·AAN श्री.1 BHARA GHAVAN S. N भीमते रामानुजाय नमः। रामानुजसिद्धान्तसौर नीलोत्पलदळश्याम निर्मलानन्दरूपिणम् । निर्हेतुककृपायुक्तं नित्यं सेवे रमापतिम् ॥१॥ श्रीनिवासं परं ब्रह्म जगजन्मादिकारणम् । निर्मलानन्दकल्याणगुणसन्दोहमाश्रये ॥२॥ वन्दे हस्तगिरीन्द्रेशं वाश्छितार्थप्रदायिनम् । धारण्यं सर्वलोकानां प्रणतातिहरं हरिम् ॥३॥ वात्स्येन घरदाचार्य विदुपा विदुषां मुदे । श्रीरामानुजसिद्धान्तसारस्सगृह्यतेऽधुना ॥४॥ हह.खल “भोक्ता भोग्य प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति" पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति " "जुष्टं ,यदा पश्यत्यत्यमीशमि" त्यादिप्रमाणानुसारेण तत्वत्रयज्ञानं मोक्ष साधनमामनन्ति । तच्च प्रमाणाधीनं तत्वत्रयविवेकाधीन चेत्यत्र प्रमाणं तत्वत्रयं.च निरूप्यते, तत्रापि प्रमाणाधीनं तत्वत्रयनिरूपण मित्यादौ प्रमाणं निरूप्यते । तत्र प्रमाकरणं प्रमाणम् । ममा च अवाध्यव्यवहारमात्रजनन स्वरूपयोग्यज्ञानविशेषः । अबाध्यविशेषणाद्विपर्ययतर्कयोनिरासः तयोर्गध्यव्यवहार एव हेतुत्लात् । वस्तुतस्तोऽनुमान विशेष एक, यापश्लेष-स्वाच्छन्दयोगाभ्यामनुग्राह्यप्रमाणविषयानुमित्यनुकूलव्य- तिरेकव्याप्तिसूचनेन यदि विपं भक्षयिप्यसि तदा मरिष्यसीत्यादि वाक्ये मिथ्यावचनत्वनिरासाय आपादकव्यतिरेकपर्यवसानकल्पना समये सामान्यत एवानिष्टप्रसञ्जनमात्रसापादकव्यतिरेकपर्यवसान ·साम्रमुक्तावळी । कल्पनेन चापायाभावेनापादकाभावानुमितिरूपत्वनिश्चयात् । न च ययुपश्लेपसाच्छब्दयोगरूपाकारपैलक्षण्यादस्यानुमाना दाशर नीयः, उक्तरीत्याऽनुमानान्तर्भावसिद्धौ ...नुमाना... स्यैव सिद्धः। न चानुग्राह्यप्रमाणविशेषफलस तणैव सिद्धेस्तद्वैयर्थ्य शङ्क नीयम् , व्यतिरेकमुखेन तत्सिद्धावप्यन्वयमुखेन तदसिद्धी भावात् । न च तर्कस्य प्रमाणान्तर्भावे प्रमाणानुग्राहकत्वानुपपत्तिः, प्रमाणत्वेप्यनुग्राह्यप्रमाणप्रवृत्तिप्रतिबन्धकविरोधिजिज्ञासानिवृत्त्यनु- कूलत्येनानुग्राहकत्वोपपत्तेः । अन्यथा पिरोधिजिज्ञासानिपत करवा भावे प्रमाणानुग्राहकत्वानुपपत्तेरिति । मात्रपदेन संशयव्यवच्छेदः, तस्य सदसद्विरुद्धकोटिद्वयाय लम्बिनो बाधिताचाधितव्यवहारहेतुत्वात् । स्वरूपयोग्यविशेषणाद- जनितव्यवहारप्रमायामव्याप्तिवारणम् , तत्रार्थक्रियाकारिविषयक ज्ञानस्वरूपयोग्यतावच्छेदकसत्वेन योग्यतमत्वात् । न च तर्हि त- देव लक्षणमस्त्विति वाच्यम् , तस लक्ष्यतावच्छेदकतया लक्षण- त्यासम्भवात् । न चावाध्यत्वं ज्ञान एवं विशेषणमस्तु, किं तस्य व्यवहार विशेषणत्वेनेति वाच्यम् ; यधार्धपात्यख्यात्यन्यधाख्यात्यम्पुप गन्तमते तस्य व्यमहारविशेषणत्वमन्तरेण विपर्ययनिरासकत्वास- म्भवेन व्यवहारविशेषणत्वयावश्यकत्वात् । प्रतीयमानधर्मिगतवस्तुतानं यथार्थख्यातिः । श्रगविपये हि शुक्तायादारजतमस्स्येव, विधुत्करणेन नत्रानुप्रविष्टतेजोशस शुभा- खररूपेण परिणामविशेषरतो रजतसामारश्यन, "इदं गर्वमसृजत, यदिदं किं"ति अतितः प्रतीयमानानामीश्वरककमृष्टिविषयत्वा- वगमेन, “सोमाभाव पूनीकानभिपुणुयादि" त्यादिप्रतिनिधिविधि- ना सोमगदशनीकादी गोमगासार्थभूतमोमजातीयमझा ज्ञाप यता नरमध्ये सरगनापस फलितत्वेन च मक्तयादी रजतादिगः ·रामानुजमिद्धान्तसारः जावनिर्णयात् । शुक्तयवयवानां भूयस्त्वेन शुक्तथादिव्यपदेशो रज- तादिवाघचोपपन्नौ । दोपविशेपेणादृष्टविशेषेण वा बहूनामपि तेषां तिरस्कारात् , अल्पस्यापि रजत्तापयवादग्रहणमुपपन्नम् । चिजाती- यबवयवाभिभूततया तस्य कार्यकरत्वाभावश्चेति । स्वरूपतो विषय तश्चागृहीतभेदं ज्ञानद्वयमख्यातिः । विशेष्यतावच्छेदकविरोधिधर्म- भानमन्यथाख्यातिः। निरुक्तख्यातित्रयसाधारण विपर्ययत्वं या- ध्यव्यवहारजनकत्वरूपम् , उतेपु सर्पजपि पक्षेपु व्यवहारवाध- स्य विपर्ययस्थले सम्प्रतिपत्तेः । न च प्रमालक्षणस्य स्मृतावतिव्यप्तिः, तस्या अपि प्रमावा त् । न चवं प्रमाणत्रैविध्यकथनविरोधः । प्रत्यक्षादिमूलायास्तस्याः खम्लभूतप्रत्यक्षान्तर्भावेन मूलभूतप्रत्यक्षप्रामाण्याधीनप्रामाण्या- या स्वातन्त्रथाभावेन च स्वतन्त्रप्रमाणत्रैविध्यकथन विरोधाभावा- त् । करणं च व्यापारवत्कारणम् । न चैवमात्ममनस्संयोगरूपव्या- पारशालिन्यात्मनि इन्द्रियसंयोगपति विपये, आत्मसंयोगलक्षणच्या- पाराश्रये शरीरे च प्रमाणलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति वाच्यम् , अनु भवत्वसाक्षायाप्ययत्किचिद्धर्माश्रयाशेपजन्यज्ञानवृत्त्यन्यावृत्तिका येतानिरूपितकारणताश्रयत्वे सति व्यापारवत्वस्य प्रमाणत्वशब्दार्थ तयोक्तदोपाभायात् । शरीरात्मादिकारणतानिरूपितकार्यतायाः प्रत्यक्षत्वाद्याश्रयाशेपजन्यज्ञानेतरवृत्तित्वात् , विषयनिष्ठकारणता निरूपिकार्यतायातादृशाशेपज्ञानवृत्तित्वाभावात् । न चैवमीश्वरस्य प्रमाणत्वं न स्यात् , प्रमाकरणवाभावा- दिति वाच्यम् , असीयसाम्प्रदायिकानां कुत्रापीश्वरे प्रमाणत्व व्यवहारादर्शनेन तस्येप्टत्वात् । यदि च "आप्तःप्रामाण्यादि" ति सूत्रे "तन्मे प्रमाणं शिव" इत्यादी च गोतमोदयनाचार्ययोरीश्वरे प्रमाणत्वव्यवहारादरसादाचायैरप्रतिषिद्धत्वाच अनुक्तमप्रतिषिद्धमनु मत मिति न्यायेनेश्वरः प्रमाणमित्यभ्युपगम्यो, तदा नित्यप्रमाश्रय साभावविशिष्टनिरुक्तममाकरणत्वाभावरहितत्वं प्रमाणलक्षणं बोध्य ·४ शाखमुगावटी म् ; ईश्वरे प्रमाकरणत्याभावरूपविशेष्ययति नित्यप्रमाश्रयत्वाभाव पविशेषणामावेन विशिष्टाभावसत्वान्नाव्याप्तिः नित्यप्रेमाश्रयत्वा भावरूपविशेषणवतीन्द्रियादी प्रमाकरणत्वाभावरूपविशेप्याभावेनं विशिष्टामावरूपलक्षणसम्बन्धः । अलक्ष्येषु प्रमात्रादिषु नित्यप्र- माश्रयत्वाभावरूपविशेषणस्य प्रमाकरणलाभावरूपविशेप्यस्य च स- वेन विशिष्टामावरूपलक्षगानन्वयश्च । न च नित्यमुक्तेपु नित्य प्रमाथयेषु निरुक्तलक्षणसचादतिव्यप्तिः निरुपाधिकनित्यप्रमाश्र- यत्वस्यात्र विवक्षितत्वात् । नित्यमुक्तानां ताशप्रमाश्रयत्वस्य भगवन्नित्येच्छाधीनत्वेन निरुपाधिकत्वाभावान तेवतिव्याप्तिः । कैचित्तु- तेपामीश्वरवदेव, नित्यप्रमाश्रयत्वेन प्रामाण्यमस्त्येवेति नातिव्यामिरित्याहुः । तब प्रमाणं त्रिविधम्- प्रत्यक्षानुमानागम- भेदात् । न चोपमानार्थापत्त्यनुपलब्ध्यतिरसम्भवरूपप्रमाणानां स- चात्कथं त्रैविध्यसिद्धिरिति वाच्यम् , तेषां यथायथमुक्तेष्वन्तर्भा- यस वक्ष्यमाणत्वेन त्रैविध्यसिद्धेः । तथा च मनुनीक्तम्-- प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य धर्मसिद्धिमभीप्सता ||" इति । विविधागमरूपं शास्त्रमित्यर्थः । स्मृतीतिहासपुराणोपहितमित्यपि शास्त्रं विशेष्टव्यम् , तादृशस्यैव वेदस गमितिजनकत्वात् । " पुराणन्यायामीमांसाधर्मशाखाङ्गगमिश्रिवाः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥" इतियाज्ञवल्क्यस्मृत्या तथाविधस्य सम्यग्ज्ञानजनक तायाः प्रतीचा तथा देवलेनापि त्रयमेयोक्तम्- "प्रत्यक्षानुमोपदेशा प्रमाणानि ” इति । प्रमितिरपि त्रिविधा-प्रत्यक्षानुमितिशाब्दभेदात् । तत्र ज्ञाना करणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । ईश्वरप्रत्यक्षस्य नित्यतया असदादिज्ञानस्य चेन्द्रियकरणकतया ज्ञानाकरणकत्वेन प्रत्यक्षमात्रे लक्षणसमन्वयः। अनुमित्यादेव व्यासयादिज्ञानकरणकत्वेन न तेषु लक्षणसङ्गतिः ।

·रामानुजसिदान्तसारः। , - . न च जन्यमात्रस्यादृष्टद्वारा ज्ञानकरणकेतयों जन्यप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः अदृष्टवीर श्रीवेङ्कटेश्वरमर्तिप्रत्येक्षकरणकेमीष्टसाक्षात्कारे,निदिध्या सनद्वारा श्रवणादिज्ञानकरणके मोक्षादिसाक्षात्कारे, आहार्यारोपद्वा- शं प्रतियोगिज्ञानकरणके अभावप्रत्यक्षे, कोटिस्मृतिद्वारा धर्मिज्ञान करणके संशये चाव्याप्ति ज्ञानाकरणकपदेन ज्ञाननिष्ठकरणतानि- रूपितानुभवत्वसाक्षायाप्यधर्मावच्छिन्नकार्यताश्रयभिन्नत्वस्य विव- क्षितत्वेन उक्तदोपाभावात् । उक्तर्यलेषु कार्यत्वाभीष्टसाक्षात्का- रत्तमोक्षजनकसाक्षात्कारत्वामावप्रत्यक्षत्वसंशयत्वाद्यन्यतमावच्छि कार्यताया एव सत्त्वेनानुभवत्वसाक्षाद्याप्यभूतप्रत्यक्षत्वावच्छिन कार्यताया अभावात् । न च स्मृतौ स्मृतिव्यतिरिक्तत्वघटितानुभवत्वसाक्षायाप्यधर्मा वच्छिन्नकारणताविरहादतिव्याप्तिः, स्मृतित्वरहितत्वेन विशेषणात् । तच्च प्रत्यक्षं द्विविधम्- ऐश्वरमनैश्वरं चेति । न चेन्द्रियजन्म- नःप्रत्यक्षस्येन्द्रियशून्ये भगवति सम्भवाभावः शङ्कनीयः, “पेश्य त्यचक्षुःसशृणोत्यकर्ण" इति श्रुत्या तत्सिद्धेः । अनैश्वरप्रत्यक्षं द्विवि- धम्- योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षं चेति । तत्र योगिप्रत्यक्ष प्रकृष्टार विशेषजन्यम् । तत् युक्तावस्थायां मनोमात्रजन्यम् , वियुक्तावस्थायां यायेन्द्रियजन्यमपि। स चादृष्टविशेपो योगाभ्यासतपश्चर्यादिभिर्जा- यते। तच्च योगप्रत्यक्षकरणभूतं चाहमिन्द्रियं दिव्यम् . "दिव्यं ददा मि ते चक्षुरि" त्याद्यनुसारात् । आत्मतत्वज्ञानादेः स्वप्रकाशत्वाद- मानसप्रत्यक्षं नास्ती ते वृद्धसम्प्रदायः। पुनःप्रत्यक्षं द्विविधम्-स विकल्प निर्विकल्पकं चेति । तत्रानुवृत्तिविपयं ज्ञानं स विकल्पकम् । अनुगृत्तिश्च संस्थानरूपजात्यादेरनेकन्यक्तिवृत्तिता । सा च कालतो देशतश्च भवति । यथा अयं घटः- अयमपि घटः, पूर्व घटः- इदानीमपि घटः, इत्येवं जात्याद्यनुत्तिविषयतया यज्ज्ञान जन्यते तत्सविकल्पकम् । अनुवृत्त्यविषयं ज्ञानं निर्षिकल्पकम् यथा एकस्यां व्यक्ती प्राथमिक घटत्यप्रकारकं ज्ञानम् ।

·५ शास्त्रमुतायी। अब केचित् इदमपि सविकल्पकमेव , सप्रकारकत्वात् । निष्प्रकारकमेव हि ज्ञानं निर्विकल्पकम् । न च तन मानामावः, एत अन्यायकालीनं देवदत्तादिविशिष्टज्ञानं जन्यविशेषणज्ञानजन्यम् , जन्यविशिष्टज्ञानत्वात् , दण्डीति विशिष्टज्ञानमदित्यनुमानसंच मा- नत्वात् । न चेदमप्रयोजकम् , साध्यपदार्थोपस्थित्यादेः साध्य पदार्थादिरूपविशेषणज्ञानविशेषस्थानुमितिशाब्दाद्यात्मकरिशिष्टक्षा- नविशेषे हेतुलनिश्चये यद्विशेषयोरिति न्यायेन निशिष्टज्ञानत्वाव- च्छिन्नं प्रति विशेषणक्षानत्वेन हेतुत्वनिश्चयात् कार्यकारणभावस्यैव विपक्षे बाधकत्वात् : न च कारणतया सिद्धयद्विशेषणज्ञानं मिशेस्ट तेम्पमित वक्तुं शक्यम् , जन्मान्तरसंस्कार वशात्स्मृतिकल्पनस्यात्यन्तागतिकस्य सत्यां गतापयोगात् । अपूर्व देवदत्तादेर्जन्मान्तरानुभवाचेदानी विशिष्टानुमगाभावेन तद- धीनायाः स्मृतेरयोगाच ; कित्यनुभररूपमेर , अनुभवसामग्रथा- स्सचात् तच प्राग्निशेपणज्ञानासत्वेन न रिशिष्टज्ञानरूपं किंतु निष्प्रकारकमेवेति निष्प्रकारकनिर्विकल्पफसिद्धिरित्याहुः । तत्रा उक्तानुमानादेव निर्विकल्पकस्मृतेरपि सिद्धयापतेः, विशेषणज्ञान जन्यतावच्छेदकस्य विशिष्टज्ञानत्वस्य तनापि मचात् । न च पूर्या- नुभयो विशेपणज्ञानत्वेन तर कारणम् , संस्कारेण व्यवहितत्वात् । न च संस्कारस्तस्य कारणीभूतस्य व्यापारः स एव हि तस्य व्या- पारः-- यं विना यद्धर्मावच्छिन्न न जनयति, न हि विशेषणज्ञानत्वा वच्छिन्नं संस्कार विना विशिरं ज्ञान न जनयति ! धारावाहिकस्थले ग्निव संस्कार पूर्वेणोत्तरजननात् । न च संस्काराणां विशिष्टस्म तावेव सामर्थ्यात् न निर्विकल्पास्कृतिः , विशिष्टानुभवत्वस्य कार्य तावच्छेदकत्याच न व्यभिचार इति वाच्यम् ; सन्निकर्यादीनामा विशिष्टज्ञानजनन एच सामर्थ्यान्न निर्विकल्पकानुमनः, कालविशे पायन्छिन्नविशिष्टज्ञानलस विशेषणशानजन्यतारच्छेदकत्याच व्यभिचार इत्यपि वक्तु शक्यत्वात् । किच स्मृतावतिप्रसङ्गभिया , ·रामानुजसिद्धान्तसार । भवत्व विशेपितं जन्यविशिष्टज्ञानलं विशेणज्ञानजन्यतावच्छेदकं वाच्यम्, तथा च तदपेक्षया लाघवाजन्यानुभवत्वमेव तदवच्छेदक मस्तु, तथा च निर्विकल्पकत्वेनाभिमतमपि विशेपणज्ञानजन्यं तत एव विशिष्टज्ञानं चेति न निष्प्रकारकनिर्विकल्पकसिद्धिः। न चैव मनवस्था, कचिद्विशिष्टज्ञानस्य स्मृतित्वेन विशेपणज्ञानानपेक्षणात् । अतोऽनुवृत्तिविषयं ज्ञानं सविकल्पकम् , तदनवगाहिज्ञानं निर्विक- ल्पकमिति । नन्नन्धस्यापि सविकल्पकादिज्ञानोदयापतिः न चेन्द्रियस्य कारणतया न तदापत्तिरिति वाच्यम् , कुड्यादिव्यवहितघटग्रहण- स्य तथाप्यापत्तेरिति चेन्ना-द्रव्यग्रहे इन्द्रियसंयोगस्य, तद्गतरूपादि ग्रहे इन्द्रियसंयुक्तायतायाः, रूपादिगतवस्तुग्रहे इन्द्रियसंयुक्ताधेया धेयतायाश्च प्रत्यासत्तितया कारणत्वाभ्युपगमेनोक्तापत्तेरयोगात् । न संयुक्तसमवायः प्रत्यासत्तिः, समवायासिद्धः । न च नीलादिविशिष्टवुद्धिः सम्बन्धविपयिणी, विशिष्टबुद्धि- स्वात् , दण्डीति विशिष्टवुद्धिवत्- इत्यनुमानालाधवसहकृतात् एको नित्यस्समवायः सिद्धयतीति वाच्यम् -समवायाभ्युपगमेऽपि समवा याविशेषण अवयवावयव्यादिष्वाधाराधेयभावव्यवस्थानुपपत्त्या वा- वादिपु समवायसत्त्वेन रूपाधारत्वतद्वत्ताप्रतीत्योरापत्त्या च रूपा- दिविशिष्टप्रतीतिस्थले रूपादिनिरूपितस्वरूपसम्बन्धस्य तद्भानस्य चावश्यकत्वेन तत एव तत्प्रतीत्युपपत्तावतिरिक्तस्य समवायरूप धर्मिणस्तत्सम्बन्धित्वस्य गुभूरुते रूपादिनिरूपितसमवायत्वे रूपादि सम्बन्धतावच्छेदकत्वस्य च कल्पनायामत्यन्तगौरवात् । तमाम संयुक्तसमवायादिः प्रत्यासत्तिः । अस्सिन् सविधल्पकनिर्विकल्पकरूपे ज्ञाने इन्द्रियं तत्संयोगो वा कारणमिति केचित् । निर्विकल्पकमात्रे इन्द्रिय तत्संयोगो वा करणमन्यत्र ज्ञानं करणम् । न चवं ·शाखमुकावळी तस्य प्रत्यक्षलं न स्यादिति वाच्यम् , ज्ञानकरणक- स्व-नियतानुभवत्वसामान्याप्यधर्मवत्वस प्रत्यक्ष लक्षणत्वात्। तस्य च ज्ञानकरणकेऽपि सविकल्पकज्ञाने सत्त्वात् । एवं विधसाक्षात्कारत्वा श्रयज्ञानकरणं प्रत्यक्षप्रमाणम्। न चैवमीश्वरेऽव्याप्तिः। तस्य प्रामाण्यं नास्तीत्युक्तत्वात् । यदि चापतिपिद्धमन्यत्रासिद्धमनुमतमिति न्या- येन तस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्यते, न निर्विशेपं सामान्यमिति न्यायेन प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्भावश्च स्वीक्रियते, तदापि नानुपपत्तिः नित्य प्रत्यक्षाश्रयत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षप्रमितिकरणताविरहरहितत्वस्य प्र- त्यक्षप्रमाणलक्षणत्वात् । ईश्वरेऽपि विशेपणाभावप्रयुक्तविशिष्टा- भावसत्त्वेनाव्याप्तथभावादिति दिक् । ॥ इति प्रत्यक्षनिरूपणम् ॥ अथानुमानं निरूप्यते। अनुमितिकरणमनुमानम् । अनुमितिश्च ज्ञानकरणकल नियत शाब्दावृत्त्यनुभरत्वसाक्षाद्याप्यधर्मवंती । प्रत्यक्षत्वस्यज्ञानकरण कत्वनियतत्वाभावात् , शाब्दस्य शान्दवृत्तित्वात् न तयोरतिव्या- प्तिः । अनुमितित्वस ज्ञानकरणफत्वव्याप्यत्वाद, शाब्दावृत्तित्वा चानुमिता लक्षणसमन्वयः । न चानुमाननिरूपणस प्रत्यक्ष निरूपणपूर्वभायः शब्दनिरू- •णोत्तरभावो.वा किं न स्यादिति याच्यम् , व्याप्तयादिग्रहणस प्रत्यक्षसापेक्षत्वेन शब्दशक्तिग्रहस्य चानुमान सापेक्षत्वेन प्रत्यक्षनिरूपणपूर्वभावागमनिरूपणानन्तरभावयोरप्रसङ्गाद -नन्वनुमानं न प्रमाणम् , व्यभिचारसंशयेन व्याप्त ग्राहकाभावेन दुर्वचनत्वेन च व्याप्तिज्ञानासम्भवात् ; कि चानुमान विशेषः पर्वतीयवनि न साधयति तेन व्याप्तधभावात् , न च वनि त्वावच्छिन्नसामान्यम् , तस्य सिद्धत्वात् ज्ञानप्रत्यासत्तिसहकृतमन सेव यथादिभानोपपत्ती अतिरिक्तप्रमाणकल्पनायां गौरवं चेति चेना हेतूपन्यासेनानुमाननिरासे स्ववचनविरोधापत्तः । त्वदुक्तहेतु ·रामानुजसिद्धान्तसार । ९ मिाप्तिज्ञानासम्भवरूपहेतौ व्यातिनिश्चयाभावेन ततोऽनुमानना- माण्याभावसाधनायोगात् । तत्र व्याप्तिग्रहाभ्युपगमे व्यभिचारसंश- यव्याप्तिग्राहकाभावदुर्वचत्वादिभिर्व्याप्तिज्ञानासम्भयोक्तयनुपपत्तेरि ति व्याप्तेश्च ग्राहको व्यभिचारज्ञानाभाव इन्द्रियसन्निकर्पादिश्च । त- र्काच उपाधिज्ञाननिरासे कारणाभावाद्यभिचारसंशयाभावः । न च तर्कमूलभूतव्याप्ती व्यभिचारशक्षानिरासाय तान्तरापेक्षायामनव- स्था, कचिचर्कमूलभूतव्याप्ती खक्रियाव्याघातेन कोटिसरणाद्यभावेन चा शड्वानुदये तोपेक्षाविरहेणानवस्थामावाद । यत्र तर्कापेक्षा तत्र तर्कद्वारा । भूयोदर्शनमपि व्याप्तिग्रहे प्रयोजकम् । न तु व्याप्तिग्रहे व्य भिचारज्ञानामावेन्द्रियसन्निकर्यादिवत्सहचारदर्शनमपि कारणम् , व्यभिचारज्ञानामावेन्द्रियसनिकर्षादी सति सहचारज्ञान विळम्वेन च्याप्तिग्रहविळम्वाभावात् । न च विरुद्धस्थले व्याप्तिभ्रमं प्रति सहचारभ्रमस दोपतया हेतुत्वसिद्धौ यद्विशेपयोरिति न्यायेन व्यासिग्रहमात्रे सहचारज्ञान स्य हेतुत्वसिद्धिरिति वाच्यम्, अवृत्तिसाध्यकविरुद्ध व्याप्तिभ्रमस्या व्यभिचारभ्रमादेवोपपत्त्या अवृत्तिहेतुके च तस्य धृत्तिमत्त्वभ्रमादुप पत्त्या च सहचारश्रमदोपत्वबैचासिद्धेः । नापि व्याप्ते१र्वचत्वम्, सा ध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितसम्बन्धेनाशेषधूमाधिकरणवृत्तिसाध्यता वच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति निर्वचनात् । व- निसंयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितखाश्रयसंयोगसम्बन्धे- नाशेपधूमाधिकरणवृत्ति वनित्वम् , तद्विशिष्टसामानाधिकरण्यं धूम- स्वेति व्याप्यता। धूमसंयोगघटितपरम्परासम्बन्धेन धूमलं न वलय- धिकरणाशेपवृत्तीति न व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः। यद्वा अशेषसाधना धिकरणगोचरसाध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । अस्ति चेदं सद्धेती धूमादी,सर्व धूमवत् वनिमत् इति प्र- मायास्सत्यात् । न च व्यभिचारिणि, सर्व वनिममवदिति प्रमा- २ ·शाहमुनायली। या अभावात् , अयोगोळके धूमाभावात् । अतोन व्याप्तिर्दुर्वचा। नापि किंचेत्यादिपणमवतरति, विशेषेण व्याप्तिग्रहाभावेऽपि सामान्यतो च्यासिग्रहेण पक्षधर्मताख्यसहकारिविशेषसहकृतेन विशेषसिद्धिरि ति यथा दर्शनमभ्युपगमे दोपाभावात् । नापि मनसान्यथासिद्धिः, बहिः पदार्थे मनःस्वातन्त्रथाभावात् । अन्यथा चाक्षुपादिज्ञानासि- या वाह्यमान्तरमिति विभागानुपपत्तेः । तस्मात्प्रमाणमनुमानम् । अनुमितिकरणं च परामर्शः, तस्य चरमकारणतया प्रमायो गव्यवच्छेदकत्वात् । व्यापारवत्कारणं कारणमिति पक्षे परामर्श- जनकं व्याप्तिज्ञानं पक्षधर्मताज्ञानं वा परामर्शजनकत्वेन करणम् । परामर्शस्य व्यापारतया व्यापारान्यत्वग न्यथासिद्धिलक्षणा- भावात् नान्यथासिद्धिः। न च विशेपणज्ञानस्याहेतुत्वाद्वथाप्तिज्ञानं परामर्श न कारण -विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञाने विशेपणतावच्छेदकप्रकारकज्ञा नस्स हेतुत्वाभ्युपगमेन विशेपणतावच्छेदकीभूतव्याप्तिज्ञानस्यहेतुत्व सिद्धेः । वस्तुतः परामर्शजनकत्वेनैव करणता, नातः परामर्शजन- कज्ञानाभावात्स्मृतिलक्षणपरामर्शस्थलेऽनुमित्यभावापत्तिः । अनुमि- तिः सकरणिका-क्रियात्वादित्यनुमानेन लाघवमहकृतेनानुमितो मन सः कारणत्वं कश्चिदाह; तन-मनसोऽनन्तत्वेन तदपेक्षया एकत्वेन लघुभूते काल एव कारणत्वसिद्ध्या ततो मनसः करणत्वासिद्धेः ।न लिङ्गं तत्करणम् , अतीतादिस्यले व्यभिचारेण हेतुत्वस्यवासिद्धथा क रणवासिद्धेः । किंचन व्यभिचारज्ञानाभावादनुमितिसम्भवः, त- सिन् सति व्याप्तिज्ञानविधुराणामनुमित्यदर्शनात् । व्याप्तिज्ञानसाज नकत्वे व्यभिचारग्रहस्य जनकज्ञानविघटकत्वाभावेन विरोध्यविपय- तया च प्रतिवन्धकत्वामिद्धथा तदभावस्य हेतुत्वायोगाच व्या- प्तिज्ञानं करणमित्यवश्य वाच्यम् । तथा च तेनान्यथासिद्धं लिङ्गं न कारणम् , कुतः करणम् ? अतो व्याप्तिज्ञानं परामर्शो वा- नुमितिकरणम् । मिति वाच्यम्- ·रामानुजसिद्धान्तसारा इदं च व्याप्तिज्ञानं उपाधिज्ञाने सति न भवतीत्यु पाधिज्ञानामावो व्याप्सिग्रहे प्रयोजकः । उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साध्यन्यभिचारिसाधनाच्यापकः । अत्र महानसत्वावच्छिन्न- वनिव्यापकधूमाव्यापकन्यजनवत्वस्योपाधित्वचारणाय साध्यव्य- भिचारीति साधनविशेषणम् । धूमश्च न साध्यन्यभिचारीति नाति- व्याप्तिः। साधनावच्छिन्नसाध्य पापके पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप- के चोपाधी शुद्धसाध्यव्यापकत्वाभावेऽपि साध्यव्यापकत्वमस्त्येवेति न तत्राव्याप्तिः । अयं चोपाधिः साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापक- त्वनिश्चयेन निश्चितः तदन्यतरसन्देहेन तदुभयसन्देहेन वा सन्दि- ग्यश्चेति द्विविधः। प्रथम उपाध्यभावोपाधिव्यभिचारित्वोपाध्यव्या- प्यत्वेपु साध्यामावसाध्यव्यभिचारित्वसाध्याव्याप्यत्यान्यतमव्या- प्यत्वनिश्चयेन साध्याभावसाध्यव्यभिचारित्वसाध्याव्याप्यत्वान्यत- मप्रत्यक्षमन्यतमानुमिति जायत इति न साध्यानुमितिः न साध्य व्याप्तिप्रत्यक्ष वा उदेतुमर्हति, ग्राह्याभावनिश्चयात् । न च च्याप्तिप्रत्यक्ष न व्यभिचारानुमितिः प्रतिवन्धिका, ग्राह्याभावप्रत्यक्षस्यैवान्यत्र ग्रा प्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति वाच्यम् , फलबलेन पक्षताघट- कसंशयान्यव्यभिचारज्ञानत्वेन लघुतया प्रतिबन्धकत्वकल्पनेनानुमि- तेरपि प्रतिवन्धकत्वसिद्धेः । अन्यथा ग्राद्यसंशयस्यान्यन प्रतिवन्ध- कत्वादर्शनेन व्यभिचारसंशयस्यापि प्रतिवन्धकत्वानापत्त्या सन्दि- ग्धानकान्तिकोच्छेदापत्तेः । परामर्शानन्तरजातस त्वधिका- लत्वे पूर्वपरामर्श ग्रामाण्यशोदयेन तच्छून्यपरामर्शरूपकारण- विघटकतया पाधोत्थापकतया प्रतिबन्धकता, समयलत्वे सत्प्र- तिपक्षतया प्रतिबन्धकत्वम् । द्वितीये च बाधसन्देहेन व्य- भिचारादिसन्देहानानुमितेरुदया, · व्याप्तिप्रत्यक्षस्यैव ग्राह्यस- न्देहस्साप्युपाध्याहितस्य प्रतिबन्धकत्वात् । तथा चोपाधिज्ञानं व्याप्तिज्ञाने प्रतिवन्धकमिति तन्निरासोऽपि तत्र कारणम् । तत्र योग्यानां पांचित्साधनव्यापकत्वनिश्चयेन केपांचित्साध्याव्याप- ।

·शासमुक्तावली। कस्यनिश्चयेन निरासः सुलभः । अयोग्यस तु प्रत्यक्षे हेती प्रथ- ममेव साध्यव्याप्यत्वनिश्चयादतीन्द्रिये च प्रमाणान्तरेण साध्यव्या-- प्यत्वनिश्चयात् हेतोस्साध्यव्याप्यताग्राहकतर्कावतारे व्याप्याव्या- पकत्वेन व्यापकाव्यापकत्वनिश्चयसम्मवाच निरासस्सुलभः । न च भूयोदर्शनादिना व्यभिचारज्ञाननिरासे सन्निकृष्टे महानसधूम एवं व्याप्तिग्रहो न पर्वतधूम इति कयं ततोऽनुमितिः? परामर्शाभावादि- वाच्यम्,-महानसीयधूमे धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिग्रहे पर्वतधूमे धूम त्वदर्शनेन स्मृतव्याप्तरुपनीतप्रत्यक्षात्मकपरामर्शसम्मवादिन्द्रियसं- बद्धसामान्याश्रयत्वरूपेन्द्रियसन्निकर्पण संयोगसन्निकर्पाश्रयमहानस धूम इव पर्वतयुगेऽपि तदानीमेव व्याप्तिग्रहसम्भवेन परामर्शसम्भवा- धान चात्र मानाभावः, आबालगोपालमानुमानिकव्यवहारानुपप- तेरेव मानत्वात् । न ह्यानुमानिकव्यवहारो नास्तीति वा स च ध्य- वहारो व्याप्तिशानमन्तरेण सम्भवतीति वा वक्तुं शक्यम् ? लोकोपल- म्भविरोधात् । अकारणकार्योदयप्रसझाच । नापि प्रकारान्तरेण व्या- प्तिग्रह इति वक्तुं शक्यते ? तत्रापि त्वदुक्तदोपप्रसङ्गान् । केनापि प्रकारेण व्याप्तिज्ञानं न सम्भवतीति वक्तुं न शक्यते, सर्वानुमानोच्छे- दे व्याप्तिभजकानुमानजनकव्याप्तैरपि बाधेन विवक्षितासिद्धेः। घटो नास्तीति बुद्धेः यावद्विशेपाभावविपराया वा अतिरिक्तसामा- न्याभावविपयिण्या वा अपविशेषप्रतियोगिकविपयतयाऽशेप- प्रतियोगिज्ञानजन्यत्वात् अशेषप्रतियोगिनां च निरुक्तसम्बन्धम- न्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात् तत्सिद्धिरिति । तथानुमानं द्विविधम्-अन्वयव्यतिरेकिकेवलान्ययि मेदात् । अन्वयव्यतिरेकिसाध्यकमन्वयव्यतिरेकि। यथा पर्वतो वह्निमान्धू- मादित्यादि । अत्रामावतियोगि वह्वयादि साध्यम् , अन्वय- व्यतिरेकव्याप्ती च स्तः, गृह्यते च । केवलान्वयि च एकरूप- सम्बन्धेन सर्ववृत्तिसाध्यकम् । यथा पटोमिधेयः प्रमेयत्वादि- ·रामानुजसिद्धान्तसारमा त्यादि । अत्र साध्यं प्रमेयत्वं सर्ववृत्ति । न चैवं विप्रतिप त्तिसन्देहयोरभावात् केवलान्वयि नानुमानमिति युक्तम्, सा- ध्याभावकोटिकसन्देहाभावेऽपि प्रमेयत्वमत्र वर्तते न वेत्याकारकस सम्भवेनानुमानप्रवृत्त्याविरोधात् । न चानुमानद्वैविध्यमयुक्तम्, व्यतिरेक्यनुमानसत्त्वादिति वाच्यम्, अनुमानत्वेन पूर्वोक्तयोर्व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानतद्ध- तुव्याप्तिज्ञानयोस्तत्राभावात् । न च व्यतिरेकसहचारज्ञानेना- न्वयन्याप्तिग्रहात् नोक्तदोप इति युक्तम् , अन्यसहचारज्ञाना- न्यव्यापिनाहकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । न च व्यभिचारज्ञानाव- रोधिसहचारज्ञानत्वेन हेतुत्वेन नातिप्रसङ्ग इति युक्तम्, चित्सहचारग्रहेऽपि अधिकरणान्तरे व्यभिचारग्रहेण तस तद्वि- रोधित्यासिद्धः । न च सहचारग्रहविषयीभृताधिकरणे तद्वि- चक्षितमिति युक्तम्, घटवनिसहचारग्रहे धूमाभावघटसहचारग्रहे च तदधिकरणे वयभावधूमगर्भव्यभिचारग्रहासम्भवेनातिप्रसङ्ग- तादवस्थ्यात् । न च साध्याभायहेतुरूपदलद्वयान्यतरवत्तया उप- स्थिताधिकरणे तद्विरोधित्वं विवक्षितमित्युक्तस्थले वहयभाववत्तया धूमवत्तया वा नोपस्थितिरिति नातिप्रसङ्ग इति युक्तम् , केवला- न्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धया निरुक्तसहचारज्ञानासम्भवेन व्याप्ति- ग्रहानायत्तेः । तस्मालाघवेन स्वसहचारज्ञानत्वेन स्वव्याप्तिज्ञानं प्रति कारणत्वं वाच्यमिति न व्यतिरेकिणि कारणसम्भवः। एतेना- न्वयव्यतिरेकच्याप्तिज्ञानसाधारणं च्याप्तिज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकं अन्वयपरामर्श, व्यतिरेकपरामर्श च विशेपसामग्री व्याप्तिज्ञान- स्वावच्छिन्नं व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानम्, व्यतिरेकपरामर्शश्च व्यति- रेकिाणे स इति निरस्तम् , व्यासिज्ञानत्वस्यातिप्रसक्त्या व्यभिचा- राज्ञानविरोधिव्यातिज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनायां सामग्रीद्वयकल्पना- यां चात्यन्त गौरवेण च लाघवेन सव्याप्तिज्ञानत्वेनैव व्याप्तिज्ञान- स्य हेतुताया वाच्यत्रात्, तरस च व्यतिरेकिण्यसम्भव एवेति न ·1. शायमुसावली। धन्यं न जानीमः यत्किञ्चिज्जानीयामित्यादिकायां वा इच्छाया पक्षतांसत्वात् अनुमितिरिति । सिसाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धयमा वस्तु न पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तम्, गौरवात् । किंच सिद्धयभावस्य पक्ष- तात्वे विपक्षेपि पक्षतापत्तिः । न च तत्र पक्षपदप्रयोगोऽस्ति? तसान सिध्यभावः पक्षता। साध्यवत्तया निश्चयविपयः सपक्षः । पक्षः पक्षसमो वा न साध्यवत्तया निश्चयविषयो नापि विपक्ष इति न तेष- तिप्रसङ्गः । उदाहरणं धूमानुमाने महानसादिः । सपक्षत्वं च तत्सत्त्वमात्रम्, न तु व्यापकत्वरूपम् , धूमादावव्याप्तेः । स्व- साध्याभावववृत्तिरहितत्वं विपक्षव्यावृत्तिः । यथा घूमानुमाने महा- हृदादिः । इदं च विपक्षव्यावृत्तत्वं केवलान्वयिन्यप्यन्ति, केवला- न्वियिनि खसाध्याभावाप्रसिद्धया विपक्षाभावात् । स्वसाध्यामाव- वद्वृत्तित्वं असं घटो द्रव्यत्वात् इत्यादी प्रसिद्धम् - तद्राहित्य केवलान्वयिन्यपि । यस प्ररलतया शायमानेन ग्राह्याभावनिधयःस बाधितविपयः, यथा धूमानमाने महाहदादिः । ज्ञायमानत्वविशेष- णात् आभासस्यापि बाधकत्वसिद्धिः। समबलतया प्रतीयमान- प्रमाणोपरोधाभावोऽसतातिपक्षत्वम् । विरुद्धविषयप्रमाणयोर्वस्तुतः समवलत्याभावात् प्रतीयमानत्वपदम् । पुनद्विविधमनुमानम् - स्वार्थ परार्थं चेति । स्वतस्सिद्ध स्वार्थम् , परवाक्यपूर्व परार्थम् । स्वतः प्रवृत्तसामग्रीजन्यं स्व- तस्सिद्धम्, परवाक्यप्रवृत्त्या प्रयोज्यपरामर्शजन्यं परवाक्यपूर्व- कम् । तदुक्तं तत्परत्नाकरे, “सर्व प्रमाणसामग्रया स्वत एव प्रत्तया जन्यते परवास्येन वृत्तया चेति हि द्विधा । अतोऽनु, मानं द्विविधं स्वपराख्यत्वभेदतः।" इति । अनुमाननयोजकं वाक्य प्रतिज्ञादिपञ्चावयववाक्यम् । तत्र पक्षतावच्छेदकामच्छिन्नस सा- ध्यविधायकवाक्यं प्रतिज्ञा । उदाहरणवाक्यातिव्याप्तिवारणाय- ·१७ रामानुजसिद्धान्तसार। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्येति। निगमनातिव्याप्तिधारणाय साध्य- विधायकमिति । उदाहरण पर्वतो पहिमानिति । हेतुत्यप्रकाशकविम कत्यन्तलिङ्गवचनं हेत्ववययः । यथा धूमादिति । उदाहरणवाक्यव्या वर्तनाय हेतुत्वप्रतिपादकविभक्त्यन्तत्वविशेषणम् । निगमनच्यावर्त- नाय प्रतिपादकपदं विहाय प्रकाशकपदम् । तस्यानुवादकत्वान्ना- तिव्याप्तिः । व्याप्तिप्रदर्शनपूर्वकं दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । तच द्विविधम्-अन्वयव्यतिरेकभेदात् । यो यो धूमवान् सोग्निमान् यथा महालस इत्यन्त्रयोदाहरणम्। योऽनग्निः स न धूमवान् यथा महाद्द इति व्यतिरेकोदाहरणम् । व्याप्यस्य पक्षसम्बन्धबोधक वचनमुपनयः। यथा वहिव्याप्य वूमवानय पर्वत इति । हेत्व- भिधानपूर्वकं पक्षे साध्यस्योपसंहारकं वाक्यं निगमनम् । यथा तस्मादग्निमानिति । अवयवपञ्चकमपि प्रयोक्तव्यमिति गौतमीयाः। उदाहरणान्तमुदाहरणादि वा। अवयवत्रयमेव प्रयोक्तव्यमिति मीमांसकाः, उदाहरणोपनयावेवेति सौगताः । भाष्यकारभट्टारक गुरुप्रभृतिभिरनियमेन प्रयुक्तवादनियम इति । कचित्तोऽप्यनुमानाङ्गम् । स द्विविधः-व्याप्तिग्राहको विष यपरिशोधकथेति । धूमो यदि पहिव्यभिचारी सावनि- जन्यो न स्यादित्याद्यः । पर्वतस्य वन्यभावे शङ्किते यदि वहिर्ने स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति द्वितीयः । अयं हि धूमाभाव- रूपानिष्टसञ्जनमुखेन वह्नयभावसाधकशङ्कानिरासकतयां बहथ- नुमित्युपकारकः । अनभिमतव्यापकप्रसजनं तर्कः । तस्य द्वी विपयौ-प्रामाणिकपरित्यागः-अप्रामाणिकस्त्रीकारश्चेति । उपा सितो देवो यदि फलप्रदो न स्यात् तहि अर्थिभिर्न सेव्ये तेति प्रामाणिकपरित्यागः । यदि पीतममृतं दाहकं स्यात् मामपि पीतं दहेन इत्यप्रामाणिकस्वीकारप्रसङ्गः । स पञ्चविधः-- आत्माश्रयेतरेतराश्रयचक्रिकाश्रयानवस्थानिष्टप्रसङ्गभेदात् । तस्य -- art ·। शाखमुक्तावली। पञ्चाङ्गानि-आपाधापादकयोाप्तिः। प्रतितरप्रतिहतिः । एवं चेदेवं स्यात् न चैवमिति प्रसजनीयस्य विपर्यये पर्यवसानम् । प्रसञ्जनीयस्यानिष्टत्वम् , प्रतिपक्षावाधकत्वलक्षणमननुकूलत्वं चेति । उक्ताङ्गेष्यन्यतमहीनस्ताभासः । यथा--यदि पानीयं पिपासां न शमयिष्यति तदा द्रवद्रव्यमपि नामविष्यत् , शिलावत् इत्यनुः । मानम् । अथ शब्दो निरूप्यते । शाब्दप्रतीतिकरणं शब्दः । भ्रमाजन्यवाक्यजन्यज्ञानं शान्द प्रमा। अयोग्यवाक्यजन्यज्ञानेऽतिव्याप्तिवारणाय भ्रमाजन्येति वा- क्यविशेषणम्। अबाधितार्थकं लौकिकं वाक्यं न भ्रमजन्यमिति तज्जन्यप्रमायां तदजन्यवाक्यजन्यत्वमस्ति, वेदस्य नित्यतया तज्जन्यममायामपि भ्रमाजन्यवाक्यजन्यत्वमस्तीत्युभयत्र लक्षण समन्वयः । न च न शब्दः प्रमाणमिति वक्तुं शक्यम् । एतद्वाक्यस्यावाधितविपयत्वेऽवाधितार्थकशब्दप्रामाण्यसिद्धेः । एत- स्य बाधितविपयत्वे च बाधात् । अपक्षत्वेऽनैकान्त्यात् । सकल सामग्रीविशिष्टस्य शब्दस्य सकलसहकारिविशिष्टचक्षुरादिवत्प्रमाक रणत्वेन प्रामाण्याविरोधात् । शब्दात्प्रत्येमीत्यवाधितानुभवाच । न चानुमानान्तर्गतः, एकपदार्थविशेषणकापरपदार्थविशेष्यकसंस- गमर्यादया संसर्गविषयकप्रतीतेरनुमानादिनासंभवात् । इमानि पदानि तात्पर्यविपयसारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि-आकाक्षा दिमत्पदकदम्बकत्वात् इत्यनुमितेः पदविशेष्यकत्वात् संसर्गप्रका रकत्वात्, एते पदार्थाः तात्पर्यविषयसंसर्गवन्तः इत्यनुमितेः सर्वार्थविशेष्यकत्वात् संसर्गप्रकारकत्वात्, कर्मत्वं घटवत् तदा- काक्षापदसारितत्वादित्यनुमानस्थानभिमतसंसर्गसिद्ध्यार्थान्तरप राहतत्वात् । नानुमितः न साक्षात्कृतः-किं तु शब्दाच्छुत इति ·रामानुजसिद्धान्तसारः। विपरीतानुभवाचेति । प्रमितिकरणं चाकाक्षायोग्यतासत्तिमत्पद समुदायात्मकं वाक्यम् । आकांक्षायोग्यतासन्निधीनां-आकाक्षा च विभक्तिविशेपसममिन्याहारः । स च नियाकारकभा. वान्नयबोधे मिन्नविभक्तिसमभिव्याहारः । तेन घटः कर्मत्वमि- त्यादौ नान्नयबोधः । अभेदान्वयबोचे समानविभक्तिसमभिन्या- हारः, नीलो घटः नीलं पटमित्यादौ । योग्यता च बोध्यसंसर्गे- कपदार्थेऽपरपदार्थवत्तम् । वनिना सिश्चतीत्यादौ निरूप्यत्व संसर्गेण सेकक्रियायाः करणत्ववत्ताभावान योग्यता । अन्नय विरोधिव्यवधानाभावः आसत्तिः । गिरि(क्तमग्निमानित्यादौ पर्वताग्न्यन्वयविरोधिभुक्तपदव्यवधानमस्तीति नासत्तिः । तत्रा- काक्षासत्त्योर्ज्ञान शाब्दकारणम्, तद्भूमात् शाब्दबोधदर्शनात् , तदभावसंशये तद्वथतिरेकनिश्चये च शाब्दबोधप्रतिबन्धाच । यद्यपि योग्यतायाश्च ज्ञान सा वा न कारणम्, अयोग्यत्वेन ज्ञातप्रतिवादिवाक्यादन्वयबोधदर्शनात् । अन्यथा कथाया बधिर कलहत्यापते; अत एवायोग्यतानिश्चयाभावोऽपि न कारणम् । तथापि योग्यता प्रमाजनकतावच्छेदकतया प्रमाणशब्देनापेक्षणी- यैव । पदं च प्रामाणिकपदव्यवहारविपयः, तेन गाव्यायपभ्रंशे नातिव्याप्तिः । [* ज्ञान एवाल पदव्यवहारात् .] वाच्यतया पद- विषयत्वं घटादेरप्यस्तीति व्यवहारपदम् । गाव्यादिशब्दे पद- व्यवहारः "नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य.एवादी देवादीनां चकार सः॥ इति वचनादवगम्यते । पाक्यं द्विविधम् - पौरुषेयमपौरुषेयं चेति, पुरुपेच्छया रचितं वाक्यं पौरुषेयम् । तच वाक्यमाकां- क्षादिमदन्वितार्थम् । यथा, कृप्यस्य भवने शतं रत्नानि * पदज्ञानमेवान पदशन्देन व्यवटियत इति भावः ॥ " ·शाखमुक्तावली। सन्तीत्यादि । आकांक्षादिरहितमनन्वितार्थ न वाक्यम् । गौ- रश्वः पुरुष इत्यादि । अपौरुषेयं सर्वमन्वितार्थमेव । न च "आदित्यो यूपः" " यजमानः प्रस्तर" इत्यादौ नान्वितार्थत्वम् , यूपादित्ययोरक्याभावादिति वाच्यम्। मुख्यार्थस्य तदभावेऽपि औप चारिकाऽर्थस्य तत्सम्भवात् । शब्दस्य वृत्तिद्विधा-अभिधावृत्तिा, उपचारवृत्तिश्चेति । तत्र व्युत्पचिसिद्ध एवार्थे धृतिरभिधावृत्तिा. अजहल्लाक्षणिकादिवारणाय एवकारः । सा च त्रिविधा। रूढियोंगो योगरूढिथेति । अखण्डशक्ती रूढिः । यथा-गोघटादिशब्देषु । अवयवशक्तियोगः। यथा-पाचकादिशब्देपु । अवयवशक्तिसापेक्षा योगरूढिः । यथा-पङ्कजशब्दादिपु । न च पङ्गजपदं यौगिकमेव न रूढमिति युक्तम् । किं पङ्कजपदशक्यमिति प्रश्ने प्राज्ञाना प्रतिवचनदर्शनात्, पङ्कजं पद्ममिति सह प्रयोगाभावाद, पमे पङ्कजपदसमुदायस शक्तिग्राहकवृद्धव्यवहारापेक्षादर्शनाद, अवय- यव्युत्पत्तिरहितानां समुदाये व्युत्पत्तिग्रहणे पद्मप्रतीतेः, अवयव- शक्तः कुगुदसाधारण्येन रूढिं विना कुमुदे पङ्कजपद्प्रयोगप्र- तीत्योर्वारयितुमशक्यत्वाच रूढिसिद्धः । न च रूढया कथं तत्र तयोनिवारणमिति वाच्यम् .-- विरोध्यविपयाया अपि रूढेरन्वय प्यतिरेकाभ्यां प्रतियन्धकत्यफल्पनाद । रूढया शीघोपस्थिते पद्मएवावयवार्थान्वयबोधेन निराकाङ्क्षतया तत्प्रतीत्यनुपपत्तेश्च । उपचारवृत्तिरपि द्विधा-लक्षणा गौणी चेति । तत्र लक्षणा शक्य सम्बन्धादन्यत्र ऐत्तिः, यथा-गङ्गायां पोप इत्यादी गङ्गादि पदस तीरादौ । न च तत शक्तिरेव न स्वीक्रियत इति शक्यम्, गङ्गां पश्येत्युक्त तीरं नीरं वेति संशयादर्शनाद, तीरादापित कदाचिदन्यत्रापि प्रयोगेण वापि शक्ती शक्या- शक्यविभागानुपपनेथ । दिरेफ पश्येत्यादा लक्षितलक्षणापि लक्ष- व शक्यरेफद्वययक्तबोध्यत्वरूपसम्बन्धात्मा, मक्ये रेफद्वयर " ·रामानुजसिद्धान्तसारः। अमरपदे दर्शनकर्मत्वप्रतिपादनासम्भवेन शक्यनमरपद्घटितनिरू क्तसम्बन्धेन पदपद एव तस्य वृत्तेः । सा द्विधा-जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा चैति। आधा शक्यावृत्ति- लक्ष्यतावच्छेदकवती। गङ्गायां घोप इत्यत्र तीरे लक्षणा, तीरत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकस शक्यावृत्तित्वात् । द्वितीया शक्याशक्यसा धारणलक्ष्यतावच्छेदकवती, यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकपदलक्षणा, तत्र लक्ष्यतावच्छेदकस्य दध्युपधातुकत्वस्य शक्य काकाशक्य विडालादिसाधारणत्वात् । गमायां घोप इत्यत्र गङ्गा- पदागङ्गातीरत्वेनैव तीरवोधः । न च वृत्तिद्वयविरोधः, गङ्गाया पोपो मत्स्यश्चेत्यत्र वृत्तिद्वयदर्शनेनाप्रापि तत्सम्भवात् । लक्षणाचीज क्वचिन्मुख्यार्थानुपपत्तिः क्वचित्तात्पर्यानुपप- तिरिति केचित् । सर्वत्रान्वयानुपपत्तिरेव वीजम् , अन्यथाननु गमात् । न चानुगतसम्भवेऽननुगतकल्पनं युक्तम् । यष्टीः प्रवे- शयेत्यादावपि प्रकरणादिना प्रवेशयेति पदस भोजनानुकूलप्रवे शनार्थकत्वनिर्णयेन यष्टयादिरूपमुख्यार्थे तदनुपपत्तिरस्त्येव । लाक्षणिकमप्यनुभावकमेव, अनुभवार्थमेव लक्षणायूत्तः क- ल्पनात् । तस्याः स्मृतिमानार्थत्वे कार्यकारणभावादेरिव पृत्ति- त्वाभावप्रसङ्गात् ॥ न च शब्दानुकूलस्मृतिहेतुत्वमात्रेण पृत्तित्वमिति शक्यम् । उक्तस्मृतिहेतुत्वेऽपि वृत्तित्वादेस्तन्त्रत्वेनान्योन्याश्रयात् । किञ्च पोपपदादनुभवामीत्यनुभवेन गहापदात्मराम्यवेत्यननुभवेन च लाक्षणिकस्यास्याप्यनुभावकत्वं सिद्धम् ॥ गौणी च शक्यगतगुणजातीयगुणवत्त्वरूपसादृश्यादन्यत्र पृत्तिः । यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र मिहशब्दस्य सिंहगतपरा- क्रमजातीयगुणाश्रये देवदत्ते । न च सादृश्यमपि मुख्यार्थसम्ब- ·२२ पानमुक्तावली। न्धरूपमेवेति गौण्यपि लक्षणवेति शङ्कनीयम्, चन्द्रसदृशे मुखे चन्द्रसम्बन्धिमुखमिति व्यवहाराभावेन सादृश्यस्य सम्बन्धत्वा- भयात् । सम्बन्धत्वेऽपि सादृश्यात्मनव तनिमित्ततया सम्ब न्धत्वेन निमित्तत्वाभावाच । सम्बन्धत्वेन निमितं हि लक्षणा । लक्षणा गौणी च द्वे अपि निरूढानिरूढ मेदेन द्विविधे । निरू- ढत्वं च पदविशेषसमभिव्याहारेऽर्थविशेपेऽनादितात्पर्यम् । यथा मृगयादिषु गौणो गवादिशब्दः, मञ्चा:क्रोशन्तीत्यादौ मञ्चशब्दः। अनिरूढस्तु-सिंहो देवदत्तः गङ्गायां घोष इत्यादौ सिंहशब्दो गङ्गाशब्दश्च । एतास्ता अपि वृत्तयः शब्दस्यान्नितामिधाने सह- कारिण्यः । तसादादित्यो यूपः, यजमानः प्रस्तर इत्यादीना, मपि गौण्या वृत्त्या निर्वाहः ।। तदेवमपौरुषेयं वाक्यं मर्वमन्वितार्थमेव । वाक्यं च विध्यर्थवादादिभेदाबहुविधम् । विधियापूर्वनियमपरिसहयाविधि भेदातिधा । यस विध्यमहतो कालत्रयेऽपि न प्राप्तिस्तत्मा- पको विधिरपूर्वविधिः । यथा "मीहीन्प्रोक्षतीति" । एत- द्विध्यभावे प्रोक्षणस्य यागीयत्रीहिपु कदाप्यमतेः । विध्यभावे आक्षेपप्राप्तिकस्याप्राप्तांशे परिपूरणफलको विधिनियमविधिः । यथा त्रीहीनवहन्तीत्यत्र । एतदिध्यभावेऽपि त्रीहीणां पुरोडाश- प्रकृतितया साधनीभूतानां तण्डलनिप्पत्याक्षेपादेवापघातप्राप्तेन तद थे विधिः, किं त्वाक्षेपाविशेपादयघातपन्नखचिदलनाद्यपि प्राप्नु- यादित्यवहनेनैवेत्यप्राप्तांशपरिपूरणं क्रियते । इतरनिवृत्तिफलको विधिः परिसहया विधिः । यथाग्निचयने "इमामगृभ्णब्रशनाम- तस्पत्यमाभिधानीमादत्त" इत्यग्निचयनेऽश्वरानाग्रहणं गर्दभ रशनाग्रहणं चेति द्वयमप्यनुष्ठेयम्, तत्र लिङ्गाविशेपात् गर्दभ- रशनामहणेऽपि मन्त्रः प्राप्नुयादिति तन्निवृत्त्यर्थो विधिः॥ सिद्धार्थप्रतिपादकमर्थवादवाक्यम्-"वायुबै क्षेपिष्ठादेवता" , ·रामानुजसिद्धान्तसारः। "सत्पं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" ति । अत्र प्रवर्तकज्ञानाजनकतया साक्षाद- ननुष्ठरपकोर्थवादस्तु विधिशेपतया । प्रवर्तकं च कार्यताज्ञानमिति गुरुः, कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानमिति नैयायिकाः, इएसाध-नताज्ञा नमेव प्रवर्तक कृत्यसाध्यताज्ञान प्रतिबन्धकमिति नैयायिकैकदे- शिनः, भावनाज्ञानं प्रवर्तकमिति भाटा, कृतिसाध्यताशानं प्रवर्तक- मिति सिद्धान्तिनः, कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानमित्यपि केचित् । तत्र कार्यत्वमेव लिड पदशक्यविधिः । न त्विष्टसाधनत्वविशेषितम्, गौ- वात् । पच पाक कुरु, यज, यागं कुरु इति । कमा विवरणापिरणदर्श- नादनुशासनानुरोधाच । इष्टसाधनत्वस्थ शक्यत्वे "सर्वेभ्यः कामे- भ्य" इति चतुर्थ्यनन्वयः, "दर्शपूर्णमासाभ्या"मिति तृतीयानन्वयः । न हि सर्वफलाय याग इप्टसाधनमिति सम्भवति । नापि दर्शपू- र्णमासेन याग इष्टसाधनमिति, माधनत्वमात्रस्य विधिनैव बोधि- तत्वाद, करणत्वज्ञानस प्रवृत्तावनुपयोगात् । तृतीयाययं च । अयं च विघिरनुष्ठापकात्मा केवलोऽनुष्ठानापर्याप्तः त्रीनं- शानपेक्षते किमर्थ किं कथमिति । न हि निष्फलो भाव्यः, नापि फलं साक्षाद्भाच्यम् , न च प्रकारमजानन् किंचित्करो- तीति । तया च ओदनकामः पाकं तदुचितप्रकारेण कुर्या- दितिवद्वेदेशप तथैव जिनासायोधने । तत्र किमर्थमित्याकाक्षा स्वर्गकामपदेन, किमित्याकाइमा यजिपदेन, कथमित्याकांक्षा चाङ्गनिधिना पूर्यते । सर्वफलाय यागः कार्य इत्यर्थकेन "सर्वेभ्यः कामेभ्य" इत्यादिनोक्तप्रकारः सम्यक् ज्ञायते । "अग्निहोत्रमि"त्यादिना च दर्शपूर्णमासनामकेन देवताराधनं कार्यमित्यर्थप्रतिपादनाय तृतीया सप्रयोजनेति दिक् ।। पदज्ञानं पदार्थस्मृतिद्वारा शाब्दबोधकारणम् । न त सारितः पदार्थः, अतीतानागतरूपस्य स्मृती शाब्दयोघे च हेतु त्यामम्भवात् । किं च याक्यार्थसाशाब्दत्य भिया पदानामप्यन्वये ·" १४ शंगमुक्त ाली। शक्तिः कल्प्या, तथा पेंदानों पदार्थ, पदार्थांना बक्यिाथै इति शक्तित्रयं कल्प्यमिति गौरवम् ।। न चाकांक्षादिसहकारिलभ्यतयान्वये न शक्तिः, अनन्य लम्य एव शक्तिकल्पनादिति वाच्यम्, शब्दस्य करणभूतस्य चक्षुरादेरिव विपयप्रत्यासत्तिविरहे क्रियाजनकत्वानुपपत्या पदा नामन्ययरूपविपये प्रत्यासत्त्यन्तराभावेन वृत्तेरेव प्रत्यासत्तित्व सिद्धी अन्यलम्येऽपि तत्कल्पनावश्यम्भावात् । अन्यथा क्लास प्रत्यासत्यभावेऽपि कार्योदये धूमज्ञानसहकारिवशादसनिकृष्ट वदन्यादी चाक्षुपज्ञानापत्तेः । यदि च सन्निकर्प एव चाक्षुपवि यत्वहेतुः तदा वृत्तिरेव शाब्दविषयत्वहेतुरिति समम् । कि च घटमिति कारकपदात् क्रियान्वयसामान्यानभिधाने सामान्य- ज्ञानरूपकारणाभावेनान्वयविशेषजिज्ञासानुपपत्तिः । न च जम्बी- रादौ रूपविशेषाक्षिप्ते रससामान्ये रसविशेपस्येचान्वयसामन्याक्षेपे उन्वयविशेपस्स जिज्ञासोपपत्तिरिति युक्तम्, रसादेवारयोग्यत्व- निश्चयेन तत्काले आक्षेपावतारकल्पनेपि, इहशब्दप्रमाणायोग्यत्व- निश्चयाभावेन तत्पदोचारणकाले नियमेन व्यभिचारादर्शनसहचार दर्शनादिरूपभिन्नसामग्रीमूलकाक्षेपावतारकल्पनस्यानौचित्यात् । त. सात् पदानामितरान्वितस्वार्थेऽनुभवानुकूला शक्तिः ॥ घटपदस्थ घटत्वविशिष्टे सारिताशक्तिः । वाक्यार्थश्च कचित्सि द्धरूपः क्वचित्साध्यरूपः । आयो यथा नीलोऽयं घटः, पुतस्ते जात इत्यादौ । द्वितीयो यथा-घटमानय, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । यदाह भगवान्भाष्यकार:--"कार्यार्थ एव व्युत्प- तिरिति निर्बन्धो निर्निबन्धन" इति । सर्वाण्यपौरुषेयवाक्यानि खतः प्रमाणान्येव, अनादिनिधनानिच्छिन्नसम्प्रदायासम्भाव्य- मानदोपत्वात् । अनादिनिधनाविच्छिन्नसम्प्रदायत्वं च,"अनादि- निधना ोपा वागुत्सृष्टा स्वयंभुवे" ति वचनादवगम्यते ॥

·रामानुजसिद्वान्तसारः। एतेन वेदस्यासम्भाव्यमानदोपसर्व विषयसाक्षात्कारपदी- श्वरप्रणीततया प्रामाण्यं न सत इति वेदप्रामाण्यान्यथानुप- पत्त्यैवेश्वरसिद्धिरिति वदन्तो निरस्ताः, "वाचा विरूप नित्यया' 'तस्स ह वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेदः' 'ऋचो यपि सामानि' "सा हि श्रीर- मृता सवामि" 'त्यादि श्रुतिभ्यः, "धर्ममूल वेदमाईग्रन्थराशिम- कृत्रिमम् । स्वयम्भूरेप भगवान्वेदः" इत्यादिस्मृतिभ्यश्च वेदस्य नित्यत्वावगमात् । समर्थितं चेदं वेदानां नित्यत्वं “अत एव च नित्यत्वमि"त्या पाराशर्येण । न च अर्थवादे, "अग्ने- ऋग्वेदः, वायोर्यजुर्वेदः, आदित्यासामवेदः" इति चेदानाम- न्यादिजन्यत्वावगमाद्विरोधश्शनीयः, पूर्वसिद्धानेव ऋग्वेदादी- ननपीत्यैव स्वरतो वर्णतथास्रूलिनानपश्यनित्येतदर्थकतया वि. रोधाभावात् , अब एव "ऋचस्सामानि जज्ञिरे" "मन्त्रकृतो घृणीवे" इत्यादेरपि न विरोधः, न च चिरकालिकत्वामिप्रायेण चातुर्मास्यफलनित्यत्वकथनवदिदं नित्यत्वरचनमिति किन स्था- दिति वाच्यम् ,--"वेदार्थे यः वयं ज्ञातः तत्र शङ्का भये" दिति, ऋपिभिः परिगीतेऽर्थे का शङ्का स्यान्महात्मनः "स्वयुद्धिक- ल्पितन्यायात् बलीयो युपबृंहण"मित्यादिना स्वबुद्धिकल्पितन्या यकरप्या पेक्षया ऋपियोक्ता प्रबलोपबृंहणसिद्ध एवार्थो चेदाना प्राह्य इत्येवगमेन "अकृत्रिम वेदं" इति वचनानुसारेणैवार्थस्य वाच्यत्वाद, तसावेदस्य नित्यतया कारणदोषाभावादाधका- स्ययाभावाब कृत्स्नोऽपि वेदः प्रमाणम् । न च कार्यपराणामेव प्रामाण्या सिद्धनापरवेदान्तवा- क्यानां न प्रामाण्पमिति शनीयम् , उपासनाविधिदर्शनेन तदे- कवाक्यतामुपगतानां तेषां कार्यपरत्वस्यापि सम्भवात् , पराणा मेव प्रामाण्ये रघुकृतं काव्यमित्यादिवाक्यानां प्रामाण्या कार्य- ४ ·२८ शास्त्रमुत्ताधनी। तदभिमानिदेवताभूतसङ्कर्षणाद्यवतारविषयत्वाच्च पाश्चरात्रप्रामा ण्यसिद्धः ।। स्मृतिर्वेदमूला, तदाह शङ्ख, "ससी एव ता वेद- मूला दृष्टार्थान्परित्यज्यत्वि" ति ॥ "दुर्बोधा वैदिकाः शब्दाः प्रकीर्णत्वाच ये खिलाः । तज्ज्ञैस्त एव स्पष्टार्थाः स्मृतिस्तन्ने प्रतिष्ठिताः॥" इति सति वेदे स्मृतिप्रणयनस्य मार्थक्यं प्रदर्शितम् । इति- हासपुराणयोः--"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । विमे- त्यल्पश्रुता"दिति वचनेन वेदमूलकत्वमुक्तम् , शिष्टाचारः शिष्ट- वचनं च प्रमाणम्, "वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामि"ति मनूक्तः, "यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मस्थादशङ्कित" इत्युक्तेश्च । श्रुतिस्मृत्याचा- रेषु पूर्व पूर्व बलीयः । स्मृतिपु मनुस्मृतिर्यलीयसी । विपरीता तु या स्मृतिस्ता न शस्यत" इति वचनात् । “य. किं च मनुरवत्" इति श्रुतिश्च । पूराणेपु सात्विकम् , सा- चिकेषु वैष्णवं पुराणं पलीयः, 'पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमाध्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान् ॥" यसिष्ठपुलस्त्यवरप्रदानलन्धदेवतापारमार्थ्यज्ञानयत्तया परिगृहीत- पराशरप्रणीतत्वात् । तदेयम्, "प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । वयं मुविदितं कार्य धर्मसिद्धिममीप्यता ॥ "मन्वर्थ - ·. रामानुजसिद्धान्तसारः। इत्याप्तोक्तं प्रमाणत्रयं निरूपितम् , अर्थापत्तिसम्भवतियोपमा- नान्यत्रैवान्तर्भवन्ति , अनुपपद्यमानेन तदुपपादकर्थान्तरकल्पन- मर्थापत्तिः, यथा जीवतो गृहासत्त्वेन बहिस्सत्वं विनाऽनुपपद्य- मानेन बहिस्सत्वकल्पनम्, इदं च देवदत्तो बहिरास्ते जीवित्वे सति गृहासत्त्वात् , यः जीवित्वे सति गृहेऽसन् स तदन्यत्र वर्तते, यथाहमित्यनुमानेनैव सिव्यति । न चोपरि सवि- तारं विनानुपपद्यमानेन भूमिगतालोकेन पश्चिमदेशगतवृष्टिं विना पूर्वदेशीयप्रवाहोनुपपन्न् इति ज्ञानादुपरि सवितृकल्पनम् । पश्चिमदेशे श्रृष्टिकल्पनं च यम तदनुमानासिद्धथति, सामा- नाधिकरण्यज्ञानाद्यभावेनानुमानाप्रवृत्तेरिति वाच्यम् - अनु- माने हि यदेशे यस सच्चं यद्देशीययत्सत्वाधीनं तेन तत्सि- ध्यति, तथा च पक्षे साध्यसम्बन्धोपपादकसम्बन्धप्रतियोगि- ज्ञानं समानाधिकरणब्यधिकरणसाधारणमनुमितिकारणम् , भूम्या लोकसम्बन्ध आकाशे साध्यभूतसूर्यसम्बन्धप्रयोज्य इति ज्ञान- सच्चात् गगनं सूर्यवद् भूम्यालोकात्- इत्यनुमानमवतरति, पर्वते वड्निसम्बन्धः पर्वतधूमसम्बन्धप्रयोज्य इति ज्ञानसत्त्वात् पर्वतो वहनिमान्धूमादित्वनुमानमक्तरतीत्यर्थापत्तिरनुमानेनान्य- थासिद्धैव; शतं सहस्र सम्भवतीति सम्भवोऽपि अनुमानेनान्य- थासिद्धः, सहस्रसङ्ख्या स्वन्यूनशतसड्खयाधिकरणव्यतिरिक्तेन सह तदधिकरणवर्तिनी तदधिकसङ्ख्यात्यात्,- एकत्वाधिक- द्वित्वसव्यावत्-इत्यनुमानावतारसम्भवात् । उपमानमप्यनुमानान्तर्भूतमेव, तथाहि-यथा गौस्तथा गवय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य पश्चाद्वनं गतस्य वाक्यानु- भूतगोसादृश्यस्य गवये यत्प्रतिसन्धानं तदुफ्मानम् । अयं गवयपदवाच्य इति वाच्यवाचकभावज्ञानमुपमितिः, इयं च गवयत्वविशिष्टो धर्मी गमयपद्वाच्यः नियमेन तत्र प्रयुज्यमा- + ·, भापमापी नत्वात् , यशन्दो यत्र नियमेन प्रपुज्यते स तच्छन्दवाच्या, यपा गोघटायाः॥ मिथ्यावादिनधामावार यम्पदार्थान्तरमगीकृत्य तदग्रहणा- यानुपलब्ध्याग्यं प्रमाणान्तरमामनन्ति, अमारय पदार्थान्तर- वेपि संयुक्तनिशेपणतारयसोगयाभ्युपेतस्पेन्द्रियप्रत्यामत्तित्वर- पपर्ममारकल्पनेन चक्षुरादीन्द्रियेणाभावग्रहोपपनारतिरिक्तप्रमा- पकल्पना गौरवपराहता । वस्तुतो नामावोऽतिरिक्तः, क्लसनो. मपाम्युपेतेनामावाश्रयतया पराभ्युपगताधिकरणतत्कालसम्बन्धा- दिनामारप्रतीत्युपपनायतिरिक्तामारकपनाया गारयाद , अन्य- थाऽमायामापस्याप्यतिरिक्तस्य फल्पनापत्तः, संयुक्तावस्थपालं तत्कालसम्बन्धो पा घटनागमायः भरिप्याकपालं तत्कालसम्बन्धो वा पटनाशः घटानूरालमिन्नभूतलं तत्कालसम्बन्धो या घटात्यन्तामानः । यन्मिनागते, इतरतादात्म्यारोपो न म- वति तदेव मेदः । स च नीलपीतगुणेषु तत्स्वरूपमेय, तत्स्वरूपापगमे सत्यन्यतादात्म्यारोपायोगात् । घटादी तु पटा- दिभेदो घटत्वमेय, म्वरूपानगमेऽप्यन्यतादात्म्यारोपदर्शनाद , घटत्वावगम एव तनिवृत्तेः । अतो घटस्यतरमेदो घटत्व- मेव । तस्याप्यन्यस्सा दस्तत्स्वरूपमेन, अतो नानवस्था, अतो- भारसेवाभावत्वात् तद्ग्रहणं प्रत्यक्षेणैव भवतीति नानुपलन्धिः प्रमाणान्तरमिति ॥ प्रमाणनिरूपणं समाप्तम् ॥ - एवं प्रमाणे निरूपिते तस्मात्पुरुपधारेवेश्वरसिदिः । तत्र प्रत्यक्षानेश्वरसिद्धिः, रूपादिरहितेऽतीन्द्रिये तस्साप्रवृत्तः । ना- प्यनुमानात्तत्मिद्धिः, तथाविधानुमानाभावात् ।

·+ रामामुजसिद्धान्तलारः। ननु यावत्कार्य सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानमेव तत्साधकम् , अत्र घटादावंशतः सिद्धसाधनवारणाय यावत्का- यत्वं पक्षतावच्छेदकमुक्तम् , यावत्कार्यत्वाधिकरणे सकर्तृकल्या- सिध्या न सिद्धसाधनमिति चेनहविराहुपादानगोचरादृष्ट- द्वारा कतिपयानुकूलज्ञानवतासदादिना सिद्धसाधनात् । पटा- दावदृष्टाद्वारकज्ञानादिगज्जन्यत्वस्य घटादौ दृष्टस्य च साधने दृष्टत्वाविशेषात् कर्मवश्यत्वविशेपितकर्तृजन्यत्वस्यापि सिध्यापत्तिः। न च कर्मपारवश्यादिकं "न कर्मणा वर्धते नो कनीया- नि"ति श्रुतिसाधितं न सिध्यतीति शङ्कनीयम्, गुणाष्टक- मात्राधिकरणेश्वराभ्युपगन्तृणामानन्दादिश्रुतेरियाकर्मवश्यत्वश्रुतेर- प्यन्यपरत्वसम्भवात् , किं च उक्तानुमानात् ज्ञानवज्जन्यत्वसि- दावपि न सर्व विषयकज्ञानसिद्धिः । न च लाघवेन नित्य ज्ञानसिद्धी नियतविषयत्वच्यापककारणाधीनत्वनिवृत्या नियतविन पयत्वनिवृत्तौ सर्वविषयकत्वसिद्धिरिति वाच्यम्, तथा सति निकीया अपि नित्यायास्सर्वविषयकत्वापत्या नित्यपारिमाण्ड ल्याविषयफत्वप्रसङ्गेन तद्विपयचिकीर्पाकतिम्यां पारिमण्डल्यादिक मुत्पादयितुं तेन कार्यान्तरं जनयितुं न शक्यमितीश्वरस्य सत्यसकल्पत्वभङ्गापत्तेः। न च कार्यत्वेन ज्ञानादित्रयजन्यत्वसिद्धौ ज्ञानोपादा- नयोः करणीभूतयोः कुलालीयज्ञानघटोपादानयोरखधारितो विप यविपयिभाव एव प्रत्यासत्तिरिति क्षित्यायुपादानविषयापरो क्षज्ञानसिद्धौ तदाश्रयो नास्मदादिरिति न सिद्धसाधनमिति वाच्यम्। अदृष्टजनकहविरादिज्ञानादिषु क्लप्सस्यादृष्टद्वारकतत्त दुपादानसम्बन्धस्यैव तदुभयप्रत्यासत्तित्वसम्भवे विपयविषयिमा वस्यान्यन क्लप्तत्वदृष्टत्वाभ्यां तदुभयसम्बन्धत्वमाश्रित्य क्षिति स्थलेऽवक्लप्सादृष्टद्वारफतदुभयसम्बन्धशालिनं हविराह पादानगो ·शाभमुपावठी। चरज्ञानादक परित्यज्यात्यन्तापरिदृष्टनित्यज्ञानादिकल्पनायोगात् । यच्च सकनुकत्वानुमानज्ञानादिमज्जन्यत्वानुमानाम्यां लाघवानु- गृहीताभ्यां कर्बकत्वज्ञानाघेकत्वसिद्धिरितीश्वरसिद्धिरिति, तत्रै कत्वसिद्धिरित्येकत्वसवयाविशिष्टसिद्धिरभिमता, अनेकत्वाभाव- विशिष्टसिद्धिर्वा? आद्येऽनेकत्वसिद्धावप्येकत्वविशिष्टसिद्धिरस्त्येवेति सिद्धसाधनं दुर्वारमेव, अन्त्ये म लाघवम् , अनुमितेरनेकत्वा- भावविषयतया गौरवात् । न चाग्रे वस्तुलाघवसिद्धयर्थ ला घवसहकृतमनुमानं विषयगौरवमनुमन्यत इति युक्तम् , तथा सति लाघवतर्कसहकृतस्य लिङ्गज्ञानकारणताग्राहकस्य ज्ञानद्वय स्थले विशिष्टज्ञानकल्पनया वस्तुलाघवसिध्यर्थ व्याप्यतावच्छे दकप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नकारणताविपयकत्वापत्तेः । किञ्च श- रीरजन्यतावच्छेदकं कर्तृजन्यत्वम् , लाघवात्, न तु घटत्वा दिकम् , गौरवात् , तथा च क्षित्यादी शरीरजन्यत्वाभावात् न फर्तृजन्यत्वसिद्धिः । न च कर्तृजन्यतावच्छेदकं घटत्वा दिकं कल्पनीयमिति तवापि गौरवं तुल्यमिति वाच्यम्,- एतद्गौरवसाम्पेऽपि त्वन्मते ज्ञाननिष्ठेन्द्रियजन्यतावच्छेदकेच्छा निष्ठज्ञानजन्यतावच्छेदककतिनिष्ठच्छाजन्यतावच्छेदकेषु जन्यत्व- प्रवेशगौरवस्याधिकत्वात् । तस्मान्नानुमानादीश्वरसिद्धिः । अतः शास्त्रादेव सर्वोपादान तसर्वज्ञेश्वरसिद्धिः । तथा त्रित च, "शास्त्रयोनित्वदि"ति ॥ तसात् "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जाता नि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तहिजिज्ञासख, तद्ब्रह्म ।" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ।" "क्लेशकर्मविपाकैस्तु वासनाभिस्तथैव च । अपरामृष्ट एवेह पुरुषो हीश्वरः स्मृतः ॥"

·,
रामानुजसिद्धान्तसारः।.
"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ॥"
"तेजोवलैश्वर्यमहावयोधमुवीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः।
परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयस्सन्ति परावरेशे ॥"
इत्यादिश्रुतिस्मृतिपुराणादिभिरेय परं ब्रह्मावगन्तव्यम् । न तु
गुणपित पुरुषबुध्युस्प्रेक्षितयुक्तिकलापात्, सम्भाव्यमानान्यथा-
सिद्धेः । तदुक्तम् ।
"वेदार्थो यः स्वयज्ञानस्तत्र ज्ञानं भवेदपि ।
ऋपिमिनिश्चित तसिन्का शङ्का स्यान्महात्मनाम् ॥” इति।
तष शास्त्रकप्रमाण पर ब्रह्म श्रियः पतिः श्रीमन्नारायण
एव, लक्ष्यभूतब्रह्मखरूपशोधके " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वा-
क्ये नारायणरूढानन्तशब्देन ब्रह्मणो नारायणत्वप्रतीतेः । कारण
त्वेन लक्षितस्य 'सदेवे'त्यादिछान्दोग्यवाश्येन सद्रूपतयावधा-
रितस्य "ब्रह्मवे' त्यादिवाजसनेयवाक्पेन ब्रह्मतयावधारितस्य
'आत्मा वा इदमित्यादितैत्तिरीयवाक्येन चेतनरूपतयावधारि-
तस्य "एको ह वै नारायण आसीदि "ति महोपनियद्वाक्येन नारा-
यणरूपत्वावधारणात् ।
"आयूतसंप्लवे प्रासे प्रणटे प्रकृतौ महान् ।
एकस्तिष्ठति भूतात्मा सकृमारायणः प्रभुः ।।
राजाधिराजस्सर्वेषां विण्णुर्बलमयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स प्रभुः स प्रजापतिः।
ईश्वरो भगवान्विष्णुः परमात्माहमर्जुन ।
शास्ता चराचरस्यैको यतीनां परमा गतिः"
इत्यादिवचनाच न ब्रह्मा न शकरो नेन्द्रादिः कारणलक्षणलक्षित
ब्रम, "न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथित्री न नक्षत्राणि ।"
५

·१४ भाषमुक्तावली। " . पुराय प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे । ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नटे लोके चराचरे ॥" इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु तेषां कारणत्वनिषेधात् । किं च 'पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजास्सृजेये "त्या रभ्याम्नाते "नारायणाद्ब्रह्मा जायते । नारायणाद्रुद्रो जायते । ना रायणात्प्रजापतिर्जायते । नारायणादिन्द्रो जायते । नारायणा- द्वादशादित्या रुद्रा यसवः प्रजापतयश्च सर्वे देवाः समुत्पद्यन्ते सर्वे लोकाः सर्वाणि च भूतानि । नारायणादेव समुत्पद्यन्ते नारायणे प्रलीयन्ते" इत्यादौ कण्ठरवेण नारायणस्य सर्वजग- कारणत्वं ब्रह्मादीनां च तज्जन्यत्वं प्रतिपादितम् । अतो नारा यण एव जगत्कारणत्वलक्षणलक्षितं ब्रह्म । न च " यदा तमस्ता दिवा न रात्रिः न सम्म चासच्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी" इति श्वेताश्वतरवाक्योक्तशिव एव कारणवाक्यानां पर्यवसानमस्तु, "एको ह वै नारायण आसीदि"ति वाक्यमपि परमशिवानारायण आसीदुत्पन्न इत्यर्थकं न विरुध्यत इति वा- च्यम्,-"शाश्वतं शिवमच्युतमित्यादिपु नारायणेऽपि शिवशब्द प्रयोगदर्शनेन मङ्गलादावपि दृष्टप्रयोगस्य साधारणस्य शिवशब्दस्य देवताविशेषनिर्णायकत्वाभावेन च श्वेताश्वतरस्य नारायणविषयत्वे नाप्युपपत्तेः । “आसीदि"ति पदं नोत्पत्त्यर्थकम् , 'न ब्रह्मा नेशान' इति निरोधानुपपत्तेः; प्रथममिति पदकसनेन निषेधसम र्थने तस्यैव दोपत्वात् , हेतुवाचिपञ्चम्यन्तपदाध्याहारापसे, "एकस्तिष्ठती"ति स्थित्यर्थत्वग्राहकोपबृंहणविरोधापतेः, “स- देव सोग्येटमन आसीत्" इत्यादिवाक्यरूप्यापत्तेश्च । न च ना- रायणशब्दः श्रुतिपु नारायणे शिवशब्दवच्छिवे प्रयुक्तो दृष्टः ?

·रामानुजसिद्धान्तसारः । - न च "नाराणामयनं यसादि"ति पुराणे शिवे नारायणनामनि- बचनात् नारायणशब्दः शिव विषयतयान्यथासिद्ध इति वा- च्यम्- "न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः । अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तित" इत्यादिवचनेन ना- रायणादिशब्दानां अन्यत्र शक्त्या सम्भवाभावस्य शिवादिश- ब्दानां नारायणे मुख्यतायाध स्फुटं प्रतीतेः । तस्मादुपनिषत्सु कारणविषये प्रयुक्तानां देवतान्तरवाचिनां शब्दानां निरुक्त- वचनेन विष्णावन्यथासिद्धतयाऽनन्यथासिद्धनारायणपदघटितका रणवाक्यानुसारेण सर्वा अप्युपनिपदो नारायणकारणत्वपरा इति सिद्धम् । किं च "आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तर्व्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः॥ अहो वत महदुःखं घेदनाशनजन्म च । प्राप्तं दुनोति हृदयं मादिशोकाप्यरुन्धयन् ।। यसादनपराघस्य शिरश्छिनं त्वया मम । तस्माच्छापसमायुक्तः कपालीत्वं भविष्यसि ।। ब्रह्महाकुलितो भूत्वा चरंस्तीर्थानि भूतले । ततोऽहं गतवान्देवि हिमवन्तं शिलोचयम् ॥" इत्यादिशौनकनारायणीयादिवचनैः कर्मवश्यतयावगता ब्रह्मरु- गदया, "ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा । विष्णुमायामहावर्तगाढान्धतमसावृताः॥" इत्यादिवचनात्प्रकृतिवश्यतयावगताः, "प्रजापतिं च रुद्रं चाप्यहमेव सृजामि वै । तो तु मां न विजानीतो मम मायाविमोहितौ ॥

·रामानुजसिदान्तसार । ने च "नाराणामयनं यसादि"ति पुराणे शिवे नारायणनामनि- वचनात् नारायणशब्दः शिवविषयतयान्यथासिद्ध इति चा- च्यम्,- "न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः । अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तित" इत्यादिवचनेन ना- रायणादिशब्दानां अन्यत्र शक्त्या सम्मवाभावस्य शिवादिश- ब्दानां नारायणे मुख्यतायाध स्फुटं प्रतीतेः । तस्मादुपनिपत्सु कारणविषये प्रयुक्तानां देवतान्तरवाचिनां शब्दानां निरुक्त- वचनेन विष्णावन्यथासिद्धतयाऽनन्यथासिद्धनारायणपदघटितका रणवाक्यानुसारेण सर्वा अप्युपनिषदो नारायणकारणत्वपरा इति सिद्धम् । किं च "आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तर्व्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः ।। अहो वत महदुःखं घेदनाशनजन्म च । प्राप्तं दुनोति हृदयं मादिशोकाप्यरुन्धयन् ।। यसादनपराधस्य शिरश्छिन्नं त्वया मम । तसाच्छापसमायुक्तः कपालीत्वं भविष्यसि ।। ब्रह्महाकुलितो भूत्वा चरंस्तीर्थानि भूतले । ततोऽहं गतवान्देवि हिमवन्तं शिलोचयम् ॥" इत्यादिशौनकनारायणीयादिवचनैः कर्मवश्यतयावगता ब्रह्मरु- गदया, ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा । विष्णुमायामहावर्तगाढान्धतमसावृताः॥" इत्यादिवचनात्प्रकृतिवश्यतयावगताः, "प्रजापतिं च रुद्रं चाप्यहमेव सृजामि वै । तो तु मां न विजानीतो मम मायाविमोहितो ।।

·शास्त्रमुक्तावली। त्युक्तलोहिवरूपाश्रयात्तेजसो व्यावृत्तिः । अस्नेहमिति स्नेहगुणाथ याजलायावृत्तिः। तमश्शब्दो नीलरूपपरः, छायातमसोः पृथिवी धर्मत्वादच्छायमतम इति पदाभ्यां पृथिव्या व्यावृत्तिः । अवायाका शमिति वाय्वाकाशाम्यां व्यातिः । असङ्गमरसमगन्धमिति विषय पञ्चकव्यावृत्तिः । रूपशब्दयोरुपलक्षण मेतत् । अचक्षुष्कमश्रोत्रमवा मनस्कमितीन्द्रियान्तरस्याप्युपलक्षकम् , तेन ज्ञानेन्द्रियायावृत्तिः। अवागिति सर्वकर्मेन्द्रियोपलक्षकम् , तेन कर्मेन्द्रियान्यावृत्तिः । अतेजस्कमित्यहङ्कारान्यावृत्तिः, तेजोविशेपत्वादहकारस्य । खार्थे त्रिप्रत्ययः । अग्राणमिति प्राणायावृत्तिः । अमुखमिति शरी- रामावृत्तिः । अमात्रमिति तन्मात्रेभ्यः । अनन्तरमवाद्यमिति- सावयवात् । न तदश्नातीति जीवात् , जीवस्य "पिप्पलं स्वाद्वत्ती"ति कर्मफलभोक्तृत्वश्रवणात् । जीवव्यावृत्तिकथनेनैव तद्भोग्यभूतप्रधानात् कालाच व्यावृत्तिः सिद्धा "प्रधानपुरुपव्यक्त- कालानां परमं हि तदिति जीवेन सह प्रधानपुरुषाभ्यां व्यावृत्तेरुक्तत्वात् । तथा च चतुर्विशतितत्वात्मिकायाः प्रकृतेः पश्चविंशात्मकाच पुरुषात् विलक्षणमिदं वस्तु पविंशत्वेन वा कालापेक्षया सप्तविंशत्वेन वा निर्दिशति-तं पड्विंशकमि- त्याहुः सप्तविंशमथापरे ।" इति । एवमेव शोधितं तैत्तिरीय- श्रुत्यन्तरेण "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । निरूपाधिकसत्यत्व- विशिष्टवाचिना सत्यशब्देन विकारास्पदाचेतनतत्संसृष्टचेतनाभ्यां व्यावृत्तिः । नित्यासङ्कुचितज्ञानवाचिना ज्ञानपदेन कदाचित्संकु- चितज्ञानान्मुक्ताधात्तिः । देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितवाचिना सगुणखरूपस्य गुणतः स्वरूपतवानन्त्यमुपस्थापयतानन्तपदेन सा तिशयखरूपगुणानित्या व्यावृत्ताः । अत्र समानाधिकरणानि सत्या दिपदानि स्वखप्रतिनिमित्तं सत्यत्वादिविशिष्टनह्मरूपंकधर्म्युपस्या पकानि, भिनधर्मोपस्थापकत्वे सत्येकधर्म्युपस्थापकत्वं हि सामा नाधिकरण्यम् । घटः कलश इत्यादिपर्यायशब्दवारणाय भिन्न ·रामानुजसिद्धान्तसारः। धर्मोपस्थापकत्वे सतीति; गौरव इत्यादिवारणाय एकधर्म्युप- स्थापकत्वे सतीति, देवदत्तः श्यामः नीलो घटः इति समाना धिकरणदेवदचश्यामादिशब्दाभ्यां देवदत्तत्वश्यामत्वादिरूपधर्म- विशिष्टदेवदत्तादिरूपैकवर्युपस्थापकत्वाल्लक्षणसङ्गतिः । न च वि- शेषणमेदेन विशिष्टमेदादेकार्थत्वमङ्गः शङ्खनीयः, प्रमाणान्तरेण विरुद्धतयावगतानामेव मेदकतया सत्यत्वादीनामतथाभूतानां भेदकत्वाभावात् । न च सत्यत्वतदाश्रययोः सत्यशब्दार्थत्वे समानविभक्त्यवगतैकत्वान्वयविरोधः, विभक्त्यर्थस्य प्रातिपदि- कार्थभूतविशेष्यभागित्वात् , अन्यथा विभक्त्यर्थकर्मत्वादेरपि वि- शेषणानन्वयिनः प्रातिपदिकार्थानन्वयनसङ्गात् । न च सत्य त्वविशिष्टे ज्ञानत्वरूपविशेपणान्तरवैशिष्टयवोधने विशेषणानाम- न्योन्यसमवायप्रसङ्गः, एकविशेषणविशिष्टतयावगतस्य विशेपणा न्तरवैशिष्टययोधानभ्युपगमात् , युगपदेव हि सर्वविशेषणान्वित विशेष्यं समानाधिकरणपर्योध्यते । योगपद्यपि ज्ञातत्वाझात- त्वनिवन्धनोदेश्योपादेयभारश्वोपपद्यते । फेचित्तु पीतिमव्यावृत्तं शुक्लं शुक्लव्यावृत्तं कृष्णं रूप मितिवदनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्तं ब्रह्म योधयन्ति । सत्यादिपदा नि, व्यावृत्तिश्च न धर्मः, अपि तु स्वरूपमेव, शौक्ल्यादिव्या वृत्तिवत् , जगति प्रतियोगिविषयच्यात्तियोधजनकानां न पर्या यता, नापि वैयर्थ्य च, तसादखण्डार्थयोधकं सत्यादि- वाक्यमित्याहुः । तम; शक्त्यतावच्छेदकान्यानृतादिप्रतियो- गिप्रकारकबोधजनरुतया सत्यादिपदानां लक्षणापसेः । न च मुख्याधमम्भवे सा युक्ता न च विकारास्पदजडपरिच्छिन- जगत्कारणतया कारणवाक्यावगतस्य ब्रह्मणः स्वरूपावधारणाय प्रवृत्तस्य सत्यादिवाक्यस्यानृतादिव्यावृत्तितात्पर्यावधारणात् यष्टी- रित्यादिवल्लक्षगा न दोपायेति शनीयम् , कारणत्वलक्षणलक्ष्य- ·शाखमुक्तावली। खरूपयोषवाक्पस्य प्रथममेव प्रवृत्ती, सत्यत्वादिबोधनमुखेन.. निरुक्तव्याघत्तिफलकत्वसिद्धेश्च ! कि च--सत्यादिपदमनृतादिव्यावृत्युपलक्षितं योधयति, तद्विशिष्टं वा? आये, उपलक्ष्यतावच्छेदकाभावेनोपलक्षकत्वमनु- पपन्नम् , तदभ्युपगमे सविशेपत्वम् । अन्त्ये विशेष्यप्रतीत्युपाय- भूतविशेष्यत्तिधर्मस्यैव विशेषणतयाऽखण्डाविहानिः । विशेषण- भेदेनार्थ मेदश्च । विस्तरस्तु श्रुतप्रकाशिकादौ द्रष्टव्यः । तसा- च्छास्त्रसमधिगम्यं नारायणाख्यं परं ब्रल पञ्चविंशतितमात्म- कप्रकृतेः पुरुषाच विलक्षणस्वरूपमिति सिद्धम् । एवं सत्यत्वादिगुणविशिष्टतयावगतस्सर्वेश्वरः सर्वात्मका, 'पुरुष एवेदं सर्वम् " " "सर्व खल्विदं ब्रह्म" "आत्मैवेदं सर्व- मि"ति श्रुतेः । न च समस्तवस्तुविलक्षणय सर्वात्मकत्वमनुप- पनमिति वाच्यम् , जीवस देवादिशरीरानुप्रवेशेन देयो मन- प्य इतिवत् सर्ववस्त्वनुप्रवेशेन सर्वमिति सर्वात्मकत्वव्यपदेशोप- पत्तेः । सर्ववस्त्यनुप्रवेशेन सर्वात्मत्वं “तदनुप्रविश्य सद्य त्यचामवदि"त्यादिश्रुतिसिद्धम् । “ऐतदात्म्पमिदं सर्व स आ "यस्थात्मा शरीरं यस्य पृथिवी शरीरं यस्यापः शरी. रम् ।" "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" "तानि सर्वाणि तद्वपुरि"त्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्यां कृत्स्नस्य प्रपनस भगवच्छरीरत्वं चावगतम् । न च चेप्टेन्द्रियाश्रयत्वरूपशरीरलक्षणाभावात् न जगद्ब्रह्मशरी रमिति वाच्यम्, यस चेतनस्य यद्रव्यं सर्वात्मना स्वार्थे नियन्तुं शक्यं तत्तस शरीरमिति क्षरीरलक्षणनिर्वचनेन जगतः शरीरत्वोपपत्तेः । अन्यथा चेष्टाश्रयत्वेन्द्रियाश्रयत्वादिरूपशरीर- लक्षगपरिग्रहे जगवझणोः शरीरशरीरिभाषामिधायिनां बहूनां शब्दाना लक्षगायत्तेः । तमाचा "तन्ने प्रमाण शिष" इति पौरुषेयवाक्यगतप्रमाणव्यपदेशमुख्यत्वाय तत्साधारणप्रमाण ·रामानुज सेद्धान्तमारा।। उक्त लक्षणमन्यत् निरुच्य प्रमाकरणत्वरूपप्रमाणलक्षणे लौकिक प्रमाणस्येत्युच्यते तथाऽपौरुषेयवेदगतशब्दमुख्यत्साय शरीरसामान्य लक्षगमगीकृत्य चेष्टेन्द्रियाश्रयत्वादिक गरीर विशेषस्य लक्षणमित्यद्गीकार्यम् । ओ जगद्ब्रह्मशरीग्मेव । लक्षणे यस्येति पष्ठयन्तेन पुत्रत्यादि पद सप्रतियोगिकमिति सूचितम् । तब तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः इत्यत्र केवलात्मशब्दप्रयोगेऽपि तद्वयतिरिक्तवस्तुनस्तच्छरीत्वं विवक्षितमिति ज्ञापनाय । धर्मभूतज्ञानेऽतिच्याप्तियारणाय चेत- नस्पति पदम् । चैतन्यविशिष्टस्यत्यर्थः । जीवगतक्रियादीनां शरी रत्वाभावाहव्यमिति । शरीरस्य साविपयकार्य प्रति नियमना योगादसम्भवस्स्यादिति तद्वारणाय सार्थ इति । शरीरधारणसाध्य- फार्य इत्यर्थ । स्वार्थे योग्यमित्युक्ते शरीरधारणमध्यकार्ये भगवतो ऽपि योग्यतादतिव्याप्तिवारणाय नियन्तुमिति पदम् । आमवातजडी कृतशरीराव्याप्तिवारगाय शक्यमिति पदम् । नियमनामावेऽपि तच्छक्तितिपयत्वमस्त्येवेति न दोपः। हस्तायस्यय नामेव नमुदि तानां शरीरत्वात् न तेप्पतिव्याप्तिः। एमिन्द्रियादिप्पपि द्रष्टव्यम् । तसाद्भगवतः सर्वशरीरकत्वान्मर्वत्वं देवमनुष्यादिशरीरक देवत्व मनुष्यत्ववदुपपन्नम् । सष्टमेरेदं " म ममाप्नोपि ततोऽनि सनः .. सर्वगत्वादनन्तस्य सर्व इत्यभिधीयते " इत्यादिप्रतिपन्नम् । न तु " म सल्विदं ब्रह्म " आत्मवेदं सर्वम ' 'त्य दो पम्पैक्यं प्रतिपद्या, चेतनाचेतनयोः किश्चिज्ज्ञवमर्वज्ञत्वरूपविरुद्धधमी श्रययोरक्यायोगात् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः। रामानावी ज्ञाज्ञो द्वावनासिनीशो' पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा"" नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको यहनां यम्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। नोग्मिलोके वेदे च प्रथितः पुरपोत्तमः"1"क्षरः सर्वाणि भूतानि गाते देव एकः " " यो विधाति कामान् ६ ·" जुष्टं यदा " मानामावठी। कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उतमः पुरुपस्न्वन्यः परामात्मेत्युदाहृतः । यो लोलयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वर " इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिर्मेदा वगमात् । न च भेदोऽपरमार्थ इति वक्तुं शक्यम् , पश्यत्यन्यमी राम् पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वे " त्यादिपु मोक्षजनकजानविषयत्वप्रतीवेः। ' नित्यो नित्यानामि " ति गाक्ये बहुवचनादेव घालावगती बड्नामिति पदस्य वयर्थ्य परिहाराय पारमार्थिकबहुलावश्यम्भानेन भेदस्य पारमार्थिकत्व सिद्धः। ' विभेदजनके शाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रमणो भेदममन्तं कः करिष्यती" त्या जीवनिष्ठवधाप्रतियोगिकीदे ऽसत्चविशेपणेन परमार्थभेदमिद्धेश्च । " स खल्लि" त्यादी सामानाधिकरण्यं चोर एप स्थाणुरित्यीय घाधार्थमित्यपि न युक्तम् , पिरोधित्वेन निश्चिताकारश्रवण एव मामानाधिकरण्य- स्य बाधार्थत्वेऽप्यन्यत्र तदसम्भवात्। "भिन्नप्रनिनिमित्तानामि" ति सामानाधिकरण्यलक्षणस्योक्तत्वेन वाधार्थसमानाधिकरण्यस्यैवा. सिद्धेश्च । तस्मात्प्रपञ्च मत्य एव । एतेन प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वाच्छुरिकरूप्यमन्-इत्याउनु मानं निरस्तम् , बाधात् । किश्चन पक्षत्वेनाभिमतः प्रपञ्च आत्मान्यः, उतानिनीयः? आधे दृश्यत्वाति आत्मन्यनकान्त्यम्। आत्मा न दृश्य आत्मत्वादित्यनुमानाद्धत्वभानसिद्धिरिति न चाच्यम् , अदृश्ये शशनिपाणे दृश्ये घटाढा चात्मत्वाभावनात्मत्व हेतोरगाधारण्यात् । आत्ममात्रस्य पक्षतया प्रमाणान्तरदृश्यपरात्मनि मिति र पक्षकदेशे वाधात् । न च ६ व्यभिचार इति युक्तम् । तजातीयव्यक्तयन्नरकर्मत्याविरोधाभानात्मनो दृश्यसनम्भवात् । अन्यथा कृन्तच्छेदनकर्तुस्तजापच्छेदनान्तरकर्मत्वानापत्तेः। ज्ञान व्यक्तिदानभ्युपगमे प्रमाण भेदव्यरहारानापत्तेः । साक्षिदृश्यत्तस्य हेतुत्ने विशेषणासिद्वः। किंवा जडा, - ·रामानुजसिद्धान्तसार। • द्वितीये जडत्वं संविदन्यत्वम् , तथा च दृश्यत्वहेतोः पक्ष भिन्नायां संविद्यनैकान्त्यम् । न च संविद अनुभाव्यत्वेऽननुभूति स्वप्रसङ्गः, अननुभाव्यत्वेऽपि शशविपाणवदननुभूतित्वप्रसङ्ग- साम्यात् । तत्रासचप्रयुक्तमननुभाव्यत्वं न त्वननुभूतित्वप्रयुक्त मिति चेत् ? घटादेरज्ञानाविरोधित्यप्रयुक्तमननुभूतित्वं न त्वनु भाव्यत्वप्रयुक्तमित्यपि पश्यतु भवान् । संविन्मात्रस्य पक्षत्वेन प्रमाणान्तरानुभाव्यपरात्मसंविदि पक्षकदेश भूतायामननुभाव्यत्वा- भावात्, तत्रैव व्यभिचारेणानुभाव्यत्वाननुभूतित्ययोाप्तिवाघाच । अनिर्वचनीयः प्रपञ्चशब्दार्थ इति तृतीयपक्षे आश्रयासिद्धिः, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ""दृश्यते त्वम्यया युद्धथे" त्यादिभिरा स्मनो दृश्यत्वविधानादनकान्त्यं च । “परिपश्यन्ति धीरा " इति श्रवणात् । " न मांमचक्षुरभिवीक्षते तमि" ति विगेपनिषेधात् तत्परो दृश्यत्वनिषेधः । आत्मा न दृश्यः आत्मत्लादित्यनुमान- मग्नीपोमीयहिंसाया अधर्ममाधफत्वानुमानवदागमचाधितं च । साध्यं मित्थ्यात्वं न प्रतिपन्नोपाधी बाध्यत्वम् , बाधात् । न हि यत्काले यदेशे घटादयः प्रतिपन्नास्तत्काले तद्देशे घटो नास्तीति बाधो दृश्यते ? न च भगवति प्रतिपन्नानामेव " न च मन्यानि भूतानी " ति निषेधदर्शनात् पाध्यत्वमिति युक्तम् , लोकरीत्या तदाधारत्यनिषेधपरत्वात् , अन्यथा मत्स्थानीत्युपधारये त्याधारत्वोक्तिविरोधापत्तेः । नाप्यनिर्वचनीयत्तम् , पक्षे वाधात् , दृष्टान्ते साध्यवैकल्याच । प्रतीतिवाधाम्यां हि अनिर्वचनीयत्वं तवाभिमतम् , तत्मपश्चे नास्त्येव , बाधाभावात् । अन्यत्रैव सतो रजतरजतत्वादेः शुक्ती प्रतीतिवाधोपपच्याऽनिर्वचनीयरजतामिद्धेः। नाप्यनिर्वचनीयरजतोत्पत्ती कारणमस्ति । न तावत्प्रनीतिः , विषय यं विनाप्यु पत्तेस्मम्भवात् । नापीन्द्रियम् , तस्स विषयगती त्पादकत्वदर्शनामिद्धेः । अतएव नेन्द्रियदोषः , तम्य रजतोप- . “ " + ·शाखमुनाकळी । तिहेतुत्वे मानाभावात् । तस्मादृष्टान्तः साध्यविकलः । किञ्च प्रपञ्चो मिध्येति साध्यभून मिथ्यात्वं यदि सत्यं तदा तत्रैव व्यभिचारो दृश्यत्यतोः , अद्वैतहानिश्च । य.दे मिथ्या, तदा प्रपञ्चमिथ्यात्वासिद्धिः , मिथ्यात्तस्य बाधितत्वात् । न च स- त्यत्यस्य सत्यत्वे सत्यत्वयाधः, प्रत्युन सत्यत्वास मत्यत्वेऽवाध्यत्य प्राप्त्या तत्स्थापनमेव भाति । यतु पाश्चो नाम भेदः , स च प्रमाणतः स्वरूपतश्च दुर्नि- रूपः; भेदग्राहकत्वेनाभिमतं घटपटादिप्रत्यक्षं किं स्वरूपमात्रग्राहि, उत्त भेदन हि , उतोभयग्राहि ? आद्य भेदग्राहकत्वं न स्यात् । द्वितीये असिद्धिः --- स्वरूपग्रहणसापेक्षयात् भेदग्रहणस्य । अन्त्ये उभयग्रहणं किं युगपत् , उत क्रमेण ? नायः , सरूपग्रहणसाध्य भेदग्रहस्य सरूपग्रहणस्य चैकदोत्पत्यसम्भवात् ; नद्वितीयः, क्षणि कस्य ज्ञानस भेदग्रहणपर्यन्तस्थित्ययोगात् । अत एव न प्रमाणा न्तरेण भेदग्रहणमिति प्रमाणतो दुर्निरूपत्वम् ; भेदः किं स्वरूप धर्यो वा ? आये घटो भेद इति शब्दयोः पर्यायत्वप्रमङ्गः, स्व- रूपे स्वरूपामश्वेन भिन्नो घट इति व्यवहारानुपपत्तिः ; द्वितीये किं स धर्मस्स्वरूपाद्भिन्न उताभिन्नः ? आये तस्यापि भेद स्तद्धर्मस्तस्यामि स इत्यनवस्था, अन्त्ये स्वरूपपक्षोक्ता दोषा इति भेदः स्वरूपतो दुर्निरूपः ; अतो भेदरूपप्रपश्चस्य न पर- मार्थत्वमिति । तन्न, भेदापलापेन भेदप्रत्यक्षनिराकरणे स्वपक्षपर पक्षसाधनपणादिभेदव्यवहार च्छदापरः; प्रत्यक्षाभ्युपगमे करण निरासोऽनुपपन्नः, प्रत्यक्षरूपकार्येणव तस्स कल्पनीयत्वात् ; भेदाप लापेन प्रतीतनिर्विपयत्वे बाध्यविपयत्वे वा म्बीनियमाणे स्वपक्ष परपक्षमाधनदपगप्रतीतेरपि निर्विपयत्वाध्यविषयत्वयोगपत्या भेद प्रत्यक्षानुपपक्तिः भवनिस सण व डाव्याशिम हिनाणा, नुन खप्रमाणयोरपि साधापत्या उपजीव्यबाधः प्रयोजनासिद्धिश्च । तसद्देदोऽवश्याभ्युपगन्तव्य एव ।

·रामानुजसिद्धान्तसारः। “ “ " न च प्रमाणतः स्वरूपतश्च भेदो दुनिरूप इति वाच्यम् , घटस्वरूपस्य घटत्वादिरूपधर्मस्य च भेदत्वेन भिन्न इति शब्दरूप व्यवहार एव प्रतियोगिज्ञानापेक्षत्वाम्युपगमेन च प्रतियोगिज्ञानं विनव प्रथममेव प्रत्यक्षेग युगपदेव स्वरूपभेदयोग्रहणाङ्गीकारात् । स्वरूपरूपत्वे पर्यायत्वप्रसङ्गस्तु संविद इव स्वपरनिर्वाहकत्याभ्यु- पगमात्परिहृतः । तम्माद्भेदस्य प्रमाणतः स्वरूपतश्च दुर्निरूपत्वा भावात् भेदः परमार्थ एन । यच नेह नानास्ति किश्चने ति प्रपञ्चनिये - धात्प्रपञ्चो मिथ्येति । तन, यस्मिन्पश्च पञ्च जना इति वाक्ये ब्रह्माश्रयत्वेनोक्तानां स्वरूपेण निषेधासम्भवेन तद्वाक्यस ब्रह्माश्रयत्वप्रकारात् नाना-भिन्नप्रकारं वस्तु इह प्रपञ्चे नास्ति इत्येतदर्थपरताया एव वाच्यत्वात् । " एकमेवाद्वितीयमि "त्यपि न प्रपञ्चनिषेधपरम् , समाभ्यधिकनिषेधपरत्वात् । न तत्सम थाम्यधिकश्च दृश्यते " इति वाक्यान्तरे नयोनिषेधदर्शनात् । लोके चोळनृपोऽद्वितीय एक एव सविता न द्वितीय इत्युक्त्या समाम्य धिराहित्यप्रतीतेः) कळत्रपुत्रभटानां रश्मीनां या व्यावृत्त्य प्रतीतेश्च । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे ' ति अनन्तत्वं प्रतिपादितम् , तच देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदाहित्यम् , वस्त्वपरिच्छेदो वस्त्वन्तराभाव एव , तथा च प्रपञ्चाभावम्मिद्ध इति वाच्यम् ; इदमिह न भवतीति देशारिच्छेदयदि इमिदानी नेति कालपरिच्छे दवदिदमिदं न भवतीति वस्त्वन्तरात्मनया निधम्यैव वस्तुपरिच्छे दरूपतया सर्वात्मके च ब्रह्मणि तदमम्भवेनानन्त्यमिद्धया प्रपञ्चा भावामिद्वेः। यत्र किश्चिजगत्यस्मिन् दृश्पते शृयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्व नत्मयं व्याप्य नारायणः स्थित" इति गर्ववस्तुव्याप्ति कृतसर्वात्मकत्वमेव सर्ववस्त्वपरिच्छेदम्पमानन्त्यमिति म्फु प्रती त्या वस्त्वपरिच्छेद इति त्वयोक्तापरिच्छेदस्य श्रुतिविरुद्धत्याय । नच ·४६ शारामुमावळी। यदि प्रपञ्चो मिथ्या तहिं दोपो वाच्यः, स च नास्त्येव न हि सर्वप्रपश्चभ्रमहेतुभूतो दोपः कश्चित्पत्य शेण ज्ञायते । न च " अहमशो मामन्यं च न जानामी " ति प्रत्यक्षेण ज्ञायत इति युक्तम् , तस्य ज्ञानामावविषयत्वेनेयोपपत्तेः । न च प्रतियोगिभूत ज्ञानस्य ज्ञाने ज्ञानाभानप्रतीत्यनुपपत्तिः , ज्ञानामा प्रतियोगि ज्ञानाभावादभावप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् ,- अज्ञानस्य ज्ञान विरोधिनेनैव प्रतीत्या प्रतियोगिज्ञानतदभावयोर्विरोधस्य त्वत्प ऽपि मचात् । नाप्यनुमानातत्सिद्धिः । न च वाच्यं विवादाध्या सितं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्तास्वविषयावरणसनिवयंस देशगतवस्त्वन्तरपूर्वकम्-अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् , अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदित्यनुमानमज्ञानसाधकम् ; द्वितीयत्राने व्यभिचारवारणायाप्रकाशितेति हेतुविशेषगम् , सविषयपूर्वकत्वे नार्थान्तरवारणाय स्वदेशगतेति, ज्ञानदेशभूतात्मवृत्तिमनस्संयोगपूर्व कत्वेनार्थान्तरवारणाय सनिवत्येति , रज्जुत्ववाननिमर्त्यभयादि पर्वकत्वेनार्थान्तरवारणाय स्सविषयावरणेति , प्रागभापव्यामृत्यय प्रागभावातिरिक्तति विशेषणमिति।-स्वप्रागभावातिरिक्तति साध्य विशेषणवैय्यात् यस्तुपदेनैव भावलाभान्। अज्ञानानुमिती प्रमाण भूतायां सविषयभूतानानावारकाज्ञान-कन्याभावेन पभिचा- रात् । अज्ञानावारकाजानाभ्युपगमे अज्ञानस्य शनासम्भवेन सत्तयव दोपत्ने तिमिरादिवत् ज्ञानानिवर्त्यत्वापत्याऽनिर्मोक्षप्रसङ्गाच । नापि श्रुतिरज्ञानमाधिका , अनिर्वचनीयाज्ञानसाधकनुतेरभावात् । "अनृतेन ही" त्या नसमासान्नर्गततपदस्य " यथावृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराद्गन्धो चात्ये पुण्यस्य कर्मण" इत्याद्यारम्याम्नाते एवमनृतादात्मानमि" ति वाक्य इव " पिचन्तावि "ति वाक्य इस पुण्यकर्मवचनतयाऽनृतशब्देन पुण्येतरकर्मण एवं प्रति पादनात् ।' नासदासीनो सदासीत्तदानीमि " ति वाक्ये चेतना .

·रामानुज सिद्धान्तसारः। " मिने ॥ . न चेतनयोस्तमसि लयप्रतिपादके मदसच्छब्दयोरुत्पत्तिवास्योपात रेतनाचेतनपरतया:निर्वचनीयासानातिपाठ करवासम्भवात् , काल विशेपेऽनिर्वचनीयत्यायोगाच । मायां तु प्रकृतिमि" त्यत्रापि मायाशब्दो न मिथ्यावचनः , "तेन मायासहसं तच्छग्यास्यागुगा त्यादौ सत्यभूतेऽयादी मायाशब्दप्रयोगात् , कित्वाश्चर्य करवचनस्सन् विचित्रनानाविधनायकरायां प्रकृतौ वर्तते । “ इन्द्रो मायाभिरि " त्यत्र बहुवचनेन विचित्रशक्तिपर । किंचाविद्यया ब्रह्मणस्तिरोधानमनुपपन्नम् । तिरोधानं हि प्रकाशाभावः । यथान्धकारेण घटस्य तिरोधानम्। तद्धि घट स्थान्धकाराधीनकाशाभावरूपम् । न च ब्रह्मयोऽविधाबीन प्रकाशाभावस्सम्भवति नित्यस्वप्नकाशरूपत्वात् ब्रह्मणः। न चाज्ञानस्याश्रयः कश्चिदस्ति । तायड्रह्म तस्याश्रयः स्वनिवर्तकनमज्ञानरूपत्वाब्रह्मणः , न हि नित्यं निर्तकमाश्रयते। न च प्रमाणज्ञानं निवर्तकम् ब्रह्मतु न प्रमाणज्ञानमिति न निवर्तकमिति युक्तम् , प्रमाणज्ञानत्वस्यातिप्रसक्तत्वात् । प्रमाणजन्य ब्रह्मज्ञानत्वस्य गुरुतया लाघवेन ब्रह्मज्ञानत्वस्यैव निवर्तकतावच्छे दकत्वाच । न हि ब्रह्माज्ञानं प्रपश्चसत्यत्वज्ञानरूपं ब्रह्मासत्यमिति ज्ञा नरूपं या मम्मति , येन प्रपञ्चे मिथ्यात्वज्ञानं ब्रह्मसत्यत्वज्ञानं या निर्तिकं नतु ब्रह्मस्वरूप तज्ञानमिति शङ्कयत । ब्रममत्यत्वप्रपञ्च मिथ्यालयो–हास्तरूपरूपले प्रशस्वम्पज्ञानस्यापि सत्यत्वमिथ्यात्व ज्ञानरूपनाच । अतिरिक्त तपोः सत्यत्वेऽहनहानिः मिथ्याले तज्ज्ञानस्य निवतंकवानुपपत्तिः-अतत्वज्ञानवत् । न च स्वरूप मनवधारणम् , अतो न ताज्ञाननिवर्तकम् , अनन्यामदशोत्पन्न जलज्ञानवदिति युक्तम्-ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्यैकमानकोटिज्ञानात्मक सेन कदापि संशयरूपत्वाभावन नानाकोटिकजानवरूपस्य लम ·. पासमुक्तायी। मिमतसंशयाविरोधित्वरूपस्य वाननधारणत्वस्य रक्तुमयस्य त्वात् । जडस्यान्तःकरणवृत्ते नत्तस्यैवाभावेनावधारणत्वस्य सुत रामनुपपत्ते । विम्तरस्तु चण्डमारुते द्रष्टव्यः । नापि जीराश्रय मनानम् । जीपानामजानकल्पिरालेन तदाश्रयत्वानुपपत्तेः । वस्मात्रमाणानुपपचितिरोधानानुपपच्याश्रयानुपपत्तिमिः अपञ्चा श्यामहेतुदोषफ्ल्पनायोगात् प्रपश्चस्य मिथ्यात्वायोगात् अपश्चः सत्य एव । एसम्भृतस्य प्रपञ्चस्य कारणं ब्रह्मेति " यतो नेत्या" दिनाक्यं गोधयति । तच्च कारणव, कईयरूपमुपादानत्वस्पं च , कारणत्वबोधापसम्या अमडोचाय कर्तृत्वरूपनिमित्तत्वोपा उनलोभयपरत्वावश्यम्भावात् । “तदक्षतति ' वाक्येन घटोऽय पूाढे मृदयासीदिति निर्देशनुल्यनिर्देशवता " सदेव सोम्वेदमन आसी दि" ति नाक्येन च ब्रह्मणो निमित्तोपादनत्ययो सिद्धः। तदा स्मान स्वयमरुते " ति वाक्येन ब्रह्मगो निमित्तोपादोनत्व मिद्धिः, अकुरुतेति कार्यानुकूलकृतिमत्वरूपकर्तत्वस्यात्मानमिति उपादानल स्य चारगमात् । न च स्ववृतिभाव्यस्थोपयोग्यवस्थावत्तमुपादा नत्यम् , यथा मृदो घटारस्थोपयोनिपिण्डावस्थावचम् , न हि ब्रह्मगो भाव्यवस्थाप्रागरस्थाद्वयमस्ति , अतो ब्रह्म नोपादानमिति वाच्यम् ; आर्द्रत्वपिण्डत्तयोगमन्नरेण मृदो घटाधरस्थाया इन सूक्ष्मचिढचिद्योगमन्तरेण स्मृलचिढचिद्योगरूपनडुभवनावस्थाया अनुपपनत्वेन बाभगनावस्थाहतुयक्ष्मचिदचितिशिष्टत्वानस्थामा दाय ब्रह्मग उपादानवोपपतेः। न च "अविकारीलायमात्मे' त्या दिनविकारत्व निनिरोव , तस्याः तदात्मान स्वयमकुरुते ति चास्यविहितनिकारतरनिषेधपरतया विरोधाभावात् । अस्तु वा "बहुस्यामि " त्युक्त प्रपश्चगतयलावस्थाश्रयत्वं परम्पत्या, .

·. रामानुजामद्धान्तसारः। साक्षात्सम्बन्धनिषेधपराच विकारनिषेधश्रुतिरिति नविरोधः, देवदत्तो जातो जलं वहति-काठिन्यवान्यो विभर्ति-नृसिंहो भगवाश्छेत इत्या दिपु परम्परयाप्याश्रयत्वव्यवहारदर्शनात् । न चैवं सति भूतला देरपि घटाद्यवस्थाश्रयत्वापत्तिः, परम्परासम्बन्धसत्तामात्रेणाश्र यत्वानभ्युपगमात् ; "बहुस्याम्" " इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इत्यादि श्रुतियोधिताधारत्वानुरोवेनैव परम्परासम्बन्धाश्रयणाच । वस्तुतस्तु परिणम्यमानस्वरूपयोगित्वमुपादानत्वम् । यथा घटात्मना परिणम्यमानस्वरूपयोगिनी मृत् । योगित्वं च कचिद भेदेन कचित् शरीरत्येन , अतो ब्रह्मण उपादानत्वनिर्विकारत्व श्रुत्यविरोधः स्थूलचेतनाचेतनविशिष्ट विशेषणीभूतचेतनाचेतने च प्रति ब्रह्मण उपादानत्वसिद्धिश्चेति दिक् । एवमुपादानभूत नारायणाख्यं परं ब्रह्मानन्तफल्याणगुणा स्पदम् , "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यस्सर्वज्ञः सर्वविद परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् " बृहन्तोयस्मिन् गुणाः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" " प्रविष्टः शास्ता "ज्ञानशक्तिपलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः" "समस्त- कल्याणगुणात्मकोऽसौ " " इच्छागृहीतामिमतोरुदेहः " इत्यादि श्रुतिस्मृतीतिहासपुरागादिपु तथावगमात् । त इमे गुणाः म्वाभावि काः सत्याश्च, “ स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च कामा: इत्यादिश्रुतेः । अपरिमिताश्व, “ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा महे" ति श्रुतेः, " यथा रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक। तथा गुणा ह्यनन्तस्याप्यमंख्येया महात्मनः। चतुर्मुसायुर्यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः छापि विशद्धचेताः । स ते गुणानामयुतकमशं वदेन वा देववर प्रसीदे " त्यादि वाराहवचनाच । “ निर्गुणमि त्यादि श्रुतिस्तु हेयगुणनिषेधपरा, न तु प्रमाणान्तरप्राप्तसर्वत्रत्वसत्य- सकल्पत्वसर्वनियमनादिरूपशाखान्तरविहितगुणनिषेधपरा, “अ- " " "" अन्तः "त इमे सत्याः " .

·गुणा नेशे " सासमुक्तावळी । पहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोपिपास" इति विशेषनिषेधदर्शनेन छागपशुन्यायेन तत्पर्यवसायिनी । " सत्वादयो न यत्र प्राकृता गुणाः "विना हेयैर्गुणादिमि- रि" त्यादिप्रमाणनिर्गुणश्रुतेपियभेदश्च दर्शितः । अतोपरिमितगु. णमागरं सविशेष ब्रह्म न निर्विशेषम् , तत्र प्रमाणाभारात् । न ता- पत्प्रत्यक्षं तत्र प्रमाणम् , सविकल्पकनिर्विकल्पकमेदभिमस्य सवि. शेपजात्यायनेकविशिष्टविषयलात् । यत्तु भेदस्य दुनिरूपत्वाम तग्राहकं प्रत्यक्षम्-फिन्तु निविशेपसन्मात्रग्राहकमिति । तदयुक्तम्, इतरतादात्म्यारोपविरोधिज्ञानविपयो भेदः । स च घटादेः जात्या दिः नीलादेः स्वरूपमिति भेदस्य मुनिरूपत्वात् । प्रत्यक्षय सन्मात्र अाहित्ये घटमहं जानामीति प्रतीतिसिद्धघटत्वविशिष्टविषयकमतीत्य पलापापत्तिः, करमादिप्रतीतीनां सन्मात्रविषयत्वे करमाद्यविषयक- वेनाश्वार्थिनः करभदर्शनेन निवृत्त्यनुपपत्तिः । करभादिपदशक्ति ग्रहानुपपत्त्या सर्वव्यवहारोच्छेदः । वेदान्तवाक्यानां प्रत्यक्षसिद्धा- नुवादकत्वप्रसङ्गश्च । अतः प्रत्यक्ष न रूपरूपिरूपैकार्थसमवेतत्व रहितचिन्मात्रग्राहकम् , तस्मान निर्विशेषे प्रत्यक्ष प्रमाणम् । नाप्य. नुमानम् , तस्य प्रत्यक्षादिसिद्धसम्बन्धविशेषविशिष्टवस्तुविषय- बात् । शब्दस्य तु विशेषेण सविशेषवस्त्वमिधानसामर्थ्यम्, पद' वाक्यरूपेण प्रवृत्तेः । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्पस्य पदस्य प्रत्ययार्थ विशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकविशिष्टवस्तुयोधकत्वेन सविशेषपरत्वाद । पदभेदेज्यभेदावश्यकत्वात् अनेकपदार्थसंसर्गविशेपयोधकस्य प- दसद्धातरूपवाक्यस्यापि सविशेषपरत्वात् । तसान्छन्दो न निर्यि. शेषे प्रमाणम् । अतो न केनापि प्रमापेन निशिंपवस्तुसिद्धिः । तच्च परं प्रक्ष दिव्यमगळनिग्रहवत्, "वेदाहमेतं पुरुषम्महा- न्तमादित्यवर्णमि" ति शुतेः। तच सर्वविलक्षणम् , " ममस्तादस जयश्वेता नृप पत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवरूप्य रूपमन्परेमहदि" ·रामानुजसिदान्तसारः। " . " ति वचनात् । तच शरीरमप्राकृतम्, न तस्य प्राकृतामूर्तिर्मास मेदोस्थिसम्भवे " ति तस्य प्राकृतत्वनिषेधवचनात् । नापि भौति- कम् , " न भूतसङ्घसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मन" इति भौतिक- त्वनिषेधात् । नापि परिणामि, “ यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्द्ध- ते न ही " ति पड्भावविकारनिषेधात् । अतएव तन्नित्यम् , "स्त्री पुम्सकादियोगाच्च देहो विष्णोन जायते । किन्तु निदोपचतन्य- मुखां नित्यांस्विकां तनुम् । प्रकाशयति सेवेयं जनिर्विष्णोर्नचापरे" ति ब्रह्माण्डवचनात् । " वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थितम्। अनन्तं ते विश्वकर्म स्तव रूपं पुरातनम् शाश्वतं च ध्रुवंचे ति नित्यत्वोपदेशाच । न च मावयवत्वे नित्यत्वानुपपत्तिः, अवय- वारब्धत्वरूपसावयवत्वस्यासिद्धः, अवययसम्बन्धित्वमात्ररूपसावय वत्वस्यात्मन्यनैकान्त्यात् । तस्सान्नित्यत्वं नानुपपन्नम् । एतद्भगवतो रूपं पञ्चोपनिपन्मयं च । "शक्तयः पञ्चविख्या- ताः पञ्चोपनिपदाख्यया । " " पञ्चशक्तिमयोदेवः परमात्मा जग. प्रभुः। ""परामिश्शक्तिभिस्तत्र विग्रहः परमात्मनः।" इति तथो पदेशात् । एतदुक्तं भवति-पञ्चोपनिपदो नाम ओं पौम् नमः परायेति परमेष्ठ्यात्मने नमः, ओं याम् नमः परायेति पुरुषात्मने नमः, ओं राम् नमः परायेति विश्वात्मने नमः, ओं वाम् नमः, परायेति निवृत्यात्मने नमः, ओं लाम् नमः परायेति सर्वात्मने नमः इत्येवं रूपपञ्चोपनिषन्मन्त्राणां यानि पौम् - याम् - वाम् – राम्-- लाम् इत्येवं रूपाणि बीजाक्षराणि तद्वाच्याः, “परमेष्ठी स्मृतः शब्द स्पर्श तु पुरुषः स्मृतः। विश्वात्मा तेजसः प्रोक्तो निवृत्यात्मा रसे स्मृतः। सर्वात्मा कथितो गन्धे विषये पुरुषापरः" इति परमेष्ठि पुरुष विश्व निवृत्ति सर्वात्म संक्षिकाः, शब्दस्पर्शरूपरसगुणकत्वेन भूतपश्चकतया प्रतिपन्नाः, " पञ्चैताः शक्तयः प्रोक्ताः परस्य परमात्मनः । अशेष- जगदाधाराः पदे दिव्ये व्यवस्थिता" इति पचनसिद्वा भगवच्छक्ति- ·॥.. - द्यते । तथा च श्रूयते " कामः सङ्कल्पो त्रिचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिही रित्येतत्सर्वमन एव " इति। अत्र मनश्शन्दो शा. नपर: मनसैतान्कामान्पश्यन्त्रमत" इत्यादिषु ज्ञाने मन- इशब्दप्रयोगदर्शनात् । न च तत्रापि मनश्शब्दोऽन्तःकरणरूपमनोवाचक एवा. स्त्विति वाच्यम् , पश्यतीत्यनन्वयात् । न हि मनसो दर्शनसाधन-- त्वं सम्भवति । ज्ञानपरत्वे तु तस्य कामप्राप्तिद्वारा दर्शनसाधनत्व. मस्तीति न विरोधः। शानेन पुरुष पश्यतीतियत् । वस्तुतः "स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुपतिष्ठन्ते " " जानात्येवायमि " त्यादिषु मोक्षदशास्वात्मधर्मतयावगवानां कामसङ्कल्पादीनामन्तःकरणधर्मत्वानुपपत्तेः, “ एवापदेव खल्वरे ऽमृतत्वमि" ति वत्साधानत्वोपचारवानयं मनः शब्द इति तत्वम् । ज्ञानाश्रयत्वाभिधानादेव ज्ञातृत्वभोक्तृत्वे अप्यात्मन एव, नान्त:करणस्य, इच्छाप्रयत्नक्रियामोगानां विषयग्रहणोत्तरभाविज्ञानी- यावस्थाविशेषत्वात् । किञ्च संसारकारणमिथ्यानानं मोक्षकारणत- त्वज्ञानं यदाश्रयं तत्रैव वन्धमोक्षा, अन्यथा अन्यकृतमुकृतदुप्कृत- योरन्यानुभाव्यत्वापत्तेः । तथा च मिथ्याज्ञानतत्वमानाश्रयमन्तःक रणं स्यात् , बन्धमोक्षावपि तस्यैव स्यातां न पुग्पस्य । तसाक्षा- तृत्वमात्मनः सम्भवत्येव । शेपत्वं चास्स " सर्वस्य वशी"." पति विश्वस्यात्मेश्वरम् " प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश" इत्यादिश्रुतिमिद्धम् । अन्यस्य प्रयो- जनमेव यस्य प्रयोजनं स शेपः-यथा प्रयाजादिः, यागप्रयोजनीभू- तस्वर्गादिरेव हि प्रयाजादिप्रयोजनम् । चेतनाचैतनयोः भगवत्प्रयो- जीभूतीलानिवृत्तिहि प्रयोजनम् । इदं शेपत्वं शरीरिणं प्रति श. रीरस्येवाश्यसिद्धम् , "यस्यात्मा शरीरम्" "यानि मूर्तान्यमूर्तानि ·रामानुजम्सद्धान्तमा यान्यनान्यत्र वा कचित् । सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुरि " त्यादिपु परमात्मानं प्रति प्रत्यगात्मनां शरीरत्ववि- धानात् । अयमात्मा देहादिविलक्षणः, "पञ्चविंश आत्मा भवति" "पञ्चाशकोऽयं पुरुषः देहेन्द्रियमनःप्राणधीम्योन्योऽनन्य- साधनः पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतपोवृतः। अहं ममेति चेत्युचैः कुरुते कुमतिर्मतिम्" इति श्रुतिपुराणवचनैस्तथात्वेनोपदे- शात । " "विज्ञानधन , " " " अअडोऽयमात्मा, “ हद्यन्तज्योतिः पुरुषः एवं " अत्रायं पुरुष. स्यंज्योतिः " अनन्यसाधनः "आत्मा ज्ञानमयोऽमल" इत्यादिमिर्ज्ञानान्तरानपेक्षयप्रकाशत्व- लक्षणज्ञानमयत्वेन प्रतिपादितत्वात् । आनन्दरूपश्चायम् । आनन्दरूपत्वं नाग अनुकूलतया वेदनी- यत्वम्, स्मस्य र अस्स सुखरूपत्वं चायमात्मा ज्ञानमयोऽमला " " ज्ञानानन्दगयस्त्वात्मे " त्यादि- भिश्च सिद्धम् । न च स्वाभाविकतानानन्दस्वरूपे नाज्ञानादिदुःखादिसम्बन्ध सम्भका विरोधादिति वाच्यम् , स्मभावशीतळस्यापि जलस्यो. ण्याद्याश्रयाग्निसम्बद्धन्यालीसंसर्गकृतीष्ण्यशब्दाद्यागन्तुकनिक- तियोगवत्स्वाभाविकज्ञानानन्दस्याप्यात्गनस्त्रिगुणात्मकप्रतिसम्ब- न्यादविद्याकर्मवासनागपाधिकारिकृतिपरम्पराजननोपपत्तेः। तथा चोक्तं पराशरेण,- जलस्योष्णाग्निसंमगिन्यालीसगाद्यथैन हि । शब्दो कादिकान्धर्मास्तकारोति तथा मुने ।। - ८ ·" “ शवमुक्तावली। तथात्मा प्रकृतेस्मगादहंमोहादिपितः । भजते प्राकृतान्भोगानन्यस्तेम्योऽपि सोऽव्ययः ।। मात्मनस्सांसारिकप्रवृत्तिषु कर्तृत्वं सत्तरजस्तमोरूपगुणमंस- र्गकृतम्, न तु स्वरूपप्रयुक्तम् , "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैःकर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥" इति वचनात् । तदपि वर्तृवं परमपुरपायत्तम् , परातु तच्छ्रुतेः "कर्ता शाम्रार्थवचात् " एप एव साधुकर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपती " त्यादि मतिभ्यस्तथा- वगतः। नित्यश्चायम्, " नित्यो नित्यानाम् न जायते म्रियते चे" त्यादिश्रुतेः । " इमानि भूतानि जायन्ते" प्रजापतिः प्रजा असृजत न ब्रह्मा नेशान " इत्याम्पित्पचि विनाशस्थन शरीरसयोगवियोगाभिप्रायम् । अणुश्वायमात्मा, "प्रयोतेन एप आत्मा निष्कामति" "ये वैके चासाल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सों गच्छन्ति " इत्यादिपु उत्क्रान्तिगत्यादिश्रुतेः । " एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदि वालाग्रशतभागय शतधा कल्पितस्य च । भागो जीव- स्स विज्ञेयः " " आरागमानो ह्यारोपि यः" इति श्रुतेक्षा हृदयदेशस्थितस्याणुभूतस्य पाणिपादादिपु मुरादुःखानुगदो मणियुम- णिदीपादीनां देशविशेपस्थितानामपि प्रभया परा व्याप्तिपरस्पधर्म भूतज्ञानेन समन्ताव्याप्स्पपद्यते । तथा च-छान्दोग्ये- " प्रश्या वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति । प्रज्ञया घ्राणं समास्य घ्राणेन गन्धानाप्नोति । प्रज्ञया च सुम्समारण चक्षुपा साणि रूपाण्याप्नोति । प्रजया श्रोत्रं ममारय श्रोत्रेण सर्वान् शन्दा- नाप्नोति' इरी ज्ञानद्वारा व्याप्तिरता। तव्यः ·रामानुजसिद्धान्तसार । १ - अविक्रियश्चायमात्मा, आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्र- कृतेः परः । प्रवृद्धघपचयो नास एकस्याखिलजन्तुप" इत्युक्तेः । सचायमात्मा प्रतिशरीरं भिन्न , "अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनामि" ति बद्धमुक्तयोर्भेदेन व्यपदेशात् । एकत्वे एकस्य मुक्तत्वेऽन्यस्य संसारानुपलब्धिप्रसङ्गात् । अमुक्तत्वे "शुको मुक्त" इत्यादिश्रुतविरोधापत्तेश्च । न " चेन्द्रो मायामि " रित्यविद्यापहु- त्वकथनात् 'शुक्तो मुक्त ' इत्यत्र शुकाधरभासहेत्वविद्यामात्र नाशः प्रतिपाद्यत इति युक्तम्-अविद्यान्तराणामनुच्छेदे तावन्मात्रेणाप्या. श्वासाभावेन मोक्षसाधनारम्भानुपपत्तेः । अतो " नित्यो नित्याना- मि" त्यदिश्रुत्यनुसारेणात्मनानात्वमङ्गीकार्यम् । एकत्वव्यवहार स्त्वाकारक्यनिवन्धनः । "एको त्रीहिस्सुनिष्पन्नः सुयुष्टान् कुरुते जनानि' त्यादिपुएकत्वव्यवहारस तन्निबन्धनत्वदर्शनात्, त तश्च स्वाभाविकज्ञानानन्दाद्याकारसाम्यात् प्रतिशरीरं भिन्नेष्वात्मसु एकत्रव्यवहारादहुत्ताविरोध । स चात्मा त्रिविधः-बद्धो मुक्तो नित्यश्चेति। तत्रानाद्यविद्याति- रोहितस्वरूपा अन्यथाज्ञानविपरीतज्ञानपितास्तदनुगुणरागद्वेपादि पारवश्यादुल्लइघितभगवदानास्स्वरूपविरोधिविविधनिपिद्धाचाराः तदपराधानुरूपलब्धचतुर्विधशरीरप्रवेशातत्तन्छरीरोचितसुखदुःग्वो- पेता बद्धाः। अनादिसंसारसम्बन्धनिरन्तरानुभूतविविधरिचिनदुःस- परम्परासमीक्षणसञ्जाततज्जिहासासमधिगतसदाचार्यसमाश्रयणप्राप्त वेदान्तविदितचिदचिदीश्वरविवेकसमनन्तरानुष्ठितनिविधत्यागपूर्वक कर्मजनिततलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसन्तानरूपभावनाइपितभगवत्पा- सादजनितसामारिकसकलदुरितनिरसनपूर्वकपरमपदप्राप्तिममनन्तर- सम्यगाविभूतस्वरूपाः मुक्ताः । कदाचिदप्यनामातसंसारगन्धस ·वाघमुकाबली। म्बन्धगन्धा निरन्तरानुभूतभगवत्स्वरूपरूपगुणविभवाविषयसम्भवनि, रतिशयनीतिबलात्कारकारितकमलाकामुकचरणारविन्दसर्वसामयिक- सकलफैर्यसम्भवनिरतिशयानन्दसिन्धुसम्पद्गमेशप्रहसन्मुखारविन्द- विकासचुळकीकृतसर्वानन्दसन्दोहा नित्याः। न चैवम्भूतनित्येषु मा. नामाव, तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति परय इति श्रुतेः न चेयं मुक्तविषया, तेषां प्रत्येकं सदादर्शनानुपपत्तेः । नापि मुक्त. प्रवाहविषया, " सदा पश्यन्तीति प्रत्येकचिपयतया प्रतीतेः श्रुतेर्भ जापत्तेः। " तद्विप्रासो विपन्ययो जागृयांसस्समिन्धते, विष्णोर्यस्परम पदमि" ति श्रुतिवलादपि नित्यम् रिसिद्धिः। विप्रासो-मेधाविनः विपन्यवः-स्तुतिशीलाः| जागृवांसः अस्खलितज्ञानाः। विष्णोर्यत्पर- मं पदं तत्प्रसिद्ध स्तुवन्तः । ममिन्धत इति वर्तमानापदेशात्सर्वका- लसम्बन्धो ज्ञायते। ततथ नित्यस्तावकसिद्धथा नित्य सेद्धः । ननु जीवलक्षणं लक्ष्मीतत्वेऽतिव्याप्तम् ; न च तस्य जीवको- व्यन्तर्भावः शनीयः, " अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी ना देवी भुवनस्याधिपत्नी यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम }" त्या च विष्णुना चाम्ब जगद्वयाप्तं चराचरमि॥"ति थुतिपुराणवननैस्तस्येश्वरत्वावगमादिति पेन :- तस्यश्वरकोटान्त- विपक्षे लक्षणगतशेपत्वपदस्य मिथुनशेषत्वपरतयोक्तदोपाभावात् । न हि लक्ष्मीतत्वं लक्ष्मीपुरुषमिथुनशेपम् । वस्तुतस्तु न तस्येश्वर- कोट्यन्तर्भावः, तथासतीश्वद्वित्वापत्तेः । न चोदाहृतश्रुतिवलादी- श्वरकोट्यन्तर्भावसिद्धया ईश्वरत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वकल्पनेन नेश्वर- द्वित्वप्रसङ्ग इति युक्तम् ! विष्णुपत्नीत्वनिबन्धनेश्वरत्वप्रतीतापपि नि- रुपाधिकेश्वरत्तस्य तत्राप्रतीतेः । लक्ष्मीतत्वस्य जगजन्मादिकारण- स्वाभावेन ब्रह्मलक्षणाव्याप्त्यापतेः। नित्यमूरिणामिव लक्ष्मी तत्व. " ॥ ईशा- ॥

·रामानुमतिशास्तसारः। स्यापि सातिशयगुणतयाऽनन्तत्वाभावेन प्रात्वासिद्धेथ । तसा- ज्जीवकोट्यन्तर्गतमेवेदं तत्वमिति दिक् । अधाचित्तत्वं निरूप्यते। सततविकारास्पदं ज्ञानानाश्रयमचित् । तत् त्रिविधं शुद्धसत्वं मिश्रसव सस्वशून्यं चेति । तत्राय कमनीयविग्रहयुक्तस भगवतो- दिव्यस्थानम् , सद्धि रजस्तमोरहिततया केवलसत्यवत्वेन ज्ञानानन्द- जनके नित्यं निरवधिकतेजोरूपं अत्यद्भुतमपरिच्छिन्नं केवलभगवदि- छयैव गोपुरमण्डपादिरूपेण परिणामि । अत्र सर्वत्र प्रमाणं प्रागेव दर्शितम् । भगवतो नित्यमुक्तानां च ज्ञानान्तरमन्तरेण व्यवहारम- मर्थत्वादजडमाः, "न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्से ' ति श्रुत्या सं. सारिणं प्रति तथात्वादर्शनात् जडत्वमपि फेचिदिच्छन्ति । आ- त्मस्वरूपात् धर्मभूतज्ञानादस्य विशेषः-अहंघुद्धिविषयत्वाभावाद शरीराधाकारपरिणामात् शब्दादिविपयाश्रयत्वाचावगम्यते । एव. मात्मनो धर्मभूतज्ञानमप्यजडं नित्यं द्रव्यं च । अस्य ज्ञानतया स्व. प्रकारात्वेनाजडत्वं न विज्ञातुर्विज्ञातेरि' त्यादिश्रुत्या नित्यत्वं संयोगविभागादिगुणाश्रयत्वात् त्रियाश्रयन्याच द्रव्यत्वं च । मला- घकुष्ठितमणिप्रकाशवत्प्रसरणाभावात्सुपुप्त्यादावनुपलब्धिः । न च धर्मिधर्मभूतशानयोनित्यत्वद्रव्यत्वज्ञानस्वाद्यविशेपेण भेदासिद्धिः, धर्मिणः सोचविकासानहत्वस्वस्मैस्पयंप्रकाशवाणुत्वयुक्तत्वात धर्मस्य च तद्विपरीतधर्मयोगाच भेदसिद्धः । मिश्रसत्वं पुनस्सत्वरजस्तमोगुणकम् । “सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः" "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वश" इत्यादिवचनस्तस्य सत्यादिगुणस्त्वसिद्धिः । तत्र प्रमाण विकारजननीमनाम् " अजामेकां लोहितशुलकृष्णामि त्यादिश्रुतिः । " अयेतना परायी च नित्या सतत विक्रिया 'विगुणं तज्जगद्योनिरि" त्यादिरमृतिध । अस्या विकारजनकरवा. " " ·६२ शास्त्रमुतायटी। द्विद्याविरोधित्वाद्विचिलकार्यकरत्वाद्भगवतश्चेतनोपकरणत्वाचन- मोहहेतुत्वात्प्रकृत्यविद्या माया नियतिमोहिनीत्यादिसंज्ञा भवन्ति । तदुक्तम्-" महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिवा. सनेत्येपा लीलाभूतिदीर्यत" इति। "चतुर्विशतिसंख्यातमव्यक्तं त- त्वमुच्यत" इति वचनात् इयं चतुर्विंशतितत्वात्मिका । तत्र प्रकृतयस्त्वष्टी, विकाराः पोडश । “ अष्टौ प्रकृतयः पोडशकाय वि. कारा " इति श्रुतेः । तत्राटी प्रकृतयः प्रकृतिमहदहङ्काराः पञ्चभू- तानि च । तथोक्तम्-" अव्यक्तं च महांचव तथाहकार एव च । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पश्चममि " ति । विकाराश्च श ब्दादिविषयपञ्चकं च एकादशेन्द्रियाणि च । तथा चोच्यते-"श्रो. प्राक्षिरसनाघ्राणत्वचस्सङ्कल्प एव च । शब्दरूपरसस्पर्शगन्धवाक्पा- णिपायवः । उपस्थं पाद इत्येते विकाराप्पोडश स्मृताः" इति। तेपां तत्वानामादिभूता प्रकृतिः, “ सर्वपूर्ण प्रकृतिरि" ति श्रुतेः । इयं च प्रकृतिः अक्षरत्तविभक्ततमस्त्वाविभक्ततमस्त्व- रूपसुक्ष्मावस्थात्रयवती। तत्राक्षरावस्था प्रकृतेः पुरुपस, मष्टी सूक्ष्मरूणावस्थानम् । विभक्ततमस्त्वावस्था च पुरुपसहितायास्तस्यास्सर्वप्रमाणगोचरतयावस्थानम् । अविभक्त- तमस्त्वावस्थानं तथाविधाया अपि भगवति नामरूपथि- भागानविस्थापत्तिः । तथा च श्रूयते " अव्यक्तमधरे लीयते अ. क्षरं तमसि लीयते तम. परे देव एकीभवती" ति । अत्र एकी- भायो नाम तमोरूपेणापि विभागानऱ्यावस्थापत्तिः। न च "प्रकृति- र्या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषथाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनी" ति वचने प्रकृतेरक्षरादौ लयमनभिधाय परमात्मनि लयप्रतिपादनं कथमुपपद्यत इति वाच्यम्,-अक्षरतमसोस्वक्ष्मा- वम्याविशेपत्वेनात्यन्तभेदाभावेन तथोक्तेरविरोधात् । इयं च गुण साम्यलक्षणा प्रकृतिः पुरुपाधिष्ठिता महदादिविकासन् जनयति । तथा च स्मृतिः-"मयाध्यक्षेण प्रकृतिस्मयते मचराचरम्" इति ।

·- रामानुअसिद्धान्तसारा तथा चोक्तं पराशरेण- प्रधान पुरुषं चैर प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास संप्राप्ते सर्ग एवं व्ययाव्ययानि" ति || गुणास्सत्वरजस्तमांसि | एते प्रकृतिस्वरूपानुनन्धिस्वभावाः प्रकृत्य- वस्थायामस्पष्टाः, विकृत्यरस्थायां स्पष्टा भवन्ति । तत्र सत्वं ज्ञान- सुसजनकं तदुभयसंगजनक च, तत्र सत्वं निर्मलत्वात्प्रकाशक- मनामयम् । सुखसझेन बनाति ज्ञानसभेन चानघे" ति वचनात् । रजश्व रागतृष्णाजनकम्। रागः-स्त्रीपुरुपयोरन्योन्यस्पृहा, तृष्णा श- ब्दादिपियस्पृहा, सङ्गः पुत्रमित्रादिपु सम्बन्धिषु संश्लेपस्पृहा । तथा च गीत भगवता- रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गममुद्भवम् । तभियनाति कौन्तेय कर्मसङ्गेपु देहिनमि" ति । तमो विपरीतज्ञानप्रमादालम्यनिद्रामयजनकम् । कर्तव्यकर्म परित्य ज्यान्यन प्रवृत्तिहेतुव्यापारः प्रमादः । कर्तव्यकर्मप्रारम्भप्रतिबन्धक च्यापारः स्तब्धतादिरूप आलस्यम्। सर्वेन्द्रियोपरति निद्रा । मनो. व्यतिरिक्तसकलेन्द्रियोपरति स्वप्नः। मनोव्यापारस्याप्युपरति मु. पुप्तिः । सकठेन्द्रियव्यापारस्थितिः जाग्रत्वम् । 'तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहन सर्वदरिनाम् । प्रमादालस्यनि- द्राभिस्तनिवनानि भाग्ते " त्युक्तत्वात् । मत्लादीनां गुणानां स. मत्नावस्थायामेतद्विकाराणा समत्वमस्पष्टत्वं च, नेपां गुणाना पि- पमत्वावस्थायां तु विपमा विकास जायन्ते स्पष्टता च भवति । विप' मनिकारेषु प्रथमरिकारो महान् । अव्यक्ताहवाराच्यवहितोत्तरपूर विस्थापिशिष्टं निगुणद्रव्यं महत् । स च महानध्यवसायादिकार्य हेतुः । स च महान् सालिकराजसतामसमैदात्तिविधः । महत्तत्या' दहममिमानहेतुरहाकारो आयते । स च त्रिविधा-वकारिफस्तैजसो भूतादिति। तत्र सात्विकाहकारी बैंकारिकः, राजसाहकारस्तैजसः, वामसाहकारो भूतादिः । तथा चोक्तम्- . . - ·६१ शाधमुकापली। " याणि" "देवा " “ विविधोऽयमहकारी महत्तत्वादजायत । वैकारिकस्सात्विकस्स्याद्राउसस्तैजसस्मृतः ।। भूतादिस्तामसः प्रोक्त" इति । इन्द्रियावस्थाव्यवहितपूर्वावस्थ त्रिगुणद्रव्यमहङ्कारः। स चानात्मनि देहेऽहम्युद्धिहेतुत्वादहझारपदयाच्या, नत्वहमर्थ- तया त्याज्यस्तु गर्वापरपर्यायोऽहङ्कारः । त्विकाहंकाराईकारिकादिन्द्रियाणि जायन्ते । तानि चेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुजिहाघ्राणाख्यानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, वाणिपाद पायूपस्यनामानि पञ्च कमेन्द्रियाणि, ज्ञानकर्महेतुभूतमेकं मनश्चेति एकादश । नच गनस इन्द्रियत्वे मानाभावः, " मनःपठानीन्द्रि' इन्द्रियाणि दशैकं च पश्च चेन्द्रियगोचरा" वैकारिका दश एकादशम्मनधान देवा वैकारिकाः स्मृताः" इत्यादिश्रुतिपुराणवचनर्मनसा सहेकादशेन्द्रियसिद्धः । तामसामृता. दिसंजकादहकाराच्छन्दतन्मात्रम् । राजसस्तैवतोऽहङ्कार उमया' नुग्राहकः, मात्रान्तराणि तत्तद्भूतरुत्पद्यन्ते । तथा वचनम् आकाशस्तु विणिस्पर्शमा ससर्जह । ततो वायुविणो सामानं समर्ज ह ॥ ज्योतिथापि विकुणो ग्समा समर्ज ह । विकृर्माणानि चांमांसि गन्धमानं ससर्जिरे ॥ इति । भन दितामसाह द्वारा प्रथमं शमतन्नात्रस्य तत आकारास चो त्पत्तिः, भूवादेस्तु विकुर्वाणाच्छन्दतन्मानकं ततः । शन्दतन्मात्रसहितादाकाशं शब्दलक्षणगि "ति वचनात् । भूतप्यपि पूर्वर्वस्मादुतरोत्तरस्योत्पत्तिः, “ द्वायुः, वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्यापृथिवी" ति श्रुतेः । “ " आकाशा.

·रामानुजसिद्धान्तलार । प्रकाश जायते तस्मात्तस्य शब्दं गुणं विदुः । आकाशातु विकृर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः॥ बलवान् जायते वायुस्तस्य स्पर्शी गुणो मतः । वायोरपि विकुर्माणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् ।। ज्योतिरुत्पद्यते भासत्तद्पगुणमुच्यते । ज्योतिपोऽपि विकुर्माणादापो रसगुणात्मकाः ॥ अद्भयो गन्धवहा भूमिरित्येपा सृष्टिरादिमे" ति वचनाच । तन्मात्राणां व्यापारतया तैर्व्यवधानेऽपि न दोपः। शान्तत्वघोरत्वमूढत्वरहितानि शब्दादिगुणकानि भूतसूक्ष्माणि त- मानाणि । तथा चोक्तम् तसिस्तस्मिस्तु तन्मानं तेन तन्मानता स्मृते " ति । तसिस्तस्मिन्नाकागादिभृते, तन्मानम्-शान्तत्वमूढत्त्वादिविशेपर हितं शब्दादिगुणमात्रम् तेन वस्पिस्तस्मिंस्तत्वे तन्मात्रतेतिवचनार्थः। शान्तत्वादयो विशेपास्तन्मानतादशायामनभिव्यक्ता, भूतावस्थायां स्वाभिव्यक्ताः । शान्तत्वभनुकूलतया वेदनीयत्वम् , तञ्च पृथिवीज- लयोः । घोरत्नं नाम प्रतिकूलतया वेदनीयत्वम्, तञ्च वायुतेजसोः। सुढत्वं नाम उदासीनतया वेदनीयत्वम् , तच्चाकाशे। साण्यपि भूतानि निवृत्करणेन मिळितानि शान्तयोरमृढानि भवन्ति । अभिव्यक्त शान्तत्वादिनिशेपराहित्यादविशेपशब्दवाच्यानि तन्मानाणि शान्त- स्वादिगुणानामनुद्भवात् भूतानि सूक्ष्माणि भवन्ति । राजसाहकार स्तु सात्विकताममाहकारयोः स्वस्वकार्यदशाया प्रवर्तकः, "रज प्रव तक तो' ति वायो । महदायनेकपरिणामपरम्परायामपि न प्रकतिरपचीयते । तथोक्तम् ~~ दीपादेकाद्यथा दीपाः प्रवर्तने सहमशः । प्रकृतिस्मयते तद्वदनन्तानापचीयते ॥ एवमुक्तान् महदादिपढार्थान् परस्परमिळितान् ब्रह्माण्डा- फारपरिणतान् करोति भगवान् , - ·. शास्त्रमुचारही। महदाया विशेषान्ता झण्डमुत्पादयन्ति त" इति स्मृतेः, भूतेभ्योऽण्डं महायुद्धे ब्रह्मेतदुदकेशयमि" ति वचनाच, तथाऽवगम्यते। नानावीर्याः पृथक्भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्लश ॥ समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥” इति पचनेऽन्योन्यसगतानां मृत्सिकताजलानां घटादिपरिणामशक्तिवदा- काशादिभूतानामपि पश्चीकृतानामेवाण्डोत्पादनसामर्थ्यावगते , प- शीकरणमण्डोत्पत्तावपेक्षितम् । तत्प्रकारस्तु आवाशं द्विधा कृत्वा एकमर्धमाकाशन स्थापयित्वा, अान्तर चतुरशं कृत्वा यायुते- जोजलपृथिवीषु चतुर्णामंशानां क्रमेण मेळनम् । एवं भतान्तरेपपि ज्ञेयम् । तथाचोक्त वायुना " एवं जातानि भूतानि प्रत्येकं स्यु- द्विधा तत । चतुर्धा भिन्नमेकैकमर्धमन्यत्तथास्थितम् । व्योम्नोऽर्धमा- गाश्चत्वारो वायुतजःपयोभुवाम् । अर्धानि यानि वायोस्तु व्योमते. जःपयोभुमामि" त्यादिना । " वायुनहनिलाफाशस्तथाभूतादिना यहिः। वृतं दशगुणरण्ड भूतादिमहता तथा । अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मस्तैस्सर्वैस्सहितो महान् । एभिरापरणैरप्डं सप्तभिः प्राकृतिम् । नारिकेळफलस्यान्तजि पाह्यदरिवे" त्यादिवच- नादण्डं दशगुणितोत्तरैर्वारिवह्वयनिलाकाशादिभिरावृतमित्यवगम्यते। एवम्भूताण्डमध्ये ब्रह्माणं मृजति भगवान् , ललाटात्स्वेदोऽपतत् , ता इमा आपः, तासु हिरण्मयमण्डमभवत् । इति श्रुतेः । अण्डान्तर्वतिपदार्थान् प्रमादिचेतनान्तर्यामित्वेन सृजति,- तस्य ध्यानान्तस्थस्य " तर ब्रह्मा चतुर्मुखोजायते - ·रामानुजसिद्धान्तसार। "यत्किश्चित्सृज्यते येन सत्वजातन वै द्विज । तस्य सृज्यस सम्भूतौ नत्सर्व वै हरेस्तनुः ।। सर्वस्थितिविनाशांश्च भगवान् मधुसूदनः। तैस्तरूपैरमेयात्मा करोत्यव्याहतान्प्रभुरि ॥" ति वचनात् । सृज्यमानपदार्थान् पूर्वनामरूपसदृशनामरूपयुक्तानेव सृजति भगवान् । " मर्याचन्द्रमसौ धावा यथापूर्वमकल्पयन् । इति श्रुतेः। " सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभर एवादी देवादीनां चकार सः ॥" इति वचनाच । एवं पदार्थान् सृष्ट्वा तत्रानुग्रविशति, " तत्सृष्ट्वा त- देवानुप्राविशदि " ति श्रुतेः। न चैकस्य सर्वानुप्रवेशानुपपत्तिः वायोरिव तदुपपत्तेः। तथा श्रूयते - "वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च " । यथा वायुरेकस्सन् प्राणादिरूपेण प्रतिशरीरं समाप्य वर्तते वहिश्व, एवं भगवान् सर्वकार्येषु अन्तर्वहिरपि वर्तत " इत्यर्थः अयमन्तर्विद्यमानः प्राणवदेकदेशे न तिष्ठति, अपि तु सर्वत्र, "तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वमिति" श्रुतेः । यावता वस्तु पूरितं भवति तथा व्याप्नोतीत्यर्थः। तथा च श्रूयते " म एष इहानुप्रविष्ट आनसानादि " ति । वाखानीतजलकणनिकरं वायुर्यथा धत्ते तथा भगवानशेषं विभीति प्रतिपादनात् । संहरति च रुद्ररूपी भगवान्, " जगत्संहरते काले रुद्रमूर्त्या जनार्दन " इति वचनात् । संहारस्तावत्रिविधः-नैमित्तिकः प्रा. कृत आत्यन्तिक इति,- " सर्वेषामेव भूतानां निविधः प्रतिसञ्चरः। नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मत इति वचनात् । " ·ic शासमुक्तावनी। तत्र नमित्तिको नाम ब्रह्मणो रात्रिषु संप्राप्तस्रलोक्यनाशः । प्राकृतिकस्तु ब्रह्मायुरवसानकाले पाताळादिमत्यलोकान्तेषु सर्वलोकेषु अनावृष्ट्याग्निसंवतः परिक्षीणपदार्थेषु भूमेममित्वव्यवस्थापकगुणमा- पो ग्रसन्ति,ततो भूमिर्जलात्मिका भवति।एवं सप्तापिप्रकृनयःस्वस्वका रणतत्वं प्रत्याहारेण प्रविशन्ति. महान्तं च प्रकतिग्रसते । प्रकृतिश्च पुरुप प्रलीयते, पुरुष तस्याः सूक्ष्मरूपेणावस्थानमेन लयः, अकारण- त्वात्पुरुपस्प। ततः- "प्रकृतियां मयाऽऽख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश्चाप्युभावती लीयते परमात्मनी" त्यविशेषण प्रकृतिपुरुपयोः परमात्मनि लयोऽभिधीयते । एतदुक्तं भाति-ताम्र रजतविन्दुकल्पयोः प्रकृतिपुरपयोः सुवर्णगिरिकल्पपरमात्मनि ए- काकाररूपसंसर्ग एव प्रलयो वेदितव्यः, क्षीराणये जलबिन्दुप्रक्षेपरवा तथाच श्रुतिः-" तमः परे देव एकीभवती " ति । तथाभतयोः हंसक्षीरन्यायेन पुनः पृथक्करणमेव सृष्टिश्चेत्यवगम्यते। आत्यन्तिक- स्तु जन्महेतुभूताविद्याकर्मवासनादिभिस्सह पुनरुत्पत्तिनिवृत्तिहेतु- भूतः प्रकृतिसम्बन्धविनाशः । स च मोक्षाख्यः । नैमित्तिको नाम ब्रह्मणो रात्रौ संप्राप्तस्रलोक्यविनाशः- "ब्राहो नैमित्तिकस्तपां कल्पान्ते प्रतिसञ्चरः ।" इति तथोक्तत्वात् । प्राकृतस्तु ब्रह्मायुरवमानकाले प्रकृतिपर्यन्तो रि- नाशः, “प्राकृतो द्विपरार्धक" इत्यमयोर्भेदकथनात् । तत्र ताव- प्राकृतप्रळयोभिधीयते ! पराधद्वयावमाने प्राकृतप्रळयो भवति । ब्रह्मण आयुपोऽधं परार्धम् । सनस्य ब्रह्मणः वर्षशतमितमायः । न. मायुपा च परिच्छिन्नः पारुपो दिवसः, तस्यान्ते महाकल्पो भाति पौरुषी निशा । एतच भगवतोऽहर्निशाभेदकथनौपचारिकम् ,- "वाहो न निशा तस्य नित्यरय परमात्मन" इत्य इनिशयोनिधात् । एवमीपचारिकभगवदहरगमानस्ने ब्रह्मा- , ·॥ - ." रामानुजसिद्धान्तमारः। युरवसानकाले समस्तेपु पाताळादिसत्यलोकान्तेषु अनावृष्ट्यग्निसं- वतः परिक्षीणपदार्थेषु भूमे मित्वव्यवस्थापकं गन्धाख्यं गुणमापो प्रमन्ति, ततो भूमिजलात्मिका भवति । तथोक्तम्- अनावृष्ट्यग्निसंवतः कृते सप्लावने मुने। समस्तेष्वेव लोकेषु पातालेवखिलेषु च ।। आपो ग्रसन्ति पूर्व तु भूमेगन्धात्मकं गुणम् । प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्युवी जलात्मिके "ति॥ एवं सप्त प्रकृतयः स्वस्वकारणतत्वं प्रविशन्ति,- एवं मप्त महायुद्धः प्रमात्प्रकृतयः स्मृताः । प्रत्याहारे श्रुतास्सर्वाः प्रविशन्ति ततः परमि" ति तथोपदिष्टत्वात् । महान्तं च प्रकृतिम्रसो, महान्तमेमिस्सहित प्रकृतिग्रमवेजजे" ति पचनात् । प्रकृतिश्च पुरुषसमष्टी प्रलीयते, " अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्मनिष्कले सम्प्रलीयत " इति भारताभिधानात् । अव्यक्तस्य पुरुो सूक्ष्मरूणावस्थानमेव लयः, अकारणत्वात्पुरुषस्य । तथोक्तं पराशरेण- प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोरि " ति । अथ मत्लशन्यमचित्कालः। अस्य सत्वशन्यत्व गुणत्रयवैधु- यात् । न च सत्वशूनगमित्युको कथं गुगापराहित्य मे ते वाच्यम्, सत्वशब्देन रजस्तमसोरप्युपलक्षणात् । अयं प्रकृतिमाकृतपरिणाम- हेतुः कलाकाष्ठादिराचार्यन्त कल्पितविकारगुक्तः नित्यमगवल्ली- लोपकरणः तच्छरीरश्च,- प्रधानपुरुपव्यक्तकालाथ प्रविभागशः। रूपाणि स्थितिगर्गान्तव्यक्तिमद्रावहतवः ।। अनादिर्भगाान् क.लो नान्तोऽस्य द्विल विद्यते।" इत्यादिवचनात्तत्प्रतीतेः । एते च बद्धमुक्तनित्यावेतनाः शुद्धसत्व ·.. शस्नमुक्तावली। - अत्रेदं तत्वम् मिश्रसत्वसत्वहीनशब्दनिर्दिष्टदिव्यस्थानत्रिगुणात्मकप्रकृतिकालरू- पाण्यचेतनानि च भगवतो विभूतयः- ब्रह्मादक्षादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवः । विभूवयो हरेरेता जगतस्सृष्टिहेतवः । प्रकृतिस्सर्वकार्याणां कारणं त्रिगुणात्मकम् । स्थानं लीलारमस्येयं हरेरखिलदेहिन" इत्यादि वचनात् । -" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तत्वमसि "स खल्विदं ब्रह्म" "ऐतदात्म्यमिदं सर्व स आत्मा तत्त्व- मसी" त्यादिवाक्यैस्सामानाधिकरण्येन तादात्म्यमुपदिश्यते । तथ-" सत्यं ज्ञानमि " त्यादिशोधकवाक्यं अतद्वथायत्तिमुखेन वस्नैक्यपरम्, "तत्त्वमस्या" दिवाक्यं अन्वयमुखेनोपलक्षितवस्त्व- क्यपरम् । “सर्वं खलि" त्यादिवाक्यमतात्विकरूपारोपणेन सामा. नाधिकरण्यमाश्रित्य यस्त्वैक्यपरम्-" ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुरि" त्यादिवाक्ये वाधार्थतया सामानाधिकरण्यमाश्रित्य स्वरूपैक्यपरमिति परोक्तः, मृद्घट इति स्वरूपैक्येऽपि सामानाधि- करण्यप्रयोगदर्शनात् , स्वरूपैक्यनिवन्धनम् ।" उत गोपा बभूवुऋ- पयोहरिभक्तिसुधोदया"इत्यादिष्विव शरीरिशरीरभावनिवन्धनमिति सन्देहे, " सर्व खल्विदं " ज्योतीपि विष्णुरि" त्याधचेतनविषय- सामानाधिकरण्यवाक्ये चेतनाचेतनयोरैक्यायोगेन सामानाधिकरण्ये निमित्तान्तरकल्पनायां गौरवम् , कचित्स्वरूपैक्येन कचिद्धाधार्थ- स्वेन सामानाधिकरण्याश्रयणे वैरूप्यापत्तिः सत्यज्ञानादिशोधकया. क्यानामतद्वयावृत्तिपरत्वे सत्यादिपदानामसत्यादिविषयकज्ञानजन- कत्वे लक्षणापत्तिः, स्वरूपमात्रप्रत्यायकत्वैपदान्तरवैयथ्यं पर्यायत्वंच भवति तत्त्वमसीत्यादिवाक्यानां स्वरूपैक्यमात्रपरत्वे तचंपदोपस्था- पिताकारपरित्यागाल्लक्षणा, सामानाधिकरण्यानुपरतिः । तदैवते. M N ·रामानुजसिद्धान्तसारः। त्यादिसर्वज्ञत्वप्रतिपादकप्रकरणविरोधः, सर्वस्य मिथ्यात्वे ब्रह्मज्ञान- विषयत्वायोगेन एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानप्रतिज्ञाविरोधापत्तिः, मि- थ्यात्वेन ज्ञातं भवतीत्यर्थकल्पनायां मिथ्यात्वेनेत्यध्याहारापत्तिः, पाधार्थसामानाधिकरण्याभ्युपगमे तत्सम्पदलक्षणा प्रकरणविरोधः, सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः, रज्जुः सर्पः स्थाणुश्चोर इत्यत्र न सो 'नघोर इतिवद्याधादर्शनेन रज्जुत्वादिप्यमाणाकारविरोधिस्वा कारादर्शनेन चात्र पाधार्थसामानाधिकरण्यानुपपत्तिः। यस्मिभवगते ऽन्यतादात्म्यारोपो न भवति तदेव विरोधि । नच ब्रह्मण्यवगते प्रपश्च भ्रमो वार्यते? येन शौक्ल्यादिवब्रह्मस्वरूपं विरोधि स्यात् । नच ब्रह्म कस्यचिद्वयावर्तकाकारः, येन घटत्वादिवविरोधि स्यात् । नचासत्यस- पंजत्वारोपेण प्रपञ्चभ्रमनिवृत्तिर्भवति,वृन्ते भ्रमरत्वारोरेण पलाशकुसु- मेदायत्वभ्रमनिवृत्तिवदितिवाच्यम्-तत्रापि परमार्थपलाशकुसुमत्वाकर रेणैव दावत्वानिवृत्तेः, सर्वज्ञत्वभ्रमरत्वगोचराज्ञानस्य निवर्तकत्वे त. स्यापि भ्रमत्वेन वनितिरसत्यविषयभ्रमान्तरेणेति भ्रमपरम्परया नि- श्शेविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तेश्च । किञ्च " तस्वमसी" न्यायक्योपदेश- स " सत्यंज्ञानमि" त्यादिवाक्यजन्यज्ञानानतिरिक्तविपयत्वे ऐक्यो पदेशौयर्थ्यम् , स्वरूपस्य तेनैव सिद्धेः । अतिरिक्तविपयत्वे सविशेष- त्यापत्तिः। अतस्तादात्म्योपदेशो नस्वरूपैक्यनिबन्धनः किन्तु शरीर- शरीरिभावनिवन्धन एव, “ अन्तःप्रविष्टश्शास्ता जनानां सर्वात्मा तदनुपविश्य सचत्यचाभवदि " ति स एव सर्वभूतात्मा वि- श्वरूपो यतोऽव्ययः।" " सर्वगत्वादनन्तस्य सर्व इत्यभिधीयते' " सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्व" इत्यादि श्रुतिस्मृतिपुराणेषु तस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्वावगमात् असान्मायी सृजते विश्वमेतत् । तस्मियान्यो मायथा सचिरद्धः "माषांतु प्रकृति विद्यान्मागिनंतु महेश्वरम् ।" क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः। "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारन मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति " . " “ ·" शानमुत्तावठी। "सकारणं करणाधिपाधियः। नचास्य कधिज्जनितःमचाधिप:""" धानक्षेत्रज्ञपतिणेशः। " " पतिविश्वस्यारमेश्वरम् । " जो डा. वजावीशनीशी "' नित्यो नित्यानां चेतनचेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ""योरन्यः पिप्पलं स्वाति अनननन्योऽभि. चाकशीति," 'अजामेकां लोहितशुक्ल कृष्णां बहनी प्रजा जनयन्ती म. रूपाम् । अजो ह्येको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां शुक्तभोगामजो. ऽन्यः ॥' अहङ्कार इतीयं मे मिना प्रकृतिरष्टधा। अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति पिद्धि मेराम् । जीवभूनां महागहो यदं धार्यते जगत् । " सर्वभूतानि कौनेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । कल्पलये पुनस्तानि कन्पादों रिमृजाम्पहम् ॥" प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनःपुनः । भूतग्राममिमं करानाश प्रकृतेर्वशात् ॥ इत्यादि बहुश्रुतिस्मृतिपु तत्वनयभेदस्य प्रतिपादनाच, तादात्म्योप. देशः शरीरशरीरिभावनिमन्धन इति सिद्धम् । न च त्वंशब्दो यदि जीनपरस्तदा ऐक्यानुपपत्तिस्त्वंशब्दलक्षगावेति वाच्यम् - ऐ तदात्म्पमि" त्यादिवाको सर्पशब्दोरस्थापिते चेतनाचेतनसामा- न्ये ऐतदात्म्यमिति वैयधिकरण्येनोकस्य ब्रह्मात्मकत्यस्य सामानाधि करण्यन वैत केनुरूपाभिमुख वेतनविशेषनिष्ठत्वज्ञापनाय प्रवृतेनानु वादरूपे वाक्ये वंशब्डेन जीवमुपस्याप्य तच्छन्द सर्वज्ञत्नादि क ल्याणगुगरिशिष्टभगवच्छरित्यज्ञापने पूर्वोक्तोपाभावात् । वस्तुतस्त्वत्र संशब्दोऽभिमुसवेतनशरीरकपरमात्मपर, त च्छन्दस्सर्वज्ञत्वादिकल्याणगुणविशिष्टतापरः, तया च जीनशरीर- पस्य कल्याणगृणविशिष्टप्रमाभेदोन बोध्यते। नच त्वंन्दलक्षणा? श ..

·रामानुजसिद्ध न्तसारः। ७३ " यस्यामा शरीरमि " त्यात्मनः शरीरत्वावगमात् , देवे मनुष्यो जात इत्यादिषु शरीवाचिशन्दानां शरीरिपर्यन्तताया लोकसिद्ध- त्वाच लक्षणाविरहात् । तददं तीव्याकृतमासीदि " ति श्रुतौ , तत्-ब्रम नामरूपाभ्यां भिन्नतया व्याक्रियते ज्ञाप्यत इति नानो प्रमज्ञानकरणताया अवगमेन घोषजनकतावच्छेदकशक्ते- ब्रह्मणिसिद्धेः । " नामरूपाभ्यामि " तीत्थंभावे तृतीयामङ्गीकृत्य नामरूपविशिष्टं ब्रह्म च्याक्रियत इत्यर्थाङ्गीकारपक्षे नामरूपविशि- टत्वसिद्धथा वाच्यत्वसिद्धेः । नच वैशिष्टयमात्रसिद्धावपि न वाच्य- तासिद्धिरिति वाच्यम् ; वैशिष्टयस्य वाच्यतारूपत्वात् । अन्यथा पुनादिनामकर्तरि पित्रादौ घटादिशब्दोचारयितरि पुरुषे घट पटादिनामोपादाने गगने च पुत्रघटादिनामनामित्वव्यवहा रापत्तेः , पुरुपे कर्तृत्वसम्बन्धस्य गगने उपादानत्वाख्य सम्बन्धस्य च सचात् । तस्माद्वाच्यतैव नामवैशिष्टयम् । नताः स्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती " " चचसां वाच्यमुत्तमम त्यादिवचनबलादपि सर्वशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मणः सिद्धम् । असीति शब्दार्थस्य विशेषणीभूतचेतनान्वयान्न विरोधः । नच विशेषणान्वये स्वारस्यभङ्गदोपः, प्रथमश्रुतानेक 'तत्त्वं' पदास्वारस्यापेक्षया अस्प हेयत्वाभावात् । तस्मादद्वतश्रुतीनाम् “ अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जना- यस्य पृथिवी शरीरं यस्यात्मा शरीरमि " स्यादिघटकश्रुत्यनुसारेण विशिष्टाद्वैतपरत्वेन विरोधाभावायुक्तपहु श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिस्तचत्रयमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । " यतो वे " स्यादिना जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् । तथोपादानस्वरूपं कर्तृत्वरूपं च । उपादानत्यमचितः परिणा मयितृत्वम् । “बहु स्यामि त्युपादानत्वमुक्त्वा, प्रजायेति परिणामयितृत्वस्योक्तः । अचेतनानां कार्यत्वं स्वल्यान्यथाभावः । " . नां सर्वात्मा " " ·शाखमुक्तायी। - । चेतनान्यत्युपादानत्वं चात्यन्तसूक्ष्मज्ञानादिमत्तयावस्थितानां करण कलेवरप्रदानपूर्वकज्ञानविकासरूपस्वभावान्यथाभावयितृत्वम् । तेपां कार्यत्वं स्वभावान्यथाभावः। जगतिस्थतिकारणत्वं सृष्टपदार्थ जाते सस्यादिष्यम्युवत्तदनुकूलतया प्रविश्य तदुज्जीवनकारणत्वम् । संहारस्तु जनकादिभिरविनीततनयादेनिंगळादिबन्धनमिव विष यान्तरसञ्चरणशीलकरणविश्लेपकरणम् । ईश्वरस्य जगत्सृष्टिकर्तुः क्रीडतो वालकस्येव तात्कालिकरस एव । स्थाचोक्तम्- • क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामये" ति । "अप्रमेयोऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी। मोदते भगवान् भूतैर्नालः क्रीडनकैरिवे" ति च । इदानी चिदचिदीश्वराणां गुणा निरूप्यन्ते । तत्र जीव गुणाः-- प्रत्यक्षानुमानागमस्मृतिसंशयनिर्णयविपर्ययभ्रमविवेकव्य वसायमोहरागद्वेपमदमात्मर्यधैर्यचापल्यदम्भलोभनोधगर्वस्तम्भद्रो हाभिनिवेशनिर्वेदादयः, सुमतिदुर्मतिः प्रीतिस्तुष्टिरुन्नतिः शान्तिः कीर्तिः विरक्तिः रतिः मित्रता दया मुमुक्षा लज्जा तितिक्षा विचा- रणा जिगीपा मोदः क्षमा विचिकीर्पा जुगुप्सा भावुका कुहना असूया जियांसा तृष्णा दुराशा वासना दुर्वासना सौम्या श्रद्धा भक्तिः अपत्तिश्चेत्येवमादयः। एते धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेषाः । अथेश्वरगुणा:-जाननलैश्वर्यवीर्यतेजस्साशील्ययात्सल्यमार्दवा- र्जयसौहार्दसाम्यकारुण्यमाधुर्यगांमीयौदार्यचातुर्यस्थैर्यधैर्यपराक्रमा दयो ज्ञानशक्तयोक्तितिभृताः। तत्र ज्ञानं नाम सर्वसाक्षात्काररूपम् । शक्तिरघटितघटनासामर्थ्यम्। बलं धारणमामर्थ्यम् , नियमनसा मयं च । वीर्यमविकारिता । तेजः पराभिभवनसामर्थ्यम् । सौशल्यं महनो मन्दम्मह नीरन्धेग संश्लेषः। वात्सल्य दोपेऽपि गुणत्वद्धिः, ..

·रामानुससिद्धान्तसारः। दोपादर्शित्वं वा। मार्दवमाश्रितविरहासहत्वम् । मनोवाकार्यक रूप्यमार्जवम् । स्वसचामनपेक्ष्य रखापरत्वं सौहार्दम् । जन्मवृत्तगुणा- धनपेक्षं सराश्रयणीयत्वं साम्यम् । स्वार्थानपेक्षपरदुःखप्रहायो- च्छा कारुण्यम् , परदुःखदुःखित्वं वा । क्षीरवदुपायभावेऽपि स्वादुत्वं माधुर्यम् । भक्ताग्रहवदान्यत्वादेरामूलतो दुरवगाहत्वं गाम्मीर्यम् । अपरिमितं दत्वाप्यतृप्तिमत्त्वमौदार्यम् । गृहीतदोपगोपनं चातुर्यम् । अकम्पनीयत्वं स्थैर्यम् । अभनप्रतिज्ञत्वं धैर्यम् । परबलप्रवेशसामर्थ्य शौर्यम् । परबलनिराकरणं पराक्रमः । चिदीश्वरयोधर्मभूतज्ञानं गुणभूतम् । तच्चाचेतनं स्वप्रकाशं विपयि विभुद्रव्यं प्रभाषद्रव्यगुणात्मकंच नचास्य कथं द्रव्यत्वम् ? द्रव्याश्रितस्यात् । न हि द्रव्याधरभूतस्य रूपादेव्यत्वसम्भव इति वाच्यम् ; 'धर्मभूतं च तज्ज्ञानं सोचिच विकासिच। द्रव्यं प्र- भावद्रव्यस्य धर्मो लोकमतेस्तथे" ति युक्तथा तस्य द्रव्यत्वनिश्चयात्। द्रव्यत्वञ्च स्वाश्रयानन्तरकालोत्पत्तिकापृथक्सिद्धधर्मयोगित्वम् । तच्च सङ्कोचविकासरूपधर्मवति धर्मभूतज्ञानेऽस्त्येव । नच चेतनेश्वर योस्तथाविधधर्माभावादद्रव्यत्वापत्तिः , तत्तद्व्यसंयोगरूपधर्म सत्त्वेन द्रव्यत्वसम्भवात् । अपथस्मिद्धधर्माश्रयत्वं रूपत्वाद्यपृथक्सि द्वधर्मवति रूपेऽपि गतम् , अतः स्वाश्रयानन्तरकालोत्पत्तिकत्व विशेषणम् । रूपत्वादेः रूपेण सहैवोत्पत्तिरिति नातिप्रसङ्गः । एते. नोन्मेपायवस्थाश्रये सत्त्वादिगुणे नातिव्यासिः, उन्मेषादेः सत्रा दिना सहैवोत्पत्तया साश्रयानन्तरोत्पत्तिकत्वाभावात् , सत्चादिगुण भूयस्त्वरूपत्वेनोन्मेपस्य धर्मत्वाभावाच । रूपरसादिरूपस्वाश्रया नन्तरोत्पत्तिकेच्छादीन्प्रति विषयतया आश्रये रूपत्वादावतिव्याप्ति- वारणाय अपृथक्सिद्देति विशेपणम् । बिस्तरस्तु न्यायसिद्धाञ्जानादौ द्रष्टव्यः।

·शासमुक्तायी। स्वप्रकाशनं च-सकालिफस्वव्यवहारे स्वगोचरस्वातिरिक्त संविदन्तरापेक्षा नियमरहितत्वम् | धर्मभूतज्ञानस्यापि व्यवहारे स्वा- स्मकर्मविदपक्षलादमम्मरसाराणायान्तरपदम् । कदाचिज्ज्ञानान्तरे- णापि तद्वधम्हारानियमपदम् । धर्मभूतनानापेक्षानियमादसम्भर व्युदासाय स्वगोचरेति । अतीतादिज्ञानातिव्याप्तिमारणाय स्त्रका लिकति व्यवहारनिशेषणम् । इदञ्च स्वप्रकाशत्वं चिदीवग्योधर्म भूतज्ञानाना दिव्यस्थानस्य च साधारणम् । अजडत्तमपि निरुक्त स्वरूपसाधारणम् । सस्मा एन प्रकाशमानत्वं प्रत्यक्त्वं चिदीय- रयोः साधारणम् । “ अपहतपाप्मा विजरो रिमृत्युविंशोको विजि- घत्सोऽपिपासम्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प " इत्यादिश्रुत्युक्ता अपहत पाप्मत्वादयो जीवेश्वरसाधारणाः । जीपस्य संमारदशायां कर्मणा तिरोधानात् मुक्तिदशापामेरैते गुणा आविर्भनन्ति । नन्त्रपहतपाप्मत्वं यदि प्रपस्तपापकत्वं तदेश्वरनित्ययोः पापनसक्तिशून्ययोस्तदभावापत्तिः , यदि तदा जीने तदनुपपत्तिः, कहाचित्पापनति तदत्यन्ता भानासम्भवादिति चेन्न; अतिरिक्ताभानानभ्युपगन्तुमते केरलाधि करणकालसम्मन्धरूपस्यात्यन्तागायस्य मुक्तिदशायां जीवे सम्मगत्। नच तस्य मुक्तिकालीनोत्पत्तिकस्य संमारदशायामसत्त्वेन कर्मणा तिरोहितत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् ; विद्यमानत्वे सत्यप्रकाशलरू- पतिरोधानानुपपत्तापप्युत्पत्तिनिरोधरूपतिरोधानस्य सम्भनात् । एते चापहतपाप्मनायो गुणा जीरस्योपाधिकाः , भगवत्सङ्कल्पाची नत्यत् । ब्रह्मणस्तु स्वाभाविकाः। एतदभिप्रायेणापहतपाप्मत ब्रह्मणो लक्षणमिति वदन्ति । प्रकृतिमालचेतनेश्वरधर्मभूतज्ञान टिव्यस्थानात्मकद्रव्यमान साधारणः सयोगधेतनेश्वरयोरपि गुणः । जीनाना सवरजस्तमासि गुणास्मन्ति । अचेतनाना मध्ये प्रकृतिपरिणामभूताना द्रव्याणां पापात्यन्ताभागः

·रामानुजसि दान्तसार
सत्वरजस्तमांसि संयोगशक्तिथ साधारणाः । गन्धव्यतिरिक्ता-
शब्दादयो जलस्य, गन्धसहितास्व एव पृथिव्याः।
शब्दास्पर्शश्च रूपंच,तेजस्यथ गुणास्वयम् ।
शब्दस्पर्शश्च वायोस्स्तु आकाशे शब्द एव च ।
शब्दस्स्पशश्च रूपं च रसो गन्धथ भूमिगाः ।
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते ॥
एवं पञ्चगुणा राजन् महाभूतेषु पञ्चम्यि" ति भीष्मपर्व
वचनेन पृथिव्यादीनां रूपादयो विशेषगुणा दर्शिताः ।
इति श्रीवात्स्पकुलतिलकेन श्रीनिवासार्यतनयेन श्रीनिवासातु
जेन तचरणारविन्दसेवासमधिगतसकलशास्त्रार्थेन वरदाचार्येण कृते
रामानुजसिद्धान्तसारप्रकाशे तत्वत्रयनिरूपणं समासम् ।
॥ श्रीः ।।
तदेवं तत्वत्रयस्वरूपविवेचनेनाखिलजगदुदयविमवलपैकीं
लतया निर्दोपानन्तकल्याणगुणकतया परस्य ब्रह्मणः श्रीमन्नाराय
पास्य स्वेतग्समस्तवस्तुविलक्षणस्वरूपज्ञानमुत्पद्यने , तदेव सांसारि
काखिलदुरितनिरसनपूर्वकं परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधनं भवति ।
तथा च श्रूयते "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय
विद्यते " " ब्रह्मविदाप्नोति परमि" ति । अत्र हि "वेदाहमेतं पुरुष
महान्तं आदित्यवर्ण" मिति पूर्ववाक्ये प्रतिपन्नं महत्तादित्यवर्णगुणकं
पुरुपं ' तमेवमि'
तिशब्दाभ्यां परिगृह्य तवेदनस्य
मोक्षमाधनत्वकथनात् तज्जानमेव मोक्षमाधनं नान्यदिति
स्पएं प्रतीयते । ब्रह्मविदाप्नोती त्यत्र ब्रह्मज्ञानं मोक्ष
साधनमवगम्यते । तथाच ब्रह्मादित्यवर्णः पुरुषः , तज्ज्ञानमेव मोक्ष
.
-

·शास्त्रमुक्तायटी। " स्त्रीप्रायमि साधनमिति सिध्यति । नच "पुरुषारात्ममानवावि" ति निघण्टु वलादात्मसामान्यशक्तः पुरुषशब्दो रुद्रनारायणमाधारण इति कथं पुरुपशब्दो नारायणपर इति वाच्यम् , तरत्सनम् । ब्रह्मायास्सकला देवा यक्षतुम्बुरुकिन्नराः। ते मर्वे पुरुषांशत्वादुच्यन्ते पुरुषा इति ।। यथाभास्करशब्दोऽयमादित्ये व्यवतिष्ठते । यथा शङ्करशब्दोयं महादेव व्यवस्थितः ॥ तथा पुरुपशब्दोऽयं वासुदेवे सनातने।" " भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वर्तते वासुदेवे सनातने।" इत्यादिषु भगवत्येव मुख्यतायाः अन्यत्र लक्षणायाश्चायगमेन निघण्टुवचनस्यानादरणी यत्नात् । कर्मनापवर्गकारणमिति कर्मापि कारणमिति चानुपपन्नम् , नान्यः पन्था" इति श्रुतिविरोधात् । " यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन ब्राह्मणा निरिदिपन्ती " ति ज्ञानकरणत्वबोधकश्रुतिविरो- धात् । “ कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तत" इति वचन विरोधात् । तेपामप्यपवर्गहेतुत्वे तत्तदाश्रमविहितानां तेपामुत्कर्ष- वन 'कर्मभूयस्त्वात्फलमयस्त्वमि' ति न्यावेन मोक्षस्य सातिश- यत्वेनानित्यत्वादिदोपापत्तेश्च । अतः स्वतन्त्रमेव ज्ञानमपरगंका- रणम् । स्वर्ग प्रति अपूर्वद्वारा याग इन ज्यालाद्वारा पाके काष्ठ हव ज्ञानप्रति मनोनैर्मल्यद्वारा कर्म कारणमिति सिद्धम् । तदेवं वे- दान्तवाक्यनिधित्सितं वेदनं उपासनरूपम्, “ मनो ब्रह्मेत्युपासीत'' इत्युपासिनोपक्रान्तस्य “भाति च तपति च की| यशसा ब्रह्म वर्चसेन , य एवं वेदे " ति वेदनशब्देनानुवादात् , " नस वैद" "आत्मत्येवोपासीत " यस्तद्वेद यन्स चेद समयैतदुक्तम्" इत्यन “ ·रामानुजसिद्धान्तसार । . १ "अनुम एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्स" इत्यत्रापि व्यतिकरणोपक्रमोपसंहारदर्शनाच। वेदनं च ध्यानरूपम् , "ध्रुवा स्मृतिः, स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष" इति ध्रुवायास्तैलधारा वदनिच्छिन्नस्मृतिरूपायाः स्मृतस्साधनत्वेन विधानात् । साच स्मृति- दर्शनममानाकारा, " भिद्यते हृदयग्रन्थिश्यिन्ते समंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर " इति दर्शनस्य मोक्ष साधनलायगमात् । नच स्मृतेः साक्षात्कारस्य च साधनलविधा- यकगुपदर्शितप्रमाणं कथं वेदनस्य स्मृतिरूपत्वदर्शनसमानाकार ताविधायकमिति वाच्यम् ; तथासत्यनेकोपायानां तेषां विकल्पस्य वाङ्गीकारेण गोरखापत्तः , वेदनादिशब्दानां सामान्यशब्दत्वेन तदपेक्षिवनिशेपसमर्पकत्वे सम्भवति अनपेक्षितोपायान्तरविधायक सानौचित्यातू , आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादी दर्शनसमानाकारत्वविधानाच । अन्यथा द्रष्टव्य इति दर्शनरूपनानान्तरविधी वाक्यभेदापत्तेः। नच श्रवणमननयोरपि विधानेन पाक्यमेदोनश्यमभ्युप गन्तव्य एवेति वाच्यम् ; ध्येयास्त्यनुभनमन्तरेण ध्यानासम्भनेन ध्यानविधिनैव ध्येयानुभवरूपश्राणस्य प्राप्तत्वेन श्रवगप्रतिष्ठाप- नाथस्य मननस्य तत एव प्राप्तत्वेन च तयोरपि विधानाभावेन तदर्थ निधिव्यापाराभावात् । दर्शनसमानाकारा स्मृतिरेव भक्ति शब्देनोच्यते , उपासनपर्यायत्वाद्भक्तिशब्दस्य । अतएव भगवताऽ भिधीयते भक्तया उनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप । पुरुपस्स परः पार्थ भक्तथा लम्यस्त्वनन्यये " ति । एवंरूपस्य ध्यानरूपस्य वेदनस्याहरहरनुष्ठेयस्याभ्यासाधे पातिशयसाग्रयाणादनुपर्तमानस्पंव ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वात्तदुत्पनये ·८० शायमुक्तावळी। सर्राण्याश्रमकर्माणि यज्ञादीन्यवश्यमनुछयानि , " यतेने " त्यादि श्रुतेः । सूत्रकृतापि " आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् अग्निहोत्रा दि तु तत्कार्यायव तदर्शनादि " त्यादिना तथोक्तत्वात् । तथा यज्ञादिवर्ध्वपुण्ड्रचक्रादिधारणान्यपि उपासनाङ्गान्यवश्यमनुष्ठेया नि । तथाच श्रूयते" धृतोर्घपुण्डूः कृतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मे " त्यादिषु । इदश्चोर्ध्वपुण्डधारणं तप्तचक्रादिधारणं च श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणपाश्चरात्रादिपु प्रसिद्वम् । . तथाहि शतपथे प्रथमे खण्डे-“तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमित्य ग्निहोत्रमेव लोको भवत्यूर्ध्वपुण्ड्रमालिखेत्तस्माद्विरेसं भवति भू. स्वयंभूर्ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेदे " ति , द्वितीये " वप्तं चक्र द्विभुजे धार्यमिति स विष्णुलोको भाति सोऽनन्तलोको भवति य एवंदे " ति , तृतीय " तापः पापं हरतीति सुदर्शनं धार्यमित्यूपुण्डू द्विरेखं भवति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेदे " ति , चतुर्थे “ तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवंवेदे" ति , पञ्चमे " इदं चैत त्पुरुषस्य परायणो भननि तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमित्ति, पष्ठ "येनाङ्किता मनयो लोकसृष्टि वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तवहन्ति , अग्नि नावै होत्रा तप्तं चकद्विभुजे धार्यमित्यूर्वपुण्डूमालिखेत्तस्माद्विरेसं भ पति पुनरागमनं न याति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकता: जयति य एवं वेदे " ति, सतमाष्टमनयमदशर्मकादशेप्पपि एवमेव वाक्या. नि दृश्यन्ते । विष्वपि वेदेषु " पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गा- प्राणि पर्यपि विश्वतः । अतप्ततन्न तदामोऽग्नुते भृतास इद्वहन्तस्त- त्ममाशत " इति । अस्पार्थः चतुर्मुसस्यापि नायरुभूतस्त्वं विभुः विश्वतः सर्वस्य , सार्यविभक्तिरूस्तसिः, गानाणि पर्येपि , व्यापकस्य .

·८१ रान नुनिट पर। तर विततं, पवि-पक्रमस्ति, "मदर्शनं सहयार पनि चरणं पविरि"ति निघण्टुवचनात् , "परिवं चरप नेमी स्थच सुदर्शनम् । सहस्रारं प्राकृतम्नं लोरद्वार महाजनम् । नामानि विष्णुचक्रस्य पर्यायेण निरोधम" इति पाद्मवचनाच्च । तेनेत्यध्याहार्यम्, तापस्य करणसाकादत्वात्पवित्रपदस्य प्रथमान्ततयानाकादिक्षतत्वात । तेन-पपित्रेण सुदर्शनेन, अदग्धगात्रः , अतएवामः-अपकक- पायः , अदग्धपाप इति याद । तत्-प्रल , "तदितिमा- एतस्य महतो भूतस्य नाग भरती " ति तैतिरीपतेः। तत्प- वित्रम्, इद्वहन्तः--वहन्त एव, शृतासः-परिपककषाया , तत्- मल, समाशव- अन्नुने इति । अत्रातहतनूरित्यस्य प्रतितम्बन्धि तया वहन्त इत्युक्तं तप्तचक्रधारणमेर गम्यते । . नन, हे मनन् ! प्रभुस्त्वं, विश्वतः- सर्वाणि गात्राणि, पर्येषि समष्टिरूपतया व्यष्टिरूपाणि व्याप्नोपि, ते पवित्रं त्वत्सृष्ट तया त्वत्सम्पन्धि पवित्रम्-श्रीने सोमनिदिहाभूतं चानोरूप स्मार्ने देवता वा प्रतिष्ठारूपं वा तत्साधनहिरण्यादिरूपं यजमान शुद्धिहेतुभूतम्, विततम्-विस्तृतं व्यासं वा, यतते, एतत्पचित्र नित्य , प्रतकर्भसम्बन्धिना तपमा, अतप्ततनूः, तराएवामः- अपरिपक्षः असंपादिताधिकारः, तत्- प्रतकर्मफलम्, नाग्नुते, प्रकृततर्ममंथन्धितपना संपादिताधिकारा एव वहन्त:-- बहनापण इतिधातुः, प्रवकर्म निर्वतयन्तः, तत् प्रयतकर्मफलम् , प्राप्नुवन्ति, इत्यर्थः कुतो न स्वादितिरेना-दशापरिवादी पत्रि अपदम्य मंत्रात्वाभावेन ऋषिदेवतात्यामागेन च "पुनःमंज्ञायामि' त्यनेन या " कतरिचपिदेवतयोरि" त्यनेन वा प्रत्ययाला मन शचित्वगुणयोगेनैव पपित्रपदप्रवक्तव्यत्वेन प्रथमतमात्राद लक्षणापत्तेः, चतुर्मखसृष्टत्वस्प माधारणत्वेन पपित्रमिति विशेपो. जयतुरपत्तः, प्रमाणपत इति " ब्राधिपतिनंशशोधरातरि"ति " . , ·૮૪ शयातायटी। सापनीमार्थप्रत्यभिज्ञानेन परब्रह्मातिरिक्त प्राशब्दस्य चतु. भुले सरसोन च ब्रह्मणस्पतिशब्दस्य भगरति स्वरसतया प्रापर- रवाहुपपत्तेः, सर्वाधिकारिस्वरसप्रभुशन्टासामवास्यात् , सर्वगात्र व्याप्तस्सर्वव्यापिन्येवोपपत्तेः, अतप्ततनत त्यत्र परणासांक्षायांप्रक- वस्य करणतयान्वयं विहाय प्रछतर्मसंबन्धितपसः करणत्वेनान्द. यस्य लिष्टत्वात् , तापशब्दास्वारस्यात् , नामतया तच्छब्देन प्रलो पसापनसभरेऽन्यप्रकतकर्मफलपरामर्शस्यानोचिस्य न, निरपसर्गस्य बहेनित्यर्धकत्वानुपपत्तेः, तत्पदस्य फलपरत्वाखारस्याच, 'पवित्रं ठे क्तितमिति मुद्रयेधिगे भुज' इति सनकम्मृतिपिनियोगानुगुगत्वाच पूर्वोक्त एवार्थो युक्तः । किञ्च " पवितं ते विततमि " ति मन्द्र जापहेतुत्वेनाऽमेक्षितोजीनसंयोगः पवित्रशब्दवाच्यं चकमिति प मैत्रायणीयशासायां " परित्रमित्यग्निः अग्निः सहस्रास, सहसा रो नेमिः, नेमिना नानुलणस्सापुन्यं सलोफतामाप्नाती" वि वामधे स्पटमरगम्यने । अब हि पनि मिदि मनस्थपचित्रादनाच्य मन्य · अग्निरिति अग्निसपोगाभिधानात् ,तापापेक्षितहतुलामः । अग्निसंपुत सा यःपिण्टेग्निरय पिण्ड इति सामानाधिकरण्य दशनेनावापि सामान धिकरप्पादाग्नमयोगलामः। 'आग्न मह सार" त्यत्राग्निशनाग्निप्रयुक्तं चक्रमप, “ सहस्रार" दाते सहसारशन्दवाच्चन्यमुच्यते, " सहस्रारो नेमिरि" ति मेमिशब्द वाच्रत्यम् । न च ग्लादेशेन पवित्रत्याविधिः सहनीयः , इतिशब्दा नन्वयात् । नयोगेन प्रथमोपात्तत्देन तस्योदशसमकत्वमतीतः । सहसारशब्दमिशनरसारस त् । अस्मन्मन तु पवित्रमि" ति' पविनंत' इति मन्त्रपदमुपादाया 'ग्निरि" त्यनेन तस्माग्नि संयुक्त विपरत्व ज्ञापरित्या 'सहस्रार ' इति मिरि' वि पदाम्यां मुदर्शनविपये प्राप्तवम" या मुशनालयापनात्पद्यं सन योजन गरयनं च। " " ·समानुप्रासान्तसार। , अथर्वणे- “च विमान वपुषामितसं बलं देवानाममितस्य विष्णोः । स एति नाकं दुरिता विध्य विशन्ति यघतयो गीतरागाः।" इति स्पष्टमेव तचक्रधारणमवगम्यते। यजुर्वेदे तृतीयकाठके- चरणं पवित्रं स्तितं पुराणम् । येन पूतस्तरति दुरुतानि । तेन पवित्रेण शुद्धेन पूताः । अतिपाप्मानमरातिन्तरेम । लोकस्य द्वारमचिमत्पवित्रम् । ज्योतिष्मद्भाजमान महस्वत् । अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानम् । चरगंनो लोके सुधितान् दधातु ॥ इति मन्त्रयोस्तप्तचक्रधारणमवगम्यते , चरमसन्दश्रवणात् । तपाहि अम्मिन्प्रकरणे ' तं चरणमप्रवीत् ' इति वक्तृत्वदर्शनाधरणस्य चेतनत्वम्, 'अहमुरेचरणमस्मी' त्युक्त्या चरणशब्दस्य तमामत्व 'मानु यजसे' ति नियोगावतात्वं चारगम्यते । ज्ञानयज्ञाख्ये भाष्ये महभास्करेण चरणशब्दो देवताविशेपपरनया व्याख्यातः । त्रिवेदी मापे-धानुष्कयज्वना सुदर्शनपरतयायं व्याख्यातः । “परि चरणं नेमी रथचक्र सुदर्शनम्। 'चरणं प्रारणेचा' इति नैपंहुक- वचनाचार्य सुदर्शनपरः। विष्णोर्नुकेन मन्त्रण ताप- यित्वा सुदर्शनम् । चरणं पवित्रमिति सदाभ्यामभिमन्येत् ।। पवित्रं ते विवामिति मुद्रयदक्षिये भुज' इति सनकस्मृति बचनेन सुदर्शनधारणे तत्सान्निध्यायाभिमन्त्रणे विनियोगादनयो- स्तुदर्शनपरत्वम् । मन्नार्यस्तु-चरणं सुदर्शनम्.पवित्रं-धारणं कुर्वता सकलपापनिरामकम् , विततं-विभूतिद्वयफलप्रदानहेतुत्लाद तत्र तत्र .

·, सचमुक्तावरी विस्तीर्णन पगण-एनंभूतवैभवमिदमनादि। पवित्रत्वमेव विशदयति- 'येने ' ति । धृनेनेत्यध्याहर्तव्यम् धृतेन येन चक्रेण, पूतः परिशुद्धा, दुष्कृतानि-भोगमोक्षविरोधीनि पापानि , तरति अतिक्रामति, नैरस्पृष्टो भवतीत्यर्थः । एव सुदर्शनस्य स्वाभाविकवैभवं प्रदर्य उत्पालं स्वस्मिनाशास्ते 'तेने ' त्यादिना। तेन चक्रेण धारयतां पापग्रोधकेन स्वतः शुद्धन, पूताः-परिशुद्धाः, पाप्मानं दुष्कृतम्, अराति-अभिमत दिरोधिनम् । अतितरेम प्रार्थने लिड। एत्रमभिमतविरोधिनिरासकत्व मुक्त्वा अभीष्टफलप्रापकत्वमाह । लोकस्य परलोकस, द्वारं प्रापकम्, अर्थिगत् अचिमत्, सहस्रज्यालमित्यर्थः, ज्योतिष्मत् अग्निसंयुक्तम् , अनेन धारणकालेऽपेक्षितो पहिमंसर्ग उच्यते, भ्राजमानं-भृशतरं दीप्यमानम्,महस्स्वत् अरवत्-इति धन्धियज्वना व्याख्यातम् अमृतस धारा बहुधा दोहमानं-तापत्रयाभितप्त परुपमाप्याययितुमनममये पर्दुप्रकारेणामृतधारा दुहानम्,तापत्रयशान्तिहेतुत्वादहुधात्वम्,यद्वा- मस्तस्य धाराः मोक्षमार्गान् , विद्यापविध्याभिप्रायं बहुवचनम्, कर्म- ज्ञानादिपरिकराभिप्रायं बहुधात्वम्,चरणं चम्म्, नः-अस्मान्, लोके परलोके, सुधितान् आविर्भूतनिरतिशयानन्दान् , दधातु स्थापयतु , इति। आथर्वणे- “ चक्रमादायाग्नौ ताप्य ब्राह्मणस्य दक्षिणबाही भारयेचक्रमुपविश्यति पाञ्चजन्यमादायाग्नौ ताप्य माह्मणस्योत्तर चाही धारयेत् ब्रह्मवादिनो वदन्ती" ति । एवमन्यान्यप्याथर्वणवाक्यानि ततचक्रधारणप्रतिपादकानि प्राज्ञालिसितानि । नतेप्वनाश्वासः शङ्कनीयः, पाचरात्रे वर्डप्रदेशेषु आथर्वणवाक्यानि तप्तचक्रधारणयोधकान्युपादाय तत्र विनियोग दर्शनात् । पामोत्तरखण्डे निशाध्याये- " सर्वाश्रमेषु वसतां माह्मणानां विशेषतः। विधिना वैष्णवं च धार्य हि श्रुतिचोदितम् ।।

·रामानुगामेद्धान्तमारः। दक्षिणे तु भुजे विप्रो निभृयाद्वै सुदर्शनम्।. सव्येतु विभूयाच्छयामिति वेदविदो विदुः ।। एवं महोपनिषदि प्रोक्तं चक्रादिधारणम् । तथैव साग्नि यजुपि ऋचिसोक्तं शुभानने 1 " इति । पृहत्पाराशरस्मृती- "अग्निनैव तु संयुक्तं चक्रमादाय वैष्णवः। दाहयेत्सर्ववर्णानां हरिसालोक्यसिद्धये ॥" इति । मनु.- " ऊर्ध्वपुण्ड तथा चक्रं नित्यं धारयते नरः। तेन तस्याशुभं नश्येच्छुभमस्य विवधते ॥" हाते। शाण्डिल्यः- " पशपुत्रादिकं सर्व गृोपकरणानि च । अङ्येच्छाचकाभ्यां नाम कुर्याच वैष्णवम् " ।। इति । " उपवीत शिसाबन्धं चक्रलांछनसंयुतम् " इति । शङ्ख:- “ उपवीतादिवद्धार्याः शहचक्रादयस्सदा । प्रामणस्प विधानेन वैष्णवस्य विशेषत " इति ॥ हारीतः " प्रतप्तशङ्खचक्रादिहेतिमिमन्त्रमुचरन् । दक्षिणे तु भुजे च वामांसे शल्समेव चे"ति । नाक्षणानां तसचक्रधारणामाये प्रत्यवायं स एवाह- अनङ्कयित्वा चक्रेण यत्किश्चितकर्म संचरेत् । तत्सवं याति वैफल्यमिष्टापूर्तादिकं तथा ।। अचधारिणो निप्रा.मकर्ममु गाहताः । रणवत्वमापनो नरकं चैव गच्छति ।। तस्माचमं विधानेन तप्तं वै धारयेद्विजः। सर्वाश्रमेषु वमतां स्त्रीणाच श्रुतिपोधनात् " इति । यमः- .

·चाचा कावी।
विष्णुथ- " यथा श्मशानगं काष्ठमनई मवकर्मसु ।
तथाऽचक्राक्षितो विप्रः सर्वकर्मचहिप्कृत" इति।
अत्राचकाङ्कित इतिच्छेदः, चमधारणविधिप्रकरणात् ।
मारते- " नान्यं देवं नमस्र्यान्नान्यं देवं निरीक्षयेत् ।।
चक्राङ्कितःसदा तिष्ठेत् मद्भक्तःपाण्डनन्दने" ति ।
पान “ वैष्णवत्वस्य सिद्धयर्थ ज्ञानसिद्धये विशेषतः ।
प्रतपेच्छङ्खचकाम्यां हुत्वा होमं विधानत" इति ।
आग्नेयपुराणे-
" ललाटे तु गदा धार्या मनिं चापं ततःपरम् ।
नन्दकं चैव हृन्मध्ये शङ्खचक्रे भुजद्वय " इति ॥
वाराहे- 'मञ्चकालिनदेहो यो मद्भक्तो भुवि दुर्लभः ।
मामुपैयति धर्मात्मा मदेकान्तेन घेतसे ' ति ॥
वामने- 'लीलयापि लिसेद्यस्तु बाष्ठमूले सुदर्शनम् ।
कुलकोोट मसुद्धत्य स गच्छेत्पग्मं पदमि' ति ॥
मात्स्ये शङ्खचकाङ्कनं कुर्यादात्मनो बाहुम्लयोः ।
कळवापत्यभृत्येषु पश्वादिपु विमुक्तय' इति ॥
गारुडे 'अग्निनैव तु संयुक्तं चक्रमादाय वैष्णवः ।
दाहयेत्सर्ववर्णानां हरिसालोक्यसिद्धय ' इति ।
कूर्मे- 'चक्राधिारणं पुमा परमम्पन्धवेदनम् ।
पतिव्रतानिमित्तं हि वलयादिविभपणमि ' ति ।।
वायव्ये- 'उपवीतादिवद्धार्याश्शडग्यचमादयस्सदा ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण वैष्णवस्य विशेषत' इति ।
आदित्यपुराणे-
'चादि धारयेद्विनो ललाटे मस्तके भुजे।

·रामानुजासिमान्तसार ।
पातकादिदिशुद्धयर्थ भास्लेशविनाशनमि' ति ॥
ब्राह्मफैवर्ते- 'चालितभुज विप्र यो निन्दयति सर्वदा।
स याति नरकं घोरं यावदाभृतसंप्लवम् ' इति ।
भविष्यत्पुराणे- 'चनाहितभुज प्वा यस्तु तन्नाभिवादयेत् ।
तियग्योनिशतं प्राप्य विष्ठायां जायते हमिरि "वि ॥
मार्कण्डेये- 'शचक्रांकन कुर्यादात्मनो बाहुमूलयोरि' ति।
श्रीमागयते- 'चनाहितस्य साभिध्ये तपः कुर्यात्प्रयत्नत' इति ।
शिवपुराणे- " श्रावका वासुदेवस्य तथैव नटनर्तकाः ।
अन्धेच वैष्णवास्तत्र सर्वे चक्रण लाञ्छिता' इति ।।
प्रशाण्डे- सुदर्शनेन यस्साशंलान्छितं तु भवेत्सदा ।
देहे तस्य वसेनित्यं धिया युक्तः स्वयं हरिः।
अग्निततेन चक्रण पाहुमूले तु ल ञ्छिता इति ।
आचाराम पन्त। तापनीये ते प्रजापति मोवणः कलरमृत
पूरानुमादिभिर्मन्टरभ्यपिश्चन् , सुदर्शनेन दादमताऽक्षन
प.श्चजन्पेन वामतः, द्वयनैन मुरक्षितो भवति ।
ग्रमा तताप्रति शमाद्याः सर्वे देवा मुनीश्वराः चिस
कृष्णायुधादीनां नित्यं हर्वन्ति तन्त्रतः । तस्माचमपि देवए कुछ
कृष्णायुधादितम् ।स्वदेह तब सर्वर सर्वसिद्धिभविष्यती 'ति ।
स्कान्देच प्रदर्शितोऽयमाचारः 'तदा प्रभृति प्रापा सर्वे
देवाः साप्तवाः मायः सिद्धगन्धः पाताळे पभोवराः। यो तप्त
हरेश्वर शांचव विधानतः। धारयन्ति मृदा युक्ता' इति ।
शतपये चायमाचारः प्रयो ' इमानेव गौतममरहाली।
अयमेव गौतमः, अयं भरद्वाजः , इमापन रियामिप्रजमदग्नी,
अयमेर पिचामिनोरंजमदग्निः मावेश नसिएशासपो, मयं
.

·.८८ शासगुलाब। 'यसिष्ठोऽयंकाश्यप' इति । येनाद्विता लोक वितन्यन्ति माहागा स्तवहन्ती ' त्यत्र गौतमादेष्टान्ततया उपादानाचः सुदर्शनं धृतमिति गम्यते । सदाचारप्रदर्शनार्थ गीतमादीनिर्दिश्य स एवायमिति बपोल्पमन्यस्यापि चक्राङ्कितस्य प्रतिपाद्यत इति चावगम्यते। इतिहामसमुनो 'केपिच्छकाहितास्तत्र प्राणिनः पुण्यदापि न ' इति तदाचारा प्रदर्शितः। - . काशीखण्डे द्वयशीतितमेऽध्याये-'आसीदमित्रजिनामागजा परपुरचय' इत्यारम्य 'पुरुषोत्तमतासो न प्राप्तस्त्वमिर भूपत' इत्यन्तेन नारदेन सुबहुमन्यमानं सर्वदेवपूजनीयममित्रजिनामकं रा- जानं प्रदय विशालोरस्थलतलप्रालम्बितुलसीस्रजम् । शाहयकार सुभगभुजद्वय विराजितमि' व्यमित्रजिनामकेन राज्ञानुछित्त्व प्रति- पाद्यते । तस्माच्छतिस्मृतीतिहासपुराणाचारस्तप्तचक्रादिधारण प्रादा- णानां विशेषतो वणवानां चावश्यकर्तव्यमिति सिद्धम् । यचम कैश्चिदुक्तं 'शङ्खचलायसनं च नृत्यगीतादिकं तथा ।' इति शुद्धतया प्रतिपत्रं श्रातस्मातक्रियो विमो नाकयेवगगनैः। अपि विष्ण्यादिसंबद्वैस्तप्तेनों पतितो भवेत् । अज्ञानादधवा लोभा द्रागतो वा गुदर्शनम् । धत्ते कुलघ्नं तं दृष्ट्वा मासा जलनाधिशेत् । भुजाये मलिलेनैव विलिसेयस्सुदर्शनम्। पेदान्निशानवान् सोऽपि दहत्यामप्तमें फलम्। शयनश्च लिगश्च यो मढोधारयेतनौ। पापण्ड स हि विशेयः सर्वकर्मवरिष्कृत ' इति मोमिलस्मृतिवचनेष ब्राह्मणानां तप्तचक्रधारणं निपिद्धमिति । अत्र अमः-उदाहनथति- स्मृतीतिहासपुराणाचार प्रसिय्य चनादिधारणस निरुक्तस्मृति- ·रामानुशतदानसार । वचनैनिषेधोऽनुपपना, स्मृत्याद्यनुगृहीतानेकप्रत्यक्ष विपिरोधेन 'भूयसा स्यादलीयस्त्वमिति न्यायेन विरोधाधिकरणन्यायेन च तेपा मन्यपरत्वस्येव न्याय्यत्वाद् । 'लाञ्छितव्या यथायोगं शहकादि लक्षणैः। आराधकाद्याः कर्मण्या एवं चकादिलान्छिता' इत्यादि वचनागतं प्रत्यर्थ नत्यगीतादिकं कुर्वतां यदडूनं तद्विजातनिपि यते शङ्खचक्रावदनंचे' ति वचनेन । देवालये वृत्यर्थ नृत्यगीतादि करणं तदर्थ चक्रादिधारणं चेति यत् अयं धर्म एकनातेरेव न जिाते- रित्युक्तचनार्थः। न च ब्राह्मणानां वृत्यवं नृत्यगीतादिकरणं तदर्थ महनं चाग्रसक्तमिति वाच्यम् आपयुत्तरोत्तरवर्णवृत्ते आपत्स्मनन्त- रा पृत्तिरि" त्यादिवचनेन प्राप्तेरापद्यपि एवंविधान न कर्तव्यमि- ति निषेधसम्भवात्। अन्यथा ब्राह्मणादेस्स्वरूपेणाङ्कननिपेये जातिपद वैय्यापत्तः, नारदाधनुष्ठितगीतादेनिषेधानाचित्यात् , अयमि तिपदग्यात् । तदभावेऽपि अङ्कनमेकजाते त्यगीतादिकं चेत्प नयोपपत्य । तस्माद्वचनान्तरप्रसिद्ध जीविकारुप नृत्यगीताद्यर्था इनमेवान पचने ब्राह्मणाना निषिध्यन इत्पेर युक्तम् । 'शट्सचके मृदा यस्ति ति वचनं तापगोत्या मृदा रेग्व या चित्रपद्यश्वमायाति पुर्यात्ततायमेन वा ती शूद्रवहिपायी वित्येवमरम् नतु प्रमाणान्तरसिद्धकनारजनकांस्खताम्रादिकरणका नादिनिधारम्, तथा सति मृदा आयसेन वेति पदोग्योपत्तेः । वयोः फनकापलसान्वेनाइनमाननिषेधपरत्वे लक्षणापत्तः, सुदर्शनं पाश्चजन्यं सौपर्नेन प्रकारयेत् । रोष्येण वापि याप्रेण कांस्येनापि प्रकारयेत् ॥ इत्यादिविरोधाय । " श्रोतमाक्रियो विए " उति नोमिलनयन मपि श्रोतम्मार्तक्रियानिमुन्यज्ञापसचिहानि दम्मा, न धारयेत् , मगवन्जिलान्यपि भातस्मातरियानिहत्वद्योतनाय नधारयतित्वव- . " ·शापमुक्तापत्री। म्परम् न तु स्वरूपेण तप्तचक्रादिधारणनिषेधपरम्,गन्यथा श्रौतस्मात क्रिय इति पदवय्यापत्तेः । "तस्मात्तप्तं विधानेन चक्र वैधारये- दद्विजः । सर्वाश्रमेषु वसतां स्त्रीणां च श्रुतिचोदनात् । अग्निनैव तु संयुक्तं चक्रमादाय वैष्णवः । दाहयेत्सर्ववर्णानां हरिसालोक्य - सिद्धये" इत्यादिहारीतपाराशर्याद्यनेकस्मृतिपचनविरोधाच्च। “अ- शानादथवा लोभाद्रागतो वा सुदर्शनमि" ति वचनमपि हित चुद्धि विना सद्गोष्ठीप्रवेशाय क्रियमाणमझ्नं वैष्णवधनं चोरा ना पहरन्तीति श्रुत्वा स्वधनरक्षणाय यदकनं धनलामेच्छया या यदङ्कनं तनिषेधपरमेव । "भुजाग्रे सलिलेनैवे" ति वचनं सलिलमा त्राङ्कननिषेधपरं सत्तप्तचक्रधारणमेव ज्ञापयति । " शङ्खचक्रं च लिङ्गं चे"ति वचनमपि न तप्तचक्रादिधारणस्य स्वरूपेण निषेधपरम्, उद्धा रणयोधकबहुश्रुतिविरोधात् , सर्वेपामविशेपण तप्तचधारण धर्म इति वदता भगाता हारीतेन " रागसन्दग्धगात्राणां न स्यात्पारत्रिक सुखमि " ति निषेधस्य रागानविपयत्वस्फुटीकर- णाच रागादिनाङ्कननिषेधपरम्, लिङ्गसमुच्चयनिषेधपरं वा । अत एर " स्वदेहे वान्यदेहे वा भवेदविकिणो द्विज" इति वचने अत्रिकिणशन्देन किणत्रयोपस्थापकेन त्रिमूर्त्यायुधविहात्मककिणत्र यनिषेधेन तप्तचक्रादिधारणनिषेध इति निरस्तम्, नीविकाङ्कननिपेघे समुच्चयधारणनिषेधे वा तात्पर्यस्य युक्तत्वात् । अत्र द्विजशब्दो ब्राह्मणपः , किणत्रय च ज्याघातयुद्धघृतार्थनिरन्तरासिकाविनि- मितमिति व्याख्यातत्वेन त्रिमृर्त्यायुधांकननिषेधपरत्वस्याभावाच । 'न ब्रह्मविष्णुरुद्राणां चिह्नर्मकस्य धारयेत् । स्वयमेव श्रुतिः प्राह सर्व देवमयो द्विजः” इति परेण लिखितं वचनं म्लस्मृतिपु कापि दृश्यते चेत्समुच्चित न धार्यमित्येवं योजनीयम् । यतु केनचिदुक्तं " यस्तु गन्तप्तशहादिलिङ्गचिहतनार्द्वजः । स सर्वयातनाभोगी चण्डाला कोटिजन्मसु । चक्राङ्किततनुर्वापि + ·" । , . रामानुजसिद्धान्तसार। राजलिङ्गाङ्कितोपि वा । नाधिकारी स विज्ञेयः श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु" सान्दे-- " स्वदेहे परदेदे वा न कुर्यादङ्कन नरः मानवपुराणे -आयुधैक्शनचकार्निदहेच्च कदाचन । मनुष्याणां च नाना च न लिखेचोरसि' भ्रमात् ।। श्रौतस्मार्तसमाचारो नाधिकारी च लाञ्छितः । लान्छिताश्च न सम्भाव्या न स्पृश्यार्थ तथैव च । न दर्शनीयास्तानाजा देशाच्छीघ्र प्रवासयेत् " इत्येवं जातीयकानि वचनानि चक्रांकन निषेधपराणि विद्यन्ते ; मतस्तप्तचक्रादिधारणं न ब्राह्मणधर्म इति । तत्तुच्छम् , एतेषां वचनानां मूलपुस्तकेपदर्शनात् , जीविकांकन निषेधपरत्वे- माप्युपपत्त्याऽनेकश्रुतिस्मृतिसिद्धचकादिधारणनिषेधपरत्वकल्पना- नौचित्यात् । किञ्च "स्वदेहेपरदेहे वे" त्यादिस्कान्दवचनेनरशब्दस्य सामान्यशब्दत्वात् स्कान्द एष “ येषां चक्रांकितं गात्रमि" त्यादि वचनेन विशेषतस्पर्णिकानां चक्रादिधारणविधानदर्शनाच शूद्रवि. पयः । तथा च शूद्रस्य चक्राङ्कनकर्तृत्वनिषेधकम् । अतस्तप्तचक्रादि- धारणं ब्राह्मणादिभिरवश्यं कर्तव्यमिति सिद्धम् । ऊर्ध्वपुण्ड्धारणं च श्रुत्यादिसिद्धम् । " ऊर्ध्वरेखं प्रदधदि " ति । महोप निपदि- " धृतोर्ध्वपुण्डः परमेशितारं नारायणं सांख्य योगाधिगम्य " मिनि । भाल्लयशासायां यज्ञ सधपुण्ड मित्यारभ्य कुलं तारयते " स गच्छे पदमि "ति । आथर्वो- हरेः पदाकृतिमात्मनो हिताय मधेच्छिद्र मध्यपुण्डं यो धारयति स परस्य मियो भरती "ति । त्रिपुण्डू माह्मणो विद्वान् लीलयापि न धारयेत् । ऋग्वेदे तावत्- " " स्मृतयश-गग्निवेश्यगृो-

·९२
का यमुनापटी।
धाररे प्रयतस्सम्यग्ज़पुण्डं विधानतः" ।
बोधायनेनाप्युक्तं - "होमपूजादिममय सायंप्रातः ममाहितः ।
ऊर्धपुण्ड्रान् धरन्निनो भवेच्छुद्रो नचान्यथै " ति ।
शातातपश्च- " यच्छरीरं मनुष्याणामूर्ध्वपुण्डूं विना भवेत् ।
द्रष्टव्यं नेन तद्गानं श्मशानसदृशं हि तत् " ।
विष्णुस्मृती " उपगीतं शिसाबन्धधपुण्ड्रं विना कृतम् ।
अपवित्रमरं कर्म निप्रस्य विफलं भवेत् ।।
स्मृत्यन्तरेपुच “ स्वाध्याये भोजने चर होमे मगळकर्मणि ।
ऊर्ध्वपुण्डूधरो नित्य रक्षसां चापनुत्तय" इति ।
भार्गपश्च “ यज्ञो दानं तपो होमो भोजनं पितृतर्पणम् ।
सर्व भवन्ति विफला ऊर्ध्वपुण्डं विना कृता' इति ।
पराशरस्मृवी- " निरूर्ध्वपुण्ड्रस्तु भवेन्न कदाचिदपि द्विजः ।
वैष्णव श्वेद्विशेपेण सर्वकर्माणि सोहती" ति।
स्मृतिसारे "माध्याय भोजने चैन होमे मङ्गळकर्मणि ।
ऊर्ध्वपुण्ड्धरो भूयाद्रक्षसां चापनुत्तय ' इति ।
वामने- “ रक्षार्थमघनाशार्थ मङ्गळार्थ च भामिनि ।
धारयेदूर्ध्वपुण्डं तु शिरसाहर्निशं सदे" त्यादि ।
मरीचिश्च- " चतुरद्गुळपूर्वाग्रं यद्गुळं विस्तृतं तथा ।।
द्विजः पुण्ड्रमृजु सौम्यं सान्तराळं तु धारयेत्।
निरन्तराळं यः कुर्याद्र्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः ।
स हि तनस्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति ।
अच्छिद्रमूर्धपुण्डू तु निपुण्डूं धारयेत्तु यः।
स पर्यायेण तान्याति नरकानेकविशतिम् " ।
वृद्धमनुश्थ- 'उर्घपुण्डं मृदा धार्य यतीनान्तु विशेषतः
भस्मचन्दनगन्धादीन् वर्जयेद्यापदायपमि' ति ।।
-पुराणेषु मात्रय- 'निपुण्यं प्रायणो विद्वान् लीलयापि न धारये

·रामानुजसिद्धान्तसार
+
धारयेत्प्रयतस्सम्यगर्ध्वपुण्ड्रन्तु नित्यश' इति ।
नरदीये- 'सर्वजातिपु यो मा विष्णुभक्तो भवेन्गुने ।
तस्योर्ध्वपुण्ड्रकरणे अधिकारो बु_स्मृतः ॥
ब्रह्माण्डे- 'सर्ववर्णेपु मद्भक्ताः कुरिन्नूर्वपुण्ड्रकम् ।
ब्राह्मणाय विशेषण जपहोमपरायणाः ।
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ भिक्षुकः ।
अवश्य धारयेत्पुण्यमध्वपुण्ठू सुशोभनम् ।
हरिपादाकृतिश्चापि वेणुपत्राकृति तथा ।
पद्मस्य मुकुळाकारं तथैव कुमुदस्य च ।
मत्स्यकूर्माकृतिं चापि शहाकारमतः परम् ।
धारयेदृर्ध्वपुण्डू च मृदा शुभ्रेण वैष्णवः ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो विप्रः सर्वलोकेषु पूजितः ।
स विमानं समारुह्य याति विष्णोः परं पदम् ।
ऊर्ध्वपुण्डधर विग्रं यः श्राद्धे भोजयिष्यति।
आकल्पकोटि पितरः परितृप्ता न संशय ' इति ।
मार्कण्डेये-~-'ऊ पुण्डूं मृदा धार्य विश्रेण ब्रह्मवादिना ।
उद्धृतासीति मन्त्रेण वैष्यरेन विशेषत' इति ।
नारदीये- 'अगत्यां तु यस्येच्छा तस्योपं पुण्ड्रमुच्यते ।
ऊपं गत्वा तु देवत्वं स प्राप्नोति न संशयः।
ऊर्य नयति यत्पुण्डं प्राणिनः पापकारिणः ।
तस्याख्यात्यूपुण्टेति तस्माचद्धारयेद्विज ' इति ।
भगाच्छारो परमेष्ठिसंहितायाम् -
श्वेतमृत्तिकया वापि श्यामया पाथ पीतया ।
ऊपुण्ई द्विजः कार्य वैष्णवैश्व विशेषत' इत्यादीनि पानि
पचनानि सन्ति वतन भगरच्छाये, विस्तरभियान लिन्यो।
.

·MIDYA
SN.......
LIORARY:

·Bhatartottato beads furader
Call 1o SaINIVARIANA| 2613
Toile Su Ramanujasiddhantásara
ed PB Anantacharya
tuthor Varadacharya
Borrowers
lo
Date of
Issue
Date or
Issue
Borro rеr ѕ
No
Not to be Issued
A.
Not to be Issued