·अद्वैतसभा-बजमहोत्सवे समर्पिता
॥ अद्वैतग्रन्थमाला ॥
प्रथमो भाग:
अत्र अद्वैतपराः अद्यावधि अमुद्रिताः त्रिंशद्मन्याः संयोजिताः
संपादक:-पण्डितराजः पण्डितप्रवरः
5. सुब्रह्मण्यशास्त्री M.A..
मद्रपुरी
मुद्रणालय : लिवर्टि प्रेस
प्रकाशक:
S. सुब्रह्मण्यशास्त्री
स्वाम्य अद्वैत।
समाया एव
{ मूल्य

·FOREWORD The public might remember that through the efforts and bless ings of His Holiness Sr. Sankaracharya Swamigal of Kamakoti Peetam, the Kumbakonam Advaita Sabha celebrated its Golden Jubilee in 1945 with great enthusiasm and issued three big volumes of essays in Sansknt Tamil and English by eminent scholars estableshing Advaita as the purport of all the Hinda scriptures viz, Vedas. Puranas, Itihasas, Kavyas, Agamas. Darsanas and Tamil Prabandhas, to commemorate the occasion. Again about ten years later in March 1956 when. at the instigation of His Holiness. The Advaita Sabha celebrated its Diamond Jubilee at Kanchi the seat of the great Sri Bhagavatpada, with greater pomp and splendour. His Holiness expressed His desire that among other things like presenting golden bracelets bedecked with diamonds to Pandits, a volume in Sanskrit containing sixty small unpublished original works or commentaries on Sn Bhagavatpada's prakaranas by eminent old authors should be published to commemorate the occasion As the time at our disposal was too short to get it printed in time, His Holiness commanded me to collect such works and publish them in the 'Brbma Vidya' the Sabha's Journal, so that when published. they may be bound and issued under the title of The Diamond Jubilee Comnemoration Volume of The Advaita Sabha." Now as thirty such works have been published we are very glad to present to the world of pandits and scholars the first part of the said commemoration volane The second part will also be issued in due course The astıka public in general and Vedic scholars in particular are lard under deep obligation to His Hol Sri Sankaracharya of Kanchi for His steady endeavour in the opluit of Vedas. Veda Bhashyas and Vedanta Sastra out this volume my debts to His Hollgess are great and varied in 23 much as His Holiness helped me by His valuable advices throughout My thanks are due to Sri S. Nilakantan of B supplying paper necessary for printing these I H. Anantansada Sarasvati Swami who helped me in selecting the works contained in this rolame. In bringing G Paul for works and to S SODRAIMANIA SASTRI, Editor Brama Vidya ·introduction The 3 2 The first eight boohlets containod in this yolumo are said to be from the pen of Sr Sankarabhagavatpada They are very lucid and clear and much resemble the other prakaranas of Sri Sankara and hence Sri Sankara's authorship in regard to these works might be adcepted The first treats in a conversation style the path to Mohsha The second is the Narasimha Stava claimed by some people as the stotra made by Sri Sankara whon roturbing from Parahayu Pravesa Thethirds fourth and fifth are the expressions of His experience of Jivan mukti The sixth is Tripuri an exposition of Atman through the three kinder of bodies the gross the subtle and the causal The seventh shows how to lead a spiritual lıfe leading to final release and the eighth 15 a poem in praise of Sri Mata Vedantasamına Praharanam is a small muual of Advaita Vedanta expounding all that is accepted in this Darsana Dakshina" murthy Vilasa is a long treatise on the experience of Jivan mukti and means to attain that stage Brhmajnana Vilasa resembles the Atma Vidya Vilasa by Sri Sadasivendra both being the utterences 10 third person of a Jivan mukta Sacchidananda Swarupa Vichara is an attempt at establishing the nature of Reality. Intelligence and bliss for atman by ordinary experience Next comes the commentary of Sri Sankara's At mabodha by Sri Padmapada. tbe acharya's direct disciple and the author of Panchapadıka Vedantasara sarvaswam is also a small treatise on Advaita by a 6anyasın who says that he is the pupil of Madhaya sarasyatı the author of Sarvadarsana Kaumud published by Travancore Onental Mss Libary Then comes Advaita Pancharatnam otherwise called Sopanapanchalam with an exhaustive commentary by Sri Balakrishnananda Sarasvathi This author may be identified with Balakrishnananda Sarasyathi Abhinava Drayıdacharya the author of Sarıraka Minamsa Vartila published in the Calcatta Onental Series by Sri Anantabrishna Sastri Veveha Muhura is a short exposition of Advaita by Nrisimba Bharatisa diferent from Sri Nrisimha Bharatı of Sringeri Matt. Then we have the tika on Shat padi by Sankaraganda thirtha This tika is very valuable in as much as it suggests many meanings for each of the words 10 every stanza ·no பிம்மவிதயர் The tika on Nanisha panchakam which follows is also very juad and informative. The next 15 Jignasadhiharana Vichara useful 10 debates by Sri Lakshmi Narasimba Sastri of Mysore, son of the Great Satakoti Rama Sastri and brother of the Great Sri Narasimha Bharatı Swamigal who adorned the throne of Sringer. Guhadhrharana Vichara which is also useful in debates is by Kasi Timmanzachar a Dvaitin who had great affinity towards Advaita and wrote small booklets on it Tatvaması Vahyartha Virodha nırası is a very'useful thesis in establishing the identity of Jiva with Lord by discarding the apparent difference. Linga Blianga Nuktı Satakam is from the pen of Upanishad Brhmendra who flourished in Kanchi in the 17-th century and wrote enlightening commentaries on the 108 Upanishads, the Gitas and Bruma Sutras Vignana Noula Trha is a lucid commentary on Sri Bhagavatpada's Vignana Nouha. S S Sastri ·विषयसूचिका - 1 . 8 " 10 12 ... 1 1 .... 1 " 8 8 11 -1 वालबोधसंग्रहः श्रीशङ्करभगवत्पादकृतः .2, श्रीनरसिंहस्तवः 3. चिदानन्दात्मरूस्तोत्रम् *. सहजाष्टकम् 15. अनुभवोल्लासप्रकरणम् 6. त्रिपुरी 17. त्रिपुरीन्याख्या श्री आनन्दगिरिविरचिता 8. दुर्वासनाप्रतीकारदशकम् - भगवत्पादकृतिः 09. श्रीमक्रमस्तवः 10. ब्रह्मोत्तरतत्वरनमाला - सुकनीन्द्रकृता 11. सच्चिदानन्दभुजङ्गः ..12. अखण्डैकरसवाक्यार्थः -13. तत्वानुभवप्रकरणम् - श्रीगोविन्देन्द्रयतिविरचितम् 114. वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम 15. दक्षिणामूर्तिविलासः - श्रीवासुदेवानन्दसरस्वीकृत: -16. ब्रह्मानन्दविलासः - श्रीशाश्वतानन्दवामिनाम् । 17, सच्चिदानन्दस्वरूपविचार: -18. आत्मबोधः श्रीपद्मपादाचार्यकृतटीकायुतः -19. वेदान्तप्तारस खम् ..20. अद्वैतपञ्चरत्नं (सोपानपञ्चक) व्याख्या - श्रीबालकृष्णानन्दस्वामिनां 21. विवेकमुकुरः - श्रीनृसिंहभारतीशखामिना - 22. पट्पदीस्तवः व्याख्या - श्रीशङ्करानन्दतीर्याना 28. श्रीगोविन्दाष्टकम् । टीका - श्रीआनन्दगिरीणा 24. मनीपापञ्चक टीका - श्रीवालगोपालयतीना 15 18 21 36 1 1 1 18 1 .... 20 .... 27 52 1

·2
9
18
1--16
...
"25. जिज्ञासाधिकरणविचार:- श्रीलक्ष्मीनृसिंहशास्त्रिणां
-26. गुहाधिकरणविचारः - श्रीतिम्मण्णाचार्याणा
-27. तत्यास्यादिवाक्याविरोधनिरासः
*28. लिङ्गमङ्गमुक्तिशतकम् - उपनिपब्रह्मेन्द्राणा
-29, पञ्चकोशविमर्शिनी - श्रीत्यागराजानां
• 30. विज्ञाननौकाव्याख्या - श्रीमुकुन्दयतीनाम्
• 16
....
1-7
....

·"श्रीगजवक्त्राय नमः ।। ॥ श्रीकृष्णपरब्रह्मगुरवे नमः ॥ - . - - - ॥ बालबोधसंग्रहः ॥ ॥ श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितः ।। अध्यात्मविद्याप्रयोधप्रकारं व्याख्यास्यामः आधिभौतिकाधिदैविका- ध्यात्मिकादितापत्रयामिसंतप्तः सकलसाधनोपेतः संसाराद्विरज्य शिष्यस्सद्गुरुं शरणं गत्वा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य विज्ञप्तिं करोति भो स्वामिन्, मम संसारनिवृत्ति कुरु ॥ गुरुरुवाच 'अरे शिष्य, तब संसारनिवृत्तिः ज्ञानेन भवितव्या । ज्ञानं च श्रवणमनननिदिध्यासनैः ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति ॥ शिष्यः भो स्वामिन् श्रवणं नाम किं, मननं नाम किं, निदिध्यासनं नाम किम् ? कस्साक्षात्कारः १ गुरुः भो वत्स, श्रवणं नाम - वेदान्तवाक्यानामुपक्रमोपसंहारतात्पर्य- लिंगाना साधनचतुष्टययुक्तस्सन् श्राव्यं श्रवणम् । मननं नाम श्रुतार्थस्य उपपत्त्य- नुपपत्तिभ्यां युक्तिभिरालोचनं मननम् । निदिध्यासनं नाम मनसि निश्चितार्थस्य उदेकनिष्टत्वेन संशयविपर्ययत्यागेनावस्थानं निदिध्यासनम् । स एव फलितः साक्षात्कारः। अतिवाक्यप्रमाणम् - 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ।' शिष्य उवाच-- - भो स्वामिन् , साधनचतुष्टयं नाम किमू गुरुः - नित्यानित्यरस्तुविवेक., इहामुत्रार्थफलभोगविरागः, शमदमादि- पटकं, मुमुक्षुता च । नित्यानित्यवस्तुविवेको नाम नित्यमात्मस्वरूपं हि दृश्य तद्विपरीतकम् । एव यो निश्चयः सम्यक् विवेकोऽस्य नरस्य वै ॥ जगत्सर्वमनित्यं ब्रह्मैव नित्यमिति नित्यानित्यविवेकः । इहामुत्रार्थफलभोग- विरागो नाम प्रमादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषयेध्वनु । यथैव काकविष्टायां वैराग्यं वद्धि निर्मलम् ॥' - क । 2 १ , - . .

·. - 3 - श्रद्धा नाम यालयोधसंग्रहः । इहपरसुखविपयेषु वैराग्यं निरागः । शमदमादिषट्कं नाम, शमो दम उपरतिस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानम् ॥ शमो नाम-- 'सदैव वासनात्यागः शमोऽयमिति शब्दितः ।' दमो नाम- निग्रहो, बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते ।' उपरतिनाम -'विपयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिहि सा ।' तितिक्षा नाम- 'सहनं सर्वदुःग्यानां तितिक्षा सा शुभा मता। 'निगमाचार्यवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता ।' समाधानं नाम-चित्तकामयं तु संलक्ष्ये समाधानमिति स्मृतम् ॥' एतच्छमादिपटकम् ॥ मुमुक्षुता च • 'संसारबन्धनान्मुक्तिः कथं स्यान्मे कदा विधे । इति या सुदृढा बुद्धिर्थक्तव्या सा मुमुक्षुता ॥ एवं साधनचतुष्टयसपन्नस्यैव ब्रह्मात्मैक्यज्ञानऽधिकारः । आत्मैक्यविज्ञानं विचारेण विना न जायते । अतो विचारा कार्यः ।। शिष्य उवाच विचारो नाम का? अहं कः? इदं सर्व कथं जातम् । पुत्र वा लयं गच्छति' इति सदा सद्भिर्विचारः कार्यः॥ शिष्या -भो स्वामिन् , अहं तु विचार न जानामि । सन्तः कुन सन्ति? को वेद ? त्वमेव मां करुणाक्टाक्षपोतेन संसारवारिधे : पारं दर्शय । मे त्वमेव गतिः ।। मो वत्स, मय्येन तर दृढा भक्तिश्वेच्छृणु । त्वं तु देहो न भवसि । कुता? अहात् तर दृश्यत्वात् । दृश्यादन्यो द्रष्टेति न्यायात् । अमङ्गलत्वाच, अनित्यत्वाच , सविकारत्वाच । अत एव देह स्तं न भवसि । त्वं तु चैतन्यमानम् ।। शिष्य: मो स्वामिन्, अहं देहो न भवामि चेत् देहस्य सुखदुःखं मां माधते । अतः देह एवाहम् ॥ ." .. -देहो जड़ा। शिष्य: • ययं जहा ? देहसायद्वाल्यमारभ्य नियं पते; जहस्य पृद्धिर्न समपति। एपमेय सयंम् ॥

·वालयोधसंग्रहः । my । । गुरु- अरे शिष्य, देहतादात्म्येन तव सुसदुःखं प्रतिभाति । यथा- धनादिकं नष्टं चेदुःखं भवति । धनादिकं प्राप्तं चेत् सुसं भवति । तेनैव द्रव्यादिक स्वयं भवति वा । सुखदुःसयोः कारणं भवति । यथा लाभालाभतादात्म्येन सुखदुासं भासत तथैव देहतादात्म्येन सुखदुःखं प्रतिभासते। यथा द्रव्यादिभ्यः स्वयं भिन्ना तथैव देहात स्वयं भिन्नः ! जडलं च शृणु । देहो वर्धते इति कृत्वा देहो जडो न भवति इति यद्वदसि तदसत् । जडस्यापि वृद्धिदर्शनात् । यथा वेदिका मृद्रूपा जडापि मृन्निक्षेपेण कुड्यादिरूपेण वर्धते । किं तावन्मात्रेण चैतन्यं भवति वा तथैवान्नमयशररिस्य पुना पुनरन्ननित्यनिक्षेपेणैव देहो वर्धते, अत एव जडः । अमङ्गलत्वं च शृणु-जन्मकालपरामर्शेऽमंगरत्वं सिद्धमेव तव देहे । दृश्यत्वं कथमिीत चेत् मम शरीरे श्यामगौरत्वादिना प्रतीयमाने कृशस्थूलत्वा- दिमिश्च दृश्यत्वं सिद्धमेव । त्व तु द्रष्टा । अनित्यत्वं शृणु-जन्ममृत्युयुक्तवादनित्यम् ।। सविकारत्वं च शृणु-याल्यकौमाराधवस्थायुक्तत्वात् सविकारत्वम् । “त्वं तु देहा- द्यविकारः नित्यश्च । याहं वाल्ये क्रीडासक्तो यौवने विषयासक्तः, वार्धक्ये चिन्तायुक्तः । तावत्तावत्सोहमित्यनुभवात् ताभिरवस्थाभिर्युक्तस्य अनित्यत्वम् । तस्मादेहो न भवसि । त्वं चिन्मात्रोऽसि साक्षी च ।। शिष्यः--भो स्वामिन् , त्वत्प्रसादलेशाहो न भनामीति मम ज्ञानं जातम् । तावता मम को लामः? गुरु:- यदा त्वं पंचीकृतपंचमहाभूतसंभवस्थूलशरीरं न भवसि तदा नाम- रूपजातिवर्णाश्रमादयस्तव न सन्ति । एतत्सर्व स्थूलशरीरस्यैव ।। शिष्यः-- भो स्वामिन , सत्यं त्वदाज्ञया अहं स्थूलदेहो न भामि । । तत्संबन्धा वर्णाश्रमादयः स्त्रीपुन्नपुंसकादयः श्यामगैरत्वादिनामरूपादयो मम न 'सन्ति त्वत्प्रसादात् । अतः परं इन्द्रियाण्यहम् । इन्द्रियेषु सत्सु पश्यामि शृणोमि स्पृशामि इत्याद्यनुभवाच्च इन्द्रियाण्यहमेव ॥ गुरु:-भो वत्स, इन्द्रियाण्यांप जडानि त्वं न भवसि, पञ्चमूतकार्यत्वात् ।। शिष्या-भो स्वामिन् , इन्द्रियाणि जडानि कथं १ भूतकार्याणि च कथम् ? गुरुः भो वत्स, इन्द्रियाण्यात्मानं न जानन्ति । परमपि न जानन्ति प्रदीपवत् । मो श्रोन, इदानी त्वं कुत्र तिष्ठसि इत्युक्ते, भो स्वामिन् अहमत । विष्ठामि इति वक्तुमसमर्थम् । एवमेव सर्वाणि करणानि । अत एव जहानि । भूतकीय कथमिति गृणु-- प्रोनेन्द्रियं आकाशकायं आमांशाध्यात्मिकगुणशब्दग्रहणे साधनम् । ।

·वालयोधसंग्रहा। त्वगिन्द्रियं वायुकार्य याय्याध्यात्मिकगुणस्पर्शग्रहणे साधनम् । चक्षुस्तेजसः कार्य तेज- आध्यात्मिकगुणरूपग्रहणे साधनम् । रसनेन्द्रियमपां कार्य जलाध्यात्मिकगुणरसग्रहणे साधनम् । घ्राणेन्द्रियं पृथ्वीकार्य पृथिव्याध्यात्मिकगुणगन्धग्रहणे साधनम् । एतानि ज्ञानेन्द्रियाणि पंचभूतसत्वगुणादुत्पन्नानि । अथ कर्मेन्द्रियाणि शृणु-वाक् आकाश- कार्य आकाशाध्यात्मिकगुणशब्दं वदति। पाणीन्द्रियं वायुकार्य वाय्वाध्यात्मिकगुणं गृह्णाति ददाति । पादेन्द्रियं तेजसः कार्य तेजआध्यात्मिककार्य गमनादिकं करोति । गुह्येन्द्रियमपां कार्य जलाध्यात्मिककार्य मूररेतउत्सर्गादिकं करोति । गुदेन्द्रियं पृथियी- कार्य पृथ्ख्याध्यात्मिकगुणं पुरीपादिकं करोति । एवं कर्मेन्द्रियाणि पंचभूतरजोगुणेभ्य उत्पन्नानि । पंचभूततमोगुणाद्विपया उत्पन्नाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः वचनादानगमन- विसर्गानन्दाः । एतानि सर्वाणीन्द्रियाणि पंचभूताध्यात्मिककार्याणि जहानि स्वखदेवता- नुग्रहेण स्वविपयान् प्रति प्रचर्तन्ते ।। शिष्य: - कस्यन्द्रियस्य किं दैवतम् ? गुरु:- श्रोरेन्द्रियस्य दिगधिदैवतम् । त्वगिन्द्रियस्य वायुरधिदैवतम् चक्षु- रिन्द्रियस्य सूर्योधिदैवतं । रसनेन्द्रियस्य वरुणोधिदैवतम् । घ्राणेन्द्रियस्याश्विनीदेवावधि- देवते । वागिन्द्रियस्याग्निरधिदैवतम् । पाणीन्द्रियस्येन्द्रोऽधिदैवतम् । पादेन्द्रियस्य विष्णुरधिदेवतम् । पाय्विन्द्रियस्व मृत्युरधिदैवतम् । गुह्यन्द्रियस्य प्रजापतिरधिदैवतम् । इन्द्रियाणामधिभूतं शृणु । श्रोनेन्द्रियस्य श्रोतव्यमधिभूतम् । नेन्द्रियस्य द्रष्टव्यमधि- भूतम् । त्वगिन्द्रियस्य स्पर्शोऽधिभूतम् । रसनेन्द्रियस्य रसग्रहणमधिभूतम् । प्राणन्द्रि. यस्य गन्धप्रहणमधिभूतम् । वागिन्द्रियस्य वक्तव्यमधिभूतम् । पाणीन्द्रियस्य दातव्य- माधिभूतम् । पादेन्द्रियस्य गमनागमनमधिभूतम् । पायोरिन्द्रियस्य पिसगोंधिभूतम् । उपन्थेन्द्रियस्य रतिसुसमधिभूतम् । सर्वाणि करणानि स्वस्वदेवतानुग्रहेणैव स्वस्वविषयं जानन्ति । अत एर जडानि । तानि त्व न भासि ॥ । - शिप्य. मो स्वामिन् सयं इन्द्रियाणि जडानीति मम शानं जातम् । अतः परं मन एवाहम् । स्वस्थे मनसि पक्ष्यामि शृणोमि, वदभावे न पश्यामि न गृणोमि । अत एव मन एकाइम् ।। गुरु मो यस मनः फयं त्वं भासि । मे मन इदानी समाधानतया वितीत्यनुभवात् मनसो भिन्न एय त्यम् । मनस्तय रयं, मनसत्वं द्रष्टा । मनसस्तयाधीनत्याय । अव एय मनो न भासि || ·बालयोयसंग्रहः । ५ - शिष्या-भो स्वामिन् , सयं मनो न भगामि । बुद्धया निश्चितेऽर्थे मनो धावति । अत एव बुद्धिरेवाहम् ।। गुरु:- साऽप्यन्तःकरणवृत्तिः । अत एव चुद्धिरत्वं न भवति ।। शिष्यः-- भो स्वामिन् , एतत्मर्वमहं न भगमि, मम दृश्यत्यात ) प्राण एवाहम् । प्रागे सति पश्यामि, शृणोमि । प्राणाभावे न पश्यामि, न शृणोमि । अत एव प्राण एवाहमस्मि । गुरु:~ भो वत्स, प्राणस्त्वं न भवसि, जडत्वात् ।। शिष्या-मो स्वामिन् , प्राणो जडः कथम् ? गुरुः-शृणु, रात्री प्रसुप्तस्य पुरुषस्य वस्तूनि चोरो गृहीत्वा गच्छति । तदानी प्राणस्तिष्ठन्येव । कथं नावयुध्यते । अत एव जड ॥ शिष्या भो स्वामिन् प्राणो जडदचेन्, जडशरीरं कथं चेष्टयति, जइस्य चेतनायोगात् ॥ गुरु:-शृणु; जडस्यापि चालकत्वं लोके दृष्टमस्ति । यथा चण्डमारुतो गृहोपरिस्थिततृणादीन् नभसि भ्रामयित्वा अन्यत्र पातयति । किं तावता वायुश्चेतनो भवति वा । एवं प्राणस्यापि देहचेष्टकत्वम् । अत एव प्राणोपि त्वं न भवसि ॥ शिष्य:- भो स्वामिन् , स्यदाज्ञयतत्सर्व अहं न भवामि । मम को लाभः गुरु:- अरे शिष्य, सावधानतया शृणु, । एतत्सर्व सप्तदशकं लिङ्गशरीर स्वं यदा न भवसि तदानी देवतिर्यस्मनुष्यादिषु जन्मादिकं नास्ति । यथा जानु. भग्नपंगोरिव गमनागमनं तत्र नास्त्येव ।। शिष्या-मो स्वामिन् , स्वरसादादेव सत्यम् , पश्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपश्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मा भोगसाधनम् ।। एतत्सर्वमहं न भवामि । वर्हि कोहमिति मामहं न जानामि । कृपया स्वामिना वक्तव्यम् ।। गुरु:- अरे शिष्य, इदमेव वन कारणशरीरम् । क्रयमित्युक्ते अरे संब मानासि स्वारमानमेव न जानामौति वदसि । इदमेव नवाज्ञानं सर्वेषां स्थूलसूक्ष्म- शरीराणां कारणत्वात् कारणमित्यभिधीयते । इयमेवाविद्या संसारानवायिनी तावता ? ॥

·& - बालमविसंग्रहः। ब्रह्मात्मैक्यज्ञानविलया। अस्या निवृत्तिरेर मुक्तिः । मुमुक्षुभिः प्रयत्नैः परिहर्तव्या ॥ शिष्यः भोः स्वामिन् कथं परिहर्तव्या ।। अरे शिष्य, यमेव मामहं न जानामीति वदसि । तर्हि त्वत्तोऽन्यः कोपि बदति वा? वक्ता श्रोता द्रष्टा त्वमेव ॥ शिष्यः अस्मिन्नर्थ श्रुतिप्रमाणं वर्तते वा? ओ वत्स, सर्वेषां वेदान्तानां तात्पर्य अत्रैर । श्रुतिवाक्यं प्रमाणं - नान्योऽतोऽस्ति वक्ता, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता, नान्योऽतोऽस्ति मन्ता, नान्योऽतो- ऽस्ति द्रष्टा चेति, येन वा पश्यति येन वा श्रृणोतीत्यादिप्रमाणानि बहूनि सन्ति । विषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणस्साक्षी चिन्मानोहं सदाशिवः ।। स्मृतिरपि क्षेत्रहं चापि मां विद्धि' 'सर्वभूतस्थमात्मानं' इति । पुराणं च सकलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरस्स एकः । इति मतिरमला भवत्यनन्त हृदयगते ब्रज तान्विहाय दूरात् ।। एवं विज्ञानेन स्वात्मारामः सम् यस्तिष्ठति स ग्रह स शियरस हरि: सेंद्र: सोक्षरा परमा स्वराद ।। ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुरियो दिशश्च । मद्यस्समुद्राश्च स एव सः इदं सयन्नास्ति च विप्रवर्य ।। एतादृशेनानुभवेन शिष्यो युक्तरसन स्वानुभवस्थिति दर्शयति ।। नहि पापपदं नहि पुण्यपदं नहि यद्धपदं नहि मुरूपदम । महि तप न हि पूर्णपदं किमु रोविपि मानस सर्वसमम् ।। भो अहं नमो मध दो नास्तीति मरममः । भसंस्पर्शशरीरेण येन विश्वं चिरं धनम् ।। मयि मुषोधपयोधौ महान ब्रह्माण्ड्युबुदसदनम् । मायामयेम मस्ता मूत्रा भूत्या पुनतिरोयते ॥ - ..

·यालयोधसंग्रहः ।
हध्यमहं कन्यमहं हेयोपादेयभावशून्योऽहम् ।
हरिरहमस्मि हरोऽहं विधिरप्यहमस्मि कारणं तेषाम् ॥
धर्माधर्ममयोऽहं धर्माधर्मादिबन्धरहितोऽहम् ।
धार्मिकजनसुलमोऽई धन्योस्मि धातुरादिभूतोऽहम् ।।
मान्योऽहमस्मि महता मन्दमतीनाममाननीयोऽहम् ।
मदमानरागमोहितमानसदुर्वासनादुरापोहम् ।।
नाई नमामि देवानेते नमस्यन्ति नित्यं माम् ।
मत्ता परतरं नास्ति चिन्मात्रीहं सदाशिवः ।।.
किमिदं किमस्य रूपं कथमिदमुदभूदमुष्य को हेतुः ।
इति न कदापि विचिन्त्य चिन्त्यं मयीति धीमता विश्वम् ॥
गुरुकरुणैकनावा प्राक्तनभाग्यानुकूलमारुनया ।
रागद्वेषतरङ्गैः तुगसंसारसागरस्तीर्णः ॥
शरणं न भवति जननी न पिता न सोदराश्चान्ये ।
शरणं देशिकचरण नोशिरैर्मम शिरसि नित्यविन्यस्तम् ।।
आस्ते देशिकचरणं निरवधिराते तदीक्षणे करुणा ।
आत्मा निरवधिरास्ते किमतः परमस्य जन्मसाफल्यम् ।।
इदं ज्ञानं परं श्रेष्ठं सतां संमतमादरात् ।
यः शृणोति च मेधावी स मुक्तो नात्र संशयः ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्य श्रीमन्छङ्कराचार्यविरचितो
यालयोधसंग्रह. संपूर्ण ॥

·#রয়ানি। श्रीनरसिंहस्तवः। श्रीमदकल परिपूर्णशशिकोटि- श्रीधर ! मनोहरसटापटलकान्त!। पालय ! कृपालय! भवापदि निमग्नं मामसुरकाल! नर सिंह! नरसिंह ! ॥१॥ पादकमलावनतपातकपटानां पाटनपरावरपते! पनगकेतो।। पावनपरायण ! पुराण! परया मां पाहि कृपयैव नरसिंह ! नरसिंह ! ॥२॥ पारिजविलोचन ! मदन्तिमदशायां क्लेशविवशीकृतसमस्तकरणायाम् । एहि रमया सह शरण्य विहगानां नाथमधिरुह्य नरसिंह ! नरसिंह ! ॥३॥ तुझ्नसपतिदलितासुरवरामृक्- पकनाकुङ्कुमविपविलमहोर !" पण्डितनिधान! भुवनाधिप! नमस्ते पङ्कजनिषण्ण ! नरसिंह ! नरसिंह ! ॥ ४ ॥ मोलिपु विभूपणमियासुरवराणां योगिहृदयेषु स्च) शिरःसु निगमानाम् । राजदरमिन्दरुचिरं पदयुग ते धेहि मम मूर्ति नरमिह ! नरसिंह! ।।५।।

·श्रीनरसिंहस्तथा।
हाटककिरीटवरहारवनमाला-
ताररशनामकरकुण्डलमणीन्द्रः।
भूषितमशेपनिलयं तव वपुर्मे
चेतसि निधेहि नरसिंह ! नरसिंह ॥ ६॥
इन्दुरविपावकविलोचन! रमाया
मन्दिर, महाभुजलसदररथाङ्ग!।
सुन्दर! चिराय रमतां त्वयि मनो मे
नन्दितसुरोध ! नरसिंह ! नरसिंह ! ॥७॥
माधव ! मुकुन्द ! मधुसुदन ! मुरारे!
वामन! नृसिंह ! शरणं भव ममेति ।
कामद! लपन्नखिलकारण ! नयेयं
कालममरेश ! नरसिंह ! नरसिंह ! ॥ ८॥
भैरवसुरारिनिधनाय किल पद्म-
श्रीनृहरिकोपनहलानलशमाय ।
श्रीभगवदधिमुनिवागमृतवर्पि-
स्तोत्रमिदमष्टकममीष्टफलदं नः ॥ ९ ॥
सत्यज्ञानसुखस्वरूपममलं क्षीराब्धिमध्यस्थित
योगारदमतिप्रसन्नवदनं भूपासहस्रोज्ज्वलम् ।
ध्यक्ष चक्रपिनाकमाभयकरान् विभ्राणमच्छच्छवि
ख्वीभूतफणीन्द्रमिन्दुधवलं लक्ष्मीनृसिंह भजे ॥१०॥
नसमुसविदलितदितितनयोरः-
परिपतदसृगरुणीकृतगावः।
हिमपगिरिवरगरिकयुक्तो
नरहरिग्हरहरपतु म युप्मान् ॥ ११ ॥

·१० चिदानन्दात्मकस्तोत्रम् । शङ्करेणादरात् प्रोक्तं पदाग (न्त्य ?न्त्र) र्थमुत्तमम् । त्रिसन्ध्यं यः पठेत् तस्य श्रीविद्याऽऽयुश्च वर्द्धते ।।१२।। नाहं विभेमि ,नरकाद् यमकिकराद् वा नित्यच्युतेरपि निपिद्धनिपेवणाद् था। प्रत्यक्प्रबोधपरिपूर्णसुखैकरूपाद् यत्वात्मनः पृथगिति प्रतिभा ततो भीः ॥ १३ ॥ इति श्रीशङ्करभगवत्यादविरचित. नरसिंहम्तवः संपूर्णः ॥ || श्रीः ॥ श्रीशङ्कराचार्यविरचितम चिदानन्दात्मकस्तोत्रम् ॥ तदा नैव यालो युवा भोगलोलः तदा नैव युद्धो न चाऽनीतकालः । न वा साधुशीला न वाऽसाधुशीलः चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ॥ १॥ उदा नेर जीरः शिवो नापि की तदा नै भोक्ता न मर्ताऽनुमन्ता । तदा नो रिरिश्चिर्विधिनापि विष्णु चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ॥२॥ तदा नापि यद्धो न मुत्तो न रागी चिरागी न सद्गी तदा नो वियोगी ।

·चिदानन्दात्मकस्तोत्रम् । न भोगी न योगी न संसाररोगी चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ।। ३ ।। तदा नापि जानत्सुषुप्तिन चास्ति न वा स्वप्न एप तुरीयापि काचित् । न वा चोन्मनी नागता भान्ति यस्मिन् चिदानन्दमिन्यौ यदाहं निमग्नः ॥ ४ ॥ तदा नैर सूक्ष्म नया स्थूलमेकं न चाजगमं जङ्गम क्वापि किंचित् । न कर्माणि धर्मोऽप्यधर्मो न कश्चित् चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ॥ ५ ॥ तदा कामिनी नैव कामी न कामो न वा क्लीय [पुस्चे] न वर्णाश्रमादि । न या शिष्यवर्गो गुरुळ न चास्ते चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ॥६॥ सदा ना [स] नं प्राणरोधो निरोधो न चाधारणा नो तथोद्धारणा नो। न या ध्यानमेकं समाधिर्न कश्चित् चिदानन्दसिन्धों यदाहं निममः ॥ ७ ॥ सदा नाप्यभेदोन भेदो न योधो न पायोधपक्षी विनोदो न खेदः । महो ना मुकुन्दो न चानन्दकन्दः चिदानन्दसिन्यो यदाहं निमनः ॥ ८॥ तमा न स्मृतिस्मितिनों घहिनों तथा नान्तरं साधको नापि सझा । भसिद्धो न सिद्धो न पासाधुचेष्टा चिदानन्दसिन्धो यदाहं निमग्नः ॥ ९ ॥ .

·१२
सहनाष्टकम् ।
तदा नैर लिष्टो न तुट्रो न किंचित्
न चाकिचिदेवेति कोटिद्वयेन ।
यथा वस्तुतोऽहं तथेशोऽस्मि सिद्धः
चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमग्नः ॥ १० ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्य श्रीमन्छंकराचार्यविरचितं
चिदानन्दात्मकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥
॥ श्रीः ॥
श्रीशङ्कराचार्यविरचित
सहजाष्टकम् ॥
न वेत्ता न रित्तिन वेद्यं विकल्पो
न सोहं न संकल्पलेशोहमात्मा ।
न च ब्रह्म नो धर्म नोऽकर्मकोऽहं
यथाहं तथा विकल्पो न कश्चित् ।। १ ॥
न यता न वाच्यं न चोक्तिविरक्ति-
न भक्तिर्न चास्तं न लिनं न शक्तिः ।
प्रवृत्तिर्न पाई निवृत्तिन पृत्ति.
यथाहं तथाई विकल्पो न कश्चित् ॥ २ ॥
मनामापि गोतं न मिनं क्ला
म पुनः पवियो न रानिर्दिवाया।
म मायो न माया न मायनोऽन्यो
पक्षाहं तयाह विषयो न कश्चिन ॥३॥

·सहजाष्टकम् । अनेको न चैको न शोको विषक: शुको नो विदेहो न सन्देह एव । अनीहो न सेहो न देहः सोहो यथाई तथा विकल्मो न कश्चित् ॥ ४ ॥ न नीचो न चोचने पीया युवा वा न कृष्णो न रको न पाठः सितो वा । न बुद्धिर्न चाधिः समाधिर्न कश्चित् यथाई तयाहं विकल्पो न कश्चित् ।। ५ ॥ न विष्णुर्न जिष्णुन शंभुः स्वयंभूः न देवी न देवो न नारी नये या। न नो नेति नेतीति येदैनिपेध्यं यथाहं तथा विकल्पो न कश्चित् ॥ ६॥ न योऽहं न सोऽहं न कोऽहं न चाई न रामोऽहमानन्द्वोधोऽहमस्मि । न चादं न शुष्कं गतं वहिनैक्यं यथाई तथाई विकल्पो न कश्चित् ।। ७ ।। अचिन्त्यं न चिन्यं न चिन्ता यतो वा यतो वाप्यलक्ष न लक्षं विपक्षम् । न देयं न ध्येयं न देहं विदेहं यथाई तथाई विकल्पो न कश्चित् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छाराचार्यविरचित सहजाएकं संपूर्णम् ॥

·॥ श्रीः ॥
श्रीशङ्कराचार्यविरचित
अनुभवोल्लासप्रकरणम् ॥
।
पुत्रवित्तकवादी धीचिकारे रिपो सदा ।
ममत्वं परयुद्धिं त्वं उभयं ह्यङ्ग मा कुरु ॥ १॥
अनात्मकेष्वहबुद्धिं देहप्राणेन्द्रियादिषु ।
प्राणान्त केऽपि साधो त्वं जन्महेतुं हि मा कुरु ॥२॥
परनिन्दास्तुती साधो पदव्येऽपि रागिताम् ।
अत्यासक्तिं च सर्वेषु दुष्टसङ्गं च मा कुरु ॥ ३ ॥
प्रमदोल्लासमत्ता ये रागद्वेषानुपंगिणः ।
अहंकाराग्नितप्ताश्च तेपा सङ्गं च मा कुरु ॥ ४ ॥
विद्यायामाश्रमे वर्णे कुले वयसि संपदि ।
कदापि वासनाद्वारा ह्यहङ्कारं च मा कुरु ॥ ५ ॥
एक एर चिदानन्दः मभूतेषु चात्मनि ।
इति तत्वं विज्ञानानो पैरं सर्वेषु मा कुरु ॥ ६ ॥
स्वात्मत्वेन जगत्सरं भावयन्सर्वदा धिया ।
अखण्टेकचिदाकारे द्वैतबुद्धिं च मा कुरु ॥ ७ ॥
फामगोपादिकं म सक्या सनया सह ।
अन्तशीतलया युद्धया सपु ममतां कुरु ॥ ८ ॥
कि नियं किमनित्यं या किमिद फेन भात्यते ।
कोऽहं या कि मनश्चैवं विचारं कुरु सर्वदा ॥ ९॥
इन्द्रियैरसरकर्माणि क्रियते प्रत्यगात्मनः ।
समिधानान्मया नेति युद्धिं वं युरु सर्वदा ॥ १०॥

·अनुभवोहासप्रफरणम् ।
दृश्यं देहादिकं त्यक्त्वा चाहंबुद्धिमनात्मनि ।
निर्गुणं परमास्वाद्य तन्मयस्सर्पदा मर ॥ ११ ॥
अहंकारादिदेहान्ते पोऽहं स्यामिति चिन्तयेत् ।
अहंशब्दस्य लक्ष्यं यत्तन्मयस्सर्वदा भव ॥ १२ ॥
नित्यमेकं पहिश्चान्तः सर्वभूतेषु चात्मनि !
ज्ञप्तिमानं यथा माति तन्मयरसनदा मर || १३ ॥
भगावस्थानयद्रष्टा चिदानन्दस्वरूपकः ।
एक एप य आभाति तन्मयस्सर्वदा भर ॥ १४ ॥
चराचरात्मकं दश्यं त्यक्त्वा वासनया सह ।
रड्यानं यदनुस्यूतं तन्मयस्सर्वदा भर ॥ १५॥
नामरूपात्मकं द्वैत स्थितं त्वयि विजृम्भते ।
तं त्यक्त्वा यदधिष्टानं तन्मयस्सर्वदा भव ।। १६ ॥
वृत्तिज्ञानान्यनन्तानि यतोऽन्धेदशीकरा इत्र ।
जायन्ते यत्र लीयन्ते तन्मयस्सर्वदा भर ।। १७ ॥
तरगा इव जीरौघाः चलन्तः चित्सुखार्णरे ।
तोते यन्मया भान्ति तन्मयस्सर्वदा भर ।। १८ ॥
चित्तवृत्तिप्पसयासु पञ्चकोशेवनात्मसु ।
यन्मयो तदन्तस्थः तन्मयस्सर्वदा भर ॥ १९ ॥
अहंकारादिदेहान्ने नाई कोसीति चिन्तिते ।
यन्मयो नाहमित्येरः उन्मयस्सर्वदा भर ॥ २० ॥
देहोपाध्यन्तरे विष्टन्चर्यन्तास्थितदीपरन् ।
यदिदं पासिलं पेत्ति तन्मयांदा भर !॥ २१ ॥
रशनाहि परामृष्टः तस्मिन्नेर रिलीयते ।
तयेरे परामष्टं त्वय्येगग बिलीयते ॥ २० ॥

·अनुभवोल्लासप्रकरणम् । तस्मात्सर्वगतं नित्यं सचिदाकाशलक्षणम् । प्रौवाहमिति ज्ञात्या निर्विकल्प सुखी भव ॥ २३ ॥ मज्ज्ञानान्तः प्रलीयन्ते सरसीव तटद्रुमाः । पंचभूतानि तत्कार्य इति भत्ता सुखी भव ॥ २४ ॥ ब्रह्मात्मके च चियोनि ब्रह्मात्मकतयाखिलम् । संपश्यन्सतत साघो जीवन्मुक्तस्सुखी भव ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं अनुमवोल्लासप्रकरणं संक्षेपकृतं समाप्तम् ॥

·॥ॐ॥ श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यविरचिता त्रिपुरी॥ शब्दम्पर्शरूपरमगन्धाढयो विपयाः पञ्च, पृयिन्यादयश्च परमात्मनः समुत्पन्नाः। पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिन्द्रियाणि, अहंकारो बुद्धिर्महा- ॥ श्री ॥ " श्री आनन्दगिर्याचार्यविरचित ॥ त्रिपुरीविचरणम् ॥ अध्यात्मादिरिभेदेन यदविद्या मित्रमते । तब्रह्म नौम्यह सत्यमानन्दशानमव्ययम् ॥ मुमुक्षणा मोक्षमाधनसम्यग्ज्ञानमपेक्षमाणाना अनायासेन तत्प्राप्त्यर्थ त्रिपुरी- प्रकरणमारममाण सुसप्रतिपत्त्यर्थ अध्यारोपापनादन्यायेन तत्वमुपदिदिक्षुः अध्यारोप- प्रक्रियया प्रथम सष्टिमन्याचष्टे - शब्देति । श दादयो गन्धान्ता युद्धीन्द्रियविषयाः । यक्तव्यादयश्व आनन्दयितव्यान्ताः कर्मेन्द्रियविषयाः । मन्तव्यादयश्च चेतयितव्यान्ता: अन्त करणविषया । पृथिव्यादयश्व आकाशान्ता पञ्च महाभूताख्या स्थूलसूक्ष्म- विभागभानः परस्मादात्मनः सफाशमायाक्तिद्वारा जाता व्यवहारमार्गमयतरन्ति । तन्त्र शब्दादयः स्थूलारस तो भौतिक्त्यात् भूतद्वारा पररमादुरपद्यन्ते । भूतानि पुन- ख्यकमेप द्वारीकन्य तनो भवन्तीति निरक्षध्यमित्यर्थः । साधारण्येन महाभूतानां उसत्तिमभिधाय यामेय अपचीमानामुत्पति- मभिप्रेत्याह-- पृथिवीति । आकाशमिति । एतद्भूतपचफ अपपीकर परमात्मनः . India Office Text begins यमिकमलद्रद्रतापनिवारणम् । तारक विपदा दात् प्रणमाम्यहम् ।। झानस्वरूपचिन्मान मेयप्रत्ययर्जितम् । पूर्णशूर अनाभास सभासं ममाम्यहम् ।।

·. - " नव्यक्तम् । तत्र पृथिवी धारणे, आपः पिण्डीकरणे क्लेदने च, तेजः प्रकाशने पचने च, वायुय॒हने, आकाशमक्काशदाने । आकाशमेकलक्षणं, द्विलक्षणो यायु विलक्षणं तेज: आपश्चतुर्गुणाः पंचलक्षणा पृथिवी । शब्दगुणमाकाशम् । परस्परानु- प्रवेशेन शब्दस्पर्शगुणो वायुः । शब्दस्पर्शरूपगुणोऽग्निः । शब्दस्पर्शरूपरसगुणा आपः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा पृथिवी । यत्कठिनं सा पृथिवी । यद्वं तदाप । यदुष्णं तत्तेजः । यस्मंसरति स वायुः। यत्सुपिरं तदाकाशम् इत्ये- तत्स्थूलशरीरं सदसदात्मकम् ॥ . समुत्पन्न मिति संवन्धः। संप्रति एकादशेन्द्रियाणां अपंचीकृतभूतद्वोरण परस्मादुत्पत्ति- मभिप्रेत्योक्तमिन्द्रियाणीति । परमात्मनः समुत्पन्नानीति पूर्ववत् । तत्र श्रोत्रं पादौ च आकाशद्वारेण । त्वक् पाणी च वायुद्वारेण । चक्षुर्माक्च तेजोद्वारेण | रसनं उपस्थश्च सलिलद्वारेण । घ्राणं वायुश्च पृथिवीद्वारा परस्मादुद्भवति । मनस्तु समुदितभूतपश्चक- द्वारा तस्मादुत्पन्नं । तद्विपयाणां च तत्तदिन्द्रिय प्रकृतिद्वारा परस्मादेवोत्पत्तिरिति विवेच. नीयम् । अहंकारोपि भूतपश्चकद्वारा परस्मादेवोत्पद्यत इत्याह अहंकार इति । अस्मदादिसंबन्धिनी व्यष्टियुद्धिरपि तथैयेत्याह - बुद्धिारति । हिरण्यगर्भसंबन्धिनी समष्ट्रियुद्धिरपि तथैवेत्याह महानिति । ऐन चित्तोत्पत्तिरियाता । उत्तानां भूतभौतिकानामतिसूक्ष्माणां समुत्पत्ती प्रधानद्वारमनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं कथयति । अध्यक्तमिति | पंचीकृतस्थूलभूतोत्पत्तिमभिप्रेत्य धारणादितत्तत्प्रियानिमित्तत्वेन तत्त- अतोत्पत्तिरित्यर्थः ॥ क्रियया भूतानि लक्ष्यति पृथिवीत्यादिना । गुणद्वारेणापि भूतानि क्षयितुं शस्यानीत्याह आकाशमित्यादिना । लक्षणशब्दो गमगुणमधिकरोति । उक्तमेव प्रपंचयति - शुब्दगुणमिति । परस्परानुप्रवेशेनेति पंचीकरणं सून्यते । उत्तर- प्रापि इदं विशेष संग्रध्यते । यद्यपि शब्दादीनां भूम्याकाशादिभूताभेदाभ्युपगमान गुणगुणिमायोऽवकल्पने, तथापि स्थूलेषु भूतेषु (था प्रथामाश्रित्य गुण गुणिभावाभिधान- मविरुद्धम् । यद्यपि पचीयनेषु भूतेषु मर्यत्र सर्व गुणा संभवन्ति, स्थापि तथा प्रतीति- विशेषणात्तव्यवस्थोति रिति मारा। पंचीकृतपंचमहाभूतानि तत्कार्य घ प्रमाण्ड सर्व- मेतराजरूपमारमनः स्यूल शरीरमित्याह-इत्येतदिति । सस्य कार्यकारणरूपतामाह- मदमदारममिति । कार्यमभिव्यक्तः सदित्युच्यते । कारणं पानभिव्यक्तरसदिस्या- प्यायने । तदुमयात्मकमुषं दारिमित्यर्थः । अथया सम्यक्षानमंतरेणानियते। सदात्मक, ·सपाया। .मनः संकल्पविकल्पात्मकं चेति । इन्द्रियाणि : विज्ञानशक्तयः क्रिया- शक्तयश्च । ज्ञानशक्तयः श्रोतं त्वक् चक्षुपी जिह्वा घ्राणमिति पंच बुद्धीन्द्रियाणि, क्रियाशक्तयः वाक्पाणिपादपायपस्थानि पंच कमेंन्द्रियाणि । प्राणापानव्यानोदान- समाना इति पंच पाययः । मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति अन्तःकरणचतुष्टयम् । चेतयितव्यलक्षण चित्तम् । अभिमानलक्षणोऽहंकार.। बोद्धव्यलक्षणा युद्धिः । महान् प्राणो हिरण्यगर्भ परिस्पन्दात्मा सर्व वायुरिति एतत्समशरीरम् । तथा- ऽव्यक्तमव्याकृतं प्रधानं बीजं क्षेत्र तम इति सुपुप्तमित्येतदविद्याशरीरम् ।। । - तेन च निवृत्तेरसदात्मकम् । यद्वा कल्पितेन स्वेन रूपेण असदात्मकं, अधिष्ठानरूपेण तु सदात्मकमिति व्याख्येयम् ।। संप्रति सूक्ष्मशरीरं विवृण्वन्निन्द्रियान्तर्भूतयेन सूचितस्य मनसो लक्षणमाह - मन इति । अथवा सदसदात्ममिति सूक्ष्मशरीरान्नभूतस्य मनसो लक्षणम् । तद्धधरस्था- द्वयेन सदीप सुपुप्तावसदिप्यते । तस्यैव लक्षणान्तरमाह-संकल्पेति । कानि पुनरिन्द्रि- याणि इत्याशंक्य, तानि द्वधा विभनति- इन्द्रियाणीति | विज्ञानशक्तिमन्तीन्द्रियाणि विशेषता निर्दिशति -विज्ञानेति । क्रियाशक्तिमन्तीन्द्रियाणि विविच्चे कथयति - क्रियेति । सप्तदशकालिगसिध्यर्थ क्रियाशक्तिप्रसङ्गाप्राणादिपंचकमुपन्यस्यति-प्राणेति । उक्तपंचदशकमन्त करणद्वयं च गृहीत्वा सप्तदशकं लिङ्गं सिध्यतीत्यभिसन्धाय अन्तःकरणं विमजते मनो युद्धिरिति । तत्र प्रागेर मनसो लक्षितव्वादयशिष्टमहंकारादित्रितयं लक्ष्यति - अभिमानेत्यादिना । वोधशब्देन निश्चयो विवक्ष्यते । चैतन्यलक्षणं तदा- भासव्याप्तं त प्रधानं तदाकारमिति यावत् । यदुक्तं महानिनि, तदिदानी विवृणोति महानित्यादिना। यद्यपि हैरण्यगर्भी बुद्धिर्महानित्युक्तं तथापि बुद्धिमहतारभेदमादाय क्रियाशक्तिप्राधान्येन प्रागो महानित्युच्यते। ज्ञानशक्तिप्राधान्येन हिरण्यगर्भः तथा विरक्ष्यवे। प्रागशब्दार्थ पिपिच्य क्ययति परिस्पन्दात्मेति | वियामानस्यात्मा सत्ताप्रदः प्राणशब्दार्यः इत्यर्थः । नच तस्मिन्प्रमाणाभाया ! स्थूलप्रपंचविधारणालङ्गा- त्तदधिगतरित्याद सूत्रमिति । प्राणस्य सूत्रत्वेन विधारयितृत्वे 'यायु गौतम इत्यादिश्रुति सूचयति - वायुरिति । अपंचीकृतानि महाभूतानि तत्वार्य चोक्तं सर्वमात्मना सूक्ष्मं शरीरमित्याह - इत्पेतदिति । शरीरद्वयपारणं दर्शयन पूर्वोतं प्रपंचयनि-अव्यक्तमित्यादिना । - ·१ से परमात्मा नित्यशुद्धयुद्धमुक्तखभावः आकाशवदयस्थितः 'सदेय सोम्येदं इत्यादिश्रुत्युक्तः इह प्रविष्टः सर्वभूतेषु स्थित्वा श्रोत्रेण शब्द प्रति- पद्यते । त्वचा स्पर्श चक्षुपा रूपं जिया रसं नासिकया गन्धं वाचा वक्तव्य हस्ताभ्यां ग्रहीतव्य पद्धयाँ गन्तव्यं पायुना विसर्जयितव्यम् उपस्थेन आनन्द- यितव्यम् , मनसा मन्तव्य, बुद्ध्या बोच्य, अहंकारेण अहंकर्तव्यम् , चित्तेन चेतयितव्यं तमसा विकारम् प्रतिपद्यते इति सर्वत्र संवध्यते । स आत्मा क्षेत्रज्ञः कर्ता जीवो विज्ञानात्मेति । एतदविद्याशरीरं मणिवदुपाधिविशेपात् । तमेवंविध मोहशरीरं विदित्वा अकारमात्मानं कर्मणा पापपुण्यात्मकेन न लिप्यते इति ।। तम इति । तस्य 'तद्वदं तर्हि अव्याकृतमासीत्' इति श्रुतिसिद्धं साभासमज्ञानं अव्याकृतमित्युच्यते । तस्यैव प्रविलीयमानसमस्तकार्याश्रयत्वं दर्शयति -प्रधानमिति । उत्पत्तिकालेऽपि तस्मादेव सर्व कार्यमुत्पद्यत इत्याह . चीजमिति । स्थितिकालेऽपि तत्रैव , कार्यजातं निष्ठनात्याह --क्षेत्रमिति । 'नासदासीन्नोसदासीत्' इत्युपक्रम्य 'तम आसीत्' इति श्रुतेः , 'आसीदिदं तमोभूतम्' इति स्मृतेश्च प्रसिद्धमेतदित्याह चेतनापरतन्त्रतया स्वातन्त्र्यं व्यावर्तयति. इति सुपुप्तमिति ॥ ननु परमात्मनः सकाशादविद्याद्वारेण स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयलक्षणं जगदुत्पद्यते पेत्तस्पाविद्यातदुत्थसंवन्धिनो नित्यशुद्धतादिविहतिरित्याशक्य अध्यारोपितसंबन्धो न वास्स रूपं व्याहन्तीति परिहरति स परमात्मेति । यस्य वस्तुतो नास्ति परस्य कार्यकारणात्मकप्रपंचसम्बन्धा, तस्यातिविशदमसंगत्यमित्याह आकाशवदिति । अथया कार्यकरणसंयन्धो वस्तुनो नास्तीत्यत्र असंगत्वं हेतुमाह -- आकाशवदिति । ननु परस्य कार्यकारणात्मकद्वैतप्रपंचसंस्पर्शभाये तस्य भेदेनावस्थानादस्थाने परित्यक्त मद्वैतमित्याशङ्कय आरोपितस्याधिष्ठातमानत्यायगमानवमित्याह-सदेवेति ।। मन्त्रमरि परस्य प्रष्टव्ये प्रविष्टत्याभायात्तदन्तहिना श्रोत्रप्रभृतीनां पृथत्वात्कयमद्वितीयत्यमित्याशक्य 'तत्सष्वा तदेगनुप्राविशत् ' 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिश्रुतिमाभित्योत्तरमाह स परमात्मेत्यादिना। तर्हि परमात्मनः तप्त मोगादिमायेन यिमतत्याद्वैतानुग्पचितादयायमित्याक्य क्षेत्र चापि मां विद्धि' इनि श्रुनिमाप्रित्याह स आत्मेति । नस्यैव क्रियाश्रयत्वेन फर्तृत्वं, प्राणानां पारपितृन्येन जीयत्वं, रिशानन्दितपुद्धथुपाधिकारेन विज्ञानात्मत्यमित्याह -- - . - ·सव्याख्या । 3. अथाध्यात्माधिभूताधिदैवानि वक्ष्ये । श्रोत्रमध्यात्म श्रोतव्यमधिभूत दिशस्तत्राधिदैवतम् । वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभूतं वायुस्तत्राधिदैवतम् । चक्षुरध्यात्म द्रष्टव्यमधिभूतमादित्यस्तत्राधिदैवतम्। जिह्वाऽध्यात्म रसयितव्य- मधिभृतं वरुणस्तत्राधिदैवतम् । नासाध्यात्म प्रातच्यमधिभूतं, पृथिवी तत्राधि- दैवतम् । वागध्यात्म वक्तव्यमधिभृतं अनिस्तत्राधिदेवतम्। हस्तावध्यात्म आदातव्यमधिभूतं इन्द्रस्तत्राधिदेवतम् । पादावध्यात्मं गन्तव्यं अधिभूतं विष्णु- स्तत्राधिदेवतम् । पायुरध्यात्म, विसर्जयितव्यमधिभूतम् मित्रस्तत्राधिदैवतम् । उपस्थोऽध्यात्मम् आनन्दयितव्यमधिभूतं प्रजापतिस्तत्राधिदेवतम् । मनो- ऽध्यात्म, मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रस्ततापिदैवतम् । बुद्धिरध्यात्म, बोद्धव्यमधिभूत, ब्रह्मा तवाधिदैवतम् । अहंकारोऽध्यात्म अहंकर्तव्यमधिभूतं, रुद्रस्तत्राधिदैवतम् । चित्तमध्यात्म, चेतयितव्यमधिभूतं क्षेत्रज्ञस्तत्राधिदेवतम् । तमोऽध्यात्म, विकार- यितव्यमधिभूतं, ईश्वरः कर्म दैवं तत्राधिदैवतम् । एवमध्यात्माधिभूताधिदैवतं तत्सर्वमुक्तम् ।। . . केंतति । तस्य नानात्वमापाधिकं स्फटिकादेरिव जपाकुसुमाग्रुपाधिकृत लौहित्या- दीत्याह --- मणिवदिति । जीवस्योपाधिवशात्कर्तृत्वादिरूपेण स्थितस्य अकर्तृत्वादि- रूपपरमात्ममावत्वेन परिक्षाने पुण्यापुण्यसंस्पर्शाभावान्मुक्तिरेवेति वज्जानफलं दर्शयति-- तं विदित्वेति । अरिमिति च्छेदः ।। । एकस्य - 1 पुरस्य तत्वनिपत्तिस्थानरूपं पुरान्तरमयतारयति श्रोत्र- मित्यादिना । -अध्यात्म इति । आत्मनि शरीरे विषयत्वेन व्यवस्थितमित्यर्थः । अधिभूतमिति । भूनेपु तत्तदिन्द्रियविषयत्वनावस्थितम् । दिश इति आकाशाभिमानिनी देवता उच्यते । तत्रत्याध्यात्माधिभूतयोः उक्तिः । अघिदयमिति । देवनामु मध्ये अधिष्ठात्री देवतेत्यर्थः । मित्रशब्देन प्रागापानवृत्त्योरमिमानिनी देवता गृद्यते । प्रजापति शब्देन विराडात्मा पितृरूपमापनो विवश्यते । ब्रह्मेति हिरण्यगर्भो विराजस्सकाशा- दान्तरस्सूक्ष्मो देवतात्मा विवक्षितः। रुद्रशब्दो मूर्तिविशेषपचनः। ईश्वरशदेन सर्व. स्योक्तस्य भेदजासस्य कारणमभिलपते । अन्यदपि किंचिदनुक्तमध्यात्मादिभेदभिन्न- मस्तीत्याशंकाममनुदन्नुपसंहरति - एवमिति ।।

·त्रिपुरी स परमात्मा निर्विकल्पो निरवयवो निर्गुणो निरंजनः सर्वगतः सर्व- व्यापी सर्वज्ञः सूक्ष्मो नित्यो विरजोऽक्षरः परं ब्रह्म, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' 'प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म 'आत्मैवेदं सर्व, , 'ब्रह्मैवेदं सर्व 'पुरुष एवंदं' 'तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्व। इत्येतैः विशेपपीः विशेपितं परं ब्रह्मे, तदेवाहमोमिति प्रतिपद्यते नीलमहत्सुगन्युत्पलवत् ।। शब्दादयः आत्मानं न जानन्ति परस्परमपि, अन्यज्ञातत्वात् बाह्य + , - - - निरंजन यत्रेदं भेदजातं परिकल्प्यते सोऽपि भिन्नस्सन्कल्पितरस्यादिति शून्यवादिनो दर्शनमाशंक्य स किं स्वतो भिद्यते परतो वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति - स पर. मात्मेति । स्वतो भेदपक्षेऽपि स भेदः स्वरूपगतो वा स्यादययवद्वारको वा गुणद्वारको चेति विकल्प्याद्यं निरस्यति निर्विकल्पक इति । द्वितीयं प्रत्याह निरन्वय इति । न तृतीय इत्याह निर्गुण इति । परतो भेदपक्षं प्रतिक्षिपति - इति । न चतुर्थ इत्याह सर्वगत इति । पृथिव्यादेरिव सर्वगतत्वमौपचारिकमिति शङ्कां शिथिलयति सर्वव्यापीति । आकाशयदचेतनत्वमाशंक्य विशिनष्टि सर्वज्ञ इति । तस्य द्विविधेन्द्रियागोचरत्वादपि प्रामाणिको भेदो नास्तीत्याह सूक्ष्म इति । परमाणुतुल्यतां यारयति नित्य इति । न च त्रसरेणुव्यतिरिक्तो नित्योऽस्ति परमाणुरिति भावः । सत्वरजस्तमोभिरसंस्पर्शञ्च न तस्मिन्भेदाशक्त्याह-विरज इति । कूटस्थत्वाञ्च तथेत्याह - अक्षरमिति । ननु ब्रह्मैवविधमिप्यते, परमात्मा तु कथमित्थं स्थादित्याशंक्याह परं ब्रह्मेति । अथ कथं यथोक्तं ब्रह्म परमपुरुषार्थतया प्रेप्सित- मित्याशंक्याह विज्ञानमिति । ब्रह्मणो यथोक्तरूपत्वेऽपि प्रत्यगात्मनि किमायात- मित्याशंस्याह तदेवाहमिति । ननूक्तमैक्यज्ञानमनायासेन केनोपायेन स्यादिति चदाकाराभ्यासेनेत्याद आमिति प्रतिपद्यत इति । अध्यात्मादिना स्थूलादिना च निधोक्तं योजनादिमानं कृत्वा तदपि पूर्वमुत्तरोत्तरमात्रमापाद्योंकारं कार्यशरणविभाग- शून्ये प्रतीचि प्ररिलाप्य तन्मात्रमोंकारोपलक्षितं सदेयानुमंदध्यादित्यर्थः । क्थं पुनः विज्ञानानन्दादिशब्दानां नझणि पर्यवसानमित्याशंक्य सामानाधिकरण्यादिद्वारेणेत्युदाहर- णेन दर्शयति-नीलमिति । रणान्ते धर्गधर्मिभावे सत्यपि दान्तिके तदभावात्पदाना- मेपरम्पपयवसायित्यमय सेयम् ।। तदेयं पुरद्वयं दर्शयित्या दृष्टदृश्यवियेय द्वारापि तत्यप्रतिपत्ती संमापयितुं - - - ·सव्याख्या घटादिवत् । एवं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाता आत्मानं न जानन्ति परस्परमप्यन्य- दृष्टत्वात् , शब्दादिवत् दृश्यत्वाच । शरीरमात्मानं न जानाति घटादिवत् दृश्य- बीच । इन्द्रियाणि आत्मानं न जानंति प्रदीपवदृश्यत्वात् । मन आत्मानं न जानाति इन्द्रियवदृश्यत्वात् । घुद्धिरात्मानं न जानाति मनोवदृश्यत्याद । अहंकारः आत्मानं न जानाति बुद्धिवदृश्यत्वात् । चित्तमात्मानं न जानाति, अहंकारवत् दृश्यत्वात् । सुखदुःखादयो रागादयश्वात्मानं न जानन्ति चित्तव- दृश्यत्वात् । सुषुप्तौ इन्द्रियमनोयुध्यादीनामभावे शब्दादयो न ज्ञायन्ते, नात्मा- भावे । तसान्नाह दृश्यो द्रष्टैवाहं सर्वप्रत्ययमाक्षित्वात् ।। अपवरकमध्ये प्रदीपवत्खभावेनैव प्रकाशयति । यसात् गृहप्रविष्ट- मार्जारान्प्रयत्नाभिमानरहितः प्रकाशयति यथा तथा बुद्धिगृहे ज्ञप्तिस्वरूपः 7 .. । , पुरान्तरं दर्शयति शब्दादय इति । आत्मानमिति शब्दादिस्वरूपोक्तिः । परस्पर- मिति । शब्दो रूपं रूपं च शब्दं न नानातीति यावत् । अन्यदृष्टत्वादित्यनेन हेतुः क्रियते । वाह्यस्य शब्दादिसंघातस्य ज्ञातृत्वं निराकृत्याध्यात्मिकस्य निराकरोति - मन इति । शरीरस्य न स्वपरविषये द्रष्टुत्वामित्याह --- इन्द्रियाणीति । उभयविषय- द्रष्टत्वाभावं मनसो दर्शयति - मन इति । एवमेव बुद्धिरपीत्यादि व्याख्येयम् । चतु- विधस्यान्तःकरणस्य द्रष्टत्वाभावात्तवृत्तीनां स्वात्मनि परमात्मनि वा तदभावमभिधत्ते - सुसेति । ननु शब्दादीनां दृश्यमानत्वात्तद्रष्ट्टत्येन आत्मा चेदिष्यते तर्हि सुषुप्यादौ शब्दाद्युपलंभाभारादात्मनोऽपि तदुपलब्धुः असिद्धिरेय स्यात् । आदित्यदर्शनाभावे तत्प्रतियोगिकस्य द्रष्टत्वस्य प्रतिनिर्देष्टुमशक्यत्यादित्याशंक्य 'अविनाशी वा अरे. ऽयमात्मा' इत्यादिश्रुतिमाश्रित्य परिहरति स्वप्न इति । बयः स्वमाः' इति श्रुतेः स्वप्नशब्देन सुपुप्तिर्गृह्यते । द्रष्टदृश्यविवेकमुपपादितमुपसंहरति । तस्मादिति । वत्पदपरामृष्टं हेतुमेव स्पष्टयति - सर्वप्रत्ययेति ॥ प्रत्यगात्मनः सर्वसाधकवे तदनुफूलप्रयत्नाभिमानप्रसंगादविकृतप्रात्यानु- पपत्तिरित्याशंक्याह -- अपारकेति । प्रदीपदृष्टान्तं विवृणोति । यतीत्यन कर्तृत्वेन प्रदीपरसंवध्यते । दान्तिकं घ्याचष्टे -तथेति । आत्मा सर्व प्रत्ययप्रयत्नाभिमानरहितः सन्प्रकाशयतीति संघन्धः 1 शाप्तिस्वरुप तस्वरूपोऽयमात्मेति आत्मनः स्वयंप्रकाशस्यमुक्तम् । तन्न श्रुति प्रमाणवति -- यथेति । प्रकाश. यत् ज्योतिः ·त्रिपुरी स्वयंज्योतिरात्मा, 'अत्राय पुरुपत्स्वयंज्योतिभवति', 'खेन भासा सर्वमिदं विभाति । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो- ऽयमभिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥" इत्य- वमादिवचनेभ्यः । बुद्धिवृत्तीनां चक्षुरादिद्वारेणोत्पद्यमानानां रूपाद्याकारप्रत्ययानां सुखदुःखमोहात्मकानां अभ्यन्तरे स्मृतीच्छाप्रयत्नरागद्वेपाभिमानरहितः स्वभावे- नव प्रकाशयति यस्मात्तम्मानित्यत्वं शुद्धत्वं बुद्धत्वं विकाररहितत्वं सर्वज्ञत्वं सूक्ष्मत्वमचलत्वं अनामरूपकात्मत्वम् । अशनापिपासाशोकमोहजरामृत्युप्रभृतयः शरीरस्येति 'योऽशनापिपासे जरां मृत्युमत्येति, 'यदिदं किंचाश्वभ्यः आशकुनिभ्यः आकीटपतंगेभ्यः' प्रकृतेरन्नमिति सिद्धम् । न त्वात्मन इति ।। । -- अत्रेति । स्वप्नावस्था सतम्या परामृश्यते । स्वेन भासा प्रत्यगात्मस्वरूपभूतेन ज्ञानेन सर्वमिदमादित्यादि तदाभासध्याप्त्या स्पष्टं प्रतिभातीत्यर्थः । तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि विपये सूर्यो भासकत्वेन न भातीति योजना । एवं न चन्द्रतारकमित्यादि योजनीयम् । इतश्च परमात्मप्रकाशकत्वं न सूर्यादीनामस्ति, तत्प्रकाश्यत्वादित्याह तमेवेति । अनुगमनबद्नुभानं स्वगतप्रकाशवशादित्याशंक्य आह तस्येति । 'विज्ञानमानन्दं ''सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म,' 'प्रज्ञानघन एव' इत्यादिवचनानि, आदिशब्देन गृह्यन्ते ।। आत्मनो क्षप्तिस्यभावस्य प्रयानादिरहितस्य सर्वप्रत्ययसाक्षित्वे फलितमाह - घुद्धिवृत्तीनामिनि । अभ्यन्तरे स्थित्वा ता एव बुद्धिवृत्तीरिति शेपः । शुद्धत्वं सर्वधुद्धि- साक्षिरयात् । युद्धत्वं समस्तजड साधकत्येन योधैकरसवात् । सूक्ष्मत्वं साक्षित्वेनोमय- विधेन्द्रियामाह्यत्वात्। अचलत्वं आकाशवदयस्थितत्वात् । नामरूपयोस्साक्ष्ययोटि- निविष्ठयोः साक्षिणि संभावनाभावात् । विकाररहितत्वमनामस्पत्वात् इति विवक्तव्यम् । प्रत्यगात्मना पर्मिसंवन्धिनो विकाररहितत्वमसिद्धमित्याशंक्याह अग्नेति । याश्रयान्तरगामित्वादशनायादीनामात्ममंयन्धो नास्तीति फलितं यक्तुमितिशब्दः । आत्मनः पर्मिसंयन्धाभावे प्रमागमाह-योगनेति । तमेतमात्मानं घेदितुमिच्छतः मयाजिनः प्रयजनीति सम्बन्धः । आत्मनोऽशनायायभाये कथं प्रसिद्धा भोक्तमोग्य- विभागरसमरित्यारांच्याह यदिदामिति । प्रकृतेरिति । अस्मादधतात्पदमप्या. लम्यम् । प्रनिशादेन प्रागो गहते, तस्यात्तत्यप्रसिद्धरिति द्रष्टव्यम् । अनात्मग्येष ।

·सव्याख्या। जाग्रत्खप्नसुपुप्तेषु एक एव आत्मा। जागरिते वैश्वानरः, स्वप्ने तैजसः, सुषुप्ते प्राज्ञः । स एव निर्विशेषस्तुरीयः। स परमात्मा सोऽहमिति । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहैवेति ॥ इति त्रिपुरी समाता ॥ भोक्तृभोग्यविभागस्सामासस्यान्ताकरणस्य भोक्तृत्वादिति मन्वानो व्यावर्त्य दर्शयति- नत्वात्मन इति । तृतीयपुरसमाप्त्यर्थं इतीत्युक्तम् ॥ शरीरद्वयोपन्यासेनाध्यात्मादिविभागाभिधानेन द्रष्टदृश्यवचनेन च तत्व- प्रतिपत्तिप्रकारं व्याख्यायावस्थात्रयद्वारेणापि तत्प्रतिपत्तिप्रकारं न्याचिख्यासुः आत्मनः प्रत्यवस्थं भेदमाशस्य प्रत्यभिज्ञानमनुरुन्धन्नाह - जाग्रदिति । एकत्वे कथं संज्ञाभेदः स्यादित्याशक्य अवस्थाभेदवशादित्याह - जागरित इति । अवस्थासंबन्धिनस्सकाशा- दन्यम्यैवात्मनो ज्ञेयत्वमाशंक्याहस एवेति । क्रमाक्रमाभ्यामवस्थात्रयमनुभवन्नेवात्मा कार्यकारणात्मकं त्रितयमतीत्य सकलविशेषाभावोपलक्षितरतुरीयो निरुच्यते । सदानन्दैकतानः विज्ञानधातुः इत्यर्थः ।। शोधितत्वंपदार्थमनूद्य तस्य तत्पदार्थत्वं वाक्याथ कथयति-स परमात्मेति । संप्रति व्यतिहारविवक्षया परिशोधितं तत्पदार्थमनूय तस्य प्रत्यगात्ममात्रत्वं प्रत्याययति- सोऽहमिति । इतिशब्देन प्रकरणं परिसमापयन्यथोक्तवाक्यार्थपरिज्ञानादज्ञानतदुत्था- नर्थनिवृत्त्या परिपूर्णपरमानन्दाविर्भावेन कृतकृत्यता भवतीति ।। पुरत्रयपरामर्शो वस्तुतो नानुभूयते । यत्र तस्मै नमः कुर्वे पुरुषोत्तममूर्तये ।। इति श्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचितं त्रिपुरीविधरणं समाप्तम् ॥

·॥ श्रीः ।।
॥ दुर्वासनाप्रतीकारदशकम् ॥
--
प्रातदिककर्मतस्तदनु सद्वेदान्तसञ्चिन्तया
पश्चाद्धारतमोक्षधर्ममननात् वासिष्ठरामायणात् ।
सायं भागवतार्थदिव्यकथया रानी निदिध्यासनात्
कालो गच्छति नश्शरीरभरणं प्रारब्धकण्ठार्पितम् ॥ १॥
अज्ञानं त्यज हे मनोऽपि च सदा ब्रह्मात्मसंभावनात्
सङ्कल्पान्सकलानपि त्यज जगन्मिथ्यात्वसंभावनात् ।
कामान् 'साधनसाध्यदुःसनिवहध्यानादजस्रं त्यज
क्रोधं तु क्षमया सदा जहि वलालोमं तु सन्तोपतः ॥ २॥
जिहोपस्थसुसभ्रमं त्यज मनः पर्यन्तदुःसेक्षणात
पारुष्यं मृदुभापगात् त्यज वृथालापश्रमं मौनतः ।
दुःसङ्गं त्यज साधुसङ्गमबलात् गर्धन्तु भनेक्षणात्
निन्दादुःखमनिन्द्यदेवमुनिदुनिन्दाकथासंस्मृतेः ॥ ३ ॥
निद्रां सात्विकवस्तुसेवकतया स्वप्नं सदा जागरात्
रोगान् जीर्णमिताशनाजहि सदा दैन्यं महाधैर्यतः ।
अर्थानर्थपरिग्रहं त्यज वृथासंसर्गसन्त्यागता
स्त्रीवाञ्छा त्यज दोपदर्शनपलात् दुःसं सुखात्मेक्षणात् ॥ ४॥
दारासक्तिमनादरात् सुतधनामक्ति त्वनित्यत्रतः
स्नेह मोहविसर्जनात् करुणया नैष्ठुर्यमन्तस्त्यज ।
औदासीन्यसमाश्रयात् त्यज सुहृन्मित्रादिदुर्वासनाः
सर्वानर्थकरान् दशेन्द्रियरिपूनेकान्तवासानहि
आलस्यं त्वरया श्रमं शमधिया तन्द्रां समुत्थानतः
भेदभ्रान्तिमभेददर्शनवलात् मिथ्यात्मतां सत्यतः ।
॥५॥

·दुर्वासनाप्रतीकारदशकम् । नमोति निजमर्मकर्मकथया द्रोह स्ससाम्येक्षणात् आमेश कुशलोक्तितस्त्यज मनश्छिन्ध्यप्रमादाद् भयम् ॥ ६॥ भूतार्थरमरणं वृधाश्रमधिया प्राप्त तु हानेक्षणात् भाव्यर्थव्यसनं सदा त्यज मना प्रारब्धचोवेक्षणात् । शिष्टाशिष्टजनकियारत्यज वृथाकष्टानुसन्धानतः नेद्वेषकथारसदा त्यज जने भस्मान्ततासंस्मृतः ॥७॥ अध्यात्मानुभवान्मनस्त्यज महपापं स्वभावेक्षणात् वैपम्यं समभावतः परकथाविक्षोभमक्षोभतः । विकारादिभवं तु दु:समनिशं तद्योग्यताभावनात तन्नातान्यगुवः क्षमस्व कृपया कर्मक्षयात्ताडनम् ॥ ८॥ आयुर्गच्छति पेटिकाजलमिव सक्त्वैव देहं जवात् गच्छन्तीन्द्रियशक्तयोपि कुलटा यद्वन्नरं निर्धनम् । प्रशा गच्छति दावदाहसमये श्रेणी मृगीणामिव ज्ञात्वा सत्वरमाश्रयात्मपी देहं वृथा मा कृथाः ॥ ९ ॥ धैर्यरावतशान्तिधेनुदमसन्मन्दारवृन्दं सदा मैत्र्याचप्सरसं विवेकतुरग सन्तोपचिन्तामणिम् । आत्मज्ञानमहामृतं समरस नैराश्यचन्द्रोदयं वेदान्तार्णरमाश्रयन्ननुदिनं सेवस्व मुक्तिश्रियम ॥ १०॥ प्रसादात् दक्षिणामूर्तेः श्रुत्याचार्यप्रसादतः । दुर्वासनाप्रतीकारदशकं रचितं मया ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरियाजाचार्यस्य श्रीगोपिन्दभगवत्पूज्यपादशिघ्याय श्रीमच्छङ्करमगरता कृती दुर्वासनाप्रतीकारदशकं संपूर्णम् ।

·श्रीशङ्करभगवत्सादैः विरचितः
श्रीमत्क्रमस्तवः॥
रक्तामृताम्बुनिधिमध्यलसत्प्रवारद्वीपस्फुरत्परमनन्दनकाननान्तः ।
श्रीवृक्षमूलतलपश्चिमवक्त्ररत्नगेहान्तराद्भुतमहामणिपीठिकायाम् ॥ १॥
विन्दुत्रिकोणबहिरष्टककोणबाह्यदिक्कोणदिक्परचतुर्दशकोणयुक्ताम् ।
वृत्ताष्टपोडशदळानतवृत्तलोकभूपूश्चतुर्मुखमहं प्रणमामि चक्रम् ॥ २ ॥
पाशांकुशामृतकपालसुमूलहस्तं हस्याननं विविधभूषणनीलदेहम् ।
नित्योत्सवं सकलविघ्नविनाशहेतुं श्रीमद्गणेश्वरमहं प्रणमामि नित्यम् ॥ ३ ॥
पीयूपमाण्डमसिदण्डकपालखण्डचण्डातिचण्डभुजदण्डमविप्रचण्डम् ।
श्रीकुण्डलद्वयविमण्डितगण्डमोडे नीलं वटुं वटुकनाथमहीन्द्रहारम् ॥ ४ ॥
चञ्चकपालसुकृपाणत्रिशूलदण्डमुद्यड्डमड्डमरुमण्डितपाणिदण्डम् ।
नीलाञ्जनप्रचयपुञ्जमिव प्रसन्नं श्रीक्षेत्रपालकममुं शरणं श्रयामि ॥ ५ ।।
चक्रातिचक्रपरिदारितदैत्यचक्रचक्राक्षिकम्युपरिचुम्बिकरां कुमारीम् ।
दुर्गा निसर्गमुनिपन्दितदुर्गदुर्गमिहासनोपरिगतां सततं अयामि ॥ ६ ॥
पद्मद्वयाभयवरोद्यतपाणिपद्मां पद्मासनेन समलंकृतपादपद्माम् ।
पद्मां सुपद्मवदनां सलु पद्मनाभहत्पद्ममध्यवसति सततं प्रपद्ये ॥ ७ ॥
उद्यत्सुधानिधिसहस्रमरीचिगौरी वागीश्वरी सकलबाड्मयसागराणाम् ।
कण्ठे सदा लुठतु मे स्फटिकाक्षमालाश्रीनिपुस्तकवराभयशस्तहस्ता ॥ ८॥
चन्धूकपुष्पवपुष मदघूर्गमानं पुण्ड्रेक्षुचापकुसुमेपुकरं वराक्ष्या ।
यद्वन्धनात्कनककान्तिसमानकान्त्या स्वालिद्गितं रतिपतिं सततं स्मरामि ॥ ९ ॥
प्रीत्या वशं भुवि वसन्तमहं भवन्तं नृत्यन्तमद्रुतमहोत्सवदं वसन्तम् ।
वन्दे मुनन्दनवने शरदिन्दुकान्तं सन्तानसन्ततिलतास्मुविकासयन्तम् ॥ १०॥

·४
श्रीगलगस्तपः।
भक्त्याश्रिताभयरोद्यतपाणिपद्मौ देयो समानरचितासनसन्निविष्टो ।
द्वारे पुरे परमदेवतदेवतायाः श्रीशंसपद्मनिधी निदधामि मूर्ध्नि ॥ ११ ॥
चिन्तामणिप्रणयदक्षिणपाण्यभीतिदानोल्सत्कमलकोमन यामपाणीः ।
रक्तगुतीः शशिधराः प्रकटागिमाद्यास्त्रैलोक्यमोहनगताः परिपूजयामि ॥ १२ ॥
रक्तोत्पलामृतापालधराः कराभ्या यंशीतमालदरकोमलनीलदेहाः ।
ब्राम्ह्यादिका रचिरभूपगरफ्ना मातद्धितीयचतुरस्रगता भजामि ॥ १३ ॥
पाशाशाक्तियथायथरद्धयद्धमुद्रारिमुद्रितकरां तरुणारुणाभाम् ।
श्रीमत्नृतीयचतुरस्रगसर्वपूर्वसक्षोभपूर्वदलदैवतमर्चयामि ॥ १४ ॥
शोणा सराशसृणिपाणियुगाभिरामाः कामाद्यकर्षणमुखाः सुभगाश्च नित्याः ।
गुमा गनिपिकलाः खलु सर्वाञ्छासपूर्णपोडशदळे परिपूजयामि ॥ १५ ॥
श्रीदेव्यचिन्त्यमहिमा अभिदीप्यमाना रक्ताः सुगुमरनामधरा दयार्द्राः ।
शवीरनगकुसुमादितथाष्ट्र मर्चसक्षोभरेष्टदके परिपूजयामि ॥ १६ ॥
शोणाः सनाणवनुप' सन्नु सर्वपूर्वसंश्नोमणादिकचतुर्दशदेवतास्ताः ।
सत्सप्रदायविधिना परिपूजयामि सौभाग्यदायकचतुर्दशकोणचक्रे ॥ १७ ॥
शुभ्रा वराभयकराः खलु सर्पपूर्वसिद्धिप्रदा दशदिशोद्भुतशक्तिशतीः ।
सर्वार्थसाधकाहिर्दशमोगचरे सपूजयामि कुलमौलिकयोगिनीस्ताः ॥ १८ ॥
कर्पूरपूरमचिरागधराक्षमाला: श्रीतत्यपूनकभृतोऽतिनिगर्भदेवीः ।
सापरक्षणरे दशकोणचरे सक्षिकाप्रथमिका दश पूजयामि ॥ १९ ॥
चापे पुस्तफ्लसस्परिकाक्षमाल वालप्रवालरचिर पशिनीप्रधानम् ।
सादिरोगहरचरपरे निमोणे वाग्देवताष्टकमह सरहस्यमोडे ॥ २० ॥
रक्ता वराभयाराः शिरसा दधानाः पाशाकुशेपुधनुरायुधभूपणानि ।
श्रीमत्रिशेणहिरामदेवतास्ता रक्षतु सन्तनमनन्तगुणाश्चतस्रः ॥ २१ ॥
श्रीमत्रिकोण पहिरात्मादयतारता देवी: पडद्गयुवती: परिपूजयामि ।
कुन्देन्दुकजलकटारपिशगहव्यवाहप्रियोऽभयरोद्यतपाणिपद्माः ॥ २२ ॥

·श्रीमत्क्रमस्तपः। श्रीमन्त्रिकोणपरमाद्भुतसर्वपूर्वसिद्धिप्रदेऽतिपरमामृतहव्यदेव्यः । कामेश्वरी मम ददातु समस्तकामान् वनेश्वरी भगवती भगमालिनी च ॥ श्रीमत्रिकोणपुरविम्फुरितां त्रिनेवां वालातपारुणतर्नु तरुणेन्दुमौळिम् । पीयूषभाजनदराङ्कुशपाशहस्ता कामेश्वरीं भगवती परिपूजयामि ॥ २४ ॥ पाशांकुशामृतकपालकमातुलुङ्गचापेपुमंगतकरामरुणां त्रिनेत्राम । श्रीमत्रिकोणपरदेवतदक्षिणस्यां वनेश्वरी भगवती परिपूजयामि ॥ २५ ॥ चन्द्राननां त्रिनयनां तरुणेन्दुमस्तां पाशांकुशाक्षगुणपुस्तकशस्तहस्ताम् । श्रीमत्रिकोणपरदैवतवामभागे शुभ्रां भजे भगवती भगमालिनी च ॥ २६ ।। चक्रेऽतिगुह्यपरमाद्भुनसर्वपूर्वानन्दात्मकेऽतिपरमे नवमे तु पूर्वे । भक्या परापरतरानिरहस्यदेवी सेवे परापरमेथी परमेश्वरी ताम् ॥ २७ ॥ प्रत्यप्रजामदरुणाम्बुजवक्त्रविन्श्चुम्बालिकालकुटिलालकपल्लवां ताम् । । आनन्दसान्द्रकरुणामयसुप्रसन्नलीलातिलोलनलिनोत्पललोचनालिम् ।। सिन्दूरसुन्दरशरीरविराजमानराजीवदाडिमजयानवबन्धुजीवाम् । श्रीमन्महामुकुदकोटिमहायरत्नसम्रह्मचारिपरमामृतचन्द्ररेखाम् ॥ २९ ॥ सुभूतया विजितरूपपिनाकपाणेर्वाणासनाद्धि विनिवेशितबाणलीलाम् । तद्विश्वकर्मपरिसूविननासिकानां पद्मासनां निनयनां तरुणे दुमस्ताम् ॥ ३० ॥ ईपद्विकासितमनोहरहासदन्तवासनिया जितनवोदितचन्द्ररेखाम् । सौन्दर्यदेवतमहामृगनामिवित्रपत्रांशुमिन्दुकमनीयललाटपट्टाम् ॥ ३१॥ लावण्यमाण्डशुभगण्डमुगाभिरामानौपम्यकान्तिचिपुराभिविराजमानाम् । श्रीकुण्डलद्वयविमण्डितगण्टशोभापाण्डित्यखण्डितसुधानिधिमण्डलाभाम् ॥ फरपूरपरिपूरितचारुनागबहीरमाईवपुराड्यानभाधरोष्टीम् । भैयेय घुम्बितमणिशुतिदीप्यमानसच्छायणा द्विगुणशोभितकम्युकण्ठीम् ॥ ३३ ॥ लाक्षारसरनपितबालमृणालनालीलालयामलरसाश्चिनयाहुबलीम। रक्तोत्पलोज्ज्वलदलामलकोमलाभिर्यालप्रवालललिताहुळिपारिलीसाम् ।। ३४ ॥

·श्रीमत्क्रमतवा ।
--
तद्विश्वकर्मपरियविनिर्मिवीरमाद्गुलीयकनकातिदीप्यमानाम ।
फेनापि कारणवशेन गृहीतबद्वपाशांउशेपुधनुरायुधभूषणर्णा ताम । ३५ ॥
त्रैलोक्यदुर्लभमहामणिनायकश्रीसंसक्तमौक्तिकफ्लोज्ज्वलहारलक्ष्मीम् ।
लायोपवारिपरिपूर्णसुपर्गकुम्भशोभाभिभाविकुचमण्टलपूर्णकुम्भाम् ॥ ३६ ॥
लोकरयेऽप्यतिसुदुर्लभसाम्यसौम्यशोभाविभाकरवलित्रयशोभिमध्याम् ।
लावण्यनाभिगहनाभिगृहप्रविष्टश्रीमन्महाद्युतिमयीं नयलोमराजीम् ॥ ५७ ।।
चश्चन्मरीचिनिचयांचितकांचनांचवांचीपिकाशिरुचिरक्तविचित्रानाम् ।
श्रीकामकाननसमुद्भवरामरम्भास्तंभाभिभाविसुकुमार रोस्युग्माम ॥ ३८ ॥
वृत्तानुपूर्वविधिदुर्घटसन्निवेशजंघायुगाभिरमणां मणिगूढगुल्फाम् ।
वाचस्पतेरपि यचौरचनाभिशेभिसौन्दर्यगोचरमनोहरपादपद्माम् ॥ ३९ ॥
श्रीब्रह्मविष्णुशियमौटिल सद्विमानमालोक्यमानकरुणारणपादपद्माम् ।
श्रीसाधकाय करणामयसुप्रसन्न दृष्टातिदिष्टयरदानमधः प्रसन्नाम् ।। ४ ।।
प्रैलोक्यमोहनमयी परमेश्वरी तां त्रैलोक्यकारणमयीं परमेश्वरी ताम् ।
प्रैलोक्यविस्मयमयी परमेश्वरी तां चक्रेश्वरी शुभरी परिपूजयामि ॥ ४१ ॥
त्रैलोक्यमोहन मुसान्जकचक्रमेतत्स्थानेऽणिमादिप्रक्टादिकसिद्धिदेवीम् ।
श्रीमद्गुरुकम समस्तसमत्रमुद्राः पुष्पैः प्रपूज्य परमेश्वरि तेऽर्घयामि ॥ ४२ ॥
पद्मादिभूतमणिपंचदशीम यावन्नित्यातिथिक्रममयों खलु फेऽपि धन्याः ।
फामेश्वरीप्रभृतिपंचदशादिनित्यामंत्री परापरमयी परिपूजयामि ॥ ४३ ॥
एवं गीयसे प्रथमतः त्रिपुरेति मातः पश्चाद्वितीय ननमे त्रिपुरेश्वरीति ।
साय के त्रिपुरसुन्दरिकेति तुर्ये मातः परा निपुरवासिनिफा त्वमेष ॥ ४४ ॥
स्यं पंचमे भगवती त्रिपुरा परा श्रीः पष्टे परा त्रिपुरमालिनिका समेव ।
एवं सप्तमे भगवती मिपुरादिसिद्धा त्वं चाष्टमे भगवती त्रिपुराम्रकेति ॥ ४५ ।।
पूर्णे परापरमये परमेऽतिगुह्ये श्रीमन्महात्रिपुरसुन्दरि च त्वमेव ।
भीमम्महात्मकमहाद्भुतचक्रराजे वं गीयसे मुकृतिभिः खलु फैश्च देवी ॥ ४६॥

·श्रीमत्क्रमस्तवः । आदौ दशाष्टदशषोडश चाष्ट चासि पश्चाच्चतुर्दशदशासि ततो दशाष्टौ । पश्चाच्चतुष्टयमसि त्रितयं च पटक सप्तोत्तरा शतमयी त्वमसि त्वमेका ॥ १७ ॥ कामेश्वरीति भगमालिनिकति नित्यक्लिन्नति तैरुपगतासि हिरण्यकेति । खं वहिवासिनिरतेति महादिभूतविद्येश्वरीति च तथा शिवदूतिकेति ॥ ४८ ।। मातः परा स्वरितिका कुलसुन्दरीति नित्यातिनित्यपरनीलपताकिनीति । त्वं सर्वलोकविजयाखिलमालिकेति ज्वालामयीति निगदन्ति विचित्र केति ।। मातस्तवाक्षरमनक्षररूपिकायं संसाध्य शुद्धमतयो गणयन्ति नैव । श्रीब्रह्मविष्णुशिवतावरवीन्द्रचन्द्रयक्षेन्द्रदर्पकगणेश्वरवहिमुख्यान् ॥ ५० ॥ संपूज्य केपि सकलैबरणोपचारः ग्रन्थि विभिद्य परमेष्ठिनमुद्वहन्तीम् । मारात्मिका मदनधामनि दीपरूपां जिह्वाग्रतः सुकृतिना परिपालयन्ति । आधारवारिस्हमध्यल सरिखकोणवामाशिखाप्रजपरां परमाङ्कुराभाम् । ज्ञानक्रियेष्टमयि सष्टिविनाशनाशश्रीब्रह्मविष्णुशिवस्पधरा त्वमेका ।। ५२ ।। सृष्टिस्थितिप्रलयकारणकर्तृभूतं वेदान्तवेद्यमजमव्ययमप्रमेयम् । अन्योन्यभेदकलहाकुलमानसास्ते जानन्ति किं जडधियस्तत्र रूपमम्य ॥ ५३॥ स्तोत्रं त्वमेव परमेश्वरि गीयसे चेत् स्तोता त्वमेव परमेश्वरि गीयसे चेत् । स्तुत्यं त्यमेव परमेश्वरि गीयसे चेत् कि रतूयसे खलु तदा परमेश्वरि त्वम् । यः कालकल्पतरुमेतदनन्यबुद्धिः श्रीमक्रमस्तवनृपं पठतीह नित्यम् । मुक्तिः करे वसति सिद्धिभिरष्टभिर्वा किं तस्य मातरणिमादिभिरल्पिकाभिः ।। त्वां पूजयेक्रमकुला सक्लार्थसिद्धिसोत्रं पठिष्यति जनस्त्वयि जातभाक्तः । तस्मान्मयापि तव भक्तिरसेन देवि भक्तार्थसिद्धिकररत्नमिदं व्यधायि ॥ ५६ ।। इति श्रीशङ्करभगवत्सादाचार्यविरचितः श्रीमत्क्रमस्तवः संपूर्णः ॥

·॥ ब्रह्मोत्तरतत्वरतमाला ॥
(मणिरनमाला)
अपारसंसारसमुद्रमध्ये निमजतो मे शरण किमस्ति ।
गुरो पालो कृपया यदैतन् विश्वेशपादांबुजदीपनीका ॥ १ ॥
घद्धी हि को यो विषयानुरागी को वा विमुक्तो विपर्यविमुक्तः ।
को वास्ति चोरो नरकः स्वदेहः तृष्णाक्षया स्वर्गपद किमस्ति ॥ २ ॥
संसारहत्कस्तु निजात्मनोधो को मोक्षहेतुः प्रथितस्स एव ।
द्वार किमेकं नरक्स्य नारी का स्वर्गदा प्राणभृतामहिंसा । ३ ॥
शेते सुखं कम्तु समाधिनिष्ठो जागर्ति को वा सदसद्विवेकी ।
के शवयस्सन्ति निजेन्द्रियाणि तान्येव मित्राणि जितानि कानि ॥ ४ ॥
को या दरिद्रो हि विशालकृष्ण श्रीमाश्च को यस्य समस्ततोषः ।
जीन-मृतकस्तु निरुद्यमो यः का वाऽमृता स्यात् सुसदा निराशा !} ५ ॥
पाशो हि को यो ममताभिमानः समोयत्येय सुरेच का स्त्री ।
को वा महाजो मदनातुरो यो मृत्युश्च को वाप्ययश स्वकीयम् ॥ ६ ॥
यो या गुस्तो हि हितोपदेष्टर शिष्टस्तु पो वा गुरुभक्त एच ।
को दीर्घरोगो भवदायनामो किमौषध तस्य विचार एव ॥ ७ ॥
किं भूषणाभूषणमस्ति शील तीर्थ पर किं स्वमनो हि शुद्धम् ।
विमन हेय कनकं च कान्ता भास सदा कि गुरुवेदवाक्यम् ॥ ८ ॥
के हेनरी ब्रह्मगतेस्तु सन्ति सत्सगतिः शान्तिविचारतोपाः ।
के सन्ति समोऽखिल वीतरागा अपास्तमोहाः शिवतीनहाः ॥ ९ ॥

·महोत्तरतस्वरत्नमाला।
९:
को वा ज्या प्राणभृतां हि चिन्ता मूरों हि को यस्तु विवेकानः ।
कार्य मया का शिवविष्णुमक्तिः किं जीवनं दोषविवर्जिनं यत् ॥ १० ॥
विद्या हि का ब्रह्मगतिप्रदा या बोधोऽस्ति को यातु विमुक्तिहेतुः ।
को लाभ आत्मावगमो हि यो वै जितं जगत्केन मनो हि येन ॥ ११॥
शूरान्महाशूरतमोऽस्ति को वा मनोजयाणैयथितो न यातु ।
प्राज्ञोऽतिधीरश्च समश्च को वा प्राप्तो न मोह ललनाकटाक्षैः ॥ १२॥
विषाद्विपं कि विपयारसमस्ताः दुःसी सदा को विपानुरागी।
धन्योऽस्ति को यस्तु परोपकारी का पूजनीयो ननु तत्त्वनिष्ठः ॥ १३ ॥
सर्वावस्थास्वरि किन कार्य किं वा विधेयं विदुपा प्रयत्नात् ।
स्नेहश्व पापं पठनं च धर्मः संसारमूलं हि किमस्ति चिन्ता ॥ १४ ॥
विज्ञान्महाविज्ञतमोऽस्ति को वा नार्या पिशाच्या न च वञ्चितो यः ।
का शृङ्खला प्राणभृतां हि नारी दिव्यं व फिंच निरस्तदैन्यम् ॥ १५ ॥
ज्ञातुं न शक्य किमिहारित सः योपिन्मनो यच्चरितं तदीयम् ।
का दुम्यता सर्पजनैर्दुराशा विज्ञाविहीनः पशुरस्ति को वा ॥ १६ ॥
वासो न संगः सह विधयो मूसैश्च पापैश्च सलैश्च नीचैः ।
मुमुक्षुणा किं त्वरित विधेयं सत्सङ्गातः निर्ममतेशभक्तिः ॥ १७ ॥
लघुत्वमूलं च किमर्थितेर गुरुत्वनी यद्याचनं किम ।
जातोऽस्ति को यस्य पुनर्न जन्म को वाऽमृतो यस्य पुनर्न मृत्युः ॥ १८ ॥
मूकोऽस्ति को वा यधिरश्च को वा युक्तं न वक्तु समये समर्थः ।
तध्यं सुप यं न शृणोनि वाक्यं विश्वामपाव न किमस्ति नारी ॥ १९ ॥
तत्वं किमक शियमद्वितीयं किमुत्तमं सचरितं यदस्ति ।
किं कर्म कृत्वा न च शोचनीयः कामारिकंसारिसमर्चनाख्यम् ॥ २० ॥
शवोर्महाशनुतरोऽस्ति को वा कामरसकोपानृतलोभतृष्णः ।
न पूर्वते को विषयैस्स एर किं दुःखमूल ममताभिधानम् ॥ २१॥

·ब्रह्मोत्तरतवरत्नमाला। 1 किं मण्डनं साक्षरता मुसस्य सत्यं च कि भूतहितं तदेव । त्यक्त्या सुसं किं स्त्रियमेन सम्यग्देयं परं किं त्वमयं सदैव ॥ २२ ॥ कस्यारित नाशे मनसो हि मोक्षः क्त्र सर्वदा नास्ति भयं विमुक्ती । शल्यं परं किं निजमूर्सनैन के के ह्युपास्या गुरवश्व युद्वाः ॥ २३ ।। उपस्थिते प्राणहरे कृतान्ते किमाशु कार्य सुविया प्रयत्नात् । हृवुद्धिचित्तरसुखदं यमतं मुरारिपादांबुजमेव चिन्यम् ।। २४ ॥ के दस्यवस्सन्ति कुरासनाख्याः कइशोभते यस्सदसि प्रविद्यः । कान्तेन का या सुसदा सुपिया किमेधते दानवशात् सुविद्या ।। २५ ।। कुतो हि भीतिः सततं विधेया लोकापवादात् भयकाननाच । को यास्ति बन्धुः पितरौ च को वा विपःसहाय परिपालको यः ॥ २६ ॥ वुध्या न बोध्य परिशिष्यते किं शिवं प्रशान्तं सुसमोधरूपम् । ज्ञाते तु कस्मिन् विदितं जगत्स्यात् सर्वात्मके ब्रह्मणि पूर्णरूपे ॥ २७ ॥ किं दुर्लभं सद्गुरुररित लोके सत्संगतिम्रह्मविचारणा च । त्यागो हि सर्वस्य शिवात्मयोधः को दुर्जया सर्वजनैमनोजः ॥ २८ ॥ पशो। पशुः को न करोति धर्म प्राधीतशास्त्रोपि न चात्मयोधः । किं तद्विपं भाति सुधोपमं स्त्री के शत्रयो मित्रपदात्मजाद्याः ॥ २९ ।। विद्युच्चल किं धनयौवनायुः दानं परं किंच सुपारदत्तम् । कण्ठं गतेरप्यमुभिर्न कार्य किं किं विधेयं मलिन शिवार्चा ॥ ३० ॥ कि कर्म यत्प्रीतिकरं मुरारेः क्वास्था न कार्या सततं भवाधौ। अहर्निशं कि परिचिन्तनीयं संसारमिध्यावशिवात्मतत्त्वम् ॥ ३१ ॥ कण्ठं गता वा श्रवणं गता या ब्रह्मोत्तराव्या मणिरत्नमाला । तनोतु मोदं विदुषां सुरम्या रमेशगौरीशकथेव सद्यः ॥ ३२ ॥ इति श्रीमुक्तीन्दशामिप्रपिचिता ब्रह्मोतरतत्यरत्नमाला समाता ।। --

·॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
॥ सच्चिदानन्दभुजङ्गः॥
यतस्तत्वमस्यादिवास्योपदेः सदा सचिदानन्दभावो विभाति ।
। स आचार्यवर्यस्स देवास्ममस्ता गिरस्तस्य वेदाः पदान्जे च गङ्गा ।। १ ।।
प्रबोधान्तवेदान्तयोगान्तपूर्वैः कलान्ताख्यनादान्तसिद्धान्तवादैः ।
चिदानन्दमेकं वदंत्यात्मनिष्ठाः स सिद्धो न चेकि फलं तैश्च बादः ॥ २ ॥
क जीवस्य वार्ता क वा कोशवार्ता क भूतानि वेधोमुग्या देवताः क ।
क कैलासबैकुंठ सत्यादिलोकाः चिदानन्द एकम्सदाचार्यलक्ष्यः ॥३॥
चिदानन्दभावे सदाचार्यबुद्धे कुनोऽष्टौ च सिद्धीः कुनो लोकभेदान् ।
कुतो देवसारूप्यलाभादि कांक्षेद्वदेत्तत्समस्तं सदोपाधियुक्तम् ॥ ४ ॥
क या रुप्यशैलः क वैकुण्ठदेशः क वा सत्यलोकस्तदशिश्च के वा ।
गुरोरसकृपावोधितानन्दभावो निजानन्दलेशाश्रितस्तान जहानि ॥ ५ ॥
समन्ताच्च सत्तास्वरूपेण पूर्ण तदा चित्म्वरूण पूर्ण समस्तम् ।
परानन्दपूर्ण च सर्व यदेतत्ततस्सच्चिदानन्दरूपश्शिवोहम् ।। ६ ॥
सदेतच्चिदेपा तथानन्द एष ध्रुवं नामभिस्तैः शिवो नामवाच्यः ।
यता लीवनारीपुमाकारतोऽसौ प्रपंचा स्फुरत्यस्य सान्निध्यमात्रात् ॥ ७ ॥
ततो भूरसुपूर्णा भुवस्तेन पूर्णः स्वरेतेन पूर्ण तथा सर्यलोकाः ।
यतो भूर्भुवःस्वःप्रभृयाश्रितायारसदा जीवकोटेविलासो विभाति ॥ ८ ॥
यतो भूविकाराचरत्येष देहस्तथा येन मद्रूपमाकारि भाति ।
यतश्चन्द्रसूर्यादितेजश्व यातः प्रधावत्यतश्चित्समरतेषु पूर्णा ॥ ९ ॥
घरत्यनकोशस्तनुः प्राणवातात् स वातो मनःप्रेरितोऽज्ञानतस्तत् ।
तदेतच विज्ञानमानन्दनुन्नं तता कोशचेष्टाश्चिवरसन्निधाने ॥ १० ॥
क यानाख्यकोशः क वा प्रागकोशा के वा तौ मनाकोविज्ञानकोशी।
क वानन्दकोशाम्तमध्यादिशून्ये कथं मचिदानन्दरूपेऽङ्ग योगा ॥११॥

·१२
मच्चिदानन्दभुगः ।
क यानाद्यविद्या क वा सूक्ष्मदेह छ वा भूतदेहश्चिदानन्दको ।
चिदेपा कथ योगमेति पुरस्फाटिसाइमेव नीलादिवणः ।। १२ ॥
घटस्यो मठस्थो वहिष्टो निलस्यो यथाकाश एकोऽसिलोपाधिमुक्तः ।
तथा ब्रह्मविष्यादिकोटान्तदेहे चिदानन्द एकोहि पुर्णो विभाति ॥ १३॥
यथाभ्रेपु धावत्सु धागनियन्दुस्तथा देहचेष्टा समारोप्यतेऽस्मिन ।
यथा निर्मले दपणे विघोटस्तया शुद्धविज्ञानमध्ये चिदद्धा ॥ १४ ॥
सुसी दुरयह ज्ञान्यथाज्ञानयुक्त कीन्यादिबुद्धश्च मूल चिदेव ।
तथा सर्वभाराव तत्सन्निधानाचिदानन्दपूर्ण यदेतत्समस्तम् ॥ १५ ॥
यहिस्सञ्चिदानन्द एपोऽन्तरस्ति क वा नास्ति सपूर्णता तस्य निया ।
ततो बुद्धिचित्तादित वेषु चेष्टा म कुर्यादयस्कान्तवन्निीकारः ॥ १६ ॥
सुपुनो स्वतस्पर्यभाना प्रलीना यथैव स्वविज्ञानतसर्यशान्तौ ।
तदा स्यादनिर्याच्यसाख्य स्ववेद्य स्वसाक्षात्कृतिरसा परैक्य तदैक्यात् ॥ १७ ॥
यदोवारजन्यारसमस्ताश्च वर्णा गिरस्तनो नाम मौन बुधानाम् ।
तदा चित्तविक्षेपण नैर भूयात्ततो मौनतश्चामृताप्तिधुर स्यात् ॥ १८ ॥
घटस्था प्रदीपो घदध्वसनेन प्रकाश यथामोत्यसकोचभावात् ।
यथा देहपाते चिदानन्दपूर्तिनिरस्तारिलोपाधिरद्दीप्तिमेति ॥ १९ ॥
किमतनादेश्व किं द्वैतवादेस्तया द्वैताद्वैतवादै फल विम् ।
यथागातयाल चिदान दलल्य सदाचार्यकारण्यमेवाप्रगण्यम् ॥ २० ॥
परारूपभाक् द्वैनकाद्वैतनिछो महानन्दरूपी विशिष्टाद्वयस्था ।
चिदाकाशमारेऽसिलोपाधिशून्ये भवेन्छुद्धमद्वैतमेव विधा तत् ॥ २१॥
विवातियत्ता त्रिमूर्ति विहाय प्रयायेर सायुज्यम यानपेक्षम् ।
मुतो हर के दृश्य कुतो ज्ञानवेद्य पुनोऽह परस्सर्पशून्ये प्रकारे ।। २२ ॥
म चाह न वायो न घातमारो न च द्वैतभायो न याद्यम्तमध्या! ।
मसा न चासन्न योधो न निद्रा शियान दभावे सदोदीयमाने ॥२१॥

·मच्चिदानन्दभुजंगः।
शिवानन्दमत्तो न जाने विरिंच हरि रुद्रमीशं सदेशं च नित्यम् ।
क देहः क चेतः क बुद्धिः क चाहं क वा प्राणवातः क सर्वेन्द्रियाणि || २४ ।।
मनो दुष्टवाजी प्रधावन् समन्तात् प्रशान्याख्यकूपे विवेकात्सपात ।
तदानीमनिर्वाच्यसौख्याश्मभारस्तमाक्रामति कास्य शक्तिः प्रयातुम् ॥ २५ ॥
क वेडा क वा पिंगळ्या सा सुपुम्ना क वायोनिरोधः क वाधारपट्कम् ।
सदानन्दलब्धामृतास्वादमत्तो न देहं च जाने न मां नापि सौख्यम् ॥ २६ ॥
चिदानन्दसौख्यानुभूतिः कथं या स्वविद्याविशेपैरधन्योऽभिधाते ।
परस्त्रीरति प्राप्य सौख्यानि पण्डः कथं वेत्ति वक्तुं पटुर्वा परेपाम् ।। २७ ॥
प्रबोधे शिवनन्दसान्द्रे सतीदं शरीरं प्रयात्वापतत्वाधातु ।
तथा बद्धयतां वद्धयतां वर्ध्यतां वा परैर्दूष्यतां भूष्यतां वात्मनः किम् ॥ २८ ॥
न चर्याक्रियायोगमार्गाश्च सत्याः शरीरं न तत्वानि लोकाश्च भोगाः ।
शिवानन्दयोधः परं सत्यमन्यन्न सत्यं न सत्यं न सत्यं न सत्यम् ।। २९ ॥
हृदानन्दलामेन तुझं यदीयं स किं ब्रह्मविष्णिन्द्रमुख्यान प्रणैति ।
चिदानन्दलेशो हरिब्रह्ममृग्यः स धन्यस्स धन्यरस धन्यस्स धन्यः ।। ३० ।।
य आनन्दयोगेन चत्वारि रूपाण्यरूपाणि तद्वत्ततो रूपरूपम ।
नवोत्तीर्य तत्वानि निष्ठां प्रविष्टस्त योगी स योगी स योगी स योगी ॥ ३१ ।।
सदानन्दचित्तं चिदाकाशमध्ये यथा सांवमूर्तिरसमायों करोति ।
तथा हृत्प्रकाशे चिदानन्दलीलाविशेषेण देदीप्यते ज्ञानभाजाम् ॥ ३० ॥
शिवानन्द आदी ततश्चित्सुपूर्णा तदिच्छाक्रियाज्ञानरूपोऽथ जीवः ।
तिरोधिर्मलश्चेति पञ्चैर रुपं समतं शिवानन्दमूलं विभाति ॥ ३३ ॥
हृदा सर्वचिन्ता परित्यज्य जिह्वा प्रवेश्यानिशं तालुरन्धे प्रयत्नात् ।
तदुद्भूतदिव्यामृतास्वादतप्तम्तृषां च धुधाव्याधितन्द्रीर्जहाति ॥ ३४ ॥
सुधापानमभ्यासयनैर्विनापि प्रभूयात् सदानन्दबोधानुभूत्या ।
किमन्यैस्तु चर्याक्रियायोगमार्गचिदाकाररूपस्य चिन्तोज्झितस्य ॥ ३५ ॥

·सचिदानन्दभुजंगः । स पादादिमूर्धान्तमानन्दसान्द्रं सदा भावयन्प्राप्नुयात् सर्वसिद्धिम् । तदाहुः परैक्यं मनोन्मन्यवस्थां चिदाकाशभावं तदा जीवमुक्तिम् ॥ ३६ ॥ सदा सर्वभावेषु सक्ता स्वशक्त्या स्वयं सर्वभावपु सक्तो निसर्गात् । तथा सर्वभावस्वरूपं प्रपञ्चे विमुक्ती न किंचित्स्वकैवल्यमेकम् ॥ ३७ ॥ स्वतश्शून्यतापूर्णमेतत् समस्तं सदानन्दचिच्छक्ति यस्मिन् समेताः । विधिविष्णुरुद्रौ दिनेशो निशीशरस्वकृत्यानि कुर्वन्ति यत्सन्निधाने ।। ३८ ॥ पृथिव्याद्यमेतज्जडं तत्वजालं स्वयं तद्वियोऽपि योगेप्यशक्तः । शिवेच्छावशात सर्वभावप्रवृत्तिः प्रपञ्चपि मुक्तौ च जीवोऽस्वतन्तः ॥ ३९॥ शिवानन्दभावन तिष्ठन्विमुक्तौ जपध्यानपूजा न कुर्यात्यजेन्न । स्वतस्सर्वकृयानि शान्ति प्रयान्ति क्षणार्धान पश्यत्यसौ यत्प्रपञ्चम् ॥ ४० ॥ प्रपञ्चस्थिती नासज्जति ब्रह्मचिन्ता द्विभापातिदक्षो यथा तद्वदेषः । क्षणादिन्द्रियार्थे क्षणाद्वस्तुरूपे प्रधावन् प्रयायेप का फाक्षिसाम्यम् ॥ ४१ ।। चिदाद्यैस्समस्तैर्युतस्तत्स्वरूपः स्यभावेन मुक्ताखिलोपाधिजाला । यथेशस्तथात्मा विमुक्तौ स्वकृत्यं शिवस्यैव कृत्यं परं सत्यमेतत् ।। ४२ ॥ शिवानन्यभावेन तिष्ठन्नजस्रं सुधामेत्यवस्थास्त्यजेज्जाप्रदाद्याः । तथा वज्रकायत्वमाप्नोत्ययत्नात् प्रयात्यप सिद्धीस्तथैवाणिमाद्याः ॥ ४३ ।। शिवानन्यतां सद्गुरोः प्राप्य धन्यो न वांछामिहामुत्रभोगेषु कुर्यात् । तथा योगसिद्धौ खदेहस्थिती वा स्वयं सर्वसंगान् परित्यज्य तिष्ठेत् ।। ४४ ।। निधिप्राप्तितस्सर्वसाम्राज्यलाभान्निजेष्टागमाद्या मनःप्रातिरस्ति । अमुष्यानुभूत्या सुखस्यामृताप्तिस्तथा सिद्धयो नित्यतृप्तिश्च भूयात् ।। ४५ ।। मुदा सच्चिदानन्दसंज्ञ भुजंगप्रयातं पठेद्यस्तु वेदान्तसारम् । स दीर्घायुरारोग्यमश्वर्यमेति इति सच्चिदानन्दभुजंग संपूर्णम् ।। 11 ·शरीरत्रपिलक्षगं अवस्थासयमाक्षि सचिदानन्दरून यन् प्रत्यम्चतन्यं अहन्तास्पदं तस्याध्यस्तदेहादिसम्गन्धाभावे पन्नास्पदाध्यस्तप्रपने मुवरी सम्बन्धा- भावात् प्रपत्रमात्रविलमगं साक्षि सत्यज्ञानानन्दात्मकं यत् तद्झ तदेवाहमस्मीति वादास्यमेवेति विपुपामनुभव इति राधाम्नः । त्व किं प्रमाणमिति चेत् - श्रुति- "अभयं प्रतिष्ठा विन्दते। अथ सोऽभयं गतो मषति ॥ श्रीरस्तु ॥ हरिः ओम् ॥ अखण्डैकरसवाक्यार्थः॥ वाक्यार्थो नामासण्डेकरसः । तद्विषयि अर्थविज्ञानमसण्डैकरसम् । ननु तर्कमीमांसाभ्यां वाक्यस्य संसर्गविशिष्टार्थत्वाङ्गीकारात् कथमखण्डैकरसत्वमर्थ इति चेन्न । तयोस्साकल्येन श्रुत्यर्थविचारजन्यज्ञानाभावात् । तथाहि - 'नात्र काचन मिदा' इत्यादिवाक्येन भेदमात्रस्य निषिद्धत्वात् पारमार्थिकव्यावहारिकप्रातिभासिक- भेदत्रयनिषेध एव श्रुतेरधः ।। - ननु 'न कदाचिदनीदृशं जगन्' इत्यादिवास्येन प्रपञ्चमात्रस्य प्रवाहरूपेण सत्यत्वात् कथं भेदमात्रस्य निपिद्धत्वमिति चेन्न। 'अतोऽन्यदातम्' इत्यादिश्रुत्या आत्मनः सकाशदन्यस्य सर्वस्य नश्वरत्वात्कथं प्रवाहरुपेण सत्यत्वम् ? किञ्च संसर्गाद्यङ्गीकारे दोप उच्यते । गामानय शुक्लां दण्डेन' इत्यादिवाक्ये गोकर्मकानयन- क्रियायाः दण्डकरणदेवदत्तकर्तृसम्बन्ध एव वाक्यार्थः प्रतीयते । तद्वदत्रापि वाक्यस्य जीवपरयोस्संसर्ग एव वाक्यार्थः इत्यङ्गीकारे राज्ञः पुरुषः इत्यादिवत् स्वस्वामिभाव- सम्बन्ध एव वाक्यार्थः स्यात् । एवमगीकारे 'अहं ब्रह्मास्मी 'ति मावनयाऽनयोरसंसर्ग- वचनात् जीवस्य ब्रह्मसम्बन्धित्वं स्यात् । नीलं महत् सुगन्धि उत्पलम्' इति वाक्ये नीलयमहत्वसुगन्धित्ववैशिष्ट्यमुत्पले यथा प्रतीयते तथा अत्रापि वाक्यस्यापि विशिष्टार्थ- त्यागीकारे 'ब्रह्माहमस्मी' यन्त्र जीवस्य ब्रह्मान्तःपातित्वं स्यात् । अतः किमिति चेत् विद्वन्निन्दितत्वात् । विदुषामनुभवमेव दर्शयति यदहं त्रिपुरातीतं साक्ष्यवस्थात्रयस्य च । तदेव जगतरसाक्षि सचिदानन्दलक्षणम् ॥ - प्रझ वेद रेषेति भूमः ।

·- । - असण्टकरसयास्याय:। ब्रौन भवति "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" | "तरति शोकमात्मवित" । "भिद्यते हृदयप्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । नीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टले परावर" ॥ अभयं सर्वसंसारभयरहितं प्रतिष्ठां सर्वाधारभूतं विन्दते । तद्ब्रह्माइमस्मीति तादात्म्यरूपेण जानीते। अथ सोऽभयं गतो भवति । ब्रह्मस्पमालेणावतिष्ठते इत्यर्थः । ब्रह्म वेद ब्रह्म युयुधे स ब्रह्मैव भवति । ब्रह्मवित्सरं परमात्मानमाप्नोति । अधिष्ठान सत्यज्ञानानन्दस्वरूपं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । आत्मानं परमात्मानमहमेवेति यो वेत्ति, सः शोकजननमरणप्रयाहरूपदुःखादीन् तरति, अतिप्रामतीत्यर्थः। तस्मिन्परावरे, जीरापेक्षया परा! महाविष्णुरद्रादयः यस्मात्परमात्मनस्सकाशात् अवराः निकृष्टाः गुणादिसंयुक्तत्वात् । तस्मिन् दृष्टे सति, तद्ब्रह्मामस्मीति तादात्म्यरूपेण सम्यक साक्षात्कने सति , भिद्यते हृदयप्रन्थिा, हृदयस्य ग्रन्थिः हृदयग्रन्थिा चिजडयो. रन्योन्यतादात्म्यापासरूपः भिद्यते भेदं प्राप्नोति; अन्योन्यविवेको भवतीत्यर्थः । सर्वमंशयाः बन्धपरिन्छिन्नत्यमिश्चिज्ज्ञत्यादिगुणविशिष्टस्य जीयस्य मम नित्यमुक्तब्रह्माणा साकं कथं तादात्म्यं घटत इत्यादिसंशयाः छिद्यन्ते छिन्ना भवन्ति । अस्य साक्षात्कारक्तः कर्माणि आगामीनि सञ्चितानि वासनानि च क्षीयन्ते क्षीणा भवन्ति । एयमनङ्गीकारे धाधकमस्ति । उदरमन्तरं कुरते। अथ तस्य भयं भवति । उद् अपि, अरमलं खल्ममपि अन्तरं भेदं अतादात्म्यं कुरुते मन्यते , अथ तस्य अतादात्म्यज्ञानवता पुरुषस्य भयं भवति । पूर्ववत्संसारेष्वनुवर्ती भवतीत्यादिश्रुत्या च ब्रह्मणि संसर्गादे- निन्दितत्वात् वैशेषिकादीनां एतादृशश्रुत्यर्थरहस्यविचारजन्य ज्ञानाभावात् ।। ननु चास्य वाक्यस्य संसर्गवैशिष्ट्यगोचरत्यानङ्गीकारे निस्संबन्धे ब्रह्माणि कथं बोध्ययोधकभावसम्बन्ध इति चेन्न । सम्बन्धनयस्य विद्यमानत्वात् । सम्बन्धप्रयं नाम, सामानाधिकरण्यविशेषणविशेष्यलक्ष्यलक्षणभाया। सामानाधिकरण्यं नाम भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानां एकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् ॥ नम्पिदं वृश्चिकभीत्या पलायमानस्य आशीविपमुखनिपातमनुमति । कथम् । तत्पदयोस्मामानाधिकरण्यागीकारे नीलोतलमिति वाक्ये भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयो- नीलोखलपदयोरेगस्मिन्नये जलजातन्तुनीति लक्षणेन च , समान अधिकरणं ययोस्ते समानाधिकरण; समानाधिकरणयोर्भागः सामानाधिकरण्यमित्येवं व्युत्पत्त्या च, नीलं च तम् उसलं च नीलोत्पलमिति समासेन घ यथा संसर्ग एव प्रतीयते, तथा तत्त्वमसिवाक्ये- ऽपि । तथाहि - भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोस्तत्त्वंपदयोरेकस्मिन्नर्थे मूलप्रकृत्या शवलित- पैतन्ये पृत्तिरसामानाधिकरण्यमिति लक्षणेन च, समानमधिकरण प्रकृतिविशिष्टचैतम्या- - --- , , ·अखण्टेकरमवाक्यार्थः र्थयोस्तत्वंपदयोस्ते समानाधिकरणे, समानाधिकरणयोर्भावरसामानाधिकरण्यं स्वरूप- मित्यवयवव्युत्पत्त्या च, जीवश्व ईश्वरश्च जीवेश्वराविति समासेन च संसर्ग एव स्यात् ।। एवं पदार्थयोविशेषणविशेष्यभावसम्बन्धांगीमारे नीलोत्पलमिति वाक्ये नील- मिन्यत्र श्वेतादिव्यावृत्तिः प्रतीयते । उसलमित्या पटादिव्यावृत्तिः प्रतीयते । यथा नीलमित्युक्ते, घटो वा पटो वेनि संशयो जायते । तद्व्यावर्तकत्वेन उत्पलपदस्य प्रवृत्तिः । उत्पलमित्युक्ते श्वेतो वा रत्तो येति संशयो जायते । तव्यावर्तकत्वेन नीलपदस्य प्रनिः । तथा तत्त्वमसियाक्येऽपि जीवेश्वरयाविशेषणविशेष्यत्याहीसारे- उपरोक्षस्वरूपकिञ्चितत्यादिगुणविशिष्टत्वंपदार्थः जीवः परोक्षस्वरुपसर्वज्ञत्वादिगुण- विशिष्टतत्पदार्थादीश्वरात् भिन्नो भवतीनि वा वैपरीयेन वागीकारे विशिष्टत्वमेय स्पादिति चेदुच्यते । एवंविधदूषणादि याच्या संभवनि, न तु लक्ष्ये । सोऽयं देवदत्तः' इत्यत्र तच्छब्दार्थतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य इदंशब्दार्थएतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य च एकस्मिन् पिण्डे तात्पर्येण सम्बन्धस्मामानाधिकरण्यम । एवं तत्त्वमसिवाक्येऽपि परोक्षस्वस्पर्पज्ञत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य तत्पदार्थम्य अपरोक्षस्वस्पपिश्चि-तत्वादिविशिष्ट- चैतन्यस्य संपदार्थस्य च एकस्मिन्नर्थे तदनुगतशुद्धचैतन्ये तात्पर्येण सम्बन्धस्सामानाधि- फरण्यम् ॥ एवं सामानाधिकरण्यसम्बन्ध प्रतिपय विशेषणविशेष्यभानसम्बन्धी निरूप्यते-तथाऽऔर वाक्ये तच्छन्दाथै तत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य इदंशब्दार्ये एतत्काल. विशिष्टदेवदत्तम्य चान्योन्यभेदव्यावर्तस्तया विशेषणविशेष्यभायरसम्बन्धः । सोऽय- मिति वास्ये विपणरूपे स इति पदे विद्यमानं तदेशवादिकं विशेष्यरूपे अयं इति पदे विद्यमानं एनदेशत्वादिकं व्यावयति, तथाऽत्रापि याक्ये तत्पदार्थपरोक्षत्यादिविशिष्ट- चैतन्यस्य च वंपदार्थापरोसत्वादिविशिष्टधैनन्यस्य चान्योन्यभेदव्यारर्तकतया विशेषण- विशेष्यभारः । तत्त्वममीत्यत्र विशेषणरूपे तत्पदे विद्यमान सर्वज्ञत्यादिकं विशेष्यरूपे त्वंपदे विद्यमानं विनिक्षत्यादिकं व्यावर्तयति । वं तदसीत्यत्र विशेषणरूपत्वंपदे विद्यमानं विश्चिमत्वादिकं रिशेप्यासनसदे विद्यमानं सर्वज्ञत्यादिकं व्यायनि । उत्तार्थे सम्मतिमाह- अहमयों रिशेप्योऽत्र तत्वाधान्यप्रमिद्धितः । तत्वाधान्यप्रमिद्धपयं प्रार्थन्तु विशेषगम ।। मभिदयों रिशेप्योऽत्र नराधारामिदिनः । तप्राधान्यप्रमियर्थ प्रत्यगयों विशेषगम ।।

·तत्यानुभवप्रफरणम् ।
एवं विशेषणविशघ्यभावसम्बन्धं निरूप्य लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धी निरूप्यते-
यथा तच्छन्देदंशब्दयो विरुद्ध कालेतत्काल विशिष्टत्यादिपरित्यागेनाविरुद्धेन देवदत्तेन
सह लद यलक्षणभावः, तथानैव तत्त्वंपदयोस्तदर्थयोर्ग विरुद्धपरोक्षत्यापरोक्षत्यादि.
विशिष्टत्वपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्येन मह लक्ष्यर क्षणभाररसंघन्य इति ।।
इति अखण्ड करसपाफ्यार्थप्रकरण समाप्तम् ॥
भो तत् सत् ॥
श्रीमुरुग्रह्मणे नम ॥
॥ तत्वानुभवप्रकरणम् ॥
--
प्रयगात्मा परं ज्योतिः परमानन्दचिद्धनः ।
अह नाई न देहादि शिवोऽनन्तोऽहमद्वयः ॥ १॥
नवी न पण्डो न पुमान् जडो नाहं मृपात्मकः ।
व्यक्तं नाहं न चाव्यक्त तदाधारोऽहमद्वयः ॥ २ ॥
सोपाधिविनिर्मुक्तः सजातीयादिवर्जितः ।
अहमेव पर ब्रह्म ब्रीवाहमतोऽद्वयः ॥ ३ ॥
सर्वाधारस्सर्वगतः सर्वज्ञसर्वतो विभुः ।
मोऽहमेव संवेशो मत्तो नान्योऽस्ति किचन ॥ ४ ॥
एक्मेवाद्वितीयोऽहं द्वैतवहामि मायया ।
तमिवृत्तावह स्वस्थोऽविद्यया द्वैतरल्पना ॥ ५ ॥
मा विना जगत्रमत्ता सच्चिदानन्दलक्षणम् ।
असजडादिरूपस्य भानाभाने कुतो हम ॥ ६ ॥
सतो मम कुतोऽमत्व चितो जाड्य कुतो मम |
मुखत्य मे कुनो दु गमन्तोऽनन्तम्य मे कुतः ॥ ७॥
मायाविद्याविहीनस्य सर्वशत्वादि मे कुन ।
पपरययाद्वितीयस्य सजातीयादि मे फुतः ॥ ८ ॥

·तावानुभवप्रकरणम् ।
विकस्पिती परिच्छेदो देशफालादिमिर्मम ।
परिपूर्णस्य नित्यस्य नितस्य कथं भवेत् ॥ ९ ॥
फुग्राधारः प्रतिष्ठा का कुख वा वाहनादिकम ।
वैदिकादि कथं स्थानमनाधारस्य मे कुतः ॥ १० ॥
किं पुरं किं वनं वृक्षमूलं देवालयः कुतः ।
अगादिः को गुहादिश्चाखण्डस्यास्य हि मे कुनः ॥ ११ ॥
पुरस्थितः कुतो वान्यः वहिरन्तः कुलो मम ।
उच वाघ कुनो मध्यं परिपूर्णस्य मे कुतः ॥ १२ ॥
आतपः का कुतदशीतं ज्योत्स्ना का मे कुतस्तमः ।
पंकः कः पृथिवी कोग्निश्चिदाकारस्य मे भवेत् ॥ १३॥
फायः यो माल्यवस्त्रादि का भूपा किं विलेपनम् ।
अलंकारः कथं शेभा निराकारस्य मे कुनः ॥ १४ ॥
को लामा संशया को मे को विचारा कुतो भयम् ।
परितापः कुतो दुःखमानन्दाब्धेः कथं भवेत् ॥ १५ ॥
आधिा को मे कुो व्याधिर्थिनाशः को मयः कुतः ।
कोऽभिमानः कुतोऽसूया को विहीनगसुसात्मना ॥ १६ ॥
कोपः को मे कुनस्तापः कुत्रेच्छा को विभोर्मदः ।
शिकार कोऽविकासे का निरिसस्य मे कुतः ॥ १७॥
किं में रूपं फुनो नाम याल्यादिर्या मृपात्मकः ।
वर्ग: को नीलरतादिरदेहस्यारत्र मे कुना ॥ १८॥
मरः को मे कुनः पायो भेप कि कुतो भिषक् ।
नियोपरामरध्यादिनिस्रायम्माधितः ॥१६॥
किंवासनं धुनो दैन्यं का पाधा रोदनं कुता ।
मयुरागामृतस्य
में
सनिः इना
॥२.॥

·२० तवानुभयप्रकरणम् । वेदः कुना कुनश्शासा जातकर्मादिकं कुनः । धर्मार्थादिः कुतस्मयः चेत्यजो मे कुनश्चितः ॥ २१ ।। शिया का पोरवीत मे का संध्या किं प्रदक्षिणम् । नमस्कारः कथं स्तोत्रममूर्तस्य विभोः कुतः ।। २२ ।। कार्यकारणहीनत्य नित्ययोधसुसात्मनः । निरपाधर्मपोपाधेिब्रह्मणो मे कथं भरेत् ॥ २३ ॥ आत्मा लब्धः स्वयं तस्मादन्यदेहात्मदिनः । सस्य वात्मा कुनोऽलभ्यरस्वयमन्यो भवेत्कथम् ।। १४ ।। भानो सुगन्धदुर्गन्धौ भास्यजी भासके क्थम् । पश्यतः कथमात्मानं पुण्यपापे तथाक्षजे ॥ २५ ॥ हौकिको वैदिकः को वा व्यरहारोऽथ तान्त्रिका । साक्ष्ययोऽसिलोऽयं हि साक्षिणो मे क्थं भवेत् ॥ २६ ।। गतिवद्रज्जुसर्पस्य स्थाणुचोरजभीतिवत् । अज्ञस्य सत्यवत्सर्वं जगत् ज्ञस्यैव माति मे ॥ २७ ॥ परसम्बन्धश्शुक्तिकादेरध्यस्तरजतादिना । असता जगता को मे सम्बन्धः स्यात्सतस्तथा ॥ २८ ॥ शुक्तिं विना महासिन्धौ पतन्तो वर्पविन्दव । अमुक्ताफलतां यान्ति यथा तत्पवनं वृथा ॥ २९ ॥ माता सहाराले स्वारमझान विला जनाः । तदन्मुक्तिं न यान्त्येव तस्मिंस्तद्वर्तनं वृथा ॥ ३० ॥ जलं विना यथा मत्यो न सुखं यानि सर्गतः । आत्मज्ञान विना मोक्षो नोपायरसिलैस्तथा ॥ ३१ ॥ माता मानं च मेयं च निपुटी द्वैतरूपिणी निराकारे परानन्दे मृषा भानि सनीलयतू ।। ३२ ॥

·वेदानसंज्ञाप्रकरणम । २१ असण्डमचिदानन्दस्वरूसे स्वप्रमे शिवे । को जीवः किं जगद्वेशो ब्रह्मणि स्यात् कुतोऽद्वये ॥ ३३ ॥ इनि श्रीररमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमन्नारायणेन्द्रयोगिशिष्य श्रीमदोविन्देन्द्रयविवर्यविरचित तत्वानुभवप्रकरणं संपूर्णम् ॥ श्रीगुरुब्रह्मार्पणमस्तु । ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ।। ॥ वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् ॥ . श्रीमद्गुरोः पादयुगं नत्वा तस्य प्रसादतः । येदानसंज्ञाः प्रत्येकं निरूप्यन्ते यथामति ।। 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपंचं प्रपंच्यते' इति वृद्धवचनम् । अध्यारोपो नाम वस्तुन्ययस्त्वारोपः । यस्तु सचिदानन्दात्मकं ब्रह्म, अवस्तु अज्ञानादितजन्यसालजड- ममुदायप्त्यरूपो महाप्रपंचः। प्रपंचद्वयं, अशानद्वयं, सूक्ष्मश्रीरद्वयं, स्थूलशरीरद्वयं, शक्तिद्वयं, निश्रेयसद्वयं, संशयद्वयं, असंभावनाद्वयं, विपरीतमायनाढयं, प्रमादयं, ममाधिद्वयं, ब्रह्मवयं, जीनत्रयं, शरीरत्रयं, अयस्थात्रयं, करणत्रयं, फर्मवयं, पुण्य- फर्मवयं, पारकर्मवयं, मिश्रकर्मवयं, प्रारब्धवयं, प्रतियन्धप्रयं, फार त्रयं, संयन्धप्रयं, तापग्रयं, अधिमूतादिप्रयं, फारणत्रयं, गुणत्रयं, पालप्रयं, मूर्तिप्रयं, मात्रादिप्रयं, प्रपंचप्रयं, लोकत्रयं, मानप्रतियन्धकाय, यासनात्रयं, ज्ञानादिययं, हेत्यादिप्रयं, प्राणायाम, आध्यात्रियं, तादाम्यप्रयं, ईपगाप्रयं, सुपुत्सादिमयं, प.मान. प्रतिबन्धपतुष्टयं, पुस्पार्थ चतुष्टयं, रच्यतिनिमित्तचतुष्टयं, यचतुष्टयं, आप्रम. चतुष्टयं, माधनपतुष्यं, अनुबन्धधनुष्ट, अन्तःकरणचतुष्टयं, मंकल्पादिपमुष्टयं, वेदचतुष्टयं, प्रमागचतुष्टयं, विनयनुष्य, मध्यादिचतुष्टयं, भूटमामपमुष्टयं, प्रभाविधादि घनुष्टयं, पोशरंपर्क, जानेन्द्रियपंचक, दमादिपंचकं, फौन्द्रियपंधर्फ, पनादि पंचक, प्रासादिषधक, उपायुरंपर्क, कर्मपंचर्फ, सूक्ष्ममूतवंचकं, ग्यूलभूतपंचक, - ·- , - . , . . , . - २२ वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । यमपंचकं, नियमपंचक, भूमिकापंचक, प्रळयपंचकं, भ्रमपंचकं, निवर्तकदृष्टान्तपंचकं, दृष्टान्तपंच कं, ख्यातिपंचकं, समाधिषटकं, अरिपटकं,? अरिपड्वर्गाः, पड्भावविकाराः, पटकौशिकाः, पडूमयः, पड्विधलिङ्गानि, पडवस्थाः, पट् शास्त्राणि, पट् सूत्राणि, पडङ्गानि, पट्कर्माणि, पट् प्रमाणानि, शमादिपटकं, सप्तावस्थाः, सप्त चैतन्यानि, भूरादिसाकं, अतलादिसप्तकं, सप्त भूमिकाः, पुर्यष्टकं, प्रकृत्यप्रक, अष्टांगानि, अष्टाङ्ग, नविधसंसारा, देवतापंचदशर्क, अध्यादिपंचदशकं, रागादि षोडशक, पोडशकं लिङ्ग, सप्नदशकं लिङ्गं, नवदशकं लिङ्ग, चतुर्विंशतितत्यानि, पत्रिंशत् तत्वानि, पण्णातिनानि, परमहंससन्यासद्वयं, विद्वत्सन्यासद्वयं, निग्रहद्वयं, अहंकारद्वयं, आनन्दत्रय, कर्मवयं, जाग्रत्त्रय, स्वप्नत्रयं, सुपुप्तित्रयं, आत्मवयं, सन्यासचतुष्टयं, भूमिकाचतुष्टयं, युक्तिचतुष्टयं, अजिहादिपटक, मौनादिसप्तक, नाडिकादशक, नाडी- देवतादशकं, अष्टान्तरंगमदाः, पद बहिर्मदाः, अष्टमूर्तिमदाः, अष्ट पाशाः, सप्त धातवा, सप्त व्यसनानि, पट् भ्रमाः, पंच क्लेशाः, आध्यात्मिकतापद्वयं , स्वर्गलोकतापत्रयं, पंचसप्ततिगुणः, रुपपदक, पर्शचतुष्टयं, शब्दद्वयं, रसपटकं, गन्धद्वयं, नव वर्णाः, ऐश्वर्यादिपटकं, उत्पत्त्यादिपटकं, नादादित्वयं, इत्येतास्संज्ञाः शास्त्रज्ञैरुदाहृताः स्थिताः । ता. प्रत्येक निरूप्यन्ते ।। सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोध्यमको मोहितोऽहमित्यनु. भरग्लादायत्वेन व्यपदेशरूपमनानं मूलकारणत्वात्मत्यरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था- रूपत्याग मूलप्रकृतिः प्रणयस्थाऽव्यक्तं अव्याकृतं महासुपुप्तिः फूटवनिर्षिकारेण तिष्ठीनि फूटलं, ज्ञानं विना न भरतीत्यक्षरमिति व्यपदिश्यते । स्थूलसूक्ष्मकारणप्रपञ्चानां समष्टि: महाप्रपश्चः । याह्यप्रपश्च: आन्तरप्रपञ्च इति प्रपञ्चद्वयम् । पृथिव्यादिपश्च भूत- तजन्यमाण्डनदन्त तोपर्युगरिविद्यमानभूर्भुपस्सुपर्महर्जनस्तपस्सत्यनामकाऽधो ऽ धोविद्य - 'मानानलचितलसुनलनलातलमहातलरमानलपातालनामकचतुर्दशमुबनतनिष्ठजरायुजाण्डज - स्पेदजोद्भिज चतुर्विधभूनमामसमुदायः यथायोग्यं विविधनामरूपगुणधर्मशतयाश्रयः पाझप्रपञ्चः। संकल्लाअन्तःकरणवृत्त्यवस्थासयतव्यापारतदभिमानिविश्वतेज सप्राशाः समाधि- मूलागारवयं कामोधावरिषड्वर्गः साधनचतुष्टयं अन्नमयादिपञ्चकोशशरीरादिप्रयं असीत्यादिपदभायविकारत्वासादिपट्याभिषा अशनारिषासादिपर्मियोलादि । নিয়ম, আরিফযিয় সামাঙ্গুি মনসাগরক্ষতেদায় सरयादिगुगप्रयं मुम्पदापमानाशाननलेशमध्यादिचतुष्टयं यमाचटार प्रत्यक्षाषिप्रमाण- पनुष्टयं रोगारोग्यादिसमुदायः यथायोग्यं विविधनामरूपगुणधर्मशच पाश्रयः आन्तरप्रपत्र विपित्रका॥

·- योध्यते उत मिदं ब्रह्म प्रतिपाद्यते इत्येवंरूपा चिचत्तिः प्रमागगनमंगवा 1 जगत्कारणम्, उन प्रधानादियामित्यरूपमा चित्तवृत्ति प्रमेयगत संगाय: । प्राय मसमारना प्रमेयगता अमंभावना इत्यसंभावनाद्वयम् । प्रायः मियामिदिन- वेदान्तसंगाप्रकरणम् । २३ समष्टयज्ञानं व्यष्टयज्ञानमित्यज्ञानद्वयम् । अज्ञानस्य समष्टयभिप्रायेणेकल. व्यपदेशः । व्यष्ट्यभिप्रायेण नानात्वव्यपदेशः । समध्यज्ञानमीश्वरोपाधिः उत्कृटो- पाधितया विशुद्वसत्वप्रधानलस्पा माया अखिलकारणत्याकारणशरीर आनन्द. प्रचुरत्याकोशवदात्मनः आच्छादकत्वयाम आनन्दमयकोश: सर्वोपरमत्वात्सुपुप्तिः । अत एव समष्टिस्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चलयस्थानमिति चोच्यते । व्यष्टयज्ञानमपि प्राज्ञोपाधिः निकटोपाधित्तया मलिनसत्वस्वरूपा अविद्या अहंकारादिकारण नाकारणशरीर आनन्द- प्रचुरत्याकोशवदात्मन आच्छादकन्यादानन्दमयकोशः सर्गोपरमत्वात्सुषुप्तिः । अत एव व्यष्टिस्थूलसूक्ष्मशरीरलयस्थानमिति चोच्यते ॥ समष्ठिसूक्ष्मशरीरं व्यष्टिसूक्ष्मशरीरमिति सूक्ष्मशरीरद्वयम् । असिलसूदग- शरीरं एकवुद्धिविषयत्वात् स्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्मत्वाय समष्टिसूक्ष्मशरीरं, हिरण्यगर्भो- पाधिः, विज्ञानमयादिकोशत्रयं, नाप्रद्वासनामयत्वात्स्वनः । अत एव समष्टिस्थूलप्रपंच. लयस्थानमिति चोच्यते । अखिलसूक्ष्मशरीर अनेकवुद्धिविषयत्वास्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्मत्वाच व्यष्टिसूदमशरीरं, सैनसोपाधिः, विज्ञानमयादिकोशत्रयं , मयत्वात्स्वप्नः । अत एव व्यष्टिस्यूलप्रपंचलयस्थानमिति चोच्यते । समष्टिस्थूलशरीर व्यटिस्थूल शरीरमिति स्थूलशरीरद्वयम् । जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाख्यं चतुर्विधं सरलं स्थूलशरीरे, वनयजलाशययद्वा एकवुद्धिविषयत्वात्सूक्ष्मशरीरापेक्षया समष्टि- स्थूलशरीर, विराडुराधिः, अन्नविकारत्वात्कोशवदात्मनः आच्छादकत्वाचान्नमयकोश', स्थूलभोगायतनत्वान्नाप्रदिति चोच्यते । पूर्वोक्तचतुर्विधत्थूलशरीरं सक्लं वृक्षकालबद्वा अनेकनुद्धिविषयत्वासूदमशरीरापेक्षया स्थूलत्वाच व्यष्टिस्थूलशरीरं विश्वोपाधिः आत्मनः पोशनदाच्छादकत्वादन्नविकारत्वाद्धतौरव अन्नमयः कोशः स्थूलभोगायतनत्याजाप्रदि- आचरणदाति विक्षेपशक्तिरिति शक्तिद्वयम् । अन्तरदृश्ययोर्भेदं यदिश प्रझमर्गयोर्मेदं या रामावलोकपिस्वबुद्धि असण्डसचिदानन्द स्वरूपं वा आयरणशतिः । विविधम्यम्पेण भानं विपशक्तिः । अनर्थनिवृत्तिः आनन्दामामिति मिश्रियसद्वयम ॥ प्रमागगनमंशयः प्रमेयगतमंशवेति संशयद्वयम् । दयादि-दिभिः की जामद्वासना- . त्युच्यते ।। आणोतानि 5 ·२४ बेदान्तसंशाप्रकरणम् । प्रमाणान्तरगम्यत्वेन श्रुतिः सिद्धनह्मप्रतिपादिका कथं भवेत् ? फ्लाभावान्न भवत्येवेति निश्चयात्मिका चित्तवृत्तिा प्रमाणगता असंभावना । ब्रह्मणः जगद्विलक्षणत्वेन स्थितत्या. जगत्कारणत्वं क्थं संभवति ? न संभवत्येवेति निश्चयात्मिका चित्तवृत्तिः प्रमेयगता असंभावना । प्रमाणगतविपरीतभावना, प्रमेयगतविपरीतभावना चेति विपरीतभावना- द्वयम् । ब्रह्मणः सिद्धत्वेन श्रुतीना तत्प्रतिपादक्त्वे निष्फलत्वप्रसंगाच्छ्रुतयः कर्मपरा एवेति निश्चया प्रमाणगतविपरीतभावना । तन्तुपटयोः कार्यकारणयोः सारूप्यं दृश्यते । अतः जगद्ब्रह्मणोः सारूप्याभावाजगत्कारणं प्रधानादिकमेति निश्चयः प्रमेयगतपिपरीव- भावना ॥ एवमान्तरे ; तथाहि • जगदन्तःपातिनोऽपि जगद्विलक्षणब्रह्मत्वमस्ति न वेति प्रत्यगात्मविषयकसंशयः । कर्तृत्वाद्यनकधर्मविशिष्टस्य मम अर्तृब्रह्मस्वरूपत्वं कथं भवेत' न भवत्येति निश्चयात्मिका चित्तवृनिः प्रत्यगात्मविषयकाऽसंभावना । यद्यकर्ताऽहं तर्हि शास्त्रमयि कथं क्या कर्म कर्तव्यं इति कर्मोपदेशः ? अतः कैवेति निश्चयात्मिका चित्तवृत्तिः प्रत्यगात्मविपयिणी विपरीतभावना । स्थितप्रज्ञा अस्थित- प्रक्षेति प्रज्ञाद्वयं । संप्रज्ञातसमाधिः असप्रज्ञातसमाधिश्चेति समाविद्वयम् ।। एकमेवाद्वितीयं नम समष्टिस्थूलसूक्ष्मकारणशरीरोपाधिकनया विराट हिरण्यगर्म ईश्वर इति चोच्यते । एतदेव ब्रह्मरयम् । ब्रह्म ईश्वरः साक्षी परमात्मा फूटस्था अक्षरं जगदधिष्ठानं जगन्निपेघावधिभूतमिति च व्यरहियते । बृहत्वाद्ब्रह्म- णयाद्वा ब्रह्म । वृहत्त्वं व्यापार, बृह्मणत्वं जगवृद्ध्यादिहेतुत्वमिति विवेकः ।। समष्टिस्थूलशरीरोपाधिचैतन्य, विविधं राजमानत्याद्विराट् , विश्वनरेप्वह- मित्यभिमानित्वाद्वैश्वानरः, विशेषेण भासमानत्वाद्वैराज इति च व्यपदिश्यते । ममष्टिमू मशरीरोपाधिक्चेतन्यं ज्ञानशक्तिमत्वाद्धिरण्यगर्भः, मणिसूत्रवत्समस्तप्रपंचानु. स्यूनत्वात्सूवात्मा, क्रियाशक्तिमत्तात्माण इति च व्यपदिश्यते । समष्टय ज्ञानोपाधिक. घेतन्यं समम्नप्राणिनियामक्त्यादीथरा, समस्तप्राणिहृदयनिष्ठत्ये सति समस्तप्राणिकर्म• प्रेरकत्वादनामी, नामम्परहितत्यादव्यास्ता, सामान कार्यावभासक्त्वाजग. मारण, फेनारि प्रमागेन न व्यज्यत इति अव्यक्तमिति च व्यपदिश्यते ॥ एक प प्रयगात्मा व्यष्टिस्थूल सूक्ष्मकारणशरीरोपाधिकत्येन विश्वः तेजस: प्रास इति च व्यादिश्यते । एतदेय जीररयमिति व्यवहारा, प्रत्यगात्मा, शरीर प्रयाविष्टानं जीयसानी, स्वाभ्यस्तान्यपदार्थान्साक्षावृत्तिव्ययधान यिना अपरोक्षेण ईशवे ·इच्छाप्रारब्धं अनिच्छाप्रारब्धं परेच्छाप्रारब्धमिति प्रारब्धत्रयम् । भूत- वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । . . प्रकाशयतीति साक्षीत्यर्थः । कूटस्थः, न क्षरतीत्यक्षर!, चित्, चैतन्यं चितिरिति पर्यायः, प्रातिलोम्येनाश्चतीति प्रत्यक् । तथाहि - प्रातिलोम्येनानृतजहदुःखात्मकाहंकारादिभ्यो विलक्षणत्वेन सच्चिदानन्दात्मकतया अश्नति प्रकाशत इति प्रत्यक् । तथा च अहंकारो नात्मा, देहो नात्मा, इन्द्रियाण्यनात्माना, इत्येवं निष्कृष्टाहकारादिचैतन्यं प्रत्यगित्यर्थः । शरीरद्वयोपादानव्यष्टयज्ञानकल्पनाधिष्टानत्वात् शरीरत्रयाधिष्टानं, कूटवनिर्विकारेण विष्ठतीति कूटस्थः इति विवेकः ॥ व्यष्टिस्थूलशरीरोपाधिक आत्मा स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरादिसमस्तशरीराभिमानि- त्वाद्विश्वा, सूक्ष्मशरीरमपरित्यज्य स्थूलशरीरप्रवेष्मृत्वाञ्च विश्वः समस्तव्यवहारकृत्त्वाब्याव- हारिकः, चिद्वदवभासमानत्वे सति चिल्लक्षणरहितत्वाच्चिदाभास इति च व्यपदिश्यते । व्यष्टिसूक्ष्मशरीरोपाधिक आत्मा, तेजोमयान्तःकरणवृत्तिविशिष्टत्वात्, तेजसि वासनाया- महंममाभिमानितया तृप्तो भवतीति व्युत्पत्तेश्च तेजसः, प्रतीतिकालमात्रे विद्यमानत्वा- प्रातिभासिकः, अज्ञानमार्यनिद्राशक्तिकल्पितत्वात्स्वप्नकल्पित इति च व्यपदिश्यते । व्यष्टयज्ञानोपाधिकनया अनतिप्रकाशत्वात्प्रज्ञारूपचैतन्यप्रधानपुरुपत्याच प्राज्ञा, अवस्था- वयानुस्यूनतया विद्यमानत्वात्पारमार्थिका, अविद्याहंकारदेहाद्युपाधिपरिच्छिन्नत्वेन भास- मानत्वादरच्छिन्न इति व्यपदिश्यते ।। स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि शरीरत्रयम् । जाग्रत्स्वप्नसुप्तावस्था इत्यवस्था- त्रयम । मनोवाकायानि त्रिविधकरणानि । पुण्यपापमिश्रकर्माणि कर्मत्रयम् । पुण्योत्कर्ष- पुण्यमध्यमपुण्यसामान्यानीति पुण्यकर्मत्रयम् । पुण्योत्कर्परुपकर्मणः हिरण्यगर्भशरीर- प्राप्तिः फलम् । पुण्यमध्यमरूपकर्मणः इन्द्रादिशरीरप्राप्तिः । पुण्यसामान्यरूपकर्मणः यक्षरक्षआदिशरीरप्राप्तिः फलम् । पापोत्कर्षपापमध्यमपापसामान्यानीति पापकर्मत्रयम् । पापोत्कर्षस्य परतापकरगुच्छगुल्मवृश्चिकयूकवनमक्षिकादिशरीरप्राप्तिः फलम् । मध्यमस्य आम्रपनसनारिकेलमहिषाश्वगर्दभादिशरीरप्राप्तिः फलम् । गोगजाश्वत्थतुलस्यादिशरीरप्राप्तिः फलम् । मिश्रोत्कर्पमिश्रमध्यममिश्रसामान्यानीति मिश्रामत्रयम् । मिश्रोत्कर्षस्य नियामकर्मानुष्ठानादिनिर्विकल्पफ्समाधिपर्यन्तयोग्यशरीर. प्राप्तिः फलम् । मित्रमध्यमस्य स्वाश्रमोचितकाम्यकर्मयोग्यशरीरप्राप्तिः फलम। मिश्र सामान्यस्य चण्डालव्यावादिशरीरप्राप्तिः फलम् । मनोगकायभेदेन कामादिप्रेरितमनो. वाकायतकर्मोत्कर्षादिभेदेन च तत्कर्म तत्फलं चानेकविधमिति ज्ञातव्यम् । पाप- पापसामान्यस्य ·ज्ञाता ज्ञानं वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । प्रतिनन्यवर्तमानप्रतिबन्धागामिप्रतिवन्धाश्चेति ज्ञानप्रतिवन्धकत्रयम् । श्रवणमननादिकाले सर्वजडवस्तुसाक्षात्कारो भूतप्रतिबन्धः । पापकर्मजनितः कार्योन्नेयः वर्तमानप्रतिवन्धः । एकस्मिन्पुरुपे दयाविश्वासादिदृढासक्तिजनको य: प्रारब्धशेप: स आगामिप्रतिबन्धः । स तु जडभरतादिपु प्रसिद्धः। आरम्भपरिणामविवर्ताः कारणत्रयम् । संयोगः समवायः आध्यासिकतादात्म्यं इति सम्बन्धनयम । अथवा कार्यकारणभावः विषयविपयिभावः आधाराधेयभावश्चेति सम्बन्ध त्रयम् । अथवा पदयोः सामानाधिकरण्यं पदार्थयोः विशेष्यविशेषणभावा प्रत्यगात्मलक्षणे लक्ष्यलक्षणभावश्चेति संबन्धप्रयम् । तत्वमस्यादिवाक्यमित्यर्थः । आध्यात्मिक, आधिभौतिकमाधिदैविकं चेति तापत्रयम् । अध्यात्ममधिभूतमधिदैयतमिति अधिभूतादित्रयम् । सत्वरजस्तमासीति गुणत्रयम् । भूतभविष्यद्वर्तमानकाला। कालत्रयम् । ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः मूर्तित्रयम् । ज्ञेयमिति ज्ञातादित्रयम् । एतदेव निपुटौत्युच्यते । त्रयाणां पुटानां प्रकाराणा जात्रादीनां समाहारः त्रिपुटीत्यर्थः । स्थूलप्रपंचः सूक्ष्मप्रपंच: कारणप्रपंचश्चेति प्रपच. त्रयम् । पातालमर्त्य स्वर्गाः लोकत्रयम् । तदेव जगत्त्रयमिति चोच्यते । सशयो- ऽसम्भावना विपरीतभावना चेति ज्ञानप्रतिवन्धक्क्षयम् । लोकवासना देवासना शास्त्र. वासना चेति वासनात्रयम् ॥ श्रवणमनननिदिध्यासनानि श्रवणादिनयम् । सर्वसशयनिवर्तकं श्रवणम् । मननमसंभावनानिवर्तकम् । निदिध्यासनं तु विपरीतभावनानिवर्तकमिति विवेकः । ज्ञानं वैराग्यमुपरतिश्चेति ज्ञानादित्रयम् । हेतुस्वरुपकार्याणि हेत्वादित्रयम् । ज्ञानग्य हेतुः श्रयणादिसयम् । अहं देहेन्द्रियाद्यतिरिक्तः साक्षी, प्रतीयमानप्रपंचोप्यसत्य इति दृढनिश्चयः ज्ञानस्य स्वरूपम् । अनात्मध्यात्मवुध्यमानः ज्ञानस्य कार्यमिति विवेकः । वैराग्यस्य हेतुः विषयेषु दोपदृष्टिा, यान्ताशनवद्धेयतावुद्धिः स्वरूपं, पुनरासक्त्यमावः कार्यमिति विभायनीयम् । वैराग्यस्यारधिः ब्रह्मलोक्तृणीकारः। अज्ञानकाले देहा- दायात्मत्वरिपयिणी उढबुद्धिर्यथा तथा तदप्रतीतिपूर्वकमहं ब्रह्मेति दृढनिश्चयः योधम्यारधिः। मुपुनियासमम्तयस्तुविस्मृतिस्परतेरिति विज्ञेयम् । प्रागनिमहोपाया रेचकपूरसयुंभाः प्राणायामप्रयम। नेवधर्माध्यमाद्यपटुत्वाध्यादिनयम? नादाल्य पर्मतादात्म्यं भ्रान्निजन्यनादात्म्यमिति ( अहंकारस्य चिन्छाया, देहसाक्षि) तादात्म्यप्रयम् । पुरेपगा पित्तग्गा रोरेपणा चेति ईपणानयम । ईपणा अभिमानः । मुपुनि समाधयः मुपुप्यादिप्रयम् ॥ विश्यामषिः, प्रशामा-गं, पुनकी, विपर्ययदुराप्रथेवि ज्ञाने पर्तमानप्रति. सहज- ·वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । २७ वन्धचतुष्टयम् । विषये रूढा सक्तिः विषयासक्तिः । वोधितस्यार्थस्य बुद्ध्या अग्रहणं प्रज्ञामान्यम् । प्रतिपादितस्यार्थस्य विपरीतग्रहणं कुतर्कः । अहं श्रोत्रियः पण्डितोऽहं विरक्तोऽहमिति देहेन्द्रियादावात्मबुद्धिः विपर्ययदुराग्रहः । शमादिपटकेन विषयासक्ते- निवृत्तिः । श्रवणेन प्रज्ञामांद्यस्य, मननेन कुतर्कस्य, निदिध्यासनेन विपर्ययदुराग्रहस्य चीत विवेकः । धर्मार्थकाममोक्षाः पुरुषार्थचतुष्टयम् । जातिगुणक्रियासंबन्धाः शब्दप्रवृत्ति- निमित्तचतुष्टयम् । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां तेषां ब्रह्मण्यभावान्न तस्मिन्छब्दप्रवृत्तिरिति विमावनीयम् । ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रा इति वर्णचतुष्टयम् । ब्रह्मचर्याश्रमः गृहस्थाश्रमो वानप्रस्थाश्रमो यत्याश्रमश्वेयाश्रमचतुष्टयम् । नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोग- विरागः, शमादिषट्कसंपन्मुमुक्षुत्वं चेति साधनचतुष्टयम् । विषयप्रयोजनसंवन्धाधिकारिण इत्यनुवन्धचतुष्टयम् । मनोबुध्यहंकारचित्वान्यन्तःकरणचतुष्टयम् । संकल्पाध्यवसायाभि- मानानुसंघानानि संकल्पादिचतुष्टयम् । संकल्पवृत्तिरूपेण परिणतमन्तःकरणं मनः । मननात्मकं वा मन:, संकल्पहेतुर्वा मनः। निश्चयाख्यवृत्तिरूपेण परिणतमन्तःकरणं बुद्धिः । निश्चयात्मिका वा बुद्धिः, निश्चयहेतुर्वा बुद्धिः । अभिमानवृत्तिरूपेण परिणत- मन्तःकरणं अहंकार। । अभिमानात्मको वा अभिमानकरो वा । पूर्वोत्तरानुसन्धानरूप- वृत्तिमदन्तःकरणं चित्तम् । अनुसन्धानात्मकं वा अनुमन्धानकरं वा । ऋग्यजुस्सामाथर्वण इति वेदचतुष्टयम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणचतुष्यम् । लयविक्षेपकषाय- रसास्वादा। समाधिविनचतुष्टयम् । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः मैत्र्यादिचतुष्टयम् । जरा. युजाण्डजस्वेदजोद्भिजाश्चेति भूतप्रामचतुष्टयम् । ब्रह्मविद्वरवरीयोवरिष्ठा इति ब्रह्मविदादि- चतुष्टयम् ॥ अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया: पंच कोशाः । श्रोत्रत्वक्- चक्षुर्जिबाघ्राणानि ज्ञानेन्द्रियपंचकम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादिपंचकम् । वाक्पाणिपादपायूरस्थाः कर्मेन्द्रियपंचकं । वचनादानगमनविसर्गनन्दाः वचनादिपंचकम् । प्राणापानव्यानोदानसमानाः पंच प्राणाः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनंजयाः पंचोप- प्राणाः । नियनैमित्तिकप्रायश्चित्तकाम्यनिपिद्धानि कर्मपंचकम् । नित्यान्यकरणे प्रत्यवाय-- साधनानि संध्यावन्दनादीनि । नैमित्तिकानि पुत्रजन्माद्यनुबन्धीनि जातेष्टयादीनि । प्रायश्चित्तानि पापक्षयसाधनानि कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि । काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि । निषिद्धानि नरकाचनिष्टसाधनानि ब्रह्महत्यादीनीति विवेकः । शब्द- तन्मात्रस्पर्शतन्मात्ररूपतन्मात्ररसतन्मात्रगन्धतन्मात्राणि सूक्ष्मभूतानि । पंचीकृतानि पृथिव्यप्लेजोवाय्याकाशाख्यानि पंच स्थूलभूतानि । अहिंसातत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः पंच यमाः। शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि पंच नियमाः ।। । 6 ·२८ वेदान्तसंझाप्रारणम् । । , क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तं एकाग्रं निरुद्धमिति पंच भूमयः । आसुरसंपल्लोक- शास्त्रदेहवासनासु वर्तमानं चित्तं शिप्नभूमिका । निद्रातन्द्रादिग्रस्तं चित्तं मूढभूमिका । ध्यानयुक्तं चित्तं क्षिप्नाद्विशिष्टतया विक्षिप्तभूमिका । तत्र क्षिप्तमूढयोः समाधित्वशकैव नास्ति । पिक्षिमे तु समाधिलशंका, तदितरभूमिकाद्वयं समाधिः । एकाग्रे मनसि संभूतमर्थ प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशान् , कर्मवन्धनानि श्लथयति, विरोधमभि- मुखीकरोतीति संप्रज्ञातो योगः एकाग्रभूमिका । सर्ववृत्तिनिरोधरूपाऽसंप्रज्ञातसमाधिः निरुद्धभूमिका । नित्यप्रळया, 'चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते' इति ब्रह्मणः एकस्मिन्नहनि चतुर्दशमनूनां चतुर्दशेन्द्राणां चाधिपत्ये एकस्यापगते अन्यस्य प्राप्ते सति आधिपत्याभ्युपगमकालपर्यन्तं तस्मिन्समये चतुर्दशावांतराळ्या इत्युच्यन्ते । तेषां नैमित्तिकाळ्या इत्यपि संज्ञा, मन्वन्तरप्रव्य इति च । एतेषु युगप्रळयानामंतर्भावः । ब्रह्मणः सुषुप्तिः दैनदिनप्रयः । ब्रह्मणो नाशावस्था ब्रह्मप्रग्यः । तदानीमाकाशादि- प्रपञ्चरहित सदज्ञानमा वर्तते । ब्रह्मप्रव्यस्य महाप्रव्य इति संज्ञा । तत्वज्ञानात् आत्यन्तिकप्रायः, तत्समयेऽज्ञानस्य सर्वात्मनाऽभावादिति पंच प्रख्याः ।। जीवात्मा परमेश्वराद्भिन्नः, आत्मनि प्रतीयमानं कत्यादिकं वास्तवं, शरीरावच्छिन्नात्मा संगी, जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणो विकारित्वं, कारणाद्भिन्नस्य प्रपंचस्य सत्यत्वमिति पंच भ्रमाः । पिम्पप्रतिविम्बदृष्टान्तेन भेदभ्रमो निवर्तनीयः । स्फटिकलोहित- धान्तेन पारमार्थिक्कर्तृत्वभ्रमो निवर्तनीयः । घटाकाशमठाकाशदृष्टान्तेन संगीति भ्रमो निवर्तनीया । रज्जुसर्पदृष्टान्तेन जगत्कारणेऽपि ब्रह्मणि विकारित्वभ्रमो निवर्तनीयः । स्वर्णकटकलोहडाहादिदृष्टान्तेन कारणाद्भिन्नसेन प्रतीयमानप्रपंचस्य सत्यत्वध्रमो निवर्तनीया इति पंचभ्रमनिक्रान्तपंचकम् ब्रहाणि जगद्भासत इत्यर, शुक्ती रजतं, रज्जो सर्पः, स्थाणौ पुस्पः, गगने नीरनादि, मरुमरीचिकाया जलमिति दृष्टान्त. पंचकम् । आत्मख्यातिरसख्यातिरन्यथाख्यातिरख्यातिरनिर्वचनीयख्यातिः इति पंच- ख्यातयः ॥ दृश्यानुपिद्धः शब्दानुविद्धश्चेति द्विविधः । दृष्ट्या मिश्रो दृश्यानुविद्धः । शम्ममिश्रः शब्दानुविद्धः । एकरमरस्तुमासत्येन चित्तस्य तदाकारवृत्तिविशेषावस्या संप्रयातसमाधिः । स च सविस्न्प इति चोन्यते । स च पुनदृदयानुविद्धः, शब्दानु• गिद्ध इति द्विविधः इति विकः । तिमपि असण्डे तन्मायनोपसंहत्य पृत्तिमतश्चित्तस्य प्रयमपूर्वकं पातुमायन्ये नारस्थानमर्मप्रशानममाधिः । स पर निर्विकल्प इति गीयते । दयानुपिशब्दानुविद्धनिर्विकल्यकममाधय एय याह्याभ्यन्तरभेदेन पट् समाधय इति ·वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । २९ " व्यरह्रियन्ते । कामक्रोधलोममोहमदमात्सर्यायरिपङ्घर्गः । जायते अस्ति वर्धते परिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति षड्भावविकाराः । वड्यांसरुधिरमेदोमजास्थीनि पटकोशाः । जरामरणक्षुत्पिपासाशोकमोहा। पडूमया ॥ उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिग वात्पर्यनिर्णये ॥” इति पडिधलिङ्गानि । उपक्रमोपसंहारावेकं लिङ्गम् । अद्वितीयात्म. प्रतिपादकत्वात्सृष्टेः पूर्व नामरूपरहितं सत्तामात्रं जगदिति छान्दोग्ये पठनपाठक- प्रकरणे 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादनमुपक्रमः । प्रतीयमानं सर्पमिदं जगत्पूर्वोक्तसत्स्वरूपमेव नान्यदिति 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' इति श्रुत्या अन्ते प्रतिपादनं उपसंहारः। प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये नवसंख्याकोपदेशेन प्रतिपादन- मभ्यासः । प्रमाणानां मध्ये लक्षणया 'तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति उपनिष- त्प्रमाणेन गम्य आत्मा नेरेणेति विवेकोऽपूर्वता। प्रारब्धक्षयपर्यन्तं देहेन्द्रियादौ मिथ्याप्रतीतेः प्रारब्धस्य निश्शेपतोऽपक्षये मिथ्यात्नप्रतीतिपूर्वकमद्वितीयात्मस्वरूपेणा- यस्थानस्य च 'आचार्यान्पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादनं फ्लम् । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवति' इत्यादिश्रुत्या प्रशंसनमर्थवादः, स्वार्थे तात्पर्याभावात । यथा घटशरावादीनां मृदभिन्नत्वं, स्वर्णजन्यकटकमकुटादीना च स्वर्णामिन्नत्वं तथा कारणजन्यजगता कारणाभिन्नत्वमिति वाचारंभणमित्यादिश्रुत्या प्रतिपादिता युक्तिरुपपत्तिः ।। शिशुत्वनाल्ययौवनकौमारतारुण्यवार्धक्यानि पडवस्थाः । पूर्वमीमांसोत्तर- मीमांसाशब्दतर्कसारययोगाः पट् शास्त्राणि । आश्वलायनापस्तम्बयोधायनकात्यायन- सत्यापाढवैसानसाः पट् सूत्राणि । शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तज्यौतिपछन्दांसि पडङ्गानि । स्नानसंध्या जरो होमः देववार्चनानिध्यवैश्वदेवाः पट् कर्माणि । पूर्वोक्तप्रमाणचतुष्टयमनुस्लब्धिरन्यथानुपपनिरिति पट् प्रमाणानि । शमो दम उपरति- स्तितिक्षा समाधानं श्रद्धेति शमादिपटकम् ॥ अज्ञानमावरणं विक्षेपः परोक्षमपरोक्षमनयनिवृत्तिरानन्दावाप्तिश्चेवि सप्ता- वस्थाः । आवरणं द्विविधं-न भाति कूटस्थ इत्यभानावरणम् । असतोऽभानान्नास्ति फूटस्थ इति असदावरणमिति । परोक्षज्ञानादमदावरणनिवृत्तिः । अपरोक्षज्ञानादभानावरण- निवृत्तिः । ततो विशेपनिवृत्तिः, ततोऽनर्थनिवृत्तिः आनन्दाप्तिश्च मवतीति विभारनीयम् । शुद्धमीश्वरचैतन्यम् ।

·३० वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । . " मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधीयते । मायासम्बन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशात्तथा ।। अन्त:करणसम्बन्धात्प्रमातेत्यभिधीयते वथा तवृत्तिसंबन्धात्प्रमाणमिति कथ्यते ॥ अज्ञातमपि चैतन्यं प्रमेयमिति कथ्यते । तथा ज्ञातं च चैतन्यं फलमित्यभिधीयते ॥ भूर्भुवस्वमहर्जनस्तपरसत्यमिति भूरादिसप्तकम् । अतलवितलसुतलतलातल- महातलरसातलपातालान्यतलादिसप्तकम् । ज्ञानभूमिा शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा ॥ सत्यापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ इति सप्तभूमिकाः। भूमिका नाम चित्तस्य अवस्थाविशेषः । अत्र भूमिकात्रयं ब्रह्म- विद्यासाधनमेष, न तु ब्रह्मविद्याकोटावन्तभावा, भेदप्सत्यत्वयुद्धरनिवृत्तत्वात् । चतुर्थभूमिका प्राप्तः म ब्रह्मविदित्युन्यते । पश्चमभूमौ निर्विकल्पः । तदा स्वयमेव न्युनिष्ठति सोऽयं योगी ब्रह्मविद्वर। पष्ठभूमौ पार्श्वस्थयोधितो व्युत्तिष्ठति , सोऽयं ब्रह्मविद्वरीयान् । तदेतद्भूमि सुषुपिरिति चाभिधीयते । असंप्रज्ञातप्रतिपादकानि योग- शास्त्राणि सप्तमभूमि प्राप्त योगिन्येव पर्यवस्यन्ति । सोऽयमीदृशो योगी व्युत्थानरहितः निर्विकल्पकसमाधिस्थः परमहंसः सप्तमभूमौ ब्रह्मविद्वरिष्ठ इत्युच्यते ।। 'ज्ञानेन्द्रियाणि सलु पंच तथापराणि कर्मेन्द्रियाणि मनआदिचतुष्टयं च । प्राणादिपंचकमयो वियदादिपंच कामश्च कर्म च तमा पुनरष्टधा पू' इति पुर्यष्टकम् । कामोऽमिलापा ! कर्म च त्रिविघं । तमा अज्ञानं, एतेषां पुर्यष्टकमिति मंझा इति भावः ॥ "भूमिरापोऽनलो यायुः सं मनो युद्धिरेव च । अहंकार इतीयं में भिन्ना प्रकृतिरष्टधा इति प्रात्यष्टकम् । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयः अष्टांगानि । निर्षिकपकप्तमारिति पेचित् । अस्मिन्पोऽनपटितसमाधिशब्देन सविकल्पकाख्य. समाधिरुच्यते । संप्रमाउसमाधेरेतान्यंगानीति फेचित् । अस्मिन्पक्षे अंगपटितसमाधिः . । 1 ·वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । संप्रज्ञाताद्भिन्न इति मंतव्यम् , अगागिनो: भेदस्यावश्यकत्वात् । तथाच विच्छिद्य विच्छिद्य प्रत्ययावृत्तिानं, सावधानेनाविच्छिद्याविच्छिद्य प्रत्ययावृत्तिः अगघटित- संप्रज्ञाताख्यसाधनसमाधिा, निरवधानेन अविच्छिद्याविच्छिद्य प्रत्ययावृत्तिरङ्गिस्वरूपा- संप्रदाताख्यसाध्यसमाधिरिति भेदः त्रयाणां विषयैक्येऽपि चित्तपरिपाकतारतम्येनांगी- करणीया। करचरणादिसंस्थाविशेपलक्षणानि पद्मास्वस्तिकादीन्यासनानि । इन्द्रियाणां स्वविषयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्याहारः । अद्वितीयवस्तुनि अन्तरिन्द्रियधारणं धारणा ॥ दर्शनं स्मरण केलि कीर्तनं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीपिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्टेयं मुमुक्षुभिः ।। अष्टाङ्गं; रागपूर्वकस्यादिविषयकं ज्ञानं दर्शनम् । रागपूर्वकपरिहासादिव्यवहारः केलिः । स्त्र्यादेरनुरागपूर्वक सौन्दर्यादिवर्णनं कीर्तनम् । रागपूर्वकं रहसि संभाषणं गुह्यभाषणम् । स्यादिविषयकदृढेच्छाविशेष इयं ममास्त्विति संकल्पः । अनया रमे इति निश्चयो ऽध्यवसायः। रोगपूर्वकस्यादिविषयकानुभवविशेपा क्रियानिवृत्तिः। ज्ञानं ज्ञाना ज्ञेयं भोका भोग्यं भोगः कर्म करणं क्रिया इति नवविधः संसार: इयेकः पक्षः । पक्षान्तरं च वर्तते , तथाहि-पंच महाभूतानि ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च प्राणादिपंचकं मनआदि- चतुष्टयं स्थूलशरीरमेकं विविधकर्माणि अवस्थात्रयं एतेषां कारणीभूतमज्ञानं चेति नवविधः संसाः। दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः । तथा चन्द्रश्चतुर्वक्त्रो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥ इति अपिष्टामदेवतपयशफम् । अस्विकारजमानुएकहोपित श्लेष्मास पिका- विण्मूत्रवानपिनान्यरध्यादिपंचदशकम् । एतत्संचदशसमुदायात्मकं स्थूलशरीरं ज्ञातव्यम् । रागहेपकामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्येासूयादंभदोहंकारेच्छाभक्तिश्रद्धा इति रागादि- पोडशकम् । एतेषां मध्ये भक्तिश्रद्धे मुक्तिहेतुः । इच्छा तु मुक्तिहेतुबन्धहेतुश्च भवति, अन्ये तु बन्धहेतय एवेति विवेकः । कर्मेन्द्रियपंचकं ज्ञानेन्द्रियपंचकं प्राणादिपंचक अन्तःकरणं चेति षोडशकं लिङ्गमित्येके । इदमेव सूक्ष्मशरीरमिति वेदितव्यम् । पंचप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपंचीकृतभूठोत्थं सूक्ष्मागं भोगसाधनम् । . ने 7 ·-- " वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । इति सप्तदशावयव लिङ्गमित्येक: पक्षः । चित्ताकाराभ्यां सहित पूर्वोक्तं नवदशक लिङ्गमिति पक्षान्तरम् । ज्ञानेन्द्रियपंचकं कर्मेन्द्रियपंचकं प्राणादिपंचक शब्दादिपंचकं मनआदिचतुष्टयं इति चतुर्विंशतितत्वानीति केचित् । पंचीकृतभूतानि पंच, शरीरत्रयं अवस्थालयं अज्ञानं च पूर्वोक्ततत्वैस्सह पत्रिंशत्तत्वानीति केचित् । पड्भावविकाराः पडूर्मया, पदकौशिकाः, अरिषड्वर्गः, जगत्लयं गुणनयं कर्मत्रयं वचनादिपंचकं, संकल्पादिचतुष्टयं मैत्र्यादिचतुष्टयं, दिग्याता द्यधिष्ठानदेवताः अज्ञानाधिष्ठानदेवता- व्यतिरिक्ताश्चतुर्दश, पूर्वोत्तैस्तत्वैस्सह पण्णवतरिति केचित् ।। विविदिपासन्यासो विद्वत्सन्यासश्चेति परमहंससन्यासद्वयम् । जातरूपधर। कमण्डलुधारीति विद्वत्सन्यासद्वयम् । क्रमनिग्रहो दृढनिग्रहश्चेति निग्रहद्वयम् । सामान्या- हंकारो विशेषाहंकारश्चेति अहंकारद्वयम । ब्रह्मानन्दो विषयानन्दो चासनानन्दश्चेति आनन्दत्रयम् । निजानन्दमुख्यानन्दात्मानन्दयोगानन्दाऽद्वैतानन्दानां ब्रह्मानन्देऽन्न वः । आगामिसंचितप्रारब्धानि कर्मत्रयम् । प्रारब्धकर्मणः फलभोक्तुस्तन्मरणपर्यन्तं कृतं पुण्यपापरूपं कर्मागामीत्युच्यते । जन्महेतुभूतं स्थितं पूर्वजन्मकृतकर्म संचितमित्युच्यते । शरीरारंभ कर्म प्रारब्धमिति भेदः ।. जाग्रजाग्रजासत्स्वप्नः जामत्सुपुप्तिरिति जान- लयम् । स्वप्नजामत्स्वप्नस्वप्नः स्वप्नसुपुप्तिश्चेति स्वप्नत्रयम् । सुपुप्तिस्वप्नः सुषुप्तिजाप्रत् सुषुप्तिसुषुप्तिरिति सुपुप्तित्रयम् | ज्ञानात्माहंकारात्मा शान्तात्मा चेति आत्मत्रयम् । फुटीचकः यहूदकः हंसः परमहंसश्चेति सन्यासचतुष्टयम । तत्वविदोऽपि वासनाक्षयाया- स्त्येवासंप्रज्ञातसमाध्यपेक्षा । तस्य च समाधेः गाश्वादिध्विय वाड्निरोधः प्रथमभूमिः । वालमूकादिष्विव निर्मननत्वं द्वितीया । तमिव अहंकारराहित्यं तृतीया, महत्तत्वराहित्यं चतुर्थभूमिकेति भूमिकाचतुष्टयम् । तदेतद्भूमिकाचतुष्टयमभिप्रेत्य शनै- श्शनरित्युक्तं भगरता ॥ अध्यात्मविद्याधिगमः साधुमंगम एव च वामनानां परित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् ।। इति युक्तिचतुष्टयम् । चित्तभये एकैच युक्तिः मायनमित्यर्थः । पूर्वस्मिन्दादाभाये उत्तरस्मिन् साधने प्रवृत्तिरिति विज्ञेयम् ।। अजितः पंडका पंगुरल्यो बधिर एयथ । मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः पभिरेतन मंशयः ॥" इत्यजिहादिषटकम् ॥ "अग जातां यथा नारी तथा पोशयापिकीम् । शतयां प यो दृष्ट्वा निर्विकारस्म पण्टका ॥" इति पण्डकलक्षणम् ॥ सुपुप्ताविय ·. चेदान्तसंशाप्रकरणम् । "मौनं योगासन योगस्तितिक्षकान्तशीलता । निस्पृहत्व समत्वं च सप्तैतान्येव दण्डिनः ॥” इति मौनादिसप्तकम् ॥ "इटा च पिङ्गग चैर सुपुम्ना च ततः परम । गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैत्र पयस्विनी । लहालंबुसा चैत्र शंसिनी दशनाटिकाः ॥" इति नाडिकादशकम् । इडा चन्द्रनाडी, पिंगा सूर्यनाही, सुपुन्ना मध्यनांडी, गान्धारी दक्षिणनेत्रिका, हस्तिजिह्वा वामनेत्रिका, पूपा दक्षिणकर्णिका, पयस्विनी वामकर्णिका, लकुहा गुदनाडी, अलंबुसा मेढूनाडी, शंखिनी नाभिनाडीति विवेकः। हरिब्रह्म- रुद्रेन्द्रवरुणेशयमोद्भवपृथिवीसूर्यचन्द्राः क्रमानाडीनां दश देवताः । धनिनी स्थितिनी कृतिनी वर्तिनी कोधिनी मोहिनी अविचारिणी वाहिनीत्यष्टांतरङ्गमदाः ॥ कुलं शीलं धनं चैत्र रु यौवनमेव च । विद्या राज्यं तपश्चैव इत्येते पड्दाहिर्मदाः ॥ पृथिवी सलिलं पायकः शशी पवना अंबरं रचिरात्मेत्यष्ट मूर्तिमदाः । पृथिवीमदाविर्भावे जीवस्तमोगुणभरितः वस्त्रादीच्छावान् । सलिलमदाविर्भावे संसारभरितः ममेदमावश्यक- मिति चिंतायुक्तो भवति जीवः । पावकमदाविर्भावे कामरसभरितो वनितासंभोगेच्छया तदनुकूलव्यापारवान जीवो भवति । शशिमदाविर्भावे चिंतामरितः करिष्यमाणं कार्य भविष्यति वा, कृतं चेदन्यथा भविष्यति वेति संश्यातूष्णी स्थितो भवति क्षणमात्र जीवः । पवनमदाविर्भावे प्रयाणभरितः परदेशेच्छावान्भवति । आकाशमदाविर्भावे चाहनभरितः गजाश्वादीच्छावान, सूर्यमदाविर्भावे क्रोधाग्निभरितः इदं संहर्तव्य. मितीच्छावान् । आत्ममदाविर्भावेऽहंकारभरितः विद्याभिः मम समः को वेति प्रज्ञावान्भवति जीव इति विवेकः ॥ घृणा शंका भयं लज्जा जुगुप्सा चेति पंचकम् । कुलं शीलं च वृत्तं चेयष्टौ पाशाः प्रकीर्तिताः ॥ इसष्ट पाशा रसो रुधिरमासे च मेदोमनास्थिरेतसी। सप्तधातुरयं युक्तः सर्गदेहसमाश्रयः ॥ इति सप्त धातवः। भुक्तमन्नं रसात्मकतया सप्तदिनानन्तरं परिणतं सत् रस इत्युच्यते । एवं सर्वत्र धिरात्मकतयेत्यादि . ज्ञेयम् । तनुव्यसनमनोव्यसनधनव्यसनराज्य- ·३४ वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । व्यसनविश्वव्यसनोत्साहव्यसनसेवकव्यसनानीति सप्त व्यसनानि । तनुव्यसनोद्भवे शरीरं कृशं जातमिति जीवः सिन्नो भवति । मनोव्यसनोद चौर्यपरेच्छादिमान् जीवो भवति । विश्वव्यसनोद्भवे गृहक्षेत्रादिसंपादनेच्छावान्भवति । उत्साहव्यसनोद्भवे पुत्र- कलनादीच्छावान्भवति । सेवकपसनोद्भवे परराष्ट्रगमनसकलधर्मपोषणरतो भवति । शेष स्पष्टार्थम् ।। कुलगोतजातिवर्णाश्रमनामभेदेन पभ्रमाः। मालवकर्णाटकद्रविडभेदाभि- मानव्यवहारः कुलभ्रमः । विश्वामित्रादिव्यवहारो गोत्रभ्रमः । ब्रह्मक्षत्रवैश्य शूद्र- भेदाभिमानो जातिभ्रमः । अष्टादशवर्णेषु अहं श्रेष्ठ इत्यभिमानव्यवहारः वर्णभ्रमः । शेष स्फुटम् । अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पंच वेशाः । अथवा अविद्याऽस्मिताऽसूया. स्पर्धाभिनिवेशाः पंच लेशाः। मलमूनादिवेष्ठितस्थूलशरीरमेवाहमित्यभिमाना अविद्या । एवंविधतापत्रयेण दुःखानुभव अस्मिता । रागादिभिः परिभवानुभव एवासूया । सजनदर्शने द्वेषबुध्या निषेधनमेय स्पर्धा । लोकरञ्जनाय तत्तदुत्तमकर्मोद्योगवशादि- धारणमेवाभिनिवेश इति विमावनीयम् । मनस्तापः शरीरताप इति आध्यात्मिक- तापद्वयम् । घरगुल्ममूलादिदोपसंपादिततापः शारीरः । असूयामदमात्सर्यादि- संपादितचित्तव्याकुलतैव मानसः ताप इति विभावनीयम् । क्षयतापोऽतितापः साहस- पतनताप इति स्वर्गलोकतापत्रयम् । यथा स्मार्जितवनश्येन मनोविचारात्मकतापः, तथा पुण्यकर्मक्षये पुनः पतनभीतिजन्यताप एर क्षयतापः । स्वर्गलोकगमनसमये स्माधिकतरदेवतास्थापितलोकदर्शनमेवातितापा। पुण्यकर्मक्षयानन्तरं तात्यसुरादिभिः मुद्ररमुसलप्रहारेणेव कंपितसोगपतनं स्वर्गलोके साहसपतनताप इति बोध्यम् ॥ अथ पंचसप्ततिगुणाः कथ्यन्ते अस्थिमांसत्वचो नाडी रोम चति पंचरम् । पंच भितिगुणा: प्रोतास्तथैवांगाः प्रकीर्तिताः ।। श्रेष्म मूत्रं तया मेदः शुक्र शोणितमेव च । अपां पंचगुणाः प्रोक्तालयवांशाः प्रकीर्तिताः ।। क्षुधा सृपा तथा निद्रा ह्यालस्यं मंग एर च । भनेः पंचगुणाः प्रोक्तास्तथैयांशाः प्रकीर्तिताः ॥ धारनं चलनं याचनं च प्रमारणम । वियोगधेति विशया यायो: पंचगुणा इति ।

·वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् । ३५ . रागद्वेषौ भयं लज्जा मोहश्च नभसस्तथा । इति पंच गुणाः प्रोक्तास्तथैवांशाः प्रकीर्तिताः ।। तथा च पृथिव्याः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकपंचगुणकत्वेन शब्दादिपंचगुणसंबन्धिनः पृथिव्यां पंचविंशतिगुणाः प्राप्ता!, एकैकस्य शब्दगुणादेः श्लोकोक्तपंचविशेषगुणकत्व. कथनात् । तथाच अपां विंशतिगुणा:, अने: पंचदश गुणाः, वायोः दश गुणा', आकाशस्य पंच गुणाः, इत्याहत्य पंचसप्ततिगुणा इति सुधीभिर्विभावनीयम् ।। श्वेतपीतरतहरितकृष्णमांजिष्ठभेदेन रुपं पडिधम् । शीतोष्णमृदुकठिनभेदेन स्पर्शश्चतुर्विधा । अक्षरानक्षरभेदेन शब्दो द्विविधः । मधुराम्लतिक्तकटुकपायलवण- भेदेन रसः पड्डिधः । सुगन्धदुर्गन्धभेदेन गन्धो द्विविधः । प्राणः इंद्रनीलवर्णः, अपानः हरितवर्णः, व्यानः कपिलवर्णः, उदानः तडिद्वर्णः, समानो नीलवर्णा, नागवायुः पीतवर्गः, कूर्मः श्वेतः, कृकरः आंजना, देवदत्तः स्फटिकवर्णः, धनजंयः इन्द्रनीलवर्ण: इत्याहत्य नव वर्णाः ।। "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानविज्ञानयोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥" इत्यैश्वर्यादिपट्कम् । " उत्पत्ति निधनं चैव भूतानामागर्ति गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ।। इत्युत्पत्त्यादिपटकम । नादविन्दुकला: नादादित्रयम्। संवृत्ते गलविवरे यत्कण्ठनिनादन- अनुस्वारो बिन्दुः, नादैकदेशः कलेत्यर्थः। तथा चासङ्गाद्विनीय- ब्रह्मप्रतिपादके वेदान्तशास्त्रे वृहद्वचनमनुसृत्याध्यारोपवशात् संज्ञाः सन्तीति प्रतिपादितम् । संप्रति अपवादो निरुप्यते । अधिष्ठानमात्रपर्यवशेषणमपवादः । तथाच सर्वप्रपंचरहित ब्रझाइमस्मीति प्रत्यगभिन्नब्रह्मज्ञानान्मुक्तिरिति सिद्धम् ।। इति वेदान्तसंज्ञाप्रकरणम् ॥ " करणं स नादः . 8

·श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
॥ श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः॥
श्रीवासुदेवानन्दसरखतीविरचिता।
ब्रह्माण्डदेवालयमध्यसंस्थ पिण्डाण्डगर्भालयचित्तपीठे ।
विभासमानं सततं स्वकीयं चैतन्यलिङ्ग शिवमानयामः ॥ १ ॥
.
मत्प्राक्तनमहाभाग्यकल्पपादपसरफलम् ।
प्रत्यपूपं परानन्दं दक्षिणामूर्तिमाश्रये ॥ २ ॥
ये वेदमणिसंउन्नप्रणवोन्नतपीठके |
ताभ्यां श्रीदक्षिणामूर्तिपादुकाभ्यां नमो नमः ।। ३ ।।
देवस्तत्वमसीति वोवयतु मां मुद्रावता पाणिने-
त्या प्राञ्जलिना मया प्रविलये स्वप्नोत्थितं शंसितुः ।
यस्य श्रीकरुणाकटाक्षविभवात्प्राप्तात्मविद्योऽस्म्यहं
तं वन्दे मुनिकन्दनीयचरणं श्रीदक्षिणास्यं गुरुम् ॥ ४ ॥
ब्रह्मविद्यासंप्रदायश्रीगुरुभ्यो निरन्तरम् ।
नमो नमस्सूत्रकृझ्यो भाष्यकृद्भ्यो नमो नमः ॥ ५ ॥
नमो वार्तिककारेभ्यष्टीकाकझ्यो नमो नमः ।
नमः श्रीभामतीकृयो ब्रह्मवियो नमो नमः॥६॥
अद्वितीयापरिन्छिन्नसच्चिदानन्दमूर्तये ।
दक्षिणामूर्तिस्पाय मह्यमेव नमो नमः ॥ ७ ॥
श्रीदक्षिणामूर्तिवीक्षापानेणानेन धीमता ।
श्रीदक्षिणामूर्तियीक्षाविलासोऽयं वितन्यते ॥ ८ ॥
श्रीदक्षिणामूर्तिपीक्षाविलासो रचितो मया ।
मुमुक्षुभिरयं सम्यग्जीक्षणीयो मुहुर्मुहुः ॥९॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः।
दक्षिणामूर्तिदेवस्व प्रसादास्वगुरोरपि ।
पदारतारामसंचारात्सत्संगादपि तर्कतः ॥ १० ॥
यनिश्चितं मया तत्वं तदेतचिन्तयाम्यहम् ।
मोक्षसाम्राज्यसिध्यथं सावधानमनाः शृणु ॥ ११ ॥
ब्रह्माण्डे कोऽहमस्मीति मत्स्यरूपे विचिन्तिते ।
मायामयत्वाद्ब्रह्माण्डं नाहमस्मि न संशयः॥ १२ ॥
दृश्यत्वाद्भौतिकत्याच जरामरणवत्वतः ।
स्वमाविष्ठास्यत्वादेहो नाहं न संशयः ॥ १३ ॥
दृश्यत्वाद्वायुरूपत्वाक्षयाविशयवत्वतः ।
क्षुत्पिपासादिमत्वाच प्राणो नाहं न संशयः ॥ १४ ॥
दृश्यत्वाचपलत्याच मायामयशरीरतः ।
शोकमोहादिमत्वाच मनो नाहं न संशयः ॥ १५ ॥
दृश्यत्वान्मायिकत्याच श्रद्धायज्ञादिधर्मतः ।
यज्ञादिधर्मकर्तृत्वावुद्धिर्नाहं न संशयः ॥ १६ ॥
दृश्यत्यादतिमूढत्यात्मियमोदादिमत्वतः ।
सुसलेशविशिष्टत्वादज्ञान नाहमस्मि हि ॥ १७ ॥
नाहं देहो न मे देहो देहद्रष्टाऽस्मि केवलम् ।
नाहं प्राणो नामे प्राणो प्राणद्रष्टाऽस्म्यहं शिवः ॥ १८ ॥
नाहं मनो मनो नो मे मनोद्रष्टाऽस्मि केवलम् ।
नाहं बुद्धिर्न मे बुद्धिः बुद्धिद्रष्टाऽस्मि केवलम् ॥ १९ ॥
नाहमज्ञानरूपोऽस्मि न ममाज्ञानसंगतिः ।
तद्धान्तिगाधाधिष्ठानं साक्ष्यहं केवलं शिवा ॥ २० ॥
अन्योऽन्यव्यतिरेक्वादृश्यत्वान्मायिकत्वतः ।
अवधानितयं नाहं तत्साझी केवलः शिवः ॥ २१ ॥

·२८
श्रीदक्षिणामूर्तिविलास:।
देहप्रागमनोबुद्धिकारणानि जहानि हि ।
तेभ्यो विलक्षणस्साक्षी चिन्मानोऽहं सदाशिवः ॥ २२ ॥
नासयोऽसत्यसाक्षित्वान्न जडो जहसाक्ष्यहम् ।
न दुखं दुःखसाक्षित्वात्सत्यज्ञानसुखात्मकम् ॥ २३ ॥
सर्वाधिष्ठानरूपत्वात्सन्मानः केवलोऽस्म्यहम् ।
चिन्मात्ररसर्वसाक्षित्वात्सुखं प्रेमापदत्वतः ॥ २४.॥
अहमेव परं ब्रह्म ब्रह्माई परमं पदम् ।
इति ज्ञात्वा विमुक्तोऽस्मि ह्यहं ब्रह्मेति 'शालता ॥ २५ ॥
तत्वमेव परं ब्रह्म ब्रह्म स्वं परमं पदम् ।
इति ज्ञात्वा विमुक्तः स्यात्तत्वमस्यादिशासनात् ॥ २६ ॥
स्तम्यादिविधिपर्यन्ते भूतप्रामे प्रकाशते ।
या चितिस्तदहं ब्रह्म प्रज्ञानमिति शास्त्रता ॥ २७ ॥
देहाद्यज्ञानपर्यन्ते त्वनात्मत्वेन निश्चिते ।
यन्नित्यं ब्रह्म तदहमहमात्मेति शाखतः ॥ २८ ॥
तत्वमस्यस्म्यहं ब्रह्म ब्रह्मात्माऽयमसंशयः ।
प्रशानं ब्रह्म घेत्युक्तं यदद्वैतं तदस्म्यहम् ।। २९ ।।
योऽत्र ब्रह्म परं वेद श्रुत्याचार्यप्रसादतः ।
स ब्रह्मैव भवेन्नूनं ब्रह्म चेदेति शन्नता ॥३०॥
ब्रह्मवित्परिपूर्णोऽथ भासते दृश्यरूपतः ।
अठस्सर्वमिदं प्रम प्रीवेदमिति श्रुतेः ॥ ११ ॥
आत्मचैतन्यमेवेदं भासते दृश्यरूपतः ।
आत्मैवेदमतरसर्वमात्मैवेदमिति श्रुतेः ॥ ३२ ॥
देहादिपंचकोशस्यैनं लिमोऽहं शुमाशुभैः ।
पृथिव्यादिगध। लिप्यते माम्बरं यथा ॥३३॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः। सच्चिदानन्दरूपोऽहं न ततोऽहं कदाचन । तापैरसांसारिकैरसरातपैरम्बरं यथा ॥ ३४ ॥ सर्वावभासकं सत्यं सर्वमूर्तान्तरस्थितम् । सर्वदुःख लिप्तोऽहं न लिप्यत इति श्रुतेः ॥ ३५ ॥ सर्वाधारो निराधारः चिदाकाशोऽस्मि केवलम् । आकाशवत्सर्वगत आकाशवदिति श्रुतेः ।। ३६ ॥ बिम्बानन्दात्मभूतस्य ममैवानन्दलेशतः । आनन्दवन्ति भूतानि मात्राण्येवेति शास्त्रतः ॥ ३५ ॥ मीना इवावभासन्ते यत्र सूर्येन्दुतारकाः । वनात्मबुद्धियुक्तस्य किं ममोपास्यमिष्यते ॥ ३८॥ ब्रह्मादिदेहान्मण्डूकान्मनुते यत्र संस्थितः । तत्र स्थितस्य धीरस्य किं प्राप्यमवशिष्यते ॥ ३९॥ यत्रकस्था विराजन्ते देवारसर्वे महेश्वराः । तत्रात्मधुद्धियुक्तस्य किं ममोपास्यमिष्यते ॥ ४० ॥ यद्विज्ञाय महात्मानो न पतन्ति पुनर्भवे । तनात्मबुद्धियुक्तस्य क बन्धो मे क मुक्तता ॥ ४१ ॥ प्रचण्डा यत्र नन्दन्ति विम्वानन्दात्मनिर्वृताः । बुद्धिपोरुपनिहींना अर्भकास्तत्कथं विदुः॥ ४२ ॥ अहो मशकलोमानलम्बमानरजःकणान् । इन्द्रादीन्मन्यते यत्र स्थितम्तत्केन भाव्यते ॥ १३ ॥ अहो सर्पपवद्भान्ति यत्र ब्रह्माण्डकोटयः । तनात्मबुद्धियुक्तस्य महिमा केन वर्ण्यते । ४४॥ यस्मिन्नानन्दसरसि शिवविष्ण्वभिधानकम् । रमते हंसमिथुनं सोऽस्मि मे पश्य फौशलम् ।। १५ ।।

·४० श्रीदक्षिणामूर्तिलिासः । एकात्मभावनामात्रादनेकलेशर्मक्षयात् । स्वानन्दे सुस्थितोऽस्म्यद्य घत्युम पश्य में तपः ।। ४६ !! अस्तुवन्ननमस्कुर्वन्ननिन्दन्यं च कचन । ऐकात्म्ये सुस्थितोऽस्म्यद्य ह्यत्युप्र पश्य मे तपः ॥ १७ ॥ देहात्मनामुत्सृज्य परिपूर्णात्मदर्शनात् । विदेह इस तिष्ठामि ह्यत्युमं पश्य मे तपः ॥ ४८ ॥ एतावन्मानके देहे तिष्ठन्ब्रह्माण्डमण्डपम् । आपूर्यावस्थिवो भामि ह्यत्युग्रं पश्य मे तपः ॥ ४९ ॥ लोकेऽस्मिन्दह्यमानेऽपि देहेऽस्मिंश्छेदितेऽपि वा । मम लोमापि न छिन्नं ह्यत्युग्रं पश्य मे तपा ॥ ५० ॥ पतेच लोष्टवत्काय तिष्ठेद्वा क्लिष्टवत्कचित् । कालभक्षकचैतन्यरूपिणः क्यास्ति मे क्षतिः ॥ ५१ ॥ देहात्मभ्रमसंक्षुब्धैर्जनस्सह वसन्नपि । अभिन्नात्मैकनिष्ठोस्मि पश्य धैर्य महाद्रुतम् ॥ ५२ ।। अतिसंकटकालेऽपि तत्वविम्बचिदम्बरम् । न विस्मरति मे चित्त पश्य धैर्य ममातम् ॥ ५३ ॥ आवालपण्डितैस्सस्सत्यवदृश्यते जगत् । नास्तीत्येव मया त्यक्तं पश्य धैय ममाद्भुतम् ॥ ५४ ॥ पश्यन्तं पूर्णमामान प्रणयाज्ञानकइमलम् । न स्पृशन्ति मुनि दोपाः महाग्निमिव मक्षिकाः ॥ ५५ ॥ कर्माराध्याश्च ये देवाः ये चौपास्याः पुरा मया । तेषामध्यात्मभूतस्सन्नुपास्यो निश्चितोऽस्म्यहम् ॥ ५६ ।। श्रेयश्च प्रत्यगायं च करणारणोद्भवम् । ज्ञात्या मया नियात्त्यक्ताः पश्य धैय ममाद्भुतम् ॥ ५७ ।।

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः। अकात्मैकस्पत्य यैदिकं कर्म जानतः । अज्ञाधिकारि देवेभ्यः किं भयं निर्भयस्य मे ॥ ५८ ॥ अकशरणा देवाः स्वकीयं मन्त्रजानता। मम भीताः पलायन्ते गरुटस्येव पन्नगाः ।। ५९ ।। वैदिक मंत्रज्ञानन्तं ब्रह्मज्ञ कर्तृचोदना । त्यजत्यज्ञानगणिका कुष्टोपस्थेव कामिनी ।। ६० ॥ वेदातीतस्य विदुषः श्रुतिमूर्ध्नि प्रनृत्यतः । शिष्टेभ्यश्श्रुतिदासेभ्यः किं भयं निर्भयस्य मे ॥ ६१ ॥ अहं कति दुर्बुद्धिं न कुर्यान्मोदतोऽपि वा। यदि कुर्यात्प्रमादेन पतत्येव न संशयः ॥ ६२ ॥ नाहं कति सद्बुद्धिं सदा कुर्याद्विचारतः । यदि कुर्याद्विचारेण मुक्त एव न संशयः ॥ ६३ ॥ एवं स्थिते परे तत्वे विश्वनिश्वासपूरके । अकात्मैफरूपेऽस्मिन्वृथा माया विजृम्भते ॥ ६४ ॥ अकार्यकरणव्यनं कुर्वाणान्कार्यलंपटान् । दुष्टशिष्टजनान्माया वंचयत्यनिशं वृथा ।। ६५ ।। अपहोमपराः केथिच्छिलामृद्दारुपूजकाः । क्षपयन्ति वृथा कालं मायया वंचिता नराः॥६६॥ अश्वत्थपिचुमन्दांश्च ह्यन्योन्योदामझामुकाः । विसृज्य लज्ञां विभ्रान्या वृक्षान्मूढा उपासते ॥ ६ ॥ शिलामृदारुचिवादिदेवतादर्शनोत्सुकाः । शीतवातातपशान्ताः पर्यटन्त्यपरे महीम् ॥ ६८ ॥ 1,2. भन समासश्चिन्य।

·४२
श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः ।
केचित्पन्निहिंसन्ति स्वार्थ भूतपिहिंसकाः ।
श्रुतेर्निवृत्तितात्पर्यमजानन्तोऽल्पबुद्धयः ॥ ६९ ॥
विग्रहोपासाः केचिन्नामकीतनतत्पराः ।
श्रौतस्मातपरा केचित्तत्वं कोऽपि न विन्दति ॥ ७० ॥
अधीत्य वेदशास्त्राणि ह्युदरोपस्थलम्पटाः ।
पतन्ति वनितापीडादुर्यला! कामलम्पटाः ॥ ७१ ।।
दिया कर्मपरा मूढाः पवित्रामुत्र्यो भृशम् ।
रात्रौ दुर्मलभाण्डलीकामलपटतत्पराः ॥ ७२ ॥
नानुष्टानविधि मूढाः नोपासनविधि विदुः ।
चरन्ति स्त्रीपिन्टद्वाररक्षासफ्लजीविताः ॥ ७३ ।
स्मरन्तरसस्पृशन्तश्च पश्यन्तश्च परस्परम् ।
नयन्ति पशुपत्काल नास्तिका. कामलम्पटा. ॥ ४ ॥
सम्मलपरिक्लिन्न नगद्वारातिदारुणम ।
कामिनीकायनरक नाश्रयेद्राह्मणः क्वचित् ।। ७५ ॥
कक्षोपस्थशिरोनासाकेशसंकटसंक्टम् ।
कामिनीकायदुर्घक्ष नाश्रयेद्ब्राह्मण वचित् ।। ७६ ॥
मजेद्रध्यानले वापि पतेद्वा दुर्मलावटे ।
न स्त्रीदुर्मरगालतु सरप्रोद्राह्मण क्वचित ॥ ७७ ॥
गितस्तिमाता, रज्जु वा, कण्ठे वध्वा ननु न्यूनेन् ।
न स्त्रीमण्ठसमाशेषमाकाभेट्राह्मणः कचित् ।। ७८॥
अकीर्यकुरदुर्चीज कीर्तिवहिपरश्वधम् ।
पापपाथा अपावृक्ष प्रीसग व येवुधः ॥ ७९ ॥
अन्तस्तापकरी पुसा बहिश्शीतकरीमिव ।
लना राजयक्ष्माभा श्रेयार्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ ८॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः। पुरुपोच्छिष्टपर्णानि चालयन्तीमितस्ततः । चण्डयातोपमां कान्तां वर्जयेन्मतिमान्नरः ॥ ८१ ॥ स्त्रीसंगात्संकटं प्राप्ता रामरावणवासवाः । अतः स्त्रीसंगति धीरस्यजेमिमलं यथा ।।, ८२ ॥ सर्वदुमलमावालं गर्वानर्थकरण्डकम् । स्वीपिण्ड पिण्डभुक्सेव्यं न सेवेत बुधः कचित् ।। ८३ ।। विकारसूकराकीर्णा दोपकौलेयकावृताम् । कामिनीकायचण्डाळवाटिकां ब्राह्मणरत्यजेत् ॥ ८४ ॥ भ्रूविक्षपादिचपलैनयनैर्नरकोन्मुखाः । पश्यन्तीतस्ततो भीताः ललनां पुरुषाधमाः ॥ ८५॥ मलमूत्रपरिष्ठिन्ने स्त्रीविले कामलंपटाः । रमन्ति ये नमस्तेभ्यस्साहसं किमतः परम् ॥ ८६ ।। एवं नीलम्पटास्सर्वे पुत्रलाळनतत्पराः । लौकिकं पैदिकं कर्म कुर्वन्तरसंसरन्यहो ।। ८७ ॥ ब्राह्मणाः पशवः केचिद्ब्रह्मभूतमक्ल्मपम् । ज्ञानिनं न सहन्ते स्म राजहंसं वका इव ॥ ८८ ।। अज्ञानमलपाकान्ता मूढारस्वज्ञाननिर्मलम् । नांगीकुर्वन्यहो धीराः सूकरा इव चन्दनम् ।। ८९ ॥ कलौ विज्ञानदौर्बल्यं प्रलपन्त्याततायिनः । शिखिनो मुण्टिनो वापि दूरात्तान् शववत्त्यजेत् ॥ ९० ॥ न तरति प्रिया नाकारताम्संसारसागरम् । तृगस्तम्बालबारुडा यथागाधतरङ्गिणीम् ॥ ९१ ॥ सत्यमेकं महात्मानं दृश्यमेकमसत्तथा । अज्ञात्वाद्याप्यहो कष्टं संसल्यतिदुःसिताः ।। ९२ ।। 10 ·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । पुरुषापसदा एमपश्यन्तो गति पराम् । द्रुमं दोपं च चण्डाग इन सर्पानुपासते ॥ ९३ ॥ तान् दृष्ट्वा निपतेद्वारे कामसदिसंरटे। विपयापदसंकीर्णे कर्ममार्ग नरः क्वचित् ।। ९४ ॥ वेदान्तमधुरालापशालिमोक्षाध्वसंकुले । विद्वान्मत्तगजाक्षुण्णे ज्ञानमार्गे चरेनरा ॥ ९५ ॥ अहो चपहासरण्डेय विद्यानिर्जयतत्परा । भ्रामयत्यनिशं घोरा मर्यटानिव वेपधृत् ।। ९६ " तामविद्याविपलता समूला हेलया बुधः । संच्छिद्य ज्ञानखङ्गेन पूर्णास्मा राजते ततः ॥ ९७ ॥ स्वभावात्कष्टदीनाना न सुसं कर्मयज्ञवः । दीनानामथ धीराणां सुखं विज्ञानयज्ञतः ॥ ९८॥ निवृत्तिभार्यासयुक्ता संजानज्ञानपुरकः । दृढसद्गुणकोशस्सन्ब्राह्मणसत्कुलोद्भवः ॥ ९९ ॥ श्रद्धासद्धनसंपूर्णः दक्षो वेदान्ततत्ववित् । स्पकर्तव्यप्वप्रमत्तः धृत्युत्साहसमन्वितः ॥ १०० ।। वैराग्याक्रोधसन्तोपक्षमाशौचदयार्जवम् । जितेन्द्रियत्वमेकान्तशीलत्यं च विचारणा || १०१॥ एवं दशविधज्ञानयज्ञायुधसमन्वितः । सर्वाश्यवसच्छिध्यकृतसोपचारतः ॥ १.२॥ दोपपेशवचोवेगश्मश्रुपापनसानि च । मनोदशनमालिन्यमपाश्त्य महामतिः ॥१.३॥ गुम्सद्भक्तिगंगाम्भःस्नाननिभृतफल्मयः । घृत्वा यो यसन धैय कम्य चोत्तरीयकम् ॥ १०४ ।।

·9% श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । ब्रह्मचर्योपवीतस्सन् सम्यकप्रज्ञाशिखो मुनिः । कृतार्थतार्थाचमनसाधनत्वसमन्वितम् ॥ १०५ ॥ शरीरयजशालायामात्माग्न्याधानदीक्षितः । ज्ञानयज्ञं प्रकुर्वीत ब्राह्मणो मोक्षकामतः ॥ १०६ ॥ पञ्चकोशविचाराख्यामन्त्रारम्भणरूपिणीम् । इष्टिं प्रथमतः कुर्वकमात्सर्व समापयेत् ॥ १०॥ अज्ञानपशुमालभ्य तद्वपारूपिर्णी च यः । देहात्मभ्रान्तिमात्मामा जुहुयात्तत्वविन्मुनिः ॥ १०८ ) अज्ञानपशुसंभूतं रागद्वेपाज्यमिश्रितम् । दृश्याभिध हविश्शेष चित्कुक्षौ भक्षयेन्मुनिः ॥ १०९ ॥ अविद्याधेनुसंभूतविषयाभिधसर्पिपा । मिश्रं बुद्धिसमिद्धोममात्मानौ पाचयेन्मुनिः || ११० ॥ उपासनाविधिस्वाहाकारं कुर्वन्महामतिः । फर्मकाण्डं वषट्कृत्य स्वात्माग्नि तर्पयेन्मुनिः ॥ १११ ॥ सर्वात्मभावसत्पुण्यदीक्षावभृथमाचरेत् । स्वपादभक्तीनेभ्यो दयाद्विवानदक्षिणाम् ।। ११२ ।। ब्राह्मणस्तपसा दीप्तो महान्तं यत्नमास्थितः । इष्टेह ज्ञानयज्ञेन रमते मुक्तिरम्भया ॥ ११३ ॥ शरीरयज्ञशाला तो प्रदहेत ज्ञानवह्निना। प्रारब्धदानविप्राय दद्याद्वा धीरधीर्मुनिः ॥ ११४॥ स्वतो नान्यदुपासीत शिवमात्मेति चिन्तया । कि कार्य किमुपास्यं वा ब्राह्मणस्य विज्ञानतः ॥ ११५ ॥ किं कृत्वा श्रेय आमोति किमकृत्वा भयं वहेत् । सर्वोपास्या शिवोस्मीति स्थितश्चेद्राहाणः स्वयम ॥ ११६ ॥ .

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासा।
ईश्वरादिविण्डन विश्वं नास्तीति भावयेत् ।
विशिष्टमातृपितृजो यदि स्याब्राह्मणः स्वयम् ॥ ११७ ॥
न सत्यं भावयेद्विश्वं दृश्यभानवियर्जितः ।
रसना सर्पवपश्येद्यदीच्छेत्सुखमात्मनः ।। ११८ ॥
जाग्रतं विभ्रमं सर्व स्वप्नवदारयेद्धिया।
आत्मानं सयमीक्षेत यदीच्छेच्छेय आत्मनः ।। ११९ ॥
इदंबुद्धिश्च बाह्यार्थेष्वहं बुद्धिस्तथात्मनि ।
प्रसिद्धा सर्वजन्तूनां विवादोऽत्र न कश्चन ।। १२० ।।
भ्रान्ता अपि न पुर्वन्ति विवादं चात्मगोचरम् ।
स चारमा निस इत्येव वैदिकानां मतं ध्रुवम् ॥ १२१ ॥
जगन्मिथ्यावमप्येतत्स्वप्नदृष्टयैव बोध्यते ।
साक्षित्वमात्मनश्शुक्तिदृष्ट्यैव प्रमितं तथा ॥ १२२ ।।
परप्रेमास्पदत्वेन परमानन्दरुपता।
भेदशून्यत्वमप्यस्य व्योमदृष्टान्तसंमतम् ॥ १२३ ।।
इति तत्वमनालोच्य बहवश्शोकसागरे ।
मनाश्चेद्ग्रन्थतत्वज्ञास्ततो दुःखतरं तु किम् ।। १२४ ।।
पश्यन्तोऽद्वैतमात्मानमात्मारामा जितेन्द्रियाः ।
जगन्मिध्येति निश्चिय नृत्यन्ति श्रुतिमस्तके ।। १२५ ।।
निधाय निधितालोचाटनं बोधमन्नतः ।।
एकान्ले ब्राह्मणो नियं रमते मुक्तिरम्भया ॥ १२६ ।।
जगदादिर्जगद्रुपः जगदत्तास्मि केरलम् ।
मृत्यूपसेचनो नूनं यस्य ब्रह्मेति शास्वतः ॥ १२ ॥
न विधिप्रतिषेधाभ्यां यध्यते स्वात्मतत्वयित् ।
म यध्यते कदाचिद्धि मत्तेभो विसतन्तुभिः ॥ १२८ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । स्वभावविमलो धीरो दुासपङ्कमलं स्पृशन् । कुलाये कीटवत्तिष्ठेत्संस्मरत्वं स्वतत्ववित् ॥ १२९ ॥ विचारकुशलप्रश्शास्त्रसद्गुरुशिक्षितः । सर्वोपरि प्रकाशेत शागोल्लिखितरत्नवत ॥ १३० ॥ मानापमाननिर्मानः तेजस्वी तपसा चलन् । एकरूपो विभासेत दीपवत्सर्वभासता ॥ १३१ ।। संस्कारोपाधिधिकारो विम्यानन्दात्मनिर्पतः । एकरूपो भवेद्विद्वान्हेमतामरसं यथा ॥ १३२ ॥ तापत्रयानिसन्तप्तो देवी तत्संगिसंग्यपि । निर्दुःसो विचरद्विद्वान्छीतरश्चन्द्रविम्बवत् ॥ १३३ ।। निषेधविधिसत्यतो जनसङ्गविवर्जितः । नित्यतृप्तश्चरेद्विद्वानुत्सृष्टयपभो यथा ॥ १३४ ।। लौकिकैदिकैर्वापि संस्कारैः परिवर्जितः । उदासीनश्चरेद्विद्वान शिरोविभ्रष्टकेशवत् ॥ १३५ ॥ पासनारसनिहनिस्संत्यक्ताज्ञानबन्धनः । निरालंयश्चरेद्विद्वान्पृक्षविभ्रष्टकेशयात् ।। १३६ ।। पवित्रेयपवित्रेषु देहेवापूर्य संस्थितः । निलेपो निरुपाधिरसन् व्योमबद्भासते युधः ॥ १७ ॥ अज्ञानविषवृक्षविभ्रवः स्वात्मभूतले । निर्मूढरसन्मुनिस्तिष्ठत्तविभप्रकाष्ठरत् ॥ १३८ । सर्वाधिधानभूतस्सन्धिष्पम्मिश्वावभासका । मिध्याभूतमिदं सर्व संपश्येम्मरुबारिवत् ।। १३९ ॥ भण्वन्नानाविधाकारान शब्दावणनितस्ततः । निर्विफारमना विद्वान्विघरेदधिरो यथा ॥ १४०॥ 11 ·श्रीदक्षिणामूर्तिपिलासः। स्पृशन्नानाविधाकारान्स्पर्शन्सर्वानितस्ततः । निर्विकारो निरासत्तो वायुपद्विचोवुधः ॥ १४ ॥ पश्यन्नानाविधाकाराविषयान्वनितादिकान् । निर्विकाररस्वदृष्टिस्सन् गजबद्विचरबुधा ॥ १२ ॥ गृहन्नानाविधाकारानसासोनितस्ततः । निर्षियरो निरीहस्सन्सूर्ययद्विचरेद्बुधः !! १४३ ।। जिवन्नानाविधाकारानगन्धास्सर्यानितस्ततः । अनासक्तमना विद्वान्विचरेद्धमरो यथा ।। १४४ ।। अ|-मीलितष्ठिरसन्क्षुद्रष्टिविवर्जितः । गंभीरहदयो विद्वान्विरेन्मत्तदन्तिवत् ।। १४५ ।। अर्चित: कुसुमैर्वापि क्षिप्तोऽङ्गारकणैरपि । एकरूपो बुधस्तिष्टे पाषाणप्रतिमादिवत् ।। १४६ ।। ज्वलन्तमपि वा कामं मन्यु वाप्यविभीषणम् । पूर्णदृष्टि महाधीरस्सहेतामृतबद्बुधः ।। १४७ ॥ संपूर्णकान्तरूपरसन्नानोपाधियशादहम् । मानारूपो विभामाद चालिन्यातपदीप्तिरत् ।। १४८ ॥ निन्दितो वन्दितो वापि पूजितरताडितोऽपि वा । क्षमयात्मरतिविद्वान्विपहेत तर्यथा ॥ १४९ ।। आरमारामः पूर्णकामस्तुष्टो बिधात्मनिष्ठया । एकान्ते रमते विद्वान्कामिनीसक्तकामिवत् ।। १५० ॥ नि.स्पृहस्य प्रशान्तस्य विम्मानन्दात्मदर्शिता । विदुषो राजते चित्तं विमल गाङ्गवारियत ॥ १५१ ॥ संप्राप्ताविपयासानुत्सृज्य रिपयातिगे। प्रसपमुसे सुस्थितोऽस्मीत्यत्युपं पश्य में सपा ।। १५२ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः।
प्रध्वस्तकर्मनिगमः प्रणयविषयस्पृहः ।
ब्राह्मणो रमते धीरः शृंखलामुक्तसिझवत् ॥ १५३ ॥
न वेदान्न च शास्त्राद्वा न मूढालापतोऽपि वा ।
विभेति तत्वविद्धीरः सिझो हस्तिरवादिव ॥ १५४ ॥
सर्वभूतात्मभृतस्सन् सर्वानन्दावलोकनात् ।
नित्यतृप्तो भवेद्विद्वान्पुत्रराज्यालिता यथा ॥ १५५ ॥
स्वकार्य काप्ठवपश्येन्मृत्युवत्परयोषितः ।
अमेध्यवत्परद्रव्यं कष्टं कर्म परित्यजेत् ॥ १५६ ।।
न कुर्यादिन्द्रियप्रीतिं न मनो वर्धये यः ।
क्षुद्रोग प्रशमं कुर्याद्भिक्षौषधनिषेवणात् ॥ १५७ ॥
भूतवत्पातयेदेहं कर्माधीनगतिं युवः ।
एतदर्थ मनस्तापं न कुर्यात्तु कदाचन ॥ १५८ ॥
परकीयानि दुःखानि स्वकीयानि विभावयेत्
ततो निवर्तते द्वेषः स्वस्मिन्निव परेप्वपि ॥ १५९ ॥
सुखानि परकीयानि स्वकीयानि विभावयेत् ।
ततो निवर्तते रागः सिद्धेच्छाया अनुद्भवात् ॥ १६० ॥
ज्ञाताहं सर्वलोकस्य पिण्डब्रह्माण्डरूपिणा ।
अतोऽहं सर्वसंपूर्णो व्यापको द्वैतवर्जितः ॥ १६१ ॥
जगज्ज्योतिरमूर्त यजरामरणवर्जितम् ।
परिच्छेदत्रयोन्मुक्तं तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ १६२ ॥
चिदाकाशमहाकाशकल्पनिष्पापमव्रणम ।
अनन्यपूर्ण पूर्ण यत्तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ।। १६३ ॥
अरूपं सर्वरूपावभासकं शून्यसाक्षि यत् ।
सर्वचुद्धिगुहायोतिस्तद्ब्रह्माद्वयमरम्महम् ॥ १६४ ॥

·५० श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । पिपीलिकादिमझाम्त मद्भोगायतनं घपुः । फुतो द्वेषावकाशो मे स्वदेहावयये यथा ॥ १६५ ॥ घटादिषु यथा तुल्या मच्चैतन्यावभासता | तथा देहेऽपि सा तुल्या फ रागायसरो मम ॥ १६६ ॥ चित्स्वरूपा प्रकाशात्मा मनोवाधामगोचरा अहमेको विभामीह प्रासादस्थप्रदीपयत् ॥ १६७ ॥ पिपीलिकादिब्रह्मान्तप्राणिभिश्चेष्टितानहम् । भासयन्मामि विश्वात्मा मध्याह्नार्कप्रकाशयत् ।। १६८ ॥ चराचरजगजालविचित्रकलनाश्रयः । गन्धर्वनगराधारव्योमयद्धाभ्यनाश्रयः ॥ १६९ ॥ न तमोहं न वा तेजः तमस्तेजःप्रकाशकः । नाप्यहं समखिलं सर्वदृश्यावभासकः ॥ १७० ॥ न जगन्न मनो देहः परमार्थनिरूपणे । यदेवास्ति तदस्मीति विवरोऽस्मीह सांप्रतम् ।। १७१ ॥ ब्रह्माण्डभाण्डमध्येहं पूर्णज्योतिर्महाकृतिः । निरपायो विभामीह कुंभान्तरस्थप्रदीपवत् ।। १७२ ॥ ब्रह्माण्डयाह्यदेशेऽपि परिपूर्णकचिद्रसः । अक्षुद्रोहं विभामोह मग्नकुंभमहाधिवत ।। १७३ ।। ब्रह्माण्डमाण्डरूपोऽहं चैतन्यानन्दसन्मयः । एक एव सदा मामि घटकुड्येषु भूर्यथा ।। १५४ ॥ यथा घटादिना सगो ह्याकाशस्य न पियते । तथानेन शरीरेण मम सङ्गो न विद्यते ॥ १७ ॥ तरङ्गबुख़ुदाकारैर्यथा भाति महोदधिः । देवतियअनुष्यायेस्तथा भामि निरामयः ॥ १०६ ।।

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासा नानापललपिण्डेऽस्मिन्सर्वदैको यथाऽरम्यहम् । नानारिधशरीरोपि ब्रह्माण्डेपि यथारम्यहम् ।। १७७ ॥ ब्रह्माण्याख्याएवरके पिण्डवाश्रयो महान् । प्रत्यक्चितिर्षिभामीह कोप्यहं निरुपद्रवः ॥ १७८ ॥ यथा मदीये पिण्डाण्डे न ममावयवाद्भगम् । तथा मदीये ब्रह्माण्डे न ह्यन्यस्माद्यं मम ।। १७९ ॥ दृश्यमस्तीत्यहादृष्टया दृश्यतोऽस्मि पुरादितः । दृश्यं नास्तीति दृग्दष्टया मुसितोस्यथ नाचिरम् ॥ १८ ॥ अजरोऽहमनन्तोऽहमजस्सर्वावभासक । क्षुत्पिपामादिहीनोऽई न मे रागादिमंगतिः ॥ १८१ ।। अकर्ताऽइमभोचाहमसंगोऽहमहं शिवः । पूर्णानन्दोऽद्वयश्शुद्धो नित्यमुत्तो निराश्रयः ।। १८२ ॥ अकर्तृत्वादभोक्तृत्वादुम्सलेशोऽपि नास्ति मे । यस्याहं पूर्णमानन्दं चिन्नयामि समन्ततः ।। १८३ ॥ प्रत्यहं सुप्तिममये य आनन्दोऽनुभूयते । त निम्धभूतमानन्दं मत्वात्मानमहं सुसी ।। १८४ ।। गृहेऽरण्ये सुतीर्थे वा विजने सननेऽपि चा । ब्रह्मानिति निश्चित नियमामि यथासुखम् ॥ १८५ ।। पट्टणे वाथ पल्या वा शून्ये हम्य तथा बने । प्रारब्धप्रेरितो यव तर तिष्टाम्यहं सुसी ॥ १८६ ॥ यद्यदृष्टं श्रुतं तत्तत्सर्व ब्रह्मेति निश्चयात् । समानेप्यवमाने वा समदग्धिचराम्यहम् ॥ १८७ ॥ अन्यदेहधनादीना संयोगायोगयोरिख । स्वीयदेहधनादीनां संयोगायोगयोगी ।। १८८) ·५२ श्रीदक्षिणामूर्तिविलासा असंगस्य न मे किंचिद्धीयते सर्वसाक्षिणः । मनसा यदि सेदो वा मोदो वा भवतीति चेत् ॥ १८९ ॥ अकर्तृत्वदशोऽभोक्तुः किं गतं, किं ममागतम् । नहि तदर्शनादेव तत्संस्पर्श भवेन्मम ॥ १९० ॥ गृहदाहपरिज्ञानाद्यथा दाहो न जायते । पश्यतो या यथा शैत्यं चन्दनादीन्न जायते ॥ १९॥ देहेन्द्रियमनःप्राणधर्मान्सपश्यतो मम । देहेन्द्रियमनोधर्मेन्यः कालत्रये नहि ।। १९२ ॥ निरपायपदं प्राप्य सापायं त्यज्यते यथा । निरपाय परात्मानं ज्ञात्वा त्यक्तं मयेतरत् ॥ १९३ ।। गृहस्थो वा परिवाइवा पूर्णे दृष्टे गतज्वरः । निरापरणनवार्थों नितरां राजते बुधः ॥ १९४ ॥ गृहिवेपो यतेषोप्यतिवर्णाश्रमोऽस्तु मे । देहधर्मानिमान्पश्यन् निवसामि यथासुग्यम् ॥ १९५ ॥ वर्णाश्रमसमाचारो देवस्यैव न चात्मनः । इति निश्चित्य सद्बुध्या नियसामि चरामि वा ।। १९६ ॥ न तनोमि वृथाशास्त्रपाठव्यसनमादरात् । अकर्तृत्वधियवाह सुखितोऽस्मि निरन्तरम ॥ १९७ ॥ यतस्तत्वमसीत्येव गुरोधश्रुत्या प्रदर्शितम् । प्रमाहमिति निश्चित्य निरसामि यथासुखम् ॥ १९८ ॥ सकलं खल्विदं ब्रह्म ब्रह्मणोऽज्यन्न किंचन । इति चिन्तयतो मेऽद्य हदये छापि दुखिता ॥ १९९ ॥ पुनदाराप्तपित्तादि नश्वरं समीक्षितुः । आसनमरणे देहे क्यं स्याच्छामनं मम ।। २००

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः ।
समाना स्वर्गात्सर्वे न्यूना येप्यधिका मता
अन्तराळविलग्नत्य जीविते का धृतिर्मम ।। २०१॥
कुठभूयिष्ठतांगकुत्रियालिंगितः पुमान् ।
यथा तो नाशयित्वाऽन्यां सुन्दरी प्राप्य मोदते ।। २०२॥
संसूयाख्यमहादुष्टबनितालिङ्गितोऽप्यहम् ।
नाशयित्वा च तामन्यां मुक्तिकान्तां भजाम्यहम् ।। २०३ ॥
जीवित नाभिवाञ्छामि नाभिवाञ्छामि वा मृतिम् ।
अवर्जनीयमेव स्यादुभयं दैवयन्त्रितम् ॥ २०४ ।।
आग्ामिदेहराहित्यलक्षणा मुक्तिरुत्तमा ।
ब्रह्मात्मनिश्चयात्सिद्धा देहो जीवतु वा न वा ।। २०५ ।।
निषेधान्न च भीतोऽहं न चाहं विधिकिंकरः ।
निषिद्ध विहितं वापि न करोमि यतः श्रमः ॥ २०६ ॥
कर्तृत्वविभ्रमो येषां सत्यानन्दचिदात्मनि ।
निषेधविधिसंबन्धस्तेषामेव न चात्मनि ॥ २०७॥
संसारनाशकामस्य देहनाशो गुणायते ।
वृश्चिकच्छेदकामस्य पुच्छच्छेदो यथा तथा ॥ २०८ ॥
ब्रह्मानन्दसमुद्रेऽस्मिनिमग्नो नितरामहम् ।
किंवा शृणोमि पश्यामि किं गृहामि सजामि किम् ॥ २०९॥
प्रारब्धत्रितयं भुखदुःखं वा यदि वा सुखम् ।
गृहान्तरविपत्त्या मे संपत्त्या वा न किंचन ।। २१०॥
महाकल्यास्त्वसंख्याता बुद्बुदोपमतां गताः ।
त्यैतदेहसंपत्त्या विपत्त्या च न किंचन ।। २११॥
जम्ममृत्युप्रवाहेऽस्मिन्मम संसारसागरे ।
मनोन्मजनं पूर्वमज्ञानादागतं बहु ॥ २१२॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिबिलासः ।।
इदानीमात्मविज्ञप्तिमहानन्दं समाश्रितः ।
ती भवार्ण, प्राप्य नितोऽस्मि परं पदम् ॥ २१३ ।।
भूतं वा वर्तमानं या भावि वा यन्मनोमयम् ।
आब्रह्मस्तम्यपर्यन्तदेहजातं यदस्ति तत् ॥ २१४ ॥
ममैव भोगायतने का प्रीतिः स्वकळेवरे । ..
सर्वानर्थकरी प्रीतिदेहे मास्तु कदापि मे ॥ २१५ ।।
रोगकृमिसमाकोणे नवरन्ध्रस्रवन्मले ।
शरीराख्ये चणे प्रीतिः येषां तेभ्यो नमो नमः ॥ २१६ ॥
देहतत्सङ्गिविषये या प्रीतिरविवेकिनाम ।
सा चेदध्यात्मविद्यायां को न मुच्येत बन्धनात् ।। २१७ ॥
सागायं पश्यतो विश्वं बहिर्दीपशिखामिय ।
विवेको यदि नो चित्ते कोऽन्यो मूढतरस्ततः ।। २१८ ॥
अहमेव जगत्स्रष्टा मय्येव प्रविलीयते ।
मद्भाव जगद्भाति मत्तोऽन्यो न हि विद्यते ।। २१९ ।।
रउज्यां सर्पभ्रमो यस्य निवृत्तो वापि कस्यचित् ।
अन्यभीत्या यथा भीतिः लोके तस्य न विद्यते ॥ २२० ।
।
कालत्रयेऽपि मददृष्ट्या प्रपञ्चो नास्ति तस्य मे
अन्यदृष्टया प्रपंचश्चेरिक भयं मम विद्यते ।। २२१ ॥
हात्मवासना त्याच्या सर्वानर्थकरी सदा ।
यथाजन्म यथामृत्युः पुनरसंसारसंगतिः ।। २२२ ॥
यादृश्यन्यशरीरेषु नीचेषु च महसु च ।
शारशी भावना मेऽद्य वर्तती फुकबरे ॥ २२३ ॥
अहमेव जगत्सव मत्तोऽन्यत् नहि किंचन ।
इति पेनिश्चयो मेऽद्य द्वैताभावात्कृतो भयम् ॥ २२ ॥

·५५ श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । सात्विकं राजसं भूसं तामसं वाऽथ पण्डितम् । यदि मां पामरा श्रूयुः किं गर्न किमनामयम् ॥ २२५ ॥ स्तुतो वाऽथास्तुतो वापि तावानर्थस्स एव हि । निन्दां स्तुतिमकुर्वाणः समदग्विचराम्यहम् ।। २२६ ॥ मूढाः स्तुवन्तु निन्दन्तु यथेच्छ प्रलपन्तु वा । पूर्णस्य मम का हानिः शलभैरिव दन्तिनः ।। २२७ ॥ गंगादिमुत्रसंस्पृष्टघटयोगाद्यथान्थरे । गंगादिमूत्रसंस्पृष्टदेहयोगात्तथा मयि ॥ २२८ ॥ न शुद्धि प्यशुद्धिर्वा निन्यशुद्ध चिदात्मनि । शुध्यशुद्धिद्वयं त्यक्त्या युदासीनश्चराम्यहम् ।। २२९ ॥ पटे भन्नेऽप्यभने वा यथा व्योम्नोऽविकारिता । देहे भग्नेऽप्यमाने वा तथा मेप्यविकारिता ।। २३० ॥ पवित्र वाऽपवित्रे या देशे देहः पतत्वयम् । पतने पाप्ययस्थाने द्रष्टुर्मम न किंचन ।। २३१ ॥ नाई भोतोऽस्मि मरणान्न वा तुष्टोऽस्मि जीरनात् । एतादृशशरीराणि मुस्टूनि गानि मे ॥ २३२ ॥ पिपीलिका दिनमान्तं मरणं पश्यतां विक्षम् । किं दुःसं घनिष्टानां कुरुटेरसंशात् ॥ २३ ॥ भागामिदेहराहित्ये मिद्धे माहात्मनिधयत् । येवल्यावश्यादन्यन्मशत किमु पिपते ॥१४॥ इच्छानिष्ठापरेरछार प्रारम्धमिहितं फलम् । समस्ष्टष मुशाना दामीनाराम्यहम् ॥ ३५ ॥ प्रलोरमाशंग सारथाना प्रभा यया। . ओमान्य होर सावधानी बसाम्यहम् ।। २५६ ।।

·५
श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः
यथाऽन्यः कामिनीरूपमपश्यन्नामगौरवात् ।
प्रवृत्तोऽस्मि तथैवाहं भोगे प्रारब्धगौरवात् ।। २३७ ।।
ब्रह्मशास्त्रम्य तात्पर्य सद्गत्यागे समाप्यने ।
तस्मात्सङ्गपरित्यागं मनसा कृतवानहम् ।। २३८ ।।
अथवा कर्मवेगेन शुभं वा यदि घाऽशुभम् ।
कुर्वतोऽपि न मे बन्यो नित्यमुक्तचिदात्मनः ॥ २३९ ।।
ब्रझनिसर्वदेवेषु शुद्धाशुद्धेषु वस्तुपु ।
चन्द्रिकेय विभात्ये समचित्तो भवाम्यहम् ।। २४० ।।
तापत्रयानलबालाचालित कोशमन्दिरम ।
उत्सृज्य शीतलं स्वात्मसलिलं समुपाश्रये ॥ २४१ ॥
अधेमं दग्धमसारमसारं सारवर्जितम ।
असन्त्रस्तप्रशंसन्तं मलवत्मत्यजाम्यह्म ।। २४२ ॥
मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयारण्यचारिणः ।
करोम्यचैव में धैर्याद्रीचालानमुत्तमम् ॥ २४३ ॥
असंप्रेष्यैव च प्रेप्यानमुक्तान्प्रेष्यमेन च ।
यथेच्छाचारसंपन्नो निर्विकल्पश्चराम्यहम् ॥ २४४ ।।
क्षुद्वयाधेः प्रशमं कुर्वन् मिक्षापधनिपेषणात् ।
पियन्नश्नन् लगत्पश्यन्हसनेय चराम्यहम् ।। २४५ ।।
याच बल्ल या दुमूल तारण
कुशान् वसानो यदि या सतु विचराम्यहम् ॥ २४६ ॥
शुद्धात्माद्वतनरमार्थनिष्टाध्यस्तसंशयः ।
त्यक्तव्यमय भोक्तव्यमुत्सृज्य विचराम्यहम् ॥ २४७ ।।
अद्य मां मटा मूढा यदि निन्दन्त्यकर्मठम् ।
स्तुरन्तु मम का हाशि तां मापां भावयाम्यहम् ॥ २४८ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः।
अनुभूतानि वान्यानि स्वप्रवत्संसृतिभ्रमम् ।
उत्सृज्य सुस्थितप्रज्ञः स्वात्मतत्वे स्थितोऽस्म्यहम् ।। २४९ ॥
मयि यन्नास्ति तन्नास्ति देहोऽई वस्तुनो नहि ।
हेयादेयविनिर्मुक्तः स्वात्मतत्वे स्थितोऽस्म्यहम् ।। २५० ॥
क्षुत्पिपासे यदा स्यातां तदा पोथ्यां गृहागणे ।
पाणियुग्मे निपतितं यत्तदनन्वसाम्यहम् ॥ २५१ ।।
अथवा शीतवातादिपीडा मां बाधते यदि ।
शून्यालये वा भूगर्ते गुहायां वा वमाम्यहम् ॥ २५२ ॥
अतीतमस्मरन्धारो भारि वाप्यरिचारयन् ।
वर्तमानमशेषन्तु हसपश्यश्चराम्यहम् ।। २९३ ॥
अन्नारो रहिर्दीनः स्तश्शुद्धो बहिर्मलः ।
अन्तस्तुष्टो यदिः हिटो मूढेप्पद्य चराम्यहम् ।। २५४ ॥
अनरेको यहि ना हृदि बुद्धो यदिडः ।
अन्तस्त्यागी बहिरसंगी विचरामि यथासुसम् ॥ २५५ ॥
नाहं सर्पमिति भ्रान्त्या मनास्मि दुःखितः ।
अहं समिति द्वारा सर्वत्र सुरितोऽस्म्यहम् ॥ २५६ ॥
मुप्ति जांपुरस्वतो जागरस्यप्तविभ्रमः ।
त्रितयं मयि मिध्यति संपश्यनिर्भयोऽस्म्यहम् ।। २५७ ।।
मनोचिरचितं मा मनोमायारिनिर्मितम् ।
मायेयं मयि मिष्यति मपश्यन्निभयोऽस्म्यहम् ॥ २५८ ॥
प्रमभूतस्य मे नियमस्य प वर्णता ।
आममातीतापस्य र ग्रामिता मम ।। २५९ ।।
रिसायसोपान कि स्नानं रिए गम् ।
कि संयोगसन या मे देसम साभिगः ॥ २६ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः। किं गार्हस्थ्यं करनं किं पुत्रः कश्च सहोदरः । का माता का पिता वा मे ह्यद्वयानन्दरूपिणः ॥ २६१ ॥ । सर्वक्रियाभिराराध्यस्वरूपस्य ममाधुना । निष्क्रियकात्मरूपस्य कर्तव्यं किमतः परम् ।। २६२ ॥ सर्ववेदान्तवेद्यस्य ब्रह्मरूपस्य मेऽधुना । सुज्ञाकात्मतत्वस्य श्रोतव्यं किमतः परम् ।। २६३ ॥ सर्वमन्तव्यरूपस्य ह्याचिंत्यस्यात्मनो मम निस्संशयप्रकाशस्य मंतव्यं किमतः परम् ।। २६४ ॥ सध्ययस्वरूपस्य नियस्य ममात्मना । ध्यानाशक्यस्वरूपस्य ध्यातव्यं किमतः परम् ।। २६५ ।। सर्वभूतान्तरस्थस्य सर्वज्ञेयात्मनो मम । नित्यविज्ञानरूपस्य ज्ञातव्यं किमतः परम् ।। २६६ ।। चिरायोपनिषद्देवी श्रीसूतथा सुविचारिता । मया यतोऽधुना लब्धमात्मभूतं परं सुखम् ॥ २६७ ॥ मनःकमठसंक्षुब्धं चित्तमीनविचालितम । क्रोधनक्रचयाकीण वासनाजंतुमंकुलम् ।। २६८॥ लोभफेनादिदुरपृश्यं कामशैवालसंकटम् । रोगबुबुदसंकीणं जन्ममृत्युतरङ्गरम् ॥ २६९ ॥ मोइशारादिदुम्मा दैन्यातातिदारुणम् । आशालुफमत्युमं पापदुष्पकपकिलम् ।। २७०।। कालात्ययमहाघोरवडवानलभक्षितम् । अगाघदुःससलिलप्रवाहपरिपूरकम् ॥ २७१ ।। हादाफारमहाघोप मायावेलं मदोन्नतम् । क्रियानोकाश्रयानेक्मन्नन्ननविभूषितम् ।। २७२ ।।

·श्रीदक्षिणामूर्तिपिलासः । संसाराम्बुनिधि तीर्ला प्रज्ञानौकाममा प्रयः । मोक्षानन्दं परं पारं प्राप्तोऽय सुसिनोऽरम्यहम् ।। २७३ ॥ मनुष्योऽहमिति भ्रान्तिर्यथाभून्मे दृढा पुरा । ब्रह्मैवाहीमति प्रज्ञा तथाद्याभूदहो तपः । कर्ताहमेय भोचाहमिति मेऽभूदद्दो तपः ॥ २७४ ।। यद्यत्कृतं मया कर्म वैदिकं लौकिक पुरा । तत्सर्वमधुनात्माभूदहो मे परमं तपः ॥ २७५ ॥ शैवा वा वैप्णाश्शाताः कर्मठाः कमठोपमाः । त्यजन्तु मां ब्रह्मभूतं वेताळमुनालक्म् ।। २७६ ।। भ्रमा पूर्व यमं गच्छेत्पुनर्भूत्वा पुनर्पतः । अकात्मस्वरूपेऽस्मिन् स्थितोऽस्मि विगतभ्रमः ।। २७७ ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पाप ममुपार्जितम् । यत्पुण्यं तवय नष्टमकात्मविनिश्चयात् ।। २७८ ।। ब्रह्मविद्ये नमस्तेऽस्तु त्वां मामेव विभावये । त्वत्प्रसादात्कृतार्थोऽहं ती| संसारसागरम् ॥ २७९ ।। जीवोयं ब्रह्म नाभूत्किं न किं वेदानशास्त्रकम् । नास्ति किं सद्गुरुलोके वृथाहो ब्राह्मगा हता ॥ २८० ॥ मत्तोऽन्यद्भावितं विश्व भारोभूत्तत्पुरा मम । स्वात्मरूपं न भारोभूद्भुकमनमियाधुना ॥ २८१ ।। एकदेहात्पृथग्भूतस्सर्वदेहेप्यवस्थितः ।। एक्देहात्मधीहीनः सर्वदेहे यसाम्यहम् ॥ २८२ ॥ पिसज्यैकगृहाध्यामं जगदेवगृहोऽस्म्यहम् । अहो समसाम्राज्यसुख को नाम यर्णयेत् ।। २८३ ॥ जगदेकगृहं मत्वा मतिं मुक्त्या जगद्गनाम् । कुटुंबीय जगत स्वतन्त्रो रिचराम्यहम् ।। २८४ ॥ १0 ·६० श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः । अज्ञानपुनरुत्थानस्वप्नशून्य सुपुतिया । परिपूर्णपरानन्दरूपा मूर्तिर्विमाति मे ॥ २८५ ।। जन्मरोगजरापीडामृतिभीतिविवर्जितः । अशरीरो विमुक्तोऽस्मि शरीर इति श्रुते ॥ २८६ ।। अशनायारिसासादिपीडकार्यविवर्जितः । अप्राणोऽहं विमुक्तोऽस्मि घमाणो हीति शास्त्रतः ॥ २८७ ।। शोकमोहमयकोषमुसदुःखविवर्जितः । अमनारसन्विमुक्तोऽस्मि ह्यमना इति शास्त्रता ।। २८८ ॥ पुण्यपापपिमिश्रादिक्रियासङ्गविवर्जितः । अर्ना सविमुक्तोऽस्मि हसंगो होति शास्त्रतः ॥ २८९ ।। प्रियमोदप्रमादादितमोवृत्तिविवर्जितः । अतमस्सन्धिमुक्कोस्मि भूयश्चान्त इति श्रुने।।। २९० ॥ अविद्यादुर्निशापाये दृदयवेताळसंभये । निर्मघसातपाकाशसमो मुक्तोऽस्मि निर्भयः ।। २९१ ॥ मूलाहानदिनापाये कर्म रर्मादिसाये । सोत्मनिर्मलाकाशसमो मुक्तोऽस्मि विचरः ॥ २९२ ॥ शीतांशोरथ चोष्णांश: प्रकाश यः प्रकाशदे । निर्विन्चो निष्पपश्चश्वेत्तत्तुल्यो एतिभागहम् ।। २९३ ॥ अहमेवासिलं दृश्यं दृश्येऽस्मिन्निर्मलोऽस्म्यहम् । अहमेव परं ब्रह्म ब्रवाई न संशयः ॥ २९४ ॥ प्रमादादक्षिणामूर्तेः श्रुत्याचार्यप्रसादतः । स्वानुभूत्याप्य प्रझेत्येवं मे दृढनिश्चयः ।। २९५ ।। विदितं दृश्यमिध्यावं विदितं ब्रह्मचिद्धनम् । विदित वैदिकं कर्म वेदनीयमितोऽस्ति किम् ।। २९६ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्विविलासः। प्रत्यग्नीक्यसंप्रज्ञाचण्डसूर्यप्रबोधनात् । अहोऽविद्यानिशा घोरा सुप्रभाता ममाधुना ।। २९७ ॥ एतावत्परमं श्रेयोहेतुविज्ञानभवम् । वेदालवैभवं वापि को नु वर्णयितुं क्षमः ।। २९८ ।। इत्येवं त्रिशतश्लोकैर्मम तत्वमसंशयम् । प्रोकं तदीयवाक्यार्थमवधार्य सुसी भव ॥ २९९ ॥ परईसकुलोद्भूतवासुदेवाप्यभिक्षुणा । कृतोऽस्तु दक्षिणामूर्तिविलासो विदुपां मुदे ॥ ३०० ॥ इति श्रीवामुदेवानन्दसरस्वतीविरचितः श्रीदक्षिणामूर्तिविलासः संपूर्णः ॥ सालम:, श्रीराम

·ॐ
॥ ब्रह्मानन्दविलासः॥
श्रीपरमहंसशाश्वतानन्दस्वामिविरचितः
नत्या गुरुवरचरणान्
नानामोहान्धकारखरकिरणान् ।
ब्रह्मानन्दविलासं
ब्रह्मदीयं करोमि सोल्लासम् ॥१॥
हित्वा दृश्यात्ममति
मत्वा प्रत्यञ्चमद्वितीयचितिम् ।
त्यत्या विषयाभिरति
धृत्वोदास्ते मुनिश्शिवात्ममतिम् ॥२॥
निर्मूलितविपयाशा
निस्वैगुण्यात्मरमणवद्धाशाः।
शाटीभपहशाशाः
शान्ता भुपि शेरते गळत्पाशाः ॥३॥
मायाकादंविन्यां
वर्पन्त्यामण्डबुद्बुदानि मुहुः ।
लीनान्युत्पन्नानि
स्वात्मनि पश्यन्नुदास्त इह कोपि ॥४॥
गुरुचरणकमलनाचा
तीर्ला मोहार्णवं महायोगी।
पूर्णों वीक्ष्योदास्ते
विषयविशांभोधिमन्मभूयायम् ॥ ५ ॥

·गलानादावदासः
निष्कलनिष्क्रिय-
निर्गुणनित्यानन्दैकरसमहादेवे।
नित्यं निलीनभावा
नपन्ति दिवमान्महानुभावा हि ॥६॥
निगमशिसानिष्णातो
निरुपमनस्पृथक्वचितखान्तः ।
विहरत्यगाधबोधो
विश्वाधिकचरणसरसिजासक्तः ॥७॥
ममकाराहंकारी
महिलाकनकाङ्गगोचरौ मुक्त्या।
माद्यत्यात्मारामो
महामनाः कोपि परमहंसमणिः ॥ ८॥
अन्नमयादिममा-
नन्दमयान्त स्फोरयन् शिवः कोशम् ।
अहमित्यवद्धयास्ते
हमन् जनं मोहसंकुलं मौनी ॥९॥
जननीजनकसहोदर-
कळत्रकनकादिपाशमुच्छिद्य ।
क्रीडति विरतिकरेण्या
कृपया शंभीर्यमीन्द्रकरिवलभः ॥१०॥
सत्यसुसत्रोधसान्द्रे
समरससंपूर्णशाश्वतापण्डे ।
सर्वागमान्तमारे
साक्षिणि सांब सदावलीयेऽहम् ।। ११ ।।
पपिरान्धभूकजटय-
द्वाद्यव्यवहारवाद्यभावानाम् ।
ब्रह्मानुभूतिलहरी-
यहनिमनमां भवेद्यो भर्ता ॥१२॥

·ब्रह्मानन्दविलास
३
mm
अद्वयपरमशिवामृत-
मंगलमापीय हरति मोहत्पम् ।
कोपि यमिसार्वभौमः
कोरकितानन्दबोधमर्वस्वः ॥ १३ ॥
शिव शिव शिनानुभूत्या
शिथिलितसंमोहविलसितो योगी ।
शीतकरशीतलान्त:-
करणशीतोष्णसमगध्यास्ते ।। १४ ।।
निष्कामो निष्क्रोधो
निर्लोभो निर्मदश्च निर्मोहः ।
निर्मत्सरो यतीन्द्रो
नित्यानन्दो यति यति ॥१५॥
विगलितदेहाहंतो
विद्यासंपन्नपरशिपाहन्तः।
निधूतकनककान्तो
निईतिसर्वस्वभाजन शान्तः ॥ १६ ॥
सन्यस्तसर्वकर्मा
धन्यस्तरुणेन्दुचूडरतिवर्मा।
विन्यस्त विविधनर्मा
सुन्यस्तमना मुनिमहाशर्मा ॥ १७ ॥
दुर्वति सौहार्द वा
दौरात्म्यं वा मुहुर्मुहुर्जन्ता।
साम्यं कलयन्नास्ते
साक्षिशिवात्मैकनोधनिस्तन्द्रः॥१८॥
मायामत्सरविरलै-
मधिरमारारिभेददूरगतः।
अतिनायन्ते दिपमा
असण्डचतन्यसंश्यतिमिः ॥१९॥

·ब्रह्मान दीररास
अजरामराभयात्मनि
हर्षविपादानभित्रविज्ञेये ।
लीनान्तरङ्गरनिनि
लिसितप्रतिमेव विद्यते मोनी ॥ २०॥
मुमुदिपुरानन्दान्धी
मुश्चन् वर्णाश्रमादिनिबन्धम् ।
प्राप्तपरहंसभानः
प्राज्ञः परसोधढौकितो जयति ॥ २१ ॥
कान्ताहेनोविमुसो
वान्ताशन इव शुनो भृशं शान्तः ।
भ्रान्तश्व कोप्यासा
दान्तः पर्यटति भुव्यसनान्तः ॥ २२ ॥
अतिलंध्य विधिनिपेधा-
वागमयाथात्म्यनोधलीढमनाः ।
अवधुतविषयगन्धो
हन्त पुरारेर्दयाबलादग्मि ॥ २३ ॥
शिरकरणयेव कोपि
श्रीविलसितमसिलमगणायन् धीरः ।
शिशुरिन विशुद्वमानः
शिथिलितमानो विराजते मौनी ॥ २४ ॥
निर्धतनिसिलफर्मा
निरराधिकानन्दनीयस्तरर्मा।
गुरुकरणाकृतशर्मा
गूढं पर्यटति कोपि शमधर्मा ॥ २५॥
तृणाणितस्वाराज्यः
प्रग्यन्तास्तपोषसाम्राज्यः ।
सअनरवपूयो
जयति मुनिश्शान्तिचातुरीराज्य ॥ २६ ॥

·ब्रह्मानन्दविलास.
विप इब विपये विमुसो
विद्यासाम्राज्यमनुभवनेकः।
न जिहामति नोपा-
दित्सति रुपं नाम वा मोनी ॥ २७ ॥
निन्द्यो वा बन्यो चा
देहो नात्मेति निश्चितम्वान्तः ।
पर्यटति बालवद्वा
पिशाचवद्वापि कोपि परहंमः ॥२८॥
कचिदीडितो जनोधैः
कचन सलेनिन्दितो हसन्मूकः ।
क्रीडति परचिद्हने
कृतान्तपरिपन्थिकम्णया योगी ॥ २९ ॥
पात्रितपाणिपुटानां
चमनितहरितां विनीतरागाणाम् ।
शोच्यः स्वराडपि स्यात्
शुद्धचिदानन्दचेतमा यमिनाम् ॥ ३० ॥
खपराभिमानहीनः
स्वात्मानन्दांउधौ
मढा मन:।
कुहचिद्गायति नृत्यति
चिदानन्दनिर्भरः शेते ॥३१॥
अस्तमितभेदमोह-
खधूतविशेपविषयसंमगैः।
उदभावि परमहंमे-
रुन्मस्तकास्तुसंविदानन्दैः ॥ ३२ ॥
सद्धनमानन्दधनं
योधन विधुतलौकिकापयनम् ।
ब्रह्मवाह भगद्गु.
याधरभामनं शि शान्तम् ॥ ३३ ॥

·wr
ब्रह्मानन्दविलास.
कल्याणाकल्याणे
क्रिये निजाज्ञानजृमिते मुक्त्वा ।
पूर्णानन्दसदाशिव-
पुष्फलबोधो विराजते योगी ॥ ३४ ॥
ब्रह्माण्डपण्डजलधि
ब्रह्मात्मैक्यानयोधरडवानौ।
जुह्वति कतिचिद्धीरा
जुह्वा बुद्धया यमी धरावारिणः ॥ ३५ ॥
विदुपि गवि करिणि शुनि च
श्वपचे समबुद्धयः शिवाचाराः ।
परहंसा विहरन्ति
प्रशिथिलमोहाः पिनाकिनः कृपया ।। ३६ ॥
उपनिपदेदंपर्यं.
रुडुपरिवृढडिंभशेसरैस्मि ।
उपजीवितपरिचितधी-
रुरगाभरणैर्महोमिरतिशुभैः ॥ ३७ ॥
परिमितपामरसंगः
परतत्वस्फूर्तिपारवश्येन ।
विस्मृतशरीरयात्रो
विराजते कोपि वीतरागमणिः ॥ ३८ ॥
तीनतरविरतिनावा
ती विपयांविं महाधीरः।
तृणपत्रिजगन्ड्रियमपि
न गणयति स्वरविहरणः कोपि ॥ ३९ ॥
समलोप्टकाञ्चनानां
सर्मातीते पदे रमताम् ।
सरसिजमानश्रीरपि
साम्यं न वहति हि सौरयलेशस्य ॥४०॥

·ब्रह्मानन्दगिलास
समबुद्धिलब्धमौर्य-
स्मत्यास्तेयादिमुगुणकृतमस्यः ।
शमधनयमिवरमुख्यः
गंकर कृपयाम्मि परमहंमारयः ॥ ४ ॥
दिव्यमिह किमपि तत्वं
द्रागद्राक्षं तु दैशिकादेशात् ।
सुचरितविपाकमुरतरु-
मुलब्धनस्पृह्यधैर्यनेप्फर्म्यः ॥ ४२ ॥
अनिरूपमसण्डित-
मखिलानायान्तमारमर्वम्यम् ।
अजरामराभयात्मक-
महमित्यपगत्य हुप्यति महात्मा ॥४३॥
भृतं भावि च भवदपि
भगमन्मायेति घुधमुसाबुद्धा ।
आध यम्यास्मत
'याध्य इपानन्दगोधनिप्यन्दाः ॥ १८ ॥
निर्ममरधारयो
निसिलं विधं पिभारयन् ब्रह्म ।
नभिन्त्यमाधम
नजमहत्ववासरः शेते ॥ १५॥
चिदहमिति चिन्तयन्त-
चिरमिह निष्करपदीप इन निपुणाः ।
निष्टानिलीनमनमो
निम्पृहतिलस जपन्ति पाईमाः ॥४॥

·ब्रह्मानन्दविलासः
तृणकणितसार्वभौम-
स्त्रुटिताहन्तस्तनी महामौनी।
स्वच्छन्दवृत्तिललित-
स्वरं पर्यटति सर्वतो योगी॥४७॥
गगनमिन शून्यभायो
गभीरवृत्तिर्महासमुद्र इव ।
अचल इव चाप्रकंप्यो
हतमात्सर्यो विराजते हंसः ॥ ४८।।
निश्शेपितनिसिलाशो
निरुपाधिकासत्वबोधसौभाग्यः ।
निश्चिन्तचक्रवर्ती
निगमान्ताकृतविद्यया जयति ॥ ४९ ॥
किमपि च विचिन्तयन्तः
कृशानुरेतःकृपावशात्केपि ।
किं यशसा किं तपसा
किं नाकेनेति दुर्वते सदान् ॥ ५० ॥
यदि परतत्वानुभवो
यदि गुरुचरणारविन्दशुश्रृपा ।
घटते शरीरभाजां
किमिति चिमुान्ति दग्धसंसारे ।। ५१ ।।
स्त्रीणामाच्यदेशे
सिन्नशिराग्रन्थिरन्ध्रपर्याये।
मनमनोभिर्मू-
महत्यमज्ञातमात्मनो नूनम् ।। ५२ ।।
महिळारयगुरामि-
मदनच्याथो मृगान् पुंसः।
आरध निरयनिसरे
हन्त निपातयति गुरुम्पाविगमे ॥ ५३॥

·ब्रह्मानन्दविलासः ऊरीकृतगुणवर्गा दूरीकृतदुविनीतसंसर्गाः। सफारीकृतशिवभजना नारीकृतविभ्रमैन मुह्यामः ॥ ५४॥ परिपूर्णतत्ववोधेः पाटितदेहाभिमानमात्सः । ती! भवार्णवोऽयं त्रिपुरद्रोहिस्मृतिप्रमावबलात् ॥ ५५॥ घञ्चितपञ्चशराणा- मश्चितगुरुनाथचरणकमलानाम् । किं च निर्मत्सराणां कृपादृशा क्लससुखमिदं विश्वम् ।। ५६ ॥ अध्यस्तमखिलदृश्य हरकृपयात्मन्यपास्य वोधेन । मध्यस्थवृत्तिरेको मायत्यद्वैतवस्तुपरसुधया ॥ ५७॥ जननमरणप्रयाहे जगदेतद्वीक्ष्य मनमतिकृपया । जगदीश एव जने यदुपतिरूपेण यस्तमाकलये ॥ ५८ ॥ नाहं देहत्रयमिति नाथकृपापूर्णपात्रभूतस्य । नानामोहचंनी नारायणचिंतकस्य बोधः स्यात् ।। ५९ ।। प्रकृतिपुरुपान्तरज्ञः पाहतत्तान्तदूतरचेताः। पश्यमपि चापश्यन् पर्यटति प्रामपुरुषमूर्धन्यः ।। ६० ॥

·ब्रह्मानन्दविलासः १० नेतीति निगमवाण्या निसिलं निध्य वैद्यराशिमय । अपरोक्षितात्मतत्व आनन्द्राब्धी विलीयते कोपि ॥ ६१ ॥ धामनयदुःस्वम दाक्षायण्याः कृपादृशा दृष्टः। पश्यति न पुनर्धारः प्रज्ञादवदग्धयुवतिमोहवनः ।।६२ ॥ नाहं किंचिजाने नानाभूतं तु वस्तुवोधाब्धा । चिदिहकाकिन्यस्ति श्रीकण्ठादिस्वरूपिणी सत्यम् ।। ६३ ।। करकलिततत्वमुद्रः कृतकनकन्यकुदीर्घतमनिद्रैः। करुणासुधासमः कर्म ध्वस्तं तु रामभद्रनः ॥६४॥ इति श्रीपरमहंसशाश्वतानन्दस्वामिविरचितो ब्रह्मानन्दविलामः संपूर्ण. ॥

·चेत् । अस्माकमपि कालत्रयसद्भावात्तयापि सदूपत्र सिद्धमेर । सा कीदृशी युक्तिरिति चेद्बम । सावधानतया श्रोतव्य-ययमधुना वर्तामह उन नेयुक्त यतामह ण्य । शरीरिणो यामहे किमुत मशरीरिण इयुक्ते अशरीरिणा व्यवहारानभोन वय चाधुना व्यफरन्तम्निष्टामद इति हेनो शरीरेण एव वर्तामहे । एतदस्मठरीर केनागननि युक्त वर्मणा आगतम् येन तरुर्मगन्युक्त, ननु अन्यनकर्मणा अस्माफ सरीरमस्सिने चेन । तपादन्यातपोनिमादिकर. मी अम्माक भूयात् नानुभूयने चास्मानि । तन्मादन्यानफर्मगा नसर्गाटामोऽमारुम्॥ ॥ सचिदानन्दखरूपविचारः ।। अथ आत्मन सत्वरूपत्व चित्खरूपत्व आनन्दस्वरूपत्व च विचार्यते । सखरूपत्व नाम यदस्तु केनापि वस्त्वन्तरेणावाधित सत् कालत्रयेऽपि एकरूपमेवास्ति तद्वस्तु सखरूपम् । एतादृशसदूपत्वमात्मन कथमिति चेदस्त्येव । आमा कालत्रयेऽपि केनाप्यवाषितस्सन्नेकरूप- तया अप्रतिष्टत इत्येतत्सदूपत्वमात्मनि वर्तते ॥ नन्वात्मन कालत्रयसद्भावे कि प्रमाणमिति चेत्समस्तजनानामनुभप एव प्रमाणम् । सर्वनना हि दरिद्रा आन्या कर्मिण भक्ता मुमुक्षपश्च । एतेषामनुभव कथमिति चेदत्र बम -दरिद्रस्य अह जमान्तरे कस्मैचिकिमपि न दत्तवानस्मि । तेनात्र अस्मिञ्जन्मनि दारिद्र्यमनुभवामि । अधुनापि दारिद्यदोषेण दातुमनकाशाभागादागामिजन्मन्यपि दरिद्र एव उत्पत्स्यामीत्यादिवचनै । एवमाढ्य- स्यापि अह जन्मान्तरेषु महद्भय किचिदत्तवानस्मि । तेन अस्मिन् जन्मनि ऐश्वर्यमनुभवामि । तस्मादिदानीमपि मया किचिदत्त चेदागामिज मनि मम उपतिष्ठतेत्यादिभाषणश्च। तथैव कर्मठस्यापि अहमनेकजन्मसु सणि विध्युक्तकर्माणि कृतवानस्मि तद्वशात्सद्वासनया एतजन्मन्यपि सर्वकर्माणि करोमि । एतेन मम परलोकोऽस्ति इत्यादिकथनैरपि । एवमेव भक्तस्यापि अहमनेकजन्मान्तरेषु मगरदुपासन कृतवानस्मि । तेन तज यसद्वासनामहिम्ना आधुनिकज मनि मम निरतिशया भक्तिरभवत् । तथाच भक्त्या मम भगालोमनिवास स्यादित्यादिनिगदितैरपि । तद्वदेव मुमुक्षोरपि अहमनेकजन्ममसिद्ध कृतानि सकर्माणि ईश्वरे अर्पितानि तेन वर्तमानज मन चित्तशुद्धि सद्गुरु- लाभ श्रवणादिकमप्यासीत् । तत अह कृतार्थ मम इत पर जमादिक नास्तीत्यादिमभापणैश्च । तटस्थस्य विवेकिन आत्मा कारत्रयेऽपि अस्तीत्यनुभवम्सि यति । समस्त ननानामुक्तपञ्चवियन. नेष्वेव अन्तर्भावादस्माकमपि सद्रूपत्व सिद्धम् ।। ननु इद सदूपर अनुभवासिद्ध न पुनयुक्तयेनि अस्मन्चतकर्मणैन । । - ·सच्चिदानन्दवरूपविचार ३ कित्वस्मत्कृतकर्मणैव । भववेतच्छरीरमेतजन्मकृतर्मणा जनित उत पूर्वजन्मकृतकर्मणा इत्युक्ते पूर्वजन्मकृतकर्मणैव जनितमिति वक्तव्यम् । नन्वेतजमकृतकर्मणा जनितमस्त्विति चेन्न । अत्र सदृष्टान्त बम । यथा वृक्षनिष्ठ वीज खकारणभूत वृक्षमुत्पादयितु नार्हति । तद्वदेतच्छरीरकृतकर्म स्वस्य पश्चाद्भावितया खाश्रयभूत खपूर्वभाविशरीर न जनयेत् । तस्मादेतज्जन्मकृतकर्मणा एत- छरीरलाभ इति न वक्तु शक्यते किन्तु पूर्वजम्मकृतकर्मणेव एतच्छरीर जनितमिति वक्तव्यम् । तर्हि पूर्वजन्मनि वय शरीरिण एव कर्मकृतवन्तो वा आहोखिदशरीरिण एवेत्युक्ते अशरीरिणा कर्मकर्तुम. शक्यतया शरीरिण एब भूत्वा कर्म कृतवन्त । तच्छरीरमपि केन जनितमित्युक्त तत पूर्वजन्मकृत. कर्मणा जनित तदपि केन कृतमित्युक्त तत पूर्वतरजन्मकृतकर्मणा जनितमियेन प्रकारया युक्तया गतानन्तकालेषु वर्तमानास्सन्त अनेकविधानि कर्माणि कुन्ति तत्तत्कर्मानुरूपाण्यनेकविधानि शरीराणि परिगृह्य तत्तच्छरीरनिष्टसुखदु खान्यनुभवतो बहु कल्पेषु वर्तामहे । तथाच वय युक्त्यापि भूतकाले वर्तमानकाले च वमिह इति सिद्धम् । भविष्यकालभावित्व युक्त्या कथमिति चेत् वूम षयमधुना श्रपणमनननिदिध्याससाध्य ज्ञान न सपादयामश्चत्पूर्वजन्ममृत कर्मणा फलभूतमेतच्छरीर यथागत तद्वदेतच्छरीरक्रियमाणतत्तत्कर्मणा फलभूतनानाविधशरीराणि परिग्रह आगच्छेयु यथा एतच्छरीर परिगृह्म नानाविधकर्माणि कुर्म तथैव भविष्यत्तत्तच्छरीराणि परिगृह्य अनेकविधकर्माणि पारिप्पाम । तेषु तेषु शरीरेषु पुन पुन नानाविधकर्माणि कुर्वन्त तत्तत्कर्मफलभूतानि सुखदु खा- न्यनुभूय भाविबहुकालेऽपि वर्तिप्याम इति युक्त्यापि भविष्य कालयतित्यमूह्यते । तस्मादस्मार कालत्रयवर्तित्व युक्त्यापि सिद्धमे । प्रळयेषु जगतो नाधेऽपि वय अबाधिता एव घसाम इत्यस्माक फेनाप्यबाधितत्वमपि सिद्धम् । तवास्माकमुत्पत्यादिविकाराभावेन एकरूपत्व च सिद्धम् । एव- मुक्तप्रकारेण सलक्षणमस्मासु वर्तत इत्यस्मार सदूपत्र सिद्धम् ॥ । अथात्मन चिद्रूपत्व कथमि युक्त बम । यद्वस्तु साधनमनपेश्येन खत एव भासमान सत् स्वस्मिन्नारोपितसर्वपदार्यानपि भासयति तञ्चित् । एतच्चिदूपत्यमात्मन्यस्ति । तत्कथमित्युक्ते वदाम । भस्मामि बाल्यात्प्रभृयेनासालपर्यन्त ये ये व्यापारा कृता तत्तद्यापारेषु कतिपपत्र्यापाराणा- मरपुरणेऽपि अन्ये व्यापारा प्रकाशसाधनीभूतरविचदनक्षत्राग्निविद्युच्चक्षुषा मध्ये एकतमसाधनमनपे क्ष्यर गाढाधारे नेत्रे निमीन्य शयनेऽपि अस्माक भासन्त इति आमखरूपेषु अस्मासु चिदूपन्नमस्ति । ननु नहिं वान्या प्रमयेतान पिन आगपिनपदा मध्ये कतिचि पदार्थानागेर भास- माननया आरोपितममन्तप्रपचारभासकायम्पचिप यमस्माक कथ यु यते इतिवेदनम । सौ. पदार्थानामान्तरप्रपंचो बामप्रपचध एनप्रपचद्वयमस्मामिरेव भास्यने । तत्र वाघमपच क्पं मागने युके मम. | पृथिव्यमजोवायाकाश इनि, शब्दस्पर्शरस्परमगन्धा इति, अपचीकृत ·सच्चिदानन्दम्बम्पविचार ३ . भूतानीति तयाण्डमिति । तन्मध्ये चतुर्दश भुवनानीति । चतुर्विध भूतमाम इति । तेपा कारण- रूपा मायेति । एविपनामम्पगुणवर्मविकारशक्तमानपीभूतबाह्यताप्रपच असामि ज्ञायत इति आमनस्मप्रपचापभासकर सिद्धमेन । आन्तरप्रपत्रावभासकत्व कथमिति चेड्रम -अज्ञानमिति पचकोशा इति स्थूलसूक्ष्मकारणशरोराणति, अस्ति जायते वर्षले परिणमते अपक्षीयते नस्यतीति- यभारविकारा , त्वम॒धिरमाममेदोमनास्थीनीति पदकोशा , क्षुत्पिपासाशोकमोहजरामृतीति पडर्मय, ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियाणीत प्राणादिप वक अन्त करण चतुष्टयमिति, सफल्पाध्यवसायाभि- मानानपारणानीति, जाम खमसुपतय इत्यरस्थाव्यापारा, विश्वतेजसमाज्ञा अनाथारन्त इति समाधि मूर्छा इति, मनोवाकाया इति, अरिषड्वर्गाल्यकामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्याणीति कुछ स्थ: धन का यौग्न विद्याराज्य ताथैव एते चाष्ट मझा इति। घृणा शका भय छज्जा जुगुप्सा कुल शीठ बन चैत्र अध्याशा इति । नियानित्यवस्तुविवेक इाते, इहामुत्रार्थफलभोगविराग इति शमादिषट्कमपत्तिरिनि मुमुक्षुल्वमिति सचरजम्तमोगुणा इति, सुखदु खे इनि ज्ञानाशाने इति, मैत्री करणा मुदितोऽपेक्षा इति, यमनियमामन प्राणायाम प्रत्याहार धारणा ध्यानसमात्यष्टाङ्गयोगा इति प्रत्यक्षानुमागउपमानशब्दानुपल-पय इति रोगारोग्यमिति, एविधनामरूपगुणधर्मविकार- शक्तयाश्रयीभूत आन्तरप्रपचम्सोऽपि अस्मामिायने, आन्तरप्रपचेन तु वय न ज्ञायामहे, ततोऽ- स्माफ अन्तरसर्वप्रचारमामक वन्य मिनादस्मासु आरोपेतममम्तमपचारमासमन्व साधनान्तर- नरपेक्ष्येण सिद्धम् । मनु मनमा खलु सम्पदार्या गृह्यन्ते । वयमपि मनमैर मामामह उनि कय साधना- न्तरमनपैश्यैव सप्रकाशकत्व सपिदार्थापभामकत्व चेयागक्य वूम ~~मनसस्तापटपदुत्पत्ति- विनाशशालिवेन सापपरचेन परिच्छिन वेन दृस्य वेन भूत कार्यवेन च जडत्वमेन, न तु चेतनवम् तादृशजडीभून मन कमपि पदार्थ प्रकाशयितु नार्हति । फिवामैत्र मनआदिमान्पदार्यानपि भारगति । तर मर पुन उपाधिमासम् । तस्यामि युक्त दृष्टान्तपूर्वक बम दीपस्याच्या तलेलादा वर्ति स्वयमप्रकाशमाना सती तत्तैरादिकमपि यथा न प्रवाशपति अग्निततस्तु ताशयतिर पोपाधिना संयामाधनान्तरानरपेक्ष म्यय विशेष प्राशमान सत् ता पनि त त ता स्थालीमपि समीपस्स- पदार्यानपि यया प्रकाशयति तद्वदेर, स्वातीस्थानीयेन स्टशरीरेण तेवस्थानीयेन कर्मणा व प्रेरित यतिम्थानीय सप्तदशक मन स्वयमभागमान गत् अन्यपदार्थानपि न भामयते । आमा तु तेन मनमा नगु य नागनान्नामनपेपर म्यय विशेरंग माममान त मनस्तोद्रिपानान्तराह्म. गमनपदार्यानपि भागपी अन धरण तत्तोस्तु आमा निरुपर्थिक एन जानानि । अन स्वय प्रगशम्पायेन सरंपदार्पापभामरग्नेन अस्माक विसम्पच सिद्धमेव | अप आमन. आनन्द. सम्पर्य कामिने येत् कम- ·COP । , सच्चिदानन्दस्वरूपविचार नित्य निरुपाधिक निरतिशय यत् सुस स आनन्द । अस्यार्थ । सक्चन्दनादिना अनुपन्न सर्वोत्कृष्ट सादु ग्वनिवर्तक नित्य यत् सुग स आनन्द इत्यर्थ । यमानन्द समस्तप्राणि- नोऽपि सुषुप्तिकाले अनुभवन्ति । अत्रेद लक्षणमस्ति । ननु सुषुप्तिकाले आनन्दे सति एतल्लक्षण- मुपपादनीय तदानीमानन्द एव नास्ति । किन्तु खाभावमात्रम् । तस्मात्तदा आनन्दस्यैर अभावेन सुखखरूपत्व कुलस्सभवेदिति चेदुच्यते---सुप्त पुरुष सुषुप्तिकाले सुखन्नानुभवति चेत्सुषुप्त्यवस्थात उत्थितेन सुखमहमखासमिति न व्याहतव्यम् कि तु दु ग्वित एव स्थित इति वक्तव्यम् । तथा नोच्यते, तस्मात्तदाना सर्वप्राणिनोऽपि एकमान दमनुभव येन ! तर आनन्दे नित्य- निरुपाधिकनिरतिशयमुसस्वरूपत्वरूपलक्षणमस्त्येव । तत्सु वस्य निरुपाधिसत्व कथमिति चेदुच्यते- सुखजनक्रीभूताना सक्च दनादिविषयाणा तस्यामभावेऽपि समस्तप्राणिभि सुखमनुभूयत एवेति तत्सुखस्य निरूपाधिकत्वमस्येव ।। तर्हि निरतिशयत्व क्थमिति चेदुच्यते--समस्तविषयजन्याना सुखाना मध्ये परमोत्कृष्टे स्त्रीसभोगसुखेऽपि विरसत्व प्राप्य तत्सुखमपहाय सर्वप्राणिनामपि प्रतिदिन सुषुप्तिसुखस्यापेक्षणात् । किंच तत्सुखचिनकारिणा शिक्षणाच सुषुप्तिसुख एतावदिति ज्ञायमानाना आध्यामिकाधिदैवताधिभौतिकसमस्तदु खाना निवर्तक्तया च तस्य निरतिशयत्वमस्त्येव ॥ तर्हि तत्सुखस्य नित्यत्वमपि कयमिति चेदुच्यते-जामखप्नयो समस्तविषयसुखानि यथा अनेकरूपा- ण्यनुभूयन्ते तद्वत्सुषुप्तिसुखमनेकरूप नानुभूयते । कितु प्रतिसुषुप्ति एकरूपमेवानुभूयते । इति तत्सुषुप्तिसुखस्य नित्यत्यमप्यस्त्येव । सुषुसिसुखस्य नित्यत्वेऽपि दु खरूयदेहेन्द्रियादिसपर्फवशात्तत्सुख जाग्रत्स्वप्नयो तिरोहितमास्ते तेन तदानी न ज्ञायते । ननु कार्यभूतदेहेन्द्रियादिमि तत्कारणभूतात्मसुखस्य कथ तिरोधान घटत इति चेदत्र वदाम । अग्ने प्रकाशरूपस्वरूपत्वस्य खतस्सिद्धलेऽपि खकार्यभूत- धूमसपर्कवशाप्रकाशस्य यथा तिरोधान जायते यथा च आदित्यस्य प्रकाशरूपत्वस्य खतस्सिद्धत्वे ऽपि स्खकिरणपरिणामस्वकार्यभूतमेधै तिरोबान, यथा वर्तते तथैवामन सुवखरूपत्वस्य सर्व- दा खतस्सिद्धत्वेऽपि आत्मकार्यभूतदेहेनियादिसपर्कमहिना जामखमयो त सुखस्य तिरोधान युज्यते । प्राकृताहिर्मुखस्य एतसुखमात्मसुग्वमिति जामखप्नयोरज्ञानेऽपि अप्राकृतान्तर्मुखस्य सर्वदा भासत एव । तस्मादेतत्सुषुप्तिसुग्वस्य कालनयेऽपि विद्यमानतया च नित्यत्व निस्पाधिकत्व निरतिशयत्य च सदा सिद्धमेव । एतद्विचारस्य किं फलमिति चेदुक्तसदूपत्व चिद्रूपत्व चास्मासु सिद्धमिति तादृशसच्चिदानन्दस्वरूप आत्मा चयमेवेति दृढनिश्चयो जायते । तदेवास्य विचारस्य फलम् । स एव कृतकृत्य ! 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति। " ब्रह्मविदामोति परम् ।। ।। इति सच्चिदानन्दस्वरूपविचारः संपूर्णः ॥ "तसत्" । ,

·-
श्रीशङ्करभगवत्पादविरचितः
आत्मबोधः
श्रीपअपादाचार्यविरचितवेदान्तसारटीकासहितः
शतमग्यपूजितपाद शतपथमनसोप्यगोचराकारम् ।
विकसितजलरुहनेत्रं उमाच्छायामाश्रये शम्भुम् ।।
तत्र भगगन् शङ्कराचार्य उत्तमाधिकारिणा वेदान्तप्रस्थानत्रय निर्माय तदवलोकना-
समर्थाना मन्दबुद्धीना अनुग्रहार्थ सावेदान्तसिद्धान्तमप्रधनमात्मबोधप्रकरण दिदर्शयिषु
प्रतिजानीते - तपोभिरिति-
तपोभिः क्षीणपापानां शान्तानां वीतरागिणाम्
मुमुक्षूणामपेक्ष्योऽयं आत्मयोधो विधीयते ॥१॥
कृच्छ्चान्द्रयणनित्यनत्यमित्तिकाद्यनुष्टानरूपै तपोभि क्षीणानि पापानि - रागा-
धन्त करणदोपा येषा। "नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षय" इति वचनात् । अतएव
शान्ताना वीतरागिणा इहामुत्रार्थफलभोगरहिताना मुमुक्षुणा = ससारप्रन्थिभेदने कृतप्रयनाना
पयोतसाधनसपन्नाना अयमा मबोधो विघीयते विधिमुखेन सावश्यकतया प्रतिपाद्यत इत्यर्थ ।
ननु तपोमन्त्रकर्मयोगायनेकसाधनेषु ससु मोक्ष प्रति बोध एव किमिति प्राधान्येनोच्यते
इत्यत्राह - बोधोज्येति-
-
* The following stanza, are found in a mas. deposited in the India
office Library.
'वागीशा यस्य वदने लक्ष्मीर्यस्प च वक्षसि ।
यस्थास्ते हृदये संवित् तं नृसिंह मई भने ॥१॥
श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः मन्तव्यश्चोपपत्तिमिः।
आत्मा च सन्ततं ध्येयः इति दर्शनहेतवः ॥२॥
पठित्वा चतुरो वेदान् अर्थशास्त्राननेकशः।
अहं ब्रह्मेति नो विद्या दीपाररसं यथा ॥३॥

·2 आत्मबोधः योधोऽन्यसाधनेम्यो हि साक्षान्मोक्षकमाधनम् । पाकस्य यद्विवज्ञान विना मोक्षो न सिद्धयति ॥ २॥ तपोमंत्रकर्मयोगादिसाधनानि परंपरया क्रमेण ज्ञानद्वारा मोक्ष साधयन्ति । ज्ञानन्तु वजन्ममात्रादेव अज्ञान निश्शेषं नाशयित्वा मुमुक्षुन् स्वाराज्येऽभिपेचयति । अतोऽन्यसाधनेभ्यो ज्ञानस्य प्राधान्यमुक्तम् । तदेव दृष्टान्तेन दृढयति - पाकस्येति । यथा छोके पचनक्रियायाः काष्ठजलभाण्डादिसाधनेषु सत्स्वपि यहि विना पाको न सिव्यति तद्वत् ज्ञानं विना मोक्षो न सिध्यतीत्यर्थः । ननु कर्मणा विचित्रशक्तित्वात्कौर किंचिदज्ञान नाशयिष्यति । किमात्मज्ञानेनेत्याशंक्य कर्माज्ञानयोविरोधाभावानवमित्याह---अविरो । अविरोधितया कर्म नावियां विनिवर्तयेत् । विद्याऽविद्यां निहत्येन तेजस्तिगिरसंघवत् ॥३॥ अज्ञानरूपं कर्म अन्त करणमालिन्यरूषं कामकोवादिकं नाशथितुं नोत्सहते । विद्या तु प्रकाशरूपत्वादज्ञानं नाशयितु तमस्तेज. पुंज इव क्षमत इत्यर्थः । ननु प्रतिशरीरं मिन्न एवात्मा उपलभ्यते कथमस्य कैवल्यमित्याशंक्याह- अवच्छिन्न इवेति । अवच्छिन्न इवाज्ञानाचन्नाशस्येति केवलः । स्वयंप्रकाशते ह्यात्मा मेघापायेंऽशुमानिव ॥ ४॥ परिपूर्णस्याद्वितीयस्यात्मन अज्ञानपरिकल्पितोचावचशरीराध्यासकृतपरिच्छिन्नत्वमवि- नतु तत्वदृष्टया । विवेकेन तन्नाशादात्मा केवल एव प्रकाशते मेघावरणाभावे भानुरिवेत्यर्थ । नन्वात्मन अमेदबुद्धिरयुक्ता, वृत्तिज्ञानेन मेदसिद्धे इत्यात्राह-अज्ञानकुलपमिति- अज्ञानकलुप जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्मलम् । कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येञ्जलं कतकरेणुवत् ॥ ५॥ कुलं पवित्रं जननीकृतार्था विश्वंभरा पुण्यवती च तेन । अपारसंचित्सुखसागरेऽस्मिन् लीनं परब्रह्माणि यस्य चेतः ।।४॥ स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिले सर्वापि दत्ताञ्चनिः यज्ञानां च कृतं सहस्रमसिला देवाश्च संपूजिताः। संसाराच समुद्रुताः स्वपितरः सर्व च कृत्यं कृतं यस ब्रह्मविचारणे क्षणमपि ग्रामोति धैर्य मनः ।।५।। वेककृतमे।

·3
आत्मबोधः
'अज्ञानकार्यभूतै: अहमादिभिः कलुषीकृतं कर्तृत्वभोक्तत्वाद्यभिमानिनं जीवं च ज्ञानं
कर्तृ चिरकालाभ्यासवशादज्ञानहानिद्वारा तत्कार्यान्त:करणादिकमशेषतो नाशयित्वा स्वयमपि
नश्यति । आत्माज्ञानकायवाढत्तेः तत्र प्रतिविम्बितज्ञानं आमावभासरूपत्वादात्मन्येवैकीभवति ।
तदानी आत्मा प्रकाशते । यथा कतकरेणु: अखिलं जलं निर्मलं कृत्वा खयमपि नश्यति
तद्वदित्यर्थः-11
अपरोक्षतया अनुभूयमानस्य संमारस्य कथमत्यन्तासवं, प्रत्यक्षविरोधादिल्याशक्य
स्वमदृष्टान्तेन तस्य मिध्यात्वं साधयति-संसारेति-
संसारः समतुल्यो हि रागद्वैपादिसंकुलः ।
स्वकाले सत्यवद्भाति प्रमोधे सत्यसद्भवेत् ॥ ६॥
रागद्वेषादिभिः संकुलायमनः संसार: खकाले स्वस्य कारणभूताज्ञाने स्थिते सति
तावन्मिथ्याभूतोऽपि संसार: सत्य इव भाति । प्रचोघे सति वाक्यश्रवणादात्मज्ञानोत्पत्ती
असत्य एव भवति । तत्र दृष्टान्तः स्वप्नतुल्यः । यावन्निदा अनुभूयते तावन्मिथ्याभूतोऽपि खमः
सत्य इवाभाति । प्रबोधे निद्रानाशे मिध्या भवति । तद्वदित्यर्थः ।।
जगन्मिथ्यात्वमेव दृष्टान्तान्तरेण द्रढयति-तावदिति-
तावत्सत्यं जगद्धाति शुक्तिका रजतं यथा ।
यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमद्वयम् ।। ७ ।।
पथा नीलपृष्वत्रिकोणादिविशेषज्ञानं नोत्पद्यते यावत् ताबद्रजतज्ञानं सत्यमियानु-
भूयते । तया सर्वाधिष्ठानभूतं सचिदानन्दाद्वयं ब्रह्म यापन ज्ञायते, साक्षी नानुभूपने ताया
ज्जगदाकारेण परिणतः संसार: सत्य इव भ्रान्त्या दृश्यत इत्यर्थः ।।
सर्व दृश्य प्रपंचजातं ब्रह्मण्येव मायया परिकल्पितमिति प्रतिपादयति-सचिदात्मनीति ।
सचिदात्मन्यनुस्यूते नित्ये विष्णौ प्रकल्पिताः।
व्यक्तयो विविधास्सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥ ८॥
सत्यज्ञानानन्दात्मनि निले सर्वानुस्यूते विष्णौ व्यापके परब्रह्मणि सर्वा व्यक्तयः देव-
तिर्यड्नरस्थावरजंगमादय. सर्वोपादानभूते परमेश्वरे हेन्नि कटकमकुटादिवकल्पिता एवं ब्रह्मणो
नामिनाळ इत्यर्थः।
उत्तमर्थमाकाशदृष्टान्तेन द्रदयनि-यथाकाश इति-
यथाकाशो हृषीकेशो नानोपाधिगतो विभुः ।
तद्भेदाद्भिन्नवद्भाति तन्नाशे कालो भवेत् ॥९॥

·आमबोध हृषीकेश =मन प्रभृतिसन्द्रियप्रेरक नियामको वा, विभु =मांगत परमेश्वर स्वमायापरिकल्पितनानाविधोपाधिषु प्रतिविम्भिन सन्नानेन भाति । तनाशे सति-अमात्मैक्य. ज्ञाने सति तेषा मायापरिकल्पितदेहायुपाचीना नाशे सति केवल एक एव भाति । यथा एक एव आकाशो मठघटायुपाधिषु एकरसन्नानेव भाति, उपाधिविलयादेकादाति तद्वदित्यर्थ । ननु सबदेहेषु तत्तजात्यादिमिरनुविद्धयमानस्य कय नित्यमुक्ततेत्यवाह--- नानोपाधीति- नानोपाधिपशादेव जातिनामाश्रमादयः । आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्णादिमेदवत् ॥१०॥ पूक्तिनानोपाधिवशादेव आमनि जातिनामाश्रमादय, आरोपिता =मायया परि. कल्पिता । नतु सत्या । यथा सभापतोमाधुर्य जल कटुनिक्तमधुररक्तपीतादिद्रव्यशा- तत्तद्रूप भवति नतु खरूपेण तद्वदिल्यर्थ ॥ आमनो विद्यामनोऽविद्यापरिकल्पितोपाधित्रयमध्ये स्थूलोपाधिमाह पंचीकृतेति- पश्चीकृतमहाभूतसंभ कर्मसंचितम् । शरीरं सुखदुःसानां भोगायतनमुच्यते ॥११॥ पञ्चीकृताना, भूताना प्रत्येक द्वेधाविभज्य तत्रकमेकम पुनश्चतुर्धा विभज्य खाश परित्ययोत्तरेषु मयोजन पचीकरणम् । एत्र पचीकृतेभ्य स्थूलपृथिव्यादिमहाभूतेभ्य सभवो यस्य तत् । सभूत प्रारब्धर्ममि मचित = रचित स्थूलशरीर सुखदु खभोगानामायतन भोगस्थान प्रत्यगात्मन इयुच्यते । पंचप्राण इति । पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपंचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्ग भोगसाधनम् ॥ १२ ॥ यस्यैव महाप्राणस्य प्राणादय पच वृत्तय । ज्ञानेन्द्रियकर्मेद्रियाणि दश मन यस्य सङ्कल्पामिका अत करणवृत्तय वुद्धिशब्देन निश्चयात करणवृत्ति । अपञ्चीकृतसूक्ष्म- धृत्तिव्याप्तमहाभूतेभ्य इत्य जात सूक्ष्माङ्ग लिंगशरीर सुग्वदुः ग्वभोगसाधनमुच्यत इत्यर्थ । कार्योपाधिमुक्या कारणोपाधिमाह अनादीति । अनाद्यविद्याऽनिर्माच्या कारणोपाधिरुच्यते । उपाधिषितयादन्यमात्मानमधारयेत् ॥ १३ ॥ सदसद्यामनिर्वचनीयाऽविद्याऽनादि कारणोपाधिभूता । स्थूलसूक्ष्मप्रपचयो कारण- भूत पात् । अनृतजटदु सविलक्षणवेन सचिदानन्दादिरूपेण अञ्चति प्रसाशत इति प्रत्य- %3D ·आमबोधः । कारणोपाधिरुच्यते । उपाविवर्णने प्रयोजनमाह - उपाधित्रितयादन्यमिति। तत्साक्षिण- मामानं अवधारयेत् = जानीयादित्यर्थः । ननु अन्नमयादिकोशेतु तत्तन्मयतया स्थितस्य कुतो नित्यमुक्तन्वमुच्यते इत्या- शंक्याह - पंचकोश इति । पंचकोशादियोगेन सत्तन्मय इव स्थितः । शुद्धात्मा नीलवस्त्रादियोगेन स्फटिको यथा ।। १४ ।। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पंचकोशाः । आदिशब्देनाशनादीनां ग्रहणम् । एतयोोंगेन = मिथ्यातादात्म्येन तत्तन्मय इव स्थितः । आत्मा शुद्धः। नतु तेषु वस्तुतो रंजनाखेदोऽपि, "स वा एष पुरुषोऽनरममय," इति सूक्ष्मवस्तुदर्शनार्थमुपाघिस्थं ब्रह्म सूचयति । नतु तन्वदृष्टया, यथानीलः स्फटिक: नीलपीतादिवस्त्रयोगेन तत्तन्मय इव भाति वस्तुतो नास्ति रंजना तदित्यर्थः ।। आमखरुपज्ञाने विवेचनप्रकार माह-चपुरिति- वपुस्तुपादिभिः कोशैर्युक्तं युक्त्यवघाततः । आत्मानमांतरं शुद्धं विविञ्च्यात्तण्डुलं यथा ।। १५ ।। पंचकोशैस्तावदात्मान मिथ्यातादाम्येन स्थितं, वपुः = स्थूलशरीरं, तुपादि- मियुक्त तण्डुलमिव, युक्तयवघातत. = अवहननाच्छुमात्मानं तण्डुलमिय, विविच्यात् विवेकेन जानीयात् ॥ कयं, स्थूलदेहो नामा, कार्यभूत वात् , घटवत् । सूक्ष्मदेहोऽपि तथैवानामा, देहत्वात् स्थूलदेहवदित्यनुमानादिना तेभ्यस्तेभ्यो मिनमा मन विविच्य जानीयादित्यर्थः । ननु सांगतस्तर्हि किं सर्वन न दृश्यत इत्यत्राह - सदेति ।। सदा सर्वगतोप्यात्मा न सर्वत्रावभासते। घुद्धावाभासेत स्वच्छेषु प्रतिविम्ववत् ॥ १६ ॥ आत्मा सदा सांगतोऽपि सर्वत्र व्याप्य सितोपि जडेः बहि. प्रवृत्ताक्षैः न प्रकाश्यते । रागादिभिः अविद्धाया युद्धावेवावभासते । न सांत्र यया प्रतिविम्बः सन्टेषु दर्पणादिवेव दृश्यते नान्यत्र, तदादित्यर्थः । देहे स्थितस्या या मन: औदासीन्य राजपुरुषदृष्टान्तैनाह-देहेन्द्रियति-- देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्रकृतिभ्यो विलक्षणम् । सचिताक्षिण विद्यादात्मानं राजवत्सदा ॥१७॥ - .

·6 आत्मबोध N - देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्रकृतिभ्य जडपरिणामस्येभ्य । विलक्षण = शुद्ध, आत्मान, तद्वृत्तीना-साक्षितया स्थित, यथा राजा खनगरेषु स्थित मन्त्रिषु वर्तमानेषु सत्सु स्वयसाक्षितया तान् पश्यन् तिष्ठति तहदेव जानीयादित्यर्थ । नन्यात्मनोऽविकारिक अयुक्त यत सदा व्यापारवान्दश्यते इत्यनाह-व्याप्तेष्विति- प्यापृचेप्विन्द्रियेपात्मा व्यापारीमाविवेकिनाम् । दृश्यतेऽभ्रेपु धावत्सु धागनिन यथा शशी ॥ १८ ॥ इन्द्रियादिषु व्यापृत्तेषु आमा व्यापारीवाविवेकिना गुरशास्त्रादिरहिताना दृश्यते । नतु त दृशाम् । यथा मेघेषु वायुयशादापत्सु चन्द्रोऽपि धापन्निर लौकिकै दृश्यते । न्तु चन्द्रमा धावति । तद्धदामापीत्यर्थ ॥ मनु देहेन्द्रियमनोबुद्धयोऽपि आमक्मिय सचेतना दृश्यन्त इत्यत्राह - आत्म- चैतन्यमिति ॥ , आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः । स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः ॥ १९ ॥ सत्यज्ञानानन्दरूपस्यामन चेतन्यमाश्रित्य देहेन्दियमनोबुध्यादय खकीयार्थेषु खस्त्रविषयेषु वर्तन्ते। यथा जना प्राणिन । सूर्यालोक = सूर्यप्रकाशमाश्रित्य व्यापारेषु व्याहरन्ति । स्वत चैत यमामन एव, देहेन्द्रियादयस्तु जडा एव इत्यर्थ । ननु अह जातोऽस्मि, बाल्यकौमारयौवनाद्यवस्थामनुभवामि, पश्यामीत्यादिना अनवरतमनुभूयमानस्यामन क्थ अविकारित्वमुच्यत इत्यत्राह - देहेन्द्रियेति ॥ देहेन्द्रियगुणान्कर्माण्यमले सचिदात्मनि । अध्यस्यन्त्यविवेकेन गगने नीलतादिवत् ।। २० ॥ देहेन्द्रियमनोबुद्धिधर्मान् गुणाश्च सत्वादीन्कर्माणि च कर्मेन्द्रियव्यापारान् मिथ्या- तादाम्येन स्थिते निर्मले असगरूपे सच्चिदानन्दा मके परमात्मनि अत्यन्तसामीप्यादविवेकतोड ध्यरयन्ते । यथा गगने नीठादिवत् अतरते आमधर्मा न भाति । अपितु देहादीनामेवेत्यर्थ । मनु कर्तृभोक्तवादिकमामयनरतमनुभूयमानत्वात्तत्र दुर्वारमित्याशङ्कय तदपि तथैव मिथ्येत्याह-अज्ञानादिति- अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीमि चात्मनि । कल्प्यन्तेऽम्युगते चन्द्रे चलनादि यथाऽभ्भसः ॥ २१ ॥ - ·7 आत्मबोधः अज्ञानवशान्मानसोपावि यस्य तस्यैव कर्तृत्वादयो धर्मा । ते तु अज्ञानवशादेव आत्मनि कल्य्यन्ते । यथा अम्भम चलनादिक अम्बुनि प्रतिफलिते चन्द्रे अविवेकत फल्यते तद्वदात्मनीत्यर्थ । इच्छाद्वेपसुग्वदुः खादीनात्मधर्मान् मन्यन्ते वैशेषिकादय । तानिराकरोति- रागेच्छेति- रामेच्छासुसदुःखादि घुद्धौ सत्या प्रवर्तते । सुपुप्तो नास्ति तन्नाशे तस्माद्बुद्धेस्तुनात्मनः ॥ २२ ॥ रागेच्छादि सुखदु खप्रयत्नादिक सनं बुद्धरेव न त्वात्मन । कथ? जामत्स्वप्मयो बुद्धौ सल्या प्रवर्तते । सुषुप्तौ तस्या बुद्धेर्ना कारणे लीने तन प्रवर्तते । तस्माद्धरेव धर्मा न त्वात्मन । इति । तस्यात्मन कीदृक् स्वभाव इत्याशकयात्मस्वभानमुपदिशति प्रकाश इति । प्रकाशोकस्य तोपस शैल्यमग्नेर्यथोष्णता । स्वभावस्सचिदानन्दनित्यनिर्मलतात्मनः ॥ २३ ॥ यथा प्रकाश एव अस्य खभाव । तोयस्य शैत्य, अग्रप्णता तथा आमनोऽपि सच्चिदानन्दनित्यनिर्मलता खभावः स्वरूपमित्यर्थ । यद्यविकारोऽयमात्मा जानामीति प्रत्यय कथमित्यपेक्षायामाह आत्मन इति- आत्मनस्सचिदंशश्च घुत्तिरिति द्वयम् । संयोज्य चाविवेकन जानामीति प्ररर्तते ॥ २४ ॥ प्रत्यगात्मन सञ्चिदश अश इवाश आत्माभास । बुद्रे वृत्तिश्च एतद्द्वय अविवेकेन संयोज्य असगत्यात्मन सयोय, असगस्यात्मन केनापि सपोगो नास्त्येव तथापि अज्ञानवशान्मे- न सम्भाव्य जानामीति प्रत्यय साभासाहकारवृत्ति प्रर्तते । प्रत्यगारमनि किंचिद्विवारो - नास्तीति भाव एतदेव स्पष्टयति-आत्मन इति । आत्मनो विक्रिया नास्ति घुद्धेर्योधो न जात्यपि। जीरस्सर्वमलं ज्ञात्या ज्ञाता द्रष्टेति मुह्यति ॥ २५ ॥ आत्मा स्वभावादेव विवारशून्य । बुद्धे कदाचिदपि बोपशकर नास्ति, आत्मन्य- पि विक्रिया नास्ति, तथापि जीव साभासाहकार साभासान्त करणवृत्तीनामेत्र तताय- ·8 आत्मबोधः पिण्डवत्संगतमेव, अलमत्यर्थं देहेन्द्रियादिकमहमिति ज्ञात्वाऽविचार्य अहं ज्ञाता दृष्टा भोक्ता कर्ता जातो मृत इति, मुह्यति = भ्रमत इत्यर्थः ।। आत्मा स्वयमेव स्वप्ने वा अविवेकेनान्यधर्मानारोग्य विमेतीत्याह - रजुसर्पवदिति ॥ रजुसर्पवदात्मान जीयं ज्ञात्वा भयं बहेन । नाहं जीवः परात्मेति ज्ञातश्चेनिर्भयो भवेत् ॥ २६ ॥ रजौ सारोपणं वृत्या भयकपनादिकं वहेत् । एवं आत्मानं जीवं मत्वा बहु- दुःखसंसारमग्नो भवति । यदा शास्त्राचार्योपदेशवशात् विवेकचक्षुषा खमात्मानं अखण्डैकरूपं जानाति तदा भयरहितः सुखी भवेत् । आत्मेति। आत्मावभासयत्येको युध्यादीनीन्द्रियाणि हि । दीयो घटादिवत्स्वात्मा जडैस्तावभासते ॥ २७ ॥ आत्मा केवलमेक एव सन्नपि बुद्धयादीनि अवभासयति, तैस्तु नावभास्यते । यथा एक एव दीपः घटादिकं तद्वदित्यर्थः । आत्मा बुध्यहंकारादीनपेक्षते स्वप्रकाशने इति खीकर्तव्यमित्याशंकायह - स्वबोधेति । स्वबोधे नान्यवोधेच्छा योधरूपतयात्मनः । न दीपस्यान्यदीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने ॥२८॥ आत्मनो बोधरूपत्यात् खबोधै नित्ये सति तस्यात्मनो बोधाय ज्ञानातरापेक्षा नास्त्येव । अनुभवरूपत्वात् । यथा दीपस्य खप्रकाशने दीपान्तरापेक्षा नास्त्येव तद्वदित्यर्थ. । यदि बुध्यादिभि, आत्मा ज्ञेयो न भवेत्तर्हि आत्मज्ञाने उपायान्तरं वक्तव्यम् । स उपाय कथमित्यत आह - निषिध्येति ।। निपिध्य सकलोपाधीन्नेतिनेतीति वाक्यतः । विन्द्यादैश्य महावाक्ये जीवात्मपरमात्मनोः ॥ २९ ॥ अथात आदेशो नेतिनेतीत्यतन्निरसनवेदान्तवाक्येन तत्वंपदार्थगतसर्वज्ञत्वकिंचि- ज्ज्ञत्याखिलोपाधीनिषिध्य-आनात्मत्वेन ज्ञात्वा निरस्य 'तत्वमसि' 'अयमात्मा ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि । इत्यादिवाक्य. लक्षणया ब्रह्मा मैकयज्ञानं विद्यात् प्राप्नुयात् । अनेन प्रकारेण ज्ञातव्यमित्यर्थः । .

·9 आत्मबोधः आत्मस्वरूपज्ञाने अतन्निरसनाभावे का क्षतिरित्याशय अतन्निरसनाभावे आमा ज्ञातुमशक्यः । यथार्य सर्प इत्यारोपितस्य सर्पस्यापाकरणाभावे रजुज्ञान नोत्पद्यते तद्वदनात्म- निरसनेनात्मा ज्ञातव्य इत्याशयेनाह - आविद्यकमिति ।। आविद्यक शरीरादि दृश्यं वुवुदवाक्षरम् । एतद्विलक्षणं विन्द्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् ॥ ३० ॥ देहेन्द्रियादि सर्व दृश्यजातं, आविद्यकं, दृस्पत्वाबुबुदयत् , क्षरं, एतद्विलक्षणं निर्मल निरुपाधिकं नित्यमेकं सच्चिदानन्दात्मकं ब्रह्मैवाहमस्मीति विन्द्यात् , ततः कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः ।। एवमुक्तरीत्याऽऽमानमद्वयानन्दं वाक्यार्थज्ञानेनापरोक्ष नया ज्ञात्वा स्वानुभवावष्टमेन आत्मन्येवात्मनो मननप्रकारमाह पंचभिः श्लोकैः । देहान्यत्वादिति- देहान्यत्वान में जन्मजराकार्यलयादयः । शब्दादिविपयः सङ्गो निरिन्द्रियतया न च ॥३१॥ देहान्यत्वात् दृश्यादिस्लामावस्थूलशरीराद्यन्यत्वाजन्मजराकार्यलयादयो न सन्ति इन्द्रियादिमिः असंगतत्वात् शब्दादिविषयभोगे: संग:-अनुभवः, नास्त्येव, अनुभवत्या न मे दुःखरागद्वेपादयः । " अप्राणो ह्यमनारशुभ्र " इस्लादिश्रुतेः । कथमिन्द्रियमाणसनसामभावस्तस्यैवेत्याशक्य श्रुति प्रमाणयति---- अमनस्त्वान्न मे दुःखरागद्वेपभयादयः । अप्राणो ह्यमनाशुभ्र इत्यादिश्रुतिशासनात् ॥ ३२ ॥ अत्र श्रुति:-अप्राणो ह्यमनाशुभ्रो यक्षरात्परतः परः । एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । खे वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । अप्राणो ह्यमना इति खार्यः । गुरोः प्रसादास्वानुभवसिद्धमय चामिनन्दयति निर्गुण इत्यादिमिः त्रिमिः श्लोकः ॥ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरञ्जनः । निर्विकारो निराकरो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मलः ॥ ३३ ॥ अहं निर्गुणः बुध्याचभावात् । निष्क्रियः इन्द्रियाघभावात् । नित्यः, अविधा- तत्कार्यरहितत्वात् । पूर्वोक्तहेतुमि. अवशिष्टं खरूपं अज्ञासिषमित्गुके तन्किमवशिष्टमित्याशंक्याह. अहमिति । 2 ·10 आत्मनोध अहमागाशपरहिरन्तर्गतोऽच्युतः । सदा सर्वसमशुदो निस्संगो निर्मलोऽचलः ॥ ३४॥ आकाशवसस्य दृश्यजातस्य पहिरन्तर्गत अच्युत =च्युतिरहित सदा सर्वसम. विषमेऽपि सम व्याप्य स्थित तथापि शुद्ध निप अचड पूर्णस्य चरनाभावात् ॥ पूर्वोक्त श्लोकमनन चिरकालाभ्यस्त सत् पुरपार्थ सापयतीत्याह एवमिति- एवं निरन्तरकृता ब्रह्मनास्मीति वासना । हरत्यविद्याविक्षेपान् रोगानिन रसायनम् ॥ ३५ ॥ एवमुक्त प्रवाहमरम ति नर-तर्येण चिरकालाभ्यस्तपासना अविद्याकृतचित्तविक्षेपान् निश्शेषतो नाशयति । यथा रसायन औषर चिरकारसेवित सत् रोगान्निश्शेषतो -नाशयति तद्वदित्यर्थ ॥ नित्य इति- नित्यशुद्धविमुक्तक्मयण्डानन्दमद्वयम् । सत्यं ज्ञानमनन्त यत् परब्रह्माहमेत तत् ॥ ३६ ॥ सत्यादिश्रुत्या यत्प्रतिपाद्यते तत् परब्रह्मेवाहमस्मीति स्वरूपतर कथितम् ॥ ब्रह्मानुसन्धाने साधननियमानाह-विविक्त इति ॥ विविक्तदेश आसीनो विरागो विजितेन्द्रियः । भारयेदेमात्मानं तमनन्तमनन्यधीः ॥ ३७॥ ब्रह्मण्येव स्थिता बुद्धि यस्य तादृशो भवेत् । दृश्यप्रपचे जाग्रति कथमेकत्लभावना सभरतीत्यत आह ह-आत्मनीति । आत्मन्येवासिलं दृश्यं प्रविलाप्य धिया सुधीः। मावयेदेवमात्मानं निर्मलामाशवत्सदा ।। ३८ ॥ अग्विल दृश्यजात सुधी = शुद्धात करण सन् शुद्धया धिया आमयेन समाधि- समये प्रविलाप्य प्राण नाशयिवा तदा द्वितीयाभागादेवमामान स योत्स्नाफाशवद्भावयेत् ॥ परमामदर्शी मुनि नामरूपर्णादिक स विहाय परिपूर्णचिदानदस्वरूपेणावतिष्टते इत्याह-रूपे इति॥ रूपपर्णादिक सनं विहाय परमार्थचित् । परिपूर्णचिदानन्दस्वरपेगानतिष्ठते ।। ३९ ॥ म्पपर्णादिसमिति स्पष्टोऽर्थ ।

·11
आत्मवोध
ननुप्रभातृत्वादित्रिपुटीज्ञान वर्तमानमुपलभ्यते। कयमेऊनभाषनेत्याशङ्कय परमात्मनि
मेदो नास्तीत्याह-वात्रिति ॥
ज्ञातृज्ञानयभेदः परात्मनि न विद्यते ।
चिदानन्दैकरूपत्वादीप्यते स्वयमेव तत् ॥ ४०॥
ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेद परमात्मनि न विद्यते भेद कल्पितामन्येन अवभाति ज्ञानानन्दैक-
रूपत्वादात्मा स्वयमेव दीप्यते = प्रकाशते ।।
एस विशुद्धवस्तुज्ञाना प्रत्यक्षफल्माह-एपमिति ।
एरमात्मारणों ध्यानमथने सततं कृते ।
उदितारगतिज्वाला सज्ञानेन्धनं दहेत् ॥ ४१ ॥
आत्मा अन्त करणमेव अरणि तस्मिन् मन एप उत्तरारणि ध्यानेन तयोर्मथने
सर्वदा कृते तत्रोदिता ज्वालारूपारगति ज्ञान विद्या अज्ञानमेव इन्धन मूलाज्ञान निश्शेषत
सपरिकर दहति =नाशयति । तितिक्षु मुमुक्षु स्वाराज्येऽभिपक्त कृतकृत्यो भरतीत्यर्थ ॥
जीवपरयोरत्यन्तैश्यज्ञानेन अविद्यापरिकल्पितान्धतमसि निश्शेषमपयाते सति परमात्मा
स्त्रयमाविर्भवतीत्याह-अरुणेति ।
अरुणनेन बोधेन पूर्वसन्तमसे हते।
तत आविर्भवेदात्मा स्वयमेवांशुमानिर ।। ४२ ॥
अरुणेन प्राशेनादौ अन्धकारक्षये अशुमान् यथा आविर्भवेत् तद्वदामापीत्यर्थ ॥
आमा सर्वदा परोक्षस्वभारवादप्राप्त एव कदा प्राप्तो भवेदित्याह-आत्मेति ।
आत्मा तु सततं प्राप्तो ह्यप्राप्तपदविद्यया ।
तन्नाशे प्राप्तरदाति स्वकण्ठाभरणं यथा ॥४३॥
आमा सर्वत्र परिपूर्ण अद्वयानन्दस्वरूप सर्वदाप्राप्त एव । अविद्यारशाद्धान्त्या
अप्राप्त इस भाति । तन्नाशे तदावरणाविद्यानाशे वास्यश्ररणा प्राप्त इव कण्ठगतचामीकरन्यायेन
.
तद्वदित्यर्थ ।
ननु जीवस्य परमात्मैक्यमयुक्तमित्याशेक्याह-स्थाणाविति ।
स्थाणौ पुरुषपदान्त्या कृता ब्रह्मणि जीनता।
नीत तात्विके रूपे सम्परु हटे निवर्तते ॥४४॥

·12 आमनोधः यथाऽधकारे स्थिते स्थाण्यादी पुरुषोऽयमित्याशङ्कया बिभेति तथेवाविवेकाब्रह्मणि जीवत्वमारोप्य । यदा तत्वमस्यादिवाक्योपजनितविवेकदृष्टया तस्य जीवस्य तारिक रूपे सम्यकदृष्टे सति कल्पितत्वाज्जीवत्वमपि निवर्तते तदैव ब्रह्मैवाहमिति जानीयादित्यर्थ. । अहममेति प्रत्यये जाग्रति कथमैक्यज्ञानमित्याशक्याह-तत्वस्वरूपेति । तत्वम्वरूपानुभवादुत्पन्न ज्ञानमंजसा। अहं ममेति चाज्ञानं बाधते दिग्भ्रमादिवत् ॥ ४५ ॥ जीवपरयो नैरन्तर्याभासेनैकत्वानुभवादुत्पन्न यज्ञान तदह ममेति अज्ञान बाधते दिग्भ्रमादिवत् । अनुभवदर्शनादित्यर्थः । अह ममेति प्रत्यये नष्टे योगी विज्ञानेन चक्षुषा सं दृश्यजातं स्वात्मन्येवाभेदेन पश्यतीत्याह---सम्यगिति। सम्यग्निज्ञानपान्योगी स्वात्मन्येवासिलं स्थितम् । एकं च सर्वमात्मानमीक्षते ज्ञानचक्षुपा ॥ ४६॥ सम्यग्विज्ञानवान्योगी अधिष्ठानभूते खात्मनि अखिलं विश्व स्थित पश्यति विज्ञानेन चक्षुषा मृत्सुवर्णादिवत् । यद्वा आत्मत्याच प्रमातृत्वात्सर्वभूतेषु मशकादिष्वपि नियन्तृत्वेन वर्तमान निरतिशयैश्चर्य पश्यति नतु तारतम्येन, किच मलिनभूतेत्वपि निरतिशयेन जात्यायप्रसक्तया ऐश्वर्यादि पश्यति परिपूर्णत्वात् । तदा कृतकृत्यो भरतीत्यर्थ ।। नन्यारमा सर्व न भवति । प्रत्यक्षविरोधात् । नानात्वेन दृश्यमानमिद कथमात्मन्यभेदेन पश्यतीत्यत आह-आत्मैवेति । आत्मैवेदं जगत्सर्व आत्मनोऽन्यन्न किञ्चन । मृदो यथा घटादीनि स्वात्मानं सर्वमीक्षते ॥ ४७ ॥ इद सजगदात्मैव आमकार्यत्वात् । अतोऽन्यदात्मन किचिन्न विद्यते । यथा घटशरीरादि मृत्कार्य मृदन्यन्न भवति। अत आत्मन्येव सर्व दृश्यजात न मेदेनेक्षते पश्यतीत्यर्थः । घाचारभण विकारो नामषेय मृत्तिकेत्येव सत्यम्" !- सम्वल्दि ब्रह्मति श्रुते । एवभूतश्चेजीवन्मुक्तो भवति-जीवनिति । जीवन्मुक्तस्तु तद्विद्वान्पूर्वोपाधिगुणांस्त्यजेत् । स सचिदादिधर्मत्वं भेजे भ्रमरकीटवत् ।। ४८ ॥ अनाथविद्यापरिकल्पितस्य्लशरीराद्यपाधिगुणान्परित्यजन्नयमेव जीवन्मुक इत्युच्यते ।

·आत्मबोधः
18
सचिदानन्दादिधर्मन्वात् । भ्रमरकीटव-साक्षाद्ब्रह्म मेजे प्राप्नोतीत्यर्थः। ततः स्वामारामः सुखं
तिष्ठतीत्याह-तीनोंति ।
ती, मोहार्णवं हत्वा रागद्वेपादिराक्षसान् ।
योगी शान्तिसमायुक्त आत्मारामो विराजते ।। ४९ ॥
मोह एव अर्णवः अपर्यन्तत्वात् , तं ज्ञानप्लवेनैव तीर्चा, रागद्वेपादय एव राक्षसाः
मोक्षपरिपन्धिनः । तान्निश्शेपतो नाशयित्वा, शान्तिसमायुक्तः शमदमादिसमेतः । आत्मारामः
आत्मन्येव क्रीडा यस्य सः । विराजते = स्वाराज्येऽभिषिक्तः प्रकाशत इत्यर्थः ।।
जीवन्मुक्तस्य लक्षणमाह ह-बाति-
बाह्यानित्यसुखासक्तिं हित्वात्मसुन्धनिर्वृतः ।
घटस्थदीपवच्छश्वदन्तरेख प्रकाशते ॥५०॥
वाद्येन्द्रियोद्भवां अनित्यसुखासक्ति वासना हित्वा, तत्र हेतुः आत्मसुखनिवृत इति ।
घटस्थदीपवदन्तरेव खसाक्षितया आत्मानुभव इतरैर्न ज्ञायत इत्यर्थः ।
एवमुक्तप्रकारेण जीवन्मुक्तेन प्रारब्धसंक्षयपर्यन्तं वर्तितव्यमित्याह -उपाधिरिति ।
उपाधिस्थोऽपि तद्धर्मेन लिप्तो व्योमवन्मुनिः।
सर्वविन्मूढवत्तिष्ठेदसक्तो वायुवचरेत् ॥ ५१ ।।
देहाधुपाघिसाक्षित्वेन स्थितोऽपि मुनिः व्योमवत्तमः नानुलिप्तः कर्मलेपो नास्त्येव ।
सांज्ञोऽपि प्राकृतवत्तिठेत् । सर्वत्र वियेषु यदृच्छया प्राप्तेिष्वपि आसक्तिरहितस्सन्वायुवञ्चरेत् ।
प्रारब्धक्षये सति देहद्वयोवौ विलीनेऽपि देहाकैयन्यमाह-उपाधिविलयादिति ।
उपाधिविलयाद्विष्णो निर्विशेष विशेन्मुनिः।
जले जलं वियद्योग्नि तेजस्तेजसि वा यथा ।। ५२ ॥
उपाधिभूतदेहद्वयलये प्रारब्धकर्मसंक्षये मुग-योगी सन् । विशौ = सध्यापके
परब्रह्मणि निर्विशे यया भवति तथा विशेत् । दृष्टान्तः----जले जलमेत्यादि ।
ब्रह्म सर्वातिशययात्तटस्थलागेनामिन्नमति श्लोकत्रयेगाह-यल्लाभादिति ।
यल्लामान परो लाभो यत्मुखान परं मुखम् ।
तनान पर ज्ञानं तद्रीत्यवारयेत् ॥ ५३॥

·14 आत्मनोध यल्लाभात ब्रह्ममाक्षा कारलाभादपरो भो न विद्यते, सरलाभानामा तभूत पात् । ब्रह्मानन्देषु क्षुदान दाना अन्तर्मानम् । यसुखात् = ब्रह्मानुभवसुबादपर सुत्र नास्ति । निरति- शयसुखवात् । य ज्ञानात् = ब्रह्मसाक्षात्कारज्ञानादपर ज्ञान नास्ति । मोक्षहेतुत्वात् । तद्ब्रह्मे- त्यनपारयेत् = जानीयादित्यर्थ । यदृष्ट्वेति- यद् दृष्ट्वा न परं दृश्यं यद्धृत्वा न पुनर्भयः । यज्ज्ञात्वा न परं ज्ञेयं तद्ब्रह्मेत्यपधारयेत् ॥ ५४॥ यद्रह्म दृष्ट्वा पुनरन्यदृश्य नाम्ति तय पुरपार्थस्य सिद्धत्वात्। यज्ज्ञाला = येन परमात्मनाप्यैक्य ज्ञाना, न पुनर्भव जन्मादिक नास्ति । यज्ञात्या = यखरूप ज्ञात्याऽन्यत् ज्ञेय नास्ति तब्रह्मेत्यवारयेत् । अन्यास वृथापाण्डित्यमेव । स्वरूपलक्षण लोकद्वयेनाह-तिर्यगूर्ध्वमिति । तिर्यगर्घमधः पूर्ण सच्चिदानन्दमद्वयम् । अनन्तं नित्यमेकं यत् तद्ब्रह्मेत्यपधारयेत् ।। ५५ ।। स्पष्टोऽर्थ । अतद्यावृत्तिभेदैस्तु वेदांतैर्लक्ष्यतेऽव्ययम् । असण्डानन्दमेकं यत् तद्ब्रह्मेत्यपधारयेत् ।। ५६ ॥ स्पष्टोऽर्थ । ननु ब्रह्मादयोऽपि निरतिशयान दा एव श्रूयते । तत आह—असण्डेति । असण्डानन्दरूपस्य तस्यानन्दलगाश्रिताः। ब्रह्माद्यास्तारतम्येन भवन्त्यानन्दिनोऽखिलाः ॥ ५७ ॥ लया ब्रह्मद्रादय परिच्छिन्नानन्दा एव । ब्रह्मत्वखण्डानन्दरूपत्वादपरिच्छिन्नानन्दमेन, तस्य आनन्दसमुद्रस्य लेशमाश्रित्य ब्रह्मादय आनन्दिनो भान्ति आनन्दतारतम्येन । " एतस्यैवानन्दस्यायानि भूतानि मात्रामुपजीपति" इति श्रुते । आत्मैव परमप्रेमास्पदतया सप्रियतमो भवतीत्याह-तद्युक्तमिति । तद्युक्तमसिलं वस्तु व्यवहारस्वतिप्रियः । तम्मात्सर्वगतं ब्रह्म क्षीरे सपिरिवासिले ॥ ५८ ॥ अग्विल देहादिवस्तु तयुक्त तेन सयुक्तमेव प्रियतमम् । व्यवहारोऽपि तद्युक्त एवं अत्यात प्रिय । तस्मासांगत ब्रह्मात्यन्तप्रिय, ययाग्विले क्षीरे धृतमिर व्यापित्यात् आत्मेय प्रियत्वेन सिद्ध ।

·सरं ब्रह्मेर सत्य तथापि जगदपेण यदा पश्यति तदापाह्यजगदलक्षण्येन तत्कार्य- वेन विचार्य ज्ञातु शक्यम् । ब्रह्मणोऽयद्वस्तु न विद्यते। मृसुपर्णादिपत् । ततोऽयविचिद्- 15 आत्मबोध. तात्मा केन प्रकारेण सा व्याप्य तिष्टतीति जानीयादित्याशक्य साक्षाद्वक्तुमशक्य- त्वात्सत्तारूपेण भातीत्यनण्यस्थूल मिति श्रुति प्रमाणयतीत्याह-अनण्वेति । अनण्वस्थूलमहस्वमदीर्घमजमव्ययम् । अरूपगुणारयं तद्रीत्यरधारयेत् ॥ ५९॥ स्पष्टोऽर्थ । "न तत्र पुनस्तदेव ब्रह्म ज्ञानार्य श्लोकत्रयेण प्रथम निरूपयति-यद्भासेति । यज्ञासा भास्यते दि भास्यैर्यत्तु न भास्यते । येन समिदं भाति तद्ब्रह्मत्यपधारयेत् ॥ ६ ॥ यत्तेजोभासा भान्चादिक भास्यते भास्यरादिभि यत्तेपो नानभासते । सूया भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति स तस्य भासा सर्पमिद विभाती"ति श्रुते ॥ तथा गीताशास्त्रे-- न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पारकः । यदत्वा न निवर्तन्ते तद्वाम परम ममेति ॥ ६१ ॥ येन सर्पमिद भाति तद्रह्मेति जानीयात् ॥ तप्ताय पिण्डवत्स्वयमेर अन्तर्वहिाप्य प्रकाशत इत्याह-स्वयमिति । स्वयमन्तहिाप्य भामयन्नसिलं जगत् । ब्रह्म प्रकाशते पद्विप्रतप्तायसपिण्डवत् ॥ ६२ ॥ स्पोऽर्थ । पुनस्तदेवाह-जगद्विलक्षणमिति । जगद्विलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मणोऽन्यन्न किंचन । ब्रह्मान्यदस्ति चन्मिथ्या यथा मस्मरीचिका ॥३॥ दृश्यते चेत्तमिध्या मरमरीचिमानल्वदित्यर्थ ॥

·16 आत्मनोध; त सर्व ब्रह्म । पुनस्तदेव स्पष्टयति-दृश्यत इति । दृश्यते श्रूयते यद्यत् ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् । तत्वज्ञानाच तब्रह्म सच्चिदानन्दमद्वयम् ॥ ६४ ॥ चक्षुषा यदृश्यते श्रोत्रेन्द्रियेण यच्छ्यते मनसा यस्मयते वाचा यदभिधीयते तत्वज्ञाना- "न चक्षुषा गृह्यते नापि याचा नान्यदेवस्तमसा कर्मणा या । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्व ततस्तु त पश्यते निष्कल ध्यायमान " इत्यादिश्रुते । "न कर्मणा न प्रजये। त्यादिश्रुते । तथा गीताशास्त्र---"नाह वेदै" रित्यादि--भत्त्यात्वनन्यया शक्य इत्यन्तेन । गनु सर्वगत चेद्रह सर्व किं न दृश्यत इत्याशंक्यन चक्षुरादिमि गृह्यत इत्याह- सर्वगमिति । सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुनिरीक्षते । अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धरत् ॥ ६५ ॥ अज्ञानचक्षु सर्वगतमपि सच्चिदानन्दमय ब्रह्म न पश्यति । "न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एन विदुरमृतास्ते भवति । तमक्रतु पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमीश" मित्यादिश्रुते । तत्र दृष्टान्तमाह-प्रकाशमानमपि भानु-सूर्य अन्धो न पश्यति तदित्यर्थ ॥ एष तावदुक्तरीत्याऽनुभवसपन्नस्यापि तदभ्यासरहितस्य वासनाबलास्किंचिदज्ञानं सभवति । तत्परिहारार्थ पुन श्रवणादीनि कार्याणील्याह-श्रवणादिभिरिति ।। श्रवणादिभिरुद्दीप्तो ज्ञानाग्निपरितापितः । जीवस्सर्वमलान्मुक्तः स्वर्णपदृश्यते स्वयम् ।। ६६ ॥ जीर प्रत्यगामा साभासाहकार इह श्रवणमननादिभि दीप्त प्रकाशित ज्ञानारिरितापित ज्ञानमेशसि तेन परितापित =शोधित इत्यर्थ । सर्वज्ञानमालान्मुक्त स्वयमेव सम्यकप्रकाशते । यथाग्निना परितापित वर्ण खोपाधिद्रव्य हित्वा स्वरूपेण प्रकाशते तद्वदित्यर्थ । एव शोधितो जीव परमात्मा हृदावाशतमोऽज्ञानमुपसहरन्भानुवत्प्रकाशत इत्याह हृदाकाश इति ॥ हृदाकाशोदितो द्यात्मा बोधभानुस्तमोपहत । सर्वव्यापी सर्वधारी भाति भासयतेऽसिलम् ॥ ६७ ॥ %3D ·17 आत्मबोधः बोध एव भानुः आकाशवत्सर्वव्यापी सर्वस्य आधारभूतत्वात् सर्वाधारो भाति । सर्वखरूपेण सर्व ब्रह्माहमिति प्रकाशते। मृत्सुवर्णादिवत् "सर्व खल्विदं ब्रह्म" तिश्रुतेः। " विश्वं भूत" इत्यादि "तस्मै रुद्राय नमो अस्त्वि" सन्तं श्रुतेः । रु: अशुभं द्वारयते इति = रुद्रः ।। आत्मज्ञस्य परमज्ञानप्रतिबन्धकदुरितपरिहारार्थ नानापदार्थर्यागः कर्तव्य इत्याशंक्य खात्मतीर्थरतस्य न किंचित्कर्तव्यमस्तीत्याह- दिग्देशकालायनवेक्ष्य सर्वग शीतादिहन्नित्यसुसं निरंजनम् । यावात्मतीथं भजते विनिष्क्रियः स सर्ववित्सर्वगतोऽमृतो भवेत् ॥ ६८ ॥ य: निष्क्रियः परमहंसः स्वात्मतीय भजते सः सवित् =सर्वज्ञः सर्वत्रगः परमात्म- खरूपत्वादमृतः। मुक्तो भवेत् ।........स्वात्मतीर्थ दिग्देशकालाधनवेदय शीतादिहत् शीतादिमेददुःखानि हरतीति शीतादिहृत् । नित्यसुखं = परमानन्दहेतुत्वात् । अत एव निरञ्जनम् । इतरतीर्थेषु तद्वैपरीत्यं द्रष्टव्यम् ॥ तस्मादात्मतीर्थरतस्य न किंचिदवशिष्यत इति भावः । % 31 इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीमच्छङ्करभगवत्पादशिष्यश्रीपद्मपादाचार्येण कृतं वेदान्तसाराख्यं व्याख्यानं संपूर्णम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ओम्

·!! श्रीः ।
॥ वेदान्तसारसर्वखम् ॥
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थ.
योगीश्वरैः ध्येयमन विशुद्धम् ।
उमानुनाम्यामधिगम्यमानं
चन्दे महेशं सदनुप्रहाशम् ॥ १ ॥
पदवाक्यप्रमाणज्ञो माधवाल्यसरस्वती ।
वेदान्तसारसर्वस्वं कुरते बुद्धिशुद्धये ॥२॥
वेदा ऋगादयो ज्ञेयास्तदन्तस्तच्छिरो मतम् ।
तत्य सारो महावाक्यं तत्वमस्यादिरूपकम् ॥ ३ ॥
सर्वस तेन यद्बोध्यं ब्रह्मात्मैक्यं परंपदम् ।
तस्य सर्व स्वमित्येव व्युत्पत्या त्वभिधीयते ॥ ४ ॥
तस्य निर्वचनं काय तत एतदुदीर्यते ।
निश्चित्य चोभयोरैक्य जीवात्मपरमात्मनो ॥ ५॥
हन्त्यविद्या यतो ब्रह्मविद्यातोपनिषन्मता।
तत्साधनत्वाद्वेदान्तवाक्येषूपनिषत्पदम् ॥६॥
वर्तते लक्षणावृत्या मुख्यया ज्ञानवाचकम् ।
दृगूदृश्यों -द्रौ पदार्थों हि वेदान्तेषु समीरितौ ॥ ७ ॥
दुगात्मा वियदादिस्तु प्रपंचो दृश्य ईर्यते ।
दृश्यं च त्रिविध ज्ञेय रूप नाम च कर्म च ॥८॥
हस्तपादादिमद्रूप चैत्रमैनादि नाम च ।
धर्माधर्मी कर्मपाच्यो दृश्यमेव त्रिया मतम् ॥ ९॥

·19 वेदान्तसारसर्वखम् वयं प्रकाशं चैतन्यं दृक्पदार्थोऽभिधीयते । स चापि द्विविधो ज्ञेयः सगुणोऽगुण इत्यपि ॥ १० ॥ अज्ञान गुण इत्युक्तं परार्थयादिहेतुत.। तेन चोपहितस्सोऽयं सगुणस्समुदीर्यते ॥ ११ ॥ अज्ञानं तु स्वयंसिद्ध चैतन्येनावभास्यते । अहमज्ञो न जानामि त्वदुक्तमिति भासनात् ॥ १२ ॥ चैतन्यमाश्रयस्तस्य स एव विषयो मतः । भूतभौतिकसवस्य जाड्यानो विषयात्मता ।। १३ ॥ विभ्रमावृतिशक्ती द्वे मूलाज्ञानस्य तिष्ठतः । एकया विक्षिपत्येन जीवेशादिविभागत. ॥ १४ ॥ अन्यया ऽनन्यसंसिद्धमावृणोति परं विभुम् । सच्चिदानन्दमद्वैतमज्ञानं तेन भावितम् ॥ १५ ॥ शक्तिद्वययुताज्ञानविम्बितस्सगुणो भवेत् । स विश्वतैजसप्राज्ञभेदेन त्रिविधो मतः ॥ १६ ॥ जाग्रन्मानी तु विश्वोऽयं स्वप्ने यश्चामिमानवान् । स तैजसस्सुपुप्ते स्याव्याज्ञस्तत्राभिमानान् ॥ १७ ॥ मनोबुध्यक्षसघातैर्यत्रार्थस्तंप्रतीयते । स जागर इति ज्ञेयो नेत्रे जागरितश्रुते. ॥ १८ ॥ जामद्वासनया रक मन करणार्जितम् । गोचरत्व यदा धते साक्षिणस्वप्न ईर्यते ॥ १९ ॥ अज्ञाने मनसो बुद्धे करणाना स्थितिपदा । सा सुषुप्तिस्समाख्याता सप्रसाद इति श्रुतेः ॥२०॥ एवं त्रयमतस्थाना तर तत्रामिमानतः। परो जीव इति श्रुत्या बहुशः प्रतिपाद्यते ॥ २१ ॥ -

·20
वेदान्तसारसर्वस्वम्
पुरश्च स एपेति जीवेनानेन चेत्यपि ।
तच्च सृष्टा तदेवेति बहुशः श्रुतिदर्शनम् ॥ २२ ।।
जीवस्सृजति संसारं मनसा बहु कल्पयन् ।
एकस्मिन्पिण्ड एघात. पितृत्वादि प्रकाशते ॥ २३ ॥
पिता भ्राता सुतः पौत्रो भर्ता ज्येष्टस्तथानुनः ।
देवरो भावुक स्याल इत्ये बहुधेक्ष्यते ॥ २४ ॥
अविधातज्जसंसृष्टो जीन इत्यारित.।
अविद्यामानसबन्ध ईश इत्यभिधीयते ॥ २५ ॥
एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सन्द्रियाणि च ।
स्वं वायुयॊतिरापो भूरित्यादिश्रुतिशासनात् ।। २६ ॥
जगत. कारणं त्वीशो जगच्चापि चराचरम् ।
अध्यात्ममधिदेव चाप्यधिभूतमिति त्रिधा ॥ २७ ॥
स एव साक्षी जगतः सोऽन्तर्यामीति चोच्यते ।
सर्वज्ञस्सर्वशक्तिश्च मायया समुदीर्यते ॥२८॥
अगुणस्तु परात्मैव सच्चिदानन्दविग्रहः ।
विज्ञानमानन्दमिति श्रुतिराह तदात्मताम् ॥ २९ ॥
सन्नित्यशुद्धो बुद्धश्च मुक्तश्चाज्ञानवर्जनात् ।
स्वयज्योति परब्रह्म इत्यादिश्रुतिवाक्यत. ॥ ३० ॥
सजातीयविजातीयस्त्रगतैश्च त्रिधा भिदा ।
सगुणस्तदभावाच्च पुरुषोऽगुण ईरित. ॥ ३१ ॥
एव पदाथों द्विविध सक्षेपात्प्रतिपादित ।
पुरुषार्थोऽत्र केन स्यात्कय वेति तदीयते ॥ ३२ ॥
ज्ञानादेव तु कैपल्यं प्राप्यते येन मुच्यते ।
विचार्य तन्तमेवेति त्यागेनेति श्रुति गौ ॥ ३३ ॥

·21 जहत्स्वार्याऽजहत्वार्या भागत्यागेति सा त्रिधा ॥ ४६॥ वेदान्तसारसर्वस्वम् अहं प्रल भवानीति तदात्मानमवेदिति । तद्धैतद्वामदेवोसावृषि पस्पन्नितीरितम् ॥ ३४ ॥ प्रत्यपद्यत तद्यो यो देवनामिति च श्रुतिः । ब्रह्मविज्ञानमेवैषा मोक्षसाधनमाह नः ॥ ३५ ॥ न कर्मणा न प्रजया तवा ह्येते ऽदृढा इति । इत्यादिश्रुतयः प्राहुः कर्मणा तनिषेधनम् ॥ ३६ ।। यथा कर्मजितो लोक: आरामादिविनश्यति । तया पुण्यजितो लोकः स्वर्गादिः क्षीयते नृणाम् ।। ३७ ॥ इत्यादिश्रुतयः प्राहुः कर्मसाध्यस्य नाशताम् । कृतकं यदनिलं तदिति तर्कोपहिताः ॥ ३८ ॥ कर्मणैव हि ससिद्धिमित्यादिज्ञानसाधनम् । फर्मणः प्राह यज्ञेनेत्यादिवाक्यं त्थेक्ष्यते ।। ३९ ।। समुच्चयोऽपि नैव स्यान्मुक्तौ तु ज्ञानकर्मणोः । साधनत्वप्रतीति तु पारंपर्येण योजयेत् ॥ ४० ॥ अन्तःकरणशुद्धिस्स्यादसंकल्पितकर्मणा । सत्वे शुद्ध ज्ञानजन्म ततोऽविद्याहतिर्नृणाम् ।। ४१ । । अज्ञानेनावृतं ज्ञान प्राप्तमेनाप्यते नृभि । त्यक्तमेर तदहान त्यज्यते च नचान्यथा ॥ ४२ ।। नानाझं शान्तिदान्त्यादि सन्यासरसर्वकर्मणाम् । नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्रनिरागिता ॥ १३ ॥ ब्रह्मज्ञान महावाक्याजायते बुद्धिशुद्धितः । तादात्म्यविषय नणा बोधात्तत्वंपदार्थयो ॥ ५४ लक्षणावृत्तिरिष्ठात्र भागत्यागैकलक्षणा। यया सोऽयं देवदत्त. इत्यादौ समुदीक्ष्यते ॥ ४५ ॥ लक्षणा शक्यसंबन्धाजायतेऽनुपपत्तित । - 1 ·'22 वेदान्तसारसर्वस्वम् गंगायाँ घोष इत्यादी जहत्वार्था च लक्षणा । मुल्यं प्रवाहमुत्सृज्य तीरबोधकता यतः ॥ १७ ॥ कुन्तान् प्रवेशयेत्यादारजहत्वार्थता मता। कुन्तै सह भटास्ता प्रविशन्ति यतस्ततः ॥ १८ ॥ सोऽयं चैत्रः पुरा दृष्ट इत्यादी भागलक्षणा । पूर्वतद्भागहानेन स्वरूप लक्ष्यते यतः ॥ १९ ॥ पूर्वाभ्या देशकालाभ्यां विशिष्टस्स इतीर्यते । विशिष्टो वर्तमानेन देशकालादिना त्ययम् ॥ ५० ॥ विशिष्टयोस्तयोरैव्यं न संभवति कुत्रचित् । भिन्नत्वादेशकालाना स्वरूपं तूपलक्ष्यते ।। ५१ ।। एवं वेदान्तवाक्येषु तत्पदेनाभिधीयते । जगतः कारणं ब्रह्म सर्वज्ञ सर्वशक्तिमत् ॥ ५२ ॥ स्वंपदेन तु संसारी 'श्वेतकेतुरिहोदितः । तत्वंपदार्ययोरैक्य महावाक्येन बोप्यते ॥ ५३॥ सामानाधिकरण्यस्य श्रवणात्तत्वमर्थयोः । ऐक्यं प्रतीयतेऽथापि विरोधान्न तु युज्यते ॥ ५४ ॥ परोक्षं ब्रह्म संसारी त्यहप्रत्ययगोचरः । अपरोक्षपरोक्षत्वे विरुद्ध वस्तुनो यतः ॥ ५५ ॥ अन्धयव्यतिरेकाभ्यामतस्तौ शोधयत्पुमान् । जाप्रदादिपदार्थेषु चैतन्यस्यानुवर्तनम् ॥ ५६ ॥ ३ अन्बयो व्यतिरेकस्तु पदार्थव्यभिचारिता। जामदादिपदार्थाश्च सावस्था व्यमिचारिणः ॥ ५७ ।। प्रत्यक्षतोऽनुभूयन्ते आत्मा तत्रानुवर्तते । व्यावृत्तादनुवृत्तस्तु पृथाणिषु सूत्रपत् ॥ ५८ ॥ पार्थह्याद्बुद्धिदेहादिवैशिष्टयं त्यात्मनो मृषा । अतो युध्यादिसाक्ष्येर चैतन्य वस्तु तयतः ॥ ५ ॥ 1 ..

·विज्ञाय मुक्त एवं स्यादिति वेदान्तवोषणम् ॥ ७२ ॥ १३. वेदान्तसारसर्वस्वम् । बुध्यादेरेव संसारः सामासस्येति निश्चयः। अशनाया पिपासा च प्राणस्य मनसस्तथा ॥६०॥ शोकमोही जरामृत्यू देहस्येति श्रुतिर्जगो। वाद्वत्ति पिप्पलं सत्वं तयोरन्य इति श्रुतिः ॥ ६१॥ मनसत्संसति प्राह ज्ञस्य चासंसृति तथा । एवं जीवो न बुध्यादिविशिष्टः केवला विति. ॥ ६२ ॥ एव त्वमर्थमाशोध्य तदर्थ शोधयेत्पुनः । जगतः कारण यन्तु कूटस्थस्य चिदात्मनः ॥ ६३ ॥ असंगस्य स्वतो नैय संभवत्यद्वयात्मनः । कित्वविद्याकृतं तच्चेत्येवं श्रुतिवचःस्फुटम् ॥ ६४ ॥ इन्द्रो मायामिरित्यादि तथा च भगवद्वचः । प्रकृति सामवष्टभ्य विसृजामि पुनःपुनः ॥ ६५ ।। भूतग्राममिम कृत्स्नं अवशं प्रकृतेर्वशात् । केयलस्यापि हेतुत्वं कुत्रचितिचोदितम् ॥ ६६ ॥ आनन्दाद्वयेव भूतानीत्येवं चेत्केवलान्न तत् । गुणोपसंहृतिन्यायात्तत्राप्याविद्यकं जगत् ॥ ६७ ॥ केवलस्य ह्यसंगस्य कारणत्वान्न युक्तिमत् । यत्साक्षादपरोक्षं च स्वयंज्योतिरिति श्रुतेः ॥ ६८॥ परोक्षतापि नैव स्याब्रह्मणीति विनिश्चितिः । एवं पदार्थों संशोध्य तत्वमाभ्यां विलक्षयेत् ॥ ६९ ॥ चैतन्यमानमेवातो वाक्यायों न विरोधकृत् । एवं सर्वमहावाक्ये लक्षणा भागलक्षणा ॥ ७० ॥ स्वरूपमेर लक्ष्यं स्यान्सोऽयमित्यादिवाक्यरत् । एवं सच्चित्परानन्दो नित्यमुक्तोऽस्मि केरलः ॥ ७१ ।। खयंज्योतिर्न संमारीत्ये शालगुरूक्तितः ।

·24 वेदान्तसारसर्वसम् मत्सन्निधावियं बुद्धि नर्तकीव यथा तथा । संचरत्वथवा तूष्णीमास्ता साक्षी भवाम्यहम् ॥ ७३ . एवं वेदान्तसिद्धान्तमंग्रहो लेशतः कृतः । गुरुशास्त्रोक्तमार्गेण वर्तता सासु सर्वदा ॥ ७४ ॥ चण्डिकाख्यनदीतीरे विद्येन्द्रनदिनाममः । यतिर्यस्तपोमूर्तिः विद्वदग्रेसर स्थितः ।। ७५ ॥ तच्छिप्यः करुणारसाद्रहृदयो विद्यानिधिस्सन्ततं व्याकर्ता निखिलस्य शास्त्रनिवहस्यैको गुरुवाभवत् ।, नाना माधवशारदेति विदितो वादीन्द्रपंचाननो भक्तानामवलोकनेन दुरितं येनैव संक्षीयते ॥ ७६ ॥ सोऽय शास्त्रनिबन्धकृयतिवरो ब्रह्मानुसन्धानतो नीत्वा हायनमाश्रमे चिरमुमानाथप्रिये कापिले । सोदायां पुरि सन्निकृष्टममलं निश्चित्य देहावधि पंम्पाक्षेत्रमगात्तदैव स गुरुः पुण्यं सुमुक्तिप्रदम् ॥ ७७ ॥ रौद्यन्दप्रयतोत्तरायणयुते मासे च चैत्रोदिते पक्षे बाहुलके तिथौ दिनकरे मध्ये चतुर्ध्यामसौ। सत्यज्ञानसुखात्मको यतिवरो मुक्तो वसिष्ठाश्रमे तं पम्पाधिपं स्मरन्हृदि शुचौ श्रीतुङ्गभद्रातटे ॥ ७८ ॥ तं वन्यं गुरुमद्वयं सदमलानन्दं जगद्यापिनं भक्तानामनुचिन्तितार्थकरणे चिन्तामणिं देहिनाम् । नित्यं निष्कलमेकमेव मनसा वाचा शरीरेण च श्रीमन्माधवशारदास्ययतिमेवाहं भजे सन्ततम् ॥ ७९ ॥ आसीन्माधवभारतीति विदितस्सन्यासियः पुरा तेनेयं किल सर्वदर्शनपदोपेता कृता कौमुदी भानीता च महाबलेश्वरयतिश्रेष्टरिमां केरल- क्षोणीन्ताम्मिलिता वयं लिखितवन्तोऽमी यथापौरुषम् ॥ ८॥ शुभमस्तु ।।

·॥ श्रीरस्तु ॥
अद्वैतपंचरत्नम् ॥
बालकृष्णानन्दसरस्वती विरचितया किरणावल्या समलङ्कृतम् ॥
मन्दस्मितमुखाम्भोज रमालङ्कृतवक्षसम् ।
वन्दारजनमन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ||
पुण्डरीकाजिनधरं विलसन्माललोचनम् ।
ज्ञानमुदाश्चितकर दक्षिणामूर्तिमाश्रये ॥
यप्रसादलवं प्राप्य प्रत्यूहजलर्षि जना. ।
महारभास्तरन्त्येत विघ्नेशमनिशं नुमः ॥
या श्रियं नगजा वाचा देवीमाइर्विचक्षणाः
ना लोकमातरं पन्दे वाग्मिभूतिप्रसिद्धये ॥
यदीपसूविटसच्छासनावा भवाम्बुधिम् ।
सन्तस्तरन्ति तं वन्दे पाराशर्यमहर्निशम् ।।
यदीयमाथ्यकालस्यन्दमानमरन्दतः।
विङ्गस्तृप्तिमेति शङ्करं तमुपाश्रये ॥
यस्य प्रसादकणिकानोका तारयते नतान् ।
ব্যপ্তি ন ই দুনিনুবৗদিল।
यस्योपदेशमाहात्म्याजडा अपि विनिर्गता. ।
ससारबन्धात्तं वन्दे वासुदेवेन्द्रयोगिनम् ।।
काह क भगवपादकृतिगामीर्यजन्मभू ।
तथाप्यत्रावगाह मे काश्ते खलु मानसम् ।।
महता पक्षपातेन दुस्साध्येप्पथकल्पने ।
मने सामर्थ्यमस्त्येव टिडिभोऽत्र निदर्शनम् ॥
गुरुपादाम्बुजद्वन्द्वष्याननिर्मरमानस ।
रचये पंचरतस्य विवृति किरणारलिम् ।।
.

·2 - “ अपाम सोमममृता अद्वैतपश्चरत्नम् अथ खल्लु परमकृपालवो भगातो भगवपादा निपिल्लोक ससारदागनलपरिपीत- मुपलभ्य आमज्ञानामृतमेव तदुपशमन सुखसाधन चाहु । युक्त च तत् । तस्यैव त मूलाविद्या- निवर्तकत्वेन तन्निवर्तस्वात् । तदेव खलु साधकम् , सन्यस्य तत्साधक वानुपपत्ते । तथाहि- न धर्म सुखसाधक । तत्परस्यानित्य वेनासुग्वगात् यो वै भूमा तसुखम् । नाल्पे सुख मस्तीति भूम्न सुख रम् । सुखव च प्रतिपाद्य यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्प तमळमिति भूनो नित्य- त्यस्य अल्पस्यानित्य वस्य च प्रतिपादनात् । “ तद्यथेह कर्मचितो लोर क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्य चितो लोक क्षीयते” इति कर्मफलस्यानित्ययश्रवणात् । “अतोऽयदात" इति ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य अनित्य श्रवणाच । ननु अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन सुकृत भवति"। अभूम" इत्यादौ कर्मफलस्यापि नित्यत्व श्रूयते तत तस्यापि सुखवमस्त्येव । तथा अर्थाऽपि सुखसाधक एव । धर्मादिहेतुवात् । कामस्य सुखहेतु प्रत्यक्षसिद्धमेव । यदि चार्थस्य राज- निमित्तदु सफलत्वात् , कामस्यापि व्याध्यादिद्वारा दु खसाधमत्वात् , तयो सुखहेतुत्वेऽपि विष- सपृक्तमधुवदनुपादेयता तदा भ्रमात्तयोरुपादानेपि धर्मस्योपादान स्यादेव तफ्लस्य नित्यत्वात् दुखासमिन्नत्वाच, श्रुतेरुमयफलनित्यत्वेऽपि तुल्य वात् । धर्मस्यैय ज्ञानोपयोगिवावश्यभावेन " तद्धेतोरेवास्तु तद्धेतुत्व मध्ये किं तेन " इति न्यायेन तसाधक वाच धर्म एव सुखसाधः । न ज्ञानमिति चेन्न । धर्मस्य सुखसाधकल्यानुपपत्ते । नदेव हि सुख यन्नित्य भवति । नहि धर्मस्य फल नित्य भवति, " तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयते" इत्यादिश्रुते । ननु कर्मफलस्य नित्य वेऽपि श्रुतिरदाहृता-" अक्षय १ + चातुर्मास्ययाजिन " रत्यादि , सत्य, न सा स्वार्थ लभते, तया बाधित वात् । न च विनिगमनादिविरह , श्रुति वाविशेषण प्राबल्यदौर्बल्ययोरुभयत्रापि तुल्यवा- दिति वाच्यम् । अनित्यत्वप्रतिपदकश्रुते यद्यक्रियाजय तत्तदनित्यमिति प्रत्यक्षदृष्टव्याप्त्युपो दलितवेन प्रपल वात् । न च नित्यताप्रतिपादक वे अनुप्राहक प्रमाणमस्ति, नित्यताश्रुते दीर्घकालमात्रपर्यवसन्न- त्यात् । अश्वत्यामादिनित्यतावत् । अनित्यश्रुतेश्वान्यथयितुमशक्य वात् । कुत्राप्यदर्शनात् । न च तर्हि नित्यताश्रुते खार्थप्रच्यवादप्रामाण्यप्रसङ्ग । रुच्युपादनद्वारा प्रवृत्युपा दक्तया नात्पर्यार्थानाधात् । वाच्यार्थे तापमानात् । अन्यथा चातुर्मास्यादावेव सर्ने प्रवर्तेरन् । नान्या । श्रुतिश्चाथर्पणी, स्थूलार धतीन्यायेन " मत्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् तानि नेताया बहुधा सन्ततानि । तान्याचरथ निपतं सत्यकामा " इति नित्यकर्मफलप्रेप्सो कर्मकरणमुक्त्वा अनेन कृतेन किं निय फल भरतीत्याक्षिाया "एप व पुण्य सुकृतो ब्रह्मलोक ॥ इति ब्रह्मलोग . अन्यथाभावस्य - ·तथाच श्रुति- शास्त्रस्य किरणारीसहितम् फलवेन निर्दिश्य तत पर लिया होते अदा यारूपा" इसादिना यज्ञादीनामनित्यफलत्व प्रदर्य तसाधने पुरुषार्थजनकत्व मन्यमानस्य "जरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्तिइति ससार प्रदर्य आमशानमेव पुरुषार्थसाधनमाह-~ ~मास्त्यकृत कृतेन तद्विज्ञानार्थमित्यादिना । aો न वा धर्मफलस्य नित्य पग । अनो न मुबमापनन्त्र धर्मस्य, अर्थकामयोस्तु प्रन्युक्तमेव । -~~" नान्य पन्या विद्यतेऽयनाय " इति एतेपा तसाधनावनिपेधपुरस्सर "तमेव विदित्वातिमृत्युगोत" इति ज्ञानस्यैव सुखसागर दर्शयति । तमलस्य च नित्यन्त्र प्रागेवोक्तम् । ज्ञानस्य साधनोक्ति औपचारिकी युत्तरस वक्ष्यते। अनस्माधनभूतज्ञानोपायमालोचयमाना गावपादा प्रस्थानत्रयामक ग्रन्थ निर्मितरतनग्नधिकारिणा केपाचिमसारदारिद्यनिर्दहनाय तर्षकूलपीवीकान्तिापक्षग्रहमाकीर्णाभिद्धान्तगभीरा प्रस्थानत्रयायोरशे एचरनमद्भुतमाददु । तत्वभावत सरलमपि केपाचिन्मन्दमतीना तदविवरणाय प्रयतामहे । तत्वमुमुसुकथारूपत्वात्तदेकदेशभूतस्यास्य तप्रकरणयात नकग्णस्य वालाधिकारतया बालस्य च जमान्तरकृतसुकृतमहिना तजन्मकर्तव्यजिज्ञासाममत्रातादृशमेवावनत शिष्य गुरुरपदिशति, सोपानारोहणन्यायेन पुस्पार्थसापनानि झमेणोपदिदिक्षु -वेदो नियमधीयतामित्यादिना-~ वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म खतुष्ठीपताम् तेनेशस्य विधीयतामपचितिकाम्ये मतिस्त्यज्यताम् । पापौघापरिधूयतां भवसुखे दोपोऽनुमन्धीयता आत्मेच्छा व्यवसीयता निजगृहातूर्ण विनिर्गम्यताम् ॥१॥ वारस्य आदित कर्तव्य दर्शयति वेद इति । वेद सार्थवादमन्त्रविधिकलाप । ब्राह्मणस्यापि विधिल्पत्यासाङ्ग रति शेष । अङ्गाध्ययन विना ज्ञानानुपपत्ते । अर्थज्ञानस्यानुठानोपयोगिवेनाव. दयकना सूचयति मूकारोऽध्ययनस्य ज्ञानपर्य तन्त्र स्खनुष्ठीयतामिति, अर्थज्ञानाभाडे मुष्ठ- नुष्टानानुपपत्ते । अगानि शिक्षा कन्पो व्याकरण निरुक्क छन्दो ज्योतिषमिति श्रुतिगृहीतानि, वेद इत्येकवचन सामस्ततेदाध्ययनस्याभावेऽपि एक्स्य वाऽध्ययनमावश्यामिति सूचयितुम् । वेदानधीत्य वेदौ वा वेद वापि यथाक्रमम् " "अविप्तनाचर्य" इति वचनादेकस्याध्ययनगिनि सकुलीनादागतस्येति द्रष्टव्यम् । निय-सदा-विहित- काल इति शेष । निहितेतरकाले निषेधात् ॥ आचार्यममी हन्ति शिष्य हन्ति चतुर्दशी । उभी पददशी हति प्रतिसत्पाउनाशिनी || ·अद्वैतपश्चरत्नम् . मद्वोधने मच्छयने मदनपरिवर्तने । स्वाध्याय न प्रकुर्वीत मनादिषु युगादिषु ॥ इत्यादिवचनात् ॥ अधीयता त्वयवेति शेष । अयत्रापि क्रियापदेषु स्वयेत्यव्याहार्यम् । श्रुतिश्च म्वाध्या योऽध्येतव्य इति अध्ययनकर्तव्यता दर्शयति । ततश्चाधीताशाहदात्तदर्थज्ञान जात, ततो मम किं स्यादित्याकाङ्क्षमाण शिष्य प्रत्याह-तदुदित कर्म स्वनुष्ठीपतामिति। तेनाधीतेन वेदेनोदित विहित कर्तव्यतया प्रतिपादितमिति यावत् । निहित च द्विवियम् । प्रत्यक्षविधिविहित अनुमेय विधिविहित च । अर्थमादोन्नेयविधिविहितस्यापि सगात् । क्म नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तरूप काम्यफर्मत्यागस्य काम्ये मतित्य यनामियुक्तत्वात् । नित्य च कर्म द्विविधम् । श्रौत स्मात च । आद्य अग्निहोत्रादि द्वितीयमोपासनादि च । नमित्तिक म्फनहोमोपगगम्नानादि । प्रायश्चित्त च तपश्चाउभनादि स्वनुष्टीयताम् । सुष्ठु अनुमान च कर्मणा सागतयाऽनुष्ठानमेव। अगावैकल्ये च कर्मणा सुपुत्वानुपपत्ते । श्रुतेश्च कमकर्तव्यता दर्शयति-"कुपनेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छन समा " इति । एवमुक्त भवति । साङ्गवेदाध्ययनानन्तर तदर्थज्ञाने सति निद्वत्ताया सपादितत्वादु- द्वाहानतर विशिष्टकुडप्रसूतेन त्वया अर्थिना समर्थन सता साह्न कर्मानुष्ठेयमिति । ननु साङ्गकर्मानुपानेन मम रिमित्यत आह-तेनेशस्य विधीयतामपचितिरिति । तेन साङ्गमनुष्ठितेन कर्मणा ईशस्य परमेश्वरस्य अपचिति =पूजा विधीयताम्-विधानेन क्रियताम् । इति यावत् । ननु यज्ञादिकम स्वर्गाद्यर्थं भवति । “योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यमेत " सन्ध्यामुपासते यतु सतत सशितव्रता । निधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक मनातनम् ॥ इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । अतस्तस्य कय पूनार्थव अयार्थस्या यार्थत्वानुपपत्ते । न च नित्याना कमणा निष्फरवावर्गादर्थवानुपपत्ति श्रुतिस्मृती च रुच्यर्थे पूर्णाहुतिवाक्यवत् । न च "प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोऽपि प्रपतते ।।' इति न्यायेन नित्यस्यापि प्रयोजनयन्त्रम् तदभावे प्रवृत्यनुपपत्तेरिति वाच्यम् । अकरणे प्रत्यायश्रवणेन तनिवृत्यर्थतया तत्र प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । तहि तन्निवृत्या प्रयोजनववेन विप्रयोनन याभागायुनिस्मृतिसिद्धकार्यभावस्य खर्गादे प्रयोजन पारस्यमायाच। पूर्णाहुतियाक्यसिद्धरय सम्मामाटेरितरसर्मसु यननिवृत्यापादक्तया इतरसमनिधियापादफ्यान प्रयोजनमिनि चेन्न । यूपाचर्थस्य स्वदिरादे वीर्याधर्थववदत्रापि मायर्यम्य यागादे पूनार्य वाविरोगत् ।

·5 किरणावलीसहितम् अपिच पूजा नाम नार्चा, अपितु फलत्यागः । एव न यज्ञफलभूतस्य स्वर्गादेरीवर- मुद्दिश्य स्वत्वत्यागसंभवान्न पूजार्थत्वानुपपत्तिरिति । ननु तदुदितं कर्मेत्यत्र नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तात्मकं कर्म कर्तव्यमिति प्रतिपादितम् । तदनुपपन्नम् । काम्यानामपि वेदोकत्वाविशेषतः कर्तव्यवात् । न च काम्यानां बन्धकत्वान्न कर्त- व्यता आभिवारवदिति वाच्यम् । नित्यानामपि कर्मत्वाविशेषेण बन्धकवापत्तेः। आभिचारस्या- नर्थजनकत्वस्य वेदेनैव प्रतिपादित वात् । काम्यानां तदप्रतिपादकत्वेन कर्तव्यचोपपत्तेः । न च नित्यानामफलत्वान बन्धकत्वं काम्यानां तु फलवन्वाइन्धकत्वं युक्तमेवेति वाच्यम् । चित्रया यजेत पशुकामः, विश्वजिता यजेत स्वर्गकामः इत्यादिवज्योतिष्टोमेन यजेत वर्गकामः सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ इत्यादिश्रुतिबलान्नित्येऽपि फलसिद्धः। इयानेव विशेषः । निसानामकरणे प्रत्यवायः। काम्याकरणेन नास्तीति । न च नित्यकर्मफलस्येश्वरार्पणसंभवान्न तद्वन्धकमिति वाच्यम् । काम्येऽपि उक्तन्या- यस्य तुन्यन्वात् । तथाच काम्यमपि कर्म अनुष्टेयमेरेत्यत्राह-काम्ये मतिस्त्यज्यतामिति ॥ काम्ये कर्मणीति शेषः । मति.कर्तव्यताबुद्धिरिति यावत् । अयं भाव:----" प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरा- दस्पर्शन वरम् ॥ इति न्यायेन काग्यं कर्म कृत्वा तत्फलस्पेश्वरार्पणापेक्षयाकाम्यकर्माकरणस्यैव युक्तन्वात्। "वीरहा वा एप देवानां योऽग्निमुद्रासयते " " अकुर्वन् विहितं कर्म " इत्यादिश्रुतिः स्मृतिभ्यां निसनैमित्तिकाकरणेऽनर्थश्रवणेन तन्निवृत्यर्थतया, प्रायश्चित्ताकरणे तदनिवृत्या तेषा कर्तव्यतायां सिद्धाया यादृच्छिकफलस्य ईश्वरार्पणमंभवादिति ॥ ननु अतियनसाध्ययज्ञादिफलस्येश्वरार्पणे कृते सिद्धस्य परित्यागात् अन्यस्य कस्य- चिदलाभात् । “सिद्धमन्न परित्यज्य भिक्षामटति दुर्मति ।" इति न्याय आपन्न इत्यत आह. पापौघः परिधूयतामिति । तेनेल्यनुवर्तनीयम् । तेन ईश्वरमुद्दिश्य परित्यक्तफलेन कर्मणा पापानां पापफलानां अन्त,करणदोषाणा रागादीनां, ओघः मंचयः, परिधूयतां परिन्यज्यतामिनि यावत् । ईश्वरमुद्दिश्य फलल्यागेन नित्तगतदोपरूपाननिवृत्तेः श्रेयोयोग्यतायाश्च संभवान्न त्वयोक्तन्याया- वतारः इति भावः । ननु यज्ञादिकर्मणा स्वर्गार्थवावर्गस्य च सुखलपत्वेन पुरुषार्थत्वात्पुरुषार्थस्य कर्य त्यागस्मभवतीत्यत आह-भवसुखे दोोऽनुमन्धीयतामिति । भवे मारे, यन्सुखं विषयज तत्र दोषः अनित्यचं.दु.खमयुक्तत्व वा, अनुमन्धीयतां अनुन्मयता इति यावत् । अनित्यत्व-विषय कालीनन्वाद्विषयाणां चानिन्यस्यात् । तथा दुःखसंभृकच च वैषयिकसुखार्य प्रवृत्तस्य य्याध्या- घनेकदुःखदर्शनात् ॥ न च तस्य उादेयत्व संभवति निपसंपृक्तमधुवत् । तथाच स्वर्गसुखस्य अन्य- वैषयिकत्वेनानित्यवादसुरादिनिमित्तपरिभवेन दुश्वदर्शनेन तत्तारीतन्याच्च तम्य त्यागेन भवेतन्यम् ।

·6 अद्वैतपञ्चरतम - । एव च सस्य द्रव्यस्य राजादिनिमित्तानर्थे दृष्टे सति सद्राह्मणमाहूय दानवदीश मुद्दिश्य फलस्यापि त्यागसभवादिति भार ॥ ननु स्वर्गादिसुखस्यानित्यत्वादिदोषव वेन तस्य त्यागादन्यस्य कस्यचित्पुरुषार्थस्य अभायात् स्वस्य अवृतार्थत्वमेव स्यादित्याकुलितमन्तेवासिन प्रत्यात्मैव पुरुषार्थ , अतस्तद्विषयेच्छा त्वया कार्या इत्याह--आत्मेच्छा व्यवसीयतामिति । आत्मविषयकेच्छा स्वस्यामिलाप व्यय सीयता निश्चीयता-मियतामिति यात ॥ आमन पुरुषार्थ च सत्यज्ञानानन्दवरूपत्वात् । सत्यत्व च कालत्रयानाध्यातम् । इदच वाह्ययादिव्यतिरिक्त सर्वैरपि स्वीकृतमेव । ज्ञानत्व च आदित्यादिज्योतिषा तेजसामपि भासकत्वात् । तथाच श्रुति - "तस्य भासा सर्वमिद विभाति" इति । आनन्दत्व च परमप्रेमास्पदत्वात् । तथाच आत्मन पुरुषार्थस्य लाभात् न त्वया आकुस्तया भवितव्यमिति भाव । ननु आत्मविषयकेन्छामात्रेण यदि पुरुषार्थ तर्हि गृहिणोऽपि ममामविषयकेच्छाया सत्वेन पुरुषार्थलाभ स्यादिस्यत आह–निजगृहातूर्ण विनिर्गम्यतामिति । निज-खकीय, यत् गृह वेश्म, तस्माद्विनिर्गम्यताम्=विशेषेण निर्गमन च सर्वदा आसक्तिराहित्य बोद्धव्यम् ॥ अय भाव । न केवलमात्मेच्छामात्रेण पुरुषार्थलाभ । अतिप्रसगापत्ते । अपितु तद्विचारात् । नच आत्मविषयविचारो गृहासक्तिमत -सभवति, गृहिण पुत्रभार्यादिषु व्याकुल चित्ततयेतद्विषयकविचारासभवात् । अत त्वया तद्विचारार्थ गृहानिर्गम कार्य एवेति । कि च तव दुस्सगे सति दुष्टाना विषयलोलुपत्वात्तसगिनस्तापि तदासक्तिरेव स्यात् । तयाच आत्मविषयकविचारप्रच्युतेस्तवानर्थ एव प्रसज्येत, तदुक्त भगवता--- सगासजायते काम कामात्क्रोधोऽभिजायते कोपाद्भवति संमोह समोहा स्मृतिबिनम ॥ स्मृतिप्रशाद्वद्धिनाश बुद्धिनाशात्प्रणश्यति । इति ॥ तथाच तसा परित्यागेन ससङ्ग त्वया कार्य इत्याह-सङ्गः सत्सु विधीयतामिति- सङ्गः सत्सुविधीयता भगातो भक्तिईढाधीयता शान्त्यादिः परिचीयता दृढ़तर आशु संत्यज्यताम् । गद्विद्वानुपसेव्यतामनुदिनं तत्पादुका नुसेव्यता ब्रीकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोगाम्यं ममाकयेताम् ॥ २॥ मम सपुरुष महा संवध महयाम इति यावत् । निधीयता नीयतामिति यापत् ।। ।

·7 किरणावलीसहितम् अयमाशय । अत्र सन्तो नामात्मविषयक विचारवन्त । एव च समंगेन तवार्षि तद्विषयकविचार सुदृढो भवतीति ।। ननु दैवकृतविघ्नवाढल्ये तद्विषयकविचारे प्रवृत्तिरेव नोदयमासादयेत् । अस्तु वा प्रवृत्ति तथापि तत्फल न सिभ्येत् । दैवत्रलाभावे सदस्य निफरत्यादत आद-मगरतो भक्ति- ढाधीयतामिति । भग -" "ऐश्वर्यस्य समप्रस्य वीर्यस्य यशस श्रिय । वानरैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीरणा" ॥ इति श्लोकोक्तवैराग्यादिषडूप रत्युच्यते । मोऽस्यास्तीति भाग पङ्गुणैश्च सपन्न । परिपूर्ण परमेश्वर । अनेन भगरपादेन ईश्वरस्य सका तरायनिवर्तनसामर्थ्य योतित भनति । तस्य परमेश्वरस्य भक्ति तदेकचित्तता । दृढा-निश्चय। आवीयता=क्रियतामिति यावत्" तत निश्चलेन भागययानेन सूर्योदयेने। तमोराशेरन्तरायरागेर्नित्तिमभवादामन पुरषार्थत्वनिश्चय. वत तत्साधनात्मज्ञानार्थ तद्विचारे प्रवृतिमभवादपामनया प्रमादेवप्रसारवरासफरत्वमभवाय न त्वदक्तदोपावकाश इति भाव । नचेधार्पणकर्मानुष्टानादेवेश्वरप्रसादसिदै किगनया भक्त्येति वाच्यम् ॥ अधिक नैव दूष्यत इति न्यायेन भक्तर-युपयोगोपपत्ते । पसा हेतुमाहुल्येन प्रसादाधिक्ये सति विघ्नस्या- त्यन्तिकनिवृत्ते संभवाच्चेति भाव । ननु रागादिकलुपचित्तस्य पुरुषार्थापुरुषार्थ विचाराभावेन तज्ज्ञानाभावात्तत्साधने आत्मविचारे कथ प्रवृत्तिरित्याशक्य कालुप्यनिवृत्युपायमाइ-~-शान्त्यादिः परिचीयतामिति । शाति =अन्तरिन्द्रियनिग्रह । आदिशब्देन वहिरिद्रियनिग्रडो गृह्यते। इतरेषा साधनाना मूलकारेणैव तत्र तत्र प्रतिपादितत्वात् । परिचीयता अभ्यस्यतामिति यावत् । तथाच अभ्यासेन शान्त्यादिलामे कालुप्यनिवृत्त । पुरुषार्थविचारयोग्यतायाश्च सभवात्तसिध्यर्थ तद्विचारे प्रवृत्ति- रपपनवेति भाव ॥ नच पापौघ परिधूयतामित्यवतेश्वरमुद्दिश्य फरत्यागादेव कालुप्यनिवृत्ते प्रतिपादि- तत्वात्पुनस्तनिवृत्यर्थे शान्त्यादिकथनवैयर्यमिति वाच्यम् । ईश्वरार्पणकर्मानुशनेन कालव्यनिवृत्ती शान्त्यायभ्यासो द्वारमित्यौव तात्पांत् । अथवा-~-" पापौघ परिधूयता" मित्यन एवं व्याप्येयर-ननु तदुदित कर्मेत्यन प्रायश्चित्तकर्मादि कर्तव्यमियुक्तम् । तनिष्फरमित्यत आह पापौघः परिध्यतामिति । पापाना -प्रमादकृतनिषिद्धकर्मणा, जमातरार्जिताना वा ओघ =मचय परिधूयना परित्य यतामिति । तथाच श्रुतिनिषिद्धकर्मनिवृत्तिफलवा प्रायश्चितस्य तसाधन्वमेवेति न वैपल्यशकावकाश इति भाव । एव व्यारयाने च पापशब्दस्य मुख्यार्थ सभवतीति ध्येयम् । ननु श्रुतिविहितयज्ञादिकर्मस्ववश्यकर्तव्येषु तदैकल्यनिमित्तप्रत्ययायभयेन तदासक- चित्तस्य कथमात्मविचारेऽवकाश स्यादित्यत आह-दृढतर कर्माशु संत्यज्यतामिति। आत्म- ·8 अद्वैतपश्चरक्षम् अन्यथा तद्विधिवैयापत्ते. । विचारयोग्यतानन्तरमितिशेषः। नित्यनैमित्तिकादिक सर्वकर्म, दृढतरमपि विहिततया परित्यक्तु-' मशक्यमपि बहुजन्मसु कृतमपि वा, आशु-शीघ्रतया, विहित कर्म कयं परित्याज्यमित्यालोचना परित्यज्यैवेत्यर्थः । ननु विहितस्य कर्मणः कथं परित्यागः संभवति । अकरणे प्रत्यवांयश्रवणात् । न च मन्यासविधायकशास्त्रबलातस्य त्यागो भविष्यति । इति वाच्यम् । काग्यकर्मत्यागस्यैव सन्यासशब्दार्थत्वात् , तस्य च प्रत्यवायाभावेनं परित्याग- संभवात् । तदुक्तं च भगवता " काम्याना कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः" इति । न च कर्मत्यागस्यैव सन्यासशब्दार्थत्वेन काम्यकर्मण एव त्याग इति संकोचे माना- भावः । तर्हि कर्मत्वाविशेषाल्लौकिकव्यापाराणामपि त्यागापत्तेः । नच तेषां त्यागानुपपत्या तद्यति- रिकस्यैव त्यागः सन्यासशब्दार्थ इति वाच्यं । तर्हि प्रत्ययायश्रवगेन नित्याना कर्मणामपि त्यागा. संभवात् । एवं च कर्मत्यागस्य संकोचे आवश्यके सति काम्यकर्मत्यागस्यैव सन्यासशब्दार्थत्वसंभवा- दिति चेन्न । विहितस्यैव कर्मत्वेन संकोचे मानाभावेन च सर्पकर्मत्यागस्यैव सन्यासशब्दार्थत्वा - लौकिकल्यापारस्य च अकर्मत्वेन तत्त्यागस्याशब्दार्थत्वात् । सन्यासानन्तरं कर्माधिकाराभावेन नित्यादीनामनुष्ठानायोगादधिकारिणैव कर्मणामनुष्टीयमानत्वात् । तथाहि---"केन भगवन्कर्मा- ण्यशेषतो विसृजा" मीति कर्मत्यागप्रकारं पृष्टयन्तमारुणिं प्रति"तव पुत्रान्भ्रातृन् बन्ध्वादीञ्छिग्वां यज्ञोपवीतं याग सूत्र अध्ययनं च" इति कर्माङ्गभूतशिखायज्ञोपवीतसूत्राध्ययनानां निषेध प्रजापतिगह। नहि वेदादिरहितस्य काम्ये नित्ये च कर्मण्यधिकार.संभवति । न चैव नित्यकर्मत्यागे प्रत्यवायश्रवणं न स्यात् । यागादित्यागस्य त्वयैव विहित वोपादानादिति वाच्यम् । अविधिपूर्वक- त्याग एर प्रत्यवायपगेन, विधिपूर्व सत्यागे तदभावाद्धार्यत्वेन विहितस्य कृष्णविषाणादेश्वात्वाले एव परित्यागस्येव । न च अमिष्टोमाघनस्य विषणादेरग्निष्टोमसमाप्तेस्त्याग संभवतीति वाच्यम् । एवमवि- रकस्य यज्ञादिवर्मणा विधानेन विरक्तम्प तत्यागगंभात् , अधिकरिण एय तदकरणे प्रत्यापश्रवगेन अनधिकारिण तदयोगात् । माक्षणाधिकारके वृहस्पतिसवे क्षत्रियस्येव । अस्य च रोकामीनुद- रामौ समारोपयेत् इति अग्निसमारोपणश्रमगेन फळ चेनि कस्यापि परित्यागश्रयगेन अमि- कतारहितस्य यज्ञादारनधिकारात् , गायत्री च पं च अनो समारोपयेदिति गायत्र्या अप्युपर्महार- श्रयन सभ्याकग्णादी दोपाय । नच यज्ञादिविधियय॑म् विधाय तस्य परियागश्रणापेक्षया अविधानस्य युक्त्यादिति थाप्पम । अपिरकम्प यसिंचिपियरप्रवृत्तिप्रमत्ती यज्ञादी नियम्यमानयात् ।

·किरणावटीसहितम् 9 नच निपेचे उपनिषदामध्यनध्ययनम् । तस्या अपि अध्ययनत्वादिति वाच्यम् ॥ न हिस्यात् सर्वाभूतानि" इति भूतहिसामात्र प्रतिषिध्य अग्नीषोमीय पशुमालमतेति प्रतिप्रसवव. दत्रापि खाध्यायाध्ययनमात्र निषिध्य प्रतिप्रसवेन सर्वेषु वेदेषु 'आरुणमावर्तयेदुपनिषदमावर्तये। दिति उपनिषदध्ययनविधानसभवात् । तथाच सयासविधिना नित्यकर्मत्यागमभवेन कर्मसु व्यासक्रयसभवात् साकाशतया आमविचारे निशङ्कप्रवृत्तिरुपपनेति भाव ॥ ननु रौश्किपुरपार्थनिचारे का मम खत एव प्रवृत्तिस्स्यात् तज्ञानाभावादित्या- शक्य अत एव तज्ञानाभावेन खत प्रवृत्त्यसामर्थे ऽपि गुरूपदेशमाहात्म्याप्रवृत्तिसभवात्त्वया गुरुरपसरणीय इत्याह---सद्विद्वानुपसेव्यतामिति । सन् यो विद्वान्स उपसर्म्यताम् प्राप्यतामिति यावत् । तदुपसर्पणच मोपहार कार्यम् || "रिक्तहस्तेन नोपेयाद्राजान दैवत गुरुम्॥ इति स्मृते , " तद्विज्ञानाथं स गुरुमेवाभिगम्छेत्समिपाणिश्श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ" इति श्रुतेश्च । ननु मया गुरुरुपगतोऽपि किमर्थ गमोपदिशति । तस्य मदुपदेशेन प्रयोजनाभावात् । नच त्वया सोपहारतयैव गतत्वात् त्वदुपहार दृष्ट्वा तुष्टस्तव उपदेक्ष्यति इति वाच्यम् । विरक्तस्य तस्य त्वदुपहारेणापि प्रयोजनाभावात् । नच कृपासागरस्य त्वदर्शनमात्रेणोपदेश सभयतीति न त्वया विचार कार्य इति वाच्यम् । कृपाया अपि सहेतुकत्वादर्शनमानस्याप्यप्रयोजकत्वाचेत्यत आह अनुदिनं तत्पादुका सेव्यतामिति ॥ तस्य-गुरो, पादुका पादारविन्द पादुकाशब्देन पादाधारयस्तुवाचिना पादारविन्दस्य लक्ष्यमागचात् । अनुदिन-प्रतिदिन । तथाच खपादुकासेवनेन गुरो कृपा सभव । त्वादीन उपदेक्ष्यतीति भाव । ननु अर्थिना खापदिशति गुर , मया च किमध्यमित्यत आह-प्रझेकाक्षरमर्थ्यवा- मिति। एप-मुख्य मुख्यार्थप्रतिपादक वात् । अक्षरब्रह्म इत्येव रूप यस्य तत् एकाक्षर ब्रह्म । ब्रह्मेतिपदस्य अर्थ, अर्ध्यता-प्रार्थ्यतामिति, तथाच साथब्रह्मपदोपदेशे तदर्थस्य ज्ञातवेन तद्विषयकनिचारसभवादिति भाव । यद्वा ब्रह्मणस्तदेकमक्षर वो मरुमागाररूप तत्पदार्यमयतामिति । अत्राप्यभिप्राय पूर्ववदेवोन्नेय । अथवा एक च, तदक्षर चेति विशेषणसमास । एस सजातीयविनातीयस्वगत. भेदरहित न क्षरति-न नस्यतीतिअक्षर यह तदर्यतामिति । नवेतब्रह्म मया अर्थित तद्गुरु क्य गमोपदेश्यति । तस्योपदेशायोग्यत्रादिति पृष्ट- वन्त शिष्य प्रति तप्रतिपादक नास्यमुपदिशति-श्रुतिशिरोगाक्यं समार्ण्यतामिति । श्रुते शिर अन्तदेश-पर्यवसानदेश वेदात वेदमात्रस्य ब्रह्मण्येव पर्यवसन्नत्वेनतप्रतिपादकवेन वेदातस्य वेदपर्पक्सानदेशत्वमुपपद्यते ॥ 2 ·10 सम्यक् = सावधानेन अद्वैतपश्चरत्नम् यद्वा श्रुते शिर उत्तमप्रदेश -वेदान्त तस्य सर्वोत्तमब्रह्मप्रतिपादकत्वेनोत्तमत्वात् । तस्य यद्वाक्य तवमसीत्यादिरूप वस्योपनिषदुक्त तत् , समाकर्ण्यता आकर्ण्यता अयतामिति यावत् । ततश्च व्युत्पन्नरय तय वाक्यश्रवणमात्रेण तदर्थनिश्चयो भवेदिति भाव । ननु वाक्यस्य योऽयमर्थ तवमसीत्येवरूप न मभवति त्वशब्दस्य जीववाचित्वात्तस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वकिंचिज्ज्ञत्यादिविशिष्टत्वात्तच्छन्दस्य चेश्वरवाचक्त्वात्तस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिरहितत्वा सर्पज्ञल्वजगत्कारणत्यादिविशिष्टत्वाच्च । न च तयो किंचि ज्ञवसर्पज्ञत्वादिविशिष्टयो कथमप्यसिपदे नामेदो वोधयितु शक्य , विरद्धस्वभावत्वात् , विरुद्धस्वभावयोश्च तेजस्तमसोरभेदादर्शनात् । न च जीवे किंचि ज्ञत्वादेरीशे सर्वज्ञत्वादेश्च वाधे चैतन्यस्वरूपमात्रयोरमेदोऽपिरद्ध इति वाच्यम् । प्रमाणसिद्धधर्माणा बाधायोगात् । अन्यथा घटपटत्यादिधर्माणा बाधे स्वरूपस्येवत्व- समवेन तयोर्भेदो दत्तजलाजलिस्स्यात् । यदिच प्रमाणसिद्धस्य भेदस्य परित्याग । तर्हि नाहमीश्वर इति प्रमाणसिद्धम्य जीवमेढस्य परित्यागायोग इति चेन्नेत्याह---वाक्यर्थश्च विचार्यता मिति । वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरःपक्षः समाश्रीयता दुस्तर्कात्सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तोऽनुसंधीयताम् । ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामहरहर्गर्वः परित्यज्यतां देहेऽहंमतिरुज्झ्यतां युधजनैदिस्समुत्सृज्यताम् ॥३॥ असमाग्नानिवृत्तिपर्यन्तमिति शेष । याक्यस्य-तत्वमसीत्यादिरूपस्य योऽर्थ जीव- परामेटरूप स निचार्यताम् विचार्य असभावना निवार्य तत्स्वरूपमेवेति निधीयतामिति यावत् । चकारात्पदार्थाऽपि विचार्य । तदाऽप्यारूप इति निश्चय इति घोत्यते । अय भार-तव- पदवाच्यार्थयो किंचिज्ञत्वसज्ञियादिविशिष्टयो मेदर्मभवेऽपि रक्ष्यार्थयोरमेद सभाये । पया तदेशतत्वा तद्देशैतकालविशिष्टदेवदत्तस्त्रम्पयोरभेदासमवेऽपि सोऽय देवदत्त इति देवदत्त- स्वरूपमात्रस्य रक्ष्यस्यैकत्ववोध तद्वत् । नहि घटपटयोरभेदनोधर प्रमाणमस्ति । येन लक्षणयाऽ- मेसो पम्स्यात् । न च सर्पज्ञयविचित्वादिविशिष्टजीवेशखरूपयतिरेवेण जीवेशस्वस्प नास्त्येव येन तल्लक्ष्य स्यादिति वाच्यम् । दृदयमानजीवेशम्पस्य कल्पित येन तदधिष्ठानस्य पारमार्थिरम्या- वश्यमहीमरणीय वात् । तथाहि-न देहो जीव , उपत्तिविनाशवन नम्य जीववे पृतहाना. कृताभ्यागमप्रमगात् । इद्रियाणा परस्परविरक्षणायणा तेगा योऽह रूपमद्राक्ष स एवेदानी स्पृशानीयेमवैन प्रत्समिशनविश्य रायोगात् । न मन । मम मन इ1ि मिन नानुभवात् । नाहंकार, जाप्रसमसुन्योरुपत्तिविनाशानुभवेन पालनयारम्यायिजीवम्बर एन्यायोगाष्ट्र- •परे बम्बयासन्यप्रसंगात् । अत परिशिष्ट किंचिद्रूपमगीकरणीयम् । तदेव पारमार्थिक रूप औषम्य । प्रपचम्प पयादमयेन प्रतीयेत । शशगात् । संधन नस्पेशमात् सत्य ·किरणावलीसहितम् 11 । मसत्व कस्य निरुद्धमियत अनिर्वचनीयवाछुक्तिरजतस्कल्पित उमेर । तकारणव च कल्पितमेव समाचादिक तु दूरत एव । अतस्त कल्पनाविष्टान तु किचिद्रूप अङ्गीकरणीयम् । निरधिष्टानभ्रान्ते- रभावात् तदेव पारमार्थिक रूपगीगस्य । नयुक्त जीवेश्वरस्वरूपे पारमार्थिक किचिन्नवसर्गज्ञत्वा. दीना मभव । सोपाधिवधर्मवात् । नहि सोपाधिकधर्मस्य निरुपाधिके सभर नहि जपाकुसु- मयुक्ते स्फटिके प्रतीयमानस्य लोहितस्य तहियुक्त समय । तद्वदत्रापि अन्त करणमायोपाध्यवच्छि- नयोस्तत्समवेऽयुपाधिविनिर्मुक्तयो तदसभवात् । श्रुतिश्च-" यत्र वा अन्यदिव स्या" दिल्यादिना इवशब्देन द्वैतस्य प्रातीतिपन्य प्रदर्य परमार्थत तदपि निषेधति यत्र त्वम्य सर्पमात्मैया भूतल्केन क पश्येत् " दिल्यादिना । अत कय जीवेशमैदमभन । किंच मैदस्य पारमार्थिाले “ उदरमन्तर कुरुते, अथ तस्य भयभवतीति भेद- ज्ञानतोऽनर्थप्रदर्शन न स्यात् । विद्यमानस्य भेदस्य ययावत् ज्ञातवेनानर्यानुषपत्ति । विपरीत- ज्ञानिन पवानर्थ इत्यस्य रज्जुसर्पजानिनि दृष्टत्वात् । तथा अमेदस्यापारमार्थिक तज्ञानिन 'तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोशेऽअप मपत्स्य " इति तस्य पुरुषार्थप्राप्तिश्रवण न स्यात् । तस्य विपरीतज्ञानित्वात् । नाहमीधर इति प्रत्यक्षस्य तत्वमसीत्यभेदबोधकवाक्येन प्रत्यक्षसिद्धचन्द्र- प्रादेशकत्वस्याष्टाशीतिसहस्राणि बिस्तीण इति शब्देनेव वाधसभात् । सएपनेति नेनोल्यादिना आमस्वरुपव्यतिरिक्तस्य असत्वप्रतिपादनेन किंचिज्ञवसर्पज्ञवादीनामपारमार्थिकवस्य खत एव सिद्धत्वात् । एन च स्वशब्दस्य सोपाधिकिचिज्ञत्वादिविशिष्ट शक्तार युपाधिविनिर्मुक्ते लक्षणा- सभवात् , तच्छन्दस्य च सोपाधिकइन्वादिविशिष्टे शक्कारपि तादशोपाधिविनिर्मुक्ते लक्षणा मभवात्तयोश्च लक्षितस्वरूपयो असिपदेनामेदबोधसभवात्पूर्वोक्तासभावना उक्तप्रकारेण विचारेण- निवार्य पदार्थवाक्यार्थमभावना निश्चिन्वति । ननु अनेकैर्महर्षिमि अनेकमात्मसम्पस्य पुरुषार्थखरूपस्य च प्रतिपादितत्यात् त्वदुक्तप्रकार एवं कथ ग्राह्य इत्यत आह-श्रुतिशिरःपक्षस्समाश्रीयतामिति । श्रुतिशिर इत्यस्य पूर्वमेवार्यों वर्णित । तस्य योऽय पक्ष तात्पर्यविपपीभूतार्थरूप । समाश्रीयता सम्यगा- श्रीयताम् । तस्य सम्यगाश्रयण च तदुक्तार्यस्येव ग्रहणम् । अय भार. श्रुतिस्मृतिविरोचे च श्रुतिरेव वलीयसी" इति न्यायेन श्रुते बलवप्रमाणचेन तदुक्कार्थस्यैव ग्राह्य वात् । महर्पिप्रणीतस्य स्मृतिरूपत्वेन दुर्बलत्वातदुक्तार्थस्य अग्राह्यन्यात् । तयाच दुर्बलस्मृत्युक्त पक्ष परित्यय श्रुतिशिर समत मदुक्तार्यमेव गृहाणेति । ननु महपिप्रणीतमपि युक्तियुक्तबाहाहामेव । तथाहि - आत्मा प्रतिशरीर मिन्न सुखदु खवैचित्र्यदर्शनेन आत्मरत्वे तदनुपपत्ते आमा कर्ता, अचेतनस्य कर्तृत्वादर्शनाद । तथासति तृणादीनामपि कर्तृत्वापत्ते । अत एव तस्य भोक्तव, अन्यस्य दुःखाभार एव पुरुषार्थ । सुग्यन्य दु ग्वमवृक्त वेन परित्या यवेनापुरुषार्थचात् विषयक- भोक्तत्वेऽतिप्रसगापत्ते ।

·12 अद्वैतपञ्चरत्नम् मधुवदित्यादियुक्तियुक्तमुपादेयम् । " युक्तियुक्तमुपादेय वचन बालकादपि " इति न्यायात् । तथाच तदुक्तार्थस्य थुन्यपेक्षया दुरस्वेऽपि माहारयमेवैत्यत आह-दुस्तात्सुविरम्यतामिति । दुष्ट आभास श्रुतिविरद्ध इति वा, तर्क =युक्तिरूप, यस्य महर्षिप्रणीतस्य तस्मात् दुस्तर्कात् । सुविरम्यता-सुष्ठु विरम्यताम् । मर्मदा इच्छाभार एर निरामस्य सुष्टुव बोध्यम् । अयभार । उक्तयुक्तिश्च आभास एव, तथाहि-"कामस्सकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीभीरित्यतत्सा मन एकाइति कामादीना मनो धर्मत्यप्रतिपादनेन सुराद ग्पयोरपि तद्वृत्तिरूपत्वेन तद्धर्मत्वात्तद्वैचित्र्यस्य प्रतिशरीर मनोमेदापादक वेप्यागमेदानापादकत्वादचेतनस्य शरीरादेरेय कर्तृत्वदर्शनात् । तृणादीना च चेतनसन्निधानविशेषाभावेनावर्तृत्वोपपत्ते आत्मसनिभानविशेषस्यैव कर्तृप्रयोजकलात् । अकर्तृत्वादेवाभोक्तृत्वात् । वैषयिकसुरवस्य दु ग्यमालितवेऽपि नित्यसुखस्य तदभावात् । नित्य- सुखस्य विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति श्रुतिसिद्धस्य निरसितुमशक्यत्वादाभासत्वमुक्तयुक्तिनिचयस्य बोव्यम् । श्रुतिविरुद्धता च " द्वितीयाद्वै भय भरती"ति भेदमा निषेधैनात्मभेदस्य सुतरामनुपपत्ते । आत्मनो ब्रह्मभेदप्रतिपादने कर्तृत्वादे श्रुतिविरुद्धत्वाद्रह्मविदाप्नोति पर इति ब्रह्माक्षेरेव पुरुषार्थ- श्रवणाचेति द्रष्टव्यम् । तथाच श्रुतिविरुद्ध आभासयुक्तिमफलित तद्वाक्यमनादेयमेवेति । एव दुतर्फमकलितवाद्युक्तिविरामोक्त्या त्ययापि दुस्तकानुसन्धान न कार्यमिति घोतितम् । ननु यदि दुस्तर्काद्विराम तर्हि किं तर्कवाद्यविशेषासुतःऽपि विरम कार्य इत्यत -श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसन्धीयतामिति । श्रुतिमत =समत ---श्रुतितात्पर्यानुगुण इति यावत् तर्क =अनुमानम् । अनुमधीयताम् अनुस्मयतामिति ॥ अयभाव -श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रवणानतर मनन विधानेन मननस्य युक्तयनुचिन्तनरूपत्वेन श्रुतार्थदाट्यार्थतया आवश्यकत्वेन श्रुल्यादयो अनुभवादयश्च यथासभामिह प्रमाण इति भाष्येण श्रुत्यतिरिक्तप्रमाणस्वीकारेण तस्य आवश्यकत्वेन दुस्तकस्य श्रुत्यर्थविरोधित्वेन परिहार्य वेऽपि सत्तस्त्वया अवश्यमिह अनुसन्येय एवेति । ननु उक्तविचारेण असभापगया निवृत्तत्वेनाह ब्रह्मास्मीति निश्चये जातेऽपि देहादा- वहममिमानेन तत्र च आत्मनिश्चयसत्वेन म्यस्य ब्रह्मत्वनिश्चयस्यानेनामिभूतस्य च कार्यजनना- सामयेनोत्पन्नोऽपि ब्रह्मत्यनिश्चय निष्फल्स्स्यात् । तथाच तदर्थविचारोऽपि निरर्थक एव स्या- दित्यन आह---ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामिति । अनुदिनमित्यध्याहार्यम् । ब्रह्म निरस्तनिखि- लोपाधिक चैतन्य माटस्य सत्तात्मर, तदहमस्मीति विभाव्यताम् । विशेषेण भावना क्रियता- मिति यावत् । भावनाया विशेषस्य या सायंकालिकत्व बोध्यम् । एव च सार्यकाल श्रुत्युक्तब्रह्म- ध्यानेन तद्विषयनिश्चयस्य सूढत्वमभवादिति भाव । ननु वदुक्तप्रकारेण वाक्य सार्थक श्रुतवत तदर्थविचारेणासभावना निवर्तितवन तदर्थप्यानेन नदर्थनिश्रयदादर्यतो मम कोवा ममान इत्यभिमानिन अन्तेवासिन पनि ज्ञानिया- आह- ·किरणावलीसहितम् 18 हीना निर्धर्मके आमन्पसभमादन्त करणनिष्ठ वेन तव तद्धर्मामिमाने सत्यज्ञत्यमेव प्रसज्येत । तथाच अज्ञाननिवृत्ययों विचारादिप्रयासो निष्फल स्यात् , अतस्त्वया तत्त्याग कार्य इत्याह- अहरहर्गर्वः परित्यज्यतामिति । गर्ग =ज्ञानिलामिमान , अहरह प्रतिदिनं, जायमान इति शेष । तयाच अमिमाननिवृत्ती अज्ञानावग्रसक्तेविचारादि सार्थक एव स्यादिति भाव । ननु पूर्वोक्तपरिपन्थिभूतदेहामज्ञाने सति त्वदुक्त ब्रह्मध्यानेन कथ निश्चय वृया भवेदित्या. शक्य तस्यागपूर्वकमेव त्वया ध्यान कार्यम् । अन्यथा ध्यानत्वव्याहतेरित्यभिप्रेत्याह-देहेऽहमति- रुज्दयतामिति । देहे स्थूले सूक्ष्मेच, अहमति =अहमिति मति , उज्झ्यता परित्यज्यतामिति, तथाच तत्त्यागपूर्वकमेवा मध्यानेन देहा मज्ञानप्रच्यवादात्मज्ञानमेर दृढ़ भवतीति भार । ननु आत्मम्वरूपस्य सम्यक्परिज्ञात न येहि आ मखरूपविपरीतपादिन ते मया जेतव्या इत्युक्तवन्त शिष्य प्रति तस्साक वादस्यापि जयपराजयहेतुभूतस्य जयपराजयजन्यसुख- दुखद्वारा जितोऽस्मि मत्समान कोऽपि न विद्यया, पराजितोऽस्मि तुच्छा मदीया विद्या इत पर दृढमभ्यस्यामीत्याथभिमानापादक्त्या सोऽपि त्यान्य येत्याह--धुधजनेदिः परित्य- ज्यतामिति । वदति वाद विवाद =ह इति पावत् । तथाच स्यागे न तवाभिमानप्रसक्ति. रिति मा। ननु अस्तूकरीत्या विचारसाचिव्यम् । तथापि कथमामविचारे मनोनेश्वल्प सिध्यति । क्षुधाधिम्या परिपीडितस्य पुरुषस्य तदाकृष्टमानसत्वादन्याष्ठमनम अन्यत्र मनोनेश्चन्यायोगा- दिल्यत आह- -भुयाधिश्च चिकित्स्यतामिति । क्षुधाघिय चिकित्स्यतामनुदिनं भिक्षीप भुज्यतां प्याटनं नतु यरयतां विधिपशात्प्राप्तेन संतुप्यताम् । आदासीन्यमभीप्स्यतां जनकृपानिठुर्यमुन्सृज्यतां शीतोष्णाटि विषयतां नतु पृथा पाक्यं समुद्यार्यताम् ॥ ४ ॥ क्षुगाधिधेनि भेद नमारम्बारस्याग्निपि स्यतामिलनदावृत्या योग्यम् । शुध चिकि- स्पता ब्यारिध विकिस्यतामिति । ननु याभ्या तो निवायी निगरितापप पुनर नो कर निगारतो भवन इत्याश- -~-अनुदिनं मिक्षाधं भुज्यतामिति । अनुदिन-प्रतिदिन, न्याधिनिवृत्तौ तनिषतिपयंत. मिति शेष । क्षुनिवृत्तौ तु यावनीय योध्यम् । भिक्षाच औषध चैति द्वन्दक्यद्वार, मिक्षाच- माधुक्रममा प्राप्रतापाचितम् । तालिब नोपाल मै पनि स्मृतम् ॥ दयाह- ·14 अद्वैतपश्चरनम् इति स्मृत्युक्ता पञ्चविधापि ग्राह्या। साच यावत् क्षुन्निवृत्ति भोक्तव्यैर । अन्यथा तदनिवृत्या पूर्वोक्तमनोनैश्चन्यासिद्धे तदवस्थत्वात् । न च अष्टौ प्रामा इति स्मृतिविरोध । तस्य विचारानधिकारिविषय वात् । औषध भैषज्यम् । ननिषेधस्मृतिरपि विचारानधिकारिविषयैव । नतु विचाराधिकारिविषया तदधिकारिण- स्तन्निपेधे रोगानिवृत्या विचाराप्रसक्तौ पुरुषार्थप्रच्युतिप्रमगात् ॥ तथाचानुदिन भिक्षौषधभोजनाभ्या क्षुधाधिनिवृत्तिमभनाद्विचारे मनोनश्चल्य सिध्येदिति भाव । । यद्वा न गात्मविचारप्रतिवन्धककर्मादित्यागे भिक्षाशनस्यापि साग एव । तस्यापि तप्रतिबन्धमत्यादित्याशक्याह-क्षुयाधिश्च चिकित्स्यतामिति। व्यधिरिव क्षुत् क्षुद्याधि । यया व्याधि शरीरपातपर्यन्त एव क्षुदिति क्षुद्याधिरित्युच्यते । चकारश्च अवशरणार्थ । चिकित्स्यतामित्यत्र सबन्ध । चिकि सया निवार्यमेवेत्यर्थ । चिकित्साच क्षुन्निवर्तम्भक्षणमेव । अयभाव ---मिक्षाशनाभावे शरीरपातप्रमगेन विचारस्य मूठतो हानिप्रमगेन तस्यावश्यकर्तव्यचा- विधिपूर्वकस्मत्यागे च तादृशदोगाभावादिति । क्न निवार्यत इत्यत आह-अनुदिन भिक्षौधं भुज्यतामिति ॥ औषधमिन भिक्षेति भिक्षौषधम् । यथा औषध रुचिमनपेक्ष्य निक्त कटु पा भुज्यते एव भिक्षा रचिमनपेत्यव भुज्यतामिति यारत् । तथा7 भिक्षाशनेनैव तन्निवृत्तिम वतीति भाव । नरस्तु भिक्षाशनेन निवृत्ति । तथापि औषधयत्तस्याशनमित्ययुक्तम् । तथाहि- औषध कट तिक्त या यद्रोगनिरर्तक तदेव भोक्तव्यम् । इतरप्रकारस्यानिवर्तक नात् । प्रत्युत व्याच्याघभिवृद्धिकर नाय । मिक्षा तु रचिभूता क्षुन्निपर्तिका । तयाच तन्निवृत्तिसभी विमर्थ- गोपद्भिक्षा भो येगि स्वादुभूतप सपचित्यत आह-वाद्वन्नं न तु यत्यतामिति । तुशब्द शान्यावृत्यर्य । बाद रविभूतमन = मध्यभो योष्यलारप चनुर्वियमुदिइयेति शेष । न यत्यता=यनो न गर्य । तद्विषयायते तस्य मुमतोऽभ्यनेन कथामिद माध्यमिति विचारे मति आ सविनारे सत्य नामि प्रतीति भाव । ननु याभानेन न किंचिदपि सियत । सस्यापि यनमाध्यवादित्यन आह-विधि- शान्याप्तन गन्तुप्यताम् इति । नियमिण जन्मा तरकृतस्य शरीगरम्भरस्य सुनस्य दुपतम्य या यशापारपारपा प्राप्तन अन्नादिना, मनुष्यताम् । मम्यक्तोष लब्धस्य ममीयीन वे तदभावे या समतानुदिरेय। अय भार -दारीगरम्भकम्य क्मणो यायर रीर स्थायिवेन नदशादेय वामनभने यो निपट । नन धर्मपटापरिचिटनिष्टप्रसती ननिवारणार्य यन आरश्यय इनि धाभ्यम् । कर्मपन प्राप्यमाणम्य यहन निधारयितुमराम्यवान् । तदुक्तम्- ·किरणावलीसहितम् 16 " यदमावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा" नि । तथाचाभारिनो यत्नेनापि लाभा- सभमाद्भाविनश्च यत्नेन निवारयितुमशक्यचाच यतो निष्पर इनि । यहा न वस्तु कर्मफलादेव अन्नादिप्राप्रियतश्च मास्तु तथापि कर्मग्लेन प्रायमाणादिप वाहनादिए प्रीति स्यादित्याशक्य तया सति तद्भोगासक्तमनस आमविचारे नैश्चल्य न सियेदन ग्रीति मुक्त्वा क्षुन्निवृत्तिमान कार्य. मित्याह--रिधिपशात्प्राप्ते नमन्तुप्यतामिति । विधै सुवृतकर्मणो वगाप्राप्ते खाद्वन्नादौ न सन्तुष्यतामिति । तथाच न नैश्च याभानप्रसक्तिरिति भार । एव च्यात्याने च सन्तोपशब्दस्य मुग्योऽर्यो भवतीति ध्येयम् । ननु प्रियलाभालाभयो सुखदु खदर्शनात नरा अप्रियागभाराभयो सुग्वदु ग्वादर्शनाच्च कपमुभयत्र मम समता स्यादित्याशङ्ग्याह--आटासीन्यममीप्यता मिनि । उदासीनस्य भाष औदासीन्य सुग्वदग्नहेतावुभये च हर्पविषादराहित्यम् अर्भाग्यना=आप्तुमिप्यताम् । तदनन्तर- मभ्यस्यताचेत्यर्थ । तयाचाभ्यामपाके उभपत्र लभागभयो समता भवतीत भार । ननु गदीयसुखदुःखलामा यमनिवृत्त्ययं मम प्रवृत्यमावेऽपि दीनदर्शनेन तदीयदैन्य- निवृत्यर्थ कृपया प्रवृत्तिमभवेन, तथा वस्यचिद्वातक पचिपा तदनननिवृत्यर्थ नैष्टुर्येण प्रवृत्ति- समवेन ताम्या व्यामतचितस्य मम कुत आत्मविगारे नैश्चन्य सियेदित्याशक्य ते न कार्ये याम्या तब व्याक्षेप स्यादित्याह---जनकृपानछुर्यमुत्सृज्यताम्" इति । जने? कृपा च नैष्टुर्य चेति द्वन्द्वैकरदार । उसृयता परित्यज्यतामिति यावत। पन तयोम्न्यागे निश्चलता भवेदिति भार । नवस्तु देवाटागतानपानादिलाभागमनिमित्तपंपिादाभार । शीतोष्णादिजन्य- विपाटो दुर्वार इत्याशक्याह-~-शीतोष्णादि विपद्यतामिति । शीन च उष्ण च शीतोष्णो शीत-हिमादि । उष्ण सौरादिक तेज ते आदी पत्य मानापमानादेस्तायोकम् । मान पूजा । आमान-अपूना तत् शीनोप्यादि विपद्यताम् । विशेषेण मानाम् । सहने विशेषश्च तनय- दुखे प्रिय इव म्पिति । तसहन च देवाशमपनशीतोष्णादिमहनमेर न तु वयोर गला शोने उणे या स्थिया तसहनम् । तथा सीनिमित्तशगंगतिप्राप्त्या आमविचारानु- शरीराभावेन आमविचाराभाग पुरणार्यों न सियेत् । प्रयुन आमहननदोषणानर्थ प्रामुपात् । स च देवासानगीतोष्णादेयतेनान्यनिवार्यतपा तनिमित्त विषादेन लेशमानगमा. तत्रापि निपाहोन वार्य इति माव । ननु उपरराजयहेतुभागदागावेऽपि सक्किगताप म्याटिल्यासारय लौरिकार्ता. विप्रागेन तदारमनमनोरनेऽया गनिश्चरे दादयं न निदेव । उपन्नमाम्य पार्यरत्यात् । अतम्यया मोडी पाप्य त्याह-न तु प्यारस्यं ममुनार्यतामिति । व्यं । वाप- पटसमूह । तुरादापारापदि वनिमदामा पानी गो। उभयप न समुपागम् ।

·16 अद्वैतपश्चरतम् अत्र पदवाक्ययो. निष्फलत्व पुस्पार्थानुपयोगित्व न तु निष्फलत्वमात्रम् । ततो मन प्रीतिरूप- फलसवेन निष्फरत्याभावात् । एव च व्यर्थमाझ्यासमुच्चारणोक्त्या न केवल ज्ञानदायमात्र सिध्येत् । अपितु तादृशवार्नया औचित्यानौचित्यप्रयुक्त हर्पविषादाभायोऽपि सिध्येदिति सूचित मिति ध्येयम् । ननु व्यर्थवाक्यासमुच्चारण च मम कदा भवेदित्यत आह--एकान्ते सुखमा- स्यतामिति- एकान्ते सुसमास्यतां परतरे चेतस्समाधीयतां पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तदाधितं दृश्यताम् । प्रार्म प्रविलाप्यतां चितिबलान्नाप्युत्तरःश्लिप्यता प्रारब्धं त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मत्मना स्थीयताम् ॥५॥ एक अन्त =पर्यवसानभूत यस्मिन् तस्मिन् । खव्यतिरिक्तपुरुषरहिते देशे । सुख-निाक्षेप यथा भवति तथा। आस्यता-गम्यतामिति। ततश्च वृथावाक्योचारण न भवतीति भाव । ननु एकान्तयासेऽपि मनसो विषयलोलुपतया विषयामने मति ज्ञानदाय पूर्णवदेव न सिध्यतीत्याशङ्कप ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामित्यत्रैव प्रयतपुरस्सरमितरविषयमध्याननिरासेन ब्रह्म- विषयकध्यानाभ्यासस्योकवान विस्मर्तव्यमित्यभिप्रेत्याह-परतरे चेतस्समाधीयतामिति । परतरे उत्कृष्टतरे ब्रह्मणि, चेन -मन समाधीयता-सम्य गाधीयता-तद्विषय यानमेव सदा कार्यमित्यर्थ । एव च वालस्य मातरमेव स्मरत इतराभ्यासेन-मातृविस्मरणेनेतरविषयचित्तवदत्रापि विषयासक्तमनसोऽपि ब्रह्मविषयायानेन विषयविम्मरणमभयानोक्तदोपावरान इति भाव । ननु ब्रह्मविषयज्ञानाभावे तम्बर पापरिज्ञानात्तध्यानमपि न सिम्येदित्यशायाह- पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतामिति। पूर्ण-व्यापर म चासावामा चेति तथोक्त । सुसमीक्ष्यताम् = सुधु समीक्ष्यताम् । सुष्ट समीक्षण च यथाव शानमे। तथाच आमनो यथावज्ञानत्वेन ध्यान संमतीति भार । ननु आमनो व्यापपत्य नाम सजातीय विजातीय स्वगतमेदरहित समित्यमिमतम् । तदयुक्तम् । विजानीयस्य जगत सवेन तद्भेदराहिल्यायोगात् । सत म्बम्पतो मेदे प्रमाणाभावाधे- त्याशश्याह-जगदिदं नहाधितं दृश्यतामिति । इद-परिदृश्यमान, जायते पुनर्टय गष्यतीति जगत । म्यावरजनमानस म नाचिन तेन परमामविषयेक्षा साधित नाम्नि, नयापोदिन स्पता-प्रेक्ष्यताम्, जगत तदज्ञान विजृम्भित वेन त ज्ञानेन वाधर्ममयालुक्यज्ञान- कालिम्प रजतम्य मुधियागनेनेन । य च विजातीयस्प जगन आममानवाधितम्यसंभवेन सदेव.

·किरणावलीसहितम् 17 सोम्येदमन आसीत् ॥ इति श्रुत्या सयतिरिक्तसनिपेयेन च सद्सदिति प्रतीत्या सत एकत्वेन चोक व्यापकत्वं सुदृढमिति भावः । ननु सारमविचारासंसारनिवर्तकं ज्ञानं तथापि न विदेहकैवल्यसिद्धिः । शरीरा- रम्भकानेककर्मणां सत्वात् । न चेदानी कर्मसन्यासादेव कर्माप्रसके न शरीरादिप्रसंग इति वाध्यम् । इदानीन्तनकर्माभावेऽपि पूर्वजन्मक्तानेककर्मसत्याते वेव जन्मनु फलदानमित्यत्र नियाम- कामावात् । अन्यथा अस्मिन् जन्मनि कृतयज्ञादेः अस्मिन्नेव जन्मनि फलप्रसंगात् । तथाच पूर्वजन्मनि पतकर्मणां फलमदत्या नाशे अनियतफलन्यापरया तेप्वप्रवृत्तिप्रसंगेन तेषां नियतफलत्व अपश्यं याच्यम् । न च शरीरादिकं विना ताफलं भवतीति शरीरादिकमपि भवायवेत्यत आह--- प्रार्म प्रविलाप्यतामिति । चितिरादिति, काकाशिन्यायेन पूर्वत्रापरत्र च योज्यम् । नितिः शानं आत्मविश्यं, तस्य बलात् । प्राक्-पूर्वजन्मसु कृतार्म सुकृतं च प्रविलाप्यताम्-प्रदाता- मिति । अयं भाव:-न हि वीज नियताद्यमित्येतावना दग्धम यमुरमापद्यते । एवं कर्म विज्ञानाग्निदग्धं कथं फलाप भवेत् । न चैनावता नियतफलन्यं । तर्हि वीजादापि तुल्यन्वेन तत्रामुरार्थिनः प्रवृत्ति- प्रसंगार, श्रुतिश्च कर्मणो ज्ञानाग्निदम्धवं दर्शयति-तद्यथा इपीकावलमग्नो प्रोतं प्रदूयेतैय हास्य सः पाप्मानः प्रदूयन्त इति । स्मृतिश्व- " ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन' इति । तयाच नियतफलत्वेऽपि न शरीराद्यावश्यकतेति । ननु मास्तु नाम प्राशनकर्मणा, शरीरादि । ज्ञानानन्तरं कृतेन कर्मणा तद्भव येव, तेषां ज्ञानसमकान्वेनाविरोधिन्वेन ज्ञानेन दाहायोगादित्याशंक्याह-चितिवला- माप्युत्तरैः लिप्यताम् । चितिवलादिति गतव्याल्यानम् ॥ उत्तरः ज्ञानानन्तरं कृतैरपि कर्ममिः न लिप्यताम् = न लेयो अवाध्यतामिति । अयं भाव:-- -वर्तुः फलं भवति । न चात्मा कर्ता ईश्वरामिन्नस्य तत्य कर्तृत्वानुपपत्तेः। न च तर्हि ज्ञानात्पूर्वमन्यामनः फलभागिता न स्यात्तदाप्यरर्तृत्वस्य तुन्यचादिति वाच्यम् । तर्हि तदानी स्वतोऽभर्तृत्वेऽपि कर्तृत्वामिमानेन फलभागितोपपचापि ज्ञानानन्तरं तदमिमानाभावेन फटमागिन्याभारात् । एवं चात्मनः कयं कमरलेन संलेपः । न चै कर्मणा वैफल्यमिति पाच्यम् । "तस्य पुत्रा दायमुपयान्ति मुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां" इति युयैव कर्मझट- विनियोगस्य दर्शितवाछुलैय ज्ञानिनः कर्मस्य शेषस्य कण्टरवेश प्रनिशदिनचात् । “तपमा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एपमेवदि पापं कर्म न लिप्यत" इति । तपान कर्मणो निपल याभावेऽपि तरोता मनः मधेपाभापान नेनापि शरीरादिप्रमक्तिरिति । ननु तर्हि शनसमकान व विटेकरन्याचिः । झानातानगी विनाशेन शरी- राम्भाम्यादि तिनाशात् , हास्मससाभारे सम्पन्थिन्यनुसनः ।

·18 अद्वैतपञ्चरतम् नचारब्धफलस्य ज्ञानेन विनाशो न संभवतीति वाच्यम् । तत्रैव नियामकाभावादित्या. शंक्याह–प्रारब्धं त्विह भुज्यतामिति । इह अस्मिन् शरीरे हेतुभूतमिति शेषः । अत एव प्रारब्धं = प्रकर्षेण आरब्धं-आरब्धफलमिति यावत् । कर्म भुज्यतां - तत्फलं सुख दुःखं वानुभूयता- मिति यावत् । अयं भावः-पूर्वकृतकर्मणः अनारब्धफलस्य ज्ञानेन नाशेऽपि आरब्धफलस्य तेन नाशो न हि संभवत्येव । यथा धानुष्कः खतूणीरनिक्षिमबाणग्रहणे पुनस्तत्रैर निक्षिपेत् । तथा धनुष्यारोपे पुनर्धनुषो ग्रहणे च सामर्थ्यसद्भावेऽपि मुक्तेषुनिवर्तने सामर्थ्याभावः । तद्वत् स चेपुर्यथा यावद्वेगं गत्वा पतति तद्वत्कर्मापि यावस्त्रफलं तिष्ठति, तदनन्तरं नश्यति । न च वेगतो गच्छतः इषो.यावद्वेगमगत्वैव दण्डादिप्रतिमाभूतेनान्तरा पतनदर्श- नात् तद्वदेव प्रारब्ध कर्मापि ज्ञान प्रतिहतं सत् यावफलमस्थित्वैव नश्यतीति वाच्यम् दण्डप्रतिमाभूतस्येषुपतनहेतुत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनेपुवेगनिरोधिवेऽपि ज्ञानस्य तजन्यत्वेन तदविरोधि- स्यात् । नहि कार्य कारणविरोधि कुत्रचिदृष्टम् । नहि भेरीशब्दस्यले शब्दान्तरोपत्तिरस्ति । येन प्रथमादिशन्दान्प्रति द्वितीयादिशब्दानां नाशकत्वं स्यात् । न च द्वितीयादिशब्दानुत्पत्तौ शब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहणं न स्यात् शब्दस्य मेरीदेशस्थत्वात् श्रोतस्य पुरुपदेशस्थत्वात् तदसंबन्धस्य श्रोत्रस्य तदाहकत्वादिति वाच्यम् । अस्मन्मते श्रोत्रस्य कर्णशष्वुल्याच्छिन्ननभोदेशातिरिक्तत्वेन तस्य शब्ददेशे गमनमंभवात् । न चैवमपि मथनद्वारा खोन्पादककाष्ठं प्रति वहेर्दाहकत्वं दृष्टम् , तन्न स्यादिति वाच्यम् । काष्टस्य मयनद्वारा वह्वयमिभवनिवृत्तिमानोपयुक्ततया तदकारणचात् । अत्रच बहु वक्तव्यमस्ति । तथापि विस्तरभयादुपरम्यते । श्रुतिश्च ज्ञानानन्तरमपि प्रारब्धकर्मफलस्यावस्थानं दर्शयति । तन्नि- घृत्यनन्तरं विदेहकरन्यं दर्शयति । " तस्य तावदेव चिरं यारन विमोक्ष्येऽथ संपस्या इति, ततो न ज्ञानानन्तरमेर विदेहकैवल्याफाश इति । नन्वस्तु कर्मनिवृत्यनंपादकं ज्ञानं तयापि तस्माज्ञानान वदमिमतमुक्तिसिद्धिः। तथाहि नित्यनिरतिशयमुखारस्थितिः किं मुक्ति. किंवा अविद्यानिवृत्तिः । नाथा, तम्य ज्ञानासाभ्यत्यात् । भन्यथा नित्ययमनापतेः । ब्रह्मण एष नित्यनिरतिशपमुपपत्वेन तस्य च त्वदमिमतात्मवेन सम्पन्चात् सन्सपस्य च स्वतः सिद्धवेन तहाभायं ज्ञानादयोगाघ । न द्वितीय. अविद्यानित्या सद्वितीयवेनाद्वितीय सिदान्तनिरोधात् । नदि भागाभाश्योरेकर मंभागीयत आह-" अय परममामना म्यीयता" गिनि । अपप्रारनाम्यानंतरं, परमानना-परमसम्यागर, स्पीयतामिति । अयं गार:-गुक्ति- ·, किरणावलीसहितम् 19 द्विविधा, अनर्थनिवृत्तिः, आनन्दावाप्तिश्चेति, अत्र अनर्थनिवृत्तिः ज्ञानादुत्पन्नायाः विद्यायाः अविद्याविरोधित्वेन तन्नियननक्षमत्वेन खहेतुभूताविद्यानिवृत्ती अनर्थस्य कर्तृत्वादेःनिवृत्त्युपपत्तेः । न च तया अनर्थनिवृत्या सद्वितीयचापत्तिः । अनर्थस्य कल्पितत्वेन तनिवृत्तेरपि सुतरां कल्पितत्वाकान्पनिकस्य परमार्थवस्तुना साकं द्वितीयवानापादकत्वात् । नहि मैत्रीपुत्रेण वन्ध्यापुत्रः कल्पितः द्वितीयतामापयते । वस्तुतस्तु कल्पितवस्त्वभावस्य अघिष्ठानातिरिक्तत्वाभावेन सकार्या. विधायाः कल्पितत्वेन तनिवृत्तेरपि तदधिष्ठानातिरिक्तत्वाभावात् । नच तन्निवृत्तरधिष्ठानानतिरेके अधिष्ठानस्य नित्यत्वेन ज्ञानजन्यत्वं न स्यादिति वाच्यम् । अधिष्ठानस्य स्वरूपाकारेणाजन्यत्वेऽपि तनिवृत्तित्याकारेण तजन्यतोपपत्तिः, नाशकाभावाच नाशाभावात् । नहि ज्ञानानन्तरं कस्यविनाशकम्य संभवः । स्वाकारेणैव नित्यन्वस्य श्रुतिसिदा. न्तत्वात् । नचाभावस्य भावरूपत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । घटाभावाभावस्य घटवदर्शनेन तादृश. नियमाभावात् । तथाच ज्ञानादननिवृत्तिरिति सुष्टतम् । आनन्दावाप्तिश्च औपचारिकी, पूर्वमप्राप्तस्यानन्दस्येदानी प्राप्त्यभावात् । न चानन्दस्य स्वतसिद्धरूपत्वेन प्रारम्धस्य क्षयानन्तरं ब्रह्मानन्दात्मनाऽवस्थितिप्रति. पादकमूल कारवाक्यविरोध इति वाच्यम् । स्वत एव पूर्व ब्रह्मात्मना स्थितस्यापि जीवस्याविद्यामहिम्ना मिन्नावस्थितस्य अज्ञानकार्यतन्निवृत्ती “अथ परब्रह्मान्मनास्थीयता" मिति वक्तुं शक्यत एय, पूर्व तदवस्थाया एवं शुक्तः स्वाहानमहिना अतथाभूतरस्थितायाः तन्निवृत्ती वरूपापतिरेवेति न कोऽपि दोष इति संक्षेपः ।। अज्ञातं ब्रह्मतत्वं ये ज्ञातुमिच्छन्ति ते नराः। समाश्रयन्तु सतत किरणावलिमादरात् ।। मदीपकृतिमध्ये यो भूषणं दूपर्ण जनः । विचार्ययपदेवस्से महते निधये नमः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यातनिधाचार्यश्र्यश्रीमसच्चिदानन्द. पोगन्द्रचरणकमयुगगायमाणमानमगाउ श्रीकृष्णानन्द. सरखतीविरचिनाऽदवपरमश्रिणावळी सव्याच्या संपूर्णा ॥ a

·विवेकमुकुरः
श्रीनृसिहभारतीविरचित
रजो सर्पवदध्यस्त यस्मिन् विश्व प्रतीयते ।
उपास्महे नृसिंह त सर्वाधिष्ठानचिद्धनम् ॥१॥
सीन् देशान् पञ्चकोशाश्च विश्वादीस्त्रीन् शरीरिण ।
विराट् सूत्रामविश्वेशान् विविना म यथाक्रमम् ॥२॥
नित्यानित्यविवेकेन विविक्तश्शातमानस ।
भूगा मुमुक्षु क्रमशो मुच्यते गुर्गनुग्रहात् ॥ ३ ॥
देह स्थूलश्च सूक्ष्मश्च तृतीय कारणाभिध ।
देवनारक्मत्यादिभेदात् पृथगथात्रहि ॥ ४ ॥
यज्ञादिसभर पुण्य देवदेहस्य कारणम् ।
पाप नारकिदेहस्य निषिद्धाचरणोथितम् ॥ ५ ॥
जायते पुण्यपापाभ्या मनुष्यादिश्वरम् ।
देवादीना स्थूलदेहा बहुभेटा भवति हि ॥ ६ ॥
नृदेहनैव कर्माणि क्रियते विविधान्यपि ।
फायप्युपश्यत प्रारब्धानेरकमणाम् ॥ ७ ॥
देवादीनामय देह केवल भोगसाधनम् ।
यमिचि कुरते कर्म सुखदु खफट यत ॥ ८॥
मनुष्यमधिकुते शास्त्रे विधिनिषेधयो ।
तस्मा नृदेह एवाय साधन पुण्यपापयो ॥९॥
देहस्य पतना पूर्व साधयदीप्सित तत ।
रोगाणामाग्यो देहो रमितोऽपि विनस्यात ॥ १०॥
मादिभाजन नित्य नवद्वारलपमम् ।
मतोऽचिश्गुचिरित श्रौतस्मातादिक्ममि ॥ ११ ॥
दोपायामाग्रो दो निय एक मनोरिमि ।
सयापि मन्ने मर गुगावरमप्रियया ॥ १२ ॥

·21
विवेकमुकुरः
सर्वदोषाकरस्यापि देहस्यैको महान् गुणः ।
चतुर्विधपुमर्यानां साधनं कामनावशात् ॥ १३ ॥
धर्मार्थकाममोक्षास्यं स्यान्पुमर्थचतुष्टयम् ।
धर्मादित्रयहेतुत्वं प्रसिद्ध लोक्तः खछ ।॥ १४ ॥ .
कामनारहिताधर्मात् चित्तशुद्धिर्मवेत्ततः ।
ब्रह्मज्ञाने भवेन्मुक्तिः स्यादेवं मोक्षसाधनम् ॥ १५ ॥
भूतैः पञ्चमिरारब्धो देहः पञ्चीकृतैरपि ।
आकाशतेजोपाययुमुवो भूतान्यनुक्रमात् ॥ १६ ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तन्मात्रसंज्ञिताः ।
सूक्ष्मभूताश्रयाचैषां पञ्चीकरणमुच्यते ॥ १७ ॥
द्विधा विभय चैकैकं चतुर्धान्यान् क्रमात् पुनः ।
स्यात्पञ्चीकरणं तत्र खान्यग्वण्डेषु योजनम् ॥ १८ ॥
भूतः पञ्चीकृतैरण्डं तत्र लोकाचतुर्दश ।
अन्नपानानि भोग्यानि साधनानि वहून्यपि ॥ १९ ॥
आरभ्यन्ते क्रमास्थूलदेहा भोगाश्रयास्तथा ।
कृत्वस्य जगतोप्येवं पञ्चभूतानि कारणम् ॥ २० ॥
भूतभौतिकप.स्यात् प्रपनस्सकोग्यतः ।
भौतिकः स्थूटदेहोऽयं कोश: स्यादन्ननज्ञितः ।। २१ ॥
अद्यते प्राणिमिर्यद्वा तानचीत्यन्नमुच्यते ।
अन्नेन जायते सोपं जातश्चानेन वर्तते ।। २२ ॥
अतोऽन्नवितिवेन कोशोऽनमयनंजिनः ।
दृशदीप्ताययं देहः चिप्रकाशाश्रयन्चनः ।। २३ ।।
उपचारावे कोशो मा मोशन यया ।
संघादपत्यामत सचिदानन्दलभम् ॥ २४ ॥
अयं देशो यतस्तन्मात् कोश.स्यात् शरशयत् ।
पुनर्थमाथन याहा कोशो हेमादिकोशवद ॥२५॥
गोगो या कोशादः पत्रादौ सिंहशान्दयत् ।
भयरा कोरान्दोपं नमो डियादिसम्दान् ॥ २६ ॥

·विवेकमुकुर
आन्तरोऽस्मात् प्राणमय ततोऽपि स्यान्मनोमय ।
अतोप्यभ्यन्तर कोशो विज्ञानमय उच्यते ॥ २७ ॥
सूक्ष्मदेहे त्रयोप्यते वोशा लिङ्गाभिवे स्थिता ।
भूतहेमादिक यदत् गुहाथं स्यात् तदाकृति ॥ २८ ॥
तथोत्तरोत्तर कोश पूर्वपूर्वाकृतिर्भवेत् ।
कर्मेन्द्रियाणि गायन्ते सूक्ष्मभूतरजोशकै ॥ २९ ॥
वाक्पाणिपादपायूपस्थानान्यनुक्रमात् ।
रजोशैस्सहितैस्सः प्राणोऽभूत् पञ्चवृत्तिक ॥ ३० ॥
प्राणोपानस्समानश्चोदानोव्यानश्च वृत्तय ।
नासाश्रोत्राक्षसस्थाना प्राणनात्प्राण उच्यते ॥ ३१ ॥
पायूपस्थस्थितापानस्यायाग्गमनेन तु ।
द्वासप्ततिर्लक्षाणि सिरा आयर्पणश्रुतौ ।। ३२ ॥
विपपद्यासु तास्वेन व्याननाद्यान इरिन ।
उदानो मृतिकालस्य स्यादूर्ध्वगमनेन हि ॥ ३३ ॥
समानो देहमध्यस्थो भुक्तानादिसमुचितम् ।
रसमङ्गानि नयति सममियुच्यते युधे ॥ ३४ ॥
नागाये पञ्चभि साध दशेत्याहुर्मनीषिण ।
नाग कूर्मश्च ककरो देवदत्तो धनजय |॥ ३५ ॥
उहारोन्मीरने तद्वत् भुतजृभगमेव च ।
शरीरोयनमित्येषा व्यापारा स्युर्यथाक्रमम् ॥ ३६ ॥
अतर्मयन्तितेवेन तस्मात्पञ्चव ते तत ।
प्राण में न्द्रिय साफ कोश.प्राणमयो भवेत् ॥ ३७ ।।
सन्चारी मक्ष्मभूताना व्यन्तैनिन्द्रियाणि तु ।
पोरगक्षिरसनामाणाम्यान् वाहयन् नमात् ॥ ३८ ॥
'तरेव सहितस्म स्यादन्त वरण पुन ।
द्विविय तत् समायात मनोबुद्धिविमदत ॥ ३९ ॥
घोटिश्योगि मनो बुद्धिनिधपरपिणी ।
सहाहकारचिताम्यां चतुर्यान्य प्रचक्षते ॥१०॥

·38 विवेकमुकुरः तयोरपि मनोबुभ्योरन्तर्भावात् द्विधैव तत् । मनो ज्ञानेन्द्रियैः साकं भवेत्कोशो मनोमयः ।। ४१॥ तैरेव साहिता बुद्धिर्विज्ञानमय उच्यते । कर्तासौ पुण्यपापानां भोक्ता स्यात् मुखदुःखयोः ॥ ४२ ॥ जडत्वेनास्य कर्तृत्वभोक्तृले भवतः कथम् । इति चेत्र चिदाभासयुक्तः स्याचेतनो यतः ।। ४३ ॥ दर्पणादि यथा सूर्यप्रतिबिंवेन संयुतम् । दीसिमन्स्यात् तथाऽऽभासयुक्तोऽयं चेतनो भवेत् ॥ १४ ॥ अविवेकानमूर्खतादि कूटस्थेऽध्यस्यते वृथा । ज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणपश्चकैर्मनसा घिया ॥ ४५ ॥ स्यात्सप्तदशकैः सूक्ष्मदेहोऽय लिङ्गमुच्यते । लिगिर्गती लिङ्गतीति लोकान् लिङ्गमतो भवेत् ॥ ४६॥ स्थिते संसृतिरस्मिन् हि देहे निश्चीयते यतः । संसारज्ञापकाद्वापि लिङ्गवलिङ्गमुच्यते ॥ ४७ ॥ विनष्टे स्थूलदेहेऽस्मिन् कतां तदनुरोधतः । याति लोकान्तरं तत्र स्थित्या कर्मवशात् पुनः॥ १८॥ ततोऽमुं लोकमायाति यात्यस्मात्पुनरेव स. । इत्यं सर्वेषु लोकेषु परिभ्रमति कर्मणा ॥ ४२ ॥ नाशस्सूक्ष्मशरीरस्य मोक्षावधि न विद्यते। सुषुप्तिप्रलयादौ तु वासना कर्मभिस्सह ॥ ५० ॥ कारणे लीयते देहे तस्मादुत्पयते पुनः । यामनाकर्मसहित. कारणाविद्यया सह ।। ५१ ॥ देहो नटो यतो मुक्तौ पुनस्तस्मान्न जायते । प्राणस्य विद्यमानत्वात् सुप्तो लिङ्ग न लीयते ।। ५२ ॥ इति चेन तदाऽस्यापि दृष्टिसष्टावभावत. । पक्षान्तरेपि देहेसिन् इच्छाज्ञानक्रियात्मके ।। ५३ ॥ इच्छाशानाख्यशत्तयोस्तु टयातल्लय उच्यते । सचित्सुम्वात्मकं ब्रह्म व्यासं नित्यं तथाऽद्वयम् ॥ ५४ ।।

·विवेकामुकुरः
प्रतिबिंवत्सविधायों इत्याहुःशास्त्रपारगाः ।
परिच्छिनत्यविद्या तत् ब्रह्मवेत्यपरे जगुः ॥ ५५ ॥
पक्षद्वयेप्यविद्या सा शरीरं कारणाभिधम् ।
हेतुत्वात् कृरनजगतो देहोयं कारणं भवेत् ॥ ५६ ॥
चिन्मात्रस्यं तम.कृत्वा विमेदं प्रमजीवयोः ।
जीवांशपक्षपातेन तमेव परिमोहयेत् ॥ ५७ ॥
मुखमात्रेण मंबद्ध विमलं दर्पण यथा ।
विवाभामौ स्फुटं हित्वा प्रतिक्विं विकारयेत् ॥ ५८ ॥
निराश्रया निर्विपया नाविद्या कल्पयेद्भिदाम् ।
जीवेशयोः पुरासाचेत् अन्योन्याश्रयता भवेत् ॥ ५९॥
नार्य दोशे यथालोके स्याद्धर्मिप्रतियोगिमि. ।
मैदबुद्धिर्भवेत् तस्यां स्यादमिप्रतियोगिधीः ।। ६० ॥
वस्तुगत्याप्यविद्याया आश्रयो विषयो न च ।
चिदेवातो न दोषोऽत्र भवेद्भेदानपेक्षणात् ॥ ६१ ॥
विषयाश्यतैकस्य न विरुद्धा चिदात्मनः ।
गुहाया तमसो लोके विविधाश्रयता यया ॥ ६२ ।।
विरोधबुध्या केचित्तु विषयाश्रयन्बयो. ।
जीवाश्रया ब्रह्मविषया स्यादविद्येति मेनिरे ॥ ६३ ॥
सचिन्सुवामक ब्रह्म व्याप्तं नित्यं तथाऽद्वयम् ।
परिच्छिनत्यविद्या सा शरीरं कारणाभिधम् ॥ ६४ ॥
हेतुबात् कृत्स्नजगतो देहोऽयं कारणं भवेत् ।
अयच्छेदः कल्पित.त्यात् अक्टेयं तु तात्विकम् ॥ १५ ॥
घटान्त.म्यं यथा व्योम घटधर्महि युज्यते ।
अम्यैव ब्रह्मणा साफ ऐक्यं वाक्यनिरूप्यते ॥ ६६ ॥
आभामम्य तु तेनैक्यं अयुक्तं स्याद्यतस्तत ।
याच्यलक्ष्यविभेदेन वाक्यार्थी द्विविधस्य च ॥ १७ ॥
महाराक्यविवेकास्यग्रन्थेऽस्मामिनिम्मपितः ।
आनन्दमयकोशोऽयं देहः कारणमंज्ञितः ॥ ६८ ॥

·विवेकमुकुर आनन्दमयता स्वस्य नानन्दविकृतिलतः। अनादित्यादविद्याया विकृतिवं न युज्यते ॥ १९ ॥ आनन्दप्रचुरत्वेन कोशोऽयं तन्मयो भवेत् । सत्यप्यावरणाशाने विक्षेपाणा विनाशतः ॥ ७० ॥ आनन्दप्रचुरस्सुप्त प्रतिविवक्षये भवेत् । आनन्दस्य प्रचुरता सुषुप्तावनुभूयते ॥ ७१ ॥ सुषुप्तिकाले सकले उत्मप्यत्र श्रुतिर्भवेत् । आनन्दविकृति वाद्वा स्याटानन्दमयाभिप. }} ७२ ।। न विकारि स्वतो ज्ञान यद्यपि स्यात् तथापि तत् । कार्यात्मना निकारि स्यात् नात्य कारणतो भिदा ।। ७३ ॥ प्राचुर्य वृत्तिकाराद्या आहुस्मतानुमारत । आचार्यान्तग्य कोगस्य परानन्दविकारगार ।। ७४ ।। गूलश्रुत्पविरोधेन प्रायपाठादिहेतुभि । आनन्दमयसूत्रस्य भाष्ये सम्यङ् न्यरूपयन् ।। ७५ ॥ तादाम्पाच्यासत. कोगैरसङ्गोऽपि तदाश्रय. । आत्मा स्थूलादिदेहाना त्रयाणाममिमानिन. ।। ७६ ।। म्युश्चितजसप्राज्ञा भवन्नि व्ययश्च ते । जामममुपतीनामपि स्युमिमानिन || ७७ ॥ एकस्मिन्नेव देहे व्याप्त्यपा व्यरिता भवेत् । भोज्य विविधमन्नादी ये या व्यष्टिता मता ॥ ७८ ॥ प्रारब्धकर्म वैविध्यात् भोग्यौविध्यमिष्यते । देवतियमनुष्यादिदेहान् प्रविशतीति वा ॥ ७ ॥ जाग्रति म्युलदेइम्प बभेऽन्तविंशतीति या । विश्व फ्युच्यते जीन स्थूलदेहामिमानवान् ॥ ८ ॥ तेजसरसाक्षिण साक्षात् मान्धी सक्ष्मदेहग. । भृतभौनिकर पेऽस्मिन जगल्लत्यभिमानवान् ॥ ८१ }} पित राजतीयेव विराडि उच्यते चुपै । धानोप्यतो विश्व नर. मंन्धतो भोत् ॥ २॥ A ·26 अद्वैतपञ्चरत्नम् सूक्ष्मभूतेषु तत्कार्यशरीरेप्वखिलेष्वपि । आत्मामिमानवान् देव सूत्रामा सूत्रबद्भवेत् ॥ ८३ ।। सूत्रे तिष्ठति सस्यूता सर्ने मणिगणा यथा । चराचरात्मक विश्व स्थित तस्मिंस्तथा भवेत् ॥ ८४ ॥ हिरण्मये ब्रह्मणोऽण्डे गर्भेऽतस्तिष्ठतीति वा । तेजो हिरण्यमिति वा अन्नस्यापि तिरोहित ॥ ८५ ॥ असौ हिरण्यगर्भ स्यात् विक्षेपाचरणोथित । स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चस्य कृस्नस्याप्येस्सारणम् ॥ ८६ ॥ सर्वज्ञस्सर्वसाक्षीस्यात् तत्त्वमीशपदाभिधम् । ईशयमनाच्छिन्नप्रभूतैश्वर्ययोगत ॥ ८७ ।। नैर व्याक्रियते यद्धि तत्वमीशपदाभिषम् । तदयाकृतमज्ञ स्यात् जगतो मूल कारणम् ॥ ८८ ॥ सममश्रुवते विश्व यतोऽतस्ते समष्टय । एकाममानसस्तारामानाभि तिसृभिस्तथा ॥ ८९ ।। विश्वादीना क्रमादैक्य ध्यायेद्वैश्वानरादिभि । व्यष्टिबुद्धौ विनष्टाया समष्टिले दृढे सति ॥ ९० ॥ विराज सहरेत्सूने सूत्र चेशे लय नयेत् । ईश तवे परान दे नादेनैव विलापयेत् ॥ ९१ यदानन्दघने तत्वे सदानिश्चलमानस । समाविस्थस्तदातिप्रेत् सच्चिदानदविग्रह ॥ ९२ ॥ समाधयो बहुविधा योगपञ्चाशिकाभिये । प्रथे निरपितास्मयर ता तानपोक्येत् ॥ ९३ ॥ समाविनिष्ट प्रविीनचित्त सचि सदानन्दघनश्च भूत्वा । प्रारब्धभोगाननुभूय साक्षी विदेहवै वन्यपद प्रयाति ॥ ९४ ॥ विवेकमुरारयेऽस्मिन् देहावास्तु विवेचिता । नित्यानित्यविवेोऽस्मिन् परिदृष्टे भवेत् ध्रुवम् ।। ९५ ।। सुमास्यमुकुरे दृष्टं जडामा दृश्यते यया । विषमुकुरे दृष्टे चिदाना दश्यते तथा ॥ ९६ ॥ विधारमापापूर्णचन्द्रोद्रलमुग्याब्धिना । नृसिंहमानीशेन प्रयोऽय मुनिर पिन ॥ ०७॥ इति श्रीनृसिंहमारतीयविरचितः विवरागः =-

·शिवान्या नमः
श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितः
॥ षट्पदीस्तवः॥
श्रीमच्छंकरानन्दतीर्थविरचितया
मञ्जर्याख्यया व्याख्येया
संबलितः
निजेष्टसंप्रदानकल्पभूरूहाकृति कृति
दुरन्तविभवारिदअभञ्जन निरञ्जनम् ।
मदीयचित्तसारसप्रयोधभास्करं परं
रसालमूलवासिनं भजामि विभनायकम् ॥१॥
श्रीनन्दनन्दनममन्दसुरेन्द्रवृन्द-
सान्द्रानुरागपरिभावितपादपमम् ।
वंशीवामृतविमोहितगोपगोपी-
संदोहमिन्दुमुखमच्युतमाश्रितोऽस्मि ।।२।।
श्रीमाष्यकृचरणसारसमादरण
योगीन्द्रयन्दमधुर्परुपगीयमानम् ।
सद्भागधेयमखिलार्धनिदानभूत
फैवल्यपुप्परससंभृतमानतोऽस्मि ॥३॥
घेदान्तार्थविचारजन्यधिपणाविध्यस्तमेदागये
नानातन्त्रपदार्थसंगयवनयान्तार्कमानन्ददम् ।
नानादेशदिगन्तसंततयशः प्राप्तावकागं गुरु
श्रीनारायणतीर्थपादमनिशं भक्तान्तपूर्ति भजे ॥४॥
यदीयपादजीवन नृणाम धुनोत्पलं
मुगपगेर मततं तनोति शं गवलम् ।
यदाननाजरङ्गक विमाति भारतीनदी
नतोऽम्मितान् महषया मदाशिवाग्व्यदशियन् ॥५॥

·28 पट्पदीराव अय सचिदानदामामद्वितीय नहर निमग्मत्वापानमायोपारिक सदीश्वरभाष- • पनगाग । “जीवेशापाभासेन करोति" इत्यादिश्रुतेः । स च मायाप्रतिविम्भित ईश्वर इति संक्षेपकार-प्रकटायविनरणार-विद्यारण्यमत्रानुसारिण । त्रिभृत्त रति विनरणकारायनु सारिण ! जीवनियज्ञानामिन्नमायाविषय इति नाचस्पतिमिश्रमतानुमारिण । सर्वथापि प्रति. बिनादय मायाप्रयुक्तप्रतिविम्बत्नादियोगिन शुद्धचिटपेक्षया आभामा एपेनि, “जीवेशावाभासेन करोति" इति श्रुतिरपपद्यते । नच 'दर्पणे मुग्वाभास ' इत्यादी प्रतिनिध याभासशब्दप्रयोग । न निनादाविति कथ ताभासशब्दप्रयोग इति वाच्यम् । 'हेवाभाम ब्राह्मणाभाम' इत्यादौ तदभागात् । अतस्तल् क्षणरहित मति तद्भाममानत्यमेव तदाभाग वम् । तच्च शुद्धभि नेषु प्रतिविम्बादिषु परमार्थसप पाभावात् चित्वेनाभासमान नाच्चाम्नाात प्रतिविम्ब र निनादापयाभासशब्द- प्रयोग उपपद्यते । सचेवर ता माया पीठल्य सरज्ञ सपशक्ति मन् जीवाना सर्वेषामनुग्र- हार स्वच्छम्पटिक्सकाश पारतीमनोहर मागसुदरनिग्रह नग्राद । स च भगान् सर्वज्ञ शङ्कर स्वाज्ञानहेतुफज मनरामरणप्रन परक्षणमसारसागरे निमजजनताममुदिपीया कस्यचि पुस्पधीरेयस्य द्विजश्रेप्रस्य काम्यप्रतिपिद्धननेन तकृतनित्य नेमितिकानुप्रानोपासनाममर्चापरितोपित पुरन सपनभगरपादाचार्यरूपेणापततार । अथ समीण श्रीभाष्यकारः निखिग्लोकान् नित्याद्यनुनपरपरया नितात निमलीटतम्बान्तान् मुख्याधिकारण पुरष योगेयान् मकृच्यणमानणाविद्यालेमिगतरम्बारपटीयसा जममूर याग्यानम्पश्रीम ठागरमामामाभाष्यपरगनानुनग्राह । तदनु स्वायतारकृत्यशेष परिममाटोच्य क्थ नु नाम माग्दारतनिदानतया मोक्ष- प्रतिपयमाविनयाविष्टा निरन्तरमदयालोचनया व्यर्थीकृततीवना मनो मन्दधिय सतरेयुरिति तानुद्वतुझाम श्रीभाष्यकार सत्पठनमात्रेण " तमेव वेदानुवचनन ब्राह्मणा विविदिपति यज्ञेन दानेन तपमानाशन" "विष्णोर्नार्मर पुंसः गमलमपनुदत् पुण्यमुत्पाढयच ब्रह्माठिम्यानभोगाहिरतिमथ गुरो. श्रीपदद्वन्द्वभक्तिम् । तत्वज्ञान च विष्णोरिद मृतिनननभ्रान्तिीनं च दम्या पूर्णानन्दचोथे महति च मुएल म्यापविना निवृत्तम् ॥" इत्यादिश्रुतिम्म युक्त कल्म नित्यादिसापनपरपग्या ममा मानज्ञानाचा तम्प्रयोजन करकलित- यपियोपमवन्यप्रयोजनमनिगारभाष्यार्थमना पद्रपदीस्तानमारण प्रथम पार्थनापश्चक- म ये निविानानदानानादग्दम्भवम्पानिनयाविष्टम्य पुमर्यासिद्ध स्तन्निति प्रार्थयते- ·29 पट्पदीस्तवः अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विपयरगनृणाम् । भूतदयां बिलारय ताग्य संमारसागरतः ॥१॥ अविनयमिति। ननुः "चतुर्भिः मह शिष्यैस्तुगकरोऽवतरिष्यति' इत्यादिभविष्य- पुराणरचनैः, "शंकरः शकरः साझादृयासो नारायणः गयम् " इत्याद्यमियुक्ततरोत्त्या माल- दिगन्तकिंवदन्त्या चावगतपरमेश्वरा माल्यम्य तस्यैकस्मिन् कर्मकर्तृत्वविरोधेन स्तुत्यस्तावकत्वानुष- पत्ती स्तावकत्वानुपपत्तेरिनि चेन्न । एकोऽपि लोकहिताचरणप्रयोजनापतारस्य श्रीशंकराचार्यरय " यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरी जनः । म यत्प्रमाण दुरुते लोकम्तदनुवर्तते ।। न में पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोप किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एम च कर्मणि ।। यदि यह न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः॥ मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः। उत्तीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चैदहम् । दुल्गादिपरमासनम श्रीभगवदुक्ता, अभेदेऽपि श्रुनिम्मृतीपिठामपुराणापानेवरभागना श्रीगम'णा- परनाराणा ग्नागफनाजकलोदिपर्मम गवरसदुपपरो. । हे नाय! ननियंनिदानमतिनयं नु न लारयनिभवपरिजनविद्याकुलयौवनादिषु मन्स्वपि भजमानेषु तद्विपरीतेषु च दास्यमोहार्दाचरण, विनयम्नदभावः, 'काम: नकल' इत्यादिश्रुतेः अन्तःकरणपरिणामनिशेषो वाऽविनयः त अपनय निगरयेत्यर्थः ननु विनयाभारम्यानिनयस्यानर्धतेनुर न कापि दृष्टचरमिति तनिराकरणप्रार्थना कायदन्तपरीक्षावत् नि प्रयोजनेति चोकल क्षणस्यापिनयम्य विष्णुव्रतपरायणम्यापीन्द्रपुन्नास्य- पाउस्य गजयोनिमाणिक्षणानस्तुर, नलकूबरगोः यज्ञमुतयोः वृक्षारक्षणानर्थप्राप्तिहेतुर्य, राशिनुपागदीनामविनयादेवानर्थसिद्धि तन कानपुर प्रत्यक्ष श्रुतं च रामायगनागरना- नितिन कारदीचातुल्पना । ननु ने प्रार्थना गुमा। युदरमा रहन गुजरा तदापिनयासालनया तमिरा- कारणय तानाजायात् न तालिगण गातीयादा लोनशाना, तयारि नय. सिरम्य माणगा मानतीन मांग न तर मदीयमुद्रित मानिया महायो नीलाम पुर -विष्णो ले।

·80 पट्पदीस्तव, ननु सर्वकारणत्वमप्रामाणिक घटादौ कुलालकर्तृत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनासिद्धत्वमिति चेन्न, " इद समसृजत यदिद किंच", "स इमानलोकानसृजत" इत्यादिश्रुत्या, "मत्त सर्व प्रवर्तते" "इत्यादिस्मृल्या च तदप्रामाणिकत्वस्यासिद्ध तत्तदवान्तरकरणकुलालादिव्यतिरेकेण घटादि- प्रपश्चर्तृत्वस्य, 'तदमिध्यानादेवतु तल्लिनात्" इत्यस्मिन्नधिकरणे स ईश्वर तत्तदात्मना स्थितोऽपि साक्षादेव सर्वकर्ता, कुत ? तल्लिङ्गात् तस्येश्वरस्यान्तर्यामित्वलिङ्गात् जीवद्वारा कर्तृत्व नाम जीवस्यैव कर्तृत्वमित्य-तर्यामिण कर्तृत्वसिद्धेरन्तयमनयोगात् । कथ तर्हि भूतेक्षणमिति चेन्न, तदभिध्याना- दीश्वरेक्षणादेव भूतेषु भूतेक्षणोपपत्तेरित्यर्थके भाष्यकृता स्थापितत्वाच्च न कश्चिदोष । नन्वयापि प्रपञ्चकारणत्व तदुपादानव, निमित्तत्व वा । नाद्य । उपादानकारणस्य मृदादे परिणामित्वेन सापयत्यानित्यत्वादिदोपदर्शनेन प्रकृतकारणेऽपि तत्प्रसङ्गात्। न द्वितीय । निमित्तकारणस्य 'पत्युरसामञ्जस्यात् " इत्यधिकरणभाप्ये भाष्यकारेणैर निराकृतत्वात् उभयविधारणत्वस्य लोकेऽदृष्टचरत्वेनासभवाच न तत्सिद्धिरिति चेन्न । अतत्त्वतोऽन्यथाभाव- लक्षणविर्तापादानत्वाभ्युपगमात् वियदादिकार्यरूपेण विवर्तमाने ब्रह्मणि सापयत्यादिदोषा- प्रसङ्गात् । “ पत्युरसामञ्जस्यात् " इत्यधिकरणभाष्ये, पत्यु निमित्तमानभूतेश्वरस्यासामञ्जस्यात् अनुपपत्तेरित्यादिना ऽपैदिकतटस्थेश्वरकारणत्वस्यैव निराकृतत्वात् वियदादिकमभिन्ननिमित्तोपादानक भावकार्यत्वात् जीवगतसुखादिवत् ईश्वरघटसयोगवच्चेति लोके उभयकारणत्वस्य दृष्टत्वेनादृष्ट- चरत्वासंभवाच्च । अत एव "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् " इत्यधिकरणे, “येनाश्रुत श्रुत भपति" इति श्रुतिसिद्धकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया, “यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन ” इत्यादि मृदादिदृष्टान्तैश्वशब्देन, "सोऽकामयत" तदात्मान स्वयमकुरत" इत्यादिश्रुतिमिश्चोभयविध- कारणत्व भाष्यकाररेव प्रतिष्ट मिति सुस्थ तत्कारणत्वम् । नन्वेमपि "यद्यत्कारण तत्तदन्यतो जन्यम् ” इति व्याप्तेराकाशादौ दर्शनात् आकाशादिकारणस्यापि विष्णोरन्यजन्यत्वानुमानेन जन्यसोपादाननिमित्तत्वलक्षण तस्मिन्ननुप- पानमिति चेन । किं सदूपस्या ब्रह्मणोऽसत्कारणवत्यम्, उत सत्कारणकत्वम् । नाय । कथमसत सज्जायेत" इति श्रुत्यैवासद्वादस्य निराकृतत्वात् । द्वितीयेऽपि कि जड सत्कारण- मभ्युपगम्यते उत चेतनम् । नाद्य । जडस्याकाशादे ब्रह्मकार्यत्वेन तस्य तदनुपपत्ते । न द्वितीय । खरय कारणत्वानुपपत्ते । “ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा” इत्यादिश्रुत्या चेतनान्तरस्य निराकृतवाच्च । तत्सत्वे वा तस्यापि कारणत्वेनान्यजन्यत्वानुमानेन चेतनानवस्थाप्रसङ्गात् । कस्यचिदन्यजन्य त्रे वा तर कारणहेतोय॑भिचारात् तस्यैव ब्रह्मत्वाङ्गीकारात् । "न चास्य कश्चिन्ननिता न चाधिप ", "स एप महानज आत्मा", 'असभवस्तु सतोऽनुपपत्ते इत्याचजत्वप्रतिपादकश्रुतिन्यायकापविरोधाच । न तस्यान्यजन्यवानुमानमिति जन्यसर्वोपादान- निमित्तत्त्वमिति न काप्यनुपरत्ति । " ·पट्पदीस्तवः 91 " यद्वा--लोकाधीश्वराणां ब्रह्मादीनां सर्वेषां विद्यमानत्वेन तानतीत्य खकीयाविनयाचप- नुत्तये मामेव किमिति प्रार्थयते इत्याशक्य ; "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो चै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षुई शरणमहं प्रपद्ये ॥" "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते", "न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव"; 'महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥" "नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् ।" "को ब्रह्मेति समाख्यात ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । "अवाचावग्रसंभूताविति केशवनामवान् ।। हरिरेकः सदाध्येयो भवद्भिः सत्संस्थितैः ॥" यात्सल्यादभयप्रदानसमयादातिनिर्यापणा- दौदार्यादयशोपणादगणितश्रेयः पदप्रापणात् । सेव्यः श्रीपतिरेक एव जगतामेते च पट्साक्षिणः प्रह्लादश्च विभीषणश्च करिराट् पाञ्चल्यहल्या ध्रुवः ।।" इत्यादिश्रुतिस्मृतिपुराणवचनशतैस्त्वद्वयतिरिक्तब्रह्मादीनां वदुत्पन्नानां त्वद्रुपदशानवग- मेन तव सर्वोत्तमत्वावेदकनिविलकल्याणगुणनिदानतया पुमार्थिजनतासंभावनीयत्वावगमात्त्वा- मुस्यैिव निरतिशयसुखार्थिनो मम प्रार्थना युक्ततरेत्याह-विष्णो इति। विपात्यभिधायिनः नुप्रत्ययान्तस्य रूप विष्णुरिति । हे विष्णो! व्यापनशील! सर्वकारणत्वेन सर्वानुगतेत्यर्थः । एतच्च प्रतिपादितं भगरता बादरायणेन- "व्याप्से मे रोदसी पार्थ कीर्तिश्चाप्याधिका स्थिता | क्रमणाचाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिधीयते ॥ यस्माद्विष्टमिदं सर्व तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्माद्विष्णुरिति ख्यातो विशेरन्तः प्रवेशनात् ।।" इति महाभारते । “अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः," " इदं विष्णुर्विचक्रमे" " श्रोणि पदा विचक्रमे विष्णुगोपा अदाभ्यः" "विष्णोः कर्माणिपश्यत, तद्विष्णोः परमं पदम् ।। " यतो विष्णुर्विचक्रमे" इत्यादया मातृवत् हितैषिण्या श्रुत्या च ॥

·यद्वा- । पट्पदीस्तम. यहा--"जीवा मनोऽर्जुनस्य करणया गीतामृतं श्रुन दत्तं येन श्रीकृष्णेन लोकत्रयोपकाराय तस्मै कृष्णात्मने नम " इत्यादिश्वनात् । ननु पक्षिसचिनो विशब्दस्य कय जीवाचकावमिति चेन्न । जीवस्यापि, "द्वा सुपर्णा सपुजा सग्वाया," " तस्य प्रियमेन शिर " इत्यादिश्रुत्या तत्सभवात् । -जटायो करणामृत येन रमानाथेन भगवता दत्त तस्मै । उक्त च श्रीहनूमता श्रीनृसिंहानुयुब् मन्त्राणनव्याने- "यो महान् पृजितो व्यपी महायेः करुणामृतम् । कृतं येन जटायोच महाविष्णुं नमाम्यहम् ॥" इत्यादिना । तथा च ममारभीतिनिवृत्तिमाम प्रयत्नेन जिनामामूरस्थब्रह्मशब्दार्थभूत विष्णुरेव सभजनीय इति भाव । उक्त क्षणाविनयापनयस्य मनोनिग्रहपूर्वक वात लोके निगरीतमनसामेन विनय- सपत्तिदर्शनात् तन्निरोप प्रार्थयते--दमय मन इति । हे विग्णो। गे मनो दगा । निवृत्त- विश्यासारवृत्तिक कुर । तन्मनस्तु महताप्यशक्यम् । उक्त च----- "अप्यन्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि । अपि वन्यशनात्साधो विपश्चित्त निग्रहः ॥" इति । तथाच दमय मन इति प्रार्थनोपपन्नेति भार । अतरिन्द्रियनिरोधरक्षणमादी दम सत्रार्य, " पगञ्चि खानि यतृण खयभूस्तस्माद- पराश्यति नान्तरा मन्" इत्यादिश्रुन्या, “इद्रियाणि प्रमा पीनि हरन्ति प्रसभ मन " इत्यादिस्मृल्या च 'जिह्नकतोऽच्युत विकर्पति माऽ वितृप्ता शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदर अनणं कुतश्चिन् । प्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्वच कर्मगक्तिः वह्वयः सपल्य दर गेहपति लुनन्ति ॥" "मलयानिन्द्रियग्रामो विद्वासमपि कपातइत्यादिपुराणरचनैध वाह्येन्द्रियाणामतिप्रबल- वेन तन्निरो परक्षण शम प्रार्थयते--समय विपयरसतप्णामिति । विषया सृक्चन्दनवनिता- दय निम्पिन्ति नभन्लि प्राणिचित्त स्वागारेण परिणमयतीति विषया रागनाचकेन रसशब्देन विपयज्ञानद्वारा रागोपादकानि इन्द्रियाणि लक्ष्यन्ते । तथा च विषयरमै विषयग्राहिकनायेन्द्रियर्या शब्दादिविश्या तृष्णा, रमशन्दिनेपिद्रिये या या तृष्णा ममप्रियाणि सर्वदा भोगसमर्थान्येव भातु, न कदाचिरपि न साम यविकटानीनि तान् वा दमय निवारयेत्यर्थ । , ·पट्पदीस्तवः . न च लक्षणया रसशब्देन बाह्येन्द्रियविवक्षायामपि तद्धेतुकतद्विषययोः मनोधर्मयोरेख तृष्णयोः निवृत्तिप्रार्थना प्रतीयते, न वाह्येन्द्रियनिग्रहप्रार्थनेति वाच्यम् । पूर्वोत्तमनोदमनप्रार्थना- सिद्धमनोनिग्रहेणैव मनोधर्मतृष्णानिवृत्तिप्रार्थनायाः सिद्धत्वेन पुनस्तत्प्रार्थनायाः वैयर्थ्यापतेविषय भोगतृष्णानिवृत्तौ इन्द्रियेष्वपि पूर्वोक्तायाः सर्वदा भोगादसामर्थ्यावकन्यरूपप्रार्थनारूपबाहोन्द्रिय- विषयकतृभ्णानिवृत्तेरपि सिद्धत्वाच उक्ततृष्णाद्वयनिवृत्तौ तात्पर्य न युज्यते। किं तु सविशेष- गन्यायेन रसशब्दविवक्षितबाह्येन्द्रियनिवृत्तिप्रार्थनापरत्वमेवास्योचितम् । तस्मादतिप्रयत्नबाह्येन्द्रिय- निवृत्तिपरत्वमपि सिद्धम् । -पूर्वोक्तमनोदमनरूपविपयाकारवृत्तिनिवृत्तौ तृष्णाक्षयः हेतुः। अन्यथा विषयेषु रागपूर्वकमनः प्रवृत्तेः पवनपक्षिराजगतेरिव निरोद्भुमशक्यत्वात् तृष्णाक्षयप्रयत्नेनैव मनो निगृहीतुं शक्यत इति मनोदमनहेतुल्वेन तृष्णोपरति प्रार्थयते--विपयरसत्प्णामिति । विषयाः पूर्वोक्ताः तेषु रसाः मधुराम्लादयः तेषु तृष्णा । यद्वा-रसशब्दोऽत्र परमार्थबुद्धिपरः तेन विषयेषु रसः परमार्थबुद्धि.तजनिता तृष्णा विपयरसतृष्णा । लोके हि परमार्थबुद्धया विषयेषु प्रवर्तमानाः तृष्णावन्तो दृश्यन्ते ता निवारयेत्यर्थः । -~-विषयरसः, विषयेषु रागः तृष्णापि रागविशेष एव । न च पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् । असन्निहितविषयेच्छा रागः, संनिहितविषयेच्छा तृष्णेति मेदात् । विषयपदं च सन्निहिता- संनिहितविषयपरम् । न चैकवचनानुपपत्तिरिति वाच्यम् । विषयेषु रसः विषयरसः तेन सहिता तृष्णा विपयरसतृप्णेति मध्यमपदलोपिसमासाभ्युपगमात् । तथाच सामान्याफारेणाप्राप्तविषयानुराग रसं शमय । मंनिहितविषयां तृष्णा च शमयेति फलितोऽर्थः ।। यद्वा--रसशब्दः सुखवचनः "रसरोवायं लब्ध्वानन्दीभवति" इत्यादौ तथा प्रसिद्धः । तथा च विपयरतः विषयज, सुखं तस्मिन् तृष्णां शमय । अथवा रस: वासनात्मक, सूक्ष्मो रागः, सृष्णा स्थूलो रागः, तदुभयं शमयेत्यर्थः । सूक्ष्मरथूलत्वमेदेन रागदैविध्यस्य योऽ कामो निष्कामः इत्यादिप्रसिद्धत्वात् । विश्यमृगतृष्णामिति पाठेत्त्वयमर्थ:-विपया मृगतृष्णेव विषयमृगतृष्णा तासारूप्यं च दृष्टनष्टस्वरूपत्वेन । तथा च तां शमय । विषयान् मृगयति विषयीकरोतीति विषयमृगतृष्णा ता शमयेत्यर्थः ॥ अविनयादिनिवृत्तिफलनेन दयां प्रार्थयते-भूतदयामिति । पहा -दुनिीता अदान्तचिताः प्राणिमात्राचे प्रवन-ते, प्राणिमात्रे परदु.ग्यासहिष्णुतालक्षणदयोत्पत्तौ तु सर्याs- माललक्षणभूतदेहानुपादो भनि इत्याधिक्येन तो प्रार्ययति-भूतदयामिति । भूतेषु प्राणिपु- दया भूतदया निरुपाधिकपरदुःखप्रहाणेच्छा तां विस्तारय संपादय, ब्रह्मात्मैक्यज्ञानफलपर्यन्ता प्रत्यहमत्ययों प्रापयेत्यर्थः ।। यद्वा- B ·84 पट्पदीस्तवः यदा-- "देवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं देवीममिजातोऽसि पाण्डव ॥" इत्यादिभगवदचनात् मोक्षप्रतिबन्धकीभूतासुरसंपन्निवारणमादौ संमाय, मोक्षकारणदेवी- संपरसु स्वेष्टभूतां भूतदयां प्रार्थयते-भूतदयामिति । अक्षरार्थः पूर्ववत् । उकसाधनसमुदायस्य फलस्वेन संसारनिवृत्तिं प्रार्थयते-तारयेति । जन्मजरामरण- प्रबन्धलक्षणसंसरणहेतुः संसारः अविद्याकामकर्मविषयासतयादिः, स एव सागर इब सागरः सेसारसागरः, आसक्तिरपि जडभरतस्येय जन्महेतुर्भवति । यथा सागरपतिततृणकाष्ठादीना वीचीतरगपतितानां न नैश्चाल्यं तथा इह कर्मप्रवाहपतितानामुत्कृष्टापकृष्टकर्मानुसारेण नानायोनि- परिभ्रमणान्न नैश्चल्यमिति सागरोपम संसारः संसारसागरत. संसारसागरादिति यावत् । तारय स्वकृत्योत्पादितब्रह्मात्मैकत्वज्ञानापरोक्षणाविद्यातत्कार्यबाधं द्वारीकृत्य संसारसागरपारभूतात्म- भावं प्रापयेत्यर्थः। ईश्वरकृपानुपेतेन श्रवणादिना तत्त्वज्ञानं न भवति, तदुपेतेन च भवति ईश्वर- कृपैवासाधारणं कारणं तत्वज्ञानोत्पत्तौ, "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" "मत्प्रसादादवामोति शाश्वतं पदमव्ययम्" इति श्रुतिस्मृत्योः सत्त्वात् । ननु गुणिनिष्ठगुणाभिधानलक्षणायाः स्तुतेरप्रतीय- मानत्वात् कथं स्तोत्रत्वमिति चेन्न ; विष्णुपदेनैव सर्वव्यापकन्वसर्वानुगतत्वसर्वसंक्रान्त्यादिधर्मः स्तुत एवेति स्तुतित्वोपपत्तेः न काप्यनुपपत्तिः ॥ १ ॥ ननु सकारणसंसारोच्छेदस्तत्वज्ञानसाध्यः, तत्त्वज्ञानं च यज्ञायनुष्ठानसाधनपरंपरया श्रवणादिनियतं, तथा च तं विना कथं तत्त्वज्ञानोत्पत्ति;? न हि दण्डजन्यो घट. तेन विना निष्पाद्यमानो दृष्टः, इत्याशङ्कय श्रवणायनुष्ठानासमर्थाना, “ यमेवैव वृणुते तेन लभ्यः;" सर्मधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं बज । अहं त्वा. सर्वपापेभ्यो मोशयिष्यामि मा शुनः॥" "ध्यायंस्तुवन्नमस्र्यश्च यजमानस्तमेव च । लोकाध्यक्ष स्तुवन्नित्य सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥" "ईश्वरप्रणिधानाद्वा" इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणयोगसून. मोक्षफटतत्वज्ञानोत्पत्तावन्तरङ्गसाधन- , “ त्वेनावगत; "श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरण पादसेवनम् । अर्चन बन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥"

·पट्रपदीस्तवः इत्युक्तनवविधभक्तीनां मध्ये श्रीभगव प्रचुराकरासादितां भगवञ्चरणप्रणतिरूपां भक्ति परमकारुणिको भगवान् भाष्यकारः समाकलयति- "दिव्यधुनीमकरन्दै परिमलपरिभोगसच्चिदानन्दे । श्रीपतिपदारविन्दे भवभयखेदच्छिदे बन्दे ।।२।। दिव्येत्यादिना । श्रीपतिपदारविन्दे ; अहं वन्दे नमस्करोमि । पदे अरविन्द इवारविन्दे, पातीति पतिः श्रियः पतिः श्रीपतिः । तत्रामृतनिर्मथनत्रेलायां विधिप्रमुखनिखिलनिलि. पपरिवृद्धानतीय क्षीरसागरतनया कमला भगवत्पार्श्वमुपजगामेति भारतादिपसिद्धेः शीपतित्व- सिद्धिः, तस्य पदारविन्दे बन्दे । ननु पादयोररविन्दपदप्रयोगः कि रूढ्या लक्षणया था। आये अरविन्दशब्दस्य श्रीपतिपदयो. प्रवृत्ती निमित्तभूतो धर्मोऽवश्यं वाच्य । अन्यथा तेन विना प्रवृत्तौ पदमान, पदार्थ. मात्र प्रवर्तेतेतीश्वरेच्छारूपा वा तदतिरिक्ताभिधारूपा वा शक्तिरस्तमियात् । स चात्र पद्मत्वजाति- रेवेति चेत् , सातजदारविन्दनिष्टैव न सचिदानन्दयोः श्रीपतिपदारविन्दयोरेतौ अतो न रूट्या तबारविन्दशब्दप्रयोग. संमति । नापि द्वितीया-प्रवाहतीरवत् पदारविन्दयोरविनाभावाभावात् । उक्तंच भट्टपादः अभिधेयाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते इत्यभिधेयस्य वाच्यत्य योऽविनाभावः संबन्ध, तत्प्रतीतिः लक्षणेति तदर्थः। तस्माच्छक्तिलक्षणान्यतरपदवृत्तेरमापात् कथमरविन्दशब्दस्य भगवत्पदयोः प्रयोग इति चेन्न । गोण्या वृत्त्यन्तरत्वस्य खीकारात् । तया वृत्या अरविन्दशन्दस्य तत्र प्रयोगोपपत्ते. तपाहि यया लोके देवदत्ते सिंहशब्दप्रवृत्तौ सिंहनिष्टकोपशोपदिफ निमित्तं, तथहापि भगमन्पदयोः अरविन्दपदप्रवृत्ती तनिष्ठाहादस्त्वमधुकराश्रयवादिधर्मजातं निमित्तमिति तत्प्रवृत्युप- पः। तद्यथा-मधुकरा: दिनकरकिरणानलमंजिनितमनापा अरविन्दोदरमाविश्य गलितसंतापाः मुखिनो भवन्ति । एवं नितान्तभक्तवान्तभ्रमरा: तापत्रयानलनंतताः शममलभमानाः देवात्कृतमुक्त- परिपाकवशात् भावचरणारविन्दमाविश्य गलितमंतापा. सुम्विनो भान्तीत्यरविन्दसाम्यमस्मामिरक सुप्रसिद्धम् । स्वयं भाष्यकारोऽपि प्रकारान्तरेणारविन्दसाम्यं दर्शयति--दिव्यधुनीमकरन्दै इति । दिविभग दिव्या साचासो धुनी च दिव्यधुनी गङ्गा सैव मकरन्दो ययोस्ते तथा मान- पानदर्शनस्मरणादिभिः प्राणिना दुरितानि धुनोति कम्पपति नाशयतीति धुनीवं गङ्गायों व दयम् ।

·B6 घट्पदीस्तव ननु प्रसिद्धकमलस्य मनोहरगन्धविशिष्टयेनास्यापि तदपेक्षत्वस्य वक्तव्य वाढित्याशङ्क प्रकारान्तरेणारविन्दसादृश्यविक्षया चाह--- -परिमलेति। परिमल परिभोग सच्चिदानन्द, ययोस्ते तथा, परिमलो जनमनोहरो गन्ध तस्य परिभोग औत्कण्ठ्यम् । सच्चासौ चिच्चासावा- नन्दश्चेति सच्चिदानन्द । स एव परिमलगुणसाम्यात् परिमल सच्चिदानन्दस्यापि भक्तमनोभ्रम- हरत्वात् परिमलाभेदोपचार। अत्र सदित्युक्ते वैशेषिकादीना सत्तासामान्यमादाय सिद्धमाधनता, तद्वयावृत्त्यय चिदिति पदम् । तैस्तस्याश्चिद्रूपत्यानङ्गीकारात् । तापत्युक्ते तस्य मनोभ्रमराकर्षकन्याभावात आनन्दपदमुपात्तम् । तस्य तु तत्तभवति सुस्वतृष्णारडिशाकृष्टहृदय एच सो जन्तु प्रवर्तते । तथापि नैय्यायिमादिसुखादनित्यता स्यात् । तन्निवारणार्थ सदिति । तनाट्यशड्वा तु चित्पदे- नैव प्रत्युक्ता। ननु सुखस्य कर्मफलतया जन्यत्येनानित्यत्वारगमात् कथ नित्यतेति चेन्न । "विज्ञान- मानन्द ब्रह्म" "आग-दो ब्रह्मेति व्यजानात् । “योचे भूमा तत्सुग्व नाल्पे सुग्वमस्ति " इस्लादि- श्रुतिशतेन सुखस्य ब्रह्मरूपताप्रतिपादनात् न तस्य जन्यत्वेनानित्यत्वम् । न च तदजन्यत्वे तदर्पिना विषयोपादान न स्यादिति वाच्यम् । नित्यसुखाभिव्यञ्जफतदृत्युत्पत्तौ तेषामुपयोगान्न तदुपादानपैययशङ्का । ननु भगवतश्चरणयो मेदप्रतीते भगवत सच्चिदान-दामात्वेऽपि तच्चरणयो कथ सच्चिदानन्दात्मरत्वमिति चेत् , न । कृरस्त्रज्ञानघन एवाभरण पात् सुवर्ण इत्यादिमि धृतकाटिन्य न्यायेन च विमलसत्त्वप्रधानमायोपाधिकस्य सच्चिदानन्देश्वरस्यातिमनोहरलक्ष्मीकान्तविग्रहरूपेणा- वस्थितत्वावगमात् तच्चरणयोरपि तदात्मकत्वोपपत्ते । ननु पदारविन्दसच्चिदानन्दयोरभेदात् कथ बहुव्रीहिसमासोपपत्तिरिति चेन्न । सत्यप्यमेदे भजनाथ शिलापुत्रस्य शरीर राहो शिर इत्यादियदौपचारिकषष्ठयर्थभेदमादायोक्त- समासोपपत्ते । यद्वा-परिमलपरिभोगस्थानीये सता भक्ताना चिदानन्दौ ज्ञानसुखे याभ्या ते, तथा भक्ताना विस्तारेण ज्ञानसुखजनके इत्यर्थ । श्रीपतिपदारविन्दे प्रणतिप्रयोजनपुमर्थकरत्वेन विशिनष्टि-भाभयखेदच्छिदे इति । भर समार अविद्यालक्षण तस्मात् भय भीति भवभयं तहेतुमसे नानायोनिगासप्रसवस्त्रिविधतापरूप खेदव, तयो छिदा छेदनमात्यन्तिकनिरासो याभ्या सकृदनुस्मरणमात्रेणेति तथेत्यर्थ ॥२॥ ननु “ अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि " " तसृष्ट्वा तदेवानु प्रविशत्, "तत्वमसि," "ना-योऽनोऽम्ति श्रोता" "क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि सक्षेित्रेयु भारत' -- ।

·. यद्वा--- पटपदीस्तवः इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रमाणैः जीवनप्रणोरमेदस्य प्रतिपादनात् अभेदे सति कयं सेन्यसेवकभावः। तस्य मेदोपजीव्यचादित्याशङ्कयोपाधिकं जीवेश्वरयोर्यावहारिक मेदं दर्शयन् प्रसादयितु भगवन्तं स्तौति- सत्यपि भेदावगमे नाथ तयाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः कचन समुद्रो न तारगः॥३॥ सत्यपीत्यादि। "एकमेवाद्वितीय ब्रह्म" "योऽमावमौ पुरुषः सोऽहमस्मि "तत्वमसि" "नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽनोऽस्ति श्रोता" "नेह नानास्ति किंचन इत्यादिभिः जीवनसामेदप्रतिपादकैः प्रमाणः यद्यप्यभेद एवं प्रतिपाद्य: पारमार्थिकः, तथापि अज्ञानावस्थायाम- विद्याकामकर्मपासनापासितहृदयाना भेद एवं भारात इति तदुपजीव्यसेन्यसेवाभावमुपपाद- यति-मत्यपीति । " नावृनाध्याञ्चोपतापैश्वर्याशीप्यु ” इति धातुपाठात् , हे नाथ हे ईश्वर!; ----अनुलितालान्टिबाहुभग्नवलमिप्रमुपसुरसुवाय काटचटुटबटुरूपेण बलिमुपेत्य पादनय- परिमितामनन्तां पृथिवी नाथति प्रार्थयत इति, तया ब्रह्मादिम्तन्त्रपर्यन्तानां प्राणिना नियनभ्रमात् मेदारगमेऽनुभो सति ताहं भृत्यः । यद्वा--अग्नेविस्फुलिङ्गवत्पदंश ईशितव्यश्चेत्यर्थः । " ममेगाशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इत्यादिम्मृतेः । अपिशब्द एक्कारार्थः । तथा च मिथ्या न प्रयुक्त अमैदे मयेर तबाहं नान्यथा । "देहयुद्धया तु दामोऽहं जीवयुद्धया त्वदंशकः । आत्मबुद्धया त्वमेगाहमिति मे निचला मतिः॥". "त्वयि मयि च गण्यमाने मशकान्मशकोऽहमेव देहया । विश्वाधिकग ते मे मद्रोधानन्दपूर्णता तुल्या ॥" इत्यादिवचनात् । तर्हि सपराशचिद्रूपत्वेन परमार्थभिनयोरायोः तगशये तेनय मनासत्वं प्राप्तमेवेति चेत्, नेयाह-न मामकीनस्त्यमिति। अपिशव्दस्तुरादम्मानीयथ । एवं प भेदानुभगोराया तपाहमंशः, व मामीनस्तु न ; न मदंश इत्यर्थः । तदनेन पुगणोक्ता. नरनियमनपात निसनक्तीना मध्ये आधा भक्ति प्रतिपादिता । उन च "तपाई मोगामी मादगिनि त्रिया भक्ति इचाहिना भक्तिसागमशाशिभार-शेशितव्यादिमायो मायनियो- पारिफयो । नापीचरोंयेर, गीतमायावातदधीनचाप जीनामा ए.सी अंगा, न तु निर- परतल्या मनोडारिभात.। तम्गायादार्यधर्मयात् । “पयाग्ने. सुधा रिएलिना गुगरनित ·88 पट्पदीस्तर " ममेयाशो जीवोके जीवभूत सनातन इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामशाशिभावस्य ययायचि प्रति पादनान् अपिशब्दससूचितभेदहेतुमाशाशिभारमुक्त दृष्टान्तेन व्यक्तीकरोति—सामुद्रो हीति । यद्वा-परमार्थामिन्नयो व्यावहारिकभेदेऽप्यशाशिभारव्यवस्थाया दृष्टान्तमाह- सामुद्रो हीति । समुद्रस्याय सामुद्र तरङ्ग सामुद्रस्याश इत्यर्थ । करन देशकालादौ समुद्र तारङ्ग तरङ्गाशो न भवति । दृष्टान्तप्रमेये हिशब्द स्वानुभवप्रसिद्धिद्योतनार्थ । ' सत्यपि मेदापगमे इति पाठे त्वयमर्थ ....हे नाथ ! परमेश्वर ! आग्यो भेदापगमे भेदाभावे सत्यपि तबाह स्वदश । न मामकीनस्त्वम् न मदीयाश समिति औपाधिक एन स्वस्वामिभावो न परमार्थत इतीममय दृष्टान्तेन स्पष्टयतिः-सामुद्र इति । दृष्टान्तस्तु प्रदर्शितार्थ । ननु पारमर्थिक एर भेद किमिति नाङ्गी क्रियते ? जीवेश्वरयो अयथा गुर शिष्यवद्धमुक्तसुपदु ग्वज ममरणादिव्यवस्था न स्यादिति चेन्न । तथा सतिद्वयोरपि जाटय स्यात् । तदितरघटपादिवत् । ततश्च तयोरनात्मवादयो दोषा प्रसज्ये रन् । तयथा-जीयो जड ब्रह्मभिन्नत्वात् घटनत् ब्रह्मभिन्नस्य जडवे न कस्यापि विप्रतिपत्तिरस्ति । एस जीवादिनस्य ब्रह्मणोऽपि जाड्यादिक द्रष्टव्यमिति द्वयोरप्यनाम पादयो दोषा प्रसन्येन्निति यस्य ज्ञानेनाविद्यातत्वार्य गाध स्यात् । को वा सापनानुष्ठाता । द्वयोरपि जडत्वात् । व्यर हारस्तु कुम्भाद्यनुगतमित्रशशिनभसा भेदप्रतीतिपदाविद्या, अन्त करणेद्रियादीना भेदाभ्युपगमात् तैरेव भविष्यतीति न काप्यनुपपत्ति । किंच द्वैतसत्यत्त्वे " नेह नानास्ति किचन " " मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेन पश्यति" 'उदरम तर कुरुते अथ तस्य भय भवति" 'नान काचन मिदास्ति" "एकमेवाद्वितीय ब्रह्म" "अजो ोक" "क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि सरक्षेत्रेषु भारत" " 'सरमिदमह च वासुदेव परम पुमान् परमेश्वर स एक " इत्यादि- श्रुतिस्मृतिपुराण बनाना द्वैतनिराकरणपूर्वतया एकत्यप्रतिपादनपराणामप्रामाण्य स्यात् । तदनेन श्लोकत्रयेण समन्वयसापनाविरोपाध्यायत्रयार्था सक्षेपेणोक्ता द्रष्टव्या । तत्र विष्णो इति पदेन सम पयाध्यायार्थ प्रथमेन समूचित । द्वितीयन श्लोकेन तु भगवञ्चरणप्रणति लक्षणसापनवर्णनेन साधनाध्यायार्थ , तृतीयेन श्रोकेनाविरोगा यायार्थश्चति विभाग ॥३॥ ननु यद्यपि मामकीनस्व नाह वदीय तथापि तव मप्रार्थनाया निष्प्रयोजनतापति मदेवशरणताया प्रयोजनावेनादृष्टचरत्वादित्याशङ्कय त्वदाश्रिताना वदवलोकनपरिमुषित- विततहृदयतमित्राणामेव परमपुरपार्थलाभो नेतरेपामिति प्रत्यक्षभूता सुसेन त्यच्छरणा , मेपैक पुमर्यार्थिमि सभजनीयो नाय इति भगत तद्भक्तपरिपालनम्पर्मानुस्मरणपूर्वक स्तौति- -उद्धतेत्यादिना । तपाहमित्यनेन भगपदवीनतोऽन्यभगवदनुग्रहलब्धत साक्षात्कारादेव जन्यसिदिरिनि यदुक्त, तन्न " अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन सुटत भवति," "अपाम सोम. ममूना अभूम," "कमणैव हि मसिद्धिमास्थिता पनमाइय" इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रमाणे कर्मणामेव " अतस्त्व यहा ·निरीश्वराणां मतमाशइय; षट्पदीस्तवः 89 मोक्षहेतुत्वावगमात् केवलात्कर्मणः सकाशात् ज्ञानसहिताद्वा नाकैयन्यसिद्धिरिति कर्मजडाना "ज्ञानादेव तु कैवन्यं " "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय, "निद्यते हृदयग्रन्थिनियन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥" " ज्ञात्वा दे मुच्यते सर्पपाशैः” इत्यादिभिः श्रुतिमि केवला-मज्ञानस्यैव मोक्षहेतुन्यावगमादुदाहृत- श्रुतीनामपरमार्थभावात् भगवदुक्तमंसिद्धिशब्दत्य चित्तशुद्धिपरत्वात् समुच्चयवादस्याचापरेव बहुधा दूषितत्वाञ्च न केवगकर्मणः सकाशात् ज्ञानसहिताद्वा मोक्षफउलाभः । किं तु भगन. प्रसादात् लग्धसंसारनिवर्तकतत्साक्षात्कारादेवेति तत्साक्षाकाराय निग्विलभक्तमंरक्षणविचक्षण- कृपाकटाक्षं भगरन्त बहुधा संवोप्य स्तौति-उद्धृतनगेत्यादिना । यद्वा-श्लोकत्रयेणाध्याया- पार्थ संसपेण प्रतिपाद्य, अधुना चतुर्थेन चतुर्थान्यायार्थ यदन् साधकानां भगवति भक्तिप्रकर्षग- भाय भगवन्तं पुनः पुनः स्तौति- उद्धृतनग नगनिदनुज दनुजला मित्र मित्रशशिदृष्टे । दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः ॥४॥ उद्धृतेति । हे मिनशशिदृष्टे! मित्रस्तपनः, शशी शीतकिरणः तावेच दृष्टी नेो यस्य वैधानरस्य भगानः स तथा तमंबोधनम् । तथा श्रुत्या चायमर्यः प्रतिपादितः "अग्निर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो" इत्याचया "भूः पादौ यस्य वं चोदरमसुरनिलचन्द्रसूर्यौ च ने कर्णानाशाः सिरोपोः" इत्यादिरमृत्या च । पहा-भक्तानां हृदयकुहरमंशयदुरन्ताज्ञानपङ्कायशोचावेन तेषामेर तापत्रयानल- जनित तापोपशानकरेन अदाभक्तियानादिक्षगतीनदभिर्यफोन या मित्रशशिनी हरी ने यम्य स तथा भाने । सपि दृशे सी तस्वमन्यादिमागास्यरपोशीने मति प्रणा. दिनगितामाडामागकारितायां चित्तची प्रतिविम्बिने मी प्रतिरक्षगम्य भाग्य गंगारम्य तिरस्कारः सरगम्य तम्योप्छेद आत्यन्निरी निति: किं न मारी, अनि भरपोजर्षः । " मियने हृदयग्रन्थिन्कियन्त मरंगपाः। हीयन्ने चाम्य कमांगि तन्मिन् दृष्टं पगारं॥"

·त्वत्साक्षा- षट्पदीस्तयः " ज्ञात्या देवं मुच्यते सर्वपाशैः” इत्यादिश्रुतेः । ननु मत्साक्षात्कारेणाविद्यालक्षणभवतिरस्कारो यः प्रतिपादितः स न संभवति । अन्यदीयज्ञानस्यान्यज्ञाननिवर्तकस्य लोकेऽदृष्टचरत्वात् इत्याशङ्कय जीयो ब्रह्म नान्यत् सच्चिद्रूपत्वात् । ब्रह्मवदित्याद्यनुमानेन " तत्त्वमसि" " नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा " "नात्र काचन भिदास्ति" "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि " "सकलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः" इत्यादिश्रुतिस्तृतिपुराणवचनैश्च जीवेश्वरयोरनन्यत्वावगमात् , " मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते” इत्यादितदीयवचनेन मायालक्षणमंसारतरणस्य त्वदधीनतावगमाच्च शुक्त्यधिष्ठानज्ञानेन कल्पितरजतभ्रमनिरासवत् ऐन्द्रजालिकममाश्रयणेन तद्वि नृम्भितमायानिवृत्तिवच ; कारेणैर . माया चाविद्या च स्वयमेव भवति" इत्यादिशुतिसिद्धमायालक्षणमदीयाविद्यानिरास इत्यभिप्रेत्य भगवदुत्कर्षमाविष्करोति-प्रभवतीति । प्रकर्षेण भवतीति प्रभवति, विद्यते सत्ता- सुखादिरूपेणेति प्रभवः, तस्मिन् अपरोक्षीभूते इति यावत् । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म," 'अहमान्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः” इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रमाणैः सच्चिदानन्दात्मकस्य तस्य सर्वानुभूतितया सर्वान्तर्यामित्वेन च विद्यमानताप्रतीतेः । उद्धृतनगेति । स्वमग्वविघातसंजातप्रततरोपभाषणप्रेरितप्रबलशिलाप्रवर्पप्रचलित- गोकुलनिवासिनिजभक्तपरिपालनार्थम् उद्धृतो नगो गोवर्धनाख्यः पर्वतो येन स तथा तत्संबोधनं तथा । उद्धृतौ शापनगौ धनदसुतौ यमलर्जुनौ तस्वरूपात् येन स.तथा । वर्गनरकनानायोनिजन्मदु सफामक्रोधशोकमोहादिलक्षणा पीडा नाधिगच्छतीति नग. अयोध्यावासिनरयानरादिरूपो जन्तु, स उद्धृत. स्वस्वरुप नीतो येन स उदतनग, न गच्यतीति नगः इति निरुक्त तत्रापि संभवात् । यद्वा-श्रीवराहावतारे गिरिसरित्सरो- वरसागरसहितपसुमतीलक्षणो नगो दंष्ट्राग्रेण लीलायोद्धृतो येन स तथा । यद्वा- -अमृतनिर्मथन- वेलाया तत्प्रदानद्वारा निजशरणसुरनिरहपरिरक्षणार्थ मन्दराख्यो नगो धृतो येन कूर्मरूपिणा भगवतेति म तरा । एतेन पारतन्त्र्य भगरतो दर्शित भवति । उक्त च भगरता, "अहभत्ता- पराधीनो ह्यस्वतन्त्र य द्विपः" इत्यादिना । यद्वा - । नगमिदिति। प्रचण्डबलिबाहृदण्डपण्डिताग्राण्डसंपदापण्डलमुरनिवप्रार्थनया बलि- गनिपिणद्वारा सुरहितार्थ नगान् मिनत्तीति नगमिदिन्द्रः तस्यानुनत्वेन अदित्या कश्यपात् जातो नगमिदनुजो वामनः तनरोधनम् । दनुजालामिति । ता दनुजा दानवाः पृतासुरप्रमुगाः तेषां कुलं समहः वंशपरंपरा या तम्यामिन शत्रो दनुजकुटनाशकेति यावत् । दनुनशब्देन दत्यादयोऽपि प्रादया. । एतद् दैत्यादिनिरहणं भगतो भक्तपरिपालनार्यमिति गम्यते । तयाच भगतगोकग- ·* घट्पदीस्तवः "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अयुत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।" इति । तदनेन श्लोकेन यज्ञाधनुष्टानसाधनसमार्जितबुद्धिशुद्धिसहितश्रवणादिप्रसाद- टब्धतत्त्वसाक्षात्कारप्रयोजनाविद्यालक्षणभवतिरस्कारसमनियतानन्दावाप्तिप्रतिपादनेन फलाध्यायाथों -- दर्शितः ॥ ४॥ "पतो बाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह,” " यत्तददेश्यमगोत्रमवर्ण, मन चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा" इत्यादिश्रुतिप्रदर्शितप्रणाल्या इन्द्रियायगोवरोऽपि भगवान् मत्स्यादियोन्या- श्रयणमतिगर्हितं दूरीकृत्य स्वभक्तपपरिरालनार्थमङ्गीचकारेति समालोच्य भक्तपक्षसंरक्षणविचक्षण- मधोक्षजे भवदरविदलनाय पुनः स्तौति-- मत्स्यादिभिरवतारै- खतारखताऽवताखिलवसुधाम् । परमेश्वर परिपाल्यो भवता भवतापभीतोऽहम् ॥ ५ ॥ मत्स्यादिमिरित्यादिना । परमेश्वर ; परा विचित्रा जगदुपादानकारणीभूता मा परमा तस्या ईश्वरः खामी नियन्ता परमेश्वरः; "मायां तु प्रकृति विद्यान्यायिनं तु महेश्वरम् ।" इति श्रुतेः । यद्वा-परमाः प्रकृष्टाः हिरण्यगर्भादयः तेषामीश्वरः । यद्वा---परमधासावीश्नरश्रेति परमेवरः । हे परमेश्वर ! मक्ता त्वमा अहमाशाशायरान्तः प्रविष्टः कामकोरलोभमोहशालाकैः कवलीकृतगात्रः मदीयशरणोऽयमिति मरवा परिपाल्यो रक्षणीय इत्यर्थः । ननु परिपालनं रक्षण तथानिष्टनिवृत्या भवितव्यमित्यतो जगदनियनिवृत्त्या भवितव्य- मित्यतो जगदनिष्टनिचयहेतुभूतदशक्दनप्रमुखराक्षसान् हत्वा दूरीकृतं साधूनामनिष्टमस्तीत्या- शङ्कायामाह-भवतापभीतोऽहमिति । भान्ति वर्गनरकबन्धमोक्षविभमा पस्मिन् सः। भवसंबन्धितापः कामक्रोधादिजन्यो हृदयविदाहः तस्मात् मीत: संत्रस्तः व्यापादिमुखपतित इन गतदेहानुसंधानः । कयंभूतेन भवता अखिलवसुधाम् अवता रक्षता । यद्वा नवीधरं संबोय खपरिपालनार्थना न युक्का यतः तमोगुणप्रधानमापोपाधिकस्य जगासंहर्तृत्वप्रसिद्धया पालयित- त्वाप्रसिद्धरित्याशक्य तद्रुणप्रधानमायोपाधिकम्य तयावेऽपि विमलसत्त्वप्रधानमायोपाधिकस्य C ·42 पट्पदीस्तषः तस्यैवेतिहासपुराणादिषु पालकत्वप्रसिद्धेः तं प्रति मत्परिपालनप्रार्थना युक्ततरा इत्याह-अवतेति। मनु-अनुकूलप्रतिकूळयोः पालनापालने प्राकृतानामपि संभवतः किमाधिक्यं भगवत इत्याशङ्कय परिच्छिन्नदृशां तेषां कतिपयपदार्थपरिपालकत्वेऽपि निखिलजगद्रक्षकत्वानुपपत्तेः सर्वज्ञस्येश्वरस्यैव तदुपपत्तेः तदाधिक्य केन वर्णनीयमित्याशयेनाह-अखिलवसुधामिति । अखिला चासौ वसुधाचेत्सखिलवसुधा तामवतेत्यनेन तन्नियासिजनपरिपालनमप्यर्थादुक्तमेवेति वेदितव्यम् । ननु-यदुक्तमनन्ताश्रितजनतापरिरक्षकत्वं भगवतः तन्न, धरणीतलवासिजनवर्गमध्य- गतरावणमुरनरकमुखदनुजकुलहन्तृत्वेन भगवतस्तत्पालयायानुपपत्तिरिति चेन्न । तानपि नरक- फलकदुरितसंपादितदानवादिजन्मबन्धनिरसनद्वारा परमानन्दलक्षणस्वपदं प्रापितवान् भगवा- निति परमकारुणिकस्य भगवतः तद्रक्षकत्व समुदाचरदृत्तिकमेव । तथाचोक्तं भगवता महाभारते, भागवते च आचार्येण श्रीवादरायणेन; "लालने ताडने मातु कारुण्यं यथार्भके तद्वदेव महेशस्य नियन्तुर्गुणदोपयोः ॥" "ये ये हताश्चक्रधरेण दैत्यास्त्रैलोक्यनाथेन जनार्दनेन । ते ते गता विष्णुपुरी नरेन्द्र क्रोधोऽपि देवस्थ वरेण तुल्यः ॥ अहो वकीय स्तनकालकूट जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गति धान्युचितां कुतोऽन्यं कं वा दयालु शरणं व्रजेम॥" इति । ननु--सत्त्वोपाधिकस्य चैकुण्ठवासिनो मम खाकारेण धरणीरक्षकत्वस्यादर्शनात फयं तदक्षकमित्याशङ्कय तत्कालीनधर्मसेतुविघातकदनुजदमनद्वारा निजसेवकसंतरणार्थ स्वीकृत- तत्तल्लीलाविग्रहेण त्वयैव परिपालिता वसुधेत्येतत्सुप्रसिद्धमित्याह:--मत्स्यादिमिरिति । त्वदीयाज्ञाननिरसनद्वारकत्वात् परिपालनस्यातिकठनतया मन्प्रार्थना तावन्नि- रधि इत्याराकपास्मादिदृष्टया अतिप्रयासासादितमहाविधशरीरै परिमार्जितमहीमारत्व विधेभरस्य तर त्वनियम्यानर्थहेतुभूताज्ञाननिवृत्तिलक्षणमपरिपाटनं पृथुतरदुभरगिरिवरनिवहसंवहनप्रथित. विभास्य श्रीहनुमतः श्रीरामागुटीयकर्मवहनात् न श्रमसंपादकमित्याशयेन वसुधापरिपालनप्रकार- मेव भगानो विशदयति-मत्स्यादिभिरिति । मत्यादिमिः अतारः प्रादुर्भावः, अवतारयता; स्वीकृतावतारेण, अवता; रक्षता, परिपाटयना, अनेन पुत्रेणाहं पुनीतिपत्र तृतीपा । हिन्दः सकटपुराणागमभगन्महीपरिपाटनप्रसिद्धियोतनार्यः ॥ ५ ॥ एवं बहुपिघलीलावतार: गुरुतरमियाऽऽउश्यमाणमितरः भगवतो मतपरिपाटनमाकटय्य तं चानन्तलिचित्रमायाशक्तिमपन मनारसई भगान्तं इदि पाया तपरिपाकन्धनिजानन्दाति. यद्वा-- ..

·पट्पदीस्तवः शयेन पूर्वोक्तफलसंकीर्तनेनैव भगवल्लक्षितब्रह्मविद्गानभित्र भगवान् भाष्यकारः प्रगायति । यद्वा--प्रायेणास्मिन् कलिकाले दुरितनिचयसंदूषिताशयाना विषयविषपरिमुषितशेमुपीणा- मन्यत्रानाधिकारमालोच्य तेषामेव निखिलकल्मपनिरसनद्वारा परमपुरुषार्थप्रयोजनकभगवन्नाम- कीर्तनेन; "रामेति वर्णद्वयमादरेण सदास्मरन् मुक्तिमुपैति जन्तुः । कलौ युगे कल्मपमानसानामन्यत्र धर्मे खलु नाधिकारः ॥ अवशेनापि यत्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकै । पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहनस्तै गैरिव ।। एवं निविद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीत हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ कलि सभाजयन्त्याः गुणज्ञाः सारभागिनः । यत्र संकीर्तनेनैव सर्वस्वार्थो हि लभ्यते ।। ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैखेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदामोति तदामोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥" इत्यादिवचनैः मति स्थिरीकर्तुं फलोक्तिपूर्वकम् ; " यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥" इत्यादिप्रमाणमनुरुभ्य भाष्यकारः स्वयं तस्करोति- दामोदर गुणमन्दिर सुन्दरवदनाराविन्द गोविन्द। भवजलधिमथनमन्दर परमं दरमपनय त्वं मे ॥६॥ दामोदरेत्यादिना । हे दामोदर! त्वं मे परमं दरम् अपनयेत्यन्वयः । कदाचिद् बाल्ये कृतानयो यशोदया स्वरूपमयुवा उदरे दाना बद्धः तेन दाम उदरे यस्य स दामोदरः । "दाना बद्धो यतो मध्ये गोपीमिः परिगीयते । ततश्च दामोदरतां स ययौ दामवन्धनात् ।।" अथवा-दाम जगद्वन्धनरज्जु माया उदरे स्वरूपे वाध्यता यस्य स तथा । कदाचिद् वान्ये मुद्धक्षणग्याजेन यया मायया स्थावरजङ्गमाम निश्च मुखे प्रदर्शितवान् भगवान् मातुः। उक्तं च; 4 ·44 पट्पदीस्तव "मायिन तु महेश्वरम् ॥ मम माया दुरत्यया" "अनादिमायया सुप्त." इत्यादि श्रुति. स्मृत्यो । यद्वा–दमादिसाधनोपेतवे न हिता उदरा उत्कृष्टा अवगतिर्या तया अवगम्यत इति दामोदर । श्रवणादिजनिताखण्डाकारवृत्तिविषय इति यावत् । "दामाद्दामोदर विदु ॥ इति व्यासयचनात् । दामानि लोकनामानि स्थापयत्युदरान्तरे” इति दामोदरो देवश्च । तेन, "श्रीधर श्रीसमाश्रित , इति वा दामोदर । यद्वा-जगद्वन्धनरज्जुस्वरूपाज्ञान दाम उद् अर परिच्छिन्न यस्मात् स तथा, स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चकारणाज्ञानादपि ब्यापक इति यावत् । “अक्षरा- परत पर " इति श्रुते । ननु--दामबद्धस्य तस्येतरमोचकत्र कथम् । लोके बद्धस्य स्वेतरमोचकल्यादर्शनात् । चिद्रूपत्वेन तथाले चेतनत्वेनाभिमताना जीवानामपि सामयं स्यादिति चेन्न । यशोदावात्सल्यो- पात्तबन्धनस्यापि मायोपाधेरीश्वरस्य वशीकृतमायत्वाद्वा रजस्तमोभ्यामनभिभूतनिरतिशयसत्त्वोत्कर्षा- दनादित्वाखत सच्चिदात्मकत्वात् सच्चित्स्वरूपसामर्थ्याद्वा तत्सामर्थ्यम् । अस्मदादीना तु अविद्या- परत नत्वात् तत एव कर्तृत्वभोत्तृवलक्षणसमाराभिमानाच्च न तत्सामयमिति ईश्वरोचितान् गुणानौपाधिकरानाह-गुणमन्दिर इति । गुणा सर्वज्ञ परममारुणिकत्वजगन्नियन्तृत्व. सत्यकामत्वसर्वेश्वरत्यादयो ब्रह्मादिमिरपि सख्यातुमशक्या , तेषा मन्दिरमिव स्थिति स्थानम् । गुणमन्दिर तत्स्थान तथा। "एप सर्वेश्वर एप भूपाल " "सत्यकाम सत्यसकल्प " इत्यादिश्चते । न च गुणाश्रयत्वे घटादियजडत्वादयो दोषा स्युरिति वाच्यम् । तेषां तत्र कल्पितत्वेन पारमा- यिकानामभावान्न तदापादकत्वम यथा कल्पितस्य वस्तुविपर्ययसामर्थ्याभ्युपगमे कल्पितरजता- घाश्रयाणा शुक्तिशकलादीना रजतायात्मकता स्यादिति न किंचिदेतत् । न च कचित् पार- मार्थिरस्पैवान्यारोपोऽन्यथाऽऽरोग्यस्य सर्वथाऽपारमार्थिाने शशशृङ्गादीनामारोप स्यादिति वाच्यम् । लौकिरुपारमार्पिकस्येहानुपस्थिते , इहोपस्थितस्य च कचिदप्यपारमार्थिकतैव । अन्यथा तस्यैवोपस्थितौ नेदमिति तस्यैतद्वाधप्रतियोगिव जगति रजतादेरेव न स्यात् । तस्मात् माया• गुणरूपाधिष्ठानतर्यत्र गुणमन्दिरतेति भाव । न चान्ययाख्यातिशङ्कासमुद्भव । गुगिगुणयोरपि जीवेशानाभासेन करोति ।" 'यस्य ब्रह्म च क्षतं च उमे भात ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यन सः॥" इत्यादिश्रुत्या संच मायापल्पितमित्यचार्यत्तया चारोपाभ्युपगमान तष्ठमारसर । "द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिक- म्मितारलोसरणरंजलोचनम् । मुसं मुकुन्दम्य गुढालकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचग्न्त्यमी मृगाः ॥"

·पपदीस्तवः "कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षता पक्ष्मकदृशाम् ॥" "चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रिपदर्शनम् । यावन्न चन्द्रसंकाशं द्रस्यामि शुभमाननम् ।। मातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ॥" "प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजध्यानपथाचतुर्भुवः॥" इत्यादिभागवतरामायणवचनैः स्वयमकटाक्षलेशेनैव सौन्दर्यसंपत्सारसतेन्दिराया निरन्तर- सान्दानुरागपूर्वकावलोकनविषयावेन च भगवतः श्रीवदनसौन्दर्य केन वर्गयितुं शक्यमित्याशये- नाह- सुन्दरबदनारविन्देति । पदनमेवार निन्दं बदनारविन्दं सुन्दरम् अतिमनोहरं बदनारविन्द यस्य सः, तथा तत्संबोवनम् । तथा ब्रह्माख्यमधुकरसमुचितस्यापि मकरन्दनिर्भरत्वेनारविन्दसाम्य भगवदनस्य । इदानीम्--- 'अच्युतः कल्पवृक्षस्तु अनन्तः कामधुग्भवेत् । चिन्तामणिस्तु गोविन्दो नामत्रपमुदाहृतम् ॥" इत्यारिलोकोक्तरीत्या वान्छितार्थफवेन चिन्तामणिकल्पत्य गोविन्दनानः, "ऋग्वेदं मा यजुस्तात मा साम पठ किंचन । गोविन्देति हरेर्नाम गेयं गायस्व नित्यशः॥" इत्यादिव वनैः रागादिपरिवर्जनपूकं गेयतां दर्शयनि-गोचिन्देति । मजे विधमाना गायन्त आकल्पग्यानेनापि प्रमादिमिरपि गणयितुमशक्या: नासत्तन्नामपुरःसरं सभावादेख पिन्दति जानातीनि गोरिन्दः, तन्मयोधनम् । यथोकं च मागरते। 'कृष्णामसंख्याधीकृत्य स्वात्मकान् । चारयन्तोमलीलामिबिहुलत्र तत्र ह ।।" इति । यदा-ससाभिसंबन्धन गाः विन्दते सो नि गेभेन्दः नमोनम् । पा.

·घट्पदीस्तव
नष्टा वै धरणी पूर्वमविदं वै गुहागताम् ।
गोविन्द इति तेनाहं देवग्भिरभिष्टुतः ॥"
इति विष्णुधर्मोत्तरवचनात् गा धरणीं विन्दते इति वा गोविद । अथवा--
"अह किलेन्द्रो देवाना त्वं गामिन्द्रता गतः।
गोविन्द इति लोकास्त्वा स्तोष्यन्ति मुवि शाश्वतम् ॥"
इति वचनात् गामिद्रत्वेन गतो गोविद । अथवा-
"गौरेपा नु तथा वाणी ता विन्दति यतो भगान् ।
गोविन्देति ततो देव मुनिभिः कथ्यसे सदा ॥"
इति हरिवंशवचनात् गोमि वेदान्तवाक्यै विदते इति वा गोविद | " त त्वौपनिषद पुरुष
पृच्छामि " " नावेदवि मनुते त बृहतम्" इति श्रुते । “गोभिरेव यतो वेद्यो गोविन्द
समुदाहृत " इति विष्णुतिलके च प्रतिपादनात् ।
इदानीमाचायो भगवन्नामकीर्तनस्स
"अलमलमियमेव प्राणिना पातकाना
निरसनविपये या कृष्ण कृष्णेति वाणी ।
यदि भवति मुकुन्दे भक्तिरानन्दसान्द्रा
करतलपलिता सा मोक्षसाम्राज्यलक्ष्मीः ॥"
इत्यादिप्रमाणोक्तरीत्या कल्मषनिवृत्यादिसाधनकज्ञानफाज्ञाननिवृत्तिलक्षण मोक्षफल
भागफ्नो भादरविदलनसामर्थ्यप्रदर्शनपूररमाविष्वरोति- भरजलधिमथनमन्दरेति । जलधिमथने
अवलमदरादिवत् सेवरस्य भर ससार स एव ज-धि तमथने तन्निवृत्तौ मदरवत्
अचलोऽत्यर्थ क्षम इत्यर्थ । तसनोपनम् । तथा हे गोविद त्व मे मम परम दर तपनतनयात्
अत्य तमयम् अपनय निवारय दूरीकुपित्यर्थ । अयानि दराणि उपायर यथार शक्यन्ते । अस्य
तु परम समन्ययितु विधिप्रमुखैरप्यशक्य नात्याटस्य , उक्त च ,
बहनीन्द्रमहघाणि देवानां च युगे युगे।
पालेन समतीतानि कालो हि दुरतिनमः ॥"
इनि।
यहा-"अभय ये जनर प्राप्तोऽसि" इयस्या थुने स्यारयानापमरे भाष्यकारा-
दिमि भपशब्दस्याशनपग्नया च्याग्याना प्रारदराब्दम्यापि भयवाचिन तत्परम्पयोषि.
.

·पटपदीस्तव तत्वात् बहुकामप्रलोमितनचिकेतसा प्रदर्शितफामतिरस्करणपूर्वक दरशब्दिताज्ञाननिवर्तकात्म- ज्ञानस्य पृष्टत्वात् । विष्णुपुराणे च--दष्ट्राकरालपदनश्रीनरसिंहसदर्शनमीतभीतसुरनिकर- प्रेरितप्रह्लादेनापि श्रीनृसिंह प्रति नाह विमति त्वत्पात् किंतु त्वदीयाया मायाया सकाशादिति तन्निघृत्तेरेव प्रार्थितत्वात् सुप्रसन्न सार्वभौमसविध प्राप्य वराटिकालाभप्रार्थनावदेव यमभीतिनिरा- करणप्रार्थनाया अकिंचित्करत्वात् परमेश्वरानुगृहीताना भीष्मप्रभृतीना योगशास्त्रनिरताना चोदाल- क्वीतहव्यादीना स्वेच्छया देहत्यागवगेन तन्निराफरणप्रार्थनाम तरेणापि तन्निवृत्ते सभवात् परमशब्दोपपदांच सकलानर्थनिदानाज्ञानमेवान दरशब्दार्थ । तथा च परम कारणत्वेन प्रकृष्ट, तत एव व्यापक दरम् अज्ञानलक्षण भयम् अपनय निारय दूरीकुर्वित्यर्थ । ननु-भवजलघिमथनमन्दरेत्यनेनैव विशेषणेनास्यार्थस्य सिद्धत्वात् पौनरुत्यमिति चेन्न । पूर्वत्र जन्ममरणलक्षणभयनिवृत्तेरवगतत्वेऽपि ताकारणाविद्यानिवृत्तेरनवगमात प्रथमत स्तुयुपसर्जनतया प्रतीयमानाया प्राधान्येनात्र प्रतिपादनाद्वा न पौनरुत्यम् । ननु-अज्ञानस्याभावरूपत्वमङ्गीकृत्य तनिवृत्ति प्रार्थ्यते उत भावरूप वम् । नाय ---" माया तु प्रकृति विद्या मायिन तु महेश्वरम्" त्यादिश्रुत्या आकाशादिप्रपञ्चोपादा- नेवेनावगताज्ञानस्याभानरूपत्वायोगादनङ्गीकृत वाच्च । नापि द्वितीय --तस्यानध्यस्तत्वात् स्वेनैव स्वस्याध्यासे आत्माश्रयात् अज्ञानान्तराङ्गोकारे चानवस्थाद्यापत्ते लोकेऽनध्यस्तस्य घटादे- मा॑नानिवृत्यदर्शनात् । किं च भावरूपाज्ञानस्यानादितया निवृत्तिन सभवति । अनादिभावस्यात्म- वनित्य वनियमात् परमाणुश्यामतायाश्चानादित्वस्यासप्रतिपत्ते । कि च- - -किमज्ञाननिवृति सती उतासती, सदसती वा सदसद्विलक्षणा वा । आये चाममिन्ना, उतामिन्ना भिन्नाभिन्ना वा, भिन्नाभिन्नविलक्षणा या नाय , द्वैतापत्ते । न द्वितीय , आत्मनोऽनादित्वेनाविद्यानिवृत्ते ज्ञानसाध्यत्वानुपपत्ते । नापि तृतीय , विरोधात् । अत एव न चतुर्थोऽपि भिन्नामिन्नत्वव्यतिरेकेण प्रकारान्तराभागात् । न च प्रथमद्वितीय , असन्चे शरामतुल्याया तस्या साध्यत्यानुपपत्ते । पुरुपार्यत्वाभावप्रसङ्गाच्च । नापि तृतीय । विरोधादेव उत्तपक्षद्वयदूषणापत्तैध । न चतुर्थोऽपि सदसद्विलक्षणत्वेऽनिर्वचनीयवेन तस्या अज्ञानावस्थानप्रसङ्गात् । अनिर्वचनीयाज्ञाननिवृत्ते अनिर्वचनीयानुपपत्तेध । नहि घटनिवृत्ति- घंटो भवति । ततश्च सर्वपाप्यनुपपत्ते नाज्ञानस्य निवृत्ति सभवतीति चेत्, अनोच्यते --न तारदज्ञानस्य कल्पकाभावेनाक पितनया जाननित्यतंभर । प्रदी- पादिवचस्य स्वपरनिर्वाहकतया तस्य सप्रकाशे आमनि यस्तुतोऽनभवेन वन्चितपस्पर यातु- मुचिनचात् । "अनृतेन हि प्रत्यूदा इने सत्या यामाअनृतापिधाना ," "नासदासीनो सदा- सीत् ॥ इत्यारिश्रुते । नायनादिमारसेन तस्य निवृत्पनुपत्ति ! अनादिभारम्पनिहत्तिरिनि ·48 पट्पदीस्तवः + सामान्याव्याते । ज्ञानेनाज्ञाननाश इत्यनुभवसिद्धविशेषव्याप्तिविरोधेन, "तरतिशोकमात्मवित्" भूयश्वान्ते विश्वमायानिवृत्ति " "निचाय्य त मृत्युमुवात्प्रमुच्यते" इत्यादिश्रुत्या , "ज्ञानेन तु तदज्ञान येपा नाशितमात्मन " " तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते, योगी मायाम- मेयाय" इत्यादिस्मृल्या चाज्ञानव्यतिरिक्तस्थले सकोचस्यैवोचितत्वात् , तस्यास्मामि भाववानगी- कारादभावविलक्षणल्यमात्रेण भारव्यपदेशाच्च । अत एव न प्रथम कल्प । अज्ञाननिवृत्तेश्व "प्रपञ्चोपशमम्" इत्यादिरीत्या सद्रूपात्मभेदाङ्गीकारात्, न चात्माभिन्नाया अज्ञाननिवृत्ते ज्ञानसाध्य- त्वानुपपत्ति , यस्मिन् सति यस्याग्रिमक्षणसन्ध , असति यस्मिन् यस्याभाव तत् तत्साध्यमिति साध्यलक्षणस्य ज्ञाने सत्यज्ञाननिवृत्तिरूपात्मनोऽग्रिमक्षणसबन्ध ज्ञानाभावे ऽज्ञाननिवृत्त्यभावो- ऽज्ञानमिति, अज्ञाननिवृत्तिरूपात्मयपि सचोपपत्ते । मिन्नसत्ताकयो भावाभावयोविरोधाभावाच नित्यसिद्धायामप्यज्ञाननिवृत्तो साध्यन्वभ्रान्त्या पुरुषप्रवृत्त्युपपचे सर्वथाप्यज्ञाननिवृत्ते संभवात् प्रार्थनोपपन्नेति भार ॥६॥ एवं भगनान् भाष्यकारः "श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्य सख्यमात्मनिवेदनम् ॥" इति श्लोकोक्तनाविधमक्तीना मध्ये द्वितीयभक्तिनिरूपणद्वारा भगवन्त स्तुत्वेदानी, "ध्येयं सदा परिभवनमभीष्टदोहे तीर्थास्पदं शिरविरिश्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिह प्रणतपालभवाब्धिपोतं यन्दामहे पुरुष ते चरणारविन्दम् ।। प्रणतकामदं पद्मजाचित धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुज कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम् ।।" इत्यादिवचनै सफलदु ग्खापनोदर वेन निखिलपुरुषार्थनिदानतया मुमुक्षुजनशरण- वेनापगता श्रीम मुकुन्दहृदयानन्दर दसहितेन्दिरया सान्दानुरागमस्पर्धिता भगवचरणस्मठपरि- भानामिनां चतुर्थी भक्तिं दर्शयनेर अन्तरगसाधनषट्पदीपटनप्रार्थनापूर्वकमेन प्रारणमुप- संहरति- नारायण फरणामय शरणं कमाणि तारकी चरणों। इति पदपदी मदीरे वदनमरोने महा वमतु ।। ७॥

·49 पट्पदीस्तवः नारायणेत्यादिना ! नारं जीवसमूहोऽयनमाश्रयो पत्यान्तर्यामिणः स नारायण, उकंच "ब्रह्मादीन्यस्य भूतानि चराणि स्थायराणि च । अयनं यत्पुरा विष्णोस्तेन नारायणः स्मृतः ।। नराजातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः। तान्येव चायनं तस तेन नारायणः स्मृतः॥" इति महाभारते। अथवा--नारस्य जीनसमूहस्य भयनं प्रवृत्तिः यस्मात् स तथा, तत्संबोधनं तथा । पट्टा--सरसाक्षित्वाद नारमयते साक्षादपरोक्षतया पश्यतीति नारायणः तमंबोधनं तथा, गलानां ज्ञानार्थताया. प्रसिद्धत्वात् । यद्वा--नारा आपस्ता अयनमाश्रयो पस्य सः नारायण.। तथा च दर्शितम्---- "आपो नारा इति मोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता एता अपने पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ।।" इति मनुस्मृतौ । ननु-~- " 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः ॥" इत्यादिश्रुत्या सकलोपसंहारवर्तृत्वेनातिनिष्टरसभावनयापगतं मामुद्दिश्य तत्र प्रार्थना निरषिकेत्याशझप प्राण्याशात् जगदुत्पत्तिस्थितिटयरक्षणविविधविचित्रकल्पनेकशिपिनस्तव । "सकृदेव प्रपन्नाय तपास्मीति च याचते । अभयं मर्वदा तस्मै ददाम्येतद्वतं मम ॥" इत्यादित्वदीयमचनेनैव निसर्गकरणकसभापचागमात् स्वामुदिश्यन मप्रार्थना सफटे- त्याद-फरुणामयेति । हे करणामय! करणाप्रचुर करणकम्बभानेनि गावत् । करणका- समाश्यं च सुप्रसिद्धम् । "ट्रीण्यसविप्लुएमिदं मददं संतानी दुरुपाण्टयानाम् । जुगोप वृक्षि गत आचचको मातुध पागरणगतायाः " शुन्या हरिम् शरणाधिनमप्रमेय. धमायुधः पनगगजमुजाधिस्टः । D ·50 पट्पदीस्तयः चक्रेण नवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोजहार ॥" पस्पर्श बालं कृपया कपोले" "विपजलाशयावयालराक्षसाद्वर्षमारुताद्वैद्युतोऽनलात् । बृपमयात्मजाद्विश्वतो भयादृपभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥" इत्यादिश्रीभागवतात् अहं तपैतौ तारौ चरणौ शरणं आश्रय करवाणि हृदि स्थापयामि । म्याज्ञानहेतुकससारात भीत तावसौ चरणौ आश्रयामीत्यर्थ. । ननु-शरणे करवाणीति किं न स्यादिति चेन्न । एकवचनान्तोऽपि शरणशब्दो द्विवचनान्तचरणशब्दविशेषणत्वादेकवचनम् “वेदा प्रमाणम् ॥ इतिवत् । न च करणार्थ एय कृधातु न स्थापनार्थ इति वाच्यम् । मच्छिरसि हस्त कुरु" 'चरणौ पृष्ठे कुर' इति दानस्थापनयो सभवात् । एव 'दान कुरु' 'पात्रवस्त्रादिक गृहाभ्यन्तरे कुरु' इत्यादौ दानस्थाप- नार्थ कृधातु सुप्रसिद्ध एव । यद्वा-करणार्थ एव कृधातु । न च तथात्वेऽन्वयानुपपत्ति न हि चरणयो कार्यत्व सभवतीति । “सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसकामत " इति न्यायेन स्वर्गी स्यामित्यत्रेव विशेषणे आश्रयणक्रियाया रक्षणकियाया वान्वयोपपत्ते । इदानी भगयञ्चरणध्यानसाधन पट्टपदीपटन प्रार्थयते-इतीति । इति पूर्योक्तपदानि पद्यन्ते गग्यन्तेऽर्था एतैरिति पदानि श्लोका , पण्णा पदाना समाहार पट्पदी । यथा पट्पदी भ्रमरी स्थैर्येण सरोजे निवसति, तथेय श्रीमच्छपरवदनसरोजविनिर्गता पट्पदी तत्कर्तुर्मम वदन- सरोजे सदा वसतु । तदनेन भगपञ्चरणध्यानपूर्वकपट्पदीस्तोत्रपठनस्य पुरपार्थचतुष्टयहेतुत्य सूचित भवति । ननु-नेय पटपदी। किंतु सप्तपदी । नारायण करणामयेति श्लोरेन सप्तश्लोक- रूपत्वात् । सत्यम् । नारायोति श्लोरस्य परस्तुतिपरत्वेन बहिर्भूतत्यादिति पट्पदीत्वमेव । अथवा-पइभि उपनमादिभि कि पद्यते तात्पर्येणावगम्यते इति पट्टपद परमात्मा । सोऽम्य प्रतिपापावेन वर्तते इति पटपदी सप्तश्लोकात्मको अन्य । स मम वदनसरोजे यसत्विति, तस्मिन् पक्षे न यॊक्तो दोष । पेचन टीपारा -नारायगेल्यादि चरणावित्यन्तानामेर पण्णा पदानां समादार. पट्टपदी, मा मम यदनसरोजे सदा वन्धियेार्थ कुना एक्शन्दस्याव्याहितपरामर्शकले समाति म्यदितपरामर्शपत्यम्यायाय्य गादित्याह । u ·पंट्पदीस्तवः 61 ननु-पदशब्दत्य पादचतुष्टयान्मकश्लोकपरतया व्याख्यान वेन आर्याषट्कस्य कथं षट्पदीन्यमिति चेन्न । आर्याया अपि पादचतुष्टयात्मकत्वेनापि श्लोकार्ययोरभेदात् आर्यापट्कस्य तदुपपत्तेः । आर्यालक्षणं चोक्त छन्दोग्रन्थविद्भिः; " यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥" इति ॥७॥ श्रीभाप्यकृद्वदनपङ्कजसंप्रसूतं सद्भक्तियोधमुनिदानवचोमरन्दम् । आस्वाद्य माद्यतितरां मम मानसालि: निःसीमसान्द्रनिजभूमपदं हि लब्ध्वा ॥ पटपदीनौकया सर्वानुधार नतोऽस्म्यहम् । संसारसागरे मग्नान् यस्तं शांकरदेशिकम् ।। भगवद्भक्तिगन्धाढयैः कुसुमैयः कृता । षट्पदीमञ्जरी सम्यग्योजिता कृष्णपादयोः ।। इति श्रीमपरमहंमपरिव्राजकाचार्य श्रीशिवनारायणानन्दतीर्थ. गुरुचरणसेवाश्रीशंकरानन्दतीर्यविरचिता पट्पदीस्तोत्रव्याच्या मनरी समाप्ता.

·श्रीशङ्करभगवत्पादविरचितम् ॥ श्रीगोविन्दाष्टकम् ॥ तत्त्वमस्यादि- . श्री आनन्दज्ञानकृतटीकया समलवृतम् इह खल सकललोकहितावतार भगवान श्रीमहाविष्णु भुरनहिताभ्यर्थितो भूभार- जिहीर्षया यदुकुलेऽत्तीर्णस्सनकादिमुनिजनैरनुगीयमानसुधरितो भगवान् नन्दगोपवेश्मनि विजहार । तमेव विहारमष्टमि श्लोस्सत्यमित्यादिमिरुपवर्णयन् भगवत्पूज्यपादमुनि अस्तसमस्तविशेष 'सच्चिदानन्दाद्वय परमात्मानमिष्टौति-सत्यमिति । श्लो॥ सत्यज्ञानमनंतं नित्यमनाकाशं परमाकाशं गोष्ठप्राङ्गणरिशणलोलमनायासं परमायासम् । मायाकल्पितनानागारमनाकारं भुपनाकार क्ष्मामानाथमनाथं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥१॥ परमश्वासापानन्दश्चेति परमानन्द त निरतिशयानन्द, गोभि गीर्भि, वाक्य वेद्यत इति गोविन्द त निरतिशयानन्द, प्रणगत, प्रकण भक्तिश्रद्धातिशयेन नमत, वामन कांपरर्थयन । अर्चनाया कि फल मित्याकाहाया परमेश्वरप्रसादेन सत्यज्ञानादिलक्षण- परमार्थप्राप्तिरेव मुख्यफ मित्यभिप्रेत्य त विशिनष्टि, सत्य, अाध्य ज्ञानान्तरेण विषयासत्त्व. यथा, तयोग्यस्य गुक्तिमादागरोपितस्य रजतादे विवेकज्ञानेन बाध्यब न तथा याध्यमस्य अविकल्पितत्त्वात् , खरपतवात् , रूपातरप्राप्त्यभावाच्च । ननु सत्यत्वे प्रमाण- मन्ति वा न पा, अस्तिचेतद्विपय चेन पटादिवत् विषयमाणाधने, नास्तिचेत् , कय सत्सत्य- सिद्धिरित्याशयायामा, परमा मन स्वयतमाशत्वात् मत्य त्रमित्यभिप्रायेण त विशिनटि, शान. मिति । "निज्ञानमानन्द प्रम" "प्रज्ञान ब्रम" "सल ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इत्यादिश्रुते ज्ञप्तिमात्रविप्रर, अत मयप्रभमित्यर्थ । सत्यत्रात् ज्ञान पाच अनन्त, अन्त , सीमा, इयत्ता न वियो यस्य मोऽन त , न देशन कारन वस्तुतोऽव्यपरिच्छिन्नम् । तथाहि, न साप. देशन परिच्छियने, “यच विचिनामा दृश्यने थ्रयनेऽपि वा । अहिव तसा व्याप नारायण स्थित " इति परमामा संगतवारमात् । नापि भारत परिधियते "न जायने प्रियो या कढाचिनाय भूना भरिता पा न भूय " इत्या मनो जमविनाशप्रतिरोधात् । नाशि यस्ता , अन्य निगिरोपादानलेन मारिरिकाम्पतराभावात् । "आदायते च यत्नास्ति यमानेऽरि ततया" इति न्यापात अनाप विद्यापरिसपिनम्य निवितस्य रनुभुजंगादियद प्रतीनिधि, -- ·श्रीगोविन्दाष्टकम् 58 दृश्यलेनाधिष्ठानमानावशेषत्वात् । अत एव नित्यमविनाशि " नित्य विभु सर्पगत सुसूक्ष्म " इति श्रुते । “ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्पमिद तन' इति स्मृतेश्च सौदापि विद्यमानमित्यर्थ । ननु आकाशादेस्तापत् आमन सकाशादुत्पत्तिश्रवणात् ब्रह्मणोऽपि आकाशादिप्रपञ्चान्त पातिनानित्यत्वमित्याशय तस्य च आकाशादिविलक्षणवेन जन्माद्यभावान्नित्यत्व सुस्थितमित्या. शयेनाह अनाकाशमिति। " अतमोगायनाकाश” मिति श्रुते । आकाशात् व्यतिरिक्त तत्मग- रहित चेत्यर्थ । जन्मादिमद्भूतविलक्षणत्वादेव परमाकाश, आसमतात् काशत इत्यावाश , परमश्वासावाकाशवेति परमानराश , त, परमानराश इत्यर्थ । “येन सूर्यस्तपति तेजसेतु " "तमेव भातमनुभाति स तस्य भासा सर्पमिद विभाति” इति श्रुते, "ज्योतियामपि तज्योति " इतिस्मृतेश्च । एर तपदतयामिष्ट्य त्यादतयाभिटौति-गोष्ठप्रांगणरिंगणलोलमिति । गाव श्रोतादीनि इन्द्रियाणि तिष्ठन्त्यस्मिन्निति गोष्ठ "स्वर्गेषुपशुगमजदिटेणिभूजले । रक्ष्यदृष्टया स्त्रिया पुसि गौ लिङ्ग चिहशेफमो " इति चिदधिष्टिताहकार । स एवास्य प्रागण अभिव्यक्ति- स्यान, नृत्तरगो या, तर रिंगण एवउन कार्यकरणमरातप्रेरक्य तत्र लोठ, “य आमनि तिष्ठनतरो यमयतीति श्रुते, “ईश्वरस्सवभूताना हृदेशेऽर्जुन तिति । भ्रामय सांभूतानि यन्त्राग्दानि मायया" इति भगवद्वचनाच कार्यकरणमवानप्रेरक्त्रे लोलमिवेत्यर्थ । तर्हि प्रेरकत्वे- नायासरस्यादित्याशङ्कयाह-~-अनायाममिति । अयम्का तवत् सन्निधिमारेण प्रेरकत्वेनानायाम आयासरहितमित्यर्थ । परम अत्यन्त आयास , कभोक्ततृवलक्षण यस्य स परमायाम, त, परमायासं “श्रोत्र चक्षुस्पर्शनञ्च रसन प्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चाय पियानुपसेयो" इति भगवाचनात् समारदु खादिविषयज्ञमिति यावत् । नन्वेस्मिन् एतदुभय क्य घटन इत्याशङ्कायामस्य मायामय वा नाय दोष इत्याशय- पानाह -मायाकल्पितनानागारमिति । अपटिनपटनापटीयसी माया, तया परिकल्पित नानागार शरीर भोगायतन यस्य स तयोक्त त, शरीरादे मायागयत्वात् तन्निनधन स आयासोऽपि तथानिय एवेत्यर्थ । “ परास्य शक्तिविना श्रूयते साभाषिकी ज्ञानप्रक्रिया च" इति श्रुते । स्वतस्तु अनागर, अशरी, " न तस्य कार्य कोण च विद्यते न तसमधाभ्यधि- क्थ दृश्यने ।" "अशरीर वार सत न प्रिपाप्रिये स्पृशत " इतिश्रुने अशरारस्य सुग्वदु ग्वभोग- रहित्य श्ररणात् नित्यमुक्तगियर्थ । नबनाकारयेत् कय ब्रह्माया म्भावरा ता ये प्रागिनो मम प्रमूता इति वेदातमाय मगच्छन इत्यत आह-मुसनारारमिति । भुवन मायामय आयय- नपर्यत आकार यस्य स तथोक्त त, साम्ने मशरगति भगरपादयानादपीत्यर्थ 'परास्य शक्तिपिवियर अयते खाभाविकी ज्ञानर प्रिया न" इति श्रुते । मामानार्थ, मा भूमि मा लक्ष्मी तयो य वल्लभ त, म्यय अनाय नायति सत प्रभिन्ययं । सातन्त्र्यमेव प्रगटपति–पामानन्दमिति । “आनन्दो प्रय। "अयमामा ब्रह्म' इत्यादिश्रुते परमानन्द निसमानन्द गोविन्द प्रणमतेत्यन्यय ॥ .

·64
श्रीगोविन्दाष्टकम्
गोविन्दं नम गोविन्दं नम गोविन्दं नम गोविन्दम् ।
श्रीहरि गोविन्दं नम गोविन्दं नम गोविन्दं परमानन्दम् ।।
श्रीहरि गोविन्दाय नम इत्युत्तरोत्तरश्लोकाना गानकाले वक्तव्यम् ॥ १ ॥
"यथा मातृमापितृमानाचार्यया ब्रूयात् ॥ “आचार्यवान्पुरुषो वेद" इति श्रुते
अस्यापि मातृशिक्ष्य र दर्शयति-मृत्स्नामिति ।
श्लो॥ मृत्लामत्मीहेति यशोदाताडनशैशनसंत्रासं
व्यादिताक्नालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकाळिम् ।
लोकत्रयपुरगूलस्तंभ लोकालोकमनालोक
लोकेशं परमेश प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥२॥
श्री हरिगोविदाय नम । हे कृष्ण इह अस्मि मन्दिरे क्षीरनवनीतादिभिराध्ये
मृत्स्ना मृत्तिमा विममि निमय भायसीति यशोदारीक ताडन यशोदाताटन तस्मिन् समये
शशरसन्त्रास भीति यस्य स तथोक्त त वालपदतिमीतमित्यर्थ ।। मृद्भक्षणापराधपरिहारत्वेन
माले विश्वरूप दर्शितयानित्याह, व्यादितपत्रालोफितलोकालोकचतुर्दशलोकाळिम् ।
व्यादित विवृत यद्वक्त्र तस्मिन्नाठोकिता दर्शिता लोकालोक्चतुर्दशलोकाना आळि पति
येन स तथोक्त' त । लोक्य त इति लोका पृ यादय सप्त, न लोक्य ते ताभिरिति अठोका.
अनलादय सप्त, अतएव चतुर्दश रोका तेपामाचिरिति विग्रह । विंच लोकवयपुरमूलस्तंभ
इति लोकाना भुपनाना त्रय लोकत्रय, तदेव पुरतस्य मूस्तम स्थितिहेतुमित्यर्थ । “ यदादित्य-
गत तेजो जगदासयतेऽपिठ । यचद्रमसि यच्चानी तत्तेजोविद्धि मामा ।। इति भगवद सनात
लोमागेर लोका आनास्तवार्यता आटोक्यते प्रसाश्य ते येन स तथोक्त त । स्वयत्व
नालोकः आलोरहित त । अन्ययाअनवस्था प्रमज्येत "भीपास्माद्वात पवते भीपोदेति सूर्य"
इति श्ररणात् । लोफेशं लोकाना वा यादीनामीश शास्तार "घातादयो महावीर्यास्वतन्ता बाहु-
शारिन । तेऽपि भीता प्रात ते ब्रमणोऽपि महत्तमा ॥" इति सुरेश्वराचार्यरचनात् । किं च
परमेश परमा इन्द्रादिभ्यस्तुरष्टा नमादय तेषामपीश " यो ब्रह्मण विदधाति पूर्व यो वै वेदाच
प्रहिणोति तस्म । त ह देवमा मनुदिप्रकाश मुमुर्भु शरणमह प्रपद्ये ।।" इति ब्रह्मादी प्रयुप-
देशपथरणात् सपा सर्वेशर चेत्या ।
शे। प्रविष्टपरिपुपीरमं सितिभा भवरोगर्भ
कल्यं नवनीताहाग्मनाहार भुपनाहारम् ।
यमल्पस्फुटतोत्तिविशेषामाममनामासं
संलशान्तं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ३ ॥

·65 , - विप्रहगोपाल, पर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं शत पाद प्रभु, खभावादेव लीला तया स्वेच्छाशक्या, श्रीगोविन्दाष्टकम् श्री हरिगोविन्दाय नम ॥ त्रिविष्टपे वसति ये विष्टपा स्वर्गलोक्यासिनो देवा तेषा रिपत्र शना दाना, तेषु ये वीरा शूरा तान् ह तीति, विष्टपरिपुवीरम्न त क्षिति भारनमिति दुष्टसहारेण क्षिार हति हरतीति क्षितिभार त । नवेतारता क्थनिश्शेषा नर्थनिवृत्तिारस्येत्यत्राह, भारोगप्तमिति, भवरोग ससाररोग हति नाशयतीति भवरोगन्न त । “मिषक्तम त्वा मिषना शृणोमि॥ इति श्रुते ममारवैद्यमित्यर्थ । तत्र हेतुमाह कल्यमिति, गुरुपसर्पणपुरस्सर मावाक्यश्रवणजनितेन ज्ञानेन अज्ञानतत्यार्यनिवृत्तौ निरति- रायानन्दानाप्तिरूप कैवल्यपदमित्यर्थ । "पूतामा परमामा च मुक्ताना परमा गति " इति व्यासवचनात् । अथापि अयारोपवशेन नवनीताहार, ननेन नूतनशरीरेण नीत प्रापित विषय जात आहारो यस्य स नवनीताहार , अविद्यारम्याया विषयज्ञमित्यर्थ । "अनश्ननयोऽभिचा. कशीति । इति श्रुते अपवाददशायामनाहार अभोक्तार। " यस्य बन च क्षत्र चो भे भात ओदन " रति थुते भुवनाहार, भुवन नामरूपामा गत् आहार विमानतावशेष यस्य स तथोक्त त। तर्हि कीदृग्विध केन प्रकारेण कुत्रोपलभ्यत इत्याराभाया, निफ्ल्मबुद्धौ श्रुत्याचार्य प्रसादेनेत्याह, वैमल्यस्फुटचेतोवृत्ति विशेपाभासमिति । वमल्येन रागादिमलराहित्येन स्फुटा व्यका या चेतोवृत्ति बुद्धि तस्या विशेषेण अपरोक्षतया आभासो यस्य स तथोक्त त । तर्हि ग्राह्य वेन जडत्वप्रसग इत्यत आह, अनाभासमिति " यस्यामत तस्य मत मत यस्य न वेद स । अविज्ञात विनानता विज्ञातमविजानता ॥” इति श्रुते दृश्यवनिषेधात् विषयतया आभासो न विद्यते यस्यसोऽयमनाभास त । न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गष्यति नो मन । न विनो न विजानीम” इति श्रुते चथुरादीनामगोचरतपा खतरपुर तमियर्थ । अत एव शै, खा तद्धितविधानात् शिव भढ़ निरपद्रवमित्यर्थ । तत्र हेतु केवलशान्तमिति “ साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च तिश्रुते , वेबन्तया चि मात्रावशेषतया शातमुपशात सारभूतमित्यर्थ । यत्र त्वस्य सपमा मैनाभूत तत्केन क पश्येत् तत् पेन क जिप्रेत् तत्वेन क विजानीयादि" ति श्रुते मुक्तावस्थाया दर्शनादिम्यिाशूयवात् केवलचिद्रूप पमिति भाव ॥३॥ केवलविद्रूपवे कथ भक्तानुपाहक पमिति चेत् मे चोद्य अस्याचिन्त्यशक्ति वेन स्वेच्छावतार वमित्याह-गोपालमिति । शो॥ गोपाल प्रभुलीलाविग्रहगोपाल बुल्गोपाल गोपीखेलनगोपर्धनधृतिलीलालालितगोपालम् । गोभिनिगदितगोविन्दस्फुटनामान बहुनामान गोधीगोचरदूर प्रणमत गोविन्द परमानन्द ॥४॥ श्रीगोवि दाय नम ॥ गोपवेषण गा पशून् पायतीति गोपाल त । प्रमुलीय ·56 श्रीगोविन्दाष्टकम् परिगृहीत विग्रह तेन । गा वेदान् पशुबुछ यज्ञादींश्च पात्यतीति तथोक्त । कुलगोपाल, को, भूमौलीयत इति कुल शरीर तच्च गाश्च इन्द्रियाणि च पालयतीति कुलगोपाल त। सुषुप्तिमूर्छादौ भ्रातिपरिहाराय प्राणेन शरीरादिरक्षरमित्यर्थ । गोपीखेलनगोपर्धनधृतिलीलालालित गोपालमिति । गोपीभिस्सह खेलन विहरण नर्थ वन प्राप्ते वृष्टिनिगरणाय गोनगिरे धृति धारणा सैव लीला अयनसायनात् तया लीलया लाग्तिा पालिता गोपाला येन स तथोक्त त । "आस्यजान तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामहे ।" इत्यादिमि वेदै निगदित, गोवि देतिस्फुट प्रसिद्ध नाम यस्य स गोभिर्निगदितगोवि दस्फुटनामान । बहुनामान वहूनि असरयातानि नामानि यस्य स त बहुनामानं "। सर्वाण्येतानि परब्रह्मण नामेति पुराण वचनात् असरयातनामानमित्यर्थ । तर्हि नामरूपसरधात् असगनहानिरित्यत्र आह गोधीगोचरदूरमिति " यतो वानो निवर्तते अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुते गोगोचराच्च धीगो पराच दूरे निर्गुणे निपरपरमान दचिद्रूपे परमा मनि शब्दप्रवृत्तिनिमिताना जातिगुणक्रिया दीना अमभवादवाप्रतिगम्यमित्यर्थ ॥ ४ ॥ ननु आङ्मतिगम्यवे "त त्वौपनिषद पुरष पृच्छामि” इति उपनिषद्वेद्य व क्थ- मित्याशय आमनि अविद्याभ्यारोपितातधर्मनिरसनमुखेन क्थचित् प्रतिपादक वादित्यमि- प्रायेण तथोक्तमित्याशयेनाह-गोपीमण्डलेति । श्लो॥ गोपीमंडलगोष्ठीभेद भेदावस्थममेदाम शश्नहोसुरनिर्धतोद्वतधृळी घूमरमौभाग्यम् । श्रद्धाभक्तिगृहीतानंदमचिन्त्य चिन्तितमझा चिन्तामणिमणिमान प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ५॥ श्रीहरिगोविदाय नम ॥ गोपीना महठ समूह तेन सह गोग्रीमेद क्रीडा- विशेषो यस्य स तथोक्त त, रासनीयतमित्यर्थ । अत एव भेदावस्थ भेदेनायतित इति मेदावस्थ त रप रप प्रतिर पो बभूव” इति श्रुते ओपोपाधिवशादनेकरूपमित्यर्थ । सतस्तु अभेदाभममदेनाभान यस्य स तथोक्त त । शपदोसुनितोद्धतळीधूसरसौ भाग्य इति शदात् अनवरत गवा सुरेण चरणेन निधूता तिरा पपिता उमूता च या धूति रग पररिया तयाधुसर ईपपाण्टर तदेव सौभाग्य म्परावण्य यस्य स तयोत ताश्रद्धाभक्ति गृहीतानंदमिति, .. श्रद स्व मौम्य" "श्रदधदेव मनुते "अधाश्रदधानथ मंशयामा विनश्यनि" भक्त्या माममितानाति यावान् याग्मि त त " दी श्रुतिस्मृतिश्वनात् श्रद्धाभक्ति- भ्यां यश्चित् गृतथा प्रीपणामानद मुक्तानां हिर्याणमुपमित्यर्थ । तर्हि पाहावा जदय प्रामगियासक्याट, अचिन्त्यमिति, " अव्यक्तोऽयमचित्योऽयमविपर्याऽ यमुध्यते" इतिभगत दूचनात् अपियं मनमोऽपविश्यमित्यर्थ । मनमोऽप्यविषयत् नारत्येय शाशविषाणादित्याश- " ·कुरुतेत्यन्वयः ॥ ५ ॥ इति भगवद्वचनात् लोकसंरक्षणार्य यदुकुलेऽवतीर्णमतिप्रसन्नं परममङ्गळरूपं परमात्मानं प्रस्तौति श्रीगोविन्दाष्टकम् 67 क्याह-चिन्तितसद्भावमिति “ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यप्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासख तद्रहोति" कोह्योवान्यात्कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् एप होवानन्दयाति ॥ इति श्रुतेः चिन्तितो निश्चितः सद्भावः सत्ता यस्य सः तयोक्तः त । चिन्तितसद्भावचादेव चिन्तामणिमिति, चिन्तामणिः चिन्तितं ददाति तं "आयु- रारोग्यमांश्च भोगाश्चैवानुपङ्गिकान् । ददाति ध्यायतान्नित्यं सर्वार्थान्प्रददन्हरिः ॥” इति पुराण- वचनात् वांछितार्यप्रदमित्यर्थः । "अणोरणीयान्महतो महीयान् " इति श्रुतेः अणिमानं सूक्ष्मा- सूक्ष्म अतर्कितमित्यर्थः । गोविन्दाख्यं परमानन्दं उकृष्टमानन्दखरूपं प्रणमत प्रकर्षेण नमस्कार "जक्षत्क्रीडव्रममाण.स्त्रीभिर्वा यानैवेति श्रुतेः अस्य जीवन्मुक्ततां दर्शयतिः खान- व्यायुलेति श्लो॥ स्नानव्याकुलयोपिद्वस्रमुपादायागमुपारुढं व्यादित्सन्तीरथदिग्ना दातुमुपाकर्पन्तन्ताः । निर्धतद्वयशोकविमोह घुई चुद्धेरन्तरस्थ सत्तामात्रशरीरं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥६॥ श्रीहरिगोविन्दाय नमः । मानार्थ जलक्रीडार्थ व्याकुलाः संभ्रान्ताः या; योषितः तासां वस्त्रमुपादाय खीकृत्य अगं वृक्षं पारूढमाल्टं अच्युतमित्यागमवचनात् । पुनः कीदृग्निधमित्याह अति । अथानन्तरं दिग्वत्राः दिगंबराः, अत एव वलं व्यादित्सन्ती: आदातुमिच्छन्तीः ताः योषितः उपसगीपे आकर्षन्तं खनिकटमानयन्त्रं । तर्हि स्रीलम्पटत्वादयमप्यसंपूर्णकाम इत्यत आह-निर्धूतद्वयशोकविमोहमिति। निर्धूताः नितरां कंपिता: द्वयशोकविमोहा.येन सः तथोक्तः । तं । द्वयं रागद्वेषादिकं शोकञ्च विषयालाभननितं दुःखं, विमोह च शोकादिहेतुरज्ञानं एते सर्वे निधूताः येनेति स्वभावतश्चायं विषयलंपटो न भवतीत्याह-बुद्धमिति । प्रबुद्धं, अप्रबुद्धानामेव विषयपारवश्यं नतु प्रबुद्धस्येत्यर्थः " मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः" इति भगवद्वचनात् बुद्धेरप्यन्तस्थं तत्साक्षितया स्थितं सत्तामात्रशरीरं “सदेव सोम्येदमप्र आसीत् ॥ इति श्रुतेः सन्मात्र. विग्रहं प्रणमतेत्यन्ययः ॥६॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगेयुगे ॥" । “ कान्तमिति- ·. 58 श्रीगोविन्दाष्टकम् "कान्तं कारणकारणमादिमनादि कालघनाभासं कालिन्दीगतकाळियशिरसि सुनृत्यन्तं मुहुरत्यन्तम् । कालं कालकलातीतं कलिताशेपं कलिदोपानं कालत्रयगतिहेतुं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ७ ॥ श्रीहरिगोविन्दाय नमः ॥ आक्षुचापमवलंवितपुप्पबाणमारक्तनेत्रमपरोद्धतशंख- चकं । विन्यस्य वेणुमधरे सुनिनादयन्तं संमोहयन्तमिह पाशसृणी वहन्तं ॥” इति रहस्यागमवच- नात् कान्तं कमनीयं अत्यन्तसुन्दरं- "कदाचिदाद्यो ललितः पुरुषः कृष्णविग्रहः वंशनादविनोदेन करोति विवशं जगत् ," " योऽयञ्चकास्ति गगनार्णवरत्नमिन्दुः यो वा सुरासुरगुरुः पुरुषः पुराणः । यद्वाममर्थमिदमन्तकसूदफस्य देवि त्वमेव तदिति प्रतिपादयन्ति ॥" इति वचनात् त्रैलोक्यसुन्दरावतारमित्यर्थः । " मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥" इति श्रुतेः कारणकारण. जगत्कारणप्रकृतेरपि कारणमधिष्टानभूतं, " ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् " " सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " " आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् " " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्मभूतः” इत्यादिश्रुतिभ्य. आदि जगदुपादानं, स्वयं घानादि आदि: कारणं न विद्यते यस्य सः अनादिः त खतस्सिद्धमित्यर्थ.। उपासनसमये कालघनाभासं " कृष्णवण कलौ युगे"' इति वचनात्. नीलमेघवर्णमित्यर्थः । कालिन्दी यमुना तद्गतस्य काळियनागस्य शिरसि मुहुर्मुहु- रत्यन्तमतिशयेन सुष्टुनृत्यन्तं "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त.'' इति भगवद्वचनात् , कालं कालात्मक संहर्तारं, वय तु कालकलातीतं कालो भूतभविष्यद्वर्तमान लक्षण. कलाश्च निमेपकाष्टनिवृत्तिप्रतिष्ठादयः। कालं कलाश्चातीत्य वर्तत इति, कालकलातीत "अत्यनिष्ठदशागुलं. अतो ज्यायाँश्च पूरुषः, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादनन्यत्रास्मात्कृतावृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥” “अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि " इति श्रुते. कार्यकारणगन्धरहितमिति भावः । अथापि संसारावस्थायां कलिताशे “तस्य वाक्तन्तिः नामानि दामानि तस्येदं वाचा तन्या नामभिर्दाममिस्सर्व सितमिति श्रुतेः. कलिताः बदा. नामम्पैर्योजिता. अशेषा जीवा येन सः तं. अभक्तानां भवहेतुमित्यर्थः, भक्तानां बन्धनिवर्त- कमित्याइ, कलिदोपसमिति । कलौ काले ये दोपाः संभवन्ति विहिताकरणप्रतिषिद्धकरण- लक्षणांस्तान्टोधान् स्मरणमात्रेण हन्ति नाशयतीति कलिदोषाः "कलावप्यतिदोपाढये विषया .

·धौतसमस्ताघः, प्रक्षारिताशेरपापो भूत्वा गोविन्दं परमानन्दास्त मालति । - - श्रीहरिगोविन्दाय नमः ॥ वृन्दावनमुवि वृन्दावनप्रदेशे रासक्रीडायां प्रवृत्तापा कुन्दाभश्चासौ अमलमन्दस्मेरः स एव सुधा पीयूपमिति कुन्दाभामलमन्दस्मेरसुधा तया आविर्भूता- निर्वाणसुखमित्यर्थः । वन्द्याशेपमहामुनिमानसवन्द्यानन्दपदद्वंद्व इति । वन्द्याश्च ते अशेष- नन्दविशेषो यस्य सः तथोक्तः तं । सुहृदानन्दमिति । सुहृदां सुष्टुचित्तानां आनन्दं मुक्तानां मुनयश्चेति वन्द्याशेषमहामुनयः नारदादयः तेषां मानसेन हृदयेन बन्ध ध्येयमानन्दप्रद पदद्वंद यस्य सः तथोक्तः तं । वन्द्याशेषगुणाधिमिति, वन्द्याश्च ते अशेषगुणाः शान्त्यादयश्चेति वन्द्याशेष- गुणाः ते। आधीयन्ते आसमन्तादीयन्ते पूर्यन्ते येनेति बन्धागेपगुणापिः तं। प्रणमतेति लोमान- यस्तु एतद्गोविन्दाष्टकमनुदिनं परति भक्तस्सफामश्वेत् कामानां फलमामेति निका. गोविन्दाच्युत माधवविष्णो गोलनायक कम्येति । गीविन्दं परमान्दामृतमन्तस्यं स ममम्येति ॥९॥ .विष्णो गोकुलनायक कृष्णेतीत्येतानि नामानि कीर्तयन्, स. यस्तु निरन्तरं गोविन्दार्पितचेतास्सन् एतदोविन्दाष्टकमदन गोविन्दाच्युत श्रीगोविन्दाष्टकम् 59 कृष्टमानसः । कृत्वापि सकलं पापं गोविन्द संस्मरन्छुचिः ॥ अतिपापग्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिपः मच्युतम् । भूयस्तपस्वी भवति पङ्क्तिपावनपावनः ॥ शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये । भवाश्रयणां बन्धानामुद्वेजनकरोहि सः ॥” इति पुराणवचनात्. कलिमलापहमित्यर्थः । सूर्यान्मना कालत्रयगतिहेतुमिति, : कालत्रयस्य गतिहेतुः तं प्रणमतेत्यन्वयः । पुनरप्यशेषगीर्वाणवन्यतया वृन्दावनस्थं गोविन्दं प्रस्तौति-वृन्देति ॥ ७ ॥ श्लो॥ वृन्दावनभुवि वृन्दारकगणवृन्दाराधितवन्धेई कुन्दाभामलमन्दस्मेरसुधानन्दं सुहृदानन्दम् । वन्द्याशेपमहामुनिमानसवन्द्यानन्दपदद्वन्द्वम् वन्याशेषगुणाधि प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥८॥ वृन्दारकगणाः देवगणाः तेषांवृन्दं समूहः तेन आराधिताः पूजिना: यन्याः ‘लाधनीयाः डा. चेष्टाः क्रीडा पत्य सः तथोक्तः तं । कुन्दस्य कुन्दपछीकुसुमत्य आमेवामा कान्तिर्यस्य स. पुरुषबहुवचनम् ॥ ८॥ गोविन्दांनिसरोजध्यानसुधाजलधीतामसाग . मानां मोक्षो भवतीति स्तोत्रपाठकानां फलं कीर्तयति- श्लो॥ गोविन्दाष्टकमेतदधीते गोविन्दार्पितयेता या गेजिन्दग्लिोबध्यानाधारक ·60 श्रीगोविन्दाष्टकम् सम्यक निरपद्रवस्थानं आमोति " देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि " इति भगवद्- वचनात्- " मन्मनाभव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्सुरु । मामेवप्यसि सत्य ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥" इत्यर्जुनं प्रति भावतोक्त, तस्माद्यस्य ब्रह्मभानना दृढा भाति सः ब्रहौव भवति । " तरति शोक- मात्मवित् ॥ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतेः ॥ इति श्रीगगवत्पादीयकृतौ टीका समाप्ता ।। ओं तत्सत् ॥ हरिः ओं। विप्राणां यतियोगिनां श्रुतिमतां वेदान्तिनां कर्मिणां चण्डालादिपु यौवनश्च भजतां एकान्ततो वासिनां । हत्यापानसुवर्णचौर्य गुरुदारासंगमं कुर्वतां सर्वेपामिदमेव नाम शरण विष्णोः परं मङ्गलम् ।। " ओम् इति श्रीमत् परमहंसपरिव्राजकाचार्यर्य श्रीमदानन्दज्ञानविरचितं गोविन्दाष्टकविवरणं सम्पूर्णम् ॥

·भी श्रीगणेशाय नमः। 'श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतम् ॥ मनीपापञ्चकम् ॥ श्रीबालगोपालेन्द्रमुनिविरचितमधुमञ्जरीटीकासहितम् । - श्रीमद्यतीन्द्रनाथस्य जगन्नाथमुनि गुरम् । मनीयापञ्चकन्यारया तन्यने मधुमश्चरी।। तनादी कथा निरूप्यते - कदाचिच्छंकराचार्य काशी प्रति पुरी ययौ । तस्य ज्ञानपरीक्षार्थ कश्चिदेवस्ममागतः ॥ घण्टालस्पी तं दृष्ट्वा गच्छ गच्छेति चारवीत् । तथोक्तवन्तमाचार्य स देवः पुनरजवीत् ।। તથા अन्नमयादन्नमयमथवा चैतन्यमेव चैतन्यात् । द्विजवर दूरीकर्तुं वांछसि कि ब्रूहि गच्छ गच्छति ।। अन्नमयेति । अस्यायमर्थ:-अद्यते यजना तदन्नम् । अनुभरन्ति च भूतानि यत्तपनम् । अद भक्षणे दवि धानोः अन्नशब्दस्योत्पन्नत्वात् । 'अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति' इति श्रुनेश्च । तदनमयः प्रधानः, रद्विकारो या ग्थूलदेह। अन्नमय इत्युच्यते । तस्मादनमयाबण्डालत्यजातिविशिष्टाद्विमत्वज्ञातिविशिष्टाद्वा असमय- मुरुउभगं स्थूलदेहमन्यतरजातिविशिष्टं दूषितुं दूरतः परिहत्य गन्तुं, हे द्विजपर 'जग्मना जायते शूद्रः कर्मणा जायते द्विजः। येदाध्यायी भवेदियो ब्रह्म जानाति माझया' इति स्मरगार। दिलानां द्विजन्मना पर्मिणां मध्ये पर श्रेष्ठः अत्यन्त फार्मिन इत्यर्थः । ग3 गच्छनि यपसा योरसि अमिलबसि । मनःपूर्वकस्यात् 'यदि मनसा पायति तद्वापा यदान' 'यामे मनसि प्रतिष्टिता मनो मे पाधि प्रविनिम्' इत्यादिश्रुति यो पाव्यापाराय मनोरयापारपूर्वपत्यं सिर । 'दु मायना श्रीविष्णुदिन्यसहमनाममाध्ये 'मनसा का अंग्रे संपलपत्यथ याया ग्याइरति ।' यति मनसा पापनि माया पवि' इनि मुतिभ्यां स्मरणं प्यानं १ . पाण्यापारस्य, .

·२ मनापापञ्चकम नामकीर्तन एव अन्तर्भूतमिति । किं बहीति कास्वरेणाक्षेपः । पक्षान्तरमयलम्बयति- अथवेति । अथवा उत, चैतन्यमेव - चेतनमेय चैतन्यं न तु भिन्नः चेतनधर्मः । चेतनस्य अद्वितीयत्वेन व्यक्तिभेदस्यानगीकारेण जातेरनगीकारात् । तच्च चैतन्य कूटस्थरूपं प्रतिषिवरूपं अवच्छिन्नरूपमेव, नान्यत् । तादृशादेष चैतन्यापूर्वोत्तोभयजातिविशिष्ट. स्थूलदेहान्तवर्तिन आत्मनो दूरीका यांछसि किं यूहि पूर्ववदनुपज्यते ।। १ ।। एवं द्वधा विकल्प्य द्वितीयविकल्पमादौ परिहर प्रतिबिम्बावच्छिन्न. चैतन्याभ्यां बिम्बानवच्छिन्नयोः चैतन्ययोरीकरणेच्छा न युज्यत इति क्रमेण सद्दष्टान्तमाह- कि गङ्गाम्बुनि विम्बितेऽम्बरमणौ चण्डालवाटीपयः- पूरे चाऽन्तरमस्ति काञ्चनघटीमृत्कुम्भयोर्वाम्बरे ॥ कि गङ्गेति । गगाम्बुनि - ब्रह्मावर्तक्षेत्रे काश्यादिपुण्यनगरप्रान्ते देवता- मनोहारिणी विष्णुपदोद्भवा भागीरथी जाह्नवीति ह्यपरपर्यायनाम्नी विलसति गङ्गा। तस्याः सर्वपापक्षयकरं परंपरया मोक्षप्रापकं च यदम्बु • जलं, तस्मिन् | अंबरमणी अम्बरे - नभसि मणिरित्र दीप्यते अतिशन विराजमानत्वादम्बरमणिः सूर्यः, तस्मिन् बिम्बिते प्रतिविम्यिते सति प्रतिच्छायया दृश्यमाने सति इति यावत् । तथैव चण्डालवाटीपयापूरे । चण्डालाः श्वपचा: तेषां चाटी वीथी तस्या यत्रयापूरं, धर्म- छेदनादिना दुर्गन्धं दुर्भीलनं जलं तस्मिन् थिम्बिने स (तत्यनुपज्यते। अन्तरं भेदः अस्ति किमित्याक्षेपः उभयत्रापि योज्यः । नान्तरं अनुभूयते विद्वदविद्वत्साम्येने. त्याक्षेपाभिप्रायः । एवं प्रतिविम्वपक्षागीकारे भेदभ्रमस्यानवकाशं प्रर्य अवच्छिन्न- पक्षेपि तं दर्शयति-कांचनेति । कांचनेन सुवर्णेन निर्मिता घटी कुम्भा कांचनपटी । मृदा प्रसिद्वया गन्धादिगुणवत्या निर्मितः कुंभः मृत्कुमा । फाञ्चनघटीमृत्कुंभयो, ताभ्यामच्छिन्नमाच्छादितं अम्बरं नमः यत्तस्मिन् अम्बरे अन्तरमस्ति किं इत्याक्षेपः । नास्त्येवेति तात्पर्यम् । अत्रोभयपक्षयोः प्रतिविम्ययोरवच्छिन्नयोर्या विम्बेनानवच्छिन प्रतिबिम्बाभ्यां अवच्छिन्नाभ्या निम्बस्य अनवच्छिन्नस्य प्रतिबिम्पयोरवनियो परस्परं न कदाचितेंदगन्धस्य अवकाशः । व्यवहारभेदस्य उपाधिपरामर्शमन्तरेणा- विभाव्यमानत्वाद्विचाराभावजीवनस्य द्वैतमिथ्याश्रमस्य विचारवद्धिा न बस्तुस्व- मवसीयते । फिन्तु विचारविकलरेवेत्यतो विचारवता भवता कथमुच्यते गच्छ गच्छेत्यभिप्रायः ।।

·सटीकम् । - सहजा संप्रति दृष्टान्त सोपाधिकयोः अन्योन्यमनुपाधिकेन उपाधिभ्या (तस्य च) भनुपाधिकस्य च भेदाभावेऽपि उपाधिभूतयोरार्यापादिपुण्यापुण्यक्षेत्रयो। अथ घ तत्स्थगङ्गादिपुण्यापुण्यजलयोः भेदस्य विद्यमानत्वात् दान्तिकेऽपि विश्वाविप्रव- जातिविशिष्टयोः स्थूलदेहयोः तत्संस्कारतदभावविशिष्टयोः अन्तःकरणयोश्च भेदस्य अनुभूतत्वादिनस्वजातिविशिष्टतत्संस्कारयुक्ततदेहदश्वर्यत्यन्तःकरणाभ्यां सजातिरहित- तरसंस्कारशून्यदेहतदन्तःकरणयोः दूरीकरणेच्छा युक्तैवेति वदता शंकित इव पुनरप्यध्यस्त- प्रपंचविधुर परमात्मनि विज्ञाते न किंचिदन्यद्विद्यत इति 'यत्र वस्य सर्वमात्मैवाभू- नस्केन के पइयेन्' इत्यादिश्रुतिमवष्टभ्य सात्मकत्वमात्मनोऽनुभवन्नुपाधिदृष्टयापि दूरीकरणेच्छा न घटिष्यत इति प्रथम विकलं परिहरनि प्रातिलोम्येन प्रत्यग्रस्तुनि निस्तरङ्गसहजानन्दावबोधांबुधौ विनोऽयं श्वपचोयमित्यपि महान्कोयं विभेदभ्रमः । मिथ्याध्यस्तसर्वप्रपञ्चवलमण्येन अंचति प्रकाशवे इति प्रत्यक परमात्मा, स घ, यस्तु अनध्यस्तारमस्वभावत्वे सति पल्पितसमस्तवस्त्वधिष्ठानभूतः । तस्मिन् प्रत्य- ग्रस्तुनि । किंच निर्गतः प्रपंचरूपः तरङ्गः यस्मात । सहजानन्दावबोधाग्युधौ स्वभावः, आनन्दः सुसं, अवयोधा स्फुरणं, स्वभावभूता न केनापि निर्तितः । आनन्द- श्वासावरोधश्चेति सहजानन्दाययोधः । स एष अम्बुधिरिव अम्बुधिरपर्यन्तत्वात् । तस्मिन् निस्तरंगसहजानन्दाययोधाम्बुवौ प्रत्यग्वस्तुनि अहमहमित्यनुभूयमाने सति इति शेपः । विप्रोऽयं द्विजानिरध्ययनशीला, श्वपघोऽयं चण्डाला पशुपातकः इति, इयत्तापरिच्छेदशून्येऽयं विभेदभ्रमः द्वैतभ्रान्तिः कः कुनस्संमति, न कुतोऽपीत्यर्थः । प्रत्यगेकरसस्य वस्तुनः निष्प्रपञ्चत्योक्तिरिति भावः ।। एवं केवलारमार्थिकदृष्टिमवलम्ब्याक्षिप्तरसन्नाचार्या, अयं देवा तारकोप- देष्टा पूर्णपुरुषविश्वेश्वरो भवितुमर्हतीति निश्चित्य, यथोक्तमेवं तन, दृष्टिमत्सु भवादृशेषु न अम्माकं चण्डालत्यादिप्रतीतिरित्यभिप्रेत्य जाप्रदित्यादिभिः पंचभिः शेको म्यानुभवं निरूपयति । तत्र तायश्चतुर्पु वेदेषु यानि प्रसिद्धानि 'प्रज्ञान प्रा' 'अहं ब्रह्मास्मि,' 'तत्वमसि,' 'अयमात्मा मझ,' इत्येषरूपाणि फ्रमेण ऋग्यजुरमामायणोपनिषद्गतानि महावाक्यानि अर्थतोऽनुजामति नामदित्यादिना जामत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटनरा या संविदुभते . एतादृश- .

·मतीपापवयम् . . अस्यायम: - यस्यापि कस्यचित्पुरुषविशेषस्य रदप्रज्ञाऽस्ति चेत्स पुरुषा चण्डालोऽस्तु, द्विजो घा अस्तु, गुरुरियेपा मम मनीपेत्यन्धयः । अघ्र सैयाई न च दृश्ययन्तु इति प्रशायाः प्रकार: उक्त।। स्फुटतरेति संविदः सर्वप्रसिद्धिद्योतनार्थम् । जानामीत्यादिसंव्यवहारेषु प्रज्ञानस्य विजुभमागत्यात्प्रज्ञानानुभवविहीनस्य लोष्टवन्नर- समाने शास्त्रार्थविचारे अनधिकाराश्च । अथवा स्फुटतरेति संविदोऽनावृतत्यमुच्यते । तस्या सर्वाधिष्ठानतया सर्वप्रकाशकत्वेन आवरणाशानस्यापि भासरत्वात् । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यत्र श्रुतौ सर्वशब्देन आवरणस्यापि विवक्षितत्वात् । चैतन्यप्रसिद्धिद्योतनन्तु यच्छब्देन भवति। ननु यन्छब्देन चैतन्यस्य प्रसिद्धिा विवक्षिता चेत्तर्हि सा प्रसिद्धिः केयाकाक्षायामाह - जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिग्विति । इन्द्रियैरोंग्लब्धिः जागरितम् । करणेषु उपसंहतेषु जागरितसंस्कारजप्रत्ययः सविषय स्वप्न । सर्वप्रकारकज्ञानोपसंहारो युद्धः कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिरित्येवलक्षणका जाप्रदाद्यवस्थाः प्रसिद्धाः । तासु प्रसिद्धास्यवस्थासु सचिदपि प्रसिद्धा ॥ नन्येवं शास्त्रकृतपरिश्रमाणां संचित्प्रसिद्धिरस्तु । अतिरिक्तानां कथमिति चेदुच्यते - शब्दान्तरेण व्यवहतत्वादिति । सत्रित् , प्रज्ञानं, बोधः, साक्षी, कूटस्था, स्वयमात्मा इत्येवंप्रकारकैः शब्दैः व्यवहाँ असस्कृता असमर्था अपि देशभापादिसाकेतिकशब्दै। आत्मानं चैतन्यरूप सर्वसव्यवहारसाधकत्वेन व्यवहरन्ति । झापकं च तेषा वर्तने विजानामीत्यादि । तत्र विजानामीत्यादिव्यवहारो बोधमूलक इत्यनु मानादिना प्रमाणेनाविजानन्तोऽपि प्रसिद्धाः जानन्त्येव । इदानी ज्ञानमस्ति व्यवहारो- प्यस्ति, इदानीं तु ज्ञानं नास्ति व्यवहारोऽपि नास्तीति अन्वयव्यरिकनान विकिना गुरुमुखारिसद्धमपि अविवेकिनामनुभवत एव सिद्धम् । तद्यथा चन्द्रमा भगवत ईश्वरस्य हृदयं नेत्रमित्यादिरूपेण शिपिज्ञातोऽपि मूढात एव स्वप्रकाशत्वेन शिशिरकरत्वेन मण्डलाद्याकारण। एवमेव सविस्वत:सिद्धप्रकाशेत्यादिना लिंगसिद्धिकान्यादिविशेषानुभव- विवेकेनाविज्ञातापि सविध्यपहारसायकत्वप्राधान्येन विज्ञाता भवति । तस्माद्विरेकविक- नामप्यात्मसंवि-प्रसिद्विरस्तीति वाध्य व्यवहारबलनेत्यभिप्रेत्याह उज्जृम्भत उ7 अधिकं यथा तथा जृम्भते उल्लसति व्यवहारहेतुतया प्रकाशत इत्यर्थ । यद्वा उदपि वृम्भत इति हेतुः । संचित्प्रसिद्धौ विद्वत्स्वविद्वत्सु च अहमिति सर्वदा भानात् । विद्वासो हि वय रम इति जानन्ति अविद्वासोऽपि तथा। किंतु प्रकारान्तरेण अत एव विद्वदविद्वद्भेद ॥ । इति । जापदित्यार ये उम्भत इत्यनेन इयता प्रायसन्दर्भेण 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इति ·सटीकम् । महावाक्यस्य प्रज्ञानशब्दस्य अर्थ: उक्तो भवति । अधुना ब्रह्मशब्दस्य अर्थमाह या ब्रह्मादिपिपीलिकान्ततनुपु प्रोता जगत्साक्षिणी। वाला चतुर्मुखः आदिः येषां ते ब्रह्मादयः। पिपीलिका कीटविशेषः अन्त येषां ते पिपीलिकान्ताः । ब्रह्मादयश्च पिपीलिकान्ताश्च ब्रह्मादिपिपीलिकान्ताः प्रागिनः । तेषां तनयः शरीराणि तास । जगतः प्रपंचस्य साक्षिणी माझादव्यवधानेन ईक्षगक नीति हेतोः प्रोता अनुगततया वर्तमाना या प्रसिद्धा मंविन् (जापदित्यादी) व्याख्याता एस. - . जगतः ब्रह्मशब्दस्य परिपूर्णत्वमर्थमुक्त्या तेन प्रत्यगात्मन एक्त्यमभिवदति सैवाहं न च दृश्यवस्विति दृढप्रज्ञापि यस्याम्ति चे चण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीपा मम ।। सेवाहमिति । सैव प्रसिद्धव संवित , अहं- अहंपदलक्षितः, अहं- प्रत्ययव्यवहारयोग्यः चिदात्मा । नच दृश्य पस्तु । दृशा व्याप्यत इति दृश्यं जगत तद्वस्तु , जगमो वस्तुत्वं कल्पितसंबन्धेन परमार्थयस्तुनि विद्यमानमुपचर्यते । कलिलवत्वेन यातुनो वस्तुत्वाभावेऽपि व्यवहारसत्यत्यागीकाराद्योग्यपस्तुत्वमस्तीत्यभिप्रायः । वदई न भवामि, दृश्यवस्तुनो जडत्वात्परिच्छिन्नत्वाञ्चेति दृढप्रज्ञा, दृढा संशयासंभाव- नादिभिः अबाधिता प्रज्ञा - मतिः, अज्ञानां देहादिप्रक्षेत्र यस्य कस्यचिदपि पुरुष- विशेषस्य श्रुत्याचार्यप्रसादमहिम्ना अस्ति विद्यते चेत् - यदि, सतु पुरुषः चण्डाल: पशुवातकः अन्तु भवतु । अथा द्विजा - जात्या विप्रः अग्तु • भवतु । गुमा सर्वशो भगवानिति । 'ज्ञानी त्यात्मैव मे मतम' इति स्मृतः, 'तम्मादात्मज्ञ हाये. द्धतिकामः' इत्यादिश्रुतेश्च । एपा - एतादृशी मम मनीषा मदीया युद्धिः, मम अनुभा इति यावत् ॥ इदमा कृतं. यस्तु गुम्पधौरेयः 'जाप्रस्थानमुपुलिपु स्फुटतरा या मंविदुग्भते' इति इयता प्रन्धेनोक्तप्रज्ञानशधार्थ बुद्ध्या एनस्यार्थस्य या प्रमादि- पिपीलियान्तनुपु प्रोता जगत्साक्षिणी' इति इयता प्रन्यनोक्तप्रागदार्थ विज्ञाय एतद्विमानस्य फलभून 'सगाई न प दृश्ययग्तु' इति इयता प्रन्येनोप याक्यार्थानुमा कुनि स्थितप्रज्ञो भूत्वा सदा ममाहितस्मन त , न तम्मिन्मम भण्डालत्यादि. विपरीतमानं, स्तुि प्रयत्वमतिरेय ' प्रदरिद्रयेच मपति' इति श्रुनेरिति । यद्यपि .

·- - ६ मनीपापश्चकम् सर्वमात्मेति विज्ञानात् श्वपचत्वादिप्रतीतिः न पारमार्थिकी। तथापि व्यवहारसांकर्या- नापत्तये 'व्यवहारे भट्टनयः' इति न्यायाद्भाग्नया स्वात्मनः सर्वात्मकत्वमनुभव- क्रियया यावत्प्रारब्धं द्वैतव्यापारे यथापूर्व यथाशास्त्रं विदुपा वर्तितव्यं इति च 'लोकसंप्रमेनाति संपश्यन्कर्तुमर्हसि' इति स्मृतेराचार्यस्य अभिप्रायान्तरं विज्ञायते ॥ ननु ' चण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मम मनीषा' इति फथमभियुक्तः वक्तुमुचितमिति चेन्न । आक्षेप्तुः देवस्य चण्डालवेषधारित्वादाक्षेपस्यापि 'विप्रोऽयं श्वाचोऽयमित्यपि महान्कोऽयं विभेदभ्रमः' इत्येवरूपत्वादुक्तस्य चोक्त्य- नुमारित्वात् । अथ च परमार्थवस्तुन उपनिषदेकसमधिगम्यत्वेन वेदाधिकारिणामेय तदनुभवा, तथापि यश्च कश्चन योगभ्रष्टो गहना कर्मणो गतिरिति वचनात किंचित्कर्म- शेपतया चण्डालदेहधार्यपि भवेन्नाम । तस्मिञ्जन्ममि न तस्याध्यापनापेक्षा, जन्गमात्रेणे प्रारब्धकर्मणो नष्टन्यात् । भूतपूर्वगत्या ब्रह्मानुभवस्य मिद्धत्वात न तस्मिन् चण्डाल- स्वादिभ्रमः । 'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते' इति स्मृतेः । 'अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा येदा अवेदा अत्र स्तेनोऽनेनो भवति भ्रूणहाऽभ्रूगहा चाण्डालोऽचाण्डालः' इत्यादिश्रुतेश्च ।। ३ ।। इदानीं यजुर्वेदोपनिषद्गत 'अहं ब्रह्मास्मीति' महावाक्या अभिवर्णयति- ब्रामीवाहमिदं जगच सकलं चिन्मानविस्तारित सर्व चैतदविद्यया त्रिगुणयाऽशेष मया कल्पितम् । इत्थं यस्य दृढा मतिस्सुखतरे नित्ये परे निर्मले चण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽन्तु गुरुरित्येषा मनीपा ममः ॥ ब्राहमिति । यस्य मतिः सुसरे नित्ये परे निर्मले दृढा स तु पुरुषा घण्टालोऽस्तु द्विजो वास्तु मम गुरुः इत्येषा मनीषत्यत्ययः । इयादिविशेषणः विशेषिते परे मिमिति मटिहडेत्याकाक्षायामाह ब्रगाहमित्यादि। अहं अहंशब्दप्रत्ययाभ्या. मुपलभिन आरमा प्रझेर परिपूर्णपरमात्म। किंचेदं सक्लं समस्तं जगन् चेतनाचन. नात्मकं विमाप्रविस्तारित चिन्मा चिदेरमे ब्रह्माणि निस्तारित प्रपश्चितम् । केन विस्तारितमित्याशंकायामाह-सर चैतदिनि । तत् परिदृश्यमान अशेष ब्रह्मादीश्वरसहित मयं जगन् निगुणया त्रिगुणास्मिक्या अविद्यया मया अध्यक्षेण कल्पितं रचितम् । इत्यमेयंप्रकारेण निश्चित्येनिशेषः । इदमा दृढमुद्धिा, अमंमाग्नादिभिः न बाधितेत्यर्थः ।

·नरः मनुष्यैः देषताभिः देवतैश्च अहमिति महंप्रत्ययस्यवहारयोग्यतया अन्य विज्ञान- प्रारब्धाधीनं कलेवर फ्रनम् । तस्य जीवित मरणे या न स्वयं बुद्धिर्विक्रियते इति भावः । स तु चण्डालोऽस्तु द्विजो वास्तु गुरुरित्येव तदनुपंगितव्यम् । शिष्टं स्पष्टार्थम ।। ५ ॥ संप्रति 'अयमात्मा अझ' इत्यथर्वणशाखोपनिषदतमहावाक्यस्य अर्थमाह- यद्भासा हृदयाक्षदेह विषया भांति स्वतोऽवेतनाः। तां भास्यः पिहितार्कमण्डल निभां स्फूति सदा भाषय- न्योगी निर्धतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीपा मम ॥ ६॥ प्रसिदा तिः पुरणं, चैतन्यमिति यावत् । वियहनादेववाभिः डिग्मिा पशुभिः सटीकम् । पातिगिति । तत्र तापवयमात्मा जोति याक्यम्यनमान्दार्थमाह-या यस्य वा कस्यचित्पुरुषवरस्यास्ति विद्यते चेत् इत्यनेन ज्ञाननिष्ठाया: दुर्लभत्वमुक्तम् । स तु चण्डालोरित्वत्यादि स्पष्टम् ॥ ४ ॥ अधुना सामशाखोपनिपढ़ततत्वममाति महावाक्यस्यार्थमाह शश्वनश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरोः नित्यं ब्रह्म निरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तात्मना । भूतं भावि च दुष्कृतं प्रदह्ता संविन्मये पावके प्रारब्धाय समर्पितं स्वधपुरित्येषा मनीषा मम ॥५॥ शश्वदिति । अखिल जगत्कारणं सत्तामात्रं वस्तु यनिर्दिष्टं 'सदेव सोम्यद- मप्र आसीत्' इत्यादिना, तदेव त्वं, न ततो भिन्नोऽसि । भेदस्य मिथ्यात्वात, वस्तुना एकरूपत्यादित्युपदेष्टुराचार्यस्य वाचा वचसा ब्रह्म परिपूर्ण वातु निरन्तर स्वात्मनोऽभिन्नं निश्चित्य निश्चयेन ज्ञात्वा, अखिलं समस्तं जगत्, शश्वत् सर्वदा नश्वरमेव, न तु नित्यमिति, नित्यं सर्वदा विमृशता आलोचयता अत एय निर्व्याज- शान्तात्मना निर्व्याजः निष्कपटः शांत: उपरतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य तेन, भूतं अतीतं भावि आगामि च यत् दुष्कृतं दासानुभवकारणं पापं संविन्मये अहं ब्रह्मास्मीति मानस्वरूपे पावके अग्नौ प्रदहता प्रकर्पण दद्दनं कृतयता येन पुरुषधौरैयेण ब्रह्मविन्मुख्ये- नेति यावत् । स्यं स्वकीयं वपुः शरीरं प्रारब्धाय अवश्यंभाविफलाय कर्मणे समर्पित, या तिर्यङ्नरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुना गृह्यते ·८ - मनीपापञ्चकम् । मयशब्दवाच्याया बुद्धौ स्फुटं अनावरण यथा तथा गृह्यते अनुभूयते । किच यद्भासा यस्याः स्फू भामा प्रकाशेन हृदयाक्षदेहविषयाः हृदयं हृदि हृदोलके अयनं अस्येति हृदयं मनः । अक्षाणि इन्द्रियाणि ज्ञानकर्माख्यानि, देहः स्थूला । विषया. शब्दाद्याः वचनाद्याश्च एते स स्वतः स्वभावतः अचेतनाः जडा। अपीति अपिशब्दो द्रष्टव्यः । भान्ति प्रकाशन्ते चेतना इवेत्यर्थः । पुनर्भास्यैः प्रकाश्यैः हृदयाक्षदेहविषयैः पिहितार्क- मण्डलनिभा पिहित आच्छादितं मेघै, यदर्कमण्डलं सूर्यमाडलं तन्निभा तत्सदृशीं स्फूर्ति व्याख्यातां सदा नित्यं योगी (निर्वतमानसः) जितेन्द्रियः भावयन अहमिति ध्यायन् इनि (आत्मशब्दार्थो व्याख्यातः) या स्फूर्तिः तिर्यड्नरदेयताभिः अहमित्यन्तस्फुटं गृह्यत इति ब्रह्मणो रूपमुक्तम् । यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भांति स्वतोऽचेतना इत्यात्मनो रूपमुक्तम् । तां भास्थैः पिहितार्कमण्डलनिभा स्मृति सदा भावयनिति हि ब्रह्मात्मनोरेकस्यमुक्तम् । यच्छब्दद्वयेन स्फूर्तिसमष्टिव्यष्ट्युपाधिविशिष्ट लक्षयित्वा तच्छन्देनैकान्वयेन तस्य योजितत्वान् । एवं निर्वृतमानसः मोक्षसुखयुक्तमानसो हि प्रसिद्धं यः स गुरुरित्यादि स्पष्टम् । अथवा हिशब्दो हेत्यर्थः । यम्मानितमानसा तस्माद्गुरुरिति ॥ ६॥ एवं महायात्यचतुष्टपस्य जीवनीक्यपरत्वमभिवण्यं तनिष्टस्य गुरुत्वमपि व्याख्याय अधुना फलितमाह यत्सीख्याम्बुधिलेशलेशत इमे शुक्रादयो निर्वताः यचित्त नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिनिय॒तः । यस्मिन्नित्यसुवाम्बुधौ गलितधीब्रह्मैव न ब्रह्मवित् य. कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीपा मम । ७ ॥ यस्मारूपाम्बुधीति । यत प्रसिद्ध विद्वत्सु सौरुषं सुख अम्बुधिः समुद्र श्य समुद्रः अपर्यतत्वात् । 'एतस्यैवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति भुनेः । तम्य सौख्याम्चुयेलेंशवेशनः सूचनात्मतरालेशमात्रादित्यर्थः । इमे प्रसिधा। शप्रादयः इन्द्रादयः, ब्रह्मवृहसनिप्रभृतयः आदिशब्देनोन्यन्ते । निनाः मुक्ता। आनन्दिनो जाता इत्यर्थः । यत्मुसं चित्ते अन्तःकरणे नितरा अत्यन्तं प्रशानं पलन पलनं परिमतत्तया । तस्मिन्सनि लया प्राप्य अपरोक्षतया अहमित्यनुभूयेत्यर्थः । म मुनिः मननशीलः नितः मुक्तो मातीत्यर्थः । यरिमण्योगिप्रत्यागम्ये प्रसिद्ध नित्यसुखायुधौ मुममेषाम्मुधिः मुसाम्युधिः । नियवासी सुग्घायुधिधेनि निन्यसुसाम्युधिः । मुनस्य ·जिज्ञासाधिकरणविचारः। , विषयजनितस्य वृत्त्यधीनतया क्षणिकतेऽपि अविषयजनितस्य वृत्त्यधीनत्वाभावान्नित्यत्वं, अत एव अपरिच्छिन्नत्वं चेति विज्ञेयम् । तत्र तस्मिन्नित्यसुसांबुधौ गलिता भ्रष्टा विलीने- त्यर्थः । धीः बुद्धिः ब्रह्माकारवृत्तिरिति यावत् यस्य सः तथा स ब्रह्मैव ब्रह्मस्वरूप एव, न ब्रह्मवित् ब्रह्म वेत्तीति ब्रह्मवित् स न भवति, वृत्तेरुपरतत्वात् । धृत्त्यधीनं हि वेद्यत्वं वेदितृत्वं च । य एतादृशः कश्चित् इत्यनेन ब्रह्मविनिर्विकल्पसमाधिमान् लोके दुर्लभनर इति गम्यते । सर्वसिद्धो ब्रह्मविद्वरिष्ठः सुरेन्द्रवन्दितपदः, सुरा देवाः तेषां इन्द्रः स्वामी शतमखः तेन वन्दितं नमस्कृतं पदं पादः यस्य स तथा। नूनं सत्य, अस्मिन्नर्थे न संशयः । एवं मतीपा मम इति स्पष्टम् ॥ मनीपापञ्चकस्यैपा कृता टीका मनोहरा । पालगोपालेन्द्रनाम्ना मुनिना मधुमञ्जरी ।। इति मनीषापञ्चकव्याख्या संपूर्णा ॥ ॥ श्री॥ श्रीलक्ष्मीनरसिंहशास्त्रिविरचितः ॥ जिज्ञासाधिकरणविचारः॥ अथातो ब्रह्म जिज्ञासा । इह खलु सकललोकहितैषी भगवान् वादरायणा मुमुक्षूणामनात्मभ्यो विवेकेन नित्यशुद्धबुद्धमुक्तप्रत्यगभिन्नाद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्तये द्विनवत्युत्तरशताधिकरणात्मकं प्रम- मीमांसाशानं रखयांबभूव । तस्य शास्त्रस्येदमाद्यमधिकरणम् । अधिकरणं नाम 'विपयो विशयश्चैव पूर्वपक्षरतयोत्तरम् । सद्गति यति पश्चानं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥' इत्यभियुक्तोच्या विपपविशयपूर्वपक्षसिद्धान्तसद्गविरूपपञ्चाययरसमुदायात्मकम्॥ उन्न तावत् 'आत्मा पाउरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिप्यासितव्या, ·जिज्ञासाधिकरणविचारः। - 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्या' 'तद्विजिज्ञासस्व' इत्यादिविचारविधायकवाक्यं सर्वमेव विषयः। विचारात्मकमिदं शास्त्रमारम्भणीयं न वेति विशयः । ब्रह्मविचार- कर्तव्यताप्रतिपादकत्मात् अस्याधिकरणस्य ब्रहाविचारशास्त्रसंगतिः । सष्टब्रह्मलिङ्गकानां 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' इत्यादिवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयात् पादाध्यायसंगती । श्रोत- मेति श्रुत्या उत्थापितत्वात् उत्थाप्योत्थापकभावः श्रुतिसंगतिः । अस्य च प्रथमाधि- करणत्वानावान्तरसंगतिः ।। पूर्वपक्षस्तु - इदं शास्त्रमनारम्भणीय, विषयप्रयोजनशून्यत्वात् । तथाहि -- न तावदस्य शास्त्रस्य ब्रह्म विषयः, प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया तस्य चाहमित्यपरोक्षानुभव- गोचरत्वेन असन्दिग्धत्वात , असन्दिग्धस्य विपयत्वासंभवात्। नापि प्रयोजनं संभवति, अपरोक्षतयाप्यनुभूयमानेप्यात्मत्वे अनुवर्तमानस्य कर्तृत्वादिबन्धस्य शास्त्राधीनतज्ज्ञान- मात्रेण निवृत्तिप्रत्याशाया अयुक्तत्वादिति ।। सिद्धान्तस्तु --- कर्तृत्वायुपप्लवरहितशुद्ध ब्रह्मण एव शास्त्रपिपयत्वसंभवात इदं शास्त्रमारम्भणीयम् । न चाहमनुभवे शुद्ध ब्रह्म विषय! , देहादितादात्म्यापन्नस्यैव विषयत्वात् । शास्त्रेग च कर्तृत्वाद्युपप्लयरहित शुद्धब्रह्मैव बोध्यत इति शास्त्राधीन- शुद्धब्रह्मज्ञानात् कर्तृगादिरूपबन्धनिवृत्तिपूर्वकपरमानन्दावाप्तिरूपमोक्षलक्षणप्रयोजन- स्यापि संभवात् इदं शास्त्रमारम्भणीयमेवेति ॥ अब चेयमनुपपत्तिः पदमादधाति । कर्तृत्वा गुपप्लयरहितं ब्रह्मेत्यस्य कर्तृत्वाद्यभायविशिष्टं ब्रह्मेत्यर्थो वाच्यः । तथा सनि कर्तृत्वाद्यभावविशिष्टस्यैव शास्त्र विषयत्वं पर्यवस्यति । तच्च न संभवति । कर्तृत्वाद्यमानस्य ब्रह्मातिरित्तत्वे सत्यत्वे मिथ्यात्वे च तत्यावेदकशास्गोचरत्वानुपपत्तेः । ब्रह्मस्वरूपत्वे च तस्याप्यहमनुभवगोचरत्वात् विपयत्वाभायस्तदयस्थः । न च कर्तृत्वाद्यभावत्वेन नाह- मनुभगोचरत्वमिति वाच्यम्, तद्रूपस्यापि पूर्वोक्तविकल्पप्रस्तत्वात् । तस्मात् पूर्वोक्त. प्रणाल्या शास्त्रस्य विषयो न संभवतीति ।। अत्रे ममाघानम् – कर्तृत्वापावरहितमित्यस्य करवाद्यभायोपलक्षित प्रझेन्यथा । अहमनुभने च कर्तृवादिविशिष्टस्यैवात्मनो भानम् । कर्तृत्वाद्य. भायोपलभिवं न भातीति तस्य विषयवं संभवत्येत । महावाक्यजन्यासण्डाकारयुत्तौ घ अप्रमादिलिद्गारवृततात्पर्यशान् पर्तृत्वाद्यभावोपलक्षितस्य भानमिति ताशवृत्ति यशान अननिवृत्तिपूरीष्टप्राशिरक्षणस्य मोक्षस्य संभवात् शास्त्रमिदमारम्भणीयमेर । चाद्वैतहाने, ·जिज्ञासाधिकरणविचारः। अत्रेदं समाधानम् फर्तृत्वाधभावोपलक्षितं न भातीत्यस्य कोऽर्थः? कतृत्वाद्यभावः ब्रा च न भातीत्यर्थो वा, ब्रह्मैव न भातीदि वा! नाद्यः । तथा सति अखण्डाकारवृत्ती कर्तृत्वाद्यभावो ब्रह्म च भातीति वक्तव्यम् । एवं सति शाखस्यातत्वावेदकत्यापत्तः, मिध्याभूतकर्तृत्वाद्यभाववोधकत्वात् । न द्वितीयः, अहमनुभवे प्रतीची भानाङ्गीकारेण ब्रह्मणोऽभाने प्रत्यगभिन्नत्वानुपपत्तेः । तथा च शास्त्रस्य विषयासंभवस्तदवस्थः ।। कर्तृत्वाद्यभावोपलक्षितं न भातीत्यस्य कहत्वाद्य- भाषावच्छिन्नविषयता ब्रह्मणि नास्तीत्यर्थः । अहमनुभवे कर्तृत्वाद्यवच्छिन्नषिपयताया एवात्मनि सत्वात् महावाक्यजन्यवृत्ती कर्तृत्वाद्यभावावच्छिन्नैष विपयता आत्मनि वर्तत इति न काप्यनुपपत्तिः । कर्तृत्वाद्यभावस्तु महावाक्याधीननिर्विकल्पकपूर्वकालीनविशिष्ट- ज्ञान एव भाति, न तु निर्विकल्पकवृत्ताविति न शाबस्यातत्वावेदकस्यापत्तिः । शास्त्रात्पर्यविषयीभूतनिर्विकल्पकवृत्तेः मिथ्याभूतपदार्थाविषयकत्वात् । न च विभिन्न- ज्ञानविषयस्य विषयतावच्छेदकत्वं न संभवतीति वाच्यम् । विभिन्नज्ञानविषयतयापि निरूप्यनिरूपकभावस्य प्राभाकरादिभिरङ्गीकृतत्वात् , अस्मन्मेत विभिन्नज्ञानविषयस्य विषयतावच्छेदकत्वाङ्गीकारे किं वाधकम् ? निर्विकल्पकज्ञानीयविषयतायां निर्विकल्पक- पूर्वकालीनविशिष्टज्ञानीयप्रकारावच्छिन्नत्वस्य सर्वत्राझीकारात । कथमन्यथा सोयं देवदन्त इति वाक्यजन्यज्ञानस्य अयं देवदत्तो न वेति संशयनिवर्तकता । तात्पर्यवलादुक्तवाक्या देवदत्तमात्रविषयकधोधोपपत्तेः देवदत्तव्यक्तिमात्रविषयकज्ञानस्य इदंत्वादिधर्मितावच्छे- दककदेवदत्तादिभेदकोटिकसंशयनिवर्तकत्यायोगात् । अन्यथा देवदत्तलक्षणवाक्याधीन- देवदत्तमात्रविषयकज्ञानादपि ताशसंशयनिवृत्त्यापत्तेः । अतो निर्विकल्पकज्ञानीय- विषयतायामपि पूर्वज्ञानप्रकारस्यावच्छेद वमंगीकार्यम् । तथा चाखण्डाकारवृत्त्य- विषयस्यापि कर्तृत्वाभावादेः तदीयविपयतायामवच्छेदकत्वसंभयात् कर्तृत्वाचमाया- यच्छिन्नविषयताकवं महावाक्यजन्यबोधस्याक्षतमेवेवि शास्त्रस्य विषय संभवात् शास्त्र- मारम्भणीयमेवेति ।। पुनः पूर्वपक्षा-एवं सति महावास्यनन्यज्ञानस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वानुपपत्तेः मूलाक्षानस्य शुद्धचिन्मातविषयकामात महापाक्यजन्यतानस्योत्तरीत्या कर्तृत्वाद्यभावा- वच्छिन्नचिनिष्ठाविषयताकत्यात मानानानयोः ममानविषयकत्वेनेन निवर्त्यनियर्तरूमावा- •ङ्गीकारात् । समानविषयकत्वं च म्वनिरूपितविषयतानिस्पत्यमेर, न तु खविषय- विषयकत्यम् । तथा सति पटा सन् इति ज्ञानानामापे मूलाझाननिरर्तकत्वापत्तेः । तथा पाखण्डाफारवृत्तः किंपिदवच्छिन्नविषयताकउया मूलाज्ञानस्य निरवच्छिन्नविषयताकतया ।

·जिज्ञासाधिकरणविचारः। । उक्तममानविषयकत्वं ज्ञानाज्ञानयोन संभवतीति मूलाज्ञाननिवृत्त्यनुपपत्तेः । तदनिवृत्ती च दुःखादे व निवृत्तिरिति प्रयोजनासंभवतादवस्थ्यमिति शास्त्रमनारम्भणीयमेवेति ।। अत्रेदं समाधानम् - मूलाज्ञानस्यापि कर्तृत्वाद्यभावावच्छिन्नविषयवा- कस्वागीकारान्न दोषः । एवं च मूलाज्ञानाखण्डाकारवृत्त्योरुभयोरपि एकविषयता- निरूपकत्वमक्षतमेवेति महावाक्यजन्याग्वण्डब्रह्ममाक्षात्कारेण मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्य- यन्धस्यापि अत्यन्तमुच्छेदात् बन्धोच्छेदलक्षणप्रयोजनस्य शुद्धब्रह्मरूपविषयस्य च संभवा. दिदं शास्त्रमारम्भणीयमेव। यदि च मूलाज्ञाननिष्ठनिस्वच्छिन्नविषयताकत्वमेयाङ्गीकार्य- मित्याग्रहः, तदा अखण्डब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि ब्रह्मनिष्टनिरवच्छिन्नविपयताकत्वानीकारान्न दोषः । न च लक्षणवाक्यज्ञानाधीनबोधादपि निवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । महावाक्या. धानेपु केपुचिदेव बोधेपु मूलाज्ञाननिवर्तकतावच्छेदकशफपगमात् अन्यादृशेषु तत्समानविषयकप्वपि तादृशशक्तेरनभ्युपगमात् अतिप्रसङ्गाभावात् विलक्षणशक्तिमत्वेनैव ज्ञानस्य अज्ञाननिवर्तकत्यागीकारात । न च समानाकारकज्ञानेषु मध्ये केपुचिदेव ताशी शक्तिः केपुचिन्नेति कानि न दृष्टमिति वाच्यम् । जलवान् हद इत्याकारकेपु जलवान् वह्नयभाववान् इत्याकारकनिश्चयसमानकालानेप्येय हृदो वद्विमान् इति भ्रम- निवृत्तिप्रयोजकशक्तरुपगमात तादृशनिश्चयासमानकालीनेषु जलवान् हद इत्याकारक- निश्चयेषु तदनगीकाराच उक्तरीतरदृष्टचरत्वाभावादिति ॥

·॥ श्रीलक्ष्मीनरसिंहाय नमः। ॥ गुहाधिकरणविचारः॥ श्रीकाशीतिम्मपाचार्यविरचितः । गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ अत्र 'ऋतं पिबन्ती' इति कठवल्लीवास्ये ऋतपातत्वेन प्रतिपाद्यमानो कि बुद्धिजीवो उत जीवपरमात्मानाविति संशये कर्मफलभोक्तृत्वरूपवपातृत्वालझात् एकरय जीवत्वावश्यंभारे गुहाप्रविष्टत्वलिङ्गात् अन्यस्य बुद्धित्वप्रणमेव युक्तम् । अपरिच्छिन्ने परमात्मनि परिच्छिन्नधर्मस्य गुद्दागवत्वस्यानुपपत्त्या वद्हणायोगात् इति प्राप्त ; जीवपरमारमानावेवात्र प्रतिपाद्यते, यस्मादात्मानौ तौ । न तु बुद्धिजीबो; अस्य गोद्वितीयोऽन्येष्टव्य इत्यादौ सजातीयस्य चेतनधर्मस्यैव प्रतीत्या, संख्यानिर्देशे सजातीय- योधरयेय व्युत्पन्नतया चेतनत्वेन जीवसजातीयस्य परमेश्वरस्येव ग्रहणसंभवात् । गुहा. प्रविष्टत्वं तु न परमात्मपरिग्रहे वाधकम् । प्रत्युत साधकमेव । 'गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्' 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इत्यादौ तस्य तत्रैव प्रसिद्धत्यात् इति सिद्धान्तित शारीरकमाये ॥ वत्र यद्यपि बुद्धिजीवयोरपि परतन्त्रत्यभोगप्रयोजकत्वादिना साजायसद्भावात् न सजातीयप्रहणन्यायेन पूर्वपक्षनिरासो युक्तः । न च तनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसंन्या. निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाब्दयुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति सामान्यतः बनातीय. खेन कारणत्वं नोपेयते । किंतु अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः इत्यादी अश्वादियोधवारणाय गोनिप्रयिषयनानिरूपितद्वितीयत्त्वनिष्ठप्रकारवानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाब्दयोधं प्रति गोत्वेन, भान्मानावित्यादियाफ्यात् आत्मपटाशुभययोधधारणाय चतननिष्ठयिोन्यता- निरूपितसंख्यानिष्टकारतानिपतविशेष्यतासंयन्धन शान्दं प्रति चवनत्वेन विशिष्य फारणत्वमुपेयते । तया प न पिपच्छन्दात् बुद्धिजीक्योर्योधसंभव इति वाध्यम् । एवं सति पारमानारमानी अजीबो इत्यादिन्यवहारानुपपत्तः । न च चेतनवाचकरद- प्रयोग्यत्वं विशेष्यतारूपप्रत्यासत्तो विशेषणं देयम् । घामानात्मानावित्यादी मनात्म- निष्ठविशेभ्यताया। अनामपदप्रयोन्याया। पेठनपायकपदायोज्यत्वान न व्यभिचार ·. गुहाधिकरणविचारः। इति वाच्यम् । आत्मा अनात्मा च पदार्थों इत्यादी व्यभिचारात् पदार्थपदस्य चेतन- वाचकस्वाक्षते ॥ नव चेतनवाचकपदेन चेतनत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नवाचकत्वं शिक्षितम् । पदार्थाटिपदस्यातथात्वान्न व्यभिचारा। पिवच्छब्दस्य च चतनत्वव्याप्यपातृत्वावच्छिन्न- वाचकतया तत्प्रयोज्यद्वित्वप्रकारकबोधविशेष्यत्वं न बुद्धेः संभवतीति वाच्यम् । एवमपि लक्षणया द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नतालर्येण प्रयुक्तात् द्विवचनान्तशब्दात् द्रव्यत्वेन आत्मानात्म- बोधस्य सर्वानुभवसिद्धतया तत्र व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् ॥ तथापि कार्यतावच्छेदकप्रत्यासत्तिघटकतन्निष्टविशेष्यतायां शक्त्यनधीनत्वस्य निवेशनीय वान्न दोपः । तथा हि-गद्गायां मत्स्यघोपी इत्यादी युगपन्छक्तिलक्षणाभ्यां प्रवाहतीरयो। मत्स्यघोषान्वय इति मते देवदत्तौ स्त इत्यादी शक्तिलक्षणाभ्यां देवदत्त- घटयोः देवदत्तत्वघटत्वाभ्यां अन्वययोधवारणाय शक्त्यनधीनचेतननिष्ठविशेष्यतानिरुपित. संख्यानिष्टप्रकारतानिरूपित चेतनत्यव्याप्यधर्मावच्छिन्न वाचकपदप्रयोज्यविशेष्यतासंबन्धेन शाब्दत्वावच्छिन्न प्रति चेतनत्वेन कारणत्वमित्यवश्यमुपगन्तव्यम् । तथापि प्रकृते पिपच्छब्देन शक्त्या पातृत्वेन जीनस्य लक्षणया बुद्धित्येन बुद्ध बोधो न संभवतीति भाज्याभिप्रायः ।। न च केवल लक्षणया ऋतपानरर्तृकरणसाधारणतक्रियाकारकत्वेन बुद्धिजीबयो- ग्रहणसंभवात् न पूर्वपक्षप्रतिक्षेपसंभर इति वाच्यम । तथा सति बुद्धिजीवयोः वैलअण्यज्ञापनरूपस्य पूर्वपक्षफलस्यानुपपत्तेः घुद्धिवपातृत्वाभ्यां तदुभयप्रतिपादनमन्तरा बुद्धिजीयो विलक्षणाविति ग्रहानुपपत्तेः । तथा च पूर्वपक्षिणा युगपच्छक्तिद्वयमत मवलम्ब्य बुद्धिजीवयोः बुद्धित्वपातृत्वाभ्यां रिपच्छब्दबोध्यत्व वर्णनीयम् । तत्र चोक्त. व्युत्पत्तियिरोयो दु:र एव । न च तथापि नानार्यस्थले अस्य गायी प्रशस्ती इन्यत्र युगपच्छक्तिद्वयेन दृष्टियाचोर्योधसंभगान तर व्यभिचार इति वाच्यम् । युगपछक्तिद्वयन घोधानगीगरात् । तदङ्गीकारेऽपि द्वितीयविशेष यतायां श्क्त्यन्तरानधानपनिवेशेन व्यभिचारपारणसंमगात् ।। न घाचेतनेऽपि दण्डादौ चेतनत्यमहसतो पुलाग घटस्य कर्तारी इति पाक्यात् शक्तिलक्षणाभ्यां कुलालदण्टया योधसंभपात तय व्यभिचार इति याच्यम् । चेतनत्वप्रकारकाहस्यय विशेष्यतामंगन्धेन तादृशवोधे हेतुत्वानगीकारान् । न पाई फर्ते- त्यादौ आत्मबुद्धयोः परस्पगध्यामागीकारण चेतनत्यप्रकारकप्रहस्य विशेष्यतया युद्धायपि सत्येन पियच्छन्दात् आत्मबुद्धयोर्योघसंभर इति याच्यम् । भ्रमत्यज्ञानानास्पन्दित- ·गुहाधिकरणविचार। १५ चेतनत्वप्रकारकज्ञानस्यैव हेतुत्वात् सूत्रकृतोऽपि वुद्वौ चेतनत्वज्ञाने भ्रमत्वसमर्थन एव तात्तात् । न च तथापि पिवच्छन्दस्य बुद्धिजीवोमयबोधकनाया। कदाप्यसंभवेन पूर्व- पक्षस्यात्यन्तासंभवदुक्तिकतया तानिरासकसूत्रप्रणयमानुपपत्तिरिति वाच्यम् । संख्या- निर्देशस्य सजातीयमावबोधकत्वस्य औत्सर्गिकत्वं मन्यमानेन पूर्वपक्षिणा गुहाप्रविष्टत्व- रूपबायकवशात् पिवच्छब्दस्य विजातीयबुद्धिबोधकत्वेन प्रत्यवस्थातुं शक्यत्वात् ।। न चैवं उक्तकारणस्य व्यभिचारा, चेतनत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नवाचकपदे चेतनमानपरत्वाभावयत्वेनागृह्यमाणत्वात् । सिद्धान्निना तु गुहाप्रनिष्टत्वस्य परमात्मनि सावकाशताव्युत्पादनेन तस्य बाधकत्वं परिहरता पिवच्छब्दस्य निरुक्तो गृह्यमागत्वमुप- पद्यत इनि न कश्चिद्दोषः । न च बुद्धौ चेतनत्वभ्रमदशायां विवच्छब्दाज्जायमानजीव- बुध्युभयविषयकबोधीया या बुद्धिविशेष्यता सा तावचेतनमात्रपरत्वाभावेनागृह्यमाणपिव- च्छन्दप्रयोज्या । तथा च तादृशभ्रमशून्यतादशायां चेतनमानपरत्वाभावेन गृह्यमाण- पिचच्छन्दात् तादृशविशेष्यताशालिनः तत्समानाकारक्रबोधस्योत्पत्त्या व्यभिचार इति वाच्यम् । ज्ञानभेदेन विषयताभेदे मानामावात् । तद्भेदेपि तादृशगृह्यमाणत्वविशिष्ट- परस्य विशेष्यतांशे विशेषणविधया निशान दोपः। तदुपलक्षितपदप्रयोज्याया निरुक्त. विशेष्यताधिकरणताया: कार्यतावच्छेकसनन्धत्वं वाच्यमिति सुधीभिर्निपुणतरं विभाव- नीयम् ।।

·धी:॥ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्याविरोधनिरासः ॥ . यस्याः प्रसादलेशेन मुकोऽपि विबुधाग्रणीः । कमलासनकान्तां तां वाग्विभूत्यै नमाम्यहम् ॥ तत्र तावत् 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नमद्वैतं भेदग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधादनुपपन्नमिति मन्यमानाः वेचिदमेदश्रुतीनामन्यथाऽर्थ कल्पपन्ति । तद्दर्शिनां वैदिकशिरोमणीनामपि मा कदाचिदन्यथा प्रतीतिर्भदिति तद्विरोधो निरस्यते ॥ मिति प्रतीतेस्तूमयापेक्षा दृष्टानुमारित्वात्कल्पनायाः विषयभेदाभावेऽपि धर्मस्वरूपो वा । प्रतीतिवैचित्र्यं वाङ्गीकृतम . तत्र दण्ड तत्रेदमम्माद्भिन्ममिति प्रतीयमानो भेदः धर्मिस्वरूपो वा स्वाद तत्र न तावद धर्मिस्वरूपमात्रं भेदः, इदमस्माद्भिन्न- मिति, घटः पटो न भवतीत्यादौ प्रकारतया भासमानस्य धर्मिखरूपत्वानुप-. पत्तेः । अयं घटः, पटाभिन्न इति प्रतीत्योरविशेषप्रसंगाच्च । विषयवैचित्र्य- व्यतिरेकेण प्रतीतिवैचित्र्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् ।। ननु यथा कारणत्वादिकं स्वरूपमेवाङ्गीकर्तव्यं अनन्यथासिद्धेत्यादे- योग्यायोग्यघाटेतत्वेन अप्रत्यक्षत्प्रसंगाव , क्वचिदपि प्रत्यक्षानंगीकारे अनुमा- नस्याप्यप्रवृत्तेः । एवं च एक एव दण्डः कथंचिद्दण्डत्वेन भासते दण्ड इति । कथंचिदन्वयादिसाचिये मति दण्डो घटकारणमिति । इति प्रतीते न प्रतियोगिधीसापेक्षत्त्वमन्वयायपेक्षत्वं वा । दण्डः कारण- । एवं प्रतियोग्यनुयोगिविशेषणविशेष्याधारा- धेयावच्छेद्यावच्छेदकभावादयोऽपि धर्मिस्वरूपा एव विलक्षणप्रतीतिनियामका इत्यङ्गीकतम् । तथानापि भेदस्य धर्मिस्वरूपरूपत्वेऽपि विलक्षणप्रतीति- नियामकवं सप्रतियोगित्वं चाविरुद्धमिति चेत् अत्रोच्यते । कारणत्वादयोऽपि विचारगीयाः । तेषामपि स्वरूपरूपले कथं विलक्षणप्रतीतिनियामकत्वं १ नोकमेव वस्तु सप्रतियोगिकं निप्रति- . - ·२ 1 योगिकं च मभवति विरोधात् । घटप्रतीतो कारणत्वादिमंदेहो न स्यात् अज्ञाता- शुलेशाभावात् । न च ममानप्रकारकनिश्चयस्य समानप्रकारकर्मशयविरोधितया घट इति निश्चयान घटो न वा इति मंदेहो ना [मा]भूत । घटः कारणं न वेति कारणत्वप्रकारकमंशये फि बायकं भिन्नप्रकारकत्वादिति वाच्यम् ।। घटत्वस्येव कारणत्वम्य घटधर्मस्यानङ्गीकारात्, घटत्वस्य घटा पेक्षया भिन्नत्वाद धर्मिसरूपवटज्ञानेऽपि दोपपशाटत्वाजाने घटी नवेति संशयस्मभवति । कारण तु घटस्वरूपमेवेति कथं - घटज्ञाने मति कारणत्व मंशयः ॥ 'न च कारणत्वस्य घटस्वरूपत्वेऽपि घट इति ज्ञाने घटस्य विशेष्यत्वेन तत्म्बम्परूपस्यापि कारणत्वस्याप्रकारकत्वानुः ना कारणत्व प्रकारकर्मशयभिशमिति वाच्यम् ॥ 'घटे घटत्वमिति ज्ञाने सति काग्णयमंगयो न म्यात । उक्तज्ञान घटस्य प्रकारता तत्म्वरूपस्य कारणत्वस्यापि प्रकारत्मात । न च घंटेस्य घटत्वन रूपेण प्रसारत्वेऽपि कारणत्वेन रूपेण न प्रकारत्वमिति वाच्यम्। त्वया घटम्परूपातिरिक्तकारणत्वानङ्गीकारात ।। ननु कारणत्वादेः धर्मिम्वरूपानतिरिक्ततेऽपि तत्तत्प्रतीतारन्वय व्यतिरेकमिदमामग्रीमेदोऽवशं वाच्यः । घटमात्रप्रत्यायफेन कारणत्वाद्य- प्रतीतः । एवं च विपय भेदामावेऽपि मामग्रीमेदादेव प्रनीतिभेदो भविष्यति । अन्त्रयव्यतिरेकादिमहकतप्रत्यक्षे मति कारणमिति युदिः प्रतियोगिनानादि. महकतप्रत्यये मति भेटप्रनीतिरित फिमनुपपन्नम · । एव पिलक्षणप्रतीति. मिदो तद्विपयौनकस्यापि कारणत्यादन्यविलक्षणव्यवहारविषयत्वमपि मिद्ध मिति चेत- पिपयविशेपामारेऽपि प्रतीतिशष्याङ्गीकारे, घटादेरप्यपलापापत्तेः । अयं घट इति प्रत्यक्षमेर हि घटे प्रमागम | तर घटज्ञानेनर मफलपटव्यव. हारोपपचा घटागीकारवयान । न च घटानगीकार कथं जलाहरणाद्यर्थ- क्रियेति वाच्यम । नलाहग्गायक्रियायामपि प्रमाणमन्विष्यमाणं जलाहरणादि. विज्ञानमेव वाच्यम् । तत्र विषयव्पतिरेणाप्युपपन्नमिति विज्ञानवादप्रमाण . - ·३ - ननु विषयमानापलापस्तापन शक्यः ! घटानङ्गीकारे घटसन्त्रिकर्षादेर्घट- सामग्रथा अभावेन सामग्रीविशेषस्याप्यभावात् , भ्रमानुरोधेन घटमनिकर्पस्या- हेतुत्वेऽपि विशिष्टज्ञानमात्रे विशेष्यसन्निकर्षस्यापेक्षणीयत्वान् | विज्ञानवादे विशेष्यस्याप्यभागेन तदमभवात्। अतो विषयः कश्चिदङ्गीकर्तव्य । तत्र घटादौ धर्मिणि अवश्याडीकार्य कारणत्वादयो धर्मास्तत्वरूपा एवाङ्गीक्रियन्ते, नातिरिक्ताः, गौरवादिति चेत् ॥ न । एवं सति रूपादेरपि धर्मिस्वरूपापतिः नीलो घट इति प्रतीतेरपि घटमात्र विषयत्वेनोपपत्तेः। न च घटमात्रस्य नीलप्रतीतिविषयत्ते शुक्लघटस्थापि तस्प्रतीतिस्पियत्यापति घटविशेपस्यैव तत्प्रतीतिविपयत्वापत्ति. धर्मिखरूपस्य कारणत्वे सर्वस्यापि तथालापत्तेरित्यपि सुवचत्वात् ।। ननु रूपघटयोरक्ये त्वगिन्द्रियेण घटवद्रूपमपि गृह्येत, रूपवद्धटोऽपि का न गृह्यतेति तयोर्मेदसिद्धिरिति चेत् ॥ नीलादिघटस्वरुपघटज्ञाने चक्षुरादिकारणविशेषापेक्षोपपत्तिः । यदि च कारणत्वादे धर्मिम्वरूपरूपत्वेऽपि तत्तत्स्वरूपग्रहे अन्वयव्यतिरेकिसिद्ध कारणभेदविचार तदा नालादारपि तुल्यं नीलादिसरूपविशेषग्री चक्षुरादीन्द्रियापेक्षेति । एतेनै कलपरिमाणगुरुत्वद्ररत्वस्नेहवादयोऽपि धर्मि सरूपा व्याख्याता । किं च भूतले घटो नास्तीति प्रतीतिरेव घटस्य प्रति योगित्वे अमावस्यानुयोगित्ले भूतलखाधारत्वे अभावस्याधेयत्वे च प्रमणिम् तत्र विषयविशेपानङ्गीकारे,कथं प्रतीतेस्तत्तद्विषयत्वापच्छेदेन वैलक्षण्यं भामेत सामग्रथा एररूपत्वात् । सामग्री भेदाभारे विषयलक्षण्याभावेऽपि च स्व एव प्रतीतिवैचित्र्याङ्गीकारे कथं न विज्ञानवादः ।। एतेन मध्यमतसिद्धविशेपाः निरस्ता चेदितव्याः। तथा हि-स धर्मिस्वरूपरूप अतिरिक्तो वा? नाय सरूपसवन्धनिरासेन निरस्तत्वात किं च सत्ता सती भेदो भिन्नः कालः सदास्ति देशस्सर्वत्रेत्याधभिन्न भेट व्यवहारनिर्वाहकलेन नाङ्गीक्रियते । न च वस्तुस्वरूपरूपस्य तन्निहिकर संभवति अविलक्षणत्वाद । न द्वितीय- या अतिरिक्तवानगीकारा स्वभावविशेषस्यैवारमाभिर्विशेपशब्देनोक्तेरिति, अयं विशेषो वस्त्वमिन , -- - ·स्वनिर्वाहकवेति नानवस्थेति चन्यायामृतोक्तः । यदि च धर्मिस्वरूपत्वे खरूपचन्धदूषणग्रामादतिरिक्तत्वमङ्गीक्रियेत; तथाऽपि न निस्वारः । धर्मि- स्वरूपातिरिक्तस्य विलक्षणव्यवहारनियामकत्वं विपयतया ताटस्थ्येन वा नाद्यः, एकस्यावलक्षण्येन विलक्षणव्यवहारानियामकत्वात् ।। नियामकले वा विशेषेणैव सर्वच्यवहारोपपत्तौ विषयान्तरापलाए- प्रसंगात अनेकसविषयतया विलक्षणव्यवहारनियामकत्वाङ्गीकारे तत्तत्प्रतीति- बलात्तद्विषयमङ्गीकृत्य तस्य विशेष इति नामकरणं स्यात् । तथा च वस्तु- मात्रमेव विशेषपदार्थः स्यात् । न द्वितीयः -- ताटस्थ्येन प्रतीतिलक्षण्य- नियामकत्वे विषयमात्रापलापप्रसंगात् ।। न च यत्र विपयविशेषः प्रमाणसिद्धः तत्र तेनैव प्रतीतिवलक्षण्यं । यत्र तु विपयव्यतिरेकेण प्रतीतिलक्षण्यं तत्र विशेषो नियामक इति न विप- यापलाप इति वाच्यम् । प्रतीतिरेव हि विषयसद्भावे प्रमाण, विषयमन्तरेणापि प्रतीतेर्निर्वाहे विशेषेण कृते विषयमात्रापलापो दुर्वारः । एतेन यत्र भेदमन्तरेण भेदकार्य दृश्यते तत्रैव भेदप्रतिनिधिविशेषो मेदकार्यनियामकः कल्प्यते नान्यत्रेति नातिप्रसङ्गः । उक्तं च-- भेदे विहीने पर्यायशब्दान्तरनियामकः । • विशेषो नाम कथितः सर्ववस्तुष्वशेषतः ॥ इति निरस्तम् । तटस्थेन विशेषेण विषयवलक्षण्यमन्तरेणैव प्रतीतिवेलक्षण्यनिपोहे तदतिरिक्तविषयकल्पनायां मानाभावात अभिन्नेऽपि भेदव्यवहारनियामकेन विशेषेणैव घटपटादावपि भेदव्यवहारोपपत्तौ तत्र भेदो न स्यात् । न च मुख्यभेदस्थले न प्रतिनिधिस्संभवति, सोमस्थल इव पूतीकानामिति वाच्यम् । सोमपूतीकसाघनत्वस्य वाचनिकत्वात् वचनवलाम्यवस्था युक्का; विशेषस्य तु कल्प्यत्वाल्लाघवेन सर्वत्र भेदव्यवहारमात्रजनकत्वेन कल्पनोपपत्तौ कचिद्विशेषः क्वचिद्भेदः इति कल्पनायाः अयोगाद । किंच 'मत्ता मती' इत्यत्र सत्ताप्रकारकमत्ताविशेष्यकत्रोधस्यैकस्यामपि सत्तायां विशेपनिर्वायत्वेन घट इत्यादावपि सनाजाति विनैन सत्ताप्रकारकबोधस्य विशेषादेव संमवाद .

·M SIL - 15 स्तत्मत्ताजानिरपि न मियत् । न चानुगतव्यवहाराचासिद्धिः, अभिन्न में कार्यवदैनष्वनुगतव्यवहारसापि विशेषादेव संमोन जातरकल्पनादगी वस्तुतस्तु, प्रत्यक्षादिसिद्धास्तुपु सर्वामामनुपपत्तीनामपि-विद्य श्रुतिसिद्धया शान्तन विशेपकल्पनम् । यथा ऐन्द्रजालिफनिर्मितमायया असंभा तावभामः एवमविद्ययाऽभिन्न भेदकार्य भिन्नेऽभेदकार्य इत्यादिसर्यव्यय मामञ्जसोपंपत्तेः । तदुक्तं टीकायाम् 'नहि मायायाममंभावनीय ना अमंभावनीयाव भामचतुरा हि सा' इति'। अत एंव मलजॉननिन्दादिपद अपर्यायत्वार्थ विशेषकल्पनं निरस्तम् । अविद्याया एवं तत्मामर्थ्यकल्पनर पपची विशेषाकल्पनात् ॥ किच सत्यादिपदानां वाच्यार्थभेदान्न पर्याय व्यावर्य मेदाच वैयमिति न तदर्थ विशेषोपयोगः । न च व्यावृत्तीनां नमातिरिक्त अद्वैतहानिः, अनतिरेक तथा पदान्तरवैययमिति वाच्य; व्यायचीनां-ब्रम। तिरेके अविद्यानिवृत्तिप्रतियोगिजडादीनां भेदेनापर्यायतोक्तः, एकस्यानेका प्रतियोगिकत्यस्य सामान्याभावादी संप्रतिपत्तेः ।। न चैकस्यानुयोगिनोऽनेकरूपत्वं 'विशेपनियम्यमिति वार अविपीभूतस्य नियामकत्वे अविद्याया धर्मिखरूपस्य वा नियामक कल्पनयोपपत्ती विशेषकल्पनस्य निमूलत्वात् ।- 'ब्रह्मण एव वासर्यव्यवह नियामकत्वं कल्प्यतां लाघराद ।। - गा नवीनास्तु - सविस्तूनां तावत्खतो भिन्नत्वमङ्गीकर्तव्य अन्योन मावादिलक्षणमदस्य सताऽभिन्नऽमभगा । न च घट एवं पटान्योन्यामा स्ममाति। न च घटो घटो नात प्रतीतरभावान तर तदन्योन्याभाव, तथा प्रतीतः तदन्योन्यामा इति वाच्य, पटस्य घटवरूपेण भिन्नत्वे. प्रतीतो अन्योन्याभावपुरम मनाउन च प्रतियोग्यवृत्त्यनुपौग्यपत्तिय प्रतीतारन्योन्यामारमावनमिति वाच्यं, खरूपभेदाप्रतीतो ताशम्पाय अयोधात सर्वथा समानाकारल्यक्तिये धर्मधर्मिणोस्स्वरूपभेदामाने अन्योन्य भावयु परिहारत्वात् प्रतियोग्यक्तित्वस अनुयोग्य पवित्वस्य धर्मद्रयभेद -1 - 5 . -1 - चीनत्वान् ।

·६ तत्रापि स्वरूपमेदामाने अन्योन्याभावादिभेदस्वाभावात् । तस्माता घटस्तावत् सदृशेभ्यो विसदृशेभ्यश्च स्वरूपत एव भिन्नः । तत्रेदमम्मात्पृथगिति प्रत्ययात् पृथक्त्वं इदमिदं नेति प्रत्ययादन्योन्याभाव इत्यादिधर्माः कल्प्यन्ते । सर्वतः स्वतो विलक्षण धर्मिणि तत्तत्प्रमाणवलात्साधारणासाधारणाश्च सिध्यन्ति,. नंत अविलक्षण एवामिन्ने वस्तुनि ॥ एवं ब्रह्मम्वरूपमपि वस्तुत एव जडादिन्यावृत्तं चिद्रूपं सुखरूपं सद्रूप- मित्यादि, तादृशस्वरूपं च सत्यादिपदैः योध्यते ।। तत्राभेदश्रुत्या ज्ञानत्वादिधर्मानङ्गीकारेऽपि ज्ञानादिम्वरूपं तावदङ्गी- क्रियते । एवं च ज्ञानपदेन ज्ञानस्वरूपे बोधितेऽपि सुखपदव्यतिरेकेण सुस- स्वरूपं कथं प्रतीयताम् । तस्मान्न पदान्तरवैयर्थ्यशङ्कावकाशः । ज्ञानत्वादिधर्मैः कल्पितः यथा दाच्यार्थभेदः एव जडादिप्रतियोगिकव्यावृत्तयो विकल्पिता एवावयगेनिमित्तं भवन्तु न च जडव्यावृत्तः कल्पितत्वे ब्रह्मणो जडत्वप्रसङ्गः, 'व्यावृत्तिरूपधर्मस्य कल्पितत्वेऽपि व्यावृत्तमिवरूपस्य व्यावृत्तित्वासंभवात् । एवं च यथा ज्ञानत्वादिधर्मनिवृत्तावपि ज्ञानस्वरूपत्वं नापति, एवं धर्मभूतव्यावृत्तीनां निवृत्तावपि व्यावृत्तधर्मिस्वरूपं नापति । नहि मुक्ती सत्यादिस्वरूपभानवव्यावृत्तिप्रकारबोधोस्ति, येन तदानीमपि व्यावृत्तयो धर्माः अङ्गीक्रियरन् । एवं च व्यावृत्तीनां ब्रह्मभिन्नत्वेऽपि नाद्वैतहानिा, अविद्यानिवृत्ती तन्निवृत्तः । न च वेदान्ताना अतत्वावेदकत्यप्रसंगः सर्वतः स्वरूपेण व्यावृत्तसत्यादिस्वरूपस्यावाधात् वाक्यार्थबोधसमये व्यावहारिकत्वज्ञानत्व- मादायापर्यायत्सद तादृशव्यावृत्तिमादायावयोपपादनस्य सिद्धान्तेऽप्य- विरुद्धत्वात् अर्थवादादिपदानां यथा सभ्य प्राशस्त्यलक्षकत्वमेव सत्यादिपदा- नामपि संभूयैव सत्यादिस्वरूपविशेषलक्षकत्वं प्रयुक्ताद्दीधितिन्यायादित्याहुः ।। यदपि स्वप्रकाशचैतन्ये भासमाने निरतिशयानन्दस्य जीव- ब्रोक्यस्य चेदानीमभासमानत्वात्तनियामकत्वेन विशेषकल्पनेमिति। तदपि न. वास्तबमेदाभावप्यविद्यया निरतिशयानन्दक्यादेजंडस्य कल्पितत्वेना. रचदंशावरणोपपत्तेः ब्रह्मस्वरूपभूतमेव सद्यद्यदिदानी न भासते तत्सर्वमविद्याः ।

·-- निबन्धन भेदाभिन्न मदावृतमिति कल्प्यते । एतेन एकस्यैवावृतत्त्वमनावृतर .विशेपानंगीकारे कथं मंगच्छेतेति निरस्तम् । अविद्याकल्पितभेदेनैकत्वाम (न तु) तस्मार्मिस्वरूपरूपम्तदतिरिक्तो विशेपा निष्प्रमाणक इति। तस्मात्क त्वादयोऽपि धर्मिस्वरूपातिरिक्ता एवं प्रमाणवलानीलादिवत्स्वीकतव्याः न'चैवमनन्तपदार्थस्वीकारापत्तिः, प्रमाणपलापातवस्त्वानर अदोपत्वात् । पृथिव्यादिव्यच्यादीनामप्यानन्त्याविशेष कथंचिद्गन्धवर क्रोडीकारकधर्मेणानुगमं कृत्वा नव द्रव्याणि चतुर्विशतिगुणा इति परिभाषा णानन्त्यपरिहारे, पदार्थमात्रस्य धर्ममि मैदेन वैविध्येन वा, अनेकवृत्तिधनः स्वभावत्यविवक्षितत्वस्य वा, मामान्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतियोगित्यादीन सामान्यान्तर्भावन वा, द्रव्यादिपञ्चकमिन्नत्वेन गुणलक्षणमङ्गीकृत्य गुण र्भावेन वा, कथंचिदानन्त्यपरिहारम्य संमवात् , तम्माद्भदस्यापि न धर्मिस्वर पोंक्तमंशयाद्यनुपपत्तस्तुल्यत्वात् । किं च धर्मिस्वरूपस भेदत्वे अभेद घर्मिस्वरूपमेव नातिरिक्तः मानामावात् । तथा च घटस्वरूपमेव अभेदयति भेदाभेदयोरेकत्र अविरोधप्रमंगः ॥ न च घटः स्वाधया अभेदः पटापेक्षया मेद इति नोक्तदोष वाच्यम् , घटस्वरूपस्यैव मेदवे स्वापेक्षयापि मेदप्रसंगः । स्वापेक्षया र पटापेक्षयाप्यभेदत्वप्रमंगा। घटस्वरूप विशेषानगमात् कारणत्वादिप्रतिः निरस्तत्वाइ घटा अभिन्नः इत्यादीनां पर्यायत्वममंगाच । घटत्वव्यति प्रवृत्तिनिमित्तस्य तत्रामाबाद । तम्माद्धर्मिस्वरूपभेदो न शोदक्षमः ।। अस्तु तर्हि, नीलादीनां धर्मः कश्चिद्भेद इति द्वितीया पर इति चे -न । स धर्मः किं भावरूपा अमावरूपो या । मावरूपत्वेशप विमागो वा द्वयमपि न संमरति गुणादमेंदामावप्रमंगात, विमागपक्षे सं योदो न स्यात्, पृथच्वस्य प्रतीतिबलात् गुणादिवृत्तित्वाहीकारे पृयच मेदो न स्यात् । पृथच्चे पृथक्वान्तरानगीकारान अन्योन्याभावेनैव पर व्यवहारोपपत्ती अतिरिक्तश्यत्यानंगीकाराय । न च 'अन्यागदितरतें' व अन्यशन्दस्पार्यपरत्वेनेदमम्माध्यम्मिमित्यादिवदिदमम्मा त्यपि गापत्तिरिति यान्यं, विभव पनुशामनस्ए अन्दविपाधीनत्वस्य सर्वमंति 1 ·१८ 'अन्यथा घटात्प्रमेयमित्यपिप्रयोगापत्तेः प्रमेयादिशब्दानामपि पृथक्वार्थकत्वात। न चामाधारण्येन पृथक्त्वार्थकत्वमभिमतमितिः वाच्यं, · कश्चिदर्थविधायी- मतिप्रसङ्गभयेनाविशेषविवक्षायां नभिन्नत्वेनापि शब्दविशेपणे बांधकाभावात् नाप्यन्योन्यात्यन्ताभावमाधारणार्थकत्वेन अमाधारण्येन तदर्थकवाभावाच्च । 7 किञ्चिदिष्टसंग्रहार्थमर्थपरत्वव्याख्यानस्वाभिमतमात्रमंग्राहकत्वाच । अत एव 'व्याख्यानतो बिगपप्रतिपत्तिनहि मंदेहादलक्षणं " अभिधानलक्षणा कृत्तद्धितममामाः' इत्यादिवयाकरणानां प्रयोगशरणोद्घोषः । तस्माद्विभागः पृथक्त्वं वान भेदः । अभावत्वेऽपि किमन्योन्याभावः अत्यन्ताभावो वा नधि, प्रतियोग्यनिरूपणात । नहि घटादिकमेव प्रतियोगि वक्तुं शक्यं । घटो नास्ति घटो न भवतीत्युभयत्रापि घटस्यैव प्रतियोगित्वेनात्यन्तान्योन्याभावयो दो न स्यात् । उभयत्रापि घटत्वस्यैवावच्छेदकत्वनावच्छेदकभेदस्वाप्यभावाच ॥ न च तद्भदाभावेऽपि क्वचित्तादात्म्यारोपः क्वचित्संसर्गारोपः इत्यारोप्यमंबन्धभेदानंद इति वाच्यं ; भूतले घटाभावो नास्ति भूतलं. घटा- भाववन्न भवतीत्यत्रोभयत्रापि ममर्गस्यैवारोष्यत्वेन भेदानापत्तेः । न चैकत्र संसर्गः संसर्गत्वेनारोप्यते इतरत्र तादात्म्यत्वेनेति भेद इति वाच्यम्। संमर्गत्व- तादात्म्यत्वयोः मेदेन - निर्वक्तुमशक्यत्वात् , संयोगी नेत्यत्र, संयोगस्य तादात्म्यत्वात् । न च प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य यत्र निषेधः सोन्योन्या.' मावा, यत्र प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धमारोप्य निषेधः सोत्यन्ताभावः इति' चान्यं, मंयोगी.घटो नास्तीत्यत्र प्रतियोगितापच्छेदकसंबन्धस्यैवारीप्यत्वात् संयोगी नेत्यम्मादेदो न स्यात् । न च संयोगी न भवतीत्यत्र मंयोगत्वेन मंयोगः प्रतियोगिताव- छेदका तादात्म्यत्वेनारोप्यते । ईई मंयोगो नास्तीत्यय तु संयोगवैन रूपेण, अवच्छेदकोऽपि तेन रूपेण नारोप्यत्वं, किंतु संमर्गमर्यादया स्वरूपाविशेषण भेद इति' वाच्यं तथाऽपि इदं संयोगीति तादात्म्यारोप संयोग्यवति । संमगारोप "चोभयत्रापि संयोगममवायप्रतियोग्यधिकरणचतुष्टयव्यतिरकण मिषान्तरोनयगमनारोपभेदाममेवात् स्वरूपविशेषविषयत्वेन भेदस्य व विशंपानि चनने निरस्तत्वात् ।।

·नंनु मास्त्वारोपे विषय भेदः। तथापीदमिह नास्ति, इदमिदं न -मवतीति प्रतीत्यधिलक्षण्यं तावदनुभूयते । तत्रात्यन्तामाववदन्योन्यामावोऽपि विलक्षणोऽङ्गीकर्तव्या, अन्यथाऽत्यन्ताभावोऽप्यतिरिक्तो न स्यात् । उक्तं च 'मविदेव हि भगवती -विपयसत्योपगमेन शरणम्' इति । एतेन : धर्मा- त्यन्ताभावेनैव धर्म्यन्योन्याभावबुद्धचन्यथामिद्धो धर्मिणो नातिरिक्तो- •ऽन्योन्यामावः न च घटत्वं नास्तीत्यत्र घटत्वं प्रतियोगित्वं च प्रतियोगि- तावच्छेदकं मामते । घटो न. भवतीत्यत्र घटत्वं प्रतियोगितावच्छेदकं घटश्च प्रतियोगी । ततश्चावच्छेदकात्यन्ताभावविपयकवे अन्योन्याभावयुद्धेः घटत्वं नास्तीत्येवमाकारः स्यात , नतु घटो न भवतीत्येवमाकार इति वाच्यम् । - एकस्यैवोभयप्रातयागिकत्वेन धर्मात्यन्तामावत्वभाने घटत्वं नास्तीत्याकार: स्यात् । धर्नान्योन्यामावत्वमान च घटो न भवतीत्याकार इत्याकारवैचि- ज्योपपत्तः । एवमेत्यन्तामावत्वज्ञान घटत्वत्वावच्छिन्नघटत्वज्ञानमुपयुज्यते। 'धर्म्यन्योन्याभावत्वज्ञाने च घटत्वावच्छिन्नघटज्ञानमुपयुज्यते इत्यादि सर्व- सामञ्जस्यमिति निरस्तम् ।। एवं सति घटान्योन्याभावेनैव घटत्वात्यन्ताभाववुधन्यथासिद्धी धर्मात्यन्ताभाव एव न स्यात् । सर्वत्र तद्वदन्योन्याभावेनैव तदत्यन्ताभाव- बुद्धयन्यथासिद्धरत्यन्ताभाव एव लुप्येत । यदि : च. भविष्यति, धस्तः, नास्तीत्यादिविलक्षणप्रतीतेविषयत्रयसिद्धिः, तर्हि नास्ति न भवतीति प्रतीत्यो. बैलक्षण्यादन्योन्यामावोऽपि पृथगेष्टव्यः । एवमन्योन्यामावमिद्धी अखण्डो- पाधिरन्योन्याभावत्वमेव तल्लक्षणं, प्रतीतिविशेषश्च तत्परिचायक - इति ,न तहक्षणाक्षेपावकाशः॥ अत्यन्ताभावत्वप्रागभावत्वधंसत्वान्यप्येवमतिरिक्तानीति तस्मात दन्योन्याभाव एव भेदोऽस्त्विति चेत् - अलोच्यते मूले वृक्षः कपिमंयोगवान् शाखायां नेत्यवाधित- अतीतेस्संयोग्यन्योन्यामावोऽपिशाखावच्छेदेनाङ्गीकार्यः । न च तत्र संयोगा- सन्ताभाव एवं विषयः बाधकाभावात् । संयोगो नास्ति योगान् ने भवतीति प्रतीत्यानलक्षण्यन स्वदुक्तरीत्यवान्यथासिद्धर्वक्तुपयुक्तत्वात् ।। किं च संयोगवान भवतीति शब्दस्यान्योन्याभागार्थकस्याप्रमाण- . ३ ·वापत्तिः। बाधाभावाचेष्टापत्तः कर्तुमशक्यत्वात् । संयोग्यन्योन्याभावेनका संयोगात्यन्ताभावयुद्धधन्यथासिद्धी तद्वति न संयोगात्यन्ताभार इति वैपरी- त्यस्य दुरुस्त्यात् । न च सयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वान्न तद्वदन्योन्याभाव- स्तद्वदिति वाच्यं; मुले कपिसंयोगः शासाया नेत्यवाधितानुभवात् । न च तत्रापयवस्यैव सयोगो नावयपिन इति वाच्यम् । कपिसंयुक्ता इत्यवयवि- संयोगप्रत्यक्षस्य सर्वसिद्धत्वात् । अवयवसंयोगपक्षे मध्ये विथान्त्यसंभवेन परमाणुपर्यन्तधारने सयोगमावस्याप्य प्रत्यक्षत्वापत्तिः । कथंचिदाफाश- संयोगस्य घटादौ व्याप्यवृत्तित्वसभोऽपि घटपटादिपरस्परसयोगस्या- व्याप्यवृत्तित्वस्य प्रत्यक्षसिद्धस्यापहीतुमशक्यत्वात् ।। किं च समवायसवन्धेन पटस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वमनुमाय दशा- वच्छेदेन न पटवन्तस्तन्तव इति प्रतीतेस्सर्वसिद्धत्वाद दशापच्छेदेन तद्व- दन्योन्याभावस्तन्तुषु दुरपह्नवः ।। वस्तुतस्तु चित्रं नानारूपसमूह एव नातिरिक्तमिति स्थिति, नीलादीनामच्याप्य वृत्तित्वात् । अस्मिन्प्रदेशे नीलो घंटः नास्मिन्प्रदेश इति नीलाद्यन्योन्याभावोऽप्यव्याप्यवृत्तिः। एवं स्थिते अन्योन्याभावस्थ भेदे मूलशासाद्यवच्छेदेन वृक्षस्य भिन्नत्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । इमा मंयोगतदभागावच्छिन्नौ द्वापिति प्रत्ययापत्तेः । घटपटौ द्वावितिमद मूलावच्छिन्नाच्छासावच्छिन्नो भिन्नः पृथगित्यपि प्रत्ययापत्तेः, उक्तप्रत्य- याना भेदनियन्धनत्वात् ।। ननु प्रतियोगितापच्छेदकव्यधिकरणान्योन्यामागो भेदः न त्वन्यो- न्यामानमात्रम् । संयोग्यन्योन्याभापादयश्च प्रतियोगितापच्छेदकसमानाधि- करणा इति नोक्तदोप इति चेत् । न। मंयोग्यन्योन्यामारस्यापि प्रतियोगितारच्छेदकासमानाधि करणत्यात् । नहि मूलामच्छिन्नाग्रामच्छिन्नपारन्योन्यामावपक्ष एकत्व मभपति घटपटयोरन्यो-यामानस्य सद्विगधित्वात् । प्रतियोगितापच्छेदकाममानाधि- करणत्व दि प्रतियोगितापच्छेदरममानाधिकरणमिन-वं, प्रतियोगितावडेद- कामामानाधिकरण्यामायवत्व या उमयथापि शासावच्छेदन संयोग्ययोन्या- ·'- 'भावोऽपि तादृश इति भेदबुध्यापत्तिः । शाखावच्छेदेन संयोग्यन्योन्याभावो- ऽपि संयोगममानाधिकरण इत्याधितप्रतीतः । यदवच्छेदेन प्रतियोगित्वासमा- नाधिकरणं तदवच्छेदेन बुद्धरावश्यकत्वात् , अन्यथा गुणादावपि संयोगिबुद्धि जनयेत न च प्रतियोगितापच्छेदकाधिकरणभिन्नाधिकरणारच्छेदेन अन्यो- न्याभावस्तादृशबुद्धिजनका । गुणादी संयोग्यन्योन्याभावस्तथा, न तु संयोगिनि वृक्षे शाखावच्छेदेनेत्युभयसामञ्जस्यमिति वाच्यम् । अन्योन्याभावपक्षे शाखावच्छिन्नस्य संयोगिभिन्नतया प्रतियोगि- तारच्छेदकाधिकरणभिन्नाधिकरणाक्च्छेदेन तथांत्वस्य विवक्षितत्वे उक्त- दोषानुद्वाराह । अन्योन्याभावातिरिक्तभेदपक्षे तु उक्तविवक्षया अतिप्रसंगनिरास: स्यात् । वृक्षस्य मूले यः कपिसंयोगी स एव शाखायां तदभाववानित्य-. बाधितामेद प्रतीत्या केनापि प्रकारेण तद्भिन्नत्वाभावात् । प्रतियोगितावच्छेद- काधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छेदकासमानाधिकरणत्व- मित्यस्य निदोपत्वात् । अन्योन्यामावभेदपक्षे शाखावच्छेदन संयोग्यन्योन्या- भाषमादाय प्रागुक्तपृथक्त्यादिबुद्धिर्दुरा । तस्मान्नान्योन्यामावो भेदः । नात्यन्तामावोऽपि भेद इति द्वितीयः पक्षः । तत्रापि धर्मात्यता- भायो धर्मिभेद इति वाच्यं, तदत्यन्ताभावस्य तद्भदत्वे स्वस्मिन्नपि स्वात्यन्ता- भावसत्वेन स्वभेदबुध्यापत्तेः । एवं संयोगात्यन्ताभावस्य शाखावच्छेदेन वृक्ष संवाद तद्भेदधुध्यापचिरित्याद्यन्योन्याभावपक्षोक्तदोपानतिवृत्तिः । दत्यन्तामावोऽपि न भेदः ॥ :: नन्वस्तु इदमस्माद्भिनमित्यबाधितप्रतीत्या भेदः पदार्थान्तरमेव बलतान्तावासंभवात् । तथाहि न द्रव्यगुणकर्माणि, गुणादायपि सत्वात । नापि सामान्य सप्रतियोगिकवारसामान्यादापि, सत्वाद । नापि विशेषसम- चायो तयोरपि वृत्ता, अभावसामानाधिकरण्याच । नाप्यभावः तत्रापि स न प्रागभावप्रध्वंसी आकाशादर्भेदाभावप्रसंगात् ।। नात्यन्तान्योन्यामावा उक्त- दोपात् । अत एव न सरूपमपि । अतः पदार्थान्तरमेवेति चेद ॥ अत्रोच्यते- किं भेदः यत्र मेदयुद्धिं जनयति तत्र संबद्धो वा भेद- बुद्धिं जनयति उत्तासंबद्धो वा ! आये (संवन्धोऽपि) : संबदोऽपि नियामक तस्मा- ·अमबद्धो वा' आद्य सोऽपि संबन्धः मबद्ध एव नियामक इति मंबन्धानवस्था । द्वितीये प्रतियोगिन्यपि भेदबुद्धिं जनयत अमंबन्धाविशेषात् ।। म्वरूपमंबन्धस्य नियामकत्वान्नानवस्थातिप्रमंगाविति चन, न, स्वरूप संबन्धस्य निर्वस्तुमशक्यत्वात् । मंबन्धान्तरमन्तरा विशिष्टधाजनकत्वं स्वरूप- संवन्धत्यमिति चेन, न । विशिष्टप्रत्यय विशेषगविशेष्यभावविषयप्रत्ययत्वं स च स्वरूपमंबन्ध एवेत्यात्माश्रयात् । मंबन्धांतरमंतरेत्यत्र संपन्धांतग. महकतत्वे सति विशिष्टधीजनकत्व या संबंधांतरभिन्नत्ये सति विशिष्टधीजनकत्वं वा? नाद्य ; दण्डीत्यत्र विशेषणविशेष्यभाये अव्याप्तिः, तत्र मंयोगस्यापि जनकत्वात् । न द्वितायः, मंयुक्तो घट इत्यत्र मंयोगस्य विशेषणत्वात्तत्सरूप- मंवन्धे अव्याप्तः। एव पटममवायवतस्ततव इत्यत्र ममवायस्य विशेषणत्वा. चत्राव्याप्तिः, उभयत्र संवन्धांतरभिन्नत्याभावात् ।। मनु तत्तद्वस्तुम्वरूपमेव तत्तद्विलक्षणप्रतीतिनियामकमित्ययमेव स्वरूप मंबन्धशब्दार्थ इति चेत् ; न । एकस्य वस्तुस्वरूपस्याप्यनेकविलक्षणप्रतीति नियामकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । एकस्य विलक्षणानेकप्रत्ययनियामकत्वे विपर्यस्यापत्ते, प्रत्ययमात्रपरिशेषापत्तेश्च ।। नन्वस्तु प्रतीतिबलात् मंबन्धस्यपि संबन्धान्तरं भेदस्यापि भेदान्तरम् । नचैरमनपस्था प्रामाणिकत्वात् । प्रतीत्यनुपपत्निश्च नास्ति, संबन्धादेनिमन्तरे. णापि भेदनानम्वीकारादिति चेत् । अस्तु तावद्विशिष्य नियंक्तुमशक्यानन्त- पदार्थवीकारो दुष्कृतपरिपाकलब्धाद्वैतप्रद्वपमात्रात् ।। तथापि भेदप्रतीतिः कथमुपपादनीया ? भिन्नत्वेन प्रतीतप्रतियोगिको चा भेदः प्रतीयते, स्वरूपमद्भिन्नप्रतियोगिको वा ? नाया, अन्योन्याश्रयात् । न द्वितीयः, तत्र भेदः स्वरूपेण वर्तते अब नत्यत्र प्रमाणाभावात् । यस भेद- प्रत्ययम्तत्र वर्तत इति चेत् ; घटशरावेषु चन्द्रभेदप्रतीतस्तत्रापि तत्मत्वापत। न च तत्रोपाधिको भेदप्रत्ययो न वास्तव', उपाधिनिवृत्ती वन्नित्तिदर्शनात् ।' घटादौ तु न तथा उपाधेरभावादिति वाच्यम् । घटादायप्यविधारूपोपाधे. म्सत्वात् । एकम्मिन्नेव ब्रह्मगि अविद्यावशात् विविधनानाप्रपञ्चभेदव्यपहार इत्यङ्गीकारात् । न हि वयं भेदमेव नीपलमामः; किंतु वस्य मत्या घटादि- .

·-वच दस्थापि चन्द्रभेदवदङ्गीकारात् । तथाच अति:--'यत्राहि तमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, पत्र वस्यं सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत् ।' इत्यादि। - इवशब्देन मिथ्यात्वं सूचयति श्रुतिः ॥ ननु भेदग्रादिप्रत्यक्षस्थाभेदग्राहिप्रत्यक्ष त्या कथं बाधा, विनिगम काभाशत् । वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् इति चेत्.-- उपक्रमादिभिः गृहीत- तात्पर्यस्य वेदस्य स्वार्थे प्रामाण्यस्य क्वाप्यदृष्टचरत्वात् बाधो न कल्प्यते । दृष्टव्यभिचारित्वात् प्रत्यक्ष तेन वाघः कल्प्यत इति विनिगमकमत्वात् ॥, ननु वर्णपदादिप्रत्यक्षस्य शब्दप्रमाणोपजीवित्वादुपजीव्ययाधो न युक्त इति चेत; न। वाक्याथै ब्रह्माणि प्रत्यक्षस्याप्यनुपजीव्यत्वात् । वर्णपदादिप्रमात्वेन शादं प्रत्यहेतुत्वाच्च । वर्णपदादिभ्रमेणापि शाब्दबोध- दर्शनात् । अश्वमानयेत्युक्ते अश्वमानयेति श्रुतवतोऽतात्पर्यविषयीभूतस्या- श्वानयनस्यापि प्रतीतः । अश्वमानयेत्युच्चार्ये करणापाटवादश्वमानयेत्युच्चारित -इन्द्रियापाटवादश्वमानयेत्यनेनोक्तमिति भ्राम्यतस्तात्पर्यविपयावानयनप्रमित्यु- त्पत्तेश्च । अतः शाब्दज्ञानेन प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वेऽपि तत्प्रमावस्यानुपजीव्य- वात्तद्वापि नोपजीव्यवाधः । अन्यथा स्थाणुन चेति संशयानन्तरं स्थाणु- खेति निश्चयेन विशेषगज्ञानवेन संशयस्योपजीव्यत्वात् कोट्यन्तरवाधकत्वं नि] स्यात् । यदि. च स्थाणुत्वांश तदुपजीव्यत्वेऽपि कोट्यन्तरे तदनु पजीव्यत्वादायकत्वं, तथा प्रकृतेऽपि तुल्यम् ।। एवं 'इदं रजतम्' इति ज्ञानस्यापि' 'नेदं रजतम्' इति ज्ञानेन प्रतियोगिज्ञानत्वेनापेक्षणात् बाधो न स्यात् । यदि तत्मामाण्यस्पानुपजी- व्यत्त्वानद्वापकतं तथा प्रकृतेऽपि तुल्पम् । न.च, जनकज्ञानप्रामाण्यं अन्यज्ञानप्रामाण्योपयोगि व्यभिचारिलिंगजन्याया अप्यनुमितेविषयावरान प्रमात्वदर्शनात् । प्रतिविम्बन बिम्बप्रमानुमितेश्च । तस्मानोपजीव्यतया प्रत्यक्षस्य थुतियाधकत्वम् ।। यत्तु असत्यात्सत्योत्पत्तिन संभवतीति कथमसत्याद्वेदारसत्य: ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिरिति । अत्र वदामा--किमसत्यादित्यनुपाख्यात, व्यावहारिक कात् ब्रह्मभिन्नाद्रह्मज्ञानाध्यात् ' अपारमार्थिकाद्वा ..सत्यस्य पारमाथि- .

·कस्योत्पचिर्न संभवतीत्यर्थः १ किं वा अपारमार्थिकात् पारमार्थिकविषय-- ज्ञानं न संभवतीति । तत्राये अनुपाख्यादित्य नुक्तोपालंभा, प्रपञ्चस्यानु- पाख्यत्वानङ्गीकारात् । व्यावहारिकादिपक्षचतुष्टये सिद्धसाधनं, उत्पन्नस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तमात्रस्य पारमार्थिक्त्वानङ्गीकारात् । न द्वितीयः। जनक- पारमार्थिकत्वस्य जन्यज्ञानविषय पारमार्थिकत्वे अप्रयोजकत्वम् | यथा व्यावहारिकप्रमाणाबाध्याचक्षुरादेर्जायमानं शुक्तिरजतज्ञानं व्यावहारिक- प्रमाणबाध्यविषयकं, तथा ब्रह्मज्ञानवाध्यजन्यस्य ज्ञानस्य तदबाध्यविषयकत्वे विरोधगन्धाभावात् । अन्यथा नित्यजन्यस्य कथमनित्यविषयकत्वं, अनित्य- जन्यस्य कथं नित्यविषयकत्वं, गुणस्य कथं द्रव्यविषयकत्वं, अनित्यज्ञानस्य कथ नित्यविषयत्वमित्यादीन्यपि दूषणानि प्रसज्येरन् । लोकसिद्धसामग्री- मर्यादया जायमानज्ञानस्य विषयबाधाभावे प्रामाण्यामितीह स्थितिः । नहि चेदान्तजन्यस्याद्वितीयात्मज्ञानस्य विषये बाधकं प्रमाणं पश्यामः । यदि तत्संमवति तर्हि तदेव वाच्यं, यदि न संभवति तदा कथमसत्यात्सत्यो- त्पचिरिति निरर्थकं वचः। यत्तु-शुक्तिरजतज्ञानस्यापि विषयः पारमार्थिक एव पुरोवर्ति- रजतत्वतत्समवायानामवाध्यत्वादिति; तन्न । रनतत्वे पुरोवर्निनिरूपितविशे- पणत्वस्य पुरोवर्तिनि रजतत्वनिरूपितविशेष्यत्वस्य चापारमार्थिकत्वात् । न च विशेषणविशेष्यमावस्य तत्स्वरूपानतिरेकाचरस्वरूपस्य च पारमार्थिकत्वान्नैवामिति वाच्यम ; तथा सति भ्रमादिविभागो न स्यात् । भ्रमे भासमानानां सर्वेषां याथायें कथं भ्रमत्व, कथं वा याधः? न च व्योधकरणप्रकारकत्वतदभावाभ्यां लक्षण्यं, वैयधिकरण्य- स्यापि स्वरूपमात्रपर्यघसायित्वेन अविशेषकत्वात् । तदभाववति तिस्प्रफारकत्वं हि तत्तदभाषः अधिकरणं चेति द्वय स्वरूपमेव आधाराधेयभावः । ततम सत्य. रजतेऽपि रजतज्ञानं प्रमः स्यात् , रजतरजतत्वाभावयोस्सत्येनाधाराधेयत्व- संभवान् । न च रजतत्वाभावरजतयोराधाराधेयभावः परस्परनिरूपितः शश- विषागकल्प इति वाच्यम् । तर्हि रजते नेदं रजतमिति ज्ञानस्यासत्यविषयत्वं त्वयैवाङ्गीकतम् । एतेन म अमा व्याख्याताः । यस्तुतस्तुं ख्यातियाधा- न्यथानुपपत्त्या अनिर्वचनीयं रजत तात्पद्यत इति अवश्यमीफर्तव्यमिति. शुतो रजतधानविषपस्य पारमाधिकस्यमतिरिक्तं ययः ।। -- ·यत् प्रतिबिम्बादेरसत्यस्य सत्यविम्बज्ञानजनकत्वदर्शनात् असत्या- दपि सत्योत्पत्तिरुपपन्ना इत्यत्र दूपण-तत्रापि प्रतिविम्बस्य सत्यस्यैव निम्बज्ञानजनकत्वं न त्वसत्यस्य प्रतिविम्यस्येति इदमपि- मन्द, 'प्रकृतेऽपि सत्यस्य पदावलिज्ञानस्यैव सत्यात्मकविषयकवाक्यार्थज्ञानजनकत्वात् ।।. न चान्तःकरणवृत्तिरूपमेव ज्ञानं, तच्चासत्यमेवेति वाच्यं ; तदय- च्छिम्मचैतन्यस्यैव ज्ञानत्वात् , वृत्तिमावस्य जडत्वेनार्थप्रकाशानुपपत्तेः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुत्या आत्मनो ज्ञानत्वसिद्धेश्च । न च निधर्मके ब्रह्मणि कथं ज्ञानत्वं धर्म इति वाच्यम् । धर्मि- खरूपस्यैव ज्ञानत्वस्य व्यवहारदशायां भेदेन भानोपपत्तेः । तदुक्तं टीकायों- 'आनन्दो विपयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः अपृथक्त्वेऽपि चैतन्या- त्पृथगिवावमासन्ते इत्यदोषः।' इति । अतो विषयानुभवस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाद पारमार्थिकादेव ज्ञानात् सत्यकार्योत्पत्तिरिति सन्तोष्टव्यमायुष्मता ॥ न चाविद्यारूपदोपजन्य त्वादद्वैतवाक्यजन्यज्ञानस्याप्रमात्वं । लौकिक- वाक्यजन्यज्ञानवत्तत्रापि मूलाविद्यायाः प्रमात्वाप्रमात्वयोरौदासीन्यात् । शाब्दाप्रमायां सर्वत्र भ्रमप्रमादादेरेव दोपत्वात् , तस्य चापौरुपेयेवेदे शङ्कित- मशक्यत्वात् । तस्मानिर्दोषवेदजन्यमद्वितीयात्मज्ञानं प्रमैवेति तद्विपयस्य पारमार्थिकत्वं नापह्नोतुं शक्यमिति ।। ननु सत्यत्वस्य घटादिस्वरूपत्वाज्जातिरूपत्वाद्वा घटादिग्राहक- प्रत्यक्षेण गृहीतत्वात्तदसत्यत्वबोधकश्रुतेः प्रत्यक्षवाध इति चेद- ना स्वरूपस्य सचारूपस्य वा सत्यत्वस्य श्रुत्या अनिरासाद । किन्तु त्रिकालाबाध्यत्वस्य तदगोचरत्वात ॥ वस्तुतो घटपटादीनां भेदं प्रत्यक्षं गृह्णाति, नतु ब्रह्मप्रपंचयोरिति । श्रुत्या च 'मदेव सोम्येदमय आसीत् एकमेवाद्वितीयं ' (सर्व)खल्विदं ब्रह्म' 'नेह नानास्ति किंचन' इत्यादी ब्रह्मभेदेन प्रपञ्चनिषेधः श्रूयते । तत्र मिन्न- विषयकत्वात् न प्रत्यक्षवत्योचिरोधः। प्रत्यक्षदृष्टकार्यकारणयोरेव भेदवादि. मतेऽपि भेदः प्रत्यक्षेण न गृह्यते । दूरे ब्रह्मप्रपञ्चयोर्भेदः। नहि भेदवादिना- मपि मृटयोमेंदः प्रत्यक्षेण गृह्यते । मृदो घटो भिन्नः घटान्मृद्भिन्नेति वा, तन्तुभ्यः पटो भिन्नः पटाचन्तवो भिन्ना इति वा प्रत्यक्षासंभवात् ।

·१६ सिगन्ते तु उपादानोपादेययोर्भेद एव नास्ति, वाचारंभणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येर सत्य' इति श्रुतेः, तदनन्यत्रमारम्भण- शब्दादिभ्यः' इति सूत्राच । जीपब्रह्मणोरपि भेदो न प्रत्यक्षः । धर्मिद्वय- प्रत्यक्षव्यतिरेकेण भेदप्रत्यक्षानुपपत्तेः ।। परमते जीवस्य मनोग्राह्यत्वेऽपि शुद्धचैतन्यस्योपनिषदर्थस्य ब्रह्मण- स्तदग्राह्यत्वात् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह', 'तं खोप- निपदं पुरुषं पृच्छामि' नादविन्मनुते तं बृहन्तं' इत्यादिश्रुतिभ्यः अन्योन्या- भानभेदपक्षेऽपि निर्गुणब्रह्मभेदस्य बीरे आपाद्यमानम्याधिकरणायोग्यतापाद- कत्वेनान्योन्याभावस्याप्रत्यक्षतात् ।। यत्तादात्म्यं यत्रापाद्यमानं अधिकरणस्यायोग्यतां नापादयति तदन्योन्यामावस्तन प्रत्यक्ष इति परैः भापितत्वात् । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जीवनरामेदप्रतिपादकस्य न प्रत्यक्षपिरोधः । न च प्रत्यक्षस्य वाक्येन पाधो दृष्टचर इति वाच्यं ; रज्जुमर्पभ्रमादौ नायं सर्प इत्याप्तवाक्यात् बाध- दर्शनात् । तस्मादद्वतश्रुतेः न प्रत्यक्षनिरोधमनः ।।

·॥ श्रीः॥
॥ लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम् ॥
ओं श्रीमद्विश्वाधिष्ठानपरमससद्गुरुश्रीरामचन्द्राय नमः ।।
यः पूज्यस्तकलामरैर्मुनिगणा ध्यायन्ति यं येन वै
योयोमार्गनियोजितास्सुमतयःकुर्वन्ति यस्मै नमः ।
यस्मात्सर्वमभूत्तमातृपटलं यस्यांशकं त्रैपदं
यस्मिन्नाशमुपैति मायिकपदं त रामचन्द्रं भजे ॥ १ ॥
श्रीमत्नैपदरामचंद्रपरमानन्दाबुधि चिद्धन
नत्वा श्रीगुरुवासुदेवयतिराष्ट्रादांबुजे चासकृत् ।
मञ्चित्तासुविरूपनाशविभवां मुर्कि प्रवाञ्छन्हरे-
स्तुष्टयै लिङ्गविभङ्गमुक्तिशतकं कुर्वे हृदि स्याद्धरिः ॥ २ ॥
सत्कर्माणि विशुद्धये खमनसः कृत्वाऽयशुद्धेऽन्तरे
छित्वा कर्मजबन्धनं दृढतरं वैराग्यतीक्ष्णासिना ।
सन्पस्य श्रवणादिना खानसो नाशायमापुरि
दद्यात्कारककर्मभंगविभवो मुक्तिं स रामोऽध मे ॥३॥
वाक्श्रोत्रादिदशेन्द्रियासुमनसो वागादिरूपं भजन्
तत्तद्यापतिशक्ततां प्रजनयन्निस्मंगरूपेण यः।
भास्नेऽद्यापि समस्तभूतदये वेद्यादवेद्यापरो
दद्यात्सर्वनिभासकवविभवां मुक्ति स रामोऽच मे ॥ ४॥
देशाद् मूमिरुपैति भूमपदवी भूमेर्जलं तन्जला-
इदिवहितनोस्सदागतिरसौ तस्मादृष्टयोमखात् ।
वीजं वीजतनोनिरंकुशविभुः निर्बीजभूमैव यो
र त म रामोऽध मे ॥ ५॥

·७
लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
अर्थादर्थमुपैति सूक्ष्मपदवी अर्थात्मनो मानसात्
बुद्धिर्बुद्धितनोमहत्तत इहाव्यक्तं ततः पूरुषः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरः पुमान्परमको यस्मान्न सूक्ष्मान्तरम्
दद्यात्पुरुषशिष्टतत्वत्रिभवा मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ६॥
सूर्यो पत्र न भाति शीतकिरणो वहिर्नभानां गणः
सत्वादित्रिगुणं दशेन्द्रियमनः प्राणस्सुराणां गणः ।
यं भान्त ह्यनुभान्ति न स्वत इमे सूर्याग्निचन्द्रादयो
दद्यात्सूर्यशशांकभासकपदा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ७ ॥
पूरनादिसमस्तकोशकलितास्त्येकादशद्वारपैः-
वागाये शरक्षितातिभयतस्वस्वामिभोगेच्छया
तत्रासंगतया वसन्ननुदिनं यः प्रत्यगात्मा भवे-
दयात्केवलबोधरूपविभवा मुक्ति स रामो धमे ॥ ८॥
यज्ञानक्षुरधारया हृदयचिद्मन्धिदृढा भियते
यत्साक्षात्करणेन संशयगणः कुत्रेति न ज्ञायते ।
यज्ञानामिरनन्तजन्मफलदं कर्मेन्धनं निर्दहे-
दद्यात्कर्त चिदैक्यमोहविकला मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥९॥
एकीकृत्य विराट्तनाविह पुनर्विश्वं स्वसूत्रेण तं
सूत्रे स्वप्नपति च वीजतनुना प्राज्ञ पुनबीजकम् ।
निर्बीजात्मतया विचिन्त्य यतयो यं तुर्यरूपं विदुः
दद्यात्तुर्यशिवाद्वयात्मविभवां मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ १० ॥
अन्नं प्राणतयाऽवशिष्य मुनयः प्राण मनोमात्रतो
विज्ञानात्मतयाऽवशिष्य च मनो ज्ञानंच मोदात्मना ।
तं चाप्यात्मतयाऽवशिष्य सहसा यं ब्रह्म पुच्छं विदुः
दपाकोशविरूपनाशविभवा मुक्किं स रामोऽध मे ॥ ११ ॥
सत्यं वैकृतिशून्यमेकममलं ज्ञानं जगद्भासकं
कालाकाशनिदेशतोऽप्यतिविभु ब्रह्म ह्यनंतं विदुः ।
सत्यं ज्ञानमनन्तमम्पह मिति ध्यात्वा यमीशं विदुः
दयात्सत्यमुबोधसौल्यविभवां मुक्किं स रामोऽध मे ॥१२॥

·लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम् सूर्यों भाति सदागतिश्च यवते वहिर्यलत्यंजसा मृत्युर्वअधरोऽपि शीतकिरणो राज्ञो मिया मृत्यवत् । उद्यद्दण्डधरस्य यस्य भयतस्सूर्यादयो वेपिता दद्यात्सनियामकाद्वयपदा मुकिं स रामोऽध मे ॥ १३ ॥ निस्सामान्यविशेषबोधनयने खस्मिन्नखण्डाद्वये दुस्सामान्यविशेषदृष्टियुगळं दुर्बुद्धिमि. कल्पितम् । प्रत्याख्याय विमूढकपितशा सन्यासिनो यं विदुः दद्यादद्वयदृष्टिसाव्यविभवा मुकिं स रामोऽद्य मे ॥ १४॥ रूपं पश्यति येन वक्ति वचनं जिघेत्सुगन्धादिक गृहात्याशु ददाति वस्तुनिचयं जानात्यशेष सदा । यं प्रज्ञानमुदाहरन्ति मुनयो ब्रह्मादिकीटान्तर्ग दद्याज्ञानघनखरूपविभवा मुकिं स रामोऽध मे ॥ १५ ॥ विश्वं येन समुत्थित चिरतर यसत्तया भाति सत् सम्यग्बोधशा विकारनिलये यन्मात्रतश्शिप्यते । तस्माद्वस्तुविकारजातमनघा प्रोति जानति य. दद्यात्सविकारभगविभवा मुर्फि स रामोऽध मे ॥ १६ ॥ विश्वं ब्रह्माणि जातु जन्म न भजेत्सभूत्यभावश्रुते - नोत्पन्नस्य विनाशनं च घटते नाशप्रहाणश्रुते. । कार्याकार्यजनिप्रहाणरहित ये निर्विकारं विदु. दद्यात्कारणकार्यकर्तविकला मुक्तिं स रामोऽध मे ॥ १७ ॥ प्रागामेयविदिक्षु दिक्षु निखिलस्यान्तर्बहिस्सन्त तिष्ठन्नू उदेति नैत्युदयता नास्तंगत कुत्रचित् । प. कोटयर्कसमूहभासकरुचिश्चिसूर्यरूपो हरि- दद्यान्नित्यचिदरूपविभवां मुक्ति स रामोऽच मे ॥ १८॥ सर्यज्ञादिगुणान्वित, परशिव: किचिज्ञ एवावरो ज्ञाइत्वे प्रविहाय जीवपरयोर्टक्ष्यैकता वेदतः । . REIT साल निसार बाहरीति

·लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
मान्यत्पश्यति यत्र जातु यतिरापनान्यच्छृणोल्यंजसा
नो जानाति विशेषवस्तुपटलं भूमाद्वयत्वश्रुतेः ।
ज्ञाता नाम हृदालयोपरि लसद्भूमात्मकं यं विदुः
दद्याद्भूमधनाद्वितीयविभवां मुक्ति स रामोऽध मे ॥ २० ॥
दहे ब्रह्मपुराभिधानगगने लब्धासनो लोचन
काणं प्राप्य च हच जीवकलनां जाग्रन्मुखं भासयन् ।
मूर्धान प्रतिपद्य यो विजयते तुर्यस्वरूपो हरि-
दद्यात्तुर्यपरात्मसौख्यविभवा मुक्किं स रामोऽद्य मे ॥ २१ ॥
प्रत्यक्तत्वमहंपदेन गदितं ब्रह्मेति शब्दात्परं
मेदो मायिक एव जीवपरयोर्मायामृपात्वश्रुतेः ।
प्रत्यग्ब्रह्म भवाग्यहं परशिवोऽस्मीतीह यं
प्रामुयु-
दद्यात्प्रत्यगमिन्नभूरिविभवां मुक्किं स रामोऽद्य मे ॥ २२ ॥
मूर्तामूर्तविभातदृश्यपटले मायामनः कल्पिते
नेतीति श्रुतियुक्तितः प्रविलयं यातेऽथ यश्शिष्यते ।
मूर्तामूर्तविभागमोहरहितस्सत्यस्य सत्योऽद्वयो
दद्यानिर्भयसत्यबोधविभवा मुक्ति स रामोद्य मे ॥ २३ ।।
वैराग्यात्प्रतिपद्य बालपदवी सर्वत्र निस्संगतो
मौनामौनविवेचनाहविषणाः पाण्डित्यपारंगताः ।
जीवन्मुक्तिमवाप्य ता पुनरमी विस्मृत्य ये प्रामुयुः
दद्यान्मौनविमुक्तमुक्तिपदवीं मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ २४ ॥
क्षेत्रापत्यकळवित्तविभवं त्यक्त्वा दवीयो भृश
श्रोतव्यादिगुणान्वितोऽयमजडानन्दासबोधाबुधिः ।
ध्यातव्योऽनिशमप्रमादधिषणेयोनिष्कळात्मा हरि-
र्दद्यानिष्कळविष्णुरूपविभवां मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ २५ ॥
यस्यानन्दलवैकदेशविभवा च्याविद्धपापाळयो
निष्कामाचितबुद्रयाश्रुतिशिरोऽभिज्ञा महाश्रोत्रियाः ।
सम्राजो यतयो भान्ति मुनयो ब्रह्मादयो नन्दिनो
दद्यादरिसखस्वरूपविभवा मक्ति स रामोता मे ॥ २ ॥

·लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
ओतप्रोततया चरस्थिरजगवन्देनिशं व्याप्य तत्
सत्तास्फूर्तिसुखैकरूपतनुना मिय्यामिधा वारयन् ।
ज्ञाना ब्रह्मतया विभाति य इहाज्ञानां जगद्भावतो
दद्याद्विश्वविमोहभंगविभवा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ २७ ॥
यासाक्षादपरोक्षतश्रुतिगिरोवाक्यार्थमंलग्नवी-
विद्वद्वन्दहृदम्जसुन्दरगृहालंकारदीपायते ।
यश्चेत्याळिगचित्तवृत्तितमसो मध्याह्नसूर्यायते
दद्यात्केवलबोधदीपविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ २८॥
सिद्धाभ्यासनयुदनिरुद्धपवनाप्राणाद्वयाग्न्पैक्यत-
स्तप्त्वा कुण्डलिनी तया विधिसिराग्रथित्रयं मेदयन् ।
पट्चक्राणि च चन्द्रसूर्यमिथुनाचं ब्रह्मरन्ध्रे विशे-
इंद्यायोगजमुख्यसिद्धिविभवां मुकिं स रामोऽध मे ॥ २९ ।।
भ्रमभ्यादिषु दृष्टियुग्मविलयात्प्राणानिले निश्चले
संकल्पाद्यतिवृत्तिजुष्टमनसि स्थय गतेऽ स्यासतः।
संशान्तानिलचित्तदृष्टिविभवं पश्यति ये तारका
दद्यातारकपूर्णसिद्धिविभवा मुक्तिं स रामोऽध मे ।। ३० ।।
मेर्वभ्रादिवदप्रकंप्यधिषणस्मंताडितो दुर्जनैः
वासं नैति नमस्कृतोऽपि विबुधैध परालोकनात् ।
यस्मिन्भूग्नि निरस्तमोहपटले विद्वान्समाप्तो भवे-
द्दद्याब्रह्मनिममचित्तपदवी मुकि स रामोऽध मे ॥ ३१॥
देहादावमिमानतूलपटले बोधाग्निमस्मीकृते
चित्ते चैत्यगति विहाय चपला चित्तत्वभाव गते ।
ध्यातुमशक्यनिष्कळपदं य योगिनः प्रामुयुः
दद्यादतुमशक्यसौख्यपदवीं मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ३२ ॥
सन्यस्य स्वगुरु प्रणम्य विधिवतार महावास्यक
लामा शान्तिमुपेत्य दिक्षु सुलभो मिक्षामटतोऽमला:
अन्तर्बाह्यविभागशून्यमवयस्सन्यासिनो य विदु
पदवी मक्किं स रामोऽध मे ॥ ३३ ॥

·or.
लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
जाग्रत्खामसुषुप्तिमेदकलना त्यत्वा धुस्सेविता
तद्भावादि विभासयन्ननुदिन प्रत्यक्स्वरूपेण य ।
आस्ते तद्गतदोषसगरहितस्तुर्योऽविकारास्पदो
दद्यार्यमहाप्रकाशनिभवा मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ३४ ॥
श्रुत्याचार्यकटाक्षतस्वहृदये बोधतराप्रापिते
प्रत्यग्वस्तुनि निश्चिते स्फुटमह ब्रह्मास्मि सर्वातिगम् ।
ब्रह्मवाहमिति स्थिरानुभवतो यद्रूपता प्राप्नुयु
दद्याच्छुद्धपरानुभूतिविभवा मुक्तिं स रामोऽच मे ॥ ३५ ॥
नानावासनया जडीकृतमतेस्सत्वेन दुर्वासना
दग्ध्या सत्वसुबासनामपि पुनर्ब्रह्मप्रबोधाग्निना ।
सशान्ताखिलवासने खहदये निर्वासन य विदु
दद्याद्बोधमहाग्निदीतिविभवा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ३६ ॥
मौनेनैव विजित्य याग्भपरिपु स्वल्पाशनात्कायज
चित्तोत्यामितवृत्तिदुर्जयरिपु ब्रह्मानुमधानत ।
वैराग्येण विजित्य मोहदुरित बोधेन य प्राप्नुयु
दद्यादुर्जयसगभगविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ३७॥
देहादौ दृढभावनामहमिति त्यस्का पराग्गामिनी
प्रत्यग्भावनया प्रशान्तदुरितब्रह्मात्यगा भावनाम् ।
आलब्याचलवीचिसौख्यजलधौ यस्मिन्निमग्ना बुधा
दद्यात्सौख्यपयोधिमग्नविभपा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ३८ ॥
सम्यक् ताडितकास्यनादतुलिते तारे समुच्चारिते
वीणावेणुमृदगमदळमहामेरीध्वनिश्श्रूयते ।
तन्मध्ये प्रणबध्वनौ खमनसो नाशाद्यमीश विदु
दद्यान्नादमनोविनाशविभवां मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ३९ ॥
पूर्व रूपमपास्य रूपमपर चित्ते गते खेच्छया
तद्रुपद्वयमध्यमेऽस्य मनसो वृत्तेरभावात्तदा ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मधियो विदुर्यमजडानन्द न तनिष्कल
दघान्मानसतिशून्यविभवा मुक्ति स रामोऽच मे ॥ ४०॥

·लिङ्गभामुक्तिशतकम् रागद्वेषजपापपुण्यपटले निर्मूलभाव गते खाज्ञाने प्रळयं गते दृढतरब्रह्मात्मबोधात्तराम् । सत्यज्ञानसुखखरूपविभवो यदिशप्यते श्रीहरिः दद्याच्छीहरिबोधसौख्यविभवा मुक्ति स रामोऽच मे ॥ ११ ॥ ज्ञान प्राप्य गुरोर्मुखादनुदिन संकल्पमुन्मीलयन् लाभालाभविपादहर्षरहितप्रारब्धवेगाच नः । तिद्गच्छतु वेति-दिक्षु विचरन्यस्मिन्समाप्तो भवे- हृद्याच्छाश्वतबोधलब्धविभवां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ २ ॥ धीसंकल्पितवस्त्वसन्मतियुतैरक्षैर्गृहीत तु सत् सत्वासत्वविमेदवेदनशं ज्ञात्वा बहिश्चान्तरे । तां दृष्टिं प्रविटाप्य भूग्नि मुनयो यं प्राप्नुयुस्सद्धनं दद्यात्सद्धनदृष्टियोगविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ४३ ।। खापखादकमध्यदर्शनवशात्वाधादिभावातिर्ग बुग्वैव वदनं विकाररहितं वाग्बुद्धयगम्यं शिवम् । खाद्यवादकमेददृष्टिविकला ये प्रामुयुश्विद्धन दद्याच्चिद्धनशुद्धसत्वविभवा मुक्ति स रामोऽद्य भे ॥ १४ ॥ तालोरूविले निवेश्य रसनां धीवायुनोवं नयन् भ्रमध्ये च सहस्रपत्रकमले सूर्येन्दुसंयोगतः । पीत्वैवामृतमेत्य तृप्तिमवशायस्मिन्नचित्तो भवे. द्दद्याल्लम्बिकयासबोधविभवा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ १५॥ - वेदान्तश्रवणादिपकधिषणा स्वान्तर्बहिर्भावना निश्शेष प्रविहाय जन्ममृतिदा निस्नेहदीपावित् । चित्तारूपलयं प्रपद्य यतयो यस्मिन्समामि गता दद्यात्केवलचित्तभगविभवा मुक्ति स रामोऽच मे ॥१६॥ विज्ञानात्मतया दृदजकुहरे तिष्टन्सदा देहिनां भूपस्त्वन्नमयादिसत्करणतो दुष्कृत्यतोऽनीशताम् । सर्वेशत्वमवाप्य मायिकपदे यो पर्वतेऽद्यान्यजो

·8
लिसभामुक्तिशतकम्
स्थूलेशस्तमसान्धित पृथुतनुस्सूक्ष्मो रजस्संयुतो
बीजेशस्तु विशुद्धसत्वगुणयुक्सर्वोपसहारत ।
पूर्वोक्तत्रिगुणान्वितोऽप्यरिपुमान्यो निर्गुणस्स्याद्धरि-
दद्यानिर्गुणतुर्यविष्णुविभवा मुक्ति स रामोद्य मे ॥ १८ ॥
निर्मायोऽपि विशुद्धसाविक्तनु स्वीकृत्य लीलामयीं
सच्छिप्यान्प्रतिबोधयन् श्रुतिशिरोविज्ञानमव्याजत ।
श्रीमद्देशिकरूपमेत्य विचरेद्योनिष्कळात्मा हरि
दद्यादेशिकलब्धबोधविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ १९ ॥
यद्वयोम घटादिवस्तुपटले तत्तत्परिच्छेदता
प्राप्त भात्यविवेकिना स्थिरचरे तद्वत्पुमानेफल ।
जीवोऽय जगदीश्वरो जगदिद ब्रह्मेति यो ज्ञानिना
दद्यात्सर्वविकल्पभगविमना मुक्किं स रामोऽद्य मे ॥ ५० ॥
सांगोपाङ्गतया विभातनिगमन्यायादिशास्त्राणि प-
ईदार्यानुचरा पुराणनिचया येनार्थवन्तोऽभवन् ।
ते किं ब्रह्म निदर्शयेयुरिति सद्बोधाद्यमीश विदु -
दद्याद्वाक्यपदार्थदूरविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ५१ ।।
जायासनुधनेषणाविरहिता वेदा तपारगता-
खान्तर्वाह्यजचित्तवैत्यकलनाशूया महाश्रोत्रिया ।
यद्विष्णो परम पद प्रवितत पश्यत्समी सूरयो
दद्याद्विष्णुपदाभिधान विभा मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ५२ ।।
सर्वज्ञ परमेश्वर प्रणवग प्रत्यक्परात्माभिध
मेदाभेदविभागशून्यविभव ज्ञात्वा गुरोपेंदत ।
मेदामेदमति विहाय यतयो य प्राप्नुयुश्श्रीहरि
दयारसमिदामिदादिरहिता मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ५३ ।।
भाकाशादिक्पचभूताटनासनातनानाभिधोऽ-
नेरमाणिवदन्जमध्यविटससद्रियोद्दीपर ।
चिसामायालेयरोऽपिग्गुरुनारायणो यो भवेत्-
दयासहदन्जसूर्यनिभा मुक्ति स रामोऽप मे॥५४॥

·- लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम् चिचस्वादिविरूपनाशसमये सम्यक्प्रबुदात्मनो देशे व्योन्नि च कालकूटपटले दन्यै प्रबोधाग्मिना । देशाधानिगमानशून्यविभयो यरिशप्यते श्रीहरि. देवान्प्राणविरूपनाशविभवा मुक्ति स रामोऽप मे ।। ५५ ।। घीजं ब्रह्मणि कल्पितं भुजगवद्रजौ तदज्ञानतो वीजाद्विश्वमनन्यबोधत इदं विश्वं भजेडीजताम् । बीजं प्रत्यगमिन्नता यममलं नि जसौल्यं विदुः दद्यादावृतिबीजभर्जनभया मुक्ति स रामोऽध मे ५६ ।। पूर्णब्रह्मविकल्पितत्यनिगमान्मायापदस्याधुना मिथ्यात्वं स्फुटमेर रन्जुफणिव सत्यं तदाधारकम् । नरेऽबोधचये प्रबोधरविणा यत्पूर्णता शिष्यते दद्यात्पूर्णविदम्युराशिविमा मुकि स रामोऽध मे ।। ५७ ।। नानारूपविशेषमोहरहितं निर्माय तत्वं ततं सत्यं ज्ञानमपारसौरविमा संशालनानामियम् । महास्मीति सदानुभूय समतां ये साम्यमानं निदुः दद्या साम्यमुगानुभूतिविभा मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ५८।। सौराक्षश्रेष्ठमुदाहरंति तरणिं शाता भवानी भृशं विष्णुं फेचन वैष्णग गणपनि शैवाशिर भैरवम् । इत्यंभूतधियो यमद्वयतनु जानंति नैवैरुधा दया सरमदान्धमारतरणि मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ५९॥ पाणिं पाणितले (निपीटर)तरसा दन्तस्बदन्तापा चूर्णीकृल निहत्य मानसरिए भूमपटक्ष्यामिना । साराग्य प्रतिष निर्भपतपा यदूपमाप्रो भो. पातीनिरागमो परिमयां मुसि स रामोऽप मे ॥ १० ॥ हमध्ये रशियमस्ति पमई तगपरेडम्यागे मायोगिमान गलियारों पदमनरा । कि निरंजनता को मागपारे दारिमीप मोरमे ॥ १९॥ "

·10
लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
आधारेऽस्त्यपुनर्भवामिसिरा तस्यां मनोधारणात्
सा वस्त्रं विफसीकरोत्यथ सिरा वस्त्रान्तरे मानसम् ।
इक्माणाग्निमिरेत्य गच्छति लय यस्मिन्हरो योगिनो
दद्यान्मानसद्दधिचित्तलपजा मुक्ति स रामोऽध मे ॥ १२ ॥
.
भित्या कल्पसमाधिभाक्वमनसा भूमि जलं चानलं
यायु व्योम सुसूक्ष्मभूतपटलं चेतोमच्चाक्षरम् ।
अव्यक्तं च विभिद्य मृत्युमधुना यस्मिन्समाप्तो भवे.
द्दद्यात्सर्यलयामृताद्वयपदं मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ६३ ॥
श्रोत्रादौ प्रविलाप्य चैत्यएटलं श्रोत्रादिदिक्पूर्पके
दिग्वातादि सिरासु ताश्च संज्ञानमध्ये च तत् ।
मोदे त च तुरीयके तदमृतं निजिक यं विदुः
दद्यादक्षविरूपनाशविभा मुक्तिं स रामोऽद्यमे ।। ६४ ॥
ब्रह्मादिस्थिरजंगमान्तकलनातृष्णां मनोभितां
आमानात्मविवेकजातसहजज्ञानाग्निना निर्दहन् ।
यस्मिन्प्रत्यगमिन्नपूर्वविभवे योगी भजेदेकता
दद्याज्ञानकृशानुदग्धकलना मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ६५ ॥
शब्दादौ विलयं गते दृढतरज्ञानादहोरात्रयुक्
काले कालपर्द गते स्त्रमनासे ध्यानात् स्थिरत्वं गते ।
उन्मन्या विलसत्परावरगुरुं नारायणं य विदुः
दद्यादुन्मनि भातचिद्धनपदां मुक्तिं स रामोऽध मे ॥ ६६ ॥
ध्यानादित्रिपुटीग्रहापत इदं निर्यातदीपार्चिर-
संशान्ताखिलवीचिवार्धिजलवनंकल्पशून्यं मनः ।
भूयातन्त्र विराजते परशिवानन्दात्मको यो हरिः
दघाटयपरामरूपरिभवां मुक्ति स रामोऽद्य मे ।। ६७ ॥
दृग्युग्मानिउचित्तवृत्युगलगा सन्तृप्तिरूपाशन (३)
देहस्याचरनं परानुमानोऽस्थानयातिता।
पम्मिन्नस्तमनो मुनेरनुभयम् भवेमांदा
दयामिद्धिविभानगीतिवियां मुसि रामोऽच मे ॥ ६८ ॥

·il
लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम्
विस्मृल्याखिलबाह्यमांतरमपि खोतविज्ञानतो
ब्रह्माब्धौ जलबिन्दुबत्प्रविलयं नीत्वा मनो वैभवम् ।
वेदव्यासतनू द्रवाशुकमुनिर्यस्मिन्समाप्तो भवे-
इद्यान्ड्रीशुकलब्धसौख्यविभवां मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ६९ ॥
आत्मानात्मविवेचने श्रुतिगुरोर्वाक्याकृते सादरं
सत्यं ब्रह्म भिदा मृति विदिते माह्याद्यभायान्मुनेः ।
यस्मिन्नग्रहरूपभूम्न्यपिलयं गत्वा समाप्त मनो
दद्यादग्रहभूरिलब्धविभवां मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ७० ॥
जामस्वमसुषुप्तिमोहतमसि खान्तं मुनेलीयते
तुर्याकल्पसमाधिनिष्टमनसः सन्चाल्लयं नैति तत् ।
तुर्यातीतपदे विरूपविलयाद्यस्मिन्समास भवे-
दद्यात्तुर्यविलक्षणाद्वयपदा मुक्ति स.रामोऽद्य मे ॥ ७१।।
चेतश्चैत्यविकारगरहिता चिद्रह्मलीना यदा
किंचिन्नत्यनुभूतिसिद्धविभवो मुक्तावगम्यस्तदा ।
सत्तासाम्यमुपेत्यथो विजयते नारायणः केवलो
दद्याल्केवलभूमतत्वविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे || ७२ ॥
संकल्पादिविमुक्तयोगिमनसि प्राणामिक्चेतसा
मग्नेऽत्यन्तमजातिगोत्रकलने स्वैधानि बोधार्णवे
सत्यानन्दविशुद्धबोधविभयो यरिशष्यते श्रीहरिः
दद्याजातिकुलाभिमानविभवां मुक्ति स रामोऽद्यमे ।। ७३ ॥
कर्तव्यानिबन्धनं स्वमनसः कांख्ययोगामुत.
श्रेयस्साधनसाध्यबन्धनमिह ज्ञानाख्ययोगो वरः ।
संशान्ताखिलयोगमाध्यविभा यं ज्ञानिनः प्राप्नुयुः
दद्यात्साधनमाभ्यभाररहिना मुक्ति स रामोऽय मे ॥ १॥
देहास्त्रोः क्षणभंगुरस्वनिगमाहारादिवान्तिरे.
चिते चैत्यततावनंगमनसा मत्सय दुमनाम् ।
मालीनि सुगसनापरवशो यं प्रति नारायण
दद्यादेस्यमुपासनाफलभवो मुक्ति म रामोऽध मे ॥ ७५ ॥

·18 लिगभगमुक्तिशतकम् भागाभारगति विहाय सदसद्भार च घीकल्पित सर्वाभासविवर्जित स्थिरचराधार परस्ताद्धिय । आलम्ब्याचलनिर्विकल्पमनसा यस्मिन्समाप्तो भवे- दद्याद्बुद्धिविकल्पशून्यविभवा मुक्तिं स रामोऽध मे ॥ ७६ ।। सशान्ताग्विलहेयरन्ध्रविपयध्वान्त सरुद्धानत- स्सकल्पोज्झितचित्तभावितपद सूर्यादिसूर्यात्मकम् । ब्रह्माह प्रकृते परोऽहमिति य खात्मानमेव विदु दद्यात्प्राकृतकृतप्रळयजा मुक्ति स रामोऽद्य मे। ७७ ॥ कर्मज्ञानदशेन्द्रियान्यविदित प्राणादिपचानिल- वान्तस्फारसहस्रचण्डकिरणोऽहकारशत्रुजय । नानावृत्तिमनोधिय परतरानदात्मको यो हरि दद्याल्लिङ्गशरीरभगविभवा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ७८ ॥ सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरोऽस्मि योगिविदितो व्यायानह प्यायसा सशान्तापिलवेदनोऽस्मि जगत सत्तास्वरूपोऽस्म्यहम् । एवमाननया प्रशान्तदुरिता य प्राप्नुयुश्शाश्वत दद्याच्छाश्वतसौख्यसिद्धिनिभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे || ७९ ॥ मत्पुत्रो ममवित्तदारसुदृदो मक्षेत्रमित्यादिक द्वैत देहदशेन्द्रियासुधिपणातादाम्यमेगाद्वयम् । द्वैताद्वैतमनोगते प्रविलयाद्यदिशप्यते निर्भयो दद्यानिर्भयनिर्विकारपदनी मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ८॥ स्यताहकृतिचित्तचैत्यकलना सवित्खरूपोऽस्म्यह जीवेशादिमिदाविहीनपरमानन्दामोधोऽस्म्यहम् । मत्तो नान्यदिहास्ति किंचिदिति य नारायण प्राप्नुयु दद्यादद्वयभावनात्तपदी मुक्ति स रामोऽव मे ।। ८१ ।। सासर्वमहाभ्रमप्रनिलया सादिशून्योऽम्म्यह साक्षित नहि मेऽस्ति साश्यविटयाद तमोमोऽस्म्यहम् । स्वीये धामने मस्थितोऽहमजरोऽम्पेर विदुयं हरि दवासाश्यपिम्पनाशविभा मुकि स रामोऽध मे ।। ८२ ।।

·दद्याद्भागवताळिगम्पपदवीं मुक्तिं स रामोऽद्य मे ।। ८९ ।।. 18 लिङ्गभङ्गमुकिशतकम् नाहं देहमुखेन्द्रियालयमनो नाहंविकल्पान्वितो नाहं मायिकविश्वमेदनिचयो नाहं तदाधारकः । बौवाहमितीह यं मुनिगणा ज्ञात्वा चिराव्याप्नुयुः दद्यान्मायिकभावनालयमवां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ८३ ॥ द्वैताद्वैतविभागमेदरहितो वाग्युध्यगम्योऽस्म्यहं सत्यासत्यशुभाशुभाळिरहितश्चिमात्ररूपोऽस्म्यहम् । सत्यापारसुखात्मकोऽस्म्यहमिति प्राप्ता यमीश हरि दद्यान्मानसबागगम्यपदी मुक्किं स रामोऽद्य मे ॥ ८४ ॥ मायाकल्पितभौतिकालिहृदयारूढागहंभावना पूर्णाहंकृतिरेकदा कवलयन्सर्वेश्वरस्सर्वगः । आस्ते तद्गतमेदपूगरहितो यो नित्यशुद्धोऽद्वयो दद्यादीश्वरपूर्णबोधविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ८५॥ अन्तर्बाह्यजचितचैत्यकलना संगानुसंधनतो जीवन्मुक्तिमवाप्य वीतफलनानष्टेऽथ कर्मत्रये । देहाक्षासुविरूपनाशाविभवो यस्शिष्यतेऽस्मद्गुरुः दद्यात्स्थूलकळेवरादिरहिता मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ८६ ॥ मायाकल्पितदेशकालकलना संजातनानाविधा- नेकोपाधिदृढानुभूतिममताहंतातमोभास्करः । यो निष्काममुनीन्द्रहन्मणिगृहालंकारपादावुजो- दद्यात्कामगणक्षयातविभना मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ८७ ॥ सर्वोपाधिविहीनपुष्करतनुस्संशान्तरूपामिधो नानाकामनया विमुक्तमुनिद्वत्पद्मावळ्येषट्पदः । यो वाड्मानसवृत्यगोचरमहानन्दावबोधांबुधि- दद्यात्सर्वहृदभ्रचिन्मणिभवा मुक्तिं स रामोऽध मे ॥ ८८ ॥ दासोऽहंतव मृत्युपाशकलितं मां रक्ष भक्तातिह- नेवं प्रार्थ्यविशुद्धिमेत्य मनसोऽहंत्वं त्वमेवाम्यहम् । मेदो नौ नहि मायिकोऽयमिति यं नारायण प्राप्नुयुः मायाघीभवमेदकूलपटले निर्मायबोधाग्निना दग्धे काममकामखङ्गदळिते कामे स्वमृत्यैस्समम् ।

·लिङ्गटनमुक्तिशतकम् सशान्ताखिलभेदकामफलन य स्वात्मरूप विदु दद्यात्काममिदाविनाशविभवा मुक्तिं स रामोऽध मे || ९०॥ मायापादजपुष्करादिक्महाभूताळियोगोद्भवा- नेकब्रह्मकटाहकोटिपटल नैगुण्यसकल्पितः । निबैगुण्यमहात्रिपादविभयो योऽकल्पित केनचि- द्दद्यान्मायिकपादमोहविकला मुक्तिं स रामोऽध मे ॥ ९१ ॥ यास्याम्यद्य विदेहमुक्तिपदवीं मुञ्चेह मा चित्त भो यद्वा चिद्गने विरूपविलय गच्छ त्वदीयैस्समम् । एव चित्तशिशु प्रबोध्य यतिराट् यस्मिन्समाप्तो भवे- इद्याकेवरवीतचित्तपदवीं मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ २२ ॥ राग त्व भज वीतरागपदवी द्वेप त्यमद्वेषता भीते व भज निर्भयत्वमधुना द्वैत त्यमद्वैतताम् । रागादि विनियम्य निष्कळपदे पस्मि-समाप्तो भवे. हृद्यानिष्कळनिर्भयाद्यपदा मुक्तिं स रामोऽध मे ।। ९३ ।। काम न भज वीतकामपदवीं तृष्णे वितृष्णासुख भो भो मानस निर्विकल्पमधुनाऽहकारशान्तितराम् । सालोक्त्यैव सुहृज्जन परिहरन्यस्मिन्भजत्येक्ता दद्यात्काममुखारिभगविभवा मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ ९४ ।। विश्वाकारमति बिहाय सहजानन्दागोधामति स्वीकृत्यैव महानुभावचरणाश्श्रीवीतहव्यादय । सत्यज्ञानसुखार्णवेऽतिविपुले यस्मिन्भजत्येकता दद्यान्मौनिगणात्तसौख्यविभवा मुक्ति स रामोऽद्य मे ॥ ९५ ।। ब्रह्मास्मीत्यनुभूतियोगदहने निवृत्तितैलैघिते- हुत्वा मायिकचित्तचैत्यकलना होमानलोल्या सतीम् । मुक्त्याख्या परिरभ्य मस्तरिवरो यत्सौख्यतल्प गतो- दद्यादृश्यविरूपनाशविभा मुक्किं स रामोऽद्य मे ॥ ९६ ॥ संशाताग्विलपचभूतग्नासंजातनानाजनि- चातुर्विष्यविरोधशून्यविभवो जन्माद्यभावते । दहहत्कृशादिरहितो यस्सर्वदा भासते दयाज मनिरोपशून्यविमा मुक्ति स रामोऽच मे ।। ९७ ।।

·18 लिङ्गभङ्गमुक्तिशतकम् सत्यज्ञानसुखाज्ञतासमुदिता सत्यादिमायात्रय- प्रत्याख्यानमहायचोऽर्थविभवः प्राप्तः पुनः प्राप्यते । मुक्तो मुच्यत एव नेतर इति ज्ञानाघदैवयं ब्रजे- द्याज्ञानसुनिश्चितार्थविभवां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥९८॥ खाज्ञाने सकळंकचित्तविभवे स्वज्ञानवैश्वानरा- पाचे सम्यगनावृतः परशिवस्वाराज्यसिलासने । एको यः परिशिष्यते परपुमान्नारायणोऽयं स्वयं दद्याद्वैतविरूपनाशविभवां मुक्ति स रामोऽध मे ॥ ९९ ।। भूमब्रह्मणि मूढबुध्द्यनुभवारूढं समस्तं जग. न्नेतीति श्रुतिसिद्धयुक्तिपटलैनास्तीति निश्चित्य तत् । स्यतया विश्वविनोदनं मुनिगणा यस्मिन्समातिं गता दद्याद्विश्वविनोदभगविभवां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ १० ॥ व्याविद्धाखिलवाक्यपादविभवो वाग्बुध्धगम्योऽयो निस्साध्योऽयमसाधनो नहि भवो नान्तंगत.कुत्रचित् । लक्ष्यालक्ष्यविभागमोहरहितो 'यशिष्यते श्रीहरिः दद्यालक्ष्यविलक्षणाद्यपदां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ १०१ ॥ आविद्यार्थपदे विरूपविलयं याते खकार्यस्समं संशान्ताखिलनामरूपविभवः प्रत्यक्परात्मैक्यकः । चातुर्विध्यपदामिधानरहितो यस्वैपदशिष्यते दद्यात्पादचतुष्टयैक्यविभवां मुक्तिं स रामोऽद्य मे ॥ १०२ ।। श्रद्धाभक्तिपुरस्सरं रहसि यो विष्णवालये या पठे- नानालिङ्गविभङ्गमुक्तिशतकं तात्पर्यतस्सादरम् । तस्य त्रैपदरामचन्द्रतरणिस्वाज्ञानमुन्मूलयन् दास्यत्येव विदेहमुक्तिपदवी शिष्टत्रिपादपिणीम् ॥ १०३ ॥ श्रीमत्पारमहस्यधर्मनिरतः श्रीवासुदेवेन्द्रचि- त्पादाम्भोजनिवासिषट्पदनिभः श्रीरामचन्द्रेन्द्रतः । पक्तुं ध्यातुमशक्यमायिकपदालंकारसंघातत- ल्लिङ्गाकारविभङ्गमुक्तिशतकं ज्ञातं कटाक्षादरेः ॥ १०४ ॥ ओम् श्रीमद्विश्वाधिष्टानपरमहंसमद्गुरुश्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु ।।

·॥ श्रीः ।। ॥ पंचकोशविमर्शनी॥ नचाहं शरीरं जडत्वात्पृथत्त्या- मच प्राणवर्गः पिपासादिमत्वात् मनो नापि संकल्पमूलाश्रयत्वा- त्ततस्त्यागराजखरूपोऽहमेव ॥ १॥ न बुद्धिस्सुपुप्तौ सुसंकोचितत्वा- न चानन्दरूपोप्यहताभिमानात् । न चापीन्द्रियादिर्गुणित्वाद्वहुत्वा- ततस्त्यागराजखरूपोऽहमेव ॥ २ ।। न धानादिमूर्तिर्गुणाकारकत्वा- न्न विश्वादिमूर्तिर्दशापालकत्वात् । न भान्यादिमूर्तित्रय तैजसत्वा- त्ततस्त्यागराजखरूपोऽहमेव ॥३॥ न नादोऽगुणत्वान्न शुक्लादितेजो मनोगोचरत्वान्न च ध्यानयोगौ। नचाप्युन्मनीचित्तनैर्मल्यकावा- ततस्त्यागराजखस्पोऽहमेव ॥ ४॥ न चेशः प्रभुत्वाच्च मायावृतत्या- न जीनोप्यविद्यावृतत्वाद्वहुत्वात् । न मायास्वरूपोव्यसत्वप्रमगा- ततस्त्यागराजखम्पोझमे ॥ ५॥ इत्यानन्दनाथपादपमोपजीविना काश्यपगोत्रोत्पनेनान्फ्रेण त्यागराजनाना विरचिता पंचकोशविमर्शनी मंपूर्णा ॥

·॥ श्रीः॥ ॥ विज्ञाननौकाव्याख्या ॥ मुकुन्दपरिव्राजकविरचिता ॐ श्रीमच्छङ्कराचार्यगुरुचरणकमलेभ्यो नमः ॐ नारायणं नमस्यामि मोहान्धतिमिरापहम् । प्रकाशकं प्रकाश्यानां शुद्धयुद्धस्वरूपिणम् ।। इह खल्यविद्याजलधैः परं पारं गन्तुमिच्छुभंगवान् शङ्कराचार्यों विज्ञाननायं प्रकटी- कुर्वनाधिकारिणं तारल्लक्षयति । . तपोयज्ञदानादिभिः शुद्धघुद्धि- विरक्तो नृपादौ पदे तुच्छबुद्धया । परित्यज्य सर्व यदामोति तत्वं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमम्मि ॥१॥ तपो यज्ञदानादिमिरिति । तपो नाम स्वपर्णाश्रमधर्माचरणम् । यज्ञ ईश्वरार्पणबुद्धया यजन तथा दानं ब्राह्मणेभ्यस्तीर्यादौ हिरण्यादिव्यस्य निष्फामन प्रयच्छनम् । आदिशग्दा- रसगुणमझोपासनवेदाध्ययनयोगहणम् । तपोयज्ञदानादिमि. शुद्धा निर्मलीमूता नित्यानित्यविवेक- समर्पति यावत् , युद्धिरन्तः करण यस्य सः “यज्ञो दान तपश्चैव पापनानि मनीषिणा".-- ---इति मुनेः । “तमेत वेदानुश्पनेन ग्राह्मणा विनिदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन ” इति श्रुतेः । धन एव नृपादौ पदे मिथ्यायबुद्रपा विरक्तः निगतो भोगे तृष्णा यस्मात्सः । आदिशब्देन परलोरमहणं, ब्रह्मलोकपर्यन्ताना सपा क्षयिष्णुतां युपा तेभ्यो यान्नाशन इय विरक्तः । "भावमभुयनासोकाः पुनगार्तिनोऽर्जुन इति स्मृते । श्रुतिरपि " तथयेह कर्गचितो लोकः क्षीयने यमेगनुत्र पुष्यचिनो टोक क्षीयता" इति । या मृगतृष्णा परिशाय न तनोटकार्थी प्रपनने परिषीयादियन्नि म्नेह इति । एतादशोऽधिकारी सो परित्यज्य सर पिपिप्रत्ययगोचर अभिमादी रजनादियद्राणि कन्पितं परिज्ञादेसर्थ ॥

·विज्ञाननीकाव्याग्या शास्त्र चाह- प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद्विश्वं नास्त्यमले त्ययि । रौ सर्प इव व्यक्तमेवमेन लयं व्रजेत् ।। प्रौपाह न मत्तोऽन्यदिति च तत्व स्वस्वम्प प्राप्नोति लभते परमफ्लभागी भवतीत्यर्थ । ननु अप्राप्तस्य स्वर्गादे प्राप्ति फलमित्युच्यते नित्यप्राप्तस्य ब्राह्मण क्थ फलत्वमुक्तमिति चेन्न । नित्यप्राप्तस्यापि फटत्य श्रुतिराह-तरति शोक्मात्मविदिति । तदेव मिन्नत्व भगान् शङ्कर. स्त्रमुसेन प्रतिपेधयति-पर निरतिशय ब्रह्मव्यापक नित्य कारसनयानाध्य तदेवाहमित्यभेदे व्याख्ये- त्यर्थ तत्वमसीति श्रुते. ॥ २ ॥ पग्मतत्वप्राप्तिस्तु श्रवणादिना भवतीति नोक्त तदेव दर्शयिष्यन्नाह । दयाल गुरुं ब्रह्मनिष्ठ प्रशान्तं समाराध्य भक्त्या विचार्य स्वरूपम् । यदामोति तत्वं निदिध्यास्य विद्वान् परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥२॥ दयार मिति । पूर्वोक्ताधिकारी भत्तया नम्रीभावेन गुस्माराध्य मनोवाक्वायै तत्सेवया प्रसन्न कृत्या इत्यर्थ । कीदृश गुरु' दयालु दयानामार्टषु कृपा तया युक्त परमकारणिकमिति । दयालुत्वमेवोपदेशारणम् । पुन कीदृश ? ब्रह्मानिष्ट ब्रह्मणि निष्टा स्थितिर्यस्य स त । पुन क्थभूत' प्रशान्त रागद्वेपादिद्वन्द्वातीतम् । श्रुतिश्च “ समित्पाणि श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरु तत्व- ज्ञानायाभिगच्छेत् " इति । तस्माद्गुरोस्तत्वमस्यादिमहावाक्यश्रयणपूर्वक खस्वरूप विचार्य मनन कृत्वा गुरमुखात् श्रुतस्य त यस्य दृष्टान्तैर्दृढीकरण मनन तदनन्तर सूक्ष्मया चित्तवृत्या प्रयाही- करण निदिध्यासन तदपि कृत्वा तदनन्तर विद्वाश्चतुथी भूमिका प्राप्त स्वप्नवल्लोक पश्यन् तत्रमाप्नोति या जडाना महदादितत्याना प्रकाशिमा प्रकृतिर्येन चैतन्यात्मिका भवति तदे- वाह चैत यसरूप इति तत्व प्रामोतीत्यर्थ । तथा च श्रुति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य । तत्र द्रष्टव्य इति आमसाक्षात्कारपलमनूय ततसाधनत्वेन श्रवण विदधाति । श्रवण नाम सर्वेषा उपनिषद्वाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यापधारणानुकुल यायविचार ॥ श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितय्य इति । पर अविद्याजलधे सकार्ययाऽविद्यया अस्पृष्टमित्यर्थ । ब्रह्मानन्दात्मक आनन्दो ब्रह्मेति श्रुते । तदेवानन्दात्मक ब्रह्माहमिति पूर्ववदमिन्नत्यमित्यर्थ ॥ २॥ ननु ब्रह्मेन्द्रादीनामप्यानन्दो दृश्यते रिमिति नियमो ब्रह्मेवानन्दस्वरूपमित्यत्राह । यदानन्दरूप प्रमागम्यम्पं निरस्तप्रपञ्च परिच्छेदशून्यम् ।

·अहंब्रह्मऋत्येकगम्यं तुरीयं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥३॥ यदिनि । यदानन्दामक ब्रह्म नदेवाहमिति सम्बर । यथा वापपतडागादीना महाजलाशये- तमांवो भाते सम्मानपानादिप्रयोनन सियतीनि सवा नन्द्रादिक्षुद्रानन्दाना जयानन्देन्त - तपात् ब्रशव परमानन्दरूपम् । श्रुतिश्व एतस्यवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीन-तीनि सत्यं शनमनन्त ब्रह्मेति च । ननु तस्यापि प्रकाशकोऽय स्यान्नेन्याह-प्रकाशस्वरूपमिति । नतु नविप्रकाशन प्रकास्य तद्रत अव्यक्तनटाना अप्रकाशस्चात् खप्रकाशकमित्यर्थ । योनिया- मी त योतिस्तमस परमुच्यत इति स्मृते । वमिष्टोऽप्याह । निरंगत्वाद्विभुत्वाच तथा नश्वरभावतः । ब्रह्मन्योन्नोन भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम् ।। - नन्वियभूतम्याऽपि ब्रह्मणो देहादिसम्बयापुण्यादिमम्बन्ध स्यादेव इत्याशय देडादिनम्ब गाभार दर्शयनि निरस्तप्रपञ्च निरस्तोऽपगत प्रपश्चो देहादिनिस्तारो यम्मात् तत् नि परमित्यर्थ । "शरीररस्थोऽपि कौतेय न करोते नायने । इति स्मृते । अमझो न हि सन्ने उति च । निरस्तप्रपञ्चत्वान्पूर्ण भात। ननु परिच्छिन्न चान्नानाचेनोपडभ्यमानस्य यथ शाचमेन्याशझ्याह । परिच्छेदशून्यमिति। जीवेश्वरमदेन इयत्तया रहित पूर्ण परमार्यमित्यर्थ । या र एनादित्य सांभूते? एको भूनेषु देवेषु गूढ इति श्रुते । मायारयाया यामधेनोन्मी नौवेवराभौ । यथेच्छ पिनो त तच चाइतमा होति। तद्ब्रह्म केनोपायेन ज्ञातव्यमित्यत ·विज्ञाननौकाव्याख्या यदज्ञानतो भाति विश्वं समस्त विनष्टं च सद्यो यदात्मप्रमोधे । मनोवागतीतं विशुद्धं विमुक्त परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥४॥ यदिति । यद्यस्य ब्रह्मणोऽज्ञानतो विश्व स्फुरति तदेव ब्रह्माऽहमिति सम्बन्ध । यथा यावन्नील- पृष्ठिकादिशुक्तिज्ञान नोत्पद्यते ताबद्रजतज्ञान सत्यमिव स्फुरति तथैव यावत्सच्चिदानन्दामक ब्रह्म साक्षानानुभूयते तावद्विश्व मिथ्याभूतमपि सत्यवदान्त्या भासते प्रतीयते ॥ ययस्मिन्नात्म प्रबोधे महावाक्यश्रयणान तर ब्रह्मैवाहमिति साक्षात्कृते साते सद्यस्तत्क्षणमेव समस्त विश्व देहा- दिव्यवहाररूप विनष्ट भवति स्वस्वरूपे ब्रह्मणि स्थिताना जडोन्मत्तवदाचरिताना न स्फुरति इत्यर्थ । तयाचोक्त भागरते इति श्रुते । देहं विनश्वरमपस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् ॥ दैवादुपेतमथ देवरशादपेतं चासो यथा परिहित मदिरामदान्धः । इति ।। प्रारब्धप्रेरितेन प्राणपातेन शुष्कपर्णवत्तस्य चेष्टा भवतीत्यर्थ । तदेव ब्रह्म विशिनष्टि-मनोगाभ्या- मुल्लवित अविपयमिति " यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" विशुद्ध मायातीत निरञ्जन विमुक्त कर्तृवाचनात्मपर्मरहित परब्रह्म यद्वासुदेवाख्य तदहमिति तात्पर्यार्थ ॥ ननु जगन्निराकरणेन किं स्यादित्यत आह । निपेधे कृते नेति नेतीति वाक्यैः समाधिस्थितानां यदाभाति पूर्णम् । अपस्यारयातीतमद्वैतमेक पर ब्रह्म नित्यं तदेयाहमस्मि ॥५॥ निषेध इति । यस समाधिस्थिताना पूर्णमाभाति तदेव ब्राहमिति सपथ । नैतिनेतीतिश्रुति. पायनियर पने निरुणाधिवे सरपे वपिनोपाधी निरस्ने सति सामावि समाधौ वर्तमानाना परमा साना निधृतपणाना विगग्विाहममामिमानानां शुद्धतरे निमग्नवृत्तीना जीव मुक्तसरूपाणी पूर्ण मानि मानक सा परपती यर्थ । यथान्धारादौ रजुम्पमविज्ञाय कधिमादनी सर्व

·5
विज्ञाननौकाव्याख्या
पश्यति । नायं सर्पः किन्तुरज्जुरेवेति निपेये कृते रज्जुरेव दृढीभवतीति तद्वदित्यर्थः ।
तथाचोक्त
..
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि ।
यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः॥ इति ॥
अवस्थात्रयातीत जायन्नाशे स्वप्नसाक्षिचेन खप्ने तिष्ठति । स्वमाभावे सुषुप्तौ तिष्टति तदभावे तुरीयं
भक्तीत्यतीनं "असङ्गो ह्ययं पुरुष” इति श्रुतेः । तयाऽद्वैतं न हि तार्किकादेरीश्वरवत्तटस्थविषय-
मित्यर्थः । एकं सजातीयादिमेदरहितं यत्परं ब्रह्म विकल्पिताधिष्ठानं तदेवाहम् ॥ ५ ॥
आत्मसत्ताव्यतिरेकेण जगदभावमुपदिशति--
यदानन्दलेशैः समानन्दविश्व
यदाभाति सत्वे तदाभाति सर्वम् ।
पदालोचने हेयमन्यत्समस्तं
परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥६॥
यदिति । यद्यस्यानन्दस्वरूपस्य ब्रह्मणो लौः समानन्दविश्वं तदेव ब्रह्माहमिति खम्बन्धः । लेशरस्ति
मानि प्रियं इत्यंशनिकैः नामरूपामकं जडं विश्वं सुखमकवस्फुरतीति । यद्यस्मिन् ब्रह्मण्याभाति
सचे सत्यसरूपे प्रकाशमाने सति तदा पथाद् । भ्रमवशात्स्थाणाविव पुरुषः कल्पितं सर्व
विश्वमाभाति । भ्रमे निवृत्ते तु प्रसव सत्यस्वरूपं ब्रह्मणः पृथक् तदा विश्वं नास्तीत्यर्थः । तयाच
मृगतृष्णिकायाश्च जलं गृहीत्वा गगनारविन्दं च विषिच्य कश्चित् पश्चात्सुगन्धियनं पदयोन्पटानामेव
सले चार प्रतिष्ट इति व्यादिति । यद्यस्मिन्ब्रह्मण्यालोचने श्रवणमनननिदिन्यासनैः साक्षाने
सनि अन्यद् यद्रमदशायां सत्यमिव भाति तत्समस्तं हेयं ब्रह्मव्यतिरेकेण नादरणीयमित्यर्थः । यत्पर
प्रय तदेवाहमिति योजना ॥६॥
अध्यारोपावस्थायां तस्यैव ब्रह्मणः सृष्टयादिकारण दर्शयति-
अनन्तं विभु मर्वयोनि निरीहं शिवं सङ्गहीनं पदोकारगम्पम् ।
निराकारमत्युचलं मन्युहीनं परब्रह्म नित्य तदेवाहमम्मि ॥ ७ ॥

·विज्ञाननौकाव्याख्या मानो भवति तस्यैव पुण्यादिसम्बन्धः । यतो निरीहं निर्गतेहा फलेच्छा यस्मात्तत् । न मा कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहेति स्मृतेः । लिम्पन्तीति देहारम्भकत्वेन न बध्नन्ति शिवं मङ्गलात्मकं ॐकारस्य कार्यभूतैर्वेदान्तशास्त्रैरवगम्यमानत्वादियोङ्कारगम्यत् । यद्वा योगवलेन हृदयपुण्डरिके मनो निरुध्य प्रणवोच्चारपूर्वकेन ध्यानेन ज्योतिस्फुरणमित्योङ्कारगम्यम् । "ज्योतिः पश्यन्ति युनाना" इति भारते । यद्वा प्रणवोपासनया कालान्तरे ब्रह्मलोकं प्राप्य ब्रह्मणा सह मुच्यते इति । तथा च ॐ मित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ।। इति निराकारं निरुपाधिकं अत्युज्ज्वलं स्वप्रकाशं मृत्युहीनं जन्ममरणाचनात्मधर्मात् हीन रहितम् ॥ ७॥ ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य बुद्धिर्विषयानन्दे न भवतीत्याह । यदानन्दसिन्धौ निमग्नः पुमान्स्थाद- विद्याविलासः समस्तः प्रपञ्चः । तदा न स्फुरत्यद्भुतं यनिमित्त परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥ ८॥ यदिति । यद्यस्मिन्नानन्दसमुद्रे ब्रह्मणि पुमान् परमहंसस्तदाकारया वृत्या निमग्नः स्यादिति तदा- वाविद्याकार्य समस्तप्रपञ्चविस्तारो न स्फुरति विषयानन्दस्य भानमेव नास्ति तदा प्रीतिदूरे । यया दिवाधानामुकादीनां पुरुषादिव्यवहारो न भासते एवं परमानन्दसमुद्रे निमग्नस्य परमहंसस्य जीवन्मुक्तस्योन्मीलितनयनस्य जगन्न भासत इत्यर्थः । तथा च कारकव्यवहारे हि शुद्धवस्तु न वीक्ष्यते । शुद्रे वस्तुनि सिद्धे च कारकन्यापतिः कुतः इति । यदद्भुतं ब्रह्म कर्तव्यकर्तृ भोकायमोक्न भन्यभत इत्याद्याश्चर्यात्मक निमितं मायाप्रकाश- काचेन परमकारणं तदेव प्रमाहम् ॥ ८ ॥ अथ पाठशस्य श्रोतुध फलमाह- स्वरूपानुसन्धानम्पम्नुति यः पठेदादगदक्तिमायो मनुष्यः ।

·P- विज्ञाननौकाव्याख्या भृणोतीह वा नित्यमुयुक्तचित्तो भवद्विष्णुरचैव वेदप्रमाणात् ॥९॥ खरूपेति । यो मनुष्यो भक्तिभावो भक्तियुक्तचित्तः सन् स्वरूपानुसन्धानपूर्विका रूपस्तुति मेद- पनिमेदिनी ब्रह्मविद्यामेतामादरात् प्रीत्या पठेत्साां स्मरेदित्यर्थः । यश्च समाहितचित्तः सलिह नित्यं शृणोति सोऽत्रैय जीवदशायामेव भ्रमरकीटवद्विष्णुर्भवेत् वेदप्रमाणात् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव मवतीति प्रमाणात् ॥९॥ विज्ञानना परिगृह्य कश्चित् तरेदज्ञानमयं भवाब्धिम् । ज्ञानासिना यो हि विच्छिद्य तृष्णां विष्णोः पदं याति स एव धन्यः ॥१०॥ इति श्रीमुकुन्दनाम्ना परिव्राजकेन कृता विज्ञाननौकापदव्यास्या समाप्ता ।। ॐ तत्सत् ।