·COMPiler
Approved by the Text-Book Committee.
काव्यमञ्जरी
संक्षिप्तटोकया ममता
श्रीचण्डौचरणा समातिभूषणेन
CHECK
173
नवम संस्करणम
.
Initial
KAVYAMANJARI
(WITH NOTES)
BY
CHANDICHARAN SMRITIBHUSHAN
Ninth Edition
HARE PRESS : CALCUTTA
1908
111 rights reserved
Price Six Annas]
[মূল্য ছয় আনা

·Approved by the Text-Book Committee.
काव्यमञ्जरी
मंतिप्पटीकया समेता
श्रीचण्डौचरण स्मृतिभूषणेन
सङ्कलव्य प्रकाशिता
भवम संस्करणम्
कलिकाता-राजधान्याम्
४६ नं. वेचुचाटर्योर ष्ट्रीट, हेयार प्रेसे
श्रीराधिकाप्रसाद दत्तेन
मुद्रिता
संवत् १९६४

·বিজ্ঞাপন। বেতালপঞ্চবিংশতি, পঞ্চতন্ত্র, হিতােপদেশ, পদ্ম- পুরাণ, বৃহচ্চাণক্য, রামায়ণ ও গরুড়পুরাণ হইতে সঙ্কলন করিয়া কাব্যমঞ্জরীনামক এই গ্রন্থখানি আমি প্রকাশিত করিলাম। ইহাতে যে কয়েকটা বিষয় সন্নিবেশিত হইয়াছে, সেইগুলি সমস্তই নীতিগর্ভ। ফলতঃ বিদ্যাসাগর মহাশয়ের তৃতীয়ভাগ ঋজুপাঠের প্রণালী অনুসারেই ইহা সংগৃহীত। ইহাতে স্থানে স্থানে দুরূহ ও অশ্লীল সমস্ত অংশই পরিবর্তিত এবং কঠিন শব্দগুলির অর্থ সম্যগরূপে বিবৃত হইয়াছে। এক্ষণে শিক্ষাবিভাগের অধ্যক্ষ মহােদয়গণ এবং পুস্তক-নির্বাচনসভার সভ্য মহােদয়গণ এই ক্ষুদ্র গ্রন্থখানির প্রতি দৃষ্টিপাত করিলেই শ্রম সার্থক হয়। সঙ্কলয়িতা শ্রীচণ্ডীচরণ শৰ্ম্মা।

·सूचीपत्रम्।
विषयः
पृष्ठापः।
प्रथमोपाख्यानम् ।
१। ब्राह्मणस्य
(गद्यम्)
10
द्वितीयोपाख्यानम् ।
१५
४२
४४
२। शूरसेनस्य
(गद्यम्)
३ । पञ्चतन्त्रम्
(गद्यम्)
४। हितोपदेशः
(गद्यम्)
५ । यदुवंशविनाश: (गद्यम्)
६ । बहचाणक्यम्
(पद्यम्)
७। रामायणम् सौतापवासनम् (पद्यम्)
८। लक्ष्मणवर्जनम् (पद्यम्)
2। गरुड़पुराणम् नोतिसारः
(पद्यम्)
१० । पद्मपुराणम् ध्रुवोपाख्यानम् (पद्यम्)
११ । शिविराजोपाख्यानम् (पद्यम्)
४८
५२
५८
m

·काव्यमञ्जरौ। प्रथमोपाख्यानम्। कस्मिंश्चिद्देशे एको ब्राह्मण आसीत्। स एकदा तीर्थानि पयंटितुमभिलषन् तस्य कस्यचिन्मित्रस्य समीपमित्वा प्रोवाच, सखे ! बहवः काला मुधैव (१) यापिता,नैवेटक (२) किमप्यनुष्टितं यत् में परिवाणाय कल्पते, संसारासक्तिहि परमार्थविरोधिनी (३), ममेयं भा• पुत्तो ममायमिति ममत्ववुद्धि: (४)ले शपरम्परा- हेतुः दु.खं हि शरीरजन्म (५) पुत्तुकलनादिभिरुप- चीयमानं (६) मोक्षस्य लोकानां (७) अन्तरायो भवेत् । विषयासक्तचित्तस्य वुधिरविरलम् (८) भाविला (१) बर्थ व । (२) इदं दर्शनमस्य ईदृक् इति । (३) मोक्षपथप्रति वन्धि का। (४) ममायमित्यभिमानः । रन्नो सर्पत्व प्रकारचान्तिमूल: न तु याथार्थ्य इति भावः । (५) शरीरात् मम्म यस्य तदिति वियः। (६) हछि गच्छत् सत् । पुचदारादिवियोगेम तेषां रोगाद्युपद्रवैश्वशरोरजन्मक्लेशस्या तिद्धिर्भवेदिति भावः । (७) स्वमहर्जमादीनाम् । चन्तरायः विघनमकः । (८) सर्वक्षणम् ।

·२ काव्यमञ्जरौ। (e) वर्तते । न किमपि तस्य शान्तये(१०) असम्(११ पतोऽहमभिलषामि, (१२) कियतो दिनान् (१३) तीर्थाटनं करिष्यामि (१४)। किन्तु मे किञ्चित् धनं विदाते (१५), वामृते ईदृशं कमपि नान्य पश्यामि ; यस्मिन् तत् विन्यस्य (१६) स्वस्थमना व्रजामि, इत्युक्त वस्त्राभ्यन्तरात् भस्वाम् (१७) एकां वहिष्क त्य तस्य मित्रमिदमुवाच, रक्षणीयातियत्नतो ममैषा भस्वा, यावदह न प्रत्यागच्छामि (१८) तावत् न कस्मैचिदपि दातव्येति । ततः स रहमागत्य शुभक्षणमासादा तीर्थाटनाय प्रतस्थे । अथासौ बन्धुर्विविती (१८) भस्त्रां परीक्ष्य (२०) कतिपयसंख्यका (२१) रजतमुद्रा दृष्टा भृशमाहादितः कतिपयानि ताम्रखण्ड कानि निधाय(२२) तत्र स्थिता- नर्थानात्मसात् (२३) चकार । ब्राह्मणश्चासौ क्रमेण (1) मलिना। (१०) शमसाय, पल योग तुर्थों। (११) समर्थ । (१२) प्रार्थयामि । (१३) बपि घस्रोदिनाहनीव्यमरीका: रूपभेदाहिन- शब्दस्य क्लीयत्व' तथापि एनालिङ्ग क्वचित् व्यभिचरतीति नियमात् पच । (१७) विधास्यामि । (१५) वरते। (१६) संस्थाप्य । (१७) चर्म प्रसेविका पेटिकामिति यावत्। तोड़ा इति भाषा। (१८) प्रतिभिवर्स- यामि। (१८) विजने। (२०) हटा। (२१) कतिपयाः संख्या येषां ते । (२२) अर्पयित्वा । (२३) मिजाधीनम् ।

·काव्यमञ्जरी। ३ । वारानसोहरिद्वारबन्दावनप्रभृतीनि तीर्थस्थानान्यवलो. कयन् बहो: कालात् परं स्वदेशं प्रत्याजगाम (२४)। ततोऽसौ विन्यस्तभस्त्राप्रार्थनया मित्रमभ्युपैति(२५)मा । तमागतमालोक्य परां मुदं दर्शयन् तस्य बन्धु विशिष्ट- शिष्टाचारेण (२६) तमभिमुखौचकार (२७)। मिथः (२८) स्वागतप्रशानन्तर स ब्राह्मणस्तस्य भरतां प्रार्थया- माघ । सोऽपि तत्क्षणमेव यदवस्थेयमासीत् अधुनापि सादृश्येव (२८) इत्युक्ता तामानीय ती प्रत्यर्पितवान्। व्राह्मणोऽपि भस्त्रामासादा हर्षातिरेकेण रहमागत्य यावदीक्षांचक्र (३०)। तावत् कतिपयानि तामखण्डानि विलोक्य शिरसि ताड़यन् प्रोवाच, अहो मुषितो (३१) ऽस्मि पनिन परस्खापहारिणा, हा (३२) धिक् मां यदहं धूर्तेन वञ्चितोऽस्मि, किमयं प्रत्ययस्य परिणाम: (३३), किं कर्तव्यमिदानी, नास्तात्र प्रमागां कि कित, यद् (३४) प्रहं धम्माधिकरणमेत्य विचारं प्रार्थयामि,भवतु तावत्, अहमपि वचनामिमा प्रतिविधास्यामि (३५) । (२४) प्रतिनिहत। (२५) प्रामीति । (२५) प्राप्रीति। (२६) अधिक सख्यताचरणेन। (२०) अनभिमुखं पभिमुखं कृतवान् अभिमुखौचकार । अभूततझाव चिः। (२८) परस्परम् । (२९) तत्प्रकारैव । (३०) अबलोकयामास । (३१) वश्चितः। (३२) हा खेदे। (३३) परिपाकः फलमिति यावत् । (३६) येन प्रमाणे नेति शेषः । (३५) प्रतिकरिष्यामि ।

·४ कायमञ्जरी। प्रथैकदा स ब्राह्मणः पुनरपि मित्रमियाय (३६)। मित्रमपि समालोक्य हर्षातिरेकव्याजेन (३७) तम- भार्थयामास। ब्राह्मणोऽपि गुढाकार (३८) मवलम्बा विविधैः प्रस्तावैस्तमतितोषयामास । कियति क्षणेऽति- गते स बन्धुः कार्यान्तरेण स्थानान्तरं जगाम । ब्राह्मणस्तु प्रतिविधानं चिन्तयंस्तत्रैव तस्थौ। सहसा तस्य मित्रस्य पुत्रकः सुवर्णालङ्गत: कीड़स्तत्रोपतस्थौ। ब्राह्मणोऽपि तूर्ण तमझे निधाय स्वालयमाजगाम। तस्य शरीरात् भूषणानि व्यपनीय वानरमेकमलञ्च कार(३८),शृङ्खलितं (४०) च कृत्वा तं पुरहारि स्थापयामास, बालकमपि यवतो निभृतं सङ्गोपयामास । अथ तस्य बन्ध : ग्राहमुपागम्य पुत्रमनालोक्य चिन्ता कुलमति: (४१) समन्तात् (४२) अनुसन्धातुम् (४३) भारभे, अनुचरांच पुत्रान्वेषणाय चतुर्दिक्षु प्रेरयामास । अथासौ ब्रह्मणस्य हारमेत्य हृतपुत्रस्यालङ्कारैः शोभित वानरमेकमालोक्य तमपृच्छत्, सखे! कुतः प्रामोऽसि भूषणान्वेतानि ? एतानि मम पुत्रस्यैव दृश्यन्ते, दृष्टः (३६) गतवान् । (२७) पानन्दातिशयच्छ लेन। (३८) गुप्ताभिप्रायम् । (३९) भूषयामास । (४०) शकलावतम् । (४१) चिन्तया पाकूलामतिर्यस्येति । (४२) सर्वतः। (४३) वर्ष' षयितुम् ।

·काव्यमञ्जरी। ५ कि मे स चालकः ? तदाकर्ण्य व्राह्मणः प्राह, सखे ! बहोः (४४) कालात् परं भवतः सुतमालोक्य प्रहहर्ष- प्रकर्षः (४५) तमङ्के कृत्वा स्वालयमानीतवान्, किन्तु सहसा स वानरत्वमिदं गतः,प्रतः शृखले न संयम्य (४६) प्रत्रैव स्थापितवान् । तदाकण्यं स प्राह, बन्धो ! क्षिप्तोऽसि किं,किमुप- हससि वा, किं नरः कदा वानरतामेति(४७)। नाक णितं मया पुरैतद् (४८) भूतं, अधुना परिहासेनालं किमिदमनृतं (४८) कथ्यते ? स आह,भोः सत्यवादिन् ! यथा नरो न वानरतामति तथा रजतमद्रा नापि ताम- खण्डानि भवन्ति (५०) । तदर्पय ममार्थान्, यदि ते दारकण ५१) प्रयोजनं (५२) । एवं तो विवदमानौ(५३) हावपि राजकुलं ५४) गतौ। मम शिशुरनेन चौरेणाप. हृत (५५) इति सः बन्धुस्तार वरेण (५६) अकथयत् । धम्माधिकरण काः (५७) तं ब्राह्मण मृचुः, भो समयंता (५८) मस्य सुतः । ? (४४) अनेकात्। (४५) सज्जातानन्दातिशयः। (४६) बड़ा। (४७) कौशत्वम् । (५८) नरस्य वामरत्वम् । (४८) मिथ्याभूतम् । (५०) नायन्ते । (५१) बाल केन । (५२) पावश्यक अस्तीति शेषः । (५३) कलहं कुर्वाणी। (५४) विचारालयम्। (५५) चौरितः। (५६) उच्चैः- स्वरेण । (५०) विचाराधिपाः। (५८) प्रदीयताम् ।

·काव्यमञ्जरी। ? ? ब्राह्मण उवाच, किं करोमि, शिशरस्य वानरतां गतः। तच्छ त्वा ते प्रोचुः, न त्वया सत्यमभिहितं, किं (५८) नरो वानरतामेति ? साह,रजतमुदा: किं (५०) तामखण्डा भवेयुः ? ते प्रोचुः, कथमेतत् ? तदा ब्राह्मण: सभ्यानाम् (६१) आदित: (६२) सर्व वृत्तान्त (६३) निवेदयामास, तत् तैर्बिहस्य वावपि तौ सम्बोध्य (६४) परस्परं अर्थशिशुप्रदानेन सन्तोषितौ। साध्विद- (६५) मुक्तञ्च। कते (६६) प्रतिक्ततिं कुर्यात् हिंसिते प्रतिहिंसितम् । सत्र दोष न पश्यामि शठे शाटव समाचरेत् ।। (५८) वित। (१०) पृच्छायाम् । (६१) विचाराधिपानी, सभायां साधय: सभ्याः तेषाम। (६२) पग्रतः। (६३) वाम्। (६४) सम्भाष्य । (६५) पक्ष्यमाणम् । (६६) अपकारिणि जने। प्रतिकतिं प्रतीकारपकारहप- मित्यर्थः । कुर्यात विदध्यात्। हिंसिते हन्तुमिष्टे बने। हन्तुमिच्छा सा सन्चाता पम्य हिंसाशब्दात् इस । प्रसारके प्रतारणाम दीपाय किन्तु पुरुषत्वाय रति भावः ।

·द्वितीयोपाख्यानम् ।
स
कस्मिंश्चिद्देशे शुरसेनो नाम राजासीत्।
सुतनिर्विशेष प्रकतीः (१) पालयन् (२) सुखेन कालं
निनाय। सुमति म तस्य मन्त्री (३)। नृपति-
स्त स्मिवत्यर्थ प्रोतिमानासीत् (४)। तसा सचिवस्य
ईखरे परमा प्रौति (५) बभूव । जगतीह नतान्दिवं
(६) यत् किञ्चित् घटते (७) तत् सर्वमेव शुभाय
इत्येव तस्य बुद्धिरासीत्। शुभं वाप्यशुभं किञ्चित्
धौरस्यास्य चित्तं विकलयितु (८) न प्रभवतिस्म ।
विधाटविचितं सर्व समङ्गलाय एव मन्यते () स्म।
भगवता विधाता यदेव विधीयते तत् सर्वमेव शुमाय
इति स सर्वदेवाकथयत्। नृपतिरपि तस्य प्रमुखा
दनिशम् (१०) एवमाकर्ण यन् कदाचिदचिन्तयत् (११)
महो किमप्येनं वीतधैर्य (१२) कत्तुं नालं, भवतु
तावत्, पहमस्य धैर्य परीक्षिथे।
(१) प्रमाः। (२) वर्तयन् । (३) वर्तत इति शेषः । (४) प्रीति-
विद्यते यस्य प्रौतिमान् सन्तोषयुक्तः । (५) बिश्वासः। (३) बहनिशम् ।
(७) उपविष्ठते। (८) चनखीकम् । (ए) नानाति। (१०) नियतम् ।
(११) पशुध्यातवान्। (१२) धैर्य च्युतम् ।

·८
काव्यमञ्जरी।
अथ देवेन नृपतरङ्ग ल्यां स्फोटकः सञ्जातः । तेन
स प्रत्यर्थ क्लिश्यमानो मन्त्रिणमेवं (१३) बिज्ञापय
(१४) इति प्रादिश्य कञ्चित् दूतं प्रेरितवान् ।
सचिवस्तस्य प्रमुखतः प्रहत्तिम् (१५) एतामासादा
खभावधीरतया भगवता विधाता यदेव बिधीयते तदेव
शुभाय इति प्रतिभाषण (१६) प्रेषयामास । नृपति-
स्तदवगमात् (१७) कोपस्फ रितलोचनोऽवदत् अहो
धिगिमं जाल्म (१८); यत् क्लिष्टमपि मां नानुकम्पते
(१८), तस्ये दमौदासीन्य (२०) न मया कदापि
सोढव्यम्।
अथ कदाचित् पौड़यास्याङ्गली स्खलिता वभूव ।
राजा च भूयसा (२१) क्ल शेन संशयितजीवितः (२२.)
अभवत्, मन्त्रिण ज्ञापयेत्यादिश्य भूयः (२३) कञ्चित्
दूतं प्रेरितबांश्च । सचिवोऽपि निशम्य तत्, भगबता
विधाता यदेव विधीयते तदेव शुभाय, इति
प्रतिवचनं ददौ । नृपतिरपि श्रुत्वैतत्(२४)अचिन्तयत्,
वस्थश्चेत् नूनमेनं हनिष्यामि।
(१३) मीटकजनमप्रकारम् । (१४) वोधय । (१५) वार्ताम् । (१६)
प्रत्युत्तरम्। (१७) मन्त्रिवाक्य अषणात्। (१८) असमीक्ष्यकारिणम्। (१२)
रयते। (२०) सारख्य विधावनुष्टित शुभाये येथे प्रकार। (२१) माता।
(२२) मतप्रायः। (२३) पुनरपि। (२४) सन्देश।

·काव्यमञ्जरी। 2 पथ दिष्टया (२५) स रोगात् निम्म ती वभूव । गतेषु दिनेषु पसौ सदः समेत्य प्रजानामानन्दं बर्बयामास । सचिबोऽपि राजसकाशमागल्य यथाविधि समभिननन्द (२६)। नृपतिस्तु न मधुरबाचा तं पुनः सम्भाषयामास (२७)। प्रथैकदा राजा मृगयायै (२८) यातुकामो (२८) मन्त्रिण' प्राह, भो मन्विन् ! यथारोति मृगयागमो- नोद्योग विधेहि। सोऽपि च देवपादा यथाज्ञापयन्ति, इत्युक्त्वा सर्वमेवानुष्टितवान् । ततः स नृपतिरख- मारुह्य वहुभिलों केरनुगम्यमानो (३०) मन्त्रिणा सह निबिड़काननाभ्यन्तरमासादा पनुचरान् सानादिदेश, युष्माकं दूरमनुसरणेनालं, मन्त्रिणानु- गतोऽहं दूरतरवनमध्यम् (३१) प्रवगाहिये, भवन्तश्च मे प्रत्यावर्त्तनमपक्ष्य ग्राहं प्रति निबर्तन्ताम् । ततो राजा मन्त्री च अश्वमारुह्य द्रुतं गभीरबन- मध्यं प्रबिवेश। सहसा कूपभेकमालोक्य नृपतिर- चिन्तयत्, अवसरो (३२) ऽयं सम्यगस्माकं सनपसिद्धेः, (२५) भागवन । (२६) सम्मानितवान् । (२७) प्रत्युत्तरं ददौ । (२८) मृगविनाशार्थम् । (२९) गन्तुमिच्छु : यातु कामी यस्येति। (१०) अन्वीय- मानः। (३१) दूरवचिकाननान्तरालम् । (२२) समयः । प्रतस्थे । सायं यावत् ·१० काव्यमञ्जरी। (३३) तृष्णाव्याजम् (३४) अवलम्बा जलानयना) (३५) मन्त्रिणमादिशामि, कूपसन्निहितञ्चैनं कूपमध्ये पातयामि (३६), इत्यवधार्य मन्त्रिणं प्राह, सुमते ! महती मे दृष्णा जाता, नाई दूरतरं गन्तु शक्नोमि (३७) कूपोऽयमारात् (३८) दृश्यते (३८), पश्य तत्र जलमस्ति न वा। मन्त्री नृपतेराजया कूपसबिधि गत्वा नततुण्ड : (४०) यावत् जलं निरीक्षते तावद्राजा झटिति पृष्ठतस्तं कूप मिचिक्षेप । सचिवोऽसौ पतव, भगवता विधात्रा यदेव विधीयते तदेव शुभाय, इत्युक्त्वा कूपमध्ये पपात। राजापि विवृत्त- वदनस्तूर्ण तत: प्रतस्थे। तदा सन्धया समागतासीत् । भगवान् काश्यपेयः (४१) खौयमयूखान् (४२) संत्य अस्ताचलशिखरा- रोहणोन्मुखो वभूव। दिनकरविरहेण (४३) सन्ता- पितचित्ता धरणी (४४) तमोवसनं पिनहोव वयसां (৪) বনজন মালী व्यथा प्रकटयामास (३३) पभिलषितसम्पादनस्य, मन्त्रि विनाशरूपस्येति यावत् । (३४) पिपासाकलम् । (३५) जलस्य मामयनं सम्मै पर्थ पनि सह नित्य- समासः। (२६) क्षिामि। (३७) पारयामि। (१८) समीपे । (३८) मोति शेषः। (४०) पवनतनखः । (४१) सूर्य: । (४२) खसेमे खोया: मयूखाथ तान् । (४३) प्रिय- भनेति भावः । (४४) सूर्यप्रिया इति भावः । (४५) पक्षियां ।

·काव्यमञ्जरी। ११ सहसा (४६)। खापदाः (४७) सर्व प्रहृष्टममसी विवरात् (४८) निष्क्रम्य समन्तात् परिधावितुमारेभिरे (४८)। नृपतिर्न कथञ्चित् वनपथात् वहिरायातुमसमर्थः सवि. हितं वृक्षमेकमारुह्य अवतस्थे । अनोऽपि तदध- स्तात्तस्थी। अथ निशीथसमयः (५०) सम्भ तः । वनभागं प्रकम्पयन व तत्रैव महान् कोलाहल: (५१) समुत्थितः । नरपतिस्तु कश्चिदतर्कितो (५२) विपत्पात आपतितो (५३) ऽयमिति मत्वा यावत् पश्यति तावदारात् (५४) समागच्छतो वहन् लोकानव- लोकयामास । तेऽपि शनैःशनैः (५५) वृक्षाभ्यास (५६) एत्या सज्जिततुरङ्ग (५७) मेकमालोक्य परस्पर कथयामासः, सिचमेव साम्प्रतमस्माकमभिलाषमिति । तुरङ्गमेन / मानवसमागमोऽत्रेति संसूचयति (५८)। (४६) यथा काचित् अङ्गना प्रियविरहेण सन्तप्तचित्ता सती मलिमपसमं परिधाय रोदनेन मनःपौड़ा प्रकाशयति तथेति प्रस्तुतपतिविरहित- नारीप्रसौतेः समासीतिरबजारः। (४७) हिंसा: व्याघ्रादय इति यावत् । (४८) गात्। (४९) प्रस्तुताः। (५०) पाईराव कालः । (५१) कलकख- ध्वनिविशेषः। (५२) पनालाचितः असम्भावित इति यावत् । (५३) पामत उपस्थित प्रति यावत् । (५४) समीपे। (५५) मन्द मन्दम् । (५६) पादपनिकटम्। (५७) सनः संजातीऽस्य सज्जित: तुरं वेगं गकुतीवि तुराः। (২) গুলমনি অজ্ঞান অনিক্সল- ·काव्यमबरी। इदानीमनमनुसन्धाय राजसकाशं नेष्यामः । अस्माकं नृपतिरपि खः (५८) प्रातचामुण्डायै वलिमुपहारीकृत्य सिद्धकामो भविष्यति । इत्याकण्यं नृपतिवृक्षारूढ़ः संक्षाहीन इव पत्रान्तरालमध्यवत्ती तस्थौ। सहसा तेषामेकतमो वृक्षेऽस्मिन् मानवो दृश्यते मानवो दृश्यते इत्युच्च रपरान् ज्ञापयामास । तत्क्षणमेव केचित् क्षमारुह्य राजानं वहा वृक्षात् तस्मादवतरुः । अथैनमखमारीप्य विजयगीतिं गायन्तः सर्वे यथा- गतं चलिताः। राजा च आत्मकर्मफलानुरूप (६०) मेतदिति विज्ञाय स्थाणुवत् (६१) तस्थौ। तेषां नृपतिमुपागम्य प्रासादितो (६२) ऽयं वलिरिति निवेदयामासुः । राजा च एनं कारागहे (६३) स्थापयेत्यादिश्य चामुण्डामन्दिरं ययौ। अथ क्रमेण निशावसानमभूत् । ढक्कादुन्दुभि- पटहनिनादै पभवनमचिरेण पूर्णमभवत् । समीरण: समन्ततः सञ्चाल्यमानः रक्तध्वजैः (६४) उपशोभित दर्शनेन मनुस्यागमनमनुमान नायते इति भावः। (५६) श्रागामि दिवसे। (६०) मन्त्रिनिक्षेपनिमकायफलसहशम्। (६१) शाखापल्लवहीन निश्शन- बचाव । (६२) प्राप्त: । (६३) बचनालये। (६) रतवर्ण पताकाभिः ।

·काव्यमनरौ।
१३
देवीमन्दिरं वभूव ।
राजा च 'परिहितरवसनो
रक्तचन्दनानुलिप्तो रक्तमाल्योपशोभितो मातश्चामुण्डे !
प्रसौद प्रसीद, वलिमिमं रहाणेति कथयन् यावत्
देव्याः पुरतो वन्दिनं राजान संस्थाप्य तस्यावयव
(६५) निरीक्षाञ्चक्र तावत्तमङ्गष्ठेन (६६) हीनमालोक्य
पा: पापा: ! किमिदं (६७) हौनाङ्गष्ट नरमिमं
कथ वलिरूपेण चामुण्डायै दास्यामि इति कथयित्वा
तं दूरीचकार, पूर्णावयवमन्यमेकमानेतुमादिदेश ।
नृपतिरयं दिष्ट्या प्राणान् प्राप्य पलायाञ्चक्र ।
अय स काननमासाद्य चिन्तयामास, अहो यदेव
सचिबेनोक्तं सत्यमेव तावत् सर्व, भगवता विधात्रा
यदेव विधीयते तदेव शुभाय, इति मयादा सम्यक्
परीक्षितं, अङ्गठहोनात् नूनमदा स मां नाहनिष्यत्,
महो कुन स मे मन्त्री, कुन स मे भगवत्परायणो (६८)
धार्मिक कुलशेखरो विवेकचूड़ामणिम्ममैकवन्धुः (६८)।
(६५) इस्तपदादिकम्। (६६) बवाहुल्या । (१७) वल्यर्थपणामयमं कि
किमर्थ विफल मिति यावत् । सम्पूर्णावयवत्वेन वल्ययोग्यतया एतदानयने
युमाकं विफलप्रयास ति भावः ।
(६८) भगवानव परं प्रधानं पयनं पाश्रयस्थानं यस्य सः ।
(६) पत्यन्तसम्ममात् मे ममेति च एतइयोपन्यासः न दूषणावहः ।
अथवा मे प्रति अनादर षष्ठी मे मां राजानमपि पनाहत्य भगवत्परायण
इत्यर्थः ।

·१४ काव्यमञ्जरी। धिक मां यदहं कारणमन्तरण तं हतवान् । कि अद्यापि स जीवति। भवतु, गत्वा सत्र द्रक्षामि ताबदवधायं स लघुपदं तत्कूपसविधा (७०) वागत्य धार्मिक प्रवर ! सुमते ! ममेकप्रियवन्धो ! सचिवराज ! किमदापि जीवसि ? देहि मे प्रतिवचनम्, इत्युच्चै- स्तमाजुहाव । नृपतेर्वचः शुत्वा मन्त्री कूपादतीबात- खरेण (७१) प्रोबाच, महाराज! मृतकल्पो- (७२) ऽत्र तिष्ठामि, यदीच्छ सि मामुद्धर । ततो नृपतिस्तूर्ण तं कूपादुज्जहार । बारश: (७३) चामदोषं स्वीकृत्य क्षमस्व ति भूयशश्चानुनीय मन्त्रिण प्रसादयामास । मन्त्रिणोक्त, महाराज! किमिदं किमेव कथयसि, किमापतित भवतां देवपादानां, कथमोशीमवस्थामापत्रोऽसि, कथं हि ते दृष्टिरियं सकातरा वर्तते। ततो राजा प्राह, मन्विन् ! सत्यमुक्त भवता, भगवता विधाना यदेव विधीयते तदेव शुभाय, इत्यत्र नास्ति मे कश्चित् सन्देहः। इत्युक्ता तस्यादितो यत् वृत्तं (७४) तत् सर्व कथयामास । तदाकर्ण्य मन्त्री (७०) पधिकरणविवरायां सप्तमी । (०१) कातरध्वनिना। (०२) प्रेवतुल्यः (७३) बारम्। (४) भूतम्।

·काव्यमञ्जरी। १५ किञ्चित् विहस्य प्रोबाच, महाराज! ममापि कूपे निक्षेपो भगवता अनुमोदित एव । होनाङ्गस्य भवतो मुक्तिश्चेदपि त्वदनुसङ्गिनः पूर्णावयवस्य ममैव परित्राण न कथमप्यभविस्यत्। अतो जायतामतत् देवपादैर्यत भगवता विधाना यत् विधीयते नदेव शुभाय । ततस्तौ परस्परं पौतौ स्वराज्य प्रतिनिवृत्तौ । - पञ्चतन्त्रम । अस्ति कस्मिंश्चिद्देशे मठायतनम् (१)। तत्र देव- शमा नाम परिव्राजकः (२) प्रतिवसति स्म। तस्य अनेकयजमान-प्रदत्त-सूक्ष्मवस्त्र-विक्रयवशात कालेन महती वित्तमात्रा (३) सञ्जाता। ततः स न कस्यचित् विखसिति (४) नक्तन्दिवं कक्षान्तरात् तां न मुञ्चति । अथवा साधु चेदमुच्यते- अर्थानामर्जने दुःखमर्जितामाञ्च रक्षणे । माशे द:ग्वं ब्यथै दुःख धिगर्थे दुःखभाजनम् ॥ (१) छावाणां वास स्थानः, मठम्छावादिनिलय दूत्यमरः । (२) यः सब कर्माणि परित्यज्य ब्रजसि, भिक्षुः, यतिः । (३) वितस्थ, धनस्य, मौयंतऽनया इति मात्रा परिमाण साधनं, पार. मित्यर्थः, (वेटुया इति भाषा )। यहा मां लक्ष्मों वायते इति व्युत्पत्या मावापदं सिद्धम्, धनाधारत्वात् बमोनिबासस्थानमिति मन्यते। (४) प्रत्येति न कीऽपि तस्य विश्वासपावमासौदित्यर्थः ।

·काध्यमञ्जरी। अथ पाषाढ़भूतिः (५) नाम परवित्तापहारी धूतः अर्थमानां तस्य कक्षान्तर्गत लक्षयित्वा व्यचिन्तयत् ; कथं मयास्येयमर्थमात्रा हर्तव्येति । पत्र तावत् मठे दृढ़शिलासञ्चयवशात् भित्तिभेद: (६) न भवति। उच्च स्तरत्वाञ्च हार प्रवेशो न स्यात् । तदेनं मायावचनैः (७) विश्वास्याहं छात्रतां व्रजामि, येन विखस्तो भवति । एवं निश्चित्य तस्यान्तिकमुप- गम्य 'ओं नमः शिवाय' इति ब्रुवाण: साष्टाङ्ग (८) प्रणम्य च सप्रश्रयम् (e) उवाच, भगवन् ! असारोऽयं संसारः । णाग्निसमं जीवितम् (१०)। अवच्छाया- सदृशाः (११) भोगाः । स्वप्नसदृशः (१२) पुत्र- कलत्रमित्रवर्गसम्बन्धः । एत (१३) न्मया सम्यक् परि- (५) भाषाढ़ः पालाशदण्ड: भूविः सम्पत्तिर्यस्य सः, प्राषाढघर इत्यर्थ: । (६) सन्धिखननादिना भितिभेद इति यावत् । (७) कपटवाक्यैः । (८) नानुभ्याञ्च तथा पयां पाणिभ्यासुरसा धिया । शिरमा वचसा दृश्या प्रणामोऽङ्ग ईरितः। (e) सविनयम्। (१०) रणाग्निवत् नौवनं क्षणस्थायीत्यर्थः । (११) मेघच्छायातुल्या: । वयति मेघविवर्तनात् भुवि या छाया पतति तत् पस्थिरा इति भावः। (१२) खप्नदर्शनवत् पलीक इत्यर्थः । (१३) प्रागुक्तं सर्व संसारनिःभारतादिकं सामान्यत्वात् नपुंसकम् ।

·काव्यमञ्जरी। जातम् (१४)। तत् किं कुर्वतो मे संसारसमुद्रोत्तरण भविष्यति (१५) ? तच्छुत्वादेवगम्मा सादरमाह, वत्स ! धन्योऽसि त्वं यत् प्रथमे वयस्येवं विरक्तभावः । उक्तञ्च, पूर्व वयसि (१६) यः शान्त: म शान्त इति मे मतिः । धातुषु (१७) चीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥ तच्छु त्वा (१८) आषाढ़भूतिस्तत्यादी गृहीत्वा सप्रश्रयम् इदमुवाच, भगवन् ! तर्हि व्रतप्रदानेन (१८) मम प्रसादः (२०) क्रियताम् । देवशम्मा प्राह, वत्स, अनुग्रहं ते करिष्यामि, परं रात्रौ त्वया मठमध्ये न प्रवेष्टव्यम् । यतो निःसङ्गता (२१) यतीनां प्रशस्यते । (१४) सर्वथा वैराग्य मे जातमिति तात्पपर्यम् । (१५) यस्मिनुपाये पवलम्बिते मम परिवाणं भविष्यति तं त्वमुपदिश इति भावः। (१६) यौवने प्रत्यर्थः। (१० देहस्थेषु शुक्रशोणितादिषु ।” क्षीयमाणेषु दुर्बलता भमत्स सखित्यर्थः । वृद्धानां हि वैराग्य प्रकृतिसिद्धं यूनान्तु तत्त्वज्ञानमूलक- मितिभावः। (१८) परिव्राजकवचनमाकण्यं । (१९) धर्मोपदेशेन । (२०) अनुयहः। व्रतपदिश्य मयि प्रसौदित्यर्थः । (२१ सहवासाहित्य म्। तदुक्त सङ्गः सर्ब मना त्याज्य इति ।

·१८
काव्यमरी।
तत् त्वया व्रतग्रहादूई (२२) मठहारे ढणकुठौरक
शयितव्यमिति (२३)। स चाइ, भगवन् ! भवदादेशः
प्रमाणम् (२४)।
पथ तं देवशमा अनुग्रहं दत्त्वा शास्त्रोक्त विधानेन
शिष्यतामनयत् (२५)। सोऽपि विविधपरिचर्यया
तं परं परितोषमनयत् (३६)। पुनस्तथापि मुनिः
कक्षान्तरान्मात्रां न मुञ्चति ।
अथैवं गच्छति काले आषाढ़भूतिश्चिन्तयामास,
अहो न कथञ्चिदप्येष मे विश्वासमागच्छति (२७)।
तत् कि दिवापि शस्त्र ण मारयामि, (२८) किं वा
विषं प्रयच्छामि, किं वा पशुधर्मेण (२८) व्यापादयामि
एवं चिन्तयतस्तस्य, देवशम्मणोऽपि शिष्ययुत्रः कश्चिद
(२२) अनन्त, परमिति यावत् ।
(२३) तस्य पर्थमावापहरण कया एतदुक्तं यतिनेति भावः ।
(२४) मया प्रमाणोक्रियते इत्यर्थः । भवदाधा अवश्य पालनौयेति
भावः।
(२५) प्रापयामास तं शिष्यं चकार इत्यर्थः ।
(२६) तस्य परा प्रौतिमुत्पादयामास इत्यर्थः।
(१०) न मा विश्वसितीत्यर्थ:।
(२८) व्यापादयामि।
(२९) पशुमा सिंन्याधादीमा धर्मः बधप्रकारतेन, सपनादिना
इत्यर्थः।

·काव्यमञ्जरी।
१८
समायाता।
ग्रामादामन्त्रणार्थ समायातः ; प्राह च, भगवन् !
पवित्रारोपणविषये (३०) मम गृहमागम्यतामिति ।
तच्छुत्वा देवशमा भाषाढ़भूतिना सह प्रष्टमना:
प्रस्थितः।
प्रथैवं तस्य गच्छतोऽग्रे काचिबदी
तां दृष्ट्वा मावां कक्षान्तरादवताय
कन्यामध्ये सुगुप्ता निधाय भाषाढ़भूतिमिदमाह,
आषाढ़भूते ! ! यावदहं स्नात्वा देवार्चन विधाय च
समागच्छामि ताबदेषा कन्या योगेश्वरस्य (३१)
सावधानतया रक्षणीया, इत्युक्त्वा गतः । आषाढ़-
भूतिरपि तस्मिन्नदर्शनीभूते (३२) मात्रामादाय सत्वरं
प्रस्थितः ।
देवशम्मापि छात्रगुणानुरक्षितमना: (३३) सुवि-
खस्तो निर्वर्तितव्यापारः शनैः शनैर्यावदागच्छति
तावदाषाभतिं न पश्यति। ततश्च औत्सुक्येन (३४)
यावत् कन्यामालोकयति तावन्मात्रा नास्ति ।
ततश्व
श्रावण
(३०) पवित्रस्य यज्ञोपवीतस्य पारीपष' विषावे समर्पणम् ।
शुलहादश्या विषा विग्रह यज्ञोपवीतदानरूप उत्सबे।
(३१) विश्णोः । (३२) पक्षुर्विषयमतिक्रान्ते ।
(३३) छात्रस्य शिष्यस्य पाषाढ़मूने: गुणः विनयाग्रवादिभिः अनुरचित
परितोषितं मनी यस्य स तथोक्तः ।
(३४) उत्करल्या ।

·२० काव्यमञ्जरी। 'हाहा मुष्टोऽस्मि' (३५) इति जल्पन् भूतले मूर्छया निपपात। तत्क्षणात् चेतना लचा भूयोऽपि समुत्थाय फुत्कर्तु मारब्धः "भो भो आषाढ़भूते ! 'मां बञ्चयित्वा क गतोऽसि ?. तद्देहि मे प्रतिवचनम्।" एवं बहुविधं (३६) विलम्य तस्य पादपद्धतिम् (३७) अन्वेषयन् शनैः शनै: प्रस्थितः । हितोपदेशः । अस्ति मगधदेशे (१) चम्पकवती (२) नामा- रण्यानी (३)। तस्यां चिरान्महता ने हेन (४) मृग- काको निवसतः। स च मृगः स्वेच्छया चाम्यन् दृष्ट- पुष्टाङ्गः (५) केनचित् शृगाले नावलोकितः। तं दृष्ट्रा (३५) मुषितोऽस्मि, अपहवित्तमात्रीऽस्मीत्यर्थः । मुष्ट इति पद निपातनात् सिद्धम् । (२६) बढी विधा प्रकारी यत्र कर्मणि तं नामाषचनविन्यासमित्यर्थः। (३७) पदपति पदचिन्द्रितमिति यावत् । (१) विहार इति नामधेये जनपद। (२) चस्पूका: चम्पकहचा: सन्ति पस्याम् । (३) परवानी महारण्य मिति । (४) प्रगायन उपलचिती उपलक्षणे वतीया। (५) दृष्टं मुस्थं पुष्ट स्थूलं पङ्ग काथी यस्य स तथोक्तः । .

·काव्यमारौं। शृगालोऽचिन्तयत्, प्राः कथमेतन्मांसं सुखखितं (६) भनयामि ? भवतु, विश्वासं तावदुत्यादयामि। इत्या- लोय उपमृत्य (७) अब्रवीत, मित्र ! कुशलं ते ? मृगणोक्त', कस्तुम् ? स ब्रूते, क्षुद्रवुद्धिनामा जम्बुको- ऽहम् पवारण्य बन्धुहोनो मृतबनिवामि, इदानी बां मित्रमासाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं (८) प्रबिष्टोऽस्मि (e)। अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्य मिति । मृगणोक्तम्, एवमस्तु (१०)। ततः पश्चादस्तं गते सवितरि भगवति (११) मरीचिमालिनि (१२) 'तो मृगस्य वासभूमिं गतौ। तत्र चम्मकक्षशाखायां सुबुधिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति। तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत, सखे ! कोऽयं द्वितीयः ? मृगो ब्रूते, जम्बुकोऽयमस्मत्सख्य- मिच्छन्नामंत। काको ब्रूते, मित्र ! अकस्मादागन्तुना (१३) सह मैत्री न युक्ता । तथाचोक्तम् । (६) पतिमधुरम्। (७) उपगम्य, सम्य समीपं गत्वेति यात्। (८) संसारमिन्यर्थः । (९) अधुना त्वां मिवं लब्धा जीवितोऽस्मीति भावः । (१०) तव ममोरथसिद्धिर्भवतु इति भावः । (११) ऐश्वर्य शाखिनि। (१२) मरीचिना माखा समूहः विद्यते पस्य सथिन् । (१३) पागन्तुना पचिरागतेन पपरिचितेन अनेनेति यावत् ।

·काव्यमञ्जरी।
पजातकुलशीलस्य (१४) वासो दयो (१५) न कस्यचित् ।
माारस्य हिदीषण इती गधी भरवः ।
तावाहतुः, कथमेतत् ? काकः कथयति।
अस्ति भागीरथीतीरे ध्रकूटनानि (१३) पर्वते
महान् पर्कटो (१७) वृक्षः। तस्य कोटरे दैवदुर्वि-
पाकात् (१८) गलितनखनयनो जरगवनामा (१८)
वृधो ग्यधः प्रतिवसति। अथ कृपया तज्जीवनाय
सहक्षवासिन: पक्षिण: स्वाहारात् किञ्चिदुवृत्य ददति,
तेनासौ जीवति।
अथ कदाचित् दीर्घकर्णमामा मार्जारः पधि-
शावकान् भक्षयितुं तवागत:।
ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा
पक्षिशावकैर्भयातः कोलाहलः कृतः ।
जरगवेनोक्ता, कोऽयमायाति ? दीर्घकर्णी ग्रधुमवलोक्य
समयमाह, हा इतोऽस्मि (२०)। अथवा,
तं .श्रुखा
(१४) कुलञ्च शौलञ्च कुलशौल पज्ञाते कुलशील यस्य, तस्य ।
(१५) कैनापीति करी पदमध्याहतव्यम् । दृष्टान्तेन दं दृदयति
मारिति।
(१६) रध्राः कूट घों यस्य सः नाम यस्य तभिन्।
(१७) पाकुड़ इति ख्यातः। (१८) भाग्यविपर्ययात्।
(११) बरस जीर्ण: गाव: पक्षयी यस्य सः तमामा।
(२०) ग्धेषामिति शेषः। स प्रतिदुष्टबुद्धिवलेन नीति बारमा
अथवेति।

·काव्यमधरी।
२३
तावायस्य (२१) भेतव्य यावडयममागतम् ।
भागतन्तु भयं वीक्ष्य प्रतिकुर्यात् तथोचितम् ॥
प्रधुना सविधाने (२२) पलायितुमक्षमः ।
भवतु तावहिवासमुत्पाद्य प्रस्य समीपमुपगच्छामि ।
इत्यालोच्य उपसृत्याववीत, भायं ! वामभिवन्दे ।
राम्रोऽवदत, कस्त्वम् ? सोऽवदत्, मार्जारोऽहम् ।
राम्रो ब्रूते, दूरमपसर, नो इन्तव्योऽसि मया ।
मार्जारोऽवदत्, श्रूयतां तावन्मम वचनम् । ततो यदाह
बध्यस्तदा हन्तव्यः ।
माविमावेण किं कश्चिद्धन्वते पूज्यते क्वचित् ।
व्यवहार परिचाय बध्यः पूज्योऽथवा भवेत् (२३) ।
सधो ब्रूते, ब्रूहि किमर्थमागतोऽसि । सोऽवदत्,
अहमत्र गङ्गातौर नित्यनायो निरामिषाशी
ब्रह्मचारी (२४) चान्द्रायनव्रतमाचरंस्तिष्ठामि । यूयं
धर्मज्ञानतरा विखासभूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा
ममा प्रस्तुवन्ति (२५)। अतो भवडयो विदयावयो-
(२१) भयस्य भयात, सम्बन्ध विवक्षया षष्ठी।
(२२) नरद्वस्येति शेषः ।
(२३) मगति व्यवहागनुसारेण बध्यपूज्य विधिः न तु नाते: उत्कर्षाप
कर्षाधीन इति भावः ।
(२४) उपनयात् परं गुमराहे यो नियतात्मा वेदमधीते स ब्रह्मचारी।
(२५) वर्षयन्ति प्रसन्नौति भावः ।

·कायमचरी। अभ्यो धर्म श्रोतुमिहागतः । भवन्ततादृशा धम्मज्ञा: यन्मामतिथिं हन्तुमुदाताः । ग्रहस्थधर्मवैषः, परावप्यूचितं कार्यमातिथ्यं रहमागते । पार्श्वगता (२६) छायां मोपसंहरति द्रुमः ॥ यदि वा धनं नास्ति तदा प्रीतिवचसाप्यतिथि: उत्तुः . पूज्यत एव। यतः, मृणानि भुमिरुदकं वाक् चतौँ च सूनृता (२७) । एतान्यपि सतां गेहे मीछि धन्ते (२८) कदाचन ॥ पन्यञ्च । उत्तमस्यापि वा स्य नीचोऽपि ग्रहमागतः । पूजनौ यो यथायोग्यं सर्व देवमयोऽतिथि: ॥ पतिथियंग्य भनाशी ग्रहात प्रतिनिवत्तंते स तस्मै दुश्कतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ग्रनोऽवदत् मार्जारा हि मांसरुचयः, पतिशाब- काथात्र निवसन्ति, तेनाहं ब्रवीमि । तत् श्रुत्वा मार्जारो भूमं स्पृष्ट्वा कौँ स्पृशति, ब्रूते च मया हयानि (२६) पावर्तिनः। (२७) महता सत्या प्रिया वा मधुर सम्भाषणमिति यावत । तृणनिर्मिसमासनम्, भूमिः विधामा स्थानम, सदकं पादचालनार्थ जलम्। (२८) मउजियन्ते न प्रत्यादिशन्ने अन्नामा बासनादिदानमापि पतिथिसत्कारः कर्तव्य स्थर्यः ।

·काव्यमनरौ। धशास्वं श्रुत्वा वोतरागणदं (२८) दुष्करं व्रतं चान्द्रायणमध्यवसितम् (३०)। यतः परस्परं विषद- मानानामपि धर्मशास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्म इत्यत्रैकमत्यम् । सर्वहिंसानियत्ता ये नराः सर्वमहाच (३१) ये। सर्वस्याश्रयभूताय ते नराः खगंगामिनः । एक एव सहधम्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । घरोरण सभ मा सबै मन्य तु गच्छति ॥ घोऽत्ति यस्य यदा मौसमुभयी: पशातान्तरम् । एकस्य क्षपिका प्रीतिरन्य: प्राविमुच्यते ॥ खच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते (३२) । अस्य दग्धोदरस्थार्थ कः कुर्यात्यातक महत् । एवं विश्वास्य स मार्जारस्तरकोटी स्थितः । ततोऽसौ दिनेषु गच्छत्सु पक्षिशावकानाक्राम्य कोटर- मानीय प्रत्यहं खादति। येषामपत्यानि खादितानि तैः शोकात्रै विसपद्भिरितस्ततो जिज्ञासा समारब्धा । तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरानिःसत्य बहिः पला. यितः । पचात् पक्षिभिरितस्ततो निरुपयद्धिः (३३) तत्र तरकोटरे शावकारयोनि प्राप्तानि । अनन्त (२९) वीतरागेण गतपहेच भोग्यवस्तुषु सहाशून्य नेत्यर्थः । (१०) पनुष्ठितम्। (११) चमाशीला:। (३२) सदरमिति श्रेषः। (१३) पन्विष्यहिः।

·२६ काव्यमञ्जरी। अभिनव जरहवेनास्माकं शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिनिश्चित्य राम्रो व्यापादितः । इत्याकये जम्बुकः सकोपमाह, मृगस्य प्रथम- दर्शनदिने भवानप्यज्ञातकुलशील एवासीत् । कर्थ भवता सह एतस्य स्नेहानुबत्तिः (३४) उत्तरोत्तरं धर्वते ? अथवा, यच विहज्जनी नास्ति साध्य सबाल्पधीरपि। निरस्तपादप देश एरण्डोऽपि दुमायते ॥ पर्य भिजः परी वेति गणना लवचितसाम् । उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटन्य कम् (३५) । यथायं मृगो मम बन्धुस्तथा भवानपि । मृगो- ऽब्रवोत्, किमनेनोत्तरण (३६) ? सरेकत्र विश्रभा- लापैः (३७) सुखमनुभवद्भिः स्यीयताम् । यतः, न कश्चित् क स्खचिन्मित्वं न कसित कस्यचिद्रिपुः । व्यवहारण मिवाचि जायनी (३८) रिपवस्तथा ॥ करकेनासामेवमस्तु । (३४) प्रणयानुरागः। (३५) खवुचेतसाम् असारचित्तामाम्। उदारचरिताना महात्मनां पुनर्वसुधा पृथिव्येव कुटुम्बकं कुलम् । तादृशाः पुरुषाः सनिव बसुधावासिनी धातन् मन्यन्त इत्यर्थ: । (१६) उत्तरीत्तरवाक प्रपञ्चेनालमित्यर्थ:। (३७) विश्वासपूर्ण, प्रणयगर्भे सम्भाषैः । (३८) उत्पपद्यन्ते । माटगर्मती निर्गत एक शबू मिव वा न भवति सदावहारष मिव पसयवहारण अवश्च भवतीत्यर्थः ।

·कायमचरौं। यामि। एकदा निभृतं शृगाला ब्रूते, सखे मृग! अस्मिन् वनकदेशे शस्यपूर्ण क्षेत्रमस्ति । तदहं त्वा नौत्वा दर्श- तथा कते सति मृगः प्रत्यहं तत्र (३८) गत्वा शस्यं खादति। अथ क्षेत्रपतिना क्षेत्रं दृष्ट्वा पाशो योजितः। अनन्तरं पुनरागतो मृगः पाशैर्बद्धोऽचिन्तयत् को मामित: कालपाशादिव व्याधपाशात् नातुं समर्थों मित्रादन्यः। अनन्तरं जम्बु कस्तत्रागत्य उपस्थितोऽ- चिन्तयत्, फलिता ताबदस्माकं कपटप्रबन्धन (४०) मनोरथसिधिः । एतस्योत्कृत्यमानस्य(४१) मांसामुग्लि- तानि अस्थीनि मयावश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च बाहुल्येन भोजनानि भविशन्ति । मृगस्तं दृष्ट्वोत्रासिती ब्रूते, सखे! छिन्धि तावन्मम बन्धनं, सत्वरं त्रायव माम् । यत:, अत्मवै व्यसने चैव दुर्भिने राष्ट्र विलवे । राजदार श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ जम्बुक: पाशं विलोक्याचिन्तयत्, दृढ़स्तावदयं बन्धः । ब्रूते च, सखे ! स्नायुनिर्मिताः (४२) पाशाः (३३) वे पधिकरण विषया सप्तमौ । (४०) छखप्रयोगण। (४१) विद्यमानस्य चर्मती नियमानस्य इत्यर्थः । (४२) मायुभिर्देशान्त तिमिमाडीविशेषैनिर्मिमा धरिताः ।

·२८ काव्यमबरी। तदद्य भारकवार (४३) कथमेतान् दन्तैः स्पृशामि। मित्र! यदि चित्ते नान्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्य तत् कर्तव्यमिति । अनन्तरं स काक: प्रदोषकाले मृगमनागतमवलोक्य মুনমৗখিন तथाविध सखे! किमेतत् ? मृगणोक्तम्, अवधीरितमहदाक्यस्य फल- मेतत् । तथा चोक्तम्, दृष्ट्वोवाच, . सुदा हितकामानां यः एणीतिन भाषितम् । विपत् सनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दन: (४४) । काको ब्रूते स पञ्चकः वास्ते ? मृगणोक्त मन्मासाथों तिष्ठत्यत्रैव । काको ब्रूते, उक्तमेव मया पूर्वम् । चपराधी न मेऽस्तीति नैतविश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशसभ्यी भयं गुणवतामपि (४५) । परीक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम्। वजयेत् यवती ब विषकुम्भ' पयोमुखम् (४६) । od (४३) रविवार। (४४) शचूणामानन्द करः। (४५). मे मम अपराधी नास्ति पती मे शास्तौति शेषः । इत्येवत् न विश्वासकारणम् इत्येव कपो विश्वासी न कर्तव्य रत्यर्थः । यत: तृश'सेभ्यो गुणवां निरपराधामामपि भयं विद्यते । कृश'सा हिपपराध विनापिनमं विषन्नौति भावः। (४६) पब व विपदमध्याहाय्यं पयोमुख विषकुम्भमिव ।

·काव्यमञ्जरी।
ततः काको दौर्घ नि:श्वस्य प्राह, परे बञ्चक ।
किं खया पापकर्मणा कृतम् ?
उरकागि विश्वेशद्धमतौ य: समाचरति पापम् ।
त जनममत्य मन्वं (४०) भगवति वसुधे । कथं वदसि ॥
अथ प्रभाते क्षेत्रपतिल गुड़हस्तम्तं प्रदेशं गच्छन्
कानावलोकितः। तमालोक्य काकेनोक्तं, सखे मृग!
त्वमात्मनं मृतव
तवत्सन्दर्य वातेनोदरं
पूरयित्वा पादान्
स्तवीकल्य तिछ। अहं तव चक्षुषी चचा विलिखामि।
यदाहंशब्द करोमि तदा त्वमुत्याय सत्वरं पलायिष्यसे ।
मृगस्तथैव काकवचनेन स्थितः
ततः क्षेत्रपतिना
हर्षोत्फन लोचनेन तथाविधो मृग पालोकितः ।
अथासौ श्राः
स्वयं मृतोऽसि ? इत्युक्ता मृगं
बन्धनान्मोचयित्वा पाशान् ग्रहीतु सत्वरो बभूव ।
ततः कांकशब्द श्रुत्वा मृगः सत्वरमुत्थाय पलायितः ।
तमुद्दिश्यं तेन क्षेत्र पतिना क्षिप्तेन लगुड़े न शृगालो
व्यापादितः। ततः काको लघुपतनकः प्राह,
भवितेनापि भवता माहागे मम पष्कल: (४८) ।
त्वयि जीपति मौवामि चित्रगौव इवानघ! (४८)॥
(४७) असत्य वचमायां सन्धा अभिमन्धियम्य तम् ।
(४८) प्रभूतं प्रचुर पति यावत् ।
(४२) पमध ! निपाप! विशुद्धचरित ! ति यावत्। हिरण्यक
सम्बोधनमसत्।

·काव्यमञ्जरी।
हिरण्यको बुत, चपलस्तुम, चपलेन सह मैत्री
सर्वथा न कर्तव्या। किञ्चान्यत्। शत्रुपक्षो भवान्
अस्माकम् । उक्तञ्च,
शत्रुणा न हि सन्दध्यात् मुश्लिष्टेनापि सन्धिना।
सतप्तमपि पानीय शमयत्येव पावकम् (५०) ॥
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाल तोऽपि सन् ।
मणिना भूषितः सर्पः किमसी न भयङ्करः॥
लघुपतनको ब्रूते, श्रुतं मया सर्व तथापि मम
चैतावान् सङ्कल्पः, यत् त्वया
सह सौहृदामवश्य
करणीयमिति। नो चेदनाहारणात्मानं तव द्वारि
व्यापादयामि । एतचनमाकण्यं हिरण्यको वहिनि:-
सृत्याह, पाप्यायितोऽहं भवतामनेन वचनामृतेन ।
रहस्यभेदो (५१) याचा च नैष्ठ,य्ये चलचित्तता (५२)।
क्रोधी निःसत्यता (५३) यतम् (५४) एतन्मिवस्य दूषणम् ॥
एतद्दचनोतमकमपि दूषणं त्वयि न लक्ष्यते ।
तद्भवतु भवतोऽभिमतमेव ।
इत्युक्ता हिरण्यको मैत्र
(५०) सुश्लिष्टे न सुघटितेन दृढ़े नेति यावत् सन्धिमा, शवुणा सहन
सन्दध्यात् मिलितो न भवेत् । तथाहि, सतप्तमपि सन्तापन शीतलत्वमाशात
क्षीणशक्तिकमपि पानीय जलं कत्ते पावकं वह्नि शमयति निवापयति ।
(५१) रहस्य गुप्तमन्त्रणम् तस्य भेदः पन्य सन्निधौ प्रकाशनम् ।
(५१) अव्यवस्थितचित्तता। (५३) मिथ्याशदिता।
(५४) अप्राषिभि: कौड़नम् ।

·काव्यमचरी। विधाय भोजनविशेषेर्वायसं सन्तोष्य विवरं प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः । ततः प्रभृति तयोरन्यो- न्यनाहारप्रदानेन कुशलप्रश्न विभालापैच कालोऽति- वर्तते। एकदा लघुपतनको हिरण्यकमाह, सखे ! वायसस्य कष्टलभ्याहारमिदं स्थानम्, एतत् परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुमिच्छामि। हिरण्यको ब्रूते, मित्र ! क गन्तव्यम् ? बायसो ब्रूते, अस्ति सुनिरूपितं स्थानं । हिरण्यकोऽवदत्, किं तत् ? वायसो ब्रूते, अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभिधानं सरः । तत्र चिरकालो- पार्जितः प्रियसुहन्मे मन्थराभिधानः कूमः सहज- धार्मिकः प्रतिवसति । स च भोजनविशेष मां संवई- यिष्यति । हिरण्य कोऽप्याह, तत् किमत्रावस्थाय मया कर्त्तव्यम् । मामपि तत्र नय। अथ वायसस्तेन मित्रेन सह चित्रालापसुखेन तस्य सरसः समीप जगाम। ततो मस्थरो दूरादेव लघुपतनकमवलोक्योत्थाय यथोचितमातिथ्य' विधाय मूषिकस्थाप्यतिथिसत्कारं चकार । वायसोऽवदत्, सखे मन्थर ! सविशेषपूजामस्मै विधेहि, यतोयं पुण्यकर्मणां धुरीणः (५५) कारण्यरवाकरो हिरणाक- (५५) धुरं वातौति पुरोष: पयगय इत्यर्थः ।

·काव्यमवरी। नामा मूषिकराजः। एतस्य गुणस्तुति जितासहस्र- इयेनापि यदि सर्पराजः कदाचित् का समर्थः स्यात् । इत्युक्त्वा चित्रग्रोवोपाख्यानं वर्णितवान् । मन्थरः सादरं हिरणयकं सम्पूज्याह, भद्र ! पात्मनो निर्जन- वनागमनकारणमाख्यातुमर्हसि । हिरणाकोऽवदत्, कथयामि, श्रूयताम्- अस्ति चम्पकाभिधानायां नगयां परिव्राजकाव- सथः (५६)। तत्र चूड़ाकों नाम परिव्राजकः प्रतिवसति। स च भोजनावशिष्टभिक्षानसहित भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवास्थय स्वपिति । तदनमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । प्रियसुहृद वीणाको नाम परिव्राजकः समायातः । तेन सह कथाप्रसङ्गावस्थितो मम वासार्थ चूड़ाकों भूमिमताड़यत्। बौणाकर्ण उबाच, सखे ! किमिति मम कथाविरक्तोऽन्यासक्तो भवान् ? चूड़ाकर्ण उवाच, नाहं बिरक्तः, किन्तु पश्यायं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षानमुत्प्नु त्य भक्षयति । वीणाकणों नागदन्तकं विलोक्याह, कथं मूषिक: खल्पवलोऽपातावद दूरमुत्पतति ? तदत्र केनापि अकादा तस्य मित्र ! ५६) परसथ: वासख्यानम् पाश्रम पति यावत् ।

·काव्यमनरौ। कारणेन भवितव्यम्। विचिन्ता परिव्राजकनोलाम, कारणचाव धनबाहुल्यमेव प्रतिभाति । यतः, धनवान् बलवान् लोके सर्व: सबब सीदा। प्रभुत्वं धनमूल हिराशामपुरपनायते ॥ ततः खनित्रमादाय तेन विवरं खनित्वा चिरसश्चितं मम धनं ग्रहीतम्। ततः प्रभृति निजयक्तिहीनः सत्वोसाहरहितः (५७) स्वाहारम- पुत्पादयितुमक्षमः सचासं मन्दं मन्दमुपसर्प चूड़ा- कर्णेनाहमवलोकितः। ततस्तेनोलम्, धमेन बखवान् सव्यों धमाद भवति पखितः । पस्याय' मूषिक: पापः खनातिसमतां गतः । तच्छुत्वा मयालोचितम्, ममावावस्थानमयुक्त- मिदानीम्, यचान्यस्मै एतहत्तान्तकथनं तदप्यनु- चितम् । यतः, पर्वनाश मनस्ताप ग्रहच्छिद्र मन्त्रणाम् । वञ्चनचापमानञ्च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ यच याजया जीवनं तदप्यतीव गर्हितम् । यतः, • वर भिचाशित्वं (१८)नच परधनाखादनमुख परं प्रापत्यागी न पुनरवमानामुपगमः (५९)। - (५७) सत्त्वं साहसम, उत्साह बध्यवसायमाभ्या रहितः। पक्षा सत्वस्य वित्तख साइलेन रहितः । (५८) भिवानभवम् । (५२) उपसपंचम् पातुगत्यमिति यावत् । ४

·३४
कायमचारी।
वरं वासीहरण्यं न पुनरविवेकाधिपपुर
वर शून्या शाला न च खलु बरी दुष्टवषमः ॥
सत् किमहं परपिण्डेनात्मानं पोषयामि ? कष्टं-
भोस्तदपि हितोयं मृत्यु बारम् ।
रोगी चिरप्रवासी पराभीजी पराबसथमायौ।
यजीवति तन्मरल यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः॥
इत्यालोच्यापि लोभात् पुनरपि
पुनरपि तदोयमन्त्र
ग्रहीतं ग्रहम् (६०) पकरवम् । यतः,
खीभेन बुद्धिवखति लोभी समयते वृषाम् (५१)।
हषातो दुःखमाप्नोति परवेझच मागः (६२)॥
सतोऽहं मन्दं मन्दमुपसर्पस्तेन बीणाकणेन
जर्जरवंशवण्डेन ताड़ितोऽचिन्तयम्, लुब्धो ह्यसन्तुष्टी
नियतमात्मद्रोही भवति ।
सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्ट न मानसम्।
सा: सम्पत्यस्तस्य सन्तुष्ट' यस्य मानसम्॥
सन्तोषामतहप्तामा यत् सुख शान्तचेतसाम ।
कुवस्तधनलुखानामित तश्च धावताम् । (६३)
न यीमनशतं दूर वाह्यमानस्य हृष्णया ।
सन्तुष्टस्य करप्राप्तोऽप्यधैं भवति नांदरम् ॥
तदत्रावस्थोचितकार्यपरिच्छेदः (६४)
श्रेयान्
(६०) उद्यमम्। (६१) पत्यु कटामिजाम्।
(६२) लीभीऽधर्ममूल अधार्मिकस्य उभयलीको नश्वतीति भावः ।
(६३) पर्याप्तधनखामेऽपि न सुखलामः धनष्णाय पनिचोरितिभावः ।
(६४) अवस्थानुरुपकायमिर्षयः।

·काव्यमवरी। ३५ इत्यालोचा निर्जनवममागतः। ततोऽस्मात्पुण्योदया- दनेन मित्रेणाहं नहानुवृत्ता पनुग्रहीत:, अधुना च पुगापरम्परया भवदाश्रयः स्वर्ग एवं मया . प्राप्तः। यतः, संसारविषडक्षस्य ई एव मधुर फले । कान्यामतरसास्वादः सजग: सजने सह॥ मन्थर उवाच, युमाभिरतिसञ्चयः अतस्तस्यायं दोषः। उक्तञ्च, कर्तव्यः सञ्चयी नित्यं कसेयी नातिसत्रयः। पश्य सञ्चयशीलोऽसौ धनुषा नम्वुको इतः । सावाहतुः, कथमेतत् ? मन्थरः कथयति। पस्ति कल्याण कटके (६५) भैरवो नाम व्याधः ! स चैकदा मृगमन्विधन विधाटवौं गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृगमादाय गच्छता घोराकतिः शूकरो दृष्टः । ततस्तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरणाहतः । शूकरणापि घनघोरगज्जनं (६६) कृत्वा बाधो हतश्छिन्द्रम इव भूमी पपात । तयोः पादास्फालनेन सोऽपि मृतः; अत्रान्तरे दीर्घरवो नाम जम्ब कः परिभमन्नाहारार्थी तान् मृतान् मृगवाधसर्पशूक- (६५) कल्याणमामि विवर पद्रिीनितम्बे वा। (६) मेघौषषनाइम्।

·३६
काव्यमवरी।
रामपश्यत्, पचिन्तयच, महो! पदा महदभोग्य
में समुपस्थितम्। एषां मांसर्मासनयं मे सुखेन
ममिष्यति।
मासमेक मरी याति, मासौ ममशूकरी।
पहिरक दिन याति, पद्य भक्ष्यी धनुर्गुणः ॥
ततः प्रथममेवेदं नि:खादं कोदण्डलग्न (६७)
वायुवन्धनं (६८) खादामि, इत्यु का तथाऽकरोत् ।
ततश्छिचे नायुवन्धने द्रुतमुत्पतितेन धनुषा दि
निर्मिनः स दौरवः पञ्चत्वं गतः। पतोऽहं ब्रवीमि,
कर्तव्यः सञ्चयो नित्यमित्यादि। यातु, किमिदानी-
मतिक्रान्तोपवर्णनेन (६८) ? सखे ! सर्वदा त्वया
सोसाहेन भवितव्यम्। यतः,
उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्र (७०)
क्रियाविधिज्ञ (७१) व्यसनेषसत्रम् (०२)।
शूरंत हदसौहदश्च
खत्रीः खयं याति निवासाहतीः ॥
इति श्रुत्वा लघुपतनको व्रते, धन्योऽसि मन्थर !
सर्वथा प्राध्यगुणोऽसि (७३) ।
(१७) धनुषि पारोपितम् । (6) शिरानिर्मितगुणम् ।
(६) पुराहतकधमेन। (७०) चिप्रकारिसमा
(७१) कमानुटानाभिज्ञम । (०२) दीपवर्जितमिन्य।
(७३) सर्वहायकोषोऽसि इनि पाठागर।

·काव्यमवरी। तदेवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः सन्तुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म । पथ कदाचिञ्चित्राङ्गनामा मृगः केनापि वासितस्तत्रागत्य मिलितः। ततः पश्चादायान्तं भयहेतुं सम्भाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः, मूषिकश्च विवर गतः, काकोऽपि उडडीय वृक्षमारूढ़ः। तली लघु- पतनकन सुदूरं निरूपा भयहेतुन कोऽपावलोकितः । पश्चात्तचनादागत्य पुनः सर्व मिलित्वा तत्रवोप- विष्टाः। मन्थरेयोक्तम्, भद्र मृग! कुशलं ते ? खेच्छया उदकादाहारोऽनुभूयताम्। अनावस्थानन वनमिदं सनाथीक्रियताम्। (७४)। चित्राङ्गो व ते, लुब्धकत्रासितोऽहं भवतां शरणम् (७५) आगत: भवद्भिः सह सख्यमिच्छामि । हिरण्यकोऽवदत्, मित्रलं तावदस्माभिः सह प्रयत्नेनैव निष्पन्न भवतः । सदन भवता खग्रहनिर्बिशेष (७६) स्थीयताम् । तच्छु त्वा मृगःसानन्दः कतखच्छाहारः पानीयं पौत्वा जलासबतरच्छायायामुपविष्टः। अथ मन्थरे. णोक्ताम्, सखे मृग! केन त्रासितोऽसि ? अस्मिन् (७४) पूर्व त्वथा विना वनमिदमनाथमासीत्, इदानीमवावस्थानेन सखामिक क्रिमवाम् । (७५) पाश्रयम् भावासभूमि वा। (७६) खरहावासि विशेषो भेदी या तद्यथा निमयावदित्यर्थः ।

·काव्यमवरी। विजने वने काचित् किं व्यापाः सबरन्ति ! मृगे पोलम्, पस्ति कलिङ्गाविषये (७७) रुकादो नाम नृपतिः। स च दिग्विजयव्यापारकर्मणागत्य चन्द्र भागानदीतौर समावासितकटको (७८) वर्तते । प्रातच तेनानागत्य कर्पूरमरःसमीपे भवितव्यमिति व्याधानां मुखात् किंवदन्ती श्रूयते। तदवापि प्रातरवस्थानं भयहेतुरित्यालोय यथाकार्य तथारभ्यताम् । तच्छ वा कूमः समयमाह, मित्र ! जलाशयान्तरं गच्छामि। काकमृगावपि उक्तवन्ती, मित्र ! एवमस्तु । हिरणाको विमृश्याह, पुनर्जलाशये प्राप्ते मन्थरस्थ कुशलम् स्थाले गच्छतोऽसा कः प्रकार: ? (७८) प्रगालेन ती हस्ती गच्छता पण वत्मना। भविष्यसि तथैव व प्रयास्यन् स्थलवमना ॥ मन्थरणोताम् कथमेतत् ? हिरण्यकः कथयति । अस्ति ब्रह्मारणा कर्पूरतिलको नाम हस्ती। तमव- लोक्य सर्वे शृगालाचिन्तयन्ति स्म । यदायं केनाप्य पा. येन मियते, तदस्माकमेतहेहेन मासचतुष्टयस्य भोजनं भविष्यति । ततस्तन्मध्यादेकेन वृषभृगान्लेन प्रतिज्ञातम्, (०१) कलिादेश। (७८) समावासित स्थापित कटकं शिविर येन सः । (७२) का प्रकार: स्थले गमनसमयेऽस्य का मतिः ।

·काव्यमञ्जरी। मया बुद्धिप्रभावादस्य मरणं साधयितव्यम् । पनन्तरं सघनकः कपूरतिसकसमीपं गत्वा भाटापातं प्रण- म्योवाच, देव ! दृष्टिप्रसादं (८०) कुरु। हस्ती ब्रूते, कस्त्वम् ? कुतः समायातः १ सोऽवदत, जम्ब कोऽ सर्वनवासिभिः पशुभिर्मिलित्वा भवत्ससाशं प्रस्था. पितः। यद् विना राजाऽवस्थातुं न युक्ताम्, सदबाटवीराजोऽभिषां भवान् सर्वस्वामिगुणोपतो निरूपितः। तदाथा लग्नवेला (८१) तदाथा लग्नवेला (८१) न विचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यतां देवेन इत्युत्ता उत्थाय चलितः ततोऽसौ राज्यलोभाकष्टः कर्प रतिलक: शृगालवम ना धावन् महापङ्क्ष निमग्नः। ततस्तेन हस्तिना इलाम्, सखे ! शृगाल ! किमघुना विधेयम्, पझे निपतितोऽहं मिये, पराबता (८२) पश्य । शृगा- लेन विहस्योताम्, देव ! मम पुच्छकाबलम्बनं सत्वा उत्तिष्ठ। यस्य महिधस्य वचसि खया प्रत्ययः छतः, सदमुभूयतामशरणं (८३) दुःखमिति । ततो महापर निमग्नो हस्ती..मृगालैक्षितः । प्रतोऽहं ब्रवीमि, (८०) विखोकनानुयहम्। (८) मेषादिराशोनामदय काली खपा खपवेखा राज्याभिषेकार- एभकालः। (२) प्रबाहत्य। (८३) नास्ति धरणं प्रतिकारको यस्य तत दुःखमिति विसीमिति पूवेषान्वयः ।

·। काव्यमबरी। शृगालेन हतो हस्तोत्यादि। तहचनमाकये महता भयेन विमुग्ध व तज्जलाशयमुत्सृज्य मन्थरचलितः । तेऽपि हिरण्यकादयः स्नेहादमिष्टं शङ्कमाना मन्थर- मनुजग्गु : । ततः स्थले गच्छन् केनापि व्याधेन काननं पर्यटता मन्थरः प्राप्तः । तञ्च गृहीत्वा उस्थाप्य धनुषि बहा धन्योऽस्मीत्यभिधाय स्वगृहाभिमुखं चलितः । अथ ते मृगवायसमूषिकाः परं विषादमुपगतास्तमनु- गच्छन्ति स्म। ततीहिरण्यको विलपति । एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं ग चहाभ्यहं पारमिवार्णवस्य । ताबद दितीयं समुपस्थितं मे छिनेष्वमा बहुलीभवन्ति (८४) । इति मुहुर्विचिन्ता आह अहो मे दुर्दैवम् । अथवा इस्थमेवैतत् । कायः सन्निहितापाय: (८५) सम्पद: पदमापदाम् । समागमाः सापगमा: सर्वमुत्पादिभगुरम् ॥ इति बहु विलप्य हिरण्यकश्चित्राङ्गलघुपतनका- वाह, यावदयं व्याधी वनान निःसरति, तावन्मन्थर मोचयितुं यत्नः क्रियताम्। तावूचतुः, सत्वरं कार्य- मुपदिश। हिरण्यकोव ते, चित्रानो जलसमीपं गत्वा (८४) एकस्य दुःखस्य चिरयौवनाखवन्धनिवन्धन कष्टस्य । हितीय मन्थरनिग्रहणमिसःखम्। छिद्रे षु रन्ध्रषु प्रवेशमार्गेषु सखित्य थैः । चमर्थाः अमलामि बहुखीभवन्ति बामथ पापतन्तीत्यर्थः । (ET पाशमविनाशः।

·काध्यमञ्जरी। ४१ मृतमिव पात्मानं निश्चेष्टं दर्शयत । काकञ्च तस्योपरि स्थित्वा पञ्चा किमपि विलिखतु । नूनमनेन लुब्धकेन मृगमांसार्थिना कच्छपं परित्यज्य सत्वरं गन्तव्यम् । ततोऽहं मन्थरस्य बन्धनं छत्रस्यामि। ततचित्राङ्गलघु- पतनकाभ्यां शीघ्र गत्वा तथानुष्ठिते स व्याधः परि- श्रामः पानीयं पौत्वा तरोरधस्तादुपविष्टस्तथाविधं मृगमवलोक्य कच्छपं जलसमीपे निधाय कतरिका (८५) मादाय प्रष्टमना मृगान्तिकं चलितः। पत्रा- न्तर हिरण्यकेनागत्य छिन्त्रवन्धनः स कूर्म सत्वरं जलाशयं प्रविष्टः । स च मृग पासनं तं व्याधं विलोक्य उत्थाय द्रुतं पलायितः । प्रत्याहत्य लुब्धको यावत्तर- तलमायाति तावत् कूम्ममपश्यवचिन्तयत् । यी ध्र वापि (८७) परित्यज्य पध वाशि निषेवते । ध्रुवापि तस्य नश्यन्ति ध्रुवं नष्टमेव हि ॥ नतोसौ निराशः कटकं प्रविष्टः । मन्यरादयव सर्वे मुक्तापदः (८८) स्वस्थानं गत्वा यथासुखमास्थिताः । अध राजपुतः सानन्दमुक्तम्, सर्व श्रुतवन्तः मुखिनो वयम्। सिद्ध न. समोहितम्। विष्णुशम्मी- पाच, एतावता भवतामभिलषितं सम्पवम् । J (44) रिकाम्। (८७) ध्र वाणि मिचितानि वस्तुनौम्यर्थः । ध्र वोऽमेदे कोयन्तु निषिते भागते विषु इत्यमरः। (८८) पापन्नाः ·४२ कायमञ्जरी। यदुवंश विनाशः। कदाचित् सर्वे यदुकुमारा नम्मंदायाम्(१) चर्तुम् (२) आजग्मु । तत्र तपन्त (३) कण्वं महर्षि दृष्ट्या जाम्बवत्याः सुतं योषिवेशं कृत्वा (४) तस्योदरी कार्णायसं (५) मुषलं वाससा बड्वा ऋषेः समीपमागत्य सर्वे तं नमस्कृत्य स्त्रीरूपं शाम्ब कुमारं तस्य पुरतो निधाय पस्या गर्भस्थ स्त्री वा पुरुषो वा भगवन् ! ब्रहोत्यूचुः । स तु मनसा तहिधं (६) ज्ञात्वा महामर्षम् (७) पाविष्टस्तान् सर्वान् (८) पनेन मुषलेन यूयं सर्वे निहता भवन्तु इतावाच । ते सर्वे समुहिम्नमानस: श्रीकृष्णं समेत्य ऋषिणोक्वं, तत् तस्मै निवेदयामासुः । श्रीकृष्णोऽपि तदायसमुषलं चूर्णीभूतं कृत्वा महादे निपातयामास । तत्र सदायसमुषल- चूर्णीभूतवीजादु ता बजसन्निभा एरकाः (e)महोदधौ । (१) लक्षपया नर्मदाख्य नदीतीरी। (२) चर्तुं चरितुम् भ्रमितुमित्यर्थः । एमाव पाई: (३) तपन्न मित्या प्रयोगः। तपस्त प्यमानं तपोऽनयन्तमित्यर्थः । () वस्त्रालदारादिभिः योषि भूषवित्येत्यर्थः । (५) नौजवी लौहनिर्मितम् । (1) तादृशं योषिशधारिपुरुषोदर कायममुषलविन्यासपमित्यर्थः । (७) महाकीपम्। (८) यादवामित्यर्थः । () एरकामिपन्थियाविशेषाः ।

·काव्यमवरी। (१०) सम्बभूवुः । तत्र सभषलशेषं कनिष्ठाङ्गुलिमात्रं निक्षिप्तं तं मत्स्यो जग्राह। तं मत्स्यं जरा माम निषादः (११) हत्वा तदुदरस्थ' मुषलशेषमादाय बाणाने (१२) नाराचम् (१३) अकरोत् । कदाचित् सब्बे यादवा रामकृष्णप्रामादयो महाबलास्वन्तः पुराहि निष्कम्य तिस: कोव्यो महोत्मवयात्रा कत तन्महाहदसमीपमाजग्म । तत्र वहुमदामांसादिक भुक्ला . सर्व मत्ता: क्रीड़ार्थ तत्समुद्रहदसमुद्नता एरका उत्पाट्य बजधारसबिभास्तामिः परस्परं जनः। तदेरकाघातनादेव (१४) सर्व वलभद्र- प्रदानादयो यादवा निःशेषं त्यक्तजीविता बभूवुः । ते सबै स्वान् खोस्त्रिदशान् प्रपेदिर। एवं मुषलेन सर्व संहत्य स्वयमको वासुदेवो बहुलतागुल्म- समाकीर्णमहोरुहच्छायायां सकलचतुर्बिधामान्तस्थं (१५) श्रीवासुदेवात्मकम् (१६) पात्मानं चिन्त यन् जानूपरि पदं निधाय योगेनात्मनो मानुष वपुस्त त्याज। (१०) लक्षण्या मसीदधितौर। (११) व्याधः। (१२) वाणा वाण्डाये "वाण: स्याहीतने दैत्यभेद केबलकाण्डयो:" इति मेदिनी। (१३) नाराचम् पस्त्र विशेषम् । १४) तरकाहरणात् । (१४) सकलचतुर्विधात्मान्तस्यं जरायुजाण्डजीनिखदनादिसमस्त प्राषिदगतम्। (१६) निर्मलान्तः :करण प्रकाशमानवरूपम् ।

·४४
काव्यमवरी।
वृहचाणक्यम्।
मूर्खशिष्योपदेशेन (१) दुष्टखीभरणेन च ।
हिषता (२) सम्प्रयोगेण (३) पण्डितो प्यवसोदति (४) ।
उन्मत्तानां भुजङ्गानां मदापानाञ्च दन्तिनाम् (५)
स्त्रीणां राजकुलानाञ्च विश्वसन्ति गतायुषः ॥
वैरिणां (६) सह विश्वास यो नरः कर्तुमिच्छति ।
स वृक्षाप्रेषु संसप्तः पतितः प्रतिवुध्यते (७) ।
धनधान्यप्रयोगेषु विदयासंग्रहणेषु च।
पाहारव्यवहारेषु तातलज्जः सदा भवेत् ॥
न गुरोः सदृशी माता न गुरो: सश: पिता।
यस्तारयति संघोर संसाराधि सुदुस्तरम् (८) ॥
म च विदयासमो बन्धु न च व्याधिसमो रिपुः ।
न चापतासमः सेहो न च देवात् परं बलम् ॥
(१) पज्ञानशिष्यशिक्षया । (२) प्रवणाम् ।
(३) सुनौतिविधया। (४) नन इति कर्तृपदमूद्धम् ।
(५) दन्तायुधानां व्याघ्रादौनामित्यर्थः ।
(६) सम्बन्धविचया षष्ठी।
(৩) হুমানুল্লীলম্বা বিষময়ী মুলা যথা আবিমী মনি
वषाश विश्वास्य पाशः विनश्यतीति भावः ।
(6) संसारसमुद्रवारकतथा मारतः पिवतब गुरीः प्राधान्यमिति
युनियनमेवेति।

·काव्यमञ्जरी।
विद्या प्रवासिनो (८) मित्रं माया मित्र ग्रहेषु च ।
पातुरस्योषधं मित्रं धम्मो मित्रं परत्र च ॥
अनभ्यासै हता विद्या नित्य हासै हताः (१०) स्त्रियः ।
कुवोजेन हतं क्षेत्रं भृत्यदोषैर्हतो नृप. ॥
यस्य पुत्तो न विहान् समात् न शूरो न च पण्डितः ।
अन्धकारं कुलं तस्य नष्टचन्द्रव शर्वरी (११) ।
शर्वरीदीपकश्चन्द्रः प्रभातदोपको रविः ।
त्रैलोक्यदीपको धर्मः सुपुत्तः कुलदीपकः ।
जनयितोपनेता च यस्तु विद्या प्रयच्छति ।
अन्नदाता भयनाता पञ्चैते पितरः स्मृताः (१२) ।
गुरुपत्नी राजपनी मित्रपत्नी तथैव च ।
पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चता: मातरः स्मृताः ॥
पुत्तास्तु विविधैः शास्त्र नियोज्याः सततं बुधैः ।
नीतिज्ञा बुद्धिसम्पन्ना भवन्ति खलु पूजिताः ॥
पठ पुत्त! किमालस्यमपठो भारवाहकः ।
पठन् सम्पूज्यते राज्ञा पठ पुत्त ! दिने दिने ।
गुणेषु क्रियतां यत्नः किमतोऽन्यत् प्रयोजनम् ।
विक्रीयन्ते न घण्टाभि (१३) र्गावः क्षीरविवर्जिता.
(8) विदेशगतस्य । (१०) दूषिताः ।
(११) शशिविरहिणी निशीथिनी यथा न शोभते तत्कुलमपि न शोभते
इति भावः ।
(१९) प्राचीनरिति शेषः ।
(१३) भूषिता इति शेषः
।

·काव्यमलरी।
मरस्याभरणं रूपं रूपस्याभरणं गुणः ।
गुणस्याभरण ज्ञानं ज्ञानस्याभरणं क्षमा ।
अगुणमा हतं रूपमशीलसा इतं कुलम् ।
प्रसिद्धेश्च हता विद्या चाभोगसा हतं धनम् ॥
गुणो भूषयते रूपं शोल भूषयते कुलम् ।
सिद्धिभूषयते बिदयां भोगो भूषयते धनम् ॥
सुकुले योजयेत् कन्यां पुत्त विदवासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रं मित्रं धर्मे नियोजयेत् ॥
नात्युच्चशिखरो मेरु तिनिम्न रसातलम् ।
व्यवसायसहायानां नातिपारो महोदधिः ॥
श्लोकेन च तदर्द्धन पादेनकाक्षरेण च ।
प्रबन्ध दिवस कुर्यात् दानाध्ययनकम्मसु ॥
योजनानां सहस्राणि वत्स यान्ति पिपीलिकाः ।.
अगच्छन् वैनतेयो (१४) ऽपि पादमेकं न गच्छति ॥
शनैराः शनैविद्या शनैः पर्वतलवनम् ।
शनैर्धम्मश्च कामश्च व्यायामाच (१५) शनैः शनैः ॥
गुरुशुश्रूषया विदया पुष्कलेन (१६) धनेन वा।
अथवा विदाया विदया चतुर्थानोपलभ्यते ॥
एकाक्षरप्रदातारं यो गुरु नाभिमन्यते ।
खानयोभिशतं गत्वा चाण्डालेष्वपि जायते ॥
(१४) बिनतानन्दनः गरुड़ इत्यर्थः ।
(१५) श्रमसाधनव्यापाराः। (१६) वियुलेन ।

·काव्यमञ्जरी।
शिल्यं शीलमनालसं पाण्डित्यं मित्रसंग्रहः ।
प्रचौरहरणो (१७)विदा पड़ेते चाक्षया नया:(१८)।
न हि जन्मनि जोष्ठत्वं जोष्ठत्वं गुणमुच्यते ।
गुणा गुणतरं यान्ति (१८) पयो दधि तं यथा ।
किं कुलेन विशालेन गुणवान् पूज्यते नरः ।
धनुवंश विशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ।
नावों भजते नावं यावत् पारं न गच्छति ।
उत्तीर्णे च गते पारे नौकायाः किं प्रयोजनम् ।
गुणाः कुर्वन्त्यदूरत्वं दूरेऽपि वसतां सताम् ।
केतकीगन्धमाघ्राय स्वयं गच्छन्ति षट्पदाः ।
एकेनापि सुपुत्त्रेण विदनायुक्तेन साधुना।
कुलं पुरुषसिंहेन चन्द्रेणव प्रकाश्यते ।
विदवाया भाजनं कश्चित् कश्चिद् ट्रव्यसा भाजनम् ।
उभयोर्भाजनं कश्चित् कश्चिवोभयभाजनम् ॥
नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः ।
शककाउच्च मूर्खश्च भिदाते न च नम्बते ।
(१७) चौथ्यातिरिका।
(१८) याः इति श्रेषः।
(१९) मनुष्या इति शेषः ।

·काव्यमरी।
रामायणम्।
सीता-प्रवासनम्।
ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्या: स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलों वाक्य प्राञ्जलिर्वाक्यसंवृतः (१) ।
हहतं मे महत् शल्य', यस्मादायेण धीमता।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि ! लोकसा वचनौकतः (२) ॥
श्रेयो हि मरण मेऽदा मृत्योर्वा यत् परं भवेत् ।
न चासमौदृशे काय नियोज्य लोकनिन्दिते ॥
प्रसौद च, न मे पापं कर्तुम (३) ईसि शोभने ।
इत्यञ्चलिकतो (४) भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥
रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा कान्तिं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मण बाक्यमवयीत् ॥
किमिदं नावगच्छामि ब्रहि तत्त्वेन लक्ष्मण ! ।
पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षमं महीपते: ? ॥
शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत्त्व सन्तापमागतः ।
तद् ब्र याः सविधौ मह्यम् (५) हमाज्ञापयामि ते ॥
वैदेद्या नोदामान (६) स्तु लक्ष्मणो दोनचेतनः ।
प्रवाम स्वो वाष्यगलो वाक्यमेतदुवाच ह ।
.
-
(१) संहतवागित्यर्थः ।
(२) निन्दनीय कृत इत्यर्थः । वच-कर्मणि अमट, अभूततझाव चिः ।
(३) पाप कत्त, दोष ज्ञातुमित्यर्थः ।
(४) कता लिरित्यर्थः।
(५) ममेयर्थः । अथवा महं ब्रूया' इति अन्वयः ।
(e) प्रेर्यमाणः।
,

·कायमगे।
४८
श्र त्वा परिषदो मध्ये धपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ! ॥
रामः सन्तप्तहदयो मा निवेदा गृहं गतः ॥
न तानि वचनोयानि (७) मया देवि! तवाग्रतः ।
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमांदपवादमात् ॥
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ (८)।
पौरापवादभीतेन ग्राह्य देवि ! न तेऽन्यथा ॥
पाश्रमान्तेषु च मया त्यक्तच्या त्वं भविष्यसि ।
राज्ञः शासनमादाय तथैव किल दौर्हदम् () ॥
तदेतज्जावीतौर ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ।
पुण्यञ्च रमणीयञ्च मा विषादं कथा: शुमे ! ॥
राजो दशरथसाव पितुर्मे मुनिपुङ्गवः ।
सखा परमको (१०) विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशा: ॥
पादच्छाया (११) मुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरकाया वस त्वं जनकात्मजे ! ॥
पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा वदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि ! तथा छत्वा भविष्यति ।
(७) वक्तुं शक्यानि ।
(८) ममसविधौ पनिपरीक्षादिभिः मिर्दोषापौत्यर्थः ।
(e) दो दम् पादाय गर्भिण्या अभिलषितमवश्य' कार्यमिति ज्ञात्वा
इत्यर्थः। (१०) श्रेष्ठः (स्थार्थ कण )।
(11) पादचायाँ पारमूलं तत्पादतन्त्रामिति यावत् ।

·५०
कायमञ्जरी।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुण जनकामजा।
परं विषादमागम्य वैदेहो निपपात ह॥
सा मूहर्तमिवासना बाष्पपयाकुलेक्षणा।
लक्ष्मणं दोनया वाचा उवाच जनकात्मजा ।
मामिकेयं तनुर्ननं सृष्टा दुःस्वाय लक्ष्मण ! ।
धात्रा यसपास्त या मेऽदा दुःखमूर्तिः (१२) प्रदृश्यते ॥
किं नु पापं कृतं पूर्व को वा दारैवियोजित.।
याहं शुद्धसमाचारा त्यता नृपतिना सती॥
पुराहमाश्रमेऽवासं रामपादानुवर्तिनी।
अनुरुवापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी॥
सा कथं याश्रमे सौम्य ! वत्स्यामि विजनीकता (१३) ।
पाख्यास्यामि च कसाहं दुःखं दुःखपरायणा ॥
किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कम चासत्कृतं प्रभोः।
कस्मिन् वा कारण त्य वा राघवेण महात्मना ।
न खल्वदैव सौमित्रे! जीवितं जाह्नवीजले।
त्यजेयं राजवंशस्तु भत्तु में परिहासाते (१४) ।
यथाज्ञां कुरु सौमित्रे ! त्यज (१५) मां दुःखभागिनीम्
विदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥
(१२) दुःखमूति : मूर्तिमान् दुःख समूहः ।
(१३) रामविरहितेति भावः ।
(१४) विचित्रो भविष्यतीत्यर्थः।
(१५) व्यन विसब्जय।

·काव्यमनरौ।
खशू णामविशेषेण प्रानसिप्रग्रहेण (१६) मे ।
शिरसा वन्दा (१७) चरणो कूशलं ब्रूहि लक्ष्मण । ॥
वाव्यश्चापि नृपतिधम्मेषु सुसमाहितः ।
जानासि च यथाशुद्धा सौता तत्त्वेन राघव ! ॥
भक्तमा च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः ।
प्रहं तक्ता त्वया वोर ! प्रयशोभीरुणा जने ।
यच्च ते वचनीयं सादपवादसमुत्थितम् (१८) ।
मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ॥
वक्तव्यश्चैव नृपतिःधम्म षु सुसमाहितः ।
यथा भ्रातषु वर्तथास्तथा पौरेषु नित्यदा ॥
परमो ह्येष धर्मस्ते, तस्मात् कीर्तिरनुत्तमा ।
महन्तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ।।
यथापवाद पौराणां तथैव रघुनन्दन ! (१८) ॥
पतिहि देवता नार्याः पतिबन्धुः पतिगुरुः ।
प्राणैरपि प्रियं तस्मात् भर्तुः कार्य विशेषतः ।
इति महंचनाद्रामो वक्तव्यो मम संग्रहम् (२०) ।
(१६) प्रालिप्रपहेण प्रकृयानलियुकेन शिरीविशेषणम्।
(१७) बन्दा इति पार्ष: प्रयोग: वन्दित्दा, कमदीपरमते वद्या इति
प्रयोगो भवितुमईति।
(१८) अपबाद: निन्दा मम पसाधुस्वरूपारया'त: तस्मात् समुत्थित
मुत्पन्नम्।
(१९) यधा पौराणाम् अपवादः अपगच्छेत् तथैव कुरु इत्यर्थ. .
(२०) राम प्रति मनस्य संक्षेप मित्यर्थः ।

·.
५२
काव्यमबरी।
इति ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
शिरसा वन्ध (२१) धरणी व्याहत्तुं न शशाक ह ॥
प्रदक्षिणञ्च तां कृत्वा (२२) रुदनेव महाखनम् ।
पाररोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यनोदयत् ॥
स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ।
संमढ़ व दुःखेन रथमध्यारुहद् (२३) द्रुतम् ॥
मुहहः परावृत्त दृष्ट्वा सौतामनाथवत् ।
चेष्टन्ती (२४) परतोरस्थां लक्ष्मण: प्रययावथ ॥
दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणञ्च मुहू महः ।
निरीक्षमाणा तूहिम्ना सीता शोक समाविशत्।
.
लक्ष्मणवर्जनम् ।
सथा तयोः (१) संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकासी राजहारमुपागमत् ॥
सोऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्र' पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते ।
(२१) इति पार्षः प्रयोगः, वन्दित्वा ।
(२२) प्रदक्षिणं कला पार्षः प्रयोग: प्रदक्षिणीत्य ।
(२३) अध्यात पा: प्रयोग, अध्यारीहत् ।
(२४) चष्टमानाम् ।
(१) सयी: कालपुरुषरामयोः ।

·काव्यमञ्जरी।
५३
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्म मेतदुवाच ह ॥
किं कायं ब्रूहि भगवन् ! को ह्यर्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघव ब्रह्मन् ! मुहर्त परिपाल्यताम् (२)
त छुत्वा ऋषिशाईल: क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच ल मणं वाक्य निहनिव चक्षुषा ॥
अस्मिन् क्षण भां मौमित्र ! रामाय प्रतिवेदय ।
विषयं (३) त्वां पुरञ्चैव शपिथे राघवं तथा।
भरतञ्चव सौमित्रं युष्माकं या च सन्ततिः (४) ॥
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्यु (५) धारयितं वृदि।
तच्छ्रुत्वा धोरशङ्गाशं (६) वाक्य तस्य महात्मन. ।
चिन्तयामास मनमा तस्य वाक्यस्य निश्वयम् ॥
एकसा मरण मेऽस्तु मामूत् सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्धश विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं (७) विसृज्य च ।
नि मृत्य त्वरितो राजा अत्रे पुत्व ददर्श ह ॥
मोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा
किं कायमिति काकुत्स्थ कृताञ्जलिरभाषत ।
(२) प्रतीक्ष्यताम् । (३) राज्यादिकम् ।
(३) तामपि शपिथ पत्यन्वय ।
(५) क्रोध मनाईने। कती कधि इत्यमरः ।
(4) भय जनक म्। (७) कालपुरुषम् ।

·५४
कायमञ्जरी।
तहाका राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः ।
प्रत्याह रामं दुबासा: अयतां धर्मवत्सल ! ॥
अद्य वर्षसहस्वस्य समाप्तिनम राघव !।
सोऽहं भोजन मिच्छामि यथासिइन्तवानघ ! ॥
तच्छु त्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥
स तु भुत्वा मुनिश्रेष्ठस्तदनममृतोपमम् ।
साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥
तस्मिन् गते महाभागे प्रोतो राघवनन्दनः ।
संसृत्य कालवाक्यानि (८) ततो दुःखमुपागमत् ॥
दुःखेन च मुसन्तप्त: स्मृत्वा तं घोरदर्शनम् ।
भवामुखो () दौनमना व्याहत्तुं न शशाक ह ॥
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नेतदस्तीति निश्चित्य तूणीमासोन्महायशाः ॥
अबामुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्नु तम् (१०)।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥
न सन्तापं महावाहो! मदर्थ कत्तुमर्हसि ।
पूर्वनिम्माणबदा हि कालस्य गतिरोशी ।
(८) इन्द ह्येतत् प्रवकाव्य हितं वै यदि मन्यसे ।
यः रणोति समौचहा से बध्यो भविता तय॥
पति कालवाक्यम् ।
(2) अधोमुखः । (१०) राहुयम्तम् ।

·कायमञ्जरी।
!
जहि मां सौम्य । विस्रब्धं प्रतिनां परिपालय ।
होनप्रतिना: काकुत्स्थ
! प्रयान्ति नरकं नरा: ।
यदि प्रीतिमहाराज! यद्यनुग्राह्यतां मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्व धम्म वईय राघव ||
लक्ष्मणन तथोतास्तु राम: प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसः ।
प्रववीच तदा वृत्तं (११) तेषां मध्ये स राघवः ।
दुवासोऽभिगमश्चैव प्रतिज्ञा तापसस्य च ॥
तच्छु त्वा मन्त्रिण: सर्वे सोपाध्यायाः समासतः ।
वशिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥
दृष्टमेतन्महावाहो ! क्षयन्ते रोमहर्षणम्।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायश: ! ॥
त्यजेनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञा वृथा कथा:।
प्रतिज्ञायां हि नष्टायां धम्मो हि विलयं (१२) ब्रजेत् ॥
ततो धम्म विनष्ट तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगण सर्व विनश्येत्तु न संशयः ॥
स त्वं पुरुषशाहूल : त्रैलोक्यसमाभिपालनात् ।
लक्ष्मणेन विना चादा त्रैलोका वातुमर्हसि ॥
तेषां तत् समबेतानां वाका धमार्थसंहितम् (१३) ।
शु त्वा परिषदो मध्ये रामो लक्षमणमब्रवीत् ॥
:
॥
(११) वृत्तान्तम् । (१२) विलयं विनाशम्।
(१३) धमार्थसंयुतम् ।

·काव्यमञ्जरी।
विसर्जये त्वा सौमित्रे ! मा भूद्धम्म विपर्ययः ।
त्यागो बधो वा विहितः साधूनामुभयं समम् ॥
रामेण भाषिते वाका वायव्याकुलितेन्द्रियः ।
लक्ष्मणस्त्वरित: प्रायात् स्वग्रहं न विवेश ह ।
स गत्वा सरयूतोरमुपस्पृश्य (१४) कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि (१५) निवासं न मुमोच ह ॥
अनिखसन्तं युक्त न्तं सशका: (१६) सासरोगणाः ।
देवा: सर्षिगणाः सर्वे पुष्पराकरन् (१७) तदा ॥
अदृश्य सर्वमनुजैः सशरीरं महावलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मण शक्रस्त्रिदिवं (१८) संविवेश ह ॥
ततो विष्णाश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
हृष्टाः प्रमुदिता: सर्वे पूजयन्ति स्म राघवम् ॥
गरुड़पुराणम्।
नौतिसारः।
सद्भिः (१) सङ्ग प्रकुर्वोत सिद्धिकाम: सदा नरः ।
नासनिरिह लोकाय परलोकाय चाहितम् ॥
कालेऽपि रिपुणा सन्धि: काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्यकारणमाश्रिता कालं क्षिपति पण्डितः ॥
(१४) पाचम्य । (१५) सर्वश्री तांसि सर्वेन्द्रियाणि । (१६) सेन्द्राः ।
(१७) ववषुः। (१८) सर्गम् ।
(१) सलनः सह।

·काव्यमवरी।
५७
उत्तमैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम् ।
प्रलूब्धः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसोदति ।
परोऽपि हितवान् बन्धुः बन्धुरप्यहितः परः।
प्रहितो देहजो व्याधिः हितमारण्यमौषधम् ।
स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः ।
सन्मित्रं यत्र विखासः स देशो यत्र जीवति ॥
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्वार्थाः स पुमान् लेाके यस्यार्थाः स च पण्डितः ।
त्यजन्ति मैत्राणि धनविहीनं
पुत्राश्च दाराश्च सहज्जनाथ ।
ते चार्थबन्तं पुनराश्रयन्ते
चार्यो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः।
मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य मानवः ।
समबुधि: प्रसवात्मा सुखदुःखे समो भवेत् ।
धीराः कष्टमनुप्राप्ताः न भवन्ति विषादिनः ।
प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदेति पुन: शशी ? ॥
उदयोगः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षड़ विधे यस्य उत्साहस्तस्य देवोऽपि शकते ।
शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि
नोपेक्षितव्यागि बुधैर्मनुष्यैः ।
तान्येव कालेषु विपत्कराणि
विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि (२) ॥
(२) दारणानि भयजनकानि।

·काव्यमचरी।
सद्भिरासौत सततं सद्धिः कुर्वीत सङ्गतिम् ।
सनिर्विवाद मैत्रीच नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥
नापेक्षितव्यो दुर्बुधि: शत्रुरल्पोऽप्यबज्ञया ।
वहिरल्योऽपि संग्राहाः कुरुते भस्मसात् (३) जगत् ॥
शौर्य तपसि दाने वा यस्य न प्रथितं (४) यशः ।
विद्यायामर्थकामे वा मातुरुच्चार (५) एव सः ॥
स्वाधीनत्तिः साफल्यं न पराधीनमत्तिता।
ये पराधीनकमाणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः ।
दुर्जनसा हि सङ्गेन सुजनोऽपि विमुह्यति।
प्रसन्नजलमित्याहुः कईमै: कलुषोकतम् ॥
लोभप्रमादबिश्वासै: पुरुषो नश्यति त्रिभिः ।
तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यः प्रमादो न च विश्वसेत् (६) ॥
अर्थेन किं कपणहस्तगतेन पुंसां ?
ज्ञानेन किं बहुशठाकुलसङ्घलेन ? ।
रूपेण किं गुणपराक्रमवजितेन ?
मित्रेण किं व्यसनकालपरामुखेन ? ॥
चलताकेन पादेन तिष्ठताकेन बुद्धिमान् ।
नासमीक्ष्य (७) परं स्थानं पूर्वमायतनं (८) त्यजेत् ॥
(३) भस्मसात् भस्मीभूतमित्यर्थः ।
(४) प्रथितं विस्तृतम्। (५) उच्चार: विष्टातुल्यः ।
(६) पपरिज्ञाताशयं कमपि जनमिति शेषः।
(०) असमीक्ष्य पपालीच्य । (८) पायतनम् पाश्रयम् ।

·काव्यमचरी।
लुधमर्थेन ग्रहीयात् स्तब्ध (e) मञ्जलिकर्मणा !
मूर्ख छन्दानुकत्या (१०) च यथातस्ये न पण्डितम् ॥
यसा यसा हि यो भाव: तसा तसा हि तं नरम् ।
अनुप्रविश्य मेधावी (११) क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥
प्रथनाशं मनस्तापं रहे दुश्चरितानि च ।
गञ्जनं (१२) चापमानञ्च मतिमात्र प्रकाशयेत् ॥
सकदुष्टन्तु यम्मित्रं पुन: सन्धातु (१३) मिच्छति।
स मृतामुपरहाति गर्भमखतरी तथा ॥
ध्र वोपाखाानम्।
सुनन्द उवाच ।
उत्तानपादनामासोन्मनोः स्वायम्भ
: स्वायम्भ वस्य वै।
तनयः सुनयः सर्वराजाचारसमन्वितः ।
हे चासा भार्ये (१) सुन्दयौँ सुनोतिः सुरुचिस्तथा ॥
सुरुयामुत्तमो जोष्ठः सुतस्तसा महात्मनः ।
सुनीतान्तु ध्रुवो जज्ञे कनीयान् प्रगुणाधिकः ॥
सुरुच्या प्रेमवान् राजा सुनीत्यां नैव तादृशः ।
(8) स्तश्च बधिरम्।
(१०) छन्दानुवत्ता तदभिप्रायानुगमनेन। (११) मेधावी सुबुद्धिमान् ।
(१२) गमनं तिरस्कारम्। (१३) सन्थातुं संयोजयितुम् ।
(१) पावामिति शेषः।

·६०
काव्यमनरौं।
एकदा तु महाराजः सुरुच्या सह शालयन् ।
पेमणोत्तमं नाम सुतं वसनासीत् वरासने ।
तहिलोक्य ध्वस्तातं राजसिंहासनाश्रितम् ।
पारोक्ष्यन्त्रक (२) मैतसा शनै (३) रुपजगाम ।
भड़ासनमथारूढ़ ध्रुवं दृष्ट्वा महीपतिः ।
तातेहि वत्स पुत्वे ति अभ्यनन्दत (४) भूपति: ।
तहिलोक्य कटाक्षेण प्रतीव प्रेक्ष्य भूपतिम् ।
उवाच निठुरां वाचं स्तधे (५) शृण्व ति राजनि ॥
वत्स ध्रुव ! किमारीढ़ मिच्छसा महीपतेः ।
बाल ! बालिशया वुड्या दुर्भागाजठरोट्सवः ।
पस्मिन् सिंहासने वस्तु न त्वया सुकतं कृतम् ।
यदि वाञ्छसि पुत्र त्वमेतनाम नृपासनम् ॥
तपसा विष्णुमाराध्य मुक्तानि विधाय च ।
महमें साधयात्मानं (६) बरसौभाग्यभाजने ॥
पश्योत्तममिमं वत्स ! तवैव मातरं नृपः ।
वाङ्गमारोप्य सुस्निग्धः परमानन्दनिर्वृतः ॥
एवमुक्ताः स राजेन्द्रस्तया स परिभत्सितः।
पतत्रियम्य वाष्याम्बु धैयर्यात् किञ्चिन्न चोक्तवान् ।
(२) पर कीड़देशम्। (३) शनै: मन्द मन्दम् ।
(४) अभ्यमन्दत इत्य पात्मनेपदमाषम् ।
(५) सन्धी नियन्दः सन् किमपि वनुमसमर्षे ।
( सापय पुनर्जन्मगाणं कुरु।

·कायमचरी।
राजापि किञ्चित्रोवाच महिष्था: प्रेमयन्त्रितः ॥
ध्रुव: प्रणम्य पितरं शोक संहत्य (७) चेष्टितैः ।
शैशवैरेब धम्मामा श्वसनन्तर्ययौ रहम् ।
सुनौतिस्तनयं प्रेक्ष्य बिम्लानमुखपङ्कजम् ।
मारोप्य कृपया ध्रुवं समबमानितम् ।
अभिमृज्य च तं वालं मूर्ध्न पाघ्राय चासवत (८)।
किञ्चित् परिम्लानमुखौ पुच' पप्रच्छ भूपतः ॥
कथं वत्साद्य ते वक्त्रपरिम्नानमिवेक्षते।
केन किं कृतमोह वद वत्स ! तबाप्रियम् ॥
इत्युक्तःस ज नन्या वै सरोद नृपबालकः ।
दौर्घ नि:श्व सा बहुशो वक्तुं किञ्चिन्न चासकृत् ॥
माताह वत्स ! मा रोदौर्बद विप्रियकारणम् ।
विद्यमाने नरपतौ वत्स ! केनावमानितः ? ॥
पपोऽथ समुपस्मृ स्य प्रज्याणि नेत्रयोः ।
मात्रा पृष्टोऽपि निवन्धात् (e) ध्रु वस्तां प्रत्यभाषत ।
संपृच्छे जननि ! वाहं कथय त्वं न वै मृषा।
भायावेऽपि च सामान्य (१०) कथं सा सुरुचिः प्रिया
कथं न भवती मातः ! प्रिया क्षितिपतेरसि।
कथमुत्तमतां (११) प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः ॥
(७) नियम्य संरुध्य प्रति यावत् ।
() पसत् पुनः पुनः। (५) निबन्धात् पतियनात।
(१०) सामान्ये साधम्म । (११) उत्तमताम उत्कृष्टताम् ।

·६२
काव्यमनरी।
कुमारत्वेऽपि सामान्ये कथं वाइमनुत्तमः ।
मुकुक्षिः सुरुचि: कस्मान्मन्दभाग्यासि बा कथम् ? ।
कथं नृपासनाही यमुत्तमो नाहमेव च ॥
उत्तमेन कृतं किं नु सुक्कतं किं मया पुनः ।
दुष्कृतं वा तं राशि ! तन्मे कथय सुव्रते ! ॥
इति श्रुत्वा वचस्तसा सुनौतिः स्वसुतसा वै।
बक्तुं तमुपचक्राम (१२) त्यक्त्वा सापत्नरभाषितम्(१३) ॥
सुनौतिरुवाच ।
अयि तात महावुद्धे ! विशुद्ध नान्तरात्मना (१४)।
निवेदयामि ते सर्व मावमाने मतिं कृथाः ॥
तया यदुक्तं तत् सर्व तथ्यमेव (१५) न चान्यथा ।
सा हि राज्ञो महारानी महिषी चातिवल्लभा ॥
तया जन्मान्तरे तात ! यत् पुण्यं समुपाजितम् ।
तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां प्रेमवान् भृशम् ॥
मादृशो मन्दभाम्या याः प्रमदाः सुप्रतिष्ठिताः ।
केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तप्रियाः ॥
सुकृतैरर्जितैः पूर्वमुत्तमश्चोत्तमोदर ।
उवाच तस्याः पुण्याया नृपसिंहासनोचितः ॥
(१२) उपचकाम उपचक्रम प्रारब्धवती, परस्मैपदमार्षम् ।
(१३) सापनाभावितं शत्रुताभावम् ।
(१४) विमानतारात्मना मिलान्त:करणेन ।
(१५) सत्यं ।

·काव्यमनरी।
चन्द्राममातपत्र शुभे चापि च चामरे।
भद्रासनं तथोच्चञ्च तुरङ्गाश्च मदोडुराः (१६) ।
नि:सपन शमं राज्य सौभाग सर्वसम्पदः ।
मुक्कतैरव जायन्ते सिद्धिर्मानसिको तथा ॥
मानापमानयोस्तात ! सुकतं कारणं परम् ॥
ध्रुव उवाच ।
मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि !
यद्यहं मानवे वंशे जातोऽस्मात्यन्तपावने ।
उत्तानपादतनयस्तदीयोदरसम्भवः ॥
तप एव हि चेन्मात: ! कारणं सर्वसम्पदाम् ।
सतोऽहं साधयिष्यामि पदमन्य र्दुरासदम् (१७)।
अनुज्ञां देहि मे मातराशीभिरभिनन्दय ॥
साभिज्ञाय कुमारं तं महावीर्य स्वकुक्षिजम् ।
उवाच नाहं शतास्मि वामनुज्ञातुमात्मना ॥
क पञ्चवर्षबालोऽसि क्व तपोऽतिसुदुष्करम् ।
दुराराध्यो हि गोविन्दस्ततो बालक ! वारये ॥
त्वदेकतनया तात! त्वदाधारक जीविता (१८)।
वमन्धयष्टिरसि मे शरण मे त्वमेव हि ॥
(१६) मदीडरा महोद्धता: मदमत्ता इत्यर्थः ।
(१७) दुरासदम् दुष प्रापम्।
(१८) त्वदाधारस्तदाश्रयः एक केवल नीवितं यस्याः सा तन्मात्रैका-
बलम्बनमौविता इत्यर्थः ।

·काव्यमवरी। लब्धोऽसि कतिभिः कच्छरिया संप्राय देवताः । सत्वं वत्स ! कथं याया मां विहाय सुदुःखिनौम् । ध्रुव उवाच । माई जौवामि भो ! मातस्तत्सपत्नया यदीरितम् । प्रविश्य तन्मे हृदयं शरवन्मम (१८) कन्तति । भावमानात् परं दुःखं क्षत्तियस्य विशेषतः । सोऽहमाराधयिष्यामि सर्वदुःखहरं हरिम् ॥ सुभन्द उवाच। मा विमृष्य सुतस्थाथ द्विधैव प्राणधारणम् । दुष्करं तत्तपस्य व शुभं प्राणवियोजनम् ॥ प्रथोवाच ध्रुवं राज्ञो रुदती करुण बहु । गच्छाराधय गोविन्दं तपसा परमेण हि ॥ कुशलाः सन्तु पन्यानो देवा रक्षन्तु सर्वथा साधयाभीप्सितं वत्स ! त्वरयास्तु समागमः । इत्यनुना स्वमातुः लब्धा राजकुमारकः । प्रतस्थे तपमेऽरण्य हृदयेन विद्यता (२०) । खसौधात् स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । पनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वा महामनाः । समाढदैवतोऽभिज्ञः केवलं राजवर्मनि म वेद काननाध्वानं क्षण दध्यौ नृपात्मज: ॥ (१९) मर्म नौवनाधारम् । (२०) विद्यता पार्यप्रयोगः विद्यमानेन परितप्यमानेन हृदयेनीप- बषिः, विशेषणे वतीया।

·काव्यमञ्जरौ।
शिविराजोपाखाानम् ।
शेष उवाच।
प्रथाख्यास्य (१) महाभागः शिविसौशीनरो यथा ।
प्राप स्वर्ग' महाराज: पुण्यात्मा भुवि विश्रुतः ।
स चाखमेधं राजर्षिः शिविरौशीनरोऽकरोत् ॥
यत्र यन्त्रे महाभागा मुनयश्च तपोधनाः।
पराशरो गालवोऽत्रिर्बशिष्टो जामलिस्तथा ।
पञ्चैते धर्मसहिता (२) ऋत्विजो (३) विजितेन्द्रियाः ।
अन्य महर्षयः सर्व सदस्याः सर्वत: स्थिताः ।
यो यमिच्छति कामं वै शिवि: सर्वमपूरयत् ।
नापूर्ण कामस्तनासोत् यज्ञ तस्य महात्मनः ।
ग्रामानथान् गजानखान् कन्या दासौरलकाताः ।
अददद् ब्राह्मणेभ्योऽसो धेनुः शतसहस्रशः ।
सर्वे शशसुस्तं यज्ञ महेन्द्रादतिशायनम् ।
देवाश्च सर्वे तत्रासन मूर्तिमन्त: महाग्नयः ॥
परीक्षमाणस्त महेन्द्रः श्येनतां गतः ।
कपोतरूपमग्निञ्च पर्यधावत वेगवान् ।
उरु राजः समासाद्य कपोतः श्ये नजाद्यात् ।
शरणाथौं महाभाग ! निखिल्ये भयवितलः ।
(१) पाख्यास्य पाख्यास्यामि पात्मने पदमार्ष म्।
(२) धर्मसहिता: धार्मिकाः ।
(३) विन: यामका: ऋत्विजो याजकाष से इत्यमरः ।

·काव्यमञ्जरी।
श्येनो बेगेन धावन् वै शिवेरूसमुपावितम्।
दृष्ट्वा कपोतमुझम्य राजानमिदमब्रवीत् ॥
धमात्मासि महाराज! सर्वेरेव त्वमुच्यने ।
कयं धर्मविरुद्ध बै कमाचरसि शत्रुहन् ! ॥
जन्तूणां विविधा राजबाहाराः परिकल्पिताः ।
तेन बिश्वसृजा सृष्टः प्रागैव परिमुष्थता ॥
मनुष्याणां यथा हान देवानाममृतं तथा ।
पशूनाच टणानाब व्याघ्रादौनाञ्चजन्तवः ॥
पक्षिणाञ्च तथाहार: प्रतिजाति विशेषतः ।
तत्रास्माकं महाराज! कपोतादया निरूपिताः ॥
पाहारत्वेन तेनैव जीवनार्थ हि वेधसा।
विहितं भक्षण धाना पोयमानस्य वै क्षुधा (४) ॥
मारक्षोडर्मलोभेन (५) नेतधर्मस्य कारणम् ॥
मम सप्तदिनान्ये व क्षुधितसा गतानि वे।
निराहारस्य राजेन्द्र ! तद्भवाननुमोदताम् ॥
शिविरुवाच।
बासितोऽयं त्वया पक्षी मामेव शरण गतः ।
शरणागतमेनं हि कथं त्यक्षेत्र (६) भयान्वितम् ॥
एतस्य रक्षण धर्म महान्तं किं न पश्यसि ।
पस्यन्दमान: संभ्रान्तः कपोतः शान जायते ॥
(४) क्षुधा क्षुधया सवौयान्तं पदम । (५) कपोतमिति श्रेषः ।
(६) त्वचा त्यक्ष्यामि, पात्मनेपदमाष म्।

·काव्यमञ्जरी।
जीविताथी ममाभ्यासे तस्य त्यागी विगतिः ।
यत् पापं ब्रह्महत्यायां दोग्धी हत्वा च यद्भवेत् ।
शरणागतसंत्यागे तदेव पातकं नृणाम् ॥
खेम उवाच ।
आहारात् सर्वभूतानि प्रभवन्ति महीपते !
आहारणेव वईन्ते पाहारैः प्राणधारणम् ॥
मक्चन्द्रनानुले पादासनाभरणादिभिः ।
न जीवो रक्षितुं शक्यो विनाहारेण पार्थिव ! ॥
पाहारेण विना प्राणा मम याखन्ति सम्प्रति ।
मां विना मम ये
दाराः पुत्ताश्च पितरौ तथा।
सर्वे प्राणान् विमोक्ष्यन्ति विनाहारण भूमिप ! ॥
एक कपोतं रक्षस्व हंसि प्राणान् वइनपि ॥
धमार्थमपि यत् कर्म धानन्यान् प्रपौड़येत् ।
न स धर्म इति प्रोक्तो विधम्मः स महीपतेः ! ॥
अविरोधेन यो धम्म उत्तमः स हि कौर्तितः ।
विरोधिषु महीपाल ! विचार्य गुरुलाघवम्।
वाधीन यत्र दृशात तं धम्म समुपाचरेत् ।
गुरुलाघवविज्ञानं धमाधमेधु शस्यते ।
यतो भूयास्ततो राजन् ! वर्तितव्य भवादृशः ॥
राजीवाच ।
वहुकल्याणसंयुक्त भाषसे वचनं खग!।
सुपर्णः (७) पचिराजस्त्व नान्यो भवितुमर्हसि ॥
(७) सुपर्ण: गबड़ा, सुपर्णी गाड़म्ताः इत्यमरः ।

·१८
काव्यमञ्जरी।
तथा हि ते वच: सोम्य ! (८) धर्मसन्तानसंयुतम् (2)
धर्मज्ञोऽसि महाभाग ! न तेऽस्ताविदितं कचित् ।
भरणागतसन्तागं कथं बलभिमन्यसे ।
पाहारार्थ समारम्भी यदि तेऽयं विहङ्गम।।
अकाः कर्तृ मया सोऽपि बहुधैव तवाधुना ॥
गोषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा।
यं यं कामयसे पक्षिन् ! तं ते सम्पादयाम्यहम् (१०)।
नैनं तमहं शक्ष्य भयेम शरणागतम् ॥
शन उवाच।
म वराहं वृषं वापि न मृगान् महिषानथ ।
मक्षयामि महाराज ! किं तैमें ये त्वदीरिताः ॥
विधात्रा विहितो भक्ष्यः कपोत: क्षत्तियर्षभ !
तं विहायामृतमपि त्वहं भक्षा न कामये॥
समुत्सज महीपाल ! विधिना कल्पितं मम।
शानः कपोतमत्तौति को न जानाति भूतले ? ॥
राजोवाच।
राष्ट्र शिवोनामृद्धि बै ददामि तव (११) खेचर !।
यञ्च कामयसे कामं शेन ! सर्व ददामि ते॥
विनमं पक्षिनं भीतं शरनार्थिनमागतम्।
!
(८) सौम्य साधी! शेनसम्बोधनम्। () धर्मसन्तामं धर्मबहुखम् ।
(१०) सम्पादयामि अर्पयामि।
(११) तप तुभ्य सम्बन्धविवक्षया षष्ठी।

·काव्यमञ्जरी।
१५
येन कामेन ते पक्षिस्त्याजोऽयं हि कपोतकः ।
तहद ख ददामेष तं कामं न कपोतकम् ॥
श्यन उवाच ।
महाराज ! कपोते ते यदि स्नेहोऽधिको भवेत् ।
पात्मनो मांस मुत्तत्य कपोतेन तुलार्पितम् ।
समं कृत्वा ददस्वाद्य तेन हप्तिर्भवेन्मम ॥
राजोवाच ।
अनुग्रह मिमं मन्ये श्येन ! यम्मा *मिभाषसे ॥
दास्यामि मांसं देहस्य कपोतेन तुलाधृतम् ॥
शाष उवाच।
अथ मांसं स्वमुत्कृत्य राजा परमधार्मिकः ।
तुलयामास (१२) तुलया (१३) कपोतेन समं विज!॥
दोयमान ततो मांसे गात्रादुल्क त्य भूभृता।
अतिरिक्तः कपोतोऽभूत् भूयो मांसमदात् नृपः ॥
न पर्याप्तं यदा मांसं कपोतेन समं विज! ।
निमांसोऽथ स भूपाल चारुरोह स्वयं तुलाम् ॥
शान उवाच ।
मा कार्षी: साहसं (१४) राजमिन्द्रोऽहं समुपागतः।
परोक्षितुं वा धर्मषु कपोतोऽग्निरयं वयम् ॥
मा इति पार्षप्रयोग: मामित्यर्थः।
(१२) तुलयामास समञ्चकार। (१३) सुनबा तुलादांना
(१४) साइसं पामापरूपमधितकाय म ।

·काव्यमञ्जरी।
यदुतकृत्य स्वमांसानि त्वया दत्तानि भूपते ।
एषा ते महती कोतिर्लोकानभिभविष्यति ॥
यावल्लोके
मनुष्यास्तत्
कथयिष्यन्ति पार्थिव !
तावत् कौतिश्च वासश्च त्रिदिवे ते भविष्यति ॥
देहश्च ते महाराज ! नोरुज: प्रकृतोभवेत्।
इत्यु का स महोपाल मारुरोह दिवं पुनः ॥
साधु साधु महाराज ! कोर्तिस्ते विपुला भुवि ।
कृपालुस्त्वत्समो राजा न भूतो न भविषाति ।
इतपक्वान्तर्दधे विप्र । राजापि कृतवान् क्रतुम् (१५)
समाप्तयज्ञो नृपतिः स्वपुरं प्रतिजनिवान् ।
उपविष्टः स राजर्षिः कञ्चिदाह्मणमागतम् ।
दृष्ट्वा दरिद्रं क्षोणञ्च बिम्लानं कुपटावृतम् ।
देहि देहौति याचन्तं पप्रच्छ पुरत: स्थितम् ॥
किमिच्छसि हिज ! त्वं हि निर्भया वद मां प्रति
यदिच्छसि तदेवाहं ददामि तव तुष्टये ॥
ब्राह्मगा उवाच ।
क्षुधितोऽहं महाराज। भोक्तुमिच्छामि साम्प्रतम् ।
जानीहि मां सदा त्वं हि संप्राप्तं ब्रह्मराक्षसम् ॥
लालसा (१६) महतो जाता तव दृष्टा सुतं नृप !।
नवयौवनसम्पन्न रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥
(५५) कन यज्ञम् ।
(१६) लालसा स्पृहा।

·काव्यमञ्जरी।
७१
तं निहत्य स्वयं राजन् खड़गेन निशितेन (१७) वै।
संस्कृत्य चात्मना मह्य भक्ष्य देहि महीपते ! ॥
राजा तु तत् प्रतिश्रुत्य बिवार्येवाब्रवोद् हिजम् ।
यथा करोमि ते ब्रह्मन्नातिथ्यं तव मद्ग्रहे ।
दिजस्ताह कुरुश्च त्वं यन्मदर्थ प्रतिश्रूतम् ॥
माध्याहिकाय(१८) गच्छामि नदी निकटवाहिनीम्।
इतुावा स गतो विप्रो राजापि तनयं नतः ।
असिनाहत्य संस्कारं स्वयमेव चकार ह॥
यदा नायात् हिजः सोऽपि तदा व्यग्रा (१८ महीपति.।
शिरसादाय तद्भक्ष्यं नदीतीरं जगाम ह॥
तत्रान्वेष्य हिजं तञ्च भ्रमति स्म नदीतटे।
तावत: समागता तमाह नृपतिं तदा ॥
राजन् ! स एव बिप्रस्ते योऽसौ ब्राह्मणराक्षसः ।
पुरं दहति दीप्तेन वह्निना ज्वालमालिना ॥
दग्ध प्राप्त पुरं सर्च यथारुचि तथा कुरु ॥
तत्श्रुत्वा स नृपः क्षिप्रं तथैव शिरसा बहन् ।
संस्कृतं मांसमस्यैव दृप्तपर्थ पुरमागमत ॥
तं ट्विजं समुपागमा जगाद कृपण बचः ।
कथं क्रुद्धोऽसि भगवन्ने तत्ते भक्ष्यमुत्तमम् ॥
(१७) निशितेन शाणितेन ।
(१८) माध्याहि काय मध्याह्नमध्याद्युपासनार्थम् ।
(१८) व्यय: व्याकुलः ।

·७२
काव्यमञ्जरी।
यथोक्तमेव सम्पन्न भुइ कालातायोऽस्तु न ।
तत् श्रुत्वा स विज: प्राह बहा ते ह्यतिथी परा।
ब्राह्मण सुतरां राजन् ! महचः पालयाधुना ॥
इदं
यत् संस्कृतं मांस तमुक्ष स्वयमेव हि।
तेन मे विपुला प्रौतिस्तृप्तिश्च किल शाश्वती ।।
इत्युक्तः स तथा कर्तु प्रश्नत्तोऽसौ यदा नृपः ।
तदा स ब्राह्मणा हस्तं जग्राह च जगाद च ।।
अहं प्रजापतिब्र झा त्वमायात: परोक्षितुम् ।।
सिद्धोऽसि परमोदार: स्वर्गे बासस्तवाक्षयः ।
पुरञ्च पश्य सकलं हाटकेन (२०) विनिर्मितम् ॥
इतुतवति तम्मिन् व देवदेवे जगत्पती।
पाजगाम स एवास्य कुमारो यौबनान्वितः ॥
ववन्दे पितरं तञ्च ब्राह्मणच पुरस्थितम् ।
अन्तर्दधेऽथ भगवान् ब्रह्मा विश्वसृजा पतिः ॥
स राजा तनये न्यस्य (२१) राज्ज वनगतः स्वयम् ।
भौतिक देह मुत्सृज्य जगामनिदशालयम् ॥
(२०) हाठकन सुवर्षेन।
(२१) न्यस्य निक्षिप्य ।
सम्पूर्णम् ।

·No text on this page.