याणामात्मकेन च ।
स्वभावेन शिवः पूज्यः सदा साक्षी सुयोगिभिः ॥
सातिमात्रात्मविज्ञानविहीनः स्वविलक्षणम् ।
जगत्सत्यतया पश्यनज्ञः श्रुत्युक्तवर्मना ।
वर्णाश्रमानुगुण्येन निन्दितं परिवर्जयेत् ।
आचरेद्विहितं सर्व जन्मबन्धप्रशान्तये ॥
आत्मज्ञानविहीनस्थ
श्रद्धा
कर्मणि जायते ।
पूर्वपुण्यवशेनेव न पापिष्ठस्य सत्तम ॥
सातिमात्रतया सर्व पश्यन्नेवं न पश्यति ।
यत्स्थिरं परनिर्वाणं स याति न हि संशय: ।
शुद्धाद्वैतपरिज्ञानं जायते नेव कस्य चित् ।
देशिकानुग्रहेणेव प्रसादेन च जायते ॥
तस्मादेहाद्यवच्छिन्ने चिपे जीवसंज्ञिते ।
विजायते शिवज्ञानं बेदान्तकरणेन तु ।

·कैवल्यरवम् ।
४११
यथा घटादिसंबन्धः प्रतिभासस्तु केवलम् ।
अवच्छेदाम्बरस्यैवं ब्रह्मभूतात्मवस्तुनः ॥
देहादापाधिसंबन्ध: प्रतिभासस्तु केवलम् ।
अवच्छेद। न संबन्ध: संबन्धः खलु नात्मनः ।
आत्मन: सर्वसंबन्धाभावमाहपरा श्रुतिः ।
तात्यर्येण सह ब्रह्मन्न संगो न हि सज्जते ॥
इत्येवमादिवाक्येन तदुक्तिः सत्यमेव हि ।
संयोगाख्यस्तु संबन्धः सत्य एकाम्बरे खलु ॥
अस्तीति सर्वथा वक्तुं शक्यते न हि सत्तम ।
सांशयोः खलु संबन्धः संयोगाख्यस्तु दृश्यते ॥
आकाशस्य निरंशत्वं सुप्रसिद्धं हि जन्तुषु ।
परमाण्वोश्व संयोगो विमता वेदवादिनः ।
संयोगः सांशया र्दष्टः सम्मत: परवादिनः ।
निरंशयोस्तु संयोगे नान्यदस्ति निदर्शनम् ॥
सांशस्यैव तु कार्यत्वं द्रष्टव्यं सर्वजन्तुभिः ।
तथा सत्यणु संयोगः स्वीकर्तव्यत्स्वयापि न ॥
तदारम्भकवादस्य युक्तं वेदान्तवादिनः ।।
कारणे कल्पितं कार्य दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत् ॥
अस्तीत्यारभ्यते वाचा विकारः केवलं न सत् ।
मृत्तिकेव सदा सत्यमित्याह हि परा श्रुतिः ॥
मायामारमिदं द्वैतमिति चाह तथैव च ।
तो वेदविरुद्धस्तु कुतर्कः परिकीर्तितः ॥
स्वत एव हि वेदस्य प्रामाण्यं सत्यमीरितम् ।
वेदस्य तर्कसंवादापेक्षया मानता न हि ।

·४१२
कैवल्यरनम् ।
रूपवत्त्वादणु द्रव्यं कार्यमेव घटादिवत् ।
अतो निरंशयाः सत्यः संयोगो नेव विद्यते ॥
सांशयोर्द्रव्ययोरेव दृष्टत्वाज्जतुकाष्ठयोः ।
अत: कुम्भादिना व्योम्नः संयोगो नेव विद्यते ।
अत: कुम्मादिसंबन्धः प्रतिभासस्तु केवलम् ।
अवच्छेद इति प्रोक्तः सुशिरस्य न चापरः ॥
तस्माद्रेहाद्यवच्छिन्ने चिपे जीवसंतके ।
जायमानं शिवज्ञानं जीवस्यैव विमुक्तिदम् ॥
कर्म जीवस्य कैवल्यं न प्रयच्छति केवलम् ।
कर्मसाध्यमनित्यं हि कैवन्यं नित्यमेव हि ॥
अनाद्यनन्तं कैवल्यं प्राप्यं च न भवेदुध ।
यदि साध्या भवेत्यानिः सा विनश्यत्यसंशयः ।
नित्यं शुद्ध तु कैवल्यं वेदनेनापि सत्तम ।
न साध्या तत्तु विज्ञानं केवलं बाधकं खलु ॥
नित्यशुद्ध तु कैवल्यं वेदनादयमाचतः ।
वस्तुतस्तेन जन्तनामात्मभूतं परामृतम् ॥
प्रतिबन्धव्युदासेन, स्वयमेव प्रकाशते ।
मुक्तिहेतुपरिज्ञानं प्रत्यक्षज्ञानवद् बुध ॥
सामग्रीमाचतो जन्यं न विधेयं कदाचन ।
विधेयस्पं विज्ञानं क्रियेव स्यान्न वेदनम् ॥
मनोब्रह्मेति विज्ञानं विधेयं तु क्रियैव हि ।
पुंसो ऽनयतमानस्य निस्पृहस्य महामुने ॥
दुर्गन्धविषयं ज्ञानमनिष्ठं जायते खलु ।
तत्र नास्ति विधिः पुंसस्तज्ज्ञानं न क्रियानघ ।

·४१३
कैवल्यरत्रम् ।
सामग्रीमाचता जातं केवलं वेदनं खलु ।
शब्दलक्षणसामग्रीप्रसूतं ब्रह्मवेदनम् ॥
यतो न चोदना तत्र ततो विज्ञानमेव हि ।
ज्ञानेनेवाविधेयेन शब्दजन्येन केवलम् ॥
अज्ञानस्य निवृत्तिः स्यान्न विधेयेन सत्तम ।
अविधेयं शिवज्ञानं विधेयं कर्म चास्तिक ॥
न सहेवात्मनो मुक्तिं ददाति परमामिह ।
विधेयस्याविधेयस्य साधनस्य कदाचन ॥
समुच्चय: सह प्राज्ञ न सिध्यतिः फलं प्रति ।
विधेययोहि विप्रेन्द्र त्वया दृष्टः समुच्चय: ॥
अत: केवलविज्ञानं खल कैवल्यसाधनम् ।
पारंपर्येण विज्ञाने पर्यवस्यति कर्म च ॥
विज्ञानेच्छा परा यस्य तेन कर्म कृतं खलु ।
प्रवृत्तिपर्यन्तेच्छा पुरस्तादेव हि क्रिया ॥
पुनः सर्वक्रियात्याग: खलु संन्याससंज्ञितः ।
सर्वसाधनयुक्तस्य ज्ञानं वेदान्तवाक्यत: ॥
विग्रहे चरमे सम्यग्जायते कर्मसाम्यतः ।
निवृत्तिधर्मपोष्कल्यं कर्मसाम्यं न चेतरत् ॥
यस्मिन् क्षणे तदुत्पन्नं तस्मिन्विद्या विजायते ।
पोकल्यं तारतम्येन क्रमेणेव विजायते ॥
विद्या च तारतम्येन क्रमोव विजायते ।
पोकल्ये च समे जाते शक्तिपातो भविष्यति ।
अज्ञानसुसमे शक्तिपातस्तीब्रो भविष्यति ।
अतीव सुसमे शक्तिपातस्तीव्रतरो भवेत् ॥

·४१४
कैवल्यरनम् ।
पिण्डपातादिलिङ्गानि भविष्यन्ति क्रमेण हि ।
पाकल्ये स्वसमे ऽतीव सति विद्यातिसुस्थिता ॥
अपरोक्षतमा वाक्याज्जायते मुक्तिदायिनी ।
केषां चित्सति पोष्कल्ये शक्तिपाते ऽपि सत्तम ।
प्रतिबन्धकवाहुल्याद्वेदनं नैव जायते ।
केषां चिद्वेदनं शुद्धं जायते करबिल्ववत् ॥
शक्तिपातं विनवास्य प्रकल्प्यः पूर्वजन्मसु ।
मन्त्रयन्तं समाश्रित्य देहपातादिकं फलम् ॥
दर्शयित्वा मनुष्याणां माहयन्तीह के चन ।
मन्त्रयन्त्रसहायस्तु शक्तिपातस्तपोधन ॥
देहपातश्च मयानां तन्त्रेषु खलु विद्यते ।
निष्कामस्यातिशुद्धस्य श्रद्धधानस्य सत्तम ।
तन्तोदितसमाचारः क्रमेणैवोपकारकः ।
सोपानक्रमतस्तन्त्रं वरिष्ठं प्राप्य मानवः ।
बहूनां जन्मनामन्ते वेदज्ञो जायते भुवि ।
वेदादितसमाचाराज ज्ञानं वेदान्तमानतः ॥
उक्तसाधनसंपन्नो मुमुक्षुर्गर्वनुग्रहात् ।
मत्प्रसादाच्च लब्ध्ववं याति निर्वाणमद्वयम् ॥
साक्षादुत्तारको वेदः सर्वेषामपि देहिनाम् ।
श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्तप्रायश्चिते ऽभयं गतः ॥
क्रमेण श्रुतिसिद्धार्थ मनुष्यस्तन्त्रमाश्रयेत् ।
धर्मशास्त्रे पुराणे च प्रोक्तं हि मरणान्तिकम् ॥
प्रायश्चित्तं मनुष्याणां पापिष्ठानां सुदारुणम् ।
भयं दुर्बलचित्तानां मरणे जायते भृशम् ।

·४१५
श्रीतपदार्थनिर्वचनम् ।
तेषामेव हि रक्षार्थ खल्वहं तन्तमुक्तवान् ।
तन्त्रमुत्तारकं साक्षादन्तरेण श्रुतिं नृणाम् ॥
इति निश्चितबुद्धेस्तु तन्त्रं मोहाय केवलम् ।
निन्दा स्मृतिपुराणेषु या तन्त्र विषया ऽनघ ।
अपेक्ष्य तन्तस्वातन्त्र्यं प्रवृत्ता सा न संशयः ।
स्तुतिः स्मृतिपुराणेषु या तन्त्रविषयाऽनघ ।
अपेक्ष्य वेदशेषत्वं प्रवृत्ता सा न संशयः ।
अपौरुषेयवेदेन साम्यं किं चिन्न विद्यते ॥
पौरुषेयस्य तन्त्रस्य सुसक्ष्मं परिपश्यतः ।
निर्दोषेण मया प्रोक्तं तन्त्रं नव निरर्थकम् ॥
तस्मादुक्तप्रकारेण शेषस्तन्त्रं श्रुतेः खलु ।
सर्वमुक्तं समासेन ममेव हृदयं गतः ॥
इतः परं न वक्तव्यं शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ।
इत्येकोनविंशो ऽध्यायः ॥
दति कैवल्यरने साम्बोपपुराणसारोद्धारः समाप्तः ॥
॥ श्रीः ॥
श्रीलपदार्थनिर्वचनम् ।
१ दृष्टिप्रकरणम् ।
(Continued from page 376. VOL. V.)
४५४ व्रीह्याययणे तु इन्द्राग्नी देवता तस्या द्वादशकपाल: पुरोडा
द्रव्यम् । वैश्वदेवः पयसि चरः । द्यावापृथिवीय एककपाल:
पुरोडाशो भवति । धाय्यायुक्ताः सनदश सामिधेन्यः प्रेक्षा
अग्नइति स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या । इमो अग्नइति याज्या ।
एते च याज्यानुषाक्ये विराट्छन्दस्कत्वाद् विराजो इत्युच्यते ॥

·४१६ प्रस्तर: श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४५५ अन्यत्सर्व श्यामाकाययणेष्टिवत् । इयं ब्रीह्माययणेष्टिरित्युच्यते। ४५६ यवाग्रयणं सर्व ब्रीह्याग्रयणवद्भवति । इयं यवाग्रयणेष्टिरि- त्युच्यते ॥ ४५० ब्रीहिश्यामाकाग्रयणे व्रीह्याययणकाले एव वा तन्त्रण कार्य वा बीमाग्रयणकाले एव श्यामाकविकार: कार्यः । तत्र तन्त्रण प्रयोगपक्षे ब्रीहिश्यामाकाग्रयणाभ्यां तन्त्रेण यक्ष्ये इति संकल्प: । ब्रोहिश्यामाकाग्रयणेष्टिसंबन्धि. हविः व्रीहिमयः पुरोडाशः बोहिमय: पयसि चरुः श्यामाकः पयसि चरः, पञ्च प्रयाजाः अग्नीषोमावाज्यभागो इन्द्राग्नी वि- श्वेदेवाः सामा द्यावापृथिवी इति प्रधानदेवता: देवा प्राज्यपा इत्यादि । इध्मसंभरणमन्त्रे ततस्त्वां योविंशतिधेत्यूहः । पारासादने त्रयोदशकपालानि । समक्षणे द्वे चरस्थाल्यौ द्वे शपे वे प्रणीते द्वे आज्यस्थाल्यौ दारुपाच्या सहाशयपाचं च । ब्रह्मन्नप: पयश्च प्रणेप्यामीति इति प्रेप: अनयापो ऽनया पयश्च प्रणेप्यामीमि प्रणीतासादने विशेषः । वेषाय त्वेत्यच त्वेत्यस्य स्थाने वामिति द्विवचनान्तस्योहः । तेन च मन्त्रण अग्निहोत्रहवीं शर्पद्वयं चादते । पाच्यां भेदेन व्रीहीन श्या- माकांश्च निधाय धरसीत्यादिमन्त्रेण अभिमर्शनं पुरोडाशीय प्रे- क्षणं शकनिरसनं च तन्त्रेण करोति । प्रेक्षणमन्त्रे त्वेत्यस्य- स्थाने वामिति पदं भेरित्यस्य भैष्टमिति पदं संविक्था इत्यस्य. संविजाथामिति पदम् । निरसनमन्त्रे उर्वित्यस्य स्थाने उरुणी इति भवति । ऐन्द्राग्नपुरोडाशार्थ ब्रीहिनिर्वाप: । वैश्वदेवच- थं च। ततः शान्तरे सौम्यचर्वर्थ श्यामाकनिर्वापः । पुनः प्रथमशर्षे द्यावापृथिवीयपुरोडाशाथै ब्रीहिनिर्वापः ।

·४१७ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । निरुपाभिमर्शनमन्त्र इदमित्यस्य स्थाने इमे इत्यहः । अति- शिष्टाभिप्राशनमन्त्रे ऽपि तथैव । एकीकरणमन्त्रे त्वेत्यस्य स्थाने वामित्यहः । शर्पद्वयादानपूर्वकात्यानमन्त्रे इहीत्यस्य स्थाने इतमिति पदम् । शर्पद्वयासादनमन्त्रे त्वेत्यत्र वामिति पदम् । अञ्च धान्यभेदात् शकरहितायां मुचि तिरः पवित्रमप पानी- येत्यादि । तथा एकधान्यनिर्वापानन्तरं अपरधान्यनिर्वापे सुचः प्रोज्छनं च । व्रीहिश्यामाकयार्भेदेन प्रोक्षणम् । कृष्णाजिनाव- धूननादिफलीकरणान्तं ब्रीहीणां कृत्वा श्यामाकानां कुर्वन्ति । तत्र न हविष्कृदाहानम् । नाच्चैः समाहन्त इति । ततः क्रमेण प्रक्षाल्य उत्करे तन्त्रण क्षालनं निनयति । मनसा चरु- पुरोडाशसंबन्धि तन्दुलानां विभागः कार्यः । अभिमर्शनं तु न कार्यमिति केशवः । विभाग: पेषणात्यर्व: पारोडाशचरव्ययाः । तत्र देवांश्चतुर्थ्यन्तानुक्कान्ते व इतीरयेदिति कल्पः । चतुा देवतामुक्वाभिमशेद्वयमिति गोपालः । द्वादशकपालान्युपधाय चरस्थाल्यो अधिनयति । तत एकं कपा- लमुपदधाति । दशमस्योभयतो द्वमिति द्वादशकपालासादन- क्रमः । आदेवयजं वहेत्यङ्गारमानीय चरुस्थाल्यां तिर:पवित्र प्रणीताभ्यो जलमानीय ध्रुवासीत्यादिमन्त्रेण तामधिप्रति । निर्दग्थमित्यादिमन्त्रेण प्रदक्षिणमङ्गारैःपरिचिनोति । सौम्यच- रुस्थाल्यां तथैव प्रणीतादुग्धमानीयाधिश्रयति । वैश्वदेवस्य चरोरपि पयसि करणपक्ष उभयत्र दुग्धमेव । पुरोडाशमेक- कपालमधिनित्य आज्यं निरुप्य तूष्णीमपूर्वाज्यं निर्वाप- यति । स्थाल्यां तिर:पवित्र तण्डुलानावपति धाः स्थ ·४१८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । विश्वायुष इति मन्त्रेण । तथोत्तरस्थाल्यां श्यामाकान् । तत एककपालमधियति । दारुपायां स्योनं तइति प्रथमपुरो- डाशार्थमुपस्तीर्य प्राशयपाचे चौपस्तीर्य प्रथमपुरोडाशनिधा- नान्तं कृत्वा आप्यायतामित्यादिमन्त्रेण चरुमभिमृशति । शृत उत्स्नातीत्यादिमन्त्रेण उदासयति । श्राद्री भुवनस्य गोपा इति मन्त्रेण उपर्यभ्यङ्क्ते चरौ नोपाजनम् । श्यामाकचरी ब्रीहिमयचस्वदभिधारणादि । द्यावापृथिवीभ्यामनबहीति संप्रेष्य जुहामुपस्तीर्य सर्व पुरोडाशं स्थापयित्वा श्राशयात् सुवेण द्विती- यमवदाय अभिघार्य तूष्णों प्रत्यभिधारयति । वषट्कृते पुरो- डाशमपर्यावर्तयन्नग्नी प्रतिष्ठितं हुत्वा संम्रावणाभिजुहोति । अयं एकपालहोम इत्युच्यते ॥ ४५८ तत आज्यस्थाल्या: सुवेण जुहोति । मधुश्च स्वाहेत्यादिभि- सूर्जश्च स्वाहेत्यन्ताभिः इमा मासाहुतय इत्युच्यन्ते ॥ ४५E ततश्चतुर्ग्रहीतेन जुहा शतायुधायेत्यादिपञ्चभिक रिभर्जुहोति । अयमज्यानिहोमो यज्ञयोगानन्तरं कश्चित् क्रियते एता ऋच अज्यानिसंज्ञाः ॥ ४६० अत्र स्विष्टकृदवीने सर्वेषामुत्तरार्धात्मकृत्सकृदवदाय आशया- च्चावदाय द्विरभिधार्य मेक्षणाभ्यां सहात्याक्रम्य आहुति हुत्वा मेक्षणे प्रक्षिपति । इडावदाने सर्वाणि हवींष्यवदाय आशयाच्च द्विरबद्यति ऐन्द्राग्नपुरोडाशस्य प्रकृतीष्टिगताग्नेयषिकारत्वात चतुर्धाकरणादि तस्यैव भवति । अन्यो विशेष: श्यामाकेष्टा उक्तो द्रष्टव्यः । इदं तन्त्रण व्रीहिश्यामाकाग्रयणम् ॥ ४६१ चातुर्मास्यानि प्रयोत्यमाण: पूर्वद्युर्वैश्वानरपार्जन्यामित्याश्व- लायनमूोक्तत्वात् प्रथमप्रयोगात् पूर्वद्यरियमिष्टिः क्रियते ।

·mame--- ४१ श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । तस्यां वैश्वानरो द्वादशकपाल: पुरोडाशः । पार्जन्यश्वरः । प्रधानमुपांशु । अन्यायमासाद्य वैश्वानराय हिरण्यं पर्जन्याय धेनु दक्षिणां ददाति । यजमान आह । भो ऋत्विजः अयं व आदन: इदं वो हिरण्यमियं वो धेनुरहिंसन्तो यथाभागं प्रतिगृहीध्वमिति । प्रतिग्रहमन्त्रे ब्रह्मणोदनं अग्नये हिरण्यं रुद्राय गामिति विशेष: । अन्यत्सवं पौर्णमासतन्त्रम् । ब्राह्मण- तर्पणान्तेयमिष्टिवैश्वानरपार्जन्या इत्युच्यते ॥ ४६२ परे ऽहनि चातुर्मास्यारम्भः । तत्र प्रथमं वैश्वदेवसंक्षकं पर्व। वैश्वदेवहविर्भिर्यत्ये इति संकल्प: । प्राग्नेयो ऽष्टाकपाल: पुरोडाश: । सौम्यश्चरुः । साविचो द्वादशकपाल: पुरोडाशः । सारस्वतश्चरुः । पोष्णश्चरुः । मारुतः सप्तकपालः पुरोडाशः । वैश्वदेव्यामिक्षा द्यावापृथिवीय एककपालः । नव प्रयाजा: । नवा- नुयाजा: । अग्न्यादयः सर्वा उच्चैः । सवितृद्यावापृथिव्या उपांशु । एककपालस्य चातुर्मास्यान्तर्गतसावित्रस्य चाश्वलायनसूचे उपांशुत्वविधानात् । अयमिक्षार्थ शाखाहरणं पूर्वद्युरन्वाधानम् । बर्हिःसंभरणे नवप्ररूढदर्भमयं प्रस्तरं बध्नाति । स्त्रीन्मुष्टी- नेकीकृत्य तूष्णों बखेन मुष्टित्रयेण सह मन्त्रयता शुल्बेन संन- यति । इध्मसंभरणे कार्मर्यमयाः परिधयः । सनदश सामि- धेन्यः । ततस्त्वां योविंशतिधेत्यहः । सायं दोहे महेन्द्र- पदस्थाने विश्वविशेषणकस्य देवपदस्य असमासेनोहः प्रातह॒ते ऽग्निहोचे गार्हपत्यस्योत्तरत्तस्तृणान्यासाद्य तेषु आज्य- स्थाली मुवं मुचं समिधं प्रोक्षणोमभिद्योतनकुशांश्च सादयति । तष्णी पवित्र कृत्वा तथा प्रोक्षणी: संस्कृत्य पाण्युत्तानानि कृत्वा प्रोक्ष्य प्राज्यं निरुप्य गार्हपत्यस्योत्तरतो भस्ममिश्नानङ्गारानि- 30 ·४२० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । रुह्य तेष्वाज्यमधिनित्य दर्भाल्मुकेनाभिद्योत्य अङ्गुष्ठपर्वमार्च प्रक्षालितदीयद्वयमाज्ये प्रक्षिप्य पुनरभिद्योत्य चि:पर्यग्नि कृत्वा उदगुद्वास्य अङ्गारानग्नी प्रत्यस्य पुनराहारमाज्यं चिरुत्यय पवित्र अग्नी प्रक्षिप्य मुकम्वो निष्टप्य संमृज्य संमार्गदर्भानग्नो प्रत्यस्यति । अयं स्मार्तवदाज्यसंस्कार इत्युच्यते । ४६३ अग्निहोतेत्यादिवातायेहवनश्रुत इत्यन्तानि षड् वाक्यानि पञ्चहोतृपदवाच्यानि ॥ ४६४ इदं संस्कृतमाज्यं मुचि चतुगृहीतं गृहीत्वा अनेन पञ्चहोग अन्वारब्धे यजमान आहवनीये जुहोति । ततः कूष्माण्डहोम उपस्थानवरदानान्तः सारस्वतहोमश्च । पाचासादने अष्टाविंश- तिकपालानि ते: सह समेक्षणाश्चतम्रश्चरुस्थाल्यः । उपभृता सह पृषदाज्यग्रहणों ाज्यस्थाल्या सह दधिस्थालीमपूर्वाज्य- स्थाली च दारुपाया सहाशयपाचं आमिक्षाव्युद्धरणपाची च धृष्ट्या सहोपवेष मिति विशेषः । पूर्वेयुः सायं हामानन्तरं श्रामिक्षादथ्यर्थ सायं दोहः । अग्निहोरहामशेषं पयो रक्षेत् । प्रातर्यज्ञयोगानन्तरं प्रातःहः । मरुद्भ्य: सनकपालान्युपधाय तदुत्तरतः सूष्णीमुपवेषेणाराङ्गारान्निरुह्य स्थाल्यामुदगर्ग शाखा- पवित्र निधाय प्रातःहमानीय अधिनित्य मेतणेनालाडय अप- येत् । तदुत्तरता द्यावापृथिव्यर्थमेकं कपालमुपदधाति । अधि- वपनसंवपनयोःपुरोडाशदेवतानामेवोहः । मारुतं पुरोडाशम- धिनित्य प्रातर्दुग्धे तने पयसि उदगयं शाखापवित्र निधाय सायं दोहं दध्यानयति । तथा कृते सति तस्य द्रव्यस्य द्वो भागो भवतः । यो घनीभूतो भागः सा श्रामिक्षा इत्युच्यते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४२१ ४६५ यस्तुजलरूपो भाग: स वाजिन इत्युच्यते । ४६६ श्रामिक्षावाजिने शीतले कृत्वा निदधाति । ततो द्यावापृथि- घीयं पुरोडाशमधिश्रित्य तिरःपवित्रमाज्यस्थाल्यामाज्यं निरू- प्य तूष्णीमपूर्वाज्यं निरूप्य तथैव दधिस्थाल्यां तष्णी तिरः पविषं दध्यानयति । संप्रेषे मुवं च मुचश्च संमृड्डीत्यस्यानन्तरं तूष्णी पृषदाज्यग्रहणीमिति विशेषः । तथा तस्मिन्नेव संप्रेषे प्राज्यनादेहीत्यस्य स्थाने आज्येन दना चोदेहीति विशेषः । मुक्समार्जने उपभृत्यंमार्जनानन्तरं उपभृत्संमार्जनमन्त्रणा पृष- दाज्यग्रहण्याः संमार्जनम् । आज्यग्रहणकाले प्रकृतिवदुपभृति चतुर्गृहीतं गृहीत्वा पृषदाज्यग्रहण्यां प्राज्यस्थाल्याज्येन सुवेणा- पस्तृणीते महीनां पयो ऽसीति मन्त्रेण । ततो द्वितीयं विश्वेषां देवानां तनरिति मन्त्रेण उपस्तृणीते । ततो वो दी अन्त. धोय ध्यासमोत्यादिमन्त्रेण दध्यानयति । ततो दभा दूरीकृत्य द्विरभिधारयति । विष्णोहृदयमसीति मन्त्रेण एकम् । एकमिषविष्णुस्त्वानुविचक्रमइति मन्त्रण द्वितीयम् । मान: चरोस्त्वेत्यादिभिश्चतुर्भि मन्त्ररुपभृति आज्यग्रह- णान्यनुमन्त्र्य सुवीर्याय त्वेत्यादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रः पृषदाज्यग्रह- गयु पस्तरणाभिधारणान्यनुमन्तयते । वेद्यास्तरये अध्वर्यमुष्टि- चयनिर्मितमेकैकं दर्भमुष्टिमेकीकृत्य प्रकृतिवद्धहिरुपस्तृणाति । मुगासादने उपभृदासादनानन्तरं उपभृन्मन्त्रेण पृषदाज्यग्रह- ण्यासादनम् । उद्वासने मारुतपुरोडाशोद्वासनानन्तरं चमसे तूष्णीमुपस्तीर्य श्रामिक्षां गार्हपत्ये ऽधिश्रित्य अभिधार्य उदास्य उपस्तरणयुक्ते चमसे श्रामिक्षा व्युद्धृत्य तदुपरि किं चिद्वाजिनमा- नीय अभिधार्य यस्तात्मेत्याचा आज्यस्थाल्याज्येन सुवेण यज-

·४२२
माधवीयधातुतिः ।
द्वितीयाभिधारणेनालं करोति । पाचान्तरे पूर्ववदेककपालम-
द्वास्य तस्मिन् बव्हाज्यमानीय आवि:पृष्ठं कृत्वा सर्वाणि हवीं-
घ्यन्तर्वेदि प्राप्तादयति । प्रकृतिवत् सुवाज्यं ध्रुवायामानीय
तूष्णी गार्हपत्यस्य पुरस्ताद्वाजिनमासादयति । पृषदाज्यं सद-
ध्याज्ये इति कोशाधियुक्तं पूर्वोक्तसंस्कारयुक्तमाज्यं पृषदा-
ज्यमित्युच्यते ॥
४६० पृषदाज्यं गृह्यते यस्यां सेति व्युत्पत्या अधिकरणे ल्युटा उपभृ-
त्सदृशी सुक् पृषदाज्यग्रहणोत्युच्यते । (शेषमये)
॥ माधवीयधातुत्ति: ।
(Continued from page 368. VOL. V.)
लकलावि लक्षणे ॥ लच्छति । ललच्छ । लच्छितेत्यादि । 'के
हस्वस्य हे परतस्तुति तुक । अलच्छीदित्यनान्तरङ्गत्वात्यवं तुकि अका.
रस्थालघुत्वाद् अतो हलारिति वा वृद्धिर्न भवति । तथा ललच्छे.
त्यादा वत उपधाया' इति वृद्धिरनुपधात्वान भर्वात । लाञ्छतीत्यादि
पूर्ववत्, लालाजपतइत्यादाविदित्वावलोपो न भवति । लाञ्छः 'कि-
बि'ति सोपपनिरुपपदसाधारणे क्विपि तस्य लोपे च्छोः शूडित्यत्र
द्विच्छकानिर्देश एकः स तुक्को ऽपरः केवल इति न्यासपदमजादिषक्त-
त्वात् । लान् । लांशी । लांश इत्यादि भवति । च्छोरत निर्देशः पूर्व वितुक्क-
सतुक्कयोः समाहारद्वन्द्वे पश्चाद् वकारेणेतरेतरयोगे द्विवचनयथासंख्ययो.
रुपपत्तिः, द्वन्द्वाचुदषहान्तादिति समासान्तः सौत्रत्वान भर्वात। हरदत्तस्तु
सतुक्छकारवकारयोः समाहारद्वन्द्वे पश्चाद् वितुकछेनेतरतरयोग इति समा-
सान्ताभावो द्विवचनोपपत्तिश्चेति । अत्र मते सतुक्कस्यापि सकारस्योठ
स्यादिति तदभावे यत्रः कर्त्तव्यः, एवं च यङ्लुक्यपि शत्वे लालांष्टि लालांष्ट
इत्यादि पूर्ववति । विधी विङवहणानुवृत्तिपने लालाष्टोत्यादी
नश्च्यादि सूबे छयहणे षत्वम्, । तत्रापि पूर्ववत् केवलोपिछो रह्यते ॥ २० ॥

·माधवीयधातुवृत्तिः । वाञ्छि इच्छायाम् ॥ वाञ्छतीत्यादि लाञ्छिवत् ॥ २०६ ॥ आञ्छि मायामे ॥ पाञ्छति । पाञ्छ । अत्र लिट्यभ्यासहस्वे 'अत आरित्यत्र तपरकरणं स्वाभाविकहस्वपरियहार्थमिति न्यासकारहरदत्ता. दिभिः प्रतिपादितत्वाद् दीघाभावाद् नुडभावे सवर्णदीर्घः । अन्ये तु तपरकाणं मुखसुखार्थमिति पानाञ्छेत्युदाहरनीति मैत्रेयः । आञ्छितेत्या. दि । चिच्छिषति । न न्द्रा इति नकारघजं द्वितीयेकाच द्विरुच्यते । आञ्छति । आञ्चिच्छत् ॥ २०७ ॥ हीच्छ लज्जायाम् । ह्रीच्छति। जिहीच्छ । हीच्छितेत्यादि लेच्छि- वत्। ही लज्जायामिति जुहोत्यादौ ॥ २०८ ।। हुछा कौटिल्ये ॥ इह कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयस्य मतम् । हूईति । जुहूई । हूर्छितेत्यादि । 'उपधायां चेतीको दीर्घः, जुछिति । जोहूर्कीति। जोहोर्ति। जोहूर्तः। जोहूति जोहोर्षि । जोहोमिनोहूर्वः । जोहूर्मः। राल्लोप' इति रेफात्परयोः छोलीपः क्वा झलादावनुनासिकादौ प्रत्यये। अत्र सतुक्कस्य छस्याभावात केवलो गृह्यतइति वृत्त्यादी। हूः। हुगे। । राल्लोपः तत्र पदत्वे च वोरुपधाया दीर्घ इति रेफवकारान्तस्य धातोः पदस्योपधाया दुको दीर्घ इति इको दीर्घः । हूर्णः । हूर्णवान् । 'आदितश्चेत्य'निट् निष्ठायाम् । राल्लोपे रदाभ्यामिति नत्ये रषाभ्यामिति णन्वम् । भवादिकर्मणास्तु विभाषा भावादिकर्मणा'रिति आदितो नि- ष्ठायाः पते इड्डिधानात् हूर्णमनेन, हूर्छितमनेनेत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ २० ॥ मूछा मोहसमुठ्ठाययोः ॥ मूर्छति हूवित् । विशेषस्त्वनिटो नि- ष्ठायां 'नध्याख्यापूर्छिमदा मिति नवनिषेधः । मूर्तः। मूर्त्तवान् । मूर्तमने. नेत्यादि। मूछास्य सजाता,मूर्छितः । तदस्य सज्जातं तारकादिभ्य इतन्' । दिति प्रथमासमर्थात् सजातोपाधिकादस्येत्यादितच ।। २१० ॥ स्फुछा विस्तृतौ ॥ स्फूछति । पुस्फूईत्यादि पूर्ववत् । अभ्यासे खयः । 1 - शेषः ॥ २११ ॥ युच्छ प्रमादे ॥ युच्छति । युयुच्छ । युच्छितेत्यादि नेच्छादिवत् । अन्तरङ्गत्वात्तुकि अलघूपधत्वाच गुणः । वार्णादाङ्गं बलीय इत्याङ्गस्य बली- -- ·১২ माधवीयधातुवृत्तिः। यस्त्वं यत्राङ्गवार्णयोर्युगपत्प्राप्तिः समानाश्रयत्वं च तति इह वैपरी. त्याच भवति ॥२१२ ॥ उछि उज्छे ॥ उछः कणश आदानं कणिशादार्जनं शिलमिति यादवप्रकाशः । एवं विज्ञानेश्वरोपि । 'उति' सूत्रे उञ्छति उच्चि- नोतीत्यर्थ इति न्यासो बदराण्युञ्छति बादरिकः । श्यामाकानुञ्छति श्यामाकिक इत्युदाहरतो वृत्तिकारस्यापि व्यापित्वेनोच्चयनार्थ दूत्य- भिप्रायोलक्ष्यते। उञ्छति। उञ्छां चकार । उञ्छितेत्यादि । इदित्वाद् उच्यते इत्यादौ नलोपोन भवति । उर्चािकर्षात। न न्द्रा इति छार्दुिर्वचनमभ्या सस्य चत्वं हुस्वे 'छेचे तितुकि हलादिशेषोन भवति अवयवभक्तत्वेनाभ्यास- भक्तत्वाभावात्। न च स्वंद्गुलिर्देवदत्त इत्यादिवत् इहावयवावयवस्य समु. दायावयवत्वम् । यतः छे चैत्यत्रामिनो भावादेव पूर्वसूत्रात हस्वस्येत्यनुव- तिसिद्धावपि चकारेण तदनुष्यते पूर्वसूत्रे हुस्वान्तर्योत स्थितम् । इह तु तथा माभूदिति हि यत्रः। उञ्छति ।मा भवाञ्चिच्छन् । अयं तुदादौ पठिष्यते । स पाठ उञ्छत्ती उज्छन्तीति शीनदयाम्बिकल्पार्थो ऽवश्याभ्युपग- न्तव्य इति दह पाठः किमर्थ इति चेत् स्वरार्थः। उञ्छतीत्यत्र पि अनुदात्ती सुप्पिताविति शप्तिपोरनुदात्तत्वेन 'धातोः' । धातोरन्त उदात्त इत्युकार. स्योदात्तत्वे 'उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति शबकारस्य वारतत्वे 'स्वरि- तात् संहितायामनुदात्तानामिति विकारस्य प्रत्यत्वे अचः क्रमेणोदात्तस्वरि- तपचया भवन्ति। शे तु अायुदात्तत्वे प्रत्ययादित्वनाकारस्योदात्तत्वे अनु- दात्तं पदमेकवनं यत्र पदे उदात्तः स्वरितो वा विधीयते तत्र तं वर्ज यित्वा ऽन्यदनुदात्तमिति धातोरप्यनुदात्तत्वे पूर्वत्तिपः स्वरितत्वे ऽचो. नुदात्तोदात्तस्वरिता भवन्ति। विपर्ययः कस्मात्र भवति धातोरन्तोदात्तत्वे शस्यानुदात्तत्वमिति यतोऽयं स्वरभेदो न स्यात् । नैतदस्ति । सति शिष्ट. स्वरो बलीयानिति यस्मिवसति यः शिष्यते स बलीयानित्यर्थः । नन्व- न्यत्र विकारणेभ्य इाप तत्र पाते। नायं पर्युदासो धातुस्वरविषयः । किं तु लसार्वधातुकस्वरविषयः । लादेशस्य सार्वधातुकस्य प्रत्ययायुदात्तत्वं सति शिष्टोपि विकरणस्वरो न बाधतति, अस्य च ज्ञापकं तादृशमेव ।

·माधवीयधातुतिः । ४२५ तथाहि । 'तास्यनुदात्तेन्डिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमनहिडोरिति तासेः परस्य सार्वधातुकस्य सति शिष्टस्वरेणानुदात्तत्वेपि सिद्धे पुर्विधा. नाज ज्ञायतेऽन्यत्र विकरणेभ्य इति तच्च लसार्वधातुकविषयम् ॥ २१३ ॥ उछो विधासे । समाप्तिर्विवास इति तरङ्गिण्यां,विपूर्वश्चायं प्रायः प्रयुज्यतइति पुरुषकारे। घ्युच्छति । व्युच्छां चकार । व्युच्छितेत्यादि। पा. म्विधावागमनिमित्ता गुरुमत्ता ग्रहाते अत एवानृच्छति प्रतिषेधः ।चिच्छि- ति । अत्र द्विवर्चने तुकि श्चुल्यस्य पूर्वजासिद्धत्वात् हलादिशेषेण तकारस्य शेषे प्राप्ते 'खपाः खयति वक्तव्य' शर्पाः वय इत्यत्र शर्यहणमनीय खयहां कर्तामत्यर्थः। तेन खर्पाः खयः शिष्यन्ते अन्ये निवर्तन्तइति तकारस्य निवृत्ती छकारस्य 'अभ्यासे चर्चति चत्वं रूपम् । अभ्यासचवस्य तुक्यसिद्धत्वादुकारस्य पुनस्तुङ्ग भवति अभ्यासंजश्त्वचवमेत्यतुकोः सिद्ध वक्तमिति चवम्य सिद्धत्वात् । अत्र पूर्वत्रासिद्धीयढिर्वचनति अना- श्रित्याक्तं स्वपूवाः खय इति । यदाहुर्हरदत्तादयः । यदाश्रयणे हि श्चु. त्वस्य द्विवचने सिदत्वाद्धलादिशेषेण छस्य निवृत्ताविष्टसिद्धेः । ध्युष्टः । व्युष्टवान् । स्वीदितो निष्ठायामितीहभावः । व्युष्टे दीयते कार्य वा वैयु- ष्टम् । व्युष्टादिभ्योऽणिति तच च दीयते कार्यमिति विषयोऽण प्रत्ययः । न प्वाभ्यामिति ऐच बढेरभावश्च । अयमपि तुदादौ पठिष्यते । पूर्ववदु- भयत्र प्रयोजनम् ॥ २१४ ॥ ध्रज जि धृज जि ध्वज ध्वनि गत ॥ ध्रति । दाज । जितेत्यादि । अधजीत् । अधाजीत् । अतो हलारिति वा द्धिः। दिधनिषति । दाधज्यते । दाधजीति । दाधक्ति। 'चोः कुः' झलि पदा. न्ते च । खर चेति चर्वम् । धानति । अदिधजत् । धजजति । दा. ऽज । जितेत्यादि । दिधनिति । दाजज्यते। दिजिपति । दा- ज्यते। दाधजीति।दाङ । लडि तिम्सिपोईलझादिलोपे संयोगान्तला च अदाधन् । धति । दर्ज । र्जितेत्यादि । दिर्जिपति । दरीज्य- ते । ‘रीदुपधस्य चेति रोक । दर्धनीति । दरिनीति । दरीजीति । दक्ति । दरिक्ति। दरीति । 'यिकी च लुकी ति रुपियीकः । ।

·४२६ , माधवीयधातुतिः । नाभ्यस्तस्याचीति पक्षे न गुण एवं तसादौ दर्धत इत्यायुदाहार्यम् । धर्जयति। प्रदर्जत । प्रदीजत । उद्वा । धर्जित्वा । न स्का मेडित्यकित्त्वा- हुणः, धृव्यम्, 'अदुपधाच्चापितर'ति क्यम्। धर्जः। 'चजोः कुधिगण्यतो- निष्ठायामनिट' इति वार्तिकसूत्रेण कुत्वम् । जति। दज । जिते. त्यादि। दिजिति। दरीज्यते। पूर्ववद्रीक। दाजीति। दाडीत्यादि जिवत् । लडि तिप्सिपोहलङ्यादिलोपसंयोगान्तलोपयोरदाधुन् । संयोगा- न्तलोपस्यासिद्धत्वात् अलघूपधत्वात् प्रत्ययलक्षणेन न गुणाः । जयति । अदधृजत् । ध्वति । ध्वजतीत्यादि ध्रजजिवत् । तङ्गिणीकाश्यपसंम- तास्तु आया व्रजवजी इति दन्त्योष्ठादी पठोते सर्वत्र तवर्गीयादी एव । ॥ २२० । । । कूज अव्यक्त शब्दे ॥ कूजति । चुकूज । जिता । कूजिष्यति । चोकूज्यते । चोकति । चोकूक्ति । कूजति । अचूकुजत् । कूजः । कूज्यम् । कार्शित निष्ठायां सेट्त्वात्कुल्वाभावः ॥ २२१ ॥ अर्ज पर्ज अर्जने ॥ अर्जात। आनर्ज । अर्जितेत्यादि । अर्जिजिपति । अर्जयति । प्राजित् । स्वर्गः। वार्तिककारमते न्यकादित्वात् कुत्वम् । शु. जुः। टिशीत्यादिना कुप्रत्ययः ऋजादेशश्च । अर्ज प्रयत्नदति चुरादौ । स- नेति । ससर्न । सर्जिता। सिर्जिति। स्तातिण्योरेवेति नियमान पत्वम् । सासयते । सासर्तीत्यादि । सर्जर्यात। अससर्जत् । सिर्जिति ॥ २३ ॥ गर्न शब्दे ॥ गर्जतीत्यादि ॥ २२४ ॥ तर्न भसने ॥ तर्जति । ततर्जत्यादि । अयं चुरादापि ॥ २२५ ॥ कर्ज व्यथने ॥ खर्ज पूजने च ॥ कर्जात । चकर्ज । कर्जिता । खर्जती त्यादि । खर्जरः । खपिजादिभ्य ऊरोलचावित्यरः ॥ २२७ ॥ अज गतितेषणयोः ॥ अजति । विवाय । विव्यतुः । विव्यः । विव. विथ । विवेथ । विध्ययुः । विव्य । विधाय । विवय । विव्यिव । अजे- व्यंघनपोः ॥ घनपोरन्यस्मित्रार्द्धधातुके विषयभूते वीभाव इति वीभाधे द्विवचने ‘एरनेकाचोऽसंयोगपर्वस्य' धातोरवयवः संयोगो यस्मादि- वात्पर्वा नास्ति तदन्तस्यानेकाचोङ्गस्याजादी यणिति यण । पत्र - ·। माधवीयधातुतिः । वकारस्य हलपरत्वा'दुपधायां चेति दीर्घा ऽचः परस्मिविति घण. स्यानिवत्त्वात् असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गइति असिद्धत्वाद्वा न भवति । वृद्धि गुणयोर्विषये परत्वाती भवतः । ‘णलुत्तमो वेति उत्तमे णित्त्वविकल्प- नात्पने गुणः । वलादी क्रादिनियमादिट् वीभावो झनुदात्तत्वाद् अनिट्, थलि तु "अचस्तास्वत्थानटो नित्यम्" अजन्तो यो धातुस्तासी नित्य- मनिट तस्य तासाविव थलोनिषेधे प्राप्ते "तो भारद्वाजस्य" यायं तासौ नित्यानिटस्थलीगिनषेधः स भारद्वाजस्य मतेन सकारान्तस्यैवेति नियमादन्यत्रादिकल्प इतीडागमः पाक्षिकः, अजेरुदात्तत्वस्य बुडर्थ- वाट् बलादावार्द्धधातुके ऽयमादेशो विन्पित इति पते व्यादेशाऽभावात आजियेयपि भवति, तथा वमयोरपि आजिव आजित । उक्तञ्च वत्ता । वलादावार्द्धधातुके विकल्प इष्यते इत्यत्र के चिटुम्योर्वलादित्वस्य यादि नियमेनेटः पर्यवसानाच कदा चिपि वलामाईधातुकयक्तिरिति न तना. यमादेविकल्पः, लि तु भवत्येव यतस्तत्रेटिकल्पित इति । ननु विध्यतु- रित्यादौ द्विषचनात्यवं परत्वादिङि 'द्विवचनेचीति' तस्य दिवने कर्तव्ये स्थानिवत्त्वादुत्तरखण्डे जग्मतुरित्यादिवत् आदेशरूपमेवातिष्ठतेति कुतो यणः प्रसङ्गः । उच्यते । द्विर्ष वनामिङि निवृत्ते पुनरयमिच्छतावश्यं प्रवतयितव्यः तत्र दशायामसिद्धवदत्रेतीयोऽसिद्धत्वादङ्गस्यानेकवत्वा- दपवादत्वेन वा यणेव भविष्यतीति इटकिटेत्यत्रायमर्थः प्रपञ्चयिष्यते । अजिता। वेता । अजिति । वेष्यति । अजतु । नत् । आशिषि। वीयात् । बलाझार्द्धधातुकत्वावित्यं वीभावः । आजीत् । अवैषीत । आजिष्यत् । अवेष्यत् । अजिजिपति । विवीति । दूको झलिति सनः कित्त्वाव गुणः । आर्द्धधातुकइत्यस्य विषयसप्तमीत्वात प्रागेव प्रत्ययोत्पत्ती वीभावे हलादित्वाङि वेवीयते । नात्र यङ्लुस्ति । यतो लुका यडाईधातुकस्य विषयत्वापहारावार्द्धधातुकाभिव्यक्तिरिति वीभावस्य नैव प्रसङ्गः, उक्तञ्चैवं 'न लुमताङ्गस्य' त्यत्र कैयटे न लुमता यस्मिविति चेत हनिणिहादेशा न सिद्धान्तीतिभाष्यवार्तिकयोरुतो लुङिचे'त्यादौ विषयसप्तम्याश्रयणेनादे- शाः सेत्स्यन्तीत्याशा लुका लुडो विषयत्वापहाराविषयसप्तम्याश्रयणेयसि- ·- । माधवीयधातुतिः । दिर्शित। वायर्यात, अवीवयत्, कांदी वीयतइत्यादि, स्यादिषु स्यसिसी. युटतासिषु वा चिणदिडिति याययोः । वयष्यते । अधयिष्यत। अवा- यिष्यथ । अवयिष्यताम् । यिषीष्ट। अवायिष्टेत्यादि। चिणवदिटोऽभावे वेष्यते, अवेष्यत, अवेष्ट । वेषीष्ट, वेतेत्यादि । अत्र पक्षे वलासार्धधातुक- सदावात्पने व्यादेशाभावे अजिष्यते । आजिष्यत । आजिषाताम् । अजि. पोष्ट । अजितेत्यादि, इति रूप्यम । लिटि ध्वमि चिण्वत्पने रवायादेश- योः 'विभाषेट' इति मन्यो विकल्पेन, अन्यदा त्विणः पीमिति नित्यो व्यादेशाभावश्चेति चातूरूप्यम् । पायिषीध्वम् । वेषीम् । अजि- पीमिति । लुङि तु 'धि चेचि सिचो लोपे चिदिटि ध्यादेशस्य वृद्धाययोर्मुईन्यस्य पर्वर्वाद्वकल्पः । अचिणवत्पते तु नित्यः, आदेशाभावे च सिजलोपे इदमङ्गमिणमिति नित्या मूर्धन्यः । अवायिध्वम् । अवायिकम् । अवेवम । आजिमिति चातूरूप्यम् । येषां तु दर्शन मणः पीध्यमित्यत्रेण- यहणेनेटो न यहमिति तेषां मूढन्याभावात लिवदेव रूपाणि । कर्मक- तरि तशब्दे 'अचः कर्मकर्तरी ति चिणो विकल्पनात्यने सिचि चिवदि. टि च अवाय । अवेष्ट । अधयिष्टेति रूप्यम् । अन्यत सर्व कर्मवत, संभवति च क्षेपणार्थस्य कर्मका। प्रवयणम् । प्राजनम् । 'वा याविति वीभावधिकल्यः ‘कृत्यच' इति विभाषा णत्वम् । समजः पशूनां संघ इत्यर्थ उदनः तेषामेव प्रेरणम् । 'समुदोरजः पष्वि'त्यप् । धात्वर्थस्यापशुविषयत्वे समाजः । उदान इति घव । अघत्रपोर्शित पर्युदासान वीभावः । 'अजिव्रज्योश्चेति अकुत्वम् । समज्या । 'संज्ञायां समर्जानषदनिपतमन- विदषुजशीङभृत्रिण' इति स्त्रियां भावादी क्यप् । 'प्रतिषेधे क्यप उपसं. ख्यानमिति वीभानिषेधः । प्रवेयम् । आर्द्धधातुकइत्यस्य विषयसप्तमी. त्वात प्रागेव वीभावे 'अचो यत्' अन्यथा यति रद्धा प्रवैयमिति स्यात् । बातमृजा मृगाः । खशप्रकरणे 'धातशुनीतिलशर्धेष्वजधेट्तुदजहातिभ्य उपसंख्यानमिति खश् । अस्य शित्त्वेन सार्धधातुकत्याच वीभावः । अजिरम् । अजिरशिशिरेति निपातितः । वेणुः । अजिरीभ्यो निदिति णुः । वेणु- कीयम् । 'नहादीनां कुक्चेति चातुर्रार्थकशकः कुगागमश्च । मानिः 'अज्य- ·४२९ माधवीयधातुतिः । तिभ्यां चेतीणि द्धिः पादस्य पदाज्यातीति निर्देशान धीभावः। अच,अना। अनादिपाठाट्टाप् । अत एव वीभावाभावः । अजानां समूह आजिकम् । 'गोत्रोतोष्ट्रारभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्यानाजति खुज ॥ २८ ॥ तेज पालने॥ तेजति । तितेज । तेजितेत्यादि। तेजः। 'असुन तिज' इति नित्यासुबन्तः । क्षमार्थाये । तिज निशानदति चुरादौ ॥ २९ ॥ खज मथे ॥ खर्जात । चखाज । खजितेत्यादि । अखजीत् । अखा- जीत् । अतो हलारिति वा वृद्धिः । खजाको मन्यः । 'खजेराक' इत्याकः । अत्र के चित कज मदद्वाप पन्ति ॥ २३० ॥ खजि गतिवैकल्य ॥ वज्जति । चखञ्ज । जितेत्यादि । ददि- स्वावलोपाभावः ॥ २३१ ॥ एज कम्पने । एनति । एजांचकार । एजिता । एजिजिर्षात । एजय. ति। मा भवानेजिजत । दित्त्वाबोपधाहस्वः । एजतिर्दीप्तो गतः ॥ २३२ ॥ टुओस्फुर्जा, वनिर्घोषे ॥ टुशब्दस्य 'आदिजिटुडव' इतीत्त्वे लोपः । 'द्वितो थुजित्यचि स्फूर्जथुरिति । ओकार आदितश्चेति निष्ठान- स्वार्थः । स्फूर्णवान् । 'आदितश्चेत्यानिटत्वम् । ननु निष्ठानत्वार्थादोदि. करणसामोदेवानिटत्वं सिद्धम् । एवं हि विभाषा भावादिकर्मणो'- रिति विकल्पार्थमादित्त्वम् । स्फूर्णमनेन स्फूर्जितमनेनेत्यादि । स्फूति पुस्फूर्ज । स्फूजिता । पुस्फूर्जिपति । पोस्फूय॑ते । पोस्फूक्ति । अपोस्फूर्त । स्फूर्जयति । अपुस्फूर्जत् । अस्य दीपदेशे नोपधायां चेति दीर्घस्यानित्य- त्वज्ञापनात । मुर्छति हुईति स्फुर्छतीयाप भवतीति के चिदिति मैत्रे- यप्रतिपादिते ॥ २३३ ॥ तिक्षये ॥ अनिट् स्वरान्त इत्ययनिट । दह पाठस्तु उत्तरधातुसाम्या- दिति मैत्रये प्रतिपादितम् । तर्यात । चिताय । चितियतुः । चिक्षेथ । चियिथ । चितियिव । क्रानियमादिट् थल्यचस्तादिति निषेधाद् भारद्वानियमाच्च धिल्पितः । अनावाचि श्नुधात्वित्यादिनेयङ्, एने- काच इति यण तु संयोगपर्वत्वाच भवति ।ता। तेष्यति। तयतु । अक्षयत्। तयेत् । आर्शािष तीयात् । प्रत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घः । अषीत । सिचि ।

·४३० - चित्सुख्याम् । वृद्धिः । कर्मादो क्षीयतइत्यादि वीवत । अन्तभावितण्यायं सकर्मकः । न तीयतइत्यतरमिति भाष्ये दर्शनात । चितीति । 'अज्जनगमां सनीति झलादी सनि दीर्घः । चेतीयते । चेक्षयोति । 'सार्वधातुकार्द्धधातुकयो- रिति गुणः । नाभ्यस्तस्येति निषेधो लघूपधगुणप्य । क्षीणः । तीणवान् । तीमिदम् । अस्य धोव्यार्थत्वात तोधिकरणे चेयधिकरण क्तः । 'अधिकरण- वाचिनश्चेति तयोगे कर्तरि षष्ठी, 'निष्ठायामण्यदर्थ' इति तियो दीर्घः, एयदर्थी भावकर्मणी 'तीयो दीर्घादिति निष्ठानत्वम् । एयदर्थ तु तित. मनेन तितोयमनेन तीणस्तपस्वी। क्षीणो जाल्मः । तित इति वाक्रोशा दै. न्ययोरिति लियो निष्ठायां वा दीर्घः । पूर्वप्रवीर्घपने नत्वम् । तेतुं शक्यः तय्यः । 'सय्यजय्यौ शक्यार्थ' इति निपातनादयादेशो भवति, प्रतीय, 'तिय इति ाप दीर्घः । ती निवासगत्यारिति तुदादौ । तिष हिंसायामिति ज्यादौ । तिणु हिंसायामिति तनादौ ॥ २३४ ॥ शेषमये) ॥ अथ चित्सुखी ॥ ॥ तत्र द्वितीयपरिच्छेदावशेषः ॥ (Continued. from. page 402. VOL. V.) एवमाधाराधेयभावेऽपि ततो न सिद्धसाधनतेति चेत्, मैवम्, द्विष्ठत्वेऽपि कुण्डे बदराणीति प्रतिनियताधाराधेयबुद्धिजनकसंयोगवत् तन्तुषु पट दति प्रतिनियतप्रतीतिजनकसमवायवच्च बुद्धिवैचियजननो. पपत्तः, प्रतिवादिनाङ्गीकृतस्य वाट्यनङ्गीकारमात्रेण सिद्धसाधनताया: परिहर्तुमशक्यत्वात् । किंचेदमबाधितत्वं सर्वानुमानेषु विक्षितं किं प्रत्यक्षणाबाधित त्वमुत युक्त्या किं वा व्यवहारे बाधराहित्यम् । नादयः, नीलं नमः प्रादेशिकः सवितेत्यादिविशिष्ट व्यवहारे व्यभि- चारात। नापि द्वितीयः, युक्तिबाविरहस्यात्रासिद्धः । तथाहि समवायः स्वतन्त्रः परतन्त्री वा ।

·द्वितीयपरिच्छेदः । नादाः, समवायिभ्यामसंबन्धे पदार्थान्तरवत तहटकत्वाभावप्रस. हात। न द्वितीयः, संबन्धिभ्यां संबन्धे संबन्धान्तरसापेत्तत्वेनानवस्था- प्रसङ्गात् । अथ समवायःसंबन्धिभ्यां संबन्धे संबन्धान्तरं नापेक्षते, तस्य संबन्धि संबन्धेन परमार्थत्वात्, न हि तस्मिन् सति संबन्धिनावसंबद्धो भवतः, अतो नानवस्यति चेत्, न, संयोगस्याप्युक्तरीत्या संबन्यान्तरानपेतत्वप्रस- हात। नापि तृतीयः, नीलं नभ इत्यादावपि व्यवहारे बाधाभावेन व्यभि- चारस्य तादवस्थ्यात् । घटस्तहत्यनित्यान्यभावसंबन्धवांनयम । संबन्धित्वादिति स्याच्चैन्नाभावे व्यभिचारतः ॥ १५ ॥ अयं घट एतद्घनिष्ठानित्यत्वानधिकरणभावरूपसंबन्धवान संब. न्धित्वात् पटदिति चेत्, मैवम् अभावे हेतोर्व्यभिचारात, तस्यापि विशेष- विशेष्यभावसंबन्धेन संबन्धित्व ङ्गीकारात्, अथ भावत्वादिति हेतुस्तथापि समवाये व्यभिचारात्, द्रव्यत्वादिति प्रयोगेऽपि संयोगनित्यतापादकतया- र्थान्तरत्वप्रसङ्गः । न चानित्यस्य घटार्दोनत्यसंबन्धाधिकरणत्वानुपपत्तिः, समवाया. धारवत् तदुपपत्तः,अतो यथा समवायस्य स्वभावसामादेवात्मनि परज च संबन्धव्यवहारहेतुत्वम्, एवं गुणगुण्यादेपि स्वभावसामयादेव संबन्धव्यवहारहेतुत्वोपपत्तेर्न कल्पनागौरवानवस्यादुःस्यसमवायस्वीका- रावकाशः, तदेवं लक्षणासंभवात् प्रमाणाभावाच्च न समवायस्य द्रव्या. दिभ्यो भेदसिद्धिः, अतो न वापि लक्षणभेदाढ़ेर्दासद्धिरिति सिद्धम् । १ घट रति, भावपदेन विशेषणविशेष्यभावाटेरभावरूपसंबन्धस्य व्यवच्छेदः, अनित्यान्यपदेन संयोगस्यानित्यत्वानधिकरणभावरूपसमवायानगोकारवादिनं प्रत्यासि- विशेषणता मा भूदिति घटवत्तिपवम्, घनिष्ठत्वे सत्यनित्यत्वानधिकरणभावष्य- संबन्धत्वमनित्यभावरूपसंबन्धाधारपि पटादिषु प्रसिद्धीप्रसिद्धविशेषणता ।

·न चित्सुख्याम् । अन्ये मन्यन्ते मा भूल्लक्षणभेदावेदः, तथापि सामर्थ्यासामर्थ्य- लतविरुदुधर्मसंसर्गाद्वीजादीनां भेदः सिति,तथाहि,यदि कुशल- निहितं बीजं तदानीमङ्कुरजनने समर्थ र्ताह तदैवाङ्करं जनयेत, यादा यज्जननसमर्थ तत तदैव तत करोति यथा सामयी, न च कुर्वदुपलभ्यते, तस्मादसमर्थ सहकारिसमवधाने च समर्थमिति सामासामर्थ्यलक्षण. विदुधर्मसंसर्गः । च समर्थस्यापि सहकारिसमवधानाभावादजनकमिति संदिग्धव्यतिरेकता, जनकस्वभावत्वे तस्य सहकारिसमवधानाभावेऽपि स्वभावविरोधावाजनकत्यानुपपत्तेः सहकारिसमवधाने जनकमजनकं वादिति स्वभाव दति चेत्, मैवम्,एकस्यानेकस्वभावतानुपपत्तेः । किंच यदि सहकारिसमवधानपि स्वभावान्तर्भूतं तदा तदपि तदेव संपन्यत, स्वभावस्यानपायात् । प्रधाजनकत्वं स्वभावः, तदा न कदाचिदप्यकुरं जनयेत् । अथ सहकारिसमवधानानन्तरभाविनः कार्यात समनन्तरपूर्वक्षण- तित्वं स्वभावः, हि कुशूलनिहितावस्थायामपि बीजस्य यथाणित- स्वभावो भवेत,तस्वभावस्य तदानीमभावे स्वभावपरित्यागप्रसङ्गात् । अथ सहकारिसमवधानं न स्वभावः, तहिं तत्कारणस्योपकरोति न बा, न चेत्, अनपेतणीयत्वम्, उपकरोति चेत. उपकारो वस्तुनो भित्रो न वा, भिवत्वे प्राप्ताप्राप्तविवेकन स एव कार्यजनक इति न स्थिरस्य कारणता, अभिवत्वे तु पूर्वावस्थस्य वस्तुनः सांप्रतमुपकाराभिचतयोत्य- स्यसंभवादस्वन्तरोत्पत्तेः क्षणिकस्यैव कारणताप्रसङ्गः, उपकारस्य वस्तु- तावन्मात्रत्वे च सहकारिसमवधानात पूर्वमपि तदावात तदापि कार्य- नननं सहकारिसमवधानवैययं च प्रसज्येत । अथापकारो वस्तुनस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयः, तदा तस्येव कारणत्वमिति वस्तुनः कारणता । स ·४३३ . द्वितीयपरिच्छेदः। न च वस्तुनोऽप्यन्वयतिकित्वात् कारणता, केवलतिरेकामा. वात्,सत्युपकारे वसत्वभावापराधेन कार्याभावानुपलम्भात्, तदेवं सामा- सामर्श लताविरुद्धधर्मसंसर्गज्जनकाजनकया सिद्धिः, प्रयोगश्च कुश- लस्यं बीजं सहकारिमध्यमध्यासीनादिव विरुदुधर्मसंसृष्टत्वाद् दहनतुहि नवत्, तथा कुशूलस्यं बीजमकरजननबीजादिचं कार्याव्यवहितातीतक्षणा. तिरिक्ततणसंबन्धित्वाद् घटवत् । एतामेव व्याप्तिमुपजीव्य यत् सत् तत् क्षणिकमित्यनुमानेन आणि- कतामाचतते तणभङ्गवादिनः । न च य एवाहं रूपमद्रातं स एवाहमिदानों स्पर्शमनुभवामीति स एवायं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधः, सामग्रीभेदात पारोह्यापारोय. लतणविरुद्धधर्मसंसर्गच्च प्रत्यभिजाज्ञानस्यैकत्वानुपपत्तेः, तथाहि सा मे माता स मे पितेत्यादविन्द्रियनिरपेतस्य संस्कारस्य स्मरणकारणत्वादयं घट इत्यादिप्रत्यक्ष ज्ञानेष्विन्द्रियस्य संस्कारनिरपेतस्य कारणतावगमादु. भयोः संभूय कारणतानुपत्तिः, स इत्ययमिति च पारोक्ष्यापारोयविरुद्ध- धर्मसंसर्गस्य स्फुटमुपलम्भाच्च ज्ञानभेदात् प्रत्यभिज्ञायाः प्रत्यतत्वाभा. वाव प्रष्टतानुमानस्य प्रत्यतविरोधः, तस्माद्विरुद्धधर्मसंसर्गाद्वस्तूनां भेद सिद्धिरिति । अत्रोच्यते । सिद्धे भेदे विरोधे च धर्मयोधर्मिभेदधीः । तयोनीद्यापि संसिविधर्मिभेदस्तदा कुतः ॥ १६ ॥ अशेषभेदानपाकुर्वतोऽद्वैतवादिनो यदा भेदमानमेव नास्ति तदा कुतो धर्मयोर्भदः कुतस्तरां विरोधः कुतस्तमां च तदधीनो धर्मिभेदाध्य. वसायः, अन्यतो वा भेदविरोधयोः सिट्टा तत एव धर्मिभेदसिद्धिः, कृत- मनुमानेनाजागलस्तनायमानेन विरुदुधर्माध्यासेन । कश्चायं धर्मयोर्विरोधो येन विरुद्धधर्मसंसर्गित्वेन भेदोऽभिधीयते, किं सहानवस्थायित्वं वध्यघातकभावो वा भावाभावरूपत्वं वा तदत्य- न्ताभावसमानाधिकरणत्वं वा ।

·४३४ चित्सुख्याम् । प्रथमे किमेकस्मिन् काले सहानवस्थायित्वमुतैकस्मिाधिकरणे । नादयः, एकस्मिवपि तणे र्धामभेदेन जनकत्वाजनकत्वयोः सहा. वस्थानात। नेतरः, एकजनकस्याप्यन्याजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयारकस्मि- वधिकरणे सहभावात् । एककार्यप्रतियोगिजनकत्वाजनकत्वयोरेकत्र मिणि सहानवस्था- यित्वमिति चेत्, स्थायिवादिनं प्रसिद्धेः, क्षणभङ्गवादिनोऽपि तत्कार्य- जनकस्यैव तणान्तरे तदजनकत्वेन तयोरेकत्रैव वस्तुनि साहित्यात । नापि द्वितीयः, अध्यघातकभावस्य युगपदेकर्धामनिष्ठयोरेव धर्मयोः संभवेन भेदासाधकत्वात् । नापि तृतीयः, कार्यभेदं प्रति जनकत्वाजनकत्वयोभीवाभावरूप- यारेकस्मिपि भावात्, एककार्यप्रतियोगिजनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन् वस्तुनि तणभेदेन भावाच्च । नापि चतुर्थः, स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । किंच सहकारिसमवधाने यः कार्यमुत्यादर्यात स भावः सहका- रिविरहकाले तत्र समर्था न वा, समर्थश्चेत्, तदापि जनयेत, न चेत. तदेव वस्तु शक्तमशक्तं चेति दुर्वरो विरोधः । सहकारिविरहकाले सोऽसन् न त्वसमर्थ इति चेत्, सहकारिविर- हकाले येयमसदूपता सा सहकारिसंनिधानकालेऽपि वियते न वा. वि. दाते चेत्, स्वकाल एवासत्त्व प्रसङ्गः, न चेत्, न तर्हि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपम्, असद पाभावेऽप्यस्य भावात् । अथैकमेव वस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसदावहारयोग्यम्, तथैव तहि स्थिरमपि शक्ताशक्तव्यवहारयोमिति तुल्यम् । न चासामध्यं विहायान्यदसत्त्वमस्ति । अथैकस्मिवेव वस्तुनि सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननस्व- भावता तढिरहे चासमर्थस्वभावतेत्युभयमपि विरुद्धं तुल्यमिदमस्मन्मते- ऽपि तथापि सहकारिसमवधाने यत समर्थ रूपं तदेव चेत् प्रागस्ति ·१ चित्सुख्याम् । पूर्वर्माप कार्यप्रसवप्रसङ्ग इति चेत. न, सहकारिविरहे यत तव कार्येऽसमर्थ रूपं तदेव चेत् सहकारिसमवधानेऽपि, ततोऽनननप्रसङ्ग दति, तुल्यत्वात्। न च सहकारिणः स्वभावन्तिभावः, येन गले पादुकान्यायेन तेषामपि तदैव समुदयः स्यात किंतु भवन्मते समर्थक्षणोत्पादकानां तितिपवनपाथस्तेजसामिव सहकारितैव । न च सहकारिकृतोपकारस्य भेदाभेदविकल्यानुपपत्तिः, वस्तुनस्त. त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयस्य लोकसिद्धकारणताया अप्रत्याख्येयत्वात् । न च केवलयतिरेकाभावः, उपकारवस्तुनो भेदानभ्युपगमात, उप- कारकारणताया एव वस्तुकारणताभ्युपगमात्, प्रयोगस्तु धर्मयोर्विरोधनि- रासेनैव निरस्तः, अनेकान्तिकश्च, सहकारिमध्यमध्यासीनस्य विरुद्धध- मसंसृष्टत्वेऽपि स्वतो भेदाभावात्, कार्याव्यवहिंतातीततणातिरिक्ततणसं. बन्धित्वादिाप हेतुः स्थायिवादिनो मते तस्यैव तविधक्षणसंबन्धि- त्वात तस्मिन्नेवानैकान्तः, तदेवं प्रसङ्गद्विपर्ययोरपास्तत्वात् क्षणिकता- नुमानं दूरोत्सारितम् । किंचेदं क्षणिकत्वम्, किं क्षणसंबन्धित्वं क्षणान्तरासंबन्धित्वे सति तणसंबन्धित्वं वा,तणान्तरमात्रासंबन्धित्वे सति तणसंबन्धित्वं वा,उत्प- तिक्षणे सत्त्वं वा,स्वोत्पत्तितणसत्त्वं वा, स्वापत्तितणमात्रसत्त्वं वा,एक- क्षणावस्थायित्वं वा, अनेकतणानवस्थायित्वविशेषतं वा । न तावत् प्रथमः, सिद्धसाधनत्वात्, अनेकतणावस्थायिनोऽपि घटादेः क्षणसंबन्धित्वात् । नद्वितीयः,अर्थान्तरत्वात, क्षणान्तरासंबन्धित्वेऽप्यनेकक्षणसंबन्धि- स्वाविरोधात, घटादीनामनेकक्षणसंबन्धिनामपि स्वप्रध्वंसादिक्षणासंब. न्धित्वस्याभ्युपगमात् । १ अनेकान्तिकञ्चेति, तद्धि सहकारिमध्यमध्यासीनं कालान्तरीयमकुरं न जन. यति जनयति च तात्कालिकमिति विरुद्धधर्माध्यासवत्, अथच स्वयं स्वस्मात्र भियत इति, तत्रानकान्तिकवमित्यर्थः । , ·४३६ द्वितीयपरिच्छेदः । न तृतीयः, व्याघातात, तत्संबन्धतणस्यापि क्षणविशेषत्वेन तणा- न्तरत्वे सति तणान्तरमात्रासंबन्धाभावात् । न चतुर्थः, सिद्धसाधनत्वात्, अनेकक्षणसंबन्धेऽप्युत्पत्तिक्षणसंबन्धा. विरोधात । अत एव न पञ्चमः । -- नापि षष्ठः, स्वशब्देनाङ्कुरायेकैविवक्षायां तदुत्पत्तितणमात्रस- त्वस्य घटादिष्वभावेन क्षणिकत्वाभावप्रसङ्गात्, सर्वधिवतायां तु लक्षणा. संभवत्वमेव, एकैकस्य सर्वोत्पत्तितणसत्त्वासंभवेन तन्मात्रसत्त्वासंभवात् । नापि सप्तमः, अनेकक्षणसत्त्ववादिभिरप्यकतणावस्थायित्वाङ्गीका- रात । नाप्यष्टमः, प्रध्वंसादानेकतणानवस्थायित्वस्यैकतणावस्थायिनि स्थायिन्यपि संभवात् । उत्तितणानन्तरतर्वार्तध्वंसप्रतियोगित्वं तणिकत्वमिपि न, स्थिराणामपि यस्य कस्यचिदुत्पत्त्यनन्तरक्षणर्तिध्वंसप्रतियोगित्वोपपत्तेः । एतेन स्वोत्पत्त्यनन्तरतणर्तिध्वंसप्रतियोगित्वमपि निरस्तम्, स्व- शब्दखण्डनस्य पूर्ववदत्रापि तुल्यत्वात् । अथास्य घटस्यैतद्घटोत्पत्त्यव्यवहितानन्तरतणतिध्वंसप्रतियोगि- तणिकत्वम्,एवं प्रतिव्यक्ति क्षणिकत्वलक्षणमहनीमिति चेत्, मैवम्, एवं- विधणिकत्वसाधने सत्त्वसाधनस्यानैकान्तिकावापातात, नातीताना. गतानां च सतामेतदुत्पत्त्यव्यर्वाहतानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वमस्ति, तत्तटुंसानामेतद्घटोत्यत्त्यनन्तरक्षणेऽनुत्पनत्वात् । एतेनोयत्तितणध्वंसासमानकालीनत्वं क्षणिकावमियपि निरस्तम्, यत्किंचिदुत्पत्तिक्षणध्वंसासमानकालीनत्वस्य स्थायिपि भावात, स्वश. ब्देन विशेषणेऽपि पूर्वातदोषानुषङ्गात् । प्रतिव्यक्ति लतणे च सन्यसाधनस्यानकान्तिकत्वात् । घटत्वात् पटत्वादित्यादिप्रयोगसाधनाभ्यहने चानागतघटपटादि- प्वनैकान्तिकता तदवस्यैव ।

·चित्सुख्याम् । सर्वश्चायमुदितो हेतुकलापः पूर्वादितप्रत्यभिजाप्रत्यक्षविरोधितया कालात्ययादिष्टः । यत पुनरुक्तं सामयीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसगाच्च प्रभिजाज्ञानस्यैकत्वा. नुपपत्तिरिति, तदयुक्तम्, संप्रयोगसंस्कारयोः संभूय सामग्रीत्वात् । न चान्यत्र संप्रयोगसंस्कारयोः प्रत्येकमन्योन्यनिरपेक्षयोः कारण त्वादेकज्ञानकारणतानुपपत्तिः, यस्मात्, अन्यत्र लिङ्गन्द्रिययोरन्योन्यनिरपेक्षयोः । दृष्टं संभूय कारित्वं विशिष्टानुमितिं प्रति ॥ १७ ॥ श्रयमाणस्य स्मर्यमाणस्य वा लिङ्गस्यानिरपेतस्यानुमानज्ञानहेतुत्वं दृष्टम, दृष्टं चेन्द्रियस्यानपेक्षमपरोक्षजानकारणत्वं तथापि संभूयोभाभ्या. मयं पर्वतो हिमानित्येकमनुमानज्ञानं जायमांनमुपलभामहे, न हन्तरे- णेन्द्रियसंप्रयोगममिति पुरोवाकारोपलमभसंभवः । न च विरुद्धधर्मसंसावदः, अस्मिवेवानुमानवेदने वहिमानिति चामिति च पारोह्यापारोक्ष्यविरुद्धधर्मसंसर्गापलब्धः । तदेवं प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्यैकत्वेन प्रामण्यसंभवात् तद्विरुद्धं भेदानुमान कालात्ययापदिष्टं न भेदप्रत्यायनायालम, कथं च व्याप्यव्यापकभावभेदो- पलम्भाधीनात्मलाभमनुमानमसिद्धे भेदे भेदं गोचरयेत्, आगमोऽप्यभिधाना. भिधेयभेदावगमपुरःसरः, तस्मिन्नेवासिटे कथं तत्र प्रमाण्यमश्नुवीत,शब्दा. न्तरादिकमपि सिद्धशब्दादिभेदोपजीवनेन प्रवर्तमानं तदसिट्ठा कथं कमी. पासनादिभेदमावेदयेत्, नहि भेदासिदा यतिजुहोत्यर्थानां भेदः सि. ध्यति येन धात्वर्थभेदेन सर्वत्र विज्ञेयं भावनान्तमिति वार्तिककारोक्तोभाव. नाभेदः सिध्येत, उपमानमपि मानान्तरासितगोगवयादिवस्तुद्वयाच्छि. वसादृश्यमोचरत्वात तदसिदो न वस्तुभेदावभासनाय प्रभवति, तिलभ्य एव तैलं पयस एव दधीत्यर्यक्रियान्यथानुपपत्तिप्रभवार्थापत्तिान्तरेण ति. लादिकारणभेदावभासं सिद्धिरित्यन्योन्यसंश्रयाच कारणभेदावभासे प्रामा. एवं भजते, प्रभावोऽपि नेदमिह नेदमिति मिप्रतियोगिभेदाधीनसिद्धिन वस्तुभेदं साधयत्यन्योन्याश्रयात् । .

·द्वितीयपरिच्छेदः । अपिच । मानाधीना मेयसिद्धिमानसिद्धिश्च लक्षणात् । तच्चाध्यक्षादिमानेषु गीवाणैरपि दुर्भणम् ॥ १८ ॥ प्रत्यतादिप्रमाणाधीना तत्पमेयव्यवस्थितिः, प्रमाणानि च लतणा- धीनाधिगमानि,लक्षणं च दुर्निरूपणम्,तथाहि तत्र न तावदिन्द्रियार्थसं. निकर्षात्पवं ज्ञानमयभिचारीत्यतपादोदितं प्रत्यत्तलतणं घटते, अव्यभिचा- रित्वस्य दुरधिगमत्वात् । तदभिचारित्वं क्रिमदुष्टसामयीजन्यत्वेन ज्ञायते, किंवा बाध- रहितत्वेन, आहोस्वित् प्रवृत्तिसामर्यन, उतान्येन केनचित् । न प्रथमः, अप्रत्यक्षसामयीनिष्ठदोषाभावस्याध्यक्षणाध्यवसातुम- शक्यत्वात्, नापि जानाख्यलिङ्गेन ज्ञानमात्रेणादुष्टसामयीजन्यत्वसाधने विश्वमजानेष्वनैक्रान्तिकत्वात्, नाप्ययभिचरितज्ञानेन तदवगमः, परस्परा. श्रयत्वात्, अदुष्टकारणजन्यत्वेन ज्ञानस्याभिचरितत्वसिद्धिव्यभिचार- तत्वज्ञानाच्चादुष्टकरणजन्यत्वसिद्धिरिति । नापि द्वितीयः, विकल्पासहत्वात् । किं सर्वपुरुषबाधहितत्वमुत प्रतिपत्तः । नादयः, सर्बपुरुषबाधहितत्वस्यासर्वज्ञाविजेयत्वात् । नापि द्वितीयः, प्रतिपत्तुर्देशान्तरगमननिधनादिना बाधानुदये तदीयमरुमरीचिकाविभ्रमाणामप्याव्यभिचारित्वप्रसङ्गात् । (शेषमये) , ९ तति,.तेषु प्रमाणेषु मध्य इत्यर्थः, यद्यपीन्द्रियार्थसनिकत्यनमव्यपदेण्य- मयभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यमिति सूत्रं तथापीयानेवांशो लक्षणोपयोमी,अव्यपदे- ध्यपदस्य निर्विकल्पकप्रत्यक्षभेदसूचकत्यात, व्यवसायात्मकस्य पदस्य रूपं रस इत्यादि प्रत्यक्षज्ञानस्य शब्दानुबोधेन शब्दत्वशङ्कनिवर्तनेन सविकल्यप्रत्यक्षमामाययसमर्थनार्थ- स्वादिति हृदि निधायेतावदुदाहृतम्, तत्र चाभिचारीति शुक्तिरजतज्ञानादिव्यवच्छेदः, मुखव्यावत्यै ज्ञानपदम्, अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थमादयं विशेषणम् ।

·योगार्तिकम् । ॥ श्रीः॥ ॥ योगवार्तिकम् ॥ (Continued from prege 392. VOL. V.) तदेवं स्थलविषये सत्रद्वयेन समापर्द्विधा विभागं कृत्वा मूत्म- विषयेपि तस्या द्वैविध्यतिदिति । एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ १४ ॥ एतया सवितर्कनिर्वितर्करूपया स्थलविषयकसमापत्त्या सूत्मवि. पया ऽपि विचारी र्वचाररूपा समात्तिद्वयी व्याख्याता अपरागा- नुपरागसाम्येनेत्यर्थः । वितर्कावचारेत्यादिमूत्रे सूक्ष्मविषयकाभोगो विचार इत्युक्तं स एवात्र सविचारनिर्विवाररूपेणात्रोच्यते इति स्मर्तव्यम् । कार्या. दुपरागानुपरागयुक्तां समापत्तिं द्विधा विभजते । तत्र भूतसमेाित । अत्र भूतशब्द इन्द्रियाणामप्युपलक्षकः सामान्यत एव सूविषयत्वे- नास्याः समापत्तेः भाष्ये व्याख्येयत्वात् । भूतेन्द्रियाणां यत्सत्यं कारणं तन्मात्रादिप्रकृतिपर्यन्तं 'सत्मविषयत्वं चलिङ्गपर्यवसान' मित्यागामिन- त्रात तेषु वर्तमानधविशिष्टेषु तथा देशकालनि गर्विशिष्टतया अनुभूयमानेषु या समापत्तिः सा सविचारेत्युच्यतइत्यर्थः । अत्र देश उपर्यधःपा.दिः कालो वर्तमानादिः निमित्तं परिणामप्रयोजकः पुरुषार्थ- विशेष इति पूर्ववदेवात्राप्यवयवातिरिक्तस्तन्मात्रादिरूपोऽवयवी समापत्ते- विषय इत्याह । अत्रापीति । उदितो वर्तमानः, उतिष्ठते पारूठं भवति। सविचारां व्याख्याय निर्विचारां व्याचष्टे । या पुनरिति । या तु सर्वथा सर्वेः स्वरूपैः सर्वतो वेशकालायनवच्छेदतः समापत्तिः शान्तादिव्यपदेश्यधर्मा- नच्छिचेषु अतीतवर्तमानविष्पटुमैश्नच्छिवेषु अतीतवर्तमानभूतसूक्ष्ो. घु जायते सा निर्विचारा अनच्छिचशब्दस्यासंबद्धार्थवनिरासाय विशे- पणद्वयं सर्वधर्मत्यादि । सर्वधर्मानुगतेषु सर्वधर्माणामाश्रयेषु चत्वर्थः । निर्वितर्कसाम्यमस्याः प्रतिपादति । एवं स्वरूपं हीति। पूर्वसूत्रानुसारौत. -RA ·880 योगवार्तिकम् । द्वाख्येयम् । उक्तस्य समापत्तिचतुष्टयस्य विषविभागमाह । तति । महत स्थूलं केवल वितिरिति यावत् । तेन्द्रियाणां भूतपरमाणूनां च संग्रहः । भूतपरमाणुनांच सूक्ष्ममध्ये प्रवेशो वक्तुं न शक्यते, आगामिसूत्रे पार्थिवस्याणार्गन्धतन्मानं सूक्ष्म इत्यादिना तन्मात्रादीनामेव सूक्ष्मत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । सूत्मत्वं च तत्त्वान्तरकारणत्वं तच्च जलादिचतुष्टयव्या. वृत्त्यर्थ बहिरिन्द्रिययाह्यगुणहित्येन विशेषणीयम् । वस्तुतस्तु अष्टप्रक- तिसिद्धान्तामृतान्युत्तरभूतेष्वाधारकारणान्येव न तु प्रकृतयः, अतो ऽत्र तत्त्वान्तरपतित्वमेव सूक्ष्ममिति । ननु शब्दार्थज्ञानविकल्पसंकीर्णत्व- मेव कथमेतयैवेत्यनेन नातिदिश्यते तत्राह । एवमुभयोरेतयैव निर्वित. या विकल्पहानियाख्यातेति । एवं स्वरूपमिव विकल्पहानिरीप यथो. तविकल्पराहित्यमपि उभयोः सविचारनिर्विचारयोरेतयैव पक्तिया निर्वितर्कया यथोक्तविकल्पशून्यया सूत्रकारण व्याख्यातप्रायेत्यर्थः । पूर्व भूमिकायां त्यक्तविकल्पस्योत्तरीमकायामसंभवादिति सूविषयेत्युक्तं तत्र सूक्ष्मो विषयः किंपर्यन्त इत्याकाङ्क्षायामाह । सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ सूत्मश्चासौ विषयश्रेत सूक्ष्मविषयः, अलिङ्गं प्रकृतिस्तत्पर्यन्तैव सूक्ष्मविषयतेत्यर्थः । तत्र स्थलमारभ्य प्रतिपर्यन्तस्य सूक्ष्मतायां क्रममाह । पार्थिवस्येति । स्थलकाष्ठाः पञ्चविधा अणवस्तत्र पार्थिवावपेतया गन्ध- तन्मात्रं समापत्तेः सूक्ष्मो विषयः । यद्यपि पार्थिवाणुर्जलविशिष्टगन्धतन्मा- चारब्धस्तथापि गन्धतन्मात्रस्य प्राधान्यात तदेव पार्थिवाणोः सूत्ममुक्त- म् । एवमाप्यादीनां त्रयाणां पूर्वपूर्वभूतविशिष्टरसादितन्मात्रकार्यत्वे ऽपि आकाशाणाश्चाहङ्कारविशिष्टशब्दतन्मात्रकार्यत्वेोप प्राधान्यादेकैकतन्मा. अमेव सूत्ममित्युक्तमिति वेदितव्यम् । तेषामहङ्कार इति । तेषां पञ्चत- मात्राणामहङ्कारः सूक्ष्मः कारणत्वात् । अत्र च तन्मात्रेरिन्द्रियाण्युपलन. णीयानि । अस्यापीति । अहङ्कारस्यापीत्यर्थः । लिङ्गमात्रं महत्तत्त्वं तद्धि स्वकारणस्य प्रष्टतेरनुमापकमात्रमडावत् । प्रतिगर्तावशेषाणामहंकारादि- ·योगवार्तिकम् । वेव प्रकटीभावात् । यथा यत्र काण्डादिभिर्बीजगतविशेषाभिव्यक्तिना- कुरमात्रेणेति । अलिङ्ग प्रधानम् । अकार्यत्वेन कस्याप्यननुमापकत्वादिति । अलिङ्गपर्यवसानत्वं व्याचष्टे । न वा लिङ्गादिति । चोदयति । नन्विति । ननु पुरुषः प्रकृत्यपेक्षयापि सूत्मोऽस्ति निर्धर्मकत्वादिति पूर्वपक्षं परि. हरति । समिति । यथोपादानतया लिङ्गाक्षितं सौक्ष्य प्रधानस्यास्ति नैवं पुरुषस्य तस्यापरिणामित्वात उपादानतया च सूत्मत्वमत्र विति. तमित्याशयः । ननु यदि पुरुषः कारणं न भवति हि 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्यभिसंविन्ति तद्ब्रह्म' 'तमेव चायं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी'त्यादि श्रुतिस्मृति- शविरोध इत्याशङ्कां परिहरति । किं तु लिङ्गस्येति । हेतुस्तु भवति किन्तु लिङ्गस्यायिकारणमुपादानकारणं पुरुषो न भवतीति व्युत्क्रमेणा- न्वयः । तत्र परमात्मनो ऽधिष्ठातृत्वेन निमित्तकारणत्वं 'मया ऽध्यक्षण प्रातः सूयते सचराचरम्' इति गीतावचनात् । प्रधानपुंसोरजयोर्यतः क्षोभः प्रवर्तते । नित्ययोयापिनोश्चैव जगदादी महात्मनोः ॥ तत्ताभकत्वाद् ब्रह्माण्ड सृष्टी हेतुर्निरञ्जनः । अहेतुरिति सर्वात्मा जायते परमेश्वरः । इत्यादि सकलस्मृतिषु तथा निर्णयाच्च । यत्तु ईश्वरस्याधिष्ठा- नत्वरूपमुपादानत्वं यतो वा इमानि भूतानि जायन्तइत्यायुक्तश्रुतिस्मृ. त्योर्गीयते । आकाशस्य वायूपादानवत, तदप्यत्र दर्शननिमित्तकारणता. मध्यएव प्रवेश्यते पुरुषाणां विकारित्वधर्मानरासार्योत पुरुषार्थ प्रकृतेः प्रवृत्त्यभ्युपगमेन च जीवपुरुषाणामपि महदादाखिलसृष्टिहेतुत्वं संयोग- मात्रेण नोपादानत्वेन । तथा चोक्तम् । बुखादयो विशेषान्ता अव्यक्तादीश्वरेच्छया । पुरुषार्धािष्ठतादेव जिरे मुनिपुंगवाः ॥ सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ·४४२ योगवार्तिकम् । इत्यादिस्मृतिभिः । जीवानामधिष्ठानसंयोगमात्रम् अनुमतिस्तु पूर्वकल्पीयकामकर्मादिरूपेति दिक् । तदेवं याह्मणहणसमापत्त्याः स्थूल- सूक्ष्म विषयभेदेन विशिष्टाविशिष्टरूपतश्चतुर्विविभाग उक्तः यहीत. समापत्ती च यः सविकल्परूपो विशेषः स एतास्वेव चतसृण्वन्तर्भूतः चेतनोपरागणैवाचेतनेषु योगस्य व्यवस्थापितत्वात् । अतो यहीसमा. पत्ता सविकल्पाविकल्यादिविभागो नोक्तः । वितत्यादिसूत्रे पूर्व संप्रज्ञातस्यावान्तरविभाग एव कृत इदानी यथोक्तसमापत्त्याख्यकार्य- मुखेन सबीजपरिभाषापूर्वकं संप्रज्ञातस्य सामान्यलक्षणमनेनैव प्रसङ्गेनाह ॥ ता एव सबीजः समाधिः । ४६ ॥ ता एव यहीत्यहणयाहोषु समापत्तय एव सबीजः समाधिः संग्रजातयोग इत्यर्थः । समापत्तिरूपसाक्षात्कारहेतुत्वायोगस्य समा. पत्तित्वमुक्तम् । योगे स्वतोऽवान्तरविशेषाभावादिति । ननु यहीत्यहण- याह्मसमापत्तिर्भािर्वतर्कविचारास्मितानुगतास्त्रयः संप्रज्ञाता एव संश- सन्ते न पुनरानन्दानुगत इति कथन्ता एवेत्यवधारणमिति चेत्र । आनन्दस्य बुद्धिधर्मत्वेन यामध्ये प्रवेशात् । ननु दुःखबीजसंस्कारहेतु- तया समापत्तय एव सबीजाः न तु वृत्तिनिरोधात्मको योग इति कथ- मुच्यते ता एव सबीजयोग इति तत्राह भाष्यकारः । ताश्चतस्र इति । बहिर्वस्तन्यनात्मधर्माः. संस्कारधर्मादयो दुःखबीजानि जायन्ताभ्य इति बहिर्वस्तुबीजाः, संप्रज्ञानिष्ठाया अपि संस्कारहेतुत्वात् धर्ममेघ- त्वाच्च । तथा च वितर्कादिसूत्रोक्तरीत्या चतस्रः प्रकृते तु त्रिधा विभ- तास्ता यहोत्रादिविषयिकाः समापत्तयो बहिर्वस्तुबीजा इत्यतस्ताभिः संबन्धात्समाधेः संप्रजाताख्यो वृत्तिनिरोधो ऽपि सबीज उच्यतइत्यर्थः । ननु स्थूलसूक्ष्मसमापत्तेरेव चतुर्विधत्वादानन्दास्मितासमातिभ्यां सह षट् समापत्तयो भवन्ति तत्कथमुच्यते चतन इत्याशङ्कामपाकरोति । तत्र स्थूल इति । तत्र चतसृषु समापत्तिषु मध्ये स्थूलार्थ एक एव समाधिरवा- न्तरभेटेनैव सवितनिर्वितर्करुपता द्विधा । तथा सूर्यप्षक एव समाधि ·योगवार्तिकम् । रवान्तरभेदेनैव सविचारनिर्विचाररूपतो द्विधा प्रोक्त इत्यतो वितकानु. गतादिरूपैः पूर्व स संप्रज्ञातयोगश्चतुर्धा उपसंख्यातः परिगणित इत्यर्थः । के चित्तु सूत्रस्थ एवकारों भिवक्रमः । तथा च ताः सवितर्कनिर्वितर्कस- विचारनिर्विचाररूपाश्चतस्रः समापत्तयः सबीजसमाधेरैवेति . सूत्रार्थः, तेन न यहीनादिसमापतेरपि सबोजत्वं भाष्ये प्रामुक्तं विरुध्यतइत्याहुः । तब । यहीवादिसमापत्तेः सबीजत्वानुक्त्यात्र सूत्रकारस्य न्यूनतापत्तेः । एवकारवैयाच्च । यथाक्रमस्यैव एवकारस्योपपत्ती भित्रक्रमत्वानी. चित्याच्चेति । यच्चान्यतैरुक्तं याह्यविषये स्थलसूक्ष्मभेदेन सवितर्कादि- रूपाश्चतस्रः समापत्तयः यहणाख्येषु चेन्द्रियेषु सानन्दनिरानन्दरूपे द्वे समापत्ती यहीतृषु च सास्मिनिरस्मितरूपे द्वे समापत्ती इत्यष्टा समापत्तयो बोध्याः युक्तिसाम्यादिति तदपि न । प्रमाणादर्शनात् । आनन्दानुगतास्मितानुगतयोनिरानन्दनिरस्मितत्त्वरूपविशेषासंभवाच्च । आनन्दो हि ल्हादमात्रोऽस्मिता च चैतन्यमात्रसंविदिति भाष्यकृता प्रोक्तम् । न विन्द्रियं हादशब्देन व्याख्येयं, लक्षणाप्रसङ्गात् । नापि अहङ्कारोपरक्त- चैतन्यमस्मिताशब्देन व्याख्येयं लक्षणापत्तेः । अतः कथं ल्हादवतः संप्र. ज्ञातस्य ल्हादशून्यत्वं कथं वा विविक्तचिन्मात्रसंवियुक्तस्य संप्रज्ञातस्य तच कून्यत्वमिति दिक् । तस्मादवान्तरभेदेन पञ्चैव समापत्तयः, याह्म- यहणयोः स्थूलसूक्ष्मभेदेन सवितर्क दयाश्चतस्रः पञ्चमी च यहीवृष्विति संप्रज्ञातयोगस्त्वानन्दानुगतमादायावान्तरभेदेन बोवेति । उक्तासु समा. पत्तिषु निर्विचारायां विशेषं कं चिदाह ॥ निर्विचारवैशारद्ये ऽध्यात्मप्रसादः ॥ ४७ ॥ सामान्यतो वैशारदामादो व्याचष्टे । अशुद्धोति। रजस्तमोवृद्धिकारणं पापादिरशुद्धिः सैवावरणलक्षणो मलस्तस्मादपेतस्योत हेतुगर्भावशेषणम् । प्रकाशात्मनः प्रकाशस्वभावस्य बुद्धिरूपसत्त्वस्य कारणापायादेव रजस्तमो- भ्यामनभिभूतोऽतःस्वच्छ ध्येयगताशेषविशेषप्रतिबिम्बोद्वाही स्थितिप्रवाह एकाग्रताधारा चित्तस्य वैशारयमित्यर्थः । समयसूत्रार्थ व्याचष्टे । यदेति ।

·M ४४४ । तथा. योगवार्तिकम् । आत्मनि बुद्धा वर्तत इत्यध्यात्म तादृशः, प्रसादशब्दार्थ विकृणाति । भूता. ति । यथाविषयकः क्रमाननुरोधी युगपत्सवायही स्फुट प्रत्यतः स प्रज्ञाख्य आलोक इत्यर्थः । अत्रैव परमर्षिगाथामुदाहरति चेति । तरति शोकमामविदिति श्रुतेरशोच्यः । अहं दुःखी पापीत्यादि. रूपैः स्वस्याशोच्यः सन् सर्वानेव जनान् शोचतो दुःखितान पति । स्वयं शोच्यो हि पुरुषः स्वापेक्षया कं चित् सुखिर्नामय पश्यति मोठयात् । अशोच्यस्तु परमार्थतो दुःखसमुद्रमन सर्व जीवजातं दुःखितमेव पश्यति अमठत्वादित्यर्थः । लोकानन्तरमितिशब्दः पादपरणार्थः । तथा च निर्वि- चारवैशारदो नाते स्वयमेव प्रकृतिपुरुषविवेको वा परमेश्वरतत्त्वंवा साक्षात् क्रियते न तु तत्साक्षात्काराय पुनर्योगापेक्षेति निर्विचाराया उत्कर्षः । पूर्व- सूत्रोक्तसबीजसमाधौ जायमानायाः समापत्त्याख्यायाः प्रजाया अन्यथा तान्त्रिकी संज्ञामपि दर्शयति । ऋतम्भरातच प्रज्ञा ॥ ४८ ॥ तस्मिबिति । तत्रेत्यस्य विवरणं तस्मिन्समाहितचितस्येति पूर्वोक्त सबीजयोगइत्यर्थः । न चाव्यवहितसूत्रोक्तं वैशारदा प्रसादो वा कथं तत्रे. त्यनेन परामृष्यतइति वाच्यम् । द्वितीयसूत्रतो ऽत्र समाधिप्रज्ञासामान्य- परत्वस्य लप्स्यमानत्वात् । सुगममन्यत्। ननु संज्ञाकथनमात्रेण किं प्रयोजन- मित्याशङ्कयाह । अन्वति । विपर्यासरूपनानं यद्यपि सवितर्कयोगजन- ज्ञायां शब्दार्थज्ञानविकल्पस्ति तथापि तंभरजातीयत्वस्यैवात्र विति. तत्वात न तस्यामव्याप्तिः, साजात्यं च समाधिजप्रजात्वेन । अथ वा तत्र समाहितचित्ते जायमाना या प्रज्ञा सैव शतम्भरोच्यतइति सूत्रार्थः। लौकि- कज्ञाने विद्यालेशसंपकोभावाति योगकाले प्रकृष्टा प्रज्ञा भवतीत्यत्र स्मृति प्रमाणयति । तथा चेति । ध्यानस्य चिन्तनस्य योऽभ्यासः पौन:- पुन्यं तत्र यो रस आदरस्तेन, तथा च श्रवणमनननिदिध्यासनैस्त्रिभिह. तुभिः सबीजयोगकाले प्रज्ञा प्रकल्पयन् प्रकर्षण विपयासराहित्येनोत्पाद- यन् तत्पज्ञातः परवैराग्यद्वारा वत्यमाणमुत्तमयोगं निर्धाजं लभतइति - 3 ·४४५ - योगवार्तिकम् । श्लोकार्थः । ननु भागमानुमानयोरपि प्रमाणत्वात्साभ्यामेव तदर्थतत्त्वं ब्रह्म- तां किं योगेनेत्याशङ्कानिरासायोत्तरं सूत्रं प्रवर्तते तद्योजति । सा पुनरिति । श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात ॥ ४ ॥ सा तु समाधिसामान्यजा प्रज्ञा श्रुतानुमानरूपप्रज्ञाभ्यां श्रवणम- ननाभ्यामावषया अतिरिक्तविषया विशेषार्थत्वात् विशेषोऽर्थी विषयो यस्याः सा तथा तत्त्वादित्यर्थः । समाधिप्रज्ञायाः श्रवणमननाभ्यामरिक्त- विषयत्वं विकृणोति । श्रुतमागर्मोत । नहि विशेषणेति । पदार्थतावच्छे. दकरूपेणैव पदार्थः शाब्दबोधे भासते ऽन्यथातिप्रसङ्गात् । पदार्थतावच्छे- दकं तु घटत्वादिसामान्यमेव न तु तद्विशेषास्तेषामानन्त्येन सर्वेषामेक- दाऽनुपस्थितेस्तत्तद्रूपैः शक्तियहासंभवात् विशेषाणामन्योन्यं व्यभिचाराच्च सामान्यतः श्रुतप्यर्थ विशेषसंशयदर्शनाच्चेति । इत्युक्तमिति । अनुमानमि- त्यस्य विशेषणम् । अत्र हि व्यापकतावच्छेदकेन गतित्वादिसामान्येनैवा. नुमानं भवति न तु क्रियादिगतविशेषरूपैरिति । अनुमानेन वेति सामा. न्योपसंहार इत्युक्त इत्यनुषङ्गः । ननु श्रुषानुमानागोचरोऽपि विशेषो लौकिकप्रत्यक्षेणैव याहोऽस्तु किं योगजप्रत्यतेणेति तबाह । न चास्येति । नन्येवं तस्य विशेषस्यापि प्रामाणिकत्वात् अभाव एवास्त्वित्याशङ्का प्रति- धति । न चास्य विशेषस्यति । नहि निर्विशेषं सामान्यमस्तीतिन्यायेन सर्वत्रैव वस्तुनि विशेषसिद्वेरिति भावः । अतः परिशेषात्समाधिप्रज्ञायाला एव स विशेष इत्युपसंहरति । इति समाधीति । स्थूलस्य विशेषः कदा चिल्लोकिकप्रत्यक्षगोचरोऽपि स्यादिति स्थलं परित्यज्य भूतसूत्मगत इत्युक्तम् । पुरुषगतो वेति । एतेन पुरूषेवपि विशेषादिधर्मः स्वीकृतः धनिषेधस्तु विशेषगुणद्रव्यादिपरः । अथ वा स्वस्वोपाधिप्रतिविम्बा एवातीतानागतवर्तमाना मुक्तामुक्तसाधारणाखिलपुरुषेष्वन्योन्यं विशेष. दति बोध्यम् । स्यादेतत् । व्यवहितादिषु सत्रिकर्षायभावात्कथं समाधिन- त्यतयाहात्वमपि स्यात् । अथ योगजधर्मस्यापि सविकर्षवं कल्प्यमिति चेच। संयोगादिभिरननुगमात् प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वेनातीतादिमत्यात ·- योगवार्तिकम् । स्वैवासंभवाच्चेति । अनोच्यते। अस्माकमन्तःकरणस्य विभुत्वेनातीतादीनां स्वरूपतः सत्त्वेन च सदा सर्वार्थस त्रिकर्षात, योगजधर्मेण च व्यवहिता- तीतादिज्ञानप्रतिबन्धकं तम एव निरस्यत इति। तदेत त्साड्यभाष्ये 'लीन. वस्तुलब्यातिशयसंबन्धाद्वा न दोष' इति सूत्रे ऽस्माभिः प्रञ्चितम् । उपसंहारमुखेन सूत्रवाक्यार्थमाह । तस्मातेति । एतेन दशमस्त्वमसी. तिवत् शब्दादेव साक्षात्कार प्रात्मनो भवति निर्विशेषत्वेन चात्मनो न विशेषयहार्थमपि योगजप्रत्यक्षापेक्षति नवीनवेदान्तिप्रलापो ऽपसिद्धान्त एव, स्वशास्त्रानुक्तेऽर्थ समानतन्त्रसिद्धान्त त्यैव सिद्धान्तत्वादिति । यथोक्त- प्रज्ञायाः संस्कारजनकत्वमुत्तरसूत्रोपयोगितया प्रतिपादयति । समाधीति । ननु तथापि प्रजोत्पत्तिपर्यन्तं योगापेक्षास्तु प्रजोत्पत्त्यनन्तरं तु पुनः संप्रज्ञा- तपरंपरायाः किं फर्लामाशङ्कायामाह । तज्जः संस्कारोन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥ ५० ॥ प्रतिबन्धः कार्याविरोधित्वम् । इदमेव बाधशब्देन भाष्यकारो वयति । सर्वषां च संस्काराणां चित्तनाशादेव नाश इपि भाष्ये व्यक्ती. भविष्यति । सूत्रार्थ व्याचष्टे, बाधत इत्यन्तेन । आशेते इत्याशयः संस्का- रश्चासावाशयश्चेति विरहात संस्काराशयमनुद्द्यसंस्कारमित्यर्थः । उद्बु द्वसंस्कारस्य च बाधो न संभवति उद्बोधप्रतिबन्धस्यैव बाधशब्दार्थत्वादिति भावः । ननु वृत्तिनिरोधसंस्कारस्य व्युत्थानसंस्काराभिभावकत्वं वात तत्कथं समाधिप्रजासंस्कारस्यापि व्युत्थानसंस्काराभिभावकत्वमिष्यतति चेच । वृत्तित्वाच्छिन्नाभावस्यैव वक्ष्यमाणयुक्त्या संस्कारजनकोस तु संप्राज्ञातकालीनस्य यत्किंचिदृत्तिनिरोधस्यापि, स्मृतिहेतुतया सिद्धात्म. शासंस्कारादेव व्युत्थानसंस्काराभिभवस्य वयमाणप्रयोजनस्योपपत्तेः । ननु एकयैव प्रज्ञाव्यक्त्या तत्सन्तानव्यक्त्या चोत्पादितन संस्कारेण व्युत्थान- संस्कारबाधसंभवे किमर्थं पुनःपुनः संप्रज्ञातानुष्ठानं तबाह । व्युत्थानसंस्का- राभिभवादित्यादिततश्च संस्काराइत्यन्तेन । अभिभवात् । तत्करणात् । शेषं स्पष्टम् । अयं भावः नेकदा संप्रजातो व्युत्थानं संस्कारबाधः। श्रुतिस्म- - - ·योगवार्तिकम् । तिसिद्धस्य पुनःपुनर्युत्थानस्यानुपपत्तः । उपदेशानुपपत्तेश्च । किंतु संप्रजातपरंपराजन्येन दृढतरसंस्कारेणैव तद्वाधः अदृश्च प्रामः संप्रज्ञातसंस्कारस्तस्य बाधार्थन्तनुतापरंपरैव क्रियते लथा च संस्कारदा- प्रार्थ प्रजासंस्कारचक्रमपेक्ष्यतइति । एतेन प्रजायाः साक्षादेव व्युत्थानसं- स्कारबाधकत्वशङ्काप्यपास्ता । एकप्रजयेव संस्कारबाधे व्युत्थानासंभ. धात् । प्रजासंस्कारे तु दृढत्वरूपवैजात्यसंभवेन तस्यैव व्युत्थानसंस्कार- बाधकतावच्छेदकत्वकल्यनया व्युत्यानाय़पत्तिरिति । व्युत्थानसंस्कारेषुः मध्ये वा विद्यासंस्कारस्यायं विशेषः यत्महत्पनया जानतेनैव संस्कारेणावि- यासंस्कारो बाध्यते न तत्र प्रजासंस्कारचक्रापतेति । एतच्च 'ते प्रतिप्रस- वहेयाः सत्मा' इत्यागामिसूत्रद्वये प्रकटीविति । इदमत्रावधेयम् । अस्मिन्सूत्रे शेषमूत्रे चाखिलसंस्कारदाहस्य योगफलत्ववचनात प्रार. अकर्मणाप्यतिक्रमेणाशुतरमोतः केवलज्ञानासाध्यो योगयोरसाधारणं फलति । नहि भोगसंस्कारस्य निःशेषतो दाहे प्रारब्धकापि फलायालं, दृष्टकारणाभावात.। योगाग्निदग्धकर्मचयोचिरादित्यादिवाक्ये सोचक- प्रमाणाभावाच्च । ज्ञानाग्निः सर्वकमाणीत्यादिष्वगत्या सङ्कोचः क्रियते तस्य तावदेव चिमित्यादिनानिविषयकश्रुतेः उपदेशादान्यथानुपपत्तेश्च । साय- वेदान्तसूत्रयोश्च ज्ञानिनामेव प्रारब्धभोगा वश्यकतोक्ता । नन्वर्द्धभुक्तप्रारब्ध- कर्मणां नाशे तत्फलस्य कालप्रतिनियमानुपारिति चेत्र। शास्त्रोक्तनाशक- नाश्यकर्मस्येव कालप्रतिनियमात् । अन्यथा कर्मविपाकोतप्रायश्चित्तस्य शान्तिकादेश्च भुक्तपापनाशकत्वानुपपत्तिः शास्त्रोक्तनाशकनाश्यक- मंणां त स्वास्थितिपर्यन्तमेव फलदातृत्वमिति दिक् । नन्वेवं प्रज्ञासं. स्कारातिशयस्वीकारे ततो ऽपि पुनर्जन्म भविष्यति । न चा संप्रज्ञातयोगेन तस्य नाशो भवितेति वाच्यं । असंप्रजाताभावेऽपि प्रारब्धसमायानन्तरं केवलज्ञानतो मोक्षाभ्युपगमादित्याशकृते । कथमसाविति। साधिकार स्व- कार्यजननतमम् । परिहर्रात । न तदति । ते प्रजासंस्काराश्चित्तं स्वकार्य- तमं न कुर्वन्ति जन्मकारणस्याविझदिलेशस्य विनाशनादित्यर्थः । कर्म- नाशनादित्यपि बोध्यम् । कर्त्तव्यसमापनादपि साधिकारं न कुर्वन्तीत्याह ।

·तु योगवार्तिकम् । चित्तं हीति । स्वकार्यादवसादर्यान्त कर्तव्यशून्यकुर्वन्ति तत्र हेतुः ख्यातीत्या. दि। हि यस्माच्चित्तस्य व्यापारो विवेकख्यातिपर्यन्तः विवेकख्यातिनिष्यत्ता सत्यां प्रवर्तकपुरुषार्थासम्भवात साचविवेकख्यातिरूपा प्रज्ञा तत्संस्काराति- शयेनानिशमुत्पदा परवैराग्यजननद्वारेण समाप्यतइत्यर्थः। क्षीणवृत्तेरित्यादि- सूत्रैः संप्रज्ञातस्य फलादिकमुक्तमिदानीमसंप्रज्ञातस्य फलादे सूत्रं प्रतिष्यते। तत्सत्रं प्रजासंस्कारातिशयस्य पुनर्जन्माहेतुत्वे हेत्वन्तरपरतया ऽवतारयति। किं चास्यति । अस्य प्रज्ञासंस्कारस्यान्यच्च फलं सर्वत्तितत्संस्कारयो. निरोधो भवतीति न पुनर्जन्मसंभावनेत्यर्थः । तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्नि/जः समाधिः ॥ ५१ ॥ पूर्वपूर्वासंप्रज्ञाते तावत्पजैव निरुध्यते प्रजासंस्कारम्य तु तान- मात्रं भवति । एवं क्रमेण तस्यापि प्रजातसंस्कारस्याप्यसंग्रजात- परंपरया निरोधेऽत्यन्ताभिभवे जायमाने चरमासंप्राज्ञातो निर्बीज- योगस्य परा काष्ठा भवत्यपुनर्व्यत्यानेत्यर्थः । सर्वनिरोधादितिसूत्रावय- वेन निर्वाजत्वे हेतुरुक्तः । यतः प्रज्ञा तत्संस्कारश्च सर्वाप्यत्यन्तं विल- पितोऽतो निर्बीजः । दुःखबीजैः संस्कारादिभिः शून्य इत्यर्थः । पूर्वपर्वासंप्रज्ञातक्तिषु च क्रमेण बीजतानबाटैाणं निर्बाजस्वमसंप्रज्ञा- तलतणे पूर्व भाष्यकृतोतमिति स्मर्त्तव्यं तथा च चरमासंप्रज्ञाते सर्वे प्रज्ञा- संस्काराः क्षीयन्तइत्यतो न ते चित्तं साधिकारं कुर्वन्तीति भावः । एतेना- संप्रज्ञातपरंपरायाः प्रजासंस्कारात्यन्तलयः फलं सूत्रेणोक्तं सूत्रस्यस्यापि. शब्दस्यार्थ भाष्यकारी व्याचष्टे । स न केवलमिति । स सामान्यनिर्बीज. योगः न केवलं समाधिप्रज्ञाया विरोधी भावाभावरूपेण अपि तु क्रमेण प्रजाकृतसंस्काराणामपि प्रतिबन्धी अत्यन्तभिभावक इत्यर्थः । ननु यदि प्रजासतसंस्काराणामप्यसंप्रज्ञातो बाधकर्ताह सध्दसंप्रज्ञातादेव सर्व. संस्कारबाधे व्युत्थानं कदापि कस्यापि न स्यादित्याशयेनातिति । कस्मा- दिति । परिहरति । निरोध इति । न निरोधः सातादेव प्रजासंस्कारान विलापति किं तु निरोधपरंपराजम्यो दृढतरः संस्कार एव प्रजासंस्कारा.

·888 । - योगवार्तिकम् । नत्यन्तं विलापयतीत्यर्थः । दृढतरत्वंच जातिविशेष इत्युक्तम् । ननु ज्ञान- स्येव संस्कारजनकत्वं दृष्टं निरोधस्तु न ज्ञानं संस्कारशेषचित्तावस्थाविशेष. मात्रत्वादतस्तस्य संस्कारजनकत्वे किं प्रमाणमित्याशङ्कयाह । निरोधस्थि- तीति । निरोधस्थितावसंप्रज्ञातावस्थाने यो मुहूोहोरात्रमासादिरूपः का- लक्रमः क्रमेण कालवृद्धिस्तदर्शनेन निरोधावचित्तजन्यः संस्कारोऽनु- मेयः संस्कारद्धितिरकेण तत्रियामकासंभवादित्यर्थः । संप्रज्ञातस्य तु कालद्धिः प्रजासंस्कारतारतम्येणैवोपपदातइत्यतो न संप्रज्ञातस्य संस्का- रहेतुति । ननु प्रजासंस्कारश्चरमासंप्रज्ञातेनात्यन्तं बाध्यतां निरोधसं. स्कारास्तु कुतः समुच्छिदयन्ते तदनुच्छेदे च साधिकारत्वमेव चित्तस्येति मोक्षानुपपत्तिः। किं च प्रलीनानापि संस्काराणां कदाचियोगीश्वरसंक- ल्यादिना दग्धबीजस्येव पुनरुवोधोऽपि सम्भाव्यतेत्याशङ्कामपाकरोति व्युत्थाननिरोधेति । असंप्रज्ञातापेक्षया समाधिप्रज्ञापि व्युत्थानम् । अतो. व्युत्थानं ज्ञानसामान्यं निरोधसमाधिश्चासंप्रज्ञातस्तदुभयप्रभवैः सह स. हितैः कैवल्यभागीयैः कैवल्यहेतुकर्मसंस्कारैर्वशिष्टं चित्तं स्वकीयप्रश्तो नित्यायां स्वयमेव प्रलीयते दग्धेन्धनानलवदान्तिकलयं गच्छति । परि. णामस्वाभाव्यात तत्स्वामिपुरुषस्य भोगहेतुर्विसदृशपरिणाम एव हि पुन- नभवति तदेतोः पुरुषार्थस्याभावादित्यर्थः। अथ वा कैवल्यभागीयैः कैवल्य- पर्यन्तस्छायिभिद्युत्थानसंस्कारैः सोत चित्तविशेषणम् । अनेन सूत्रेण शङ्का- निराकरणमुपपादयति । तस्मादिति । तस्माविरोधसंस्कारस्थापि तयाते निरोधसंस्कारा इत्यादिरर्थः । ननु भवतु योगट्ठयाच्चित्तस्यायन्तिकलयस्त- थापि पुरुषार्थः कः सिध्यतीत्याकाकायामाह। यस्मादित्यादि । यस्माच्चित्तं निवर्ततेऽतस्तस्मिनिवृत्ते सति पुरुषो मुक्त इत्युच्यते तत्र हेतुगर्भविशेषणानि स्वरूपेत्यादीनि । स्वरूपमात्रप्रतिष्ठः पररूपैः प्रतिबिम्बितदुःखादिभिर्मुक्तः शुद्धस्वत्वसम्बन्धेन पुण्यपापमुक्तः । भोगसाधनत्वस्यैव स्वत्वतया कूट- स्थस्यापि संसारदशायां स्वत्वाभ्युपगमात । एतादृशमुक्तः साध्यत्वमुपपवं केवल उपाधिसंयोगाख्यबन्धमुक्त इत्यर्थः । एवंरूपो मोत एव योगस्य मुख्यं फलमित्याशयः । पारमार्थिको दुःखकर्मादिसंबन्धो लेपाख्यसंयोगरूप- - ·४५० योगवार्लिकम् । संबन्धो वा लोके बन्ध इत्युच्यते तन्मुक्तिश्च बुद्धेरेव न कूटस्थस्यासदस्य पुरुषस्येति प्रतिपादयितुं मुक्त इत्युच्यत इत्युक्तं शास्त्रेषु मुक्त दात व्यव. हारमानं क्रियतइति तस्यार्थः । तदुक्तं सायसूत्रेण 'वाङ्मानं न तु तत्त्वं चितस्थिते' रिति । पुरुषे बन्धादिकं वाङ्मानं चित्तएव बन्धादयवस्काना- दित्यर्थः। पुरुषार्थत्वं च पारमार्थिकमेव दुःखं भुजीयाति प्रार्थनादिति भावः । साङ्यप्रवचनत । सायशास्त्रस्यैव प्रकर्षण वचनं सायप्रवचनं साड्ये ह्यभ्युपगमवादेनेश्वरं प्रतिषिध्यासंप्रज्ञातयोगनरपेयेण च जीवत वज्ञानादेव मोक्ष उक्तोऽस्मिंस्तु शास्त्रे निरुपद्रवान्दिग्धैच्छिकमुक्तिनिय. माय परमेश्वरविद्या आशुमातहेतुरसंप्रज्ञातयोगश्च प्रदर्शित इति भावः । इति श्रीपातञ्जलभाष्यवार्तिके श्रीविज्ञानभितुनिर्मिते प्रथमः समाधिपादः ॥ अथ द्वितीयः पादः ॥ ननु प्रथमपादेनैव योगः सोपायः सफलश्चावान्तरभेदैः सह प्रोक्तः त्किमपरमवशिष्यते यदर्थ द्वितीयपाद आरब्धव्य इत्याकाहायामाह । उद्दिष्ट दात । समाहितचित्तस्य योगारूढचित्तस्योत्तमाधिकारिणो उभ्या- सबैराग्यमानसाधनेनैष क्रियायोगादिसकलाङ्गानां नैरपेयेण पूर्वपादे योगः प्रदर्शितः तेषां बहिरङ्गत्वं वात 'त्रयमन्तरङ्गं पूर्वभ्य' तिसूत्रेण तद- भावपि भावादिति भाष्येण च । तथा चोक्तमाश्वमेधिके । अपेतव्रतकमा केवलं ब्रम्हणि स्थितः । 'ब्रम्हभूतश्चरन लोके ब्रम्हचारीति कथ्यते ॥ इति । तथा गारुडोपि । आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः । शिशुपाल सिद्धिमापस्मरणाभ्यासगौरवात् ॥ इति । ते चाभ्यासवैराग्ये न सर्वेषां द्रागित्येव भवतः, अतो व्युत्थि- तचित्तो बहिर्मुखोपि योगा रुरुतुः क्रमात् केनोपायेन योगयुक्तः स्यादिति 621 • योगमारुरुक्षुरिति तु युक्तम् । रा० शा० ॥

·योगवार्तिकम् । तमुपायं वक्तुमेतत्सत्रजातमारभतइत्यर्थः। तदेवधिकारभेदेन साधनभेदो. मारुडादिषयुक्तः। आरुरुत्यतीनां च कर्मज्ञाने उदाहृते । आरूढयोगयताणां जानत्यागी परी मता ॥ इति । । त्यागो बाह्मकर्मणाम् । गीतायामपि । आरुरुतोर्मुने गं कर्म कारणमुच्यते योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते । इति । कारणं योगस्य । तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि, क्रियायोगाः ॥ १ ॥ योगोपायत्वादयोगः, क्रिया चासो योगश्चेति विग्रहः तपादीनि त्रीणि क्रियायोग इत्यर्थः । ईश्वरप्रणिधानरूयो भक्तियोगो ऽस्यत्र क्रिया- योगमध्यएव प्रवेशितः । अतो 'योगास्त्रयो मया प्रोक्ता भक्तिका क्रिया- त्मका' इत्यादिस्मृतिषु त्रय एव योगोपायत्वायोगा उक्ताः तत्र ज्ञानलामो धारणाध्यानसमाधिरूपः पूर्वपादे प्रोक्तः विस्तरस्त्वस्याये भविष्यतीति। यपि यमादयोपि क्रियायोगास्तथापि वक्ष्यमाणयमनियमादिषु मध्ये तपादित्रयं प्रकृतयादौ पृथङ् निर्दिष्टं केवलेनैतेनापि तीव्रतरेण योगो भवतीर्पत सूचयितुमिति बोध्यम् । ननु स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानं च तत्वज्ञा- नेश्वरानुयहाभ्यां योगोपकारकं स्यात् तपस्तु देहेन्द्रियशोषणात्मकं केन द्वा- रेण योगस्योपकारकं भवतु प्रत्युत चित्तक्षाभकत्वेन योगविरोध्येत्याशङ्का तपसे द्वारमाह । नातस्विन इतिः । असिद्धा हेतुमाह । अनादीति.। अनादिकेशकर्मवासनया हेतुना चित्रा नानाविधाः अशुद्धिः पापाख्या प्रत्युपस्थापिविषयजालतया योगविरोधिनी तपो विना नः संभेदं लान- तामापयतइत्यर्थः । इतीति । इत्यतः साधनमध्ये तपसोयहणमित्यर्थः । योगविरोधशङ्कामपाकरोति । लच्चेति । तच्च तश्चित्तप्रसादाविरोधि मृद्वेषानेन योगिना कर्त्तव्यमिति परमर्षिभिमन्यतइत्यर्थः । पवित्राणां ·४५२ - योगवार्तिकम् । पापक्षयहेतूनाम् । प्रथमपादोक्तप्रणिधानादतिरिक्तमत्र प्रणिधानमाह । सक्रियामिति । लौकिकदिकासाधारण्येन सर्वकर्मणां परमेश्वरेन्तया. मिणि अर्पमित्यर्थः ।तदुक्तं गीतायाम् । यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददामि यत् । यत्तपास कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति । अर्पणं च कामतो ऽकामता वापि यत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्व वा॑य संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम् ॥ इत्यादिस्मृतिभिव्याख्यार्माित । त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहमितिचिन्त- नमेव संन्यास इत्यर्थः । अत्र प्रयोक्तत्वमन्तामिविधयैव न तु श्रुतिद्वारा अशुभकर्मसु श्रुत्यभावादिति । एतदपेक्षयापि प्रकृष्टं द्विविधं कार्पणान्तरं कैर्म प्रोक्तम् । ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते । ब्रह्मव दीयते चेति ब्रह्मार्पर्णामदं परम् ॥ नाहं कता मर्वमेतत् ब्रह्मैव कुरुते तथा । एतत् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तपिभिस्तत्त्वार्शभिः ॥ इति । तत्फति । एतपि कौम प्रोक्तम् । यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात्परमेश्वरे । कर्मणामेतदप्याहुब्रह्मार्पणमनुत्तमम् ॥ दति । कर्मफलानामीश्वरो भक्तिति चिन्तनं कर्मफलसंन्यासः । भोक्तारं यजतपसां सर्वलोकमहेश्वमित्यादिवाक्यात् । तदुक्तम् । 'करोति यदात्सकलं परस्मै नारायणाति समर्पयेत् दिति । यज्ञा- दीनां ही न्द्रादिभावापत्रस्यान्तयामिणो भोग एव मुख्यं फलं 'येप्यन्य- देवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेपि मामेव कौन्तेय यजाधिपूर्वक'- • हिशब्दः पुस्तकान्तरे नास्ति ।

·योगवार्तिकम् । ४५३ मित्यादिवाक्येभ्य इति । नन्वत्र वाक्ये विष्णवाख्यदेवताविशेषस्यैवेतर वतायजनेन यजनं प्रोक्तं न परमात्मन इति चेत्र । परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मयेत्यनुगीतावाश्यतः श्रीकृष्णम्य भगवद्गीतायां परमात्मोपदे- शस्यैव लाभादिति । यद्यपीश्वरस्य भोगो नित्यः तथापि सिस्तायुयनि- वत् तदुत्पत्तिाणी । यज्ञादिसहकारेणैव फलदातृतयेश्वरप्रीतभिव्यक्तः। नन्वीश्वरप्रणिधानमत्र पूर्वपादोक्तभावनारूपमेव कथं न भवति तत्राह । स हि क्रियायोग इति । स हि स एव फलसंन्यासः कर्मपिणं च क्रियायोगो भवति कर्मशेषत्वात्तज्जपस्तदर्थभावमिति पूर्वोक्तं च भावनारूपं प्रणि- धानं ज्ञानमेव कर्मतच्छेषत्वयोरभावादित्यर्थः । उत्तरसूत्रेण सहान्वये तुहिशब्दवैयर्थ्यमिति बोध्यम् । तेषां योगद्वारमाह ॥ समाधिभावनार्थ: क्लेशतनकरणार्थश्च ॥ २ ॥ उभयार्थत्वे हेतुमाह । स हीति । आ सम्यक निष्कामादिरूपेण सेव्यमानः स हि स एव कर्मयोगः । कार्तािरविषयेभ्यो निरुद्धत्तिकं निष्यापं च चित्तं करोति ततः क्रमेण सन्वानेकादेकायमन्यत्रापि करोति। अविद्यादिकं च प्रकर्षणानायासेन तनकरोति सत्त्वशुद्धयादिद्वारेत्यर्थः । उत्तमाधिकारिणश्च समाधियोग्यता क्लशतनुता च सिदैवेत्यतः पूर्वपादे तदुभयं योगसाधनतया नोक्तम्। ननु अविद्यादीनां लेशानां नाशेनैव संसा- रोच्छेदः प्रतनकरणेन तु किं प्रयोजनमित्याकाण्यामाह । प्रतनकतानि- ति । प्रतनकृतांश्च शुष्कन्धनतुल्यान कृतान क्लेशान क्रियायोगः स्वयमुद्दी पितेन प्रसंख्यानाग्निना विवेकख्यातिवन्हिना दग्धबीजवदनसवर्धामणो- प्रसवस्वभावान संस्काराजनकान् करिष्यति जीवन्मुक्तिदशायामिति शेषः। प्रसंख्यानाग्निज्वालने तनकरणस्य द्वारं वदन पूर्वोक्तार्थमुपसहरति । तेषा- मिति । अपरामृष्टा अनभिभूता, तथा चाभिभव एव तनकरणस्य द्वार. मिति । सूत्मेति । सूक्ष्मविषयत्वात सूत्मा साक्षात्कारपिणी प्रज्ञा क्रमे- ण समाप्तकर्तव्या सती चरमासंप्रज्ञाते प्रतिप्रसवाय प्रलयाय कल्पिष्यते विदेहकैवल्यदशायामिति शेषः । तदेवं क्रियायोगस्य मोक्षजानादिव्यापा.

·४५० - योगर्तिकम् । रकथनाकर्मयोगो जानादिसाधनतया जानाङ्गमेव न सातामातहेतु- रिर्वत सिद्धान्त इति । उत्तरसूत्रावत्सराय पृच्छति । अथेति । अविद्यास्मितारागद्देषाभिनिवेशा: क्लेशा: ॥ ३ ॥ पञ्च विपर्यया इति पूरयित्वा संक्षेपतः सूत्रार्थमाह। लेशा इतीति। इतिशब्दोऽविद्यादिपरामर्षी तथा चाविदयास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा इति पञ्चविपर्ययाः कशा इत्यर्थ इति योजना। अत्र कियन्त इतिप्रश्नस्योत्तर पञ्चेत्यनेन । के तइत्यस्य चोत्तरं विपर्यया इत्यनेनाह। पञ्च विपर्यया इति। अत्र पञ्चेत्यर्थादेव लब्धं विपर्यया इति च परितं विशेषलक्षणस्य च सा- मान्यलक्षणपूर्वकत्वैचित्त्यात विपर्ययशद्धश्चात्र संसारहेतुविपर्ययार्थक यतरे न शुक्तिरजतविपर्यये क्लेशलक्षणातिव्याप्तिः रागादीनां च विपर्य- यकार्यतया विपर्ययत्वं चेष्टम् । प्रकृतस्य संसारहेतुविपर्ययस्य लक्षणम- दृष्टसामान्यहेतुमनविशेषगुणार्मात ननु क्लेशशब्दो दुःखवाची किमित्यविद्यादिषु परिभाषितः किमर्थं वा तेषामुच्छेदोपेक्षित इत्याका- यामाह। ते स्थन्दमाना इति। ते क्लेशाः स्यन्दमाना लब्यत्तिका दृष्टा- दृष्टद्वारा गुणानां सत्त्वादीनाम् अधिकार कार्यारम्भणसामयं द्रव्यन्ति बसवत कुर्वन्ति तथा गुणानां परिणामं वैषम्यरूपमवस्थापन्ति निवर्त. यन्ति ततश्च महादरूपकार्यकारणप्रवाहमुन्नमन्ति प्रवर्त्तयन्ति । यद- र्थमेतत्सर्व कुर्वन्ति तदर्शयति । परस्परेति । कर्मविपाकं जात्यायु गं चाभिनिहरन्ति निष्यादन्ति । किं स्वतन्त्रा एव, नेत्याह । परस्परानुग्रह- तन्त्राभूत्वेति। अविद्याता रागो रगाच्चावियेत्येवमादिरूपान्योन्यानुय. हाधीना भूत्वेत्यर्थः । अन्यान्यसाहित्येनैव हि क्लेशानां स्ययं भवति येन स्थैर्यण विपाकपरंपरा निर्वहतीति भावः । तथा च क्लेशाख्यदुःखदत्वाद. बियादीनां लेशपरिभाषा तान्त्रिकी तथा दुःनिदानतया ऽवियादयः समुच्छेतव्या इति भावः ॥ (शेषमये) सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्त्यपरनामा কাযালীয়খানকাতয়াৰায় श्राङ्गलभागे संस्कृताध्यापकः केशवशास्त्रोच। रामकृष्णाशास्त्री। बाध्यमिति पाठान्तरम् ।

·सटीकरपशारीरकस्य ४५५ सटीकसंक्षेपशारीरकम् । (Continued from page 362. VOL. V.) मू० ॥ एवं सतीह यदि वेदशिरो न मानं श्रेयस्कर विधिगिरोऽपि न मानता स्यात् । श्रेयस्करे विधिगिरो यदि मानता स्या- द्वस्तुस्वरूपकथनेऽपि समन्वयस्य ॥ ६ ॥ टी० ॥ एवं प्रामाण्यप्रमेयत्वप्रयोजकरूपे सत्यपि र्याद वेदान्तो ब्रह्मणि न प्रमाणं ब्रह्म च न प्रमेयं स्याहिं चोदनाधर्मयोरपि न तदुभयं स्यादिति ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाण्यं बाधकमुखेनापसंहरति । एवं सतीति । प्रामाण्यप्रयोजकरूपे सतीत्यर्थः । इह बर्माण न मानता स्यात्ततः प्रयो- जकरूपान्तराभावादित्यर्थः । दि मानता स्यादिति । तेनैव रूपेणेति शेषः समन्वयस्य मानतर स्यादित्यनुषङ्गः ॥ २९ ॥ मू० ॥ वस्तुस्वरूपकथने ननु नास्ति पुंसः किं चित्फलं विधिवचःसु पुन: प्रवृत्तिः ॥ संभाव्यते फलमत: किल वस्तुनिष्ठं वाक्यं विधिस्तुतिपरं त्विति जैमिनीयाः ॥ ३०० ॥ टी० ॥ एवं सिद्धपरत्वेऽपि वेदान्तानां न सापेक्षत्वप्रसङ्ग इत्युक्तम् । नन्वेवपि सिद्धवस्तुज्ञानेन प्रयोजनासंभवादध्ययविध्युपात्तवेदान्तानां कथं तत्र पर्यवसानं स्यादिति शङ्कते । वस्तुस्वरूपकथन इति । नन्विति । चोझे पुंसः अध्येतुः । कथं हि फलपर्यवसानमित्याशय विध्येकवाक्यत्वेन त्सिध्यतीत्याशयेन विधीनां स्वतः फलं संभावति । विधिवचःस्विति । प्रवृत्तिरर्थभावना फलं शब्दभावनाभाव्यं ततश्च तस्याः पुरुषार्थभाव्यनिष्ठ. स्वाद्विधीनां फलवत्त्वमित्यर्थः । कथं हि वेदान्तानां तदेकवाक्यता. सिद्धे ब्रह्मणि विध्यसंभवात्तस्य भावार्थकगोचरत्वनियमादित्याशङ्कर कर्म- 4 ·प्रथमोऽध्यायः । विधिनार्थवादानामिव कादिस्तावकतया तदेकवाक्यतामाह । अतः क्लेिति । यतो वेदान्ताः स्वतोऽफलाः विधिश्च फलवानत इत्यर्थः । तुरवधारणे । परमेवेत्यर्थः । ततश्च सिढे ब्रह्मणि प्रमाणाभावान तत्सिध्यतीति भावः ॥ ३०० ।। मू० ॥ स्यादेतदेषमनवापुमर्थसिद्धि- वेदान्तवेद्यविषयावगती न चेत्स्यात् । स्वाराज्यमत्र कवलीकृतभोगभूमि संपूर्णमस्य विदुषो भवतीति दृष्टम् ॥ ३०१ ॥ टी० ॥ मैवं वेदान्तानां स्वातन्त्येणैव निरस्तनिखिलदुःर्खानरति- शयानन्दब्रह्मावाप्तिफलसत्त्वादिति परिहरति । स्यादेदिति। वेदान्त. वेविषयावगती सत्यामनवदापुमर्थसिद्धिः साक्षाच स्याच्चेदेवं त्वदुक्तवि. धयैतत्कर्मशेषत्वं स्यात्र चैतटस्तीत्यर्थः । ननु सिद्धज्ञानात्प्रवृत्त्यादयसंभ. वात्कलमात्रं न संभवति कुतोऽनवापुमर्थलाभस्तबाह । स्वाराज्यामिति । स्वस्वरूपसौमित्यर्थः । अत्र सिद्धब्रह्मसाक्षात्कारे सति । तस्य निरति. शयत्वमाह । कवलीफ़त । ब्रह्मादीनां या भोगभूमयो भोग इति यावत् । ताः कवलीकृताः स्वान्तमिता येन स्वाराज्येन तत्तथा । अत एव संपूर्णमनछिचं दृष्टम् । स एको ब्रह्मण आनन्द इत्यादिश्रुताविति शेषः । ब्रह्मादिर्शित धा। एवं च वेदान्तानां फन्नतिलम्भार्थं न प्रवृत्त्या- पेवेति नविध्येकवाक्यत्वं न वाद्वैतब्रह्मणो विमानवमितिभावः ॥ ३०१ ॥ म० ॥ यस्यापि विमुषि कृतार्थतया निषण्णाः शक्रादयो जलचरा इव सागरस्य ॥ प्रत्यकभावकमपास्तसमस्तदुःखं तवैष्णवं सुखमवाप्रवतः किमन्यत् ॥ ३०२ ॥ टी० ॥ नन्वाज्यावेतणादिवदात्मज्ञानमपि ज्ञानत्वात्पराएं वाच्यं तत्कुतस्तावन्मात्रात्युमर्थलाभस्तबाह । यस्याऽपीति । यस्य ब्रह्मसुखस्य - ·सटीकसंतेपशारीरकस्य ४५७ विप्नुषि अतिशुद्रांशेऽपि शकादस्त्रिलोकीश्वरप्रभृतयः कृतार्थतया निषण्णाः स्वरूपानन्दैकलेशभूतं त्रिलोकीशासनादिसंभवं मुखं प्राप्य वयं कृतार्था ति मन्यमाना नान्यदपेत्तन्त इत्यर्थः । तत्पत्यसवभावकत्वादि. विशिष्टम् । वैष्णवं विष्णोः परमं पदं सुखमवाप्तवतः विदुषः किमन्य. कर्तव्यं स्यात् । आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छ- न्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेदिति श्रुतेः। श्राज्यावेक्षणं तु ऋतुप्रकरणे विहिमिति पराङ्ग नैवमात्मज्ञानं तत्प्रकरणे विहितमिति स्वतन्त्रमेतच्च भट्टपादानापि संमतम् । सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते पराएं चामविज्ञानादन्यत्रेत्यवधारितमिति तदुक्तरिति भावः । तेषां सुखै- कलेशप्राप्तिमाण कार्य दृष्टान्तमाह । जलचरा इति । सागरस्य विप्नुधि कृतार्थतया निषण्णा जलचरा वेत्यर्थः ॥ ३०२ ॥ मू० ॥ अज्ञानमात्मविषयं भवहेतुभूतं प्रच्छादकं च परमात्मसुखस्य तूर्णम् ॥ व्यन्तवाक्यजनितात्ममतिविपाक- मासाद्य हन्ति यदि तत्र किमर्थनीयम् ॥ ३०३ ॥ टी० ॥ नन्वात्मेत्यं सुखरूपश्चेत्किमित्यस्माभिस्तथा नानुभूयत इत्याशष्ट्याज्ञानेनावृतत्वात् अस्माभिनानुभूयते । विदुषस्तु विद्योत्तमा- त्रेणाऽज्ञाननिवृत्तेः पूर्णसुखानुभव उपपदात इत्याशयेनाह । अज्ञानमिति । तत्र मानमाह आत्मेति । आत्मविषयं सातिसिद्धं तस्यानर्थहेतुत्वमाह । भवहेतुभूसित। भवः संसारस्तवेतुमित्यर्थः। पुरुषाऽर्थप्रतिबन्धकत्वमाह । प्रच्छादकं चेति । परमात्मसुखस्य प्रच्छादकं चेति संबन्धः । त्रय्यन्तो वेदान्तः । तूर्ण झटिति हन्तीति संबन्धः । आपातज्ञानं व्यवच्छेत्तुमाह विपाकमिति । श्रवणादिनिमित्तां स्वविषयतिष्ठामित्यर्थः । तथा च ज्ञानमात्रेण कृतकृत्यात भावः ॥ ३०३ ॥ :: ॥ - ·४५८ प्रथमोऽध्यायः । म० ॥ करमुष्टिनिधिष्टमुत्तमं कनकं प्रस्मरणादलब्धवत् । प्रतिभाति तदापवाक्यत: प्रतिपत्त्या लभते यथा जन: ॥ ३०४ ॥ टी० ॥ननु सर्वत्र साध्यस्यैव पुरुषार्थत्वं दृष्टं न तु प्राक्सिदृस्य ब्रह्मसुखं च नियसिद्धमिति कथं तस्य प्रेक्षावभिलाषास्पदत्वमित्याशङ्का लोके प्राक्सिदस्याप्यज्ञातस्य प्रेताविषयत्वं दृश्यते । ज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्ती चेष्टं प्राप्तमित्यनुभवोऽपि एवं प्राप्तेऽयज्ञाते ब्रह्मसुखे प्रेक्षावतां प्रेता त्रिवृत्ती कार्य चोपपदात इति श्लोकट्ठयेनाह । करमुष्टिनिविष्टमि. स्यादिना । मुष्टा कृतमित्यर्थः । प्रस्मरणात् प्राप्तवाक्यतः । मुष्टिं विमुच्य पश्येत्याप्तवचनात् प्रतिपत्त्या तल्लभत इति संबन्धः ॥ ३०४ ॥ मू० ॥ परमात्मपदं पराकृत- द्वितयं प्राममपि स्वभावतः । अनवानवदेव लिप्सते लभते चैवमयं प्रमाणत: ॥ ३७५ ॥ टी० ॥ परमात्म्पमित्यादि दाष्टान्तिकं । एवमित्यादी योजनीयं स्वभावतः प्राप्तमपीति संबन्धः । अनवाप्तवत् अपाहिरण्यवस्वादिवत् । लिप्सते प्राप्तुमिच्छति। प्रमाणतः ब्रह्मसाक्षात्कारात् । न हि सुखस्य कृति- साध्यत्वपि पुरुषार्थत्वप्रयोजकं गौरवात्तस्य दुःखादिसाधारणत्वाच्च किंतु स्वस्य प्रकाशमानसुखत्वं तच्च नियासद्वात्मसुखेऽस्ति। न च ज्ञानवैयर्थ. तदावरणनित्तये तदपेक्षणादिति भावः ॥ ३०५ ॥ (शेषमय) ·॥ श्रीः॥ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १ इष्टिप्रकरणम् । (Continued. from. page 422. VoL. V.) ४६८ अथाहवनीयसमीये एकमधिमन्यनशकलं लोकिकं प्रागायत निदधात्यग्नेर्जनिकमसीति मन्त्रेण । वृषणसंजको द्वा शकलो लोकिको अधिमन्यनस्य पार्खयोः प्रागायतो हस्ताभ्यां युगपन्नि- दधाति वृषणो स्थ इति मन्त्रेण । दक्षिणेनोत्तरारणिं सव्येनाधरा- रणिमादत्ते उर्वश्यस्यायुरसीत्यादिमन्त्रेण । धृतेनाक्त इत्यादिम- न्त्रेण अरणी अपूर्वाज्यस्थाल्यां समनक्ति । अधिमन्थनशकले अरणी निधाय गाय छन्दो ऽनुप्रजायस्वेत्यादिमन्त्रं वाचयति। मन्यनं कुर्वम् होतारं प्रेष्यति अग्नये मध्यमानायानुब्रहीति । उत्पन्ने ऽग्नी जातायानुब्रीति प्रेष्यति । जातमग्निमाहवनीये प्रहरन् प्रेष्यति । प्रह्रियमाणायानबहीति । यजमानेनान्वारब्धः भवतं न इत्याचा प्रहरति। अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इत्या- चा अपूर्वाज्यं स्रवेण जुहोति । तत: सामिधेन्यः सनदश । अथेध्मात्समिधमाददान इत्यादि प्रकृतिवत् चतुरः प्रया- जानिष्ट्वा पज्जुमादीन्मध्ये जुहोति । अष्टमे प्रयाजे सर्वमोप- भृतमाज्यं जुव्हामानयति । यजमानः पञ्चमप्रयाजानुमन्त्रणेन पञ्चमादीन् प्रयाजाननुमन्त्रयते । उदङत्याक्रम्य सर्वाणि हबोष्यभिधारयति नोपभृदाज्यं पृषदाज्यग्रहण्येव अनुयाजानां प्रचारात् । अभिधारणस्य तदर्थत्वात् । आज्यभागानन्तरं आग्नेयपुरोडाशैकदेशं प्राकृताग्नेय पदवदाय जुहोति सौम्यचा ·४E0 श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दीनां तु अपराधादवदाय पूर्वार्धादवदानम् । श्रामिक्षककणल- योरुपस्थानाभिमर्शने न भवतः । यजमानस्य सौम्यानुमन्त्रणं सोमस्याहं देवयज्यया प्रप्रजया च पशुभिश्च जनिषीयेति । सवि- तुम्तु देवयज्ययेत्यस्यानन्तरं स्वस्तिमान् पशुमान भूयास- मिति । तथा सरस्वत्याः वाचमन्नाद्यं पुषेयं इति । तथा पूष्णः पुष्टिमान् । पशुमान भूयासमिति । मरुतां तथैव प्राणध्या- समिति । विश्वेषां देवानां तु प्राणः सायुज्यं गमेयमिति । तथा द्यावापृथिव्ययस्तु उभयोलोक्योर्मध्यासमिति । भूमानं प्रतिष्ठा गमेयमिति वा । प्रधानहोमानन्तरं मधुश्च स्वाहेत्यादिभिश्च- तुर्भिमासनामभिराज्यस्थाल्याज्येन सुवेोककालस्याभितो जु- होति । स्विष्टकृदयं उपस्तोर्य वैश्वदेवान्तानां हविषामुत्तरा- धात्सकृत्सकृदवदाय एककपालसंबन्ध्याशयाज्यात्सकृदवदाय द्विरभिधार्य चर्वामिक्षामेक्षणान्यादाय अत्याक्रम्य हुत्वा मेक्षणा- न्यनुप्रहत्य संम्रावणाभिजुहोति । अन्वाहार्यमासाद्य प्रथम बत्सं दक्षिणां ददाति । प्रतिग्रहमन्त्रे ब्रह्मणादनं रुद्राय गां ताभ्यामिति विशेष: हविरुच्छिष्टोद्वासनानन्तरं गार्हपत्यस्याये वेद्यां दर्भेषु आज्येनानालिनं चमसं अग्निहोत्रहवीं स्पचं परि- भोजनीयदभांश्च द्वन्द्वमासाद्य मन्त्रेण पवित्र कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति यजमानं संप्रेष्य वेषाय त्वेति मन्त्रणाग्निहोत्र- हवीमादायप्रत्युष्टमित्यादिमन्त्रेण गार्हपत्ये प्रतितप्य मन्त्रेण प्रोक्षणी: संस्कृत्य शुन्धध्वमित्यादिमन्त्रण चमसादि प्रोक्ष्य पवित्र प्रस्तरे तष्णों विसृज्य मन्त्रण देवस्य त्वेत्यादिना स्फ्यमादाय बेदिकृतीयदेशे स्तब्धं कृत्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादय चमस संमृड्डीति । ततः मन्त्रेण स्फ्योद्वापनादि । प्राग्नीध्रः चमस ·४६१ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । परिभोजनीयदभाश्चादाय युगपत् गार्हपत्ये निष्टपति प्राकृतम्- डिष्टपनमन्त्रेण । वाचं प्रायं मा निर्मुलं वाजिनं त्वा सपलसाह समाधिर्म इति मन्त्रेण जुव्हादिवत् । दिवः शिल्पमित्याचा संमार्गदर्भान गार्हपत्ये ऽनुप्रहरति । अध्वर्यु: वाजिनं गार्ह. पत्ये ऽधिनित्य अभिधार्य उदगुद्वास्य पुनरभिधार्य यस्ता- त्मेत्याचा तृतीयाभिधारणेनाक्तं कृत्वा यजमानेन सह व्या- हृतिमन्तं पठन् वेद्यामासादयति । यन्मे अग्ने इत्याचा यज- मानो ऽनुमन्तयते । प्रथाध्वर्यु: संप्रेषमाह ब्रह्मन् प्रस्थास्याम इत्यादि । इध्मसन्नहनाहरणान्तं प्रकृतिवत् । पृषदाज्यं जुड़ा- मानीयअनुयाजार्थमत्यानामति । प्रथमानुयाजयाज्यापठनार्थ हो- तारं देवान्यजेति संप्रेष्य द्वितीयतृतीययोः प्रकृतिप्रानं यजेतिन संप्रेष्यति । चतुर्थादिषु तु यजेति संप्रेष्यति । प्रथमं क्षिप्रस- मिधः पूर्वभागे हुत्या द्वितीयादीननुमन्त्रयते। अध्वर्युः अनुवष- ट्कृते ऽवशिष्टं वाजिनं जुहोति । यजमान: अग्नयइदं न मम अग्नेरहं देवयज्ययायुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयं इत्य- नुमन्तयते । अथाध्वर्युरुदत्याक्रम्य चमसं वाजिनशेषस- हितं होतुर्हस्ते ददाति । यजमानो ऽध्वर्युराग्नीधेो ब्रह्मा च चमसमन्वारभ्य उपहवं कुर्युः । तत्र प्रथमं होता अध्वर्य- उपयस्व, ब्रह्मन्नुपयस्व, अग्नीटुपयस्व, यजमानोपडयस्व इति उपहुयते । यं यं संबोध्य उपहुयते तस्य तस्य उपहूत इति प्रतिवचनम् । ततो ऽध्वर्यु: ब्रह्महोचाग्नीध्रयजमानान् क्रमेण होतृवटुपयते, ततो ब्रह्मा अध्वर्युहोचाग्नीध्रयजमा- नान् । तत प्राग्नीधेो ऽध्वर्युब्रह्महोतृयजमानांस्ततो यजमाना- ऽध्वयुब्रह्महोत्राग्नीधान् । ततो होरध्वर्युब्रह्माग्नीधाः क्रमेण Vers ·४६२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । नासिकयावशाय आसते न प्रत्यक्षं भक्षयन्ति । यजमानस्तु यन्मे रेत इत्यादिमन्त्रेण प्रत्यतं भक्षयति । पाचं प्रक्षाल्य निदथ्यः । एतत्कर्म वाजिनयाग इत्युच्यते ॥ ४६६ ततो ऽध्वर्युहाचे वेदं प्रदायेत्यादिप्राडेत्य ध्रुवामाप्याय्यप्रकृतिव- त्यायश्चित्तानि हुत्वा वेद्यास्तृतबाहभ्य: प्रत्येकं किं चिद् गृही- त्वा ध्रुवां समज्य प्रसृत्य दक्षिणेन पदा वेदिमाक्रम्य तिष्ठन् ध्रुवाज्यात् वेण गृहीत्वा प्रथम समिष्टयजुर्जुहोति यज्ञ यज्ञं गच्छेति मन्त्रेण । पुनरादाय द्वितीयं जुहोति एष ते यज्ञो यज्ञपतइत्यादिमन्त्रेण । मुवं निधाय ध्रुवामादाय सर्व जुहो- ति । देवा गातुविद इत्यादिप्राकृतमन्त्रेण । यज्ञविमाकान्ते यजमान उत्करे उपवेषस्य स्थनप्रदेशमुपगृहति यं देवामनु- ध्येष्विति द्वाभ्यामृगभ्याम् । पौर्णमासतन्तं ब्राह्मणतर्पणान्तं प्रकृतिवत् । अथाध्वर्युः प्रत्यङ्मुखः स्वायतने प्राङ्मुखस्योपवि- ष्टस्य यजमानस्य शिरसि केशान् प्रागादि दिक्चतुष्टये मध्ये चेति येण्या शलन्या पञ्चधा विभजति ऋतमेव परमेष्ठि इत्यादि- बहुभिर्वाक्यमन्त्रैः । प्रतिविभागं तेषां वाक्यानामावृत्तिः । विभागक्रमेण लोहितायसारेण तेरेव मन्त्रर्वपनम् । प्रतिवपनं मन्त्रावृत्तिः । यजमान: स्नात्वा स्वायतने उपविशति । तत: संवत्सरीणास्वस्तिमाशासे इति पठति । इदमेतावत्सर्व कर्म वैश्वदेवपर्वेत्युच्यते॥ ४०० अथ वरुणप्रघासनामकं द्वितीयं पर्व । तते संभाराः । वि. खेतशलली । लोहितचरः । द्वात्रिंशत्कपालानि । आमिक्षा- स्थाल्यो । तिम्रश्चरस्थाल्यः । पञ्च मेतणानि । द्विशताधि- कानि शमीपर्णानि । करीरसक्तवः । ऐषीकं शूर्प कुशमयं वा।

·४६३ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । गार्हपत्ये वृषभ्रष्टानां यवानां प्रक्ष्मपितुषीकृतानां समाभिरद्विधू- तेन च संयुक्तानां यजमानस्य पुत्रपौवातदुहितृभार्यासमसंख्या- कानि एकातिरिक्तानि दीपकाकाराणि करम्भपाराणि । सङ्गो मेषः अशङ्गा मेषो। द्वावपि शुक्राणाप्रच्छन्नौ । यवतुषं च । दार्शपार्णमा- सिकी वेदिः । पाशुबन्धिकी च । द्विगुणितानि यज्ञपाचाणि । द्विगुणिवे इध्माबर्हिषी । प्रस्तरं प्रसूमयं के चिदिच्छन्ति । एते वरूणप्रघाससंभारा इत्युच्यन्ते । ४७१ एतान् संभागन् संभृत्य यजमानो ऽरण्योरग्नीन् समारोप्य- उदवसाय मथित्वा विहृत्य गार्हपत्ये स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य मुचि चतुगृहीतं गृहीत्वाहवनीये मनस्वत्या जुहोति । वरुण- प्रघासहविर्भिर्यत्य इति संकल्पः । अग्नीषोमावाज्यभागो । आ- ग्नेयो ऽष्टाकपाल: पुरोडाश: । सौम्यश्चरुः । सावि द्वाद- शकपालः पुरोडाशः । सारस्वतश्चरुः पोष्णाश्चरुः । ऐन्द्राग्न एकादशकपाल: पुरोडाशः । मारुत्यामिक्षा । वारुण्यामिक्षा । काय एककपालः पुरोडाशः । देवा प्राज्यपा इत्यादि वैश्वदेव- वत् । सविता क इत्युपांशु । अन्या उच्चैः । अध्वर्युः इडादेवहूरि- त्यादिना अग्नीन् विहत्यन्वादधाति तथैव प्रतिप्रस्थाता था- दधाति । व्रतग्रहणान्ते प्रतिप्रस्थाता शाखाहरणादि करोति । बहिःसंभरणे अध्वर्यः प्रथमं प्रस्तर पूर्व पञ्चमुष्टीन संभरति । तत :प्रतिप्रस्थाला प्रस्तरपूर्व मुष्टिचये अच घरुणप्रघासाख्ये पर्व- णि वारुण्यां वेद्यां व्यापारका अध्वर्युसदृशः पंचमा ऋत्विक- प्रतिप्रस्थातत्युच्यते ॥ ४०२ संभरणक्रमेण सादयतः । परिभोजनीयान् कृत्वा इध्मसंनह- नायापि द्वयोवैश्वदेववत् । अध्वर्यु: आहवनीयस्य पुरस्तात्य- ·- ४६४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दद्वयं संचरमवशेष्य शङ्कु निहन्ति । तत्पुरस्ताद् द्वादशपदे द्वितोयं शङ्ख निहन्ति । अष्टादशपदप्रमाणां रज्जुम्मयत: पाशां कृत्वा चयोदशपदे चतुर्दशपदे च न्यञ्छनं कृत्वा त्रयोदश- पदप्रमाणां यथा पुरस्ताद्भवति तथा शवोः पाश प्रतिमुच्य- चयोदशपदन्यज्छनेन दक्षिणत आकृष्य पदे शङ्कं निहन्ति । एवमुत्तरतो ऽप्याकृष्य शङ्ख निहन्ति ते प्राणी । रज्जु विपर्यस्य दक्षिणतः पूर्ववदाकृष्य चतुर्दशपदे शक् निहन्ति । एवमुत्तरता ऽप्याकृष्य शङ्कु निहन्ति तावंसा । द्वादशपदशङ्कोः प्रत्यक् पदा- र्धमवशेष्य अनुपृष्ट्यशङ्ख निहन्ति । ततः पश्चादनुपृष्ट्ये ट्त्रिंशदङ्गुले शङ्ख निहन्ति । तचाहवनीयवच्छम्याजानुप्रदेशा- नामन्यतममाशेच्छायां समचतुरमामुत्तदवेदिं करोति । इयं पाशुबन्धिकी वेदिरित्युच्यते ॥ ४७३ तस्यामध्ये चतुरङ्गुलोच्छयामभितः प्रादेशमात्रौं समचतुरस्रा- मुत्तरनाभिं करोति । प्रादेशोच्छ्रायोत्तरवेटिपक्ष गोपदप्रमाणा- तरनाभिः । इयमुत्तरवेदिनाभिरित्युच्यते ॥ ४०४ वेद्युत्तसंसशकुमारभ्य प्रत्यक् पदद्वयं मीत्वा तस्योतरतो ऽपि तावदेव मीत्वा तचाभित: शम्यामाचश्चात्वाल: । अयं चात्वाल इत्युच्यते॥ ४०५ वेद्युतरांसशङ्कमारभ्य प्रत्यक् पदचतुष्टयं मीत्वा उदगेकं पदं मीत्वा शङ्क निहन्ति स उत्करः ॥ ४०६ एवं पाशुबन्धिको वेदिमुत्तरर्वेदिं च करोति । तस्या वेदेस्त्रयो- दशाङ्गुलं दक्षिणतो मुक्का प्रतिप्रस्थाता दार्शपोर्णमासिकी वेदिं करोति । उभे पश्चिमपाचे समे भवत: । पूर्वपाचे विषमे ।

·४६५ श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । उत्तरा दीर्घा दाक्षिणा ऊना । प्रतिप्रस्थातृवेदेरुत्तरगयंसवद- ध्वर्युवेदेर्दक्षिणतस्त्रयोदशाकुलमाचात्यरो भवतः । उभयोर्वे- घोरुनर एवोत्करः । इयं दार्शपौर्णमासिक्या वेद्या तुल्यामा- रुती वेदिरिति प्रतिप्रस्थातृवेदिरिति च गीयते ॥ ४०० एवं वेदी विमाय परिस्तीर्य अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी शाखाहरण- क्रमेण शाखापविधादिसायंदोहान्तं कुर्याताम् । वारुणदोहम- ध्वर्यु: । मारुतदोहं प्रतिप्रस्थाता। द्वितीयदिने अग्निहोत्रहामा- नन्तरमुभी पाणिसंमर्शनादि कुरुतः । अग्निपरिस्तरणमध्वर्युरेव करोति । उत्तरस्यां वेद्यां वैश्वदेववत्याचाणि सादयति । प्रति- प्रस्थाता दक्षिणस्यां वेद्यां स्फ्यमग्निहोत्रहवणी जुहादिचतुष्ठय- माज्यस्थाली वेदमामिक्षानपणार्थ स्थाली मेक्षणं आमिक्षामु- दुरणपाची वेदपरिवासनमुपवेषं चेतानि पाचाणि शमीमयानि प्रकृत्युक्तानि चासादयति । ब्रह्माणं तूष्णी दक्षिणत उपवेश्य अध्ययुरेव प्राकृतवेद्यां पृष्ठयां स्तृणाति । उभौ मन्त्रेण पवित्र कुरुतः । अध्वर्युरेव प्रणीताप्रणयनमुत्तरवेदेरुत्तरत: करोति । दक्षिणेनाग्निहोत्रहवीं सव्येन शूपं चादत्ते । प्रतिप्रस्थाता मन्त्र- ण अग्निहोत्रहवणीमेष । एवं मन्त्रेण प्रतितपनम् । अध्वर्युवे. खदेववदाग्नेयादिपञ्चहवींषि निरुप्य ऐन्द्राग्नं निर्वपति । उभी प्रोक्षणी: संस्करुतः । अध्वर्युः करम्भपाचाणि मेषं मेषों द्विश- ताधिकानि शमीपर्णानि करीरसक्तन ऐषीकं शूपं च हविभिः सह प्रोक्षति । उभौ स्वस्वपाचाणि प्रोक्ष्य प्रोक्षणीनिधत्तः । अध्वर्युः कृष्णाजिनावधूननादितन्दुलप्रक्षालननियननान्तं करो. ति । तुर्षानरसनकाले कांश्चितुषान् अवभृथार्थमवशेष्य इतरा- निरस्यति । उभयोः प्रातःहः सायंदोहवत् । अध्वर्युः कृष्णा- ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । - जिनावधननादि अधिवपनान्तं करोति । कपालोपधाने अ- ग्नये अष्टो कपालान्युपधाय सौम्यचरुस्थालीमधिनित्य सवित्रे द्वादश कपालान्युपधाय सारस्वतचरुस्थालीमधिश्रित्य पोष्ण च- रुस्थालीमधिश्रित्य इन्द्राग्निभ्यामेकादशकपालान्यपदधाति । प्रतिप्रस्थाता तदुत्तरत उपवेषेणाङ्गारान्निरुह्य मारुतस्थाल्यां तिरः पवित्रं प्रातःहमानीय मेवणेनालाय अपयति । अध्वर्यु- स्तदुत्तरतो वारुणस्थालीमधिनित्य तदुत्तरत: काय एक कपाल- मुपदधाति । संवपने अध्वर्युः इन्द्राग्निभ्यां कायेति वदति । अध्वर्युणा पेन्द्राग्नपुरोडाशाधिश्रयणे कृते प्रतिप्रस्थाता मारू- तीप्रात हे सायंदाहं दध्यानीय श्रामिक्षावाजिने पृथक्कृत्य शीतले देशे निदधाति । सद्यस्कालत्वपक्षे श्रामिक्षार्थ पया- तञ्चनं लोकिकदधा वा करोति । ततो ऽध्वर्युवारुण्यामिक्षां वा- जिनं च पृथक्कृत्य निदधाति । तत एककपालमधिश्रयति । आज्यदधिनी निर्वपति । अपूर्वाज्यं च । प्रतिप्रस्थाता प्रकृति- वत् । अध्वर्युः पुरोडाशानां त्वचं ग्राहयित्वा करम्भपााणि मेषं शताधिकानि शमीपर्णानि करीरसक्तंश्च हविर्भिः सह पर्य- ग्नि करोति । ततः प्रतिप्रस्थाता मारुत्यामिक्षया सह मेषों शताधिकानि शमीपर्णानि करीरसक्तनेषीक शूपं स्वाज्यानि च पर्यग्नि करोति । अध्वर्युः पाशुबन्धिक्यां वेद्यां पानीसंक्षालननि- नयनान्तं करोति । उभी वेदावादाय स्वस्ववेदिं चि: संमृष्टः । अध्वर्युः पाशुबन्धिक्यां वेद्या स्तम्बयजुहरति । प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्याम् । अध्वर्युः पूर्व मृदमादाय उत्करे न्युप्य तिष्ठति । प्रतिप्रस्थाता पाशुबन्धिक्या वेदेः पश्चान्मार्गेण मृदमाहृत्य उत्करे न्युष्य पूर्व यथेतं प्रत्यागच्छति । ततोऽध्वर्युः प्रत्या- ।

·४६ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । गच्छति । एवं चिर्यजुषा तष्णी चतुर्थ सह बहिषा । पूर्वी परि- ग्राही परिगृहीतः । अध्वर्युरेव करणं जपति । तस्मिन्करण- मन्त्रे वेदिद्वित्वादिमा वेदि वसुमती रुद्रवतीमादित्यवतीमि- ति पदानां स्थाने इमे वेदी वसुमत्यो रुद्रवत्या आदित्यवत्यो इत्यहः । उभी स्वस्ववेदिं स्फ्येनेोद्धतः । अध्वर्युरेवाग्नीध्रमाह अग्नीदिवश्चामुतश्च विस्त्रिहरेति । अथाध्वर्यु: स्फ्यमुदपात्र बहिः शम्यां चादाय एहि यजमानेति यजमानमामन्व्य यज- मानपलीभ्यां सह चत्वालदेशं गत्वा स्फ्यनाटुत्यावाक्ष्य चात्वा- लपूर्वदेशे उदीचीनकुम्बां शम्यां निधायान्तरत: स्पोनालिख- त्युदगपवर्ग विनायनीमेसोति मन्त्रेण । दक्षिणतः प्राचीनकुम्बां- शाम्यां निधाय पूर्ववत् स्फ्येनालिखति प्रागपवर्ग तिक्तापनीमे- सीति मन्त्रेण । पश्चादुदीचीनकुम्बां शम्यां निधाय अन्तरत: म्फ्येनालिखत्युदगपवर्ग अवतान्मानाथितमिति मन्त्रेण। उत्त- रत: प्राचीन कुम्बां शम्यां निधाय अन्तरत: सफ्येनालिखति प्रागपवर्गमवतान्माव्यथिमिति मन्त्रेण । चात्वाले उदगयं बहिर्निधाय यजमानपलीभ्यामन्वारब्धः तस्य मूले स्क्येन प्रसरति विदेरग्निर्नभ इत्यादिमन्त्रेण । 'अप उपस्पृश्य । छिन् बहिर्मलं मृदं चादत्ते आयुषा नाम्नेहीति मन्त्रेण । हृत्वोत्तर- वेद्यां निर्वपति यत्तेनाधृष्टं नामेत्यादिमन्त्रेण । स्फ्येन बहिर्म. लप्रहरणादिपुर्द्वितीयम् । तप मन्त्रे यो ऽस्यां पृथिव्यामित्यत्र अस्यामित्यस्य स्थाने द्वितीयस्यामिति पदस्य प्रयोगः । तत- स्तृतीयं तत्र प्रहरणमन्त्रे अस्यामित्यस्य स्थाने तृतीयस्यामि- त्यस्य प्रयोगः । तूष्णी चतुर्थमवशिष्टं बर्हिषा सह प्रहरति । पूर्वे. षु चिषु पर्यायेषु केवलं मृदाहरणं वा । ततः सत्येन चात्वाले ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । पुरीषमुटुत्याह, अग्नीदितस्विहरति । प्राग्नीध्रश्चत्वालात्युरीष- मादाय उत्तरवेद्यां चिनिवपति । अयं चात्वालसंस्कार इत्युच्यते ॥ ४०८ अध्वर्युरुत्तरवेद्यां न्युनं पुरीषं संप्रयोति सिंहोरसीत्यादि मन्त्रेण । पुरीषं प्रथयनि उरुप्रथस्वेत्यादिमन्त्रण । ध्रुवासीतिमन्त्रेण सफ्ये- न संहन्ति । देवेभ्य: शुन्धस्वेति मन्त्रेण उत्तरवेदिमदिरवा- क्षति । देवेभ्य: शुम्भस्वेति मन्त्रेण सिकताभिः समुप्रकिरति । उत्तरदिं शम्यया मीत्वा मध्ये प्रादेशमाधों चतुरस्रां चतुरङ्गुलो- च्छायामुत्तरनाभिं कृत्वा दर्भेः प्रच्छादयति । उत्तरवेद्यां पुरीष- संपवनादि एतदन्तं कर्म उत्तरवैदिसंस्कार इत्युच्यते । ४VE उभा प्रत्येकं प्रणयनीयमिध्ममाहवनीये आधत्तः । अध्वर्यु: समाबदाज्यं संस्कृत्य पञ्च गृहीतं गृहीत्वा सष्णीमुत्यता: प्रोक्षणीश्च परिकर्मिहस्ते दत्वा ब्रह्मणो हस्ते देवदारवान् परिधीन प्रादेशमास्त्रीन् गुग्गुलुसुगन्धि तेजनं मेषशङ्गमध्ये उत्तरप्रदेशाद् गृहीतां शुक्रामास्तुकां च दत्वा संप्रेषमाह । अग्नयेप्रणीयमानायानुब्रह्मग्नीदेकस्य ययानुसंधे ३ इति । होचा अयमुष्येत्यारब्धे चात्वालमृदा पूरितां पानीमन्युद्धरण- पाथा अधस्तात् पयम्ययजमानपलीभ्यामन्यारब्धः स्वमिटम- मादायोत्तरतस्तिष्ठति । प्रतिप्रस्थाता स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य मकृद् गृहीत्वा अध्वर्युगृहीतस्यध्मस्य शालामुखीयस्य च मध्यन गत्वा प्रदक्षिणमावृत्यप्रत्यङमुखः तथैव कल्पितोपय- मन्यां प्रणयनपाचे स्वमिध्ममादाय अपसले: पर्यावृत्य तिश्रुति । बामाङ्गेन परिवर्तनअपसले: पर्यावर्तनमित्युच्यते ॥ शेषमये ।

·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य सटीकसंक्षेपमारीरकम । (Continued from page 458. VOL. V.) मू० ॥ न स्वाध्यायवदाप्यता न च पुनस्वेताग्निवज्जन्यता न ब्रीह्यादिवदस्य संस्कृतियुजा ना सोमवद्विक्रिया ॥ पाठाधानजलाक्षणाभिषवणेः कूटस्थरूपं हि त- दुरापास्तविकारजन्ममरणं निःश्रेयसं साधने: ॥ ३०६ ॥ टी० ॥ एवमबाधिताधिगतब्रह्मप्रतिपादकानामनतिशयानन्दन- समाप्तिपर्यवसायिनां वेदान्तानां धर्म इव चोदनाया ब्रह्मणि प्रामाण्य. मनपवामित्युपपादितम् । ननु सत्यमीदृशं ब्रह्म वेदान्तेभ्योऽवगम्यते परं तु कार्यपरेभ्यस्तेभ्यो न तु केवसिद्धपरेभ्यः लोके शब्दानां सिद्धे सङ्गति यहासंभवेन वेदस्याप्यतदर्थत्वात् कार्य च सङ्गतियहस्योक्तत्वात् । आत्मे त्येवोपासीति ह्यात्मोपासनं विधीयते । तत्र च रात्रिसत्रन्यायेन ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यामर्थवादावगतब्रह्मभवनकामो नियोज्यः कल्प्यते, ब्रह्मभवनकामस्य च कर्तव्यतयाऽवगत उपासनाविषर्यानयोगः स्वस्य साक्षात्कर्तव्यत्वायोगात्स्वसिद्धार्थ स्वविषयोपासनस्यानुष्ठानमातिति । तच्चानातं नानुष्ठातुं शामति तज्ञानाय विषयतया तविरूपकम- द्वैतात्मानमप्युपासनानियोगोऽपेक्षते । ततः कोऽसावात्मेति तदाकाडा- यां सत्यादिवाक्यमुपासनानियोगपर्यवसाय्येव मन्त्रा इव विधिपरा देवतावियहमात्मानं बोधयतीति तस्य कार्यपरवेदान्तासिद्धिरिति । मैवम् । सिद्धेपि शब्दानां संबन्धग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वान्मोतकामं प्रत्यु. पासनाविध्यसंभवात् । तथाहि । किमुपासनं प्रधानकर्मतया विधीयते । गुणकर्मतया वा आदो उपासनानन्यापूर्वस्य क्वोपयोग दति चिन्तनीयम् । न तावदकत्वे तस्योपयोगः । तस्य निासदस्य तदसाध्यत्वाचाविदयानिवृत्ती तस्या अपि जानैकफलत्वात । नाण्या- त्मसाक्षात्कारें तस्य श्रवणादिविधिफलतया तदफलत्वात् । अन्वय.

·प्रथमोऽध्यायः । व्यतिरेकाभ्यां तत्साधनत्वसिद्धया तत्र प्रवृत्तिसंभवाद्विधिवैयर्याच्च । अव. घातादौ च नियमापूर्वमस्तीति न विधिवैययं प्रकृते ऽपि तथास्त्विति घेत्तर्युपासनाया अपर्वद्वारा मुक्तिफलता न स्यादिति न प्रधानकर्मता । किं तु सिद्धान्त इव निदिध्यासनस्यात्मज्ञानार्थतयात्मशेषतैव स्यात् । अत एव न गुणकर्मतयापि तद्विधिः । किं च गुणकर्मणः फलं प्राप्तिरुत्पत्तिा संस्कारो विकारो वा स्यात् । न चैषामन्यतमोऽपि ब्रह्मण्युपासनया संभ- पतीति व्यतिरेकदृष्टान्तेन सह दर्यात । न स्वाध्यायेत्यादिना। अस्य ब्रह्मणः साधनैर्न स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति हितस्वशाखाध्यनेन स्वाध्या. यस्येवाप्यता प्राप्तिःसंभर्वात । स्वाध्याये च सा अध्येचधीनोच्चारणक्षमता। नापि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्रीनादधीति विहिताधानेन गार्हपत्याहवनीयति गानिरूपानित्रयस्येवोत्पत्तिः। नापि ब्रीहीन्योततीत्यादिना विहितमोक्षणेन श्रीझुलखलारिव संस्कृतिः संस्कारः तत्कृतातीन्द्रियातिशयः तया युजा संबन्धः । नापि समिभिषुणोतीति विहितेन कुटनरूपाभिषवणेन सोमस्येव विक्रियान्यथाभावः। पाठोऽध्ययनम्। उक्षणं प्रोक्षणम्। एषां चतुणी पाठादीनां यथाक्रमं स्वाध्यायायाप्यतादिभिः संबन्धः। अत्र साधनैरिति बहुत्वं पूर्व पचे मनोमयादिब्रह्मोपासनादयभिप्रायेण । कुतो ब्रह्मणि तदसंभव दूत्यत पाह । कूटस्यति । हिहती। यतो ब्रह्म कूटस्थादिरूपमत प्राप्यतानस्य नेति संबन्धः। कूटस्थपदसूचितं निर्विकारत्वमजन्यत्वं चापास्ततिर्शि- तम् । अन्येऽपि भाविकारा निरस्ता इति सूर्चायतुं मरणयहणम् । ब्रह्म पदेन तस्य सर्वात्मत्वं दर्शयता प्राप्यत्वं निरस्तम्। निःश्रयमिति परमप्रयो- जनरूपतयोपयुक्तोपयोत्यमाणताभावात्संस्कार्यत्वं निरस्तमिति द्रष्ट- व्यम् ॥ ३०६॥ मू० ॥ ब्रह्मव सन्निति वचः प्रथमश्रुतत्वा- दप्येतिशब्दमुपसंहरणस्थमुच्चैः ॥ प्रच्यावयत्स्वविषयादुचिताद् बलीयो ब्रह्मात्मनोरनतिरेकमसाध्यमाह । ३०० ॥

·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य ४७१ टी० ॥ ननु ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति तस्याण्यत्वं श्रूयते । नच ब्रह्मव सविति तस्य प्रापि सत्त्वाचाप्तिक्रियामाध्यत्वमिति वाच्यम् । क्रिया. पदानुरोधेन ब्रह्मैवेत्यस्य भाविपरत्वकल्पनात् । नचैवमपि तस्य सर्वगतस्य घटनाकाशस्येव न क्रिययाप्यमिति वाच्यम् । अथ यवतः परो दिवों ज्योतिर्दीप्यत इति श्रुतिसिद्धाविकृतब्रह्मप्रदेशस्याप्यत्वोपपत्तेरित्याशङ्का- ह । ब्रह्मैव सवितीति । उपसंहरणस्यम् एतद्वाक्यान्ते श्रयमाणं प्रच्याव. यत् भ्रंशयत् उचिताम्मुख्यालैव सबिति सावधारणं प्रथमश्रुतत्वात्तथैव बुद्धिमुत्पादयदसंजातविरोधितया बलीयो भूत्वान्ते श्रुतमयेतिशब्दं मुख्या. थात् प्रच्यावर्यात एकस्मिन्वाक्य उपक्रा पक्रमानुरोधेनोपसंहारस्य नेतव्यत्वात यथा यो वेदा अजायन्तेत्यर्थवादोपक्रमगतवेदशब्दानुरोधेनोच्चा क्रियत इति चरमपठितं विध्युदेशगतपि मन्त्रवाचि अगादिपदं वेदपरत- या नीतमतो ब्रह्मात्मनोरत्यन्तमभेद इति नानया श्रुत्या तदाप्यत्वसिद्धि- रियविद्यानिवृत्त्या प्राप्तत्वशान्तिध्वंस एव तथोपचर्यते । अविकृतं ब्रह्म च सर्वत्र सदास्त्येवासङ्गत्वेन तस्य सर्वविक्रियाशून्यत्वादत एव श्रुतिरत्र ब्रह्म समश्नुत इति । तस्यार्द्धदेशस्यत्वश्रवणं तूपासनार्थमिति ॥ ३०७ ॥ म० ॥ आग्रेय इत्याद्यपि तद्धितान्त. मष्ठाकपालादिसमन्वितं सत् । आख्यातशब्दस्य धुरं विभर्ति भव्यार्थसंवित्तिनिबन्धनत्वात् ॥ ३०८ . टी० ॥ ननु नामपदमाख्यातान्तपदं प्रति गुणभूतं भूतार्थस्य भव्य. शेषत्वेन तत्पदयोरपि तथाभावस्य धक्तव्यत्वात् । एवं गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति ब्रव सचिति नामपद एव लतणचिता न त्वाख्यातान्तेऽप्यतिपद इत्या. शङ्का नामपदपि विधेयसमर्पकं क्रियापदकार्य कुर्वन्क्रियापदमेवेति न नामत्वं गुणत्वनिमित्तम्, एवमविधेयाक्रियापदमप्यावामैवेति न प्रधान निमित्तमित्याशयेन दृष्टान्तं साईश्लोकेनाह । आग्नेय इत्यादिना । पा. ग्नेयोऽष्टाकयालो भवति। अमीषोमीयमेकादशकपामित्यादिवाक्यो निर्द- ·१७२ प्रथमोऽध्यायः । बताऽस्येत्यादिव्युत्पत्त्याग्न्यादिदेवतासंबन्धिद्रव्याभिधायकमाग्नेय इत्या- दिद्वितान्तं पदमष्टसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाश इत्यादिव्युत्पत्त्याऽष्टा- कपालादिसंयुक्तपुरोडाशवाचकाष्टाकपालादिपदेन हविर्विशेषबोधकेना. न्वितं सदाख्यातशब्दस्य विधेयबोधकस्य धुरं कार्य बिभर्ति करोति । कुतस्तत्राह । भव्यार्थस्य साध्यार्थस्य संवित्तिजनकवादित्यर्थः । माग्नेया. दिपदं हि देवतार्थद्वितान्तं द्रव्यदेवतासंबन्धभिधत्ते स च संबन्धो या. गनिष्यादा इति यागोऽपि तेन प्रतीयत इति तदेवाख्यातेन विधीयतेऽत. स्तत्पधानमित्यर्थः ॥ ३०८ ॥ मू० ॥ श्राख्यातमेव सदिदं भवतीति नाम भव्येतरार्थमपि जन्मनिबन्धनत्वात् । अप्येतिशब्दमपि तद्वदिम प्रतीमो भव्यतरार्थगतबुद्धिनिवन्धनत्वात् ॥ ३०६ ॥ टी० ॥ एवं तस्मिवेव वाक्ये भवतीतीदं पदं क्रियापदमेव सदर्थतो नाम । तत्र हेतुः भव्यतरेति । भवत्यर्थस्य सत्ताया अविधेयत्वात तबाम- सदृशमेोत न प्रधानमिति भावः । दान्तिकमाह। अप्यतीति । अप्येतिशब्देऽपि न भव्यार्थः संभवति । ब्रह्मभावस्य जीवे साध्यत्वेऽनित्यः त्वनामृतत्वानुपपत्तेब्रह्मातिरिक्ततद्वावस्याऽसंभवात् ब्रह्मणश्चानादानन्त- स्वादतो न प्रधानम् । ब्रह्म तु सकलशेषीति तत्पदमेव प्रधानम् । भूत- भव्ययोऽपि प्रकृते नावतरति । उक्तन्यायेन प्रकृते भव्यासंभवादित्या. शयः ॥ ३०॥ मं० ॥ ब्रह्मव सव्रितिगिरं प्रति शेषिताये नाप्येतिगीरियमलं कथितोपपत्तेः । श्राख्यातमेव खलु नामपदस्य शेषि नाख्यातमेतदनृतत्वनिवेदकत्वात् ॥ ३१० ॥ टी० ॥ अोतिशब्दस्याऽभव्यार्थत्वे सिद्धमाह। ब्रह्मैव सवितीति । शेषिताये नालमिति योजना । शेषता प्राधान्यम् । अब हेतुमाह । कथि-

·सटीकसंपशारीरकस्य
तोपपत्तरिति । भव्यार्थत्वासंभवादित्युक्तोपपत्तरित्यर्थः । परोक्तं शेषिता-
प्रयोजकमनुवदनत्र तथास्तीत्याह । आख्यातमेवेति । एतदतिप-
दम् ॥ ३१० ॥
मु० ॥ ब्रह्मैव सन्निति तत: प्रथमश्रुतं स-
दप्येति शब्दमपसारयति स्ववाच्यात् ।
अस्याङ्गभावविरहादमुना सहाऽतो
ब्रह्मात्मनोरनतिरेकमुन्ति धीराः ॥ ३११ ॥
टी० ॥ प्रष्टतमुपसंहरांत ॥ ब्रह्मैव सबिति । तत इति । अस्य
ब्रम्हेतिशब्दस्यामुनातिशब्देन सहाऽङ्गभावस्य शेषत्वस्य विरहादित्य.
र्थः । फलितमाह। अतो ब्रह्मात्मनोरिति । 'अनतिरकमभेदम् । उन्ति
दछन्ति। धीराः भेदवादिभिर्बहुधाभिभूयमाना अपिश्रुतिप्रमाण्यातिदामाद
ब्रोनिष्ठाः ॥ ३११ ॥
मू० ॥ भव्याय भूतमिति किं च विधिप्रधाने
काण्डे नयोऽयमिह तद्विपरीतमाहुः ।
भूताय भव्यमिति भूतपरं हि सर्व
वेदावसानमिति सकृदाचचक्षे ॥ ३१२ ।
टी० ॥ भव्यार्थत्वासंभवादयेतिशब्दस्य नात्र भूतभव्यन्यायावतार
इत्युक्तं किं चायं न्यायः कर्मसमभिव्याहृतभूविषयो न तु सिद्धब्रह्म
विषयोऽपि । प्रत्युत विपरीतं विविदिषावाक्यानुसारेण सर्वापेक्षा च यज्ञा-
दिश्रुरिति सौजन्यायेन च कर्मण एव ब्रह्मशेषत्वावगमादित्याशयेनाह ।
भव्याय भूतमिति । विधिः प्रधान प्रतिपिपादयषितो यस्मिन्काण्डे
तस्मिन् । इह ब्रह्मकाण्डे। तद्विपरीतं भूतभव्यन्यायविपरीतम् । तद्वैपरीत्यमे
वाऽऽह । भूताय भामिति । हिहती। यतः भूतपरं सासहब्रह्मपर
वेदावसानं वेदान्तं सूत्रपदाचचते समन्वयसूत्रप्रमुखेः सूत्रैरुतधानतो
भाष्यकारादय एवमारित्यर्थः ॥ ३१२ ॥

·४७४
प्रथमोऽध्यायः।
म० ॥ ब्रह्मव सन्निति ततोऽपि बलिष्ठमेत-
दप्येति शब्दमवसानगतं व्यपेक्ष्य।
तस्मादमुष्य परिपीड़कमेतदेव
ब्रह्मव सन्निति पदं गुणकल्पनाये ॥ ३१३ ॥
टी० ॥ भव्यस्य भूतशेषत्वे सिद्धमाह । ब्रह्मैव चिति । ततो.
उपीति । ततोऽपि भूताय भव्यमित्युक्तन्यायाप एतव सबिति पद-
मवसानगतमप्येतिशब्दमपेक्ष्य बलिष्ठमिति संबन्धः । ततः किं तत्रा-
है । तस्मादिति । अमुष्यातिशब्दस्य गौणत्वकल्पनाये एतददैव स.
वितिपदमेव परिपीड़कं मुख्यार्थअंशकरं स्यादिति शेषः ॥ ३१३ ॥
मू० ॥ नि: श्रेयसं न खलु साध्यमत: क्रियाभि-
जानेन वा द्वयसमुच्चयवर्त्मना वा ॥
उत्पत्तिराप्तिविकृती न च संस्कृतिश्च
यस्मान्न संभवति वर्णितवर्मनेह ॥ ३१४ ॥
टी० ॥ तस्माद्ब्रह्मभावस्थासाध्यत्वादुपासनादिक्रियामाध्यत्वं न सं.
भवतीति न पराभिमतसमुच्चयस्यापि तत्राऽवकाश इत्याह । निः श्रेय.
समिति । अत उक्तयुक्तिभिः क्रियाभिः केवलोपास्त्यादिक्रियाभिः, ज्ञान-
साध्यत्वपि नियासदत्वात्तस्य न संभवति किमु वक्तव्यं क्रियासाध्यत्वं
न संभवतीत्याशयेनाह । ज्ञानेन वेति । द्वयसमुच्चयवर्त्मना ज्ञान क्रिया-
समुच्चयरूपोपायेन तत्र प्राक्तचितमेव फलाऽसंभवं दर्शयति । उत्पत्तिरि-
त्यादिना । उत्पत्तिर्न संभवतीत्यनुषङ्गः । प्राप्तिविकृती न संभवत इत्यर्थः ।
एतच्च न स्वाध्यायवदाप्यतेति श्लोके दर्शितमित्याह । वर्णितवर्मने
ति ॥ ३१४ ॥
म. ॥ तस्मात्प्रवृत्तिविनिवृत्तिविवर्जितत्वं
ब्रह्मात्मवस्तुविषयावगते न दोषः ।
सर्वप्रवर्तकनिवर्तकमूलदाहात्
स्वाराज्यहेतुरिति भूषणमेव तन्नः ॥ ३१५ ॥

·सटीकसंवेयशारीरकस्य BOY HMAN टी० ॥ एवं किं च प्रतिविनित्तिविहीनवस्तुतत्यप्रतीतिजन- नादित्यादिना यत्सिद्धवस्तुज्ञानात्मकृत्यायसंभवाविष्ठवेदान्तानांन फल- पर्यवसान मत्युक्तम् । तत्र प्रवृत्त्यायभावेऽपि नितिशयपुरुषार्थपर्यवसानं तेषामुपपादितम् । इदानी प्रवृत्त्यादिराहित्यमात्रस्यादोषत्वमुपसंहरच केव- लं तदभावस्यादोषता अपि तु अनुष्ठानजन्यायासाभावात्स गुण एवेत्या. ह। तस्मात्मवृत्तीत्यादिना । सर्व ये प्रवर्तका रागादयः निवर्तकाश्च द्वेषादयः तेषां मूलमज्ञानं तदाश्रितवासनादि च तविवृत्तरित्यर्थः । तत् प्रवृत्त्यादिवर्जितत्वम् । नोऽस्माकं कृतकृत्यानाम् ॥ ३१५ ॥ मू० ॥ अज्ञातताऽपि घटतेऽत्र दृशोऽनुभूते- जानामि नाहमिति दृश्यपि दृश्यते हि ॥ अज्ञातताऽनुभवनं न च वास्तवं स- दबानताद्वहति कल्पिततां हि तस्याः ॥ ३१६ ॥ टी० ॥ ननु वेदान्तानामनवगतार्थबोधकत्वमेव न संभवति यदु- लात्सिद्वेऽपि तेषां प्रामाण्यं भवेत् । स्वप्रकाशे अज्ञातताया एवाऽसंभवा. दित्याशङ्कयाह । अंजाततेति । अत्रास्मन्मते द्विषयाजाने वेदान्तवेढामा- स्मानं न जान.मीत्यनुभवं प्रमाणमाह । अनुभतेरिति । अजाने प्रमाण व्यापाराभावात्तदनुभवासिदिमाशङ्कयाह । जानामीति । इयूपेप्यात्मनि नाहं जानामात्यज्ञाततानुभवनं दृश्यते हीति संबन्धः । अस्ति खनु सर्वे. षामहमिदं जानाम्यात्मानं न जानामीति चाज्ञानापरोक्षानुभवः स च न प्रमाणजन्यः लिङ्गादेरपरोतज्ञानासंभवात् । चतुरदिश्चान्तरजानायोगात् । मनसश्च प्रमातृतयाऽप्रमाणत्वान्मनोव्यापारविरहदशायामपि तदनुभ- वाच्च तत्सातिमात्रभास्यमित्यर्थः । सातिसाध्यत्वसाधनफलमाह । अथ- वेतोपि तत्सातिभास्यमेवेन्याह । न च वास्तवमिति । तदज्ञाततानुभवनं वास्तवं प्रमाण न भवति अतः शुक्तिरजतायनुभववदजानानुभवनपि सातिरूपमित्यर्थः । ननु विषयबाधं विना कथमनुभवस्याप्रमाणस्वमित्या शाह । अज्ञाततेति । तस्या दृशः अज्ञातता स्वस्यां कल्पिततामहति प्रापयतीति संबन्धः । अज्ञानस्यापि शुक्तिरजतादिवत् दृश्यत्वात्स्वप्रकाशा- मनि वस्तुतोऽयोगाच्च सा कल्पिता भवतीत्यर्थः ॥ ३१६ ॥ -- । ३४ ·४६ प्रमयोऽध्यायः । arayer-unnyle-are- मू० . अज्ञानमित्यजड़बोधतिरस्क्रियात्मा जालंच मोठयमिति च प्रकृति: प्रसिद्ध । सा चातिदुस्थितवपुर्दशमद्वितीया- मालिङ्गति स्म घृतपिगडमिवाग्निमिद्धम् ॥ ३१० ॥ टी० ॥ नन्वात्मानं न जानामीत्यनुभवः सिद्धान्ते अनुपपन्नः तस्य हि ज्ञानाभावो विषयः न चामनि स्वप्रकाशतया स्वसत्तानिश्चये जाना भावः संभवत्यात्मनो नित्यत्वात्। न च तद्गोचरवृत्त्यभावोऽस्तीति वाच्यं तथापि तज्ज्ञानाभावासंभवात् । न हि त्तिनानं न वात्मा तदधीनप्रकाशः येन तदभावादात्मनोऽस्फुरणमज्ञानं भवेत् । अन्यथा दत्तिं विना नित्यं प्रकाशमाने साििण शुक्तिरजतादौ च न जानामीत्यनुभवप्रसङ्गः । तस्मा- दानि सिद्धान्ते न जानामीत्यनुभवो न संभवतीति न तदुलादज्ञानसि- द्विरिति चेत्सत्यम् । अस्ति तावदात्मन्यप्यनुभवः सर्वजनप्रसिद्धः स च त्वदुक्तविधया अभाविषयो न भवतीति स्वप्रकाशात्मावरणरूपं तद्गोचरा- जानमनुभवबलादभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा सुषुम्यादी आत्मनोऽस्फुरणं न स्यात् । किं च वियदादिसमानस्वभावा तत्प्रातः का चिदभ्युपेया। सा च न पराभिमतप्रधानादिः । अद्वयात्मपरोपनिषद्विरोधादित्यात्मन्यध्यस्तै- व वाच्या सेवात्मप्रकाशावरणं तदस्मिन् तस्मिन गौरवात प्रमाणाभावा- च्वाजानमण्यावरणस्वभामिति सैव प्रतिरज्ञानमियपि सिद्धातीत्याशये. नाह। अज्ञानमित्यजड़बो?त। या अजड़बोधस्य तिरस्क्रियात्मावरणस्वरूपा प्रकृतिःसाऽज्ञानमिति प्रसिद्धति संबन्धः । एवं चाऽऽमनि न जानामीत्यनु. भवे नानुपपत्तिरिति भावः । ननु नञर्थतयाऽनुभूयमानमज्ञानं कथं भावरूपं स्यादिति चेव । आत्मन्युक्तविधया अभावसंभवेन जानविरोधिभावरूपमे वाज्ञानमित्यभ्युपगन्तव्यत्वात् यथा पापमधर्म इत्यभ्युपगम्यते । ननु तत्र पापशब्देन महाजनव्यवहारादावत्वं तस्य निश्चितमिति चेतहि दहापि भावार्थतया सकलप्रसिद्धजाइमोठाव्यवहाराभ्यां भावत्वं निश्चीयतामि- त्याशयेनाह । जाझं चेति । प्रकाविरोधिस्वरूपविशेष इत्यर्थः । नच जानान्यत्वं ज्ञानन्यस्त्वं वा जामिति न तद्वावरूिितवाच्यम् । अन्य- ·योगवार्तिकम् । स्वस्थानुगतम्यकस्यासंभवेन वत्यमाणजड़ानुगतबुद्धेरयोगात् । यदाप्यज्ञानं सड़मेव तथापि जड़प्रपञ्चानुगततया जार्माित तदावहार उपपदाते मौमिति च पुरुषगतं मोहात्मकाज्ञानमेव व्यर्वाहयत इति तदावरूपमिति भावः । नन्वजड़बोधतिरस्क्रियात्मेत्ययुक्तं न हि प्रकाशमानस्याट्ठयस्य द्वि. तीयेनाप्रकाशमानता संभवतीति त्कि वस्तुभतेन द्वितीयेन वस्तुसद- प्रकाशमानत्वं न संभवतीति बर्दास किं वाऽनिर्वचनीयेनानिर्वचनीयम् । बाहो मदिष्टसिद्धिः द्वितीये अनुभविरोधः । अनुभवसिद्धमण्यनुपपत्रमिति चेत् । अत एवानिर्वचनीयमुपपत्रत्वे अनिर्वचनीयत्वायोगादित्याशयेनाह । साति ॥ अतिस्थितवपुः दुर्निरूपस्वरूपाऽनिर्वचनीति यावत् । यतो- ऽद्वितीयां दृशमालिङ्गति । आश्रित्यावृति स्मेति तदुभयस्य दुर्घटत्वं झोतात । न द्वितीये द्वितीयं प्रकाशमाने अप्रकाशमानत्वं च वस्तुसद्ध- वतीति भावः । विरोध्याश्रयणर्मातस्थिमित्यत्र दृष्टान्तमाह। घृत- पिण्डइति । इदं दीप्तं ज्वलन्तर्माितयावत् ॥ ३१७ ॥ (शेषमये) काशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यापकेन द्विवेदहरिनाथशर्मणा ॥ ॥ श्रीः॥ ॥ योगवार्तिकम् ॥ (Continueel from page 454. VOL. V.) केशानां स्यूलसूक्ष्माणां सर्वेषामेव ज्ञाननाश्यत्वं वत्यमाणमुपयाद- यितुम् अविनामूलकत्वमन्यक्लेशानामाह ॥ अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्द्रोदाराणाम् ॥ ४॥ निमित्तकारणस्यापि प्रसवमित्वं प्राधान्यमात्रेण गाणं व्याख्या- स्यते। अति । अत्र एतेषु क्लेशेषु मध्ये चतुर्भेदानामस्मितादिक्लेशानामि- त्यादिरर्थः । प्रसुप्तादीनां सर्वेषामेवाविद्यासत्त्वे सत्त्वं तदभावे तदभाव इत्याशयः । तेषां चतुर्विधभेदं विवृणाति । तत्र का प्रसुप्तिरिति । चेसि क्तिमात्रेणानागतावस्थयास्थितानामस्मितादीनां बीनभावोपगमः स्व. कार्यजननसामयं प्रसुतिरित्यर्थः। अस्माद्वाक्यात कार्यस्यानागतावस्यैव कारणे कार्यशक्तिरिति लब्धं सैव च उपादानकारणतेति भावः । दग्धबी- ।

·। योगवार्तिकम् । जभावां पञ्चमीमवस्थां व्यावर्तयितुं बीजभावोपगम इत्युक्तं दग्धबीज- भावानां चास्मितादीनां पुनरप्रसवादविद्या न क्षेत्रमिति सा पञ्चम्यवस्था न लत्यतिभावः । कदाचित्मबोधसत्त्वे एव सुषुप्तिः संभवतीत्यतः प्रबो. धमपि दर्शयति । तस्यति । तस्य सुप्तक्लेशस्य स्वस्वविषये संमुखीभावाभि व्यक्तिः प्रबोध इत्यर्थः । पञ्चम्यवस्थायामतिव्याणभावं प्रतिपादयति । प्रसंख्याति । प्रसंख्यानवतो विवेकसाक्षात्कारिणो जीवन्मुक्तस्य दग्धक्लेश बीजतया संमुखीभूते सधिकृष्टेपि विषये असौ केशानां संमुखीभावः पुनर्न भवति तत्र हेतुर्दग्धबीजस्य कुतः प्ररोहइतीति । कारणाभावादित्यर्थः । तत्र तस्य पुनः क्लेशप्ररोहे, शास्त्र प्रसिद्ध चरमदेहकत्व प्रमाणति । अत दति । पुनः प्ररोहे सति देहान्तरोत्पत्त्या ज्ञानिदेहस्य नरमत्वानुपपत्तिरिति भावः । तथा च स्मर्यते । बीजान्यान्यपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैनात्मा संपदाते पुनः ॥ इति। ज्ञानदग्धैः क्लेशरूपबीजैतुभिरात्मा देहो न गुनरुत्पत्यतइत्यर्थः। केशाख्यबीजदाहादित्यर्थः । दग्धबीजभावाया अवस्थाया अरिगणने बीजमाह । तत्रवेति । तत्रैव चरमदेहएव दग्धबीजावस्या नान्यत्र पुन- जन्माभावादित्यर्थः । अतो नास्ति दग्धबीजावस्यस्य प्रसवो नापि तत्प- सवमिरविति भावः । जीवन्मुक्तानां विषयन्त्रिकर्षाप क्लेशानभिव्यक्त क्लेशसंस्कार एवं तदा नास्ति विवेके कैवल्यइवेति भ्रमं निरस्यति । सतामिति । सूक्ष्मरूपेण सतामेव केशानां तदा चरमदेहे बीजसामध्य कार्यजननसामध्यं दग्धं नाशिमित्यादिरर्थः । अग्न्यादौ दाहादिशाव. ध्यभावितादर्शनात चित्तेन सहैव क्लेशशक्तरशेषतो नाशसंभवात् । ततश्च ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्मा तिसूत्रे व्यक्तीभविष्यति । उपसंहति । इत्यु. तं प्रसुप्तिर्दग्धबीजानामप्ररोहश्चेति। शिष्यावधानाय क्रमप्राप्तं तनुत्वस्य निर्वचनं प्रतिजानीते। तनुत्वमुच्यतइति । प्रतिपति । क्लेशप्रतिपक्षः क्रियायोगः तस्य भावनमनुष्ठानं तेनोपहताः क्लेशास्तनयो विवेकख्याति- प्रतिबन्धातमा, भवन्ति, एतदेव तनुवमिति शेषः । के चित्तु सम्यग्दर्शनं ।

·योगवार्तिकम् । । ४२ . - श्रवणाविरूपं परोतविद्यायाः प्रतिपतः । एवं भेददर्शनमस्मितायाम- देयानुपादेयताज्ञानरूपं माध्यस्थ्यं रागद्वेषयोः उपकरणाख्यानुबन्धबुद्धि निवृत्तिभिनिवेशस्य, एतेषां भावनेनानुष्ठानेनोपहता इत्यर्थमाहुः। विच्छि- सिं व्याचष्टे । तथेति । शशानामन्यतमेनाभिभवादत्यन्तविषयसे- बनावा विच्छिन्नविच्छिन्न तेनतेनात्मना पूर्ववदतनुभावेनैव पुनः समु. दाचरन्ति विर्भवन्तीत्यतो विच्छिवशब्दवाच्या भवन्तीत्यर्थः । अत्र वीप्सया विच्छिदनसमुदाचारयोः पौनःपुन्यं दर्शयता प्रसुन्तात् भेद उक्तः प्रसुप्तिर्हि लेशानां व्यजविलम्बेनोत्रिजन्मादिबहुकालं व्यापारान- भिव्यक्तिः विच्छिनता तु स्वल्पप्रतिबन्धतः केशप्रवादस्याल्यकालमन्तरान्त रानभिव्यक्तिरिति भेदः, तेनतेनात्मनेत्यनेन च तन्ववस्थातो भेद उक्त दति । विच्छेदे प्रमाणं पृच्छति । कमिति । उत्तरं, राति । रागकाले क्रोधस्यादर्शनात् फ्राधस्य विच्छिचता सिध्यतीत्यर्थः। तदा क्रोधाभावेच पुनः क्रोधोत्पत्त्यसंभवः असत्कार्यानभ्युपगमार्शित भावः । एवं केशान्तरे. पि द्रष्टव्यम् । रागकाले क्रोधस्य विच्छेदे चविरोधो बीजमित्याह । नहीति। कालिकविच्छेदं वेशानाम् उदाहृत्य दैशिकविच्छेदमप्युदाहरति। रागश्चे. ति। विषयान्तरे न नास्ति अपि तु विच्छिवावस्थस्तत्रापि अन्यथाऽसदु. त्पादासंभवादित्यर्थः । अतो विषयान्तरे तदारागंण विच्छिन ति भावः। तदेवं लोकव्यवहारेणाप्यवधारयति । नैकस्यामिति । तत्र एकस्यां स्त्रिया. मित्यर्थः । स हीति । स हि रागस्तदा अन्यत्र प्रमुना वा तनुर्वा विच्छिचो वैकतरो ऽवश्यं भवति तत्र विच्छिचतामादायात्रोदाहृत इत्याशयः । उदा. रतां ध्याचष्टे । विषये इति । नब्धवृत्तिलब्धस्वाभाविकत्तिरित्यर्थः । तेन तनुव्यात्तिः । ननु प्रसुप्तविच्छित्रयोः कथं लेशत्वं दुःखाजनकत्वा. दित्याशयाह । सर्वएवैतइति । लेविषयत्वं श्लेशजननयोग्यत्वं ना- तिक्रान्ति उदारादयवस्थायां प्रसुप्तादिरूपस्य धर्मिणो दुःखदत्वादित्यर्थः। नन्वेवं सासामेव लेशव्यक्तीनां कालभेदाच्चानुरूप्ये कथं प्रसुप्तादिरूपेण वेशानां विभाग इत्याशते । कस्तौति । परिहरति । उच्यतइति । प्रसुप्तादिरूपेण चतुणों वेशानामेकत्वमिति सत्यमेतत् । तथापि अवस्था ।

·४८० योगवार्तिकम् । भिर्विशिष्टानामेव केशानां विच्छिचादित्वं विवक्षितं यथैकस्यैव पुरुषस्य बालकतरुणवद्धादिरूपो विभाग इत्यर्थः । उताया उदारावस्थायाः कारणं प्रदर्शयति हानाय । यथैवेति । स्वव्यजकेन विषयध्यानेनाजनेना. भिव्यक्त उदारो भवति क्लेशः, अतो मुमुक्षुणा प्रतिपक्षभावनावद्विषयसङ्ग- त्यागोपि कार्य इत्याशयः । निमित्तकारणेपि तेत्रशब्दो येन गुणेनात्र गौण. स्तमाह। सर्वण्वेति। ननु रागादीनां ज्ञानत्वाभावात् कथमविद्याविशेष- त्वमित्याशयेन पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरं, सर्वविति । सर्वेष्वेव स्वेत. रोशेष्वविदोव व्यापिका भवति तत्र हेतुर्यादति विषयोक्रियते । अनुशेरते अनुगता भन्ति, शेषं सुगम, नथा च वैशेष्यात्तद्वाद इति न्यायेनाविद्या- प्राचुर्यात् अविद्यामिश्चितेषु सर्वसशेवविद्याभेदवत्त्वमुपपश्चं यथा सुवा- दिषु पार्थिवांमिश्रितेषु तेजावैशेष्यात्तेजाभेदत्वति भावः। अविधि मूलं दुःखबीजम् इत्युक्तमिदानी पटलेशान पभिः सूत्र क्रमेण लसति । अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्म- ख्यातिरविद्या ॥ ५ ॥ अनित्यादिचतुष्टये क्रमेण नित्यादिबुद्धिविझेत्यर्थः । अविद्या- चतुष्टयं क्रमेण व्याचष्टे उदाहरणानि च दर्शर्यात । अनित्यत । अनि त्यत्वमसत्त्वं कालनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । तस्यैव स्वरू. पाख्यान कार्यति । नित्यत्वं च सत्त्वम् । तदुक्तं गारुडे । अनात्मन्यात्मविज्ञानमसतः सत्स्वरूपता। सुखाभावे तथा सौख्यं माया विद्याविनाशिनी । दति । भगवद्गीतायां च । नासतो विदाते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ इति। असतः प्रागभावप्रतियोगिनो भावो विनाशित्वं नास्ति सत. श्चानादिभावस्य प्रभावो विनाशो नास्तीत्यर्थः। अविनाशितु तद्धिीत्यायु. तरवाक्यात,अनाभावप्रतियोगित्वरूपानित्यत्वमेघासत्त्वमुक्तमिति। मामे- ·योगवार्तिकम् । ११ - वासति सद्बुद्धिरूपामवियामादाय प्रपञ्च मावियक इति श्रुतिस्मृतिहिण्डि- मः । तथा प्रपञ्चज्ञानस्यासति सदाकारकत्वात् भ्रमत्वमपि शुक्तिरजतादि. ज्ञानवद्गीयते इति । उताविझाया:प्रपञ्चमेवोदाहरणमाचार्याय्याह । ध्रुति। वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिश्रुत्यापि प्रपञ्च. स्येदृशमेवासत्यत्वमुक्तम् । परमबीभत्सति । कुत्सितेऽपवित्र ति यावत् । कायस्याशुचित्वे श्रुति प्रमाणयति । उक्तं चेति। स्थानं मूत्रायुपहतं मातुरुदा बीजशुक्रशोणिते उपष्टम्भो मातृभुक्तावादिरसः । निस्यन्दी नवद्वारैरोम- कूपादिभिश्च तरणं, निधनं मरणम् । एवमन्येऽशुदिहेतवः स्पष्टाः । तथा खानादिभिः शौचाधानादपि सदा स्वतोऽशुचित्वमनुमीयतइत्याह । आधेयशौचत्वादिति । ननु भवतु शरीरमशुचि तथापि तत्र शुचिख्याता कि प्रमाणमित्याकाकायामाह । अशुचौ शुचिख्यातिदृश्यतेइति । नवीनशशा- इदियं कन्या कमनीया मधुनोऽमृतस्य वावयवैरनिर्मितेव दृश्यते। हावः शृङ्गारजा लीला कस्य म्बीकायस्य निकृष्टस्य केन चन्द्रकलादिनातिनिर्मलेना. भिसंबन्धः साधर्म्यम् । नास्त्येव वितितसाधर्म्यमित्यर्थः । उपसंहरति। भव- तीति । एतेनेति । एतेनाशुचौ शुचिख्यातेयाख्यानेनऽपुण्ये तप्तशिलारोह- णादौ हिंसादी वा पुण्यप्रत्ययस्तथानर्थ अर्जनरतणादिना दुःखबहुलतया अपुरुषार्थ धनादावर्थप्रत्ययोविद्यात्वेन व्याख्यातः । शुयशुचिशब्दयो योगोत्कृष्टसाधनासाधनमात्रापलतकवादित्यर्थः । भाष्योक्तमयविद्या. द्वयमन्यासामपि संसारहेतूनामवियानामुपलक्षमतो न न्यूनता । तत्रेत्युत्त. रयन्येन तृतीयाविदयां व्याख्यातुमादी वत्यमाणसूत्रमुखेन तस्योदाहरणं प्रदर्शति । तथा दुःखति । तथेत्यस्य तत्र सुखख्यातिरविदोत्यनेना. न्वयः । वत्यतीति । अर्थादिति शेषः । तत्रेति। च दुःखमेव सर्वं विक्रिन इत्यागामिसूत्रे दुःखसाधनतया दुःखबहुलतया च दुःखत्ववचनात् दुःखसाधने दुःखनिवृत्त्याख्यतान्धिकसुखसाधनत्वबुद्धिः तथा दुःखप्रचुरे सुखप्रचुरत्वबुद्धिश्च तृतीया अविझेति बोध्यम् । अन्यथा केवलदुःखे दुखभमस्यासिद्धिरिति,चतुर्थीमवियांध्याचष्टे । तथानास्मनीति। उदाहरणं बाोति । बाझस्य देहस्य उपकरणेषु युवादिषु अहंबुद्धितया जगद्रपदुःखइत्यर्थः।

·योगवार्तिकम् । विषयभोगावच्छेदकतया अन्तःकरणस्योपकरणे शरीरउहंबुद्धिस्तथा भोग्य तया सातात्पुरुषस्योपकरणेन्तःकरणे ऽहंबुद्धिरित्यर्थः। दमामेव चतुर्थीमवि- यामादाय प्रपञ्चविद्याकार्यइत्युच्यते । अहं कर्त्तत्यायभिमानस्यैव धर्माधर्मात्पत्तिद्वाराऽखिलजगदेतुत्वात इति । अत्र पशिखाचार्यसंवाद- माह । तथेति । यथा मयोक्तं तथा । अत्र चतुर्थ अविद्याविषये पञ्च- शिखनाप्येतदुक्तमित्यर्थः । व्यक्ताव्यक्तं व्याकृताव्याकृतं स्थूलसूक्ष्मरूपं बुद्धि सत्त्वमात्मतया रहीत्वा तस्य सत्त्यस्य संपत्ति सत्यसंकल्पादिकं शुभवासना- दृष्टादिकं चानुनन्दत्यात्मसंपदं मन्यानस्तथा तस्य वित्तम् इच्छावि- घातादिरूपादिकं चानुशोचत्यात्मविपत्ति मन्धान एवंविधो यास सर्वोऽ. विद्वानित्येतदुक्तमित्यन्वयः । ननु शुक्तिरजतादिभ्रमरूपाणामवियानां कथ मत्र गणना न कृतेत्याशयाह । एति। पशोरिव चत्वारि पदानि पादा अंशा अस्या दति चतुष्पदा एवंभूतैवैषा संसारस्य मूलं भवन्तीत्यर्थः । तथा च संसाराहेतुतया नान्यासामत्र गणनर्माित भावः । ननु वियहतोऽ. विद्याशब्दस्य विदयाभिवत्वं विनाशन्यत्वमत्युत्तमविदयात्वं वा अर्थः स्यात् न तु विपरीतख्यातिरित्याशड्याह । तस्याश्चेति । तस्याश्चावि. व्यायाः सतत्त्वं तत्वं वस्त्वेव विजेयं न तु अभावोऽमित्रागोस्पदादिशब्द. वदित्यर्थः । दृष्टान्तं विभजते । यथा नामिजदति। न मित्राभाव दतिः । अत्राभावशब्देन संसान्योन्याभावी पासो न मित्रमात्रमिति । नास्ति मित्रं यस्मादिति ध्युत्पत्त्या केवलमित्रमित्यर्थः । किं तु द्विस्वो मिवि. टु इत्यर्थः । तथा च निरूठलतणेति भावः । किंतु देश एवेति । विपुलो देशविशेषो गोष्पददति परिभाषितः । प्रमास विदया। जानान्तर्रामिति। एते. नावियाशब्दस्य ज्ञान विशेष रूठत्वावधारणादाधुनिकवेदान्तिनामन्यार्थ- वोपवर्णनं स्वातन्व्यमात्रमवधेयम् । काचित्कस्तु विगुणात्मकपकताब- विद्याशब्दो गौणः । अविद्याधर्मकत्वात् अविनयात्मन्यारोपितत्वात महत्वाच्च । विद्याविद्याशब्दयोजानाजानवाचित्वेनात्मानात्मवाचिवा. दिति । स्मिंश्च दर्शने सांख्यानामिवाविवेको नाविद्याशब्दार्थः किं ·। योगवार्तिकम् । तु वैशेषिकादिवत विशिष्टज्ञानमेवेति सूत्रभाष्याभ्यामवगन्तव्यम् । अविद्यानन्तरं तत्कार्यमस्मितां लक्षयति । हग्दर्शनशक्त्यारेकात्मतेवास्मिता ॥ ॥ दृग द्रष्टा दृश्यतेनेति दर्शनं करणं बुद्धिः प्रलयादा फलोपधानं नास्तीति शक्तियहणं तयोरेकात्मतेव स्वरूपतो धर्मतश्चात्यन्तमेकाकारो विपर्ययोऽस्मिताऽहंकार इत्यर्थः । एतदेव शब्दान्तरणाह । पुरुषद्त्यादिना। एकस्वरूपापतिरिव एकाकारी यः केश: सोस्मिताच्यतइत्यन्वयः । अविद्या- तश्चास्मिताया अयं भेदो यदुनादावादी या सामान्यताहं बुद्धिरथ च भेदा- भेदेनाप्युपपदयाते अत्यन्ताभेदाग्रहणात सैवाविया न तु तदुत्तरकालीनः पुरुष बुवादिगुणदोषारोप ईश्वरोहमहं भोनीत्यादिरूपः न वा दूरस्थ- वनस्पत्यारिव तयोरत्यन्तमेकतानमः। अस्मिता तु एतदुभयरूपिणीति, भ्रम. त्वाविशेषेपि कार्यकारणरूपावान्तरविशेषाविदयास्मितयोर्भदेनोपन्यास रति । अन्ययोश्च कार्यकारणभावो लोकानुसारेणावधार्यते, लोके शादी कलत्रयुत्रभृत्यादिषु प्रात्मभावो जायते पश्चादेव तु तेषां सुखदुःखादिक- मात्मन्यभिमन्यते तथादो जलादिषु उपाधिषु प्रतिबिम्बादिरूपेण चन्द्रा- झारोपो भवति पश्चादेव तु चन्द्रादिषु तद्वारा कम्पमालिन्यामागेपो भवातीति।अयं च कार्यकारणभावः पूर्वसूत्रभाष्यस्थेन पशिखवाक्येनाप्युक्तः। तथा सांख्यकारिकायामपि पाठक्रमेसोक्तः । तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकर्तत्वे च तथा कर्तव भवत्युदासीनः ॥ इति । ननु बुद्धिपुरुषयोरन्योन्यारोपेणैवाहं दुःखीत्यादिव्यवहारोपप- तावेकात्मतारोपे किं प्रमाणं, परस्परारोपश्च व्यक्त्यारभेदयहं विनापिरगर- जतयोरिव संभवत्येव अग्निलाहयोर्दूरस्थवनस्पत्याश्च पुनः स्फुटेक्यप्रत्य दर्शनादभेदारोपः सिति । आत्मबुद्धयोस्तु परमसूक्ष्मतया नास्ति म्फुटमे- १ बुद्धिरघ व भेवेनाप्युपपातपति पाठान्तरं पुस्तकान्तरे ।

·- योगवार्तिकम् । क्यप्रत्यक्षमिति तबाह । भोक्तभोग्यशत्योरिति । अत्यन्त विविक्तयोरित्यत्र हेतुरत्यन्तासंकीर्णयोरत्यन्तविप्रकृष्टधर्मकयोरिति भाग्यभोक्तत्वे एव स्. टेवैधयं अन्यथा कर्मकर्तृविरोधादिति भावः । एवंभूतयोभोक्तभोग्ययोः पुरुषबुद्धयोविभागप्राप्ताविव सत्यामेकत्वप्रत्यये सत्येव भोगः संभवति भेदयहेत तयोः कैवल्यमन्यान्यवियोग एव भवति परवैराग्यादित्यतः कथं भोगः स्यादित्यर्थः । तथा च भोगान्यथानुपपत्तिरेकात्मतारोपे प्रमाणमि- त्याशयः । अत एव सत्यपुरुषयोः प्रत्ययाविशेषो भोग इति सूत्रनदि यति। यो ऽहं सुखी सो ऽहं तवनुभवितेत्येकाकारतैव च बुद्यात्मप्रत्यययोर. विशेषास्मिन्सत्येव च लोके भोगव्यवहार इति । जीवन्मुक्तस्य च गौण एव भोगः सुखादिसाक्षात्कारमात्ररूप इति वक्ष्यामः । इदं चोपलतणं सुखदुःखजानाट्याश्रयोहम एक एवेति प्रत्ययोप्येकात्मतारोपे प्रमाणं बोध्यम्। अस्मितायाः स्वरूपे अवियाजन्मत्वे च पञ्चशिखाचार्यवाक्यं प्रमाणयति। तथा चोक्तमिति । परमार्थतो बुद्धितः परं पृथककृतं पुरुषं बुट्टेराकारशील. विद्यादिभिर्विविक्तमसंस्पृष्टमपश्यविवेकी जनस्तर बुद्ध्याकारादिषु आत्मबुद्धिमस्मितां कुर्यात् । शान्तायाकारोस्मि जायदादिशीलास्मि विद्यादिमानस्मि इत्येवंरूपां मोहेन पूर्वसूत्रोक्ता विदायेत्यर्थः । अस्मितां लयित्वा तत्कार्य रागं लतति । सुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥ मुखानुशयी सुखतत्साधनमाविषयको यः क्लेशः स राग इत्यर्थः । मात्रपदावहादिव्यात्तिर्जीवन्मुक्त च्छाव्यक्ते राग एव न भति संसा. राहेतुत्वाति न तस्यातिव्याप्तिः । रागस्य कारणं ववममेवार्थ भाष्य. कारोप्याह । सुखाभिजस्येति। सुखामिजस्य वा सुखानुस्मृतिपूर्वको वेत्यर्थः । तेन सुखसाक्षात्कारतः सुखस्मृतितश्च रागो भवतीति रागस्य कारणमुक्तम् । पर्याय रागशब्दार्थमवधारयति । गर्ध इत्यादिना । रागप्रतिघातात्यतया रागस्य पश्चाट्टेषं लक्षति । दुःखानुशयी देषः ।

·योगवार्तिकम् । ४८५ सर्व पूर्ववत् । प्रतिहन्त्युदेजयतीति प्रतिधः । अत्र जिघांसेति बचनाद्वेषोपीछाविशेष एवेन्याशयः । द्वेषमूलकतया द्वेषस्य पश्चाद- भिनिवेशं लतर्यात। खरसवाही विदुषोपि तथारूढाभिनिवेश: ॥ ६ ॥ स्वरसेन संस्कारमात्रेण वहतीति स्वरसवाही। अपिशब्दसमुच्चि- तमविद्वांस तथेति तच्छब्दः परामृति । रूठः प्रसिद्धः, तथा च यथा अवि- द्वज्जनस्य तथा विदुपि स्वरसवाहित्वहेतुना यः क्लेशोस्ति प्रसिद्धः सो- भिनिवेश इत्यर्थः । अविद्यादयस्तु विषि न सन्तीति न तेष्वतिव्या. प्तिः । नन्वेवं कथं पूर्वोक्तमविदयाव्याप्तत्वमभिनिवेशस्य घटताम् । अवि- यानाशेभिनिवेशसत्त्वादिति चेव । संस्कारहेतुतावच्छेदकरूपेणैव वि. पर्ययव्याप्तत्वस्य विक्षितत्वात् संस्कारहेतुत्वं मरणत्रासातिरिक्तभयत्वे- नैव फलबलादिति । अयं च शो भयाख्य इति वदति भाष्यकारः । अ भिनिवेशस्यात्यन्तदुरन्तत्वातपादनाविद्वदरिहार्यत्वमुखेन लक्षणं कृतं भवसामान्यमेव त अभिनिवेशो रागादिदिह वितित इति । तत्रादौ भाष्यकारोऽभिनिवेशम्य स्वरूपमाह । सर्वत्यति । सर्वस्य विदुषोऽविदुष- श्चयमात्मन्याशीः प्रार्थना इच्छाविशेषः सदैव भवति । तामेवाह । मान भूवम् इति। माहमभावी भूवं भूयास जीव्यासमित्येवंरूपेत्यर्थः । इयमाशीरेव त्रासो भमित्युच्यतइति भावः। विदुषोण्यपरिहार्यस्वमुपपादयतुं यथोक्त- मभिनिवेशस्य कारणमवधारर्यात । न चेति । अननुभूतो मरणस्य धर्मो दुःखा- तिशयों येन तस्येयमाशी संभवति धनादिनाशजन्यदुःखजस्यैव धनादिषु तादृशादर्शनात् । धनं मे मा नश्यतु सदैव भूयादिति । अत एव तया. शिषा पूर्वजन्मनि मरणदुःखानुभवस्तत्कारणतया प्रतीयते अनुमीयत. दत्यर्थः । एतेन जीवस्यानादित्वपि प्रसङ्गात्साधितं, जन्म तु कूटस्थ- चिन्मात्रस्य तैस्सैदेहेन्द्रियबुद्धिवेदनादिभिरायः संबन्ध दति। यत्तु न जायते न मियतइत्यादिवाक्यं तदात्मन उयत्तिविनाशावेतदेहारिक प्रति- धतीति बोध्यम् । ननु दह जन्मन्येवानुमानादिना मरणदुःखानुभवेनाभि- । - ·योगवार्तिकम् । । - निवेशाख्यं भयं भवतु किमर्थ पूर्वजन्मानुभवः कल्प्यतइत्याशङ्कामपाक रोति । स चामिति । स चायमुक्ताशीरूपोभिनिवेशः स्वरमबाही स्वाभा. विकात्यन्तमूठस्य कमेपि मरणदुःखप्रत्यक्षादिभिरसंभाव्यो मरणत्रास उच्छे- ददृष्टात्मक उच्छेदष्टिकार्यः पूर्वजन्मानुभूतं मरणदुःखमनुमापति । पूर्वजन्मनि मरणदुःखानुभवमनुमापर्यात । यदनुभवोत्येन मरण नासेम न. नित्या वासनयेह जन्ममरणत्रासो भवतीति शेषः । मरणभयस्य देषरूपस्यापि संस्कारजनकत्वं निरोधस्यवागत्या कल्य्यतइति । अभिनिवेशं तत्कारणं च व्याख्याय सूत्रवाक्याथ व्याचष्टे । यथा चेत्यादिना रूढत्यन्तेन । विना- तेति । विज्ञातः संप्रज्ञातयोगेन साक्षात्कृतः प्रपञ्चस्य पूर्वान्तोपरान्तश्चा- अन्ती येन स तथा तस्य तत्वज्ञस्येत्यर्थः । कुशलाकुशलयोरिति वक्ष्य- माणत्वात् इति । एतेनादान्तयोरशिष्यमाणमेव वस्तु प्रपञ्चस्य तत्वं सच्चा परं ब्रल विकारस्तु मध्ये वाचारम्भणमात्रमित्यस्माकमपि सिद्धान्त रति सिद्धम् । तथा चोक्तं मोक्षधर्माप । अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्तमाप्ति सुखामाहुर्दुःखमन्तरमेतयोः । इति । मुखामाहुरित्यार्षम् । सुखायाहुरिति पाठस्तु साधुः । ननु तत्त्वजस्यावियास्मितादाभावात्कथं यथोक्ताशीरित्याशयेनाशते । कस्मा. दिति । संस्कारमात्रजन्यचन परिहरति । समाना हीति। इयं वासना एतदा- शीहतुवासनेत्यर्थः । यं च बलवत्तरा वासना चित्तेन सह नश्यतएव ज्ञानेन न दातइत्येतत् अवियादिसंस्कारभ्यो विशेषः । ननु कुशलस्यात्मनित्य- त्वनिश्चयात्कथं मानभूवं भूयामितीच्छा स्यात् सिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिव. न्यकत्वादिति चेत्र । विशेषदर्शने सत्यपीदृगिच्छादृष्ट्या फलबलेन तादृश- संस्कारस्य उत्तेजकत्वात् । एतेन यदाधुनिकवेदान्तिब्रुवा पाहुरात्मा सुखस्वरूपः निरूधियथोक्तच्छाविषयत्वात् बामसुखर्वादत्यनुमानेनात्मनः सुखरूपता सिध्यनीति तदप्यपास्तम् । पूर्वपूर्वजन्मसु यस्वासो जातस्तेन तवा जातायास्तढासनातोनिरुपधीच्छासंभवात् । अन्यथाप्यात्मत्वेनैव मि. - ।

·। योगवार्तिकम् । यस्थकल्पनौचित्याच्चेति । क्रियायोगः केशत न करणार्थ इत्युक्तं तत्र तनकरणस्य फलं वक्तुमाह। ते प्रतिप्रसवहेया: सूक्ष्माः ॥ १० ॥ प्रसवाविरुद्धः प्रतिप्रसवः प्रलयः । तथा च प्रतिप्रसवेन चित्तस्य प्रल. येन सूक्ष्मा दग्धबीजभावाः क्लेशा हेया इत्यर्थः । तदेव भाष्यकार आह । ते पञ्चति । पञ्चमध्ये अभिनिवेशो मरणातिरिक्त एव योगिनो दग्धबीजक- ल्यो भवतीत्त्युक्तमेव । ननु तनकरणं दग्धबीजभावः प्रलयश्चेत्येव क्रमः । अतो दग्धबीजभावप्रतिपादकमुत्तरमूत्रमेवादाधुचितमिति चेच । मुख्यफल- सया प्रलयस्यात्रादौ निर्वचनात् तत्र द्वाराकाइया च दग्धबीजभावस्य पश्चा- दुक्ष्यमाणत्वादिति । ननु शतद्वासनयोर्वयमाणाप्रसंख्यानेनैव नाशोस्तु किमयं तत्रचित्तनाशोपेत्यतइति चेव । ज्ञानदग्धैस्तथा शैरित्यादिशास्त्र प्रामाण्येन जानाग्निदाहस्यैव सिद्धेने तु तवाशस्य । युक्तिश्चात्र प्रागेवोक्ता कारणेषु कार्यशक्तीवद्रव्यभाषित्वदर्शनर्माित । तथा च योगाग्निना व्यु. त्यानसंस्कारदाहवंजानाग्निनापि क्लेशसंस्कारयोदाह एव भवति न तु तवाशः । नन्वेवमपि केशसंस्कारदाहेनैव संसारात्यन्तोच्छेदसंभवे संस्का- रसहितचित्तनाशः किमिति मोतायापेत्यतति चेन्मेवम् । योगिसंकल्पेन दृष्टबीजादिवत दग्धबीजक्तिकादपि कदाचित्युनरङ्कुरोत्पत्त्यापत्तरिति । तनकरणस्य द्वारं दग्घबीजभावं प्रतिपादयन् सूत्रं पयित्वा पठति। स्थिता नामिति । तदृत्तय इति । समासान्तर्गततच्छब्दस्याः कशैः सहान्वयः । स्थितानामित्यस्य विवरणं बीजभावोपगतानामिति । एतच्च सूत्रेण सह व्याख्यास्यामः। । ध्यानहेयास्त हत्तयः ॥ ११ ॥ केशानामिति । स्थितानां बीजभावोपगतानां वेशानां या वृत्तयः स्थला अभिव्यक्तावस्थाः ताः प्रथमं क्रियायोगेनाल्पीशताः सत्यः प्रसंख्या नेन समाधिजप्रज्ञारूपेण ध्यानेन ध्यानकार्यण हातव्याः प्रतिबद्वोत्यत्तिकाः कर्तव्याः यावत्सलोष्टताः, अस्यैव विवरणं दावदग्धबीजकल्या भवन्ती .

·। योगवार्तिकम् । त्यर्थः । ततश्च प्रतिप्रसवहेया इति पूर्वसूत्रेणेवामिति । तनकरणादिषु त्रिषु सुकरत्वदुष्करत्वरूपं विशेष दृष्टान्तेनाह । यथा वस्त्राणामिति । निर्धयते वाताहत्या निक्रियते। यवेन पाषाणप्रहारादिना, उपायेन तारसंयोगा- दिना । अत्रेदं दृष्टान्ते साधनत्रयं दाष्टान्तिपि साधत्रित्वाभिप्राये- णोकम् । स्वल्पति। स्वल्य क्रियायोगः प्रतिपक्षस्तनुता हेतुर्यासांस्थलानाम- तनकतानां तास्तथा महानतिदुष्करः प्रसंख्यानागिरसंप्रजातयोगसावि. तनाशश्च प्रतिपक्षी दाहकनाशकी यासामिति महाप्रतिपक्षा इत्यर्थः । अनेन सूत्रेण जीवन्मुक्तानां त्तिरूपाविदयालेस्तिष्ठति इत्यभ्युपगम आधुनिकानां वेदान्तिब्रुवाणामपि सिद्धान्त इति निर्णयम् । तथा सति स्थलानामपि प्रतिप्रसवहेयत्वापरिति । इदानी क्लेशाः किमर्थं हेया इत्या. कासायां लेशानां परंपरयां दुःर्खानदानत्वं सूत्रत्रयेण वक्तव्यं तत्राद। केशानां दुखोत्पादने साताटारमाह । क्लेशमूल: कौशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ दृष्टादृष्टजन्मनी वर्तमानविष्यती वेदनं भोगः कर्माशयो धर्मा- धर्मे। तो च दृष्टजन्मभोग्यो वा अदृष्टजन्मभोग्यौ वा उभयथैव क्रशमल. को । क्लेशे सत्येव भवत इत्यर्थः । 'यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लि. प्यते। हत्वापि स इमान लोकाच हन्ति न निबध्यते' इत्यादिवाक्यशतेभ्य इति भावः । यथा वाधिकारिविशेषतया क्लेशानां धादिजनकत्वं शौचा. दिवत् एवं तज्जनककर्मादिषु रागादिरूपैः प्रवर्त्तनादपीत्यपि बोध्यम् । केश- मूलकत्वं विवृणोति । तति । तत्र चित्ते लोभादिरूपदोषत्रयसत्त्वे एव पुण्य- पापरूपी काशयो भवत इत्यर्थः । रागद्वेषमोहाख्यानां च दोषाणाम- ष्टनियामकत्वं कोर्म दर्शितम्। 'रागद्वेषादयो दोषाः सर्व धान्तिनिबन्धनाः। कार्या ह्यस्य भवेदोषः पुण्यापुण्यमिति श्रुतिः । तदुशादेव सर्वेषां सर्वदेहस- मुदव' इति । दृष्ट जन्मवेदनीयमुदाहरति । तत्र तीवेति । सा इति । दह जन्मनीत्यर्थः । परिपच्यते कालेन परमेश्वरेण वा फलोपहितीक्रियते । अदृष्टः जन्मवेदनीयं पुण्यमुदाहृत्य दृष्टजन्मवेदनीयं पापमुदाहरति । तति ।

·योगवार्तिकम् । य इत्यनुषज्यते । यथाक्रममुक्तयोः पुण्यपापयादृष्टान्तावाह । यथा नन्दीख- रदति । अदृष्टजन्मवेदनीयं च कर्म प्रसिद्धत्वावादाहृतम् । प्रसङ्गता व्यति- रेकावप्युदाहरति । तत्र नारकाणार्माित । नारकिपुरुषाणां धर्मानु- त्पत्तेः । ननु ार्गणामपि कर्म नोत्पद्यतति कथं नाकिवचनमात्रमिति चेत् न । स्वर्गिणां भारतवर्षमागत्य लीलामानुषविग्रहेण प्रयागादौ कर्मानुष्ठानस्य तत्फलस्य च श्रवणादिति। शेषं सुगमम्। न केवलं कर्माशये- वेव क्लेशः कारणमपि तु तत्फलेवाप अतस्तान्यपि दुःखेोत्पादने क्लेशानां साक्षात्परंपरया द्वाराणीत्याह । सति मूले नहिपाको जात्यायु गाः ॥ १३ ॥ केशरूपे काशयस्य मले सत्येव कर्माशयस्य विपाकः फलं भवति केशाश्च वासनारूपा एव जन्मादिविपाककारणम् । विपाकस्य स्वरूपमाह । जात्यायुभीगा इति । जातिर्जन्म आयुर्जीवनकाल: भोगः सुखदुःखात्म कशब्दादित्तिरित्यर्थः । न तु सुखादिसाक्षात्कार एवात्र भोगः, तेल्हादपरि तापफला इत्युत्तरसूत्रे तस्य विपाकजन्यतावचनात् इति । स्यादेतत् । केशानां कर्मसहकारित्वे प्रमाणं नास्ति । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्म सास्कुरुतेर्जुनेत्यादिवाक्येभ्यो हि ज्ञानस्य केशक्षयहेतुत्ववत् कर्मक्षयहेतुत्व. मपि सिद्धम् । अतः क्लेशाभावकाले कमाभावस्यावश्यकत्वात्तत एव विपाका. भावः स्यादिति । अत्रोच्यते । विविधयोनिहेतुशुभाशुभकर्मसु सत्सु यत्र रागादिरन्तकाले उद्बुद्धस्तिष्ठति मरणोत्तरं तामेव योनि जीवः प्राप्नोति नेत- रामित्यन्वयतिरेकाभ्यां कर्मवद्रागादिदोषोपि विपाकहेतुः । तथा च श्रुतिः "तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिई मनो यत्र निषिक्तमस्ये"ति। "तं विद्याकर्म णी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति च। तथा गीतापि। 'पुरुषः प्रतिस्थो हि भुले प्रष्टतिजान्गुणान् । कारणं गुणसोस्य सदसयोनिजन्मस्विति । न्यायसूत्रं च । वीतरागजन्मादर्शनात्' । नरकादिपि रागादानुसारेणैव विपाको भवति । निषिदुस्त्यादिसक्तानामेव तप्तलाहमयनारीसमालिङ्ग- नादिफलश्रवणात्, अतः शोपि स्वातन्त्र्येण विपाकारम्भे हेतुः, ज्ञानोत्तरं ·Peo योगवार्तिकम् । चारब्धविपाकः समाप्यतराव न त्वारभ्यतरति न तत्र शशापेनेति । अपि चाव सूत्रे भाष्यकता कर्माशयस्यापि प्रसंख्यानदग्धबीजभावस्थ वक्तव्यतया कर्माशयस्य दाह एव ज्ञानेन क्रियते न तु नाश इत्यव- धार्यते । स च केशाख्यसहकार्युच्छेद एव । ज्ञानस्य हि व्यापारद्वयं केशाख्यहेतूच्छेदेन कानुत्यादः प्राचीनकर्मणां दाहश्च न तु कर्म- नाशः प्रारब्धकर्मणोपि नाशप्रसङ्गात् । न च प्रारब्धातिरितकर्मत्वेन जाननाश्यता कल्येति वाच्यम् । लाघवेन केशस्यैव विपाकारम्भहेतुत्व कल्पनौचित्यात् । प्रारफलकस्य कर्मणो बीजक्तिनाशोपि फर्म समा. प्यतएव बीजदाहेप्युत्पत्राङ्करदिति । अत एव ज्ञानाग्निदग्धकाणां तमाहुः पण्डितं बुधाः । योगाग्निदग्धकर्मचयोचिरादिति गीताविष्णु- पुराणयोानयोगाभ्यां कर्मणा दाह एष श्रूयते न तु नाश इति । तढे. कवाक्यतया च तीयन्ते चास्य कर्माणीत्यादिवाक्यान्यपि दाहपराण्येव । तथा तधिगम उत्तरपूर्वघयोरश्लेविनाशाविति ब्रह्मसूपि विनाश- शब्दो निष्फलतार्थक एव मन्तव्यः । काशयनाशस्तु जानवासनानाशवत् । चित्तनाशादेव भवति धर्मिनाशम्य धर्मनाशहेतुताया. सामान्यत एव कृप्तत्वादिति । तस्माज्जानेन केशाख्य हेतुदाहात् कानुत्पादवत् प्राची. नकर्मविपाकानारम्भोपि भवति लेशाख्यदृष्टसहकार्यभावात् । अतो जानात लेशाख्यसहकार्युच्छेद एव कर्मदाह इति सव सुस्थम् । तदेतत्सर्व- मभिप्रेत्य भाष्यकारः सूत्रमिदं ध्याचष्टे । सत्सु शेष्विति । विपाकार- म्भीप्ति । प्रारम्भशब्द ज्जीवन्मुक्तस्यारब्धविपाकेषु न लेशाः कारणमित्युक्त तस्य ह्मारश्च एव विपाकः कर्मणा समाप्यतति । एतेन जीवन्मुक्तस्य भोगा- यमधिझालेशकल्पनमज्ञानामुपेक्षणीयम् । प्रारविपाकळशानामहेतुत्वा- दिति । क्लेशानां कमाशयसहकारित्वं ज्ञानादग्धकांशय यव विकार. म्भहेतुत्वं च दृष्टान्तेन प्रतिपादति । यथा तुर्षोत । केशावनडु इति । जा. नादग्धबीजभाव द्वाप बोध्यम् । दृष्टान्तानुसारात् नप्रसंख्यानदग्धबीज- भावो वेत्युत्तरवाज्याच्च । नापनीतल्लोश इति । सविपाकगोवरलेशशन्य इत्यर्थः । अतो न प्रसंख्यानदग्धबीनभावो वेत्यस्य केशसामान्याभावका- - ·४. । योगवार्तिकम् । लीनः क्रमाशयो ऽसंकीर्णादाहरणमिति । जात्यायुभांगा इति ध्याचष्टे । स च विपाक इति । कर्मणो जन्मकारणत्वे कंचन विशेषमवधारयितुमाह । तत्रदं विचार्यतइति । तत्र जन्मलतणविपाके, अस्य च विचारस्य प्रयो- जनं स्वयमेव वयति । तत्र चत्वारो विकल्पाः कर्मकत्वपतं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वानेकत्वरूपं प्रथमं विकल्पद्वयं कर्मानेकत्वं च ध्रवं कृत्वा जन्मा. नेकत्वैकत्वरूपमपरं विकल्पद्वमिति । आतिपतीति । फलदानार्थ- मुत्पादयतीत्यर्थः । किमनेकार्मात । अनेक कर्म मिलित्वा अनेक जन्म करोतीत्यर्थः । श्राविकल्पे तु न मिलनमुक्तमिति ततो विशेषः । तबाह्य विकल्पमपाकरोति । न तावदेकर्कामति । पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरम् । अनादीति। प्रचितस्य संचितस्य अवशिष्टस्य अभुक्तस्य । अविशि- ष्टस्यतिपाठे अन्यान्यमभुक्तत्वेनाविशिष्टम्येत्यर्थः । सांप्रतिकात्यहिकस्य, फलक्रमानियमादनाश्वास इति यथोक्तानामनन्तकर्मणां मध्ये किं कर्म प्रथम फलं दास्यति किं वा पश्चादितिफलामे नियमो नास्ति अतो लोकानां पुण्यानुष्ठाने फलानाखासः स्यात् । भाव्यनन्तकालमध्ये भाविपापादिनानुष्ठीयमानकर्मणो विनाशसंभवात झटिति भोगकामन- यैव कर्मानुष्ठानाच्चेत्यर्थः । द्वितीयं विकल्यं निराकरोति । न चैक- मिति । अनेकजन्मसु किंचित्कृत्वा फलदानायानेकजन्मनः कारणमे. के कर्मपि न भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुं पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरम्, अनेविति । अनेकेषु जन्मसु क्रियमाणं कर्मकैकं प्रत्येकमे- बानेकस्यासंख्यजन्मनः कारणम् अतोवशिष्टस्य तदितरस्य तद्विरुद्धफ- लस्य कर्मण इति यादति । तृतीयं विकल्पं निराकरोति । न चा- नेकं कर्मेति । पृच्छति। कस्मादिति । उत्तरम, तदनेकमिति । तथा चेति । प्रथमपक्षोक्तदोषस्यानाश्वासस्य प्रसङ्ग इत्यर्थः । तदेवं पक्षत्रये दूषिते चतु- र्थपत्तं सिद्धान्तति । तस्मादिति । तस्मान्जन्मारभ्यामरणपर्यन्तकाले विहितनिषिो धर्माधर्मसमूहो गुणप्रधानभावापत्र उत्पाक्तिः स मरण- कालबारब्धकर्मभोगसमास्या लब्धावसरः सवेकायवेन मिलित्वा स्वफ- लदानार्थ मरणं प्रसाध्य संमूर्छितः प्रवृद्धवेग एकमेव जन्म गुणप्रधान- ·योगवार्तिकम् । भावापत्रः स्वफलयोग्यं करोति नानेकमित्यर्थः । मरणंच लिङ्गदेहस्य स्थलदेहादुत्क्रमणं न तु नाशो गमनश्रुतेः, नाशस्य भोगाहेतुतया कर्माज न्यत्वस्वाभाविकत्वयोभाष्ये वत्यमाणन्वाच्च । ननु केवलजन्मना किं प्रयो जनं तत्राह । तच्च जन्मेति । आयुषोऽपि न स्वतः पुरुषार्थत्वमत आह । तस्मिवायुषीति । असाविति । जन्म हेतुरित्यर्थः । अन्यो हि टोकमात्र विपाको भवतीति वति । और्गिकमुपसंहरति । अत इति । एको भवो ऽस्मिन्कार्यतयास्तीति एकविकः कर्माशयसमूहः । पूर्वाचार्यरुक्त इत्यर्थः । ऐकविक इति पाठे त्वेकविकं कर्म तज्जन्य दृष्टं चैकविकमित्यर्थः । नन्वेवं वर्गिनारकिणां कथं पुनर्जन्मादि स्यात् स्वर्गादिशरीरे धर्मादा नुत्पत्तेः प्राचीनसर्वकर्मणां च तत्रैव समापनादिति। चेत्, न । स्वर्गादि- जनकर्मणामेव ब्राह्मणस्लावरादियोनिलाभपर्यन्तफलश्रवणात् शास्त्रा- नुक्तकालविशेषस्यैव फलस्यैकविकनियमादिति । त्रिविपाक कमालवा एकढिविपाके कर्मणी प्राह । दृष्टजन्मति । नन्दीश्वरवबहुषवति दृष्टान्तद्वयं पूर्वोपन्यासक्रमेणोक्तम् अत्र तु व्युत्क्रमेण योजनीयं प्रतिज्ञाक्रमेणोदाहरणौचित्यान् । नन्दीश्वरस्य ह्यष्टचन्वायुमनुष्यज- मनः पुण्यविशेषेणायुभांगरूपं विपाकद्वयं देवसंबन्ध्युत्पन्न नहुषस्य चेन्द्र. त्वसंपादककर्मणैव दीर्घायुष्टस्य लाभात पापविशेषेण केवनं सर्पभोग रूप एक एव विपाक उत्पत्र इति । तत्र च नन्दीश्वरनहुषयोर्मनुष्यशरी- रस्यैव वाटुकादिवदेवमर्परूपपरिणामान्तरात न जन्मान्तरमपूर्व प्रेहानु स्पादादिति । नन्वव कमांशयवज ज्ञानवासनायकभविस्येव स्यात् तथा च तासामनादित्वं चाशियो नित्यत्वादित्यागामिसूत्र वासनानाम नादिवचनं नोपपोतेत्याशङ्कां परिहति । क्लेशक्रमति । क्लेशकर्मणो. विपाकस्य योनुभवश्चित्तवृत्तिनिवहो ज्ञानरूपस्तनिष्पादिताभिानरू. पवासनाभिरनादिकालषु समर्छितमुचितं पुष्टमिति यावत् । अत एव विविधरूपाभिस्ताभिः पटवत् सर्वचित्रितमिव चित्तं यन्यिाभरायतं मत्स्यजालमिव वर्तते इत्यत एता वासना अनेकभवावकाः स्वीक्रियन्ते अन्यथा मनुष्ययोन्यनन्तरं देवतिर्यग्योनिभोगानुपपत्तेः मनुष्यजान तद्वास- ·योगवार्तिकम् । नानुपपत्तेः । एवं भववासनानां च मनुष्यजन्मनैव तयादित्यर्थः । अत्र धासनानां जीवमत्स्यबन्धचित्तजालयथितत्वेन रूपणात । भियते हृद. यािन्छदान्ते सर्वसंशया इत्यादिश्रुतावपि हृदयन्थिवासनैव न त्वा- धुनिकल्यिताहंकारादिरिति सिद्धम् । कमाशयाख्यादधिर्मरूपात्संस्का. राद्वासनानां वैलक्षण्यमाह । ये संस्कारा ति । ताश्चानादिकालीना इत्युपसंहारः । औसर्गिक्रमेकर्भावकत्वं कचिदपर्वादतुं भूमिका रचर्यात । यस्त्वसाविति । नियतः स्वाभाविको विघ्रशन्यः तादृशो विपाको यस्य स तथा । स चावन्ध्यानन्यशेषः कान्तरानभिभूतश्च कर्मशियस्तविपरीत: श्चानियतविपाक इत्यर्थः । अयं चार्थी नियविपाकविध्यभाष्ये व्यक्तीभविष्यति । तत्रादृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यवायं नियम इति । एक वकनियम इत्यर्थः । न त्वदृष्टंजन्मवेदनीयस्यानियर्तावपा. कस्य चेति, सुगमम् । दृष्टजन्मवेदनीयस्य भवाहेतुत्वेनैकर्भावकत्वाभावः स्पष्ट एवेत्यतो नियविपाकस्यैवैकधिनियमाभावे हेतुं पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरं, यो ह्यदृष्टेति। दृष्टजन्मवेदनीयस्यैकविकत्वशङ्का नास्तीत्याशयेनैवाह । दृष्ठजन्मवेदनीयस्यति । स्वरूपाख्यानमात्रं न तु दृष्टजन्मवेदनीयस्यानियतविपाकत्वं नास्तीत्यादिः कश्चिदाशयः संभवति प्रयोजनाभावात् । यो हि अदृष्टजन्मवेदनयोग्यो नियवि. पाकभिन्नः स त्रिविध इत्यर्थः । यथाश्रुते वत्यमाणस्याविपक्वनष्टस्य संयहानुपपत्तेः । तिसृष्वकां गतिमाह। कृतति । अपरिपक्वस्याद- तफलकस्य विनाश इत्यर्थः । तथा च तस्य नास्त्येकविकत्वमित्या. शयः । द्वितीयामाह । प्रधा!त । प्रधानकर्मणा यागादिना सहैव तद ङ्गानां पशुहिंसादीनां स्वफलदानाय च फलप्राप्तिः प्रधानकर्मण्युपगमनं, यथा धान्यबीजैः सहोत्पनानां तृणबीजानां तैः सहैव कुसलमधस्थापि. तानां धान्यबीजेन सहैव वपनप्राप्तिः न स्वातन्त्र्येण तद्वत् परोपसर्जनतया. नुष्ठितत्वात न स्वातन्त्रेणा फलदा ति । तथा च प्रधानकर्मातिशयस्य यदा बलवत्तरकमान्तरेणाभिभवस्तदा तदुपसर्जनम्यापि नैकविकत्वमि- त्याशयः । तृतीयां गतिमाह । नियतविपाकेति । तत्र प्रधानं नादि ·योगवार्तिकम् । किंतु बलवत्तरम् । नियविपाकेन प्रधानकर्मणा विरुद्धफलदेनाभिभूतस्य प्रतिबद्धस्य चिरमवस्थानं द्विनिचतुरादिजन्ममु प्रसुप्ततयावस्थानमित्यर्थः। तथा च तस्य नैकविकवमित्याशयः। एतास्वाट्यामुदाहरति । तत्र कृत- स्येति । शुक्लः काशयः धर्मः कृष्णश्चाधर्मः तयोरादोनोत्तरस्य नाशे श्रुतिमुदाहरति । यत्रेदमिति । पुण्यपापरूपे द्वे कर्मणी पुरुर्वेदितव्ये अवधायितव्ये । उद्वेइति वीप्सा पुरुषभेदात् कर्मभेदमभिप्रेत्योक्ता । यतः पुण्यकृतः पुण्यनिर्मित एको मुख्यो राशिः समूहस्य समूहिकार्यत्वात् पापकस्य पापराशेरपहन्ति चोरस्य निहन्तीतिवत कर्मणि षष्ठी तस्मा. त्सुकतानि कर्माणि कर्तुमिच्छस्व तच्च कर्म इह लोकण्व ते तुभ्यं कवयो वेदयन्ते प्रतिपादयन्ते न तु लोकान्तरति श्रुत्यर्थः । इच्छस्थति छान्दसत्वादात्मनेपदम्। द्वितीयां गतिमुदाहरति । प्रधानेति। यत्र यस्मि- विषये पशिखाचार्येणेदं बयमाणमुक्तं तदेव प्रधानकर्मण्याधाय गम- ममित्यन्वयः । स्यात्स्वल्पइत्यादिवाक्यस्यायमर्थः । हिंसादिजन्यपान मागासपूर्वस्य स्वल्प एव संकरः स्यात्सापि सपरिहारः स्वल्पेनैव प्राय- श्चित्तेन परिहत्तुं शक्यते यदि च प्रमादतः प्रायश्चित्तं न क्रियते सप्रत्य- घमर्षः । बहुसुखमध्ये अन्यदःखं मर्षणयोग्यं भोजननान्तरीयकदुःखवत् । अतः कुशलस्य कर्मणापकीय हेयत्वाय नालं न पर्याप्तम् । संकर इति । शेषं करिष्यतीत्यन्तं पञ्चशिखवाक्यं सुगमम् । तृतीयां गतिमुदाहरति । नियतेति । उत्कटत्वरूपं बलवत्त्वमेव प्रधानत्वम् । नन्वेवं कर्मविशेषस्य चिरमवस्याने सति पूर्वाक्तसर्वकर्मणामेकदैव प्रापणादभिव्यक्तिः कथमुप. पातइत्याशयेन शङ्कते । कामति । सिद्धान्तमाह । अदृष्टेति । कर्मणः कर्मसामान्यस्य समानमेकम् । न त्वदृष्टेति । अदृष्ट जन्मवेदनीय- स्येति प्रसङ्गादुक्तम् । अत्रानियर्तावपाकस्यवेति वाशब्दः कचित्तिष्ठति स बाशब्दोप्यर्थः । गतित्रयमुपसंहति । यत्त्विति । उपासीत प्रतीक्षेत विपाकं विपाकारम्भकं स्वाविरुद्धकर्मान्तमिति शेषः । उपासनस्यावधि- माह । यादिति । अस्य समानविरुद्धं कर्माभिव्यक्ती निमित्तं याववैत- स्मोन्मुखीकरोतीत्यर्थः । 'यहाजन्मकृतं पापं मया सप्तसु जन्मसु ।

·चित्सुख्याम् । तन्मे रोगं च शोकंच मारोहंतिसप्तमी त्यादिवाक्यानि। तथा कर्मगतदु. विज्ञानत्ववचनानि चैतादृशकर्मविषयाण्येवेत्याह। तद्विपाकस्येति । अभि- भूतकर्मविपाकस्यैव कुत्र कदा केन निमितविशेषेण भविष्यतीत्यवधारयि. तुमशक्यत्वादियमभिभूतकर्मगतिश्चित्रा अद्भुतरूपा दुर्विज्ञाना वेत्यर्थः । नन्वेवमेकविकत्वं तमित्याशड्याह । न चोत्सर्गस्येति । निवृत्तिः तति- क चिदपवादेप्येकर्भावकत्वमार्गिकमेवानमन्यतेऽस्माभिरि- त्यर्थः । न चैवमप्यपवादाशङ्कयाऽनाश्वासतादवस्थ्यम् । अपवादस्य स्वानु- ष्ठानमान्दानिमित्तकतया दुत्वैव शक्यपरिहारत्वादिति । यच्चाधुनि- कवेदादिभिरकभविकमतं व्यभिचारेण दूषितं तदज्ञानादेव औगिता. मात्रस्य भाष्यश्तोतत्वादिति सर्व सुस्थम् । (शेषमये) रित्यर्थः । काशीस्थराजकोयाधामपाठशालायां सांख्ययोगाध्यापक्रस्तात्याशास्व्यपरनामा रामकृष्णशास्त्री। ज्योतिषशास्त्राध्यापकः केशवशास्त्री। । अथ चित्सुखी ॥ ॥ तत्र द्वितीयपरिच्छेदावशेषः । (Continued, from page 438. VoL. V.) नापि तृतीयः तस्यायनिरुतः । तथाहि प्रवृत्तिनाम पुंसः समीहा चेष्टा', तस्याः फलेनोदका. दिनाभिसंबन्धः प्रवृत्तिसामर्थ्यम,लेनोदकादिविज्ञानस्यायिभिचारित्वमा वगम्यत इति स्थितिः, तच्चेदं प्रवृत्तिसामर्थ्य लिङ्गत्वादवगतं सदयभि- चारित्वं बोधयतीति वाच्यम्, तथा सति किं ज्ञानमात्रावगतं सत तद- व्यभिचारितां विज्ञानस्यावगमयेदुताव्यभिचारिजानावगतम् । नादयः, भ्रान्तिस्वप्नादिज्ञानेनानैकान्त्यात् । १ समोत्यस्येव विवरण चेष्टेति । २ अत्र प्रवृत्तिमामध्ये समर्थप्रवृत्तिजनकत्वमभिमतम्, इतरथा व्यधिकरणं स्यात् ।

·----- द्वितीयपरिच्छेदः। नापि द्वितीयः, परस्पराश्रयत्वात् । किंचायमन्वयव्यतिरेकी हेतुः केवलव्यतिरेकी वा । नादाः, सर्वज्ञानानामयभिचारित्वे वितिपवं प्रति सपता- संभवात् । अस्तु हि द्वितीयः, तथा चाचार्यवाचस्पतेस्तात्पर्य टीकायां प्रयो. गः, “विवादाध्यासितं ज्ञानमर्याव्यभिचारि समर्थप्रत्तिजनकत्वात्, यदि पुनरेवं नाभविष्यत्र समर्थी प्रवृत्तिमरिष्याथा प्रमाणाभास" दति, मैवम, हेतोर्विद्धत्वात. दृश्यते हि णिप्रभायां मणिबुद्या प्रवर्तमानस्य र्माण- प्राप्तेः प्रवृत्तिसामर्थम, न चाभिचारित्वम्, उक्तं हि "मणिप्रदीपप्रभवोर्म- णिबुयाभिधावतोः। मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषार्थक्रिया प्रति" ॥ इति । कश्चायं फलाभिसंबन्धः, जानप्रतिभासितार्थस्य प्राप्तिरुत तज्जा. तीयस्य । वृषभमहिषपरिवर्तमानादिना क्रियाविभागन्यायेन विज्ञानावभा. सितसलिलावविनो विनाशेन ज्ञानस्य फलाभिसंबन्धाभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, ग्रहतादिविजाने तस्य तज्जातीयस्य वा प्रायभा. बात। नापि चतुर्थः । अन्यदप्यनुमानान्तरमुत प्रत्यक्षम् । नादयः, लिङ्गस्याभिचरितत्वलतणसाध्येन व्याप्तियहणदशा. यामेवाव्यभिचारस्य एहीतत्वे पुनरनुमानानुपयोगात, अगृहीतत्वे वानु- मानस्याप्रवृत्तः । न द्वितीयः, ज्ञानयाहकेणैव मानसप्रत्यक्षेण तस्यार्थाव्यभिचारि- त्वयहणेऽभ्यासदशायामिवानभ्यासदशायापि संशयानुदयप्रसङ्गात् । किंदमयभिचारित्वं नाम विज्ञानस्य किं प्रमाणत्वापरपर्याया नातिरुतोपाधिः । न तावज्जातिः, जातिसंकरप्रसङ्गात, तथाहि सर्व ज्ञानं धर्मिण्यवान्तं प्रकारे तु विपर्यय इति वदरिदं रजतमिति विभ्रमजान- ·चित्सुख्याम् । मिदमंशे प्रमाणमप्रमाणं च रजतांशेऽभ्युपगम्यते परीक्षकैस्तथान्योन्यपरिहा- रेण भिवयक्तिनिवेशिनोः सामान्ययोः समावेशो नातिसंकर उच्यते इत्युक्त न्यायेन स्मृती प्रमात्वपरिहारेणैवाप्रमात्वस्य वृत्तरप्रमात्वपरिहारेण च प्रत्यक्षादौ प्रमात्ववृत्तेरेकस्यां विभ्रमव्यक्तावुभयसमावेशे कथं न जातिसंकरः स्यात, उपाधिश्चाबाधितत्वाविसंवादादिः प्रागुक्तपकारणे'वापाकरणीयः । अस्तु वा यथाकथंचिदविचारितरमणीयमयभिचारित्वम्, तथा- पीश्वरज्ञान व्याप्तिः, तस्य नित्यत्वादेन्द्रियनिकर्षाजन्यत्वात् । जन्यप्रत्यक्षलक्षमिति चेत्, तथाप्यनुमितातिव्याप्तिः, मनोल- तणेन्द्रियस्यात्मलक्षणेनार्थन संनिकर्षादनुमितेर्जायमानत्वात् । संप्रयुक्तऽर्थ इति विशेषणाबातिव्याप्तिरिति चेत्, न, युक्तावस्था यामुपजायमानपरमाणुविषययोगिप्रत्यतेऽव्याप्तः । अयोगप्रत्यक्षलतणमिति चेत्, न, प्रयभिज्ञाने तत्तांशेऽव्याप्तः । तत्रापि संयुक्तविशेषणतालक्षणः संनिकाऽस्तीति चेत् मैवम्, अयमग्निमान् पर्वत इत्यनुमान तिव्याप्तः, तत्रापि संयुक्तविशेषणतालक्षण- संनिकर्षस्य तत्तांश इव सद्भावात् । लिङ्गादाजन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेत्, न, इन्द्रिया. र्थसनिकर्षपदवैयर्यप्रसङ्गात् । तेनाप्यतात्तिमुखेन लिङ्गामजन्यत्वमेवोच्यत इति चेत, न, यत्किंचिदपेक्षया सर्वस्यापि लिङ्गत्वसंभवेन लक्षणस्यासंभधित्वप्रसङ्गात् । "पारोत्याधिकरणप्रमा प्रत्यक्षफलं तत्करणं च प्रत्यक्षप्रमाण"मिति सत्रेण मंत्रितं लक्षमिति चेत्, न, प्रमात्वपरोक्षत्वयोर्दुर्निरूपत्वेन तद धीननिरूपणस्यापि लक्षणस्य दुर्निरूपत्वात् । १ अबाधितत्वं किं सर्वस्य किंवा प्रतिपत्तः, एवमसंवादित्वमपि किं सर्वेषामुन प्रतिपतुर्शित कल्योक्तदूषणेनेत्यर्थः । २ लिङ्गाट्यजन्यत्वे सति प्रमितित्वं प्रत्यक्षमित्येतावदेवास्तु लक्षणं व्यभिचारा- भावात, पथेतरति परिहरति, इन्द्रियाति । ३ नन्विन्ठियार्थसंनिकोंत्यमित्यत्राप्यनिन्द्रिलिङ्गाटाजन्यत्वं विवक्षितम्, तो न वेयर्थम्, यदि हि लिङ्गाटाजन्यत्वमिन्द्रियार्थसंनिकर्षजन्यत्वं चाभ विवस्येत, स्यात् सदा वैयर्थ्यम्, नत्वेर्माित शकते तेनापीति ।

·द्वितीयपरिच्छेदः । न च प्रमात्वस्य नातित्वेन निक्तिः, अमज्ञाने जातिसंकरस्योक्त त्वात् । न तत्रेदमंशादिप्रत्यये प्रमात्वजातिः किंतूपाििनबन्धनः प्रमा- व्यवहार दति चेत, न, सर्वप्रमाव्यवहारस्यापि तथात्वोपपत्तो जातेरपला- पापत्तेः । न चैवं गोत्वापलापप्रसङ्गः, जातिमन्तरणोपाधिमात्रनिबन्धनतया गोव्यवहारस्य क्वचिदप्यनङ्गीकारात, मृद्गवादी गोव्यवहारो न जातिनिब- न्धनो नाप्युपाधिनिबन्धनः किन्वापचारिक इति न किंचिद् दुति । न च प्रमात्वजातेयंजकर्मास्त, तथाहि तत् क्रिमबाधितानुभ- तित्वं किं वा यथार्थानुभूतित्वमाहोस्विदव्याभिचार्यनुभूतित्वमविसंवादा- नुतित्वं वा संशविपर्ययंव्यतिरिक्तस्मृतित्वाधिकरणज्ञानत्वं वा. एत- दुटज्ञान वृत्तित्वे सत्येतदुमजन्यहिज्ञानवृत्तिसंशयात्तिजातिमत्त्वं वा । न प्रथमः, इदानीं बाधविरहस्यातिप्रसञ्जकत्वात, कालान्तरे बाधविरहस्य दुरवधारणत्वात्, सर्वपुरुषबाधस्य पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । न द्वितीयः, यथार्थत्वानिरुक्तः । तत् किमर्थसत्तामाविषयत्वमुत यावत्प्रतीयमानार्थसन्धमाहोस्वि- दबाधितार्थवत्त्वम् । न तावदर्थसत्तामात्रविषयत्वम्, भ्रमस्यापि प्रमात्वप्रसङ्गात् । नापि ९ न चेति, पक्षचतुष्टयानुभूतिग्रहणं मतिव्यावृत्त्यर्थम्, विपर्ययादिव्यावृत्त्यर्थं च विशेषणान्तरम् । संशयाद्विपर्ययाच्च व्यतिरिक्तत्वे सति स्मतित्वस्याप्यधिकरणं यजनानं तत्त्वमिति पञ्चमः पतः । २ एतद्घटज्ञानति, एतच्च घटज्ञानं चेति प्रत्यक्षज्ञानविशेषो विक्षितः। एतच्च धूमजन्यर्वाहजानं चेत्यत्राप्यनुमानज्ञानविशेषः, तयोर्वर्तमानत्वे सति संशयावृत्तियों जातिः प्रमात्वं तदधिकरणात्वं प्रमात्वव्यजकमित्यर्थः, अत्र च घटज्ञानतिजातिमाम- त्युक्त अनुमेयघटज्ञानवृत्त्यनुमितित्वजातिमत्त्वममितित्वव्यजकमादायार्थान्तरता, तद- र्थमेतघटज्ञानरत्तीत्युक्तम् तथापि प्रत्यक्षत्वजातिमत्त्वं प्रत्यक्षत्वव्यञ्जकमादायार्थान्तरता, तदर्थ धूमजन्यज्ञानवृत्तीत्युक्तम्. तथापि प्रत्यक्षधूमजाने पूर्वेक्तार्थान्तरता, तदर्थ धूमजन्य- अहिशामत्युक्तम्, सथापि तथाविधस्मता प्रक्तिः, तदर्थमेटित्युक्तम्, तथापि प्रत्यनधूम- जाने पूर्वोक्ताान्सरता, तदर्थं संशयावत्तीत्युक्तम्, संशयात्तित्व ति परोक्षापरोक्षानुभ- पतिनातिमत्त्वर्माित लक्षणार्थः । - ·86 चित्सुख्याम् । यावत्प्रतीयमानार्थसत्त्वम्, प्रत्यभिज्ञायामतीतानागतानुमानेषु वैधजाने च तदभावेन तेषामप्रमात्वापातात् । अबाधितार्थवत्त्वं तु पुरस्तादेवापहस्ति- तम् । . नापि तृतीयः, ज्ञानार्थयोर्विभित्रदेशकालयोधूमाग्न्यारिवाविना. भावाभावात् । चतुर्थेऽपि पते ज्ञानान्तरेण तथैवोल्लिख्यमानत्वं विपरीततया वानुल्लिख्यमानत्वमविसंवादित्वम् । नादाः, रजतं रजतमिति धारावाहिकविभ्रमेष्वपि भावात् । न द्वितीयः, असंजातबाधस्यापि भ्रमस्य प्रमात्वापातात् । नापि पञ्चमः, संशयविपर्ययतिरिक्तस्मृतिस्वानधिकरणज्ञानत्व. स्य विभ्रमेऽपि धयंशे भावात, अन्यथा सर्व ज्ञानं र्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इत्यभ्युपगतपरित्यागप्रसङ्गात्, संशविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्तेश्च तदतिरिक्तत्वमपि दुर्भणम् । तत्र किमनवधारणज्ञान संशयो विरुदोभय कोटिसंस्पर्शिज्ञानं वा. अनिर्धारितत्वविशेषितं वा जिज्ञासाजनक मिथ्याज्ञानं वा विपर्ययेतरमि- घ्याज्ञानं वा संशयत्वजातियोगि वा सर्वथापि न निरूपणपथमवतति । अनिरुक्त रवधृतेरतिव्याप्योरपि । अव्याप्तर्विभ्रमाभेदाज्जातिसांकयक्तितः ॥ १८ ॥ नादयः,अवधारणानिरुक्तावनवधारणत्वम्यायनिरूपणात, तथाहि, किं ज्ञानमात्रमवधारणमुतकाकारप्रतिनियतमाहोस्वित संशय. विरोधिज्ञानं वा, अथवा संशविरोधिप्रमाणज्ञानं वा । १ निश्चयव्यावृत्त्यर्थमा पदम् । अवधारणाभावव्यावत्यै जानपदम् । २ घटपटी स्थाणुरेवेत्यादिव्यावृत्त्यै विरुद्धाभयग्रहणम् । अनिर्धारितोभयकोटिसंस्पर्शि ज्ञानमित्यर्थः । ४ मिथ्याज्ञानमित्युक्त विपर्ययेऽपि प्रसङ्गः, तदर्थ जिज्ञासाजनकेत्युक्तम्, ताव- दुक्तो तर्केपि प्रसक्ति; तदर्थ मिथ्याज्ञानेति । ५ प्रथमे पविधतेनिस्तयानवधतेरप्यनिरुक्तरसिद्धिः, तथा द्वितीयत्तीयवापि पक्षयोरतिव्याप्तिः, चतुर्थे चाव्याप्तिः, पञ्चमे विभमाभेदात्, षष्ठपि नातिसंकरप्रसक्तित इति योजना। .

·५०० द्वितीयपरिच्छेदः । आये व्याघातः, ज्ञानं भवति न भवति चेत्युक्त्तत्वात् । द्वितीये चित्रः पटश्चैत्रो मैत्रश्चत्यादिप्रमाणज्ञानानामपि संशय- त्वापातः, एकाकारनियमाभावात् । नापि तृतीयचतुर्थी, संशयानिरुक्ता तद्विरोधस्यानिरुक्तः, किंचवं सति संशविरोधिज्ञानादन्यज्ज्ञानं संशय इत्यापतेत्, तथा चानुत्पत्रसंशय- स्य संशयाविरोधितया जायमानं प्रमाणज्ञानमपि संशयः स्यात् । नापि द्वितीयः, भेदाभेदशीतोष्णादिविषयप्रमाण ज्ञानानां विरुद्धो- भयकोटिमार्शनां संशयत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः, निधारणानिरुक्तावनिर्धारितत्वम्यैवानिरुक्तः । अनिर्धारितत्वशब्देन कोटद्वयस्याव्यवस्थितत्वं वितितमिति चे- तु, तदेव विविच्यतां किमव्यवस्थितत्व कोटिद्वयस्य स्वरूपमुत धर्मः । न प्रथमः, कोटिद्वय स्वरूपनिश्चयस्यापि संशयत्वापत्तेः । नापि द्वितीयः, तादृग्धर्मविशिष्टकोटिट्ठययाहिज्ञानविषयप्रमाया अपि संशयत्वापातात् । नापि चतुर्थः, अजिज्ञासापि स्याण्वादी संशयदर्शनेन लक्षणस्या. व्यापित्वात् । नापि पञ्चमः, विकल्पासहत्वात, तथाहि संशयस्य विपर्यासा. द्विषविशेषेण कारणविशेषेण वा जातिविशेषेण वा भेदः स्यात् । नादयः, विषविशेषानिरुक्तः, तथाहि न तावदुभर्यावधिर्विषयः एती स्थाणुपुरुषाविति समुच्चनिश्चयस्यापि संशयत्वापातात् । नाप्युभर्यानषेधः, न स्थाणुर्न पुरुष इति प्रत्ययप्रसक्तेः । नाप्यन्यतनिषेधः, तदितरावधारणापत्तः । नाप्युभविधिनिषेधौ, स्याणुर्भवति न भवति पुरुषो भवति न भव- १ दि हि काटिद्वयस्वरूपमव्यवस्थितं तदा स्थाणुरेवायं पुरुष एवामिति काटिद्व- पनिश्चयस्यापि संशयत्वापत्तरतिव्याग्निरित्याह कोटिद्वति । २ तादृगधर्मति, अव्यवस्थितत्वविशिष्टकाटिद्वयग्राहियज्ञानं तद्विषयप्रमाणमपि परंपरयाव्यस्थितकोटिविषयज्ञा मत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः ।

·चिमुख्याम् । ५०१ तीत्युभयविधिनिषेधावधारणप्रसङ्गात्, नित्योऽनित्यो वेत्यत्रैकतरनिषेधस्या- न्यतरविधिरूपतयोभयविधिनिषेधयारसंभवाच्च । न द्वितीयः, कारणविशेषानिरुक्तः । स हि सामयी वा तदेकदेशो वा । नामः, अतीन्द्रियन्वन तस्याः प्रत्यक्षत्वायोगात्, लिङ्गाभावेनानु- मानतोऽसिद्धेः। न च संशयज्ञानं लिङ्गं तस्येदानीमेव निरूप्यमाणत्वात् । नापि द्वितीयः, प्रत्यक्षस्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेश्च स्वविषयतयानुव्यवसायप्रत्यक्षजनकत्वेनातिव्यापकत्वात्, अप्रत्यक्षस्य च तदेकदेशस्य सामग्रीनिरासेन निरस्तत्वात् । नापि तृतीयः, नातिसंकरापत्तेः, अयं स्थाणुः पुरुषो वेत्यत्र धयं. शे तस्यैव ज्ञानस्य निश्चितत्वं विशेषांशे विकल्यांशे च संशयवमित्येक- स्यैव जानस्य विरुद्धजातिद्वयालिङ्गिनः प्रसङ्गात्, एतेन षष्ठोऽपि पक्षा निरस्तः तस्मात्र संशयलतणनिरुक्तिः । नापि विपर्ययस्य, तथाहि मिथ्याध्यवसायो विपर्यय इति भूषण- कारभाषितं लतणं तावदयुक्तं मिथ्यात्वानिर्वचनात्, तत् किमप्रमात्वमुता. व्यभिचारित्वमथोपर्शिता प्रापकत्वमर्थक्रियान्यनार्थत्वं वा। आद्य कल्येष्वतिव्याप्तेरव्याप्तेश्चान्त्ययाईयोः । न मिथ्याध्यवसायत्वं विपर्यासस्य लक्षणम् ॥ २० ॥ १ ननु किमिति लिङ्काभावः, यावता कार्यात् संशयज्ञानात् सामय्यं शक्यानुमान- मिति तत्राह न चेति । २ प्रत्यक्षत, तदा हि तादृशकारणनितं ज्ञानं संशय इति पर्यवस्येत्, तथा- चातिव्याप्तिः, तस्य साधारणधर्मदर्शनादेः स्वविषयानुव्यवसायं प्राप जनकत्वात्, तस्य च प्रत्यक्षमितित्वेन संशयत्वाभावादित्यर्थः । ३ नापि विपर्ययस्यति, प्रमाणाज्ञानसंशययोमिथ्याध्यवसायपदाभ्यां निरासः । ४ उपदर्शितेति विज्ञानं स्वेन प्रकाशितमर्थ न प्रापयितुं शक्रोति स विपर्यय इति किं विवक्षितमित्यर्थः । ५ प्रक्रियेत्यत्रोत्तरार्थशब्दो विषयपरः समासश्च बहुबोहिः, सर्वपक्षेषु दूषणानि लोकेन संग्टच्याति. पाटोति ।

·५०३ द्वित्तीयपरिच्छेदः । मादयः, अप्रमात्वे सत्यध्यवसायरूपायां स्मृतावतिव्याप्तः । न द्वितीयः, देशतः कालतोऽर्थव्याभिचारिषु प्रमाणजानेष्यपि विपर्ययत्वप्रसङ्गात् । न तृतीयः, चन्द्रतारकादिप्रमाणजानेष्वपि प्रसक्तः, इदं रजतमि- त्यादिजानेषु चोपर्शितेदमंशप्रापकत्वाव्याप्तः । नापि चतुर्थः, मिथ्याऽहिदंशप्रतिसूर्यकाझनेकार्थानां निधनप्रकाश- नादार्थक्रियादर्शनात् । न च ज्ञानमेवार्थक्रियाकारि नार्थ इति वाच्यम, ज्ञानमात्रस्यात- हेतुस्वेऽतिप्रसङ्गात, अर्थविशेषतस्य तदेतुत्वे चार्थस्यापि तद्वेतुत्वापातात् । तदेवं तृतीयचतुर्थयोरव्याप्तिः । अस्मिंदिति प्रत्ययो विपर्यय इत्युद्योतकारीयमपि लतणम. युक्तम्, अतिव्याप्तः, भर्वात हि वल्मीकादौ स्थाणुवी पुरुषो वेति संश. यः, न स्थाणुनै पुरुष इत्युभयबाधदर्शनादस्मिंस्तदिति प्रत्ययः । न चासो विपर्ययः, अतस्मिविति च स्वात्यन्ताभावाधिकरणे तदि. ति प्रत्यविवक्षायां संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणेषु प्रदेशत्तिषु स्वात्य. न्ताभावसमानाधिकरणेषु प्रमारूपोऽपि प्रत्ययो विपर्ययः स्यात् । एतेन बाध्यं ज्ञानं दुष्टकरणजन्यं वा ज्ञानं विपर्यय दति लक्षणं निरस्तम्, संशयेऽतिव्याप्र्दर्शितत्वात, बाधा निरुक्तेश्च । किं विरोधिप्रमाणज्ञानं बाधः किं वा विपर्ययविरोधिप्रमाणानं विषयापहारी वा। आदो पूर्वत्तिर प्रमाण ज्ञानानां वध्यघातकलक्षणेऽतिव्याप्तिः, द्वितीये परस्पराश्रयता। १ प्रतीतादिनानानामर्थव्यभिचारिणामध्यवसायरूपाणां विपर्ययत्वापत्त्याति. ध्याप्तोर्द्धतीयपक्षाप्यनुपपन्न वृत्याह देशत इति । २ बाधेति, पूर्वमेव बाध्यत्वं विकल्प्य दूषितं तथाप्यत्र भङ्गान्तरण दूषणं क्रियत ति। ३ पूर्वोत्तरेति,दि हि विरोधिज्ञानमात्रं बाधः, सदा पूर्वज्ञानानामुत्तरज्ञानविना. ध्यतया बाध्यत्वात् सर्वचानेषु लक्षणतिपतेदित्यर्थः ।

·५०१ चित्सुख्याम् । न तृतीयः, तथाहि विषयापहारो नाम पूर्वज्ञानोपर्शितार्थासत्त्व बोधनमात्रमुतासत्त्वमितिस्त यदृशकालविशिष्टतया यत् प्रतीतं तस्य सत्रैवासत्त्वबोधनम् । नादयः, नायं देवदत्तो न जीवतीति विभ्रमप्रत्ययेन देवदत्तादिप्रत्य- यानां बाधितत्वेनाप्रमात्वप्रसङ्गात् । नद्वितीयः, देशान्तरकालान्तरयोस्तदसत्वमित्या घटादिज्ञानाना- मप्रमात्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः, १ देशकालविषयबाधेष्वव्याप्तः, देशकालयोर्देशका- लान्तराभावात, यत्तदादिशब्दानां च सर्वविषयत्व कतिपर्यावषयत्वे चा. व्याप्तिरेव, एतेन फलापहारोऽपि व्याख्यातः, अनुत्पत्रफलस्य बाध्यत्वाङ्गी- , . काराच्च। विपर्ययत्वजातियोगी विपर्यय इत्यपि न लक्षणम्, नेदं रजतमित्यादी धम्येशे प्रत्यये जातिसंकरप्रसङ्गात, तस्मात्र विपर्ययस्य लक्षणं पश्यामः । तथा स्मृतेरपि. तथाहि किं प्रमाकरणाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिस्त दोषाजन्यत्वविशेषितमथवा स्वसमानविषयसंस्कारजन्यं ज्ञानं किं वा प्रमिल्यत्तिपदजन्यज्ञानत्तिनातिमदाहोस्वित् स्मृतित्वजाति- योगि। आये कल्यधिकव्याप्तेईयोश्चासंभवित्वतः । सूर्य तिव्याप्तितश्चान्त्येऽभावायचकमानयोः ॥ २१ ॥ नादयः, श्रमस्यापि स्मृतित्वप्रसङ्गात् तस्यापि प्रमाणाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वात् । १ यदा हि देशकालविषयो भमो जायते न तत्र तदाधस्योक्तरूपत्वमित्यव्याप्त्या तृतीयपक्षं दूषति नापि तृतीय इति । २ किंच यदेशकालेत्यत्र यत्पतीतमित्यत्र च तस्य तो शकालेत्यत्र यतब्दानां सर्वदेशकालसर्ववस्तुपरत्वे सर्वबाधाव्याप्तिः, एकेकेन सर्वाबाधात्, निकटविशेषविवक्षा- यां चादतरबाधाव्याप्तिरित्याह यत्तदादीति । ३ लक्षणान्तरेऽप्युक्तदूषणामतिदिति,एतेनेति, तत्राभिवदनं प्रतिरूपाडानम- क्रियेति चतुर्विधफलानामेकैकापहारे सर्वापद्वारे वाव्याप्तिरित्यर्थः । * ·५०४ द्वितीयपरिच्छेदः । नापि द्वितीयः, असंभवत्वापातात्, संस्कारस्थापि स्वसामयनुमा- पकतया प्रमाकरणत्वात् । नापि तृतीयः, असंर्भावत्वादेव, सा मे माता स मे पितेत्यादि स्मृतीनां पूर्वानुभवसंस्काराधिकविषयत्वात्, नहि पूर्वानुभवे स इत्याकारः, अमिति वर्तमानतयैवानुभवात् । न च स इत्याकारः कारणान्तरोपनीतः पदात् पदार्थस्मृता हरिहरा दिस्मृती चाभावादिति वाच्यम्, तत्कारणानिरूपणात, सोऽयं देवदत्त इति प्राभज्ञाप्रत्यये दित्यंशम्य संस्कारानुपनीतत्वे सत्यमित्याकारस्य च संयोगमात्राधीनतया विशिष्ट प्रयभिज्ञास्वरूपासिदिप्रसङ्गात् । अनुमिततत्तायां स इयभिलाप इति चेत्, न, संस्कारस्य प्राभज्ञां प्रत्यकारणत्वासात, स इत्यंशेऽनुमानस्यैव सहकारित्वात, तं घटं स्मरा- मीत्यनुष्यवसायानुपपत्तेश्च, नहि तत्रानुमानव्यवधानमस्ति, तथा सति स्मरणस्यातीतस्वेनानुव्यवसाविषयत्वानुपपत्तेः, संस्कारस्याक्द्रि पत्वा ििबषयत्वाच्च समाविषयवासिद्धिः, न संविद्रापस्य सविषयत्वम्, दच्छादिषु तज्जनकज्ञानविषयेण विषयत्वोपचारात । तर्हि संस्कारजनकानुभवसमा वषयत्वे सति संस्कारजन्यत्वं लक्ष. णार्थ दति चेत्, न, तत्तांशे समानविषयतायाः खण्डितत्वात्, गरुडादिसा तात्कार चातिव्याप्तेः, तस्य दीर्घकालनैरन्तयाचितमंस्कारविषयत्वात्। नापि चतुर्थः, अनाप्तवाक्योविभ्रमप्रत्ययेऽनेकार्थासादिजन्यसं- शये चातिव्याप्त। नापि पञ्चमः, तज्जातो व्यञ्जकप्रमाणानिरूपणात. तदेवं संश यविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्ता तदतिरिक्तत्वविशेषणं दुर्निरूपम् । नापि षष्ठः, तथाहि, एतदृटज्ञानवृत्तिल्वे सत्येतदुमजन्यहिज्ञान- त्तिसंशयावृत्तिजातिमत्त्वं प्रमामिपि न, विकल्पासहत्वात्, तथाहि, किं घटज्ञानर्वाहज्ञानशब्दाभ्यां ज्ञानमात्र विवक्ष्यते किंवा प्रमात्वेन व्यवह यमायामाहोस्विदबाधितप्रमाध्यवहारास्पदम् । नाहाः, विभ्रमज्ञानानामप्येवंभावात् ।

·चित्सुख्खाम् । -५०५ नापि द्वितीयः, उक्तदोषानुषङ्गात, विधमज्ञानेष्वपि तात्कालिकप्रमा त्वव्यवहारदर्शनात् । नापि सृतीयः, अबाधितस्य दुर्निरूपतायाः प्रागेवाभिहित्वात् । तदेवं न प्रमात्वस्य निरुक्तिः । नापि परोक्षतायाः, तस्या जातित्वे जातिसंकरप्रसङ्गात् । तथाहि किं प्रमात्वं परं पारोक्ष्यमपरं विरीतं वा । नादयः, पारोक्ष्यभ्रमाभावप्रसङ्गात्, यत्र यत्र परोक्षन्वजातियाप्या तत्र तत्र व्यापकं प्रमात्वमसत्यति नियमात् । नापि द्वितीयः, तथा सति प्रमात्वं परोततां न व्यभिच दिति प्रत्यक्षप्रमाभावप्रसङ्गात् । न च विभ्रमेषपाधिनिबन्धन एव परीतत्वव्यवहारः, तथा सति सर्वत्र तविबन्धनतयैव तावहारोपपत्ती जातिकल्पनावैयध्यप्रसङ्गात् । तदेवमन्यान्यपरिहारेण वर्तमानयोमनोगगनतिनोर्मूतत्वभूतत्व. योः पृथिव्यादाविबैकत्र समावेशे जातिसंकरः स्यात् । न च परोक्षतया जातित्वे व्यजकमस्ति । तत् किमिन्द्रियार्थसनिक|जन्यत्वे सति प्रमात्वमुत लिङ्गादिप्रमा करणजन्यत्वम्। नादाः, ईश्वरज्ञानस्यापि परोक्षत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, स्मृतेः परोक्षत्वाभावप्रसङ्गात्, एतेन परोक्षत्वस्यो- पाधित्वपि निरस्तम्, व्यजनिरासेन तयोरुपाधित्वस्यापि निरस्तत्वात्। ईश्वर जानत्तित्वे सत्ययोग्यनुव्यवसायातिरिक्तपरमाणुप्रमित्य- तिर्जातिः साक्षात्वं तदधिकरणं प्रत्यमित्यपि न । यतः, १ ईश्वरेत्यादि. जातिः साक्षात्कारत्वमित्युक्ते सत्तादातव्याप्तिः, तदर्थ मि. त्यपत्तीत्युक्तम्, तथा च व्याघातः प्रत्यक्षमितित्तित्वात, तदर्थ परमाणुप्रमित्यवृत्तीत्यु- क्तम्, तथासिद्धिः, परमाणुमहं जानामीत्यनुव्यवसाय प्रत्यक्षस्य परमाणुविशेषतया साक्षात्कारित्वस्य परमाणु प्रिितत्तित्वात्; तदर्थमुक्तमनुव्यवसायातिरिक्तति, तथा- प्यनुव्यवसायातिरिक्तयोगिप्रत्यक्षमादायासिद्धिरत उक्तमयोगीति, तथापि घटत्वाटाव तिव्याप्तिस्तदर्थ ज्ञानवृत्तीत्युक्तम्, तथापि विपर्ययत्वमतित्वादितिव्याग्निस्तदर्थमी.

·५०६ द्वितीयपरिच्छेदः । प्रमितेर्द निरूपत्वाद्यन्नकस्यानिरूपणात् । साक्षात्त्वं जानिसांकर्यान्न प्रत्यक्षस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥ प्रमितेरेवानिरूपणे परमाणुमित्यत्तिविशेषणस्य दुजानत्वादि. न्द्रियार्थनिकर्षजन्यत्वादेश्चाभिव्यजकस्यापास्तत्वात सातत्त्वस्य च प्रमात्वेन परापरभावाभावाज्जातिसंकरप्रसङ्गाच्च नेदमपि प्रत्यक्षलक्षणम् । "सत्संप्रयोगे' पुरुषस्योन्द्रयाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्ष"मियपि न प्रत्यक्षलक्षणम्, प्रत्यक्षाभासेपि सत्त्वात् । वृत्तिकारमते तत्सतार्यत्ययेऽपि लक्षणस्याव्याप्तिरतिव्याप्तिा, तथाहि यदाभाविज्ञानं तदि तत्संप्रयोगादेव भर्वात तत् समीचीनं प्रत्यक्षमिति तदा सूत्रार्थः, तत् किं प्रतिभासमानेनाकारण कृस्खेन संप्रयोगा- ज्जायमानत्वं विवक्षितमुतैकदेशेनापि । नादयः, सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संप्रयोगाभावा- दव्याप्तः। न च तत्रापि तत्तांशे संयुक्तविशेषणतालक्षणः संप्रयोगोऽस्तीति वाच्यम्, षष्ठप्रमाणादिना तस्य प्रत्यक्षतानङ्गीकारात्, अङ्गीकारे वा निर्घटं भूतलमित्यत्र तथाभूतसंनिक्रर्षभावादभावस्य प्रत्यक्षतोपपत्ती षष्ठ प्रमाणाभ्युपगमवैयापातात् । न द्वितीयः, विभ्रमपि भावातिव्याप्तः, तत्राधिष्ठानसंप्रयो. गस्य भावात् । अथोच्येत संप्रयोग इत्यत्र समिति विशेषणेन दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगज- न्यत्वस्य व्यावर्तितत्वाद् दुष्टोन्द्रयसंप्रयोगजन्येषु विभ्रमेषु नातिव्याप्तिः, यथाहुभंट्टपादाः, अधरज्ञानवनीत्युक्तम्, नदि तेषामपरोक्षेश्वरज्ञानवृत्तित्वमित्यर्थः, ईश्वरज्ञानत्तित्वे मत्युक्तविधपरमाणुस्मरणरूपज्ञानावृत्तिनि प्रमात्वे प्रसङ्गनिरासाय परमाणुप्रमितीत्युक्तम्, प्रारक्ष्यानधिकरणत्वादिरूपोपार्धािनरासाय नातिपटम, परोक्षज्ञानवृत्तित्वानधिकरणत्वे सतीघरज्ञानतिजातिरिति फलितार्थः । १ सता वर्तमानेनार्थ!न्द्रयाणां संप्रयोगे मति पुरुषस्य यदुद्धेर्जन्म सत् प्रत्यक्षमि- fR मोसिद्धपत्यानलक्षणानुवादपरमिनीयसूत्रस्यार्थः ।

·1 Animukari momenimal ५०० चित्सुख्खाम । "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्पयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोऽर्थषु कथ्यते ॥ दुष्टत्वाछुक्तिकायोगो वार्यते रजतेक्षणात्"। इति। । ताप न, उक्तोत्तरत्वात, प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशेन तथाभूतसं- प्रयोगाभावादव्याप्तः, इन्द्रियेषु दोषाभावस्य प्रागुक्तन्यायेन दुरवधारण- त्वात्, तदेवं प्रत्यक्षलतणं प्रत्युक्तम् नाप्यनुमानस्य लक्षणं निरूपयितुं शक्यम्, तथाहि करणपते वृती- यलिङ्गपरामर्शः परामृश्यमानं वा लिङ्गमित्यनुमानमिति नैयायिकाः । न तावत् तृतीलिङ्गपरामर्शोऽनुमितेः करणमव्यापारत्वात्, व्यापा. रवत एव हि सर्वत्र करणत्वम्, तदिह महानसादौ धूमधूमध्वजयोः प्रथ- मसंबन्धं गृहीतवतः शिरिशिखरपरिवर्तितया पुनस्तमेव धूममवलोकय. तस्तदनु चानुसंहितव्याप्तोऽयं लिङ्गविषयः परामर्शस्तथा चायं धूमवानि- ति न तस्य व्यापारान्तरमुपलभामहे येन तस्यानुमितिकरणता स्यात् । न च व्याप्तस्य पक्षधर्मतावगमेऽप्यनुमानानुदयसत्वयाभ्युपगम्यते येन व्यापारान्तरं तत्र कल्प्येत । अथानुसंहितव्याप्तिकस्य लिङ्गविषयो निर्विकल्पकप्रत्ययः करणम्, तस्य तथा चायं धूमवानिति सविकल्पकप्रत्ययो व्यापारः, मैवम्, शब्दा. नुमानाभ्यामवगतलिङ्गेष्वव्याप्तः, आदावेव सविकल्पकेन तेषां विषयीकर- णाच्छब्दानुमानयोनिर्विकल्पकप्रत्ययाजनकत्वात् । अथोच्येत तस्मादयग्निमानिति निगमनेन तस्मादित्युपनयार्थस्य लिङ्गाधिकरणत्वम्य परामशीदुपनषार्थस्य पूर्वभाविनस्तृतीर्यालङ्गपरामर्श स्य तज्जनकतया तवापारोपपतिति, तदपि न, आप्तवाक्यादस्ति धम इधिगतवतोऽपि विनव तस्मादिति परामर्शमात्रादस्ति धूमध्वज इति प्रतीतेरुदयात् । १ प्रागुक्तन्यायो दुष्टसामयीजन्यत्वावधारणनिरसनन्यायः ।

·द्वितीयपरिच्छेदः। न चैषा प्रतीतिः प्रत्यक्षा,सन्द्रियकत्वात् । नापि शाब्दी, भाप्तवाक्यस्य धूमसदावमानपर्यवसितम्यात् । नापि स्मृतिः, तत्रापि सदावस्य पूर्वमननुभूतत्वात्, अतः परिशेषादनु- मितिरवेत्यास्थयम्, तत् कथं तत्र व्यापारसंभवः, लिङ्गपरामर्शस्य करणत्वेन प्रमाणेषु ज्ञाताज्ञातकरणविभागश्च न स्यात, नयनादीनामेव हि करण- त्वमज्ञाततया जाततया तु लिङ्गशब्दादीनामिति विभागः, स चायं वि- भागः परामर्शस्य करणतायां न सिध्येत् । न च परामर्शाऽपि ज्ञाततया करणम, ज्ञानस्य निलीनस्यैव नयनादिवत स्वरूपफलजनकताङ्गीकारात्, अन्यथानवस्थाप्रसङ्गात् । अथापरामृश्यमानं लिङ्गमर्नुमितेः करणम्, तदपि न, तत्रासीम इत्याप्तादुपश्रुत्य बहिपि तत्रासीदित्यनुमिताविदयमानस्य कारणत्वा. नुपपत्ती तत्परामर्शस्यैव कारणतायास्तस्यावश्याश्रयणीयत्वात, एकप्रयो. जकतानुरोधेन धमादेर्वर्तमानदशायामपि तत्परामर्शस्यैव कारणतायाः स्वीकरणीयत्वात् । किंच, ददं लिङ्गं यस्य परामर्शः परामृश्यमानं वा लिङ्गं तदनुमि- तिकरणं व्याप्तिपतधर्मतावल्लिङ्गमिति चेत्, केयं व्याप्तिः, किविना- भावः किंवा स्वाभाविकः संबन्यो निरुपाधिकः संबन्यो वा। नादयः, विकल्यासहत्वात, तथाहि, किं व्यत्योरथवा जात्योसहतवा विशेषयोः । व्याप्तिस्त्वयेष्यते किंवा साध्यसाधनवश्वयोः२॥ २३ ॥ सा न व्यक्तयोस्तदानन्त्यान्त्र जात्योस्लदसंभवात् । न सहतोरुक्तदोषान्न चतुर्थोऽनिरूपणात् ॥ २४ ॥ किं धूमधूमकेतनस्वलक्षणयोाप्तिस्त धूमत्ववाहित्वनात्यारथ सन्जातीययोराहोस्विट्ठमत्ववह्निमत्वयोः । १ ततोरिति..जातिविशिष्टव्यत्योरित्यर्थः । २ साध्यसाधनवत्वयोरिति,धूमवत्वद्धिमत्वयोरित्यर्थः ।

·५०९ चित्सुख्याम् । नायः, व्यक्तीनामनन्तत्वात तब संबन्धयहणासंभवास, नासर्व जेन सर्वा व्यक्तयो विशेषतो ज्ञायन्ते । अथ व्याप्तियहणसमये सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्या तास्ता व्यक्तयस्तत्तदिन्द्रियैरवभासन्ते, अन्यथा सर्वापसंहारवती व्याप्तिरव माव. गतत्यानुमानिकोपादानादिव्यवहारविरहविरोधप्रसङ्गात, नहि परिदृश्यमा- नकदलीफलादेः प्रत्यक्षेण दृष्टमिष्टसाधनत्वं येनैतदुपाददीत,किनामानु- मेयम् । न च प्रतिबन्धसिद्धिमन्तरेणानुमानप्रत्तिः, न चान्तरेण विशेष- प्रतिभासं तनियमावगमः, तत् सिद्ध व्याप्तियहणसमय एव सकाव. शेषाः प्रतिभासन्ते, तदयुक्तम्, प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोाप्ति सर्व जत्वप्रसङ्गात् । ननु प्रमेयतया सर्व ज्ञायते न तु रूपान्तरेणेति चेत्,मैवम्, रूपा- न्तरस्यापि प्रमेयत्वाधारतया ग्रहणप्रसङ्गात, अप्रमेयत्वे च सप्समरसा- दिवत् तदसिद्धेः बेन येन येन रूपेण यादस्ति,तेन तेनाकारण तत तत प्रमेयमिति स्यादेव सर्वजता । किंच व्याप्तिसंदर्शनसमय एवाशेषयहणे पर्वतनितम्बगोचरोऽपि कृशानुहीत एवेति पुनधूमदर्शने तस्य स्मृतिगोचरतेव स्याच त्वनुमे यता । नापि द्वितीयः, यद्धमत्वं यत्र वा धूमत्वं तदुहित्वं तत्र वा वह्नि- त्वमिति नियमासंभवात, तयार्भिवत्यादिचाधिकरणत्वाच्च । नापि तृतीयः, व्यक्तीनामिव तद्वतामप्यनन्तस्वात संबन्धयहणानुप- पत्तः । अस्तु तर्हि चतुर्थः, नहि तत्र संबन्धयहणानुपपत्तिः, धूमहिमत्व. लतणयोपाध्याः कतिपयव्यक्तियहणेऽपि गोत्वादिजातीनामिव महणेाप- परिति चेत, मैवम, संभवेऽपि तत्संवेदनस्य तत्समय एव पर्वतनितम्ब. संबन्धिनोऽपि वहिमत्त्वस्य गृहीतत्वात पुनरनुमानाप्रवृत्तः, वह्निमत्वमात्र- मेव धूमवत्स्वव्यापकतया एहीतं न तु पर्वतगतहिमावमिति चेत, सात ·५१२ । द्वितीयपरिच्छेदः । वात साध्ययापक उपाधिरिति निर्धारयितुमशश्यं व्यापक्रत्वमिह साध्य. शब्दन वितिमिति चेत्, न, व्यायानवगमे व्यापकत्वानिशक्तः । एतेन साध्यविष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साध्यव्यापकत्वं साधनविष्ठात्यन्ताभावतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वमित्याधुनिकानां धक्रनयोऽपि निराकृतः, साध्यसाधनयोरनिरुक्तरेव । तद्रूपेण संभावितत्वमुभयत्रापि विवतितमिति चेत्, मैवम्, तद्रूप- स्यानिरुक्ती तद्रूपेण संभावितत्वस्यापि दुर्भणत्वात् । भवतु नाम या काचन व्याप्तिः, तस्या व्यानरनुमितेश्च व्याप्तिरे- ष्टव्येत्यात्माश्रयः, सत्यामेव व्याप्तावमितिभावादसत्यामभावात् । किंच तढाप्तियाहकप्रमाणम् । न प्रत्यक्षमशक्यत्वान्नानुमाप्यनस्थितेः । नागमस्तमृते भावान्नोपमा तत्पमेयतः ॥ २५ ॥ नापत्तिरनन्यवादनमाफललोपनात् । नाभावो दुर्निरूपत्वान्न तर्कस्तर्कबाधनात् ॥ २६ ॥ न तावत् प्रत्यतं व्याप्तियाहक, सर्वव्याप्तिनिष्ठस्यान्वयस्य व्यतिरे. कस्य वा सर्वव्यक्तीनामयहे यहीतुमशक्यत्वात्, तद्नुहे वानुमानस्य वैयात् । नाण्यनुमानम्, अनवस्थानात, अन्तरेण व्याप्तियहमनुमानानुदये तत्तद्वयाप्तियाहकानुमानान्तरपरंपराया दुर्वारत्वात् । नाप्यागमः, वेदाप्तवचनाकर्ण वधुराणामपि व्यानिदृष्टिदृष्टेः । नाप्युपमानम्, तस्य सादृश्यमाविषयतया व्याप्तिजनावजागरूक- त्वात । नाप्यात्तिः,तस्या अनुमानानतिरेकात, अतिरकोऽपि तयैवानुमाना. बसेयाधिगतेरनुमानस्यानुदयप्रसङ्गात, तथाहि व्यापकव्यतिरेकेण व्याप्य- स्थानुपपत्तिरिहाापत्तिरभिमता, तथा च तयैवानुपपत्त्या लिङ्गिनोऽधि. गती कृतमनुमानेन ।

·चित्सुख्याम् । १३ नाप्यभावः, एवं हि स प्रमाणयितयः, यदि वहिमिव्यतिरेकेण धूमः स्यात् तदा तथोपलम्भस्तदभावावायं तयतिरेकेणेति, तच्च न । तथाहि किं सर्वेषां व्यभिचारानुपलम्भः किं वा स्वस्य वानुपलम्भ उत योग्यानुपलम्भः । नायः, सर्वानुपलम्भस्य निश्चेतुमशक्यतया संशयानिवृत्तेः । न द्वितीयः, व्यभिचारात, हि नगरगतेन स्वेनानुपलमित्येता. वतारण्यकोपलब्धगवयादेरपलापसंभवः । नापि तृतीयः, सात्रिकयोग्यानुपलब्धरसंभवात्, उक्तं च लीलावतीकारण, “सर्वादृष्टेश्च संदेहात स्वदृष्टेयभिचारतः । योग्यादृष्टेरसत्त्वाच्च प्रतिबन्धो न सिध्यति" ॥ इति। नापि विपक्षबाधकतकात्, तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेनानवस्या- नात्, अतन्मलत्वे च मूलशैथिल्येन ताभासत्वात् । अथ मतं यदि धूमोऽमिं व्यभिचरेदकारणः स नित्यः स्याव स्या- देव वा न तु कदाचित् स्यात् । न च विनापि कारणं कार्य किंतुं शक्यम,व्याघातात, तदेव हि कार्य यत कारणाधीनस्वात्मलाभम,अतः कार्य च कारणहितं चेति व्या- घातः, तदेव चाङ्कितव्यं यस्मिनाशङ्कामाने क्रियाव्याघातादयोऽपि नाव- १ प्रतिपरित्यर्थः । २ स्वानुपलम्भपते प्यनुपलम्भमात्रादुत योग्यानुपलम्भादित्याह उतेति । ३ व्यभिचाटिति, स्वानुपलम्भमात्रस्यार्थाभावेन नियमाभावादित्यर्थः । ४ व्यभिचारमेवाह नहीति । ५ योग्यानुपर्लाब्धपक्षं दूषयति नापीति । ६ उक्तं चेति,उपाधिविधूननेन प्रतिबन्धसिद्धिमीश्वरानुमाने समर्थयता कार्यमात्र स्य कारणमात्रेणापि संबन्ध उपाधिविधूननेनेत्युक्त्वा विपक्षबाधात् तत्राव्याप्तिसिद्धिमा. शङ्का व्याप्यसिद्धावुक्तायां सहेतुकल्बकादाचित्कत्वयोर्व्यभिचारानुपलम्भावाप्तिसिद्धि- माशङ्कितां परिहरतेति शेषः । ७ नन्वकारणकस्यापि सदातनत्वेन व्यभिचारशङ्कायां किमुत्तमिति तत्राह न च विति। - ध्याहतिमेव दर्शति तदेव होति । ६ घ्याघातादपियो न बिभेति तं प्रत्याहसदेवति, यदि हि कारण विना का. यात्यावस्तदा परप्रत्ययोत्पादनार्थवचनादिसामग्रीप्रयोगव्यातिः सोऽयमित्यत्र क्रियाव्यात. तिः, प्रादिशब्दान्मकोऽहमिति वचनव्याहतिः स्वभावध्यातिश्च संग्रहोते।

·५१४ द्वितीयपरिच्छेदः। तरन्तीति, मैवम्,अस्यापि तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेन तदसिद्धावसिः, तथा- हि यत् कार्य तत् कारणपर्वकमिति व्याप्ती सिद्धायां यदकारणं तचित्यं स्यादिति प्रसङ्गप्रसरात सैवाझापि न सिद्धा, सर्वकार्यकारणव्यक्तियहणस्या- शक्यत्वात्, कतिपय व्यक्तियहणे चादृष्टवजस्य पार्थिवत्वलाहलेख्यत्व- योरिव व्याप्तेरनिश्चयात् । नन्वेवंभूतोऽपि व्यभिचारो यत्र न दृश्यते, कतिपयक्तिषु सहभा- वः प्रदृश्यते,न चोपाधिर्निरूप्यते तत्र व्याििनश्चीयते, तत्रैवं सत्यन्य. त्र व्याप्तियहणमन्यत्र चानुमितिरिति । एवं च पण्डकमुद्राह्म मुग्धायाः पुत्रप्रार्थमिति वाचस्पतेरुपाल- म्भोऽप्यनवकाशः, व्याप्तः सर्वत्रे कत्वात, तस्याश्च कतिपयक्क्तषु यही- तत्वात, गृहीतव्याप्तिलिङ्गसामादेव संदिग्धसाध्यमिणि व्यापक- स्यापि प्रतीतिः सिद्धेति चेत्, मैवम्, व्यभिचारादर्शनस्योपायनिरूपणस्य दुर्निरूपत्वात, सर्वादृष्टश्च संदेहादिति न्यायस्योभयत्रापि तुल्यत्वात्, उपाधेश्च व्याििनरूपणमन्तरेण दुर्निरूपत्वस्य दर्शितत्वात् । किंच विनापि धूमध्वजं धूमोऽन्यस्मादपि हेतो वष्यतीति शङ्का- याः कः प्रतीकारः। अथ मन्यसे विभिवसामग्रीजन्यत्वे धूमस्यै कजातीयताप्रतीतिर्न स्यादिति, मैवम्, इन्द्रियत्वगादिजन्यविज्ञानस्येव तृणाणिर्माणप्रभवस्या- शुशुतणेरिव चैकजातीयतोपपत्तेः, तस्मान व्याप्तिलक्षणं नापि तद्वाहक प्रमाणमस्तीति सिद्धम् । ( शेषमये) १ कतिपयेति, तथाहि विमतं लाहलेख्यं पार्थिवत्वादित्यत्र स्तम्भादिकतिपय- व्यक्ती व्यभिचारादर्शनापि न व्याप्तिनिश्चयः, शिथिलावयवारब्धत्वोपाधिहतत्वात् । २ ननु तत्र वज्रमणी व्यभिचारदर्शनादेव व्याप्तिनिश्चयः, न पुनः सर्वव्यत्यय रिज्ञानात्, न चेह तथा व्यभिचारदर्शनमिति तत्राहादृष्टवजस्येति, येन हि हीरमणिन दृष्टस्तेन यो व्याप्त्यनध्यवसायः स सर्वव्यत्यदर्शननिमित्तोऽध्यवसायो न मान्तिमात्र त्या- दित्यर्थः । ३ तत्रैवं सतीति, पगडकः पण्डः, तत्र यथा उत्तः पण्डकः पुत्रासमर्थः, समर्थ- चन सस्तदित्येतावत्ययं दृष्टान्तः ।

·॥श्रीः॥ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १ दृष्टिप्रकरणम् । (Continued from page 468. VOL. V.) ४८० मृदादिनिर्मिता पक्का अग्न्युटुरणपाच्या अधस्ताद ध्रियमाणा उप समीपे यम्यते ध्रियते इति कर्मल्युटा उपयमनीत्युच्यते । ४८१ शालामुखीयसकाशादुत्तरवेद्यां प्रणयनार्थ अग्निः उध्रियते य. स्यामित्यधिकरणे ल्युटा पाचीशद्वेन समासे अग्न्युटुरणपात्री- त्युच्यते॥ ४८२ अध्वर्युप्रमुखाः पाशुबन्धिकी वेदिमनतिक्रामन्त उत्तरेण शने- गच्छेयुः । श्राग्नीध्रः सत्येन लिखितया लेखया हातुः पदं प्रच्छादयन्नेति । सर्वे गत्वोत्तरवेदेः पश्चात्यदमात्र तिष्ठेयुः प्रतिप्रस्थाता अध्वर्युगमनकाले पाशुबन्धिक्या वेदेः पश्चान्मा- र्गेण दक्षिणते। गत्वा द्वयोर्वेद्योर्मध्येन प्राग्गत्वा प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति । अध्वर्युरन्यहस्ते ऽग्निं दत्वा परिकर्मि- हस्तादिन्द्रघोषवती: प्रोक्षणीगृहीत्वा उत्तरवेदिं प्रथम पुरस्ता- दारभ्य मध्ये समापयन् इन्द्रघोषस्त्वेत्यादिमन्त्रेण प्रातति । एवं दक्षिणत आरभ्य मनोजवास्त्वेत्यादिमन्त्रेण । पश्चादारभ्य प्रचेतास्त्वेत्यादिमन्त्रेण । उत्तरत आरभ्य विश्वकर्मा त्वेत्यादि- मन्त्रेण । अथ वा मध्यादारभ्य प्रागादिदिक्षु समापयन् प्रेक्ष- ति । प्रोक्षणीशेषमुत्तरवेद्या दक्षिणांसस्य दक्षिणतो निनयति । अथ वा पाशुबन्धिश्या वेदेर्दक्षिणांसस्य दक्षिणतः । एतदुत्त- रवेदिप्रोक्षणमित्युच्यते ॥

·५१० बीतपदार्थनिवनम् । । ४८३ परिकर्मिहस्तात्पञ्चगृहीतमाज्यमादाय हिरण्यं मुमुखे लम्ब- यित्वा उत्तरवेदिमाया व्याघारयति प्रथमं दक्षिणांसाटारभ्य मध्ये समापयन् सिंहीरसीत्यादिस्वाहाकारान्तेन मन्त्रेण । सिहोरसि सुप्रजावनिः स्वाहेति मन्त्रण उत्तर गोणीमारभ्य मध्ये समापयन व्याधारयति । मिहीरसि रायस्पोषवनिः स्वा- हेति मन्त्रेण दक्षिणप्राणीमारभ्य मध्ये समापयन् । तथेवोत्त- रांसमारभ्य सिहोरस्यादित्यवनिः स्वाहेति मन्त्रेण । सिपही- रस्यावह देवान देवयते यजमानाय स्वाहेति मन्त्रण मध्ये व्याघारयति । सर्वत्र उत्तरवेद्या इदं न ममेति यजमानस्य त्यागः । भूतेभ्यस्त्वेति मन्त्रेण मुचमुद्गृह्णाति । एतदुत्तरवेदि- व्याधारणमित्युच्यते ॥ ४८४ ब्रह्मणो हस्तादेवदारवान् परिधीन गृहीत्वा उतरनाभिं परि- दधाति विश्वायुरसीत्यादिमन्त्रेण मध्यमम् । ध्रुवतिदसीत्या- दिमन्त्रण दक्षिणम् । अच्यु नतिदसीत्यादिमन्त्रेण उत्तरम् । रदमुनरवेदिपरिधानमित्युच्यते ॥ ४८५ अनेर्भस्मासीत्यादिमन्त्रेण गुग्गुलसुगन्धि तेजनं शुक्कामास्तुका चोत्तरनाभ्यां निधपलि। निहितानां संभाराणामापारशेषेणाधारणं कृत्वा प्रदक्षिणमावृत्य अग्निं गृहोत्वा उत्तरवेदेः पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखः संभारेषु प्रज्वलितमिमं यज्ञ प्रतितिष्ठत्यूचा प्रति- ठापयति । अस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणवेदेः पूर्वार्धे शालामुखीयादाहृतमग्निं तूष्णी प्रतिष्ठापयति । अध्वर्युः प्रणय- नीर्यामध्यं विसस्य परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्यज्वलयति । एवं प्रतिप्रस्थाता । पाहवनीये प्रणयनीयेध्माधानप्रभृति एत. दन्तं कर्म अग्निप्रणयनमित्युच्यते । - ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ৪ঞ্জ অাস্থানীয় জা বিনিমাথায় থানাঙ্ক: स्मार्तव संस्कृताज्येन अग्नियं नयतु प्रजानन्नित्यादितिसृभि ग्भिः स्वाहाकारान्ताभिः सुवेश तिन आहुती होति। यथा- लिङ्गं यजमानस्य त्यागः । यजमानस्तेनेवाज्येन अग्निरन्नादो ऽनपतिरिन्यादिभिस्तिभिर्यजुर्मन्तः स्वाहान्तस्तथैव जुहोति । अग्नये ऽनादायेदं० पायवे प्राणदइदं श्रादित्याय भूरिदइदं० इतिक्रमण यजमानस्य त्यागाः । एवं प्रतिप्रस्थाता समिध- माधाय सकृद् गृहीतनाज्येन तूष्णीमेकामाहुतिमभिजुहोति । अयं प्रणीतान्यभिहाम इत्युच्यते ॥ ४८७ एतस्मिन् काले ब्रह्मा दक्षिणस्या वेदेर्दक्षिणतो मन्त्रेणोपविश- ति । तस्य पश्चाद्यजमान: । ततो ऽध्वर्युरेव संप्रेषमाह ब्र. सन्नुत्तरी परियाही परिग्रहीष्याव इति । उभी लमसी- त्यादि यजन्तेइत्यन्तं कृत्वा स्फ्यो तियंञ्चा स्तब्ध्वा तिष्ठतः । ततो ऽध्वर्युरेव संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासादयतमिध्माबहिषी उप- सादयनवौ च चश्च संमृष्टं पलों सन्नराज्याभ्यां दधा चो- देलमिति । प्राग्नीध्रः प्रोक्षणी: प्रतिप्रस्थातुर्दक्षिणेन हृत्वा उ- तरस्यां वेद्यां स्फ्यस्य वर्त्मनि सादयति । तथा प्रतिप्रस्थाता स्वप्रोक्षणी: सादयति । उभौ स्फ्योपरि किं चित् प्रोक्षणीजलं निनीय यो मा हृदेत्यादि सफ्यप्रक्षालनान्तं कुरुतः । प्रतिप्र- स्थातुरुतरवेदिमग्रेण पाशुबन्धिकी बेदिमपरेण वा । पानीधो वैश्वदेषवदाज्यदधोरासादनं करोति । गमनमार्गः संचर इत्युच्यते ॥ ४८८ प्रतिप्रस्थाता दक्षिणवेदिपाचाणि संमृज्य पत्यवेक्षणादिभेदेन कृ- त्वा स्ववेद्यामाज्यमासादयति । यजमानो दक्षिणस्यावेदेर्द- ·५१८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । क्षिणत: स्वायतनउपविश्य दक्षिणं प्रतिप्रस्थातुराज्यमवेक्ष्य पाशुबन्धिक्या वेदेर्दक्षिणत उपविश्य उत्तरमध्वोराज्यमवेक्ष. ते । अथ वा वेदिसंधाधुपविश्य दक्षिणमवेक्ष्योतरमवेक्षते । अध्वर्युर्वैश्वदेषवदाज्यानि गृह्णाति । प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां वेद्यां प्रकृतिवदध्वर्यार्यहणकाले आज्यानि गृह्णाति । अध्वयोः पृषदाज्यग्रहण्युपस्तरणाभिधारणकाले चतुरुपभृति गृहाति । य- जमान: उभयं सहानुमन्वयते । अनुमन्वणमन्तेषु त्वा इ. त्यस्य स्थाने वामित्यस्योहः । हविर्देवानामित्यस्य स्थाने हषिषी देवानामिति । अध्वाः प्रापोदेवीरित्यादिपरिधिपरिधा- मान्तं वेश्वदेववत् । प्रतिप्रस्थातुः प्रकृतिवत् । उभी प्रस्तरपाणी- प्राञ्चाभिसृप्य कार्मर्यमयान् परिधीन परिधत्तः । यजमानस्य एतदनुमन्त्रणमन्त्रेषु असीत्यस्य स्थाने स्थ इति पदम् प्रथम- ध्रुवपदस्य ध्रुवाविति । तथा उग्रइत्यस्य उग्राविति । अभिभ- रित्यस्य अभिभुवाविति । त्वेत्यस्य वामिति । जातवेदा इ. त्यस्य जातवेदसाविति । ते इत्यस्य वामिति । अध्वर्युप्रति- प्रस्थाचार्विशीयन्त्रस्थ इत्यादिहविरुद्वासनपर्यन्तं समानम् । हवि- रुद्धासने उभाषाज्यस्थाल्यादीन्यादाय गाईपत्यस्य पश्चात्प्राङ्- मुखावुपषिशत: । दक्षिणत: प्रतिप्रस्थाता उत्तरतो ऽध्वर्युः । अध्वर्युराग्नेयप्रभृतीनि ऐन्द्राग्नान्तानि हवींषि उद्वासयति । प्र- तिप्रस्थाता व्युद्धरणपायां तूष्णीमुपस्तीर्य मारुती गाईपत्ये पुन- रधिश्रित्य अभिघार्य उदास्य प्रामिक्षाशेषं स्थाल्यां परिशेषयन व्युद्धरणपायां प्रतिक्षिप्य तदुपरि मेषीमवधाय तस्या मुखे शमीपणानि करीरसक्तून् अतिशिष्टामिक्षास्तोकं चावधाय तदु- परि वानिमशेषमानीय अभिघार्य यस्तात्मेत्यादिमन्त्रणालं ·बोलपदार्थनिर्वचनम् । करोति । अध्वर्युरपि मारुतीबद्वारुणीमुद्वासयति। तस्यां मे- धमषदधातीति विशेषः । वारुण्याः नामकाषमवभृथार्थ स्थाप- यति। आग्नेयादीन्यन्द्राग्नान्तानि हवींष्यन्तर्वेद्यासदयति। प्रति. प्रस्थाता मारुती मेषीमादाय दक्षिणवेद्यामासादयति । अध्व- युवारणीमेककपालं च स्ववेद्यामासादात । व्याहृतिमन्तः प्रत्यासादनमावर्तते । उभी मुबो ध्रुवयोरवधत्तः । अध्वर्यः प्रतिप्रस्थाता च शालामुखीयस्य पुरस्ताद्वाजिनं सूष्णीमासादय- तः । यजमानो दक्षिणस्यां वेद्यामासनाभिमन्तणं कृत्वा उत्तर- स्यामासन्नाभिमन्त्रणं करोति । अध्वर्युरेव वैश्वदेषवदग्निमन्थन करोति । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी स्वस्वेध्मात्समिधमादतः । अ- ध्वर्युरेष अग्नये समिध्यमानायानुबहि इति संप्रेष्यति । उभौ प्रणवे प्रणवे स्वस्वाग्नो समिधमाधतः । यजमान: अग्निभ्यामिदं० । उच्छुष्मापानी यजमानायस्तं निशुष्मावभिदासते। अग्नीदेवेद्धा- मन्विद्धामन्द्रजिहा इत्यनुमन्त्रयते । उभयोरपि नावाधारान्तं समानम् । यजमान: मनसी स्थः प्राजापत्ये मनसा भूतेनाविशत- मिति मोवाधारमनुमन्तयते । अध्वर्युराह-अग्नीदग्नीस्विस्ति: संमृद्वि इति । अग्नीधः उत्तरवेदिगतमाहवनीयं समाठि । प्रतिप्र- स्थाता स्वाग्निपरिधीन संमृज्य स्वाग्निसंमार्जनमकृत्वा पत्रों पृच्छति । पनि कस्ते जार इति । पत्नीजारं दर्शयति । जाराभावे पापमा मे जार इति वदति । प्रतिप्रस्थाता आह तं वरुणा गृहातु । अथैषीके शूर्प करम्मणगणि समाप्य पव्य प्रयच्छ- ति । पत्री शिरसीगडं निधाय तस्योपरि शर्प निदधाति । प्रतिप्रस्थाता पो दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणेनान्याहार्य- प्रचनं दक्षिणेन द्वे वेदी परीत्य प्राचीमुदानयन्वाचति प्रथा- ·पासपदार्थनिर्वचनम् । स्थान् हवामहति गायचीमृचम् अध्ययुरुत्तरमागणागत्य दक्षिणस्यावेदेः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति । तस्य दक्षिणता यजमानस्तस्य दक्षिणत: पनी । यजमान: पनीहस्ताकरम्भ. पात्रसहितं शपं गृहीत्वा शिरसि किं चिनिधाय तस्योपरि शपं निधाय अप्रणवां मोषूण इन्द्रपृत्सु देवेत्यूचं पुरोनुशाक्यां वदति। पल्या सह यजमानो यदामे यदरण्ये इत्युचा स्वाहाकागन्तया याज्यया जुहोति । वरुणायेदं न ममेति त्यागो यजमानस्य । शूर्पमानावनुग्रहरति । अथ वा अद्धिरभ्यत्य तेन लोकिकानि कार्याणि कुर्यात् । अध्वर्युः यजमानपत्रीप्रतिप्रस्थातून पृथग्ग- छतो ऽनुमन्त्रयते अन् कर्म कर्मकृत इत्युचा । ततः प्रति- प्रस्थाता दक्षिणमग्निं संमाटि अग्ने वाजजिदित्यादिमन्त्रेण । प्राग्नीधो वा । उभयोरपि अध्वर्युप्रतिप्रस्थाचोः भुवनमसीत्या- दिज्योतिरामित्यन्तं समानम् । यजमान: जोहवाधारयोः दक्षिणहस्तेन प्रतिप्रस्थातारं दर्भणाध्वयु चान्वारभते । जोह- वाघारावनुमन्त्रयते इन्द्रायेदं षाची स्थ ऐन्ट्या सपत्नत- पण्या वाचा मेन्द्रियेणाविशतम् । स्फ्यद्वयं गृहीत्वा अध्वर्य- रेव प्रवरं प्रवृणीते । घृतवतीशब्दनवणानतरमध्वर्युप्रतिप्र- स्थातारी स्वस्वमुचावादाय अत्याक्रम्य तिष्ठतः । अध्वर्युराना- षयति आग्नीध्रः प्रत्याभावयति । अध्वर्यु: प्रेष्यति समिधा यजेति । वषट्कृते उभो सह स्वाग्नी जुहुत: । उभयोरपि चतुर्थाष्टमयोः समानयनम् । उपभृदाज्यस्य जुहां ग्रहणं समा- नयनमित्युच्यते ॥ ४८६ अध्वर्यरष्टमे सर्व समानयते । प्रतिप्रस्थाता उपभृति अनुया- आर्थमाज्यं परिशेषयति । याजमानं वेश्वदेववत् । अध्वर्यु:

·५२१ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । प्रयाणशेषेण ध्रुवामभिधार्य आग्नेयाविषत्रौव्यभिधारयति । तत: प्रतिप्रस्थाता ध्रुवामभिधार्य मारुतीमभिधायॊपमृतमभिधारयति । सतो ऽध्वर्युवाहणीमेककपालं पृषदाज्यं चाभिधारयति । उभा. वाज्यभागान्तं प्रचरतः । ततः प्रतिप्रस्थातोपरमति । अध्वर्यु- राग्नेयादिषधिभिर्यजति । तत उपरमति । प्रनिप्रस्थाता पामिनायाः प्रथमावदानेन सह शमीपर्गकरीरसक्वामिता- स्तोकानामर्धमवद्यति । द्वितीयावदानेन सह शमीपर्णाद्यर्थ मेषीं चापद्यति । प्राणेध्यासमिति यजमानानुमन्त्रणम् । तत: प्रतिप्रस्थातोपरमति । अयं मारुतीप्रचारो मारुतीयाग इति चोच्यते । ४६0 अध्वर्यः प्रतिप्रस्थातृवद्वारुणीमवद्यति । मेषीस्थाने मेष इति विशेष: । धर्मभाग्भयासमिति यजमानस्यानुमन्त्रणम् । अयं वारुणीनचारो वारुणीयाग इति चोच्यते । ४६१ अध्वर्युावापृथिव्यवत्कायेन प्रचरति प्रकारविशेषविशिष्टायमेक- कपालयाग इत्युच्यते। ४४२ शविष्ठाभ्यासमिति यजमानस्यानुमन्वणम् । अध्वर्युः नभश्च स्वाहेत्यादिभिर्मन्तेश्चतसृभिः मुवाहुतिभिरेककपालमभिजुहो- ति । यजमानस्य यथालिङ्गं त्यागः । स्विष्टकृदषदानेअध्वर्यु- रेन्द्राग्नान्तानामुत्तरार्धादवदाय पिरमति । प्रतिप्रस्थाता महत्या भावदाय विरमति । अध्वर्युवारुण्या एककपालस्याश्याज्या- चावदाय द्विरभिधारयति । उभी स्वस्वमेक्षणान्यादाय अत्या- क्रम्य स्विष्टकृद्धोमान्तरं स्वस्वाग्नी अनुग्रहरतः । प्रतिप्रस्थाता ओपभृतमाज्यं जुहामानीय यथायतनं स्तुची सादयति । अ- ध्वर्युस्तुपृषदाज्यग्रहणीसत्वात् प्राज्यमनानीयेव सादयति ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । अध्वर्युरेव प्राशिचमवद्यति । इडापायामेन्द्राग्मान्तान्यवदाय इडापाचं प्रतिप्रस्थाचे प्रयच्छति । प्रतिस्थाता मारुत्या बडाम- बदाय इडापाचमध्वर्यवे प्रयच्छति । अध्वर्यु वारुण्या प्रवदाय प्राशयाज्यादवदाय अभिघार्य इडापाचं होचे प्रयच्छति । प्रति- स्थातुरिडान्वारम्भोभक्षणं च । अन्याहार्यमासाद्य द्वादशगाः द्वाद- शंघासांसिवा दक्षिणां ददाति । अध्वर्युप्रतिप्रस्थागग्नीयां प्रतिग्रह मन्ते यथाद्रव्यं रुद्राय गां सोमाय बास इत्यहः । वेवदेवव- द्वाजिनयारासादनम् । तत्र पवित्रकराणान्तमुभयोः । यजमान वाचं यच्छेत्यध्वयोरेव । वेषाय त्वेत्यादि उभी कुरुतः । अध्य- युरेव संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासादयतं चमसा संमृष्ट मिति । श्र- ग्नीत्प्रतिप्रस्थातारी प्रोक्षण्यासादनं कुरुत: । अध्वर्युप्रतिप्रस्था- तारी स्फ्योदसनादि कुरुतः । अग्नीत्प्रतिप्रस्थातारी स्वस्ववेद्या. मासादनान्तं कुरुतः । यजमान: दक्षिणस्यासन्नाभिमन्त्रणं कृ. त्वोत्तरस्य करोति । अध्वर्युरेव ब्रह्मन प्रस्थास्याम इति ब्रवी- ति । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी परिशेषितां स्वस्वसमिधमाहवनीये आयतः । अग्नीत्प्रतिप्रस्थातारी परिधिसमार्गादिध्मसन्नहन- प्रहरणान्तं कुरुतः । इदानीमध्वर्युः पृषदाज्यं जुव्हां समानय- ति । उभो स्वस्व चावादाय अत्याक्रम्य नवानुयाजान् यजतः । अध्वर्युरेन प्रथमे ऽनुयाजे देवान्यजेति प्रेष्यति । द्वितीयतृतीयो असंप्रेष्य चतुर्थादिषु यजेति प्रेष्यति । मुव्यहने यजमानसाहि- त्यविधानात् प्रतिग्रस्थाता दक्षिणवेद्यां प्रथमं मुचो व्यहति । ततोऽध्वर्युः । उभी स्वप्रस्तरसमजनंकुरुतः । अध्वर्युरेवान्नाव्य इषिता देव्या होतार इति प्रेषमाह । उज्जिति वाचने ऐन्द्रा- ग्नान्तानामध्वर्युवाचयति । मरुतां प्रतिप्रस्थाता । तदनन्तरमध्य- - ·बीसपदार्थनिर्वचनम् । मुरेष । उमो सह प्रस्तरं प्रहरतः । यजमानस्यानुमाणमन्ते स्वेत्यस्य स्थाने वामित्यस्योहः । अध्वर्युणा अग्नीदित्युक्ते प्राग्नीध्रः संघदेथामित्याह । अध्वर्युणा अगच्छावाग्नीदित्युक्ते श्राग्नीध्रः अगच्छतमित्याह । अध्वर्युणा इमे ब्रहीत्युक्ते आग्नीध्रः अनुप्रहरतमित्याह । उभौ स्वस्वतृणे प्रहरत: । अध्वर्युरेव शंयुषाकप्रेषमाह । हवनीयोपस्थानादिसंम्रावहोमान्तमुमो कु- रुतः । यजमानस्य परिधिविमोकानमन्त्रणमन्त्रे ते इत्यस्य स्थाने वामित्यूहः तथा धत्तात बूतादित्यनयार्थतं ब्रतमिति क्रमेणाहः । पध्वयोः स्रग्विमाको वैश्वदेववत् । प्रतिप्रस्थातुः प्रकृतिवत् । अथ संमृष्टो चमसी स्वस्ववेद्यां निधाय पूर्ववद्वा- जिनमानयत: । वाजिभ्योऽनुब्राहीतिप्रेषादिवाजिनायजेत्यन्त- मध्वर्योरेव । प्रतिप्रस्थातुस्तु तूष्णी चमसं गृहीत्वा प्रत्याक्रमण- मात्रम् । वषट्कृते उभी जुहुत: । अनुवषट्कारे संसाघहो- मानन्तरं प्रतिप्रस्थाना अध्वर्युणा सह प्रत्याक्रम्य वाजिनशेषं अध्वयोर्वामिनपाचे निनयति । उपहवप्रकरणे प्रतिप्रस्थाता वा- जिने तृतीय इत्याश्वलायनसूत्रात् उपहवे प्रतिप्रस्थाता तृती- यः । भक्षणे तु चतुर्थः । मन्तस्तु अवार्य: स एव । पनी- संयाजा अध्वर्योरेव । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारो यजमानाय वेदं दत्वा वाचयतः । तत्थमहः । वेदो स्था वित्ती स्थो विदे- यकर्मणी स्थः करुणे स्थः क्रियासश्सनी स्थः सनितारी स्थः सनेयं घृतवन्तं कुलायिन५ सयस्योष सहस्रिणं वेदो दत्तां वाजिनमिति । ध्रुवाप्यायनादि प्रायश्चित्तहोमान्समुभी पृथक कुरुतः । यजमानध्रुवाप्ययनानुमन्त्रणमन्वे ध्रुवेत्येकवचनस्य स्थाने ध्रुवे इति द्विवचनान्तस्योहः । वैश्वदेववत् चीणि समिष्टय- ·५२४ - सपनार्थनिर्वचनम् । जूषि जुहोत्यध्वर्युः । प्रतिप्रस्थाला प्राकृतमेकम् ब्रह्मोपस्थानप्र- होतानिनयनविष्णुक्रमान्तमुत्तरवेद्यां भवति।नेदानी व्रतविसर्गः। যমান:তথ্যৰ ঘষা নিছনি যা বা মলদ্বাৰাৰ- यन् । ये अस्मदचेतसस्तानस्मभ्यमिहाकुरुतमित्यहेन । ततो धरणप्रघासाङ्गभूतो ऽवभृथः । अध्वर्युः दर्भमुष्टिं वेदं च कृत्वा पाणी संमृश्य अग्नीन् परिस्तीर्य स्फ्यमग्निहोपहषी जुहूं सवमाज्यस्थालों वेदं योत्कं वेदपरिषासनं व्युद्धरणार्थस्थाली- च शालामुखीयस्य पुरस्ताटुसरतो वा सादयित्वा उत्तरवेदि- समीपे ब्रह्माणं तूष्णीमुपवेश्य पृष्ट्यां स्तीत्वा पविष कृत्वा यज- मान पाचं यच्छेत्युकी वेषाय त्वेति मन्त्रेणाग्निहोचवणी- मादाय निष्ठप्य प्रोक्षणी: संस्कृत्य पाचाणि प्रोक्ष्य प्राज्य निरूप्य अधिनित्य वारुणीनिष्कासेन सह पर्यग्नि कृत्वा स्फ्य- मादाय वेद्यां स्तब्धा संप्रेषमाह । प्रोक्षणीरासादय मुवं च मुचं च संमृढि पनो सन्नद्धाज्येनादे ३ हि इति । स्फ्यमुदस्य प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा परातयो ऽग्नवातेजिष्ठेन तेजसा निष्ठ- पमीति मन्त्रण निष्टप्य संमृज्य अमेयोत्करं सादयित्वा पत्नी सन्नह्म गाईपत्यमाज्यं चावेतयित्वा आज्यं गार्हपत्ये अधिश्रि- त्यादाय गत्वोत्तरवेद्यामधिश्रित्य यजमानमोक्षयित्वा स्वयम- त्योत्यय विष्णवसि वेष्णवं धामासि प्राजापत्यमित्यभिमन्व्य निष्कासं गाईपत्ये ऽधिश्चित्य व्युद्धरणपाच्यामुपस्तीर्य बारुणी. निष्कासं तस्मिबुद्धृत्य अभिघार्यालंकृत्य वेद्यामासाद्य यजमा- नेनासन्नाभिमन्तणे कृते सम्रवामाज्यस्थालों वेदं जुहूं बर्हिः प्रतिवसनीये घाससी पयं समिधं वारुणीनिष्कासं तुषांश्चादा- यान्तरेण सत्वालोत्करावुदङ् निष्कामत्युलं हि राजा वरुण- ·बीतपदार्थनिर्वचनम् । ३५ । - श्वकारेत्यूचा । यचापस्ता गत्वापो दृष्ट्वा शतं ते राजन भिषन इत्यूचं यजमानं वाचयति । सर्वे अपां समीपमभि- तिष्ठन्ति अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इति मन्त्रण । यां दिशम- वभृथार्थ ब्रजन्ति सा दिगेव प्राची । अग्नेरनीकमप बाधिवे- शेत्यादिमन्त्रेण अपसु बर्हिः प्रास्यति । प्रति ते जिव्हेतिमन्त्रण बहिष उपरि मुवाहुतिं जुहोति । अग्नय इदमिति यजमानस्य त्यागः । अध्वर्य: श्राग्नीधं प्रेष्यति अग्नीदपस्त्रिः संमृढि इ. ति । श्राग्नीधः ररिभोजनीयदान स्फ्येनापसंगृह्यापः संमा- ष्टि। आपो षाजजितो वाजं व आपः सरिष्यन्तीवर्वाज जेष्य- न्तीवाजिनार्वाजजितो वाजजित्याये समाजवेंपो अन्नाद्य अन्ना- येति मन्त्रेण । अध्वर्युः वेदमुपभृत्स्थाने धृत्वा प्राकृतमन्त्रे- हा जुव्हां चतुर्गृहीतं गृहीत्वा तेन प्रकृतिवत् चीन प्रयाजान यजति । उपभृदाज्यग्रहणनियुक्तप्राकृतमन्त्रेण जुव्हां चतुर्मू- हीतेन पञ्चमं प्रयाजम् । न बहिष्मन्तो प्रयाजानुयाजावित्या. श्वलायनसूचात् । चतुर्थप्रयाजप्रथमानुयाजो न भवतः । प्रया- जशेषेणाज्यस्थालीमभिधार्य निष्कासमभिधायर्याज्यस्थाली पुनर- भिधारयति । प्राकृतेन प्रवावाज्यग्रहणमन्त्रेण जुव्हां चतुर्ग्रही- तेन प्रथमाज्यभागं । पुनस्तथैव गृहीतेन द्वितीयमाज्यभागम् । प्रयाजाज्यभागसंबन्ध्याज्यग्रहणे यजमानस्यानुमन्त्रणं प्रकृतिव- त् । अर्चिस्त्वेत्यादिना जुव्हामुपस्तीर्य निष्कासा देवावद्यन्नाह वरुणायानबहीति । तूष्णी द्विरषदाय अर्चिस्त्वेत्यादिना ऽभि. घार्य प्राश्राव्य प्राग्नीप्रेण प्रत्यापाश्तेि बाह वरुणं यजेति । वषट्कृते अपसु जुहोति । यजमानः वरुणायेदं० । अनुमन्त- से धर्मभागिति विशेषः । अध्वर्युः पुनर्चिस्वेत्यादिनापस्तीर्य ·पतिपदार्थनिर्वचनम् । सर्वमेव निष्कासं गृहीत्वा सुचि स्थापयन्नाह अग्नीवरुणाभ्या स्विष्टकृद्भ्यामनुब्रहीति । अर्चिस्त्वेत्यादिनाभिधार्याश्याव्य श्रा- ग्नीधेण प्रत्यापाविते आह अग्नीवरुणो स्विष्टकृतो यजेति । यजमानः अग्नीवरुणाभ्यामिदं । अग्नीवरुणयोः स्विष्टकृतो- रहं देवयज्यया युष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयं इत्यनुमन्त यते । अध्वर्युः परिधिस्थानमुट्टिश्य मन्त्राभ्यां अन्तःपरिधि बहिः परिधि च संक्षालननिनयने करोति । अथ संप्रेषमाह अग्नीदपः सकृत्संमृवि इति । श्राग्नीध्रः सपयरहितेदभरपः समाीि पापा वाजजितो वाजं व पापः समुषीवाज वा जिग्युषीर्वाजिनीवजिजितो वाजजित्याये समाजयंपो अन्नादा अन्नाद्याय इति मन्त्रेण । अ. ध्वर्युः ज्योतिस्वेत्यादिनाजुहां चतुलीत्या प्राकृता द्वितीयतृती- यानुयाजो यजति । देवो यज यजेतिषो याज्यायाः । अपसु मुचं प्रतिष्ठापयति समुद्रे ते हृदयमपस्वन्तरिति मन्त्रण । मुच- मद्धिः पूरयति सं त्वा विशं त्वोषधीस्ताप इति मन्त्रेण । यज्ञस्य त्वा यजपतइत्यादिमन्त्रण अपस्वेवापो जुहोति । य- जमान: यक्षपतयइदं० । अध्वर्युनिष्कासस्थालीमप्सु निक्षिप- ति । सुमित्रा माप ओषधय: सन्त्विति मन्त्रण यजमानो- जलिनापो गृह्णाति दुर्मिचास्तस्मै सन्त्वित्यादिमन्त्रेण नेत्यां दिशि निक्षिपति । अध्वर्युस्तष्णीमप्सु तुषान् विकिरति । यजमानो बढ्दान् तुषनिक्षेपोत्पन्नान् स्पृशति । अध्वर्युः घरुणप्रघासानुष्ठानकाले निबद्धं पत्नीयोक्तं बोधायनोक्तमन्त्रण विमुञ्चति । पत्रीयजमानावनपमज्जन्तावन्योन्यस्य पृष्ठे धा वत: । त्रात्वा प्रतिवसनीये वाससी परिधाय यजमान: पत्र च प्रतिप्रस्थातारमाहतुः प्रतिप्रस्थातरुनोनयेति । प्रतिप्रस्थाता ·सटीकसंक्षेपशारीरकस्य तयाहस्तो गृहीत्वा विसृभिस्दतीमिर्गम्भिः यजमानं पत्नी चोदानयति । उद्वयं तमसस्परीति उदत्यं जातवेदसमिति चित्र देवानामुदगादनीकमिति च तिम्र ऋच उत्पदघटित्वादुटुत्य इत्युच्यन्ते ॥ [शेषमये] सटीकसंक्षेपशारीरकम् । (Continued from page 477. VOL. V.) मू० ॥ चिद्वस्तुनश्चिति भवेतिमिरं तमिदं तामिसमन्धतमसं जडिमा तमिस्रा । माया जगत्प्रकृतिरच्युतशक्तिरान्ध्यं निद्रा सुषुमिरनृतं प्रलयो गुणेश्यम् ॥ ३१८ ॥ टी०॥ ननु याज्ञानस्यात्माऽऽश्रयस्तदा तद्विषयोऽन्यो वाच्य इत्यात्मा- धरणं तत्र स्यात् । घटादिज्ञानादावाश्रर्यावषययोर्भददर्शनादज्ञानेऽपि तस्य वक्तव्यत्वात् । अन्यथाऽऽत्मा तदाश्रयो न स्यादित्याशङ्का तमस्वाहाह्म- तमोवत्सदेकाविषयम, तमस्त्वं च तस्य श्रुतिपुराणादौ तमः शब्दतत्यया- यैर्व्यवहारात्सितीत्याशयेनाह । चिट्ठस्तुन इति । चिद्रपं यदुस्तु परमा- र्थसत्तस्य या स्वरूपभूता चित् तस्यां तिमिरं भवेर्शित योजना। चितीति। विषयसप्तमी ििद्वषमित्यर्थः । लौकिकात्मज्ञानादावाविषयाभेटेन सविषयत्वस्य व्यभिचारादज्ञानमेकाविषयं भवेदिति भावः । ननु मा- यात्माश्रयात्मविषया च श्रुत्यादी प्रसिद्धा सा किमेतस्मादज्ञानादन्या नेत्याह । माति । एवं प्रकृतिर्विष्णुशक्तिरिति च श्रुतमज्ञानमेवेत्याह । जगत्पतिरच्यततिरिति । पामिति । प्रकातिरोधायकत्वादज्ञान- मुच्यते । निद्रति । विविधप्रपञ्चहेत्वज्ञानं प्रकर्षण लीयन्ते सर्वाणि कार्या- एस्मिचिति प्रलयः सत्त्वरजस्तमसां गुणानां समुदायरूपं गुणैक्यं च तदे, त्यर्थः ॥ २१ ॥ - ·५२९ प्रथमोऽधायः। - মু। আম্মযিশুমামিনী निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमा नाप्रयो भवति नापि गोचरः ॥ ३१६ ॥ टी० ॥ नन्वहमन ति जीवाश्रयं तदनुभूयते एवं विषयोपि ब्रह्म न जानामीत्यनुभवात्तस्य ब्रह्मैव तत्कथं चिट्ठस्तुश्चितिभवेदिन्युक्तं तत्रा. ह । आश्रयत्वविषयत्वति । अज्ञानस्यति शेषः अज्ञानस्याश्रयत्वं विषयत्वं च भजत इत्याश्रयत्वविषयत्वभागिनी । केवला अद्वितीयैव अत एव निर्वि भागा जीवेश्वरविभागरहिता । न चैवं प्रदर्शितानुभवविरोधस्तस्यान्यथा. सिद्धत्वादन्यथान्योन्याश्रयः स्यादित्याशयेनाह । पूर्वसिद्देति । स्वसत्ताप योजकाज्ञानस्येत्यर्थः । हिहतो। यतो जीवेश्वरविभागसत्त्वप्रयोजकम- ज्ञानं ततः पश्चिमस्तत्प्रयोज्यो ब्रह्मविभक्तो जीवद्विभक्तं ब्रह्म च यथा. क्रमं नाश्रयो भवति नापि गोचरः । यद्यपि जीवनविभागादिरनादिस्त- थापि स न वास्तवः मायिकस्तु सोऽद्वयब्रह्मानवभासदशायामेव भवतीति तदनानाधीनसत्ताक एव । अज्ञानं तु स्वसत्तायां विभागादिसत्वं नापेक्षत इति न तत्प्रयोज्यम् । एवं चानादिभूतोऽपि नीवब्रह्मविभागोऽज्ञानवि कार एव । एतदभिप्रेत्य पूर्वसिद्धत्यायुक्तम् । ततश्चात्मन्यज्ञानसासद्वैा जीवेश्वरविभागसत्त्वम्, प्रज्ञानस्य विभक्तजीवचैतन्याश्रयत्वे तदधीनं सत्स्व. मित्यन्यान्याश्रयः । अहान इत्यादिप्रतीसिस्त्वज्ञानाश्यपूर्णचैतन्यस्यवाहं. कारायुपहिततया तत्रापि तत्संभवादुपपद्यते । अत एवैतदनुभवादहंका- राश्रयं ब्रह्मविषयं तदिति प्रत्युक्तम् । अज्ञानस्य केवलजड़तित्वानु पपत्तेश्च । एवं विषयोऽपि पूर्ण ब्रीति वत्यत इति चिद्वस्तुश्चिती. त्यपपमितिभावः ॥ ३१९ ॥ मू॥ नामावतास्य घटते वरणात्मकत्वात नाभाषमावरणमाहुरभावशोण्डाः । अज्ञानमावरणमाह च वासुदेव. स्तनावरूपमिति तेन वयं प्रतीमः ॥ ३२० ।

·सटीकापशारीरकस्य
टी० ॥ एवं स्वतःस्फुरणपात्मनि ज्ञानाभावासंभवात्तदावरण-
स्वभावमज्ञानं सब संभवतीत्युक्तम् । इदानी लोकप्यज्ञानमनुभूयमानं सब
संभवति । यपि कृत्यधीनप्रकाशस्य घटादेवस्यभावेनास्फुरणं संभवति ।
तथापि तस्यानावरणवादावरविषयस्य न जानामीत्यनुभवस्य स विषयो
नभवितुमहतीत्याशयेनाह। माभावतेति । अस्याज्ञानस्य । तत्र हेतुर्वरणा-
त्मकत्वादिति । प्रावरणस्वभावत्वादित्यर्थः । नन्वभावस्याप्यावरणत्वं
किं न स्यात्तबाह । नाभामिति । अभावशोण्डाः अभावपदार्थनिरूपणे
समर्था वैशेषिकादयः, तेऽपि भावं नावरणमाहुः । आवरणत्वस्य भाव.
धर्मवनियमात् ज्ञानाभावस्तु
विशेषतो नावरणम् । यत आवरणस्य ज्ञाना.
भावो न प्रयोजकः । अतस्तत्रयोजकमन्यदेवावरणं वक्तव्यमित्यर्थः ।
ननु
माभूदज्ञानमावरणमिति चेच। तत्र जानामीत्यनुभवविरोधात् । किं
चाज्ञानेनातं ज्ञानमित्यादिभगवदुचनपि तदा विरुद्धोतेत्याह । अज्ञा.
नमावराति । ततश्चावरणत्वात् प्रसिद्धमेघायावरणवदज्ञानं भावरू-
पमिति निगमर्यात । तद्वावरूपमिति ॥ ३२० ॥
मू० ॥ एकः शुचुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रु.
रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् ।
येनावृतः कुरुते संप्रमत्तो
घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥ ३१ ॥
टी० ॥ भगवयासवचनेनापि तस्यावरकत्वमाह । एकः शत्रुरिति ।
येनाज्ञानेनावत इत्येतत्पदमत्रोपजीव्यम् । घोरायतिर्हितानि पापादीनि
सुदारुणानि दीनदरिद्रस्वापहरणादीनि ॥ ३२१ ॥
मू० ॥ जागं जगत्यनुगतं खलु भावरूपं
माळयं च पुंगतमिति प्रतिभाति तादृक् ।
जायंच मोठयमिति चानुभवप्रसिद्ध-
मज्ञानमाहुरपवर्गपिधानदक्षम् ॥ ३२२ ॥

·- प्रथमोऽध्यायः । ठी० एवमनड़बोर्धातरक्रियात्मत्वं नाभावस्य संभवतीति भावरू- पाज्ञानस्यैव सदित्युपपादितम्, इदानी जाह्यं च माध्यमिति चेत्युक्तं जान- मोठयात्मकत्वमपि तस्योपपादयति । जाझं जगतीति । यदुटपटादिजड़ प्रपञ्चे इदं जड़मिदं जड़मित्यनुगतव्यवहारास्पदं जाह्यं तद्वावरूपं चेतना- न्यवादेभीवाभावनिखिलजडानुगतस्यैकस्यासंभवात् । एवं मौसमपि जीव. निकायानुगतं भावरूपम् । ततः किमित्यत आह । जायं चेति । कारणतया जगत्यनुगतानानतिरिक्तानुगतनायकल्पने जीवाश्यामुपाधितया निखि- लजीवसंबन्ध्य ज्ञानान्यमोठयकल्पने च प्रमाणाभावादनुभवसिद्मजानमेव तदुभमिति तदात्मकमज्ञानं भावरूपमित्यर्थः ॥ ३२२ ॥ म० ॥ साभासमेतदुपजीव्य चिदद्वितीया संसारकारणमिति प्रबनि धीराः । साभासमेतदिति संसृतिकारणत्वे द्वारं परं भवति कारणतादृशस्तु ॥ ३२३ ॥ टी० ॥ इदानी प्रष्ठतिरिति प्रागुक्तमज्ञानस्य जगत्पतित्वमुपपा- दयितुं प्रक्रमते । तत्रेयं शङ्का । ननु सूत्रकारेण प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्ता. नुपरोधादिति सूत्रेण ब्रह्मैव जगत्प्रकृतिर्वेदान्ताऽर्थ दति निरूपितं तत्क- घमज्ञानं प्रतिरिति तबाह । साभामिति । चैतन्यच्छायायुक्तमित्यर्थः । एतदज्ञानमुपजीव्य घटकतयाश्रित्य संसारस्य वियदादिप्रपञ्चस्य कारणम्। धीराः कूटस्थब्रनिष्ठाः । ब्रह्म हि स्वस्य निष्णपञ्चतारूपां द्धिमपरित्य- जदेव संसारकारामति वक्तव्यं कूटस्यमचलं ध्रुवं निष्कलं निष्क्रिमित्या- दि श्रवणात् । तादृशं . कारण प्रपञ्चविचमाधिष्ठानतयैव निर्वहति । सपाधिष्ठानरज्ज्वादेस्तदानीपिस्वस्वरूपातदर्शनात् । विक्रमाधिष्ठा- नत्वं च विवर्तमानाज्ञानमनुपजीव्य न सिद्धयति स्वस्यैव तथापरिणामे पूर्व- रूपनाशप्रसङ्ग इति ब्रह्मकारणतासिद्धार्थमज्ञानर्माप जगत्पतिरिति स्वीकर्तव्यमिति भावः । नन्वज्ञानं चेज्जगत्प्रकृतिस्तहि तदेव जगदुपादा- * तादृशः कारणत्वं । पा० ॥

·ORAIN- सटीकसंपशारीरकस्य नमस्तु ब्रह्मकारणताश्रुतिस्तु तस्य निमित्ततयाप्युपपद्यत इत्याशङ्का कि स्वतन्त्रमज्ञानं प्रपञ्चनिदानं स्यात्किं वात्मन्यध्यस्तम् । नादयः जड़स्य स्वात- त्यायोगात् । तत्तत्कार्ययोः सत्तास्फूर्त्यभावप्रसङ्गाच्चेत्यभिप्रेत्य द्वितीये आह । साभासमेतदिति । पा समन्तादासत इत्याभासं स्वप्रकाशमनव- चिचं ब्रह्म तसहितं तत्तादात्म्यापचं साभासमज्ञानमित्यर्थः । अध्यस्तस्य हि अधिष्ठानमेव स्वरूपमिति तत्ततो निष्कष्टं कारणं न भवितुमर्हति कि तु दृशः संसृतिकारणत्वे विवाधिष्ठानत्वे परं केबलं द्वारमुक्तविध- या घटकं भवति श्रुतिमत्कारणता तु दृश एवेति भावः ॥ ३२३ ॥ मू० ॥ यावदृशान्यदिह संसृतिकारणं त- द्वेदान्तवादिसमये न मतं जड़त्वात् ॥ यद्यज्जडं भवति संसृतिकारणं त- नेति स्फुटं वदति सूचकृदच यस्मात् ॥ ३२४ ॥ टी० ॥ ननु साख्यादिभिः साधादिना जड़मेव जगत्कारणमनुमा. नादङ्गीकृतं तद्वत्त्वयाप्यङ्गीकर्तुमुचितमित्याशङ्का तदेतत बहुस्यां प्रजायेये. तीतितुरेवोपादानविषयश्रुतिमाश्रित्य बादरायणेन सांख्यवैशेषिकादिप- तस्य निरस्तत्वात्रैवमित्याह । यावदशोऽन्यदिति । इह जगति दृशोऽन्य- त यावत्तद्वेदान्तवादिसमये संसृतिकारणं ममिष्टं न । कुतः जड़त्वाद्र- ज्जुसर्यवत् । न चाप्रयोजकं श्रुतिन्यार्यावत्सूत्रकारणोतवादित्याशयेनोक्तशु- तेरनुयाहकन्यायमले व्याप्तिमाह । यदाज्जड़मिति । स्फुटं बदतीति । ईक्षतेनीशदमित्यादिसूरिति शेषः । अत्र वेदान्तशास्त्रे । अत्र जति यदान्जड़मिति वा संबन्धः ॥ ३२४ ॥ म० ॥ अजड़कारणभावनिबन्धन सकलमेव जडं न तु कारणम् । इति हि वेदशिरस्स विचक्षणा: कपिलपक्षनिराकरणे जगुः ॥ ३२५ ॥ .

·प्रथमोऽध्यायः । टी० ॥ किं च रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमित्यादिना सूत्रकारण प्राधन्येन जड़कारणत्वनिराकरणादपि चेतनं ब्रह्मवोपादानमुपेयमित्याह । अजड़कारणेति । अजड़कारणस्य भावः सत्ता तया निबद्धात उत्पादास इति । अजड़कारणभावनिबन्धनमित्यर्थः । यद्वा अजड़स्य चिदात्मनः कारणभावे कारणत्वव्यवहारयोग्यत्वे निबन्धन द्वारं सकलमेव जड़मवि- यादि न तु तत्कारणं स्वमिति शेषः । कपिलादिपनिराकरण उद्देश्य दत्यर्थः ॥ ३२५ ॥ मू० ॥ शबलमात्मपदेन निगद्यते सकलमात्मजमित्यपि च श्रुतिः । शबलमात्मपदं जगतस्तत: प्रकृतिरित्यपरे तु जना जगुः । ३२६ ॥ टी० ॥ एवं शुद्धमयं ब्रह्मेवाविद्माद्विवाधिष्ठानतया श्रुतिसं- मतं जर्गावदानविद्या तु तहटकतयैव जगत्पतिरिति वेदान्तविष्णा- तानां मतमुक्त्वा मतान्तरमनुवति । शबलमात्मपदेनेति । प्रात्मन आका- शः संभूत इत्यादिवाक्ये आत्मादिपदेनाविनाशबलं वस्तु निगढाते अभि- धीयते। ततः किं तत्राह । सकलमात्ममिति । वियदादिसमस्तमात्मन- मात्मनः संभूतमित्यपि च श्रुतिर्दशयतीति शेषः । ततोऽपि किं तबाह । शबलमात्मपदमिति । शबलाऽऽत्मस्वरूपमित्यर्थः । यतः श्रुतिः सकल- मात्मपनिगमाच्छबलात्संभूतमिति दर्शयति । ततः शबनमात्मपदं प्रतिरिति संबन्धः ॥ ३२६ ॥ मू० ॥ सुकृतदुष्कृतकर्मणि कर्नता मतिगतात्मचिति प्रतिबिम्बकम् । ब्रजति तद्वददः परमात्मनो जगति याति तमः प्रतिबिम्बकम् ॥ ३२० ॥ टी० ॥ एवं शबलस्य जगत्प्रकृतित्वमुत्त्का तन्मत एव तत्कर्तुस्त. तो विशेषं सदृष्टान्तमाह । सुष्टातदुष्कृतेति । पुण्ये विहिते कर्मणि दुष्कृते -

·kamam
सटीकसंवेपशारीरकस्य
प्रतिषिद्धे चेत्यर्थः । मतिरन्तःकरणं तत्र यदात्मचैतन्यप्रतिविम्बकं जीवभाव.
मापमित्यर्थः। कर्तृतां ब्रजति यद्वत्तदिति संबन्धः। अदः तददाति कता.
मित्यनुषङ्गः । तमः अज्ञानम्, तब प्रतिबिम्बकं यथा पुण्यपापयोर्जीवभाव-
मापनमन्तःकरणे प्रतिबिम्बचैतन्यमेव कर्तृ, कता शास्त्रार्थववादित्यादि-
न्यायात । न तच्छबमिति तन्मतम, तद्वज्जगतोऽपि तमःप्रतिबिम्बक
चैनन्यमेवेश्वराभिधानं कर्तृ भवति न तमोविशिष्टमित्यर्थः ॥ १२ ॥
मू० ॥ सुकृतदुष्कृतया: शबला यथा
भवति कारणमात्मचितिस्तथा ॥
गगनवायपुरःसरकारणं
परमचेतनता शबला कृतिः । ३२८ ॥
टी० ॥ उक्तदृष्टान्तेनैव शबलोपादानत्वमपि द्रयति । सुश्त-
दुष्कतयोरिति । शवला अन्तःकरणशबलाचितिरिति संबन्धः । कारणं
भवतीत्यनुषङ्गः । परमचेतनता परमात्मचैतन्यम् ॥ ३२८ ॥
म० ॥ शबलताकवलीकृततावशा-
त्परमचेतनतेव निगद्यते ।
शबलमात्मपदेन न कथ्यते
शबलमात्मनिवृत्तिनिबन्धनम् ॥ ३२६ ॥
टी० ॥ यद्यपि सृष्ट्यादिवाक्यगतात्माविपदेनौचियेन शबल-
मेवाभिधीयते तथापि लक्षणया शुद्धं परमेव सदाच्यामिति न ततः
शबलस्य कारणता सिद्धातीति समाधत्ते । शबलताकवलीकृतेति । शब.
लतया शबलस्वरूपेण कवलीतता अवछिनता या तद्वशाच्छबलसंबन्धव-
शादिति यावत् । परमचेतनता सर्वोपाधिविर्जितं चैतन्यं तदेव तत्र
जिज्ञास्यत्वाविगदाते, लतणया ज्ञाप्यते । आत्मपदेन न शबलं कथ्यते
तात्पर्यणेति शेषः । शबलस्य वस्तुतोऽनात्मत्वादित्यर्थः । तर्हि शबलाभिः
धानस्य किं प्रयोजनमित्याशङ्का लक्षणासिद्धिरत्याह । शवलमात्मनीति
प्रात्मादिपदस्येति शेषः ॥ ३२९ ॥

·५३४ प्रमोऽध्यायः । যু ॥ গলনাংঘিনিষমা- स्परमचेतनतात्मगिरः पदम् ॥ भवति तेन जनस्य तु विभ्रमः शबलमात्मगिरः पदमित्ययम् ॥ ३३० । टी० ॥ यत एतस्मिन्वाक्ये आत्मादपदैः आत्मलक्षणार्थ शबल- मुपस्थाप्यते ततः शबलमेव तदर्थ इति तेषां भ्रमो न तु वस्तुतत्त्वमित्यु- तानुवादपूर्वक्रमाह । शबलतापरिधाति । एतदुक्तं भवति । सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मेति लतणवाक्ये झानन्त्यं ब्रह्मणः प्रतिज्ञातम्, यो वेद निहितं गुहायामित्युत्तरवाक्ये गुहाप्रवेशेन तस्य प्रत्याभावं दर्शयन्त्या श्रुत्यानन्त्योप- पादनायात्मनो नानात्वं निरस्तं ततस्तस्य विजातीयगगनादेर्भदापनिनीषया सष्टिरुपन्यस्यते तदा खलु कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन कार्यस्य वस्तुतः कारणमात्रत्वं सिद्धातीत्युपपवं तदानन्त्यमेवं च यतः आकाशादि संभूतं सत्तस्मादेतस्मादात्मन इति प्रत्यभिचानन्दमिति दर्शयन्ती तिरद्वैत. मात्मानमेवाभिप्रेतीति न ततः शबलकारणता सिद्धातीति ॥ ३३० ॥ मू० ॥ बहु निगद्य किमत्र वदाम्यहं शृणुत संग्रहमद्वयशासने । सकलवायनसातिगता चिति: सकलवाननसव्यवहारभाक् ॥ ३३१ ॥ टी० ॥ नन्वेवं सति प्रत्यक्षादिदृष्टं मृत्सवादेर्घटकुण्डलादिका. रणत्वपि त्वत्पते न स्यादिति चेत्सत्यं सर्वत्रापि मृदाधिष्ठानं सर्व- कार्यानुगतं सत्तत्त्वं मृदादिशबलद्वारा घटादिकारणं न तु केवलमृदादि- स्तस्याधिष्ठानात्मतया ततः पृथग्भय कारणत्वायोगादित्याशयेनाह । बहु निगोति । अत्रास्मिवर्थ बहुभाषणेन किं प्रयोजनम् अद्वयशास्त्रे अहं सिद्धान्तसंयहं वदामि तं शृणुतेति संबन्धः । तत्संग्रहमेव निर्गुणसगुणभेदे. माह । सालति स्पष्टम् ॥ ३३१ ॥ (शेषमये) बाशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यापकन पीद्विवेदारनाथ शर्मणा ।

·चित्सुख्याम् । ॥ अथ चित्सुखी ॥ । तच द्वितीयपरिच्छेदावशेषः । (Continued from page 514. VOL. V.) पक्षधर्मस्वपि दुर्निरूपम्, तथाहि कोऽयं पक्षो यद्धर्मता पक्षधर्म- ता, संदिग्धसाध्या धर्माति चेत्, किं वादितिवादिनोः संदेहः किं वा मध्यस्थानाम् । नामः, निश्चिती हि वादं कुरुत दति स्वीकारात । नापि द्वितीयः, तेषामपि दर्शनद्वयतत्त्ववेदिनां मंदेहानुपपत्तेः । किंत्रान्तरेणापि संशयं धूमदर्शनमात्रांदग्निमनुमिमानस्य संदेहवि- शेषितर्धामणि हेतोरवृत्तः पक्षधर्मस्वाभावादनुमानानुदयप्रसङ्गः, एतेन ज्ञापनीयधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष इति प्रत्युक्तम्, स्वार्थानुमाने प्रजापना- भावात्। प्रमित्सितधर्मविशिष्टः पत इयपि न, अप्रमित्सितेऽप्यनिष्टविषया. नुमानोदयदर्शनात साध्यधर्मविशिष्टः पत इयपि न, साध्यपदेन संदिग्धत्वप्रतिज्ञा. पनीयत्वमित्सितत्वादान्यतविवक्षायामुक्तदोषानुषङ्गात् । अमितत्वं सामिति चेत्, न, प्रमाणसंप्लववादिनो नैयायिकस्य प्रमितेऽप्यनुमानप्रवृत्तः, अनुमितेऽप्यनुमानप्रवृत्तेश्च । न च तत्रापि तत्तत्कालार्वाशष्टतयानधिगतिः, कालानुमाने त. दभावात् । अस्तु वा यः कश्चित् पक्षस्तथापि तदुर्मता दुधिगमा, नाहि पताश्रितत्वं पक्षधर्मत्वं चेत, तथा सति प्रमेयत्वहेतो तब स्यात, प्रमेय. त्यस्य प्रमाविषयत्वलक्षणस्य जाननेयानतिरिक्तत्वाभ्युगमेन तदाश्रितत्वा- योगात।

·द्वितीयपरिच्छेदः। प्रमान्योन्याभाववत्त्वं प्रमेयत्वं ततस्तस्य ज्ञानज्ञेयाश्रितत्वमुपपच मिति चेत्, न, अन्योन्या भावस्यैकत्वे तस्य तदवृत्ती प्रमेयत्वहेतुना कस्यचि- त प्रत्यतत्वानुमानं न स्यात, तस्यै धान्योन्याभाववत्त्वात । अनेकत्वे चान्योन्याभावानां सर्वान्योन्याभाववत्वं प्रमेयत्वशब्दपर- तिनिमित्तमुतान्यतमत्वम् । नाटयः, सर्वग्रहणासंभवात् । न द्वितीयः,अन्यतमशब्देन निर्धारितविशेषोतो तदितर प्रमेयश- ब्वमवत्ययोगात, एकं निमित्तमन्तरेण बहुष्वेकशब्दप्रवृत्ती गोत्वादेरपला- पप्रसङ्गात् । ध्याप्तिबलेन प्रवृत्ताया व्यापकसामान्यविषयायाः प्रतीतेर्विशेषपर्य - वसानाय व्याप्यस्य सामर्थ्य पक्षधर्मतेति चेत्, मैवम, विकल्पासहत्वात्, किं प्रथम सामान्यमानालम्बना प्रतीतिया सा सामर्थात पश्चाद्विशेषमवगा. हत इति बूषे किं वा विशेषविषयप्रतीतिरनन्तरं जायत दति । नादाः, प्रतीविरम्य व्यापारापत्तेः । न द्वितीयः, प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । १ प्रमान्योन्याभावः किमेकोऽनेको वेति विकल्प्याढां दृषति नान्योन्योत, वि. वाढाध्यासित सर्व कस्यचित् प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात् करतलामनकवदिति योगिसाधकमानेऽन्यो- न्याभावस्यापि सर्वान्तःपातितया पतत्वात्, प्रमान्योन्याभाववत्वलक्षणस्य प्रमेयत्वतार- न्योन्यामावत्तित्वाभावेन भीगासिद्धताप्रसङ्गात्, योगिसाधकानुमानं न प्रवर्ततेत्यर्थः । २ धर्मिण एवान्योन्याभावरूपतयान्योन्याभाववत्त्वाभावादिति हेतुमाह तस्यति । सवितराम्योन्याभाववताः स्वस्वप्रतियोगिनाः प्रमेयशब्दार्थत्वं न स्यादित्याह दिति । ४ व्याप्तिबलेनेति, द्विविधं हि हेतोःसामर्थ्यमेकं व्याप्तिबलेन बोधकत्वं यथाहि यमवत् तदग्निदिति सामान्येनाग्निमत्त्वपतीलिजनकत्वं तत् कस्य हेताविशेषाणां व्य. भिचारित्वेनानन्त्येन च व्याप्तरशक्यग्रहत्वात, अपरं तु तामेव प्रतीति पर्वताग्निमत्वं समविशेषे पर्यवसाययितुमनुगुणम, निर्विशेष सामान्य नेमि न्यायात, सह पक्षधर्मत्वं विलितमित्यर्थः ५ शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात, जातस्य पुनर्जन्माभावात् । ६ व्यापकसामान्यप्रतीत्यनुपपत्तेः प्रतीतव्यापकसामान्यानुपपत्ता विशेषप्रतीता- वर्धापरिंख विशेषप्रतीतिः स्यात् । ।

·चित्सुख्याम् । किंच' पक्षधर्मता चेद्विशेषप्रत्यायिका केवलयतिरेकी हि निर. धकाशः स्यात्, शब्दः क्वचिदाश्रितो गुणत्वादित्यादिसामान्यतोदृष्टानु मानेषु हेतोः पक्षधर्मताबलादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितस्यापि सिद्धेः, बाधकान्तराधीनमेव तदितराष्टद्रव्याश्रितनिरसमित्युभयवादिसंप्रति- पवतया तदितराश्रितत्वनिरासेऽपि केवलव्यतिकिणो निरवकाशत्वात । तदेवं न व्याप्तिापि पक्षधर्मता शक्यनिरूपति व्याप्तिपक्षध- मताल्लिङ्गं तत्परामर्शाऽनुमानमिति लक्षणं न सिध्यतीति सिद्धम् । शाब्दव्युत्पत्तिशून्यस्य स्मृतिकरणिका प्रमितिस्तत्करणमनुमान- मियपि न लक्षणम्, व्युत्पन्नस्यानुमिती तत्करणे चाव्याप्तः । तादृशामिति वृत्तिप्रमात्वाधान्तरजात्यधिकरणजानमनुमितिस्तत्क- रणमनुमानमिति चेत्, न, प्रमात्यजातेः पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । एतेन, अनुमेये न संबद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥ २७ ॥ अनुमानं निरूपाल्लिङ्कमाऽर्थदृगजातसंबन्धस्य कटेशदर्शनादेकवे- 'शान्तर बुद्धिरित्येषमादीनि वैभाषिक मनीयलतणान्याप प्रत्युक्तानि, प- तधर्मत्वसपक्षसत्त्वव्याप्यव्यापकसंबन्धानां पुरैव निरस्तत्वात । तदेवं नानुमानलक्षणमपि निर्वाळु शमिति सिद्धम् । १ किंति, यत्र हि सामान्यतादृष्टेन सामान्यतः सायसिद्धी केवलयतिरीकि- णा विशेषसमर्पणं यथा तावच्छब्दः चिदाधितो गुणात्वादिति किंचिदानितत्वे सिख केवलयतिरेकिणाष्टद्रध्यातिरिक्तद्रव्यापिताम्वं माध्यते तत्र स्यात्, सामान्यतोवृष्टहे. तोः पक्षधर्मताबलादेव विशेषस्यापि सिद्धरित्यर्थः । २ प्रत्यक्षव्यवच्छेदाय स्मतिकणिकेन्युक्तम्, शाष्टमितेरपि पदार्थमतिकरणत्वम- स्तीति तावच्छेदाय शाब्दध्युत्तिशून्यस्येत्युक्तम् । ३ प्रत्यक्षभमसंशयव्यवच्छेदाय प्रमावावान्तरजातियणम, प्रत्यक्षागमातिव्यव- छदाय तादृशमितीत्युक्तम् । ४ अनुमेये न संबमिति, पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षावावत्तिरिति श्रीणि पाणि वैशेषिकलक्षणे क्रमेण निर्दिष्टानि, त्रिरूपात पक्षधर्मत्वादिरूपनविशिष्ठात. ज्ञातसंबन्धस्येति, सेबन्धनानवतः पुम्बस्य लिङ्गाख्यैकदेशे ठर्शनारशान्तरे लिहिन्यनि- कष्टे प्रतिपत्तुरनधिगतेबाधिते च या बुद्धिस्तदनुमानमिति जैमिनीयलक्षणार्थः ।

·द्वितीयपरिच्छेदः । एतेन परार्थानुमानमपि प्रत्युक्तम्, स्वार्थानुमानमुपजीव्य तत्प्रवृत्तेः, तथाहि प्रतिज्ञाहेतदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चावयवात्मकं तत्, तब तावत् पतवचनं प्रतिज्ञा, इत्यलक्षणम् । पादितेन न्यायेन पक्षस्यैवानिरूपणे । कथं तवचनं वाच्यं प्रतिज्ञेति विपश्चिता ॥ २८ ॥ किं पक्ष प्रतिपादकं वचनमात्र प्रतिज्ञा प्रतिपिपादयिषया वा त. दुचनमुत हेत्वाकाडाजनक किंवा साध्यधर्मविशिष्टर्धामप्रतिपादकं त- देव हेत्वाकाङ्काजनकत्वविशिष्टं वा निगमनान्यत्वविशिष्टं वा । नामः, अयं पक्ष इत्यादेरपि पचनस्य प्रतिज्ञात्वप्रसङ्गात्, पत. लतणवचनस्यापि तत्वप्रसक्तश्च । अत एव न द्वितीयः, प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनत्वस्य तत्रापि भा. वात् । न तृतीयः, कस्मादयं पत्त इत्यादेरपि तत्त्वप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः, निगमनस्यापि तद्वावप्रसङ्गात् । नापि पञ्चमः, कस्मादयं साधधर्मवानिति वचनस्यापि तथात्वा- पातात । अप्रश्नरूपं तथाभूतं वचनं वित्तिमिति चेत्, न, आतेपवचनस्या- पि प्रश्न मन्वानं प्रति तंदूपत्वात्, लक्षणवचनेऽपि व्यभिचाराच्च । १ किं पक्षेति, साध्यमिणि कुम्भाऽमित्यादि वाक्येषु च व्यभिचानिवारणा- थे पक्षवचमिति पटद्वयम्, द्वितीयतृतीयलक्षणयोःप्रापिपादयिषया हेत्वाकाडाजनक मिति च विशेषणद्वयं निगमनव्यवच्छेदार्थम् । २ पक्षलक्षणवचनस्य साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष इत्यारिति यावत् । तत्रेति, अयं पक्ष इति वाक्ये पक्षलक्षणावाको चेति । ४ नन्वाक्षेपवचनस्य परमार्थतः माध्यधर्मवैशिष्ट्यनिषेधपरत्वात कथं तत्राति- व्याप्तिरित्याशङ्कयाह प्रश्न मन्वानं प्रतीति, प्राक्षेपवचनस्य परमार्थतः साध्यधर्मवैशिष्ट्य- সিবি অনামিনি মান মনি মাথত্মিনিয়ানমা- तिव्याप्तिः, न चाभान्तं प्रतीति विशेषणाददोषः, भान्स प्रतिवादिनं प्रति प्रयुज्यमान- प्रतिज्ञावाक्येष्वव्याप्तिरिति भावः ।

·. चित्सुख्याम् । नापि षष्ठः, परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । उपनयानन्तरं प्रतिज्ञावचनं निगमनं सहेतुकं प्रतिज्ञावचन मिति वा लक्षणम्, तथा च प्रतिज्ञासि निगम सद्विस्तत्सिद्वा च तदन्यत्वविशेषि- तप्रतिज्ञासिद्धिरिति कथं न परस्पराश्रयः, तस्मात्र प्रतिज्ञालतनिक्तिः । नापि हेतोः, तथाहि, किं लिङ्गवचनं हेतुरुत तृतीयापञ्चम्योर- न्यतरविभक्त्यन्तं साधनत्वख्यापक लिङ्गवचनं वा । नादयः, अस्ति लिङ्गमयं धूम इत्यादेरपि वचनस्य हेतुत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, अन्यतरशब्देनैकस्य द्वयोर्वाभिधाने तल्लक्षणस्या- व्याप्तः । न तृतीयः, साधनशब्देन हेतुविवक्षायामात्माश्रयात,तृतीयापञ्च. म्यन्तताभिधाने पूर्वोक्तदोषापत्तेः, लिङ्गविवक्षायां त्वेतल्लिङ्गमस्ति धा. स्य लिङ्गत्वमित्यादेरपि वचनस्य तथात्वापातात् । नाप्युदाहरणलक्षणम्, दृष्टान्तानिरुती तद्वचनमुदाहरणमिति व. तुमयुक्तत्वात्, तथाहि, किं लौकिकपरीक्षकाणां यत्र बुद्धिसाम्यं स दृष्टा- न्तः किं वा निश्चितसाध्यसाधनवान् । नादयः, स्वर्गापूर्वदेवतादीनां लौकिकासमतानामपि दृष्टान्तत्वात् । नापि द्वितीयः, निश्चितसाध्यसाधनाभाववताधर्म्यदृष्टान्तत्वा- भावप्रसङ्गात्। साध्यसाधनशब्दाभ्यां तदभावयोरपि संयहाददोष इति चेत्, न निश्चितत्वानिरुक्तः, तथाहि, किं वादिनानिश्चय उत वादिप्रतिवादिनाः किं वा सर्वेषाम् । नादाः, माध्यमिणोऽपि दृष्टान्तत्वप्रसङ्गात, वादिनस्तब निश्च- यसद्धावात । न द्वितीयः, विकल्पासहत्वात, किं निश्चयमात्रं किं धानुमिति- कालविशेषितो निश्चयः । • साध्यधपि.दति पा० ।

·१४० द्वितीयपरिच्छेदः । पादो कालान्तर निश्चयस्यापि कालान्तरोन्यथाभूतस्य दृष्टान्त- स्वप्रसङ्गात् । द्वितीये तु कालस्य निश्चितसाध्यसाधनवतोऽपि दृष्टान्तस्वाभाव- प्रसङ्गात, काले कालविशेषनिश्चयस्याभावात् । नापि तृतीयः, सर्वनिर्णयस्यासर्वज्ञेन निश्चेतुमशक्यत्वात् । यो यदा निश्चितसाध्यसाधनवान् स तदा दृष्टान्त इत्ययुक्तम, यदा सति कालाभिधाने काले तदभावात, यत्तच्छब्देन चानुगतरूपस्य तद्वतो वाभिधाने तयोरेव प्रत्येकमदृष्टान्तत्वापातात् । एवं दृष्टान्तानिरुक्तो तत्प्रतिपादकं धचनमुदाहरणमित्ययुक्तम् । नाप्यु पनयलक्षणम्, तथाहि, कि दृष्टान्तानन्तरं हेतुवचनमुपनयः किंवा दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्या. प्तिख्यापकं वचनं व्याप्तस्य पक्षधर्मताप्रतिपादकं वा । नादाः, दृष्टान्तवचनानन्तरं धूमवत्वादित्यस्यापि वचनस्योपन- यत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः', दृष्टान्तवेधय॑ण न तथा चायमधूमवानित्यादि वचमस्यानुपनयत्वप्रसङ्गात, उपमानशब्देन च साधर्म्यवैधय॑योरुभयोर्च. वक्षितत्वेऽन्यतरवचनस्यानुपनयत्वप्रसङ्गः, दृष्टान्ताविनाभावलक्षणयोः पुर- स्वाचिरस्तत्वाच्च । १ पूर्वमग्निमत्तथा निश्चितप्रदेशस्त्रोत्तरकालमग्निरहितस्यापि हिमस्खे दृष्टान्त- प्रसङ्ग पति प्रथमं दूषयति, प्राटा इति । * यो यवेत्यादिलक्षणे यहा तदेत्यंश दूर्वायत्वा यः स इति लक्षणं दूषयति यत्त- हिति, यत्तण्टाभ्यामनुगत कार्माभधीयते किं वा तदूपवत्, पाटो रूपवतो द्वितीये ज्य- स्गदष्टान्तत्वमा इत्यर्थः। चतुर्थमवयवं खण्डति नापीति, दृष्टान्तोपमानेनेति, तथा चामिति महान- हायुधमानेनेत्यर्थः । » नावि द्वितीय इति, द्विविधा छुपमयः, साधर्म्यवैधर्मभेठात, तथा चार्य धूम- वानिति साधापनयः, न तथायमधूमवानिति वैधापनयः, तत्र वैधापमये दृष्टान्तो- प्रमानं वालीत्यष्याप्तिरित्यर्थः । ५ अयोधमानवैधर्म्यमपि विवक्षितम, सोकावाप्तिरित्याहोपमानशब्देनेति ।

·चित्सुख्याम् । नापि तृतीयः, व्याप्तो धूमः पतेऽस्तीति बचनस्यापि तथावा. प्रसङ्गात, व्याप्तिपक्षधर्मतयोश्च पुरैव निसात् । नापि निगमनलक्षणम्, तत् किमुपनयानन्तरं प्रतिज्ञावचनमुत सहेतुकं प्रतिज्ञावचनम् । नामः, उपनयानन्तरमग्निमान पर्वत इत्येतावद्वचनस्यापि निगम. नत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, व्युत्क्रमादितस्यापि तथात्वापातात, प्रतिज्ञाहे. वाश्च पुरैव निरासात् । किंच। अनुमानाङ्गयोः सिद्दाप्तिपक्षगतत्वयोः । उदाहृतरुपनयात् पञ्चावयवता वृथा ॥ २८ ॥ पञ्चावयवं वाक्यपि न प्रयोजनवदवमिति पश्यामः, साध- नानुपयुक्तवचनस्याधिनियहत्वात, तथाहि वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रति. पत्तसमयबन्ध स्वीकारसमनन्तरं प्रतिवादिनः किमत्र प्रमाणमिति प्रमाण एवं जिज्ञासा, यावदङ्गविशिष्टं च प्रमाणं तावदेव वक्तव्यम्, अङ्गं च दुय- मेव, व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति, तच्चोभयमुदाहरणोपनयाभ्यामेवाभिहित. मिति किमपरमवशिष्यते यदर्थमुपाददीत । ननु पतधर्मत्वं सपने सत्त्वं विपक्षाद्वात्तिरबाधितविषयत्वमसत्य. तिपतत्वं चेति पञ्च रूपाणि हेतोरवश्यं वक्तव्यानि, अन्यथासिद्धविरुद्धा. नैकान्तिकानध्यसितकालात्ययादिष्ट प्रकरणसमानानिरासे हेतोरसा. धकत्वप्रसङ्गात, तत्र यद्यपि व्याप्तिपक्षधर्मताप्रदर्शनेन रूपत्रयोपपादना. दसिद्धविरुद्धानकान्तिकानि परिहतानि तथापि बाधितविषयत्वसत्यतिप- तत्वयोरविशिष्टयोरनिरासे कालात्ययादिष्टप्रकरणसमययोई त्वाभासयोः परिहाराय निगमनमपेतणीयमेव, स च तस्मादयमग्निमानेव न पुनस्सस्मा- दन्यस्माद्वानग्निमानपीति निगमनेनावनोत्यत दति चेत्, मैवम्, पूर्वमेव हि १ समयबन्धो नाम अपशब्दो वर्जनीयः, एतान्ति र नियक्षस्थानान्यद्भावनी. पानीन्याविरूपः।

·Sh... द्वितीयपरिच्छेदः। सिद्धन्बादसंभषित्वात्, ताहि साधनसद्धावे साध्यसद्धानियमलक्षणा. न्वयव्याप्तः साध्याभावे साधनाभावलक्षणतिरकव्याप्तेश्चोदाहरणेनैव प्रदर्शितत्वेन कालात्ययादिष्टस्यानैकान्तेऽन्तर्भतस्य कृत एव परिहारः, बाधिते पते वर्तमाना हेतुर्हि कालात्ययादिष्टः, बाधश्च पक्षनिष्ठसाध्या. भावनिश्चय एवेति निश्चितसाध्याभाववदृत्तिः कथमनैकान्तिको न स्यात् । ननु साधाभानिश्चयो बाधः, स च पृथग्दूषणम्, अनेकान्त्यात, निश्चिते साध्याभावे तदति वर्तमानोऽनैकान्तिकः, ततश्च पुरःस्फूर्तिक- बाधेनैवोपहतो हेतुः कथमनैकान्तिकेन पुनरुपहन्येत, न हि मृतो मार्यत इति चेत्, हन्तैवं बाधवदेव विपक्षयाहकप्रमाणमपि पृथग्दूषणं स्यात्, प्रमि- ते विपक्षे तदुपजीविनस्तद्वृत्तरनैकान्तिकवाङ्गीकारात्, व्याप्तिपतधर्मता पहारेणैव च सर्वस्य दूषणजातस्य दूषणता, अन्यथा सिद्धसाधनताया अपि पृथग्दूषणत्वप्रसङ्गात् सा हि सिद्धस्य साध्यत्वाभावेन पतत्वप्रच्युत्या दूष- णमुपेयते, तथा बाधोऽपीति, अबाधितविषयत्वस्य निरूपत्वाच्च, पते विषयापहारलक्षणबाधस्य प्रमिती तदभावस्य वक्तुमशक्यत्वात, अमि- तो चामितप्रतियोगितया तदभावस्यासिद्धः, तदुक्तमभियुक्तः, "बाधश्च पने विषयापहारो यदस्तिना बाधिततात्र सिद्धा । नो चेदसिद्धप्रतियोगिकत्वादेतस्य सिद्धिर्न कथंचन स्यात्" । दति। सत्यतिपत्तप्रकरणसमावण्यसंभविनावेध, निरूपाधेस्त्वनुमानढयस्य- कत्रासंभवित्वात्,संभवे वा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः, प्रकरणसमेऽपि वस्तुनो द्वेरुप्यापत्तिरेव, पक्षविपक्षयोाप्तियाहकप्रमाणसद्धावात, अन्यतरयाहक- प्रमाणाभावे च तत एव व्याप्तिमङ्गात् । किंच' नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्दो वा पक्षसपत्तयारन्यतरत्वात सपत्तवदित्येवंरूपोऽसाविष्यते, तत्र चार्थभेदाच पततिपक्षयोरेकरूपो हेतुः, नित्यत्वप्रतिज्ञायां नित्यत्वस्यानित्यत्वप्रतिज्ञायामनित्यत्वस्य सप- सशब्देनाभिधानात, शब्दसाम्यमात्रेण च हेतोरेकरूपत्वे गोशब्दवाच्य. १ साध्यतदभावयोस्त्रिरूप एको देतुः प्रकरणसम इष्यते, प्रस्तुतादाहरणे चार्थभेदेन तारकत्वमेव न संभवतीत्याह किंति ।

·५४३ . चित्सुख्याम् । त्वाद्धयादीनामपि विषाणित्वानुमा प्रसज्येत, तदेवं व्याप्तिपक्षधर्मता. भ्यामेव सकलहेत्वाभानिरासे नावयवान्तरकृत्यमस्तीति पश्यामः, सेन पञ्चावयवं वाक्यं परार्थानुमानमिति प्रत्युक्तम् । उपमानलक्षणर्माप दुर्घटम, तथाहि नगरानुभूतचग्गोपिण्डस्य धन- मुपेयुषः साताद्वयमीतमाणस्यानेन सदृशी मदीया गारिति प्रत्यक्षदृष्ट- गवयसादृश्यविशिष्टासनिकृष्टगोपिण्डयहणमुपमानमिति मीमांसकाः, न चेदं स्मरणम्, पुरा गोपिण्डमात्रानुभवेऽपि प्रतियोगिगवयादानवगतत्वेन तत्सादृविशिष्टतयाननुभवात नाप्यनुमानम्, तढाप्तलिङ्गाभावात् । नापि शाब्दम, अन्तरेणापि शब्द व्यवहारमुपपत्तेः, मैवम्, भूयोऽवयवसामान्यं सादृश्यं यच्च गोगतम् । विज्ञातमविकल्येन प्रत्यभिज्ञायते यतः ॥ ३० ॥ न तावत तौतातिकमते सादृश्यमस्ति पदार्थान्तरं किंतु भूयोऽव. यवसामान्ययोग एव, तदुक्तम्, "सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमपबाधितुम् । भूयोऽवयवसामन्ययोगे जात्यन्तरस्य तत्" । इति तच्च बुझानारूढऽपि प्रतियोनि गोत्वनिर्विकल्पकेनाकलितं पुनर्गवयस्य प्रतियोगिनो दर्शने परामृश्यते सविकल्पकेन, तत् किमपर मवशिष्यते यत्रोपमानमिष्येत । ननु निर्विकल्पकेनापि न सादृश्यमनुभूतम, सविकल्पकवत तस्या. पि तदाकलने प्रतियोगिसापेक्षत्वादिति चेत्, न, हस्तवितस्त्यादिवत् १ कोमारिलमते। २ सौगतेन सादृश्यस्य वस्तुत्वे प्रतिक्षिप्ने तत्यतिमाधमार्थमाह वार्तिककार: सा. दृश्यस्य चेति जात्यन्तरस्य गवयापेक्षया धर्मान्तरस्य गोपिण्डादेर्भूयोऽवयवसामान्ययोगोऽने. फसाधारणधर्मयोगः सादृधमिति यावत्, अन्यथा निरवयवेषु गुणादिष्यवयवसामान्ययो. गाभावात् सादृश्यव्यवहारी न स्यादिति द्रष्टव्यम् ।

·५४४ द्वितीयपरिच्छेदः। कर्णखुरादिसामान्यस्य स्वरूपावधारणे प्रतियोगिनिरपेक्षत्वात, अन्यथा भेद. स्थापि निर्विकल्पनाकलनाभिनिवेशो भवतां प्रलीयेत । ये तु प्रतिजानते सादृश्यं नाम पदार्थान्तरं सद्धि न द्रव्यं गुणव- त्तित्वात, अत एव न गुणोऽपि नापि कर्म नापि सामान्यादित्रयं तत्रापि वृत्तः, नापि क्तिः, शक्तरप्रत्यक्षत्वात, प्रत्यक्षत्वाच्च सादृश्यस्य, नापि संख्या, संख्यावृत्तित्वात, ददमेकत्वमेकत्वान्तरसदृमिदं च द्वित्वं द्वित्वान्तरसदृ- शमिति तत्रापि व्यवहारात, तच्च सविकल्पकैकवेयम्, बदमनेन समिति प्रतियोगिर्घाटतस्यैव व्यवहारनियमदर्शनादिति, मैवम्, बिकल्पासहत्वात्, तत् किं स्पर्शवदुत न । आदो द्रव्यत्वं द्वितीये एकत्तित्वे गुणकर्मविशेषाणामन्यतमत्वम, अनेकवृत्तित्वे तु सामान्यसमवाययोरन्यतरत्वापत्तिः, एतेन पदार्थान्तरत्वं संख्याया अपि प्रत्याख्येयम् । यत् पुनः षट्पदार्थान्ती सामान्यादित्तित्वं न स्यादिति, तब नमः, किमिदं प्रसङ्गमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायितया प्रमाणमेव । नामः, तर्कमात्रस्यासाधकत्वात् । न द्वितीयः, सामान्यमेव सादृश्यमिति बादिन प्रति सामान्य- तित्वस्यासिद्धेः । ननु गवयवमिव गोत्वमित्यनुभवादेव सादृश्यस्य सामान्यत्तिता सिति चेत्, तत् किमनुभवादेव सिदुिस्ताबाधितात् । नादयः, गगननीलिमादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । म द्वितीयः, प्रतिवादिनं प्रत्यबाधासिद्धेः । किंच यत्र सौवर्णकर्णाभरणया सौवर्णकर्णाभरणा सदृशीत्युपमीय. ते, तब द्रव्यं सादृश्यम्, न च तद्गुणवृत्ति, तथा रसः पनसशर्करयोः सा- दृश्यम्, तस्य च द्रव्यत्तित्वेन गुणत्तित्वात, इत्यसिद्धो हेतुः, यत्र च हंस- गनेन हंसगमनमुपमीयते, तत्र कर्मेब सादृश्यमिति, तापि हेतोरसिद्धिः । . ईसस्य गमनमिव गमनमति सममनः पुरुषस्तेन ।

·चित्सुख्याम् । किंच दृश्य प्रतियोगिनि मिस्वरूपयहणमेवाभावव्यवहारनिदान- मिच्छन् कि नेच्छयाधिगतगवयस्य गोस्वरूपावधारणमेव सादृश्यव्यवहा. रकारणामिति । भवतु वा यत् किंचित् सादृश्यं तथापि गोपिण्डस्य तद्विशिष्टताप- तीतिरनुमानमेव किं न स्यात् । सा गार्गवयसदृशी गोत्वाद् गवयेन सहोपलभ्यमानगवान्तरवर्शित प्रयोगोपपत्तेः । गवयोपलम्भसहकालमप्रमीयमाणगवान्तरस्य गवयसदृशी गौरित्य. वगतिरूपमिति चेत्, मैवम्, अपित्तरेव तत्रापि प्रामाण्यापपत्तेः, गवय- निष्ठगोसादृश्यस्य परिदृश्यमानस्य गोगतगवयसादृश्यतिरेरणानुपपत्तेः । न च गवनिष्ठं गोसादृश्यमप्रत्यक्षमप्रत्यक्षवात प्रतियोगिनो गोरिति वाच्यम, स्मर्यमाणेऽपि प्रतियोगिनि र्मियहणादेव सादृश्यस्य भेदवत् प्रत्यतत्वोपपत्तेः, सादृश्यज्ञानकरणमुपमानमित्यभ्युपगच्छताच सादृश्यप्रतीतरवश्याभ्युपेयत्वात्, तथा चार्थापत्त्यैव तत्प्रतीत्युपपत्तेः कृत- मुपमानेन, अन्यथा वैधयंप्रतीतेरपि प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गः, तथाहि यत्र परोतादपरोने भर्वात वैधावतिस्तस्मादयमन्यथेति भर्वात, तस्माद. न्यथा स इाप मतिः, सापि प्रमाणान्तरं स्यात, सात्तिरिति चेत्, प्रकृतेऽपि समानम्, यथोदितमुदयनेन । "साधर्म्यमिव वैधयं मानमेवं प्रसज्यते । अर्थापत्तिासौ व्यमिति चेत् प्रकृतेन किम् ॥ दति । तदास्तां मीमांसकाभिमतापमानापाकरणप्रपञ्चः । नैयायिकादीरितमुपमानमपि दुर्निरूपम्, - . मवनिष्ठगोसादृश्यज्ञानकरणकं गांव गवयमावृश्यज्ञानमुपमानमिति स्वी वता। • उदयनेन कुसुमाञ्जनायुतं चैदित्याह तदुमिति, अत्र साधर्म्यवैधHशब्दा- भ्यां सजज्ञापकप्रमाणे विवक्ष्येते।

·द्वितीयपरिच्छेदः। अनवगतसंगतिसंज्ञासमभिव्याहतवाक्यार्थमितिरूपमितिस्तत्क- रणभुपमानमिति से वर्णन्ति, तथाहि नागरिकस्य यादृशी गौस्तादृशो गवय इति श्रुतातिदेशवचसः कानने वस्तुतो गोसदृशं गवयमालोक्यतो नूनमयमसौ गवयपदाभिधेयो यः पुराप्तेन गोसदृशो गवय इत्युपदिष्ट रति प्रमितिरुपजायते, न चेयमागमजा, अरिदृष्टगवयस्यापि प्रसङ्गात । भवत्येवाप्तवचनात सामान्यतस्तनिश्चय इति चेत्, मैवम्, सामा. न्यतः प्रतीतावपि व्यक्तिविशेषस्य तत्पदाभिधेयत्वाप्रतीतेः, अन्यथा यो यो धूमवानसावसाग्निमानित्याप्तवचनाधिगताविनाभावस्य पर्वतेऽपि हि- प्रतीतिरागमजैव स्यात् । अस्तु हि प्रत्यक्षेणैव गवयशब्दवाच्यत्वाधितिरिति चेत्, मैवम्, अश्रुतातिदेशवाक्यास्यापि प्रसङ्गात् । उपदेशसंस्कारसध्रीचीनं प्रत्यक्षमेव रवतत्त्वस्येव तदबतिहेतुरिति, चेत्, न,वाच्यत्वस्य प्रत्यतानवयाह्मत्वात. हि प्रत्यतेऽपि घटे घटश. दवाव्यता प्रत्यक्षा, येन प्रकृतेऽपि तथा स्यात् । नाप्यनुमानत स्तदधिर्गातः, गोसादृश्यस्य गयाप संभवेन विप- शत्तित्वात् । नापत्तिः, अनुमानानतिरेकादिति चेत, मैवम्, अनुमानतस्तथा- स्वप्रतीत्युपपत्तेः, तथाहि, वाचको गवयस्यायं सत्र हत्त्यन्तरेसतिर। वैः प्रयुज्यमानत्वाहोत्वे गौरिति गीरिव ॥ ३१ ॥ - १ अयमभिसंधिः, न तावन्माणयक समिधमाहरेति वाक्यप्रवणसमनन्तरमेव मध्यमवद्रमायावकसमिटाहरण प्रत्तिवदेतच्छवणसमनन्तरमस्ति काचित् प्रवत्तियन मा. गैणा गवादिशब्दानामिवानुमानादस्यापि गवये संर्गातहते, तत् कस्य हेतोः, अप्रवर्तक स्वात, तदिहेतदशिष्यत विमतः पुरोवर्तिपिगडो गययशष्टस्य वाच्यो गोसशस्वास घटेवं न तदेवं यथा करभादीति व्यतिरेक्यनुमानाधितिरिति, सच न संभवति, गवा- न्तरेऽपि गोसदृशत्वतर्वर्तनेन विरुद्धत्वार्शित । तत्र वस्यन्तरे सतीप्ति, गोसदृशपदार्थ लक्षणागुणवस्योरसंभवे सति तत्र प्रयु- व्यमानस्यादित्यर्थः।

·चित्सुख्याम् । यो यत्रासति वृत्त्यन्तरे बढेः प्रयुज्यते स तस्य पाचको यथा गो. शब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चायमसति वृत्त्यन्तरे गवयशब्दः पुरोर्तिनि, तस्मात तस्य वाचक इत्यनुमानादेव संबन्याधिर्गातसिः । न च विशेषणासिद्धा हेतुः, शवामानगोसादृश्यस्य गवयशब्दपथ- ििनमित्तत्वानुपपत्तेः, अप्रतीतगूनामारण्यकानां गोसादृश्यानधिगती गव- य इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । गवयत्वस्यापि निमित्तत्वाददोष इति चेत्, मैवम, अप्रतीतगोप- दार्थस्य गवयत्वं निमित्तम्,प्रतीतगोस्तु तत्सादृश्यं निमितमित्युभनत्रापि शक्ति कल्पनायां गौरवप्रसङ्गात, गोविशेषतसादृश्यस्य गवयशब्दप्रतिनि- मित्तत्वे गवि तत्सादृश्ये च शक्तिः कल्पनीयाप गौरवं स्यात्, अन्यथो- पमानस्य मानान्तरत्वेऽपि ग़वयशब्दस्य गोसादृश्यस्य निमित्तताशङ्काया दुरिहरत्वात्, गवयत्वं निमित्तीकृत्य गघयशब्दोऽत्र प्रवृत्त इत्युपमाना- दपि निधारणा न सिध्येत् । किंच,अनवगतसंगतिविशेषणं व्यर्थम, अभ्युपगतप्रमाणसंप्लववा दिनः प्रत्यक्षाधिगतेऽपि पुनः पुनः प्रत्यक्षवदमितेऽप्यनुमानवच्चापमितेऽपि पुनरुपमानप्रवृत्त्युपपत्तेः । अपिच, इह प्रभित्रकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवतीत्यत्राप्रसि. दुमधुकरपदार्थस्य प्रसिद्धेतरपदार्यस्य च प्रसिद्धपदसमभिव्याहारान्मधुक रशब्दार्थप्रतीतिवद्गवयशब्दार्थप्रतीतिः किं न स्यात् । न च सर्वत्र समभिव्याहारादधिगतिरूपमितिः, तत्करणस्य सादृ- श्यज्ञानस्य तत्राभावात्, असाप च सादृश्यज्ञाने संज्ञासंज़िसंबन्धतिपत्ति- खेोपमितिरित्याधुनिकमतानुप्रवेशे सूत्रवार्तिकप्रसिद्धसिद्धान्तविरुद्धाभ्युप- ९ अत्र तायल्लक्षणा वृत्तिर्न शङ्कामप्यधिरोहति, तदा हि गोसादृश्यवाचक्रस्य मतो गवयत्वे त्वेतावनाभूते लक्षणया प्रयोग इति कितव्यम्,तच्च न संभवति, अट्ट ष्टगोपदार्थानामरगयैकनिवासिनां गोसादृश्यानधिगमे गवयपदाप्रयोगप्रसङ्गादित्यर्थः । २ तवा ता युक्तयः शरणमिति न त्वां प्रति विशेषणासिद्धिरित्याहान्यो- पमानस्यति ।

·५४८ द्वितीयपरिच्छेदः । गमो धजलेषायते, तथा च भगवदत्तपादप्रणीतं सूत्रम्, “प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमान"मिति, व्याख्यातं चैतदुद्योतकरण वार्तिककृता, 'मा- गमाहितसंस्कारस्मृत्यपेतं सादृश्यज्ञानमुपमान मिति, अथावधीरितापसि- द्वान्तप्रसङ्गभीरियं पृथिवी शब्दवाच्या गन्धवत्वाद् यचैवं तत्रैवमित्यादि- केवलातरेक्यनुमानमपि संज्ञासंज़िसंबन्धप्रतिपत्तिफल्लमुपमानमापोते त्यलमतिविस्तरेण । शाब्दप्रमाणपि दुर्निरूपम्,तथाहि, शास्त्रं शब्दविज्ञानादनिष्का- प्टेऽर्थ विज्ञानमिति मीमांसकाः, शब्दविषयं विज्ञानं शब्दविज्ञानं तस्मा दसंनिकृष्टेऽर्थे श्रातुरनधिगतेऽबाधिते च विषये द्विज्ञानं तच्छा प्रम णार्मात यावत, उक्तं हि वार्तिककारः, "असंनिकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् । ताप्येण गृहीतत्वं द्विपर्ययतोऽपि वा" ॥ ~ ति। यद्वा शब्दानितं पदार्थविषयं द्विजानं तस्मादनिकृष्टऽर्थ बुद्धिः शाब्दमिति, तदयुक्तम्, शदलिङ्गक्रवक्तविशेषानुमानेऽतिव्याप्तः, भर्वात हि बहिष्ठस्याध्ययननिश्रवणादवनान्तर्वार्तपुरुर्षावशेषानुमानम्. द्वितीयेऽपि धूमादिपदात् तदविज्ञाने धूमध्वजादी जायमानानुमानादा तिच्याप्तिः । लिङ्गादाजन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेत्, तर्हि तावदे- वास्तु लक्षणं किमनेन शब्द विज्ञानादित्यादिना विशेषणेन काटशा. षकरण । कश्चायं शब्दो नाम, द्विज्ञानादनिकृष्टेय बुद्धिः । न तावत् पदं पदम्, स्मारका विशिष्यत इति स्वयमेव तस्यामनिकृष्टाविज्ञानजनकत्वानभ्युपगमात् । नापि वाक्यम, तस्यानिरुतः, तथाहि किं पदसमुदायमात्रं वाक्य. मुतैकार्थप्रतिपादकत्वावच्छिवः पदसमुदाय उताकाहानिधियोग्यता- वन्ति पदानि । अभ्यधिकाभावात् ·नादाः, चित्सुख्याम् । नामः, गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादपि वाक्यत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, अर्थस्यैकाविषयत्वाच्छिचत्वानामनिरुक्तः । तत्रेकत्वं नाम किमेकत्वसंख्यावत्त्वमुताभेदः किं वा स्वरूपमेव । गौरश्वः पुरुष इत्यादेरण्येकत्वसंख्याविशिष्टतया तडाचक- पदसमुदायस्यापि वाक्यत्यप्रसङ्गात, एकन्वादिसंख्याप्रतिपादकवाश्याव्या. पनाच्च. न होकवद्वित्वादावेकत्वं संख्यान्तरमस्ति येन तत्यतिपादकपद- समूहो वाक्यं स्यात् । न द्वितीयतृतीया. गौरश्वः पुरुष इत्यादावस्यभेदस्वरूपयोभावात्, विषयवयिभावस्य च पूर्वमेव निरस्तत्वात् । किंचेदमच्छिवत्वम्, विशिष्टत्वमिति चेत, तदेव किं विशेषणे- न संबदुत्वमिति चेत्, संबदुत्वमित्यत्रापि संबन्धन विशिष्टत्वोक्तावात्मा. प्रयता । .. विशेषणव्यावृत्तसंबन्धाधारत्वोक्ता को दोष इति चेन, व्यावृत्त. शब्देन विशिष्टत्वालावात्माश्रयता प्रथमः, विशेषविशेष्ययाः प्रत्येक विशिष्टत्वाििदतीयः, संबन्धस्य च विशिष्टत्वाभावस्तृतीयः, तस्य संब. न्धान्तराभावात, भावे चानवस्था । किच विशेषवशेष्यतत्संबन्धेभ्या विशिष्टं भित्रभिवं वा। नादाः, अनुपलम्भपराहतत्वात. दण्डिनमानयेत्युक्त न्यस्यैवानयन- प्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, त्रयाणामपि प्रत्येक विशिष्टत्वाद् दण्डादीनामन्यत- मानयने दण्डी समानीत इति व्यवहारप्रसङ्गात् । किचेदं विशेषणं नाम, र्यादुषितं तत्त्वान्तरं स्यात् । व्यावर्तकर्माित चेत्, कि मावृत्तेर्भेदस्य जनकमुत तत्प्रतीतेः । नादयः, असंभवात, हि कठोरकुठारधारया तरोरिव देवदत्तस्य दण्डकुण्डलादिना विधीयते द्वैधीभावः । १ पूर्वमेवेति, प्रपञ्चमिथ्यात्ववादे। २ विशेराव्यावृत्तेत्यत्र व्याछत्तत्वं विशिष्टत्वमिति वक्तव्यं तथा चात्मात्रयः ।

·५५० । द्वितीयपरिच्छेदः । नापिद्वितीयः, नयनादेरपि भेदप्रतीतिजनकस्य विशेषणत्वासङ्गात् । तदपिक्वचित् कस्यचिद्वत्येव विशेषणमिति चेत्,हन्त हि वस्तुमा मित्येव विशेषणलक्षणमरत्वलमनया पन्यकथाकन्यया । अस्तु तर्हि विषयोक्रियमाणतया यद् व्यावृत्तिबुद्धिजनक तद्विशेषण- लक्षमिति चेत्. मैवम्, विशेष्येऽपि प्रसङ्गात् । तदन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष दति चेत्,न,उपलक्षणेऽपि प्रसङ्गा- त, विशेषणसिद्वा तदुपजीविनो विशेष्यस्य सिद्धिस्ततश्च ततोऽन्यत्वेन विशेषाद्धिरिति परस्पराश्रयता । एतेन, "स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम्" । इति भट्टपादीयमपि लक्षणं परास्तम्. परस्परा श्रयताया र्शितत्वात्। यत् पुनरुदयनेनोदीरितं "सामानाधिकरण्येन' प्रतीयमानं विशेषणं व्यधिकरणतया प्रतीयमानमुपलक्षण 'मिति तदप्यसत्, विकल्या. सहत्वात, किमार्थिक सामानाधिकरण्यं विवतितमुत शाब्दम् । नादाः, असंभवात्, न झस्ति दण्डदेवदत्तयोः शालयपटयोश्चैका धिकरण्यम्, तयोः प्रतिनियताधिकरणत्वात् । दण्डित्वदेवदत्तत्वयोरैकाधिकरण्यमस्ति दण्डिन एव देवदत्तत्वा. दिति चेत्, तर्हि तयोरेवास्तु विशेषर्णावशेष्यभावो न तु दण्डदेवदत्तयोः, न हि दण्ड एव दण्डी । न द्वितीयः, तत् किमेकविभक्तिकानेकपदाभिधेयत्वमुत भिन्नप्रवृ. सिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिवर्य वृत्तिः । (शेषमये। १ विशेष्यस्यापि विषयीक्रियमाणातया व्यात्तिबुद्धिजनकत्वेन तत्राप्तिव्याप्तिः । - विशेष्यान्यत्वे सति नियमेन विषयोक्रियमाणतया तज्जनकं विशेषणं न तदुप- लक्षणस्यास्ति, असतोऽप्युपलक्षणतया तत्र तस्यासंभवादिति ब्रूयात् तं प्रति दूषणान्तमाह विशेषगोति । ३ एतेनेति, विशेष्यं येन पदार्थेन स्वबुवा रज्यते स रज्जको विशेषणं नापलस- पास्योपरजकत्वमस्ति तटस्थत्वादिति भावः । ४ अस्यापि विशेष्यगर्भत्वात् पूर्ववदन्योन्याश्रय इत्याह परस्परेति । ५'नटी तापस तिदित्यर्थः । an ·५५१ माधवीयधातुतिः । ॥ माधवीयधातुत्तिः । । (Continued from page 430. VoL. V.) तीज अव्यक्त शब्दे ॥तीति । चितीज । नीजिता। चितीजिर्षात । चेतीज्यते । चेतीक्ति । तीजयति । अचितिजत् । णो चङीति हुस्वः । कूजिना सहायं न पठितोऽप्रसिद्धत्वात् ॥ २३५ ॥ लज लजि भर्त्सने ॥ लाज लाजि भर्त्सने च । चकारी भिवक्रमः एतावपि भत्सनति मैत्रेयः । भर्त्सनग्रहणं भर्जनस्याप्यु. पलतणमिति पुरुषकारः । लजति । ललाज । लेजतुः । लजिता । अलजीत् । अलाजीत् । अतो हलारिति वा वृद्धिः । लिलनिति । लालज्यते । लालक्ति । लाजति । अलीलजत् । लति । ललन । लजिता । लिलाजर्षात । लालज्यते । दित्त्वाचलोपाभावः । लालङ्कि । लञ्जति । अललज्जत् । एवं लाजति लाज्जतीत्यादि । लाजः । ओलजी ओजस्जी वीडनति तुदादौ । लज प्रकाशनति कथादौ। जिति दण्डके भाषार्थः ॥ २३९ ॥ जज जि युद्धे ॥जति । लाजवत् । जाइलम्। बाहुलकात् कल- प्रत्ययः कुत्वं च । कुरुजङ्गलेषु भवं कौरुजाङ्गलम्, कोरुजङ्गलम् । तत्र भव इत्यण । 'जङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तमिति पूर्वपदस्य नित्या वृद्धिः, उत्तरपदस्य तु वा ॥ २४१ ॥ तुज हिंसायाम् ॥ ताजति। तुतोज तोजिता । तुनोजिषति। तुजि- षति । तुजित्वा । तोजित्वा । रलोऽव्युपधादिति किवविकल्पः। तोतुज्यते । तितोक्ति। तोजयति। अतूतुजत्। भावादिकर्मणोरुदुपधादिति किवविक- ल्पनात् तुजितमनेन तोजितमनेनेत्यादि ॥ २४२ ॥ तुनि पालने। तुजति । तुतुन । तुञ्जिता। तुतुजिपति । तोतु. अज्यते । तोतुति । अतोतुङ् । तुजति । अतुतुजत् । तुङ्गः । वार्तिकमते न्यतादित्वात् कुन्वम् । भाषार्थायं युजादौ ॥ २४३ ॥ गन्न गजि राज जि मुज मुजि शब्दार्थाः । गति । गज्जतीत्यादि । - ·-en- - - माधवीयधातुवृत्तिः । लजलजिवत । जगजतुरित्यादाबादेशादित्वात्रेत्वाभ्यासनापी। गजः । अच् । गजजा तु मदिरागृहम् । गर्जति । जगर्ज । गर्जिता । जिर्जिति । जरीए- व्यते। नएजीतोत्यादि पूर्ववत् । गर्जयति । अजगर्जत् । अजीराजन् । 'उर्वत्' । रजति । जराज । जिता । जिजिजति । जरीयज्यते । रीएस्वत इति रीक । जरियजीतीत्यादि । मोति । मुजतीत्यादि । तुजिवत् मृजमजीति स्वामिचन्द्रौ । गज मदने च । अयं चुरादापि शब्दार्थः । गर्ज शब्द इत्यये ॥ २४९ ॥ वज व्रज गती । वति । बवाज । ववजतुः । वजितेत्यादि । न शसददवादिगुणेत्येत्वाभ्यासलेोपनिषेधः । अवजीत् । अवाजीत् । अतो हलादेरिति वा वृद्धिः । वाजः । वाज्यम् । घण्यतो । अजिनज्यो- श्चेति चकारेण कुत्वनिषेधः । व्रजतीत्यादि । लुङि वदवजेति नित्या दिः । अब्राजीदिति । व्रज्या । 'वजयजोभावे क्यबिति क्यप । व्रजः 'गोचरसंचरवहनजव्यजापणनिगमाश्च ति अधिकरणे घन्ता निपातितः। परिबाट 'परो व्रजेःषः पदान्त' इति पि षत्वं दीर्घश्च । एतो चुरादापि ॥ शुचादय उदात्ता उदात्तेतः तिवर्जम् ॥ २५१ ॥ अथ क्रमेण प्राप्तानात्मनेदिनष्टवर्गीयान्तानाह । अट्टातिक्रम- हिंसयोः ॥ इतः शायन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । दोपधायं स्मर्यतइति मैत्रेयः । तापधार्माित 'टुना टुरित्यत्र न्यासत्तिप्रदीपकारादयः । स्वााप विपि अदिति तकारश्रवणार्थ तोपधत्वमुक्त्वा दोपधत्वमप्याह । मैत्रेयस्तु स्वमते दोपधत्वमुक्त्वा तापधत्वं मतान्तरमाह । अहुति डा. न्तपाठः प्रकरणविरोधादुपेक्ष्यः । अट्टते । आनट्टे । अटुताम् । आहत । अटेत । आशिषि । अटिषीष्ट। मा भवार्नादृष्ट । आदृिष्यत् । ष्टुत्वं सर्वत्र डोपधत्वे चर्व अटिदिषते । तोपरत्वे 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवन' इति ष्टुत्वस्यासिद्धत्वाभावाद दिटकारस्य सनन्तस्य द्विवचने हलादिशेष रूपम् । यदापि प्राणिणिषतीत्यादौ णत्त्वे कृते तस्यासिद्धत्वाभावात्सणस्य द्विर्ववनेनैवेष्टसिद्धौ ‘उभौ साभ्यास स्येति पुनर्णत्वविधानात 'पूर्वत्रासि. द्वीयर्मादुर्वचन' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनात ष्टुत्वस्यासिद्धत्वात तकारार्द्ध- ·- - । माधवीयधातुतिः । वचनं तदापि शर्पाः खयही टकारस्यैव शेषादिदमेव रूपम् । एवं च पुरुषकारादिषु अतिटिषतीति तकारस्य शेषेणादाहरणप्रदर्शनं चिन्त्यम् । दोपधत्वे तु पूर्वजासिद्धीयर्विचनइन्यस्य दिर्वच वषयत्वावन्द्रा इति द्विवचननिषेधे प्रवृत्त्यभाषत् ष्टुत्वस्यासिद्धत्वात् दकारवज द्विरुच्यते, दका- रस्य पुनटुत्वे चत्वं च अििटषतइति भाव्यम् । अट्टयति। आटिट्टत् । दोपधत्वे तु आदृिटत् । अट्टा । गुरोश्चेत्यकार: अट्ठां करोति । अट्टायते । अटाटोत्यादिना क्यम् । अयमनादरे चुदिः ॥ २५२ ॥ घेष्ट वेने। वेष्टते । विवेष्ट । वेष्टिता। विवेोष्टषते । वेवेष्टते। वेवे. ष्टीति । वेवेष्टि । वेवेष्टः । लङि अवेवेट् । वेष्टर्यात। अविवेष्टत् । अववेष्टत विभाषा वेष्टिचेष्टोरि ति चपरे णावभ्यासस्य पक्षे अकारः । कर्मादी वेष्यतइत्यादि ॥ २५३ ॥ चेष्ट चेष्टायाम् ॥ वेष्टिवत् अकर्मकस्त्वयम् ॥ २५४ ॥ गोष्ट लोष्ट संघाते ॥ गोष्टते । जुगोष्टे । गोष्टिता । लोष्टेते। नुलोष्टे । लोष्टितेत्यादि, वेष्टिवत् ॥ २५६ ॥ घट्ट चलने ॥ घडते । जघटे । घट्टितेत्यादि । अयं चुरादावपि । स्फुट विकसने ॥ स्फोटते । पुस्फुटे। स्फोटितेत्यादि । पुस्फुटिषते। पुस्फोटिषते । स्फुटित्वा । स्फोटित्वा । रलोऽव्युपदिति किविकल्पः । पोस्फुट्टयते. पोस्फुटी.त पोस्फाटि। अपोस्फोट । स्फोटर्यात । अपु- स्फटत् । अयं तुदादापि विशरणार्थीये परस्मैपदिषु, भेदनार्थश्चुरादौ । अटि गतौ ॥ अण्टते । आनण्टे । अण्टिता । अण्टिटिपते । अण्टर्यात । अण्टिटत् । न न्द्रा ति नवजं द्विरुच्यते ॥ २५७ ॥ ठि एकचर्यायाम् ॥ एकचर्या सहायगमनम् । वण्ठते । ववणठे। वण्ठिता । विर्वा गठ पते । वावण्ठीति । ष्टुत्वम् । चवम् । लोटि होई. त्वे जश्त्वे । पाण्ठि । लाङ अवावण । काठयति । अववणठत् । अयादितस्याल्यार्थः परस्मैपदिषु ॥ २५८ ॥ । --

·५
माधवीयधातुतिः
मठि कठि शोके ॥ दह शोक प्राध्यानम् । मातुर्मणठते उत्कण्ठत.
इत्यर्थः । अधोगति कर्मणि शेषे षष्ठी । मठ मनिवासयोः । कठ
कृच्छजीवनन्यये परस्मैपदनिदितः । कठि शकतीदित् चुरा.
दो ॥ २५९ ॥
मुठि पालने ॥ मुण्ठतइयदि ॥ २६० ॥
हेठ विबाधायाम् ॥ अमुं परस्मैपदिष्वपि के चित् पठन्ति । विधा
धनं शाठाम् । हेठते। जिहेटे । हेोठता । इत्यादि, हेठयति । अजीहि
ठन, अजिहेठत् ‘काण्यादीनां वेति णो चड्युपधाया हस्वविकल्पः ।
काणेराणेस्तथा पाणेर्भाणेहँठेलुठेरपीति ण्यन्तस्य भाष्यकारण काण्यादित्वं
प्रदर्शितम् ॥
बोधिन्यासकृता लोटिलापिाणिश्च व्हायिना ।
सहिताः पूर्वमुक्ताश्च काणयादा परिकीर्तिताः ॥
दुर्गश्चाणिं च काण्यादिं मन्यते शाकटायनः ।
लोटिं तदेव मैत्रेयो धातवो द्वादश स्मृताः ॥ ११ ॥
एठ च ॥ विपूर्वामिति स्वामिकाश्यपैौ । मेत्रेयादयस्तु केवलमेवो.
दाजहुः । एठते । एठांचक्रे । एठिता। एटिठिषते । एठति । मा भवा-
निटिठत । द्विवचनात् पूर्वमुपधाहस्व इत्युक्तम् ॥ २१२ ॥
हिडि गत्यनादरयोः ॥ हिण्डते । जिहिण्डे । हिण्डिता । जिहि-
ण्डिषते । जेहिण्यते । जेहिण्डि । अहिन् । 'अहिण्डत् ॥ २२३ ॥
हुडि संघाते ॥ हुण्डते । जहुण्डे । हुण्डितेत्यादि पूर्वधत
अत्र काश्यपः । आयर्यास्तु न पठन्ति । द्रविडास्तु पठन्तीति । भाष्या-
दौ तु हुण्डेत्यविगीतमुदाहियते ॥ २६४ ॥
कुडि दाहे ॥ कुण्डतइत्यादि । कुण्डः । कुण्डम् । अच् । स्त्रियां
कुण्डी। 'नानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकलनीलकुशकामुककबराद् वृत्त्य
मनावपनाकृत्रिमाश्रणास्थौल्यवानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु'
इति अमत्रे डोष। अन्यत्र कुण्डा । वैकल्यार्थात्रैव पठिष्यते, रक्षणार्थ-
चुरादौ ॥ २६५ ॥

·५५५ माधवीयधातुतिः । वडि विभाजने ॥ महि च ॥ अत्र स्वामी वडि विभाजने, महि- चेति पृथकसूत्रणादर्थान्तरेपि । नन्दी तु वडि विभाजने । मडि बेष्ठन- दति भक्त्वा पठतीति। वण्डते । धवण्डे । वण्डिता । मण्डते । ममण्डे । मण्डितेत्यादि । मण्डूकः । शरिमण्डिभ्यामकोणत्यकण । कूपमण्डूकः । उदपानमण्डूकः । कच्छमण्डूकः 'पानेसमितादयश्चेति क्षेपे सप्तमीत. त्पुरुषः । क्षेपश्च कूपे मण्डूक दवेन्यदृष्टविस्तारतादावगमात् । क्रुधमण्डा- थेभ्यश्चेति युज्विधी भूषणार्थ एव वृत्ता उदाहृतः । तस्यानुदात्तेन ति युचः सिद्धत्वाव त्वस्य युजनेतीति मण्डि भूषायामित्यये परस्मैपदिषु । हर्ष च ॥ २६ ॥ भीड परिभाषणे ॥ परिहास इति देवः । परितो भाषणं परिभाष- मिति स्वाम्यादयः । यः सनिन्दनमुपालम्भस्तत्र स्यापरिभाषणमिति । निघण्टः । भण्डतइत्यादि।ण्डिला दूतः । सलिकनिर्माहभण्टीत्यादिना दलच । कल्याणार्थश्चुरादौ ॥ २३८ ॥ पिडि संघाते ॥ पिण्डतइत्यादि । पिण्डिलो माणवकः । पूर्व दिलच । चुरादावण्ययम् ॥ २६६ ॥ मुडि मार्जने । शुदिन्यगभावी मार्जनम् । मुण्डतइत्यादि । खण्ड- नार्यः परस्मैपदिषु ॥ २७० ॥ तुडि तोडने ॥ तोडनं दारणं हिंसनं च । तुण्डतइत्यादि । तुण्डिः। इनितीन्प्रत्ययो नाभिदैा । सास्यास्तीति तुण्डिलः । तुगडादिभ्य दल- च्छेत्यत्र स्वाङ्गाद् वृद्धावति गणसूत्रेण बढा वृत्तात्स्वाङ्गादस्मादिलच् । तुण्डिल एव तुण्डिभः 'तुण्डिलिवटेर्भ, ति मत्वर्थीयो भः । तुण्डिलो बहुभाषी । सलिकल्पनीत्यादिनेलच । अय िदत्परस्मैदिषु ॥ २०१ ॥ हुडि वरणे ॥ वरणं स्वीकारः। हरणमिति मैत्रयः । 'हुणडते । जुहुण्डे । हुण्डितेत्यादि । स्फुडि विकसनत्येके पठन्ति ॥ २७२ ॥ ईड कोपे ॥ चण्डतदत्यादि । चण्डनः । क्रुधमण्डेति वा अनुदा. लेत इति वा युच् । चण्डालः । चण्डपतिभ्यामालजित्यालच् । चण्डाल- स्यापत्यं, चाण्डालकिः । अत इजि सुधातुरकङ् च व्यासवरुडनिषादचण्डा.

·माधवीयधातुतिः । लबिम्बानामित्यकडादोशोन्स्यस्य । चाहालीति शार्डरवादित्वात् डीनि तमुक्तादितिसूत्रप्रकरणे कुलाललकुटकमारव्यासवडनिषादचण्डालमित्रा. मित्रेभ्यश्छन्दम्युपसंख्यामिति उक्तत्वाच्छान्दसः । चण्डालः । चण्डीति कदिकारदक्तिन इति ङीष । अयं चुरादौ च ॥ २७३ ॥ डि रुजायां संघाते च ॥ तालव्यामादिः । शण्डतइत्यादि । शण्डः असुरपुरोहितः । शण्डिलः तीर्थमृषिश्च ॥ सलिकल्यनीत्यादिने. लच ॥ २७४ ॥ ताड ताडने ॥ तण्डतइत्यादि । तण्डः। अन् । वतण्डः । वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोरित्युपसर्गस्याल्लोपः । वतण्डस्य गोत्रा- पत्यं वातण्ड्यः। वातण्डः । 'गादिभ्यो यत्र', 'शिवादिभ्योणिति यत्रणी। यदा त्विदमपत्यमाङ्किासं भर्वात तदा वतण्डाच्चेति शिवादाणं बाधित्वा यजव । अपत्ये तु स्त्रीलिङ्ग लुक स्त्रियामिति लुक । 'शाईरवायजा डी- निति डीना वतण्डी। अनाहिरसे तु लुगभावात् वातण्यायनी । 'प्राची फ द्धित' इति यजन्तात् ष्फः, फस्यायनादेशः । पित्करणसाम- यात स्वार्थ डोष। एफप्रत्ययाभावे याश्चेति डीषि यस्येति चेत्यल्लोपे आपत्यस्य च र्तादृतेनाति'आपत्ययकारस्यानकारादी भसंज्ञानिमित्त तद्धित- ईति च परे लोपे वातण्डी। अनातीति वचनात वातण्डायनीत्यत्र यलो- पो न भवति। वितण्डा, तण्डुला ॥ लुठितनिण्डिभ्य उर्लाजत्यु लच ॥ २७५ ॥ पीड गती ॥ पण्डते । पण्डितः । गोष्ठेपण्डितः । पात्रेसमिताद. यश्चेति क्षेपे सप्तमीतत्पुरुषः । तत्रैव पाठादलुन. गोष्ठण्व पण्डितो न सदसीति नेपावर्गातः । पण्डः । अन् । पणतेवा अमन्ताड्डः । पण्डस्या- पत्यं,पाण्डारः । 'आएगुदीचा मित्यत्र रकापि गोधार इति सिद्धे पारखच- नादन्यत्रापि भवतीति वृत्तायुक्तम् । नाशार्थश्चुरादौ ॥ २६ ॥ कण्ड मदे ॥ कण्डतइत्यादि । भेदने चुरादिः । अनिदिदिहैव । पदादी च परस्मैपदी ॥ २७७ ॥ ।

·५५० माधवीयधातुतिः। खर्खाड मन्ये ॥ खुडीत्यप्येके पठन्ति । खण्डते । खण्डः । खडि भेदने चुरादिः ॥ २७८ ॥ हेड होड अनादरे । हेडते । जिहेडे । हेडिता । जिोडषते । नेहेझते । नेड्डि । हेडर्यात । अजिहेडत् । दिवानापधाहस्वः । एवं होहते । जुहोडइत्यादि । होडः । पचायच । होडवावति । होडते । 'पाचारोवगल्भक्तीबहोडेभ्यः क्विोति' किपि सनादयन्तादति धातुवे लाद. यः । होडादीनामकारस्यानुदात्तत्वानुनासिकत्वयोः प्रतिज्ञानात् अनुदा. डित इति तङ् । तथा च भाष्यम् । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विबिन्युक्का न त_दानों गल्भादानुक्रमणं कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं च । आत्मनेपदार्थमनु- बन्धानास यामीति क्विन भर्वात 'कर्तुः क्यालोपश्चेति उपमानात्कर्तुः सुबन्तादाचारे याति क्यङ्। उपमानस्य कर्तृत्वसंनिधानादाचरणक्रियापेतं लोपश्चेति चशब्दस्यान्यावशिष्टत्वात यत्रान्त्यः सकार:मभति तस्य लोपः, स च व्यवस्थिविभाषया होडायते । अनुनासिकत्वप्रतिज्ञान क्विप्स नियोगेनैवेतीत्संज्ञाया अभावादकत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घः। हेड वेष्टनति घटादौ । होड़ गतावित्यये परस्मैपदी ॥ २८० ॥ वाड प्राप्लाव्ये ॥ वशादिः । आप्रवनमालवः । वाडते । अववाह. दित्यादि ॥ २८१ ॥ द्रा धाड विशरणे ॥ द्राडते । धाडतइत्यादि ॥ २८३ ॥ शाडू श्लाघायाम् ॥ शाडतइत्यादि । लड़योरक्यात शालत दति काश्यपः । अत एव मैत्रैये रूपशाली शालेत्युदाहृतं. लस्यत्यत्र भाष्य. कैयटयोः शालेति श्यते प्रत्यये व्युत्पादनीयः । शालीनः अधृष्टः। 'शाली. नकौपीने अष्टाकार्ययो' रिति ति निपातितः । गवा शाला, गोशालं गोशाला। विभाषासेन सुराच्छायाशालानिशाना मिति सेनाढ्यन्तस्य तत्पु. रुषस्य वा नपुंसकत्वं. गोशाले जातः । गोशालः । तत्र जात इत्यण 'स्थानान्तगोशालखरशालाच्चेति लुक। लिङ्गविशिष्टपरिभाषया गोशाला- शब्दादयणो लुम्भवति । एवं खरशालः । वन्सशालायां जातः, वत्स- शालः । वात्सशालो वा। 'वत्सशाला िजदश्वयुकशतभिषजो वेति प्रणे ।

·. . माधवीयधातुतिः । या लुक । शालिः, इनितीन् । शानीनां भवनं क्षेत्रं,शालेयम् । 'नीहिशा. ल्याउँगिति ठक् ॥ अट्टाक्य उदात्ता अनुदात्ततः ॥ २८४ ॥ शोट गर्व ॥ इतो गान्ता उदात्ता उदात्तेतः । शोटति । शुशीट। सोटिता । शै.टिष्यति । शै.टतु । अशोटत् । अशिषि शेट्यात् । प्रशा. टीत । अटिष्यत् । शुशोटिषति । शोशीट्यते । शोशाहि । अभ्यासस्य हुस्कः । गुणः । शोटर्यात, अशुशौटत् । शोटीरः । ऋगपटिपटिशौटिभ्य रनितीरन ॥ २८५ ॥ यौट बन्धे ॥ यौटतीत्यादि ॥ २८६ ॥ मेट खेड उन्मादे ॥ द्वितीयस्तृतीयान्तः । तथा च तस्य परमा. मेडित'मिति दृश्यते, अत्र न्यामे पागते आधिक्यनोच्यतदप्ति, टान्तमध्ये पाठस्तु तदर्थसाम्यावातिवत् । मेडति । म्लेडतीत्यादि ॥ २८८ ॥ कटे वर्षावरणयोः । अयमदिदये। कर्टात। चकाट। कटितेत्यादि। चकटीत् । अते। हलारिति वा वद्धिः यन्ततणखसजाणियोदिता. मिति एदितां निषिध्यते। कटः । पचायच् । कटी । कटात्तु श्रेणिवचन- रति डोष । निकटे वसति नैकाटकः 'निकटे असतीति सप्तम्यन्तानुसत्यर्थ ठक । काटेोङ्गलमधिकरणे संज्ञायां घन । कटीरः । जघनं कन्तुकम् । कृत्यादिना डीरन् । कोटरं चर्म । असिनादिनन् । कटिबं चर्म । अशिनादिभ्य बतीत्रः । कटकम् । 'कुन झिल्पसंजयो रिति कुन् । कटुः । बाहुलकादुप्रत्ययः । कवरः । छित्वरछत्वरीवरचीवरमीवरचीवरनीवर. गहरकटरसंयद्वरा इति वचि निपात्यते। चटेत्येकति काश्यपः। चटतीत्या. दि पूर्ववत् । चाटुः ।सनिनिटिरहिभ्य णिति उण। चटुः । बाहुलकादु. कारः । चटुलः । बाहुलकादुलच। चटकः । कुन शिल्पिसंजयोरिति कुन्। चटका। अजादिपाठाहाय, प्रत्ययस्यादितीत्वाभावश्च । चटकाया अपत्यं, चाटकरः। चटकाया ऐगित्यैरक। चटकाच्चेति वक्तव्यात् चटकस्यापत्यमपि चाटकैरः स्त्रियां स्वपत्ये स्त्रियामपत्येनुग्वक्तव्य' इति ऐरको कि चटकति भवति । भेदनायं चुरादौ ॥ २८ ॥ .

·- लक्षणस्य माधवीयधातुति । घट पट गत ॥ अति । बाट । अटिता । अटिष्यति । अटतु । बाटत् । अटेत् । आशिषि अट्यात् । मा भवानटीत । 'नेटि' इति सिचि वृद्धाभावः । अर्टिटिति । अटाट्यते । 'सूचिमूत्रिमयट्य|शांतीनामुपसं ख्यानमिति यङ्.अजादित्वात ट्यशब्दस्य द्विवचने ऽभ्यासस्य दीपोंकित'- इति दीर्घः । नन्वत्र यस्व कार्या निमित्तं च एकस्य कार्यि िमत्तत्वे च विरुद्धे । नैतत् । आकारभेदात, अनभ्यासाकारेण कार्यो य कारण निमि- तम्। तथा हि। देवदत्तशालायां ब्राह्मण आनीयतामिन्युक्त र्याद देवर- तोपि ब्राह्मणश्च शालास्थ रच भवति तदा सोप्यानीयते, यङ्ककि सन्यो- रित्यस्य षष्ट्वान्तत्वात् यङपेक्षया पूर्वस्य कार्याभावात् न लुमोति प्रत्यय- प्रतिषेधाभावायङन्तत्वाद् अटशब्दस्य द्धिवचने हलादिशेषे दीपाकित इति दीर्घ सवर्णदीर्घ च तिपष्टुत्वे आदि इति भवति । ईट्पते तु। । आटीति । आदः । पार्टात । अासि। पाठः । प्राटांचकारे- त्यादि। आड्डोत्यत्र हेर्धिभावे ष्टुत्वे पूर्वस्य जशत्वं डकारः । लङि हल्या दीना तिस्यालीपे प्राट् । अटतीत्यटा । अचि टाप । तां करोति। अटा. यते । अटाट्येत्यादिना क्य इ.कुलस्य अटा कुलटा । शकन्धवादित्वात 'कुलटाया वेति निर्देशाद्वा पररूपं कुलटाया अपत्यं, कोलटिनेयः । कैलिटेयः। स्त्रीभ्यो कि कुलटाया वेति पते इ नङादेशोऽन्त्यस्य । यदायं कुलटाशब्दः तुद्रायां वर्तते तुद्रा दुःशीला अङ्गहीना वा तदा 'शुद्राभ्यो वेति कि कोलटर इति भवति, तदभावे वाशब्देन ढकि कोलटेय इति । अटाट्या । 'परिचयापरिसामृगयाटाट्यानामुपसंख्यान मिति गमनमाने शप्रत्यये कि द्विवचनहलादिशेषाभ्यासदीर्घषु निपात्यते । पति । पपाट। पेटतुः । र्पोटथ । पटिता । अपटीत् । अपाटीत् । अतो हलादेरिति द्धिः । पिपटिषति । यापट्यते, पापटीति । पापट्टीत्यादि । पाटर्यात। अपीपटत्। पाटूपटः। ण्यन्तात्यचाचि पाटेर्णिलुक्योजचाभ्यास स्यति णिलुक द्विवचनमभ्यासस्यो गागम उपधादीर्घश्च, ऊको दीघोच्चार. सामयात हस्वस्याभावः । अस्यागमत्त्व मात्र हलादिशेषः । अन्य थादेशमेव विदध्यादुकारम् । अभ्यासस्यानचीति वा हलादिशेजस्वयोरभा - ।

·. - -- माधवीयधातुतिः । वः अभ्यासस्य यदुक्तं तदचिनेति रनिटीति णिलोपेसिडे लुग्वचमं प्रत्यय. लक्षणेन बढेरभावार्थ, पाट्यका सुराविशेषः । पाट्यकालावदातसुरायामि- ति स्थलादिपाठात ण्यन्त दस्मात् कुन् । पटुः, कलिपाटिनमिमनिजनां गुर्पाटनाविधतश्चेत्युप्रत्यये यथ संख्यात्पटादेशः, अत्र गुगेक आगमः अन्ये आदेशाः पटोभीवकर्मणी । पटिमा । 'पृथ्वादिभ्य इनिज्व'. तीमनिच, टेरिति टिलोपः । तदभावे दगन्ताच्च लघुपर्वादि' यणि पाटवम् । गोष्ठेपटुः। पात्रेसमितादयति तेपे सप्तमीतत्पुरुषः तत्रैव पाठादलुरू गोष्ठएवपटुर्न सदमीति क्षेपावर्गातः । पटाका। लिपटिपदिभ्या निहित्या किविच्च पटलम् । वृषादिाश्चदिति कलप्रत्ययः किच्च । पर्सालका संज्ञायां कन् । पटीरः । कृइत्यादिनेरन् । पाटलम् । ण्यन्तात्कलप्रत्ययो बाहु- लकात् । पाटली । 'जातेर स्त्रीविषयादयोपधादिति डोष । पाटल्याः पुष्पाणि, पाटलानि । बिल्बादिभ्योणिति विकारावयवयोरण तस्य 'पुष्यफलमलेषु बहुल'मिति लुप् तत्रेव बहुलग्रहणान भवति, लुपि हि कौशीतक्याः फलानीत्यादिवत् 'लुपि युक्तवक्तिव बने' इति युक्तवद्वाव एव स्यात् ॥ २९१ ॥ रट परिभाषणे ॥ रटतीत्यादि । परिराटी। 'संपृचानुरुधाम माङ्यसपरिसुसंसृजपरिविसंञ्चरपरिक्षिपरिरटपरिवदपारदहपरिमुरदु. द्विषद्रुहदुहयुजाक्रीबिविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्चेति। परिपूर्वादस्मात्ता कीलिको घिनुण । परिराटकः । निन्दहिंसेत्यादिना धुन ताच्छीलिकः ॥ २९२ ॥ लट बाल्य ॥ लटतीत्यादि । लवा । अशुश्रंशुटिटिकाणिटिपि- शिभ्यः क्वचित कन् । लाटयतीति लाटः । एयन्तादच । केवलाद्वा मज्ञायां घञ ॥ २९३ ।। शट रुजाविशरणगत्यवसादनेषु ॥ शटतीत्यादि । शाटकः । घजन्तात्संज्ञायां कन् । शाटी । जतिलक्षणे। डीप ॥ २९४ ॥ वट वेष्टने ॥ वर्टात । वबाट । ववटतुः । वादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपा- भावः । वटिः । इनितीन्प्रत्ययः । टिभः । तुन्दिलिवटेर्भ इति मत्वर्थ भः ।

·माधवीयधातुतिः । ५६१ वटकः । संज्ञायां कन् । वटका अचमस्यां पैर्णिमास्यां वकिनी पोर्ण. मासी । 'तदस्मिवन प्राये संज्ञाया'मित्यत्र 'वटके य इनिर्वक्तव्य' इतीन । घटादावयं परिभाषणार्थः । पट वट यन्थति कथादा। वट वेष्टनति तीरस्वामी । यस्तु तत्र विभाजनार्थः तं वटीति शाकटायनादयः पठन्ति । वटी विभाजनइति इहैवाये चुर।दै चानदन्तेषु ॥ २९५ ॥ किट खिट त्रासे । केटति। चिक्रेट । कटिता। चिकिटिषति । चिोटर्षात । किटित्वा । कटित्वेत्यादि. एवं खेटतीत्यादि । खेटः । 'हलश्चेति संज्ञायां घन, इह त्रासो भयोत्पादनम् । किटिगत्यर्थं ये विष्यति । इहैके न पठन्ति । मैत्रेयादीनामर्थभेदात् पुनः पाठ इत्य- भिप्रायः ॥ २९७ ॥ शिट षिट अनादरे ॥ पाटस्तालध्यादिः, अपरो मूईन्यादिः शेति। सेटतीत्यादि किटिवत् । सिसेटिषतीत्यत्र स्ततिण्यावेिति नियमान पत्वं पोपदेशफलं तु सेपिट्यते, । असीषिर्टादत्यादौ ॥ २९६ ॥ नट झट सङ्घाते ॥ जर्टात । जजाट । जेटतुः । जटिता । जटा। अजादित्वाहाप । निन्दिता जटा अस्य जटाला टिलः । जटाघटा. कलाः पति सिध्यादौ पिच्छादौ च पाठाल्लजिलचौ । जटीति भाष्यकार. प्रयोगाद् अनदन्तन्वेपीनिः । झर्टात । । नझटतुः । झटिते. त्यादि ॥ ३०१ ॥ भट भृतौ ॥ भति । भटित्रं शूलेन संस्कृतं मांसर्माित निघण्टुः । वेतनमित्युणादिवृत्ती । शिनादिभ्य इतीत्रः । अयं घटादिः परिभाष- णार्थः ॥ ३१२ ॥ तट उच्छाये ॥ तटति । तटोस्या अस्तीति तटिनी। 'अत दान- ठना विति मत्वर्थ दनिः । तटी । गौदिपाठान डीष । तड अघातति डकारान्तश्चुरादौ ॥ ३०३ ॥ खट काकायाम् ॥ खति । खट्वा । अशुपृषीत्यादिना कुन् । खवारूठो जाल्मः । 'खट्टा क्षेप'दति क्षेपे गम्यमाने द्वितीयान्तस्य खट्वाश. ब्दस्य तान्नेन तत्पुरुषः ॥ ३०४ ॥ जभाट ·माधवीयधातुतिः। गट नृती ॥ अत्र पुरुषकारेण्ट नृतावियपि क्षीरस्वामी इत्युभय. थापि नर्तनमेवार्थ इति अयं जोपदेशः । नृतिनन्दीति णोपदेशपयुंदा. सवाक्ये नाटीति सद्धिकस्य ग्रहणादस्य घटादित्वान्मित्त्वात नाटिरूपा- भावादग्रहणम् । यदाह हरदत्तः । नासिनिग्रहणेत्यत्र नट नृताइत्यस्य घटादिपठितस्यायहणं, विकृतनिशादिति अतएव नोपदेशपर्युदासविवर. ऐप न्यासपदमञ्जरीपुरुषकादिभिरवस्यन्दनार्थस्य चौरादिकस्य यहणं कृतम् । ननु क्षीरस्वामी घटादौ नट नृतार्वाित पठित्वा नटयति शाखा दू त्युदाहृत्य मृत्ती नाटयतीति वदति, अवश्य हरदकादिभिरप्युभयत्र पाठसामादस्य नाटयतीत्यङ्गीकार्य, तत्कयमुक्तं विनिर्देशादिति । उच्यते । द्वयोर्यहणे नटीन्येव निर्दिशेत न नाटीति विकृतं तत्सामात यस्य नाटील व रूपं तस्यैव पर्युदासो विज्ञास्यते न तु यस्य नटिरूपं नाटिरूपं च । ननु योऽस्ति घटादिधातुर्नित्यं नटिरूपमापत्रः, स एव विकृतनिशेन व्याः यते, मैवम् । ये ऽन्यत्र पठिता घटादी पठान्ते न ते पृथगधातवः । किन्तु मित्त्वार्थमेव तेषामनुवाद दति तत्र स्थितत्वात् । इह नृत्तिर्नर्तनं, यस्कारिषु नटव्यपदेशः । न तु मार्गदेशीशब्दाभ्यां प्रसिद्ध नृत्त नृत्यं च, यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । तत्र वाक्याभिनयो नाट्य पदार्थाभिनयस्तु नृत्यम् । अभिनयशून्यः पुनः शास्त्रोक्ताङ्गभङ्गः स्वगात्र- विक्षेपो नृत्त ति द्विदः, नैघण्डुकानां तु ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्समिति अभेदव्यवहारो निरूटलक्षणया नेयः । प्रणटती. त्यादि । नटी । गौरादित्वान डोष ॥ ३०५ ।। पिट शब्दसडातयोः ॥ पेटति । पिपेट । पेटितेत्यादि । पिपिटि- पति । पिर्पोटति । पिटित्वा । पोटत्वा । पेटति । अपी पिटत् । पिटकम् । कन् झिल्पसंजयोरिति कुन् । पिटाकः । पिटाकादयश्चे. त्याकः ॥ ३०६ ॥ हट दीप्ता ॥ हटति । जहाट । हटिता । अहटीत । अहाटी. दित्यादि । हाटकम् । 'संज्ञायां चेति गवुल बाहुलकादस्त्रियामपि हाटशब्दात कन्वा ॥ ३०७ ।। (शेषमये) ·R योगवार्तिकम् । ॥ श्रीः॥ योगवार्तिकमा । (Continued from page 495. VOL. V.) इदानीमुक्ताभ्यां कर्मतद्विपाकाभ्यां क्लेशानां मुख्यफलमाह । ते जादपरितापफला: पुण्यापुण्य हेतुत्वात् । १४ ॥ ते विपाकाः सर्वएव समुच्चितसुखदुःखफलकाः समुच्चितपुण्यपा- पहेतुकवादित्यर्थः । अत्र सुखावच्छेदेन पुण्यहेतुका दुःखावच्छेदेन पापहेतुका इति विभज्य प्रतिपादयति । ते जन्मायुरित्यादिना । सुख- दुःखयोश्च फलत्वं भोग्यतयेति प्रागेव व्याख्यातं विपाकान्तरगतभोगश्व शब्दायाकारर्वात्तति तस्यापि सुखदुःखहेतुत्वमुपपत्रम् । तदेवमनेकसूत्रः प्रोक्तविद्याया दुःखनिदानत्वं न्यायाचार्यैरेकसूत्रेणैवार्थादुक्तं, दुःखा. न्मपत्तिदोषमिथ्याजानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति । कारणनाशादेव. हि कार्यानुत्पाद इति । तदेवं दुःखनिदानतया वेशानां हेतुत्वमुक्तम् । ननु सर्वे विपाकाः कथं सुखदुःखफलकाः ब्रह्मलोकादी दुःखासंभिवसुखसत्त्वादित्याशङ्कां परिहरति । यथा चेदर्मात । यथा चेवं परिदृश्यमानरोगादिदुःखं प्रतिकूलात्मकदृष्यस्वभावं भवति एवं सर्वनैव विषयसुखकालेपि दुःखं योगिनां प्रतिकूलात्मकं तिष्ठतीत्यर्थः । दुःखत- साधनयोरेकरूपेण यहणाय प्रतिकूलात्मकमित्युक्तम् । मठानां दुःखसमुद्रम- ग्नानां सुखनान्तरीयकसमदुःखेषु दृष्टिनास्तीति योगिन इत्युक्तम् । तथा च लौकिकदुःखमिव विषयसुखपि दुःखशबलतया दुःखत्वेन हेयमेवेति भावः । यद्यपि स्वर्गादौ सुखमधिकं तथाप्यल्यमपि दुःखं बलवद्वेषविषयो भवति । बलवत्त्वं च सुखाभिलाषाभिभावकत्वम् । तथा च सांख्यसूत्रम् । यथा दुःखाद् द्वेषः पुरुषस्य न तथा सुखादभिलाष इति । अस्मिन्सूत्रे सुखदुःखयोरेव कर्मावपाकफलत्ववचनात जीवन्मुक्तानामपि प्रारब्धविषा- केषु सुखदुःखे शारीरे भवत एव आभिमानिके तु न भवतः तत्कारण थाभावादिति सिद्धान्तः । तथा च श्रुतिः। 'न ह वैसशरीरस्य प्रियाप्रिय.

·२७ - योगवार्तिकम् । योरपतिरस्ति' इति। 'पात्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमि छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंजरेदिति च ।स्मृतिश्च वीतरागभयोधः स्किरधीर्मुनिरुच्यत' इति । सूत्रान्तरमवतारयितुं सुखस्यापि ज्ञानिदृष्टा दुःखत्वे हेतुं पृच्छति । कमिति । तदुपपादकतयोत्तरसूत्रमवतारात । सदुपपातइति । परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥ १५ ॥ परिणामश्च तापश्च संस्कारश्च तज्जानि दुःखानि तैः संबन्धात्त- स्कारणत्वादिति यावत् । तथा गुणवृत्त्य विरोधाच्चार्थतो दुःखसंभिवत्त्वाच्च प्रकृतितत्कार्यसुखादिकं सर्व दुःखमेव विवेकिनः । सुखदुःखतत्त्वसाक्षात्का. रिणो मतमिति वाक्यार्थः । प्रतिपदं च व्याख्या भाष्ये भविष्यति एवकारण चानुकलात्मकसुखरूपता व्यर्वाञ्छना । यदाप्ययोगिनोपि दुःखमेव सर्व तथापि स मूठत्वात्सुखकाले दुःखतया न जानाति योगी तु सुखकापि तस्य दुःखात्मकत्वं पश्यतीति प्रतिपादयितुं विवेकिन इत्युक्तम् । ननु सुख- साधनतया सुखसंभिवतया च सुखमेव कथं सर्व न भवतीति चेत् न । दुःखेषु बलवद्वेषस्योक्तत्वात् । सामान्यतो बाहुल्यस्याप्यत्र नियामकत्वाच्च वैशेष्यात्तद्वाद इति न्यायात् । तदुक्तं विष्णुपुराणे । 'कलत्रमित्रपुत्रार्थ- रहनेत्रधनादिकैः। क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथा ऽसुखमिति । संसारे च सुखापेक्षया च दुःखबाहुल्यं जैगीषव्यावट्यसंवादे व्यक्तीविष्यतीति । तत्रपरिणामदुःखहेतुतया सुखस्यापि दुःखतां प्रतिपादति । सर्वम्याय- मिति । उत्सर्गतः सर्वलोकस्य सुखानुभवकाले तत्र सुखे रागो जायते रागाच्च सुखमिदं मे स्थिरं भवतु परमेश्वर मा नर्थ्यात्वत्यादि संकल्या- लको मानसः काशयो धर्माधर्मरूपो भवति कमाशयाच्च जन्मादिदुःख- मिति प्रागेवोक्तमित्यर्थः। सुखभोगकाले रागजकर्माशयवद्वेषमोहजोपि कमांशयः परिणामदुःखहेतुरस्तीत्याह । तथाच द्वेष्टीति । तथा च सुख- भोगकाले तदिरोधितया दुःखसाधनानि दृष्टि सुखधंशे दुःखं मे मा भूयात ।

·- योगवार्तिकम् । शत्रुश्च मे नात्वत्यादिरूपेण । तथा दुःखसाधनानि परिह मशको मुह्यति चेत्यतो द्वेषमोहकतोयस्ति कर्माशय इत्यर्थः । रागद्वेषमोहानां च प्रवृत्त्यादिद्वारेणेव सातादप्यदृष्टहेतुत्वमस्तीति । तथा चोमिति । सुखस्य रागानुबद्धत्वं च मयैवोक्तं सुखानुशयी राग दति सूने मुखामिन- स्येत्यादिभाष्येणेत्यर्थः । मानसकर्माशयद्वारा सुखस्य परिणामदुःखत्वं प्रतिपादन शरीरकाशयद्वापि तदाह । नानुपहत्येति । शारीरःकर्माशय इति । सुखभोगकालइति शेषः । एताभ्यां च मानसशारीराभ्यां कांश- याभ्यां वानिकोपि कर्माशयः शापाशीर्वादज उपलतणीयः । सुखस्यापि परिणामदुःखसंबन्धेन दुःखत्वे ऽविद्यासूत्रं प्रमाणीकृत्योपपादति। विषय- सुखं चेत्यादिना । ननु सर्वदुःखान्त एवेदं वक्तुमुचितमिति चेच। सुखस्या. विनात्वोपपादनकालण्व दृष्टद्वारापि परिणामदुःखमुपदेष्टुमादावेव विक- यसुखस्याविद्यात्वप्रतिपादनात् अत्र च वक्ष्यमाणपारमार्थिकसुखव्याव. नाय विषयेत्युक्तम् । अविवाविषयपदार्थानां बुद्धिमात्रतया सुखमवितो. त्यभेदनिर्देशः .. भोगेन सुखं भवतीत्येवंरूपा भोगजदुःखे सुखबुद्धिर- विदया, सा चाविया न तत्सने विर्वोचता अताज तामवियां प्रतिपाद- यवेव प्रकारान्तरेण परिणामदुःखं दर्शयति । या भोगेविति । तबादी पारमार्थिक सुखदुःखे कथति । तदुःमित्यन्तेन । अयंभावः । विषय- सुखं पारमार्थिकसुखं न भवति दुःखबहुलत्वेन दुःखसंभिवत्वेन च विकिनां निरुपाधिप्रियत्वाभावात् । सुखानुशयी राग इतिसूत्रानुसारेण निरुपधिनिय- त्वस्यैव सुखलक्षणत्वादिति । अतः शान्तिश्चित्तस्य व्यापारोपरमचिमि- त्तिका दु.नितिरिति यावत् । सैव पारमार्थिकं सुखं, सुखं दुःखसुखा- त्यय इति स्मरणात् । तृष्णादिदुःखासंभिवतया विशेषदर्शिनामपि निरु- पधिप्रियत्वाच्च । तस्य च साधनं भोष्विन्द्रियाणां वृत्रिच्छाविकेट एव । तथा च श्रुतिः । स एको ब्रह्मण अानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्येति । स्मृतिश्च । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखमिति । अत्र विषयसुखशब्देन चित्तस्य शान्तिनिमित्तकाल्दातोपि रहीतः तस्यापि दुःखसंभिवत्वेन दुःखत्वस्याविद्यालक्षणे विवक्षितत्वात इति। या लोरया- - ·योगवार्तिकम् । दिति । या चेन्द्रियाणां लोल्यात भोगतृष्णातश्वित्तस्यानुपशान्तिवृतिचा. अवस्यं तदुःख दुःख बाहुल्यतो विकिभियत्वादित्यर्थः । मुखदुःखयोस्त. साधनयोश्चवं निर्णये सति विषयसुखस्य तत्साधनभोगस्याविद्याकमेव सुख- त्वं तत्साधनत्वं च लब्धम् । अतश्च विषयसुखस्य परिणामदुःखत्वमित्येतत्य. घट्टफेमाह । म चन्द्रियाणामित्यादिना ममइत्यन्तेन । भोगाभ्यासन्विति । तथा चोक, 'न जातु कामःकामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णव- संव भूय एवाभिवईते इति । वृश्चिकेति । वृश्चिकविषभीतः कामादि- पुद्राःखभीतस्तविकृत्त्याख्यसुखार्थी स्वीपुत्रादिभयमहादुःखसर्पर्दष्ट इति दृष्टान्तार्थः । विषयानुवासित ति परिणामदुःखपङ्कममतायां हेतुरुक्तः । विषयसंस्कारसंस्कृत इत्यर्थः। परिणामदुःखमुपसंहरवेव विवेकिन इतिविशे- घेणघ्यावय॑माह। एषा परिणामेति दुखता दुःखसमूहो जनतेतिवत् प्रतिकूला द्वेष्या सुखकालेपि योगिनमेव क्लिश्नाति दुःखाकरोतीत्यर्थः । भूते पश्यन्ति बर्षरा तिन्यायेनायोगिनं परिणामकालण्व विषयसुखं दुःखाकरोति योगिनं तु स्वजाबएवानर्थहेतुतादर्शनेन दुःखाकरोतीति भावः । क्रमप्राप्तं ताप- दुःख व्याख्यातुं पृच्छति । अथ केति । तापो दुःखं किं तापजन्यदुःखसामा. यमित्यर्थः। उत्तरं, सर्वस्येति । पूर्ववदेव व्याख्येयम् । पूर्व सुखानुभयो रागा- नुविधु उक्त इदानी च दुःखानुभवो द्वेषानुविठ्ठ उच्यते इत्येव विशेष रति । स कर्माशय इति । संतापकालीनः कर्माशयो द्वेषेणेव रागमोहा. भ्यामपि पर्ववन्मानसो भवतीत्यर्थः । मनसा परिस्पन्दनं यदुक्तं तत्का. यिकहिंसार्थमेव न तु स्वातन्त्र्येण मानसकर्माशयहेतुरतो न पोनरुत्यम् । यापि तापदुःखतायामपि परिणामदुःखतैवात्र प्रदर्श्यते तथापि पूर्वकाल- उत्तरकाले च सर्वदैव दुःखत्वात तापजदुःखस्य परिणामदुःखात पृथ द्विदशः । अतः परिणामात दुःखं परिणामदुःखमिति बोध्यम् । क्रमप्राप्त संस्कारदुःखं पृच्छति । का पुनरिति । मुखदुःखसंस्कारजन्यदुःखसामान्य- मित्यर्थः । उत्तरसुखानुभवादिति । अत्रेयं प्रक्रिया । आदी सुखदुःखानु- भवस्तासंस्काराशयोनु संस्कारस्ततः कालादिविशेवस्तबुढोधः ततः मतिस्ततो रागदेवो तोरव प्रवृत्तिः ततश्व पुनःखमिति । ज्ञान- - ·५६७ - तु तु योगवार्तिकम् । संस्कारात दुःखं प्रतिपाय धर्माधर्मरूपात कर्मसंस्कारादपि दुःखं प्रति- पादयति । एवं कर्मभ्य इति । सुखदुःखरूपे विपाकइत्यन्वयः । नन्धि- यपि परिणामदुःखतेवेति चेत् सत्यं तथापि संस्कारपरंपराया अनन्त- दुःखप्रतिपादनाय गोबलीवर्दन्यायेनास्य दुःखस्य पृथगुपन्यासो बोधयः । विवेकिन इतिविशेषणस्याभिप्राय विस्तरतः सकलदुःखसाधारणमाह । एवमिदमिति । स्वाभाविकतया अनन्तत्वलाभायानादीत्युक्तं सोतसो विशेषणं विप्रसृतर्माित विस्तीर्णमित्यर्थः । अतणः पात्रे- णाधारण गोलकेन तुल्यो विद्वानियुक्त विरोति । यथार्णति । एतानि भाविदुःखानि . इतरमयोगिनं प्रतिपत्तारं शब्दादिना परिणामदुःखजाता. रमविद्वांसमित्यर्थः । इतरं वर्तमानकालएव निश्नन्तीत्याह । इतरं विति । इतरं योगिनं त्रिपर्वाणस्तापा अनु स्वोत्पत्यनन्तरमे- व प्लवन्ते च्याप्नुवन्तीत्यन्वयः । न तु पूर्वमिति शेषः । आधिभौतिकाधि- दैविकाध्यात्मिकरूपाणि पर्वाणि येषां तापानां ते तथा त्रिपर्वत्वं हेतुग- भविशेषणम् । बाह्मेति। बाह्मशब्देनाधिभौतिकाधिदैविकयोर्यहणम इतरस्थ विशेषणान्तरमनादीत्यायनुपातिमित्यन्तम्। अनादिवासनाभिर्विचित्रया नानारूपया चित्तवृत्त्या चित्तनिष्ठया अविझयानुविदं लिप्तमिव । अत एव हातव्यापि देहेन्द्रियादावहंकारममकारवन्तमिवेत्यर्थः । यात्म. नोऽविद्यास्मितायभावप्रतिपादनाय वेत्यायुक्तम् । शेषमतिरोहितम् । परिणामादिदुःखत्रयस्य साचिनो' ज्ञानेन यत्फलं तदपि प्रसङ्गादाह । तदेमिति । सुगमम् । गुणवृत्तिविरोधाच्चेतिहेतुं व्याख्यातुकामा योजयति। गुति । गुणानां सत्त्वादीनां ये वृतिशयास्तेषामेव विरोध एकदान- घस्थानं न तु न्यनाधिकभावेन वृत्तीनां विरोधोस्ति अतः प्राधान्येन सत्त्वपरिणामे सुखात्मकचित्तवृत्तावपि तदुपसर्जनतया रजोशपरिणामभूतं दुःखमप्यल्पमस्त्येवेति दुःखसंभिवत्वात्सर्व सुखादयपि दुःखमेव विवेकट्ट- ष्टोति तस्य दलस्यार्थः । गुणत्तिविरोधादिति प्रामादिकपाठे तुगुणवत्यति- १ 'सचिन' इत्यस्य स्थाने 'भाविन' इति पुस्तकान्तरे ·योगवार्तिकम् । शयस्यैव विरोधादित्यर्थः । तदेतढाचष्टे । प्रख्याप्रवृत्तीति । प्रख्या प्रकाशः प्रवृत्तिः क्रिया स्थितिः स्तम्भ:धर्मधम्यभेदात्तद्रपाः सत्त्वादयो वृद्धिरूपेण परिणता गुणाः परस्परसाहाय्याः सन्तः शान्त्यादिरूपं प्रत्ययं वृत्ति त्रिगुणं सुखदुःखमोहवन्तमेवारभन्ते सुखादीनां सत्त्वादिकार्यत्वात् । यः कश्चन प्रत्ययः शान्तो वा घोरो वा मूठो वा भवति स सर्वाऽपि त्रिगुण एव नैकैकमात्रगुण इत्यर्थः । शान्तादिपरिभाषात्रयं च सुखदुःखमोहाधि- क्यमात्रणेति । तथा च सुखवयपि प्रत्यये दुःखमस्त्येव । अत एकप्रत्ययो- पादानन्वेन सुखेऽपि दुःखस्याविभागलक्षणाभेदो हरीतश्यामिव पराणां रसानामिति । प्रत्ययश्च बुद्देर्वत्तिः प्रदीपशिखावत् बुद्धे शिखा द्रव्यरूपा 'भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः संबन्धार्थ सर्पतीति सांख्यसूत्रात् । अतः प्रत्ययस्य सुखादिगुणवत्ता घटते इति । ननु सुखकाले सूक्ष्मो दुःखात्मको रजापरिणामो नियमेन भवतीत्यत्र किं मानं तबाह । चनं चेति । प्रदी. पावयवामामिव बुद्धावयवानां गुणानां वृत्तं क्रिया चञ्चला तितणमन्यान्या च भवति न तु नियापारा गुणास्तिष्ठन्ति अतस्तान्त्रिकश्चित्तं तिप्रप- रिणाम्युक्तमित्यर्थः । यद्यपि सर्व जडवस्तु प्रतिक्षणपरिणामि तथापि स्पष्टत्वाभिप्रायेण चिमिति विशेषवचनम् । तथा च चित्तगतस्य सत्त्वस्य वृत्तिकाले रजसो वृत्तिरावश्यकीति भावः । नन्वेक एव प्रत्ययः कथं विरुद्धसुखादित्रयात्मकः स्यात्तत्राह । रूपातिशया इति । बुद्धे रूपाण्यष्टी भावा धादयो धर्मज्ञानवैराग्यश्वयाधाज्ञानावैराग्यानैखाणि वृत्तयश्च द्रव्यरूपाः शान्तादिनामकाः परिणामास्तेषातिशया उत्कर्षा एव परस्पर विरुध्यन्ते यदा धर्म उत्कृष्यते तदा नाधर्म उत्कृष्यते एवं यदा जानादि तदा नाजानादि तथा शान्तामुत्कर्षकाले घोराट्युत्कर्षश्च विरुध्यते सामान्यानि त्वपकृष्टानि अतिशयैः सह प्रवर्त्तन्तएवेत्यर्थः । ननु भवतु चित्तस्य सुखात्मकप्रत्यये दुःखत्वं सुखात्मकेषु शब्दादिविषयेषु कुतो दुःखत्वं येन सर्व दुःखं स्यादित्यत आह । एवमेतत । यथा चित्तस्य प्रत्ययाः एवमेव सर्व पदार्थाः सर्वरूपाः सुखदुःखमोहधर्मका भवन्ति प्रत एते गुणाः सत्त्वादयो घटादिरूपेणापि परिणताः परस्परसाहित्येनोत्पादित.

·५६ - योगवार्तिकम् । सुखदुःखमोहात्मकप्रत्यया इतीत्यर्थः । नहि विषयगतविशेषं विना विष- यसंबन्धमात्रेण सुवानात्मकचित्तत्तिरुदेतुमर्हति अव्यवस्थापत्तेः । विषय गतविशेषस्य चित्तगतसुखादिनियामकत्व दारूविशेषः सुखादिरूप एवं विषयेषु कल्य्यो कार्यानुरूपस्यैव कारणस्यौचित्यात् । अतो विषयेपि सुखा- दिधमान्तरं सुखादिवसिध्यतीति भावः । ननु सुखदुःखे रूपादिर्वादु षयधर्मास्यातां मोहस्तु ज्ञानरूपः कथं विषयधर्मः स्यादिति चेत्र । प्रत. स्मिंस्तदाकारतामात्रस्यव मोहशब्दार्थत्वात् । सा च विषयेष्वस्ति महदादिविकाराकारतायाः प्रकृतावपारमार्थिकत्वात् । तदुक्तं मोक्षधर्म । जगन्महालकं विद्धि अव्यक्तंव्यक्तमंजकम् । इति । अपि च सर्वकार्याणां बुवात्मत्रिगुणात्मकमहत्तत्त्वस्य परिणा मत्वादपि माहवमिति । ननु सर्वे र्याद सर्वरूपास्तहि सर्व सुखात्मकपि स्यादिति न दुःखस्यापि हेयत्वं स्यादित्याशङ्कायामाह । गुणप्रधाति । तथा च दुःखबहुलतया दुःखप्राधान्यात दुःखमेव सर्वमिदं सुखं वैशेष्यात्तद्वाद तिन्यायेति भावः । उपसंहरति। तस्मादिति । तस्मात् परिणामेत्यादि. सौत्र हेतुज्ञानादित्यर्थः । तदेवमत्र ध्यानादेर्युत्थितचित्तस्य योगमासनं क्रि- यायोगमुक्त्वा तत्फलप्रसङ्गेन क्लेशास्तद्वानोपायाश्च तेषां हेयत्वाय दुःख- निदानत्वं दुःखं च प्रतिपादितम् इदानी संतेपेणोक्तः समयशास्त्रार्थी वि. स्तारेण सूत्रकारः पुनर्वदति सूत्रजातैः शास्त्रसमाप्तिपर्यन्तैः तान्यवतारीय- तुं तेषां विषयजातमादी सामान्यतः संकलय्य दर्शयति । तदस्येति । त- त्तस्मादस्य दृश्यसामान्यरूपस्य दुःखसमूहस्योत्पत्ते/जं मुख्यानिमित्तकारण- मविद्या प्रथमक्लेशः तस्याश्चाविद्याया अत्यन्तोच्छेदहेतुस्तत्त्वज्ञानमतश्चि- कित्साशास्त्रदिदं योगशास्त्रं चतुर्व्यहं चत्वारो व्यहा हेयादीनां राशयः प्रतिपादनाः अस्मिविति चतुर्व्यहमित्यर्थः । रोगादितुल्यत्वं प्रतिपादयचेव तेषां व्यूहानां स्वरूपाण्याह । तत्र दुःोत । संसरत्यस्मिचिति संसारो- त्र प्रपञ्चः । ननु दुःखमेव हेयमिति वदति तत्कथं संसारो हेय उच्यते तत्राह । दुःखबहुल इति । दुःखबहुलत्वात्संसार एव दुःमित्यर्थः । प्रधा- ·५७० । योगवार्तिकम् । नेति । ननु अविद्या दुःखहेतुरित्युक्तवान संयोगः कथं दुःखहेतुः साध्यत इति चेत, व्यापारकथनायेत्यहि । अविद्या हि बुद्धिपुरुषसंयोगाख्यजन्म. द्वारव दुःखहेतुः कार्यकारणाभेदेन च सेव बुद्धिरज प्रधानशब्दार्थः द्रष्ट श्ययोः संयोगो हेयहेतुरित्यागामिसूत्रादिति । संयोगस्येति । उक्तसंयोग- स्यायन्तिकी निवृत्तिव हानं दुःखहानमिति यावत्। तच्चरमकारणत्वादि- त्यर्थः। हानोपाय इति । सम्यग्दर्शनदति प्रष्टतिपुरुषविवेकसाक्षात्कारो दुः- खहानोपायो मोक्षोपाय इत्यर्थः । असंप्रजातयोगस्तु आशुतरमोतार्थमेवापे- यतइत्याशयः । येन योगोहानोपायतयात्र नोक्तः। ये तु नास्तिका मन्यन्ते संयोगहानं न मोतःकिंतु चित्तरूपस्यात्मनस्त्यागएव मोतः । किं चासंसारि- विज्ञानसन्तानोच्छेदेन जीवनमुक्तविज्ञानसन्तानलाभ एव मोत इति तन्मत- निरसनपूर्वकं स्वशास्त्रस्यैव सस्यगदर्शनत्वमवधारयति । तत्र हीति। तत्र चतुर्वृहमध्ये आत्मनो हानमुपादानं वा न पुरुषार्थ इत्यर्थः । इतिशब्दस्य हेतुवाद इत्यनन्तरमन्वयः । उक्तार्थ हेतुमाह । हाने तस्येति । तस्य हाने स्वत्यागे हि स्वोच्छेदवचनं प्रसज्येत मुख्यत्यागस्य भेदतन्त्रत्वेनात्मन्यसंभवा. त तच्चायुक्त स्वनाशस्य लोके पुरुषार्थत्वादर्शनात् स्वीयतयैव सुखदुःखाभा- क्योः पुरुषार्थत्वादित्यर्थः। स्वयं नियमाणापि दुःखहानार्थमेवामिप्रवेशा- दौ प्रवर्तते न तु स्वनाशार्थमित्यर्थः । हेतुबादति । हेतुः स्वरूपस्य स का. रणतावादः स्यात् । तथा च भावकार्यत्वेन विनाशित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । उभ- येति । इत्यतो हानोपादानोभयनिषेधे स्वयंनित्यतावाद एव परिशेषासि. ध्यतीति। अत एतदेव यथोक्तचतुर्व्यहशास्त्रं सम्यगदर्शनं सम्यग्दृश्यतेनेति व्युत्पत्त्येत्यर्थः । दानों वयमाणसूत्रगणमवतारयति । तदेदिति तदे- तच्छास्त्रं चतुर्व्यहमितिक्रमेणाभिधीयते प्रतिपाद्यते सूत्रकारणेत्यर्थः । (शेषमये) - এমীয়াজায়খানালায় सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्त्यपरनामा रामकृष्याशास्त्री। ज्योतिषशास्त्राध्यापकः केशवशास्त्री च ।

·-~- ॥ अथ चित्सुखी ॥ ॥ तच द्वितीयपरिच्छेदावशेष: ॥ N (Continued from page 5:50. VoL. V.) न प्रथमः, असंभवादेव, न हि विशेषविशेष्यभावेन प्रसिद्धयोर्दण्ड . देवदत्तयोर्दण्डो देवदन इत्येविभक्तिकानेकपदाभिधेयत्वस्ति । नापि चरमः, दण्डी देवदत्त इत्यत्रैवादर्शनात, न हि यथा शुक्लः पट इति शुक्लगुणं पटत्वं च निमित्तीकृत्य पदद्वयं पटे प्रवृत्तं तथा. दण्डित्वं दण्डं वा निमित्तीकृत्य दण्ड पदं देवदत्ते प्रश्त्तं येन समानाधि- करणता स्यात् । दण्डित्वं निमित्तीकृत्य दण्डिशब्दो देवदत्ते प्रश्त्त इति चेत्, प्रव. ततां नाम, न तु तद्विशेषणम्, दण्डविशिष्टरूपत्वात् तस्य । किंच जष्टी तापसो जटाभिस्तापस इति वैकल्पिकप्रतिभासमात्रेण विशेषणोपलक्षणव्यवहारमङ्गीकुर्वाणः सर्व एवायं मानमेयादिव्यवहारो मुद्यारूठेन धर्मधादिभावेन बहिः सदसत्त्वमपेक्षत इति सौगतमता. नुप्रवेशमात्मनस्तार्किक्रमन्यो नालोचयते । एतेन संबद्धमेव व्यावर्तकं विशेषणम्, असंबदुपि व्यावर्तकमुप- ततमिपि परास्तम् । अस्तु वा भवदिच्छया यकिंचनावच्छेदकमच्छिवं तथापि किं तत् पदमिति विवेचनीयम्, यत्समुदायो वाक्यम् । ननु प्रसिद्रिसिद्धमेव सुप्तिङन्तं पदसित किमिह विवेचनीय- मिति चेत्, मैवम्, एकैकस्य मिलितस्य वा लक्षणत्वे सुबन्तेऽपि तिङ- न्तस्य तिङन्तेऽपि सुबन्तस्याभयोरुभयत्र चाव्याप्तेः । उभयान्यतरदिति चेत, अन्यतरशब्देनैकेकस्य मिलितस्य वाभि- धाने पूर्वदोषानुषङ्गात् । ४१ ·५७२ चित्सुख्याम । उभयान्यान्यदिति चेत्, न, उभयशब्देनोभयत्वसंख्याविशिष्टत्ववि. बतायामन्यशब्देन चान्यत्वाधिकरणत्वविवक्षायामुभवोर्राप तत्संभवेन पूर्वोक्तदोषातिवृत्तः । अपिच सुप्तिङन्तं पमिति यत्र सुप्तिी स्तस्तत् पदं यत्र या तो विधित्सितो तत् पदम् । नाझः, विभक्तिसन्यस्य विशेषणत्वाव्ययानां लुप्तविभक्तिकानाम- पदत्वप्रसङ्ग त, उपलक्षणत्वे प्रातिपदिकस्यापि पदत्वम्, भाविनापि विनाशेन विनाशी घट दतिवद् भाविनापि विक्तिसत्त्वेनोपतितत्वा- . तु पपत्तः । अत एव न द्वितीयः, एतेन विभयन्ता वर्णाः पदमिन्यपि निर. स्तम्। ननु शाब्दप्रतीत्यजन्यशाब्दप्रतीतिजनकं वात्मकं पमिति लत. णम, अत्र च शाब्दप्रतीतिजन्यशाब्दप्रतीतिजनक वाक्यं प्रथम विशेषणेन व्यावय॑ते द्वितीयेन च प्रत्यक्षानुमानादातिव्याप्तिव्यंदस्यते वर्णात्मक विशेषणेन चादृष्टेश्वरादि । तदिहाधुनिकलक्षणे न कोऽपि दोष इति चेत्, मैग्म, विकल्या. सहत्वात् । तत् किं शब्दशब्देन पदं वितितमुत वाक्यम् । नायिमः, पदस्यायासिद्धेः । न पश्चिमः, पदासिदा तस्यासिद्धेः । नाप्याकासासंनिधियोग्यतान्ति पनि वायमिति तृतीयः पतः, आकाङ्गायाः पुरुषधर्मस्याचेतनेषु पदेष्वभावात आकाङ्का हि जिज्ञासा, उक्त हि, "अन्वितस्याभिधामार्यमुक्तार्थघटनाय वा। प्रतियोनि जिज्ञासा या साकाङ्केति गीयते” ॥ ति। योग्यतापि किं पदानामेव सह प्रयोगयोग्यत्वमुतान्योन्यान्वययो. ग्यार्थत्वम् ।

·- द्वितीयपरिच्छेदः। १७७ कुत्र ३ नादाः, 'हिना सिञ्चे'दित्यादावपि सह प्रयोगदर्शनात् । नापि द्वितीयः, वाक्याभासेऽपि प्रसङ्गात, नायास्तीरे फलानि सन्तीति विप्रनम्भकवाक्यस्यपदानामप्यन्योन्यान्वययोग्यार्थकत्वात्, अन्य- था प्रामाणिकवाक्येऽपि तेषामनन्वयापत्तेः । प्रमाणान्तरविरोधादिह पदार्यानामन्वययोग्यता नास्तीति चेत्, न, संसाभावेऽपि संसर्गयोग्यस्वभावस्यार्खास्तत्वात् । अस्तु वा यत् किंचिविचारितरमणीयं पदम्, तत्समूहश्च वाक्यम, तथापि प्रमाणमिति विवेचनीयम् । शब्दो मानं विवक्षायां ज्ञानेऽर्थ वा भवन् भवेत् । नायो नयभिचारित्वान्नान्यः संगत्ययोगतः ॥ ३१ ॥ न तावदेवदत्त गामभ्याजेति पनिचयस्तद्विवक्षायां तजजाने वा लिहतया मानम्. व्यभिचारिलात्, भ्रान्तस्यापि पिपासोः पानीविव- तायां कुक्कुदं देहीति प्रयोगदर्शनात, अन्यथा' जानतोऽपि विप्रलम्भस्या- न्यथा प्रयोगदर्शनाच्च । प्राप्तवाक्यमेव तयोलि नेतदिति चेत्, 'अस्तु तर्हि तदर्थस्यैव प्रतिपादकत्वम, तस्य तेनाभिचारात् । किंच वाक्यं वाक्यार्थनाविशेषतनानविधतयोमानमुत विशेषि- तयाः । नादाः, व्यवहारा भावप्रसङ्गात् । द्वितीये तु द्विशेषणभूतोऽर्थः केनाधिगत इति वाच्यम् । न तावत् प्रत्यक्षण, नदीतीरे फलसत्तायाः श्रोतुरिन्द्रिया संनिका- i १ विवक्षाव्यभिचारमुदाहृत्य ज्ञानयभिचारमुदाहरत्यन्यति । २ अम्तु तर्हाति, अनाप्तवाक्येष्वर्थव्यभिचारदर्शनेन स्वलु विवक्षाज्ञानयोः प्रामा ययमाश्रीयते, तत्रापि चेदाप्तवाक्यत्वेन विशेषणमर्थ एव किमिति, तर्हि तादृशं वाक् प्रमाणं न स्यात, अस्ति हि तेनापि तस्याभिचारः। ३ व्यवहारेति, नहि जानमाविवक्षामात्रप्रतिपत्त्या गवानयनादी प्रवृत्तिः संभव- तीत्यर्थः । ४ इन्द्रियानिक कष्टत्वात्, वाक्यप्रयोगममय इति शेषः । .

·५७४ चित्सुख्याम कृष्टत्वात, नानुमानेन, तयाप्तलिङ्गाभवात्, नाप्येतदवर्गातः स्मृतिः, पूर्वमननुभूतत्वात. नाप्युत्प्रेक्षा, तस्याः प्रत्यक्षानुमानयोरनन्तभावात्, नापि संशयः, कोटिद्वयानवम्बित्वात्, नापि विपर्ययः, तत्र प्रवृत्तस्य तत्प्रायभा- वप्रसङ्गात, शब्दादेव तदधिगमे तु परस्पराश्रयता, अनुमानवैयध्यं च, अनधिगमे तु दिशिष्ट ज्ञानानुमानायोगः, 'नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धि' रिति न्यायात् । नादाः, नापि तृतीयः, अर्थन शब्दसंगत्यभावात, शब्दार्थयोरेकदेशकाल. त्वनियमाभावात् । वाच्यवाचकलक्षणः संबन्धोऽस्तीति चेत्, वाचकत्वं नाम तद्विष- यप्रतीतिजनकत्वं वाच्यत्वं तज्जन्यप्रतीतिविषयत्वं तदेवासति संबन्धे कथं स्यादिति पर्यनुयोगे तस्मादेव यद्धवतीति ब्रुवाणः पण्डितगोष्ठी'षु कथं नापत्रपेत, अन्तरेण च संबन्धं शब्दस्याविशेषप्रतीतिजनकत्वेऽध्य वानुमानयोरपि संबन्धसमर्थनवैयापातः । कस्य चायं शब्दा वाचकः, कि जातरुत व्यक्तः किं वा जातिवि- शेषिताया व्यक्तः । विशेर्षावषयव्यवहाराभावप्रसङ्गात् । अथ जातावेवासितसंर्गातकानि पदान्यनाल्पितविशेषायास्तस्या बोडुमशक्यत्वात् तत्रापर्यसितव्यापाराणि विशेषापि बोधयन्तीति मतम्, तदपि न, विकलासहत्त्वात् । तथाहि, प्रथमं जातिमात्रमवबोध्यापर्यवसानादनन्तरं विशेषमवबो. धन्ति किं वान्तीविर्तावशेषामेव जातिम् । नाटयः, पदबुद्घोविरम्य व्यापाराभावात् । द्वितीयेऽपि विशेषेषु पदानां शक्तिस्ति न वा, अस्ति चेत, जाति- रेव शब्दार्थ इत्यभ्युपगमभङ्गप्रसङ्गः । अस्तु तर्हि जातिरेव वाच्या व्यक्तिस्तु तदविनाभावाल्लयति चेत्. मैत्रम्, अविनाभावासिद्धेः। १ सदस्वित्यर्थः ।

·५७५ द्वितीयपरिच्छेदः । किं गोत्वजातळक्तिमात्रेणाविनाभावः किं वा गोव्यक्त्या । नादयः, गोत्वजातघंटाढियक्तिभिरविनाभावाभावात । न द्वितीयः, आत्माश्रयत्वात्, गोत्वजातिविशिष्टायां गोत्वस्य वतनाङ्गीकारात, विशिष्टस्य लक्ष्यत्वे विशेषणभूताया जातेलंयत्वास- ङ्गात्, एतेन' साखावता विशेषेणाविनाभाव इपि प्रत्युक्तम् । किंच सापि शक्तिरनधिगता न कार्याय पर्याप्तेति तदधितिर- वश्याश्रयणीया। न च सा शक्या, विशेषाणामानन्त्यात, व्यभिचाराच्च, नास्ति चेत्, व्याघातः, तत्रा समर्थानि बोधन्ति च तानीति । अपिच जातिरेव शब्दार्थ इति नियमे कालाकादिगादिशब्दाना मवाचकत्वप्रसङ्गान, कालादौ कालत्वादिजातेरभावात् । यत्र संभवति तत्र जाािरतरत्र तु व्यक्तिरिति व्यवस्थेति चेत्, म, पाचकादिशब्दानामुपाधिपरत्वस्वीकारात् । अस्तु लर्हि त्रितयं शब्दार्थ इति चेत्, न, जातिशब्दार्थत्वदोषा. गामुपाधिपि तुल्यत्वात् । न च त्रितयम्य मिलितस्यकैकस्य वा शब्दार्थत्वप्रयोजकता, व्यभि. चारित्वात्, अन्यतमत्वस्य च खण्डितत्वात, एतेन व्यक्तपि शब्दार्थता प्रत्याख्याता, अानन्त्यभिचारयोस्तत्रापि तुल्यत्वात. विशिष्टस्यापि व्याव- तत्वाविशेषारिव तस्यापि शब्दार्थता निरसनीया । अथ जातिवैशिष्टं सर्वत्रानुगतमेव शब्दार्थः, तदापि जातेः शब्दा. र्थतायामुक्तं दूषणं न प्रत्युद्ध्येित ९ सेोऽपि गोवशिष्ट एवेति पूर्वोक्तदूषणद्वयं स्यादिति । २ किंच यया कयापि भवविनाभावः, तथापि तासु व्यक्तिषु बोधनसामर्थ्यमस्ति नधा, अस्ति चेत्, अग्गृह्यमाणा गृह्यमाणा वा, पाठ्ये प्राह किंच सापोति, द्वितोये प्राह न च सेति । नास्त्येव तादृशी शक्तिः, अभिधेयनिष्ठत्वाकतरिति, तत्राह नास्ति ३ ननु चेति । ४ ध्याघातमेव दर्शति सति ।

·५७६ चित्सुख्याम् । किंच वाच्यत्वमर्थस्य धर्मा पाचकत्वं च पदस्य, तथा च प्रतिव. स्तुनियते वाच्यत्वे वाचकत्वे च संबन्धवाचायुक्तिः कुतम्या । एतेन सांकेतिकः शब्दार्ययोः संबन्ध इाप परास्तम, संकेतस्या- पि जाती व्यक्ती विशिष्टे वाभिहितन्यायेन दुर्यहत्वात. तस्माच्छात्रं शब्द विज्ञानादनिकृष्टेऽर्थ बुद्धिरिति लक्षणमलक्षणम, तथाप्तवाश्य शब्दप्रमाण- मिति नैयायिकानार्माप । आप्नोदीरितवाक्येषु मानतीमाधवादिषु । व्यभिचारान्न तयुक्तमा प्तत्वस्यानिक्तितः ॥ ३२ ॥ स्वपोलकल्पितमालतीमाधवादिवाक्येषु प्रामाण्याभावादतिव्या- प्तिः, न हि पुराप्त एव सत्राटकनाटिकादिप्रबन्धविरचनमात्रेणानाप्तो भवति भवभूतिः, उक्त चैतदुम्बकेन, “यदाप्तोऽपि कस्मैचिदुपदिति न स्वयाननुभूतार्थविषयं वाक्यं प्रयोक्तव्यम, यथ मुल्यये हस्तियूधशतमास्त तत्रार्थव्यभिचारः स्फुट कश्चायमाप्ता नाम यथादृष्टार्थवादीति चेत्, न. भान्तवाक्यपि प्रसङ्गात प्रमाणदृष्ट इति विशेषणेऽपि प्रमाण दृष्टस्य प्रमादादिनान्यथा. कथनेऽपि प्रसङ्गात् । प्रमाणेन यथा दृष्टं तथा बादीति चेत्, मैवम्, एकदेशे तथाभूतवा. दित्वेऽयंशान्तरेऽन्यथाभूतवादिन्यपि प्रसङ्गात् । यावत् प्रमाणदृष्टं तावत एव वक्ताप्त इति चेत्. न, बजातदि- ग्धानुवादादिवाक्यप्रयोक्तुरनाप्तत्यप्रसङ्गात् । अथ निर्दोष प्राप्त इति चेत्, मैवम्, प्राप्तानामपि क्वचिद्रागा. दिदोषसंभवात् । यत्र विषये यो निर्दाषः स तत्राप्त इति चेत्, न, यत्तच्छब्दयोर्विशे. विषयत्वेनासाधारण्यादव्याप्तः, तस्मादाप्तवाक्यमागम इत्यप्यलक्षणम् । यथार्थवाक्यं शब्दप्रमाणमित्यापि न, यथार्थत्वस्य मितिखण्डनाव- मर एवं खण्डितत्वात । रति", इति ।

·५७७ द्वितीयपरिच्छेदः । एतेन समयबलेन सम्यकपरोतानुभवसाधनं शादमिति भूषणस्या- पि लतामपास्तम्, ऊोकृततर्जन्या दशसंख्यानुमाने शरध्वनी चानुवि- धेयपुरुषाभिप्रायानुमायके व्यभिचारात, समयसम्यक्त्वयोश्च पूर्वमेव निरा. सात, तदेर शाब्दलतणमपि दुर्भणमिति सिद्धम् । तथा यात्तिलक्षणमपि. अन्यथानुपपत्रदर्शनादुपपादके बुद्धिराप तिः, यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहान्तरभावमवलोक्य हिरवस्थानज्ञानम् । नन्विदमनुमान मेवास्तु देवदत्ता बहिर्रास्त जीवन वे सति गृहेऽ. भाषात् संप्रतिपन्नति चेत् मैत्रम, देवदत्तप्रतियोगिकाभावस्य गृहाधि- करणतया देवदत्तधर्मत्वाभावात् । रहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं हेत्वर्य इति चेत्, मैवम्. यदा जीवन स्ति क्वचिदेवदत्त इत्याप्तवाक्यानिर्धारितदेविशेषनिष्ठतथा देवदत्तस. नावगता यामाहिरम्यितेनैव चैत्रेण, स च तदागत्य गृहान्तस्तदभाव- मालोक्य बहिःसन्तमनुमिमीत इति वाच्यम्, तच्चानुपपत्रम, साधारणदे. शमात्रावस्थानविषयम्यागमस्याापत्त्या यावत्र बहिर्देशसत्ताविषयत्वं परि. कल्प्यते तावदागमापबाधितविषयतयानुमानस्यानुत्थानात, काल्यते तु हिदंविषयत्वेऽनुप्रानान प्रागेवार्यात्तलब्धप्रमेयेति कृतमनुमानेनेति भाटाः प्रतिदिरे, दिदमसुन्दरम् । आगमस्य बहिदविषयत्वस्य कल्पनात् । प्रागेव देवदत्तस्य गृहेऽभावा मितो न वा ॥ ३३ ॥ श्राद्येऽनमानं तेनैव निष्प्रत्यहं प्रवर्तताम् । दिनाये कल्पकाभावादापत्त्युदयः कुतः ॥ ३४ ॥ भाट्टानामप्याप्तवाक्यस्य बहिर्देविषयत्वकल्पनात् प्रागेव देवदत्त स्याभावः मितामिता वा । प्रमितत्वे तत एवानुमानोदयादलमापत्तिप्रकल्पनादुर्व्यसनेन द्वितीये कल्पकाभावात कुतोऽर्थापत्तेरुदयः । इयांस्तु विशेषः, प्रत्यक्षाभाववादिनो मते प्रत्यक्षस्यागमादुलीय.

·५७० चित्सुख्याम् । सत्वादागममवगणय्यापि प्रत्यक्षाधिगतयहाभावलिङ्गेन भवति बहिवन- तसत्त्वानुमानम्, अभावप्रमाणाधिगत्यत्वे पुनरभावस्यागमाद् दुर्बलतया तद्विरोधियहाभावस्येव प्रमातुमशक्यतया नापत्ति: प्रसरति, तदुपलम्भ- कप्रमाणप्रत्यस्तमय एवाभावप्रमाणप्रवृत्त्यङ्गीकारात्, यथाः, "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थ तनाभावप्रमाता" ॥ दति। किंच यद् यस्य कल्पकमिष्यते तत् तेनाधिनाभूतमिष्यते न था। आदो भङ्गान्तरेण भवताप्यनुमानमेवार्भािहतमिति न प्रमाणान्त रावकाशः । द्वितीये नियतमेव यत् किंचित् कल्पयेदिति नापत्तिप्रमेय. सिद्धिः । अनुपपद्ममानस्योपपादकासत्त्वे विरोधो गमक इति नानुमान मिति चेत्. मैवम्, अनुपब्धिरप्यनुपलभ्यमानसत्त्वे विरोध एवाभावगमक- रत्यभावमानापहवप्रसङ्गात, धूमोऽपि धूमजस्यासत्त्वे विरोधादेव तन्न मक इत्यनुमानविलयापत्तेश्च । यत्र कार्यकारणभावं विनाविनाभावादेव गमकत्वं रसरूपादी तत्र भवत्येवानुमान लगावकामिति चेत्, न, तत्रापि रूपासत्त्वे रसस्य विरोधादेव गमकवापपक्त । कश्चायं विरोधः, किं प्रमाणयोरुत प्रमाणवेनाभिमतयोरनिर्णात. प्रामाण्याप्रामाण्ययोवा सामान्यप्रश्तप्रमाणेन विशेषप्रवृत्तप्रमाणार्थबाधसं. शयो वा तर्कयोरेव वा । तदसिद्धिरतिव्याप्ति: सक्तिः स प्रतिमाधने । असंभवोऽतर्कता च दोषास्तेषां क्रमादमी ॥ ३५ ॥ न तावदादाः, उभयोः प्रामाण्य विरोधस्य विरोधे वा प्रामाण्य. स्यैवासंभवार्दासढेः, अन्यथा वस्तुनो द्वेरूपयापत्तेः ।

·५७९
द्वितीयपरिच्छेदः ।
नापि द्वितीयः, अभिमतशब्देन भ्रमाभिधाने ज्ञानमात्रविवक्षायां
वा धमज्ञानयोः प्रमाणत्वेन गृहीतयाविरोधादिभिवविषयत्वकल्पनाया
अप्यापत्तित्वप्रसङ्गात् ।
नापि तृतीयः, वायुह्याकरणाप्रत्यक्षोऽरूपिद्रव्यत्वात् कालादिवत,
घायुः प्रत्यक्ष उपलभ्यमानस्याधिष्ठानत्वाद् घटादिवत्, इनिर्णीतप्रामा.
ण्याप्रामाण्ययोरनुमानयोर्विरोधेऽप्यापत्तेरुदयप्रसङ्गात् ।
नापि चतुर्थः, असंभवात्, नहि यद् यत्र विशेषतः प्रमितं तस्य
तत्रापि तद्विपरीतप्रमाणविषयत्वसंशयः, न खलु स्थाणुरमिति निश्चये-
ऽपि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशेरते जनाः ।
नापि पञ्चमः, मिथो विरोधेन तर्कयोरेवाभासत्वात् ।
किंच. उपपादकेन येन विनानुपपदांमानत्वं तत् प्रमितं न था।
प्रथमे गृहीतवाहिकार्यापत्ति प्रमा स्यात् ।
द्वितीये तु विशेषणासिउद्विशेषितानुपपदामानार्थाप्रतीतो कल्प.
काभावावार्थापत्तिरुदयमासादयेदित्यलमतिविस्तरेण ।
अभावाख्यं प्रमाणमपि निरूपम्, एवं हि वर्णन्ति, योग्यानुपन-
शिकरणकमर्थाभावज्ञानमभावः, ययेह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानम् ।
न चेदं प्रत्यक्षम. इन्द्रियनिकर्षाजन्यत्वात्, न झाभावेनेन्द्रिय.
मनिकर्षः संयोगः समवायो वा संभति, तयोभावधर्मत्वात ।
नापि विशेषर्णावशेष्यभावः. नस्यापि मूलसंबन्धगर्भतया तवित्ती
निवृत्तः, अन्तरेणापि मूलसंबन्ध विशेषणविशेष्यभावाडीकारेऽपि तस्य प्रत्य.
ताङ्गतायाः पुरैव निरासात् ।
न चेदमनुमानादावन्तर्भवति, चक्षुरादिवदनुपलब्धेरजायमानाया
एव करणत्वात्, अन्यथानुपलब्धेरप्यनुपलब्ध्यन्तरोपलभ्यमानतायामनव.
स्था स्यादिति, तदयुक्तम्,
केवलानुपलम्भस्य व्यभिचारनिवारणी।
योग्यता चेत् कुतो न स्यादनुमानमभावधीः ॥ ३६ ॥

·५८० चित्सुख्याम । अनुपलम्भमात्रस्य सुषुण्यादावभावनानाजनकतया ताभिचारवा. रणाय योग्यानुपलब्धिरिति विशेष्यतेति चेत्, तर्हि योग्यानुपलचेयूमादि- घदयभिचारितयाऽभावज्ञानजनकत्वापपत्ती कुतः प्रमाणान्तरता । न चाज्ञायमानतया करणत्वनानुमानादहिभावोऽन्यथानवस्थाप्रस ङ्गादिति वाच्यम्, स्वतः सिद्धसाक्षिप्रसादादेवोपलब्धिवदनुपलब्धरपि सिद्धावनवस्थादुस्थताऽभावात, अन्यथानवस्थायास्तवापि दुरुत्तरत्वात्, त. थाहि, अनुपलब्धः सर्वयानवगतत्व तत्करणत्वस्य दुरधिगमत्वात् तदधि- गतिरवश्याश्रयणीया, सापि चेदनुपलम्भान्तरात् सिध्येत् तदपि तथैवेति कथं नानवस्या, एवं तत्र तत्र प्रमाणानुपन्यासे तत्तदनुपलम्भसत्ताया एवा. सिद्धिः, प्रपञ्चतं चैतन पुरस्तात् । भवतु वा भित्रैवानुपर्लाभरनुमानात् तथापि नाभावः प्रमितिकर. णम, विकल्यासह त्वात. तथाहि किमुपलञ्चः प्रागभावोऽनुपलश्चित प्रध्वं. सः किं वान्यान्याभावोऽत्यन्ताभाव वा । नादयः, दृष्टनष्टे घटे उपलब्धिप्रागभावाभावेऽप्यभावप्रमितिदृष्टः । नापिद्वितीयः, प्रागभावात्यन्ताभावमित्यनुत्तिप्रसङ्गात्, प्रतियो- म्युपधेरसंजातत्वादेव तत्प्रतियोगिकरध्वंसाभावात् । नापि तृतीयः, सत्यपि घटोपत्नम्भे तदभावप्रतीतिप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः, दृष्टनष्टादिभावे प्रमित्यनुदयापत्तः एतेनोपलभसाभावः कारणामाप निरस्तम्, तत्रापि प्रागभावा दिविकल्पानामप्रतिबद्धप्रसरत्त्वात्, अन्यतमत्वखण्डनस्य पूर्वमेव कृतत्वात् । न चानुपलब्धेः करणत्वम्, अवान्तरघ्यापारानिरूपणात् । न च प्रतियोगिम्मरणर्माधरणग्रहगा वा तढापारः, तयोर्भावविष ययोरनुपलम्भाजन्य त्वात तज्जन्यस्तज्जन्यजनको व्यापार इति हि तद्विदः, केवलानुपलम्भस्य तदजनकत्वेऽपि योग्यताविशिष्टस्याम्त्येव तज्जनकता। तत्तविनाभूतेतरप्रमाकारणसाकल्यं हि योग्यतेन्यङ्गीकादिति चेत, तर्हि भावमितीनामिन्द्रियादिसहश्तभावानुपलम्भकारणजन्यतया तासु तासु प्रमास्वसाधारणकारणत्यप्रवादः प्रत्यस्तमियात् ।

·more... द्वितीयपरिच्छेदः । . कश्चायमनुपलम्भः, किं प्रमाभावः किं वा ज्ञानमात्राभावः । नादाः, इदं रजमिति रजतारोपस्यले रजताभावमित्यजनके रजतप्रमाभावे तिव्याप्तः, अन्यथा रजतारोप एव न स्यात् । नामि द्वितीयः, शङ्खधर्वालमतिसंधानवतः पीत इति भ्रमानुद यप्रसङ्गात् । पिच यत्राभाव एव लक्षणतो दुर्निरूपः कुतस्तत्रेदं प्रमाणमिदं प्रमेार्मात विचारातारः । तथाहि, कोऽयमभावः, भावादन्यो वा भावत्वानधिकरणां वा भावविरोधी वा भावेन स्वभावप्रयासन्ना वा नास्तीति प्रत्यविषयो वा प्रतियोगिसापेनिरूपणा वा अस्तीति बुद्धेविषयो वा निर्विकल्पकबुद्देर- विषयो वा भावलक्षणरहितो वा । नामः, भावस्यापि भावादन्यत्वेनातिव्याप्तः । न द्वितीयः, अनधिकरणापदेनाधिकरणत्वाभावविवक्षायामात्माश्र- यत्वात् । न तृतीयः, किंचिद्वाविरोधस्य भावेऽपि सदावादतिव्याप्तेः, सर्वभावविरोधित्वस्याभावेऽप्यभावेनामवित्वात्, न खलु घटाभावः सर्व- भावविरोधी, सति घटाभावे विश्वाभावप्रसङ्गात, विरोधिशब्देन च तादा- स्यासहिष्णुत्वविवक्षायां भावेष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः, समवायादापि भावात् ।' नापि पञ्चमः, दह भूतले घटो नास्तीति घटभूतलयोरपिविशि- ष्टाभावाविषयत्वात, अनुगताकानिरूपणाच्च । नापि षष्ठः, हस्वदैादिपि भावात् । न सप्तमः,घटस्याभावोऽस्तीत्यभावस्याप्यस्तिप्रत्ययविषयत्वेनासं भवित्वात् । नाप्यष्टमः, ब्राह्मणत्वादिष्वपि भावात् । "संस्थानेन घटत्वादब्राह्मणत्वादिजन्मतः । विदाचारतश्चापि सम्ययाजानुपालितात ॥

·५८२ चित्सुख्खाम् । तैलाद् घृतं विलीनं च गन्धेन च रसेन च। इत्यादिन्यायेन तेषामपि विकल्पकमाविषयवात् । नापि नवमः, गहित्यशब्देनाप्यभावाभिधानादात्माश्रयत्वापत्तः । किंच किंचिद्वावलक्षणहितत्वे भावेष्वपि प्रसङ्गः, सर्वभावलक्षणर- हितत्वशब्देन च सर्वभावलतणाधिकरणत्वविवक्षायामेकैकस्यापि भावस्य तत्त्वातिव्याप्तिः, सर्वभावलक्षणाभावाधिकरणत्वाभिधाने च तेष्वेव लक्षणाभावेष्वव्याप्तिः, तेषां स्वाधिकरणत्वाभावात्, तेष्वभावान्तराभ्युप. गमे चाननुगमप्रसङ्गः। किंचेदं भावत्वं यदधिकरगमभावः, किमस्तीति प्रत्ययविषयत्वं नास्तीति प्रत्ययाविषयत्वं वा प्रतियोग्यनपेनिरूपणत्वं वा निर्विकल्पबु- द्विबोध्यत्वं वा षड्लतणतितत्वं वा षड्लक्षणान्यतमलतणलति- । तत्वं वा। नादाः, घटस्याभावोऽस्तीयस्तिप्रत्यर्यावषयत्वेनाभावेऽतिव्यप्तेः । न द्वितीयः, भूतले घटो नास्तीति प्रत्यर्याविषयस्यापि घटादभाव. त्वात् । न तृतीयः. प्रतियोग्यपेक्षनिरूपणे हस्वदीर्घत्वादावव्याप्तेः । न चतुर्थः, निर्विकल्पबुद्दे प्रागर्ध्वमपि घटादभावत्वात्, तदत्यन्ता. भावाधिकरणत्व चात्यन्ताभाव एवातिव्याप्तिः, तत्रात्यन्ताभावान्तरा- भ्युपगमे लक्षणस्याननुगमः । न पञ्चमः, षड्लतणत्तितत्वस्य प्रत्येकं द्रव्यादिष्वभावेनाव्याप्तः । न षष्ठः, अन्यतमत्वस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । कश्चायं प्रागभावः, विनाश्यभाव ति चेत्, न, विनाशिशब्देनो. त्पत्तिमदभाववत्त्वाभिधाने लक्षणस्यासंभविस्वात, नहि प्रागभावस्य घट- व्यतिरेकेणोपत्तिमानन्योऽभावो निवृत्तिः, अन्यस्यानुपलम्भात्, अपोदामाने चाभावे भाव एवार्वाशष्यत इत्यभ्य पगमाच्च । ननिवृत्तः प्रागभाधे घटजन्मन एवामभवादन्यैव वित्तिरभ्युपेया। शेषमये) ·योगवार्तिकम् । ५०३ ॥ श्रीः॥ । योगवार्तिकम् । (Continued from puge 570. VOL. V.) हेयं दुःखमनागतम्.। १६ । अनागतिितविशेषणस्य फलमाह ॥ दुःखमतीतमित्यादिना । अतिवाहितमतिक्रान्तमतः सिद्धतया तद्वानं न पुरुषार्थः तथा वर्तमानर्माप स्वसत्ताकाले भुज्यत एवेति त्वया वक्तुं न शक्यते । स्वोत्तरोत्पन्गुणेन च तृतीयतणे स्वयमेव भयतीति तद्वानार्थः प्रयास विफल इत्यर्थः । नन्वेवम्नागतस्यापि हेयत्वं न घट- ते परचित्तदुःखस्य स्वचित्ते स्वत एवाभावात् । स्वचित्तत्तश्चानागत दुःखस्यावश्यंभावित्वात् । अन्यथा सत्त्वप्रमाणभावादितिचेत्र । स्वचित्तस्यै. वानागतदुःखस्य कारणोच्छेदेनानुत्पत्त्या हेयत्वात् वर्तमानलक्षणमप्राप्तस्या- प्यनागतदुःखस्य चित्तनाशेन नाशात्कदाचिद्वर्तमानोपि चानागतधर्मानुमा- नासिध्यति सर्व सर्वा मकर्माित भाष्यकारण तृतीयपादे सर्वत्रैव परिणा- मिवस्तुनि विकारजननशक्तेः कार्यानागतावस्थारूपाया जत्नभूम्यादिदृष्टा- न्तैः शान्तादिताव्यपदेश्यत्यादिसूत्रेनुमेयत्वादिति, शेषं पूर्वसूत्र व्याख्यात- प्रायम् । अस्माच्च सूत्रादान्तिकी दुःनित्तिर मात इति सिद्धम् । अस्मिन्सने दुःखं मुख्यमेव ग्राहा मुख्यस्यैव स्वतो हेयत्वात् । तदानं च समवायसंबन्धेन यदपि पुरुषे नियसिटुं तथापि भोग्यतारूपस्वत्वसंबन्धन धनादिनामिव तद्धानं न नियसिर्माित । तेन संबन्धेन तद्धानं पुरुषार्थ इत्याशयः । तथाहि वयति तस्मिविवृत्ते पुरुषः पुरिदंतापत्रयं न भुड़े इति । तदेतदुक्तं सांख्यन्याययोः त्रिविधदुःखान्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थ इति । दुःखात्यन्तविमोक्षोपर्वा इति च । यत्तु आनन्द ब्रह्मणो रूपं तच्च माते प्रतिष्ठिमित्यवंविधवाक्यजातं तत दुःर्खानवृत्त्याख्यसुखप. रमेव तदानीमभोग्यसुखस्यापुरुषार्थत्वात् । सुखं दुःखमुखात्ययइतिपरिभा.

·५८४ योगवार्तिकम् । । -- षया रूठिबाधनाच्च । हेयस्य सूर्ण व्याख्याय क्रमप्राप्तहेयहेतुप्रतिपादक सजमवतारयति । तस्मादादेव हेयमिति । द्रष्ट्रदृश्ययो: संोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ द्रष्टुपदार्थमाह । द्रष्टेति । बुद्धेः प्रतिसंवेदनं संवेदनस्य बुद्धिवृत्तेः प्रतिबिम्बः । प्रतिवनिवदय प्रयोगः । सोस्यास्तीति बुद्धिमातीति फलिता- थः । दृश्यपदार्थमाह । दृश्या बुद्धिसन्वेति । बुट्टिस चस्य पि दृश्यत्वेनात्र विशेषणं वितितं धर्मायति च बुयारूढत्वेन बुद्धिधर्मत्वमभिप्रेन्यातं न तु बुदिकार्थत्व भिप्रायेण प्रधानादेर्शप दृश्य वन तत्त्यागाने।चित्त्यात उत्तरसूत्रे प्रधानन्यत्र मुव्यतो दृश्य वब वनाच्च । यद्यपि बुयारूठो भवन पुरुषोपि दृश्यः तथापि तस्य निर्दःवतया तदर्शनं न हेय दरित्याशये- नात्र दृश्यमध्ये पुरुषं न गर्णायष्यतीति । तथा च सुग्वदुःखमोहात्मकदृश्य- पत्या बुया सह द्रष्टः साक्षिणः काष्ठाग्निवत् संबन्यो बन्धाख्यःपुरुषस्य दुःखहेतुर्राित सूत्रार्थः न तु बुझारूढदृश्य टुजानापः संयोगो हेयहे. तुरत्र विक्षितः स्वस्वामिश क्याः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोग इत्यागामि- सूत्रेणास्य पयोगस्य ज्ञानहेतुत्व नैत्र लक्षणीयत्वात् न तु ज्ञानरूपत्वति । अस्माच्च सूत्राद्वात्मसंयोगवत् घट दात्मसंये गोपि भेगहेतुबोधः भक्तिभोग्यसंयोगस्यैव सामान्यता भोग हेतुतया लाघवेनौचिन्यात् । विष यभोगे च बुद्धवच्छेदेन विषयसंयोगस्य हेतुबानातिप्रसह इति । अस्य च संयोगस्य पुरुषार्थ: हेतुरिति वक्तुं सकलपुरुषार्यवत्त्वरूपं स्वत्वं बुद्रा पुरुषस्य- प्रतिपादयति । तदेदिति । न च तम्य हेतु व नेत्यागामिसूत्रणेव मयो. गस्य कारणं वत्यतति न.स्तिमयोगकारणापेतात वाच्यम्। अविदयाथा अपि पुरुषार्थासमाप्तिद्वारैव बन्धहेतुत/या वत्यमाणत्वात् इति । तदर्तादत्यादे- रयमर्थः । तद्बुद्धिसत्त्वं एतज्जगदृश्यं यजास्तीत्येतदृश्यम् अतोऽयस्कान्त वनिधिमात्रणे पकारितया स्वयं दृश्यतया च ज्ञानमात्रस्वरूपस्य स्वा. मिनः पुरुषस्य स्वमात्मीयं भवतीति । ननु बुद्धेः कथमन्यः स्वामी स्वीक्रियते •संयोग इति पाठान्तरम् ।

·- योगवार्तिकम् । सैवापरतन्त्रास्वयं द्रष्टी स्वार्थेव भवतु तत्राहा अनुभवक्रमन्यादि । यतः कर्म कर्तृविरोधेन स्वदृश्यत्वानुपपत्त्या अनुभवाख्यं यत्पुरुषस्य कर्म तद्विषयतामा पवं सदेवान्यरूपेण पुरुषचैतन्येन प्रतिलब्धात्मकं सिद्धसत्ताक, अन्यरूपे- णान्यप्रयोजनेन लब्धस्थितिक वा अतः स्वतन्त्र पुरुषानाश्रितमपि परार्थ वात् परतन्त्र परस्य समित्यर्थः । तदेवं दृश्याख्योग्यात्मकाखिलपुरुषा- र्थस्य बुद्धिनिष्ठत्वे सिद्धे स एव पुरुषार्थानागतावस्या बुद्धिपुरुषयोः संयोगे हेतुरिति वदन सूत्रवाश्यार्थमाह । तयोरिति । तयोः स्वस्वा. मिनेः. दृश्यतेनति दर्शनं बुद्धिः । अनादिश्चात्र प्रवाहरूपेण पुरुषार्थ- कृतत्ववचनात् । ननु पुरुषार्यसंयोगाङ्गीकारे सत्यपरिणामित्वभङ्ग इति चे- व । सामान्य गुणातिरिक्तधमान्यत्तेरेव व्यवहारानुसारेण परिणामशब्दार्थ- त्वावधारणात् । घटादामयोगा रामाशय द्वित्वादिभिश्च पुरुषस्य परि. णामव्यवहाराभावात् । पनपत्रस्यतायेन पनपत्रम्यापरिणामासंयोगादिश्न- वणाच्च । संयोविभागसंख्यात वस्तु द्रव्यसामान्यगुणा इति । अपि च श्रुतिस्मृन्याः सुवादिरूपाः परिणामा एव पुरुषे नाभ्युपगम्यन्ते, मनोन्वय- तिरेकेण मनस्येव लाघवतस्तत्कल्यनात मनसोवच्छेदकत्वं परिकल्प्या. नत्र तत्कल्पने गौरवात् । संयोगादिक प्रति तु द्रव्यत्वेनैव हेतुतया पुरुष स्यापि तत्सभवात् । पुरुषस्य द्रव्यत्वं चानाश्रितत्वतः परिमाणतश्च सि. दमिति । यदपि कारणावस्थबुद्धिः पुरुषाच विभुः । तथापि तयोः संये गः परिचित्रगुणाकरावच्छेदेन संभवत्येव महदाखिलपरिणामानां त्रिगुणसंयोग विनानुत्पत्ते, स च मयोगजः संयोगः न तु कमंजः, अक्यवसंये। गादववियोगवदवच्छेदकीभूतगुणसंयोगादेव विभुनोः संयोगो त्यत्तेः । भूतनस्य घटसंयोगेन घटानिचाकाशसंयोगोपत्तिवत् वैशेषि कशास्त्रे विभुनोः संयोगश्च साक्षादेव निषिद्धः न तु संयोगजः संयोग इति । यदि चात्मनः संयोग एव नास्तीति स्वीक्रियेत हि प्रतिपुरुष- सयोगात्सृष्टिद्वियोगतश्च प्रलय इति श्रुतिस्मृतिसूत्राणि नेपिपटोरन् । न च भोक्तभोग्ययोग्यतैवात्रोपचारिकोत्रसंयोगो वक्तव्यः तस्याः स्वस्वामिभाव रूपत्वनानादितया कार्यत्वस्याजसानुपपत्तेः । किं च तस्या अविनाशित्वे ·योगवार्तिकम् । जाननाश्यत्ववचनविरोधः नाशित्वे परिणामः पुरुषस्य स्यादिति । ननु संयोगस्वीकारे पुरुषस्यासंगताततिरिति चेत्र । पुष्करपत्रे पुरुषदृष्टान्ते मयोगसोप असंगताभ्युपगमात् । स्वाश्रयविकारहेतुसंयोगस्यैव संग- त्वात् । पुरुषे च तादृशसंयोगास्वीकारादिति । तस्मात् पुरुषार्थनिमि- तको बुद्धिपुरुषयोः संयोगो भर्वात स एव च जन्मरूपतया दुःग्यहेतुरिति सिद्धम् । स च संयोगविशेषः परमेश्वरस्य योगमाया योगीन्द्रपि अचिन्त्या श्रुतिस्मृतिगम्या न विशेषतस्तर्कगोचरा भवति । यया खलुनित्यमुक्तमसंग मविद्यादिहितं विभु चिन्मात्रमात्मानं जीवजातमीश्वरोनिबधाति । तथा चोक्तम्। 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तण योजये दिति। सेयं भमवतो माया यत्रये न विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धमिति च । संयोगस्य दुःखहेतुत्वे पशिखाचार्यस्य संवादमाह । तथा चोक्तमि त्यादिना प्रतीकार इन्यन्तेन । तयोर्बुद्धिपुरुषयोः संयोगो दुःखहेतुस्तस्य परिवर्जनादत्यन्ताच्छेदात दुःखस्यान्तिकः प्रतीकार उच्छेदः स्यादि- त्यर्थः । नन्वनादिकालप्रवृत्तस्य दुःखहेतुसंयोगस्याच्छेदो न शक्यसंभावन इत्याशयेन प्रकृति प्रसङ्गात्तच्छक्यत्वमवधायितुम् । कस्मादिति। उत्तरम् । दुःखहेतारिति। परिहार्यस्यत्यनेन प्रकृत्यादिनित्यव्यात्तिः । तथा च दुःख. हेतुत्वनिन्यवलिङ्गेन संयोगस्य शक्याच्छेदकत्वम अनुमेयमित्याशयः । दुःखहेतोः प्रतीकायवे किकमुदाहरणमाह । ताति । भेदात्वं भेद- जदुःखभागित्वं भेत्तृत्वं चं भेदद्वारा दुःखहेतुत्वं पदाधिष्ठानं पादेनाना. रोहणम् । पादत्राणमुपानत् । तावहितेन वा पदा कण्टकस्यारोहाम- त्यर्थः । एतत्रयं दुःखाश्रयदुःखहेतुतत्परीहारोपायरूपमित्यर्थः । यो वेदे. त्यनेनैतचयज्ञानन्य प्रतीकारहेतुत्वं वदन एतचयं मुमुक्षुभिर्जर्यामाप चितवान् । ननु तापो दुःमिति पर्यायः तथा च दृष्टान्त,यथा भेदाभेत. प्रतीकाररूपं त्रितयस्ति नैवं दाान्तिके तत्रैकस्या बुद्वेरेव तप्यतापको. भयरूपताभ्युपगमात् पुरुषस्य निर्दुःखत्वादित्यातिपति । कस्मादिति । सिद्धान्तमाह । त्रित्वोपलब्धीति । बाह्यदुःखस्थल उक्तत्रयोपाबाबला- दन्तर्दु खस्यानेपि त्रसिद्धिरिति भावः । तस्य प्रकारमाह । अत्रापोति ।

·५८७ योगवार्तिकम् । अत्रापि दाटन्तिक्षेपि । अयं भावः । बुद्धेरेकरवेपि त्रिगुणात्मकत्वादंश- जयमस्ति। तत्र रजांशस्तापकः सत्त्वांशस्ताप्यो बुद्धिपुरुषयोर्वियोगश्च दुःखप्रतीकार ति भयमुपपमिति । ननु पुरुष एव कथं न तप्यो भवती त्याशयेन पृच्छति । कस्मादिति । सिद्धान्तमाह । तथापीत्यादिना तेत्रज इत्यन्तेन । कर्मस्थत्वात्। कर्मतन्त्रत्वात् सकर्मकत्वादिति यावत् । : कर्मत्वं च क्रियाव्याप्यत्वं दुःखव्याप्यत्वं वा परिणामिनि न संभवती त्यर्थः । वृत्तिव्याप्यत्वं तु विषयतारूपमपरिणामियाप संभवतीत्यतो ज्ञानक्रियाकर्मत्वं पुरुषस्योपपदातइति विशेषः । यच्च पुरुषस्य स्वजेयत्वं तदपि स्वप्रतिििम्बतबुद्धिरतिव्याप्यत्वमेवेति न तत्रापि परिणामापे- तेति । नन्वेवं कथं दुःनिवृत्तिः पुरुषार्थः परदुःखस्याहेयत्वात् । न च पुरुषनिष्ठत्वभ्रमात् दुःखं हेयं स्यादिति वाच्यम् । विदुषामपि दुःखहाना. र्थमसंप्रजातार्थितायाः स्वीकारादित्याशङ्का समाधत्ते । दर्शितविषयत्या- दित्यादिना । पुरुषो यतो दर्शितविषयो बुद्धिसत्त्वेन निवेदितविषयो ऽतः सत्त्वे तप्यमाने प्रतिबिम्बरूपेण बुद्धिसत्त्वसमानाकारो भवत्र तु तप्यतइति मूदृश्यते अनुतप्यत इवेत्यर्थः । नहि स्वाकारप्रतिबिम्बनातिरिक्तं विष- निवेदनमपरिणामिनि संभवति प्रतिपादितं चैतदृत्तिसारूप्यमितरनेति सूत्रे, तथा च प्रतिबिम्बरूपेण भोगाख्यसंबन्धेन विदुषापि दुःखस्य हेय- त्वाच पुरुषार्थासंभवदोष इति भावः । ये तु पुरुषस्य भोक्तृत्वमपि नेन्ति तेषामेवाधुनिकवेदान्तिब्रुवाणामयं दोषः । इदानीं द्रष्ट्रदृश्यसंयोगानां त्रया- गामेव स्वरूपं सूत्रकारो वयति । तत्र दृश्यरूपप्रतिपादकं सूत्रमवतार. यति । दृश्यस्वरूपमुच्यतइति । अत्र पाठक्रमवैपरीत्येनादौ दृश्यकथन. स्येदं बीजं दृशिमात्र इत्यागामिसूत्रे मात्रशब्देनाखिलदृश्यभेदतो द्रष्टा प्रतिपादनीयः । तत्र च प्रतियोगिनां दृश्यानां ज्ञानमादावपेक्ष्यतति । पूर्वसूत्रे च प्राधान्यादादी द्रष्टुरूपन्यास इति बोध्यम् । प्रकाशक्रियास्थितिशील भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गा दृश्यम॥ १८ ॥ - ·५ योगवार्तिकम् । प्रलये प्रकाशादिकार्याभावाच्छीलपदोपादानं. प्रकाश बुयादिव- तिरूपालाको भौतिकालोकश्च । क्रिया यनश्चलनं च । ाितः प्रकाश- क्रियाभ्यां यथोक्ताभ्यां शून्यत्वं तयोः प्रतिबन्ध इति यावत् । तच्छीलं गुणत्रयमिति विशेष्यपदमनोत्तरसूत्रे गुणपर्वाणोति विभागवचनात् लभ्यते, ऽत एव भाष्यकारेते गुणा इति व्याख्यास्यन्ते । तादृशेषु गुणेषु प्रमाण- माह । भूतेति । भूतेन्द्रियात्मकं स्थूलसूलरूपाणां भूतानां स्य नसूत्मरूपाणां चेन्द्रियाणां कारणं तेन महदायविलकार्यकारणत्वमेव लब्धं तच्च गुणेषु तेषां प्रकाशादिरूपतायां च प्रमाण त्रिगुणात्मकानां च जडकार्याणां त्रि. गुणात्मकजडकारणं विनानुपपतरिति । गुणानां कार्यमुम्वा स्वरूपसत्ता. प्रयोजक प्रयोजनमाह । भोगापवर्गर्थिमिति । भोगापवर्गप्रयोजनवदिति सूत्रार्थः । नन्येवं गुणत्रयस्यैव दृश्यत्वं प्राप्तं न तु विकाराणामिति वेव। गुणपर्वतयोत्तरसूत्रेण तेषामपि संग्राह्मत्वादिति। तदेतत्सत्रं व्याचटे । प्रकाशशीमिति । ननु सत्त्वादिगुणा एव चेत् प्रकाशादिशीला दृश्यत्वेना- त्रोक्तास्तर्हि प्रकृत्यवचनान सूत्रकारस्य न्यनता । तथा सत्त्वादिगुणानामेव भन्द्रियात्मकल्यस्वीकारात् प्रतिसिद्धान्ततिर्वैयादित्याशङ्का गुणा एव प्रतिशब्दवाच्याः न तु ततिरिक्ता प्रकतिरस्तीत्यवधारति। एते गुणा इति । सत्त्वादयो गुणा एते प्रतिशब्दवाच्या भवन्ति प्रधीयते ऽस्मिन्कार्य- जातमित्यादिव्यत्यत्त्या प्रधानप्रकृत्यादिशब्दैरुच्यन्तइत्यन्वयः। तथा च सां. ख्यसूत्रं सत्त्वादीनामतमत्वं तद्पत्वादिति । सत्त्वादिषु गुणत्वं च पुरुषोप- करणत्वात्तद्वन्धकत्वाच्च न तुप्रकाक्रियादिवत् परसमवेतन्वादिति भावः। प्रधानशब्दवाच्यत्वोपपादनाय गुणानामेव जगत्कारणनित्यत्वादिकं हे. तुगर्भविशेषणैरुपपादति। परस्परेति। सत्त्वस्य प्रविभागो ऽधिकभागः स्व- त्याभ्यां च रजस्तमोभ्याम् उपरक्तः संसृष्टः । एवं रजसः तमस इत्येवं परस्म रोपरक्तविभागाः । तथा संयोगविभागधर्माणः परस्परं संयोर्गावभागस्व. भावाः। एतेन गुणानां द्रव्यत्वं सिद्धम् । तथा इतरेतरसाहाय्येनोत्पादिता. वविनः कार्यकारणाभेदेन चारम्भवादाद्विशेषः । ननु यदीतरसाहाय्येन सर्व गुणाः सर्वकार्यकारणानि तर्हि सत्त्वादेरपि क्रियादिहेतुत्वेन सक्रिय- ·योगवार्तिकम् । त्वायापत्त्या प्रकाशादिशक्तिसार्यमिति तत्राह । परस्पराङ्गाङ्गित्वेपीति । अन्योन्याङ्गाङ्गिभावेन उत्पादिपि द्रव्ये प्रकाशगुणः सत्त्वस्यैव क्रियागुणो रजस एव स्थितिगुणस्तमस एवेत्यतो न प्रकाशादिशक्तिविभागस्य संभेदः संमिश्रणमित्यर्थः । तथा तुल्यजातीयातुल्यजातीयशक्तिभेदानुपातिनः सत्त्वादिजात्या सजातीया विजातीयारच ये सहकारिक्तिविशेषाः तदनु पातिनस्तेषामविशेषेणापष्टम्भकस्वभावा इत्यर्थः । एतेन सत्त्वादीनि व्यक्ति- रूपेणानन्तानि । त्रिगुणत्वादिव्यवहारस्तु सत्त्वत्वादितिमात्रेण वैशेषि- काणां नवद्रव्यव्यवहारदिति सिद्धम्। अत एव लघुत्वादिधर्मरन्योन्यं साध- म्यं वैधम्यं च गुणानामिति सांख्यसूत्रण सत्त्वादीनां साधर्म्यवैधर्म्य लघु. त्वादिरूपे प्रदर्शिते इति । तथा प्रधानवेलायां स्वम्वप्राधान्यकाले ऽभिव्य- तसांनिध्या विकारेषु भवन्ति तथा गुणत्वपि इतरोपसर्जनतादशायामपि व्यापारमात्रेण तथा विषर्यावधया अयस्कान्तर्माणच्चित्तस्याकर्षकाः । वय. ति हि । अयस्कान्तमगिाकान्या विषयाः अयःसधर्मकं चित्तमिति । तथा प्रत्ययमन्तरेण अभिव्यक्ति विना स्वाभिव्यक्तिकालइति यावत् । तदानी- मेकतमस्य यस्य कस्य चित् गुणान्तरस्य वृत्तिमनु सूत्पत्तिमन्तः कृत्यति- शयानामेव विरोधस्यक्तित्वादिति विशेषणवार्थः। एतदृश्यमित्युच्यतइति । एतद्गुणत्रयमेव कार्यकारणभावापनं दृश्यमुच्यते नास्ति ततोतिरिक्तं दृश्या- न्तरमित्यर्थः । एतएव च गुणा न्यायवैशेषिकाभ्यां द्रव्याष्टकरूपेण विभज्यन्ते। वेदान्तिभिस्तु मायेत्युच्यते । मायां प्रकृति विद्यादिति श्रुतेः । तदुक्तं बृहवासिष्ठे । 'नामरूपविनिर्मुक्तं यस्मिन्सतिष्ठते जगत् । तमाहुः प्रति के चित मायानन्ये परे त्वनि ति । स्यादेतत् । यदि त्रिगुणातिरिक्ता प्रहा. तिनास्ति तदा अजामेकां लोहित शुक्लकृष्णामित्यादि श्रुत्युक्तं प्रकृतेरेकत्वा- दिकं व्याहन्येत । तथा । 'हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम्' इत्यादिमोक्तो व्यापकत्वा- क्रियत्वनिरवयवत्वादिरूपश्च सांख्यादिसिद्धान्तो व्याहन्येत । तथा 'एते प्रधानस्य गुणास्त्र यः स्युरनपयिन' इत्यादिस्मृतिपरंपरासु प्रधानस्य गुणानां चाधाराधेयभावहेतुहेतुमद्रावयोर्वचनं नापपोत । 'तथा सत्त्वं तु ·- १९० योगवार्तिकम् । रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवा' इति गीतादिवाश्योक्तं सस्वादः प्रकृतिकार्यत्वं चानुपपत्रम् । तथाष्टाविंशतितत्त्वपतोपि नोपपोतेति । अनोच्यते । पुरुषभेदेन सर्गभेदेन च भेदाभाव एव प्रकृतेरेकत्वमजादि वाक्यैस्तन्मलकसांख्यादिभिश्च प्रतिपादयते अजावाक्ये तथातात्पर्याव- धारणात् । भोग्यभोकोहि मध्ये भोग्या गुणा भोग्यत्वाभोग्यत्वाभ्यां सर्ग- भेदेन भिदान्ते । एते भोगाही एते च नेति मुक्तपुरुषोपकरणानामप्यन्यपुरु- पभोग्यत्वात् । भोक्तारस्तु पुरुषाः भोक्तृत्वाभोक्तृत्वाभ्यां सर्गभेदेन भियन्ते पूर्वसर्गमुना नोत्तरसर्ग भोक्तारः किं त्वन्यति । अतः प्रतिरेका पुरुषस्त्व. नेक इत्युच्यते तथा तएव गुणाः सर्वसर्गषु स्रष्टारोभवन्ति महदादिविकारा- णां तु सर्गभेदेन भिवत्वं स्पष्टमेव अतीतव्यतः पुनरनुदयस्य वत्यमाणत्वा. दिति । यदि तु प्रतिरकै व्यक्तिः स्यात् तदा निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीना. मिति प्रकृतिबहुत्समूत्रविरोध इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इत्यादिश्रुति. विरोधाति । व्यापकत्वं च प्रकृत्तः कारणत्वसामान्यनैव बोध्यम्। कारणश. न्यप्रदेशाभावात् गन्धादेः पृथिव्यादिव्यापकत्ववत् । महदादिकं तु सामा. न्येनापि न व्यापकमिति । अत एवांशभेदेन प्रकृतेयापक्रत्वपरिचिचत्वयोर. भ्युपगमाज्जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरादित्यागामिसूत्रोक्तः प्रकृयापूरो घटतइति । प्रकृतेरक्रियत्वं चाध्यवसायाभिमानादिरूपप्रतिनियतकार्यशून्य- त्वमेव न तु चलनादिकर्मशुन्यत्वं 'प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् । प्रादुरासीन्महट्ठीजं प्रधानपुरुषात्मक'मित्यादिस्मृतिषु प्रष्ट- तेपि चलनापरनामकक्षोभावगमात् । 'प्रकृतेर्गणमाम्यस्य निर्विशेषस्य मा. नवि । चेष्टा यतः स भगवान् काल इभिधीयते' इति स्पष्टंक्रिया- स्मरणाच्च । यत्तु क्वचित्पुरुषस्यापि तोमः श्रूयते स संयोगोन्मुखत्त्वेन गोणः प्रकृतिकर्मणैव संयोगोत्पत्तेरिति । प्रकृर्निरबयवत्ववाक्यानि घारम्भकावयवनिवेधकानि न तु वनांशवृततुल्यानामंशानां निषेध- कानि । एतेन एते प्रधानस्य गुणा इत्यादिवाक्यान्यप्युपपादितानि धनतुल्यस्य प्रधानस्यांशिनः पनसाम्रदाडिमादितुल्यस्य गुणद्रव्यस्यांश- स्वाभ्युपगमात् इति । यच्च सत्त्वादीनां प्रतिकार्यत्ववचन ता- ·५१ योगवार्तिकम् । वहाराभिप्रायेण प्रकाशादिफलोपहिततयेव हि सत्त्वादिव्यवहारो दृश्यते इति अन्यथा गुण नित्यत्वसिद्धान्तव्याघातात् । अखण्डकप्रविचित्रपं. रिणामासंभवाच्च संभवे वा महदादिकार्यान्तराणामपि केवलप्रकृतेरेव सं. भवात गुणकल्पनावैयर्थ्यम् । किं च गुणरूपावच्छेदभेदादेव तत्संभव इति चेत्, न । तथा सति गुणेभ्य एव सर्वकार्यापपत्त्या ततिरिक्तप्रतिवैयर्थ्यम् । किं च यदि गुणत्रयातिरिक्ता प्रष्टतिः स्यात् तदा गुणसाम्यमद्रिक्तमन्यनं च महामते । उच्यते प्रतिहेतुः प्रधान कारणां परम् ॥ इत्यादिस्मृतिषु सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रतिरिति सांख्य. सूत्रे च साम्यावस्यगुणानां प्रकृतित्ववचनमाजस्येन नोपपोत, नोपपद्यते च विशेषाविशेष/लङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि' 'ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः' 'परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणाना मित्यादिसूत्रेषु भाष्ये च गुणानामेव मूलकार- णत्ववचनमित्यादिदूषणं स्यादिति । साम्यावस्था च न प्रकृतिलतणे विशे- षणमपि तु यदा कदाचित्संबन्धेनोपलक्षणम् । काकवन्तो देवदत्तस्य रहा इतिवत्, सा च न्यनाधिकभावेनासंहननावस्था अकार्यावस्थेति यावत । तदुपक्षितगुणत्वं च प्रकृतिलक्षणं महदादिष्यावृत्तं तेन सर्गकालेपि गुणानां प्रकृतित्वापपत्त्या न प्रकृतिनित्यतातिः नापीश्वरस्य सदैकरूप्येण साम्याव- स्थाशून्यत्वेऽपि तत्र प्रकृतिलतणातिव्याप्तिर्राितदिक। गुणेषु प्रमाणापदर्शक भनेन्द्रियात्ममिति विशेषणं व्याचष्टे । तदेतद् तेति । भूतभावनेत्यस्य वि- वरणं पृथिव्यादिति । तत्राप्यवान्तरविशेषमाह। सूत्मस्थलेनेति । तन्मा. जाणि सूत्माणि पृथिव्यादीनि महाभूतानि स्थलथिव्यादीनि । इन्द्रिय- भावनेत्यस्य विवरणं त्रादिति । तत्राप्यवान्तरविशेषमाह । सूक्ष्मस्थ- लेनेति । महदहंकारी सूत्मेन्द्रियमेकादश च स्थन्द्रियाणि । इन्द्रियस्य संघाते ईश्वरस्य कारणत्वादित्यर्थः । भोगापवामिति गुणस्यैवापरं विशे- षणं, मोक्षोपपादकं व्याचष्टे तत्तु नाप्रयोजनमित्यादिना । तद्गुणत्रयं न प्रयो. प्रयोजनं स्वीतत्यैव प्रवर्तत. जनशून्यं सत भन्द्रियरूपेण प्रवर्तते अपि तु ·योगवार्तिकम् । इत्यतस्तादृशं गुणत्रयं पुरुषस्य भोगापवाथे हि भोगापवर्गफलकमेवेत्यर्थः । भोगापर्वा ध्याचष्टे । तोष्टानिष्टेति । इष्टानिष्टगुणाः सुखदुःखात्मकाः शब्दादयः तत्स्वरूपावधारणं तदाकारा बुद्धित्तिः न तु पुरुषनिष्ठः सा. तात्कारः बुद्धिनिष्ठतायाः वयमाणत्वात् । स हि तत्फलस्य भोक्तत्य. नेन पुरुर्षानष्ठस्य भोगान्तरस्य वत्यमाणत्वात् पुरुनिष्ठभोगस्य चित्स्व. रूपतया नित्यत्वेन न फलत्वमञ्जसास्तीति भावः । शब्ददिवत्ति- काले विवेकख्यातिसत्त्वे वक्ष्यमाणापवर्ग एवेति तादृकशब्दादिध्यावृत्त्यर्थ- मविभागापत्रमिति विशेषणं पुरुषेण सहाधिवितम् । अहंकारेण ममेत्या- मनिष्ठतयाभिमन्यमानार्मात यावत् । जीवन्मुक्तस्य भोगाभासण्व । अहं एणामीत्यायभिमानगर्भेष्वेव शब्दादिवत्तेर्गुणेषु भोगव्यवहारात् । भोरि- ति । भोक्तः पुरुषस्य यत्स्वरूपमुपार्धािवविक्तचैतन्यं तदाकारा बुद्धिरप. वर्ग: । आदी त मोतो जानेन द्वितीयो रागसंतयात् । कृच्छ्रत्रयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोतलक्षणम् ॥ दति । पञ्चशिखबाक्यात् । अपवृज्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तवेत्यर्थः। ननु भोम् गापवर्गातिरिक्तार्थमपि दृश्यं कथं भवतीत्याकाहायामाह। तयोरिति । दर्शनं बुद्धित्तिः । अविभागापचतायां पञ्चशिखाचार्यसंवादमाह । तथा चोक्तमिति । अयं लोकेषु गुणेषु सर्वकर्तृषु सत्सु गुणत्रयापेक्षया चतुर्थ तुरीये पुरुषे गुणव्यापाराणां जायदादीनां सातिमात्र कर्तर्युपनीयमानान बुद्ध्या समर्प्यमानान गुणपरिणामान तत्रैव पुरुषे उपपचान युक्तिसिद्धानि- व पश्यन् मूढो न गुणेभ्योन्यदर्शनं चैतन्य शङ्कते संभावयत्यपीत्यर्थः । अत्र विवेकायहणे भिनत्वे च हेतुस्तुल्यातुल्यजातीय इति । पुरुषविशेष- णम् । बुद्धिपुरुषयोद्धयोरपि स्वच्छन्दमूत्मत्यादिना साम्यागुणपुरुषयोस्तुल्य जातीयत्वं नडाजडत्वपरिणामित्वारिणामित्वादिभिश्च वैजायमित्या. शयः । अत्र भाष्ये गुणत्रयापेक्षया पुरुषस्य चतुर्थत्ववचनात् अन्यान्यपि . शब्दादिवत्तिगुणेति पाठान्तरम् ।

·योगवार्तिकम् । तुरीयवाश्यानि जायदादावस्थसत्त्वादिगुणत्रयापेक्षया सातित्वमेव पुरुषस्य तुरीयावस्थां वदति इति सिद्धम् । तथा च स्मर्यते । सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापनं तु तमसा तुरीयं त्रिषु संततम् ॥ इति । ननक्तयोभीगापवर्गयोर्गुणकार्यतया गुणनिष्ठत्वेन कथं पुरुषस्य भोगापवर्गार्थ दृश्यमित्युक्तमित्यांशङ्कते। तावेताविति । यतो बुद्धिष्टता अन्वयातरेकाभ्यां बुद्धिका- अतो लाघवेन बुद्धावेव वर्तमानौ न तु पुरुनिष्ठी इत्यादिरर्थः । दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं परिहति । यथेत्यादिना। पुरुषे स्वामित्वाज्जयादिवत् तो व्यदिश्यते इति वाक्यार्थः । बन्धमो. तो यथोक्तभोगापर्वा । स हि तत्फलोत । बुद्धिगतयोर्विषयावधारणपुरु- षावधारणयोः फलस्य सुखादिरूपस्य भोक्ता स्वप्रतिबिम्बितस्य साक्षी अतस्तयोः स्वामीत्यर्थः । अत्र पुरुषस्यापि स्वातन्त्येण भोगस्योक्तत्त्वात स्वरूपतिष्ठा वा चितितिरिति शास्त्रप्रान्तसूत्रे पुरुषस्य स्वतोपि मोतस्य वत्यमाणत्वाच्च पुरुषप्य भोगापर्वा न निराक्रियेते बुद्धिगत. भागापवर्गयोः स्वतोऽपुरुषार्थत्वाच्च करणव्यापारस्य पुरुषार्थतासिद्धान्ता. च्च, अपि तु परिणामरूपो यथोक्तभोगापवावेव पुरुषस्य निराक्रियेते । अत एव तावेतावित्यनेन भोगापवा विशेषतौ भाष्यकारेणेति । पुरुषा- णां च संसारिणां मुख्य एव भोगो बुद्धिवावविक्तः सुखादिसाक्षात्कारः। जीवन्मुक्तेश्वरयोस्तु गौणो भोगः सुखादिसाक्षात्कारमात्ररूप इतीश्वरल- तणसूत्रे प्रतिपादितमस्माभिरिति । यदि च पुरुषे पृथग्भोगमाता न स्वीक्रियेते तदा । कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः । इत्यादिवाक्यानि नोपपोरविति दिक् । बुद्धेरेव परमो बन्धमा तावपि दर्शयति । बुद्धेरेति । बुद्धिरूपेण परिणतानां गुणानामेवेत्यर्थः । तदर्थावसायो विवेकख्यात्याः । पुरुषार्थसमाप्तिः । तथा च यथोक्तभो.

·सटीकसंपशारीरकस्य गापवर्गरूपैः पुरुषार्थः संबन्धो बुद्धर्बन्धोवियोगश्च मुक्तिरिति भावः । एतो च बुद्धः परमबन्धपरममुक्ती । पूर्वोक्ता तु भोगापवा अपरबन्धजीवन्मुक्ती इविरोधः । एतेनेति । एतेन शब्दादिविषयभोगविवेकख्यात्याः पुरुषेष्वा- पचारिकत्वेन ग्रहणादयोपि पुरुषेषपरितसत्ताका धेदितव्या इति शेषः । पहणं स्वरूपमात्रेणार्थज्ञान, धारणा चिन्तनम् अहोऽर्थगतविशेषाणां वितर्कणमपोहो वितर्कितमध्ये विचारतः क्रियतां निराकरणं तत्त्वज्ञानं विर्कितमध्ये एव विचारतः किद्विशेषावधारणम् अभिनिवेशस्सदाकार. तापतिरिति । प्रकृतस्य योगस्य भूमिकारूपतयैव चित्तपरिणामा अत्र गणिता एतैश्चान्येपीच्छाकृत्यादय उपलक्षणीया इति । नन्वनेन सूत्रेण गुणानामेव दृश्यत्वं प्रोक्तं न तु विकाराणामिति न्यनतानिरासाय प्रवर्त्तमानं सूत्रान्त. रमवतारयति । दृश्यानां विति । स्वरूपभेदावधारणार्थम् अवान्तरभेद. प्रतिपादनार्थमित्यर्थः। शेषमये) सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशास्थ्यपरनामा काशीस्थराजकीयप्रधानपाठशालायां रामकृष्णाशास्त्री। ज्योतिषशास्वाध्यापकः केशवशास्त्री च । १) सटीकसंक्षेपशारीरकम् । (Continued from puge 534. VOL. V.) मू० ॥ चिचायाग: पशुफल इति श्रयमाणेऽपि चित्राऽ- पूर्व द्वारं पशुफलतयाक्षिप्यते तत्र तद्वत् ॥ चेतन्यात्मा जगदुदयकृच्छूयतेऽपि पश्चा- न्मायादीनां भवति जगति द्वारभाष: फलेऽस्मिन् ॥ ३३२ ॥ टी० ॥ ननु यदि मायाशबलस्य कारणतां श्रुतिर्न प्रतिपादयति कुतर्हि मायाप्रतिवसिद्धिस्तबाह । चित्रायाग इति । चित्रया यजेत पशुकाम इति पशुफले यागे श्रयमाणेऽपि श्रुतेऽपि क्षणिकस्य यागस्य काला- न्तरभाविपशुसाधनताऽनुपपत्त्या चित्रासंजितयागजन्यं - पशुफलसाधनतया.

·प्रथमोऽध्यायः।
ऽपूर्व तत्र कर्मकाण्डे यददाक्षिप्यते कल्प्यते, तद्वदनापि काण्डे चैतन्यात्मा
जगदुदयदिति अयते । श्रुतेऽपि तस्य निर्विकारस्य जगत्कारणत्वानुप-
पत्या पश्चार्दास्मन्जगति फले कार्य मायादीनां द्वारभावो भवति भवे.
दिति कल्य्यते । कूटस्थब्रह्मणः श्रुतिप्रदर्शितकारणत्वाऽऽदिसंरक्षणार्थ जड़-
प्रपञ्चोपादानतयानुमितमज्ञानं तटकतयाश्रितमिति न तदसिद्धिरिति
भावः ॥ ३३२ ॥
मू० ॥ कारणत्वमुपलक्षणं चिते-
ब्रह्मणो न खलु तद्विशेषणम् ॥
इत्यपीदमुपपद्यते तदा
चेतना भवति कारणं यदा,॥ ३३३ ॥
टी० ॥ शबलकारणत्वं न श्रुतिसममित्यत्र ब्रह्मविदामभ्युपगमं
लिङ्गमाह । कारणमिति । जगत्कारणत्वं हि चिद्रपब्रह्मणो रहस्येव
काकसंबन्ध उपलक्षणं तटस्थलतणं न खलु तद्विशेषणमिति यद्वविद्धि.
रभ्युपेतमिदपि तदोपपद्यते यदा चेतनात्मा कारणं भवेदिति
संबन्धः ॥ ३३३ ॥
मू० ॥ अन्यदेव यदि कारणं भवे.
कारणत्वमुपलक्षणं कथम् ॥
चेतनस्य घटतेऽन्यगामिना
वस्तु नान्यदुपलक्ष्यते यतः ॥ ३३४ ॥
टी० ॥ ननु शबलकारणोप तदुपलक्षणं किमिति न भवेदित्या-
शयालयत्तिधर्मस्य तदनुपपत्तेरित्याह । अन्यदेवेति । शुद्धब्रह्मणोऽन्य.
च्छबलमवेत्यर्थः । चेतनस्य ब्रह्मणः कथं घटत इति संबन्धः । कुत इत्यत
आह । अन्यगामिति । लोके लक्ष्यत्तिधर्मस्य लक्षकत्वादर्शनात् । शुद्ध
ब्रह्म शबलत्तिधर्मण तितुं न शक्यते यतस्ततो ब्रस्लेव श्रुतिसंमतम.
पादानं मायायास्त्वार्थिकं तच्छुत्यानूयते ततो भावरूपैव सेति
॥
भावः॥३३४॥

·सटीकसंतपशारीरकस्य मू० । अनवबुद्धमतः श्रुतिमस्तके- विषयतामुपपादयितुं क्षमम् ॥ अनुभवात्मपदं तमसा यत: पिहितमेतदिह प्रतिभासते ॥ ३३५ ॥ टी० ॥ एवं प्रसङ्गान्मायाप्रकृतित्वचिन्तां परिसमाप्य प्रकृतमनवग- तार्थविषयतया सिद्धेऽपि वेदान्तप्रामाण्यसमर्थनमुपसंहरति । अनवबुद्ध- मिति । यतः अनुभवात्मस्वरूपमुक्तविधया तमसा पिहितं मामहं न जानामीति प्रत्यक्षतोऽपि दह सार्मािण प्रतिभासतोतोऽनवबुद्धमेतत् श्रुतिमस्तकैर्विषयतामुपपायितुं क्षमिति संबन्धः ॥ ३३५ ॥ म० ॥ अज्ञानकल्पितमनिर्वचनीयमस्मि- नाबालवृद्धमविवाट पदं प्रसिद्धम् । स्वप्ने तथा च भगवानपि वक्ष्यतीदं सन्ध्यस्ति सृष्टिरिति पक्षनिराससिलो । ३३६ ॥ टी० ॥ यदुक्तं प्राक् अज्ञानकल्पितमनिर्वचनीयमित्यादिना नानिर्व- चनीयं किचिट्ठस्त्वस्तीति तदिदानीमाशङ्का निक्रियते । ननु स्वप्रका- शब्रह्मणः कथमनवबुद्धत्वं विरोधात्, नच तत्कल्पितमनिर्वचनीयमिति न विरोध इति वाच्यम्, तस्यैध गगनकमलप्रायत्वादित्याशङ्का लाके सर्वाऽनुभ- वसिद्धत्वान्मैवमित्याह । अजानकल्पिमिति । अस्मिन लोके आबालउद्धं बालवृद्धमभिव्याप्य सर्वेषामित्यर्थः । शुक्त्यादी रजतादिर्ह लोके सर्वेरनु. भूयते स न तावत् ज्ञानद्वयं ततो रजतार्थिप्ररत्त्यनुपपत्तेजीनस्य स्वविषय एव प्रवर्तकत्वादिति भ्रमसिट्टा वत्यमाणविधया सोऽनिर्वचनीविषय इति भावः । किंच सूत्रकारोऽपि स्वप्ने प्रतीयमानस्य रथादेः सत्यत्वनिरासाया. ऽनिर्वचनीयत्वं वत्यतीति तसिद्धिरित्याशयेनाह। स्वप्न इति । यथा लोके प्रसिद्धं तथैवेत्यर्थः । वात पदार्थपाद इति शेषः । इदनिर्वच. नीयत्वम्, सन्ध्ये ऽस्ति सृष्टिरित्यनेन सन्ध्ये सृष्टिराह हीति सूत्रमुपलक्षति।

·प्रथमोऽध्यायः । ५७ सन्ध्ये स्वप्ने सृष्टिः सृज्यमानो रथादिस्ति सती, यतोऽथ रथान रथयोगा- निति श्रुतिः सृष्टिमाहेति सूत्रेण कृतपर्वपक्षस्य निरासायं मायामामिल त्यादिसूत्रेणाऽनिर्वचनीया सेत्युक्तवानित्यर्थः ॥ ३३६ ॥ म ॥ मिथ्याशुषि: सवितृमण्डलमध्यवर्ती प्रत्यक्षदृष्टिपथमापतितोऽचिरेण ॥ द्रष्टुः शरीरकरणप्रविभागरूपं मृत्युं निवेदयति सत्यमिति प्रसिद्धम् ॥ ३३० ॥ टी० ॥ ननु गुरुवेदान्तादेरन्यस्य वा प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे कथं ततोऽद्वैतब्रह्मावगमोऽन्यद्वा विचित्रं कार्य भवेदितिचे स्वप्ने तथाभूतापि साचित्रकार्यदर्शनादेवं जायपि तत्प्रसिमित्याह । मिथ्याशुषि- रिति । शुििश्छद्रम् । आपतितः प्राप्तः, सवितार रथनाछिद्रवत्कल्पितं शुधिरं प्रत्यक्षदृष्टिविषयोऽचिरेण द्रष्टुम॒त्यं मरणं निवेदति । मृत्युमे. वाह । शरीति । स्थूलशरीरात्करणसमूहस्य लिङ्गशरीरस्य प्रविभागरूपम् उत्क्रमणरूपम् । सोऽपि तर्हि मिथ्येत्याशङ्का व्यावहारिक इत्याह । सत्य. मिति । एतच्च ऐतरेयकब्राह्मणेन चिरमिव जीविष्यतीति वियादित्युप- क्रम्य छिद्र इवादित्या दृश्यते इति श्रुतिप्रसिद्धमनुभवसिद्धं च, नात्र विम. तिरिति भावः । वस्तुनः कारणत्वे कार्यत्वे च सर्वसंपतिपत्राद्विलक्षणः स्वरूपविशेष एवातितस्तावतैवानन्यथासिद्धवादः कारणत्वशरीरस्योप- पत्तेः न त्वबाध्यत्वमप्यपेक्षितम् । तदृतेऽनुपपत्त्यभावादस्माकं प्रपञ्चे तद. संप्रतिपत्तेश्च । आत्मा तु कूटस्थो न वस्तुतः कस्यापि कारणम् । अपर्वमनप- रक्षित श्रुतेः। मिथ्याकारणत्वं तु प्रपञ्चमिथ्यात्वं विना न सिद्धातीति न सत्त्वं कारणास्य क्वचिदपि कृप्तमिति विशुष्यादेम॒षावस्तुनोऽपि मरणा. दिनिवेदकत्वमुपपद्यते । ननु तछुपिरजानमेव तत्सूचकं न तु तदिति चेहि सर्वत्रापि ज्ञानमेव कारणं तच्च जीवस्येश्वरस्य वास्तु न स्त्विति स्यात् । ज्ञानमात्रस्याऽतिप्रसक्तस्य कारण त्यानुपपत्त्या विषयमिश्रितस्यैव कारणत्वाच्च सोऽपिकाराति भावः ॥ ३३७ ।। - ·Awakra सटीकसंपशारीरकस्य . मू० ॥ स्वनः शुभाशुभफलागमसूचकः स्या. मिथ्यापि सन्निति च सूत्रकृदाह यनात् ॥ गुर्वादि सर्वमिदमद्वयबुद्धिहेतु- मायानिबन्धनमिति प्रतिपादनाय ॥ ३३८ ॥ टी० ॥ किंच सूत्रकारोप्युक्तन्यायं यदा कर्मसु काम्येषु स्वियं स्वप्रेषु पश्यति । समृद्धि तत्र जानीयादित्यादिश्रुतिं च पश्यन्मिथ्यासपि स्त्रीदर्शनझुजरारोहणसुरापानादिदर्शनरूपः स्वनः शुभाशुभफलयोरागम- स्य प्राप्तः सूचकः स्यादिति सूचकश्च हि श्रुतेरित्यादिसूत्रेणाहेति तस्यापि संमतमेवेदमित्याह । स्वप्नः शुभाशुभेति । यत्रोऽत्र उक्तन्यायादानुसंधा. नम् । ननु ब्रह्मविचारमध्ये किमिदं सूत्रकारस्य स्वप्रफर्लानरूपणमित्या. शव तदाशयमाह । गुर्वादीति । मायानिबन्धनमपीदं गुवादि अनुय- बुद्धिहेतुरिति प्रतिपादनाति संबन्धः ॥ ३३८ ॥ मू० ॥ भ्रान्तिप्रतीनिविष्यो न च सन्न चास- नाकाशतत्कुसुमयोर्न हि सास्ति नापि ॥ तस्या भवेत्सदसदात्मकगोचरत्वं न हस्ति तत्किमपि यत्सदसत्स्वरूपम् ॥ ३३६ ॥ टी० ॥ ननु स्वमादिविषयस्य मृषात्वमसंप्रतिपचमिति चेत्र शुक्लया. दौरजतार्थिप्रवृत्त्यादिवलाद्धान्तिस्तावदस्तीत्युक्तम् । तत्र भ्रान्तिनाम रज- तायाकाराऽविद्यावृत्तिः, तदच्छिवं सातिचैतन्यं भ्रान्तिप्रतीतिः।सा कि सविषया निर्विषयावा, आये द्विषयः किं सत्रुतासत्रुतोभयात्मकः, प्रापि किं तत्रैव सबन्यत्र वा । नान्त्यः । अन्यत्र सतोऽत्रापरोतप्रतीत्यसंभवात्तदेतो. रिन्द्रियसविकर्षस्य संयोगादरसंभवात् । न प्रथमः। नेदं रजतमित्यादिरूपेण बाधायोगात्। नाप्यसन । असतोऽपरोक्षप्रतीत्यनुपपत्तेः । नापि तृतीयः। विरो. धेनैकस्य सदसदात्मकत्वासंभवादित्याशयेनाह।धान्तिप्रतीतीति। सदसदे. कविषयत्वे धान्तिपि सान स्यादित्याह । आकाशेति। यतः साभ्रान्तिरा- काशतत्कुसुमयोनास्ति। अतो धान्तिप्रतीतिविषयो न च सत्र चासविति - ·प्रमथोऽध्यायः । पदयोजना । पररीत्याकाशेत्युक्तं न झाकाशे सति आकाश इति ज्ञानं तत्कु. सुमेऽत्यन्तासत्यसदिति ज्ञानं भ्रमो भवतीत्यर्थः। तृतीयेऽपि एकस्य सदस- द्विषयत्वानपायाान्तित्यानुपपत्तिस्तुल्याभप्रेत्याह । नापीति । भान्तेः सदसदात्मविषयत्वाभावे विषयासंभवमपि हेतुमाह । न झस्तीति । विरुद्धसमुच्चयस्य क्वाप्यदृष्टत्वादिति भावः ॥ ३३६ ॥ म० ॥ पालम्बनं च विरहय्य न विभ्रमस्य ज्ञानात्मनो भवति जन्म कदा चिदच । सिद्धं तत: सदसती व्यतिरिच्य किं चि. दालम्बनं भ्रमधिय: सकलप्रवादे ॥ ३४० ॥ टी॥ इदानों भ्रान्तिविषयोति पदं प्रतिक्षिपति। आलम्बनर्माित । विरहय्य वर्जयित्वा भ्रमस्य निर्विषयत्वाभावे हेतुतया तं विशिष्टि । ज्ञानात्मन इति । अत्र लोके । तथा च ज्ञानस्य सविषयवनियमाझम- ज्ञानस्याविषयत्वमनुपपमितिभावः । अतः परिशेषाद्वाविषयोऽनिर्व- धनीय एव सर्वैरप्यभ्युपगन्तव्य इत्युपसंहरबाह । सिद्ध तत इति। व्यतिरिच्य विहाय । किं चित् सदद्विलक्षणनिर्वचनीयम् । तदालम्बनं सिमि- त्यर्थः । विषयस्यानिर्वचनीयत्वेन विर्षायणोऽनिर्वचनीयत्वमसिद्धमन्यथा तद्विषयत्त्वायोगादिति भावः। नच सदसत्त्वसमुच्चयवत्तद्वैलतण्यसमुच्चयरू- पनिर्वचनीयत्वमपि विरुद्धमिति वाच्यम् । अनिर्वचनीयत्वस्याप्यनिर्वच- नीयत्वेन विरोधस्यालङ्कारत्वादिति भावः ॥ ३४० ॥ मू० ॥ ब्रह्मात्मवस्तु निरवद्यचिदेकरूपं वन्ष्णतावदपरोक्षवपुः स्वभावात् । निर्दोषवेदशिरसा वचनादतोऽस्मि- न्ब्रह्मात्मवस्तुनि भवेद परोक्षबुद्धिः ॥ ३४१ । टो० ॥ यत्तु वाक्यप्रसूतमतिरिन्द्रियजन्यधीववार्थापरोयनननी भवितुं समर्थत्यादिना वेदान्तवाक्यस्य ब्रह्मण्यपरोतज्ञानजनकत्वायोगा. दपरीने ब्राण परोतज्ञानस्य प्रमात्यायोमाच्च न तत्र तत्मामाण्यमि.

·भ HIAAINA श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । त्युक्तं तद्वषर्यात । ब्रह्मात्मवस्त्यिति । अवयं तदापोत्यतिबन्धको वास्तवा मलस्साहमित्यर्थः । चिरपपि द्रव्यांशसंबलितं चेत्स्यापि कदा चित्परोक्षमित्यत एकतिविशेषणम् । वन्हरोष्णयं यथा स्वभावस्तथा। यथा स्वभावाहिरुष्णस्तथा स्वभावादपरोक्षवपरित्यर्थः। ततः किं तत्राह । निर्षाित । अनेन वेदान्तभ्यो भ्रमासंभवात्तज्जन्यज्ञानत्यभ्रान्तिवमिष्टमिति न मन्तव्यमिति दर्शितम् । अपैरुषेये वेदान्ते भ्रान्त्यादिमूलत्वाभाव विदी. पत्वं च सर्वसंप्रतिपत्रमेव यतो निरवचिदेकरूपं ब्रह्मात्मवस्तु स्वभावादप- रोक्षवपुस्ततोऽस्मिन ब्रह्मात्मवस्तुनि निर्दोषवेर्दाशरसोऽपरोतबुद्धिर्भवेदिति संबन्धः । ज्ञानापरोतत्वं ह्यपरोक्षविषयत्वेनैव न विन्द्रियजन्यत्वेन सुखादि- जानस्य नित्यसातिरूपस्याऽपरोतस्यापीन्द्रियजन्यत्वाभावेनापरोविषयत्व. स्यैव तत्र तत्प्रयोजकत्वात् । प्रत्यभित्रं ब्रह्म चापरोतचिन्मात्रत्वादात्सा- तादपरोक्षादिति श्रुतेश्च नित्यापरोतमेवेति तत्र वेदान्ताज्जातं ज्ञानं शब्दप्र- सूताप विषयहिनाऽपरोक्षमेव भवेदिति नोक्तदूषणामिति भावः ॥ ३४५ ॥ ( शेषमये। काशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यापकेन प्रोद्विवेदहरिनाथ शर्मणा । ॥ श्रीः ॥ श्रानपदार्थनिर्वचनम्। १ इष्टप्रकरणम् । (Continued from page 527. VOL. V.) ४६३ अन्ये स्वयमेवोत्तरन्ति । यजमान उत्तरन् दक्षिणपादेन तीर- देशं नोदयति प्रतियुता वरुणस्य पाश: प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इति मन्त्रण । सर्वे तीर्थमनवेक्षमाणा देवयजनदेशं गच्छन्ति । सर्वे अर्धमार्गे तिम्रस्तिमः समिधो गृहन्ति । एके- कसमिद्हणे एधो ऽस्यधिषीमहीति मन्त्रः । सर्वे आगत्य क- मेण पाहवनीये समिधः प्रतिपन्ति । तत्र समिचयप्रक्षेपणे ·तिपदार्थनिर्वचनम् । ६०१ यो मन्त्रा: समिदसि स्वाहा, तेजेो ऽसि स्वाहा, तेजो मयि धेहि स्वाहा इति । अग्नयइदमिति यजमानस्य सर्वच त्यागः । अपो अन्वचारिमित्यूचा सर्वे आहवनीयमुपतिष्ठन्ते। अथावभृथ इत्यत आरभ्य एतदन्तं कर्म अवभृथेष्ठिरवभृथ इति चोच्यते॥ . ४६४ इदानीं यजमाना व्रतं विस्तृजति । उत्तरवेद्यग्निसमारोपणं वैकल्यिकं तस्य करणपक्षे पत्रोयजमानाभ्यामन्वारब्धो ऽध्वर्युः समिधि उत्तरवेद्यग्नि समारोपयति अयं ते योनियंत्विय इति मन्त्रेण । अचत्यो ऽग्निरस्यां समिधि प्रविशतु इति भावनया वन्ही समिधः प्रतापन समारोपणमित्युच्यते । ४६५ तां समिधं शालामुखीये ऽभ्यादधाति अजुह्वानः सुप्रतीकः पुर. स्तादित्यूचा । उद्बुध्यस्वाग्नहत्यूचा आयनीयं ज्वलयित्वा अपूर्वाज्येन चतुगृहीतेन सप्त ते अग्नइत्यूचा पूर्णाहुतिं जुहो- ति । यजमानस्ततो ऽध्वर्यवे वरं ददाति । निवर्तनादि वैश्व- देववत् । तत्र यधर्मः पर्यवर्तदित्यादि पञ्च वाक्यानि पूर्वो- तान्येव परमेष्ठीत्यादिवाक्यचतुष्टयस्शाने योज्यानि इति विशेषः । यजमानमन्त्रे संवत्सरीणामिति पदस्थाने परिवत्सरीणामिति पदं भवति । इदं द्वितीयं पर्व बहुदेवताकत्वे ऽपि वरुणाय घासप्रदानेन वरुणस्य मुख्यत्वाद्वरुणप्रघासपदवाच्यम् ॥ ४६६ अथ साकमेधनामकं तृतीयं पर्व । तत्र पूर्वाराचेः पश्चिम- यामे अपकृष्य प्रातरग्निहोत्रहामं कृत्वा साकमेघहविभिर्यक्ष्य इति संकल्प्य सचेदानीमग्निमनीकषन्तमष्ठाकपालेन पुराडान ·६०२ बालपदार्थनिर्वचनम् । यक्ष्यइति संकल्पयति । पस्यामिठो सूर्योदयकाले निर्वापः प्रधानयागो वा भवेतथा संपादनीयम् । यजमानस्यानाद इत्यनुमन्त्रणम् । अन्वाहार्यमासाद्य तिम्रो गा दक्षिणां ददा- ति । ब्राह्मणतर्पणान्तमन्यत्सर्व प्रकृतिवत् । हयमिष्टिरनीकव- तीत्युध्यते ॥ ४६७ ततो मरुतः शिवसांतपनांश्चरूणा यत्यइति संकल्पयति यज- मानः । अध्वर्युमध्याहूकाले निर्वाप: प्रधानयागो वा भवति तथान्याधानादौ प्रवर्तते । प्राणध्यासमिति यजमानो ऽनुम- न्त्रयते । अन्याहार्यमासाद्य तिम्रो गा दतिणां ददाति । ब्राह्म- णतर्पणान्ता प्रकृतिवत् । इयं सान्तपनेष्टिरित्युच्यते । ४६८ ततो गृहमेघहविषा यक्ष्य इति संकल्पयति यजमानः । मरु- भ्यो गृहमेधिभ्य: पयसि चरुः । सायमग्निहोत्र हुत्वा अन्वाधानादि करोति । व्रतं वैकल्पिकम् । इध्माबर्हिः संभ- रणं नास्ति । परिभाजनीयान् वेदं च कृत्वा पाणी संमृश्य परिम्तीर्य स्फयं स्थाली अग्निहोत्रहवीं शूपं कृष्णाजिनमुलखलं मुसलं मुहूमुपभृतं सुवं ध्रुवामिडापाचं चसमेक्षणं प्रणीताप्र- णयनं आज्यस्थाली वेदं दारूापत्रों योत्नं वेदपरिवासनं धृष्टिं चासादयति । अत्र प्रणयनं पयसा न त्वाम् । अतो ब्रह्मन् पयः प्रणेष्यामीति प्रेषादि भवति । प्रोक्षणीरासादय स्रुवं च मुचश्च संमृढि पत्नी संनह्याज्येनादेहीति प्रेषः । ध्रुशमन्त्रण ध्रुशयामेवाज्यं गृह्णाति यजमानो भूरस्माकमित्यादिनानुमन्त- यते । प्रोक्षणीशेषनिनयनान्ते दिं परिभोजनीयदर्भस्तष्णी स्तृणाति । परिभोजनीयाद्विकृती गृहीत्वा प्रकृतिषत्सादयति ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । तदुपरि जुहूपभृतो तूष्णों साइयित्वा ध्रुवां मन्टेण सादयति । एषा सदत्सुकृतस्य लोके तां विष्णो पाहीत्यादिमन्त्रेण ध्रुवामभि- मृशति। तत: समुवामाज्यस्थाली चासाद्य ध्रुवाज्याज्यस्थाल्या- ज्ये विष्णुतीस्थे वेष्णावे धामनी स्थः प्राजापत्ये इति मन्त्रेणाभि- मन्त्रयते । आज्यस्थाली मुवं चादाय चरुमभिधार्योदञ्चमद्वास्य व्युटुरणपात्री निर्णिज्योपरि प्राज्येन परिस्तीर्य स्थाल्यां कि चित्परि शेषयन्नचालयबद्धत्याभिधार्य मध्ये गतं कृत्वा प्रभूतमा- ज्यमानीयान्तर्धेद्यासाद्य वं ध्रुवायामवधाय होतारमामन्त्र्य प्राग्नीधे संप्रेष्यत्यग्नीदग्नी स्त्रिस्त्रिः संमृट्ठीति । तेन संमार्गे कृते आज्यभागमिष्टा जुतामुपस्तीर्य मेक्षणेन चरुमवदाय मरुतो गृहमेधिनो यजति । प्राणध्यासमिति यजमानानुमन्त्रणम् स्विष्टकृट्टोमानन्तरं प्रकृते परिध्यभावात् परिधिस्थानमुदृिश्य संचालनं निनयति । प्राशिवहरणब्रह्मभागयजमानभागचतुधी- करणान्यत्र न भवन्ति । इडामार्जनान्ता प्रकृतिवदन्यत्सर्बम् ॥ अन्वाहार्यमासाद्य यजमानश्चतम्रो गा दक्षिणां ददाति । यथा- र्थमहेन ऋत्विजां प्रतिग्रह। भवति । ततो ऽध्वर्युरिमं विष्या- मीतिमन्त्रेण पत्नीयोत्कं विमुञ्चति । यजमानः पौर्णदार्थ বাসাইন মূখীসহ আল মুবিনমহনা- ति । ततो दक्षिणाग्नो लोकिकाग्ना वा प्रतिवेशपत्नीपुत्रादिभा- जनपर्याप्पमन्नं पत्क्वा यजमानपत्नीपुचादयोऽश्नीयुः । सर्वे आजते ऽभ्यजते च । ततो वत्सान्मातृभिः संवासयन्ति । सवात्ययो- स्वैतस्यां राची वत्सं बदन्ति । स्थाल्यां दृढसंयुक्तश्चरुशेष: तामकाष इत्युच्यते ।

·६०४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । BEE जीववत्सा मृतवत्सा च ये द्वे गावावेकेन वत्सेन दुह्येते तेसवात्ये इत्युच्यते । ५०० अथाध्वर्युरपरराचे उत्थाय नित्यवत्सायाः पयसाग्निहोचमप- कृष्य जुहोति । जीववत्सा गानित्यवत्सेत्युच्यते । ५०९ :अथ पौर्णदर्वहोम: । अध्वर्युगाहपत्यं परिस्तीर्य उत्तरतो दर्भषु सक्सदृशी वेककी दरी मधमाज्यस्थाली दभाश्चा- साद्य प्रोक्ष्याज्यं संस्कृत्य दर्वी मुवं च निष्ठप्य संमृज्य दामु- पस्तीर्य सर्व क्षामकाषमवधाय द्विरभिघार्य पुरोनुवाक्यासंज्ञा पूर्णादर्विपरापतेत्य॒वं सत्वरां प्रणवान्तां संधाय देहि मे ददा- मित इत्यूचा सस्वरया याज्यासंज्ञया सस्वाहाकारान्तया यज- माने ऽन्वारब्धे ब्रह्मणो हिंकारे तिष्ठन्नासीनो वा गार्हपत्ये जुहोति यजमान इन्द्रायेदमिति त्यागमुकाध्वर्यवऋषभ ददाति । ततो गार्हपत्यं परिषिञ्चति । अयं पार्णदर्वहोम इत्युच्यते। ५०२ तदनन्तरमेव मरुतः क्रोडिनो यक्ष्य इति संकल्पयति । मरुभ्य: क्रीडिभ्य: साकपाल: पुरोडाशः । सूर्योदयकाले यथा निर्वाप: प्रधानयागो वा भवति तथा करोति । वृषहेति यजमानस्या- नुमन्त्रणे विशेष: अन्वाहार्यमासाद्य तिम्रो गा दक्षिणां ददाति। ब्राह्मणतर्पणान्ता प्रकृतिवत् । इयं क्रीडीयेष्टिरित्युच्यते । . (शेषमये) ·पञ्चदशी। पच्चदशी। तस्वविवेकः । नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बु जन्मने । सविलासमहामोहयाहयासककर्मणे ॥ १॥ सत्पादाम्बुरुहद्वंद्वसेवानिर्मलचेतसाम् । सुखबोधाय तत्त्वस्य विवेकायं विधीयते ॥ २ ॥ शब्दस्पदयो वेद्या वैचियाज्जागरे पृथक् । ततो विभक्ता तत्संविदेकरप्यान्न भिद्यते ॥ ३ ॥ तथा स्वप्नेवेद्यं तु न स्थिरं जागरे स्थिरं । तवेदोतस्तयोः संविदेकरूपा न भिद्यते ॥ ४ ॥ सुनोत्थितस्य सौषुप्रतमोबोधो भवेत्स्मृतिः । सा चावबुद्धविषयावबुद्धं तत्तदा तमः ॥ ५ ॥ 1. Of the worshipful Guru Sańkaránanda I salute the lotus-like feet, the sole work of which is the destruction of the monster Nescience, together with all its manifestations, 2. The Tattvaviveka is writen for the easy instruction of those whose minds are pure through devotion to the lotus-feet of their spiritual guide. 3. Sound, touch, &c., are known as distinct (from each other), in the waking state, because of the variety in the qualities of the objects heard and touched &c). (Our).consciousness of these, objects is distinct from the things themselves, and is indivisible because of its unity of nature (form). 4. This applies also to the dreaming state. But, in this state, the objects kuown are not abiding; in the waking state they are abiding :-this is the difference between these two, states. Consciousness (during waking life and dreams) is a unity, indivisible. 5. In the case of a man awake from sleep, his sense of nescience during his dreamless sleep is held to be recollection. And this recollection must have for its oliject something which had been perceived (during dreamless sleep). Therefore nescience was perceived during a state of sleep without dreams. 5. सौषुम्नतमाबोधः सुषुप्तिकालीनस्य तमसो ज्ञानस्य यो बोधो जानमस्ति न किञ्चिददिमिति सा स्मतिरेव ॥

·out 1 gaien fauniigat aurraiani एवं स्थानत्रयेप्यका alangitan n&# मासाब्दयुगकल्पेषुगतगम्येष्वनेकधा । नोदेति नास्तमेत्येका संविदेषा स्वयंप्रभा ॥०॥ इयमात्मा परानन्द: परप्रेमास्पदं यतः । मा न भूवं हि भयासमिति प्रेमात्मनीक्ष्यते ॥ ८॥ 6. That consciousness (of nescience during dreamless sleep,) is distinct from the olject known (viz., nescience), but not froni consciousness itself ; just as this was the case with consciousness in the dreaming state. Thus, in the three states, crusciousness is a unity, indivisible, and will be the same at any future time. 7. In the many mooths, years, yugas and kalpas, past and future, this principle of Thonght, self-luvuinous, neither starts into being nor perishes. 8. This principle of Thought is Spirit (Self) (and) since Self is the object of supreme love, it is absolute bliss : wherefore love of Self is manifested in the wish :-"may I wever cease to exist; may I continue to exist." 8. “ The supreme love of Self, as shown in the desire of everlasting life and abhorrence of annihilation, is put forth as a proof of the supremely blessed character of the soul. This sell-love does not mean selfishness, as somie, taking advantage of the nanie self have understood, characterising the Vedánta as a selfish system. Vedantic gelf-love is as far removed from seltishness as self itself is removed from mind and matter. It is not only not incompatible with selfsacrifice, but is attained to by a complete sacrifice of all that pertains to the lower self. My true self is not that which is distinct from my neighbour's but that which is distinct from myself in the ordinary sense of this word. Vedantic self-love is clearly the highest spiritual love, call it “ Love of God" or * Átmarati" or "Brahmananda", according to your own particular view of the highest Being". For the remarks above I am indebted to my friend Babu Pramadádása Mitra, whose ready aid in Vedanta matters I would here gratefully acknowledge ·पञ्चदशी। ६०० तत्मात्मार्थमन्यत्र नेवमन्यार्थमात्ममि । अतस्तत्परमं तेन परमानन्दतात्मनः ।। इत्थं सच्चित्यरानन्द प्रात्मा युत्या तथाविधम् । परं ब्रह्म तयोश्चक्यं श्रुत्यन्तेषूपदिश्यते ॥ १० ॥ प्रभाने न परं प्रेम माने न विषये स्पृहा । अतो भानेप्यभातासा परमानन्दतात्मनः ॥ ११ ॥ अध्येतृवर्गमध्यस्थपुत्राध्ययनशब्दवत् । भानेप्यभानं भानस्य प्रतिबन्धेन युज्यते ॥ १२ । प्रतिबन्धोस्ति भातीति व्यवहाराहवस्तुनि । तन्निरस्य विरुद्धस्य तस्योत्पादनमुच्यते ॥ १३ ॥ 9. The love of Self extended to other objects (e. g. to sons) is not for these objects (in themselves) but for Self, wherefore this love is supreme and since this love is supreme (tena), the absolute bliss of Self is established. In the preceding verses Self has been proved by argu. ment to be existence, thought and supreme bliss. In the Upani. shads, Brabıni is revealed to be existence, thought and bliss (tathá vıdham) and the identity of these two (the Absolute and Self) is taught. 11. If the supreme blessedness of Self were not manifested, there would not be this supreme love for it. And if the bliss were an object of consciousness (to us, there would be no desire for (merely phenomenal) objects. Wherefore this supreme bliss of Self is presented yet not presented. 12. Just as is the case of the word uttered by a son, who recites aloud his lesson along with the rest of the class; his voice, though manifested is not recognised (by his father as being the son's voice). The fact of non-recognition in spite of presentation is conceivable where there is an obstacle to recognition. 13. As regards objects of daily life, we say, these exist, are evident:-that which having destroyed this impression (of their existence and manifestation in our consciousness) begets the opposite impression, (viz., that they do not exist, are not manifest) is called a pratibandha or obstacle. 10.

·पञ्चदशी। तस्य हेतु: समानाभिहारः पुत्रध्वनिश्रुती । इहानादिरविद्येष व्यामोहेकनिबन्धनम् ॥ १४ ॥ चिदानन्दमयब्रह्मप्रतिबिम्बसमन्विता । तमोरजःसत्वगुणा प्रकृतिविविधा च सा ॥ १५ ॥ सत्वशुद्धविशुद्धिभ्यांमायाविद्येच ते मते । मायाबिम्बोवशीकृत्य तां स्यात्सर्वज्ञ ईश्वरः । १६ । अविद्यावशगस्त्वन्यस्तद्वैचियादनेकया। सा कारणशरीरं स्यात् प्राज्ञस्तवाभिमानवान् ॥ १० ॥ तमःप्रधानप्रकृतेस्तदोगायेश्वराजया । वियत्यवनतेजोम्बभुवो भूतानि जज्ञिरे ॥ १८ ॥ 14. The cause of the obstacle to the recognition of the son's voice was the recital aloud and together of the whole class. Nescience, without a beginning, the chief cause of error, is the cause of the non-recoguition of the supreme blessedness of Self. 15. The principiuin of the versatile world (prakriti) associated with the reflection of the principle of reality-intelligence-blies (Brahma,) and possessiug the qualities gouduess, passion and darkness (indifference), is twofold. 16. The two kinds of Nature (prakriti) are Máyá and Avidya, arising respectively froin the pure and mixed character of the quality goodness ( sattva). Intelligence reflected in Maya, which is characterised by pure goodness, and ruling the same ( Máyá) is the omniscient l'śvara. 17. While the other one, i. e. prájùa or jíva, the personal transmigrating sentiency, is itself ruled by Avidyá or Nature characterised by goodness mixed ( with the other two qualities, viz, passion and indifference). It assumes various forms from the varieties of Avidya ( wbich arise froin the different degrees of the mixture of the other two qualities ). 18. From the principium (prakſiteh) in which there was predominance of the quality indifference, the subtile elements, etber, air, fire, water and earth were created for the fruition of the iudividual souls (tat), by the command of lśvara.

·पञ्चदशी। ६०८ ॥ सत्वांशेः पञ्चभिस्तेषां क्रमादीन्द्रियपञ्चकम् ! चत्वगक्षिरसनवाणाख्यमुपजायते ॥ १६ ॥ तेरन्तःकरणं सर्वृत्तिभेदेन सद्विधा । मना विमर्शरूपं स्याद्बुद्धिः स्यान्निश्चयात्मिका ॥ २० ॥ रजांशैः पञ्चभिस्तेषां कमात्कर्मेन्द्रियाणि तु । वाक्पाणिपादपायपस्थाभिधानानि जज्ञिरे ॥ २१ ॥ तेः सर्वेः सहितेः प्राणो वृत्तिभेदात्स पञ्चधा । प्राणापान: समानश्चोदानव्यानो च ते पुनः ॥ २२ ॥ बुद्धिकर्मेन्द्रियाणपञ्चकर्मनसा दिया। शरीरेसप्तदशभिः सूक्ष्म तल्लिङ्गंमुच्यते ॥ २३ ॥ प्राजस्तकाभिमानेन तेजसत्वं प्रपद्यते । 19. The five intellectual orgaus of hearing, touch, sight, taste and smell are produced froin portions, consisting of the goodness quality, of the five subtile elements (tesbám) taken in succession. 20. From these goodness portions collectively, (i.e, the portions which respectively formed the five orgaus of sense taih sarvaih) the common sensory (untahkarana) is produced. The common seusory may be regarded as two-fold according to its modifications (activities) : manas (mind) consisting in reflection (doubting) and buddhi (intellect) consisting in assurance (certainty), 21. The five organs of action, the voice, hands, feet, the excretive and generative organs are produced froin the passion portions of all the subtile elements, taken in order severally. 22. From the passion portions of all the subtile elements taken together is produced the vital air (práņa), five-fold through its inodifications :-respiration, inspiration and assimilation, pulsation of the throat and flatulence (circulation.) 23, The subtile boly (súkshmasarira) called the lingaśaríra consists of the five organs of intellect, five organs of action, five vital airs, manas and buddhi (dhiya), seveuteen portions in all. 24. The prájùa, by being conscious of the subtile body (tatra), as its own (abhimánena) obtains the name taijasa. Isvara, by being conscious of this subtile body) obtains the name Hira·element contains the five elements by uniting one pirt of the ११० पञ्चदशी। हिरण्यगर्भतामीशस्तयोर्व्यष्टिसमष्टिता ॥ २४ ॥ समष्टिरीश: सर्वेषां स्वात्मतादात्म्यवेदनात् । तदभावातत्तोन्येतु कथ्यन्ते व्यष्टिसज्जया ॥ २५ ॥ सट्ोगाय पुनर्भाग्यभामायतनजन्मने । पञ्चीकरोति भगशन प्रत्येकं तियदादिकम् ॥ २६ ॥ द्विधा विधाय चेकेकं चतुर्धा प्रथमं पुन: । स्वस्थेतरद्वितीयांशेयोजनात्यञ्च पञ्च ते । २० ॥ तेरण्डस्तत्र भुवनं भाग्यभागाप्रयोद्भवः । हिरण्यगर्भस्थूलेस्मिन् देहे वैश्वानरो भवेत् ॥ २८ ॥ तेजसा विश्वतां याता देवतिर्यङ नरादयः । ayagarbha. Of these two, taijisi, is tbe distributive and Hiranyagarbha, the collective seutiency. 25. rśvara ( as Hiranyayarbha ) is the collective sentiency, since he recognises his identity with the aggregate of the taijasa sentiencies. By reason of the aiseuce of such recognition in the others, i.e. the taijasas or limited sentiencies, they are spoken of as vyashţi or distributive sentiencies. 26. For the enjoyinent of personal seotiencies (tad) and for the production again of olijects of fruition and aboves of fruition (i. e. gross bodies), l'śvarà quiutuples each of the five subtile elemeots begiuning with ether. 27. Having divided each subtile element into two equal portions and the first halves again iuto four equal portions, each quadruple division (of one element, sva sva) with the second half of the tripartite division of each of the remaining elements, 28. From these gross elements the ege of Brahina is produced. From it proceed the (fourteen) worlds, above and below, and enjoyers (i. e. the four kinds of gross bodies) and objects of enjoyment (i. e. food &c.). Hiranyagarbha, when located in this gross body, is termed Vaisranara. 29. The personal souls (viewed distributively as taijasas) of gods, animals, men &c., (when located in this gross body) obtain the name of visva. These (gods, men &c.) view things ·पञ्चदशी। तेपरान्दर्शिनः प्रत्यक्तत्वबोधविवर्जिता: ॥ २६ ॥ कुर्वते कर्मभोगाय कर्म कतुं च भुजते । नद्यां कीटा इवावादावतान्तरमाशु ते ॥ व्रजन्तो जन्मनो जन्म लभन्ते नव निर्वृतिम् ॥ ३० ॥ सत्कर्मपरिपाकाते करुणानिधिनात्धृताः । प्राप्य तौरतरुच्छायां विश्राम्यन्ति यथासुखम् ॥ ३१ ॥ उपदेशमवाप्येवमाचार्यात्तत्वदर्शिनः । पञ्चकोशविवेकेन लभन्ते नितिम्पराम् ॥ ३२ ॥ अन्नं प्राणा मनो बुद्धिरानन्दश्चेति पञ्च ते । काशस्तरावृतः स्वात्मा विस्मृन्यासंसृतिं व्रजेत् ॥ ३३ ॥ स्यात्यच्चीकृतभूतोत्यो देहः स्थलोन्नसंज्ञकः । लिङ्गे तु राजसैः प्राणः प्राण: कर्मेन्द्रियैः सह ॥ ३४ ॥ as external to themselves and are excluded from recognising the self-presenteil Self within, 30. Gods, men and the rest act for their own gratification and enjoy the fruit of their actions to act again. Just as insects are hurried in a river flood from edily to eddy and gain no respite, so gods, men &c. endure birth after birth nor gain ernancipation. 31. And just as insects are rescued from the flood by some kind man, (whose kindness) is the result of the ripening of their own good actions in a former birth, ad hæving gained the shade of a tree on the river side they take their rest in peace, - 32. So those who have received instruction from a teacher who knows the truth (that Self and Bralıma are one), by discrimination of the five sheaths obtain final emancipation. 33. The five sheaths are the nutrimental, vital, sensorial intellectual and sheath of bliss. Enveloped in these sheaths, one's Self must transmigrate owing to forgetfulness (of its own true nature). 34. The nutrimental sheath is the name for the gross body which is produced from the gross elements. In the subtile body (linga), the vital sheatih consists of the five vital airs, which are the product of the passion quality, together with the five organs of action.

·सात्विकोन्द्रियः साकं विमर्थात्मा मनोमयः । तेरेवसाकं विज्ञानमयो धीनिश्चयात्मिका ॥ ३५ ॥ कारणेसत्वमानन्दमयोमादादिवृत्तिभिः । तत्तकोशेस्तुतादात्म्यादामा ततन्मयो भवेत् ॥ ३६ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्च कोशविवेकतः । स्वात्मानं तत उतधृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते । ३० । प्रभाने स्थलदेहस्य स्वप्ने यदानमात्मनः । सोन्वयो व्यतिरेकस्तद्धाने ऽन्यानवमासनम् ॥ ३८ ॥ लिङ्गाभाने सुषुप्रोस्यादात्मनो भानमन्वयः । 35. The sensorial sheath consists in that state of the Self expressed by doubting, together with the intellectual organs, wbich are produced from portions of the goodness quality The intellectual 'sheath consists of the state expressed by assurance, joined with the s:ime organs of intellect. 36. In the causal body, the sheath of bliss consists of the (impure) portions of the gooduess quality together with the modifications of pleasure &c. The Sulf may be held to consist of these sheaths in so far as it (erroneously) identifies itself with them. 37. By a discriinination of the five sheaths, according to the method of concomitance and non-concomitance having .regarded the Self as distinct from these sheaths, one can attain to the absolute Reality. 38. While there is no minifestation of the gross body in the dreaming state, the manifestation (at this time) of the Self is termed the concomitance (anvaya). And while Self is presented, the non-presentation of the gross body (anya) is termed the non-concomitance. 39. While during dreamless sleep there is no presentation of the subtile body, the presentation of the Self (during this state) अन्वयव्यतिरेकाभ्यां may be termed the joint method of agreement and difference. The tiks shows its application thus:-प्रत्रायं प्रयोगः प्रत्यगात्मा अवमादिभ्योभियते तेषु परस्परं व्यावर्त्यमानेष्वपि स्वयमव्या. पत्तत्त्वात् घोषुव्यावर्त्यमानेष्वपि न व्यावर्तते तत्तेभ्यो भिटाते यथा कुसुमेभ्यः सूत्रम् ॥ 37.

·पञ्चदशी। व्यतिरेकस्तु तदाने लिङ्गस्याभानमुच्यते ॥ ३ ॥ तविवेकाद्विविक्ताः स्युः कोशा: प्राणमनोधियः । ते हि तच गुणावस्थाभेदमागत्पृथक्कृताः ॥ ४० ॥ सुषुण्यभाने भानन्तु समाधावात्मनान्वयः । व्यतिरेकस्त्वात्मभाने. सुषुष्यनवभासनम् ॥ ४१ ॥ यथा मुजादिषीकेवमात्मा युक्त्या समुद्दतः । शरीरचितगादीरैः परब्रह्मव जायते ॥ ४२ ॥ परापरात्मनारेवं युक्त्या संभावितकता । तत्त्वमस्यादिवाक्यः सा भागत्यागेन लत्यते ॥ ४३ ॥ is termed the concomitance. And the non-presentation of the subtile boily, while the Self is presented, is termed the nonconcomitance. 40. Through an investigation of the subtile body (tat) the vital, sensorial and intellectual sheaths may be discriminated (from the Self). For these sheaths differ from each other, in the subtile body, by the difference of the qualities (sattva &c.) in each. 41. While during samádhi there is no presentation of nescience, the presentation of Self is termed the concomitance. And while there is a presentation of Self, the non-presentation of nescience is termed the non-concomitance. 42. Just as Ishíká grass may be distinguished from the Muùja species, so if the Self be discrimiuated from the triad of, bodies by coinpetent persons, using skilful arguments, the absolute Reality is also attained. 43. Thus the identity of the supreme Self and personal Self is proved by argument. This identity is intended in such texts as “that thou art" by surrendering the contradictory) portions (of “ that” and “thou "). 41. Samadhi does not find its exact equivalent in the term meditation. Trance or catalepsy would be nearer, (cf. "Yoga aphorisms”, Bibliotheca Indica, p. 125 translated by Dr. Rájendralála Mitra ), though samádhi marks the intensity of the thinking and disregards the purely organic aspect of this state. Sushupti is explained by the tika thus:- :-सुषुप्तिशब्दोपत्तिस्य कारणदेहरूपस्याज्ञानस्य.

·६१४ पञ्चदशी। न जगतो यदुपादानं मायामादाय सामसीम् । निमितं शुद्धसत्त्वां सामुच्यते ब्रह्म तद्राि ॥ ४४ ॥ यदा मलिनसत्वान्तां कामकमाहिदूषिताम् । प्रादत्ते तत्परं ब्रह्म त्वं पदेन तदोच्यते ॥ ४५ ॥ चितयोमपि तां मुत्का परस्परविरोधिनीम् । अखण्ड सच्चिदानन्दं महावाक्येन लक्ष्यते ॥ ४६ ॥ सोयमित्यादिवाक्येषु विरोधातदिदं तयोः । त्यागेन भागयोरेकपाश्रयो लक्ष्यते यथा ॥ ४० ॥ मायाविध बिहायेवमुपाधी परजीवयोः । अखण्डं सच्चिदानन्दं परं ब्रह्मव लक्ष्यते ॥ ४ ॥ सविकल्पस्य लक्ष्यत्वे लक्ष्यस्य स्यादवस्तुता । 4. By the word that" the absolute Reality is meant, as the material cause of the phenomenal world, when it has associated itself with that Máyá which abounds in the quality of indifference, and as the instrumental cause, when it has associated itself with Máyá aboucding in the pure goodness quality 45. By the word “thou” the absolute Reality is meant, when it has associated itself with Máyá which abounds in the impure goodness quality and is rendered impure by desires, actions &c. 46. Having no further regard to this three-fold division of Máyá in which the parts are mutually opposed, what is intended by the great text is the absolute Reality--impartite, --existence, intelligence, ---Uliss. 47. Just as in such sentences as " that is this same (Devadatta) one common substrate is intended (for “ that" and " this ") by disregardiug the contradictory portions of " that" and “this”; 48. So by leaving out of consideration Máyá and Avidya, which are the limiting adjuncts respectively of the absolute Self (para) and the personal soul, the absolute Reality is intended. 49. (An objector urges thus):-if the indication (by the great text "that thou art") refer to something that possesses determining attributes (savikalpasya, i. e. nume, class and the - ·waiti 94 1 निर्विकल्पस्य लक्ष्यत्वं न दृष्टं न च संभाषि 8€ 0 विकल्पो निर्विकल्पस्य सविकल्पस्य वा भवेत् । आद्ये व्याहतिरन्यवानवस्थात्माश्रयादयः ॥ ५० ॥ JUIKOISIACE aIBETE समन्तेन स्वरूपस्य सर्वमेतदितीष्यताम् ॥ ३१ ॥ विकल्पतदभावाभ्यामसंस्पृष्टात्मवस्तुनि । rest) then the reality of the thing indicated (i.e. Brahma) is Set inside (for to affirm anvthing of the one Reality, sadvistı, is to establish duality). But if the indication refer to something that is destitute of any determining attribute, then (I say that) such a thing is unknown and cannot be proved (for there is a contradiction between these two notious--f a thring destitute of attributes and of the same thing possessing the attribute or capability of being indicatel, lakshyatva). 50. (The text replies) :-(the state of being indicated) must belong either to it thing of which no attribute can be predicated or to a thing of which an attribute may be predicated: one or other of these you must grant (vikalpa). Froin the first alternative contradiction in thought results : from the second follow the difficulties of an infinite regress, átmásraya &c. 51. Either alternative proposed in regard to Substance, Quality, Action, Gems and Relation leads to the same difficulties fidam). Therefore we must conclude that it is in the nature of things for all this to be so. 52. Capability of being presenteil in' a nirvikalpaka or savikalpaka judginent, (vikalpitattva), capability of being indicated 51. तथाहिगुणः किं निर्गुण वर्तते अथवा गुणवति क्रियापि क्रियारहितेवर्तते fafarafa ar vi i szalmatiCU fa gagagawi-Thus the notion of Substance is beset with insoluble contradictions, nor are these removed if, with the Nyáya, "intimate relation” be maintained as a separate category. प्रात्माप्रय is defined as स्वस्याधारे स्वस्यापेक्षा प्रात्माश्रय इत्युच्यते । The other faults are :- Platou, logical see-saw: Dicti, argument in a circle : UTE TO, the omission of a former supposition as useless : fafanaalfare, absence of proof for either alternative :

·पञ्चदशी। विकल्पितत्वलक्ष्यत्वसंबन्धाद्यास्तु कल्पिताः । ५२ । इत्थं वाक्येस्तदीनुसंधानं अषणं भवेत् । युक्त्या संभावितत्वानुसंधानं मननं तु तत् । ५३ ॥ ताभ्यां निर्विचिकित्सर्थे चेतसः स्थापितस्य यत् । एकतानत्वमेतद्धि निदिध्यासनमुच्यते ॥ ५४॥ ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाझेयैकगोचरम् । निवातदीपच्चित्तं समाधिरभिधीयते ॥ ५५ ॥ वृत्तयस्तु तदानीमज्ञाता अप्यात्मगोचराः । स्मरणा दनुमीयन्ते व्यत्थितस्य समुत्थितात् ॥ ५६ ॥ वृत्तीनामनुवृत्तिस्तु प्रयत्नात्प्रथमादपि । अदृष्टासकृदभ्याससंस्कारसचिवाद्भवेत् ॥ ५० ॥ in a proposition, Relation, Quality and the other categories--these are merely surmised, conventionally, with regard to Self, the one Reality, wbich is undifferenced by attributes or the negation of attributes. 53. Hearing (áravaņa) is the determining of the import of the truths declared in such sentences (as “that thou art” and the rest). Pondering (manana) is the determining by argument of the knowledge rendered possible (through the Veda). 54. Contemplation (uidithyāsana) is the continued homogeneous flow of the mind fixed upou an object regarding which all doubt has been removed by means of the two preceding methods. 55. Samadhi is that mental state; in which the mind gradually disregarding (the duality of) thinking and thinker is wholly engrossed with the object of thought (i. e. Brahma), just as a taper, sheltered from the wind, (flickers not). 56. But the modifications of mind during samadhi (tadáním) which were exclusively occupied with Self, though themselves un perceived, are inferred to have existed because of the recollection (expressed in the words) " I was meditating during that time", which follows to the man who is recalled from the samadhi state. 52. of " Pandit" vol. IV p. 395. note.

·पञ्चदशी। ६१७ . यथा दीपो निवातस्थ इत्यादिभिरनेकथा । भगवानिममेवार्थमर्जुनायन्य रूपयत् । ५८ ॥ अनादाविह संसारे संचिताः कर्मकोटयः । अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्मो विवर्द्धते ॥ ६ ॥ धर्ममेघमिम प्राहुः समाधि योगवित्तमाः । वर्षत्येष यते। धर्मामृतधाराः सहस्रशः ॥ ६० ॥ अमुनावासनाजाले निःशेषं प्रविलापिते । समूलान्मलिते पुण्यपापाख्य कर्मसञ्चये ॥ ६१ ॥ 57. The continuous flow of the modifications of the mind during samadhi are due to a previous energy, accoinpained with the mental retenta which are the unseen results of a former life and of frequent contemplation. 58. Křishna declared this same truth to Arjuna in several passages such as the following :-"as a taper, in a spot sheltered from the wind" and others. 59. In the phenomenal world which has had no beginning, actions innumerable are heaped up. By profound contemplation (the effects of) actions are destroyed and spiritual good of the purest kind is increased (dharma). 60. This samadhi those who best know the Yoga system have called the dharma-cloud, because samadhi rains down dbarmas which, as it were, distil immortality a thousand-fold. 61. By this samadhi the network of mental retenta (resulting from actions of a former birth) is wholly destroyed and the totality of actions, good and bad, torn up from their very roots. 58. Bhagavadgitá, VI, 19, 60 Yogasatras IV, 28, 29.

·पञ्चदशी। पाक्यमप्रतिबद्धं सत्यापरोक्षावभासिते । करामलकवरोधमपरोक्षं प्रसूयते ॥ ६२ ॥ परोतं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्नं दहति वन्हिवत् ॥ ६३ ॥ अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्द देशिंकपूर्वकम् । संसारकारणाचानतमसश्चगडभास्करः ॥ ६४ ॥ इत्यं तत्वविवेकं विधाय विधिवन्मन: समाधाय । विगलितसंसृतिबन्धः प्राप्नोति परं पदं नरो न चिरात् ॥६५॥ इतितत्त्वविवेकः । 62. Since (through samadhi) 10 obstacle remains to the attainment of the meaning conveyed in all utterance (such as "that thou art" &e.) an immediate, presentative knowledge of what was before non-immediate is obtained, as in the case of the Amalaka fruit when it is placed in a man's band. 63. Non-immediate kuowledge of the absolute, preceded bay attendance upon a spiritual guide (desika) and effected through the Veda, when grasped by the mind burns out all evil veeds like fire. 64. Iminediate koowledge of the Self, which follows from a knowledge of the Veda and atten.iance upon it Guru, is the enlightener of the darkness or nescience which is the cause of the phenomenal world, just as the noonday sun (illumines tbe world). 65. Having thus completed a discrimination of the truth and having fixed his mind in contemplation as the sástras demand, the man from whom the bonds of transmigration have fallen soon attains to the highest state. (to be continued) ARTHUR VENIS, ·anfrott द्वितीयः परिच्छेदः । (Continued from page 562. VOL.IV.) अथानुमानं निरूप्यते । The process of inference is now expounded. The inferential uprafagaratuATATA of the correct knowledge (termprocess is the instrumental cause ed) inference And inference अनुमितिश्च व्याप्तिज्ञानत्वेन व्याप्ति is produced by a knowledge of invariable concomitance, regarded solely as such. The secon- JAHR Irfagrargaan101- dary knowledge and the rest, which follow upon a knowledge of ahora donntartanarafa invariable concomitauce are not inforential knowledge, because they are not products of a knowfaraAI ledge of invariable concomitance, regarded merely as such. wafafarmeuse orfana a Aud the knowledge of an invariable concomitance is the instrumental cause of an inference: the mental retentum of FAITTSATTITOR 191T:, na anit- this knowledge is the process + intermediate (i. e. between the vyáptijóána and the anumiti). afaudasafaticalafaurugrein, but of these also the vyáptijnána may be regarded as the cause, from certain points of view, though not from the point of view of invariable concomitanoe. Thus, vyáptijñána is the cause of secondary cognition, because it is the object of such cognition e. g. I know that smoke is invariably pervaded by fire. Again, it is a cause of recollection, in that it is the knowledge of the same object as that represented in recollection, And it is a cause of verbal knowledge, in that it consists in a kuowledge of the words which express the invariable coucomitance. agoagiunfaVia1a1fag fagupayarafagurgharauardarararfaat sa- वात् तत्त्वेनाहेतुमित्यर्थः । तत्त्वेन व्याप्तिज्ञानत्त्वेन । † No description of an instrumental cause is complete without a statement of its modus operandi :- TUTTATHTUTTUTTÓ #TUR ·ERO बेदान्तपरिभाषा There is no third * instrumental यलिङ्गपरामशोऽनुमितिकरणं तस्या- cause of inference, (commonly known as) the lingaparámarša i.e. नुमितिहेतुत्वासिमा तत्करणत्वस्य recognition of a sign or middle term), for the instrumentality of this liógaparámarša must be दूरनिरस्तत्वात । completely rejected, in that it cannot be proved to be a cause (in any way) of inference. नच संस्कारजन्यस्वेनामितेः स्म. Nor must it be argued that, since inference is produced by amental retentum, iuference will farafe: fagrance come, faultily, under the head of mernory; for to be the product of a mental retentum along with FEKITATAHRITTE at afara recollection is not the essential principle of memory, since the essential principle of memory प्रयोजकतया संस्कारध्वंससाधारणसं- consists in memory being a product either of its own autecedent non-existence or of a mental Treat Pares ACTIFSTATE 1 retentum. + c The Nyaya usually lays down the following as necessary for & deduction :- i, This mountain or the like is smoky; ii, Smoke is invariably pervaded by fire; iii, This mountain possesses smoke-invariably pervaded by fire: aircondiÝANTAUT, technically known as the parámaréa, or mediate judgment, and this the paribhásbá rejects as cumbrous : see below. † The argument of the text may perhaps be stated thus:--- the inductive generalisation, e. g. smoke is invariably pervaded by fire, exists in the mind as a retentum ( samskára) and is recalled through this mental retentum, when smoke is observed: this is recollection (smriti) pure and simple. But the deduction, e. g. the monntain is fiery, is not identical with the recollection of the invariable concomitance of smoke and fire, for it follows from such recollection.. GETTUATE I take as loosely used for fa; the common theory being that the gent perishes in giving rise to A. But this theory ·Etrafturi CRC न च यत्र व्याप्तिस्मरणादनुमि- Nor must it be argued that when infereoce results from a recollection of an invariable faria and Herrè cafefa al- concomitance, the mental reteutum (of the vyápti) cannot be the cause (of the ina si surfate farasta ahir - ference ; for in the case also of a recollectiou' of an invariable concomitance, its mental reten- Tragfafagarata af na- tum. is indeed the cause of the inference. Since there is no restrictive rule to the effect that FFRICAIUmrafaan: raun an act of memory destroys the mental retentum, for the con. tinuance of an act of memory दर्शनात् । is an established fact. * Tanggári TARTUF inférence would result, faultily, from a mental retentum unawakened (i. e. of which we are not स्तदुद्वोधस्यापि सहकारित्वात् । conscious), for the awakening in consciousness of this retentuin also is a concurrent cause. एखञ्चायं धूमधानिति पक्षधः And thus when there is the ledge that the paksha (subject or minor term) possesses an at- WHATSTE VAT afgato atribute, as expressed in the proposition-"this paksha (mountain or the like) possesses smoke qua fententigtùqafa -and also au awakening of the inental retentum, due to premu vious presentative knowledge, iu > the paribhásbá distinctly rejects. HTUTTU appears to have no more force than सहित. And the compoud संस्कारध्वंससाधारणसंस्कारजन्यत्वस्य really shows in what the essential principle of deductiou consists. The alternatives introduced by at exhaust the question of ffa regarded as a product. But the text dismisses "antecedent non-existence," as unsatisfactory : for every effect must have been preceded by its own antecedent uon-existence. * Following the definition ofa:-& continuous recollection implies existing retenta. But a coutiuuous act of recollection is a well-established fact.

·CPR वेदान्तरिभाषा। . बहिमानित्यनुमितिर्भवति न the form "smoke is invariablypervaded-by-fire," there results the inference that the paksba surf Hoanni af (e. g. mountain) is fiery. But between these two steps) we need not postulate, as a cause Arauataefarenfafaften- of inference, either a recollection of the invariable concom. itance or the knowledge result. नं धा हेतुत्त्वेन कल्पनीयं AITETing from such recollection-(to wit)--the qualified knowledge expressed in the form_"this ATCITATET I paksha possesses smoke-invariably-pervaded by fire," for either is cumbrous and lacks proof. तच्च व्याप्तिज्ञानं वहिविषयक And the knowledge of invariable concomitance is an instrui- Haina muna safaa. mental cause of inference only as regards the knowledge of the fire but not as regards the know- यकत्वांशति पर्वतोहिमानिति ledge of the mountain : the knowledge expressed in the proposi- STAR Ari vargfafara a a- tion-"the mountain is fiery" is inferential as regards the fire, ATTI Hruarijagraa- not as regards the mountain, for the knowledge of the mountain is clearly given through im- PETE! mediate presentation. Andan invariable concomitance enfant TARTSATAUfan sists in the community of reference (existing between the middle term, hetu) and the major term (sádhya), which re- साध्यसामानाधिकरण्यरूपा। sides in the substrate of all the middle terms, i. e. in the minor term. + o.f. note. “Pandit" Vol. IV no. 5, page 349. + The giua or eq or f##, e. g. smoke, corresponds, practically, to our middle term. The 19140 or substrate of the middle term is the minor term, de, teala, e. g. smoke occurs in the substrate mountain, The Ertafustuu is the oocurring together of the ag and grw in the same substrate, i, e. va's, in which the gg is found.

·वेदान्तपरिभाया। CRB सा चयभिचारादर्शनेसति मह This invariable concomitance (sá, i.e, the induction), is reached through the observation चारवर्शनेन रझते। of similar instances, while at the same time no dis-similar instances are observed. तच्च सहचारदर्शनं भूयोदशनं And as regards the observation of similar instances, the additional limitation as to a single सकदर्शनं वेति विशेषो नादरणीयः | observation or repeated ones, is not worthy of notice, for the essential principle of induction Hrana zarada udlafrara lies only iu the observation of similar instances. The deductive process consists Hallgalauafuqhhh I only (in the knowledge) in which the concomitance (of the middle and major terms) is affirmed * Deduction is not that termed न तु केवलान्वयि सर्वस्यापि ध. merely affirmative," f for The paribháshá maintains that a deduction, in its strictest seuse, follows only from the knowledge of a concomitance expressed in a universal affirmative proposition (anvayavyáptijuana), e.g. where there is smoke, there is fire. The knowledge of a concomitance expressed in a universal negative proposition, e.g, where there is no fire, there is no smoke, leads to a conclusion with a distinctive name-arthápatti, disjunctive reasoning or presumption. The rejection of the three kinds of deductions (or more correctly, hetus, middle terms) follows upon the above restriction. + The manicafu or “merely affirmative" deduction is that in which the middle and major terms are invariably found together in every minor term, but never absent: e. g. this is nameable, because it is knowable. Here nameableness is never found without knowableness, nor are both ever absent from any minor term. Or, as it is sometimes expressed, a dissimilar instance (vipaksha) is unknown (asat). Or again, calling to our aid the category of “negation" (abháva, non-existence) and following our text, we would declare a merely affirmative 's middle terın to be one which is united with a major term, which is not a counterentity of any of the negations that may reside in a minor term. Take any paksha, minor term, e. g. mountain. Jars, cloth-pieces etc, are not mountains; i.e. in mountain the negations of jars eta, ·ܫܢ ६२४ वेदान्तपरिभाषा। र्मास्यास्मन्मते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभा. this attribute (in an inference) of being "merely affirmative,' consisting, as it does, in the aufnarforrealeamhnalafaat possession of a major term, which is not the counterentity of any absolute non-existence, cannot गिसाध्यकस्वरूपकेवलान्वयित्वस्या- | be established, sinee, in our vedantic doctrine, every attribute is the counterentity of an सिट्ठः। absolute non-existence, which non-existence resides in Brabma as its substrate. Nor is dediction that termed 'नाप्यनुमानस्य व्यतिकिरूपत्वं .. merely negative," for the साध्याभावेन साधनाभावनिरूपित | term (e.g. fire) is absent, the knowledge, that here the major reside%3; jars &c. being the counterentities of such negations. But "nameableness" is not the counterentity of any of these negations, for it resides in the mountain, i. e. it is the अत्यन्तामायाप्रतियोगि. as in Figure I. प्रतियोगि=घटस्त्वम् - प्रतियोगि-पटत्त्वम् %D पर्वतनिष्ठघटत्वात्यन्ताभावस्य पर्ध्वः (पक्षः) पर्ध्वनिष्ठपटत्त्वात्यन्ताभावस्य x 1 पर्ध्वनिष्ठाभिधेयत्वाभावानास्ति -प्रतियोगि- अभिधेयत्वम् (साध्यम) पर्वतनिष्ठप्रमेयत्वाभावोनास्ति/-अप्रतियोगि- केवला- न्य. त्वम् प्रमेयत्वम् (साधनम) This "merely affirnative" middle term the Vedautin denies. Every attribute is the counterentity of its cwn negation and all negations reside iu Brahma, which is destitute of attributes. Therefore there can be no such attribute as the "merely afflrmative" with regard to Brahma. amefatfat or “merely negative" inference is one in which the concomitance of the middle and inajor terms is not found in ·axmaturat 634 START HTTÄA Arxigla middlc term (e. g. smoke) is absent also, is ugeless as regards an inference, in which the major तावमुपयोगात्। térm is inferred (by means of its concomitance) with the middle term. 66 any other minor term except, the one in question, i.e. similar instances (sapaksha) are unknown (asat). According to the Nyaya, this is the form necessary to establish a class, which it excludes from other classes by means of a merely negative middle term. It may be syllogistically stated in the form of Caniestres. Taking the usual example-qfuat FATH fHara JERIE earth is different from other classes because it possesses smell; gfuat is paksha, garfuarda is sádhya; AJITH is sádhana. The other classes (at) are the five radárthas, guņa, karma, sámánya, višesha and samaváya (abháva of course not being reckoned), and the eight dravyas, ap, tejas, váyu, ákáša, kála, dió, átman and manas-thirteen classes in all excluded from the class prithivi. Following the Nyaya rule that every generalisation must be supported by a similar instance (sapaksha), we argue from the absence of the sádbya (Farfaran) to the absence of the hetu (najapah) and support this "negative concomitance" (vyatirekavyápti) by the sapaksha instance of jala. Had the "affirmative concomitance (anvayavyápti) been used, e. g. यंत्र गन्धयत्त्वस्ति तत्र इतभिन्नत्वर्मास्त, no sapaksha instance could have been adduced, for none of the remaining thirteen classes possesses smell Thus: afaniran afuata nagajan All patofa things are aan यथा जलम् No ofuat is JU न घेथे पृथिवी। तस्मावतथेति ॥ No fuat s Catife BX ४ भगन्धवत्वम् ...... CX x पथिवीत्वम् 2 Ах x gaufHapa # The Vedantaparibhásbá will not call such knowledge inferential (anumititva), because it confines inference to that which proceeds ·बेदान्तपरिभाषा बाथं तर्हि धूमादावन्वयव्याप्ति- How tben is it that a who is not aware of the "affirmative concomitance" of smoke with fire, मविदुषोऽपि व्यतिरकव्याप्तिज्ञाना- makes an inference (with an affirmative conclusion) from his knowledge of a “negative conagrafai, Tirefigatufafa a. comitance."? —Such inference results, as we will hereafter explain, from an instrument of right knowledge termed arthápatti (presumption). Moreover, inference is not (of HAYATGATAR Fatafai. the combined kind) termed" affirfangard sur SATELITARIT- mative and negative,” for the kuowledge of a "negative con- नुमित्त्यहेतुत्वात् । comitance" is not a cause of in. ference. (TUAT) A.V. from a knowledge of affirmative concomitance (anvayavyápti). The preceding conclusion is qnite true (pramátva), but must be classed under the head of presumptive or disjunctive reasoning (arthápatti), because it is derived from a knowledge of “negative concomitance" (vyatirekavyáptijnána). Our text-book would appear to confine the term inference to the syllogistic form Barbara.

·॥ अथ चित्सुखी। ॥ तच द्वितीयपरिच्छेदावशेषः । (Continued from page 582. VOL. V.) न च वार्तिकवचनविरोधः, निवृत्त्या प्रागभावेऽपोदयमाने तत्पति- योगी घटादिरवशिष्यत एवेत्ययोगव्यवच्छेदपरत्वात्, अन्यथाऽभावापह्नव- मात्रेण भावशेषे प्रागभावसमये प्रध्वंसस्यासंभवात् । प्रध्वंससमये च प्रागभावस्याभावाद्वावावशेषः प्रसज्यत इति चेत्, मैवम्, त्वदुक्तेन न्यायेनानिवृत्ते प्रागभावे निवृत्तेरपि जन्मासंभवात, तत्र तत्र निवृत्त्यन्तराभ्युपगमे चानवस्थापातात, तस्मादुभयत्रानुपत्तिसाम्येऽपि घट एव स्वप्रागभावनिर्धारित्यङ्गीकरणीयम, कल्पनालाघवात्, तथा चासंभवत्वदोषस्तदवस्य एव, अस्तु वा प्रागभावस्य घटादन्यैव नित्ति- स्तथापि प्रध्वंसे तिव्याप्तिः, तस्यापि विनाशित्वात् । न च प्रध्वस्तस्योन्मज्जनापत्तिः, प्रध्वंसदेव तत्तत्पध्वंसमालाया अपि प्रध्वस्तभावविरोधित्वात्, तवापि कथमन्यथा प्रागभावोन्मज्जनप्र. सङ्गपरिहारः। यत् पुनरुक्तं लीलावतीकारण, असंभवद्विरुदधर्मसंसर्गप्रत्यभिज्ञान- बाधितत्वात् कल्पनालाघवाच्च न प्रागभावप्रध्वंसयोरुत्पतिविनाशाविति, तदसत्, कपालचूर्णरजःप्रभृतीना संभवद्विरुद्धधर्मसंसाणां भिवतयैव प्रत्यक्षत्वात् त्वदुक्ताभिज्ञाया असिद्धः, प्रत्यक्षसिद्धे च भेदे कल्पनाला: घवन्यायस्यानवसरदुःस्थत्वात्, तथा च पौराणिक्रमदाहरणम्, “महीघ. टत्वं घटतः कपालिका कालिकाच्चूर्णरजस्ततोऽणु"रिति । उत्पत्तिमानभावो ध्वंस इत्यप्यलक्षणम्, पिण्डादेर्घटप्रागभावत्वे. नास्मभिमतस्योत्तमत्त्वात, तदतिरिक्तस्य चानुपलब्धः । तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभाव दूपि न, घटपटयो. स्तादास्यस्यैवामितत्वेन प्रमितनिषेधनियमवादिनस्सविषेधस्याशक्य- त्वात, प्रमिते घटे प्रमितपटत्वप्रतिषेधे च भूतले घटनिषेधवत संसर्गाभा- वान्तभावापत्तेः। ४५ ·चित्सुख्याम् । प्रतियोनिष्ठो नित्याऽभावोऽन्योन्याभाव दाप न, विकल्पानु पपत्तः । प्रतियोगिशब्देन किमन्यदुच्यते किं वा निरूपको विरोधी वा। नादयः, धर्मिणोऽपि स्वस्मादन्यत्वेनासंभवत्वात । धर्मिव्यतिरिक्त न वर्तत इति विवतितमिति चेत, न, अत्यन्ताभा. बेतिव्याप्तः, यत्र यत्र वर्तते तस्यैव र्मितया ततोऽन्यत्र तम्यावृत्तः । न द्वितीयः, धर्मिणोऽपि निरूपकतया तत्रावृत्त्यसंभवात् । धर्मियतिरिक्तनिरूपकात्तित्वं वितितमिति चेत्, न, धर्मियो- ऽपि धर्म्यन्तरादन्यत्वात् । मित्वानधिकरणे न वर्तत इति चेत्, न, असंभवित्वात, निर्ध- मकस्य वस्तुनोऽसंभवेन प्रतियोगिनोऽपि धर्मित्वात् । नापि तृतीयः, विरोधस्य दुर्घटतायाः पूर्वमेवाभिहितत्वात् । अस्तु वा यः कश्चिदविचारितरमणीयः प्रतियोगी तथापीदं भ. वान् पृष्टो व्याचष्टाम,किमको जगत्यन्योन्याभावः किं वा बहवः । सर्वस्य प्रतियोगित्वाद दलभा सदनिष्ठता । विधाप्यात्माश्रयत्वाच न स्वशब्दा विशेषणम् ॥ ३७॥ अन्योन्याभावस्य सर्वत्रैकत्वे सर्व एव धर्मी सर्व एव प्रतियोगीति कथं तनिष्ठता संभवेत, बहुत्वेऽपि यत् किंचिदपेक्ष्य मिणाऽपि प्र. तियोगित्वात् तदनिष्ठत्वासंभवस्तदवस्यः, स्वप्रतियोयनिष्ठ इति च विशेषणे स्वशब्दाभिधेयस्यान्योन्याभावस्यादयासिद्धः कथं नात्माश्रयः, एतेन प्रतियोगिनिष्ठाऽभावोऽत्यन्ताभाव दाप निरस्तम्,प्रतियोग्यनिरू. पणात, प्रतिपादितन्यायेन सर्वस्य प्रतियोगित्वेनान्योन्याभावस्यापि प्रति. योनिष्ठतया विशेषणवैयात, प्रागभावप्रध्वंसयोपि तत्संभवादतिव्या- प्लेश्च। किंचा अभाव एव दुर्निरूपः कुतस्तत्र तत्प्रमाणलक्षणभेदावेदचि. न्तावतारः, तथाहि यादृशे भूतलादी र्मिणि घटाभावोऽभ्युपेयते तादृश- ·द्वितीयपरिच्छेदः । स्वैधाभावव्यवहारनिदानस्वमस्तु कितिरिक्ताभावकल्पनया,अस्ति ताव. द्वावाभावोदासीनस्वरूपम्, अन्यथा को दुशेऽभावः संबध्येत । न तावदावति, भावाभावयोरविरोधापत्तेः, नाप्यभावति, मा. माश्रयत्वात्, अनवस्याप्रसङ्गाच्च । ननु किमिदं प्रतिकूलतर्कमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायितयोदासीना. अयत्वरूपोपस्थापकम् । नादयः, अनुयाह्मप्रमाणविरहिणस्तर्कस्य साधनबाधनानङ्गत्वात् । न द्वितीयः, संबध्यते चाभाव इति विपर्ययपर्यवसानस्याभावनि- व्यतोऽसिद्धेः, सघटं भूतलमिति भावव्यवहारस्यापि प्रतितेपकतया स्वव्या- घातकरत्वेन नात्युत्तरतापत्तेः । तथाहि, किं भावति भावः किं वा तदभाववतीति विकल्य्य दूषणयोस्तत्रापि तुल्यत्वादिति चेत्, मैवम्, अस्याः प्राभाकरविभीषिकाया लोकांसद्धभावाभावव्यवहारिणं मायावादिनं प्रत्यनुत्थानात । तथाहि, अवधीरितसत्त्वासत्त्वानां हेत्वादीनां लोकप्रसिद्ध स्वरू- पमात्रमुपादाय सर्वेऽयं मायावादिनः प्रमाणप्रमेयव्यवहारः, कस्तत्र परवादिप्रसिद्ध विपर्ययपर्यवसानमाश्रित्य प्रत्यवतिष्ठमानस्योपालम्भसंभवः, एतेन भावव्यवहारतिन्दियहः परास्तः, तत्रापि दुर्घटतायाः स्वीकृत- त्वात. तदेवमवधीरितभावाभावभूतलादेरुपलम्भादेवाभावव्यवहारसंभवे तदतिरिक्तोऽभावाभ्युपगमी निष्प्रमाणाक एव । ननु कथं निष्प्रमाणकता, चतुश्चातषाभावातिरिक्तयाहकमिन्द्रिय. त्वाद् घाणवत निर्घट भूतलमिति विज्ञानमेद्विज्ञानालम्बनभावमात्राति. रिक्तालम्बनम् एतद्वावमात्रालम्बननिर्विकल्पकेतरज्ञानत्वात सघटं भूत- लमितिजानवदिति प्रमाणे जायतीति चेत्, मैवम्, भावातिरिक्तयाहक भावातिरिक्तालम्बनमिति च तात्त्विकपदार्थान्तरस्य प्रसाधनमुत व्याव. हारिकस्याहोस्वित् साधारणस्य । आदो दृष्टान्तस्य साध्यविकलता। रतरयोश्च सिद्धसाधनता। - ·६३० चित्सुख्याम् । तदेवं प्रमाणलक्षणानां दुर्निरूपत्वादविचारितरमणीय एवायं प्रमाणव्यवहार इति सिद्धम् । करणस्वरूपानिरूपणाच्च प्रमितिकरणं प्रमाणमित्यपि न, तथाहि किं कार कान्तरेऽचरितार्थ कारकं करणमुतायोग व्यवच्छेदेन फलसाधनं कर्तृव्यापारगोचरो वा व्यापारवत्वे सति फलाव्यभिचारि वा चरमव्यापा. का अनन्तरफलं वा यदभावाचाल कर्तृकर्मणी क्रियां न जनय. तस्तदा। नामः, कुठारादी कारकान्तरे चरितार्थ हस्तादेरकरणत्व. प्रसङ्गात् । न च तदकरणमेव, करण कुठारेण देवदत्तश्छिनत्तीति करकुठा. रयोः करणत्वप्रसिद्धेस्तुल्यत्वात्, अन्यथा कर्मकर्तृकरणमंप्रदानापादाना- धिकरणेष्वनन्तावादुस्तादेः सप्तमकारकत्वाङ्गीकारापत्तेः । कारकान्तमित्यत्रान्तरशब्देन करणं वा कर्तृकर्मणी वा विवयेते। न तावत् करणम्, करणस्यैवादयासिरामाश्रयत्वात् । नेतरे, तयोरेवातिव्याप्तः, नहि कर्ता कर्तरि चरितार्थः, नापि कर्मणि कर्म, तयोः करणे चरितार्थत्वाङ्गीकारात् । १ कर्तः खलढामनिपतनव्यापाविष्टकुठाररुपकाणं निध्यादयतः कारकान्त. स्ति चरितार्थत्वम्, एवं कर्मणाऽपि, करगाव्यापारस्य कविषयतया कर्माभावे करणाभावात्, अधिकरणामपि कादिषपक्षीयाम्, नहि निरधिष्ठानं छिर्नात तदद्वारा च करणेऽपि, तेन कर्तृकाधिकरणव्यवच्छेदार्थ कारकान्तरे चरितार्थमिति विशेष. णम्, अत्र च संप्रदानापादानयोर्व्यवच्छेटाय सात्रिक इति विशेषणं द्रष्टव्यम्, ते ह्यसा- /त्रके दानपतनयोरेव संप्रदानापादानापेक्षणादित तयापि कारकान्तरे चरितार्थत्वम्, नहि प्रतियहीनभावे दातुरूटोगः, नापि वृक्षायभावे तमेशस्थपर्णादि पततीति, व्यापारव्यवच्छेदाय कारक्रययाम् । २ अयोति, नहि जातु साधकतमे करणे सति फलानिष्पत्तिः, तेन च कादि- व्यावृत्तिः, मत्स्यपि तेषु फलानिष्पत्तिसंभवात् । ३ व्यापारस्य कर्तृकर्मणोपच निरासाय व्यापारवत्वं सतीत्यादि विशेषणद्वयम् । ४ चरमो व्यापारो यस्य तत् तथा, कादिव्यावृत्त्यर्थ चरमेति विशेषणम् । ५ पदभावादिति, कर्मकर्मणोः क्रियानिवर्तकत्वाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगी वेत्यर्थः .

·द्वितीयपरिच्छेदः। नापि द्वितीयः, सामय्यामतिव्याप्तः, तस्यां सत्यां नियमेन फलस्य भावात्, अपूर्वादिव्यवहितफलस्य यागादेरकरणत्वापत्तश्च । न तृतीयः, कर्तुरात्मनः प्रयत्नाख्यव्यापारकर्मणि शरीरे सद्यापार- करणेऽपि लक्षणस्य सदावात, साक्षादिति विशेषणे चात्मनो मनश्चा- लनव्यापार मनसः करणत्वप्रसङ्गः । न च तत्र मनः करणम, तद्यापार कर्मतयैवावस्थानान, हस्तादि. व्यापारव्यवधानेन कर्तृव्यापारगोची कुठारादावव्याप्तेश्च । न चतुर्थः, करपि करणत्वासात, तत्यापि करणादिव्यापारवतः फलाध्यभिचारित्वात् । अव्यवहितफलादर्शनाब तस्य फलायभिचारितति चेत्, न, हस्ता- देयागादेश्च व्यवहितफलस्याकरणत्वापातात, एतेन पञ्चमषष्ठविकल्पा- वण्यपास्ता, चतुर्थपक्षोक्तदोषानुषङ्गादेव । नापि सप्रमः, अदृष्टेश्वरेच्छादेरपि करणत्वप्रसङ्गात्, तद्वाव एव क्रियानिष्यत्तेः तदेवं करणानिरुक्तः प्रमाकरणं प्रमाणामत्यपलक्षणम् । अथाधुनिकनीत्या कर्तृत्वानधिकरणत्वे सति प्रमासार्वत्रिक कारकं प्रमाकरणम् । न च कर्तृत्वानिरूक्तिः, प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य तत्वात, नापि सार्वत्रिकत्वानिरूक्तिः, प्रमाकारकात्तिप्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावान- तियोगित्वस्यैव सार्वत्रिकस्वपदेनाभिलापात् । न च कारकत्वानिरूक्तिः, व्यापारवत कारणं कारकमिति निर्व. चनात् । न च व्यापारानिरूक्तिः, तज्जन्यस्तज्जन्यजनको व्यापार इति हि तविरुक्तरिति मतम्, मैवम्, सर्वस्योदीरितखण्डनालनाजडानत्वात् । तथाहि, न तावत प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वं कर्तृत्वम्, विक- त्यासहत्वात, प्रयत्रात्यन्ताभावः किमेकोऽनेको वा, एकस्वे तत्रैवाति. १ तेन प्रयत्रो व्यर्वाञ्छनः, तस्यात्ममन:संनिकर्षव्यापारव्यर्वाहततया साना- कर्तृव्यापारत्वाभावात् कर्मतयेत्रावस्थानात, एकस्यैस्मिन व्यापार कर्मत्वकरणत्वयो. रसंभवादिति शेषः। 3 ·0 चित्सुख्याम् । व्याप्तिः, तस्य तदनधिकरणत्वेऽपि कर्तृत्वाभावात्, नापि भावस्वे स. तीति विशेषणाददोषः, भावत्वस्य मागेव निरस्तत्वात् । अत्यन्ताभावानामनेकवेऽपि सर्वप्रयावात्यन्ताभावानधिकरणत्वं लक्षणमुत त्किंचित्प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वम् । न प्रथमः, लतणस्यासंभवित्वात, स्वप्रयनात्यन्ताभावानधिकर. बपि चेतनान्तरप्रयभात्यन्ताभावाधिकरणत्वात् । न चरमः, प्राचीनदोषानुङ्गात् । किंवैकदेशवृत्तीनां संयोगविभागशब्दामविशेषगुणानामव्याय्य वृत्तित्वं नाम स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणवमित्यभ्युपगच्छतां कथमा- स्मनः प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वं संभवेत, प्रयत्नात्यन्ताभावस्थापि तत्रैव वृत्तः। न च स्वतन्त्रः कतैत्यपि युक्तम्, स्वातन्त्र्यानिरुक्तेः, तथाहि किं कारकान्तरनिरपेक्षतया फलजनकत्वं स्वातन्त्र्यं किं वा कारकाप्रयोज्यत्वे सति तत्पयोक्तत्वम् । नादयः, असंभवत्वात्, नहि करणादिनिरपेक्षस्य कर्तुः फलसाधकता दृष्टचरी। न द्वितीयः, सेश्वरवादे सर्वचेतनानामीश्वरप्रयोज्यत्वात्, अनीश्वर. वादेऽपि राजादिप्रेरितभृत्यादरकर्तृत्वापत्तेः । न च तत्र शरीरादेरेव प्रेर्यत्वं नात्मन इति वाच्यम, चेतनविशि- टस्य शरीरस्य प्रेर्यतया चेतनस्यापि प्रेर्यत्वात्, प्रेरकत्वे च तदनुकूलप्रय. बाधारत्वम्, तच्चेश्वर जीवविषयमस्त्येव । न चेश्वरयतिरिक्तकारकाप्रयोज्यत्वम्, अनीश्वरवादे विशेषणवेय. यात, भृत्यादेश्च पूर्वाक्तन्यायेनाकर्तृत्वप्रसङ्गाच्च, प्रमात्वानिस्केरेव च तद्विशेषितसार्वत्रिकत्वानिक्तिः । तज्जन्यस्तज्जन्यजनको व्यापार इत्यपि न, तच्छब्देन सर्वस्य कार- यस्याभिधाने लवणस्यासंभविस्यात्, नहाको व्यापारः सर्वकारणजन्यः सर्वकारणजन्यजनको वा, कारावशेषाभिधाने तु लक्षणस्याननुगमः, ·द्वितीयपरिच्छदः। तदेवं प्रत्यक्षादिप्रमाणानां दुर्निरूपत्वाज्जगत्कारणब्रह्मात्मतत्वप्रतिपत्ति पराणां घेदान्तवचसा न तद्विरोधगन्योऽपीति सिद्धम् । ननु तथापि न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वम्, परमाणुनामेव बगत्स- मवायिकारणत्वात् । ननु परमाणव एव न सन्ति, प्रमाणविधुरत्वात्, न तावदणुपरिः माणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात महत्परिमाणतारतम्य. बदित्यनुमानं मानम, . अणुपरिमाणशकेनाणुनिष्ठपरिमाणविषक्षायां त्वभिमताणूनामेवासिद्धा तपरिमाणस्य तत्तारतम्यस्य चाप्रसिद्धत्वादा. श्रयासिद्धेः, तेषु परिमाणतारतम्यानङ्गीकाराच्च, महत्त्वापकर्षतारतम्यस्य चकचिद्विश्रान्तिसाधने त्रसरेणुष्वेव तद्विश्रान्तिसिद्धः सिद्धसाधनत्वात् । "नालान्तरगते भानौ यत् सूत्मं दृश्यते रजः । परं तत् परमाणनां परिमाणं प्रचक्षते ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणे दर्शनादिति चेत्, मैवम्, जसरेणुः मावयव. श्चातुषद्रव्यत्वान्महत्त्वे सति क्रियावत्त्वाद्वा घटवदिति सावयवत्वानुमाने महत्त्वापकर्षस्य तत्र विश्रान्त्यनुपपत्तेः, पृथिवीत्वं नित्यत्ति घटत्तिजा- वित्वे सति पटवृत्तिजातित्वात सत्तावत, अयं घट एतदतिरिक्तानित्यमू- तातिरिक्तमान्यः प्रमेयत्वात् पटदिति प्रयोगसंभवाच्च । न च निरवयवयोः संयोगाभावादसमवाधिकारणाभावे कधं कार्य: द्रव्यारम्भकत्वमिति वाच्यम्, परमाणवसिा तत्पनीकारणासंयोगित्वस्या, सायितुमशक्यत्वात्, सिद्धा च धर्मियाहकप्रमाणबाधात्, द्रव्यत्वेन घटा. दिवत संयोगित्वानुमानाच्च । न च सावयवत्वमुपाधिः, अर्थतः पत्तेतरत्वात, कार्यद्रव्यत्वं वा समवेतत्वे सति द्रव्यत्वं धा सावयवत्वम्, तथा च द्रव्यत्वेनैव साध्य व्याप्ती सिद्धायां कार्यपदस्य समवेतपदस्य च जन्यत्वेन सकर्तृकत्वानुमाने शरीरिजन्यस्योपाधी शरीरिपदस्येव साधनाव्यापकाखमात्रप्रयोजनस्योपा. दाने कथं न पक्षेतरता, साध्यव्याप्ती सत्यां साधनाव्यायार्थ यत्र विशेष मुपादीयते स पतेतर इति तल्लक्षणत्वात् ।

·चिमुख्याम् । न च द्वितीयसंयोगासंभवात प्रथमानुपपत्तिषिः, हाणुके प्रथि- माभाषसाधने दोषाभावात, तस्याणुवात, व्यणुके तु कारणबहुत्वा. देव महत्त्वोपपत्तिः, द्वाणुकानां सावयवत्वेन संयोगोपपत्तेश्च । न चावविन एवाभावात् तदारम्भानुपपत्तिः, एकस्थलनीलाव- भासो बाझे प्रमा प्रमात्वाद्रपदर्शनदित्यवविसिः । न चार्थ न्तरता, विकल्पासहत्वात, तथाहि किं परमाणुसमूहा. लम्बनत्वमभिप्रेतमुतावयवसंहतिगोचरत्वम् । नादयः, परमाणनामतीन्द्रियाणामस्मदादिप्रत्यक्षगोचरतायोगात् । नापि द्वितीयः, अवयवानामनेकत्वादेक इति प्रत्ययगोचरत्वा. संभवात् । समुदायस्यैकत्वाददोष इति चेत्, न, तस्यावस्तुत्वात्, वस्तुत्वे च तस्यैवाववित्वात् संज्ञामात्रे विवादः स्यात् । यत् प्रकाशेत तज्ज्ञानम्, प्रकाशते च विवादाध्यासितमित्यनुमानात सर्वस्य विज्ञानमात्रसिद्धो साविकलो दृष्टान्त इति चेत्, न, उभः यवादिसंपतिपत्रस्य र्धामणोऽभ्युपगमे सिद्धान्तापत्तेः, अनभ्युपगमे चाय- यासिदिः, यत् प्रकाशते तदुभयवादिसिद्वैकविज्ञानमात्रम्, प्रकाशते च विवा- दाध्यासितमिति ज्ञानाद्वैतप्रसञ्ज कतयाऽऽभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च । न च कम्पाकम्पास्तत्वानाक्तत्वरक्तत्वारक्तत्वलतविरुद्धधर्मसं- सात तदाश्रयस्यैकत्वानुपत्तिः, अवयवानां कम्पे तदावरणे तद्रतत्वे चावविनोऽतपत्वनैकस्य विरुद्धधर्मसंप्तासिद्धेः । न चावयवावविनोश्चलाचलयोर्युतसिद्धिप्रसङ्गः, विकल्पासह. स्वात, किं भेदो युतर्सािदः किं वा एथगाश्रयाश्रितत्वं पृथक्रियावत्त्वं वा परस्परसंयोगविभागवत्त्वं वा । न प्रथमः, अवयवावविना दाभ्युपगमेन सिद्धसाधनत्वात् । अत एव न द्वितीयः, अवविनोऽवयवाश्रयत्वेऽप्यवयवानां स्वार. म्भकावयवाश्रितत्वात् । (शेषमये) . . .

·योगवासिकम् । ॥ श्रीः॥ ॥ योगवार्तिकम् । (Continued from page 594. Vol. V.) विशेषाविशेषलिङ्गमाचालिङ्गानि गुणपाणि ॥ १९ ॥ गुणात्मको वंशस्तस्य लिङ्गादिविशेषान्तपर्वचतुष्टयं बीजाकरषद वस्थाभेदाः नात्यन्तं भिवा अतो गुणेष्वेव सर्वदृश्यानामन्तभाव दति सूत्रकारस्याशयः । कार्य: कारणान्यनुमीयन्ते इत्याशयेन विशेषादिक्रमेण पर्वगणनम् । तत्र यस्ययस्याविशेषस्य योयो विशेषस्तमाह । तत्राका- शेति । आकाशादीनि भूतानि शब्दादितन्मात्राणां शान्तादिविशेषशून्य. शब्दादिधर्मकसूक्ष्मद्रव्याणामत एवाविशेषसंजकानां विशेषा अभिव्यक्तशा- तादिविशेषकाः परिणामाः, यथाक्रममिति शेषः । तति । विशेषा इत्या- गामिनान्वयः । मनस इन्द्रियमध्यप्रवेशे हेतुगर्भविशेषणं सर्वार्थमिति । सर्वषां दशेन्द्रियाणामी एवार्था यस्यति मध्यमपदलोपी समासः । मनः- सहकारणव श्रोत्रादीनां शब्दादियाहकत्वादिति । अहंकारस्याविशेषत्वे हेतुगर्भविशेषणम् । अस्मितालक्षणस्येति । अभिमानमात्रधर्मकस्य श्रवण- स्पर्शनदर्शनादिरूपविशेषरहितस्याहंकारयति शेषः । पिण्डीकृन्य विशेष- पर्वापसंहति । गुणानामिति । एवं पञ्चभूतैकादन्द्रियगणः षोडशसं- ख्याको गुणानां विशेषाख्यः परिणाम इत्यर्थः । ननु इन्द्रियवत्तन्मात्राण्य. हंकारस्य विशेषाः कथं नोक्ताः शब्दस्पादिविशेषवत्वादिति चेव । विशे- षमात्रस्यवात्र विशेषपरिभाषणात तन्मात्राणां तु भूतानाविशेषा अपि भवन्तीति । अविशेषपर्व व्याचष्टे । षड् विशेषा इति । षड् गणर्यात । शब्दतन्मात्रमित्यादिना अस्मितामात्रइत्यन्तेन । एकद्वितीति । लत्यते. नेनेति लतणं धर्मःतन्मात्राणां द्रव्यत्वलाभाय लतणपदं तथा चौत्तरोत्तरत- न्मात्रेषु पूर्वपूर्वतन्मात्राणां हेतुत्वा चब्दतन्मात्रं शब्दमात्रधर्मकं तत् कार्य: तया स्पर्शतन्मात्रं शब्दस्पर्शाभयधर्मकम्, एवं क्रमेणैकैकलक्षणधर्मद्धिरि. त्यर्थः । एतेषु च मात्रशब्दः शान्तादिविशेषस्यैव व्यावृत्तिनं तु गुणान्तर- संपर्कस्य एकदियादिलक्षणत्ववचनात् । ।

·तु योगवार्तिकम् । तन्मात्रायविशेषाणि अविशेगास्ततो हि ते । न शान्ता नापि घोरास्ते न मूठाश्चाविशेषिणः ॥ इति विष्णुपुराणाच्चेति । ननु तन्मात्रेषु परस्परं कार्यकारणभावे सिद्धएव कारणगुणक्रमेणोत्तरोत्तर गुणद्धिः सेत्स्यति तत्रैव तु किं प्रमाणं श्रुतिस्मृत्योः स्थूलभूतेष्वेवाकाशादिक्रमेण कारणतासिद्धेरिति चे,दाकाशा. दिस्यलभूतेभ्यो वाण्या त्यत्तिदर्शनेन मूहमेऽपि भूते तथा कार्यकारण भाबकल्पनस्याचित्यमिति । एतानि च तन्मात्राणि तामसाहंकाराच्छ. ब्दादिक्रमेणोत्पदान्तति बोध्यम् । अस्मितामात्रेोऽभिमानवत्तिकः, तेने. न्द्रियंभावापत्राहंकारख्यात्तिः । एते सत्तामात्रस्येति । सत्ता विद्यमा. नता व्यक्ततेति यावत् । व्यक्ततामात्रं महत्तत्वमायकार्यत्वात् । प्रलये हि सर्व विकारद्रव्यम् अतीतानीगतरूपाभ्यामेव तिष्ठति न विद्य- मानतया, अत प्रादयविकारोकुरवो महान् सादी सत्तां लभते स सत्तामात्रमुच्यते । स च सत्सामान्यतया सत्तामात्रमुच्यते सद्विशेषाणामहं- कारादीनां तदानीमभावात् । अत एव यास्कमुनिना शब्दादिषड्भाव. विकारमध्ये जन्मोत्तरस्तित्व विकार उक्तः । तथा च संसारवत्तस्यास्ति- तामात्रपरिणामो महत्तत्वं वृद्धिपरिणामस्वहंकारादिरिति । एवंभू तस्य सर्वविकाराणामात्मनः स्वरूपम्य महतो महत्तत्वस्य बुयाख्यस्य परिणामाः षट् अविशेषसंज्ञका इत्यर्थः । अविशेषत्वं च सामान्यत्वम् । यंदापि षोडविशेषाणां सामान्यत्वं महत्तत्त्वप्रक्षात्यारयस्ति तथाविशे. पशब्दः पङ्कजादिशब्दवद्योगरूढः षट्स्वेवेति। अत्र षण्मध्ये तन्मात्राणां बुद्धिपरिणामित्वमहंकारद्वारैव मन्तव्यं सूत्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसान- मिति सूत्रे भाष्येण तथा व्याख्यातत्वादिति । लिङ्गमानपर्व व्याचष्टे । यतत्परमिति । अविशेषेभ्यो यत्परं पूर्वत्पित्रं वंशस्योतिस्पर्ववन्जगढकुरो महत्तत्त्वं तल्लिङ्गमात्रमित्यर्थः । लिङ्गमर्माखलवस्तनां व्यजक सन्मानं महतत्वम् । महत्तत्त्वं हि स्वयंभोरादिपुंसः कायंब्रह्मण उपाधिभूतं सादी सर्व जगदासयदेवोति सुप्तास्थिचित्तवत् । ज्ञानातिरिक्तस्तु व्यापारः पश्चादेवाहंकारादुत्पत्रो भवत्यतोलिङ्गमात्रमित्युच्यते । तथा च स्मृतिः ।

·H योगवार्तिकम् । ६३७ सतो ऽभवन्महत्तत्त्वमव्यक्तात् कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्यं विश्वं व्यस्तमोनुदः । इति । कश्चित्सु लयं गच्छतीतिलिङ्गपदस्यार्थमाह । तत्तु प्रमाणाद. शनादुपेक्षितम् । अहंकारादेरपि लयगमनेन महत्तत्त्वमात्रे लिङ्गमात्रप्रया. गानौचित्याच्च । तथा लिङ्गमिति मात्रशब्दार्थानुपपत्तेश्चेति । तस्मिं. स्तत्व महच्छब्दप्रयोगबाजम् अहंकारादाखिलविकाराधारत्वमाह । तस्मि. चिति । तस्मिन्सूक्ष्मरूपे से पूर्वोक्ता अविशेषविशेषाः पदार्थाः अवस्यया अनागतावस्या स्थित्वा उत्तरोत्तरवंशपर्वाणीव विद्धिकाष्ठां स्थावरज. इमानां प्राप्नुवन्ति महान्प्रादुरभूद् ब्रह्मा कूटस्थो जगदडुरः । इति स्मृतेः । तथा प्रतिसंसृज्यमानाः प्रतीयमानाश्च ते तस्मिवेवावस्यया प्रतीतावस्थया अनुगता भूत्वा तेनैव सह यत्तत्मसिद्धसाम्यावस्थगुणत्रयरू. पलिङ्गं तत् प्रधानाख्यमूलकारणं प्रतियन्ति प्रकृती लीयन्तदत्यन्वयः । एतेन महत्तत्वापाधिकस्य कार्यब्रह्मणापि जगत्सृष्टिाितलयहेतुत्वं प्रस. हुण्याख्यातम् । प्रधानस्यासङ्गत्वापपादनायाव्यमिति विशेषणं, स्वयमध्य. ततया न परस्परव्यऽजमिलिङ्गमित्याशयः । पुरुषात्पराभिमतशरीरादि- भ्यश्च ध्यावर्तनाय निःसत्तासत्तं विशेषणम् । निर्गते पारमार्थिक सत्ता- सत्ते यस्मादिति वियहः । कूटनित्यत्वादिपारमार्थिकं सत् । सतोस्तित्वं च नासत्ता नास्तित्वे सत्यता कुतः । तस्मात्र विज्ञानमृतेस्ति किंचित क्वचित्कदाचिट्टिज वस्तुजातम् । यच्चान्यथात्वं द्विज याति भयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् । इति गारुडवैष्णावादिवाक्येभ्यः सत्तासामान्याभावस्येव पारमा- र्थिकसत्तावसिद्धेः, तच्च सत्त्वं प्रधाने नास्ति महदाखिलविकाररूपः * मनुनाप्युक्तं । सतः स्वयंभूभंगवामव्यक्तो व्याधिदम् । महाभूतादिवत्तीजाः प्रादुरासीत्तमोनुदति ॥ इतिपाठान्तरम् ।

·योगार्तिकम् । प्रलयेष्वसत्त्वात । सूत्मदृष्ट्या तु परिणामितया प्रतितणं तत्तद्धर्मरूपेणापा. याच्च । तथा च श्रुतिस्मृतयः चैतन्यं चिन्मात्रं सत् । क्षणं न तिष्ठति जीवलोकः योदयाभ्यां परिवर्तमानः । इत्यादया इति । यथा च सत्तया वर्जितमेवासत्तथापि पारमार्थिक्या वर्जितं सत्तासामान्याभावस्यैव पारमा. र्थिकासत्त्वात् । तच्च प्रधाने नास्ति नित्यत्वादक्रियाकारित्वात् श्रुतिस्मृ. त्यनुमानसिद्धत्वाच्च । इत्यमेव च सदसनामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मक मायाख्यं प्रधानमितिवेदान्तसिद्धान्तो प्यवधारणीयः । नासद्रपा न सदपा माया नैवोभयात्मिका । सदसनामनिर्वाच्या मिथ्याभूता सनातनी ॥ इत्यादित्यपुराणादिषु मायाख्यप्रकृतेः पारमार्थिकसत्त्वादिरूपेणा- निरूप्यत्ववचनाच्च । न तु प्रपञ्चस्यात्यन्ततुच्छता अत्यन्तविनाशिता पा वेदान्तसिद्धान्तः 'नाभावउपलब्धेः' 'भावे चापलब्धः' इति वेदान्तसूत्राभ्या. मेवात्यन्ततुच्छताया निराकरणात् । सत्त्वाच्चापरस्य असापदेशादितिचेच धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् वैधाच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवथाश्रुतवेदान्तसू. त्रेभ्यः प्रपञ्चस्य सदसद पताया एव सिद्धेश्च । धर्मान्तरेणातीतानागतध- मण । शास्त्रेषु स्वप्नादिदृष्टान्ताश्च क्षणभद्गुरत्वपारमार्थिकासत्त्वांशेनैवेति बोध्यम् । नहि स्वपगन्धर्वनगरादयोप्यत्यन्तासन्तः स्वप्नादापि सातिभा. स्यमानसपदार्थाभ्युपगमात् । अन्यथा सन्ध्ये सृष्टिराहहीति घेदान्तसूत्रे- शैव स्वप्ने सृष्ट्यवधारणं विरुध्येत न स्वप्रादिदिति वेदान्तसूत्रं च जाय. मपञ्चस्य केवलमानसत्वमेव निराकरोति एतेन स्वप्नादिदृष्टान्तः प्रपञ्च. स्य मनोमात्रत्वाभ्युपगमो नवीनवेदान्तिनामपसिद्धान्त एव । वेदान्तसूत्रे. णापि स्वमतुल्यत्वाभावनिर्णयात् । तस्मादाथोक्तमेव प्रपञ्चस्यासत्वं ब्रह्म मीमांसाया पि सिद्धान्तः समानतन्त्रसिद्धत्वाचेति दिक् । कश्चि. स्वन उत्तरविशेषणे चार्थक्रियाकारित्वमेव सत्वं वितितं तच्च प्रलये प्रकृतिद्विकारयोनास्तीत्याह । तत्र । ईश्वरान्यपुरुषस्याप्येवमसत्तया तयावृत्त्यसंभवात् । जीवपि हि विषयप्रकाशनव्यापारोपरम एवासत्ता लयःस्थापः प्रलयेस्तीश्वरप्रकरणे श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्ध इति प्राधान्यस्य पारमा- ·- योगवाति सी र्थिकसदसवाभावोपपत्तये द्विकाराणामपि पारमार्थिक्या सदसत्ते न स्त इति प्रतिपादयितुं प्रधानस्य विशेषणान्तरं निःसदसदिति । निर्गते सद- सती यस्मादिति विग्रहः । निःसन्निरसदिति पाठेप्ययमेवार्थः । प्रधान- वत्ति हि यद्विकारजातं तत्पारमार्थिकसत्र भवति परिणामित्वेन स्वधर्मः प्रतिक्षविनाशात् । आदान्तयोळक्त्यवस्थयाप्यसत्वाच्च । 'वाचारम्भणं वि. कारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' । 'अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अध्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवनेत्यादिश्रुतिस्मृतयश्च विका- गणां नित्यतारूपं सत्त्वं निराकुन्ति । अत्र च श्रुतौ विकाराणामादयन्त- योनाममात्रावशेषत्वेनास्थिरतयैव तदपेक्षया स्थिरस्वरूपं सत्यत्वं कार- णस्य वितितम्। 'नित्या नित्यानां सत्यस्य सत्यमिति श्रुत्यन्तरे तादृशा- सिद्धेः । न पुनर्विकाराणामत्यन्ततुच्छतथा मृद्विकारस्य ब्रह्मविकारदृष्टा- न्तत्वानुपपत्तेः । नहि लोके मृद्विकारस्यात्यन्ततुच्छत्वं सिद्धमस्ति येन ब्रह्मकार्यप्रपञ्चतुच्छत्वे दृष्टान्तता तस्य स्याति । यथा प्रधानत्तिका- र्यजातमत्यन्तसव भवति एवमत्यन्तासपि न भवति अतीतानागतादि. रूपैः सदा सत्त्वात् । 'तडेदं तीव्यारतमासीत् । प्रासीदिदं समोभतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रत_मविज्ञेयं प्रसुप्रमिव सर्वतः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य इति । नन्वेवं सविकारस्य प्रधानस्य सदस- स्वतिषेधे सति प्रकृतेः सदमदात्मकताप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिशतव्याकोयः सदसद्वाधाभ्यार्माित सांख्यसूत्रविरोधश्चेति । मैवम् । तथाविधवाक्यानां व्यक्तरूपव्यावहारिकसदसत्तापरत्वात् । सांख्यसूत्रे च बाधाबाधौ रूपभेदेन सार्वकालिकाविति । तदुक्तं जगन्मयी धान्तिरियं न कदापि न विद्यते । विदाते न कदाचिच्च जलबुद्दवत् स्थितम् ॥ इति। भ्रान्तिरितिपारमार्थिकाममाश्रित्य ज्ञानज्ञेययोरभेदविवक्षयो. तम् । अत एव गौतमसूत्रं तत्त्वप्रधानभेदाच्न मिथ्या विध्योपपत्ति'रिति। तारिखकमिथ्याबुद्धिनित्यपदार्थज्ञानं च प्रधानं मिथ्याज्ञानं प्रसिद्धमिथ्याज्ञानं ·. । यो धार्तिकम् । शुक्तिरजतादिज्ञानमिति । पारमार्थिकामलक्षणां च तदभावति तत्प्रकार- त्वमसद्विषयकताधातदुभयमपि परिणामिनित्यपदार्थबुद्धिष्वप्यस्तीति,व्या- वहारिकपारमार्थिकभेदेन सत्तादिद्वैविध्यं च विष्णुपुराणादिषु प्रसिद्धं, यथा सहाव एषो भवते मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतच्च यत्संत्र्यवहारभूतं तथापि चोक्तं भुवनाश्रितं तत् ॥ इति । तृतीया च लोमसिद्धा प्रातिमासिपि सत्ता शुक्तिरजत- स्वाप्रपदार्थानां मनोमात्रपरिणामानामिति । यत्तु परमात्मचैतन्यस्यैव सत्वं म तु जीवचैतन्यानामपि दति वेदान्तरहस्यं नान्यो तोस्ति दृष्टा श्रोता मन्ता बोदेत्यादि श्रुतिसिद्धं तनु लयशून्यत्वरूपातिपारमार्थि- कसत्तामभिप्रेत्यैव बोध्यम् । प्रलये हि परमात्मनि प्रतिपुरुषयोापारोप. रमरूपो लयो भवति । प्रतिः पुरुषश्चाभी लीयेते परमात्मनीत्यादिवा. क्येभ्यः, परमात्मा च सदा जायत्स्वरूपतया लयअन्य इति स एव परमा. घेसन प्रतिपुरुषाविति घेदान्तमहावाक्यमर्यादा । एतेन सदसत्त्वयोर्वि. रोधादेकनासंभव इत्यप्यपास्तम् । व्यवहारपरमार्थभेदेन कालभेदेनावच्छे- दभेदेन स्वरूपभेदेन प्रकारभेदेन च तयारविरोधादिति । तदेवं श्रुतिन्या- यसिद्धं सत्यत्वमिथ्यात्वविभागविदुषामाधुनिकवेदान्तिब्रुवाणा प्रपञ्चा: त्यन्तासत्यत्वादिरूपाश्रर्यासद्धान्ता नास्तिकमतानुसारिणो मुमुक्षुभिरतः परिहरणीयाः समानन्यायेनात्यसिद्धान्तानामेव ब्रह्ममीमांसासिद्धान्त- लादिति सर्व समञ्जसम् । लिङ्गमात्रपरिणाममुपसंहरति । एष तेषामिति । तेषां गुणानामित्यर्थः । अलिङ्गं पर्व व्याचष्टे । निःसत्तासत्तं वेति । निः- सत्तासमित्युक्तो यः पदार्थः सोलिङ्गनामा गुणानां परिणामः स च सा- म्यावस्थानामको गुणेभ्योतिरिक्त इति तस्य गुणपरिणामत्वमुपपद्यते । तस्यां च साम्यावस्थायां प्रधानवाचिशब्दो धर्मधम्यभेदेन महदादिध्या. त्यर्थमेवात्र श्रुतिस्मृत्योश्च प्रयुज्यते । परमार्थतस्तु गुणा एव तदुपलक्षि. ताः प्रधानम् । भाष्ये गुणानामेव प्रधानत्वस्याक्तत्वादिति। रदानी पर्वणां गुणानां च परस्यरवैधय॑भदो व्युत्पादनीयः तत्रादालिङ्गावस्थारूपस्य यवंशः पर्वत्रयागुणेभ्यत्व वैधम्य प्रतिपादति । अलिङ्गावस्थायामिति । ।

·- योगवार्तितम् । पुरुषाची विषयभोगविवेकख्याती सत्कार्यो सुखदुःखाभावी च स पुरुषार्थी नालिङ्गावस्यां प्रति हेतुः यतो ऽलिङ्गावस्थायामादौ सृष्टः प्राक् पुरुषा- र्थता पुरुषार्थसमूहः कारणं कारणत्वाभिमतो नोत्पत्यतइत्यर्थः । दुःख- निवृत्तिव्यावर्तनाय कारणमित्युक्तम् । प्रलयकाले दु.खनिवृत्तेः कर्मतयादेवो. पपत्तेः प्रलयाप्रयोजनतया दुःर्खानत्तिः प्रलयकारणं न भवतीत्याशयः । उपसंहरति । न तस्य इति । एतदुक्तं भवति । ध्यतावस्थायां गुणेभ्यः शब्दायुपभोगाविरूपः पुरुषार्थो जायतेतः स तस्यामनागतावस्यः कारणं भवतु साम्यावस्थायां तु न तज्जन्यः कश्चन पुरुषार्थस्तीत्यता नास्याः पुरुषार्थः कारणमिति । एतावता किमित्यत आह । नासौ पुरुषार्थश्तेति । नित्या व्याख्यायतइति शास्त्रेष्विति शेषः। नित्या स्वाभाविकी अनैमित्तिक- त्वेन पर्वत्रयापेक्षया स्थिरा स्वाभाविकोपि धर्मादिभिः प्रतिबन्धाच गुणानां साम्यरूपः परिणाम इति भावः । अव्यक्तावस्थायाश्च स्वाभावि. कत्वं न व्यक्तावम्यापेक्षया बहुकालावस्थायित्वमेव नित्यत्वं सत्यत्वापर. नामकं व्यवहारे सिद्धम् । ध। नित्यः सुखदुःखे त्वनित्ये' इत्यादिभारता. दिव्यवहारात । ईदृनित्यत्वं च गीतादिषक्तम् । अव्यक्तादीनि भतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ इत्यादिभिरिति । अथ वा सर्वदा सत्त्वरूपं नित्यत्वमेवाप्यत्रार्थास्तु सर्गपि गुणसाम्यम्यात्यन्ततोनुच्छेदात । अंशत एव वैषम्येणावरणरूपस्स गुणसाम्यस्य सर्वदा सत्त्वात् । अन्यथा साम्यावस्थाया अत्यन्तीछेदे पर्व. तानुपपत्तेश्च । अनेन हि सूत्रेण । अर्धमूलमधःशाखम् इत्यादिगीताम् अव्यक्तमूलप्रभव इत्यादिमोक्षधर्मादिकं चानुसृत्य संसाररूपो गुणवृत एव चतुष्पर्वतया निरूपितः तस्य च वंशतुल्यस्य गुणवत्तस्यावरणानां पूर्वपूर्व- तत्वानामंशत एवोत्तरतत्त्वरूपेण परिणामो भवति समुद्रस्यांशतः फेना. दिरूपतावत न तु दधा दुग्धस्यव पूर्वपर्वतत्त्वस्य सर्वांशेन परिणाम उत्पचकार्यस्य कारणेन पुनरापरणार्थ कारणानां स्वकार्यावरकतया वस्थान सिध्यति । तस्मात्सर्गकापि हिलिहावस्थावस्थानातस्या नित्यत्वमिः ·६४२ - - योगवार्तिकम् । ति । ननु प्रष्ठतिमादायाष्टावेवावरणानि ब्रह्माण्डस्य श्रयन्ते न तु सन्मा. चाण्यपीति चेत्र । सूत्मस्थलयोरेकवधिवतयाष्टधा प्रावरणवचनात अत एव भागवद्वितीयस्कन्धे परब्रह्मगती पञ्चभूतानां बहिस्तन्मात्रावरणे गतिरुता इन्द्रियाणि चाकारणत्वाचावरणानि तेषामुत्पत्तिस्तु तन्मात्रस. मानदेशा यथा तिलसमानदेशा सूत्मलोपात्तरिति दिक । इतरस्मिन्नव- स्थात्रये त्वनित्यत्वरूपं वैधर्म्यमाह । त्रयाणामिति । प्रादौ उत्पत्ती उपा. दानकारणत्वव्यवच्छेदार्थमाह । सर्वार्थति । अनित्या विधा अवति- शेषः, शेषं सुगमम् । पर्वसु नित्यानित्यत्वरूपं वैधर्म्यमुक्त्वा पार्वणां गुणानां पर्वभ्यो वैधर्म्यमाह । गुणास्त्विति । गुणास्तु सत्त्वादयः सर्वविकारेण्वनु- गता अत उत्पत्तिविनाशशून्या अनुपरिनित्या इत्यर्थः । अलिङ्गावस्था. पि हि नैवं नियति । ननु त्रिगुणात्मकप्रनित्यत्वे प्रति पुरुषं चैव प्रविश्यान्मेच्छया हरिः । तोभयामास संप्राप्ते सगेकाले व्ययाध्ययो । तस्मादव्यक्तमुत्यवं त्रिगुणं द्विजसत्तम । इत्यादिस्मृतिषु प्रकृतेळयोत्तिवचनं कथमुपपोत तत्राह। व्यक्ति भिरवेति । गुणायिनीभिर्गुणधर्मः कार्ययक्तिभिरेवातीतायुपचयान्तपरि. णामवतीभिहेतुभिर्जन्मविनाशवन्तद्व ते गुणाः प्रतीयन्ते कार्यकारणविभा. गात् न तु तेषां स्वतो जन्मविनाशी स्त इत्यर्थः । तथा च स्वानुगतानां ध्ययादिनैव गुणात्मकप्रकृतेळयादिव्यवहार इत्याशयः । परिणामस्तु प्रकृतेः पारर्थिकत्वे सति व्याप्यानामुपतिविनाशयोः व्यापकेषु व्यवहारे दृष्टा. न्तमाह। यथेति। दरिद्राति तीवो भवति। इति समः समाधिरिति । इदं समाधानं दाष्टान्तिर्कोप समामित्यर्थः । ननु तथापि प्रकृनित्यत्वं नोपप- झते। भूयश्चान्तविश्वमायानित्तिः प्रतिःपुरुषश्चाभी लीयेते परमात्म- नि' इत्यादिवास्येभ्य इति चेत्। दत्तोत्तरत्वात काविनाशेन तत्रापि तबि. त्तिवचनात् । व्यापारोपरमाख्यलयस्यैव पुरुषसाहचर्येण तत्रावधारणाच्च । (शेषमये) सांख्ययोगाध्यापकस्तात्याशाख्यपरनामा মীয়ায়খানালায় पटवर्धनोपाहा रामकृष्णशास्त्री । ज्योतिषशास्वाध्यापक केशवशास्त्रीच।

·माधवीयधातुतिः । । माधवीयधातुवृत्तिः । . MA सटा । प्रजन्सा. (Continued from page 562. VOL. V.) घट अवयवे ॥ सटति । ससाट । सेटतुः । सटिता । सिसटिषति । स्ततिण्यारवेत्यषत्वम् । साटयति । असीषटत । हाय ॥ ३०८ ॥ लुट विलोडने ॥ एतदादयः पठत्यन्ताष्टवर्गतृतीयान्ता इति कौशि- काश्यपनन्दिद्रविड़ाः । ते चास्मादनन्तरे पिटहटी च पेठुः । लोटति । लुलोट । लोटिता । लुलुटिति लुलोटिति। लुटित्वा। लोटित्वा। लोटय. ति। अतूलुटत । अनुलोटत्। काण्यादित्वादुपधाहस्वविकल्पः । लूसूत्रे सुधा- करः लुल विलोडन इति लान्तापि दृश्यले । लोलभ्दुजाकारबृहत्तरङ्गमिति माघः । इलयारेकत्वस्मरणमिति वा प्रतिविधेयमिति । अयं दिवादा. वपि । भाषार्थश्चुरादौ । प्रतिघाते युतादौ इति । स्तेयार्थः परस्मप- दिषु । लुठतिः चुरादौ ॥ ३०९ ॥ चिट परप्रेष्ये ॥ चेटतीत्यादि । पूर्ववत् । काण्यादित्वाभायो विशेषः । चेटी। इनन्तात्सर्वतोक्तिवादित्येकइति डोष ॥ ३१० ॥ विट शब्दे ॥ वेटतीत्यादि । विटः। गुपधलतणः कः । विटपः । विटविष्टपविशिपोलपा इति निपातितः ॥ ३११ ॥ बिट आक्रोशे ॥ बशादिः । बेटतीत्यादि। हिठेत्यत्र के चित्प न्ति, हठतीत्यादि ॥ ३१२ ॥ दूट किट कटी गती ॥ अत्र मैत्रयः । कटीति हस्वान्तं पठन्तीति चतुर्थ धातुमुक्त्वा मतान्तरेण दीर्घान्तं पठन ई इति चतुर्थ धातुं दीर्घमुक्तवा फलं च व्यपदेशिवडावेन गुरुमत्त्वे इजादित्वात् अयांचकारत्यासिद्धि माह । क्षीरस्वामी तु त्रयो धातवः । तृतीय दिदित्यङ्गीकृत्य कटित्वा कटुवा, कट्टवानित्युदाहृत्य अन्ये कटौति धात्वन्तरं प्रश्लिष्टमाहुरिति चात्तवा कणटति। कणटकः ।उदयति दिननाथे याति शीतांशुरस्तमिति चोदाजहार। समतातरङ्गिण्योस्तु कटि इति चत्वारो धातव रति व्याख्यायि । धनया.

·माधवविधातुतिः । लशाकटायनी चीनेव धातूनाहतुः । अयं पतः सर्मार्थतः पुरुषकारेण । यदाह, रईइति ह्रस्वः दीर्घा धातुः प्रस्तुत्य अन्ये पुनरुभावपि न पठन्ति । ध्यक्तं चैतत धनपालशाकटायनवृत्त्याः । अपि च शोट गर्वइत्यादिकान काश्चन धातूपठित्वा अन्ते चोदात्ता इत्युच्यन्तेतच्चास्मिन्प्रकरणे ऽयतेरपि पाठे सति तस्य अनिट्स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामित्यनुदात्तत्वात प्राचुर्याभिप्रायेण कथं चित्रेयं स्यात्, यथाह मैत्रेयरतितः । उदात्तत्वमति- बजे भट्टयामन्यायनोदात्ता इत्युच्यन्ते इति, स चायं न्यायः सुनिश्चित- स्वायतेः पाठे शोभते, विप्रतिपचे पुनरुदात्तन्वोत्याञ्जस्यवशादपपाठ एव ज्यायान् । उदयतीत्यादि चैवमसाध्येवास्विति हरदत्तस्याभिप्रा. धोयमेव पक्षोऽभिमतः । यदाह 'उपसर्गस्यायता वित्यत्रातिरनुदात्ते. स्कथं हि उदयति विततो रश्मिरज्जाविति परस्मैपन, किमनेन धन्य. गजशाचेन, यदि वा पचायजन्तादुदयशब्दादाचारकिपि लट् । के चित तु इटकिटकटीत्यत्र इकारमपि धातुं पठन्तीति वृत्तिकारोपि प्रायेणात्रैवा- नुकूलः । यदाह गतिस्तुशास्वित्यत्र क्याप इत्य इत्युदाहृत्य कथमुनाम- ति, ईइत्यस्यैतद्पमिति । यदि हीमो स्यानां प्राथम्यादनयोरेकमुपादीत । अथोदाहरणानि । एर्टात । इयेट । ईटतुः । इयेटिथ । पिटुचनेषु दुिर्व- चनेची ति गुणस्य स्थानिवत्त्वादिट्शब्दस्य द्विरुक्ती हलादिशेषे अभ्या- सस्यासवर्णइति यङ् । नन्वेवं गुणस्य स्यानिवत्त्वादवश्यं स पुनः प्रवर्त. यितव्यः, तस्यां च दशायां गुणादन्तरङ्गत्वात सवर्णदीर्घण भाष्यम् । न चास्ति वार्णादाङ्गं बलीय इति, यत इदमाङ्गवर्णयोः समानिमित्त त्वे प्रवर्तते । न च कार्यो निमित्तत्वेमाश्रीयते, सत्यम् । इदानीमेवाये परि. हरिष्यते । टतेत्यादि । इटिटिपति । एटयति । मा भवानिटिटस् । णिलापस्य द्विवचनेची ति स्थानिवत्वादृिशब्दस्य द्विवचनम् । अतः पूर्व- मेवोपधाहस्व इत्युक्तम् । केटति । चिकेट । कोटता । चिकटिषति । जिटिवा । भेटत्वत्यादि । किटिः । द्गुपादितीन कित्त्वाच गुणः । कण्टति । चमण्ट । कण्टिता । कण्टकः । संज्ञायां कुन् । कण्टक्तिम् । तारकादिस्वादितन् । भनिदिदा । एवं कटतीत्यादि । र रति चतु. ।

·- - माधवीयधातुवृत्तिः। र्थधातुवादिनाम, अथति दयाय । ईयतुः । ईयुः । दर्यायथ । इयेथ । भार. द्वाजनियमादिविकल्यः । दयय । इयान । यिव । दयिम । पिदुचनेषु । गुणवद्योर्विचनेची ति स्थानियवाट् दकारस्य द्विवचने 'अभ्यासस्थास- वर्ण इतीयङ् । अन्यत्र पूर्ववदियङ् । स्थानिवदावादिशब्दस्य द्विरुक्ता पुन- रियडः प्रवर्तनायां तं बाधित्वा एरनेकाच इति प्राप्तं यणमन्तरङ्गत्वादा. धिल्वा सवर्णदीर्घः । पुनरियङादेशः । यदापि सवर्णदीर्घस्य यणश्चे. कार आश्रयो भवति स्थानिवत्त्वे नेति समानाश्रयणे वादाङ्गं बलीय इति दीघे बाधित्वा यण प्रवर्तते ततोपीदमेव रूपम् । अत्र पने पर्यायथेत्यत्रापि न दोषः । यतस्तत्रापि समानस्थानित्त्वे चास्ति समाना. श्रयणत्वं दीर्घ गुणयोः । एवमपि न सिति. यदत्र द्विवचनकाले ऽपहतो गुणः पुनः प्रवर्त्तते, ततश्चानादिष्टादचः पूर्वत्वेनाभ्यासा दृष्ट इति तस्याभ्यासस्यासवर्ण' इति इर्याङ कर्तव्ये गुणस्य स्थानियवाद् असवर्ण- रति प्रतिषेधः स्यात्,एवं हि अत एशसवर्णयहणसामर्थ्यात् स्यानिवत्त्वं न भविष्यति, । नन्वयमस्ति बचनस्यावकाशोऽतलिटि द्विववर्तिपि- पाश्चेति अभ्यासेत्वे दर्यात दयूत इत्यादि । नैतत् । न होकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति । इति प्रयोजने अभ्यासस्याविन्येव ब्रूयात् । उत्रोणादि तु न प्रयोजनं तस्य छान्दसत्वे तन्वादीनां छन्दस्युपसयान- मिति सुवार्दिवदुवङः सिद्धत्वात् भाषायामामा भाव्यम् । एता । एष्यति । स्वरान्तत्वार्दानट्त्वम् । अयतु । आयत् । अयेत् । आशिषि ईयात् । अकृत्सार्वधातुक्योरिति दीर्घः । ऐषीत् । मा भवानेषीत् । ऐष्यत् । कर्म- णि ईयत इत्यादि। स्यादौ चिवदिटि वृद्ध। यिदित्यादि । दृषिति । 'अझनगमां सनीति दीर्घः। 'दको झलिति सनः कित्याच गुणः । आय. यति । मा भवायियत् । णो डि वृयाययो! चडीति इस्वे हिलोपे तस्य स्थानियत्त्वेन यिशब्दस्य द्विवचनम् । इतः । इतवान् । प्रेत्य । यपि 'धत्वतुकारसिद्ध इति एकादेशस्यासिदत्वाद् हुनिबन्धनस्तुका किटौति मै- यमतेन त्रासे गतः । कटिश्च वावरणयोः ॥ ३१५॥ मडि भूषायाम ॥ मयति । ममण्ड । मण्डितेत्यादि । मयडते ।

·H माधवीयधातुतिः । कन्या स्वयमेव । प्रमण्डिष्ट कन्या स्वयमेव । भूषाकर्मत्वाधिणोनि- बेधः । मिर्माण्डपति । मामण्यते । अमामन् । मण्डयति । अममण्डत । मण्डनः । 'क्रुधमण्डाभ्यश्चेति युच् । मण्ड इति विभागे गतः ॥ ३१६ ॥ कुडि वैकल्ये । कुण्डतीत्यादि । कुण्डतइति दाहे गतम् । पत्र स्वामी । कुटीति कोशिकदुर्गाविति, शाकटायनः पुनः प्रकरणानुरोधेन हान्तमेवाध्यागीष्ट ॥ ३१७ ॥ मुट प्रमर्दने ॥ मोटति । मुमोट । मोटिता । मुमुटिषति । मुमोटिषति । मुटित्वा । मोटित्वा। रलो व्युपधादिति किविकल्पः । मु?त धनपालः । पुडिति पकारादिडान्त इति शाकटायनः । तीर स्वामी तु द्वावपीदिती पपाठ। मैत्रेयस्त्वमुं टान्तमेव पठित्वा मुडि खण्डन- इति चाय पठित्वा पुडि चेत्येकइत्याह । मुट प्रमर्दनाक्षेपयोरिति तुदादो। मुड संचूर्णनति चुरादौ ॥ ३१८ ॥ चुडि अल्पीभावे ॥ चुण्डतीत्यादि । चु:ति दुर्गः । चुट छेदन- रति तुदादी। चुटच्युटी द्वापि चुरादौ ॥ ३१९ ॥ मुडि खण्डने ॥ मुण्डतोत्यादि । मुण्डः, तं करोतीति मुण्डयति । 'मुण्डमिश्नश्लक्ष्णलक्षणव्रतवस्त्रहलकलकततस्तेभ्यो णिजिति करोत्य णिचि णाविष्ठवदिति टिलोपः । यवनमुण्डः । काम्बोजमुण्डः । मयूरव्यं. सकादित्वाद्विशेषणस्य पनिपातः । अत्र मैत्रेयः । पुडि चेत्येके । पुण्डति । पुण्डः । पुण्डरीकमिति । डकारवत्पवादिप्रकरणादिहायं निर्दिश्यते मुडि भूषायामित्युकारवत्र भवति इति डकारान्तोप्यकारववादादौ निर्दिष्ट इति मैत्रेयः । अत्र शुठि खण्डनप्रमर्द्धनयोरिति क विद्वातुकोशे पठाते । मैत्रेयादयस्तु न पठन्ति । तत्रादापाठ एव ज्यायान्यदिहवाये शुठि शोषणति भविष्यति अस्मिन् हि सति तस्य च रूपाभेदाद् शोषणयहण- मपीहेव कर्त्तव्यं स्यात् ॥ ३२० ॥ ठि लुठि स्तये ॥ रूण्ठति। लुण्ठतीत्यादि । रुठिलुठीत्येकइति ती. रस्वमी। शाकटायनस्तृतीयान्ती पपाठ । लोठतीति विलोहने गतम् । लुठ प्रतिघातदति युनादौ । रूठ रोषणति चुरादौ । तब रुठेत्येके ॥ ३२२ ॥ ता ·माधवीयधावतिः। स्फुटिसर्वशरणे ॥ अयं पाठो मैत्रेयादीनाम् । स्फोठति । पुस्फोठ । स्फोठिता । पुस्फुठिषति । पुस्फोठिषति । स्फुठित्वा । स्फोठिम्वा इत्यादि । इकाररेफयो 'रूपदेशेजनुनासिक इत' 'हलन्त्य'मितीत्त्वं, तेन लुङि ‘दरितोति परस्मैपदे विधीयमानो ऽविकल्पो भवति। अस्फुटत् । अस्फोटीदिति 'दूदितो नुम धातो'रिति नुम् अन्तेदितो विधानादस्य न भवति । स्फुटति चन्द्रः । अस्याङ् नास्ति । स्वामिकाश्यपी तु स्युठि स्फुटिरिति त्रीम् धातून पठतः । स्फुण्ठति । स्फोटतीत्यादि। स्फुटा। पच टाए । स्फुट विकाशनदत्यात्मनेदिषु टान्तः ॥ ३२३ ॥ पठ व्यक्तायां वाचि ॥ पपाठ । पेठतुः । पठिता । अपाठीत । पाठर्यात श्लोकं पुत्रमित्यादि ॥ ३२४ ॥ वठ स्थौल्ये ॥ वठति । ववाठ । कठितेत्यादि । वादित्वावेत्वाभ्यास- नापी । वठि एकचर्यायामात्मनेपदी गतः ॥ ३२५ ॥ मठ कठ मनिवासयोः ॥ अयं पाठो मैत्रेयस्य । अन्येषां मठ मद. निवासयोः । कठ कृच्छ्रजीवनति । मठति । कठति । इत्यादि । कठः । अन् । कठेनं प्रोक्तं छन्दः 'कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्चेति वैशम्पाय- नान्तवासित्वाणिनिः । तस्य 'कठचरकालुगिति लुक् । 'छन्दोब्राल. णानि च तद्विषयाणी ति नियमा तदधीतेतद्वेदेति अध्येतवेदितृप्रत्ययान्त एव प्रयोगार्हः । तस्य चाणः प्रोक्तात लुगि ति लुक । तदेव कठेन प्रोक्तं छन्दोंधीयमानोपि कठः । काठनम् । औणादिक दन् । वंशकठिने व्यव. हरति वांशकठिनिकः। 'कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरती' ति कठिना- तादिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो व्यवहरतीत्यर्थ ठगिति ठक् । कठोरम् । कठिव- किभ्यामारजित्योरच । अनन्तरं मठ गताविति क्वचित्पठाते । मैत्रेयादय- स्तु न पठन्ति ॥ ३२७ ॥ रठ परिभाषणे ॥ रठतीत्यादि ॥ ३२८ ॥ हठ प्रतिशठत्वयोः ॥ हठति । जहाठेत्यादि । हठ बलात्कार- रति चन्द्रदुगा ॥ ३२६ ॥ रठ तुठ उठ उपघाते ॥ रोठति । लोठतीत्यादि । पत्र - ·- बामपि दृश्यत'दति दोघः। पीठी । इन्तात 'कदिकाराक्तिन'ति माधीधातुतिः । मैत्रेयः । उठेत्ययेकदति । धनपालशाकटायनो तु ठलुठेत्येव पेठतुः । तीरस्वामी तु उठिं पठित्वा रुठलुठइपि दोर्गा इत्याह । उठति । उसो. ४। ऊठतुः । ओठितेत्यादि । पठतिवत्प्रक्रिया। लुठः काण्यादित्वात् अलू- सुठत । अनुलोदिति भवति । अयं श्लेषणे तुदादिः । लुटि पालेख्य प्रति- धाते च । रुठि लुठि गतावित्यो इदिती। लुठ शस्नेषणइति तुदादो बसी डान्त इत्येकति मैयः । तथा च स्वामी लुटतीति लत्यदर्शनात तुदादौ पाठ इति । लुठ प्रतिघातात युतादौ ॥ ३३२ ॥ पिठ हिंसासंलेशनयोः ॥ पेठतीत्यादि । पीठम् । घञ् । 'अन्ये. कोष ॥ ३३३ ॥ शठ केतवे च ॥ चकाराहिंसाकेशनयोश्च । शति इत्यादि । स्वाम्यादयः पुनश्चकारं नैव पेटुः । गत्यसंस्कारयोरयं चुरादौ । तचैव श्लाघायामात्मनेपदिषु, सम्यगवभाषणे कठादौ ॥ ३३४ ॥ शुठ गतिप्रतिघाते ॥ प्रतिघातइत्येव धनपालः । तथा च कुठिदत्यु. सरधाता प्रतिहतिमात्रं प्रतीयते इत्यर्थ इति स एवाह । शोठतीत्यादि। शुठीति तीरस्वामी । बालापति चुरादौ शुठि शोषणइत्यत्रैवाये ॥ ३३५ ॥ कुठि च ॥ कुण्ठतीत्यादि। कुण्ठः ॥ ३३६ ॥ लुठ आलस्ये प्रतिघाते च ॥ लुणठतीत्यादि । लेठतीत्युपघाते गतम् ॥ ३३७॥ शुठि शोषणे ॥ शुण्ठति। शुण्ठः । शुण्ठी। शोठतीति गतिप्रति. घाते. गतः ॥ ३३८ ॥ रुठि लुठि गतौ ॥ अर्थभेदात्युनः पाठो लुटेरित्याहुः । रुण्ठति । लुण्ठन्तीत्यादि ॥ ३४० ॥ चुडु भावकरणे ॥ भावकरणमभिप्रायसूचनम् । चुडति । चुचुड्डु । चुड्डितेत्यादि । चुचुड्डिपति । चोचुडाते । अचाचुत् । अयं दोपधति संयोगान्तलोपे तकारस्य श्रवणम् । चुड्डयति । अचुचुड्डत् ॥ ३४१ ॥ बड अभियोगे ॥ अयमपि दोपध ति किदिति भवति ।

·माधवीयधातुतिः । अडुति । भानडु । अड्डिता । डिडिषति । नन्द्रा इति दकारवर्जस्य द्विवचनम् । अड्डयति । आड्डिडत् ॥ ३४२ ॥ कड्ड कार्कश्ये ॥ कहतीत्यादि । अस्यापि दोपधात्वायड्लुकि क्विपि च। अचीकत कट् इति च भवति । कच्च तत् जलं च कज्जलम् ॥ ३४३ ॥ क्रीड़ विहारे ॥ क्रीडति । चिक्रीड । क्रीडिता । विक्रीडिषति । चक्रीयते । चेक्रीट्टि । अचेक्रीट् । आक्रीडते । 'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्चेति अन्वादिपर्वाच्चकारादापर्वात्तह, एधमनुक्रीडतरत्यायुदाहायम् । समा साहचर्यादनोरुपसरस्य यहणं तेन 'तृतीयार्थ' इति यदानोः कर्मप्रवचनीयत्वं सदा तङ् न भवतीति माणवकमनुक्रीडतीति, माणवकेन सह क्रीडतीत्यर्थः। 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीय ति माणवक्राट् द्वितीया। संक्रीडन्ति शकटानी- त्यत्र समाकूजनदति वक्तव्यमिति उक्तत्वात्र तङ् । कून्ति शकटानीति झस्यार्थः । आक्रीडी । संएचेत्यादिना घिनुण । चिक्रीडः । कृजादीनां के द्वे भवत इति कप्रत्यये द्विवचनम् ॥ ३४४ ॥ तुडतोडने ॥ तोडनं दारणं हिंसनं चेत्युक्तम् । तोडति । तुतोड। तोहितेत्यादि । तड इति तड इति स्वामिशाकटायनौ, तुडतइत्यात्मनेपदी गैतः ॥ ३४५ ॥ हूट्ट हुड होड़ गतौ ॥ हूडति । जुहूड । हूडिता । हूडयति । अजहूडत । होडति । जुहोड । होडिता । होडयति । अजुहोडदित्यादि। हुड़ हूड गताविति धनपालशाकटायनौ। होडतइत्यनादरे गतः ॥ ३४८ ॥ का अनादरे ॥ काडतीत्यादि ॥ ३४९ ॥ रोड लोड़ उन्मादे ॥ रोति । लोडतीत्यादि ॥ ३५१ ॥ अड उदयमे ॥ अडति । अडो वृश्चिकलागलं तेन तेत्रए लतते । विशिष्टोऽडस्तैत्यमस्य व्यडः, तस्यापत्यं व्याडिः। अत बज' 'स्वागतादीनां चेति द्धिप्रतिषेधैजागमयोनिषेधः ॥ ३५२ ॥ लह विलासे ॥ लडतीत्यादि । जिहान्मथने घटादो। अनन्तरं लल ईप्सायामिति क्वचित्पठाते । तत क्षीरस्वामिपुरुषकारादयो नानुमन्यन्ते, ·- - END माधधातुतिः। यह रलयोर्डलयोश्चैकत्वस्मरणात ललति ललनेत्याहुः । सड उपसेवा. यामिति चुरादौ ॥ ३५३ ॥ कड मदे ॥ कडतीत्यादि।तीरस्वामी त कडीति पठित्वा कडेति दुर्गा इत्याह । अयं तुदादीच, उभयत्र पाठफलं तत्रैव वत्यते। कण्डतइति गतः ॥ ३५४॥ - गहि वदनैकदेशे ॥ मागण्डतीत्यादि । अत्र वक्तव्यं दन्त्यादिष्वमुं पठित्वोक्तम् । सोटादय उदात्ता उदात्तेतः तवन्तिाः ॥ ३५५॥ के चनैधत्यादयो गताः । के चन द्युतादी वत्यन्ते । इति क्रमप्राप्तानात्मनेपदिनः पवान्तानाह ॥ तिए तेप टिप टेप शरणार्थाः ॥ एतदादयस्तोभ्रत्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । तपिं ििपं चापीयनिट्कारिकासु पाठात तिपिरोऽनु दात्तः शदित्यवान्तात्मनेदित्वसाम्याच्चेह पाठः । तीरस्वामिना स्वयं सेडुदाहृतः तत्काश्यपत्तिन्यासपदमजादिविरोधात पिं तिपिमिति व्याघ्रभतिवचनविरोधात चोपेयम् । तेपते । तितेपे । तितिपिषे । बिति- पिवहे । क्रादिनियमादिट् । तेप्ता। तेप्स्यते । तेपताम् । अतेपत । तेपेत । आशिषि । तिप्सीष्ट । अतिप्त । अतिप्साताम् । झलि सिजलोपः ‘लिङ्सिचावात्मनेपष्विति बक्समीपाडुलः परयोभलायो. लिसिचाः कित्त्वाव गुणः । आत्मनेपष्विति सिच एव विशेषणं न लिङः, परस्वासम्भवात् । परस्मैपदिषु मलादित्वासमभवाच्च । तितिप्यते। 'हलन्ताच्चेति'इक्समीपालादेः सनः कित्त्वाच गुणः, तेतिप्यते । तेतिपी. ति।तेप्ति। तेपयति । अतितेपत् । दित्त्वाएगा ङि हुस्वाभावः । तपते। तितेपे । तेपिता । पिष्यते । तेपताम् । अतेपत । तेपेत । तेपिषीष्ट अपिष्ट । तितेपिषते । तेतिप्यते। तेतेपोति । तेतेप्ति । स्तेपते। तिष्टिपे। तिष्टिपाते । अभ्यासे खयः शेषः,स्तेपितेत्यादि । पिवत् । तिस्तेपिषते। तिस्पिषते, स्तिपित्वा, स्तेपित्वा, । स्तातिण्यारवेत्यषत्वम् । रलोव्युप. धादिति वा कित्त्वम् । तेष्टिप्यते। तेष्टिपीति । तेष्टेप्ति। तेष्टिप्तः। तिपिषत टपिः । अभ्यासे खयः शेषो विशेषः । दिएदेपरतिचकाश्यपः ॥ ३५९ ॥ । ।

·R । माधवीयधातुतिः । तेप कम्पनेच ॥ ३० ॥ ग्लेए दैन्ये ॥ ग्लेपतइत्यादि ॥ ३१ ॥ टुवेप कम्पने ॥ बेपते । वेपथुः । 'द्वितो ऽथुजि'त्ययुच । विपिनम् । वेपितुझाईस्वश्चेतीनचि इस्वः ॥ ३६२ ॥ केप गेप ग्लेप च ॥ चकारात्कम्पने गतौ च । सूविभागार्शित स्वामी । मैत्रेयस्तु चकारमन्तरेण पठित्वा कम्पनइत्यपेततइत्याह । घेतिना सहैषामपाठोऽसिद्धत्वज्ञापनायेति तस्याभिप्रायः । म्लेपेरर्थ- भेदात्युनः पाठः । पतइत्यादि । केपादीनां वेपतेश्चलनार्थत्वात् निग- रणचलनेति णौ परस्मैपदमेव। एषामनुदात्तत्त्वात चलनशब्दार्थादकर्मका- युजिति युचि वेपन इत्युदाहार्यम् ॥ ३६५ ॥ मेप रेप लेए गती ॥ अयं पाठः स्वामिनः । मैत्रेयस्तु मेप लेए सेवने, रेप प्रवगतावित्याह । मेपते, रेपते, लेपतइत्यादि । कचित्पठोते हेए धेप रति च ॥ ३६८ ॥ पूर्व लज्जायाम् ॥ जपते । चेपे । 'तृफलभजनपश्चेति किति लिटि एत्वाभ्यासलोपी पेस्थलि नास्ति। त्रपिता। त्रप्ता । पिष्यते। प्रप्स्यते । दत्त्वादिडिकल्पः । त्रपताम् । अत्रपत । त्रयेत । आशिषि पिषीष्ट । जप्सीष्ट। अपिष्ट । अत्रप्त । झलि सिचो लोपः । तिपिषते । तित्रप्सते। तात्रप्यते । तात्रपीति । ताप्ति । त्रपति । अतित्रपत् । घटादित्वान्मि. त्वम् । पित्वा । वा । त्रप्तः। त्रप्तवान् । 'यस्य विभाति निष्ठाया- मिनिषेधः । त्राप्यम् । 'आसुयुवपिरपिलपि पचमश्चेति भावे यूयत 'पारदुपधादिति यतोऽपवादः । त्रपा। षिविदादिभ्योडिति' स्त्रियामङ् । अप पष्णुः । 'अलङ्कनिराष्ट्रप्रननोत्पचोत्यतोन्मदरुच्यपत्रपवृधुसह- चर दूष्णुनि ति ताच्छीलादाविष्णुच । त्रपु । शस्वृविहिनसिसिहनि- किदिबन्धिमनिभ्यश्चेत्युप्रत्ययः । त्रपुणो विकारस्वापुषम् । 'चपुजतुनोः धुगि' ति धुगागमोऽणप्रत्ययश्च ॥ ३६८ ॥ (शेषमये) ·२ बोलपार्यनिर्वचनम् । ॥श्रीः॥ श्रीसपदार्थनिर्वचनम । . १इष्टप्रकरणम् । (Continued from. page 604. VoL. V.) ५०३ तदनन्तरमेव महाहविर्यिक्ष्य इति संकल्पयति । आग्नेयो ऽष्टाकपाल: पुरोडाश: । सौम्यश्चरः । साविचो द्वादशकपाल: । सारस्वतश्चरुः । पोष्णश्चरुः । ऐन्द्राग्न एकादशकपाल: । ऐन्द्रश्चरुः । वेश्वकर्मण एककपाल: । उपांशुप्रकरणे साविष. श्चातुर्मास्येष्वित्याश्वलायनसूत्राद् एककपालानां सर्वेषामपि सत्प्रकरणे उपांशुत्वस्योक्तत्वाच्च माविश्वेश्वकर्माणावुपांशू भवत: । प्रसमयं बर्हिर्विहाय अन्य: सर्वो वैश्वदेववद्विकारो ऽचापि भवति । बहिःसंभरणे पञ्च मुष्टयः । वेदकरणानन्तरं पाशुकवेदिमानं वरुणप्रघासवत् । उत्तरपरियाहात्पर्व वैश्व- देववत्कृत्वा वरुणप्रघासवत् सपरिकराग्निप्रणयनान्ते ब्रह्मणि दक्षिणत उपविष्टे उत्तरपरिगाहपरिग्रहणादि तिर्यञ्चं स्फ्यं स्तब्ध्वा संप्रेषो वैश्वदेववत् । वरुणप्रघासवदादिमानां पञ्चानां यजमानस्यानुमन्त्रणम् । इन्द्रस्येन्द्रियावीति । विश्वकर्मणे विश्वानि कर्माण्यवस्न्धीयेति । अच सहश्च स्वाहा सहस्य श्च स्वाहा तपश्च स्वाहा तपस्यश्च स्वाहेति मासाहुतयः । सहसइदं सहस्यायेदं तपसइदं. तपस्यायेदमिति याजमानम् । श्रामिक्षाया अभावादच न वाजिनयागः । अन्वाहार्यमासाद्य द्वादश गा दक्षिणां ददाति । ब्राह्मणतर्पणान्ता प्रकृतिवत् । इदानी न व्रतविसर्गः । अध्वर्युवरुणप्रघासबटुतरवेद्यग्निस- ·श्रीलपदार्थनिर्वसनम् । मारोपणादि पूर्णाहुत्यन्तं करोति । यजमान: पूर्ववत्तस्मे वरं ददाति । अथ पितृयज्ञ: । पूर्वगृहीतवतस्याविसृष्ठत्वात प्रक्रान्ता एवाग्नय उपयुज्यन्ते । न तु पुनर्विहरणम् । अन्वा. हार्यपचनस्य मध्यमशङ्कोरञ्जसा दक्षिणतः पुरस्ताद्वा संचर- মুম্বই शङ्क निहत्य तस्य दक्षिणतः पुरस्ताद्वा ऽष्टषष्ट्य लमिते देशे शङ्कः खेयः । सपेतृपया वेदेमध्यं भवति । तस्यानुदिशं घृतद्वयं संसर्गयात्याद्याष्टषष्ट्यङ्गमिते देशे शङ्क निहन्ति ताः सक्तयो भवन्ति । महापितृयज्ञवेदिकोणा: सत्ताय उच्यन्ते ॥ ५०४ अत्र पुरस्तात्यक्षस्तु गार्हपत्यमध्यादष्टमप्रक्रमे द्वादशप्रक्रमे वाहवनीयमध्य इत्यस्मिन् पक्षे युज्यते । एवं पुरुषमा सर्वतश्चतुरस्रां महादिषु सक्तियुक्तां वेदिं करोति । श्यं पैतृकर्वेदिरित्युच्यते। ५०५ अङ्गमन्त्रेषु प्रधानमन्त्रेषु च देवशब्दो यच यच वर्तते सच तत्र तदनन्तरं पितृशब्दः पठनीय: । केवलाङ्गार्थेषु तु देवशब्द एव । केवलप्रथानार्थेषु देवशब्दस्थाने पितृशब्द एव । यजमा, नस्य ऋत्विजां च देवं मानुषं च नाम न ग्राह्यम् । यजमानो महापितृयज्ञहविर्भिर्यक्ष्यइति संकल्पयति । सोमाय पितृमते षट्कपाले ब्रीहिमयः पुरोडाशः । पितृभ्यो बर्हिषद्मा यवमय्यो धानाः । पितृभ्यो ऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थः । अग्नि: कव्यवाहनः स्विष्टकृत् । अपबहिषश्चत्वारः प्रयाजाः । अपहिया द्वाव- नुयाजा । अचापशब्दो वर्जने । तथा च बहिः पदसहितप्रयाजा- नुयाजा अपर्हिष इत्युच्यन्ते ·पासायनिर्वचनम् । ५०६ अग सर्वमुपांशु । अध्वर्युः प्राचीनावीतं कृत्वा माहफ्त्यदक्षि- णान्योरन्वाधानं कृत्वाहवनीयान्वाधानमणि दक्षिणग्नावेव करोति। तचान्वाधानमन्ताणामङ्गप्रधानोभयार्थत्वावशब्दा- नन्तरं पितृशब्दो योजनीयः । यत्र देवशब्दो व्यस्तस्तच पितृ. शब्दोऽपि देवशब्दोत्तरं विभक्तिसजातीयविभत्यन्तः । यचान्येन पदेन समस्तस्तत्र तत्समासघटकत्वं पितृशब्दस्यापि । मम देवा विहवे सन्तु सर्वइत्यादिषु मम देवाः पितरो विहवे सन्तु सर्वइत्यादि पठ्यते । इति प्रथमोदाहरणम् । समस्तो- दाहरणं वक्ष्यते । देव्या होतारेति मन्तो देवशब्दस्य तद्धिता- न्तत्वात् पितृशब्द। ऽपि तथा भवति । तथा देव्याः पिया होतारेति । सर्व बर्हिरमूलमिति पक्षे ऽसिदादानादि भवति । समूलपक्षे त्वभिमादाय खनति । बहिश्छेदनस्थाने प्रकृतो असि- दनिधाने मन्त्रः पठाते देवबहिमात्वेत्यादिः । तच देवपितृ- बहिमात्वेत्यादिपठनीयम् । इदं समस्तोदाहरणम् । इध्म- संभरणे द्वो परिधी षट् समिधश्च प्राकृत्तादिध्मादधिकस्थला दीर्घाश्च भवन्ति । संभरणमन्ते ततस्त्वामष्टधे त्यहः । दक्षिणाग्नेसतरत: स्थित्वा पाणिसंमर्शनं करोति गाहपत्यद- क्षिणान्योरेव परिस्तरणम् । आहवनीययवाहवनीयान्वाधान. मिनि केशवमते तु पाहवनीयस्यापि परिस्तरणम् । गाईप- त्यस्योत्तरतस्तृणानि संस्तीर्य तेष्वेकेकश: पाचाणि सादयति । कशिपाईये आजनाभ्यजने दशां अप्राकृतं स्फ्यमुदकुम्मो द्वो चीणि पर्णवृन्तानि परिश्रयणमिति । तदनन्तरमोष्टकानि सादयति । तप स्फ्येन सह षट्कपालानि भर्जनकपालं च ·बालपानिधनम् । मेक्षणेन सहेक्षुशलाकाम् । भजनमेक्षणं च दारुणया सह वे नवे पाचे योत्करहितान्यन्यान्यपि सादयतीति विशेषः । दक्षिणाग्नेर्दक्षिणता ब्रह्मयजमानावुपषिशत: । ब्रह्मवरणमन्त्रो ब्रह्माणमिति पदं विहाय पठनीयः । ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यज- मान वाचं यच्छेति मन्त्रस्थाने अप: प्रणेष्यामि वाचं यच्छति पठनीयम् । ऋत्विग्यजमानशब्दनिषेधात् । एवमयपि सर्वच बोध्यम् । दक्षिणाग्नरुत्तरतः प्रणीतासादनम् । गार्हपत्यमध्या- दारभ्य दक्षिणाग्निमध्यपर्यन्तं पृष्ट्यास्तरणम् । निर्वापे विशेषः । स्फयोपरि पायां ब्रीहीन यवांश्च भेदेन निक्षिप्य पूर्वार्ध- मभिमृशति । अभिमर्शनमन्त्रे त्वं देवानामसीत्यत्र त्वं पितृ- णामसीति वहितमं देवहूतमसित्यत्र वहितमं पितृहृतम- सीति च देवशब्दस्थाने पितृशब्दः प्रयुज्यते । अस्य मन्त्रस्य केवलप्रधानार्थत्वात् । पुरोडाशीयवीक्षणं शूकनिरसनं च प्रति- धान्यमावर्तते । तन्त्रेणेत्यन्ये । मन्त्रयोस्तु तन्त्रपक्षे हविरर्थ- कपदानां द्विवचनान्तत्वेनोहः । यज्ञोपवीतं कृत्वा सोमाय पि- समते प्रकृतिवनिर्बपति । प्राकनवस्त्रेणाग्निहोत्रहवीं प्राञ्छ- ति । पितृभ्यो बर्हिषद्मो यवानिर्वपति । पितृभ्यो ऽग्निष्यातेभ्यो ऽपि यवानेव । निरुणाभिमर्शनातिशिष्टाभिमर्शनेकीकरणमन्त्राणां प्रतिथान्यमावृत्तिः । तन्त्रणेत्यन्ये । तन्मते मन्त्रच्ये ऽपि हविर्वाचकपदानां द्विवचनान्तता । व्रीहियवयोर्भेदेन प्रोक्षणम् । ब्रीदवघातकाले यवानुपाद्यच्छन्ते । तन्दुलप्रक्षालननिनयनान्ते यवान्मन्त्रणालखले निधायावहन्ति । षट्कपालान्युपदधाति गार्हपत्यस्य दक्षिणार्धे । तदुत्तरत श्रापितृयजं बहेतिमन्त्रे- - ·श्रोतसानिर्वचनम् । बाङ्गारमानीय तदुपरि ध्रुवमसीसिमन्वेष भर्जनकपालमुपथाया- धस्तादङ्गारः परिचिनोति । अस्मिन् काले धान उलखले तूष्णी परिशुद्य भर्जनकपाले धर्मास्थेत्यादिमन्त्रण प्रक्षिपति । शुक्रक- ष्णादिभेदेन बहुरूपा धाना: भर्जनकोशलेन कृत्वा ऽवतार्य वितुषीकृत्य द्विधा विभज्य पितृभ्यो बहिषमो वः पितृभ्यो- ऽम्निष्वात्तभ्यो व इति क्रमेण भागद्वयमभिमृशति । ततः कृष्णा- जिनाबधूननादि कृत्वा धानानां द्वितीय भागमधिवपति । असंबपन्तीतिप्रेषान्तं प्रकृतिवत्करोति । तत: पुरोडाशीयसंवप- नादि प्रथनान्तं प्रकृतिवत्कृत्वा पुरोडाशस्योत्तरतो भस्ममि. ध्वङ्गारेषु नवं पात्रमधिनित्य तस्मिस्तिरः पवि लाक्रिकमा- ज्यमानीय तस्मॅिस्तिर:पवित्र धानानामर्दू प्रथमाभिमृष्टमाव- पति द्वितीये नवे पाचे तिरः पवित्रमभिवान्यवत्साया दुग्धमा- नीय तस्मिस्तिर: पवित्र सक्तनाप्येकयेक्षुशलाकया दक्षिणाभि- मुखा रञ्चादिना व्यतिषज्य मन्थति । स्थालीमुखलग्ना वि. प्रान्तः प्रक्षिप्य धानानामुतरतो भस्ममिष्यकारेवधिनियाज्यं | . प्राकृतं तदुत्तरतो निकृप्य हवोषि पनि कृत्वा पुरोडाशस्य त्वचं याहयति । अन्ये तु धानानां भागद्वयाभिमर्शनान्ते पु- रोडाशीयसंवपनादिधानाप्रथमाधाधियणान्तं विधाय द्वितीय- আনাগ্রাঘিমলাঘ সিনাঘলনাবিমথিষ্মঘাল- मिच्छन्ति । गार्हपत्यस्य पश्चादाप्य निनयनम् । अथ पैतृ- क्या वेदेमध्ये दक्षिणाग्नेरिध्मं प्रणीय दक्षिणतो ब्रह्मयजमाना उपवेश्य मन्त्रेण वेदमादत्ते । अग्ने: पूर्वार्धात स्तम्बयजुहरति- अन्तर्वेदि बहिन्धिानम् । देवस्य सवितुः सवइत्यादिमन्त्रण ·श्रीतपदा निर्वचनम् । यत्प्रकृतो उद्धननं तत् खननरूपमा तु पालेखनरूपम् । ख. ननाभावादितस्विहरेति प्रेषो न । उत्तरपरिणाहपरियहो ऽपि न । पत्रीसन्नहनाभावात् प्रोक्षोणीरासादयेत्याठिप्रेषे पनीसनहनादेश न । प्राज्यग्रहणे विशेषः । जुहां प्राकृतमन्त्रेण पञ्चकृत्वः षट्- कृत्वो वा गृह्णाति । उपभृति प्राकृतमन्त्रेणेव दशकृत्वा द्वादश- कृत्वो का गृह्णाति । ध्रुवायां तु गृह्यमाणस्याज्यस्य उभयार्थ- त्वादेवपदानन्तरं पितृपदस्यापि प्रयोगः । तथा च तादृशप्रा- कृतमन्त्रेणेव षट्कृत्वः पञ्चकृत्वो वा गृह्णाति । अनुमन्त्रणे यजमानस्यान्तिममन्त्रावृत्तिः । ती प्रस्तरग्रहणम् । बर्हिः- सन्नहनास्तरणं दक्षिणवेद्यसे प्राचीनावीतं कृत्वा दक्षिणांसा- दारभ्य प्रदक्षिणमग्न्यभिमुखेः सन्निकृष्टेः प्रथममुष्टिदर्भरग्निम- मितः परिस्तृणाति । प्रथममुष्टिदर्भमूलानि द्वितीयमुष्टिदाय: प्रच्छादयंस्तथैव परिस्तृणाति । यज्ञोपवीती त्रि: प्रदक्षिणं प. रीत्य प्रस्तरपाणिपरिधी परिदधाति । नोत्तरम् । युनजिम त्वा ब्रह्मणा देव्येन पियेण हव्यायास्मै इत्यादि प्राकृतमन्त्रेण यजमानो ऽग्निं योगेन युनक्ति । ऊर्ध्वं समिधावग्नावाधाया, ग्नेः पश्चाद्विधृती सादयित्वा तयोरुपरि तूष्णी प्रस्तरं न्यस्य. ति । जुव्हादीन्मन्त्रेण प्रकृतिवत्सादयति । हविरुद्वासने वि- शेषः । स्यानन्तइति मन्त्रेण पाया सकृदुपस्तीर्य पाान्तरे धानार्थमुपस्तृणाति । तन्मन्त्रे धानापरपदानां बहुवचनान्त- त्वम् । ब्रीहिपदस्थने यवपदं च । पाचान्तरे करम्मार्थमुप- स्तृणाति । मन्त्रे तु यथार्थमहो बोध्यः । धानानामभिधारणे उद्वासने आज्यसतर्पणे मन्त्रस्य यथार्थमूहः । एवं करम्भ- ·बोलवहार्यनिर्वचनम् । स्यापि । अध्वर्युः सपुरोडाशां दारुपाचीमाज्यस्थाली चादाया- यतो गच्छति । तस्याः पश्चादन्यः कश्चिद्धाना गृहीत्वा ग- च्छति । करम्भमादाय तथैवान्यः । अध्वर्युगाहपत्यान्याहा. यंपचनयोर्मध्यन गत्वा पुग्ने: पश्चादृक्षिणत: पुरोडाशमासाद- यति । तस्योत्तरतो धानास्तस्योलरत: करम्भम् । वेद्या द- क्षिणत: परिश्रयणं निदधाति । वेद्या दक्षिण ऽसे स्ती बाई- षि कशिपूपबहणे आजनाभ्यजने दयामप्राकृतं स्क्वं च नि- दधाति । वेद्या उत्तरत उदकुम्भो । वेद्या दक्षिणतो ब्रह्मयजमानावुपविशतः । उत्तरतो ऽध्वर्युराग्नीधश्च । ततो यजमान आसन्नान्यभिमन्त्रयते । एतस्मिन् काले प्रतिप्र- स्थाता पाणी संमृश्य प्राकृतवेद्यां पुरोडाशीयपाचाण्यासाद्य प्रतिपुरुषमेकातिरिक्तानेककपालान् चेयम्बकान्पुरोडाशांस्तष्णों লিদাস লিনয়নাল রূহানি। অযৱানামা অন্য देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानबहीति प्रेष्यति । प्रणवे प्रणवे एकेको समिधमाधायेको समिधमवशेषयति । अग्निदे. वो देवान्पितन्यक्षत्सीदेत्येतावानेव प्रवरः । श्राज्यभागानन्तरं प्राचीनावीतिन ऋत्विजा व्यपकामन्ति । यजमानो ऽयेणायिं परीत्योत्तरत उपविशति । अध्वर्युस्तस्य बाह्यतो ऽयेणाग्नि परीत्य दक्षिणतस्तिष्ठति । तस्य बाह्यता ऽयेणाग्निं परीत्य गत्वा ब्रह्मोपविशति। श्राग्नीध्रस्तस्य बाह्यतोऽयेणाग्नि परीत्य दक्षिणतो गत्वा तिष्ठति । इदमुक्तमृत्विजामितस्ततो गमनं व्यप- क्रमणमित्युच्यते ॥ (शेषमये) ·वेदान्तभिषा। ६५ द्वितीयः परिच्छेदः । meu. (Continued from page 626. VoL. IV.) तच्चानुमानं स्वार्थपरार्थभेदेन द्वि The process of inference is of two kinds, the one when cou- विधम् । तत्र स्वार्थन्तक्तमेव परार्थन्तु ducted for oneself, the second kind when used to convince other The former has been ex- न्यायसाध्यम् । न्यायो नामावयवसplained above: the latter is laid down in the form of a syllogism. मुदायः। अवयवाश्च त्रय एव प्रति- The syllogism is the aggregate of its members and the members जाहेतूदाहरणरूपाः उदाहरणोपनय- are only three in number, viz., the proposition, reason and ex. निगमनरूपा वा न तु पञ्च । अवय. ample or the example, application and conclusion. The बत्रयेणैवव्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपदर्श. number is not five; for since three alone are sufficient to show the universal concomitance and the नसम्भवेनाधिकावयवद्वयस्य व्यर्थ possession by the minor term of an attribute (characterised by such concomitance), the other two members are useless. एवमनुमाने निरूपिते तस्मात् Thus the inferential process has been expounded (and) by means of it the unreality of every- ब्रह्मभिवनिखिलमिथ्यात्वसिद्धिः । thing other than Brahma is proved. To explain:-everyauf anafua ad fart thing different from Brahma is unreal, because different from Bralia. Whatever is thus dif- ब्रह्मभिवत्त्वात् यदेवं तदेवं यथाशु- ferent is thus unreal, as the silver surroised erroneously in nacre is uprcal. The example क्तिरूप्यम् । न च दृष्टान्तासिद्धिः । is not unestablished, for the silver (tasya) is proved to be तस्य साधितत्त्वात् । न चाप्रयोज- unreal. Nor is the reason adduced not the essential principle (of the falsity), for it is simpler to mainorai mfmemesaniratai fa- tain that the essential principle, त्वात । । * c.f. Colebrooke's Essay on the Vedanta. ४१ ·ECO aarauftutati * The t wità afvaraga aigaa as regards the unreality of silver surmised in nacre and the snake imagined in a rope and like ex- प्रयोजकत्वात् । amples, consists in these things being other than Brahma. मिथ्यात्वञ्च स्वायत्त्वेनाभिम. And the unreality (of a thing) cousists in that thing being the counterentity of an absolute ne. autalaren lag faütfirra. uation which resiiles in that only which is supposed to be the substrate (of the real thing) word abhimatu is added to ex- I FAACCaga: Fan19979-chule the impossibility of the substrato leing, in reality, what it is supposed to be, viz, the subsfaat Aanu diana trate of the surmised), since', in reality, there is 10) substrate of the surmisel thing And the AQITETTUil i word yivat is intended to exclude everything else (except the supposed substrate). सर्वबामपि भावानां स्वाश्रय Thus it has been declared :- "The reality of all things con- स्वेन सम्मते । प्रतियोगित्त्वमत्य sists in their being the counterentities of the absolute pegation न्ताभावं प्रति मृषात्मता इति ॥ (which resiiles) in that which is supposed to be their substrate." + c.f. Hall's translation of Nílakantha Śástrí's " Rational refuta. tion of the Hindu philosqphical systems," sote p. 171. + Chitsukhí: vide " Pauit," vol: IV.; p 484. A translation of the succeeding lines of this work is here attempted." To explain :- of such things as pieces of cloth, jurs and the like, the threads and parts of the jar, &c., are supposed to be the substrates. The unreality of the cloth, &., consists in these things being the counterentities of own non existence, which non-existence (or negation) resides in the threads, &c., regarded as the substrates. For the existeuce of these things cannot be surprised anywhere but in their substrates (to deny this would be to allow the possibility of a jar being an elephant, for example): and if the existence of these things, in their substrates, cannot be surmised, (and the existence of the cloth, quâ piece of cloth, is distinct from that of the threuds which compose it), then the unreality * 10 ther ·ETTERATUTI E69 यद्वा अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्य. Again, this piece of cloth is the counterentity of its own alsolute non existence, which nonexistence resides in its threads, न्ताभावप्रतियोगी पटत्त्वात पटान्त- since this cloth possesses the nature of a piece of cloth, as is the case with another piece of cloth:--such is the inference रवत् इत्यनुमानं मिथ्यात्त्वेप्रमाणम् | which proves the unreality of things. Thus it has been declared. ASTA I zifua: 'raint. Things possessing parts are the counterentities of their absolute negations which reside न्ताभावस्य प्रतियोगिनः । sifatin their parts, because these things are possessed of parts, just as is the case with anything own of things is the only conclusion (forced upon 1), much in the game wily that a man must haug his shoes round his neck, if he will not wear them on his fect. And there is no room for the objection that our definition is nou.pervasive, in that this unreality will not apply to those (so-called) eterual things, which are themselves without substrates. For it must be a:lmitted that, the absolute apart, everything is connected with a causc as its substrate, because everything is a product, just as in every duy life the erroneously surmised silver or the like is acknowledged to have nacre, &c., as its substrate. Nor is our definition ultra-pervasive, although we (also) maintain that the Absolute Existent Reality is substrate-less; for the very doubt is impossible as to the Absolute being a counterentity of a non-existence residing in some. thing (assumei as) the substrate (of the absolute)." The definition of unreality is shown, by an inference, to apply to practical objects. The vyáptijnána would be expressed thus:-- ga ua uzazi aaa aaaa paaga aitata faufnrary and this generalisation would be supported by the instances B. C. D. E., etc., of pieces of cloth, being the counterentities of their owu absolute you. existences that reside in the threads, which are the substrate of the piece of cloth, A., at present under discussion (etattantunishtha, &c.). But this A is a piece of cloth: therefore it is the counterentity of its own absolute non-existence which resides in the threads, which are its substrate (etattantu). Hence the definition applies. * ·वेदान्तारिभाषा। ML स्वादितरांशीव दिगेषेव गुणादि- else that has parts: this same method (of argument) is to be विति। applied to quality and the other categories) न च घटादेर्मिथ्यात्त्वे सन् Nor must it be argued that the nin reality of jars and the like is contradicted by the immediate घट इति प्रत्यक्षेण बाधः अधि- presentation of the jar as existent; for the reality of jars &c., ष्ठानब्रह्मसत्तायास्तत्र विषयतया घ. cummot be proved, since, in the case of such immediate presentation, the existence of Brah- टादेः सत्यवासिद्धेः । as the saustrate is the ob. ject. cognised. न च नीरूपस्य ब्रह्मणः कथं Nor must you ask how Brahma, the colourless, can be an object of visible perception : for colour चानुपादिजानविषयतेतिवाच्यं नीरू and the like, which are colourless, are objects of immediate presen पस्यापि gruafaqa tation. † And you inust not argue that there is a restrictive rule to the effect that a colourless त्वात् । न च नीरूपस्य द्रव्यस्य चक्षु sulystance is not aii apposite object of visible perception, राहायोग्यत्त्वमिति नियममो मन्मते for in our (vetlantic) doctrine the substantiality of Brahina is not taken as proved. A substance ब्रह्मणो द्रव्यत्त्वासिः । गुणाश्रयत्वं cousiste, us you (Naiyayikas) hold, iu being the substrate of समवायिकारणत्वं वा द्रव्यवमिति qualities or in being a cause thronyl the relation termed "intimate"; but Brahma, devoid ते ऽभिमतं नहि निर्गुणस्य ब्रह्मणो of qualities is not the sulustrate of qualities, nor is Brahmaa canse through "intimate" relation, गुणाश्रयता नापि समवायिकारणता for " intimate relation is not established. Or supposing we समवायामिद्धेः grant substantiality to Bralima, । अस्तु वा द्रव्यत्त्वं 1 yet uo contradiction will result रूपादः . Chitsukhí: vide « Pandit," vol. IV, p. 485. † Qualities, according to the Nyáya, are themselves destitute of qualities.

·agrafovuti JHUFUrfa aitege Tapia in regarding Brahma as (constituting) a part of the object of visible perception just as time, araufastafaudra a fare: 1 destitute of colour, is. या त्रिविधं सत्त्वं पारमार्थिक Or, (to state another view), * existence is of three kinds :-real, tarifi alfauifansala practical and apparevt. Brahma's existence is real; the exis- सत्र पारमार्थिक सत्त्वं ब्रह्मणः, tence of ether and the other elements is practical; the exis- Alarifiani prahtigia: alfa- tence of the silver erroneonsly surinised in nacre and of like भासिकं सत्त्वं शुक्तिरजतादेः । instances is apparent. + And so the immediate aur a at: pfafa gruara presentation in the form :-the jar exzarif ara fauzata ATAT-ists--is trustworthy so far as its Object is practical existence. Jars, ण्यम् । अस्मिन् पत्ते ataafu &c., are not denied in their subs- निषेधो न स्वरूपेण किन्तु पारमा trate) Brahma as jars, &c., but as possessing real existence: thus fueraara a fatiet: 11 there is no contradiction in our position (regarding unreality). And in accordauce with this अस्मिन् पक्षे च मिथ्यात्त्वलक्षणे position, an additional qualification is to be made in the पारमार्थिकत्त्वावच्छिनप्रतियोगिकत्त्व definition of unreality, regarding the absolute non-existence-to the effect that this nou-existence 66 + • The definition of unrcality is now, amended; for, as given above, it was based on the doctrine tl at all existence is only one, the true, the Brahma (Sattaika-váda). Vyávahárika-sattá and páramárthika-sattá ascribed respecto ively to the world and God (Brahma). cannot be better rendered and with lesser chance of misunderstanding than by "relative existence' and absolute existence.' The illusive existence (piátib hásikasittá) of silver in the mother-o'-pearl is distinct from the relative existence of the world, inasmuch as the former is destroyed by the senses themselves, whilst the latter can only cease on our conscious existence mergiug into the Absolute. The Relative is said to be illusive in the sense that it is not the Absolute, but only a manifestation of the Absolute." Pramadádása Mittra's “ Brahma."

·६४ पञ्चदशी। मत्यन्ताभावविशेषणं द्रष्टव्यम् । त-| must have) as its counterentity an object (thought) under the स्मादुपपचं मिथ्यात्वानुमानमिति ।, determining notion of real existence. Therefore the inference रति परिभाषायामनुमानारच्छेदः । regarding unreality has been established. (शेषमये) A. V. “If we use the language of metaphysical truth, we must say that the existence of the soul and its environment, apart from the Self, is only enough to account for all we ser'ın to be and do and suffer; that it is spurious, fictitious, mere semblance: that it may be negatived by spiritual intuition or ecstasy." -Gough's “Philosophy of the Upanishads'' p. 197. 'पञ्चदशी अथ पञ्चभूविवेकः । (Continued from page 618. VOL. IV.) सदद्वेतं श्रुतं यत्तत्यञ्चभूतविवेकतः । बोद्धं शक्य ततो भूतपञ्चकं प्रविषिच्यते ॥ १ ॥ शब्दस्पर्शी रूपरसा गन्धभूनगुणा इमे । एकद्विचिचतुःपञ्चगुणा व्योमादिषु क्रमात् ॥ २ । प्रतिध्वनिर्वियच्छब्दो वायो बीसीति शब्दनं । अनुष्णाशीतसंस्पर्शी वन्ही भुगभगुध्वनिः ॥ ३ ॥ 1. That which is revealed as the existent, one without a second, can be known through an examination of the five gross elements : therefore the five elements are now examined. 2. Sound, touch, colour, taste and smell are the qualities of the elements. Beginning with ether, in order, one quality (viz, sound resides in it); two qualities (sound and touch in air); three (sound, touch and colour reside in fire); four (sound, touch, colour and taste in water); five qualities (sound, touch, colour, taste and smell reside in earth). 3. Echo is the sound belonging to ether. To air (wind) belong the. “ hissing" sound and the touch which is neither hot por coll. In fire there are a "puffing" sound, hot touch and colour of light.

·पञ्चदशी। उष्ण: स्पर्श: प्रभारूपं जले बुलबुलुध्वनिः । शीत: स्पर्श: शुक्ररूपं रसो.माधुर्यमीरितं ॥ ४ ॥ भूमो कडकडाशब्दः काठिन्यं स्पर्श इप्यते । नीलादिकं चित्ररूपं मधुराम्लादिको रसः ॥ ५ ॥ सुरभीतरगन्धा व गुणाः सम्यग्विवेचिताः । श्रोचं त्वक्चक्षुषी जिव्हावाणं चेन्द्रियपञ्चकं ॥ ६ ॥ कर्णादिगोलकस्थं तच्छब्दादिग्राहकं क्रमात् । सौम्यात्कार्यानुमेयं तत् प्रायो धावेवहिर्मुखम् ॥ ० ॥ कदाचित्यिहिते कर्णे प्रयते शब्द आन्तरः । प्राणवाया जाठराग्नी जलयाने ऽन्नभक्षणे ॥ ८ ॥ व्यज्यन्ते ह्यन्तरस्पर्शी मीलने चान्तरन्तमः । उद्गारे रसगन्धी चेत्यक्षाणामान्तरग्रहः ॥ ६ ॥ 4. In water reside a “bubbling" sound and cold touch, its colour is white and its taste is declared to be sweet. 5. In earth there is a "cracking" sound; a hard touch ; its colours are various, blue &c. ; its taste is sweet, sour &c.; its smell is pleasant or the reverse. 6. This the several qualities have been duly set forth. The five orgaus of sense are those of hearing, touch, sight, taste and sinell. 7. This pentad of sense-organs is situated in the region of the (outwardl) ear, (skin) &c., taken in order, and is cognisant of sound, (touch &c.). Since ile peutind is not itself perceptible, on account of its subtility, its existence is inferred from the effects (i. e. from sound &c, which are purceived). Tbe peutad is for the most part concerned with external objects. 8. 9. At times when the ear is closed, an internal sound is heard in the vital air and internal fire. In drinking water and eating food internal touch is manifested: when the eye is closed the internal darkness is seen : in belching internal taste and smell are peceived :--this is internal perception through the sense-organs.

·Far पञ्चदशी। ". पञ्चोत्यादानगमनविसर्गानन्दकाः क्रियाः । कृषिवाणिज्यसेवाद्याः पञ्चस्वन्तर्भवन्ति हि ॥ १० ॥ वाक्पाणिपादपायूपस्थैरक्षस्तत क्रियाजनिः । मुखादिगोलके वास्ते तत्कर्मेन्द्रियपञ्चकम् ॥ ११ ॥ मनो दशेन्द्रियाध्यक्ष हृत्पदगोलके स्थितं । तच्चान्तःकरणं बाह्येष्यस्वातन्त्र्याद्विनेन्द्रियः ॥ १२ ॥ अक्षेष्वार्पितेष्वेतद्गुणदोषविचारकम् । सत्वं रजस्तमश्चास्य गुणा विक्रियते हि तेः ॥ १३ ॥ बैराग्यं शान्तिरौदार्यमित्याद्याः सत्वसम्भवाः । कामक्रोधो लोभयनावित्याद्या रजसात्थिताः ॥ १४ ॥ पालस्यभ्रान्तितन्द्राद्या विकारास्तमसात्थिताः । सात्विके: पुण्यनिष्पत्तिः पापोत्पत्तिश्च राजसैः ॥ १५ ॥ 10. The five kinds of actions are speaking, grasping (of the hand), motion (by the feet), excretion and sexual intercourse. Ploughing, trading, the duties of servants &c., are included in the five. 11. These actions are effected by organs, viz., the organ of speech, the hand, the foot, the anus and the generative organ. The five organs of action reside in the region of the month &c. 12. The mind presiiles over the (preceding) ten orgaus and is placed in the lotus of the heart. And it (is called) the internal organ, for it is not free to be cxercised on external objects without the aid of the sense-organs. 16. When the sense-organs are exercised upon external objects, the mind takes note of their attributes, good and bad. The qualities--goodness, passion and darkness belong to mind, for it is modified in forms of these qualities. 14. Freedon froin pission, forbearance, high-mindedness &c., spring from the goodness quality. From the passion quality come desire, anger, greed, energy and the rest. 15. Idleness, error, lassitude and the other modifications (of mind) spring from the quality of darkness. Merit results from the modifications of the quality of goodness ; and demerit from those of the quality of passion. 3 ·६६ . तामसैनीभयं किन्तु वृथायु:क्षपणं भवेत् । अचाहंप्रत्ययोकर्तेत्येवं लोकव्यवस्थिति: ॥ १६ ॥ स्पष्टशब्दादियुक्तेषु भौतिकत्वमतिस्फुटम् । अक्षादावपि तच्छास्त्रयुक्तिभ्यामवधार्यताम् ॥ १० ॥ एकाउशेन्द्रियेर्युक्याशास्त्रेणाप्यषगम्यते । यावत्किञ्चिद्धवेदेदिदंशब्दोदितं जगत् ॥ १८ ॥ इदं सर्व पुरा सृष्टरेकमेवाद्वितीयकम् । सदेवासी नामरूपे नास्तामित्त्यारुणेर्वचः ॥ १६ ॥ वृक्षस्य स्वगते। भेद: पचपुष्रफलादिभिः । वृक्षान्तगत्सजातीयो विजातीय: शिलाद्वित: ॥ २० ॥ 16. From the modifications, containing the darkness quality, proceeds neither morit nor demerit but a vain passing of life. The assurance of every day life is expressed in the form :-"), conscious of self, am theagent of (theinternalorgan, actions and the rest, atra)." 17. It is very clear that objects, which possess the evident qualities of sound (touch &c.), are products of the elements. It can be proved by revelation and argument that the sense-organs also are products of the elements. 18. Whatever may be apprehended through the eleven organs, by argument and revelation, i. e. the world of phenomena, is expressed by the word “this” (idarr.). 19. Previous to creation, all this was the existent (sat), one only without a second: name and forin were not;this is the declaration of the son of Aruņa. 20. To a tree belong inherent variety, constituted by (its parts), the leaves, flower, fruit &c.; and specific difference, distinguishing it froin any other tree; and class-difference, excluding it from unlike classes, e. g. stoues &c. 18-19. Chandogya Upanishad VI. 2. इदं जगवामरूपक्रियाठिकृतमुपलभ्यते यत्तत्सदेवासीदित्यासोच्छब्दन सम्बध्यते। Śaúkara, in loco.

·६६८ पसदशी। . तथा सतस्तुनो भेदच्यं प्राप्नं निवार्यते । ऐक्यावधारणं देतप्रतिपेटोस्तिभिः क्रमात् ॥ २१ ॥ सतो नावयवाः शयास्तदंशस्यानिरूपणात् । नामरूपे न तस्यांशी तयारद्याप्यनुद्वात् ॥ २२ ॥ नामरूपोद्भवस्येव सृष्ठित्त्वात्सृष्टितः पुरा । न तयोरुद्भवस्तस्मानिरंशं सद्यथा वियत् ॥ २३ ॥ सदन्तरं सातीयं न वेलक्षण्यवर्जनात् । नामरूपाणधिभेदं बिना नेव सतोभिदा॥ २४ ॥ विजातीयमसत्तनु न खल्वस्तीति गम्यते । नास्यात: प्रतियोगित्वं विजानीयाट्टिा कुतः ॥ २५ ॥ एकमेवाद्वितीयं सत्सिद्धमच तु केचन । 21. This three-folhd differentiation, recognised alhore (tatha práptain), is denied of the existent reality, (whose) nuity is reudereld certain by the three words "une only, secoudless", which exclude duality. 22. The doubt that the existent reality may have parts is not to be entertained, for its parts are iuconceivable. Name and forın are not its parts, for they did not exist in the beginning (i. e. prior to creation). 23. Since creatiof consists iodeed in the production of name and form, these were not produced prior to creatiou ; therefore the existent reality is without pirts, like ether. 34. There is no second existent reality belonging to the same species (as the first), becanse distinctive attributes are excluded (from the one existent reality). There can indeed be no differentiation of the existent reality save through the difference of names and forms as limiting adjuncts 25. The non-existent is that which is generically different (from the existent); but the non-existent is understood to be " that which certainly is not": therefore the non-existent canvot be a counterentity at all. Much less cau the existent reality be thought as distinguisted from that which is generically different from it. 26. Thus the existent reality, one without a second, is ·पञ्चदशी। ६६ विव्हला असदेवेदं पुरासीदित्यवर्णयन् ॥ २६ ॥ मग्नस्याब्धा यथावाणि विव्हलानि तथास्य धीः । अखण्डेकरसं त्वा निष्प्रचारा बभेन्यतः ॥ २० ॥ गोडाचा निर्विकल्प समाधावन्ययोगिनाम् । साकारब्रह्मनिष्ठानामत्यन्तं भयमूचिरे ॥ २८ ॥ अस्पर्शयोग। नामेषदुर्दशः सर्वयोगिभिः । योगिनो बिभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः ॥ २९ ॥ proved. But „some men with confused minds have explained the revealed text thus :-in the beginning, this was non-existent. 27. As the senses of a inan sinking in a flood are confused, 80 the mind of aman, who has heard that the existent reality is impartite aud oue in its essence, being unaccustoined thus to regard it, becomes fearful of this existent reality. 28. Gaulapaida Acharya declared the fear of nirvikalpasamálbi to be great in those who practise other forms of Yoga and are intent upon the absolute reality as manifested in some particular form (e. g. Vishnu &c.). 29. “ This contemplative uhion with the absolute termed asparsi, is with difficulty obtained by all who are destitute of a kuowledge of Vedanta. For they are afraid of this (form of Yoga) in which there is no cause for fear." 29. Mándúkya : Gaudapáda's Káriká III, 39. Asparśayoga is apparently another name for nirvikalpasamadhi or ecstatic union with the Absolute, in which the dualism of subject ant object is lost. Thus Saúkara, in loco., -gejalar ATATU सर्चसम्बन्धाख्यस्पर्शवर्जितत्त्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्मर्य्यते प्रसिद्ध उनिषत्सु । And again on Kariks IV, 25-स्पर्शनं स्पर्शसम्बन्धों न विद्यते यस्य योगस्य केन. चित्कदाचिदपि सो ऽस्पर्शयोगो ब्रह्मस्वभाव एव । ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः। Those, who are ignorant of Vedantic truth, think this pure union with the Absolute consists in self-annihilation and consequently fear -स-योगिभिर्वेदान्तविज्ञानरहितः । योगिनो स्मात्सर्वमलर्जितादयात्म- नाशपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति ॥ Sahkara. it:

·६७० पदशी। nama भगवत्यज्यपादाश्च शुष्कतर्कपटूनमून् । पाहुमाध्यमिकान भ्रान्तानचिन्त्येस्मिन्सदात्मनि ॥ ३० ॥ अनादृत्य श्रुतिं मोयादिमे बोद्धास्तपस्विनः । आपेदिरे निरात्मत्वमनुमानेकचक्षुषः ॥ ३१ ॥ शन्यमासीदिति ब्रूषे सद्योग वा सदात्मताम् । शून्यस्य नतु तद्युक्त मुभयं व्याहतत्त्वतः ॥ ३२ ॥ न युक्तस्तमसा सूर्यो नापि चासो तमोमयः । सच्छून्ययाविरोधित्वाच्छून्यमासीत्कथं वद ॥ ३३ ॥ वियदादेनीमरूपे मायया मुविकल्पिते । शन्यस्य नामरूपे च तथा चेज्जीव्यतां चिरम् ॥ ३४ ॥ सतापि नामरूपे वे कल्पिते चेत्तदा वद । 30. His reverence Saúkara Acharya termed these men Madhyamikas, who were skilled in dry arguments and crred regarding the unthinkable, existent Self: 31. These Buridhists, ascetics, dishonouring revelation in their fully and looking only to inference, declare that there is no absolute Self. (As a nihilist) you say “there was a blank" a blank'” (previous to creation); but you inust maintain that this blank was cither connected with entity (as genus or species), or that it is entity itself. But neither alternative will conforın to your blank, for both are destructive of it. 33. The sun is not related to darkness nor does it consist of darkness : explain then how your opinion-"a blank existed"-can sland; for entity and a blank are mutually contradictory. 34. The nature of etber &c., is falsely ascribed (to the existent reality, sat) through Máyá, the inexplicable power. Similarly, if you say that the nature of (your) blank is fulsely imputed (to the existent reality), (we are at one) and may you live long! 35. If you reply thatthe nature of the existent reality itself is falsely surinised, then declare in what substrate (kutra) this nature ·पञ्चदंभी। कुत्रेति निरधिष्ठानो न भ्रमः क्वचिदीक्ष्यते ॥ ३५ ॥ सदासीदिति शब्दार्थभेदे द्वगुण्यमापतेत् । अभेदे पुनरुक्तिः स्यान्मेवं लोके तथेक्षणात् ॥ ३६ ॥ कर्तव्यं कुरुते वाक्यं ब्रूते धार्यस्य धारणम् । इत्यादिवासनाविलं प्रत्यासीत्सदितीरणम् ॥ ३० ॥ कालाभावे पुरेत्युक्तिः कालवासनया युतम् । शिष्यं प्रत्येक्तेनात्र द्वितीयं नहि शङ्कयते ॥ ३८ ॥ चाद्यं वा परिहारो वा क्रियतां द्वतभाषया। अद्वैतभाषया चौद्यं नास्ति नापि तदुत्तरम् ॥ ३८ ॥ तदा स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किञ्चिदवशिष्यते ॥ ४० ॥ ननु भूम्यादिकं माभूत्परमाण्वन्तनाशत: । resides. For no case of erroneous surmisal has ever been known without soine real substrate (supporting the error). 36. If in the revealed seulence, "the oxistent was," a difference between the two words, "existent" and "was," be maintained, dualism inust result in spite of your Vedantic theory): and if the words be identical in meaning, the fault of tautology succeeds Not so: we reply, as may be seen from the usage of the world. 37. The utterance, “the existent was," boliis yood for men habituated to the ideas conveyed in auch phrases as ;-- the man does what he ought to do; he speaks a speech, bears a burdeu &c. 38. The word purá (formerly, in the sacred text), although no time is implied, is used merely to instruct the pupil, who is prepossessed of the idea of tiine. Therefore a second existent reality neell not be feared, in this case, (as resulting from the use of the word forinerly). 39. Dualistic doctrine admits of a question being raised or refuted. Monism admits of neither question nor reply. 40. “Then unmoving, profound, neither light nor darkness, pervading, not to be described in words, not apprehended by the senses--a something, positively existent, remaius.” 41. 42. If you allow with us that earth &c., are not entities, since the infinitesimal atoms composing them are finally destroyed;

·६७२ पञ्चदशी। कथं ते वियतो ऽसत्त्वं बुद्धिमारोहतीति चेत् ॥ ४५ ॥ अत्यन्तं निर्जगहोम यथा ते बुद्धिमाप्रितम् । तथैव सन्निराकाशं कुती नाश्रयते मतिम् ॥ ४२ ॥ निर्जगहोम दृष्टं चेत्प्रकाशतमसी विना । कदृष्टं किञ्च ते पक्षे न प्रत्यक्षं वियत्खलु ॥ ४३ ॥ सद्वस्तु शुद्ध त्वस्माभिनिश्चितेरनुभयते तूष्णी स्थिती न शन्यत्वं शन्यबुद्धेश्च वर्जनात् ॥ ४४ ॥ सदद्धिरपिचेन्नास्ति मास्त्वस्य स्वप्रमत्वतः । निर्मनस्कत्वसाक्षित्वात्सन्माचं सुगमं नृणाम् ॥ ४५ ॥ मनोज़म्भणराहित्ये यथासाक्षी निराकुलः । मायाजम्भणतः पूर्व सत्तथैव निराकुलम् ॥ ४६ ॥ but, by way of objection, ask its to explain how the idca that ether is not an entity can enter our minds, we reply by asking you to explain) why the isleit of entity as disti: ct from that of ether does not possess your wind, in the same way that the idea of an infinite etber, distinct from the material world, has already taken possession ? 43. If you reply that ether is seen as distinct (from the other elements', wn ask :-where is iš seen unaccompanied by light or darkness? Moreuver, the ether intended by your proposition is certainly no object of sense perception. 44. The absolute existent Reality is certainly present to our consciousness during silent meditation ; but avoid is not thus present, for there can be no consciousness of a blank. 45. If you objcct that you are not conscious of this existent Reality, we reply, well ! let us suppose you are not conscious of it, (but this does not argue against the existent Reality), for it is self-luminous. This merely positive entity is readily apprehended by men, for it is the abiding element (witness) in a state (e. g. in samadhi), when the accidental elements of consciousness are lost (nirmanaskatva). 46. Just as the witness abides unmoved in that state which is free from the expansions of the (phenomenal) mind, so the existent Reality abode undisturbed, previous to the unfoldings of that inexplicable power, Máyá. A.V. ( to be continued ) ·६०३ सटीकसंवेपशागीरकस्य सटीकसंक्षपशारीरकम् ।. . १ (Continued from page 600. VOL. V.) म० ॥ सा चोपनेयरहिते विषयिण्यनन्त- ऽनिवाच्यमग्रहणमाचमपाकरोति । स्वोत्पत्तिलञ्चनिजवस्तुबलेन तर लापचयं समुपशाम्यति निर्निमित्तम् ॥ ३४२ ॥. टी० ॥ यच्चोंक्तं नैतत्पमाणमपनेतृ सतो न तावदित्यादिना स्वप्रकाशे ब्राण यथा भावरूपं प्रमाणाधेयं स्फुरणं न संभवत्येवं सदादिस्वभावस्या- विद्यानित्तिपि न संभवतीति व्यर्थ तत्र वेदान्तप्रामामिति तदप्येवं सत्यनवकामिति तद्रूषयति । सा चेति । अपरोक्षबुद्धिरित्यर्थः । उपनेयं प्रमाणाधेय स्फुरणं तद्रहित इत्यर्थः । वियिणि चैतन्ये । अनन्त अपरिच्छि- थे। एतदपि तदभावे हेत्वन्तरम् । अनिर्वासितच्छेदः । अयहणं यहणवि. रोद्धाज्ञानम् । अज्ञानतत्कार्यप्रपञ्चस्य प्रागुक्तन्यायेनानिर्वचनीयत्वात्तस्य च लोके जानाविवृत्तिदर्शनाद्वेदान्तजन्यब्रह्मसातात्कारावित्तिरूपपदास इति भावः । अज्ञानमात्र ज्ञाननिवत्यै प्रपञ्चस्तु तत्राशेनैव नश्यतीति मतेन मात्रमित्युक्तम् । ननु वेदान्तजन्यजड़वृत्तेः कथमज्ञाननिवर्त्तकमिति तत्राह। स्वोत्पत्तीति। स्वोत्पत्त्या लब्धमभिव्यक्तं चिजवस्तु स्वरूपं चैतन्यं तद्वते. नेत्यर्थः । नन्वविद्यानिवृत्तिः पुरुषेण नायंते सुषुम्यादावन) विना तिष्ठ- न्त्यास्तस्याः साक्षात्परम्परया वाऽनर्थत्वाभावादित्याशङ्का सुषुम्यादी ततोऽ. नाभावेऽपि समयान्तरे तत्संभवातवित्तिरप्यायन्तिकाऽनर्थनित्ति. मिद्विरर्थनीर्योत तधिवृत्तावामान आध्यात्मिकािित्रविधदुःखस्य विनव पुंध्यापारमन्यद्वा निमित्तमुपशान्तिर्भवतीति सफलेवामान वेदान्तव्या- तिरित्याह । तति । अविवानिवृत्ती सत्या स्वात्मनि वा ॥ ३४२ ॥ मू० ॥ वाक्यात्प्रवर्तकनिवर्तकरूपभाजः पुंसः प्रवृत्तिमुपलभ्य धियोऽनुमानात् । - ·सटीकापशारीरकस्य कार्यान्विते शिशुरवेति पदस्य शक्ति- मित्युच्यते यदि तु तत्र वयं वदामः ॥ ३४३ ॥ टी० ॥ यदप्युक्तं लोके शब्दानां संगतिग्रहात्तस्य च प्रवर्तकधा- उश्याधीनत्वात्प्रवर्तककार्यान्वित एव गादिपदसंगतियह इति वेदोऽपि कार्यपर एव न सिद्धब्रह्ममात्रपर इति, तद्वषयितुमनुवति । वास्यादिति । प्रवर्तकनिवर्तकरूपं प्रवर्तकनिवर्तकस्वरूपं कार्य तद्वाजस्तद्गोचरादित्यर्थः । गामानय परिहर सर्पमित्यादिप्रयोजकवृद्धवाक्यात्युंसः प्रयोज्यपद्धस्य प्र. तिं निवृत्तिं चोपलभ्य पश्चाद्धियः कार्यधियोऽनुमानाकार्यान्विते पदस्य शक्ति शिशुपत्पित्सुरवैति अवगच्छतीति योजना । तुरवधारणे कार्यान्विते एवेति संबन्धः । सिद्धान्ती तद्रूषणं प्रतिजानीते । सति । दूषण- मिति शेषः ॥ ३४३ ॥ म० ॥ योग्यतरान्वितपदार्थनिवेदने तु शब्दस्य शक्तिरिह वृद्धजनप्रयोगे ॥ विज्ञायते न खलु कार्यसमन्वितेऽर्थे कार्याभिधायिषु पदेष्वपि तत्प्रसङ्गात् ॥ ३४४ ॥ टी० ॥ कान्वितसंगतिवादिना किं योग्येतरत्वमपि तद्विशेषण- माश्रयणीयमुत न । अन्त्य अन्वय एव न संभवति कुतः कार्यान्वय इत्य. भिप्रेत्याझे योग्येतन्वित्त एवावश्यापेक्षिते शब्दस्य द्धप्रयोगे शक्तिर्य- झता कि कार्यत्वेनापि विशेषणेनेत्याशयेनाह । योग्येतति । अन्वय- योग्य, र्यादतरत्तदन्वितस्य पदार्थस्य निवेदने ज्ञापन इत्यर्थः । योग्यता तु सिद्धस्य कार्येण कार्यस्य च सिद्धेन । तुरवधारणे। कार्यसमन्वितार्थ शब्दस्य शक्तिरित्यनुषङ्गः । नन्वव्याभिचारात्कार्यान्वय्येव शब्दार्थ इत्या. शड्या सिद्धो हेतुरित्याशयेनाह । कार्याभिधायिष्यति । कार्यवाचकलि- स्लोडादिपदेष्वपि कार्यान्विते शक्तिप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ३४४ ॥ मू० ॥ कार्यान्वितार्थविषया यदि शब्दशक्तिः कार्यार्थवाचिषु लिङादिषु कार्यमन्यत् ॥

·प्रथमोऽध्यायः । वक्तव्यमापतति तप च तच चान्य. द्वक्तव्यमेव भवतीत्यनवस्थिति: स्यात् ॥ ३४५ ॥ टी० ॥ नन्वेदिष्टप्रसज्जनमित्याशय सप्रसञकं* प्रसङ्गमनु- घदवस्यानिष्टपर्यवसानमाह । कार्यान्विताऽर्थति । अस्त्वमिति चेत्त चाह । तत्र च तत्र चान्यदिति । येन कार्येणान्विते कार्य लिडादिपदस्य क्तिस्तस्यापि कार्यस्य लिडाान्तरगम्यत्वे तत्रापि कार्यान्तराऽन्विते तस्य शक्तिबाच्योति लिडादिपदस्य तदभिधेयकार्यस्य चानन्त्यप्रसङ्गः । एक- म्मिन्बाक्ये लिडादिनानात्व चासंर्भाव । प्रष्ठलिडादिनैव कार्यान्तरस्या. प्यभिधाने तस्यापि कायस्याभिधानार्थ कार्यान्तरं वाच्यमिति तदानन्त्यं स्थादेकस्यानेकार्थत्वायोगाच्च । न च शब्दानभिधेयकार्यान्विते लिङादेः शक्तिरिति नोक्तदोष इति वाच्यम् । तदियत्ताऽभावेनानन्तकार्यान्विताभि. धानप्रसङ्गात् । न च धात्वर्थकार्यान्वितं लिङायभिधेयं कार्यमिति न को- पि दोषः स्यादिति वाच्यम् । धात्वर्थकार्यतायास्तन्मते प्रत्ययार्थकार्याप. स्थित्यधीनावगमतयाऽन्यान्याश्रयात् । तस्माल्लिङादेः कार्यान्विते शक्ति- रसङ्गति भावः ॥ ३४५ ॥ म० ॥ सिद्धान्वितं यदि लिङादिपदानि कार्य ब्यर्विनश्यति तदा नियमस्त्वदीयः ॥ यो वर्णित: सकलमेव पदं स्वमर्थ कार्यान्वितं वदति नान्यदिति स्वशास्त्रे ॥ ३४६ ॥ टी० ॥ एवं सर्वेषां पदानां कार्यान्विते क्तिरित पते दूषिरोऽस्तु तर्हि लिडाव्यितिरिक्तानां कार्यान्विते शक्तिरित्याशङ्कम तर्हि किं कार्यप- दस्याऽर्नान्वते कार्य क्तिः, किं वा सिद्धान्विते। आटो अन्वितकार्यप्रतीति- राकस्मिकी स्यादित्यभिप्रेत्य द्वितीयमनदय प्रत्याह । सिद्धान्विमिति । यस्यैवं नाशप्रसङ्गस्तमेव तदीयं नियममाह । यो वर्णित इति । अन्यसिद्धान्वितम् । प्राभाकरा हि स्वशास्त्र सर्वमेव हि पदं कार्यान्वितमेव • सप्रयोजकं । पा०२॥ ४८ ·- सटीकमतपशारीरकस्य स्वार्थ वदति न सिद्धान्धिसमिति धर्णयन्ति । तल्लिकादेः सिद्धान्वितार्थ शत्यम्युपगमे बाधितं स्यात् । किं चैवं पदान्तराणामपि सिद्धान्यिते शक्तिमसह रति योग्येतराऽन्धित पदतिरित्यस्मयुक्तमेव स्यात् । धन्यथा शब्दाक्तिप्रयोजकद्वैविध्यप्रसङ्ग रतिभावः ॥ ३४६ ॥ :: ॥ मू । योग्यतरान्वितनिमित्तकशब्दशक्ति- व्युत्पत्तिरेव यदि संभषभागिनी स्यात् । बाश्रीयते किमिति कार्यसमन्वितार्थे যয় অভিষিয়াল ॥ ২৪ । टी० ॥ पूर्व योग्येतरान्विते पदर्शाक्तिरित्ययमेव पक्षः साधुः न तु योग्यतरकार्यान्वित इति तत्र कार्यविषेषणस्य गौरवादिटुष्टत्वादित्यु. तमिदानीमुपयोगाभावाच्चैवमेवेत्याह । योग्यतरान्वितेति । भाषपरोऽयं निर्देशः, योग्यतरान्वितत्वं निमित्तं प्रयोजनं निरूपकमिति यावत् यस्याः शब्दशक्तेस्तह्मपत्तिरित्यर्थः । योग्येतन्धिते शक्तियह इति यावत् । संभ- धभागिनी स्यात् । प्राधिता भवेत् । अनेन कार्यान्वितस्य विशेषणस्य बेयर्थ यातितम् । तदेवाह । असदविशेषणेत । असत्रविद्यमा नोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तादृशं विशेषणभिमतं यस्य वादिनः तेनेत्यर्थः । संभवे व्यभिचारे च स्याद्विशेषणमर्थवदिति न्यायेन सर्वस्यापि विशेषणस्य ध्यातिप्रयोजनत्वात्तच्छून्यं विशेषणं न युक्तमिति भावः ॥ ३४७ ॥ মু। যানিঘডিমনিমিমনাষিার্থ किं चिन्निवारकमुदीक्षितमस्तु तच ॥ किं चिद्विशेषणविशिष्टमभीष्ठशक्ते- वस्तु प्रयोजकमिदं पुनरप नास्ति ॥ ३४८ ॥ टी० ॥ सर्वत्र विशेषखोपादाननिमितं दर्शयन्कार्यान्वयित्वस्यासद. विशेषयत्वमुपपादयति । यति । यत्राविशेषितविशिष्टं निमित्त यस्य तदविशेषितनिमित्तकं तस्य भावस्तत्ता तस्या विरोधे चसिमसादि. - ·प्रथमोऽधायः। रूपे बाधे प्रसक्ते सति र्याद तचिवारकंवशे णमीक्षितं तत्संभवतीत्यर्थः । एतावता संभधे व्यभिचारे च म्याद्विशेषणमर्थदित्युक्तं विशेषणोपादाना- योजकं दर्शितम्, तत्र किं चिद्विशेषणविशिष्टं वस्त्वस्तु, निमित्तमिति शेषः । यत्र हि प्रवृत्त्यादी केवलेष्टसाधनताज्ञानानिमित्तत्वे प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गो बाधकोऽस्ति तत्र तत्परिहाराय यतिसाध्यत्वविशिष्टेष्टसाधनताजाना. दि प्रवृत्तिकारणमिति तादृशस्यले विशेषणमुपादीयत इत्यर्थः । ततः किं तंजाह । अभीष्टेति । अत्र शब्दे, अभीष्टशक्तयोग्यतरान्वितगीचरशत: पुर्नारदमुक्तम् प्रयोजकं कार्यान्वयित्वविशेषणोपादाने निमित्तं बाधकं कि विपि नास्तीति संबन्धः । शब्दशक्तयोग्येतरावाविषयत्वे बाधकामा. धान कार्यान्वयित्वपि तद्नीचरविशेषवं कल्पनीयमित्यर्थः ॥ ३४८ ॥ मू० ॥ कार्यान्वयान्वयिनि वस्तुनि शब्दशक्ति- रित्युच्यते यदि तदापि समानमेतत् । अन्वीयमानवचनत्वमतोपपत्ता कार्यान्वयान्वयिविशेषणगीथेति ॥ ३४ ॥ टी० ॥ यदुक्तं प्राक्कार्यान्वयान्वयिनि वस्तुनि शब्दशक्तिरिति नाने. ककार्यापत्तिरिति तत्रापोदं गौरवं दूषणमस्त्येवेत्याह । कार्यान्वयान्वयि. नीति । एतद्गारवसाम्यमेवाह । अन्धीयमानेति । शब्दस्येति शेषः । यस्मिन्मते शब्दस्यान्वीयमानवचनत्वं तस्योपपत्तावित्यर्थः । इतिहतो यस्मादेवं कार्यायित्वविशेषणगीचा तस्मादेतत्समानमित्यधस्तात्सं. N बन्धः ॥३४॥ मू० ॥ वक्तृवानविवक्षयोरपि भवेच्छब्दार्थता तायके पक्षे शब्दमनु प्रतीतिरुभयोरस्त्येव यस्मात्तयोः । यद्यछब्दमनु प्रतीतिपदवीमारोहदुत्प्रेक्ष्यते तत्तद्वाच्यमिति स्थितो न हि तयोः शब्दार्थतावञ्जनम् ॥ ३५०॥ टी० ॥ ननु गामानयेत्यादिवाक्यात्रियमेन कार्यान्वयितया गवा.

·६० सटीकमपशारीरकस्य विपदार्थप्रतीतेः कर्यान्वय्येब शब्दार्थ दति चेहि लौकिक वाक्यं व नानविधतागोचरतयाऽनुमा सद्धार्थानुवादमिति वदतस्तव वाक्यंशव- पानन्तरं तयोरपि नियमेन प्रतीतर्वक्तव्यत्वाद्वक्तज्ञातवितितकार्यान्व. यिनः शब्दार्थतापत्तिः, गौरवाच तथेति चेत्कार्यान्वयित्वपि तत एव न तथेत्याशयेनाह। वक्तज्ञानवित्रतयोरिति। शब्दमनु प्रतीतिः, शब्दं निमित्ती- कृत्य प्रतीतिरस्त्येवेति। अन्यथा द्विषयतर्या वाक्यार्थस्य सिद्धाभावेन वा. क्यस्यानुवादकत्वाऽयोगादित्यर्थः। नन्वेतावता कथं तयोरस्मत्यते शब्दार्थ तापत्तिरित्याशय प्रतीतिबलादेव कार्यायिनः शब्दार्थमिच्छतस्तष मते कथं तयोः शब्दार्थतावर्जन.स्यादित्याह । यदाकदमिति । पदवों विषयताम् । उत्प्रेक्ष्यते दृश्यते। यदाच्छब्दानन्तरं प्रतीयत इत्यर्थः । स्यि- तोमते। तयोर्वतजाविवक्षयोः । प्राभाकरा हि गामानयेत्यादि लौकिकवा. क्यं प्रथमं तात्पर्यजानाभावाद्वानयनादिसंसर्ग न प्रतिपादर्यात, किं तु तत एवमयं वेद विवति चेति वक्तृजानादिप्रतीतो तषियतया अर्थऽपि जाते वाक्यं पश्चात्तमनुवदतीति वन्ति । तत्र कथमुक्तविध्या तयोपि शब्दार्थता न स्यात् । न च मानान्तरात्प्रयोगानुपपत्तिरूपाद्वक्तृजानादेः प्रती- तिरित्यन्यलभ्ययोन शब्दार्थति राच्यम् । कार्यतदन्वययोरपि लिङ्लोड़ा. दिबलात्मतीयमानतया न गवादिशब्दार्थति तुल्यमेति भावः ॥ ३५० ॥ मू० ॥ वेदे वकुरभावतस्तदुभयं नास्तीह यस्मादतः शब्दो वाचकशक्तिमुज्झति निजान्तत्र स्ववाच्यं विना ॥ वाच्ये वाचकशक्तिमिच्छति भवान्नान्यत्र तच श्रुते- रप्रामाण्यमिति स्फुटं तव भवे भवेद्बुद्धेरनुत्पत्तितः ॥ ३५१ ॥ टी० ॥ नन्वेवरिवति चेतर्हि वेदप्रमाण्यहानिरपौरुषेयतया धेदस्य वक्तुरभावेन तेन ज्ञाविवक्षितकार्यरूपार्थासंभवादित्याशयेनाह । घेदे वक्तुरभावत इति । तदुभयं वक्तज्ञानं विवता च, दह अस्मिन्मते तब वेदे स्ववाच्यं विना तदभावात शब्दो निजां वाचमक्तिमुझ. ताकिक । पा. २॥

·६७ । । प्रथमोऽध्यायः । तीति संबन्धः । ननु लोके लिङामर्थतया रहीतकर्याभावेऽपि वैदिक- लिङादेया प्रामाण्यं तथा वक्तज्ञानाटाभावेऽपि वेदप्रामाण्यं किं न स्यादि. त्यत आह । वाच्य इति । लोकप्रसिद्ध इति शेषः । वावकशक्तिं वैदि. कशब्दम्यापीति शेषः । अन्यत्र लोकाप्रसिद्धे । प्राभाकरोऽपि वेदे शब्दार्थों लौकिकावेति मन्यते लिङादेरपि लोकावगतकार्यशक्त्यनुरोधेन वेदे धात्व. र्थस्य कार्यवायोमात्तदतिरिक्त कार्य एव शक्ति कल्पति नत्वान्तर रत्ये- करूप एवार्थ लौकिकवैद्रिविधिप्रामाण्यं वदति । वक्तज्ञानविवक्षयोस्तु सर्वथा वेदेऽसंभवाडेदस्याबोधकतारूपाप्रामाण्यमेव स्यादित्याह। तति। लोकवेदयोः शब्दार्थक्यरूप्य सतीत्यर्थः। इत्येवं तव मत इति शेषः । तत्र तय मते श्रुतेरतिस्फुटमप्रामाण्यं भर्बोदति, संबन्धः । तत्र हेतुः बुद्धेरनुत्य तित इति, वक्तजातवितितकार्यान्वयिबुदूरसंभवादित्यर्थः ॥ ३५॥ ॥ म ॥ न च सोमयागपदयोरुभया- रपरस्परेण घटतेऽष युजा ॥ पंदजातमेतदखिलं हि निजं विषयं समर्पयति कार्ययुतम् ॥ ३५२ ॥ टी० ॥ किंच कार्यान्वयी शब्दार्थ ात मते सोमादिविशिष्टवि- धिविलोपापत्तिः, सोमेन यजेतेत्यत्र हि सोमविशिष्टयागो विधीयत दति तेऽपि मतं स तव न संभवति त्वन्मते सोमयागशब्दयोः परस्परसंबन्धाभा. वेन सोमविशिष्टयागप्रतीत्यभावान चाप्रतीतस्य विधिः संभवतीत्याशये- नाह । न च सोमयागपदयोरिति । अत्र भवन्मते। युजा संबन्धः । कुतस्त- योः संबन्धासंभवस्तत्राह । पदजातमिति। निजं विषयं स्वाभिधेयम् । सर्व. षां सोमादिपदानां लिडर्थकार्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् परस्परमन्योऽन्यं न संबन्धो युज्यत इत्यर्थः । न च शब्दाभिहितं कार्यमेव यागसोमयाः क्रियाकारकभावेन संबन्धं घटयतीति वाच्यमा विषयान्वितस्यैव तस्य लिङा- दिप्रतिपादयतया विशिष्टविषयज्ञानमन्तरेण प्रतीतस्य वैशिष्वाक्षेपकत्वायो- गात । एवमन्योऽपि भिवपदार्थशिष्टविधिर्न संभवतीति भावः ॥ ३५२ ॥ . ॥ .

·'६८० सटीकसंपशारीरकस्य म० । कार्यान्वयान्वयिनि शक्तिरिति स्थिती च कार्यन्वयान्वितमतिर्न परस्परेण । संबन्धितामतिरतश्च न सिद्धिमेति सर्वो विशिष्टविधिरित्यपि दूषणं वः ॥ ३५३ ॥ टी० ॥ कार्यान्वयान्वयी शब्दार्थ इति मतेऽप्युक्तं दूषणमतिदि. शति । कार्यान्वयान्वयिनीति । वो युष्माकं कार्यान्वयायिनीति संब- न्य स्थिती पते । अपिरवधारणे । कार्यान्वयान्वितमतिरेव स्यादिति शेषः । न परस्परेण संबन्धितामतिः स्यात्, पदाविषयति शेषः । अत्र सर्वशब्दः पृथगुपाविशेषणविशेष्याभिप्रायो द्रष्टव्यः । पूर्वोक्तादिदं मता. न्तर्रामत्येतायतैव तत्रोक्तदूषणस्यातिदेशः । न च तदप्राप्तिशङ्काबीजनि- राकरणायेति द्रष्टव्यम् ॥ ३५३ ॥ मू० । योग्यतरान्वितपदार्थगतेष शब्द- शक्तिः स्थिता यदि पुनर्घटते तदायम् । सर्वो विशिष्टविधिरस्तु तथैव तस्मा- द्युक्तं तदेतरदितीदमपीह भाष्यम् ॥ ३५४ । टी० ॥ स्वमते नायं दोष इत्याह । योग्यतरान्वितेति । योग्येने तरेणान्वितो यः पदार्थस्तद्गोचरेत्यर्थः । स्थिता आश्रिता। उक्तदोषाभावे फलित माह । तस्मात्तथैव योग्यतरान्वितशक्तिरवास्त्विति । न केवलं विशिष्टविधिरेवास्मिन्यते युज्यते यदैकस्मादपूर्व तदेतरत्तदमिति शबर- भाष्यमण्यस्मत्पते युक्त मेवेत्याह । युक्तमिति । इहास्मिन्यते ॥ ३५४ ॥ म० ॥ शब्दः प्रवृत्तिजनको न तु बोधकश्चे- नतत्प्रवत्तकधियो जनकत्वहेतोः । रष्टाभ्यपायमतिजन्मनिमितमतः शब्दः प्रवर्तयति नेष पुनः पुमांसम् ॥ ३५५ ॥ टी० ॥ ननु विधिश्रुतेः प्रवर्तनालक्षणमेव प्रामाण्यं विशेषता विशिष्टविधेर्न तु बोधकतालतणं तस्य त्वदुक्तविधया विशिष्टविधिप्रति. पादनासंभवादिति न विशिष्टविधेरप्रामाण्यमित्याशङ्कते । शब्द इति । लिडादिरित्यर्थः । किं ज्ञानद्वारा प्रत्तिं जनयति नेत्याह । न विति ।

·प्रथमोऽध्यायः। नैवेत्यर्थः । दूषति । नैदिति । स्वदुक्तं नेत्यर्थः । यथा प्रत्यक्षादीनां. बाधकत्वेनैव प्रामाण्यं यथा वा शब्दान्तरस्यैवमेव विधेपि युज्यते । प्रवर्तकबोधजनकत्वमात्रेण प्रवर्तनालणप्रामामिति व्यवहारस्याप्यबा. धादित्याशयेनाह । प्रवर्तकधिय दति । कथं हि विशिष्टविधेर्बाधकतया प्रामाण्यमित्याशङ्कर, कार्यमेव लिङर्थ दति पोऽपि योग्येतन्वितिश्लो- कोतविधया तदुपपत्तिरित्याशयेन सर्वविधिसाधारणप्रकारमाह । दृष्टा. भ्युपाति । इष्टसाधनत्वमतिजन्मनि मत्तत्वाच साक्षाच्छब्दः प्रवर्तक इत्युपसंहरति । प्रवर्तयतीति ॥ ३५५ ॥ मू० ॥ तस्मादसंगतमिदं यदुन्ति के त्कार्यान्वितार्थविषयेव तु शब्दशक्तिः । तत्र प्रयोगमभिवीक्ष्य तथा प्रतीति: कल्प्येति धर्णितनिजेष्टविघातहेतोः । ३५६ ॥ टी० ॥ गौरवाद्विशिष्टविधिविलोपप्रसङ्गाच्च कार्यान्वितादि श- ब्दार्थ इति मतमसंगतमिति प्रकृतमुपसंहरति । तस्मादिति । इदंशब्दा- र्थमाह । यदुशम्तीति। केचित्ताभाकराः। शब्दर्शाक्तः कोति यदुशन्तीति संबन्धः । तदुक्तं तत्र शब्दशक्तिकल्पनाप्रकारमप्याह । तति । कार्य इत्यर्थः । प्रयोग उत्तमवृद्धोति शेषः । तथा प्रतीतिः कार्यान्विते क्तिरित प्रतीतिः, स्यादिति शेषः । असङ्गमित्यत्र प्रागुक्तमेव त्वदिष्ट- विशिष्टविधिलापप्रसङ्गादिति हेतुमाह । वर्णितेति ॥ ३५६ ॥ मू० ॥ वेदैकगम्यमिति कार्यमभीष्टमस्मि. न्छक्तिग्रहोऽपि न यदस्य समजसोऽयम् । शक्तिग्रहं च परिहत्य न बोधकत्वं शब्दस्य शश्यामह वकुमङ्कितेन ॥ ३५० ॥ टी० ॥ किंच वेदे न लोकवदात्वर्थकार्यान्वितं शब्दार्थः, त्वया तदनभ्युपगमात् । तदतिरिक्तं तु कार्यमपूर्वतया शब्दैकप्रमाणयोग्यमिति तवेष्टमित्यजाते तस्मिन्वैदिकलिङादेः तियहासंभव इत्याशयेनाह । धेदैकगम्यमिति । कार्यमपूर्वलक्षणं कार्यम् । म समज्जसः युक्तो न भवति। ननु यग्निहोनादि धात्वर्धारित कालान्ताभाविस्वानुकूलं स्वर्गकामिकार्य ·सटीकमपशारीरकस्य . NA नस्याहि स्वर्गकामपदसमभिव्याहारो न स्थादिति तत्समभिव्याहारा- नुपपत्त्यापस्थिते तस्मिन्संगतिय होऽस्त्विति चेवयाह । अयमपि न समं. जस इति । उक्तोऽपि सङ्गतिमहोपायः सम्यक्रेत्यर्थः । विधिवाक्यार्थावग- मात्माग्लेोकेपि सुर्खावशेषतत्साधनयोः स्वगंपदप्रयोगादनिश्चितामुष्मि- कार्थतया स्वर्गपदस्य तत्समभिव्याहारमात्रेणालौकिककार्थीपस्थित्ययो. गात तत्रापि धात्वर्थस्य कार्यत्वे सिद्धे तदनुकलस्य स्वर्गस्य तदर्थवादेनापि वक्तव्यत्वात्, उतार्थापत्तिगम्यत्वे. तस्यापूर्वत्वव्याहतेश्च, नोकोपायेन व्युत्पतिर्राित भावः । शक्तियहासंभवोपपादनफलमाह । शक्तियर्माित 'शब्दस्य लिङादेः । इह वेदे । अडितेन धृष्टेनापि ॥ ५५७ ॥ मू० ॥ शश्वत्स्वयंप्रभमलुचिदात्मभूतं विष्णोः परं पदममुच तु शब्दशक्तिः ॥ शक्या यहीतुमतिबुद्धिमनस्यपीति शास्त्राप्रमाणकमदः प्रवदन्ति सन्त: ॥ ३५॥ टी० ॥ ननु भवन्मते सर्वप्रमाणायोग्यमयि ब्रह्म यथा शास्त्रप्रति. पाट्यमेवमस्मन्मते कार्यमपि शास्त्रार्थोऽस्त्वित्याशङ्का वैषम्यमाह । शश्व स्वयंप्रमिति। सदा स्वयंप्रकामित्यर्थः । बुद्धिर्निश्चयात्मकत्तिमदन्तः- करणम्, संकल्पविकल्परूपत्तिमत्तदेव मनस्तदुभयमतीत्य तिष्ठतीयतिः बुद्धिमनस्तस्मिन्, वाङ्मनसागोचरस्यापि स्वप्रकाशब्रह्मणोऽहंकारादिश- बलस्य साक्षिणा, सत्यादिशबलस्य च प्रत्यक्षादिनोपस्थितिसंभवेन तन गृहीतसङ्गतिकैर्वेदान्तलक्षणया पूर्णब्रह्मणः प्रतिपादनात्तस्य शास्त्र प्रमा. णकत्वं युज्यते, न तथा त्वभिमतकार्यस्या न च तदपि लिङादिलक्ष्यम- स्विति वाच्यम् । तथा त्वयाऽनभ्युपगमात् । वाच्यार्थसंबन्धितया मानान्तराधिगतस्य जड़त्वेन स्वतोऽप्यनुपस्थितस्य तस्य त्वन्मते लक्ष्य- त्वायोगाच्च । अस्मन्मते लक्ष्यस्य ब्रह्मणो मानान्तरदिनुपस्थितस्यापि स्वप्र- काशत्वेनोपस्थितत्वायज्यत एव लक्ष्यसमिति भावः । ब्रह्मादिपदार्थश- बलस्य परोसत्वादमुत्रत्युक्तम् । शबले शक्तियहसंभवस्य फलमाह । इति शास्त्रेति । इति हेतोरदः पदं शास्त्रप्रमाणकं सन्तो बादरायणादयो शास्त्रयोनिवादित्यादिना वदन्तीत्यर्थः ॥ ३५८ ॥ (शेषमये) काशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यापकेन श्रीद्विवेदहरिनाथशर्मणा । .

·No text on this page.