·SUKU
VENKATASURI'S
NAUKA CHARITRAM
IN SANSKRIT
SAURASHTRA SABHA
MUSEUM & SAHITYA
M
1947

·Hul Vida Panos 12 & 13

·॥ श्री ॥
श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिविरचितम्
नौकाचरित्रम्
नाम काव्यम्
अडैयार् सङ्गीतशिरोमणिकलाशालाशास्त्रोपन्य
राजगोपालार्येण
सशोध्य सपादितम्
मद्रसर्वकलाशालामङ्गोतविभागाध्यक्षाणां
साम्बमूयोचार्यवर्याणां
उपोद्धातेन समुद्भासितम्
मधुरानगरीस्थ
" सौराष्ट्र सभया
सर्व जिन्नामसवत्सरे मेषे मासि
प्रकाशितम् ॥

·(ر(د.زیرا للغاية

·C
-
ஸ்ரீமத கவி வேங்கடஸரி ஸவாமிகள்
Srimad Venkatasuri Svamı

·ஸ்ரீமத் கவி வேங்கடஹூரி அவாகளால் இயற்றப்பட்ட
நௌகா சரித்திரம் )
என்னும் காவயம்
அடையாறு ஸகசிரோமணி கலாசாலை
சாஸதரோபரயாஸகரான
ஸ்ரீமான் PK இராஜகோபால ஐயர்
அவாகளால நன
பரி சோதிககபபெற்றது
சனனைப் பலகலைக்கழகத்தின ஸகீதப்பகுதியின
தலைவரான பேர- சிரியா
பரம்மஸ்ரீ P வாமபமூாததி ஐயா
அவாகளுடைய முன்னுரையுடன
மதுரை வௌராஷடர ஸபையாரால
வெளியிடப்பட்டது
ஸௌராஷடர விஜயாபதம் 635.
1947
பதிப்புரிமை )
[ விலை அ

·2
TELUGU OPERA
“NAU AC AIT A
Text in Telugu, songs in notation, in Tamil
and Tamil translation
Edited & Published
BY
PROF P SAMBAMOORTHY, BA, BL,
Head of the Dept of Indian 11810
University of Mudras
The Saurashtra Sabha,
Huleby acknowledges its indebtedness to
SRIMA
PNK SUBBARAMA IYER, who has been gracious enoux
to bear the expenses of bringing out this publication

·FOREWORD
The Saurashtra Sabha, Madura, deserves to b
congratulated on having launched upon a programm
of publications of select manuscripts on music in the
library Ever since I perused their valuable collection
I have been impressing upon them the necessity o
publishing them The Walajapet collection include
manuscripts on avariety of topics Those pertaining t
music are especially valuable and interesting The
include not only unpublished musical compositions i
notation but also unpublished works on Musicology.
It is a happy augury that the first work to b
published is the “ Nauka Charitram" in Sanskri
verse by Kavi Venkata Suri The original Nauk
Charitram” is a beautiful opera in Telugu and is on
of the grand creations of Tyagaraja Deriving inspira
tion from this work, Kavi Venkata Suri has given u
an admirable poem H18 charming and racy style, hi
poetic gifts and imagery and his capacity for vivid an
colourful portrayal of incidents are all patent in thi
work. Venkata Suri was a desciple of Walajape
Venkataramana Bhagavatar and his name is alread
familior to research scholars as the person wh
preserved for us the horoscope of the great compose

·11
The present work will be of interest to musicians
and Sanskrit scholars alike
I hope the Saurashtra Sabha will follow up this
publication, with publications of further manuscripts
on music with them
6th May 1947
P SAMBAMOORTHY,
Head of the Department of
Indian Music
University of Madras.
Printed at the SREEV ATHS 4 PRF-4, Royapettah, Madras 14
Published by The Suur ishti. Subhi, Madura,
ATT VA

·॥ प्रस्तावना ॥ त्रिपुरहरनुतं तं भिन्नदन्तं धरन्तं वरवितरणदक्षं दक्षपुत्रीसुपुत्रम् । दहरगगनभाजं विनराज स्वराज भवजलनिधिनावं भक्तिसिद्धयै भजेऽहम् ॥ तु जयतु धीमान् वेङ्कटाख्यश्च सरिः भुवि विहरतु काव्यं तस्य नौकाचरित्रम् । विभुनरहरिदेवप्रीतिपात्रं मनोज्ञं समधुरकाव्यं रस्यतां भावविद्भिः ॥ इह खलु धर्मार्थकाममोक्षार्थिषु मोक्षर्थिनामेव परमपुरुषार्थित्व प्रतिपादित काले कालेऽवतोणे पामाचार्यशङ्करभगवत्पूज्यपादादिभि । साधनान्यप्युपदिष्टानि तम्य श्रद्दवानाना सुलभसाध्यानि ! नेषु साधने- प्वतिसुलभमचिरादेव फलमायितृ वाढत्युत्कृष्टा मता परमात्मभक्ति । स च परमात्मा निजभक्तमनाऽभीष्ट पूरयितुकामस्तस्येष्टरूप दधानस्तद्धदि विहरति । रूपारूपयागिहृदहराकागविराजमानतेज पुञ्जन्वरूपी मनोहर- ·ILI स्तथा बिहरमाणम्सडा माद जनयति । तथाप्यहढधिया केषामपि ब्रह्म- जिज्ञासूना मादानुभवभ्रन विक र दाऽप्यकम्माजायत ।। बहुविचित्रे कृष्णचरित्रे दृश्यन्तामन्य सन्दर्भयासच्यानि हन्तामलकहृदयङ्गमान्युदाहग्णानि ! भगवान् श्रीवासुदेव पुनगवृत्ति- रहितमहायोगिहत याभिर्गापिकाभिगवृतातामा तद्विवानन्दावाठोइवमो- दमदमोह निवारणलक्ष्या यमुनाम्नम्मु ताभिस्मह मलोल नौकाविहार- कोतुकव्याजेनाव्याजकरुण दहृदय . सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ॥' इति गीतापपादितखोपदेशरहस्य सन्दर्भनिरूपणेन प्रत्यक्ष नमाणीचकार ।। म चेश्वरभक्ताना रुचिरा. विषयो गान्वरमभावादि कुसुमप्रफुल्लक- विताकमलिनाविहारिमानेन बागेयकारगजेन त्यागराजेनान्ध्रभाषाया "नौकाचरित्राख्ये" गेयनाट प्रेक्षणके मन्टन्य इति रसिकलाक- प्रसिद्धम् । तच्च नाटक मद्रपुरोमवकलागालामालविभागाध्यक्षपीठाभर- णायमानान्धर्वकलाशास्त्रपारङ्गतैब्रह्मश्रीसाम्बमृत्यार्याचायव]रष्टा भ्यो वर्षेभ्य पुरा सगोध्य नवानिवद्भकातन सद्राविडतात्पर्य मगन- लक्षणविवरण सम्यकपरिष्कृत्य संपादित तैग्य प्रकाशित विद्वद्गणमुवि दिन- मस्ति । सैषा कृष्णगोपिकानौकाविहारवस्तुका गोपालशृङ्गारलोलारहस्यरस- ·शब्दचित्रार्थवाच्यचित्रादिमलिङ्कारभूषित चित्रितामीत् केनापि महात्म- ना श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिनाम्ना । य कविश्चोलेऽवय्यम्पेट्टामान्त- स्थरामचन्द्रपुराग्व्यग्रामे सौराष्ट्रदेशस्थविप्रकुले पवित्रीकृतमतङ्गर्षिगात्रस्य यजुगाग्वाध्यायिनी महाविदुषश्श्रीनागवणशर्मणम्तम्य मद्धर्मिण्याश्श्री- मत्या रङ्गनायक्याश्च ता फलरूपोऽवतीर्णो महान्मा । समस्तविद्या- सपूर्णोऽय श्रीमद्धपतीर्थार्यमाचार्यवयं महान्त यतीन्द्रमाश्रित्य बहुशुश्रूषन्तोपितोपदेष्टमानसस्तन्मुखाद्गृहीतवान् ब्रह्मविद्यापदेशमबम्ब ब्रह्म- रन्ध्रपरसीरुहोदरनित्यलग्नब्रह्मज्ञानदेशिकानुग्रहसपूर्ण । स च सकलहृदा. हादग्रहाद योगीश्वर वरप्रत लक्ष्मीनृसिहचरणकमल' यानशील - " एकैव शक्तिः परमेश्वरस्य भिन्ना चतुर्धा विनियोगकाले । भोगे भवानी पुरुषे च विष्णुः कोपे च काली समरे च दुर्गा ॥ " इत्यागमिकोपदेशात् प्रपञ्चाकारव्युत्पत्तिपरिच्छेदविनाशनलक्ष्या या करुणासिन्धादक्षिणकालिकाया प्रपन्नपराधीनता प्रकटीकुरुले स्म निग्रहातुग्रहादिक खलु सर्व पारमात्मिक सूक्ष्मशक्तेः कारणकार्यकलना स्वाभाविक दृष्टान्तमनुभवसिद्ध जपयाजिनाम् ।। तथैव चाह गुहानुभूतिपरमानन्दरसास्वादो महानरुणगिरिना परमहस ·தரணியி லரணிய முரணிர- ணியனுடல தனை நக நுதி கொடு சாடோங்கு நெடுங்கிரி யோடேந்து பயங்கரி . (தேவேந்திர சங்க வகுப்பு) उक्तञ्च कालिकाक्रमस्तोत्रे... पुनस्तथा कूर्चयुगं जपन्ति भवन्ति सिद्धा नरसिंहरूपाः ॥" ब्रह्मध्यानयोगबारणाममाधिपरस्य तत्य हृदये लक्ष्म्या मह सानन्दं विहरन् भगवान्नृसिह प्रगन्तवाग्विभवमतिविपुलमति निजपद- कमलयुगपूजानिर्भरासक्तिञ्च दत्तवान् मुढा पग्या तम्मा अनुग्रहाहवरि- छाय। किन्न सिध्यपुरगुरो हरो प्रजन्ने चरकविश्चाय गान्वबोद्धारणा- वताराणा त्यागराजयतीन्द्राणा शिष्यधुरीणम्य श्रीमद्वेकटरमणभागवतस्या- न्तेवासी सन् गान्धबञ्चाधीतवान् । भावरागतालसुमहत्तराणि चास्य कीर्तनानि रञ्जयन्ति रसिकान् ।। अस्य महापुरुषस्य चरितसम्बन्धीनि विषयान्तराणि ॥ विप्रबन्धु रिति बिरुदभाजा कु. वे, पद्मनाभायें द्राविडभाषाया विरचिते सौराष्ट्र सभाप्रकाशिते " श्रीमत्कविवेकटसूरिस्वामिचरित्र " इत्याख्ये पुस्तके द्रष्टव्यानि जिज्ञासुभि । बिरुदेन सौराष्ट्रविप्रबन्धुरपि वस्तुत- स्सर्वविप्रबन्धाता वक्ता कविहृदयो दानशीलो दयात्मा सत्यवाग्वार्मिक सौराष्ट्र- ·८" महान् परोपकारी दृश्यतेऽसौ । भगवद्गीतासार " इत्याख्ये द्राविड पुस्तकान्तरे गद्यात्मिके सक्षेपेण विषयसारमात्रसङ्ग्रहविवरणेनासौ स्वप्रति भया ब्रह्मजिज्ञासूनुपनर्यात कृष्णोपदिष्टब्रह्मज्ञान प्रति । “ सत्सङ्गर निस्सङ्गत्वं, इत्यादिगीतवन्तो महान्तो भगवत्यूज्यपादाश्शङ्कराचार्य वर्यास्सत्सङ्गादारभ्य सोपानक्रमेण जोवन्मुक्त्यन्तमुपदिष्टवन्तस्ससृतिमोक्ष सुलभमार्गम् । एतावन्तो महनीयगुणवन्तो विप्रबन्धुपद्मनाभार्यसदृश लोके विहरन्ति सर्वदा सत्सङ्गाहप्रत्यक्षोदाहरणभूता ।। कि च सद्गुरुश्रीन्यागराजतच्छात्रवर्गस्वहस्तलिखितपुस्तकादी पोतनभागवतादिकाव्यकीर्तनचरित्रगान्धर्वलक्षणग्रन्थमन्त्रतन्त्रज्योतिषशा- स्त्रेत्यादिवृहितानि विविधानि ग्रन्थग्लान्यनर्घानि श्रीमद्वेकटरमणभागत वशोद्भववशस्थानि कतिपयेभ्यो वर्षेभ्य पुरा स्वोकृतानि मधुरानगरीस्थय सौराष्ट्रसभाख्यया साहित्यपरिषदा । लोकोपकारार्थ वशीकृते ग्रन्थस तस्मिन्नान्ध्रलिपिलिखित दृष्टमिदं नौकाचरित्रं" श्रीमत्क वेङ्कटसूरिविरचितम् ।। एतद्न्थप्रकाशनविषवे बहुशश्चोपकृतवतस्सौराष्ट्रसभानिर्वाहकर श्रीमत. पी. एस. ए कृष्णार्यस्य साहित्योद्धारणपोषणविषयदत्ता परोपकारचिन्तामणेस्साहाय्य न विस्मार्यम् ।। नाम का कवितारसनशीलसद्भक्तमानुषमानसानन्दनलक्ष्येण मया सपनि श्रम सट सवादितमिट महदयदयानन्दन कात्यव साटा area

·311
मनुभूयता रसिकलोमगन्गविहृदि । हमीरन्यायेन
मया समर्पितमिद ग्रन्थरत्न मत्लरमपहायाग कृत्य मा कृ-
तथा हि-
पुराणमित्येव न साधु सर्व
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥"
इति वितक मुक्तवान् मालविकाग्निमित्रे महाक
कवित्वामृतनदीनदीना महात्मा श्रीमत्कालिदास करुणा
कालिकाकटाक्षवोक्षणपात्रभूतो निर्भरभक्तिमता वरिष्ठ । कार
चन्द्राकै निखिलरमिकजनजातानन्दवर्वन सहृदयविद्वन्मण्डले
इजरञ्जमित्यखिलभुवनभर्तार लक्ष्मीनृसिह प्रार्थयेऽहम् ।।
इति शम् ॥
मद्रपुरी।
सर्वजिच्चित्रापूर्णिमा ।।
}
पै. कृ. राजगो

·PU LISHER'S OTE. It was a full moon Lord Sri Krishna was in a boat on Yamuna Gopis were with him Conscious of the Lord's special favours, they were in an egoistic mood. The Lord, in His supreme mercy, wanted to correct them. "Nowka Charitra” describes bow He did it. was "Nowka Chitra" pally posed by Sri Thyaga Brahmam in Telugu Later, it was rendered in the Sourashtra language by Budda Alagar Arya of Salem. Maha. kayı Venkatasuri bas rendered it in Sanskrit 10 an exquisite way It is said that Sri Venkatasuri's production elicited the admiration of Sri Thyaga Brahmam bimself. No wonder, then, that it is regarded by Sanskrit Scholars as an inspiring intellectual treat of a very high order On behalf of my Committee, I tender my most great. ful thanks to Sri P. Sambamurthi, Head of the Department of Indian Music, University of Madras, for his very impressive foreword, to Sri P. K. Rajagopal Ayyar of Sangeetha Siromanı Kalasala of Adyar, for all the trouble that he took to go through the original and in getting it printed as much as for his beautiful preface and to Sri P N K. Subburama Ayyar, of Madura for the financial help rendered by him in bringing out this publication. MADURA, PS. A. Krishnier, Convener & Correspondent, Tho Musuom & Sahitya Committee, SOURASHTRA SABHA 16-5-47.

·॥ श्रीराम प्रसन्न ॥
अथ श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिणः कृती
नौकाचरित्रे
प्रथमस्सग
श्रियं न श्रीगोरोवदनवनजार्को वितरतु
श्रिताना सन्ताना द्विरदबदनाऽप्येकरदन ।
प्रभूतप्रत्यूहाचलदलनदम्मालिरनघः
प्रभातपोन्मोलन्नलिनमदहुक्कारिचरण ।। १ ।।
तथा मे मावुर्य किर वचसि वागीशदयिते
दयापूर्णापाङ्गे श्रित नननि देवा दिवि यथा ।
भवेयुर्माधुर्यं निमिपमनुभूयेदमतुल
कगादेवास्या जन्यमृतमिान निर्धारितविय ॥ २ ॥
यतो जन्मस्थेमप्रलयवद्रिद दृश्यमखिलम्
यमाहुरूप निगमनिपुणा निगुणमपि ।
भजन्ते सम्मोद ममि यमल वीक्ष्य यमिन
स मे कल्याणाय प्रभवतु भवाम्माक्तिरणि ॥ ३॥

·२ नाकाचारत्र त्यक्त्या सन्देहकोटि भयलवमभजन् लीलया सानुरागं वाचातीत विजेतु हरिमहमिह मद्वाग्विसगैर्यतिष्ये । यद्गोपीभिर्जनन्याप्यतिरभसमसौ यन्त्रितम्सप्रमोद सामर्ष विश्वमूर्तिः श्रितकृतकरुणो व्यामतो दामतश्च ॥ ४ याचे स्तुवन् कविवरान् रचयेऽहमद्य नौकाविहारचरित नृहरे पवित्रम् । न्यूनातिरिक्तमिह यद्यपि तत्समस्त क्षन्तव्यमेव ननु तै करुणाद्रभावै ॥५॥ भूभारोत्तारणाय प्रथितयदुकुले देवकीगर्भसिन्धौ जातो यातो यशोदाप्रियतनुभवता हादयन् गोपकन्या । ब्रह्मेशानामरेन्द्रप्रभृतिसुरवरैस्सादरप्रेक्षणीया नौकाक्रीडा वितेने हरिरहह सह स्त्रीभिराभिस्सहेलम् ॥ श्रुत्वा तस्य मुहुर्मुहुर्मुररिपोश्चारित्रमत्यद्भत स्मृत्वा तच्च पुनः पुन श्रुतिसुख तस्यैव चिपिण. । तत्राभीरवधूजनैश्विरधृतं वात्मीयगेहादिक ब्रह्मनिरहममैरिव परं सर्व ह्यहो विस्मृतम् ॥ ७ ॥ नून स्वतन्त्र इति नाम हरे प्रसिद्धं यत्तत्स्वभक्तपरतन्त्र इतीह जातम् ।

·प्रथमस्सग. my प्रागेव यद्जवधूहृदयं विदित्वा नौकाविहारकुतुकी स बभूव कृष्ण ॥ ८ ॥ मुररिपुरथ वेणुं स्वस्य विन्यस्य चौष्ठे निजमुखमस्तासौ पूरयन् सप्रमोदम् । नरमृगादीन् मोहयन् सुस्वर हा सरिगमपधनीति स्वैरमुद्गायति स्म ॥ ९ ॥ अधरनिहितवेणोस्तस्य हस्तानशाखा- क्रमपिहितविमुक्तच्छिद्ररुद्धोत्थिताभिः मधुररवसुधाभिनित तत्र सर्व हरिविरहविहस्तस्त्रीसहस्रं विहाय ॥ १० ॥ हृष्यत्सु तत्र सकलेघु चराचरेषु खेद ययुर्युवतयस्त्विति यत्तदेतत् । तस्याधरं मधुरिपोर्मधुरं विलज्जा कान्येयमद्य मुरली पिवतीति नूनम् ॥ ११ ।। तद्वेणुगानामृतपानमत्ता वि मुहुस्तद्विरहाकुशेन । वीथीस्तमन्वेष्टुमुपागमस्ताः विष्वग्गवाक्षान् विकिरन्त्य एव ॥ १२ ।। वीथीं ययौ सोऽपि मुदा तदानी नि काम स्पृह्यन्निवाशु ।

·नाकाचारत्र मुक्ताफलान्यञ्जलिना गृहीत्वा प्रसारिनापाङ्गतरङ्ग एव ।। १३ ।। चलगिरलकैरय क्षणवियागमयोगभृत् मुख दहशुराग्रता मुम्हरम्य गापागना । यथा दिवि शरद्धनद्रुतविमुक्तपञ्छादित तुषारकरमण्डल तृषितमञ्चकाङ्गना ।। ११ ।। दृष्ट्वा नव नवमिवागतमच्युत त हृष्टा पर सपदि तत्र समेत्य सर्वा । एोहि मे भज भुनान्तमित्यनेन साक ययुयुवतयाऽन्यविदारदगान् ॥ १५ ते हसन्तो सत्ये का चलिनपृथुवक्षाजयुगल सुम विन्यस्यन्ता शिरसि मशिर कम्पमपरा । समीकुर्वन्त्यन्या निजकरनन्वैस्म्वैरमलकान् वहन्ती सवेष्ट्य प्रययुगभित कृष्णमबला ॥ १६ ॥ काचिच्चुम्बति काचिद्राह्वयति त काचिन्मुहु प्रेक्षते काचित्तजयति ध्रुवा समरन काचित्यमालिङ्गति । काचिद्दर्शयति स्तनो म्वहृदय व्याग्व्याति काचि द्दशा वीटी काचिदुपाहरत्यथ हार्भाग्य ह्यहो योषिताम् ।। १७ ।।

·प्रथमस्सगे. वैष्यति मत्प्रियो मयि रतो मामीक्षते मत्प्रभुः मानाथो मदनम्वय मम गुरुमत्पूर्वपुण्योदय । णा मम भूषणं मम धन नाथोऽनुरूपो ममे- यानन्दातिशयेन तत्र तृनरि गोप्योऽन्वगच्छंम्तदा ॥ १८ ॥ प्रनृत्यन् प्रहसन् प्रगायन् आनन्दसिन्धौ सुभृशं निमजन् । योत्तयैव हरि तदासौ स्त्री समाजो यमुनामगच्छत् ।। १९ ।। कोडन्मरालीततधुतगरुदुद्भतवातावधूत- व्याकोचाजातजातोत्पतितमधुकरीवातसङ्गीतविद्याम् । घिन्ते शिरोभिस्तटतरुनिवहाः पश्यता गच्छति प्रत्युगम्य प्रणीता इव मृदुमरुता तामिस्त्रयस्तामपश्यन् ॥२०॥ हसभ्रान्या ब्रजति वटा सैकतमहो मुहुः पद्मावल्या स्मरति मधुपालिस्वसुकृतम् । च्छाया साम्यं भजति हरिनीलस्य महसा तरङ्गालियस्यास्पृशति मणिसापानमसकृत् ॥ २१ ॥ प्राप्य तामझता रम्या कालिन्दी काममोहिताः ।

·६ नौकाचरित्रे कामिन्यः कामुक दृष्ट्वा कृष्णमन्योन्यमब्रुवन् ॥ २२ ॥ कुलप्रमद्भमरझकृतिटकृतीभिः दृप्यन् लतागुणसुयोजितपुप्पबाणैः । प्रादुर्बभूव पिकनिखनवीरवादै. मारो मृदुश्वसनसारथिरद्य कष्टम् ।। २३ ।। मिहिरदुहितुरासा पश्यतीना (2) विनोद पयसि रचितनौका दृक्पथे काप्यथाभूत् । शमयितुमरिवर्ग सश्रिताना हरौ द्राक् ब्रजति निमिषशून्या शेषशय्येव सिन्धौ ॥ २४ ॥ राकाचन्द्रसमश्रीका नौका ता प्रेक्ष्य तज्जले। हर्षचिन्तासमायुक्ता कान्ता ऊचुरित मिथः ॥ २५ ॥ विहर्तुमधिरुह्य सुखेन नीरे नोले यमखसुरिय तरणिस्तु हृद्या । : कथं मुररिपुर्नयतु (१) सहाद्य बालो नृपालतनयो मणिभूषणोऽयम् ।। २६ ।।

·प्रथमस्सग नीरे शौरिमयुक्तमद्य नयतुं (2) हा कि सुखं त विना कि बा वक्ष्यति नो रुपान्य जननी को बात्र निर्वाहकः । दुर्वादो भुवि दुर्जयोऽजनि गदि क्रीडान्यथास्यान्न कि हा कष्ट हि वशेन तिष्ठति हरिनेय कथ वा द्रुतम् ॥२७॥ इत्यालोच्य नभ. प्रेक्ष्य रविरस्तं भजेदिति । गमने त्वरमाणास्ता नौकामभिययुस्त्रियः ।। २८ ।। विनात्मान यियासूनां अनाहूतस्तदा हरि । तासा व्यवसितं बुद्धा प्रोवाच तदिद बच. ॥ २९ ॥ गोप्य. क पुरुष विना क्वचिदपि स्त्रीणा श्रुत साहस न स्थेय तरुणीजनस्य विहृतो केनापि यूना हरे । ब्रून बलाद्रसो न हि सुखं स्वप्नेऽपि तस्य क्वचित् नैवं न. परयोषितस्तव वचो युक्त विनोदेन वा ॥ ३० ॥ युक्तं वोऽभिहित मया युवतयः क्षेमाय नैवान्यथा हा कि ·८ नौकाचरित्रे हा गोप्यो चत मद्विना तृणमपि क्षोण्यां चलेद्वा क वा सत्यं यद्यपि चिन्तनीयमबला ह्याजानतो भीरव ॥ ३१ ।। नेताहमस्मि निखिलेन गवामि हैक स प्राणिनामिव हरिन विदुर्भवत्य । न त्व किशोर इति विश्वसनीयभाव प्रख्यातमेतदयि कि न विदुस्त्रियोऽम् ॥ ३२ ।। इति प्रयुक्तिभिस्तासा प्रत्याख्यानोऽपि सादरम् । प्रत्ययार्थमिद भृयो जगाद वचन हरि ॥ ३३॥ सत्य मद्वचन न पथ्यमिह व क्रीडा जले सर्वथा नाचा वापि भवेद्विना बदि मया सिन्धूदसञ्चारिणा । नित्यं स्यादयशो भुवीशमहो कृत्य वधूभि कथ मा कार्य ननु बोपना बलमिद हा कस्य न ज्ञायते ॥३४॥ श्रुत्वा वचस्सपदि तस्य हरेस्तदेतत् मत्वापि तथ्यमिति सर्वमहो विमुग्धा । ध्यात्वा क्षण चरितमस्य पुरानुभूतं स्मृत्वा पुनर्वचनमोदृशमब्रुवस्ता ॥ ३५ ।।

·सयमस्सग र मजन्तीना रहसि वयसि स्वैरमकम्य पुत्र्या रन्ध्रान्वेषिन्न किमपहनान्यशुकानि त्वया न । हा विन्यस्यन् तिलकालिके त्व पुरा सादर मे दुर्जेयात्मन्नवरमदा कि न तद्विस्मृत वा ॥ ३६ ॥ कियदिह नवनीत भुक्तमित्येव पृष्ट- स्त्वियदिति मम बाहोरन्तर नास्पृश किम् । स्मर नवनवनीत भुक्तशेष निवाय क मयि ठारविडाल प्रेषितो निद्रितायाम् ॥ ३७॥ आस्ये विलिप्य गतवान्न किमङ्ग मे त्वं भुञ्जान एव नवनीतमहो तदास्ताम् । नूनातवेऽग्रजयनाति सहैव सुप्त्वा हा मे रह किमकरोस्म्मर वञ्चक त्वम् ।। ३८ ॥ चोरश्चिगदिह गृहोत इति म्बवेश्म- न्याधाय सम्यगर स्थिरमेव बढ़ा गत्वा रयेण जननीसविधेऽपि सन्त त्वा वीक्ष्य कि किमयि न स्मृतगङ्गनाभि ॥ ३९ ।। त्वद्वेणुगानकलया न बगीकृत कि यज्ञे पग स्मर स यज्विवधजनोऽपि ।

·१० नौकाचरित्रे पौरैः पुरन्दरबलि विरचय्य तुभ्य वर्षे महत्यपि चिर वद न स्थितं वा ॥ ४०॥ सत्यं मयोक्तमिति यद्वदसीह नस्त्व जानीमहे तदखिल नयतु (१) किल त्वाम् । हा तेषु तेष्ववसरेष्वयि यद्यदुक्त तत्तन्न तथ्यमिति वा कुटिल न तद्वा ।। ४१ ।। इति तासा हरिक्यि- रर्दितस्स पुनः पुनः। पुष्पवृष्टिसमस्पर्श- रिदं वचनमब्रवीत् ।। ४२ ।। अप्रस्तुत किमु वचोभिरिहोपयुक्तं मामेव संश्रितवता किमु दुस्तरं स्यात् । लम्ब्य तरन्ति लोकाः ससारसागरमपीशसिन्धुरास्ताम् ॥ ४३ ॥ ममोऽम्बुधावपि मया न किमुद्धृतोऽदिः ग्राहो गजेन्द्रमुपरुध्य न किं निकृत्तः । सोमश्च किं न निहतो निगमापहारी कोदरोऽपि किमितो न विवासितोऽभूत् ॥ १४ ॥ - ·प्रथमस्सग पुत्रं निमोलितमहो पुनरेव भेजे सान्दीपनिस्तदपि कि न ममैव यत्नात् । महाहुशौर्यमविकुण्ठितमप्रतक्य सत्यं ब्रवीमि तदल हृदि संशयैवः ॥ ४५ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा क्षणमालोच्य तास्त्रियः । सत्यमेवेति निश्चित्य तुष्टुवुमनसा हरिम् ॥ ४६॥ इति श्रीमत्कविवेकटसूरिण नौ नौकाचरित्रे प्रथमस्सर्ग ॥

·॥ श्री ॥ अथ श्रीमत्कविवेङ्कटसृरिणः कृतौं नौकाचरित्रे द्वितीयम्संग ततोऽतिधैर्यमालम्ब्य सहसा न वधूजन । सन्ननाह तदा नौका- मारोढुं सह शौरिणा ॥ १ ॥ अथ दिवमुपमपस्वप्रभा भास्वतेव ह्यहमहमिकया ता नावमारोहतीस्ता । सम्मसमनुयान शोरिणा प्रेक्षितु तत् नभसि च समवेत खर्वधूभि क्षणेन ॥ २ ॥ नीर्वी सम्बध्य गाढ द्रुतगतिशिथिल द्राक्ममीकृत्य गात्रे विन्यास भूषणाना स्मितरुचिलहरीप्रस्फुरत्तारहारा । स्कन्धान्तात्केगपाशाच्छुरितसुमनस सम्यगाकृप्य बद्धवा चेलान्ताम्ताम्तदानीं अटिति युवतय कर्णधारीबभूवु ॥ ३ ॥ जल्पन्त्यो नृहरे कथा प्रतिमुहुस्सम्प्रार्थयन्त्यो नदी

·द्वितीयस्सर्ग
पश्यन्त्योऽम्बुनि तत्र तत्र शतश पभोत्पलाना वनीः
गायन्त्या मधुर रयेण तरणि सञ्चोदयन्ति स्म ताः ॥ ४॥
चलापाझे किञ्चित् प्रसरति विलीना झपगणा
स्मितेऽप्याविभूने विकरितमभूदुत्परुवनम् ।
उपक्रान्ते गीते सपदि मधुपा दूरमगमन्
पुरा वक्त्रे स्त्रोणा सरयमपतन् ये च विवृते ।। ५ ।।
दण्डक्षेपवलद्जाग्रवलयप्रत्युप्तरत्नप्रभा-
जालालातनिपातशङ्कितरटद्धावज्जलेभच्छपाः ।
एतद्धोरतराभटीशमिततत्तक्षुद्रयादोगण-
व्यापारा समचोदयन् पयसि ता नौकामभीकस्त्रियः ॥६॥
स्वेदक्लिन्नमृगीमद श्लथकचप्रभ्रमिपुष्पोत्कर-
व्यालोलालकतारहारमसकृद्विसस्तरुद्धाशुकम् ।
हृप्यत्ककणनिकण स्तनतटप्रभ्रष्टचेलाञ्चल
नौकाया परिवर्तनेन तदभूत्सर्व वघमण्डलम् ॥ ७ ॥
तत्रामोद हिमोदमिश्रितवुमत्पाटोरपकोत्तमै
अन्यान्य परिदिग्यबाहुलतिकाः सदनभूषोज्ज्वलाः ।
बिभ्राणाम्सुममालिकास्सतिलका धपैर्वरैपिता
सामोद कृतवाटिका युवतयस्वर्ग वृथा मेनिरे ॥ ८ ॥

·१४ नौकाचरित्रे तथारमत सर्वात्मा तत्र स्त्रीषु हरिर्यथा । मय्येव रमते गौरि- रिति मन्येत तज्जनः ॥ ९॥ गृहाति क्वचिदश्चले क्वचिदलकर्षत्यसौ कुन्तले फाले न्यस्यति चित्रकं किरति च प्रालेयतोयं स्तने । वक्त्रे चुम्बति कुत्रचित् स्पृशति च क्वाप्यङ्गुलीभिः कटिं तत्रैव नृहरिर्वधूसमुदये पूर्णत्वमाशंसति ॥ १० ॥ क्वचिदीक्षतेऽधरसुधामाकाङ्क्षते च कचित् वक्षोजेषु नखक्षति वितनुते ज्ञात्वाशय भाषते । न्त भजते क्वचिन्क्षणमसौ सीता एव कचित् सर्वासामपि योषिता स रमते सान्निध्य एवं प्रभुः ॥ ११ ॥ क्रीडन्नाभीरकन्याभि- र्भानुकन्याम्भसि प्रभुः । विनोदमकरोदेव वाक्कलिघृतकौतुकः ॥ १२ ॥ वेण्यां कर्षति कोऽयमत्र शठ मे हा चुम्बसि त्वं शैवाल ननु कर्षित न किमयि तमम्भोरुहम् ।

·द्वितीयस्सग
हा मां वञ्चयसि प्रमत्त न तथा हत्वा स्तनौ ते शपे
प्रज्ञाने व तवोरुमूलमविशद्धा हन्त कि कुर्महे ॥ १३ ॥
क्रूर कुचं मम स्पृशसि कि बालेन कि कुड्मलं
चक्षुस्ते व तवाशुक व तु गतं वेणीसमाबन्धने ।
स्रस्तं किश्चिदतो नु तभ्रममगाद्वाचाटयुक्त न ते
सत्यं ताडयते न मामिति गिरा कृष्णस्य सा विस्मिता ॥१४॥
पश्यावोऽब्जवन तथैव सखि हा कि वा पतन्नेत्रयो
मुग्धे सारसकेसर किमधरे दष्ट सखीन्दिन्दिरै. ।
चेल कर्षति कोऽस्ति भीरु पवनः किं वाप सी-
त्याक्लिष्टस्समिया कयापि सुदृढ कृष्णोऽत्र योषाकृतिः ॥१५॥
इति तत्र हरिं स्त्रीषु
रममाण यथामतम् ।
अतोषयन् विरिञ्च्याद्याः
सौवर्णसुमवृष्टिभिः ॥ १६ ॥
बद्धा श्चलमलं स्मितपूर्णगण्डा.
1 कचेषु कुसुमानि गृहोतदण्डाः ।
एव नृहरिं तदपत्यलीला
गा एव तरणिं समचोदयस्ताः ॥ १७ ॥

·नौकाचरित्रे एवमावर्तयन्तीना नावमाभीरयोषिताम् । आनन्दातिगयनैव- माविरामन् मिथोगिर ॥ १८ ॥ अहो नस्सोभाग्य वसति सविधेऽत्रैव नृहरि परीरम्भारम्भे भजति भुजयोरन्तरमपि । यथा काम काम दिशति मधुरा नोऽधरसुधा गिरा दृरे गोर्जयति रतितादृग्विधसुखम् ॥ १९ अहो नस्तारुण्य स्मरपितुरधीन विजयते तथेद लावण्य वसनमणिभूषोज्ज्वलमपि । यदेतन्नैपुण्यं रनिषु बन न इश्लाध्यमभवन् मुरारे कारुण्यात्तदिह सफल जातमखिलम् ॥ २ एवमाभोरभीरूणा- माकण्यं मधुरा गिर । स्वराडपि सुग्वी वै तै- रब्रवीत्तदिद हरि । ।। २१ ॥ अहो मन्दं मन्द मलयमरुदावाति शिशिर

·द्वतायस्सग
हेदानी धन्यम्स्फुटमनुभवत्येष तदिदं
वधूना सौन्दर्य शनमखमुखानामसुलभम् ॥ २२ ॥
व प्रशस्य बहुधा नृहरिस्स्वभाग्य
भाग्यं श्रियोऽपि स वधूहृदय विदित्सु ।
ण्डान् विनिक्षिपत भो करभोपमोवः
पश्चादित परमिति प्रहसञ्जमाद ॥ २३ ॥
आकर्ण्य वचनं तस्य
स्मितपूर्वमुदीरितम् ।
मत्वा तत्कुटिल योषा
गेषादिदमथाबुवन् ॥ २४ ॥
ET कि जत्यसि साधु साधु विदित चेतस्त्वदीय हरे
बाल सान्त्वयसि क्षति विरचयन् गात्रेषु डोलादिभिः ।
का वा त्वामयि विश्वसेदलमल वाचानया ता दृढं
बध्दा निक्षिप दृरतो न चलति ह्यस्मासु युक्तिस्तव ॥२५
'ष्ट्वा तवाधरसुधारुचिरं मुखाब्ज
श्रुत्वा च ते श्रुतिमनि बचासि मोहात् ।
मायात्वनेन क उपाधिरिति स्थितास्स्म
प्रागेव नैवमिति नो विदित मतं ते ॥ २६ ॥

·१८ नोकाचरित्रे एव वचोभिबहुधा क्रूरैस्तास्तमवाकिरन् । तीक्ष्णधारैरिवाम्भाभि- म्सुमेरु मेघपडक्तय ॥ २७ ॥ त्रिदशविभुसभाया पुण्ययोषित्प्रपञ्च- स्त्रिपुरहरसभाया प्रेतभूतप्रपश्च । जलजभवसभाया मौनिभिक्षुपपञ्च- स्त्विति नृहरिसभायामूचुराभीरकन्या ॥२८ ।। तत्रानुलेपनमणीमयभूषणस्र- ताम्बूलदिव्यवसनैस्समलड्कृतास्ताः । कान्तास्स्वरौप्यतरणौ हरिणा विरेजुः काम स्वकोयसरणौ शशिनव तारा ॥ २९ ॥ आभिष्यन्त्यः प्रतितटि मिथो भावयन्त्योऽब्जनाम निध्यायन्त्यस्सरसमनध चेष्टयन्त्योऽङ्गकानि । उद्गायन्त्यो मुहुरपि कल द्योतयन्त्योऽनुराग ता. कोडन्त्यस्सुसुखमयुख विस्मरन्ति स्म मुग्धा ॥३।। सौन्दर्यातिशयेनाथ भनि सम्म

·द्वतायस्सग
स्वसमानमनालोक्य
सगर्वमिदमब्रुवन् ॥ ३१ ॥
विविहरहरयो वा शकमुख्यास्मुरा वा
कचकुचबदनाना वीक्ष्य नो रूपलक्ष्मीम् ।
विगलितधृतिसारा कि भजेयुन माह
विधुतमहितभावा कि भवेयुन नम्राः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मापि वसुता समीक्ष्य सहसा मोहाटवी प्राविश-
इन्दा बोक्ष्य पुरा पुराणपुरुषोऽप्यङ्गीचकार भ्रमम् ।
सर्वज्ञोऽपि स दारुकावनवधूमोहान्धकारेऽपत-
पाश गौरिरिहापि नस्समगमद्भाग्य वधूनामहो ।। ३३ ।।
आनन्द्रातिशयेनैव-
मानन्दनिधिसन्निधौ।
नार्यों मदवशादृचु-
विवशास्तविद पुन ॥ ३४ ॥
जानीते रतिमञ्जसानुभवितु मिथ्यागिर प्रब्रुव-
जानीते स्फुटमेव मोहयितुमप्यालोकिने स्त्रीजने ।
जानीते किल पृष्ठतोऽन्वटितुमप्यालाक्य नस्सौभग-
जानीने कथमेष चालयितमत्रता म नौका शिठाः ॥ २० ॥

·नाकाचारत्र
तत्रैव रममाणाना
तासामानन्दमदतम् ।
नाल स्मर्तुमपि ब्रह्मा
वक्तुमन्ये कियद्विवा ॥ ३६
॥
इति श्रीमत्कविवेकटहरिण कृती
चरित्रे
द्वितीयस्सर्गः ॥

·अथ श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिणः कृती चरित्र तृतीयस्सर्म ॥ श्रुत्वाथ वचन तासां सौन्दर्यमदगर्वितम् । चिन्तयांमास निमिषं स्वान्त एव तदा हरिः ॥ १ ॥ उन्मस्तक मदमसौ तरुणीजनाना- न्देवो न तारयितुमत्र विचित्रशक्तिः । मेनेऽतिवातघनगर्जितभीकरोरु- वर्षान्धकारसमुदश्चितरन्ध्रतोयैः ।। २ ॥ मेने यथा हृदि वधुनिवहोरुगर्व- निर्वापणाय निगमान्तविचारवेद्यः । तेने तथैव सहसा सुरमं निकाय- सम्मोनितो जातका कति सि ॥ 2 ·२२ नौकाचरित्रे शान्तक्षेपणिताण्डव सरभसव्यालोनगानारव शङ्कातङ्किमनोऽङ्गनासमुदय सच्छिद्र नौकातलम् । जज्ञे दुस्सहदुर्निवाग्तरणिम्वच्छन्दचार तदा दुर्वाताम्बुदघोषभीषणमहद्वर्ष नभोमण्डलात् ॥ ४ ॥ तदा नौकातलच्छिद्रा- दागच्छति जलेऽङ्गना । विमला विह्वला भूत्वा मिथो वचनमब्रुवन् ॥ ५॥ गर्जन्त्यभ्रगणा पतन्ति च शिला रुन्धन्ति धारा दिशो वाताश्चैव तदुद्भवाम्तत इत कर्षन्ति नौकामिमाः । भूत्वा रन्ध्रमिहापि हन्त तरणेरन्त प्रविष्टं पयः कि कुर्म किमनाय्यमौ नृपसुत का वा भवेन्नो गतिः ॥६॥ प्रागेवेदमनर्थहे नुकमिति व्यक्तं मयोक्त स्त्रिय- श्रोत्रे कि न्यपतत्तदोषदपि वस्सत्य बलीयान् विधि बहीना स्थितिमेकतो मृगशामाहुर्युगान्ने बुधा गर्व चैवमभदित. परमिय भानोस्सुता नो गति ॥ ७ ॥ एतन्महार्हगुणदूषणदोषतो वा ·तृतीयस्सर्ग. २३ अम्माकमेव गृहनिर्गमलग्नतो वा सम्भावित तदिदमम्य शम न विद्म ।। ८ ।। कृत्यं रहस्यमिह न प्रथित यदि स्या. तद्वल्लभैरपि वियोजयितु न कि स्यात् । आनीत एष न विमृश्य वधूभिरत्र हा नोऽद्य चञ्चलमवैर्यमुपैति चेत ॥ ९ ॥ इति चिन्ता समासाद्य त्रातारमनवेक्ष्य च । कालिन्ी प्रार्थयामासु- व क्षमाय तास्त्रिय ॥ २० ॥ कालिन्दि नेऽञ्जलिग्य रचितोऽङ्गनाभि- सम्पूज्य पुष्पनिकरैर्बहुधातिभक्त्या । कामेन वामगतिना खलु वञ्चितास्स्म- स्त्रायस्व नस्तव गृहाण विभूषणानि ॥ ११ ॥ अस्माभिरेकमिह चिन्तितमन्यदेव देवेन किं किमिह निश्चितमस्ति वा न. । फाले यथैव लिखित विधिना तथास्तु ·नौकाचरित्रे स्त्रीभि कृतं किमपि तत्प्रलयाय नूनं मासीद्विनोद इह नोऽयमनर्थ हेतु । बुद्ध्या हतास्म कथनेन किमद्य देवि त्रायस्व बालकमिमं स हि जीवितं न ॥ १३ एवं तां प्रार्थयन्तीस्ता हर्यर्थे हरिणीदृश । दृष्ट्वा विधिमुखा देवा एवमन्योन्यमब्रुवन् ॥ १४ ॥ अपारससारसमुद्रतश्थिता- प्रतारयत्येष निमेषत प्रभुः । स्त्रियो नदीं तस्य कृतेऽल्पजीवनेs- प्यहो मुहुस्ता प्रणमन्ति सादरम् ॥ १५ ॥ अथ तत्प्रार्थनाया च व्यर्थायां व्रजयोषित । शौरेः पूर्वस्थिति स्मृत्वा विलप्तुमुपचक्रमुः ॥ १६ ॥ क्रीडन्तं पुरि शैशवेन तरुणीतुझस्तने निर्मल- मृदन्त प्रतिगेहमन्ययुवतीस्सायन्दिव सद्धियम् ।

·तृतीयस्सर्ग
२५
सुख्यन्त सुदतीजनैम्मह तरुच्छायासु धीरैर्नुत
म्बाल त समनीनयन्निह सरिन्मध्य स्त्रियो हा कथम् ॥१७॥
दुर्बुद्धचैव हि सङ्गताऽयमतुलोऽनर्घोऽत्र नो योषिता-
मानीतोऽयमिहाप्नु कि युवतिभिस्तोयेऽतिभीरुह रि ।
कालिन्दी महमा प्रताय निबिडे वर्षान्धकारेऽप्यमु
मीदन्त पृथुक पुनर्गमयितु मात्रन्तिक हा कथम् ॥१८॥
अथैव विलपन्तीना-
न्तासामाभीरयाषिताम् ।
सुभोतवदिमा वाच-
म्प्रोवाच मधुसूदन ।। १९ ।।
अह बदरनिमित्तं गृह्य (१) मुक्ताफलानि
प्रविति मयि वीथीं नर्मगोष्ठया स्त्रियां व ।
पयसि मिहिरसूनो वश्चितोऽहं विनीतो
हितमिति युवतीना विश्वसेत्को नु वाच ॥ २० ॥
वैद्यस्येव वचश्शारे-
रधैर्यकरमङ्गना ।
श्रुत्वा तत्सुभृश भोता
कान्ताम्तदिदमब्रुवन् ॥ २१ ॥

·२६ नौकाचरित्रे स्थितमयि पुरि दागन् वञ्चयित्वात्र शोरि- न्द्रुतमनुनय क्यैर नयन्तीभिरामि । इह मधु मधुकीटान् वञ्चयित्वा विमृष्ट स्फुटमुरुतरुगाखाबद्धमानीय भूमो ।। २२ ॥ हा त्वनिमित्तमयि नम्तनुपोषण च हा त्वत्कृते गुरुजनम्य विमाननं च । स्नानादिकर्मसु सदा स्मरण च ते न किन्न्वेतदर्थनहहा नृहरे सुजातम् ॥ २३ ॥ आतृप्रि नेऽड्विकमलद्वयमेवनेच्छा देहान् त्वदर्थमुपकल्पयितुं स्थिनास्था । सौख्य विन परमिति त्वयि नो दुगशा किन्न्वेतदर्थमहहा नृहर सुजातम् ।। २४ ॥ नस्त्वा श्रुतिस्मृतिपुराण नुत प्रपत्ति- स्त्वन्नाम तारकमिति त्वदुपामन च । त्वबाल्यकृत्यमहन च कयचिदेव किन्न्येतदर्थमहहा नृहरे सुजातम् ॥ २५ ॥ प्राग्जन्मकोटिषु भृत सुमहत्तपश्च प्राप्त पुराजनुषि राघवतो वरश्च ।

·तृतीयम्मर्ग एतन्निमित्तमयि किवयि तद्वय न त्यक्तु वय पयसि हा नृहर सुजातम ।। २६ ।। भृग विलपतीव- मामीग्युबतोरमौ । समीक्ष्य जावनापाय- मिदमाह तथा हरि ॥ २७ ॥ कालो न शोचितुमयं भजताशु धैर्य- कामस्य हन्तुरपि कर्मफल ह्यलवयम् । उन्मुच्य कञ्चुकचयान्द्रुतमेव नोका- रन्ध्रे विनिक्षिपत माधु यथाम्बु नायात् ।। २८ ।। श्रुत्वा तदा यदुवरम्य वचोऽमृतानि मत्वा हितानि सहमा ब्रजभारसाक्ष्य । बद्धाञ्चलानि सुदृढ नवकञ्चुकानि मुक्त्वा मुखे निदधिर विवरम्य तस्या इति श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिण कृतौ नौकाचरित्रे तृतीयस्मर्ग ॥

·२६
२
अथ श्रीमत्कविवेङ्कटसृरिणः कृतौ
नौकाचरित्र
चतुर्थम्सर्ग ॥
तद्रनचित्रितनवीनखलोनजात
क्षिप्त मुखेऽतिविपुलस्य बिलस्य तस्य ।
नोत बहिस्मपदि तुङ्गतरङ्गसधै-
स्तास्तत्समीक्ष्य सहसैव तथैवमूचुः ॥ १ ॥
हा तानि कञ्चुकशतानि हतानि नीरे
वाताहति न सहने तनुता तनोन ।
जानुपरि स्पृशति रन्ध्रसमुद्गताम्भ
का नो गतिर्वद हर पृथु ते यशस्स्यात् ।। २ ॥
अस्मानुपायकथनेन वियोगभीरू-
स्त्रायस्व दर्शय चल तव यत्पुरोक्तम् ।
सयोगतोऽजनि वधूभिरय प्रयास-
म्साह्य हरे तव कदा पि न विस्मरेम ॥ ३ ॥

·चतुथस्सग ज्ञे किमेतदसुहृज्जनदृष्टिदोषा- ज्जन्मैव न किमथ वास्य कृते स्वदोषात् । त्रायसे श्रितनृपाल भयात्किमस्मा- न्नायाति हा तर कृपा नृहरे किमर्थम् ।। ४ ॥ ति तासा महाबाहु- निशम्य परिदेवनम् । दमाह तदा शोरि कटौषधसम वच. ॥ ५ ॥ सायं भवत्यवसर परिदेवनस्य साय भवेज्झटिति पश्यत कार्यशेषम् । वीयं नवाशुकचय सहमा विमुच्य देयं मुखाय विवरस्य वधूभिरस्य ॥ ६ ॥ प्रत्वा हरेरिदमधीरदृशोऽन्तरङ्ग गत्वा नवं परिभव व्यथया हिया च । भूत्वा पर विमनससम्वनितम्बिनीत्व- मुक्त्वा धिगस्त्विति पुनर्गिरमेवमूचु ॥ ७ ।। कार्य कथं तदिदमा किमुवाच शौरि- रस्मान मानधनता न हि कि खियश्चेत ।

·३०
नौकाचरित्रे
हा किं रहस्यमिह जीवितमस्ति चेन्न
कान्ताः पुरे निजवन परिपालयाम. ॥ ८ ॥
हा कृष्ण किं वदसि वञ्चनया तवाल
कस्याश्चिदप्यनघमापुरतो बदै वम् ।
माभूदिहापदि तदेतदसाधुमौख्य
गोप्या विमृश्य कृरुताश्वियमात्महत्या ॥ ९ ॥
हा कृष्ण गक्नुयुरिमा किमिहापि नग्न-
स्स्थातु नवैरवयवैभुवि तद्यशो वा ।
हा हन्त मद्वचनमद्य निशम्य मुग्धा
मा प्रापयिष्यथ तट किमितो न जाने ॥ १० ॥
कि पाप्मना फलमिद नृहरे वधूना
कि नो ललाटलिपिरेवमिति स्थिता वा ।
बादाय कि प्रणय एष निसर्गतश्चे--
द्वामाः कदापि भुवि विश्वसितुं न योग्या ॥११ ।।
एवं निशम्य वचन
हरेरक्लिष्टकर्मण ।
चिन्तयामासुरवला
मिथ कर्तव्यता प्रति ॥ १२ ॥

·चतुथम्सग समस्तजगदाधार- म्सर्ववेद थनिश्चय । केन वा त्रायते देवः पथा सर्व समीक्ष्यताम् ॥ १३ ॥ श्चित्य सत्यमिति तम्य वचस्स्त्रियस्ता कृष्णस्य तत्र शनकैम्वदुकूलजातम् । न्मुच्य सत्रपमधो विवरान्तरेऽस्मि- निक्षिप्य तस्थुरथ तत्सरिदाजहार ॥ १४ ॥ श्येयुरित्यथ भृश प्रतिपद्य लज्जा सङ्कुच्य गात्रमखिल विनताननाब्जा । नाच्छादनाय कुचयो करयोयुग स्व नाभूदिति स्वहृदि दैवमदूषयस्ता ॥ १५ ॥ सा गलद्वसनशैवलबन्धखिद्य- द्वक्षोजकुड्मलतनूलतिकाननाजै । कोसरोऽम्बुभरित स्फुटमन्तिकस्थ- तत्कृष्णजीवनदता प्रकटोचकार ।। १६ ॥ वीतेषु तेषु वसनेषु विवर्धितेषु ·३ ३२ नौकाचरिने निक्षिप्य वक्षसि हरि प्रसमोक्ष्य तस्य रूपं सगद्गदमिद पुनरत्रुचस्ताः ॥ १८ ॥ एव ललाटलिखित यदि नो विवात्रा तस्यान्यथाद्य न भवेदिति ने वचोभि । नग्नाम्म काममिदमेव हरेऽवशिष्ट हा कष्टमशुकचय क न दृश्यते हि ॥ १८॥ एव विलप्य करुण हृदि पूर्वपुण्यान् मत्वाथ नश्वरमितीदृशसभाग्यम् । सत्कृष्णपादसरसोरुहमाप्तुकामा बामा अपि म्फुटनर मिथ एवमूचुः ॥ १९॥ पश्यामो न कमप्युपायमिह यस्त्रातु स्त्रियो नो भवे- दाकण्ठ समभूजल न सहते भारन्त्वितो नोध्रुवम् । नामैवास्य हरेरजन्यवदत ध्यायन्त्य एवासकृ- द्भक्त्या तच्चरणौ स हि श्रितविभुर्दद्यात्सुखं नो हरि ॥२ नीत कञ्चुकमशुक च विगतो मान क नो जीवित नोका मज्जति मज्जतीह हरिरप्यद्याम्बु संवर्धितम् । भो ब्रह्मेश मुकुन्द माधव हरे नस्सद्गति प्रापये- त्याक्रोशदरवल्लवीकलकलैंडप्रातदाभली ॥

·चतुयात सर्वाधारस्सकलगुणधिनिर्गुणो निर्विकार- म्यर्वात्मासौ सकलविभवोऽप्यादिमध्यान्तशून्यः । साक्षीरूपस्सकलनिगमोत्तमको मोहनाङ्ग- स्साक्षादासीत्तमथ महिला प्रार्थयामासुग्वम् ॥ २२ ॥ इदं सर्व सत्य न भवति जगद्भोगविषयः पदं ते दिव्यं न प्रदिश परम श्रीश नृहरे । यदेतद्रझेन्द्रप्रमुखविबुधैम्सेवितमल शुकव्यासाकूरभृतिविनुत वेदविदितम् ॥ २३ ॥ आकर्य नीरजशा भृशमर्थना ता- मालोक्य तादृशदशामतिदुस्सहा च । क्रव्यादनीरदमरुस्कृतदीनरक्ष कृष्णस्तदा हितमिद कृपया चचक्षे ॥ २४ ॥ मामेव चेतसि निधाय पिवाय नेत्रे पाणिद्वयेन महसैव निरुद्धबाया । भक्त्या क्षण भजत चेद्भवदिष्टदेव दद्यात्सुख युवतयः कुरुतैवमाशु ॥ २५ ॥ वैद्यस्येव गदार्दिता धनवतो निस्वा यथा सेवका- गर्भिण्यश्च यथा प्रसूतिसमये स्वे सूतिकायास्तथा । 0

·नौकाचरित्रे
भक्त्या तत्र वचो निशम्य नृहगच्छाध हस्तैम्निय-
स्वान्यक्षाणि भजन्य एव हृदि त प्रापुस्थिति पोर्विका
न ध्वान्तं न हि गर्जितं न च मरुद्धर्ष न चाम्भोधरा
नौकाया न हि कुत्रचिल्लवजल नालोकि रन्ध्र व वा।
दृष्टा सापि निजस्थले तरलतानुस्मृज्य तत्र स्त्रिय-
श्चेलान्यन्तिक एव कन्चुकयुतान्यालोक्य हर्ष गताः ॥
खक्षिभ्र स्मितमञ्जु खेलतलक फालम्फुरच्चित्रक
चञ्चत्कुण्डलरबदीधितिलमद्गण्डस्थलीशाभितम् ।
दृष्ट्वा मन्मथमन्मथस्य नृहगस्य नदिन्दूज्वलं
मुन्धास्तत्र पुगनुभूतममुग्व विस्मृत्य हृष्टा जगुः ॥ २८
दृष्ट्वा त निजरूपनिजितमनाजन्मानमजाननं
मानाथ मृहभाषिण मुरहर स्निग्धावलोक हरिम
क्रीडन्तं सतत निकुञ्जमदने हृत्कञ्जमध्ये सता
त्रातार वग्कुञ्जरस्य नितगनालिङ्गय हृष्टास्त्रिय ॥ २९
गन्धान् हिमोदलितान् धनसारमिश्रान्
भूवल्लभाय ददुरम्बुजचारुनेत्र्य ।
कस्तूरिकातिलकमप्यलिकेऽस्य चक्रु-
इशीताशुवतिलकस्य तदा तरुण्य. ॥ ३० ॥

·चतुथस्सग दिव्यैम्प्युवर्णव मनमणि नृप्रयोश्च पुष्पादिभिर्मदनन् पसन्जयता । सर्व निवेद्य निजभोगमुग्व तवेनि नीराजन च निगमावस्थस्य चक्र || ३१ ।। तस्योपदां समुपकल्प्य तदा तरुण्य- म्तारुण्यमेव तरणम्य मुदा बकायम् । चक्र प्रणाममपि मानम एव मुग्या भक्त्यान्विता मुम्हरम्य महनकृन्च ॥ ३२ ॥ पव हरि हरिणलोलविलाचनान्ता- समय तत्र लुभृग विविधोपचारै । आनन्दम पुरतुल हृदि योगमाज- सलन्दना इगवतोऽनुभवन्ति य वै ॥ ३३ ।। ताराणामिव चन्द्रमा दिविषदा मध्ये यथैषा विभु--- मुक्तानामिव पद्मगगनग्लो यदृशाना द्विप । शौरिस्तद्वदभात्तदा मृगा मध्ये मुग प्रेक्ष्य त सम्पूज्यापि मैग्नतो निग्गमस्तद्वीक्ष्य हृष्टास्त्रिय ॥ ३४॥ तत्तोऽवरुह्य तरणतरुणीगणाम्ते

·३
नौकाचरित्रे
सानन्दमध्वनि निजोत्सवसम्भ्रमेण
सार्थीकृतेन्द्रमुखवय॑निमेषभावा ॥ ३५ ॥
गन्धेन मूर्छति दिशो दश दिव्यधूपे
पुष्पाणि वर्षति नभस्स्थितदेवसडघे ।
कान्त्या प्रसर्पति विश करदीपिकोधे
गच्छन् परा पथि मुद स वधूजनोऽगात् ॥ ३६ ॥
दृप्यन्नवाशुकचयैर्वरकञ्चुकैश्च
पादाङ्गुलीक्वणिततन्नवभूषणैश्च ।
हम्ताङ्गुलिस्फुरितरत्नमयोर्मिकाभि.
र्गच्छन् परां पथि मुद स वधूजनोऽगात् ॥ ३७॥
गण्डस्थलीस्फुरितकर्णविभूषणैश्च
वक्षस्स्थलोचलितभासुरतारहारैः ।
हस्ताविनिवणितकरणनूपुराये
गच्छत् परा पथि मुद स वधूजनोऽगोत् ॥ ३८ ॥
गायन् हरि दिवि किरन पटवासपासून्
प्रोक्षन्मिथस्स्तनतटीषु हिमोदबिन्दून् ।
विष्वग्दिशो धवलयन् स्मित चन्द्रिकाभि-
गच्छन् परां पथि मुद स वधजनोऽगात् ॥ ३९ ॥

·चतुर्थस्सर्ग सवीजयन् करचलव्यजनानिलम्वे. रालिङ्गयन् मुहुरुरोजयुगै जैश्च बत्रोद्वहन् सरसमच्युतमक्षियुग्मे गच्छन् परा पाथ मुद स वजनाऽगात् ।। ४ ।। मम्मिल्लविच्छुरितदिव्यसुमोदिताभि- रुत्कीर्यमाणपटवाससमेधिताभि । खैर घमध्यमदनसुवासनाभि- गच्छन् परा पथि मुद म वधूजनोऽगात् ।। ४१ ।। एवं ब्रजन् व्रजवधनिवइम्तदानी हर्षेण त सह नयन् मधुकैटभारिम् । मध्येपुर कमपि नैजविहारगेह प्रापय्य तत्र तदिद शुभमाचचक्षे ॥ ४२ ॥ मङ्गल महानुभाव देवदेव मङ्गल मनल श्रितास्मदातिभन्ञ्जनाज मङ्गलम् । परात्परेन्द्रिरासहाय मङ्गल मङ्गल मकन्द कृण न मदाम्तु मङ्गलम् ।। ४३ ।।

·नाकचारत्र
..
एतद्धे रिणा विरचितं पापौघविध्वंसनं
पुण्यं पुण्य । हितं सुमहितं नौकाचरित्रं हरेः ।
यात् पठेच स भवेद्भतया व
बलात्
तेनेवाशु सुयोजितोऽत्र परतश्श्रेयोऽमृताभ्यां सुधीः ।।४५
नित्यं यश
इति श्रीमत्कविवे सूरिणः कृतो
नौकाचरित्रे
र्थस्सर्गः ॥
॥ समाप्तश्चायं प्रन्धः ।।
Copres can be had of
The Saurashtra Sabha,
Madura
&
The Indian Music Publishing House,
t, Bunder Street, Madi

·INAUKA CHARITRALII