·KAVYAMÂLÂ 89.
THE
PADYARACHANA
OF
LAKSHMANA BHATTA
ÂNKOLAKARA.
EDITED BY
PANDITA KEDARANATHA
SON OF
MAHÂMAHOPADHYAYA PANDITA DURGAPRASADA
AND
WASUDEVA LAXMANA SHASTRI PAŅASHIKAR.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂU JÂVAJÍ,
PROPRIETOR OP JIVAJI DĀDĀJI's " NIRŅAYA SİGARA " Press,
BOMBAY.
1908.
Price 12 Annas,

·(Registered according to act IXV of 1867.) (All rights reserved by the Publisher.)

·काव्यमाला ८९. आकोलकरश्रीलक्ष्मणभट्टविरचिता पद्यरचना। co000000 जयपुरमहाराजाश्रितेन महामहोपाध्यायपण्डितश्रीदुर्गाप्रसाद- तनयेन पण्डितकेदारनाथेन, मुम्यापुरवासिना पणशी- फरोपाहलक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा च संशोधिता। सा च मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीता। १९०८ (अस्स ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते. रेवाधिकारः।) मूल्यमेको •It पादोनरूप्यकः ।

·आकोलकरश्रीलक्ष्मणभट्टः। आदोलकरोपनामकः श्रीलक्ष्मणभः कदा समुत्पन्न इति प्रमाणानुपलम्भान शक्यते निर्गतुम् ; परे नायमेकरमार्पशतकादर्वाचीन इवि शक्यते वक्तम् । यदाधारेणास्याः पद्यरचनाया मुद्रणं जातं तत्पुस्तकद्वयमपि शताद्वर्षेभ्यः प्राचीनेषु पत्रेषु लिखितमिति । कविरयं जात्या महाराष्ट्रो भवेत् । (१) पद्यरचनायाः पुस्तकमेकं मान्यवराणां मुम्बापुरप्रान्तीयशिक्षाविभागाध्यक्षाणा. मनुशया पुण्यपत्तनस्थदक्षिणपाठशालायां संस्कृतसाहित्यस्य प्रधानाध्यापकविद्वद्वरेण्य श्री के. वी. पाठकमहोदयः सानुकम्पमस्मत्सविधे प्रेषितं प्रायः शुद्धम् । (२) अपरं च जयपुरराजगुरुकैलासवासि श्रीरूपदत्तमहोदयानां पुस्तकालयत उपलब्धं नितान्तमशुद्धम् । अन्थेऽस्मिन संगृहीतानि च पहूनि पद्यानि काव्यमालासहकारिसंपादकानां के० पं० श्रीकाशीनाथपरवमहोदयानां सुभाषितरत्नभाण्डागारस्य साहाय्येन संशोधितानि । संस्कृतसाहित्योन्नतये समर्पितजीवितानां श्री के. बी. पाठकमहाशयानामुपकार- गौरव च शिरसा वहन्तस्तेषां चिरकृतज्ञाः सः । पद्यरचनायो येषां कवीनां पद्यानि सनामनिर्देशं संगृहीतानि वेप नामान्यत्र संगृह्यन्ते। इन्दकविः, उमापत्युपाध्यायः, अचलः, अमरुकः, अम्यष्ठः, अवन्तिवर्मा, अविलम्बः, भानन्दवर्धनः, भर्तृहरिः, यावूमिधः, कविकङ्कणः, कविराजः, कालिदासः, अकवरीय. कालिदासः (?) कृष्णमित्रः, गणपतिः, गदाधरः, गुणाकरः, जयदेवः, जघनचपला, त्रिविक्रमः, दण्डी, देवेश्वरः, धरणीधरः, नारायणः, निद्रादरिद्रः, परिमलः, पाणिनिः, विह्वणः, भानुकरः, भानुमित्रः, भासः, भोजदेवः, (भोजप्रवन्धः), महादेवः, (महा- नाटकम् ) माघः, मैथिलः, मोरिका, रघुपतिः, रजनाथः, रत्नाकरः,रामचन्द्रः, लक्ष्मणः, लक्ष्मणठक्करः, लक्ष्मणसेनः, लीलावतीकारः, वररुचिः, वराहमिहिरः, वामनः, वाणी. विलासः, वाल्मीकिः, वाहिनीपतिः, विकटनितम्वा (वेणीसंहारनाटकम् ), वैद्यभानुः, श्रीव्यासः, शकवृद्धिः, शङ्कराचार्यः, शाधरः, श्रीहर्षः, पाण्मासिकः, सुवन्धुः, हरिहरः, हर्षदत्तश्चेति । केदारनाथवासुदेवशर्माणौ काव्यमालासंपादकौ।

·पद्यरचनाया विषयानुक्रमः। १ ३ ३ पृष्ठे श्लोकाः श्लोकाः प्रथमो व्यापार:-- १६ प्रतापः १२ १९--२६ १ मङ्गलाचरणादि ។ १७ कीर्तिप्रतापी २७-२९ २ अथावतारा:- १८ दानम् १४ तेषु मत्स्य: १९ विदायः १५ ३८-३९ कूर्मः २ इति द्वितीयो व्यापारः। वराह २ ९-१० अथ तृतीयो व्यापार नृसिंहः २ २० राजवर्णनम् १६ १-४ घामन: १३ २१ सौन्दर्यप्रधाना भार्गवो रामः १४-१६ नृपस्तुतिः दाशरथी रामः ३ १७-१९ २२ धरित्रीपतियात्रा १७ हली रामः ४ २०-२१ २३ पताका १९ २२ २४ तुरजः १९-२३ कृष्णः ५ २४ २५ कृपाण: २० २४-२७ (कृष्णस्य वाम्यम्) ५ २५ २६ वीरवाक्यम् २१ २८-३२ ५ २६-२८ २७ रणः २२ ३३-४१ ४ शम्भोस्ताण्डवम् २९ २८ रणभन्नेऽपदशा २३ ४२-४३ ५ गणेशः ६ २९ रणक्षिविः ६ कार्तिकेयः ६ ३२-३३ ७ भवानी ६ ३४-३८ ३० अरिपलायनम् ८ लक्ष्मीः ३१ अरिनारी ९ गङ्गा ४२-४३ ३२ अरिदम्पती २७ १० मणिकणी ८ ४४-४६ | ३३ भरिनगरम् ६८-७४ इति तृतीयो व्यापारः। इति प्रथमो व्यापारः। अथ चतुर्थी व्यापार:- द्वितीयो व्यापारः- विषयसूचना २९ १ १२ विषयसूचना ३४ अथ गुहार:- १३ कीर्तिः २-१६ कामप्रभावः २ १४ द्विपत्कीर्तिः १२ बालावर्णनम् २९ १५ शौर्योदायप्रधाना वयःसंधिः कीर्तिः १२ तारुण्यम् ७ ८ ११ यमुना ९ ४७ ९ ·४८ ४३ उत्कष्ठिता ३५ ४० शोकाः लोकाः ३५ अय बालावयववर्णनम्- ४१ प्रोष्यत्पतिका तत्र, केशपासः १८-१९ ४२ प्रोषितपतिका सीमन्तसिन्दूरम्३२ २० भालसिन्दूरम् ३२ ४४ अथाङ्गनावान्तरभेदाः- अलकाः तत्र, नवोदा ४९ आननम् ३२ २३-२४ विन्धनवोढा ४९ ૨૧-૨૨ भ्रुवी मुग्धा नयने मध्या अपाङ्ग ३४ ३२-३५ प्रोटा ५० नासामौक्तिकम् ३४ ३६-३७ असती कर्णताटङ्कम् ३५ ३८-३९ विदग्धासती ५० अधरः गुप्तासती पाहू ३५ ४३-४ लक्षितासती ५. ३. लः वेश्या स्तनी कुलटा कुलटोपदेशः ५२ हारः मध्यः इति सप्तमो व्यापारः। ५०-५४ रोमावली अष्टमो व्यापार:- जघनम् ३८ ६२ सौन्दर्यगर्विता ५३ ६३ प्रेमगर्षिता २ पादी सण्डिता ३ ३६ इतस्ततो वर्णनम् ३९ ६५-६७ कलहान्तरिता ५१ इति चतुर्थों व्यापारः। ४५ दूती पञ्चमो व्यापार:- ४६ इन्युपहासः १०-१२ ३५ विरहिणीवर्णनम् ३९ १-२३ ४७'मानिनीमानः स्सरीपालम्भः ४२ ४८ मानापनोदः इति पयमो व्यापारः। ४. अप परस्परप्रीति- अथ पलो व्यापार:- प्रलापः ३८ नायकविप्रलम्भः ४३ तम, नायिकायाः- इति पटो व्यापारः। नायकस ५५ अथ सप्तमो व्यापार- ५. रतप्रसंसा ३९कुलाना २-५५१ रतारम्भः ४. कुलाननाघोषः १ ५२ रतम् ·سد ३ ७४ ६१ जलक्रीडा ६२ वनक्रीडा ७७ पृष्ठे लोकाः ५३ विपरीतम् ५८ ३२-३८ ५४ रतावसानम् ५९ ३९-४० ५५ रताशसनम् ४२ ५६ रतनिद्रा इत्यष्टमो व्यापारः। अथ नवमो व्यापार:- ५७ प्रभातानुनयः ६. ५८ वायुः ६० ५९ प्रभातम् १०-१७ ६० मध्याह्नः १८-२३ ६३ २४-२८ ६४ २९-३३ ६३ भ्रमरीनृत्यक्रीडा ६४ ३४-३८ ६४ कन्दुककोडा ६४ ३९-४१ ६५ दृशीलनक्रीडा ६६ हिन्दोलक्रीडा ६७ ४७--५० ६८ अन्धकारः ६९ अभिसारिका ६५ ५३-५८ इति नवमो व्यापारः। अथ दशमो व्यापार ७० चक्रवाकावस्था ७१ तारावर्णनम् ७२ चन्द्रः ८-१० ७३ सकलचन्द्रः ७४ हर्म्यम् इति दामो व्यापार अथैकादशो व्यापार ७५ विषयसूचनम् ५६ अनुकूलो नायकः ७२ ७७ दक्षिणनायकः ७८ पटो नायकः ७९ धूतों नायकः पृष्ठे श्लोकाः ८० मानी नायकः ११ ८१ अनभिज्ञो नायक: ७४ १२-१३ ८२ शिशुनायकः १४-१६ ८३ वृद्धनायकः १७-१८ ८४ विदग्धनायकः ७५ १९ ८५ देशान्तरोपगत- नायकः २०-२२ ८६ अथ पट्टतुवर्णनम् - तत्र, चपर्नुः ७५ २३ जलधरः २४-२७ घनदुर्दिनम् घनगर्जितम् ७६ ३१-३३ विद्युत् ३४-३५ वर्षाविहारिणी ७७ खद्योतः हंसः इत्येकादशो व्यापारः। अथ द्वादशो व्यापार:- शरत हेमन्तः १०-१८ शिशिरः १९-२३ वसन्तसंधिः २४-२९ वसन्तः ८२ ३०-३४ ग्रीष्मः इति द्वादशो व्यापारः। अथ प्रयोदशो व्यापार:- ८७ हास्यरस: ८८ करुणरसः १५-१८ १० वीररसः ८६ १९ १भयानकरस: २०-२१ ९२ वीभत्सरसः २२-२३ ६७ संध्या ७८ ८० ८९ रोदरसः ·श्लोकाः १२० मेघः ८७ १२१ वायुः १३० प्रशंसा पृष्ठे श्लोकाः पृष्ठे ७३ अद्भुतरसः ८७ १९मृगः अत्युतिः ८७ २५-२६ १०३ ७२-८० ९४शान्तरसः ८१-८२ इति त्रयोदशो व्यापारः १२२ चन्द्रान्यापदेशः १०५ अथ चतुर्दशो व्यापार- १२३ रवेरन्यापदेशः १०५ २५ कल्पद्रुमः ९३ इति चतुर्दशी व्यापारः। ६चम्पकः ४-६ अथ पञ्चदशो व्यापारः-- ७७ केसरतः १२४ समस्यापूर्तयः १०६ ९८ अगुरुः ८-९ १२५ बहिापिकाः १०९ २७ १९आम्रः १०-१२ / १२६ चित्रकाव्यम् ११०-२८-२९ १००द्राक्षा १३-१४ १२७ सज्जनः १०१ पलाश: १२८ उदार: १०२ ताल: ११० ३३-१४ १०३ वृक्षः १८-२१ १३१ संसर्गप्रशंसा १११ ९६ २२-२३ १३२ धनस्तुतिः १११ ४०-४६ १०५ कुमुदती २४-२५) १३३ कृपणः ११२ १.६ भृशः ९६ २६-३२, १३४ अधी १०७ पिकः ९७ ३३-३६ | १३५ दरिदः ११३ ५३-५६ १०८चातकः ५८ ३५-३६, १३६ खल: 1१३ ५५-६० १.९गुका १३७ कुपुत्रः ११० इस: ९९ ४१-४२ १३८ कापुस्पः ६२-६४ ११० समुद्रा ४३-४७, १३९ कर्कश: ११५ ६५-६६ ११२ तडागः ४८-४९ १४० पण्डितः ११५ ६७-६८ ११३ गिरिनिहरः १०० १४१ मुनिः ११४ जलम् १४१ तपोवनम् ११५ ७०-७३ ११५ कूपः १.१ ५३-५४ १४३ महावनम् ११६ ११६ महीधरः १४४ मृगया ११६ ११७ केसरी काव्यप्रशंसा ११६ ८०-९३ ११८ गजः इति पञ्चदशो व्यापारः। १०४ कमलिनी ९ १०१

·काव्यमाला।
आकोलकरश्रीमल्टक्ष्मणभट्टविरचिता
पद्यरचना।
वक्राम्भोरुहपञ्चकं विकचयन्नेत्रत्रयं दर्शय-
लालाटं दहनं स्फुटं प्रकटयंस्तोयं कर्मोचयन् ।
बालं चन्द्रमुदञ्चयन्विरचयन्द्राक्ताण्डवाडम्बरा-
नाश्चर्याणि निदर्शयजगदयं पायान्नटो धूर्जटिः ॥ १ ॥
कवित्वप्रोद्गुम्फश्रवणकृतझम्पव्यतिकर
चिरं येषां स्वान्तं समजनि नितान्तं रसवशम् ।
अमीषां पीयूपापचितसुरयोपाधरपुटो-
लसन्माधुर्ये वा समुदयति किं वा रतिरपि ॥ २ ॥
तर्कज्ञानां तर्कशास्त्रार्कसंपत्संपर्केण क्लिश्यमानान्तराणाम् ।
विश्रान्त्यर्थ संगता कल्पशाखिच्छायेवेयं निर्मितिर्लक्ष्मणस्य ॥ ३ ॥
विज्ञास्तु विज्ञाप्यमिदं पुराणपद्येषु किं चर्वितचर्वणेन ।
यद्यस्ति कौतूहलमीक्षणीया क्षणं कृतिः संप्रति लक्ष्मणीया ॥ ४ ॥
प्राज्ञाः कापि प्रतिज्ञापि तथा वै करवै यथा ।
बुधा अपि सुधास्वादं लभन्ते विबुधा इव ॥ ५ ॥
(ममैव लक्ष्मणस्प)
अथावतारेषु मत्स्यः।
पुच्छं चेदहमुत्क्षिपाम्यनवधिस्तुच्छीभवेदम्बुधिः
क्रीडां चेत्कलये मनागपि जले पीडा परं यादसाम् ।
निःस्पन्दो भृशमत्र निर्भरभरब्रह्माण्डमाण्डक्षय-
क्षोभात्कृश्चितवेष एप भगवान्प्रीणातु मीनाकृतिः ॥ ६॥

·काव्यमाला। " अथ कूर्म:- पायान्मायाजरठकमठाधीश्वरो ब्रह्मनित्या- धिष्ठानोचैर्मठ इव महान्पत्तने पन्नगानाम् । धत्ते धन्या यदुपरि धरा शेपशीर्षोपितासौ कन्दोन्मीलन्नवकमलिनीकाण्डपत्रस्य लक्ष्मीम् ॥ ७ ॥ दृग्भ्यां यस्य विलोकनाय जगतो द्रागीपदुत्तोलित- ग्रीवासोपरि विस्फुरद्रहगणे छत्रायितायां भुवि । हा धिरभूः किमभूदभूतदितरकिं वेति पर्याकुलो हन्यादेप हटादधानि कमठाधीशः कटोराणि मे ॥८॥ अथ वराहः- यस्यालीढमृणालतन्तुवदियं दन्तोपरि स्वधुनी दृकोणोपितदूषिके इव नभस्सेती विवस्वद्विधू । किंच स्निग्धसटाग्रलमनलिनीपत्राममेतनमः सोऽयं कोलकलेवरः कलयसां कल्याणमव्याहतम् ॥ ९॥ (रामचन्द्रस्यैते) भूयादेष सतां हिताय भगवान्कोलावतारो हरिः सिन्धोः क्लेशमपास्य यस्य दशनप्रान्ते नरन्त्या भुवः। तारा हारति वारिदस्तिलकति स्वर्वाहिनी माल्यति क्रीडादर्पणति क्षपापतिरहदेवश्च ताटइति ॥ १०॥ (भानुकरस्य) - अय नृसिंहः-- आहादयत्वेष खरै सामर्दैतेयवक्षःसनिमुत्खनन्यः । प्रहादयं हृदये द्वितीयमन्चेष्टुमिच्छन्निव सूनुरलम् ॥ ११ ॥ (लक्ष्मणस्य) पायान्मायामृगेन्द्रो जगदखिलमसौ यत्तनूचदार्च- ज्वालाजालावलीढं पत भुवि सकलं व्याकुलं किं न भूयात् ।

·पद्यरचना। ३ न स्याचेदाशु तस्याधिकविकटसटाकोटिभिः पाद्य(ट्य)माना- दिन्दोरानन्दकन्दाचदुपरि तुहिनासारसंदोहवृष्टिः ॥ १२ ॥ (रामचन्द्रस्य) अथ वामन:- किं ऋमिप्यति किलैप वामनो यावदित्थमहसन्त दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्थले लचितार्कशशिमण्डलः क्रमः ॥ १३ ।। (माघस्य) अथ भार्गवो रामः-- रामे ब्राह्मणवेपधारिणि धनुर्धत्या कराम्भोरुहे संजन्याङ्गुलिकास्त्रमारचयितुं कैलासमाकर्षति । . तात त्राहि मुत प्रयाहि दयिते निर्याहि सौधावहि- रिं वारमयं पुरान्तकपुरक्षोभः शिवायास्तु वः॥ १४ ॥ (भानुकरस्य) नाशिप्यः फिमभूद्भवः किमभवन्नापुत्रिणी रेणुका नासीद्विश्वमकार्मुकं किमिति सा प्रीणातु रामप्रभा । विप्राणां प्रतिमन्दिरं मणिगणोन्मिश्राणि दण्डाहते- नाधीशः समया यमोऽपि महिपेणाम्भांसि नोद्वाहितः ॥१५॥ द्वारे कल्पतरून्गृहेषु मुरमीश्चिन्तामणीनङ्गदे पीयूषं सरसीपु वत्रकुहरे विद्याश्चतस्रो दश । यः किं कर्तुमयं तपस्यति भृगोवंशावतंसो मुनिः पायाद्वोऽवनिदेवपालनपरो भूदेवभूषामणिः ॥ १६ ॥ (महानाटकात्) अथ दाशरथी रामः- अधिपञ्चवटीकुटीरवर्ति स्फुटितेन्दीवरमुन्दरोरुमूर्ति । अपि लक्ष्मणलोचनैकलक्ष्यं भजत ब्रह्म सरोरुहायताक्षम् ॥ १७ ॥ (लक्ष्मणस्य)

·काव्यमाला।
चालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भावधि प्रहता-
नेफैतर्नसेवनावधि कृपा सुग्रीवसख्यावधि ।
आज्ञा वारिधिबन्धनावधि यशो लङ्केशनाशावधि
श्रीरामस्य पुनातु लोकवशता जानक्युपेक्षावधि ॥ १८ ॥
(कस्यापि)
नियमितपायोनिधिना प्रत्यावृत्तेन रामचन्द्रेण ।
अथ लडिताः पदाभ्यां सरितो भयवामनीभूताः ॥ १९ ॥
(भानुकरस्य)
अथ हली रामः-
निप्पात्याशु हिमांशुमण्डलमधः पीत्वा तदन्तःसुधां
कृत्वैनं चपकं हसन्निति हलापानाय कौतूहलात् ।
भो देव द्विजराजि मादृशि सुरास्पर्शोऽपि न थेयसे
मा मुञ्चेति तदर्थितो हलधरः पायादपायाज्जगत् ॥ २० ।।
क्रीडन्नद्यानवद्यामहमुपरि गदां ग्रामयित्वा जगत्यां
निप्पात्याकाशमुर्वीमुडशशिदिनकृद्धारगुीं विधास्ये ।
यद्वा महाल्यलीलोत्तरलतरहलापातनिर्भिन्नभूमी-
निर्यत्पातालगङ्गोज्ज्वलदहलजलैः सावयिप्यामि विश्वम् ॥२१॥
(रामचन्द्रस्यैती)
अथ बुद्धान
।
मायाबुद्धकुतूहले भगवति व्यालोलयत्यागमा.
नोङ्कारेण भयातुरेण चलितं बिन्दुं विहाय कचित् ।
ओफारः फरपञ्जरं पुरभिदो भेजे त्रिशूलच्छला-
द्विन्दुश्चक्रमिषेण कैटभरिपोस्तस्यौ कराम्भोरुहे ॥ २२ ॥
अथ फल्की-
यवनीनयनाम्बुधोरणीभिर्धरणीनामपनीय तापवहीन् ।
सुकृतद्रुमसेकमाचरन्तं धृतकल्कं प्रणमामि निर्विकल्पम् ॥ २३ ॥

·पद्यरचना। अथ कृष्ण:- कमलाकुचकनकाचलजलधरमाभीरसुन्दरीमदनम् । अधिततशेपफणावलिकमलवनीभृङ्गमच्युतं वन्दे ॥ २४ ।। अथ कृष्णस्य वाम्यम्- कृत्वा सिंहकलेवरं विरचयन्खेदातुरान्कुञ्जरा- न्वाराहीं तनुमेत्य लोलदलकान्विद्रावयन्गोपकान् । धृत्वा मत्स्यवपुस्तडागकुहरे कल्लोलमान्दोलय- कृष्णः शैशवविग्रहं विरचयलेभे भ्रमन्विभ्रमान् ॥ २५ ॥ (भानुकरस्यैते) अथेश्वर:- स्तब्धेऽर्धाङ्गे चरणपतनं नैव वामस्य पाणे- (मत्येनाञ्जलिविरचनं नापि वाचां प्रपञ्चः। अंशे जिह्वाकृपजडतया मानवत्यां मृडान्यां कोऽन्यः कल्पोऽनुनयविधावर्धनारीश्वरेऽभूत् ॥ २६ ॥ (लक्ष्मणस्य) मल्लीमाल्यधिया सुधाकरकलां कण्ठश्रियं कजल- प्रान्त्या भालविलोचनानलशिखां सिन्दूरपूराशया । कैलासे प्रतिविम्बितात्स्ववपुपो गृहन्हसन्त्या मुहुः पार्वत्याः प्रतिकर्मकर्मणि चिरं मुग्धो हरः पातु वः ॥ २७ ॥ (गणपतेः) ओंकारो यस्य कन्दः सलिलमुपनिपन्यायजालं मृणालं ब्रह्माण्डं यस्य काण्डं प्रसरति परितो यस्य यागः परागः। भृङ्गध्यानः""(1) विजनमुरधुनीतीरयासोऽधिवासो यस्यानन्दो मरन्दः पुरहरचरणाम्भोरुहं तद्जामः ॥ २८ ॥ (मानुकरम्य)

·काव्यमाला
-
अथ शम्भोलाण्डवम्-
चम्चत्या दहति क्षतक्षितिचलचक्षुःश्रवःसंहति-
। त्रस्यदिक्पतिदिग्गजातिधराधःशेपनश्यति ।
दोर्दण्डाहतिसंतत्तित्रुटदुरुब्रह्माण्डमाण्डस्थिति-
वस्तस्वर्पतिसंप्रमन्नति भवस्यास्तां मुदे ताण्डवम् ॥ २९ ॥
(लक्ष्मणस्य)
अथ गणेशः---
विशः सर्वविमान्परिहरतु स यत्कर्णतालादुच्च-
द्वायुज्याघृतगण्डस्थलयुगलगलद्भरिसिन्दूरपूरैः ।
आरुण्याद्वैतभावं गतवति जगति कापि नो भाति भानु-
नेवासौ शीतभानुः कचिदपि नितरां भासते वा कृशानुः ॥३०॥
(लक्ष्मणस्य)
कोडं तातस्य गच्छन्विशदविसधिया शावकं शीतभानो-
राकर्यन्भालवैश्वानरनिशितशिखाशोचिपा तप्यमानः ।
गङ्गाम्भः पातुमिच्छुर्भुजगपतिफणाफूस्कृतैर्दूयमानो
माना संबोध्य नीतो दुरितमपनयेहालवेपो गणेशः ॥ ३१ ॥
अथ कार्तिकेयः
मूर्धी मन्मथशासितुर्विगलिते क्षीराशयास्वादिते
वके बालतुपारभासि परितः कण्ठोदरे तिष्ठति ।
शेपं वीक्ष्य विलोलगोणनयनं भिन्नाधरौष्ठश्रियं
व्यातन्वन्करतालिकां विहसितं बालो विशाखो दधौ ॥ ३२ ॥
शृङ्गे शिरीपमालां कण्ठे घण्टा पदेषु मजीरम् ।
विन्यस्य प्रतिभवनं भर्गवृपं भ्रामयामास ॥ ३३ ॥
(भानुमिश्रस्यैतौ)
अथ भवानी-
स्खलितं करकङ्कणं निशायामय शर्वेण भुजङ्गनिर्मितं तत् ।
उपसि प्रविलोक्य भीतवत्या भगवत्याः करधूननं घिनोतु ॥ ३४ ॥

·पद्यरचना। ७ दरिद्रजनरञ्जनस्तव भवानि दृक्खञ्जनः स चेदभिमुखो भवेत्स न भवेत्किमेवं जनः। . पयोधरतटीभरालसनमद्वयूटीलस- न्मणिद्युतिविदीपिताम्बरतटीमहीमण्डलः ॥ ३५ ॥ (लक्ष्मणस्यैती) हरिपत्राम्बकां फुल्लनलास्यां कुन्तिगामिनीम् । केतुवाराचितां दाक्षी धनकूचयुजं भजे ॥ ३६ ॥ चन्देऽहं कालिकामष्टभुजब्यूहवृतां शिवाम् । विध्यादिसुरसन्दोहैर्वन्दितां सुपमाम्बकाम् ॥ ३७ ॥ (एतौ भोगिसूनोर्वेणीदत्तस्य) यदेतल्लावण्यं भगवति भवप्रेमलहरि त्वदीयाङ्ग्रेरमात्पथि सह रजोभिर्विगलति विनिर्मातुं शातक्रतुवपुरपङ्केरुहमुखी- स्तदुन्छव्यापारैरपहरति मन्ये कमलभूः ॥ ३८ ॥ (भानुकरस्य) अथ लक्ष्मीः- आख्याते हसितं पितामह इति त्रस्तं कपालीति च व्यावृत्तं गुरुरित्ययं दहन इत्याविष्कृता भीरता । पौलोमीपतिरित्यसूयितमथ ब्रीडाविननं श्रिया पायाद्वः पुरुषोत्तमोऽयमिति यो न्यस्तः सपुप्पाञ्जलिः ॥ ३९ ॥ (क्षेमेन्द्रस्य) शिरो व्याधुन्वत्यास्तव जननि सिन्दूरकणिका निकामं दृक्पझे पतति किमतः पश्यसि न माम् । रतारम्भे किंतु प्रचलमणिकेयूरमुखरं हरन्वक्षोवासः स खलु कृतकृत्यो मधुरिपुः ॥ १० ॥ (भानुकरस्य) ·काव्यमाला। पद्मायास्तनहेमसम्मनि मणिश्रेणीसमाकर्षक किंचित्कम्बुकसंघिसंनिधिमिते शारेः करे तस्करे । सद्यो जागृहि जागृहीति वलयध्यानैर्भुवं जाग्रता कामेन प्रतियोधिताः प्रहरिका रोमाकुराः पान्तु वः ॥ ११ ॥ (कस्यापि) अथ गङ्गा- इयं चिद्रूपापि प्रकटजलरूपा भगवती यदीयाम्भोबिन्दुर्वितरति च शम्भोरपि पदम् । पुनाना धुन्वाना निखिलमपि नानाविधमघं जगत्कृसं पायादनुदिनमपायात्सुरधुनी ॥ १२ ॥ (लक्ष्मणस्य) जडता जडतामम्ब पङ्कः पङ्ख व्यपोह्तु । भ्रान्तिस्तव मम प्रान्तिमधोगतिरधोगतिम् ॥ ४३ ॥ (कस्यापि) अथ मणिकर्णी- अमुक्तां भूपयन्तु स्वां तनुं संसारसिन्धुगैः । मणिकर्णी ताम्रपर्णी मुक्तिमुक्ताफलैर्जनाः ॥ ४४ ॥ (लक्ष्मणस्य) स्नातं वारिपु निर्मलेषु जटिलो जातः पुनः कुन्तलः फाये क्षालितमेव पङ्कपटलं कण्ठे पुनः कालिमा । उद्दामाः खलु वीचयः परिचितः कान्तः करो भस्मना मातः श्रीमणिकर्णि कर्णपरुपं जल्पामि कोऽयं क्रमः ॥ १५ ॥ मूर्तीः शीतरुचः फलां विसधिया व्यालोलमालोकते फण्ठे नीलमपाकरोति सलिलैजम्बालजालभ्रमान् । भूयः मोन्छति कुन्तलम्खलदयां धाराधिया स्पर्धनी- मन्योन्यं मणिकर्णि कौतुकमिदं निर्मज्य निर्गच्छता ।। ४६ ॥ + ·पद्यरचना। अथ यमुना- ऊरीकर्तु सुदिनकिरणप्रीतिधारामुदारां दूरीकर्तुं दिनकरकरक्लेशवाधामगाधाम् । यस्याः पुण्ये पयसि विशति खातुकामा त्रियामा प्रायस्तस्यास्तिमिरततिभिः श्यामलं नीरमस्याः ॥ ४७ ॥ (भानुकरस्यैते) इति श्रीआधोलकरलक्ष्मणभट्टविरचितायां पद्यरचनायां प्रथमो व्यापारः॥१॥ . द्वितीयो व्यापारः। अथानवद्यपद्येषु प्रतिपाद्यस्य कीर्तये । तत्पद्यकर्तृकी च कीर्त्यन्ते तानि कौतुकात् ॥ १॥ अथ कीर्तिः- आभात्येतद्रिचन्द्र वियदपि निखिलं हन्ति(दन्ति)नस्तु त्रिदन्ता गङ्गापूरश्चतुर्धा प्रविलसति लसत्पञ्चदन्तः करीन्द्रः । पक्रः (सप्तवक्र:) परिणमति तथा पङ्गुणाः सससंख्याः शङ्के त्वत्कीर्तिमूर्त्या नवमिव जगदालक्ष्यते क्षोणिपाल ॥२॥ दुग्धाम्भोधेः परिचुलुकनं संपिधातुं सुधाया- स्वासः मुत्रामगजमहसामातपत्रस्य मित्रम् । भङ्गो गङ्गाचपलपयसां तन्द्रिका चन्द्रिकाया- स्त्वत्कीर्तिः सा जयति जगति क्ष्मापतीनां रतीश ॥ ३ ॥ पाचं दुग्धाम्युधिरपि सुधानर्ण्यमय तथैता- स्ताराहारास्तनुमलयजं चन्दनं चन्द्रिकैव । इन्दोविम्ब रुचिरमुकुरः स्वर्गतेति श्रुताया- स्तत्त्वत्कीर्तरुपहृतमिदं स्वःपथि स्वर्वभिः ॥ ४ ॥ दुग्धाम्भोधावगाधे विहरति सुधया क्षालयत्यप्रियुग्म कृत्ला ज्योत्ला दुकूलं कलयति मलयोद्भूतचची तनोति । २ ·१० काव्यमाला। स्वच्छन्दं नृत्यति द्रागुरगपतिशिरस्पेच निद्राति चन्द्रे त्वत्कीर्तिः स्वामिनीव त्रिजगति विहरत्येवमुर्वीश गुर्वी ॥५॥ देव त्वद्यशसा सितांशुमहसा गीर्वाणवृन्देऽखिलं शंभोर्भावमवापिते तु सहसा चेत्कौतुकं तच्छृणु । साकृताः सकुतूहलाः सचकिताः सोत्कण्ठिताः साद्भुताः साशङ्काश्च मुहुर्मुहुर्मधुरिपो लक्ष्म्या दृशः पातिताः ॥ ६ ॥ (एते लक्ष्मणस्य) मन्येऽरण्ये कुलगिरिगुहागहरे पर्यटन्ती विद्धा दर्भेः किमपि चरणे वासुदेवस्स कीर्तिः । इन्दौ कुन्दे कुमुदमुकुले चामरे चन्दने वा दत्त्वा (दत्त्वा) मृदुनि पुरतः पादमेपा प्रयाति ॥ ७॥ विद्वगोष्ठीगरिष्ठ प्रतिभटदमन श्रीनिजाम प्रतीमः कृत्वा त्वत्कीर्तिगाथां वहति गणविधि पायोनिः कठिन्या । वका लेखा गुरूणाममृतकरकलाकम्बुमल्लीमरालाः शुद्धा लेखा लघूनां विसभुजगनभोनिमगा दन्तिदन्ताः ॥ ८॥ (भानुकरस्य) वाणीकण्ठाभरण भवतो रुद्रचन्द्र क्षितीन्दोः कुन्दस्फीते यशसि नमसो बिम्बमालोकयन्त्यः । त्वद्वैरिण्यो विरहविकला वक्षसि न्यस्तकामा पा(वा)रं वा(रं) भवकमलिनीपत्रबुद्ध्या मृशन्ति ॥ ९॥ (रामचन्द्रस्य) राजेति क्षणदाकरं विजयते दानोरुलक्ष्मीरिति स्वर्नाग बहुवाहिनीपतिरिति क्षीरोदमास्कन्दति । दुर्गाधीश इति स्फुटं पुररिपुं विद्वेष्टि भोगोद्भट- थीरित्यर्दति वासुकि स्वयशसा दिल्लीन्द्रचूडामणिः ॥ १० ॥ (धरणीधरस्य) ·पद्यरचना। ११ प्रतिनगरमटन्ती प्रत्यगारं ब्रजन्ती प्रतिनरपतिवक्षःकण्ठपीठे लुठन्ती । गिरिगरिमनितम्बाच्छादने सावधाना तदपि च तव कीर्तिनिर्मलैवेति चित्रम् ॥ ११ ॥ (कस्यापि) वीरक्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुप- स्त्वत्कीर्तस्तुलनां कलङ्कमलिनो धत्तां कथं चन्द्रमाः । स्यादेवं त्वदरातिसौधशिखरप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुर- ग्रासासक्तमतिः पतेद्यदि पुनस्तस्याङ्कशायी मृगः ॥ १२॥ प्रान्त्वा भूवलयं दशास्यदमन त्वत्कीर्तिहंसी दिवं याता ब्रह्ममरालसंगमवशाद्या तत्र गुर्विण्यभूत् । पश्य स्वर्गतरङ्गिणीपरिसरे कुन्दावदातं तया मुक्तं भाति विशालमण्डकमिदं शीतयुतेर्मण्डलम् ।। १३ ॥ (महानाटकात्) तुङ्गब्रह्माण्डसिंहासनमिदमुदयचित्रमध्यास्य नित्यं न्यचदिव्यसवन्तीसितचमरचयं लालयन्दिग्यधूमिः । राकाचन्द्रातपत्रं दिनकरमुकुरं ग्राहयल्लोकपाला- निर्जित्यैन्द्रं करीन्द्रं तव जयति यशश्चक्रवर्तीवघेल ॥ १४ ॥ (अकबरीयकालिदासस्य) यस्य क्षोणिपतेर्विहायसि यशोराशौ चमत्कुर्वति द्राकर्पूररजोभ्रमेण वणिजो चीथीमुपस्कुर्वते । चक्षु चञ्चलयन्ति चन्द्रकिरणम्रान्त्या चकोराः पयो- बुद्ध्या व्योग्नि नियोजयन्ति कलशीमानीय वामम॒वः ॥१५॥ (कस्यापि) राजन्नचण्डरुचिमण्डलपुण्डरीका दिग्दन्तिवऋविचरन्नवदन्तिनका ।

·१२ फाव्यमाला। उहुद्ध' "नीरधिबुहृदाली कल्लोलिनीव तव वल्गति मल्लकीर्तिः॥ १६ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ द्विपत्कीर्तिः- रघुतिलकनृपाल त्वविपत्क्षोणिपाल- प्रविलसदपकीर्तिश्यामले, विश्वजाले । भगवति भजमाने कृष्णतां शूलपाणी किमुंदधिगिरिपुत्र्यौ चक्रतुस्तन्न विद्मः ॥ १७ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ शौयाँदार्यप्रधाना कीर्तिः-- लमं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययेवासियष्टयारिकण्टे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या पतन्ती च दृष्टा । तत्सक्तोऽयं न किंचिद्गुणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता मृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिति गतेवाम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥१८॥ कस्यापि । (हर्षदत्तस्य) अथ प्रताप:- अये नृपतिमण्डलीमुकुटरल युप्मद्भुजा- महोम्मततिसंजुपा यत भवप्रतापार्चिपा । द्विषामतिभृशं यशःप्रकटपारदोध्मापना- दुदुस्फुटत तारकाः कपटतो विहायस्तटे ॥ १९ ॥ (लक्ष्मणस्य) क्षोणीपर्यटनव्रते क्षितिपते युप्मप्रतापो भ्रम- सौराष्ट्र मगधे कलिङ्गसविधे चङ्गे यदझे गतः । तत्पापं परिहर्तुमम्बरमणिन्याजेन सप्तार्णवे सात्वा विष्णुपदं स्पृशन्नपि भृशं भूयः परिभ्राम्यति ॥ २०॥ (कस्यापि) ·पद्यरचना। my अध्यायोधनवेदि मार्गणकुशानास्तीर्य खड्गनुचा हुत्वारः पललं चरुं हविरसृक् तन्मस्तकस्वस्तिकैः । संवेष्ट्याहवनीयमानसदसिख्योऽसौ प्रतापानलो- ऽस्थापि द्वागुदफाञ्जलीकृतचतुःपाथोधिना श्रीमता ॥ २१ ॥ (परणीधरस्य) येनोद्दग्धात्वदरिनिकरादे॒न्धनवातकासं- . भूतो धूमो गगनमसितत्वं निनायावलक्षम् । भूबिम्बाहस्कर नरपते हारिसिंह त्वदीयो- ऽनन्तापीठे खलु विजयते स प्रतापकृशानुः ॥ २२ ॥ (भोगिसूनोर्वेणीदत्तस्य) लङ्काधामनि वीर भानुनृपतेः प्रेक्ष्य प्रतापोदयं प्रत्यागारमधीरनीरजदृशो भूयो हुताशनमात् । क्षुभ्यद्वाणि विधूतपाणि विगलन्मुक्तामणि प्रस्खल- द्वाप्पश्रेणि विलोलवेणि दयितं कण्ठस्थले विप्रति ।। २३ ।। क्षोणीकाम निजामशाह भवतः प्रौदैः प्रतापानलै. द्रोगेव द्रवरूपतामुपगते चामीकराणां चये। अश्यद्वासवधामघोरणि मुहुर्मज्जद्रय़ामणि अस्यत्कामिनि निप्पतद्वनितलं मेरोः समुन्मीलति ॥ २४ ॥ त्वलातापानल ज्वालादग्धं दुग्धोदधि पुनः । नास्वादयति विस्वादमगस्त्यो विस्तृताञ्जलिः ॥ २५ ॥ (एते भानुकरस्य) कूर्मः पादोऽत्र यष्टिर्भुजगपतिरसौ भाजनं भूतधात्री तैलापूराः समुद्राः कनकगिरिरयं वृत्तवर्तिप्ररोहः । ज्योतिश्चण्डांशुरोचिर्गगनमलिनिमा कजलं दह्यमानाः शत्रुश्रेणीपतना ज्वलति रघुपते त्वातापप्रदीपः ॥ २६ ॥ (महानाटकात्) ·काव्यमाला। -- अथ कीर्तिप्रतापी- क्षितिप किमपि चित्रं जागरूकेऽपि युप्म- द्यशसि शशिकदम्बे वातापेऽर्कविम्चे । नयनकुवलयानि त्वविपत्कामिनीना- मपि च वदनपान्याशु यत्संकुचन्ति ॥२७॥ (लक्ष्मणस्य) त्वत्प्रतापार्कविम्बेनासधेन विकचीकृता । कीर्तिस्ते भाति विगतालिबजाङ्केव पद्मिनी ॥ २८ ।। (भोगिसूनोर्वेणीदत्तस्य) कीास्य चन्द्रकरकोमलयातिशुभं शोणं नवार्ककिरणप्रतिमप्रतापैः । श्यामद्युति द्विपदकीर्तिमसीभिरित्थं . चित्रं तदाम्बरमराजत दिग्वधूनाम् ॥ २९ ॥ (अम्बष्ठस्य) अथ दानम्- देव क्षोणितलाधिपे त्वयि महादानप्रधाने विधौ चेतः कुर्वति पातयत्यपि दृशं स्वर्णादिके वस्तुनि । विप्राणामतिघोरधारकठिनद्योतत्कुठारोद्यता. घातप्रस्फुटिताङ्गसंधिचकितो मेरुः परं दूयते ॥ ३० ॥ अन्यार्थमङ्गीकृतवारिपाणी विशङ्कमानस्तव दानवारि । परस्परं दीनमुखा न के वा देवाः सुमेरुं शुशुचुः स्वभूमिम् ॥३१॥ (एतौ लक्ष्मणस्य) दाने द्राधीयसि कपटतः स्वस्तटिन्याः कठिन्या- ........."तव कृतवता" ...."गारभितौ। नापि प्रापि कचिदपि" 'श्रीनिजामद्वितीय- स्तेनाकारि स्थगितमनसा येधसा बिन्दुरिन्दुः ॥ ३२ ॥ -- ·पद्यरचना। यशकिरणधोरणीतुलितरोहिणीवल्लभ त्वया क्षणमुदीक्ष्यते जगति यो दरिद्रो जनः । पयोधरमहीधरे नटति तस्य वामझुवां रणत्कनककिङ्किणीकलरवेण देवस्मरः ॥ ३३ ॥ (एतौ भानुकरस्य). म्लायद्वक्ररुचः कदन्नकणिकाकुक्षिभरा भिक्षवो ये केचिक्षितिकामरामनृपतेः पु"दृशो गोचराः । तत्तत्कान्तकुटुम्बिनीश्रुतिनटचाटङ्करत्नाकुर- ज्योत्लाभिर्जटिलीभवन्ति भुवने का वा न दिग्भित्तयः ॥ ३४ ॥ (रामचन्द्रस्य) अनेन सर्यार्थिकृतार्थता कृता हतार्थितौ कामगयीमुरद्रुमौ । मिथः पयःसेचनपल्लवाशने प्रदाय दानव्यसनं समामुतः ॥ ३५ ॥ (श्रीहर्पस्य) देव त्वत्करनीरदे दिशि दिवि प्रारब्धपुण्योन्नती चञ्चत्कङ्कणरत्नराजि तडिति स्वर्णामृतं वर्षति । स्फीता कीर्तितरङ्गिणी समभवत्तृप्ता गुणग्रामभूः पूर्ण चार्थिसरः शशाम विदुषां दारिद्यदावानलः ॥ ३६ ।। (महानाटकात) त्वया वीरगुणाकृष्टा ऋजुदृष्ट्या विलोकिताः। लक्ष्यं लब्ध्वैव गच्छन्ति मार्गणा इव मार्गणाः ॥ ३७ ॥ (कस्यापि) अथ विदाय:- लक्ष्मीविश्रमकुजकल्पविटपिन्विद्वत्कृपावारिधे दृष्टिं रोहनिधे निधेहि महती दीने दयाद्री पुनः । १. पानीयम्. २.याचा:. ३. गमनानुमतिः.

·काव्यमाला । अस्मद्वारिनिवद्धसिन्धुरघटाव्यालोलकर्णानिलः पीयन्तामरविन्दसुन्दरदृशां स्वेदाम्भसां विन्दवः ॥ ३८ ॥ क्रीडामूलं दुकूलं दलितरिपुमहीपालयन्दं गजेन्द्र दत्वा तुझं तुरङ्गं विरचय वमुधानाथ तावद्विदायम् । युप्मत्सत्कारभाजं दिशि दिशि चकितैः प्रेक्ष्य मामक्षिपाते- वक्षोजाभोगभूमौ विलठतु पुलकश्रेणिरेणेक्षणानाम् ॥ ३९ ॥ (एती भानुकरस्य) इति श्रीआशेलकरलक्ष्मणभटकृतायां पद्यरचनायां द्वितीयो व्यापारः ॥ तृतीयो व्यापारः। अय राजवर्णनम् - राजानः शशिभास्करान्वयभुवः के के न संजज्ञिरे भर्तारं पुनरेकमेव हि मुवस्त्यां वीर मन्यामहे । येनाझं परिमृद्य कुन्तलमथाकृप्य व्युदस्यायत चोलं प्राप्य च मध्यदेशमसकृत्काभ्यां करः प्रापितः ॥ १॥ (कस्यापि ) शत्रुनीरजशोऽनुपातमाख्यापदेन हरिसिंह नाम ते । मोहिता हरिहरीति चक्षते रूपशौर्यबलसंहितैर्गुणैः ॥ २ ॥ (भोगिसूनोर्वेणीदत्तस्य) कृष्णं समरसतृष्णं दृष्टवतो विष्टरश्रवसः । राजन्यजन्ममूले भुजमूले पुलकमुकुलानि ॥ ३ ॥ क्षोणीकाम निजामशाह विलसत्सिन्दूरकुन्दसजि सप्टा त्वचरणं विधाय निदधे वैरिश्रियो मूर्धनि । सीमन्तस्य चकास्ति कापि सरणिस्तस्योर्ध्वरेखादयः सिन्दूरस्य कणा जयन्ति किरणाः कुन्दानि मन्ये नखाः ॥ ४ ॥ (एतौ भानुकरस्य) ·पद्यरचना। १७ . अथ सौन्दर्य प्रधाना नृपस्तुतिः- गेहे गेहे सुभगसुदृशो रामभद्र क्षितीश त्वामालिख्य स्वमपि सविधे सस्पृहं भावयन्त्यः । तस्मिन्नाकस्मिकमुपनते वल्लभे भीतिभाजः पोप्पं चापं तव करतले वेपमाना लिखन्ति ॥ ५ ॥ (कस्यापि) अयं कामो निजामो वा त्वया किमवधारितम् । इति दृष्टिरिव प्रष्टुं श्रुतिं श्रयति सुध्रुवाम् ॥ ६ ॥ सबै लुण्ठितमुद्भटैस्तव भटैम्तेन द्विषत्सुभ्रुव- स्त्राणाय त्वयि योजिताञ्जलिपुटं काकूक्तिमातन्वते । त्राणं दूरत एव तिष्ठतु मनस्तासां त्वया लुण्ठितं सद्गम्भीर वदामि कुप्यसि न चेत्साधोरयं कः क्रमः ॥ ७ ॥ अलसं वपुपि श्लथं दुकूले चपलं चेतसि धूसरं कपोले । चकितं नयने स्तने विलोलं तव नामश्रवणं तनूदरीणाम् ॥ ८ ॥ (एते भानुकरस्य) अथ धरित्रीपतियात्रा-- चोली चोली न तु कलयते गुर्जरी जर्जराङ्गी भूर्जाक्रान्ता विगति विपिनं मालवी सालवीथीम् । नो संगीतं रचयति मनागङ्ग वङ्गी कृशाङ्गी नाझी रागं रहसि तनुते भूपते त्वत्प्रयाणे ॥९॥ (लक्ष्मणस्य) जाने युप्मत्प्रयाणे शितितिलक रजोयोगदोषादशेषा दिग्योपाः शान्ति सद्यस्त्वदरिनृपवधूनेवनीरापगासु । संगम्य त्वत्प्रतापैस्तदनु किमुदधौ दोहदं देव तासां प्राची प्रातः प्रसूते यदियमुरुमहोऽखण्डमार्तण्डबिम्बम् ॥१०॥ (रामचन्द्रस्य) ३ ·काव्यमाला। देव त्वद्विजये तुरङ्गमखुरवातक्षतक्ष्मातला- प्रोडीने रजसः परागपटले दिक्चक्रमाक्रामति । अक्ष्णां पतिशतानि निन्दति निजं हस्तद्वयं निन्दति स्वां निन्दत्यनिमेपतां परिपतद्वाप्पाम्बुधारो हरिः॥ ११ ॥ (महानाटकात्) त्वद्याने वाजिराजिप्रखरखरपुटोद्धृतधूलीतमिले लुण्टाकेभ्यो भियेव स्फुटमुपनयते गोसहसं विवस्यान् । गोपायन्ति द्रुतं खं चलयमपि दिशो न क्षमापि क्षमाभू- स्थातुं वा गन्तुमुतिलक वसुमती केवलं कम्पते स ॥१२॥ (महाकाव्ये) काची फाश्ची न धत्ते फलयति न दृशा केरली केलितल्पं सिन्दूर दूर एव क्षिपति करतलन्यस्तमान्ध्री पुरन्ध्री । सौराष्ट्री मार्टि भूयः सपदि नयनयो रक्तयो रक्तिमान कार्णाटी कर्णिकायां मलिनयति मनो मानसिंहप्रयाणे ॥ १३ ॥ (कस्यापि) वाहव्यूहखुरक्षतां वमुमती संवीक्ष्य मूवती भेरी भाकृतिचश्चलेन पयसा वारांनिधिः सिञ्चति । दिग्वाला तनुते निजामतृपतेर्वातं पताकांशुफै- धूलीधोरणिरश्विनीसुतमिव प्रष्टुं दियं धावति ॥ १४ ॥ वेलपक्षतिराजहंसयुवतित्रुट्यन्मृणालावलि- प्राम्यत्षट्पदभूरिभाकृति पतचक्रीकृतकेति । पर्यस्यन्नवपद्मसंहतिष्पृथग्दिम्यतिवेगस्थिति- प्रस्थानध्वजवातलोलमजनि स्वर्गापगायाः पयः ।॥ १५ ॥ भेरीभाडतिभिस्तुरङ्गनिनदैः कुम्भीन्द्रकोलाहलै: प्रस्थाने तव वीरभान दलितं ब्रह्माण्डभाण्डोदरी । १.वीरभानाख्यो राजा.

·पद्यरचना। ९ : आधाय ज्वलति प्रतापदहने रङ्गैः पुनर्वधसा तारानायकतारकासुरसरियाजादिवायोजितम् ।। १६ ॥ (भानुकरस्यैते) अथ पताका नृपतिनिजामचमूचरचरणार्पणवहलपीडाभिः । रचयति पहिरिव रसनामरुणध्वजकैतवादवनिः ॥ १७ ॥ निजामवसुधाधिपे क्षिपति शोणकोणे दशौ रणाङ्गणसमुद्भटैः प्रतिभटैविभिन्नीकृतम् । वपुर्विपुलवेपथु व्यथितमन्जिनीप्रेयसो नपञ्चरविशङ्कया किमु पत्ताकया स्पृश्यते ॥१८॥ (एतौ भानुकरस्य) अथ तुरङ्ग:- वातं स्थावरयन्नभः पुटकयन्स्रोतस्विनी सूत्रयन् सिन्धुं पल्वलयन्वनं विटपयन्भूमण्डलं लोप्टयन् । शैलं सर्पपयन्दिशं घ्यणुकयलोकत्रयं क्रोडयन् हेलारव्धरयो यस्तव कथंकारं गिरां गोचरः ॥ १९ ॥ मेखलीयति मेदिन्याः ककुभः कङ्कणीयति । मण्डलीस्तुरगः कुर्वजगतः कुण्डलीयति ॥ २० ॥ (भानुकरस्यैतौ) धूलीभिर्दिवमन्धयन्वधिरयन्नाशाः खुराणां रवै- यातं संयति खजयजयजयैः स्तोतृन्गुणैर्मूफयन् । धाराधनसंनियुक्तजगता राज्ञामुनाधिष्ठितः सान्द्रोत्फालमिपाद्विगायति पदा स्पष्टुं तुरङ्गोऽपि गाम् ॥२१॥ (श्रीहर्पस्य) अलक्षितगतागतैः कुलवधूफटाक्षैरिय क्षणानुनयगीतलैः प्रणयकेलिकोपरिव ।

·२० काव्यमाला। मुवृत्तममृणोन्नतैमूंगशामुरोरिव त्वदीयतुरगैरिदं धरणिचक्रमाक्रम्यते ॥ २२ ॥ (कस्यापि) निर्मासं मुखमण्डले परिमितं मध्ये लघु कर्णयोः स्कन्धे बन्धुरमप्रमाणमुरसि स्निग्धं च रोमोदमे । पीनं पश्चिमपार्श्वयोः पृथुतरं पृष्ठे प्रधान जवे राजा वाजिनमाररोह सकलैयुक्तं प्रशस्तैर्गुणैः ॥ २३ ॥ (त्रिविक्रमस्य) अथ कृपाण:- भृमृन्मौलितटीपु दर्शितसमारम्भोऽयमम्भोथर- स्त्वत्खड्गः प्रतिपक्षपङ्कपटलं प्रक्षालयन्धारया । व्युद्धक्रुद्धविरुद्धसिन्धुरदलगण्डस्थलप्रस्खल- न्मुक्ताभिः करकाभिराशु समरक्षोणीतले वर्षति ॥ २४ ॥ (गणपतेः) वीर त्वत्ख गधारानिहतरिपुगणास्तं हिमांशु विभिद्य स्वर्गे यान्ति स्म नूनं विगलितकलपाः साधुवत्पुण्यलभ्ये । यस्मिन्संलक्ष्यते वै विकटमलपदे नावभेदोऽधुनापि मध्याभ्यालक्ष्यदेवसूतिततविषयो देव भूबिम्बमानो ॥ २५ ॥ (भोगिसूनोर्वणीदत्तस्य) क्षोणीकाम निजाम तावकभुजं लब्ध्वा भुजङ्गेश्वर जानीमः करवालकालभुजगी किं नाम गर्भिण्यभूत् । यद्भिन्नेभकपोललोलविगलन्मुक्ताकलापच्छला- दच्छामण्डपरम्परामधिरणं सूते स्फुरन्ती मुहुः ॥ २६ ॥ (भानुकरस्य) हस्ताम्भोजालिमाला नखशशिरुचिरस्यामलच्छायवीची तेजोमेघूमधारा वितरणकरिणो गण्डदानप्रणाली । .

·पद्यरचना । वीरश्रीवेणिदण्डो लवणिमसरसीबालशैवालवल्ली वेल्लत्यम्भोधरश्रीरकबर धरणीपालपाणी कृपाणः ॥ २७ ॥ (अकवरीयकालिदासस्य) अथ वीरवाक्यम्- अद्यारभ्य कठोरकार्मुकलताविन्यस्तहस्ताम्बुज- स्तावन्न प्रकटीकरोमि नयने शोणे निमेषोदयान् । यावत्सायककोटिपाटितरिपुक्ष्मापालमौलिस्खल- न्मल्लीमाल्यपतत्परागपटलैरामोदिनी मेदिनी ।। २८ ।। नो तावत्कलयामि केलिकृपणे वामभ्रुवो लोचने तावन्न प्रणयावलीढमनसः पश्यामि मातुर्मुखम् । यावत्तारकुठारपातनिपतप्रत्यर्थिपृथ्वीपति- श्राम्यत्स्वर्णकिरीटवद्धशिरसो भ्राम्यन्ति नो फेरवः ॥ २९ ॥ राकातारापतिरुचिचमत्कारवाचालकीर्ति- बेलाहेलापरिणतगजस्पर्धिदोल्लिवीर्यः । एकच्छत्रं भुवनवलयं मेदिनीमेकवीरां युद्धारम्भे स्मितपरिचितः कौतुफादद्य कुर्याम् ॥ ३० ॥ समरविहरदस्मद्भल्लनिप्पातभिन्न- प्रतिनरपतिभिन्नाद्धास्वतो बिम्बमध्यात् । वयमहह धरायां पातयामः पताका- वसनपवनलोलं वारि दिव्यापगायाः॥ ३१ ॥ निप्पीते कलशोद्भवेन जलधौ गौरीपतेर्गया होतुं हन्त ललाटदावदहने यावत्कृतः प्रक्रमः । तावत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्भोरुह- चन्द्रप्रस्सलदसवारिपटलः सृष्टाः पयोगगयः ॥ ३२ ॥ (भानुकरस्य) ·काव्यमाला। अथ रण:- कृपाणकिरणानलं रुधिरनीरपूरच्छटा- जंटालतलसंकुलं भटतिमिशिलैराकुलम् । प्रमथ्य समरार्णवं चरमकपि लक्ष्मीस्त्वया विधारमदमन्थरं मथनमन्दरं सिन्धुरम् ॥ ३३ ॥ (लक्ष्मणस्य) भल्लैमिन्नाः प्रतिनृपतयः शड्सनादानुदारा- श्रुत्वा राजन्पुनरपि भुजादण्डकण्ड्रतिभाजः । आलिङ्गन्त्याखिदशमुदृशो भूलतां वीक्ष्य मुना चापभान्त्या चपलमनसो हस्तमावर्तयन्ति ॥ ३४ ॥ मिलितमिहिरभासं मौलिमेतस्य दृष्ट्वा परवरतनुपादालतकं तर्कयन्त्या । त्वदरिधरणिजानिर्भानुबिम्बेन गच्छ- न्सुरनगरमृगाक्ष्या वीक्ष्यते साभ्यसूयम् ॥ ३५ ॥ (भानुफरस्यैती) कोदण्डस्तव हस्तगो हृदि वलत्यतिस्तु विद्वेषिणां त्वं दाता रभसेन मार्गणगणस्तानेव संसेवते । वीरत्वं तु जयस्य मित्रमनिशं ते यान्ति धैकुण्ठतां संग्रामे तव भूपते महदिदं चित्रं समालक्ष्यते ।। ३६ ॥ (धरणीधरस्स) को दण्डं न ददाति देव भवते कोदण्डमातन्वते को नारातिमुपैति पारमुदधेः कोणारुणे लोचने । का कुआन्तरमेत्य वैरितरुणी काकुंन वा भाषते राजनगर्जति पारणे तय पुनः को या रणे वर्तते ॥ ३७॥ (कस्यापि)

·.
पद्यरचना।
२३
संमूर्छितं संयुगसंप्रहारैः पश्यन्ति सुप्तप्रतिवुद्धकल्कम् ।
आत्मानमङ्केषु सुराङ्गनानां मन्दाकिनीमारुतवीजिताङ्गम् ॥ ३८॥
(वराहमिहिरस्य ?)
करवारिरहेण संधुनाने तरयारिं नृपती मुकुन्ददेवे ।
रचयन्त्यमरावतीतरुण्यः प्रथमं काञ्चनपारिजातमालाः ।। ३९ ।।
(गौडस्य)
परस्परेण क्षतयोः प्रहारुत्क्रान्तवाय्वोः समकालमेव ।
अमर्त्यभावेऽपि कयोंश्चिदासीदेकाप्सरःप्रार्थितयोर्विवादः ॥ ४० ॥
(कालिदासस्य)
ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः परस्परं सायकविक्षताङ्गाः ।
कुम्भेपु लग्नाः सुपुपुर्गजानां कुचेषु लमा इव कामिनीनाम् ॥ ४१॥
(व्यासस्य)
अथ रणभन्नेऽपदशा-
क्षत्रियस्योरसि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म व्यवस्थितम् ।
तेन पृष्ठे न दातव्यं पृष्ठदो ब्रह्महा भवेत् ॥ ४२ ॥
(श्रीव्यासस्य)
यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो-
भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् ।
अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः
किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ॥ ४३ ॥
(वेणीसंहारे)
अथ रणक्षितिः-
भवन्तुरगनिनुरक्षुरदृढवणैराचिता
क्षणात्समरविच्युतप्रतिनृपालवेलाश्चिता ।
इयं रणधरा भवद्विरददानधाराजलैः
किमु प्रणतलेऽर्पितं वसनपट्टमासिञ्चति ॥ १४ ॥

·काव्यमाला। युप्मदोर्दण्डमण्डल्यवनमितरणचण्डकोदण्डदण्डो- न्मुक्तेपु च्छिन्नमूर्छत्अतिनृपतिमुजाखण्डमुण्डावकीर्णा । गायनृत्यत्प्रवेशद्रजनिचरवधूदत्ततालैः करालै- बेतालैरट्टहासप्रकटितदशनैर्युद्धभूर्भाति भीमा ॥ १५ ॥ (एती लक्ष्मणस्स) रक्तं नक्तंचरौघः पिबति वमति च ग्रस्तकुन्तः शकुन्तः ऋव्यं नव्यं गृहीत्वा प्रणदति मुदितो मत्तवेतालवालः । क्रीडत्यवीडमस्मिन्रुधिरमधुवशात्पृतनानूतनाङ्गी योगिन्यो मांसमद भमुदितमनसः शूरशक्ति स्तुवन्ति ॥ ४६ ॥ (कस्यापि) अन्योन्यास्फालमिन्नद्विपरुधिरवसामांसमस्तिष्कपड़े ममानां स्यन्दनानामुपरि कृतपदन्यासविक्रान्तपचौ । स्फीतामुक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे सद्धामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥४७॥ (वेणीसंहारे) स्पृष्टाकष्टासिपिष्टोत्कटकरटिघटाकुम्भकूटावटान्त- निष्ठचूतासक्तटिन्यास्तटनिकटरणकोणपाट्टाहासाः । श्रीभोज त्वद्रणक्ष्माक्षतभटचिकटोरःस्थलत्रोटकुप्य- दुधौषत्रोटिकोटिप्रकटचटचटाशब्दरौद्रोऽभनद्राक् ॥ १८ ॥ दिवेश्वरस्य) अथारिपलायनम्- ताग्दण्डविवर्तनर्तितमहीचक्रादपाकामिताः क्वापि क्वापि च कण्टकैरुपगता रेखोपरेखाक्रमम् । यस्य प्रौदतरप्रतापदहनज्वालाभिरन्ते दिशा- मापाके निपतन्ति पार्थिवभटाः शीर्यन्ति जीर्यन्ति च ॥ १९॥ त्वदरिनृपतिमाशावाससंधूलिधारा- धवलमहह भिडं वीक्ष्य भर्गभ्रमेण ।

·पद्यरचना । सुरभिरुदधिवेलाकाननं गाहमानो दिशति कुसुमत्राणं दूरतो निर्गमाय ॥ ५० ॥ (भानुकरस्यैतौ) नालिङ्गान्ति पयोधरी भवदिभमोत्तुगाकुम्भस्थल-. भ्रान्त्या वेणिलतासु नैव दधति प्रीतिं तवासिभ्रमात् । भ्रूभङ्गान्भवदीयदुर्घरधनुर्धान्त्या भजन्ते न ते वैरिक्षोणिभुजो निजाम्बुजदृशां भृमण्डलाखण्डल ॥ ५१ ॥ (कस्यापि) क्षणं कान्तौरागप्रसरविलसन्मानसरुचिः क्षणं शैलोत्सङ्गे द्विजकुलरवाकृष्टहृदयः । क्षणं पप्रध्यानश्रुतिपुलकितो यद्यभरा- द्धसन्प्राप्तोऽरण्ये रिपुरवनिपालस्थितिमिव ॥ ५२ ॥ (वैद्यमानोः) राजन् द्विपस्ते भयविद्रुतस्य भालस्थलं कण्टकिनो बनान्ताः । अद्यापि किं वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराणि ॥ ५३ ॥ (कस्यापि) द्वारं खगिभिरावृतं बहिरपि प्रक्लिनगण्डैगजै- रन्तः कथुकिभिः स्फुरन्मणिशिखैरध्यासिता भूमयः । आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्विद्विपां मन्दिरे राजन् कर्ण चिरंतनप्रणयिनी शून्येऽपि सैव स्थितिः ॥ ५४ ॥ (कस्यापि) अथारिनारी- समस्तावनीनाथमाले भवत्तः परास्तद्विपः पद्मविस्तारिनेत्रा । नितान्तं विहस्ता स्वहस्तारविन्दैविधत्ते पुरस्तादुरस्ताडनानि ॥ ५५॥ स्फुटतरमटवीनां प्रान्तरे पर्यटन्ती हरिहतगजकुम्मोन्मुक्तमुक्ताफलानि ॥ २. गनि: दनि पाठान्तरम. - १.कान्तागार इत्परः पाठः. .

·काव्यमाला। परिकल(र)यति हस्ताम्भोजशोणप्रभाभिः परिहरति च दूरान्म गुञ्जानमेण ॥ ५६ ॥ क्षोणीपाल त्वदरिहरिणीलोचना शोचमाना गुजाहारं कुचकलशयोनिःश्वसन्ती करोति । क्षुब्धक्षीराम्बुधिलहरिसंशोभियुप्मयशोभि. गौर मुक्ताफलमयमिवाविन्दते नन्दते च ॥ ५७ ॥ (लक्ष्मणस्यैते) धीरसिंहारिनारीणामझनाक्ताश्रुबिन्दवः । उरोजे पतिता रेजुः सरोजे मधुपा इव ॥ ५८ ॥ (कस्यापि) मुख हारावाप्तिनयनयुगले कङ्कणभरो नितम्बे पचाली सतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये धीकर्ण त्वदरियुक्तीनां विधिवमा- दपूर्वाऽयं भूपाविधिरहह जातः किमधुना ।। ५९ ॥ (कस्यापि) कुरुषक कुनाघानीडामुसेन वियुग्यसे पकुलविटपिन् मर्तव्यं ते मुखासबसेचनम् । नरणयटनाबन्धी यास्यम्यशोफ सशोफता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः बियः ॥ ६०॥ (रलाफरस्य) मातं तालकलागया स्तनत विम्बामणाधरी दष्टः पाकविदीर्णदाडिमधियालीदाः स्फुरन्तो रदाः । आग्यन्ती अमनिटहानुविपिनं स्वरिमीमन्तिनी निद्राणा मुगहता मुहुरपि निता च शाम्बा गंगः॥ ६१ ॥ (फम्यापि) १ मंभिरामोभिर्गिी पानाम.

·पद्यरचना। २७ इतस्त्रसद्विद्रुतभूभृदुज्झिता प्रियाय दृष्टा वनमानवीजनैः । शशंस पृष्टाद्भुतमात्मदेशजं शशित्विषः शीतलशीलतां किल ॥ १२ ॥ (श्रीहर्षस्य) प्रस्थानं रतिमन्दिरात्कमलिनीबन्धोरपि प्रेक्षणं काकुः केलिविधि विनापि चरणन्यासः पृथिव्यामपि । किं च क्लान्तमतालवृन्तपवनः प्रत्यङ्गमालिङ्गति द्रष्टव्यं किमतोऽपि कृष्णनृपतेः प्रयर्थिवामझुवाम् ।। ६३ ।। खमेन क्षितिपावतंस भवतो भीत्या व्रजन्ती वनं निर्ममा प्रतिपक्षराजरमणी कल्लोलिनीपाथसि । उत्क्षिसाननमुन्नतश्रु चरणव्यासक्तमुक्तालतं भूयः स्फारितबाहुवल्लि शयनादुद्भान्तमुत्तिष्ठति ॥ ६ ॥ मौलिं मानविधि विना नमयितुं हारं स्वयं गुम्फितुं निर्यातुं दयितस्य पाणिकमलच्छायां विना वर्मनि । निद्रातुं च विनाङ्कपालिशयनं द्रष्टुं च शून्या दिशः सख्या त्वत्प्रतिवीरनीरजमुखी साकूतमध्याप्यते ॥ ५ ॥ अये मातस्तातः क गत इति यद्वैरिशिशुना दरीगेहे लीना निभृतमिह पृष्टा स्वजननी । करेणास्यं तस्य द्रुतमथ निरुद्धचाश्रुभृतया विनिःश्वस्य म्फारं शिव शिव दृगैवोत्तरयति ॥ ६६ ॥ (भानुकरस्यते) अधारिदम्पती- अपर्णेयं भूभृद्वनमरति चल्काम्बरधरा जटालो दिग्यासाः शिखरिणि शिवोऽयं निवसति । इति प्रान्त्यान्योन्यं क्षणमिलितयोः क्षोणितिलक द्विपद्दम्पत्योस्ते शिव शिव भवन्ति प्रणतयः ।। ६७ ॥ (कस्यापि) १. शीतद्विपति पाठान्तरम.

·२८ काव्यमाला । अधारिनगरम्- अलसभुजलताभिर्नाटतो नागरीमि- भवनदमनकानां नातिथिर्वा बभूव । त्वदरिनगरमध्ये संचरंथैत्रजन्मा जरदजगरपीतः क्षीयते गन्धवाहः ॥ ६८॥ त्वदरिनृपतिकेलीसोधसंरूढदूर्वा- करकवलनलोलं वीक्ष्य रई सुधांशोः। उपवनहरिणीनामुन्नतभूलतानां प्रसरति रतिजानिग्लानिजन्मा विवर्तः ॥ ६९ ॥ त्वद्वैरिभवनलिखितां सीतामाहर्तुमुद्धृत्य । कौणपफपिमण्डलयोः शिय शिव भूयो भवन्ति संरम्भाः ७० (भानुफरस्यैते) अधाक्षीनो लङ्कामयमयमुदन्वन्तमतर- द्विशत्यं सौमित्रेरयमुपनिनायौपधिवनम् । इति स्मारं स्मारं त्वदरिनगरीभितिलिखितं हनूमन्तं दन्तैर्दशति कुपितो राक्षसगणः ॥ ७१ ॥ (कस्यापि) स्वद्वैरिणो दूरपलायितस्य प्रकाशयन्नक्तमरण्यमार्गम् । कृशानुरासीदभिनन्दनीयस्तुङ्गेषु लमो निजमन्दिरेषु ॥ ७२ ॥ (कस्यापि) खाताः प्रादृषि वारिवाहसलिलैः संरूढदूर्वाकुर- व्याजेनाच कुशाः प्रणालसलिलैर्दत्वा निवापाजलीन् । प्रासादास्तव विद्विपों परिपतत्कुज्यस्थिपिण्डच्छला- कुर्वन्ति प्रतिवासरं निजपतिप्रेतेषु पिण्डक्रियाम् ।। ७३ ।। (हनूमतः) हस्ती. वन्यः स्फटिकघटिते भित्तिभागे स्वबिम्ब दृष्ट्या दृष्ट्या प्रतिगज इस त्वहिपां मन्दिरेषु ।

·पद्यरचना। - दन्ताघाताद्दलितदशनस्तं पुनर्वीक्ष्य सद्यो मन्दं मन्दं स्पृशति करिणीशङ्कया विक्रमार्क ।। ७४ ॥ (कस्यापि) इति श्रीआकोलकरलक्ष्मणभट्टविरचितायां पद्यरचनायां तृतीयो व्यापारः ॥ चतुर्थो व्यापारः। अथ शृङ्गार:-- अथ शृङ्गारभृङ्गारसंभृताः पद्यरूपिणीः । व्यक्तीकुर्वे सुधाः सर्वे बुधाः संशीलयन्तु ताः ॥ १॥ अथ कामप्रभाव:- प्रतप्तायःपिण्डाविव किमपि संताप्य विशिखे- यथा कल्पान्तेऽपि प्रविघटत एतो नहि पुनः । तथा तौ देही यः सपदि शिवयोः संघटितवा- नमुष्मै कामाय प्रतिनमत वामाय विवुधाः ॥ २ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ वालावर्णनम्- कि कौमुदीः शशिकलाः सकला विचूर्ण्य संयोज्य चामृतरसेन पुनः प्रयत्नात् । कामस्य घोरहरहुतिदग्धमूर्तेः संजीवनौषधिरियं विहिता विधात्रों ।। ३ ।। एकान्तसुन्दरविधानजडः क धाता सर्वाङ्गकान्तिमधुरं कच रूपमस्याः । मन्ये महेश्वरमयान्मकरध्वजेन प्राणार्थिना युवतिरूपमिदं गृहीतम् ॥ ४ ॥ (कस्याप्येतो) अदम्मा हि रम्भा-विलक्षा च लक्ष्मीताची हिया चीरसंछादितास्या । अहो जायते मन्दवर्णाप्यपर्णा समाकर्ण्य तस्या गुणस्यैकदेशम् ॥ ५॥ (गदाधरम्य) ·काव्यमाला । अथ वयःसन्धिः-- (सदृश्य)मानवदनस्मितलेशमीप- न्मन्दायमानगतिरीतिपदारविन्दम् । अभ्यस्यमाननवविनमशोभमेत- दाहूयमानयुवमानससङ्गमस्याः ॥ ६ ॥ समुन्नमदुरःस्थलमसरमीपदालक्षित- क्षणक्षणविलक्षणप्रचलदीक्षणावेक्षणम् । समुसितविभ्रमादरदरमहल फिमाचरितुमीहते वरतनोन जाने वयः ॥ ७ ॥ (लक्ष्मणस्यैती) तव कुवलयाक्षि वक्षसि कुण्डलिता कापि काञ्चनी कान्तिः । कुसुमेपोर्विजिगीपोर्भवति भुजे भूयसी कण्डूः ॥ ८॥ रेखा काचन फजलस्स नयनाम्भोजे मिधः कौशला- दालीभिः सरलीकृतापि कुटिलीभावं समालम्बते । लक्ष्या पक्षसि पाणिपाविषमस्पोदयाद्नति- र्जानीमो वयमेणशावनयने वाल्यं न पाल्यं तय ॥ ९ ॥ (भानुकरस्यैती) न शीलं दृग्भगी कलयति कुरङ्गीनयनयोः कुचश्रीः कर्कन्धूफलमपि न बन्धकृतवती । मुधायाः सधीची न च वचनवीची परिचिता तथापि श्रीरस्या युवजननमम्या विजयते ॥ १० ॥ न दन्तुरमुरःस्थलं वचसि नाश्रिता चातुरी विकारि न विलोकितं भुवि न वक्रिमोपक्रमः । तथापि हरिणीदृशो वपुषि कापि कान्तिच्छटा पटातमहामणियुतिरिवार संलक्ष्यने ॥ ११ ॥ (जयदेवम्य) ·पद्यरचना ।' अचलं चलदिव चक्षुः प्रकृतमपीदं समुद्यदिव वक्षः । अतदिव तदपि शरीरं संप्रति वामभ्रुवो जयति ॥ १२ ॥ (कस्यापि) अथ तारुण्यम् । उदयति तरुणिमतरणौ शैशवशशिनि प्रशान्तिमायाते । कुचचक्रवाकयुगलं तरुणितटिन्यां मिथो मिलति ॥ १३ ॥ (कस्यचित्) परिहरति वयो यथा यथास्याः स्फुरदुरुकन्दुकशालि वालभावम् । द्रढयति धनुपस्तथा तथा ज्यां स्ट्रगति शरानपि सज्जयन्मनोभूः ॥ १४॥ (त्रिविक्रमस्य) प्रातःस्मेरसरोरुहामयमुपाध्यायो दृशोबिभ्रमः पाणिः कोकिलवाणि पालवसहाध्यायी समुन्मीलति । सन्दर्भो वचसां पचेलिमसुधासिद्धान्तवैतण्डिको जानीमः कुसुमायुधस्य भगवान् भाग्यालये भार्गवः ॥ १५ ॥ वाणी कार्तिकरोहिणीपतिवलत्पीपूपकल्लोलिनी धत्ते दृष्टिरकालकुन्दकलिकालावण्यलीलायितम् । नो जाने गमयिप्यतस्तव चिरादङ्के दिनं केलिभिः कस्य श्रीफलपीवरस्तनि भवेदेकादशस्थो गुरुः ॥ १६ ॥ (भानुकरम्यता) उदञ्चद्वक्षोजद्वयतटभरक्षौमितफटि- स्फुरदृग्म्यां मन्दीकृतविलसदिन्दीवरयुगम् । समुघडूभङ्गप्रविहितधनुर्भद्मनिर्भ वयस्तस्पद्माक्ष्याः कथमिव मनो न व्यथयतु ।। १७ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ वालावयववर्णनम्-- तत्र केशपाशः- आभाति गोमातिशयप्रपञ्चादेणीटमोऽभ्या रमणीयशोभा।

·काव्यमाला।
वणी लसकुन्तलधोरणीनां श्रेणीव किं चारुहरिन्मणीनाम् ॥ १८ ॥
(लक्ष्मणस्य)
आभुमाङ्गुलिपल्लवी कचभरे व्यापारयन्ती करौ
बन्धोत्कर्यनिवद्धमानसतया शून्यां दधाना दृशम् ।
बाहूत्क्षेपसमुन्नते कुचतटे पर्यस्तचोलांशुका
हीसंकोचितबाहुमूलसुभगं बध्नाति जुटी वधूः ॥ १९ ॥
(कस्यापि)
अथ सीमन्तसिन्द्रम्-
अये मातदृष्ट्वा मुखममृतभानुभ्रमवशा-
कचच्छया राहुर्वसति किमु तृष्णातरलितः ।
किमेवं कन्दर्पान्तकतरुणि सिन्दूरसरणि-
च्छलागोक्तुं भूयो पहिरिव रसज्ञां रचयति ॥ २०॥
(भानुकरस्य)
अथ भालसिन्दूरम्-
यस्याः संयमवान्कची मधुकरैरभ्यर्थ्यमानो मुहु-
भृङ्गीगोपनजाभिशापमचिरादुन्माष्टुंफामो निजम् ।
सीमन्तेन करेण कोमलरुचा सिन्दूरविन्दुच्छला-
दातप्तायसपिण्डमण्डलमसावादातुमाकासति ॥ २१ ॥
(गणपतेः)
अयालक:--
भालस्थली चन्द्रकलाकलङ्कलेखामु संतक्ष्य सतो विमुक्ता ।
मैय फ्रमारकुण्डलिता कपाले यत्रालकानां श्रियमातनोति ॥ २२ ॥
(गणपतेः)
अथाननम्-
अभ्येव रम्मोह तवाननस्य गय संजीवितमन्मथस्य ।
वनं विधाता ननु नीरजानां नीगजनार्य किमु निमिमीते ॥ २३ ॥

·पद्यरचना । ३३ अस्यामपूर्व इव कोऽपि कलङ्करिक्त- श्चन्द्रोऽपरः किमुत तन्मकरध्वजेन । रोमावलीगुणमिलत्कुचमन्दरेण निर्मथ्य नाभिजलधिं ध्रुवमुद्धृतः स्यात् ॥ २४ ॥ (एतौ लक्ष्मणस्य) विना सायं कोऽयं समुदयति सौरभ्यसुभगः किरज्योत्लाधारामधिधरणि तारापरिवृढः । धनुर्धत्ते स्मारं तिरयति विहारं न तमसां निरातङ्कः पङ्केरुहयुगलमके नटयति ॥ २५ ॥ अथ ध्रुवी- स्मरकल्पद्रुमो बाले तव भाले द्विपत्रितः । पत्रयोरनयोश्छाया ध्रुवोर्व्याजादुदश्चति ॥ २६ ॥ (भानुकरस्यैतौ) भूरेखायुगलं भाति तस्याश्चपलचक्षुषः । पत्रद्वयीव हरिता नासावंशविनिर्गता ॥ २७ ॥ (विहणस्य) कर्णी तावत्कुवलयदृशां लोचनाम्भोरुहाभ्या- मभ्याक्रान्ती कनफरुचिरोभालदेशोऽपि नेयः । इत्याशङ्काकुलितमनसा वेधसा कजलीधैः सीमारेखा व्यरचि निविडमूलताफैतवेन ॥ २८॥ (गणपतेः) अथ नयनम्।ने- नयनम्य तुलां चक्रे नलिनेन नतभ्रवः । ऊने च नलिने भृगमाषमे(व)[प]विधिर्दधौ ॥ २९ ॥ (भानुकरस्य) ५ ·४ काव्यमाला। नतध्रुवो लोचनखञ्जरीटौ विहारमानङ्गमिहारभेते । कथं न सानन्दहृदो युवानस्तारुण्यमन्तर्निधिमुन्नयन्तु ॥ ३० ॥ (गणपतेः) दृशौ किमस्याश्चपलस्वभावे न दूरमाक्रम्य मिथो मिलेताम् । न चेत्कृतः स्यादनयोः प्रयाणे विप्नं श्रवःकृपानिपातमीत्या ॥३१॥ (श्रीहर्षस्य) अथापाङ्ग:- पिपासुरिव संचलनिकटकर्णकृपाव.... ततः प्रतिवलन्पुनः श्रवणपाशभीतोऽभितः । तनोति तरलाकृतिस्तरललोचने संततं गतागतकुतूहलं मुहुरपाझरङ्कुस्तव ।। ३२ ॥ छचित्कृष्णार्जुनगुणा कचित्कर्णान्तगामिनी । अपाङ्गश्रीस्तवाभाति सुच भारतगीरिव ॥ ३३ ॥ (लक्ष्मणस्येतो) यासां कटाक्षविशिखैः स्मरचौरेण ताडिताः । हृतचैतन्यसर्वस्वा मुह्यन्ते मुग्धकामुकाः ॥ ३४ ॥ (शाधिरस्य) वतंसनीलोत्पलपटुदानां गीतामृतं श्रोतुमिवोत्तरही। नतध्रुवो लोचनकृष्णसारो कर्णान्तिकं संततमाश्रयते ॥ ३५ ॥ (गणपतेः) अथ नासामाक्तिकम्- तारापतेर्विम्यमिव त्वदास्यं संभाव्य भूमीतलशालिनं किम् । नासाप्रमुक्ताफलकेतवेन तारापि काचिद्विहितावतारा ॥ ३६॥ (लक्ष्मणस्य) सुधामयोऽपि क्षयरोगशान्त्यै नासागमुक्ताफलकच्छलेन । अन:संजीवनदृष्टशक्तिर्मुसामृतं ते पिपतीव चन्द्रः ॥ ३७॥ (वैद्यनाथस्य) १ परावनिनिति स्थान, ·पद्यरचना। अथ कर्णताटङ्कम्- शशी हतु लोभान्मुखकमलशोमां श्रुतितलं सिपेवे सातङ्कस्तव तरुणि ताटङ्ककपटात् । तदन्तःपीयूपं निखिलमथ निक्षेप्तुमधरे मनोजन्मा मुप्णन्मुहुरहह तुच्छं तमकरोत् ॥ ३८ ॥ (रामचन्द्रस्य) ताटङ्कमस्यास्तरलेक्षणाया मुक्ताफलैचारुरुचं विधत्ते । मुखश्रिया चन्द्रमिवामिभूय वन्दीकृतं तारकचक्रवालम् ॥ ३९ ॥ (बिहणस्य) अथाघर:- तवैप विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः । करोति कस्य नो मुग्धे पिपासाकुलितं मनः ॥ ४०॥ (कस्यापि) अथ कण्ठ:-- कण्ठस्य विदधे कान्ति मुक्तामरणता यथा । नास्य स्वभावरम्यस्य मुक्ताभरणता तथा ।। ४१ ॥ (शकवृद्धेः) मातङ्गकुम्भसंसर्गजातपातकशङ्कया । खातीव मुक्ताहारोऽस्याः स्फुरत्कान्तिजले गले ॥ ४२ ॥ (वैषभानोः) अथ वाहू- शब्दवद्भिरलंकारैरुपेतमतिकोमलम् । सुवृत्तं काव्यवद्वेजे तद्बाहुलतिकाद्वयम् ॥ ४३ ।। (शकद्धेः) दयिताबाहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधिः । जीवयत्यर्पितः कण्ठे मारयत्यपवर्जितः॥४४॥ (मासस्य) ·काव्यमारा। अथाहुल्य:- मुदीर्घरेखाशालिन्यो बहुपर्वमनोहराः । तस्या विरेजुरगुल्यः कामिनां संकथा इव ॥ ४५ ॥ (शकवृद्धेः) अथ स्तनो- तवोपकण्ठस्थिततारहारस्फुरत्नभाशैवलिनीजलेषु । लीनो मनोजद्विप एव तस्य व्यक्ती तु गण्डौ किमुरोजपिण्डौ ॥ ४६॥ (लक्ष्मणस्य) सतां समालोकयतां विवेकान्हवींषि हुत्या स्मरयाणवहौ । धत्ते स्तनश्यामशिरोमिषेण तनूदरी व्यायुपभस्मबिन्दुम् ॥ ४७ ॥ (भानुकरस्य) मध्योऽयं वलिसद्म दृष्टिरधिकं पृथ्वी सुपर्वालयो बाहुस्तत्कमलेक्षणा निजगतीमेकैव संरक्षति । इत्येवं स्तनयोमिपेण कनकक्षोणीभृता संभृतौ यस्यामात्मकिशोरको पविभयव्यग्रेण()[जाम्भद्विषः ॥४८॥ (गणपतेः) अथ हार:- सारङ्गाक्ष्या कुचकलशयोरन्तराकाशदेशः प्राप्तच्छेदः कचिदपि चलन्प्रस्खलन्निप्पपात । नाभीकूपः समजनि ततस्तस्य देहच्युतासौ नक्षत्राणां ततिरिय समालम्बते हारशोभाम् ॥ १९ ॥ (भानुकरस्य) अथ मध्य:- नूनं कलत्राकिमुपद्रुतोऽयं दीनः कचिल्लीन इवास्त मध्यः । तत्राप्सर संनिभया च नाभ्या दूनम्ततोऽन्तर्हित एव सद्यः ॥५०॥ (लक्ष्मणस्य) ·पद्यरचना। ३७ देहं हेमद्युति परिहताम्भोजवृष्टिं च दृष्टिं राशीभूतभ्रमरपटलीचारुवेशं च केशम् । दृष्ट्वा सद्यो विपुलहृदयानन्दमूढेन धात्रा सारङ्गाक्ष्याः किमु रचयितुं विस्मृतो मध्यदेशः ॥ ५१ ॥ तुङ्गाभोगे स्तनगिरियुगे प्रौढविम्बे नितम्बे सीमादेशं हरति नृपतौ यौवने जृम्भमाणे । मध्यो भीरुः क्वचिदपि ययौ पद्मपत्रेक्षणायाः शून्यं मध्यस्थलमिति ततः सर्वतः किंवदन्ती ॥ ५२ ॥ (भानुकरस्यैतौ) वध्या वयो मां त्रिवलीगुणेन गृह्णाति रोमावलिवेत्रवल्लीम् । इतीव चिन्ताभरभङ्गुरोऽयं मध्यो मृगाक्ष्याः कृशतामुपैति ।। ५३ ॥ तस्या मुखेन्दोरवलोकनेन कराम्बुजं कुक्ष्मलितं विधातुः । मध्यस्तदन्तर्गमनादिवासौ कृशाझ्यप्टेः कशिमानमाप ।। ५४ ॥ (द्वौ गणपतेः) अथ रोमावली- बाले तवोरोजसुवेलशैलं गन्तानुवेलं किमु कामरामः। लावण्यपूरे तव सिन्धुनीरे रोमालिरस्यैव किमालि बन्धः ।। ५५ ॥ संलक्ष्यते संप्रति पक्ष्मलाक्षि क्षामा तवेयं नवरोमराजिः । किं बालभावश्रिय एव नूनं निराकृताया इव बाप्पराजिः ॥ ५६ ॥ गम्भीरनाभीहृदसंनिधाने रराज तन्वी नवरोमराजिः । मुखेन्दुभीतस्तनचक्रवाकचञ्चच्युता शैवलमञ्जरीव ॥ ५७ ॥ (लक्ष्मीधरस) हरक्रोधज्वालावलिभिरवलीढेन वपुपा गभीरे ते नाभीसरसि कृतझम्पो मनसिजः ।

·३८ काव्यमाला। समुत्तस्यौ तस्मादचलतनये धूमलतिका जनतां जानीते तव जननि रोमावलिरिति ।। ५८ ॥ (शंकराचार्यस्य) यूनां धैर्यतृणाङ्करं फवलयन्त्रीडाम्बुपूरं पिबन् शृङ्गारो हरिणस्तव स्तनगिरेः सीमानमारोहति । नाभेः काचन तस्य निःसृतवती कस्तूरिकामालिका रोमश्रेणिमहोत्सवं वितनुते कल्याणि जानीमहे ॥ ५९ ॥ निणेतव्यो मनसिजकलामन्त्रसिद्धान्तसारो जेतव्या च निदशसुदृशामङ्गलावण्यलक्ष्मीः । रोमश्रेणीलिखनसुभग पत्रमादर्शयन्ती पन्नालम्ब जगति कुरुते सुमुको यौवनश्रीः ॥ ६० ॥ (भानुकरस्यैती) पयोधरस्तावदयं समुन्नतो रसस्य वृष्टिः सविधे भविष्यति । अतः समुद्गच्छति नाभिरन्भतो विसारि रोमालिपिपीलिकावलिः ॥६॥ (गणपतेः) अथ जघनम्--- तस्याः पमपलाशाक्ष्यास्तम्व्यास्तजघनं धनम् । दृष्टं सखीभिर्याभिस्ताः पुंभावं मनसा ययुः ।। ६२ ॥ (वाल्मीकेः) अयोर रू]-- नूनमूरुद्धयं तम्या रम्भा चपलचक्षुपः । सूते यत्कीर्तिकर्पूरपूर मदनभूपतेः ॥ ६३ ॥ (भानुकरस्य) अथ पादा- अमूल्यस्य मम स्वर्णनुलाकोटिद्वयं कियत् । इति कोपादियातानं पादयुग्मं मृगीहमः ॥ ६ ॥ (चिहणम्य) ·३९ तदेतस्या वाघाहरमपि समाधानमिह किम् ॥ २॥ पद्यरचना। अथेतस्ततो वर्णनम्- जानीमो वयमासनस्य कमले तस्या मुखेन्दोस्त्विपा संकोचं समुपागते स भगवान्दुःस्थः सरोजासनः । भुग्नं भूलतिकायुगं विहितवान्यक्रे दृशौ सृष्टवान् मध्यं विस्मृतवान्कचं च कुटिलं वामभुवः कृप्तवान् ॥६५॥ जानीमो वदनं सरोरुहदृशो निर्माय पश्यन्मुहु- हप्यत्कामकठोरपावकशिखासंतापितः पद्मभूः । रम्भामूरुतटीं स्तनं रसघटीं पीयूषवीची वचो वाहू बालविसं करं किसलयं नाभी सरो निर्ममे ॥ ६६ ॥ व्याकोशकोकनदशोककरः करोऽयं खेलच्चकोरमदचोरमिदं च चक्षुः । उन्निविद्रुमरहस्यहरोऽधरोऽयं तत्स्यादरण्यमपि वश्यमवश्यमस्याः ॥ ६७ ॥ (भानुफरस्यैते) इति श्रीआद्योतकरलक्ष्मणभकृतायां पद्यरचनायां चतुर्थो व्यापारः । पञ्चमो व्यापारः। अथ विरहिणीवर्णनम्- लसन्मल्लीमाल्यं मदनशरशल्यं हि मनुते सुपूरं कर्पूरं विमलमपि दूरं विकिरति । परं तारं हारं पुनरुरसि भारं कलयति यदि प्राणान्याला कलयति च हालाहलमिव ॥ १ ॥ इयं धत्ते धीरे मलयजसमीरे न च मुई न पानां वृन्दे ललितमकरन्देऽपि रमते । न वा सा सानन्दा भवति नवकुन्दावलिकुले १. उद्भिग्नेति पाठान्तरम्. २. वरानिति प्रतिमानि. है ·काव्यमाला। -- स्थगयति नयनासं छद्मना धूमधूनं प्रथयति च नितान्तं कायमङ्गप्रकृत्या । अहह विरहबाधां छादयत्यम्बुजाक्षी तदपि वदति साक्षी पाण्डुरो गण्डदेशः ॥ ३ ॥ (लक्ष्मणस्यैते) घनोऽयं चेदश्चेदुपरि विकिरंश्चन्दनरसा- नुदारा नैहारी सरिदुरसि हारीभवति वा । समन्तान्मार्णाली चिरमुपवनाली मिलति वा तदप्यस्यास्तापो हरिविरहजः किं विरमति ॥ ४ ॥ चुलुकयसि चन्द्रदीधितिमविरलमनासि नूनमगारान् । अधिकतरमुप्णमनयोः किमिह चकोरावधारयसि ॥ ५ ॥ (रामचन्द्रस्यैतौ) उद्भूयेत तनूलतेति विसिनीपत्रेण नो वीज्यते स्फोटः स्यादिति नाङ्गक मलयजक्षोदाम्भसा सिच्यते । स्यादस्यातिभरात्पराभव इति त्रासान्नवा पल्लवा- रोपो वक्षसि तत्कथं वरतनोर्याधा समाधीयते ताम्] ॥ ६ ॥ (जयदेवस्य) चिनाय त्वयि चिन्तिते स्मृतिभुवा सजीकृतं स्वं धनु- वति धर्तुमुपागतेऽङ्गुलियुगे वाणा गुणे योजिताः । आरब्धे तव चित्रकर्मणि पुनस्तद्वाणभिन्ना सती भित्ति द्रागवलम्व्य सिंहलपते सा तत्र चित्रायते ॥ ७ ॥ (कस्यापि) परिम्लानं पीनस्तनजघनसंगादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यस्तं स्थभुजलताक्षेपवलनैः कृशाशयाः संताएं वदति विसिनीपनरायनम् ॥ ८ ॥ (कालिदासस्य) ·पद्यरचना। शिव सहसैव पुष्पधन्वा प्रलयनटेन किमित्यकारि भस्म । ते जगदेष यत्पिशाचः सच मणिमन्त्रमहोपधैर्न साध्यः ॥ २५ ॥ (वाणीविलासस्य) इति श्रीआकोलकरलक्ष्मणभट्टकृतायां पद्यरचनायां पञ्चमो व्यापारः । पठो व्यापारः । यिकविप्रलम्भ:- दारो नारोपितः कण्ठे स्पर्शसंरोधभीरुणा । दानीमन्तरे जाताः सरित्सागरपर्वताः ॥ १॥ (वाल्मीकेः) देव्यचक्षुरहं जातः सरागेणापि चक्षुषा । हस्थो येन पश्यामि देशान्तरगतां प्रियाम् ॥ २ ॥ (कस्यापि) कारि मन्दमतिना रतिपतिना नीतितन्त्रनिपुणेन । वासि हरिणनयने हन्त हृदि स्नेहतन्तुना न तनौ ॥ ३ ॥ (रामचन्द्रस्य) जुत्कीर्णे तन्व्या निशितनयनान्तेन मृदिते म्तनद्वन्द्वस्पन्दैः स्मितलवसुधाभिः प्लुतिमति । मदनकृषिकारेण जनिता -ठी किमिति न फलं हन्त लभते ॥ ४ ॥ (मैथिलस्य) भव सखे सिद्धानुभावो भवान् धतं निजहितं मूकत्वमालम्व्यताम् । नहुत तत्तात विश्रम्यता- हो दध्वान धन्योऽम्बुदः ॥ ५ ॥ (कस्यापि) ·४२ काव्यमाला। चूडारलमपानिधिर्यदि भवेञ्चेत्कुण्डलं गण्डकी कावेरी यदि कङ्कणं यदि पुनवेयकं गौतमी । मुक्तासन सुरनिम्नगा यदि यदि स्यान्मेखला नर्मदा कौशेयं यदि कौशिकी कृशतनोस्तापरतदापति वा ॥ १७ ॥ जीवेन तुलितं प्रेम ससि मूढेन वेधसा । लघुर्जीवो ययो कण्ठं गुरु प्रेम हृदि स्थितम् ॥ १८ ॥ (पडेते भानुकरस्य) तस्यास्तनौ विरहताण्डवरङ्गभूमौ स्वेदोदविन्दुकुसुमाञ्जलिमाविकीर्य । नान्दी पपाठ पृथुवेपथुवेपमान- काञ्चीलताकलरवैः स्मरसूत्रधारः ॥ १९ ॥ श्रीखण्डद्वदीर्घिकापरिवृतमान्तासु निःशेषतः प्रालयाचलकन्दरासु विहितक्रीडासु मन्दानिलैः । माघीभिः क्षणदाभिरेव जनितं गण्डोपधानीभव- चन्द्रं तल्पमपाकरिप्यति न या संतापमेणीदृशः ॥ २० ॥ मदकलकृतान्तकासरखुरपुटनिर्धूतधूलिसंकाशम् । केतकरजो निवार्य सखि यदि कार्य मम प्राणैः॥ २१ ॥ जानीमस्तव गौरि चेतसि चिरं शंभुः समुजृम्भते तापो नेत्रतनूनपादिव तनौ तीनः समुन्मीलति । अक्ष्णोरथुमिषेण गच्छति बहिर्गङ्गातरङ्गावलिः पाण्डिन्नः कपटेन चन्द्रकलिकाकान्तिः समुन्नीलति ॥ २२ ॥ प्रियसखि न तथा पटीरपको न च नलिनीदलमारुतोऽपि शीतः । शमयति मम देहदाहमेतं सपदि कथापि यथा नरेन्द्रसूनोः ।। २३ ।। (पश्चैते गणपतेः) अथ स्मरोपालम्भः- हृदयमाश्रयसे यदि मामक ज्वलयसि त्वमनङ्ग तदेय किम् । स्वयमपि क्षणदग्धनिजेन्धनः क भवितासि हताश हुताशवत् ॥ २४ ॥ (श्रीहर्षस्य) ·पद्यरचना। शिव शिव सहसैव पुप्पधन्या प्रलयनटेन किमित्यकारि भस्म । भ्रमयति जगदेष यत्पिशाचः सच मणिमन्त्रमहोपधैर्न साध्यः ॥ २५ ॥ (वाणीविलासस्य) इति श्रीआकोलकरलक्ष्मणभट्टकृतायां पद्यरचनायां पञ्चमो व्यापारः । पष्टो व्यापारः। अथ नायकविप्रलम्भ:- हारो नारोपितः कण्ठे स्पर्शसंरोधभीरुणा । इदानीमन्तरे जाताः सरित्सागरपर्वताः ॥ १॥ (वाल्मीके) दिव्यचक्षुरहं जातः सरागेणापि चक्षुषा । इहस्सो येन पश्यामि देशान्तरगतां प्रियाम् ॥ २ ॥ (कस्यापि) किमकारि मन्दमतिना रतिपतिना नीतितन्त्रनिपुणेन । स्यूतासि हरिणनयने हन्त हृदि स्नेहतन्तुना न तनौ ॥ ३ ॥ (रामचन्द्रस्य) समुत्कीर्णे तन्व्या निशितनयनान्तेन मृदिते स्तनद्वन्द्वस्पन्दैः स्मितलवसुधाभिः प्लुतिमति । मदन्तःकेदार मदनकृषिकारेण जनिता चिरादाशावल्ली किमिति न फलं हन्त लभते ।। ४ ।। (मैथिलस्य) श्रीखण्डानिल निर्वृतो भव सखे सिद्धानुभावो मवान् प्रातः कोकिल साधितं निजहितं मूकत्वमालम्ब्यताम् । शीतांशो विहितं यशो बहुतरं तत्तात विश्रम्यता- मस्मत्माणबहिःप्रयाणपटहो दध्वान धन्योऽम्बुदः ॥ ५॥ (कस्यापि) १. 'मया निश्पभीरुणा' इति पाठान्तरम्. .

·काव्यमाला। .. रे सारङ्गा वनवसतयस्तत्त्वमाख्यात यूयं कुत्राधीतं त्रिभुवनमनोहारि चाश्चल्यमक्ष्णोः । आं जानीमो गमनसमये हन्त कान्तारसीम- न्येकाकिन्याः कुवलयदृशो लुण्ठिता यौवनश्रीः ॥ ६ ॥ (उमापत्युपाध्यायस्य) अत्रासितं शयितमत्र निपीतमत्र तोयं तया सह मया विधिवश्चितेन । इत्यादि हन्त परिचिन्तयतो वनान्ते रामस्य लोचनपयोभिरभूत्पयोधिः ॥ ७ ॥ (कस्यापि) खं यान्ति नो नीरधर न यावच्छम्पा न झम्पाकुलिताश्च चेलः । रामस्य तावन्नयनाम्चुपूरैः पम्पा तु संपातिभिरापुपूरे ॥ ८॥ वसन्त किं हन्त तनोपि तापं माकन्द मन्दं क्षिप मा मरन्दम् । अचण्डभानो जहि चण्डभाव रामस्य कोपी खल कोऽपि कालः ॥ ९ ॥ माकन्द क्षिप मा मरन्दनिकर मूको भव त्वं शुक स्फार फोफिल कोमलं कलरवं आतः क्षणं संहर । सौगन्ध्यं वह गन्धवाहन मनाक्सर्वैः क्षणं क्षम्यतां जानीध्वं रेघुनायकस्य यदयं कालः करालो महान् ॥ १० ॥ (लक्ष्मणस्यैते) त्वामालिल्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । असैस्तावन्मुहुरुपचितईष्टिरालप्यते मे त्रस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः ॥ ११ ॥ तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्या- तत्रासीनः सनितविमुखो याममात्र सहख । ..'तपणस्य तस्य इति पाटान्तरम्.

·पद्यरचना। माभूदस्याः प्रणयिनि मयि स्वप्नलव्धे कथंचि- त्सद्यः कण्ठच्युतभुजलतापन्थि गाढोपगूढम् ॥ १२ ॥ (कालिदासस्यैतौ) यत्त्वनेत्रसमानकान्ति सलिले ममं तदिन्दीवरं मेधैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्गमनानुसारिंगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमानमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥ १३ ॥ वनी मुनीनां तटिनी तरूणां दरी गिरीणां च गवेपितैव । मतः परं लक्ष्मण पक्ष्मलाक्षी प्राणा रहिय गवेषयन्तु ॥ १४ ॥ .. ( कस्याप्येतौ) जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा खप्नेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत्परिरभ्य चाटुकशतैराश्वासयामि प्रियां प्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥ १५॥ (निद्रादरिद्रस्य) कुवलयनयनाकुँचान्तरेषु क्षणमपि येषु न शेरते युवानः । शिव शिव करुणापराङ्मुखोऽयं गणयति तान्यपि यासराणि वेधा॥१६॥ पुनरपि मिलनं यदा कदाचिप्रियतमया कृपया मवेद्विधातुः । हरिरिव करच हृदि प्रतिष्ठां हर इच किं तनवै तनोरभिन्नाम् ॥ १७ ॥ (कस्याप्येतो) अद्यापि तन्मनसि संपरिवर्तते में रात्रौ मयि क्षुतवति क्षितिपालपुश्या । जीवेति मङ्गलवचः परिहत्य कोपा- कर्णे कृतं कनकपत्रमनालपन्त्या ॥ १८ ॥ (विह्मणस्य) १. 'भुजान्तराले' इति पागन्तरम्.

·काव्यमाला। स्खलदंशुकमव्यवस्थतारं स्मितकान्ति सपिताधरप्रयालम् । असमाप्तनकारमाप्तशोमं हरिणाङ्क हरिणीदृशः स्मरामः ॥ १९ ॥ कुन्दं दन्तैर्मधु निगदितैः पट्पदी इग्विलास- रेमिहासरमृतलहरी कुन्तलैरम्बुवाहम् । इन्दोबिम्ब बदनशशिना पङ्कजं च स्तनाभ्यां त्वं जित्वा मे वससि हृदये तेन ते मां द्विपन्ति ॥ २० ॥ (भानुकरस्यैती) इति श्रीआकोलकरलक्ष्मणभट्टविरचितायां पद्यरचनायां. पष्टो व्यापारः। सप्तमो व्यापार.. अथ संक्षेपतो वक्ष्ये मृगाक्षीणामवान्तरम् । भेदं बुधाः सुधाकल्प तमाकल्पं भजन्त्वमी ॥१॥ अथ कुलानना- प्रेरयन्ति हृदयं न लोचनं नर्तयन्ति मदनं न दुर्यशः । पारयन्त्यविनयं न संभ्रमं खेहसारशरणं कुलस्त्रियः ॥२॥ (गणपतेः) पदन्यासो गेहाइहिरहिफणारोपणसमो वची लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगहशः। निजावासादन्यद्भवनमपरद्वीपतुलितं पुमानन्यः कान्ताद्विधुरिच चतुर्थासमुदितः ॥ ३ ॥ (लक्ष्मणठकुरस्य) गतागतकुतूहलं नयनयोरपाशावधि स्मितं कुलनतध्रुयामधर एव विश्राम्यति । वचः प्रियतमश्रुतेरतिथिरेय कोपक्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मजति ॥ ४ ॥ (भानुकरस्य) 1. मेघदते तु 'अन्वायना' इति नपिनाममन. पाट:.

·पद्यरचना । . लज्जावशान्नमितमन्थरदृष्टिपातं यैश्चम्वितं कुलवधूबदनारविन्दम् । तेषामनेकपुरुपत्रणिताधरेषु तृप्तिः कथं भवति वेशवधूमुखेषु ॥ ५ ॥ ( कस्यापि) अथ कुलाङ्गनाकोप:- तारुण्यं मुखमण्डले न च वचोदाध्यमन्यादृशं गभ्रूभङ्गपरिग्रहो न च रहः प्रश्नेऽपि मौनस्थितिः । एवं संप्रति तय॑ते तु सुदृशः कोपस्तु यद्वस्तुनि स्वाधीने पुनरेव पङ्कजदृशो यन्न प्रभुत्वग्रहः ॥ ६ ॥ (गणपतेः) मय्यायाते सपदि शयनादुत्थितं चारुवाक्यं वध्वा पाणी बहु निगदित क्षालितं पादपाम् । दत्वा चीटी सविनयमथोद्वीजितं तालवृन्तै- बूंते कोपं कुवलयदृशो भूयसी भक्तिरेव ॥ ७ ॥ अथ मोप्यत्पतिका- नायं मुञ्चति सुश्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वर- स्तेनाहं विहिताञ्जाल दुपते पृच्छामि सत्यं वद । ताम्बूलं कुसुमं पटीरमुदकं यहन्धुभिदीयते म्यादत्रैव परत्र तत्किनु विपज्वालावलीदुःसहम् ॥ ८॥ (मानुकरस्यैतौ) प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरौरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितं प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते ॥ ९॥ यात्रामङ्गलसंविधानरचनाव्यग्रे सखीनां गणे बाप्पाम्भःपिहितेक्षणे गुरुजने तद्वत्सुहृन्मण्डले ।

·४८ काव्यमाला। माणेशस्य मदीक्षणार्पितमाः कृच्छादतिकामतः किं ब्रीडाहतया मया मुजलतापाशो न कण्ठेऽर्पितः ॥१०॥ (कस्याप्येतौ) गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ॥ ११ ॥ (दण्डिनः) उद्यर्हिपि दर्दुरारयपुषि प्रक्षीणपान्थायुपि च्योतद्विभुपि चन्द्रापि सखे हंसद्विपि प्रावृधि । मा मा मुञ्च कुचाग्रसंततपतद्वाप्पाकुलां बालिका काले कालकरालनीलजलव्यालुप्तमाखविषि ॥ १२ ॥ (घाणस्य) अथ मोपितपतिका- लिखति न गणयति रेखां निर्भरबाप्पाम्बुधौतगण्डतला । अवधिदिवसावसानं माभूदिति शङ्किता वाला ।। १३ ।। (मोरिकायाः) समर्म्य हृदि दारुणां मदनवेदनां भूयसी- मनेम वनवर्मना प्रचलितः स मे वल्लभः । न वामदिशि शब्दितं किमिति वा त्वया पायस त्वया सदनसारिके किमिति वा कृतं न क्षुतम् ॥ १४ ॥ (भानुकरस्य) अयोत्कण्ठिता- द्वारि सम्भविलमा प्रियसखि दृष्टिं पथि क्षिपसि । प्रहिणोषि भाग्यमाजि प्रेयसि दूतीमिव अमरीम् ॥ १५ ॥ (भानुकरस्य) अम्भोरुहाक्षि शम्भोश्चरणावाराधितौ केन । यस्मै विचलितवदना मदनाकूतं विभावयसि ॥ १६ ॥ (गणपतेः) ·पद्यरचना। - अथाङ्गनावान्तरभेदाः। तत्र नवोढा- काञ्चीदाम निवेशयन्वितनुते चासः श्लथं सुझुयो हारं वक्षसि योजयन्करतलं धत्ते कुचाम्भोरुहे । 'जल्पश्चाटुवचोऽधरं धयति यत्प्रेयान्कुतो विस्मयः पांसुं चक्षुपि विक्षिपन्यदि धनं गृह्णासि(ति) पाटचरः ।। १७ ॥ (भानुकरस्य) बलान्नीता पार्थे मुखमभिमुखं नैव कुरुते धुनाना मूर्धानं हरति बहुशचुम्बनविधिम् । हृदि न्यस्तं हस्तं क्षिपति गमनारोपितमना नवोढा वोढारं रमयति च संतापयति च ॥ १८ ॥ (कस्यापि) विरम नाथ विमुश्च ममाञ्चलं शमय दीपमिमं समया सखी । इति नबोढवधूवचनैर्युवा मुदमगादधिकां सुरतादपि ॥ १९ ॥ (रुद्ररेस) चुम्बनेषु परिवर्तिताधरं हस्तरोधि रसनाविघट्टने । विनितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद्वधरतम् ।। २० ॥ (कालिदासस्य) अथ विसब्धनबोटा- दत्तं कर चक्षसि मीलिताक्षी श्लथेन दूरीकुरुते करेण । आचुम्बिता नेति मुहुर्विधत्ते मुखं पुनः संमुखमेव धते ॥ २१ ॥ (गणपतिः) दीपाकुरः स्फुरति पश्यति केलिकीरो जाले निवेशितमुखी च सखी चकास्ति । इत्थं विचिन्त्य वचसा न शशाक बाला नाथं निषेद्धमनिपेद्रुमपि त्रपाभिः ॥ २२ ॥ (भानुकरस्य) ·५० काव्यमाला। अथ मुग्धा- नीरातीरमुपागता श्रवणयोः सीनः(नि) स्फुरन्नेत्रयोः श्रोत्रे लममिदं किमुत्सलमिति ज्ञातुं करं न्यस्यति । शैवालागुरशङ्कया शशिमुखी रोमावली प्रोन्छति श्रान्तास्मीति मुहुः सखीमविदितश्रोणीमरा पृच्छति ॥ २३ ॥ अथ मध्या- स्वापे प्रियाननविलोकनहानिरेव स्वापच्युतौ प्रियकरमहणप्रसङ्गः । इत्थं सरोरुहमुखी परिचिन्तयन्ती निद्रां विधातुमविधातुमपि प्रपेदे ॥ २४ ॥ (भानुकरस्यैतो) अथ प्रौढा- - - मदानने चुम्बनचञ्चलस्य प्रियस्य संस्पृष्टकुचस्थलस्य । नीवीपु भावी करसंनिवेशस्तद्वामनी यामिनि मैव भूयाः॥ २५॥ (लक्ष्मणस्य) अथासती- अयं रेवाकुञ्जः कुसुमशरसेवासमुचितः समीरोऽयं वेलावनविदलदेलापरिमलः । इयं प्रावृट् धन्या नवजलदविन्यासचतुरा स्मराधीनं चेतः सखि किमपि कर्तुं मृगयते ॥ २६ ॥ अथ विदग्धासती- देहे दुर्ललितस्य देवरशिगोः स्फोटबणो दारुणो मातस्तेन वनस्पतित्वमुपाह मया गम्यते । दृप्यन्तु श्वसितानि धर्मसलिलैः पत्राणि लुप्यन्तु वा वक्षो या विलिखन्तु हन्त नखरैः क्रुद्धाः कपिणयः ॥ २७ ॥ (भानुकरस्येतौ) - ·पद्यरचना। प्रियो मयैवावचितैः प्रसूनहष्टो हरस्यातनुते सपर्याम् । अतो नतानेकलतावृतानि यास्यामि सायं विपिनानि सख्यः ॥२८॥ (कस्यापि) अथ गुप्तासती- अश्रूः क्रुध्यतु निर्दिशन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातर- स्तस्मिन्कितु न मन्दिरे सखि पुनः खापो विधेयो मया । आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुत्फालमातन्वती मार्जारी नखरैः खरैः कृतवती कां कां न मे दुर्दशाम् ॥२९॥ • अथ लक्षितासती- कोकः स्तोकविमुक्तमौक्तिकमरो निःस्पन्दमिन्दीवर चापं चापलवर्जितं हिमकरकोडे तमः क्रीडति । वातः कातरयत्यपाकृतरसं बन्धूकमेतावती वार्ता कापि कदापि पाणिपिहिता कस्यापि वा तिष्ठति ॥३०॥ अथ वेश्या- केशः कुन्दमिपादिवोपहसति द्रव्यविहीनाञ्जना न्यूनां प्रन्थिधनं विलोकितुमिवोनीवः स्वनस्तिष्ठति । प्रेमच्छेदकृपाणवल्लिसुपमा रोमालिरालम्पते यस्याः सा कथमस्तु चेतसि चमत्काराय वाराङ्गना ॥३१॥ अथ कुलटा एते वारिकणान्किरन्ति पुरुषान्वर्षन्ति नाम्भोधराः शैलाः शावलमुद्वमन्ति न वमन्त्येते पुनर्नायकान् । त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जना- न्धातः कातरमालपामि कुलटाहेतोस्त्वया किं कृतम् ॥ ३२ ।। शिरसि शिरसिज दृशोनिमेषं विटपिनि पल्लवमालये तृणं वा । गणयितुमपि पारयन्ति केचिप्रियसखि के कथयन्तु जारसंख्याम् ॥३३॥ दिवसे पटिकाविंशत्रिंशद्धटिकाः परं रजनौ । लक्षं नगरयुवानस्तात विधातः किमाचरितम् ॥ ३४ ॥ -- ·काव्यमाला । - स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति वक्तारमिति सुनुवः । जहास हारकूटेन पयोधरमहीधरः ॥ ३५ ॥ (भानुकरस्यैते) दुर्दिवसे घनतिमिरे दुःसंचारासु नगरवीथीषु । पत्युर्विदेशगमने परमसुखं जघनचपलायाः (जधनचपलायाः) अथ कुलटोपदेश:- वयं बाल्ये बालास्तरुणिमनि यूनः परिणता. वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधीनां स्थितिरिति । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुमनेनैकपतिना न मे गोत्रे पुनि कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥ ३७॥ (कस्यापि) नारीणां खल बन्धुरन्धतमसं पाथोघरः सोदरः कुञ्ज नाभिगृह निशा सहचरी सेव्यः स्मरःक्ष्मापतिः । इत्थं चारुचकोरचञ्चलदृशां यासा मतिर्जायते तासामेव यशः सुधांशुधवलं तासां गृहे वृद्धयः ॥ ३८ ॥ चेत्पौरादपि शङ्कसे हिमरुचेरप्यर्चिपो लजसे भोगीन्द्रादपि चेद्विमेपि तिमिरस्तोमादपि त्रस्यसि ।। चेत्कुलादपि दूयसे जलरधध्वानादपि क्षुभ्यसि प्रायः पुनि हतास्मि हन्त भविता त्वतः कलङ्कः कुले ।। ३९ ।। (भानुकरस्यैतौ) सुखशय्या ताम्बूलं विश्नधाश्लेपचुम्बनादीनि । तुलयन्ति न लक्षांशं त्वरितक्षणचौर्यसुरतस्य ॥ ४०॥ (कस्यापि) एकानपाडैरपरास्तरो वोर्विलासैस्तिरं च हासैः । विमोयत्यन्यमहो रहोमिः को वा कलां वेद कलावतीनाम् ॥४१॥ (लक्ष्मणस्य) इति श्रीआचोलकरलक्ष्मणभत्तायां पद्यरचनायां सप्तमो व्यापारः ।

·पघरचना। ५३ आएमो व्यापारः। अथ सौन्दर्यगर्विता- भामिन्यो विदधतु भागधेयमाजः केयूरं सजमवतंसमम्वुजातैः । धिग्देवं मम तु विभूपणं विदूरे रोलम्बादधरनियारणं पुमर्थः॥१॥ (कस्यापि) अथ मेमगर्विता- वपुपि तव तनोति रनमूपां भमुरिति धन्यतमासि किं ब्रवीमि । सखि तनुनयनान्तरालभीरुः कलयति में न विमूपणानि कान्तः ॥२॥ अथ खण्डिता- वक्षोजखण्डितमुरो दयितस्य वीक्ष्य दीर्घ न निःश्वसिति जल्पति नैव किंचित् । प्रातर्जलेन वदनं परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति ।। ३ ।। अथ कलहान्तरिवा- चलं चेतः पुंसां सहजसरलाः परजद्दशो भवत्येव क्रोधः कचिदपि कदाचित्तरुणयोः । दहेदङ्ग भृङ्गी विधुरपि विदध्यात्परिभवं स्मरो मां मनीयादिति किमपि नाजासिपमहम् ॥ ४ ॥ अकरोः किमु नेत्रशोणिमानं किमकापीः करपद्मतर्जनम् । कलहं किमधाः क्रुधा रसज्ञे हितमर्थ न विदन्ति दैवदष्टाः ॥ ५॥ विरमति कथनं विना न खेदः सति कथने समुपैति कापि लज्जा। इति कलमधोमुखी सखीभ्यो लपितुमनालपितु समाचकाह ॥६॥ (मानुकरस्यैते) ·काव्यमाला। . अथ दूती- माला बालाम्बुजदलमयी मौक्तिकी हारयष्टिः काची किं च त्वयि यदुपते प्रस्थिते प्रस्थितैव । मस्तस्याः किमिह धमनी वर्तते वा न वेति ज्ञातुं बाहोरहह वलयं पाणिमूलं प्रयाति ॥ ७ ॥ (भानुकरस्य) न नीतमुपनासिकं परिमलव्ययाशङ्कया न हन्त विनिवेशितं विरहवहिकुण्डे हृदि । दृशोहिरिति श्रुतौ न निहित प्रियप्रेषित करे कमलमर्पितं मृगदशा हशा पीयते ॥ ८॥ (अविलम्बस्य) मुहुर्पजनवीजनैहलचन्दनासेचनैः सरोजदलवेष्टनैरपि न चेष्टते सुन्दरी । परंतु तव नामनि प्रियसखीभिरावेदिते निवेदयति जीवितं श्रवणसीप्ति रोमोद्गमः ॥ ९ ॥ (बाबूमिश्रस्य) अथ दूत्युपहासान किं त्वं निगूहसे दूति स्तनौ वक्रं च पाणिना । खण्डिता एव शोभन्ते शूराधरपयोधराः ॥१०॥ (कस्यापि) निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मुष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्धी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी खातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ ११ ॥ (अमरुकस्स) त्वं दूति निरगाः कुझं न तु पापीयसो गृहम् । किंशुकाभरणं देहे दृश्यते फयमन्यथा ॥ १२ ॥ (भानुकरस्य)

·पद्यरचना।
अथ मानिनीमानः-
कोपो यत्र झुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं
यनान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः ।
तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं
त्वं पादान्ते लठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥१३॥
(वामनस्य)
यदाभूदस्माकं प्रथममविभक्ता तनुरियं
ततो नु त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा ।
इदानीं नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं
मयाप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ १४ ॥
(अमरुकस्य)
अथ मानापनोद:-
त्रियामायामस्यां सुतनु यमुनायामिव तर.
तरङ्गप्रोदश्चशिमलदलरक्तोत्पलमिय ।
इयं दृष्टिः शोणा मयि निहितकोणा विजयते
त्यज क्रोधं राधे मयि निरपरापे कुरु कृपाम् ॥ १५ ॥
(लक्ष्मणस्य)
अथ परस्परमीतिप्रलापः।
तत्रादौ नायिकाया:-
सहस्रनेत्रैः प्रियगात्रशे विभावनीयां तु निमालयन्त्याः ।
किं लोचनाम्भोरुहयुग्मपत्रं विधाय धातः परिवञ्चितास्मि |॥ १६ ॥
(लक्ष्मणस्य)
अथ नायकस्य-
त्वदीयमुखपङ्कजं यदि विधोरलं वार्तया
तवापरसुघा यदा भवति किं सुधा नो मुधा ।
त्वदनपरिरम्मण भण कृतं सुधागाहनै-
स्त्वदीयदृगनुग्रहस्तदपि पिग्धिगैन्द्रं पदम् ॥ १७ ॥

·काव्यमाला। - - दृश्यं चेन्मुखपङ्कजं तब यदि श्राव्यं तर व्याहृतं प्रेयं चेन्मुखसौरमं तवं यदि खाद्य तवौष्ठामृतम् । स्पृश्यं चेत्कुचयोयुगं तव परं ध्येयं मुरूपं तव त्वं सर्वेन्द्रियवागुरेव विषयः फस्येन्द्रियस्यासि न॥ १८ ॥ लक्ष्मणस्यैतौ । अथ रतमशंसा- नरैविफलजन्मभिर्गिरिदरी न कि सेव्यते न चेच्छ्वणगोचरीभवति जातुचिजन्मनि । फपोतरवमाधुरीविरचनानुकारा दरी- रतासहकृशोदरीवचनरीतिकाकुध्वनिः ॥ १९ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ रतारम्भ:- हस्तस्वेदनपित इव यश्चन्दनक्षोदवृन्दै- रालिप्तोऽलंकृतपरिसरः फुल्लकलारहारैः । आराधीत्थं तय नवकुरङ्गाक्षि वक्षोजशम्भुः साक्षात्कारं तदपि न दिशत्येप किं वा करोमि ॥ २०॥ कान्ते नितान्तं दयिताकुचान्तचोलाञ्चलं कर्षति हर्षमुग्धे । बभार वाला नमितास्यहास्यलेशापदेशादपरं निचोलम् ॥ २१ (लक्ष्मणस्यैतौ) उरोरुहाम्भोरुहदर्शनाय विमुञ्चतः कचुकबन्धनानि । आनन्दनीराकुललोचनस्य प्रियस्य जातो विफलः प्रयासः ॥ २२॥ कान्ते कलितचोलान्ते दीपे वैरिणि दिप्यति । आसीदसितपद्माक्ष्याः पक्षो नयनमुद्रणम् ॥ २३ ॥ (भानुकरस्यैता) दृशा सपदि मीलितं दशनरोचिषा निर्गतं करेण परिपेपितं वलयकैरथाक्रन्दितम् । .

·पद्यरचना। प्रियेण हरिणीशो दशनखण्यमानेऽधरे परव्यसनकातराः किमिव कुर्वतां साधवः ॥ २४ ॥ (कस्यापि) अथ रतम् आकाशे नटनं सरोरुहयुगे मजीरम ध्वनिः शीतांशौ कलकूजितं किसलये पीयूपपानोत्सवः । वर्णक्षोणिधरे नखात्परिमवो ध्वान्ते कराकर्षणं रम्मायां रसना रवस्तरुणयोः पुण्यानि मन्यामहे ॥२५॥ हारखुट्यति कङ्कणं निपतति सकौमुदी क्लिश्यति ध्वान्तं धावति सीत्करोति रजनीजानिवली भज्यति (?)। काची क्षुभ्यति काञ्चनक्षितिघरे किं च क्षतं चञ्चति प्रारम्भे मदनाहवस्य विजयी देवो मनोभूरभूत् ॥ २६ ॥ (मानुकरस्यैतौ) संन्यासमाय काञ्ची जहौ दुकूलं कलत्रमयलायाः । विससर्ज रागमघरो मुक्तिमुरीचक्रिरे चिकुराः ॥२७॥ (कस्यापि) नेपा वेगं मृदुतरतनुस्तावकीनं विसोढुं शक्ता नैनां चपल नितरां खेदयेन्दीवराक्षीम् । रत्यभ्यासं विदधत इति प्राणनाथस्य गत्वा कर्णोपान्ते निभृतनिभृतं नूपुरं शंसतीय ॥ २८ ॥ (धूर्तस्य) रतिरभसनितान्तश्रान्तकान्ताकुचान्त- श्चलदमलकरामा नाभिदेशेष्वधो वा । स्मितमधुरमुखीनां हीणनेत्रोत्पलाना- मधरमधु वधूनां भाग्यवन्तः पिबन्ति ॥ २९॥ (शार्ङ्गधरस्य) ·५४ काव्यमाली। मज्जन्त्या रससिन्धौ किं किं न कृतं तया सुदृशा । विघृताः प्रियस्य फेशाः कण्ठे लमं मुजे पलितम् ॥ ३० ॥ (वाणीविलासस्य) पत्युः प्रवृत्तस्य रतौ जिगीषावचो निशम्यापि न किंचिदूचे। कलावती किंतु विहस्य तस्य कपोलयोः खेदमपाचकार ॥ ३१ ॥ (रामचन्द्रस्य) अथ विपरीतम्- प्रशान्ते नूपुरारावे श्रूयते मेखलाध्वनिः । कान्ते नून रतनान्ते कामिनी पुरुषायते ।। ३२ ।। (कस्यापि) विहायसि विहारिणी भवतु नाम सौदामनी सुमेरुशिखरादधः पततु नाम मन्दाकिनी । इंदे तु महदद्भुतं यदयमेत्य भूमीतलं नमनमृतदीधितिः कमलसारमाकर्षति ।। ३३ ।। (कस्यापि) मधुपौनसमुल्लसत्प्रवालं चलहेमाचलकान्तिभिर्जटालम् । विधुनिप्पतदन्धकारजालं शुभकालं न पुनर्विलोफयामः ॥ ३४ ॥ साक्षादमूस्वयंभूरय मुक्तास्तिमिरनिकरभराः । प्रणनाम शीतरोचित्तवपाठं मेखला विदधे ॥ ३५॥ (भानुफरस्यैतौ) पपात मेरोः मुरसिन्धुधारा ववर्ष तारागणमन्धकारः । बभूव भृङ्गावलिरप्यकम्पा शशाम शम्पालतिकाविलासः ।। ३६ ॥ (कवीन्द्रस्य) बलत्कुचं व्याकुलकेशपाशं स्विधन्मुखं स्वीकृतमन्दहासम् । पुण्यातिरेकात्पुरुषा लभन्ते पुंभावमम्भोरुहलोचनानाम् ॥ ३७॥ (कस्यापि) ·पद्यरचना। १ ९ पपात गङ्गा हरमौलिसङ्गादन्धं तमो जातमपेतबन्धम् । तडिल्लता चञ्चलतामहासीदस्पन्दमासीदरविन्दयुग्मम् ॥ ३८ ॥ (रामचन्द्रस्य) अथ रतावसानम्- मत्तेभकुम्भपरिणाहिनि कुङ्कुमार्दै कान्तापयोधरयुगे रतिखेदखिन्नः । वक्षो निधाय भुजपञ्जरमध्यवर्ती धन्यः क्षपांक्षपयति क्षणलव्धनिद्रः ॥ ३९॥ (भर्तृहरेः) शान्ते मन्मथसंगरे रणभृतां सत्कारमातन्वती चासोदाजघनस्य पीनकुचयोहार श्रुतेः कुण्डलम् । बिम्बोष्ठस्य च वीटिका सुनयना पन्यां रणन्नपुरी पृष्ठालम्बिनि केशपाशनिचये युक्तोऽभिवन्धक्रमः ॥ ४०॥ (कस्यापि) कामसंगरविधौ मृगीदृशः प्रौढपौरुषधरे पयोधरे । स्वेदराजिरुदियाय सर्वतः पुप्पवृष्टिरिय पुष्पधन्वनः ॥ ४१ ॥ अथ रताशंसनम्- उक्तं यत्कृपणं वचो विरचितो भूयान्वसूनां व्ययः सोढाः किं च वियोगवज्रततयो दूती मुहुः प्रेषिता । बद्धोऽयं प्रणयाञ्जलिविनिहिते बाप्पाम्बुधौते दृशौ निप्पीयाधरपल्लवं मृगदृश. सर्व सखे विस्मृतम् ॥ ४२ ॥ (भानुकरमैती) अथ रतनिद्रा- मिश्रितोरु मिलिताघरं मिथः स्वप्नवीक्षितपरस्परक्रियम् । तौ ततोऽनु परिरम्भसंपुटे पीडनां विदधतौ निनिद्रतुः ॥ ४३ ॥ (श्रीहर्षस्य) इति श्रीआदोलकरलक्ष्मणमट्टविरचितायो पयरचनायामाष्टमो.व्यापारः ।। १. सुभाषितावली तु मायारणकङ्कणे इति पाठः

·६०
काव्यमाला ।
नवमो व्यापारः।
अथ प्रभातानुनयः-
गतप्राया रात्रिः शशिमुखि शशी शीर्यत इव
प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव ।
प्रणामान्तो मानस्तदपि न जहासि क्रुधमहो
कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ॥ १ ॥
क्षीणांशुः शशलाञ्छनः शशिमुखि क्षीणो न कोपस्तव
स्मेरं पद्मवनं मनागपि न ते स्मेरं मुखाम्भोरुहम् ।
पीतं श्रोत्रपुटेन पट्टदरुतं पीतं न ते जस्पितं
रक्ता पूर्वदिगगना रविकरैर्नाद्यापि रक्तासि किम् ॥ २ ॥
(कस्याप्येती)
अथ वायु:-
उत्सार्य कुन्तलमपास्य दुकूलमूल-
मुन्नाम्य बाहुलतिकामलसास्तरुण्यः ।
खेदाम्बुसिक्ततनवः स्पृहयन्ति यस्मै
तस्मै नमः सुकृतिने मलयानिलाय ॥ ३ ॥
यासो विधूय स्तनयोरमुप्याः
कपोलकीणी कबरीमुदस्य ।
अवारितः प्रोञ्छति वारिधारां
मुखे मृगाक्ष्याः सुकृती समीरः ॥ ५॥
झञ्झानिलोऽपि सुरतान्तनितान्ततान्त-
कान्ताकुचान्तपनधर्ममपाकरोति ।
भूयोऽमिलापजननी पुनरन्यथैव
खेदापनोदनकला मलयानिलस्य ॥ ५॥
मिक्षितकमलकुटुम्बाः शिक्षितगजगामिनीगतयः ।
लक्षितहिमगिरिपादाः प्रावरमी मातरिधानः ॥ ६ ॥

·पद्यरचना। ११ लतां पुष्ववती स्पृष्ट्वा खातो विमलवारिणा । पुनः संपर्कशङ्कीव मन्दं चरति मारुतः ॥ ७ ॥ लवङ्गलतिकामङ्गदयालदक्षिणानिलः । कथमुन्मूलयत्येष मानिनीमानपर्वतान् ॥ ८ ॥ (केपामप्येते) चोलाङ्गनाकुचनिचोलतलानुलीनो द्राकेरलीतरलकुन्तलकम्पनोल्का(लोलः) । लाटीललाटतटशोपणमानसोऽयं फुल्लारविन्दवनबन्धुरुपैति वायुः ॥ ९ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ प्रभातम्- चिरलविरलीभूतास्ताराः कलौ सुजना इव व्यपसरति च ध्वान्तं चित्तात्सतामिव दुर्जनः । मन इव मुनेः सर्वत्रापि प्रसन्नममूनभो विगलति निशा क्षिप्रं लक्ष्मीरनुयमिनामिव ॥१०॥ अभूत्याची पिङ्गा रसपतिरिव प्राश्य कनकं गतच्छायश्चन्द्रो बुधजन इव ग्राम्यसदप्ति । क्षणं क्षीणास्तारा नृपतय इवानुयमपरा . न दीपा राजन्ते द्रविणरहितानामिव गुणाः ॥ ११ ॥ (भोजपबन्धात्) अयमुदयमहीभृन्मूर्ध्नि पाणिं गृहीत्वा दिवसपतिरहौपीदिन्दुपादान्हवीषि । अरुणकिरणवहौ कन्यका पौरुहूती हरिदपि किमकार्षीचारकालाजहोमम् ॥ १२ ॥ संनिगृह चिकुरं तमोमयं यामिनी तदनु केलिविच्युतम् । कुर्वती श्रवसि चन्द्रमण्डलं कुण्डलं गगनकुञ्जमुज्झति ॥ १३ ॥ (मानुकरस्यैतौ), -- ·पचरचना। . अस्वाध्यायः पिकानां मदनमखसमारम्भणस्याधिमासो निद्राया जन्मलग्नं किमपि मधुलिहां कोऽपि दुर्मिक्षकालः । विष्टिर्यात्रोत्सुकानां मलयजमरुतां पान्धकान्ताकृतान्तः प्रालेयोन्मूलमूलं समजनि समयः कश्चिदौत्पातिकोऽयम् ॥२१॥ (चाहिनीपतेः) बहहहलमारुतमसरदग्मिखण्डैरिव स्फुरद्दयुमणिमण्डलद्युतिवितानकैस्तापिता। विसारि वपुरात्मनः सपदि वासरश्रीरिमं चलन्मरुमरीचिकानिचयपल्लवेनाञ्चति ॥ २२ ॥ भानोः पादैर्वहनपरुपैर्दयमानान्तराणा- मुल्लामन्तः किल विटपिनां प्राणपिण्डा इवामी । गाढोदन्याकुलितमनसो भिन्नचञ्चूपुटान्ताः कोकूयन्ते विहगशिशवः कोटराणां मुखेषु ॥ २३ ॥ (एतौ गणपतेः) अथ जलक्रीडा- अंसेन कर्ण चिबुकेन वक्षः करद्वयेनाक्षि तिरोदधानः । संताडयामास हरिः समेताश्चकोरनेत्राश्चलकोदकेन ॥ २४ ॥ परस्पराश्लेषवशंगतानि द्वन्द्वानि विहस्य काचित् । संताध्य पौः स्खलदंशुकान्ता कृष्णाय कान्ता कथयांबभूव ॥२५॥ हिया सखीनां हरिरम्बुजाक्षीं गिरा परावर्तयितुं न सेहे । अनङ्गलेखाक्षरसंगतेन संताडयामास सरोरुहेण ॥ २६ ॥ (गणपतेरेती) आचमातमधिकान्तमुक्षितुं कातरा शफरशदिनी जहौ । अञ्जली अलमधीरलोचना ॥२७॥ अविरतमिदमम्मः स्वेच्छयोच्छालयन्त्या कमलमुकुलकान्तोतानहस्तद्वयेन । ........

·काव्यमाला । ...........। 'परिकलित इवार्षः कामबाणातिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्ण बाललीलासुखाय ।। २८ ॥ (कस्यापि) अथ वनक्रीडा- पतितैः शिरीपरजसां निकरैः कलुपीकृतं नयननीररुहम् । हरिणा हिरण्यरमणीयतनोर्मुखमारुतैः किमपि शीतलितम् ॥ २९॥ अवलाकृति समुपकल्प्य शनैर्बजता कपटेन कैटभजिता हसता वनिता धृता करसरोरुह्योः ॥ ३०॥ (भानुकरस्यैतौ) असंख्यपुप्पोऽपि मनोभवस्य पञ्चैव बाणार्थमयं ददाति । एवं कदर्यत्वमिवावधार्य सर्वस्वमग्राहि मधोर्वधूमिः ॥ ३१ ।। (विहणस्य) पाणी पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयो- नीलेन्दीवरशया नयनयोर्बन्धूकवुद्ध्याघरे । लीयन्ते कबरीभरे निजकुले व्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति तरुणि स्थानानि रक्षिप्यसि ॥ ३२ ॥ (अचलस्य) रम्भोरु देहपरिरम्भमरैस्त्वदीये- र्यन्मानसं विकृतिमेति न चित्रमेतत् । त्वत्पादपद्मलवसनवशादशोको रोमाञ्चमञ्चति दलत्कलिकालेन ॥ ३३ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ भ्रमरीत्यकीडा- अमात्प्रकीर्ण भ्रमरीषु किंचिच्चेलाञ्चले चञ्चललोचनानाम् । कुचौ कदाचिजपनं युवानो विलोक्य साफल्यमवापुरक्ष्णाम् ॥३४॥ परिप्रमन्स्या भ्रमरीविनोदे नितम्बबिम्बाद्विगलडुकूलम् ।

·पद्यरचना। विलोक्य कस्याश्चन कोमलाङ्गयाः पुंभावमन्याः सुदृशो वाञ्छुः॥३५|| (गुणाकरस्यैतौ) चेलाञ्चलेन चलहारलताप्रकाण्डै- वेणीगुणेन च चलठ्ठलयीकृतेन । हेलाहितभ्रमरकश्रममण्डलीमि- श्छत्रत्रयं रचयतीव चिरं नतभूः ॥ ३६ ॥ मुक्त काञ्चनकुण्डले निपतिते माणिक्यभूषामणौ कीर्णे केलिसरोरुहे विगलिते मुक्ताकलापे सति । निःश्वस्याम्बुजलोचना अमरिकानृत्यावसाने पुनः प्राणेशच्युतिशङ्कयेव हृदये हसारविन्दं ददौ ॥ ३७॥ अलक्षितकुचाभोग भ्रमन्ती नृत्यभूमिपु । सरेणापि सरोजाक्षी न लक्ष्यीक्रियते शरैः ॥ ३८ ॥ (एती भानुकरस) अथ कन्दुकक्रीडा- सानन्दकन्दुकविहारविधी बधूनां दोलायमानमणिकरणनिकणेन । उड्डायितेयु युवचित्तविहङ्गमेषु श्येना इव स्मृतिभुवो विशिखा विलमाः ॥ ३९ ॥ अमचरणपल्लवकणदमन्दमञ्जीरकं परिस्खलदुरोरुहस्तपककम्पमानांशुकम् । रणकनकमेखलं करसरोरुहाभ्यां पुरः पतन्तमपराददे कुसुमकन्दुकं मुन्दरी ॥ ४० ॥ (एती गणपतेः) पयोधराकारघरो हि कन्दुकः फरेण रोपादिव ताध्यते मुहुः । इतीव नेत्राकृति भीतमुत्पलं तस्याः प्रसादाय पपात पादयोः ॥ ११ ॥ (कालिदासस्य) ९ ·काव्यमाला। अथ रशीलनक्रीडा- नैतस्याः प्रसूतिद्वयेन सरले शक्ये पिधातुं दृशी सर्वत्रैव विलोक्यते मुखशशिज्योत्लावितानैरियम् । इत्थं चालतया सखीभिरसकृट्टमीलनाकेलिपु व्या(पि)द्धा रजनीमुखे च नयने खे गर्हते कन्यका ।। ४२ ।। (कस्यापि) एनं विहाय तुलसीविपिनोपकण्ठं गोप्यः परत्र नयनाम्बुजमीलनानि । कुर्वन्तु किंतु तुलसीदलनीलभासं का वा मुकुन्दमनुविन्दतु लीनमस्मिन् ॥ ४३ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ हिन्दोलक्रीडा- दृशा विदधिरे दिशः कमलराजिनीराजिताः कृता हसितरोचिषा हरिति चन्द्रिकावृष्टयः । अकारि हरिणीदृशः प्रबलदण्डकप्रस्फुर- द्वपुर्विपुलरोचिषा वियति विद्युतां विभ्रमः ॥ ४४ ॥ (गणपतेः) उन्नम्य दूरं मुहुरानमन्त्यः कान्ताः सथीभूतनितम्बविम्बाः । दोलाविलासेन जितश्रमत्वात्मकर्पमापुः पुरुषायितेषु ॥ ४५ ॥ (बिहणस्य) दोलायमानाः प्रियनुयमानहिन्दोलया बालचमूरुनेत्राः । प्रसारिदेहातिवारिपूरे वितेनिरे विप्लवनानि भूयः ॥ ४६॥ (गदापरस्य) अथ संध्या- अस्तादिलम्बिरविविम्बतयोदयाद्रि- चूडोन्मिपत्सकलचन्द्रतया च सायम् ।

·पद्यरचना । ១ संध्याप्रनृत्हरहस्तगृहीतकांस्य- तालद्वयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥ १७ ॥ (रत्नाकरस्य) उच्चस्तरादम्बरशैलमौलेश्युतो रविगैरिकगण्डशैलः । तत्यैव पातेन विचूर्णितस्य संध्यारजोराजिरियोजिहीते ॥ ४८ ॥ (श्रीहर्षस्य) प्रकटयति वियोगिप्रेयसीविप्रतीपो भुवनविजययात्राडम्बरं शम्बरारिः । यदिह जयति संध्याकैतवेनासमन्ता- दरुणवसनलेखा काचिदेपा' लसन्ती ॥ ४९ ॥ मृगाङ्कमागतं वीक्ष्य संध्या कुलवधूरिव । दीपलेखामिपादेया निर्विवेश निकेतनम् ॥ ५० ॥ (भानुकरस्य) अथान्धकार:- चरमगिरिनिकुञ्जमुष्णभानौ भगवति गच्छति विभयोगखिना । मुकुलितनयनाम्बुजा परिनी वपुषि प्रभार तमांसि शैवलानि ।। ५१ ॥ (भानुकरस्य) इदं नभसि भीषणश्रमदुलककोलाहलै- निशाचरविलासिनीनिवहदत्तनेत्रोत्सवम् । परिस्फुरति निर्मलपचुरपङ्कममोल्लस- द्वराहकुलमांसलपबलबन्धमन्धं तमः ।। ५२ ॥ (वासुदेवस्य) अथाभिसारिका- गाढे तमसि सरन्ती पथि स्खलन्ती सुपिच्छले मुग्धा । अवलम्बनाय चाराद्वारासु करं प्रसारयति ॥ ५३॥ चित्रोत्कीर्णादपि विषधराद्रीतिभाजो निशायां किं नु मस्त्वदमिसरणे साहस नाथ तस्याः ।

·'६८ काव्यमाला। +4 ध्वान्ते यान्त्या यदतिनिभृतं बालयात्मप्रकाश- त्रासात्पाणिः पथि फणिफणारतरोधी व्यधायि ।। ५४ ॥ (कस्यापि) [हरिहरस्स] रभसादभिसर्तुमुद्यतानां वनितानां सखि वारिदो विवस्वान् । रजनी दिवसोऽन्धकारमचिविपिनं वेश्म विमार्ग एव मार्गः ॥ ५५ ॥ (भानुकरस्य) गन्तुं यदि व्यवसितासि धनान्धकारे नीलाचलेन तनुमावृणु मुग्धशीले । विद्युल्लता यदि पथि प्रतिरोधिनी स्या- दमावृतैय कनकद्रवगौरि गच्छेः ॥ ५६ ॥ (कस्यापि) मन्दं निधेहि चरणौ परिधेहि नीलं वासः पिधेहि वलयावलिमञ्चलेन । मा जल्प साहसिनि शारदचन्द्रकान्त- दन्तांशवस्तव तमांसि समापयन्ति ।। ५७ ॥ (कस्यापि) एकत्र कौलवतभङ्गश विदग्धताभङ्गभयं परत्र । इत्याकुलानां कुलकामिनीनां गतागतैरेव गता त्रियामा ॥५८ ॥ (कस्यापि) इति श्रीआवोलकरलक्ष्मणभकृती पद्यरचनायो नवमो व्यापारः ॥ दशमो व्यापारः। अथ चक्रवाकावस्था- वापीतोयं तटरुवनं पद्मिनीपत्रशय्या चन्द्रालोको विकचकुमुदामोदहृद्यः समीरः । यत्रतेऽपि मियविरोहिणो दाहिनश्चक्रनाम- स्तत्रोपायः क इव भवतु माणसंधारणे यः ।। १ ।।

·पद्यरचना। मक्त्वा भोक्तुं न भुले कुटिलबिसलताकोटिमिन्दोर्वितर्का- चाराकारास्तृपातः पिवति न पयसां विमुपः पत्रसंस्थाः । छायामम्भोरुहाणामलिकुलमलिनां वेति संध्यामसंध्यां कान्ताविश्लेपभीरर्दिनमपि रजनी मन्यते चक्रवाकः ॥ २ ॥ (एप रुद्रस्य] (कयोरप्येतो) अथ तारावर्णनम्- सिन्धोः सुधांशुशकलं परिगृह्य संध्या क्षेमकरी निपतिताम्बरमूरुहागे । चञ्चपुटेन चपलेन तया विकीर्णा- स्तारामिपेण पतिता इव पक्षखण्डाः ॥ ३ ॥ व्योग्नि प्राङ्गणसीनि सांध्यकिरणं विस्तार्य चेलाञ्चलं ध्वान्तः कार्मणपांसुभिश्च जगतां वाङ्मोहयित्वा दृशौ । ताराशौक्तिकमौक्तिकानि विहगश्रेणीरवच्छद्मना जिंजिंकृत्य च मायिकः स्मरनटो वाहहिर्वति ॥ ४ ॥ (भानुकरस्यैतौ) इयं संध्यातल्पं किमकृत" प्रवालैर्माहेन्द्री हरिदहिममानोविरहिता । यदेपां वृन्तेषु स्फुरदमलमुक्ताचयरुचिः [स्फुटं] वारां विन्दुप्रकर इव तारापरिकरः ॥ ५ ॥ अम्बरविपिनमिदानी तिमिरवराहोऽवगाहते जलधेः । रोमसु यदस्य लमास्तारकजलबिन्दवो भान्ति ॥ ६॥ (गणपतेः) निशाधिनाथस्य करावमात्समीलिताम्भोरुहलोचनायाः । निशाङ्गनायाः कपटादुडूनां किं खेदबिन्दूत्कर आविरासीत् ॥ ७ ॥ (लक्ष्मणस्य) ·काव्यमाला। अथ चन्द्रः- गगनविपिनसिंहः कामभूपालपत्रं निखिलदिगबलानां कन्दुकं कीडनाय । मणिरिव रतिभर्तुः फार्मणः पार्यणोऽयं जयति कुमुदवन्धुर्वन्धुरश्चन्द्रबिम्बः ॥ ८॥ (लक्ष्मणस्य) निवेदः सरसीरुहस्य महिलाकोपस्य काशीपद सिद्धान्तो मकरध्वजस्य तिमिरस्तोमस्य होमस्थली । प्रव्रज्या कुमुदकमस्य कुलटावाटस्य पाटचर: पूर्वाद्रेदियाय विभ्रमवणिग्देवः क्षपाकामुकः ॥ ९ ॥ नभोलताकुञ्जमुपागतायाः प्रमोदपर्याकुलतारकायाः । निशाङ्गनायाः स्फुरता करेण शशी तमाकभुकमुन्मुमोच ॥ १० ॥ (भानुफरस्यैतौ) ताराक्षतान्प्रविकिरन्कलकण्ठनादा- न्मन्त्राक्षराणि निगदन्कुसुमेपुरेपः । लाभाय वासरमणेर्मुपितस्य सायं संचारयत्यमृतदीधितिकांस्यपात्रम् ।। ११ ।। दिग्यालाकरकन्दुकः स्मरवधूसीमन्तमुक्तामणिः कामक्षोणिपतेविहारवलभीनियूँहपारावतः । हट्टल्योग्नि विकीर्णतारकमणिः श्यामावणिक्सुचवः स्फारः स्फाटिकसंपुटः कुमुदिनीकान्तोऽयमुन्मीलति ॥ १२ ॥ (गणपतेरेती) अथ सकलङ्कचन्द्रः अयं पुरः पार्वणशर्वरीशः किं दर्पणोऽयं रजनीरमण्याः । यतस्तदीयं प्रतिबिम्बमस्मिन्सलक्ष्यते लान्छनकैतवेन ॥ १३ ॥ (लक्ष्मणस्य) -- ·पद्यरचना। प्रदोपमातङ्गमनदेवस्तुहं समारुष समागतोऽयम् । सिन्दूरिते तस्य सुधांशुकुम्भे किमडशो लक्ष्ममिपण दत्तः ॥ १४ ॥ (गणपतेः) ख्याता वयं समधुपा मधुकोशवत्य- श्चन्द्रः प्रसारितकरो द्विजराज एपः। अस्मत्समागमकृतोऽस्य पुनर्द्वितीयो मा भूत्कलङ्क इति संकुचिता नलिन्यः ॥ १५ ॥ (कस्यापि) मम प्रियां कैरविणी करेण संतापयामास दिनाधिनाथः । इतीव दुःखैर्विकलः कलावान्पपौ विषं लक्ष्ममिषेण सद्यः ॥ १६ ॥ (कस्यापि) कलाधिनाथानयनाय सायं कुमुदतीप्रेषित एव भृङ्गः । किमिन्दुनालिङ्गय सरागमङ्के कृतः कलङ्कभ्रममातनोति ॥ १७ ॥ (वाणीविलासस्य) समस्तापास्तांशौ विरतिमहिमांशौ परिंगते दिवाभीतः शीतद्युतिरयमुदीतः समुदभूत् । यदपिबत्कुक्षिपु गता- स्त एवाङ्के बीजं शशिनि किल शङ्के समभवन् ॥ १८ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ हर्म्यम्- निपीय पीयूपमयूखबिम्बे सुधाशरावप्रतिमे कपोताः । नक्षत्रमालासु कणभ्रमेण [चिरेण] चक्षु चपलाः क्षिपन्ति ॥ १९ ॥ यत्रालसा हरिणशावदृशो विहार- पर्यस्तहारमणिमेदुरकेलितल्पाः। तारासु सौधशिखराञ्चलचुम्बिनीषु मुक्ताम्रमेण करपल्लवमर्पयन्ति ॥ २० ॥ (एतौ गणपतेः) ·काव्यमाला। मिचौ भिचौ प्रतिफलगतै भालसिन्दूरपूर दृष्ट्या दृष्ट्वा कमलनयना केलिदीपभ्रमेण | कान्ते चोलं हरति हरितं लोलमालोकयन्ती यन प्रच्छादयति सहसा पाणिपङ्केरुहेण ॥ २१ ॥ (भानुकरस्य) स्फुरत्तुपारांशुमरीचिजालैर्विनिगुताः स्फाटिकसौधपती ! क्षणदासु यस्यां नभोगता देव्य इव व्यराजन् ॥ २२ ॥ (माघकवेः) यदीयसौधस्फुरदिन्द्रनीलगवाक्षकुक्षिं प्रविशन्हिमांशुः। उत्कंधराणामनिशं नराणामिन्दूपरागनममातनोति ॥ २३ ॥ इति श्रीआशेलकरलक्ष्मणभट्टकृती पद्यरचनायां दशमो व्यापारः । आरुह्य नार्यः एकादशो व्यापारः । यतो द्वये निरूप्यत्वं शृङ्गारस्य रसस्य तु । अतः संक्षेपतः कुर्वे नायकानां निरूपणम् ॥ १॥ अथानुकूलो नायका- अरुणदलनलिन्या लिग्धपादारविन्दा कठिनतरधरण्यां यान्यकस्मात्स्खलन्ती । अवनि तव सुतेयं पादविन्यासदेशे त्यज निजकठिनत्वं जानकी यात्यरण्यम् ॥ २॥ (महानाटकात् ।) आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निनोन्नतायां भुवि खीयनव करेण कर्पति तरोः पुप्पं श्रमाशङ्कया । तल्पे किं च मृगत्वचाविरचिते निद्राति भागैर्निजै- रन्तःप्रेमभरालसा प्रियतमाम दधानो हरः ॥ ३ ॥ वक्षोजपशीलनेऽपि नखरातई न रहिं) शके तब स्पाद्विम्बाधरचुम्बनेऽपि दशनच्छेदेन खेदोदयः ।

·पद्यरचना। ७३ आलेपेऽपि वपुलता तव पुनर्भिद्येत रोमाकुरा- दित्यं पद्मविलोचने विरमति त्रासो न दासस्य मे ॥ ४ ॥ अथ दक्षिणनायक:- एतत्पुरः स्फुरति पद्मदृशां सहस्र- मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि । इत्याकलय्य नयनाम्बुरुहे निमील्य रोमाश्चितेन वपुपा स्थितमच्युतेन ॥ ५॥ चिरादुपेतः प्रथमं प्रदानं विचिन्त्य कर्तुं न पतिः शशाक । मध्येसखं केवलमङ्गनानां संयोजयामास विभूपणानि ॥ ६ ॥ (एते भानुकरस्य) दृष्ट्वा पतिः पद्मदृशां सहस्रं दातुं न कस्यैचिदलं तदेकम् । एकैकमुत्कृत्य कृती दिदेश सर्वाणि पत्राणि सहस्रपत्रात् ॥ ७ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ धृष्टो नायका- ब......"हरकिसलयो" खापं ज्ञात्वा पुनरुपगतो दूरतो दतदृष्टिः । तल्पोपान्ते कनकवलयं भ्रष्टमन्वेपयन्त्या दृष्टो धृष्टः पुनरपि मया पार्श्व एव प्रसुप्तः ॥ ८ ॥ एतस्य रहसि वक्षसि सरसिजपत्रेण ताडितस्यापि । दयितस्य वीक्ष्य हसितं प्रियसखि हसितं ममाप्यासीत् ॥ ९ ॥ नायक:- धुन्वन्त्याः करपल्लवं मृगहशो जातागसः प्रेयसो वनाम्भोरुहहेमकङ्कणमणिस्पर्श समुन्मीलति । चक्षुर्विभितमित्युदीर्य सहसा धूर्तेन तच्चेष्टितं तस्थौ येन चिराय सैव शिरसा नम्रेण शातोदरी ॥ १० ॥ (भानुकरस्सैती) .........। अथ धूर्ती ·७४ काव्यमाला। अथ मानी नायक:- संत्यक्तजल्पे परिवृत्तवके कृतागसि प्रेयसि तल्पमुके। वाला मुहुर्त्यस्यति बाहुपाशं मुहुर्मुखं संमुखमातनोति ॥ ११ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथानभिज्ञो नायका- शून्ये सद्मनि योजिता बहुविधा भशिवनं निर्जनं पुष्पव्याजमुपेत्य निर्गतमथ स्फारीकृता दृष्टयः ताम्बूलाहरणच्छलेन विहितौ व्यक्तौ च वक्षोरुहा- वेतेनापि न वेचि दूति कियता यत्नेन संज्ञास्यति ॥ १२ ॥ पर्यस्तालकगण्डपालिवदनाम्भोजं मया चुम्बितं प्रत्यहं करपल्लवेन पुलकश्रेणिस्पृशा लालितम् । दोभ्यो तस्य कठोरकरणरवं दोर्वल्लिरालिङ्गिता निद्रात्येव मुहुस्तथापि दयितः कसै फिमाचक्ष्महे ।। १३ ।। अथ शिशुनायक:- अनवाप्तवयसि रहसि पर्यङ्कमागते जयति । मदचपललोचनाया मूकखमायितो भावः ॥ १४ ॥ प्रियतममजातयौवनमन्तः परिचिन्त्य पद्माक्षी । अङ्गानि भूपयन्तीमालीमालीढयौवना हसति ॥ १५॥ (भानुकरस्य संमुख मुखविधुं न चुम्यतः कुर्वतो न च कुचे करार्पणम् । पत्युरल्पवयसोऽन्तिके गता दैवमेव विनिनिन्द सुन्दरी ॥ १६ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ द्धनायक:- उद्भिदुरं स्तनवदनं लोचनमलिगर्वमोचनं सुदृशः । दृष्ट्वा विगतविचारं धातारं निन्दति स्थविरः ॥ १७ ॥ (भानुकरस्य) ·H आहन्यमानस्तडिदंशुकेन सरस्स दध्वान घनद्विपेन्द्रः ॥ २५ ॥ पद्यरचना। अचिन्तनीया विधिवचनेयं यदम्बुजाक्षी सविरस्य भर्तुः । स्वयं समादाय करं निधाय वक्षोजयुग्मे सपिति श्वसन्ती ॥ १८ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथाविदग्धनायक:- क्रीडासु सबीडमहो विलासान्नीचीनिरोधे निहितं मृगाझ्या । कराम्बुजं वीक्ष्य पतिः सरोपो ददी ललाटे सुदृशश्चपेटाम् ॥१९॥ (लक्ष्मणस्य) अथ देशान्तरोपगतनायक:- दिदृक्षमाणः क्षणमायताझ्या मुखाम्बुजं मञ्जुलमध्वनीनः । मुहूर्तमात्रं सुमुहूर्तकालं स वर्षकालं कलयांचकार ॥ २० ॥ निशम्य केलीभवनोपकण्ठे मजीरमझुध्वनिमध्वनीनः । यथा तथा बद्धकथावशेपं समापयामास समं सुहृद्भिः ॥ २१ ॥ (कस्यापि) मुखं प्रियायाः समुदीक्षमाणः कान्तो दिनस्यान्तमपेक्षमाणः । मुहुर्मुहुर्कोमनि तिग्मभानौ निवेशयामास विलोचनानि ॥.२२ ॥ (भानुकरस्य) अथ पट्टतुवर्णनम् । तत्र वर्तुः- कामेन कामं प्रहिता जवेन प्रादृट् चचाल त्रिजगद्विजेतुम् । किं चन्द्रबिम्बं दधि भक्षयन्ती संधारयन्ती हरितः शुभाय ॥२३॥ (लक्ष्मणस्य) अथ जलधर:- शीतलादिव संत्रस्तं प्रावृषेण्यान्नमस्खतः । नमो बभार नीरन्धं जीमूतकुलकम्बलम् ॥ २४ ॥ चलद्वलाकादशनाभिरामः परिस्रवद्वारिमदाम्बुधारः । . (सर्वदासस्य) (गदाधरस्य) ·७६ काव्यमाला। वर्षासु जाता नवयौवनश्रीराशावधूः प्रौढपयोधरामत् । पुप्पोद्गमोऽजायत मालतीनां बभूवुरस्पृश्यतमास्तटिन्यः ॥ २६ ॥ दशमुखभजमानिहीकः (१) स्फुरदतिघोरगभीरमेघनादः । अयमिह समयः पयोधराणां तुलयति रावणपचनोपकण्ठे ॥ २७ ॥ (रामचन्द्रस्यैतौ) अथ घनदुर्दिनम्- धनतरघनवृन्दच्छादिते व्योति लोके सवितुरथ हिमांशोः संकथैव व्यरंसीत् । रजनिदिवसभेदं मन्दवाताः शशंसुः कुमुदकमलगन्धानाहरन्तः क्रमेण ॥ २८ ॥ (रघुपतेः) धनतरघनवृन्दच्छादिते न्योमि लोके सवितुरथ सुधांशोः संकथैव व्यरंसीत् । विरहमनुभवन्ती संगमं चापि भर्ना रजनिदिवसभेदं चक्रवाकी शशंस ॥ २९ ।। (अम्बष्ठस्य) धनोद्गमे गाढतमेऽन्धकारे न कोऽपि निर्णेतुमहः शशाक । स्पृशन्मुहुः किंतु फरेण नाभीसरोजमाभीरकुलाधिनाथः ॥ ३० ॥ (रामचन्द्रस्य) अथ यनगर्जितम्- या कामिनी सा यदि मानिनी स्यात्मरस्य राज्ञो ह्यपराधिनी स्यात् । इतीव दण्डैः किमु ताब्यतेऽसौ कादम्बिनी कामनृपस्य ढक्का ।। ३१ ॥ चन्द्रबिम्बरविबिम्बतारकामण्डलानि घनमेषडम्बरः । भक्षितानि जलदोदरेषु तद्रोदनवनिरिवैष गर्जितम् ॥ ३२ निद्रितस्य बत शम्बरद्विपो जागराय किमु वारिवाहकः । अर्जितं दघदतीव गर्जितं संम्रमन्नमसि संभमाद्ययौ ॥ ३३ ॥ (एते लक्ष्मणस्य) ·७७ पद्यरचना। अथ विद्युत्- याचितेन बहु चातकद्विजैरम्बुदेन जलदानपूर्वकम् । हेमयप्टिरिव दूरमीरिता संचचार रुचिरा चिरप्रभा ॥ ३४ ॥ (कविराजस्य) क्षपां क्षामीकृत्य प्रसभमपहृत्याम्बु सरितां प्रताप्योर्वी कृत्ला तरुगहनमुच्छोप्य सकलम् । क संप्रत्युष्णांशुर्गत इति तदन्वेपणपरा- स्तडिद्दीपालोका दिशि दिशि चरन्तीव जलदाः ॥ ३५ ॥ (पाणिनेः) अथ वर्णविरहिणी- मन्दं मन्दं ध्वनति जलदो विन्दु"वर्ष- न्मन्दं मन्दं किरति पवनः केतकीकेसराणि । खैर खैरं लसति च तडिकिंतु वाच्यं मया ते वारंवारं वितर सखि मे जीवनं जीवनाय ॥ ३६ ॥ सहचरि परिपन्थिनं पुरस्ताज्जलधरमतकं कसरानुकारम् (2) परिहर परिहार्यमाशु नोचेद्वितर जलाञ्जलिमेव जीवनाय ॥ (एतौ लक्ष्मणस्य) अथ खद्योतः- खद्योतपोतप्रकराः समं खे द्योतन्त एते द्युतिभिः प्रचण्डाः । पयोदसंघदृविघटनस्य किं वैद्युतस्य ज्वलनस्य खण्डाः ॥ ३७ ॥ (लक्ष्मणस्य) पाथोघरीयपटलेन विदारितस्य मार्तण्डमण्डलपचेलिमदाडिमस्य । व्योमाङ्गणे निपतिता इव बीजपूराः खद्योतपोतमुपमा स्फुटमावहन्ति ॥ ३८ ॥ प्राचीमहीधरशिला विनिवेशितस्य धाराधरस्फुरदयोधनताडितस्य । - ·७८ काव्यमाला। तप्तायसस्य तपनस्य कणा विकीर्णाः खद्योतपोतकपटादिव विस्फरन्ति ॥ ३९ ॥ (भानुकरस्यैतौ) अथ हंस:- तटमुपगतं पझे पझे निवेशितमाननं प्रतिपुटकिनीपत्रच्छायं मुहुर्मुहुरासितम् । मुहुरुपगतैरसैः कोणीकृता जलवीचयो जलदमलिनां हंसेनाशां विलोक्य पिपासता ॥ ४० ॥ (फस्यापि) इति श्रीआडोलकरलक्ष्मणभट्टकृतौ पद्यरचनायामेकादशो व्यापारः । द्वादशो व्यापारः। अथ शरद खच्छाम्बराच्छादितसर्वगात्रा राजीवनेत्रा लसदिन्दुवक्रा । कणन्मरालबजनूपुराव्या ययौ मदाढ्येव शरबताङ्गी ॥ १ ।। (लक्ष्मणस्य) पयोदजालजम्बालजटिला शरदगना । अम्बरं धारयामास चन्द्रिकाचयवारिभिः ॥ २ ॥ अहो बाणस्य संघानं शरदि मरभूपतेः । अपि सोऽयं विपामीशः कन्याराशिमुपागतः ॥ ३ ॥ अथोचरस्यां दिशि खरीटमालोक्य कोऽपि लितमादधानः । फस्याश्चिदास्से सितचारुभासि संभावयामास विलोचनानि ॥४॥ (भानुकरौते) तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिरायः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमियाकृति(त)ज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव चित्तवृत्तिः कामं दरिद्र इव शोषमुपैति पङ्कः ॥ ५॥ (मासस्स) ·पद्यरचना। ७९ वान्ति कहारसुभगाः सप्तच्छदसुगन्धयः । वाता नवरतग्लानवधूगमनमन्थराः ॥ ६ ॥ (वाल्मीकेः) कलमाः पाकविनम्रा मूलतलाघ्रातसुरभिकहाराः। पवनाकम्पितशिरसः प्रायः कुर्वन्ति परिमलश्लाघाम् ॥ ७ ॥ (भोजप्रबन्धात्) प्रबोधमाजः परमस्य पुंसो विलोचने द्वे किल मुक्तनिद्रे । व्यपेतपाथोद(घ)रपक्ष्मरोघे न्यराजतां व्योमनि पुष्पवन्तौ ॥ ८ ॥ (कविराजस्य) चन्द्रे गते सभिग(क)तामिह कार्तिकेय- ह्यूतोत्सवं""खेलति पञ्चबाणे (१) । ........ तारास्त एव परितो वियति स्फुरन्ति ॥ ९ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ हेमन्तः- हेमन्तहिमनिस्पन्दमवलोक्य मनोभवम् । प्रहर्तुं सुश्रुवां चेतो रविर्देवो धनुर्दघौ ॥ १० ॥ अभ्युल्लसन्ति विनिवारितचन्दनाना- मेणीदृशां वपुपि कुङ्कुमपत्रलेखाः । अभ्यागताः करसरोजपदारविन्द- संरक्षणाय किरणा इव शीत(तिग्म)मानोः ॥ ११ ॥ अम्बरमेष रमण्यै यामिन्यै वासरः प्रेयान् । अधिकं ददौ निजाझादथ संकुचितः स्वयं तस्यौ ॥ १२ ॥ (भानुकरस्यैतौ) प्रौढमृगीदृशामिव नवस्त्रीणां रतेच्छा इव वैरिण्या नियमा इव लितरुचः कुल्यागनानामिव । लज्जा

·काव्यमाला।
-
दम्पत्योः कलहा इव प्रणयिता वाराङ्गनानामिव
प्रादुर्भूय तिरोभवन्ति सहसा हैमन्तिका वासराः ॥ १३ ॥
(कविकङ्कणस्य)
अपि दिनमणिरेपः क्लेशितः शीतसई-
रथ निशि निजभायौ गाढमालिङ्गय दोाम् ।
स्वपिति पुनरुदेतुं सालसाझस्तु तस्मा-
किमु न भवतु दीर्घा यामिनी कामिनीयम् ॥ १४ ॥
दधत्यधरचुम्बनं नयनपङ्कजं मुद्रय-
त्यमन्दपुलकं मनागमलमङ्गमालिङ्गते ।
विचालयति चालक चपललोचनानां हठा-
तनोत्यविनयं मरुत्मिय इवैप हैमन्तिकः ॥ १५ ॥
कामिनो हन्त हेमन्तनिशि शीतज्वरातुराः ।
जीवन्ति हरिणाक्षीणां वक्षोजालेपरक्षिताः ॥ १६ ॥
(एते लक्ष्मणस्य)
हे हेमन्त स्मरिष्यामि त्वय्यतीते गुणद्वयम् ।
अयत्नशीतलं वारि निशाध सुरतक्षमाः ।। १७॥
हसन्ती वा हसन्ती वा हसन्ती वामलोचनाम् ।
हेमन्ते ये न सेवन्ते ते नूनं दैववञ्चिताः ॥ १८ ॥
(कयोरपि)
अथ शिशिर:-
तुषारभारविक्षुण्णं प्रेक्ष्य पङ्कजकाननम् ।
पङ्केरुहदृशः शङ्के पाणिः कम्पमविन्दत-॥ १९ ॥
आचुम्व्य बिम्बाधरमशवल्लि-
मालिङ्गच संस्पृश्य कपोलपालीम् ।
श्रीखण्डमादाय करेण कान्तः
संत्रासयामास सरोरुहाक्षीम् ॥ २० ॥

·पद्यरचना। ८१ अथ एते समुल्लसद्भासो राजन्ते कुन्दकोरकाः । शीतभीता लताकुन्दमाश्रिता इव तारकाः ॥ २१ ॥ (भानुकरस्यैते) शर्वरीपु फिल शैशिरीपु तद्योषितां निधुवनेषु फेलिपु । शीतशीर्यदधरेषु चुम्बनैः सीत्कृतं द्विगुणितं तदाभवत् ॥ २२ ॥ याम्या दिशः संनिधिचारिणस्ते स्ववैरिणः शामनवाहनस्य । भिया हयाः किं तरणेः प्रतूर्ण जग्मुस्ततो दीनमिदं दिनं किम् ॥ २३ ॥ (लक्ष्मणस्यैतौ) संधिः- चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न खं रजः संनद्धं यदपि स्थितं कुरबकं तत्कोरकावस्थया । कण्ठेपु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति सरोऽपि चकितस्तूणार्धकृष्टं शरम् ॥ २४ ॥ (कालिदासस्य) आपृच्छन्ते मलयजतरूनास्त्रजन्ते च वल्ली- राभापन्ते चिरपरिचितान्मालिनीनिझरौघान् । अद्य स्थित्वा द्रविडमहिलामन्दिरे श्वः प्रभाते प्रस्थातारो मलयमरुतः कुर्वते संविधानम् ॥ २५ ॥ अनुभूतचरेषु दीर्घिकाणामुपकण्ठेषु गतागतैकतानाः । मधुपाः कथयन्ति पद्मिनीनां सलिलैरन्तरितानि कोरकाणि ॥ २६ ॥ उपसि भ्रमरयुवानः खमे दृष्ट्वा सरोजसाम्राज्यम् । गतकल्पकुन्दतल्पाः सरसीसलिलानि जिवन्ति ॥ २७ ॥ (केपामप्येते) व्यतीतकल्पे शिशिरैकवाल्ये संकल्पपुप्पोद्गमबन्धुरागी। इयं लवङ्गी युवभृङ्गसद्गादुच्छ्नगुच्छस्तनिकेच भाति ॥ २८ ॥ १ महिपस्य.

·- ८२ काव्यमाला। भृङ्गीरवो मङ्गलगीतमासीपिकध्वनिर्दुन्दुभितामयासीत् । प्रस्थातुकामस्य जगज्जयाय स्मराज्ञया हन्त वसन्तकस्य ॥ २९ ॥ (लक्ष्मणस्यैतौ) अथ वसन्तः- प्रयान्ति (प)पान्थास्त्वरया गृहाणि भवत्कृतान्तश्चरते वसन्तः । इतीव भृङ्गारवतो रसालैः संताड्यते किं पटहः पिकोऽयम् ॥ ३० ॥ (लक्ष्मणस्य) स्थलकमलतरूणां कामिनीलोचनेपु क्षिपति मुकुलमुला धूलिजातं विशालम् । तदनु हरति हन्त सान्तसर्वस्वमासा- मयमनयविदग्धो धूर्तयन्मीनकेतुः ॥ ३१ ॥ (गणपतेः) कामस्य जेतुकामस्य मिलनाय महीपतेः । देवो मीनं विपां मीने द्वारीकर्तुमिवाययौ ॥ ३२ ॥ उत्सष्टुमम्बुजशामिव मानरल- मादाय पट्टदतिलान्मधुवारिपूरान् । पुस्कोकिलस्य कलकृजितकैतवेन संकल्पवाक्यमयमातनुते रसालः ॥ ३३ ॥ रणत्कङ्कणानां झणलपुराणां चलत्कुण्डलानां कणकिङ्किणीनाम् । वधूनां मुखाम्भोरुहं द्रष्टुकामो रथं मन्थरं चक्रवन्धुश्चकार ॥ ३४ ॥ (भानुकरस्यैते) अथ ग्रीप्म:- निदापकाले किल चण्डरश्मिप्रचण्डरश्मिप्रकरावलीढम् । स्यादेव दग्धं जगदेव न स्याद्यदि सवस्सेदजलाक्लीनम् ।। ३५ ॥ खदेहधर्मोदकपिच्छलेऽलिन्नभःसले किं तरणेस्तुरकाः । स्वलरखुरा न त्वरया विचेलुखतो नु दीर्घा दिवसा निदापे || ३६ ॥ (द्वौ लक्ष्मणस्य) ·पद्यरचना। ८३ माध्वीकदुर्भिक्षमलिद्विजानां प्रदोषकालः पिकपण्डितानाम् । जरालवो मन्मथनायकस्स निदाघकालः समुपाजगाम ॥ ३७ ॥ (गदाधरस्य) तप्ता मही विरहिणामिव चित्तवृत्ति- स्तृप्णाध्वगेपु कृपणेप्विव वृद्धिमेति । सूर्यः करैर्दहति दुर्वचनैः खलो नु छाया सतीव न विमुञ्चति पादमूलम् ॥ ३८ ॥ ( कस्यापि) अथ संसारसंहारवामनावन्धवासितः । अजायत वृपारूढो भैरवो महसां निधिः ॥ ३९ ॥ अत्युल्लसद्विसरहस्ययुजा भुजेन चक्रेण शारदसुधांशुसहोदरेण । पीयूपपोपसुभगेन च भापितेन त्वं चेत्प्रसीदसि मृगाक्षि कुतो निदाघः ॥ ४०॥ मलयपवनचञ्चचन्दनस्पन्दशीतं जलनिधितनयायाः कण्ठमालिङ्गय दोाम् । दिनकरकरजालज्वालया दूनदेहो जलधिपयसि देवो वासुदेवो निदद्रौ ॥ ४१ ॥ (एते भानुकरस्य) इति श्रीआशोलकरलक्ष्मणभकृती पद्यरचनायां द्वादशो व्यापारः । प्रयोदशो व्यापारः। शृङ्गारस्य निरूपितकल्पत्वादल्पतया हास्यरसादयोऽपि निरूप्यन्ते- अथ हास्यरस:- प्रीतः प्रकाममहिफेनरसं निपीय वृद्धो वृतः शिशुगणैः प्रलपन्वचांसि ।

·काव्यमाला। आपूर्णयन्नयनमाकुलयन्मुखेन्दु- मुद्रामयन्वपुरुपैति नृपस वेश्म ॥ १ ॥ (भानुकरस्य) उपभुक्तखदिरवीरकजनिताघररागमनभयात् । पितरि मृतेऽपि हि वेश्या रोदिति हा तात तातेति ॥२॥ (क्षेमेन्द्रस्य) सामगायनपूतं मे गोच्छिएमघरं कुरु ! उत्कण्ठितासि चेद्भद्रे कर्ण चुम्बस्त्र दक्षिणम् ॥ ३ ॥ (कयोरपि) रे रे लोकाः कुरुध्वं श्रवणपुटविधान द्रुतं दस्तयुग्मैः शैलाः सर्वेऽपि यूयं भवत गुरुतराः सावघाना घरिभ्याम् । शीचं रे रावण त्वं विरचय वसनैर्नासिकानां पिधानं सुप्तोऽयं कुम्भकर्णः कटुरवविकटं शर्धते दीर्घमुच्चैः ॥ ४ ॥ गताः केचित्प्रबोधाय खपन्तं कुम्भकर्णकम् । तदधः पवनोत्सर्गादुड्डीय पतिताः कचित् ॥ ५ ॥ (लक्ष्मणस्यैती) अथ करुणरस:- कनकमूगमुदस्य स्वां कुटी संप्रविष्टः कचिदपि न वधूटी नो(स)ददर्शाङ्गनादौ । तदपि स रघुवीरः पर्णशालागृहान्त- न विशति हृदयाशातन्तुनाशातिभीरुः ॥ ६ ॥ (लक्ष्मणस्य) अनुवनमनुयान्तं बाप्पवारि त्यजन्तं मृदितकमलदाम क्षाममालोक्य रामम् । दिनमपि रविरोचिस्तापमन्तः प्रपेदे रजनिरपि च ताराबाप्पविन्दूम्यभार ॥ ७ ॥ (भानुकरम्य) १. अन्नात्मनेपदं चिन्त्यम्.

·मनीयां चासपाथोनिधिमथ मरुतां प्रापये किंनु लङ्काम् । पद्यरचना। ८५ सीतामपास्य अपया नतास्यं समागतं लक्ष्मणमानिरीक्ष्य । बभूव बाप्पाम्बुधिमध्यलीनो गन्तमीनो रघुनन्दनस्य ॥ ८ ॥ (कस्यापि) असारं संसार परिमुपितरले त्रिभुवनं निरालोकं लोकं मरणशरणं बान्धवजनम् । अदप कंदर्प जननयननिर्माणमफलं जगजीारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः ॥ ९ ॥ (भवभूतेः) शीलानि ते चन्दनशीतलानि श्रुतानि भूमीतलविश्रुतानि । तथापि जीण पितरी वनेऽसिन्विहाय हा वत्स कथं प्रयासि ॥ १० ॥ (गदाधरस्य) अविशीर्णकान्तपत्रे नव्यदशे सुमुखि संभृतोहे । मतेंहदीपकलिफे कथमुपयातासि निर्वाणम् ॥ ११ ॥ (लीलावतीकारस्य) यस्याः कुसुमशय्यापि कोमलाङ्गया रजाफरी । साधिदोते कथं दीना ज्वलन्तीमधुना [ चिताम् ] ॥ १२ ॥ (दण्डिनः) सगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम् । विषमप्यमृतं कचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया ॥ १३ ॥ (कालिदासस) मां मुञ्च वागुरिक यामि कुरु प्रसादम् । सीदन्ति शप्पकवलप्रणानभिज्ञा मन्मार्गवीक्षणपराः शिशयो मदीयाः ॥ १४ ॥ (कस्यापि) अथ रौद्ररस:- देवाज्ञां विज्ञ राज्ञां कुलमुकुटमणे राम लक्षाधिनार्थ आदाय मांसमखिलं स्तनवर्जमगा.

·काव्यमाला। पुनः पुनर्मुवि क्षिप्तः पुनरेति संनियिम् । मन्दकन्दुकवजातो मृत्योः क्रीडनकं नरः ॥ २८ ॥ जन्तुः संसारकान्तारे कालव्यालभयंकरे। प्रविशन्नेव कोऽनेन नो नृशंसेन दंशितः ॥ २९ ॥ नराः संसारकान्तारे विषयांश्चपलान्मृगान् । व्याधा इव प्रधावन्तो यान्ति व्याघान्तकान्तिकम् ॥ ३० ।। तरले जीवने जन्तु गान्भोक्तुं य ईहते । स नूनं तडिदुद्योते मणीन्प्रथितुमीहते ॥ ३१ ॥ यः खोद्धाराय गृह्णाति मूढो यान्यान्परिग्रहान् । साधै मज्जति तैः पङ्के ममेभाछिरिवेतरैः ॥ ३२ ॥ मायया कर्पिता ह्येते न चोह्य(इयोन्ते मिथस्तथा । पुनर्यथा न मुच्यन्ते तुर्येव पटतन्तवः ॥ ३३ ॥ भगदं भारं भोगं गत्वरं सत्वरं धनम् । भज मा भज मावासं तमीश्वरमनन्धरम् ॥ ३४ ॥ उद्यद्विवेकतपनप्रफुल्ले हृदयाम्बुजे । विशते भगवद्भक्तिररविन्द इन्दिरा ॥ ३५ ॥ संसारतापदहनैः प्रतप्तायां मनोभुवि । सभ्यरोहन्ति भगवद्भक्तिबीजाडुरा इमे ॥ ३०॥ उपरिथा भक्तिरन्तनिर्मूला तारयेत्कथम् । नहि भारक्षमा दृष्टा वारा सान्द्रापि नीलिका ॥ ३७॥ धर्म सक्तिर्भवे भक्तिर्भवेऽरक्तिवरत्रयम् । चतुर्थपुरुषार्थाय चतुर्थ तीर्थवर्तनम् ॥ ३८ ॥ तन्मनस्विन्मनः खीयं दिक्पर्यटनलम्पटम् । दुर्मकटमिव शिर्ष स्थाणौ वद्धं स्थिरीकुरु ।। ३९ ।। (एते लक्ष्मणस्य) 1. अमात्मनेपद विन्त्यम्.

·पद्यरचना। ८ ९ व्यानीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती . रोगाश्च शत्रव इव प्रहरन्ति नित्यम् । आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो. लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ ४० ॥ यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुपः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ ४१ ॥ उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं माता गिरेर्धातवो निस्तीर्णः सरितां पतिर्नृपतयो यत्नेन संतोषिताः । मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः प्राप्तः काणवराटकोऽपि न मया तृप्णेऽधुना मुञ्च माम् ॥४२॥ अग्रे गीतं सरसकवयः पार्थतो दाक्षिणात्याः पृष्ठे लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनाम् । यद्यस्त्येवं कुरु भवरसाखादने लम्पटत्वं नो चेच्चेतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ ॥ ४३ ॥ अभीमहि वयं भिक्षामाशावासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥ ४४ ॥ (भर्तृहरेरेते) बन्धुव्रजैः सुभटकोटिभिराप्तवर्ग- मन्त्रास्रतत्रविधिभिः परिरक्ष्यमाणः । जन्तुर्बलादधिवलोपकृतान्तदूतै- रानीयतेऽयमवशाय वराक एपः ॥ ४५ ॥ देवाद्धनेप्वधिगतेषु पटुर्न कायः फाये पटौ न पुनरायदवाप्ति विचम् । इत्थं परस्परहतात्मभिरारमध- लोक सुदुःखयति जन्मकरः प्रबन्धः ॥ ४६ ।।

·काव्यमाला आस्तां भवान्तरविधी सुविपर्ययोऽय- मात्रैव जन्मनि नृणामधरोञ्चमावः ।। अल्पः पृयुः पृथुरपि क्षणतोऽल्प एव सामी भवत्यनुचरः स च तत्पदाहः ॥ ४७॥ एकस्वमावहसि जन्मनि संक्षये च भोतुं स्वयं खकृतकर्मफलानुबन्धम् । अन्यो न जातु सुखदुःखविधौ सहायः साजीवनाय मिलितं विटपेटकं ते ॥ १८ ॥ घायः परिग्रहविधिस्तव दूरमास्तां देहोऽयमेति न समं सहसंभवोऽपि । किं ताम्यसि त्वमनिशं क्षणहष्टनष्टै- रात्मजदविणमन्दिरमोहपाशैः॥ १९॥ संशोच्य शोकविदसौ दिवसं तमेक- मन्येधुरापर"... "खजनतवसे (१)। फायोऽपि भस्म भवति प्रचार्चिपानेः संसारयन्त्रघटनापटने त्वमेक:(१) ॥ ५० ॥ (एते सोमदेवस्य) केनाप्यनर्थरुचिना कपटं प्रयुक्त- मेतत्सुहत्तजनबन्धुमयं विचित्रम् । कस्यात्र कः परिजनः खजनी जनो वा स्वप्नेन्द्रजालसदृशः खलु जीवलोकः ॥ ५१ ॥ वीभत्सा विषया जुगुप्सिततमः कायो वयो गत्वरं प्रायो बन्धुभिरध्वनीव पथिकोंगो वियोगावहः । हातव्योऽयमसार एष विरसः संसार इत्यादिक सर्वस्यैव हि याचि चेतसि पुनः कस्यापि पुण्यात्मनः ॥ ५२ ।। आत्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्यही दुष्कर यन्मुञ्चन्त्युपभोगभाज्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः .

·पद्यरचना। न प्राप्तानि पुरा न संप्रति न च प्राप्तो दृढः प्रत्ययो वाञ्छामोऽत्र परिग्रहाण्यपि वयं त्यक्तुं न तानि क्षमाः ॥५३॥ अजानन्दाहाति विशति शलभो दीपदहनं '; न मीनोऽपि ज्ञात्वा घृतम(बोलिशमश्नाति पिशितम् । विजानन्तोऽप्येतान्वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥५४॥ क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न संतोपतः सोढा दुःसहशीतवाततपनक्लेशा न तप्तं तपः। ध्यातं वित्तमहर्निशं नियमितप्राणैर्न शम्भोः पदं तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वश्चितम् ॥ ५५ ॥ जन्मेदं वध्यता नीतं भवभोगोपलिप्सया । ‘काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया ॥५६॥ कामं वनेषु हरिणास्तृणेन जीवन्त्ययनसुलभेन । धनिपु न दैन्यं विदधति ते खलु पशवो वयं सुधियः ॥ ५७ ॥ महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनोस्त्वया । पारं दुःखाम्बुधैर्गन्तुं तर यावन्न भिद्यते ॥ ५८ ॥ "विद्या बीजात्फलं घनमिच्छतां भवति किलो यत्प्रारम्भस्तदत्र किमद्भुतम् । नियतविपया होते भावा नयन्ति विपर्ययं जनयति..."शाले जिं न जातु यवाङ्करम् ॥ ५९ ॥ स्थूलप्रावरणोऽतिवृत्तकथनः कासाथुलालाविलो मनोरःकटिपृष्ठजानुजघनो मुन्धोऽतिथीन्यारयन् । . शृण्वन्धृष्टवधूवचांसि धनुपा संत्रासयन्वायसा- नाशापाशनिबद्धजीवविभवो वृद्धो गृहे ग्लायति ॥ ६॥ (एते बिहणशतकात) मृत्योविभेपि कि मूढ भीतं मुश्चति किं यमः । अजातं नैव गृहाति फुरु यलमजन्मनि ॥ ११ ॥ उपश" ·काव्यमाला। ...... . ........ अहो वा हारे वा वलयति रिपी या मुहृदि वा मणौ वा लोछे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा । तृणे या सैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ६२ ।। (श्रीभर्तृहरेः) संवेदो निवेदमृतिपण्डिते रतिजडस्य" .."संभावनव्यसो (1) "तदधुना मनाक् हसति हतान् पण्डितान् ॥ ६३॥ ( लक्षाणस्य) कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेद्यदि फलप्रदः । को विशेषस्तदा तस्य वन्यैरन्यैर्महीरहैः ॥ ..."माणो अमान्मद्विरहे स्थिता स्यात् । शाकुन्तिका कापि मिथोऽथ पोतान्विधाय नीडं निविडं कदा या ॥६४॥ कुचौ तु परिचर्चितौ परिचितं चिरं चन्दनं कृताः परमरोजयोः परिसरेऽरविन्दसजः । स्तुतिर्नतिरपि स्मृतिर्वरतनोः कृतैवादरा- दिदं तु निखिलं मया विरचितं पुनर्नेश्वरे ॥ ६५ ॥ चिरं ध्याता रामा क्षणमपि न रामप्रतिकृतिः परं पीतं रामाधरमधु न रामाशिसलिलम् । नता रुष्टा रामा यदरचिन रामाय विनति- गतं मे जन्मायं न दशरथजन्मा परिगतः ।। ६६॥ (एते लक्ष्मणस्य) पुत्रमन्दिरकलत्रमेदुरं मे दुरन्तमिव भासितं जगत् । तनिवेदय दयामनोहरं [ संतरं ] स्मरसि चेतसा कुतः ॥ ६७ ॥ (भानुकरस्य) निधानमानन्दनिधेरिदानी चिदां निदानं भज वा भवानीम् । कर्पूरगौरं मज शूलिन वा नीलाम्बुदा वनमालिनं वा ॥ ६८॥ (लक्ष्मणस्य) इति श्रीआवोलकरलक्ष्मणभट्टकृती पद्यरचनायो त्रयोदशो व्यापारः ।

·पद्यरचना ।
९३
........
-
चतुर्दशो व्यापारः।
चिरं बुद्ध्या विरचितान्कविभिः
धन्यानन्यापदेशांस्ताना'
अथ कल्पद्रुमः-
विवेकविधुरं किलानुचितमेव कल्पद्रुम
द्रुमाधिप कृतं त्वया वितरणकचेतस्तया ।
समं वदति पण्डितेरतिजडस्य संभावना-
मसौ तदधुना मनाग्हसति हन्त तान्पण्डितान् ॥ २ ॥
(लक्ष्मणः)
कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेद्यदि फलप्रदः ।
को विशेपस्तदा तस्य वन्यैरन्यैर्महीरुहैः ॥ ३ ॥
(कस्यापि)
अथ चम्पक:-
साधारणतरुबुद्ध्या न मया बद्धस्तवालवालोऽपि ।
लज्जयसि मामिदानी चम्पक भुवनाधिवासिभिः कुसुमैः ॥ ४ ॥
अमन्वनान्ते नवमञ्जरीपु न षट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत् ।
सा किं न रम्या स च किं न रन्ता बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ॥५॥
कोपं चम्पक मुञ्च याचकजनैरायासितस्त्वं सखे
मा म्लासीः परितो विलोकय तरुः कस्तेऽधिरूढस्तुलाम् ।
कोपश्चेन्नियतस्तवास्ति हृदये धाने तदा कुप्यतां
येन त्वं हि सुवर्णवर्णकुसुमामोदोऽद्वितीयः कृतः ॥ ६ ॥
अथ केसरतरु:-
[संभावितो न] तरुणीकरपल्लवेन
सिक्कोसि नेन्दुवदनावदनासवेन ।
कुग्रामपामरनिकेतनसंनिधाने
केनेह केसरतरो बत रोपितोऽसि ॥ ७ ॥

·काव्यमाला। प अथागुरू- एगायाः पशवः किरातपरिपन्नैपा गुणमाहिणी संचारोऽस्ति न नागरस्य विषयोच्छिन्नं मुनीनां मनः । धूमेनातिसुगन्धिनात्र विपिने दिकक्रमामोदय- न्नामूलं परिदह्यतेऽगुरुतरुः कसै किमाचक्ष्महे ॥८॥ आपत्सेव हि महतां शक्तिरमिन्यज्यते न संपत्सु । अगुरोस्तथा न गन्धः प्रागस्ति यथामिपतितस्य ॥९॥ (केपामप्येते) अथाम्र:- रे रे रसाल तरुसार वचो वि(ऽव)धेहि चासन्तिकी सफलपल्लवपुप्पलक्ष्मीम् । तावद्विकखरपिकद्विजसाकुरु द्रा- ङ व्यनितोऽसि कलभैः शलभैश्च यावत् ॥ १० ॥ यद्यध्वनीन चिरमध्वनि धर्मखिन्नः कासारतीररुहमाश्रय नम्रमाम्रम् । छाया न केवलमितः अमिता लभन्ते कामं पचेलिमफलं विमलं जलं च ॥ ११ ॥ (भोजप्रबन्धात्) न तादृकपूरे न च मलयजे नो मृगमदे फले वा पुप्पे वा तव मिलति यादृक्परिमलः । परं त्वेको दोयस्त्वयि खलु रसाले पदधिकः पिके वा काके वा गुरुलघुविशेपं न मनुपे ॥ १२ ॥ (एते लक्ष्मणस्य) अथ द्राक्षा- दासेरफस्य दासीय चदरी यदि रोचते । एतावतैव किं द्राक्षा न साक्षादमृतास्पदम् ॥ १३ ॥ .

·पद्यरचना। ९५ - यद्यपि न भवति हानिः परकीयां चरति रासभो द्राक्षाम् । असमञ्जसमिति मत्त्या तथापि परिखिद्यते चेतः॥ १४ ॥ (कयोरपि) अथ पलाश:- किंशुक शुक मा तिष्ठ भाविमृष्ट फलाशया । वाधरङ्गाप्रसझेन के के नानेन वञ्चिताः ॥ १५ ॥ (कस्यापि ) उपनदपुलिने महापलाशः पवनसमुच्चलदेकपत्रपाणिः । देवदहनविनष्टजीवितानां सलिलमिवैप ददाति पादपानाम् ॥ १६ ॥ ( भोजप्रबन्धात्) अथ ताल:- त्वमध्वनीनाध्यनि तालशालच्छायामिमां हस्तमितां श्रितोऽसि । छायाफलेनाप्यतुलं फलं चे... .."दलितं वृथा स्यात् ॥ १७ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ वृक्षः- कश्चिन्नवं पञ्छवमादधाति कश्चित्प्रसूनानि फलानि कश्चित् । परं करालेऽस्य निदाघकाले मूले न दाता सलिलस्य कश्चित् ॥ १८ ॥ (लक्ष्मणस्य) 'भुक्तानि यैस्तव फलानि पचेलिमानि क्रोडस्थितैरहह वीतभयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो जलरयेण विकृप्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्थाः ॥ १९ ॥ (महादेवस्य) किं जातोऽसि चतुप्पथे घनतरं छन्नोऽसि किं छायया छन्नश्चेत्कलितोऽसि किं फलभरैराब्योऽसि किं संनतः । हे सद्वृक्ष सहस्त्र संप्रति सखे शाखाशिखाकर्षण- शोभामोटनभञ्जनानि जनतः स्वैरेव दुश्चेष्टितैः ॥ २० ॥ (कस्यापि) ·काव्यमाला। इयं वाला वल्ली मृदुकिसलयं तापविलयं घनच्छायं शालं नवमतिविशालं परिगता। परं त्वस्याभ्यन्तर्गरललयमसीकृतवनं भुजङ्गं प्रोतुझं कथमिव वराकी कलयतु ॥ २१ ॥' (लक्ष्मणस्य) अथ कमलिनी- विधौ पुरःस्थे(पि)निधौ कलानामुद्यत्करेऽपि द्विजराजनानि । किं पद्मिनी हारकयच्चकार बराटकीनामपि गोपनानि ।। २२ ॥ रे पद्मिनीपन्न भवच्चरित्रं चित्रं प्रतीमो वयमत्र किंचित् । त्वं पङ्कजन्मापि यदृच्छमावादपि स्पृशस्यम्बु न पङ्कसङ्गि ॥२३॥ (दो लक्ष्मणस्य) अथ कुमुदती- अपि त्वया फैरविणि व्यधायि मुधा सुधावन्धुनि बन्धुभावः । जनापवादः परितः प्रयातः समागमो हन्त न जातु जातः ॥ २४ ॥ (कस्यापि) जनिः सरोऽकादतिपसिनो यद्यल्लोलुपैर्वा मधुपैविहारः । कलङ्क एवैप कुमुदतीनां कलक्विनः किंतु कलावतीनाम् ॥ २५ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ भृङ्गः-- अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले पालां कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥ २६ ॥ (विकटनितम्बायाः) मदनमवलोक्य निप्फलमनित्यतां वन्धुजीयकुसुमानाम् । बनमुपगम्य अमरः संप्रति जातो जपासक्तः ॥ २७ ॥ (कस्यापि) ·कियद्वारं वारस्थितमधुकरैः पद्मसदने त्वमद्धा रुद्धोऽसि द्रुतमिति निषिद्धोऽस्यपसर । हठादन्तर्गत्वा पिवसि मकरन्दं च मधुलिट् मिपन्तस्तिष्ठामो वयमिह दुराशानियमिनः ।। २८ ॥ आलिङ्गसे(?) चारुलतां लवलीमाचुम्बसे(?) चाम्बुजिनी क्रमेण । तां चूतवल्ली मधुप प्रकामं संताडयस्येव पदैः किमेतत् ॥ २९ ॥ (एतो लक्ष्मणस्य) स्वामोदवासितसमनदिगन्तराला रक्ता मनोहरशिखा सुकुमारमूर्तिः । सेव्या सरोजकलिका तु यदैव जाता नीतस्तदैव विधिना मधुपोऽन्यदेशम् ॥ ३०॥ अपसर मधुकर दूर परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे । इह नहि मधुलवलाभो भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥ ३१ ॥ (कस्यापि) सानन्दमेप मकरन्दमिहारविन्दे विन्देत पदयुवेति जनैरटति। देवादकाण्डपरिमंद्रितपुण्डरीक- कोपादभूदहह निःसरणं पुमर्थः ॥ ३२ ॥ (रामचन्द्रस्य) अथ पिका- कि कोमलैः कलरवैः पिक तिष्ठ तूष्णी- मेते तु पामरनराः स्वरमाकलय्य । को वा रटत्ययमये निकटे कनि रे वध्यतामिति वदन्ति गृहीतदण्डाः ॥ ३३ ॥ (लक्ष्मणस्य) शृगालशशशार्दूलदूषितं दण्डकावनम् । पञ्चमं गायतानेन कोकिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ ३४ ॥ (भानुकरस्य) ·२८ काव्यमाला। - अथ चातका- ऊर्वीकृतग्रीवमहो मुधैव किं याचसे चातकपोत मेयम् । अत्यूजितं गर्जितमात्रमस्मिनमोधरे बिन्दुलवस्तु दूरम् ॥ ३५ ॥ (लक्ष्मणस्य) • एक एव खगो मानी चिरं जीवतु चातकः । मियत्ते या पिपासायां याचते वा पुरंदरम् ॥ ३६ ॥ (कस्यापि ) अथ शुक- मुभाषितस्याध्ययनेऽनुषक्तं शुकं वराकाः प्रहसन्ति काकाः । तमेव संसत्सु गिरं फिरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति अपया नतास्याः ॥ ३७॥ अमुस्मिन्नारामे तरुभिरभिराम विटपिनः स्फुटं नृत्यमृडीविविधनसंगीतफलनात् । परानन्दैः पूर्णाः क इव तव वर्णावलिपद- क्रमश्रोता वैचा द्विजवर शुक भाम्यसि कुतः ।। ३८ ॥ (द्वौ लक्ष्मणस्य) इयं पल्ली मिश्रनुचितसमारम्भरसिकैः समन्तादाक्रान्ता विषविएमवाणप्रणयिमिः । तरोरस्य स्कन्धे गमय समयं कीर निभृतं न वाणी फल्याणी तदिह मुखमुद्रव शरणम् ॥ ३९ ॥ (भर्तृहरेः) द्राक्षां प्रदेहि मधु वा पदने निधेहि देहे विधेहि किमु वा करलालनानि । जातिस्वभावचपलः पुनरेप कीर- स्तत्रैव यास्यति कृशोदरि मुक्तबन्धः ॥ ४०॥ (कस्यापि) अथ हंसा- हा हन्त मानससरस्सलिलावतंस रे राजहंस पयसोः प्रविवेचनाय ।

·मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गा मदविहान १६॥ पद्यरचना। चेच्छक्तिमानखलु भवान्न तदा किमु स्यात् किं वा कपोत उत वा कलविङ्कपोतः ॥ ११ ॥ (ग) हंसी येत्ति परागपिजरतनुः कुत्रापि पद्माकरे प्रेयान्मे बिसकन्दलीकिसलय भुङ्क्ते ह्ययं नियुतः । नो जानाति तपखिनी यदनिशं जम्बालमालोडय- शैवालाङ्करमप्यसौ न लभते हंसो विशीर्णच्छदः ॥ १२ ॥ (फरसापि) अथ समुद्र निप्पीतपीनतिमिराणि मनोहराणि रत्नानि सन्ति न कियन्ति तवान्तिकेषु । एतस्य कौस्तुभमणेजतः परंतु पाथोनिधे सरणमान्तरमावहेथाः ॥ ४३ ॥ त्वमद्य सिन्धो जगदेकबन्धो रत्नानि दातुं विमुखोऽसि कस्मात् । किं वा सुतः कल्पमहीरुहस्ते दानैः कृतार्थीकुरुते जगन्ति ॥ ४४ ॥ (भानुकरस्यैतौ) पीत्या गर्जन्त्यपस्ते दिशि दिशि जलदास्त्वं शरण्यो गिरीणां सुत्रामत्रासमाजां त्रिदशविटपिनां जन्मभूमिस्त्वमेव । गाम्भीर्यं तच तादृक् तव सलिलनिधे किंतु विज्ञाप्यमेत- सर्वोपायेन मैत्रावरुणिमुनिकृपादृष्टयः काहणीयाः ॥ १५ ॥ (हरिहरस) रलैरापूरितस्यापि मदलेशोऽस्ति नाम्बुधैः । स्वस्त्यस्तु विदुमवनाय नमो मणिभ्यः कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुदिन प्राप्त मया सकलमेव फलं पयो पदारुणैर्जलचरैर्न विदा ·१०० काव्यमाला। अथ तडाग:- शौचः क्रीडतु कूर्दतां च कुररः कङ्कः परिप्वज्यता भगुर्माद्यतु सारसश्च रसतु प्रोड्डीयतां टिटिभः । मेकाः सन्तु यका बसन्तु चरतु स्वच्छन्दमांटिस्तटे इंहो पद्मसरः कुतः कतिपयसैविना श्रीस्तव ॥ १८ ॥ (कस्यापि) अमरैर्गतं मधुकरैश्चलितं प्रकर(रे) प्रयातमपि पद्मदृशाम् । विभवे गते सफलमेय गतं ध्रुवमेकमञ्चयति यशः सरसीम् ॥ ४९ ॥ (भानुकरस्य) अथ गिरिनिझेर:- कल्लोलसंचलदगाजलेरैलोलैः कल्लोलिनीपरिवृदैः किमपेयतोयैः । जीयात्स जर्जरतनुगिरिनिर्शरोऽयं यद्विमुपापि तृषिता वितृपा भवन्ति ॥ ५० ॥ यद्वैभवाय निजवारिणि पारिसिन्योः क्षार विमिश्नयसि निर्झर तद्वथैव । पिवैभवं तु तदमी तृपितास्तवैव नीराय हन्त मधुराय करं किरन्ति ।। ५१॥ (द्वौ लक्ष्मणस अथ जलम्- 'सत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः साभाविकी स्वच्छता किं घूमः शुचितां भवन्ति शुचयः स्पर्शन यसापरे । किं वातः परमस्ति ते स्तुतिपदं यजीवनं देहिनां त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः फस्त्वां निरोद्धं क्षमः ॥५२॥ (कस्यापि) १.भारारिपक्षी.

·पद्यरचना। १०१. अर्थ कूप:-- नीचोऽपि कूपः - यद्यपि बहुगुणगम्यं जीवनमतस्य कूपमुख्यस्य । जयति तथापि विवको दानं पात्रानुमानेन ॥ ५३ ।। (भोजदेवस्य) सगुणैः सेवितोपान्तो विनतैः प्राप्तदर्शनः । सत्पात्रैर्जीवनाथ समाश्रितः ॥ ५४॥ (शार्ङ्गधरस्य) अथ महीधरः- किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यत्राश्रिता हि तरवस्तरवस्त एव । मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण शाखोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनानि ॥ ५५ ॥ रोहणाचल शैलेपु कस्तुलां कलयेत्त्व । यस्य पापाणखण्डानि मण्डनानि महीभृताम् ॥ ५६ ॥ (कयोरपि) अथ केसरी- कुरङ्गीणां यूथं निभृतमिदमङ्गीकृतमयं निरातको यनिर्दयहृदयभावोऽर्दयतु तत् । निवेद्यो वा कस्सिन्नयमविनयः केसरियुवा हठान्मत्तेभानां युवतिषु विधचे नखपदम् ॥ ५७ ॥ (लक्ष्मणस्य) अन्तर्बलान्यहममुप्य मृगाधिपस्य याचा निवेद्य कथमद्य लघूकरोमि । जानन्ति किंतु करजक्षतकुम्भिकुम्भ- निर्मुक्तमौक्तिकमयानि वनान्तराणि ·१०२ काव्यमाला। स्तन्यं जातो न जग्राह कण्ठीरवकिशोरकः । चक्षुर्व्यापारयामास कुळे कुजरशालिनि ॥ ५९ ॥ (भानुकरस्य) क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलपायोऽपि कष्टां दशा- मापन्नोऽपि विपन्नधीधृतिरपि माणेषु गच्छत्वपि । मतेमेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकवद्धस्पृहः कि जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ ६० ॥ सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोल भित्रिपु गजेषु । प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ ६१ ॥ (भर्तृहरेः) अथ गज:- क्रीडाकारि तडागवारिणि गतातकं न पङ्केरुहै- वल्ली काचन शल्लकीतरुगता नाकर्पिता हर्षतः । नाश्लिष्टा करिणी फरेण करिणा कामातुरेणामुना दंष्ट्राभिर्विकटाननः शिव शिव व्यालोकि पञ्चाननः ।। ६२ ।। (लक्ष्मणस्य) केलिं कुरुप्व.परिभुत सरोरुहाणि • गाहन शैलतटनिर्झरिणीपयांसि । भावानुरक्तकरिणीकरलालितान मातङ्ग मुश्च मृगराजरणामिलापम् ॥ ६३ ॥ ( आनन्दवर्धनस्य) कोपे पयसि लघीयसि तापेन फरः प्रसारितः फरिणा। सोऽपि न पयसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ॥ ६४ ॥ दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णताले- दूरीकृता फरिवरेण मदान्धवुज्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृङ्गाः पुनर्विकचपळवने चरन्ति ॥६५॥ (फयोरपि) .

·पद्यरचना। १०३ निवन्तामेते वृषमहिपमेषाश्वहरिणा गृहाणि क्षुद्राणां कतिपयतृणैरेव सुखिनः । गजानामास्थानं मदसलिलजम्बालितभुवां तदेकं विन्ध्यादेविपिनमथवा भूपसदनम् ॥ ६६ ॥ लुलाये गोमायौ मृगपरिपदि श्वापदकुले करिप्यन्कार्पण्यं किमिह महिमानं गमयसि । निममः पङ्केऽस्मिन्ननुभव करीन्द्राधिप दशा- मभद्रं भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयतु कः ॥ ६७ ॥ (फयोरपि) तापो नापगतस्तृपा न च कृशा धौता न धूली तनो- न स्वच्छन्दमकारि कन्दकवलः का नाम केलीकथा । दूरोत्क्षिप्तकरण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी प्रारब्धो मधुपैरकारणमहो झाङ्कारकोलाहलः ॥ ६८ ॥ (लक्ष्मणसेनस्स) एप एव मनस्तापः पङ्के ममस्य दन्तिनः । यतते यत्समुद्धतु ज्ञातयो निभृतस्मिताः ॥ ६९ ।। गजस्य पङ्कममस्य त्रपाकरमिदं महत् । पारमुत्लुत्य यद्गच्छन्हरिणोऽपि हसत्यसौ ॥ ७० ॥ (भानुकरस्यैतौ) अथ मृगः- तृणं किं त!पि प्रपिबसि किमर्णोऽपि मधुरं रतक्रीडासक्तामभिरमयसे किं नु हरिणीम् । अये जानासि त्वं न खलु मृगयोः पाशपतितं ततो मोक्षोपायं तव कमपि संचिन्तय सखे ॥ ७१ ।। (लक्ष्मणस्य) अथ मेघ:- ते ते चातकपोतका वितृपिता दावामिममं वनं संनिर्वापितमुणतापितमही निर्वापिता सर्वतः ।

·१०४ काव्यमार। कासाराः परिपूरिताः पृथुपयोधाराभिरम्भोधर स्वय्येवायमहो महोर्जितमहादानावदानक्रमः ।। ७२ ।। नीर दुरं तदपि विरसं जंगमा नो लताद्या- स्तस्मिन्दातयपि जलनिधी को लभेताम्बुमिन्दुम् । दानाध्यक्षे त्वयि जलधर धापि कुत्रापि शैलाः शालावन्तोऽमृतनिभजलैस्तर्पिताः सर्व एते ॥ ७३ ।। अकृपाराद्वारि प्रचुरतरमादाय जलदः । स दानाध्यक्षोऽपि प्रकिरति जलं नाद्भुतमिदम् । स मेघो धन्यो यसरिकिरति मुक्ताफलतया यदीयासौ कीर्तिर्नटति नृपनारीकुचतटे ॥ ७४ ।। नेवालवालवलयं भरितं द्रुमाणां नाद्रीकृतापि यत चातकपोतचक्षुः । दावानलाकुलतरुः शमितो न शीघ्र .भाराय वारिधर वारिपदं तबाभूत् ।। ७५ ।। (लक्ष्मणस्यैते) आश्रयः क्रियतामेप तरुः सन्मार्गमाश्रितः । पाथोद सिच्यतां काले नोपेक्ष्यो दूरभावतः ॥ ७६ ॥ (रमनाथस्य) मकैः कोटरशायिभिर्मतमिव मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः पृथुपपीठलठितैर्यसिन्मुहुर्मच्छितम् । तस्मिशुप्फसरस्यकालजलदेनागत्य तचेएितं यत्राकुम्भनिमनवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ॥ ७७ ॥ (भोजप्रबन्धात्) शोपं गते सरसि शैवलमञ्जरीणा- मन्तस्तिमिर्जुठति तापविशीर्णदेहः । अत्रान्तरे यदि न वारिद चारिपूरै- राप्लाययेस्तद्नु किं मृतमण्डनैन || ७८ ॥ १. विनयभूषणेनेत्यर्थ...

·अथ वायु:- १. "त्रिभुवनसरोमण्इनमसि' इति रा.पु. २. सत्यामिति भवेत्. पद्यरचना । १०५ प्रावृपेण्यस्य मालिन्यं दोषः कोऽभीष्टवर्षिणः। शारदाप्रस्य शुभ्रत्वं वद कुत्रोपयुज्यते ॥ ७९ ॥ त्वमेव चातकापार इति केपां न गोचरः । धिगम्भोधर तस्यापि कार्पण्योक्ति प्रतीक्षसे ।। ८० ॥ (केपामप्यते) वृथा धूलीधाराः परिकिरसि यात्याः प्रथयसे नवावेगः कोऽयं पवन तव हा नन्वसमये । रतान्तश्रान्ताभिः स्तिमितनयनान्ताभिरनिशं स्मृतो यत्कान्ताभिन सुलभतरः कापि च भवान् ॥ ८१॥ स्वतो ददाति नो नीरं नीरदानोन्मुखं धनम् । यत्तु वारयसे तन्न मातरिश्चन् तवोचितम् ।। ८२ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथ चन्दान्यापदेश:- कलास्तास्ताः सम्यग्वहसि यदसि त्वं द्विजपति- युतिस्तादृग्नूवा जनिरपि च रत्नाकरकुले । बहु चूमः किंवा पुरहरशिरोमण्डनमसि त्वदीयं तत्सर्व शशधर कलङ्गाद्विफलितम् ।। ८३ ॥ (लक्ष्मणस्य) व्यज्यमानकलङ्कस्य वृद्धौ सति कलानिधेः । आशासहे वयं पूर्वी सर्वश्लाघ्यां कृशां दशाम् ॥ ८४ ॥ क्षीणः क्षीणः समीपत्वं पूर्णः पूर्णोऽतिदूरताम् । उपैति मित्रायञ्चन्द्रो युक्तं तन्मलिनात्मनः ।। ८५ ॥ (कयोरपि) नीराणि नकवडवानलदूषितानि तीराणि दुस्तरतरङ्गदुरुत्तराणि । t ·काव्यमाला। श्राव्यं किमस्य जलधेर्यदि नैप सूनु- राशाप्रसाधनकरो रजनीकरः स्यात् ।। ८६ ॥ (भानुकरस) अथ रवेस्न्यापदेश:- खद्योतो द्योतते तावद्यावन्नोदयते शशी। उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः ।। ८७ ।। दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य प्रसारितकरस्य च । तेजस्तेजस्विनोऽर्कस्य क्षीयतेऽन्यस्य का कथा ॥ ८८ ॥ कर प्रसार्य रविणा दक्षिणाशावलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघूकृतः ।। ८९ ।। (केषामपि) , यत्सादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीभृतां मध्यत- स्तस्मिन् भाखति राहुणा कवलिते लोकत्रयीचक्षुषि । खद्योतैः स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जृम्भितं कैरुस्थितमाः किमत्र करवै किं किं न कैथेष्टितम् ।। ९० ॥ (परिमलस्म) इति श्रीआहोलकरलक्ष्मणभकृती पद्यरचनायां चतुर्दशो व्यापारः। पञ्चदशो व्यापारः। अथ कौतुकात्किंचित्समस्याख्यानम्- सर्वस्य जन्तोर्भवति प्रमोदो विरोधिवर्गे परिभूयमाने । तिरोहिते त्वयशसा नरेन्द्र चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाकी ॥१॥ (देवेश्वरस्स) तवानने मानिनि भझुलस्य यदञ्जनस्वैप लवी निममः । इसाय सपा प्रफरेरि राफ 'पिपलिका चुन्धीत चीफ्न्यम् , २ . (लक्ष्मणस्स)

·पद्यरचना।
चमूभरन्यश्चदुदधदुर्वीतले प्रयाणे तव भूमिपाल ।
अभून्नृपाणां विगलप्रपाणां फण्ठे कुठारः कमठे ठकारः ॥ ३ ॥
प्रविशति हरिताभः पथनातैर्निनाम-
दुहिणचरणसेवां कर्वमिदेशलेपः (10)
अगणितपरिमाणे भृङ्गभङ्गीं दधाने
अमति कमलकोपे मवमातझसद्धः ॥ ४ ॥
ततु पर्वतसंनिभेन कपिनालाबू कृतां वक्षति
क्षिपं वीक्ष्य निमजतीमथ नलस्पृष्टास्तरन्तीः शिलाः ।
लोको नृत्यपरं विभीषणजनं चेत्याह सेतूयमे
तुम्बी मजति संतरन्ति दृपदः प्रेतो दिवा नृत्यति ॥ ५॥
कर्णेन निर्जितोऽसीति चिन्तां चिन्तामणे त्यज ।
जिता देवद्रुमाः पञ्च न दुःखं पञ्चभिः सह ॥ ६ ॥
यदि प्राप्नोमि तां तन्वी नो वर्पमपि कामये ।
को विहाय सुधाधारां दशमूलीपयः पियेत् ॥ ७ ॥
निग्धालियुद्धसौहार्द सरसामोदमन्दिरम् ।
इयं गणयती भाति पुष्पमालेव कामिनी ॥ ८॥
युद्धक्रुद्धभदच्छिन्नकुम्भिकुम्भस्थलोद्वतैः ।
मुक्ताफलशतैः शङ्ख दिवा तारकितं नमः ॥ ९॥
धन्योऽसौ पोत्रिणीपुत्रो यस्यासौ मलयापदि ।
सगोत्रस्य सितो दंष्ट्राकण्टकाये महोदधिः ॥ १० ॥
सुमेरुशिखरप्रान्तस्थितदिव्यवधूमुखैः ।
परितः स्फुरितैः शङ्के शतचन्द्रं नमस्तलम् ॥ ११ ॥
दामोदरकरापातैर्विह्वलीकृतचेतसा ।
दृष्टं चाणूरमलेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥ १२ ॥
विध पिधेहि शीतांशु यावदायाति मे पतिः ।
आयाते दयिते कुर्याः शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥ १३ ॥

·काव्यमाला।
चित्राय त्वयि चिन्तिते स्मृतिभुवा सजीकृतं सं धनु-
चर्ति धर्तुमुपागतेऽजुलियुगे याणा गुणे यौजिताः।
प्रारब्धे तव चिनकमणि पुनस्तद्वाणभिन्ना सती
भित्ति वागवलम्व्य सिंहलपते सा तत्र चित्रायते ॥१४॥
त्वत्कीर्तिमौक्तिकफलानि गुणस्त्वदीयैः
संदर्भितुं विबुधवामशः प्रवृत्ताः ।
नान्तो गुणेषु न च कीर्तिपु रन्धलेशो
हारो न जात इति ताश्च मिथो हसन्ति ॥ १५॥
(कपांचित् )
हीनहत्या दद्यात्येव लापवं महतामपि ।
इति मत्वा द्विपद्वेषी मृगात्सिहः पलायते ॥ १६ ॥
( कस्यचित्)
मन्दानिलाहतविलोलशिखप्रदीप-
कक्षान्तरे विनिहितं समयं तरुण्याः ।
तस्याः समस्त कुचकुम्भयुगं निरीक्ष्य
बाहुं विनेव विदधाति शिरःप्रकम्पम् ॥ १७ ॥
(भानुकरस)
सत्राखण्डलदन्तिदन्तमुसलान्यासण्डित्तान्याह-
धारा यत्र पिनाकपाणिपरशोराकुण्ठतामागताः ।
तन्मे तावदुरो नृसिंहकरजैादीयते सांप्रतं
दैवे दुर्बलतां गते तृणमपि प्रायेण यत्रायते ॥ १८ ॥
(फस्यापि)
अत्रैव प्रश्नोचरेण यया-
कस्तूरी जायते फरमात् को हन्ति करिणां कुलम् ।
किं कुर्यात्कातरो युद्धे मृगासिंहः पलायते (नम् ॥ १९॥

·पद्यरचना।
१०९
अत्रैव पदभङ्गेन यथा-
मृगात् मृगमतीति मृगात् इति सिंहविशेषणम् | पलाय मांसाय ते
तवेति ।
अयं मृगः समायाति मृगासिहः पलायते ।
ततो येगात्पलायस यदि(मि)तस्त्वरितैः पदैः ॥ २० ॥
अथाद्य त्रिचरणसमस्यायाः पूरणमन्त्यचरणेन यथा-
त्रियामा शतयामा स्याच्छतचन्द्रं नमस्तलम् ।
शतेपुरेव पश्चेपुर्भवेद्यूनो वियोगिनाम् ।। २१ ।।
मगोः शृङ्गं सप्ततालप्रमाणं कल्याणादिः सर्पपस्यैकदेशः।
बिन्दुः सिन्धुः सिन्धुरप्येकविन्दुर्लब्धो लुब्धैः साधुनीचोपकारे ॥२२॥
अथ द्वितीयपादतुरीयपादसमसायाः पूरणं यथा-
अहल्याफेलिकालेऽभूकंदर्पाणां शतद्वयम् ।
तत्पश्चवाणभिन्नाक्षः सहस्राक्षोऽन्धतां गतः ॥ २३ ॥
अथाव द्वितीयवैदिकपादसमस्यायाः पूरणं यथा--
कामं कामदुर्घ धुझ्व मित्राय वरुणाय च ।
वयं धीरेण दानेन सर्वान् कामानशीमहि ॥ २४ ॥
अथाद्य तृतीयवैदिकपादसमस्यायाः पूरणं यथा-
अणोरणीयान्महतो महीयान्योगे वियोगे दिवसोऽङ्गनायाः ।
यज्ञोपवीतं परमं पवित्र स्पृष्ट्वा सखे सत्यमिदं ब्रवीमि ॥ २५ ॥
अणोरणीयान्महतो महीयान्मध्यो नितम्बश्च मम प्रियायाः ।
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं किंचाङ्गरागारुणितं प्रियायाः ।। २६॥
(देवेश्वरस्यैते)
अथ वहिापिकाः-
का मेघादुपयाति कृष्णदयिता का वा सभा कीदृशी
कां रक्षत्यरिहा शरद्विकचयेत्कं धैर्यहनी च का ।
कं धत्ते गणनायकः करतले का चञ्चला कथ्यता-
मारोहादवरोहतश्च निपुणैरेकं द्वयोरुत्तरम् ॥ २७ ॥

·काव्यमाला।
अत्र धारा, राधा, वन्द्या, धावम्, काशम्, गङ्गा, पाशम्, शम्पा ।
इत्यारोहादवरोहणेन व्याख्यानम् ।
अथ चित्रकाव्यम्-
लोकानां मानपात्र मनुजजनरतिस्त्वंसमूढ्याविरक्षो
राज्ञामासत्त्वदक्षः कृतसमयरुचिर्मण्डितो वीरवगैः।
कायत्वब्बीनकेतुः करमलितयवां(?)कोषमानविहीनः
श्रीमद्वीराधिराज त्वमिव तव रिपुस्तत्र में दं प्रतीमः।। २८॥
अत्र शत्रुपक्षे मकारस्थाने दकारः पठनीयः ।
वादानाशानुयुक्तो नगरकृतमतिविनाकान्तदेहः
संमामप्राप्तधैयों न विदलितरुचा राजलक्ष्म्यातिहीनः ।
नित्यं दारासभस्थः प्रखरतनुनिभो यः सुभिक्षानुवर्ती
श्रीमद्वीराधिराज त्यमिव तव रिपुस्तत्र मुक्तादिवर्णः ॥ २९ ॥
अत्र पद्ये शत्रुपक्षे आद्याक्षरत्यागः ।
(एतौ लक्ष्मणस्य)
रत्यादिचित्रकाव्य ग्रन्थगौरवमयादुपेक्ष्यते ।
अथ सज्जन:-
अपेक्षन्ते न च नेहं न पात्रं न दशान्तरम् ।
सदा लोकहिते रता रलदीपा इवोत्तमाः ॥ ३०॥
अथोदार:--
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु यमुधैव कुटुम्बकम् ॥ ३१॥
अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत् ।
तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ ३२ ॥ (दण्डिनः)
अथ प्रशंसा-~
स्वयं स्वगुणविस्तारादूर्णनामः पतत्यधः ।
तमेव संहरन्भूयः पदमुच्चैर्विगाहते ॥ ३२ ॥

·पद्यरचना। १११ गुणप्रशंसा- गुणैरुत्तुङ्गतां याति नोचैरासनसंस्थितः । प्रासादशिखरारूढः काकः किं गरुडायते ॥ ३४ ॥ अथ संसर्गमशंसा- किं वापरेण बहुना परिजल्पितेन संसर्ग एव महतां महते फलाय । अम्भोनिधेस्तटरुहास्तरवोऽपि येन वेलाजलोच्छलितरनकृतालवालाः ॥ ३५ ॥ न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमैः सह । पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते मदिरां मन्यते जनः ॥ ३६॥ वीणावंशाश्रया तुम्बी चुम्बत्युच्चैः कुचौ स्त्रियाः । पियत्यनार्यसंयोगाद्रतं नक्तंचरी यथा ॥ ३७ ॥ (केषामपि) संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते । खात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं तज्ज्ञायते मौक्तिकं प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ ३८॥ (भर्तृहरेः) वारिहारिघटीदोषात्ताड्यते तत्र झल्लरी । सच्छिद्रपुरुषस्याग्रे न स्थातव्यं कदाचन ॥ ३९ ॥ अथ धनस्तुतिः-- जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छता- च्छीलं शैलतटात्पतत्वभिजनः संदह्यतां पहिना । शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं येनकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ १० ॥ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः ।

·. ११२ काव्यमाला । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काश्चनमाश्रयन्ति ॥ ११ ॥ (एतौ भर्तृहरेः) धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि निर्धनस्य मृतस्य च ॥ ४२ ॥ (वासिष्ठात् ) भक्त द्वेपो बडे प्रीतिररुचिर्गुरुल हनम् । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्यरिणामिव ॥ ४३ ॥ आलिङ्गिताः परैर्यान्ति प्रस्खलन्ति समे पथि । अव्यक्तानि च भाषन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥ १४ ॥ लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोचितं वचः । विभ्यती धीवरेभ्यो या जडेप्वेव निमज्जति ॥ ४५ ॥ लक्ष्मि क्षमस्व वचनीयमिदं दुरुक्त. मन्धीभवन्ति पुरुषास्तव सेवनेन । नो चेत्कथं कमलपत्रविशालनेत्रो नारायणः खपिति पन्नगभोगतल्पे ॥ ४६॥ अथ कृपणः यदय॑ते परिक्लेशैरर्जितं यन्न भुज्यते । विभज्यते तदन्तेऽन्यैः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ १७ ॥ (फेपामपि) यत्करोत्यरतिलेशं तृप्णां मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणां हृदये व्याधिरैव सः॥ १८॥ मृत्युः शरीरगोतारं धनरक्षं वसुंधरा । दुश्वारिणी च हसति सपति पुत्रवत्सलम् ॥ ४९ ।। सति द्राक्षाफले क्षीरे मृदामास्वादनं मुदे । अहो मातुरियं रीतिः कृपणे गर्भवर्तिनि ॥ ५०।। (भानुकरस्य) ·पद्यरचना। ११३ स प्राप्तानपि भोगान्न भोक्तुमीप्टे मितंपचः । रसालकाले बॉल मुसरोगाकुलो यथा ॥ ५१ ॥ (लक्ष्मणस्य) अथार्थी- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाकुलतया बचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु मलपितम् । कृता लंकामर्तुवदनपरिपाटीपु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलचसुता न त्वधिगता ॥ ५२ ॥ (कस्यापि) अथ दरिद्रः- परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्य सुरूपताम् । विधिर्ददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ।। ५३ ।। हे दारिद्रय नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्मसादतः । पश्याम्यहं जगत्सर्व न मां पश्यति कश्चन ॥ ५४ ।। (कयोरपि) कन्थाखण्डमिदं प्रयच्छ यदि या खाके गृहाणार्भकं रिक्तं भूतलमत्र नाथ भवतः पृष्ठे पलाशोच्चयः। दम्पत्योर्निशि जल्पलोरिति वचः श्रुत्वैव चौरस्तदा लब्धं कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षिप्त्वा रुदन्निर्गतः ॥ ५५ ॥ (भोजप्रबन्धात्) उत्थाय हृदि लीयन्ते निर्धनानां मनोरथाः । बालवैधव्यदग्यानां कुलस्त्रीणां कुचा इव } ५६ ॥ (कस्यापि) अथ खला- वक्रत्वं ननु कुन्तलादिव मुखे तैक्ष्ण्यं कटाक्षादिव क्रूरत्वं कुचमण्डलादिव सुनधुण्यं खचित्तादिव ।

·११४
काव्यमाला।
-
मालिन्य नयनाञ्जनादिव किलाधैर्य स्वभावादिव
खैरन्यैश्च सुशिक्षितोऽसि खल किं जातोऽस्यतोऽरंतुदः।। ५७ ॥
(लक्ष्मणस्य)
हस्त इव मूतिमलिनो लद्दयति यथा यथा खलः सुजनम् ।
दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ ५८ ।।
(सुबन्धोः)
खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया ।
उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ ५९ ॥
नौश्च दुर्जनजिहा च प्रतिकूलप्रसारिणी ।
परप्रतारणायैव दारुणा केन निर्मिता ।। ६० ॥
(कस्यापि)
अथ कुपुत्र:-
पित्रोव वचः शृणोति दिवसत्यागे व्रजत्यालयं
.यान्तीमियुवतीमिरध्वनि मुहुः कौतूहलं विन्दति ।
बन्धूनामुपदेशयाचि वदति क्रोधैकतानं वचः
'साधून्निन्दति दुर्जनं च मनुते मित्रं कुपुत्रो जनः ॥ ६१ ॥
अथ कापुरुषः-
नारीणां वचनेन कर्म कुरुते दीनं वचो भाषते
नालय विजहाति तिग्मकिरणे प्रौढे समुचिष्ठति ।
'किंचिरकापि न साहस वितनुते गेहे चिरं दूयते
नो वा विन्दति पौरुष कुपुरुषः फोऽप्येष निर्णीयताम् ॥ १२ ॥
कापूरुषः कुकुरश्च भोजनकपरायणः ।
लालितः पार्थमायाति वारितो नैव गच्छति ॥ ६३॥
प्रागल्भ्यं प्रथयन्यशो विशदयन्धाटी मुखे योजय-
न्भूपानां कलयन्कयां विरचयाहस्ताहुलीः स्फोटपन् ।
दान पक्षवयन्गुणं द्विगुणयनेत्राञ्चल धूर्णय-
लम्पाफः सविधं समेत्य सुशां किं नाम नो भापते ॥ ६४ ॥

·पद्यरचना । अथ कर्कशः- समेत्य बहिरङ्गणाकलहवाक्यमाविनती रजः किरति हुंकरोत्यवनमभिणास्कन्दति । रदैः कटकटध्वनि वहति मोटयत्यङ्गुली- वपुर्दशति फूत्कृति कलयति क्रुघा धावति ।। ६५ ।। (भानुकरस्यैते) व्यासादीकविपुङ्गवाननुचितैर्वाक्यैः सलील हस- नुचैल्प निमील्य लोचनयुगं श्लोकान्सगर्व पठ। काव्यं धिक्कुरु यत्परविरचितं स्पर्धख साधैं बुधै- र्ययभ्यर्थयसे श्रुतेन रहितः पाण्डित्यमातुं बलात् ॥ ६६ ।। (कस्यापि) अथ पण्डितः- अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्था- स्तृणमिव लघु लक्ष्मी व तान्संरुणद्धि । मदमिलितमिलिन्दश्यामगण्डस्थलानां न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ ६ ॥ इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूढा धनरहितास्तु बुधाः प्रयान्तु पभ्याम् । गिरिशिखरगतापि काकपतिः पुलिनगतैर्न समत्वमेति हंसैः ॥ ६८ ॥ (भर्तृहरेती) अथ मुनि:- वल्मीकामनिमममूर्तिरुरगत्वब्रह्मसूत्रान्तरः कण्ठे जीर्णलतावितानवलयेनात्यर्थसंपीडितः । अंशव्यापिशकुन्तनीडनिचयं विम्रजटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्फबिम्बं स्थितः ॥ ६९ ॥ (कालिदासस्य) अथ तपोवनम्- तपोवने केसरिणीकरिण्योरिहाद्भुतं शावकयोwलोकि ।

·काव्यमाला। च्यातेनतुर्यस्तनपानकाले मात्रोविपर्यासविलासमेतौ ।। ७०॥ (लक्ष्मणस्य) विलोक्य कमलाकान्तमवलास्तनलालसम् । जहसुः कुसुमव्याजादिव यत्र महीरुहः ॥ ७१ ।। मृगसहितं मृगलान्छनमानामन्तं विधुतुदं वीक्ष्य । यत्र भयेन भजन्ते मृगशिशवो मृगशामङ्के ।। ७२ ।। (भानुकरस्यैतौ) श्यामाकतन्दुलविलेपकदर्थिताभि- रेताभि""शरणेपु सर्मिणीभिः । तत्रासहेतुमपि दण्डमुदस्यमान- मामातुमिच्छति मृगे मुनयो हसन्ति ।। ७३ ॥ (मुरारेः) अथ महावनम् । इह महिपविषाणव्यस्तपाषाणपीठ- स्खलनसुलभरोहनर्मिणीभ्रूणहत्याः । कुहरविरहमाणमौढमल्लूकहिका- चयचकितकिरातन्यस्तशस्त्रा चनान्ताः ॥ ७४ । (मुरारेः) अथ मृगया- अरण्यहरिणग्राममाचक्राम हुताशनः । इन्दोः क्रोडमृगं धर्तुमिव धूमो नभो भयो । ७५ ॥ उपगृहति दवदहने त्रिभुवनधन्यामरण्यानीम् । मूर्ता इयान्धकारा प्रतिदिशमपयान्ति कासरावलयः ॥ ७६ ॥ (गणपतेः) अथ ध्यस्यन् ध्यानान्" .

·पद्यरचना । ११७ 'परिमृगयमाणो मृगकुलं मृगेन्द्रान्भिन्दानो नृपतिरपि तेने स मृगयाम् ।। ७७ ।। निहत निहत तूणे धत्त धत्त. त्वराभि- मिलत मिलत के के कुत्र कुत्र प्रयान्ति । इत इत इत एते यान्ति यान्तीत्यरण्या- दतुलकलकलश्रीः सर्वतः प्रादुरासीत् ।। ७८ ॥ उद्यन्महीपालमरीचिमालीशिलीमुखश्रेणिकरावलीभिः उदारभूदारघनान्धकारसंभारमुच्छिन्नतरं चकार ॥ ७९ ॥ (गदाधरस्य) चन्द्रोऽनेन कलङ्कितो बत वने रामोऽमुना वश्चितः किं चानेन कुलाङ्गनानयनयोर्लावण्यलक्ष्मीर्हता । सस्यानामभिलापुकस्य भवतः श्रीरुद्रचन्द्रप्रमो तन्मन्ये हरिणस्य हन्त हननायाखेटकोपक्रमः ।। ७९ ।। (रामचन्द्रस्य) शङ्कव्याकीर्णरद्रुतनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तरक्षु- व्याघोषक्षुब्धकण्ठीरवरचचकितव्यस्तमातगयूथम् । खगव्यालनकण्ठं तुमुलकलकलपान्तकूजच्छकुन्तं भल्लध्वस्ताच्छभलं वनभुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ॥ ८०॥ (कविराजस्य) अथ काव्यप्रशंसा- कि कवेलस्य काव्येन किं काण्डेन धनुप्मतः । परस्य हृदये लमं न घूर्णयति यच्छिरः ।। ८१ ॥ उत्फुण्ठगहरालापाः क्रियन्ते दुर्मुखैः मुखम् । जानाति हि पुनः सम्यक विरेव फवेः श्रमम् ॥ ८२ ॥ . (त्रिविक्रमस्य) ·काव्यमाला। कवयः परितुप्यन्ति नेतरे कविसूक्तिभिः । 'न ह्यकूपारवत्कृपा वर्धन्ते विधुकान्तिभिः ।। ८३ ॥ (कस्यापि) अर्थान्केचिदुपासते कृपणवत्केचित्त्वलंकुर्वते वेश्यावत्खलु धातुचादिन इयोनन्ति केचिद्रसान् । अर्थालंकृतिसदसद्यमुचां वाचां प्रशस्तिस्पृशां कर्तारः कवयो भवन्ति कतिचित्पुण्यैरगण्यैरिह ॥ ८४ ॥ (राघवचैतन्यानाम् ) जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी वाणो बभूवेति ॥ ८५ ।। (गोवर्धनस्य) तावत्कविविहङ्गानां ध्वनिलॊकेषु शस्यते । यावन्नो विशति श्रोत्रे मयूरमधुरध्वनिः ॥ ८६ ।। हृदि लमेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः । भवेत्कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम् ।। ८७ ॥ (त्रिविक्रमस्य ) (त्रिलोचनस्य) ते भूमीपतयो जयन्ति नतयो येषां द्विपद्भूभृतां ते यन्या यतयो विशन्ति मतयो येषां परब्रह्मणि । ते श्लाघ्याः कवयो वयोमदभरव्याजृम्भमाणागना- दृक्पाता इव तोषयन्ति हृदयं येषां गिरां मनायः ॥ ८८ ॥ गणेश्वरकवर्वचोविरचनकवाचस्पतेः प्रसन्नगिरिनन्दिनीचरणपहवं ध्यायतः। तथा जगति भारती भगवती यथा सा सुधा मुधा भवति मुसुवामधरमाधुरी स्लायति ।। ८९ ॥ (गणेश्वरस) ·पद्यरचना। . यशोधननिधेर्यदा नरहोर्वचो वर्ण्यते तदा गतमदा मदालसमरालबालारवाः। न विनमचरीकरी भवति चाधरी माधुरी सुधाकरसुधाझरी मधुकथा वृथा जायते ॥ ९० ॥ उमामिमां समुद्वीक्ष्य शीतदीधितिशेखराम् । एषा तु भारती भानु मत्तं स्वीकृत्य नृत्यति ॥ ९१ ॥ (भानुकरस्यैतौ) प्रवर्तखेति को नाम प्रवर्तेत विना रसात् । केन प्रवर्तिता भृङ्गाः प्रवर्तन्ते सरोरुहि ॥ ९२ ॥ सुभापितरसावलीमधुनि लम्पटोऽयं चिरा- दटन्निखिलनाटिकारविषु केन विश्राम्यतु । कविव्रजमधुव्रतः समधुवाटिकानिर्मितं क्षणं नयनगोचरीचरिकरीति यावन मे ॥ ९३ ॥ (एतौ लक्ष्मणस्य) इति श्रीमाहोलकरलक्ष्मणभट्टविरचितायां पद्यरचनायों पथदशो व्यापारः। समाप्तेयं पथरचना ।

·पद्यरचनाश्लोकानां वर्णक्रमेणानुक्रमणिका । पृ. श्लो. पृ. ग्लो. १५॥ ३५ १०१। ५८ १४। ३१ ९६ । २६ २४.४७ २७।६७ ९६।२४ ८०।१४ ११०।३० अंसेन कर्णे चिवुकेन वक्षः अकरोः किमु नेत्र अकूपाराद्वारि अप्रे गीतं सरसकवयः अचलं चलदिव चक्षुः भचिन्तनीया विविवश्वनेयं अजानन्दाहाति विशति अणोरणीयान्महतो अणोरणीयान्महतो अत्युल्लराद्विसरहस्य अन्नासितं शयितमत्र अथ व्यस्यन्व्याघ्रान् अथ मारभृतार अथ संक्षेपतो वक्ष्ये अथ संसारसंहार भयानवद्यपद्येषु अयोत्तरस्यां दिशि राज अदम्मा हि रम्भा विलक्षा अद्यापि तन्मनति अद्यारभ्य कठोरकार्मुक भधाक्षीनो लक्ष अधिगतपरमार्थान् अधिदेहलि हन्त अधिपचवटीकुटीरवाती अध्यायोधनवेदि अनवासययसि रहनि अनुनयमगृहीला व्याज अनुभूतचरेषु दीपिकागा अनुवनमनुपान्तं ६ ६३।२४ अनेन साथिकृतार्थता ५३ । ५/ अन्तर्वलान्यहममुध्य १०४ । ७४ | अन्यार्थमगीकृत ८९ । ४३ | अन्यामु तावदुपमर्द ३११ १२ / अन्योन्यास्फालभिन्न ७५ । १८ अपर्णेयं भूमदनम- ९१ । ५५ | अपसर मधुकर दूर १०९ । २५] अपि लया कैरविणि १०९ । २६ | अपि दिनमणिरेप ग्लेशित ८३ । ४० | अपेक्षन्ते न च मेहं ७ अयलाकृति समुपकल्प्य ११६ । १७ अभूत्याची पिका २९। १/ अभ्युद्धसन्ति विनिवारित ४६ । १ | अमरगतं मधुकर ८३ । ३९] अमुक भूपयन्तु खां ९।१ अमुष्मिनारामे तरुमि ४/ अमूल्यस्य मम वर्ण २९। ५/ अम्बरमेप रमण्यै ४५। १८ अम्वरविपिनमिदानी २१ । २८ अम्भोव्हाक्षि शम्भो अयं कामो निजामो वा अयं निजः परो येति ४१1१२ अयं पुरः पार्वणसरीशः ३।१५ भयं मृगः समायाति अयं रेवाकुपः कुमुम ७४ । १४ भयमुदयमहीमन् ६२ 11/ भये पतिमण्डली १।२६ भये माता मुरा जभियेमातस्तावः १००1४९ ८.४४ ७९.१२ ४८।१६ २८." ७०।१३ १०९।२० ५.१२६ १.१२ १७।६६ ·पृ. सो. ९७।२९ ११२१४४ ८ ६७१४८ ११३ । ५९ ११७।८२ ८२॥ ३३ अरण्यहरिणग्राम अरुणदलन लिन्याः निग्ध अर्थान्केचिदुपासते अधिनां कृपणा दृष्टिः अलक्षितकुचाभोग अलक्षितगतागतः अलसभुजलताभिः अलस वपुषि लथं अविरतमिदमम्भः खेच्छया अविशीर्णकान्तपाये अधीमहि वयं भिक्षा असंख्यपुष्पोऽपि मनोभव असारे ससारं अस्तादिलम्बिरविबिम्ब अस्यामपूर्व व कोऽपि अव रम्भोर तवानन- अखाध्यायः पिकानो अहल्याकेलिकाले अहो बाणस्य संपानं भही या हारे वा पलपति आकाशदेशात्परिपात आकाशे नदनं सरोद आख्याते हसितं पितामह भाचुम्य बिम्बाधरम- आसमाप्तमधिकान्त आत्मज्ञानविवेक आत्मीय चरणं दधाति मादाय मौसमखिल भापास्वेद हि महता भापच्छन्ते मलयजवरू भाभावि शोभातिशय पृ. श्लो. ११६ । ७५ | आभात्येतद्विचन्द्र ७२। २ आभुमाहुलिपल्लवी ११८।८४ | आलिझसे चारलता ११० । ३२ थालिमित्ताः परैर्यान्ति आश्रयः क्रियतामेष १९।२२ आस्ता भवान्तरविधी २८।६८ आहादयत्वेप सरैः उक्त यत्कृपणं वचो ६३ । २८ उच्चस्तरादम्बरशैलमले ८५.११ उत्खात निधिशलया उत्थाय हदि लीयन्ते उत्फुल्लगलरालापा उरसार्य कुन्तलमुपास्य उत्सष्टमम्बुजशा ३२॥ २४ उदयद्वक्षोजद्वय उदयति तरुणिमतरणौ ३२॥ २३ उद्येत तनूलता उद्भिदुरे स्तनवदनं उद्यद्धर्हिषि दर्दुरारवपि (उद्विवेकतपन उद्यन्महीपालमरीचि ८७।८५ | उपगृहति दवदहने उपनदपुलिने | उपमुफसदिरवीटक उपरिस्था भफिरन्त ६३ । २५ उपरा...... विद्या ९.१५४ | उमानिनो समुद्रीक्ष्य ७२। ३ उरोरुहाम्भोरुहदर्श ८५ १४ उपसि नमरयुवानः ९४ । झरीक तुहिनकिरण 1५/कवी कृतप्रीव ३३11 तद्वितभू- Y.. ६ ४८।१२ ८.१२० १५.९१ ५६ । २२ ९८ । ३५ २७ । ६२ ·पृ. लो. पृ. सो. ६७ । ५२ / कल्पमोऽपि कालेन ८।४२] फलोलसंचलदगाध २ कवयः परितुष्यन्ति ९८ । ३९ कविलमोहम्फरवण ७६ । २१ कधिनवपाष्टव ६९।५] कस्तूरी जायते कस्मात् ६०1४८कापूरुषःकुकुरध ३. इदं नभनि भीषणम्रमद इयं चिद्रूपापि प्रकट इयं धत्ते धौरे मलयन इय पद्धी मिटा इयं बाला पली इय संघ्यातल्पं किमकृत इह तुरंगरातः प्रयान्तु मूढाः ११५। ६८ कायी कार्यों न धत्ते इह महिपविषाण एक एव रागो मानी एकत्र कालमतमा एकस्वमावहसि एकानपारपरांवर ५२१ ४१काम कामदुर्घ मुद्दत्व एकान्तमुन्दरविधानजडा २९.४ एगाद्याः परिपत्रपा एतत्पुरः स्फुरठि एते वारिकणान्किरन्ति एतस्य रहमि रक्षति १००। ५० ११८1८३ १। २ १५.१८ १०८।११ १८.१३ ४९।१७ ५६। २३ ५६।२१ ११४। ६३ १.९.२४ ११६ । ७४ | काचोदाम निवेशयन् ९८ । ३६ / कान्त कलितचोलान्ते ६८१५० फान्ते नितान्तं दयिता ५९।४१ कामं धनेषु हरिणास्तृणेन १४। ८कामसंगरविधी मृगीदृशः कामस्य जेनुकामस्य ५१ । ३२ यामिनो हन्त हेमन्त का भेषादुपयाति कृष्ण ६६ । ४३ | कामेन कामं प्रहिता जवेन १०३।६९ ५।२८ ८२१३२ ८० । १६ १०९।२७ ७५। २३ ११७1८१ ९७।३३ एनं विहाय तुलसी- एप एव मनस्तापः ओंकारो यस्य कन्दः ८४.६ ८७।२१ ९५। २० १०१ । ५५ कण्ठस्य विदधे शान्ति कनकमृगमुदस्य कन्यासण्डमिदं प्रयच्छ कमलाकुचकनकाचल कर प्रसार्य रविणा करवारिरहेण संधुनाने कन निनितोऽसीति कर्णी तावत्कुवलयदृशां कलमाः पाक विनम्रा काधिनाथानयनाय सायं कलास्तास्ताः सम्यक स्पडमोऽपि कालेन किवेतस्य काव्येन कि कोमलैः कलरवैः किं कौमुदी शशिकला किंचित्कोपकलाकलाप ११३ । ५५ किं जातोऽसि चतुष्पथे ५।२४ | किं तेन हेमगिरिणा १०६1८९ किं खं निगृहसे दति किवा परेण बहुना किंशुक शुक मा विष्ट किमकारि मन्दमतिना कियद्वारं पारस्थित कांस्य चन्द्रकरकोमलया १०५।८३ १११। ३५ ९५। १५ ९७।२८ १४ । २९ ९२ । ६५ ११।६४/चौ तु परिचर्चितो ·२ पृ. सो. ९७।२९ ११२।४४ १०४1७६ ९.४७ ८ ५९।४५ ६७.४८ ११७1८२ ८२ । ३३ अरण्यहरिणमाम अरुणदलनलिन्याः विग्य अर्थान्केचिदुपासते अधिनां कृपणा दृष्टिः अलक्षितकुचाभोग अलक्षितगतागतः भलसभुजलताभिः अलसं वपुषिश्वयं अविरतमिदमम्भः खेच्छया अविशीर्णकान्तपाने अधीमहि वयं भिक्षा असंख्यपुष्पोऽपि मनोभव असार संसार अस्तादिलम्बिरविबिम्ब अस्यामपूर्व व कोऽपि अस्व रम्भोरु तवानन- अखाध्यायः पिकाना महल्याकेलिकाले अहो बाणस्य संधान भही वा हारे वा बलपति आकाशदेशात्परिपातु आकाशे नटनं सरोषह आख्याते हतितं पितामह आचुम्य बिम्बाधरमत- आत्तमात्तमधिकान्त आत्मज्ञानविवेक आत्मीयं चरणं दधाति आदाय मांसमखिल आपरखेद हि महतो आपृच्छन् मलयजतरू साभावि शोमातिश्चय पृ. श्लो. ११६ । ७५ / आभात्येतद्विचन्द ७२। २. थाभुमाङ्गुलिपल्लवी १९८1८४ आलिङ्गसे चालतां ११०।१२ आलिहिताः परैर्यान्ति आश्रयः क्रियतामेष १९।२२ आस्तां भवान्तरविधी २८।६८ आहादयत्वेप सरैः उक्कं यत्कृपणं वचो ६३1२८ उचखरादम्बरशलमीले ८५। ११ उत्सात निधिशकथा ८९.४४ उत्थाय हृदि लीयन्ते उरफुल्लगदरालापा उत्सार्य कुन्तलमुपास्य उत्समम्वुजदृशा उदयद्वक्षोजन्य ३२।२४ ३२ । २३ | उदयति तरुणिभतरणी उद्धृयैत तनूलता उद्भिदुर स्तनवदनं १०९।२३ उद्यर्हिषि दर्दुरास्वपि उद्यद्विवेकतपन उन्महीपालमरीचि ८७1८५ | उपगृहति देवदहने | उपनदपुलिने उपभुक्तसदिरवीटक उपरिस्था भक्तिरन्त ६३ । १७ उपश.........विद्या ९.1५४ उमानिनां समदीक्ष्य ७२। ३ उरोरुहाम्भोरुहदर्श ८५ । १४ उपति भ्रमरयुवानः ९४। ऊरीकर्तुं तुहिनकिरण 11८५ ऊर्वी कृतप्रीव ३१11८, इतखसद्वितभू- ३१।१३ ४.1 ६ ४८.१२ १६।६ ८८।३७ ८१1२७ २७।६२ ·३. पृ. लो. १००.५० ११८।८३ १। २ १०८।१९ १८.१३ ५६ । २१ ९० । ४० कापूरुषः कुकुरक्ष १०९।२४ ५। ५५ ५९।४१ पृ. लो. इदं नभसि भीपणभ्रमद ६७१५२ | कल्पद्रुमोऽपि कालेन इयं चिद्रूपापि प्रकट ८।४२कालोलसंचलदगाध इयं धत्ते धीरे मलयज ३९। २ | कवयः परितुष्यन्ति इयं पाली भिल्ल ९८ । ३९ | कवित्वप्रोद्गुम्फश्रवण इयं बाला पल्ली ९६ । २१ | कश्चिन्नवपल्लव इयं संध्यातल्पं किमकृत ६९। ५ कस्तूरी जायते कस्मात् इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूढाः ११५। ६८ | काची काची न धत्ते इह महिपविषाण ११६ । ७४ काचोदाम निवेशयन् एक एव सगो मानी ९८।३६ | कान्ते कलितचोलान्ते एकत्र कोलतमा ६८१ ५८ कान्ते नितान्तं दयिता एकस्वमावहासि एकानपारपरीस्तरों ५२ । ४१ | कामं कामदुधं भुक्ष्व एकान्तमुन्दरविधानजडः २९ । ४ कामं धनेषु हरिणास्तृणेन एणाद्याः परिपत्नपा ८ कामसंगरविधी मृगीदृशः एतत्पुरः स्फुरति कामस्य जेतुकामस्य एते वारिकणान्किरन्ति ५१ । ३२ | कामिनो हन्त हेमन्त एतस्य रहसि पक्षसि का मेघादुपयाति कृष्ण एनं विहाय तुलसी ६६ । ४३ | कामेन कामं प्रहिता जवेन एप एव मनस्तापः किं कवेस्तस्य काव्येन कि कोमलैः कलरवैः कण्ठस्य विदधे कान्ति किं कीमुदी शशिकला कनकमृगमुदस्य ८४। ६ किंचित्कोपकलाकलाप कन्याखण्डमिदं प्रयच्छ किं जातोऽसि चतुष्पथे कमलाकुचकनकाचल ५। २४ किं तेन हेमगिरिणा कर प्रसार्य रविणा १०६.८९ करवारिरहेण संधुनाने किं वं निगूहसे दूति किंवा परेण बहुना कर्णेन निर्मितोऽस्मीति कर्णी तावत्कुवलयदृशां किंशुके शुक मा तिष्ठ किमकारि मन्दमतिना कलभाः पाकविनम्रा कलाधिनाथानयनाय सायं ७१।१७ कियद्वारं वारस्थित कीांस्य चन्द्रकरकोमलया १०५1८३ कल्पद्रुमोऽपि कालेन ९२ । ६४ कुचौ तु परिचर्चितौ ८२ । ३२ ८०।१६ १०९।२७ ऑकारो यस्य कन्दः ११७।८१ ९७।३३ ११३ । ५५ ८७। २१ ९५। २० १.१॥ ५५ ५४ । १० १११। ३५ ९५। १५ ३३ । २८ कलास्तास्ताः सम्यक ९७१२८ १४ । २९ ९२ । ६५ ·५. लो. कुन्दं पन्तर्मधुनि गदितैः कुरशीणां यूथं कुरवककुचाघातकीडा कूर्मः पादोऽत्र यष्टिः कुवलयनयनाकुचान्त कृता सिंहकलेवर कृपाणकिरणानलं कृष्णं समरसतृष्ण केनाप्यनर्थसचिना केय माता पिशाची फेलिं कुरुष्व परिभुत्व केशः कुन्दमिपादिवो कोकानुनीवयन्तः कोकः स्तोकविमुक्त कोदण्डं न ददाति कोदण्डस्तव हस्तगो कोपं चम्पक मुघ कोपो यत्र भृकुटिरचना कोपे पयसि लघीयसि कीडप्रधानवद्या मीडाकारि तडागवारिणि कीडातुगतुरजटाप क्रीडामूलं दुकूल कीडामु सबीडमहो विलासा मोडं तातस्य गच्छन् कौसः क्रीडतु कूर्दर्ता कचिस्कृष्णार्जुनगुणा क्षणं कान्ताराग क्षत्रियस्योरसि क्षम क्षपा क्षामीकृत्य प्रसभ क्षितिप किमपि चित्रे कोणः सीणः समीपवं पृ. 'लो. ४६ । २० | क्षीणांशुः शशलाञ्छन: १०१।५७ | शुरक्षामोऽपि जराकृशोऽपि १०२।६. २६ । २० क्षोणीकाम निजामशाह १३।२४ १३ । २६ / क्षोणीकाम निजामशाह ४५ १६ क्षोणीकाम निजाम २०१२६ ५।२५ क्षोणीपर्यटनवते ११.२० २१ । ३३ क्षोणीपाल त्वदरिहरिणी २६ । ५७ १६।३ स यान्ति नो नीरधरा ९०। ५, खद्योतपोतप्रकराः ७७।३० ८६ । १७ | खद्योतो योतते १०५1८७ १०२ । ६३ / खलाना कण्टकानां च ११४१५९ ५१ । ३१ ख्याता वयं समधुपा ७१।१५ ६२ । १४ गगनविपिनसिंहः कामभू ५।३० गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ४८.११ २२ । ३७ गजस्य पङ्कममस्य १०३।७० २२ । ३६ गणेश्वरकवेर्वचो ११८1८९ ९३। ६ गणरुत्तुशतां याति ११।३४ ५५ । १३ गतप्राया रात्रिः शशिमुखि १०२। ६४ गताः केचिप्रबोधाय ८४।४ ४।२१ गतागतकुतूहल नयनयोः १.२ । ६२ | गन्तु यदि व्यवसितासि ६८1५६ ८६ : १८ गम्भीरनाभीहदसंवि- ३७॥५७ १६ । ३९ गाढ़े तमति सरन्ती ७५ । १९ | गेहे गेहे मुभगसुशो ६.३१ | धनतरपनन्दच्छादिते १००। ४८ घनतरपनवृन्दच्छादिते ३४ । ३३ घनोद्गमे गादतरेऽन्धकारे २५। ५२ घनोऽयं चेदधेत् २३।४२ [प्रात तालपलाशया ७७।१५ चचया दद्दति क्षत १४ । २५ चवद्धजन्नामित १०५०८५ चन्द्रबिम्बरविबिम्बतारका ४ ·चन्द्र गते सभिकतामिद चन्द्रोऽनेन कलङ्कितो चमूमरन्यमदुध चरमगिरिनिकुअमुष्ण चल चेतः पुंसां सहज चलद्वलाकादशनाभिरान चिनाय त्वयि चिन्तिते चित्राय स्वयि चिन्तिते चित्रोकीर्णादपि विपधरात् चिरं घ्याता रामा ७८।४० ८८।३९ ११५७० ८३ । ३८ ८८।३१ चिरे युद्ध्या पृ. टो. ७९।९/जीवेन तुलितं प्रेम ४२११८ ११७॥ ७९ सम्झानिलोऽपि मुरतान्त १०७।३ तटमुपगतं पद्म पभे ६७१५१/ तन्मनस्थिन्मनः स्खीयं ५३। ४ तपोवने केसरिणीकरिण्यो ७५.२५ तप्ता मही विरहिणा ४०। ७ तरले जीवने जन्तुः १०८।१४ | तर्कज्ञानां तर्कशास्त्रार्क ६७।५४ तर्नु पर्वतसंनिभेन ९२।६६ तय कुवलयाक्षि ९३।१तवानने मानिनि १०६।२ ७३। ६ तवैप विद्रुमच्छायो ४।२० तवोपकण्ठस्थिततार ४०। ५ तस्मिन्काले जलद ४२।१७ तस्याः पद्मपलाशाक्ष्याः ८११२४ तस्या मुखेन्दोरवलो- ५२।३९ तस्याः स्तनौ विरहता- ६५। ३६ ताटङ्कमस्यास्तरलेक्षणायाः ६१। ९ ताहग्दण्डविवर्तन १५। ९ तापो नापगतस्तृषा ८।४३ | ताराक्षतान्प्रविकिरन् ११३ । ५२ | तारापतेर्षिम्वमिव ९६।२५ / तारुण्य मुखमण्डलेन ८८।२९ | तावत्कविविहङ्गानां ९११५६ | तीक्ष्णं रविस्तपति नीच ११८।८५ तुब्रह्माण्डसिंहासन ११.१४ ११११४०/झाभोगे स्तनगिरि ४२ । २२ / तुषारभारविक्षुण्ण प्रेक्ष्य ३९।६६ ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो ३९।६५ / ते ते चातकपोतका •१०३ । ७२ ११८।८८ १७।१० ते भूमीपतयो जयन्ति ४५। १५ त्रियामा शतयामा स्यात् १०९।२१ ३५।४६ ४४। १२ ३८।६२ ३७।५४ ४२।१९ चिरादुपेतः प्रथम प्रदान चुम्यनेपु परिवर्तिता चुलकय सि चन्द्रदीधिति चूडारममपानिधि चूतानां चिरनिगतापि चेत्पारादपि शङ्कसे चेलाचलेन चलहारलता चोलाङ्गना कुचनिचोल चोली चोली नतु कल- जडता जडतामम्य जनस्थाने भ्रान्तं जनिः सरोकादति जन्तुः संसारकान्तारे जन्मेदं वध्यता नीतं जाता शिखण्डिनी प्राग जातियांतु रसातलं जानीमस्तव गौरि जानीमो वदनं सरोरुह जानीमो वयमास जाने युध्मत्प्रयाणे जाने कोपपरामुखी २४। ४९ १०३।६८ ७०।११ ११८1८६ ८०।१९ ·पृ. श्लो. ८ ७०। ८ १.३100 कुन्दं दन्तर्मधुनि गदितैः कुरशीणां यूयं कुरयककुचाघातकीडा कूर्मः पादोऽत्र यधिः कुवलयनयनाकुचान्त कृला सिंहकलेवरं कृपाणकिरणानल कृष्णं समरमतृष्णा केनाप्यन रुचिना केय माता पिशाची केलि कुरुष्व परिभुत्व केशः कुन्दमियादिवो कोकानुहोवयन्तः कोकः खोकविमुक्त कोदण्डं न ददाति कोदण्डस्तव हस्तगो कोपं चम्पक मुघ कोपो यत्र भृकुटिरचना की पयसि लघीयति कीडनचानवद्या कीडाकारि तागवारिणि कोडातु तुरजटाप कीडामूल दुकूल मोडासु सबीडमहो विलासा कोई तातस्य गच्छन् कौशः क्रीडनु फूर्दता चिकृष्णार्जुनगुणा क्षणं कान्ताराग क्षत्रियस्योरति क्षत्र क्षपां सामीकृत्य प्रसभ क्षितिप किमपि चित्रं क्षीणः क्षीणः समीपवं ४६।२० क्षीणांमुः शशलाञ्छनः १.१।५७ शुरक्षामोऽपि जराकृशोऽपि १०२।६. २६ । २० क्षोणीकाम निजामशाह १३ । २६/क्षोणीकाम निजामशाह ४५ । १६ । क्षोणीकाम निजाम २०१२६ ५। २५ क्षोणीपर्यटनमते २२ । ३३ क्षोणीपाल स्वदरिहरिणी २६ । ५७ १६। ३ स यान्ति नो नीरधरा ९०।५१ खद्योतपोतप्रकराः ८६।१७ सद्योती छोतते १०५1८७ १०२।६३ / खलानां कष्टकानां च ११४१५९ ५१ । ३१/ ख्याता वयं समधुपा ६२ । १४ गगनविपिनसिंहः कामभू ५५।३.गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ४८।११ २२ । ३७.गजस्य पश्मनस्य २२ । ३६ | गणेश्वरकवेर्वची ११८८९ ११।६ | गणैरुत्तुजतो याति ५५ । १३ ] गतप्राया रात्रिः शशिमुसि ६०।१ १०२ । ६४ | गताः केचित्यबोधाय ८४४ ४ १ २१ गतागतकुतूहलं नयनयोः १.२ । ६२ गन्तुं यदि व्यवसितासि ८६ । १८ गम्भीरनामीहदसंवि- १६।३९ गाढे तमसि सरन्ती ७५ । १९ गेहे गेहे सुभगसुदृशो ६ । ३१ घनतरपनन्दच्छादिते ७६.२८ १०.१४८ घनतरपनन्दच्छादिते ३४ । ३३ | धनोगमे गाढतरेऽन्धकारे २५ । ५२ घनोऽयं चेदधेत २३ । ४२ घ्रातं तालफलाशया ७७।३५ चयत्सा दहति क्षत १४ । २७ चशटुजन्नमित १.५। ८५ / चन्द्रविम्बरविषिम्यतारका ·पृ. श्लो. ४२११८ ७८।४० चन्द्रे गते सभिकतामिद चन्द्रोऽनेन कलङ्कितो चमूभरन्यश्चदुदच चरमगिरिनिकुअमुष्ण चलं चेतः पुसा सहज चलद्धलाकादशनाभिराम चिनाय त्वयि चिन्तिते चित्राय त्वयि चिन्तिते चित्रोत्कीर्णादपि विषधरात् चिरं ध्याता रामा ११५। ७० ८३1३८ ८८।३१ १।३ चिरं बुद्ध्या १०६। २ ४४। १२ ३८।६२ पृ, श्लो. ७९) ९/जीवेन तुलितं प्रेम ११५। ७९ झञ्झानिलोऽपि सुरत्तान्त १०७॥ ३तरमुपगतं पद्मे पछे ६७१५१ | तन्मनस्थिम्मनः खीयं ५३। ४ | तपोवने केसरिणीकरिण्यो ७५ । २५ तप्ता मही विरहिणा ४०। ७तरले जीवने जन्तुः १०८।१४/ तर्कज्ञानां तर्कशास्त्रार्क ६७।५४ त पर्वतसंनिभेन ९२१६६ [तव कुवलयाक्षि ९३. १ तवानने मानिनि ७३। ६ तवैप विद्रुमच्छायो ४९।२० तवोपकण्ठस्थिततार ४०। ५ तस्मिन्काले जलद ४२।१७| तस्याः पद्मपलाशाक्ष्याः ८१ । २४ तस्या मुखेन्दोरवलो- ५२।३९ तस्याः स्तनौ विरहता- ६५। ३६ | ताटङ्कमस्यास्तरलेक्षणायाः ६१। ९ | तादृग्दण्डविवर्तन १७॥ ९ तापो नापगतस्तृपा ८।४३ | ताराक्षतान्प्रविकिरन् ११३ । ५२ तारापतेर्विम्वमिव ९६ । २५ तारुण्यं मुखमण्डलेन ८८१२९ | तावत्कविविहङ्गानां ७१।५६ / तीक्ष्णं रविस्तपति नीच ११८1८५ | तुजब्रह्माण्डसिंहासन ११११४० तुझाभोगे सनगिरि ४२१ २२ तुपारभारविक्षुण्णं प्रेक्ष्य ३९।६६ ते क्षत्रियाः कुण्डलिनी ३९। ६५ / ते ते चातकपोतका १७१९० ते भूमीपतयो जयन्ति ४५। १५ | त्रियामा शतयामा स्यात् चिरादुपेतः प्रथम प्रदान चुम्बनेषु परिवर्तिता चुलुकयसि चन्द्रदीधिति चूडारत्नमपानिधि चूतानां चिरनिर्गतापि चेत्पौरादपि शङ्कसे चेलाचलेन चलहारलता चोलाङ्गना कुचनिचोल चोली चोली नतु कल- जड़ता जड़तामम्ब जनस्थाने भ्रान्त जनिः सरोकादति जन्तुः संसारकान्तारे जन्मेदं वध्यता नीतं जाता शिखण्डिनी प्राग जानिर्यातु रसातलं जानीमस्तव गौरि जानीमो वदनं सरोरुह जानीमो वयमास जाने युध्मत्प्रयाणे जाने कोपपरामुखी ४२११९ ३५। ३५ २४१४९ १०३।६८ ७०।११ ४७६ ११८1८६ ११।१४ ८०।१९ २३॥ ४१ १०३।७२ ११८1८८ १०९।२१ ·६ ६२।१८ ६६४४ ५६।२४ ३४।३१ १४।३. १५।३६ १८१ त्वं ति निरगाः कुञ्ज त्वत्कीर्तिमौक्तिकफलानि त्वत्प्रतापानलज्वाला त्वत्प्रतापार्क विम्वन वदरिनृपति केली खदरिनृपतिमाशा स्वदीयमुखपत स्वद्याने बाजिराजि त्वरिणो दूरपला- त्वरिभवनलिखित स्वमद्य सिन्धो जगदेक स्वमध्वनीनाध्वनि स्वमेव चातकाधार लथा वीरगुणाकृष्टा खामालिख्य प्रणयकुपिता दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य दतं कर पक्षसि दधत्यधरचुम्बनं नयन दयिताबाहुपाशस्य दरिद्रजनरजनस्तव दशमुखमजमानिहीकः (1) दानापिनो मधुकरा दाने दापीयसि दामोदरकरापाते दारकस्य दासीय दिग्बालाकरन्दुकः दिक्षमाणः क्षणमायताश्या दिवसे घटिकाविंशत् दिव्यचक्षुरई जातः दिव्यहरेर्मुसकुहरे, दीपाशुर स्फुरति दुग्धाम्भोधावगाथे ५४ | १२ | दुग्धाम्भोधेः परिचुलकनं १०८।१५ दुर्दिवसे घनतिमिरे १३ । २५ दुःसहसंतापभयात् १४ । २८ दग्भ्यां यस्य विलोकनाय २८ । ६९ दृष्ट्वा पतिः पद्मशं २४ । ५० दशा विदधिरे दिशः ५५।१७ दृशा सपदि मीलित १८ । १२ दशौ किमस्याश्चपलाय- २८ । ७२ | दृश्य चेन्मुखपानं २८1७० | देव क्षोणितलाधिपे १९ । ४४ | देव स्वरकर नीरदे ९५११७ | देव त्वद्यशसा १.५१८० देव खद्विजये १५। ३० देहं हेमद्युति ४४।११ देहे दुर्ललितस्य १०६१८८देवाज्ञां विज्ञ राज्ञा ४९१२१/ देवाद्धनेष्वधिगतेषु ८०११५, दोलायमानाः प्रियनुद्यमानाः ३५१४४ाक्षा प्रदेहि मधु वा ७। ३५ द्वारे सङ्गिभिरावृतं ७६।२७ वारि स्तम्भपिलमा १०२६५ द्वारे पापतरून् गृहेषु १४ । ३२ / धनमर्जय काकुत्स्थ १०७।११ धन्योऽसी पौत्रिणीपुत्रो ९४।१३ धर्म सक्तिभवे भक्तिः ७.२ घाटीयेतोभवनर ७५.२० धीरसिंहारिनारीणा ५१.३४ धुन्वन्त्या करपालवं ४३।३ धूलोभिर्दिवमन्धयन् ८५।२६, नतभ्रवो लोचनराज ४९।२२ न तारफरेन च ९५दन्तुरमुरःस्थल ५०१२७ ८५११५ ९८४० २५१५. ४८।१५ ११२।४३ १०७।१० ८८.३० ४११४३ २६०५८ १९१२१ . १४।११ ·७ पृ. श्लो. पृ. लो. न नीतमुपनासिकं नभोलताकुञ्जमुपागतायाः नमस्तस्मै करालाय नयनस्य तुलां चके नयनोत्पलजलधारा नराः संसारकान्तारे नरविफलजन्मभिः न शीलं दरभङ्गी न स्थातव्यं न गन्तव्यं नायं मुञ्चति सुध्रुवामपि नारीणां खलबन्धुर नारीणां वचनेन कर्म नालिङ्गन्ति पयोधरी नाशिष्यः किमभूद्भुवः निजामवसुधाधिपे निदाघकाले किल निद्रितस्य बत शम्बर निधानमानन्दनिधे निपीय पीयूषमयूख- नियमितपायोनिधिना निर्णेतव्यो मनसिज निमास मुखमण्डले निर्वेदः सरसीरहस्य निशम्य केलीभवनोप- निशाधिनाथस्य कराभि- निःशेपच्युतचन्दनं स्तन निषेचन्तामेते वृषमहिप निष्पात्याशु हिमांशु निष्पीतपीनतिमिराणि निष्पीते कलशोद्भवेन निहत निहत तूणे धत्त नीरे दूरं तदपि विरसं ५४। ८ नीराणि नक्रवडवानल ७०।१० नीरात्तीरमुपागता ८७॥ २७ नूनं कलत्राकिमुपद्रुतो ३३ । २९ / नूनमूहद्वयं तस्या ४१।१५ नृपतिनिजामचमूचर ८८।३० | नेतस्य प्रसरद्वयेन ५६ । १९ | नैवालवालवलयं ३०।१० नेपा वेग मृदुतरतनुः १११। ३६ / नो तावत्कलयामि ८ नौश्च दुर्जनजिह्वा च ५२ । ३८ पतितैः शिरीपरजसां ११४१६२ पत्युः प्रवृत्तस्य रती २५ । ५१ पदन्यासो गेहात् ३ । १५ पद्मायास्तनहेमसद्मनि १९ । १८ पपात गङ्गा हरमौलि ८२ । ३५ | पपात मेरोः मुरसिन्धु- ७६ । ३३ / पयोदजालजम्वाल ९२ ॥ ६८ / पयोधरस्तावदयं ७१ । १९ / पयोधराकारधरो हि ४।१९ / परस्पराश्लेषवशं गता- ३७१६० | परस्परेण क्षतयोः २०।२३ परिभ्रमन्या भ्रमरी- ७०। ९ परिम्लानं पीनस्तन ७५।२१ परिहरवि वयो यथा यथा ६९।७ परीक्ष्य सत्कुलं विद्या ५४।११ पर्यस्तालकगण्डपालि १०३ । ६६ | पाणी पद्मधिया मधूक ४।२० पायोधरीयपटलेन ९९१४३ | पाद्यं दुग्याम्बुधिरपि २१।३२ पायान्मायाजरठकमठा ११७१७८ पायान्मायामृगेन्द्रो १०४१ ५३ पिनोनव वचः शृणोति १०५।८६ ५०।२३ ३६१४० ३८ । ६३ १९। १७ ६६। ४२ १०४।७५ ५७।२८ २१।२९ ११४।६० ६४।२९ ५८।३१ ४६ ॥३ ८.४१ ५९।३० ५८।३६ ७८।२ ३८।६१ ६५.४१ २३ । ४० ६४।३५ ४०1८ ३१।१४ ११३ । ५३ ७४।१३ ६४ । ३२ २।७ २।१२ ११४।६१ ·पृ. लो. ११२.४३ ६९१२ ८८.३४ २३1४४ ५२। ४. ३२।२२ ७२१२१ २०।२४ पिपासुरिव संचल--- पीवा गर्जन्यपस्ते पुच्छं चेदहमुत्क्षिपानि पुनः पुनभुवि क्षिप्तः पुनरपि मिलन यदा पुनमन्दिरकलन प्रकटयति वियोगिप्रेय प्रतप्ताय:पिण्डाविव प्रतिनगरमटन्ती प्रदोषमातङ्गमनादेवः प्रवोधभाजः परमस्य प्रयान्ति पान्धास्वरया प्रवर्तस्वेति को नाम प्रविशति हरिताभ: प्रशान्ते नूपुरारावे प्रस्थानं रतिमन्दिरात् प्रस्थानं वलयः कृतम् प्रागल्भ्यं प्रथयन्यशो प्राचीमहीधरशिला प्राज्ञाः कापि प्रतिज्ञापि प्रातः प्रकाममहिफेन प्रातः स्मेरसरोहहामय प्रारपेण्यस्य मालिन्य प्रियतममजातयौवन प्रियसखिन तथा प्रियो मयेवोऽवचितैः प्रेरयन्ति हृदयं न लोचन फेत्कारकरफेरुभि बन्धुनः मुभट बालफोडनमिन्दुशेसर वाले तवोरोजमुवेल याबः परिग्रहविधिः ३४।३२ वीभत्साविपया ९९।४५, मफे द्वेपो जढे प्रीतिः ११६ | भक्त्वा भोक्तुं न भुझे ८८ । २८ / भगद भगुरं भोगं ४५। १५ | मल्लभिमाः प्रतिनृपतयः ९२ । ६७ | भवत्तरगनिष्ठर ६७।४९ / भानोः पादैर्दहनपरुपैः २९।२] भामिन्यो विदधतु ११।१५ भालस्थलीचन्द्रकलाकलङ्क ७१।१४ भित्तो भित्तो प्रतिफल- ७९।०|भिक्षितकमलकुटुम्बा ८२.३० भुक्तानि येस्तव फलानि ११९१९१ | भूमृन्मौलितटीषु १०७।४ | भूयादेष सता हिताय ५८1३२ भूडीरवो मगलगीत २७।६३ भैः कोटरशायिभिः ४७।९| भेरीभारतिभिस्तुरज ११४।६४ भ्रमञ्चरणपल्लवकण ७०1३९ | भ्रमन्वनान्ते नवमपरीपु भ्रमात्यकीर्णे नमरीपु भ्रान्त्वा भूवलयं ३१।१ धूरेसायुगल भाति १०५।७९ मजन्या रसतिन्धी ७४।१५ मत्तेभकुम्भपरिणाहि ४२.१३ मदकल कृतान्त कासर ५१।२८ | मदनमवलोक्य निष्फल ४६। २ | मदानने चुम्बनचच ८७॥ १२ मगोः शुई सप्ततालप्रमाणं ८९४५ मधुपानसमुल्लसत्प्रवाल ४।१८ मध्याहमीयुपि रवी ३७।५५] मध्याहे नूनमापोऽपि ९.४९ मध्योऽयं बलिसन ८२१२५ १०४।७७ ११.१३ ३३॥ २७ ४२१२१ ५६।२७ ५०.२५ १०९।२२ ६२।१९ ३५४० ·पु. लो. ४७। मन्दं निधेहि चरणौ ६८।५७, यत्पादाः शिरसा १०६।९० मन्द मन्दं ध्वनति जलदो ७७ । ३६ यत्त्वनेत्रसमानकान्ति मन्दानिलाहतविलोल १०८।१७ यत्रासण्डलदन्तिदन्त १०८।१८ मन्येऽरण्ये कुलगिरि यत्रालसा हरिणशात्र ७१। २० मम प्रियां करविणीं करेण ७१ । १६ । यदय॑ते परिक्लेशे ११२।४७ मध्यायाते सपदि शयना ७ यदाभूदस्माकं प्रथम- ५५। १४ मलयपवनचचच्चन्द्र- ८३ । ४१/ यदि प्राप्नोति मां तन्वी मल्लीमाल्यधिया ५। २७ यदि समरमपास्य २३ । ४३ महता पण्यपुञ्जन ९११५८ | यदीयसौधस्फुरदिन्द्र- ७२ । २३ माकन्द क्षिप मामरन्द ४४ । १७ यदेतलावण्य मातङ्गकुम्भसंसर्ग ३५। ४२ / यद्यध्वनीन चिरमध्वनि ९४।५१ माध्वीक दुर्भिक्ष ८३ । ३७ / यद्यपि न भवति हानिः ९५। १४ मायया कर्षिता घेते ८८ । ३३ यद्यपि बहुगुणगम्यं १०१ । ५३ मायावद्धकुतूहले ४ । २२ | यद्वैभवाय निजवैरिणि १००। ५१ माला वालाम्बुजदलमयी- ५४ । ७| यवनीनयनाम्बुधोरणी ४।२३ मिलितमिहिराभासं २२ । ३५ | यश:किरणधोरणी १५। ३३ मिश्रितोरुमिलिताधर ५९ । ४३ | यशोधननिधेर्यदा ११९.९० मुक्त काधनकुण्डले ६५। ६७ | यस्य क्षोणिपतेविहायसि ११।१५ मुख प्रियायाः समुदीक्षमाणः ७५ । २२ । यस्याः कुमुमशय्यापि ८५। १२ मुखे हारावाप्तिनयन- २६ । ५९ / यस्यालीढमृणालतन्तु मुहुर्यजनवीजनैः यस्यास्ति वित्त स नरः १११।४१ मूर्खः शीतरुचः कलां ८।४६ या कामिनी सा यदि मानि-७६ । ३१ मों मन्मथशासिनुः ६ । २२ | याचितेन पहुचातक मृगसहितं मृगलाञ्छन ११६ । ७२ | यात्रामजलसंविधान ४७।१० मृगाङ्कमागतं वीक्ष्य ६७।५० ] यस्याः संयमवान्कचोऽपि ३२१२१ मृत्युः शरीरगोप्तारं ११२। ४९] याम्या दिशः संनिधि ८११२३ ९११६१ यावत्स्वस्थमिद शरीर- ८९.४१ मेखलीयति मेदिन्या: १९।२० यासा कटाक्षविशिरी: ३४ । ३४ मलिं मानविधि विना २७१६५ युद्धकुद्धभटचिह म्लायकरुचः १५। ३४ युष्मदोर्दण्डमण्डल्य २४१४५ यः सोद्धाराय गृहाति ८८ ॥ ३२ यूनां धैर्यतृणारं ३७।५९ यहरोलरतिश ११२।४८ येनोद्दग्धात्त्वदरि १३।२२ पद्य १७ ७७ । ३४ मृसोर्षिभेपि किं मूढ ·१० पृ. श्लो. ११०।२८ ११३१५७ ५३। ३ ३४ । ३५ पृ. लो. २४ । ४६ लोकानां मानपात्रं १२.१५ वझल ननु युन्तला दिव ८२ । ३४ वक्षोजसण्डितमुरोज ५५ ॥ २९ वक्षोजद्वयशीलनेऽपि ९९।४६ | वाम्भोरुहपक्षक ६८।५५ पतंसनीलोत्पलपट्पद ६४।३३ / वध्वा ययो मां त्रिवली २१।३० वनी मुनीनां तटिनी ११।१६ | वन्देऽहं कालिकामष्ट २५१५३ | वपुपि तव तनोति रत ११।१६ चय वाल्ये बालास्तरण १६३ १ वर्षामु जाता नवयौवनधी १०३ १० बलत्कुचं व्याकुलकेशपाशं २।१४ | वल्मीकामनिमममूर्ति वहदहलमास्तप्रसर ६६।२३ व"....."हरकिसलयो वाणी कण्ठाभरण ४५1१४ ७६ । २६ ५८1३७ १९५१६९ रचनकचरोधः पिचति रघुतिलकनृपाल- 'रणकणाना प्रणभूपुराणां रतिरभसनितान्तश्रान्त रलेरापूरितस्यापि रभसादभिसर्तमुद्यता रम्भोरदेहपरिरम्भ राकातारापतिरुचि राजनचण्डरुचिमण्डल राजन्द्विपस्ते भय राजनचण्डसचिमण्डल राजानः शशिभास्करान् राजेति क्षणदाकरं रामे ग्राह्मणवेपधारिणि रेखा काचन कजलस्य रेपभिनीपत्र भव- रेरे रसाल तरसाल रे सारा वनवसतयः रोहणाचलशैलेषु लक्ष्मि क्षमख वचनीय लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो लक्ष्मीविभ्रमकुज लहाधामनि वीरभानु लज्जा प्रौढमृगीदशामिव लनावशानिमितमन्थर लतां पुष्पवती दृष्ट्वा लतामूले लीनो लवालतिकामा लसन्माहीमाल्य लिखति न गणयति लीलावसूनसरोरह लुलाये गोमायो ६३ । २२ वातं स्थावरयन् १९1१९ ११०।२९ वान्ति कहारमुभगा वापीतोय तटमहवन १८।१४ १०१।५६ | वादानाशानुयुत्तो नगर ११२।४६ ११२।४५ १५। ३८ वासो विधूय स्तनयोः १३ । २३ पाहव्यूहलुरक्षता ७९ । १३ | विकीर्णहरिचन्दन विप्नेशः सर्वविघ्नान् ६१। ७ विज्ञास्तु विज्ञाप्यमिदं ४३११/ विद्वगोष्टीगारेष्ठ ६१. ८ विधे पिधेहि शीतांशु ३९३ १] विषौ पुरस्धे ४८।१३ बिना सायं कोऽय ४१।१६ | विनिर्गतं मानदमात्म १०३।६७| वियोमातिनलिन्याः किं ८ १०७.१३ १६। २२ ८७।२४ ·श्लो. पृ. श्लो. ११०१५२ १०४।७८ ११६ । ७३ ४२।२० . ५११२९ ८६।१९ ११११३८ ६१११३ ५७।२७ विरमति कथनं विना विरम नाथ विमुञ्च विरलविरलीभूताः विलोक्य कमलाकान्त विवेकविधुरं किल विहायसि विहारिणी वीणावंशाश्रया तुम्बी वीरक्षीरसमुद्रसानु वीर त्वत्खड्गधारा वृथा धूलीधारा वृन्देन तारावलि तन्दु बेहत्पक्षति राजहंस व्यजनं व्यजनं जलं जल व्यज्यमानकलहस्य व्यतीतकल्पे शिशिरैक व्याकोशकोकनदशोक व्याघ्रीव तिष्ठति जरा व्यासादीन्कविपुगवान् शडव्याकीर्णरदूत शके पकेरुहदल शत्रुनीरजदृशो शब्दवद्भिरलंकारः शर्वरीयु किल शशिरीपु राशी हुतु लोभात् शान्ते मन्मथसंगरे शिरसि शिरसि शो शिरो व्याधुन्वत्याः शिव शिव सहसैव शीतलाशिव संत्र शीलानि ते चन्दन शून्ये समनि योजिता সােহায়াত ५३। ६ | शृङ्गे शिरीपमाला ४९ । १९ । शैवं नाम गुणस्तवैव ६१।१०। शोपं गते सरसि ११६ । ७१ श्यामाकतन्दुलविलेप ९३। २ | श्रीसण्डद्वदीपिका ५८।३३ | श्रीखण्डानिलनिवृतो १११ । ३७ श्वश्रूः क्रुध्यतु निर्दिश ११।१२ | संग्रामाङ्गणमागतेन २० । २५ संतप्तायसि संस्थितस्य १०५।८१ संत्यतजल्पे परिवृत्तवके ६२ । १५ संनिगृह्य चिकुरं तमो १८।१५ संन्यासमाप काच्ची ४१। ९/ संभावितो न तरुणीकर- १०५। ८४ | संमुख मुखविधु न चुम्ब ८११२८ | संमूञ्छित संयुगसंप्र-- ३९। २ संशोच्य शोकविदसी ८९ । ४० | संसारतापदहनैः ११५१६६ | सुगुणैः सेवितोपान्तो ११७१८. सतां समालोकयतां ४१ | १४ | सति द्राक्षाफले क्षीरे १६। '२ | सतां समालोकयतां ३५॥ ४३ | स दृश्यमानवदन ८१ । २२ | स प्राप्तानपि भोगान् ३५। ३८] समरविहरदम ५९.४० | समय हृदि दारुणां ५१।३३ | समस्त्रापास्तांशी ५१४० समस्तावनीनाथमाले ७४.१६ २३ । ३८ ९.१५० ૮૮ી ૨૬ १०१॥ ५४ ११२। ५० ३५। ४७ ३०। ६ ११३। ५१ २१॥ ३१ ४८।१४ ७१।१८ २५। ५५ ४३ । २५ समुत्कीर्णे तन्व्या ४३। ४ ७५॥ २४ समुन्नमदुरास्थल ८५.१० | सवै लुण्ठितमुद्भटः १७। ७ ७४।१२ सर्वस्य जन्तोर्भवति प्रमोदो १०६। १ १५॥३४ स वेदो निर्वेदमृति ९२१६३